·हरिदाससंस्कृतग्रन्थमालासमाख्य- काशीसंस्कृतसीरिज़पुस्तकमालाया। व्याकरणविभागे (६) पष्ठं पुष्पम् । काशिका श्री पाणिनिमुनिविरचितव्याकरणसूत्राणां वृत्तिः। विद्वद्वर-चामन जयादित्यविनिर्मिता । काशिस्थराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठशालीयपुराणेतिहासाध्यापन व्याकरणाचार्य- मीमांसातीयन फडके इत्युपनामक-अनन्तशास्त्रिया परिष्कृत्य मंशोधिता। प्रकाशक- जयशणदास हरिदास गुप्त:- चौखम्बा संस्कृत सीरिज आफिस, विद्यापिलास प्रेस, गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक, पनारस सिटी। - १९८७ अम्य मोऽधिकाराप्रमान स्वायत्तताः ।

·Davana
READPROUDowwUSD-SODDDDDDE
इस कार्यालय द्वारा "काशीसंस्कृतसरिज" के अलावा भार भी ३ सीरिज यया
"चौखम्बासंस्कृतसारिज" "वनारससंस्कृतसीरिज" "हरिदाससंस्कृतसीरिज" प्रत्य.
मालायें निकलती है तथा इन ४ सोरिजों के पश्चात् और भी विविध शास्त्र की पुस्तके
प्रकाशित की गई हैं तथा अन्य सब स्थानों के छपे हुए संस्कृत तथा भाषा-भाष्य के है
प्रन्य विक्रयार्थ प्रस्तुत रहते हैं, सूचीपत्र पृथक् मंगवाकर देखें, इसके अलावा हमारे
यहसर्व प्रकार की संस्कृत, हिन्दी, अङ्ग्रेजी की मुन्दर छपाई होती है, परिक्षा प्रार्थनीय है।
पत्रादि प्रेपणास्थानम्-
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः-
"चौखम्बा संस्कृतसीरिज” आफिस, विद्याविलास प्रेस,
गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक, पनारस सिटी।
.
अलकाotoradabasahraniaran
Pos
2003

·. श्री १०८ भैरवाय नमः। किञ्चित्प्रास्ताविकम् । विदितमेतद्विपश्चिदपश्चिमैर्विद्विदप्रेसरैः सर्वथा, यत् सर्वव्यवहारकारणं भाषेति । सा च "भाप व्यक्तायां वाचि" इतिस्मरणास्पष्टा वर्णघटिता च । यद्यपि व्यवहारकारणत्वमगुल्यादेरपि संभवति तथापि न तत्सर्वथा पर्यात्वमशक्यं च सर्वदा सयैरनुष्ठातुम् । कदाचित्सचक्षुः पश्येदगुल्यादिकं, प्रज्ञाचक्षुषा त्वशक्यं तत्सर्वथेतिसुस्पष्टं व्यवहारविदाम् । सापि यदा भाषा स्पष्टवर्णघटिता तदैव ज्ञानो. सादिका व्यवहाराय च समर्था भवति, नोचेत्पशुनिर्विशेपमेव सर्व व्यवहारादिक मनुष्याणां भवेत् । अयमप्येको विशेषों मनुष्याणां यः सुव्यक्तया वाचा व्यवहारः। सैपा वाणी कदोत्पनेति जिज्ञासायां किलोत्तरमेतत्पुरस्फुरति मनुष्योत्पत्यन- न्तरमिति । कदाच मानवोत्पत्तिरिति विचिकित्सायां सृष्ट्युत्पत्यनन्तरमित्युत्तरं वाच्यम् । सृष्ट्युत्पत्तिः कदेतिचेत्प्रलयानन्तरमिति वक्तव्यम् । कदा प्रलय इति वि. चारणायां सृष्टेरनन्तरमित्युत्तरमायाति। तस्मिन्काल एपा सृष्टिरेतादृश्यन्यादृशी वे. तिप्रश्नस्योत्तरमेतादृश्यस्तीत्येवायाति । अन्यादृश्यस्तीति कथने प्रमाणभावाद्, दृश्यानुसार्या एव कल्पनाया उचितत्वात् । एतावता विचारणेदमेव प्रसिद्ध्यति-नासीदेतादृशः कालो यस्मिन्सर्वथा सर्वशब्दाभाव इति । कदाचित्प्रलये सर्वपदार्थाभावकाले स्यात्सर्वशब्दाभाव इत्यपि वक्तुमक्यम् । अद्य यावत् खण्डपूलयस्यैव भूतत्वात् । एकस्मिन्देशे शब्दप्रयोज्यता- नाभावेऽपि तद्भिन्ने देशे तस्य विद्यमानत्वात् । इयमेच कल्पना सम्मताऽध्वरमीमांस. कानां पौराणिकादीनाम् । पश्चितं चतन्महाताऽऽटोपेन शबरस्वामिभिर्मीमांसाभाष्ये सम्बन्धाक्षेपपूसङ्गन “अवसम्बन्धाः केचन शब्दा वृद्धव्यवहारसिद्धा अभ्युपग- न्तव्याः" इत्यादिकम् । मत्स्यपुराणेऽपि सदेवनक्षत्रजगत्प्रलयेऽपि वेदादिकं स्थास्यत्येवेत्यादिकम- एकः स्थास्यति देवेषु दग्धेष्यपि परंतप । सोमसूर्यावहं ब्रह्मा चतुलाकसमन्वितः ।। नर्मदा च नदी पुण्या मार्कण्डेयो महानृषिः । भर्वा वदाः पुराणाश्च विद्यार्भिः सर्ता वृतम् । त्वया साधमिदं विश्वं स्थास्यत्यन्तरसंक्षये । वेदान् प्रवर्तयिष्यामि त्वत्सर्गादो महीपते ।। इत्यादिना प्रयन्धेन सुतरां सप्टम् । एतदेव श्रीमत्या भगवत्या "वाचा विरू. पनित्यया" इत्याकारिकया श्रुत्यादि पूदर्शितम्। फदाचिन्महाप्रलयस्याङ्गीकारेऽपी- श्यरभितस्यैव सर्यस्यानित्यतया तदानीं तस्य महापुरुषस्येश्वरस्य विद्यमानत्वन सयापि शन्दस्य फलयितुं शस्यत्वात् । अत एष हिरण्यगर्मोपदेशम्य "यो वे ।

·प्रलापरं विदधाति पूर्व यो वे घेदांश्च पहिणोति तस्मै" इतिश्रुत्युक्तस्योपपत्तिर्भवति स चोपदेशो यथानुपूर्विकस्या एव श्रुतेन भिन्नानुपूर्तीकस्याः । "धावा यथापूर्वम- कल्पयत् इतिश्रुतैः। एतावता यादृश्याऽऽनुपूर्व्या प्रादुर्भूतानां बेदानां नित्यत्वे सिद्धे सुतरां शब्दानां नित्यत्वं सिद्धमेव । यद्यपि वर्णनित्यत्वांगीकारेऽपि प्रानुपूर्ध्या अपि नित्यत्वं न स्वीकुर्वन्ति केचनेति सुस्पष्टमेतत् "शास्त्रयोनित्वात्" इतिसूत्रीय भामत्यां "यैरपि तावत् वर्णानां नित्यत्वमास्थिपत तैरपि पदवाक्यादीनामनित्य- त्वमभ्युपेयम् । आनुपूर्वीभेदवन्तो हि वर्णाः पदम् । पदानि चानुपूर्वीभेदवन्ति वाक्यम् । व्यक्तिधर्मश्चानुपूर्वी न वर्णधर्मः । वर्णानां नित्यानां विभूनां च कालतो ।' देशतो वा पौर्वापर्यायोगात् । व्यक्तिश्चानित्येति कथं तदुपगृहीतानां वर्णानां नित्यानामपि पदता नित्या" इत्यादिप्रघट्टकेन भामतीविदाम् । नैयायिकास्तु वर्णानामप्यनित्यत्वं "उत्पनो गकारो नष्टो गकार इत्यादिप्रत्य- भिज्ञया "शब्दोऽनित्यः कार्यत्वाद् घटवदित्याद्यनुमानेन तथा जैना अपि अने. कान्तयादिनः कश्चिम् नित्यत्वं कश्चियानित्यत्वं च स्वीकुर्वन्ति । विस्तारित. धन्तस्त एतन्मतं प्रमेयकमलमार्तण्डेऽटसाहस्न्यां श्लोकवार्तिके च । भवतु यथा. भिमतं तेपाम् । मीमांसकपौराणिकसाङ्ख्यपातखलौयाकरणादिकानां त्वयमेव पन्थाः। सर्वथानित्यत्यानित्यत्त्रवादिनां विरोधेऽपि व्यवहारकारणत्वं नापगच्छति । अथ भापाशरीरपटकीभूताः शब्दाः किमनादिकालतोऽनुवर्तन्त उत शब्दमूल- भूता धावयः, शब्दाश्च तजन्याः, इविविचारे मूलभूताः सर्वशब्दानों धातव इति फेचन । उक्तं च भाष्ये "सर्व हि नाम धातुजमाह शकटस्य च तोक" इत्यादिना । भगवता यास्केनापिनरुक्ते "तन नामान्याख्यातजानीति शाकटायनो नैरुक्तसमयश्चन सर्वाणीतिगार्यो वैयाकरणानां चैके" इत्यादिप्रघट्टकेन सष्टीकृतम् । पाणि निप्रभृतीनां तु मतं सन्ति शब्दा उभयरूपा धातुमूलाः सिद्धरूपाश्चेति, सुविदितं "अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्" "कृत्तद्वितसमासाच" इति सूत्रद्वयप्रणयन. फर्नूपाणिन्यभिप्रायविदा वैयाकरणानाम् । अय के धातय कयं वोत्पत्तिरपामिति विचारे ध्वन्यनुकरणरूपा मूलभूता पय फेवन इति प्रातमाति । अन्ये च मूलभूतानां परिणामरूपा एव । अथवा ध्वन्युकरणमेफेनकरूपेणान्येनान्यरूपेण परणामयतोऽपि भिन्नरूपेण । तयादि "पमु यमु जमु झमु अदने" इत्यादिधातुपाठे पठिवम् । तत्र भोजनसमये घवर्णः काले जायगानस्य पनेरनुकरण फेनपिन् "चम्" इति कृतम् परेण "छम्" इति, अन्येन "जम्" इति, अपरेण "मम्" इवि, सव एते पातयः धनुर्धा संजाताः । सया पर रफ रफि भर्य पर्य लय यर्य मर्य फर्य सर्य गर्ग शर्य पर्ष घर्ष" इत्यादि. प्पपि सथय दृष्टव्यम् । विशेरतो विवेचयामश्चैतन्यं प्राचीनभाषाविमानसशके प्रयन्या एलेग यदाधुनिकमतं मयंमागमूलमूता काचिदेकाऽऽसी भागधुना सा संयंत्र एमापि, पिर-फादर मातृ-मदर इत्यादि मयंमापागतसमानरामयोगेगा. 4 ·। - नुमीयते। एकभाषा च एकदेशस्थितानामेव भवति तदर्थ च सर्वदेशीयपुरुपमूलपुरु- पाणामेकस्मिन्देशे स्थितिरावश्यिकी । एकस्मिन्देशे निवासेऽपि परस्परसम्बन्धेन विनकभाषात्वमशक्यं तदर्थं परस्परसम्बन्धकल्पनमावश्यकमित्यादिकं नवीनम सर्वमपि विचारास्पदमेव भवति । ध्वन्यनुकरणसाधनानां ध्वन्यनुकरणानां च सर्वत्र समानत्वं प्रायो दृश्यते। मातृपित्रादिशब्दानां . वालकप्राथमिकोच्चारितानामुच्चा- रणसुलभत्वेन समानत्वात् । अथ व्याकरणस्य कश्योपयोग इतिविचारणायां भगवता वार्तिककारेण "रक्षो. हागमलघसन्देहाः प्रयोजनम्" इत्यादिना प्रयोजनं प्रदर्शितम् ।भगवता भाष्यकारे। ण चतानि व्याख्यायापराणि बहूनि प्रयोजनानि दर्शितानि । उहागमयोः केवलवेदै कविषयत्वेऽपि रक्षालयसन्देहादीनां सकलभाषाव्याकरणसमानत्वम् । इमान्येन सर्व त्रानुगतप्रयोजनानि । स्पष्टीकुर्वन्ति चाधुनिका: "व्याकरणाभावे हि मनुष्याणां मनुष्यस्वमेवापगच्छेत् । तथाहि-यस्य समाजस्य प्राचीनप्रन्यधनं न स्यात् सच मृतकल्प एव । न कदाचिदपि वस्योन्नतेः प्रत्याशा । प्राचीनवीरोदारपुरुषचरित- प्रन्याश्च प्राचीनभापायामेव भवेयुः । व्यतीतेपु पञ्चाशद्वपु प्रायः भाषायाः भिन्न- रूपत्वं किञ्चिदंशेन भवति । यदि प्रचलितभापायाः प्राचीनभापायाश्च संयोजक व्याकरणादिकं न स्यादशक्यमेव प्राचीनभाषाविज्ञानं तद्वर्णितवीरोदारसत्पुरुषाणां विज्ञानं सुतरा सत्पुरुषाचरणानुचरणम् । तस्माद्व्याकरणमेव सार्वकालिकभाषा- संयोजकं तस्थज्ञानप्रापकमुभयतटव्यवहारसाधकसेतुरियावश्यमङ्गीकरणीयम् । व्याकरणाभावे हि सर्वथाऽशक्यमेव वेदादिप्राचीनग्रन्थविज्ञानम् । ज्ञानाभावे च प्राचीनवेदादिप्रन्थरक्षणं सुतरामशक्यम्। तन्नाशे चोन्नत्यभायः । ऊन्नतेरमाने व प. शुतुल्यत्वम् । पशुतुल्यत्वे मनुष्यत्वहानिः । तस्माद् व्याकरणमेव मनुष्याणां मनु- ध्यत्वप्रापकं तेषां ग्रन्थधनरक्षकं च । अथ व्याकरणपदार्थः कः ? इति विचारणायां भगवता वार्तिककारेण "लक्ष्य- लक्षणे व्याकरणम्" इति, भाष्यकारण च "लक्ष्यं च लक्षणं चैतत्समुदितं व्याकरणं भवति । किं पुनर्लक्ष्यं लक्षणं च, शब्दो लक्ष्यः, सूत्रं लक्षणम्" इत्यादिप्रघट्टकेनो- क्तम् । अयमभिप्रायः । "व्याकरणस्य सूत्रम्" इति सार्वजनीनप्रयोगेण सूत्रादन्य- किमपि व्याकरणपदवाच्यमपेक्षितम् । वच्च शब्दा एव । केवलशब्दरूपव्याकर. जस्वीकारे व्याकरणेत्याकारकशब्दे संजातस्य ल्युट्प्रत्ययस्यानुपपत्तिः । धिकरणयोश्च हि ल्युविधीयते । व्याक्रियन्ते शब्दा अनेनेति व्युत्पत्या सूत्रमपि व्याकरणशब्दवाच्यं वक्तव्यम् । एवं चोभयमपि व्याकरणशब्दवाच्यं फलति । अथ व्याकणं कथं कर्तव्यमितिविचारणायां भगवता भाष्यकारण प्रदर्शित एव पन्था अनुसर्तव्यो भवति । स च मार्गः "शब्दानुशासननिदानी कर्तव्यम् । तत्कथं कर्तव्यम् ?। किं शब्दोपदेशः कर्तव्य आहोस्विदपशब्दोपदेश आहोखिदुम- योपदेश इति । किं पुनरत्र ज्यायः । लघुत्वाच्छन्दोपदेशः" । इदमाकूतम् । व्याक. रणेन हि शब्दसाधुत्वबोधनं क्रियते तच्च बोधनं कोपादिवत् एते शब्दा एतदर्थकाः । करणा- ·साघवश्वत्यादिप्रकारेण कर्तव्यमुततेऽसाधवः तद्भिन्नाः साधवः शब्दा इत्यादिरूपेण कर्तव्यमिति विचार इदमेव सम्यक् प्रतिभाति साधुशब्दोपदेश एवं कर्तव्य इति । वस्तुम्वरूपलक्षणेन यथा वस्तुज्ञानं सम्यक् सुशकं च समेपां न तथा भेघटितातद्- व्यावृत्तिरूपेण लक्षणेन । यथा का नाम गौरिति पृष्टे शृङ्गिवे सति सास्नादिमत्वरूप- लक्षणेन यथा सम्यग् ज्ञानं भवति न तथा गवितरमिन्नेत्याकारकलक्षणेन ! स्पष्टं चैतत् अतव्यावृत्तिरूपलक्षणखण्डनप्रसङ्गेन जैनमतप्रतिपादकाष्ठसाहस्रीमन्थे । एवं च साधुशब्दोपदेश एवं कर्तव्य इत्येवायाति । स च कथं कर्त्तव्यः । किमेतेषां शब्दानामेतासु विभक्तिषु एतानि रूपाणि भवन्त्याकारक, उत उत्सर्गा- पवादन्यायेनेतिविचारे भाष्यकारप्रदत्तमेवोत्तरं सम्यक् प्रतिभाति । तदं-"अन- भ्युपाय एप: शब्दानां प्रतिपत्तौ प्रतिपदपाठः । एवं हि श्रूयते । बृहस्पतिरिन्द्राय दिव्यं वर्षसहनं प्रविपदोक्तानां शब्दानां शब्दपारायणं प्रोवाच नान्तं जगाम | बृहस्पतिश्च प्रवक्ता इन्द्रश्वाध्येता दिव्यं वर्षसहनमध्ययनकालः न चान्तं जगाम । किं पुनरद्यत्वे यः सर्वथा चिरं जीवति स वर्षशतं जीवति । चतुर्भिश्व प्रकारविद्यो- पयुक्ता भवति । श्रागमकालेन स्वाध्यायकालेन प्रवचनकालेन व्यवहारकालेनेति । तत्र चास्यागमफालेनैवायुः कृत्स्नं पर्युपयुक्तं स्यात् । तस्मादनभ्युपायः शब्दानां प्रतिपत्तो प्रतिपदपाठः । तस्मात्सर्गापवादरूपेणैव शाखप्रणयनं कर्तव्यम्" इति । उत्सगों नाम सामान्यशास्त्रमपधादो नाम तस्य संकोचको विशेषः । एतदुभयरूपे. व शास्त्रकरणे लाप लोकादरणीयं च भवति । निर्दिष्टसर्वगुणोपतं किल महर्षेः पाणिनेाफरणम्। प्रय पाणिनेः पूर्व व्याकरणमासी तदुपाणिनिनव प्रथमतः कृतमितितिविचारे पाणिनिसूत्रोफानेकर्पिनामश्रयणेन पाणिनिपूर्वकालेऽनेकवयाकरोकिरणशास्त्रस्य पिरचनं कृतमिति ज्ञायते । वेदेष्वपि व्याकरणमूलं दरीदृश्यते । "कस्मात्त होतेत्याचक्षत इति यद्वाव स तत्र यया भाजन देवता अमुमावहा. मुमायहेत्यायाइयति तदेव होतुझेतृत्वम्" । ( ए० प्रा०) "ते देवा इन्द्रमपन् इगां नो वाचं व्याफुरु" (वै० सं०) "भय को धातुः किं प्राविपादिकम्" इत्यादिकम् । (अय००) श्रीमता पाणिनिना स्वफीयव्याफरणे बदनां ययाकरणानां मतानि तत्तनाम- पूर्वफगुग्णानि परन्तु क्षेषां प्रन्या नोपलभ्यन्तेऽधुना । शाफ्टायनव्याकरणमेक प्रमिदं मुद्रितमधुनोपलभ्यते परन्तु सरीनेय तमन्येन या कृत्या तस्य नाम्ना प्रकाशिमिरयम मन्दे६ एय। पाणिनरनन्तरं जावानि यहूनि व्याकरणानि पाणिनिप्रदर्शितमार्गमनुसरन्ति मुद्रितान्यमुद्रितान्युपलभ्यन्ते प्रसिद्धयायं श्लोकः- इन्दशन्तःकाशनम्नापिराली शाकटायनः । पाणिन्यमरजनन्द्रा जयन्यष्टादिगादिकाः ।। मरगायपि पनि व्यापरणानि पारस्यरागुग्धयोधादीनि प्रमितानि, परन्तु पाणिनिधारणय म्यान व्याकरमानाय मगरिय प्रधान, वश्यापलगधु- ·हार, मङ्गलमपि तादृशं कृतवान् यथामरकोप इत्यादि केपाचिन्मतम् । अन्ये च नापि वरीवति । अस्य मुख्य कारणमनेन मुनिना यया लौकिकशब्दसाधुत्वयोधने प्रयति तयाऽलौकिकराम्दयोधनेऽपि। "अत एव भाष्यकारेण पस्पशान्हिके "व्या. करणं केषांशब्दानां ? वैदिकाना लौकिकानां च" इत्युक्तम् । तस्यवोपायस्योपादेयत्वं लोके संभवति येन सर्वमपि कार्य सुखेन लघुना समयेन च संपादनीयं भवति । पाणिनिरयं भगवान मुनिः कदा प्रादुर्भूतः कतमं च फुलं स्वजन्मना मण्ड- यामासेत्यादिकमैतिधमन्यताऽवमेयमैतिहरसिकैः । पाणिनित्र्याकरणस्योपरि यहवो अन्याः प्राचीना नूतनाथ विद्यन्ते तत्र कर्तुमकर्तुमन्ययाकर्तुं समर्थ भगवता महामुनिना पतञ्जलिना रचितं महामाप्यमेव । यस्य विलक्षणवैशिष्टयं दृष्ट्वैव लोके भाष्यमपि महाभाष्यत्वेन प्रसिद्धम् । अन्येऽपि बहवो प्रन्या कौमुद्यादिका विद्या न्ते परन्तु सूत्रार्थयोधनाय वामनकृतकाशिका यया स्ववाच्यार्थमनुसरन्त्युपक- रोति विद्यार्थिनो न तथाऽन्ये चिन प्रन्या इत्युक्तिरतिशयोक्तिपदं न मजेत । अत्र यथा सूत्रपदकृत्यमुदाहरणप्रत्युदाहरणप्रदर्शनं न तथाऽन्यत्र । यदि स्यादन्यत्र तद- प्येतत्मदर्शिवप्रदर्शनमेव । अथास्याः काशिकायाः प्रणेता · जयादित्यवामनः, किं ? जयादि. त्योऽन्यः वामनश्चान्यः, उत जयादित्यवामन एक एव इति विचारणायां जयादित्यो वामनश्च द्वावेतौ अन्यकारी । द्वाभ्यां संपादितपा काशिका। अत्र प्रमाणं प्राचीनप्रन्यकृतां लेख एव । "नास्ति विरोधः। भिन्नकर्तृकत्वात् । इदं हि जयादित्यस्य वचनं । तत् पुनर्वामनस्य" । "ग्लाजिस्थश्चेत्यत्र जयादि. त्यवृत्तौ ग्रन्थः युकः कितीत्यत्रापि । वामनस्य लेतत्सर्वमनभिमतम्" । "एतच सर्व जयादित्यमतेनोक्तम् । वामनस्तु मन्यते जातिशन्देभ्योपि भवत्येव" इत्यादिका जिनेन्द्रभट्टोजिदीक्षितप्रभृतीनामुल्लेखा एव । केऽध्यायाः यामनेन रचिता के च जयादित्येनेतिविचारणायां शब्दरत्नकारेणोक्तम् । “प्रथमद्वितीयपञ्चमषष्ठा जयादित्यकृतवृत्तयः । इतरे वामनकृतवृत्तय इत्यभियुक्ता" इति । कश्चायं वामन इति जिज्ञासायां काशिकाप्रणेता वामनः काव्यालङ्कारसूत्र- प्रणेतृवामनतो भिन्न एवेत्यसन्दिग्धमुभयग्रन्यावलोकनेन भवति । महाराष्ट्रदेशीय- राज्यसंस्थापकशिवाजिनामकनृपतिसमकालीनपण्डितवामनतोऽपि काशिकाकर्ताऽप्ययम् । स चायं कदोत्पन्न इति जिज्ञासायां भारत-रामायण- भारविप्रमृतिग्रन्थकारवचनोल्लेखेन तदनन्तरसम्भवीति निश्चीयते । वामनस्तु जयादित्यानन्तरकाले संजात इति निश्चितमितिहासविद्भिस्तस्मा. तस्य चायं कालः (इ० स० ६७०) भविमतुमर्हति । जयादित्यस्य (इ०स० ६६१) अयं कालो भवितुमर्हति। स चायं कस्मिन्कुलै संजात इति विचारणायामयं नास्तिकः जैनकुलै संजातो. यतोऽयं "संमाननोत्संजन" इति सूत्रोदाहरणे "नयते चार्वी लोकायते" इत्युदान- केवलमुदाहरणदानेन वा संदिग्धमङ्गलाचरणकरणेन वा जैनत्वं न वक्तुं शक्यम् । + मिन्न एव ·प्रत्युत मङ्गलाचरणकर्तृत्वमेव तस्यास्तिकत्वे प्रमाण भवितुमर्हति । जैनवृद्धिकाले जैन- बहुले जैनराजकीय देशे तस्य संजातत्वेनोदाहरणस्य जैनैरप्युपादेयत्वं भवत्वितीच्छ. या संदिग्धमङ्गलाचरणस्य च करणमास्तिकत्वेऽपि तस्य सम्यक्तया कल्पयितुं शक्य. ते । तस्मादयमास्तिक एव ब्राह्मण इत्यपि केषां चिन्मतमा एतस्य तत्वं ऐतिह्यविद्धि- रालोचनीयम्। अस्याः काशिकायाः मुद्रणं कर्तुकामैः चौखम्बासंस्कृतसीरिजेत्यादि- प्रन्थमालासंपादकहरिदासपुत्रजयकृष्णदासगुप्तैः प्रेरितोऽहं तथागुरूणां विद्यासाग राणां महामहोपाध्यायपदभूषकाणां पर्वतीयनित्यानन्दपन्तमहोदयानां वथागुरूणां व्याकरणाचार्याणां काशिकराजकीयपाठशालायां व्याकरणादिसर्वशास्त्राध्यापकानां मोकोटेइत्युपनामकानां गणपतिशास्त्रिणामाज्ञामवाप्य यथामति काशिकायाः संशोधनं शुद्धपाठसंयोजनं तथा स्थलविशेषेषु टिप्पणीसंयोजनं चाकरवम । अत्रम- पतो मुद्राक्षरयोजकप्रमादतो या जातान्यशुद्धानि हंसतीरन्यायनापास्यात्र. त्यान गुणानास्वादयन्तु गुणकपक्षपातिनो विद्वांस इति प्रार्थयति विदुपामनुचरः- फडके इत्युपनामकगोपालतनुजोऽनन्तशास्त्री व्याकरणाचार्यों मीमांसातीर्थश्च । काशिफराजकीपाठशालीयपुराणेतिहासाद्यध्यापकः । चैत्र शु०७ संवत् १९८८ ·श्रीगणेशाय नमः । पाणिनीयसूत्रवृत्ति:- काशिका। वृत्ती(१) भाष्ये(२) तथा घातुनामपारायणादिपु(३) विप्रकीर्णस्य तन्त्रस्य क्रियते सारसंग्रहः ॥१॥ (४)इष्टयुपसंख्यानवती शुद्धगणा विवृतगूढसूत्रार्या । व्युत्पन्नरूपसिद्धिवृत्तिरिय काशिका नाम ॥ २ ॥ व्याकरणस्य शरीरं परिनिष्ठितशास्त्र कार्य(५)मेतावत् । शिष्टः परिकरबन्धः क्रियते ऽस्य ग्रन्थकारेण ॥ ३ ॥ केषां शब्दानाम् ? । लौकिकानां वैदिकानां च । क्यमनुशासनम् १ । प्रकृत्यादिविभाग- कल्पनया सामान्यविशेषयता लक्षणेन । अथ किमर्थो वर्णानामुपदेशः । प्रत्याहारार्थः । प्रत्याहारो लापन शास्त्रप्रवृत्यर्थः । अ इ उ ण् ॥ १॥ अ इ उ इत्यनेन क्रमण वर्णानुपदिश्यान्ते णकारमितं करोति प्रत्याहारार्थम् । तम्य ग्रहणं भवत्येकेन "उरण स्पर” (अ॰सू०१।१।५१) इत्यकारेण । हस्यमवणं प्रयोग संवृतम् । दीयंप्लुतयोस्तु विघृतत्वम् । तेषां सावर्ण्यप्रसिद्धयर्थमकार इह शाखें विवृतः प्रतिज्ञायत । तस्य प्रयोगार्थम् "अ अ इति" (असू०८।४।६६) शास्त्रान्ते प्रत्यापत्तिः करिप्यते । लू क् ॥ २॥ भल इत्येतौ वर्णाबुपदिश्य पूर्वाश्चान्त ककारमितं करोति प्रत्याहारार्थम् । तस्य ग्रहणं भवति त्रिभिः । “अकः सवणे दीर्घ" (अ०सू०६०।१०१) इत्यकारेण । "इको गुणवृद्धी" (असू.१०११३) इतीकारेण । “उगितश्च" (आसू०४।२५) इत्युकारेण । अकारादयो वर्णाः प्रचुरप्रयोगविषयास्तषां सुज्ञानमुपदेचे प्रयोजनम् । लकारस्तु क्सपिस्थ एव प्रयुज्यते, क्ल- पेश्च "पूर्वबासिद्धम् (अ०सू०८।२।१) इति लत्वमसिद्धम् । तस्यासिद्धत्वाद् ऋकार एवं (१) सूत्रार्थप्रधानो प्रन्यो वृत्तिः । सा च कुणिषमृतमिविरचिता। (२) आपसमाधानपरो ग्रन्यो भाध्यम । तच्च पतञ्जलिप्रणीतम् । (३) धातुनामपारायणादिश्चिति । य धातुप्रक्रिया नद्धानुपारायणम्। यष गणशम्दानां निर्वचनं तन्नामपारायणम् । भादिशम्दैन शिक्षणादिफिर देर्महरमा (४) सारसवइप्रकारमेव दर्शयति-टिौति । सूत्रेणासंगृहीतं लक्ष्यं येन समृद्मने तदुपलक्षणमिश्यप- सत्यनप्रहणम् । तेन वक्तव्यादीनामपि ग्रहणम् । तयुका । शुद्धगणेति । गणशुद्धियुना । तच्छुद्धपका- र "लोहितादिडारभ्यः क्यवचन भृशादिवितराणि" इत्यादिना मूलै प्रदर्शित एव । व्युत्पत्ररूपसि- विरिति । उदाहतशब्दरूपं यथासिध्यान तथा व्युत्पनिमदर्शिकेति । (१)"त्य" इतिपाठान्तरम् । - ·२ काशिका। -अकार्याणि भविष्यन्तीति किमर्थ लकार उपदिश्यते लत्वविधानाधानि पराण्यच्कार्याणि तानि लकारे यथा स्युरिति । कानि पुनस्तानि । प्लुतः, स्वरितो, द्विवचनम् । क्लश्तशिखः प्रक्लप्तवानिति । यच्चाशक्तिजमसाधुशब्दरूपं तदनुकरणस्यापि साधुत्वमिष्यते । तत्स्थ- म्यापि लकारस्याच्कार्यप्रतिपत्त्यर्थ लकारोपदेशः क्रियते । 'ऋतक इति प्रयोक्तव्ये शक्ति- वैकल्यात् कुमारी 'लतक' इति प्रयुक्ते, तदन्योऽनुकरोति कुमार्य तृतक इत्याह इति । ए ओ ॥३॥ ए ओ इत्येतौ वर्णावुपदिश्य अन्ते डकारमित करोति प्रत्याहारार्थम् । तस्य ग्रहणं भव- त्यकेन(१) । "एछि पररूपम्" (अ०सू०६।१।९४) इत्यकारेण । ऐ औ च ॥४॥ ऐ औ इत्येतो वर्णावुपदिश्य पूर्वाश्चान्ते चकारमितं करोति प्रत्याहारार्थम् । तस्य प्रहर्ण भवनि चतुर्भिः। "अचः परस्मिन् पूर्यविधौ" (अ०सू०१२१११७) इत्यकारेण । "इच एकाचो- ऽम् प्रत्ययवच" (अ०सू०६।३।६८) इति इकारेण । "एचोऽयवायाव" (अ.सूहा।७८) इति एकारण । “वृद्धिरादेव" (अ०सू०३०१) इति ऐकारेण । प्रत्याहारेऽनुयन्धानां कथमजग्रहणेषु न । आचारादप्रधानत्वाल्लोपश्च बलवत्तरः॥ वणेषु ये वसुदेशा वर्णान्तरसमानाकृतयम्तेपु तत्कार्य न भवति तच्छायानुकारिणो हि , न पुनम्न एव । पृथक्प्रयवनिर्वत्यं हि वर्णमिच्छन्त्याचार्याः । *नुविधिलादेशविनामेपु प्रकारे प्रतिविधातव्यम् । नुडियो ऋकारपहणम् । आन्धतुः, आन्धुः । लादेगे प्रकारग्रह- णम् । क्लुप्तः, फ्लप्तवान् । विनामे कारग्रहणम् । कर्तृणाम् । ह य च रट् ॥५॥ ह य य र इत्येतान् वर्णानुपदिश्य पूर्वाधान्ते टकारमितं करोति प्रत्याहारार्थम् । तस्य प्रहगे भात्येन । "शोटि" (अ-सू०८।४।६३) इत्यकारेण । अर्य रेफो यकारात्पर उपदि- श्यो । तम्य यहणेन यय्ग्रहणेन च ग्रहणे सति स्पर्नयति प्रातर्नयतीत्या "यरो ऽनुनासिके- अनुनासिको या" (असू०८।४।४५) इति अनुनासिकः प्राप्नोति । मद्रहदो भद्रवद इत्या द्विधन प्राप्नोति "यो रहाभ्यां हे" (अ.सू०१४।४६) इति । कुरा रथेन यन रथेनेत्या “अनुम्यारम्य ययि परमरण" (अ०सू०८।४।०८) इति परमपर्णः प्राप्नोति । मैप दोपः । आरती पदा ममुदाय 'मसभ्य लक्षण प्रवर्तत' इत्येतस्मिन् दर्शने "यरो ऽनुनासिकेऽनुनासिको या" (४४२) अन्तरनमो भयतीत्येवमेतत्प्रार्तते । तदनेन गकारादीनां फारादयो ये पया माम्यानतो गुणतधान्तरतमास्ते मा पिहिनाः। ये तु न म्यानतो नापि गुणनः स्थान- मानेण गुणमाग्मेण या अन्तरतमास्ने म नियर्तिता इनि स्थानमानान्तरतमो रेपम्य णकारो न भाति । द्विर्यचनेऽपिपन्य परन्तभाये मति यन्कार्यत्व प्राप्त नत्माक्षाच्छिटेन निमित्त- भाग्न पाध्यम इति न द्विरुध्यने रेफः । “अनुम्पारस्य ययि परमाण" (ममा४८) ·प्रत्याहारसूत्राणि । इत्येतदप्यनुस्वारान्तरतमं सदेव परसवर्ण विदधाति । न च रेफस्यानुस्वारांन्तरतमः'सरों-- स्तीति न भविष्यति कुण्डं रथेन वन रथनेत्यंत्र । अंटां मध्ये विसर्जनीयजिह्वामूलीयोपध्मा- नीयानामप्युदेशः कर्त्तव्यः । किं प्रयोजनम् । उर-केण । उसकेण! उर-पग । उरस्पेण । अत्रा- ड्यवाय इति गत्वं यथा स्यादिति । . - -- ल इत्येक वर्णमुपदिश्य पूर्वाश्चान्ते णकारमित करोति प्रत्याहारार्थम् । तम्य ग्रहणं भवति त्रिभिः । “अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः (अ०सू०१३०६९) इत्यकारण 1 "इणूको" (अ०सूः ८३३६५७) इतीकारेण । "इको यणचि" (अ००।२७) इति यकारण । इण्ग्रहणानि सर्वाणि परेण णकारेण, अण्ग्रहणानि तु पूर्वेण । “अणुदित्मरणस्य चाप्रत्यय" (अ०स ०६९) इत्येतदेकमनेन । अथ किमर्थमज्ग्रहणमेवैतन्न क्रियते । नैवं शक्यम् । अन्त स्थानामपि हि सवर्णानां ग्रहणमिप्यते । सँय्यन्ता, संवत्सरः, यलोकम् , तँलोकमित्यत्रानुस्वारस्या- नुनासिक ययि परसवणे कृते तस्य यहणेन ग्रहणाद् द्विवचनं यथा स्यादिति । हकारादि. प्वकार उच्चारणार्थो नानुबन्धः । लकारे त्वनुनामिकः प्रतिज्ञायते । तेन "उरण पर" (अ०सू०१।१।११) इत्यत्र प्रत्याहारग्रहणालपरत्वमपि भवति । ञ.म डण न म ॥७॥ स महण न इत्येतान् वर्णानुपदिश्य पूर्वोश्चान्ते मकारमितं करोति प्रत्याहारार्थम् । तम्य ग्रहणं भवति निभिः(१)। "पुमः खय्यम्पर" (अ०सू०८।३।६) इत्यकारेण । "हलो यमा यमि लोप" (अ.सू०४।६४) इति यकारेण । “मो हस्वादचि हमुण् नित्यम्" (अ०सूल १३३२) इति डकारेण । "नमन्ताड्ड" इति प्रकारेणापि ग्रहणमस्य दृश्यते(२)। के चित्तु सर्वाश्येतानि प्रत्याहारग्रहणानि प्रकारेण भवन्त्विति मकारमनुबन्धं प्रत्याचक्षते । तथा तु सति "डमो हस्वादचिइमुण् नित्यम्" (अ०सू०८।३।३२) इत्यत्रागमिनार्मभोरभावादाग- माभावप्रतिपत्तौ प्रतिपत्तिगौरवं भवति । झ भ ञ् ॥ ८॥ झ भ. इत्येतो वर्णावुपदिश्य पूर्वाश्चान्ते अकारमितं करोति प्रत्याहारार्थम् । तस्य ग्रहण भवत्येकेन, "अतो दीयो यनि" (अ०सू०७२।१०१) इति यकारेण । घद ध प ॥१॥ घ द ध इत्येतान् वर्णानुपदिश्य पूर्वाश्चान्ते पकारमित करोति प्रत्याहारार्थम् । तस्य ग्रहण भवति द्वाभ्याम् । “एकाची यशो भए झपन्तस्य स्वोः" (अ०सू०८१२६३७) इति अकार- भकाराभ्याम्। जब ग ड द श ॥ १०॥ जय ग ढ द इत्येतान् वर्णानुपदिश्य पूर्वाश्चान्ते शकारमितं करोति प्रत्याहारार्थम् । तस्य ग्रहणं भवति पभिः । “भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि” (असू०८।३।१७) इति अकारण । "हशि च (अ०सू-६।२११४) इति हकारेण ! "नेशि कृतिः (असू०७२।८) इति वका- (१) विभिरिति । नन्वनुपदभेवोध्यते अमनाइड जकारणापि ग्रहणमस्य दृश्यते इति नाई विभिर्माण कथं पोच्यते इतिचेत् ।.न, । अष्टाध्यायोगत त्रिपकार प्रहणमित्यभिप्रायं तद् । अत एवं यमित्रमन्तेष्वित्यत्रापि दृश्यत इति । (९) "मृजिशोमल्यमकिति" इत्यत्र न मायाहारस्यामपदस्य महणम , किंवागमस्या "मावाददार इति निर्देशात् । अयश "मादिरम्येनेत्यवानुनस्य 'भप्रत्यय' पदस्य प्रत्यारोनार्थवावधीयमानार्थ- करणाद। अम्' पदं च विधीयमानमिति। .i• '153.

·६ । पा० १] काशिका । तानां च । तपरकरणमैजयं सादपि परस्तपर इति सवैडकादिषु विमानधनुर्मानप्रसङ्गनित्र- तये । आपलायनः । ऐतिकायनः । औपगयः । औपमन्ययः । शालीयो, मालीयः । वृद्धिप्रदे- शाः "सिपि वृद्धिः परस्मैपदेषु" (अ०सू०२।१) इत्येवमादयः। अदेङ्गुणः ॥ २॥ 14 गुणशंदः संज्ञान विधीयते प्रत्येकमदेही वर्णानां सामान्येन तदावितानामतहादि- तानां च । तपरकरणं त्विह सर्वार्थम् । तरिता, चेता, स्तोता, पचति, जयति. अहे पचे। गुणप्रदेशा "मिदेर्गुण" (असू०७३।७२).इत्येवमादयः । इको गुणवृद्धी ॥ ३॥3 परिभाषेय स्थानिनियमायां । अनियमप्रसङ्के नियमो विधीयते । वृद्धिगुणी स्वर्मजया शिष्यमाणाविक एव स्थाने येदितव्यो(१) । वक्ष्यति “सार्वधातुकार्द्धधातुकयोः" (0सूः ७३1८४) अगस्य गुण इति । स इक एव स्थाने वेदितव्यः । तरति । नयति । भवति । वृद्धिः खल्वपि । अकापीत् । अहापात् । अचैपीन् । अनपीत् । अलावीत् । अस्तावीत् । गुणवृद्धी स्वमजया विधीयते तत्र इक इति एतदुपस्थितं द्रष्टव्यम् । किं कृतं भवति । द्वितीया षष्टी प्रादुर्भाव्यते । मिदिमृजिपुगन्तलघूपदिशिक्षिप्रक्षुद्रेवनेविगेप्यते । जुमि सार्वधातु- कादिगुणेविकाई विशेष्यते । मेद्यते । (२)अविभयुः। इक इति किम् । आसन्ध्यक्षरव्या- नानां मा भूत् । यानम् । ग्लायति । उम्भिता । पुनर्गुणवृद्धिग्रहण स्वसंज्ञया विधाने निय- मार्थम् । इह माभूत् । चौः । पन्थाः । सः । इममिति । न धातुलोष आर्धधातुके ॥ ४ ॥ धातुः(३)तस्य लोपो यस्मिन्नार्धधातुके तदार्धधातुकंघातुलोपं तत्र ये गुणवृद्धी प्राप्नु- तस्ते न भवतः । लोलुवः । पोपुवः । मरीमृजः । लोल्यादिभ्यो यइन्तभ्यः पचाद्यचि विहित “यहोचि चा (अ०सू०।७४) इति यडा लुकि कृते तमेवाचमाश्रित्य ये गुणवृद्धी प्राप्ते तयाः प्रतिषेधः । धातुग्रहणं किम् ? । ल । लविता । रेडसि। पर्ण नयेः । अनुबन्धप्रत्ययलोप मा भृत् । रिपेहिसार्थस्य विप्रत्ययलोप उदाहरण रेडिति । आर्धधातुक इति किम् । विधा बद्धो वृपभो रोरवीति । सार्वधातुके मा भूत् । इक इत्येव । अभाजि । रागः । डिति च ॥ ५॥ निमित्तसप्तम्येषा । डिनिमित्त ये गुणवृद्धी(४) प्राप्नुतस्ते न भवतः । चितः । पित- वान् । स्तुतः । स्तुतवान् । भिन्नः । भिन्नवान् । मृष्टः । मृष्टवान् । डिति खल्वपि । चिनुनः । - 1 सनी "चो कु." इति प्रान नच भत्वाचार्यते । भवं च "अयस्मयादीनि च छन्दास" इत्यनेन । छन्दस्त्वं न 'छन्दोवास्थाणि भवन्ति' इति पचनात । उद्देश्यमननुद्दिश्य न विधेयमुदीरयेत् इति नियमस्य त्यागेन विश्यकोषवृद्धिशब्दाफास्तु मङ्गलाई मिलादीन" याविषना। (1) "भवत इति वेदितव्यम्" हात पाठ. क्वचित् । () "गुणवृद्धी" इत्यादितः "अविभयु" इत्यरत पाठ पायो नोपलभ्यते । (३) अस्मिन् सूक्षे धातुपदेन घलेकदेश स्वीक्रियते । कृस्नधातुलोपे तु गुणवृध्यो प्रारभाव । तस्मादातुपदग्धान्तकेदेशपरम । तदाह-वादकदेशो धातुरिति । (५) विटनिमिने ये गुणवृद्धा इति । अनेन गुणवृदिविशेषणं विस्दादतिदर्शितम् । ननु प्राधान्यत निषेधस्य विशेषणं योग्य, गुणानांच परार्थलादिति न्यायादिति चेत्र। विशेषु स्थलेपन्यन्यायस्य प्रवृत्त सम- गुण कृतात्मसत्कार प्रधानम्प्रतिपद्यते । प्रधानस्योपकारे हिनथा भूपनि वर्तते । अनया कारिकया सष्टीकृतो बेदितव्य । , ·६ काशिका, [अ०१ - । - चिन्वन्ति । मृष्टः । मृजन्ति । गकारोऽप्यत्र चर्वभूतो निर्दिश्यते । "ग्लाजिस्थश्च क्स्नुः । (अ०सू०३।२।१३१) जिष्णुः । मूष्णुः । इक इत्येव । कामयते । लैगयायनः । *मृजेरजादी संक्रमे विभापा वृद्धिरिप्यते । संक्रमो नाम गुणवृद्धिप्रतिपेधविषयः । परिमृजन्ति । परिमा- जन्ति । परिमृजन्तु । परिमार्जन्तु । लघूपधगुणस्याप्यन्न प्रतिपेधः । अचिनवमसुनवमित्यादौ लकारस्य सत्यपि डित्त्वे यांसुटो डिद्वचनं ज्ञापकं, डिति यत्कायं तल्लकारे डिति न भवतीति । दीधीवेवीटाम् ॥ ६॥ दीधीवेव्योरिटश्च ये गुणवृद्धी प्राप्नुतस्ते न भवतः । आदीध्यनम् । आदीध्यकः । आवेव्य- नम् । आवेव्यकः । इटः खल्वपि । श्वः कणिता, श्वो रणिता । वृद्धिरिटो न सम्भवतीति लघूपधगुणस्यान प्रतिषेधः । । हलोऽनन्तराः संयोगः ॥ ७॥1 भिन्नजातीयैरभिरव्यवहिताः श्लिष्टोच्चारिता हल: संयोगसंज्ञा भवन्ति, समुदायः संज्ञी । जातौ चेदं बहुवचनं तेन द्रुयोर्बहूनां च संयोगसंज्ञा सिद्धा भवति । अग्निरिति गनौ । अश्व इति शवौ । कर्ण इति रणौ। इन्द्रश्चन्द्रो मन्द्र इति नदराः। उष्ट्रो राष्ट्र भ्राष्ट्रमिति पटराः । तिलान् स्त्र्यावपतीति नसतरयाः। नतसतरया वा । हल इति किम् । तितउच्छन्नम् । “सं- योगान्तस्य लोप" (अ०सू०८।२।२३) इति लोपः स्यात् । अनन्तरा इति किम् । पचति पन- सम् । “स्कोः संयोगायोः" (अ०सू०८।२।१३) इति लोपः स्यात् । संयोगप्रदेशाः “संयोगा- न्तस्य लोप” (अ०सू०८।२।२९) इत्येवमादयः । मुखनासिकावचनोऽनुनासिकः ॥ ८॥ ५ मुखसहिता नासिका मुखनासिका, तया य उच्चायते वर्गः सो ऽनुनासिकसंज्ञो भवति । "आहोऽनुनासिकश्छन्दसि"। (अ०स०६।१।१२६) अभ्रआं अपः । गभीरआं उग्रपुग्ने । चन- आं इन्द्रः(१)। मुखप्रहण किम् । अनुस्वारस्यैव हि स्यात् । नासिकामहणं किं कचटतपानां माभूत्। अनुनासिकप्रदेशाः। "आडोऽनुनासिकश्छन्दसि" (अ०सू०६।१।१२६) इत्येवमादयः। तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम् ॥ ९ ॥ मुल्यशरदः सदृशपर्यायः, आस्ये भवमास्यं ताल्वादिस्थान, प्रयतनं प्रयत्नः स्पृष्टतादि- वर्णगुणः । तुल्य आस्ये प्रयत्नो यस्य वर्णस्य येन वर्णेन सह स समानजातीय प्रति सवर्णसंज्ञो भवति । चत्यार आभ्यन्तराः प्रयत्नाः सवर्णसंज्ञायामाश्रीयन्ते । स्पृष्टता, ईपत्स्पृष्टता, संवृ. तता, विवृतता घेति । 'अअअ' इति त्रयोऽकारा उदात्तानुदात्तस्वरिताः, प्रत्येक सानुनासि- का निरनुनासिकाच हवदीर्घप्लुनभेदादृष्टादशधा भिद्यन्ते । तथेवर्गः। तथोवर्णः। तथा ऋवर्णः । स्वर्णस्य दीर्घा न सन्ति । तं द्वादशप्रभेदमाचक्षते । सन्ध्यक्षराणां हस्वा न सन्ति तान्यपि द्वादशप्रभेदानि । अन्तःस्या द्विप्रभेदा रेफार्जिता ययलाः सानुनासिका निरनुनासिकाश्च । ग्फोप्मणां सवर्णा न मन्ति । वार्योवग्येण सवर्णः । दण्डासम् । सयाप्रम् । आस्यप्रहणं किं पटचनपानां भिगम्यानानां तुल्यप्रयत्नानां मा भूत्। किं च स्यात् । 'तप्ता' 'तप्र्तुम्' इत्यत्र "प्ररोगरि मय" (असू०८।२।३९) इति पकारस्य तकारे लोप: स्यात् । प्रयत्नग्रहणं किम् । इशुपशानां मुख्यम्यानानां भिनप्रयत्नानां मा भूत्। किंच स्यात् । अरुच्योततीत्यत्र "मरो गरि सवर्ण" (म -३१) इति सकारम्य धकार लोपः स्यात् । *फाल्कारयोः सब- शायरल्या । होन्टकारः । होतकारः। उभयोवर्णस्य पान्तरतमः सवर्णो दीयों नास्ती- ति फार एय दीयों भवति । मवर्णप्रदेशा "अकः सपणे दीर्घ" (अ००।१०१) इत्ये- ()"मा पनि धपाट ।

·पा०१] काशिका । . . ... नाज्ज्ञलौ ॥१०॥ अच्च हलू च अन्झलौ, तुल्यास्यप्रयत्नावपि अज्झली परम्परं (१)सवर्गसंज्ञौ न भवतः । अवर्णहकारी-दण्डहस्तः। इयर्णशकारी-दधि शीतम् । सवर्णदीर्वत्वं न भवति । चैपाशो मत्स्यः । आनडुह चम्भेति, "यस्येति च” (अ॰मू०६।४।१४८) इति लोपो न भवति । ईदूदेविन प्रगृह्यम् ॥ ११॥ इत् ऊत् पुत् इत्येवमन्त द्विवचनं शब्दरूप प्रगृह्यसने भवति । अग्नी इति । वायू इति । माले इति । पचेते इति । पचे| इति । ईदूदेदिति किम् । वृक्षावत्र । प्लक्षावन । द्विवचनमिति किम् । कुमार्यन्न । किशोर्यन । तपरकरणमसन्देहार्थम् । प्रगृह्यप्रदेशाः । “प्लुतप्रगृह्या अचि" (अ.सू०६।१।१२५) इत्येवमादयः । ईदादीनां प्रगृह्यत्ये मणीवादीनां प्रतिपेयों वक्तव्यः(२)। मणीवोष्ट्रम्य लम्बेते प्रियो वत्सतरौ मम । दम्पतीव जम्पतीव रोदसीय ॥ अदसो मात् ॥ १२ ॥ 4 अदसः सम्बन्धी यो मकारस्तस्मात्पर ईदूदेतः प्रगृह्यसंज्ञा भवन्ति । अमी अत्र। अमी आमते । अमू अन्न । अमू आमते । एकारस्य नास्त्युदाहरणम् । अदम इति किम् । शम्यत्र । दाडिम्यग्न । मादिति किम् । अमुक इत्र । शे॥१३॥ गे इत्येतत्मगृह्यसंझ भवति । किमिदं गे इति । सुपामादेशश्छन्दसि । न युप्मे वाजब- न्धवः । अस्मे इन्द्रावृहस्पती। युष्मे इति । अस्म इति । त्वे रायः । मे रायः । ते इति । मे इति । छान्दसमेतदेवैकमुदाहरणम् । अस्मे इन्द्रावृहस्पती इति । तत्र तथा पाठात् । इतरत्तु लौकिकमनुकरणम् , युप्मे इति, अस्मे इति, वे इति, मे इति । निपात एकाजनाङ् ॥ १४ ॥ 10 एकवासावच्च एकाच्, निपातो य एकाच आर्जितः स प्रगृह्यसंज्ञो भवति । अ अपेहि। इ इन्द्रं पश्य । उ उत्तिष्ठ । आ एवं नु मन्यसे । आ एवं किल तन् । निपात इति किम् , च- कारात्र । एका जिति किम् , प्राग्नये वाचमीरय । अनाडिति किम् , आ उदकान्तात् ओद- कान्तान्। ईपदथें क्रियायोगे मर्यादाभिविधौ च यः । एतमातं डित विद्याद्वाक्यस्मरणयोरडित् ॥ ओत् ॥१५॥ निपात इति वर्त्तते । तस्यौकारण तदन्तविधिः । ओदन्तो यो निपातः स प्रगृह्यसंज्ञो भवति । आहो उताहो इति। संबुद्धौ शाकल्यस्येतावना ॥ १६ ॥ ओदिति वर्तते । संबुद्धिनिमित्तो य ओकारः स शाकल्यस्याचार्यस्य मतेन प्रगृह्यसंज्ञो 12- भवति इति शब्देऽना = अवैदिके परतः । वायो इति, वायविति । भानो इति, भानविति । सम्बुद्दाविति किम् , गवित्ययमाह । अनानुकरणयोभेदस्याविवक्षिनत्वात् । असत्यर्थवत्त्वे (१) मत्राभली केनापि सवर्णों न मवत इति न वाक्यार्थ । तथा माते संज्ञा निविषया स्यात् । नापि अचामाम सावये निषिध्यते 'नाच्' इति दोघनिर्देशामङ्गते । नापि हलो हाभिः । पूर्वमानर्देशासङ्ग- ते । तस्मादचा हा परस्परमित्येव पनव्यम् । तदेव दक्ति परस्परमिति। (२) मणीवति । नेदं भाष्यकारणार्तिककारयाचनम । किन्नमणीपोदीना निर्धार कर्तव्य हत्यर्थकम् । निर्याप्रकारश्च 'मणीवोष्ट्रम्य' इत्यत्रोपमानार्थकवाशम्स्य प्रयोग-, 'रोदसीव इत्यादी छान्दमत्वानि । ।

·काशिका [अ०१ १॥ विभक्तिर्न भवति । शाकल्यग्रहणं विभापार्थम् । इताविति किम्, वायोऽन्न । अनार्य इति किम्, एता गा ब्रह्मबन्धवित्यत्रवीत् । उमः॥ १७ ॥ शाकल्यस्येताविति वर्त्तते । उनः प्रगृह्यसंज्ञा भवति इतौ शाकल्यस्याचार्यस्य मतेन । साकल्यस्येति विभापार्थम् । उ इति । विति ॥ ॐ॥ १८॥ .. उन इति वर्तते । उन इतावनायें ऊँ इत्ययमादेशो भवति दीर्थोऽनुनासिकः शाकल्यस्य मतेन प्रगृह्यसंज्ञकश्च । शाकल्यस्य ग्रहणं विभाषार्थमिहाप्यनुवर्तते, तेन नीणि रूपाणि भव- न्ति । उ इति, विति, ॐ इति ॥ ईदूतौ च सप्तम्यर्थे ॥ १९ ॥ शाकल्यस्येतावनार्प इति निवृत्तम् । ईदन्तमृदन्तं च शब्दरूपं सप्तम्यर्थे वर्तमान प्रगृह्य- संझं भवति । अध्यस्यां मामकी तनू । मामक्यां तन्यामिति प्राप्त। मामक्यां, मामकी इति । तन्यां, तनू इति । सोमो गौरी अधिश्रितः । ईदृताविति किम् , प्रियः सूर्ये प्रियो अग्ना भवाति । अमिशब्दात्परस्याः सप्तम्या डादेशः । सप्तमीग्रहणं किम् , पीती मती सुष्टुती । धीत्या मत्या सुष्टुत्या इति प्राप्ते । अर्थग्रहणं किम् , वाप्यश्वो नद्यातिः। तपरकरणमस- दहार्थम् ॥ उदृतौ सप्तमीत्येव लुप्ते ऽर्थग्रहणाद्भवेत् । पूर्वस्य चेत्सवर्णोऽसावाडाम्भावः प्रसज्यते ॥ वचनाद्यन दीर्घत्वं तत्रापि सरसी यदि । ज्ञापर्क स्यात्तदन्तत्वे मा वा पूर्वपदस्य भूत् ॥ २॥ दाधा ध्यदाप् ॥ २० ॥ दारूपाश्चत्वारो धातयो धारूपी च द्वौ दाब्दैपी वर्जयित्या घुसंज्ञका भवन्ति । डुदान्, प्रणिददाति । दाण् दाने, प्रणिदाता । दो, प्रणिद्यति । देङ्, प्रणिदयते । दुधाश्, प्रणिधा- ति । धेट, प्रणिधयति वत्सो मातरम् । अदाविति किम् । दाप् लवने, दात बहिः । देषु शो- धने, अवदात मुखम् । घुप्रदेशाः-"धुमास्यागापाजहातिसां हलि" (अ०सू०६।४।६६) इत्ये- वमादयः(१)॥ आधन्तवेदकस्मिन् ॥ २१ ॥ असहायस्य आद्यन्तोपदिष्टानि कार्याणि न सिद्धयन्तीत्ययमतिदेश आरभ्यते । सप्तम्य- थे यतिः । आदाविव अन्त इव एकस्मिन्नपि कायं भवति । यथा कर्त्तव्यमित्यत्र प्रत्यया- घुदासत्यं भवति एवमौपगयमिन्ययापि यथा स्यात् । यथा वृक्षाभ्यामित्यत्रातोऽङ्गस्य दीर्घ- न्यमेवमाभ्यामित्यत्रापि यथा स्यात् । एकस्मिन्निति किम्, समासन्नयन भवः साभासन्नय- नः । आकारमाश्रित्य युद्धसज्ञा न भवति ॥ तरतमौ घः ॥ २२॥ तरप् समपू इत्येतो प्रत्ययो घसंज्ञो भवतः । कुमारितरा । कुमारितमा । ग्रामणितरा । माझणितमा । प्रदेशा "घरूपकल्पचलनवगोगमतहतेषु योऽनकाचो हस्व" (अ०सू०६।३। ४३) इत्येवमादयः॥ यहुगणवतुडति संख्या ॥ २३ ॥ (१)"नदननादतगुमास्पनीमाएप" इति पाठ रुचि । । .

·पा०१] काशिका। . Z बहुगणवतुइति(९) इत्येते संख्यासंज्ञा भवन्ति । बहुकृत्वः । यहुधा । यहुकः । यहुशः । गणरत्यः । गणधा । गणकः । गणशः । तावत्कृत्वः । तावद्धा । तावच्छंः। कतिकृत्वः । क- तिधा । कतिकः। कतिशः । बहुगणशब्दयोपुल्ये सधे च धर्तमानयोरिह ग्रहणं नास्ति । में- ख्यावाचिनोरेव । भूर्यादीनां निवृत्यर्थ संख्या संज्ञा विधीयते ॥ अर्धपूर्वपदश्च पूरणप्रत्यया- न्तः सख्यासंज्ञो भवतीति वक्तव्य समासकविध्यर्थम् ॥ १॥ अर्धपञ्चमशूर्पः । अर्द्धः पञ्जमो येपामिति बहुवीही कृते ऽर्द्धपत्रमैः शूर्पः क्रीतः । तद्धिताति समासः । तत्र "दिक्संख्ये सं- ज्ञायाम्" (अ०सूराश५०) इत्यनुवृत्तेस्ततः सैख्यापूर्वस्य द्विगुसंज्ञायां "शुपदिशन्यतर- स्याम्" (अ०स०१।१०६) इत्यश् टञ्च । “अद्धयर्दपूर्वद्विगोश (अ०सू०१।१।२८) इति लुक् । अर्द्धपत्रमकः । संख्याप्रदेशाः-"संख्या वेश्येन" (अ०सू०२।०१९)इत्येवमादयः(२)। प्णान्ता पट् ॥ २४॥ स्त्रीलिङ्गनिर्देशात् संख्येति सबध्यते । पकारान्ता नकारान्ता च या संख्या सा पदसंज्ञा भवति । पकारान्तास्तावत् पद तिष्टन्ति । पट् पश्य । नकारान्ताः । पञ्च । सप्त । नव । दश । अन्तग्रहणमोपदेशिकार्थम् । तेनेह न भवति । शतानि । सहस्राणि । अष्टानामित्यत्र नुइ भवति । पदप्रदेशाः “पड्भ्यो लुक्" (मा०सू०७।१।२२) इत्येवमादयः ॥ डति च ॥ २५॥ डत्यन्ता या संख्या मा पसज्ञा भवति । कति तिष्ठन्ति । कति पश्य । ककवतू निष्टा ॥ २६ ॥ क्तश्च कवतुश्च सक्तवत् प्रत्ययौ निटासंज्ञो भवतः। कृतः। कृतवान् । भुक्तः । भुक्तवान् ।। ककारः कित्कार्यार्थः । उकार उगित्कार्यार्थः। निष्टाप्रदेशाः "श्वीदितो निष्टायाम्" (अ०सू० १२।१४) इत्येवमादयः ।। सर्यादीनि सर्वनामानि ॥२७॥ सर्वशब्द आदियंपा तानीमानि सर्वादीनि सर्वनामसंज्ञानि भवन्ति । सः, सर्वो, सर्व- स्मै, सर्वस्मात्, सर्वेषाम् , सर्वस्मिन् , सर्वकः, । विश्वः, विश्वौ, विश्वे, विश्वस्मै, विश्व- स्मात्, विश्वेपाम्, विश्वस्मिन् , विश्वः । उभ, उभय । उभशब्दस्य सर्वनामत्ये प्रयोजन "सर्वनाम्नस्तृतीया च” (अ॰सू०२।३।२७) इति । उभय, उभयस्मै, उभयस्मात्, उभये- पाम् , उभयस्मिन् । डतर । इतम । कतर, कतम, कतरस्मै, कतमस्मै । इतर, अन्य, अन्य- नर । इतरस्मै, अन्यस्मै, अन्यतरस्मै । त्वशब्दोऽन्यवाची, स्वरभेदाद् द्विःपठितः। एक उदा- तो द्वितीयोऽनुदात्तः । केचित् तकारान्तमेकं पटन्ति । त्वत्वदिति द्वावपि चानुदाताविति स्मरन्ति । नेम. नेमस्मै । वक्ष्यमाणेन जसि विमापा भवति । नेमे, नेमाः, इति । समः, समस्मै । कथं "यथासंख्यमनुदेशः समानाम" (अ०सू०१२३३१०) “समे देशे यजेत" इति । समस्य मर्वशब्दपर्यायस्य सर्वनामसनेप्यते न सर्वत्र । सिम, मिमस्मै। पूर्वपरावरदक्षिणोत्त- गपराधराणि व्यवस्थायामसंज्ञायाम् । स्वमज्ञातिधनाख्यायाम् । अन्तरं विहियोगोपसंख्या- नयोः । त्यद् । तद् । यद् । एतद् । इदम् । अदम् । एक । द्वि । युप्मद् । अस्मद् । भवतु । किम् । सर्वादिः ।। सर्व नामप्रदेशाः-"सर्वनाम्नः स्मै" (आसू१४) इत्येवमादयः ।। विमापा दिक्समासे बहुव्रोही ॥२८॥ (१) इति इत्यने मख्यामंशा मवम्मीनि । यपन्यत्र 'पतुडती' हाने प्रत्यययाग्रहणात 'महाविधी प्रत्य- यह इत्यनया परिमाया तदन्तयाणाप्रमकन्या यत्र नन्दरतयोरवे ग्रहणम् । केवलयो प्रत्यायो संचाविधाने प्रयोजन नास्ति, इति। (२) "ख्यायाः क्रिया यावृत्तिगणने तमुच्"-इत्येश्मादय । हाल पाट कचित् । - ।

·१० काशिका। [अ०१ - - "न बहुव्रीहो" (अ०सू०१।१।२९) इति प्रतिषेधं वक्ष्यति तस्मिन्नित्ये प्रतिपेधे प्राप्ते वि- भापेयमारभ्यते । दिशां समासो दिक्समासो दिगुपदिष्टे समासे बहुवीही विभाषा सर्वादीनि सर्वनामसंज्ञानि भवन्ति । उत्तरपूर्वस्यै, उत्तरपूर्वाय । दक्षिणपूर्वस्यै, दक्षिणपूर्वायै, । दिग- ग्रहणे किम् , “न बहुव्रोही" (अ०सू०२२९) इति प्रतिषेधं वक्ष्यति तत्र न ज्ञायते क विभा- पा का प्रतिपेध इति । दिग्ग्रहणे पुनः क्रियमाणे ज्ञायते दिगुपदिष्टसमासे विभापाऽन्यत्र प्रति- पेध इति । समासमहणं किम् , समास एव यो बहुचीहिस्तन विभाषा यथा स्यात् । बहुव्री- हिवद्भावेन यो बहुव्रीहिस्तन्न भा भूत्, दक्षिणदक्षिणस्यै देहि । वहुव्रीहाविति किम्, द्वन्द्वे वि- भापा मा भूत् , दक्षिणोत्तरपूर्वाणामिति । "द्वन्द्वे च" (अ०सू०१।१।३१) इति नित्य प्रतिपे- धो भवति ॥ न यहुव्रीहौ ॥ २९ ॥ सर्वनामसंज्ञायां तदन्तविधेरभ्युपगमाद् बहुबाहेरपि सर्वाद्यन्तस्य संज्ञास्यादिति प्रतिषेध आरभ्यते । बहुव्रीही समासे सर्वादीनि सर्वनामसंज्ञानि न भवन्ति । प्रियविश्याय, प्रियोभ- याय, द्वयन्याय, त्र्यन्याय । इह च त्वत्कपितृको मत्कपितृक इत्यकज्न भवति । बहुग्री- हाविति वर्तमाने पुनर्बहुव्रीहिग्रहणं भूतपूर्वमात्रेऽपि प्रतिषेधो यथा स्यात् । वस्त्रान्तरा, वसनान्तरा इति॥ तृतीयासमासे ॥ ३०॥ तृतीयासमासे सर्वादीनि सर्वनामसंज्ञानि न भवन्ति । मासपूर्वाय, संवत्सरपूर्वाय, व्यह- पूर्वाय, त्र्यहपूर्वाय । समास इति वर्तमाने पुनः समासग्रहणं तृतीयासमासार्थवाक्येऽपि प्रति- पेधो यथा स्यात् । मासेन पूर्वाय । “पूर्वसदृशसमोनार्थ" (अ०स०२।१।३१) इति तृतीयास- मास प्रतिपदं वक्ष्यति तस्येदं ग्रहणं न यस्य कस्य चित्तृतीयासमासस्य “कर्तकरणे कृता बहु- लम्" (अ०सू०२।१३२) इति । त्वयका कृतम् , मयका कृतम् । द्वन्द्वे च ॥ ३१॥ द्वन्द्वे च समासे सर्वादीनि सर्वनामसंज्ञानि न भवन्ति । पूर्वापराणाम् , कतरकतमानाम् । विमापा जसि ॥ ३२ ॥ पूर्वेण नित्ये प्रतिपेथे प्राप्त जसि विभापाऽऽरभ्यते । द्वन्छे समासे जसि विभापा सा- दीनि सर्वनामसंज्ञानि न भवन्ति । कतरकतमे, कतरकतमाः । जसः कार्य प्रति विभाषाऽक हि न भवति, कतरकतमकाः । प्रथमचरमतयाल्पार्द्धकतिपयनेमाश्च ॥ ३३ ॥ विभापाजसीति वर्तते । द्वन्द्व इति निवृत्तम् । प्रथम, चरम, तय, अल्प, अर्द्ध, कतिपय, नेम, इत्येते जसि विभाषा सर्वनामसंज्ञा भवन्ति । प्रथमे, प्रयमाः चरमे, चरमाः । द्वितये, द्वितयाः । अल्पे, अल्पाः । अधे, अर्धाः । कतिपये, कतिपयाः । नेमे, नेमाः । तय इति तय- प्प्रत्ययः । शिष्टानि प्रातिपदिकानि । तन्त्र नेम इति सर्वादिषु पश्यते तस्य प्राप्ते विभाषा, अ- न्येपामप्रासे । उभयशदस्य तयप्प्रत्ययान्तस्य गणे पाठान्नित्या मर्वनामसंज्ञा, इहापि ज. स्कार्य प्रति विभापा । काकचोर्ययायोगं वृत्तिः । पूर्वपरावग्दक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्थायामसंज्ञायाम् ॥ ३४ ॥ पूर्व पर अवर दक्षिण उत्तर अपरं अधर इत्येतेषां गणे पाठात्पूर्वेण नित्यायां सर्वनामसं- ज्ञायां प्राप्तायां जसि विभापारम्यते .! पूर्वादीनि विमापा जर्मि सर्वनामसंज्ञानि भवन्ति ध्यवस्थायामर्मज्ञायाम् । स्वाभिधेयापेक्षावधिनियमो व्यवस्था(१) । पूर्वे पूर्वाः। पर पराः। (१)मा स्थापित पाटो यंग्य । स्वाभिधयापेोऽवधीतिगठ- कुत्रचिदुपलभ्यते चाममनम पनि कन्या परित्यन । ।

·पा० १] काशिका । । . अवरे, अवराः । दक्षिणे, दक्षिणाः । उत्तरे, उत्तराः । अपर, अपराः । अधरे, अधराः । व्यव- स्थायामिति किम् , दक्षिणा इमे गायकाः, प्रवीणा इत्यर्थः । असंज्ञायामिति किम्, उत्तराः । कुरवः । सत्यामेव व्यवस्थायामियं तेषां संज्ञा। स्वमशार्तिधनाख्यायाम् ॥ ३५ ॥ अनापि नित्या सर्वनामसंज्ञा प्राप्ता जसि विभाप्यते । स्वमित्येतच्छन्दरूपं जसि विभा- पामनामसंज्ञ भवति न चेन्नातिधनयोः संज्ञारूपेण वर्तते । स्यं पुत्राः, स्वाः पुत्राः । स्य गावः, स्वा गावः । आत्मीया इत्यर्थः । ज्ञातिप्रतिषेधः किम् , (१)धमायन्त इवाश्लिष्टाः प्रज्वलन्तीव संहताः। उल्मुकानीव मे ऽमी स्वाज्ञातयो भरतर्षभ। अधनाख्यायामिति किम् , प्रभूता. स्वा न दीयन्ते, प्रभूताः स्वा न भुज्यन्ते । प्रभूतानि । धनानीत्यर्थः। अन्तरं यहियांगोपसंव्यानयोः ।। ३६ ॥ अत्रापि पूर्वेण नित्या सर्वनामसंज्ञा प्राप्ता सा जसि विभाप्यते । अन्तरमित्येतच्छब्दरूप । विभापा जसि सर्वनामसंझ भवति बहिर्याग उपसंव्याने च गम्यमाने । अन्तरे गृहाः, अन्तरा । गृहाः । नगरवासाश्चाण्डालादिगृहा उच्यन्ते । अन्तरे शाटकाः, अन्तरा शाटकाः। उपसंत्र्यानं परिधानीयमुच्यते, न प्रावरणीयम् । बहियोगोपसंन्यानयोरिति किम् , अनयोमियोरन्तरे ता- पसः प्रतिवसति, तस्मिन्नन्तरे शीतान्युदकानि । मध्यप्रदेशवचनोऽन्तरशब्दः । गणसूत्रस्य चेर्द प्रत्युदाहरणम् । *अपुरीति च वक्तव्यम् ॥ अन्तरायां पुरि वसति । विमापाप्रकरणे तीयस्य चा डिस्म सर्वनामसंज्ञेत्युपसंख्यानम् ॥ द्वितीयाय, द्वितीयस्मै । तृतीयाय, तृतीयस्मै । स्वरादिनिपातमव्ययम् ॥ ३७ ॥ स्वरादीनि शब्दरूपाणि निपाताश्याव्ययसंज्ञानि भवन्ति । स्वर । अन्तर् । प्रातर् । एते. ऽन्तोदात्ताः पश्यन्ते । पुनर आद्युदात्तः । सनुतर उच्चैस् । नीचेस् । शनम् । ऋधक् । आ- रात् । करते । युगपत् । पृथक् । एतेऽपि सनुतप्रभृतयोऽन्तोदात्ताः पश्यन्ते । ह्यस् । प्रस् । दि. या । नौ । सायम् । चिरम् । मनार । ईपत् । जोपम् । तूष्णीम् । बहिस् । आविस् । अ- बस् । समया । निकपा । स्वयम् । मृपा । नक्तम् । नन् । हैतौ । अद्धा । इद्धा। सामि । एतेऽपि ह्यसूप्रभृतयोऽन्तोदात्ताः पश्यन्ते । वत्। घदन्तमव्ययसझे भवति । ब्राह्मणवत् । क्षत्रियवत् । सन् । सनात् । सनत् । ।तरम् । एते आधुदात्ताः पठ्यन्ते । अन्तरा' अयमन्तोदात्तः । अन्तरेण । ज्यो । कम् । शम् । सना । सहसा । विना । नाना । स्वस्ति । स्वधा । अलम् । वपट् । अन्यत् । अस्ति । उपांशु । क्षमा । विहा- यमा। दोपा । मुधा । मिथ्या । क्त्वातोसुनकमुनः, कृन्मकारान्तः, सन्ध्यक्षरान्तोऽव्ययीभा- कश्च । पुरा । मिथो । मिथसू । प्रवाहुकम् । आर्यहलम् । अभीक्ष्णम् । साकम् । सार्द्धम् । समम् । नमस् । हिरक । तसिलादिस्तद्धित एधाच्पर्यन्तः । शस्तसी। कृत्वसुन् । मुच् । आ- च्यालो।।ळ्यर्थाश्च । अम् । आम् । प्रतान् । प्रशान् । स्वरादिः। निपाता वक्ष्यन्ते । 'प्राग्रीधरान्निपाता" (अ.सू.१२४९६) इति । च । वा। ह । अह । एव । पुवामत्यादयः । अध्ययप्रदेशा "अव्यपादाप्सुप" (अ०सू०।४।२) इत्येवमादयः । (२)सदृश निपु लिङ्गेषु सर्वामु च विभक्तिषु । (१)धूमापन्त इति । यथोमुकायस्लिष्टानि अमंहतानि धुमायने मातानि तु प्रज्वलन्त वात जातयो चीन्पर्थः स्वसदस्यानेकार्थत्वात्मकनार्थपोननाय जानिशदस्य भयोग । (२) सशर्मिति । आधणी अतिरेषा प्रगविपाविषयिका । भव्ययीभापत्य लिविशेषयोगे. . - ·काशिका । [अ०१ । क्रत्वे वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम् ॥ तद्धितश्वासर्वविभक्तिः॥८॥ तद्धितान्तः शब्दोऽसर्वविभक्तिरव्ययसंज्ञो भवति । यस्मान्न सर्वविभक्तस्त्पत्तिः सोऽसर्व- विभन्निः । ततः, यतः, तत्र, यत्र, तदा, यदा, सर्वदा, सदा । तद्धित इति किम् ? एकः, द्वौ, यहवः । असर्वविभक्तिरिति किम् , औपगवः, औपगवी, औपगवाः । कृन्मेजन्तः ॥ ३९॥ कृयो मकारान्त एजन्तश्च तदन्तं शब्दरूपमव्ययसंझ भवति । स्वादुकारं भुते, संपन्न- ङ्कार भुते, लवणङ्कारं भुते। एजन्तः । वक्षे रायः, ता वामेपे रथानाम् , दक्षाय जीवसे, ज्योच्क सूर्य दृगे। वक्षे इति वचे “तुमय सेसेन्" (अ०सू०३।४४९) इति सेप्रत्यये कुत्ते पत्वे च कृते रूपम् । ऐपे इति इणः से प्रत्यये गुणे पत्ते च कृते रूपम् । जीवसे इति जीवरसे प्रत्यये रूपम् । दृशः इति होः फेन्प्रत्ययो निपात्यते "दृशे विख्ये च” (अ॰सू०३।४।११)इति। अन्तग्रहणमापदाशकप्रतिपत्त्यर्थम् । इह मा भूत् । आधये, चिकोर्पये, कुम्भकारेभ्य इति । पत्वातोन्कसुनः ॥ ४० ॥ क्त्या तोमन् कमुन् इत्येवमन्त शब्दरूपमव्ययसंज्ञ भवति । कृत्या, हत्वा । तोसुन् । पुरा सूर्यस्योदतोराधेयः, पुरा वत्सानामपाकर्ताः । “भावलक्षणे स्थेण्कृत्यदि” (अ०स ०१६) इति इण: कमश्च नोमुन्प्रत्ययः । कमुन् “सृपितृदोः कमुन्" (अ०सू०३।४।१७) । पुरा ङ्क्रम्म्य विमृपो विशिन् , पुरा जर्तृभ्य आतृदः । अव्ययीभावश्च ॥ ४१ ॥ अव्ययीभावसमामोऽव्ययसंज्ञो भवति । किं प्रयोजनम् । लुमुखस्यरोपचाराः । लुक् । उपामि, प्रत्यग्नि शलभाः पतन्ति । मुग्वस्वर, उपाग्निमुखः, प्रत्यग्निमुखः । “मुखं स्थानम्". (६।११६७) इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वं प्रासं, "नाव्ययदिक्छब्द" (अ०सू०६।२।१६८) इति प्रतिषिद्धयते । तस्मिन् प्रतिपिद्धे पूर्वपदप्रकृतिस्वर एव भवति । उपचार, उपपयाकारः, उपपयः कामः । विमर्जनीयस्थानिकस्य सकारस्य उपचार इति संज्ञा । तत्राऽव्ययीभावम्या ध्ययते अनः कमिकमकुम्भपात्रकुशाफर्णीप्यनव्ययस्य" (अ०सू०८।३।४६) इति पर्युदासः सिदो भाति । सर्वमिदं का स्वरादावपि पश्यते । पुनर्यचनमनित्यत्वज्ञापनार्थम् । तेनार्य फार्यनियमः सिद्धा भाति । इह घपुरा मूर्यस्यादितोराधेयः, पुरागरस्य विसृप इति "न लो. फाय्ययनिष्टा' (समू३।६) इति पटोप्रतिपंधो न भरति । शिसर्वनामन्थानम ॥ ४२ ॥ शिइस्पतामांनामम्यानमै माति । किमिदं शि इति ? जन्मोः शिरादेशः । कुण्डानि निएन्नि, फलानि पत्य, दधीनि, मधनि, अगि, जनि । मनामम्यानप्रदेशा: "मनाम- न्याने पामो" (४०००८) इस्पेवमादयः । सुदनपुंसकस्य ॥ ४३ ॥ मुनिति पत्र पचनानि मनामम्यानमानि भान्ति नपुंसकादन्या । नपुगक न विधिर्न प्रतिपम्तन नगगे मानामम्यानमंशा पूर्वेण मन्ये । राजा, राजानी, राजानः, राजानम् . रामानी । मुहिनि फिर, राक्षः पत्य । अगएसम्म्येन किम् , मामनी, यमना । ननि घिमारा ॥४४॥ मेरि प्रतिपंपी पनि विमापनयोः प्रनिपविसम्पयाश्मिापनि ममा भाति । इतिगरnारमपम् । पराय-मद नर्थ-वधर्मात्रपति, नत्-तस्माद भाषा- विमाययापक परम् । पत्रपमित्रा ·पा०१] काशिंका । । . णोऽर्धनिर्देशार्थः । विभापाप्रदेशेष प्रतिपेधविकल्पावुपतिप्टेते । तत्र प्रतिपेधेन समीकृते विपये पश्चाद्विकल्पः प्रवर्त्तते । उभयन विमापाः प्रयोजयन्ति । "विमापा से" (अ०सू०६।१।३०)। शुशाव, शिवाय, शुशुवतुः, शिधयतुः । विभापाप्रदेशाः । “विमापा " (अ०सू०६।११३०) इत्येवमादयः। इग्यणः संप्रसारणम् ॥ ४५ ॥ इग्यो यणः स्थान भूतो भावी या तस्य संप्रसारणमित्येपा संज्ञा भवति । यज् , इष्टम् । व , उत्तम् । ग्रह, गृहीतम् । के चिदुभयथा सूपमिदं व्याचक्षते । वाक्यार्थः संजी वर्णश्यति । इग्यण इति यो वाक्यार्यः स्यान्यादेशसम्बन्धलक्षणः स संप्रसारणसझो भवति, यणस्थानिक इन्वर्गः स संप्रसारणसंज्ञो भवतीति । तत्र विधौ वाक्यार्थ उपतिष्ठते । "प्याः संप्रसारण" (अ०सू०६।१।१३) “वसोः संप्रसारणम्" (अ०सू०६।४।१३१) इति । अनुवादे वर्णः । "संग्र- सारणाच" (अ०सू०६।१।१०८) इति । संख्यातानुदेशादिह न भवति, अदुहितरामिति । (संप्रसारणप्रदेशाः । “यसोः संप्रसारणम्" (असू०६।४।१३१) इत्येवमादयः । आद्यन्तौ फितौ ।। ४६ ॥ आदिष्टिद्भवति अन्तः किन्दवति पनिर्दिष्टस्य । लविता, मुण्डो भीपयते । टिरप्रदेशाः- "आर्धधातुकस्येवलादेः” (अ०सू०७१२।३५) इत्येवमादयः । किप्रदेशाः "भियो हेतुभये पुण । (अ०सू०७३।४०) इत्येवमादयः । मिदचोऽन्त्यात्परः ॥४७॥ अथ इति निर्धारणे पष्टी । जातो घेदमेकवचनम् । अचां सन्निविष्टानामन्त्यादयः परो मिद्भवति स्थानेयोगप्रत्ययपरत्वस्यायमपवादः । विरणद्धि, मुञ्चति, पयांसि । मित्प्रदेशाः । "रुधादिभ्यः श्नम्" (अ०सू०३।११७८) इत्येवमादयः । *मस्जेरन्त्यात्पूर्व नुममिच्छन्त्यनुप- इसंयोगादिलोपार्थम* । मग्नः, मग्नवान्, मङ्गा, मक्तुम् । एच इग्नस्वादेशे ॥४८॥ एचो हस्वादेशे कर्तव्य इगेव हस्वो भवति नान्यः । अतिरि । नौ अतिनु । गो उपगु । एच इति किम् , अतिखट्यः, अतिमालः । हस्वादेश इति किम् , देवदत्त, देवदत्त । पष्ठी स्थानेयोगा ॥४९॥ परिभापेयं योगनियमार्था । इह शास्त्रे या पष्टी अनियतयोगा श्रूयते सा स्थाने योगनि- मित्तभूते सति प्रतिपत्तव्या। स्थानशब्दश्च प्रसङ्गवाची । यथा दर्भाणां स्थाने शरैः प्रस्त- रितव्यमिति दर्भाणां प्रसङ्ग इति गम्यते । एवमिहापि अस्तेः स्थाने प्रसङ्ग भुर्भवति, भविता, } भवितुम् , भवितव्यम् । चुवः प्रसङ्गे वचिर्भयति । वक्ता, वस्तुम्, पक्तव्यम् । प्रसङ्गे सम्बन्धस्य निमित्तभूते ब्रुव इति पष्टी । वहयो हि पप्ठ्यर्थाः स्वस्याम्यनन्तरसमीपस- मृहविकारावयवाधास्तत्र यावन्तः शब्दे संभवन्ति तेषु सर्वेपु प्रामेषु नियमः क्रियते, “पष्ठी स्थानेयोगा" (अ०सू०१॥१॥४९) इति, स्थाने योगोऽस्या इति व्यधिकरणो बहुव्रीहिः । अत एव निपातनाच सप्तम्या अलुक् । स्थानेऽन्तरतमः॥५०॥ स्थाने प्राप्यमाणानामन्तरतम(२) आदेशो भवति सदृशतमः । कुतश्च शब्दस्यान्तर्यम् । (१) अवार्य पाठ क्वचिदुपलभ्यते-"युभ्यामित्यत्र दिवउदिति तपरकरणाहीघों न" इति । (१) अब पक्षद्वयं प्रामोति तत्र विधिपझो न संभवति । तथाहि-स्वतन्त्रविधिपक्षे दधि, मधु, अत्राध्यादेश पानाति । अत्रान्यादेशाविधादास एव प्रामोति। भवतु न दोष इतिचेन तस्यायन्य तस्याप्यन्य इति रीत्या- नवस्थापानात् । तस्मात्परिभाषापक्ष एष श्रेयान् । स च यत्र स्थानषष्ठी नोपतिष्ठते विधानामेकवाक्यता च । तदा व विधानकात एव प्राप्यमाणानामन्तरतम भादेश इत्यर्थों भविष्यति, तदाह-प्राप्यमाणात । २ का - ·२९७) सौधातकिः । स्थानार्थगुणप्रमाणतः । स्थानतः, "अकः सवर्णे दीर्घः" (अ०सू०६।२१०१) दण्डानम्, यू- पामम् । द्वयोरकारयोः कण्ठ्य एव दीर्घ आकारो भवति । अर्थतः, वतण्डी चासौ युवतिश्च वा- तण्ड्ययुवतिः । धुंवदायेनान्तरतमः पुंशब्दोऽतिदिश्यते । गुणतः, पाकः, त्यागः; रागः, "चजोः कुपिण्ण्यतो" (अ०सू०७३।१२) इति चकारस्याल्पप्राणस्याघोपस्य तादृश एव कमारो म- चति । जकारस्य घोपवतोऽल्पप्राणस्य तादृश एव गकारः। प्रमाणत: अमुष्मै, अमूभ्याम् । "अदसोसेर्दादु दो मः"(आ०सू०८।२१८०)इति हस्खस्य हस्खो दीर्घस्य दीर्घः। स्थान इति वर्तमाने पुनः स्थानेग्रहण किम्, यनानेकमान्तयं संभवति तन्त्र स्थानत एवान्तयं बलीयो यथा स्यात् । चेता, स्तोता। प्रमाणतोऽकारो गुणः प्राप्तस्तत्र स्थानत आन्तर्यादेकरौकारौ भवतः । तम- ग्रहणं किम्, वाग्घसति, त्रिष्टुब्भसति, । "झयो होन्यतरस्याम्" (अ०सू००।४।६२) इति हकारस्य पूर्वसवणे क्रियमाणे 'सोप्मणः सोप्माण' इति द्वितीयाः प्रसक्ताः, 'नादवतो नादवन्त' इति तृतीयाः, तमयग्रहणाद् ये सोप्माणो नादवन्तश्च ते भवन्ति चतुर्थाः । उरण रपरः ॥ ५१ ।। उ: स्थाने ऽण प्रसन्यमान एव रपरो वेदितव्यः । का, हर्ता, किरति, गिरति, द्वैमातुरः, प्रेमातुरः। उरिति किम् , सेयम्, गेयम् । अण् ग्रहण किम्, "सुधातुरकङ् च" (अ०सू० अलोऽन्यस्य ॥५२॥ पष्ठीनिर्दिष्टस्य य उच्यते आदेशः सोऽन्त्यस्यालः स्याने वेदितव्यः । "इगोण्याः" 1 (Ro- सू०१।२१५०) दशगोणिः। डिञ्च ॥ ५३॥ यि य आदेशः मोऽनेकालपि अलोऽन्त्यस्य भवति । “आनङ् ऋतो द्वन्द्वे" (अ०सू० ६।३।२५) । होतापोतारी, मातापितरौ । तातडि हित्त्करणस्य गुणवृद्धिप्रतिषेधार्थत्वात्सर्वा- देशस्तातर भाति । जीवताद्यान् , जीवतात्त्यम् । आदेः परस्य ॥ ५४॥ परस्य कार्य शिष्यमाणमादेरलः प्रत्येतव्यम् । क च परस्य कायं शिप्यते । यत्र पञ्चमीनि- देशः। तद्यथा “दिामः" (NCसू०७।२१८३)। "यन्तरपसर्गभ्योऽप ईत्" (अ०सू०६।३८७)। द्वीपम्, अन्तरीपम् , प्रतीपम् , समीपम् । अनेफाल् शित् सबम्य ॥ ५५ ॥ अनकाल य आदेश: शिव सत्रम्य पीनिर्दिष्टम्य स्थाने भवति। “अस्ते " (अ.सू०२।४। ५२)। भयिता, भवितव्यम् । शितपस्यपि । “जासमोः शिः" (अ०सू०७।१।४०) कुण्ठानि तिरन्ति, पानि पश्य। स्थानियदादेशोऽनल्बिधी ॥५६॥ न्यान्यादेशयोः परत्वात् म्यान्यार्प पार्यमादगे न प्रामोतीत्ययमतिदेश आरभ्यते । म्यानिना गुण्य यात इति स्थानिय । म्यानिमामो भवनि स्थान्याप्रयेषु कार्येप्यनला- पुम्पान्यामाप्रपाणि पायांणि पर्मपित्या। अनरियधिरनेकारियधिरित्यर्थः । सिमुदाहर- नम्, पारपारादिनाध्ययमप्तिपदाचाः । धात्यादेशो धागुननयति, "अम्त " (०म० २)। "मुषो परिः" (२११४५३) । आधागुरुचिपये प्रागेयादेशेषु ने घातो. रिमि तपादपों मन्ति। भविता, मयितुम् , मपिनत्यम् । यता, परनुस, यक्काम्यम् । अमा- गोगनपगि, पन, काभ्याम्, 1 किमः फाग राप्रया इनदीर्यम्भावा भयन्ति । शः पारमि, प्राय, प्रत्यापपादेगे एहस्यम्य पिति कृति अग" इति गुग्गति। गदिमागमलिग्मयनि, दाधिकम् , अधननम् । "वृत्तदिरममासाम (NEFI) ·पा० १] काशिका ! इति प्रातिपदिकसंज्ञा भवति । अन्ययादेशोऽव्ययवद्भवति, प्रहृत्य, उपस्तुत्य-1 "अन्ययात्" : (अ०सू०२।४।८२) इति सुब्लुग् भवति । मुरादेशः सुश्बद्भवति, वृक्षाय, । लक्षाय । "मुपि च" (अ००७।३।१०२) इति दीर्घत्वं भवति । तिडादेशस्तिड्वगवति अकुरुतम्, अकुस्त। "मुप्तिमन्त पदम्" (अ०सू० १।४।१४) इति पदसंज्ञा भवति । पदादेशः पदवद्भवति ग्रामो वा स्वम् , जनपदो नः स्वम् । “पदस्य" इति रुत्वं भवति । यत्करणं किम्, स्थानी आदेशस्य संज्ञा मा विज्ञायोति। स्वाश्रयमपि यया स्यात् । "आडो यमहनः" (अ-सू० १२३२८) आ- हत, आवधिष्ट, इत्यात्मनेपदमुभयवापि भवति । आदेशपाहणं किम् , आनुमानिकस्याप्या- देशस्य स्थानिवद्भावो यथा स्यात्, पचनु, "ए" (अ०सू० ३।४.८६) 1 अनल्विधाविति' किम् , धुपथितदादेशा न स्थानिवद्भवन्ति, द्यौः, पन्थाः, स, इति । "हल्झ्याव" (अमू ६।०६८)सुलोपो न भवति ॥ अचः परस्मिन् पूर्वविधौ ॥ ५७ ॥ पूर्वेणानलिवधौ स्थानिवद्भाव उक्तः । अल्विध्यर्थमिदमारभ्यते । आदेशः स्थानिवदिति वर्तते । अब इति स्थानिनिर्देशः। परस्मिन्निति निमित्तसप्तमी। पूर्व विधाविति विपयसप्त- मी।अजादेशः परनिमित्तकः पूर्वविधौ कर्तव्ये स्थानिवद्भवति, पटयति, अवधीत् बहुखट्यकः । पटुमाचष्ट इति णिचि टिलोपे कृते तस्य स्थानियहाबाद् "अत उपधाया" (अ०सू० ७१२। ११६) इति वृद्धिनं भवति । अवधीत् । अतो लोपस्य स्थानिवद्भावाद् "अतो हलादेलंघोग (अ०सू० १२१७) इति हलन्तलक्षणा वृद्धिर्न भवति। बहुखट्वक इति। "आपोऽन्यतरस्याम्" (अ०सू०१४।१५) इतिहस्वस्य स्थानिवद्भावाद"हस्वान्तेऽन्त्यात्पूर्वम्" इति स्वरोनभवति । अच इति किम् , प्रश्नः, अक्राष्टाम् , आगत्य'। प्रश्न इति प्रच्छेनड्प्रत्यये, "वोः शूडनु. नासिके च" (अ०सू० ३।४।१९) इवि छकारस्य शकारः परनिमित्तकस्तुकि कर्तव्ये न स्या- निवद्भवति । अक्राष्टामिति, "झलो झलि" (अ०सू० ८।२।२६) इति सिचो लोपः परनिमि- जकः कृपः पकारस्य "पढोः कः मि" (अ०सू०२३४२) इति ककारे कर्तव्ये न स्थानिवद्भव- ति । आगत्येति "वाल्यपि" (अ०सू० ६।४।३८) इति अनुनासिकलोपः परनिमित्तकस्तुकि कर्तव्ये न स्थानिवद्भवति । परस्मिन्निति किम् , युवजानिः, वधूढीजानिः, वैयाघ्रपद्यः, आदीध्ये, युवनानिरिति, "जायाया नि" (अ०सू० ५।४।१३४) न परनिमित्तकस्तेन यलोपे न स्थानिवद्भवति । वैयाघ्रपद्य इति न परनिमित्तकः पादस्यान्तलोपः पदार्य न प्रतिबध्नाति । मादीध्ये इति दीघोङ उत्तमपुरुपैकवचने टेरेत्वस्यापरनिमितकत्वाद् "यौवर्णयोधीवेव्यो.. (अ०सू० ०१३।१३) इति लोपो न भवति। पूर्वविधाविति किम्, हे गौः, बाभ्रवीयाः, नैधेयः ।' हेगोरिति वृद्धिरजादेशः सम्वुद्धिलोपे कर्तव्ये नस्थानिवद्भवति। बाभ्रवीया इति बाभ्रव्यस्या- मी छाना इति, "वृद्धाच्छ” (अ०सू० ४।२।११४) इति छः । "हलन्तद्धितस्य" (अ०सू. (६।४।१५०) इति यकारलोपे कर्त्तव्ये, अवादेशो न स्थानिवद्भवति। नैधयः । “अतो लोप इटि च" (असू०६६४) इत्याकारलोपः, "इतश्चानिज" (असू०१११) इति द्वय- ज्लक्षणे प्रत्ययविधौ न स्थानिवद्भवति ॥ न पदान्तद्विर्षचनघरेयलोपस्वरसवर्णानुस्वारदीर्घजश्वविधिषु ॥ ५८ ॥ पूर्वेणातिप्रसक्तः स्थानिवद्भाव एतेषु विधिषु प्रतिपिद्ध्यते । पदान्तविधि प्रत्यजादशा-' न स्थानिवद्वति । को स्तः, यो स्तः, तानि सन्ति, यानि सन्ति । "श्नसोरल्लोपः," (. सू०६४१९) द्विति सार्वधातुक इति परनिमित्तः स पूर्वविधावावादेशे यणादे च कर्त- व्य स्थानिवत्स्यात् । अस्मावचनान्न भवति । द्विचन विधि प्रति न स्थानिवद्भवति दद्ध्यन,. मध्वत्र । यणादेशः परनिमितरुस्तस्य स्थानिवद्भावात् “अनधि च" (अ०सू० ८।४।४७) इति धकारस्य द्विवचन न स्यादस्माद्वचनाद्भवति । वरे योऽजादेशः स पूर्वविधि प्रति न स्या- ·१६ काशिका। [अ०१ । 'निवद्भवति । अप्सु यायावरः प्रपतेत पिण्डान् । यातेर्यइन्तात् “यश्च यह (अ०सू० ३।२। १५६) इति वरचि कृते, अतो लोपः परनिमितकस्तस्य स्थानिवत्त्वात् “आतो लोप इटिच" (अ०सू०६।४।६४) इत्याकारलोपः स्थानिवत् स्यादस्माद्वयनान्न भवति । यलोप, यलोपविधि 'प्रत्यजादेशो न स्थानिवद्भवति । कडूतिः कण्डूयतेः क्तिचिं कृतेऽतोलोपःपरनिमित्तकः, "लो- पो व्योर्यलिए (अ0सू० ६।११७६) इति यलोपे स्यानिवत्स्यादस्माद्वचान्न भवति । स्वर, स्वरविधि प्रति अजादेशो न स्थानिवद्भवति, चिकीर्षकः, जिहीर्षकः । वुलि कृतेऽतोलोपः परनिमित्तको लिति प्रत्ययात्पूर्वमुदात्तमिति स्वरे कर्तव्ये न स्थानिवद्भवतीति । सवर्ण, सव- र्णविधि प्रति अजादेशो न स्थानिवद्भवति । शिण्डि, पिण्ढि । शिः पिपेश्च लोपमध्यमपु- रुपैकवचने "रुधादिभ्यः श्नम्" । (अ०सू० ३११७८) हित्यधित्यप्टुत्वजरत्येषु कृतेषु "श्न- सोरल्लोपः” (अ॰सू०६।१।११) विति सार्वधातुके परनिमित्तकोऽङ्गानुस्वारस्य पयि पर- सवणे कर्तव्ये न स्थानिवद्भवति । अनुस्वार, अनुस्वारविधि प्रत्यजादेशो न स्थानिवद्भवति । शिंपन्ति, पिंपन्ति । "नश्वापदान्तस्य झलि" (अ०सू० ८।३।२४) इति अनुस्वारे कर्त्तव्ये श्नसोरल्लोपो न स्थानिवद्भवति । दीर्घविधि प्रत्यजादेशो न स्थानिवद्भवति । प्रतिदीन्ना, 'प्रतिदिन्ने । प्रतिदिवन्नित्येतस्य "भस्य" (अ०सू० ६।४।१२९) इत्यधिकृत्य तृतीयैकवचने चतुथ्येकवचने च, "अल्लोपोऽन" (अ०सू०६।४।१३४) इति अकारलोपः परनिमित्तमस्तस्य स्थानिवद्भवात् “हलिच" (अ०सू०७१२७७) इति दीर्घत्वं न स्यात् । नवर्य वकारो हल्पर इत्यस्माद्वचनाद्भवति । जश् , जरिवधि प्रत्यजादेशो न स्थानिवद्भवति । सन्धिश्च मे सपीति- श्व मे, बब्धान्ते हरी धानाः । अदेः क्तिनि “बहुलं छन्दसि" (अ०सू० २।४।२९) इति घस्ला- देवाः “घसिभसोर्हलि च" (अ०सू०६।४।११०) इत्युपधालोपः, "मलो झलि" (अ०सू०८॥ २२२५) इति सकारलोपः, "झपस्तथोझैधः" (अ०सू०८।२।४२) इति धत्वम्, उपधालोपल्य स्थानिवत्वात् “झलां जश्श्" (अ०सू० ८।४।१३) इति धकारस्य जश्त्व न स्यादस्माद- चनाद्भवति । समाना ग्धिः, समानस्य सभावः, सन्धिः । वब्धमिति । मसेर्लोड्द्विवचने शपः श्लुः, द्विवचनमभ्यासकार्य "घसिभसोर्हलि च" (अ०सू० २।४।२९) इति उपधालोपः, "मलोशलि" (अ०सू०६४।१०) इति सकारलोपः, "अपस्तथोधि” (अ०सू० ८।२।२६) इति धत्वम्, उपधालोपस्य स्थानिवत्त्वात् "हालां जश् झशि" (अ०सू० ८।४।९३) इति जग्त्वं न स्यादस्मादचनामवति । चर्, चविधि प्रत्यजादेशो न स्थानिवद्भवति । जमतुः, जाः, अक्षन्नमीमदन्त पितरः । लिद्विवचनबहुवचनयोरदेवस्लादेशः, “गमहनजनखनघसाम्।" (अ०सू०६।४।९९) इत्युपधालोपः, द्विर्वचनम्, अभ्यासकायं तत्रोपधालोपस्य स्थानिवत्त्वात्, "खरिच (अ०० ७१४।१९) इति धकारस्य चत्वं न स्यादस्माद्वचनाद्भवति । "शासित्र- सिघसीनां च" (अ०सू० ८।३।३।६०) इति पत्वम् । अक्षन्नित्यदे बहुवचने घस्लादेशले- रागतस्य, "मन्त्रे घसदर' (अ०सू०२।४।८०) इति लुक् , “गमहनजनखनवसाम्" (अ०सू० ६४८९) इत्युपधालोपः। तस्य स्थानियत्वात्, “खरि च (असू० ८१४९९) इति चत्त न स्पादस्यावचनादयति । स्वरदीर्घयलोपेषु लोपाजादेशो न स्थानिवद्भवति । अन्यन तु स्था- निरदेव । तेन यहुखद्यः, किषोंः, गियोः, वाम्बोरिति स्थानिवत्वात् स्वरदीर्घयलोपान भवन्ति ॥ द्विर्वचनेऽचि ॥५६॥ द्विवचननिमितेऽचि अजादेशः स्थानिद्भवति द्विवचन र कर्तव्ये । रूपातिदेशवाय 'नियतकालस्तेन कृते द्विर्यचने पुनरादेशरूपमेवावतिष्ठते । माल्लापोपधालोपयणयवायावादे- शाः प्रयोजनम् । आल्लोपः पपनुः, पपुः, " आतो लोप इटि च” (अ०सू०६४।६४) इत्या- फारलोपते तस्यस्थानियद्रावात् एकान" इति द्विवचन भरति उपधालोपःजन्नतु, जन्नुः। ।

·पा० १] काशिका। १७ - "गमहनजनखनघसाम्" (अ०सू० ६४९९) इत्युपधालोपे पत्ते, अनन्कत्याद् द्विचनं न स्यात्, अस्माइधनाद्भवति । णिलोपः आटिटन् । अटतेणिचि लुडि चङि णिलोपे एतं तस्य स्थानियत्त्वात् "अजादेदितीयस्य" (असू०६॥रा इति दिशब्दस्य द्विर्वचनं भवति । यस चमतुः, चक्रुः । करोतेखसि उसि च यणादेशे कृतेऽनस्कत्वाद् द्विवचनं न स्यात् स्थानिव- चायति । अयवायावादेशाः । निनय, निनाय, लुल्ब लुलाय। नयतेलनातशोत्तमे णलि गुणे कृते वृद्धी पायवायावादेशास्तेषां स्थानियत्त्वान्नेलोनैलाविति द्विचनं भवति । वि. चन इति किम् ? जग्ले । मम्ले । श्रवणमाकारस्य च भवति । द्विर्यचननिमित्त इति किम् ? यू- पति ऊठियणादेशो न स्थानिवद्भवति । अचीति किम् ? जघीयत, देध्मीयते । “घ्राध्मो (अ०सू०१४।३१) "यछि च" (अ०सू० २।४।७४) इति ईकारादेशस्तस्य स्थानिस्दावादा- कारस्य द्विर्वचनं स्यात् । अन्ग्रहणान्न भवति ॥ अदर्शनं लोपः ॥ ६०॥ अदर्शनमश्रवण(१)मनुच्चारणमनुपलब्धिरभावो वर्णविनाश इत्यनान्तरमेतेः शब्दयों- ऽर्थाभिधीयते तस्य लोप इतीयं संज्ञा भवति । पदार्थस्येय संज्ञा न शब्दस्य । प्रसत्तस्यादर्शनं लोपसई भवति "गोधाया दू" (अ०सू० ४।१।१२९) गौवेरः, पचेरन् । जीवरदानुक्-जोर- दानुः । त्रिधर्मनिन् , आलेमाणम् । यकारवकारयोरदर्शनमिहोदाहरणम् । अपरस्याऽनुय- न्यादः प्रसक्तस्य । लोपप्रदेशाः, "लोपी व्योर्वलि" (असू० ६१७६) इत्येवमादयः ॥ प्रत्ययस्य लुक्श्ललुपः ॥ ६१ ॥ अदर्शनमिति वर्तते । प्रत्ययादर्शनस्य लुक् ब्लु लुप् इत्येताः संज्ञा भवन्ति । अनेक- मज्ञाविधानाच तद्भावितग्रहणमिह विज्ञायते । लुक्संज्ञाभावितं प्रत्ययादर्शन लुक्सई भव- ति । ग्लुसंहाभावितं श्लुमंझं भवति । लुप्संज्ञाभावितं लुप्संई भवति । तेन संज्ञानां संकारी न भवति । विधिप्रदेदेषु च भाविनी संज्ञा विज्ञायते । अत्ति, जुहोति, वरणाः । प्रत्ययग्रहणं किम् , अगस्तयः, कुण्डिनाः । लुक्ललुपूप्रदेशाः "लुक्तद्वितलुकि" (अ०सू० १०२४९) "जुहोत्यादिभ्यः इलु" (अ0सू० २।४।७५) “जनपदे लुप्" (अ०सू० ४१२।८१) इत्येवमादयः ।। प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् ॥ ३२॥ प्रत्ययनिमितं कायमसत्यपि प्रत्यये कथं नु नाम स्यादिति सूत्रमिदमारभ्यते । प्रत्यय- लोप कृते प्रत्ययलक्षणं प्रत्ययहेतुकं कायं भवति । अग्निचित्, सोममुत्, अधोगित्यत्र सुप्ति- होलसयोः "मुतिहन्तं पदम्" (अ०सू० १।४।१४) इति पदसंज्ञा भवति । अधोगिति दुहे- लेडि तिपि शवलुकि तिलोपे धत्वभप्भावजश्त्वचत्वेषु कृतेषु रूपम् । प्रत्यय इति वर्तमाने पुनः प्रत्ययग्रहणं किम् । यत्नप्रत्ययलोप यथा स्यात् । इह भा भूत्, आमीय, सग्मीय । हनिगम्योलिडात्मनेपदं "लिड: स लोपोऽनन्त्यस्य" (अ०सू० १२६७९) इति सीयुट्सका- रलोपः प्रत्ययैकदेशलोपस्तत्र प्रत्ययलक्षणेन झलीत्यनुनासिकलोपो न भवति । प्रत्ययल- क्षणमिति किम् ? रायः कुल रैकुलम् । गये हितं गोहितम् । आयवादेशौ न भवतो वर्णा- श्रयत्वात् ॥ न लुमताङ्गस्य ।। ६३ ॥ पूर्वेणातिप्रसक्तं प्रत्ययलक्षणमिति विशेपे प्रतिपेध उच्यते । लुमता शब्देन लुप्ते प्रत्यये यदङ्गं तस्य प्रत्ययलक्षण कार्य न भवति । गर्गाः, गृष्टः, जुहुतः। (२) शब्यत्रोलमता लत- (१ह दर्शनं ज्ञानमुपलन्धिस्तच शब्दानुशासनमस्ताशचन्दविषयं सच्चवर्ण भवतीच्याह अश्रवणमिति । (२) यशपोरिति पाठमाधुः। ।

·। । काशिका । [अ०१ “१८ योरङ्गस्य गुणवृद्धी न भवति । लुमतेति किम्, कार्यते । अङ्गस्येति किम्, पञ्च, सप्त, पयः, साम। अचोऽन्त्यादि टि॥ ६४॥ अच इति निद्धारणे पष्ठी । जातायेकाचनम् । अचां संनिविष्टानां योऽन्त्यो तदादि बाब्दरूप टिसंझ भवति । अमिचित्, इच्छश्वः । सोमसुत्, उच्छतः । आताम्, थाम् , आम्शब्दः । पचेते, पचेथे । टिप्रदेशाः "टित आत्मनेपदानां टेरे' (अ०सू० ३।४।९७) इत्येवमादयः॥ अलोन्त्यात् पूर्व उपधा ॥ ६५ ॥ धात्वादी वर्णसमुदायेऽन्त्यादलः पूर्वो यो वर्ग:सोडलेयोपधासंज्ञो भवति । पन्, प, अकारः। भिद्, छिद्, इकारः । बुध, युथ्, उकारः । वृत्, वृथ्, ऋकारः। अल इति किम् , शिष्टः, शिष्टवान् । समुदायात् पूर्वस्य मा भूत् । उपधाप्रदेशा:-"अत उपधाया" (अ०सू० .७१२।११५) इत्येवमादयः । तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्थ ॥ ६६ ॥ तस्मिन्निति सप्तम्यर्थनिर्देशे पूर्वस्यैव कार्य भवति, नोत्तरस्य। "इको यणचि" (अन्सू० ६।२७७) दध्युदकम् , मध्विदम्, पवत्योदनम् । निर्दिष्ट्रग्रहगमानन्तर्यार्थम् । अग्निचिनेति व्यवहितस्य मा भूत् ॥ तस्मादित्युत्तरस्य ॥ ६७॥ निर्दिष्टग्रहणमनुवर्तते । तस्मादिति पञ्चम्यर्थनिर्देशः । उत्तरस्यैव कार्य भवति, न पूर्व- स्य । “तिइति (अ०सू० ८११।२८) ओदनं पचति । इह न भवति । पचत्योदनमिति ॥ स्वं रूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञा ॥ ६८॥ शा स्वमेव रूपे शब्दस्य ग्राह्ये योध्ये प्रत्याय्यं भवति न बाह्योऽर्थः, शब्दसंज्ञा वर्ज- यित्वा । शब्देनार्थावगतेरय कार्यस्यासंभवात् तद्वाचिनां शब्दानां संप्रत्ययो मा भूदितिसू- वमिदमारभ्यते । “अग्नेर्दक" (अ०सू० ४।२।२३) आग्नेयमटाकपाल निर्मतेत् । अग्निशब्दो- मिशब्दस्यैव पाहको भवति, न ज्वलनः, पावको, धूमकेतुरिति, नातः प्रत्ययो भवति । "उदश्चितोऽन्यतरस्याम्" (अ०सू०४।२।१९) औदश्चित्कम् , औदचितम् । तक्रमरिष्टं, काल- शेप, दण्डाहनं, मथितमिति नातः प्रत्ययो भवति । अशन्सजेति किम्, “दाधाध्वदाप" (अ०सू० २२०२०) “तरप्तमपौधः" (अ०सू० १।१।२२) धुमहणेपु घमहणेषु च सजिनां ग्रहणं न सहायाः सिद्विशेषाणां वृक्षार्थम् । सिनिदेशः कर्तव्यः । ततो वलय द्विगेयाणां ग्रह भवतीति । किं प्रयोजनम्, वृक्षाद्यर्थम् । “विमापा क्षमृगतृण" (अ०सू० २।४।१२) इति। प्लान्यपोधम् , प्लान्यग्रोधाः । पित्पर्यायवचनस्य च स्वायर्यम् । पिनिदेशः कर्त. न्यः । ततो वक्तव्य पर्यायवचनस्य ग्रहण भवति, चकारात् स्वस्य रूपस्य तद्विपाणां चेति । 'कि प्रयोजनम् , स्थाधर्थम् । स्वं पुषः, स्वपोपं पुष्टः, रेपोपम् , धनपोपम् , गोपोपम् । जि- तपर्यायाचनस्यैव राजाद्यर्थम् । जिन्निदंशः कर्तव्यः । ततो वक्तव्यं पर्यायवचनस्यैव प्रहा भरतीति, न स्वरूपस्य, नापि तद्विगेपाणाम् । किं प्रयोजनम् । राजाद्यर्थम् । "सभा राजा- मनुष्यपूर्वा" (असू०२३४५२३) इनसभम् , ईश्वरसमम् । तस्यैव न भवति राजसमा । तद्वि- नेपागां च न भवति, पुष्पमित्रसमा, चन्द्रगुप्तममा। शित्तद्विशेषागां च मत्स्याद्यर्थम् । शिनिदेशः कर्तव्यः । ततो पतन्य तम्य च महण भवति तदू विशेषाणां चति । किं प्रयो- जनम्, मत्स्याधर्थम् । “पक्षिमत्स्यमृगान्, हन्ति" (अ०सू०४।४।३५) इति टम् । पाक्षिकः, मात्स्यिकः । तविशेषाणाम्, शाकुनिकः । पर्यायागांन भवति, अजिह्मान् हन्ति,अनिमिपान् हन्तीति । अस्येप्यते । मीनान हन्तीति मैनिकः॥

·पा० १] काशिका । १९ A अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः । ६९ ॥ परेण जकारण प्रत्याहारप्रणम् । अण् गृह्यमाण उदिश सवणांनां ग्राहको भवति स्वस्य च रूपस्य प्रत्यय पर्जयित्या । "आद्गुणः" (असू. ६०११८७) "अस्य ध्योग (सन्सू० १४.३२) “यस्येति च" (अ.सू० ६१८) । स्वरानुनासिक्यकालमिन्नस्य ग्रहण माति । उदित्सल्यपि । “चुद (अ०सू० १२३।६) "लक्षातद्धिते" (अल्सू० ११३८) घरगेटवर्गयोः .कवर्गस्य च ग्रहण भवति । अप्रत्यय इति किम् , "सनार्शसमिक्ष.उ" (असू. ३२११६६) "असांप्रतिके" (अ०सू० ४.३।९) दीर्थो न भवति ।। तपरस्तकालस्य।। ७०॥ तः परो यस्मात्सोऽयं तपरः, तादपि परस्तपरः । तपरों वर्णस्तत्कालस्यात्मना तुल्यका- स्य गुणान्तरयुक्तस्य सवर्णस्य ग्राहको माति स्वस्य च रूपस्य । विध्यर्थमिदम् । अणिति नानुवर्तते । अणामन्येषां च तपराणाम् । इदमेव ग्रहणकशास्खम् । "अतो मिस ऐस्” (अ०सू० १९) इत्येवमादिपु पूर्वग्रहणकशाचं न प्रवर्तत एव । अतपरा अगस्तस्यावकाशः । किमुदा- हरणम् "अतो मिस ऐस" (अ.सू० ७१११९) वृक्षः, प्लक्षः। “विवनोरनुनासिकस्या (अ. सू० ६४४४१) अत् । अजाः, गोजाः । तत्कालस्येति किम् , खद्याभिः मालाभिः ॥ थादिरन्त्येन सहेता ॥ ७१ ॥ आदिरन्त्येनेत्संज्ञकन सह गृह्यमाणस्तन्मध्यपतितानां वर्णानां ग्राहको भवति स्वस्य च रूपस्य । अण, अरु, अच्, हल, मुर, ति। अन्त्येनेति किम्, मुडिति तृतीयकवचनेन टा 'इत्यनेन ग्रहणं मा भूत् ॥ येन विधिस्तदन्तस्य ॥ ७२ ।। येन विशेपणेन विधिविधीयते स तदन्तस्यात्मान्तस्य समुदायस्य ग्राहको भवति स्वस्य च रूपस्य । “एर (अ० सू० ३।३१५६) । इवर्णान्तादच्प्रत्ययो भवतिचयः, जयः, अयः । "ओरावश्यके"। (अ० सू० ३।१।१२५) उवर्णान्ताद् ण्यद्भवति । अवश्यलाव्यम् , अवश्यभा- व्यम् । समासमत्ययविधी तदन्तविधेः प्रतिपेधो वक्तव्यः । द्वितीयान्तं श्रितादिभिः सह समस्यते, कष्टश्रितः। इह मा भूत् कष्टं परमश्रित इति । प्रत्ययविधी, "नडादिभ्यः फा (अ० सू० १९९) । नइस्यापत्यं नाडायनः । इह मा भृत् सूत्रनइस्यापत्य सौत्रनाडिः । किमविशेषेण ? नेत्याह । उगिद्वर्णग्रहणमिति वाच्यम् । उगितश्चेति ही प्रत्ययस्त- दन्तादपि भवति, भवती, अतिभवती । वर्णग्रहणम् , "अत इञ्" (अ० सु० ४।१।९५) । दा- क्षिः, प्लाक्षिः । *यस्मिन् विधिस्तदादावल्ाहणे*। अलग्रहणेपु यस्मिन् विधिस्तदादा- वितिवक्तव्यम् । “अचि नुधातुभ्रुषां य्वोरियडुबडौ” (१० सू०६४७७) इति । धि- यः, ध्रुवः॥ वृद्धिर्यस्याचामादिस्तवृद्धम् ॥ ७३ ॥ यस्येति समुदाय उच्यते । अचां मध्ये यस्य वृद्धिसंशफ आदिभूतस्तच्छन्दरूपं वृद्धसंज्ञ भवति । अचामिति जातो बहुवचनम् । शालीयः, मालीयः, औपगवीयः, कापट- वीयः । आदिरिति किम् , सभासनयने भवः साभासन्नयनः । *बा नामधेयस्य वृद्धसंज्ञा वा- व्या । देवदत्तीयाः, देवदत्ताः । *गोत्रान्तादसमस्तवत् प्रत्ययो भवतीति वक्तव्यम् । घृतप्रधानो रौदिः, घृतरौदिः, तस्य छाना घृतरौढीयाः । ओदनप्रधानः पाणिनिरोदनपाणिनि- स्तस्य छाना आदनपाणिनीयाः, वृद्धाम्भीयाः, वृद्धकाश्यपीयाः । *जिष्लाकात्यहरितकात्यव- जम् । द्वाकाताः,हास्तिकाताः॥ त्यदादीनि च ॥ ७४॥ 7 ·२० काशिका । [अ० १ यस्याचामादिग्रहणमुत्तरार्थमनुवर्तते(१) । इह न सम्बध्यते(२)।त्यदादीनि शब्दरूपाणि वृद्धसंज्ञानि भवन्ति । त्यदीयम् , तदीयम् . एतदीयम् , इदमीयम्, अदसीयम्, त्वदीयम्, त्यादायनिः । मादायनिः, भवदीयम् , किमीयम् ॥ एङ् प्राचां देशे ॥ ७५॥ यस्याचामादिग्रहणमनुवर्तते । एछ यस्याचामादिस्तत्प्राग्देशाभिधाने वृद्धसै भवति । एणीपचनीयम् , भोजकटीयः, गोनीयः । एडिति किम् , आहिच्छत्रः, कान्यकुब्जः । प्राचा- मिति किम् , देवदत्तो नाम वाहीकेषु ग्रामः, तत्र भवो दैवतदत्तः । देश इति किम्, गोमत्यां भवा मत्स्या गौमताः। प्रागुची विभजते हंसः क्षीरोदके यथा । विदुषां शब्दसिद्धयर्थ सा नः पातु शरावती ॥ इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकायां वृत्तौ प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ १॥१॥ - अथ प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ गाङकुटादिभ्योऽणिन्डित् ॥१॥ अतिदेशोऽयम् । गाडिति इादेशो गृह्यते, न 'गाङ् गतौ' इति। कारस्यानन्यार्थत्वात्। कुटादयोऽपि, 'कुट कौटिल्ये' इत्येतदारभ्य यावत् 'कुछ शब्दे' इति । एभ्यो गाकुटादिभ्यः परेऽणितः प्रत्यया डितो भवन्ति द्विद्भवन्तीत्यर्थः । गाङः, अध्यगीट, अध्यगीपाताम् , अ- ध्यगीपत ।कुटादिभ्यः, कुटिता, कुटितुम् , कुटितन्यम् । उत्पुटिता, उत्पुटितुम्, उत्पुटितव्यम् । अश्णिदिति किम् , उत्कोटयति, उच्चुकोट, उत्कोटकः, उत्कोटो वर्त्तते । *व्यचेः कुटादित्वम- नसीति याव्यम् । (३)विचितः, विचिनुम् विचितव्यम् । अनसीति किम् , उभयचाः॥ विज इट् ॥ २॥ 'ओविजी भयचलनयोः अस्मात्पर इडादिः प्रत्ययो डिद्भवति । उद्विजिता, उद्विजितुम् . उद्विजितव्यम् । इडिति किम् । उद्वेजनम् , उद्वेजनीयम् ॥ विभापोोः ॥ ३॥ इडिति वर्तते । 'ऊर्णन् आच्छादने अस्मात् पर इडादिः प्रत्ययो विमापा डिद्भवति । प्रोर्णविता, प्रोर्णविता । इडित्येव, प्रोर्णवनम्, प्रोर्णवनीयम् ।। सार्वधातुफमपित् ॥ ४॥ सार्वधातुकं यदपित्तन्डिद्वद्भवति । कुरुतः, कुर्वन्ति, चिनुतः, चिन्वन्ति । सार्वधातुकमिति किम् , कर्ता, कर्तुम् , कर्तव्यम् । अपिदितिकिम् , करोति, करोपि, करोमि । असंयोगाल्लिटिकत् ॥ ५ ॥ अपिदिति वर्तते । असंयोगान्ताद्धातोः परो लिट् प्रत्ययोऽपित् किगयति । विभिन्तुः, विभिदुः, चिच्छिदनुः, चिच्छिदुः, ईजनुः, ईनुः! असंयोगादिति किम् , ससंस, दध्वंसे । अपि- दित्यव, विभेद ॥ (१) अनुवर्तते इति । तत्र प्रयोजनकत्वात् यस्यायामादिगति सम्बश्वसम्भाच । (२)हतुन समयत इनीति । भयोग्याचा निर्धारणस्प समातीयपिपपयात त्यहादीना पाजा- मकवाभावादन पस्ति सम्म । (३)"पिदिय" पति याचिकः पाठः। ।

·पा०२] काशिका । - ईन्धिभयतिभ्यां च ॥ ६ ॥ इन्धिभवतीत्येताभ्यां परो लिट्प्रत्ययः किगयति । समीधे दस्युहन्तमम् , पुनधेि अथ- चंणः । भवतेः खल्वपि, यमृव, यभूविय । इन्धेः संयोगार्थ ग्रहणम् । भवतेः पिदर्थम् । अत्रे- टिः। श्रन्यिग्रन्यिदम्भिस्वीनामिति वक्तव्यम् । श्रेषतुः, श्रेयुः, ग्रंथतुः, मेथुः, देभतुः, देभुः, परिपस्बजे, परिपस्यजाते॥ मृडमृदगुधकुपफ्लिशवदवसः पत्या ॥ ७ ॥ मृड मृद एघ कुप क्लिश वद यस इत्येतेभ्यः परः क्त्वाप्रत्ययः किमवति, "न क्त्वासे- द" (अ० स०१२।१८) इति प्रतिषेधं यक्ष्यति तस्यार्य पुरस्तादपकर्षः । गुधकुपक्लिशीनां तु "रलो व्युपधात्" इति विकल्प प्राप्त नित्यार्थ वचनम् । मुडित्वा, मृदित्वा, गुधित्वा, कुपित्वा, क्लिशित्या, उदित्या, उपित्वा । दरिदमुपग्रहिस्वपिप्रच्छः संश्च ॥८॥ रुद, विद, मुप, प्रहि, स्थपि, प्रच्छ इत्येतेभ्यः सँग क्त्वा च किती भवतः। रविदमुपीणां "रलो व्युपधात्" (अ० सू० २०२६) इति विकल्पे प्राठे नित्यार्थ ग्रहणम् । ग्रहेर्विध्यर्थमेव । स्वपिप्रच्छ्योः सन्नर्थ ग्रहणम् । किदेव हि क्त्वा । उदित्वा, रुदिपति, विदित्या, विविदि- पति, मुपित्वा, मुमुपिपति, गृहीत्वा, जिघृक्षति, सुप्त्वा, सुषुप्सति, पृष्ट्या, पिच्छिपति। ग्र- हादीनां कित्त्वात्सप्रसारणं भवति "किरश्च पञ्चम्या (अ० सू०७२।७५ इति प्रच्छेरिडागमः।। इको झल् ॥९॥ सन्नित्यनुवर्त्तते । क्त्त्येति निवृत्तम् । इगन्ताद्धातोः परो झलादिः सन् किदवति । चि- चीपति, तुष्टूपति, चिकीर्पति । इक इति किम् , पिपासति, तिछासति । झलिति किम् , शि- शयिपते, किमर्थमिदमुच्यते । गुणो मा भूदिति । “अम्झनगमा सनि" (अ० सू० ६४४१६) इति दीर्घत्वं गुणस्य बाधकं भविष्यति । यथैव तहि दोर्घत्वं गुणं बाधते तथा गिलोपमपि बाधेत । तस्मादीर्घत्वस्यावकाशदानाय कित्त्वमिदमारभ्यते । चिचीपतीत्यादिपु सावकाशं दीर्घत्वं परत्वाद् णिलोपेन वाध्यते, ज्ञीप्सति ॥ इकः कित्त्वं गुणो मा भूद्दीर्घारम्भात्कृते भवेत् । अनर्थकं तु हस्वार्थ दीर्घाणां तु प्रसन्ज्यते॥ सामर्थ्याद्धि पुनर्माल्यमृदित्वं दीर्घसंश्रयम् । दीर्घाणां नाकृते दोघे णिलोपस्तु प्रयोजनम् ॥ हलन्ताध ॥ ११ ॥ इकः सन् झल्किदिति वर्त्तते । समीपवचनोऽन्तशब्दः । हल्चासावन्तश्च हलन्तः। इग- न्तादिक्समीपाद्धलः परः सन् झलादिः किदवति, विभित्सति । बुभुत्सते । इक इत्येव, पिप- क्षते, झलित्येव, विवर्तिपते । दम्भेर्हल्ग्रहणस्य जातिवाचकत्वात्सिद्धम् धीप्सति, धिप्सति॥ लिङ्सिचावात्मनेपदेषु ॥ ११ ॥ हलन्तादिको झल्किदिति वर्तते । सन्निति निवृत्तम् । इगन्तादिक्समीपाडलः परी झला- दी लिइसिची आत्मने पदेषु परतः किती भवतः, भित्सीप्ट, भुत्सीष्ट । सिघि खल्वपि, अभित्त अबुद्ध । इक इत्येव, यक्षीष्ट, अयष्ट । संप्रसारणं हि स्यात् । आत्मनेपदेविति किम् , असा- क्षीत, अदाक्षीत् । "सृजिशोझल्यमकिति" (अ० सू०६।०५८) इत्यमागमो न स्यात् । हलन्तादित्येव, चपीट, अचेष्ट । गुणो न स्यात् । झलित्येव, वत्तिपीष्ट, अवष्टि, गुणो न स्यात् । लिसिचाविति किम् । द्वेष्टा, द्वेक्ष्यति ॥ - ·२२ काशिका । [अ०१ .. . स्वान्ताद्धातोः परी लिसिचावात्मनेपदेषु झलादी किती भवतः । कृष्टि, हुहोष्ट । सिधः स्वपि, अकृत, अद्भुत । झलित्येव, वरिपोष्ट, अवरिष्ट । “वृतो वा" (अ०सू० १२।३०) अवरीष्ट(१) ॥ वा गमः॥१३॥ लिसिचावात्मनेपदेविति वर्तते । गमेर्धातोः परौ लिङ्सिची.आत्मनेपदेपु झलादी वा कितौ भवतः । संगसीट, संगसीष्ट । सिचः खल्वपि, समगत, समगस्त, कित्त्वपक्षे अनुनासि- कलोपो भवति, "अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनाम्" (०सू० ६।४।३७) इति । हनः सिच् ॥ १४ ॥ हन्तेर्धातोः परः सिच् किदवति । आहत, आहसाताम् , आहसत । सिंचः कित्त्वादनु- नासिकलोपः । सिग्रहणं लिनिवृत्पर्धम् , उत्तरनानुवृत्तिर्मा भूत् । आत्मनेपदमहणमुत्तरा- र्थमनुवर्तते । इह तु परस्मैपदे हन्तेर्वधभावस्य नित्यत्वात् कित्त्यस्य प्रयोजन नास्ति । यमो गन्धने ॥ १५॥ सिच आत्मनेपदेविति वर्तते । यमेर्धातोर्गन्धने वर्तमानात्परः सिम् प्रत्ययः किद्रवति आत्मनेपदेषु परतः । गन्धन सूचन, परेण प्रच्छायमानस्यावास्याविष्करणम् । अनेकार्थ- त्वाद्धातूनां यमिस्तत्र वर्तते । उदायत, उदायसाताम्, उदायसत । सूचितवानित्यर्थः । सि- च: कित्त्वादनुनासिकलोपः । “आडो यमहनः" (अ०सू० १।३२९) इत्यात्मनेपदम् । गन्धन इति किम् , उदायस्त पादम्, उदायस्त कूपादुदकम्(२) उद्धृतवानित्यर्थः । सकर्मक वेपि “समुदाभ्यो यमोऽग्रन्थे" (अ०सू० ११३७५) इत्यात्मनेपदम् । विभापोपयमने ॥ १६॥ यमः सिजात्मनेपदेविति वर्तते। यमेर्धातोरुपयमने वर्तमानात् परः सिच्प्रत्ययो विभा- पा किदवति आत्मनेपदेषु परतः । उपायत कन्याम, उपायंस्त कन्याम् , उपायस भार्याम् , उपार्यस्त भार्याम् । उपयमन, स्वीकरण, विवाहो, दारकर्म, पाणिग्रहणमित्यर्थः । "उपाद्यमः स्वीकरणे" (अ०सू० १।३।१६) इत्यात्मनेपदम् ।। स्थाध्वोरिश्च ॥ १७ ॥ सिजात्मनेपदेबिति वर्तते । तिष्टतेधांतोः, धुसंज्ञकानां च इकारश्चान्तादेशः सिच कि- दवति आत्मनेपदेषु परतः । उपास्थित, उपास्थिपाताम्, उपास्थिपत । घुसंज्ञकानाम् , अदित, अधित ॥ इस कस्य तकारत्वं दीर्घा मा भूदृतेऽपि सः । अनन्तरे प्लुतो मा भूत् प्लुतश्च विपये स्मृतः ॥ न क्त्या सेट् ॥ १८ ॥ क्वाप्रत्ययः सेप्न किद्रवति । देवित्या, पत्तित्या। सेदिति किम् कृत्या, हुत्वा(३)। स्त्वामहणं किम् ? निगृहीतिः, उपनिहितिः, निकुचितिः ।। नसडिति कृतेऽकित्ये निष्टायामवधारणात् । ज्ञापकान परोक्षायां मनि प्रत्ग्रहण विदुः॥ इत्वं कित्संनियोगेन रेण तुल्यं सुधीवनि। यस्वय कितीदशानिगृहीतिः प्रयोजनम् ।। (कुनियाठ:-"भात्मनेपदेवित्येव । अफपीट" इति । ("गुम्" इतिपाठ । (कुषधन पाटः "हत्वा" इति । .

·पा०२] काशिका। २३ । " निष्ठा शीविदिमिदिश्चिदिधृपः ॥ १६ ॥ न सेदिति वत्तंत(१)शीइ, स्थिति, मिदि, विदि, एप, इत्येतेभ्यः परो निष्ठाप्रत्ययः सेण्न किन्द्रयति । शयितः, शयितवान् , प्रस्वेदितः । प्रस्पेदितवान् , प्रमेदितः, प्रमेदितवान् , प्रक्ष्यदितः, प्रयेदितवान् । प्रधर्पितः । प्रधर्पितमान् । मेदित्येव स्विनः, स्थिदादीनां "आदित श्व" (अ०सू० ७।२।९१) इति निष्टायामिट प्रतिपिध्यते । "विभापा भावादिकर्मणो" (अ०, सू० ७१२।१७) इति पोऽभ्यनुज्ञायते । स विषयः कित्यप्रतिषेधस्य ।। मृपस्तितिक्षायाम् ॥ २० ॥ मृपेर्धातोस्तितिक्षायामय निष्टा मेग्न किद्धयति । तितिक्षा क्षमा । मर्पितः, मर्पितवान् । तितिक्षायामिति किम् ? अपदापित याफ्यमाह ॥ उदुपधाभावादिकर्मणोरन्यतरस्याम् ॥ २१ ॥ निष्टा सेण्न किदिति वर्तते । उदुपधाद्धातोः परो भावे आदिकर्मणि च वर्तमानो निष्टा- प्रत्ययः सेडन्यतरस्यां न किद्रयति । धुतितमनेन द्योतितमनेन, प्रद्योतितः प्रद्युतितः, मु- दितममनेन मोदितमनेन । प्रमुदितः प्रमोदितः । उदुपधादिति किम् ? लिखितमनेन । भावादिकर्मणोरिति किम् ? रचितं कापिणं ददाति । सेडित्येव प्रभुक्तः आदनः । 'व्यवस्थि- तविमापा चेयम् । तेन शधिकरणानामेव भवति 'गुध परिवेष्टने' । गुधितमित्यन्न न भवति ॥ पूरा पत्वा च ।। २२ ॥ अन्यतरस्यामिति न स्थर्यते । उत्तरसूत्रे पुनर्वचनात् । न सेडिति वर्तते । "पूरच" (अ०सू०७।२।११) इती विहितः क्लिशः क्त्वानिष्टयोः पृडश्चेति । पूडः परो निष्टाप्रत्ययः क्त्वा च सेण न किद्भवति । पवितः । पवितवान् । क्याप्रत्ययस्य न क्त्वा सेडिति सिद्ध एवं प्रतिपेधः । तस्य ग्रहणमुत्तरार्थम् । तथाचोक्तम् । 'नित्यमकित्त्वमिडायोः क्त्यानिष्टयोः क्त्वाग्रहणमुत्तरार्थमिति॥ नोपधात्थफान्ताद्वा ॥ २३॥ निष्टेति निवृत्तम् । नकारोपधाद्धातोस्थकारान्तात्फकारान्ताच्च परः क्त्वाप्रत्ययः सेवा न किन्दवति। ग्रथित्वा ग्रन्थित्वा, श्रथित्वा थन्यित्वा, गुफिल्या गुम्फित्वा । नोपभादिति किम् ? रेफित्वा, गोफित्वा । थफान्तादिति किम् ? स्नसित्या, ध्वसित्वा । वञ्चिलुच्यतश्च ॥ २४ ॥ वञ्चि लुचि त् इत्यतेभ्यः परः क्त्वाप्रत्ययः सेड्वा न किदवति । वचित्वा वञ्चित्वा, लुचित्वा लुचित्रा, ऋतित्वा अतित्वा । “ऋतेरीयड्" आर्धधातुके विकल्पितः । स यन्त्र पक्षे नास्ति तन्नेदमुदाहरणम् । सेडित्येव वक्त्वा । तृपिमृपिकः काश्यपस्य ॥ २५ ॥ न क्त्वा सेडिति प्रतिपेथे प्राप्ते फित्त्वं विकल्प्यते । तृपि, मृपि, कृशि, इत्येतेभ्यः परः क्त्वाप्रत्ययः सेट् काश्यपस्याचार्यस्य मते वा न कियति । तृपित्वा तर्पित्या, मृपित्या मर्पित्वा कृशित्वा कर्शित्वा । काश्यपाहणं पूजार्थम् । चेत्येव हि वर्तते ॥ रलो व्युपधाद्धलादेः संश्च ॥ २६ ॥ वैति वर्तते सेडिति च । उन्न इश्च वो। यी उपधे यस्य स व्युपधः । उकारोपधादिकारोप- धाच्च धातोरलन्तादलादे पर संश्च त्स्त्या च से या किती भवतः तित्या घोतित्या, दिद्यु- तिपते दियोतिपते, लिखित्वा लिलिखिपति लिलेखिपति । रल इति किम् ? देवित्या दिदेवि- (१) "ड्नकिदितिवर्तते" पाठोऽयं बहुत्र ।

·२४ काशिका । .[अ० १ । पति । व्युपधादिति किम् ? वर्तित्वा विवर्तिपते । हलादेरिति किम् ? एपित्वा एपिपिति । सेडित्येव भुक्त्या बुभुक्षते ॥ ऊकालोऽज हस्वदीर्घप्लुतः ॥ २७ ॥ ऊ इति त्रयाणामय मानिकद्विमाग्रिकनिकाणां प्रश्लिष्टनिदेशः । हस्यदीर्घप्लुत इति द्वन्द्वकवद्भाये पुंल्लिङ्गनिर्देशः । उऊऊ३इत्येवकालोऽज् यथाक्रम द्वस्वदीर्घप्लुत इत्येवेसंज्ञो भवति । उकालो हस्वः, दधि मंधु। उकालो दीर्घः, कुमारी गौरी । ऊ३कालः, प्लुतः देवदत्ता३ अन्वसि । कालग्रहण परिमाणार्थम् । दीर्घप्लुतयोः हस्वसंज्ञा मा भूत् । आलूय प्रलूय । "हस्यस्य पिति कृति तुक्” इति तुग् न भवति । अग्रहणं संयोगासमुदायनिवृत्त्यर्थ प्रक्ष्य प्ररक्ष्य । हस्वाश्रयस्तुग मा भूत तितउच्छत्रम् । “दीर्घात्" (अ०सू० ६३११७५), "पदान्ताद्वा" (अ०सू०११७६) इति विभापा तुग मा भूत् । हस्थदीर्घप्लुतप्रदेशाः । “हस्यो नपुंसके प्रा- तिपदिकस्य" (अ०स०१।२।४७)। "अकृत्सार्वसातुकयोदीर्घः" (अ०सू०७४।२) "वाक्यस्य दे: प्लुत उदाता" (अ०सू०८१२१८२) ॥ अचश्च ॥ २८ ॥ परिभाषेपं स्थानिनियमार्था । हस्यदीर्घप्लुताः स्वसंज्ञया शिप्यमाणा अच एव स्थाने वेदितव्याः। वक्ष्यति "हस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य" (अ०स०१।२।४५)रै अतिरि, नौ अतिनु, गो उपगु। अच इति किम् , सुवाग बाह्मणकुलम् । “अकृत्सार्वधातुकयोर्दीर्घः (अ०सू०१४।२) चोयते, श्रूयते । अच इति किम् , भिद्यते, छिद्यते । "वाक्यस्य टेः प्लुत उदात्त:" (अ० सू० ८१२।७२) देवदत्ता ३, यज्ञदत्ता ३ । अच इति किम् , अमिची ३ त्, सोमसू ३ त् । तकारस्य मा भूत् । स्वसंज्ञया विधाने नियमः । अजिति वर्तते । इह मा भूत्। यौः, पन्थाः, सः, धुभ्याम् , धुभिः । अग्र नियमो नास्ति । उच्चैरुदात्तः॥ २९ ॥ अजिति वर्तते। उदात्तादिशब्दाः, स्वरे वर्णधम्म लोकवेदयोः प्रसिद्धा त इह तदू- गुणेऽचि परिभाष्यन्ते । उचैरुपलभ्यमानो योऽन् स उदात्तसंज्ञो भवति । उचैरिति च श्रुति- प्रकर्पो न गृह्यते । उच्च पते, उच्चैः पटतीति । किं तर्हि, स्थानकृतमुखत्वं संज्ञिनो विशेषणम् । वाल्वादिषु हि भागवत्सु स्थानेषु वर्णा निप्पद्यन्ते । तत्र यः समाने स्थाने ऊर्ध्वभागनिप्पनो- ऽच् स उदात्तसंज्ञो भवति, यस्मिन्नुयार्यमाणो गात्राणामायामो निग्रहो भवति, रक्षता अ- स्निग्धता स्वरस्य, संवृततता कण्टविवरस्य । ये, ते, के । उदात्तप्रदेशा "आधुदात्तत्र (अ. सू० ३.११७) इत्येवमादयः॥ नोचैरनुदात्तः ॥ ३०॥ अजिति वर्तते । नीचैरपलभ्यमानो योऽच् सोऽनुदात्तसंज्ञो भवति । समाने स्थाने नीच- भागे निष्पन्नोऽच् अनुदात्तः। यस्मिनुचार्यमाणे गाप्राणामन्यवसर्गो भवति, मार्दवम् , स्व. रस्य मृदुता स्निग्धता, कण्ठविवरस्योरता महत्ता । त्य,सम, सिम, इत्यनुयानि, नमस्ते रुद्ध नीलकण्ठ सहस्राक्ष । अनुदात्तप्रदेशाः । “अनुदात्तौ” (अ० सू० ३।११४) इत्येवमादयः ।। समाहार स्वरितः॥३१॥ भजिति वर्तते । उदात्तानुदात्तस्वरसमाहारो योऽच् स स्थरितसंज्ञो भवति । सामा. पात्र लोकवेदपोः प्रसिद्धी गुणाव वर्णधर्मादुदात्तानुदात्ती गृह्यते, नाची। तो समाहियेते यस्मिनचि तस्य स्वरित इत्येपा संशा विधीयते । शिश्यम् , कन्या, सामान्यः, क । स्वरि- प्रदेशः "तित्स्वरितम्" (अ०सू० ६१८५) इत्येवमादयः॥ तस्यादित उदात्तमचंहस्यम् ॥ ३२ ॥ - ·पा०२]. काशिका । . उदात्तानुदात्तस्वरसमाहारः स्वरित इत्युक्तम् । तत्र न ज्ञायते कस्मिन्नगे उदात्तः कस्मि-. ननुदात्तः, कियान् वा उदात्तः, कियान् वा अनुदात्त इति तदुभयमनेनाण्यायते । तस्य स्व- रितस्य आदायर्धहस्वमुदात्तम् । परिशिष्टमनुदात्तम् । अर्धस्वमिति चाईमायोपलक्ष्यते । इस्वग्रहणमतन्नम् । सर्वेपामेव हम्बदीर्घप्लुतानां स्वरिसानामेप स्वरविभागः, शिस्यमित्य- ग्राईमात्रादित उदात्तापरार्धमानाऽनुदात्ता, एकध्रुतियां । कन्या इत्यग्नाईमानाऽदित उदा- ताऽध्यर्धमायाऽनुदात्ता ! मागका ३ माणकेत्यग्रार्धमायाऽऽदित उदात्तार्धतृतीयमाया अनुदात्ता एकश्रुति दूरासम्बुद्धौ ॥ ३३ ॥ स्पये पदानां प्राप्ते दूरात्संदावैकश्रुत्य विधीयते । एका श्रुतिर्यस्य तदिदमेकश्रुति । एकश्रुति वाक्यं भवति । दूरात् संबोधयति येन पास्येन तसंयोधन संवृद्धिः। स्राणामुदा- तादीनामविभागोऽभेदः तिरोधानमेकश्रुति । आगच्छ मो माणवक देवदत्ता ३ । दूरादिति कि- म, आगच्छ भो माणवक देवदत्त । यज्ञकर्मण्य जपन्यूडसामसु ॥ ३४ ॥ त्रैस्वयंग येई मन्त्राः पश्यन्त तेषां यज्ञक्रियायामपि तथैव प्रयोग प्रा एकथुतिविधीयते । जपन्यूखसामानि वयित्वा । यज्ञकर्मणि मन्त्राणामकश्रुत्य भवति । अप्पिा दियः ककु- त्पतिः पृथिन्या अयम् , अपां रेतांसि जिन्यतोउम् । यज्ञकर्मणीति किम् । संपाठे माभूत् । अ- जपेविति किम्, ममाग्ने पर्ची विहयेप्वस्तु । जपोऽनुकरणमन्त्रः। उपांशुप्रयोगः। अन्यूखेति किम्-न्यूडा ओकाराः पोडश । तेषु के चिदुदात्ताः । असामस्विति किम्, ए३ विश्व सम- त्रिगं दहा३। सामानि वाक्यविशेषस्थगीतय उच्यन्ते । तत्रैकश्रुतिर्न भवति । उस्तरां वा वषट्कारः ॥ ३५ ॥ यज्ञकर्मणीति वर्तते । यज्ञकर्मणि वषट्कारः उच्चस्तरां वा भवति एकश्रुतिर्वा । वपट्श- देनात्र चौपटशब्दो लक्ष्यते, वौपडित्यस्यैवेद स्वरविधानम् । यो वौपग्रहणमेव कस्मान्न कृतम् । वैचित्र्यार्थम् । विचित्रा हि सूत्रस्य कृतिः पाणिनेः । सोमस्याग्ने वीही ३ वो ३ पट् , सोमस्याग्न वीही ३ वो ३ पट् ॥ विमापा छन्दसि ॥ ४६॥ छन्दसि विपये विभाषा एकश्रुतिर्भवति, पक्षान्तरे त्रैस्वर्यमेव भवति । पति प्रकृते विभा- मापाग्रहणं यज्ञकर्मणीत्यस्य निवृत्यर्थम् । तुनार्य स्वाध्यायकालेऽपि पाक्षिक एकनृत्यविधि-- र्भवति । इपे त्वोजत्वा, इपे त्यो त्वा । अग्न आयाहि वीतये, अन्न आयाहि वीतये । अ. निमोळे पुरोहितम् , अग्निनीळे पुरोहितम् । शन्नो देवीरभिष्टये, शन्नो देवीरभिष्टये । (१)व्यव- स्थितविकल्पोऽयमिति केचित् । व्यवस्था च वेदे मन्त्रदले नित्यं स्वयं ब्राह्मणदले नित्यमै- कश्रुत्यमिति ॥ "इच्छासहितयोरापं छन्दो वेदे च छन्दसि" इति नानार्थकोशात् छन्दसि वर्णसंहितायामिति भट्टाचार्यचरणा इति । भापायामप्येक श्रुतिर्विभाषा भवतीति सिद्धम् ।। न सुब्रह्मण्यायां स्वरितस्य तूदात्तः ॥ ३७॥ मुब्रह्मण्या नाम निगदस्तन "यज्ञकर्मगीति" "विभापा छन्दसीति" च एकश्रुतिः प्राता प्रतिपिद्धयते । सुब्रह्मण्यायामेकश्रुतिर्न भवति । यस्तु लक्षणप्राप्तः स्वरितस्तस्योदात्त आदेशों भवति । सुब्रह्मण्यो ३ मिन्द्रागच्छ हुरिव आगन्छ मेधातिथप वृपणश्वस्य मेने गोरावस्क. दिनहल्याये जार कौशिरब्राह्मण गौतमनुवाण श्वः सुत्यामागच्छ मघवन् । अत्र सुब्रह्मण्यो- (३) न्यस्थितेत्यार-म,सिमित्यन्तः पाठः चित्रोपलभ्यते । - ३ का.

·काशिका। [अ०१ "मित्योकारस्तित्स्वरेण स्वरितस्तस्योदात्तो विधीयते । इन्द्र आगच्छेत्यामन्वितमायुदात्त द्वितीयो वर्णोऽनुदात्तः । “उदात्तादनुदात्तस्य स्थरित" (अ०सू० ८।४।६६) इति स्वरितः प्रस- तस्तस्यानेन उदात्तः क्रियते । तेन द्वारप्युदात्ती संपन्नौ । आगच्छेत्याकार उदात्तः । ततः परोऽनुदात्त: स्वरितस्तस्यानेनोदात्तः क्रियते । तदेवमिन्द्र आगच्छेति चत्वार उदात्ताः । प. श्चिम एकोऽनुदात्तः । हरिव आगच्छेत्यनयैव प्रक्रियया चत्वार उदात्ताः, द्वापनुदात्तौ। मेघा- तिथेरिति पश्यन्तं परमामन्वितमनुप्रविशति । "मुबामन्विते पराङ्गवत्स्वरे" (अ० सूः। १२) इति । ततः सकलस्यामन्त्रितायुदात्तत्ये कृते द्वितीयमक्षरमनुदा तस्य "उदात्तादनु- दात्तस्य स्वरित" (अ० सू० ८१४१६६ ) इति स्वरितत्वे प्रासे इदमुद्रातत्वं विधीयते । तेन द्वावप्युदात्तौ भवतः । शेपमनुदात्तम् । घृपणश्वस्य मेन इति समान पूर्वेण । गोरावस्कन्दि- निति तथैव है आद्य अक्षरे उदात्ते शेपमनुदात्तम् । अहल्यायै जारेति मुवन्तस्यामन्त्रितानु- प्रवेशात् तद्वदेव स्वरः । द्वादात्तौ,शेपमनुदात्तम् । कौशिक्यााणेति समस्तमामन्त्रितमा- युदात्तं तत्र पूर्ववत् द्वायुदात्ती। शपमनुदासम् । एवं गौतमबुवाणेति द्वाबुदात्तौ शेपमनुदात्त- म् । श्वः सुत्यामागच्छ मघवन्निति श्वः शब्द उदात्तः, मुत्यामित्यन्तोदान्तः । "संज्ञायां सम- जनिप" इति क्यपो विधाने उदात्त इति वर्तते । आगच्छेति द्वाबुदात्तौ । अन्त्योऽनुदात्तः । भवन्निति पदात्परमामन्त्रित निहन्यते ॥ . देवब्रह्मणोरनुदात्तः ॥ ३८ ॥ सुब्रह्मण्यायामेव देवा ब्रह्माण इति पश्यते । तत्र पूण स्वरितस्योदात्ते प्रासेऽनेनानुदात्तो विधीयते । देवह्मणोः स्वरितल्यानुदात्त आदेशो भवति । देवा ब्रह्माण आगच्छत । द्वयोरपि पदयोरामन्त्रितायुदात्तत्वे शेपनिघाते चोदात्तादनुदात्तस्य स्परितःकृतस्तस्यानुदात्तो भवति । स्वरितासहितायामनुदात्तानाम् ॥ ३९ ॥ एकश्रुतिरिति वर्त्तते । संहितायां विषये स्वरितात्परेपामनुदात्तानामेकश्रुतिर्भवति । इम मे गङ्गे यमुने सरस्वति शुतुदि । माणयक जटिलकाध्यापक छ गमिष्यसि । इममित्य- न्तोदात्तः, मे इति अनुदात्त, विधिकाल एव विघातविधानात् । तत्पुनः "उदात्तादनुदात्तस्य स्वरितः" (अ०सू० ८।४।६६) इति स्वरित संपद्यते । तस्मात्स्वरितात्परेपामनुदात्तानां गङ्गे- प्रभृतीनामेकश्रुतिर्भवति । सर्वे एते आमन्त्रितनिघातेनानुदात्ताः । माणवकजटिलकेतिप्रथममा- मन्त्रितमायुदात्तं तस्य द्वितीयमक्षरं स्वरितं ततः परेपामनुदात्तानामेकष्टतिर्भवति । संहिताग्र- हणं किम् , अवग्रहे मा भूत्, इमं मे गंगे यमुने सरस्वति ॥ उदासस्वरितपरस्य सनतरः ॥ ४० ॥ अनुदात्तग्रहणमनुवर्तते । उदात्तः परोयस्मात्स उदात्तपरः, स्वरितः परो यस्मात्स स्वरितः परः । उदात्तपरस्य स्वरितपरस्य चानुदात्तस्य सन्नतर आदेशो भवति । अनुदात्ततर इत्यर्थः । देवा मस्तः पृश्निमातरोऽपः । मातर इत्यनुदात्तः । अप इत्यन्तोदात्त: । "उडिदंपदाद्यप्पुम्नै- धुभ्य" (अ० सू० ६।१११७१) इति । तत्रानुदात्तयोरेकादेश ओकारोऽनुदात्तः । तस्योदात्ते परभूते सन्नतर आदेशो भवति । इमं मे गंगे यमुने सरस्वति शुतुद्धि । इकारोऽनुदात्तः शुतुद्रि इत्येतदामन्त्रितं पदादौ तस्मात्र निहन्यते, "अनुदात्तं सर्वमपादादौ” (अ० सू० ८।१।१८) इति तस्य प्रथममक्षरमुदात्त तस्मिन् परभृते पूर्वस्य सरस्वतीतीकारस्य सन्नतर आदेशो भवति । माणवक जटिलकाध्यापक क गमिष्यसि । क इति स्वरितस्तस्मिन् परमूने क इति अनुदात्तस्तस्य सनतर आदेशो भवति ।। अपृक्त एकाल्पत्ययः॥४१॥ 'अपृक्त इतीय संज्ञा भवति एकाल् यः प्रत्ययस्तस्य । असहायवाची एकशब्दः । "स्पूमोड नुके दिन"। (असू. ३।२।९०) धृतस्पृक् । "भजो ग्विः । (अ०सू० ३३२६६२) अ.

·पा०२] काशिका । ज्यम्, धभाक् , पादभाक् । एकालिति किम् । दविः । जागृर्विः । प्रत्ययइति किम् । मुराः । अपृक्त- प्रदेशा "वरपृक्तस्या (अ० सू०६।०६७) इत्येवमादयः॥ तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः॥४२॥ तत्पुरुप इति समासविशेषस्य संज्ञां वक्ष्यति । स तत्पुरुषः समानाधिकरणपदः कर्मधार- यसंज्ञो भवति । अधिकरणशब्दोभिधेयवाची। समानाधिकरणः समानाभिधेयः । परमरा- उत्तमराज्यम् । कर्मधारये राज्यमित्युत्तरपदायुदात्तं न भवति । पाचकवृन्दारिका ।' तत्पुरुष इति किम् , पाचिकाभार्यः । समानाधिकरण इति किम् , ब्राह्मणराज्यम् । कर्मधार- यप्रदेशाः, "कर्मधारये निष्टा" (अ० सू० ३।२।४६) इत्येवमादयः(१) ॥ प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम् ॥ ४३ ।। प्रथमया विभक्तया यनिर्दिश्यते समासशाखे तदुपसर्जनसंझं भवति । समास इति समास- विधायि शाखें गृह्यते । वक्ष्यति, "द्वितीया श्रितातीतपतितगतात्यस्तप्राप्तापत्रै" (अ० सू० २१११२४) इति द्वितीयासमासे द्वितीयेत्येतत् प्रथमानिर्दिष्ट, तृतीयासमासे तृतीयेति, चतुर्थी- समासे चतुर्थीति, पञ्चमोसमासे पञ्चमीति, पष्ठीसमासे पष्ठीति, सप्तमीसमासे सप्तमीति । कष्ट-- श्रितः, शकुलाखण्डः, यूपदारु, वृकभयम् , राजपुरुषः, अक्षशौण्डः। उपसर्जनप्रदेशा"उपसर्जन पूर्वम्। (अ० सू० २।२।३०) इत्येवमादयः॥ एकविभक्ति चापूर्वनिपाते ॥ १४ ॥ एका विभक्तिर्यस्य तदिदमेकविभक्ति, समासे विधीयमाने यनियतविभक्तिकं, द्वितीये संबन्धिनि बहुभिर्विमक्तिभिर्युज्यमानेऽप्येकयैव विभक्त्या युन्यते तदुपसर्जनसहं भवति अपू- निपाते । पूर्वनिपात पूर्वनिपाताख्यमुपर्जनकार्य वर्जयित्वा । निरादयः कान्ताद्यर्थं पञ्चम्या । पूर्वपदे नानाविभक्तिकेऽप्युत्तरपदं पञ्चम्यन्तमेव भवति । निष्क्रान्तः कौशाम्या निष्कौशा- मियः । निष्क्रान्तः कौशाम्ख्या निकौशाम्बिम् । निष्क्रान्तेन कौशाम्च्या निष्कौशाम्ब्या। निष्कान्ताय कौशाम्च्या निष्कौशाम्बये । निष्क्रान्तात् कौशाम्च्या निष्कौशाम्चेः । निष्का- सत्य कौशाम्ब्याः निष्कौशाम्यः । निष्क्रान्त कौशाम्च्या निष्कौशाम्बौ । एवं निर्वाणसिः। एकविभक्तीति किम् , राजकुमारी । अपूर्वनिपात इति किम् ? न हि भवति कौशाम्बीनिरिति॥ अर्थवदधातुरमत्ययः प्रातिपदिकम् ॥ ४५ ॥ अभिधेयवचनोऽर्थशया(२) । अर्थवच्छन्दरूप प्रातिपदिकसंझ भवति धातुमत्ययो वर्ज- यित्वा । द्वित्यः, कपित्थः, कुण्डम्, पीठम् । अर्थवदिति किम्, वने, धनमिति । वान्तस्या- वर्मा भूत् । न लोपो हि स्यात् । अधातुरिति किम् , हन्तेलंङ्ग, अहन् , नलोप: स्यात् । अ- प्रत्यय इति किम् , काण्डे, कुथे । "हस्वी नपुंसके प्रातिपदिकस्य" (अ० सू०२।४७) इति हस्वः स्यात् । (३)अनर्थकस्यापि निपातस्य प्रातिपदिकमज्ञप्यते । अध्यागच्छति, प्रलम्बते । प्रातिपदिकप्रदेशा, "दस्बोनसके प्रातिपदिकस्य" (अ० स०१०२४७) इत्येवमादयः॥ कृत्तद्धितसमासाश्च ॥ ४६॥ कृतस्तद्धिताः समासाश्च प्रातिपदिकमंज्ञा भवन्ति । अप्रत्यय इनि पूर्वनपयुदासात् दन्त- स्य तद्धितान्तस्य धानेन प्रातिपदिकसंझा विधीयते । अर्धयत्समुदायानां समामाहणे निय- ("कर्मधारयादेशाः कर्मधरपजातीयदेशयिमित्यरमादय" पनि वाचिकामिदुराम-पते । (B) भनकस्यादित पसम्बते-इत्यन्त पाठ पवित्रास्ति। (१)मर्थशम्दाहि भभिधेय-प्रयोजन-निवृति-धनश्चतः। न पयोगनरचनोऽम्पपिचारात । विनिमयनः स्वये नियनस्यामसपा । धनश्मन' स्वामिभारस्वाभवत् । तस्मद् परिशेषा परिपाचन हत्या-भमित्रानोम्यहा।

·काशिका । [अ०,१ मार्थम् । कृत्-कारकः, हारकः, फर्ता, हर्ता । तद्धितः-औरंगवः । समासः-राजपुरुषः, ब्राह्मणकम्बलः। समासग्रहणस्य नियमार्थत्वाद्वाक्यस्यार्थवतः संज्ञा न भवति ॥ हस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य ॥ ॥ ४७ ॥ नपुंसकलिङ्गेऽयं यत्प्रातिपदिकं वर्तते तस्य हस्यो भवति आदेशेऽलोन्त्यस्याचः । अतिरि कुलम् , अतिलु कुलम् । नपुंसक इति किम्, ग्रामणीः, सेनानीः । प्रातिपादिकस्येति किम्, काण्डे तिष्ठतः, कुड्ये तिष्ठतः । प्रातिपदिकग्रहणसामर्थ्यादेकादेश पूर्वस्यान्तवन्न भवति ॥ गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य ॥४८॥ प्रातिपदिकस्येति वर्तते । गो इति स्वरूपग्रहणं, स्त्रीति प्रत्ययग्रहणं स्वरितत्वात् । उप- सर्जनग्रहणं तयोविगेपण, गोरुपसर्जनस्य स्त्रीप्रत्ययान्तस्योपसर्जनस्यति । ताभ्यां प्रातिप- दिकस्य तदन्तविधिः । उपसर्जनगोशब्दान्तस्य उपसर्जनस्त्रीप्रत्ययान्तस्य च प्रातिपदिकम्य हस्वो भवति । चित्रगुः, शबलगुः । स्त्रियाः, निष्कौशाम्विः, निर्धारणसिः, अतिखटवः, अति- शालः । उपसर्जनस्येति किम्, राजकुमारी । मस्तित्वं किम्, अतितन्त्रीः, अतिलस्मीः, अ- 'तिश्रीः । डयसो बहुबोहेः प्रतिषेधो वक्तव्यः* । बहुश्रेयसी, विद्यमानशेयसी ॥ लुक्तद्धितलुकि ॥ ४९ ॥ बीग्रहणमनुवर्तते उपसर्जनस्येति च । पूर्वेण हस्वत्वे प्राते लुग्विधीयते । तद्धितलुकि स- ति स्त्रीप्रत्ययस्य उपसर्जनस्य लुग्भवति । पञ्चेन्द्राण्यो देवता अस्य पञ्चेन्द्रः, दशेन्द्रः । प- जभिः शाकुलीभिः क्रीतः पञ्चशप्कुलिः, आमलक्याः फलमामलकम् , बकुलम्, पदरम् । त- द्विताहणे किम् , गाग्र्याः कुलं गार्गीकुलम् । लुकीति किम् , गार्गीत्वम् । उपसर्जनस्ये. त्येव । अवन्ती, कुन्ती, कुरूः॥ इद्गोण्याः॥५०॥ पूर्वेण लुकि प्राप्त इकारो विधीयते । गोण्यास्तद्धितलुकि सति इकारादेशो भवति । प- ज्वभिर्गोणीभिः क्रीतः पटः पचगोणिः, दशगोणिः । इदिति योगविभागः । पञ्चभिः सूचीभिः क्रीतः पञ्चसूचिः, दशसूचिः । स च एवं विषय एव ॥ लुधि युक्तवद् व्यक्तिवचने ॥५१॥ लुपीति लुप्संज्ञया लुप्तस्य प्रत्ययस्यार्थ उच्यते । तत्र लुपि युक्तबदू व्यक्तिवचने भवतः । युक्तयदिति निष्टाप्रत्ययेन क्तवतुना प्रकृत्यर्थ उच्यते । स हि प्रत्ययार्थमात्मना युनक्ति । तस्य युक्तवतो व्यक्तिवचने लुयर्थे विधीयते । अथ वा युक्तः प्रकृत्यर्थः प्रत्ययाथेन संबद्धस्तस्मिन्निय व्यक्तिवचने लुबयें भवतः । सप्तम्यर्थे वतिः । व्यक्तिवचने इति च लिङ्गसंख्ययोः पूर्वाचार्य- निदेशस्सदीयमेवेद सूत्रम् । तथा चास्य प्रत्याख्यान भविष्यति । “तदशिय संज्ञाप्रमाणत्या- न्" (अ० सू० १।२।९३) इति । व्यक्तिः स्त्रीपुनपुंसकानि, वचनमेकत्यद्वित्ववहुत्वानि । प- यालाः क्षग्नियाः, पुंलिङ्गाः बहुवचनविषयाः। तेषां निवासो जनपदः । यथा तेषु क्षत्रिय व्यक्तिवचने तद्वन्जनपदे भवतः, पचालाः, करवः, मगधाः, मत्स्याः, अडाणवङ्गाः, सुहाः, पुण्डाः । लुपीति किम् । लुकि मा भूत् । लवणः सूपः, लवणा यवागूः, लवणे शाकम् । व्य. नियचने इति । किम् , शिरीपाणामधुरभवो पामः शिरीपास्तस्य धनं शिरीपयनम् । “विभा- पोपधिवनस्पतिभ्यः" (अ० सू. ८४६) इति णत्वं न भवति ॥ हरीतक्यादिपुन्यत्तिः । हरीतस्याः फलानि हरीतक्यः फलानि । खलतिकादिपु वचनम् । खलतिकस्य पर्वतस्या- दूरमवानि धनानि खलतिकं वनानि ।। विशेषणानां चाजातेः ॥५२॥ लुपीति यते । लुयर्थम्य यानि विशेषणानि तेषामपि व्यक्तिपपने भवतो जाति वर्गयि.

·काशिका २९ । . त्वा पञ्चालाः रमणीयाः, बन्नाः बहुक्षीरघृताः बहुमाल्यफलाः । गोदौ रमणीयौ, बदनी बहुक्षीरघृतौ बहुमाल्यफलौ । अजातरिति किम्, पञ्चाली: जनपदः, गोदी मामः । जात्यर्थस्य चायं युक्तवद्भावप्रतिपेधः । तेन जातिद्वारेण यानि विशेषणानि तेपामपि युक्तवद्रावो न भ- वति । पञ्चालाः जनपदो रमणीयो बन्नः, गोदौ ग्रामौ रमणीयो बन्न इति । *मनुष्यलुपि प्रतिषेधो वक्तव्यः । चञ्चाभिरूपः, पर्धिका दर्शनीयः । 'तदशियं. संज्ञाप्रमाणत्वात् ॥ ५३ ।। तदिति प्रकृतं युक्तवद्धावलक्षणं निर्दिश्यते, तदेशिय न वक्तव्यं कस्मात्संज्ञाप्रमाणत्वात् । संज्ञाशब्दा हि नानालिङ्गसंख्याः । प्रमाणं पञ्चाला वरणा इति च। नैते योगशब्दाः । किं तहि जनपदादीनां संज्ञा पुताः । तत्र लिई वचनं च स्वभावसिद्धमेव,नयंत्नप्रतिपाद्यम् । यथा आपो, दाराः, गृहाः, सिकता, वर्षा इति ॥ लुब्योगामख्यानात् ॥ ५४॥ लुबप्यशिप्यः । योऽयं “जनपदे लपू" (अ० सू० ८१२१८१) "वरणादिभ्यश्च" (अ सू० ८१२१७५ ) इति लुबुच्यते, अयं न वक्तव्यः । किं कारण योगाप्रख्यानात् । न हि पञ्चाला वरणा इति योग सम्बन्धः प्रख्यायते । नैतदुपलमामहे वृक्षयोगानगरे वरणा इति किं तर्हि संज्ञा एताः । तस्मादुन, "तस्य निवास". (०२० ४।२।६९), "अदूरभवश्व" (अ० सू० ४। 11७०) इति तद्धिती नैवोत्पद्यते किं लुपो विधानेन ।' योगप्रमाणे चं तंदर्भावेऽदर्शन स्यात् ॥ २५ ॥ पंचालादयः संज्ञाशंठदा न योगनिमित्ता इत्युक्तं, तच्चावश्यमेवाभ्युपगन्तव्यं योगप्रमाणे हि तदभावेऽदर्शन स्यात् । यदि पंचालादिशब्दो योगस्य प्रमाण = योगस्य वाचकः स्यात्, ततस्तदमाये ऽदर्शनमप्रयोगः स्यात् । दृश्यते च संप्रति विनैव क्षत्रियसंबन्धन जनपदे पञ्चालादिशब्दस्ततोऽवसीयते, नायं योगनिमित्तकः, किं तर्हि रूढिरूपेणैव तत्र प्रवृत्त इति ।। प्रधानप्रत्ययार्थवचनमर्थस्यान्यग्रमाणत्वात् ॥ ५६ ॥ अशिष्यमिति वत्तते, प्रधान समासे किंचित्पद प्रत्ययस्तव्यदादिः । ताभ्यामर्थवचनमा- भिधानमनेन प्रकारेण भवतीति पूर्वाचायः परिभापितम् । प्रधानोपसर्जने प्रधानार्थ सहमृतः। प्रकृतिप्रत्ययौ सहाथै व्रत इति । तत्पाणिनिराचार्यः प्रत्याचष्टे । अशिप्यमेतत् । अर्थस्या- न्यप्रमाणत्वादिति। अन्य इति शास्त्रापेक्षया लोको व्यपदिश्यते, शब्दरयाभिधान स्वाभावि- के न पारिभापिकमशक्यत्वात् । लोकत एवार्थावगतः । पैरपि व्याकरण न श्रुतं तेऽपि, राज. पुरुषमानयेत्युक्ते राजविशिष्ट पुरुषमानयन्ति न राजानं नापि पुरपमानम् । औपगयमानयत्यु- क्त उपगुविशिष्टमपत्यमानयन्ति नोपY नाप्यपत्यमानं नोभो । यश्च लोकतोऽर्थः सिद्धः किं तर यत्नेन ॥ फालोपसर्जने च तुल्यम् ॥ ५७॥ अशिष्यमिति वर्तते । कालोपसज्जने चाशिये कामादर्यस्यान्यप्रमाणत्वात् । तुल्या- दो हेत्वनुकर्षणार्थः । अशिष्यविगेपर्ण चैतत् । कालोपसनने ध तुल्यमशिष्य भवत्तः । इहा- न्य वैयाकरणाः कालोपसज्जनयोः परिभाषां कुर्वन्ति । 'आन्याय्यादुत्यानादान्यायाध में- पेशनात् । एपोऽयतनः कालः । अपरे पुनराहुः । 'अहरुभयतोद्धरानमेपोऽयतनः काल इति । तयोपसर्जनपरिभाषां कुर्वन्ति, । 'अप्रधानमुपसर्जनमिति'। तत्पाणिनिराचार्य:- स्याचष्टे लोकतोश्यांवगतः । धैरपि च्यारा न श्रुत नेप्याहुरिदमस्माभिध कर्चव्यमिदं या- तमिति । नवं व्युत्पाद्यन्ते । सथोपमार्जन, पयमत्र गृहे प्रामे वा उपपन्जनमाधानमिति ग. म्यते । यश लोकताः सिदः किं तत्र यत्नेन। यो पूर्वस्या पर कालोपपन्नग्रहण कस्मान A . J- - ·काशिका । [अ०१ -क्रियते, किमर्थो योगविभागः, प्रदर्शनार्थः । अन्यदप्येवै जातीयमशिष्यमिति । तथाच पू. वाचार्याः परिभापन्ते 'मत्वयं यहुयीहिः, 'पूर्वपदार्यप्रधानोऽव्ययीभाव, उभयपदार्थप्रधानो द्वन्दः । इत्येवमादि, तदशिप्यमिति ।। जात्याख्यायामेकस्मिन् बहुवचनमन्यतरस्याम् ॥ ५८॥ अशिप्यमिति निवृत्तम् । जातिनामायमेकोर्थः । तदभिधाने एकवचनमेवप्रासमत इदमु- च्यते जातेराख्या जात्याख्या जात्याख्यायामेकस्मिन्नथें यहुवचनमन्यतरस्यां भिवति । जात्यर्थो बहुपद् भवतीति यावत् । तेन तद्विशेषणानामजातिशब्दानामपि संपन्नादीनां यहुव- चनमुपपद्यते, संपन्नो यवः । संपन्ना यवाः । संपनो मीहिः । संपन्ना व्रीहयः । पूर्ववया ब्राह्मणः प्रत्युत्थेपः । पूर्ववयसो ब्राह्मणाः प्रत्युत्थेयाः। जातिग्रहणं किम् देवत्तो यज्ञदत्तः । आख्या- यामिति किम् , काश्यपप्रतिकृतिः काश्यपः । भवत्ययं जादिशब्दो, न त्वनेन जातिराण्यायते कि तहि प्रतिकृतिः । एकस्मिन्निति किम् , ग्रीहियवौ । *संख्याप्रयोगे प्रतिषेधो वक्तव्यः । "एको मोहिः संपन्नः सुभिक्ष करोति ॥ अस्मदो द्वयोश्च ॥ ५६1. अस्मदो योऽर्थस्तस्यैकत्ये द्वित्वे च बहुवचनमन्यतरस्यां भवति । अहं प्रवीमि । वयं यूमः । *सविशेषणस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । अहं देवदत्तो प्रवीमि । अहं गार्यो बवीमि । अहे पटुब्रवीमि । युप्ददि गुरावेकेपाम् । त्वं मे गुरुः । यूर्य मे गुरवः ॥ फल्गुनीप्रोष्ठपदानां च नक्षत्रे ॥ ६ ॥ चकारो द्वयोरित्यनुकर्षणार्थः । फल्गुन्योद्वयोः प्रोष्टपदयोश्च द्वयोर्नक्षत्रयोर्बहुवचनमन्यतर- स्यां भवति । कदा पूर्व फल्गुन्यौ, कदा पूर्वा फल्गुन्यः । कदा पूर्वे प्रोष्टपदे कदा पूर्व प्रोष्ट- पदाः । नक्षत्र इति किम् । फल्गुन्यौ माणविके॥ छन्दसि पुनर्वस्वोरेकवचनम् ॥ ६१ ॥ अन्यतरस्यामित्यनुवर्तते । द्वयोर्दिवचने प्राप्ते पुनर्वस्वोश्छन्दसि विपये एकवचनमन्य- तरस्या भवति । पुनर्वमुनक्षत्रमदितिर्देवता। पुनर्वसू नक्षत्रमदितिर्देवता । नक्षत्र इत्येव । पुनर्वसू माणवको । छन्दसीति किम् पुनर्वसू इति ॥ विशाखयोश्च ॥६॥ छन्दसीति वर्तते, द्विवचने प्राप्त छन्दसि विषये विशाखयोरेकवचनमन्यतरस्यां भवति । विशाखा नक्षत्रमिन्द्राग्नी देवता । विशाखे नक्षत्रमिन्द्राग्नी देवता ॥ तिप्यपुनर्वस्योनक्षत्रद्वन्द्वे हुयवचनस्य द्विवचनं नित्यम् ॥ ६३ ॥ छन्दसीतिनिवृत्तम् । तिष्य एकः पुनर्वसू द्वौ तेषां द्वन्द्वो यर्थः । तत्र बहुवचने प्राप्ने द्विवचन विधीयते । तिष्यपुनर्वस्वोर्नक्षत्रविषये द्वन्दै यहुवचनप्रसङ्गे नित्यं द्विवचनं भवति । उदितौ तिष्यपुनर्वसू दृश्यते । तिष्यपुनर्वस्वोरिति किम् ? विशाखानुराधाः। नक्षत्र इति किम् ? तिघ्यश्च माणवकः पुनर्वसू माणवको तिव्यपुनर्वसवो माणवकाः । ननु च प्रकृतमेव नक्षत्रग्रहणं किमर्थ पुनरुच्यते । पर्यायाणामपि यथा स्यात् । पुप्यपुनर्वसू । सिद्ध्यपुनर्वसू । द्वन्द्व इति किम् ? यस्तिप्यस्तो पुनर्वसू येषां न इमे तिष्यपुनर्वसवः । उन्मुग्धा- स्तियादय एवं विपर्ययेण दृश्यमाना यहुव्रीहिणोच्यन्ते । तेन नक्षमसमास एवाऽयम् । बहुवचनस्येति किम् ? एकवचनस्य मा भुत्, तिन्यपुनर्वसु इदमिति । 'सो धन्दो विभाषा पायति' इत्यस्यैतदेव हापकम् । नित्यपहण विकल्पनिवृत्त्यर्थम् ॥ सरूपाणामेकशेप एकविभक्ती ॥ ६४ ॥ ममान रूपमेपामिति सरूपाः । सरूपाणां शब्दानामेकविमत्तो परत एकशेपो भवति ।

·प्र०२] काशिका । - एक: शिप्यते इतरे निवर्तन्ते । घृक्षश्व वृक्षश्च वृक्षौ । वृक्षश्च वृक्षश्च वृक्षश्च वृक्षाः। प्रत्यर्थ श- ब्दनिवेशान्नैकेनानेकस्याभिधानम् । तत्रानेकार्थाभिधानेऽनेकशब्दत्वं प्रासं, तस्मादेकशेपः । सरूपाणामिति किम् ? प्लक्षन्यग्नोधाः । रूपग्रहणं किम् ? मिन्नेऽप्यर्थे यथा स्यात्, अक्षाः, पादाः, मापाः। एकग्रहण किम् ? द्विबह्वोः शेपोमा भृत् । शेषग्रहण किम् ? आदेशो मा भूत्। कविभकावित्ति किम् ? पयः पयो जरयति । ब्राह्मणाभ्यां च कृतं, ब्राह्मणाम्यां च देहि ॥ वृद्धो यूना तल्लक्षणश्चेदेव विशेषः ॥ १५ ॥ शेप इति वर्तते । यूनेति सहयोगे तृतीया। वृद्धो यूना सहवचने शिष्यते, युवा निव- ते । वृद्धशब्दः पूर्वाचार्य संज्ञा गोत्रस्य । अपत्यमन्तर्हितं वृद्ध मिति । वृद्धयूनोः सहवचने वृद्धः शिष्यते तल्लक्षणश्चेदेव विशेषः । तदिति वृद्धयूनोनिर्देशः । लक्षणशब्दो निमित्तपर्या- यः । चेच्छन्दो यद्यर्थे, एवकारोऽवधारणे। विशेपो वैरूप्यम् । वृद्धयुवनिमित्तकमेव यदि वै- रूप्यं भवति ततो वृद्धः शिप्यते युवा निवर्तते । समानायामाकृतौ वृद्धयुक्प्रत्ययो भिते । गाग्यर्यश्श गाग्योयणश्व गाग्यो । वात्स्यश्च वात्स्यायनश्च वात्स्यौ । वृद्ध इति किम् ? गर्गश्च गाग्र्यायणश्च गर्गगार्यायणौ । यूनेति किम् ? गार्यश्च गाग्र्यायणरच गार्गगाग्र्याय- यो । यूनेति किम् ? गार्यश्च गर्गश्च गार्यगौं । तल्लक्षण इति किम् १ गार्यवात्स्यायनी। पुवकारः किमर्थः । भागवित्तिश्च भागवित्तिका भागवित्तिभागवित्तिको । कुत्सा सौवीर- त्वं च भागवित्तिकस्यापरो विशेपो विद्यते ।। स्त्री पुंवञ्च ॥ १६ ॥ शेष इति वर्त्तते। वृद्धो यूनेति च सर्वम् । स्त्रीवृद्धा यूना सहवचने शिष्यते तल्लक्षणश्वेदेव विगेपो भवति । पुंस इवास्याः कायं भवति । स्त्यर्थवद्भवति। गार्गी व गाग्र्यायगश्च गा- ग्यो । यात्सी च वात्स्यायनश्च यात्स्यौ । दाक्षी च दाक्षायणश्च दाक्षी ॥ पुमान् स्त्रिया ॥१७॥ तल्लक्षणदेव विशेष इति वर्तते । वृद्धो यूनेति निवृत्तम् । स्त्रिया सहयचने पुमान् शिष्य- ते स्त्री निवर्तते । स्त्रीपुंसलक्षणश्वेदेव विशेपो भवति । ब्राह्मणश्च पाह्मणी च ब्राह्मणौ । कुक्कुटश्च कुक्कुटी च कुक्कुटी । तल्लक्षणश्चेदेव विशेष इत्येव । कुक्कुटश्च मयूरी च कुक्कुटमयूर्यो। 'पुवकारः किमर्थः १ इन्द्रव इन्द्राणी चेन्द्रेन्द्राण्यो । पुंयोगादान्यायामित्यपरो विरोपः। पुमा- निति किम् ? प्राक्च प्राची च प्रामाच्यौ । प्रागित्पत्ययमलिङ्गम् ॥ मातृपुत्त्रौ स्वसूदुहितृभ्याम् ॥ १८ ॥ यथासंख्य भ्रातृपुन्यशब्दौ शिप्यते सहवचने स्वस्टुहिनुभ्याम् । स्वना सहवचने भ्रातृशदः शिष्यते । भ्राता च स्वमा च भातरी। दुहिया महवने पुत्रशब्दः शिष्यते । पुत्पश्च दुहिता च पुल्यो। नपुंसकमनपुंसफेनेकपच्चास्यान्यतरस्याम् ॥ ६९ ॥ सरलक्षयपदेव विशेप इति यती । न(मकानपुंसकमात्र विगेपे अनपुगकन सहरचन नपुंसक शिष्यते, एकरच्यास्य कार्य भवति अन्यतरस्याम् ।शुरलय कम्यतः शुक्ला प पृह- तिक शुक्ल य तदिदै शुक्लम् । तानीमानि शुग्लानि । अनएमकेनेति किम् ? शुक्ल च शुक्लप मुक्ल पशुस्लानि । एकरण्येति न भवति । पिता मात्रा ॥ ७॥ अन्यतरस्यामिति घर्तत, कयादिति । माया मह पचन पितृन्द शियत अन्यतर- म्याग । माता पिता पितरो। मातापितरापिति था। श्यशुरः श्यश्या ॥१॥ ।

·काशिका । अ०१ अन्यतरस्यामिति वर्तते श्वश्वा सहवंचने श्वशुरशब्दः शिष्यते अन्यतरल्याम् । श्व- गुरश्च श्वश्रूश्च श्वशुरौ । श्वश्रूश्वशुरावितिया ॥ . त्यदादीनि सनित्यम् ।। ७२ ॥ त्यदादीनि शब्दरूपाणि सर्व: सहवचने नित्य शिष्यन्ते त्यदादिभिरन्यैश्च। सर्वमहर्ण सा- कल्याय, नित्यग्रहण विकल्पनिवृत्त्यर्थम् । सच देवदत्तश्वतीयश्च देवदत्तश्च यौ । त्यदादीनां मियो यद्यत्परं तन्छिप्यते स च यश्च यौ। यश्च कच को । ग्राम्यपशुसंघेवतरणेषु स्त्री ॥ ७३ ॥ ग्राम्याणां पशूनां संघाः । एतेषु सह विवक्षायां स्त्री शिप्यते। "पुमान् स्त्रिया" इति पुंसः शेपे प्रा स्त्रीगेपो विधीयते । अतरुणग्रहण सामर्थ्यात्पशुविशेषणम् । गाव इमाः । अजाइमाः। प्राम्यग्रहण किम् ? रुव इमे । पृपता इमे। पशुचिति किम् ? ब्राह्मणाः क्षत्रियाः । संघ- विति किम् ? एतौ गावौ चरतः । अतरुणेविति किम् ? वत्सा इमे। वर्करा इमे । अनेक फेविति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । अश्वा इमे ॥ इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकायां वृत्तौ प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ १॥२॥ . । अथ प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ii भूपादयो धातयः ॥ १॥ भू इत्येवमादयः शब्दाः क्रियावचना धातुसंज्ञा भवन्ति । भू भवति । एध एधते । स्पं. ई स्पर्द्धते । धातुशब्दः पूर्वाचायंसंज्ञा । ते च क्रियावचनानां संज्ञां कृतवन्तः । तदिहापि पूर्वा- चार्यमज्ञाश्रयणात् क्रियावाचिनामेव भूवादीनां धातुसंज्ञा विधीयते ॥ (१)भूवादीनां वकारोऽयं मङ्गलार्यः प्रयुज्यते । भुवो यायं बदन्तीति भ्यायां या वादयः स्मृताः ॥ धातुप्रदेशाः “धातोः" (अ०सू० ३।१०८९) इत्येवमादयः॥ उपदेशेऽजनुनासिक इत् ॥ २॥ उपदिश्यतेऽनेनेत्युपदेशः, शायपाक्यानि, सूत्रपाठः, सिलपाटश्च । तन्न योजनुनासिकः स इनममो भवति । एध, स्पर्व । प्रतिज्ञानुनासिश्याः पाणिनीयाः। उपदंश इति किम् ? अभ्रओं अपः । भजिति किम् ? "आतो मनिन् क्यनिश्वनिपश्च" अनुनासिक इति किम् ? सर्वस्या- इचो मा भूत् । इत्प्रदेशाः "आदितश्च" (अ०सू०७२।१६) इत्येवमादयः ॥ हलन्त्यम् ॥३॥ उपांश इति यने । अन्त भयमन्त्यम् । धात्वादेः समुदापम्य यदन्त्य हल् तदित्मा भासि । भदउ-झारः। -ककारः। ए ओ -८कारः। ऐओ-चकारः। उप- दशा इत्येव । ग्निचित् । सोममुर । हस्यम् हलिति द्वितीयमत्र हल्ग्रहण सन्प्रेणोपास - ·पा०३] काशिकां। 1 1 द्रव्यम् । तेन प्रत्याहारपाठे हलित्यत्र लंकारस्य इत्संज्ञा क्रियते । तथा च सति हलन्त्यमि- त्यन्त्र प्रत्याहारे नेतरेतराश्रयदोपो भवति ॥ न विमको तुस्माः ॥४॥ पूर्वेण प्राप्तायामित्संज्ञायां विभक्तौ वर्तमानानां तवर्गसकारमकाराणां प्रतिपेध उच्यते । तवर्ग 1 टासिडसामिनास्याः वृक्षात्, प्लक्षात् । सकार-जस् प्राह्मणाः । तस्, यस्-पचतः, पचयः । मकार अपचताम्, अपचतम् । विभक्ताविति किम् ? "अचो यत्, “उर्गाया युस्,. "रुधादिभ्यः श्नम् " "किमोऽत्" | "इटोऽत्" इत्यन्न प्रतिषेधो न भवति । भनित्यत्वादस्य प्रतिषेधस्य । “इदमस्थमुः" (अ०सू० १।३।२४) इत्युकाराऽनुबन्धनिर्देशादनित्यत्वमुप- लक्ष्यते ॥ आदिजिंटुडवः ॥ ५ ॥ इदिति वर्तते । आदिशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । नि टु डु इत्त्येतेषां समुदायानामा- . दितो वर्तमानानामित्संज्ञा भवति । जिमिदा मिन्नः । निधृपा दृष्टः । निविदा विष्णः । निइन्धी इद्धः । टुप वेपथुः। टुओश्वि स्वयर्थः । दुपचप पक्निमम् । दुवप् उप्त्रिमम् । कृन् कृन्निमम् । आदिरिति किम् ? पटूयति, कण्डूयति । उपदेश इत्येव भिकारीयति ॥ पःप्रत्ययस्य ॥६॥ पकारः प्रत्ययस्यादिरित्संज्ञो भवति । "शिल्पिनि प्युन्,” नर्तकी, रजकी । प्रत्ययस्येति किम् ? पोडः, पडिकः । आदिरित्येव "अविमझोटिपच्" । अविषः, महिषः ।। चुद्॥७॥ चवर्गटवर्गों प्रत्ययस्यादी इत्संज्ञौ भवतः । “गोत्रे कुमादिभ्यश्फ कौायन्यः । छस्य । यादेश वक्ष्यति। जस् ब्राह्मणा। झस्यान्तादेशं वक्ष्यति। "शण्डिकादिभ्यो ज्यः" शाण्डिक्यः । स्वर्ग "चरेष्ट" कुरुचरी,मद्रचरी टस्य इकादेशं वक्ष्यति । "सप्तम्यांजनेर्ड: उपसरजः,मन्दुरजः । ढस्यैयादेश वक्ष्यति। "अन्नाण्णः” आन्नः । पृथग्योगकरणमस्य विधरनित्यत्वज्ञापनार्थम् । "तेन वित्तश्चुन्नुपचणी" फेशयुचुः, केशचणः। “अवात्कुटारच्च" "नते नासिकायाः संज्ञायां टीटनाटनटचा," अवटीटः । आदिरित्येव, "कर्माणि घटोटा कर्मटः॥ लशक्वतद्धिते ॥८॥ तद्वितवजितस्य प्रत्ययस्यादितो वर्तमाना लकारशकारकवा इत्संज्ञा भवन्ति । लका-५) र-"ल्युट च" चयनम् , जयनम् । शकार-“कर्तरि शप" भवति । कवर्ग-"कक्तवतू निष्टा" भुक्तः,भुक्तवान् । "प्रियवशे पदः खच्श प्रियंवदः, यशंवदः । "ग्लाजिस्थश्व रस्नुः" । ग्लास्नुः जिष्णुः, भूष्णुः । “मामासमिदो पुरच्" भगुरम् । "टाइमिंटसामिनात्स्याः" वृक्षात, वृक्षम्य । अतद्धित इति किम् ? चूडालः, लोमशः, कर्णिका ॥ नस्य लोपः॥९॥ तस्येत्संज्ञकम्य लोपो भवति । तथा चैवोदाढतम् । तस्य ग्रहणं सर्वलोपार्यम् । अलोन्स्य- म्य मा भूत् आदिजिटुष्ट्य इति ॥ यथासंख्यमनुदेशः समानाम् ॥ १०॥ मस्याशब्देन प्रमो लक्ष्यने । यथासंपर्य यथाक्रममनुदेवो भवति । अनुदिश्यत इत्यनु- देशः । पयादुधार्यत इत्यर्मः समानां समसंख्यानां ममारिपटितानामुद्देशिनामनुशिनां च यथाझममुशिभिरनुदेशिनः संयध्यन्ते । "तदीशलातुरचर्मतीपवाराइडक्यान्यम् । (४३३९४) प्रथमात्ययमो दितीया द्वितीय इत्यादि, सौदेय, शालागुरीयः, पार्म नेयः, कोपरायः। ममानामिति फिम् "लक्षणेत्यमृताफ्यानमागीमामु प्रविपर्यन । (सूस) लक्षगाइयप्रत्यारोऽयोः । प्रत्यादयप्रयः । मापां मांत्र कर्मश्यपनी- । - ·काशिका। [म.. । यसंज्ञा भवति । इह कस्मान्न भवति । "वेशो यशआदेर्भगाद्यल्" । (अ०सू० ४।४।१३१) "ख च" (अ०सू० ४।४।१३१) इति । स्वरितेन लिङ्गन यथासंख्य, या नेप्यते तत्र स्वस्तित्वं न प्रतिज्ञायते । "स्वरितेनाधिकार" इति स्वरितग्रहणं पूर्वेणापि संबध्यते ॥ स्वरितेनाधिकारः ॥ ११ ॥ स्वरितेनेति इत्यंभूतलक्षणे तृतीया। स्वरितो नाम स्वरविशेषो वर्णधर्मः, तेन चिन्हेना- धिकारो वेदितव्यः । अधिकारो विनियोगः । स्वरितगुणयुक्त शब्दरूपमधिकृतत्वादुत्तरयो- पतिष्ठते । प्रतिज्ञास्वरिताः पाणिनीयाः । प्रत्ययः, धातोः, च्याप्पातपदिकात्, अङ्गस्य, भस्य, पदस्य। अनुदात्तङित आत्मनेपदम् ॥ १२ ॥ अविशेपेण धातारात्मनेपद परस्मैपदं च विधास्यते तत्रायं नियमः क्रियते । अनुदात्तता ये धातयो डिसथ तेभ्य एवं आत्मनेपदं भवति नान्येभ्यः । अनुदायः आस आस्ते । वम् वस्ते । हिन्दगः खल्वपि, पूङ् सूते. शी शेते ॥ मावकर्मणोः॥ १३॥ "ल: कर्मणि च भाये चाकर्मकेभ्य" (अ०सू० २४४६९) इति भावकर्मणोविहितस्य लस्य तियादयः सामान्येन वक्ष्यन्ते तत्रेदमुच्यते । भावे कर्मणि चात्मनेपदं भवति । भाव ग्लायते भवता, सुप्यते भवता, आस्यते भवता । कर्मणि क्रियते कटः, हियते भारः । क: र्मकर्तरि लूयते केदारः स्वयमेवेति परस्मैपदं न भवति । तस्य विधाने द्वितीयं कर्तृग्रहण- मनुवर्तते । तेन कर्तव यः कर्ता तत्र परस्मैपदं भवति । कर्तरि कर्मव्यतिहारे ॥ १४ ॥ कर्मशब्दः क्रियावाची, व्यतिहारो विनिमयः । यनान्यसंबन्धिी क्रियामन्यः करोति इतरसंन्धिी घेतरः स कर्मव्यतिहारः । तद्विशिष्टक्रियावचनाद्धातोरात्मनेपदं भवति । व्य. तिलुनते, व्यतिपुनते । कर्मव्यतिहार इति किम् ? लुनन्ति । कर्तृग्रहणमुत्तरार्थ, "पात्कर्तरि परम्मैपदम् (०२० ११३७९) इति ॥ न गतिहिंसार्थेभ्यः ॥ १५ ॥ पूर्वणात्मनेपद प्राप्त प्रतिपिध्यते । गत्ययम्यो हिंसायेभ्यश्च धातुभ्यः कम्मंव्यतिहारे भात्मनेपदं न भवति । व्यतिगच्छन्ति, व्यतिसर्पन्ति । हिंसायंभ्यः, व्यतिहिंसन्ति, व्यति. घ्नन्ति । प्रतिषेधे हसादीनामुपसंख्यानम् । व्यतिहमन्ति, व्यतिजस्पन्ति, व्यतिफन्ति । हरतेरप्रतिपेघः । संग्रहान्ते राजानः । इतरेतरान्योन्योपपदाथ ॥ १६ ॥ इनरतरोऽन्योन्य इत्येमुपपदादातोः कर्मन्यतिहारे आत्मनेपदं न भवति । इतरेतरस्य व्यतिलुनन्ति, अन्योन्यस्य व्यतिलुनन्ति । परम्परोपपदाचेति वक्तव्यम् । परस्परस्य प्यतिलुनन्ति॥ नेविंशः ॥ १७॥ पारुरीति परस्मैपद प्राप्त निपूानिस आत्मनेपद विधीयते । नः परस्मादिश आ- रमनेपदं भवति । निर्विशन्त । नरिति किम् ? प्रविशति । "यदागमास्तग्रहणेन गृह्यन्त । नाटा माम्नि व्यस्थानम्, परिगत । नेस्लमर्गम्य ग्रहणम् । "अर्थवद्महणे नानगम्य- निगममादिदम भपति मधुनि विशन्ति अमराःn, परिष्यवेभ्यः क्रियः ॥ १८॥ 'मीन दप्पविनिमया स्त्यिाकभितार कियाफले मिदमारमनेपदम्, भयभिप्राया- .

·पा० ३] काशिका । , योऽयमारम्भः । परिव्योभ्य उत्तरास्क्रीणारात्मनेपदं भवति । परिक्रीणीते; विक्रीणीते, अव- क्रीणीत । पर्यादय उपसर्गा गृह्यन्ते, तेनेह न भवति । बहुवि क्रीणाति वनम्(१) ॥ विपराभ्यां जेः ॥ १६॥ शेपत्कर्तरि परस्मैपदमित्यस्यापवादः । विपरापूर्वाजयतेर्धातोरात्मनेपदं भवति । वि- जयते, पराजयते । विपराशब्दावुपसर्गी गृोते साहचर्यात्, तेनेह न भवति । वहुवि जयति वनम् । परा जयति सेनेति(२)। आङो दोऽनास्यविहरणे ॥२०॥ अभिप्रायार्थोऽयमारम्भः । आपूर्वाद्ददातेरनास्यविहरणे वर्तमानादात्मनेपदं भव- ति। विद्यामादत्ते । अनास्यविहरण इति किम् ? आस्यं व्याददाति । *आस्यविहरणसमान- क्रियादपि प्रतिषेधो वक्तव्यः । विपादिकां ज्याददाति, कूलं च्याददाति । *स्याङ्गकर्म- फाचेति वक्तव्या । इह मा भूत् । व्याददते पिपीलिकाः पतङ्गस्य मुखम् ।। क्रीडोऽनुसंपरिभ्यश्च ॥ २१ ॥ 'फ्रोट्ट विहाए । एतस्माद् अनु, सम्, परि इत्येवंपूर्वाद् आइपूर्वाञ्चात्मनेपदं भवति । अ- नुक्रीडते, संक्रीडते, परिक्रीडते । आहः खल्वपि, आक्रीडते । *समोऽकूजने इति वक्तव्यम् । सक्रीडन्ति शकटानि । समासाहचर्यादन्वादिरूपसर्गो गृह्यते, तेनेह कर्मप्रवचनीयप्रयोगे न भवति । माणवकमनुक्रीडति । *भागमेः क्षमायात्मनेपदं वक्तव्यम् । क्षमा-उपेक्षा, का- लहरणमिति यावत् । आगमयस्व तावन्माणवकम् । शिवर्जिज्ञासायाम् । विद्यासु शि- क्षते । *आशिपि नाथः । सर्पिपो नायते, मधुनो नाथते । आशिपीति किम् , माणवक- भनुनायति । *हरतर्गतताच्छोल्ये । पैतृकमवा अनुहरन्ते, मातृक गावोऽनुहरन्ते । गत. ताच्छील्य इति किम् ? मातुरनुहरति । किरतेहपंजीविकाकुलायकरणेविति वक्तव्यम् । अपस्किरते वृपभो हृष्टः । जीविकायाम् , अपस्किरते कुक्कुटो भक्षार्थी । कुलायकरणे, अप. स्किरते श्वाश्रयार्थी । हादिनिति किम् ? अपकिरति कुसुमम् । भाडिनुप्रच्छ्योल्पसंख्या- नम् । आनुते शृगालः । आपच्यते गुरुम् । *शप उपलम्भन इति वक्तव्यम् । पा. चा शरीरस्पर्शनमुपलम्भनम् । देवदत्ताय शपते, यज्ञदत्ताय शपते । उपलम्भन इति किम् , शपति ॥ समवप्रविभ्यः स्थः ॥ २२॥ सम् अव प्र वि इत्येवं पूर्वोत् तिएतरात्मनेपदं भवति । सतिष्टन्ते, अवतिष्टते, प्रतिष्टने, वितिष्ठते । *आइःस्थः प्रतिज्ञान इति वक्तव्यम् । अस्ति संकारमानमातिष्ठते, आगमो गुणयुद्धी आतिष्ठते॥ प्रकाशनस्थयाख्ययोश्च ॥ २३ ॥ स्वाभिप्रायफयन प्रकाशन, स्ययस्याख्या स्थैयाख्या । तिष्टत्यस्मिन्नितिस्थेयः । विवा- दपदनिता लोके स्थप इति प्रसिदप्तस्य प्रतिपत्त्यर्थमाख्याग्रहणम् । प्रकाशने स्थेयास्या- यां च तिटतरात्मनेपदं भवति । प्रकाशने तावत्, तिष्ठते कन्या छाग्रेभ्यः, तिष्ठते वृपली प्रा. मपुत्रेभ्यः । प्रकाशयत्यात्मानमित्यर्थः । स्थैयाएयायाम्-त्वयि तिष्ठते, मयि तिष्टते, मंश- स्य कांदिपु तिष्ठते यः। उदोऽनूर्यफम्र्मणि ॥ २४ ॥ उत्पात्तिष्टतरनूळकर्मणि वर्तमानादात्मेनपदं भवति । कम्र्मशब्दः क्रियावाची अन्- (1)हरि धनम् कोणालीत्यम्पपः । बहुपिबहुविक्म । (१)पराना अयतीत्यश्वय-14-टाटा। ..

·काशिका । [अ०.१ । यताविशिष्टक्रियावचनोत्तिष्टतेरात्मनेपदं भवति । गेहे उत्तिष्ठते, कुटुम्ब उत्तिष्टते । तदर्थ य- तत इत्यर्थः । *उद ईहायामिति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । अस्माद् ग्रामात् मातमुत्तिष्ठति । शतमुत्पद्यत इत्यर्थः । ईहाग्रहणमनर्धकर्मण एव विशेपणं.नापवादः । अनूर्ध्वकर्मणीति किम् ? आसनादुत्तिष्ठति । उपान्मन्त्रकरणे ॥ २५॥ उपपूर्वात्तिष्टतर्मन्त्रकरणेऽथें वर्तमानादात्मनेपदं भवति। ऐन्द्रया गाईपत्यमुपतिष्टते। मन्त्रकरण इति किम् ? भर्तारमुपतिष्ठति यौवनेन । *उपाद्देवपूजासंगतिकरणमित्रीकरणपथि- विति वाच्यम् । देवपूजायाम्-आदित्यमुपतिष्ठते । सङ्गतिकरणे-रथिकानुपतिष्ठते । मि- प्रकरणे महामानानुपतिष्ठते । मित्रकरणसङ्गतिकरणयोः को विशेषः ? सङ्गतिकरणमुपश्लेपः । तद्यथा गड़ा यमुनामुपतिष्टते.। मित्रकरण तु विनाप्युपश्लेषेण मैत्रीसम्बन्धः 1 - पथि अर्थ पन्थाः स्नमुपतिष्टते । *वा लिम्सायामिति वक्तव्यम् । भिक्षुको ब्राह्मणकुलमुपतिष्टते, उप- तिष्पतीति वा । अकर्मकाच्च ॥ २६ ॥ उपादिति वर्तते । उपपूर्वात तिटतेरकर्मकादकर्मकक्रियावचनादात्मनेपदं भवति । यावद्ध- कमुपतिष्टते, यावदोदनमुपतिष्ठते । भुक्तमिति भाये क्तप्रत्ययः । भोजने भोजने सन्निधीयत इत्यर्थः । अकर्मकादिति किम् ? राजानमुपतिष्ठति । उद्विभ्यां तपः ॥ २७ ॥ अकर्मकादिति वर्तते । उद्वि इत्येवंपूर्वात् तपतेरकर्मकक्रियावचनादात्मनेपदं भवति ।. उत्तपत्ते, वितपते दीप्यत इत्यर्थः। अकर्मकादित्येव, उनपति सुवर्ण सुवर्णकारः, वितपति पृष्ठ सविता । *स्वाङ्गकर्मकाच्चेति वक्तव्यम् । उत्तपते पाणिम् , उत्तपते पृष्टम् , वितपते पा- पिं. वितपते पृष्टम् स्वाङ्ग चेह न पारिभापिकं गृह्यते, अद्रवमूत्तिमतस्वामिति । किं तहि, स्वम स्वाङ्गम । तेनेह न भवति, देवदत्तो यज्ञदत्तस्य पृष्ठमुत्तपतीति । उद्विभ्यामिति किम् ? निष्टपति॥ आङो यमहनः ।। २८॥ अकर्मकादिति वर्तते 'यम उपरमे, 'हन हिंसागत्योः' इति परस्मैपदिनौ। ताम्यामकर्मक- क्रियावचनाभ्यामापूर्वाभ्यामात्मनेपदं भवति, आयच्छते, आयच्छेते, आयच्छन्ते । हनः खल्वपि, आहते वृपलं पादेन । *स्याङ्गकर्मकाच्चेति वक्तव्यम् । आयच्छते पाणिम् , आहते शिरः । स्वाना चेह न पारिभाषिक गृह्यते, किं तहि स्वम स्वाङ्गम् । तेनेह न भवति आह- न्ति शिरः परकीयमिति ॥ समो गम्युच्छिपच्छिस्वरत्यतिधूविदिभ्यः ॥ २९ ॥ अकर्मकादिति धर्तते । शेषात् कर्तरि परस्मैपदे प्राप्ते मेपूर्वेभ्यो गमि, ऋच्छि, प्रच्छ, स्व- रति, अति, शु, विदि इत्येभ्योऽ कर्मकेभ्यो धातुभ्य आत्मनेपदं भवति । संगच्छते, समृच्छ- ते, संपृच्छते, संस्वरते, संकल्पा अस्य समरन्त । अतर्लङि च्ले: "सतिशास्त्यतिभ्यश्च (अ सू०३।२६) इत्यादेशः । तत्र परस्मैपदेप्यित्येतबाधीयते "बहुलं छन्दस्यमाथ्योगपि, (अ० ० ६ाधा) इत्याट् प्रतिपिध्यते । “ऋदृशोऽडि गुण" (अ० सू०७४।१६) इति गुणः, समरन्त, संणुने, संवित्ते । अच्छेरनादेशस्य ग्रहणम् , समृच्छिष्यते । अत्यादेश म्यत्तरित्येव सिद्धमात्मनेपदम् । अतिरुभया पथ्यते, 'ऋगतिप्रापणयोः इति भ्वादौ, 'स गतौ इति जुहोत्यादौ । विशेपाभावाद् द्वयोरपि ग्रहणम् । विदेर्शानार्थस्य ग्रहण, परस्मैपदि- मिर्गमादिभिः साहचर्यान लाभार्थस्य स्वरितत्त्वादुमयतोभापस्य । * दृशश्चेति वक्तव्यम् । मैपश्यते । अकर्मकादित्येय माम संपश्यन्ति ॥ - ·पा०३] काशिका । . - निसमुपविभ्यो हः॥ ३० ॥ अकर्मकादिति निवृत्तम् । अतः परं सामान्येनात्मनेपदविधान प्रतिपसव्यम् । नि, सम् , उप, वि, इत्येवपूर्वाद् हयतेातोरात्मनेपदं भवति । नियते, सहयते, उपह्वयते । अकत्र- भिप्रायार्थोऽयमारम्भः । अन्यत्र हि भित्वात्सिद्धमेवात्मनेपदम् । उपसदस्यत्यूद्योवा वच- नम् । निरस्यति, निरस्यते । समूहते, समूहति ॥ स्पर्द्धायामाः ॥३१॥ अक-भिप्रायार्थोऽयमारम्भः । स्पर्धायां विषये आपूर्वाद हस्तरात्मनेपदं भवति । स्प- र्धी संघर्षः पराभिभवेच्छा स विषयो धालर्थस्य। धातुस्तु शब्दक्रिय एव । महो मल्लमात- यते छात्रछात्रमाह्वयते । स्पर्द्धमानस्तस्याह्वान करोतीत्यर्थः । स्पर्द्धयामिति किम् ? गामा- द्वयति गोपालः ॥ गन्धनावक्षपणसेवनसाहसिक्यप्रतियत्नप्रकथनोपयोगेषु कृमः ॥ ३२ ॥ कभिप्राये क्रियाफले सिद्धमेवात्मनेपदम् । अमत्रंभिप्रायार्थीऽयमारम्भः । गन्धनादि- प्वपु वर्तमानात् करोतेरात्मनेपदं भवति । गन्धनमपुकारप्रयुक्त हिंसात्मकं सूचनम् । तथा. हि, वस्त गन्ध अर्दने, अदूर्द हिंसायाम्, इति चुरादौ पठ्यत । अवक्षेपणं भर्सनम् । संव- नमनुवृत्तिः । साहसिक्यं साहसिक कर्म । प्रतियत्नः सतो गुणान्तराऽऽधानम् । प्रकथनं प्रकण कथनम् । उपयोगो धादिप्रयोजनो विनियोगः । गन्धने तावत् । उत्कुरते, उदाकु. कुरुते । सूचयतीत्यर्थः । अवक्षेपणे श्येनो वर्तिकामुदाकुरते । भयितीत्यर्थः सेवने गणकानु- पकुरुते, महामाशानुपकुरुते । सेवत इत्यर्थः । साहसिक्ये परदारान् प्रकुरते । तेषु सहसा प्रवर्तत इत्यर्थः । प्रतियत्ने एधो दकस्योपस्कुरते, कार्ड गुडस्योपस्कुरुते । तस्य सतो गुणा- न्तराधानं करोतीत्यर्थः । पष्टीमुटौ करोतेः प्रतियन एव विधीयते । प्रकयने गायः प्रकुरुते, जनापवादान् प्रकुरुते । कप्रर्पण कथयतीत्यर्थः । उपयोगे शतं प्रकुरुते, सहस्र प्रकुरुतं । ध. म्माये शतं विनियुक्त इत्यर्थः । एतेष्विति किं कटै करोति ॥ अधेः प्रसहने ॥ ३३॥ अकर्मभिप्रायार्थोऽयमारम्भः । अधिपूर्वात् करोतः प्रसहने वर्तमानादात्मनेपदं भवति । प्रसहनमभिभवः, अपराजयो वा । तमधिचक्रे, तमभिवभूव, न तेन पराजित इति वा । प्रस- हन इति किम् । अर्थमधिकरोति । पृथरयोगकरणमुपसर्गविशेषणार्यम् ॥ वैः शब्दकर्मणः ॥ ३४ ॥ कृम इत्यनुवर्तते । विपूर्वात् करोतेरकर्मभिप्राये क्रियाफले शब्दकर्मण आत्मनेपदं भव- ति। कर्मशट इह कारकाभिधायीन क्रियावचनः । क्रोटा विकुस्ते स्वरान् , ध्वाइलो वि. कुस्ते स्वरान् । शब्दकर्मण इति किम्, विकरोति पयः॥ अकर्मकाश ॥ ३५॥ चः, कृत्र इत्यनुवर्तते । विपूर्यात् करोतेरकर्मकादकर्मकक्रियावचनादात्मनेपदं भवति । विकुर्वन्त सैन्धवाः । साधुदान्ताः शोभनं वल्गन्तीत्यर्थः । ओदनस्य पूर्णाश्छाया विकुर्वत । निष्फल घेरन्त इत्यर्थः ।। सम्माननोत्सअनाचार्यकरणशानमृतिविगणनव्ययेषु नियः॥३६॥ णी प्रापणेऽस्मात् कर्मभिप्राये क्रियाफले सिदमेवात्मनेपदम् । अकग्रंभिप्रायार्योऽयमा- रम्भः । जोर प्रापणे इत्यतस्माद्धातोरात्मनेपदं भवति सम्माननादिषु विशेषणेषु सन्म । सम्माननं पूजनम् । नयते चावी लोकापते । पापीः तत्सन्यन्धादाचार्योऽपि चाप, म लोका- यते पाय पदार्यानपते, उपपसिभिः स्थिरीकृत्य शिष्येभ्यः प्रापयति, ते युतिभि स्याप्य- - ४फा० ·काशिका। [अ०१ . मानाः सम्मानिताः पूजिता भवन्ति । उत्सानमुत्क्षेपणम् । माणवकमुदानयते । उत्क्षिप- तीत्यर्थः । आचार्यकरणमाचार्य क्रिया, माणवकमीशन विधिनाऽऽत्मसमीप प्रापयति । यथा म उपनेता स्वयमाचार्यः सम्पद्यते । माणवकमुपनयते । आत्मानमाचा-कुर्वन माणवकमा- -त्मसमीपं प्रापयतीत्यर्थः । ज्ञान प्रमेयनिश्चयः । नयते चार्यो लोकायते । तंत्र प्रमेयं निश्चिनो- तीत्यर्थः । विगणनमृणादेनिर्यातनम् । मदाः कर विनयन्ते । निर्यातयन्तीत्यर्थः । व्ययो ध- मादिषु विनियोगः । शतं विनयते, सहसं विनयते । धर्माद्ययं शतं विनियुक्त इत्यर्थः । पतेप्चिति किम् अजां नयति ग्रामम् ।। फर्तृस्थे चाशरीरे कम्मणि ॥ ३७॥ नयतेः कर्ता देवदत्तादिलकारवाच्यः कर्तृस्थे कर्मण्यशरीरे सति नयतरात्मनेपदं भवति । शरीर प्राणिकायः, तदेकदेशोऽपि शरीरम् । क्रोधं विनयते, मन्यु विनयते । कर्तृन्थ इति किम् । देवदत्तो यज्ञदत्तस्य क्रोध विनयति । अशरीर इति किम् गहुं विनयति, याट विन- मति । कर्मणीति किम् , बुद्धया विनयति, प्रज्ञया विनयति । वृत्तिसगेतायनेषु फ्रमः ॥ ३८ ॥ शेपात्कर्तरि परस्मैपदे प्राप्ते वृत्यादिप्यर्थेषु क्रमेर्धातोरात्मनेपदं भवति । वृत्तिरप्रति- बन्धः । सर्ग उत्साहः । तायन स्फीतता । वृत्तौ तावत् ऋश्वस्य क्रमते बुद्धिः । न प्रति- हन्यत इत्यर्थः । यजुध्यिस्य क्रमते बुद्धिः । सर्ग । व्याकरणाध्ययनाय क्रमते । उत्सहत इत्यर्थः । तायने । अस्मिन् शाखाणि क्रमन्ते । रूफीतीभवन्तीत्यर्थः । एतेप्यिति किम् , अपकामति॥ उपपराभ्याम् ॥ ३९ ॥ वृत्तिसर्गतायनेप्यिति वर्तते । उपपरापूर्वोत्क्रमतेत्त्यादिप्वर्थेषु वर्तमानादात्मनेपदं -भवति । किमर्थ नहींदमुच्यते, उपसर्गनियमाथ सोपसर्गादुपपरापूर्वादेव नान्यपूर्वादिति । उपक्रमते, पराक्रमते, उपपराभ्यामिवि किम् (१)संक्रामति । वृत्त्यादिग्वित्येव, उपमामति, पराकामति ॥ आङ उद्गमने ॥४०॥ आइपूर्वात् क्रमतेन्दगमने वर्तमानादात्मनेपदं भवति । आक्रमंत आदित्यः, आकामते चन्द्रमाः, आक्रमन्ते ज्योतीपि । उद्गमन इति किम् आक्रामति माणवकः कुतपम् । ज्योति- रुद्गमन इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् आक्रामति धूमो हऱ्यातलात्॥ वेः पादविहरणे ॥४१॥ विपूर्वात्क्रमतेः पादविहरणेऽर्थे वर्तमानादात्मनेपदं भवति । विहरण विक्षेपः । सुष्टु यि- क्रमते, साधु विक्रमते । अचादीनां गतिविशेषो विक्रमणमुच्यते । यद्यपि ऋमिः पादविहरण एव पश्यते 'क्रमु पादविक्षेप' इति तथाप्यनेकार्थत्वादातूनामेवमुक्तम् । पादविहरण इति किम्, विक्रामत्यजिनसन्धिः ॥ प्रोपाभ्यां समर्थाभ्याम् ॥ ४२ ॥ प्र उप इत्येताभ्यां परस्मात् क्रमतेरात्मनेपदं भवति, तो चेत् प्रोपो समी तुल्यार्थी भवतः । व चानयोस्नुल्यार्थता । आदिकर्मणि । प्रक्रमते भोक्तम् , उपक्रमते भोक्तुम् . समर्थाभ्यामिति किम् , पूर्वेयुः प्रक्रामति, गच्छतीत्यर्थः। अपरेधुरपकामति मागच्छतीत्यर्थः। अयोपपराभ्यामित्यनेनात्मनेपदमन्त्र कस्मान भवति, वृत्त्यादिग्रहण तनानुवर्तते, ततोऽन्य- •दै प्रत्युदाहरणम् ॥ () परा पामितिाकोमाते । टपसर्गनियमः किमर्थमित्यर्थः। संक्रामतीति । क्रमपरस्मैपरेषु" अतिदो - . - ·पा०३] काशिका । - अनुपसर्गादा ॥४३॥ क्रम इति वर्तते । अप्राप्तविभापेयम् । उपसर्गवियुक्तात् क्रमतेरात्मनेपदं वा भवति । प्रामति । अनुपसर्गादिति किम् , संफ्रामति॥ अपहवे शः ॥४४॥ शेषात्कर्तरि परस्मैपदे प्राप्त जानातेरपन्हवे वर्तमानाद् आत्मनेपदं भवति । अपन्हवी- अहनुह्नतिरपलापः । सोपसर्गश्चायमपलवो वर्तते न केवलः । शतमपजानीते, सहस्रमपजा- नीत । अपलपतीत्यर्थः । अपसव इति किम्, न त्वं किचिदपि जानासि ॥ अकर्मकाच ।। ४५॥ अभिप्रायार्थमिदं, कर्मभिप्राये हि "अनुपसर्गाना (अ०सू० १।३।७६) इति वक्ष्य- ति । जानातेरकर्मकादकमकक्रियावचनादात्मनेपदं भवति । सर्पियो जानीते, मधुनो जा- नीते । कथं चायमकर्मकः । नान सपिरादि यत्येन विवक्षितं, किं तर्हि ज्ञानपूर्विकायां प्रवृत्ती करणत्वेन, तथा च "ज्ञोऽविदर्यस्य करणे", (अ०सू० २।३।११) इति पष्ठी विधीयते । सर्पियो जानीते, मधुनो जानीत । सर्पिपा उपायेन प्रवर्त्तत इत्यर्थः । अकर्मकादिति किम् , स्वरेण पुत्रं जानाति ॥ संप्रतिभ्यामनाध्याने ॥ ४६॥ ज्ञ इति वर्तते । सकर्मकार्थमिदम् । स, प्रति इत्येवम्पूर्वानानातरनाध्याने वर्तमानादा. त्मनेपदं भवति । आध्यानमुत्कण्ठास्मरणम् । शतं संजानीते, सहस्र संजानीते । शत प्रति- जानीते, सहस प्रतिजानीते । अनाध्याने इति किम्, मानुः संजानाति, पितुः संजानाति । उत्कण्ठत इत्यर्थः॥ भासनोपसंभाषाज्ञानयलविमत्युपमन्त्रणेषु वदः ॥४७॥ शेपात्कर्तरि परस्मैपदे प्राप्ते भासनादिपु विशेषणेषु सत्सु वदतरात्मनेपदं भवति । भा- सन दीतिः । वदते चावी लोकायते । भासमाना दीप्यमानस्तत्र पदार्थान् व्यक्तीकरोतीत्यर्थः । उपर्ममापा उपसान्त्वनम्, कर्मकरानुपबदते । उपसान्त्वयतीत्यर्थः । ज्ञान सम्यगवयोधः । बढ़ते चार्थी लोकायते, जानाति वदितुमित्यर्थः । यत्न उत्साहः, क्षेत्रे पढ़ते, गेहे वदते । तद्विषय- मुत्साहमाविस्करोतीत्यर्थः । विमतिनानामतिः क्षेत्र विवदन्ते, गेहे विवदन्ते विमतिपतिता विचित्रं भापन्त इत्यर्थः । उपमन्त्रण रहस्युपञ्छन्दनं कुलभार्यामुपबढ़ते, परदारानुपबढ़ते, उपच्छन्दयतीत्यर्थः । एतविति किम् यत्किञ्चिद् वदति ॥ व्यक्तवान्नां समुचारणे ॥१८॥ यद इति वर्तते । व्याकवाचा समुच्चारणं सहोचारणं तत्र वर्तमानाद्वदतरात्मनेपदं भव- ति । ननु 'यद व्यक्तायां वाचि' इत्येव पश्यते, तत्र कि व्यक्तवाचामिति विशेषणेन । प्रसि. द्वयुपसंग्रहार्थमेतत् । व्यक्तयाच इति हि मनुष्याः प्रमिद्धाः। तेषां समुचारणे यया स्यात् । संप्रवदन्ते प्राह्मणाः, संप्रवदन्ते क्षत्रियाः । व्यक्तवाचामिति किम् , मप्रवदन्ति कुक्कुटाः। समुशारण इति किम् , माह्मणो वदति, क्षत्रिया वदति ॥ अनोरकर्मकात् ॥ ४९॥ बद इति व्यक्तवाचामिति च वर्तते । अनुपूवाददतरफर्मकाइदतवाग्विषयादात्मनेपद भाति । अनुवदने का कलापस्य, अनुपदत मोहः पप्पलादम्य । अनुः सादृश्ये । यथा र लापाधीयानो वदति तया का इत्यर्थः । अकर्मकादिनि किम्, पूर्वमेघ यजुरदितमनुवदति । घ्यत्तवाचामिन्ये । अनुवदति वीणा ॥ ।

·क्राशिका । [अ०१ -' विपाभा विप्रला.॥ ५० ॥ वद इति वर्त्तते । व्यक्तवाचा समुच्चारण इति च । विप्रलापात्मके व्यक्तवाचा समुच्चारणे 'वर्तमानादहतेरात्मनेपदं भवति विभाषा।प्राप्तविभापेयम्। विप्रवदन्ते सांवत्सराः विप्रवदन्ति सांवत्सराः । विप्रवदन्ते मोहताः, विप्रवदन्ति मौहूर्ताः । युगपत्परस्परप्रतिषेधेन विरुद्ध पद- न्तीत्यर्थः । विप्रलाप इति किम् , संप्रवदन्ते ब्राह्मणाः । व्यक्तवाचामित्येव । विप्रवदन्ति शकुनयः । समुच्चारण इत्येव । क्रमेण मौहुर्ता मौहत्तेन सह विप्रवदन्ति । अवाटुनः॥ "ग निगरण” इति तुदादी पठ्यते तस्येदं प्रहण, न तु 'शब्द' इति नादिपटितस्य तस्य ववपूर्वस्य प्रयोग एव नास्ति । "पात्' (अ०सू० १।३।७८) इति परस्मैपदे प्राप्ते, अवपूर्वागिरतेरात्मनेपदं भवति ।अवगिरते, अवगिरेते, अवगिरन्ते ? अवादिति किम् , गिरति॥ समः प्रतिज्ञाने ॥ ५२॥ ग्र इति वर्तते । संपूर्वागिरतेः प्रतिज्ञाने वर्तमानादात्मनेपदं भवति । प्रतिज्ञानमभ्युप- गमः । शतं संगिरत, नित्यं शब्द संगिरते। प्रतिज्ञान इति किम् , संगिरति मासम् ।। उदश्चरः सकर्मकात् ॥५३॥ शेपात्र्तरि परस्मैपदे प्राक्षे उत्पूर्वाचरते. सकर्मकक्रियावचनादात्मनेपदं भवति । गेह- मुच्चरते'कुटुम्यमुच्चरते, गुरुवचनमुच्चरते, उत्क्रम्य गच्छतीत्यर्थः । सकर्मकादिति किम्, बाप्पमुधरति ॥ समस्तृतीयायुकात् ॥ ५४॥ मपूर्वाचरतेस्तृतीयायुक्तादात्मनेपदं भवति । सृतीयेति तृतीया विभक्तियते । तया चरतेरर्थद्वारको योगः । अश्वेन संचरते । तृतीयायुक्तादिति किम् , उभौ लोको संघरसि इम चामुं च देवल । यद्यप्या तदर्थयोगः सैभवति तृतीया तु न श्रूयत इति प्रत्युदाहरण भवति ॥ दाणश्च सा चेचतुर्थ्यर्थे ॥ ५५ ॥ 'दाण दाने परस्मैपदी ततः संपूर्वात्तृतीयायुनादात्मनेपदं भवति सा चेतृतीया चतुर्य) भवति । कथं पुनम्नृतीया चतुर्पा स्यात् । वक्तव्यमेवैतत् । अशिष्टव्यपहारे नृतीया चतु. पैध भवतीति पाठयम् । दास्या संप्रयच्यते, वृपल्या संप्रयच्छते । कामुकः सन् दास्यै ददातीत्यर्थः । चतुर्य्यय इति किम् , पाणिना मप्रयच्छति । समः प्रशन्देन व्यवधाने कथमा- त्मनेपदं भवति । सम इति विशेषणे पष्ठी न पचमी॥ उपायम: स्यकरणे ॥५६॥ पास्करि परम्मैपदे प्राप्ते उपपूर्वाद् यमः स्वकरणे यतमानादात्मनेपदं भवति । पाणि- ग्रहणविशिष्टमिह स्वकरण गृपते, न स्वकरणमानम् । भार्यामुपपाते । स्थकरण इति किम् पदमी पादत्तम्य मार्यामुपपदति ॥ माथस्मृहशां सनः ।। ५७॥ हाइस्मा रयतेषां मनन्तानामात्मनेपदं भवति । सत्र जानतः "अपक्षया इति त्रिमिः मोरारमनेपद पिहित, भुटगारपि, "समो गम्" (अ० सू. १३०९) इस्यत्र विपिन सम्मिन्यिपये "पूर्वयरमन" इत्येय मिदमात्मनेपर, नतोऽन्यत्रानेन विधीयते । म्म. रसः पुनरमाप्त एप विधानम् । पम्मं निजामते, गुरु शुथूपत, नष्टं सुम्मूते, नपं दिक्षते । मन पनि गिम्, गानाति, घृणोति, म्मरनि, परपति ॥ मानोः॥ ५८॥ वन पांगेन प्राप्तमारमनपर प्रनिपिदयते । अनुपलानातः मप्रसादारमनप नभ.

·पा०३] काशिको। . वति । तया च सति सकर्मकस्यैवार्य प्रतिषेधः संपर्यते । पुत्रमनुजिज्ञासति ।अनोरिति किम्,.. धर्म जिज्ञासते प्रत्याभ्यां श्रुवः ॥ ५९ ॥ प्रति आइ इत्येपूर्वाञ्छृणोतेः सचन्तादात्मनेपदं न भवति । प्रतिशुभूपत्ति उपपर्णग्र- हणं चेर्द, तस्मादिह प्रतिषेधो न भवति । देवदत्त प्रति श्रुश्रूपते ॥ शः शितः ॥ ६॥ 'शद्लु शातने परस्मैपदी तस्मादात्मनेपदं विधीयते । शदियः सिद्धावी शितो वा सं. बन्धी तस्मादात्मनेपदं भवति । शीयते, शीयेते, शीयन्ते । शित इति किम् , अशत्स्यत्, श- स्यति. शिशत्सति ॥ म्रियतेलुंलिङोश्च ।। ६१ ॥ 'मृङ् प्राणत्यागे। हित्त्वादात्मनेपदम सिद्धमेति नियमार्थमिदं वचनम् । नियतेल- लिडोः शितश्चात्मनेपदं भवति अन्यत्र न भवति । अमृत, भूपीष्ट ! शितः स्वल्वपि । त्रि- येते, नियन्ते । नियमः किमर्थः, मरिष्यति, अमरिष्यत् ॥ पूर्ववत् सनः ॥ २॥ सनः पूर्वो यो धातुः, आत्मनेपदी तद्वत्सचन्तादात्मनेपदं भवति । येन निमित्तेन पूर्वम्मा- दात्मनेपदं विधीयते तेनैव सन्नन्तादपि भवति । अनुदात्तडित आत्मनेपदम्, आस्ते, शेते । खनन्तादपि तदेव निमित्तम् । आसिसिपते, शिशयिषते । नेविंशः, निविविक्षते । आड उ. द्गमने, आक्रमते, आचिकंसते । इह न भवति । शिशत्सति, मुमूर्षति । नहि शदिनियति- मात्रमात्मनेपदनिमित्त, कि तहि शिदाद्यपि तह नास्ति । यस्य च पूर्वत्रैव निमित्तभावः प्रतिपिध्यते तत्सन्नन्तेऽप्यनिमित्तम् । अनुचिकीर्षति, पराचिकोर्पति । इह जुगुप्यते मीमां- सते इति अनुदात्त इत्येव सिद्धमात्मनेपदमवय कृतं लिङ्ग समुदायस्य विशेषक भवतीति ।। आम्प्रत्ययवत्कृतोऽनुप्रयोगस्य ॥ ३ ॥ अभिप्रायार्योऽयमारम्भः । आम् प्रत्ययो यस्मात्सोयमाम्प्रत्ययः। आम्प्रत्ययम्यंत्र धातोः कृलोऽनुप्रयोगस्यात्मनेपदं भवति । ईक्षांचक्रे, ईहांचके । यदि विध्यर्थमेतत् सहि उदु- ब्जांचकार, उदुम्मांचकारेति कभिप्राये क्रियापले आत्मनेपदं प्राप्नोति । नेप दोपः । उभ- यमनेन नियते । विधिनियमश्च । कयम् । पूर्ववदिति वर्त्तते । म द्वितीयो यत्नो नियमार्यों भविष्यति । कृम इति किम् । क्षिामाय, ईलांबभूव । कर्थ पूनरस्यानुप्रयोगो यावता "कृ- शानुप्रयुज्यते लिटि" (अ० सू. ३३१०४०) इत्युच्यते । फभिति प्रत्याहारग्रहणं तय विज्ञा- यते । क सनिविष्टानां प्रत्याहारः अभूततद्वारे "भ्वस्तियोगे मपद्यकर्तरि चिः" (अ. सू० ११४५०) इतिहशब्दादारभ्य यावत् “ो द्वितीयतृतीया" (अ० सू० पा५८)इति प्रोपाभ्यां युजेरयज्ञपात्रेषु ।। ६४ ॥ युजिर योगे स्वरितत् , सस्य कर्मभिप्राये क्रियापले सिद्धमेवात्मनेपदम् । अभिप्रा. यायायमारम्भः 1 प्र उप इत्येवपूर्वाद् युजेरयज्ञपायप्रयोगविपयादात्मनेपदं भवति । युदन उपयुकी यज्ञपाविति किम् । इन्द्र न्यधि पात्राणि प्रयुनक्ति । म्पराग्रन्तीपराष्टा. दिति यतध्यम् । उपुरत, नियुक्त।म्बरायन्तोपमष्टादिति किम् । पुननि । समः गुयः॥६५॥ Lणु संजने परस्मैपदी सतः संपवादात्मनेपदं भवति । "समो गम्युत्रि" (३० मूर १३२९) इत्यौव सम्मान पठिनः । भर्मकादिनि तत्र यसते । मणुने शम्नम्, माणुवातं, संभगुयते ॥ प्रकार:॥ .

·१२ काशिका । [अ०१ . मुजोऽनवने ॥६६॥ भुज पालनाभ्यवहारयोरिति रुपादौ पठ्यते । अस्मादनवनेऽपालने वर्तमानादात्मनेपदं भवति । भुङ्क्त, भुझाते, भुञ्जते । अनवने इति किम् । भुनत्येनमनिराहितः । अनवनप्र- तिपेधेन रोधादिकस्यैव ग्रहणं विज्ञायते न तौदादिकस्य भुजो कौटिल्या इत्यस्य । तेनेह न भवति । विभुजति पाणिम् ॥ णेरणी यत्कर्मणौ चेत्स कानाध्याने ॥ ६७ ॥ "णिचश्व (अ० सू०१३।७४) इति कर्मभिप्राये क्रियाफले सिद्धमेवात्मनेपदम् । अभिप्रायार्थीऽयमारम्भः। ण्यन्तादात्मनेपदं भवति, कथम्, अणौ यत्कर्म णौ चेत्तदेय कर्म, स एव कर्ता भवति । अनाध्याने, आध्यानं वर्जयित्वा । आरोहन्ति हस्तिपकाः । आरोहयते हस्ती स्वयमेव । उपसिञ्चन्ति हस्तिनं हस्तिपकाः । उपसेचयते हस्ती स्वयमेव । पश्यन्ति भृत्या राजानम् । दर्शयते राजा स्वयमेव । णेरिति किम् । आरोहन्ति हस्तिनं ह- स्तिपकाः। आरोहयमाणो हस्ती साध्वारोहति । अणाविति किम् । गणयति गणं गोपलकः। गणयति गणः स्वयमेव । कर्मप्रहण किम् । लुनाति दात्रेण । लाक्यति दानं स्वयमेव । यो चेतहण । समानक्रियार्थम् । आरोहन्ति हस्तिन हस्तिपकाः, आरोहयमागो हस्ती भीतान् संचयति भूप्रेण । यत्सग्रहणमनन्यकर्मार्थम् । आरोहन्ति हस्तिनं हस्तिपकाः । आरोहयमा- णो हस्ती स्थलमारोहयति मनुष्यान् । कत्तेति किम् । आरोहन्ति हस्तिन हस्तिपकाः । ता- नारोहयति महामात्रः । अनाध्यान इति किम् । स्मरति वनगुल्मस्य कोकिलः । स्मरय. त्येन वनगुल्मः स्वयमेव । ननु चात्र कर्मकरि मूलोदाहरणानि तत्र कर्मवद्भावेनैव सिद्धमा- स्मनेपदं किमर्थमिदमुच्यते । कर्मस्थभावकानां कर्मस्थक्रियाणां च कर्मवदतिदेशो विज्ञायते । कम्थार्थीयमारम्भः । तथा च रहिः कर्तृस्थक्रियः, दृशिः कर्तृस्थभावक उदाहृतः ॥ मीस्म्याहे तुभये ॥ ६८ ॥ णेरिति वर्तते । अकभिप्रायार्थीऽयमारम्भः । विभेतेः स्मयतेश्च ण्यन्तादात्मनेपदं भवति हतुभये । हेतुः प्रयोजकः कर्ता लकारवाच्यस्ततश्चेदयं भवति । भयग्रहणमुपलक्षणार्थ विस्म- योऽपि तत एव । जटिलो भीपयते, मुण्डो भीपयते, जटिलो विस्मापयते, मुण्डो विस्मापय- ते। हेनुभय इति किम् । कुञ्जिक्यैनं भाययति, रूपेण विस्माययति । अत्र कुचिका भय. न्य करण न हेतुः॥ गृधिवळच्योः प्रलम्भने ॥ १९ ॥ रिति वर्तते । अक-भिप्रायार्योऽयमारम्भः । गृथु अभिकाङ्क्षायां, पशु गतावित्येत- गोपर्यन्तयोः प्रलम्भने वर्तमानयोरात्मनेपदं भवति । प्रलम्भने विसवादन मिथ्याफलाल्या- नम् । माणय गर्धयते, माणवक यययते । प्रलम्भन इति किम् । श्यानं गर्धयति । गर्धनम- म्योत्पादयतीत्यर्थः । अहि यशयति । परिहरतीत्यर्थः ॥ लियः सम्माननशालीनीकरणयोध ॥ ७ ॥ रिति वर्तते । अभिप्रायार्थोऽयमारम्भः । लीलपणे इति.दिवादी पथ्यते । ली. पण इति पवादशे । विशपामावाद् द्वयोरपि ग्रहणम् । लियो ण्यन्तात्सम्मानने शाली. नीकरणे च पर्तमानादात्मनेपदं भवति, च-दाम्दाद् प्रलम्मने छ । समान पूजनम् । शाली. नीकरण न्याभाधनम् । जटाभिरालापयते । पूनां ममधिगच्छनीत्यर्थः । श्यनो यत्तिकामुला- पयते । न्यक्करोनीत्यर्थः । प्रलम्भने । यस्त्वामहापयने । विसंवादयतीत्यर्थः । “विमापा ग्गीयत:" (म० ० ६१०९१) इनि यात्व विधीयते । तदस्मिन् विषय नित्यमन्यग्र विक- PME याम्यिनविभाषा हि मा । गमाननादिग्विनि पिम् । यालामुलापयनि । ।

·पा०३] काशिका । ४३ मिथ्योपपदात् कृतोऽभ्यासे ।। ७१.॥ रिति वसते । अकर्मभिप्रायार्योऽयमारम्भः । ण्यन्तात्करोमिथ्योपपदादात्मनेपदे म. यति अभ्यासे । अभ्यासः पुनःपुनः करणमावृत्तिः । पद मिथ्या कारयते । सापचारं स्वरा- दिदुष्टमसकृदुचारयतीत्यर्थः । मित्थोपपदादिति किम् । पदं सुन्छु कारयति। कृल इति किम् । पद मिथ्या वाचयति । अभ्यास इति किम् । पद मिथ्या कारयति । सदुगरयति ।। स्वरितभितः कत्रभिप्राये क्रियाफले ॥७२॥ णेरिति निवृत्तम् । शेषात्कर्तरि परस्मैपदे प्रासे स्वरिततो ये धातवो भितश्च तेभ्य आ- त्मनेपदं भवति कतार चक्रियाफलमभिप्रेति क्रियायाः फलं क्रियाफल प्रधानभूतं यदर्थम- सौ क्रिया आरम्यते तच्चत्वर्तुलंकारवाच्यस्य भवति । यजते, पवते । भितः खल्वपि । सुनुते, कुरते । स्वर्गादि प्रधानफलमिह कर्तारमभिप्रैति । कर्मभिप्राय इति किम् । यजन्ति याजकाः, पचन्ति पाचकाः, कुर्वन्ति कर्मकराः । यद्यपि दक्षिणा भृतिश्च कर्तुः फलमिहास्ति तथापि न तदर्थः क्रियारम्भः ॥ अपाद्रदः ॥७३॥ कर्मभिप्राय इति वर्त्तते । अपपूर्वाद्वदतेः कर्मभिप्राये क्रियाफले आत्मनेपदं भवति । धन- कामो न्यायमपवदते । न्यायाऽपवादेन धनमर्जयिष्यामि इति मन्यते । कर्मभिप्राये क्रिया- फन्ट इत्येव । अपवदति ॥ णिचश्च ॥ ४॥ कभिप्राये कियाफल इति वर्त्तते । णिजन्तादात्मनेपदं भवति कर्मभिप्राये क्रियाफरे । कर्ट कारयते, ओदन पाचयते । कर्मभिप्राय इत्येव । कटं कारयति परस्य ।। समुदाङ्मयो यमोऽग्रन्थे । ७५ ॥ कत्रंभिप्राय इति वर्तते । सम् उद् आङ् इत्येवंपूर्वाद्यमः कवभिप्राये क्रियाफले आत्मने- पदं भवति ग्रन्थविषयश्चेत्प्रयोगो न भवति । नीहीन संयच्छते । मारमुद्यच्छते । वसमायच्छ- से । अनमायच्छते । आपूर्वादकम्मेकादाडो यमहन इति सिन्दमेयात्मनेपदं अकर्मकार्यमिद पुनर्ग्रहणम् । अग्रन्य इति किम् । उद्यच्छति चिकित्मां वैद्यः । कञभिप्राय इत्येव । मयच्छ- ति, उद्यच्छति, आयच्छति ॥ अनुपसर्गाज्मः ॥ ७६ ॥ कोभिप्राय इति वर्त्तते । अनुपमर्गाज्ञानातेः कर्मभिप्राये क्रियाफले आत्मनेपदं भवति । गां जानीते, अर्थ जानीते । अनुपसगांदिति किम् । म्यगं लोक न प्रनानाति मूहः । कर्य. भिप्राय इत्येय । देवदत्तम्य गां जानानि । विमापापपदेन प्रनीयमाने ॥ ७ ॥ म्यरितमित इति पञ्चभिः सूत्रैरात्मनेपदं कमिप्राये क्रियाफले धोतिने विहितं तदुपपदेन योनित न प्राप्नोतीति वचनमारभ्यते । ममाप धूयमाणे शब्दान्तरमुपपदं, तेन प्रतीयमाने कार्यभिप्राये क्रियापद रिमापात्मनेपद भनि । म्यं य यजत च य; यजति । कटे परोनि, म्ब कटे परत । पुनमपरदनि, च पुनमपरदनं । एवं परमून्यामुदाहार्यम् ।। शेषात् फतरि परम्मपदम ॥ ७ ॥ पूर्वग प्रकरणेनात्मनेपदनियमः हनो, न परम्मैपदनियमः । मन्मनः प्राप्नोति तदमि. दमुध्यते । येन विशेषणेनात्मनेपदमुन तनो यदन्यामागेपः। गंगा कर्तरि पाम्मेरद माति पादय नान्यम्मान् । अनुदारा लि आत्मने पदमुक्तम् । आम्ने, ततोऽन्यत्र परम्मत गपति । याति, पानि । नर्षित स्मनेपदमनम् । नियिानं । ननोन्यत्र परम्मरदम् । गायि. - ।

·काशिका । [अ०१ । । भति, प्रविशति । कर्तरीति किम् । पच्यते, गम्यते । कर्मकर्तरि अस्मात्परस्मैपदं न भवति । पच्यते ओदनः स्वयमेव । कतरि कर्मव्यतिहार इति द्वितीय कर्तृग्रहणमनुवर्तते तेन कतैव यः को तत्रं परस्मैपद, कर्मकतरिन भवति ॥. अनुपराभ्यां कृतः॥ ७९ ॥ : करंभिप्राये क्रियाफले गन्धनादिषु च करोतरात्मनेपदं विहितं तदपवादा परस्मैपदं विधी- यते । अनु परा इत्येवंपूर्वात्करोतेः परस्मैपदं भवति । अनुकरोति, पराकरोति ॥ अभिप्रत्यत्तिभ्यः क्षिपः ॥ ८ ॥ क्षिप प्रेरणे स्वरितेत्, ततः कर्त्रभिप्रायक्रियाफलविवक्षायामात्मनेपदे प्राप्ठे परस्मैपदं वि- धीयते । अभि प्रति अति इत्येवंपूर्वात क्षिपः परस्मैपदं भवति । अमिक्षिपति, प्रतिक्षिपति, अतिक्षिपति । अभिप्रत्यतिभ्य इति किम् । आक्षिपते । द्वितीयमपि कर्तृग्रहणमनुवर्तते । तेनेह न भवति । अभिक्षिप्यते स्वयमेव ।। प्राद्वहः ॥८१1 यह प्रापणे स्वरितेत् , तत्र कनभिप्रायक्रियाफलविवक्षायामात्मनेपदे प्रावे परस्मैपर्द विधीयते । प्रपूर्वाद्वहतः परस्मैपदं भवति । प्रवहति, प्रवहतः,प्रवहन्ति । प्रादिति किम् । आवहते ॥ परेम॒षः ॥ ८॥ मुप तितिक्षायां स्वस्तित्, ततस्तथैवात्मनेपदे प्राप्ते परस्मैपः विधीयते । परिपूर्वा म. प्यतः परस्मैपदं भवति । परिमृप्यति, परिमृप्यतः परिमृप्यन्ति । परेरिति किम् । आमृष्य- ते। वहतिमपि केचिदनानुवर्तयन्ति । परिवहति ॥ व्यापरिभ्यो रमः ॥ ८३ ॥ रमु क्रीडायाम् । अनुदात्तत्वादात्मनेपदे प्रात्ते परस्मैपद विधीयते । वि आङ् परि इत्येवं पूर्वादमतः परस्मैपदं भवति । विरमति, आरमति, परिरमति । एतेभ्य इति किम् । अभिरमते ॥ उपाश्च ॥४॥ इत्यर्थः ॥ रम इत्येव । उपपूर्वाद्रमतेः 'परस्मैपदं भवति । देवदत्तमुपरमति, यज्ञदत्तमुपरमति । उपरमयतीति यावत् । अन्तर्भावितण्यर्थोऽत्र रमिः । पृथग्योगकरणमुत्तरार्थम् । अकर्मकाद्वि- भाषां वक्ष्यति सा उपपूर्वादव यथा स्यात् ॥ विमापाऽकर्मफात् ॥ ८५॥ रम उपादिति घ वर्तते । पूर्वेण नित्ये परस्मैपद प्राप्ते विकल्प आरभ्यते। उपपूर्वादमत- रकर्मकाद्विमापा परस्मैपदं भवति । यावद्भुक्तमुपरमति, यावद्भुक्तमुपरमते । निवर्तत बुधयुधनशजने दुस्सम्यो ः ॥ ८६ ।। जियोति कर्मभिप्रायझियाफ्लविवक्षायामात्मनेपदं प्रासे परस्मैपदे विधीयते । बुधयुध. नश जन इए प्रदचु इत्येतेम्यो ण्यन्तेभ्यः परस्मैपदं भवति । योधयति, योधयति, नाशय ति, जनयति अध्यापति, प्राययति, दावयति, मावयति । येऽनाकर्मकास्तेपामणावकमंझा- पिसपकाकादित्य सिदे वचनमिदमविसवत्कर्मकार्थम् । योधयति पमम् , योधयन्ति का- पानि, नासपति दुःखम्, जनयति सुखम् । येऽत्र चलनाथां अपि तेरा लिारणचलनाभ्य- अति सिद्ध यदा म चलनार्याम्तदयं यचनम् । प्रयत, प्राप्नोतीति गम्यते । अयो द्रवति, वि. पर इयर्थः । पुष्टिका मयति, म्यन्दत इत्यर्थः । तद्विपयाण्युदाहरणानि।।.

·या० ३] काशिका । . - - निगरगचलनार्थेभ्यश्च ॥ ८७ ॥ रिति वर्तते । कभिप्रायक्रियाफलविवक्षायामात्मनेपदापवादः परस्मैपद विधीयते । निगरणमभ्यवहारः । चलन कम्पनम् । निगरणार्थेभ्यश्चलनायेभ्यश्च धासुम्यो ण्यन्तेभ्यः पर- स्मैपदं भवति । निगारयति, आशयति, भोजयति । चलनायेंभ्यः । चलयति चोपयति कम्प- त्यति । अयमपि योगः सकर्मकार्थः । अचित्तवत्कतृकार्यच । अदेः प्रतिपंधो वक्तव्यः । अत्ति देवदत्तः, आदयते देवदत्तेन ॥ अणावकर्मकाञ्चित्तवत्कर्तृकात् ॥ ८८ ॥ . रिति वर्तते । कर्मभिप्रायक्रियाफलविवक्षायामात्मनेपदापवादः परस्मैपदं विधीयते । अण्यन्तो यो धातुरकर्मकश्चित्तवत्कर्तृकश्च तस्माद् ण्यन्तात्परस्मैपदं भवति । आस्ते देवद- तः, आसयति देवदनम् । शेते देवदत्तः, शाययति देवदत्तम् । अणाविति किम् । चेतयमान प्रयोजयति चेतयते इति केचित् प्रत्युदाहरन्ति, तद्युक्तम् । हेतुमण्णिचो विधिः प्रतिपेघो- ऽपि प्रत्यासत्तेस्तस्यैव न्याय्यः । तस्मादिह चेतयतीति परस्मैपदेनैव भवितव्यम् । इद तु प्रत्युदाहरणम् । आरोहयमाणं प्रयोजयति, आरोहयते । अकर्मकादिति किम् । कट कुर्वाण प्रयोजयति कारयते । चित्तवत्कर्तृकादिति किम् । शुप्यन्ति ग्रीहयः, शोषयते नाहीनातपः ॥ न पादम्याड्यसपरिमुहरुचितिवदवसः ॥ ८९ ॥ पूर्वण योगदयन कर्मभिप्रायक्रियाफलविवक्षायामात्मनेपदापवादः परस्मैपदं विहितं तस्य प्रतिपंधोऽयमुच्यते । यत्कर्षभिप्रायविषयमात्मनेपदं तदवस्थितमेव, न प्रतिपिद्धयते । पा दमि आध्यम आइयम परिमुह रुचि नृति वद वस इत्येतेभ्यो ण्यन्तेभ्यः परस्मैपदेन भवति । णिवत्यात्मनेपदं भवति । तत्र पियतिनिगरणार्थः । दमिप्रभृतयश्चित्तवत्कर्तृकाः । नृतिश्च. लनार्थोऽपि । एपां परस्मैपदं न भवति । पा पाययते । दमि दमयते । आध्यम आयामते, । 'यमोऽपरियपणे (ग००) इति मित्संज्ञा प्रतिपिद्धयते । आऽयस आयासयते । परिमुह परिमोहयते । रचि रोचयते । नृति नर्तयते । वद वादयते । वम वासयते । *पादिपु धेट उप- संख्यानम् । धापयेते शिशुम ममीची ॥ वा फ्यपः ॥ ९०॥ "लोहितादिडाग्भ्यः क्य" (अ०सू०३।१।१३) इति वक्ष्यति, तदन्तादातोवों परस्मैपद भवति(१) । लोहितापति, लोहितापते । पटपटायपि, पटपटायते । अपान परस्मैपदेन मुस्ते फयमात्मनेपद लम्यते । यावताऽनुदात्तहिन इत्येवमादिना प्रकरणेन तप्रियतम् । पूर्व सदि आत्मनेपदमेवाय विकल्पितं विधीयते, तयानन्तरं परस्मैपदप्रतिपधेन सनिधा. पिनमिह संयध्यते । तेन मुक्त पात् कर्तरि परस्मैपद भवति । धुभ्यो लुङिः ॥ ९॥ पत्र्यम् । पुन दीतो सत्साहचर्यादलुटादयोऽपि पर्यन्तास्तथैव ध्यपदिश्यन्ते । यहुयच. ननिशादापों भवति । अनुदात्तस्यानित्यमेवात्मनेपदे प्राप्ते पुतादिभ्यो लुटिया परस्मै. पद भवति । व्ययुनत् व्यपोतिष्ट । अनुगन्, अलोटिए । लुधिति किम् । पोतते ।। युभ्यः स्यसनोः ॥०॥ नादिध्येय एतादयः पठान्ते । यतु वर्णने, धू वृद्धौ । सम्दुकुन्सायाम, स्यन्द्र प्रयपण, मामध्ये । एतभ्यो धातुभ्यः म्ये मनि च परतो वा परस्मैपदं भवति । पर परम्यंति, अवत्पर, विवृत्मति, पर्तिप्यते, प्रपतिप्यत विपत्तिते । एप परम्यति, भद. रम्यंत्, मिस्मति, परिपते, भरिप्यत, रिदिपते । म्पमनोरिति रिम् । वन । (शदिये सिमा रमयाममा पठ। ।

·४६ काशिका । [अ०१ लुटि च क्लृपः ॥ १३॥ घृतादित्वादेव स्यसनोविकल्पः सिद्धः । लुटि विधीयते घफारस्तहि स्यमनोरनुकपणार्या न वक्तव्यः । एवं तीय प्राप्तिः पूर्ण प्राति याधेत । तस्मायकारः स्यसनोरनुकरणार्थ: क्रियते । लुटि च स्यसनोश्च कृपः परस्मैपदं या भवति । कल्ला, कल्मारी, करसारः, कल्प्स्यति, अकल्प्स्यत् , चिल्कृप्सति, कल्पिता, कल्पिप्यते, अकल्यिभ्यत, चिक- ल्पिपते(१)॥ इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकायां वृत्तौ प्रथमाध्यस्य तृतीयः पाद ॥१॥३॥ अथ प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । आ फडारादेका संज्ञा ॥१॥ "कडाराः कर्मधारय" (अ०सू०२।२।३०) इति वक्ष्यति आ एतम्मात्सूत्राऽवधेयंदित ऊर्द्धमनुक्रमिष्यामस्तत्र एका संज्ञा भवतीति वेदितव्यम् । का पुनरसौ । या पराऽनवकाशा च । अन्यत्र संज्ञासमावेशानियमाथं वचनमेकेव संज्ञा भवतीति । वक्ष्यति हवं लघु, भिदि भेत्ता, छेता । संयोगे गुर, शिक्षा, भिक्षा । मेयोगपरस्य हस्वस्य लयुसैज्ञा प्राप्नोति गुरुमंज्ञा च, एका संज्ञतिवधनाद् गुरुम व भवति । अततक्षत्, अररक्षत् । “सन्वलघुनि (अ०सू०७१ ४१९३) इत्येप निधिन भवति । विप्रतिषेधे पर कार्यम् ॥ २॥ तुल्यबलविरोधो विप्रतिपेधः । यत्र द्वौ प्रसङ्गावन्यार्थावकस्मिन् युगपत्प्राप्नुनः स तुल्य- बलविरोधो विप्रतिषेधः । तस्मिन् विप्रतिपेधे परं कायं भवति । उत्सर्गापवादनित्यानित्या- न्तरङ्गबहिरङ्गेषु तुल्यबलता नास्तीति नियमोस्य योगस्य विषयो, बलवतैव तत्र भवितव्य- म् । अप्रवृत्ती पर्यायेण वा प्रवृत्तौ प्राप्तायां वचनमारभ्यते । "अतो दीर्घा यमि" (अ०सू० ३११०१) “सुपि च" (असू०७३।१०२) इत्यस्यावकाशः । वृक्षाभ्याम्, प्लक्षाभ्याम् । "बहुवचने झल्यत" (अ०स०७३।१०३) इत्यस्यावकाशः। वृक्षेपु, प्लक्षेषु। इहोभयं प्राप्नोति. वृक्षेभ्यः, प्लक्षेभ्य इति । परं भवति विप्रतिषेधेन । यू रुपाख्यौ नदी ॥३॥ ईच ऊ च यू । अविभक्तिको निर्देशः । नियमावक्षाते खाख्यौ मुलविभुजादिदर्शना- कप्रत्ययः । ईकारान्तमूकारान्तं च नगण्यं शब्दरूप नदीयं भवति । इकारान्त, कुमारी, गौरी, लक्ष्मीः, शारखी । ऊकारान्तं ग्रह्मबन्धः । यत्रागूः । यू इति किम् । माने दुहिये । स्त्र्याण्याविात किम् । ग्रामगीः, सेनानीः, खलपूः । ()आख्याग्रहण किम् । शब्दार्थ स्त्री- त्य एव यथा स्यात् पदान्तराख्ये मा भृत् । ग्रामण्ये स्त्रियै रालप्ये बियै । नदीप्रदेशा आग्न- घाइत्येवमादयः॥ (1) कुत्रचिदय पाठ-पत्र परस्मैपदं नष तामिचं बलपः इत्तीद पनिषेध । यात्मनेपदं नड्- भवत्येवेति"। १)"घिदेशा हमेघीत्यत्रमादय" इति पाट.।

·पा०४] काशिका । । - नेयकुबङस्थानावस्त्री ॥ ४ ॥ पूर्वणातिप्रसक्ता नदीसंज्ञा प्रतिपिद्धयते । स्थितिः स्थानम् । इयडुबडोः स्थानमनयो- रितीयहुचइस्थानौ तौ यू नदीसंज्ञौ न भवतः, स्त्रीशब्द वर्जयित्वा । हे श्रीः हे भ्रूः । अ- स्त्रीति किम् । हे खि॥ वाऽऽमि ॥ ५॥ पूर्वण नित्ये प्रतिपेधे प्राप्ते आमि,विकल्पः क्रियते । इयॉयड्स्थानी यूमि परतो या नदीमज्ञौ न भवतः।। श्रियाम् , श्रीणाम् । खाम्, भ्रुणाम् । अस्त्रीत्येव । स्त्रीणाम् ॥ डिति ह्रस्वश्च ॥६॥ दीर्घस्य नदीसंज्ञा विहिता हल्यस्य न प्राप्नोति इयडुबङ्स्थानयोश्च प्रतिपिदा । त- स्मान्डिति वा विधीयते । डिति परतो हस्यश्च वोः सम्बन्धी यः स्त्रगख्यो इयवस्था- नो च यू वा नदीसंज्ञौ भवतः । कृन्य, कृतये । घेन्वे, धेनवं । श्रिये, श्रिये । भरवै,भने । अ- स्त्रीत्येव । स्त्रियै । स्त्र्याख्यावित्येव । अग्नये, वायवे भानवे ॥ शेषो ध्यसखि ॥७॥ ५ हस्व इति वर्तते । शेपोन घिसंज्ञो भवति सखिशन्द वर्जयित्वा । कच शेषः । हस्वमि- वर्णावर्णान्त यन्न स्त्र्याख्यं स्व्याख्यं च यन्न नदीसक स शेपः । अग्नये, वायवे, कृतये, धे- नवे । असखीति किम् । सख्या, सख्ये, सख्युः, सख्यौ(१) । पतिः समास एव ॥८॥ पतिशब्दस्य घिसंज्ञायां सिद्धायामयं नियमः क्रियते पतिशब्दः समास एवं घिसंज्ञो भव- ति । प्रजापतिना, प्रजापतये । समास इति किम् । पत्या, पत्ये । एवकार इष्टतोश्वधारणा- यो । दृढमुष्टिना, दृढमुष्टये ।। पष्ठीयुक्तश्छन्दसि वा ॥९॥ पतिरिति वर्तते । पूर्वेण नियमेनासमासे न प्राप्नोतीति वचनमारभ्यते । पश्यन्तेन युनः पतिशब्दश्छन्दसि विषये या घिसंज्ञो भवति । कुलुयानां पतये नमः, कुलञ्चानां पत्ये नमः, पष्टीग्रह किम् । मया पत्या जरदष्टियंयासः । छन्दसीति किम् । ग्रामस्य पत्ये ॥ हस्वं लघु ॥ १० ॥ मानिकस्य हस्वसंज्ञा कृता, तस्यानेन लघुसंज्ञा विधीयते । इस्वमक्षरं लघुसंजं भवति । भत्ता, छत्ता, अचीकरत् , अजीहरत् । लघुप्रदेशाः "पुगन्तलघूपधस्य च” (अ०सू०७३।७६) इत्येवमादयः॥ संयोगे गुरु ॥ ११ ॥ इस्वमिति वर्तते । पूर्वण लघुसंज्ञायां प्राप्तायां गुरुसंज्ञा विधीयते ।मयोगे परतो हम्बम- क्षरं गुरुसरं भवति । कुण्डा शिक्षा, भिक्षा । गुरुप्रदेशाः, "गुरोन हल(अ०सू०३।३।१०३) इत्येवमादयः॥ दीर्घ च ॥ १२॥ सेयोग इति नानुवर्तते । सामान्यन संक्षाविधानम् । दीर्घ चाक्षर गुस्मतं भवति । ईदांचवे ईक्षांच॥ यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् ॥ १३ ।। यस्मात्प्रत्ययो विधीयते धातोर्वा प्रातिपदिकाद्वा तदादि सदस्य प्रत्यये परतीन- ()"क्षेत्रस्य पत्तये नम । तेषस्परस्ये नम" इत्यपि कुत्रधिनुपम्भ्यते पाट' ।

·काशिका । [अ०१ स भवति । कत्तां, हत्ता । करिष्यति, हरिष्यति । औपगवः, कापटवः । यस्मादिति संशि- निर्देशाथ, सदादीतिसंबन्धात् । प्रत्ययग्रहण किम् । न्यविशत, व्यकीणीत । "नेविंश" (अ० सू० १२३३१७) इत्युपसगांविधिरस्ति तंदादेरंगसंज्ञा स्यात् । विधिग्रहण किम् । प्रत्ययपर- त्वमात्रे मा भूत् ।स्त्री इयती। तदादिवचनं स्यादिनुमर्थम् । करिप्यावः, करिष्यामः, कुण्डा- नि । पुनः प्रत्ययग्रहण किमर्थम । लुप्तप्रत्यये मा भूत् । स्यर्थम् । अङ्गप्रदेशा "अङ्गस्या (अ०सू०६।११) इत्येवमादयः॥ सुप्तिङन्तं पदम् ।। १४ ॥ सुप्तिडिति प्रत्याहारग्रहणम् । सुबन्तं तिङन्तं च शब्दरूपं पदसंजं भवति । ब्राह्मणाः पचन्ति । पदसंज्ञायामन्तग्रहणमन्यत्र संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधः प्रतिषेधार्थम् । गौरी ग्रामणितरा । .पदप्रदेशाः "पदस्य" (अ०सू० ८।१।१७) “पदात्" (अ०सू० ८।१।१६) इत्येवमादयः॥ नाक्यं ॥ १५ ॥ क्यइति क्यच्क्यङ्ग्यपां सामान्यग्रहणम् । नान्तं शब्दरूप क्ये परतः पदसंजं भवति । क्यच राजीयति । क्यङ् राजायते । क्यप् चायति, चायते । सिद्ध सत्यारम्भो निय- मार्थः । नान्तमेव क्ये परतः पदसंज्ञं भवति नान्यत् । वाच्यति, स्रुध्यति ॥ सिति च ॥ १६॥ यचि ममिति वक्ष्यति । तस्यायं पुरस्तादपवादः । सिति प्रत्यये परतः पूर्व पदसंजं भव- ति । "भवतष्ठक्छसौ" (अ०सू० ४।२।११९) भवदीयः । “ऊर्णाया युस् (अ०सू० ५।२।१२३) ऊर्णायुः । “तोरण" (अ०सू० ६।१।१०५) “छन्दसि घस्” (अ०सू० १।११०६) ऋत्वियः॥ स्वादिप्यसर्वनामस्थाने ॥ १७ ॥ स्वादिष्विति सुशब्दादेकवचनादारभ्य आ कपः प्रत्यया गृह्यन्ते । स्वादिषु प्रत्ययेषु परतः सर्वनामस्थानवजितेपु पूर्व पदसंज्ञं भवति । राजभ्याम्, राजभिः, राजत्वम्, राजतरः, राजतमः। असर्वनामस्थान इति किम् । राजानी, राजामः ॥ यचि भम् ॥ १८ ॥ स्वादिष्वसर्वनामस्थान इति वर्तते । पूर्वेण पदसंज्ञायां प्राप्तायां तदपवादो भसंज्ञा वि- धीयते । यकारादावजादौ च स्यादौ सर्वनामस्थानजिते प्रत्यये परतः पूर्व भसंह भवति । यकारादौ गार्ग्यः, वात्स्यः । अजादौ । दाक्षिः, प्लाक्षिः । अनभोऽडिरोमनुपां वत्युपसंख्या. नम् । नभ इव नभस्वत्, अङ्गिरस्वत् , मनुरिव मनुष्यत् । वृषण्वस्वश्वयोः । पग्नित्ये- तत् वस्वश्वयोः परतो भसंझं भवति छन्दसि विपये । वृषण्वमुः, पणश्वस्य मेने। भपदेशाः, "भस्य" (अ० सू०६४१२९) इत्येवमादयः॥ तसो मत्वर्थे ॥ १९ ॥ भमिति वर्तते ।तकारान्त सकारान्त शब्दरूप मत्वर्थे प्रत्यये परतो भसंज्ञं भवति । उद- श्वित्वान् घोषः, विद्युत्वान् यलाहकः । सकारान्तम् । यशस्वी, पयस्थी । ससाविति किम् । तक्षवान् ग्रामः॥ अयस्मयादीनि च्छन्दसि ॥२०॥ अयस्मयादीनि शब्दरूपाणि छन्दसि विषये साधूनि भवन्ति । भपदमताधिकारे विधा- नात्तेन मुखेन साधुत्वमयस्मयादीनां विधीयते । अयस्मय वर्म, अयस्मयानि पाल्याणि । चिदुभयमपि भवति । स सुष्टुमा सरवता गणेन । पदत्वात्कृत्व भत्याजश्त्वं न भवति । छन्दसीति किम् । अयोमयम् ॥

·पा०४] काशिका 1 ४९ बहुषु बहुवचनम ॥२१॥ झ्या प्रातिपदिकात्स्वादयः, लस्य तिबादय इति सामान्येन बहुवचन विहित तल्यानेन बहुत्वसंख्या वाच्यत्वेन विधीयते । बहुषु बहुचनं भवति । बहुत्वमस्य वाच्यं भक्तीति यावत् । कर्मादयोऽप्यपरे विभक्तीनामयों याच्यास्तदीये बहुत्वे बहुवचन कर्मादिषु बहुपु बहुर- चनमित्यर्थः । ब्राह्मणाः पठन्ति ! यत्र च संख्या संभवति तत्रायमुपदेशः । अव्ययेभ्यस्तु नि:- सङ्ख्येभ्यः सामान्यविहिताः स्वादयो विद्यन्त एव । व्येकयोद्विवचनकवचने. ॥ २२ ॥ द्वित्त्वैकत्वयोरर्थयोद्विवचनैकवचने भवतः । एतदपि सामान्यविहितयोविच नैकवचनयो- राभिधानम् । द्वित्वे द्विवचनं भवति, एकत्वे एकवचनं भवति । ब्राह्मणौ पचतः, ब्राह्मणः - पचति ॥ . कारके ॥ २३ ॥ कारक इति विशेषणमपादानादिसंज्ञाविषयमधिक्रियते । कारक इत्यधिकारो येदितव्यः । यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिप्यामः कारक इत्येवं तद्वेदितव्यम् । कारकशब्दश्च निमित्तपर्यायः । कारक हेतुरिति नार्यान्तरम् । कस्य हेतुः। क्रियायाः । वक्ष्यति ध्रुवमपायेऽपादानम् । ग्रा- मादागच्छति । पर्वतादवरोहति । कारक इति किम् । वृक्षस्य पर्ण पतति । कुव्यस्य पिण्डः पतति । अकथित छ । अकथितं च कारक कर्मसहं भवति । माणवर्क पन्यानं पृच्छति । का- रकसंशब्दनेषु चाऽनेनैव विशेपणेन व्यवहारो विज्ञायते ॥ ध्रुवमपायेऽपादानम् ॥ २४ ॥ ध्रुवं यदपाययुक्तमपाये साध्ये यदवधिभूत तत्कारकमपादानसं भवति । प्रामादाग- 'च्छति । पर्वतादयरोहति । साांधीनः । रथात्पतितः। *जुगुप्साविरामप्रमादार्थानामुपस- ख्यानम् । अधर्माज्जुगुप्सते अधाद्विरमति, धर्मात्प्रमाधति । अपादानप्रदेशा "अपादाने पञ्चमी" (अ.सू० २।३।२८) इत्येवमादयः ।। भोप्रार्थानां भयहेतुः ॥ २५ ॥ निभेत्यांना प्रायत्यर्थानां च धातूनां प्रयोगे भयहेतुर्यस्तत्कारकमपादानस भवति । चौरेभ्यो विभेति, चौरेभ्य उद्विजते । प्रायत्यानाम् चौरेभ्यस्त्रायते, चौरेभ्यो रक्षति । भयहेतुरिति किम् । अरण्ये यिभेति, अरण्ये प्रायते ॥ पराजेरसादः ॥२६॥ परापस्य जयतेः प्रयोगे असोटो योऽर्थः-सोढुं न शक्यते, तत्कारकमपादानस भवति। अध्ययनात्पराजते । असोढ इति किम् । शन् पराजयते ।। घारणार्थानामीप्सिनः ॥ २७ ॥ पारणायांनां धातूनां प्रयोगे य ईप्सितोऽर्थस्तस्कारकमपादानसई भवति । प्रवृत्तिविधा- तो धारणम् योभ्यो गां वारयति, योभ्यो गां निवर्तयति । इप्सित इति किम् । योम्यो गांधारयति क्षेने ॥ अन्तद्धी येनादर्शनमिच्छति ॥२८॥ म्यवधानमन्तर्दिः । अन्तद्धिनिमित्तं येनादर्शनमात्मन इच्छति तत्कारकमपादानम भवति । उपाध्यायादन्तदंते, उपाध्यायान्निलीयते । मा मामुपाध्यायो नाक्षीदिति निली. यते । मन्तदाविति फिम् । पौरान दिक्षते । इच्छतिपक्षण किम्, अदनेच्यायां सत्यां स- स्थापि दर्शने यथा स्यात् ॥ आख्यातोपयोगे २६॥ ...... ५का ·६० काशिका। [१०१ ." आख्याता प्रतिपादयिता, उपयोगो नियमपूर्व विद्यया ग्रहणम् । उपयोगे साध्ये य आ- ख्याता तत्कारकमपादानसनं भवति । उपाध्यायाधीते, उपाध्यायादागमयति । उपयोग इति किम् । नटस्य शृणोति ॥ जनिक प्रकृतिः ॥ ३०॥ जने का जनिकता। जन्यर्थस्य जन्मनः कत्तां जायमानः। तस्य या प्रकृतिः कारणे हेतुः, तत् कारकमपादानसंज्ञं भवति शृङ्गाच्छरो जायते, गोमयावृश्चिको जायते ॥ भुषः प्रभवः ॥३१॥ कर्तुरिति वर्तते । भवनं भुः । प्रभवत्यस्मादिति प्रभवः, भूकः प्रभवो यस्तत्कारक- मपादानसं भवति । हिमवतो गङ्गा प्रभवति, काश्मीरेभ्यो वितस्ता प्रभवति । प्रथमत उपलभ्यत इत्यर्थः॥ कर्मणा यमभिप्रेति स सम्प्रदानम् ॥ ३२॥ कर्मणा करणभूतेन कत्ता यमभिप्रैति तत्कारक सम्प्रदानसहं भवति । अन्वर्थसंज्ञाविज्ञा- नाद्ददातिकर्मणेति विज्ञायते । उपाध्यायाय गां ददाति, माणवकाय भिक्षां ददाति । क्रियान-' हणमपि कर्तव्यम् । क्रिययापि यमभिप्रेति स सम्प्रदानम् । श्राद्धाया निगहते, युद्धाय संनसते, पत्ये शेते ! सम्प्रदानप्रदेशाः "चतुर्थी संप्रदांने" (अ०सू०२।३।१३) इत्येवमादयः । कर्मणः करणसंज्ञा वक्तव्या सम्प्रदानस्य च कर्मसंज्ञा । पशुना रुद्र यजते । पर्श रुद्राय ददातीत्यर्थः॥ रुच्यर्थानां प्रीयमाणः ॥ ३३॥ रुचिना समानार्थी रुच्यर्थाः । अन्यकर्तृकोऽभिलापो रुचिः । रुच्यानां धातूनां प्रयोगे प्रोयमाणो योऽर्थस्तत् कारके सम्प्रदानसंहं भवति । देवदत्ताय रोचते मोदकः, यज्ञदत्ताय स्त्र- दतेऽपूपः । देवदत्तस्थाभिलापस्य मोदकः कर्ता । प्रीयमाण इति किम् । देवदत्ताय रोचते मोदकः पथि ॥ श्लाघहस्थाशपां शीपस्यमानः ॥ ३४॥ श्लाघ न्हुए स्था शप इत्येतेषां शीस्यमानो योऽर्थस्तत्कारकं सम्प्रदानसंहं भवति । ज्ञोप्स्यमानो झपयितुमिप्यमाणो बोधयितुमभिप्रेतः देवदत्ताय श्लाघते । देवदत्त श्लाघमान- स्ता श्लाघां तमेव उपयितुमिच्छतीत्यर्थः । एवं देवदत्ताय न्हुते, यज्ञदत्ताय न्हुते। देवदत्ताय तिष्टते, यज्ञदत्ताय तिष्ठते । देवदत्ताय वापते, यज्ञदत्ताय शपते । जीप्स्यमान इति किम् । देव- दत्ताय श्लाघते पथि ॥ धाररुत्तमः ॥३५॥ धारयतेः प्रयोगे उत्तम! योऽर्थः तत्कारकं सम्प्रदानसंह भवति । उत्तममर्ण यस्य स उत्तमर्गः । कस्य चोत्तममणं, यदीयं धन, धनस्वामी प्रयोक्ता उत्तमर्णः स सम्प्रदानसंज्ञो भव- ति। देवदत्ताय शतं धारयति, यज्ञदताय शतं धारयति। उत्तमर्ण इति किम् । देवदत्ताय शतं धारयति प्रामे स्पृहेरोप्सितः ॥ ३६॥ स्पृह ईप्सायां, चुरादावदन्तः पश्यते, तस्य ईप्सितो योऽर्थस्तत्कार सम्प्रदानस भव- ति, इप्सित इत्यभिप्रेत उच्यते । पुष्पेभ्यः स्पृहयति, फलेभ्यः स्पृहयति । ईप्सित इति किम् । पुप्पेभ्यो वने स्पृहयति । अधदुहेासूयार्थानां यं प्रति कोपः ॥ ३७ ॥ अमः क्रोधः, अपकारो द्रोहः, अक्षमा ईयां, गुणेषु दोपाविष्करणमसूया । धापयर्या- नां प्रयोगे ये प्रति कोपस्तत्कारकं सम्प्रदानसंज्ञे भवति । क्रोधस्तावत्कोप एय, दुहादयोरि ·पा.४] काशिकी । .कोपप्रभवा एव गृह्यन्ते । तस्मात्सामान्येव विशेपर्ण यं प्रात.कोप इति । देवदत्ताय क्ध्य- ति, देवदत्ताय गुह्यति, देवदत्तायेर्ण्यति, देवदत्तायासूयति। ये प्रति कोप इति किम् । भार्यामी- यति, मैनामन्यो द्राक्षीदिति ॥. झुधबुहोरुपसृष्टयोः कर्म ॥ ३८ ॥ पूर्वेण सम्प्रदानसंज्ञायां प्राप्तायां कर्मसंज्ञा विधीयते । बुधद्रुहोपसृष्टयोरुपसर्गसम्बद्ध- योर्य प्रति कोपस्तत्कारकं कर्मसंज्ञं भवति । देवदत्तमभिध्यति, देवदत्तमभिद्रुह्यति । उप- सृष्टयोरिति किम् । देवदत्ताय क्रुध्यति, यज्ञदत्ताय गुह्यति ॥ राधीक्ष्यार्यस्य विप्रश्नः ॥ ३९ ॥ राधेरीक्षेश्च कारकं सम्प्रदानसं भवति, कोश, यस्य विना, विविध प्रश्नः विप्रश्नः । स कस्य भवति ? यस्य शुभाशुभं पृच्च्यते । देवदत्ताय राध्यति, देवदत्तायेक्षते । नैमित्तिकः 'पृष्टः सन् देवदत्तस्य देवं पर्यालोचयतीत्यर्थः ॥ प्रत्याभ्यां ध्रुवः पूर्वस्य कर्ता ॥ ४० ॥ प्रति आङ् इत्येवंपूर्वस्य गणोतेः फारकं सम्प्रदानसंहं भवति । कीदृशं १ पूर्वस्य.कर्ता । प्रतिपूर्व आपूर्वश्व शृणोतिरभ्युपगमे प्रतिज्ञाने वर्त्तते । स चाभ्युपगमः परेण प्रयुक्तस्य सतो मबति । तत्र प्रयोक्ता पूर्वस्याः क्रियायाः कत्र्ता सम्प्रदानसंज्ञो भवति । देवदत्ताय गां प्रतिश- णोति, देवदत्ताय गामाशृणोति । प्रतिजानीत इत्यर्थः॥ अनुप्रतिगृणश्च ॥४१॥ पूर्वस्य कति वर्तते । अनुपूर्वल्य प्रतिपूर्वस्य च गृणातः कारक पूर्वस्या क्रियायाः कर्न. भूतं सम्प्रदानमहं भवति। होनेऽनुगृणाति। होता प्रथम शंसति तमन्यः प्रोत्साहयति । अनु- गरः प्रतिगर इति हि सितुः प्रोत्साहने वर्तते । होनेऽनुगृणाति । होतारं शंसन्तं प्रोत्मा- हयतीत्यर्थः॥ साधकतमं करणम् ॥ ४२ ॥ क्रियासिद्धौ यत्प्रष्टोपकारकै विवक्षितं तत्साधकतम कारक करणसं भवति । दाण लुनाति, परशुना छिनत्ति । तमग्रहणं किम् । गङ्गायां घोपः, कूपे गर्गकुलम् । क प्रदेशाः "कर्तृकरणयोस्तृतीया" (अ०सू० २।४।१८) इत्येवमादयः । दिवः कर्मच॥४३॥ पूर्वण करणमैज्ञायां प्रासायां कर्मसंज्ञा विधीयते । दिवः साधकतमै यत्कारक तत्कर्ममा भवति चकारात्करणसम च । अक्षान् दीव्यति, अझैदीव्यति ॥ परिक्रयणे संप्रदानमन्यनरम्याम् ॥ ४४ ॥ साधकतममिति वर्तते । पूर्वेण करणसंज्ञायां प्रासायां संप्रदानसंज्ञा पक्षे विधीयते । परि- क्रयणे साधकतम कारकमन्यतरस्यां संप्रदानमर्न भवति । परिक्रयर्ण नियतकाल येतनादिना स्वीकरण नात्यन्तिकः क्रय एव । शताय परिक्रीतोऽनुयूहि । शतेन परिक्रीतोऽनुहि, महवेण परिफ्रोतोऽनुयूहि, सहस्राय परिक्रीतोऽनुयूहि ॥ आधारोऽधिकरणम् ॥ ४॥ आप्रियन्तेऽस्मिन् क्रिया इत्याधारः। कांकर्मणोः क्रियाश्रयभूतयोधारणनियां प्रति य आधारमतत्कारकमधिकरणस्तं भवति । कटे आस्ते, केटे नेते, स्याल्यां पचति । अधिका- प्रदेशाः "सप्तम्पधिकरणे घ" (अ.स. २०३३६) इत्येवमादपः॥ बधिशोथासां फर्म ॥ ४६ ।। .पूणाधिकरणसंज्ञायां प्राप्ठायां कर्ममा विधीयते । अधिपूर्वागांशीर स्था झाम् इत्येते. पामाधारो यस्तस्कारक कर्मम भाति । ग्राममधिशेते, प्राममधितिष्टति, पर्वतमभ्याम् ·काशिका । [अ०१ । अभिनिविशश्च ॥४७॥ अभिनिपूर्वस्य विशतेराधारो यस्तत्कारक कर्मसंझं भवति । ग्राममभिनिविशत, कर्थ क- स्थाणेऽभिनिवेशः पापेऽमिनिवेशः । या या संज्ञा यस्मिन् यस्मिन् संजिन्यनिनिविशत इति ।' अन्यतरस्यामिति वर्तते "परिक्रयणे संप्रदानमन्यतरस्याम्" (अ०सू० १२४४४) इत्यतः । सा व्यवस्थितविभाषाविज्ञायते उपान्यध्याचसः ॥४८॥ उप अनु अधि आर इत्येवंपूर्वस्य वसतेराधारो यस्तत्कारका कर्मस भवति । प्राममु- पयसति सेना, पर्दतमुपवसति, ग्राममनुवसति, पाममधियसति, पाममावसति ॥ वसेरश्यर्थ- स्थ प्रतिपंधो वक्तव्यः । ग्रामे उपवसति । भोजननिवृत्ति करोतीत्यर्थः ॥ कर्तुरीप्सिततम कर्म ॥४९॥ कत्तः क्रियया यदाप्नुमिष्टतम तत्कारकै कर्मसंनं भवति । कटे करोति, ग्राम गच्छति । कर्तुरिति किम् । मापेप्यावं मध्नाति । कर्मण ईप्सिता मापा न कर्तुः। तमग्रहण किम् । पपसोदन भुढे कर्मत्पनुवर्तमाने पुनः फर्मग्रहणमाधारनिवृत्त्यर्थम् । इतरपा अधारस्व हि स्यात् । गेई प्रवितीति । ओदनं पचति, सक्तून् पियतीत्यादिपु न स्यात् । पुनः कर्मग्रहणात् सर्वत्र सिद्ध भवति । कर्मप्रदेशाः “कर्मणि द्वितीया" (असू० २।३१२) इत्येवमादयः॥ तथायुक्तं चानीप्सितम्॥ ५० ॥ येन प्रकारेण फर्मुरीप्सिततम क्रियया युज्यते तेनैव घेत्प्रकारेण यदनीप्सितं युक्त भवति सम्प कर्मसंज्ञा विधीयते । ईमितादन्यत्सर्वमनीप्सित द्वेष्यमितरय । विर्ष भक्षयति, चोरान् पश्यति, ग्राम गम्मन् वृक्षमूलान्युपसर्पति॥ अकधितं च ॥ २१ ॥ अकथित १ यत्कारक तत्कर्मस भवति । फेनाकथितम् , अपादानादिविशेषकथाभिः । परिगणन कम्पम् । दुहियाचिरधिपच्छिभिक्षचिनामुपयोगनिमित्तमपूर्वविधा। मुपिशामिगुणेन च यत् सचने तहकीर्तितमाचरित कविना ॥ उपयुन्यत इत्युपयोगः, पयः प्रभृति, तस्य निमित्त गयादि, तस्योपयुज्यमानपयःप्रभू- तिनिमितस्य गवादः कर्मसमा विधीयते । पाणिना कांस्यपात्र्यां गां दोग्धि पयः । पाण्या- दिफमन्युपयोगनिमित सस्य फरमान भाति । मैतदस्ति । विहिता हि सन फरणादिसंशा । तमा । गपूविधाविति । मुविशासिगुणेन च यत् सयते । मुयिशास्योर्गुणः माधन प्रधान फर्म धादिक, न यस्यज्यत्ते, उदकीर्तितमाचरित कविना, तदकथितगत समका- रेण दुदि, गां दोन्धि पयः । याचि, पोरव गां याचते । रधि, गामारणादि प्रजम् । प्रच्छि, मा न्यान पृष्ठति । मिक्षि, पौरव गां मिशते । चिम्, पक्षमयचिनोति फलानि । पुषि, माणा घमं भूते. शासि, माणय धर्ममनुशास्ति। गतिथुद्धिप्रत्ययसानाधशम्दक कर्मकाणामणि कत्र्ता सणौ ॥ ५२ ॥ अर्थशमा प्रत्येकमभिसम्यध्यते । गस्पयांना पुरायांना प्रत्परमानायांनां च धानों तथा पदकर्मकाणामामंगणी प अण्यन्तानां यः कर्ण सम्पन्तानां फर्ममनो भाति । ग. पति माणको प्रामम् । गमयति मागय प्रामम् । याति माणसे प्रामम् । पारपति माणवक प्रामम् गत्पतु नीयोः प्रनिप्पी याच्यः । नमति मार देवाः, नापपति भार देपासेन, पति भार देवदत्तः, वाहयति मार देवतेन । मोरनियन्तगतकागति यह ध्यम् र प्रतिषेधो मा भूत् । यहन्ति परान् पाणीयाः, पाइपति यगन् पलायनानिति ।

·1 पा, চাবিকা ९३ मुद्धि, पुध्यते माणवको धर्मन, योधयति माणवकं धर्मम् , येत्तिामाणवको धर्मम् । प्रत्यव- सानमभ्यवहारः । भुक्ते माणवक ओदनम्, भोजयति माणयकमोदनम् , अश्नाति माणवक मोदनम् , आशयति माणवकुमोदनम् । आदिखायोः प्रतिषेधो वक्तव्या* '। अत्ति माणवक ओदनम्, आदयते माणवकेनौदनम्, खादति माणवकः, खादयति माणवकेन । भरहिंसा- र्थस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । भक्षयति पीण्डी देवदत्तः, भक्षयति पाण्डी देवदत्तेनेति । अहि- सार्थस्येति किम् । भक्षयन्ति पलीवाः सस्य, भक्षयन्ति यलीवदान सस्यम् । शब्दकर्मणाम, अधीते माणवको वेदम्, अध्यापयति माणवक पेदम्, पठति माणवको वेदम्, पाठयति माण- वर्क येदम् । अकर्मकाणाम्, आस्ते देवदत्तः, आसयति देवदत्तम् ; शेते देवदत्तः, शाययति देवदत्तम् । एतेपामिति किम् । पचत्योदन देवदत्तः, पाचयत्योदन देवदत्तेनेति । अण्यन्ताना- मिति किम् । गमयति देवदत्तो यज्ञदत्त, तमपरः प्रयुङ्क्ते, गमयति देवदत्तेन यज्ञदत्तं विष्णुमिनः।। हकोरन्यतरस्याम् ॥ ५३॥ अणि कत्ता सणाविति वर्तते । हरतेः करोतेश्वाण्यन्तयोर्यः कत्ता स ण्यन्तयोरन्यतरस्या कर्मसंज्ञो भवति । हरति भार माणवकः । हारयति मार माणवक माणवकेनेति वा । करोति कटं देवदत्तः । कारयति कट देवदत्त देवदत्तेनेति वा । *अभिवादिदृशोरात्मनेपद उपसंख्या- नम् । अभिवदति गुरुं देवदत्तः । अभिवादयते गुरुं देवदत्त, देवदत्तेनेति वा । पश्यन्ति मृत्या राजानम् । दर्शयते भृत्यान् राजान, दर्शयते मृत्यैरिति वा । आत्मनेपद इति किम् । दर्शयति चैत्र मैत्रमपरः । प्राप्सविकल्पत्वात् द्वितीयेव । अभियादयति गुरुं माणवकेन पिता । अप्रास- विकल्पत्वातृतीयेच ॥ स्वतन्त्रः कर्ता ॥ ५४॥ स्वतन्न इति प्रधानमृत उच्यते । अंगुणीभूतो यः क्रियाप्रसिद्धौ स्वातन्त्र्येण विवक्ष्यते तत्कारक कर्तृसंह भवति । देवदत्तः पचति । स्थाली पचति । कर्तृप्रदेशाः "कर्तृकरणयोस्तृती- या" (अ०सू० २।३।१८) इत्येवमादयः॥ तत्प्रयोजको हेतुश्च ॥ ५५ ॥ तदिति अनन्तरः कर्ता परामृश्यते । तस्य प्रयोजकः तत्प्रयोजकः । निपातनात् समासः । स्वतन्त्रस्य प्रयोजको योऽयः, तत्कारकं हेतुसंज्ञं भवति चकारात्कर्तृमनं च। संज्ञासमाशा- र्थचकारः । कुर्वाणं प्रयुक्त । कारयति । हारयति । हेतुत्वादू णिचो निमिर्च कर्तृत्वाच कर्तृ- प्रत्ययेनोच्यते । हेतुप्रदेशः, "हेतुमति च" (अ०सू० ३।१२२६) इत्येवमादयः ।। प्राग्रोवरात्रिपाताः ॥५६॥ "अधिरीघर" (अ०सू० १४९७) इति वक्ष्यति । प्रागेतस्मादवधेर्यानित ऊर्ध्वमनुक्रमि. यामो, निपातसंज्ञास्ते वेदितव्याः । वक्ष्यति 'चादयोऽसत्ते" (अ०सू० १०४५७) च वाह अह । प्राग्वचनं संज्ञासमावेशार्थम् । गत्युपसर्गकर्मप्रवचनीयसंज्ञाभिस्सह निपातसंज्ञा समा- विशति । रेफोधारणम् “ईश्वरे तोसुन्कसुनौ" (अ०सू०३।४।१३) इत्ययमवधिमा विहायोति ॥ रोचराद्धीपरान्मा मृत् कृन्मेजन्तः परोऽपि सः। समासेप्वव्ययामाचो लौकिक चातिवर्तते ॥. चादयोऽसत्वे ॥५॥ चादयो निपातसंज्ञा भवन्ति न चेत्सत्वे वर्तन्ते । प्रसज्ज्यप्रतिषेधोऽयम् । सत्त्वमिति द्रव्यमुच्यते ॥ छ । वाह ! अह । एव । एवम् । नूनम् । शश्वत् । युगपद् ।स्पत् । फूपत् । कुवित् । नेत् । चेत् । चण् । कश्चित् । यन्न । नह । हन्त । माकिम् । नकिम् । माइ । मागे हकारो विशेषणार्थ: "माजि लुङ्” (अ०सू० ३।३।१७२) इति । इह न भवति । मा भवतु, मा भविष्यति । नन् । यावत् । तावत् । त्वा । त्वै । द्वै।। श्रीपट् । वोपद । स्वाहा। 2 ·काशिकी [Rom " वपद । स्यधा ओम् । किल तिथा । अथं । मु । स्म । अस्मिा अाउ | शाला ए। ऐ।ओं। और अम्। तक् । उश् । उकय् । वेलायाम् । मानायांम् । यथा। यत् । यम् । तत् । किम् । पुय । श्रद्धा । धिक् । हाहां। है । है । प्याद् । पाटा थाट् । अहो । उताहो। हो । तुम् । तथाहि । खलु । आम् । आहे । अयो। ननु । मन्ये । मिथ्या । असि । ब्रूहि । तु । नु । इति । इवं वित् । चंन । यत. इह । आम् । शम् । कम् । अनुकम् । नहिकम् । हिकम् । सुकम् ।। सत्यम् । तम्(१) । श्रद्धा । इंद्धा । मुधा । नाचेत् । नचेत् । नहि । जा- तु'। कथम् । कुतः । कुत्र । अव । अनु । हाहौ। हैहा । ईहा । आहोस्वित् । छम्बट् । खम् । दिष्टया । पशु चिद । सह । आनुपक् । अङ्ग । फट् । ताजम् । अये । अरे । चटु । बाट् । कु. म् । खुम् । घुम् । हुम् । आईम् । शीम् । सीम् ।। उपसर्गविभक्तिस्वरप्रतिरूपंकाच नि- 'पाता। उपसर्गप्रतिरूपकाः। अवदत्तं विदत्तं च प्रदत्त चादिकर्मणि । सुदत्तमनुदत्तं च निदत्तमिति चेप्यते ॥ "अच उपसर्गातः" (अ०सू०७४।४७) इति तत्त्वं न भवति । दुर्नीतम् । दुर्नयः। दुनि- र्णयः । “उपसर्गात" (असू० ८५३६९) इति णत्वं न भवति । असत्व इति किम् । पशुवै परुपः । पशुः पुरोडाशः । निपातप्रदेशाः "स्वरादिनिपातमव्ययम्" (अ०सू० १।११३७) इत्ये- वमादयः॥ प्रादयः॥ ५८॥ प्रादयोऽसत्त्वे निपातसंज्ञा भवन्ति । प्र । परा । अप । सम् । अनु । अब । निस् । दुस्। वि । आइ । नि । अधि । अपि । अति । सु । उत् । अभिः। प्रति । परि । उप । पृथग्योग- करणमुत्तरसनाविशेषणार्थम् । "उपसर्गाः क्रियायोग" (अ.सू. १।४।५९) इति चादीनामुप- सर्गसंज्ञा मा भूत् । असत्त्व इत्येव । परा जयति सेना ॥ उपसर्गाः क्रियायोगे ।। ५९ ।। प्रादयः क्रियायोगे उपसर्गसंज्ञा भवन्ति । प्रणयति । परिणयति । प्रणायकः । परिणा- यः । क्रियायोग इति किम् । प्रगतो नायकोर्टमाद्देशात् प्रनायको देशः । “मरच्छन्दम्य थोपमपयानम् । "आतश्योपसर्ग" (अ०सू० ३।३।१०६) इति अझ् भवति । श्रद्धा। उपस- गंगा "उपसर्ग घोः किः" (अ.सू० ३।३।९३) इत्येवमादयः । गतिश्च ॥६॥ गतिमंशकाच प्रादयो भवन्ति प्रियायोगे । प्रत्य । प्रकृतम् । प्रकरोति । योगविभाग उत्तरार्थः । उत्तरन गतिसंशय यया स्यात्, उपसर्गसंज्ञा मा भूत । उरीस्यादित्या "उपस. गंप्रादुम्यांमस्तिर्पप्परः" (असू०८।३।८५) इति पत्वं प्रसन्ज्येत । चकारः संशासमाशार्थः । प्रगतिम् । अभिषिक्तम् । "गतिरनन्तर" (अ०० ६।२।४९) इति स्वरः, “उपसगात्" (अ० मा ८३।१५) इति णत्यपत्व घ मातः । *कारिफाशब्दस्योपसख्यानम् । कारिकाकृत्य । कारिकारतम् । यत्कारिकाकरोति । पुनश्चनमो छन्दसि गतिसशी भरत इति यतथ्यम् । पुनरत्म्यूत यासो देयम् । “गतिर्गतौ" (अ०० ८1११७०) इति नियातो भवति । धनोहितः । -११)"भूतमिस्पताम-पान नकि, भार, "भ, मा, मो, ना, प्रतिध, उत, er" पनि चियाटा। Prad. दुमअध, भभम् , मि, मठ, मदल. समो, म. मम्, शर, राग, मम...पातम्,ि हिनुरू, साम, शिम, म. मनुस्म् , मुहम्, मात.या, मामा, मने, ६.द.कोम." कि पाठः कषित। । ।

·पा०४] काभिका- . । .. "गतिरनन्तरण (मसू०६९).इतिस्वर-गतिप्रदेशाः "कुगतिप्रादयः" (भ-सू० २॥३॥ १८) इत्येवमादयः :: ऊर्यादिन्चिडावध ॥ ११ ॥ ऊर्यादयः शब्दाः च्यन्ता डाजन्ता क्रियायोगें गतिसंज्ञा भवन्ति । चिडाचोः कृभ्व. स्तियोगे विधान तत्साहचर्यादुर्यादीनामपि तैरेय योगे गतिसंज्ञा विधीयते । ऊरीउरीसदा- वङ्गीकरणे विस्तारे च । अहित्य । उरीटतम् । यदूरीकरोति । उररीत्या उरीस्तम् । यदुररीकरोति । पापी । ताली । आताली। चैताली । घूसी । शकला । संसला बम- कला। बेशकला । एते शकलादयो हिंसायाम् । शम्लाकृत्य । संशकलाकृत्य । ध्वंसकला- कृत्य । अंशासात्य,। गुलुगुधा पीडाय। गुलगुधाश्त्य । सः सहायें । समूहत्य ! पर, पली, विश्ली, आक्ली, इति विकारे । पाकृत्य । फलीकृत्य । विक्लीत्य । आक्लीत्य ।। मालोष्टी, फराली, केबाली, शेवालो, याली, मस्मसा, मसमसा, एते हिंसायाम् । थपद । वोपद् । श्रोपट् स्वाहा । स्वधा । यन्धा। प्रादुस् । अत् । आविस् । च्च्यन्ताः खल्वपि । शुक्लीकृत्य । शुक्लीहतम् । यच्चुक्लीकरोति । वाच । पटपटात्य । पटपटाहतम् । यत्य- टपटाकरोति ॥ अनुकरणं चानिनिपरम् ॥ १२ ॥ इतिः परो यस्मादिति यहुव्रीहिः । अनुकरणमनितिपरं क्रियायोगे गतिसंहं भवति । सर- कृत्य । खाट्कृतम् । यत् खाट्करोति । अनितिपरमिति किम् । खाडिति कृत्वा निरष्टीवत् ॥ आदरानादरयोः सदसती ॥ ६३॥ प्रीत्यतिशप आदरः(१) परिभवोदासीन्यमनादरः । आदरानादरयोर्यथाक्रम सदसच्छ- ब्दो गतिमजो भवतः । सत्कृत्य । सत्कृतम् । यत्सत्करोति । असत्कृत्य । असत्कृतम् । यद- सत्करोनि । आदरानादरयोरिति किम् । सत्कृत्या काण्डं गतः । असत्कृत्वा कापडं गतः ॥ भूपणेऽलम् ॥ ६४ ॥ अलमिति प्रतिपेधे सामथ्ये पर्याप्ती भूषणे चेति विगेपणमुपादीयते । भूपणे योऽलंशब्दः स गतिमंनो भवति । अलंकृत्य अलंकृतम् । यदलकरोति । भूषण इति किम् । अले भुक्त्वा ओदनं गतः॥ अन्तरपरिग्रहे ॥६५॥ अन्तः शब्दो परिग्रहेऽयं गतिसंज्ञो भवति । परिवहः स्वीकरण तदभाव गतिसंज्ञा विधी- यते । अन्तहत्य । अन्तर्हतम् । यद्न्तहन्ति । अपरिग्रह इति किम् । अन्तहत्वा मूपिकां श्ये- नो गतः। परिगृह्य गत इत्यर्थः । *अन्तः शब्दस्यातिविधिणत्येप्पसर्गसंज्ञा वक्तव्या। अन्तर्वा । अन्तद्धिः। अन्तर्णयति ।। कणेमनसी श्रद्धाप्रतीघाते ॥ ६६ ॥ कणेशब्दोमनम्शब्दश्च श्रद्धापतीपाते गतिसंज्ञौ भवतः । कणेहत्य प्रया पिवति । मनोह- त्य पयः पिबति । तावत्पिबति यावदल्यामिलापो निवृत्तः । श्रद्धा प्रतिहतेत्यर्थः । श्रद्धाप्रती- घात इति किम् । कणे हत्वा गतः। मनो हत्वा गतः।। पुरोऽव्ययम् ॥६७॥ असिप्रत्ययान्तः पुरः शब्दोऽव्ययं स गतिमझो भवति । समासस्वरोपचाराः प्रयोजनम् । पुरस्कृत्य । पुरस्कृतम् । यत्पुरस्करोति । अव्ययमिति किम् । पूर्व, पुरी, पुरः कृत्वा काण्ड गत अस्तं.व ॥६८. १)"प्रीत प्रय" इत्यपि पाठ। : ।

·काशिन [१ हमित्यर्थः॥ -- .. । अस्तंशब्दो मकारान्तोऽव्ययमनुपलब्धी वर्तते स गतिसंज्ञो भवति। अस्तंगत्य सविता पुनरदेति । अस्तंगतानिधनानि । यदस्तंगच्छति । अव्ययमित्येव । अस्तं. काण्डम् । क्षि- अच्छ गत्यर्थवदेषु ॥ ६९ ।।- अच्छशब्दोऽव्ययमभिशब्दस्यायें वर्त्तते । स गत्यर्थेषु धातुपु वदती च गतिसंज्ञो भवति । अच्छगत्य । अच्छगतम् । यदच्छगच्छति । बदतौ । अच्छोछ । अच्छोदितम् । यदच्छ्वदति। अव्ययमित्येव । उदकमच्छ गच्छति ॥ अदोऽनुपदेशे॥७॥ अदः शब्दस्त्यदादिषु पय्यते सोऽनुपदेशे गतिसंज्ञो भवति उपदेशः परार्थः प्रयोगः । स्व- पमेव तु यदा बुद्धया परामशति तदा नास्त्युपदेश इति सोऽस्य विषयः। अद.कृत्य । अदा - तम् । यददः करोति । अनुपदेश इति.किम् । अदः कृत्वा.काण्डे गत इति परस्य कथयति ॥ - तिरोऽन्तौ ॥ ७९ ॥ अन्तदिव्यवधानम् । तन तिरः शब्दो गतिसंज्ञो भवति । तिरोभूय । तिरोभूतम् । यत् तिरोभवति । अन्तर्वाविति किम् । तिरो भूत्वा स्थितः । पार्वतो भूत्वेत्यर्थः ।।। विमापा कृषि ॥ ७२ । अन्तदाविति वर्तते । प्रासविभाषेयम् । तिरः शब्दः करोती परतो विमापागतिसंज्ञो भ- यति । तिरः कृत्य । तिरस्कृत्य। तिरस्कृतम् । यतिरस्करोति । तिरस्कृत्वा । तिरः त्या ।। अन्तर्वावित्येव । तिरः कृत्वा फातिएति ।। उपाजेऽन्याजे॥७३॥ विमापा लीति वर्तते । उपाजेऽन्धाजेशम्दी विभक्तिप्रतिरूपको निपाती दुर्यलस्य सा-- मांधाने पोते तो कृषि विभाषा गतिसंज्ञो भवतः । उपाजेएत्य । उपाने प्रत्या । अन्चा- जेष्त्य । अन्याने कृत्वा । साक्षात्प्रभृतीनि च ॥ ७४॥ विमापा पृमीति यति । साक्षात्प्रमृतीनि शब्दरूपाणि कृनि विमापा गतिसंशनि भव- न्ति । माक्षात्प्रभृतिषु व्यर्थवचनम् । साक्षात्कृत्य । साक्षात्कृत्वा । मिथ्याकृत्य । मिथ्या प्रत्या। साक्षात् । मिथ्या चिन्ता । मदा । लोचना । विमापा संपत्का । आल्या । अमा। अदा । प्राजयो । प्राजरहा । वीज । योजरका । संसयो । अलपणम् । उम्णम् । शी- सम् । उदकम् । आईम् । गतिमझामनिपोगन लवणादीनां मकारान्तत्व निपात्यते । अमी। यो विषम्पने । विहमने । प्रहमने । प्रसपने । प्रादुम् । समम् । आविता अनत्याधान उरसिमनसी ॥ ७९ ॥ पिभापाटनीति पाति । अत्पाधानमपरीपर्ण तदमारे ऽनस्याघाने उरसिमनसी दौ विभाषा हागि गतिमेशी भवतः । उरसिशस्य । उरसि हत्या । मनसिएत्य । मनसि हत्या। मनत्यापान इति किम् । उरसि एस्या पाणि ते॥ मध्येपदेनिपवनेश ७६ ॥ विभाषा नीति यति । एकारादनम्पाधान इति पामध्ये परे निरपने इत्येत शम्दा अनन्याधान विमापा पनि गतिमा भयन्ति । मम्पारण ! मध्ये त्या । पत्यापन स्या निरपन पचनामायः । निरस्य । निश्चन या मा नियम्येत्पर्यः । अनत्या- पान इत्येव । हस्तिनः पदे या गिरता निरय हस्ते पाणायुपयमने ॥ ७ ॥ होसि पनी । इन पागो हरपती शादी पनि निरय गतिमी भावाटपपमने । दपप- - ·पा०४] काशिका । । । मन दारकर्मी पागोहत्या हस्तेहत्य । दारफर्म कृत्वत्यर्थः। उपयमन इति रिम् ।हस्ते एत्वा कापांपर्ण गतः॥ प्राध्य यन्धने ॥ ७ ॥ कृषीति पर्तते । प्राध्यमिति मकारान्तमव्ययमानुपत्ये पर्तते, तदानुल्य यन्धनहेतु यदा भयति तदा प्राध्वशब्दः हनि नित्य गतिसंशो भवति । प्राध्यकृत्य । पन्धन इति किम्। प्राध्य हत्या शकट गतः । जीविकोपनिपदायौपम्ये । ७.॥ कृमीति पति । जीविका उपनिरदित्यती शदी औपम्ये विषय कृषि गतिसंही भवतः । जीविकाकृत्य । उपनिपत्कृस्या औपम्य इति किम् । जीविकां कृत्वा गतः ॥ ते प्राग्धातोः ॥ ॥ ८॥ ते गत्युपसर्गसंज्ञकाः धातोः प्राक् प्रयोक्तव्याः । तया योदाहताः। तेपहणमुपसर्गार्यम्। गतयों पनन्तराः॥ छन्दसि परेऽपि ॥ ८१॥ प्राक् प्रयोग प्राप् छन्दसि परेऽप्यभ्यनुशायन्ते । छन्दसि विषये गत्युपसर्गसंज्ञकाः परेऽपि पूर्वेऽपि प्रयोक्तव्याः। न च परपां प्रयुज्यमानानां संशाकाय किं चिदस्ति । केवल परप्रयोगे:- पिक्रियायोग एपामस्तीति झाप्यते । याति नि हस्तिना । हन्ति नि मुष्टिना । निहन्ति मुष्टिना। व्यवहिताश्च ॥ ८२॥ व्ययहिताश्च गत्युपसर्गसंज्ञकारछन्दसि दृश्यन्ते । आ मन्तैरिन्द्र हरिभियांहि मयूरो- मभिः । आयाहि॥ कर्मप्रववनीयाः ॥ ८३॥ कर्मप्रवचनीया इत्यधिकारो येदितव्यः । यानित उर्ध्वमनुममिप्यामः कर्मप्रवचनीयसंज्ञा- स्ते येदितव्याः । अधिरीश्वर इति यावश्यति । कर्मप्रवचनीयप्रदेशाः "कर्मप्रवचनीययुके द्वितीया" (अ० स० २।३।८) इत्येवमादयः ॥ अनुलक्षणे ॥ ८४॥ अनुशन्दो लक्षणे पोत्ये कर्मप्रवचनीयसको भवति । शाकल्यस्य संहितामनु प्रावपत् । अगस्त्यमन्वसिजन् प्रजाः । किमर्थमिदमुच्यते, यावता, लक्षणेत्यंभूताख्यानेति सिद्धवानीः कर्मप्रवचनीयसंज्ञा । त्वयं तु यवन, हेतुनृतीयां याधित्वा द्वितीयैव यया स्यात् ।। तृतीया n c५॥ अनुशब्दस्तृतीयायें घोत्ये कर्मप्रवचनीसंज्ञो भवति । नदीमन्ववसित्ता सेना । पर्वतमन्वय. सिता सेना ! पर्वतेन संबद्धत्यर्थः ।। हीने ॥८६॥ हीन इति न्यून उच्यते स चोत्कृष्टापेक्षः । तेनेयं हीनोत्कृष्टसंबन्ध संज्ञा विज्ञायते ।हीने धोत्येऽयमनुः कर्मप्रवचनीयसको भवति । अनुशाकटायनं वैयाकरणाः । अन्वर्जुन योद्धारः॥ उपाधिके च ॥७॥ उपशब्दः, अधिक होने च द्योत्ये कर्मप्रवचनीयसंज्ञो भवति । उपखार्यो द्रोणः । उपनिष्क कार्षापणम् । हीने । उपशाकटायन वैयाकरणाः ।। अपपरी बजने ॥१८ अपपरी शब्दी वर्जने द्योत्ये कर्मप्रवचनीयसंज्ञो भवतः । प्रहतेन संवन्धिना कस्य चिदन- ·काशिका। १ . 1 भिसंबन्धो वर्जनम् । अप निगतेभ्यो वृष्टो देवः । परिः। परि विगतभ्यो दृष्टो देवः । वर्जन इति किम् । ओदन परिपिञ्चति ॥ आङ्मर्यादाववने ॥ ८९॥ आन्त्येिष शब्दो मयांदावचने कर्मप्रवचनीयसंज्ञो भवति । अवधिर्मर्यादा । वचनमहणा- दभिविधिरपि गृह्यते । आ पाटलिपुत्राद् वृष्टो देवः । आफुमारं यशः पाणिनेः । आ सांका- ग्यात् । आ मथुरायाः। मर्यादावचन इति किम् । ईपदथें क्रियायोगे च मा भूत् ॥ लक्षणेत्यंभूताख्यानभागवीप्सासु प्रतिपर्यनवः ॥१०॥ लक्षणे इत्यंभूताख्याने भागे वीप्सायां च विषयभूतायां प्रति परि अनु इत्येते कर्मप्रवच- नीयसैज्ञा भवन्ति । लक्षणे तावत् । वृक्ष प्रति विद्योतते विद्युत् । वृक्ष परि । वृक्षमनु । इत्थं- भूताख्याने । साधुदेवदत्तो मातरं प्रति । मातरं परि। मातरमनु । भागे। यदन्न मां प्रति- स्यात् । मां पार स्यात् । मामनु स्यात् । घोप्सायाम् । वृक्ष पृक्षं प्रति सिञ्चति । लक्षणादि- विति किम् । ओदन परिपिञ्चति । अथ परिशब्दयोगे पचमी कस्मान भवति, "प्रजम्यपा- परिभिः" (अ० सू० २।३।१०) इति । वर्जनविपये सा विधीयते, अपशब्दसाहचर्यात् ॥ अभिरभागे ॥२१॥ लक्षणादिप्येव मागजितेप्चभिः कर्मप्रवचनीयसैज्ञो भवति । वृक्षमभि विद्योतते । साधु- देवदजो मातरममि । वृक्षममि सिवति । अभाग इति किम् । मागस्वीक्रियमाणोऽशः। य- दन ममाभिप्यात् तदीयताम् । यदन मम भवति तबीयतामित्यर्थः ।। प्रतिः प्रतिनिधिप्रतिदानयोः॥ ९२ ॥ मुल्यसाः प्रतिनिधिः । दत्तस्य निर्यातनं प्रतिदानम्। प्रतिनिधिविषये प्रतिदानविपये च प्रतिः फर्मप्रवचीयसंज्ञो भयति । अभिमन्युरर्जुनतः प्रति । मापानस्मै तिलेभ्यः प्रति यच्छति ॥ अभिपरी अनर्थको ॥ ९ ॥ अधिपरी शदी अनर्थको अनर्थान्तरयाचिनी कर्मप्रववीयर्मज्ञी भवतः । कुतोऽध्याग. साति। फतः पयांगच्छति । गत्युपसर्गसनायाधना फर्मप्रयचनीयसमा विधीयते ।। सुः पूजायाम् ॥ ९४॥ मुरादः पूजायामधैं गर्मप्रवचनीयसको भरति । मुसिरतं भवता, मुस्तुनं भवता । धा- स्प: स्तूपते । उपसमिशाभ पत्वं न भवति । पूजायामिति किम् । मुपितं किं तयान । पतिरतिफमणे च ॥ २५ ॥ अतिशयः, अतिक्रमणे पकारात् पूजापांप फर्मप्रवचनीयसो भवति । निम्पनेऽपि घ. स्मुनि मियाप्रवृतिरनिकमणम् । अतिसिकमेय भयता। अति स्तुतमेव भवता । एजायाम् । अतिमित माता । अतिम्तुते भाता । शोमने पतमित्यर्थः । अपिः पदार्थसंभावनान्यपसर्गगर्हाममुद्ययेपु ५९६ ॥ पदा संभारने न्ययमा गाया ममण्ये च यतमानः अपिः कर्मप्रवचनीयमलो भाति । पदानरम्याप्रयुज्यमानम्यार्थः पदार्यः। सर्पिोऽपि स्यात् । मधुनोऽपि स्यात् । मात्रा विन्दु स्तोकमित्यन्याय अपिशब्दो याने । संमायनमधिकार्थापनेन परप्रतिपानाविकरणम् । मपि सिन्मूल्यमहनम् । अपि स्तुपादाजानम् । भन्स्यम: कामगारानुशा । अपि मिय। माहित गहां निन्दा । धिगजाराम देवदतम्, अपि मिशेत पाण्दुम् । अपि स्नुपा- दूरपनम् । समुथपे । अपि मि । अपिम्नहि । मिस पम्नुदिप। उपमानान् भघिरीश्य ।। ९७॥ यः स्यामा म परमोशन दामिदिया कपनापशी भाति क. - - पत्वं म भरति।

·भवति ॥ -- पा ) काशिकी। दाचित् स्वमिनः कर्मप्राचनीयविभक्तिः सप्तमी भवति कदाचित् स्यात् । अधि ब्रह्मदत्ते पचा- लाः । अधि पनालेयु महादत्तः ।। विमापा कृषि ॥ ९८॥ अधिः करोती विभापा कर्मप्रयचनीयसंज्ञो भवति । यदन मामधिकरिप्यति । कर्मप्रवच- नीयसंज्ञापो गतिसंज्ञायाधनात् "तिधि चोदात्तवति" (असू०८।२।७१) इति निधातो न लः परस्मैपदम् ॥ ९९-॥- ल इति षष्टी आदेशापेक्षा । लादेशाः परस्मैपदसंज्ञा भवन्ति । तिप् तस् , मि । सिप् , यस् , थ । मिप् , वम् , मम्, । शतृकमू च । परस्मैपदप्रदेशाः, "सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु" (अ-सू०११) इत्येवमादयः॥ तडांनावात्मनेपदम् ॥ १० ॥ तहिति प्रत्याहारो नवानां वचनानाम् । आन इति शानच्कानयोहणम् । पूर्वेण परस्म- पदसंज्ञायां प्राप्तायां तडानयोरात्मनेपदसंज्ञा विधीयते । त, आताम् , झं। थास्, आयाम्, ध्वम् । इद्, पहि, महिङ् । आनः खल्वपि । शानच्कानी ।ल' इत्येव । कतीह निघ्ना- नाः । आत्मनेपदप्रदेशा "अनुदात्तडित आत्मनेपदम्" (असू०१।३।१) इत्येवमादयः॥ तिङस्त्रीणि त्रीणि प्रथममध्यमोत्तमाः ॥ १०१ ।। तिडोऽष्टादश प्रत्ययाः, नव परस्मैपदसनकाः, नवाऽऽन्मनेपदसंज्ञका, तन परस्मैपदेषु अय- स्त्रिकाः यथाक्रम प्रयममध्यमोत्तमसंज्ञा भवन्ति । आत्मनेपदेष्यपि प्रयस्त्रिकाः प्रथममध्यमो- तमसंज्ञा भवन्ति । तिप् तस्, शि इति प्रयमः । सिप् थस य इति मध्यमः । मिप्, वस्, मस् इत्युत्तमः । आत्मनेपदेषु-त, आता, म इति प्रथमः । यास् , आयाम् , ध्वम् इति म. ध्यमः । इट् , यहि, महिङ् इत्युत्तमः। प्रथममध्यमोत्तमप्रदेशा: "शेपे प्रथमः" (अ०सू०१॥ ४४१०५) इत्येवमादयः॥ तान्येकवचन द्विवचनबहुववनान्येकशः ॥ १०२॥ तान्येकवचन द्विवचनयहुववनसेवानि भवन्ति(१) एकशः एकै पदम् । तिबित्येकवच- नम् । तसिति द्विवचम् । शि इति यहुवचनन् । एवं सर्वत्र । एकवचन द्विवचनबहुवचनप्रदेशाः "बहुपु बहुवचनम्" (अ०सू०११४२१) इत्येवमादयः ।। सुपः ।। १०३ ॥ तिहां त्रिकेष्वेकवचनादिसंज्ञा विहिताः सम्प्रति सुपांत्रिक विधीयन्ते । सुपश्च वाणि- प्रीणि पदानि एकस एकवचनद्विवचनबहुवचनसंज्ञानि भवन्ति । मु इत्येकवचनम् । ओ इति द्विवचनम् । जसिति बहुवचनम् । एवं सर्वत्र ।। विभक्तिश्च ॥ १०४॥ त्रीणिनीगीत्यनुवर्तते । नीणि त्रीणि विभक्तिसंज्ञान भवन्ति मुपस्तिश्च । विभक्तिप्रदे- शाः, "अष्टन आ विभक्तो' (अ०सू०६८४) इत्येवमादयः ।। युष्मद्युपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः ॥ १०५ ॥ लस्येत्यधिकृत्य सामान्येन तिबादयो विहितास्तेपामय पुरुपनियमः क्रियते। युष्मद्युपपदे सति व्यवहिते चाव्यवहिते सति समानाधिकरणे समानाभिधेये तुल्यकारके स्थानिनि प्रयु- ज्यमानेऽप्यप्रयुज्यमानेऽपि मध्यमपुरुषो भवति । त्वं पचसि । युवां पचयः । यूयं पचय ! अ. प्रयुज्यमानेऽपि । पचसि । पचथः । पचय ।। {"तान तिम्माणि वीण मूत्ववचनादिवचनबहुवचनसंज्ञानि भवन्ति" इत्यपि पाठः।

·काशिका। [अ०२ ६० - पचावःपचामः।। .. .. प्रहासे च मन्योपपदे मन्यतेरुत्तम एकवश्च ॥ १०६॥ प्रहासः परिहासः क्रीडा । प्रहासे गम्यमाने मन्योरपदे धातोमध्यमपुरुषो भवति, मन्य- तेश्रोत्तमः स चैकवद्भवति । एहि मन्ये ओदन मोक्ष्यस इति, नहि मोक्ष्यसे, मुक्तः सोऽतिथि- भिः । एहि मन्ये रथेन यास्यसि, न हि पास्यसि, यातस्तेन ने पिता । मध्यमोचमयोः प्रा- सयोः उत्तममध्यमो विधीयते । प्रहास इति किम् । एहि मन्यसे ओदन भोक्ष्य इति । सष्ठु मन्यसे, साधु मन्यसे॥ अस्मद्युत्तमः ॥ १०७॥ उत्तमपुरुषो नियम्यते । अस्मधुपपदे समानाभिधेये प्रयुज्यमानेऽप्यप्रयुज्यमानेऽपि उत्त- मपुरषो भवति । अहे पचामि । आवां पचावः । वयं पचामः । अप्रयुज्यमानेऽपि । पचामि । शेष प्रथमः ॥१०८॥ भोप इति मध्यमोत्तमविषपादन्य उच्यते । यत्र युप्यदस्मदी समानाधिकरणे उपपदे न स्तः, तत्र शेपे प्रयमपुरुषो भवति । पचति । पचतः । पचन्ति । परः संनिकः संहिता ॥ १०९." परशब्दोऽतिशये वर्तने । संनिकर्मः प्रत्यासतिः । परो यः संनिको वर्णानाममायाका लव्यवधान स महिवासको भाति । ददयन, मध्यप्र । संहिताप्रदेशाः, "संहितायाम्" (अ०सू०६।२७२) इत्येवमादयः॥ विरामोऽससानम् ॥११० ।। विरतिविरामः । विरम्यतेऽनेनेति या विरामः । सोऽवसानसंज्ञो भवति । दधि, मधु, - क्षः, प्लक्षः । अवसानप्रदेशाः "खरवसानयोर्विसर्जनीय" (१०० १३१५) इत्पेत्रमादयः ।। इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकायां पृत्ती प्रथमाध्यायस्य पार्यः पादः ॥ १॥ ४ ॥ समासश्चाध्यायः ॥ शुभम् ॥ । अघ द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ समर्थः पदयिधिः ॥ १॥ परिमापेयम् । यः कम्पिदिह शाखे पाविधिः भूयः म समपो येदितव्यः । विधीयत इति विधिः पदविधिः । म पुनः ममासादिः । समयः शाकः, विपवायापाभिधाने या मममयों पेदितव्यः । अथ या समर्थपदापयत्यात् ममः । समयांना पदानां सम्बायांना मएटापांना विधि दिनय्यः । यत्पति, "द्वितीया धितातीतपतितगतात्यस्तासापन:- (म० मकर धितः, कटनिनः । समर्थप्रहण किम् । पश्य देवदत्त कर, धितो वि- मित्री गुरएम् । “तृतीया सरनायन गुगयधनेन" (असू. २०१३०)लया म. समाया ममर्थपणे पिम् । फरिन्यमि भार वलया, माहोदयदा उपदन ।। "क- सुपी तत्यांनिमिपुरक्षित:" (सामू: १३६) युगय दारू, यूपदार । ममर्यादा रिम् | गाय, दार देयतम्य गई । “परामी भयेन" (मम् २१५ कन्यो भव, एकमपा । ममाहणे किम् । गउरमों फेम्पो, भय देवदरम्प परत "प. er ( PM) रामः पुगे, राजाराममार्ग किम् । माया राक्षः, पुणे गम्य | "मो Trn (PLN) म शोगा। ममपान कि क. । - ·पा.१] काशिका । . - स्त्यमक्षेषु, शौण्डः पिबति पानागारे । पदग्रहण किम् । वर्णविधौ समर्थपरिमापा मा भूत् । तिष्टतु ध्यज्ञानत्यं शाकेन । तिष्टतु कुमारीच्छन्न हरदेवदत्तात् । यणादेशो नित्य चतुरभवति ।। सुवामन्त्रिते एरागवत् स्वरे ॥२॥ सुबन्तमामन्निते परतः परस्याङ्गवद्भवति, स्वरे, स्वरलक्षणे कर्तव्ये । तादात्म्यातिदेशोऽ ऽयम् । सुयन्तमामन्त्रितमनुप्रविशति । वक्ष्यति "आमन्त्रितस्य च" (अ०सू० ६।१।१९८) आमन्त्रितस्यादिदातो भवति । स समुप्कस्यापि यथा स्यात् । कुण्डेनाटन् । परशुना - श्चन् । मद्राणां राजन् । कश्मीराणां राजन् । सुयिति किम् । पीड्ये पीड्यमान । आमन्त्रित इति किम् । गेहे गाग्र्यः । परग्रहण किम् । पूर्वस्य मा भृत् । देवदत्त कुण्डेनाटन् । अङ्गग्रहण किम् । यथा मृत्पिण्डीभूतः स्वर लभेत । उभयोराद्युदात्तत्वं मा भूत् । वत्करणं किम् , स्या- श्रयमपि यया स्यात् । आं कुण्टेनाटन् । "आम एकान्तरमामन्त्रितमनन्तिके" (असू०७१ १५५) इत्येकान्तरता भवति । स्वर इति किम् । कृप सिञ्चन् । चर्म नमन् । पत्वणत्वे प्रति प- राजयन्न भवति । सवन्तस्य पराङ्गबहाये समानाधिकरणस्योपसंख्यानमननन्तरत्मात् (१) तीक्ष्णया सूच्या सीव्यन् । तीक्ष्णेन परशुना वृश्चन् । *अन्ययानां प्रतिषेधो वक्तव्यः । उच्च- रधीयान । नीचैरधीयान ॥ प्राकडारात् समासः॥३॥ कडारसंशब्दानात् प्राग (२)यानित अर्थमनुक्रमिष्यामस्ते समाससंज्ञा येदितव्याः । व- क्ष्यति । “यथाऽसादृश्ये। यथावृद्ध ग्राह्यणानामन्त्रयस्थ । प्राग्वचनं संज्ञासमावेशार्थम् । स.' मासप्रदेशाः "तृतीयासमास" (अ०स०११।३०) इत्येवमादयः॥ सह सुपा ॥४॥ सुविति वर्तते, सहेति सुपेति च यमप्यधिकृतं वेदितव्यम् । यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिन्याम- स्तन्नेदमुपस्थितं द्रष्टव्यम् । वक्ष्यति "द्वितीयाश्रिता" (अ०सू० २१११२४) इति द्वितीयान्तं श्रितादिभिः सह समस्यते । कष्टं श्रितः, कष्टश्रितः । सहमहणं योगविभागार्थ तिडापि सह न्यथा स्यात् । अनुन्यचलन् । अनुप्रावर्पत् ॥ अव्ययीभावः ॥ ५॥ अव्ययीभाव इत्यधिकारो वेदितव्यः यानित ऊदूर्ध्वमनुक्रमिप्यामोऽव्ययीभावसंज्ञास्ते येदितव्याः । वक्ष्यति, "यथा ऽसादृश्ये" (अ०सू० २।१७)। यथावृद्ध ग्राह्मणानामन्त्रयस्व । अन्वर्थसंज्ञा चेयं महती पूर्वपदार्थप्राधान्यमव्ययीभावस्य दर्शयति । अव्ययीभावप्रदेशा "अ- व्ययीभावश्च (असू० १४१८) इत्येवमादयः॥ अध्ययं विभक्तिसमीपसमृद्धिव्यद्ध्यर्थाभावात्ययासम्प्रतिशब्दप्रादुर्भाव. पश्चाद्यथानुपूर्व्ययोगपद्यसादृश्यसंपत्तिसाकल्यान्तवचनेषु ॥६॥ सुप् सुपेति च वर्तते । विभक्त्यादिप्वर्थेषु यदव्ययं वर्तते तत्समथेन सुबन्तेन सह सम- स्यते अव्ययीभावश्च समासो भवति । वचनग्रहणं प्रत्येक संबध्यते । विभक्तिवचने तावत् । स्त्रीप्वधिकृत्य यथा प्रवर्तते । अधिस्ति । अधिकुमारि । सप्तम्यर्थे यदव्ययं तद् विभक्तिवच. नम् । समीपवचने । कुम्भस्य समीपम् , उपकुम्भम् , उपमणिकम् । समृद्धि ऋराधिक्यम् , समृद्धिर्मद्राणाम् , समुद्र, सुमगन्ध, वर्त्तते । व्यृद्धि ऋद्धरभावः । गवदिकानामृद्धरभावः । दु- र्गवदिक, दुर्यवनं वर्तते । अर्थाभावो वस्तुनोऽभावः, अभावो मक्षिकाणाम् , निर्मक्षिक, निर्म (1) चित्राटान्तरम् । " मुबन्तस्य पराशयावकर्तव्य तत्समानाधिकरणस्योपसंख्यानम् । अन- सरत्वात् इति। (२) "अधिकारोऽयम्, "क्डारा कर्मधारये" इति पश्यति प्रागेतस्मात्" इनि पाठान्तरम् । -६का० । - ·काशिका। [अ०२ शकं, वर्तते । अत्ययो भूतत्वमतिक्रमः, अतीतानि हिमानि, निहिम, निःशीतं, वर्तते । असंप्रति, उपभोगस्य वर्तमानकालप्रतिषेधः । अतितेस्कम्(१) तस्कमाच्छादन, त- स्यायमुपभोगकालो न भवतीत्यर्थः। शब्दप्रादुर्भावः प्रकाशता शब्दस्य । इतिपाणिनि । त- त्पाणिनि । पाणिनिशब्दो लोफे प्रकाशत इत्यर्थः । पश्चात् । अनुरथं पादातम् । स्थानां पश्या- त् । यर्थाथै यदन्ययं वर्तते तत्समस्यते । योग्यता वीप्सा पदार्थानतिवृत्तिः सादृश्यं चेति य- थाः । योग्यतायाम् । अनुरूपम् । रूपयोग्यं भवतीत्यर्थः । वीप्सायाम् । अर्थमर्थ प्रति । प्रत्यर्थम् । पदार्थानतिवृत्तौ । यथाशक्ति । आनुपृव्यंमनुक्रमः । अनुज्येष्टे प्रविशन्तु भवन्तः । ज्येष्टानुपूर्ध्या भवन्तः प्रविशन्त्वित्यर्थः । योगपद्यमेककालता । सचक्र धेहि । युगपचक्रं धेही- त्यर्थः । सादृश्य तुल्यता । किमर्थमिदमुच्यते, यथार्थ इत्येव सिद्धम् । गुणभूतेऽपि सादृश्य यथा स्यात् । सशः सख्या ससखि । संपत्तिरनुरूप आत्मभावः समृद्धरन्यः । सम्रा बान- वाणाम् । सक्षत्र शालवायनानाम् । साकल्यमशेपता। सतृणमभ्यवहरति । सद्सम् । नकि- चिदन्यवहार्य परित्यत्यायमर्थोऽधिकार्थवचनेन प्रतिपाद्यते । अन्तवचने। अन्त इति परिग्रहा- पक्षया समाधिरुच्यते । साग्न्यधीते । सेष्टिपशुबन्धम् । पशुवन्धान्तमधीत इत्यर्थः । इयं स. मारिसकले अध्ययन भवतीति साकल्यात्पृथगुच्यते॥ यथाऽसादृश्ये ॥७॥ ययेत्येतदव्ययमसादृश्य वर्तमानं सुपा सह समस्यते, अव्ययीभावश्च समासो भवति । यथावृद्धं ग्राह्मणानामन्त्रयस्थ । ये ये वृद्धाः । यथावृद्धम् । यथाध्यापकम् । असादृश्य इति रिम् । यथा देवदत्तस्तथा यज्ञदत्तः । यथायें यदव्ययमिति पूर्वेणैव सिद्ध समासे वचनमिद सादृश्यप्रतिषेधार्थम् ॥ यावदयधारणे ॥ ७ ॥ यावदित्येतदव्ययमवधारणे वर्तमान मुपा सह समस्यते, अव्ययीभावश्च ममासो भवति । अवधारणमियत्तापरिच्छेदः । यावदमत्र माझणानामन्त्रयस्य । यावन्त्यमत्राणि सम्भवन्ति पापड्या तावत आमन्त्रयस्य । अवधारण इति किम् । यावत्तं तावदूभुक्तम् । नायधार- यामि कियन्मया भुफमिति(२) ॥ मुष्प्रतिना मात्रायें ॥३॥ माना यिन्दुः स्तोकमस्पमिति पर्यायाः । मात्रायें यतमानेन प्रतिना मह सुबन्तं सम- स्यते, अन्ययीमायध समासो भवति । अस्त्यन्न किषित् शाकम् । शाकमति । सूपप्रति । मामा) इति किम् । यक्ष प्रति विद्योतते विगु । मुनिति धर्तमान पुनः मुश्प्रहणमव्ययनि- गृत्यर्थम् ॥ अनशलाकासंख्याः परिणा॥१०॥ अक्षदा पालाकारादः मन्यातदश्च परिणा समस्यन्ते, अव्ययीभाव समासो भय- विस्तिस्यवहार ममासोऽयमिप्यते । पचिका नाम पुन पाभिरः शलाकाभियां भा- सि, गन पदासा उत्तानाः पतन्त्यायो या तदा पातयिता गपति, तस्यैवास्य विधातो:- या पान मति जापते । अधणेदेन तथा यया पूर्व जये, अक्षररि, पालामापरि, एक- परि, दिपरि विपरि, परमेण चतुपरि । परामस्वफस्पामु जय एय मरिष्यति । शक्षादयस्मृतीयान्ताः पूर्योगाम्य पान । पिरायव्यवहार पारेक्षालामयोः ।। पिमा ॥ ११॥ । - (सनेपाटा। (ROM मनिपर ममः | ·पा०१] काशिका । विभापेत्ययमधिकारो वेदितव्यः । यदित अर्द्धमनुक्रमियामस्तद्विभाषा भवति । वष्यति "अपपरिबहिरशवः पञ्चम्या । अपत्रिगतं दृष्टो देवः, अप त्रिगर्तेभ्यः ॥ श्रपपरिवहिरचयः पञ्चम्या ॥ १२ ॥ अप परि बहिस् अनु इत्येते सुबन्ताः पञ्चम्यन्तेन सह विभाषा समस्यन्ते, अव्ययीभा- बश्च समासो भवति । अपत्रिगतं वृष्टो देवः । अप त्रिगत्तेभ्यः। परित्रिगतम्, परि त्रिगत्तै- भ्यः । बहिनामम् , दहिग्रामात् । प्राग्रामम् , प्राग् ग्रामात् । बहिः शब्दयोगे पञ्चमी भाव- । स्यैतदेव ज्ञापकम् ।। श्राङ्मर्यादाभिविध्योः ॥ १३ ॥ आडित्येतन्मर्यादायामभिविधी च वर्तमानं पञ्चम्यन्तेन सह विभापा समस्यते, अव्य- यीभावश्च समासो भवति । आपाटलिपुत्रं वृष्टो देवः, आ पाटलिपुत्रात् । अभिविधी आकु- मार यशः पाणिनेः, आ कुमारेभ्यः॥ ठक्षणेनाभिप्रती श्राभिमुख्ये ॥ १४ ॥ लक्षणं चिन्हं तद्वाचिना सुबन्तेन सहाभिप्रती शब्दावाभिमुख्ये वर्तमानी विमापा. सम- स्येते, अव्ययीभावश्च समासो भवति । अभ्यग्निशलभाः पतन्ति, अग्निमभि । प्रत्यग्नि, अ- ग्नि प्रति । अनि लाकृत्य अभिमुखं पतन्तीत्यर्थः । लक्षणेनेति किम् । सुघ्नं प्रति गतः । प्रतिनिवृत्य स्वघ्नमेवाभिमुखं गतः । अभिप्रती इति किम् । येनाग्निस्तेन गतः। आभिमु- स्य इति किम् । अभ्यड्डा गावः, प्रत्यङ्का गावः । नबाड्डा इत्यर्थः ।। अनुर्यत्समया ॥ १५ ॥ समया समीपम् । अनुर्यस्य समीपवाची तेन लक्षणभूतेन सह विभापा समस्यने अव्ययी- भावश्व समासो भवति । अनुबनमनिर्गतः । अनुरिति किम् । यनं समया । यत्समयेति किन् । वृक्षमनु विद्योतते विद्युत् । “अव्ययं विभक्तिसमीप" (अ०सू. २।२६) इत्येव सिद्ध पुनर्वचन विभापार्थम् ॥ यस्य चायामः ॥ १६॥ लक्षणेनेति वर्तते । आयामो देयम् । अनुर्यस्यायामबाची तेन लक्षणभूतेन सह विभाषा समस्यते, अव्ययीभाव समासो भवति । अनुगङ्गं वाराणसी, अनुयमुन मथुरा । यमुनाss- यामन मथुराऽऽयामो लक्ष्यते । आयाम इति किम् । वृक्षमनु विद्योतते विद्युत् ॥ तिष्ठद्गुप्रभृतीनि च ॥ १७ ॥ तिष्टद्यादयः समुदाया एव निपात्यन्ते । तिष्टद्गप्रमृतीनि शब्दरूपाणि अव्ययीभावस- सानि भवन्ति । लिएद्गु कालयिोपः । तिन्ति सो यस्मिन् काले दोहनाय म तिष्टा कालः । सटेयवादीनि प्रथमान्तानि विमस्त्यन्तरण नैव सम्बध्यन्ने, अन्यपदार्य च काले वर्तन्ते । चकारोऽवधारणार्थः । अपरः समासो न भाति परमतिष्टग्विति । तिष्टद्गु । बह- द्गु। आयतीगवम् । खवुमम् । खरेयरम् । लूनययम् । पूनयवम् । पूयमानयनम् । महत. परम् । सहियमाणपत्रम् । मदतयसम् । एते कालरादाः । समभूमि । ममदाति । मुपमम्। विषमम् । निष्पमम् । दुप्पमम् । अपरममम् । आयतीसमम् । प्राहम् । प्ररयम् । प्रमृगम् । प्रदक्षिणम् । अपरदक्षिणम् । सम्प्रति । भसम्प्रति। पापसमम् । पुण्यममम् ॥ इच् कर्मव्यति- हार (ग० सू) ॥ दण्दादशि मुमलामुसलि ॥ पार मध्ये पप्ट्या या ॥ १८॥ पष्टीसमासे प्राप्ते तदपवादोऽव्ययीभाव आरभ्यते । यायधनाश्च शष्टोसमामाऽपि पोऽन्य- मुशायते । पारमध्यराब्दी पप्यान मद रिमापा ममन्येते, अन्योभारत ममासो भरति । तत्सपियोगेन पानयोरेशान्तत्व निरास्यते। पारं गाया, पग्गिगम् । म गायाः, मथे.

·काशिका । [अ०२ : गङ्गम् । पष्ठीसमासपक्षे । गङ्गापारम् । गङ्गामध्यम् । महाविभाषया वाक्यविकल्पः क्रियते ॥ संख्या वंश्येन ॥ १६॥ विद्यया जन्मना वा प्राणिनामेकलक्षणसन्तानो वंश इत्यभिधीयते । तत्र भवो वंश्यः । तद्वाचिना सुबन्तेन सह संख्या सस्यते, अव्ययीभावश्च समासो भवति । द्वौ मुनी व्याकरण- स्य वंश्यो, द्विमुनि व्याकरणस्य। त्रिमुनि व्याकरणस्य । यदा तु विद्यया तद्वतामभेदवि- वक्षा तदा सामानाधिकरण्यं भवति । द्विमुनि व्याकरण, त्रिमुनि व्याकरणमिति । जन्मना । एकविंशति भारद्वाजम् ॥ नदीभिश्च ॥ २० ॥ संख्येत्यनुवर्तते । नदीवचनैः शब्दै सह संख्या समस्यते, अव्ययीभावश्च समासो भवति समाहारे चायमिप्यते । सप्तगङ्गम् , द्वियमुनम् , पञ्चनदम् , सप्तगोदावरम् ।। अन्यपदार्थे च संज्ञायाम् ॥ २१ ॥ संख्येति निवृतं, नदीमहणमनुवत्तते । नदीभिः सह सुबन्तमन्यपदार्थे वर्तमान संज्ञायां विपये समस्यते, अव्ययीभावश्च समासो भवति । विभापाधिकारेऽपि नित्यसमास एवा- यम् । नहि वाक्येन संज्ञा गम्यते। उन्मत्तगई नाम देशः, लोहितगङ्गम् , कृष्णगङ्गम्, शनैर्गगम् । अन्यपदार्थ इति किम् । कृष्णवेण्णा । संज्ञायामिति किम् । शीघ्रगङ्गो देशः ।। तत्पुरुषः ॥ २२ ॥ तत्पुरुप इति संज्ञाधिक्रियते प्राग्यहुमीहे, यानित ऊर्ध्वमनुक्रमिप्यामस्तत्पुरुषसंज्ञास्ते वेदितव्याः। वक्ष्यति, "द्वितीयाश्रितातीतपतित" (अ०सू० २।१०२४) इति । कष्टश्रितः । पूर्वाचार्यभंज्ञा चेयं महती तदङ्गीकरणमुपाघेरपि तदीयस्य परिग्रहार्थम् । उत्तरपदार्थप्रधानस्त- त्पुरुप इति । तत्पुरुषप्रदेशाः "तत्परुपे कृति बहुलम्" (अ०स० ६.३।१४) इत्येवमादयः॥ द्विगुश्च ॥ २३ ॥ द्विगुण समासस्तत्पुरुपसंज्ञो भवति द्विगीस्तत्पुरुपत्वे समासान्ताः प्रयोजनम् । पञ्चरा- जी, दशराजी । व्यहः, पचगवम् , दशगवम् ॥ द्वितीया धितातीतपतितगतात्यस्तप्राप्तापन्नः ॥ २४॥ मुप सुपेति पर्त्तते तस्य विगेपणमेतद् द्वितीया । द्वितीयान्तं सुपन्त श्रितादिभिः सह समस्यते, तत्पुरपश्च समासो भवति । कट श्रितः, कष्टश्रितः । नरकश्रितः । अतीत । का- न्तारमतीतः, कान्तारातीतः । पतित । नरके पतितः, नरकपतितः । गत । ग्राम गतः, ग्राम- गतः । भत्यस्त। तरङ्गानत्यस्तः, तरङ्गात्यस्तः । मुहिनात्यस्तः । प्राप्त । सुख प्राप्तः, सुपप्रा- : । आपन्न । सुसमापनः, सुखापनः । दुःखापग्नः ॥ *श्रितादिषु गमिगाम्यादीनामु- पर्मप्यानम् । ग्राम गमी, ग्रामगमी। ग्राम गामी, मामगामी । ओदन बुभुक्षः, ओ- नयुभुशुः ॥ स्वयं तेन ॥ २५॥ म्बयमंतव्ययमात्मनेत्यम्या वर्तते । तस्य द्वितीयया संयन्धोऽनुपपन इति द्वितीया- प्रहणमुत्तरार्थमनुवर्तते । स्यपमित्येतत्मपन्त कान्तेन सह ममम्यते, तत्पुरुष ममा- मो मति । म्ययाती पादौ । स्वपविलीनमाज्यम् । ऐकायमैस्यय घ समास- स्वामपनि ॥ खट्या क्षेपे॥२६॥ करपारादीरितीपान्तः कान्तन सही गम्यमानेभरमम्यते, सरपण गमायो म. पति पो निन्दा म य ममामा प्य, सेन विभाषाधिकारपि नित्यममाम पुराय, नहि गारमेन पो गम्यो । गट्यागद पद दिमागंप्राधानग्यापमागम् । मां पारितनीः ।

·"पा०.१ काशिकां। सवारुढ इत्युच्यते । खट्याल्दो जाल्मः, खट्वाप्लुतः । अपयप्रस्थित इत्यर्थः । क्षेप इति किम् । खट्वामाख्दः ॥ सामि ॥ २७ ॥ सामीत्येतदव्ययमर्द्धशब्दपर्यायस्तस्यासत्त्ववाचित्वाद् द्वितीयया नास्ति संबन्धः । सन् मुबन्तं कान्तेन सह समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । सामिकृतम् , सामिपीतम् , सामि- भुक्तम् । ऐकपद्यमैकस्वयं च समासत्वावति ॥ कालाः॥२०॥ द्वितीया क्तनेति वर्तते । कालबाचिन शब्दा द्वितीतान्ताः कान्तेन सह समस्यन्ते वि- मापा, तत्पुरुपश्च समासो भवति । अनत्यन्तसंयोगार्थ वचनम् । काला इति न स्वरूपवि- धिः । पण्मुहूर्ताश्चराचराः । ते कदा चिदहर्गच्छन्ति कदा चिद्रात्रिम् । सहरतिस्ता मुहूर्ताः । अहन्संक्रान्ताः । रात्र्यतिस्ता मुहूर्ताः । रात्रिसंक्रान्ताः । मासप्रमितचन्द्रमाः । मासं प्रमा- तुमारब्धः प्रतिपञ्चन्द्रमा इत्यर्थः ।। अत्यन्तसंयोगे च ॥ २९ ॥ काला इति वर्त्तते क्तनैति निवृत्तम् । अत्यन्तसंयोगः कृत्स्नसंयोग कालस्य स्वेन संब. धिना व्याप्तिः। कालवाचिनः शब्दा द्वितीयान्ता अत्यन्तसंयोगे गम्यमाने सुपा सह सम- स्यन्ते विभापा, तत्पुरुपश्च समासो भवति । मुहत्तं मुखम् , मुहूर्तमुखम् , सर्वरानकल्याणी, सर्वरात्रशोभना॥ नृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन ॥ ३०॥ सुषु सुपति वर्त्तते । तस्य विशेषणमेतत् । तृतीयान्तं सुबन्तं गुणवचनेनाऽर्थशब्देन च मह समस्यते, तत्पुरपश्व समासो भवति । कीदृगेन गुणवचनेन तत्कृतेन, तदर्थक्तेन तृतीयान्ता- र्थकृतेनेति यावत् । शकुलया खण्डः शइकुलाखण्डः । किरिणा काणः, किरिकाणः । अर्थ- शब्देन । धान्येनार्थः, धान्यार्थः । तत्कृतेनेति किम् । अक्ष्णा काणः । गुणवचनेनेति किम् । गोमिपावान् ।। पूर्वसदृशसमोनार्थकलहनिपुणमिश्रश्लक्ष्णैः ॥ ३१ ।। पूर्व सदृश सम ऊनार्थ कलह निपुण मित्र श्लक्षण एतैः सह तृतीयान्तं समस्यते, तत्पु- रूपश्च समासो भवति । अस्मादेव वचनात् पूर्वादिभियोगे तृतीया भवति, देतो वा दृष्टव्या। मासेन पूर्वः, मासपूर्वः, संवत्सरपूर्वः । सदृश । मातृसदृशः, पितृसदृशः । सम । मातृसमः, पिनसमः । ऊनार्थ । मापोनम् , कापणानाम् , मापविकलम, कापापणविकलम् । कलह । असिंकलहः, वाक्कलहः । निपुण । वानिपुणः, आचारनिपुगः । मिश्र । गुडमिश्रः, तिल- मिशः रिलक्ष्ण । आचारलक्ष्णः ॥ *पूर्वादिष्ववरस्योपसंख्यानम् । मासैनावरः, माता- यरः । संवत्सरावरः॥ कर्तृकरणे कृता बहुलम् ॥ ३२॥ नृतीयेति वर्तते । कर्तरि करणे च या तृतीया तदन्तं कृदन्तेन सह समस्यने यहुल, तत्पु- रपच समासो भवति । सर्वोपाधिव्यभिचारायं यहुलग्रहणम् । करि । महिना हतः, अहि- हतः । करणे। नवनिर्मिनो, नखनिभिन्नः । परशुना दिनः, परशुच्छित्रः । कर्तृकरणे इति किम् । मिक्षाभिरुपितः । यहुलग्रहण किम् । दाग्रेग स्नान, परशुना छिन्नवान् तेन समासो न भवति । पादहारको, गलयापक, इति च भगति ॥ कृत्यैरधिकार्यवचने ॥ ३३ ॥ स्तुतिनिन्दाप्रयुनमध्यारोपितार्थवचनमधिकार्यवचनम् । कांकरणयोयां नृतीया सदन्त सुयन्तं कृत्यैः सह समम्यतेऽधिमार्यवचने गम्यमाने विभापा, सत्पुरपथ समासो भवति । .

·काशिका । [अ०२ - कत्ती । काकपेया नदी, श्वलेहाः कृपः । करणम् । बाप्पच्छेद्यानि तृणानि, काटकसंचेय ओ- दनः । पूर्वस्यैवायं प्रपञ्चः ॥ *कृत्यग्रहणे यण्यतोहणं कर्त्तव्यम् । इह मा भूत् । भाकैः पा- तव्या इति ॥ अन्नेन व्यञ्जनम्॥ ३४ ॥ तृतीयेति वत्तंते । व्यञ्जनवाचिना तृतीयान्तमन्नयाचिना सुपन्तेन सह समस्यते विमा- पा, तत्पुरुपश्च समासो भवति । संस्कार्यमन्नं, संस्कारकं व्यञ्जनम् । दध्ना उपसिक्त ओदनः दथ्योदनः, क्षीरोदनः । वृत्तौ क्रियाया अन्तर्भावादन्नव्यानयोः सामर्थ्यम् । भदयेण मिश्रीकरणम् ॥ ३५ ॥ मीश्रीकरणवाचि तृतीयान्तं भक्ष्यवाचिना मुबन्तेन समस्यते, तत्पुरुपच समासो भव- ति । साविशदमभ्यवहार्य भक्ष्य,तस्य संस्कारकमिधीकरणम् । गुडेन मिश्रा धानाः, गुडधा- नाः, गुथुकाः । वृत्ती क्रियाया अन्तर्भावात्पूर्वोत्तरपदयोः सामर्थ्यम् ॥ चतुर्थी तदर्थार्थवलिहितसुखरतितः ॥ ३६ ॥ सुप् मुमति घर्त्तते, तस्य विशेपगमेतत् । तदिति सर्वनाम्ना चतुर्यन्तस्यार्थः परामृश्य- । तस्मै इदं तदर्थम् । तदर्थ अर्थ वलि हित सुख रक्षित इत्येतैः सह चतुर्थ्यन्तं समस्यते, तत्पुरपश्च समासो भवति । तदर्थेन प्रकृतिविकारभावे समासोऽयमिप्यते, यूपाय दार, यूप- दार, कुण्डलाय हिरण्यम् , कुण्डलहिरण्यम् । इह न भवति रन्धनाय स्थाली, अवहन- नायोलूखलमिति । चतुर्थी चास्मादेवज्ञापकात्तादयं भवति ॥ *अर्थेन नित्यसमासवचनं सर्व- लिङ्गता च वक्तव्या: । ब्राह्मणार्य पयः, प्राह्मणार्या यवागूः । बलि। कुराय बलिः, कुबेरयलिः, महाराजयलिः । हित । गोहितम् , अश्वहितम् । मुख । गोमुखम् । अश्वन- सम् । रक्षित । गोरक्षितम् , अश्वरक्षितम् ॥ पञ्चमी भयेन ॥ ३७॥ मुम् मुपैति यत्तते तस्य विशेषणमेतत् पक्षम्यन्तं मुवन्तं भयशन्देन सुबन्तन सह ममम्यने विभापा, तत्पुरुपश्च समासो भवति । फेभ्योभयम् , वृकभयम् , चौरभ- यम्, दम्युभयम् ॥ भयभीतीतिमीभिरिति वक्तव्यम् । कम्यो भीतः, पुरुभीतः, वृरु- भांतिः, कभीः । पूर्वस्ययाय यहुलग्रहणस्य प्रपन्धः । तथा च ग्रामनिर्गतः, अधमंजुगुप्स रित्ययमादि सिद्ध भवति ।। अपेतापोढमुक्तपतितापत्रस्तरल्पशः ॥ ३८ ॥ अपंत अपोट मुकपतित अपग्रस्त इत्यतः सह पचम्यन्तं समस्यते, तत्पुरपश्व समासो भरति । अपेत । मुसाप्तः 1 अपोद । कल्पनापोटः । मुक्क। चक्रमुः। पतित । स्वर्गपति- तः । अपग्रस्त । सरतापग्रस्तः । अल्पश इति समासस्याल्पविषयतामाचष्टे । अल्पा परमी समापत नमर्श प्रासादात्पतितः, भोजनादपग्रस्त इत्येवमादौ न भवति । "कलंकरणे हता बहुलम्" (भमू०३।११३२) इत्यस्ययाय प्रपसः । स्तोकान्तिफरायचट्राणि क्तेन ॥ ३६॥ मोक भतिक दूर इस्यमयां शम्दाः रामपाम्यन्ताः कान्तन मह समम्यन्ते सारपस ममामी भाति ।म्तीफ। म्तोकान्मुक्तः ।अन्तिक । अन्तिमादागतः। अभ्यासा- दागतः । रादागः । निमायादागतः । एष्टान्मुक्तः। प्यायः । पवम्याः म्तोकादि- भ्य इस्पयुम् । कानमहलों परणति यतव्यम् । शनारपर, पाशनाः । महमारपर, परम्म- एमाः । रामन्नादियारपरनिरान निगतनारमनगमः ॥ ससमी शोएडः ॥ ४०॥ सम्मान गदादिभिः सह ममम्या, गन्गुमान ममागो भाति पुशाग्दोक्षणी- - ·पा०.१] काशिका । । ण्ड, अक्षधूतः, अक्षकितवः । शौण्ड। धूर्त। कितव । व्याह । प्रवीण । संवीत । अन्तर् । अन्तशब्दस्त्वत्राधिकरणप्रधान एव पश्यते । अधिपटु । पण्डित । कुशल । चपल । निपुण । (१)वृत्ती प्रसक्तिक्रियाया अन्तावादक्षादिषु अधिकरणे सप्तमी। सिद्धशुष्कपश्यन्धैश्च ॥ ११ ॥ सप्तमीति वर्तते । सिद्ध शुष्क पक्व बन्ध इत्येतैः सह सभ्यन्तं समस्यते, तत्पुरुषच समासो भवति । सांकाश्यसिद्धः, काम्पिल्यसिद्धः। शुष्क । आतपशुष्कः, छायाशुष्कः । प- छ । स्थालीपक्वः, कुम्भीपक्यः । वन्ध ! चक्रवन्धः । बहुलमहणस्यैवायमुदाहरणप्रपत्रः ।। ध्वाक्षेण क्षेपे ॥ ४२ ॥ ध्वाक्षणेत्यर्थग्रहणम् । व्याक्षवाचिना सह सप्तम्यन्तं सुवन्तं समस्यते, तत्पुरुषश्च स- मासो भवति क्षेपे गम्यमाने । तीथें ध्वाइस इव, तीर्थघ्याइक्षः । अनवस्थित इत्यर्थः । तीर्थ- काका, तीर्थवायसः । क्षेप इति किम् । तीथे ध्याइझस्तिष्ठति ॥ कृत्यैऋणे॥४३॥ सप्तमीति वर्त्तते । कृत्यप्रत्ययान्तैः सह सप्तम्यन्न समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति, ऋणे गम्यमाने । यत्प्रत्ययेनैवप्यते । मासे देयमृर्ण, मासदेयम्, संवत्सरदेयम्, त्यहदेयम् । ऋणग्रहणं नियोगोपलक्षणार्थ, तेनेहापि समासो भवति । पूर्वाहणे गेयं साम, प्रातरध्येयोऽनु- वाकः । ऋण इति किम् । मासे देया भिक्षा। संमायाम् ॥ ४५ ॥ संज्ञायां विपये ससम्यन्त सुपा सह समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । सैज्ञासमुदायो- पाधिः । तेन नित्यसमास एवाय, नहि वाक्येन संज्ञा गम्यते । अरण्यतिलकाः, अरण्येमापाः, यनेकिंशुकाः, वनेविल्यकाः, क्षुपपिशाचकाः । “हलइन्तात् सप्तम्याः संज्ञायाम्" इत्यलुरु ॥ तेनाहोरात्रावयवाः ॥ ४५ ॥ अहरवयवा राज्यवयवाश्च सप्तम्यन्ताः कान्तेन सह समस्यन्ते, तत्पुरपश्व समासो भव- ति । पूर्वाणकृतम्, अपराहणतम् । पूर्वरात्रकृतम्, अपररात्रकृतम् । अवयवग्रहण किम्(२) सहनि भुक्तम्, रात्री वृत्तम् । बहुलप्रहणाद् रानिवृत्तम्, सन्ध्यागजितमित्यादयः ।। तत्र ॥ ४६॥ तोत्येतत् सप्तम्यन्त तान्तन सह समस्यंत, तत्पुरुषश्च समासो भवति । तत्रभुक्तम्, तप्रकृतम्, तत्रपीतम् । एकपद्यमैकस्वयं च समासत्याद्भवति ।। क्षेपे॥१७॥ क्षेपी निन्दा। क्षेप गम्यमान सप्तम्यन्त कान्तेन सह समन्यत तत्पुरुषश्व समासो भाति। अबतक्षेनकुलस्थित तवैतत्, चापलमेतत्, अनयस्थितत्यं तवैतदित्यर्थः । उदकेविशीर्णम्, प्रबाहेमूनितम्, भस्मनिहुतम् । निष्फल यत्क्रियते तदेदमुच्यते । "तत्पुरुषे कृतियहुलम्" (असू० ६।३।१४) इत्यलुक् ।। पायेसंमितादयश्च ॥ ३८॥ समुदाया एव निपात्यन्ते । पात्रेममितादयः शब्दास्तत्पुरुषमन्ना भवन्ति क्षेप गम्य- माने । ये पान कान्तेन सह समम्तास्तेषां पर्णव मिद्धे पुनः पाटो युकारोमादिपरिग्रहार्थः । पूर्वपदाादातत्वं यया स्यादिति । युक्तारोमादिपु हि..पापनितादयश्चति पटान्त । पाने. ११), मन, समीर, ते शया भाव वापिसायने । (२) "अपपश्यामि। बमलेगा. पिशाची यभर । पतनु है दिम एपी वर्म च यम" ने पाट ताम् ।

·६४ काशिका । [अ०२ समिताः। पात्रेबहुलाः । अवधारणेन क्षेपो गम्यते । पान एव समिताः, न पुनः. क्यचित्कार्य इति । उदुम्बरमशकादिपु उपमया क्षेपः । मातरिपुरुप इति प्रतिपिद्धसेवनेन । पिण्डीशूरा- दिपु निरीहतया । अव्यक्तत्वाच्चाकृतिगणोऽयम् (१)। पात्रसंसक्ताः, पायहुलाः, उदरनि- मिः, कूपकच्छपः, कूपचूर्णकः अवटकच्छपः, कूपमण्डूकः । कुम्भमण्डूकः, उदपानमण्डूकः, नग. रकाकः, नगरवायसः, मातरिपुरुषः, पिण्डीशूरः, गेहेशूरः, गेहेनर्दी, गेहेक्ष्वेडी, गेहेविजिती, गेहेव्याडः, गेहेतृतः, गैहैदृष्टः, गर्भेतृप्तः, आखनिकवकः, गोटेशूरः गोप्टेविजिती, गोष्ठेश्वेडी गेहेमेही, गोप्टेवटुः, गोप्ठेपण्डितः, गोप्ठेप्रगल्भः, कगेटिटिभः, करें चुरचुरा । चकारोऽव- धारणार्थः । तेन समासान्त न भवति, परमपासंमिता इति ॥ पूर्वकालैकसर्वजरत्पुराणनवकेवलाः समानाधिकरणेन ॥ १९ ॥ मुपसुपति वर्त्तते, तस्य विशेषणमेतत् । पूर्वकाल एक सर्व जरत् पुराण नब केवल इत्येते सुबन्ताः समानाधिकरणेन सुपा सह समस्यन्ते, तत्पुरुपश्च समासो भवति । भिन्नप्रवृत्तिनि- मित्तस्य दाब्दस्यकस्मिन्नथे वृत्तिः सामानाधिकरण्यम् । पूर्वकाल इत्यर्थनिर्देशः, परिशिष्टा- नां स्वरूपग्रहणम् । पूर्वकालोऽपरकालेन समस्यते । स्नातानुलिप्तः, कृष्टिसमीकृतम् , दग्धप्र- रूढम्, एकशाटी । एकभिक्षा, सर्वदेवाः, सर्वमनुष्याः, जरद्धस्ती, जरदूगृष्टिः, जरवृत्तिः । पुराणान्नम् , पुराणावसथम्, नवान्नम् , नवावसथम् , केवलान्नम् । समानाधिकरणेनेति कि- म् । एकस्याः शादी। दिक्संख्ये संज्ञायाम् ॥ ५० ॥ समानाधिकरणेनेत्यापादसमासेरनुवर्तते । दिग्वाचिनः शब्दाः संख्या च समानाधिकर- णेन सुवन्तन सह समस्यन्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति, सज्ञायां विपये। पूर्वेपुकामशमी, अपरेपुकामशमी । संख्या । पञ्चाम्राः, सप्तर्पयः । सज्ञायामिति किम् । उत्तरा वृक्षाः, पश्चगाह्मणाः॥ तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च ॥ ५१ ॥ दिक्संख्ये इत्यनुवर्तते । तद्धिताथै विपये उत्तरपदे च परतः समाहारे चाभिषेये दिक्स- ख्ये समानाधिकरणेन सुपा सह समस्येते तत्पुरुषश्च समासो भवति । तद्धितार्थे तावत् । पूर्वस्यां शालायां भवः, "दिपपूर्वपदादसज्ञायांजा" । पौर्वशालः । आपरशालः । उत्तर- पदे । पूर्वशालाप्रियः, अपरशालाप्रियः । समाहारे दिक्शब्दो न सम्भवति । संख्या सद्धिताय । पाचनापितिः, पाञ्चकपालः । उत्तरपदे । सञ्चगवधनो, दशगवधनः । समाहारे। पञ्चफली, दशपूली । पञ्चकुमारि, दशकुमारि । “स नपुंसकम्" (अ०सू० २।४।१७) इति नपुं- सकत्व, “हस्चो नपुंसके प्रातिपदिकस्य" (अ०सू० २।४७) इति हस्वत्वम् ॥ संख्यापूर्वो द्विगुः ।। ५२ ॥ "तदूधितार्योत्तरपदसमाहारे च" (अ०सू० २।१३५१) इत्यन्न यः संख्यापूर्वः समासः स द्विगुसन्नो भवति । तद्धितार्थे तावत्, पञमु कपालेषु संस्कृतः, पञ्चकपालो, दशकपालः । "संस्कृत भक्षा" (अ०सू० ४।२।१५) इतीहाण, तस्य, "द्विगो गनपत्ये" (अ०सू० ४११८) इति लुक् । उत्तरपदे । पढनावप्रियः । “नावो द्विगो" (अ०सू०९।०९९) इति समासान्तो भवति । समाहारे । पयमूली। द्विगोरिति होय् भवति । द्विगुप्रदेशा, "द्विगो" (अ०सू० २१) इत्येवमादयः॥ कुत्सितानि कुत्सनैः ॥ ५३॥ कुत्सितपाचीनि मुबन्तानि कुत्सनवचनैः मुयन्तैः सह समस्यन्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । शब्दप्रवृत्तिनिमित्तकुत्सायामय समास इष्यते । “विगेपणे विशेष्येण" (अ. (8)"भत्करणादाकृतिगगो यम्" । इति पाटारम् ।

·पा-१] काशिका । सु० २।११५७) इति परनिपाते प्राप्ते विशेष्यस्य पूर्व निपातार्थ आरम्भः । वैयाकरणखसूचिः । निष्प्रतिभ इत्यर्थः । याज्ञिककितवः, अयाज्ययाजनतृष्णापरः, मीमांसादुर्दुरूढः नास्तिकः । कुत्सितानीति किम् । वैयाकरणश्चौरः । न ह्यन्न वैयाकरणत्वं कुत्स्यते । कृत्सनैरिति किम् । कुत्सितो बाह्मणः॥ पापाणके कुत्सितैः ॥ १४ ॥ पापाणकान्दौ कृत्सनाभिधायिनी, तयोः पूर्वेण समासे परनिपातः प्राप्तः पूर्वनिपातार्थ- मिदमारभ्यते । पाप अणक एते सुबन्ते कुत्सिनवचनस्सह समस्येते, तत्पुरुषश्च समासो भव: ति । पापनापितः पापकुलालः, अणकनापितः, अणककुलालः ॥ उपमानानि सामान्यवचनैः ॥ ५५ ॥ उपमीयतेनेनेत्युपमानम् । उपमानवाचीनि सुयन्तानि सामान्यवचनैः सुबन्तैः सह सम- स्यन्ते, तत्पुरुपश्च समासो भवति । उपमानोपमेययोः साधारणो धर्मः समान्य, तद्विशिष्टोप- पमेयवचनैरय समासः । शास्त्रीव श्यामा, शस्त्रीश्यामा देवदत्ता । कुमुदश्येनी, हंसगद्गदा, न्य- ग्रोधपरिमण्डला । उपमानानीति किम् । देवदत्ता श्यामा। सामान्यवचनैरिति किम् । फाला इव तन्दुलाः, पर्वता इय बलाहकः ।। उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे ॥५६॥ उपमेयमुपमितं तद्वाचि सुबन्तं व्याघ्रादिभिः सामर्थ्यादुपमानवचनैः सह समस्यते, न चे- सामान्यवाची शब्दःप्रयुज्यते । “विशेषण विशेष्येण"इति परनिपाते प्रा विशेष्यस्य पूर्वनि- पातार्थ आरम्भः । पुरुषोऽयं व्याघ्र इव पुरुष व्याघ्रः,पुरुपसिंहःो सामान्याप्रेयोग इति किम् । पुरुपो व्याघ्र इव शूरः । व्याघ । सिंह । ऋक्ष । ऋपभ । चन्दन । वृक्ष । वृप। वराह । ह- स्तिन् । कुझर । ररु । पृपत । पुण्डरीक । बलाहक । अकृतिगणवायम् । तेनेदमपि भवति । मुखपद्मम्, मुखकमलम्, काकिसलयम्, पार्थिरेन्द्रः । इत्येवमादि। विशेषणं विशेष्येण बहुलम् ॥ ५७ ।। भेदक, विशेषणं, भेद्य, विशेप्यम् । विशेषणवाचि सुबन्तं विशेष्यवाचिना समानाधिकर- णेन मुबन्नेन सह बहुलं समस्यते, तत्पुरुपश्च समासो भवति । नीलोत्पलम् , रक्तोत्पलम् । बहुलबचन व्यवस्थार्थम् । क्वचिन्नित्यसमास एव । कृष्णसर्पः, लोहितशालिः । क्वचिन्न भवत्येव । रामो जामदग्न्यः, अर्जुनः कार्तवीयः । क्वचिद्विकल्पः । नीलमुत्पलम्, नीलोत्प- लम् । विशेषणमिति किम् । तक्षकः सर्पः । विशेष्येणेति किम् । लोहितस्तक्षकः॥ पूर्वापरप्रथमचरमजधन्यसमानमध्यमध्यमवीराश्च ॥५॥ पूर्व, अपर, चरम, जघन्य, समान, मध्य, मध्यम, वीर इत्येते मुबन्ताः समानाधिकरणेन सुपा सह सस्यन्ते, सत्पुरुषश्च समासो भवति । पूर्वपुरुषः, प्रथमपुरुषः, चरमपुरुषः, 'जनन्य- पुरुषः, समान्पुरुषः, मध्यपुरुषः, मध्यमपुरुषः, वीरपुरुषः । पूर्वस्यैवायं प्रपनः ॥ श्रेण्यादयः कृतादिभि ॥ ५९ ॥ अण्यादयः मुयन्ताः कृतादिभिः समानाधिकरणैः सह समस्यन्त, तत्पुरपसध समासो भवति । *श्रेण्यादिपु च्च्यर्थवचनम् । अग्रणयः श्रेणयः कृताः श्रेणिताः । एकताः । - ज्यादयः पश्यन्ते । तादिराकृतिगगः । च्च्यन्तानां तु "कुगतिप्रादप” इत्यनेन नित्यसमासः। श्रेणीताः । श्रेणि । एक । पूग । कुण्ड । राशि। विशिख । निश्चय ! निधान । इन्द्र देव । मुण्ड । मत ! प्रवण । वदान्य । अव्यापक । माह्मण । क्षनिय । पटु । पणित । कुशल । पल । निपुण । कृपण। इति श्रेण्यादिः ॥ कृत । मित । मन । भून। उमः। ममाव । ममा- म्नात । समात्यात । संभावित ! अवधारित । निराहनाअकल्पित । उपहन । उपाहत इति कृतादिः॥

·काशिका। [अ०२ . तेन नञ्चिशिष्टेनानम् ॥ ६० ॥ नव विशेपो यस्य सर्वमन्यत् प्रकृत्यादिकं तुल्यं तनन्चिशिष्ट, तेन विशिन्टेन ता. न्तेन समानाधिकरणेन सह अनन् तान्तं समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । कृतं च तद. कृतं च, कृताकृतम् । भुक्ताभुक्तम्, पीतापीतम् , उदितानुदितम् । नुडिटौ तद्भक्तत्वान्नैय भेद- को । अशितामशितेन जीवति, क्लिष्टाक्लिशितेन वर्त्तते । *तापरतादीनामुपसंख्यानम् । कृतापकृतम् । भुक्तविभुक्तम् । पीतविपीतम् । गतप्रत्यागतम् , यातानुयातम्, ऋयाक्रयिका, पुटापुटिका, फलाफलिका, मानोन्मानिका । *समानाधिकरणाधिकारे शाकपार्थिवादीनामुप- संख्यानमुत्तरपदलोपश्च । शाकप्रधानः पार्थिवः, शाकपार्थिवः, कुतपसौश्रुतः, अजातौल्वलिः ॥ सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः पूज्यमानैः ॥ ६१ ॥ सत् महत् परम उत्तम उत्कृष्ट इत्येते पुज्यमानैः सह समस्यन्ते. तत्पुरुषश्च समासो भव- ति। पूज्यमानैरिति वचनात् पूजावचनाः सदादया विज्ञायन्ते । सत्पुरुषः, महापुरुषः, परम- पुरुषः, उत्तमपुरुषः, उत्कृष्टपुरुषः । पूज्यमानैरिति किम् । उत्कृष्टो गौः कर्दमात् ॥ वृन्दारकनागकुअरैः पूज्यमानम् ॥ १२॥ वृन्दारक, नाग, कुञ्जर इत्येतैः सह पूज्यमानवाचि सुबन्तं समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । पूज्यमानमिति वचनादू वृन्दारकादयः पूजावचना गृह्यन्ते । गोवृन्दारकः, अग्धवृन्दा- रकः । गोनाथः, अधनाथः, गोकुञ्जरः, अश्वकुञ्जरः। पूज्यमानमिति किम् । सुसीमो नागः ।। फतरकतमौ जातिपरिप्रश्ने ॥ ६३ ॥ कतरकतमौ जातिपरिप्रश्ने वर्तमानौ समर्थन सुपा सह समस्येते, तत्पुरुषश्च समासो भव- ति । पतरक, कतरकालापः, कतमकरः, क्तमकालापः । ननु कतमशब्दस्तावजातिपरिप्रश्न एव व्युत्पादितः, कतरशब्दोऽपि साहचर्यात्तदर्थवृत्तिरेव ग्रहीप्यते, कि जातिपरिप्रश्नग्रहणेन । एवं तातज्ञापयति कतमशब्दोऽन्यत्रापि पर्गत इति । तथाच प्रत्युदाहरणं, कतरो भवतो. वदत्तः, कतमो भवतां देवदत्तः॥ किंक्षेपे ॥ ६४॥ किमित्येतत् क्षेपे गम्यमाने सुपा सह समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । किराना, यो न रक्षति । किसखा, योऽभिदुह्यति। किंगौः, यो न वहति । "किमः क्षेपे” इति समासान्तो न भवति । क्षेप इति किम् । को राजा पाटलिपुत्रे ॥ पोटायुवतिस्तोककतिपयगृष्टिधेनुवशावेहद्वष्कयणीप्रवक्तृश्रोत्रियाध्या- पकधूतर्जातिः ॥ ५ ॥ उभयव्यञ्जन, पोटेत्यभिधीयते । (१)गृष्टिरेकवारप्रसूता । धेनुः, प्रत्याप्रसूता । वशा, वन्ध्या । बेहद् गर्भपातिनी । बष्फयणो, तरुणवत्सा 1 पोटादिभिः सह जातिबाचि सुमन्तं समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । इभपोटा, इभयुवतिः, अनिस्तोकः । उदधित्कतिप- यम् । गोगृष्टिः, गोधेनुः, गोवशा, गोवेहत्, गोबष्कयणी, कटप्रवक्ता, करोत्रियः, कटाध्या- पकः, कठपुतः । जातिरिति किम् । देवदत्तः प्रवक्ता । धूर्तग्रहणमकुत्सार्थम् ।। प्रशंसायचनैश्च ॥ ६६॥ जातिरिति वर्तते । जातिवाचि सुबन्तं प्रशंसावचनैः सह समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । रूढिशब्दाः प्रशंसावचना गृह्यन्ते मतल्लिकादयस्ते च विशिष्टलिङ्गत्वादन्यलिङ्गेऽपि जातिशव्दे स्वलिङ्गोपादाना एव समानाधिकरणा भवन्ति । गोप्रकाण्डम् , अधप्रकाण्डम् , गोमनछिका अचमतहिका गोमचर्चिका, अचमचर्चिका । जातिरिति किम् । कुमारी मताडिका ॥ (१)"पुतिनश्यौवना कस्तोकमत्पर्यायः कतिपयच । "त पाठः। -- ·पा० १] काशिका। ७१ - - युवा खलतिपलितवलिनजरतीभिः ।। ६७ ॥ खलत्यादिभिः समानाधिकरणैः सह युवशब्दः समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । जरतीभिरिति स्त्रीलिङ्गनिर्देशः, प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणम् इति ज्ञाप- नार्थः । युवा खलतिः, युवखलतिः । युवतिः सलवी, युवखलती। युवा पलितः, युवपलितः । युवतिः पलिता, युवपलिता । युवा वलिनः, युक्वलिनः । युवतिलिना, युववलिना । युवा जरन, युवजरन् । युवतिर्जरती, युवजरति ॥ कृत्यतुल्याख्या अजान्या ॥६८॥ कृत्यप्रत्ययान्तास्तुल्यपर्यायाश्च सुवन्ता अजातिवचनेन समस्यन्ते, तत्पुरुपश्च समासो भवति । भोज्योष्णम् , भोज्यलयणम् , पानीयशीतम् । तुल्याख्याः। तुल्यचेतः, तुल्यमहान, सहशतः, सदृशमहान् । अजात्येति किम् । भोज्य ओदनः । वों वर्णन ॥६६॥ वर्णविशेपवाचि सुबन्तं वर्णविशेषवाचिना मुबन्तेन समानाधिकरणेन सह समस्यते, तत्पु- रूपश्च समासो भवति, कृष्णसारङ्गः । लोहितसारङ्गः, कृष्णशबलः, लोहितशयल: । अवयव- द्वारेण कृष्णशब्दः समुदाये वर्तमानः समानाधिकरणो भवति । कुमार: श्रमणादिभिः ॥ ७० ॥ कुमारशब्दः श्रमणादिभिः सह समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । येऽत्र स्त्रीलिङ्गाः पश्यन्ते श्रमणा प्रननिता कुलटेत्येवमादयस्तैः सह स्त्रीलिङ्ग एन कुमारशब्दः समस्यते, ये तु पुलिगा अध्यापकोऽभिरूपकः पण्डित इति तैरुभयथा । प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणमिति । कुमारी श्रमणा, कुमारश्रमणा । श्रमणा । प्रबजिता । कुलटा । गर्भिणी। तापसी। दासी । बन्धकी । अध्यापक । अभिरूपक । पण्डित । पटु । मृदु । कुशल । चपल । निपुण ॥ चतुष्पादो गर्भिण्या ॥ ७१ ॥ चतुष्पाद्वाचिनः सुबन्ता गर्भिणीशब्देन समस्यन्ते, तत्पुरुपश्च समासोभवति। गोगभिणी। अजागर्भिणी । *चतुष्णजातिरिति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । कालाक्षी गर्भिणी । स्वस्ति- मती गर्भिणी । चतुष्पाद इति किम् । ब्राह्मणी गर्भिणी । मयूरख्यसकादयश्च ॥ ७२ ॥ समुदाया एव निपात्यन्ते । मयूरव्यसकादयः शब्दास्तत्पुरुषसंज्ञा भवन्ति । चकारोऽव- धारणार्थः, परममयूरव्यंसक इति समासान्तरं न भवति । मयूरव्यसमः, छात्रव्यसकः । का- म्बोजमुण्डः । यवनमुण्डः । छन्दसि । हस्तेगृह । पादेगृह्य । लाङ्गलेगृह्य । पुनय । एहीडा-. दयोऽन्यपदार्थे । एहीडम्, एहियवं वर्तते । एहिवाणिजा क्रिया । अपेहिवाणिजा । हिवा- गिजा । पहिस्वागता । अपहिस्वागता । पहिस्वागता । पहिद्वितीया । अपेहिद्वितीया । मोहकटा । अपोहकटा । प्रोहकमा । अपोहकर्दमा । उद्धरचूड़ा । आहरचंला । आहरवस- ना । आहरवनिता । फुन्तविचक्षणा । उद्धरोत्सृजा । उद्धविधमा । उत्पचविपचा । उत्प- निपता । उच्चावचम् । उच्चनीयम् । अचितोपचितम् । अवचितपराचितम् । निश्चप्रयम् । अ- किचनम् । स्नान्याकालकः । पीत्वास्थिरकः । भुक्त्वामुहितः। प्रोग्यपापीयान् । उत्पत्त्य- न्याकुला। निपत्त्यरोहिणी। निषण्णश्यामा । अपहिषयमा। इहपञ्चमी। इहद्वितीया । जहि कर्मणा यहुलमाभीक्षाये कार चाभिदधाति ॥ जहिजोहः । उजहिजोडः। जहि- स्तम्यः । उनहिस्तम्यः ॥ आख्यातमारयातेन क्रियासातत्ये ॥ अनीतपियता । पचतम जता । सादतमोदता । सादताचमता । आहरनिश्पा । आवपनिष्करा । उत्पचविपचा । मिन्दियणा । चिन्द्धिविचक्षणा । पचलणा । पचमटा । अविहितलक्षणस्तरपुरषो मयूर- ज्यसकादिपु द्रष्टव्यः॥ इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकायां वृत्तौ दितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः॥२॥१॥ । - ·काशिका: [अ० २. अथ द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।। पूर्वापराधरोत्तरमेफदेशिनकाधिकरणे ॥१॥ एकदेशोऽस्यास्तीत्येकदेशी अवयवी, तद्वाचिना सुबन्तेन सह पूर्वोपराधरोत्तरशब्दाः सा- मर्थ्यादेकदेशवचनाः समस्यन्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । एकाधिकरणग्रहणमेकदेशिनो वि- शेपणम्, एक चेदधिकरणमेकद्रव्यमेकदेशि भवति । पष्टोसमासापवादोऽयं योगः । पूर्व का- यस्य, पूर्वकायः । अपरकायः । अधरकायः । उत्तरकायः । एकदेशिनेति किम् । पूर्व नाभेः कायस्य यः(१) । एकाधिकरण इति किम् । पूर्व छात्राणामामन्त्रय । कथं मध्यान्हः सायान्ह इति । “संख्याविसायपूर्वस्यान्हस्य" (अ०सू० ६।३।११०) इति झापकात्सोकदेशशब्द- . • नान्हः समासो भवति ।। अद्धं नपुंसकम् ॥ २॥ एकदेशिनकाधिकरणे इति वर्तते । समप्रविभागेऽर्धन्दो नपुंसकमाविष्टलिस्तस्येद ग्रहणम् । अर्धमित्येतद् नपुंसकमेकदेशिनकाधिकरणेन समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । पष्टीसमासाऽपवादोय योगः । अद्धं पिम्पल्याः, अर्द्धपिप्पली । अर्द्धकोशातकी । नपुंसकमिति किम् । ग्रामाः । नगराईः । एकदेशिनेत्येव । अद्धं पशोदेवदत्तस्य । देवदत्तेन सह समासो न भवति । एकाधिकरण इत्येव । अद्ध पिप्पलीनाम् ।। द्वितीयतृतीयचतुर्थतुर्यारयन्यतरस्याम ॥२॥ एकदेशिनकाधिकरण इति वर्तते । पष्टीसमासापपादोऽयं योगः । अन्यतरस्यांग्रहणात सोऽपि भवति । "पूरण" (अ०सू० २१२६११) इति प्रतिपेपश्चात प्रवान्यतरस्यांग्रहणसाम- Uन प्रवर्तते । द्वितीयादीनि शब्दरूपाणि एकदेशिनकाधिकरणेन सहान्यतरस्यां समस्यन्ते, तत्पुरुपश्च समासो भवति । द्वितीय मिक्षायाः द्वितीयभिक्षा, पष्ठीसमासपक्षे भिक्षाद्वितीय वा, तृतीयं भिक्षाया तृतीयभिक्षा । भिक्षातृतीय पा । चतुर्थ भिक्षायाः चतुर्थमिक्षा । भिक्षाचतुर्थ वा । तुर्य भिक्षायाः तुरंभिक्षा । मिक्षातुर्य वा ॥ तुरीयशब्दस्यापीप्यते । तुरीयं भिक्षायाः तुरीयमिक्षा । भिक्षातुरीय बा(२) । एकदेशिनेत्येव । द्वितीय भिक्षाया भिक्षुकस्य । एका- धिकरण इत्येव । द्वितीयं भिक्षाणाम् ॥ प्राप्तापन्नेव द्वितीयया ॥४॥ एकदेशिनकाधिकरण इति निवृत्तम् । द्वितीयासमासे प्रासे वचनमिदम् । विधानसाम- र्थ्यात्सोपि भवति । प्राप्त अपन इत्येतो द्वितीयान्तेन सह समस्येते, तत्पुरुषश्च समासो भव- ति । प्राप्तो जीविका, प्रासजीविकः । जीविकाप्राप्त इति वा। आपनो जीविकाम् , आपन्न- जीविकः । जीविकापन्न इति वा ॥ कालाः परिमाणिना ॥५॥ परिमाणमस्यास्तीति परिमाणी तद्वाचिना सुबन्तेन सह सामोपरिमाणवचनाः काल- शब्दाः समस्यन्ते, तत्पुरुष समासो भवति । पष्ठीसमासविपये योगारम्भः (१)मासो जात. स्त्य, मासजातः । संवत्सरजातः । दून्यहजातः । त्यहाजातः । . - नन् समर्थन सुबन्तेन सह समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । न ब्राह्मणः अग्राह्मणः । ()"नामिशम्देन सह समासो न भवनि । इति कुचिदधिकम् । (१) मायः सर्वच तुरीयशन्दादित भिक्षारीय वेत्यात बाठो नास्ति । (१)भापत्र पाठ "बी समासापवादोपयोग"।

·पा.२] काशिका । अपलः । नमो नलोपस्तितिक्षेपे । अपचसि त्वं जाल्म(१)॥ ईपदरुता ॥७॥ ईपदित्ययं शब्दोऽकृदन्तेन सुपा सह समन्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । ईपद्गुणधव- नेनेति वक्तव्यम् । ईपत्कडारः । ईपत्पिङ्गलः । ईपद्विकटः । ईपदुन्नतः। ईपत्पीतम् । ईपद्रक- म् । ()गुणवचनेनेति किम् । इह न मवति । ईपद्गाग्यः ॥ पष्टी ॥८॥ पप्यन्तं सुबन्तं समर्थन सुबन्तेन सह समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । रानः पुरू- पोराजपुरुषः। ब्राह्मणकम्बल *द्योगा च पष्टी समस्यत इति वक्तव्यम् । इध्मप्रवश्चनः । पलाशशातनः । किमर्थमिदमुच्यते *प्रतिपदविधाना पष्टी न समस्यते इति वक्ष्यति, तस्यार्य पुरस्तादपकर्षः ॥ याजकादिमिश्च ॥६॥ पूण समासः सिद्ध एव, तस्य “कर्तरि च" (अ०सू० २।२।१६) इति प्रतिपेथे प्रासे बच- नमिदमारभ्यते प्रतिप्रसवार्थम् । याजकादिभिः सह पष्ठी समस्यते, तत्पुरुपश्च समासो मव- ति । याह्मणयाजकः 1 क्षत्रिययाजकः । याजक । पूजक । परिधारकं । (३)स्नातक । अध्या- पक । उत्सादक । उद्वर्तक । (४)होत । पोतृ । भर्तृ। रथगणक । पत्तिगणक । तत्स्थैश्च गुणैः पष्टी समस्यत इति वक्तव्यम् । चन्दनगन्धः । कपित्थरसः । *गुणात्तरेण सरलोपश्चे. ति वक्तव्यम् । सबैपां श्वेततरः, सर्वश्वतः । महत्तरः, सर्वमहान् "न निर्धारणे" (मसूर ॥१०) इति प्रतिपंधे प्रासे वचनमिदम् । सर्वशुक्ला गौ:(६) । न निर्धारणे ॥१०॥ पूर्वेण समासे प्राप्त प्रतिपेध आरम्यते । निर्धारणे या पठी सा न समस्यते । जातिगुण- क्रियाभिः समुदायादेकदेशस्य पृथक्करण निवारणम् । क्षत्रियो मनुष्याणां शूरतमः । कृष्णा गवां सम्पन्नक्षीरतमा । धावन्नध्वगानां शीघ्रतमः । *पतिपदविधानाच पष्टी न समस्यत इति. वक्तव्यम् । सर्पिपो ज्ञानम् । मधुनो ज्ञानम्(६)। पूरणगुणमुहितार्थसव्ययतव्यसमानाधिकरणेन ॥११॥ पूरणगुणमुहितार्थ, सद्, अव्यय, तंत्र्य, समानाधिकरण, इत्येतैः सह पष्टी न समस्यते । अर्थशब्दः प्रत्येकमभिसम्वत्र्यते, तेन स्वरूपविधिर्न भवति । पुरणायें। छाग्राणां पत्रमः । छाग्राणां दशमः । गुण । बलाकायाः शोरल्यम् । फारस्य कार्यम् । मुहितार्थास्लुप्त्याः । फलानां मुहितः । फलानां तृष्टः । सन् । ब्राह्मणस्य कुन् । ग्राह्मणस्य कुर्वाणः । अव्यय । ग्राहाणस्य प्रत्या। ग्राह्मणस्य हत्या । तन्य ग्राह्मणस्य कर्तव्यम् । तत्र्यता सानुबन्धन समासो भवत्येव । प्राह्मणकर्त्तव्यम् । समानाधिकरण । शुकस्य माराविदस्य राक्षः पाटलिपु- अकस्य । पाणिनेः सूनसारस्य । किं च स्यात् । पूर्वनिपातस्यानियमः स्यात् । अनन्तरायां सु प्राप्तः प्रतिपिदायां "विशेषण विगेयेगा" (अ.सू. १७) इति भवत्येव समासः। पूर्व- निपातश्च तदा नियोगतो विशेषणस्यैव(७)। तेन च पूजायाम् ॥ १२ ॥ (१) प्रायः मनमो नत्तोरेत्यत: जाल्मरत पाठो माना (१) माविधिक विशिदृश्यते । तगदम् "मोतिविम्, मुक"। (५)मि "परिवरेक" इति पाठातरम । (४)". वक," या वाचिद । (५)प्रायस गुरु नानेपान मांशुक्लागोरियन्त पाठशाल। (विधिक पठ: "पदस्पकरण इति पटौति"। (.)पापा मार मनम्तरापामिन्पादित. रिशेपचरतिरगत पाटो मास्ति। ७का ·काशिका। [अ०२. । "मतिबुद्धिपूजायेंभ्यश्च" (अ०सू० ३।२।१८८) इति वक्ष्यति, तस्येदं ग्रहणम् । पूजा- ग्रहणमुपलक्षणार्थम् । तो यः पूजायां विहितस्तेन पष्ठी न समस्यते । राज्ञां मतः। राज्ञां बुद्धः । राज्ञां जितः । पूजायामिति किम् । छात्रस्य हसितं, छात्रहसितम् ॥ अधिकरणवाचिना च ॥ १३.॥ "क्तोऽधिकरणे च ध्रौव्यगतिप्रत्ययसानायेंभ्य" (अ०सू० ३।४।६) इति वक्ष्यति, तस्ये. द ग्रहणम् । अधिकरणवाचिना क्तेन पष्ठी न समस्यते । इदमेषां यातम् । इदमेषां भुक्तम् ॥ कर्मणि च ॥ १४॥ क्तेनेति निवृत्तम् । कर्मग्रहणं पष्टीविशेषणम् । कर्मणि च या पष्टी सा न समस्यते । "उभयप्रासौ कर्मणि" (अ०सू०२।३।६६) इति पष्ठ्या इदं ग्रहणम् । आश्चर्यो गवां दोहो- गोपालकेन(१) रोचते ओदनस्य भोजनं देवदत्तेन । साधु खलु पयसः पानं देवदत्तेन । वि. चित्रा सूत्रस्य कृतिः पाणिनिना॥ तृजकाभ्यां कर्तरि ॥ १५ ॥ कर्तृग्रहण पष्ठीविशेषणम् । कर्तरि या पष्ठी सा तृचाऽकेन च सह न समस्यते । भवतः गायिका । भवत आसिका। भवतोऽग्रगामिका । तृच् कर्तयेव विधीयते, तत्प्रयोगे कर्तरि पष्ठी नास्ति । तस्मात्तृग्रहणमुत्तरार्थम् । कर्तरीति किम् । इक्षुभक्षिकां मे धारयसि ॥ कर्तरि च ॥ १६ ॥ 'कर्तरि च यो तृजको ताभ्यां सह पष्ठी न समस्यते । सामांदकस्य विशेषणार्थ कर्तृप्र- हणमितरत्र व्यभिचाराभायात् । अपां स्रष्टा । पुरां भेत्ता । वज्रस्य भर्ता । ननु च कर्तशब्दों ह्ययं याजकादिपु पठ्यते(२)। सम्बन्धिशब्दस्य पतिपर्यायस्य तन ग्रहणम्(३) । अक: खल्वपि । ओदनस्य भोजकः । सक्तूनां पायकः॥ नित्यं कोडाजीविकयोः ॥ १७ ॥ नेति निवृत्त, न तृजको । नित्यं समासो विधीयते क्रीडायां जीविकायां च निर्त्य पष्ठी स- मुस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । तृफ्रीडाजीविकयोास्तीत्यक एवोदाहियते। उद्दाल- कंपुष्पभनिका ।वारणपुष्पप्रचायिका । जीविकायाम् । दन्तलेखकः । नखलेखकः । क्रीडाजीवि- कयोरिति किम् । ओदनस्य भोजकः ॥ कुगतिप्रायः ॥ १८ ॥ नित्यमिति वर्तते । कुशब्दोऽव्ययं गृह्यते, गत्यादिसाहचर्यात्, न द्रव्यवचनः । कुगतिप्रा- दयः समन शब्दान्तरेण सह नित्यं समस्यन्ते, तत्पुरपश्च समासो भवति । कुः पापाथें । कुपु- रुपः । गति । उरीकृतम् । यदूरीकरोति । प्रादयः । दुनिन्दायाम् । दुप्पुरुषः । स्वती पूजा- याम् । सुपुरुषः अतिपुरुषः । आडीपदर्थे । आपिङ्गलः। प्रायिक चैतदुपाधिवचनम्, अन्यत्रापि हि समासो दृश्यते । कोणम् । कदुष्णम् । कबोप्णम् । दुष्कृतम् । अतिस्तुतम् । आवद्धम् इति । प्रादयो गतायें द्वितीयया* | अतिक्रान्तः खवाम्, अतिखट्वः । अतिमालः । अगदयः अष्टाद्यर्थे तृतीयया । अवक्रुष्टः कोकिलया. अक्कोकिलः । पर्यादयो ग्लाना- वर्षे चतुर्थ्यो । परिग्लानोऽध्ययनाय, पर्यध्ययनः । अल कुमार्य अलंकुमारिः। *निरादयः फ्रान्ताय पञ्चम्या । निष्फ्रान्तः कौशाम्ब्याः निष्कौशाम्यिः । निर्वाराणसिः । येन सह समासो विभक्त्यलोपः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च वक्तव्यम् । याससी इव । *प्रादिप्रसङ्गे कर्मप्रवचनीयानां प्रतिपेधो वक्तव्यः ।वृक्षं प्रति विद्योतते विद्युत् । साधुदेवदत्तो मातरं प्रति (चिसाठ: "भशिषितेन गोपालकेन" इति । (२)"पाटसामर्थ्यात्समासेन भवितव्यम् । नेतदस्ति" इत्यत्राधिकम् । (३)"तु किपाशदस्य" इति चित्पाठ। - - .

·पा०२] काशिका । . । 1 . उपपदमतिङ् ॥ १६॥ नित्यमिति वर्तते । उपपदमतिडन्तं समर्थन शब्दान्तरेण सह समस्यते नित्यं, तत्पुरुपश्च ममासो भवति । कुम्भकारः । नगरकारः । अतिहिति किम् । एघानाहारको व्रजति । ननु च "सुप्" सुपा" इति वर्तते, तत्र कुतस्तिइन्तेन सह समासप्रसङ्गः । एवं तर्हि ज्ञापयति एत- योर्योगयोः मुम् सुपेति न संबध्यत इति । तेन 'गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचन प्राक् मुबुत्पत्तेः' इत्येतदुपपन्न भवति । अश्वक्रीती। धनक्रीती ॥ अमेयाव्ययेन ॥ २०॥ पूर्वेणैव समासे सिद्ध नियमायं वचनम् । अव्ययेनोपपदस्य यः समासः सोऽमैव भवति नान्येन । स्वादुंकारं भुक्ते । संपन्नंकारं भुत। लवर्णकार भुङ्क्त । अमैवेति किम् । “का- लसमयवेलासु तुमुन्" । कालो भोक्तुम्(१) । एक्कारकरणमुपपदविशेषगार्थम् । अमैव यत्तु- ल्यविधानमुपपद तस्य समासो यथा स्यात् , अमा चान्येन च यत्तुस्यविधानं तस्य मा भूत् । अग्रे भुक्त्वा । अग्रे भोजम् ॥ तृतीयाप्रभृतीन्यन्यतरस्याम् ॥ २१ ॥ अमैत्रेत्यनुवर्तते । "उपदंशस्तृतीयायाम्" (अ०सू० ३।४।४७) इत्यतः प्रभृति यान्युपप- दानि तान्यमैवाव्ययेन सहान्यरस्यां समस्यन्ते, वत्पुरुषश्च समासो भवति । उभयत्र विभा- पेयम् । यदमैव तुल्यविधानमुपपदं तस्य प्राप्ते, यथा "उपदेशस्तृतीयायाम" (अ०सू० ३।४। ४७) इति । यत्पुनरमा चान्येन च तुल्यविधानं तस्याप्रासे, यथा “अव्यये यथाभिप्रेताख्याने कृषः क्त्वाणमुलौ" (अ०सू०३।४।५९) इति । मूलकोपदंश भुक्ते। म्लकेनोपदंश भुङ्क्ते । उच्चैः कारमाचष्ट । उौः कारम् । अमेवेत्येव । “पर्याप्तिवचनेष्वलमपु” पर्याधो भोक्तुम् । प्रभु क्तुम् ॥ फ्त्वाच ॥२२॥ अमैरेति पूर्वयोगेऽनुवृत्त, तेनान्यन्न न प्राप्नोतीति वचनमारभ्यते । क्त्वाप्रत्ययेन सह' तृतीयाप्रमृतीन्युपपदानि अन्यतरस्यां समस्यन्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति । उचैः कृत्य । कृत्वा । "अव्यये यथाभिप्रेताख्याने" (अ-सू० ३।०५९) इति पत्याप्रत्ययः । समास- पक्षे ल्ययेव । तृतीयाप्रभृतीनीत्येव । अले कृत्या । खलु कृत्या ।। शेपो बहुव्रीहिः ॥ २३॥ (२) उपयुक्तादन्यः शेपः । शेपः समासो बहुबोहिसंज्ञो भवति । कश्च शेपः । यनान्यः समासो नोक्तः । वक्ष्यति "अनेकमन्यपदायें। चित्रगुः । शबलगुः । कृष्णोत्तरासरः । शेप इति किम् । उन्मत्तमाम् । लोहितगङ्गम् बहुप्रीहिप्रदेशाः, "नबहुवीही" (असू. ११११२९) इत्येवमादयः॥ अनेकमन्यपदार्थे।॥ १४ ॥ अनेक सुवन्तंमन्यपदायें वर्तमान समस्यते, बहुव्रीहिच समासो भवति । प्रथमार्थमेक वर्जयित्या सयपु विभक्त्यथेषु बहुग्रीहिर्भवति । प्रासमुदक ग्राम, प्रासोदको ग्रामः । उढरयोs नड्वान् । उपहृतपशू खः । उतौदना स्थाली। चिनगुदेवदत्तः । वीरपुरुषको ग्रामः । प्रथ- मायें नु न भवति । पृष्टं देवे गतः । अनेकग्रहण किम् । यहुनामपि यथा स्यात् । मुसुक्ष्मजटकेगेन सुलभाजिनवाससा । पुनी पर्वतराजस्य कुतो ऐतोर्विवाहिना (३) (१)मानियमधिकः पाठः-"ममयोभोक्तुम् । लाभोवतुम"। (१) तत्पुरुष इति निवृत्तमिति वाधिदायकः पाठः। चिदशा पाटो पश्यते-चापम् । सम्ममनटक्शेन सुनतानIRRIERमशिनिप्रेगरपोर्दनी न मिथ्याने । । । - ·काशिका । [अ०२ । बहुमीहिः समानाधिकरणानामिति वक्तव्यम् । व्यधिकरणानां मा भूत् । पञ्चभिर्भुक्त- मस्य । अव्ययानां च बहुबीहिर्वकव्यः । उचैर्मुसः। नोचैर्मुखः । *सप्तम्युपमानपूर्वपद- स्योत्तरपदलोपश्च वक्तव्यः । कण्ठे स्थितः कालोऽस्य, कण्ठेकालः । उरसिलोमा । उष्ट्रस्य मुखमिव मुखं यस्य स, उष्ट्रमुखः । खरमुखः । *समुदायविकारपप्ठ्याश यहुबोहिरुत्तरपद- लोपथेति वक्तव्यम् । फेशानां सध्यातः केशसधात:, फेशसधातराऽस्य केशचूहः । सुवर्णस्य विकारोऽलंकारोऽस्य सुवर्णालंकारः । प्रादिभ्यो धातुजस्योत्तरपदस्य लोपश्च वा यहुबीहिर्वक्तव्यः । प्रपतितं पर्णमस्य प्रपर्णः । प्रपतितं पलाशमस्य प्रपलाशः । नमो. ऽस्त्यर्थानां बहुमोहिर्वा चोत्तरपदलोपश्च यक्तव्यः । अविद्यमानः पुनो यस्य, अपुनः । अवि. धमानभार्यः, अभार्यः । *सुबधिकारेऽस्तिक्षीरादीनां बहुवीहिर्वक्तव्यः । अस्तिशीरा ग्राह्य- यो । अस्ल्यादयो निपाताः॥ संख्ययाऽव्ययासन्नादूराधिकसंख्याः संख्येये ॥ २५ ॥ संख्येये या संख्या वर्तते तया सहाव्ययासनादूराधिकसंख्याः समस्यन्ते, बहुमोहिश्व समासो भवति । अव्यय । उपदशाः। उपविज्ञाः आसन्नदशाः आसन्नविंशः । अदूरदशा। अदूरविंशाः । अधिकदशाः । अधिकविंशाः । संख्या । द्विवाः । निचतुराः। द्विदशा ! संख्मयेति किम् । पचं श्राह्मणाः । अग्ययासमादूराधिकसंख्या इति किम् । प्रावरणाः पय । संख्येये इति किम् । अधिका विशतिर्गवाम् ॥ दिङनामान्यन्तराले ॥ २६ ॥ दिशां नामानि दिङ्नामानि । दिद्दनामानि सयन्तानि अन्तराले याच्ये समस्यन्ते, यहु- श्रीहिश्च समासो भवति । दक्षिणस्याश्च पूर्वस्याश्च दिशोयदन्तराले दक्षिणपूर्वा दिक् । पूर्वो- तरा । उत्तरपश्चिमा । पश्चिमदक्षिणा । *सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे(१) पुवदावः । नाममहणं रूढयर्थम् । इह मा भूत् । ऐन्द्रयाच कौवयोश्च दिशोर्यदन्तरालमिति। तत्र तेनेदमिति संरूपे ॥२७॥ तति ससम्यन्तै गृह्यते । तेनेति तृतीयान्तम् । सरूपग्रहणं प्रत्येकमभिसंबद्धयते । सो ति सप्तम्यन्ते सरूपे पदे तेनेति च तृतीयान्ते इदमित्येतस्मिनय समस्येते, बहुव्रीहि समा- सो भवति । इति करणनेह विवक्षार्थी लौकिकमर्थमनुसारयति । ततो ग्रहण प्रहरण कर्तव्य- मिति युद्धं च समासार्थ इति सर्वमितिकरणालभ्यते । यत्तति निर्दिष्टे ग्रहणे चेत्तद्भवति, यत्तेनेति निर्दिष्ट प्रहरणं चेत्तद्भवति, यदिदमिति निर्दिष्टं युन्दै चेत्तद्भवति । फेशेषु केशेषु च गृहीत्या इदं युद्ध घृत्तं, केशाफेशि। कचाकचि । दण्डेश्य दण्डैश्च प्रहत्य इदं युद्ध गृत, दण्डा- दण्डि । मुशलामुशलि । “इच् कर्मव्यतिहार" (अ०सू. १।४।१२७) इति इच् समासान्तः, स चाव्ययम् । “अन्येपामपि दृश्यते" (अ०सू०६।३।१३७) इति पूर्णपदस्य दीर्घत्वम् । सरूपग्रहण किम् । हलैम मुसलैश्च प्रहृत्य इदै युद्ध प्रवृत्तम् ॥ तेन सहेति तुल्ययोगे ॥ २ ॥ सहेत्येतच्छन्दरूप तुल्ययोगे वर्तमान तेनेति तृतीयान्तेन सह समस्यते, यहुचीहि स मासो भवति । सह पुगागतः, सपुरः । सच्छानः । सकर्मकरः । तुल्पयोग इति किम् । सहव दामिः पुमार यहति गर्दभी । विधमानैरेव दाभिः पुत्रैमारे यहतीस्पर्धः । कथं सकर्मकः । सलोमकः । सपक्षक इति । नाय तुल्ययोगो गम्यते, किं तर्हि विद्यमानता। प्रायिक तुल्य. योग इति विशेषणम्, अन्यत्रापि समासो दृश्यते ।। चाथै द्वन्द्वः ॥२६॥ अनेकमिति पर्तते । अनेक सुयन्त बाथै यर्तमान समस्यते, इन्दसंशश्च समासो भवति । (१)वृत्तिमा यस्याये परदस्पेत्या कविराट ।

·.पा०२] काशिका। ७७ समुच्चयान्वाचयेतरेतरयोगसमाहाराश्चार्याः । तत्र समुच्चयान्वाययोरसामर्थ्यान्नास्ति समा- सः । इतरेतरयोगे समाहारे च समासो विधीयते । प्लक्षश्च न्यग्रोधश्च, प्लक्षन्यग्रोधौ। • धवश्व खदिरश्च पलाशश्च, धवखदिरपलाशाः । वाक्च त्वक्च वाक्त्वचम् । वाग्दृपदम् । इन्द्व- प्रदेशाः, "द्वन्द्वे च" इत्येवमादयः॥ उपसर्जनं पूर्वम् ॥३०॥ समास इति वर्तते । उपसर्जनसंज्ञकं समासे पूर्व प्रयोक्तव्यम् । पूर्ववचन परप्रयोगनि- त्यर्थम् । अनियमो हि स्यात् । द्वितीया । कष्टश्रितः। तृतीया । शकुलाखण्ड:(१)। चतुर्थी । यूपदारु । पञ्चमी । वृकभयम् । पष्टी। राजपुरुषः । सप्तमी । अक्षशौण्डः ॥ राजदन्तादिपु परम् ।। ३१ ।। पूर्वनिपाते प्राप्ते परप्रयोगाथं वचनम् । राजदन्तादिषु परमुपसर्जन प्रयोक्तव्यम् । न केव- लमुपसर्जनस्य, अन्यस्यापि यथालक्षणं विहितस्य पूर्वनिपातस्यापवादः परनिपातो विधी- यते । दन्तानां राजा, राजदन्तः । वनस्याये, अग्रेषणम् , निरातनादलुम् । राजदन्तः । अ. अषणम् । लिसवासितम् । नममृपितम् । सिक्तसंमृष्टम् । मृष्टलुचितम् । अवक्लिनपकम् । अर्पितोप्तम् । उगाढम् । पूर्वकालस्य परनिपातः । उलखलमुसलम् । तण्डुलकिण्वम् । दृप- दुपलम् । आरग्वायनयन्धकी । चित्ररथबाह्नीकम् । आवन्त्यश्मकम् । शूद्रार्यम् । स्नातक- राजानौ । विष्वक्सेनार्जुनौ । अक्षिVवम् । दारगवम् । शब्दार्थी 1 धर्मार्थो । कामार्यो । अनियमश्चान्नेप्यते । अर्थशब्दौ । अर्थधर्मी । अर्थकामौ । तत्कथे, वक्तव्यमिदम् , धर्मादि- पूमयमिति । बैंकारिकतम् । गजवाजम् । गोपालधानीपूलासम् । पूलासककरण्डम् । स्यूल- पूलासम् । उशीरबीजम् । सिञ्जास्थम् । चित्रास्वाती। भायांपती । जायापती । जम्पती । दम्पती। जायाशब्दस्य जम्भावो दम्भावश्च निपात्यते । पुत्रपती । पुत्रपशु । फेशश्मनु । श्मश्रुकेशौ । शिरोबीजम् । सपिर्मधुनी । मधुसर्पिपी। आद्यन्तौ । अन्तादी । गुणवृद्धी। गृद्धिगुणी ॥ द्वन्द्वे घि ॥ ३२॥ पूर्वमिति वर्त्तते । द्वन्द्व समासे घ्यन्तं पूर्व प्रयोकव्यम् । पटुगुप्सी । मृदुगुप्तौ। अनेकप्रा- सायकस्यं नियमः शेपे त्वनियमः । पटुमृदुशुक्लाः । पटुशुक्लमृदवः । द्वन्द्व इति किम् । विस्पष्टपटु ॥ अजाद्यदन्तम् ॥ २३ ।। द्वन्द्व इति वर्तते(२)। अजाघदन्त शब्दरूप द्वन्दे समासे पूर्व प्रयोक्तव्यम् । उष्ट्रखरम् । उष्ट्र शशकम् । *बहुप्वनियमः । अश्वरयेन्द्राः। इन्द्ररथाश्वाः । द्वन्द्वे घ्यजापदन्त विप्र- तिपेधेन । इन्द्राग्नी । इन्द्रवायू । तपरकरणे किम् । अश्ववृपो पास इति वा ।। अल्पाचूतरम् ॥ ३४॥ द्वन्द्व इति वर्तते, अस्पान्तर शब्दरूप द्वन्दे समासे पूर्व प्रयोक्तव्यम् । प्लक्षश्चन्यग्रोधश्च प्लक्षन्यग्रोधी। धवसदिरपलामाः । यहुप्यनियमः । शहदुन्दुभिवीणाः । धोणाराहदुन्दुभयः। ऋतुनक्षत्राणामानुपूज्येण समानाक्षराणां पूर्वनिपातो वक्तव्यः । हेमन्तशिशिरवमन्ताः । पितास्याती। पृत्तिकारोहिण्यो। समानाक्षराणामिति किम् । श्रीमवसन्ती । *लस्वर पूर्व निपततीति वक्तव्यम् । कुशकाराम् । शरसादम् । अभ्यहित च पूर्व निपततीति वक्त- व्यम् । मातापितरों । श्रद्धामधे । दीक्षातपमी यांनामानुपूठयण पूर्वनिपातः साक्षण- . (१) चिदक्षिकमा इस्पते । सदम्-"कारणा" इति । (१)"पूर्णमनिष" इति चित्पाठधिकम् ।

·७३ काशिका । [अ०२ । । *बहुबोहिः समानाधिकरणानामिति वक्तव्यम् । व्यधिकरणानां मा भूत् । पञ्चभिर्मुक्त- मस्य । *अव्ययानां च बहुव्रीहिर्वक्तव्यः । उचैर्मुखः । नोर्मुखः। *सप्तम्युपमानपूर्वपद- स्योत्तरपदलोपश्च वक्तव्यः । काठे स्थितः कालोऽस्य, कण्टेकालः । उरसिलोमा । उष्ट्रस्य मुखमिव मुखं यस्य स, उष्ट्रमुखः । सरमुखः । *समुदायविकारपप्ठयाश्च बहुप्रीहिरुत्तरपद- लोपश्चेति वक्तव्यम् । केशानां सड्यातः केशसङ्घातः, केशसघातश्चहास्य केशवूडः । सुवर्णस्य विकारोऽलंकारोऽस्य सुवर्णालंकारः । *प्रादिभ्यो धातुजस्योत्तरपदस्य लोपश्च वा बहुव्रीहिर्वक्तव्यः । प्रपतितं पर्णमस्य प्रपर्णः । प्रपतितं पलाशमस्य प्रपलाशः । *नमो- ऽस्त्यर्थानां बहुव्रीहिर्वा बोत्तरपदलोपश्च वक्तव्यः । अविद्यमानः पुत्रो यस्य, अपुत्रः । अवि- धमानभायः, अभार्यः । *सुअधिकारऽस्तिक्षीरादीनां बहुप्रीहिर्वक्तव्यः । अस्तिक्षीरा ब्राह्म- णी । अस्त्यादयो निपाताः॥ संख्ययाऽव्ययासलादूराधिकसंख्याः संख्येये ॥ २५ ॥ संख्येये या संख्या वर्तते तया सहाव्ययासनादूराधिकसंख्याः समस्यन्ते, बहुमोहिश्च समासो भवति । अव्यय । उपदशाः । उपविशाः । आसन्नदशाः आसन्नविंशाः। अदूरदशाः। 'अदूरविंशाः । अधिकदशाः । अधिकविंशाः । संख्या । द्विनाः । त्रिचतुराः। द्विदशाः । संल्पयेति किम् । पचं ब्राह्मणाः । अन्ययासन्नादूराधिकसंख्या इति किम् । प्राह्मणाः पञ्च । संख्येथे इति किम् । अधिका विंशतिर्गवाम् ॥ दिड्नामाभ्यन्तराले ॥ २६ ॥ दिशां नामानि दिङ्नामानि । दिङ्नामानि सुबन्तानि अन्तराले वाच्ये समस्यन्ते, बहु- मीहिश्व समासो भवति । दक्षिणस्याश्च पूर्वस्याश्च दिशोर्यदन्तरालं दक्षिणपूर्वा दिकं । पूर्वो- तरा । उत्तरपश्चिमा । पश्चिमदक्षिणा । सर्वनाम्नो वृत्तिमाने(१) (वद्भावः । नामप्रहणं रूढयर्थम् । इह मा भूत् । ऐन्द्रयाच कौरेयाश्च दिशार्यदन्तरालमिति ॥ तत्र तेनेदमिति संरूपे ॥२७॥ तत्रेति सप्तम्यन्तं गृह्यते । तेनेति तृतीयान्तम् । सरूपग्रहण प्रत्येकमभिसंबद्धयते । तत्रे- ति सम्यन्ते सरूपे पदे तेनेति चं तृतीयान्ते इदमित्येतस्मिनथै समस्येते, बहुमीहिच समा- सो भवति । इति करणश्चैह विवक्षार्थी लौकिकमर्थमनुसारयति । ततो ग्रहणं प्रहरण: कर्तव्य- मिति युद्धं च समासार्थ इति सर्वमितिकरणालभ्यते । यत्तत्रेति निर्दिष्ट ग्रहण चेत्तयति, यत्तेनेति निर्दिष्ट प्रहरणे चेत्तद्भवति, यदिदमिति निर्दिष्टं युद्धं चेत्तद्यति । केशेषु केशेषु च गृहीत्वा इदं युद्ध वृत्तं, फैशाफेशि। कयाफचि । दण्डैश्च दण्डेश्च प्रहत्य इदं युद्ध वृत्ते, दण्डा- दण्डि मुदालामुशलि । “इच् कर्मन्यतिहार" (अमू० ११४४१२७) इति इच् समासान्तः, स चाव्ययम् । “अन्येषामपि दृश्यते" (अ०सू०६।३।१३७) इति पूर्वपदस्य दीर्घत्वम् । सरूपग्रहणं किम् । हलैश्च मुसलैश्च प्रहृत्य इदै युद्ध प्रवृत्तम् ॥ तेन सहेति तुल्ययोगे ॥ २८ ॥ सहेत्येतच्छन्दप तुल्ययोगे धर्तमान तेनेति तृतीयान्तेन सह समस्यते, बहुबोहिव. स. मासो भवति । सह पुत्रेणागतः, सपुत्रः। सच्छामः । सकर्मफरः । तुल्पयोग इति किम् । सहव दशभिः पुनार वहति गर्दभी । विद्यमानेरेय दशभिः पुनार वहतीत्यर्थः । कथं सकर्मकः । सलोमः । सपशक इति । नत्र तुल्ययोगो गम्यते, किं तर्हि विद्यमानता। प्रायिक तुल्य- योग इति विशेषणम्, अन्यत्रापि समासो दृश्यते ॥ चार्थ इन्द्रः ।। २६ ॥ अनेकमिति वर्तते । अनेक मुषन्त पार्थे वर्तमान समन्यते, द्वन्दसंवरच समासो भवति । 1) वृमिमात्र स्पस्या पूर्वपदस्यत्यपि कचित्याठ । । + ·पा०२] काशिका ७७ . । - - समुच्चयान्वाचयेतरेतरयोगसमाहाराश्चार्थाः । तन्न समुच्चयान्वाचययोरसामानास्ति समा- सः। इतरेतरयोगे समाहारे च समासो विधीयते । प्लक्षश्च न्यग्रोधश्च, प्लक्षन्यग्रोधौ । धवश्व खदिरश्च पलाशच, धवखदिरपलाशाः । वाक्च त्वक्च वाक्त्वचम् । वाग्दृपदम् । इन्द्व- प्रदेशाः, "द्वन्द्वे च" इत्येवमादयः॥ उपसर्जनं पूर्वम् ।। ३० ॥ समास इति वर्त्तते । उपसर्जनसंज्ञकं समासे पूर्व प्रयोक्तव्यम् । पूर्ववचनं परप्रयोगनिवृ- त्यर्थम् । अनियमो हि स्यात् । द्वितीया । कष्टश्रितः। तृतीया। शकुलाखण्डः(१)। चतुर्थी । यूपदार । पश्चमी । वृकभयम् । पष्टी । राजपुरुपः । सप्तमी । अक्षशौण्डः।। राजदन्तादिपु परम् ॥ ३१ ।। पूर्वनिपाते प्राप्ते परप्रयोगार्थ वचनम् । राजदन्तादिषु परमुपसर्जन प्रयोक्तव्यम् । न केव- लमुपसर्जनस्य, अन्यस्यापि यथालक्षणं विहितस्य पूर्वनिपातस्यापवादः परनिपातो विधी- यते । दन्तानां राजा, राजदन्तः । वनस्याग्रे, अप्रेयणम् , निपातनादलुक । राजदन्तः । अ- अवणम् । लिप्तवासितम् । नममृपितम् । सिक्कसंमृष्टम् । मृष्टलुचितम् । अवक्लिन्नपकम् । अर्पितोप्तम् । उप्तगाढम् । पूर्वकालस्य परनिपातः । उलखलमुसलम् । तण्डलकिण्वम् । दृप- दुपलम् । आरग्वायनबन्धकी । चित्ररंथबाहीकम् । आवन्त्यश्मकम् । शूदार्यम् । स्नातक- राजानौ । विष्वक्सेनार्जुनौ । अक्षिध्रुवम् । दारगवम् । शब्दार्थो । धर्मार्थो । कामार्यो । अनियमश्चान्नेप्यते । अर्थशब्दौ । अर्थधर्मों । अर्थकामौ । तत्कथे, वक्तव्यमिदम् , धर्मादि- 'पूमयमिति । वैकारिकतम् । गजवाजम् । गोपालधानीपूलासम् । पूलासककरण्डम् । स्यूल- पूलासम् । उशीरवीजम् । सिञ्जास्थम् । चित्रास्वाती । भार्यापती । जायापती । जम्पती। दम्पती। जायाशब्दस्य जम्भावो दम्भावश्च निपात्यते । पुत्रपती । पुत्रपशु । फेशश्मश्रु । मश्रुकेशौ । शिरोवीजम् । सर्पिर्मधुनी । मधुसर्पिपी । आयन्तौ । अन्तादी । गुणवृद्धी। वृद्धिगुणो॥ द्वन्द्वे घि ॥ ३२॥ पूर्वमिति वर्तते । द्वन्द्व समासे घ्यन्तं पूर्व प्रयोक्तव्यम् । पटुगुसौ । मृदुगुप्तौ। अनेकग्रा- सायकस्य नियमः शेपे त्वनियमः । पटुमृदुशुक्लाः । पटुशुक्लमृदवः । द्वन्द्व इति किम् । विस्पष्टपटु ॥ अजाद्यदन्तम् ॥ २३ ॥ इन्द्र इति पते(२)। अजायदन्त शब्दरूप द्वन्द्वे समासे पूर्व प्रयोक्तव्यम् । उष्ट्रखरम् । उष्ट्रशशकम् । *बहुवनियमः । अश्वरभेन्द्राः । इन्द्ररथाश्वाः । द्वन्द्व घ्यजायदन्त विप्र- तिपधेन । इन्द्राप्ती । इन्द्रवायू । तपरकरण किम् । अश्ववृपो पारे इति वा ॥ अल्पाच्तरम् ॥ ३४॥ द्वन्द्व इति वर्तते, अल्पान्तरं शब्दरूप द्वन्द्व समासे पूर्व प्रयोक्तव्यम् । प्लशश्चन्यग्रोधश्च प्लक्षन्यपोधौ। धवखदिरपलाशाः । यहुप्वनियमः । शहदुन्दुभिवीणाः । वीणाशहदुन्दुमयः। *मनुनक्षत्राणामानुपूज्येण समानाक्षराणां पूर्वनिपातो वक्तव्यः । हेमन्तशिशिरवसन्ताः । चिन्नास्याती । कृत्तिकारोहिण्यो। समानाक्षराणामिति किम् । ग्रीष्मवयन्तो । सम्वक्षर पूर्व निपततीति वक्तव्यम् । कुशकाशम् । शरसादम् । *सभ्यहितं च पूर्व निपततीति व व्यम् । मातापितरौ । श्रद्धामेधे । दीक्षातपमोविणांनामानुपूण पूर्वनिगतः । माझग- . - (१) चिदक्षिकमा दरपते । तदम्-" किणा" इति । (U“पूर्णमिति च" इति कचित्याधिकम् ।

·७८ काशिका । [. अ०२ । - क्षत्रियविशूद्राः । समानाक्षराणामित्यत्र नास्ति । मातुश्च ज्यायसः पूर्वनिपातो वकव्यः । युधिष्टिरार्जुनौ । संख्याया अल्पीयस्याः पूर्वनिपातो वक्तव्यः । द्विवाः । त्रिचतुराः । न- पतिशतम् ॥ सप्तमीविशेषणे बहुव्रीहौ ॥ ३५ ॥ सर्वोपसर्जनत्वादहुचीहेरनियमे प्राप्ते नियमार्थ वचनम् । सप्तम्यन्त विशेषणं च बहुव्रीहि- समासे पूर्व प्रयोक्तव्यम् । कण्टेकालः । उरसिलोमा । विशेषणम् । चित्रगुः । शबलगुः । *स- बनामसंख्ययोरपसंख्यानम् । सर्वश्यतः । सर्वकृष्णः। द्विशुक्ल: । द्विकृष्णः । अनयोरेव मिथः संप्रधारणायां परत्वात्सल्यायाः पूर्वनिपातः। द्वयन्यः । त्र्यन्यः । श्वा प्रियस्य पूर्वनिपातः । गुडप्रियः । प्रियगुडः । *सप्तम्याः पूर्वनिपाते प्राप्ते गड्वादिभ्यः सप्तम्यन्तं परम् । गडक- ण्ठः । गहुशिराः । कथं, पहेगडः । प्राप्तस्य चायाधा व्याख्येया॥ -निष्ठा ॥ ३६ ॥ (१)निष्टान्तं च यहुग्रीहिसमासे पूर्व प्रयोक्त । कृतकटः । मिक्षितमिक्षिः । अवमु- तोपानमः । आहूतम्ब्रह्मण्यः । ननु च विशेषणमेवात्र निष्टा, नैप नियमो, विशेषणविशेष्य- 'भावस्य विवक्षानिबन्धनत्वात् । कटे पृतमनेनेति वा विग्रहीतव्यम् । अनिष्ठायाः पूर्वनिपाते जातिकारमुखादिभ्यः परयचनम् । शाजाधी। पलाण्डभक्षिती। मासजातः । संवत्सर- जातः । सुखजातः । दुःखजातः । कथं कृतकटः, भुक्तौदनः । प्राप्तस्य चावाधा व्याख्येया। *प्रहणायेभ्यश्च परे निष्टासप्तम्या भवत इति वक्तव्यम् । अस्युद्यतः । दण्डपाणिः । कथमुद्य. तगदः । उद्यतासिः । प्रामस्य चाबाधा व्याख्येया॥ चाऽऽहितान्यादिपु ३७ ॥ निष्टेति पूर्वनिपात प्रासे विकल्प उच्यते आहितोग्न्यादिषु निष्टान्त पूर्व या प्रयोज्यम् । सरन्यादित । आहितामिः । जातपुनः । पुत्रजातः । जातदन्तः । जातरमनुः । तैलपीतः । मृतपीतः । ऊदमार्यः गताः । आकृतिगणवायम् । तेन गडकण्टप्रभृतय इहेच द्रष्टन्याः ॥ कडारा: फर्मधारये ॥३८॥ गुणादानां विशेषणत्वात्पूर्वनिपाते प्राप्त विकल्प उच्यते । कटारादयः शम्दाः कर्मधा- रय समासे या पूर्व प्रयोक्तव्याः। कटारजैमिनिः । जैमिनिकतारः । कडार । गाल । काण । स फुण्ठ । सर । सलति । गौर । वृद्ध । भिक्षुक । पिङ्गल । तनु । पटर। कर्मधारय इति किम् । कडारपुरपो मामः ।। इति श्रीजयादित्यविरचिसायां काशिकायर्या वृत्ती द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ ॥२॥ - अथ द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। अनमिहिने ॥१॥ अनभिहित इत्पधिकारोऽयं पेदिनन्यः । पनि उन्मनु मिन्यामोऽनभिहित इस्ये सदिनन्यम् । अनभिदिने भनुने भनिर्दिष्टे फमांदी रिमधिर्भवति । फेनानमिहिने, सिर- पृस्लिममाः, परिमापानम् । यायनि "कम्मंगि द्वितीया कट करोनि । माम गति नमिदिन इति निम् । निर । प्रियते कटः । एत् । एनः कटः । गनिन । मस्यः । शतिकः । समारः ! मागमुत्य । प्राम, प्राप्तादो मामः । परिमग्यान रिम् । फट करोति भीमा- दार दांनीपम् । यहा पापयनमिग्रमादिना मैप्यापाप्पन मिनांगागुरदिया, तत्र (MRENE-Hath ·-- का पा०३] काशिका । विशेषणार्थमिदमारभ्यते, अनभिहितकांद्याश्रयेप्येकत्वादिषु द्वितीयादयो वैदितन्या इति । *कर्मणि द्वितीया ॥२॥ द्वितीयादयः शब्दाः पूर्वाचार्यः सुपा त्रिकेपु स्मर्यन्ते, तैरेवात्र व्यवहारः । कर्मणि कारके या संख्या तत्र द्वितीया विभक्तिर्भवति । कट करोति । ग्रामं गच्छति । *उभसर्वततोः कार्या धिगुपर्यादिषु त्रिपुं। द्वितीयाऽग्रंडितान्तेषु ततोऽन्यत्रापि दृश्यते ॥ उभयतो ग्रामम् । सर्वतो ग्रामम् । धिग्देवदत्तम् । उपर्युपरि मामम् । अध्यधि प्रामम् । अधोऽधो ग्रामम् । *अभित परितःसमयानिकपाहामतियोगेषु च दृश्यते । अभितो ग्रामम् । परितो ग्रामम् । समया ग्रामम् । निकपा ग्रामम् । हा देवदत्तम् । बुभुक्षितं न प्रति भा. ति किचित् ॥ तृतीया च होश्छन्दसि ॥ ३॥ कर्मणीति वर्तते । द्वितीयायां प्राप्तायां तृतीया विधीयते, चशब्दात्सा च भवति । छन्दसि विपये जुहोतेः कर्मणि कारके तृतीया विभक्तिर्भवति द्वितीया च । यवाग्वाऽग्निहोत्रं जुहोति । यवागूमग्निहोनं जुहोति । छन्दसीति किम् । यवागूमग्निहोत्रं जुहोति ॥ अन्तरान्तरेण युक्त ॥ ४॥ द्वितीया स्वयंते, न तृतीया । अन्तराऽन्तरेणशब्दौ निपाती साहचर्याद् गृह्यते । आभ्यां योग द्वितीया विभक्तिर्भयति । पष्टरपवादो योगः । तत्रान्तराशब्दो मध्यमाथेयप्रधानमा- चप्टे । अन्तरेणशब्दस्तु तच विनाथं च । अन्तरा त्वां च मां च कमण्डलुः । अन्तरेण त्वां च मां च कमण्डलुः(१) । अन्तरेण पुरुपकार न किंचिल्लभ्यते ।युक्तग्रहणं किम् । अन्तरा तक्ष- शिलां च पाटलिपुत्र समस्य प्राकारः। कालाध्यनोरत्यन्तसंयोगे ॥५॥ कालशब्देभ्योऽध्वशब्देभ्यश्च द्वितीया विभक्तिर्भवति अत्यन्तसंयोगे (२)गम्यमाने । क्रियागुणद्रव्यैः साकल्येन कालाध्वनोः संवन्धोऽत्यन्तसंयोग । मासमधीते । संवत्सरमधी- ते । मास कल्याणी । संवत्सरं कल्याणी । मासं गुडधानाः । संवत्सरं गुडधानाः । अध्यन: सल्वपि । कोशमधीते । योजनमधीते । कोशं कुटिला नदी। योजनं कुरित ग्रोश पर्वतः । योजन पर्वतः । अत्यन्तसंयोग इति किम् । मासस्य द्विरधीते । क्रोशस्य. कदेशे पर्वतः ॥ अपरगें तृतीया ॥६॥ "कालाध्वनोरत्यन्तसंयोग" (अ.सू. २।३।६) इति वर्तते । अपवर्गः फलप्राप्ती सत्यां क्रियापरिसमातिः। अपवर्गे गम्यमाने कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे तृतीया विमक्तिर्भवति । मासेनानुवाकोऽधीतः। संवत्सरेणानुवाकोऽधीतः । अध्वनः । क्रोगेनानुवाकोऽधीतः । योज- नेनानुवाकोऽधीतः । अपवर्ग इति किम् । कोशमधीतोऽनुवाकः । मासमधीतः । कर्तृव्याय- तो फलसिद्धरभावात् तृतीया न भवति । मासमधीतोऽनुशको न चानेन गृहीतः ॥ सप्तमीपञ्चम्यो कारकमध्ये ॥ ७ ॥ कालाध्वनोरिति वर्तते । कास्कयोर्मध्ये यो कालाध्वानी ताभ्यां सप्तमीपञ्चम्यो विभी भवतः । अद्य भुक्त्वा देवदत्तो व्यहे व्यहारमा भोका । यह त्र्यहादोका । कर्तगतयो- मध्ये पालः । इहस्योऽयमिप्यासः गोरो लक्ष्यं विद्धनि । क्रोशाल्लख्य विद्वति । कर्मक- (१) कचिदक्षिक दायते-"तपममध्ये कमाउरित्यति । (२)कृषियं पाटोधक घापनदोग्य योग" पाते। . - ·काशिका, ८० । [अ०.२ मणोः कारकयोः कर्मापादानयोःकर्माधिकरणयोर्वा मध्ये क्रोशः । संख्यातानुदेशो न भवत्य- स्वरितत्वात् ॥ कर्मप्रवचनीययुक्त द्वितीया ॥ ८ ॥ कर्मप्रवचनीयैर्युके द्वितीया विभक्तिर्भवति । अनुर्लक्षणे।, शाकल्यल्य, संहितामनुप्राध- पत् । आगस्त्यमन्यसिञ्चत् प्रजाः ॥ यस्मादधिकं यस्य चेश्वरवचनं तत्र सप्तमी॥8॥ कर्मप्रवचनीययुक्त इति वर्तते । यस्मादधिकं यस्य चेश्वरवचनं कर्मप्रवचनीयैर्युक्त तत्र मसमी विभक्तिर्भवति । उपखाय्यो द्रोणः । उपनिप्के कापणम् । यस्य चेश्वरवचन मिति स्वस्वामिनोईयोरपि पर्यायेण सप्तमी विभक्तिर्भवति । अधिब्रह्मदत्ते पञ्चालाः, अधि पञ्चालेषु प्रादत्त इति । द्वितीयापवादो योगः॥ पञ्चम्यपाङ्परिभिः ॥ १० ॥ अप आए। परि इत्येनेः कर्मप्रवचनीयैोंगे पञ्चमी विभक्तिर्भवति । अप विगते- भ्यो पृष्टो देवः । आ पाटलिपुत्वाद् वृष्टो देवः । परिपरि निगतेभ्यो वृष्टो देवः । अपेन साह- र्यात्परेर्वर्जनार्यस्य ग्रहणम् । तेनेह न भवति । वृक्ष परि विद्योतते विद्युत् ॥ प्रतिनिधिप्रतिदाने च यस्मात् ॥ ११ ॥ मुख्यसदृशः प्रतिनिधिः । दत्तस्य प्रतिनियांतनं प्रतिदानम् । यस्मात्प्रतिनिधिर्यतश्च प्रतिदान तय कर्मप्रवचनीययुक्त पञ्चमी विभक्तिभवति अभिमन्युरर्जुनतः प्रति । प्रद्युम्नो वा. सुदेवतः प्रति । मापानस्मै विलेभ्यः प्रतियच्छति । ननु च प्रतिनिधिप्रतिदाने कर्मप्रव- चनीययुक्त न तु यतः प्रतिनिधिप्रतिदाने । मैप दोपः। संयन्धसंबन्धासस्थापि यो- गोऽस्त्येव ॥ गत्यर्थकर्मणि द्वितीयाचतुर्थी चेष्टायामनध्यानि ॥ १२ ॥ गत्पांनां धातूनां चेष्टाक्रियाणां परिस्पन्दक्रियाणां कर्मणि फारऽध्वजिते द्वितीया- चतुयी भवतः। ग्राम गच्छति । ग्रामाय गच्छति । ग्राम मजति । ग्रामाय प्रजति । गत्य- पण पिम् । ओदन पचति । कर्मगीति किम् । अधेन मजति । चेष्टायामिति किम् । म- नसा पाटिलिपुत्र गच्छति । अनध्यनीति किम् । अध्यान गच्छति।अध्यन्यपदणम् । पन्या- + गच्छति । मार्ग गच्छति । आस्थितप्रतिपेपरचार्य विज्ञेयः । आस्थितः संप्रासः, अग. प्रान्त उच्यते । यन उत्पयन पन्थान गच्छति, ता भवितव्यमेव चतुभ्यो ।पये गच्छतीति । द्वितीयापदणं किम् । न धनुध्येय विकरप्येत । अपवादविरपेऽपि यथा स्यात् । ग्राम गन्ता । प्रामाय गन्ता । कृयोगलक्षणा पटी न भवति ॥ चतुर्गी संप्रदाने ॥ १३॥ मंदाने कारके पी विभक्तिभवति । उपाध्यायाप गां ददाति । माणकाय मिक्षां पदाति । देवदलाप रोपौ । पुष्पम्यः सहपनि । इत्यादि। धनुविधाने सादय उपर्म- त्यानम् । पाप दार । पुण्याप हिरण्यम् । रन्धनाय स्याली । अपहननायोलूसटम् । पदपिर्मपथमाने पधी पकया। मयाय करपते पाए । उपाराप फलपने पवागः । पदपात्यनिर्देशः । प्राय संपते परागः । प्राय जायते पवागः ॥ उत्पासेन भाप्यमाने धनुर्थी पाण्या- पाताप फपिया पिदारपापाविलोहिनी। पांता पर्याय दिशेपा दुर्मिनाप सिगा भात् ॥ हितपणे भनुपी याया। गोम्पो हितम् । भरोपनि हितम् ॥ पियार्पोपपदस्य घ फर्मणि स्थानिनः ॥ १४ ॥ - ।

·। पा०३] काशिका । ८१ क्रिया क्रियार्था उपपई यस्य सोऽयं कियार्थोपपदः । “तुमुन् ण्वुलौ क्रियायां क्रियाांयाम्" 'अ०सू० ३।३।१०) इत्येष विषयो लक्ष्यते । क्रियार्थीपपदस्य च स्थानिनोऽप्रयुज्यमानस्य धातोः कर्मणि कारके चतुर्थी विभक्तिर्भवति । द्वितीयापवादोऽयं योगः । एधेभ्यो ब्रजति । पुष्पेभ्यो प्रजाति । क्रियार्थोपपदस्येति किम् । प्रविश पिण्डीम् । प्रविश तर्पणम् । भक्षि- रत्र स्थानी, न तु क्रियार्थोपपदः । कर्मणीति किम् । एधेभ्यो ब्रजति शकटेन । स्थानिन इति किम् । एधानाहतुं नजति ॥ तुमर्थाय भाववचनात् ॥ १५ ॥ तुमुना समानार्थस्तुमर्थः । तुमर्थभाववचनप्रत्ययान्तात् प्रातिपदिकाचतुर्थी विभ- तिर्मवति । "भाववचनाश्च" इति वक्ष्यति, तस्येदं ग्रहणम् । पाकाय व्रजति । त्यागाय बजति । भूतये व्रजति । संपत्तये व्रजति । तुमर्यादिति किम् । पाकः, त्यागः, रागः। भाव- वचनादिति किम् । कारको व्रजति ॥ नमःस्वस्तिस्वाहास्वधाऽ लंबपडयोगाच ॥ १६ ॥ नमः स्वस्ति स्वाहा स्वधाऽलं वपट् इत्येनयोंगे चतुर्थी विभक्तिर्भवति । नमो देवेभ्यः । स्वस्ति प्रजाभ्यः स्वाहाऽनये । स्वधा पितृभ्यः । अलं मल्लो मल्लाय ।। अलमिति पर्या- प्त्यर्थग्रहणम् । प्रभुमल्लो मल्लाय । शक्तो मल्लो मल्लाय। वपडानये । वपडिन्द्राय । चकारः पुनरस्यैव समुच्चयार्थः । तेनाशोर्विवक्षायामपि पष्ठीं बाधित्वा चतुथ्येव भवति । स्व- स्ति गोभ्यो भूयात् । स्वस्ति ब्राह्मणेभ्यः॥ मन्यकर्मण्यनादरे विभाषाऽप्राणिपु ॥ १७ ॥ मन्यतेः कर्मणि, मन्यकर्मणि । मन्यकर्मणि प्राणिवर्जिते विभापा चतुर्थी विभक्तिर्भवति अनादरे गम्यमाने । अनादरस्तिरस्कारः । न त्वा तृणं मन्ये, न त्वा तृणाय मन्ये । न त्वा वुमं मन्ये । न त्वा बुसाय मन्ये । मन्यतिग्रहणं किम् । न त्वा तृणं चिन्तयामि । विकरणनिर्देशः किमयः । न त्या तृणं मन्चे । अनादर इति किम्- अश्मान दृपदं मन्ये मन्ये काष्ठमुखलम् । अन्धायास्त सुनं मन्ये यस्य माता न पश्यति ॥ अप्राणिप्विति किम् । न त्वा शृगालं मन्ये ॥ *यदेतदप्राणिप्विति तदनावादिग्विति वक्तव्यम् । व्यवस्थितविभापा च ज्ञेया। न त्या नावं मन्ये । नावमुत्तीर्ण न नान्यम् । न त्वान्ने मन्ये । यावदनं भुक्तं श्राद्धम् । प्राणिपु तूमयम् । न त्या का मन्ये । न त्वा शृगा- लं मन्ये । इह चतुर्थी द्वितीया च भवतः । न त्वा श्वानं मन्ये । न त्वा शुने मन्ये । युष्म- दः करमान्न भवति चतुर्थी, एतदपि हि मन्यतेः कर्म । व्यवस्थितविभाषाविज्ञानादेव न भवति। कर्तृकरणयोस्तृतीया ॥१॥ 'कर्तरि करणे च कारके सृतीया विमक्तिर्भवति । देवदत्तेन कृतम् । यज्ञदसेन भुक्तम् । करणे। दाण लुनाति । परशुना छिनति ॥ नृतीयाविधाने प्रत्यादीनामुपसंख्यानम् * । प्रकृत्या- ऽभिरूपः । प्रकृत्या दर्शनीयः। प्रायेण यातिकः । प्रायेण वैयाकरणः । गाग्र्योऽस्मि गोत्रेण । समेन धावति । विपमेण धावति । द्विद्रोणेन धान्यं फ्रीणाति । परकन पशून् फ्रांगाति । सहस्रेण पगून मीणाति ॥ सहयुक्तोऽप्रधाने ॥ १६॥ सहायन युक्तंऽप्रधाने तृतीया विभक्तिर्भवति । इत्येण सहागतः पिना। पुन्ग्रेण सह गोमान् । पितुरन क्रियादिमयन्धः मादेनोच्यते, पुत्त्रम्य तु प्रतीयमान इति तस्याप्राधा- न्यम् । मदायन प योगे विधानास्पर्यायप्रयोगपि भवति। मामिति । विनापि ।

·काशिका । [१०२. सहशब्देन भवति । “वृद्धो यूना” (अ०सू० १।२।६९) इति निदर्शनात् । अप्रधान इति किम् । शिष्येण सहोपाध्यायस्य गौः॥ येनाधिकारः ॥ २०॥ अङ्गशब्दोऽत्राङ्गासमुदाये शरीरे वर्तते, येनेति च तवयवो हेतुत्वेन निर्दिश्यते । येनान विकृतेनागिनो विकारो लक्ष्यने ततस्तृतीया विभक्तिर्भवति । अक्षया काणः । पादेन खनः। पाणिना कुण्ठः । (१)अवयवधर्मण समुदायो व्यपदिश्यते । अङ्गविकार इति किम् । अक्षि काणमस्य॥ इत्थंभूतलक्षणे ॥ २१॥ कंचित्प्रकार प्राध इत्थंभूतस्तस्य लक्षामित्थंभूतलक्षणं, ततस्तृतीया विभक्तिर्भवति । अपि भवान् कमण्डलुना छात्रमदाक्षीत् । छानेणोपाध्यायम् । शिप्यया परिवाजकम् । इह न भवति कमण्डलुपाणिश्यान इति । लक्षणस्य समासेऽन्तर्भूतत्वात् । इत्थंभूत इति किम् । वृक्षं प्रति विद्योतनम्(२)॥ संशोऽन्यतरस्यां कर्मणि ॥ २२॥ संपूर्वस्य जानातेः कर्मणि कारके द्वितीयायां प्राप्तायामन्यतरस्यां तृतीया विभक्तिर्भ- वति । पिना मंजानीते । पितरं संजानीते । मात्रा संजानीते । मातरं संजानीते(३) ॥ - हेतौ ॥ २३ ॥ फलसाधनयोग्यः पदार्थो लोके हेनुरुच्यते । तद्वाचिनस्तृतीया विभक्तिर्भवति । धनेन कुलम् । कन्यया शोकः । विधया यशः॥ अफर्तयणे पञ्चमी ॥ २४ ॥ हेताविति घर्त्तते । कवर्जिन यहणं हेतुस्ततः पञ्चमी विभक्तिर्भवति(४) । तृतीयापवादो योगः । माताद् यद्धः । सहस्राद् यदः । अकर्तरीति किम् । शतेन वन्धितः । शतमृर्ण च भव- ति, प्रयोजकत्याच कर्तृसंज्ञम् ॥ विभापा गुणेऽरित्रयाम् ॥ २५ ॥ देताविति वर्तते । गुणे हेतावनीलिङ्गे विभापा परमी विभक्तिभवति । जाड्याद् यद्धः । जाध्येन यदः । पाण्डित्याद् मुक्तः । पाण्डित्येन मुक्तः । गुणमहर्ग किम् । धनेन कुलम् । अ. सियामिति किम् , युदया मुक्तः । प्रज्ञया मुक्तः॥ पष्ठी हेतुप्रयोगे ॥ २६॥ देतोः प्रयोगो हेतुप्रयोगः । हेतुशब्दस्य प्रयोगे हेतो धोत्ये पष्ठी विभक्तिर्भवति । अनस्य देतोर्यसति ॥ सर्वनाम्नस्तृतीया च ॥ २७ ॥ सर्वनाम्नी हेतुपन्दप्रयोगे देतो धोत्ये नृतीया विभक्तिर्मयति पष्टी च । पूर्व पष्टयामेय प्राप्तायामिदमुच्यते । कस्य हेतोसति । फैन हेतुना यसति । यस्य हेतोर्षसति । येन हेतुना घसति । निमित्तकारणहेतुपु मामां प्रायदर्शनम् । कि निर्सि यापनि । केन निमित्तेन पसति । कम्मै निमित्ताय यमति । पम्मानिमित्तानमति । (गिरितिपाठः काचिद। (4मत-पारिता रिपोतनामिपातः पाठः प्रायो वायो। (पिपिका पाप-माफिम्, मातर मानानि । न जानाति । कर्मनीति मि. वजात पिनाति (.)कदम "तृतीपादोऽयं पंग" इति ।

·- - पा०३] - काशिका । ८३ कस्य निमित्तस्य वसति । कस्मिन्निमित्ते वसति । एवं कारणहेत्वोरप्युदाहार्यम् । अर्थग्रहणं चैतत् । पर्यायोपादानं तु स्वरूपविधिर्मा विज्ञायोति । तेनेहापि भवति । किं प्रयो. अनेन वसति । कस्मै प्रयोजनाय वसति । कस्मात्प्रयोजनाद् वसति । कस्य प्रयोजनस्य वस- ति । कस्मिन् प्रयोजने वसति ।। अपादाने पञ्चमी ॥ २८॥ अपादाने कारके पञ्चमी विभक्तिर्भवति । ग्रामादागच्छति । पर्वतादवरोहति । वृकेभ्यो बिभेति । अध्ययनात्पराजयते । पञ्चमीविधाने ल्यब्लोपे कर्मण्युपसंख्यानम् । प्रासाद- मारुह्य प्रेक्षते, प्रासादात्प्रेक्षते । *अधिकरणे चौपसंख्यानम् । आसने उपविश्य प्रेक्षते, आ- सनात्प्रेक्षते, शयनात् प्रेक्षते । प्रश्नाख्यानयोश्च पञ्चमी वक्तव्या । कुतो भवान् ? पाट- लिपुत्रात् । यतश्चाध्वकालनिर्माणं तत्र पञ्चमी वक्तव्या ! गवीधुमतः सांकाश्य चत्वारि योजनानि । कार्तिक्या आग्रहायणी मासे । तद्युक्तात्काले सप्तमी वक्तव्या* । कार्चिक्या आग्रहायणी मासे । *अध्यनः प्रथमा सप्तमी च वक्तव्या* । गवीधुमतः सांकाश्य चत्वारि योजनानि, चतुर्पु योजनेपु वा ॥ अन्यारादितरर्तेदिकशद्वाञ्चुत्तरपदाजाहियुक्ते ॥ २९ ॥ अन्य आरात् इतर ऋते दिक्शब्द अजूत्तरपद आच् आहि इत्येतयोंगे पञ्चमी विभक्ति- र्भवति । अन्य इत्यर्थग्रहणम् । तेन पर्यायप्रयोगेऽपि भवति । अन्यो देवदत्तात् । मिन्नो देव- दत्तात् । अर्थान्तरं देवदत्तात् । विलक्षणो देवदत्तात् । आराच्छन्दो दूरान्तिकायें वर्तते । तत्र दूरान्तिकार्थः पश्यन्यरस्यामिति प्राप्ने पञ्चमी विधीयते । आराद्देवदत्तात् । आराद्यज्ञदत्तात् । इतर इति निर्दिश्यमानप्रतियोगी पदार्थ उच्यते । इतरो देवदत्तात् । प्रते इति अव्ययं वर्ज- नाय । ते देवदतात् । ऋते यज्ञदशात् । दिक्शब्दः । पूर्वी ग्रामात् । उत्तरो ग्रामात् । पूर्वी ग्रीष्माइसन्तः । उत्तरो प्रोमो वसन्तात् । दिक्शन्द इत्यत्र शब्दग्रहण देशकालवृत्तिनापि दिवशब्देन योगे यथा स्यात् । इतरथा हि दिग्यचिनैव स्यात् । इयमस्याः पूर्वेति । इह तु ने स्यात् । अयमस्मात् पूर्वः काल इति । अचूत्तरपद । प्राग् प्रामात् . प्रत्यग ग्रामात् । ननु चायमपि दिक्शन्द एव । “पष्टयतसर्थप्रत्ययेन" (अ०सू० २।३।३०) इति वक्ष्यति, तस्याय पुरस्तादपकर्पः । आच् । दक्षिणा मामात् । उत्तरा ग्रामात् । आहि । दक्षिणाहि प्रामात् । उत्तराहि ग्रामात् ॥ पठ्यतसर्थप्रत्ययेन ॥ ३० ॥ दक्षिणोत्तराभ्यामतसुजिति वक्ष्यति, तस्येदं ग्रहणम् । अतसर्थेन प्रत्ययेन युक्त पष्टी वि. भक्तिर्भवति । दक्षिणतो यामस्य । उतरतो ग्रामस्य । पुरस्तादू ग्रामस्य । उपरि ग्रामस्य । उपरिटापामस्य ॥ पनपा द्वितीया ॥३१॥ "एनबन्यतरस्यामदूर पञ्चम्या" इति वक्ष्यति । तेन युक्तं द्वितीया विमतिर्भवति । पूर्वण पट्यां प्राप्तायामिदं वचनम् । दक्षिणेन प्रामम् । उत्तरेण ग्रामम् । पष्टयपीप्यते । दक्षिणेन प्रामस्य । उत्तरण ग्रामस्य । तदर्थ योगविभागः कर्तव्यः॥ पृथग्विनानानाभिस्तृतीयाऽन्यतरस्याम् ॥ ३२ ॥ पजमीग्रहणमनुवर्तते । पृथग विना नाना इत्यतैयाँग तृतीया विभक्तिमयति अन्यतरस्यां पतमी छ । पृथग देवदत्तेन । एयग् देवदत्तात् । विना देवदत्तेन । विना देवदत्तात् । नाना- यदत्तन । नाना देवदत्तात् । पृथविनानानाभिरिति योगविमागो द्वितीयाः । विना वात विना यपं विद्युत्मपतन विना । विना हस्तितान् दोपान फेनेमो पातितो टमी ।

·काशिका । [अ०२ करणे च स्तोकाल्पकृच्छकतिपयस्यासंत्त्ववचनस्य ॥ ३३ ॥ स्तोक अल्प कृच्छ कतिपय इत्येतेभ्योऽसत्त्ववचनेभ्यः करणे कारकेऽन्यतरस्या. तृतीया भवति । पञ्चम्यत्र पक्षे विधीयते, तृतीया तु करण इत्येव सिद्धा । यदा तु धर्ममान करणतया विवक्ष्यते न द्रव्यं, तदा स्तोकादीनामसत्त्ववचनता । स्तोकेन मुक्तः । अल्पान्मुक्तः । अल्पेन मुक्तः । कृच्छ्रान्मुक्तः । कृष्ण मुक्तः । कतिपयान्मुक्तः । कतिपयेन मुक्तः । असत्त्ववचन- स्येति किम् । स्तोकेन विपेण हतः। अल्पेन मधुना मत्तः । करण इति किम् । क्रियाविशे- पणे कर्मणि मा भूत् । स्तोक मुञ्चति ॥ दूरान्तिकार्थः पष्टयन्यतरस्याम् ॥ ३४ ॥ पञ्चम्यनुवर्तते । दूरान्तिकाथैः शन् योगे पष्ठी विभक्तिर्भवत्यन्यतरस्यां पञ्चमी च । दूर मांमात् । दूरे ग्रामस्य । विप्रकृष्ट ग्रामात् । विप्रकृष्ट ग्रामस्य । अन्तिक मामोत् । अन्तिक ग्रामस्य । अभ्याश ग्रामात् अभ्याश ग्रामस्य । अन्यतरस्यांमहण पञ्चम्यर्थम् । इतरथा हि तृतीया पक्षे स्यात् ।। दुरान्तिकार्थेभ्यो द्वितीया ॥ ३५ ॥ पञ्चम्यनुवर्तते । दूरान्तिकार्थेभ्यः शब्देभ्यो द्वितीया विभक्तिर्भवति, चकारात्पञ्चमी तृ. तीयापि समुचीयते । दूर मामस्य । दूरामामस्य । दूरेण प्रामस्य । अन्तिक प्रामस्य । अ- न्तिकाद् ग्रामस्य । अन्तिकेन ग्रामस्य । प्रातिपदिकार्थे विधानम् । असत्ववचनमहणं चानुव- र्तते । सत्वशब्देभ्यो यथायथं विभक्तयो भवन्ति । दूरः पन्थाः । दुराय पये देहि । दुरस्य पथः स्वम्॥ सप्तम्पधिकरणे च ॥ ३६ ॥ सप्तमी विभक्तिर्भवत्यधिकरणे फारके, चकाराद् दूरान्तिकार्थेभ्यश्च । कटे आस्ते । शकटे आस्ते । स्याल्यां पति । दूरान्तिकार्येभ्यः खल्वपि । दूरे ग्रामस्य । अन्तिके ग्रामस्य । अभ्यागे प्रामस्य । दूरान्तिकार्येभ्यश्चतस्रो विभक्तयो भवन्ति, द्वितीयातृतीयापञ्चमीसतम्यः । *सप्तमीविधाने तस्येविपयस्य कर्मग्युपसंख्यानम् । अधीती व्याकरणे । परिगणिती या- बिके । आम्नाती छन्दसि । *साध्यसाधुप्रयोगे च सप्तमी यक्तव्या* | साधुदेवदत्तो मातरि । साधुः पितरि । *कारकार्वाणां च कारको सप्तमी वक्तव्या । मद्धषु भुनानेषु दरिद्रा आसते । माह्मणेषु तरत्सु चुपला आसते । *अकारकाहाणां च कारकत्ये सप्तमी पक्तव्या । दरिदेप्यासीनेषु प्रदा भुञ्जते । घृपलेप्यामीनेषु ग्राह्मणास्तरन्ति । तद्विपर्यासे च सप्तमी यातल्या । अदेयसीनेषु दरिद्रा भुञ्जते । ब्राह्मणेप्यासीनेषु कृपलास्तरन्ति । *निमित्तात्क- मंमयोगे सप्तमी चाहच्या) धर्मणि दीपिन हन्ति दन्तयोईन्ति कुञ्जरम् । फेगेपु(१)चमरी हन्ति सीम्नि पुस्कलको हतः ॥ यस्य घ भावेन भावलक्षणम् ॥ ३७॥ मप्तमीति परे । भायः प्रिया { यस्य च मायेन यम्प प झिपया क्रियान्तर लक्ष्यने ततो मायरनः मतमी विभक्तिर्भवति । प्रसिद्धा पकिपा क्रियान्तर लक्ष्यति । गोषु दुधमानाम गतः । दुग्धास्थागतः । अग्निषु यमानेषु गतः । भाषेनेति किम् । यो घटामिः म मुझे। पुनभायण रिम् । यो मुझे सदेयदेशः ।। पष्टी चानादरे ॥ ३॥ पूण माम्यां प्राप्तायो पष्टी विधीयते, पगारात् सापि भवति । अनादराधिक मायर- ("बामपुल पाठः। - ।

·पा०३] काशिका। क्षणे भाववतः पष्टीसप्तम्यो विभक्ती भवतः । रुदतः प्राधाजीत् । रति प्रामाजीत् । क्रोशतः प्राबाजीत् । कोशति प्रावाजीत् । मोशन्तमनादृत्य प्रजित इत्यर्थः ॥ स्वामीश्यराधिपतिदायादसातिप्रतिभूप्रसूतैश्च ॥ ३९ ॥ पष्ठीसप्तम्यौ वर्तते। स्वामिन् ईश्चर अधिपति दायाद साक्षिन् प्रतिभू प्रसून इत्येनैयाँगे' पष्टीसप्तम्यौ विभक्ती भवतः । गया स्वामी। गोपु स्वामी। गवामीधरः । गोयीचरः । ग- वामधिपतिः । गोप्यधिपतिः । गवां दायादः । गोपु दायादः । गवां साक्षी । गोपु साक्षी गयां प्रतिभूः । गोपु प्रतिभूः । गवां प्रसूतः। गोपु प्रसूतः । पटयामेव प्रासायां पने सप्तमी- विधानाथे वचनम् ।। । आयुक्तकुशलाभ्यां चासेवायाम् ॥ ४०॥ पष्टीसप्तम्यौ वर्तते । आयुक्तो व्यापारितः(१) कुशलो निपुणः ताभ्यां योगे आसेवायां गम्यमानायां पष्ठीसतम्यौ विभक्ती भवतः । आसेवा तात्पर्यम् । आयुक्तः कटकरणस्य । आ- ' युक्तः कटकरणे । कुशलः कटकरणस्य । कुशलः कटकरणे । आसेवायामिति किम् । आयुक्तो गौः शकटे । ईपधुक इत्यर्थः । तत्र सप्तम्येवाधिकरणे भवति ॥ यतश्च निर्धारणम् ॥४१॥ पष्टीसप्तम्यौ वर्तते । जातिगुणक्रियाभिः समुदायादेकदेशस्य पृथक्करणं निर्धारणम् । यतो निर्धारणं ततः पठीसप्तम्यौ विभक्ती भवतः । मनुष्याणां क्षत्रियः शूरतमः । मनुप्त्येषु क्षत्रियः शुरतमः । गवां कृष्णा संपामोरतमा । गोपु कृष्णा संपन्नक्षीरतमा । अध्वगानां धावन्तः शीघ्रतमाः । अध्यगेपु धावन्तः शीघ्रतमाः ॥ पञ्चमी विभक्त ॥ ४२ ॥ यतश्च निर्धारणमिति वर्तते । पष्टीसप्तम्यपवादो योगः। विभागो विभक्तम् । यस्मिन्नि- धारणाध्ये विभक्तमस्ति ततः पञ्चमी विभक्तिर्भवति । माथुराः पाटलिपुत्रेभ्यः सुकुमारतराः। आढयतराः॥ साधुनिपुणाभ्याम यां सप्तम्यप्रतेः ॥ ४३ ॥ साधु निपुण हत्येताभ्यां योगेर्चायां गम्यमानायां सप्तमी विभक्तिर्भवति, न चेत् प्रतिः प्रयुज्यते । मातरि साधुः । पितरि साधुः । मातरि निपुणः । पितरि निपुणः । अायामिति किम् । साधु त्यो राज्ञः। तत्वकथने न भवति। अप्रतेरिति किम् । साधुर्देवदत्तो मातरं प्रति । *अप्रत्यादिभिरिति वक्तव्यम् । साधुदेवदत्तो मातरं प्रति । मातरमनु । प्रसिंतोत्सुकाभ्यां तृतीया च ॥ १४ ॥ प्रसित उत्सुक इत्येताभ्यां योगे तृतीया विभक्तिर्भवति, चकारात्सप्तमी च । प्रसितः प्रसक्तो, यस्तन नित्यमेवावबद्धः स उच्यते । केशः प्रसितः। फेशेषु प्रसितः। कौस्त्सुकः । केशेपूत्सुकः। नक्षत्रेच लुपि ॥ ४५ ॥ नृतीयासतम्यावनुवर्तते । लुबन्तानक्षप्रशदात् तृतीयासप्तम्यो विभक्ती भवतः । पुप्येग पायसमश्नीयात् । पुप्ये पायसमश्नीयात्। ममाभिः पललौदनम् । मघासुपललोदनम् । नक्षत्र इति किम् । पचालेपु वसति । लुपीति किम् । मपामु प्रहः । इह कस्मान्न भवति । अध पुप्यः । अप कृत्तिका । अधिकरण इति वर्तते । वचन तु पने तृतीयाविधानार्थम् ॥ मातिपदिकार्यलिङ्गपरिमाणवचनमा प्रथमा ॥ ४६॥ प्रातिपदिकार्थः सत्ता। लिङ्ग स्त्रीलिङ्ग लिङ्गनऍमझानि परिमाण, दोगः खारी आटकम् । (i)"यपत ति प्रायः पाठः। ८का ·काशिका। [अ०२ - - वचनम्, एकत्वद्वित्वबहुत्वानि । मानशब्दः प्रत्येकमभिसंबध्यते । प्रातिपदिकार्थमात्रे लिङ्गमाने परिमाणमान्ने वचनमाने प्रथमा विभक्तिर्भवति । प्रातिपदिकार्थमाने । उच्चैः । नोचः । लिग्रहणं किम् । कुमारी, वृक्षः, कुण्डम् इत्यनापि यथा स्यात् । परिमाणग्रहणं किम् । द्रोगः, सारी, आठकम्(१) इत्यत्रापि यथा स्यात् । वचनग्रहणं किम् । एकत्यादि- प्यपि यथा स्याद् । एकः, द्वौ, बहयः । प्रातिपदिकग्रहणं किम् । निपातस्यानर्थकस्य प्राति- पदिकत्वमुक्तं, ततोऽपि यया स्यात् । प्रलम्बते । अध्यागच्छति ॥ संबोधने च ॥४७॥ आभिमुख्यकरणं संबोधनम् , तदधिके प्रातिपदिकार्थे प्रथमा न प्राप्नोतीति वचनमार- भ्यते । संबोधने च प्रथमा विभक्तिर्मयति । हे देवदत्त । हे देवदत्ती । हे देवदत्ताः॥ साऽऽमन्त्रितम् ।। ४८ ।। संयोधने या प्रथमा तदन्तं शब्दरूपमामन्त्रितसतं भवति । तथा चैवोदाहृतम् । आम- नियतप्रदेशाः "आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवद्" (अ०सू० १९७२) इत्येवमादयः(२) । एकवचनं संयुद्धिः।। १९ ।। आमन्त्रितमयमाया यदेकवचनं तत्सम्बुद्धिसंझं भवति । हे पटो। हे देवदत्त।सबुद्धिप्रदेशाः S "एहस्यात् सबुद्ध (अ०सू० ६१०६९) इत्येवमादयः ॥ पष्ठी शेपे ॥५०॥ कमादिभ्योऽन्यः प्रातिपदिकार्थव्यतिरिक्तः स्वस्वामिसंयन्धादिपस्तन पष्ठी विभक्ति- भवति । राज्ञः पुरषः । पशोः पादः । पितुः पुत्रः ।। शोऽविदर्थस्य करणे ।। ५१ ।। (३)नानातेरविदर्थस्याज्ञानार्थस्य काणे कारके पष्ठी विभक्तिर्भवति । सर्पियो जानीते। मधुनो जानीते । सर्पिपा करणेन प्रवर्तत इत्यर्थः । प्रवृत्तिवचनो जानातिरविदर्थः । अथ या मिथ्याज्ञानाचनः सपिपि रक्तः प्रविहतो वा । चिराधान्त्या तदात्मना सर्वमेव मात्र प्रतिप- ते । मिथ्याज्ञानमज्ञानमेव अविदर्थस्येति किम् । स्वरेण पुत्र जानाति ॥ अधीगर्थदयेशां कर्मणि ।। ५२ ।। शेप इति यतते । अधीगाः स्मरणार्थाः । 'दय दानगतिरक्षणेपु' । दश ऐचये। पतेपा कर्मगि कारके शेपत्वन विवक्षिते पष्ठी विभक्तिभरति । मातुरध्येति । मातुः स्मरति । सप्पिो दपते । सर्पिप रे । मधुन इष्टे । फर्मगीति किम् । मातुर्गुणैः स्मरति । गेप इति किम् । मातर स्मरति ॥ रामः प्रतियदो ॥ ५३॥ मयो गुणान्तराधान प्रतिययः । करोतेः कर्मणि कारक गेपत्तन विपक्षिने प्रतियत्ने गम्य- माने परी विभक्तिर्भवति । एधोदरस्योपस्नुस्ते । शरणम्योपम्पुरतं । प्रतियत्न इति मि। पटे करोति । फर्मोति किम् । एपोदसम्योपाकुरले प्राया। शेप इत्येय । एयो- एकमुपस्वतं॥ रजार्थानां भायपचगानामज्योः ॥ ५४॥ पापांना भातूनां गायाचनानां मावाणा गरिजिनानां फर्मगि मारगेपत्यन पियशिन पछी मिलिभाति । पारम्प राति रोगः। पौरस्यामायामयः । मनाांना- मानित "परिमानं मानपाठ। (१) "भापतिमा इम्पेमप-निपटः। (विशेषापविने।

·पा०३] काशिका . । मिति किम्- एति जीवन्तमानन्दो नरं वर्षशतादपि । जीव पुत्रक मा मैवं तपःसाहसमाचर ॥(१) भाववचनानामिति किम् । नदी कलानि रुजति । अज्वरेरिति किम् । चौरं ज्वरयति ज्वरः । *आज्वरिसंताप्योरिति वक्तव्यम् । चौर संतापयति वापः । शेप इत्येव । चौर रुजति रोगः॥ प्राशिपि नाथः ।। ५५ ॥ 'नाथु नाधृ याञ्चोपतापैश्चर्याशीः पठ्यते, तस्याशीकियस्य कर्मणि कारके गेपत्तेन विवक्षिते पष्टी विभक्तिर्भवति । सर्पिपो नायते । मधुनो नाथते । आशिपीति किम् । माण- वकमुपनाथति, अङ्ग पुत्रकाधीप्य ॥ जासिनिग्रहणनाटफ्राथपिपां हिंसायाम् ॥ ५६ ॥ जासि निग्रहण नाट क्राय पिप् इत्येतेषां धातूनां हिंसाक्रियाणां कर्मणि कारके पी वि- भक्तिर्भवति । 'जसु हिंसायां 'जमु ताडने' इति च चुरादौ पञ्चतेतस्येदं ग्रहणं, न देवादिकस्य 'जमु मोक्षणे इत्यस्य(२) । चोरस्योनासयति । वृपलस्योनासयति । निग्रहण इति संघा- तविगृहीतविपर्यस्तग्रहणम् । चौरस्य निप्रहन्ति । चौरस्स्य निहन्ति । चौरस्य प्रहन्ति । चौर- स्प प्रणिहन्ति । चौरस्योन्नाटयति । वृपलस्योन्नाटयति । चौरस्य नाथयति । वृपलस्य का- थयति । निपातनावृद्धिः । अयं हि घटादौ पठ्यते 'श्रयत्नथ क्रय य हिंसार्था' इति, तत्र “घटादयो मित' इति मित्संज्ञायां "मितां हस्वः" (अ०सू०६।४।१२) इति इस्वत्वं स्यात् । चौरस्य पिनष्टि । वृपलस्य पिनष्टि । हिंसायामिति किम् । धानाः पिनष्टि । शेप इत्येव । चौरमुजासयति । एपामिति किम् । थोरै हिनस्ति । निग्रहण इति किम् । चौरं विहन्ति(३)। व्यवहपणोः समर्थयोः ।। ५७ ।। व्यवह पण इत्येतयोः समर्थयोः समानार्ययोः कर्मणि कारके पष्ठी विमतिर्भवति । धूते ऋयविक्रयव्यवहारे च समानार्थत्वमनयोः। शतस्य व्यवहरति । सहस्रस्य व्यवहरति । शत- स्य पणते । सहस्रम्य पणते । आयप्रत्ययः कस्मान्न भवति । *स्तुत्यर्धस्य पणतेरायप्रत्यय इप्यते (४) । समयोरिति किम् । शलाकां व्यवहरति । विक्षिातीत्यर्थः । पामणान् पणा. यते । स्तोतीत्यर्थः। शेप इत्येव । शतं पणते ॥ दिवस्तदर्थस्य ।। ५८॥ व्यवहपणिसमानार्थस्य दोव्यतेः कर्मणि पष्टी विमतिर्भवति, शतस्य दीष्यति । सहमस्य दीध्यति । तदर्यस्येति किम् । ग्राहाणं दीव्यति । योगविमाग उचरा। विभापोपसमें ॥ ५९ ।। दिवस्तदर्थस्येति।नित्य पथ्यां प्राप्तायां सोपसर्गस्य विकल्स उच्यते । उपसर्ग सति दि. वस्तर्यस्य कर्मणि कारफे विभाषा पष्टी विभक्तिर्भरति । शतस्य प्रतिदाव्यति सहयस्य प्रतिदोव्यति । शत प्रतिदीव्यति । सहस्र प्रतिदीन्यति । उपपास्येति किम्। शतस्य दीव्य- ति । सदर्पयेत्येव । शलाका प्रतिदीव्यति। (१)"न तुम्हारार्थस्य" पातीनि कुपिद। (१)पिसाठातरम् ददृश्यते सत्यम्- कल्याणी गाय मोकिमी प्रतिमाति में। पति औरतमानम्होरं वर्षशतर। (1) भावव" इति वद कपिद। ()समिपराजित पाट प्रयो मारिन ।

·पा० ३] काशिका । । अकाकारयोः स्त्रोप्रत्यययोः प्रयोगे नेति वक्तव्यम् । भेदिका देवदत्तस्य काष्टानाम् ।चिकीपों देवदत्तस्य कटस्य। गेपे विमापा । अकाकारयोः स्त्रीप्रत्ययोग्रहणात् तदपेक्षया शेपः स्त्रीप्रत्यय एवं गृह्यते । विचित्रा हि सूत्रस्य कृतिः पणिनः, पाणिनिना वा । केचिदविशेषेणैव विभाषामिच्छन्ति ।। शब्दानामनुशासनमाचायेंण, आचार्यस्येति वा ॥ तस्य च यर्तमाने ॥ १७ ॥ "न लोकान्ययनिष्टा" (अ-सू० २।३।६९९) इति प्रतिपेथे प्राप्तें पुनः पष्टी विधीयते । तस्य वर्तमानकालविहितस्य प्रयोगे पष्टी विभक्तिर्भवति । राज्ञां मतः । राज्ञां बुद्धः ।। राज्ञा पूजितः । तस्येति किम् । ओदनं पचमानः । वर्तमान इति किम् । ग्राम गतः । नपुंसके भाव उपसंख्यानम्। छात्रस्य हसितम् । मयूरस्य नृत्तम् । कोकिलस्य ज्यादतम् । *गेपवि. ज्ञानात् सिद्धम् । तथा च कर्तृविवक्षायां तृतीयापि भवति । डाग हसितमिति ।। अधिकरणयाचिनश्च ।। ६०॥ "तोधिकरणे च” इति वक्ष्यति, तस्य प्रयोगे पष्टी विभक्तिर्भवति । अयमपि प्रतिषेधापवादे योगः । इदमेपामासितम् , इदमेपांशयितम् । इदमहेः सृतम् । इदं चनरुपयांतम् । इदमेयां भुक्तम् । इदमेपामशितम् । द्विकर्मकाणां प्रयोगे कर्तरि कृति द्वयोरपि पष्ठी द्वितीयावत् । तेनाऽश्वस्य ग्रामस्य चैत्रः । अन्ये प्रधाने कर्मण्याहुः । तदा नेता अश्वस्य ग्राम चैत्रः(१) ॥ न लोकन्ययनिष्ठाखलर्थतनाम् ।। ६९ ।। कर्तृकर्मगोः कृतीति पष्ठी प्राप्ता प्रतिपिध्यते । ल उ उक अव्यय निष्ठा सर्थ तृन् इत्ये- तेषां प्रयोगे पष्टी विभक्तिर्न भवति । ल इति शानचौ कानमा किकिनी च गृह्यन्ते । ओदनं पचन् । ओदन पचमानः । ओदनं पंचानः । ओदनं पेचिवान् । पपिः सोमम् ।ददिर्गाः। उ। कटं विकीपुः । ओदन धुमुक्षुः । कन्यामलंकरिष्णुः । इष्णुचोऽपि प्रयोगे निषेधः(१) । उक । आगामुक वाराणसी रक्ष आहुः। *उकप्रतिपंथे कमेमांपायामप्रतिपेघ: । दास्याः कामुकः । अव्यय ! कटं फूत्वा । आदनं भुक्त्वा । *मव्ययप्रतिपेधे तोसुनकमुनीर निषेधः । पुरा सूर्यस्योदेतोरायः । पुरा क्रूरस्य विसपो बिरशिन् । निष्टा । ओदनं भुक्तवान् । देवद- सेन फूतम् । खलर्थ । हपत्करः कटो भवता । ईपत्रानः सोमो भवता । तृन्निति प्रत्याहार- ग्रहणं, स्टः शतृशानचावित्यारभ्य आ तृनो नकारात् । तेन शानन्वानशानामपि प्रतिष- धो भवति । सोम पवमानः । तटमाध्मानः । भधीयन् पारायगम् । कर्ता कटान् । वदिता ज- नापवादान् । *द्विपः शतुवां वचनम् । चौरं द्विपन् । चौरस्य द्विपम् ॥ अनार्भविष्यदाधमर्ययोः ॥ ७० ॥ अकम्य भविष्यति काले विहितस्येनम्नु भविष्यति चाधमग्य च विहितस्य प्रयोग पष्टी विभक्तिर्न भवति । कट कारको प्रजति । ओदनं मोजको प्रति ! इनः सत्यपि । ग्राम गी। ग्राम गामी । आधमगये । शर्त दायी । भविष्यदाधमर्ययोरिति किम् । यवानां लावरः । सक्तूनां पायकः । अवश्य करी कटस्य । इह कस्मान्न भवति, वर्षानम्य पूरः, पुत्रपौत्याणां दर्शक इति । भविष्यदधिकार विहितम्याकम्येदं ग्रहणम् ।। कृत्यानां कर्तरिया ।। ७१ ॥ का कर्मयोः कृतीति नित्यं पटी प्रासा कसरि बिकल्ल्यने । कृत्यानां प्रयोगे कसरि या सही विभकिपति, न कर्मणि()। भवता करः कर्तव्यः । भवतः करा कर्तव्यः । करीति (OEकर्मकाणामित्यत. पैर पतत्पर्यन्तमाया प्रायः नारले। (२)मोऽी प्रयोग निष इति शम मारता (1) नर्मतिकाचित्रलि। 1 ।

·८८ काशिका । [अ०.३ । द्वितीया ब्राह्मणे ॥६॥ ग्राह्मणविपये प्रयोगे दिवस्तदर्थस्य कर्मणि कारके द्वितीया विभक्तिर्भवति । गामस्य तदहः सभायां दीव्येयुः। अनुपसर्गस्य पप्ठ्यां प्राप्तायामिदं वचनम् । सोपसर्गस्य तु छन्दसि व्यवस्थितविभापयापि सिद्ध्यति ॥ प्रेप्यत्रुवोर्हविपो देवतासम्प्रदाने ॥ ११ ॥ प्रेप्य इति इप्यतेवादिकस्य लोपमध्यमपुरुषस्यैकवचनं, तत्साहचर्याद् अविरपि तद्विषय एव गृह्यते । प्रेप्ययुयोर्ह विपः कर्मणः पष्ठीविभक्तिर्भवति देवतासम्प्रदाने सति । अग्नये छा- गस्य हविपो वपाया मेदसः प्रे३प्य । अग्नये छागस्य हविपो वाया मेदसोनुबूहि । प्रेय- मुबोरिति किम् । अग्नये छागं हविर्वपा मेदो जुहुधि । हविप इति किम् । अग्नये गोमयान्, प्रेप्य । देवतासम्प्रदान इति किम् । माणवकाय पुरोडाशं प्रेप्य । *हविपः प्रस्थितस्य प्रति- पंधो वक्तव्यः । इन्द्राग्निभ्यां छागं हविर्वपां मेदः प्रस्थितं प्रेश्य ॥ चतुर्थ्यर्थ बहुलं छन्दसि ॥६२॥ छन्दसि विपये चतुर्यये पष्ठी विभक्तिर्भवति(१) बहुलम् । पुरुषमृगश्चन्द्रमसः । पुरुष- मृगश्चन्द्रमसे । गोधा कालका दार्वाघाटस्ते वनस्पतीनाम् । ते वनस्पतिभ्यः । बहुलग्रहण किम् । कृष्णो राज्य, हिमवतो हस्ती । पप्ठ्यर्थचतुर्थी वक्तव्या* । या खण पिबति तस्ये सो जायते । या दतो धावति तस्यै श्यावदन् । या नखानि कृन्तति तस्यै कुनखः । याऽऽक्त तस्यै काणः । याऽभ्यक्तेि तस्यै दुश्चर्मा । या केशान् प्रलिपति तस्यै खलतिः । अहल्यायै जारः॥ यजेश्च करणे ॥ ६ ॥ यगेधांतोः करणे छन्दसि यहुलं पष्टी विभक्तिर्भवति । घृतस्य यजते । धृतेन यजते । सो- मस्य यजते । सोमेन यजते(२) ।। सत्वोऽर्यप्रयोगे कालेऽधिकरणे ॥ ६४॥ छन्दसि यहुलमिति निवृत्तम् । एत्योऽयांना प्रत्ययानां प्रयोगे कालेऽधिकरणे पष्ठी विभ- क्तिभाति । पञ्चत्योऽहनो भुङ्क्ते। द्विरनोऽधीते । कृत्योर्थग्रहणं किम् । अहनि शेते । प्रयोगप्रहणं किम् । महनि भुक्तम् । गम्यते हि द्वित्रिश्चनुवंति, न त्यप्रयुज्यमाने भवति । फालपण किम् । द्विः कांस्यपान्यां भुइन । अधिकरण इति किम् । द्विरको भुक्ते । शेष इत्येव । दिरहन्यधीते ।। कर्तृकर्मणोः यति ॥ ६५ ॥ प्रयोगे कर्तरि कर्मणि घ पष्ठी विभक्तिर्भवति । भवतः शायि । भवत आसिका । कर्मणि । अर्पा स्रष्टा । पुरां भेत्ता । यत्रस्य भत्तां । कलंकमगोरिति किम् । शग भेत्ता । एनीति किम् । सरितप्रयोग मा मृत् । पृतपूर्या फटम् । भुक्ता ओदनम् । शेप इति नि- पृष, पुनः कर्मग्रहणात । इतरथा हि फर्तरि च एतीति यूयात् ।। उभयप्राप्तो फर्मणि ॥६६॥ पूर्वग पष्टी प्राधा नियम्यते । उमपप्रासायिनि यहुमीहिः। उभयोः प्राप्तियस्मिन् पृति गायमुमपत्राप्तिम्रान फर्मग्येय पष्ठा विभक्तिभंगति, न फरि। आमयों गयो दोहोऽगोपाल- मन । रोमन में आदनम्य भोजन देवदतन । माधु मनु पयमः पार्ग यादोन । बहुप्रीतिथि। सामामि निपमा न भरति । आममिदमोदनस्य नाम पाका प्रामणानां च प्रादुर्भाय इति। (१)सपने मायामा ()" किग, मापा म" तिवागेन । - - ·पा०३] काशिका । *अफाकारयोः स्त्रीप्रत्यययोः प्रयोगे नेति वक्तव्यम् । भेदिका देवदत्तस्य काष्ठानाम् । चिकीपा देवदत्तस्य कटस्य। *गे विमापार | अकाकारयोः स्त्रीप्रत्ययोहणात् तदपेक्षया शेपः स्त्रीप्रत्यय एव गृह्यते । विचित्रा हि सूत्रस्य कृतिः पणिनेः, पाणिनिना वा । केचिदविशेषेणेव विभापामिच्छन्ति ॥ शब्दानामनुशासनमाचायेंण, आचार्यस्येति वा । क्तस्य च धर्तमाने ॥७॥ "न लोकाव्ययनिष्टा(अ.सू० २।३।६९९) इति प्रतिपेये प्राप्ठे पुनः पष्ठी विधीयते । तस्य वर्तमानकालविहितस्य प्रयोगे पष्टी विभक्तिर्भवति । राज्ञां मतः । राज्ञां बुद्धः । राक्षां पूजितः । तस्येति किम् । ओदनं पचमानः । वर्तमान इति किम् । ग्राम गतः । नपुंसके भाय उपसंख्यानम् । छात्रस्य हसितम् । मयूरस्य नृत्तम् । कोकिलस्य व्याहृतम् । *शेषवि- ज्ञानात् सिद्धम् । तथा च कर्तृविवक्षायां तृतीयापि भवति । छाग्रेग हसितमिति ॥ अधिकरणवाचिनश्च ॥ ६॥ "तोधिकरणे च” इति वक्ष्यति, तस्य प्रयोगे पटी विभक्तिर्भवति । अयमपि प्रतिपेधापवादे योगः । इदमेपामासितम्, इदमेपांशयितम् । इदमहेः सप्तम् । इर्द वनरुपेर्यातम् । इदमेपां भुक्तम् । इदमेपामशितम् । द्विकर्मकाणां प्रयोगे कर्तरि कृति द्वयोरपि पष्टी द्वितीयावत् । तेनाऽश्वस्य ग्रामस्य चैत्रः । अन्ये प्रधाने कर्मण्याहुः । तदा नेता अश्वस्य ग्राम चैत्रः(१) ॥ न लोकन्ययनिष्ठाखलर्थतनाम् ॥ ६९ ।। फर्तृकर्मगोः कृतीति पष्ठी प्राप्ता प्रतिपिध्यते । ल उ उक अव्यय निष्ठा खलर्थ तृन् इत्ये. तेपां प्रयोगे पष्ठी विभनिन भवति । ल इति शशानवी कानक्वसू किकिनी च गृह्यन्ते । ओदनं पचन् । ओदने पचमानः । ओदनं पेधानः । ओदन पचियान् । पपिः सोमम् । ददिगा। उ। कटं चिकीर्षुः । ओदन वुमुक्षुः । कन्यामलंकरिष्णुः । इप्णुचोऽपि प्रयोगे निपेधः(२)। उक । आगामुक वाराणसी रक्ष आहुः । *उकप्रतिपंधे कमेभापायामप्रतिषेधः । दास्याः कामुकः । अव्यय । कटं कृत्वा । ओदनं भुक्त्वा । *अव्ययप्रतिपधे तोमुन्कमुनोरप्रनिषेधः । पुरा सूर्यस्योदेतोराधेयः । पुरा क्रूरस्य विसपो विरशिन् । निष्टा । ओदनं भुक्तवान् । देवद- कृतम् । खलर्थ । इपत्करः कटो भवता । ईपत्यानः सोमो भवता । तृन्निति प्रत्याहार- ग्रहणं, लटः शतृशानचावित्यारभ्य आ तृनो नकारात् । तेन शानन्चानश्शतनामपि प्रतिष- धो भवति । सोम पवमानः । तटमाध्मानः। अधीयन् पारायणम् । कर्ता कटान । वदिता ज. नापवादान् । द्विपः शनुर्वा वचनम् । चीर द्विपन् । चौरस्य द्विपम् ॥ अफेनार्मविष्यदाधमर्ययोः ॥ ७० ॥ अकस्य भविष्यति काले विहितस्यैनम्नु भविष्यति चाधमग्य च विहितस्य प्रयोग पष्टी विभक्तिर्न भवति । कटे कारको प्रजति । ओदनं भोजको अनति । इनः सत्वपि । मामं गमी। ग्राम गामी । आधमायें। शतं दायी । भविष्यदाधमर्ययोरिति किम् । यवानां लावर सक्तूनां पायः । अवश्य करी कटस्य । इह कम्मान भवति, वर्षशतस्य पूरकः, पुत्रपौत्राणां दर्गक इति । भविष्यदधिकारे विहितस्याकप्येदं ग्रहणम् ॥ कृत्यानां कर्तरिया ।। ७१ ।। ककर्मणोः कृतीति नित्यं पष्टी प्राप्ता कतरि विकल्यते । कृत्यानां प्रयोगे कर्मरिया पठी विभक्तिर्भवति, न कर्मणि(३)। भवता करः कर्तव्यः । भवतः कः कन्यः । कर्तरीति (कर्मकाणामित्यत च एतत्पर्पतमध प्रयो नासि । (Oणुषोऽपि प्रयोगो निधति प्राय सच नास्ति। (1)'नवमगि' इति चित्रास्ति। तेन - ·काशिका। [अ०8 किम् । गेयो माणवकः साम्नाम् । *उभय प्राप्ती कृत्ये पप्ठ्या प्रतिषेधो वक्तव्यः । माष्टव्या आम शाखा देवदत्तेन । नेतन्या ग्राममजा देवदत्तन ॥ तुल्यार्थरतुलोपमाभ्यां तृतीयाऽन्यतरस्याम् ।। ७२।। तुल्यायोगे तृतीया विभक्तिर्भवत्यन्यतरस्यां, पक्षे षष्टी च, तुलोपमाशब्दो धर्जयित्वा । दोपे विषये तृतीयाविधानात् तया मुक्त पष्ठ्येव भवति ।तुल्यो देवदत्तेन । तुल्यो देवदत्तस्य । सदृशो देवदत्तेन । सहशो देवदत्तस्य । अतुलोपमाभ्यामिति किम् । तुला देवदत्तस्य नास्ति । उपमा कृष्णस्य न विद्यते । ति वर्तमानेऽन्यतरस्यांग्रहणमुत्तरसूत्रे तस्य चकारेणानुकर्षणार्थ- म् । इतरथा हि तृतीयानुकृप्येत ।। चतुर्थी चाशिप्यायुष्यमद्रभद्रकुशलसुखार्थहितैः ।। ७३ ।। आशिपि गम्यमानायाम् । आयुष्य मद्र भद्र कुशल सुख अर्थ हित इत्यतैयाँगे चतुर्थी विभक्तिर्भवति । चकारो विकल्पानुकपणार्थः। शेपे चतुर्थीविधानात्तया मुक्ते पप्ठी विभक्ति- भंयति । *अयायुप्यादीनां पर्यायग्रहण कर्त्तव्यम् । (१)आयुप्यं देवदत्ताय भूयात् । आयुष्य देवदत्तस्य भूयात् । चिरं जीवितं देवदत्ताय देवदत्तस्य वा भूयात् । भद्रं देवदत्ताय भूयात् । मद्रं देवदत्तस्य । भद्रं देवदत्ताय । भद्र देवदत्तस्य । कुशलं देवद्वत्ताय कुशलं देवदत्तस्य । निरामयं देवदत्ताय निरामयं देवदत्तस्य । सुखं देवदत्ताय सुर्व देवदत्तस्य। देवदत्ताय भी देवदत्तस्य । अर्थों देवदत्ताय । अर्थो देवदत्तस्य । प्रयोजन देवदत्ताय । प्रयोजन देवदत्त- स्य । हितं देवदत्ताय । हितं देवदत्तस्य । पथ्ये देवदत्ताय । पथ्ये देवदत्तस्य । आशिपीति किम् । आयुष्य देवदत्तस्य तपः ॥ इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकायां वृत्तौ द्वितीयस्पाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥२॥३॥ अथ द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पाद ।। द्विगुरेकवचनम् ॥२॥ द्विगुः समास एकवचन भाति । एकस्य वचनमेकवचनम् । एकस्यार्थस्य वाचको भवती- स्यर्थः । तदनेन प्रकारण विग्यर्थस्यैकवद्भावो विधीयते, द्विग्यर्थ एकवद्भवतीति । समाहा. रद्विगाभेद अहणं नान्यम्य । पश्यपूला: समाहता पापली। द्विग्यपस्यैकत्यानुप्रयोगेऽध्ये- काचन भवति । परापूलीय शोभनेति ।। द्वन्दश्च माणितर्यसेनानानाम् ॥ २ ॥ एफरपनमिति पनि । अङ्गशब्दम्य प्रत्येक वाक्यपरिममाप्त्या ग्रीणि याच्यानि सम्पप- न्ते । प्राण्यानां द्वन्द एकामयति, तथा सूडाना सेनालानां च । प्राण्यवानां तावत् । पा- गिपाम् । शिरोपीरम् । स्याहानाम् । मार्दशिकपागविरम् । यीणापादकारियादकम् । रो- नाहानाम् । रमिकाम्यारोहम् । रविरुपादातम् । हम्स्यस्यादिषु पात्यात् पाद विभाप- परवत् भरति । इतरेतरयोगे ममाहारे घ हन्दी विहितः, सन्न समाहारम्यफयास्सिदमेक- पवनम् । इदंशु प्रारण विषपविभागार्थम् । प्राग्यशादीनां ममादार पर इन्दः । धिय- पादानामिनातरोग पप : पृक्षणगादीनामुमपति ।। अनुयाई चरणानाम् ॥ ३॥ परगा गागानिमिएम्पुरखपु यति । परणानां न एकामयति, अनुवाद गन्य- (रपरिना पट सपो म । ।

·पा०४] काशिका । । ॥ माने । प्रमाणान्तरावगतस्यार्थस्य शब्दन संकीर्तनमानमनुवादः । उदगात्कटकालापम् । प्र. त्यष्टात्कटकौथुमम् । कठकालापादीनामुदयप्रतिष्टे प्रमाणान्तरावगते यदा पुनः शब्देनानूद्यते तदैवमुदाहणम् । यदा तु प्रथमत एवोपदेशस्तदा प्रत्युदाहरणम् । अनुवाद इति किम् । उद- गुः कटकालापाः । प्रत्यष्टुः कठकौथुमाः । *स्थेणोद्यतन्यां चेति वक्तव्यम्। स्थणोरिति किम् । अनन्दिपुः कटकालापाः अद्यतन्यामिति किम् । उद्यन्ति कटकालापाः ॥ अध्वर्युक्रतुरनपुंसकम् ॥ ४॥ अध्वर्युवेदे यस्य क्रतोविधान सोऽध्वर्युक्रतुः। अध्वर्युक्रतुवाचिनां शब्दानामनपुंसकलि- झानां द्वन्द्व एकवद्भवति । अध्वर्युक्रतुरनपुसके द्वन्द इति गौणो निर्देशः । अर्काश्वमेधम् । सा- यहातिरानम् । अध्वर्युपतुरिति किम् । इपुवत्रौ । उभिबलभिदौ । अनपुंसकमिति किम् । राजसूयबाजपेये । इह कस्मान्न भवति दर्शपौर्णमासी । प्रतुशब्दः सोमयज्ञपुरुडः॥ अध्ययनतोऽविप्रकृयाख्यानाम् ॥ अध्ययनेन निमित्तेन येपामविप्रवृष्टा प्रत्यासन्ना आख्या तेपो द्वन्द्व एकवद्भवति । पदक- क्रमकम् । क्रमकवार्तिकम् । संपारः पदानां क्रमस्य च प्रत्यासन्नः । अध्यनत इति किम् । पितापुत्रौ । अविप्रकृष्टाख्यानामिति किम् । याज्ञिकवैयाकरणौ ।। जातिरप्राणिनाम् ॥ ६ ॥ जातिवाचिनां शब्दानां द्वन्द्व एकवद्भवति, मागिनो वर्जयित्वा । आराशस्ति । धानाश- प्कुलि । जातिरिति किम् । नन्दकपाशजन्यौ । अप्राणिनामिति किम् । ब्राह्मणक्षनियविट्- शूद्राः । नमिययुक्तन्यायेन द्रव्यजातीनामयमेकवद्भावो न गुणक्रियाजातीनाम् । रूपरसगन्ध- स्पाः । गमनाकुञ्चनप्रसारणानि । जातिपरत्वे च जातिशब्दानामयमेक्वझायो विधीयते, न नियतद्रव्यविवक्षायाम् । इह कुण्डे बदराऽऽमलकानि तिष्ठन्तीति ॥ विशिष्टलिङ्गो नदी देशोऽमामाः ॥ ७ ॥ विशिष्टलिङ्गानां भिन्नलिङ्गानां नदीवाचिनां शब्दानां देशवाचिनां च ग्रामवर्जिताना द्वन्द्व एकवद्भवति । नययनो द्वन्दो नदीत्युच्यते । देशावययश्च देशः । नदो देश इत्यसमासनिर्देश एवायम् । उद्धयश्च इरावतीच, उदयरावति । गङ्गाशोणम् । देशः खल्वपि । कुरवश्व कुरक्षेत्र च, कुरकुरक्षेत्रम् । कुरबुरुजालम् । विशिष्टलिङ्ग इति किम् । गङ्गायमुने। मदकेकयाः । नदी देश इति किम् । कुक्कुटमयूर्यो । अपामा इति किम् । जाम्यवश्व शालुकिनी च, जाम्बवता- लुकिन्यौ । नदीग्रहणमदेशत्वात् । जनपदो हि देशः । तथा च पर्वतानां ग्रहणं न भवति । कैलासश्च गन्धमादन च, कैलासगन्धमादने। *अप्रामा इत्यत्र नगराणां प्रतिपेधो वकन्यः । इह मा भूत् । मथुरा च पाटलिपुत्र च,मथुरापाटलिपुत्त्रम् । *उभयतश्च प्रामाणां प्रतिपंधों वक्तव्यः । सौर्य च नगर, फेतयतं च ग्रामः, सौर्यकेतवते॥ क्षुद्रजन्तयः ॥ ॥ अपरिचितपरिमाणः क्षुद्रः । शुदजन्नुवाचिना द्वन्द एकवद्भवति । देशमराकम् । एकालि. क्षम् । क्षुदजन्तर इति किम । प्राक्षणक्षत्रियों॥ शुदजन्नुनरस्थि: स्यादय वा धुद एय यः। शन या प्रयतो येषां कचिदानकुलादपि । आ नालादपीतीयमेव स्मृतिः प्रमाणमितरासां तद्विरोधात् ।। येषां च विरोधः शाश्यतिकः ॥६॥ विराधोरे, शाश्वतिको नित्यः । येषां शाश्पतिको विरोधम्तमाग्निां शम्दानां इन्द्र ५. कामयति । माजारमूपकम् । परगाएम् । अहिनालमा शारयनिरु इति किम् । गोपाल .

·। काशिका । [अ० २ शालकायनाः कलहायन्ते । चकारः पुनरस्यैव समुच्चयार्थः । तेन पशुशकुनिद्वन्दे विरोधिनाम- नेन नित्यमेकवद्भायो भवति । अश्वमहिपम् । काकोलकम् ॥ शूद्राणामनिरवसितानाम् ॥ १० ॥ निरपसान, बहिष्करणम् । कुतो बहिष्करणं, पानात् । यभुक्त पानं संस्कारेणापि न शु- द्वयति ते निरवसिताः, न निरयसिताः अनिरवसिताः। अनिरवसितशूद्ववाविनां शब्दानां द्वन्द्व एकवद्भवति । तक्षायस्कारम् । अनिरवसिवानामिति किम् । चण्डालमृतपाः ॥ गवाश्वप्रभृतीनि च ॥ ११ ॥ गवाश्वमभृतीनि मृतकवडापानि द्वन्दरूपाणि साधूनि भवन्ति । गवाश्चम् । गवाविकम् गयेडकम् । अजाविकम् । अजैडकम् । कुञ्जवामनम् । कुजकैरातकम् । पुत्रपौत्रम् । 'बचा- ण्डालम् । स्त्रीकुमारम् । दासोमाणवकम् । शाटीपिच्छकम् । उष्ट्रखरम् । उष्ट्रशशम् । मूत्रशकृत। मूत्रपुरीपम् । यकृन्मेदः । मांसशोणितम् । दर्भशरम् । दर्भपूतीकम् । अर्जुनशिरीपम् । तृणोल. पम् । दासीदासम् । कुटीकुटम् । भागवतीभागवत् । गवाश्वप्रभृतिषु यथोच्चारित द्वन्द्ववृत्तं, रूपान्तरे नु नार्य विधिर्भवति । गोश्वम् । गोश्वौ। पशुद्वन्द्वविभायैव भवति ॥ विभाषावृक्षमृगतृणधान्यव्यखनपशुशकुन्यश्ववडवपूर्वापराध. रोत्तराणाम् ॥ १२ ॥ वृक्ष मृग तृण धान्य व्यञ्जन पशु शकुनि अस्ववढय पूर्वापर अधरोतर इत्येतेप द्वन्द्वो विभापैकवद्भवति । प्लक्षन्यपोधम् । प्लान्यग्रोधाः । रुटपतम् रुरुपपताः।। कुशकाशम् । कुशकासाः । प्रोहियवम्। प्रीहियवाः । दधिवृतम् । दधिघृते । गोमहिपम् । गोमहिपाः । तित्तिरिकपिजलम् । तित्तिरिफपिङ्गलाः । अश्वत्वम् । अश्यवाही पूर्वापरम् । पूर्वापरे । अधरोसरम् । अधरोत्तरे । *ग्रहप्रकृतिः फलसेनावनस्पतिमृगशकुनि दजन्तुधान्यनृगा- नाम् । एषां यहुप्रकृतिरेवन्द्व एकवद्भवति, न द्विप्रकृतिः । यदरामलके । रथिकाश्यारोही । प्लक्षन्यप्रधी । सयपती । ईसचक्रयाको । यूकालिखे। प्रोहियो । कुशकाशी ॥ विप्रतिपिद्धं चानधिकरणवाचि ॥ १३ ॥ परस्परविन्द विप्रतिपिद्धम् । विप्रतिपिद्धार्थानां शब्दानामनधिकरणमाचिनामद्रव्यया- चिनां द्वन्द एफयदयति । विभापानुरुर्पणार्यश्वकारः । शीतोष्णम् । शीतोष्णे । मुखदुःराम् । सुखदुःो । जीवितमरणम् । जीवितमरणे । विप्रतिपिद्धमिति किम् । कामकोपी । अनधिकर- पायर्याति किम् । मोतीप्णे उदफ । न शिपयादीनि ॥ १४॥ ययायमेकाना प्राप्त प्रतिबंध आरभ्यते । दधिषयादीनि शष्मरूपाणि कादयन्तिा दधिपयमी । मर्मिधुनी । मधुमपिणे । मनप्रजापती। शिश्रयणी। स्कन्धविशासी 14. रिमादकौशिकी(१) प्रायोपमही । गुरुलगी। इध्मावहिंपी। निरातनाहीः । दीक्षा- समी। प्रवासमी। मपातपमी । अध्ययनतासी । उद्धारममले। आपावसाने । श्रदा- मेधे । फसमामे । यामनगे। अधिकरणेतायत्त्ये च ॥ १५ ।। नेतियांत अधिकरण पतिवाय, सहि ममामस्याम्यावारः, सम्पेतावर परि- माले गम्यमान पन्नोमिकरमयसि । पापपमेकरमायः प्राप्तः प्रतिपिदयते । दन्तोटाः। पा माईकिविका विभाषा समीपे ॥१६॥ (HRI मानिराटः । । ।

·पा०४] काशिका । १३ अधिकरणतावत्त्वस्य समाप विभाषा द्वन्द्व एकवद्भवति । उपदर्श दन्तोष्टम् । उपदशा दन्तोष्टाः । उपदर्श मार्दशिकपाणविकम् । उपदशा मार्दशिकपाणविकाः । अव्ययस्य संख्यया ऽव्ययीभायोपि विहितो यहुधीहिरपि, तत्रैकवद्भावपशेऽव्ययीभायोऽनुपयुज्यते, इतरन बहुग्रीहिः॥ स नपुंसकम् ॥ १७ ॥ यस्यायमेक्यदायो विहितः स नपुंसकलिङ्गो भवति द्विगुर्वन्द्वक्ष । पसगवम् । दशगव- म् । द्वन्द्वः खल्वपि । पाणिपादम् । शिरोपीयम् । परलिगतापवादो योगः। अकारान्तोत्त- रपदो द्विगः स्त्रियां भाप्यते । पचपूली । दशरथी । वाऽऽयन्तः खियामिष्टः । *पञ्चवद्यम् । पञ्च खदी। *अनो नलोपश्च वा च द्विगुः स्त्रियाम् । पश्चतक्षी । पासादिभ्यः प्रतिपेधो वक्तव्या* । पचपानम् । चतुर्युगम् । त्रिभुवनम् ॥ अव्ययीभावश्च ॥ १८॥ अध्ययीभाव समासो नपुंसकलिलो भवति । अधिनि। उपकुमारि । उन्मत्तगङ्गम् । पूर्वपदार्थप्रधानस्यालिङ्गय प्राताऽन्यपदार्थप्रधानस्याभिधेयवलिङ्गता, अत इदमुच्यते । अ. नुक्तसमुच्चयार्थश्वकारः । *पुण्यमृदिनाभ्यामहः क्लीयतेप्यते । पुण्याहम् । मुदिनाहम् । *पयः संख्याव्ययादेः पलीवतेप्यते । निपथम् । चतुम्पयम् । विपथम् । सुपथम् । *क्रिया- विगेपणानां च क्लीयतेप्यते । (१)मृदु पचति । शोभन पचति ॥ तत्पुरुषोऽनकर्मधारयः ॥ १९ । अधिकारोऽयमुत्तरसूपूपतिष्टने । नममार्स कर्मधारयं च वर्जयित्वाऽन्यस्तत्पुरुषो नपुं- सकलिङ्गी भवतीत्येतदधिकृतं येदितव्यम् । यद्रित ऊर्ध्वमनुक्रमिप्यामस्तत्र । वक्ष्यति, "वि. भाषा सेनासुरा" (अ.सू०२१४१२५) इति। ब्राह्मणसेनम् । प्राह्मणसेना । तत्पुरुष इति किम् । दृदसेनो राजा । अनमिति किम् । असेना। अकर्मधारय इति किम् । परमसेना ॥ संशायां कन्योशीनरेषु ।। २० ।। संज्ञायां विषये कन्यान्तस्तत्पुरुषो नपुंसकलिङ्गो भवति, साचेत् कन्या उशीनरेषु भवति । सोशमिकन्यम् । आवरकन्यम् । संज्ञायामिति किम् । वीरणकन्या । उशीनरेप्चिति किम् । दाक्षिकन्या । परवलिङ्गतापवाद इदं प्रकरणम् ॥ उपशोपक्रम तदाद्याचिख्यासायाम् ॥ २१ ॥ उपजायत इत्युपना, उपक्रम्यत इत्युपक्रमः। उपसा घ उपक्रमच उपनोपक्रमम् । तदन्त- स्तत्पुरुषो नपुंसकलिङ्गो भवति तदाद्याचिख्यासायां तयोरुपज्ञोपक्रमयोरादेराचिल्यासायां . गम्यमानायाम् । आख्यातुमिच्छा आचिख्यासा। यधुपज्ञेयस्योपक्रमस्य चार्यस्यादिरा- ख्यातुमिप्यते तत एतद्भवति । पाणिन्युपत्तमाकालापकं (२)व्याकरणम् । पाणिनेरपज्ञानेन प्रथमत प्रणीतमाकालापर्क व्याकरणम् । व्याडगुपचं दुष्करणम् । आद्योपकमै प्रासादा नन्दो- परमाण मानानि । दर्शनीयोपक्रम सुकुमारम् । उपनोपक्रममिति किम् । वाल्मीकिरलो. काः । तदाद्याचिल्यासायामिति किम् । देवदनोपनो रथः । यज्ञदत्तोपक्रमो रथः ।। छाया बाहुल्ये ॥ २२ ॥ "विभापा सेनासुराच्छाया" इति विभाषां वक्ष्यति, नित्यार्थमिदं वचनम् । छायान्तस्त- त्पुरपो नपुंसकलिङ्गो भवति याहुल्ये गम्यमाने । पूर्वपदार्थो याहुल्यम् । शलमादीनां हि बहुत्वं गम्यते । शलमच्यायम् । इक्षुच्छायम् । बाहुल्य इति किम् । कुद्रयच्छाया : (१) "क्रियाविशेषणाना कमाई नपुंसकलिङ्कता च वनव्या इतिवति के क्वचिदधिक दरीदृश्यते । (२) क्वचिद् 'भकालकम' इतिपाट । .

·काशिका । [२ प्रशाला च॥ २४ ॥ सभा राजामनुप्यपूर्वा ॥ २३ ॥ सभान्तस्तत्पुरुषो नपुंसकलिङ्गो भवति, सा चेत्समा राजपूर्वाऽमनुष्यपूर्वा च भवति । इनसभम् । ईश्वरसभम् । इह कस्मान्न भवति । राजसभा । पर्यायवचनस्यैवेप्यते । तदु- कम् । “जित्पर्यायस्यैव राजाद्यर्थम्" इति । अमनुष्यपूर्वा । रक्षःसमम् । पिशाचसभम् । इह कस्कान भवति काष्ठसभा । अमनुष्यशब्दो रूढिरूपेण रक्षः पिशाचादिप्नेव वर्तते । रा- जामनुष्यपूर्वेति किम् । देवदत्तसभा ॥ अशाला च या समा तदन्तस्तत्पुरुपो नपुंसकलिङ्गो भवति । संघातवचनोऽन्न समाश- दो गृह्यते। स्वीसभम् । दासीसभम् । दासीसंघात इत्यर्थः । अशालेति किम् । अनाथसभा। अनाथकुटीत्यर्थः॥ विभाषा सेनासुराच्छायाशालानिशानाम् ।। २५॥ सेना सुरा छाया शाला निशा इत्येवमन्तस्तत्पुरुषो नपुंसकलिङ्गो भवति विभापा । प्रा- दणसेनम् । गाह्मणरोना । यवसुरम् ययमुरा । कुडयच्छायम् । कुडयच्छाया । गोशालम् । गोशाला । वनिशम् । स्वनिशा ॥ परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुपयोः ॥ २६ ॥ समाहारद्वन्द्वे नपुंसकलिङ्गस्य विहितत्वाद् इतरेतरयोगद्वन्द्वस्येदं ग्रहणम् परस्य यलिङ्गं तद्भवति द्वन्द्वस्य तत्पुरुषस्य च । उत्तरपदलिई द्वन्द्वत पुरुपयोर्विधीयते । काकुटमयूर्याविमे । मयूरीक्कुटाविमौ । तत्पुरुपस्य । अन् पिप्पल्याः, अर्द्धपिप्पली। अर्द्धकोशातकी । अर्द्धन- खरानी ॥ द्विगुप्राप्तापनालपूर्वगतिसमासेषु प्रतिषेधो यकव्यः । द्विगुः । पञ्चसु कालेषु संस्मृतः पुरोटात पचकपालः । प्रासो जीविका, प्रासजीविकः । अपनो जीविका आ- पनीविकः । अल जीविकाय, असैजीविकः । गतिसमास । निष्क्रान्तः कौशाम्न्याः, नि- कौशान्यिः॥ पूर्वयदश्वयडयौ ॥ २७ ॥ अश्ववडययोर्यिभापकरदाय उक्तस्तकादावादन्यत्र परवल्लिङ्गतायां प्रासायामिमा- रभ्यते । अश्यवाययोः पूर्ववलि भवति । अश्यश्च यडया पाश्यवइयो । अर्यातिदेशवाय, न निपातनम् । तत्र द्विवचनमतन्त्र पचनान्तरेपि पूर्ववल्लिङ्गता भवति । अश्वयवान, अन्वयेरिति॥ हेमन्तशिशिरावहोराने च च्छन्दसि ॥ २८ ॥ पूर्यदिति यति ईमन्तशिशिरी अहोराने इत्येतयोश्छन्दसिविषय पूर्वरिल माति। हेमन्तशिशिरातूना प्रोणामि । अहोराने इदैमूमः । परवरि लातापवादो योगः । अयति. देशवाय न निगतन, तेन द्विवचनमतन्त्रं, पचनान्तरपि पूर्णपलिलता भरति । पूर्यपक्षा- विगपः, अपरपक्षा: पुरीपम् । अहोरामाणीटकाः । छन्दमीति किम् । दुःसे हेमन्तशिशिरे। अहोरात्रापिमी पुग्यो । दिमि लिम्पत्यय उमस्तस्यैवार्य प्रपतः॥ रामाद्वाहाः पुंसि ॥ २९ ॥ नगमागान्तानां निर्देशः रात्र गम हे इस्पते पमि भाप्यन्ते । परवरिलनसायां पीनपायोः प्राप्तपोरिद पचनम् । निरायः । निराः । पनगायः । पूर्वागः । अपरादणः । मन्याः स्याः । यहः । अनुगकादयः पुमीति काव्यम् । अनुरायः । युयायः । गुनाया। अपर्थ मपुंसकम् ।। ३० ।। गायरामापालिट्री भाति । भपपमिदम् । अयानि गाने पर पम्मान .

·पा०] काशिका। । - - भाति, अपयो देशः, अपथा नगरी। तत्पुरुष इति वर्त्तते ॥ अर्धाः पुंसि च ।। ३१ ।। अर्द्धचांदयः शम्दापुसि नपुंसके व भाष्यन्ते । अर्धः । अर्धर्चम् । गोमयः । गोमयम् । शब्दरूपाश्रया घेथे द्विलिङ्गता कचिदयभेदनापि व्यवतिष्ठते । यया पास शब्दौ निधिवच- 'नौ धुलिङ्गी । जलजे उभयलिङ्गी । भूतशब्दः पिसाचे उभयलिङ्गः । क्रियाशब्दस्याभिधेय- वल्लिङ्गम् । सैन्धवान्दो लवणे उभयलिङ्गः। यौगिकस्याभिधेयवल्लिङ्गम् । सारशब्द उ. स्क पुलिङ्गो, न्यायादनपते नपुंसक, नैतत्सारमिति ! धर्म इत्यपूर्व पुलिगः तत्साधने नपुंस- कम् । तानि धर्माणि प्रथमान्यासन । अर्द्धच । गोमया कपाय । कापापण । कुतप । कपाट । राङ । चक्र । गूथ यूथ । ध्वज । कयन्ध । पदूम । गृह । सरक । कस। दिवस ! यूप। अ- न्धकार । दण्ड । कमण्डलु । मण्ड । भूत । द्वीप । द्यूत । चक्र । धर्म । कर्मन् । मोदक । शत- माना यान । नख । नखर । चरण । पुच्छ । दाडिम । हिम । रजत । स । पिधान । सार । पान । घृत । सैन्धव । औपध । आढक । चपक । द्रोण । सलीन । पात्रीव । पष्टिक । वार । याण । प्रोय । कपित्य । शुष्क । शील । शुल्य। सीधु। कवच । रेणु। कपट । सीकर । मुसल । सुवर्ण । यूप। घमस । वर्ण । क्षीर । कर्प । आकाश । अष्टापद । मङ्गल ! निधन । निस । जुम्म । वृत्त । पुस्त । वेडित । शृङ्ग । गृङ्खल। मधु । मूल । मूलक । शराव । 'शाल । वन । विमान । मुख । प्रनीव । शूल । वव । कर्पट । शिखर । कल्क । नाट। मस्त- क । वलय । कुसुम । तृण । पट्ट । कुण्डल । किरीट । अर्बुद । अङ्कुश । तिमिर । आश्रम । भूषण । इल्कस । मुकुल । वसन्त । तडाग ! पिटका विटङ्क । माप । कोश । फलक । दिन। दैवत । पिनाक । समर । स्याणु । अनीक । उपवास । शाक । कांस । घपाल । खण्ड । दर । विटप । रण | बल । मल । मृणाल । हस्त । सूत्र । ताण्डव । गाण्डीव । मण्डप । प- टह । सोध । परिर्वे । शरीर । फल । छल । पुर । राष्ट । विश्व । अम्बर । कुटिम । मण्ड- ल । ककुद । तोमर । तोरण । मञ्चक । पुल। मध्य । बाल । वल्मीक । वर्ष । धन । देह । उद्यान । उद्योग । स्नेह । स्वर । सङ्गम । निष्क । क्षेम । शूक । छन । पवित्र । यौवन । पा. नक । मूपिक । वल्कल । कुन्ज । विहार । लोहित । विपाण । भवन । अरण्य । पुलि- न। दृढ़ । आसन । ऐरावत । शूर्प । तीर्थ । लोमश । तमाल । लोह । दण्डक । शपथ । प्रति- सर । दारु । धनुस् । मान । तङ्क । वितङ्क । भव । सहस्त्र । ओदन । प्रवाल । शंकट । अप- राण । नीड । शकल । अर्धादिः(१) इदमोऽन्यादेशेऽशनुदात्तस्तृतीयादौ ।। ३२ ।। आदेशः कयनम् । अन्वादेशोऽनुकथनम् । इदमोऽन्वादेशविपयस्याशादेशो भवत्यनुदा. तस्तृतीयादी विभक्ती परतः। आभ्यां छात्राभ्यां रानिधीता, अथो 'आभ्यामहरप्यधीतम् । अस्मै छात्राय कम्बल देहि, अयो अस्मै शाटकमपि देहि । अस्य ठानस्य शोभन शीलम् , अयो अस्य प्रभूत स्वमू(२) । अथादेशवचनं साकच्कार्थम् । इमकाभ्यां छात्राभ्यां रात्रिर- धीता, अयो आभ्यामहरप्यधीतम् । नेह पश्चादुच्चारणमात्रमन्वादेशः, किं तर्हि एकस्यैवा-. भिधेयस्य पूर्व शब्देन प्रतिपादितस्य द्वितीय प्रतिपादनमन्वादेशः । तेनेह न भवति । देवदत्तं (1) कुणप । मुण्ड । पूत । मरु ।कंप्स । लोमन् । लिगामाररात । क्डार। वर्ग । यणं । पणव । विशाल । बुस्त । पुस्तक । पनव । निगर। खल स्थूल । शार । नाल ! प्रवर । कटक । कण्टक । साल । कुमुद । पुराण । जालन्ध सलाट । कुड्डम । कुशल । विडङ्ग । पिण्याक । आई । इल। कटक । योध । विन्ध । कुक्कुट । कुडप । दण्डल । पञ्चक । आसु । उयम । स्तन । स्तेन । धुन । कलह । पालक । हल । वर्चस्का वर्च। तण्डल । तण्डुल । एनेशन्दा अघिका वचित् । ()"भस्माच्माउन्दोऽपिध,अयोऽस्माद्व्याकरणमयीन" ईदृशो प्रन्यः कुचिदधिक । - ·९६ काशिका । [अ० २ -- भोजय, इमं च यज्ञदत्तमिति ॥ एतदस्वतसोखतसौ चाजुदात्तौ ।। ३३ ।। अन्यादेशे अनुदात्त इति वर्तते । एतदोऽन्धादेशविपयस्य अशादेशो भवति अनुदात्तस्त्र- तसोःपरतः । तौ चापि तसावनुदात्ती भवतः । एतस्मिन् प्रामे सुखं घसामः । अथो अत्र- युक्ता अधीमहे । एतस्माच्छाबाच्छन्दोऽधीप्य । सर्वाऽनुदात्तं पदं भवति । एतदोशित्यशा- देशे लब्धे पुनर्वचनमनुदात्तार्थम् ॥ द्वितीयाटौस्स्वेनः ॥ ३४ ॥ अन्वादेशे अनुदात्त इति वर्तते । द्वितीया टा ओम् इत्येतेषु परत इदमेतदोरन्नादेशविप- ययोरेनशब्द आदेशो भवति अनुदात्तः । इदमो मकालुतिन्यायनानुत्तिः । इमं छात्र छन्दोऽध्यापय । अथो एन व्याकरणमध्यापय । अनेन छात्रेण रानिधीता, अथो एनेनाहर. प्यधीतम् । अनयोश्छात्रयोः शोमन शीलम्, अथो एनयोः प्रभुत स्पम् । एतदः खल्वपि । एतं छात्रं छन्दोऽध्यापय, अथो एन व्याकरणमन्यध्यापय । एतेन छात्रेण राबिधीता, अथो पनेनाहरप्यीतम् । एतयोश्छायोः शोभनं शीलम् । अथो एनयोः प्रभूतं स्त्रम् । एनदिति नपुंसकैकयचने वक्तव्यम् । प्रक्षालयनत् । परिवर्तयेनत् । इह कल्मान भवति । अयं दण्डो . हरानेन । एतमात हितं विद्यादिति । यत्र किचिदू विधाय वाक्यान्तरेण पुनान्यदुपदिश्यते . सोन्वादेशः । इह तु वस्तुनिर्देशमात्रं कृत्वा एकमेवं विधानम् ॥ श्राद्धधातुके ॥ ३५॥ आर्धधातुके इत्यधिकारोऽयं, "ज्यक्षत्रियाशित" इति यावत् । यदित अर्थमनुक्रमि- प्यामस्तदार्धधातुके येदितव्यम् । वक्ष्यति, "हनो वध लिहि" वयात् । अर्धधातुक इति किम् । हन्यात् । विपयससमी चेयं न परसप्तमी । तेनार्धधातुकविवक्षायामादेशेषु कृतेषु पश्चाधयामात प्रत्यया भान्ति । भव्यम् । प्रचेयम् । आख्येयम् ।। श्रदोजग्निय॑प्ति किति ॥ ३६॥ अदो जग्धिरादेशो भाति त्यपि परतः, सकारादौ च किति प्रत्यये । प्राध्य । विज- ग्ध्य । जग्धः । जग्धवान् । इकार उच्चारणार्यो, नानुसन्धः । तेन नुम्न भवति । एवं वच्या- दीनामपि । इह करमान भाति अन्नम् । “अन्नाण्ण" (अ०सू०,४।४।८५) इति नि- पातनात्। जाधो सिद्धेऽन्तरगत्याति कितीति ल्यबुच्यते । ज्ञापयत्यन्तरङ्गाणां ल्पपा भवति याधनम् ॥ तोति किम् । अद्यते । कितीति किम् अत्तव्यम् ।। लुड्सनोस्लू ।। ३७॥ लुधि सनि पपरतोदो घस्लु आदेशो भवति । सृदित्करणमध्यम् । लुधि । अघसना अपसताम् । अयसत् । सनि । जियत्सति । जियत्सतः । जिवत्सन्ति ॥ *धालुभानेऽध्युप- मध्यानम् | प्राताति प्रयतः ॥ घनपोध ।।३६॥ पनि अपिप परतोदो पस्लु भादेशो भवति । पासः । प्रथमः । “उपसर्गद" (अ० ३९) इस्यप्॥ यहुलं छन्दसि ।। ३९॥ छन्दमि पिपये पाएमदो पस्त आदेशो माति । घस्तान्ननम् । सन्धिध में । नय भात आत्तामय मध्यनो मेद स्मृतम् । अन्यनरम्यांप्रहणमेव फम्मान क्रियो तस्योप- रामपि भविष्यति । कार्यान्सराय पर प्रदगम् । यस्तामिस्पोफ्यालोपोग माति ॥ ।

·पा०४] काशिका । 1 - - लिटयन्यतरस्याम् ॥ ४०॥ लिटि परतोऽदोऽन्यतरस्यां घस्लादेशो भवति । जघास । जानुः । जक्षुः । आद । आ- दतुः। आदुः॥ चेनी धयिः ॥४१॥ लिटयन्यतरस्यामिति वर्तते । येसो ययिरादेशो भवति अन्यतरस्यां लिटि परतः । इकार उच्चारणार्थः । उवाय । ऊयतुः । ऊयुः । पते, अवतुः । ऊयुः । "लिटि भयो य" इति यकारस्य संप्रसारणं प्रतिपिद्धयते । "वश्चास्यान्यतरस्यां किति" इति वकारो विधीयते । वयो। व- तुः । धवुः । “पेम" (अ०सू० ६।१।४०) इति संप्रसारणं न भवति ।। हनो वध लिङि ॥ ४२ ॥ हन्तर्घातोर्वध इत्ययमादेशो भयति लिहिपरत आर्धधातुके । वध्यात् । वध्यास्ताम् । वध्यामुः । अकारान्तोपमादेशः, तग्राकारस्य लोपो भवति । तस्य स्थानिवद्धावादवधीदिति हलन्तलक्षणा वृद्धिः “अतो हलादेर्लघो" (अ०सू० ७।२७) इति न भवति॥ लुङि च ॥४३॥ लुटि च परतो हनो वध इत्ययमादेशो भवति । अवधीत् । अवधिष्टाम् । अवधिपुः । योगविभाग उत्तरार्थः । आत्मनेपदेपु लिकि विकल्पो मा भूत् ।। आत्मनेपदेप्यन्यतरस्याम् ॥ ४४ ॥ 'पूर्वण नित्ये प्रा विकल्प उच्यते । आत्मनेपदेषु परतो हनो लुड्यन्तरस्यां वध इत्यय- मादेशो भवति । आवधिष्ट । आवधिपाताम् । आवधिपत । न च भवति । आहत । आह- साताम् । आहसत(१)॥ इणो गा लुङि ॥ ४५ ॥ इणो गा इत्ययमादेशो भवति लुडि परतः । अगात् । अगताम् । अगुः । लुडीति वर्त्त- माने पुनर्लग्रहणम् “आत्मनेपदेप्वन्यतरस्याम्" इत्येतन्मा भूत् । इह त्वविशेपेण नित्यं च भवति । अगात् । अगायि भवता । इण्वदिक इति वक्तव्यम् । अध्यगात् । अध्यगाताम् । णो गमिरवोधने ॥ ४६॥ णी परत होऽयोधनार्थस्य गमिरादेशो भवति । इकार उच्चारणार्थः । गमयति । गम- यतः । गमयन्ति । अयोधन इति किम् । प्रत्याययति इत्येव । अधिगमयति । सनि च ॥४७॥ सनि परत इणोऽयोधनार्थस्य गमिरादेशो भवति । जिगमिपति । जिगमिपतः । जिग- मिपन्ति । अयोधन इत्येव । अर्थान् प्रतीपिपति । इण्यदिक इत्येव । अधिजिगमिपति। योगविभाग उत्तरार्थः । इदृश्चेति सन्येव यथा स्यात् (8)॥ । अध्यगुः॥ इधश्च सनि परतो गमिरादेशो भवति । अधिजिगांसते । अधिजिगांसते । अधिजि- गांसन्ते । गालिटि ॥४९॥ गाडादेशो भवतीडो लिटि परतः । अधिजगे । अधिजगाते । अधिजगिरे। गाडोऽनुव- (१) "भाडो यमहन इत्यात्मनेपदम् । इनः सिज् इति कित्वम् । अनुदानोपदेशेति नज्ञोप । हस्वाद- द्रादिति सिंघो लोपः" । इति अन्यत्र पुस्तकेऽधिकं लभ्यते । (२) "गौ माभूत्" इति अधिकमुपलभ्यते क्वचित् । ९का० ·काशिको। [अ० २' - -- न्धग्रहणं विशेषणार्थ, "गाङ्कुटादिभ्यं" (अ०सू० १॥२॥१) इत्यत्राऽस्य ग्रहणं यथा स्यात् । न हि स्थानिवद्भावेन गाडिति रूपं लभ्यते ॥ विभाषा लुङलडोः ॥ ५० ॥ लुडि लडि च परत इको विमापा गाडादेशो भवति । आदेशपक्षे "गाइकुटादिभ्यश्च" इति हित्वं, "घुमास्थागापाजहातिसां हलि" (अ०सू०६।४।६६) इतीत्वम् । अध्यगीष्ट । अध्यगोपाताम् । अध्यगीपत । न च भवति । अध्यष्ट । अध्यैपाताम् । अध्यपत । लहि स्वल्वपि । अध्यगीप्यत । अध्यगीप्येताम् । अध्यगीप्यन्त । न च भवति । अध्यैव्येत । अध्येप्येताम् । अध्यष्यन्त ॥ णौ च संश्चडोः ॥ ५१॥ इटो गाइ विभापति वर्तते । णावितीडपेक्षा परसप्तमी संचडोरिति चण्यपेक्षा । णों सन्परे चड्परेच परत इटो विभापा गाडादेशो भवति । अधिजिगापयिपति । न च भवति । अध्यापिपयिपति । चडि म्वुल्वपि । अध्यजीगपत् । अध्यापिपत् ॥ अस्तेभूः ॥ ५२॥ अस्ते|तो५ इत्ययमादेशो भवति आर्द्धधातुके । भविता । भवितुम् । भवितव्यम्(१)। इंह कस्मान भवति, ईहामास, हामासतुः, ईहासासुः । "कृञ्चानुपयुज्यते लिटि" (अ०सू० ३।१४०) इति प्रत्याहारमहणेनास्तेर्गहणसामर्थ्यात् । तथा चोच्यते ॥ अनुपयोगे तु भुवाऽस्त्यबाधनं ।। स्मरन्ति कर्तुचने मनीपिणः, ॥ इति । घुवो घचिः ॥ ५३॥ शुवो यचिरादेशो भवति आर्धधातुकविषये । इकार उच्चारणार्थः । यता । वक्तम् । स्था. निवदायेन कत्रंभिप्रायक्रियाफलविवक्षायामात्मनेपदं भवति । ऊचे । वक्ष्यते। चक्षिः ख्याम् ॥ ५४॥ पक्षिः एयानादेशो भवत्यार्धधानुफे । आख्याता । आख्यातुम् । आख्यातव्यम् । स्थानिवद्वारेन नित्यमात्मनेपदं न भवति । नकारानुबन्धकरणसामान् (२) । *खशादिर- प्ययमादेश इप्यते । आक्शाता । आफ्शातुम् । आशातव्यम् । *यने प्रतिपेपो पक्त- व्यः । दुर्जनाः संचयाः । पर्जनीया इत्यर्थः । *असनपोश्च प्रतिषेधो वक्तव्यः । नृचक्षा राक्षमाः । हिसार्योऽन धातुः । अने खल्यपि । विचक्षणः पण्डितः । यहुले संवारन्दसोरिति यकाव्यम् । अनवधरुगाविचक्षणजिरापर्यम् ॥ या लिटि॥५५॥ पूण नित्ये प्रा विकल्प उच्यते । सिटि परतशक्षितः म्यानादगी या भवति । आर- पायी । आपल्यतुः । आचाप्युः । न च भवति । आचयो । आयशात । आपक्षिरे। अन्यधनपोः ॥ १६ ॥ भधांतोगत्ययमादेशी भयत्याधंधानुके परतो घानी ययित्या । प्रयायमः । प्रत्य- जापः । अपनपोरिनि किम् । ममाजः । उदाः । अपि गु, समतः । उदाः । “समुदोरजः पशुपु इयर | दोधोपोरगं फिम् । प्रीताः । *पनपोः प्रतिपय क्पर उपसल्यानम् । ररमाय । यतादायाधंधागुक विरल्पाप्यत । प्रता प्रानिता । प्रनुम् । प्राजियम् ॥ पायो। ५७॥ (Arialen! मसाल माननि परम् । (१)मति भयो निनामापते ।

·पा० ४] काशिका । .९९ १ पूर्वेण नित्ये प्राधे विकल्प उच्यते । यु इति ल्युटो ग्रहणम् । यो परभूते अजेवा यो- इत्ययमादशो भवति । प्रवयणो दण्डः । प्राजनो दण्डः । प्रवयणमानय । प्राजनमानय ।। , ण्यक्षत्रियार्षभितो यूनि लुगणियोः ॥ ५८ ॥ ण्यादयो गोत्रप्रत्ययाः । ण्यान्तात् क्षत्रियगोत्राद् भितश्च परयोरगिलोयंनि लुग्भवति । ण्यान्तात्तावत् । “कुर्वादिभ्यो ण्य" तस्मानि इम् । तस्य लुक् । कौरख्यः पिता । कोर- व्यः पुत्रः । ननु च कौरव्यशब्दस्तिकादिपु पश्यते, ततः फिना भवितव्यं, कौरव्याणिरिति । क्षत्रियगोत्रस्य तत्र ग्रहण, "कुरुनादिभ्यो ण्य" इत्यनेन विहितस्य । इदं तु ब्राह्मणगोत्रम् । "कुर्वादिभ्यो ण्य" इति पयः । क्षत्निय। "ऋप्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च" इत्यण् । तस्मानि इन् । तस्य लुक् । श्वाफल्कः पिता। श्याफल्कः पुत्त्रः । आर्प। ऋष्यम् । तस्मायूनि इन तस्य लुक् । वासिष्ठः पिता। वासिष्टः पुत्रः । नित् । “अतृप्यानन्तये विदादिभ्यो- ऽभू"। तस्मानि इन् । तस्य लुक् । बैदः पिता । वैदः पुत्वः । अणः खल्वपि । "तिकादि- भ्यः फिञ्". । तस्मानि "भाग्दोव्यतोऽण्" । तस्य लुक् । तैकायनिः पुत्रः । एतेभ्य इति किम् । "शिवादिभ्योऽण् । तस्मात् यूनि, “अत इन्। तस्य न लुग्भवति । कोहडा पि- ता। कोहडिः पुत्त्रः । यूनीति किम् । वामरथ्यस्य छात्राः चामरथाः i, "कुर्चादिभ्यो ण्य" इति ण्यस्तस्मात् "कण्वादिभ्यो गोत्र” इति पिकोऽण् । तस्य लुग्न भवति । अंणियोरिति किम् । दाक्षेरपत्यं युवा दाक्षायणः(१) । *अग्राह्मणगोनामानाावप्रत्ययस्योपसंख्यानम् । मौधिः पिता। बौधिः पुत्रः । जाबालिः पिता । जावालिः पुत्रः । औदुम्यरिः पिता। औदु- म्यरिः पुनः । भाण्डीजविः पिता। भाण्डीजहिः पुत्त्रः । साल्वावयवलक्षणं इम् । तस्मा- स्फक् । तस्य लुक् । पैलादिदर्शनात् सिद्धम् ॥ पैलादिभ्यश्च ॥५६॥ पैल इत्येवमादिभ्यश्च युयप्रत्ययस्य लुग्भवति । "पीलाया वा" इत्यण । तस्मादणो "य- च" इति फिन् । तस्य लुम् । पैलः पिता । पैलः पुत्त्रः । अन्ये पैलादय इसन्तास्तेभ्य "हमः प्राचाम्" इति लकि सिद्ध प्रागर्थः पादः । वैल । शालकि। सात्यकि। सात्यकामि । देवि । औदमजि । औदवजि । औदमेघि । औदबुद्धि । दैवस्यानि । पङ्गलायनि । राणायनि । रोह- क्षिति । भौलिङ्गि। औद्गाहमानि । औजिहानि(२) "तदाजाचाणः" । आकृतिगणोऽयम् ।। इमाप्राचाम् ॥६०॥ गोने य इम् तदन्तायुवप्रत्यस्य लुग्भवति । गोनविशेपणं प्रारग्रहणं, न विकल्पार्थम् । पानागाररपत्य युवा। "यभिमोश्च" इति फक् । तस्य लुक् । पानागारिः पिता । पानगारिः पु. स्त्रः । मन्धरैपणिः पिता । मान्यौपणिः पुनः। प्राचामिति किम् दाक्षिः पिता । दाक्षायणः पुनः न तौल्वालेभ्यः ॥ ६१॥ अन्तरेण प्रासो लुक् प्रतिषिद्धयते । तौल्वलादिभ्यः परस्य युवप्रत्ययस्य न लाभवति । सौरयलिः पिता । तौरवलायनः पुत्त्रः । सोल्पलि । धारणि । रायणि । पारणि । दैलोपि । देवलि। देवमति । देवयज्ञि । प्रावाहणि । मान्धातकि । आनुहारति । बाफल्कि । आनु- मति । आहिमि । आमुरि । आयुधि । नैमिपि । आसियन्धकि। येकि । पोकरमादि। कि लिकि । बैंहति । वैकणि । फारेणुपालि । कामालि (३) । तद्वाजस्य बाहुपु तेनैवास्त्रियाम् ॥ १२॥ (1)"भत्र यसोश" इति फको सुग्न मति तिवचिदकिम् । (१)"रागसनि राणि सामान शासनि" म्याक कपि । (राका मसुराति । प्राणात पोका कारकि । कमाते । मनापने शा कमिरिका . । । । 1 । - ·काशिका । [अ०२ . । न्धग्रहण विशेषणार्थ, "गाङ्कुटादिभ्यं" (अ०स० १।२१) इत्यन्नाऽस्य ग्रहणं यथा स्यात् । न हि स्थानिवद्भावेन गाडिति रूप लभ्यते ॥ विभाषा लुङलङोः ॥ १०॥ लुडि लङि च परत इडो विभाषा गाडादेशो भवति । आदेशपक्षे "गाङ्कुटादिभ्यश्च" इति डित्वं, "धुमास्थागापाजहातिसां हलि" (अ०सू० ६४२६६) इतीत्वम् । अध्यगीष्ट । अध्यगीपाताम् । अध्यगीपत। न.च भवति । अध्यष्ट। अध्यैपाताम् । अध्यैपत । लडि. स्वल्वपि । अध्यगीप्यत् ! अध्यगीप्येताम् । अध्यगीयन्तः । न च भवति । अध्यैप्येत । अध्यष्येताम् । अध्यैष्यन्त ॥,. णौ च संश्वङोः ॥ ५१॥ इडो गाइ विभाति वर्तते । णावितीपेक्षा परसप्तमी संवडोरिति च ण्यपेक्षा । णौं सन्परे चइपरे च परत इडो विभापा.गाडादेशो भवति । अधिजिगापयिपति । न च भवति । अध्यापिपयिपति । चङिखुल्वपि । अध्यजीगपत् । अध्यापिपत् ।। अस्तेर्भूः ॥ ५२ ॥ अस्तेधीतोk इत्ययमादेशो भवति आर्द्धधातुके । भविता । भवितुम् । भवितव्यम्(१)। इह कस्मान्न भवति, ईहामास, ईहामासतुः, ईहासासुः । “कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि" (अ०सू० ३११४०) इति प्रत्याहारग्रहणेनास्तेर्गहणसामर्थ्यात् । तथा चोच्यते ॥ अनुपयोगे तु भुवाऽस्त्यवाधनं । स्मरन्ति कर्तुर्वचनं मनीषिणः, ॥ इति । ब्रुवो वचिः ॥ ५३॥ ध्रुवो वचिरादेशो भवति आर्धधातुकविपये । इकार उच्चारणार्थः । वक्ता । वक्तुम् । स्था- निबद्भावेन कर्षभिप्रायक्रियाफलविवक्षायामात्मनेपदं भवति । ऊचे । वक्ष्यते ॥ चतिङः ख्याञ् ॥ ५४ ॥ चक्षिा ख्यानादेशो भवत्यार्धधातुके । आख्याता । आख्यातुम् । आख्यातव्यम् । स्थानिवद्भावेन नित्यमात्मनेपदं न भवति । अकारानुबन्धकरणसामर्थ्यात् (२) । *खशादिर- प्ययमादेश इप्यते । आक्शाता । आक्शातुम् । आशातव्यम् । *वर्जने प्रतिषेधो वक्त- व्यः* । पुर्जनाः संचक्ष्याः । यर्जनीया इत्यर्थः। *असनयोश्च प्रतिपेधो वक्तव्यः* 1 नृचक्षा राक्षसाः । हिंसार्थोऽन धातुः । अने खल्वपि । विचक्षणः पण्डितः । *बहुलं संज्ञाछन्दसोरिति वक्तव्यम् । अन्नवधकगाविचक्षणजिराद्यर्थम् ॥ वालिटि ॥५५॥ पूर्वेण नित्ये प्राप्ते विकल्प उच्यते । लिटि परतश्चक्षिकः ख्यानादेशो या भवति । आच- स्यौ । आचख्यतुः । वाचल्युः । न च भवति । आचचो । आचचक्षाते । आचचक्षिरे ॥ अजेयघनपोः ॥ ५६ ॥ अधांतोवीत्ययमादेशो भवत्यार्धधातुके परतो घगपौ वर्जयित्या । प्रवायकः । प्रत्य- णीयः । अघनपोरिति किम् । समाजः । उदाजः । अपि तु, समजः । उदजः । “समुदोरजः पशुपु" इत्यप् । दीर्घोचोरणं किम् । प्रवीताः । *धनपोः प्रतिषेधे क्यप उपसंख्यानम् । समन्य । *चल्गदावार्धधातुके विकल्प इप्यते । प्रयता प्राजिता ! प्रवेतुम् । प्राजितुम् ॥ वा यौ ।। ५७ ॥. (3) "माधधातुक इति किम्? आस्ति । स्तः । मन्ति" इति पुत्रपिदधिकम् । (२) "आख्यास्यति । माख्यास्यते"। इति कुत्रचिदुपत पर्ने ।

·पा० ४] काशिका । ९९ पूर्वेण नित्ये प्राप्से विकल्प उज्यते । यु इति ल्युटो ग्रहणम् । यो परभूते अजेवळ बो- इत्ययमादशा भवति । प्रवयणो दण्डः । प्राजनो दण्डः । प्रबयणमानय । प्राजनमानय ।। ध्यक्षत्रियार्षभितो नि लुगणिोः ॥ ५८ ॥ ण्यादयो गोत्रप्रत्ययाः । ण्यान्तात् क्षत्रियगोत्राद् भितश्च परयोरगिमा!नि लुग्भवति । ण्यान्तात्तावत् । "कुर्वादिभ्यो ण्यः" तस्मादूनि इञ् । तस्य लुक् । कौरव्यः पिता । कौर- व्यः पुत्रः । ननु च कौरव्यशब्दस्तिकादिषु पश्यते, ततः फिमा भवितव्यं, कौरच्यायणिरिति । क्षत्रियगोत्रस्य तन्न ग्रहणं, “कुरुनादिभ्यो ण्य” इत्यनेन विहितस्त्य । इदै तु बामणगोन्नम् । "कुर्वादिभ्यो ज्य" इति पयः । क्षत्रिय । "नण्यन्धकवृष्णिकुरभ्यश्चः इत्यम् । तस्माथूनि इञ् । तस्य लुक् । श्याफल्कः पिता। श्चाफल्कः पुत्त्रः । आफै। ऋष्यम् । तस्मानि. इज । तस्य लुक् । वासिष्टः पिता। वासिष्टः पुत्रः । मित् । “अनृप्यानन्तये विदादिभ्यो- ” । तस्माथूनि इन् । तस्य लुक् । वैदः पिता । वैदः पुनः । अणः खल्वपि । "तिकादि- भ्यः फिज्” । तस्माथूनि "प्राग्दीव्यतोऽ” । तस्य लुक् । तैकार्यानः पुत्त्रः । एतेभ्य इति किम् । "शिवादिभ्योऽण् । तस्मात् यूनि, "अत इञ्। तस्य न लुग्भवति । कोहडः पि- ता । कौहडिः पुनः । यूनीति किम् । वामरथ्यस्य छात्राः वामरथा: । "कुर्वादिभ्यो ण्या इति व्यस्तस्मात् "कण्वादिभ्यो गोत्र" इति गैपिकोऽण् । तस्य लुग्न भवति । अणिजोरित्ति किम् । दाझरपत्यं युवा दाक्षायणः(१) । अब्राहाणगोत्रामानायुवप्रत्ययस्योपसंख्यानम् । बौधिः पिता । यौधिः पुनः । जावालिः पिता । जाबालिः पुनः । औदुम्बरिः पिता । औदु- म्बरिः पुत्रः। भाण्डीजहि पिता। भाण्डीजविः पुत्त्रः । साल्वाचयवलक्षणं इञ् । तस्मा- त्फ । तस्य लुक् । पैलादिदर्शनात् सिद्धम् ॥ पैलादिभ्यश्च ।। ५६ ॥ पैल इत्येवमादिभ्यश्च युवप्रत्ययस्य लुग्भवति । “पीलाया वा" इत्यण् । तस्मादणो "य- च" इति फिल् । तस्य लुक् । पैलः पिता । पैलः पुत्त्रः । अन्ये पैलादय इसन्तास्तेभ्य "इन: प्राचाम्" इति लुकि सिद्धेऽप्रागर्थः पाठः । पैल । शालति । सात्यकि । सात्यकामि । देवि । औदमजि । औदबजि । औदमेघि । औदबुद्धि । दैवस्थानि । पैङ्गलायनि । राणायनि । रौह-- क्षिति । भौलिङ्गि । औद्गाहमानि । औजिहानि(२) “तद्राजाचाण" । आकृतिगणोऽयम् ।। इञःप्राचाम् ॥ ६०॥ गोत्रे य इञ् तदन्तायुक्प्रत्यस्य लुग्भवति । गोन्नविशेषणे प्राग्ग्रहणं, न विकल्पार्थम् । पानागारेरपत्यं युवा। “यजिनोश्व इति फक् । तस्य लुक् । पान्नागारिः पिता । पानगारिः पु- स्त्रः । मन्थरैपणिः पिता । मान्थरेपणिः पुनः । प्राचामिति किम् दाक्षिः पिता । दाक्षायणः पुनः न तौल्वलिभ्यः ॥ ६१ ॥ . अन्तरेण प्रासो लुक् प्रतिपिद्धयते । तौल्वलादिभ्यः परस्य युवप्रत्ययस्य न लुग्भवति । तौल्वलिः पिता। तौल्वलायनः पुत्रः . तौल्वलि । धारणि । रावणि । पारणि । दैलीपि । दैवलि। देवमति । देवयनि । प्रावाहणि । मान्धातकि । आनुहारति । स्याफल्कि । आनु- मति । आहिंसि । आसुरि । आयुधि । नैमिपि । आसिबन्धकि । चैकि । पौकरसादि। वैरकि । वलकि। वैहति । वैणि । कारेणुपालि । कामालि (३) ॥ तद्राजस्य बहुषु तेनैवास्त्रियाम् ॥ २ ॥ (1) "अत्र योश्च" इति फको लुग्न भवति इति कचिदधिकम् । (२)"रागमति राणि सौमनि उहमानि" इत्यधिक क्वचिद् । (३) "रान्धकि । असुराहति । प्राणाहति । पौष्कि ! कान्दकि । दोषकगति । आन्तराहाते । एते-शदा:- क्वचिदधिकाः। । - - - । .

·काशिका । [अ०२ R -- "ते तद्वाजा, "ज्यादयस्तद्राजा" इति वक्ष्यति, तस्य तद्राजसंजस्य प्रत्ययस्य वहुयु वर्तमानस्य अस्त्रीलिङ्गस्य लुरभवति, तेनैव चेत्तद्राजेन कृतं बहुत्वं भवति । अङ्गाः । वङ्गाः। पुण्ड्राः । मगधाः लोहध्वजाः । चीहिमताः । तद्राजस्येति किम् । औपगवाः । बहुप्विति किम् । आन्नः । तेनैव ग्रहणं किम् । प्रियो वाङ्गो येपां त, इमे प्रियवाङ्गाः। अखियामिति किम् । आङ्गया स्त्रियः॥ यस्कादिभ्यो गोने ॥ ६३ ॥ बहुपु तेनैवास्त्रियामिति सर्वमनुवर्तते । यस्क इत्येवमादिभ्यः परस्य गोत्रप्रत्ययस्य बहुपु वर्तमानस्यास्त्रीलिङ्गस्य लुम्भवति, तेनैव चेद् गोत्रप्रत्ययेन कृनं बहुत्वं भवति । प्रत्ययविधे- श्वान्यन्त्र लौकिकस्य गोत्रस्य ग्रहणमित्यनन्तरापत्येऽपि लुम्भवत्येव । यस्काः लभ्याः । बहु- वित्येव । यस्कः । तेनैवेत्येव । प्रिययास्काः । अस्थियामित्येव । यारक्यः स्त्रियः । गोत्र इति किम् । यास्कारछात्राः। यस्क । लभ्य । दुह्यः । अयःस्थूण । तृणकर्ण। एते पञ्च शिवादिपु पट्य- न्ते । ततः परेभ्यः पड्भ्य इ(१) सदामत्त । कम्बलभार । अहिभोग । कर्णाटक । पिज्डी- जव । वकसक्थ । ततः परेभ्यश्चतुभ्यो, "गृष्टयादिभ्यश्च” इति दम् । बस्ति । कुद्रि(२)। अजबस्ति । मिन्नयु । ततः परेभ्यो द्वादशभ्य इञ् । रक्षामुख । जगरथ । मन्थक । उत्कास। कटुकमन्थक। पुष्करसत् । विपपुट । उपरिमेखल । क्रोष्टुमान । क्रोष्टुपाद । शीर्षमाय । पुष्करसच्छब्दात् वाहादिपाठादि । खरपशब्दो नडादिपु पश्यते । ततः फक् । पदक । वर्म- क । एताभ्यामत इश् । भलन्दनशब्दात् "शिवादिभ्योऽण् । भडिल । भण्डिल । भडित । भण्डित । एतेभ्यश्चतुभ्यः "अयादिभ्यः फन् । यजनोश्च ॥ ६४॥ बहुपु तेनैवास्त्रियां गोत्र इति चानुवर्तते । योऽअश्च गोत्रप्रत्ययस्य बहुषु वर्तमानस्या- स्त्रीलिङ्गस्य लुग्भवति । "गर्गादिभ्यो यज् । गर्गाः । वत्साः। अनः खल्वपि । “अनृप्यान- न्तये विदादिभ्योऽन् । विदाः । उर्वाः । बहुवित्येव । गायः । वैदः । तेनैवेत्येव । प्रिय- गाग्र्याः । प्रियदाः । अस्त्रियामित्येवं । गायः स्त्रियः । वैद्यः स्त्रियः । गोत्र इत्येव । "द्वीपा- दनुसमुद्रं यत । द्वैप्याः । “उत्सादिभ्योऽ" औत्सारछात्राः । *यशादीनामेकद्वयोर्वा तत्पु- रुपे पप्ठ्या उपसंख्यानम् । गार्यस्य कुलं, गाग्र्यकुलं, गर्गकुलं चा ! मार्ययोः कुलं,गाग्य- फुलं, गर्गकुलं, वा । एवं वैदस्य कुलं, बैकुल, विदकुलं वा।वैदयोः कुलं, बैदकुल बिदकलं वा। यमादीनामिति किम् । आङ्गकुलम् । एकद्वयोरिति किम् । गर्गाणां कुलं, गर्गकुलम् । तत्पुरुष इति किम् । गाय॑स्य समीपमुपगाग्र्यम् । पठया इति किम् । परमगार्यः ।। अत्रिभृगुकुत्सवसिष्ठगोतमाङ्गिरोभ्यश्च ।। ६५ ।। अग्र्यादिन्यः परस्य गोत्रप्रत्ययस्य बहुपु लुग्भवति । अत्रिशब्दात् "इतवानिमा इति ढक् । इतरेभ्य ऋष्यणु । अत्रयः । कुत्साः । वसिष्टाः । गोतमाः । अङ्गिरसः । बहुन्वित्येव । आत्रेयो भार्गवः । तेनैवेत्येव । नियात्रेयाः । प्रियभार्गवाः । अस्त्रियामिति किम् । आत्रे- ‘य्यः श्चियः॥ चह्वच इनः प्राच्यभरतेपु ।। ६६ ॥ यहचः प्रातिपदिकाद् य इम् विहितः प्राच्यगोत्रे भरतगोने च वर्तते तस्य बहुपु लुग्भ- पति । पनागाराः । मन्थरेपणाः । भरतेषु खल्वपि । युधिष्टिराः । अर्जुनाः । यहच इति किम् । वैश्यः । पौष्पयः। प्राच्यभरतेविति किम् । बालाफयः । हस्तिदासयः । भरताः प्राच्या एव तेषां पुनर्ग्रहणं ज्ञापनार्थम्, अन्यत्र प्राग्नहणे भरतग्रहण न भवतीति, तेन "मः ()"मारभ्य भू" काचन् नदनुसारेण कर्णाटकशाादनप्तरं "पर्णाडक" इत्यधिकम् । (२)"भावित्रिकद" इतिपाटान्तरम् । - । .

·पा० ४] काशिका । 9302- १०१ । प्राचाम्" इति भरतानां युवप्रत्यस्य लुम भवति । आर्जुनिः पिता । आर्जुनायनः पुत्रः ॥ न गोपवनादिभ्यः ॥ ७ ॥ गोपवनादिभ्यः परस्य प्रत्ययस्य लुग्न भवति । विदाद्यन्तर्गणोऽयम् । ततोऽनो गोत्रप्र-- त्ययस्य "योश्च” इति लुक् प्राप्तः प्रतिपिद्धयते । गौपचनाः । शैयवाः । गौपवन । शिशु विन्दु । भाजन । अन्य । अवतान । श्यामाक । चापर्ण । एतावन्त एवाप्टौ गोपवनादयः । परिशिष्टानां हरितादीनां प्रमादपाठः । ते हि चतुर्थे विदादिपु पश्यन्ते । तेभ्यश्च वहुपु लुग्भ- वत्येव । हरिताः। किंदासा इति ॥ तिकक्तिवादिभ्यो द्वन्द्वे. ॥ ६८ ॥ तिकादिभ्यः कितवादिभ्यश्च इन्हें गोनप्रत्ययस्य वहुपु लुग्भवति । तैकायनश्च कैतवाय-- नयश्च । "तिकादिभ्यः फि" । तस्य लुक् । तिककितवाः। वासरयश्च भाण्डीरथयश्च । "अत इञ्।। तस्य लुक् । बड्वरभण्डीरथाः। औवकायनाश्च लामकायनाच । "नहा- दिभ्यः फक्त तस्य लुक् । उपकलमकाः। पाफकयश्च नारकयश्च । “अत इज् । तस्य लुक् । पफकनरकाः । वाकनखयश्च म्यागुदपरिणद्धयश्च । "अत इज्" । तस्य लुक् । यकनखचगुंदपरि- णाद्वाः । उन्जशब्दादत इञ् ककुभशब्दाच्छिवाद्यण तयोर्लुक् । औजयश्च काकुभाश्च उन्जक- कुभाः। लाङ्यश्च शान्तमुखयश्च । “अत इम्" । तस्य लुक् । लशान्तमुखाः । उरसशब्द- स्तिकादिपु पथ्यते, ततः फिज् । लाटशब्दादिग्, तयो छ । औरसायनयश्च लाइटयश्च, उर- सलाइटाः । नाष्टकयञ्च कापिष्ठलयश्च । “अत इञ्” । तस्य लुक । भ्राष्टककपिष्टलाः । का- गाजिनयश्च कार्णसुन्दरयश्च । “अत इञ्” । तस्य लुक् । कृष्णाजिनकृष्णसुन्दराः । आग्नि- वेश्यश्च दासेरकयश्च । अग्निवेशशब्दाद् “गर्गादिभ्यो यज । दासेरकशद्वात् “अत इज्" । तयोर्लक् अग्निवेशदासेरकाः ॥ उपकादिभ्योऽन्यतरस्यामद्वन्द्वे ॥ ६६ ॥ उपक इत्येवमादिभ्यः परस्य गोत्रप्रत्ययस्य वहुपु लुग्भवति अन्यतरस्यां द्वन्द्वे चाद्वन्द्वे च । अद्वन्द्वग्रहणं द्वन्द्वाधिकारनिवृत्त्यर्थम् 1. एतेषां च :मध्ये ब्रयो द्वन्द्वास्तिककितवादिषु पध्यन्ते । उपकलमकाः । भ्रष्टककपिटलाः । कृष्णाजिनकृष्णसुन्दराः, इति । तेषां पूर्वेणैव नित्यमेव लुग्भवति । अद्वन्द्व त्वनेन विकल्पः । उपकाः । औपकायनाः । लमकाः । लामका यनाः । भ्रष्टकाः । भ्राष्टकयः । कपिष्टलाः । कापिष्ठलयः । कृष्णाजिनाः । कार्णाजिनयः ।। कृष्णसुन्दराः । कार्णासुन्दरय इति । परिशिष्टानां च द्वन्द्वेऽद्वन्द्वे च विकल्प इति । वण्डारक ।' अण्डारक । गडुक । सुपर्यक । सुपिष्ठ । मयूरकर्ण । खारीजड । शलायल । पतञ्जल । कठे- रणि । कुपीत । काशकृत्स्न । निदाघ। कलशीकण्ठ । दामकण्ठ । कृष्णपिङ्गल । कर्णक । पर्णक । जटिलक । बधिरक । जन्तुक । अनुलोम । अर्द्धपिङ्गालक । प्रतिलोम । प्रतान । अनभिहित(१) ।। अगस्त्यकौण्डिन्ययोरगस्तिकुण्डिनच् ॥ ७० ॥ आगस्त्यकौण्डिन्ययोरणो यनश्च बहुपु लुग्भवति, परिशिष्टस्य च प्रकृतिभागस्य यथा-- संख्यमगस्ति कुण्डिनच् इत्येतावादेशौ भवतः । अगस्तयः । कुण्डिनाः । चकार: स्वरार्थः ।। मध्योदातो हि कुण्डिनशब्दस्तदादेशोऽपि तथा स्यात् । अगस्त्यशब्दादृष्यण । कुण्डिनि- शब्दागर्गादित्वाद्यन् । तयोः “गोत्रे लगचि” इति लुकि प्रतिषिद्ध आगस्तीयाश्याना इति वृद्धलक्षणश्छो भवति । कौण्डिन्ये त्वणैच भवितव्यं, "कण्वादिभ्यो गोत्र" इति, तत्र विशेषों नास्ति । कौण्डिनाश्छात्राः ॥ (१) चूडारक । अटङ्क सुधायुक । अबन्धक ! पदश्चल । अनुपद । अपजग्धं । कमक । लेखा। कमन्दक । पिञ्जल । मसूरकर्ण । मदाघ । कदामत्त । दामकण्ठ 1 इत्याधिक चित् ।

·१०२ काशिका । [भ०.२. । . - सुपो.धातुप्रातिपदिकयोः ॥ ७ ॥ सुपो विभक्तंर्धातुसंज्ञायाः प्रातिपदिकसंज्ञायाश्च लुग्भवति। तदन्तर्गतास्तद्ग्रहणेन गृह्यन्ते । धातोस्तावत् । पुल्नीयति । घटीयति । प्रातिपदिकस्य । कष्टश्रितः । राजपुरुपः । धातुपाति- पदिकयोरिति किम् । वृक्षः । प्लक्षः ॥ प्रदिप्रकृतिभ्यः शपः ॥७२॥ भदिप्रकृतिभ्य उत्तरस्य शपो लुभवति । अत्ति । हन्ति । द्वेष्टि ॥ बहुलं छन्दसि ॥ ७३ ॥ छन्दसि विषये शपो बहुलं लुग्भवति । अदिप्रमृतिभ्यं उक्तस्ततो न भवत्यपि । वृत्त्रं हनति । अहिः शयतें:। अन्येभ्यश्च भवति । साध्वं नो देवाः ॥ :..यङोऽचि च ॥ ७४.. यो लुग्भवति अवि प्रत्यये परतः । चकारेण बहुलग्रहणमनुकृप्यते, न तु छन्दसीति, तेन छन्दसि भापायां च यडो लुग्भवति । लोलुवः । पोपुवः । सनीखंसः । दनीध्वंसः । बहुलन- हणादनच्यपि भवति । शकुनिको लालपीति | दुन्दभिर्वावदीति ॥ जुहोत्यादिभ्यः श्लुः ॥५॥ शबनुवर्तते; न यङ् । जुहोत्यादिभ्य उत्तरस्य शपः श्लुर्भवति । लुकि प्रकृते श्लुविधा द्विर्वचनार्थम् । जुहोति । विभेति । नेनेक्ति । । बहुलं छन्दसि ॥ ७६ ॥ छन्दसि विषये बहुलं शपः श्लुर्भवति । यत्रोक्तं तत्र न भवति, अन्यत्रापि भवति । अहो. त्यादिभ्यस्तावन्न भवति । दाति । प्रियाणि धाति प्रियाणि । अन्येभ्यश्च भवति । पूर्णी विवष्टि । जनिमा विवक्ति। गातिस्थाघुपाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेषु ॥ ७७ ॥ लुगनुवर्त्तते, न श्लुः । गाति स्था घु पा भू इत्येतेभ्यः परस्य सिंचो लुग्भवति परस्मै- 'पदेषु परतः । क्षगात् । अस्थात् । घु । अदात्। अधात् । अपात् । अभूत् । *गापोग्रहणे इपिबत्योर्महणम् । गायतेः पातेश्च न भवति । अंगासीन्नदः । अपासोन्नृपः । परस्मैपदे- प्विति किम् । अगासातां ग्रामौ देवदत्तेन ॥ विभापा घ्राधेटशाच्छासः ॥ ७॥ घा घेट शा छा सा इत्येतेभ्य उत्तरस्य सिचः परस्मैपदेषु विभापा लग्भवति । धेटः पूर्वेण प्रासे विभापाथ वचनम् । परिशिष्टानामप्राप्ते । अघात् । अघ्रासीत् । अधात् । अधासीत् । अशात् । अशासीत् । अच्छात् । अच्छासीत् । असात् । असासीत् । परस्म- पदेग्वित्येव । अघ्रासाता सुमनसौ देवदत्तेन ॥ तनादिभ्यस्तथासोः ॥ ७ ॥ तनादिभ्य उत्तरस्य सिचस्तथासोः परतो विभापा लुग्भवति । अतत । अतथाः। अत- निष्ट । अतनिष्टाः । असात । असायाः। असनिष्ट। असनिष्टाः । “जनसनखनाम्" (अ० सू. ६।४।४२) इत्यात्वम् ।थासासाहचर्यादात्मनेपदस्य तशब्दस्य ग्रहण, परस्मैपदे न भवति । अतनिष्ट यूयम् ॥ . मन्त्रे घसहरणशवृदहावृमिजनिभ्यो लेः ॥ ८ ॥ मन्यविषये घस, हर, ग, घ, दह, आत्, च्, कू, गमि, जानि, इत्येतेभ्य उत्तरस्य ऐटुंग्भवति । घस । अक्षत्रमीमदन्त पितरः । हरेति वृकौटिल्ये। मार्मिनस्य :त्यम् । न । प्रणभत्यस्य । इति पृश्नोः सामान्येन ग्रहणम् । मुरुषो येन आयः । दह । मान ·पा०१] काशिका । - : आधर । आदिति । आकारान्तग्रहणम् । प्रा पुरुणे । आमा धावाप्रंथिवी अन्तरिक्षम् । वृञ् । सा नो अस्मिन्महाधने परा वर्क । कृ । अन् कर्म कर्मकृतः । गमि । अग्मत् । जनि । अज्ञत वा अस्य दन्ताः । ब्राह्मणे प्रयोगोऽयम् । मन्त्रग्रहणं तु छन्दस उपलक्षणार्थम् ॥ श्रामः ॥८१॥ आमः परस्य लेलुंग भवति । इहांचक्र । उहांचक्र । ईक्षांचक्रे ॥ अव्ययादाप्सुपः॥ २ ॥ अव्ययादुत्तरल्यापः सुपश्च लुग्भनति । अन शालायाम् । यन्त्र शालायाम् । सुपः स्वल्वपि । कृत्वा । हित्वा ॥ नाव्ययीभावादतोम्त्वपञ्चम्याः ॥ ८३ ॥ पूर्वेण लुग प्राप्तः प्रतिपिद्धयते । अदन्तादव्ययीभावादुत्तरस्य सुपो न लुग्भवति, अमादे- शस्तु तस्य सुपो भवत्यपञ्चम्याः । तस्मिन् प्रतिपिढे पञ्चम्याः श्रवणमेव भवति । उपकुम्भ तिष्ठति । उपकुम्भ:पश्य । उपमणिकं तिष्ठति । उपमणिकं पश्य । अत इति किम् । अधिस्त्रि। अधिकुमारि । अपञ्चम्या इति किम् । उपकुम्भादानय ॥ तृतीयासप्तम्योर्चहुलम् ॥ ८४ ॥ पूर्वेण नित्यमम्भावे प्राप्ते वचनमिदम् । तृतीयासप्तम्योविभक्त्योबहुलमम्भावो भवति, अव्ययीभावे । उपकुम्भेन कृतम् । उपकृम्भ कृतम् । उपकुम्भे निधेहि । *सप्तम्या ऋद्धिनदी- समाससंख्यावयवेभ्यो नित्यममिति वक्तव्यम् । सुमद्रम् । समगधम् । उन्मतगङ्गम् । लोहि- तगङ्गम् । एकविंशतिभारद्वाजम् । बहुलवचनात् सिद्धम् ॥ . लुटः प्रथमस्य डारौरसः ॥ ५ ॥ लुडादेशस्य प्रथमपुरुपस्य परस्मैपदस्यात्मनेपदस्य च डा रौ रस् इत्येते आदेशा भवन्ति यथासंख्यम् । कर्ता । कर्तारौ । कर्तारः। आत्मनेपदस्यः। अध्येता। अध्येतारौ। अध्ये- तारः । प्रथमस्येति किम् । स्वः केतसि वोऽध्येतासे ॥ इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकायां वृत्तौ द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥२॥ ४॥ समाप्तश्चाध्यायः ॥२॥ अथ तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । प्रत्ययः ॥१॥ आधकारोऽयम् । प्रत्ययशब्दः संज्ञात्वेनाधिक्रियते । आ पञ्चमाध्यायपरिसमाप्लेयनित 16 ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामः प्रत्ययसंज्ञास्ते वेदितव्याः, प्रकृत्युपपदोपाधिविकारागमान वर्जयित्वा । वक्ष्यति, । "तव्यत्तत्र्यानीयरः” । कर्त्तव्यम् । करणीयम् । तैत्तिरीयम् । प्रत्ययप्रदेशाः “प्रत्य- अलोपे प्रत्ययलक्षणम्" (अ०सू०७१७१६२१) इत्येवमादयः । परश्च ॥२॥ अयमप्यधिकारी योगे योग उपतिष्ठते, परिभाषा वा । परश्च स भवति धातोर्चा प्राति- पदिकाद्वा यः प्रत्ययसंज्ञः । कर्तव्यम् । तैत्तिरीयम् । चकारः पुनरस्यैव समुच्चयाः, तेनोणा- दिपु परत्वं न विकल्प्यते ॥ श्राद्युदात्तश्च ॥ ३ ॥ अयमप्यधिकारः, परिभाषा वा। तश्च स भवति यः प्रत्ययसंज्ञः । अनियतस्वर- ·१०४ काशिका !" .०३ .. । । प्रत्ययप्रसङ्गेऽनेकाक्षु च प्रत्ययेषु देशस्थानियमे सति वचनमिदमादेख्दात्तार्थम् । कर्तव्यम् । तैत्तिरीयम् ॥ अनुदात्तौ सुप्पितौ ॥४॥ पूर्वस्यायमपवादः । सुपः पितश्च प्रत्यया अनुदात्ता भवन्ति । दृपदो दृपदः । पितः. खल्वपि । पचति । पठति ॥ गुप्तिजिकद्भयः सन् ॥५॥ "गुप गोपने "तिज निशाने" "कित निवासे," एतेभ्यो धातुभ्यः सन्प्रत्ययो भवति । प्रत्ययसंज्ञा चाधिकृतैव । जुगुप्सते। तितिक्षते । चिकित्सति । निन्दाक्षमाव्याधिप्रतीकारेषु. सन्निप्यते, अन्यन्न यथाप्राप्तं प्रत्यया भवन्ति * । गोपायति । तेजयति । सङ्केतयति । गुपा- विश्वनुयन्धकरणमात्मनेपदार्थम् ।। मान्यधदान्शान्भ्यो दीर्घश्चाभ्यासस्य ॥६॥ "मान " "वध वन्धने" "दान अवखण्डने" इत्येतेभ्यो धातुभ्यः सन्प्रत्ययो भवति, अभ्यासस्य चेकारस्य दीर्घादेशो भवति । मीमांसते । बीभत्सते । दीदांसते। शीशांसत । उत्तरसूत्र वाग्रहणं सर्वस्य शेपो विज्ञायते, तेन कचिन्न भवत्यपि । मानयति । वाधयति । दानयति । निशानयति । *अनापि सन्नर्थविशेष इप्यते*। *मानेर्जिज्ञासायाम: । *यधर्व- रूप्येश् । दानेरार्जये । *शानेनिशाने ॥ धातोः कर्मणः समानकर्तृकादिच्छायां या ॥ ७ ॥ इपिकर्म यो धातुरिपिणेव समानकर्तृकस्तस्मादिच्छायामय वा सन्प्रत्ययो, भवति । फर्मत्वं समानकनुकत्वं च धातोरर्थद्वारकम् । कर्तुमिच्छति, चिकीर्षति । जिहीपति । धातुध- हणं किम् । सोपसर्गादुत्पत्तिर्मा भूत् । प्रकर्तुमच्छत् प्राचिकीत् । कर्मण इति किम् । कर- जान्मा भृत् । गमनेनेच्छति । समानकर्तृकादिति किम् । देवदत्तस्य भोजनमिच्छत्ति यज्ञदत्तः। इच्छायामिति किम् । कर्नु जानाति। चावचनाद्वाक्यमपि भवति । धातोरिति विधानादन मन बादधातुसंशा भवति, न पूर्वग्र । आशङ्कायामुपसंख्यानम् । शके पतिष्यति कूलम् । प्पा मुमूर्षति । *इच्छासचन्तात्प्रतिषेधो वक्तव्यः । चिकीर्पितुमिच्छति। विशेषणं किम् । सुगुन्सिपते । मीमांसिपते । *पिकान्मतुयर्थीयान्ट पिको मतुर्थिकः ।।. सरूपः प्रत्ययो नेष्टः सन्नन्तान सनिन्यते ।। सुप प्रात्मनः फ्यच ॥ ८ ॥ फर्मग इच्छायां पेत्यनुयायते । इपिकमंग एपिरयात्मसंयन्धिनः मुयन्तादिच्छायामधे वा श्यप्रत्ययो भवति । आत्मनः पुत्ममिच्छति पुत्वीयति । सुयप्रणं किम् । वास्यान्मा भृत् । माहान्स पुरनमिच्छसि । आत्मन इति किम् । यतः पुत्ममिच्छति । फकारी "नः यया इति सामान्याहणार्थः । पसारस्तदविधानाधः । स्यचि मान्ताल्पयातिपेयी यायः । इदमि- महति । उरिकासि । नीवरिष्यति । इन्दग्यि परंगटायामितियनल्यम् । मा गा एका सपायरी पिन ॥ काम्या ||६॥ मुपन्लामगारमनायां फाम्पस प्रायपो भनि । मात्मनः पुनमिति पुस्तकाम्पनि । गणपति पांगविभाग उपर फ्यगंनुयाय: । फसारमा प्रगामनाभायात भर- निकारादिपवादा माम्पर उपपदफाम्पति ।। उपमानादागारे॥१०॥ पानी में शाम्म मामा मंग: मुलादाचा या परमो भागि। 1 ·काशिका। । । । - आधारक्रिययाः प्रत्ययार्थत्वात्तदपेक्षयेयोपमानस्य कर्मता । पुनमिवाचरति पुत्रीयति छात्रम् । प्रा- चारोयति कम्बलम् । *अधिकरणाचेति वक्तव्यम् । प्रासादीयति कुडये(१) पर्यटीयति मञ्चके। कर्तुः क्यङ्सलोपश्च ॥ ११ ॥ आचार इत्यनुवर्तते । उपमानात्कर्तः सुवन्तादाचारेऽयं वा क्यङ् प्रत्ययो भवति, सका- रस्य च लोपो भवति । अन्वाचयशिष्टः सलोपस्तदभावपि क्यङ् भवत्येव । श्येन इवाचरति 'काकः श्येनायते । कुमुदं पुष्करायते । सलोपविधावपि वाग्रहणं संघध्यते, व्यवस्थितविभाषा च भवति । ओजायते, अप्सरायते, पयायते, पयस्यते ॥ ओजसोऽप्सरसो नित्य पयंसस्तु विभापया (२) सलोपविधौ च कर्तुरिति स्थानपष्ठी संपद्यते, तवालोऽन्त्यनियमे सति, हंसायते सारसा- यते इति सलोपो न भवति । *आचारेऽत्रगल्भस्लोवहोडेभ्यः पिच्या वक्तव्यः । अवग- ल्भते । अवगल्भायते । लीवायते। सर्वप्रातिपदिकेभ्य इत्येके । अच इबाचरत्यवायते । 'गर्दभायते । अन्धति । गर्दभति ।। भृशादिभ्यो मुव्यच्चेलीपश्च हलः ॥ १२ ॥ भृश इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो ऽच्यन्तेभ्यो भुवि भवत्यथै क्या प्रत्ययो भवति, हलन्तानां च लोपः । अच्चेरिति प्रत्येकमभिसंबध्यते । किमर्थ पुनरिदमुच्यते, यावता भवति- योगे चिर्विधीयते तेनोक्तार्थत्वाच्यन्तेभ्यो न क्यङ् भविष्यति । तत्सादृश्यप्रतिपत्त्यर्थ तहि विप्रतिषेधः क्रियते। अभूततद्धावविपयेभ्यो भृशादिभ्यः क्यप्रत्ययः । अभृशोभृशो भवति भृशायते । शीघ्रायते । भृश । शीघ्र । मन्द । चवल । पण्डित । उत्सुक । उन्मनस् । -सुमनस् । दुर्मनस् । रहस् । रहेस् । शश्वत् । वृहत् । बेहत् । नृपत् । शुधि । अधर । ओजस्.. वर्चस्(३)। भृशादिः । अच्वेरिति किम् । भृशीभवति ॥ लोहितादिडाउभ्यः क्यम् ॥ १३ ॥ लोहितादिभ्यो डाजन्तेभ्यश्च भवत्यर्थ क्यप् प्रत्ययो भवति । लोहितायति । लोहितायते । डाजन्तेभ्यः । पटपटायति । पटपटायते । लोहितढाभ्यः क्यप्वचनं, भृशादिग्वि- 'तराणि यानि लोहितादिपु पश्यन्ते तेभ्यः क्यच, अपरपठितेभ्यस्तु क्यपेव भवति । वर्माय- ति । बर्मायते । निद्रायति । निद्वायते । करुणायति । करुणायते । कृपायति । कृपायते । आ- कृतिगणोऽयम् । तथाच ककार: सामान्यग्रहणाऽर्थोऽनुवध्यते, "नः क्यो" (अ० सू० ११४५) इति । न हि पठितानां मध्ये नकारान्तः शब्दोऽस्ति । कृभ्वस्तिभिरिव क्यपापि योगे डा भवतीत्येतदेव वचन ज्ञापकम् । अच्चरित्यनुक्तरभूततद्भावे क्यप् विज्ञायते । लोहित । नील । 'हरित । पीत । मप्र । फेन । मन्द । लोहितादि.॥ कष्टाय क्रमणे ॥१४॥ क्यडनुवर्त्तते, न क्यए । कष्टशब्दाच्चतुर्थीसमर्थात्क्रमणेथें नार्जवे क्यङ् प्रत्ययो भवति । कष्टाय कर्मणे कामति, कष्टायते । अत्यल्पमिदमुक्यते । *संत्रकष्टकक्षकृच्छ्रगहनेभ्यः कण्वचि- कीयामिति वक्तव्यम् ,* । कण्वचिकीर्पा पापचिकीर्पा, तस्यामेतेभ्यः क्यङ् प्रत्ययो भवति । सत्रायते । कहायते । कक्षायते कृछ्रायते । महनायते । कण्वचिकीयांमिति किम् । अजः कटः कामति॥ कर्मणो रोमन्थतपोभ्यां वत्तिचरोः ।। १५ ।। रोमन्धशब्दात्तपःशब्दाच कर्मणो यथाक्रमं वर्तिवरोरर्थयोः क्यङ् प्रत्ययो भवति । रोम- (१)"कुटयाम् इति पाठः। (२) “सकारस्येष्यते लोपर शद्वशास्त्रविचक्षणः । इति उत्तरार्धघटितसंपूर्णः श्लोकः क्वचिदुपलभ्यते । (३) "विमनम् । जन् । इन् । रोहित । शुचिस् । अरजस्" एते पुस्तकान्तरेधिकाः ।। - ·काशिका. [अ०.३ .. -न्य वर्त्तयति, रोमन्थायते गौः । *हनुचलन इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । कीटो रोमन्त्र वर्त्तयति । तपसः परस्मैपदं च । तपश्चरत्ति, तपस्यति ॥ वाष्पोमभ्यामुद्वमने ॥ १६ ॥ कर्मण इति वर्तते । बाष्पशब्दाद्उष्मशब्दाच कर्मण उद्घमनेऽथे क्यङ् प्रत्ययो भवति । बाप्पायते । उप्मायते । *फेनाचेति वक्तव्यम् । फेनमुद्वमति, फेनायते ॥ शब्दवैरकलहानकण्वमेघेभ्यः करणे ॥ १७ ॥ शब्द वैर कलह अन्न कण्ड्व मेव इत्येतेभ्यः करणे करोत्यथै क्यङ् प्रत्ययो भवति । शब्द करोति, शब्दायते । वैरायते । कलहायते । अभ्रायते । कण्वायते । मेवायते । *सुदिनदुर्दिन- नीहारेभ्यश्चेति वक्तव्यमू । सुदिनायते। दुर्दिनायते । नीहारायते । “अट्टाशीकाकोटा- पोटासोटाकप्टाग्रहण कर्तव्यम् । अदायते । शोकायते । कोटायते । पोटायते । सोटायते । कष्टायते(१)। सुखादिम्यः कर्तृवेदनायाम् ॥ १८ ॥ कर्ममहणमनुवर्तते । सुखं इत्येवमादिभ्यः कर्मभ्यो वेदनायामर्थेऽनुभवे क्यङ् प्रत्ययो भ- पति, वेदयितुश्चेत्कर्तुः संबन्धीनि सुखादीनि भवन्ति । सुखं चेदयते; सुखायते । दुःखायते ।। कग्रहणं किम् । सुखं वंदयति प्रसाधको देवदत्तस्य । मुख । दुःख । तृप्त । (२)गहन । कृच्छू।' अस्र । अलीक । प्रतीए । करण । कृपण । सोढ । सुखादिः ॥ नमोवरियश्चित्रडः फ्यच् ॥ १६॥ करण इति वर्त्तते । नमस् वरिवस् चिन्नङ् इत्येतेभ्यो वा क्यन्प्रत्ययो भवति करणवि. मेष पूजादौ । नमसः पूजायाम् । नमस्यति देवान् । वारिवसः परिचर्यायाम् । वरिवस्यति गुरुन् । चिप्रष्ट आचर्य । चिनीयते । टकार आत्मनेपदार्थः । पुच्छभाण्डचीवरारिणङ् ॥ २० ॥ करण इति वर्तते । पुच्छ भाण्ड चीयर इत्येतेभ्यो णि प्रत्ययो भवति, करणयिोपे। * पुच्छादुदसने पर्यसने वातः । उत्पुच्छयते । परिपुच्छयते । *भाण्डात् समाचयने । सम्भा- ज्जयते । *चीवरादर्जने परिधाने या। संचीवरयते भिक्षुः । इकार आत्मनेपदार्थः । णकारः सामान्यप्राणार्थ:, "पणेरनिटि (अ० सू० ६१४५८७ इति)॥ मुण्डमिश्रलदणलवणवतबनलकलततस्तेभ्यो पिच ॥ २१ ॥ मित्र शक्षण लवण पत मग्न हल कल एल तूमत इत्येतेभ्यः करणे णिच प्रत्ययो भ- यति । मुई करोति, मुग्मयति । मिश्रपति । लयणपति । प्रतादोजने तनिवृत्तौ च । पयो. मतयति । गृपलानं पतयति । पग्नात्समाच्छादने। संपनयति । हलि गृहाति, हण्यति, फलपति । इकियोरदन्तत्यनिपातन सन्यायप्रतिबंधार्यम् । अजालम् । अवकलन् । गृाति, एनयनि । सम्मानि यिन्ति, वितस्तयति फैजान, विशदीकरोतीत्यर्थः ।। धातोरेकाचो हलादेः मियासममिहार यङ् ॥ २२ ॥ पकान पो धातुसादिः फिपासमनिहारे यति सम्मायद प्रत्ययो भवति । पौनःपुन्य भायों या मिपामाभिधारः । पुनःपुनः पणि । पापयते ! पापग्यते । नृशं ज्यठति, जा. माया दिन्यने । धातोरिति रिम् । मोपमादलगिमा भृग भृग प्रादति। एकाच सि किम् । जागति हारिनि किम् । मृगमोशन! *धिनिमपटपंगांगाना पशिामलायम् । मागम्यने । सांगत्यो । गोगध्यने । अटाटाने । भरा- HOMEntra PETHERet"मिन Are ! {}} ?> <3 = 121 - ·पा० १] काशिका । १०७ । यंते ! अशाश्यते । प्रोगोनूयते । भृशं शोभते, भृशं रोचतं इत्यत्र नेप्यतेऽनभिधानात् ॥ नित्यं कौटिल्ये गतौ ॥ २३ ॥ गतिवचनाद्धातोः कौटिल्ये गम्यमाने नित्यं यङ् प्रत्ययो भवति । कुटिल क्रोमति, चङ्- क्रम्यते । दन्द्रम्यते । नित्यग्रहणं विषयनियमार्थ, गतिवचनान्नित्यं कौटिल्य एवं भवति, न तु क्रियासमभिहारे । भृशं क्रामति । लुपसदचरजपजभदहदशगृभ्यो भावगर्हायाम् ॥ २४ ॥ लुप सद् चर जप जभ दह दश गृ इत्येतेभ्यो भावगायां धात्वर्थगर्हायां यङ् प्रत्ययो भवति । गहितं लुम्पति, लोलुप्यते । एवं सासद्यते । चन्चूर्यते । जाप्यते । अभ्यते । दन्दह्यते । दन्दश्यते । निजेगिल्यते । भावगर्हायामिति किम् । साधु जपति । भावगहणं 'किम् । साधनगहोंयां मा भूत् । मन्त्र जपति वृपलः । नित्यग्रहणं विषयनियमार्थमनुवर्तते ।। गतेभ्यो नित्यं भावगर्हायामेव भवति, न तु क्रियासमभिहारे । भृशं लुम्पति ॥ सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्म. वर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच् ॥ २५ ॥ सत्यादिभ्यश्चूर्णपर्यन्तेभ्यश्रुरादिभ्यश्च णिच् प्रत्ययो भवति । सत्यमाचष्टे, सत्यापयति । *अर्थवेदसत्यानामापुग्यक्तव्यः । अर्थमाचष्टे, अर्थापयति । वेदापयति । आपुग्वचनसाम- Uहिलोपो न भवति । पाशाद्विमोचने । विपाशयति । रूपाद्दर्शने । रूपयति । वीणयोपंगा- अति, उपवीणयति । तूलेनानुकुष्णाति, अनुतूलयति । श्लोकैरुपस्तौति, उपश्लोकयति । सेन- याऽभियाति, अभिपेणयति । लोमान्यनुमार्टि, अनुलोमयति । त्वचं गृह्णाति, त्वचयति । अकारान्तस्त्वचशब्दः । धर्मणा संनह्यति संवर्मयति । वर्ण गृह्णाति, वर्णयति । चूर्णैरवध्वंसं- अति, अचचूर्णयति । चुरादिभ्यः स्वाथें । चोरयति । चिन्तयति । स्वाभाविकत्वादभिधा-' नस्य यथास्वं प्रत्ययार्था निर्दिश्यन्ते ॥ हेतुमति च ॥ २६ ॥ हेतुः स्वतन्त्रस्य कर्त्तः प्रयोजकः, तदीयो व्यापारः प्रेपणादिलक्षणो हेतुमान्, तस्मिन्नभिः-: धेये धातोर्णिच प्रत्ययो भवति । कटं कारयति । ओदनं. पाचयति .! *तत्करोतीत्युपसंख्यान सूत्रयत्याद्यर्थम् । सूत्रं करोति, सूचयति । *आख्यानात् कृतस्तदाचष्ट इति णिच् कल्लुरू प्रकृतिप्रत्यापत्तिः प्रकृतिवच्च कारकम् । आख्यानात् कृदन्ताणिज्वक्तव्यस्तदाचष्ट इत्येत- स्मिन्नर्थे, कल्लुक् प्रकृतिप्रत्यापत्तिाप्रकृतिवञ्च कारकं भवति । कंसवधमाचष्टे, कसं घातयति । अलिबन्धमाचष्टे, बलिं बन्धयति । राजागमनमाचप्टे, राजानमागमयति । *आङ्लोपश्च का- . लात्यन्तसंयोगे मर्यादायाम् । आरात्रि विवासमाचष्टे रात्रि विवासयति । चित्रीकरणे प्रापि* । उज्जयिन्याः प्रस्थितो माहिष्मत्यां सूर्योद्मनं संभावयते, सूर्यमुद्गमयति । नक्ष- योगे शिः । पुण्ययोग जानाति, पुण्येण योजयति । मघाभिर्योजयति । कण्ड्वादिभ्यों यक् ॥ २७ ॥ कुन्ड्ञ् इत्येवमादिभ्यो यक् प्रत्ययो भवति । द्विविधाः कण्डादयो धातवः, प्रातिपदि- कानि च । तत्र धात्वधिकाराद्धातुभ्य एव प्रत्ययो, विधीयते, न प्रातिपदिकेभ्यः । तथाच. गुणप्रतिपेधार्थः ककारोऽनुवध्यते । धातुप्रकरणाद्धातुः कस्य चासञ्जनादपि । आह चायमिमं दीर्घ मन्ये धातुर्विभापितः ॥ कण्डूम्, कण्डूयति । कण्डूयते । जित्त्वात्कनभिप्राये क्रियाफले इत्यात्मनेपदम् । कण्ड- थे । मन्तु । हणीज् । वल्गु । अख । मनस् । महीङ् । लेट् । लोदं । इरस् । हरज् । दुवस् । मेधा । कुषुभ । मगध ! तन्तस् । पम्पस् । सुख । दुःख । सपर । अर। भिपज् । भिणज् । 1 1 n ।

·काशिका । [अ०३ । इपुध । चरण । चुरण । भुरण । तुरण । गद्गद । एला । केला । खेला। लिट् । लोद(१) गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्य श्रायः ॥ २८ ॥ 'गुपू रक्षणे 'धूप संतापे 'विच्छ गतौ पण व्यवहारे स्तुतौ चा 'पन च' इत्येतेभ्यो धातुभ्य आयप्रत्ययो भवति । गोपायति । धूपायति । विच्छायति । पणायति । पनायति । स्तुत्यर्थन पनिना साहचर्यात्तदर्थः पणिः प्रत्ययमुत्पादयति न व्यवहारार्थः । शतस्य पणते । सहस्रस्य पणते । अनुबन्धश्च केवले चरितार्थस्तेनायप्रत्ययान्तानात्मनेपदं भवति ।। ऋतेरीयङ् ॥ २९ ॥ मतिः सौत्रो धातुघृणायां वर्तते तत ईयङ् प्रत्ययो भवति । ढकार आत्मनेपदार्थः । ऋग- -तीयते । ऋतीयेते । ऋतायन्ते । प्रत्तेश्छङिति सिद्धे ईयवचनं ज्ञापनार्थ धातुविहितानां प्र-- त्ययानामायन्नादयो न भवन्तीति । । कमेणिङ ॥ ३० ॥ कमांतोनिङ् प्रत्ययो भवति । णकारो वृद्धयर्थः । डकार आत्मनेपदार्थः । कामयते कामयेते । कामयन्ते ॥ पायादय प्रार्धधातुके वा ॥ ३१ ॥ आधातुकधिपये आर्द्धधातुकविवक्षायामायादयः प्रत्यया वा भवन्ति । गोसा, गोपा- यिता । अतिता, बरतीयिता, कमिता, कामयिता । यथायथं प्रत्यया भवन्ति । गुप्तिः । गोपाया। सनाद्यन्ता धातवः॥ ३२ ।। सन् आदियेपां ते सनादयः, सनादयोऽन्ते येषां ते सनाचन्ताः ।.सनाद्यन्ताः समुदाया धातुसंज्ञा भवन्ति । प्रत्ययग्रहणपरिभापैच पदसंज्ञायामन्तवचनेन लिङ्गन प्रतिपिता सती पुन- रिहान्तवचनेन प्रतिप्रसूयते । चिकीर्पति । पुत्मीयति । पुत्त्रकाम्यति ॥ स्यतासोलूलटोः ॥ ३३ ॥ लरूपमुत्सृष्टानुबन्ध सामान्यमेकमेव तस्मिन् लुटि च परतो धातोर्यथासंख्यं स्यनासी प्रत्ययो भवतः । करिष्यति । अकरिप्यत । अकरिष्यत् । यः कर्ता । इदित्करणमनुनासिक- लोपप्रतिधार्थम् । मन्ता । संगन्ता॥ सिव्यहुलं लेटि २४॥ धातोः सिप् प्रत्ययो भवति बहुलं लेटि परतः । जोपिपत् । तारिपत् । मन्दिपत् । न च भवति, पताति विद्युत् । उदधि च्यावयाति ॥ फास्प्रत्ययादाममन्त्रे लिटि ॥ ३५ ॥ 'काए. शब्दकत्सायां ततः प्रत्ययान्तेभ्यश्च धातुभ्य आम् प्रत्ययो भवति लिटि पत्तोड- मन्द्रविष्ये । कासाचा प्रत्ययान्तेभ्यः । लोल्याचक्रे । अमन्त्र इति किम् । कृष्णो नो- नाय । *कारन्यनेकाय इति वक्तव्य पुलुम्पायर्थम् । चुलुम्पाउकार । दरिद्राउकार ।। अमोऽमित्यमदन्तत्यादगुणत्वं विदेस्तथा । आस्कासोरांविधानाच्य पररूप कतन्तयम् ॥ इजादेश्य गुरुमतोऽनृच्छः । ३६ ॥ इजादियों धानुस्मिान् ऋच्छतिवर्जितस्तरमाय लिटि परत आम्प्रत्ययो भवति । 'ह घटायाम् । 'उह वितहास । उहायो । मजादेरिति किम् । समक्ष ! गुरुमरा इति किन्त्या । रपय । अनुच्छ इति किम् । आनन्। भाननुः माना जाता पनिभायकम्पः 1 प्रो'नाय । अयया, Orger:नोकाम-गरम-"भगुण । करपा रान" इनि। ।

·१] काशिका। बांच्य अर्णोर्णबद्भाचो यत्प्रसिद्धिः प्रयोजनम् । आमश्च प्रतिपेधार्थमेकाचपग्रहात् ।। दयायासश्च ॥ ३७ ॥ 'दय दानगतिरक्षणेपु', 'अय गतौ', 'सास उपवेशने', एतेभ्यश्च लिटि परत आम्प्रत्ययो अवति । दयाञ्चक । पलायाञ्चके । आसाञ्चके ।। उपविदजागृभ्योऽन्यतरस्याम् ॥ ३८ ॥ . 'उप दाहे 'विद ज्ञाने 'जागृ निद्राक्षये एतेभ्यो लिटि परतोऽन्यतरस्याम् प्रत्ययो भव- ति । ओपाञ्चकार ! उबोप । विदाञ्चकार । विवेद । जागराञ्चकार । जजागार । विदेरदन्तत्व- प्रतिज्ञानादामि गुणो न भवति ॥ भीहीभृहुयां श्लुवञ्च ॥ ३६॥ 'निभी भये', 'ही लजायां' 'दुञ् धारणपोपणयोः 'हु दानादनयोः एतेभ्यो लिटि . परत आम्प्रत्ययो भवत्यन्यतरस्यां, श्लाविव चास्मिन् कार्य भवति । किं पुनस्तत , द्वित्व- मित्वंच । विभयाञ्चकार । विभाय । जियाचकार । जिहाय । विभराञ्चकार । भार । जु- हवाञ्चकार । जुहाच ।। कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि ॥४०॥ आम्प्रत्ययस्य पश्चात् कृअनुप्रयुज्यते लिटि परतः। कृमिति प्रत्याहारेण कृभ्वस्तयो गृह्य- न्ते, तत्सामर्थ्यादस्ते भाशे न भवति । पाचयाञ्चकार । पाचयाम्बभूव । पाचयामास विदाकुर्वन्त्वित्यन्यतरस्याम् ॥४१॥ विदाकुर्वन्त्वित्येतदन्यतरस्यां निपात्यते । किं पुनरिह निपात्यते । विदेर्लोट्याम्प्रत्ययो . गुणाभावो लोटो लुक्परस्यानुप्रयोगः । अन्न भवन्तो विदाकुर्वन्तु । विदन्तु । इतिकरणः प्रदर्शनार्थी, न केवलं प्रथमपुरुषबहुवचने, किं तर्हि, सर्वाण्येच लोड्वचनान्यनुप्रयुज्यन्ते । विदाकरोतु । विदाङ्कुरुतात् । विदाङ्कुरुतामित्यादि । अभ्युत्सादयांप्रजनयांचिकयारमयामकः पाचयांकिया- द्विदामक्रन्नितिच्छन्दसि ॥ ४२ ॥ अभ्युत्सादयामित्येवमादयश्छन्दसि विपयेऽन्यतरस्यां निपात्यन्ते । सदिजनिरसीणां ज्यन्तानां लुड्याम्प्रत्ययो निपात्यते । चिनोतेरपि तत्रैवाम्प्रत्ययो द्विर्वधनं कुत्वं च । अक- रिति चतुर्मिरपि प्रत्येकमनुप्रयोगः संवध्यते । पावयाक्रियादिति पवतेः पुनातेर्वा ण्यन्तस्य लियाम् निपात्यते, क्रियादिति चास्यानुप्रयोगः । विदामक्रन्निति विदेलुंड्याम् नित्यते, गुणाभावश्च, अक्रन्निति चास्मानुप्रयोगः । अभ्युत्सादयामकः । अभ्युदसीपददिति भाषायाम् । प्रजनयामकः । प्राजीजनदिति भाषायाम् । चिकयासकः । अचैपीदिति भापायाम् । रमया- मकः । अरीरमदिति भापायाम् । पावयाफ्रियात् । पाव्यादिति भाषायाम् । विदामनन् अवेदिपुरिति भापायाम ॥ चिल लुङि ॥४३॥ 'धातोश्चिलः प्रत्ययो भवति लुङि परतः । इकार उच्चारणार्थः, चकारः स्वरार्थः । अस्य सिजादीनादेशान वक्ष्यति तत्रैवोदाहरिष्यामः ॥ च्ले सिच ॥ ४४॥ च्ले सिजादेशो भवति । इकार उच्चारणार्थः, चकारः स्वरार्थः। अकार्षीत् । अहार्षीत् । आगमानुदात्तत्वं हि प्रत्ययस्वरमिव चित्स्वरमपि वाधेतेति स्थानिन्यादेशे च द्विश्चकारोऽनु- अद्धयते । अस्पृशमृशकृपतृपयां सिज्या वक्तव्यः* । अस्पार्धात् । अस्पृक्षत् । अनाहीत् । १० का० - ·११० काशिका। [अ०३ ॥ . अमृक्षत् । अकात् ि। अक्राक्षीत् । अकृक्षत । अतृपत् । अन्नाप्सीत् । अंताप्सीत् । अपत्। अदाप्सीत् अदासीत्॥ शल इगुपधादनिटः क्सः ॥ ४५ ॥ शलन्तो यो धातुरिगुपधस्तस्मात्परस्य च्लेरनिटः क्स आदेशो भवति । दुह । अधुक्षत् । लिह । अलिक्षत् । शल इंति किम् । अभैत्सीत् । अच्छेत्सीत् । इगुपधादिति किम् । अधा- क्षीत् । अनिट इति किम् । अकोपीत् । अमोषीत् ॥ श्लिष श्रालिङ्गाने ॥४६॥ शिलपेर्धातोरालिङ्गनक्रियावचनात्परस्य च्ले क्स आदेशो भवति । आलिङ्गनमुपगृहनं परिष्वङ्गः । अत्र नियमार्थमेतत् । आश्लिक्षत् कन्यां देवदत्तः । आलिङ्गन इति किम् । समा- शिलपजतु काटम् ॥ न दृशः ।। ४७ ।। पूर्वेण क्सः प्रासः प्रतिषिद्धयते । शेर्धातोः परस्य उले: क्सादेशो न भवति । अस्मिन् प्रतिपिढे, इरितो वेत्यसिचौ भवतः । अदर्शत् । अद्राक्षीत् ॥ मिश्रिद्रुनुभ्यः कर्तरि चङ् ॥ ४ ॥ सिजपवादचविधीयते । प्रयन्तेभ्यो धातुभ्यः निहु स्नु इत्येतेभ्यश्च परस्य च्लेश्चडा- देशो भवति कर्तृवाचिनि लुङि परतः। डकारो गुणवृद्धिप्रतिषेधार्थः, चकारश्चङीति विशेष- णार्थः । अचीकरत् । अजीहरत् । अशिश्रियत् । अदुद्रुवत् । असुनुवत् । कर्तरीति किम् । अकारंयिपातां कटौ देवदत्तन ! *कमेरुपसंख्यानम् । “आयादय आर्द्धधातुके था" (अ०सूल ३.१३१) इति यदा हिड्नास्ति तदैतदुपसंख्यानम् । अचक्रमत । णिपक्षे सन्वद्भावः । अचीकमत । नाकमिष्टसुरयं यान्ति सुयुक्कैबडवारथैः । अथ पत्कापिणो योन्ति येऽचीकमतभापिणः ॥ विभाषा घेश्व्योः ॥ ४९ ॥ 'धेट् पाने 'टुश्चि गतिवृद्धयोः एताभ्यामुत्तरस्य च्लेविभापा चादेशो भवनि । धेट- स्वायत् । अधत् । सिच्पक्षे, "विभापा प्राधेट्" (अ० सु० २।३।७८) इति लुक । अधात् । अधासीत् । श्वयतेः खल्वपि । अशिश्वियत् । अहोऽप्यन्न विकल्प इप्यते । सम्बत् । अग्न- यीत् । कर्तरीत्येव । अधिपातां गावी वत्सेन ॥ गुपेश्छन्दसि ॥५०॥ गुपैः परस्य चोयन्दसि विपये विभाषा चडादेशो भवति । यत्रायप्रत्ययो नास्ति तत्रार्य विधिः । इमान्नी मिनावरणौ गृहानगुजपतम् । अगीसम् । अगोपिष्टम् । अगोपायिष्टमिति या। भापायां तु घटन्तं वर्जयित्वा शिष्टं स्पत्रयं भवति ॥ नोनयतिध्वनयत्येलयत्यर्दयतिभ्यः ॥ ५१ ॥ 'ऊन परिहाणे 'ध्वन शब्द 'इल प्रेरणे अर्द गतो याचने या एतेभ्यो धातुभ्यो ण्यन्ते- म्यः पूर्वेण बलेवष्टि प्राप्त छन्दसि विपये न भवति । काममूनयीः । भौनिगदिति भापायाम् । मा त्याशियनयात् । अदिध्वनदिति भाषायाम् । काममैलयीः। ऐलिलदिति भापायाम् । मैगमईयोन आदिदिति भाषायाम् ॥ अस्थतियक्तिगयातिभ्योऽद्ध ॥ ५९॥ 'यु औपणे 'यच परिभाषण' घूमादेना या । 'प्या प्रायने' चक्षिादेशो था । एभ्यः परम्य घोरकादशी भयति पशाचिनि लुधि परमः । अस्यतः पुपादिपाटाइयाधिसि पुन- ·पा०.१] काशिका । १११ . ग्रहणमात्मनेपदार्थम् । पर्यास्थत, अपर्यास्थताम् पर्यास्थन्त । वक्ति-अवोचत् , अवोचताम्, अबोचन् । ख्याति-सारख्यत्, आख्यताम, आख्यन् । कर्तरीति किम् । पर्यासिपातां गावो वत्सेन॥ लिपिसिचितश्च ॥ ५३॥ 'लिप उपदेहे' 'पिच क्षरणेः 'स्पर्धायाम् एतेभ्यश्च परस्य च्लेरङ्गादेशो भवति । अलि- पत् । असिचत् । आइत् । पृथग्योग उत्तरार्थः ॥ श्रात्मनेपदेष्वन्यतरस्याम् ॥ ५४॥ पूर्वेण प्राप्त विभापा आरभ्यते । लिपि सिचि ह आत्मनेपदेषु परतश्च्लेरडादेशो भवति अन्यतरस्याम् । “स्वरितनित" (अ० सू० ११३१७२) इत्यात्मनेपदम् । अलिपत, अलि- स। असिचत्, असिक्त । अह्नत, अह्वास्त ॥ पुषादिद्युताय्लुदितः परस्मैपदेषु ॥ ५५ ॥ पुपादिभ्यो, धुतादिभ्यः, लदिभ्यश्च धातुभ्यः परस्य च्लेः परस्मैपदेषु परतोऽरदेशो भवति । पुपादिर्दिवाद्यन्तर्गणो गृह्यते, न भ्वादिक्रयाद्यन्तर्गणः । पुप । अपुपत् । यतादि । अद्युतत् । अश्चितत् । सृदियः । गम्ल। अगमत् । शक्ल । अशकत् । परस्मैपदेष्विति 'किम् । व्यद्योतिष्ट ॥ सतिशास्त्यत्तिभ्यश्च ।। ५६ ॥ 'सृ गतौ 'शासु अनुशिष्टौ' 'गतौ' इत्यतेभ्यः परस्य श्लेरडादेशो भवति । सत्ति, असरत् । शास्ति, अशिपत् । अति, आरत् । पृथग्योगकरणमात्मनेपदार्थम् । समरन्त । च. कारः परस्मैपदेग्वित्यनुकर्षणार्थः । तचोत्तरत्रोपयोग यास्यति ॥ इरितो वा ॥ ५७ ॥ इरितो धातोः परस्य च्लेरङ्गादेशो वा भवति । भिदिर । अभिदत् । अभैत्सीत् । छिदिए । अच्छिदत् । अच्छेत्सीत् । परस्मैपदेग्वित्येव । अभित्त । अच्छित्त ॥ जस्तम्भुZचुम्लुचुचुग्लुचुग्लुञ्चुश्विभ्यश्च ।। ५८ ॥ वेति वर्तते । जप् 'वयोहानौ' 'स्तम्भुः सौत्रो धातुः । 'भृचु म्युचु गत्यर्थी' । 'गुचु स्ते- ‘यकरणे । 'ग्लुच पस्ज गतौ' । 'टुओधि गतिवृद्धयोः । एतेभ्यो धातुभ्यः परस्य फलेवाडा- देशो भवति । अजरत् । अजारीत् । अस्तमत् । अस्तम्भीत् । अत्रुचत् । अम्रोचीत् । अम्लु- चत् । अम्लोचीत् । अग्रुचत् । अग्रोचीत् । अग्लुचत् । अग्लोचीत् । अग्लुञ्चीत् । अश्वत्, अश्वयीत् , अशिश्वियत् । ग्लुचुग्लुवोरेकतरोपादानेऽपि रूपत्रयं सिद्धयत्यर्थभेदात्तु द्वयो- रुपादानं कृतम् । केचित्तु वर्णयन्ति द्वयोपादानसामर्थ्याटू ग्लुञ्चेरनुनासिकलोपो न भवति । अग्लुञ्चदिति ॥ कृमृदृरुहिभ्यश्छन्दसि ॥ ५ ॥ कृ म ह रुहि इत्येतेभ्यः परस्य उलेश्छन्दसि विषयेऽडादेशो भवति । शकलागुष्टकोकः रत् । अथोऽमरत् । अदरदर्थान् । पर्वतमारुहत् । अन्तरिक्षाविमारुहम्। छन्दसीति किम् । अकापोत् । अमृत । अदारीत् । अरुक्षत् ॥ चिण ते पदः ॥ ६०॥ ‘पद गतौ अस्माद्धातोः परस्य च्लेश्चिणादेशो भवति तशब्दे परतः। सामर्थ्यादात्म- नेपदैकवचनं गृह्यते । उदपादि सस्यम् । समपादि भैक्षम् । त इति किम् । उदपत्साताम् । दीपजनवुधपूरितायिप्यायिभ्योऽन्यतस्याम् ॥ ११ ॥ - उदपत्सत ॥

·११२ काशिका । [अ०३ । 1 1 . चिण् त इति वर्तते । 'दीपी दीप्तोः 'जनी प्रादुर्भाव 'बुध अवगमने 'पूरी आप्यायने 'ताय सन्तानपालनयोः 'ओप्यायी वृद्धौ एतेभ्यः परस्य च्लेस्तशब्दे परतोऽन्यतरस्यां चि- मादेशो भवति । अदीपि । अदीपिष्ट । अजनि । अजनिष्ट । अबोधि । अबुद्ध । अपूरि अपू- रिष्ट । अतायि । अतायिष्ट । अप्यायि । अप्यायिष्ट ॥ अचः कर्मकर्तरि ॥ ६२ ॥ अजन्ताद्धातोः परस्य च्ले: कर्मकर्तरि तशब्दे परतश्चिणादेशो भवति । प्राप्त विभाषेयम् । अकारि कटः स्वयमेव । अकृत कटः स्वयमेव । अलावि केदारः स्वयमेव । अलविष्ट केदारः स्व- यमेव । अच इति किम् । अभेदि काष्टं स्वयमेव । कर्मकर्तरीति । किम् । अकारि कटो देवदत्तेन ।। दुहश्च ॥ ६३॥ 'दुह प्रपूरणे आस्मात्परस्य च्लेश्चिणादेशो भवत्यन्यतरस्याम् । अदोहि गौः स्वयमेव । अदुग्ध गौः स्वयमेव । कर्मकर्तरीत्येव । अदोहि गोर्गोपालकेन ॥ नरुधः ॥६४॥ 'रुधिर् आवरणे' अस्मात्परस्य च्ले: कर्मकर्तरि चिणादेशो न भवति । अन्यवारुद्ध गौः स्वयमेव । कर्मकरीत्येव । अन्यवारोधि गौपालकेन । तपोऽनुतापे च ॥ ६५ ॥ नेति वर्तते । 'तप संतापे' अस्मात्परस्य ब्लेश्चिणादेशो न भवति कर्मकर्तर्यनुतापे च । अनुतापः पश्चात्तापः । तस्य ग्रहणमकर्मक, तत्र हि भावकर्मणोरपि :प्रतिषेधो भवति । सतत तपस्तापसः। अन्ववातप्त पापेन कर्मणा ॥ चिण भावकर्मणोः ॥ ६६ ॥ धातोः परम्न्य च्लेशिणादेशो भवति भाये कर्मणि तशब्दे परतः । भावे तावत् । अशायि भवता । कर्मणि खल्वपि । अकारि कटो देवदत्तेन । आहारि भारो यज्ञदत्तैन । चिण्यहणं विस्पष्टार्थम् ॥ सार्चधातुके यक् ॥ ६७ ॥ भायकर्मवाचिनि सार्वधातुफे परतो धातोर्यक् प्रत्ययो भवति । आस्यते भवता । शय्यते भवता । कर्मणि । क्रियते कटः । गम्यते ग्रामः । ककारो गुणद्धिप्रतिपेधार्थः । यग्विधाने कर्मकर्युपसख्यान, विप्रतिषेधाद्धि यकः शपो बलीयस्त्वम् । क्रियते कटः स्वयमेव । पच्यते मोदनः स्वयमेव ॥ कर्तरि शप् ॥ ६ ॥ फर्नयाचिनि सार्वधातु परतो धातोः पाप्प्रत्ययो भवति । पकारःस्वरार्थः, शकारः सार्व- धातुकार्थः । भवति । पचति ॥ दिवादिभ्यः श्यन् ॥ ६९ ॥ दिर इरगेयमादिभ्यो धातुभ्यः श्यन्प्रत्ययो भवति । पोऽपवादः। नकारः स्वरार्थः, कार: गाधानुकार्थः । दीव्यति । सीव्यति ।। या माशुम्लाशनमुममुल्कमुप्रसिदिलपः ॥ ७० ॥ उभपन विमापेयम् । 'दुभगार मार दीठी 'अमु अनयम्याने 'श्रम चलने योरपि पदणम् । 'गानु पादाविप' 'मन गगानी' 'ग्रमी रोग 'मुटी चंदन लप कान्ती एनभ्या या पन् प्रत्ययो भाति । साना भास्यने । मायने । मायने । प्रमति । प्राम्यगि । मामनि । म्यगि मनिलाम्यगि नपनि । प्रयति । गुटति । गुटगति । यति । । । - 1 ·पा० १] काशिका । ११३ । यसोऽनुपसर्गात् ।। ७१ ॥ 'यसु प्रयत्ने देवादिकः, तस्मान्नित्ये श्यनि प्राप्तेऽनुपसगांद्विकल्प उच्यते । यसोऽनुपस- गांद्वा स्यन्प्रत्ययो भवति । यस्यति । यसति । अनुपसगादिति किम् । आयस्यति । अयस्यति॥ संयसश्च ॥७२॥ सोपसगार्थ आरम्भः । संपूर्वाञ्च यसेर्वा श्यन्प्रत्ययो भवति । संयस्यति । संयसति ॥ स्वादिभ्यः श्नुः ।। ७३ ॥ 'पुजू अभिपत्रे' इत्येवमादिभ्यो धातुभ्यः इनुप्रत्ययो भवति । शपोऽपवादः । सुनोति । सिनोति ॥ श्रुवः च ॥ ७४ ॥ ध्रुवः अनुप्रत्ययो भवति तत्सन्नियोगेन श्रुचः श इत्ययमादेशो भवति । शृणोति। शृणुतः । शुण्यन्ति । अक्षोऽन्यतरस्याम् ॥ ७९ ॥ 'अक्षू व्यासौ' भौवादिकः, अस्मादन्यतरस्यां श्नुप्रत्ययो भवति । अक्ष्णोति । अक्षति ।। तनूकरणे तक्षः ॥ ७६ ॥ 'तथू त्वक्षू तनूकरणे' अस्मात्तनूकरणे वर्तमानादन्यतरस्यां श्नुप्रत्ययो भवति । अने- कार्थत्वाद्धातूनां चिशेपेणोपादानम् । तक्षति काष्ठम् । तक्ष्णोति काष्ठम् । तनूकरण इति किम् संतक्षति वारिः॥ तुदादिभ्यः शः ॥ ७ ॥ 'तुद व्यथने,' इत्येवमादिभ्यो धातुभ्यः शप्रत्ययो भवति । शपोऽपवादः । शकारः सार्व- धातुकसंज्ञार्थः । तुदति । नुदति ।। रुधादिभ्यः श्नम् ॥ ७ ॥ 'रुधिर आवरणे इत्येवमादिभ्यो धातुभ्यः श्नम् प्रत्ययो भवति । शपोऽपवादः । मकारो देशविध्यर्थः । शकार "मान्नलोप” (अ० सू० ५१।२३) इति विशेषणार्थः । रुणद्धि । भिनत्ति ॥ तनादिकञ्भ्य उः ॥ ७ ॥ 'तनु विस्तारे' इत्येवमादिभ्यो धातुभ्यः कुनश्च उप्रत्ययो भवति । शपोऽपवादः । तनोति । सनोति । क्षणोति । कृमः खल्वपि । करोति । तनादिपाठादेव उप्रत्यये सिद्ध करोतेरुपादानं नियमार्थम्, अन्यत् तनादिकार्य मा भूदिति । "तनादिभ्यस्तथासो” (अ० सू० २।४।७९) इति विभापा सिचो लुग् न भवति । अकृत । अकृथाः। धिन्विकृपव्योर च ॥ ८० ।। 'हिवि धिवि जिवि प्रीणनार्थाः 'कृविहिंसाकरणयोः' इत्येतयोर्धात्वोस्प्रत्ययो भवत्यका. रश्चान्तादेशः । धिनोति । कृणोति । अतो लोपस्य स्थानिवद्भावाद् गुणो न भवति । क्रयादिभ्यः श्ना ॥ १ ॥ 'टुक्रीज् द्रव्यविनिमये' इत्येवमादिभ्यो धातुभ्यः श्नाप्रत्ययो भवति शपोऽपवादः । शकारः सार्वधातुकसंज्ञार्थः । क्रीणाति । प्रीणाति ॥ स्तम्भुस्तम्भुस्कम्भुस्कुन्भुस्कुभ्यः श्नुश्च ॥ ८२ ॥ आद्याश्चत्वारो धातवः सौत्राः। 'स्कुन् आप्रवणे । एतेभ्यः श्नाप्रत्ययो भवति श्नुछ । स्तभ्नाति । स्तभ्नोति । स्तुभ्नाति । स्तुभ्नोति । स्कम्नाति । स्कभ्नोति । स्कुम्नाति । स्कुझ्नोति । स्कुनाति । स्कुनोति । उदित्त्वप्रतिज्ञानात् सौत्राणामपि धातूनां सर्वार्थत्वं विज्ञा- न्यते, नैतद्विकरणविपयत्वमेव ।। - । 1 - ·११४ काशिका । [अ०३ हलः श्नः शानज्झौ ॥ ३॥ हल उत्तरस्य श्नाप्रत्ययस्य शानजादेशो भवति हौ परतः । मुषाण । पुपाण । हल इति' किम् । क्रीणीहि । हाविति किम् । मुष्णाति । न इति स्थानिनिर्देश आदेशसंप्रत्ययार्थः । इतरथा हि प्रत्ययान्तरमेव सर्वविपर्य विज्ञायेत ॥ छन्दसि शायजपि ॥४॥ छन्दसि विपये नः शायजादेशो भवति, शानजपि । गृभाय जिह्वया मधु । शानचः खल्वपि । बधान पशुम् ॥ व्यत्ययो वहुलम् ॥ ८॥ यथायध विकरणाः शवादयो विहितास्तेषां छन्दसि। विषये बहुलं व्यत्ययो भवति । व्यतिगमनं व्यत्ययो व्यतिहारः, विपयान्तरे विधान, कचिदिवविकरणता छ चित्रिविकरणता च । अण्डा शुप्मस्य भेदति । भिनत्तीति प्राप्ते । स च न मरति । न नियत इति प्राप्तें । द्विविकरणता । इन्द्रो वस्तेन नेपतु । नयत्विति प्राप्त । त्रिविकरणता। इन्द्रेण युजा तरुषेम वृनम् । तीर्यास्मेति प्राप्ते । बहुलग्रहणं सर्वविधिव्यभिचारार्थम् । सुप्तिडपग्रहलिङ्गनराणां कालहलचस्वरकर्तृयडां च । व्यत्ययमिच्छति शास्त्रद्वेषां सोऽपि हि सिद्धयति बाहुलकेन । लियाशिप्यङ्॥ ८६ ।। आशिपि विपये यो लिङ् तस्मिन परतश्छन्दसि विषयेऽङ् प्रत्ययो भवति । शपोऽपवाद । "छन्दस्युभयथा" (अ०सू० ३।४।११७) इति लिङः सार्वधातुकसंज्ञाप्यस्ति । स्थागागमिव- चियदिशकिरहयः प्रयोजनम् । स्था । उपस्थेयम् । गा । सत्यमुपगेयम् । गमि।गमेम जानतो गृहान् । वचि । मन्त्रं वोचेमामये। विदेयमेनां मनसि प्रविष्टाम् । शकि। प्रतं चरिष्यामि तच्छकेयम् । रहि । स्वर्ग लोकमारदेयम् । *शेरग्बक्तव्यः* । पितरं च दृशेयं मातरं च ॥ कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः ॥ ८७ ॥ कर्मणि क्रिया कर्म, कर्मस्थया क्रियया तुल्यक्रियः कर्ता कर्मवद्धयति । यस्मिन् कर्मणि कर्तृभूतेऽपि तद्वस्क्रिया लक्ष्यते यथा कर्मणि, स कता कमांश्रयाणि कार्याणि प्रपद्यते । “करि शय" (अ०सू. ३।०६९) इति कर्तृग्रहामहानुत्तं प्रथमया विपरिणम्यते । यगात्मनेपदचि- चिवसायाः प्रयोजनम् । भिद्यते का, स्त्रयमेव । अभेदि कार्य स्वयमेव । कारिष्यते क्टः स्थयमेव । पत्करण स्वायनयमपि यथा स्यात् । भियते कुसूरेनेति । अकर्मकाणां भावे लः सिद्धो भवति । "लिल्याशिष्या (अ०सू० ३।१८६०) इति हिलकारको निर्देशः । तत्र लानुवृत्तेलान्तस्य कत्ता कर्मवनवतीति कुसूलाद् द्वितीया न भवति । कर्मणेति किम् । कर- गाधिकरणाभ्यां तुल्यनियस्य मा भूत् । साध्वसिरिछनारा । साधु स्याली पचति । धात्व- धिकारात्समान धाती कर्मबहावः । इह न भवति । पचत्योदनं देवदतः। राध्यत्योदनः स्व- पमेयेति । कर्मस्यभायकानां कर्मस्थमियाणां च कर्ता कर्मबनवनि, न कर्तृस्यक्रियाणाम् ।। कमन्यः पचतेमायः कर्मस्या चमिदेः मिया । मासासिमावः पर्तृस्या कन्या घ गर्मः क्रिया ।। तपस्तपःकर्मफस्य ॥८॥ 'सपना' अरन्य फलां फर्मयनयति म र तपायर्मकरन्येय मान्यकर्मकन्य । मियाभ- दादिध्यमेनन् । उपवासादीनि सपालि ताप तपन्ति । दुग्यन्तीत्यर्थः । स तापसात्वा- भिमः म्यगांय तपसाम्यते । मयतीत्यर्थः । पणाप्रासः कर्मयमायो विधीयते । तप्यते सपनाम: 1 अगस गनापमः । कम्योति पिम् । उापनि सुवर्ग सुरंगकारः ॥

·पा०१] काशिका । न दुहस्नुनमा यक्चिणौ ॥ ८९ ॥ दुर, स्नु, नम् इत्येतेषां कर्मकर्तरि यक्चिणी कर्मवद्भावापदिष्टौ न भवतः। दुहेरनेनु यक्प्र- तिपिद्यते । चिण "दुहश्च इति पूर्यमेव विभापितः । दुग्धं गौः स्वयमेव । अदोहि गौःस्वय- मेव । नमते दण्डः स्वयमेव । अनस्त दण्डः स्वयमेव । भ्यक्चिणोः प्रतिपेधे गिनन्थिन्धि- घूमात्मनेपदाकर्मकाणामुपसंख्यानम् । कारयत्ति कटं देवदत्तः । कारयते कटः स्वयमेव । अचीकरका देवदत्तः । अचीकरत् कटः स्वयमेव । उत्पुच्छ्यते गौः स्वयमेव । उदयुपुच्छत गौः स्वयमेव । श्रन्याति ग्रन्थं देवदत्तः । श्रन्थीते ग्रन्थः स्वयमेव । सश्रन्थिष्ट ग्रन्थः स्वय- मेव । ग्रन्याति श्लोक देवदत्तः । ग्रन्थीते श्लोकः स्वयमेव । अग्रन्थिष्ट श्लोकः स्वयमेव । च. वीति श्लोकं देवदत्तः । ब्रूते श्लोकः स्वयमेव । अवोचच्छलोक देवदत्तः । अवोचत श्लोकः स्वयमेव । आत्मनेपदविधानेऽकर्मकाणाम् । हन्ति माणवकं देवदत्तः । आहते माणवकः स्वय- मेव । आवधिष्ट माणवकः स्वयमेव, आहतेति वा। विकुर्वते सैन्धवाः स्वयमेव । व्यक- पत सैन्धवाः स्वयमेव ॥ कुपिरजोः प्राचां श्यन् परस्मैपदं च ॥ ९० ॥ 'कुप निष्क। 'रक्ष रागे अनयोर्धात्वोः कर्मकर्तरि प्राचामाचार्याणां मतेत श्यन् प्रत्ययो भवति, परस्मैपदं च । यगात्मनेपदयोरपनादौ । कुष्यति पादः स्वयमेव । रज्यति वस्त्रं स्वयमेव ! प्राचां ग्रहणं विकल्पार्थम् । कुष्यते । रज्यते । व्यवस्थितविभापा चेयम् । तेन लिब्लिकोः स्यादिविपयं च न भवतः । चुकुपे पादः स्वयमेव । ररजे बस्त्र स्वयमेव । कोपिपीष्ट पादः स्वयमेव । रक्षीष्ट वस्त्रं स्वयमेव । कोपिप्यते पादः स्वयमेव । रक्ष्यते व स्वयमेव । अकोपि पादः स्वयमेव ।। - धातोः ॥ ९१ ॥ धातोरित्ययमधिकारो वेदितव्यः आ तृतीयाध्यायपरिसमादित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्या- मो धातोरित्येवं तहेदितव्यम् । वक्ष्यति "तव्यत्तव्यानीयर" (अ०सू० ३३१११६) इति । कर्तव्यम् । करणीयम् । धातुग्रहणमनर्थकम् । यविधौ धात्वधिकारात् । दुपपदसंज्ञार्थ तर्हि । अस्मिन् धात्वधिकारे ते यथा स्यातां, पूर्वत्र मा भूतामिति । आर्धधातुकर्मज्ञार्थ च द्वितीयं धातुग्रहणं कर्तव्यम् । धातोरित्येवं विहितस्य यथा स्यात् इह मा भूत् । लून्यां लूभिरिति॥ तत्रोपपदं सप्तमीस्थम् ॥ ९२ ।। तनैतस्मिन् धात्वधिकारे तृतीये यत्सप्तमीनिर्दिष्टं तदुपपदसंजं भवति । वक्ष्यति "कर्मः ण्यण्" ! कुम्भकारः । स्थग्रहण सूत्रेषु ससमीनिर्देशप्रतिपत्त्यर्थम् । इतरथा हि सप्तमी श्रूयते यन्त्र, तन्नैव स्यात् । स्तम्बरमः, कणेजप इति । यत्र वा सप्तमीश्रुतिरस्ति "सप्तम्यां जनेई" (अ०सू० ३।२।९७) इति । उपसरजो, मन्दुरज इति । स्थग्रहणात्तु सर्वत्र भवति । गुरुसंज्ञा- करणमन्वर्थसंज्ञाविज्ञाने सति समर्थपभिापाव्यापारार्थम् । पश्य कुम्भं करोति कटमित्ति प्रत्ययो न भवति । उपपदप्रदेशाः “उपपदमति (अ०सू० ११२०१९) इत्येवमादयः॥ कृदतिङ् ॥ ९३ ॥ अस्मिन् धात्वधिकारे तिवर्जितः प्रत्ययः कृत्संज्ञको भवति । कर्तव्यम् । करणीयम् । अतिडिति किम् । चीयात् । स्तूयात् । कृत्प्रदेशाः "कृत्तद्धितसमासाश्च” (अ०सू० ११२१४६) इत्येवमादयः ॥ वासरूपोऽस्त्रियाम् ॥ ९४ ॥ अस्मिन् धात्वधिकारेऽसमानरूपः प्रत्ययोऽपवादो वा बाधको भवति स्त्र्यधिकारविहि- ३ ·काशिका । [अ०३ - . तप्रत्ययं वर्जयित्वा । "ण्वुल्तृचौ” (अ०सू० ३।१।१३३) उत्सर्गः, "इगुपधज्ञाप्रीकिरः क" (अ०सू० ३३१०१३५) इत्यपबादः तद्विपये पवुल्वृचावपि भवतः । विक्षेपकः । विक्षेप्ता । वि- क्षिपः । असरूप इति फिम् । “कर्मण्यण्य (अ०सू० ३।२११) इत्युत्सर्गः, "आतोतुपसगें क इत्यपवादः, स नित्यं ग्राधको भवति । गोदः । कम्बलदः । नानुबन्धकृतमसारूप्यम् । अखि. यामिति किम् । "खियां क्तिन्" (अ०सू० ३३३१९४) इत्युत्सर्गः, "अ प्रत्ययात्" (अ०सू० ३।३।१०२) इत्यपवादः, स बाधक एव भवति । चिकी। जिहीर्षा ॥ : कृत्याः प्राण्वुलः ॥९॥ "प्युल्तृचौ" (अ०सू० ३३१०१३३) इति वक्ष्यति, प्रागेतस्माण्ण्वुल्संशब्दनाद्यानित ऊ- मनुक्रमिप्यामः कृत्यसंज्ञकास्ते वेदितव्याः । तत्रैवोदाहरिष्यामः । कृत्यप्रदेशाः "कृत्यै- रधिकार्थवचने" (अ०सू०२।११३२) "कृत्यानां कर्तरि वा" (अ०सू०२।३।७१) इत्येवमादयः ॥ तव्यत्तव्यानीयरः ॥ ६ ॥ धातोरिति वर्तते । धातोस्तव्यत् तव्य अनीयर् इत्येते प्रत्यया भवन्ति । तकाररेफौ स्वरार्थो । कर्तव्यम् । कर्तव्यम् । करणीयम् ॥ *वसेस्तव्यत् कर्तरि णिच्य* । वास्तव्यः । *केलिमर उपसंख्यानम्। पचेलिमा मापाः। भिदेलिमानि काष्टानि । कर्मकर्तरि चायमिप्यते ॥ श्रचो यत् ॥ १७ ॥ अजन्ताद्धातोर्यत्प्रत्ययो भवति । तकारो, “यतोऽनावः" (अ०सू० ६।१।२७३) इति स्व. रार्थः । गेयम् । पेयम् । चेयम् । जेयम् । अज्महणं किम् । यावता हलन्ताण्ण्यतं वक्ष्यति, अजन्तभूतपूर्वादपि यथा स्यात् । दित्स्यम् । धित्स्यम् ॥ शसि । शस्यम् । चति । चत्यम् । यति । यत्यम् । जनि । जन्यम् ॥ *हनो वा क्ध च* 1 वध्यम् । धात्यम् ॥ पोरदुपधात् ॥ ९ ॥ पवर्गान्तादातोरकारोपधावत्प्रत्ययो भवति । ण्यतोऽपवादः । शप । शप्यम् । लम् । लम्यम् । पोरिति किम् । पाक्यम् । याक्यम् । अदुपधादिति. किम् । कोप्यम् । गोप्यम् । तपरकरणं तत्कालार्थम् । आन्यम् । शकिसहोश्च ॥ १९॥ 'शस्ल शक्ती' 'पए मर्पणे' अनयोर्धात्योर्यत्प्रत्ययो भवति । शक्यम् । सत्यम् ॥ गदमदचरयमश्चानुपसर्गे ॥ १० ॥ 'गद च्पकायां वाचि 'मही ही 'चर गतिभक्षणयो: 'यम उपरमे एतेभ्ययानुपसंगम्यो यत्प्रत्ययो भवति । गाम् । चर्यम् । यम्यम् । अनुपसर्ग इति किम् । प्रगायम् । प्रमाद्यम् । *यमेः पूणेच सिद्धेऽनुपसर्गनियमायं वचनम् ॥ चरेराधि चागुरौ । अपर्यो देशः । गुरा. पिति किम् । आचार्य उपनेता॥ अवधपण्यवर्या गर्दा पणितव्यानिरोधेपु ॥ १०१ ॥ अयच पण्य ययां इत्येते शमा निपात्यन्त गर्दापणितव्यानिरोध इत्येतेयधेषु यथासं. पत्यम् । अपमिति नित्यते गगनयति । अयय पापम् । अनुपमन्यम् । पदः सुपि फ्यप् च । पग्यमिति निपात्यने पणिराज्य पद्यति । परयः पम्पनः । पप्पाः गौः । पाण्य. मन्या । यति नियां निपात्यत, अगिरोयशेतवति । अनिरोधोऽप्रतिबन्धः । तेन पर्या । ग्याम्पा । नीतिहानिदेशः किमयः । यायांत्वितः।। यहां करगाम् ॥ १०॥ पोताः पारणे पाया नित्यने । पहर पनगति पादास्यम् । परति किम् । 1 यात्म ·पा-१] काशिका । 1 अर्यः स्वामिवैश्ययोः ॥ १०३ ॥ 'ऋगतो' अस्माण्ण्यति प्रासे स्वामिवैश्ययोरभिधेययोयत्प्रत्ययो निपात्यते । अर्यः स्या- मी । अयों वैश्यः ॥ "यतोऽनाव" (अन्सु०६।११२१३) इत्याधुश्त्तचे प्राप्ते । *स्वामिन्य- न्तोदात्तत्वं च वक्तव्यम् । स्यामिवश्ययोरिति किम् । आर्यावाहाणः ।। उपसर्या काल्या प्रजने ।। १०४।। उपसयेति निपात्यते काल्या चेत्प्रजने भवति । उपपूर्वात्सर्यत्प्रत्ययः। प्राप्तकाला झाल्या ! प्रजनः प्रजननं प्रथमगर्भग्रहणम् । गर्भग्रहणे प्राप्तकाला ! उपसर्या गौः । उपसर्या वडवा । काल्या प्रजन इति किम् । उपसा शरदि मधुरा॥ अजयं संगतम् ॥ १०५॥ अजयमिति निपात्यते संगतं चेद्भवति । जीर्यते अपूर्वात्संगते संगमने कर्तरि यत्प्रत्ययो निपात्यते । न जीर्यतीत्यजर्यम् । अजयमार्यसंगतम् । अजयं नोऽस्तु । संगतमिति किम् । अजरिता कम्बलः॥ बदः सुपि क्यप् च ॥ १०६ ।। अनुपसर्ग इति वर्तते । वदेर्धातोः सुजन्त उपपदे अनुपसर्ग क्यप् प्रत्ययो भवति, चका- रायच्च । ब्रह्मोद्यम् । ब्रह्मवद्यम् । सत्यवद्यम् । सुपीति । किम् । वाद्यम् । अनुपसर्ग इत्येव । प्रवाद्यम्॥ भुवो भावे ॥ १०७ ॥ सुप्यनुपसर्ग इत्यनुवर्तते । भवतेर्धातोः सुवन्त उपपदेऽनुपसर्गे भावे क्यप् प्रत्ययो भव- त्ति । यत्तु नानुवर्तते । ब्रह्मभूयं गतः । ब्रह्मत्वं गतः । देवभूयम् , देवत्वं गतः । भावग्रहणमुत्त- रार्थम् । सुपीत्येव, भव्यम् । अनुपसर्ग इत्येव । प्रभव्यम् ॥ हनस्त च ॥ १० ॥ सुप्यनुपसर्ग इति वर्तते, भाव इति च । हन्तेर्धातोः सुबन्त उपपदेऽनुपसर्गे भावे क्यप् प्रत्ययो भवति, तकारश्चान्तादेशः । ब्रह्महत्या । अन्धहत्या सुपीत्येव, घातः । ण्यत्तु भावे न भवत्यनभिधानात् । अनुपसर्ग इत्येव । प्रघातो वर्तते ।। एतिस्तुशास्वृदृजुषः क्यप् ॥ १० ॥ सुप्यनुपसगे भाव इति निवृत्तम । सामान्येन विधानमेतत् । एतिस्तु शास् वृह जुय् इत्य- तेभ्यः क्यप् प्रत्ययो भवति । इत्यः । स्तुत्यः । शिष्यः । वृत्त्यः । आइत्यः । जुष्यः । क्य- विति वर्तमाने पुनः क्यग्रहणं बाधकबाधनार्थम् । “ओरावश्यके" (अ०सू० ३।१।१२५) इति ण्यत बाधित्वा क्यवेव भवति । अवश्यस्तुत्यः। वृग्रहणे वृक्षो ग्रहणमिष्यते, न वृङः । वार्या कात्विजः । *शंसिदुहिगुहिभ्यो वेति वक्तव्यम् । शस्यम् । शंख्यम् । दुखम् । दोह्यम् । गुह्यम् । गोह्यम् । *आपर्वाद ः संज्ञायामुपसंख्यानम् । आज्य घृतम् । कथमुपेयम् । एरे- ऋदुपधाच्चाक्लपितेः ॥ १०॥ अकारोपधाच्च धातोः क्यम् प्रत्ययो भवति क्ल्दपिवृती वर्जयित्वा । वृतु । वृत्यम् । वृधु । वृद्धयम् । अक्टपितेरिति किम । कल्प्यम् । चय॑म् । तपकरणे किम् । 'कृत संशब्दने । ण्यदेव भवति कोयम् । *पाणौ सृजेर्यद्वक्तव्यः । पाणिसग्यो रज्जुः । *समवपूर्वाच्च । समवसा ॥ ई च खनः ॥ १११॥ : खनेर्धातोः क्यप् प्रत्ययो भवतीकारश्चान्तादेशः । खेयम् । दीर्घनिर्देशः प्रश्लेपार्थः । तत्र द्वितीय इकारो विभाषेत्यात्यबाधनार्थः । तद्रूपं, नेणः॥

·काशिका । [अ०३ । 7 1 भृञोऽसंज्ञायाम् ॥ ११२ ॥ भृनो धातोरसंज्ञायां विपये क्यप् प्रत्ययो भवति । भृत्याः कर्मकराः । भतव्या इत्यर्थः । असंज्ञायामिति किम् । भार्यों नाम क्षत्रियः । *संपूर्वाद्विभाषा* । संभृत्याः संभार्यावा ।। संज्ञायां पुंसि दृष्टत्वान्न ते भार्या प्रसिद्धयति । स्त्रियां भावाधिकारोऽस्ति तेन भार्या प्रसिद्धयति ॥ मृजेविभाषा ॥ ११ ॥ मृजेर्धातोर्विभाषा क्यप् प्रत्ययो भवति । ऋदुपधत्वात् प्राप्तविभाषेयम् । परिमृज्यः ! परिमायः॥ राजसूयसूर्यमृशोधरुव्यकुप्यकृष्टपच्याव्यथ्याः॥ १४ ॥ राजसूय सूर्य मृपोद्य रुच्य कुप्य कृष्टपच्य अव्यथ्य इत्येते शब्दाः क्यपि निपात्यन्ते ।। राज्ञा सोतव्यः, राज्ञा वा इह सूयते राजसूयः ऋतुः । सूसतिभ्यां क्या ससैरुत्वं सुबतेर्वा रडागमः । सरति सुवति वा सूर्यः । मृपापूर्वल्य चदतेः पक्षे यति प्राप्त नित्यं क्यम् निपात्यते । मृपोधम् । रोचतेऽसौ रुच्यः। कर्तरि क्यए । गुपेरादेः कत्वं च संज्ञायाम् । कुप्यम् । गोप्यम- न्यत् । कृप्टे पच्यन्ते कृष्टपच्याः। कर्मकर्तरि निपातनम् । न व्यथते अन्यथ्यः । भिद्योद्धयो नदे ॥ ११५॥ भिदेरुशेश्च क्यब् निपात्यते नदेऽभिधेये । उज्झेर्धत्वं च ।भिनत्ति कुलं भिद्यः । उज्झत्यु- दकम् उदयः । नद इति किम् । भेत्ता । उज्झिता। पुष्यसिद्धियौ नक्षत्रे ॥ ११६ ॥ पुपेः सिधेश्चाधिकरणे क्यद् निपात्त्यते नक्षत्रेऽभिधेये । पुष्यन्त्यस्मिन्नथी इति पुष्यः । सिद्धयन्त्यस्मिन्निति सिद्धयः । नक्षत्र इति किम् । पोपण, सेधनम् ॥ विपूयविनीयजित्या मुसकल्कहलिपु ॥ ११७ ॥ विषय विनीय जित्य इत्येते शब्दा निपात्यन्ते यथासंख्य । मुञ्जकल्कहलि इत्येतेष्वर्थेषु योध्येषु । विपूर्वात्पवते यतेश्च, तथा जयतेयेति प्रासे कर्मणि क्यब् निपात्यते । विपूयो मुमः। विपान्यमन्यत् । यिनीयः करकः । विनेयमन्यत् । जित्यो हलिः । जेयमन्यत् ।। प्रत्यपिभ्यां ग्रहेश्छन्दसि ॥ २८ ॥ प्रति अपि इत्येवंपूर्वाद ग्रहः क्यप् प्रत्ययो भवति छन्दसि विपये । मत्तस्य न प्रतिगृह्यम् । तस्मानापिगृशम् । छन्दसीति किम् । प्रतिमालम् । अपिपाखम् ॥ पदास्वैरियाह्यापक्ष्येषु च ।। ११९ ॥ पदेऽस्वैरिणि यात्रायां पक्ष्ये चाथै प्रदेातोः क्यम् प्रत्ययो भवति । पदे तावत् । प्रमं पई, यस्य प्रगृहासमा विहिवा । अवगृवं पद, यस्यावग्रहः क्रियते । स्री परतन्त्रः ।। गृहपका इमे । गृहीतका इत्यर्थः । यासायाम् । प्रामगृहया सेना । नगरगृदा सेना । पाम- नगराम्यां यदि नेत्यर्थः । ग्रीलिङ्गानिशादन्यत्र न भवति । पक्षे भवः पथ्यः । वासुदेव- गृगः । अर्जुनगुमाः । तत्पक्षाधिता इत्यर्थः । विभाषा यावृपोः ।। १२० ।। एनो गृपम विभापा फ्यप् प्रत्ययो भवति । करोतेण्यनि प्राप्ते यतेनंदुपत्यानित्य पयपि विनापारम्यते । एत्यम् । फार्यम् । गृप्यम् । ययम् ।। युग्यं च पत्प्रे ॥ २१॥ गुग्पमिति निकरात्पन पन्नं परामयति । पतत्पनेनेति पात्र, पादनमुच्यते । युग्यो गीः । पुग्यो । यस्तो हनी । युगः पप गुम्न पनिपात्यने । पत्रे पति किम् । योग्यमन्या॥

·पा० १] काशिका। - • अमावस्यदन्यतरस्याम् ॥ १२२ ।। अमाशब्दः सहाथें वर्तते । तस्मिन्नुपपदे वसेतोः कालेऽधिकरणे ण्यत्प्रत्ययो भवति, तत्रान्यतरस्यों वृद्धयभावो निपात्यते । सह वसतोऽस्मिन् काले सूर्यचन्द्रमसाविति अमा- वास्या । अमावस्या । एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात् "अमावास्याया चा" (अ०सू० ४।३।३०) इत्यत्रामावस्याशब्दस्यापि ग्रहणं भवति । अमावसोरहे ण्यतोर्निपातयाम्यवृद्धिताम् । तथैकवृत्तिता तयोः स्वरश्च मे प्रसिद्धयति ॥ छन्दसि निष्टयंदेवहयप्रणीयोनीयोच्छिष्यमर्यस्तर्याध्वर्यखन्यखान्यदेवय- ज्यापृच्छयप्रतिपीव्यब्रह्मवाद्यभाव्यस्ताव्योपचाय्यपृडानि ॥ १२३ ॥ निष्टादयः शब्दाश्छन्दसि त्रिपये निपात्यन्ते । यदिह लक्षणेन अनुपपन्नं तत्सर्व निपा तनात्सिद्धम् । निष्टयं इति, कृतीछेदने इत्यस्मान्निस्पूर्वात् क्यपि प्रासे ण्यत, आद्यन्तविप- ययश्च, निसश्च पत्वं निपात्यते । निष्टक्यं चिन्वीत पशुकामः । देवशन्द उपपदे वयतेर्जुहोते, क्यप, दीर्घस्तुगभावश्च । देवहूयः । प्रपूर्वादुत्पूर्वाञ्च नयतेः क्यप् । प्रणीयः । उन्नीयः । उत्पू- वर्वाच्छिपेः क्यप् । उच्छिष्यम् । 'मृङ् प्राणत्यागे 'स्तृञ् आच्छादने' ध्वृ हुर्छने एतेभ्यो यत् प्रत्ययः । मर्यः । स्तां । स्त्रियामेच निपातनम् । ध्वर्यः । खनेर्यत् । खन्यः । एतस्मादेव- • शब्द उपपदे यजेर्यत् । देवयज्या। स्त्रीलिङ्गनिपातनम् । आपूर्वात्पृच्छेः क्यप् । आपृच्छयः । प्रतिपूर्वात्क्षीयतेः क्यप् पत्वं च । प्रतिपीव्यः । ब्रह्मण्युपपदे वर्ण्यत् । ब्रह्मवाद्यः 1 भाव्यः । स्ताव्यः । भवतेः स्तोतेश्च ण्यत् । आवादेशश्च भवति । उपपूर्वस्य चिनोतेर्ण्यदायादेशौ । उप- चाय्यपृडम् । पूडे चोत्तरपदे निपातनमेतत् । हिरण्य इति वक्तव्यम् । हिरण्यान्यत्र उपचे- यपृडमेव । निष्टक्य व्यत्ययं विद्यान्निसः पत्त्वं निपातनात् । ण्यदायादेश इत्येतावुपचाय्ये निपातितौ ॥ ण्यदेकस्माचतुर्व्यः क्यप् चतुर्व्यश्च यतो विधिः । ण्यदेकस्मादशब्दश्च द्वौ क्यपौ ण्यद्विधिश्चतुः ।। ऋहलोर्यत् ।। १२४ ॥ पञ्चम्यर्थे पष्टी, ऋवर्णान्ताद्धातोर्हलन्ताञ्च ण्यत्प्रत्ययो भवति । कार्यम् । हार्यम् । धार्यम् । वाक्यम् । पाक्यम् ॥ श्रोरावश्यके ॥ १२५ ॥ अवश्यंभाव आवश्यकम् । उवर्णान्ताद्धातोर्ण्यत् प्रत्ययो भवत्यावश्यके द्योत्ये । यतोऽ- पवादः । लाव्यम् । पाव्यम् । आवश्यके इति किम् । लव्यम् । आवश्यके द्योत्य इति चेत् स्वरसमासानुपपत्तिः । अवश्यलाव्यम् , अवश्यपाव्यमिति । नैप दोषः । मयूरव्यंसकादित्वात् समास उत्तरपदप्रकृतिस्वरे च यत्नः करिष्यते ॥ श्रासुयुवपिरपिलपित्रपिचमश्च ॥ १२६ ॥ आपत्सुिनोतेः यु वपि रपि लपि त्रपि चम् इत्येतेभ्यश्च ण्यत् प्रत्ययो भवति । यतो- अपवादः। आसाव्यम् । याव्यम् । वाप्यम् । राप्यम् । लाप्यम् । त्राप्यम् । आचाम्यम् । अनुक्तसमुच्चयार्थश्वकारः । दभि । दाभ्यम् ।। भानाय्योऽनित्ये ॥ १२७ ॥ आनाय्य इति निपात्यते अनित्येऽभिधेये नयतेरापूर्वाण्ण्यदायादेशौ निपात्येते । आता- य्यो दक्षिणाग्निः । रूढिरेपा । तस्मादनित्यविशेषे दक्षिणानावेवावतिष्ठते । तस्य चानित्यत्वं .

·१२० काशिका । [अ०३ नित्यमजागरणात् । यच गार्हपत्यादानीयते दक्षिणानिराहवनीयेन सहकयोनिस्तत्रैतन्निपातन न दक्षिणाग्निमात्रे । तस्य हि योनिर्विकल्प्यते । वैश्यकुलाद्वित्तवतो भ्राष्ट्राद्वा गार्हपत्याद्वेति ॥ अनाय्योऽनित्य इति चेद्दक्षिणाग्नौ कृतं भवेत् । एकयोनौ तु तं विद्यादानेयो ह्यन्यथा भवेत् ॥ प्राणाययोऽसंमतौ ॥ १२ ॥ अविद्यमाना संमतिरस्मिन्नित्यसंमतिः । संमननं संमतिः । संमतता पूजा । प्रणाय्य इति निपात्यतेऽसंमतावभिधेये । प्रणाय्यश्चोरः । असंमताविति किम् । प्रणेयोन्यः । यद्येचे कथमेतत् । ज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्म प्रचूयात् प्रणाय्यान्तेवासिने, नान्यस्मै कस्मै चनेति । संमतिरमिलापोऽप्युच्यते । तद्भावेन निष्कामतया असम्मतिरन्तेवासी भवति । तस्मै नि. कामाय मोक्षार्थ यतमानायान्तेवासिने प्रणाय्याय ब्रह्म प्रयादिति युज्यते ॥ पाय्यसान्नाय्यनिकाय्यधाय्या मानहविर्निवाससाभिधेनीषु ॥ १२९ ॥ पाय्यादयः शब्दा निपात्यन्ते यथासंख्य, माने हविपि निवासे सामिधेन्यां चाभिधेया- याम् । पाय्य इति माङो ण्यत् प्रत्यय आदेः पत्वं च निपात्यते माने । पाय्य मानम् । मेयमन्तत् । संपूर्वान्नयतेयंदायादेशानुपसर्गदीर्वत्वं च निपात्यते। सान्नाय्य हविः । सन्ने- यमन्यत् । रूढित्वाच्च हविविशेप एवाऽवतिष्ठते । निपूर्वाचिनोतेण्यदायादेशावादिकुत्वं च निपात्यते । निकाय्यो निवासः । निचेयमन्यत् । धाय्येति धालो ण्यत् प्रत्ययो निपात्यते सामिधेनी चेत्सा भवति । धाय्या सामिधेनी। धेयमन्यत् । सामिनीशब्द ऋग्विशेपस्य पावकः । तत्र च धाय्येति न सर्वा सामिधेन्युच्यते किं तर्हि का चिदेव । रढिशब्दो खयम् । तथाचासामिधेन्यामपि दृश्यते धाय्याः शंसत्यमिता त्वं सोमक्रतुभिरिति ॥ क्रतौ कुण्डपाय्यसंचाय्यौ ।। १३० ।। कुण्डपाठ्य संचाय्य इत्येतो शब्दौ निपात्येते ऋतावभिधेये । कुण्डशब्दे तृतीयान्त उप- पदे पिवते तोरधिकरणे यत्प्रत्ययो निपात्यते युक्च । कुण्डेन पीयतेऽस्मिन् सोम इति फण्डपाय्यः क्रतुः । “यतोऽनाव" (अ०सू० ६।११२१३) इति स्वरः । संपूचिनोतर्यदाया- देशौ निपात्येते संचीयतेऽस्मिन् सोम इति संचाय्यः ऋतुः । क्रताविति किम् । कुण्डपानम् । अग्नी परिचाय्योपचाय्यसमूहाः ।। १३१ ।। परिचाय्य उपचाय्य समूश इत्येते शब्दा निपात्यन्ते अग्नावभिधेये । परिपूर्वाच्चिनोते. दायादशौ निपात्यते । परिचाय्यः । उपवाव्यः । संपूर्यासदेः संप्रसारणं दीर्घत्वं च निपा- त्यते । समूह चिन्वीत पशुकामः । अग्नायिति फिम् । परिचयम् । उपचेयम् । संवायम् ।। चित्याग्निचित्ये च ।। १३२ ।। चित्यशब्दोऽग्निचिन्याशब्दश्च निपात्यते । घीयतेऽसौ चित्योऽग्निः । अप्तिययनमेया- गिरित्या । भाये यकारप्रत्ययस्नुचा तेनान्तोदासत्वं भवति । अग्नावित्येव । पेयमन्यम्॥ एबुल्तृचौ ।। १३३ ।। धानोरिनि वर्तन 1 यर्वधातुभ्यो गुस्तृची प्रत्ययों भयतः । कारकः । कतां । हारकः । हो । पकारः समान्यग्रहणापिघातार्थः 1 "वन्दमि" (असू० ५।३।५९) "तुरिटेंमेयस्म" (म०१४) इति ॥ नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यनः ॥ ३४ ।। प्रायकमादिशब्दः मध्यने । निभ्यो गणेभ्याप्रपा प्रत्यपा पधालय भवन्ति । (१)नन्या. (M) मनमाने "र" TM गिपदा "द परिमा"तपाठा। संचेयः ।।

·पा०१] काशिका । १२१ । । दिभ्यो ल्युः ग्रहादिभ्यो णिनिः, पचादिभ्योऽन् । नन्दिप्रहिपचादयश्च न धातुपाठतः संनिवि- या गृह्यन्ते, किं तर्हि नन्दनरमणेत्येवमादिषु प्रातिपदिकगणेषु अपोद्धत्य प्रश्तयो निर्दिश्य- न्ते । नन्दिवासिमदिदृपिसाधिवर्द्धिशोभिरोपिस्यो ण्यन्तेभ्यःसंज्ञायाम् ॥ नन्दनः । वासनः । मदनः । दृपणः । साधनः । बर्द्धनः । शोभन: । रोचनः । सहितपिदमेः संज्ञायाम् ॥ सहनः । तपनः । दमनः । जल्पनः । यमनः । दर्पणः । संक्रन्दनः । संकर्षणः । सहर्पणः । जनार्दनः । यत्र- नः(१) । मधुसूदनः । विभीषणः। लवणम् । निपातनाण्णत्वम् । चित्तविनाशनः । कुलदमनः । शत्रुदमनः। इति नन्यादिः। ग्रह । उत्सह । उद्वस । उद्धास । स्था । मन्त्र । संमर्द । ग्राही। उ- त्साही । उदासी । स्थायी । मन्त्री । संमर्दी ॥ रक्षश्रुवसवपशां नौ । निरक्षी। निश्रावी । निवा- सी। निवापी । निशायी। पाचिव्याहसंव्याहृवजवदवसां प्रतिषिद्धानाम् ॥ अपाची । अव्या- हारी । असंव्याहारी । अवाजी। अवादी । अवासी ॥ अचामचित्तकर्तृकाणाम ॥ प्रतिपि- हानामित्येव । अकारी । अहारीं । अविनायी । अविशायी । विशयी ॥ विपयी देशे ॥ विपयी देशः ।। अभिभावी भूते । अभिभावी । अपराधी । उपरोधी। परिभाषी । परिभवी । इति ग्रह्मादिः ।। पच । वप । वद । चल । तप । पत । नट् । भपट् । वस । गरट् । प्लबट् । तरट् । चोरट् । ग्राहट् । जर । मर । क्षर । क्षम । सूदृट् । देवट् । मोरट् । सेव । मेप । क्रोध । मेधानर्त्त । व्रण । दर्श । देश । दम्भ । जारभर । श्वपच । (२)पचादिराकृतिगणः ॥ अन्विधिः सर्वधातुभ्यः पश्यन्ते च पचादयः । अण्वाधनार्थमेव स्यात् सिध्यन्ति श्वपचादयः(३) । इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः ॥ १३५ ॥ इगुपधेभ्यो जानातेः प्रीणातेः किरतेश्च कप्रत्ययो भवति । विक्षिपः । विलिखः । बुधः । कृशः । जानातीति ज्ञः । प्रीणातीति प्रियः। किरतीति किरः । देवसेवमेपादयः पचादौ पठितव्याः॥ आतश्वोपसर्गे ॥ १३६ ।। आकारान्तेभ्यो धातुभ्य उपसर्ग उपपदे कप्रत्ययो भवति । णस्यापवादः । प्रस्थः । सु- बलः । सुम्लः॥ पाघ्राधमाधेद्शः शः ॥ १३७ ॥ पादिभ्यो धातुभ्य उपसर्ग उपपदे शप्रत्ययो भवति । उत्पिबः । विपिवः । उज्जिनः । विजितः । ऊद्धमः । विधमः । धेट् । उद्धतः। विधयः । उत्पश्यः । विपश्यः । उपसर्ग इति केचिन्नाऽनुवर्तयन्ति । पश्यतीति पश्यः । जिघ्रतेः संज्ञायां प्रतिषेधो वक्तव्यः । व्याघ्रः ।। अनुपसर्गाल्लिम्पविन्दधारिपारिवेद्युदेजिचेतिसातिसाहिभ्यश्च ॥ १३८ ।। अनुपसर्गेभ्यो लिम्पादिभ्यः शप्रत्ययो भवति । लिम्पतीति लिम्पः । विन्दः । धारय- तीति धारयः । पारयतीति पारयः । वेदयतीति वेदयः । उदेजयतीत्युदेजयः । चेतयतीति चेत. यः । सातिः सौत्रो धातुः । सातयः । साहयः । अनुपसर्गादिति किम् । प्रलिपः । नौ लि- म्पेरिति वक्तव्यम् । निलिम्पा नाम देवाः । *गवादिषु विन्देः संज्ञायाम् । गोविन्दः । अरविन्दः । ददातिदधात्योविभाषा ॥ १३६ ॥ दालो धानञ्च विभापा शप्रत्ययो भवति णल्यापवादः । ददः । दायः । दधः । धायः । अनुपसर्गादित्येव । प्रदः । प्रधः । (१) क्वचिद् यवन इत्ति पाठः । (२) क्वचिदेते शब्दा उपलभ्यन्ते-क्षर । मोरट् । क्रोध । दंश । दभ्य । (३) क्वचिन्नायमुपलभ्यते श्लोकः! . ११ का० ·१२२ काशिका । [अ०.३ - । . ज्वलितिकसन्तेभ्यो णः॥ १४०॥ इतिशब्द आद्यर्थः । ज्वलदीप्तावित्येवमादिभ्यो धातुभ्यः, कस गत्तावित्येवमन्तेभ्यो विभाषा प्रत्ययो भवति । सचोऽपवादः । ज्वालः । ज्वलः। चालः । चलः । अनुपसर्गा- दित्येव ! प्रज्वलः । *तनोतेर्ग उपर्सख्यानम् । अवतनोतीत्यवतानः ॥ श्याव्यधातुसंस्वतीणवसावहलिहश्लिपश्वसश्च ॥ १४१ ॥ अनुपसर्गादिति विभाषा चेति निवृत्तम् । श्यैड. आकारान्तेभ्यश्च धातुभ्यः व्यध आत्रु संखु अतीण अवसा अवह लिह श्लिप श्वस इत्येतेभ्यश्च णप्रत्ययो भवति । आकारान्त- त्वादेव श्यायतेः प्रत्यये सिद्ध पुनर्वचनं बाधकबाधनार्थम् । उपसगें के बाधित्वाऽयमेव भव- ति । अवश्यायः । प्रतिश्यायः । दायः । धायः । व्याधः । आस्रावः । संस्रायः । अत्यायः । अवसाय: । अवहारः । लेहः । श्लेपः । श्वासः ॥ दुन्योरनुपसर्गे ॥ १४२॥ दुनोते यतेश्चानुपसर्गे णप्रत्ययो भवति । दुनोतीति दावः । नयतीति नायः । अनुपसर्ग इति किम् । प्रदवः । प्रणयः॥ विभाषा ग्रहः ॥१४३॥ विभापा गद्देर्धातोर्जप्रत्ययो भवति । अचोऽपवादः ग्रहः । ग्राहः । व्यवस्थितविभापा चेयम् । जलचरे नित्यम् । ग्राहः । ज्योतिपि नेष्यते । तत्र ग्रह एव । *भवतेश्चेति(१)* वक्तव्यम् । भवतीति, भावः । भवः ॥ गेहे कः ॥ १४४ ॥ प्रहेधांतोः कप्रत्ययो भवति गेहे कर्तरि । गृहं वेश्म । तास्थ्याट् दाराश्च । गृहन्तीति, गृहा दाराः । गृहाणि वेश्मानि॥ शिल्पिनि प्युन् ॥ १४५ ॥ धातोः प्युन् प्रत्ययो भवति शिल्पिनि कर्तरि। ऋतिखनिरनिभ्यः परिगणन कर्त्त- व्यम् । गर्तकः । खनकः । रजकः । नर्तकी । खनकी । रजकी । रज्जेरनुनासिकलोपश्च ॥ गस्थकम् ॥ १४६ ॥ गायतेस्यकन्प्रत्ययो भवति शिल्पिनि कर्तरि । गायकः । गायिका ॥ एयुट् च ॥ २४७ ॥ चकारेण ग इत्यनुप्यते(२) । गायतैर्युत्प्रत्ययो भवति शिल्पिनि कर्त्तरि । गायनः । गायनी । योगविमाग उत्तरार्थः ।। हश्च वीहिकालयोः ॥ १४८ ॥ चकारण ण्युटनुरुप्यते । जाहातेनिहीतेश धातोर्युत्प्रत्ययो भवति । घीही काले घ क- गरि। हायना नाम ग्रीहयः । जहत्युदकमिति एल्या फाले । हायनः संवत्सरः । जहाति भावानिति ॥ प्रसूल्यः(३) समभिहारे वुन् ॥ १४९ ॥ पु गृह. इत्येतभ्यो धातुभ्यः समभिहारे युन् प्रत्ययो भवति । प्रयफः । सरकः । सयकः । ममभिहारपाहणेनाय साभुफारित्वं लक्ष्यते । साधुकारिणि युन्विधानात्मदपि यः मुन्ट करा- ति समयति । यशो यो दुष्ट करोति तय न भवति ।। "जमा प्रा९ । पोलिनि पहए" | इति पुलिय। ()"गुमगित। ()"3"निदानगरि "सा" इति । ।

·पाक २] काशिका । आशिषि च ॥ १५० ॥ आशिपि गम्यमानायां धातुमात्राद् खुन् प्रत्ययो भवति । जीवतात, जीवकः । नन्द- तात्, नन्दकः । आशीः प्रार्थनाविशेषः । स च क्रियाविपयः । अमुष्याः क्रियायाः कर्ता भ- अदित्येवमाशास्यते ॥ इति काशिकायां वृत्तौ तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । अथ तृतीयस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः ! ॥ कर्मरायण ॥ त्रिविध कर्म निर्वत्यं विकायं प्राप्यं चेति । सर्वत्र कर्मण्युपपदे धातोरण्प्रत्ययो भवति । नित्यं तावत् । कुम्भकारः । नगरकारः । विकार्यम् । कालावः । शरलाबः । प्राप्यम् । घेदाध्यायः । चर्चापाठः । ग्रामं गच्छति, अदित्यं पश्यति, हिमवन्तं शृणोतीत्यत्र न भवत्यन- 'भिधानात् । *शीलिकामिभक्ष्याचरिभ्यो णः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च वक्तव्यम् । मांसशीलः । मांसशीला। मांसकामः । मांसकामा। मांसभक्षः। मांसमक्षा कल्याणाचारः। कल्याणाचारा। ईक्षिक्षमिन्यां चेति वक्तव्यम् । सुखप्रतीक्षः । सुखप्रतीक्षा । बहुक्षमः । बहुक्षमा । हावामश्च ॥२॥ 'हुवे स्पर्धायां शव्दे च' । 'वे तन्तुसन्ताने । 'माङ् माने । एतेभ्यश्च कर्मण्युपपदे- ऽऋत्ययो भवति । कप्रत्ययापवादः । स्वर्गह्रायः । तन्तुवायः । धान्यमायः ।। पातोऽनुपसर्गे कः ॥ ३ ॥ आकारान्तेभ्योऽनुपसर्गेभ्यः कर्मण्युपपदे कप्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । गोदः । कम्बलदः । पाणित्रम् । अङ्गुलित्रम् । अनुपसर्ग इति किम्। गोसंदायः । वडवासंदायः । सुपि स्थः ॥४॥ सुबन्त उपपदे तिष्ठतेः कप्रत्ययो भवति । समस्थः । विषमस्थः(१)। अन्न योगविभागः कर्तव्यः । सुपीति । सुप्याकारन्तेभ्यः कप्रत्ययो भवति । द्वाभ्यां पिबतीति द्विपः । पादपः । कच्छपः । तत्तः, स्थः । स्थश्च सुपि कप्रत्ययो भवति । किमर्थमिदम् । कर्तरि पूर्वयो- गः । अनेन भाचे यथा स्यात् । आखूनामुस्थानम् , आखूत्थः । शलभोत्थः । इत उतरं कर्म- णीति च सुपीति च द्वयमप्यनुवर्त्तते । तत्र सकर्मकेषु धातुपु कर्मणीत्येत्तदुपतिष्ठते । अन्यत्र सुपीति ॥ तुन्दशोकयोः परिमृजापनुदोः ॥ ५ ॥ तुन्दशोकयोः कर्मणोरुषपदयोः परिमृजापनुदोर्धात्वोः कप्रत्ययो भवति। तुन्दपरिमृज आस्ते। . शोकापनुदः पुल्त्रो जातः। *आलस्यसुखाहरणयोरिति वक्तव्यम् । अलसस्तुन्दपरिमृज उच्य- ते ! तुन्दपरिमार्ज एवान्यः । सुखस्याहर्ता शोकापनुः । शोकापनोद एवान्यः । *कप्रकरणे मूलविभुजादिभ्य उपसंख्यानम् । मूलानि विभुजतीति मूलविभुजो रथः । नखमुचानि धनपि । काकगुहास्तिलाः । को मोदते कुमुदम् । प्रे दाज्ञः ॥६॥ सोपसर्गार्थ आरम्भः । ददातेर्जानातेश्च धातोःप्रेणोपसृष्टात् कर्मण्युपपदे कप्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः सर्वप्रदः । पथिप्रज्ञः । प्र इति किम् । गोसंदायः । (२) कूटस्थ" एतदप्युदाहरणं क्वचित् । - ·१२४ काशिका । [अ०३ । समि ख्यः ॥ ७॥ सोपसर्गार्थ आरम्भः । संपूर्वात् ख्या इत्येतस्माद्धातोः कर्मण्युपपदे कप्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । गां संचष्टे गोसंख्यः गापोष्टक् ॥ ८ ॥ कर्मण्यनुपसर्ग इति वर्तते । गायतेः पिवतेश्च धातोः कर्मण्युपपदेऽनुपसर्ग एक् प्रत्ययो भवति । कस्यापवादः । शक्रं गायति, शक्रगः । सामगः । शक्रगी । सामगी । *सुराशीध्वोः पिवतेरिति वक्तव्यम् । सुरापः । सुरापी । शीधुपः । शीधुपी । सुराशीध्वोरिति किम् । क्षी- रपा ब्राह्मणी । पिबतेरिति किम् । सुरां पातीति सुरापा । अनुपसर्ग इत्येव । शक्रसंगायः । सामसंगायः । बहुलं छन्दसीति वक्तव्यम् । या ब्राह्मणी सुरापी भवति नैना देवाः पति- लोकं नयन्ति । या ब्राह्मणी सुरापा भवति नैनां देवाः पतिलोकं नयन्ति ॥ हरतेरनुद्यमनेऽच् ॥ ४॥ हरतेधातोरनुद्यमने वर्तमानात् कर्मण्युपपदेऽच् प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । उद्यम- नमुत्क्षेपणम् । अर्श हरतीत्यंशहरः । रिक्थहरः । अनुद्यमन इति किम् । भारहारः । *अच्- प्रकरणे शक्तिलाङ्गालाङ्कुशयष्टितोमरघटघटीधनुःपु ग्रहेरुपसंख्यानम् । शक्तिग्रहः । लाङ्गलग्रहः। अकुशग्रहः । यष्टिमहः तोमरग्रहः । घटग्रहः । घटीग्रहः । धनुर्ग्रहः । *सूत्रे च धाउँथे । सूत्रप्रहः । सूत्रं धारयतीत्यर्थः । सूत्रपाह एवान्यः॥ वयसि च ॥ १०॥ वयसि गम्यमाने हरतेः कर्मण्युपपदेऽच्प्रत्ययो भवति । उद्यमनाऽर्थोऽयमारम्भः । का. लता शरीरावस्था यौवनादियः । यदुद्यमनं क्रियमाणं संभाव्यमानं वा वयो गमयति त- वार्य विधिः । अस्थिहरः 'या । कवचहरः क्षत्रियकुमाः ॥ श्राडिताच्छील्ये ॥ ११ ॥ आहादरतेः कर्मग्युपपदेऽच्प्रत्ययो भवति ताच्छोल्ये गम्यमाने, ताच्छील्यं तत्स्व- भावता । पुप्पाहारः, फलाहरः । पुष्पाहरणे स्वाभाविकी फलानपेक्षा प्रवृनिरस्येत्यर्थः । ता- च्छील्य इति किम् । भारमाहरतीति भाराहारः ॥ अहः ॥ १२॥ 'अहं पूजायाम् अस्माद्धातोः कर्मग्युपपदेऽच् प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । खिलिने विपः। पूजाहाँ । गन्धाहां । मालाहां। स्तम्यकर्णयो रमिजपोः ॥ ९३ ॥ स्तम्य फर्ग इत्येतयोःसुबन्तयोरपदयोर्ययासंख्य रमिजपोज्यात् धातोरच्प्रत्ययो भवति । रमेरकर्मत्यामपः शब्दफर्मपत्यार फर्म न सम्भवतीति सुपीत्येतदिशामिसंबध्यते । हस्ति- सुरफयोरिति यतव्यम् । स्तम्ये रमत, स्तम्यरमो हस्ती । कर्ण सपाति. कसेंगपः सूचकः । हसिायकोरिति किम् । स्सम्ये रन्ता । कगे जपिता मशः ॥ शमि धातोः संशायाम् ॥ १४ ॥ साम्युपपदे धानुमायामशायां विपमेश्य प्रत्ययों भाति । शंकरः । मयः । बदः । धा- एमाण रिम् । यापना धातोरिनि यति एर । शामिसंज्ञायामिति मिझे पानुमणं नो है- रयादिपु पनिषधार पर नाम परिमाजिका । फरा नाम निका राटीला ॥ अधिशरणे शेतेः ॥ १५ ॥ गुर्गशियया । मेनधांताधिकरण तुपन्त उपपदेगप्रत्यपो भवति । गत मारः। गसंगापः । *रायांशिर पानम् ! पापांम्यां गे पागयः । ददरसायः । शयः । - ।

·पा०२] काशिका ! १२५ दिग्धसहपूर्वाच । दिग्धेन सह शेते दिग्धसहशयः । *उत्तानादिषु कर्तृषु । उत्तानः शेते, उत्तानशयः । अवमूर्द्धा शते, अवमूढशयः । *गिरौ डश्छन्दसि । गिरी शेते गिरिशः॥ चरेष्टः ॥ १६ ॥ r" । । अधिकरण इति वर्तते । चरेर्धातोरधिकरणे सुबन्त उपपदे टप्रत्ययो भवति । कुरुपु चर- तीति कुरुवरः । मद्रचरः । कुरुचरी । मद्रचरी । प्रत्ययान्तकरण कीवर्थम् ॥ भिक्षासेनादायेषु च ॥ १७ ॥ अनधिकरणार्थ आरम्भः । भिक्षा सेना आदाय इत्येतेपूपपदेपु चरेर्धातोप्टप्रत्ययो भवति । भिक्षाचरः । सेनाचरः। आदायचरः ॥ पुरोऽग्रतोऽग्रेषु सर्तेः ॥ १८ ॥ पुरस् अग्रतस् अग्र इत्येतेपूपपदेषु सतेंर्धातोष्टप्रत्ययो भवति । पुरः सरतीति पुरःसरः । अग्र- तः सरतीति, अग्रेसरः॥ पूर्व कर्तरि ॥ १९ ॥ पूर्वशब्दे कर्तृवाचिन्युपपदे सत्तंर्धातोप्टप्रत्ययो भवति । पूर्वः सरतीति. पूर्वसरः। कर्तरी- 'ति किम् । पूर्वं देशं सरति पूर्वसारः॥ कृतो हेतुताच्छील्यानुलोम्येषु ॥ २० ॥ कर्मण्युपपदे करोतेर्धातोष्टप्रत्ययो भवति । हेतौ ताच्छील्ये आनुलोम्ये च गम्यमाने । हेतुरैकान्तिकं कारणम् । ताच्छील्यं तत्स्वभावता । आनुलोम्यमनुकूलता । हेतौ तावत् । शोककरी कन्या । यशस्करी विद्या । कुलकर धनम् । ताच्छील्ये। श्राद्धकरः । अर्थकरः । आनुलोम्ये । औपकरः । वचनकरः । एतेष्विति किम् । कुम्भकारः । नगरकारः ॥ दिवाविभानिशाप्रभाभास्कारान्तानन्तादिबहुनान्दीकिलिपिलिविवलिभ- क्तिकर्तृचित्रक्षेत्रसंख्याजङ्घाबाह्वहर्यतद्धनुररुष्षु ॥२१॥ कर्मणि सुपीति च द्वयमप्यनुवर्तते । तत्र यथायोग सम्बन्धः । दिवादिषूपपपदेषु करोते- आंतोटप्रत्ययो भवति । अहेत्वाद्यर्थ आरम्भः । दिवाशब्दोऽधिकरणवचनः सुपीत्यस्य विशे- पणम् । दिवाकरोति प्राणिनश्चेष्टायुक्तानिति, दिवाकरः । विभां करोतीति विभाकरः । निशा- करः । प्रभाकरः। भास्करः । सकारस्य निपातनाद्विसर्जनीयजिह्वामूलीयौ न भवतः । कार- करः । अन्तकरः । अनन्तकरः । आदिकरः । वहुकरः । नान्दीकरः । किंकरः । लिपिकरः । लिबिकरः । भक्तिकरः । कर्तृकरः। चित्रकरः।क्षेत्रकरः । संख्या । एककरः । द्विकरः । त्रिकरः । जङ्घाकरः । बाहुकरः । अहस्करः । यत्करः । तत्करः । धनुष्करः । अरुष्करः । अकिंयत्तब- हुपु कमोऽविधानम् । किंकरा । यत्करा । तत्करा । बहुकरा । अथ वाऽजादिपु पाठः करिष्यते॥ कर्मणि भृतौ ॥ २२॥ कर्मणीति स्वरूपग्रहणम् । कर्मशब्द उपपदे कर्मवाचिनि करोतेष्टप्रत्ययो भवति भृतौ ग. म्यमानायाम् । भूतिवेतनम् । कर्म निर्देशः। कर्म करोतीति, कर्मकरः। मृतक इत्यर्थः । भृता- विति किम् । कर्मकारः॥ न शद्वश्लोककलहगाथावरचाटुसूत्रमन्त्रपदेषु ॥ २३ ॥ शब्दादिपूपपदेषु करोतेष्टप्रत्ययो न भवति । हेत्वादिषु प्राप्तः प्रतिपिद्धयते । शब्दकारः । लोककारः । कलहकारः। गाथाकारः । वैरकारः। चाटुकारः। सूत्रकारः । मन्त्रकारः । पदकारा स्तम्वशकृतोरिन् ॥ २४॥ स्तम्ब शकृत् इत्येतयोः कर्मणोल्पपदयोरिन् प्रत्ययो भवति । त्रीहिवत्सयोरिति वक्त- ज्यम् । स्तम्बकरिीहिः । शकृत्करिवत्सः । व्रीहिवत्लयोरिति किम् । स्तम्वकारः । शत्कार। - ·- १२६ काशिका। [अ०३ हरतेतिनाथयोः पशौ ॥ २५ ॥ दृति नाथ इत्येतयोः कर्मणोरुपंपदयोः, हरतेर्धातोः पशौ कर्तरि इन् प्रत्ययो भवति । इति हरति, इतिहरिः पशुः । नाथहरिः पशुः । पशाविति किम् । इंतिहारः । नाथहारः॥ फलेगहिरात्मम्भरिश्च ॥ २६॥ फलेग्रहिः, आत्मम्भरिः, इत्येतौ शब्दौ निपात्येते । उपपदस्य एकारान्तत्वमिन् प्रत्य- यश्च ग्रहेनिपात्येते । फलानि गृहातीति, फलेपहिवृक्षः । आत्मशब्दस्य उपपदस्य मुमागम इन् प्रत्ययश्च भृजो निपात्यते । आत्मानं विभर्ति आत्मम्भरिः । अनुक्कसमुच्चयार्थश्वकारः । कुक्षिम्भरिः । उदरम्भरिः॥ छन्दसि वनसनरक्षिमथाम् ॥ २७ ॥ 'वन पण संभक्तो 'रक्ष पालने 'मथे विलोडने एतेभ्यः कर्मण्युपपदे छन्दसि विपये इन. प्रत्ययो भवति । ब्रह्मवनि त्वा क्षत्रवनिम् । गोसनि यौ पथिरक्षी चानौ । हविर्मथीनाम् ॥ एजेः खश् ॥ २८॥ 'एजृ कम्पने इत्यस्माद् ण्यन्तात्कर्मण्युपपदे खश् प्रत्ययो (१)भवति । खकारो मुमर्थः । शकारः सार्वधातुकसंक्षार्थः । अङ्गमेजयति अङ्गमेजयः, जनमेजयः । *खश्प्रत्यये वातशुनीतिल-' शप्वजधेट्तुदजहातीनामुपसंख्यानम् । वातमजा मृगाः । शुनिन्धयः । तिलन्तुदः । श- आहा मापाः ।। नासिकास्तनयोधेिटोः ॥ २९ ॥ नासिकास्तनयोः कर्मणोरुपपदयोधेिटोधर्धात्वोः खश्प्रत्ययो भवति । यथासंख्यमत्र ने- ज्यते । स्तने घेट:* 1 स्तनन्धयः । *नासिकायां तु ध्मश्च धेटच* 1 नासिकन्धमः । नासि- कंधयः । तचैतन्नासिकास्तनयोरिति लक्षणव्यभिचारचिन्हादल्पान्तरस्यापूर्वनिपातनाल- भ्यते । धेटष्टित्वात् स्त्रियां डीप् प्रत्ययो भवति । स्तनन्धयी। नाडीमुष्टयोश्च ॥ ३०॥ नाही मुष्टि इत्येतयोः कर्मणोरुपपदयोध्मांधेटोः स्श् प्रत्ययो भवति । अत्रापि घ्यन्तस्य पूर्वनिपातो लक्षणव्यभिचारचिन्हें, तेन संख्यातानुदेशो न भवति । नाडिन्धमः । मुष्टिन्धमः । नाडिन्धयः । मुष्टिन्धयः । अनुक्समुच्चयार्थश्वकारः । घटिन्धयः । घटिन्धयः । खारिन्धमः । खारिन्धयः । वातन्धयः । वातन्धमः पर्वतः ।। उदि कूले रुजिवहोः ॥ ३१ ॥ 'रजो भो 'वाह प्रापणे एताभ्यामुत्पूर्वाभ्यां कृले कर्मण्युपपदे सश् प्रत्ययो भवति । क- समुद्रजतीति फूलमुद्रजो स्थः । कुलमुहहः ।। चहान्ने लिहः ॥ ३२॥ वह अम्र इत्येतयोः कर्मणोरपपदयोः लिहेधांतोः सम् प्रत्ययो भवति । बई लेढीति, बह- लिहो गौः । उपभ्रंलिहो वायुः ॥ परिमाणे पचः ॥ ३३ ॥ परिमाणं प्रस्थादि, तस्मिन् कर्मण्युपपदे पचेः सम् प्रत्ययो भवति । प्रस्थ पचति, प्रस्थ- पचा स्थाली । मोणम्पचः । गारिम्पः कटाहः ॥ मितनखे च ॥ ३४॥ मित नप इत्येतयोः फर्मगोस्पपदयोः पयः सरप्रत्ययो भवति । अपरिमाणार्य आरम्भः । मिते पति, मिसम्पया माक्षणी । नाम्पश ययागः ।। (1) मारणे" नि ।

·पाः २] कांशिका । १२७ विध्वरुषोस्तुदः ॥ ३५ ॥ विधु अरुस इत्येतयोः कर्मणोरुपपदयोः तुदेर्धातोः खश्प्रत्ययो भवति । विधुन्तुदः राहुः। अरुन्तुदः॥ असूर्यललाटयोशितपोः ॥ ३६ ॥ असूर्यललाट इत्येतयोः कर्मणोरुपपदंयोः दृशितपोर्धात्वोः खरप्रत्ययो भवति । असूर्य- म्पश्या राजदाराः । ललाटन्तप अदित्यः । असूर्य हति चासमर्थसमासोऽयम् शिना नजः सम्बन्धात् । सुयं न पश्यन्तीति । गुप्तिपरं चैतत् । एवं नाम गुप्ता यदपरिहार्यदर्शनं सूर्यमपि न पश्यन्तीति । उग्रम्पश्येरम्मदपाणिन्धमाश्च ।। ३७ ॥ उग्रम्पश्य इरम्मद पाणिन्धम इत्येते शब्दा निपात्यन्ते । उग्रं पश्यतीत्युग्रम्पश्यः । इ. स्या माद्यतीतीरम्मदः । पाणयो ध्मायन्ते एप्विति पाणिन्धमाः पन्थानः ॥ प्रियवशे वदः खच् ॥ ३८ ॥ प्रिय वंश इत्येतयोः कर्मणोरुपपदयोर्वदेधांतोः खच् प्रत्ययो भवति । प्रियं वदतीति, प्रियं- वदः । वर्शवदः । चकारः, "खचि हस्बः" (अ०सू०६४।९४) इति विशेषणार्थः । खकारो मु- मर्थः । प्रत्ययान्तरकरणमुत्तरार्थम् ॥ खच्प्रकरणे गमेः सुप्युपसंख्यानम् । मितंगमो हस्ती । मितंगमा हस्तिनी । विहायसो विह च*ः । ()विहायसा गच्छति, विहंगमः । *खच्च डिद्वा वक्तव्यः । विहंगः । विहंगमः । *डे च विहायसो विहादेशो वक्तव्यः । विहगः ॥ द्विषत्परयोस्तापेः ॥ ३९॥ द्विपत्परयोः कर्मणोरुपपदयोस्तापेर्धातोः खच् प्रत्ययो भवति । चुरादिः, 'तप संतापे तप दाहे' भ्वादिः द्वयोरपि ग्रहणम् । द्विषन्तं तापयति द्विपन्तपः। द्विपत्परयोरिति द्वितकारको निर्देशः । तेन स्त्रियां न भवति । द्विपती तापयति द्विपतीतापः॥ वाचि यमो व्रते ॥ ४० ॥ वाक्शब्दे कर्मण्युपपदे यमेर्धातोः खच् प्रत्ययो भवति व्रते गम्यमाने । व्रत इति शास्त्रतो नियम उच्यते । वाचयम आस्ते । व्रत इति किम् । वाग्यामः॥ पूःसर्वयोरिसहोः ॥ ४१ ॥ पुर् सर्व इत्येतयोः कर्मणोरुपपदयोयथासंख्य दारिसहोर्धात्वोः खच् प्रत्ययो भवति । पुरै दारयति, पुरंदरः । सर्वसहो राजा । *भगे च दारेरिति वक्तव्यम् । भगन्दरः॥ सवकूलाभ्रकरीषेषु कषेः ॥ ४२ ॥ सर्व कूल अन करीप इत्येतेषु कर्मसूपपदेषु कपेर्धातोः खच् प्रत्ययो भवति । सर्वं कपति, सर्वकपः खलः । कूलंकषा नदी । अभ्रंकपो गिरिः । करीपंकषा वात्या । मेधर्तिभषेषु कृतः ॥ ३ ॥ मेध ऋति भय इत्येतेषु कर्मसूपपदेषु कृजः खच् प्रत्यो भवति। मेधकरः । ऋतिकरः । भयंकरः । *उपदविधौ भयादिग्रहणं तदन्तविधि प्रयोजयति । अभयंकरः ॥ क्षेमप्रियमद्रेण च ॥ ४४ ॥ क्षेम प्रिय मद इत्यतेषु कर्मसूपपदेषु करोतेरण प्रत्ययो भवति, चकारात्खञ्च । क्षेमकार। क्षेमकरः । प्रियकारः । प्रियंकरः । मद्रकारः । मकरः । वेति वक्तव्ये पुनरग्रहणं हेत्वादिषु टप्रतिषेधार्थम् ।। प्राशिते भुवः करणभावयोः ॥ ४५ ॥ ()"विहश्च" इति क्वचिद । क । ।

·१२८ काशिका । [अ०.३ .. अन्न सुपीत्युपतिष्ठते । आशितशब्दे सुबन्ते उपपदे भवतेर्धातोः करणे भावे चार्थे खच् प्र- प्रत्ययो भवति । आशितो भवत्यनेन, आशितंभव ओदनः । भावे। आशितस्य भवनम् । आशितंभवं वर्तते ॥ संज्ञायां भृतवृजिधारिसहितपिदमः ॥४६॥ कर्मणीति च सुपीति च प्रकृतं संज्ञावंशाद्यथासंभवं संवध्यते । भृ तृ वृजि धारि सहि तपि दम इत्येतेभ्यो धातुभ्यः संज्ञायां विपये खच्प्रत्ययो भवति । विश्वंभरा । वसुंधरा । रथंतर साम । पतिवरा कन्या । शत्रुजयो हस्ती । युगंधरः पर्वतः । शसहः । शत्रुतपः । अरिंदमः। संज्ञायामिति किम् । कुटुम्ब विभीति कुटुम्बभारः(१)॥ गमश्च ॥४७॥ गमेर्धातोः सुप्युपपदे संज्ञायां विपये खच्प्रत्ययो भवति । सुतगमो नाम यस्य पुत्त्रः तंगमिः । योगविभाग उत्तरार्थः ।। अन्तात्यन्ताध्वदूरपारसर्वानन्तेषु डः ॥ ४८ ॥ संज्ञायामिति नानुवर्तते । अन्त अत्यन्त अध्यन् दूर पार सर्व अनन्त इत्येतेषु कर्मसूपप- देपु गमेडेप्रत्ययो भवति । अन्तगः । अत्यन्तगः । अध्वगः । दूरगः । पारगः । सर्वगः । अ- नन्तगः । ढकारप्टिलोपार्थः । डित्यभल्याप्यनुवन्धकरणसामर्थ्यादिति । इप्रकरणे सर्वत्रपन्न- योरपसंख्यानम् । सर्वनगः । पन्नगः । *उरसो लोपश्च* । उरसा गच्छतीत्युरगः । *सुदुरोर- धिकरणे* । सुखेन गच्छत्यस्मिन्निति सुगः । दुर्गः । भनिरो देशे* 1 निर्गो देशः । अपर आह *डप्रकरणेऽन्येबपि (२)दृश्यत इति । स्त्र्यगारगः । ग्रामगः । गुरुतल्पगः ॥ आशिपि हनः ॥४४॥ उ इति वर्तते । आशिपि गम्यमानायां हन्तेर्धातोः कर्मण्युपपदे डप्रत्ययो भवति । तिमि वध्यात्तिमिहः । शत्रुहः । आशिपीति किम् । शत्रुघातः । *दारावाहनोऽणन्तस्य च टःसंज्ञायाम् । दारावुपपदे आपदन्तेरण प्रत्ययो भवति, अन्तस्य च टकारादेशो भवति, संशयां विपये । दार आहन्ति, दार्याघाटः । *चारौ वा । आपूर्वान्द्व- न्तेश्यारावुपपदेऽण् अन्तस्य वा टकारादेशः । गर्वाघाटा ! चार्वाधातः । *कर्मणि समिच । कर्मण्युपपदे संपूर्वादन्तेरण्प्रप्ययोऽन्तस्य च या टकारादेशः । वर्णान् संहन्ति, वर्णसंपातः । प- दानि सहन्ति पदसंघातः ।। अप फ्लेशतमसोः ॥ ५० ॥ अपपूर्वाद्धन्तेः क्लेशतमसोः कर्मणोरुरपदयोर्दप्रत्ययो भवति । क्लेशापहः पुत्वः । तमोपहः सूर्यः । अनाशीरथं आरम्भः ।। कुमारशीर्पयोणिनिः ॥५१॥ हन इति यति । कुमार शीर्प इत्यतयोरपदयोः हन्तेणिनिः प्रत्ययो भवति । कुमारया- 'तीजीपंचाती। निपातनाच्छिरस शीर्पभायः॥ लक्षणे जायापत्योटक ॥ १२ ॥ इन्तजायापत्योः कर्मगोरखपदयोलंक्षगवति कर्तरि टक् प्रत्ययो भवति । जायाच्नो ग्रा- पागः । पतिध्नी गृपली । अय या समगे घोत्ये टस्प्रत्ययः॥ अमनुष्यफर्तृके च ॥ १३ ॥ समनुपानी पर्समानादन्तघांनोः फर्मग्युपपदे या प्रत्ययो भवसि जायाघ्ननिसलकारकः । पतिप्नी पानिरगामिन मधु । विगन एवम् । मनुस्यालंके पति किम् । वायुपात: (1) विभरिमार"इपी पद। (२)"भम्यारि"यार पाट। ।

·काशिका | १२९ । । शुद्धः । इह कस्मान्न भवति । चौरघातो हस्ती । "कृत्यल्युटो बहुलम्" (अ०सू० ३।३।१३३) इति बहुलवचनादण् भवति॥ शत्त हस्तिकपाटयोः ।। ५४ ॥ शक्तो गम्यमानायां हस्तिकपाटयोः कर्मणोरुपपदयोर्हन्तेष्टक् प्रत्ययो भवति । अमुन्यक- र्तृकार्य आरम्भः । हस्तिनं हन्तुं शक्तः हस्तिनो मनुष्यः । कपाटनश्चोरः । शक्ताविति किम् । विषेण हस्तिने हन्ति हस्तिघातः ॥ पाणिघताडघौ शिल्पिनि ।। ५५ ।। पाणिय ताडध इत्येतो शब्दी निपात्येते शिल्पनि कर्तरि । पाणि ताड इत्येतयोः कर्मणो- रुपपदयोर्हन्तेर्धातोः कः प्रत्ययो भवति, तस्मिंश्च परतो हन्तेष्टिलोपो घत्वं च निपात्यते(१)। पाणिधः । ताडधः । शिल्पिनीति किम् । पाणिवातः । ताडयातः । *राजघ उपमख्यानम् । राजानं हन्ति राजयः॥ श्राढयसुभगस्थूलपलितनग्नान्धप्रियेषु व्यर्थप्वच्चौ कृमः करणे ख्युन् ॥ ५६ ॥ आढयादिपु कर्मसूपपदेषु च्यन्तेपु करोतेर्धातोः करणे कारके ख्युन्प्रत्ययो भवति । ज्वेविकल्पेन विधानाद् द्विविधाश्च्च्यर्थाः । च्च्यन्ता अच्च्यन्ताश्च । तत्र च्यन्ताः पर्युदस्यन्ते । अनाढयमाढयं कुर्वन्त्यनेन आढयंकरणम् । सुभगंकरणम् । स्थूलंकरणम् । पलितकरणम् । नग्नकरणम् । अन्धकरणम् । प्रियंकरणम् । च्च्यविति किम् । आय तै- लेन कुर्वन्ति, अभ्यञ्जयन्तीत्यर्थः । प्रकृतेरविवक्षायामभूतप्रादुर्भावेऽपि प्रत्युदाहरणं भवति । अच्चाविति किम् । आढयीकुर्वन्त्यनेन । ननु च ख्यना मुक्त ल्युटा भवितव्यम् । न च ल्युटः ख्युनश्च विशेषोऽस्ति, तत्र किं प्रतिपेधेन । एवं तर्हि प्रतिपेधसामर्थ्यात् ख्युन्यसति ल्युडपि न भवति, तेन ल्युटोऽप्ययमर्थतः प्रतिषेधः । उत्तरार्थश्च विप्रतिपधः क्रियते । कर्तरि भुवः खिष्णुच्चुकौ ॥ ५७ ।। आढ्यादिपु सुवन्तेपूपपदेषु च्यर्थेऽवच्च्यन्तेषु भवतेर्धातोः कर्तरि कारके खिष्णु खुकज् इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः । अनाढ्य आढयो भवति आढयभविष्णुः । आढयंभावुकः । सुभगंभविष्णुः । सुभगभावुकः । स्थूलभविष्णुः । स्थूलंभावुकः । पलितभविष्णुः । पलितभावुकः । नग्नमविष्णुः नग्नंभावुकः । अन्धंभविष्णुः । अन्धंभावुकः । प्रियंभविष्णुः । प्रियंभाबुकः । कर्तरीति किम् । करणे मा भूत् । व्यर्थेवित्येव । आढ्यो भविता। अच्चावित्येवाआढयीभविता। उदात्तत्वाद् भुवः सिद्धमिकारादित्वमिष्णुचः। नमस्तु स्वरसिद्धयर्थमिकारादित्वमिष्यते॥ स्पृशोऽनुदके किन् ।। ५ ।। स्पृशेर्धातोरनुदके सुबन्त उपपदे क्विन्प्रत्ययो भवति । ननु सकर्मकत्वात्स्पृशेः कर्मैवोपपदं प्राप्नोति । नैप दोषः कर्तरीति पूर्वसूत्रादनुवर्तते, तत्कर्तृप्रत्ययार्थ विज्ञायते । सुबन्तमाने. चोपपदे कर्तृप्रत्ययो लभ्यते । घृतं स्पृशति, घृतस्पक् । मन्त्रेण स्पृशति, मन्त्रस्पृक् । जलेन स्पृशति जलस्मृक् । अनुदकस्पर्शः। नकारः “क्विन्प्रत्ययस्य कुः" इति विशेषणार्थः ॥. ऋत्विग्दधृक्नगदिगुष्णिगञ्चुयुजिक्रुञ्चां च ।। ५९ ।। ऋत्विगादयः पञ्चशब्दा चिन् प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । अपरे त्रयो धातबो निर्दिश्यन्ते । अस्तुशब्द उपपदे यजेर्धातोः क्विन् प्रत्ययो निपात्यते । ऋतौ यजति ऋतुं वा यजति, ऋतुप्र- ड" इत्यादितः "निपात्यते" इत्यन्यत्र नास्ति। - -- ·.१३० काशिका [अ०३ युक्तो वा यजति, ऋत्विकः । रूढिरेपा यथाकथंचिदनुगन्तव्या । पेः क्विन् प्रत्ययद्विवचनमन्तो- दात्तत्वं च निपत्यते । ष्णोतीति दक् । सृजेः कर्मणि क्विन अमागमश्च निपात्यते । स्- जन्ति तामिति स्त्रक् । दियोः कर्मणि क्यिन्निपात्यते । दिशन्ति तामिति दिक् । उत्पूर्वामिन- हेरुपसर्गान्तलोपः पत्वं च निपात्यन्ते । उष्णिक् .1 अन्चु युजि क्रुञ्च इत्येतेपां धातूनां क्विन् प्रत्ययो भवति । निपातनैः सह निर्देशादनापि क्रिश्चिदेलाक्षणिक कार्यमस्ति । अञ्चतेः सुंवन्तमान उपपदे क्विन्प्रत्ययो भवति । प्राङ्। प्रत्यङ् । युजेः कुलेश्च केवलादेव । युङ् । युझौ । युञ्जः । सोपपदात्तु सत्सूद्विपेत्यादिना विप् भवति । अश्वयुक् । अश्वयुजौं । अश्वयुजः । क्रुङ् । अञ्चौ । क्रुञ्चः । नलोपः कस्मान्न भवति । निपातनसाहचर्यात् ॥ त्यदादिषु दृशोऽनालोचने कञ् च ॥ ६०॥ त्यदादिपूपपदेपु दृशेर्धातोरनालोचनेऽर्थे वर्तमानात् कञ् प्रत्ययो भवति । चकाराविन् च । त्याहा । त्यादृशः । तादृक् । तादृशः । यादृक् । यादृशः । कनो जकारो विशेषणार्थः । "ठक् ठ कइति । अनालोचन इति किम् । तं पश्यति तदर्शः । ताहगादयो हि रूदिशग्द- प्रकारा नैवात्र दर्शनक्रिया विद्यते । *समानान्ययोश्चेति वक्तव्यम् । सदृक् । सदृशः। अन्या- दृक् । अन्यादृशः । *दृशेः क्सश्च वक्तव्यः । यादृक्षः । तादृक्षः । अन्यादृक्षः । कीदृक्षः ॥ सत्सूद्विपद्रहदुहयजविदभिदच्छिदजिनीराजामुपसर्गेऽपि विप् ॥ ६१.५ सुपीत्यनुवर्तते । कर्मग्रहणं तु "स्पृशोऽनुदके किन्" (अ०सू० ३।२।९) इत्यतः प्रति न व्याप्रियते । सदादिभ्यो धातुभ्यः सुबन्ते उपपदे उपसर्गेऽप्यनुपसर्गेऽपि धिप्प्रत्ययो भवति । उपसर्गग्रहणं ज्ञापनार्थम् । अन्यन्न सुग्रहणे उपसर्गग्रहणं न भवतीति । "वदः सुपि क्यप् च" (अ०सू० ३.१११०६) इति । सू इति द्विषा साहचर्यात् सूतेरादिकस्य ग्रहणं, न सुरतेस्तो- दादिकस्य । 'युजिर योगे' । 'युज समाधौ' । द्वयोरपि ग्रहणम् । “विद प्रज्ञाने । 'विद सत्ता- याम् । 'विद विचारणे । त्रयाणामपि ग्रहणम् । न लाभार्थस्य विदेः । अकारस्य विवक्षि- तत्वात् । सत् । शुचिपत् । अन्तरिक्षसत् । उपसत् । सः । अण्डसूः । शतसूः । प्रसूः । द्विप। मिद्विद । प्रद्विद । गुह । मित्रधुन् । प्रधुक् । दुह । गोधुक् । प्रधुक् ।युज् । अश्वयुक् । प्रयुक् । विद । वेदवित् । प्रवित् । ब्रह्मवित् । मिद । कप्टभित् । प्रभित् । छिद । रनुच्छिन् । प्रच्छिद् । जि। शत्रुजित् । प्रजित् । नी । सेनानीः । प्रणीः । ग्रामणीः । अग्रणीः । कथमन्त्र णत्वं, "स एषां ग्रामणी:” (अ०सू० ५।२।७८) इति निपातनात् । नयतेः "पूर्वपदात् संज्ञायामग" (अ०सू० ८।४।३) इति णत्वम् । राट् । विराट् । सम्म्राट् । “मो राजि समः छौ" (अ०सू० ६३१७३७) इति मत्यम् । “अन्येभ्योऽपि दृश्यते" "क्विप् च" (अ०सू०३।२।०६) इति सामा- न्येन वक्ष्यति तस्यैवायं प्रपनः ।। भजो रिवः ॥ ६२॥ उपसगे सुपीति वर्तते । भजेातेः सुबन्त उपपदे उपसगेऽप्यनुपसर्गेऽपि चिप्रत्ययो भवति । अधं भजते, अर्द्धभार । उपसगेऽपि । प्रभाक् ॥ छन्दसि सहः ॥ ६३॥ उपसर्ग सुपीत्येव । छन्दसि विषये सहेघांतोः सुबन्त उपपदे विप्रत्ययो भवति । (१)तु- रापाट् । “सहे साडः स" (अ०सू०७३।१६) इति पत्वम् । “अन्येषामपि दृश्यत" (अ०सू० ५३३३१३०) इति दीर्घत्वम् ॥ घहश्च ॥६५॥ बातोश्छन्दसि विपये सुबन्त उपपदे विप्रत्ययो भवति । प्रष्टवान् । दित्यवाद । योगविभाग उत्तरार्थः ॥ (1) "जमाराट् । पृतनावाद । " इत्यपि हाचित् । ।

·पा० २] काशिका । १३१ कन्यपुरीपपुरीप्येषु युटु ।। ६५ ॥ कन्य पुरीप पुरीप्य इत्येतेषु उपपदेषु छन्दसि विपये वहेर्धातोयुट् प्रत्ययो भवति । कन्यवाहनः पितृणाम् । पुरीपवाहनः । पुरीष्यवाहनः ॥ हव्येऽनन्तःपादम् ॥ ६६ ॥ हव्यशब्दे उपपदे छन्दसि विपये वहेर्धातोयुट् प्रत्ययो भवति, अनन्तःपाद चेद्वहिर्वर्तते, अग्निश्च हव्यवाहनः । अनन्तःपादमिति किम् । हव्यवाडग्निरजरः पिता नः ॥ जनसनखनक्रमगमो विट् ॥ १७ ॥ छन्दसि उपसर्गे सुपीत्यनुवर्तते । 'जन जनने' 'जनी प्रादुर्भावे । द्वयोरपि ग्रहणम् । तथा 'पणु दाने 'वन पण संभक्तौ । द्वयोरपि ग्रहणम् । जनादिभ्यो धातुभ्यः सुबन्त उपपदे छन्दसि विपये विट् प्रत्ययो भवति । टकारः सामान्यग्रहणाविघातार्थः, "वेरपृक्तस्य" (अ०सू० ६।१।६७) इति, विशेषणार्थश्च “विद्वनोरनुनासिकस्यात् (अ०सू०६०४१४१) इति । अन्जाः । गोजाः। सन । गोपा इन्द्रो नृपा असि । खन । विसखाः । कृपखाः । क्रम । दधिकाः । गम । अमेगा उन्नेतृणाम् ॥ अदोऽनन्ने ॥ ६८ ॥ छन्दसीति निवृत्तम् । अर्धातोरनन्ने सुप्युपपदे विट् प्रत्ययो भवति । आममत्ति, आमात्। सस्यात् । अनन्न इति किम् । अन्नादः ॥ क्रव्ये च ॥ ६६ ॥ क्रव्यशब्द उपपदे अदेर्धातोविट् प्रत्ययो भवति । क्रव्यमत्ति, क्रयात् । पुत्रेणैव सिद्ध वचनमसरूपवाधनार्थम् । तेनापन भवति । कथं तर्हि क्रयादः । कृत्तविकृत्तशब्दे उपपदेऽण् । तस्य च पोदरादिपाठात् कव्यभावः । कृत्तविकृत्तपकमांसभक्षः क्रव्याद उच्यते। आममां- सभक्षः । व्यादिति ॥ दुहः कव घश्च ।। ७०।। दुहेर्धातोः सुप्युपपदे कप्प्रत्ययो भवति ! धकारश्चान्तादेशः । कामदुधा धेनुः(१) । अर्थदुधा॥ मन्त्रे श्वेतवहोक्थशस्पुरोडाशो रिवन् ।। ७१ ।। खेतवह उक्थशस् पुरोडाश इत्येतेभ्यो ण्विन् प्रत्ययो भवति मन्त्रे विपये। धातूपपद- समुदाया निपात्यन्ते अलाक्षणिककार्यसिद्धयर्थं, प्रत्ययस्तु विधीयत एव । श्वेतशब्दे कर्तृवा- चिन्युपपदे वहेर्धातोः कर्मणि कारके ण्विन् प्रत्ययो भवति । श्वेता एनं वहन्ति, श्वेतवा इन्द्रः । उक्थशब्दे कर्मणि करणे वा उपपदे शंसतेर्धातोर्णिवन् प्रत्ययो भवति, नलोपश्च निपात्यते । उक्थानि शंसति उक्थैर्वा शंसति, उक्थशा यजमानः । 'दाश दान' इत्येतस्य पुरःपूर्वस्य डत्वं, कर्मणि च प्रत्ययः । पुरो दाशन्त एनं पुरोडाः । *चेतवहादीनां डस् पदस्येति वक्तव्यम् । श्वेतवोभ्याम् । श्वेतवोभिः। पदस्येति किम् । श्वेतबाहौ । श्वेतवाहः ॥ अवे यजः ॥७२॥ अवे उपपदे यजेांतोर्खिन प्रत्ययो भवति, मन्ने विषये । त्वं यज्ञे वरुणस्यावया असि। योगविभाग उत्तरार्थः ॥ विजुपे छन्दसि ॥ ७३ ।। उप उपपदे यजेश्छन्दसि विषये विच प्रत्ययो भवति । (२)उपयड़ भीरूचं वहन्ति । (१) "धर्मदुघा धेनुः" इति पुस्तकान्तरे । ( २ ) वापि पलभ्यमानं "मन्त्रे विषय" इति वशुद्धमर्थासङ्गत्तेः। । ।

·काशिका । [अ० ३ । • उपयड्भ्याम् । छन्दोग्रहणं ब्राह्मणार्थम् । चित्करण सामान्यग्रहणाविधातार्थम् । "वेरपृक्तस्य" इतिकिमर्थमिदमुच्यते ! यावता, "अन्येभ्योऽपि दृश्यत" इति यजेरपि विच् सिद्ध एव । यजेनियमार्थमेतत् । उपयजेश्छन्दस्येव, न भापायामिति ॥ . श्रातो मनिन्वनिव्वनिपश्च ।। ७४॥ छन्दसीति वर्त्तते । सुपि उपसगेऽपीति च । आकारान्तेभ्यो धातुभ्यः सुप्युपपदे छन्दसि विषये मनिन् कनिव् वनिव् इत्येते प्रत्यया भवन्ति । चकाराद्विज भवति । सुदामा । अच- त्थामा । चचनिए । सुधीवा । सुपीचा । वनिप् । भूरिदाचा । घृतपावा । विच खल्वपि । कीलालपाः 1 शुभंयाः । रामल्योपदाः॥ अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते ॥ ७५ ॥ छन्दसीति निवृत्तम् । अन्येभ्योऽपि धातुभ्योऽनाकारान्तेभ्यो मनिन् क्वनिप् वनिप् इत्येते प्रत्यया दृश्यन्ते, विच । सुशर्मा । क्वनिप् । प्रातरित्वा । प्रातरित्वानौ । वनिप् । विजावा । अग्रेगावा। विच् खल्वपि । रेडसि पणं न येः । अपिशब्दः सर्वोपाधिव्यभिचारार्थः । निरुपपदादपि भवति । धीवा । पीवा । दृशिग्रहणं प्रयोगानुसरणार्थम् ॥ विप् च ।। ७६ ।। सर्वधातुभ्यः सोपपदेभ्यो निरूपपदेभ्यश्च छन्दसि भापायां च विप् प्रत्ययो भवति । उखायाः नसते, उखास्रत् । पर्णध्वत् । वाहादू भ्रश्यति, वाहभ्रट्(१)। "अन्येपामपि दृश्यत" (अ०सू० ३१२।७५) इति दीर्घः ॥ स्थ: कच।। ७७।। सुप्युपसर्गपीति च वर्तते । स्था । इत्येतस्माद्धातोः सुप्युपपदे कप्रत्ययो भवति, कि च । किमर्थमिदमुच्यते । यावता "सुपि स्थ" इति कः सिद्ध एव । “अन्येभ्योऽपि दृश्यते" (अ०सू०६।३।१३।७) इति किप् । बाधकबाधनार्थ पुनर्वचनम् । शमि धातोः संज्ञायामचं बाधते । संस्थः। संस्थाः ।। सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये ॥ ७८ ॥ अजातिवाचिनि सुबन्त उपपदे ताच्छील्ये गम्यमाने धातोर्णिनिप्रत्ययो भवति । उष्ण- भोजी । शीतभोजो। अजाताविति किम् । ब्राह्मणानामन्त्रयिता । ताच्छील्य इति किम् उप्ण भुते कदाचित् । सुपीति वर्तमाने पुनः सुब्रग्रहणमुपसर्गनिबृत्त्यर्थम् । *उत्मतिभ्यामाडि सत्तेरुपसंख्यानम्* 1 उपासारिण्यः । प्रत्यासारिण्यः ॥ *साधुकारिणि च*। साधुकारी । साधुदायी। श्वाणि वदः । ब्रह्मवादिनो वदन्ति ।। कतर्युपमाने ।। ७६ ।। कर्तृवाचिनि उपमान उपपदे धातोणिनिप्रत्ययो भवति । उपपदकर्ता प्रत्ययार्थस्य कर्तुरु- पमानम् | उष्ट्र इच क्रोशति, उष्ट्रकोशी । ध्याङ्करावी । अताच्छील्यार्थ आरम्भः। जात्यों वा । कर्तरीति किम् । अपूपानिव भक्षयति मापान् । उपमान इति किम् । उष्ट्रः क्रोशति ।। व्रते ॥३०॥ बत इति शास्त्रतो नियम उच्यते । व्रते गम्यमाने सुयन्त उपपदे धातोणिनिः प्रत्ययो भवति । समुदायोपाधिश्चार्य,धातूपपदप्रत्ययसमुदायेन व्रतं गम्यते । स्थण्डिलाशायी । अश्रा- भोजी। कामचारप्राप्तो नियमः, सति शयने स्थण्डिल एव शेते नान्यत्र, सति भोजने अश्रा- दमेव मुळे, न श्राद्धमिति । व्रते इति किम् । स्थण्डिले गेते देवदत्तः । अताच्छील्यार्थ आरम्भः । जात्यों या ।। (१)भत्र “याहाट्" इत्येव पाठोऽन्यत्रास्ति। - ·पा०२] काशिका । विशेप: स्यात् ॥ चहुलमाभीदण्ये ।। भाभीक्ष्ण्ये गम्यमाने धातोर्वहुलं णिनिप्रत्ययो भवति । आभीक्ष्ण्यं पौनःपुन्य, तात्पर्य- मासेवा ताछील्यादन्यत् ! कपायपायिणो गान्धाराः । क्षीरपायिण उशीनराः । सौवीरपा- यिणो चाहीकाः । बहुलग्रहणात् कुल्मापखाद इत्यत्र न भवति ।। मनः॥८२।। सुपीति वर्तते । मन्यतेः सुबन्त उपपदे णिनिप्रत्ययो भवति । दर्शनीयमानी। शोभ- नमानी। बहुलग्रहणानुवृत्तेर्मन्यतेस्रहण न मनुतः । उत्तरसूत्रे हि खरप्रत्यये. विकरणकृतो प्रात्ममाने खश्च ।। ८३ ।। आत्मनो मननमात्ममानः । आत्ममाने वर्तमानान्मन्यतेः सुप्युपपदे खश्प्रत्ययो भवति । चकाराणिनिश्च । यदा प्रत्ययार्थः कर्ताऽत्मानमेव दर्शनीयवादिना धर्मणयुक्तं मन्यते तदाऽयं विधिः । दर्शनीयमात्मानं मन्यते दर्शनीयम्मन्यः । दर्शनीयमानी। पण्डितमन्यः । पण्डित- मानी । आत्ममान इति किम् । दर्शनीयमानी देवदत्तस्य यज्ञदत्तः । अतः सार्वकालिका विधयो वेदितव्याः॥ भूते ॥४॥ भूत इत्यधिकारो "वर्तमाने लट्" (अ०सू० ३१२॥१२३) इति यावत् । यदित ऊईमनुक्र- मिष्यामो, भूत इत्येव तद्वेदितव्यम् । धात्वंधिकाराच धात्वर्थे भूत इति विज्ञायते । वक्ष्यति, "करणे यजः" । अग्निष्टोमेनेष्टवान् अग्निष्टोमयाजी ! भूत इति किम् । अग्निष्टोमेन यजते । करो यजः ॥ ५॥ णिनिरनुवर्तते न खश् , यजते तोः करण उपपदे णिनिप्रत्ययो भवति भूते । अग्निष्टो- मयाजी । अग्निष्टोमः फलभावनायां करणं भवति ।। कर्मणि हनः ॥ ८६ ॥ कर्मणि उपपदे हन्तेर्धातोणिनिप्रत्ययो भवति भूते काले । पितृव्यघाती मातुलघाती । कुत्सितग्रहण कर्त्तव्यम् । इह मा भूत् । चोरं हतवान् । ब्रह्मभ्रणवृत्रेषु विप् ॥ ७ ॥ कर्मणीति वर्त्तते । ब्रह्मादिषु कर्मसूपपदेषु हन्तेर्धातोः विप् प्रत्ययो भवति भूते । ब्रह्महा । भ्रूणहा । वृनहा । किमर्थमिदमुच्यते । यावता सर्वधातुभ्यः विब्रिहित एव ।। ब्रह्मादिपु हन्तेः विश्वचनं नियमार्थम् । चतुर्विधश्चान नियम इष्यते ॥ ब्रह्मादिप्नेव हन्तेर्नान्यस्मि- न्नुपपदे । पुरुपं हतवानिति । ब्रह्मादिपु हन्तेरेव नान्यस्मात्स्यात् । ब्रह्माधीतवानिति । ब्रह्मादिपु हन्तेर्भूतकाले विवेव नान्यः प्रत्ययः । तथा भूतकाल एव नान्यस्मिन् । ब्रह्माण हन्ति हनिष्यति वेति । तदेतद्वक्ष्यमाणबहुलग्रहणस्य पुरस्तादपकर्पणाल्लभ्यते ॥ वहुलं छन्दसि ॥ ८८॥ पूर्वेण नियमादप्रातः क्विविधीयते । छन्दसि विषये उपपदान्तरेऽपि हन्तेबहुलं विप्न त्ययो भवति । मातृहा सप्तम नरकं प्रविशेत् । पितृहा । न च भवति । मातृघातः ॥ सुकर्मपापमन्त्रपुण्येषु कृजः ।। ८९ ॥ कर्मणीति वर्तते, तदसम्भवात् सुशब्दं वर्जयित्वा परिशिष्टानां विशेपणं भवति । स्वादिषु कर्मसूपपदेषु करोत्तेर्धातोः क्यिप्प्रत्ययो भवति । सुकृत् । कर्मकृत् । पापकृत् । मन्त्रकृत् । पुण्य- कृत् । अयमपि नियमार्थ आरम्भः । त्रिविधश्चान्न नियम इष्यते ॥ धातुनियम वर्जयित्वा कालोपपदप्रत्ययनियमः धातोरनियतत्वादन्यस्मिन्नप्युपपदे भवति । शास्त्रकृत् । भाष्यकृत् ।। १२ का० ·काशिका । [अ०३ । सोंमें सुजः ॥१०॥ 'कर्मणीति वर्तते । सोमें कर्मण्युपपदे सुनोतेर्धातोः क्यिप् प्रत्ययो भवति । सोमसुत्। सोमसुतौ । सोमसुतः । अयमपि नियमार्थ आरम्भः । चतुर्विधश्चान्न नियम इष्यते ॥ धातुका- लोपपदप्रत्ययविपयः ।। अग्नौ चेः ॥ ९१ ।। कर्मणीत्येव अग्नौ कर्मण्युपपदे चिनोते तोः विप् प्रत्ययो भवति । अग्निचित् । अग्नि- चितौ । अग्निचितः । अत्रापि पूर्ववच्चतुर्विधो नियम इप्यते ॥ कर्मण्यग्न्याख्यायाम् ।। ९२ ॥ चेः कर्मणीति वर्तते । कर्मण्युपपदे चिनोतेः कर्मण्येव कारके क्विप प्रत्ययो भवति अग्न्या- ख्यायां, धातूपपदप्रत्ययसमुदायेन चेदग्न्याख्या गम्यते । श्येन इव चीयते श्येनचित् । कङ्क- चित् । आख्याग्रहण रूढिसंप्रत्ययार्थम् । अग्न्यों होष्टकाचय उच्यतें श्येनचिदिति ॥ कर्मणीनिर्विक्रियः॥ १३ ॥ कर्मण्युपपदे विपूर्वात्कोणाते(तोरिनिप्रत्ययो भवति । कर्मणीति वर्तमाने पुनः कर्मग्रहण कर्तुः कुत्सानिमित्त कर्मणि यथा स्यात् । कर्ममाने मा भूत् । सोमविक्रयी । रसविक्रयी । इह न भवति । धान्यविक्रायः ॥ दृशः क्वनिप् ॥ ९४ ॥ 'कर्मणीत्येव । शेर्धातोः कर्मण्युपपदे क्वनिप् प्रत्ययो भवति । मेरुदृश्वा । परलोकदृश्वा । "अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते" (अ०सू० ३।३।१३०) इति क्वनिपि सिद्धे पुनर्वचनं प्रत्ययान्तरनि- वृत्त्यर्थम् ॥ राजनि युधिज्ञः॥ ९५ ॥ कर्मणीत्येव । राजनूशब्दे कर्मण्युपपदे युध्यतेः करोतेश्च क्वनिप् प्रत्ययो भवति । ननु च युधिरकर्मकः। अन्तर्भावितण्यर्थः सकर्मको भवति । राजयुध्वा । राजानं योधितवानित्यर्थः। सहे च ॥ ९६ ॥ सहशब्दे चोपपदे युधिकृतोद्धत्वोः कनिष्प्रत्ययो भवति । असत्ववाचित्वानोपपदं कर्मगा विशेप्यते । सहयुध्वा । सहकृत्वा ॥ सप्तम्यांजनेर्डः ॥९७ ॥ सप्तम्यन्त उपपदे जनेर्धातोर्डः प्रत्ययो भवति । उपसरे जात उपसरजः । मन्दुरजः ॥ पञ्चम्यामजातौ ॥ ९८॥ पञ्चम्यन्त उपपदे जातिवर्जिते जनेर्डः प्रत्ययो भवति बुद्धिजः। संस्कारजः । दुःखजः। अजाताविति किम् । हस्तिनो जातः। अश्वाज्जातः ।। उपसर्गे च संज्ञायाम् ।। ९९ ॥ उपसर्ग चोपपदे जनेः प्रत्ययो भवंति संज्ञायां विषये । समुदायोपाधिः संज्ञा । अथेमा नौ कर्मणि १०० ॥ अनुपूर्वाद् जनेः कर्मण्युपपदे : प्रत्ययो भवति पुमांसमनुजातः पुमनुजः । स्त्र्यनुजः ॥ अन्येष्वपि दृश्यते ॥ १०॥ अन्येप्यप्युपपदेषु कारकेपुजनेईप्रत्ययो दृश्यते । सप्तम्यामित्युक्तमसप्सम्यामपि दृश्यते न जायते इत्यजः । द्विाता द्विजाः । पन्नम्यामजातावित्युक्तं जातावपि दृश्यते ।। मा सणजो धर्मः क्षत्रियजे युद्धम् । उपसगे संज्ञायामित्युक्तम् । असंज्ञायामपि दृश्यते । अभि राजकृत्वा॥ मानवीः प्रजाः॥

·पा०,२] काशिका । १३५ । जाः । परिजाः । केशाः। “अनौकर्मणि" इत्युक्तमकर्मण्यपि दृश्यते । अनुजातः अनुजः । अपिशब्दः सर्वोपाधिव्यभिचारार्थः । तेन धात्वन्तरादपि भवति कारकान्तरेऽपि । परितः खाता परिखा । आखा ॥ निष्ठा ॥ १०२॥ "कक्तवतू निष्ठा" (अ०सू० १११११२६) इत्युक्तं स निष्ठासंज्ञकः प्रत्ययो भृते भवति कृतम् । कृतवान् । भुक्तम् । भुक्तवान् । निष्ठायामितरेतराश्रयत्वादप्रसिद्धिः संज्ञायां तक्तवतू भाव्येते सतोश्वानयोः संज्ञया भाव्यम् । नैप दोपः।भाविनी संज्ञा ज्ञायते। भूते भवति यस्यो- त्पन्नस्य निष्ठत्येषा संज्ञा भवति । सामर्थ्यात् क्तक्तवतोविधानमेतत् । *आदिकर्मणि निष्टा वक्तव्या* । प्रकृतः कदै देवदत्तः । प्रकृतवान् कटं देवदत्तः ॥ सुयजोर्बनिए ।.१०३ ॥ सुनोतेर्यजतेश्च वनिप् प्रत्ययो भवति । सुत्वा । यज्वा । जीर्यतेरतॄन् ॥ १०४॥ भूत इति वर्तते । जीर्यतेरतन् प्रत्ययो भवति भूते । जरन् । जरन्तौ । जरन्तः । वा- सरूपेण निष्ठा । जीर्णः । जीर्णवानिति ॥ छन्दसि लिट् ॥ १० ॥ भूत इत्येव । छन्दसि विषये धातोलिट् प्रत्ययो भवति । अहं सूर्यमुभयतो ददर्श । अहं द्यावापृथिवी आततान । ननु च, "छन्दसि लुङ्ललिट" (अ०सू० ३।४।६) इति सामान्येन लिड विहित एव । धातुसम्बन्धे स विधिरयं त्वविशेषेण ॥ लिटः कानज् वा ॥ १०६ ॥ छन्दसि लिटः कानजादेशो भवति वा । अग्नि चिक्यानः । सोमं सुषुवाणः । वरुणं सुपु- बाणः । न च भवति । अहं सूर्यमुभयतो ददर्श । अहं द्यावापृथिवी आततान । लिग्रहण 'किम् । न । पूर्वस्यैव प्रकृतस्यादेशविधाने विभक्तिविपरिणामो भविष्यति । लिड्मात्रस्य यथा स्यात् । योऽपि परोक्षे विहिस्तस्याप्ययमादेशो भवति ॥ क्वसुश्च ॥ १०७ ॥ छन्दसि लिटः क्वसुरादेशो भवति । जक्षिवान् । पपिवान् । न च भवति । अहं सूर्यमु-. भयतो ददर्श । योगविभाग उत्तरार्थः ।। भाषायां सदवसश्रुवः ॥ १०८ ॥ सद वस श्रु इत्येतेभ्यः परस्य लिटो भापयां विपये वा क्वसुरादेशो भवति । आदेशविधा- 'नादेव लिडपि तद्विपयोऽनुमीयते । उपसेदिवान् कौत्सः पाणिनिम् । तेन मुक्ते यथा प्रासं प्रत्य- या भवन्ति । उपासदत् । उपासीदत् । उपससाद । अनुपिवान् कौत्सः पाणिनिम् । अन्चबा- सीत् । अन्ववसत् । अनूवास । उपशुश्रुवान् कौत्सः पाणिनिम् । उपाश्रौषीत् । उपाणोत् । उपशुश्राव । लुङ्लविषये परस्तादनुवृत्तः क्वसुर्भवति । उपेयिवाननाश्वाननूचानश्च ॥ १०९ ॥ उपेयिवान् अनाश्वान अनूचान इत्येते शब्दा निपात्यन्ते । उपपूर्वादिणः क्वसुः, द्विर्व- चनमभ्यासदीर्घत्व, तत्सामर्थ्यादेकादेशप्रतिबन्धः, तत्र. "ववेकाजात्यसाम" (अन्सू० ७।२।६७) इत्यनेकाच्वादिषन् प्राप्नोति स निपात्यते, अभ्यासस्य श्रवणे धातुरूपस्य यणा- देशः । उपेयिवान् । क्रादिनियमात्प्राप्तश्व वस्त्रेकाजाद्यसामिति :प्रतिपिद्धः स पुनरिट प्रति- प्रसूयते । तेनाजादौ न भवति.। उपेयुषः । उपेयुपा । न चानोपसर्गास्तन्त्रम् । अन्योपसर्ग- 'पूर्वान्निरुपसर्गाच्च भवत्येव । समीयिवान् । ईयिवान् । वावचनानुवृत्तेश्च पूर्ववल्लुङादयोऽपि ।

·काशिका । [अ०३ . - सोमे सुञः ॥ ९ ॥ कर्मणीति वर्तते । सोमें कर्मण्युपपदे सुनोतेर्धातोः क्विप् प्रत्ययो भवति । सोमसुत् । सोमसुतौ । सोमसुतः । अयमपि नियमार्थ आरम्भः । चतुर्विधश्चान नियम इष्यते ॥धातुका- लोपपदप्रत्ययविषयः॥ अग्नौ चेः ॥ ९१॥ कर्मणीत्येव अग्नौ कर्मण्युपपदे चिनोतेर्धातोः चिप प्रत्ययो भवति । अनिचित् । अग्नि- चितौ । अग्निचितः । अत्रापि पूर्ववच्चतुर्विधो नियम इप्यते ॥ कर्मण्यग्न्याख्यायाम् ॥ ९२ ॥ चेः कर्मणीति वर्तते । कर्मण्युपपदे चिनोतेः कर्मण्येव कारके क्विप् प्रत्ययो भवति अग्न्या- ख्यायां, धातूपपदप्रत्ययसमुदायेन चेदग्न्याख्या गम्यते । श्येन इव चीयते श्येनचित् । कङ्क- चित् । आख्याग्रहणं रूढिसंप्रत्ययार्थम् । अग्न्यर्थो हीष्टंकाचय उच्यते श्येनचिदिति ॥ कर्मणीनिर्विक्रियः॥१३॥ कर्मण्युपपदे विपूर्वोत्क्रीणार्धातोरिनिप्रत्ययो भवति । कर्मणीति वर्तमाने पुनः कर्मग्रहण कर्तुः कुत्सानिमित्ते कर्मणि यथा स्यात् । कर्ममात्रे मा भूत् । सोमविक्रयो । रसविक्रयी । इह न भवति। धान्यविक्रायः॥ दशेः क्वनिप् ॥ ९४ ॥ कर्मणीत्येव । दृशेर्धातोः कर्मण्युपपदे क्वनिप् प्रत्ययो भवति । मेरदृश्वा । परलोकदृश्वा । “अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते" (अ०सू० ३।३।१३०) इति कनिपि सिद्ध पुनर्वचनं प्रत्ययान्तरनि- वृत्यर्थम् ॥ राजनि युधिनः ॥ ९५ ॥ कर्मणीत्येव । राजनूशब्दे कर्मण्युपपदे युध्यतेः करोतेश्च क्वनिप् प्रत्ययो. भवति । ननु च युधिरकर्मकः। अन्तर्भावितण्यर्थः सकर्मको भवति । राजयुध्वा । राजानं योधितवानित्यर्थः। राजकृत्वा ॥ सहे च ॥ ९६॥ सहशब्दे चोपपदे युधिलो त्वोः कनिष्प्रत्ययो भवति । असत्ववाचित्वानोपपदं कर्मणा विशेष्यते । सहयुध्वा । सहकृत्वा ॥ सप्तम्यां जनेर्डः ॥ २७ ॥ सप्तम्यन्त उपपदे जनेर्धातोर्डः प्रत्ययो भवति । उपसरे जात उपसरजः । मन्दुरजः ।। पञ्चम्यामजातौ ॥ ९८ ॥ पञ्चम्यन्त उपपदे जातिवर्जिते जनेर्डः प्रत्ययों भवति बुद्धिजः। संस्कारजः । दुःखजः अजाताविति किम् । हस्तिनो जातः। अश्वाजातः॥ उपसर्गे च संज्ञायाम् ।। ९९ ॥ उपसर्ग चोपपदे जनेईः प्रत्ययो भवति संज्ञायां विषये। समुदायोपाधिः संज्ञा। अथेमा मानवीः प्रजाः॥ अनौ कर्मणि।। १०० ॥ अनुपूर्वाद् जनेः कर्मण्युपपदे डः प्रत्ययो भवति पुमांसमनुजातः पुमनुजः । स्त्र्यनुजः ॥ अन्येप्वपि दृश्यते ॥ १०१ ॥ • "अन्येप्वप्युपपदेषु कारकेपुजनेर्डप्रत्ययो दृश्यते । सप्तम्यामित्युक्तमसप्तम्यामपि दृश्यते' न जायते इत्यजः । द्विर्जाता द्विजाः । पञ्चम्यामजातावित्युक्तं जातावपि दृश्यते । या आगजो धर्मः क्षत्रिय युद्धम् । उपसगे संज्ञायामित्युक्तम् । असंज्ञायामपि दृश्यते । अभि - ·पा०:२] काशिका। जाः । परिजाः । केशाः । “अनौकर्मणि" इत्युक्तमकर्मण्यपि दृश्यते । अनुजातः अनुजः । अपिशब्दः सर्वोपाधिव्यभिचारार्थः । तेन धात्वन्तरादपि भवति कारकान्तरेऽपि । परितः खाता परिखा । आखा ॥ निष्ठा ॥ १०२॥ "क्तक्तवतू निष्ठा" (अ०सू० १।१।१२६) इत्युक्तं स निष्ठासंज्ञकः प्रत्ययो भूते भवति । कृतम् ।कृतवान् । भुक्तम् । भुक्तवान् । निष्टायामितरेतराश्रयत्वादप्रसिद्धिः संज्ञायां तक्तवतू भाव्येते सतोश्चानयोः संज्ञया भाव्यम् । नैप दोपः।भाविनी संज्ञा ज्ञायते। भूते भवति यस्यो। त्पन्नस्य निष्ठेत्येपा संज्ञा भवति । सामर्थ्यात् तक्तवतोर्विधानमेतत् । *आदिकर्मणि निष्ठा वक्तव्या* । प्रकृतः कटं देवदत्तः । प्रकृतवान् कटं देवदत्तः ॥ सुयजोर्ध्वनिप् ॥ १०३ ॥ सुनोतेर्यजतेश्च वनिप् प्रत्ययो भवति । सुत्वा ! यज्वा ॥ जीर्यतेरतॄन् ॥ १०४.५ भूत इति वर्तते । जीर्यतेरतॄन् प्रत्ययो भवति भृते । ज़रन् । जरन्तौ । जरन्तः । वा- ‘सरूपेण निष्ठाः । जीर्ण: । जीर्णवानिति ॥ छन्दसि लिट् ॥ १०५ ॥ भूत इत्येव । छन्दसि विषये धातोलिट् प्रत्ययो भवति । अहं सूर्यमुभयतो ददर्श । अहं द्यावापृथिवी आततान । ननु च, "छन्दसि लुङ्ललिट” (अ०सू० ३।४।६) इति सामान्येन लिड् विहित एव । धातुसम्बन्धे स विधिरय स्वविशेषेण ।। लिटः कानज् वा ॥ १०६ ॥ छन्दसि लिटः कानजादेशो भवति वा । अग्नि चिक्यानः । सोमं सुषुवाणः । वरुणं सुषु- वाणः । न च भवति । अहं सूर्यमुभयतो ददर्श । अहं द्यावापृथिवी आततान । लिग्रहणं 'किम् । न । पूर्वस्यैव प्रकृतस्यादेशविधाने विभक्तिविपरिणामो भविष्यति । लिड्मात्रस्य यथा स्यात् । योऽपि परोक्षे विहिस्तस्याप्ययमादेशो भवति ॥ क्वसुश्च ॥ १०७॥ छन्दसि लिटः क्वसुरादेशो भवति । जक्षिवान् । पपिवान् । न च भवति । अहं सूर्यमु-, भयतो ददर्श । योगविभाग उत्तरार्थः ।। भाषायां सदवसभ्रवः ।। १०८ ॥ सद वस श्रु इत्येतेभ्यः परस्य लिटो भापयां विपये वा क्वसुरादेशो भवति । आदेशविधा- 'नादेव लिडपि तद्विषयोऽनुमीयते । उपसेदिवान् कौत्सः पाणिनिम् ।तेन मुक्त यथा प्राप्त प्रत्य. या भवन्ति । उपासदत् । उपासीदत् । उपससाद । अनुषिवान् कौत्सः पाणिनिम् । अन्चवा- त्सीत् । अन्ववसत् । अनूवास । उपशुश्वुवान् कौत्सः पाणिनिम् । उपाश्रीपीत् । उपाशृणोत् । उपशुश्राव । लुलविषये परस्तादनुवृत्तः क्वसुर्भवति ॥ उपेयिवाननाश्वाननूचानश्च ॥ १०९ ॥ उपेयिवान् अनाश्वान अनूचान इत्येते शब्दा निपात्यन्ते । उपपूर्वादिणः क्वसुः, द्विर्व- चनमभ्यासदीर्घत्वं, तत्सामर्थ्यादेकादेशप्रतिबन्धः, तत्र. "वस्वेकाजात्यसाम्” (अ॰सू० १२६६७) इत्यनेकान्वादिण्न् प्राप्नोति स निपात्यते, अभ्यासस्य श्रवणं धातुरूपस्य यणा- देशः । उपेयिवान् । क्रादिनियमात्प्राप्तश्च वल्वेकाजाद्यसामिति प्रतिपिद्धः स पुनरिट प्रति- प्रसूयते । तेनाजादौ न भवति । उपयुषः । उपेयुपा । न चानोपसर्गास्तन्त्रम् । अन्योपसर्ग. 'पूर्वान्निरुपसर्गाच्च भवत्येव । समीयिवान् । ईयिवान् । वावचनानुवृत्तेचं पूर्ववल्लुकादयोऽपि । 1 - ।

·काशिका - [म०३ भवन्ति । उपागात्। उपेत् । उपेयाय । अश्नोते नुपूर्वात् क्वसुनिपात्यते, इडभावश्च । अना- श्वान् । नाशीत् । नाश्नात् । नाश । वचेरनुपूर्वात् कर्तरि कानग्निपात्यते । अनूचानः । अन्व- वोचत् । अन्वववीत् । अनूवाच ॥ लुङ् ॥ ११०॥ भूत इत्येव । भूतेथे वर्तमानाद् धातोर्लुङ् प्रत्ययो भवति । अकापात् । यसतेर्लुङ रात्रि- विशेपे जागरणसन्ततो वक्तव्यः । भवानुपितः । अहमन्त्रावात्सम् । अनद्यतने लङ् ॥ १११ ॥ भूत इत्येव । अनद्यतन इति बहुव्रीहिनिर्देशः । अविद्यमानाद्यतने भूतेऽथै वर्तमानाद्धा- तोर्लङ् प्रत्ययो भवति । अकरोत् । अहरत् । बहुव्रीहिनिदेशः किमर्थः । अद्य ह्यो वा अभु- महीति व्यामिश्रे मा भूत् । परोक्षे च लोकविज्ञाते प्रयोक्तुर्दर्शनविषये लवक्तव्यः । अरुणयनः साकेतम् । अरुणधवनो माध्यमिकानिति ॥ अभिज्ञावचने लुट् ॥ ११२॥ अभिज्ञा स्मृतिस्तद्वचन उपपदे भूतानयतने लट्प्रत्ययो भवति । लडोऽपवादः । अमि- जानासि देवदत्त कश्मीरेषु वत्स्यामः । वचनग्रहण पर्यायार्थम् । अभिजानासि स्मरसि बुध्यसे चेतयस इति । न यदि ॥ ११३॥ 'यच्छब्दसहितेऽभिज्ञावचन उपपदे लुट् प्रत्ययो न भवति । पूर्वेण प्राप्तः प्रतिषिद्धयते । अभिजानासि देवदत्त यत्कश्मीरेप्ववसाम । वासमान स्मर्यते । नत्वपर किञ्चिल्लक्ष्यते । ते- नोत्तरसूत्रस्य नार्य विपयः॥ विभाषा साकाझे ॥ ११४॥ अदिति नानुवर्तते । उभयन्न विभापेयम् । अभिज्ञावचन उपपदे यच्छन्दसहिते फेवले च विभाषा लट् प्रत्ययो भवति साकासश्चेत्प्रयोक्ता । लक्ष्यलक्षणयोः सम्बन्धे प्रयोक्तुराकासा भवति । अभिजानासि देवदत्त मगधेपु वत्स्यामः तत्रौदन लोक्ष्यामहे । यदि खल्वपि । अ- भिजानासि देवदत्त यत्कश्मीरेषु वत्स्यामः, यत्तत्रौदन भोक्ष्यामहे । अभिजानासि देवदत्त' यत्करमारेप्ववसाम यत्तत्रौदनमभुमहि । वासो लक्षणं, भोजनं लक्ष्यम् ।। परोक्षे लिट् ॥ ११५ ॥ भूतानद्यतन इति वर्तते तस्य विशेपण परोक्षग्रहणम् । भूतानद्यतनपरोक्षेऽर्थे वर्तमानादा- तोलिट प्रत्ययो भवति । ननु धात्वर्थः सर्वः परोक्ष एव । सत्यमेतत् अस्ति तु लोके धात्वर्थ- नापि कारकेपु प्रत्यक्षाभिमानः, स यत्र नास्ति तत्परोक्षमित्युच्यते । चकार । जहार । उ- समविपयेऽपि चित्तव्याक्षेपात् परोक्षता सम्भवत्येव । नद्यथा । सुप्तोऽहं किल विललाप । *अत्यन्तापहवे व लिड्वक्तव्यः । कलिङ्गपु स्थितोऽसि, नाहं कलिङ्गं जगाम । दक्षिणापथ प्रविष्टोऽसि, नाहे दक्षिणापथं प्रविवेश । हशश्वतोलङ् च ॥ ११६ ॥ भूतानद्यतनपरोक्षेऽर्थे लिटि प्रासे हशश्वत्तोरुपपदयोर्लङ् प्रत्ययो भवति । चकाराल्लिट्, च। इति हाकरोत् । शश्वदकरोत् । शश्वञ्चकार | प्रश्ने चासन्नकाले ॥ ११७ ॥ भृतानद्यतनपरोक्ष इति वर्तते । तस्य विशेपणमेतत् । प्रष्टव्यः प्रश्नः । आसन्नकाले पृच्छयमाने भूतानद्यतनपरोक्षेथें वर्तमानाद्धातोर्ललिटौ प्रत्ययो भवतः । कश्चित्कञ्चित्पृच्छ- ति । अगच्छददेवदत्तः । अयजदेवदत्तः । इयाज देवदत्तः । प्रश्न इति किम् । जगाम देव-.' दाः । असन्नकाल इति किम् । भवन्तं पृच्छामि, जघान कंस किल वासुदेवः।

·या० २] : काशिका। - । गवकः॥ लंट्स्मे ।। ११८ ॥ भूतानद्यतनपरोक्ष इति वर्तते । स्मशब्द उपपदे भूतानद्यतनपरोक्षे लट् प्रत्ययो भवति । लिटोऽपवादः । नलेन स्म पुराधीयते । ऊर्गयो स्म पुरा धीयते॥ अपरोक्षे च ॥ ११९॥ अपरोक्षे च भूतानद्यतनेऽर्थे वर्तमानाद्धातोः स्म उपपदे लट् प्रत्ययो भवति । एवं स्म पिता ब्रवीति । इति स्मोपाध्यायः कथयति ॥ ननौ पृष्टप्रतिवचने ॥ १२० ॥ अनघतने परोक्ष इति निवृत्तम् । भूतसामान्ये विधिरयम् । ननुशब्द उपपदे प्रश्नपूर्वके प्रतिवचने भूतेऽर्थे लट् प्रत्ययो भवति लुङोऽपवादः । अकार्षीः कटं देवदत्त, ननु करोमि भोः । अवोचस्तन्न किंचिद्देवदत्त, ननु प्रवीमि भोः। पृष्टप्रतिवचन इति किम् । नन्वकाीन्मा- नन्वोर्विभाषा ॥ १२१ ॥ भूत इत्येव । नशब्दे नुशब्दे चोपपदे पृष्टप्रतिवचने विभापा लट् प्रत्ययो भवति भूते । अकापीः कटं देवदत्त, न करोमि भोः । नाकार्पम् । अहं नु करोमि । अहं न्वकार्पम् ॥ पुरि लुङ्चास्मे ॥ १२२ ।। अनद्यतनग्रहणमिह मण्डूकप्लुत्यानुवर्तते । पुरःशब्द उपपदे स्मशब्दवर्जिते भूतानने- .ऽथे विभापा लुङ् प्रत्ययो भवति लट् च । ताभ्यां मुक्ते पक्षे यथाविषयमन्येऽपि प्रत्यया भवन्ति । वसन्तीह पुरा छान्नाः । अवात्सुः पुरा छात्राः । अवसन्निह पुरा छात्राः । अपरिह पुरा छात्राः । अस्म इति किम् । नलेन स्म पुराधीयते ॥ वर्तमाने लटू ।। १२३ ॥ आरब्धोऽपरिसमाप्तश्च वर्तमानः, तस्मिन् वर्त्तमानेऽर्थे वर्तमानाद्धातोर्लट् प्रत्ययो भवं- ति । पचति । पठति। लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे ॥ १२४ ।। लरः शतृशानचावित्येतावादेशौ भवतः, अप्रथमान्तेन चेत्तस्य सामानाधिकरण्यं भवति । पचन्त देवदत्तं पश्य । पचमानं देवदत्तं पश्य । पचता कृतम् । पचमानेन कृतम् । अप्रथमास- मानाधिकरणे इति किम् । देवदत्तः पचति । लडिति वर्तमानेन पुनर्लग्रहणमधिकविधाना- र्थम् । क्वचित् प्रथमासमानाधिकरणेऽपि भवति । सन् ब्राह्मणः । अस्ति ब्राह्मणः । विद्यते ब्राह्मणः । विद्यमानो ब्राह्मणः । जुह्वत् । जुहोति । अधीयानः । अधीते। *माडयाक्रोशे*। मा पचन् । मा पचमानः । केचिद् विभापाग्रहणमनुवर्त्तयन्ति, "नन्बोर्विभाषा" इति । साच न्यवस्थिता । तत्र यथादर्शन प्रयोगो नेतन्याः ।। सम्वोधने च ।। १२५ ।। प्रथमासमानाधिकरणार्थ आरम्भः । संयोधने च विपये लटः शतृशानचौ प्रत्ययौ भवतः । हे पचन् । हे पचमान ।। लक्षणहेत्वोः क्रियायाः ॥ १२ ॥ लक्ष्यते चिन्हते येन तल्लक्षणम् । जनको हेतुः । धात्वर्थविशेषणं चैतत् । लक्षणेहेतौ चायें वर्तमानाद्धातोः परस्य लदः शतृशानचावादेशौ भवतः । तौ चेलक्षणहेतू क्रियाविषयौ भवतः । लक्षणे । शयाना भुञ्जते यवनाः। तिष्ठन्तोऽनुशासत्ति गणकाः । हेतौ । अर्जयन् वसति । स. धीयानो बसति । लक्षणहेत्वोरिति किम् । पचति । पठति । क्रियाया इति किम् । अन्यगुण- योर्मा भृत् । यः कम्पते सोऽचत्यः । यदुत्ल्लबते तलघु । यन्निपोदति तद् गुरु । लक्षणहे- त्वोरिति निर्देशः पूर्वनिपातव्यभिचारचिन्हम् ।

·१३८ काशिका [अ०३ । ॥ . "तो सत् ॥ १२७ ॥ तौ शतृशानचौ सत्मज्ञौ भवतः । तौ ग्रहणमुपाध्यसंसर्गार्थम् । शतृशानमानस्य संज्ञा भवति । ब्राह्मणस्य कुर्वाणः । ब्राह्मणस्य करिष्यन् । ब्राह्मणस्य करिष्यमाणः । सत्प्रदेशाः "पूरणगुणसुहितार्थसदव्ययतव्या (अ.सू० २।२।११) इत्येवमादयः ।। पूड्यजोः शानन् ॥ १२८ ॥ पूडो यजेश्च धातोः शानन् प्रत्ययो भवति । पवमानः । यजमानः । यदि प्रत्ययाः शान- जादयो, न लादेशाः, कथं, सोम पवमानो नइमान्नान इति षष्ठीप्रतिषेधः । तृन्निति प्रत्याहा- रनिर्देशात् । क संनिविष्टानां प्रत्याहारः । लदः शतृ इत्यतः प्रभृति आ तृनो नकारात् द्विपः शतुर्वा वचनम् । चोरस्य द्विपन् । चोरै द्विपन् । ताच्छील्यवयोवचनशक्तिषु चानश् ॥ १२९ ।। ताच्छील्यं तत्स्वभावता । वयः शरीरावस्था यौवनादिः । शक्तिः सामर्थ्यम् । ताच्छी- ल्यादिपु धातोश्चानश् प्रत्ययो भवति । ताच्छील्ये तावत् । कतीह मुण्डयमानाः । कंतीह भूपयमाणाः । वयोवचने । कतीह कवचं पर्यस्यमानाः । कतीह शिखण्डं वहमानाः । शक्तो। कतीह निम्नानाः । कतीह पचमानाः.॥ । . इधार्योः शत्रकृञ्छिणि ॥.१३० ॥ इङो धारेश्च धात्वोः शतृप्रत्ययो भवति अकृच्छ्रिणि कर्तरि । अकृच्छ्रः सुखसाध्यो यस्य पर्धात्वर्थः सोऽकृश्टी । अघीयन पारायणम् । धारयन्नुपनिपदम् । अकृच्छ्रिणीति किम् । कृच्छेणाधीते । कृष्ण धारयति ॥ द्विपोऽमित्रे ॥ १३१ ॥ अमित्रः शत्रुः । अमित्रे कर्तरि द्विपर्द्धातोः शतृप्रत्ययो भवति । द्विपन द्विपन्तो द्विप- न्तः । अमिन इति किम् । द्वेष्टि भार्या पतिम् ॥ सुजओ यज्ञसंयोगे ॥ १३२ ।। यज्ञेन संयोगो यज्ञसयोगः । यज्ञसंयुक्तऽभिपने वर्तमानात् सुनोते तोः शतृप्रत्ययो भव- ति । सर्वे सुन्वन्तः । सर्वे यजमानः सत्रिण उच्यन्ते । संयोगग्रहणं प्रधानकर्तृप्रतिपत्यर्थम् । याजकेषु मा भूत् । यज्ञसंयोग इति किस् । सुनोति सुराम् ॥ अर्हःप्रशंसायाम् ॥ १३३ ॥ प्रशंसा स्तुतिः । अर्हते तोः प्रशंसायां शतृप्रत्ययो भवति । अर्हनिह भवान् विद्याम् । अर्हनिह भवान् पूजाम् । प्रशंसायामिति किम् । अर्हति चोरो वधम् ।। प्रास्तच्छीलतद्धर्मतत्साधुकारिपु ॥ १३४ ॥ "भ्राजभास" इति किपं वक्ष्यति । आ एतस्मात् क्रिप्संशब्दाद्यानित अर्बमनुक्रमिप्या- मस्तच्छीलादिषु कर्तृपु ते वेदितव्याः । अभिविधौ चायमाङ् । तेन किपोऽप्ययमर्थनिर्देशः । तदिति धात्वर्थः शीलादिविशेषणत्वेन निर्दिश्यते । तच्छीलो यः स्वभावतः फलनिरपेक्षस्तन प्रवर्तते विनापि शीलेन तत्साधुकारी यो धात्वर्थ साधु करोति । उत्तरवोदाहरिष्यामः ॥ तन् ॥ १३५॥ सर्वधातुभ्यस्तृन् प्रत्ययो भवति तच्छीलादिषु कर्तृपु । तकारः स्वरार्थः । तच्छोले ता. यत् । कर्ता कटान् । वदिता जनापवादान् । तद्धर्मणि । मुण्डयितारः प्राविष्ठायना भवन्ति घधूमूडाम् । अन्नमपहार आह्वरका भवन्ति श्राद्ध सिद्धे । उन्नेतारस्तौल्पलायना भवन्ति पुगे जाते तत्साधुकारिणि । कर्ता कटम् । गन्ता खेटम् । तृन्विधावृत्विक्षु चानुपसर्गस्य । होता । पोता । अनुपसर्गस्येति किम् । उद्गाता । प्रतिहर्ता । नेव भवति । स्वरे वि- ·पा०२] काशिका । शेषः । *नयतेः पुक् च । नेष्टा । त्विषेर्दैवतानामकारश्योपधाया अनिट्त्वं च त्वष्टा । अक्षदेश्च नियुक्त । क्षत्ता। क्वचिदधिकृत उच्यते । छन्दसि तृच्च । क्षतृभ्यः संग्रहीतृभ्यः । स्वरे विशेषः। अलंकृनिराकमजनोत्पचोत्पतोन्मदच्यपत्रपवृतधुस हचर इष्णुचः॥ १३६॥ अलंकृजादिभ्यो धातुभ्यस्तच्छीलादिषु कर्तषु इप्णुच् प्रत्ययो भवति । अलंकरिष्णुः । निराकरिष्णुः । प्रजनिष्णुः।उत्पचिष्णुः । उत्पतिष्णुः।उन्मदिष्णुः । रोचिष्णुः । अपनपिष्णुः । वतिष्णुः । वद्धिष्णुः । सहिष्णुः । चरिष्णुः । *अलंकृजो मण्डनार्थायुचः पूर्व विप्रतिपेनेष्णु- ज्वक्तव्यः ।, (१) ऐश्छन्दसि ॥ १२७ ॥ ण्यन्ताहातोश्छन्दसि विपये तच्छीलादिषु कर्तृपु इष्णुच् प्रत्ययो भवति । दृपद धारयि- ष्णवः । वीरुधः पारयिष्णवः। भुवश्च ॥ १३८॥ भवतेर्धातोश्छन्दसि विपये तच्छीलादिष्विष्णुच प्रत्ययो भवति । भविष्णुः । योगवि. भाग उत्तरार्थः । चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थः । भ्राजिष्णुना लोहितचन्दनेन ।। ग्लाजिस्थश्च कस्नुः ।। १३९ ।। छन्दसीति निवृत्तं, ग्ला जि स्था इत्यतेभ्यों धातुभ्यश्चकाराद् भुवश्च तच्छीलादिषु क्नुः प्रत्ययो भवति । ग्लास्नुः । जिष्णुः । स्थास्नुः । भूष्णुः । गिच्चायं प्रत्ययो न कित् । तेन स्य ईकारो न भवति । डिति चेत्यत्र गकारोऽपि चलभूतो निर्दिश्यते । तेन गुणो न भवति । श्नुः कितीत्यत्रापि गकारो निर्दिश्यते । तेन भुव इडु न भवति ॥ क्स्नोगित्वान्न स्थ ईकारः किन्डिन्तोरीत्वशासनात् । गुणाभावनिषु स्मार्यः ,युकोऽनिट्त्वं गकोरितोः ॥ *देशेश्छन्दस्युपसंख्यानम्* । देणवः पशवः ।। त्रसिगृधिधृषिक्षिपः क्नुः ॥ १४० ॥ प्रसादिभ्यो धातुभ्यस्तच्छीलादिपु क्नुः प्रत्ययो भवति । वस्नुः । गृध्नुः । धृष्णुः । क्षिप्नुः॥ शमित्यष्टाभ्यो धिनुण ॥ १४१ ॥ इति शब्द आद्यर्थे । शमादिभ्यो धातुभ्योऽष्टाभ्यस्तच्छीलादिपु विनुण प्रत्ययो भवति । शम उपशमे इत्यतः प्रभृति मदी हर्प इत्येवमन्तः शमादिर्दिवाद्यन्तर्गणः । धकार उत्तरत्र कुत्वार्थः । उकार उच्चारणार्थः । णकारो वृद्धयर्थः । शमी । तमी । दमी ! श्रमी । भ्रमी । क्लमी। प्रमादी । उन्मादी । अष्टाभ्य इति किम् । असिता। संपृचानुरुधाङयमाङयसपरिसृसंसृजपरिदेविसंज्वरपरिक्षिपपरिरटप. रिवदपरिदहपरिमुहदुपद्विपद्रुहगुहयुजाक्रीडविविचत्यजरजभजा- तिचरापचरामुपाभ्याहनश्च ॥ १४२ ॥ विनुणनुवर्तते । संपृचादिभ्यो धातुभ्यो विनुण भवति तच्छीलादिषु । पृची संप इति रुधादिर्गृह्यते, न त्वदादिलग्विकरणत्वात् । परिदेविस्वादिसते, देव देवन इति । क्षिप प्रे. रणे दिवादिस्तुदादिश्च सामान्येन गृह्यते । युज समाधौ दिवादिः । युजिर योगे रुधादिः । द्वयोरपि ग्रहणम् । रज राग इत्यस्य निपातनादनुनासिकलोपः । संपर्की । अनुरोधी । आ- ( १ ) इदं प्रायः क्वचिदेदोपलभ्यते पतिकम् ।

·काशिका । -[ अ०:३ • यामी । आयासी । परिसारी । संसर्गी। परिदेवी । संज्वारी । परिक्षेपी । परिराटी । परिवादी परिदाही । परिमोही। दोपी । डेपी । द्रोही ।. दोही । योगी । आक्रीडी । विवेकी । त्या- गी। रागी। भागी। अतिचारी। अपचारी । आमोषी । अभ्याघाती। वो कंपलसकत्यत्रम्भः ॥ १४३ ॥ कप हिंसार्थः । लस श्लेपणक्रीडनयोः । कत्य श्लाघायाम् । सम्भु विश्वासे । एतेभ्यो धातुभ्यो विशब्द उपपदे घिनुग् प्रत्ययो भवति । विकापी । विलासी । विकत्थी । विस्तम्भी॥ । अपेच लपः ॥ १४ ॥ लपकान्तौ । अस्माद्धातोरप उपपदे चकाराद् वौच धिनुण भवति। अपलापी । विलापी। प्रे लपमृद्रुमथवदवसः ॥ १४५॥ प्र उपपदे लपादिभ्यो घिनुण् भवति । प्रलापी । प्रसारी । 'प्रदावी । प्रमाथी । प्रवादी। प्रवासी । वस इति वस निवास इत्यस्य ग्रहणं, नाच्छादनार्थस्य, लुग्विकरणत्वात् ॥ निन्दहिसक्लिशखादविनाशपरिक्षिपपरिरटपरिवादिव्याभा- पासूयो वुज ॥ १४६ ॥ निन्दादिभ्यो धातुभ्यस्तच्छीलादिषु कर्तृपु वुज् प्रत्ययो भवति । पञ्चभ्यर्थे प्रथमा । क्लिश उपतापे । क्लिश विवाधने । द्वयोरपि ग्रहणम् । निन्दकः । हिंसकः । क्लेशकः । खा- दकः । विनाशकः । परिक्षेपकः। परिराटकः । परिवादकः । व्याभापकः । असूयकः । ण्वुलैव सिद्ध वुविधानं ज्ञापनाथं ताच्छीलिकेपु वासरूपन्यायेन तृजादयो न भवन्तीति ।। देविकुशोश्वोपसर्गे ॥ १४७ ॥ देवयतेः कुशेश्योपसर्गे उपपदे वुन् प्रत्ययो भवति । आदेवकः । परिदेवकः । आक्रोशकः । परिमोशकः । उपसर्ग इति किम् । देवयिता । क्रोष्टा । चलनशब्दार्थादकर्मकााच ॥ १४८ ॥ चलनार्थेभ्यः शब्दार्थेभ्यश्चाकर्मकेभ्यो धातुभ्यस्तक्छीलादिपु कर्तृपु युत् प्रत्ययो भवति । चलनः । चोपनः । शब्दार्थेभ्यः । शब्दनः । रवणः । अकर्मकादिति किम् । पठिता विद्याम् ।। अनुदात्तेतश्च हलादेः ॥ १९ ॥ अनुदात्तयो धातुहलादिरकर्मकः, ततश्च युच् प्रत्ययो भवति । वर्तनः । वर्द्धनः । अनुदा- प्त इति किम् । भविता । हलादेरिति किम् । एधिता। आदिग्रहणं किम् । जुगुप्सनः । मी- मांसनः । अकर्मकादित्येव । वसिता वस्त्रम् ॥ जुचक्रन्यदन्द्रम्यमृगृधिज्यलशुचलपपतपदः ।। १५० ।। जुप्रभृतिभ्यो धातुभ्यो युच् प्रत्ययो भवति तच्छीलादिषु कर्तृप । जु इति सौनो धातुः । जवनः । चक्रमणः । इन्द्रमणः । सरणः । गर्द्धनः । ज्वलनः । शोचनः । लपणः । पतनः । प- दनः । चलनार्थानां पदेश्च ग्रहण सकर्मकार्थमिह । ज्ञापनार्थ च पदिग्रहणमन्ये वर्णन्ति । ता- च्छीलिकेषु मिथो वासरूपविधिर्नास्तीति । तेनालंकृमस्तृन्नभवत्यलंकतेति । तथाहि । पदे- रकमा विशेपविहितेन सामान्यविहितस्य युचोऽसरूपत्वात्समावेशो भवेदेव, किमनेन विधा- नेन । ज्ञापनार्थ पुनर्विधीयते । प्रायिकं चैतज्ञापनम् । कचित्समावेश इष्यत एव । गन्ता खेट विकत्यनः॥ धमण्डार्थेभ्यश्च ।। १५१ ॥ कुध कोपे । मडि भृपायाम् । इत्येतदर्थेभ्यश्च धातुभ्यो युच् प्रत्ययो भवति । क्रोधनः । रोपणः । मण्डनः । भृपणः ।। ..

·पा०२] काशिका । १४१ न यः॥ १५२।। यूकारान्ताद्धातोर्युच् प्रत्ययो न भवति । पूर्वेण प्राप्तः प्रतिषिद्धयते । कयिता । क्ष्मायिता॥ सूददीपदीक्षश्च ॥ १५३ ॥ सूद दीप दीक्ष इत्येतेभ्यश्च युच् प्रत्ययो न भवति । अनुदात्तत्त्वात्प्राप्तः प्रतिपिद्यते । सुदिता । दीपिता । दीक्षिता। ननु न च दीपेविशेषविहितो रप्रत्ययो दृश्यते, "नमिकम्पित्स्म्य- जसकमहिंसदीपो र” इति स एव बाधको भविष्यति किं प्रतिषेधेन । वासरूपेण युजपि प्राप्नोति । ताच्छीलिकेपु. वासरूपविधिर्नास्तीति प्रायिकमेतद् इत्युक्तम् । तथाच समा- वेशो दृश्यते । कम्प्रा युवतिः । कमना युवतिः । कम्प्रा शाखा । कम्पना शाखेति । सूदेर्युचि प्रतिपिः कथं मधुसूदनो रिपुसूदन इति । अनित्योऽयं प्रतिषेध इति । योगविभा.. गाद्विज्ञायते अथवा मधुसूदनादयो नन्द्यादिषु द्रक्ष्यन्ते । कृत्यल्युटो बहुलमिति ल्यु- उन्तो वा(१)॥ लषपतपदस्थाभूवृषहनकमगमशभ्य उकञ् ॥ १४ ॥ लपादिभ्यो धातुभ्यस्तच्छीलादिपु कर्तृषु उकञ् प्रत्ययो भवति । अपलापुकं वृपलसंग- तम् । प्रपातुका गर्भा भवन्ति । उपपादुकं सत्वम् । उपस्थायुका एनं पशवो भवन्ति । प्रभावुकमन्नं भवति । प्रवर्घकाः पर्जन्याः। आघातुकं कापालिकस्य शूलम् । कामुका एनं स्त्रियो भवन्ति । आगामुकं वाराणसी रक्ष आहुः । किंशाल्क तीक्ष्णमाहुः ।। जल्पभिक्षकुट्टलुएटवृद्धः पाकन् ॥ १५५ ॥ जल्पादिभ्यो धातुभ्यस्तच्छीलादिपु कर्तृपु पाकन् प्रत्ययो भवति । पकारो डीपर्थः । जल्पाकः। भिक्षाकः | कुट्टाकः । लुण्टाकः । वराकः । वराकी ॥ प्रजोरिनिः ॥ १५६ ॥ अपूर्वाज्जवतेस्तच्छीलादिपु कर्तृषु इनि प्रत्ययो भवतिः। प्रजबी । प्रज़विनौ ॥ जिदृतिविश्रीण्वमान्यथाभ्यमपरिभूप्रसूभ्यश्च ॥ १५७ ॥ जि जये । दृ आदरे । क्षि क्षये, क्षि निवासगत्योरिति द्वयोरपि ग्रहणम् । प्रसू इति पू ট্র इत्यस्य ग्रहणम् । जिप्रकृतिभ्यो धातुभ्य इनिः प्रत्ययो भवति तच्छीलादिपु कर्तपु । जयी । दरी । क्षयो । विश्रयी । अत्ययी । वमी । अव्ययी । अभ्यमी । परिभवी । प्रसवी ॥ स्पृहिगृहिपतिदयिनिदातन्द्राश्रद्धाभ्य पालुच ॥ १५८ ॥ स्पृहा ईप्सायाम् । गृह ग्रहणे । पत गतौ । चुरादावन्ताः पश्यन्ते । दय दानगतिरक्षणेषु। द्रा कुत्सायां गतौ, निपूर्वस्तत्पूर्वश्च । तदो नकारान्तता च निपात्यते । दुधाञ् श्रत्पूर्वः । एतेभ्यस्तच्छीलादिषु कर्तृषु आलुच् प्रत्ययो भवति । स्पृहयालुः । गृहयालुः । पतयालुः । द- यालुः। निद्रालुः । तन्द्रालुः । श्रधालुः ॥ *आलुचि शीडो ग्रहणं कर्तव्यम् । शयालुः ॥ दाधेसिशदसदो रुः ॥ १५९ ॥ दा धेण सि शद सद इत्येतेभ्यो रुः प्रत्ययो भवति । दार: 1 धावत्सो मातरम् । “न लोकाच्यय" (अ०सू० २।३।६९) इत्युकारप्रश्लेपात् पष्ठी न भवति । सेरुः । मनुः । सद्भुः ।। स्घस्यदः क्मरच् ।। १६० ॥ स. घसि अद् इत्येतेभ्यो धातुभ्यः तन्छोलादियु कर्तपु क्मरच् प्रत्ययो भवति । समरः । भनभासमिदोधुरच ॥ १६१ ।। (१) तपादि-पर्यन्तः पाठः प्रायः सबंध नास्ति । घस्मरः । अपरः।।

·१४२ काशिका । [अ० ३ दन्दशुकः ॥ भन भास मिद इत्येतेभ्यो चुरच् प्रत्ययों भवति तच्छीलादिषु कर्तृषु । भगुरे काष्ठम् । चित्वात् कुत्वम् । भासुर ज्योतिः । मेदुरः पशुः। मझेः कर्मकर्तरि प्रत्ययः स्वभावात् ॥ विदिभिदिच्छिदेः कुरच् ॥ १६ ॥ ज्ञानार्थस्य विदेग्रहणं, न लाभार्थस्य स्वभावात् । विदादिभ्यो धातुभ्यस्तच्छीलादिषु कर्तृपु कुरच् प्रत्ययो भवति । विदुरः पाण्डुः । मिदुरै काष्ठम् । छिदुरा रजुः । भिदिच्छिद्योः कर्मकर्तरि प्रयोगः। *व्यधेः संप्रसारणं कुरच्च वक्तव्यः ॥ विधुरः(१) ॥ इणनशजिसतिभ्यः करप् ॥ १६३ ।। इणू नश् जि सत्ति इत्येतेभ्यो धातुभ्यस्तच्छीलादिषु कर्तृपु क्करप् प्रत्ययो भवति । प- कारस्तुगर्थः । इत्वरः । इत्वरी । नश्वरः । नश्वरी । जित्वरः । जित्वरी। सूत्वरः । त्वरी । “नेइवशि कृति" (अ०सू० २।८) इतीट्प्रतिषेधः ।। गत्वरश्च ।। १६४ ॥ गत्वर इति निपात्यते । गमेरनुनासिकलोपः करप् प्रत्ययश्च । गत्वरः । गत्वरी ॥ जागुरूकः ॥ १६५ ॥ जागरूकः प्रत्ययो भवति तच्छीलादिपु कर्तृपु । जागरूकः ॥ यजजपदशा यंडः ॥ १६६ ॥ यजादीनां यडन्तानामूकः प्रत्ययो भवति तच्छीलादिपु कर्तपु। यायजूकः जापूकः । नमिकम्पिस्स्यजसकमहिंसदीपो रः ॥ १६७ ।। नम्यादिभ्यो धातुभ्यस्तच्छीलादिपु कर्तृपु र प्रत्ययो भवति । नत्रं काप्टम् । 'कम्प्राशा- खा। स्मेर मुखम् । अजयं जुहोति । कना युवतिः । हिंस्र रक्षः । दीनं काष्ठम् । अजस्रमिति जसु मोक्षणे नम्पूर्यो रप्रत्ययान्तः क्रियासातत्ये वर्तते ॥ सनाशंसभिक्ष उः ॥ १६८ ।। सग्निति सन्प्रत्ययान्तो गृह्यते, न सनितिः । अनभिधानाद्व्याप्तिन्यायाद्वा । सन्नन्ते- भ्यो धातुभ्य आशंसेभिश्च तच्छीलादिषु कर्नुपु : प्रत्ययो भवति चिकीर्षुः । आशमुः। मिक्षुः । 'आएः शसि इच्छायाम्' इत्यस्य ग्रहण, न शंसेः स्तुत्यर्थस्य । विन्दुरिच्छः ॥ १६९ ॥ विदे मागम इपेश्छत्यमुकारश्च प्रत्ययो निरात्यते तच्चीलादिषु कर्तृपुयेदनशीलो विन्दुः। एपणशील इच्छुः॥ ययाच्छन्दसि ॥ १७० ॥ क्य इति स्पच्क्यस्यां सामान्येन प्रहगम् ।। क्यप्रत्ययान्तादातोरधन्दसि विषये सन्छोलादिषु फर्गेपु उकारप्रत्ययो भवति । मित्रयुः । संस्बेदयुः । मुम्नयुः । छन्दसौति कि- म् । मिस्त्रीयिता । “न छन्दस्यपुत्रस्य" (अ०सू० ७१४।३५) इति प्रतिपधान दो:) । आगमहनजनः फिकिनौ लिट् च ॥ १७१ ॥ आपारान्तेभ्य मयानीभ्या गम हन बग इस्पते परन्दसि यिपये तच्छीलादिषु फिकिनी प्रत्ययौ मातः । लियच्च ती भवतः । आदिति तकारी मुगामुपार्थः, न स्वयं त- परो, मा गुणापि परन्तर इति प्रकार सकारपदणम् । पपिः मोम, ददिगा। मिनाप- एगो गरिः । दूर मन्या जम्मिा सम्मियुगा । जमिनम् । जनिमाजम् । अय किम कि- (1)मयोपसम्मानाबदार नायने । (R:१५मता पाटः यापु पन्तु नसमाप ।

·पाः२] काशिका । १४३ त्वम् । यावता असंयोगाल्लिट् किदिति कित्वं सिद्धमेव।"ऋच्छत्यृताम्। (अ०सू० १४।११) इति लिटि गुणः प्रतिषेधविषय आरभ्यते तस्यापि बाधनार्थ कित्वम् । अकिकिनावुत्सर्गरछ- न्दसि सदादिभ्यो दर्शनात् । सेदिः। नेमिः! *भापायांधाञ्कृनिगमिनमिभ्यः किकिनौ वक्तव्यो । दधिः । चक्रिः । सतिः । जज्ञिः । जग्मिः । नेमिः । *सहिवहिचलिपतिभ्यो यङ- न्तेभ्यः किकिको वक्तव्यौ । दीर्घोऽकितः । सासहिः । वावहिः । चाचलिः । पोपतिः ।। स्वपितृषोर्नजिङ् ॥ १७२ ॥ छन्दसीति निवृत्तम् । स्वपेस्तृपेश्चातच्छीलादिषु कर्तृषु नजिङ् प्रत्ययो भवति । स्वम् । स्वप्ना ।* पृषेश्चेति वक्तव्यम* 1 पृष्णक् ॥ शृवन्धोरारुः ॥ १७३ ।। शु हिंसायाम । वदि अभिवादनस्तुत्योः । एताभ्यां धातुभ्यां तच्छीलादिषु कर्तृष्वासः प्रत्ययो भवति । शरीरू । वन्दारुः ॥ भियः क्रुक्लुकनौ ॥ १७४ ॥ लिभी भये । अस्माद्धातोः तच्छीलादिषु कर्तृपु क्रुक्लुकनौ प्रत्ययौ भवतः । भीरुः । भीलुकः । *क्रुकन्नपि वक्तव्यः । भीरुकः ॥ स्थेशभासपिसकसो वरच् ॥ १७५ ॥ ष्टा गतिनिवृत्तौ । ईश ऐश्वयें । भार दीप्तौ । पिस पेस गतौ । कस गतौ । एतेभ्यस्त- च्छीलादिषु कर्तृपु वरच् प्रत्यो भवति । स्थावरः। ईश्वरः । पेस्वरः । विकस्वरः ॥ यश्च यडः ॥ १७६ ॥ या प्रापणे । अस्माद्यडन्तात्तच्छीलादिपु कर्तृपु वरच् प्रत्ययो भवति । यायावरः ॥ भ्राजभासधुर्विद्युतोर्जिपृजुग्रावस्तुवः क्विप् ॥ १७७ ॥ भ्राजादिभ्यो धातुभ्यस्तच्छोलादिषु कर्तृषु विप् प्रत्ययो भवति। विभ्राट् । विभ्राजौ विभ्राजः । भाः । भासौ । भासः । धूः। धुरौ । धुरः । विद्युत् । विद्युतौ। विद्युतः । ऊ । ऊौं । ऊर्जः । पूः। पुरौ। पुरः। जवतेर्दीर्घश्च निपात्यते । जूः । जुबौ । जुवः । ग्रावस्तुत् ग्रावस्तुतौ । ग्रावस्तुतः । किमर्थमिदमुच्यते, यावताऽन्येभ्योपि!दृश्यन्ते "विप् च” (अ॰सू० ३।११७६) इति क्विप्सिद एव । ताच्छीलिऊर्याध्यते । वासरूपविधिर्नास्तीत्युक्तम् । अथ तु प्रायिकमेतत् । ततस्तस्यैवायं प्रपञ्चः ॥ अन्येभ्योऽपि दृश्यते ॥ १७ ॥ अन्येभ्योऽपि धातुभ्यस्ताच्छीलिकेपु किप् प्रत्ययो दृश्यते । युक् । छित् । भित् । दृशि- ग्रहण विध्यन्तरोपसंग्रहार्थम् । कचिद्दीर्घः । कचिद्विवचनम् । कचिदसंप्रसारणम् । तथा चाह । किवचिप्रच्च्यायतस्तुकटपुजुश्रीणां दीयोऽसंप्रसारणं च* ॥ वचि । वाक् । प्रञ्छि । शब्दमाद । आयतस्तुः । कटपूः । जूः । श्रीः । जुग्रहणेनान नार्थः । श्राजादिसूत्र एवं गृहीत- त्वात् । *धुतिगमिजुहोतीना द्वे च । दिद्युत् । जगत् । जुहोतेीर्घश्व* । जुहूः। * भय इत्यस्य हस्बश द्वे च । ददृत् । *ध्यायतेः मंग्रसारण च। धीः॥ भुवः संज्ञान्तरयोः ॥ १७९ ।। (१) मयतेर्धातोः संज्ञायामन्तरे च गम्यमाने फिप् प्रत्ययो भवति । विभूनाम ()क- चित् । अन्तरे । प्रतिभूः । धनिकाधमर्णयोरन्तर यस्तिष्ठति स प्रतिभूरुच्यते ।। विसंभ्यो ड्वसंशायाम् ।। १८० ।। (१) अम तौलदिपु क्तमिलिनिवृत्तमिति भारपा प्रथमन एरोलियो वाधिन् । (२)"मित्रः" इसिपाठातरम ! । । ।

·१४४ कार्शिका । [अ०३ । भुव इति वर्तते । विप्रसम् इत्येवंपूर्वाद्भवतेर्धातो?प्रत्ययो भवति, नं चेत् संज्ञा गम्यते । विभुः सर्वगतः । प्रभुः स्वामी। संभुर्जनितां। असंज्ञायामिति किम् । विभूर्नाम कश्चित् । टु- प्रकरणे मितवादिभ्य उपसंख्यानम् 1 मितं गवति मितः । शंभुः ॥ धः कर्मणि ष्ट्रन् ।। १॥ धयंतेर्दधातेश्च कर्मणि कारके ट्रन् प्रत्ययो भवति । पकारो डीपर्थः । धयन्ति तां दधति वा भैपज्यार्थमिति धात्री । स्तनदायिनी आमलकी चोच्यते ॥ दाम्नीशसयुयुजस्तुतुदसिसिचमिहपतदशनहः करणे ॥ १२ ॥ दाप् लबने । णोन् प्रापणे । शसु हिंसायाम(१) यु मिश्रणे । युजिर् योगे । धुन् स्तुतौ । तुद व्यथने । पिञ् बन्धने। पिचिर क्षरणे । मिह सेचने । पत्ल गतौ । दश दशने । शाह ब- न्धने । एतेभ्यो धातुभ्यः करणे कारके एन्प्रत्ययो भवति । दान्त्यनेनेति दात्रम् । नेत्रम् । शस्त्रम् । योत्रम् । योक्त्रम् । स्तोत्रम् । तोत्नम् । सेत्रम् । सेक्त्रम् । मेढ़म् । पत्रम् । देष्टा । अजादित्वात् टाए, न डीप् । दशेरनुनासिकलोपेन निर्देशो ज्ञापनार्थः । विडतोऽन्यस्मिन्नपि प्रत्यये नलोपः कचिद्भवतीति । तेन ल्युट्यपि भवति । देशनम् । नदी ॥. हलसूकरयोः पुवः ।। १३ ।। पू इति पूपभोस्सामान्येन ग्रहणम् । अस्माद्धतोः करणे कारके छन् प्रत्ययो भवति । तच्चेत्करण हलसूकरयोरवयवो भवति । हलस्य पोत्रम् । सूफरस्य पोत्रम् । मुखमुच्यते ॥ अतिलूधूसूखनसहचर इत्रः ।।१८४ ।। ऋगतौ । लुन छेदने । धूविधूनने । पू प्रेरणे । खनुअवदारणे। पह मर्पणे । 'चर गति- भक्षणयोः । एतेभ्यो धातुभ्यः करणे कारके इत्रप्रत्ययों भवति । अरित्रम् । लवित्रम् । धवि. तम् । खनित्रम् । सहिनम् । चरित्रम् ॥ पुवः संज्ञायाम् ॥5॥ पूपनोः सामान्येन ग्रहणम् । पवतेर्धातोः करणे कारके इन्नप्रत्ययो भवति समुदायेन चेत्संज्ञा गम्यते । दर्भः पविनम् । बर्हिप्पवित्रम् ॥ कर्तरि चर्पिदेवतयोः ।। १८६ ।। पुव इति वर्तते । पुवः करणे कर्तरि च इत्रप्रत्ययो भवति । ऋपिदेवतयोर्यथासंख्य सम्ब- । न्धः कपी करणे देवतायां कर्तरि । पूयते ऽनेनेवि पवित्रोऽयमृपिः । देवतायाम् । अग्निः पवित्र स मा पुनातु । वायुः सोमः सूर्य इन्द्रः पवित्रं ते मा पुनन्तु ॥ भीतः क्तः ।।१८७॥ निघल्यासौ गीत् । गीतो धातोर्वर्तमानेऽथे क्तप्रत्ययो भवति । भूते निष्टा विहिता चर्तमाने न प्राप्नोतीति विधीयते । निमिदा स्नेहने । मिनः । निविदा । क्षिचण्णः । शि- पा। धृष्टः। मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च ।। १८ ।। मतिरिच्छा ! बुद्विज्ञानम् । पूजा सत्कारः । एतदर्थेभ्यश्च धातुभ्यो वर्तमानार्थ प्रत्ययो भवति । राजा मतः । राज्ञामिष्टः । राज्ञां युद्धः। राज्ञां ज्ञातः । राज्ञां पूजितः । राज्ञामर्चितः । अनुक्तसमुच्यार्यश्वकारः। शीलितो रक्षितः क्षान्त आकृष्टो जुष्ट इत्यपि । स्टश्च पित्तरचोभापभिव्याहत इत्यपि ॥ (१) मगित "श दिसायाम् मुमत्त । योरपि पाहणम्" इत्युपसायते ।

·पा०३] काशिका । हृष्टतुष्टौ तथा कान्तस्तथोभी संयतोद्यतौ । कष्ट भविष्यतीत्याहुरमृतः पूर्ववत् स्मृतः ॥ कष्ट इति भविष्यति काले । अमृत इति पूर्ववत् । वर्तमान इत्यर्थः। तथा । सुस(१) । शयितः । आशितः । लिप्तः । तृप्तः । इत्येवमादयोऽपि वर्तमाने द्रष्टव्याः ॥ इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकायां वृत्तौ तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥३॥२॥ । अथ तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ उणादयो बहुलम् ॥ १॥ वर्तमान इत्येव, संज्ञायामिति च । उणादयः प्रत्यया वर्तमानेऽथे संज्ञायां विपये बहुलं भवन्ति । यतो विहिस्तास्ततोऽन्यत्रापि भवन्ति । केचिदविहिता एव प्रयोगत उन्नीयन्ते । "कृवापाजिमिस्त्रदिसाध्यशून्य उण (उ० सू०) । कारुः । वायुः । पायुः । जायुः । मायुः। स्वादुः। साधुः । आशुः। वाहुलकं प्रकृतेस्तनुदृष्टेः प्रायसमुच्चयनादपि तेपाम् । कार्यसपविधेश्च तदुक्तं नैगमरूढिभवं हि सुसाधु ॥ १ ॥ नाम च धातुजमाह निरक्त व्याकरणे शकटल्य च तोकम् । यन्न पदार्थविशेपसमुत्थं प्रत्ययतः प्रकृतेश्च सदूनाम् ॥ २ ॥ संज्ञासु धातुरूपाणि प्रत्ययाश्च ततः परे। . कार्याद्विद्यादनूबन्धमेतज्छास्त्रमणादिषु ॥३॥ भूतेऽपि दृश्यन्ते ॥ २॥ पूर्वत्र वर्तमानाधिकारामृतार्थमिदं वचनम् । भूते काले उणादयः प्रत्यया दृश्यन्ते । वृत्त- मिदं वर्त्म । चरितं तदिति चर्म । भसितं तदिति भस्म । दृशिग्रहणं प्रयोगानुसारार्थम् ॥ भविष्यति गम्यादयः ॥ ३ ॥ भविष्यति काले गम्यादयः शब्दाः साधवो भवन्ति । प्रत्ययस्यैव भविष्यत्कालता वि- धीयते न प्रकृतेः । गमी ग्रामम् । आगामी । प्रस्थायी । प्रतिरोधी । प्रतिबोधी । प्रतियोधी। प्रतियोगी। प्रतियायी । आयायी। भावी । *अनद्यतन उपसंख्यानम् । यो गमी ग्रामम् ।। यावत्पुरानिपातयोर्लट् ॥४॥ भविष्यतीत्येव । यावत्पुराशब्दयोनिपातयोरुपपदयोर्भविष्यति काले धातोर्लट् प्रत्ययो भवति । यावद्भुङ्क्ते । पुरा भुङ्क्ते। निपातयोरिति किम् । यावद्दास्यति तावदोक्ष्यते । करणभूतया पुरा नजिष्यति ॥ विभाषा कदाकोः ॥५॥ कदा कर्हि इत्येतयोरुपपदयोर्विभापा भविष्यति काले धातोर्लट् प्रत्ययो भवति । कदा भुङ्क्ते । कदा भोक्ष्यते । कदा भोक्ता । कर्हि भुङ्क्ते । कर्हि भोक्ष्यते । कर्हि भोक्ता ॥ किंवृत्ते लिप्सायाम् ॥ ६ ॥ विभापति वर्त्तते । किमो वृत्तं किंवृत्तम् । वृत्तग्रहणेन तद्विभक्त्यन्तं प्रतीयात् । डतरड- तमौ चेति परिसंख्यानं स्मर्यते । किंवृत्त उपपदे लिप्सायां भविष्यति काले धातोविभापा लट् प्रत्ययो भवति । लिप्सा, लब्धुमिच्छा प्रार्थनाभिलापः । कं भवन्तो भोजयन्ति । भवन्तो भोजयितारः । लब्धुकामः पृच्छति । कतरो भिक्षां दास्यति, ददाति, दाता वा। (१) क्वचिद् "सत" इतिपाठः। १३ का० । ।

·काशिका। [म.३ । ." । कतमो मिक्षां दास्यति, ददाति दाता वा लिप्सायामिति किम् । कपाटलिपुत्रं गमिष्यति ॥ लिप्स्यमानसिद्धौ च ॥ ७ ॥ विभापेत्येव । लिप्स्यमानासिद्धिलिप्स्यमानसिद्धिः, लिप्स्यमानसिद्धौ गम्यमानायां भविष्यति काले धातोविभापा लट् प्रत्ययो भवति अकिंवृत्तार्थोऽयमारम्भः । यो भक्त ददाति स स्वर्ग गच्छति। यो भक्तं दास्यति सं स्वर्ग गमिप्यति । यो भक्तं दाता स स्वर्ग गन्ता । लिप्स्यमानादू भक्तात् स्वर्गसिद्धिमाचक्षाणो दातारं प्रोत्साहयति।। लोडर्थलक्षणे. च ॥ ॥ लोडर्थः प्रैपादिलक्ष्यते येन स लोडर्थलक्षणो धात्वर्थः, तन्न वर्तमानाद्धातोर्भविष्यति काले विभाषा लट् प्रत्ययो भवति । उपाध्यायश्चेदागच्छति । उपाध्यायश्चेदागन्ता । अथ स्वं छन्दोऽधीप्व । अथ त्वं व्याकरणमधीष्व । उपाध्यायागमनमध्ययनप्रैपस्य लक्षणम् ॥ लिङ् चोर्ध्वमौहूर्ति भविष्यति विभापा, लोडर्थलक्षण इति सर्वमनुवर्तते । उर्ध्वमौहूतिके भविष्यति काले लोडर्थलक्षणार्थे वर्तमानाद्धातोर्विभाषा लिङ् प्रत्ययो भवति, चकाराल्लट् च । उद्ध्वं मुहूर्ता- दव ऊर्ध्वमौहूतिकः । निपातनात् समासः उत्तरपदवृद्विश्च । भविष्यतश्चैतविशेषणम् । उध्वं मुहुर्तादुपरि मुहूर्तस्य उपाध्यायश्चेदागच्छेत्, उपाध्यायश्चेदागच्छति, उपाध्यायश्चेदाग- मिष्यति, उपाध्यायश्चेदागन्ता अथ त्वं छन्दोऽधीष्व । अथ त्वं व्याकरणमधीम्य ॥ तुमुनरावुलौ क्रियायाँ फ्रियार्थायाम् ॥ १० ॥ भविष्यतीत्येव । क्रियार्थायां क्रियायामुपपदे धातोर्भविष्यति काले तुमुन्ण्वुलौ प्रत्ययौ भवतः । भोक्तुं यजति । भोजको व्रजति । भुजिक्रियार्थी प्रजिरोपपदम् । क्रियायामिति किम् । मिक्षिप्य इत्यस्य जटाः । क्रियार्थायामिति किम् । धावतस्ते पतिष्यति, दण्डः । अथ किमर्थ ण्वुल विधीयते । यावता “ण्वुल्तृचौ (अ०सू० ३।१।१३३) इति सामान्येन बि- हित एव सोऽस्मिन्नपि विपये भविष्यति । लुटा क्रियार्थोपपदेन बाध्येत वासरूपविधिना सोऽपि भविष्यति । एवं तातज्ज्ञाप्यते क्रियायामुपपदे क्रियार्थायां वासरूपेणं तृजादयो न भवन्तीति । तेन कर्ता ब्रजति विक्षिपो बजतीत्येवमादि निवर्त्यते। भाववचनाश्च ॥ ११ ॥ भविष्यतीत्येव । "भाव" इति प्रकृत्य ये घनादयो विहितास्ते च भाववचना भविष्य- ति काले फियायामुपपदे क्रियायां भवन्ति । किमर्थमिदं यावता विहिता एव ते । क्रिया- थोपपदे विहितेनास्मिन्विषये तुमुना याध्येरन् वासरूपविधिश्चात्र नास्तीत्युक्तम् । अथ वचनग्रहण किमर्थम् । वाचका यथा स्युः । कथं च चाचका भवन्ति । याभ्यः प्रकृतिभ्यो येन विशेपणेन विहिता यदि ताभ्यस्तथैव भवन्ति नासामञ्जस्येनेति । पाकाय प्रजति । भृतये प्रजति। पुंष्टये प्रजाति ॥ अप कर्मणि च ॥ १२ ॥ भविष्यतीत्येव । चकारः सन्नियोगार्थः । धातोरण्प्रत्ययो भवति भविष्यति काले कर्म- ण्युपपदे कियायां च क्रिया याम् । "कर्मण्यण (अ०सू० ३।२।१) इति सामान्येन विहिता बासस्पविधेरभायात् ण्वुला वाधितः पुनरण्विधीयते, सोऽपवादत्याद् ग्युलं वाधते, परत्वात् 'फादीन् । सेनापवादविपयेऽपि भवत्येव । काण्डलायो प्रजति । अश्वदायो मजति । गोदायो अजति । फम्यलदायो मजति ।। लुटू शेमे च ॥ १३ ॥ भविष्यतीत्येव । नेपः मियायोपपदादन्यः । मेषे शुद्ध भविष्यति काटे धकारान् क्रिया- - ·पा० ३ ] काशिका । '१.४७ - - यां चोपपदे क्रियार्थायां धातोल प्रत्ययो भवति । करिष्यामीति व्रजति । हरिष्यामीति ब्रजति । शेपे खल्वपि । करिष्यति । हरिष्यति ।। लूट: सद्वा ॥ १४॥ लुटः स्थाने सत्संज्ञौ शतृशानचौ वा भवतः । व्यवस्थितविभापेयम् । तेन यथों लटः शवृशानचौ तथाऽस्यापि भवतः । अप्रथमासमानाधिकरणादिषु नित्यम्, अन्यत्र विकल्पः । करिष्यन्तं देवदत्तं पश्यं । करिष्यमाणे देवदत्तं पश्य । हे करिष्यन् । हे करिष्यमाण । अर्ज- यिष्यमाणो वसति । प्रथमासमानाधिकरणे विकल्पः । करिष्यन् देवदत्तः । करिष्यमाणो देवदत्तः । करिष्यते । करिष्यति । अनद्यतने लुट् ॥ १॥ भविष्यतीत्येव । भविष्यदनद्यतनेऽथे वर्तमानादातोल प्रत्ययो भवति । लूटोऽपवादः । स्वः कर्ता । बो भोक्ता । अनद्यतन इति बहुव्रीहिनिदेशः । तेन व्यामि न भवति । अद्य थो वा भविष्यतीति । परिदेवने वस्तनी भविष्यदर्थे वक्तव्या । इयं नु कदा गन्ता, ये पादौ निदधाति । अयं नु कदाध्येता, य एवमनभियुक्तः ॥ पदरुजविशस्पृशो घञ् ॥ १६ ॥ भविष्यतीति निवृत्तम् । इत उत्तरं त्रिष्वपि कालेपु प्रत्ययाः । पदादिभ्यो धातुभ्यो घञ् प्रत्ययो भवति । पद्यतेऽसौ, पादः । रुजत्यसौ, रोगः । विशत्यसौ, वेशः । *स्पृश उपताप इति वक्तव्यम् । स्पृशतीति स्पर्श उपतापः । ततोऽन्यत्र पचाद्यच् भवति । स्पर्शो देवदत्तः । स्वरे विशेपः॥ सृस्थिरे ॥ १७ ॥ 'सते.तोः स्थिरे कर्तरि घम् प्रत्ययो भवति । स्थिर इति कालान्तरस्थायी पदार्थ उच्यते । स चिरं तिष्ठन् कालान्तरं सरतीति धात्वर्थस्य कर्ता युज्यते। चन्दनसारः । स्थिर इति किम् । सन् । सारकः । *व्याधिमत्स्यवलेष्विति वक्तव्यम्भ 1. अतीसारो व्याधिः । विसारो मत्स्न्यः । सारो बलम् ॥ भावे ॥ १८ ॥ । भावे वाच्ये धातोर्घञ् प्रत्ययो भवति । पाकः । त्यागः । रागः । निवासामान्यवाची भवतिः । तेनार्थनिर्देशः क्रियमाणः सर्वधातुविपयः कृतो भवति । धात्वर्थश्च धातुनैवोच्यते,.. यस्तस्य सिद्धता नाम धर्मस्तत्र घनादयः प्रत्यया विधीयन्ते । पुलिङ्कवचनं चान न तन्त्रं, लिङ्गान्तरे बचनान्तरेऽपि चात्र प्रत्यया भवन्त्येव । पक्तिः । पचनम् । पाको । पाकः । इति ॥ अकर्तरि च कारके संज्ञायाम् ॥ १९ ॥ कर्तृवर्जिते कारके संज्ञायां विषये धातोर्घञ् भवति । प्रास्यन्ति ते प्रासः। प्रसौन्यन्ति तं प्रसेवः । आहरन्ति तस्माद्रसमित्याहारः । मधुराहारः। तक्षशिलाहारः अकर्तरीति किम् । मिषत्यसौ मेपः । संज्ञायामिति किम् । कर्तव्यः कः । संज्ञान्यभिचारार्थश्चकार । को भवता दायो दत्तः । को भवता लाभो लब्धः। कारकग्रहणं पर्युदासेन न कर्त्तव्यं तक्रियते प्रसज्य- प्रतिषेधेऽपि समासोऽस्तीति ज्ञापनार्थम् "आदेच उपदेशेऽशिति" (अ०सू० ६।११४६) इति । इत उत्तर भावेऽकर्तरि च कारके इति च द्वयमनुवर्तते ॥ परिमाणाख्यायां सर्वेभ्यः ॥ २०॥ "परिमाणाख्यायां गम्यमानायां सर्वेभ्यो धातुभ्यो घञ् प्रत्ययो भवति एकत्तण्डुल- नेवाय(१) द्वौ शूर्पनिष्पावौ। कृ विक्षेपे । द्वौ कारौ । यः. काराः । सर्वग्रहणम- (१)वाचत " निय" इतिपाठान्तरम् । -- ·१४८, काशिका । [अ०३ 'पोऽपि वाधनार्थम् । पुरस्तादपवादन्यायेन ह्यचमेव वाधते, नापम् । परिमाणाख्यायामिति 'किम् । निश्चयः । आख्याग्रहणं रूढिनिरासार्थम् तेन संख्यामि गृह्यते, न प्रस्थायेव घमनुक्र- मणमजपोर्विपये, स्त्रीप्रत्ययास्तु न बाध्यन्ते एका तिलोच्छित्तिः वे प्रसूती(१) । दारजारौ कत्तरि णिलुक् च । दारयन्तीति, दाराः(२) । जरयन्तीति, जाराः ॥ इङश्च ॥ २१ ॥ इडो धातोर्धम् प्रत्ययो भवति । अचोऽपवादः । अध्यायः । उपेत्यास्मादधीते उपा- ध्यायः । *अपादाने मियामुपसंख्यानं तदन्ताय वा डीप्* । उपाध्याया। उपाध्यायी चायुवर्णनिवृत्तपु* शारो वायुः । शागे वर्णः । शारो निवृत्तम् ॥ . गौरिवाकृतनीशारः प्रायेण शिशिरे कृशः । उपसर्गे रुवः ॥ २२॥ उपसर्ग उपपदे रौतेर्धातोर्घम् प्रत्ययो भवति । अपोऽपवादः । संरावः । उपरावः । उप- सर्ग इति किम् । रवः॥ समि यदुदुवः ॥ २३ ॥ समि उपपदे यु टु दु इत्येतेभ्यो धातुभ्यो घन् प्रत्ययो भवति । संयाकः । सदावः । संदावः । समोति किम् । प्रयवः ।। श्रिणीभुवोऽनुपसर्गे ॥ २४ ॥ त्रि णो भू इत्येतेभ्यो धातुभ्योऽनुपसगेभ्यो घञ् प्रत्ययो भवति । अजपोरपवादः । श्रायः । नायः। भावः । अनुपसर्गे इति किम् । प्रश्रयः । प्रणयः । प्रभवः। कथं प्रभावो राज्ञः। प्रकृष्टो भाव इति प्रादिसमासो भविष्यति । कथं च नयो राज्ञः । "मृत्यल्युटो बहुलम्" इत्यज् भविष्यति॥ यौ क्षुश्रुवः ॥ २५ ॥ चायुपदे क्षु शु इत्येताभ्यां धातुभ्यां घम् प्रत्ययो भवति । अपोऽपवादः । विक्षावः । विश्रायः । वाविति किम् । क्षवः । श्रवः॥ अवोदोर्नियः ॥ २६ ॥ अय उत् इत्येतयोरुपपदयोन्यतेर्धातोर्धम् प्रत्ययो भवति । अयनायः । उन्नायः । कथमु- भयः पदार्थानाम् । मृत्यल्युटो बहुलमित्यज् भविष्यति ॥ दुस्तुनयः ॥२७॥ प्राब्द उपपदे दु स्तु सु इत्येतेभ्यो धातुभ्यो धन प्रत्ययो भवति । प्रद्रायः । प्रस्तावः । प्र इति किम् । द्वयः । स्तयः । सवः ।। निरभ्योः पूल्योः ॥ २॥ प् इति परपूनोः सामान्यन ग्रहणम् । रहर छेदने । यथासंख्यमुपसर्गसंबन्धः । निर- भिपूर्वयोः पूग्योधात्वोधन प्रत्ययो भवति । निष्पायः । अभिलायः । निरभ्योरिति किम् । , पवः स्यः॥ उन्न्योनः ॥ २९ ॥ समद, ग निगरणे, श्योरपि ग्रहणम् । उन्न्पोरपपदयोः गइत्येतस्मादातोर्मन् प्रत्ययो भवति । उमारः समवस्य । निगारों देवदासस्य । उन्यारिति किम् । गरः।। () ममती"नि कधित । (१)""पाप. "म िम प रायगा. मियाने। पनापि पोदार "निएवमुपलभ्यते ।

·पा०३] काशिका । १४९: कृ धान्ये ॥ ३०॥ उन्न्योरिति वर्तते । क इत्येतस्मादातोरुन्न्योरपपदयोघम् प्रत्ययो भवति, धान्यविष-. यश्चद्धात्वर्थो भवति, विक्षेपार्थस्य किरतेग्रहणं, न हिसार्थस्य । अनभिधानात् । उत्कारो धा-' न्यस्य । निकारो धान्यस्य । धान्य इति किम् । भैक्ष्योत्करः । पुष्पनिकरः ॥ यज्ञे समि स्तुवः ॥ ३१॥ यज्ञविपये प्रयोगे संपूर्धात् स्तोते प्रत्ययो भवति। संस्तावश्छन्दोगानाम् । समेत्य स्तुवन्ति यस्मिन् देशे छन्दोगाः स देशः संस्ताव इत्युच्यते। यज्ञ इति किम् । संस्तवश्छायो। प्रेस्रोऽयझे ॥ ३२॥ स्तृम् आच्छादने । अस्माद्धातोः प्रशब्दे उपपदे घम् प्रत्ययो भवति न चेद्यज्ञविषयः प्रयोगो भवति । शङ्खप्रस्तारः(१)। प्रथने वावशब्दे ॥ ३३ ॥ स्तृज् आच्छादने । अस्माद्धातोर्विशब्द उपपदे घञ् प्रत्ययो भवति प्रथने गम्यमाने, तश्चेत् प्रथनं शब्दविपर्य न भवति । प्रथनं विस्तीर्णता । परस्य विस्तारः। प्रथन इति किम् । तृणविस्तरः । अशब्द इति किम् । विस्तरो वचसाम् ॥ छन्दोनान्नि च ॥ ३४॥ वौ स्त्र इति वर्तते । विपूर्वात्स्तृणातेश्छन्दोनाम्नि घम् प्रत्ययो भवति । वृत्तमत्र छन्दो गृह्यते, यस्य गायत्र्यादयो विशेपाः । न मन्त्रवालणं, नामग्रहणात् । विष्टारपश्छिन्दः । वि- धारवृहतीछन्दः । विष्टारपतिशब्दोऽत्र छन्दोनाम, न घनन्तं शब्दरूपं, तत्र त्ववयवत्वेन तब्द- ते । छन्दोनाम्नीत्यधिकरणसप्तम्येपा ॥ उदि ग्रहः ॥ ३५॥ उद्युपपदे आहेर्धातोर्घञ् प्रत्ययो भवति । अपोऽपवादः । उग्राहः । *छन्दसि निपूर्वा- दपीण्यते सगुद्यमननिपातनयोः । हकारस्य भकारः। उग्राम व निग्राभं च ब्रह्म देवा अ- वीवृधम् ॥ समि मुष्टौ ॥ ३६॥ ग्रह इत्येव । सम्युपपदे आहेतोष भवति । मुष्टिविषयश्चेद्धात्वर्थो भवति । मुष्टिर- ङ्गलिसनिवेशः । अहो मल्लस्य संग्राहः । अहो मुष्टिकस्य संग्राहः। दृढमुष्टिताख्यायते । मुष्टा- विति किम् । संग्रहो धान्यस्य ॥ परिन्योनीणोर्युताभ्रेषयोः ॥ १७ ॥ परिशब्दे निशब्दे चोपपदे यथासंख्य निय इणश्चाधातोर्वञ् प्रत्ययो भवति । अचोऽप- वादः । द्यूताऽपयोः । अन्नापि यथासंख्यमेव संबन्धः । द्यूतविषयश्चेन्नयतरेर्थः । अनेपविप- यश्चेदिणधैः । पदार्थानामनपचारो यथाप्राप्तकरणमभ्रेपः । द्यूते तावत् । परिणायेन शारान् हन्ति । समन्तानयनेन । अनेपे । एपोऽनं न्यायः । द्यूतानेपयोरिति किम् । परिणयः। न्याय गतः पायः॥ परावनुपात्यय. इण: . परिशब्द उपपदे इणो धातोर्षन्प्रत्ययो भवति । अनुपात्यये गम्यमाने । क्रमप्राप्तस्यान- तिपातोऽनुपात्ययः परिपाटी । तव पर्यायः । मम पर्यायः । अनुपात्यय इति किम् । कालस्य पर्ययः । अतिपात इत्यर्थः ।। व्युपयोः शेतेः पर्याये ॥ ३९ ॥ (१) “मणिप्रस्तार" इत्यप्युदाहरणं क्वचित् । 1 ।

·काशिका [अ०.३ - 1 । । - । । वि उप इत्येतयोरुपपदयोः शेते तोञ् भवति । पर्याये गम्यमाने । तव विशायः । मम विशायः । तव राजोपशायः। तब राजानमुपशयितुं पर्याय इत्यर्थः । पर्याय इति किम् । विशयः । उपशयः.. हस्तादाने चेरंस्तये ॥ ४० ॥ हस्तादाने गम्यमाने चिनोतेातोर्धन् प्रत्ययो भवति । न चेत्स्तेयं चौयं भवति । हस्ता- दानग्रहणेन प्रत्ययासत्तिरादेयस्य लक्ष्यते । पुष्पप्रचायः । फलप्रचायः । हस्तादान इति किम् । वृक्षशिखरे फलपचयं करोति । अस्तेय इति किम् । पुष्पप्रचयश्चौर्यण । उच्चयस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः (१)।। निवासचितिशरीरोपंसमानानेष्वादश्च कः ॥ ४१ ॥ चैरित्येव । निवसन्त्यस्मिन्निति निवासः । चीयतेऽसौ चितिः । पाण्यादिसमुदायः शरी- रम् । राशीकरणमुपसमाधानम् । एतेष्वपु चिनोतेर्घञ् प्रत्ययो भवति, धातोरादेश्व ककार आदेशः । निवासे तावत् । चिखल्लिनिकायः । चितौ । आकायमनि चिन्वीत शरीरे । अनि- स्यकायः । उपसमाधाने । महागोमयनिकायः । एतेविति किम्-। चयः । इंह कस्मान्न भवति महान काष्ठनिचयः । बहुत्वमत्र विवक्षितं नोपसमाधानम् ॥: संघे चानौत्तराधये ॥ ४२ ॥ चेरित्येव । प्राणिनां समुदाय संघः । स च द्वाभ्यां प्रकाराभ्यां भवति । एकधर्मसमावे- शेन, औत्तराधर्येण वा । तन्न औत्तराधर्यपर्युदासादितरो गृह्यते । संघ वाच्ये चिनोतेातोषज्न 'प्रत्ययो भवति आदेश्च कः । भिक्षुकनिकायः । ब्राह्मणनिकायः 1 वैयाकरणनिकायः । अनौत्त- राधयं इति किम् । सूकरनिचयः । प्राणिविपयत्नात् संघस्यह न भवति । कृताकृतसमुच्चयः 'प्रमाणसमुश्चयः ॥ कर्मव्यतिहारे रंगच स्त्रियाम् ॥ ४३ ॥ कर्म, क्रिया । व्यविहारः परस्परं करणम् । कर्मन्यतिहारे गम्यमाने धातोर्णच्प्रत्ययो । भवति स्त्रीलिङ्गे वाच्ये । तञ्च भावे । चकारो विशेपणार्थः, “णच स्त्रियाम" (अ० सुर्व दा४७४) इति । व्यावक्रोशी । व्यावलेखी । व्यावहासी वर्तते । स्त्रियामिति किम् । व्यति- पाको वर्तते । वाधकविपयेऽपि धचिदिष्यते । न्यायचोरी। व्यावचर्ची । इह न भवति । व्य- तीक्षा । व्यतीहा वर्तते । व्यात्युक्षी भवति । तदेतद्वैचित्र्यं कथं लभ्यते । "कृत्यल्युटो बहु- लम्" इति भवति ॥ अभिविधौ भाव इनुण ॥ ४४ ॥ अभिविधिरभिव्याप्तिः । क्रियागुणाभ्यां कात्स्न्येन संवन्धः अभिविधौ गम्यमाने धातो- भर्भाव इनुण भवति । सांकृटिनम् । साराविणम् । सन्द्रिाविणं वर्तते । अभिविधाविति किम् । संकोटः । संरावः । भाद इति वर्तमाने पुनर्भावग्रहणं वासरूपनिरासाय, तेन घन् न भवति । न्युटा नु समावेश इप्यते । संकृटिनं वर्तते । तत्कय, कृत्यल्युटो यहुलमिति ॥ श्रामोशेऽवन्योर्ग्रहः ॥ ४५ ॥ दृष्टानुवृत्तिसामाद् धननुवर्तते, नानन्तर इनुण । अव नि इत्येतयोपपदयो देघांतोर्वम् प्रत्ययो भवति आक्रोशे गम्यमाने । आक्रोशः शपनम् । अवाहो हन्त ते वृपल भूयात् । निग्राहो हन्त ते पल भूयात् । आक्रोश इति किम् । अवाहः पदस्य । निग्रहमोरस्य ।। प्रेलिप्सायाम् ॥ ४६॥ मह इत्येव । प्रशन्द उपपदे. अर्धातोर्वन् प्रत्ययो भवति लिप्सायां गम्यमानायाम् । पान- (१)कापसातक नास्ति। - - ·काशिका. १५१ -- 'प्रग्रहेण चरति भिक्षुः पिण्डा (१) । सुवग्राहेण चरति द्विजो दक्षिणार्थी । लिप्सायामिति किम् । प्रग्रहो देवदत्तस्य॥ परौं यज्ञे ॥४७॥ परिशब्द उपपदे आहेर्घज् प्रत्ययो भवति । यज्ञविषयश्चेत्प्रत्ययान्ताभिधेयः स्थात । उत्तर- परिग्राहः । यज्ञ इति किम् । परिग्रहो,देवदत्तस्य ॥ नौ वृ धान्ये ॥४८॥ . वृ इति जोः सामान्येन ग्रहणम् । निशब्द उपपदे वृ इत्येतस्माद्धातोर्धान्यविशेपेऽ- 'भिधेये घञ् प्रत्ययो भवति । अयोऽयवादः । नीवारा नाम बीहयः । धान्य इति किम् । निवरा कन्या ॥ उदि श्रयतियौतिपूद्रुवः ॥४९॥ उच्छन्द उपपदे श्रेयत्यादिभ्यो घन् प्रत्ययो भवति। अजपोरपवादः । उच्छ्रायः । उद्या- वः । उत्पावः । उदावः । कथं पतनान्ताः समुच्छ्याः । वक्ष्यमाण विभापाग्रहणमिह सिंहा- 'वलोकितन्यायेन संवध्यते॥ विभाषाऽऽडि रुप्लुवोः ॥ ५० ॥ आडि उपपदे रौतेः प्लवतेश्च विभाषा-घञ् प्रत्ययो भवति । आरावः। आरवः । आ- 'प्लानः । आप्लवः। अवे ग्रहो वर्षप्रतिवन्धे ॥ ५१ ॥ विभापति वर्तते । अव उपपदे ग्रहेर्धातोर्वञ् प्रत्ययो भवति विभापा वर्षप्रतिबन्धेऽभि- धेये । प्राप्तकालस्य वर्पस्य कुतश्चिनिमित्तादभावो वर्पप्रतिबन्धः । अवग्राहो देवस्य । अव- 'ग्रहो देवस्य । वर्षप्रतिबन्ध इति किम् । अवग्रहः पदस्य ॥ प्रे वणिजाम् ॥ १२ ॥ ग्रह इति वर्तते । विभापेत्येव । प्रशब्द उपपदे हेर्धातोविभापा घञ् प्रत्ययो भवति । 'प्रत्ययान्तवाच्यश्चेद्वाणिजां सबन्धी भवति । वणिक्संवन्धेन च तुलासूत्रं, न तु वणिजस्तन्त्रम् । तुला प्रगृह्यते येन. सूत्रेण स शब्दार्थः । तुलाप्रपाहेण चरति । तुलाप्रग्रहेण चरति । वणिगन्यो वा । वणिजामिति किम् । प्रग्रहो देवदत्तस्य ।। रश्मौ च ॥ ५३॥ : ग्रहो विभापा प्र इति वर्तते । प्रशब्द उपपदे ग्रहेर्धातोर्विभाषा. घन् प्रत्ययो भवति । रश्मिश्चेत् प्रत्ययान्तेनाभिधीयते । रथादियुक्तानामश्चादीनां संयमनार्था रज्जू रश्मिरिह गृह्यते। वृणोतेराच्छादने ॥ ५४ ॥ विभाषा प्र इति वर्तते । प्रशब्द उपपदे वृणोतेर्धातोर्विभाषा घञ्' प्रत्ययो भवति । प्रत्यया- न्तेन चेदाच्छादनविशेष उच्यते । प्राचारः । प्रवरः । आच्छादन इति किम् । प्रवरा गौः ।। परौ भुवोऽवज्ञाने ॥ ५५॥ : विभापेत्येव । परिशब्दे उपपदे भवतेर्धातोर्विभापा घञ् प्रत्ययो भवति अवज्ञाने गम्य- माने । अवज्ञानमसत्कारः।परिभावः। परिभवः। अवज्ञान इति किम्। सर्वतो भवनं परिभवः । एरच् ॥१६॥ . भावे अकर्तरि च कारके इति.प्रकृतमनुवर्तते यावत्कृत्यल्युटो बहुलमिति । इवर्णान्ताद्धा.. तो वे अकर्तरि च कारके संज्ञायामन् प्रत्ययो भवति । बज़ोऽपवादः । चकारो विशेषणार्थः । ()"पिण्डपाता" इतिक्वचित् । । - प्रग्रहः। प्रग्राहः।।

·काशिका । [अ०३ अन्तः, "थाथतांजवित्रकाणाम्" (अ० सू०६।२।१४४) इति । चयः । अयः । जयः । श्रयः। *अज्विधौ भयादीनामुपसंख्यानम् । नपुंसके तादिनिद्वत्त्यर्थम् । भयम् । वर्षम् । *जबसवौं छन्दसि वक्तव्यो । अोरस्तुमे ज्वः । पञ्चौदनसवः(१) ॥ ऋदोरम् ॥ १७ ॥ ऋकारान्तेभ्य उवर्णान्तेभ्यश्च अप् प्रत्ययो भवति । घोऽपवादः । पित्करण स्वरार्थम् । करः । गरः । शरः । उपवर्णान्तेभ्यः । यवः । लवः । पवः । दकारो मुखसुखार्थ: । मा भूत्ताद- पिंपरस्तपरः । । प्रहवृदनिश्चिगमश्च ॥ ५८॥ ग्रहादिभ्यो धातुभ्योऽप् प्रत्ययो भवति । घनोऽपवादः । निश्चिनोतेस्त्वचोऽपंवादः । ग्रहः । वरः । दरः । निश्चयः । गमः । निश्चिग्रहणं स्वरार्थम् । श्वशिरण्योरुपसंख्यानम् । वशः । रणः । गर्थे कविधान स्थास्नापाव्यधिहनियुध्यर्थम् । प्रतिष्टन्तेऽस्मिन्निति प्रस्थः पर्व- तस्य । प्रस्नात्यस्मिन्प्रस्नः । प्रपिबत्यस्यामिति प्रपा । आविष्यन्ति तेनेत्याविधः । बिह- न्यन्तेऽस्मिन्निति वियः । आयुध्यतेऽनेनेत्यायुधम् ॥ उपसर्गेऽदः ॥ ५९॥ अबित्येव । उपसर्ग उपपदे द्धातोरप् प्रत्ययो भवति । विषसः। प्रघसः । उपसर्ग इति किम् । घासः॥ नौ ण च ॥६॥... निशब्द उपपदे अदेर्धातोर्णः प्रत्ययो भवति । चकारादप् च । न्यादः । निघसः ॥ व्यधजपोरनुपसर्ग ।।.६१ ॥ : व्यध जप इत्येतयोरनुपसर्गयोरप् प्रत्ययो भवति । धनोऽपवादः । व्यधः । जपः । अनुप- सर्ग इति किम् । आन्याधा | उपजापा ॥ स्वनहसोर्वा ॥ ६२.॥ अनुपसर्ग इत्येव । स्वनहसोरनुपसर्गयोर्वा अप् प्रत्ययो भवति । स्वनः । स्वानः । हसः । हासः । अनुपसर्ग इति किम् । प्रस्वानः । प्रहासः॥ यमः समुपनिविपु च ।। ६३ ॥ अनुपसर्ग वा इति वर्तते । सम् उप नि वि इत्येतेपूपपदेषु अनुपसर्गेऽपि यमेर्वा अप प्रत्ययो भवति । धनोऽपवादः । संयामः । उपयामः । संयमः। उपयमः । नियमः । नियामः। वियमः । वियामः । अनुपसर्गात खल्वपि । यमः । यामः ।। नौ गदनदपद पठस्वनः ॥६॥ अवित्येय । निशब्द उपपदे गदं नदपट स्वन इत्येतेभ्यो धातुभ्यो वा अप प्रत्ययो भवति । घनोऽपवादः । निगादः। निगदः । निनदः। निनादानिपठः । निपाठः निस्वनः । निस्वानः ।। कणो धीणायां च ॥ १५ ॥ नौ याऽनुपसर्ग इति पर्तते । फणतेधांतोनिपूर्वादनुपसर्गाच्चं चीणायां वा अप् प्रत्ययो भवति । घनोऽपवादः । सोपसर्गाथे वीणाया महणम् । निकणः । निकाणः । अनुपसगात् । पग्गः । काण: वीणायां खल्वपिकल्याणप्रकणा वीणा। एतेथिति किम् । अतिकाणो वर्तते । नित्यं पणः परिमाणे ॥६६॥ पण व्यवहारे स्तुतौ च । अस्मादातोनित्यमप् प्रत्ययो भवति परिमाणे गम्यमाने । (१)"पिन्दोदनव इतितचित । - ·पा०३] काशिका । १५३: नित्यग्रहणं विकल्पनिवृत्त्यर्थम् । मूलकपणः 1 शाकपणः । संव्यवहाराय मूलकादीनां यः परि: मितोमुष्टिर्बध्यते तस्येदमभिधानम् । परिमाण इति किम् । पाणः ॥ मदोऽनुपसर्गे ॥ ६७ ॥ मदेर्धातोरनुपसर्गादप् प्रत्ययो भवति घमोऽपवादः । विद्यामदः । धनमदः । कुलमदः । अ- नुपसर्ग इति किम् । उन्मादः । प्रमादः ॥ प्रमदसंमदो हर्षे ॥ ६८॥ प्रमद समद इत्येतौ शब्दौ निपात्येते हऽभिधये। कन्यानां प्रमदः । कोकिलानां संमदः। हर्प इति किम् । प्रमादः । समादः । प्रसंभ्यामिति नोक्त, निपातम. रूढयर्थम् ।। समुदोरजः पशुषु ॥ ६ ॥ समुदोरुपदयोरजतेर्धातोः पशुविषये धात्वर्थे अप् प्रत्ययो भवति । घोऽपवादः । अज गतिक्षेपणयोरिति पठ्यते । स संपूर्वः समुदाये वर्तते, उत्पूर्वश्च प्रेरणे । समजः पशूनां, समुदाय इत्यर्थः । उदजः पशूनां, प्रेरणमित्यर्थः । पशुष्विति किम् । समाजो ब्राह्मणानाम् । उदाजः क्षत्रियाणाम् ।। अक्षेषु ग्लहः ॥ ७० ॥ ग्लह इति निपात्यते अक्षविषयश्चेद्धात्वर्थो भवति । ग्रहेरप् सिद्ध एव, लत्वार्थ निपातनम् । अक्षल्य ग्लहः । अक्षेष्विति किम । ग्रहः पादस्य । अन्ये ग्लहिः प्रकृत्यन्तरमाहुस्ते घर्ष प्रत्यु- दाहरन्ति । ग्लाहः॥ प्रजने सः ॥ ७१ ॥ सत्तेर्धातोः प्रजने विषये अप् प्रत्ययो भवति, घनोऽपवादः । प्रजनं प्रथमं गर्भग्रहणम् । ‘गवामुपसरः । पशूनामुपसरः । स्त्रीगवीषु पुंगवानां गर्भाधानाय प्रथममुपसरणमुच्यते ॥ ह्वः संप्रसारणं च न्यभ्युपविषु ।। ७२ ।। नि अभि उप वि इत्येतेषु उपपदेषु ह्वयतेर्धातोः संप्रसारणमप् प्रत्ययो भवति। धनो- उपवादः । निहवः । अभिहवः । उपहवः । विहवः । एतेष्विति किम् । प्रायः ॥ श्राङि युद्धे ।। ७३ ।। आङि उपपदे हयतेर्धातोः संप्रसारणमप् प्रत्ययो भवति युद्धेऽभिधेये। आलूयन्तेऽस्मि- नित्याहवः । युद्ध इति किम् । आह्वायः॥ निपानमाहावः।। ७४|| आइपूर्वस्य ह्वयते तो संप्रसारणमप् प्रत्ययो वृद्धिश्च निपात्यते, निपानं चेदभिधेयं भवति । निपिबन्त्यस्मिन्निति निपानमुदकाधार उच्यते । आहाचः पशूनां कूपोपसरेषु य उदकाधारस्तत्र हि पानाय पशव आहूयन्ते । निपानमिति किम् । आह्वायः ।। भावेऽनुपसर्गस्य 11 ७५ ।। अनुपसर्गस्य ह्वयतः संप्रसारणमप् प्रत्ययो भवति भावेऽभिधेये। हवः । हवे हवे सुहवं शूरमिन्द्रम् । अनुपसर्गस्येति किम् । आह्वायः । भावग्रहणमकर्तरि च कारके संज्ञायामित्य- स्य निरासार्थम् ॥ हनश्च वधः ॥ ७६ ।। भावेऽनुपसर्गस्येति वर्तते हन्तेातोरनुपसर्गे भाचे अप् प्रत्ययो भवति तत्सनियोगेन च वधादेशः, स. चान्तोदात्तः । तत्रोदात्तनिवृत्तिस्वरेणाप उदात्तत्वं भवति । वधश्चोराणाम् । वधो दस्यूनाम् । भाव इत्येव । घातः । अनुपसर्गस्येत्येव । प्रघातो, विधातः । चकारो भिन्न- ·१५४. काशिकी। [अ०३ . , " । क्रमत्वान्नादेशेने संबध्यते किं तर्हि प्रकृतेन प्रत्ययेन, अपच, यश्चापरः प्राप्नोति। तेन घजपि भवति । घातो वर्तते ॥ मूतौ घनः॥७७ ॥ हन इत्येव, मूर्तिः काठिन्य, मूविभिधेयायां हन्तेरस् भवति, घश्चादेशः । अभ्रघनः । दधिधनः । कथं धनं दधीति । धर्मशब्देन धर्मी भण्यते ॥ . अन्तर्घनो देशे ॥ ७८ ॥ अन्तःपूर्वाद्धन्तेरप् प्रत्ययो भवति'घनादेशश्च भवति देशेऽभिधेये । अन्तर्धनः संजीभुतो वाहीकेषु देशविशेष उच्यते । अन्ये णकारं पठन्ति । अन्तर्वणो देश इति, तदपि प्रायमेव । देश इति किम् । अन्तर्घातोऽन्यः ।। अगारैकदेशे प्रघणः प्रघाणश्च ॥ ७९ ॥ 'प्रपूर्वस्य हन्तः प्रवण प्रघाण इत्येतौ शब्दौ निपात्येते अगाकदेशे वाच्ये । प्रवणः । प्रघाणः । द्वारप्रकोष्ठो वाह्य उच्यते । अगारैकदेश इति किम् । प्रघातोऽन्यः ॥ उद्घनोत्यांधानम् ॥ २० ॥ उत्पूर्वस्य हन्तेरधन इति निपात्यतेऽत्याधानं चेद्भवति । उद्घनः । यस्मिन् काई स्थापयित्वा अन्यानि काष्ठानि तक्ष्यन्ते तदभिधीयते । उद्घातोऽन्यः ॥ अपघनोऽङ्गम् ॥ ८॥ अपपूर्वस्य हन्तेरंपघन इति निपात्यते, अङ्ग चेत्तद्भवति । अपघनः, अङ्गम् । अवयव एकदेशो न सर्वः, किं तर्हि पाणिः पादश्चाभिधीयते । अपघातोऽन्यः ॥ करणेऽयोंचिद्रुघु ॥ २॥ हन इति वर्तते । अयस् वि दु इत्येतेपूपपदेषु हन्तेद्धातोः करणे कारकेऽप् प्रत्ययो भवति, घनादेशश्च । अयो हन्यतेऽनेनेत्ययोधनः । द्रुधनः । दुघण इंति केचिदुदाहरन्ति । कथ णत्वम् । अरीहणादिपु पाठात् । “पूर्वपदात्संज्ञायामग" (अ०सू ८४.३) इति वा ॥ स्तम्वे क च ॥ ८३॥ करणे हन इंति वर्तते । स्तम्बशब्द उपपदे करणे कारके हन्तेः कः प्रत्ययो भवति । च- कारादप् । तत्र घनादेशः । स्तम्वधनः । स्त्रियां स्तम्बध्ना स्तम्बवना इति इप्यते । करण इत्येव । स्तम्यघातः॥ 1. -- । परोधः ॥ ४॥ - करणे हन इत्येव । परिशब्द उपपदे हन्तेातोरप् प्रत्ययो भवति । करणे कारके घश- दश्चादेशः। परिहन्यतेऽनेनेति:परिघः। पलियः ।। उपघ्न श्राश्रये ॥५॥ उपपूर्वस्य हन्तेरपू प्रत्यय उपधालोपश्च निपात्यते । आश्रयशब्दः सामीप्य प्रत्यासति. लक्षयति । पर्वतोपनः । ग्रामोपघ्नः। आश्रय इतिं किम् । पर्वतोपघात एवान्यः॥ संघोद्घो गणप्रशंसंयोः ॥ ६ ॥ समुदोरुपपदयोर्हन्तेदातोरप् प्रत्ययो भवति टिलोपो घत्वं च निपात्यते, यथासंख्य ग- णेऽभिधेये प्रशंसायां गम्यमानायाम् । संपातः ॥ निघो निमितम् ॥ ८७॥ ...निय इति निपूर्यादन्तरेप् प्रत्ययष्टिलोपो घत्तं च निपात्यते, निमितं घेदभिधेयं भवति समन्सान्मित निमितम् । समारोहपरिणाहम् । निघा वृक्षाः । नियाः शालयः । निमित- मिति किम् । नियातः॥

·पा०३] काशिका । .१५५ - । चितः विनः ॥ ८८ ॥ भावेऽकर्तरि च कारक इति वर्तते । दु इद्यस्य तस्माद् द्वितो धातोः निः प्रत्ययो भवति । "क्त्रेमस्नित्यम्" (अ०सू० ४।२०) इति वचनात् केवलो न प्रयुज्यते । दुपचप् पाके। पक्तिमम् । डुवा । उत्रिमम् । छन् । कृनिमम् ॥...; वितोऽथुच् ॥ ८९॥ टु इद्यस्य तस्मात् ट्वितो धातोरथुन् प्रत्ययो भवति भावादौ । टुवेप्ट । वेपथुः । टुओ- वि । श्क्यथुः । दुक्षु । क्षवथुः(१)॥ यजयाचयतविच्छप्रच्छरक्षो नङ ॥ ९० ॥ भावेऽकर्तरि च कारक इति वर्तते । यजादिभ्यो धातुभ्यो नङ्प्रत्ययो भवति । डकारो गुणवृद्धिप्रतिपेधार्थः । यज्ञः । याच्ना । यत्नः । विश्नः । प्रश्नः । रक्ष्णः । प्रच्छेरसंप्रसारण ज्ञापकात् “प्रश्ने चासन्नकाल" (अ०सू० ३।२।११७) इति ॥ स्वपो नन् ॥ ९१ ॥ स्वपेद्धातोर्नन् प्रत्ययो भवति । नकारः स्वरार्थः। स्वप्नः ॥ उपसर्गे घोः किः ॥ ९२॥ भावेऽकर्तरि च कारक इति वर्तते । उपसर्गे उपपदे धुसंज्ञकेभ्यो धातुभ्यः कि प्रत्ययो भवति । कित्करणमातो लोपार्थम् । प्रतिः । प्रधिः । अन्तद्धिः॥ कर्मण्यधिकरणे च ॥ ९३ ॥ घोरित्येव । कर्मण्युपपदे घुसंझकेभ्यो धातुभ्य कि प्रत्ययो भवति, अधिकरणे कारके। जलं धीयतेऽस्मिन्निति जलधिः । शरधिः । अधिकरणग्रहणमर्थान्तरनिरासार्थः । चकारः प्रत्य- यानुकर्पणार्थः॥ स्त्रियां क्तिन् ।। ९४॥ भावेऽकर्तरि च कारक इति वर्त्तते । स्त्रीलिङ्ग भावादी धातोः तिन् प्रत्ययो भवति । घन- जपामपवादः । कृतिः । वितिः । मतिः। क्तिन्नावादिभ्यश्च वक्तव्यः । आबादयः प्रयोग- तोऽनुसतव्याः । आप्तिः । राद्धिः । दीप्तिः । स्वस्तिः । ध्वस्तिः । लन्धिः । *श्रुयजिस्तुभ्यः करणे । श्रूयतेऽनयेति श्रुतिः । इष्टिः । स्तुतिः । लाम्लाज्याहाभ्यो नि । ग्लानिः । म्लानिः । ज्यानिः । हानिः। *ऋकारल्वादिभ्यः क्तिनिष्ठावद्भवति इति वक्तव्यम् । कोणिः । गीषिणः । जीपिणः । शीणिः । लूनिः । यूनिः । *संपदादिभ्यः किप्*। संपत् । विपत् । प्रतिपत् । क्तिनपीष्यते । संपत्तिः। विपत्तिः ।। स्थागापापचो भावे ।। ९५।। स्त्रियामिति वर्तते । स्थादिभ्यो धातुभ्यः स्त्रीलिङ्गे भावे क्तिन् प्रत्ययो भवति । अडोs- पवादस्य बाधकः । प्रस्थितिः । उद्गीतिः । संगीतिः। प्रपीतिः । संपीतिः। पक्तिः । भावर्ग- हणमर्थान्तरनिरासार्थम । कथमवस्था संस्थेति। "व्यवस्यायामसंज्ञायाम्" (अं०स०१श६४) इति ज्ञापकाद् नास्यन्ताय बाधा भवतीति॥ मन्त्रे वृषेषपचमनविदभूचीरा उदात्तः ।। ९६ ।। भावे स्त्रियामिति वर्तते । मन्त्रे विपये वृपादिभ्यो धातुभ्यः क्तिन् प्रत्ययो भवति, उदा- तः । प्रकृतिप्रत्यययोविभक्तिविपरिणामेन संबन्धः । कस्मादेवं कृतम् । वैचित्र्यार्थम् । वृष्टिः । इष्टिः । पक्तिः। मतिः । वित्तिः । भूतिः । वीतिः । रातिः । सर्वत्र सर्वधातुभ्यः सामान्येन - । - - ..... (२) "टुदु । रवथुः" इत्यपि कचिद ।

·काशिका । [अ० ३ - । विहित एव क्तिन् । उदात्तार्थ वचनम् । इपेस्तु इच्छेति निपातनं वक्ष्यति । ततः क्तिन्नपि वि- धीयते मन्नादन्यत्रादिरुदात्तः॥ ऊतियूतिजूतिसातिहेतिकोर्तयश्च ।। १७ ॥ मन्त्र इति नानुवत्तते । ऊत्यादयः शब्दा निपात्यन्ते । उदात्त इति वर्तते । "अवतेज़र- त्वरस्त्रिव्यविमवामुपधायाश्च" (अ०सू० ६।४।२०) इति उछ् । अतिः । स्वरार्थं वचनम् । यौतेर्जवतेश्च यूतिः । जूतिः । दीर्वत्वं च निपात्यते । सातिः । इत्वाभावो निपात्यते । सनो. तेर्वा "जनसनखनाम्" (अ०सू० ६४।४२) इत्यात्वे कृते स्वरार्थ निपातनम् । हन्तेहि नोते. वा इतिः । कीर्तयतेः कीर्तिः॥ वजयजो वे क्यप् ।। ९८ ।। उदास इत्येव ।विजयजोर्धात्वोः स्त्रीलिङ्गे भाचे क्यप् प्रत्ययो भवति, उदात्तः । तिनोऽप- वादः । व्रज्या । इज्या। पित्करणमुत्तरन तुगर्थम् ॥ संज्ञायां समजनिपदनिपतमनविदषुशीभृजिणः ।। ९९ ।। भाव इति न स्वर्यते । पूर्व एवान्नार्थाधिकारः । समजादिभ्यो धातुभ्यः स्त्रियां क्यप् प्रत्ययो भवति उदात्तः मंज्ञायां विषये। समजन्त्यस्यामिति समज्या । निपद्याः। निपत्या । मन्या । विद्या । सुत्या । शय्या। भृत्या । इत्या । कथं, तदुक्तम् , 'स्त्रियां भावाधिकारोऽ- स्ति तेन भार्या प्रसिद्ध्यति इति । भावाधिकारो भावव्यापारो वाच्यत्वेन विवक्षितो, न तु शास्त्रीयोऽधिकारः ।। कृञः शच ।। १००.॥ करोतेर्धातोः स्त्रियां याः प्रत्ययो भवति । चकारात् क्यप् च । योगविभागोऽत्र कर्तव्यः । क्तिनपि यथा स्यात् । क्रिया। कृस्या । कृतिः ॥ इच्छा ।। १०१ ।। इषेधातोः शः प्रत्ययो यगभाव निपात्यते । इच्छा । परिचर्यापरिसर्यामृगयाटाट्या- नामुपसंख्यानम् । परिचर्या । परिसर्या । मृगया। अटाटा । *जागतरकारो वा । जागरा। जागर्या ॥ अप्रत्ययात् ॥ १०२।। प्रत्ययान्तेभ्यो धातुभ्यखियामकारः प्रत्ययो भवति । तिनोऽपवादः । चिकीपा । जिही- पी। पुत्त्रीया । पुत्रकाम्या । लोलूया। कण्डूया ॥ गुरोश्च हलः ।। १०३ ।। हलन्तो यो धातुर्गुरमान् ततः स्त्रियामकारः प्रत्ययो भवति । क्तिनोऽपवादः । कुण्डा । हुण्डाहा । उहा । गुरोरिति किम् । भक्तिः । हल इति किम् । नीतिः ॥ पिद्भिदादिभ्योऽङ् ।। १०४ ।। पियो भिदादिभ्यश्च ग्रियामम् प्रत्ययो भवति । गणपटितेपु मिदादिप निष्कृय प्रकृ- गयो गृपन्त । जम् । जरा । अपूप् । अपा । भिदादिभ्यः खल्यपि । भिदा छिदा । विदा । NिTII गुहा, गियोपध्योः ॥ सदा । मेधां । गोधा । आरा । बारा । कारा लिया। भारा । धारा। ऐसा । रेखा । चूमा । पीमा । वपा । वसा । मृजा । प्रापःसंप्रसारण चाहता। भिदा चिदरणे ॥ भित्तिरन्या ।। छिद्राधीकरणे ॥ चितिरन्धा ॥ आरा शस्त्र्याम् । आ- सिरन्या ॥ धारा प्रपाते ॥ धृतिरन्या ॥ चिन्तिपूजिफथिकुम्बिचर्चश्च ।। १०५ ।।... गिति मगन्यां, पूज पूजायां, फय पापपप्रमन्ये, फयि आच्छादने, दर्य अध्यपने, घुरादि।

·। पा० ३] काशिका । : 'एभ्यो धातुभ्यो युचि प्राप्ते स्त्रियामद् प्रत्ययो भवति । चिन्ता । पूजा ( कथा:। कुम्बा । चर्चा । चकारााजपि भवति । चिन्तना(१) ॥ भातश्चोपसर्ग ॥ १०६ ॥ . आकारान्तेभ्य उपसर्ग उपपदे नियामङ् प्रत्ययो भवति । क्तिनोऽपवादः । प्रदा! उपदा । प्रधा । उपधा । *श्रदन्तरोरुपसर्गवत् वृत्तिः । श्रद्धा । अन्तर्दा ॥ ण्यासश्रन्यो युच् ॥ १०७ ॥ ण्यन्तेभ्यो धातुभ्य आस श्रन्य इत्येताभ्यां च स्त्रियां युच्प्रत्ययो भवति । अकारख्या- पवादः । कारणा । हारणा । आसना । नन्थना । कथमाल्या । महलोयंगविष्यति । वास- रूपप्रतिषेधश्च स्त्रीप्रकरणविषयस्यैवोत्सर्गापवादस्य । श्रन्थिः क्रयादिगुयते, अन्य विमोचन- 'प्रतिहर्पयोरिति । न चुरादिः, अन्य ग्रन्थ संदर्भ इति । ण्यन्तत्वेनैव सिद्धत्वात् । घटिव- दिविदिभ्य उपसंख्यानम् । घटना। वन्दना । वेदना । घट्टेस्तौदादिकस्य ग्रहणं, घट चलन इति । चौरादिकस्य, घट संवरण इत्यस्य न ग्रहणम् । तस्य रित्येव सिद्धत्वात् । इपेरनिच्छार्थस्य युज् वक्तव्यः । अध्येपणा । अन्वेपणा । परेर्वा* । पयेपणा, परीष्टिः॥ रोगाख्यायां एबुलबहुलम् ॥ १०८ ॥ रोगाख्यायां गम्यमानायां धातोर्बहुलं ण्वुल् प्रत्ययो भवति । क्तिन्नादीनामपवादः आख्याग्रहणं रोगस्य चेत् प्रत्ययान्तेन संज्ञा भवति। बहुलग्रहण व्यभिचारार्थम्। प्रच्छर्दिका । प्रवाहिका । विचर्चिका । न च भवति । शिरोतिः । *धात्वर्थनिर्देशे ण्वुल वक्तव्यः । आ- शिका । शायिका वर्त्तते । *इश्तिपौ धातुनिदेशे इति वक्तव्यम् । भिदिः । छिदिः । पचतिः । पटतिः । *वर्णात्कारः । निदेश इति प्रकृतम् । अकारः । इकारः । *रादिफः । रेफः । *मत्वर्थाच्छा* । अकारलोपश्च । मत्वर्थीयः । *इजादिभ्यः*। आजिः । आतिः आदिः । *इक् कृप्यादिभ्यः । कृषिः । किरिः॥ संज्ञायाम् ॥ १०९ ॥ संज्ञायां विपये धातोवुल् प्रत्ययो भवति । उद्दालकपुप्पभञ्जिका। वरणपुष्पप्रवाहि- का(२) । आभ्यूषखादिका । आचोपखादिका । शालभनिका । तालभञ्जिका ।। विभाषाख्यानपरिप्रश्नयोरिञ्च ॥ ११०॥ पूर्व परिप्रश्नः, पश्चादाख्यानम् । सूत्रेऽल्पान्तरस्य पूर्वनिपातः। परिप्रश्न आख्याने च गम्यमाने धातोरिन् प्रत्ययो भवति। चकाराट् ण्वुलपि। विभापाग्रहणात् परोऽपि यः प्राप्नोति सोऽपि भवति । कां त्वं कारिमकाः। कां कारिकामकापीः1.का क्रियामकापीः । का कृत्यामकाः। कां कृतिमकाः। सर्च कारिमकार्पम् । सर्वो कारिकामकार्षम् । सर्वी क्रिया- मकार्पम्। सर्वी कृत्यामकार्पम् । सर्वा कृतिमकार्पम् । कां गणिमजीगणः । कां गणनामजीगणः सर्वा गणिमजीगणम् । सर्वा गणिकाम् । सर्वो गणनाम् । एवं का याजिम् । कां याजिकाम् । कां याचिम् । कां याचिकाम् । कां पचाम् । कां पाठिम् । कां पाठिकाम् । इति द्रष्टव्यम् । आख्यानपरिप्रश्नयोरिति-किम् । कृतिः । हृतिः ॥ पर्यायाहणोत्पत्तिषु च ॥ १११ ।।. पर्यायः परिपाटीक्रमः । अर्हणमहः, तद्योग्यता । ऋणं तद् यत्परस्य(३) धार्यते । उत्प- तिर्जन्म । एतेष्वर्थेषु धातोण्य्च् प्रत्ययो भवति । किन्नादीनामपवादः । पर्याये तावत् । भवतः (१) "चकारायुजपि भवति । चिन्तना ।" इत्यधिकम् । टीकाविरोधाद । (२) "वरणपुष्पप्रचायिका" इलिपाठः। (३) "परस्मै" इनिपाठः। १४ का ·। । १५८ काशिका। [सं०३ शांयिका । भवतोऽअग्रासिका । अहें । अर्हति भवानिक्षुभक्षिकाम्(१) । ऋणे । इक्षुमक्षिका मे धारयसि । ओदनभोजिकाम् । पयःपायिकाम् । उत्पत्तौ । इक्षुभक्षिका मे उदपांदि । ओद- नभोजिकाम् । पयःपायिकाम् । विमापेत्येव । चिकीर्पोत्पद्यते । लि प्रकृते प्रत्ययान्तरकरणं स्वरार्थम् ॥ आक्रोशे नभ्यनिः ॥ ११२ ।। विभापति निवृत्तम् । आक्रोशः शपनम् । आक्रोशे गम्यमाने नभ्युपपदे धातोरनिः प्रत्ययो भवति । क्तिन्नादीनामपवादः। अकरणिस्ते वृपल भूयात् । आक्रोश इति किम् । अकृतिस्तस्य कटस्य । नीति किम् । मृतिस्ते वृपल भूयात् ॥ कृत्यल्युटो बहुलम् ॥ ११३ ॥ भावेऽकर्तरि च कारक इति निवृत्तम् । कृत्यसंज्ञकाः प्रत्यया ल्युट च बहुलमथेषु भवन्ति यन्न विहितास्ततोऽन्यत्रापि भवन्ति । भावकर्मणोः कृत्या विहिताः कारकान्तरेऽपि भवन्ति । स्नानीय चूर्णम् । दानीयो ब्राह्मणः । करणाधिकरणयोर्माचे च ल्युट् । अन्यत्रापि भवति । अपसेचनमवस्रावणम् । राजभोजनाः शालयः। राजाच्छादनानि वासांसि । प्रस्कन्दनम् । प्रपतनम् । बहुलग्रहणादन्येऽपि कृतो यथाप्राप्तमभिधेयं व्यभिचरन्ति । पादाभ्यां हियते, पाद- हारकः । गले चोप्यते, गलेचोपकः॥ नपुंसके भावे क्तः ॥ ११४ ॥ नपुंसकलिङ्गे भावे धातोः क्तः प्रत्ययो भवति । एसितम् । सहितम् । जल्पितम्(२)।.. ल्युट् च ॥ ११५ ॥ नपुंसकलिङ्ग भावे धातोर्युट् प्रत्ययो भवति । हसनं छानस्य । शोभनम् । जल्पनम् । शयनम् । आसनम् । योगविभाग उत्तरार्थः। कर्मणि च येन संस्पर्शात्कर्तुः शरीरसुखम् ॥ ११६ ॥ येन कर्मणा संस्पृश्यमानस्य कर्त्तः शरीरसुखमुत्पद्यते तस्मिन् कर्मण्युपपदे धातोर्नपुंसक- लिने भावे ल्युट् प्रत्ययो भवति । पूर्वेणैव सिद्ध प्रत्यये नित्यसमासाथं वचनम् । उपपदस- मासादिनित्यः समासः । पयः पानं सुखम् । ओदनभोजनं सुखम् । कर्मणीति किम् । तूलि- काया उत्यानं सुखम् । संस्पशादिति किम् । अग्निफगढस्योपासनं सुखम् । करिति किम् । गुरोः स्नापन सुखम् । स्नापयतेने गुरुः कर्ता, किं तर्हि कर्म । शरीरग्रहण किम् । पुलस्य परिप्यन्जन सुखम् । सुखं मानसी प्रीतिः । सुखमिति किम् । कण्टकानां मर्दनै दुःखम् । सर्व- ग्रासमासः प्रत्युदाहियते॥ करणाधिकरणयोश्च ॥ ११७ ।। फरणेऽधिकरणे च कारके धातोपर्युत् प्रत्ययो भवति । इध्मप्रयशनः । पलाशशातनः । अंधिकरणे । गादोहनी । सक्नुघानी ॥ पुंसि संशायां घः प्रायेण ॥ ११८॥ करणाधिकरणयोरित्येव । पुलिङ्गयोः फरणाधिकरणयारभिधेययोधांतो प्रत्ययो भवति सगुदान घेत संशा गम्यते । प्रायपदणमकास्न्याचम् । दन्तस्यदः । उरस्यदः । घटः । अधिकरणे पस्यपि । एत्य रास्मिन् फुर्वन्योत्पाफरः आल्यः पुसीति किम् । प्रसाधनम् । मापामिति रिम् । प्रहरणो दण्टः । पकारः "हा" इति विशेषणायः ॥ गोचरसंचरनामजव्यजापणनिगमाध ॥ ११९ ॥ (UTERकतापिपाकिम । (1) "शस्"ि गुणम् प्रातिनिधिम् ।

·पा०३] काशिका १५९ गोचरादयः शब्दा-प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते. पूर्वस्मिन्नेवायें। "हलश्च" इति घन वक्ष्यति तस्यायमपवादः । गावश्चरन्त्यस्मिन्निति, गोचरः । संवरन्तेऽनेनेति संचरः । वहन्ति तेन, वहः । ब्रजन्ति तेन व्रजः । व्यजन्ति तेन व्यजः । निपातनात "अजेय॑घनपोः" (अ०सू० २४१६) इति वीभावो न भवति । एत्य तस्मिन्नापणन्त इत्यापणः । निगच्छन्ति तस्मि- निति निगमः । चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थः । कपः । निकपः ॥ अवेतृस्त्रोधम् ।। १२० ॥ अव उपपदें तरतेस्तृणातेश्च धातोः करणाधिकरणयोः संज्ञायां घश् प्रत्ययो भवति । घ- स्यापवादः । जकारो वृद्यर्थः, स्वरार्थश्च ! धकार उत्तरत्र कुत्वार्थः । अवस्तारः । कथमवतारो नद्याः । न हीयं संज्ञा, प्रायानुवृत्तेरसंज्ञायामपि भवति । हलश्च ॥ १२१॥ पुंसि संज्ञायां करणाधिकरणयोश्चेति सर्वमनुवर्तते । हलन्ताद्धातोः करणाधिकरणयोर्घ प्रत्ययो भवति । घस्यापवादः । लेखः । वेदः । वेपः । वन्धः । मार्गः । अपामार्गः॥ अध्यायन्यायोद्यावसंहाराधारावायाश्च ।। १२२ ।। अध्यायादयः शब्दा घजन्ता निपात्यन्ते । पुंसि संज्ञायां घे प्राप्त घन् विधीयते । अह- लन्तार्थ आरम्भः । अधीयतेस्मिन्नित्यध्यायः । नीयतेनेनेति न्यायः । उद्युवन्ति अस्मिन्नि- स्युद्यावः । संहियन्तेऽनेनेति संहारः । आध्रियतेऽस्मिन्नित्याधारः । अवयन्त्यस्मिन्नित्या- 'चायः । चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थः । अवहारः॥.. उदकोऽनुदके ।। १२३ ।। उद इति निपात्यते, अनुदकविपयश्चेद्धात्वर्थो भवति । उत्पूर्वादञ्चत्तेर्धन निपात्यते । 'ननु च "हलश्च" (अ०सू० ३१३१२१) इति सिद्ध एव घन् । उदके प्रतिपेधार्थमिदं वचनम् । तैलोदङः । अनुदक इति किम् । उदकोदञ्चनः । वः कस्मान्न प्रत्युदाहियते । विशेपाभावात् । घयपि थायादिस्वरेणान्तोदात्त एव । जालमानायः ॥ १२४ ॥ आनाय इति निपात्यते जाल चेत्तद्भवति । आपूर्वान्नयत्तेः करणे घन निपात्यते । आ- 'नायो मत्स्यानाम् । आनायो मृगाणाम्(१)॥ खनो घ च ॥ १२५ ॥ खनते तो करणाधिकरणयोर्घः प्रत्ययो भवति । चकाराद् घम् च ।आखनः । आखानः । *डो वक्तव्या* । आखः । *डरो वक्तव्यः । आखरः । *इको वक्तव्या* । आखनिकः । *इकवको वक्तव्यः । आखनिफवकः(२)॥ ईषद्दुःसुषु कृच्छ्राकृच्छ्रार्थेषु खल् ॥ १२६ ॥ करणाधिकरणयोरिति निवृत्तम् । ईपत् दुस् सु इत्येतेषुपपदेषु कृच्छ्राकृच्छायपु धातोः खल प्रत्ययो भवति । कृच्छ दुःखम् । तद् दुरो विशेषणम् । अकृच्छ्रे सुखम् । तदितरयो- विशेषण, संभवात् । ईपत्करो भवता कदः । दुष्करः । सुकरः । ईपद्भोजः । दुर्भोजः । सुभो- जः। ईपदादिष्विति किम् । कृच्छ्रण कार्य करः । कृच्छाकृच्छ्राविति किम् । ईपत्कार्यः । लंकारः स्वरार्थः । खित्करणमुत्तरत्रोभर्थम् ॥ कर्तृकर्मणोश्च भूकृतोः ॥ १२७ ॥ भवतः करोतेश्च धातोर्यथासंख्यं कर्तरि कर्मणि चोपपदे चकारादीपदादिषु च खल् प्रत्ययो (२.)"जालमिति किम् आनय: 1" इति क्वचित । (२) "खलीभगः पदेचेति वक्तव्यम्” इति कुत्रचित्पठ्यते, तन युक्तम् । पदमजीविरोधात् । .

·काशिका । .".- [अ०.२ 1 . : । भवति । ईपदार्थभवे भवता । दुराख्यम्भवम् । स्वायंकरो देवदत्तो भवता । *कर्तृकर्मणो- पच्यर्थयोरिति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । स्वाद्येन भूयते(१)॥ आतो युच् ॥ १२॥ ईपदादयोऽनुवर्तन्ते । कर्तृकर्मणोरिति न स्वर्यते । कृच्छ्राकृछायपु ईपदादिपूपपदेषु आकारान्तेभ्यो धातुभ्यो युच् प्रत्ययो भवति । खलोपवादः । ईपत्पानः सोमो भवता दुप्पानः । सुपानः । ईपद्दानो गौर्भवता । दुर्दानः । सुदानः ।। छन्दसि गत्यर्थेभ्यः ॥ १२९ ।। ईपदादिषु कृच्छ्राकृच्छापूपपदेषु गत्यर्थेभ्यो धातुभ्यश्छन्दसिं विषये युप्रत्ययो भव: ति। खलोऽपवादः । सूपसदनोऽग्निः । सूपसंदनमन्तरिक्षम् ॥ अन्येभ्योऽपि दृश्यते ॥ १३० ।। अन्येभ्योऽपि धातुभ्योऽगत्यर्थेभ्यश्छन्दसि विपये युच्प्रत्ययो दृश्यते । सुदोहनामकृणो- ब्रह्मणे गाम् । सुवेदनामकृणोद्ब्रह्मणे गाम् । *भापायां शासियुधिशिधृपिमृपिभ्यो युजू वक्तव्यः । दुःशासनः । दुर्योधनः । दुर्दर्शनः । दुर्द्धर्पणः । दुर्मर्पणः ॥ वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वा ॥ १३ ॥ समीपमेव सामीप्यम् । प्यनः स्वार्थिकत्वं ज्ञाप्यते चातुर्वयादिसिद्धयर्थम् । वर्तमानस मीप भूते भविष्यति च वर्तमानाद्धातोर्वर्तमानवत् प्रत्ययाःया भवन्ति "वर्तमाने लइ इत्या- सभ्य यावदू "उणादयो बहुलम्" इति वर्तमाने प्रत्यया उक्तास्ते भूतभविष्यतोर्विधीयन्ते । कदा देवदत्तागतोऽसि । अयमागच्छामि । आगच्छन्तमेव मां विद्धि । अयमागमम् । एपोऽस्म्या- गतः । कदा देवदत्त गमिष्यसि । एप गच्छामि । गच्छन्तमेव मां विद्धि । एप गमिष्यामि । गन्तास्मि । यत्करण सर्वसादृश्यार्थम् । येन विशेषणेन वर्तमाने प्रत्यया विहिताः प्रकृत्युपप: दोपाधिना तथैवान भवन्ति । पचमानः । यजमानः । अलंकरिष्णुः । सामीप्यमहणे किम् । विप्रकर्पविषक्षायां मा भृत् । परदगच्छत्पाटलिपुत्रम् । वर्षेण गमिष्यति । यो मन्यते ग- च्छामीति पई वर्तमान काल एव वर्तते, कालान्तरावगतिस्तु वाक्यागवति । न च वा- क्यगम्यः कालः पदसंस्कारयेलायामुपयुज्यत इति तादृशं याक्यार्थज्ञ प्रतिपत्चार प्रति प्रकर- णमिदं नारभ्यते । तथाच, ध; करिष्यति वण गमिप्यतीति समुपपद्यते। प्राशंसायां भूतयच्च ॥ १३२॥ येत्येव । वर्तमानसामीप्य इति नानुवर्तते । आसनमाशंसा । अप्राप्तव्य प्रियार्थस्य प्राप्नुमिच्छा । तान्याया भविष्यत्कालो विषयः । तस्य भविष्यति काले आशंसायां गम्यमा- नायां धातायां गतवत्प्रत्यया भवन्ति । धाराद्वर्तमानवच ! पाध्यायश्चेदागमत् । आग- सः। आगमति । आगमिष्यति । एते व्याकरणमध्यगीमहि । एने व्याकरणमधीतयन्तः । अधीमद 1 3मध्येप्यामद । सामान्यासिंदेश मिशेपानतिशासलिटी न भवतः। आसा- यामिति किम् । भागमिप्यति ॥ क्षिप्रबचने लूट ॥ १३३॥ मामायामित्येप । क्षिप्रययन उपपदे आर्गमायां गम्पमानायां धातोर प्रत्यपो मागि। भूनपत्यम्यापमापदः । उपाध्यापर क्षिप्रमागमिन्यनि । क्षिप्रं ध्यावरणम- अंपाम: । नगि पारपान टोऽपि विपणे पपा म्यान ! : क्षिप्रमणेष्यामः ।। पानमायननं लिया। माल्या मागावयन, गम्मिटप पालागि मापा गामि । मृतात. (पुरा पदम ! - - ।

·या०३ काशिका। - । त्यस्यायमपवादः । उपाध्यायश्चेदागच्छेत् आशंसेऽवकल्पये युक्तोऽधीयीय । आशंसे क्षि- अमधीयीय ॥ नानद्यतनवत् कियाप्रवन्धसामीप्ययोः ॥.१३५॥ भूतानद्यतने भविष्यदनद्यतने च लङ्लुटो. विहितो, तयोरय प्रतिषेधः । अनद्यतनवत् प्र- त्ययविधिन भवति क्रियाप्रवन्थे सामीप्ये च गम्यमाने। क्रियाणां प्रवन्धः सातत्येनानुष्ठानम् । कालानां सामीप्ये तुल्यजातीयेनाव्यवधानम्। यावज्जीव भृशमन्नमदात् । भृशमन्नं दास्यति। यावज्जीव पुत्त्रोऽध्यापिपत् । यावजीवमध्यापयिष्यति । सामीप्ये खल्वपि । येयं पौर्णमास्य- तिक्रान्ता, एतस्यामुपाध्यायोऽनीनाधित । सोमेनायष्टं । गामदित । येयममावास्याऽऽगा- मिनी एतस्यामुपाध्यायोऽग्नीनाधास्यते । सोमेन यक्ष्यते । स गां दास्यते । द्वौ प्रतिपेधौ व्यथाप्राप्तस्याभ्यनुज्ञापनाय ।। भविष्यति मर्यादावचनेऽवरस्मिन् ॥ १३६ ॥ नानद्यतनवदिति वर्तते । अक्रियाप्रवन्धार्थमसामीप्यार्थं वचनम् । भविष्यति काले मर्या- दावचनेऽवरस्मिन् प्रविभागेऽनद्यतनवत्प्रत्ययविधिर्न भवति । योऽयमध्वा गन्तव्य आपाट- 'लिपुत्त्रात् तस्य यदवरं कौशाम्ब्यास्तत्र द्विरोदनं भोक्ष्यामहे । तत्र सक्तून पास्यामः । भवि- प्यतीति किम् । योऽयमध्वा गत आपाटलिपुत्वात् तस्य यदवरं कौशाम्ब्यास्तत्र युक्ता अ. ध्यैमहि । तन्त्र द्विरोदनम् अभुञ्जमहि । तन्त्र सक्तूनपिबाम । मर्यादावचन इति किम् । योs- यमध्वा निरवधिको गन्तव्यस्तस्य यदवर कौशाम्ब्यास्तत्र द्विरोदन भोक्तास्महे । सक्तून पातास्मः । अवरस्मिन्निति किम् । योऽयमध्वा गन्तव्य आपाटलिपुत्त्रात् तस्य यत्परं कौ- शाम्ब्यास्तत्र द्विरोदनं भोक्तास्महे । तत्र सक्तून् पातास्मः । इह सूत्रे देशकृतो मर्यादा, उत्तरत्र कालता तन च विशेपं वक्ष्यति ॥ कालविभागे चग्नहोरात्राणाम् ॥ १३७ ।। भविष्यति मर्यादावचनेऽवरस्मिन्निति वर्तते। कालमर्यादाविभागे सत्यवरस्मिन् प्रवि- भागे भविष्यति कालेऽनद्यतनवत्प्रत्ययविधिन भवति । न चेदहोरात्रसंबन्धी विभागस्तेषां च विभागे प्रतिपेधः । पूर्वेणैव सिद्ध वचनमिदमहोरात्रनिषेधार्थम् । योगविभाग उत्तरार्थः । यो- ऽयं संवत्सर आगामी तत्र यदवरमाग्रहायण्यास्तत्र युक्ता अध्येष्यामहे । तत्रौदन भोक्ष्यामहे। भविष्यतीत्येव । योऽयं वत्सरोऽतीतस्तस्य यदवरमाग्रहायण्यास्तत्र युक्ताः अध्येमहि । तत्रौ- दनमभुमहि । मर्यादावचन इत्येव । योऽयं निरवधिकः काल आगामी तस्य यदवरमाग- हायण्यास्तन्न युक्ता अध्येतास्महे । तत्रौदन भोक्तास्महे । अवरस्मिन्नित्येव । परस्मिन् वि- भाषां वक्ष्यति । अनहोरात्राणामिति किम् । त्रिविधमुदाहरणम् । योऽयं मास आगामी त- स्य योऽवरः पञ्चदशरानः, योऽयं त्रिंशदान आगामी तस्य योऽवरोद्धमासः, योऽयं निशदहो- रात्र आगामी तस्य योऽवरः पञ्चदशराबस्तत्र युक्ता अध्येतास्महेः। तत्र सक्तून् पातास्मः । सर्वथाऽहोरान्नस्पर्शे प्रतिपेधः॥ परस्मिन् विभाषा ॥ १३८ ॥ । .. भविष्यति मर्यादावंचने कालविभागे चानहोरात्राणामिति सर्वमनुवर्तते । कालमर्यादा- विभागे सति भविष्यति काले परस्मिन् प्रविभागे विभाषाऽनद्यतनवत्प्रत्ययविधिन भवति न चेदहोरात्रसम्बन्धी प्रविभागः । अवरस्मिन्वर्ज पूर्वमनुवर्तते । अवरस्मिन् पूर्वेण प्रतिषेध उक्तः, संप्रति परस्मिन्नप्राप्त एव विकल्प उच्यते । योऽयं संवत्सर आगामी तस्य यत्परमा- ग्रहायण्यास्तन्न युक्ता अध्येप्यामहे, अध्येतास्महे । तत्र सक्तून् पास्यामः । तत्र सक्तून् पा- तास्मः । अनहोरात्राणामित्येव । योऽयं त्रिंशदान आगामी. तस्य यः परः पञ्चदशराबस्तत्र युक्ता अध्येतास्महे । तत्र सक्तून् पातास्मः । भविश्यतीत्येव । योऽयं मंवत्सरोऽतीतस्तस्य - ।

·काशिका । [अ० ३ । . यत्परमाग्रहायण्यास्तत्र युक्ता,अध्यैमहि । तंत्रौदनमभुमहि । मर्यादावचन इत्येव । यो यं संवत्सरो निरवधिकः काल आगामी तस्य यत्परमाग्रहायण्यास्तन युक्ताऽध्येतास्महे । तत्र सक्तून् पातास्मः । कालविभाग इत्येव । योऽयमध्वा गन्तव्य आपाटलिपुत्नात् तस्य यत्पर कौशाम्ब्यास्तत्र युक्ता अध्येतास्महे । ओदनं भोक्तास्महे । इति सर्वत्रानचंतनवत् प्रत्यया उंदाहायः॥ लिनिमित्ते लुङ् क्रियातिपत्तौ ॥ १३९ ॥ भविष्यतीत्यनुवर्त्तते । हेतुहेतुमतोलिडित्त्येवमादिकं लिङो निमित्तं, तत्र लिनिमित्ते भ- विष्यति काले लङ् प्रत्ययो भवति क्रियातिपत्तौ सत्याम् । कुतश्चिद्वैगुण्यादनभिनिर्वृत्तिः कि- यायाः क्रियातिपत्तिः । दक्षिणेन चेदायास्यन्न शकटं पर्याभविष्यत् । यदि कमलकमावास्यन्ना शक्ट पर्याभविष्यत् । अभोक्ष्यत भवान् घृतेन यदि मत्समीपमागमिष्यत् । भविष्यत्काल- विषयमेतद्वचनम् । भविष्यदपर्याभवनं च हेतुमत् हेतुभूनं च कमलकाह्वानम् । लिङ्गिलिङ्गे बु- द्ध्वा तदतिपत्तिं च प्रमाणान्तरादवगम्य वक्ता वाक्यं प्रयुक्त । यदि कमलकमावास्यन्न शकटं पर्याभविष्यदिति, हेतुहेतुमतोराद्वानापर्याभवनयोर्भविष्यकालविपययोरतिपत्तिरितो वाक्यादवगम्यते ॥ भूते च ॥ १४०॥ लिनिमित्ते लूक्रियातिपत्ताविति सर्वमनुवर्तते पूर्वेण भविष्यति विहितः सम्प्रति भूते विधोयते । भृते च काले लिनिमित्त क्रियातिपत्तौ सत्यां लङ्प्रत्ययो भवति । उदाप्योरि.. त्यारभ्य लिनिमित्तेपु विधानमुक्तत् । प्राक् ततो विकल्पं वक्ष्यति । दृष्टो मया भवत्पुत्नोऽ- बार्थी चझम्ययाणः। अपरश्च द्विजो ब्राह्मणार्थी, यदि स तेना दृष्टोऽभविष्यत् । तदाऽभोक्ष्यत न तु भुक्तवान् । अन्येन पया स गतः।। वोताप्योः ॥ १४१ ॥ भूते लिनिमित्त लङ् क्रियातिपत्ताविति सर्वमनुवर्तते । वा मा उताप्योः । मर्यादाया- मयमाङ् नामिविधौ । उताप्योः समर्थयोलिडिति वक्ष्यति । प्रागेतस्मात् सूत्रावधेर्यदित क- वमनुक्रमिप्यामः, ता भूते लिनिमित्त क्रियातिपत्तौ लूछ वा भवतीत्येतदधिकृतं येदित-- व्यम् । वक्ष्यति, "विभापा कम लिङ् च" । कथं नाम तन्न भवान् वृपलमयाजयिष्यत् । यथाप्रासंच, याजयेत् ॥ गर्दायां लडपिजात्वोः ॥ १४२ ॥ गहां कुत्सेत्यनान्तरम् । गहायां गम्यमानायां अपिजात्योरपपदयोर्धातोर्लट् प्रत्ययो' भवति यसमाने लहतः कालसामान्ये न प्राप्नोति विधीयते । कालविशेपविहितांश्चापि प्रत्य- यानयं परत्वाद् अस्मिन् विपये बाधते । सपि तत्र भवान् वृपले याजयति, जातु तत्र भवान् वृपलं याजयति। गहामहे । अहो अन्याय्यमेतत् । लिइनिमित्ताभावादिह नियातिपत्ती यूएन भवति॥ विभाषा कमि लिङ्च ।। १४३ ॥ गांयामिति वर्तते । कथशब्द उपपदे गहायां गम्यमानायां धावोलिंग प्रत्ययो भवति । पकाराखद घ । विमापामहणं ययास्य फालविषये विहितानामयाधनार्थम् । कय नाम तय मयान गृपलं यागपेत् । कथं नाम तय भवान् पल याजयति, फर्य नाम तय भवान् नृपले पातयिता । फर्थ नाम तय भवान् गृपलं याजयेत् 1 फर्थ नाम राय भवान् पसमयागयत् । का नाम सत्र भवान् वृपाल यानपा-फार । अन सिनिमिरामस्तीति भूतपियक्षायां निषा- रिपती शाहर । भविष्यतिक्षायां संग्रनित्यनव सभा भयितव्यम् । किंगचे लिल्लूटो ॥ १४४ ॥ - ·- । । पा० ३] काशिका १६३ गहांयामित्येव । विभापान स्वर्यते । किंवृत्त उपपदे गायां गम्यमानायां धातोलिङ्- लटौ प्रत्ययौ भक्तः । सर्वलकाराणामपवादः । लिङ्ग्रहणं लटोऽपरिग्रहार्थम् । को नाम वृपलो यं तत्र भवान् याजयेत् । यं तत्र भवान् वृपलं याजयिष्यति । कतरो नाम ये तन भवान् - पलं याजयेत् । याजयिष्यति । भूते क्रियातिपत्तौ वा लङ् । भविष्यति तु नित्यम् । को नाम नृपलो यं तत्र भवानयाजयिष्यत् ॥ अनवक्लुप्त्यमर्पयोरकिंवृत्तेऽपि ॥ १४५ ॥ गर्हायामिति निवृत्तम् । अनवक्त्यप्तिरसंभावना । अमर्पोऽक्षमा । किंवृत्तेऽकिंवृत्ते चोपपदे- ऽनवक्लप्त्यमर्पयोातोलिङ्टटौ प्रत्ययौ भवतः । सर्वलकाराणामपवादः । बह्वचः पूर्वनिपातौ लक्षणव्यभिचारचिलम् । तेन यथासंख्यं न भवति । अनवक्लप्तौ तावत् । नावकल्पयामि न संभाव्यामि न श्रद्दधे, तन्त्र भवान्नाम वृपलं याजयेत् । तत्र भवान्नाम वृपलं याजयिष्यति । को नाम वृपलो, यं तत्र भवान वृपलं याजयेत् । को नाम तन भवान् वृपलं याजयिष्यति । अमर्षे । न मर्पयामिःतन भवान् वृपलं याजयेत्, यजयिष्यति । को नाम वृपलो, ये तत्र भ- वान् याजयेत् , याजयिष्यति । भूतविवक्षायां तु क्रियातिपत्तौ वा लङ् भवति । भविष्यति नित्यम् । नावकल्पयामि तत्र भवान्नाम वृषलमयाजयिष्यत् ॥ किंकिलास्त्यर्थेषु लृट् ॥ १४६ ॥ अनवक्लप्त्यमर्पयोरिति वर्तते । किंकिलशब्दः समुदाय उपपदम् । अस्त्या, अस्तिभव- तिविद्यतयः । किंकिलास्त्य/पूपपदेषु अनत्रक्लप्त्यमर्पयोर्धातोल्ट् प्रत्ययो भवति । लिडोऽप- वादः । किंकिल नाम तत्र भवान वृपल याजयिष्यति । भवति नाम तन्न भवान् बृपलं याज- यिष्यति । विद्यते नाम तत्र भवान् वृपलं याजयिष्यति। न श्रद्दधे, न मर्पयामि । लिनि- मित्तमिह नास्ति तेन लिड्न भवति ॥ जातुयदोलिङ् ॥ १४७ ॥ . अनवक्हप्त्यमर्पयोरित्येव । जातु यदित्येतयोरुपपदयोरनवक्लप्त्यमर्पयोर्गम्यमानयो - तोलिङ प्रत्ययो भवति । लटोऽपवादः । जातु तत्र भवान् कृपलं याजयेत्। यन्नाम तत्र भवान् वृपलं याजयेत् । न श्रधे, न मर्पयामि! | *जातुयदोलिंविधाने यदायद्योरुपसंख्यानम् ॥ यदा भवद्विधः क्षस्त्रियं याजयेत् । यदि भवद्विधः क्षत्रियं याजयेत् । न श्रद्दधे, न मर्पयामि । क्रियातिपत्तौ भृते वा लङ, भविष्यति नित्यम् ॥. यश्चयत्रयोः ॥ १४ ॥ अनवक्लुप्त्यमर्पयोरित्येव । यच्च यन्त्र इत्येतयोरुपपदयोरनवक्लप्त्यमर्पयोर्गम्यमान- योर्धातोलिङ प्रत्ययो भवति । लटोऽपवादः । योगविभाग उत्तरार्थः। यथासंख्यं नेष्यते । य- च्च तत्र भवान् वृषल याजयेत् । यत्र तत्र भवान् वृपलं याजयेत्, 1 क्रियातिपत्तौ यथायथं गर्हायां च ॥ १४९ ॥ अनवक्लप्त्यमर्षयोरिति निवृत्तम् । गर्दा निन्दा कुत्सेत्यनान्तरम् । यच्च यत्र इत्येत्तयो- रुपपदयोधातोलिङ् प्रत्ययो भवति गाँयां गम्यमानायाम् । सर्वलकाराणामपवादः । यच्च तत्र भवान वृषलं याजयेत् यत्र तत्र भवान् वृषलं याजयेद् ऋद्धो वृद्धः सन् ब्राह्मणः, गहामहे । अहो अन्याय्यमेतत् । क्रियातिपत्तौ यथायथं लुङ् भवति । चित्रीकरणे च ॥. १५०॥ यच्चयत्रयोरित्येव । चित्रीकरणमाश्चर्यमद्भुतं विस्मयनीयम् । यच्चयत्रयोरुपपदयो- चित्रीकरणे गम्यमाने .धातोलिङ् प्रत्ययो भवति । सर्वलकाराणामपवादः । यच्च तत्र में ला भवति। ..

·भवति ॥ . काशिको। [०३ वान् वृपलं' योजयेत् । यन्नं तंत्र भवान् वृपलं योजयेत् आश्चर्यमेतत् क्रियातिपत्तौ:यथा- यर्थ शेपे लुडयदौ ॥ १५ ॥ यच्चयत्राभ्यामन्यत्र चित्रीकरण शेषः। शेपे उपपदे.चित्रीकरणे गम्यमाने धतोलद प्रत्य- यो भवति । यदिशब्दश्चेत्न प्रयुज्यते । सर्वलकाराणामपवादः । अश्चर्य चित्रमद्भुतम् । अ- न्धो नाम पर्वतमारोक्ष्यति बधिरो नाम व्याकरणमध्येष्यते । अयदाविति किम् । आश्चर्य यदि स भुञ्चीत यदि सोऽधीयीत । लिनिमित्ताभावादिह'लुएं न भवति ॥ :. : उत्ताप्योः समर्थयोलिङ॥ १२ ॥ उत अपि इत्येतयोः समर्थयोद्धांतोलिङ प्रत्ययो भवति । सर्वलकाराणामपवादः। वा- ढमित्यस्मिन्नर्थे समानार्थत्वमनयोः 1 उत कुर्यात् । अपि कुर्यात् । उताधीयोत । अप्यधीयी- तबाढमध्येष्यत इत्यर्थः । समर्थयोरिति किम् । उत्त दण्डः पतिष्यति । अपि द्वारे धास्य- ति । प्रश्नः प्रच्छादनं च गम्यते । वोतोप्योरिति विकल्पो निवृत्तः। इतः प्रमृति भूतेऽपि लि. निमित्त क्रियातिपत्तौ नित्यं लुङ्, भविष्यति तु सर्वत्रैव नित्यः ॥. कामप्रवेदनेऽकञ्चिति ॥ १५३ ।। स्वाभिप्रायाविष्करण कामप्रवेदनम् । काम इच्छाऽमिलाएं इत्यनान्तरम् । तस्य प्रवेदन प्रकाशनम् । तस्मिन् गम्यमानेऽकच्चित्युपपदे धातोलिङ् प्रत्ययो भवति । सर्वल. काराणामपवादः । कामो मे भुञ्चीत भवान् । अभिलापो से भुजीत भवान् । अकच्चि- तीति किम् । कच्चिज्जीवति ते माता कचिज्जीवति ते पिता । माराविद! त्वां पृच्छामि कच्चिज्जीवति पार्वती ॥ संभावनेऽलमिति चेत् सिद्धाप्रयोगे ॥१५॥ लिटित्येव। संभावन, क्रियासु योग्यताध्यवसांन शक्तिश्रद्धानम् तदिदानीमलमयन विशे- प्यते तच्चत्संभावनं पर्याप्तमयित भवति । सिद्धाप्रयोग इत्यलमो विशेषणं, सिद्धश्चेदलमो प्रयोगः कचासौ सिद्धः। यत्र गम्यते चार्यो, न चासौ प्रयुज्यते । तदीडशे संभावनोपाधिके- ज्य वर्तमानोद्धातोलिङ् प्रत्ययो भवात । सर्वलकाराणामपवादः । अपि पर्वत शिरसा भि- न्धात् । अपि द्रोणपार्फ भुज्जीत । अलमिति किम् । विदेशस्थायी देवदत्तः प्रायेण गमिष्य- ति प्रामम् । सिद्धाप्रयोग इति किम् । अलं देवदत्तो हस्तिन हनिष्यति । क्रियातिपत्ती भूते च भविष्यति नित्यं लङ् भवति ।। विभाषा धातौ संभाषनवचनेऽयदि ॥ १५५ ॥ समारनेऽलमिति घेत सिद्धाप्रमोग इति समनुवर्तते । संभावनमुच्यते येन स संभावन- पचनः । संभावनयचने घातायुपपदे.यच्छन्दवर्जिते धातोर्विमापा लिइ भवति । पूर्वेण नि- त्यप्राप्ती विकल्पाऽयं यचनम् । समावयामि भुजीत भवान् । समावयामि मोक्ष्यते "भवान् । अवकल्पयामि भुशीत भवान् । प्राय मुनीत भवान् । भोक्ष्यते भयान् । अबदीति किम् । सभापयामि यद्न्धीत भवान् । पेतुनुमतोलिङ् ॥ १५६ ॥ पारंग, देशमफलम् । तुगते हेनुमति पायें वर्तमानाद पासोलिए प्रत्ययो भवति । मनकाराणामपपादः । दक्षिणेन द्यायान सारट पांगोन् । यदि फमकमायेन पाक पर्यागरे । दक्षिणेन यान देशः । अपपीभवन तुमत् । विमापा घापमिप्यने मरिष्यति पं फाणे निरपि भवति । दक्षिणेन पेद्याम्पति ग बाई पोभयिष्यति । पत्र विमापापही याचनान्तरमेयानुनी । लिमिति परमाने पुननिसहरी फाणयिने. ।

·पा०३] काशिका । - । पप्रतिपत्त्यर्थम् । तेनेह न भवति । हेन्तीति पलायते । वर्षतीति धावतिः । क्रियातिपत्तो लुङ् भवति ॥ इच्छार्थेषु लिङ्लोटौ ॥ १५७ ॥ इच्छार्थेषु धातुपूपपदेषु धांतोर्लिङ्लोटौ प्रत्ययौ भवतः । सर्वलकाराणामपवादः । इच्छा- मि भुञ्जीत भयान् । इच्छामि भुक्तां भवान् । कामये । प्रार्थये ॥ ॐकामप्रवेदन इति-वक्त. व्यम्भ ! इह मां भूत् । इच्छन् करोति ।। समानकर्तृकेषु तुमुन् ॥ १५८ ॥ इच्छार्थेपु धातुपु समानकर्तृकेपूपपदेपु धातोस्तुमुन् प्रत्ययो भवति । तुमुन्प्रकृत्यपेक्षमेव समानकर्तृकत्वम् । इच्छति भोक्तुम् । कामयते भोक्तुम् । वष्टि भोक्तुम् । वाञ्छति भो- क्तुम् । समानकर्तृकेष्विति किम् । देवदत्तं भुजानमिच्छति यज्ञदत्तः । इह कस्मान्न भव- ति । इच्छन् करोति । अनभिधानात् ॥ लिङ् च ॥ १५९ ॥ - इच्छाथपु समानकर्तृकेषु धातुपूपपदेपु धातोर्लिङ् प्रत्ययो भवति । भून्जीयेतीच्छति । क्रियातिपत्तौ लुङ् भवति(१)॥ इच्छार्थेभ्यो विभाषा वर्तमाने ॥ १६० ।। इच्छाभ्यो धातुभ्यो वर्तमाने काले विभापा लिङ् प्रत्ययो भवति । लटि प्रासे वचनम् । इच्छति । इच्छेत् । वष्टिं । उश्यात् । कामयते । कामयेत ॥ विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्ट्रसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् ॥ १६१ ॥ विधिः प्रेरणम् । निमन्त्रण नियोगकरणम् । आमन्त्रण कामचारकरणम् । अधीष्टः स- त्कारपूर्वको व्यापारः । संप्रश्नः संप्रधारणम् । प्रार्थनं याच्या । विध्याद्यर्थेषु धातोर्लिङ् प्रत्य- यो भवति । सर्वलकाराणामपवादः। विध्यादयश्च प्रत्ययार्थविशेषणम् । विध्यादिविशिष्टेपु क- ादिषु लिह प्रत्ययो भवति । विधौ तावत् । कट कुर्यात् । ग्रामं भवानागच्छेत् । निमन्त्रणे। इह भवान् भजीत । इह भवानासीत ।आमन्त्रणे । इह भवानासीत । इह भवान् भुज्जी- त । अधीष्टे । अधीच्छामो भवन्तं माणवकं भवानुपनयेत् । संप्रश्ने । किं नु खलु भो व्या: करणमधीयीय । प्रार्थने । भवति में प्रार्थना व्याकरणमधीयीय ॥ लोट् च ॥ १६२ ॥ लोट् प्रत्ययो भवति धातोविध्यादिष्वर्थेषु । योगविभाग उत्तरार्थः । विधौ तावत् । कट तावद्धवान् करोतु । ग्राम भवानागच्छतु । निमन्त्रणे । अमुन्न भवानास्ताम् । अमुत्र भवान भुङ्क्ताम् । आमन्त्रणे । इह भवान् भुङ्क्ताम् । अधीष्ष्टे । अधीच्छामो भवन्तं माणव- कं भवान् अध्यापयतु । माणवकं भवानुपनयताम् । संप्रश्ने, किं नु खलु भो व्याकरमध्यौँ । प्रार्थने । भवति मे प्रार्थना व्याकरणमध्ययै। छन्दोऽध्ययै ॥ प्रेषातिसर्गप्राप्तकालेषु कृत्याश्च ॥ १६३. ।। प्रेषणं प्रैषः । कामचाराभ्यनुज्ञानमतिसर्गः ! निमित्तभूतस्य कालस्यावसरः प्राप्तकाल- ता। एतेष्वर्थेषु धातोः कृत्यसंज्ञकाः प्रत्यया भवन्ति चकाराल्लोट् च । भवता कटः करणी- यः। कर्तव्यः । कृत्यः। कार्यः । लोट् खल्वपि। करोतु कटो भवानिह प्रेषितः । भवानतिसृष्टः । भवतः प्राप्तकालः कटकरणे । किमर्थ प्रैषादिषु कृत्या विधीयन्ते, न सामान्येन भावकर्मणोर्वि. हिता एव, ते प्रेमादिष्वन्यत्र च भविष्यन्ति । विशेषविहितेनानेन लोटा बाध्यन्ते । वासरूप- ...(..). "योगविभाग.उत्तरार्थ" इति पाठः क्वचित ।.. ... - । 3 ·कोशिका। . अं.३ - - विधिना भविष्यन्ति । एवं तहि ज्ञापयति स्त्र्यधिकारात्परेण वासरूपविधिर्नावश्यं भवती- ति। विधिप्रैपयोः को विशेषः । केचिदाहुः । अज्ञातज्ञापन विधिः । प्रेषणं प्रैप इति ॥' लिङ चोर्द्धमौहर्तिके ॥ १६४ ॥ प्रैपादयो वर्तन्ते । प्रैपादिपु गम्यमानेषु ऊर्ध्वमौर्तिकेऽथे । वर्तमानाद्धातोलिङ्प्रत्ययो भवति । चकाराद्यथाप्राप्तं च । ऊन मूहर्तादुपरिमुहुर्तस्य भवता खलु कटः कर्चन्यः । कर- णीयः । कार्यः । भवान् खलु कटं कुर्यात् । भवान् खलु करोतु । भवानिह प्रेपितः । भवानति- सृष्टः । भवान् प्राधकालः॥ स्मे लोट् ॥ १६५ ॥ प्रैपादिपूर्ध्वगौर्तिके इति वर्तते । स्मशब्द उपपदे अंपादिपु गम्यमानेपूर्वमौहूतिकेऽयें वर्तमानाद्धातोर्लोट् प्रत्ययो भवति । लिङ्कृत्यानामपवादः । ऊवं मुहूर्ताद्भवान् कटं करोतु स्म। ग्रामं गच्छतु स्म । माणवकमध्यापयतु स्म ॥ अधीष्टे च ॥ १६६ ॥ स्म इति वर्तते । अधीष्टं व्याख्यातम् । स्मशब्द उपपदेवीप्टे गम्यमाने धातो- लोट् प्रत्ययो भवति लिडोऽपवादः अङ्ग स्म राजन् माणवकमध्यापय । अङ्ग स्म राजन्नग्नि- हो जुहुधि ॥ कालसमयवेलासु तुमुन् ॥ १६७ ॥ कालिदिपूपपदेषु धातोस्तुमुन् प्रत्ययो भवति । कालो भोक्तुम् । वेला भोक्तुम् । इह करमान्न भवति । कालः पचति भूतानीति । प्रेपादिग्रहणमिहाभिसम्बध्यते । इह कस्मात्र भवति । कालो भोजनस्य । वासरूपेण ल्युउपि भवति । उक्तमिदं स्त्र्यधिकारात्परन वास- रूपविधिरनित्य इति ॥ लिङ् यदि ॥ १८ ॥ फालादयोऽनुवर्तन्ते । यच्चयदे उपपदे कालादिपु धातोलि प्रत्ययो भवति । तुमुनोऽपवादः । कालो यद् भुजीत भयान् । समयो यभुजीत भवान् | येला यद् भुजीत भवान् ॥ नहे कृत्यतृचश्च ॥ १९ ॥ अईतील्पदः । तणेग्यः। अहें कर्तरि वाच्ये गम्यमाने याधातोःत्यतृचःप्रत्यया भवन्ति । पकाराल्लिट् च । भवता खलु कन्या योढच्या । वाया । यहनीयाया । भवान् खलु कन्या- या पोदा ! भवान् खलु कन्यां यद्देत् भयानेतदिति । अय कस्मादः कृत्यन्चो विधीयन्ते। यायता सामान्येन विहितत्यादऽपि भविष्यन्ति योऽयमिह लिए विधीयते तेन याधा मा मृदिति । पासरूपविधिधानित्यः । आवश्यफाधमर्ययोणिनिः ॥ १७० ॥ अवश्य भाव आपश्यकम् । उपाधिरय नोपपदम् । अवश्यमावरिशिष्ट आघमण्यविशिष्टे पकारि पाध्ये धातोणिनिः प्रत्ययो भवति । अवश्यंफारी। मयूरव्येसकादित्यात्समामः । आधम रंयपि । शदायी । सहमदायी निन्कदापी ॥ गृत्याध ।। १७१ ।। मायापमापोरिति पतले । त्यसमा प्रस्पया आयरपराधमार्ययोद पाभिभूत- पोभांगायन्सि । भला गलायर फटः फरम्यः । अयश्य करगीपः। अन्य कार्यः । सायरपः भाधम । मयमा सातम्यम् । यह देयम् । किमर्थमिदम् । पावता मारे विदिमा अनिरि सिरप नदिपशि । विपविहितन मिमिना गाभ्याम् । पारि ।

·। । पा०४] काशिका । १६७ णिनिः । भावकर्मणोः कृत्याः । तन कुतो वाधप्रसङ्गः। तत्र के चिदाहुः । भव्यगेयादयः कर्तृ- वाचिनः कृत्यास्त इहोदाहरणमिति ॥ शकि लिङ्च ।। १७२ ।। शकीति प्रकृत्यर्थविशेषणम् । शक्नोत्यर्थीपाधिके धात्व| लिङ् प्रत्ययो भवति । चकारात् कृत्याश्च । भवता खलु भारो वोढन्यः । वहनीयः। वाह्यः । भवान् खलु भार वहेत् । भवानिह शक्तः । सामान्यविहितानां पुनर्वचनं लिङा बाधा मा भूदिति ॥ आशिपि लिङ लोटौ ।। १७३ ।। आर्शसनमाशीः । अप्राप्तस्येष्टस्यायस्य प्राप्तुमिच्छा। प्रकृत्यर्थविशेषणं चैतत् । आशी- विशिष्टेऽथे वर्तमानाद्धातोलिङ्लोटौ प्रत्ययौ भवतः । चिरं जीवतु भवान् । आशिपीति किम् । चिरं जीवति देवदत्तः। क्तिच्क्तौ च संशायाम् ॥ १७४ ॥ आशिपीत्येव । आशिपि विपये धातोः क्तिच्क्तो प्रत्ययौ भवतः समुदायेन चेत्संज्ञा गम्यते । तनुतात् तन्तिः । सनुतात् सातिः। भवतात् भृतिः। मनुतात् मन्तिः। तखल्वपि । देवा एन देयासुदेवदत्तः । सामान्येन विहितः क्तः पुनरुच्यतेक्तिचा बाधा मा भूदिति । चकारो विशेषणार्थः, "न किचि दीर्घश्च" (अ०सू०६।४।३९) इति ॥ माङि लुङ् ॥ १७५ ॥ माझ्युपपदे धातोर्लुङ् प्रत्ययो भवति । सर्वलकाराणामपवादः । मा कात्।ि मा हार्षीत् । क) मा भवतु तस्य पापं मा भविष्यतीति । असाधुरेवाम् । के चिदाहुः । अडिदपरो माशब्दो विद्यते तस्यायं प्रयोगः॥ स्मोत्तरे लङ्च ॥ १७६ ॥ स्मशब्दोत्तरे माङ्युपपदे धातोर्लङ् प्रत्ययो भवति । चकाराल्लुङ् च । मा स्म करोत् । मा स्म कार्षीत्। मा ल्म हरत् । मा स्म हापीत् ॥ इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकायां वृत्तौ तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ३ ॥ ३ ।। 1 ॥ अथ तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ धातुसंबन्धे प्रत्ययाः ॥ १ ॥ धात्वर्थे धातुशब्दः । धात्वर्थानां संबन्धो धातुसंबन्धः । विशेषणविशेष्यभावः । तस्मिन् सति अयथाकालोक्ता अपि प्रत्ययाः साधचो भवन्ति । अग्निष्टोमयाज्यस्य पुत्त्रो जनिता । कृतः कटः यो भविता। भावि कृत्यमासीत् । अग्निष्टोमयाजीति भूतकालः, जनितेतिभविष्य- त्कालः, तन्त्र भूतः कालो भविष्यत्कालेनाभिसंबध्यमानः साधुर्भवति । विशेपणं गुणत्वाद्वि- शेष्यकालमनुरुध्यते, तेन विपर्ययो न भवति । प्रत्ययाधिकारे पुनः प्रत्ययग्रहणमधात्वधिका- रविहिता अपि प्रत्ययास्तद्धिता धातुसंबन्धे सति कालभेदे साधवो यथा स्युरिति । गोमा- नासीत्। गोमान् भविता । गावो विद्यन्तेऽस्येति वर्तमानविहितो मतुबासीद्, भवितेति संब- न्धादतीते भविष्यति च साधुर्भवति ॥ क्रियासमभिहारे लोट् लोटो हिस्वौ वा च तध्वमोः॥२॥ धातुसंबन्ध इति वर्तते। पौनःपुन्यं भूशार्थो वा क्रियासमभिहारः । प्रकृत्यर्थविशेषगं चैतत् । समभिहारविशिष्टक्रियावचनाद्धातोर्लोट् प्रत्ययो भवति, सर्वेषु कालेषु । सर्वलकारा: णामपवादः । तस्य च लोटो हि स्व इत्येतावादेशौ भवतः, तध्वंभाविनस्तु वा भवतः । योग ·:काशिका। [अ०३ विभागोऽन्न कर्तव्यः । क्रियासममिहारे लोड् भवति ततो लोटो हिस्बौं। लोडित्येव । लोड्- धर्माणौ हिस्मौ भवस इत्यर्थः । तेनात्मनेपदपरस्मैपदत्वं भेदेनावैतिष्ठते तित्वं च भवति । लुनाहिलुनीहीत्येवायं लुनाति। इमौ लुनीतः। इमे लुनन्ति । लुनिहिलुनीहीत्येव त्वं लुनासि। युवा लुनीया। यूयं लुनोथ । अथवा लुनीतलुनीतेत्येव यूयं लुनीथालुनीहिलुनीहीत्येवाहं लुना- मि। आवां लुर्नीवः । वयं लनीमः भूते । लुनीहिलुनीहीत्येवायमलावीत् अलाविष्टाम् । अलाविपुः । एवं मध्यमोत्तमयोल्दाहार्यम् । भविष्यति । लुनीहिलुनीहीत्येवार्य लविष्यति । लविष्यतः । लविष्यन्ति । एवं मध्यमोत्तमयोगदाहार्यम् । अधीप्वाधीवेत्येवायमधीते । इ- मावधीयाते । इमेऽधीयते । अधीष्वाधीवेत्येव त्वमधीपे। युवामधीयाथेः। यूममधीध्ने । अथ वा अधीध्वमधीध्वमित्येव यूयमधीध्ये.। अधीप्वाधीप्येत्येवाहमधीये। आवामधीवहे । वय- मधीमहे । एवं सर्ववेच लकारेपूदाहार्यम् । क्रियासमभिहाराभिव्यक्ती. द्विवचनमयं लोडपे- क्षते, क्रियासममिहारे द्वे भवत इति । यङ्प्रत्ययः पुनरस्मिन्नेवाय विधीयमानः स्वयमेव शक्तत्वान्नापेक्षते द्विर्वचनम् ॥ समुच्चयेऽन्यतरस्याम् ॥ ३॥ : अनेकक्रियाध्याहारः समुच्चयः । समुच्चीयमानक्रियावचनाद्धातोरन्यतरस्यां लोट् प्रत्ययो भवति । तस्य लोटो हिस्वावादेशौ भवतः। तचंभाविनस्तु वा भवतः। आप्ट्रमट मठमट खदूरमट स्याल्यपिधानमटेत्येवायमटति । इमावटतः । इमेटन्ति । भ्राष्ट्रमट मठमट खदूरमट स्याल्यपिधानमटेत्येव त्वमटसि । युवामटथः । यूयमस्थ ! अंथ वा श्राष्ट्रमदत मठमटत खद- रमटत स्थाल्यपिधानमटतेत्येव यूयमय। प्राष्ट्रमट मठमट खर्रमट स्थाल्यपिधानमटेत्ये- वाहमटामि । आवामटावः । वयमटामः। अथ वा भ्राष्ट्रमटति मठमति खदूरमटति स्याल्य- पिधानमटति इत्येयायमदति । इमावटतः । इमेटन्ति । भ्राष्ट्रमटसि सदरमटसि स्थाल्यपि- थानमदसि इत्येव त्वमसि । युवामस्थः । यूयंमटय । भ्राष्ट्रमटामि मठमटामि खरमटामि स्थाल्यपिधानमामीत्येयाहमामि । आवामटायः। वयमटामः । छन्दोधीप्त व्याकरणम- धीप्य निरक्तमधीप्येत्येवायमधीते । इमावधीयाते । इमेऽधीयते । छन्दोधीच व्याकरणम- धीय निरुतमधीप्येत्येव त्वमधीपे । युवामधीयाथे। यूयमधीध्ये । अथ या छन्दोधी नि- रतमधीध्वमित्येव यूयमधीध्ये । छन्दोधीष्य व्याकरणमधोप्य निरुकमधीवेत्येवाहमधीये । मात्रामधीबहे । ययमधीमदे । अथवा व्याकरणमधीते छन्दोऽधीते निरुतमधीते इत्येवाय धीते । इमायधीयाते । इमेऽधीयते । छन्दोधीपे व्याकरणमधीपे निरुक्तमधीपे इत्येव त्वम- धीप । युवामधीयाधे । यूयमधीये । छन्दोधीये व्याकरणमधीये निराकमधीय इत्येवाहम- धोये। आयामधीयदे । वयमधीमहे ।। यथाविध्यनुप्रयोगः पूर्वस्मिन् ॥ ४ ॥ पूर्वस्मिन् छोविधाने यथायिध्यनुप्रयोगो भयति । यस्मादातोलोदविहितस्स एय धानुरनुप्रयोगन्यः । धानुमपन्य प्रत्ययविधागाद अनुप्रयोगः सिद्ध एप । ययाविध्य तु पच. नम् । राधा पयोदासम् । लुनीहिलनीदीत्येवार्य छुनासोति । गिनतीति नानुप्रयुज्यते । धोयाधीस्पेयायमधीयते । पट्यासि गानुप्रयुज्यते । समुच्चये सामान्यवचनस्य ।। ५ ।।. निजीपे मोनिधाने मनुष्य सामान्यायनत्य भागोरनुप्रयोगः कान्यः । ओदन भएन माननु यि पानाः पादायमम्यारति । पर्यविगंगनुप्रपोगनियश्यपं परनम् । म पीमियादा गादिया । भाइमेट मठमट मरमट स्याएपरिभानमटेगंवाएगा. मारि फारम्भदान शिपाई सहि गामापा मम्मायेय ।।

·'पा०.४] काशिका । -. । छन्दसि लुङ्ललिटः ॥ ६॥. . : ... धातुसंवन्धे इत्येव । छन्दसि विषये धातुसंबन्धे सर्वेषु कालेषु लुड्लङ लिटः प्रत्यया 'भवन्ति । अन्यतरस्यामिति वर्तते । तेनान्येऽपि लकारा यथायथं भवन्ति । लुङ । शकला- गुष्ठकोऽकरत् । अहं तेभ्योऽकरं नमः । लङ, । अग्निमद्य होतारमवृणीतार्य यजमानः । लिट् । अंद्या ममार । अद्य म्रियते ॥ लिडर्थे लेट ।।.७॥ छन्दस्यन्यतरस्यामिति वर्तते । लिङथे यन्त्र लिविधीयते विध्यादिहेतुहेतुमलोलिडि न्त्येवमादिस्तत्र छन्दसि विषयेऽन्यतरस्यां लेट् प्रत्ययो भवति । जोषिपत् | तारिपत् । मन्दि- यत् । नेता नेपत् । तक्षिपत् । पताति दिद्युत् । उदधि च्यावयाति ॥ उपसंवादाशङ्कयोश्च ॥ ८ ॥ 'उपसंवादः परिभापणं, कर्तव्ये पणवन्धः। यदि मे भवानिदं कुर्याद अहमपि भवत इदं दास्यामीति । करणतः कार्यानुसरणं तर्क उत्प्रेक्षा आशङ्का । उपसंबादे आशङ्कायां च गम्य- सानायां छन्दसि विपये लेन प्रत्ययो भवति । उपसंवादे । अहमेव पशूनामीझै । मदना एवं वो ग्रहा गृह्यान्तै इति । मदैवत्यान्येव वः पात्राण्युच्यान्तै । आशङ्कायां च । नेजिमायन्तो नरकं पताम। जिलाचरणेनं नरकपात आशङ्कयते । लिङर्थ एवायं नित्यार्थ तु वचनम् । पूर्व- सूत्रेऽन्यतरस्यामिति वर्तते ।। नुमर्थे सेलेनसेश्रसेन्क्सेकसेनध्यैअध्यनकध्यमध्येन्, शध्यैशध्यैन् तवतवेङ्तवेनः ॥ ९ ॥ छन्दलीत्येव । तुमुनोऽर्थस्तुमर्थः । तत्र छन्दसि विषये धातोः सयादयः प्रत्यया भवन्ति । तुमर्थोभानः । कथं ज्ञायते । वचनसामर्थ्यात् । तावदयं कर्त्तरपश्यते । न चान्यस्मिन्नर्थे तुमु- नादिश्यते । अनिर्दिष्टार्थाश्च प्रत्ययाः स्वार्थे भवन्ति, स्वार्थश्च धातूनां भाव एवं । से । वृक्ष रायः । सेन । ता वामेपे रथानाम् । असे । असेन । क्रत्वे दक्षाय जीवसे । स्वरे विशेषः । क्से । कसेन् । प्रेपे भगाय । श्रियसे । अध्यै । अध्यन् । कर्मण्युपाचरध्यै । स्वरे विशेषः । कध्यै । इन्द्राग्नी आहुवध्यै । कध्यैन् । श्रियध्यै । शध्यै । शध्यैन् । पिबध्यै । सह मादयध्यै । तवै । सोममिन्द्राय पातवै । तवेङ् । दशमे मासि सूतवे । तयेन् । स्वदेवेषु गन्तवे । कर्तवे । हर्त्तवे ॥ प्रयै रोहिण्यै अव्यथिल्यै ॥ १०॥ तुमर्थे छन्दसीत्येव । प्रयै रोहिध्यै अव्यथिष्य इत्येते शब्दा निपात्यन्ते छन्दसि विषये । अपूर्वस्य यातेः कैंप्रत्ययः । प्रयै देवेभ्यः । प्रधातुम् । रहेः इष्य प्रत्ययः । अपामोषधीनां रोहि- म्यै। रोहणाय । व्यथेनन्पूर्वस्य इष्यप्रत्ययः । अव्यथिष्यै । अन्यथनाय ॥ दृशे विख्ये च ॥ ११ ॥ तुमर्थे छन्दसौत्येव । दृशे विख्ये इत्येतो छन्दसि विषये निपात्येते । दशे के प्रत्ययः । इशे विचाय सूर्यम् । इष्टुम् । विख्ये त्वा हरामि । विख्यातुम् ॥ शकि णमुल्कमुलौ ॥ १२ ॥ छन्दसीत्येव । शक्नोतौ धातावुपपदे छन्दसि विषये तुमथें णमुल्कमुल् इत्येतो प्रत्ययौ भवतः। णकारो वृद्धयर्थः । ककारो गुणवृद्धिप्रतिषेधार्थः । लकारः स्वरार्थः । अग्निं वै देवा विभा नाशक्नुवन् । अपलोमित्यर्थः ॥ ईश्वरे तोसुनूकसुनौ ॥ १३ ॥ तुमर्थे छन्दसीत्येव । ईसरशब्द उपपदे छन्दसि विपये तुमर्थे धातोस्तोसुन्कसुन्प्रत्ययौ भ. - . -- १५ का० .

·१७० काशिका । [अ०.३. वत्तः। ईश्वरोऽभिचरित्तोः । अभिचरितुमित्यर्थः । ईश्वरो विलिखः । विलिखितुमित्यर्थः । ईश्वरो वितृदः । वितर्दितुमित्यर्थः ॥ कृत्यार्थे तवैकेन् केन्यत्वनः ॥ १४ ॥ छन्दसीत्येव । कृत्यानामर्थो भावकर्मणी। तस्मिन् कृत्यायें छन्दसि विपये तवै केन्य त्वन इत्येते प्रत्यया भवन्ति । अन्येत । अन्वेतव्यम् । परिधातवै। परिधातव्यम् । केन् । नावगाहे । नावगाहितव्यम् । केन्य । दिदृक्षेण्यः । शुश्रूपेण्यः । दिक्षितव्यम् । शुश्रूपितव्य- म् । त्वन् । फत्वं हविः । कर्त्तव्यम् । तुमथें छन्दसीति, सयादि सूत्रेऽपि तवै. विहितः । तस्य तुमर्यादन्यत्र कारके विधिद्रष्टव्यः ।। अवचक्षे च ॥ १५ ॥ कृत्याथै छन्दसीत्येव । अवपूर्वाञ्चक्षिक एप्रत्ययो निपात्यते । वावचक्षे। नावख्यातन्य- मित्यर्थः ।। भावलक्षणे स्थेवदिचरिहुतमिजनिभ्यस्तोसुन् ॥ १६ ॥ कृत्यार्थ इति निवृत्तम् । तुमर्थ इति वर्तते । प्रकृत्यर्थविशेपणं भावलक्षणग्रहणम् । भावो लक्ष्यत येन तस्मिन्नथें वर्तमानेभ्यः स्थादिभ्यो धातुभ्यश्छन्दसि विपये तुमथें तोसुन्प्रत्ययो भवति । आ संस्थातोवद्यां सीदन्ति । आ समाप्त सीदन्तीत्यर्थः । इण् । पुरा सूर्यस्योदेतो- राधयः । फन् । पुरा वत्सानामपाकाः । यदि । पुरा प्रवदितोरनौ प्रहोतव्यम् । चरि। पुरा प्रचरिताराग्नीधे होतव्यम् ।। आ होतोरप्रमत्तस्तिष्ठति। तमि । आ तमितोरासीत । जनि । आ विजनितोः संभवामति ।। सृपितृदोः कनुन् ॥ १७ ॥ भावलक्षणे छन्दसीति वर्तते । सृपितृदोर्द्धात्वोभवलक्षणेऽर्थे वर्तमानयोश्छन्दसि विपये तुमधे कमन्प्रत्ययो भवति । पुरा यूरस्य विसृपो चिरपशिन् । पुरा.जर्तृभ्य आवृदः ॥ अलंखल्या प्रतिपेधयोः प्राचां पत्या ॥ १८ ॥ सन्दसि भावरक्षण इति सर्व निवृत्तम् । अलं खलु इत्येतयोः प्रतिपेधयाचिनोरपपदयो- धांतोः क्त्वा प्रत्ययो भवति प्राचामाचायांणां मतैन । अलं कृत्वा । खलु कृत्वा । अल बाले रदित्वा । अलखरयोरिति किम् । मा कार्णः । प्रतिपंधयोरिति किम् । अलंकारः । प्राचांग- हणं विकरपार्थम् । अल रोदनेन । वासरूपविधिश्चत्पूजार्थम् ॥ उदीचां माडो व्यतीहारे ॥ १९ ॥ पया तु यति । मारो धातोयंतीहार वर्तमानादुदीचामाचार्याणां मतेन क्त्या प्रत्ययो भवति । अपमित्य यायो । अपमित्य हरति । अपूर्वकालत्यादप्रासः क्त्या विधीयते । उदी- घपटणा यथाप्रासमपि भवति । याचित्वाऽपमपते ।स्याऽपमयते । मेट: एतात्यान्याय नि. देश नो ापनार्थी, नानुबन्धकृतमनेजन्तत्यमिति। तेन "दावा घ्यदा" (अ.सू.१।२।२०) पनिषोऽपि प्रतिषेधो भवति ॥ परावरयोगे च ॥ २०॥ परापराम्पां योगः .1 परेण पूर्वग्न्य योगे गम्यमान अयरेण च परस्य । धातोः पत्या प्रापपो भयसि । परेण गाया । अप्राप्य नदी पर्यतः स्थितः । पानदीपोगन पर्यतो विप्या। भपरपोगे । अतिम्म्य गुपया मदी स्थिता । अयरपरंसपोगेन नदी विभिन्या । समानफाकयोः पूर्वकाले ॥ २१ ॥ मगारः पता योपायपोग्गा पूर्णकाले धारय पर्शमानायासोः परगा प्रत्यय - निनादम्यापिलिया समानारगा। भुगमा मामि । पारया पनि। निगमाया पोरया दरग मावि मानोगिनि पन् । भयसि मागे ·पा०४] काशिका । १७१ 1 गच्छति देवदत्तः । पूर्वकाले इति किम् । जति च जल्पति च । आस्यं व्यादाय स्वपिति संमोल्य हसतीत्युपसंख्यानमपूर्वकालत्वात् ॥ भाभीदरये णमुल च ॥ २२ ॥ समानकर्तृकयोः पूर्वकाल इत्येव । आमीक्ष्ण्यं पौनःपुन्यम् । प्रकृत्यर्थविशेषणं चैतत् । आभीक्ष्ण्यविशिष्टेथें वर्तमानाद्धातोर्णमुल प्रत्ययो भवति । चकारात् क्त्वा च । द्विर्वचनसहितौ क्वाणमुलावाभाक्ष्ण्यं द्योतयतो न केवलौ । आभीक्ष्ण्ये द्वे भवत इत्युपसंख्यानाद् द्विवचन- म् । भाजभोज ब्रजति । भुक्त्वा व्रजति । पायंपायं व्रजति ॥ न यद्यनाकाः ॥ २३ ॥ यच्छन्द उपपदे धातोः क्तवाणमुलौ प्रत्ययौ न भवतोऽनाकझे वाच्ये । यत्र पूर्वोत्तर क्रिये स्तस्तद्वाक्यं न परं किं चिदाकाङ्क्षत इति । णमुलनन्तरः, क्या तु पूर्वसूत्रविहितोऽपि प्रति- पिद्यते । यदयं भुङ्को ततः पचति । यद्यमधीते ततः शेते । आनाकाङ्क्ष इति किम् । यदयं भुक्त्वा बजति अधीत एव ततः परम् ॥ विभाषानेप्रथमपूर्वेषु ॥ २४ ॥ अप्राक्तविभापेयम् । आभीक्ष्ण्य इति नानुवर्तते । अग्रे प्रथम पूर्व इत्येतेपूपपदेपु समान- • कर्तृकयोः पूर्वकाले धातोः क्त्वाणमुलौ प्रत्ययो विभापा भवतः । अग्रे भुक्त्वा ब्रजति । प्रथम भोज व्रजति । प्रथम भुक्त्वा ब्रजत्ति । पूर्व भोज नजति । पूर्व भुक्त्वा व्रजति । विभापाग्रहणमेता- भ्यां मुक्ते लडादयोऽपि यथा स्युः । अग्रे भुत ततो ब्रजति । ननु च वासरूप इति भविष्यति। स्याणसुलो यन्न सह विधीयेते तत्र वासरूपविधिनास्तीत्येतदनेन ज्ञाप्यते। तेनाभीक्ष्ण्ये लडा- दयो भवन्ति । उपपदसमासः करमान्न क्रियते । उक्तं तत्रैवकारस्य प्रयोजनम् , अमैव तु- ल्यविधानमुपपदं तत् समस्यते नाऽन्यदिति ॥ कर्मण्याक्रोशे कृनः खमुञ् ॥ २५ ॥ कर्मण्युपपदे जो धातोःखमुञ् प्रत्ययो भवति आक्रोशे गम्यमाने । चोरंकारमाकोशति । चोरोऽसि दस्युरसि इत्याक्रोशति । चोरकरणमाक्रोशसंपादनार्थमेव न त्वसौ चोरः क्रियते ॥ स्वादुमि रणसुल् ॥ २६ ॥ समानकर्तृकयोः कूज इति चाऽनुवर्तते स्वादुमीत्यर्थग्रहणम् । स्वार्थपूपपदेषु कृनो णमुल् प्रत्ययो भवति स्वादुंकारं भुङ्क। लवणकारम्भुङ्क। स्वादुमीति मकारान्तनिपातनमोकाराभा- बाथ, स्वन्तस्यापि मकारार्थ दीर्घाभावाथं च । अस्वादु कृत्वा भुङ्क्ते ल्वादुकार भुङ्क्ते। वा- सरूपेण क्त्वापि भवति । स्वादुं कृत्वा भुते । तुमर्थाधिकाराञ्च सर्वे एते भावे प्रत्ययाः । य- येव स्वादुकारं भुते देवदत्त इति णमुला कर्तुरनभिहितत्वात्कर्तरि कस्मातृतीया न भवति । भुजिप्रत्ययेनाभिहितः कर्ता । न चास्मिन् प्रकरणे शक्तिशक्तिमतो दो विवक्ष्यते समानकत- त्वं हि विरुष्यते प्रधानशक्त्यभिधाने वा गुणशक्तिरभिहितवत् प्रकाशते ॥ अन्यथैवंकथमित्थंसु सिद्धाप्रयोगश्चेत् ॥ २७ ॥ कृनित्येव । अन्यथादिपूपपदेषु जो णमुल् प्रत्ययो भवति सिद्धाप्रयोगः । निरर्थकत्वान्न प्रयोगमहतीति; एवमेव प्रयुज्यते । अन्यथा भुङ्ग इति यावान् अर्थस्तथाकार भुङ्कः इति ग- म्यते । अन्यथाकारं भुङ्कः । एवंकार भुते । कथंकारभुत । इत्थंकारं भुङ्क । सिद्धाप्रयोग इति किम् । अन्यथाकृत्वा शिरो भुते ॥ यथातथयोरसूयाप्रतिवचने ॥ २८॥ कृनः सिद्धाप्रयोग इति वर्तते । यथातथाशझ्योल्पपश्याः कृणो णमुल् प्रत्ययो भवति - ·काशिका । [ अॅ०३ .. । असूयाप्रतिवचने गम्यमाने(१) । यद्यसूयन् पृच्छति प्रतिवक्ति तत्र प्रतिवचनं, यथाकारमह भोप्ये तथाकारमह किं तवानेन । असूयाप्रतिवचने इति किम् । यथा कृत्वाऽहं भोक्ष्ये तथा द्रक्ष्यसि इत्येव । यथा कृत्वाऽहं शिरो भोक्ष्ये किं तवानेन ॥ कर्मणि दृशिविदोः साकल्ये ॥ २९ ॥ कर्मण्युपपदे साकल्यविशिष्टेऽर्थे हशिविदोर्धात्वोर्णमुल् प्रत्ययो भवति । कन्यादर्श वरय- ति । या याः कन्याः पश्यति तास्ता वरयतीत्यर्थः । ब्राह्मणवेद भोजयति । य य ब्राह्मणं जा- नाति लभते विचारयति वा तान् सर्वान् भोजयतीत्यर्थः । साकल्य- इति किम् । ब्राह्मणं .. ष्ट्वा भोजयति ॥ यावति विन्दजीवोः ॥ ३० ॥ यावच्छब्द उपपदे विन्दतेर्जीवतेश्च णमुल प्रत्ययो भवति यावद्वेदं भुते। थावल्लभते ताव- भुङ्ग इत्यर्थः । यावजीवमधीते । यावज्जीवति तावधीत इत्यर्थः॥ चर्मोदरयोः पूरे ॥ ३२॥ कर्मणीत्येव । चर्मोदरयोः कर्मणोरुपपदयोः पूरयतेर्णमुल् प्रत्ययो भवति चर्मपूरै स्तृणाति । उदरपूर भुङ्क॥ वर्पप्रमाण ऊलोपश्चास्यान्यरस्याम् ॥ ३२ ॥ . कर्मणीत्येव । पूरयतेातोर्णमुल् प्रत्ययो भवति, ऊलोपश्चास्य पूरयतेरन्यतरस्यां भवति समुदायेन चेद्वर्पस्य प्रमाणमियत्ता गम्यते । गोप्पदपुरं वृष्टो देवः । गष्पदप्नं वृष्टो देवः। सी- तापूर यष्टो देवः । सीताग्रं वृष्टो देवः । अस्यग्रहणं किमर्थम् । उपपदे मा भूत् । मूपिकाविलपूर घृष्टो देवः । मूपिकाबिलप्रम् ॥ चेले कोपेः ॥ ३३॥ कर्मणि इत्येव । 'क्नूयी शब्दे उन्दने च । अस्माण्ण्यन्ताद्धातोश्चेलायपु कर्मसु उपपदेषु णमुल् प्रत्ययो भवति वर्पप्रमाणे गम्यमाने । चेलकोपं घृष्टो देवः । वसनोपं । धसनकोपम् ॥ निमूलसमूयोः कपः ॥ ३४ ॥ . कर्मणीत्येव । निमूलसमूलशब्दयोः कातोर्णमुल् प्रत्ययो भवति । निमूलकार्य कपति । स- मूलका कपति । निमूलं कपतीत्यर्थः । इतः प्रभृति कपादोन यान् वक्ष्यति तत्र कपादिपु. "यथाविध्यनुप्रयोग" इति ॥ शुप्कचूर्णरुक्षेपु पिपः ॥ ३५ ॥ . कर्मणीत्येव । शुष्कादिपु कर्मवाचिपूपपदेषु पिपेद्धांतोर्णमुल प्रत्ययो भवति शुष्कर्ष पि- नष्टि । शुक पिनष्टीत्यर्थः । चूर्णपपं पिनष्टि । चूर्ण पिनष्टीत्यर्थः । रूक्षपेष पिनष्टि । रक्षा पिनष्टीत्यर्थः॥ समूलाकृतजीवेपु इन्कृञ्ग्रहः ॥ ३६ ॥ कर्मणीत्येव । समूल अगृत जीव इत्येतेषु शान्देपु कमंसूपपदेषु यथासंन्य हन फन् मह इत्ये-- तम्या धानुभ्यो णमुल् प्रत्ययो भवति । समूलयात हन्ति । समूलं हन्तीत्यर्थः । अतकार करोति । जीवनाएं गृहाति ।। करणे हनः ।। ३७ ॥ फरण उपपदे हन्तेद्धांतोणंमुल् प्रत्ययो भवति । पाणिधात पेदि इन्ति। पादधात भूमि ह- निस "हिसायांनां च समानकर्मकाणाम्" इति णमुलं यम्पत्ति । सिायोऽयमारम्भः । नि- स्थसमासायों या ययायिध्यनुप्रयोगार्था । पूर्गपिनतिपयन हन्तसार्थयापि प्रत्ययोऽने-- मेरप्या असिवात हन्ति वारयात हन्ति । ""mपा भामा ननिकम् । । ।

·पा०४] काशिका । १७३ स्नेहने पिपः ॥ ३८॥ करण इत्येव । स्निाते येन तत् स्नेहनम् । स्नेहनवाचिनि करण उपपदे पिपेदातोर्णमुल प्रत्ययो भवति । उदपेपै पिनष्टि । तैलपेप पिनष्टि । तैलेन पिनष्टीत्यर्यः । हस्ते वर्तिग्रहोः ॥ ३९॥ करण इत्येव । हस्त इत्यर्थग्रहणम् । वतिय॑न्तः । हस्तवाचिनि करण उपपदे वर्तयतेगु- हातेश्च णमुल् प्रत्ययो भवति । हस्तेन वर्तयति हस्तवत्त वर्त्तयति । करवर्तम् । ग्रहेः खल्वपि । हस्तेन गृह्णाति । हस्तमाहं गृहाति । करमाहम् । पाणिग्राहम् ॥ स्वे पुषः ॥ ४०॥ अधिकरणवाचिन्युपपदे वनातेदातोर्णमुल्प्रत्ययो भवति । चक्रवन्धं वध्नाति । फूटबन्ध बध्नाति । मुष्टिबन्ध बन्धाति । चोरकबन्धं वध्नाति । चोरके वनातीत्यर्थः ॥ अधिकरणेवन्धः ॥ ४१ ॥ करणे इत्येव । स्व इत्यर्थग्रहणम् । स्ववाचिनि करणे उपपदे पुषेर्धातोर्णमुल् प्रत्ययो भवति । आत्मीयज्ञातिधनवचनः स्वशब्दः । स्वपोपं पुष्णाति । आत्मपोषम् । गोपोपम् । पितृपोपम् । मातृपोपम् । धनपोपम् । रैपोपम् । संक्षायाम् ॥ ४२ ॥ संज्ञायां विषये वध्नातेातोर्णमुल्प्रत्ययो भवति । क्रौञ्चवन्धं बध्नाति । मयूरिकाबन्ध, अहालिकावन्धं बद्धः। वन्धविशेषाणां नामधेयान्येतानि ॥ कत्रोर्जीवपुरुषयोनशिवहोः ॥ ४३ ॥ जीवपुरुपयोः कर्तृवाचिनोरुपपदयोर्यथासख्यं नशिवहोर्धात्वोर्णमुल् प्रत्ययो भवति । जी- वनाशं नश्यति । जीवो नश्यतीत्यर्थः । पुरुपवाहं वहति । पुरुषः प्रेष्यो भूत्वा वहतीत्यर्थः । कर्तरीति किम् । जीवेन नष्टः । पुरुषेणोढः ।। ऊर्वे शुपि पूरोः ॥ ४४॥ कर्तृग्रहणमनुवर्तते । ऊर्ध्वशब्दे कर्तृवाचिन्युपपदे शुपिपूरोर्धात्वोर्णमुल प्रत्ययो भवति । उर्ध्वशोपं शुष्यति । ऊवं शुप्यतीत्यर्थः । उद्ध्वं पूरै पूर्यते । उळ पूर्यत इत्यर्थः । उपमाने कर्मणि च ।। ४५ ॥ उपमीयतेऽनेनेत्युपमानम् । उपमाने कर्मण्युपपदे चकारात् कर्तरि धातोर्णमुल् प्रत्ययो भवति । घृतनिधाय निहितः । वृत्तमिव निहित इत्यर्थः । सुवर्णनिधायं निहतः । सुवर्णमिव निहितः । कर्तरि खल्वपि । अजकनाशं नष्टः । अजक इव नष्टः । चूडकनाशम् । दन्तनाशम् ।। कषादिषु यथाविध्यनुप्रयोगः ॥ ४६॥ निमूलसमूलयोरित्येतदारभ्य कपादयः । एतेषु यथाविध्यनुप्रयोगो भवति । यस्माद्धातो- र्णमुल् प्रत्ययो भवति । स एवानुप्रयोक्तव्यः । ननु धातुसंबन्धे प्रत्ययविधानादनुप्रयोगः सिद्ध एव, यथाविधीति नियमाथे वचनम् । तथा चैवोदाहृतम् ॥ उपदंशस्तृतीयायाम् ॥ ४७ ॥ देश दशने । अस्माद्धातोरुपपूर्वात्तृतीयान्तं उपपदे णमुल्प्रत्ययो भवति मूलकेनोपदंशम् । आईकोपर्दशम् । आईकेणोपर्दशम् । अन्न विकल्पेनोपपदसमासः "तृतीयाप्रभृतीन्यन्यतरस्या- " इति । मूलकादि चोपदेशेः कर्म । भुजेः करणम् । सर्वस्मिन्नेवान णमुल्प्रकरणे सति क्रियाभेदे वासरूपविधिना क्त्वापि भवति । मूलकेनोपदश्य भुते ॥ हिंसार्थानां च समानकर्मकाणाम् ॥ ४८ ।। तृतीयायामित्येव । हिंसा प्राण्युपघातः । तदर्थानां धातूनामनुप्रयोगधातुना समानकर्म- ·- 1 . १७४ काशिका । [. काणां तृतीयान्त उपपदे णमुल् प्रत्ययो भवति । दण्डोपघातं गाः कालयति । दण्डेनोपघात- म्। दण्डताडम् । दण्डेन ताडम् । समानकर्मकाणामिति किम् । चोर दण्डेनोपहत्य गोपाल- को गाः कालयति ॥ सप्तम्यां चोपपीडरुधकर्पः ॥ ४९ ॥ उपशब्दः प्रत्येकमभिसंवध्यते । उपपूर्वेभ्यः पीडरुधकभ्यः सप्तम्यन्त उपपदे चकारात्त- तीयान्त उपपदे णमुल् प्रत्ययो भवति । पार्धापपीड.शेते पार्श्वयोरुपपीडम् । पार्धाभ्यामुपपी डम् । व्रजोपरोधं गाः स्थापयति । ब्रजं उपरोधम् । धजेनोपरोधम् । पाण्युपकर्ष धानाः संगृह्णाति । पाणावुपकर्षम् । पाणिनोपकर्षम् । कर्पतेरिदं ग्रहण न कृपतेः ॥ समासत्तौ ॥ ५० ॥ सप्तम्यां तृतीयायामिति वर्तते । समासत्तिः सन्निकर्पः । समासत्तौ गम्यमानायां तृतीयां- सप्तम्योरपपड़यो तोर्णमुल् प्रत्ययो भवति। केशग्राहं युद्धयन्ते। केशेषु ग्राहम् । हस्तग्राहम् । हस्तेषु ग्राहम् । हस्तैहिम् । युद्धसंरम्भादत्यन्तं सन्निकृप्यन्त इत्यर्थः ॥ प्रमाणे च ।। ५२ ॥ : तृतीयासप्तम्योरित्येव । प्रमाणमायामो दैर्व्यम् । प्रमाणे गम्यमाने तृतीयासप्तम्योरुपपद- यो तोर्णमुल् प्रत्ययो भवति । ड्यॉलोत्कर्ष खण्डिकां छिनत्ति । व्यङ्गुले उत्कर्प, गुरलेनो- त्कर्षम् । त्र्यॉलोत्कर्षम् ॥ अपादाने परीप्सायाम् || ५२ ॥ परीप्सा त्वरा । परीप्सायां गम्यमानायासपादान उपपदे धातोर्णमुल् प्रत्ययो भवति । शय्योत्थाय धावति । शय्याया उत्थाय । एवं नाम त्वरते यदवश्यं कर्तव्यमपि नापेक्षते ।' शय्योत्थानमात्रमाद्रियते । रन्धापक पयः पिबति । भ्राष्ट्रापकर्पमपूपान् भक्षयति । परीप्सा- यामिति किन् । आसनादुत्याय गच्छति ॥ द्वितीयायां ॥३॥ परीप्सायामित्येव । द्वितीयान्त उपपदे परीप्सायां गम्यमानायां धातोणंमुल् प्रत्ययो भ- वति । रष्टिग्राह युध्यन्ते । यष्टिग्राहम् । लोप्टग्राहम् । पुर्व नाम त्वरते यदायुधग्रहणमपि ना- वियते । लोधादिकं यत्किञ्चिदासन्नं तद् गृहाति ॥ स्वाऽध्रुवे ॥ ५४॥ द्वितीयायामित्येव । अध्रुवे स्त्राङ्गवाचिनि द्वितीयान्त उपपदे धातोर्णमुल् प्रत्ययो भवति । अक्षिनिकायं जल्पति । भ्रूविक्षेप कथयति । अध्रुव इति किम्। उत्क्षिप्य शिरः कथयति यस्मि- नङ्गे छिन्नेऽपि प्राणी न म्रियते तदद्धवम् । अव मूर्तिमत्स्वाङ्गम् ॥ 'परिक्लिश्यमाने च ॥ ५५ ॥ स्था द्वितीयायामित्येव । परिक्लिश्यमाने स्वागवाचिनि द्वितीयान्त उपपदे धात्तो- र्णमुल् प्रत्ययो भवति । परिक्लेशः सर्वतो वाधनम्, दुःखनम् । उपेपं युध्यन्ते । उरः प्रतिपेप युयन्ते। शिरपेपम् । शिरः प्रतिपपम् । कृत्स्नमुरः पीडयन्तो युध्यन्ते । ध्रुवार्थोऽयमारम्भः ।। विशिपतिपदिस्क्रन्दा व्याप्यमानामेव्यमानयोः ॥ १६ ॥. द्वितीयायामित्येव । द्वितीयान्त उपपदे विश्यादिभ्यो धातुम्यो णमुल प्रत्ययो भवति व्याप्यमाने आसेव्यमाने चाथ गम्यमाने । विश्यादिभिः क्रियाभिरंनययन पदार्थानां संबन्धी व्यातिः । तात्पर्यमासेवा । द्रव्ये व्याप्तिः, क्रियायामासंया। गेहानुप्रवेशमास्ते । समासेन च्याप्त्यासंबयोगात्यात् "नित्यत्रीप्लयो (सूचारा४) इति द्विर्यचने न भवति । असमा- सपशे तु व्याप्यमानतायां द्रव्यवचनस्य द्विर्धनम्, आसेव्यमानतायान्तु क्रियावचनस्यातधार बध्यति । मुम्स वीप्ता, तिक्षु नित्यति। गेहंगेहमनुप्रवेशमास्ते । आसेपायाम् । गहमनुप्र- ॥ । 1 ·काशिका । पा०४] वेशमनुप्रबेशमास्ते । पति । गेहानुप्रपातमास्ते। गेहंगेहमनुप्रपातमास्ते । गेहमनुप्रपातमनुप्र- पातमारतें । पदि। गेहानुप्रपादमास्ते । गेहंगेहमनुप्रपादम् । गेहमनुप्रपादमनुप्रपादम् । स्क- न्दि । गेहावस्कन्दमास्ते । गेहंगेहसवस्कन्दम् । गेहमवस्कन्दमवस्कन्दम् ।व्याप्चमानासेव्य- सानयोरिति किम् । गेहमतुप्रविश्य भुङ्क्त । ननु चाऽऽभीक्ष्ण्ये णमुल्विहित एव । आलेवा चाभीक्ष्ण्यमेव किमर्थम्पुनरासेवायां णमुलुच्यते । क्त्वानिवृत्त्यर्थमिति चेत् । न, इष्टत्वात्तस्य । द्वितीयोपपदार्थं तर्हि वचनम् । उपपदसमासः पक्षे यथा स्यात् । तेन हि सत्युपपदाभावः ।। अस्यतितृषोः क्रियान्तरे कालेशु ॥ ५७ ॥ द्वितीयायामित्येव । क्रियामन्तरयति क्रियान्तरः, क्रियाव्यवधायकः। क्रियान्तरे धात्वर्थे वर्तमानाभ्यामस्यतितृपिभ्यां द्वितीयान्तेषु कालबाचिपूपपदेषु णमुल्प्रत्ययो भवति । यहा. त्यासं गाः पाययति । ड्यहमत्यासं गाः पाययति । अत्यसनेन । यहात्यासं गाः पाययति । बहतपं गाः पाययति । व्यहं तपं गाःपाययति । अत्यसनेन तर्पणेन च गवां पानक्रिया व्य- वधीयते । चिच्छिद्यते । अद्य पाययित्वा यहमतिक्रम्य पुनः पाययतीत्यर्थः ।अत्यतितृपोरिति किम् । व्यहसुपोभ्य भुङ्क्ते । क्रियान्तरे इति किम् । अहरत्यस्येपून गतः । न गतिर्व्यवधीय- ते। कालेप्विति किम् । योजनमत्यस्य गाः पाययति । अध्यकर्मकमत्यसनं व्यवधायकं न का- लकर्मकम् ॥ नाम्न्यादिशिग्रहोः ॥ ५८ ॥ द्वितीयायामित्येव । नामशब्दे द्वितीयान्त उपपदे आदिशेन हेच धातोर्णमुल्प्रत्ययो भव- ति । नामादेशमांचष्टे । नामग्राहमाचष्टे । अव्ययेऽयथाभिप्रेताख्याने कृतः क्त्वाणमुलौ ॥ १९ ॥ (१)अव्यय उपपदेऽयथाभिप्रेताख्याने गम्यमाने कारोतेः क्याणसुलौ भवतः । ब्राह्मण पुनस्ते जातः, किं तहि कृपल नीचैःकृत्याचक्षे । नीचैः कृत्वा । नीचैः कारणम् । उच्चै म प्रि- यमाझ्येयम् । ब्राह्मण कन्या ते गर्भिणी, कि तर्हि वृपलोचैः कृत्वाचक्षे । उच्चैः कृत्वा । उच्चैः कारणम् । नीच माप्रियमाख्येयम् । अयथाभिप्रेताख्यान इति किम् । उच्चैः कृत्वाऽऽचष्टे पुरले जात इति । क्तवानहणं किम् । यावता सर्वस्मिन्नेवान प्रकरणे वासरूपेण स्वा भव- तीत्युक्तम् । समासार्थं वचनम् तथाच, क्या चेत्यस्मिन् सूत्रे "तृतियाप्रभृतीन्यन्यतरन्या- म् (अ०सू०२।२।२१) इति वर्तते । णमुल्ग्रहणं तुल्यकक्षत्वज्ञापनार्थम् । तेनोत्तरत्र द्वयोरप्य- नुत्तिर्भविष्यति ॥ तिर्यच्यपवर्गे ॥ ६ ॥ तिर्यक्शब्द उपपदे कृजः त्वाणमुलौ प्रत्ययौ भवतोऽपवर्गे गम्यमाने । अपवर्गः समाप्तिः। तिर्यक्ऋत्य गतः । तिर्यकृत्वा गतः । तिर्यकारं गतः । समाप्य गत इत्यर्थः । अपवर्ग इति किम् । तिक्त्वा काष्टं गतः । तिर्यचीति शब्दानुकरणम् । न च प्रकृतिवदनुकरणेन भवित- व्यम् । अनुक्रियमाणरूपविनाशप्रसङ्गात् । “एतदोश्" "अदसोमात्" इति स्वाङ्गे तस्त्रात्यये कृभ्योः ॥ ६१॥ तस्प्रत्ययो यतः स्वाङ्गात्तदेवमुच्यते । तस्प्रत्यये स्वाङ्गवाचिन्युपपदे करोतेर्भवतेश्च धात्वोः क्त्वाणमुलौ प्रत्ययौ भवतः । यथासंख्यमत्र नेष्यते । अस्वरितत्वात् । सुखताकृत्य गतः । मु. खतः कृत्वा गतः । मुखतःकारंगतः । मुखतोभूत्वा तिष्ठति । मुखतोभावं तिष्ठति । पृष्ठत्ताकार गतः । पृष्ठतोभूय गतः । पृष्ठतो भूत्वा । पृष्ठतोभावम् ! स्वाङ्ग इति किम् । सर्वतः कृत्वा गतः। सस्ग्रहणं किम् । मुखीकृत्य गतः । मुखीभूय गतः । प्रत्ययग्रहणं किम् । मुखे तस्यती- ति मुखतः, मुखतः कृत्वा गतः॥ . : (१)."द्वितीयायामित्येव" इति कुत्रचिदधिकमुपलभ्यते । N । :

·काशिका । [अ०३ - नाधार्थप्रत्यये व्यर्थे ॥ १२ ॥ नार्थो धार्थश्च प्रत्ययो यस्मात् स एवमुच्यते । नाधार्थप्रत्यये शब्दे च्व्यर्थ उपपदे झूम्बो- र्धात्वोः क्त्वाणमुलौ प्रत्ययो भवतः । अनाना नाना कृत्वा गतः, नाना कृत्य गतः। नानाका- रंगतः । विनाकृत्य गतः। विनाकारं गतः । नानाभूय गतः । विनामृय गतः । विना भूत्वा गतः। द्विधाकृल्य गतः । द्विधाकारं गतः । द्विधा कृत्वागतः । द्विधा भूत्वा गतः । द्विधामावं गतः । द्वैधंकृत्य गतः । द्वैध कृत्वा गतः । द्वैधंकारं गतः । द्वैधभूय गतः । द्वैध कृत्या गतः । द्वैधंभावं गतः । प्रत्ययग्रहणं किम् । हिरुक् कृत्वा । पृथक् कृत्वा । व्यर्थ इति किम् । नाना कृत्वा काष्ठानि गतः । धार्थमर्थग्रहणं, ना पुनरेक एव "विनभ्यां नानागौ" इति तूष्णीमि भुवः ॥ ६३ ॥ सूष्णींशब्द उपपदे भवतेर्धातोः क्वाणमुलौ प्रत्ययौ भवतः । तूष्णीभावम् । भूग्रहणं - मी निवृत्त्यर्थम् ॥ अन्वव्यानुलोम्ये ॥ ६४ ॥ अन्वक्शब्द उपपदे भवतेर्धातोरानुलोम्ये क्त्वाणमुलौ भवतः । आनुलोम्यमनुलोमता, अनुकूलत्वं परचित्तानुविधानम् । अन्वग्भूयास्ते । अन्वम्भावमास्ते । अनुलोम्य इति किम् । अन्वरभूत्वा तिष्ठति ॥ शकधृषज्ञाग्लाघटरभलभक्रमसहारेस्त्यर्थेषु तुमुन् ॥. ६५ ॥ शकादिपूपपदेपु अस्त्यर्थेषु वा धातुमात्रात्तुमुन् प्रत्ययो भवति । अक्रियार्थोपपदार्थोऽ- यमारम्भः । शक्नोति भोक्तुम् । ष्णोति भोक्तुम् । जानाति भोक्तुम् । ग्लायति भोक्तु- म् । घटते भोक्तुम् । आरभते भोक्तुम् । लभते भोक्तुम् । प्रक्रमते भोक्तुम् । सहते . भोक्तुम् । अर्हति भोक्तुम् । अस्त्यर्थेपु खल्वपि । अस्ति भोक्तुम् । भवति भोक्तुम् । विद्यते भोक्तुम् ॥ पर्याप्तिवचनेष्वलमर्थेषु ॥ ६६ ॥ पर्याप्तिरन्यूनता । पयोतिवचनेष्वलमर्थपूपपदेपु धातोस्तुमुन् प्रत्ययो भवति । पर्याप्तो भोक्तुम् । अलं भोक्तुम् । भोक्तुं पारयति । पर्याप्सिवचनेष्विति किम् । अलं कृत्वा । अल- मथेंग्विति जिम् । पर्याप्तं भुते । पूर्वसूत्रे शकिग्रहणमनलमर्थम् । शक्यमेवं कर्तुमिति ॥ कर्तरि कृत् ॥ ६ ॥ कृत्संज्ञकाः प्रत्ययाः कर्तरि कारके भवन्ति । कुदुत्पत्तिवाक्यानासयमर्थशेपः । तन्न येप्च- निर्देशो नास्ति तन्नेदमुपतिष्टते। अर्थाकासित्वात्। न ख्युनादिवाक्येषु साक्षादर्थनिर्देशे सति तेषां निराकासत्वात् । कारकः । कर्ता । नन्दनः । ग्राही । पचः ॥ भव्यगेयरबचनीयोपस्थानीयजन्याप्लान्यापात्या वा ॥ ६ ॥ भव्यादयः शब्दाः कर्तरि वा निपात्यन्ते । तयोरेव कृत्यक्तखला इति भावकर्मगो प्राप्तयोः कर्ता च वाच्या पक्षे उच्यते । भवत्यसो भव्यः । भव्यमनेनेति वा 1 गेयो माणवकः साम्नां, गेयानि माणवकेन सामानौति वा । प्रवचनीयो गुरुः स्वाध्यायस्य । प्रवचनीयो गुरुगा स्वाध्याय इति वा । उपस्थानीयोऽन्तेवासो गुरोः । उपस्थानीयः शिष्येण वा गुरुह । जायतेऽसौजन्यः । जन्यमनेनेति वा । आप्लावतेऽसावाप्लान्यः । आलाव्यमनेनेति वा । आ- पतत्यसायापात्यः । आपात्यमनेनेति वा ।। लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः ॥ ६९ ॥ ल इत्युत्सृष्टानुबन्ध सामान्य गृह्यते । प्रथमायहुवचनं चैतत् । लकाराः कर्मणि कारके भवति । चकारात् कर्तरि च । अकर्मफेभ्यो धातुभ्यो भावे भवन्ति । पुनसकारात् कर्तरि । ।

·पा०४] काशिका । :१७७. । च । गम्यते ग्रामो देवदत्तेन । गच्छति ग्राम देवदत्तः । अकर्मकेभ्यः । आस्यते देवदत्तेन । आस्ते देवदत्तः । सकर्मकेभ्यो भावे न भवन्ति । तयोरेव कृत्यक्तखलाः ॥ ७० ॥ तयोरेव भावकर्मणोः कृत्यसंज्ञकाः खलाश्च प्रत्यया भवन्तिः। एवकारः कर्तुपकर्ष- णार्थः । कृत्याः कर्मणि । कर्त्तव्यः कटो भवता । भोक्तव्य ओदनो भवता । भावे । आशि- तव्यं भवता । शयितव्यं भवता । क्तः कर्मणि । कृतः कटो भवता । भुक्त ओदनो भवता.। भावे । आसितं भवता । शयितं भवता । खलः कर्मणि । ईपत्करः कटो भवता । सुकरः । दुष्करः । भावे । ईपदाढ्यंभवं भवता । स्वायंभवं भवता । भावे चाकर्मकेभ्य इत्यनुवृत्तेस्स- कर्मकेभ्यो भावे न भवन्ति ।। श्रादिकर्मणि क्तः कर्तरि च ॥ ७१ ॥ आदिकर्मणि यः तो विहितः स कर्तरि भवति । चकाराद्यथाप्राप्तं भावकर्मणोः । आदि- भूतः क्रियाक्षण आदिकर्म, तस्मिन्नादिकर्मणि भूतत्वेन विवक्षिते या तो विहितस्तस्याय- मर्थनिर्देशः । प्रकृतः कटं देवदत्तः । प्रकृतः कटो देवदत्तेन । प्रकृतं देवदत्तेन । प्रभुक्क ओ दन देवदत्तः । प्रभुक्त ओदनो देवदत्तेन । प्रभुक्तं देवदत्तेन ॥ गत्यर्थाकर्मकश्लिषशीस्थासवसजनरुहजीर्यतिभ्यश्च ॥ ७२ ॥ गत्यर्थेभ्यो धातुभ्योऽकर्मकेभ्यः श्लिषादिभ्यश्च यः क्तः स कर्तरि भवति । चकारद्यथा- प्राप्तं च भावकर्मणोः । गतो देवदत्तो ग्रामम् । गतो देवदत्तेन ग्रामः । गतं देवदत्तेन । अक- मकेभ्यः । ग्लानो भवान् । ग्लानं भवता । आसितो भवान् । आसितं भवता । शिलप । उपश्लिष्टो गुरुं भवान् । उपश्लिप्टो गुरुभवता । उपश्लिष्टं भवता । शीङ् । उपशयितो गुरुं 'भवान् । उपशयितो गुरुभवता । उपयितं भवता । उपस्थितो गुरुं भवान् । उपस्थितो गुरुर्भवता । उपस्थितं भवता । आस । उपासितो गुरुं भवान् । उपासितो गुरुर्भवता । उपा- सितं भवता । वस । अनूषितो गुरुं भवान् । अनूपितो गुरुर्भवता। अनूपितं भवता । जन । अनुजातो माणवको माणविकाम् । अनुजाता माणविका । अनुजातं माणवकेन । रुह । आरूढो वृक्षं भवान् । आरूढो वृक्षो भवता । जीर्यति । अनुजीर्णो वृपली देवदत्तः । अनु- जीर्णा वृषली देवदत्तेन । अनुजीर्ण देवदत्तेन । श्लिपादयस्सोपसगांस्सकर्मका भवन्ति तद- र्थमेपामुपादानम् । दाशगोनौ संप्रदाने ॥ ७३ ॥ दाशगोघ्नौ शब्दौ संप्रदाने कारके निपात्येते । दाश दाने, ततः पचाद्यच् । स कृत्संज्ञ- : कत्वात् कर्तरि प्राप्तः, संप्रदाने निपात्यते । दाशन्ति अस्मा इति दाशः । आगताय तस्मै दातुं गां घ्नन्तीति गोनोऽतिथिः । टगत्रनिपात्यते । निपातनसामदेिव गोघ्न ऋत्विगा. दिरुच्यते, न तु चण्डालादिः । असत्यपि च गोहनने तस्य योग्यतया गोघ्न इत्यभिधीयते ॥ भीमादयोऽपादाने ॥ ७४ ॥ भीमादयः शब्दा अपादाने निपात्यन्ते । उणादिप्रत्ययान्ता एते । "श्याधुस्भ्यो मका, "मियप्पुक्च” इत्येवमादयः। "ताभ्यामन्यत्रोणादयः” इति पर्युदासे प्राप्ते निपातनमारभ्यते। भीमः । भीष्मः । भयानकः । वरुः । चरुः । भूमिः । रजः। संस्कारः । संक्रन्दनः । प्रपतनः । समुद्रः । चुचः । सुक् । खलतिः। ताभ्यामन्यत्रोणादयः ॥ ५ ॥ उणादयः शब्दास्ताभ्यामपादानसंप्रदानाभ्यामन्यत्र कारके भवन्ति । कृत्त्वात् कर्तव प्राप्ताः कर्मादिषु कथ्यते । ताभ्यामिति संप्रदानार्थ प्रत्यंवमर्शः । अन्यथा ह्यपादानमेव पर्यु- । - ·काशिका । [अ०३ - । न दस्येत, अनन्तरत्वात् । कृषितोऽसौ :कृषिः । तन्यत इति तन्तुः वृक्षमिति वर्त्म ! चरितं चर्म॥ तोऽधिकरणे च ध्रौव्यगतिप्रत्यवसानार्थेभ्यः ॥ ७६ ॥ : ध्रौव्यार्था अकर्मकाः प्रत्यबसानार्थी अभ्यवहारा इति स्वनिकायप्रसिद्धिः, ध्रौव्यगति- प्रत्यवसानार्थेभ्यो यः को विहितः सोऽधिकरणे भवति । चकाराद्यथाप्राप्तं च धौव्यार्थेभ्यः कर्तृभावाधिकरणेपु, गत्यर्थेभ्यः कर्तृकर्मभावाधिकरणेपु, प्रत्यवसानार्थेभ्यः कर्मभावाधिकर- णेषु । ध्रौव्यार्थेभ्यस्तावत् । आसितो देवदत्तः । आसितं तेन । इदमेपामासितम् । गत्यर्थे- भ्न्यः । यातो देवदत्तो ग्रामम् । यातो देवदत्तेन ग्रामः । यातं देवदत्तेन । इदमेपां यातम् । प्रत्यवसानार्थेभ्यः। भुक्त ओदनो देवदत्तन। भुक्त ओदनं देवदत्तः । देवदत्तेन भुक्तम् । इदमेषां भुक्तम् । कथं भुक्ता ब्राह्मणाः, पीता गाव इति । अकारो मत्वर्थीयः । भुक्तमेषामस्ति पीत- मेपामस्तीति ॥ लस्य ।। ७७॥ लस्येत्ययमधिकारः । अकार उच्चारणार्थः । लकारमानं स्थानित्वेनाधिक्रियते । यदित ऊर्ध्वमेनुक्रमिप्यामो लस्येत्येव तद्वेदितव्यम् । किं चेदं लस्येति । : दश लकारा अनुबन्धवि- शिष्टा विहिता अर्थविशेपे कालविशेपे च, तेषां विशेपकराननुबन्धानुत्सृज्य सत्सामान्य तद् गृह्यते। पहितश्चत्वारो डितः । अक्षरसमाम्नायवदानुपूर्व्या कथ्यन्ते । लट् । लिट् । लुट् । लट् । लोट् । लेट् । लङ् । लिङ् । लुङ् । लुङ् । इति । लकारमात्रस्य ग्रहणं । कस्मान्न भवति लुनाति चूडाल इति । धात्वधिकारोऽनुवर्तते । कादयश्च विशेषकाः ॥ .. • तिप्तसूझिसिपथस्थमिच त्मस्तातांझथासाथाध्यमिड्वमिहिङ् ॥ ७ ॥ लस्य तिवादय आदेशा भवन्ति । तिपसिमियां पकारः स्वरार्थः । इटष्टकार "इटोऽत्" "इति विशेपणार्थः । तियादिभिरादेशैस्तुल्यत्वान्न देशविध्यर्थः । महिको कारस्तिङिति प्रत्याहारग्रहणार्थः । पचति । पचतः । पचन्ति । पचसि । पचथः । पचय । पचामि । पचायः । 'पचामः । पचते । पचेते । पचन्ते । पचसे । पचेथे । पचध्वे । पचे । पचावहे । पंचामहे । एव- मन्येप्वपि लकारेपूदाहार्यम् ॥ टित प्रात्मने पदानां टेरे ॥ ७९ ॥ टितो लकारस्य स्थाने यान्यात्मनेपदानि तेषां टेरेकारादेशो भवति । तथा चैवोदाहृतम् । इह करमान्न भवति । पचमानो यजमानः । प्रकृतस्तिबादिभिरात्मनेपदानि विशेष्यन्ते ॥ थासस्से ॥ ८ ॥ टित इत्येव । टितो लकारस्य यस्थास्तस्य सेशन्द आदेशो भवति ! पचसे । पेचिपे। पक्तासे । पक्ष्यसे ॥ लिटस्तझयोरेशिरेच् ॥ ३१ ॥. लिडादेशयोस्तझयोर्यथासंख्यमेश् इरेच् इत्येतावादेशी भवतः । शकारः सर्वोदेशार्थः । चकारस्यरार्थः । पेचे पेचाते । पेचिरे । लेभे। लेभाते । लमिरे॥ परस्मैपदानां गलतुसुस्थलथुलणल्यमाः ॥ २ ॥ लिट इत्येव । लिडादेशानां परस्मैपदसंज्ञकानां यथासख्यं तियादीनां पलादयो नवादेशा भवन्ति । लकार स्वरार्थः 1 णकारो वृक्षार्थः । पपाच । पेचाः । पंचुः । पचिय । पपपथ । पेच्युः । पेच । पपाच । पपच । पचिच ! पेचिम ॥ विदोलटो या ॥ ३ ॥ परस्मैपदानामित्येय । विद ज्ञाने । अस्माद्धातोः परपां लादेशानां परस्मैपदानां णला. । .. - ।

·पा० ४] काशिका । १७९ - । दयो नव विकल्पनादेशा भवन्ति । वेद । विदतुः । विदुः । वेत्थ । विदथुः । विद । वेदः। वि- द्व । विद्म । न च भवति । वेत्ति । वित्तः । विदन्ति । वेत्सि । वित्यः । वित्थ । पेनि। वि- द्वः। विवाः। ब्रुवः पञ्चानामादित पाहो ब्रुवः ॥ ४ ॥ परस्मैपदानामित्येव । लटो वेति च । बुवः परस्य लटः परस्मैपदानां पञ्चानामादिभूतानां पञ्चैव णलादय आदेशा भवन्ति, तत्सन्नियोगेन च ब्रुव आहशब्द आदेशो भवति । आह । आहतुः । आहुः । आत्थ । आहथुः । न च भवति । ब्रवीति । द्यूतः । नुवन्ति । न. वीपि । बूथ इति । पञ्चानामिति किम् । बूथ । ब्रवीमि । ब्रूवः । ब्रूमः । आदित इति किम् । परेपा माभूत् । ब्रुव इति पुनर्वचनं स्थान्यथ, परस्मैपदानामेव हि स्यात् ॥ लोटो लड्वत् ।। ८५ ॥ अतिदेशोऽयम् । लोटो लङ्वत् कायं भवति । तामादयस्सलोपश्च । पचताम् । पचतम् । पचत । पचाव । पचाम । अडाटौ कस्मान्न भवतः, तथा झेर्जुलादेशो "लङः शाकटायनस्यैव” इति । वान्तु । यान्तु । विदो लटो वेत्यतो वाग्रहणमनुवर्तते । सा च व्यवस्थितविभापा भविष्यति॥ • एरुः ॥ ६ ॥ लोट इत्येव । लोडादेशानामिकारस्य उकारादेशो भवति । पचतु । पचन्तु । महिन्योरु- त्वप्रतिषेधो वक्तव्यः । न वोच्चारणसामर्थ्यात् । अथवा, वेति वर्तते, सा च व्यवस्थि- तविभाषा। सेटपिच्च ।। ८७॥ लोट इत्येव । लोडादेशस्य सेहि इत्ययमादेशो भवति, अपिञ्च भवति, स्थानिवद्धावात् पित्वं प्रास प्रतिपिञ्यते । लुनीहि । पुनीहि । राध्नुहि, तक्ष्णुहि ॥ वा छन्दसि ॥ ८८॥ अपित्वं विकल्प्यते । आदेशश्छन्दसि विपये हिशब्दो वाऽपिद्भवति युयोध्यस्मजुहुराण- मेनः । प्रीणाहि । प्रीणीहि(१)॥ मेनिः ॥ ९ ॥ लोट इत्येय । लोडादेशस्य मेनिरादेशो भवति । उत्वलोपयोरपवादः । पचानि । पठानि॥ आमतः ॥ ९०॥ लोट इत्येव । लोट्संबन्धिन एकारस्य आमित्ययमादेशो भवति । पचताम् । पचेताम् । पचन्ताम् ।। सवाभ्यां वामौ ॥ ११ ॥ लोट इत्येव । सकारवकाराभ्यामुत्तरन्य लोसंबन्धिन एकारस्य यथासंख्यं च अम् इत्ये- तावादेशौ भवतः । आमोऽपवादः । पचस्वः।। पचध्वम् ॥, श्रांडुत्तमस्य पिञ्च ॥ ९२॥.. लोट इत्येव । लोटसंबन्धिन उत्तमपुरुपस्याडागमो भवति, स चोत्तमपुरुषः पिवति । करवाणि । करवाव । करवाम । करवै ।.करवावहै । करवामहै ।। एत ऐ॥२३॥ लोत्तमस्येति वर्तते । लोढत्तमसंवन्धिन एकारस्य ऐकारादेशो भवति । आमोऽपवादः । (१);"युयुधि । जुहोधि । जुहुधि" । इति लिखितप्राचीनपुस्तकेऽधिकम् ।

·. - १८० काशिका । [अ०-३ करवै।. करवावहै । करवामहै । इह कस्मान्न भवति । पचायेई, पचामेदम् । बहिरङ्गालक्षण- त्वाद् गुणल्या. लेटोऽडाटौ ॥ १५ ॥ "लेटोऽडाटावागमौ भवतः पर्यायेण । जोपिपत् । तारिपत् । मन्दिपत् । पताति दिद्युत् । उदधि च्यावयाति ॥ प्रात ऐ ॥ १५॥ लेट इत्येव । लेट्संबन्धिन आकारस्य ऐकारादेशों भवति । प्रथमपुरुपमध्यमपुरुषात्मने- पदद्विवचनयोः । मन्त्रयैते । मन्त्रयैथे। करवैते । करवैथे। आट कस्मान भवति । विधान- सामर्थ्यात् ॥ वैतोऽन्यत्र !॥ ९६॥ लेट.इत्येव । लेसंबन्धिन एकारस्य वा ऐकारादेशो भवति । अन्यत्रेत्यनन्तरी विधिर- पेक्ष्यते । "आत ऐ "इत्येतद्विषयं वर्जयित्वा, एंत ऐ भवति । सप्ताहानि शौं । अहमेव पशू- नामोशै । मदना एव वो नहा गृह्यान्तै । न च भवति । यन्त्र क्व च ते मनो दक्षं दधस उत्तरम् । अन्यन्नेति किम् । मन्त्रयैथे ॥ इतश्च लोपः परस्मैपदेषु ॥.९७ ॥ लेट इत्येव । लेट्संबन्धिन इकारस्य परस्मैपदविषयस्य लोपो भवति । वानुवृत्तेः पो श्र. वणमपि भवति । जोपिषत् । तारिपत् । मन्दिपत् । न च भवति ।.पताति-विद्युत् । उदधि- च्यावयाति । परस्मैपदग्रहणमिडुहिमहिडो मा भूत् ॥ स उत्तमस्य ॥ १८ ॥ लेट इत्येव, वेति च । लेट्सबन्धिन उत्तमपुरुषस्य सकारस्य वा लोपो भवति । करवाय । फरथाम । न च भवति । करवावः । करवामः । उत्तमप्रहणं पुरुपान्तरे मा भूत् ॥ नित्यं डिन्तः॥ ९९ ॥ लेट इति निवृत्तम् । डितो लकारस्य य उत्तमस्तस्य नित्यं सकारस्य लोपो भवति । अपचाय । अपचाम । नित्यग्रहणं विकल्पनिवृत्यर्थम् ॥ इतश्च ॥ १०० ॥ डित इत्येव । डिल्लकारसंवन्धिन इकारस्य नित्यं लोपो भवति । अपचत् । अपाक्षीत् । परस्मैपदेवित्येव । अपचामहि ॥ तस्थस्थमिपां तांतामः ॥ १०१॥ डित इत्येव । डिलकारसंवन्धिनां चतुर्णा यथासंख्य तामादय आदेशा भवन्ति । अपच- ताम् । अपचतम् । अपचत । अपचम् । अपाक्ताम् । अपाक्तम् । अपाक । अपाक्षम् ॥ लिङस्सीयुटु ॥ १०२ ॥ लिशदेशानां सीयुडागमो भवति । टकारो देशविध्यर्थः । उकार उच्चारणार्थः । पचेत पर्चयाताम् । पचेरन् । पक्षीष्ट । पक्षीयास्ताम् । पक्षीरन् ।। यासुट परस्मैपदेपदाचो डिब्ध ॥ १०३ ॥ लिइ इत्येव । परस्मैपदविपयस्य लिहो यासुडागमो भवति, सीयुटोऽपवादः, स चोदात्तो भवति, यि । आगमानुदात्तले प्राप्ते, डित्त्वं तु लिड एव विधीयते, तत्र कित्काणांसमवाद, मागमस्य । यति । कुर्याताम् । कुर्यः । स्थानियद्रावादेव लिादेशल्य छित्त्वे सिद्ध यामुटो बिद्धयन ज्ञापनाय छकाराश्रयहित्यमादेशानां न भवतीति । अचिनयम् । अकरवम् ॥ .. - ·मा० ४ काशिका । - -- M किदाशिपि ॥ १०४ ॥ अशिपि यो लिङ् तस्य यासुडांगमो भवति, स चोदात्तः, किद्वद्भवति । प्रत्ययस्यैवेदै कित्त्वं नांगमस्य, प्रयोजनाभावात् । डिन्त्वे प्राप्ते कित्त्वं विधीयते । गुणवृद्धिप्रतिपेधस्तुल्यः, संप्रसारण जागतेणे च विशेषः । इप्यात् । इप्यास्ताम् । इप्यासुः । जागर्यात् । जागर्या- स्ताम् । जागर्यासुः । आशिपीति किम् । वच्यात् । जागृयात् ॥ झस्य रन् ।। १०५ ॥ लिड इत्येव । झस्य लिङादेशस्य रन्नित्ययमादेशो भवति । झोऽन्तापवादः । पचेरन् । यजेरन् । कृपीरन् ।। इटोऽत् ॥ १०६ ॥ लिङादेशस्य इटोऽदित्ययमादेशो भवति । पचेय । यजेय । कृपीय । हूंपीये। तकारस्येत्से- ज्ञाप्रतिषेधः प्राप्नोति “नविभक्तौ तुस्मा" (अ०सू०१।३१४) इति । नैवायमादेशावयवस्तकारः, किं तर्हि मुखसुखार्थ उच्चार्यते । आगमस्येटो ग्रहणं न भवति, अर्थवद्ग्रहणे नानर्थक्रस्येति ॥ सुट् तिथीः॥. १०७.॥ लिङ इत्येव । लिसंवन्धिनोस्तकास्थकारयोः सुडागमो भवति । तकारथकारावागमि नौं । लिङ् तद्विशेषणम् । सीयुटस्तु लिङेवागमी तेन भिन्नविपयात्वत्सुटा वाधनं न भवति । सकारे इकार उच्चारणार्थः । कृपीप्ट । कृपीयास्ताम् ! कृपीरन् । पोष्टाः । कृषीयास्थाम् ॥ झेजुस् ॥ २० ॥ लिंङ इत्येव । लिडोदेशस्य झेर्नुस् आदेशो भवति । झोऽन्तापवादः । पचेयुः । यजेयुः ।। सिजभ्यस्तविदिभ्यश्चः ॥. १०९ ॥ अलिइर्थ आरम्भः । सिचः परस्य अभ्यस्तसंज्ञकेभ्यो वेत्तेश्चोत्तरस्य जुस आदेशो भव- 'ति । अभ्यस्तविदिग्रहणमसिजर्थम् । ङित्त इति चानुवर्तते । ङितस्तावत् । अकार्पः । आह- पुः । अभ्यस्तस्तावत् । अविभयुः । अजागरुः । विदेः । अविदुः ॥ श्रातः॥ ११० ॥ सिज्ग्रहणमनुवर्तते सिच आकारान्ताच्च परस्य झेर्जुसादेशो भवति । कथमाभ्यामान्तय, सिजूलुकि कृते प्रत्ययलक्षणेन सिचोऽनन्तरः श्रुत्या चाकारान्तादिति । अदुः । अधुः । अ- स्थुः । तकारो मुखसुखार्थः । पूर्वेणैव सिद्ध नियमार्थ वचनम् । आत एव सिज्लुगन्तान्नान्य- स्मादिति । अभूवन् । प्रत्ययलक्षणेन जुस्प्राप्तः प्रतिषियते । तुल्यजातीयापेक्षत्वान्नियमस्य। श्रूयमाणे हि सिचि भवत्येव । अकार्युः । अहार्पः ॥ लङः शाकटायनस्यैव ॥ १११ ॥ · आत इत्येव । आकारान्तादुत्तरस्य लडादेशस्य झर्जुसादेशो भवति शाकटायनस्याचार्य- स्य मतेन । 'अयुः । अवुः । अन्येषां मते । अयात् । ननु डित इत्यनुवर्तते । अत्र लडेवाको- रान्तादनन्तरो हित्संभवति नान्यः, तत्कि लग्रहणेन । एवं तर्हि लडेच यो लङ् विहितस्तस्म “यथा स्यात् । लङ्घद्भावेन यस्तस्य मा भूत् । “लोटो लङ्वत्" (असू० ३८५) इति।, ‘यान्तु। वान्तु।"सिजभ्यस्तविदिभ्यश्च (अ०सू०३।४।१०९) इत्ययमपि झेर्नुस् लोटो न भवति विभ्यतु । जाग्रतु । विदन्तु । जुस्भावमानं हि मुख्येन लङा विशेष्यते। एक्कार उत्तरार्थः ।। .द्विषश्च ॥ ११२ ॥ लङः शाकटायनस्यैवेत्येव । द्विपः परस्य लडादेशस्य झेर्जुसादेशो भवति शाकटायनस्या- चार्यस्य मतेन । अद्विषुः । अन्येषां मते । अद्विपन् । तिशित् सार्वधातुकम् ॥ ११३ ॥ १६ का ·१८२ काशिका । [अ०४ । । तिडः शितश्च प्रत्ययाः सार्धधातुकसंज्ञा भवन्ति । नयति । स्वपिति । रोदिति । पचमानः । यजमानः । सार्वधातुकप्रदेशाः सार्वधातुके थगित्येवमादयः ।, आर्द्धधातुकं शेपः ॥ ११४॥ तिः शितश्च वर्जयित्वाऽन्यः प्रत्ययः शेषो धातुसंशब्दनेन विहित आर्द्धधातुकसंज्ञो मव- ति। लविता । लवित्तम् । लवितव्यम् । धातोरित्येव । वृक्षत्वं वृक्षतास्ति । लभ्याम् । लू- भिः । जुगुप्सते ॥ लिट् च ॥ १५ ॥ "लिडादेशस्तिडार्द्धधातुकसंज्ञो भवति । सार्वधातुकसंज्ञाया अपवादः । पेचिथ । शेफिथ । जग्ले । मम्ले । ननु चैकसंज्ञाधिकारादन्यन्न समावेशो भवति । सत्यम् । इह त्येवकारोऽनुव- ते, स नियम करिष्यति ॥ लिङाशिपि ॥ ११६ ॥ आशिपि विपये यो लिड् स आर्द्धधातुकसंज्ञो भवति । सार्वधातुकसंज्ञाया अपवादः । समावेशश्चैवकारानुवृत्तेर्न भवति। लविपीष्ट । पविषीष्ट। आशिपीति किम् । लुनीयात्। पुनीयात्॥ छन्दस्युभयथा ॥ ११७॥ छन्दसि विषये उभयथा भवति । सार्वधातुकमाईधातुकं च । कि लिवानन्तरः सवध्यते। नैतदस्ति । सर्वमेव प्रकरणमपेक्ष्यैतदुच्यते । तिड्शिदादि छन्दस्युभयथा भवति । वर्धन्तु त्वा सुष्टुतयः । आर्धधातुकत्वापिणलोपः । वर्धयन्त्विति प्राप्ते । शेष च सार्वधातुकम् । स्वस्तये ना- वमिवारहेम । लिङ्ः सार्वधातुकत्वादस्ते भावो न भवति । लिट् सार्वधातुकम् । ससृवांसो विविरे। सोममिन्द्राय सुन्चिरे । लिड् उभयथा भवति । उपस्थेयाम शरणं वृहन्तम् । सार्वधातुकत्वाल्लिडः सलोपः । आर्द्धधातुकत्वादेत्वम् “न्यत्ययो बहुलम्" (अ०सू०३।११८५) 'इत्यस्यैवार्य प्रपञ्चः॥ 'इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकायां वृत्तौ तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ३ ॥ ४॥ समासश्च तृतीयोऽध्यायः ।। - N १६ अथ चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ यापप्रातिपदिकात् ॥ १॥ अधिकारोऽयम् । यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्याम आपञ्चमाध्यायपरिसमाप्तेटर्याप्प्रातिपदिका- दित्येवं तद्वेदितव्यम् । स्वादिपु कप्पर्यन्तेषु प्रकृतिरधिक्रियते । डीव्हीप्डीनां सामान्येन अ. हणां डीति । टाडापचापामाविति । प्रातिपदिकमुक्तमर्थवत्कृतद्धितसमासाश्चेति। तपां समा- हानिर्देशो च्याप्प्रातिपदिकादिति । यद्यपि च प्रत्ययपरत्वेन पारिशेप्यादियमेव प्रकृतिलभ्यते, तयापि वृद्धावृद्धावर्णस्वरयलक्षणप्रत्ययविधौ तत्संप्रत्ययार्थ व्यापप्रातिपदिकग्रहण कर्त्तव्यम्, इतरथा हि समर्थविशेषणमेतत् स्यात् । अथ हयाग्रहणं किं, न, प्रातिपदिकग्रहणेन लिङ्गवि. शिष्टस्न्यापि ग्रहणं भवतीत्येव सिद्धम् । नैतदस्ति । स्वरूपविधिविषये परिभापेय प्रातिपदि- कस्वरुपमहणे सति लिङ्गविशिष्टगृहां भवतीति। तथाचं, "युवा लखतिपलितवलिनजरती- मि (म०१०२।१।६७) इति ज्ञापकमल्यास्तादृशमेव ! किञ्च तदन्तात्तद्धितविधानार्थ द्- याग्रहणम् । कालितरा । हरिणितरा ! खट्वातरा । मालातरा इति । विप्रतिपेधात्तद्धित- बलीयस्त्वं स्यात् ॥

·पा०१] काशिका ! १८३. " । स्वौजसमौट्छष्टाभ्यांभिस्ङभ्यांभ्यस्ङसिभ्यांभ्यस्ङसोसाम्ड्योस्सुप् ॥ २ ॥ याप्प्रातिपदिकादित्यधिकृतम् । झ्याप्प्रातिपदिकात् स्वादयः प्रत्यया भवन्ति । उ- कारादयोऽनुबन्धा यथायोगमुच्चारणविशेषणार्थाः । पकारः सुविति प्रत्याहारार्थः । संख्याक- मादयश्च स्वादीनामाः शास्त्रान्तरेण विहितास्तेन सहास्यैकवाक्यता । ड्यन्तात्तावत् । कु.. मारी । गौरी । शारवी । डीडीप्डीनां क्रमेणोदाहरणम् । कुमारी । कुमायौं । कुमार्यः । कुमारीम् । कुमायौं । कुमारीः । कुमार्या । कुमारीभ्याम् । कुमारीभिः । कुमायें । कुमारी- भ्याम् । कुमारीभ्यः । कुमार्याः । कुमारीभ्याम् । कुमारीभ्यः । कुमार्याः । कुमार्योः । कुमा- रीणाम् । कुमार्याम् । कुमार्योः । कुमारीपु । एवं गौरी शारिवी चोदाहायें । आपः खल्वपि । खट्वा । वहुराजा । कारीपगन्ध्या । टावडापचापां क्रमेणोदाहरणम् । खड्वा । खट्वे । ख- ट्वाः । खदाम् । खड्झे । खट्वाः । खट्वया। खट्वाभ्याम् । खट्वाभिः । खट्वायै खट्वा- भ्याम् । खट्वाभ्यः । खदायाः । खट्वाभ्याम् । खट्वाभ्यः । खट्वायाः । खट्वयोः खट्वा- नाम् । खट्वायाम् । खयोः । खट्वासु ! एवं बहुराजाकारीपगन्ध्ये चोदाहायें । एवं प्रा.. तिपदिकात् । हपटू । दृपदौ । दृपदः । दृपदम् । उपदौ । दृपदः । दृपदा । पद्भ्याम् । दृष- निः । दृपदे । दृपद्भ्याम् । पद्भ्यः । हपदः । दृपद्भ्याम् । दृपदभ्यः । इंपदः । पदोः । पदाम् । दृशदि । इपदोः । उपत्सु.॥ स्त्रियाम् ॥ ३॥ अधिकारोऽयम् । यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामः स्त्रियामित्येव तद्वेदितव्यम् । झ्याप्राति- पदिकादिति सर्वाऽधिकारेऽपि प्रातिपदिकमात्रमत्र प्रकरणे संवध्यते, झ्यापोरनेनैव विधाना- त् । स्त्रियामित्युच्यते केयं स्त्री नाम । सामान्यविशेपाः स्त्रीत्वादयो गोत्वादय इव बहुप्रकारा व्यक्तयः । क्वचिदाश्रयविशेपाभावादुपदेशव्यङ्ग्या एव भवन्ति, यथा ब्राह्मणत्वादयः । स्त्रीत्वं च प्रत्ययाः प्रकृत्यर्थविशेषणं चेत्युभयथापि प्रयुज्यते । स्त्रियामभिधेयायां स्त्रियां वा यत्प्रा. तिपदिकं वर्तत इति । वक्ष्यति । "अजाद्यतष्टाप्" । अजा । देवदत्ता । स्त्रियामिति किम् । अजो देवदत्तः ॥ अजाधतष्टाप् ॥४॥ अजादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्योऽकारान्ताचं प्रातिपदिकात् स्त्रियां टाप् प्रत्ययो भवति । प- कारः स्वरसामान्यग्रहणार्थः । टकारः सामान्यग्रहणाविघातार्थः । अजा । एडका । कोकिला । चटका । अन्धा । खट्वा । देवदत्ता । तपरकरण तत्कालाथम् । शुभंयाकीलालपाः ब्राह्मणी । हल्याब्भ्य इति सुलोपः स्यात् । अजादिग्रहण तु क्वचिजातिलक्षणे डीपि प्राप्ते, क्वचित्तु पुयोगलक्षणे, क्वचित्तु पुष्पफलोत्तरपदलक्षणे, डीपि, क्वचिष्टिलक्षणे । हलन्तानां त्वप्राप्त एवं कस्मिश्चिदाब विधीयते । शूदा चामहत्पूर्वा जातिः इति पठ्यते । तस्यायमर्थः । शूद्रशब्द- टापमुत्पादयति जातिश्चेद्भवति । शूद्रा । पुंयोगे डीपैव भवितव्यम् । शूद्रस्य भार्या शूद्धी । म- हत्पूर्वस्य प्रतिषेधः । महाशूद्री । महाशूद्रशब्दो ह्याभीरजातिवचनस्तत्र तदन्तविधिना टाप प्राप्तः प्रतिपिझ्यते । ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिनेंति कथं तदन्तविधिः । एतदेव ज्ञा- 'पकं भवत्यस्मिन् प्रकरणे तदन्तविधिरिति, तेनातिधीवरी। अतिपीवरी। अतिभवती-इति भवति । अजा, एंडका, चटका, अचा, मूपिकेति. जातिः। वाला, होडा, पाका, वत्सा, मन्दा, विलातेति वयः। पूर्वापहरणा । अपरापहरणा । टित्, नीपातनाण्णत्वम् । *संभवाजिनश- णपिण्डेभ्यः फलोत्। संफला । भस्वफला । अजिनफला । शणफला । पिण्डफला। त्रिफला। द्विगौ। (१) बहुचीहौ त्रिफली संहतिः । *सत्प्राकाण्डप्रान्तशतैकेभ्यः पुष्पात्* । सत्पु- प्पा । प्राक्पुष्पा । काण्डपुष्पा । प्रान्तपुष्पा । शतपुष्पा । एकपुष्पा । पाककर्णेति डीपोऽप- (१) त्रिफलेत्यादिः संहतिपर्यन्तः पाठो बहुत्रं नास्ति एकस्मिन्नेवपुस्तकं.उपलभ्यते ।

·१८४ काशिका । [अ०.४ . . -- । वादः । *शुद्रा चामहत्पूर्वा जातिः । क्रुचा । उष्णिहा । देवविशा । हलन्ताः । ज्येष्ठा । कनिष्टा । मध्यमा। पुंयोगः । कोकिला जातिः । मूलान्ननः । अमूला ॥ ऋन्नेभ्यो ङीप् ॥ ५॥ अकारान्तेभ्यो नकारान्तेभ्यश्च प्रतिपदिकेभ्यः स्त्रियां डीप् प्रत्ययो भवति। डकारः सा- मान्यग्रहणार्थ: ।.पकारः सामान्यग्रहणाविघातार्थः । की । हो । दण्डिनी। छत्रिणी ।। उगितश्च ॥६॥ उग् इंद्यन्न संभवति यथाकथञ्चित् तदुगिच्छब्दरूपं, तदन्तात् स्त्रियां छोप् प्रत्ययो भव- ति । भवती। अतिभवती । पचन्ती। दीव्यन्ती ॥ *धातोरगितः प्रतिषेधो वक्तव्यः ।। *उखावत् । पर्णध्वत् । ब्राह्मणी ॥ *अञ्चतेश्चोपसंख्यानम् । प्राचो । प्रतीची । उदीची ॥ वनो र च ॥ ७॥ चन्नन्तात्प्रातिपदिकात्स्त्रियां डीप् प्रत्ययो भवति, रेफश्चान्तादेशः । धीवरी । पीवरी । शर्वरी । परलोकश्वरी । मन्त्रेभ्य इत्येव डोपि सिद्ध तत्सन्नियोगेन रेफविधानार्थ वचनम् । *वनो न हशः । प्राप्तौ डीवावुभावपि प्रतिपिहोते । सहयुध्या ब्राह्मणी ॥ पादोऽन्यतरस्याम् ॥ ८ ॥ पाद इति कृतसमासान्तः पादशब्दो निर्दिश्यते । पादन्तात्मातिपदिकादन्यतरस्यां स्त्रियां ढीप् प्रत्ययो भवति । द्विपात् । द्विपदी । त्रिपात् । त्रिपदी । चतुष्पाद् । चतुष्पदी ।। टावृचि ॥ ९ ॥ पाद इत्येव । ऋचीत्यभिधेयनिर्देशः । मचि वाच्यायां पादतात्प्रातिपदिकात स्त्रियां टाप् प्रत्ययो भवति । डीपोऽपवादः । द्विपदा कर । त्रिपदा ऋक् । चीति किम् । द्विप. दी देवदत्ता ॥. न पटस्वस्रादिभ्यः॥ १० ॥ पसकेभ्यः स्वस्रादिभ्यश्च प्रातिपदिकेभ्यः स्त्रीप्रत्ययो न भवति यो यः प्राप्नोति स सर्वः प्रतिपिद्यते । पञ्च ब्राह्मण्यः । सप्त । नव । दश । स्वस्रादिभ्यः । स्वसा । दुहिता। ननान्दा । याता । माता । तिस्त्रः । चतस्रः॥ पदसंज्ञानामन्ते लुप्ते टायुत्पत्तिः कस्मान्न स्यात् ]. 'प्रत्याहाराचापा सिद्धं दोपस्त्वित्त्वे तस्मान्नोभौ ।।। . मनः ॥ ११ ॥ मनन्तात्प्रातिपदिकान्डीप् प्रत्ययो न भवति । "ऋन्नेभ्यो डीप्" (अ०सू० ५।१५) इति डीप प्राप्तो "मन" इति सूत्रेण प्रतिपिद्यते । दामा।दामानौ । दामानः। पामा । पासानी पामानः । अनिनस्मिन्ग्रहणान्यर्थवता चानर्थकेन च तदन्तविधि प्रयोजयन्ति ()। सीमा । सीमानौ । सीमानः । अंतिमहिमा । अतिमहिमानौ । अतिमहिमानः॥ अनो बहुव्रीहेः ॥ १२ ॥ अन्नन्ताद् बहुचोहेः खियां डीप् प्रत्ययो न भवति । अनुबालोपी पहुँचीहिरिहोंदाहर- णम् । उपधालोपिनो हि विकल्पं यक्ष्यति । सुपर्वा । सुपर्वाणौ । सुपर्वाणः । सुशर्मा । सुश- मांणी । सुरामाणः । बहुचीहेरिति किम् । अतिक्रान्ता राजानमतिराजी।। डावुभाभ्यामन्यतरस्याम् ॥ १३ ॥ डाप् प्रत्ययो भवति उभाभ्यां मन्नन्तात्प्रातिपदिकादनन्ताय बहुबाहेरन्यतरस्याम् । पा- मा । पामे। पामाः । सीमा । सीमे । सीमाः । न च भवति । पामानः । सीमानः । बहुव्री- . . ।

·पा० १] काशिका । १८५ - 1 । । । - हौ । बहुराजा । बहुराजे । बहुराजाः । बहुतक्षा । बहुतते । बहुतक्षाः । न च भवति । बहु- राजानः । बहुतक्षाणः । अन्यतरस्यांग्रहणं किमर्थम् । बहुव्रीहो, “वनो र च" इत्यस्यापि विकल्पो यथा स्यात् । बहुधीवा, तहुधीवरी । बहुपीवा, बहुपीवरी ॥ अनुपसर्जनात् ॥ १४ ॥ अधिकारोयम् । उत्तरसूत्रेपूपसर्जने प्रतिपेधं करोति । यदित उर्ध्वमनुक्रमिप्यामोऽनुप- सर्जनादित्येवं तद्वेदितव्यम् । वक्ष्यति "टिड्ढाणज्” इति डीप् । कुरुचरी, मद्रचरी । अनुपस- र्जनादिति किम् । बहुकुरुचरा बहुमद्रचरा मधुरा । जातेरिति डीप् । कुक्कुटी । शूकरी । अ- नुपसर्जनादिति किम् । बहुकुक्कुटा बहुशुकरा मधुरा । कथं पुनरुपसर्जनात्प्रत्ययप्रसङ्गः । तद- न्तविधिना । ज्ञापितं चैतदस्त्यत्र प्रकरणे तदन्तविधिरिति । तथाच प्रधानेन तदन्तविधि चति कुम्भकारी। नगरकारी । न चाणिति कृद्ग्रहणं, तद्धितोऽप्यणस्ति ॥ टिड्ढाणञ्द्धयसनमात्रच्तयपठक्कक्करपयुनाम् ॥ १५ ॥ अत इति सर्वत्रानुवर्तते । तत् सति सम्भवे विशेपणं भवति । दिदादिभ्यः प्रातिपदिके- भ्यः स्त्रियां डीप् प्रत्ययो भवति । टापोऽपवादः । टितस्तावत्. । कुरुचरी । मद्रचरी.। इह कस्मान्न भवति । पचमाना । यजमाना । धनुबन्धकत्त्वालटः । ल्युडाडिपु कथं, टिल्करणसाम- र्थ्यात् । इतरत्र तु टेरेत्वं फलम् । पठिता विद्येति आगमटित्वमनिमित्तं, "ट्युट्युलौ तु " इति लिङ्गात् । ढ । सौपणेयी । वैनतेयी । निरनुबन्धको उशब्दः स्त्रियां नास्तीति निरनुब- न्धकपरिभाषा न प्रवर्तते । अण् । कुम्भकारी । नगरकारी । औपगवी। णेऽपि क्वचिदणकृतं कार्य भवति । चौरी । तापसी । दाण्डा मौष्टेत्यत्र न भवति । अज् । औत्सी । औदपानी । शारिवाद्य इति पुनरजो ग्रहणं जातिलक्षणं डीपं बाधितुम् । द्वयसन् । ऊरुद्वयसी । जानुद्व- यसी । घ्नन् । उदघ्नी । जानुघ्नी । मानच् । अरुमात्री । जानुमात्री । सयप् । पञ्चतयी। दशतयी । ठक् । आक्षिकी । शालाकिकी। ठन् ! लावणिकी । ठक्टनोभेदेन ग्रहणं ठनादिनि- वृत्त्यर्थम् । कञ् । यादृशो । तादृशी । करए । इत्वरी । नश्वरी । ख्युन्। आन्य करणी । लुभगं- करणी 1 *नस्वनीकक्तहणतलुनानामुपसंख्यानम् । स्त्रैणी । पौंस्त्री । शाक्तीकी । याष्टीकी । तरुणी । तलुनी॥ यज्ञश्च ॥ १६॥ डीबित्येव । यजन्ताच्च प्रातिपदिकात् स्त्रियां डीप् प्रत्ययो भवति । गार्गी । वात्सी। *अपत्यग्रहणं कर्त्तव्यम् । इह मा भूत् । “द्वीपादनुसमुद्र यञ्। द्वैप्या । पृथग्योगकरणमु- त्तरार्थम् ॥ प्राचां पफ तद्धितः ॥ १७ ॥ यन इत्येव । प्राचामाचार्याणां मतेन यजन्तात् स्त्रियां प्फ प्रत्ययो भवति, स च तद्धित- संज्ञः । षकारो ठीपर्थः । प्रत्ययद्वयेनेह स्वीत्वं व्यज्यते । तद्धितग्रहणं प्रातिपदिकसंज्ञार्थम् । गाायणी । वात्स्यायनी । अन्येषाम् । गार्गी । वात्सी। सर्वत्र ग्रहणमुत्तरसूत्रादिहापंच- ज्यते बाधकबाधनार्थम् । आवट्याचा वक्ष्यति, तमपि बाधित्वा प्राचां ष्फ एव यथा स्या- त् । आवट्यायनी॥ सर्वत्र लोहितादिकतन्तेभ्यः ॥ १८ ॥ यज इत्येव । पूर्वेण विकल्पे प्राप्ते नित्यार्थं वचनम् । सबन्न लोहितादिभ्यः कतपर्यन्तेभ्यों . यजन्तेभ्यः स्त्रियां प्फः प्रत्ययो भवति । कतशब्दः स्वतन्त्र यत्प्रातिपदिकं तदवधित्वेन परि- गृह्यते कपिशव्दात्परः कपिकतेति, न प्रातिपदिकावयवः कुरुकतेति । लौहित्यायनी । शाशि- त्यायनी। बाभ्रव्यायणी।। - । - - - ·१८६ काशिका । [अ०४ । - कण्यातु शकलः पूर्वः कृतादुत्तर इप्यते । पूर्वोत्तरौ तदन्तादी प्फाणौ तत्र प्रयोजनम् ॥ प्रातिपदिकेप्वन्यथा पाठः स एवं व्यवस्थापयितन्य इति मन्यते कतन्तेभ्य इति बहुव्री- हितत्पुरुपयोरेकशेपः । तथा "कण्वादिभ्यो गोत्र" इति । तत्र तत्पुरुषवृत्त्या संगृहीतो मध्य- पाती शकलशब्दो यजन्तः प्रत्ययद्वयमपि प्रतिपद्यते । शाकल्यायनी । शाकल्यस्येमे छात्राः शाकलाः॥ कौरव्रामाण्डूकाभ्यां च ॥ १९ ॥ कौरव्य माण्डूक इत्येताभ्यां स्त्रियां फः प्रत्ययो भवति । कुर्वादिभ्यो प्ये कृते "ढक्च म- ण्डूकात्" इत्यणि च । यथाक्रमं टायडीपोरपवादः । कौरव्यायणी। माण्डूकायनी । कथं कौ- रवी सेना, तस्येदविवक्षायामणि कृते भविष्यति । *कौरव्यमाण्डूकयोरासुररुपसंख्यानम् । आसुरायणी । शेषिकेष्वर्थेषु “इजश्व इत्यणि प्राप्ते छप्रत्यय इप्यते । आसुरीयः कल्पः ॥ घयसिं प्रथमे ॥ २० ॥ .. कालकृतशरीरावस्था यौवनादिर्वयः । प्रथमे वयसि यत्प्रातिपदिकं श्रुत्या वर्तते ततः स्त्रि- या डीप् प्रत्ययो भवति । कुमारी । किशोरी । वर्करी । प्रथम इति किम् । स्थविरा । वृद्धा । अत इत्येव, शिशुः । वयस्यचरम इति वक्तव्यम् । बंधूटी, चिरण्टी द्वितीयवयोवचनावेतौ । प्राप्तयौवना स्त्र्यभिधीयते । कथं कन्या । "कन्यायाः कनीन च" इति ज्ञापकात् । उत्तान- शया, लोहितपादिकेति, नैता वयःश्रुतयः ॥ द्विगोः ॥ २१॥ द्विगुसंज्ञकात प्रातिपदिकात् स्त्रियां डीप् प्रत्ययो भवति । पञ्चपूली। दशपूली । कथं त्रि- फला । अजादिपु दृश्यते ॥ अपरिमाणविस्ताचितकम्बल्येभ्यो न तद्धितलुकि ॥ २२ ॥ पूर्वेण डीप प्राप्तः प्रतिपिञ्चते । अपरिमाणान्ताद् द्विगोबिस्ताचितकम्बल्यान्ताच 'तद्धि- तलुकि सति डीप् प्रत्ययो न भवति । बिस्तादीनां परिमाणार्थ ग्रहणम् । सर्वतो मान परिमा- णम् । अपरिमाणान्तात्तावत् । पञ्चभिरश्वः क्रीता पञ्चाश्वा । दशाश्वा । तेन क्रीतम् । “अ- ध्यर्द्धपूर्वद्विगोलुंगसंज्ञायाम्" इति लुक् । कालः संख्या च न परिमाणम् । द्विवर्पा । त्रिवर्पा । द्वाभ्यां शताभ्यां क्रीता द्विशता । निशता । विस्तादिभ्यः। द्विविस्ता । त्रिविस्ता । याचि- ता। त्र्याचिता। द्विकम्बल्या । त्रिकम्बल्या। अपरिमाणेति किम् । स्याटको । व्याढकी । तद्धितलुकीति किम् । समाहारे पञ्चाश्वी । दशाश्वी ॥ काण्डान्तात् क्षेत्रे ॥ २३ ॥ काण्डशब्दान्ताद् द्विगोस्तद्धिलकि सति क्षेत्रे वाच्ये ही प्रत्ययो न भवति । द्वे काण्डे प्रमाणमस्याः क्षेत्रभक्तः । प्रमाणे द्वयसजित्ति विहितस्य तद्धितस्य "प्रमाणे लो द्विगोनित्य- मू" इति लुकि कृते द्विकाण्डा क्षेत्रभक्तिः । निकाण्डशब्दस्यापरिमाणवाचित्वात् । पूर्वणैव प्र- तिपेधे सिद्ध क्षेत्रे नियमार्थ वचनम् । हह मा भूत् । द्विकाण्डी रज्जुस्त्रिकाण्डी रज्ज़रिति । प्र- माणविशेषः काण्डम् ॥ पुरुपात प्रमाणेऽन्यतरस्याम् ॥ २४ ॥ द्विगोस्तद्धितलुकीत्येव । प्रमाणे यः पुरुपशब्दस्तदन्ताद् द्विगोस्तद्धितलुकि सति अन्य. तरल्यान छीप् प्रत्ययो भवति । द्वौ पुरुपौ प्रमाणमस्याः परिखाया द्विपुरुपी द्विपुरपा । त्रिपुरपा त्रिपुरुपी। अपरिमाणान्तत्वान्नित्ये प्रतिपेधे प्राप्ते विकल्पार्थ वचनम् । प्रमाण इति किम् । द्वाभ्यां पुरुषाभ्यां क्रीता द्विपुरुणा त्रिपुरुषा। तद्धितलुकास्येय। समाहारे दिपुरुषी, त्रिपुरुपी। चहुबोहेरूधसो डोप ॥ २५ ॥ - ·पा० १] काशिका । १८७ । । ऊधस्शब्दान्ताद्वहुव्रीहैः स्त्रियां डीप् प्रत्ययो भवति । "ऊधसो न इतिसमासान्ते कृते, "अनो बहुव्री" इति डा प्रतिषेधयोःप्राप्तयोरिदमुच्यते । घटोध्नी । कुण्डोध्नी । बहुव्रीहेरिति किम् । प्राप्ता ऊधः प्रासोधाः । अन उपधालोपिन इत्यस्यापि डीपोऽनमुत्तरत्रानुवृत्तेर्बाधक इष्यते । समासान्तश्च स्त्रियामेव, इह न भवति महोधाः पर्जन्य इति । संख्यात्ययादेर्जीपू ॥ २६ ॥ पूर्वेण डीपि प्राप्ते डीविधीयते । संस्थादेख्ययादेश्चबहुव्रीहेरूधःशब्दान्तादू डीए प्रत्ययो भवति । संख्यादेस्तावत् । द्वयूधनी । ज्यूध्नी । अव्ययादेः । अत्यूनी । निरूध्नी । आदिग्रहणं किम् । द्विविधोनी निविधोध्नीत्यत्रापि यथा स्यात् । दामहायनान्ताच्च ॥ २७॥ ऊधस इति निवृत्तम् । संख्याग्रहणमनुवर्तते नाव्ययग्रहणम् । संख्यादेवहुव्रीहेर्दामशब्दा- न्ताद्धायनशब्दान्ताच्च स्त्रियां ङीप् प्रत्ययो भवति । दामान्तात्, डापप्रतिपेधविकल्पेषु प्राप्तेषु नित्यार्थ वचन् । द्विदाम्नी, त्रिदाम्नी । हायनान्तादापि प्राप्ते, द्विहायनी । त्रिहा- यणी चतुर्हायणी । *हायनो वयसि स्मृतः । तेनेह न भवति, द्विहायना शाला । निहायना । चतुर्हायना । णत्वमपि त्रिचतुा हायनस्य इति वयस्येव स्मर्यते ॥ अन उपधालोपिनोऽन्यतरस्याम् ।। २८ ।। बहुव्रीहेरित्येव । अन्नन्तो यो बहुव्रीहिरुपधालोपी तस्मादन्यतरस्यां ङीप् . प्रत्ययो भव- ति। लीपा मुक्ते डाप्प्रतिषेधौ भवतः । किमर्थं तींदमुध्यते, ननु सिद्धा एव डाप्प्रतिपे- धडीपः । अनुपधालोपिनो डीप्प्रतिषेधार्थं वचनम् । बहुराजा । बहुराज्ञी । बहुराजे । बहु- तक्षा । बहुतक्ष्णी । बहुतक्षे । अन इति किम् । बहुमत्स्या । उपधालोपिनः किम् । सुपर्वा । सुपर्व । सुपा । सुपाणौ । सुपणिः । डा प्रतिपेधावेवान्न भवतः ।। नित्यं संज्ञाछन्दसोः ॥ २६ ॥ अन्नन्ताद् बहुव्रीहेरुपधालोपिनः संज्ञायां विषये छन्दसि च नित्यं डीप् प्रत्ययो भवति । विकल्पस्यापवादः । सुराज्ञी । अतिराज्ञी नाम ग्रामः । छन्दसि। गौः पञ्चदाम्नी । एक- दाम्नी। द्विदाम्नी । एकमुर्नी । समानमूर्ती ॥ केवलमामकभागधेयकापापरसमानार्थकृतसुमङ्गलभेषजाच्च ॥ ३० ॥ सज्ञाछन्दसोरित्येव । केवलादिभ्यः प्रातिपादिकेभ्यः संज्ञायां छन्दसि विपये स्त्रियां डीप प्रत्ययो भवति । केवलो । केवलेति भापायाम् । मासकी। मामिकेति भापायाम् । मित्रा- वरुणयोर्भागधेयी । भागधेयेति भाषायाम् । पापी त्वियम् । पापेति भापायाम् । उता- परीभ्यो मघवा विजिग्ये।अपरेति भाषायाम् । समानी प्रवाणी। समानेति भापायाम्(१).॥ रात्रेश्चाजसौ ॥ ३१॥ जस्विषयादन्यत्र संज्ञायां छन्दसि च रानिशब्दाद् डीप् प्रत्ययो भवति । या रात्रि सृष्टा । रानीभिः । अजसाविति किम् । यस्ता रात्रयः । *अंजसादिष्विति वक्तव्यम् । रात्रि सहोषित्वा । कथं तिमिरपटलैरवगुण्ठिताश्च रात्र्यः, डीपयं वह्वादिलक्षणस्तन्न हि . प. व्यते 'कृदिकारादक्तिनः 'सर्वतोक्तिन्नादित्येके' इति ॥ अन्तर्वत्पतिवतोर्नुक् ॥ ३२ ॥ प्रकृतिनिपात्यते नुगागमस्तु विधीयते । अन्तर्वत्पतिवतोर्नुग्भवति डीप् च प्रत्ययः, स (१) "आर्यकृती । आर्यकृतेति माषायाम् । सुमङ्गली सुमङ्गलेतिमाषायाम् । भेषजी । मेषजेतिभाषा- याम् इति उदाहरणप्रत्युदादरणविशिष्टोपन्यः क्वचिंत्वाचदुपलभ्यते ।

·+ णवत्सा। । । १८४ काशिका । [म०४ तु नकारान्तत्वादेव सिद्धः । निपातनसामर्थ्याच्च विशेषे वृत्तिर्भवति । अन्तर्वत्पतिवदिति गर्भमतसंयोगे, इह न भवति । अन्तरस्यां शालायां विद्यते । पतिमती पृथिवी । अन्तर्व- दिति मतुन्निपात्यते, वत्वं सिद्धम् । पतिवदिति वत्वं निपात्यते, मतुएं सिद्धः ॥ अन्त- र्वत्नी गर्भिणी। पतिवत्नी जीवत्पतिः॥ अन्तर्वत्पतिवतोस्तु मतुव्वत्वे निपातनात् । गभिण्यां जीवत्पत्यां च वा छन्दसि तु भुग्विधिः ॥ सान्तवनी देवानुपैत् । सान्तर्वती देवानुपैत् । पतिवत्नी तरुणवत्सा । पत्तिवती तर पत्युनों यज्ञसंयोगे ॥ ३३ ॥ पतिशब्दस्य नकारादेशः स्त्रियां विधीयते । डोपू प्रत्ययस्तु नकारान्तत्वादेव सिद्धः । यज्ञसंयोगे,'यज्ञेन संयोगो यज्ञसंयोगः तत्साधनत्यात्फलग्रहीतृत्वाद्वा यजमानस्य पत्नी । पति वाचं यच्छ । यज्ञसंयोग इति किम् । ग्रामस्य पतिरियं ब्राह्मणी। कथं वृपलस्यं पत्नी । उपमा- नाद्भविष्यति ॥ विभाषा सपूर्वस्य ॥ ३४ ॥ पत्युन इति वर्चते । पतिशब्दान्तस्य प्रातिपदिकस्य सपूर्वस्यानुपसर्जनस्य स्त्रियां. वि- भापा नकारादेशो भवति, डीप् तु लभ्यत एव । वृद्धपतिः । वृद्धपत्नी । स्थूलपतिः । स्थू- लपत्नी । अप्राप्तविभापेयमयज्ञसंयोगत्वात् । सपूर्वस्येति किम् । पतिरियं वाह्मणी ग्रामस्य ।। नित्यं सपत्न्यादिषु ॥ ३५ ॥ सपत्न्यादिपु नित्यं पत्युनकारादेशो भवति, डीप तु लभ्यत एव । पूर्वेण विकल्पे प्राप्ते वचनम् । नित्यग्रहणं विस्पष्टार्थम् । समानः पतिरस्याः सपत्नी । एकपत्नी । समानादिध्विति वक्तव्ये समानस्य सभावाथ वचनम् । समान । एक । वीर । पिण्ड । भ्रातृ । पुत्त्र । दा- साच्छन्दसि॥ पूतक्रतोरै च ॥ ३६ ॥ पूतक्रतुशब्दस्य स्त्रियामैकारश्चान्तादेशो भवति डीप प्रत्ययः । पूतक्रतोः स्त्री पूतक्रतायो। त्रय एते योगाः पुंयोगप्रकरणे द्रष्टव्याः । यया हि पूताः ऋतब पूतक्रतुः सा भवति ॥ वृषाकप्यतिकुसितकुसीदानामुदात्तः ॥ ३७ ।। वृपाकप्यादीनामुदात्त ऐकारादेशो भवति स्त्रियां छीप् च प्रत्ययः। वृषाकपिशब्दो मध्यो- दात्त उदात्तत्वं प्रयोजयति । अग्न्यादिपु पुनरन्तोदात्तेपु स्थानिवद्भावादेव सिद्धम् । बृपा- कपेः स्त्री बृपाकपायी । अग्नायी । कुसितायो । कुसीदायी । पुंयोग इत्येव । वृषाकपिः स्त्री ।। मनोरौ वा ॥ ३८॥ ऐ उदात्त इति वर्तते । मनुशब्दात् स्त्रियां डीप् प्रत्ययो भवति औकारश्चान्तादेश ऐका- रथ्योदात्तः । वाप्रणेन द्वावपि विकल्प्येते.तेन त्रैरूप्यं भवति । मनोः स्त्री मनायी । मनावी । मनुः । मनुशब्द,आधुदात्तः ।। वर्णादनुदात्तात्तोपधात्तो नः ॥ ३९ ॥ वेति वर्तते । वर्णवाचिनः प्रातिपदिकादनुदात्तान्तात्तकारोपधाद्वा डीप् प्रत्ययो भवति, तकारस्य नकारादेशो भवति । एता। एनी। श्येता 1 ग्रेनी । हरिता. हरिणी । सर्व एते आयुदात्ताः । "वर्णानां तगतिनितान्तानाम्" इति वचनात् । वर्णादिति किम् । प्रहता । प्र- स्ता। गतिस्वरेणादात्तः । अनुदात्तादिति किम् । श्वेता । घृतादित्वादन्तोदात्तः । नोपधा. दिति किम् । अन्यतो डीपं यक्ष्यति । अत इत्येव, शितिर्नाक्षणी । *पिशङ्गादुपसंख्यानम् । ।

·पा०.१] काशिका । १८१ । - । - 1 - पिशङ्गी असितपलितयोः प्रतिषेधः* । असित्ता । पलित्ता । छन्दसि नमित्येके*। अस- की। पलिक्की । भाषायामपोष्यते । गतो गणस्तूर्णमसिक्तिकानाम् ॥ अन्यतो ङीष ॥ ४०॥ वेति निवृत्त, वर्णादनुदात्तादिति वर्तते, तोपधापेक्षमन्यत्वम् । वर्णवाचिनः प्रातिपदि- कादनुदात्तान्तात् स्त्रियां डीप् प्रत्ययो भवति । स्वरे विशेषः । सारङ्गी । कल्माषी । शबली। वर्णादित्येव । खट्वा । अनुदातादित्येव । कृष्णा । कपिला ॥ षिद्गौरादिभ्यश्च ॥ ४१ ॥ डीपनुवर्तते। पिझ्यः प्रातिपदिकेभ्यो गौरादिभ्यश्च स्त्रियां डीप् प्रत्ययो भवति । शि- ल्पिनि प्वुन । नर्तकी । खनकी । रजकी । गौरादिभ्यः । गौरी । मत्सी । गौर । मत्स्य । मनुष्य । शृङ्ग । हय । गवय । मुकया। ऋष्य । पुट । गुण । द्रोण । हरिण । कण । पटर । उकण । आमलक । कुवल । बदर । विम्ब । तर्कार ! शर्कार । पुष्कर । शिखण्ड । सुषम । सलन्द । गडुज. आनन्द । सपाट । सगेठ । आढक । शप्कुल । सूर्म । सुन । सूर्य्य । पूप । मूप । घातक । सकलूक । सल्लक । मालक । मालत । साल्वक । वेतस । अतस । पृस । मह । मठ । छेद । चन् । तक्षन् । अनडुही। अनड्वाही। एपण, करणे । देह । काकादन । गवादन । तेजन । रजन । लवण । पान । मेध । तौतम । आप । स्थूण । भौरि । भौलिङ्गिः । औद्गाहमानि । आलिङ्गि । अपिच्छिक । आरट । टोट । नट। नाट । मूलाट । शातन । पा- तन । पावन । आस्तरण । अधिकरण । एत । अधिकार । आग्रहायणी । प्रत्यवरोहिणी । सेवन । *सुमङ्गलात्संज्ञायाम् । सुन्दर । मण्डल । पट । पिण्ड । विटक । कूर्द । गूदूर्द । पाण्ट । फाण्ट । कन्दर। कन्दल । तरुण । तलुन । वृहत् । महत् । सौधर्म । रोहिणी, नक्षन्ने । रेवती, नक्षत्रे । विकल । निष्कल । पुष्कल । *कटाच्छोणिवचने(१)* । पिप्पल्या- दयश्च । पिप्पली । हरीतकी । कोशातकी । शभी। करीरी । पृथिवी । क्रोष्ट्री। मातामह । पितामह । मातामह पितामहयोः "मातरिपिच्च" इति पित्त्वादेव सिद्ध ज्ञापनार्थ वचनम् । अनित्यः पिल्लक्षणो डीपिति, तेन दंष्ट्रेत्युपपन्नं भवति ॥ जानपदकुण्डगोणस्थलभाजनागकालनीलकुशकामुककवराद् वृत्त्यमत्रा. वपनाकृत्रिमाश्राणास्थौल्यवर्णानाच्छादनायोविकार- मैथुनेच्छाकेशवेशेषु ॥ ४२ ॥ जानपदादिभ्य एकादशभ्यः प्रातिपदिकेभ्य एकादशसु वृत्त्यादिप्वपु यथासंख्यं डीए प्रत्ययो भवति । जानपदी भवति वृत्तिश्चेत् । जानपदी अन्या, स्वरे विशेषः । उत्सादिपा- ठादनि फ़्ते कीपायुदात्तत्वं भवति । कुण्डी भवति, अमन चेत् । कुण्डान्या । गोणी भवत्या. वपनं चेत् । गोणान्या । स्थली भवति अकृत्रिमा चेत् । स्थलान्या । भाजी भवति श्राणा चेत् पश्येत्यर्थः । नागीभवति स्थौल्यं चेत् । नागाऽन्या । नागराब्दी गुणवचनः स्थी- ल्ये डीपमुत्पादयति, अन्यत्र गुण एव टापम् । जातिवचनात्तु जातिलक्षणो टोपेच भवति । नागी। काली भवति वर्णश्शेत् । कालाऽन्या। नीला भवति अनाच्छादनं चेत् । नीलाऽन्या । न च सर्वस्मिन्ननाच्छादन इप्यते, किं तर्हि नीलादोपधी, प्राणिनि च । नीली ओषधिः नीली गौः। नीली वइया ! संज्ञायां वा । निली। नीला । कुशी भवत्य- योविकारश्चेत् । कुशान्या । कामुको भयति मैथुनेच्छा चेत् । कामुकान्या । मैथुनेच्छावती भण्यते, नेच्छामात्रम् । कबरी भवति केशवेशश्वेत् । कारान्या ॥ ११) निनु अभिकाः शन्दा ग्रन्थे यस्यन्तं । नेग पर विट । भट्ट । न । कन्द । । । - ·काशिका ! [ म०४ शोणात् प्राचाम् ॥ ४३ ॥ शोणशब्दात्माचामाचार्याणां मतेन स्त्रियां डीप् प्रत्ययो भवति । शोणी, शोणा वडवा । वोतो गुणवचनात् ॥४४॥ गुणमुक्तवान् गुणवचनः । गुणवचनात्प्रातिपदिकादं उकारान्तात् स्त्रियां चा ढीप् प्रत्ययो भवति । पटुः । पवी । मृदुः, मृवी । उत इति किम् । शुचिरियं ब्राह्मणी । गुणवचनादिति किम् । आखः । *वसुशब्दाद् गुणवचनाद् डीवायुदात्तम् । वस्वी 1 *खसंयोगोपधात्म- तिषेधो वक्तव्यः । खसरियं ब्राह्मणी । पाण्डुरियं ब्राह्मणी ॥ सत्वे निविशतेऽपैति पृथक् जातिषु दृश्यते । आधेयश्चाक्रियाजश्व सोऽसत्त्वप्रकृतिर्गुणः ॥ . : . चह्वादिभ्यश्च ॥४५॥ बहु इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः स्त्रियां की प्रत्ययो भवति । बहुः । बह्वी । बहु । पद्धति । अति । पञ्चति । अहति । वहति । शकटि । शक्ति, शस्त्रे । शारि । वारि । गति । अहि । कपि । मुनि । यष्टि । *इतः प्राण्यङ्गात् ! *कृदिकारादक्तिनः। *सर्वतोक्तिना- दित्येके* । चण्ड । अराल । कमल । कृपाण । विकट । विशाल । विशहट । भरुज । ध्वज । *चन्द्रभागावद्याम् । कल्याण । उदार । पुराण । अहन् । वहुशब्दो गुणवचन एव । तस्येह पाठ उत्तरार्थ॥ नित्यं छन्दसि ॥ ४६॥ बहादिभ्यश्छन्दसि विपये नित्यं स्त्रियां डीप् प्रत्ययो भवति । बह्वीपु हित्वा प्रपिबन् । बही नाम ओपधी भवति । नित्यग्रहणमुत्तरार्थम् ॥' . ' भुवश्च ॥४७॥ छन्दसि विपये स्त्रियां भुवो नित्यं डीप् प्रत्ययो भवति । विधी च । प्रची च । सुची च(१) । इह भवति स्वयंभूः । उत इति तपरकरणमनुवर्तते । हस्वादेवेयं पञ्चमी । भुव इति सौत्रो निर्देश । पुंयोगादाख्यायाम् ॥ ४८॥ पुंसा योगः पुंयोगः । पुंयोगाढेतोर्यत्प्रातिपदिक स्त्रियां वर्तते पुंस आख्याभूतं तस्माद डीप् प्रत्ययो भवति । गणकस्य स्वो गणकी। महामात्री । प्रष्ठी । प्रचरी। पुलि.शब्दप्रवृत्ति निमित्तस्य संभवात् पुंशब्दा एते, तद्योगात्त्रियां वर्त्तन्ते । प्रयोगादिति किम् । देवदसा। यज्ञदत्ता । आख्यामहणं किम् । परिसृष्टा । प्रजाता। पुंयोगादेते शब्दाः स्त्रियां वर्तन्ते, न तु पुमांसमाचक्षते । *गोपालिकादीनां प्रतिपेधः । गोपालकल्यं स्त्री गोपालिका । *सूर्यादेव- तायां चाव्वक्तव्याः । सूर्यस्य स्त्री देवता सूर्या । देवतायामिति किम् । सूरो ।। इन्द्रवरुणभवशवरुद्रमंडहिमारण्ययवयवनमातुलाचार्याणामानुक् ॥४९॥ इन्द्रादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः स्त्रियां छोप् प्रत्ययो भवति, आनुचागमः । येपामन्न पुंयोग एवेप्यते तेपामानुगागममात्रं विधीयते । प्रत्ययस्तु पूर्वेगेव, सिद्धः । अन्येषां तूमय विधीयते । इन्द्राणी ! वरुणानी। भवानी । शर्वाणी । रुद्राणी । मृडानी । हिमारण्ययोर्म- हत्त्वे । महदिमं हिमानी । महदरण्यमरण्यानी 1. *यवाहोपे । दुष्टो यवो यवानी । *यव. नाल्लिप्याम् । यवनानां लिपिः । *उपाध्यायमातुलाम्यां वा* 1 उपाध्यायो । उपाध्या- यानी । मातुली मातुलानी । *आचार्यादणवं च !आचार्यानी ! आचार्या | आर्यक्षत्रि.' (1) नचिदुपलभ्यमानः "बी" इति शम्दा पाठरूपण ज्ञातम्यः। - ·पा० १] काशिका । - याभ्यां वा । आर्याणी। आर्या । क्षत्रियाणी । क्षत्रिया. विना पुंयोगेन स्वार्थ एवार्य विधिः । पुंयोगे तु डीव भवितव्यम् । आयी । क्षत्नियी । *मुद्गलाच्छन्दसि लिच । रथी- रभून्मुद्गलानी गविष्टौ॥ क्रीतात् करणपूर्वात् ॥ ५० ॥ करणं पूर्वमस्मिन्निति करणपूर्व प्रातिपदिकम् । क्रीतशब्दान्तात्प्रातिपदिकात्करणपूर्वा- स्त्रियां लीप् प्रत्ययो भवति । वस्त्रेण क्रीयते सा वस्त्रक्रीती। वसनक्रीती। करणपूर्वादिति किम् । सुक्रीता । दुष्क्रीता । इह कस्मान्न भवति- सा हि तस्य धनकीता प्राणेभ्योऽपि गरीयसी । इति । डीबन्तेन समासः । अत इति चानुवर्त्तते । गतिकारकोपपदानां कृद्धिः सह समासवचन प्रार सुबुत्पत्तरिति । बहुलं तदुच्यते, “कर्तृकरणे कृता वहुलम्" इति ।। तादल्पाख्यायाम् ॥ ११ ॥ करणपूर्वादित्येव । करणपूर्वात्प्रातिपदिकात् कान्तादल्पाख्यायां ढीप् प्रत्ययो भवति । अल्पाख्यायामिति समुदायोपाधिः । अन्नविलिप्ती द्यौः । सूपविलिप्ती पात्री । अल्पसूपेत्यर्थः । अल्पाख्यायामिति किम् । चन्दनानुलिप्ता ब्राह्माणी.॥ बहुव्रीहश्चान्तोदात्तात् ॥ ५२ ॥ क्तादित्येव । बहुव्रीहियोऽन्तोदात्तस्तस्मात्स्त्रियां डीप् प्रत्ययो भवति । स्वाङ्गपूर्वपदो बहुव्रीहिार हैचोदाहरणम् । अस्वाङ्गपूर्वपदाद्विकल्पं वक्ष्यति । शङ्खभिन्नी । ऊरुभिन्नी। गल. कोत्कृत्ती। केशलूनी। बहुव्रीहेरिति किम् । पादपतिता । अन्तोदात्ताजातप्रतिषेधः । दन्तजाता । स्तनजाता। पाणिगृहीत्यादीनामर्थविशेपे* । पाणिगृहीती भार्या । यस्न्या- स्तु कथं चित्पाणिर्गृह्यते पाणिगृहीता सा भवति ! *अवहुनसुकालसुखादिपूर्वादिति वक्त- व्यम् । बहुकृता । नञ् । अकृता । सु । सुकृता । काल । मासजाता । संवत्सरज़ाता । सुखा- दिः । सुखजाता। दुःखजाता । जातिकालसुखादिभ्योऽनाच्छादनादित्येवमादिना बहुव्री- हेरन्तोदात्तत्वम् ॥ अस्वागपूर्वपदावा ॥ ५३ ॥ अन्तोदात्तात् क्तान्तादित्यनुवर्तते अस्वाङ्गापूर्वपदादन्तोदात्तात् कान्ताद् बहुव्रीहेः स्त्रियां वा डीए प्रत्ययो भवति । पूर्वेण नित्ये प्रासे विकल्प उच्यते । शाईजग्धी । शाजिग्धा । पलाण्डुमक्षिती। पलाण्डुभक्षिता । सुरापीता। अस्वाङ्गपूर्वपदादिति किम् । शवभिन्नी । अरुभिन्नी । अन्तोदात्तादित्येव । वस्त्रच्छन्ना । वसनच्छन्ना । बहुलं संज्ञाछन्दसोरिति । प्रवृद्धविटनी । प्रवृद्धविलूना । प्रवृद्धा चासौ विलूना चेति नार्य बहुव्रीहिः । स्वाशाच्चोपसर्जनादसंयोगोपधात् ॥ ५४ ॥ बहुव्रीहेः कान्तादन्तोदात्तादिति सर्व निवृत्तम् । वाग्रहणमनुवर्तते । स्वाङ्गं यदपसर्ज- नमसंयोगोपधं तदन्तात् प्रातिपदिकात्स्त्रियां वा टीप् प्रत्ययो.भवति । चन्द्रमुखी। चन्द्रमुखा । अतिक्रान्ता केशान् अतिकेशी, अतिकेशा, माला । स्वाङ्गादिति किम् । बहुयवा । उपसर्ज- नादिति किम् । अशिखा । असंयोगापधादिति किम् । सुगुल्फा । सुपार्चा । *अङ्गगात्रकण्ठेभ्य इति वक्तव्यम् । मृदङ्गी। मृदङ्गा । सुगात्री । सुगात्रा । स्निग्धकण्ठा । स्निग्धकण्डी। सद्रवं मूर्तिमत्स्वा प्राणिस्यमविकारजम् । अतत्स्थ तत्र दृष्टं चेत्तेन चेत्तत्तयायुतम् ।। नासिकोदौष्ठजधादन्तकर्णशृङ्गाच्च ॥ ५५ ।। स्वानाच्चोपसर्जनादित्येव । बहलक्षणे संयोगोपधलक्षणे च प्रतिपेये प्राप्ते वचनम् ।

·काशिका । [ अॅ४ - । संहनविद्यमानलक्षणस्तु प्रतिषेधो भवत्येव । नासिकोयन्तात्प्रातिपदिकात्स्त्रियां 'वा डीप प्रत्ययो भवति । तुङ्गनासिकी । तुङ्गनासिका । तिलोदरी । तिलोदरा । विम्योष्ठीबिम्बोष्टा दीर्घजङ्गी । दीर्घजया । समदन्ती। समदन्ता । चारुकर्णी । चारकर्या तीक्ष्गङ्गाः । *पुच्छा- चेति वक्तव्यम् । कल्याणपुच्छी। कल्याणपुच्छा । *कवरमणिविपशरेभ्यो नित्यम् । संबरपुच्छी । मणिपुच्छी । विपपुच्छी। शरपुच्छी । उपमानात्पक्षाच्च पुच्छांच्च* 1. उलू- कपेक्षी सेना । उलूकेपुच्छी शाला॥ न क्रोडादिवह्ववः ॥ ५६॥ स्वाङ्गादिति डोप प्राप्तः प्रतिपिद्यते । क्रोडायन्ताद् बह्वजन्ताच्च प्रातिपदिकास्त्रियां डोप् प्रत्ययो न भवति । कल्याणक्रोडा । (१)कल्याणखुरा । कल्याणोखा । कल्याणयाला । कल्याणशफा । कल्याणगुदा । कल्याणघोणा | कल्याणमुखा । मोडादिराकृतिगणः । सुभगा। सुगला । बचः खल्वपि । पृथुजघना । महाललाटा ॥ सहनविद्यमानच्चि ॥ ७॥ स्वाङ्गाच्योपसर्जनादितिं नासिकोदरौएजङ्गेति च प्रासो ही प्रतिपिच्यते । सह नन्द विद्य- मान इत्येवंपूर्वात्प्रातिपदिकात्वियां डीप् प्रत्ययो न भवति । सकेशा । अकेशा । विद्यमान- केशा। सनासिका । अनासिका । विद्यमाननासिका ॥ नखासुखात् संज्ञायाम् ॥.६८ ॥ नखमुखान्तात् प्रातिपदिकात् संज्ञायां स्त्रियां विपये डीप् प्रत्ययो न भवति । शूर्पणखा वनणखा । गौरमुखा । कालमुखा । संज्ञायामिति किम् । ताननखी कन्या । चन्द्रमुखी ॥ दीजिह्वी च च्छन्दसि ॥ ५९. ॥ दीर्घजिह्वी इति छन्दसि विषये निपात्यते । संयोगोपधत्वादप्राप्तो डोप विधीयते । दीर्घ- जिह्वी वै देवानां हव्यमलेट् । चकारः संज्ञानुकर्षणार्थः । दीर्वजितीति निपासन नित्यार्थम् ॥ दिक्पूर्वपदान्ङीप् ॥ ६॥ स्वाङ्गाच्चोपसर्जनादित्येवमादिविधिप्रतिपेविषयः सर्वोऽप्यपेक्ष्यते । 'यत्र डी विहि- तस्तत्र तदपवादः । दिक्पूर्वपदात्प्रातिपदिकाद् डीए प्रत्ययो भवति । स्वरे विशेषः । प्राङ्- मुखी । प्राङ्मुखा । प्राडूनासिकी । प्राङ्नासिका । इह न भवति । प्राग्गुल्फा, प्राक्कोडा, प्राग्जघनेति ॥ बाहः॥६१ ॥ डोपेव स्वर्यते न डीम् । बहेरयं विप्रत्ययान्तस्य निदेशः । सामर्थ्यात्तदन्तविज्ञानम् । वाहन्तात्प्रातिपदिकात्त्रियां ढीप् प्रत्ययो भवति । दित्यौही। प्रष्टोही ॥ सख्यशिश्वीति भापायाम् ॥ ६२ ॥ सखी अशिधी इत्येतौ शब्दो लीपन्तौ भापायां निपात्येते । सखीय मे ब्राह्मणी । नास्याः शिशुरस्तीति अशिची । भापायामिति किम् । सखा शतपदी भव । अशिशुमिव मामय शिशुरभिमन्यते ॥ जातेरस्त्रीविषयादयोपधात् ॥ ६३ ॥ जातिवाचि यत्प्रातिपदिक न च स्त्रियामेव नियतमस्त्रीविषयमकारोपधं च तस्मात् खियां डोप् प्रत्ययो भवति ॥ आकृतिप्रहणा जातिर्लिङ्गानां च न सर्वभाव । सकदाख्यातनिह्या गोनं च चरणैः सह ।। "कल्यागोवा हस्पपि पाठः। - । 1 ·पा० १] काशिका । - कुक्कुटी । सूकरी । ब्राह्मणी । वृषली। नाडायनी। चारायणी । कठी। बहवृची । जाते-- रिति किम् । मुण्डा । अस्त्रीविषयादिति किम् । मक्षिका । अयकारोपधादिति किम् । क्षत्रि- या। श्योपधप्रतिषेधे हयगवयमुकयमत्स्यमनुष्याणामप्रतिषेधः । हयी । गवयो । मुकयी। मत्सी । मनुषी ॥ पाककर्णपर्णपुष्पंफलमूलवालोत्तरपदाच्च ॥ ६४ ॥ पाकाद्युत्तरपदाजातिवाचिनः प्रातिपदिकात्स्त्रियां ङीष् प्रत्ययो भवति । स्त्रीविषयत्वादेते- पां पूर्वेणाप्राप्तः प्रत्ययो विधीयते । ओदनपाकी । शङ्कुकर्णी । शालपर्णी । शङ्खपुष्पी । दासी-- फली । दर्भमूली। गोवाली । पुष्पफलमूलोत्तरपदात्तु यतो नेष्यते तदजादिषु पठ्यते । 'सत्प्रा- क्काण्डप्रांतशतैकेभ्यः पुष्पात्' । 'संभस्वाजिनशणपिण्डेभ्यः फलातः । 'मूलान्नज' इति ॥ इतो मनुष्यजातेः ॥ ६५ ॥ इकारान्तात्प्रातिदिकान्मनुष्यजातिवाचिनः स्त्रियां डीप् प्रत्ययो भवति । अवन्ती। कुन्ती । दाक्षी । प्लाक्षी । इत इति किम् । विट् । दरत् । मनुष्यग्रहणं किम् । तित्तिरिः । जातेरिति वर्तमाने पुनर्जातिग्रहणं योपधादपि यथा स्यात् । औदमेयी । *इस उपसंख्यानम- जात्यर्थम् । सौतङ्गमी। मौनचित्ती । सुतङ्गमादिभ्यश्चातुरर्थिक इञ् न जातिः ॥ ऊडुतः ॥ ६६ ॥ मष्यजातेरिति वर्त्तते । उकारान्तान्मनुष्यजातिवाचिनः प्रातिपदिकास्त्रिीयामूङ् प्रत्ययो भवति । कुरूः । ब्रह्मबन्धः । वीरबन्धुः । डकारो "नोधात्योः” इति विशेषणार्थः । दीर्घोच्चारणं कपो बाधनार्थम् । अयोपधादित्येतदन्नापेक्ष्यते । अध्वर्युर्ब्राह्मणी । *अप्राणिजातेश्चारज्ज्वादी- नामिति वक्तव्यम् । अलावूः । कर्कन्धः । अप्राणिग्रहण किम् । कृकवाकुः । अरज्ज्वादीना- मिति किम् । रज्जः । हनुः ॥ बान्तात् संज्ञायाम् ॥ ६७ ॥ बाहुशब्दान्तात्प्रातिपदिकात्संज्ञायां विषये स्त्रियामूङ् प्रत्ययो भवति । भद्रबाहूः । जालबाहूः । संज्ञायामिति किम् । वृत्तौ बाहू अस्याः वृत्तवाहूः ॥ पनोश्च ॥ ६ ॥ पॉशब्दात्स्त्रियामूङ्प्रत्ययो भवति । पङ्गः । श्वशुरख्योकाराकारलोपश्च वक्तव्यः । स्वश्रूः।। ऊरूत्तरपदादौपम्ये ॥ ६९ ॥ ऊरूत्तरपदात्प्रातिपदिकादौपम्ये गम्यमाने स्त्रियामूङ् प्रत्ययो भवति । कदलीस्तम्भोरूः । नागनासोरू करभोरू। औपम्य इति किम् । वृत्तोल स्त्री ॥ संहिशफलक्षणवामादेश्च ॥ ७० ॥ संहित शफ लक्षण वाम इत्येवमादेः प्रातिपदिकादूरुत्तरपदात्स्नियामूङ् प्रत्ययो भवति । अनौपम्याथ आरम्भः । संहितोरूशफोरू । लक्षणोरूः । वामोरू। *सहितसहाभ्यां चेतिः वक्तव्यम् । सहितोरूः । सहोरू॥ कद्रुकमण्डल्वोश्छन्दसि ॥ ७१ ॥ कदुशब्दात्कमण्डलुशब्दाच छन्दसि विषये स्त्रियामूङ प्रत्ययो भवति । कदूश्च वै सुपणी च। मास्म कमण्डलं. शूद्राय दद्यात् । छन्दसीति किम् । कद्रुः । कमण्डलुः । गुग्गुलुमधु- जतुपतयालूनामिति वक्तव्यम् । गुग्गुलूः । मधुः । जतः । पतयालूः ॥ संज्ञायाम् ॥ ७२॥ पद्रुकमण्डलुशब्दाभ्यां संज्ञायां विषये स्त्रियामूङ् प्रत्ययो भवति । अच्छन्दोयं वचनम् । कदः । कमण्डलूः । संज्ञायामिति किम् । कद्रुः । कमण्डलुः ।। १७ का । - ।

·काशिका । [अ०४ । । शारवाद्यञो डीन् । ७३ ॥ -शारिवादिभ्योऽजन्तेभ्यश्च प्रातिपदिकेभ्यः स्त्रियां हीन् प्रत्ययो भवति । शारिवी । "कापटवी । अजन्तेभ्यः । बैदी और्वी । जातिलक्षणो डीपनेन वाध्यते, न पुंयोगलक्षणः । बैदस्य स्त्री वैदी। शारिव । कापटव। गौगुलब । ब्राह्मण। गौतम । एतेऽणन्ताः । काम- ण्डलेय । बाहा कृतेय । आनिचेय । आनिधेय । आशोफेय । एते ढगन्ताः । वात्स्यायन। मौझायन । एतौ फगन्तौ जातिः । फैकसेयो ढगन्तः। काव्यशैव्यों यमौ एहि, पयहि । कृदिकारान्तौ । आश्मरथ्यो.यजन्तः । औदपानः । उद्पानशब्दः शुण्डिकायणन्तः प्रयोज- यति । अराल । चण्डाल । वतण्ड । जातिः । भोगवद्गौरिमतोः संज्ञायाम् । धादिषु नित्यं हस्वार्थम् ।. *नृनरयोर्वृद्धिश्च । अन्न यथायोग डीवादिपु प्राप्तेपु कीन विधीयते ॥ यङश्वाप् ॥ ७४॥ यडन्तात्प्रातिपदिकात्थियां चार प्रत्यायो भवति । ज्यङः प्यङश्च सामान्यग्रहणमेतत् । आम्बठ्या । सौवीर्या । कौसल्या । प्यङ् । कारीपगन्ध्या। वाराह्या । बालाक्या । पात्र यजः । पात्परो यो यञ् तदन्ताच्चाप् वक्तव्यः । शार्कराक्ष्या। पौतिमाया। गौकक्ष्या । उत्तरसूने चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थः तेन वा भविष्यति ॥ श्रावट्याच्च । ७५.॥ अवटशब्दो गर्गादिः । तस्माद्यनि कृते डीपि प्राप्ते वचनमेतत् । आवट्याच स्त्रियां चाप्' प्रत्ययो भवति । आवट्या । प्राचीफ एव । सर्वन्न ग्रहणात् । आवट्यायनी ॥ तद्धिताः ॥ ७६ ॥ अधिकारोऽत्यम् । आपञ्चमाध्यायपरिसमाप्तैनित अर्ध्वमनुक्रमिप्यामस्तद्धितसंज्ञास्ते वेदितव्याः । वक्ष्यति। "यूनस्ति", युवतिः। बहुवचनमनुक्ततद्धितपरिग्रहार्थम् । "पृथिन्या भाजौ" । "अग्रादिपश्चाड्डिमज्” इत्येवमादि लब्धं भवति । तद्धितंप्रदेशाः "कृत्तद्धितसमा- -साश्च" इत्येवमादयः ॥ यूनस्तिः ।। ७७ ॥ युवनशब्दात्प्रातिपदिकात्थियां तिः प्रत्ययो भवति । स च तद्धितसंज्ञो भवति । डीपोड- पवादः । युवतिः ॥ अणिोरनार्पयोगुरूपोत्तमयोः प्य गोत्रे ॥ ७८ ॥ गोने यावणिौ विहितावनापैौ तदन्तयोः प्रातिपदिकयोर्गुरूपोत्तमयोः स्त्रियां प्यादेशो भवति। 'निर्दिश्यमानल्यादेशा भवन्ति' इत्यणिोरेव विज्ञायते, न तु समुदायस्य। डकारःसा- मान्यग्रहणार्थः । पकारस्तदविधातार्थः । “यश्चा" इति उत्तमशब्दः स्वभावात् त्रिप्रभृतीना- मन्त्यमक्षरमाह । उत्तमस्य समीपमुपोत्तम, गुरुः उपोत्तमं यस्य तद्गुरुपोत्तम प्रातिपदिकम् । करीपस्येव गन्धोऽस्य करीपगन्धिः। कुमुदगन्धिः। “तल्यापत्यम्" इत्यम् । तस्य ध्यादेशः । कारीपगन्ध्या । कौमुदगन्ध्या । वराहस्यापत्यम् । “अत इन्" । वाराहिः । तस्य प्यादेशः वाराह्या । बालाक्या । अणिजोरिति किम् । ऋतभागल्यापत्य, विदादित्वादम् । आर्त्तमागी। गुरुपोत्तमादिकं सर्वमस्तीति न त्वणिो । “ठिइढाणच्" इति डोनेव भवति । अनार्ययोरिति 'किम् । वासिष्ठी । वैश्वामित्नी | गुरुपोत्तमयोरिति किम् । औपगवी । कापटवी । गोत्र इति किम् । तन्न जाता, अहिच्छत्री, कान्यकुब्जी ।। गोत्रावयवात् ॥ ७९ ॥ अणिमोरित्येव । गोन्नावयया गोत्रामिमता कुलाख्याः पुणिकभुणिकमुखरप्रभृतयस्ततो गोगे विहितयोरणिमोः स्त्रियां प्यादेशो भवति । अगुरूषोत्तमार्थ आरम्मः । पौणिक्या मौला । येषां त्यनन्तरापत्येऽपीप्यते देवदत्त्या याज्ञदत्त्येति, ते कौडयादिषु द्रष्टव्याः॥

·पा० १] काशिका । १९६ - । । 1 + क्रौड्यादिभ्यश्च. ॥०॥ कौडि इत्येवमाभ्यिश्च स्त्रियां ष्यङ् प्रत्ययो भवति । अगुरूपोत्तमार्थ आरम्भः, अनणि-- नर्थश्च । क्रोड्या । लाड्या । क्रौडि । लाडि । व्याडि। आपिशलि । आपक्षिति । चौपयत.। चैटयत । शैकयत । बैल्वयत । सौधातकि। सूत, युवत्याम् । भोज, क्षत्रिये । भौरिकि.। भौलिकि । शाल्मलि। शालास्थलि । कापिष्टलि । गोलक्ष्य। गौकक्ष्य ।। वयन्निशौचिवृक्षिसात्यमुनिकाण्ठेविद्धिभ्योऽन्यतरस्याम् ॥ ११ ॥ दैवयज्ञि शौचिवृक्षि सात्यमुनि काण्ठेविद्धि इत्येतेपामन्यतरस्यां व्यङ् प्रत्ययो भवति । इजन्ता एते, गोत्रग्रहणं च नानुवर्तते । तेन उभयत्र विभाषेयम् । गोत्रे पूर्वेण प्यादेशः प्राप्तो विकल्प्यते । अगोत्रेत्वनन्तरेऽपत्ये पक्षे विधीयते । तेन मुक्ते, "इतो मनुष्यजातेः" इति डीव भवति । दैवयश्या । देवयज्ञी। शौचिवृक्ष्या । शौचिवृक्षी । सात्यमुग्रथा । सात्यमुग्री । काण्ठे- विद्धया । काण्ठेविद्धी॥ समर्थानां प्रथमाद्वा ॥२॥ त्रयमप्यधिक्रियते समर्थानामिति च प्रथमादिति च वेति च, स्वार्थिकप्रत्ययावधिश्चाय-- मधिकारः । “प्राग्दिशो विभक्तिः" इति यावत् । स्वार्थिकेषु ह्यस्योपयोगो नास्ति, विक ल्पोऽपि तत्रानवस्थितः । केचिन्नित्यमेव भवन्ति । लक्षणवाक्यानि, “तस्यापत्य," "तेन रक्तं रागात्," "तन्त्र भवः" इत्येवमादीनि भविष्यन्ति । तेषु सामथ्ये सति प्रथमनिर्दिष्टादेव विकल्पेन प्रत्ययो भवतीति वेदितव्यम् । समर्थानामिति निर्धारणे पष्ठी। समर्थानां मध्ये प्रथमं प्रत्ययप्रकृतित्वेव निर्धार्यते । तस्येति सामान्यविशेपलक्षणार्थं तदीयं प्राथम्यं विशेषण विज्ञायते । उपगोरपत्यम् , औपगवः । समर्थानामिति किम् । कम्बलमुपगोः, अपत्य देवद- तस्य । प्रथमादिति किम् । पाठ्यन्ताद्यथा स्यात प्रथमान्तान्मा भूत् । वेति किम् । वाक्य- मपि यथा स्यात् । उपगोरपत्यमिति । यद्येवं समासवृत्तिस्तद्धितवृत्त्या बाध्यत उपग्वपत्त्यः- मिति । नैप दोपः । पूर्वसूत्रादन्यतरस्यां ग्रहणमनुवर्तते । तेनैतदपि भविष्यति ॥ प्राग्दीव्यतोऽण ॥ ८ ॥ "तेन दीव्यति" इति वक्ष्यति । तदेकदेशो दीव्यच्छन्दोऽवधित्वेन गृह्यते, प्राग्दीव्यत्सं-- शब्दनादू यानितऊर्ध्वमनुक्रमिप्यामोऽण्प्रत्ययस्तत्र भवतीति वेदितव्यम् । अधिकारः परि-- भापा विधिवेति त्रिवपि दर्शनेष्वपवादविषयं परिहत्याण प्रवर्तते। वक्ष्यति । "तस्याप- त्यम्" । औपगवः । कापटवः ॥ अश्वपत्यादिभ्यश्च ॥४॥ सयपत्यादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः प्राग्दीव्यतीयेप्वयेष्वण् प्रत्ययो भवति । पत्युत्तरपदादू ण्यं वक्ष्यति तल्यापवादः । आश्वपतम् । शातपतम् । अश्वपति । शतपपि । धनपति । गणपति । राष्ट्रपति । फुलपति । गृहपति । धान्यपति । पशुपति । धर्मपति । सभापति । प्राणपति । क्षेत्रपति(१)॥ दित्यदित्यादित्यपत्युत्तरपदारण्यः ॥ ८५ ॥ प्राग्दीव्यत इत्येव । दिति अदिति आदित्य इत्येतेभ्यः पत्युत्तरपदाच प्रातिपदिकात्या- ग्दीव्यतीयेष्वर्येषु ण्यः प्रत्ययो भवति । दैत्यः । आदित्यः। आदित्यम् । पत्युत्तरपदात् प्राजापत्यम् । सैनापत्यम् । श्यमाचेति वक्तव्यम् । याम्यम् । श्वाङ्मतिपितृमतां छन्दस्यु- पसंख्यानम् । याच्यम् । मात्त्यम् । पैतृमत्यम् । पृथिव्या भागो । पार्थिवा । पार्थियों देवाधनौर। देव्यम् । दैवम् । स्वहिपष्टिलोपश्च: । वासः ] कश्च याहीकः । क- म् छन्दसि । याहीकः । स्वरे विगेपः ! दिलोपवयनमव्ययानां भमाने टिलोपस्यानित्यत्व- (1) "मनपति । यार । पाने । मधिरनि । वायुपनि । एने शादा गावदेवाधिकार - ·काशिका । [अ०४ : - । ज्ञापनार्थम् । आरातीयः । स्थानोऽकार | अश्वत्थामः । *लोम्नोपत्येषु बहुपु* । उड्डु- लोमाः । शरलोमाः। बहुप्विति किम् । औडलोमिः । शारलोमिः । *सर्वत्र गोरजादिप्रत्यय- “प्रसङ्गे यत् । गव्यम् । अजादिप्रत्ययप्रसङ्ग इति किम् । गोभ्यो हेतुभ्य आगतं गोरूप्यम् । गोमयम् । *ण्यादयोऽर्थविशेपलक्षणादपवादात्पूर्वविप्रतिषेधेन । दितेरपत्य, दैत्यः । वनस्प. तीनां समूहो वानस्पत्यम् । कथं दैतेयः । दितिशब्दात् “कृदिकारादक्तिनः," 'सर्वतोक्तिन्न- र्थादित्येक' इति डोपं कृत्वा "स्त्रीभ्यो ढक्त क्रियते । लिङ्गविशिष्टपरिभापा चानित्या । उत्सादिभ्योऽञ् ॥ ८ ॥ प्राग्दीव्यत इत्येव । उत्सादिभ्यः प्राग्दीव्यतीयेव|प्वञ् प्रत्ययो भवति । अणस्तदप- वादानां च बाधकः । औत्सः । औदपानः । उत्स । उदपान । विकर । विनोद । महानद । महानस । महाप्राण । तरुण । तलुन । वकयाऽसे । धेनु । पृथिवी। पनि। जगती। त्रिष्टुप् । अनुष्टुप् । जनपद। भरत । उशीनर। ग्रीष्म । पीलु । कुल । उद- स्थान, देशे । पृप, देशे। भल्लकीय । रथन्तन्तर। मध्यन्दिन । बृहत् । महत् । सत्त्वन्तु । सच्छन्दो मतुवन्त आगतनुको गृह्यते सत्त्वन्विति । कुरु । पञ्चाल । इन्द्रावसान । उष्णिक । ककुप् । सुपर्ण । देव । *ग्रीप्मादच्छन्दसीति वक्तव्यम् । इह मा भूत् ।। त्रैमी त्रिष्टुप् । छन्दश्चेह वृत्तं गृह्यते न वेदः ॥ . स्त्रीपुंसाभ्यां नअस्नौ भवनात् ॥ ८७ ।। धान्यानां भवने इति वक्ष्यति । तस्य प्रागित्यनेनैव संबन्धः । प्राग्भवनसंशब्दनायेऽ- स्तेिपु स्त्रीशद्वात् पुंस्शब्दाच्च यथाक्रम नजनौ प्रत्ययो भवतः । स्त्रोपु भवे, स्त्रैणम् । पोस्नम् । स्त्रीणां समूहः, स्त्रैणम् । पोस्नम्। स्त्रिभ्य आंगतं, खैगम् । पोखम् । स्त्रीभ्यो हिनं, बैणम् । पोस्ननम् । स्त्रियाः पुंवदिति ज्ञापकाद्वत्यर्थे न भवति । योगापेक्ष च ज्ञापक- मिति स्नीवदित्यपि सिद्धम् ॥ द्विगोलुंगनपत्ये ॥ ८८ ॥ प्रारदीव्यत इति वर्त्तते, न भवनादिति, द्विगोरिति पष्ठी। द्विगोर्यः संबन्धीनिमित्तत्वेन तद्धितः प्राग्दीव्यतीयोऽपत्यप्रत्ययं वर्जयित्वा तस्य लुग्भवति । पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः पञ्च- कपालः । दशकपालः । द्वौ वेदावधीते, द्विवेदः । त्रिवेदः । अनपत्य इति किम् । द्वैदेवदत्तिः । देवदत्तिः । प्राग्दीव्यत इत्येव । द्वैपारायणिकः । द्विगुनिमित्तविज्ञानांदिह न भवति, पञ्चकपा- लस्येदं पाञ्चकपालम् । अथवा द्विगोरेवायं लुग्विधीयते, द्विगोरिति स्थानपष्ठी । ननु च प्रत्ययादर्शनस्यैषा संज्ञा । सत्यमेतत् । उपचारेण लक्षणया द्विगुनिमित्तभूतः प्रत्यय एवं द्विगु- स्तस्य लुग्भवति । द्विगुनिमित्तकोऽपि तर्हि गुणकल्पनया फरमान्न द्विगुरुच्यते पाञ्चकपाल- मिति, न तस्य द्विगुत्वं निमित्तम् । इतरस्तु द्विगुनिमितमित्यस्ति विशेषः । यधेवमिह कथं पञ्चकपाल्यां संस्कृतः पञ्चकपाल इति । नैव तद्धित उत्पद्यते वाक्यमेव भवति शब्ध हि साध्ये, पञ्चसु कपालेयु संस्कृतः, पञ्चकपाल्यां संस्कृतः, पञ्चकपाल इति तत्र द्वयोः शब्दयोः समानार्थयोरेकेन विग्रहः । अपरस्मादुत्पत्तिर्भविष्यति । अथेह करूमान्न भवति । पञ्चभ्यो गगेभ्य आगतं, पञ्चगर्गरूप्यम् । पञ्चगर्गमयमिति । येत्यनुवर्तते । सा च व्यवस्थितवि- भापा विज्ञायते ॥ गोत्रेलुगचि ॥ ८९ ॥ प्राग्दीव्यत इत्येव यस्कादिभ्यो गोत्र इत्यादिना येपां गोत्रप्रत्ययापां लुगुक्तस्तेपामजा. दौ प्राग्दीव्यतीये विपयभृते प्रतिपिच्यते । गणां छात्रा गार्गीया ।वात्सीयाः। आनेग्रीयाः। खारपायगीयाः । गोय.इति किम् । कोवलम् । वादरम् । अचीति किम् । गर्गेभ्य आगतम् । गर्गरूष्यम् । गर्गमयम् । प्राग्दोव्यत इत्येव । गगेभ्यो हितम् । गर्गीयम् । गोत्रस्य बहुषु ।

·पा०.१] काशिका - - "" - लोपिनो बहुवचनान्तस्य प्रवृत्तौ लोकयोरऽलुक् विदानामपत्यं युवा युवानौ वैदः, बैदौ । बैद- शब्दात् "अंत इ इ कृते तस्य च इजः "यक्षनियाजित" इति लुकि रूपम् । एकवचन-- द्विवचनान्तस्य प्रवृत्तौ बहुषु लोपो यूनि बैदस्य बैदयोर्वाऽपत्यं बहवो माणवका, विदाः । नावाज् बहुपूत्पन्नः। यूनि लुक् ॥ ९॥ प्राग्दिीव्यत इति वर्तते। अचिति च । प्राग्दीव्यतीयेऽजादौ प्रत्यये विवक्षितेबुद्धिस्थेऽनु-. त्पन्न एव युवप्रत्ययस्य लुग्भवति । तस्मिन्निवृत्ते सति यो यतः प्राप्नोति स ततो भवति । फाण्टाहृतस्यापत्यं फाण्टाहृतिः । तस्यापत्यं युवा, "फाण्टाहृतिमिमताभ्यां णफिजौ” फाण्टा- हृतः । तस्य छात्रा इति विवक्षितेऽर्थे बुद्धिस्थे युवप्रत्ययस्य लुग्भवति, तस्मिन्निवृत्ते इजन्त. प्रकृतिरूपं संपन्नं तस्मात्"इअश्च" इत्यण् भवति। फाण्याहृताः। भागवित्तस्थापत्यं,भागवित्तिः। तस्यापत्यं युवा । "वृद्धाक्सोवीरेषु बहुलम्" इति ठक् । भागवृत्तिकः । तस्य छात्राः, पूर्ववद् युवप्रत्यये निवृत्ते इजश्वेत्यण, भागवित्ताः। तिकस्यापत्यं, "तिकादिभ्यः फि तेकायनिः । तस्यापत्यं युवा । "फेश्छ च" इति छः, तैकायनीयः। तस्य छात्रा, युवप्रत्यये निवृत्ते, "वृद्धाच्छ.' कायनीयाः। कपिञ्जलादस्यापत्यं कापिञ्जलादिस्तस्यापत्यं युवा। “कुर्चादिभ्योण्यः” कापि-. जलाधः । तस्य छान्ना,ण्ये निवृत्ते, इजश्चेत्यण् । कापिक्षलादाः।ग्लुचुकस्यापत्य, "प्राचामवृ-- द्वात् फिन बहुलम्" इति ग्लुचुकायनिस्तस्यापत्यं युवा, प्राग्दीव्यतोऽण, ग्लौचुकायनः । स्तस्य छात्राः, युवप्रत्यये निवृत्ते स एवाण, ग्लौचुकायनाः । अचीत्येव, फाण्टाहृतरूप्यम् । फाण्टाहृतमयम् । प्राग्दीव्यत इत्येव । भागवित्तिकाय हितं, भागवित्तीयम् ॥ फफिमाग्न्यतरस्याम् ॥ ९१॥ यूनीत्येव । पूर्वसूत्रेण नित्ये लुकि प्राप्ते विकल्प उच्यते । फफिजोर्युक्प्रत्यययोः प्राग्दों-- व्यतीयेऽजादौ प्रत्यये विवक्षितेऽन्यतरस्यां लुग्भवति।गर्गादिभ्यो यजि कृते "यजिमोश्च" इति फक्, गाायणः तस्य छात्राः, गार्गीयाः । गाायणीयाः। वात्स्यायनीयाः । फिलः खल्वपि, यस्कस्यापत्य, शिवादिभ्यो । यास्कस्तस्यापत्यं युवा । "अणो द्वयच" इति फिञ् यास्का- यनिस्तस्य छात्राः। यस्कीयाः। यस्कानीयाः॥ तस्यापत्यम् ॥ ९२ ॥ अर्थनिर्देशोऽयं, पूरुत्तरैश्च प्रत्ययैरभिसंबद्ध्यते । तस्येति षष्टीसमर्थादपत्यमित्यतास्म- न्नथें यथाविहित प्रत्ययो भवति, प्रकृत्यविशिष्टषष्ट्यर्थोऽपत्यमानश्नेह गृह्यते । लिङ्गवचना- दिकमन्यत्सर्वमविवक्षितम् । उपगोरपत्यमोपगवः। आश्वपतः । दैत्यः । औत्सः । स्त्रैणः । पाँस्नः तस्येदमित्यपत्येऽपि वाधनार्थं कृतं भवेत् । उत्सर्ग: शेप एवासौ वृद्धान्यस्य प्रयोजनम् ॥ भानोरपत्य भानवः । श्यामगवः ॥ एको गोत्रे ॥ ९३ ॥ अपत्यं पौत्नप्रभृति गोत्रं, तस्मिन् विवक्षिते भेदेन प्रत्यपत्य प्रत्ययोत्पत्तिप्रसङ्गे नियमः . क्रियते । गोत्रे एक एव प्रत्ययो भवति, सर्वेऽपत्येन युज्यन्ते। अपतनादपत्य, योऽपि व्यव. हितेन जनितः सोऽपि प्रथमप्रकृतेरपत्यं भवत्येव । गर्गस्यापत्यं, गांर्गिः । गागॅरपत्यं, गार्यः। तत्पुत्तोऽपि गार्म्यः । सर्वस्मिन् व्यवहितजनितेऽपि गोत्रापत्ये वर्गशब्दाद् यजेव भवताति. प्रत्ययो निगम्यते । अथवा गोत्रापत्ये विवक्षिते एक एच शब्दः प्रथमा प्रकृतिः प्रत्ययमुत्पा- दयतीति प्रकृतिनिम्यते । गार्यः । नाडायनः ॥ गोत्राबून्य स्त्रियाम् ॥ १४ ॥ अयमपि नियमः । यून्यपत्ये विवक्षिते गोत्रादेव प्रत्ययो भवति, न परमप्रकृत्यनन्तरयु-. । - - ·। काशिका -वभ्यः । गार्यस्यापत्यं युवा, गाायणः । वात्स्यायनः । दाक्षायणः । प्लाक्षायणः औप- गविः । नाडायनिः । अस्त्रियामिति किम् ।.दाक्षी । प्लाक्षी । किं पुनरत्र प्रतिपिद्धयते । यदि नियमः स्त्रियां गोत्रप्रत्ययेनाभिधानं न प्राप्नोति, गोन्नसंज्ञाया बाधितत्वात् । तस्मा- योगविभागः कर्तव्यः । गोत्राथूनि प्रत्ययो भवति । ततोऽस्त्रियाम् । यूनि यदुक्तं तत् स्त्रियां न भवति,युवसंज्ञेव प्रतिपिद्धयते, तेन स्त्री गोत्रप्रत्ययेनाभिधास्यते । श्रत इञ् ॥ ९५॥ तस्यापत्यमित्येव । अकारान्तात् प्रतिपदिकादिज् प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । दक्ष- स्यापत्य, दाक्षिः । तपरकरणं किम् । शुभयाः । कीलालपाः । इत्यतो मा भूत्। कथं, प्रदी- यतां दाशरथाय मैथिली। शेषविचक्षया भविष्यति ॥ बाहादिभ्यश्च ॥ ९६॥ बाहु इत्येवमादिस्यः शब्देभ्योऽपत्ये इन् प्रत्ययो भवति । वाहविः । औपवाहविः । अनकारार्थ आरम्भः । क्वचिद्वाधकवाधनार्थः । वाहु । उपचाहु । विवाकु । शिवाकु । चटाकु । उपबिन्दु । वृक । चूडाला । मूपिका । बलाका । भगला.। छगला । ध्रुवका । धुवका । सुमित्ना । दुमित्रा । पुष्करसत् । अनुहुरत् । देवशर्मन् । अग्निशमन् । कुनामन् । सुना- सन् । पक्षन् । सप्तन् । अष्टन । *अमितौजसः सलोपश्च । उदञ्चु । शिरस् । शरविन् । "क्षेमवृद्धिन् । वृद्धालतादिन् । खरनादिन् । नगरमर्दिन् । प्राकारमर्दिन् । लोमन् । अजीगर्त । कृष्ण । सलक । युधिष्ठिर । अर्जुन । साम्ब । गद ! प्रद्युम्न । राम(१) । *उदः संज्ञाया- म् । संभूयोम्भसोः संलोपश्च । *बाह्वादिप्रभृतिषु येषां दर्शने गोत्रभाचे लौकिके ततोs- न्यत्र तेषां प्रतिपेधः । बाहुर्नाम कश्चित्तस्यापत्य, वाहवः । *संवन्धिशब्दानां च तत्सघशात् प्रतिपेधः । संज्ञा । स्वशुरस्यापत्यं श्वाशुरि:(२) । चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थः, आकृतिग- तामस्य वोधयति । जाम्विः । ऐन्द्रशर्मिः । आजधनविः । आजबन्धविः । औडुलोमिः ॥ सुधातुरच ॥९७ ॥ सुधातृशब्दादपत्ये इम् प्रत्ययो भवति, तत्सन्नियोगेन च तस्याऽकादेशो भवति । सुधातुरपत्य, सौधातकिः । *व्यासवरूडनिषादचण्डालविम्बानामिति वक्तव्यम् -। चैयास- किः । पारुढकिः । नैपादकिः । चाण्डालकिः । बैम्बकिः ।। गोत्रे कुञ्जादिभ्यश्फा ॥ ९ ॥ तस्यापत्यमित्येव । गोन्नसंज्ञकेऽपत्ये वाच्ये कुनादिभ्यश्चफ प्रत्ययो भवति । इमोऽप- वादः । चकारो विशेषणार्थः । “घातफोरसियाम्" इति। अकारो वृद्धयर्थः । कोजायन्यः । कौन्जायन्यौ। कौशायनाः । ब्राध्नायन्यः । ब्राध्नायन्यौ । वाध्नायनाः । गोत्र इति किम् । कुञ्जस्यापत्यमनन्तर कौशिः। एकवचनद्विवचनयोः सति शिष्टत्वाद् जित्स्वरं त्यक्त्वा चित्स्वर . एवेप्यते । गोत्राधिकारश्च "शिवादिभ्योऽण' इति यावत् । कुन । अध्न । शङ्ख । भस्मन् । गण । लोमन् । शठ । शाक शक्ट । शुण्डा । शुभ । विपाश । स्कन्द । स्तम्भ(३)॥ नडादिभ्यः फक् ।। ९९ ।। नड इत्येवमादिभ्यः प्रतिपदिकेभ्यो गोत्रापत्ये फक् प्रत्ययो भवति । नाडायनः । चारा- यणः । गोत्र इत्येव । नाडिः शलङ्कु शलङ्क चेत्यत्र पथ्यते । शालङ्कायनः । पैलादिपु च शालकिशब्दः पठ्यते । शालतिः पिता । शालकि पुल्यः । तत्कथं गोत्रविशेपे कौशिके फर्क (१) "निवाकु । अवाकु । बिन्दु । चूडा । वृकला ! भद्रशर्मन् । सुशर्मन् । सुधावन् । माप । कचिदुपातम्या । ते शन्द भरा (1)धाशुरिः" इत्यस्यानन्तरं "राजश्वशुरांद" इति यन्न भवति" इत्यधिकः पाठः काचत । ()"शुम्भा । शिव । शुभया । कांचन पाठोऽधिकः ।

·। (पा[१] काशिका १९९ स्मरन्ति । इलेवान्यन्न शालङ्किरिति । अथवा पैलादिपाठ एव ज्ञापकं इनोऽभावस्य । नड । चर । बक । मुज। इतिक । इतिशं । उपक । लमक । *शलङ्कुशलकं च । संसल । वाज- प्य ।तिक । अग्निशर्मन् वृषगणे। प्राण । नर । सायक । दास । मित्र । द्वीप । पिङ्गर । पिङ्गाला । किङ्कर । किडल । कातर । कातल ! काश्य । काश्यप ! काव्यं । अज । अमुष्य । *कृष्णरणौ ब्राह्मणवासिष्ठयोः । अमित्र। लिगु ! चिन्न । कुमार । क्रोष्टक्रोष्टञ्च । लोह । दुर्ग । स्तम्भ । शिशपा । अग्र । तृण । शक्ट । सुमनस् । सुमत । मिमत । अन् । जत् । युगन्धर । हंसक । दण्डिन् । हस्तिन् । पञ्चाल । चमसिन् । सुकृत्य । स्थिरक । ब्राह्मण । चटक । बदर । अश्वक । खरप । कामुक । ब्रह्मदत्त । उदुम्बर । शोण । अलोह । दण्ड(१) ।। हरितादिभ्योऽञः॥ १०० ॥ हरितादिबिंदायन्तर्गणः । हरितादिभ्योऽअन्तेभ्योऽपत्ये फञ् प्रत्ययो भवति । इनोऽप- थादः । हरितस्थापत्यं हारितायनः । कैदासायनः । ननु च गोत्र इति वर्त्तते । न च गोत्रा- दपरो गोत्रप्रत्ययो भवति, "एको गोत्र" इति वचनात् । सत्यमेतत् । इह तु गोन्नाधिकारेऽपि सामर्थ्याधुनि प्रत्ययो विज्ञायते । गोत्राधिकारस्तूत्तरार्थः ॥ यजिजोश्च ॥ १० ॥ यजन्तादिजन्ताच्च प्रातिपदिकादपत्ये फक् प्रत्ययो भवति । गाग्र्यायणः । वात्स्यायनः । इजन्तात् । दाक्षायणः । प्लाक्षायणः। "द्वीपादनुसमुद्रं यज्” । “सुनङ्गमादिभ्य इज्” इत्यतो न भवति । गोत्रग्रहणेन यजिनौ विशेष्यते । तदन्तात्तु यून्येवायं प्रत्ययः । गोत्राथूनि प्रत्ययो भवति वचनात् ॥ शरद्वच्छुनकदर्भाद् भृगुवत्साग्रायणेषु ॥ १०२ ॥ गोत्र इत्येव । शरद्वत् शुनक दर्भ इत्येतेभ्यो गोनापत्ये फक् प्रत्ययो भवति यथासंख्य भृगुवत्साग्रायणेष्वर्थेष्वपत्यविशेषु । शारद्वतायनो भवति भार्गवश्चैत् । शारद्वतोऽन्यः । शौन- कायनो भवति वात्स्यश्चेत । शौनकोऽन्यः । दार्भायणो भवति आग्रायणश्चेत् । दार्भिरन्यः । शरद्वच्छनकशब्दौ विदादी ताभ्यामजोऽपवादः फक् ॥ द्रोणपर्वतजीवन्तादन्यतरस्याम् ॥ १०३ ॥ गोत्र इत्येव । द्रोणादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो गोत्रापत्येऽन्यतरस्यां फक् प्रत्ययो भवति । इलोऽपवादः। द्रौणायनः । द्वौणिः । पार्वतायनः । पार्वतिः । जैवन्तायनः । जैवन्तिः । कथ- मनन्तरोऽश्वत्थामा द्रोणायन इत्युच्यते । नैवात्र महाभारतद्रोणो गृह्यते । किं तनादिः । तत इदै गोन्ने प्रत्ययविधानम् । इदानों श्रुतिसामान्यादध्यारोपेण तथाभधानं भवति ।। अनृण्यानन्तर्ये चिदादिभ्योऽञ् ॥ १०४ ॥ गोत्र इत्येव । विवादिभ्यो गोत्रापत्येऽप्रत्ययो भवति । वैदः । और्वः । ये पुनरत्रातृपि- शब्दाः । पुत्त्रः । दौहित्रः । अनृप्यानन्तये इत्यस्यायमर्थः । अनृपिभ्योऽनन्तरे भवतीति । य- न्ययमर्थ ऋष्यपत्ये नैरन्तर्यप्रतिषेधो न कृतः स्यात् , तदं न सिद्धयति । इन्द्रभूः सप्तमः काश्यपानाम् । अनन्तरापत्यरूपेणैव ऋप्यणाभिधानं भविष्यति । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् । अप्यपत्ये नैरन्तर्यविपये प्रतिपेधे विज्ञायमाने कोशिको विश्वामिन्न इति दुष्यति । गोत्र इत्येव । वैदिः । ननु च ऋप्यणा भवितव्यम् । बाह्वादिराकृतिगणस्तेनेजेव भवति । विद! उर्व । कश्यप । कुशिक । भरद्वाज । उपमन्यु । किलालप । किदर्भ । विश्वानर । ऋष्टिपेण । ऋतभाग । हर्यश्व । प्रियक । आपस्तम्ब । कृचवार । शरद्वत् । शुनक । धेनु शिनु । विन्दु। भाजन । अश्वावतान । श्यामाक । श्यमाकः । श्यापर्ण । हरित । किन्दास । (10"एक । दानव्य । शावकानाव्या अन्यजद। अन्तजना इन्दरा अशकअश्ला। अपरा! रडय । एते फचिदाधिका टपलभ्यते । -- गोपवन ।

·२:०० - - - 1 काशिका । [अ०.४. वास्क । अर्कलूप । वध्योष । विष्णुवृद्ध । प्रतिबोध । स्थातर । गविष्ठिर । निपाद । मठर । मृद । पुनर्भू । पुत्र । दुहित । ननान्ह । *परस्त्री परशुंच(१) ॥ गर्गादिभ्यो.यञ् ॥ १०५॥ गोत्र इत्येव । गर्गादिभ्यो गोन्नापत्वे यञ् प्रत्ययो भवति । गार्यः । वात्स्थः । मनुश-. ब्दोऽत्र पठ्यते । तत्र कथं, मानवी प्रजा । गोत्र इत्युच्यते, अपत्यसामान्ये भविष्यति । क. थमनन्तरो रामो जामदग्न्यः, व्यासः पाराशर्य इति । गोत्ररूपाध्यारोपेण भविष्यति । अन- न्तरापल्यविवक्षायां तु ऋष्यणैव भवितव्यं, जामदग्न्यः, पाराशर इति । गर्ग। बत्स । वा- जाऽसे(२)। संकृति । अज । व्याघ्रपात् । विदभृत् । प्राचीनयोग । अगस्थि । पुलस्ति । रेभ । अग्निवेश । शङ्ख । शठ । धूम । भक्ट । चमस । धनन्जय । मनस । वृक्ष । विश्वा- -वसु । जनमान । लोहित । संशित । वन्नु । मण्डु । मक्षु । अलिगु । शङ्कु । लिगु । गुल मि- न्तु । जिगीषु । मनु । तन्तु । मनायी। भूत । कथक । कप । तण्ड । वतण्ड । कपि । कत । कुरुकत । अनडुह । कण्व । शकल । गोकक्ष 1 अगस्त्य । कुण्डिन । यज्ञवल्क । उभय । जात । विरोहित । वृषगण । रहूगण । शण्डिल । वण । कचुलुक । मुद्गल । मुसल । परा- शर । जतकर्ण । मन्त्रित । सहित । अश्मरथ । शर्कराक्ष । पूतिमा । स्थूण । अररक । पिङ्ग- ल । कृष्ण । गोलन्द । उलूक । तितिक्ष । भिपज् । भडित । भण्डित । दल्भ । चिकित । देवहू । इन्द्रदू । एकलू । पिप्पलू । वृदग्नि । जमदग्नि । सुलोभिन् । उकत्थ । । कुटीगु॥ मधुवभ्रूवाना॑ह्मणकौशिकयोः ॥ १०६ ॥ मधुशब्दादू बनुशब्दाच गोत्रपत्ये यन् प्रत्ययो भवति यथासंख्य ब्राह्मणे कौशिके वाच्ये। माधच्यो भवति ब्राह्मणवेत् । माधव एवान्यः । बाभ्रव्यो भवति कौशिकचेत् । याभ्रव एवा-. न्यः । बचशब्दो गर्गादिषु पठ्यते, ततः सिद्धे यनि कौशिके नियमाथं वचनम् । गर्गादिपु पा- सोऽप्यन्तर्गणकार्यार्थः । “सर्वत्र लोहितादिकतन्तभ्यः इति । बाभ्रव्यायणी॥ कपिवोधादारसं ॥ १०७ ।। कपियोधशब्दाभ्यामाङ्गिरसेऽपत्यविशेषे गोत्रे यन् प्रत्ययो भवति । काप्यः । आङ्गिर- स इति किम् । कापेयः । बौधिः । कपिशब्दो गाँदपु पठ्यते । तस्य नियमाथं वचनम् । आङ्गिरसे यथा स्यात् । लोहितादिकार्यार्थं गणे पाठः । काप्यायनी ॥ बतण्डाच ॥ १०८ ॥ आडिरस इत्येव । वतण्डशब्दादाङ्गिरसेऽपत्यवियोपे गोत्रे यञ् प्रत्ययो भवति । चातण्ड्यः । आशिरस इति किम् । वातण्डः । किमर्थमिद याचता गर्गादिष्वयं पठ्यते । शिवादिविण्ययं पथ्यते । तनाङ्गिरसे शिवाधणोऽपवादार्थ पुनर्वचनम् । अनाङ्गिरसे तूभयन्त्र पाठसामर्थ्यात् प्र- त्ययद्वयमपि भवति । वातण्डयः । वातण्डः॥ । लुक् स्त्रियाम् ॥ १०९ ॥ अगिरस इत्येव । वतण्डशब्दादागिरस्यां स्त्रियां यम्प्रत्ययस्य लुग्भवति । लुकिकृते शा- हरवादिपात्रान्डीन भवति । वतण्डी । आङ्गिरस इति किम् । वातण्ड्यायनी । शिवाघणि तु वातण्डी॥ अश्वादिभ्यः फञ् ॥ ११०॥ अशिरस इति निवृत्तम् । अधादिभ्यो गोनापत्ये फन. प्रत्ययो भवति । आचायनः । आश्मा- यनः । ये त्वन्न प्रत्ययान्ताः पश्यन्ते तेभ्यः सामर्थ्याधुनि प्रत्ययो विज्ञायते । अध । अश्मन् । संद्ध । विद । पुट । रोहिण । खज्र । खजूंल । पिजूर । भडिल । भण्डिल । भडित । भ- (1)"किलात । सम्बकाशावली। श्यायक | अल" इत्यधिकः पाठः। (२) "भौ" इत्यस्याप्रे-"अममासे । असे इतिकिम् । सामाजिः" । इतिपाटोधिकः ।

·पा०१] काशिका। 8302- २०१ - ण्डित । भण्डिक । प्रहृतं । आमोद । क्षत्र । ग्रीया। काश । गोलाङ्कुय । अर्क। स्वन । ध्वन । पाद । चक्र । कुल । पचिन्न । गोमिन् । श्याम । धूम । धूम । वाग्मिन् । विश्वानर । कुट । वेश । आत्रेय । नत्त । तड । नड । ग्रीष्म । अर्ह। विशम्य । विशालो । गिरि । पचल ।चुनम । दासक । वैल्य । धर्म । आनडुह्य । पुसिजात । अर्जुन । शूद्रक । सुमनस् । दुर्मनस् । क्षान्त । प्राच्य । कित । काण । चुम्प । श्रविष्ठा । वीक्ष्य । पविन्दा । आत्रेयभारद्वाज । कुत्स । आत- ब। कितव । शिव । खदिर । भरद्वाज आत्रेये(१) ॥ । भर्गात्रैगर्ते ॥ १११॥ -- -- - भर्गशब्दादपत्ये विशेपे गते गोत्रे फन् प्रत्ययो भवति । भार्गायणा भवति भैगर्तश्चेत । भागिरत्यः॥ शिवादिभ्योऽण् ॥ ११२ ॥ गोत्र इति निवृत्तम् । अतः प्रभृति सामान्येन प्रत्यया विज्ञायन्ते । शिवादिभ्यऽपत्येऽण प्रत्ययो भवति । यथायथमिजादीनामपवादः । शैवः । प्रौष्ठः । तक्षन् शब्दोऽत्र पठ्यते कारि- लक्षणमुदीचामिज बाधितुम् । ण्यत्प्रत्ययस्य तु बाधो नेष्यते । ताक्ष्णः । ताक्ष्ण्यः । गङ्गाशब्दः पश्यते, तिकादिफिना शुभ्रादिढका च समावेशार्थम् । तेन त्रैरूप्यं भवति । गाङ्गः । गङ्गाय- निः। गाशयः । विपाशशब्दः पश्यते कुक्षादिलक्षणेन च्फजा समावेशार्थम् । वैपाशः । वैपा- शायन्यः । शिव । प्रौष्ठ । प्रौष्टिक । चण्ड । जम्भ(२) । मुनि । सन्धि । भूरि । कुटार । अन- भिम्लान । ककुत्स्था कहोड । लेख । रोध । खञ्जन।कोहड । पिष्ट । हेहय । खारा खनाल । सुरोहिका । पर्ण । कहूप । परिल । वतण्ड । तृण । कर्ण । क्षीरहद । जलहृद । परिपिकं । ज- टिलिक । गोफिलिक । बधिरिका । मञ्जिरक । वृष्णिक । रेख । आलेखन । विश्रवण । खण । वर्तनाक्ष । पिटक । पिटाक । तृक्षाक । नभाक । ऊर्णनाभ । जरत्कारु । उत्क्षिपा । रोहितिक । आर्यश्वेत । सुपिष्ट । खर्जूरकर्ण । मसुरकर्ण । तूणकर्ण । मयूरकर्ण । खडरक । तक्षन् । ऋष्टिपे- ण | गङ्गां । विपाशा । यस्क । लह्य । द्रुध । अयस्थूण । भलन्दन । विरूपाक्ष । भूमि । इ- ला । सपत्री *यचो नद्याः । त्रिवेणी त्रिवणं च(३)। अवृद्धाभ्यो नदीमानुषीभ्यस्तन्नामिकाभ्यः ॥ ११३ ॥ वृद्धिर्यस्याचामांदिस्तबृद्धम् । अवृद्धाभ्य इति शब्दधर्मः | नदीमानुपीभ्य इत्यर्थधर्मः स्तेनाभेदात्प्रकृतयो निर्दिश्यन्ते । तन्नामिकाभ्य इति सर्वनान्ना प्रत्ययप्रकृतेः प्रत्यवमर्शः । अ- वृद्धानि यानि नदीनां मानुषीणां च नामधेयानि तेभ्योऽपत्येऽण्प्रत्ययो भवति । ठकोऽपवादः । यमुनाया अपत्यं यामुनः । इरावत्या अपत्यम् , ऐरावतः । वैतस्तः । नार्मदः । मानुपीभ्यः खल्वपि । शिक्षितया अपत्यं । शैक्षितः । चिन्तिताया अपत्य, चन्तितः । अवृद्धाभ्यः किम् । चान्द्रभाग्याया अपत्यं, चान्द्रभागेयः । वासवदत्तेयः। नदीमानुपीभ्य इति किम् । सौप- यः। वैनतेयः । तन्नामिकाभ्य इति किम् । शोभनयाः। शौभनेयः ।। ऋष्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च ॥ ११४ ॥ ऋपयः प्रसिद्धा वसिष्ठादयः । अन्धका वृष्णयः । कुरव इति वैशाख्या। ऋप्यादिकुर्वन्ते- न्य प्रातिपदिकेभ्योऽपत्येऽण्प्रत्ययो भवति, इलोऽपवादः । अत्र्यादिभ्यस्तु परत्नाड्ढगादिभि- (१) पथ । कन्यु । श्रुः । सूनु । ककंटक । रुच । सरुश । नलुआ । प्रचुत । विलम्ब । विष्णुज । इत्याधिक कांच 1 (२) "जम्भ" इत्यस्य स्थाने "भाण्ड" इनिपाठान्तरम् । (३) त्रिवेणी रवाप्रभृतस्तनामक गोपवादस्य "पच"इति टकोऽपाद इतिकचिदधिकमुपलभ्यते । तथा अमान्यधिकाः शहा उपलभ्यन्ते ने च यथा कहय। कयोध । परल । मोवाइ । गोमिलिक! राजल । ASTRI पडाक" । इति ·२०२ काशिका । [अ०४. - - - 1 व भवितव्यम् । ऋपिभ्यस्तावत् । वासिष्ठः । वैश्वामित्रः । अन्धकेभ्यः । श्वाफल्कः । रा- न्धसः । वृष्णिभ्यः । वासुदेवः । आनिरुद्धः । कुरुभ्यः। नाकुलः । साहदेवः । कथं पुनर्नित्यानां शब्दनामन्धकादिवंशसमाश्रयणेनान्वाख्यानं युज्यते । केचिदाहुः । कथमपि काकतालीयन्या- येन कुर्वादिवंशेध्वसंकरेणैव नकुलसहदेवादयः शब्दास्सुवहवः संकलितास्तानुपादाय पाणिनिना स्मृतिरुपनिबद्धति । अथवाऽन्धकवृष्णिकुरुवंशा अपि नित्या एव, तेषु ये शब्दाः प्रयुज्यन्ते न- कुलसहदेवादयस्तो प्रत्ययविधानमित्यदोपः॥ मातुरुत्संख्यासंभद्रपूर्वायाः ॥ ११५ ॥ मातृशब्दात्संख्यापूर्वात्संपूर्वाद्भद्रपूर्वाच्चापत्येऽण् प्रत्ययो भवति, उकारश्चान्तादेशः । द्वयो- मनोरपत्य, द्वैमातुरः । पाण्मातुरः । सामातुरः। भाद्रमातुरः । उकारादेशाथ वचनं, प्रत्ययः . पुनरुत्सगेणैव सिद्धः। स्त्रीलिङ्गनिर्देशोऽर्थापेक्षः, तेन धान्यमातुर्ग्रहण न भवति । संख्यासंभ- दपूर्वाया इति किम् । सौमात्रः । शुभ्रादिपु पाठातु वैमात्रेयः ॥ कन्यायाः कनीन च ॥ ११६ ॥ कन्याशब्दादपत्येऽण्प्रत्ययो भवति ढकोऽपवादः । तत्सन्नियोगेन कनीनशब्द आदेशो भवति । कन्याया अपत्य, कानीनः कर्णः । कानीनो व्यासः ॥ विकर्णशुङ्गच्छगलात्सभरद्वाजात्रिषु ॥ ११७ ॥ विकर्णशुङ्गच्छगलशब्देभ्यो यथासंख्यं वत्स भरद्वाजानिवपत्यविशेपेष्वण्प्रत्ययो भवति वैकर्णः वात्स्यश्चेत् ।वैकणिरन्यः शौङ्गा भवति भारद्वाजश्रेत् । शौगिरन्यः । छागलो भवत्याने- यश्चेत् । छागलिरन्यः । शुङ्गाशब्द स्त्रीलिङ्गमन्ये पठन्ति, ततो ढक प्रत्युदाहरन्ति शौनेय इ. ति । द्वयमपि चैतत्प्रमाणमुभयथा सूत्रप्रणयनात् ।। पीलाया था ॥ ११८॥ तनामिकाणो वाधके “यच” इति ढकि प्रासेऽण्प्रत्ययः पक्षे विधीयये । पीलाया अपत्ये वाप्रत्ययो भवति । पीलाया अपत्य, पैलः । पैलेयः ॥ ढक्च मण्डूकात् ॥ ११९ ॥ मण्डूकंशब्दादपत्ये ढक् प्रत्ययो भवति । चकारादण् च वा । तेन त्रैरूप्यं भवति । माण्डू- केयः । माण्डूकः । माण्डूकिः ।। स्त्रिभ्यो ढक ।। १२० ॥ स्वीग्रहणेन टावादिप्रत्ययान्ताः शब्दा गृह्यन्ते । स्त्रीभ्योऽ पत्ये ढक् प्रत्ययो भवति । सौ- पणेयः । वैनतेयः । स्वीप्रत्ययविज्ञापनादसत्यर्थग्रहणे इह न भवति इडविडोऽपत्यं, दरदोऽपत्य- म् , ऐडबिडः, दारद, इति । *वडवाया वृपे वाच्येश् । वाडवेयो वृपः स्मृतः । अपत्ये प्राप्तस्तत. तोऽपकृप्य विधीयते, तेनापत्ये वाडय इति भवति । *अण् ञ्चाकोकिलात्स्मृतः । ञ्चाया अपत्य, क्रौञ्चः । कौकिलः॥ द्वयचः ॥ १२१॥ स्वीभ्य इत्येव । स्वचः स्त्रीप्रत्ययान्तादपत्ये ढकू प्रत्ययो भवति । तन्नामिकाणोऽपवादः । दत्ताया अपत्यं, दात्तेयः । गौपैयः । यच इति किम् । यामुनः॥ इतश्चानिनः ॥ १२२ ॥ खोग्रहण निवृत्तम् चकारो "व्यच" इत्यस्यानुकर्षणार्थः । इकारान्तात्यातिपदिकादनिनन्ता- दपत्ये ठक् प्रत्ययो भवति । आत्रेयः । नैधेयः । इत इति किम् । दाक्षिः । प्लाक्षिः । अनिक इति किम् । दाक्षायणः । प्लाक्षायणः । यच इत्येव । मरीचेरपत्य, मारीचः ॥ शुभ्रादिभ्यश्च ॥ १२३ ॥ - १ .. । - ·पा० १] काशिका । २०३ । शुभ्र इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो ढक् प्रत्ययो भवति । यथा योगमिनादीनासपवा- दः । शौभ्रयः । वैष्टपुरेयः । चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थ आकृतिगणतामस्य बोधयति । गाङ्गेयः, पाण्डवेय इत्येवमादि सिद्धं भवति । शुभ्रा विष्टपुर । ब्रह्मकृत । शतद्वार । शतावर । शलाका । शालाचक । शलाकाभ्रू । लेखाश्रू । विमातृ विधवा । कृकसा । रोहिणी । रुक्मिणी । दिशा । शालूक । अजवस्ति । शकन्धि । लक्षणश्यामयोर्वसिष्ठे । गोधा । कलास । अणीव। प्रवाहण। भरत । भारम । मृकण्ड । मधष्टु । कर्पूर । इतर । अन्यतर । आलीढ । सुदत्त । सुच- क्षम् । सुनामन् । कद्रु । तुद् । अकशाप । कुमारिका । किशोरिका । कुत्रेणिका ! जिलाशिन। परिधि । वायुदत्त । ककल । खट्वर । अम्बिका । अशोका । शुद्धपिङ्गाला । खडोन्मत्ता । अ- नुदृष्टि । जरतिन् । बलिवर्दिन् । विग्रज । बीजम्धन् । अश्मन् ! अञ्च । अजिर(१)॥ विकर्णकुषीतकात् काश्यपे ॥ १२४ ॥ विकर्णशब्दात्कुषीतकशब्दाच्च काश्यपेऽपत्यविशेषे ढक् प्रत्ययो भवति । वैकणेयः । कौपीत- केयः । काश्यप इति किम् । वैकणिः । कौषीतकिः भ्रुवो वुकच ॥ १२५ ॥ - शब्दादपत्ये ढक् प्रत्ययो भवति, तत्सन्नियोगेन च वुगागमः । श्रौवेयः ।। कल्याण्यादीनामिनङ्॥ १२६ ॥ कल्याणि इत्येवमादीनां शब्दानामपत्ये ढक् प्रत्ययो भवति, तत्सन्नियोगेन च इनकादे- शः। स्त्रीप्रत्ययान्तानामादेशार्थं ग्रहणं, प्रत्ययस्य सिद्धत्वादन्येपामुभयार्थम् । काल्याणिने- यः। सौभागिनेयः । दौ गिनेयः । हृद्भगसिन्ध्वन्त इत्युभयपदवृद्धिः । कल्याणी । सुभगा। दुर्भगा । बन्धकी । अनुदृष्टि। अनुसृष्टि । जरती । बलीवर्दी । ज्येष्टा । कनिष्ठा। मध्यमा। परस्त्री।। कुलटाया वा ।। १२७ ॥ कुलान्यटतीति, कुलटा । पररूपं निपातनात् । कुलटाया अपत्ये ढक् प्रत्ययो भवति, तत्स- नियोगेन च वा इनडादेशो भवति । आदेशार्थ वचनं, प्रत्ययः पूर्वेणैव सिद्धः । कौलटिनेयः । कौलटेयः । या तु कुलान्यटन्ती शीलं भिनत्ति, ततः, "क्षुदाम्यो वा” इति परत्वाड्ढ़का भवि- चटकाया ऐरक् ॥ १२ ॥ चटकाया अपत्ये ऐरक् प्रत्ययो भवति । चाटकैरः । *चटकाचेति वक्तव्यम् । चटकस्या- पत्यं, चाटकैरः । स्त्रियामपत्ये लुग्वक्तव्याः । चटकाया अपत्य स्त्री, चटका ॥ गोधाया ढकु ॥ १२९ ॥ गोधाया अपत्ये दूका प्रत्ययो भवति । गौधरः । शुभ्रादिष्वयं पठ्यते । तेन गोंधेयोऽपि भवति ।। पारगुदीचाम् ॥ १३० ॥ गोधाया अपत्ये उदीचामाचार्याणां मतेन आरक् प्रत्ययो भवति । गौधारः । आचार्यग्रह- पूजार्थ, वचनसामर्थ्यादेव पूर्वेण समावेशो भविष्यति । भाररवचनमनर्थकं, रका सिद्धत्वा- त् । ज्ञापकं त्वयमन्येभ्योऽपि भवतीति । जाडारः। पाण्डारः ।। क्षुद्राभ्यो वा ॥ १३१ ॥ ट्रॅगनुर्तते, न आरक् । क्षुद्रा-अङ्गहीना धर्महीनाश्च । अर्थधर्मेण तदभिधायिन्यः खोलिङ्गाः प्रकृतयो निर्दिश्यन्ते । क्षुद्राभ्यो वापत्ये दूक् प्रत्ययो भवति । ढकोऽपवादः । काणेरः । काणे- यः । दासेरः । दासेयः॥ . (1) स्थूल । मृकण्ड । मकथु । यमः । कह। मृकण्ड । मृकण्ड 1 गुद 1 रुद । कुशेरिका । शकल। शमल । उप्र । अजिन । इत्यधिकं कचित् । .. तव्यम् । कौलटेर॥ ।

·काशिंका । [अ०६ - । - 1 1 -पितृष्वमुश्छण ॥ १३२॥ पितृप्वंसशब्दादपत्ये छाप्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । पैतृप्वतीयः ।। ढकि लोपः ॥ १३३॥ पितृष्वसुरपत्यप्रत्यये ढकि परतो लोपो भवति । पैतृप्वसेयः । कथं पुनरिह ढक् प्रत्ययः । एतदेव ज्ञापक ढको भावस्य ॥ मातृष्वसुश्च ॥ १३४॥ पितृष्वसुरित्येतदपेक्षते, पितृण्वसुर्यदुक्तं तन्मातृष्वसुरपि भवति । ठण्प्रत्ययो ढकि लो- पश्च । मातृप्यत्रीयः । मातृवसेयः ।। चतुष्पाभ्यो ढञ् ॥ १३५ ॥ चतुष्पादभिधायिनीभ्यः प्रकृतिभ्योऽपत्ये ढप्रत्ययो, भवति । अणादीनामपवादः । का- मण्डलेयः । शौन्तिवाहेयः । जाम्वेयः ।। गृथ्यादिभ्यश्च ॥ ३६ ॥ गृष्ट्यादिभ्यः शब्देभ्योऽपत्ये ढप्रत्ययो भवति । अणादीनामपवादः । गायः । हप्टेयः । गृष्टिशब्दो यश्चतुष्पाद्वचनस्तस्य पूर्वेणैव सिद्धः, अचतुष्पादथं वचनम् । गृष्टि। हृष्टि । हलि। बलि । विधि । कुद्धि । अजवस्ति । मित्त्रयु(१)। राजश्वशुराद्यत् ॥ १३७ ॥ राजनरक्शुरशब्दाभ्यामपत्ये यत्प्रत्ययो भवति । यथाक्रममणिज़ोरपवादः । राज्यन्यः । शुर्यः । राज्ञोऽपत्ये जातिग्रहणम् । राजन्यो भवति, क्षत्मियशेत् । राजनोऽन्यः ।। क्षत्राद्धः ॥ १३ ॥ क्षत्यशब्दादपत्ये घः प्रत्ययो भवति । क्षत्रियः। अंयमपि जातिशब्द एव ।क्षात्तिरन्यः ॥ कुलात्खः ॥ २३९ ॥ उत्तरसून्ने पूर्वप्रतिषेधादिह तदन्तः केवलश्च दृश्यते । कुलशब्दान्तात्प्रातिपदिकात्केव- लाच्चापत्ये खः प्रत्ययो भवति । आढयकुलीनः । श्रोत्रियकुलीनः । कुलीनः ।। अपूर्वपदादन्यतरस्यां यड्ढकालौ ॥ १४ ॥ कुलादित्येव । अविद्यमानं पूर्वपदं यस्य तदपूर्वपदं, ससाससंवन्धिनः पूर्वपदुस्न्याभावेन कुलशब्दो विशेष्यते । अपूर्वपदात् कुलशब्दादन्यतरस्यां यत ढकञ् इत्येतो प्रत्ययो भवतः । ताभ्यां मुक्ते खोऽपि भवति । कुल्यः । कौलेयकः । कुलीनः । पदग्रहणं किम् । बहुच्पूर्वीदपि यथा स्यात् । बहुकुल्यः । बाहुकुठेयकः । वहुकुलीनः ।। महाकुलादखनौ ॥ १४१ ॥ अन्यतरस्यामित्यनुवर्तते । पले खा(२) माहाकुलः । माहाकुलीनः । महाकुलीनः ।। दुष्कुलाढक्॥१४२ ॥ दुप्कुलशब्दादपत्ये ठक् प्रत्ययो भवति । अन्यतरस्यामित्यनुवृत्तेः खश्च । दौप्कुलेयः दुप्कुलीनः ॥ स्वसुश्छः ॥ १४३ ॥ .. स्वसृशब्दादपत्ये छः. प्रत्ययो भवत्यणोऽपवादः । स्वसुरपत्यं, स्वसीयः ।। (1) "फालि । अलि । दृष्टि।" त्यधिक चित। (३) बान्दियं पाठ उपलभ्यते-"महाकुलशन्दादनी प्रत्ययो भवतः। मन्यतरस्या महणानु- मृतेः प" इति।" . - ·पा० १ काशिका । २०५. 1 भ्रातुर्व्यच्च ॥ १४४ ॥ भ्रातृशब्दादपत्ये व्यत् प्रत्ययो भवति । चकाच्छश्च । अणोऽपवादः।भ्रातृव्यः । भ्रात्रीयः । तकारः स्वरार्थः॥ व्यन्सपत्ने ॥ १४५॥ सपनशब्दः शत्रुपर्यायः शद्वान्तरमव्युत्पन्नमेव । सपत्नीशब्दादपरेऽकारमिवाथें निपात-- यन्ति । सपत्नीव सपत्नः । भ्रातृशब्दादू व्यन्प्रत्ययो भवति समुदायेन चेदमिन्नः सपल उच्यते। अपत्यार्थोऽत्र नास्त्येव । पाप्मना भ्रातृव्येण । भ्रातृव्यः कण्टकः ॥ रेवत्यादिभ्यष्ठक ॥ १४६ ॥ रेवतीत्येवमादिभ्योऽपत्ये ठक् प्रत्ययो भवति । यथायोगं ढगादीनामपवादः । रेवतिकः । आयपालिकः । रेवती । अश्वपाली । मणिपाली । द्वारपाली। वृकवञ्चिन् । वृकयाह । कर्ण- : ग्राह । दण्डग्राह । कुक्कुटाक्ष ॥(१) गोत्रस्त्रियाः कुत्सने ण च ॥ १४७ ॥ अपत्यं पौत्नप्रभृति गोत्रं गृह्यते । गोनं या स्त्री तदभिधायिनः शब्दादपत्ये णः प्रत्ययो भवति चकारारच, कुत्सने गम्यमाने । पितुरसंविज्ञाने मात्रा व्यपदेशोऽपत्यस्य कुस्सा । गार्या अपत्य, गाग्र्यो जाल्मः। गार्गिकः । ग्लुचुकायन्या अपत्यं, ग्लौचुकायनिकः । "गोत्राथूनि इति यूनि प्रत्ययो भवति । गोत्रमिति किम् । कारिकेयो जाल्मः । स्त्रिया इति किम् । औपगविर्जाल्मः । कुत्सन इति किम् । गागेयो माणवाकः ॥ वृद्धाटक सौवीरेषु बहुलम् ॥ १४८ ॥ कुत्सन इत्येव । सौवीरेष्विति प्रकृतिविशेषणम् । वृद्धात्सौवीरगोत्रादपत्ये बहुलं ठक् प्रत्ययो भवति कुत्सने गम्यमाने । भागवित्तेर्भागवित्तिकः । तार्णविन्द्रवस्य तार्णविन्दविकः । पक्षे यथाप्राप्त फक् । भागवित्तायनः । पक्षे तार्णविन्दविः । अकशापः शुभ्रादिः । आकशा- पेयः । तस्यापत्यमाकशापेयिकः । पक्षे आकशापेयिः ।। भागपूर्वपदो वित्तिद्वितीयस्तार्णविन्दवः । तृतीयस्त्वाकशापेयो गोब्राग्बहुलं ततः ॥ वृद्धग्रहण स्त्रीनिवृत्त्यर्थम् । सौविरेग्विति किम् । औपगविर्जाल्मः। कुत्सन इत्येव । भागवित्तायनो माणवकः । बहुलग्रहणसुपाधिवैचित्र्यार्थम् । गोत्रस्त्रिया इत्यारभ्य चत्वारो योगान्तेषु प्रथमः कुत्सन एव । अन्त्यः सौवीरगोत्र एव । मध्यमौ द्वयोरपि । तदेतद् बहुल- ग्रहणालभ्यते ॥ फेश्च च ॥ १४९ ॥ कुत्सन इत्येव, सौवीरेष्विति च । फेरिति फिलो ग्रहणं, न फिनः, वृद्धाधिकारात् । फिन- न्तात्प्रातिपदिकात्सौवीरगोत्रादपत्ये छः प्रत्ययो भवति चकारादृक् कुत्सने गम्यमाने । यमु- न्दस्यापत्य, तिकादिभ्यः फिन्, तस्यापत्यं, यामुन्दायनीयः । यामुन्दायनिकः । कुत्सन इत्येव । यामुन्दायनिः । फिजन्तादौत्सर्गिकस्याण आगतस्य "ण्यक्षत्तियाजित" इति लुक् । सौवीरे- वित्येव । तैकायनिः॥ यमुन्दश्च सुयामा च वार्ष्यायणिः फिनः स्मृताः । सौवीरेषु चं कुत्सायां द्वौ योगौ शब्दवित् स्मरेत् ।। फाण्टाहृतिमिमताभ्यां रणफिौ ॥ १५० ॥ सौवीरे प्वित्येव । कुत्सन इति निवृत्तम् । फाण्टादृतिमिमतशब्दाभ्यां सौवीरविपया- (१)शन्दा एतधिका: पचिव-"वृकबन्धु । चामरगाह । ककुदाक्ष" इति।

·काशिका । [अ०४ भ्यामपत्ये णफिजौ प्रत्ययो भवतः 1,फकोऽपवादः-1 'अल्पान्तरस्यापूर्वानिपातो लक्षणन्य- व्यभिचारचिह्न, तेन यथासंख्यमिह न भवतीति । फाण्टाहृतः । फाण्टाहतायनिः । मैमतः । मैमतायनिः । सौवीरेण्वित्येव । फाण्टाहतायनः ! मैमतायनः 1 फाण्टाहतेः "यमिजोश्व इति. “फक् । मिमशब्दोऽपि नडादिपु पठ्यते ॥ कुर्वादिभ्यो एयः ॥ १५१ ॥ सौवीरेषु बहुलमिति च निवृत्तम् । कुरु इत्येवमादिभ्यः शब्देभ्योऽपत्ये ण्यः प्रत्ययो भवति । कौरव्यः। गार्ग्यः। "कुरुनादिभ्यो ण्य” इति कुरुशब्दादपरोण्यप्रत्ययो भविष्यति । स तु क्षत्रियात्तद्राजमज्ञकस्तस्य वहुपुंलुका भवितव्यमयं तु श्रूयत एव । कौरव्याः । कौरव्य- शब्दस्य क्षत्रियवचनस्य तिकादिपु पाठात् फिजपि भवति । कौरव्यायणिः । रथकारशब्दोऽत्र ‘पठ्यते, स जातिवचनः । त्रैवर्णिकेभ्यः किंचिन्न्यूना रथकारजातिः । कारिणस्तु रथकारश- व्दादुत्तरसूत्रेणैव ण्यः । केशिनीशब्दः पश्यते, तस्य कैशिन्यः । पुंवद्भावो नं भवति, स्त्रीप्रत्य- यनिर्देशसामर्थ्यात् । वेनाच्छन्दसीति पठ्यते, कथं भापायां वैन्यो राजेति। छान्दस एवार्य प्रमादात्कबिभिः प्रयुक्तः । वामरथशब्दः पठ्यते, तस्य कण्वादिवत्कार्यमिष्यते स्वर वर्जयित्वा “लुगादिकमतिदिश्यते । वहुपु वामरथाः । स्त्री वामस्थी।वामरथ्यायनी । युवा वामरथ्यायनः । बामरथ्यस्य छात्रा वामरथाः, वामरथानि संघाङ्कलक्षणानि । स्वरस्तु ण्यप्रत्ययस्यैव भवति नातिदेशिकमायुदात्तत्वम् । कुरु । गर्ग । माप । अजमारक । रथकार । वावक। सम्राजः क्षत्रिये । कवि । मति । वाक् । पितृमत् । इन्द्रजालि । दामोप्णीपि । गणकारि। कैशारि । कापिजलादि । कुट । शलका। मुर । एरक । अभ्र। दर्भ । केशिनी । नाच्छ- न्दसि । शूर्पणाय । श्यावनाय । श्यावरथ । श्यावपुत्र । सत्यकार । घडभीकार । शङ्कु । शाक । पथिकारिन् । मूढ । शकन्धु । कर्तृ । हर्तृ। शाकिन् । इनपिण्डी(१) । वामरथस्य . कण्वादिवत् । स्वरवर्जम् ॥ सेनान्तलक्षणकारिभ्यश्च ॥ १५२ ॥ सेनान्तात्प्रातिपदिकाल्लक्षणशब्दात्कारिवचनेभ्यश्चापत्ये ण्यः प्रत्ययो भवति । कारि- शब्दः कारूणां तन्तुवायादीनां वाचकः । कारिपेण्यः । हारिपेण्यः । लाक्षण्यः । कारिभ्यः । तान्तुयाय्यः । कौम्भकार्यः । नापित्यः ।। उदीचामिञ् ॥ १५३ ॥ ध्ये प्राप्ते इनपरो विधीयते । सेनान्तलक्षणकारिभ्योऽपत्त्ये इन प्रत्ययो भवति उदीची मतेन । कारिपेणिः । हारिपेणिः । लाक्षणिः । तान्तुवायिः । कौम्भकारिः । वचनसामदेिव प्रत्ययसमावेशे लब्धे आचार्यग्रहणं वैचित्र्यार्थम् । तक्षशब्दः शिवादिस्तेनाणायमिन् -बाध्यते, न तु ण्यः । तक्ष्णोऽपत्य, ताक्षणः । ताक्षण्यः ।। तिकादिभ्यः फिञ् ॥ १५४ ॥ तिक इत्येवमादिभ्यः शब्देभ्योऽपत्ये फिन् प्रत्ययो भवति । तेकायनिः । कैतवायनिः । 'वृपशब्दोऽन्न पठ्यते तस्य प्रत्ययसन्नियोगेन यकारान्तत्यमिप्यते । वार्ष्यायणिः ! कौरव्य- या पठ्यते, सच क्षत्रियवचनः । औरसशब्देन क्षत्नियप्रत्ययान्तेन साहवर्यात् । यस्तु कुर्यादिभ्यो ण्यस्तदन्ताद् इव भवितव्यम् । तथाच "ण्यक्षत्रियार्पमित" इत्यत्रोदादत कोरण्यः पिता कौरव्यः पुन इति । तिक 1 कितर । संज्ञा । चाल । शिखा । टरस् । शाढ्य । सैन्धव । यमुन्द । रूप्य । ग्राम्य । नील। अमिन्न । गौकक्ष्य । कर । देवस्य । तैतिल । औरस । कौरघ्य । भौरिकि।. मौलिकि। चौपयत । चैटयत । शैकयत । क्षेतयत । ध्याजवत । . 1 । 1. (१)"विश्फोटक । काक । फष्टक । शाकिन् पातकि राधेनुगि । यद्धिकार इत्यधिक चिन।

·पा० १] काशिका । २०७- चन्द्रमस् । शुभ । गङ्गा । वरेण्य । सुयामन् । आरद्ध ।. वह्यका । खल्य । वृप। लोमक । उदन्य । यज्ञ(२)॥ कौसल्यकार्यािभ्यां च ॥ १५५ ॥ कौलल्यकार्यिशब्दाभ्यामपत्ये फिञ् प्रत्ययो भवति । इजोऽपवादः । कौसल्यायनिः । कार्मार्यायणिः । परमकृतेरेवायं प्रत्यय इष्यते । कोसलस्यापत्य करिस्यापत्यमिति । प्रत्य- यसन्नियोगेन तु प्रकृतिरूपं निपात्यते । तथा च स्मृत्यन्तरम् । दगुकोसलकारच्छागवृपाणां युद्धादिष्टस्येति । दागन्यायनिः। कौसल्यायनिः।कार्यावणिः । छाग्यायनिः । वाप्यायणिः॥ अणो व्यचः ॥ १५६ ॥ अणन्ताद् दूव्यचः प्रातिपदिकादपत्ये फिञ् प्रत्ययो भवति । इनोऽपवादः । कार्तायणिः । हा यणिः(२) । अण इति किम् । दाक्षायणः । द्वयच इति किम् । औपंगविः । *त्यदा- दीनां वा फिल् वक्तव्यः । त्यादायनिः । त्यादः । यादायनिः । यादः । तादायनिः । तादः । अणन प्राप्तः॥ । उदीचां वृद्धादगोत्रात् ॥ १५७ ॥ वृद्धं यच्छब्दरूपं गोत्रं तस्मादपत्ये फिंज् प्रत्ययो भवति उदीचामाचार्याणां मतेन । आम्रगुप्तायनिः । ग्रामरक्षायणिः । कारिशब्दादपि वृद्धादगोत्रात्परत्वादनेनैव भवितव्यम् । नापितायनिः । उदीचामिति किम् । आम्रगुप्तिः। वृद्धादिति किम् । याज्ञदत्तिः । अगोन्नादिति किम् । औपगविः॥ वाकिनादीनां कुक् च ॥ १५ ॥ वाकिन इत्येवमादिभ्यः शब्देभ्योऽपत्ये फिञ् प्रत्ययो भवति तत्सन्नियोगेन चैषां कुगा- गमः । यदिह वृद्धमगोनं शब्दरूपं तस्याऽऽगमार्थमेव ग्रहणमन्येषामुभयार्थम् । बाकिनका- यनिः। गारेधकायनिः । इजाद्यपवादो योगः। उदीचामित्यधिकारात्पक्षे तेऽपि भवन्ति । वाकिनिः । गारेधिः । वाकिन । गारेध । कार्कट्य । काक । लङ्का । चर्मिवर्मिणोनलोपश्च ॥! पुत्वान्तादन्यतरस्याम् ॥ १५९॥ उदीचां वृद्धादिति वर्तते । पुत्रान्तमगोत्रमिति पूर्वेणैव प्रत्ययः सिद्धस्तस्मिन्ननेन कुगा- गमोऽन्यतरस्यां विधीयते । पुत्रान्तात्प्रातिपदिकाद्यः फिज्प्रत्ययस्तस्मिन् परभूतेऽन्यतरस्या कुगागमो भवति पुत्त्रान्तस्य । तेन त्रैरूप्यं संपचते । गार्गीपुत्त्रकायणिः । गार्गीपुल्नायणिः । गार्गीपुत्तिः । वात्सीपुत्त्रकायणिः । वात्सीपुत्रायणिः । वात्सीपुत्रिः ॥ प्राचामवृद्धात् फिन् बहुलम् ॥ १६० ॥ अवृद्धाच्छन्दरूपादपत्ये फिन् प्रत्ययो भवति बहुलं प्राचां मतेन । ग्लुचुकायनिः । अहि- चुम्बकायनिः । प्राचामिति किम् । रलौचुकिः । अवृद्धादिति किम् । राजदन्तिः । उदीचां प्राचामन्यतरस्यां वहुलमिति सर्व एते विकल्पास्तेपामेकेनैव सिद्धयति, तत्राचार्यग्रहणं पूजार्थम् । बहुलग्रहणं वैचित्र्यार्थम् । क्वचिन्न भवत्येव । दाक्षिः । प्लाक्षिः ॥ मनोजतावञ्यतौ पुक् च ॥ १६१ ॥ मनुशब्दादज् यत् इत्येतौ प्रत्ययो भवतस्तत्सन्नियोगेन पुगागमः, समुदायेन चेजाति- गम्यते । मानुष्यः । जातिशब्दावेतौ । अपत्यार्थोऽत्र नास्त्येव । तथाच मानुपा इत्ति न लुग्भवति । अपत्यविवक्षायां त्वणैव भवितव्यम् । मानवी प्रजा। (१) "ऋष्य.। मीत । जाजल । रस । लायक । वजवद । वसु । बन्धु । अवन्धका । सुपामन्" ! इत्यधिक क्वचित् । (३) “यास्क इति शिवदिभ्योऽण् । यास्कस्यापत्वं यास्कायनिः" । इत्यधिक क्वचित । ।

·:२०८ काशिका । [अ०४ । अपत्ये कुत्सिते मूढे मनोरोत्सर्गिकः स्मृतः । तकारस्य च मूईन्यस्तेन सिध्यति माणवः ।। अपत्यं पौत्नप्रभृति गोत्रम् ॥ १६२ ।। पौनप्रभृति यदपत्यं तद्गोनसंझं भवति । संवन्धिवचनवादपत्यशब्दस्य यदपत्यं तदपे- क्षया पौत्रप्रभृतेगोत्रसंज्ञा विधीयते । गर्गस्यापत्यं पौत्रप्रभृति गार्यः । वात्स्यः । अपत्य- मिति व्यपदेशोऽयं संज्ञिनः पौत्रप्रभृतेः । पौत्रप्रभृतीति किम् । अनन्तरस्यमा भूत् । कौनिः । गार्गिः । गोत्रप्रदेशाः, "एको गोत्र" इत्येवमादयः ॥ जीवत्ति तु वंश्ये युवा ॥ १६३ ॥ अभिजनप्रबन्धो वंशः । तत्र भवो वैश्यः पिनादिस्तस्मिञ्जीवति सति पौत्रप्रभृत्यपत्यं युवसंज्ञं भवति । पौत्रप्रभृतीति च न सामानाधिकरण्येनापत्यं विशेपयति, किंतहि पष्ठया विप- रिणम्यते । पौत्रप्रभृतेर्यदपत्यमिति तेन चतुर्थादारभ्य युवसंज्ञा विधीयते । गाग्र्यायणः । वा- स्स्यायनः । तुशवोऽवधारणार्थो युवैव, न गोत्रमिति ॥ भ्रातरि च व्यायसि ॥ १६४ ॥ भ्रातरि ज्यायसि जीवति कनीयान् भ्राता युवसंज्ञो भवति पौत्रप्रभृतेरपत्यम् । गाय॑स्य द्वौ पुत्रौ तयोः कनीयान् मृते पित्रादौ वंश्ये भ्रातरि ज्यायसि जीवतियुवसंज्ञो भवति। अबश्या- र्थोऽयमारम्भः । पूर्वजाः पित्रादयो वैश्या इत्युच्यन्ते । भ्राता तु न वंश्यः । अकारणत्वात् गाग्य जीवति गाायणोऽस्य कनीयान् भ्राता । वात्स्यायनः । दाक्षायणः । लाक्षायणः ॥ घान्यस्मिन् सपिण्डे स्थविरतरे जीवति ॥ १६५॥ सप्तमपुरुषावधयः सपिण्डा स्मर्यन्ते । येपाम् उभयग्र दशाहानि फुलस्यान्नं न भुज्यते(१)। इत्येवमादिकायां क्रियायामनधिकारः । भ्रातुरन्यस्मिन् सपिण्डे स्थविरतरे जीवति पौत्र- प्रभृतेरपत्य जीवदेव युवरन वा भवति । प्रकृतं जीवतिग्रणं सपिण्डस्य विशेपणमि तु सशिनः । तरनिर्देश उभयोकपार्थः । स्थानेन पयसा चोकृष्टे सपिण्डे यया स्यात् । पितृश्ये पितामद्दे प्रातरि वयसाधिके जीवति। गर्गस्यापत्यं गायणः । गाग्यों चा। वारल्या- यनः । वात्स्यो वा । दाक्षायणः । दाक्षिर्या । स्यविरति किम् । स्थानययोन्यूने गाय॑ पत्र भवति । जीवतीति किम् । मृते मृतो या गार्य एव भवति ॥ वृद्धस्य च पृजायम् ॥ १६६ ॥ अपत्यमन्तहित नृतमिति शाखान्तरे परिभाषणाट्रोनं गृदमित्युच्यते । तस्य युवसंज्ञा घा भवति पूजायां गम्यमानायाम् । संसासामागोनं युवप्रत्ययेन पुनरुच्यते । सुन्दस्प्रेति पानिको पिचिया सूजन्य एतिरिति । तत्र भवान् गाग्यांयगः । गाग्र्यो था। तन भवान् पात्स्यायनः, पात्रयो पा । तन मगन पाक्षायगः । दाक्षि । पूजायामिति किम् । गायः । यूनच युत्तायाम् !! १३७॥ पुरमापां गम्यमानायां यूनो या युरा भवति। निमियाने विकटयो, युपशायां प्रतिपिशायां पी गोयाय भयनि, प्रतिरक्षामाया | गाग्यों जायमः, गारयांपगो गा । पारग्यो भारमः । यातल्यापनी या। दाक्षि:मः । साक्षायगो या । मायामिनि किम् । जनपदशम्दान् वाप्रियादम् ॥ १६॥ मादी यः शत्रिी तामापन प्रम्पपा मानि यामा:। गारः। १५ERHITTEदात यात्म्पः॥ गाग्यांपगः॥

·पा०१] काशिका । २०९: । - - वैदेहः । जनपदशब्दादिति किम् द्रुह्योरपत्य, दौह्यवः । पौरखः । क्षत्नियादिति किम् । ब्राह्मणस्य पञ्चालस्यापत्य, पाञ्चालिः। वैदेहिः। क्षत्नियसमानशब्दाजनपदशब्दात्तस्य राज- न्यपत्यवत् । पञ्चालानां राजा पाञ्चालः । वैदेहः । मागधः। अवृद्धादपीति प्राप्तस्य वुलोऽपवादः॥ साल्वेयगान्धारिभ्यां च ॥ १६९ ॥ साल्वेयगान्धारिशब्दाभ्यामपत्येऽञ् प्रत्ययो भवति । जनपदशब्दावेतौ क्षत्रियाभिधा- यिनौ ताभ्यामनपवादे "वृद्धाद” इति ज्यङि प्राते पुनरञ् विधीयते । साल्वेयः। गान्धारः।। तस्य राजनीत्येव । साल्वेयो राजा । गान्धारो राजा ॥ द्वयमगधकलिङ्गसूरमसादा ॥ १७० ॥ जनपदशब्दात् क्षत्त्रियाभिधायिनो यचो मगध, कलिङ्ग, सूरमस, इत्येतेभ्यश्चापत्येऽण् प्रत्ययो भवति । अनोऽपवादः । आङ्गः । वाङ्गः । सौरमसः । पौण्ड्रः। मागधः । कालिङ्गः ।.. सौह्यः । तस्य राजनीत्येव । आनो राजा ॥ वृद्धत्कोसलाजादाज्यङ् ।। १७१ ॥ जनपदशब्दात्क्षत्रियादित्येव । वृद्धाच्च प्रातिपदिकादिकारान्ताच् कोसलाजादशब्दाभ्यां चापत्ये ज्यङ् प्रत्ययो भवति । अनोऽपवादः । वृद्धात्तावत् । आम्बष्ठयः । सौवीर्यः । इका- -रान्तात् । आवन्त्यः। कौन्त्यः। कोसलाजादयोवृद्धार्थं वचनम् । कौसल्यः। आजाद्यः । तप.. रकरणं किम् । कुमारी नाम जनपदसमानशब्दः क्षत्रियस्तस्थापत्यं कौमारः। पाण्डोर्जनपद- शब्दात् क्षत्रियाड्ड्यण वक्तव्यः । पाण्डयः । अन्यस्मात् पाण्डव एव । तस्य राजनीत्येव । आम्बष्ठयो राजा । आवन्त्यः । कौन्त्यः । कौसल्यः । आजाद्यः ॥ कुरुनादिभ्यो एयः ॥ १७२ ॥ जनपदशब्दात् क्षत्नियादित्येव । कुरुशब्दानादिभ्यश्च प्रातिपदिकेभ्यो ण्यः प्रत्ययो भवति । अणजोरपवादः । कौरव्यः । नकारादिभ्यः। नैषध्यः । पथ्यः। तस्य राजनी- त्येव । कौरव्यो राजा॥ साल्वावयवप्रत्यग्रथकलकूटाश्मकादिञ् ॥ १७३ ॥ जनपदशब्दात् क्षत्रियादित्येव । साल्वा नाम क्षत्रिया तन्नामिका तस्या अपत्यं,.. "यच" इति ढक् । साल्वेयः । अणपीष्यते । साल्वः। तस्य निवासः साल्वो जनपदः। तदन. यवा उम्बरादयस्तेभ्यः क्षन्नियवृत्तिभ्य इदं प्रत्ययविधानम् । साल्वावयवेभ्यः प्रत्यग्रथकल- कूटाश्मकशन्देभ्यश्चापत्ये इञ् प्रत्ययो भवति । अनोऽपवादः । औदुम्बरिः। तैलखलिः । मानकारिः । यौगन्धरिः । मौलिङ्गिः। शारदण्डिः । प्रात्यग्रथिः। कालकूटिः आश्मकिः। तस्य राजनीत्येव । औदुम्बरो राजा ॥ उदुम्बरास्तिलखला मदकारा युगन्धाराः॥ भुलिङ्गाः शरदण्डाश्च साल्वाक्यवसंज्ञिताः ।। ते तद्राजाः ॥ १७४ ॥ जनपदशब्दात् क्षत्रियादमित्येवमादयः प्रत्ययाः सर्वनाम्ना प्रत्यवमृश्यन्ते न तु पूर्वे,. गोत्रयुवसंज्ञाकाण्डेन व्यवहितत्वात् । तेऽनादयस्तद्राजसंज्ञा भवन्ति । तथा चोदाहृतम् । ताजप्रदेशाः "ताजस्य बहुपु तेनैवास्त्रियाम्" इत्येवमादयः ॥ कम्बोजाल्लुक् ॥ १७ ॥ जनपदशब्दात् क्षत्रियादित्यनेन विहितस्यानो लुगुच्यते । कम्बोजात्प्रत्ययस्य लुग् भव-. ति । कम्बोजः । *कम्बोजादिभ्यो लुग्वचनं चोलाद्यर्थम् । कम्बोजः । चोलः । केरलः । शकः । यवनः । तस्य राजनीत्येव । कम्बोजो राजा॥ -

·पा० २]
काशिका ।
२११
प्रत्ययमुत्पादयन्ति पुप्येण युक्तः कालः । पुप्यसमीपस्थेन चन्द्रमसा युक्त इत्यर्थः । पोपी
रात्रिः । पोपमहः । मावी रात्रिः । माघमहः । नक्षत्रेणेति किम् । चन्द्रमसा युक्ता रात्रिः।
काल इति किम् । पुण्येण युक्तश्चन्द्रमाः॥
लुबविशेपे ॥ ४॥
पूर्वेण विहितस्य प्रत्ययस्य लुब् भवति अविशेपे । न चेन्नक्षत्रयुक्तस्य कालस्य रात्र्या-
दिविशेपोऽभिधीयते । यावान् कालो नक्षत्रेण युज्यतेऽहोरात्रस्तस्याविशेपे लुब् भवति ।
अद्य कृत्तिकाः । अविशेष इति किम् । पोपी रात्रिः । पोपमहः ॥
संज्ञायां श्रवणाश्वत्थाम्याम् ॥ ५ ॥
अविशेपे लुब्बिहितः पूर्वेण, विशेपार्थोऽयमारम्भः । श्रवणशब्दादश्वत्थशब्दाच्चोत्पन्नस्य
प्रत्ययस्य लुब् भवति संज्ञायां विपये । श्रवणा रात्रिः । अश्वत्थो मुहूर्तः । लुपि युक्तवद्भावः
करमान्न भवति । निपातनात् । “विभापा फाल्गुनीश्रवणाकार्तिकी" इति । संज्ञायामिति
किम् । श्रावणी आश्वत्थी रात्रिः॥
द्वन्द्वाच्छः ॥ ६॥
नक्षत्रद्वन्द्वात्तृतीयासमाद्युक्ते काले छः प्रत्ययो भवति विशेपे चाविशेषे च । राधा-
नुराधीया रात्रिः। तिष्यपुनर्वसवीयमहः 1 अविशेपे । अद्य तिष्यपुनर्बसवीयम् । लुपं पर-
त्वाद् वाधते ॥
।
-
दृष्टं साम ॥ ७॥
तेनेति तृतीयासमर्थाद् दृष्टं, सामेत्येतस्मिन्नथें यथाविहितं प्रत्ययो भवति । यदू दृष्ट
साम चेत्तद्भवति । क्रुञ्चेन दृष्टं, क्रौञ्चं सास । वासिष्ठम् । वैश्वामित्रम् ॥
कलेढक् ॥ ८॥
कलिशब्दात्तृतीयासमर्थादू दृष्टं सामेत्येतस्मिन्नर्थे ढक् प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः ।
कलिना दृष्टं साम, कालेयम् । *सर्वत्राग्निकलिभ्यां ढग्वक्तव्यः* । अग्निना दृष्टमाग्नेयम् ।
एवमग्नौ भवमग्नेरागतसग्नेः स्वमिति सर्वत्र ढगेव भवति । आग्नेयम् । तथा कालेयमपि प्रति.
पत्तव्यम् । *दृष्टे सामनि अण् वा डिद्भवतीति वक्तव्यम् । उशनसा दृष्टं साम औशन-
सम् । औशनम् । *जाते चार्थेयोऽन्येन बाधितः पुनरविधीयते स वा डिद्भवतीति वक्त-
व्यम् । प्राग्दीव्यतोऽण् प्रातः कालजा बाधितः “सन्धिवेलावृतुनक्षत्रेभ्य” इति पुनर्विधीयते
स वा डिद्भवतीति वक्तव्यम् । शतभिपजि जातः शतभिपः । शातभिषजः । तीयादीकक्
स्वार्थे वा वक्तव्यः । द्वैतीयीकम् । तार्तीयीकम् । द्वितीयकम् । तृतीयकम् । *न विद्यायाः ।
द्वितीया तृतीया विद्या । गौत्रादबदिष्यते । दृष्ट सामेत्यस्मिन्नथें । औपगवेन दृष्टं साम,
औपगवकम् । कापटवकम् । गोत्रचरणाद् वुञ् भवति ।
दृष्टे सामनि जाते च हिरण डिद्वा विधीयते ।
तीयादीका न विद्याया गोत्रादङ्वदिष्यते ॥
वामदेवाड़ ड्यड्डयौ ॥ ९ ॥
बामदेवशब्दात्तृतीयासमर्थाद् दृष्टं सामेत्यस्मिन्नथें, ड्यत् ड्य इत्येतौ प्रत्ययो भवतः ।
अणोऽपवादः । वामदेवेन दृष्टं साम, वामदेव्यं साम । तित्करण स्वरार्थम् । डित्करण झिमर्थ,
"ययतोश्चातदर्थ" इति ननउत्तरस्यान्तोदात्तत्वे विधीयमानेऽनयोहण माभूत् । अननुबन्धक-
कग्रहणपरिभाषया एकानुबन्धकग्रहणपरिभापया चानयोनिवृत्तिः क्रियते । अवामदेव्यम् ।
सिद्धे यस्येतिलोपेन किमर्थं ययतौ डितो।
ग्रहणं माऽतदर्थे भूद्वामदेव्यस्य नवरे ॥
परिवृतो रथः ॥ १०॥

·। काशिका । अ०४ तेनेति तृतीयासमर्थात् परिवृत इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, योऽसौ परि- वृतो स्थश्चेत् स भवति । वस्त्रेण परिवृतो स्थः, वाखो रथः । काम्बलः । चार्मणः । रथ इति किम् । वस्त्रेण परिवृतः कायः । समन्ताद्वेष्टितः परिवृत उच्यते । यस्य न कश्चिदवयवो च- स्वादिभिर्वेष्टितस्तेनेह न भवति । छात्रैः परिवृतो रथः ।। पाण्डुकम्वलादिनिः ॥.११ ॥ पाण्डुकम्बलशब्दात्तृतीयासमर्थात्परिवृतो रथ · इत्येतस्मिन्नथें इनिः प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । पाण्डुकम्बली । पाण्डुकम्बलिनौ । पाण्डकम्बलिनः । पाण्डूकम्बलशब्दो रा- जास्तरणस्य वर्णकम्बलस्य वाचकः । मत्वर्थीयेनैव सिद्धे वचनमणो निवृत्त्यर्थम् ॥ द्वैपवैयाघ्रादञ् ॥ १२ ॥ द्वीपिव्याघ्रयोर्विकारभुते चर्मणी द्वैपवैयाघ्र, ताभ्यां तृतीयासमर्थाभ्यां परिवृतो रथ इ. त्येतस्मिन्नर्थेऽञ् प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । स्वरे विशेषः । द्वैपेन परिवृतो रथो द्वैपः । वयानः ॥ कौमारापूर्ववचने ॥ १३ ॥ कौमार इत्येतदण्प्रत्ययान्तं निपात्यतेऽपूर्ववचने । पाणिग्रहणस्यापूर्ववचनम् । उभयतः स्त्रिया अपूर्ववे निपातनमेतत् । अपूर्वपति कुमारी पतिरुपपन्नः कौमारः पतिः । कुमारीश- व्दाद् द्वितीयासमर्थादुपयन्तरि प्रत्ययः । अपूर्वपतिः कुमारी पतिमुपपन्ना कौमारी भार्या । प्रथमान्तादेव स्वार्थे प्रत्ययोऽपूर्वत्वे द्योत्ये ॥ कौमारापूर्ववचने कुमार्या अग्विधीयते । अपूर्वत्वं यदा तस्याः कुमार्या भवतीति वा ॥ कुमार्या भवः कौमारः, तस्य स्त्री कौमारी भायेंति सिद्धम् ॥ तत्रोद्धृतममत्रेभ्यः ॥ १५ ॥ तति सप्तमीसमर्थादमनवाचिनः शब्दादुघृतमित्येतस्मिन्नथें यथाविहितं प्रत्ययो भ- वति । भुक्तोच्छिष्टमुद्धृतमुच्यते, यस्योद्धरणमिति प्रसिद्धः । अमत्रं भाजनं पात्रमुच्यते । शरावेपदधृतः शाराव ओदनः । माल्लिकः । कार्परः । अमत्रेभ्य इति किम् । पाणावुद्धृत ओदनः । तति सप्तमी समर्थविभक्तिः, "क्षीरा।" इति यावदनुवर्तते ॥ स्थण्डिलायितरि व्रते ।। १५ ।। स्थण्डिलशब्दात्सप्तमीसमर्थात् शयितर्यभिधेये यथाविहितं प्रत्ययो भवति, समुदायेन चेद् व्रतं गम्यते । व्रतमिति शाखतो नियम उच्यते । स्थण्डिले शयितुं व्रतमस्य स्थाण्डिलो भिक्षुः । स्याण्डिलो ब्रह्मचारी । बत्त इति किम् । स्थण्डिले शेते ब्रह्मदत्तः ॥ संस्कृतं भक्षाः॥ १६ ॥ तति सप्तमीसमर्थात्संस्कृतमित्येस्मिन्नथें यथाविहितं प्रत्ययो भवति यत्संस्कृतं भक्षाश्चेत्ते भवन्ति । खरविशदमभ्यवहारार्थ भक्षमित्युच्यते । सत उत्कांधान संस्कारः । भ्राष्ट्र सं- स्कृता भक्षा भ्राष्ट्रा जपूपाः । कालशाः । कौम्भाः । भक्षा इति किम् । पुष्पपुटे संस्कृतो मालागुणः॥ शूलोखाद्यत् ॥ १७ ॥ शुलशब्दादुखाशब्दाच्च सप्तमीसमर्थात्संस्कृतं भक्षा इत्येतस्मिन्नथें यत् प्रत्ययो भव- ति । अणोऽपवादः । शृले संस्कृतं शुल्यं मांसम् । उत्यम् ।। द्धनष्पक्॥१८॥ दधिशन्दात्ससमीसमोत्संस्कृतं भक्षा इत्येतस्मिन्नथें टक् प्रत्ययो भवति । दधनि संस्मृतं दाधिकम् । ननु च संस्कृतार्थे प्राग्वाहतेप्टकं वक्ष्यति, तेनैव सिद्धम् । न सिद्धयति । - । .

·पा० २.] काशिका । । दध्ना हि तत्संस्कृतं यस्य दधिकृतमेवोत्कफंधानम्, इह तु दधि केवलमाधारभूतं दया- न्तरेण लवणादिना संस्कारः क्रियते ॥ उदग्वितोऽन्यतरस्याम् || १९ ॥ उचिच्छब्दात्सप्तमीसमर्थात् संस्कृतं भक्षा इत्येतस्मिन्नर्थेऽन्यतरस्यां ठक् प्रत्ययो भव- ति । पक्षे यथाप्रासमण भवति । औदश्चितम् । औदमित्कम् ॥ क्षीराड्ढञ् ॥ २० ॥ क्षीरशब्दात् सप्तमीसमर्थात् संस्कृतं भक्षा इत्येतस्मिन्नथें ठञ् प्रत्ययो भवति । अणोs- पवादः । क्षीर संस्कृता, क्षैरेयी यवागूः ।। साऽस्मिन् पौर्णमासीति संज्ञायाम् ॥ २१ ॥ सेति प्रथमासमर्थाद् अस्मिन्निति सप्तम्यर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यत्तत्प्रथमास- मर्थ पौर्णमासी चेद्भवति । इतिकरणस्ततश्चेद्विवक्षा । शंज्ञायामिति समुदायोपाधिः, प्रत्य- यान्तेन चेत्संज्ञा गम्यत इति । मासार्द्धमाससंवत्सराणामेपा संज्ञा । पौर्णमासी अस्मिन् पोपो मासः । पौपोऽर्द्धमासः । पौपः संवत्सरः । इह न भवति । पौपी पौर्णमासी अस्मिन दशरात्र इति । मृतकमासे च न भवति । इतिकरणस्य संज्ञाशब्दस्य च तुल्यमेव फकं प्रयो- गानुसरणं, तत्र किमर्थ द्वयमुपादीयते, संज्ञाशब्देन तुल्यतामितिकरणस्य ज्ञापयितुं न ह्ययं लोके तथा प्रसिद्धः । संज्ञार्थत्वे तु संप्रति ज्ञापिते यत्तत्र तत्रोच्यते इतिकरणस्ततश्चेद्विवक्षेति तदुपपन्नं भवति । अथ पौर्णमासीति कोऽयं शब्दः । पूर्णमासादण , पौर्णमासी । अथवा, पूर्णो . माः पूर्णमाः, पूर्णमास इयं पौणमासी । मा इति चन्द्र उच्यते ॥ श्राग्रहायण्यश्वत्थाटक ॥ २२ ॥ सास्मिन्पौर्णमासीति सर्वमनुवर्तते । आग्रहायणीशव्दादश्वत्थशब्दाच्च प्रथमासमर्थात्पौ. र्णमास्युपाधिकाद् अस्मिन्निति सप्तम्यर्थे ठक् प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । साग्रहायणिको मासः । अर्द्धमासः । संवत्सरः । एवमाश्चत्थिकः ॥ विभाषा फाल्गुनीश्रवणाकार्तिकीचैत्रीभ्यः ॥ २३ ॥ फाल्गुन्यादयः पौर्णमासीशब्दास्तेभ्यो विभाषा ठक् प्रत्ययो भवति, सास्मिन् पौर्णमा- सीति संज्ञायामित्येतस्मिन् विषये । नित्यमणि प्रावे पक्षे उग्विधीयते । फाल्गुनो मासः । फाल्गुनिकः । श्रावणः । श्रावणिकः । कार्तिकः । कात्र्तिकिकः । चैत्रः । पैत्रिकः ॥ सास्य देवता ॥ २४॥ सेति प्रथमासमर्थादस्येति षष्ठ्यर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यत्प्रथमासमर्थं देवता चेत् सा भवति । यागसंप्रदानं देवतो देयस्य पुराडाशादेः स्वामिनी, तस्मिन्नभिधेये प्रत्ययः । इन्द्रो देवताऽस्य ऐन्द्रं हविः । आदित्यम् । वार्हस्पत्यम् । प्राजापत्यम् । देवतेति किम् । कन्या देवताऽस्य । कथमैन्द्रो मन्त्रः । मन्त्रस्तुत्यमपि देवतेत्युपचरन्ति । कथमाग्नेयो वै ब्राह्मणो देवतयेति । उपमानाद्भविष्यति। "महाराजप्रोष्ठपदाट्ठ” इति यावत् सास्य देवते. त्यधिकारः ! सेति प्रकृते पुनः समर्थविभक्तिनिर्देशः संज्ञानिवृत्त्यर्थः । कस्येत् ॥ २५ ॥ कशब्दो देवसायां प्रजापतेर्वाचकस्ततः पूर्वेणैवाण्प्रत्ययः सिद्ध इकारादेशार्थ वचनम् । कस्य इकारादेशो भवति प्रत्ययसन्नियोगेन । कार्य हविः । कायमेककपालं निपेत् ॥ शुक्राद् वन् ॥ २६ ॥ शुक्रशब्दात् सास्य देवतेत्यस्मिन्नर्थे धन् प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । शुक्रिय हविः । शुक्रियोऽध्यायः॥ । .

·काशिका । [-अ०४ । - अपोनपत्र पानपतृभ्यां घः ॥ २७ ॥ अपोनप्त अपान्नप्त इत्येताभ्यां घः प्रत्ययो भवति, सास्य देवतेत्यस्मिन् विपये । अ- नोऽपवादः । अपोनन्त्रियं हविः । अपांनत्रियम् । अपोनपाद् अपांनपादिकि देवताया ना- मधेये एते । वयोस्तु प्रत्ययसन्नियोगेन रूपमिदं निपात्यते ॥ छच ॥२८॥ अपोनप्त अपान्नप्त इत्येताभ्यां छकारः प्रत्ययो भवति सास्य देवतेत्यस्मिन् विषये। अणोऽपवादः अपोनप्नीयं हविः । अपान्नन्नीयम् । योगविभागः संख्यातानुदेशपरिहा- रार्थः । *छप्रकरणे पैङ्गाक्षी पुत्रादिभ्य उपसंख्यानम् । पैङ्गाक्षीपुनीयम् । *तार्णाविन्दवीयम् । शतरुद्राच्छश्च घश्च । शतरुद्रीयम् ॥ महेन्द्राद् घाणौ च ॥ २९ ॥ महेन्द्रशब्दाद् घाणौ प्रत्ययो भवतः, चकार श्य, सास्य देवतेत्यस्मिन् विषये । महे- न्द्रो देवतास्य महेन्द्रियं हविः । माहेन्द्रम् । महेन्द्रीयम् ॥ सोमाट टयण ॥ ३०॥ सोमशब्दात् , यण्प्रत्ययो भवति सोस्य देवतेत्यस्मिन् विपये । अणोऽपवादः । णकारो . वृद्धार्थः । टकारो डोवर्थः । सोमो देवतास्य सौम्यं हविः । सौम्यं सूक्तम् । सौमी ऋक् ॥ : वायवृतुपिनुपसो चत् ॥ ३१ ।। वाय्यादिभ्यः शब्देभ्यो यत्प्रत्ययो भवति सास्य देवतेत्येतस्मिन् विपये । अणोऽपवादः। वायुदेवतास्य वायत्र्यम् । अस्तव्यम् । पित्र्यम् । उपस्यम् ।। द्यावापृथिवीशुनासीरमरुत्वदग्नीषोमवास्तोप्पतिगृहमेधाच्छ च ॥ ३२ ॥ द्यावापृथिव्यादिभ्यश्छः प्रत्ययो भवति सास्य देवतेत्यस्मिन् विपये । अणो ण्यस्य चापवादः । द्योश्च पृथिवी च धावापृथिज्यौ देवते अस्य, द्यावापृथिवीयम् । द्यावापृथिव्यम् । शुनश्च सीरच तो देयते अस्येति, शुनासीरीयम् । शुनो वायुः । सीर आदित्यः । मरुत्वान् देवतास्य, मस्त्वतीयम् । मरुत्वत्यम् । अग्नीपोमीयम् । अग्नीपोम्यम् । वास्तोप्पतीयम् । वास्तोप्पत्यम् । गृहमेधीयम् । गृहमेध्यम् ॥ अचनेर्दक ॥ ३३॥ अग्निशब्दा ढक् प्रत्ययो भवति सास्य देवतेत्यस्मिन् विपये । अणोऽपवादः । अग्नि- देवतास्य, आग्नेयोऽष्टाकपालः । *प्राग्दीव्यतीयेषु तद्वितार्थेषु सर्वनानिकलिभ्यां दरवक्तव्यः ।। कालेभ्यो भववत् ॥ ३४॥ कालविशेषवाचिभ्यः शब्देभ्यो भववत्प्रत्यया भवन्ति सास्य देवतेल्यस्मिन् विपये । का- लाहनिति प्रकरणे भवे प्रत्यया विधास्यन्ते ते सास्य देवतेत्यस्मिन्नर्थे तथैवेष्यन्ते, तदर्थमिद- मुच्यते । वत्करण सर्वसादृश्यपरिग्रहार्थम् । मासे भय मासिकम् । आईमासिकम् । सांवत्स- रिकम् । वासन्तम् । प्रावृपेण्यम् । तथा, मासो देवतास्य, मासिकम् । आर्द्धमासिकम् । सां- वत्सरिकम् । वासन्तम् । प्रावृपेण्यम् । महाराजप्रोष्टपदाञ् ॥ ३५ ॥ महाराजशब्दातप्रोष्ठपदशब्दाच ठञ् प्रत्ययो भवति सास्य देवतेत्यस्मिन् विपये। महा- जो देवतास्य माहारा जिकम् । प्रोष्ठपदिकम् । इप्रकरणे तदस्मिन् वर्तत इति नवयज्ञादिभ्य उपसंख्यानम् । नयज्ञोऽस्मिन् वर्तते, नायज्ञिकः कालः 1 पाकयज्ञिकः । *पूर्णमासादग् । पूर्णमासोऽस्यां वर्तते पौर्णमासी तिथिः ।। पितृव्यमातुलमातामहपितामहाः ॥ ३६॥ पितृयादयो निपात्यन्ते । समर्थविभक्तिः प्रत्ययः प्रत्ययार्थोऽनुवन्ध इति सर्व निपातना- ..

·पा० २] काशिका । २१५ । द्विज्ञेयम् । पितृमातृभ्यां भ्रातर्यभिधेये व्यत् दुलच् इत्येयौ प्रत्ययौ निपात्येते । पितुर्धाता पि- तृभ्यः । मातु ता मातुलः । *ताभ्यां पितरि डामह, मातरि पिच । ताभ्यामेव पितरि डामहच् प्रत्ययो भवति । पितुः पिता, पित्तामहः ! मातुः पिता, मातामहः । मातरि पिच । पितामही । मातानही । *अवेर्दुग्धे सोढसमरीसचा वक्तव्याः । अयेर्दुग्धमविसोढम् । अवि- दूसम् । अविमरीसम् । तिलान्निष्फलापिझपंजौ प्रत्ययौ वक्तव्यौ । निष्फलस्तिलस्तिल- पिनः । तिलपेजः । *पिनश्छन्दसि डिच* । तिल्पिञ्जः॥ तस्य समूहः ॥ ३७॥ तस्येति पष्टीसमर्थात् समूह इत्येतस्मिन्नथें यथाविहितं प्रत्ययो भवति । किमिहोदाहर. णम् । चित्तवदायुदात्तमगोत्रं यस्य च नान्यत्प्रतिपदं ग्रहणम् । अचित्ताट्टकं वक्ष्यति, अनुदात्ता- देरन्, गोत्रादू बुज्, प्रतिपदं च "केदाराद्यञ्च"इत्येवमादि, तत्परिहारेणात्रोदाहरणं द्रष्टव्यम् । का- कानां समूहः, काकम् । वाकम् । "इनित्रकट्यचश्व” इति यावत्समूहाधिकारः । (गुणादिभ्यो ग्रामवक्तव्यः । गुणग्रामः । करणग्रामः । गुण । करण । तत्त्व । शब्द । इन्द्रिय । आकृति- गणः१)। भिक्षादिभ्योऽण् ॥ ३८ ॥ : भिक्षेत्येवमादिभ्यः शब्देभ्योऽण् प्रत्ययो भवति तस्य समूह इत्येतस्मिन् विपये । अग्ण- ग्रहणं वाधकबाधनार्थम् । भिक्षाणां समूहो, भैक्षम् । गाभिणम् । युवतिशब्दोऽत्र पठ्यते, तस्य ग्र- हणसासाद् पुत्रद्भावो न भवति, “भस्याढे तद्धित" इति । युवतीता समूहो, यौवतम् । भि- क्षा । गर्भिणी । क्षेत्र । करीप । अङ्गार । चर्मिन् । धर्मिन् । सहस्र । युवति । पदाति । पद्ध- ति । अथर्वन् । दक्षिणा । भूत(२)॥ गत्रोक्षोष्ट्रोरभ्रराजराजन्यराजपुत्रवत्समनुष्यजाद् बुञ् ॥ ३९ ॥ गोत्रादिभ्यो वुञ्प्रत्ययो भवति तस्य समूह इत्येतस्मिन् विपये । अपत्याधिकारादन्यन्न लौकिकं गोत्रं गृह्यतेऽपत्यमान्नं न तु पौत्रप्रमृत्येव । औपगवकम् । उक्षन् । औक्षकम् । उष्ट्र । औष्ट्रकम् । उरभ्र । औरभ्रकम् । राजन् । राजकम् । राजन्य । राजन्यकम् । राजपुत्र । राज- पुत्रकम् । वत्स । वात्सकम् । मनुष्य । मानुष्यकम् । अज । आजकम् । “प्रकृत्याऽके राजा. न्यमनुष्ययुवानः" इति यलोपो न भवति, "आपत्यस्य च तद्धिते नाति" इति । *वृद्धाचे वक्तव्यम् । वृद्धानां समूहो, वार्द्धकम् ।। केदाराद्यञ्च ॥ ४० ॥ केदारशब्दाद् यज्प्रत्ययो भवति, चकाराद् बुद्ध च, तस्य समूह इत्येतस्मिन् विषये । अ. चित्तलक्षणस्य उकोऽपवादः । केदाराणां समूहः, कैदार्यम् । केदारकम् । *गणिकायाश्च यच्च- क्तव्यः । गणिकानां समूहो, गाणिक्यम् ॥ ठञ् कवचिनश्च ॥ ४१ ॥ कवचिनूशब्दाञ् प्रत्ययो भवति तस्य समूह इत्येतस्मिन् विषये । कवचिनां समूहः, कावचिकम् । चकारः केदारादित्यस्यानुकर्षणार्थः ।केदाराणां समूहः, कैदारिकम् ॥ ब्राह्मण्माणववाडवाद्यन् ॥ ४२ ॥ ब्राह्मणादिभ्यः शब्देभ्यो यन्प्रत्ययो भवति तस्य समूह इत्येतस्मिन् विषये । नकारः स्वरार्थः । ब्राह्मणानां समूहो, ब्राह्मण्यम् । मामव्यम् । वाडव्यम् । श्यन्प्रकरणे पृष्ठादुपसंख्या- नम् । पृष्ठानां समूहः, पृष्टयः । *अह्नः खः क्रतो । अह्नां समूहोऽहीनः क्रतुः । क्रताविति (१) क्वचिन्नास्त्ययं पाठः । ( २ ) विषय । श्रोत्र । वृक्षादिभ्यः खण्डः वृक्षखण्डः । तरूखण्डः । वृदा । तरु । पादप । इत्यधिक क्वचित । - । -- ·२१६ काशिका । अ०४] . । किम् । आह्नः । खण्डिकादिपु दर्शनादम्भवति । पर्चा णस्वक्तव्या* | पशूनां समूहः, पार्मम् । पदसंज्ञकत्वाद् गुणो न भवति (श्चातादूलः । वातानां समूहो, वातूलः) ॥ ग्रामजनवन्धुसहायेभ्यस्तल ॥ ४३ ॥ ग्रामादिम्यस्तल्प्रत्ययों भवति तस्य समूह इत्येतस्मिन् विपये प्रामाणां समूहो, ग्राम- ता । जनता । वन्धुता । सहायता । *गजाचेति वक्तव्यम् । गजानां समूहो, गजता ॥ अनुदात्तादेरञ् ॥ ४५ ॥ .. अनुदात्तादेः शब्दादन् प्रत्ययो भवति, तस्य समूह इत्येतस्मिन् विषये । कपोतानां स- मूहः, कापोतम् । मायूरम् । तैत्तिरम् ॥ खण्डिकादिभ्यश्च ॥ ४५ ॥ खण्डिका इत्येवमादिभ्यः शब्देभ्योऽन् प्रत्ययो भवति तस्य समूह इत्येतस्मिन् विपये। आयुदात्तार्थमचित्तार्थं च वचनम् । खण्डिकानां समूहः, खाण्डिकम् । वाडवम् 1 क्षुद्रकमालवश- व्योऽत्र पठ्यते । क्षुद्रकाश्च मालवाश्चेति क्षत्रियद्वन्द्वः । ततः पूर्वणैवाणि सिद्धे वचन गोत्रसमु., दायो गोत्र, न च तदन्तविधिस्त्रास्ति । एवं तर्हि एतद् ज्ञापयति, बुजि पूर्वविप्रतिषेधः, सामू हिकेषु च तदन्तविधिरस्तीति । प्रयोजनमौपगवक कापटवमिति वुन भवति । वानहस्तिकं गौधेनुकमिति च तदन्तविधिः । क्षुदकमालबादित्येतावता योगविभागेन पूर्वविप्रतिपेधस्तद- न्तविधिश्च ज्ञापितः, पुनरस्यैव नियमार्थमुच्यते सेनासंज्ञायामिति । क्षुद्रकमालवात्सेनासंज्ञाया- मेवान्भवति । क्षौवकमालवी सेना । क्षौद्रकमालयकमन्यत(२)। असिद्धिरनुदात्तादेः कोऽर्थः क्षुद्रकमालचात् । गोबावु न च तद्गोनं तदान्वान्न च सर्वतः ॥ ज्ञापकं स्यात्तदन्तत्वे तथा चापिशलेर्विधिः । सेनायां नियमार्थ च यथा बाध्येत चाजू बुशा॥ 'खण्डिका । वडवा । क्षुद्रकमालवात्सेनासंज्ञायाम् । भिक्षुक । शुक । उल्लक । वन् । युग । अहन् । वरना । हलवन्ध। चरणेभ्यो धर्मवत् ॥ ४६ ॥ 'चरणशब्दाः कठकलापादयः, तेभ्यः पष्टीसमर्थेभ्यः समूहे धर्मवत प्रत्यया भवन्ति । गोत्र- चरणाद्यजित्यारभ्य प्रत्यया वक्ष्यन्ते, तन चेदमुच्यते चरणाद्धर्मान्नाययोरिति, तेन धर्मदि- त्यतिदेशः क्रियते । यतिः सर्वसादृश्यार्थः । कठानां धर्मः, काठकम् । कालापकम् । छान्दोग्य- म् । ओक्थिक्यम् । आथर्वणम् । तथा समूहेऽपि । काठकम् । कालापकम् । छन्दोग्यम् । औ. क्थिक्यम् । आर्षणम् ॥ अचित्तहस्तिधेनोष्ठक ॥ ४७ ॥ अचित्तार्थेभ्यो हस्तिधेनुशब्दाभ्यां च ठक् प्रत्ययो भवति तस्य समूह इत्येतस्मिन् विष- ये । अणनोरपवादः । अपूपानां समूहः, आपूपिकम् । शाकुलिकम् । हास्तिकम् । धेनुकम् । धेनोरनग इति वक्तव्यम् । आधेनवम् ।। केशाश्चाभ्यां यश्छावन्यतरस्याम् ॥४८॥ केश अश्य इत्येताभ्यां यथासंग्न्यं या छ इत्येतौ प्रत्ययो भवतोऽन्यतरस्यां तस्य समूह हत्येतस्मिन् विपये । फेशानां समूहः, कैश्यम् । कैशिकम् । अश्वानां समूह, आश्थम् । अश्वीयम् ॥ पाशादिभ्यो यः ॥ ४२ ॥ (3) कपिशास्त्ययं पाठः। (१) अप्राधिक कचित "गोत्रलक्षणे युगेप भवति" इति ।

·पा० २] काशिका । २१७ पाशादिभ्यो यः प्रत्ययो भवति तस्य समूह इत्येतस्मिन् विपये पाशानां समूहः, पाश्या तृण्या । पाश । तृण । धूम । वात । अङ्गार । पोत । बालक । पिटक । पिटाका शकट । हलं । नड । वन(१)॥ खलगोरथात् ॥ ५० ॥ खलगोरथशब्देभ्यो यः प्रत्ययो भवति तस्य समूह इत्येतस्मिन् विपये । खलानां समूहः- खल्या,। गव्या ! रथ्या। पाशादिप्वपाठ उत्तरार्थः ॥ इनित्रकटयचश्च ॥ ५१ ॥ खलगोरथशब्देभ्यो यथासंख्यम्, इनि त्र कट्यच् इत्येते प्रत्यया भवन्ति तस्य समूह इत्येतस्मिन् विपये । खलिनी । गोना । रथकट्या । *खलादिभ्य इनिर्बक्तव्यः* । डाकिनी । कुण्डलिनी । कुटुम्बिनी । कमलादिभ्यः खण्डच् प्रत्ययो भवति । कमलखण्डम् अम्भो- जखण्डम् । कमल । अम्भोज । पद्मिनी । कुमुद । सरोज । पद्म । नंलिनी । कैरविणी। (क- मलादिराकृतिगणः । अनरकरितुरङ्गाणां स्कन्धच् प्रत्ययः* 1 नरस्कन्धः । करिस्कन्धः । तुर- स्कन्धः । *पूर्वादिभ्यः काण्डः प्रत्ययो भवति । पूर्वकाण्डम् । तृणकाण्डम् । कर्मकाण्डम् (२) विपयो देशे ॥५२॥ समूह इति निवृत्तम् । पष्टी समर्थविभक्तिरनुवर्तते । तस्येति पष्टीसमर्थाद् विपय इत्ये- तस्मिन्नथें यथाविहितं प्रत्ययो भवति, योऽसौ विपयो देशश्चेत्स भवति । विपयशब्दो बह्वर्थः । क्वचिग्रामसमुदाये वर्त्तते, विपयो लब्ध इति । कचिदिन्द्रियग्राह्ये, चक्षुर्विपयो रूपमिति । क्वचिदत्यन्तशीलिते ज्ञेये, देवदत्तस्य विषयोऽनुवाक इति । क्वचिदन्यन्नभावे, मत्स्यानां वि. पयो जलमिति । तत्र देशग्रहणं ग्रामसमुदायप्रतिपत्त्यर्थम् । शिबीनां विपयो देशः शैवः । औष्ट्रः । देश इति किम् । देवदत्तस्य विषयोऽनुवाकः ॥ राजन्यादिभ्यो वुञ् ॥ ५३॥ राजन्यादिभ्यः शब्देभ्यो बुञ् प्रत्ययो भवति विपयो देश इत्येतस्मिन्नथें । अणोऽपवादः । राजन्यानां विषयो देश, राजन्यकः । दैवनायकः । आकृतिगणश्चायम् । मालवानां विपयो देशे मालवकः । वैराटकः । गत्तकः । राजन्य । देवयान। शालायन । जालन्धरायण । आत्मकामेय । आम्बरीपपुत्र । वसाति । वैल्ववन । शैलूप । उदुम्बर । बैल्वल । आर्जुना- यन । संप्रिय । दाक्षि । ऊर्णनाभ(३) ॥ भौरिक्याद्यैषुकार्यादिभ्यो विधल्भक्तलौ ॥ ५४ ।। भौरिक्यादिभ्य ऐपुकार्यादिभ्यश्च यथासंख्यं विधल् भक्तल् इत्येतौ प्रत्ययौ भवतो विष- यो देश इत्येतस्मिन् विषये । अणोऽपवादः। भौरिकिविधः । वैयविधः । ऐषुकार्यादिभ्यः । ऐपुकारिभक्तः । सारस्यायनभक्तः । भौरिकि । वैपेय। भौलिकि । चैट्यत । काणेय । वाणि- जक वालिज । वालिज्यक । शैकयत । वैकयत । भौरिक्यादिः । ऐपुकारि । सारस्यायन । चान्द्रायण । व्याक्षायण । त्र्यायण। औडायन । जौलायन । खाडायन । सौवीर । दा. समिनि । दासमित्रायण । शौद्रायण । दाक्षायण । शयण्ड । ताायण । शौभ्रायण । साय- ण्डि । शौण्डि । वैश्वसाणव । वैवधेनव । नद । तुण्डदेव । विशदेव(४) । सोऽस्यादिरितिच्छन्दसः प्रगाथेषु ॥ ५५ ॥ स इति समर्थविभक्तिः । अस्येति प्रत्ययार्थः । आदिरिति प्रकृतिविशेषणम् । इति-क. (१) क्वचिदधिकं । “पाठको । गल:" इति । (२) क्वचिन्नास्ययं पाठः । (३) अनाधिकमिदम् । आप्रीत । अब्रीड । वैतिल । वात्रक इति । (४) अधिकमदम् क्वचित् "अलायत । आलालायत । पैण्ड । शयाण्ड । वैश्वदेव" इति । १६ का - । । - - - । - ।

·२१८ काशिका । [अ०४ - रणो विवक्षार्थः । छन्दस इति प्रकृतिनिर्देशः । छन्दस इति प्रकृत्तिनिर्देशः प्रगाथेविति प्रत्य-. यार्थविशेषणम् । स इति प्रथमासमर्थादस्येति पाठ्यथें यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यत्प्रय. थमासमर्थ छन्दश्चेत्तदादिर्भवति, यत्तदस्येति निर्दिष्टं प्रगाथाश्चेत्ते भवन्ति, इति-करणस्तत- श्चेद्विवक्षा । पङ्क्तिारादिरस्य, पाक्तः प्रगाथः ! आनुष्टुभः । जागतः । आदिरिति किम् । अनुष्टुम्मध्यमस्य प्रगाथस्य । छन्दसं इति किम् । उदुत्यंशब्द आदिरस्य प्रगाथस्य । प्रगा- थेष्विति किम् । पंक्तिरादिरस्यानुवाकस्य । गाथशब्दः क्रियानिमित्तकः कचिदेव मन्त्रवि- शेपे वर्तते। यत्र द्वे ऋचौ प्रग्रथनेन तियः क्रियन्तेस प्रगाथनात्प्रकर्यगानाद्वा प्रगाथ इत्युच्य. ते 1 *छन्दसः प्रत्ययविधाने नपुन्सके स्वार्थ उपसंख्यानम्। त्रिष्टुबवे त्रैष्टुंभम् । जागतम् । समामे प्रयोजनयोद्धृभ्यः ।। ५६ ॥- सोऽस्येति समर्थविभक्तिः, प्रत्ययार्थश्चानुवर्तते । प्रथमासमर्थविशेषणं, प्रयोजन योद्धार- श्च । प्रत्ययार्थविशेपण संग्रामः । प्रयोजनवाचिभ्यो योद्धवाचिभ्यश्च शब्देभ्यः प्रथमासमर्थ- 'भ्योऽस्येति पाठ्यथें संग्रामेऽभिधेये यथाविहितं प्रत्ययो भवति । भद्रा प्रयोजनमस्य संग्रामस्य भाद्रः संप्रामः ।सौभद्रः । गौरिमित्रः । योद्धृभ्यः । अहिमाला योद्धारोऽस्य संग्रामस्य, आ- 'हिमालः । स्यान्दनायः । भारतः । संग्राम इति किम् । सुभद्रा प्रयोजनमस्य दानस्य । प्रयो- ‘जनयोद्धभ्य इति किम् । सुभद्रा प्रेक्षिकाऽस्न्य संग्रामस्य । तदस्यां प्रहरणमिति क्रीडायां णः ॥ ५७ ॥ तदिति प्रथमासमर्थादस्यामिति सप्तम्यर्थे णः प्रत्ययो भवति, यत्तदिति निर्दिष्टं प्रहरण चेत्तद्भवति । तदस्यामिति निर्दिष्टं क्रीया चेत्सा भवति । इति-करणस्ततश्चेद्विवक्षा । दण्डः 'प्रहरणमल्या क्रीडायां, दाण्डा । मौटा 1 प्रहरणमिति किम् । माला भूपणमस्यां क्रीडायाम् । क्रीडायामिति किम् । खड्ग प्रहरणमस्या सेनायाम् ॥ घञः सास्यां क्रियेति ः।। ५८ ॥ सेति समर्थविभक्तिः । अस्यामिति प्रत्ययार्थः स्त्रीलिङ्गः क्रियेति प्रकृत्यर्थविशेपणम् । चन इति प्रकृतिनिदेशः । इति-करणो विवक्षार्थः । घान्तात्क्रियावाचिनः प्रथमासमर्थाद- • स्यामिति सप्तम्यर्थे स्त्रीलिङ्गे नः प्रत्ययो भवति । घन इति कृद्ग्रहणं, तत्र गतिकारकपूर्वमपि गृह्यते । श्येनपातोऽस्यां वर्तते श्यैनंपाता । तैलपाता । धन इति किम् । श्येनपतनमस्यां वर्तते । क्रियेति किम् । प्राकारोऽस्यां वर्तते । अथ समर्थविभक्तिः प्रत्ययार्थश्च कस्मात्पुनरु- पादीयते । यावता द्वयमपि प्रकृतमेव । क्रीडायामित्यनेन तत्संबद्धम्, अतस्तदनुवृत्तौ क्रीडा- नुवृत्तिरपि संभाव्येत । सामान्येन चेदं विधानम् । दण्डपातोऽस्यां तिथौ वर्तते दाण्डपाता तिथिः । मोसलपाता तिथिः॥ तदधीते तद्वेद ॥ ५९॥ तदिति द्वितीयासमादधीते वेद इत्येतयोरर्थयोर्यथाविहितं प्रत्ययो भवति । छन्दोऽधीते, छान्दसः । वैयाकरणः । नरुक्तः । निमित्तानि वेद, नैमित्तः। मौहूर्तः । औत्पातः । द्विस्तद्- ग्रहणमधीयानविदुपोः पृथग्विधानार्थम् ।। क्रतूक्थादिसूत्रान्ताटक ॥ ६०॥ ऋतु विशेपवाचिभ्य उस्थादिभ्यश्च सूत्रान्ताच ठप्रत्ययो भवति तदधीतेतवदेत्यस्मि- “न्धिपये । अणोऽपवादः । अग्निष्टोममधीते वेद वा, आग्निशौमिकः । वाजपेयिकः । उक्थादि- भ्यः । औस्थिकः । लोकायतिकः । सूत्रान्तात् । वार्तिकसूत्रिकः । सांग्रहसूत्रिकः । सूत्रान्ता- दकल्पादेरिन्यते । कल्पसूत्रमधीते कल्पिसूत्रः । अणेव भवति । उक्थशब्दः केषु चिदेव सा- 'मस स्टः । यज्ञायज्ञीयात्परेण यानि गीयन्ते, न च तान्यधीयाने प्रत्यय इप्यते, किं तर्हि सा- - . - ·- । - । - -- पा० २] काशिका । मलक्षणे औस्थिक्ये वर्तमान उक्थशब्दः प्रत्ययमुत्पादयति उक्थमधीते, औधिकः । औ-- क्थिक्यमधीत इत्यर्थः । औस्थित्यशब्दाच्च प्रत्ययो न भवत्येव, अनभिधानात् । विद्याल- क्षणकल्पान्तादिति वक्तव्यम् । वायसविधिकः । साविधिकः । गौलक्षणिकः । आचल-- क्षणिकः । मातृकल्पिकः । पाराशरकल्पिकः । विद्या च नाङ्गक्षत्रधर्मसंसर्गत्रिपूर्वा* । अङ्ग- विद्यामधाते, आङ्गविद्यः ।क्षानविद्यः । धार्मविद्यः । सांसर्गविकः । विद्यः । *आख्यानाख्या-- यिकेतिहासपुराणेभ्यष्टावक्तव्यः । आख्यानाख्यायिकयोरर्थग्रहणमितिहासपुराणयोः रूपग्रह- णम् । यावक्रीतिकः । प्रैयङ्गविकः । वासवदत्तिकः । सौमनोत्तरिकः । ऐतिहासिकः । पौरा- णिकः । सर्वसादेद्विगोश्च लः । सर्ववेदः । सर्वतन्त्रः । सादेः । सवार्तिकः । ससंग्रहः । द्वि- गोः । द्विवेदः । पञ्चव्याकरणः । अनुसूर्लक्ष्यलक्षणे च । अनुसुर्नाम ग्रन्थस्तमधीते, आनु- सुकः । लाक्षिकः । लाक्षणिकः । *इकन्पदोत्तरपदाता । पूर्वपदिकः (१) । *शतपष्टेः पिकन . पथो बहुलम् । शतपर्थिकः । शतपथिकी । पष्टिपथिकः । पष्टिपथिकी । बहुलग्रहणादणपि भवति । शातपथः । पाष्टिपथः । उक्थ । लोकायत । न्याय । न्यास । निमित्त । पुनरुक्त । निरुक्त । यज्ञ । चर्चा । धर्म । क्रमेतर । श्लक्ष्ण । संहिता । पद । क्रम । संघात । वृत्ति । संग्रह । गुणागुण । आयुर्वेद । विद्यालक्षणकल्पान्तात् सुत्रान्यादकल्पादेविद्या चानक्षत्रध- मंसंसर्गनिपूर्वा । आख्यानाख्यायिकेतिहासपुराणेभ्यश्च । द्विपदी, ज्योतिपि । अनुपद । अ- नुकल्प । अनुगुण । शतपष्ठेः पथः पिकन बहुलम् । इकन्पदोत्तरपदात् ॥ क्रमादिभ्यो वुन् ॥ ६१ ॥ क्रम इत्येवमादिभ्यः शब्देभ्यो बुन्प्रत्ययो भवति तदधीते तद्वैदेत्यस्मिन् विपये । अणो-. ऽपवादः । क्रमकः । पदकः । क्रम । पद । शिक्षा । मीमांसा । सामन् । अनुब्राह्मणादिनिः ॥ १२॥ अनुब्राह्मणशब्दादिनिः प्रत्ययो भवति तदधीते तद्वदेत्यस्मिन्विपये । अणोऽपवादः । ब्राह्मणसहशोऽयं ग्रन्थोऽनुब्राह्मणम् । तदधीतेऽनुब्राह्मणी । अनुब्राह्मणिनो अनुब्राह्मणिनः । मस्वयंन "अत इनिटनौ इति इनिना सिद्धम् । तत्रैतस्माठन्नपि प्राप्नोति, अनभिधानान्न, 'भविष्यति । अणो. निवृत्यर्थं तर्हि वचनम् ॥ वसन्तादिभ्यष्टक् ।। ६३ ॥ वसन्त इत्येवमादिभ्यष्टक्प्रत्ययो भवति तदधीते तद्वदेत्यस्मिन् विषय ! अणोऽपवादः वसन्तसहचरितोऽयं ग्रन्थो वसन्तस्तमधीते, वासन्तिकः । वार्षिकः । वसन्त । वर्षा । श. रदू । हेमन्त । शिशिर । प्रथम । गुण । चरम । अनुगुण । अपर्वन् । अथर्वन् ॥ प्रोक्ताल्लुक् ॥ ६४ ॥ प्रोक्तसहचरितः प्रत्ययः प्रोक्तप्रत्ययान्तादध्येतृवेदिनोरुत्पन्नस्य लुग्भवति । पाणिनिना प्रोक्तं पाणिनीयम्, तदधीते पाणिनीयः । आपिशलः । स्त्रियां स्वरे च विशेपः । पाणिनी- सूत्राच्च कोपधात् ।। ६५ ॥ सूत्रवाचिनः ककारोपधादुत्पन्नस्य प्रत्ययस्य लुग्भवति । अप्रोक्तार्थ आरम्भः । पाणि- नीयमष्टकं सून्नं तदधीते, अष्टकाः पाणिनीयाः। दशका वैयाघ्रपदीयाः। निकाः काशकृत्स्नाः। *संख्या प्रकृतेरिति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । महावार्तिकं सूत्रमधीते, महापार्तिक । का. लापकमधीते, कालापकः । कोपधादिति किम् । चतुष्टयमधीते, चातुष्टयः ॥ छन्दोब्राह्मणानि च तद्विषयाणि ॥ १६ ॥ (1) इकन बहुलं पदोनरपदात् पदोचरपदिकः अन्येतु पदोत्तरपदादितिपदशदः उत्तरपदं यस्तस्मा. दित्यर्थ व्याचक्षने तन्मते पूर्वपदिकः उत्तरपादकः । इति क्वचिस्याचीनहस्तलिखितपुस्तके पाठान्तरं दृश्यते - या ब्राह्मणी ar ·काशिका । [अ०४ 1 - प्रोक्तग्रहणमनुवर्तते । छन्दांसि ब्राह्मणानि च प्रोक्तप्रत्ययान्तानि तद्विपयाण्येव भव- "न्ति । अध्युतवेदितृप्रत्ययविषयाणि । अनन्यभावो विपयार्थः । तेन स्वातन्त्र्यमुपाध्यन्तर-. योगो वाक्यं च निवर्तते । कठेन प्रोक्तमधीयते, काः । मौदाः । पैप्पलादाः । आर्चायिनः । वाजसनेयिनः । ब्राह्मणानि खल्वपि । ताण्डिनः । भाल्लविनः शाट्यायनिनः । ऐतरेयिणः । बामणग्रहणं किम् । यावती छन्द एव तद् । ब्राह्मणविशेषप्रतिपत्त्यर्थमिह तद्विपयता मा भूत् । याज्ञवल्क्येन प्रोक्तानि ब्राह्मणानि, याज्ञवल्क्यानि 1 सौलभानि । चकारोऽनुक्तस- मुच्चयार्थः । कल्पे । काश्यपिनः । कौशिकिनः । सूत्रे । पाराशरिणो भिक्षवः । शैलालिनो नटाः । कर्मन्दिनः । कृशाश्विनः 1 छन्दोब्राह्मणानीति किम् । पाणिनीयं व्याकरणम् । पैङ्गी कल्पः॥ तदस्मिन्नस्तीति देशे तन्नाम्नि ॥ ६७ ॥ तदिति प्रथमा समर्थविभक्तिः । अस्मिन्नति प्रत्ययार्थः । अस्तीति प्रकृत्यर्थविशेपणम् । इति-करणो विवक्षार्थः । देशे तन्नाम्नीति प्रत्ययार्थविशेषणम् । तदिति प्रथमासमर्थादस्मि- निति सप्तम्यर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यत्प्रथमासमर्थ मस्ति चेत्तद्भवति, यस्मिन्निति "निर्दिष्टं देशश्चेत् स तन्नामा भवति, प्रत्ययान्तनामा, इतिकरणस्ततश्चेद्विवक्षा । उदुन्दरा अस्मिन् देशे सन्ति, औदुम्बरः । वाल्वजः । पार्वतः । मत्वर्थीयापवादो योगः ॥ तेन निवृत्तम् ॥ ६॥ तेनेति तृतीयासमान्निर्वृत्तमित्यस्मिन् विपये यथाविहितं प्रत्ययो भवति देशनामधेये गम्यमाने । देशे तन्नाम्नीति चतुर्यपि योगेषु सम्बध्यते । सहस्रेण निर्वृत्ता, साहस्री परिखा। कुशाम्बेननिर्वृत्ता, कौशाम्बी नगरी । हेतौ कर्तरि च यथायोगं तृतीया समर्थविभक्तिः ॥ तस्य निवासः ।। ६९ ।। तस्येति पष्ठीसमर्थान्निवास इत्येतस्मिन्निथें यथाविहितं प्रत्ययो भवति देशनामधेये ग. म्यमाने । निवसत्यस्मिन्निति निवासः । ऋजुनावान्निवासो देश, आर्जुनावो देशः । शैवः । औदिष्टः अदूरभवश्च ॥ ७०॥ पूर्वा.समर्थविभक्तिरनुवर्तते । तस्येति पष्ठीसमर्थाददूरभव इत्येस्मिन्नधे यथाविहित प्रत्ययो भवति । विदिशाया अदूरभवं नगर, वैदिशम् । हैमवतम् । चकारः पूर्वंपां नयाणाम- नामिह सन्निधानार्थः । तेनोत्तरेषु चत्वारोऽप्याः सम्बध्यन्ते ॥ ओरञ् ॥ ७१ ॥ चत्वारोऽर्था अनुवर्तन्ते। उवर्णान्तात्प्रातिपदिकाद्यथाविहितं समर्थविभक्तियुक्तादन् प्रत्य- यो भवति तदस्मिन्नस्तीत्येवमादिप्यथेषु । अणोऽपवादः । अरडु । आरडबम् । कक्षतु । काक्षतवम् । कर्कटेलु । कार्कटेकवम् । नद्यां तु परत्वान्मतुम्भवति । इक्षुमती । अअधिकारः । 'मार, सुवास्त्वादिभ्योऽणः ।। मतोश्च वहजङ्गात् ॥ ७२ ॥ वह्वज् अङ्गं यस्यासौ बह्वजनो मतुर, तदन्तात्प्रातिपदिकादन्प्रत्ययो भवति चातुरर्थि- अणोऽपवादः । ऐपुकावतम् । सैधकावतम् । यदजङ्गादिति किम् । आहिमतम् । यावम- तम् । अङ्गमहर्ण बदजिति तविशेषणं यथा विज्ञायते, मत्यन्तविशेषणं मा विज्ञायोति । मालावतां निवासो, मालावतम् ॥. वह्वनः कूपेषु ॥ ७३ ॥ वदचः प्रातिपदिकादज् प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः कृपेयभिधेयेषु । अणोऽपवादः । यथा- सम्भवमर्थाः सम्यन्यन्ते । दीर्घवरोग निवृत्तः कृपः, दैर्घवरत्रः । कापिलवस्त्रः॥ - । -- - ·पा० २] काशिका । २२१. उदक् च विपाशः ॥ ७४॥ विपाश उत्तरे कूले ये कूपास्तेष्वभिधेयेष्वज् प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः अणोऽपवादः । अबह्वज आरम्भः । दत्तेन निवृत्तः कूपो दात्तः । गौतः । उदगिति किम् । दक्षिणतो वि-. पाशः कृपेवणेव । दात्तः । गौधः । स्वरे विशेषः । महती सूक्ष्मेक्षिका वर्त्तते सूत्रकारस्य ॥ सङ्कलादिभ्यश्च ॥ ७५ ॥ कृपेष्विति निवृत्तम् । संकल इत्येवमादिभ्योऽन् प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । अणोऽप-- वादः । यथासम्भवमर्थसम्बन्धः । सङ्गतः कलः, सङ्कलः । संकलेन निर्वृत्तः, सांकलः । पौ-- कलः । सङ्कलः । पुष्कल । उद्वप । उडुप । उत्पुट । कुम्भ । विधान । सुदक्ष । सुदत्त । सुभूत । सुनेन । सुपिङ्गल । सिकता । पूतीकी । पूलास । कूलास । पलाश । निवेश'। गवे. प। गभीर । इतर । सर्मन् । अहन् । लोमम् । वेमन् । वरुण । वहुल । सद्योज । अभिषिक्त। गोभृत्। राजभृत् । गृह । भृत । भल्ल ! माल । वृत्॥ स्त्रीषु सौवीरसाल्वप्राक्षु ॥ ७६ ॥ देशे तन्नाम्नीत्यस्य विशेषण सौवीरादयः, स्त्रीत्वं च । ड्याम्प्रातिपदिकादग् प्रत्ययो भ-. वति चातुर्थिकः । अणोऽपवादः । सौवीरं स्त्रीलिङ्गे देशे वाच्ये साल्वे प्राचि । सोवीरे तावत् ।। दत्तामित्त्रेण निर्वृत्ता नगरी, दात्तामिस्त्री । साल्वे । विधूमाग्निना निर्वृत्ता, वैधूमाग्नी ।। प्राचिं खल्वपि । ककन्देन निर्वृत्ता, काकन्दी.। माकन्दी । माणिवरी । जारुषी॥ सुवास्त्वादिभ्योऽण ॥ ७७ ॥ सुवास्तु इत्येवमादिभ्योऽण् प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । अन उवर्णान्तलक्षणस्य कृपल- क्षणस्य चापवादः । सुवास्तोरदूरभवं नगर, सौवास्तवम् । वार्णवम् । अणग्रहणं नयां मतुपो बाधनार्थम् । सौवास्तवी नदी । सुवास्तु । वर्ण । भण्डु । खण्डु । सेचालिन् । कम्'रिन् । शिखण्डिन् । गर्त । कर्कश । शटीकर्णा । कृष्ण । कर्क । कर्कन्धमती । गोहा । अहिसक्थ । वृत्॥ रोणी ।। ७८॥ रोणीशब्दादपप्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । यथासम्भवमर्थसम्बन्धः । कूपलक्षणस्याजो. ऽपवादः । रोणीति कोऽयं निर्देशो यावता प्रत्ययविधौ पञ्चमी युक्ता, सर्वावस्थप्रतिपत्त्यर्थ- मेवमुच्यते । रोणीशब्दः सर्वावस्थोऽण्प्रत्ययमुत्पादयति, केवलस्तदन्तश्च । रौणः। आजकरो- णः । संहिकरोणः॥ कोपधाच्च ॥ ७९ ॥ ककारोपधाच्च प्रातिपदिकादण्प्रत्ययो भवति चातुर्थिकः । यथासम्भवमर्थसम्बन्धः । कूपलक्षणस्योवर्णलक्षणस्य चाजोऽपवादः । कार्णच्छिद्रिकः कूपः । कार्णवेष्टकः । कृकवाकुना निर्वृत्तं कार्कवाकवम् । त्रैशङ्कवम् ।। बुझ्छएकठजिलसेनिरढण्ययफफिनिळ्यकाठकोऽरीहणकृशाश्व- Wकुमुदकाशतृणप्रेक्षाश्मसखिसङ्काशवलपक्षकर्णसुतगमप्र- गदिनवराहकुमुदादिभ्यः ॥ ८० ॥ बुादयः सप्तदश प्रत्ययाः, अरीहणादयोऽपि सप्तदशैव प्रातिपदिकगणाः । आदिशब्दः प्रत्येकमभिसम्बद्धयते। तत्र यथासंख्यं सप्तदशभ्यः प्रातिपदिकगणेभ्यः सप्तदश प्रत्यया भवन्ति चातुरर्थिकाः । अणोऽपवादः । यथासम्भवमर्थसम्बन्धः । अरीहणादिभ्यो वुञ् प्रत्ययो भवति। आरोहणकम् । द्रौषणकम् । अरीहण । द्रुधण । खदिर । सार । भनल। उलन्द । साम्पराय- ण । क्रौष्ट्रायण । मैत्रायण । गायन । रायस्पोषः । विपथ । उदण्ड । उदञ्चन । खाडा- यन । खण्ड । वीरण । कालकृत्स्न । जाम्बवन्त । शिशपा । किरण । रैवत | बैल्वा वैमतायन। । । । ।

·२२२ काशिका | [अ०४ - सौसायन । शाण्डिल्यायन । शिरीप । बघिर(१) । अरीहणादिः ॥ कृशाश्वादिभ्यरछण्प्रत्ययो भवति । काशाश्वीयः । अरिष्टीयः कृशाश्व । अरिष्ट । अरीश्व । वेश्मम् । विशाल । रोमक । शबल । कूट । रोमन् । वर्वर । सूकर । प्रतर । सदृश । पुरग । सुख । अजिन । विनता । अवनत । विकुवास । अरुस । अवयास । मौद्गल्य । कृशाश्वादिः ॥ अश्यादिभ्यः कः प्रत्य- यो भवति । ऋश्यकः । न्यग्रोधकः । अश्य । न्यग्रोध । शिरा । निलीन । निवास । निधान । निवात् । निबद्ध । विवद्ध । परिगूढ 1 उपगूढ । उत्तराश्मन् । स्थूलबाहु । खदिर । शर्करा ! अन हुह् । परिवंश । वेणु । वीरण 1 अश्यादिः ॥ कुमुदादिभ्यष्टच्प्रत्ययो भवति । कुमुदिकम् । श+रिकम् । कुमुद । शर्करा । न्यग्रोध । इत्कट(२) । गर्त 1 बोज । अश्वत्थ । वल्वज । परिवाप । शिरीप । यवाप । कूप । विकत(३) । कुमुदादि। काशादिभ्य इलः प्रत्ययो भवति । काशिलम् । काशिलम् । काश । वाश । अश्वत्थ। पलाश । पीयूप। विश । तृण । नर । चरण । कर्दम । कर्पूर । कण्टक । गृह । काशादिः(१) ॥ तृणादिभ्यः शः प्रत्ययो भवति । तृणशः । नडशः । तृण । नड । बुस । पर्ण | वर्ण। चरण । अर्ण । जन । बल । लन । बन । तृणादिः ॥ प्रेक्षादिभ्य इनिप्रत्ययो भवति । प्रेक्ष । हलका । वन्युका । ध्रुवका । क्षिपका । न्यग्रोध । इकुंद्र(१) । प्रेक्षादिः ॥ अश्मादिभ्यो रप्रत्ययो भवति । अश्म- २० । अश्यन् । यूप । रूप । मोन 1 दर्भ । वृन्द । गुड । खण्ड । नग । शिखा(६) । अश्मा- दिः ॥ संख्या दिभ्यो ढन् प्रत्ययो भवति । साखेयम् । साखिदत्तेयम् । सखि । सखिदत्त । वा- मोहित । भल्ल 1 पाल । चक्रपाल । चक्रवाल । छगल । अशोक । करवीर। सीकर । सकर । सरस । समल(७)। सख्यादि । संकाशादिभ्यो ण्यप्रत्ययो भवति । सांकाश्यम् । काम्पित्यम्। संकाश । काम्पिल्य । समीर । कश्मर । शूरसेन । सुपथिन् । सक्थच । यूप । अंश । एग । अश्मन् । कूट । मलिन । तीर्थ। अगस्ति । विरत । चिकार । विरह । नासिका । संका- शादिः ॥ बलादिभ्यो यः प्रत्ययो भवति । वल्यः । कुल्यम् । वल । कुल । तुल । उल । दुल । कबल । वन । फूल । बलादिः । पक्षादिभ्यः फक् प्रत्ययो भवति । पाक्षायणः । तौपायनः । पक्षं । तुप । अण्ड । कम्बलिक । चित्र । अश्मन् । अतिस्वन् । पथिन्पन्थ च(८) । पक्षादिः। कर्गादिभ्यः फिप्रत्ययो भवति । कार्णायनिः । वासिष्टायनिः । कर्ण । वसिष्ठ । अलुश । शाल, हुपद , अनबुध । पाञ्चजन्य । स्थिरा । फुलिश । कुम्भी। जीवन्ती । जीत्व । आ- ण्डीवत् । कर्णादिः । सुतङ्गमादिभ्य इन्प्रत्ययो भवति । सौतङ्गमिः । मौनिचित्तिः । सुतङ्गम। मुनिचित्त । विप्रचित्त । महापुन । श्वेत । गडिक । शुक्र । विग्र। बीजवापिन् । श्चन् । अर्जुन । अजिर । जीव । सुतङ्गमादिः । प्रगादिनादिभ्यो न्यः प्रत्ययो भवति । प्रागद्यम् । प्रगदिन् । भगदिन् । शरदिन् । कलिय । खडिव । गडिव । चूडार । मार्जार । कोविदार ! प्रगद्यादिः । वाराहादिभ्यः कक् प्रत्ययो भवति । वाराहकम् । पालाशकम् । वराह । पला- (1) गीयण । गोमतायण । सोमायण ! माण्डायण । विशश । सुयज्ञ । जम्यु । सुशर्म। एते शा.चिदधिका तश्यन्ते । (२) अधिका एने । खण्ड । परिवृत्त । कर्दम । अंशु । (६) कण्टक कटा महुदा पालाश त्रिका का । दशग्राम । अधिका एते । (५) भावास । नड । वन । वधूत । पर्वर । एतेऽधिका। (५) घुधकः । सर्ट । ककेटा । कर्कटा। मुकटा संकट 1 सुक । महा। भधिका बाचित् । (६) पूर्य । रुप। नद । नख 1 काटा पाम । अधिकार क्वचित् । (0) चर्क | पाल । उशीर । सुरस । रोहे । नमाल । कदल । माल । अधिकाः दयनित । (८) शुम्भ मरिग सरिक 1 मरक मलक ! साम 1 ममल रोमन् । लोमम् । सका । लोप. नामुक्का अस्तिवलायमत हाल सिंहकात पाटान्तरमाधिका । । 1 ·पा० २] काशिका । २२३ । श। शिरीष । पिनद्धः । स्थूण । विदग्ध । विभग्न । बाहु। खदिर ! शर्करा । वराहादिः । कुमुदादिभ्यटक् प्रत्ययो भवति । कौमुदिकम् । कुमुद । गोमथ । रथकार । दशग्राम । अE- स्थ । शाल्मली । कुण्डल । मुनिस्थूल । कूट । मुचुकर्ण । कुमुदादिः । शिरीपशब्दोऽरीहणा- दिपु कुमुदादिपु वराहादिपु च पश्यते, औत्सर्गिकोऽपि तत इष्यते । तस्य च वरणादिपु दर्शनाल्लुब्भवति। तथाचोक्तम् । शिरीपोणामदूरभवो ग्रामः शिरीपास्तस्य वन शिरीप- वनमिति ॥ जनपदे लुप् ॥ १॥ देशे तन्नाम्नीति यश्चातुरर्थिकः प्रत्ययो भवति, तस्य देशविशेपे जनपदेऽभिधेये लुब्भवति । ग्रामसमुदायो जनपदः । पञ्चालानां निवासो जनपदः, पञ्चालाः । कुरवः । मत्स्याः । अङ्गः । बङ्गाः । मगधाः । सुलाः । पुण्डाः । इह कस्मान भवति । उदुम्बरा अस्मिन् सन्ति, औदु- स्बरो जनपदः, वैदिशो जनपदः, इति । तन्नाम्नीति वर्तते । न चान लुबन्तं तन्नामधेय भवति । वरणादिभ्यश्च ॥ २॥ घरण इत्येवमादिभ्य उत्पन्नस्य चातुर्रार्थकस्य प्रत्ययस्य लुम्भवति । अजनपदार्थ आर- म्भः । वरणानामदूरभवं नगरं वरणाः । शृङ्गो । शाल्मलयः । चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थ आकृ- तिगगतामस्य बोधयति । कटुकाइयां अदूरभवो ग्रामः, कटुकबदरी। शिरीपाः । काचो। वरणाः, पूर्या गोदौ । आलिङ्गयायन । पर्णी । शृङ्गी। शाल्मलयः । सदावी । वणिकि । वणिक । जालपद । मधुरा । उज्जयिनी । गया। तक्षशिला । उरशा । आकृत्या । शर्कराया वा ॥३॥ . शर्कराशब्दादुत्पन्नस्य चातुरर्थिकस्य वा प्रत्ययस्य वा लुब्भवति । वाग्रहणं किम्।। यावता शर्कराशयः कुमुदादिषु वराहदिषु च पश्यते । तत्र पाठसामर्थ्यात्प्रत्ययस्य पक्षे श्रवण भविष्यति । एवं तह्यतज्ज्ञापयति । शर्कराशब्दादौत्सर्गिको भवति, तस्यायं विकल्पितो लुबिति । शर्करा । शार्करम् । गणपाठाच्च श्रवणमुत्तरसूत्रे विहितौ च द्वौ प्रत्यया । तदेवं पड़ रूपाणि भवन्ति । शिक्करा । शाकाम् । शर्करिकम् । शार्करकम् । शर्करिकम् । शार्क- सीयमिति ॥ ठक्छौ च ॥ ८४॥ शर्कराशब्दाहक् छ इत्येतौ प्रत्ययो भवतश्चातुरर्थिको। यथासंभवमर्थसम्बन्धः । शार्क- रिकन् । शर्करोयम् ॥ नद्यां मतुप् ॥ २५॥ :: नद्यामभिधेयायां मतुष्प्रत्ययो भवति चातुर्थिकः । तन्नाम्नो देशस्य विशेपण नदीः। उदुम्बरा यस्यां सन्ति, उदुम्बरावती । मशकावती । पुष्करावती। इक्षुमती । दुमती । इह कस्मान भवति । भागीरथी । भैमरथी । मतुबन्तस्यातनामधेयत्वात् ॥ मध्वादिभ्यश्च ॥ ६ ॥ मधु इत्येवमादिभ्यः शब्देभ्यो मतुप्प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः। अनद्यर्थ आरम्भः । सधुमान् । विसवान् । मधु । बिस । स्थाणु ! मुष्टि । इक्षु । वेणु। रम्य । ऋक्ष 1 कर्कन्धु । शमी। किरीर । हिम । किशरा । शर्पणा । मरुत् । मस्त्र । दा/घाट । शर । इष्टका । तक्षशिला । शक्ति । आसन्दी । आसुति । शलाका । आमिधी । खडा । वेटा । मद्ध्वादिः। कुमुदनडवेतसेभ्यो ड्मतुप् ॥ ८७ ॥ कुमुद नड वेतस इत्येतेभ्यः शब्देभ्यो ड्मतुप् प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । कुमुद्वान् । नड्वान् । चेतस्वान् ॥ *महिषाच्चेति वक्तव्यम् । महिष्सान्नाम देशः।

·काशिका । [अ०४ । नडशादाड़ ड्वलच् ॥ ८८ ॥ नशादशब्दाभ्यां ड्वलच् प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । यथासम्भवमर्थसम्बन्धः । नवलम् । शाद्वलम्। शिखाया वलच ॥ ८९ ॥ शिखाशब्दावलच् प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । यथासम्भवमर्थसम्बन्धः । शिखावलं नामनगरम् । मतुप्प्रकरणेऽपि, शिखाया वलच वक्ष्यति । तदादेशाथं वचनम् । उत्करादिभ्यश्छः ॥ ९० ।। उत्कर इत्येवमादिभ्यश्छः प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । यथासंभवमर्थसम्बन्धः । उत्क- रीयम् । शफरीयम् । उत्कर। संफल । शफर । पिप्पल । पिप्पलीमूल । अश्मन् । अर्क । पर्ण । सुपर्ण । खलाजिन । इडा । अनि । तिक । कितव । आतप । अनेक । पलाश । तृणव । पिचुक । अश्वत्थ । शकाक्षुद्र । भस्त्रा। विलाला । अवरोहित । गर्त । शाल । अन्या । जन्या । अजिन । मञ्च । चर्मन् । उत्क्रोश । शान्त । खादर । शूर्पणाय । श्यावनाय । नैव । वक । नितान्त । वृक्ष । इन्द्रवृक्ष । आवृक्ष । अर्जुनवृक्ष । उत्करादिः। नडादीनां कुक् च ॥ ९१ ।। नड इत्येवमादीनां कुगागमो भवति, छश्च प्रत्ययश्चातरर्थिकः । यथासम्भवमर्थसम्बन्धः । नडकीयम् । प्लक्षकीयम् । नड । प्लक्ष । विल्व । वेणु । वेत्र । चेतस । तृण । इक्षु । काष्ठ । कपोत । *कुचाया हस्वत्वाच* | *तक्षन्नलोपश्च । शेष ॥ १२॥ शेप इत्यधिकारोऽयम् । यानित उध्वं प्रत्ययायानुक्रमिप्यामः, शेपेऽथे ते वेदितव्याः । उपयुक्तादन्यः शेपः अपत्याभ्यिश्चतुरर्थपर्यन्तेभ्योऽन्योऽर्थः शेषस्तस्यैव विशेपा खपत्यसमूहा- दयस्तेषु पादयो मा भूवनिति शेषाधिकारः क्रियते । किञ्च सवेंपु जातादिषु घादयो यथा स्यु- रनन्तरेणैवार्थादेशेन सम्बन्धित्वेन कृतार्थता मा ज्ञायीति साकल्या शेपचचनम् । वक्ष्यति । राष्ट्रावारपाराद् घखी। रष्ट्रियः । अवारपारीणः । शेष इति लक्षणं चाधिकारश्च । चक्षुपा गृह्यते, चाक्षुप रूपम् । श्रावणः शब्दः ।। सुपदि पिष्टा, दार्पदाः सक्तवः । उदृखले क्षुण्ण, गोलू खलो यावकः । आश्वैरहाते, आश्चो स्थः । चतुर्भिराते, चातुरं शक्टम् , चतुर्दश्यां एश्यते, चातुर्दशं रक्ष इति । राष्ट्राचारपाराद्घखौ ॥ १३ ॥ राष्ट्र अवारपार इत्येताभ्यां यथासंख्य घखावित्येतो प्रत्ययौ भक्तः । राष्ट्रियः । अवा- रपारीणः । विगृहीतादपीप्यते । अवारीणः । पारीणः । *विपरीताय । पारावारीणः । प्रतिविशेषोपादानमात्रेण तावत्प्रत्यया विधीयन्ते । तेषां तु जातादयोऽर्थाः समर्थविभक्तयश्च पुरस्तावक्ष्यन्ते। ग्रामाद्यखौ ॥ २४ ॥ पामशम्दाप सम् इत्येतो प्रत्ययो भवतः । ग्राम्यः । ग्रामीणः । करन्यादिभ्यो ढकञ् ॥ १५ ॥ कग्नि इत्येवमादिभ्यां टकन् प्रत्ययो भवति । कात्नेयकः । गौम्भेयकः । कग्नि । उम्भि। पुप्पर । पुप्फाल । मोदन । कुम्भी । फुण्टिन नगर ! वली ।मक्ति । माहिष्मसी । चर्मण्यती। पाम । टरत्या | गल्याया यसोपच । कन्ट्यादिः। पुलफुतिनीवाभ्यः श्वास्यलझारपु ॥ ९६ ।। पुमाधिपायावादन्यो यथानाध्य दयन् असि असंगार इत्येतेषु जातानिश्चयेषु एक 1 ·पा०२] काशिका । २२५ । । । प्रत्ययो भवति । कोलयको भवति श्वा चेत् । कौलोऽन्यः। कौभयको भवत्यसिश्चेत् । कोलो- ऽन्यः । अत्रेयको भवत्यलंकारश्चेत् । अवोऽन्यः । नद्यादिभ्यो ढक् ॥ ९७॥ नदी इत्येवमादिभ्यो ढक् प्रत्ययो भवति । नादेयम् । माहेयम् । पूर्वनगरीशब्दोऽन्त्र पश्यते । पौर्वनगरेयम् । केचित्तु पूर्वनगिरीति पान्ति, विच्छिद्य च प्रत्ययं कुर्वन्ति । पौरेयम् । वानेयम् । गैरेयमिति । तदुभयमपि दर्शनं प्रमाणम् । नदी। मही। वाराणसी। श्रावस्ती। कौशाम्बी। नवकौशाम्बो । काशफरी। खादिरी। पूर्वनगरी। पावा। मावा । साल्वा । दावा । दाल्वा । वासेनकी । वडवाया वृपे । दक्षिणापश्चात्पुरसस्त्यक् ॥ ९८ ॥ दक्षिणा पश्चात् पुरस् इत्येतेभ्यस्त्यक् प्रत्ययो भवति शैपिकः । दाक्षिणात्यः । पाश्चा- त्यः । पौरस्त्यः । कापिश्याः फक् ।। ९९ ॥ कापिशीशब्दात् प्फक् प्रत्ययो भवति यौपिकः । पकारो ढीपर्थः । कापिशायनं मधु । कापिशायनी द्राक्षा । *वायुर्दिभ्यश्चेति वक्तव्यम् । वाहाययी। औयनी । पायनी । रङ्कोरमनुष्येऽण च ॥ १० ॥ रङ्कुशब्दादणू प्रत्ययो भवति, चकारात्म्फच शैपिकोऽमनुष्येऽभिधेये । राड्डवो गौः । अमनुष्य इति किम् । राबको मनुष्यः । ननु च रडशब्दः कच्छादिपु पठ्यते, तन च "मनु- ज्यतत्स्थयोर्बु इति मनुष्ये परत्वाद् वुजैव भवितव्यं, कच्छादिपाठादमनुष्येऽणपि सिद्धः, किमिह मनुष्यप्रतिषेधेनाण्ग्रहणेन च । तदुच्यते । नैवाय मनुष्यप्रतिषेधः किं तर्हि नजिव- युक्तन्यायेन मनुष्यसदृशे प्राणिनि प्रतिपत्तिः क्रियते । राबः कम्बल इति ष्फग् न भवति विशेषविहितेन च ष्फकाणो वाधा मा भूदित्यण्ग्रहणमपि क्रियते । धुप्रागपागुदप्रतीचो यत् ॥ १०१ ॥ दिव् प्राच् अपाच उदक प्रत्यच् इत्येतेभ्यो यत्प्रत्ययो भवति शैषिकः । दिव्यम् । प्राच्य- म् । अपाच्यम् । उदीच्यम् । प्रतीच्यम् । अव्ययात्तु कालबाचिनः परत्वात, युट्युलौ भव. तः। प्राक्तनम्। कन्थायाष्ठक् ॥१०२ ।। कन्थाशब्दाहक् प्रत्ययो भवति शैषिकः । कान्थिकः । वर्णी बुक् ॥ १०३ ॥ कन्थाया इत्येव । वर्णों या कन्या तम्पा बुक् प्रत्ययो भवति शैपिकः । ठकोऽपवादः । वर्गुर्नाम नदस्तत्समीपो देशो वर्णः । तद्विपयार्थवाचिनः कन्याशब्दादय प्रत्ययः । तथाहि जातं हिमवत्सु कान्थकम् । अव्ययात्त्यप् ॥ १०४॥ अव्ययात् त्यप् प्रत्ययो भवति शैषिकः । अमेहनतसित्रेभ्यस्त्यविधिर्योऽव्ययात्. स्मृतः । निनिभ्या ध्रुवगत्योश्च प्रवेशो नियमे तथा । अमात्यः । इहत्यः । वत्यः । इतस्त्यः । तत्रत्यः । यत्रत्यः । परिगणनं किम् । औपरि- ः। पौरस्तः । पारस्तः । वृद्धातु छो भवति । आरातीयः । *त्यनेर्धवे । नियतं ध्रुवम् । नित्यम् । निसो गते । निर्गतो वर्णाश्रमेभ्यो निष्ट्यश्चण्डालादिः । *आविसश्छन्दसि । आविस् शब्दाच्छन्दसि त्यप् प्रत्ययो भवति । आविष्ट्यो वद्धते । *अरण्याण्णो वक्तव्या आरण्याः सुमनसः । श्रादेत्य । दूरेत्यः पथिकः । *उत्तरादाह* । औत्तराहः ।। ।

·२२६ काशिका । [अ०४ - - - ऐपमोह्यः श्वसोऽत्यतरस्याम् ॥ १०५ ॥ ऐपमस् ह्यस् श्वस् इत्येभ्योऽन्यतरस्यां त्यप् प्रत्ययो भवति शैपिकः । ऐपमस्त्यम् । ऐ. पमस्तनम् । ह्यन्त्यम् ! ह्यस्तनम् । वस्त्यम् । वस्तनम् । "बसस्तुट् च" इति ठनपि तृतीयो भवति । शौवस्तिकम् ॥ तीररूप्योत्तरपदादौ ॥ १०६॥ तीरोत्तरपदाद् रूप्योत्तरपदाच प्रातपदिकाद्यथासंख्यमञ् अ इत्येतो प्रत्ययौ भवतः शैपि- कौ ! अणोऽपवादो। काकतीरम् । पाल्वलतीरम् । रूप्योत्तरपदात् । वार्करूप्यम् । शैवरू- प्यम् । तीररूप्यान्तादिति नोक्तं, बहुच्प्रत्ययपूर्वाद मा भूदिति । बाहुरूप्यम् । अणेव भवति । दिक्पूर्वपदादसंज्ञायां ञः ॥ १०७ ॥ असंज्ञायामिति प्रकृतिविशेषणम् 1 दिक्पूर्वपदात्प्रातिपदिकादसंज्ञाविषयान जः प्रत्ययो भवति शैपिकः । अणोऽपवादः । पौर्वशालः । दाक्षिणशालः । आपरशालः । असंज्ञायामिति किम् । पुर्वेपुकामशमः | "दिकसंख्ये संज्ञायाम्" इति समासः । "प्राचां ग्रामनगराणाम्" इत्युत्तरपदवृद्धिः । पदग्रहण स्वरूपविधिनिरासार्थम् ॥ मद्रेभ्योऽञ् ॥ १०८ ॥ दिक्पूर्वपदादित्येव । दिक्पूर्वपदान्मदशब्दादञ् प्रत्ययो भवति शैपिकः । पौर्वमद्रः । आपरमदः । "दिशो मद्राणाम्" इति पर्युदासादादिवृद्धिरेव ॥ उदीचमामाञ्च वहचोऽन्तोदात्तात् ॥ १०९ ॥ दिग्ग्रहणं निवृत्तम् । उदीचप्रामवाचिनः प्रातिपदिकाद् बदचोऽन्तोदात्ताद् अन् प्रत्ययो भवति शैपिकः अणोऽपवादः । शैवपुरम् । माण्डवपुरम् । उदीयमामादिति किम् । माथुरम् । वढच इति किम् । ध्वजी। ध्याजम् । अन्तोदात्तादिति किम् । शार्करीधानम् । शर्करीधान- शब्दे लित्स्वरेण धाशब्द उदासः ।. प्रस्थोत्तरपदपलद्यादिकोपधादण ॥ ११० ॥ प्रस्थोत्तरपदात् पलयादिभ्यः ककारोपधाश्च प्रातिपदिफादण् प्रत्ययो भवति पिकः । उदीच्यमामलक्षणस्यानोऽपवादः । माद्रीप्रस्थः । माइक्रीप्रस्थः । पलद्यादिभ्यः । पालदः । पारिपदः । ककारोपधात् । नेलीनकः । यातकः । पलद्यादिपु यो चाहीकग्रामस्ततष्ठभिव्यो. रपवादः । यथा।गौष्टी, नैतकोति । गोमतीशब्दः पठ्यते, ततो "रोपधेतोः प्राचाम्" इतियुमोऽप- वादः । वाहीकराब्दः कोपयोपि पुनः पठ्यते, परै छ चाधितुम् । अण्ग्रहणं वाधवाधनार्थम् । पलदी। परिपत् । यमलोमन् । रोमक । कालकूट। पटयर । वाहुकी । कलकोट । मलकोट । कमलकोट । कमलभिदा । कमलकीर । याहुकोट । नैतकी । परिखा । शूरसेन । गोमती। उ. दयान । पलद्यादिः ॥ करावादिभ्यो गोत्रे ॥ १११ ॥ गोग्रमिह न प्रत्यार्थीनच प्रकृतिविगेपणं, तसचं संबध्यते, कण्यादिभ्यो गोने यः प्रत्यया विहितस्तदन्तम्पसार प्रत्ययो भवति शैपियः। रस्न्यापवादः । काण्याश्यानाः। गौकक्षा:(8) अध ॥ ११२॥ गोन इत्येव । गाने य इम् विदितस्तदन्तात्प्रातिपदिकादम् प्रत्ययो भवति विकः । सत्यापवादः । दाक्षाः । पाक्षाः 1 मामकाः । गोय इत्यय । सौतगमेरिद सौतहमीयम् ।। मदपत्रः प्राच्यभरतपु॥ ११३॥ मगरः प्रातिपदिकात्यायमरगोग्रादिगन्ताद प्रत्ययो न भयनि। पूण प्रायः प्रतिपि. 1.MATAMITAHARI पण बागायन"AARI - ।

·पा० २] काशिका । २२७ । । यते । चैदीयाः। पौष्क्रीयाः । काशीयाः । यच इति किम् । पान्नागाराः। प्राच्यभरतेष्वि- ति किम् । दाक्षाः। काशीया इति कथमुदाहृतं, यावता काश्यादिभ्यष्टजिंठाभ्यां भवितव्य- म् । नैतदस्ति । देशवाचिनः काशिशब्दस्य तत्र ग्रहणं चैदिशब्देन साहचर्यात् । गोत्रात्तु वृ; द्वाच्छ एव भवति । ज्ञापकादन्यत्र प्राच्यग्रहणेन. भरतग्रहगं न भवतीति स्वशब्देन भरताना- मुपादाने कृतम् ॥ वृद्धाच्छः ॥ .११४ ॥ गोत्र इति नानुवर्तते । सामान्येन विधानम् । वृद्धात्प्रातिपदिकाच्छः प्रत्ययो भवति शै- पिकः । अणोऽपवादः। गार्गीयः। वात्सीयः। शालीयः । मालीयः । अव्ययतीररूप्योत्तरप- दोदीच्यग्रामकोपविधींस्तु परत्वाद् बाधते ॥ भवतष्ठक्छसौ ॥ ११५ ॥ वृद्धादित्येव । भवच्छन्दाद् वृद्धात् ठक्छसौ प्रत्ययौ भवतः शैषिको छस्यापवादौ । स- कारः पदसंज्ञार्थः । भवतस्त्यदादित्वावृद्धमंज्ञा । भावत्कः । भवदीयः । अवृद्धात्तु भवतः श- तुरणेव भवति । भावतः ॥ काश्यादिभ्यष्ठझिठौ ॥ ११६॥ काशि इत्येवमादिभ्यष्ठञ् जिठ इत्येतो प्रत्ययौ भवतः शैषिको । इकार उच्चारणार्थः । नकार एवोभयन्त्र विपर्यस्तदेशोऽनुबन्धः स्त्रीप्रत्यये विशेपः । काशिकी । काशिका । वैदिकी। वैदिका । वृद्धादित्यत्रानुवर्तते, ये त्ववृद्धाः पश्यन्ते वचनप्रामाण्यात्तेभ्यः प्रत्ययविधिः । देव- दत्तशरदः पश्यते तस्य, “एङ् प्राचां देश" इति वृद्धसंज्ञा । दैवदत्तिकः । वाहीकग्रामस्य तु ना- स्ति वृद्धसंज्ञा । देवदत्तः । कथं भाष्य उदाहृतं 'वा नामधेयस्य वृद्धसंज्ञा वेदितव्या देवदत्तीया देवदत्ता' इति, यावता वृद्धसंज्ञापक्षे काश्यादित्वावञ्जिठाभ्यां भवितव्यम् । तत्रैवं वर्णयन्ति वा नामधेयस्येति । व्यवस्थितविभाषेयं, सा छे कर्तव्ये भवति उजिठयोन भवतीति । काशि। चेदि । संज्ञा । संवाह । आज्युत। मोहमान । शकुलाद । हस्तिक' । कुदामन् । हिरण्य । करण । गोधाशन । मैरिकि । भौलिङ्गि । अरिन्दम । सर्वमित्र । देवदत्त । साधुमित्र । दास- मित्र । दासग्राम । सौधावतान । युवराज । उपराज । सिन्धुमित्र । देवराज। *आपदादिपू- पदात्कालान्तात । आपत्कालिकी। तात्कालिका ॥ वाहीकंग्रामेभ्यश्च ॥ ११७ ॥ वृद्धादित्येव । वाहीकग्रामवाचिभ्यो वृद्धभ्यष्ठनिठी प्रत्ययौ भवतः शैपिकौ। छस्थाप- बादौ । शाकलिकी । शाकलिका । मान्थविकी । मान्थावका ॥ विभाषोशीनरेषु ॥ ११ ॥ वृद्धादिति वर्तते, वाहिकयामेभ्य इति च । उशीनरेपु ये वाहीकमामास्तद्वाचिभ्य वृद्धभ्य प्रातिपदिकेभ्यो विभापा ठमिठौ प्रत्ययो भवतः । आह्वजालिका । आह्वजालीया । सौदर्श- निकी। सौदर्शनिका । सौदर्शनीया ॥ प्रोर्देश ठञ् ॥ ११९ ॥ वृदादिति नानुवर्तते । उत्तरसूत्रे पुनर्बुद्धग्रहणात् । उवर्णान्ताद् देशवाचिनः प्रातिपदिका- त् ठञ् प्रत्ययो भवति शैपिकः । नैपादकएकः ।शायरजम्बुकः । देश इति किम । पटोरछात्राः, पाटवाः । उनिठयोः प्रकरणे ठञः केवलस्यानुवृत्तिर्न लभ्यत इति ठग्रहणं कृतम् ॥ वृद्धात् प्राचाम् ।। १२० ॥ ओदेश इत्येव । उवर्णान्ताद् वृद्धात् प्राग्देशवाधिनः प्रातिपदिकाछन् प्रत्ययो भवति शे- पिकः । आडकजम्बुकः । शाफजम्धुकः ! नापितवास्तुकः । पूर्वोद उनि सिद्ध नियमाय वर- नं, वृन्दादेव प्राचामवृद्धान्न भवतीति । मल्हयास्तु । मालबास्तवः ।।

·काशिका । [अ०४ धन्वयोपधाद् वुञ् ॥ १२१ ॥ वृद्धादिति वर्तते, देश इति च । धन्ववाचिनो यकारोपधाच देशाभिधायिनो वृद्धात्-प्रा- तिपदिकाद् वुञ् प्रत्ययो भवति शैषिकः। धन्वशब्दो मरुदेशवचनः । पारधन्वकः । ऐरावत. कः । योपधात् । सांकाश्यकः । काम्पिल्यकः प्रस्थपुरवहान्ताच्च ॥ १२२ ॥ वृद्धादित्येव, देश इति च । अन्तशब्दः प्रत्येकमभिसंबध्यते । प्रस्थ पुर वह इत्येवमन्तात देशवाचिनः प्रातिपदिकाद् वृद्धा बुञ् प्रत्ययो भवति शैपिकः । छस्थापवादः । मालाप्रस्थ- कः । नान्दीपुरकः । कान्तीपुरकः । पैलुवहकः । फाल्गुनीवहकः । पुरान्तो रोपधस्तत उत्तर- सूनेपौव सिद्धमप्रागर्थमिह ग्रहणम् ॥ रोपधेतोः प्राचाम् ॥ १२३ ॥ वृद्धादित्येव, देश इति च । तद्विशेषणं प्राग्ग्रहणम् । रोपधादीकारान्ताच्च प्रारदेशवाचिनो वृद्धाम् वुञ् प्रत्ययो भवति शैपिकः । छस्यापेवादः । पाटलिपुत्रकाः। ऐकचक्रकाः । इतः ख- ल्यपि । काकन्दी काकन्दकः । माकन्दी माकन्दकः । प्राचामिति किम् । दातामित्रीयः । तपरकरणं विस्पष्टार्थम् ।। जनपदतदवध्योश्च ॥ १२४ ॥ वृद्धादित्येव, देश इति च। तद्विशेषणं जनपदतदवी । वृद्धाजनपदवाचिनश्च प्रातिपदि- काद् वुन् प्रत्ययो भवति शैपिकः । छस्यापवादः। आभिसारकः । आदर्शकः । जनपदावधेः खल्वपि । औपुष्टकः । श्यामायनकः । तदवधिरपि जनपद एवं गृह्यते, न ग्रामः । किमर्थं तर्हि ग्रहणं, बाधकबाधनार्थम् । गतॊत्तरपदाच्छं बाधित्वा चुजेच जनपदावधेर्भवति । गर्तकः ॥ श्रवृद्धादपि बहुवचनविषयात् ।। १२५ ।। जनपदतदवध्योरित्येव । अवृद्धावृद्धाय जनपदात्तदबधिवाचिनश्च बहुवचनविपयात्प्राति- पदिकाद् वुन् प्रत्ययो भवति शैपिकः । अण्छयोरपवादः । अबृद्धाजनपदात्तावत् । अङ्गाः । बङ्गाः । कलिङ्गाः । आङ्गकः । वाङ्गकः । कालिङ्गकः । अवृद्धाजनपदावधेः । अजमीढाः । अ. जक्रन्दाः । आजमोढकः । आजक्रन्दकः । वृद्धाजनपदात् । दावाः । जाम्व्याः । दार्वकः । जा- म्बकः । वृद्धाजनपदावधेः । कालाराः । वैकुलिशाः। कालारकः । वैकुलिशकः । विषयग्र- हणमनन्यत्रभावार्थम् । जनपदैकशेपबहुत्वे मा भृत् वर्त्तन्य । वार्तनः(१) । अपिग्रहण किम् । यावता युद्धात्पूर्वेणैव सिद्धं, तक्रकौण्डिन्यन्यायेन वाधा मा विज्ञायीति समुचीयते ।। कच्छाग्निवक्त्रगतॊत्तरपदात् ॥ १२६ ॥ देश इत्येव । उत्तरपदशब्दः प्रत्येकमभिसंयच्यते । कच्छाद्युत्तरपदाद्देशवानिनःप्रातिपदि- काधावृद्धाचवुन प्रत्ययो भवति शैपिकः । छाणोऽपवादः दारुकच्छकः । पैप्पलीकन्छ । काण्डामकः । भुजासकः । ऐन्द्रयन्त्यकः । सैन्धुवक्नकः । वाहुगर्तकः । चारगर्तकः ।। धूमादिभ्यश्च ।। १२७ ।। धूमादिभ्यो देशवाचिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो युप् प्रत्ययो भवत्ति शैपिकः । अणादेरपवादः । धामकः । सापकः । पाथेयराब्दः पश्यते । तस्य योपधात्वादेव पुनि सिद्धेऽदेशार्थः पाठः । विदशानां क्षग्रियाणां स्वं, वैदेहकम् । आनर्तकम् । समुद्राब्दः पश्यते तस्य नावि मनुष्ये घ युनिष्यते । सामुद्रिका नौः । सामुद्रको मनुष्यः। अन्यत्र न भवति, सामु जलमिति । धम । पा। शादन । बाग्लुंनाद । दाण्यायमस्थली। माइकस्थली । घोषस्थली । मापस्थली । (1)वर्तनीय वसनीय पर्तनाच पतयः, पर्तनापु भय पति पुन न भवति । महविपक्षापा भावे भागन: भाग्यः ! यातनः । इति रिपाठ । ।

·पा०२) काशिका। २२९ 1 ... राजस्थली। राजगृह । सनासाह । भक्षास्थली। मदकूल । गतकूल । आञ्जीकूल, याहाव। त्र्याहाच । संहीय । वर । वर्चगर्त । विदेह । आनर्त्त । मावर । पाथेय । घोष । शिष्य । मि- । वल । आराज्ञी। धार्तराज्ञी । अवयात -। तीर्थ। कूलात्सौवीरेषु । समुद्रानावि। *म-- नुष्ये च । कुक्षि । अन्तरीप । द्वीप । अरुण । उन्नयिनी । दक्षिणापथ । साकेत ॥ नगरात् कुत्सनप्रावीण्ययोः ॥ १२ ॥ नगरशब्दाद बुञ् प्रत्ययो भवति शैषिकः कुत्सने प्रावीण्ये च गम्यमाने । प्रत्ययार्थविशेष- चैतत् । कुत्सने प्रावीण्ये च जातादौ प्रत्ययार्थ इति । कुत्सनं निन्दनम् । प्रावीण्यं नैपुण्यम् ॥ केनायं मुषितः पन्था गाने पक्षमालिधूसरः। इह नगरे मनुष्येण संभाव्यत एतन्नागरकेण । चौरा हि नागरका भवन्ति ।। केनेदं लिखितं चित्रं मनोनेन्नविकाशि यत् । इह नगरे मनुष्येण संभाव्यत एतन्नागरकेण । प्रवीणा हि नागरका भवन्ति । कुत्सनप्रा. वीण्ययोरिति किम् । नागरा ब्राह्मणाः । कतन्यादिषु तु संज्ञाशब्देन साहचर्यात् संज्ञानगर पठ्यते, तस्मिन नागरेयकमिति प्रत्युदाहार्यम् ॥ अरण्यान्मनुष्ये ॥ १२९ ॥ अरण्यशब्दादू बुज् प्रत्ययो भवति शैषिको मनुष्येऽभिधेये । औपसंख्यानिकस्य गन्याप- वादः। आरण्यको मनुष्यः । *पथ्यध्यायन्यायविहारमनुष्यहस्तिष्विति वक्तव्यम् । आर- यकोऽध्यायः । आरण्यको न्यायः । आरण्यको विहारः । आरण्यको मनुष्यः । आरण्यको हस्ती । *वा गोमयेपुर । आरण्या आरण्यका गोमयाः । एतेष्विति किम् । आरण्याः पशवः ।। विभाषा कुरुयुगन्धराभ्याम् ॥ १३० ॥ कुरु युगन्धर इत्येताभ्यां विभाषा वुज् प्रत्ययो भवति शैपिकः । कौरवकः । कौरवः यौगन्धरकः । यौगन्धरः । जनपदशब्दावेतौ ताभ्यामवृद्धादपीति नित्ये बुजि प्रासे विकल्प उच्यते । कुरुशब्दः कच्छादिष्वपि पठ्यते । तत्र वचनादणपि भविष्यति । पारिशेष्यायुगन्ध- सर्था विभाषा। मनुष्यतत्स्थयोस्तु कुरुशब्दान्नित्य एव वुञ् प्रत्ययो भवति । कौरवको मनु- प्यः, कौरवकमस्य हसितमिति ॥ मद्रवृज्योः कन् ॥ १३१ ॥ मद्रवृजिशब्दाभ्यां कन् प्रत्ययो भवति शैषिकः । जनपदवुनोऽपवादः । मद्रेषु जातः,. मदकः । वृजिकः॥ कोपधादण ॥ १३२॥ देश इत्येव । ककारोपधात् प्रातिपदिकादण् प्रत्ययो भवति शैपिकः । जनपदलोऽपवादः । अन्यत्र जनपदं मुक्त्वा पूर्वेणैव कोपधादणि सिद्धम् । ऋपिकेषु जातः, आर्पिकः। माहिपिकः।। अण्ग्रहणमुवर्णान्तादपि स्यात् । इक्ष्वाकुपु जातः, कच्छादिभ्यश्च ॥ १३३ ॥ देश इत्येव । कच्छ इत्येवमादिभ्यो देशवाचिभ्योऽण् प्रत्ययो भवति शैपिकः । युनादेर- पवादः । कान्छः । सैन्धवः । वार्णवः । कच्छशब्दो न यहुवचनविपयस्तस्य मनुन्यतत्स्थयोर्यु- . मर्थः पाठः । विजापकशन्दः पठ्यते । तस्य कोपरत्वादेवाणि सिद्धे ग्रहणमुत्तरार्थम् । कन्छ । सिन्धु । वर्ण । गन्धार । मधुमत् । कम्बोज । कश्मीर । साल्व । कुरु । रहा। मगु । सग्ड । द्वीप। अनूप । अजवाह । विजापक । कुटन । कञ्छादिः॥ मनुप्यतत्स्थयोञ् ॥ १३४ ॥ कच्छादिभ्य इत्येव । मनुष्ये मनुप्यस्थे च जाताडौं प्रत्ययाथें कच्दादिभ्यो धुन् प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । कान्छको सुन्यः । कान्टकमस्य हसिन जल्पितम् 1 काच्छिका । । - ऐक्ष्वाकः ॥ २० का ·२३० काशिका। [अ०४ - चूहा । सैन्धवको मनुष्यः । सैन्धवकमस्य हसितं जल्पितम् । सैन्धविका चूडा । तनुष्यत- स्थयोरिति किम् । कान्छों गौः । सैन्धवो वार्णवः॥ अपदातौ साल्वात् । १३५ ॥ साल्नशब्दः कच्छादिषु पश्यते । ततः पूर्वेणैव मनुष्यतत्स्थयोधूनि सिद्धे नियमार्थ वचन- -म् । अपदातावेव । मनुष्ये मनुष्यस्थे साल्वशब्दादू वुन् प्रत्ययो भवति । साल्वको मनुष्यः । -साल्वकमस्य हसितं जल्पितम् । अपदाताविति किम् । साल्व पदातिर्नजति ॥ गोयवाग्वोश्च ॥ १३६ ॥ गवि ययाग्वां च जातादौ प्रत्ययार्थे साल्वशब्दाद् वुश् प्रत्ययो भवति शैषिकः । कच्छा- घणोऽपवादः । साल्वको गौः । सल्विका यवागूः । साल्वमन्यत् ॥ गत्तॊत्तरपदाच्छः ॥ १३७ ॥ देश इत्येव । गतॊत्तरपदाद्देशवाचिनः प्रातिपदिकाच्छः प्रत्ययो भवति शैषिकः । अणो- अपवादः । वाहीकग्रामलक्षणं तु प्रत्ययं परत्वाद् बाधते । वृकगत्तीयम् । शृगालगतीयम् । वाविद्गीयम् । उत्तरपदग्रहण बहुपूर्वनिरासार्थम् । बाहुगर्तम् ।। गहादिभ्यश्च ॥ १३८॥ गह इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यच्छः प्रत्ययो भवति शैपिकः । अणोरपवादः । गही- -यः। अन्तःस्थीयः । देशाधिकारेऽपि संभवापेक्ष विशेषणं न सर्वेपाम् । मध्यमध्यमं चाण चरण इति पठ्यते, तस्यायमर्थः । मध्यशब्दः प्रत्ययसन्नियोगेन मध्यममापयते । मध्यमीयाः। चरणे •तु प्रत्ययार्थेऽण् भवति, मध्यमा इति । तदेतद्विशेप एव स्मर्यते पृथिवीमध्यस्य मध्यमभावः । चरण संबन्धेन निवासलक्षणोऽणिति च । *मुखपार्श्वतसोर्लोपश्च * 1 मुखतोयम् । पार्वतीयम् । *कुग्जनस्य परस्य च । जनकीयम् । परकीयम्। *देवस्य चेति वक्तव्यम् । देवकीयम् । *घेणु- कादिम्यश्छण्यक्तव्यः । आकृतिगणोऽयम् । वैणुकीयम् । वैवकीयम् । औत्तरपदकीयम् । प्रा. स्थकीयम् । माध्यामकीयम् । गह । अन्तःस्य । समा। विषम । *मध्यममध्यम चाचरणे* । उत्तम । अङ्ग । वङ्ग । मगध । पूर्वपक्ष । अपरपक्ष । अधमशाख । उत्तमशाख । समानशाख । । एकमाम । एकवृक्ष । एकपलाश । इप्वन । हप्वनी । अवस्यन्दी। कामप्रस्य । खादायनि । कावेरणि । शैशिरि । शौलि । मासुरि। आहिसि । आमित्रि । व्याडि । वैदजि । भौजि । आयधि । आनुशंसि । सौवि । पारकि । अग्निशमन् । देवर्गमन् । श्रौति । आरटकि । वा- 'ल्मीकि । क्षेमवृद्धिन् । उत्तर । अन्त । *मुखपार्थतसोर्लोपः । *जनपरयोः कुचा । *देव- स्य च । *येणुकादिम्यश्छ । गहादिः ।। प्राचां कटादेः ॥ १३९ ॥ देश इत्येव । तद्विशेषणे प्रारमहणम् । प्रारदेशवाचिनः फटादेः प्रातिपदिकाच्छः प्रत्ययो भवति पिकः । अणोऽपवादः । कटनगरीयम् । कटघोपीयम् । कटपल्यलीयम् ॥ राक्षः कच ॥ १४०॥ भसंभवाएं शाधिकारो न विशेषणम् । राज्ञः ककारधान्तादेशो भवति एश्च प्रत्ययः । राज- कीयम् । आदेशमात्रमिह विध्य प्रत्ययस्तु "वृद्धाच्छा इत्येव सिद्धः ।। वृद्धादकेकान्तखोपधात् ॥ १४१ ॥ देश इत्येव । वाशिवाचिनोऽक एक इत्येवमन्तात् सकारोपधार प्रातिपदिकाच्छ: प्रत्ययो भवति पिकः । फोपघलक्षणस्याणोपवादः । याहरुमामलाणस्य च प्रत्ययस्य रोप- तोः प्राणमिति च 1 अफान्तावापत् । आरोहणकीयम् । दोषणकीयम् । इकान्तात् । मा- अपधिकोपम् । शारमलिकोयम् । रोपधात् । कोरिशिपीयम् । आयोमुसीयम् । सकेका- माणे कोपभप्रद सौमुकापन् । सौमुझीयम् । मोमुझीयम् । पेन्द्रपेणुकीपम् ॥ 1 .

·पा०३] काशिका । २३१ कन्थापलदनगरग्रामहृदोत्तरपदात् ॥ १४२ ॥ देश इत्येव, वृद्धादिति च । कन्याद्युत्तरपदाद्देशवाचिनो वृद्धात्प्रातिपदिकाच्छः प्रत्ययो भवति शैषिकः । वाहीकग्रामादिलक्षणस्य प्रत्ययस्यापवादः । दाक्षिकन्थीयम् । माहिकिक- न्धीयम् । दाक्षिपलदीयम् । माहिकिपलदीयम् । दाक्षिनगरीयम् । माहकिनगरीयम् । दाक्षी. ग्रामीयम् । माहकिग्रामीयम् । दाक्षिहदीयम् । माहकिहदीयम् ॥ : पर्वताच.॥१४३॥ पर्वतशब्दाच्छः प्रत्ययो भवति शैषिकः । अणोऽपवादः । पर्वतीयो राजा । पर्वतीयः पुरुषः। विभाषाऽमनुष्ये ॥ १४४ ॥ पर्वतशब्दाच्छः प्रत्ययो भवति वाऽमनुष्ये वाच्ये। पूर्वेण नित्ये प्राप्ते विकल्प उच्यते। पर्वतीयानि फलानि । पार्वतानी फलानि । पर्वतीयमुदकम् । पार्वतमुदकम् । अमनुष्य इति किम् । पर्वतीयो मनुष्यः ।। कृकणपर्णाद्भारद्वाजे ॥ १४५॥ देश इत्येव । भारद्वाजशब्दोऽपि देशवचन एव न गोत्रशब्दः । प्रकृतिविशेषण चैतन्न प्रत्य- यार्थः । कृकणपर्णशब्दाभ्यां भारद्वाजदेशवाचिभ्यां छः प्रत्यो भवति शैषिकः । कृकणीयम् । पर्णीयम् । भारद्वाज इति किम् । कार्कणम् । पार्णम् ॥ इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकायर्या वृत्तौ चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ अथ चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ।। युष्मदस्मदोरन्यतरस्यां खञ्च ॥ १ ॥ देशाधिकारी निवृत्तः । युष्मदस्मदोः खन् प्रत्ययो भवति शैषिकः । चकाराच्छश्च । अ. न्यतरस्यां ग्रहणाद्यथाप्राप्तम् । तदेते त्रयः प्रत्यया भवन्ति । तत्र वैपम्याद्यथासंख्य न भव-- ति। त्यादित्वावृद्धसंज्ञकयोर्युप्मदस्मदोश्छे प्राप्त प्रत्येकं प्रत्ययनय विधीयते । यौष्मा- कीणः । आस्माकीनः । युष्मदीयः । अस्मदीयः । यौष्माकः । आस्माकः ॥ तस्मिन्नणि च युष्माकास्माको ॥२॥ तस्मिन्निति साक्षाद्विहितः खञ् निर्दिश्यते न चकारानुकृष्टश्छः । तस्मिन् खभि अणि च युष्मदस्मदोर्यथासंख्यं युष्माक अस्माक इत्येतावादेशौ भवतः । निमित्तयोरादेशौ प्रति यथा- संख्य कस्मान भवति । योगविभागः करिष्यते । तस्मिन् खजि युष्मदस्मदोर्युप्माकास्माको भवतः । ततोऽणि चेति । यौष्माकीणः | आस्माकीनः। यौष्माकः । आस्माकः । तस्मिन्न. णि चेति किम् , युष्मदीयः । अस्मदीयः ॥ तवकममकावेकवचने ॥ ३ ॥ एकवचनपरयोर्युष्मदस्मदोस्तवक ममक इत्येतावादेशौ भवतो यथासंख्य तस्मिन् खनि अणि च परतः । निमित्तयोस्तु यथासंख्यं पूर्वचदेव न भवति। ननु च, “न लुमताङ्गस्य" इति प्रत्ययलक्षणप्रतिपेधादेकवचनपरता युष्मदस्मदोर्न संभवति । वचनात् प्रत्ययलक्षण भविष्य- ति । अथवा नैवेदं प्रत्ययलक्षणं किं तद्यन्वर्थग्रहणं । एकवचने युष्मदस्मदी एकस्यार्थस्य वा- चके तबकममकावादेशौ प्रतिपद्यते इति सूत्रार्थः । तावकः । मामकः । तस्मिन्नणि चेत्येव । त्वदीयो मदीयः॥ अर्धाद्यत् ॥ ४॥ अर्द्धशब्दाद् यत् प्रत्ययो भवति शैपिकः । अणोऽपवादः । अर्धम् । *सपूर्वपदाव- ।

·काशिका । [अ०४ । -- 'क्तव्यः * बालेयाद्धिकम् । गौतमाद्धिकम् ॥ परावराधमोत्तमपूर्वाञ्च ॥ ५ ॥ पर अवर उत्तम इत्येवम्पूर्वाचार्धाद्यत् प्रत्ययो भवति शैषिकः । परार्धम् । अधमार्धम् । पूर्वग्रहण किम् । परावराधमोत्तमेभ्य इत्येवोच्यते, अर्धादिति वर्त्तते । तस्य तत्पूर्वता वि- ज्ञाते । परावरशब्दवदिग्ग्रहणावपि स्तः, पर सुखमवरं सुखमिति । तत्र कृतार्थत्वाद् दिक्छन्द- पक्षे परेण ठन्यतौ स्याताम्, अस्मात्पूर्वग्रहणाद्यत्प्रत्ययो भवति । परार्धमवराई मिति ॥ दिक्पूर्वपदाटञ्च ॥ ६॥ दिक्पूर्वपदादर्धान्तात्प्रातिपदिकात् ठञ् प्रत्ययो भवति चकाराद्यञ्च शैपिकः । अणोऽप- वादः । पूर्वार्धम् । पौद्धिकम् । दक्षिणायम् । दाक्षिणार्दिकम् । पदग्रहणं स्वरूपविधिनि- वारणार्थम् ॥ ग्रामजनपदैकदेशादअठौ ॥ ७ ॥ दिक्पूर्वपदादित्येव । ग्रामैकदेशवाचिनो जनपदैकदेशवाचिनश्च प्रातिपदिकाहिकपूर्वपदाद- न्तिादठौ प्रत्ययो भवत्तः शैपिको यतोऽपवादौ । हमे खल्वस्माकं ग्रामस्य जनपदस्य वा पौर्वार्धाः । पौर्वाद्धिकाः । दाक्षिणाः । दाक्षिणार्द्धिकाः ।।. मध्यान्मः ॥८॥ मध्यशब्दान्मः प्रत्ययो भवति शैपिकः । अणोऽपवादः । मध्यमः। *आदेश्चेति वक्तव्यम् । आदिमः । *अवोधसोलॊपश्च । अवमम् । अधमम् ।। अ सांप्रतिके॥९॥ अकारः प्रत्ययो भवति मध्यशदात्सांप्रतिके जातादौ प्रत्ययाऽर्थे। मस्यापवादः । सांप्र- तिक न्याय्य युक्तमुचितं सममुच्यते । नातिदीर्घ नातिहस्व मध्य काष्ठम् । नात्युत्कृष्टो नात्य- यकृष्टो मध्यो वैयाकरणः । मध्या स्त्री। द्वीपादनुसमुद्रं यञ् ॥ १० ॥ समुद्रसमीपे यो द्वीपस्तस्माद् अण् प्रत्ययो भवति शैपिकः । कच्छादिपाठात् अणो मनु- प्ययुनश्वापवादः । द्वैप्यम् । द्वैयं भवन्तोऽनुचरन्ति चक्रम् । अनुसमुद्रमिति किम् । द्वैपकम् । द्वैपमन्यत् ॥ कालाठ्ठञ् ॥ ११॥ कालविशेषवाचिनः प्रातिपदिकात् ठम् प्रत्ययो भवति जैपिकः । अणोऽपवादः । वृद्धात् -तु छ परत्वादाधते। मासिकः' आर्द्धमासिकः । सांवत्सरिकः । यथाकथंचिद् गुणवृत्त्यापि काले वर्तमानात् प्रत्यय इप्यते । कादम्बपुष्पिकम् । 'हिपलालिकम् । “तत्र जात" इति प्रागतः कालाधिकारः॥ श्राद्धे शरदः ॥ १२॥ पारच्छन्दात् ठन् प्रत्ययो भवनि प्रान्वेऽभिधेये पिकः । त्वणोऽपवादः । श्राद्ध इति चकर्म गृहपते, न प्रदायान पुरषोऽनमिधानात् । शारदिक श्राधम् । शारदमन्यत् ॥ विभाषा रोगातपयोः ॥ १३ ॥ शरद इत्येव । रोगे आतपे चाभिधेय शरच्चन्दान् प्रत्ययो या भवति पिकः । त्व- गोऽपवादः । शारदिको रोगः । शारदिक आंतपः शारदो रोगः । शारद मातपः । रोगातप- योरिति किम् । शारदं दधि। निशाप्रदोपाभ्यां च ॥ १४ ॥ निशानदोपशम्दाभ्यां पिभाषा टम् प्रत्ययो भवति पिकः । कालाहमिति नित्ये उनि मासे पिणाप उप्पलें । नैशम् । नैशिकम् । प्रादोपम् । प्रायोपिकम् ॥

·काशिका ।। पः०४ पूर्वाद्वापराह्नशब्दाभ्यां विभाषा ट्युटशुलौ प्रत्ययौ भवतस्तुट् च तयोरागमः । कालाह- निति ठलि प्राप्ते वचनं, पक्षे सोऽपि भवति । पूर्वाणैतनम् । अपराह्णतनम् । पौर्वाह्निकम् । "घकालतनेषु कालनाम्न" इति सप्तम्या, अलुक् । यदा तु .न सप्तमी समर्थविभक्तिः पूर्वा- णः सोढोऽस्येति तदा पूर्वाहणतन इति भक्तिव्यम् ॥:. तन जीतः ॥ २५ ॥ अणादयो घादयश्च प्रत्ययाः प्रकृतास्तेपामतः प्रभृत्याः समर्थविभक्तयश्च निर्दिश्यन्ते । तत्रेति सप्तमीसमर्थाजात इत्येतस्मिन्नथें यथाविहितं प्रत्ययो भवति 1. सुघ्ने जातः; सौतः ! मायुरः । औत्सः । ओदपानः । राष्ट्रियः । अवारपारीणः । शाकलिकः । ग्राम्यः । ग्रामीणः । काचेयकः । ओम्भेयकः ॥ मावृषष्ठप्.॥२६॥ प्रावृट्दशब्दात् सप्तमीसमर्थाज्जात इत्येतस्मिन्नथें ठप प्रत्ययो भवति एण्यस्यापवादः । “पकारः स्वरार्थः । प्रावृपि जातः, प्रापिकः ॥ . ; संज्ञायां शरदो वुञ्.॥ २७ ॥ शरच्छब्दात्सप्तमीसमर्थाजात इत्येतस्मिन्नथें वुञ् प्रत्ययो भवति, अत्वणोऽपवादः समु. दायेन चेत्संज्ञा गम्यते । शारदका दर्भाः। शारदका मुद्गाः । दर्भविशेषस्य मुद्गविशेषस्य चेयं संज्ञा । संज्ञायामिति किम् । शारदं सस्न्यम्। संज्ञाधिकार केचित् "कृतलब्धक्रीतकुशला" इति यावदनुवर्त्तयन्ति । पूर्वाह्नापरालामूलप्रदोषावस्करान् बुन् ॥ २८ ॥ पूर्वाहादिभ्यः शब्देभ्यो वुन प्रत्ययो भवति तत्र जात इत्येतस्मिन् विषये संज्ञायां ग- म्यमानायाम् । पूर्वाहकः। अपराहकः । विभाषा पूर्वाहापराहाभ्यामित्यस्यापवादः । आ. कः । मूलकः । नक्षत्राणोऽपवादः । प्रदोषकः । “निशाप्रदोपाभ्यां च इत्यस्यापवादः । अव- .स्करकः । औसर्गिकल्याणोऽपवादः। असंज्ञायां तु यथाप्राप्त ठनादय एव भवन्ति ।। पथः पन्थ च॥ २९ ॥ पथिशब्दाद् वुन् प्रत्ययो भवति, तत्र जात इत्येतस्मिन् विपयेऽणोऽपवादः, प्रत्ययसनि- योगन च पयः पन्थ इत्ययमादशो भवति । पथि जातः, पन्थकः ॥ अमावास्याया वा ॥ ३० ॥ , अमावास्याशब्दाद् वुन् प्रत्ययो भवति वा तन्न जात इत्येतस्मिन् विषये । संधियेला. ‘दिपु पाठादणोऽपवादः । अमावास्यकः । आमावास्यः । एकदेशविकृतस्यानन्यत्वादमावस्य शब्दादपि भवति ! अमावस्न्यः ।। घच ॥ ३१ ॥ अमावास्याशब्दादकारः प्रत्ययो भवति, तन्न जात इत्येतस्मिन् विपर्य । पूर्वेण युन्नणोः प्राप्तयोरय तृतीयः प्रत्ययो विधीयते । अमावाल्यः । अमायास्यकः । आमावास्यः । अमा. चस्यः । अमावस्यकः । आमावस्यः ॥ सिन्ध्यपकाराभ्यां कन् ॥ ३२ ॥ सिन्धुसम्दादपकरशब्दाय कन् प्रत्ययो भवति तन्न जात इत्येतस्मिन् विपर्य । सिन्ध. गन्दा कच्छादिस्ततोऽणि मनुध्ययुनि च प्राप्ते विधानम्, अपरशब्दादप्यौत्सर्गिऽणि । मिन्शुकः । भपकरपः॥ अणौ च ॥ ३३ ॥ मिध्ययपरशदाभ्यां यथाप्यमणनी प्रत्ययौ मयतस्तन जात इत्येतस्मिन् विपये ।

·पा०३] काशिका पूर्वेण कनि प्राप्ते वचनम् । सैन्धवः । आपकरः ।। श्रविष्ठा फल्गुन्यनुराधास्वातितिष्यपुनर्वसुहस्तविशा- खाषाढाबहुलाल्लुक् ॥ ३४ ॥ श्रविष्टादिभ्यः शब्देभ्यो नक्षत्रेभ्य आगतस्य जांतार्थे लुग्भवति । तस्मिंस्त्रीप्रत्ययस्थापि लुक्तद्धितलुकीति भवति ! अविष्ठासु जात, अविष्ठः । फल्गुनः । अनुराधः । स्वातिः । तिष्यः । पुनर्वसुः । हस्तः। विशाखः । अषाढः। बहुलः । *लुक्प्रकरणे चित्रारेवतीरोहिणीभ्यः स्त्रियामुपसंख्यानम् । चित्रायां जाता, चित्रा । रेवती। रोहिणीं । स्त्रीप्रत्ययस्य लुकि कृते गौरादित्वान डीए । *फल्गुन्यपाढाभ्यां टानौ वक्तव्यौ । अषाढा । *श्रविष्टाषाढाभ्यां छणपिवक्तव्यः । शाविष्ठीयः । आषाढीयः ।। स्थानान्तगोशालखरशालाच्च ॥ ३५ ॥ स्थानान्तात् प्रातिपदिकादू गोशालशब्दात् खरशालशब्दाजासाथै प्रत्ययस्य लुग्भवति। गोस्थाने जातः। गोस्थानः । अश्वस्थानः । गोशालः । खरशालः ॥ वत्सशालाभिजिदश्वयुक्छतभिषजो वा ॥ ३६ ॥ वत्सशालादिभ्यः परस्य जातार्थे प्रत्ययस्य लुग् वा भवति । वत्सशालायां जातः, वत्स- शालः । वात्सशालः । अभिजित् । आभिजितः । आश्वंयुक् । आश्वयुजः। शतभिषक् । शा- तभिपजः । बहुलग्रहणस्यायं प्रपञ्चः ।। नक्षत्रेभ्यो बहुलम् ॥ ३७ ॥ .. नक्षत्रेभ्य उत्तरस्य जाताथै प्रत्ययस्य बहुलं लुग्भवति । रौहिणः। रोहिणः । मृगशि- राः। मार्गशीर्षः ॥ 1. कृतलब्धक्रीतकुशलाः ॥ ३८ ॥ तत्रेत्येव । सप्तमीसमर्थात्कृतादिष्वथेषु यथाविहितं प्रत्ययो भवति सुन्ने कृतो वा लब्धो वा क्रीतो वा कुशलो वा; सौनः । माथुरः । राष्ट्रियः । ननु च यद्यत्र कृतं जातमपि तत्र क्रीतं लब्धमपि तत्रैव भवति किमर्थं भेदेनोपादानं क्रियते । शब्दार्थस्य भिन्नत्वाद्वस्तुमानेण क्रीतं लब्धं भवति, शब्दार्थस्तु भिद्यत एव ।। प्रायभवः ॥ ३९ ॥ तन्नेत्येव । सप्तमीसमर्थान्ड्याप्प्रातिपदिकात् प्रायभव इत्येतस्मिन् विपये यथाविहितं प्रत्ययो भवति । प्रायशब्दः साकल्यस्य किञ्चिन्न्यूनतामाह । खुम्ने प्रायेण बाहुल्येन भवति, स्रोतः । माथुरः । राष्ट्रियः । प्रायग्रहणमनर्थक, तत्रभवेन कृतत्वात् । अनित्यभवः प्रायभव' इति चे, मुक्तसंशयेन तुल्यम् ॥ उपजानूपकर्णोपनीवेष्ठक् ॥ ४० ॥ उपजान्वादिभ्यः शव्देभ्यः सप्तमीसमर्थेभ्यः प्रायभव इत्येतस्मिम् विपये ठक् प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः . औपजानुकः । औपकर्णिकः । औपनीविकः ।। संभूते ॥ ४१ ॥ · ... तन्नेत्येव । सप्तमीसमर्थाद् याप्रातिपदिकात् संभूत इत्येतस्मिन्नथें यथाविहित प्रत्ययो भवति । अवक्तृप्तिः प्रमाणानतिरेकञ्च संभवत्यर्थ इह गृह्यते नोत्पत्तिः सत्ता वा, जातभ- वाभ्यां गतत्वात् । स्रो संभवति, सौनः । मायुरः । राष्ट्रियः । कोशाड्ढञ् ॥ ४२ ॥ कोशशब्दादू ढन प्रत्ययो भवति तत्र संभूत इत्यस्मिन् विपये । । अणोऽपवाद । कोशे संभूतं, कौशेये वस्त्रम् । रुढिरेपा । तेन क्रिमौ न भवति, खगकोशाच्च । - ·२३६ काशिका । [अ०४ भवति।। हेमन्ते साधुः, कालात साधुपुप्प्यत्पच्यमानेषु.॥ ४३ ॥ तत्रेत्यव कालविशेषवाचिभ्यः सप्तमीसमर्थेभ्यः साध्वादिष्वर्थेषु यथाविहितं प्रत्ययो हैमन्तः प्राकारः 1 शैशिरमनुलेपनम् । वसन्ते पुष्प्यन्ति, वासन्त्यः कु- न्द्रलताः । न्यः पाटलाः । शरदि पच्यन्ते, शादाः शालयः । गृष्मा यवाः ।। उपते च ॥४४॥ तत्रेत्येच, कालादिति च । सप्तमीसमर्थात् कालवाचिनः प्रातिपदिकादुप्ते यथाविहित प्रत्ययो भवति । हेमन्ते लभ्यन्ते, हैगन्ता यवाः 1 त्रैष्मा घीहयः। योगविभाग उत्तरार्थः ।। आश्वयुज्या वुञ् ॥४५॥ आश्वयुजीशब्दाद् युम् प्रत्ययो भवति । उप्तेऽर्थे । ठमोऽपवादः । आश्वयुज्यामु. प्ता, आश्वयुजका मापाः । अश्विनीभ्यां युक्ता पौर्णमासी, आश्वयुजी। अश्विनीपर्या- योऽश्वयुक्शब्दः ॥ ग्रीष्मवसन्तादन्यतरस्याम् ।। ४६ ।।. ग्रीष्मवसन्तशब्दाभ्यामन्यतरल्या तुञ् प्रत्ययो भवति उप्तेऽथें । त्वणोऽपवादः । ग्रीष्म सस्यम् । गृष्मकम् । वासन्तम् । वासन्तकम् ॥ : देयमृणे ।। ४७ ।। तनेत्येव, कालादिति च । सप्तमीसमर्थात्कालवाचिनः प्रातिपदिकादेयमित्येतस्मिन्न- थे यथाविहित प्रत्ययो भवति, यद्देमृण चेत्तद्भवति । मासे देयमृणं, मासिकम् । आईमासि- कम् । सांवत्सरिकम् । ऋण इति किम् । मासे देया मिक्षा । कालाप्यश्वत्थयवसाद वुन् ॥४८॥ कालादित्येव । कलापि अश्वत्थ यवस इत्येतेभ्यः कालवाचिभ्यः सप्तमीसमर्थेभ्यो देय- मृणमित्येतस्मिन्नथें युन् प्रत्ययो भवति । कलाप्यादयः शब्दाः साहचर्यात् काले वर्तन्ते । यस्मिन् काले मयूराः कलापिनो भवन्ति स कलापी । यस्मित्रवत्याः फलन्ति सोऽश्वत्यः । यस्मिन् यवबुस संपद्यते स यवबुसशब्देनोच्यते । कलापिनि काले देयमणं, कलापकम् । अ- स्वत्यकार । यवसकम् ॥ ग्रीष्मावरसमाद् वुञ् ॥ ४९॥ ग्रीष्माघरसमशब्दाभ्यां घुन् प्रत्ययो भवति देयमृण इत्येतस्मिन्नयें। अण्ठमोरपवा- दः । गोप्मे देयपूर्ण, ग्रेप्मकम् । आवरसमकम् । प्रत्ययान्तरकरण वृद्धार्थम् । समांशब्दो वर्षपर्यायः ॥ संवत्सराग्रहायणीभ्यां च ॥ ५० ॥ संवत्सरामहायणीशब्दाभ्यां ठम् प्रत्ययो भवति, चकारा पुर्व देयमृणमित्येतस्मिनर्थे । संवत्सरे देयमृण, सांवत्सरिकम् । सांवत्सरफम् । आग्रहायणिकम् । आमहायणकम् । पति पाव्ये टन्यहणं, संधियेलादिपु संपत्सराफलपर्वणोरिति पय्यते, तय फरटे ऋणत्वन वियक्षि: सेणे याधित्वा टनेय यथा स्यादिति ।। घ्याहरति मृगः ॥ ११॥ तप्रेत्येय, फालादिति च । फालयाचिनः सप्तमीसमयांत्यादिपदिकाद् व्याहरति मृग इत्येसरिन्मन् विषपे यथाविहित प्रत्ययो भवति । निशायां च्याइरति मृगः, न: 1 शि- २६ । प्रादोषः । प्रादोपिकः । मृग इति पिम् । निशापां प्यारत्युलूपाः ।। तदस्य सोढम् ५२॥ पालायिय । सदिति प्रथमासमयांम् फालयाधिनः प्रतिपदिकादम्पति परगर्थे यथा- ३ - ·पा०३] काशिका । विहितं प्रत्ययो भवति यत्प्रथमासमर्थ सोढञ्चत्तद्भवति, सोढं जितमभ्यस्तमित्यर्थः । नि- शासहचरितमध्ययन निशा, तत्सोढमस्य छानस्य, नैशः । नैशिक । प्रादोपः । प्रादोषिकः ।। तत्र भवः॥ ५३॥ कालादिति निवृत्तम् । तत्रेति सप्तमीसमर्थाद् ड्यापूप्रातिपदिकाभव इत्येतस्मिन्त्रथै यथाविहितं प्रत्ययो भवति । सत्ता भवत्यर्थो गृह्यते न जन्म, तत्र जात इति गतार्थत्वात् । घुघ्ने भवः, सौतः । माथुः । राष्ट्रियः । पुनस्तत्रग्रहणं तदस्येति निवृत्त्यर्थम् ॥ दिगादिभ्योयत् ॥ ५४॥ दिश् इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो यत् प्रत्ययो भवति तन्न भव इत्येतस्मिन् विषये। अणश्छस्य चापवादः। दिशि भवं, दिश्यम् । वयम् । मुखजघनशब्दयोरशरीरावयवार्थः पाठः। सेनामुख्यं, सेनाजवन्यमिति । दिश् । वर्ग । पूग । गण । पक्ष । धाय्या। मित्र। मेधा । अन्तर । पथिन् । रहस् । अलीक । उखा । साक्षिन् । आदि। अन्त । मुख । जवन । मेघ । यूथ । उदकात्संज्ञायाम(१) । न्याय । वंश । अनुवंश । विश । काल । अए । आका- श। दिगादिः ॥ शरीरावयवाच्च ॥ ५५ ॥ शरीरं प्राणिकायः । शरीरावयववाचिनः प्रातिपदिकाद् यत्प्रत्ययो भवति तन भव इत्य- तस्मिन् विषये । अणोऽपवादः । दन्तेपु भवं, दन्त्यम् । कर्ण्यम् । ओष्ठ्यम् ॥ दृतिकुक्षिकलशिवस्त्यस्त्यहेर्डञ् ॥ ६॥ हत्यादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो ढञ् प्रत्ययो भवति तन्न भव इत्येतस्मिन् विपये । हतौ भवं, दातेयम् । कौक्षेयम् । कालशेयम् । वास्तेयम् । आस्तेयम् । आहेयमजरं विषम् । अ- स्तिशब्दः प्रातिपदिकं न तिङन्तः॥ ग्रीवाभ्योऽण् च ॥ १७ ॥ ग्रीवाशब्दादञ् प्रत्ययो भवति चकाराढञ्च, तत्र भव इत्येतस्मिन् विपये । शरीराव- यवाद्यतोऽपवादः । ग्रीवासु भवं, अवेयम् । ग्रैवम् । ग्रीवाशब्दो धमनीवचनस्तासां वहुत्वाद बहुवचनं कृतम् ॥ गम्भीरायः॥ ५८॥ गम्भीरशब्दाद्, ज्यः प्रत्ययो भवति तत्र भच इत्येतस्मिन् विपये । अणोऽपवादः । गम्भीरे भवं, गाम्भीर्यम् । वहिदूदेवपञ्चजनेभ्यश्चेति वक्तव्यम् । वाह्यम् । देच्यम् । पा- जन्यम् ॥ अव्ययीभावाच्च ।। ५९ ॥ अव्ययीभावसंज्ञकात् प्रातिपदिकाच्च ज्या प्रत्ययो भवति तत्र भव इत्येतस्मिन् विपये अणोऽपवाद । न च सर्वस्मादन्ययीभावाद्भवति, किं तर्हि परिमुखादेः । परिमुखादीनां च गणपाठस्यैतदेव प्रयोजनं तेषां विशेपणमव्ययीभावग्रहणम् । परिमुखं भवं पारिमुख्यम् ! पा- रिहनव्यम् । परिमुखादेरन्यन्न न भवति । औपकूलम् । परिमुख । परिहनु । पर्योष्ट । पर्युलू । औपमूल । खल ! परिसीर । अनुसीर । उपसीर । उपस्थल । उपकलाप । अनुखड्ग । अनु- तिल । अनुशीत । अनुमाष । अनुयत्र । अनुपथ । अनुयूप । अनुबंश ॥ अन्तः पूर्वपदाटठञ् ॥ ६० ॥ अव्ययीभावादित्यैव । अन्तः शब्दो विभक्त्यर्थे समस्यते, तत्पूर्वपदादव्ययीभावान् प्रत्ययो भवति तन भव इत्येतस्मिन् विपये ! अणोऽपवादः । आन्तरिमकम् अन्तर्गेहि- {१ ) अघायं पाठः कचिद ! उदया । रजस्ता । सज्ञायामितिकिम् । औदको मत्स्य रति । - ·काशिका । [अ०४ । . वति कम् । *समानशन्दा वक्तव्यः । समाने भवं सामानिकम् । *तदादेश्च । समानमामि कम् । समानदेशिकम् । अध्यात्मादिभ्यश्च । आयात्मिकम् । आधिदैविकम् । आधिभौ. तिकम् । अध्यात्मादिराकृतिगणः । *अर्बदमाच्चठञ् वक्तव्या । औध्वंदमिकः ।उर्ध्वशब्देन • सामानार्थ- उध्वंदमशब्दः । ऊर्ध्वदेहाच्च । *औदेहिकम्# 1 *लोकोत्तरपदाच्च । ऐहलौकिकम् । पारलौकिकम् । *मुखपार्श्वशब्दाभ्यां तसन्ताभ्यामीयः प्रत्ययो वक्तव्यः । मुखतीयम् । पार्वतीयम् ॥ *जनपरयोः कुक्चर । जनकीयम् । परकीयम् ।. *मध्यशब्दादी- य: । मधीयः । *मण्मीयौ च प्रत्ययौ वक्तव्यौ । माद्यमम् । मह्यमीयम् । *मद्ध्यो म. ध्यं दिन चास्मात । सो भवं, मायदिनम् । *स्थाम्नो लुग्वक्तव्यः । अश्वत्थमा। *अजिनान्ताच्च । काजिनः। सिंहाजिनः ॥ सामानस्य तदादेश्च अध्यात्मादिषु चेष्यते ।।.. ऊर्ध्वदमाच्च देहाच लोकोत्तरपदस्य च ॥ मुखपार्श्वतसोरीयः कुन्जनस्य परस्य च । 'इयः कार्योऽथ मध्यस्य मण्मीयौ प्रत्ययौ तथा ॥ मध्यो मध्य दिन चास्मात स्थाम्नो लुगजिनात्तथा ।। ग्रामात्पर्यनुपूर्वात. ॥ ६१॥ अन्ययीभावादित्येव । ग्रामशब्दान्तादव्ययीभावात् परि अनु इत्येवपूर्वाष्ठम् प्रत्ययो भ- तत्र भव इत्येतस्मिन् विपये । अणोऽपवादः । पारिश्रमिकः । आनुपामिकः ॥ जिह्वामूलाङ्गुलेश्छः ।। ६२ ॥ जिंद्वामूलशब्दादङ्गुलिशब्दाच छः प्रत्ययो भवति तत्र भव इत्येतस्मिन् विपये । यतोऽ- पवादः । जिह्वामूलीयम् । अङ्गुलीयम् ॥ घर्गान्ताच ॥ ३॥ . चर्गशब्दान्ताश प्रातिपदिकाच्छः प्रत्ययो भवति तत्र भव इत्येतस्मिन् विपये । अणोऽप- पादः । कवर्गीयम् । चवर्गीयम् ॥ अशब्द यतखावन्यतरस्याम् ॥ ६४ ॥ वर्गान्तादित्येव । शदादन्यस्मिन् प्रत्ययार्थे वर्गान्तात्यातिपदिकादन्यतरस्यां यत्सो प्रत्ययौ भवत्तः, तत्र मव इत्येतस्मिन् विपये । छे प्राप्त वचनं, पक्षे सोऽपि भवति । वासुदेव- चार्यः । वासुदेववर्गीणः । वासुदेववर्गीयः । युधिष्ठिरवर्ग्यः । युधिष्टिरवर्गीणः । युधिष्ठिरवर्गा- यः । असद इति किम् । कवर्गीयो वर्ण: ॥ कर्णललाटात् कनलंकारे ॥ ६५ ॥ सललाटसन्दाम्यां कन् प्रत्ययो भवति तन मय इत्येतस्मिन् विषपेऽरकारेऽभिवये थ. तोऽपवादः । फर्णिका । ललाटिका । अलंकार इति किम् । कार्यम् । ललाट्यम् ।। तस्य व्याख्यान इति च व्याख्यातव्यनाम्नः ॥६६॥ पाख्यायतेऽनेनेति च्यात्यान, व्यास्पातव्यस्य नाम व्यायातम्यनाम । तस्येति पछी. समयां प्यारम्याराज्यनाम्नः प्रातिपदिकायाश्याने भिधये यथाविहित प्रत्ययो भवधि सन्न भरे छ । यास्यार्यसमीपं पकारः भूयमाणः पूर्वबास्पार्थमेव समुधिनाति तन भय इति । सुपा म्याग्यानः, मोगा मेन्यः । संसः। फास: । मुन्मु मयं, सौपम् । दम् । फार्मम् । च्याग्न्यास- पनाम्नानि पिम् । पाटलिपुत्याय व्यासपानी सुकोमा । पाटलिपुत्यः सुकोसलया प्पा- पापणे, एमिनिी पाररिपुममिति, ना पाटलिपुमो व्यायानन्यनाम । भवापारयान- योगदधियारा:पपादपिपानार्थः । शानिमोहिनी॥ यानोऽन्लोदात्ताम् । ६७ ॥

·२४० काशिका । [अ०:४ .. आय इति स्वामिग्रारो भाग उच्यते । स यस्मिन्नुत्पद्यते तदायस्थानम् । आयस्थान- वाचिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यष्टक् प्रत्ययो भवति तत आगत इत्येतस्मिन् विषये, अणोऽपवादः । छ तु परत्वाद् बाधते । शुल्कशालाया आगतः, शोल्कशालिकः । आकरिकम् । बहुवचन स्वरूपविधिनिरासार्थम् ॥ शुण्डिकादिभ्योऽण ॥ ७६ ॥ शुण्डिक इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्योऽण् प्रत्ययो भवति तत आगत इत्येतस्मिन विषये । आयस्थानठकोऽपवादः। शुण्डिकादागतः, शौण्डिकः । कार्कणः । अण्ग्रहण बाधकबा- धनार्थम् । औदपानः। शेण्डिक । कृकण । स्थण्डिल।। उदपान । उपल । तीर्थ । भूमि । तृण । पर्ण । शुण्डिकादिः ॥ विद्ययोनिसंवन्धेभ्यो वुज ॥ ७७ ॥ विद्ययोनिकृतः संबन्धो येषां ते विद्यायोनिसंबन्धाः । तद्वाचिभ्यः शब्देभ्यो बुन, प्रत्ययो भवति तत आगत इत्येतस्मिन् विपये। मणोऽपवादः । छ तु परत्वाद् बाधते । विद्यासंब. न्धेभ्यस्तावत् । उपायाध्यादागतम् , औपाध्यायकम् । प्यकम् । आचार्यकम् । योनिसंबन्धे- भ्यः । मातामहकः । पैतामहकः । मातुलकः ॥. ऋतष्ठञ् ॥ ७॥ विद्यायोनिसंवन्धेभ्य इत्येव । ऋकारान्तेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो विद्यायोनिबन्धवाचि- भ्यष्ठञ् प्रत्ययो भवति तत आगत इत्येतस्मिन् विपये । वुशोऽपवादः । विद्यासंबन्धवाचि. भ्यस्तावत् । होतुरागतं, हौतृकम् । पैतृकम् । योनिसंबन्धवाचिभ्यः । भ्रातृकम् । स्वासकम्। मातृकम् । तपरकरण सुखार्थम् । विद्यायोनिभ्यामन्यत्र सावित्रम् ॥ पितृर्यञ्च ॥ ७९ ॥ पितृशब्दाद् यत् प्रत्ययो भवति चकाराठच तत आगत इत्येतस्मिन् विषये । पितुरागर्न, पित्र्यम् । पैतृकम् ॥ गोत्रादयत् ॥ ८० ॥ अपत्याधिकारादन्यत्र लौकिकं गोत्रमपत्यमानं गृह्यते । गोत्रप्रत्ययान्तात्प्रातिपदिकाद- यत्प्रत्ययविधिर्भवति तत आगत इत्येतस्मिन् विपये। अङ्ग्रहणेन तस्येदमर्यसामान्य ल- क्ष्यने, तस्माद्यमतिदिश्यते नाणेव, संघाङ्कलक्षणेष्वज्यभिलामणिति । औपगवानाम, औ- पगयकः। कापटवकः। नाठायनकः । चारायणकः । एवमौपगयेभ्य आगतमोपगवकम् । कापा- स्वकम् । नाढायनकम् । चारायणकम् ॥ हेतुमनुष्येभ्योऽन्यतरस्यां रूप्यः ॥ ८ ॥ हेतुभ्यो मनुष्येभ्यश्चान्यतरस्यां रुप्या प्रत्ययो भवति तत आगत इत्येतस्मिन् विपये। मनुप्यमहणमहेत्यर्थम् । हेतुः फारणम् । हेतुभ्यस्तावत् । समादागत, समरूप्यम् । समीयम् । विपमरूप्यम् । विषमीयम् । गहादित्वाच्यः । मनुष्येभ्यः । देवदत्तरूप्यम् । यज्ञदत्तप्यम् । देवदतम् । यावदाम् । यहुक्चर्न स्वरूपविधिनिरासार्थम् ।। मयटू च ॥ ८२॥ देनुभ्यो मनुष्येभ्यश मय प्रत्यो भवति तत आगत इत्येतस्मिन् विषये । सममयम् । विपममपन् । मनुष्येभ्यः । देवदतमयम् । यादरामयम् । टकारो दीपयः । सममयी । योग- दिमागोगधामग्ल्यनिरामायः ॥ प्रमयति ॥ ३॥ रास इत्येव । पार्माममा ट्याप्रातिपदिका प्रभयतीत्येतस्मिन् विपये पया- ·एवं तर्हि ॥ शा० ३] काशिका। २४१ विहितं प्रत्ययो भवति । प्रभवति प्रकाशते प्रथमत उपलभ्यत इत्यर्थः । हिमवतः प्रभवति, हैमवती गङ्गा । दारदी सिन्धुः ॥ विदूराज्यः ॥ ८४ ॥ विदूरशब्दादू ज्यः प्रत्ययो भवति ततः प्रभवतीत्येतस्मिन् विषये । अणोऽपवादः । विदू- रात् प्रभवति, वैदूर्यो मणिः। ननु च वालवायादसौ प्रभवति, न विदूरात्, तत्र तु संस्क्रियते। वालावायो विदूरं च प्रकृत्यन्तरमेव वा। न वै तत्रेति चेद् ब्रूयाज्जित्वरीवदुपाचरेत् ॥ तद्गच्छति पथिदूतयोः ॥ ८५ ॥ 'तदिति द्वितीयासमर्थाद्गच्छतीत्येतस्मिन् विपये यथाविहितं प्रत्ययो भवति, योऽसौ गच्छति पन्थाश्चेत् स भवति दूतो वा । त्रुघ्नं गच्छति, स्रोध्नः पन्था दूतो वा। माथुरः । त- स्थेषु गच्छत्सु पन्था गच्छतीत्युच्यते । अथवा स्रुघ्नप्राप्तिः पथो गमनम् , पथिदूतयोरिति किम् । त्रुघ्नं गच्छति सार्थः ।। अभिनिष्क्रामति द्वारम् ॥ ८६ ॥ तदित्येव । द्वितीयासमर्थादभिनिष्क्रामतीत्येतस्मिन्नर्थे 'यथाविहितं प्रत्ययो भवति यत्त- दुभिनिष्कामति द्वारं चेद्भवति । आभिमुख्येन निष्कामति, अभिनिष्कामति, सुघ्नमभि- निष्क्रामति कान्यकुञ्जद्वारं सौन्नन् । माथुरम् । राष्ट्रियम् । द्वारमभिनिष्क्रमणक्रियायां करणं प्रसिद्धं तदिह स्वातन्त्र्येण विवक्ष्यते यथा साध्वसिरिछनतीति । द्वारमिति किम् । त्रुतमभिनिष्क्रामति पुरुपः ॥ अधिकृत्य कृते ग्रन्थे ॥ ८७ ॥ तदित्येव । अधिकृत्यैतदपेक्ष्य द्वितीया । अधिकृत्य, प्रस्तुत्य, आगूयेत्यर्थः । तदिति द्वितीयासमर्थादधिकृत्य कृत इत्येतस्मिन्नथें यथाविहितं प्रत्ययो भवति यत्तत्कृतं ग्रन्यश्चेत्स भवति । सुभद्रामधिकृत्य कृतो ग्रन्थः, सौभद्रः । गौरिमित्रः। यायातः । ग्रन्थ इति किम् । सुभद्रामधिकृत्य कृतः प्रासादः । *लुवाख्यायिकार्थस्य प्रत्ययस्य बहुलम् । वासवदत्तामधि- ऋत्य कृताऽऽख्यायिका वासवदत्ता । सुमनोत्तरा । उर्वशी । न च भवति, भैमरथी ॥ शिशुक्रन्दयमसमद्वन्द्वेन्द्रजननादिभ्यश्छः ॥ ८८ ॥ तदित्येव । अधिकृत्य कृते ग्रन्थ इति च । शिशुक्रन्दादिभ्यो द्वितीयासमर्थेभ्यश्छः प्रत्य- यो भवति अधिकृत्य कृते ग्रन्थे । अणोऽपवादः । शिशूनां क्रन्दनं शिशुक्रन्दः । तमधिकृत्य तो ग्रन्थः, शिशुक्रन्दीयः । यमस्य सभा यमसम, यमसभीयः । द्वन्द्वात् । अग्निकाश्यपीयः। श्येनकपोतीयः । शब्दार्थसंबन्धीयं प्रकरणम् । वाक्यपदीयम् । इन्द्रजननादिभ्यः । इन्द्रजन- नीयम् । प्रद्युम्नागमनीयम् । इन्द्रजननादिराकृतिगणः प्रयोगतोऽनुसतव्यः, प्रातिपदिकेषु न पठाते । द्वन्द्वे देवासुरादिभ्यः प्रतिपेधः । दैवासुरम् । राक्षोऽसुरम् । गौणमुख्यम् । इन्द्रज- ननादेराकृतिगगत्यात्, शिशुक्रन्दादयोऽपि तत्रैव द्रष्टव्याः । प्रपञ्चार्थमेपां ग्रहणम् । एवं सति देवासुरादिप्रतिषेधोऽपि न वक्तव्यः, ततरछप्रत्ययस्यादर्शनात् ॥ सोऽस्य निवासः ॥ ९ ॥ स इति प्रथमासमादल्येति पार्थं यथाविहितं प्रत्ययो भवति यत्प्रयमासमथं निवास- ओस भवति, निवसन्त्यस्मिन्निवासो देश उच्यते । यो निवासोऽस्य सौनः । माधुरः । राष्ट्रियः॥ अभिजनश्च ॥ ९० ॥ मोऽस्यत्येव । स इति प्रथमासमर्थादस्येति पयर्थ ययारिहितं प्रत्ययो भवति यत्प्रथ. २१ का %3D ·२४० काशिका । [भ०:४ आय इति स्वामिग्राह्यो भाग उच्यते । स यस्मिन्नुत्पद्यते तदायस्थानम् । आयस्थान- वाचिभ्यः प्रातिपदिकेभ्याटक् प्रत्ययो भवति तत आगत इत्येतस्मिन् विपये, अणोऽपवादः । छ तु परत्वाद् बाधते । शुल्कशालाया आगतः, शौल्कशालिकः । आकरिकम् । बहुवचनं स्वरूपविधिनिरासार्थम् ॥ शुण्डिकादिभ्योऽण् ॥ ७६ ॥ शुण्डिक इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्योऽण् प्रत्ययो भवति तत आगत इत्येतस्मिन विपये । आयस्थानठकोऽपवादः शुण्डिकादागतः, शौण्डिकः । कार्कणः । अणग्रहणं बाधकबा- धनार्थम् । औदपानः। शुण्डिकः। कण । स्थण्डिल।। उदपान । उपल.। तीर्थ । भूमि । तृण । पर्ण । शुण्डिकादिः॥ विद्ययोनिसंवन्धेभ्यो वुन ॥ ७७ ॥ विद्ययोनिकृतः संबन्धो येषां ते विद्यायोनिसंबन्धाः । तद्वाचिन्यः शब्देभ्यो वुझ, प्रत्ययो भवति तत आगत इत्येतस्मिन् विपये । अणोऽपवादः । छ तु परत्वाद् बाधते । विद्यासंब. न्धेभ्यस्तावत् । उपायाध्यादागतम् , औपाध्यायकम् । शैष्यकम् । आचार्यकम् । योनिसंबन्धे- भ्यः । मातामहकः । पैतामहकः । मातुलकः ॥ तष्टञ् ॥ ७ ॥ विद्यायोनिसंबन्धेभ्य इत्येव । ऋकारान्तेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो विद्यायोनिसंबन्धवाचि- भ्यष्टम् प्रत्ययो भवति तत आगत इत्येतस्मिन् विपये । धुनोऽपवादः । विद्यासंबन्धवाचि- भ्यस्तावत् । होतुरागतं, हौतृकम् । पैतृकम् । योनिसंवन्धवाचिभ्यः । भ्रातृकम् । स्वासूकम्। मातृकम् । तपरकरणं सुखार्थम् । विद्यायोनिभ्यामन्यत्र सावित्रम् ॥ पितृर्यञ्च ॥ ७९ ॥ पितृशदाद् यत् प्रत्ययो भवति चकाराछञ्च तत मागत इत्येतस्मिन् विपये । पितुरागर्न, पित्र्यम् । पैतृकम् ॥ गोत्रादकवत् ॥ ८० ।। अपत्याधिकारादन्यत्र लौकिक गोत्रमपत्यमानं गृह्यते । गोत्रप्रत्ययान्तात्प्रातिपदिकाद- यत्प्रत्ययविधिर्भवति तत भागत इत्येतस्मिन् विपये। अङ्गग्रहणेन तस्येदमर्थसामान्य ल. क्ष्यते, तस्माद्यमतिदिश्यते नाणेच, संघाङ्कलक्षणेप्वभ्यनिजामणिति । औपगवानाम, औ- पावकः। कापटवकः। नाडायनकः । चारायणकः । एवमौपगम्य आगतमोपगवकम् । फापा- बकम् । नाडायनकम् । चारायणकम् ॥ हेतुमनुष्येभ्योऽन्यतरस्यां रूप्यः ॥ ८१ ॥ हेतुभ्यो मनुप्येभ्यश्चान्यतरस्या रुप्यः प्रत्ययो भवति तत आगत इत्येतस्मिन् विपये। मनुष्यग्रहणमहेत्वर्थम् । हेतुः कारणम् । हेतुभ्यस्तावत् । समादागतं, समरूप्यम् । समीयम् । पिपमस्प्पम् । विषमीयम् । गहादित्याच्यः । मनुष्येभ्यः । देवदत्तरूप्यम् । यदत्तरूप्यम् । देवदत्तम् । यानदयम् । पहुवचने स्वरूपविधिनिरासार्थम् ॥ मयट् च ।। ८२॥ देतुभ्यो मनुष्येभ्यश्च मयः प्रत्यो भवति तत आगत इत्येतस्मिन् विपये। सममपम् । विपनमपन् । मनुष्येभ्यः । यदरामयम् । यादरामयम् । रफारो सीपयः । सममयी। योग- विभागो यथासायनिरासायः ॥ प्रमवति ॥३॥ रान प्रत्येव । पामीसमयां ट्याप्माविपदिकाल प्रमयनीस्येतस्मिन विषये यथा- । - ·एवं तर्हि । . पा०३ काशिका । विहितं प्रत्ययो भवति । प्रभवति प्रकाशते प्रथमत उपलभ्यत इत्यर्थः । हिमवतः प्रभवति, हैमवती गङ्गा । दारंदी सिन्धुः ।। विदूराज्यः ।। ८४ ॥ चिदूरशब्दादू ज्यः प्रत्ययो भवति ततः प्रभवतीत्येतस्मिन् विषये । अणोऽपवादः । विदू- रात् प्रभवति, वैदूर्यो मणिः। ननु च वालवायादसौ प्रभवति, न विदूरात् , तत्र तु संस्क्रियते । वालावायो विदूरं च प्रकृत्यन्तरमेव वा । न वै तत्रेति चेद् ब्रूयाजित्वरीवदुपाचरेत् ॥ तद्गच्छति पथिदूतयोः ॥ ८५ ॥ 'तदिति द्वितीयासमर्थाद्गच्छतीत्येतस्मिन् विपये यथाविहितं प्रत्ययो भवति, योऽसौ गच्छति पन्धाश्चेत् स भवति दूतो वा । सुघ्नं गच्छति, सौनः पन्था दूतो वा। माथुरः । त- स्थेपु गच्छत्सु पन्था गच्छतीत्युच्यते । अथवा सुघ्नप्राप्तिः पथो गमनम् , पथिदूतयोरिति किम् । खुध्नं गच्छति सार्थः ।। अभिनिष्कामति द्वारम् ॥ ८६ ॥ तदित्येव । द्वितीयासमर्थादभिनिष्क्रामतीत्येतस्मिन्नर्थे 'यथाविहितं प्रत्ययो भवति यत्त- दुभिनिष्कामति द्वार चैनवति । आभिमुख्येन निष्क्रामति, अभिनिष्कामति, सुघ्नमभि- निष्का पति कान्यकुब्जद्वारं सौघ्नम् । माथुरम् । राष्ट्रियम् । द्वारमभिनिष्क्रमणक्रियायां करण प्रसिद्धं तदिह स्वातन्त्र्येण विवक्ष्यते यथा साध्वसिरिछनत्तीति । द्वारमिति किम् । सुन्नमभिनिष्क्रामति पुरुषः ॥ अधिकृत्य कृते ग्रन्थे ॥ ८७॥ तदित्येव । अधिकृत्यैतदपेक्ष्य द्वितीया। अधिकृत्य, प्रस्तुत्य, आगूयेत्यर्थः । तदिति द्वितीयासमर्थादधिकृत्य कृत इत्येतस्मिन्नथें यथाविहितं प्रत्ययो भवति यत्तत्कृतं ग्रन्थश्चेत्स भवति । सुभद्रामधिकृत्य कृतो ग्रन्थः, सौभद्रः । गौरिमित्रः । यायातः । ग्रन्थ इति किम् । सुभद्रामधिकृत्य कृतः प्रासादः । *लुबाख्यायिकार्थस्य प्रत्ययस्य बहुलम् । वासवदत्तामधि- कृत्य कृताऽऽख्यायिका वासवदत्ता । सुमनोत्तरा । उर्वशी । न च भवति, भैमरथी॥ शिशुक्रन्दयमसमद्वन्द्वेन्द्रजननादिभ्यश्छः ॥ ८८ ॥ तदित्येव । अधिकृत्य कृते ग्रन्थ इति च । शिशुक्रन्दादिभ्यो द्वितीयासमर्थेभ्यश्छः प्रत्य- यो भवति अधिकृत्त्य कृते ग्रन्थे । अणोऽपवादः । शिशूनां क्रन्दनं शिशुक्रन्दः । तमधिकृत्य कृतो ग्रन्थः, शिशुक्रन्दीयः । यमस्य सभा यमसर्भ, यमसभीयः । द्वन्द्वात् । अग्निकाश्यपीयः। श्येनकपोतीयः । शब्दार्थसंबन्धीय प्रकरणम् । वाक्यपदीयम् । इन्द्रजननादिन्यः । इन्द्रजन- नीयम् । प्रद्युम्नागमनीयम् । इन्द्रजननादिराकृतिगणः प्रयोगतोऽनुसतव्यः, प्रातिपदिकेपु न प्रध्यते । इन्द्रे देवासुरादिभ्यः प्रतिपेघः* । दैवासुरम् । राक्षोऽसुरम् । गौणमुख्यम् । इन्द्रज- ननादेराकृतिगणत्वात् , शिशुक्रन्दादयोऽपि तत्रैव द्रष्टव्याः। प्रपञ्चार्थमेपां ग्रहणम् । एवं सति देवासुरादिप्रतिषेधोऽपि न वक्तव्यः, ततश्छप्रत्ययस्यादर्शनात् ।। सोऽस्य निवासः ॥ ९ ॥ स इति प्रथमासमर्थादस्येति पयर्थं यथाविहितं प्रत्ययो भवति यत्प्रथमासमर्थ निवास- श्रेस भवति, निवसन्त्यस्मिन्निवासो देश उच्यते । स्नो निवासोऽस्य सोमः । माथुरः । राष्ट्रियः॥ अभिजनश्च ॥ ९॥ मोऽस्येत्येव । स इति प्रथमासमर्थादस्येति पयर्थं यथाविहितं प्रत्ययो भवति यत्प्रथ- २२ का० + ·२४२ काशिका । [अ०.४ । - । मासमर्थमभिजनश्चेत्स भवति । अभिजनः पूर्वबान्धवः । तत्संबन्धाद्देशोऽप्यभिजन इत्यु- च्यते । यस्मिन् पूर्वबान्धवैरुपितं तस्मादिह देशवाचिनः प्रत्ययो, न बन्धुभ्योः निवासप्रत्या- सत्तेः । स्नोऽभिजनोऽस्य स्खौधः । माथुरः । राष्ट्रियः । निवासाभिजनयोः को विशेषः । यत्र मंप्रत्युष्यते स निवासः । यत्र पूर्वरुपितं सोऽभिजनः । योगविभाग उत्तरार्थः । आयुधजीविभ्यश्छः पर्वते ॥ २१ ॥ सोऽस्याभिजन इति वर्त्तते । आयुधजीविभ्य इति तादयें चतुर्थी, पर्वतवाचिनः प्रथमा: समर्थादभिजनादस्येति षष्ठ्यथें छः प्रत्ययो भवति । आयुधजीविभ्यश्च आयुधजीव्यर्थमायुध- जीविनोऽभिधातुं प्रत्ययो भवतीत्यर्थः । हृद्रोलः पर्वतोऽभिजन एपामायुधजीविनां हगोलीयाः। अन्धकवर्तीयाः । रोहितगिरीयाः । आयुधजीविभ्य इति किम् । ऋक्षोदः पर्वतोऽभिजन एपां ब्राह्मणानाम्, आौदा ब्राह्मणाः । पर्वत इति किम् । सांकाश्यका आयुधजीविनः ।। शण्डिकादिभ्यो ज्यः ९२॥ शाण्डिक इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो ज्यः प्रत्ययो भवति सोऽस्याभिजन इत्येतस्मिन. विषये । अणादेरपवादः । शाण्डिक्यः । सार्वसेन्यः । शण्डिक । सर्वकेश । सर्वसेन । शक । सट । रक । शव । बोध । शण्डिकादिः ।। सिन्धुतक्षशिलादिभ्योऽसौ ॥ २३ ॥ आदिशब्दः प्रत्येकमभिसंवादयते । सिन्ध्वादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यस्तक्षशिलादिभ्यश्च यथासंख्यमणौ प्रत्ययो भवतः सोऽस्याभिजन इत्येतस्मिन् विपये । सैन्धवः । वार्णवः । सिन्धु । वर्ण । गन्धार । मधुमत् । कम्बोज । करमोर । साल्व । किष्किन्धा । गब्दिका। उरस् । दरत् । ये तु कच्छादिपु पश्यन्ते सिन्धुवर्णप्रभृतयस्तेभ्यस्तत एवाऽणि सिद्ध मनुप्यतु- भो बाधनाथं वचनम् । तक्षशिलादिभ्यः खल्वपि । ताक्षशिलः । वात्सोद्धरणः । तक्षशिला । वत्सोन्दरण । कौमेदुर । काण्डवारण । ग्रामणी । सरालक । कंस । किन्नर । संकुचित । सिंह- कोट । कणकोष्ठ । चर्वर । अवसान ॥ तूदीशलातुरवर्मतीचधाराड्ढक्छण्ढश्यकः ॥ ९४ ॥ सूयादिभ्यश्चतुर्यः शब्देभ्यो यथासंख्यं चत्वार एवं ठक् छण् ढम् यक् इत्येते प्रत्यया भवन्ति सोऽस्याभिजन इत्येतस्मिन् विपये । अणोऽपवादः । तौदेयः । शालातरीयः । वार्म- तेयः । कोचवार्यः॥ भक्तिः ॥ ९५ समर्थविभक्तिः प्रत्ययार्थश्चानुवर्तते । अभिजन इति निवृत्तम् । स इति प्रथमासमर्याद- स्येति पश्यय यथाविहिनं प्रत्ययो भवति, यत्प्रथमासमय भक्तित्तद्भवति । भज्यते सेप्यत इति भक्तिः । सो भक्तिरस्य । म माथुरः । राष्ट्रियः । अचित्ताददेशकालाक् ॥ १६ ॥ देनाकालव्यतिरिक्तादचिसयाचिनः प्रातिपदिकार प्रत्ययो भवति सोऽस्य भक्तिरित्येत- स्मिन् विपये। अगोऽपवादः । वृदा परत्वाद् याधते । अपूपा भक्तिरस्य आपूपिकः । शालिकः । पायसिकः । शयितादिति किम् । देवदत्तः । अदेशादिति किम् । सोमः । - फालादिति किम् । मः॥ महाराजाम् ॥ ९७ ॥ महाराजगदादा प्रत्ययो भवति सोऽस्य भफिरित्येतस्मिन् विषये। साणापा, मदारानो भस्तिरस्य मादाराजियः । प्रत्ययान्ताकर स्यरार्थम् ॥ यासुदेवार्जुनाभ्यां घुन् ॥ १८ ॥ पारोगगाभ्यां गुन् प्रत्ययो भरसि सोप भगिरियास्मिन् विपगे । छाणोर- । -

·पा० ३]
काशिका ।
२४३
• पवादः । वासुदेवो भक्तिरस्य वासुदेवकः !. अर्जुनकः । ननु वासुदेवशब्दागोत्रक्षत्रियाख्येभ्य
इति बुझस्त्येव । न चान युनूवुजोविशेपो विद्यते किमर्थं वासुदेवग्रहणम् । संज्ञैपा देवताविशे-
पस्य, न क्षत्रियाख्या | अल्पावतरमजाद्यदन्तमिति वार्जुनशब्दस्य पूर्वनिपातमकुर्वन् ज्ञापय-
त्यभ्यर्हितं पूर्व निपततीति॥
गोत्रक्षत्तियाख्येभ्यो बहुलं बुञ् ॥ ९९ ॥
गोत्राख्येभ्यः क्षत्रियाख्येभ्यश्च प्रातिपदिकेभ्यो बहुलं वुन् प्रत्ययो भवति सोऽस्य भक्ति-
रित्येतस्मिन् विषये । अणोऽपवादः । वृद्धाच्छं परत्वाद् बाधते । ग्लुचुकायनिर्भक्तिरस्य ग्लौ.
चुकायनकः । औपगवकः । कापटवकः । क्षत्रियाख्येभ्यः । नाकुलकः । साहदेवकः । साम्बर
आख्याग्रहणं प्रसिद्धक्षत्रियशब्दपरिग्रहार्थं, यथाकथञ्चित् क्षत्रियवृत्तिभ्यो मा भूत् । बहुला-
हणात् क चिदुप्रवृत्तिरेव । पाणिनो भक्तिरस्य पाणिनीयः । पौरखोयः ॥
जनपदिनां जनपदवत्सर्वं जनपदेन समानशब्दानां वहुवचने ॥ १०० ॥
जनपदिनो ये बहुवचने जनपदेन समानशब्दास्तेषां जनपदेवत्सर्व भवति प्रत्ययः प्रकृतिश्च
सोऽस्य भक्तिरित्येतस्मिन् विषये। जनपदतदवयोश्चेत्यत्र प्रकरणे ये प्रत्यया विहितास्ते ज-
नपदिभ्योऽस्मिन्नर्थेऽतिदिश्यन्ते । जनपदिनो जनपदस्वामिनः क्षत्रियाः । अङ्गा जनपदो भ.
तिरस्य आङ्गकः । वाङ्गकः । सौह्मकः । पौण्डूकः । तद्वदङ्गाः क्षत्रिया भक्तिरस्य आङ्गकः ।
वाङ्गका : सौाकः । पौण्ड्रक्रः । जनपदिनामिति किम् । पञ्चाला ब्राह्मण भक्तिरस्य पाञ्चालः ।
सर्वग्रहणं प्रकृत्यतिदेशार्थ, स च डोकयोरतिदेश प्रयोजयति । वृद्धिनिमित्तेषु च चुनादिषु वि.
शेपो नास्तीति । मवृज्योः कनि विशेषः । मद्रस्यापत्यं, यन्मगधकलिङ्गसूरमसादण, माद्रः।
वृजिशब्दादपि वृद्धत्कोसलाजादाभ्यङ् वायः । स मक्तिरस्येति प्रकृतिनिहाँसे कृते मदकः ।
जिकः । जनपदेन समानशब्दानामिति किम् । अनुपण्डो जनपदः, पौरवो राजा स भक्तिरस्य
पौरवीयः। बहुवचनग्रहण समानशब्दताविषयलक्षणार्थम्, अन्यथा हि यत्रैव समानशब्दता
तत्रैवातिदेशः स्याद, एकवचन द्विवचनयोर्न स्यात् । वाङ्गो वाङ्गौ वा भक्तिरस्येति । बहुवचने
तु बहुवचने समानशब्दानामेकवचन द्विवचनयोः सत्यपि शब्दभेदेऽतिदेशो भवति । वाङ्गः वाङ्गो
1.बा भक्तिरस्य वाङ्गकः ।
तेन प्रोक्तन् ॥ १०१॥
तेनेति तृतीयासमर्थात्प्रोक्तमित्यस्मिन्नथें यथाविहित प्रत्ययो भवति । प्रकपणोक्तं प्रोक्त-
मित्युच्यते, न तु कृतम् । कृते ग्रन्थ इत्यनेन गतत्वात् । अन्येन कृता मारेथुण प्रोक्ता माधुरी
वृत्तिः । पाणिनियम् । आपिशलम् । काशकृत्तम् ॥
तित्तिरिवरतन्तुखण्डिकोखाच्छण ॥ १०२॥
तित्तिर्यादिभ्यः शब्देभ्यश्छन् प्रत्ययो भवति तेन प्रोक्तमित्येतस्मिन् विपये । अणोऽप.
बादः । तित्तिरिणा प्रोक्तमधीयते तैत्तिरीयाः । वारतन्तबीयाः। खाडिकीयाः । औखीयाः।
छसि वायमिप्यते । तित्तिरिणा प्रोक्तः श्लोक इत्यत्र न भवति । शौनकादिभ्यश्चन्दसीत्य-
त्रास्यानुवृत्तेश्छन्दोऽधिकारविहितानां च तद्विपयतेप्यते ।
काश्यपकौशिकाभ्यामृषिभ्यां णिनिः ॥ १०३ ॥
काश्यपकौशिकशब्दाभ्यामृपिवाचिभ्यां णिनिः प्रत्ययो भवति तेन प्रोक्तमित्येतस्मिन्
विपये । उस्यापशदः णकार उत्तरत्र वृद्यर्थः कल्प्यस्ताभ्यां प्रोक्त इति स्मयते । तस्यापिच
तद्विपयता भवत्येव । शौनकादिभ्यश्छन्दसीत्यत्रानुत्तेश्छन्दोऽधिकारविहितानां च तत्र त.
द्विपयतेप्यते । काश्यपेन प्रोक्तं कल्पमधीयते काश्यपिनः । नपिभ्यामिति किम् । इदानी तनेन
गोत्रज्ञाश्यपेन प्रोक्तं काश्यपीयम् ।।
कलापिवैशम्पायनान्तेवालिभ्यश्च ॥ १०४॥

·काशिका । [४ । कलाप्यन्तेवासिनो वैशम्पायनान्तेवासिनां च ये वाचकाः शब्दास्तेभ्या णिनिः प्रत्ययो भवति, तेन प्रोक्तमित्येतस्मिन् विपये । अणोऽपवादः । छ तु परत्वाद् वाधते । तन्त्र कलाप्य- न्तेवासिनश्चत्वारः, हरिद्रुः । छगली । तुम्बुरुः । उलप इति । वैशंपायनान्तेवासिनो नव । आलम्बि । पलङ्गः । कमल । ऋचाभ । अरणि । ताण्ड्य । श्यामायन । कठ । कलापी इति । प्रत्यक्षकारिणो गृह्यन्ते न तु व्यवहिताः शिष्यशिष्याः । कुतः । कलापिखाडायना- हणात् । तथाहि, वैशम्पंयनान्तेवासी कलापी, तदन्तेवासिनो वैशंपायनान्तेवासिन एवं भव- 'न्ति कि कलापिग्रहोंन । तथा वैशम्पायनान्तेवासी कठस्तदन्तेवासी खाण्डायनस्तस्य कि 'शौनकादिपु पाठेन । तदेतत् प्रत्यक्षकारिग्रहणस्य लिङ्गम् । कलाप्यन्तेवासिभ्यस्तावत । हरिदुणा प्रोक्तमंधीयते हारिद्रविण । तौम्युरविणः । औलपिनः । छगलिनो दिनुकं वश्यति । वैशम्पायनान्तेवासिभ्यः । आलम्बिनः पालङ्गिानः । कामलिनः । आर्धाभिनः । अरुणिनः । ताण्डिनः । श्यामायनिनः । काल्छुके वक्ष्यति । कलापिनश्याणम् ॥ हरिदुरेपां प्रथमस्ततश्छगलितुम्बुरू। उलपेन चतुर्थन कलापकमिहोच्यते ॥ आलम्विकश्चरकः प्राचां पलङ्गकमलावुभौ । ऋचाभारुढिताण्ड्याश्च मध्यगीयास्त्रयोऽपरे ॥ 'श्यामायन उदीच्येषु उक्तः कठकलापिनोः । चरक इति वैशंपायनस्याख्या । तत्संबन्धेन सर्वे तदन्तेवासिनश्चरका इत्युच्यन्ते ।। पुराणप्रोक्तेषु ब्राह्मणकल्पेषु ॥ १० ॥ प्रत्ययार्थविशेषणमेतत् प्रोक्तं णिनिः प्रत्ययो भवति यत्रोक्त पुराणपोशाश्वेबाह्मणक- ल्पास्त भवन्ति । पुराणेन चिरन्तनेन मुनिना प्रोक्ताः । ब्राह्मणेषु तवात् । भाइविनः शाट्या- 'यनिनः । ऐतरेयिणः । कल्पेषु । पैङ्गी कल्पः । अरुणपराजी । पुराणप्रोक्तेष्विति किम् । • याज्ञवल्कानि ब्राह्मणानि । अश्मरथः कल्पः । याज्ञवल्कादयोऽचिरकाला इत्याख्यानेषु वा- । तया व्यवहरति सूत्रकारः । तद्विपयता कल्मान्न भवति । प्रतिपदं ब्राह्मणेषु यः प्रत्यय- स्तल्य तद्विपयता विधीयते। णिनेः । अयं तु याज्ञवल्क्यशब्दस्य कण्वादिषु पांठादण् । न वार्य योगश्छन्दोऽधिकारमनुवर्तयति, सेन कल्पेष्वपि न भवति । पुराण इति निपतनाजुद्धमा- वः । न वात्यन्तबाधैव, तेन पुरातनमित्यपि भवति ॥ शौनकादिभ्यश्छन्दसि ॥ १०६ ॥ शौनक इत्येवमादिभ्यो णिनिः प्रत्ययो भवति, तेन प्रोक्तमित्येतस्मिन् विषये छन्दस्य- भिधेये । छाणोश्चाबादः । शौनकेन प्रोक्तमधीयते शौनकिनः । वाजसने यिनः । छन्दसीति किम् । शौनकीया शिक्षा । कठशाठ इत्यन्न पठ्यते । तत्संघातार्थम् । केवलान्टि लुकं वक्ष्यति । कलसाठाभ्यां प्रोक्तमधीयते काठशाठिनः । शयक । वाजसनेय । साझाव । शारिव । सांप- या शाखेय । खाडायन । स्कन्ध । स्कन्द । देवदत्तराठ । रज्जुकण्ठ । रज्जुमार । कठशाठ। कशाय। तवलकार । पुरुषाक । अधापेय । शौनकादिः ।। काठचरकाल्लुक ॥ १०७॥ कठचंरकशब्दाभ्यां परस्य प्रोक्तप्रत्ययस्य लुग्भवति । कउशब्दादेशम्पायनान्तेवासिभ्य इति णिनेश्वरकशब्दादप्यणः । करेन प्रोक्तमधीयते कठाः। चरकाः । छन्दसीत्येव । काठाः ।। कलापिनोऽरण || १०८ ॥ कलापिशब्दादण प्रत्ययो भवति, तेन प्रोक्तमित्येतस्मिन् विपये । वैशम्पायनान्तेवासि- त्याणिनेरपवादः। कलापिना प्रोक्तमधीयते कालापाः। "इनण्यनपत्य" इतिप्रकृतिभा प्राठे, टिलोपे सब्रह्मचारिपोठसर्पिकलापिकुंथुमिततलिजाजलिजाङ्गलिलाऊलिशिला- *नान्तस्य ·पा० ३] काशिका । लिशिखण्डसूकरसद्मसुपर्वणामुसंख्यानम् इति टिलोपः । तथाणग्रहणं किम्, यथाप्राप्तमित्येक सिद्धम् । अधिकविधानार्थम् । तेन.माथुरी वृत्तिः, शौलभानि ब्राह्मणानीत्यादि सिद्धम् ।। छगलिनो ढिनुक् ॥ १०९. ॥ छगलिन्शब्दाद् दिनुक् प्रत्ययो भवति तेन प्रोक्तमित्येतस्मिन् विषये । कलाप्यन्तेवासि- चाणिनेरंपवादः । छगलिना प्रोक्तमधीयते छागलेयिनः ॥ पाराशर्यशिलालिभ्यां भिक्षुनटसूत्रयोः ॥ ११० ।। णिनिरिहानुवर्तते; न ढिनुक् । पाराशर्यशिलालिभ्यां णिनिः प्रत्ययो भवति तेन प्रोक्तमि त्येतस्मिन् विषये । भिक्षुनटसूत्रयोरिति यथसंख्य प्रत्ययार्थविशेषणं सूत्रशब्दः प्रत्येकमभि- संवध्यते । तद्विषयता चात्रेष्यते, तदर्थं छन्दोग्रहणमनुवर्त्यम् । गुणकल्पनया च भिक्षुनटसूत्र- योश्छन्दस्त्वम् । पाराशर्येण प्रोक्तमधीयते पाराारणो भिक्षवः शैलालिनो नटाः। भिक्षुनट- सूत्रयोरिति किम् पाराशरम् । शैलालम् ॥ कर्मन्दकृशाश्वादिनिः ॥ ११ ॥ भिक्षुनटसूत्रयोरित्येव । कर्मन्दकृशाश्वशब्दाभ्यामिनिः प्रत्ययो भवात । अणोऽपवादः । तेन प्रोक्तमित्येतस्मिन विषये यथासंख्यं भिक्षुनटसूत्रयोरभिधेययोः । अन्नापि तद्विषयतार्थ छन्दोग्रहणमनुवय॑म् । कर्मन्देन प्रोक्तमधीयते कमन्दिनो भिक्षवः । कृशाचिनो नटाः । भिक्षु. नटसूत्रयोरित्येव । कार्मन्दम् । काश्चिम् । तेनैऋदिक् ॥ ११२ ॥ तेनेति तृतीयासमर्थादेकदिगित्येतस्मिन्नथें यथाविहितं प्रत्ययो भवति । एकदिक् तुल्य- दिक, समानदिगित्यर्थः । सुदाम्ना एकदिक सौदामनी विद्युत् । हैमवती। त्रैककुदी।पैलुमूली । तेनेति प्रकृते पुनः समर्थविभक्तिग्रहणं छन्दोऽधिकारनिवृत्त्यर्थम् । पूर्वत्र हि छन्दोऽधिकारात तद्विपयता साध्यते॥ तसिश्च ॥ ११३ ॥ तसिश्च प्रत्ययो भवति तेनैकदिगित्येतस्मिन् विषये। पूर्वेण धादिषु अणादिषु उप्रासें- स्वयमपरः प्रत्ययो विधीयते स्वरादिपाठादव्ययत्वम् । सुदामतः। हिमवत्तः। पीलमूलतः॥ उरसो यच्च ॥ ११४॥ उःशदाद्यत् प्रत्ययो भवति चकारात्तसिच, तेनैकदिगित्येतस्मिन् विपये। अगोऽपवादः। उरसा एक दिग उरस्यः । उरस्तः। उपज्ञाते ॥ ११५ ॥ तेनेत्येव तृतीयासमर्थादुपज्ञात इत्येतस्मिन् विपये यथाविहितं प्रत्ययो भवति । विनोपदे- शेन ज्ञातमुपज्ञानं स्वयमभिसंवद्धमित्यर्थः। पाणिनिनोपज्ञातं पाणिनीयम् । कालापर्क व्याकरणम् । काशकृत्स्नम् । गुरुलाघवम् । आपिशलम् । पुष्करणम् ॥ कृने ग्रन्थे ।। ११६ ॥ तेनेत्येव । तृतीयासमर्थात्कृत इत्येतस्मिन्नथें यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यत्तकृतं ग्रन्यो- त् स भवति । वररुचिना कृता वाररुवाः श्लोकाः। हैकुपादो ग्रन्थः। भैकुराटो ग्रन्थः । जालूकः। अन्य इति किम् । तक्षकृतः प्रासादः । उत्पादित कृतं, विद्यमानमेव ज्ञातमुपज्ञातमित्ययमन- योविशेपः ॥ संझायाम् ॥ ११७॥ तृतीयासमर्थात् कृत इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति समुदायेन 'संज्ञा ज्ञायते । मक्षिकाभिः कृतं माक्षिकम् । कार्मुकम् । सारयम् । पौत्तिकम् । मधुनः सेना एताः ।। कुलालादिभ्यो.बुञ्॥ : । - ।

·... कांशिका। [अ०.४ । । - तेन कृते संज्ञायामिति चैतत्सर्वमनुवर्तते। कुलालादिभ्यो वुझ् प्रत्ययो भवति तेन कृत्तमि- त्येतस्मिन्नथे संज्ञायां गम्यमानायाम् । कौलालकम् । वारुडकम्। कुलाल । वरुड । चण्डाल ! निपाद । कार । सेना । सिरिध । सेन्दिय । देवराज । परिपत् । वधू । रुरु । भूव । रुद्र । अनडु । ब्रह्मन् । कुम्भकार । पाक । कुलालादिः॥ क्षुद्राभ्रमरचटरपादपादन ॥ ११९.॥ तेन कृते संज्ञायामिति सर्वमनुवर्तते । क्षुद्रादिभ्योऽन् प्रत्ययो भवति तेन कृतं इत्येत- स्मिन् विपये संज्ञायां गम्यमानायाम् । अणोऽपवादः । स्वरे विशेपः । क्षुद्रादिभिः कृतं क्षौ- द्रम् । भामरम् । वाटरम् । पादपम् ॥ तस्येदम् ॥ १२० ॥ तस्येति पष्ठीसमर्थादिदमित्येतस्मिन् विपये यथाविहितः प्रत्ययो भवति । अणादयः पञ्जा महोत्सर्गाः । धादयश्च प्रत्यया यथाविहितं विधीयन्ते । प्रकृतिप्रत्ययार्थयोः षष्ठयर्थमात्रं तत्संबन्धिमानं च विवक्षित, यदपरं लिङ्गसंख्याप्रत्यक्षपरोक्षादिकं तत्सर्वमविवक्षितम् । उप- गोरिदमौपगवम् । कापटवम् । राष्ट्रियम् । अवारपारीणम् । अनन्तरादिप्वनभिधानान्न भवति । देवदत्तस्थानन्तरमिति । वस्तुरणिद् च । संघोढुः स्वं सांवहिनम् । सिद्ध एवा- बाण इडर्थमुपसंख्यानम् । *अग्नीधः शरणे रण में च* । अग्नीध्रम् । *समिधामाधाने पेण्य. * । सामिधेन्यो मन्त्रः । सामिधेनी ऋक् ॥ रधाद्यत् ॥ १२१ ॥ स्थाग्दाद् यत् प्रत्ययो भवति तस्येदमित्येतस्मिन् विपये। अणोऽपवादः । रथस्येदं रथ्य, चक्र वा युगं वा। रथाङ्ग एवेष्यते, नान्यग्रानभिधानात् । *रथसीताहलेभ्यो यद्विधाविति तदन्तविधिरुपसंख्यायते । परमरथ्यम् । उत्तमरथ्यम् ॥ पत्रपूर्वाद ॥ १२२॥ पतन्ति तेनेति पत्रमचादिकं वाहनमुच्यते । तत्पूर्वाद्रथशब्दादञ् प्रत्ययो भवति तस्येद- मित्येतस्मिन् विपये। पूर्वस्य यतोऽपवादः । आचरर्थ चक्रम् । औष्ट्ररथम् । गार्दभरथम् ॥ पत्राध्वर्युपंरिषदश्च ॥ १२३ ॥ पञ्च वाहनं तद्वाचिनः प्रातिपदिकादध्वर्युपरिषच्छन्दाभ्यां चा प्रत्ययो भवति तस्येदमि त्येतस्मिन् विपयेऽणोऽपवादः । *पनाद्वाह्ये* । अश्वस्येदं वहनीयमाघम् । औष्टम् । गार्द मम् । आध्वर्यवम् । पादिपदम् ॥ हलसीराक् ॥ १२४ ।। हलसीरशन्दाभ्यां ठक् प्रत्ययो भवति तस्येदमित्येतस्मिन् विपये, अणोऽपवादः। हलस्न्येद, हालिकम् । सैरिकम् ॥ द्वन्द्वाद् वुन् वैरमैथुनिकयोः ॥ १२५ ॥ द्वन्द्वसंज्ञकाद् वुन् प्रत्ययो भवति तस्येदमित्येतस्मिन् विपये, वैस्मैथुनिकयोः प्रत्ययाथे- वियोपणयोः । अणोऽपवादः । छ तु परत्वाद् बाधते । वैरे तावत् । चाभ्रव्यशालकायनिका । काकोलूकिका। मैथुनिकायाम् । अत्रिभरद्वाजिका । कुत्सकुशिकिका । विवहनमैधुनिका । वरस्य नपुंसकत्वेऽप्यमी स्वभावतः स्त्रीलिङ्गाः। *वैरे देवासुरादिभ्यः प्रतिपेधो वक्तव्याः । दैवासुरम् । राक्षोऽसुरं वैरम् ॥ गोत्रचरणादु वुञ् ॥ १२६ ॥ गोत्रयाचिभ्यश्च प्रातिपदिकेभ्यो वुन् प्रत्ययो भवति तस्येदमित्येतस्मिन् विपयेऽणोऽप- यादः । छ त परत्याद् याधते । गोत्रात्तावत् । ग्लौचुकायनकम् । औषगवकम् ॥ धरणाद्धर्मा- - ·पा० ३] काशिका म्नाययोरिष्यते । काठक, कालापकम् । मौदकम् । पैप्पलादकम् ॥ संघाङ्कलक्षणेष्वज्यभित्रामण ॥ १२७ ॥ संघादिषु प्रत्ययार्थविशेषणेष्वजन्ताद् इजन्ताच्च प्रातिपदिकादण् प्रत्ययो भवति तस्येद- मित्येतस्मिन् विषये । पूर्वस्य बुजोऽपवादः । *घोषग्रहणमन कत्र्तव्यम् । तेन वैषम्याद्यथा- संख्यं न भवति । अनन्तात् । बैदोऽङ्कः । बैंद लक्षणं, चैदो घोषः । यजन्तात् । गार्गः संघः । गार्गोऽङ्कः । गागं लक्षणम्। गार्गो घोषः। इजन्तात् दाक्षः संघः । दाक्षोऽङ्कः । दाक्ष लक्षणम् । दाक्षो घोषः । अङ्कलक्षणयोः को विशेषः । लक्षणं लक्ष्यं तस्यैव चिह्नभृतं स्व, यथा विद्या बि- दानाम् । अस्तु गवादिस्थोऽपि गवादीनां स्वं न भवति । णित्करणं डीबथं पुंवद्रावप्रतिपे- धाय च । बैदी विद्याऽस्य, वैदीविद्यः ।। शाकलाद्वा ।। १२८ ॥ शाकलशब्दात् संघादिषु प्रत्ययार्थविशेषणेषु वाण्प्रत्ययो भवति तस्येदमित्येतस्मिन् वि. षये । वुलोऽपवादः । शाकलेन प्रोक्तमधीयते, शाकलाः । तेषां संघः शाकलः । शाकलकः । शाकलोऽङ्कः । शाकलकोऽङ्कः । शाकलं लक्षणम् । शाकलकं लक्षणम् । शाकलो घोषः । शा- कलको घोषः॥ छन्दोगक्थिकयाज्ञिकवचनटाऽभ्यः ॥ १२९ ॥ संघादयो निवृत्ताः, सामान्येन विधानम् । छन्दोगादिभ्यः शब्देभ्यो न्यः प्रत्ययो भवति तस्येदमित्येतस्मिन् विषये । वुमणोरपवादः । चरणाद्धर्माम्नाययोस्तत्साहचर्यान्नटशब्दादपि धर्माम्नाययोरेव भवति । छन्दोगानां धर्मो वाऽऽम्नायो वा छान्दोग्यम् । औस्थिक्यम् । या- झिक्यम् । बाहच्यम् । नाट्यम् । अन्यत्र छान्दोगं कुलमित्यादि। न दण्डमाणवान्तेवासिषु ॥ १३० । दण्डप्रधाना माणवा दण्डमाणवाः, अन्तेवासिनः शिष्यास्तेष्वभिधेयेषु वुञ् प्रत्ययो न भ- चति । गोत्रग्रहणमिहानुवर्तते, तेन वुप्रतिषेधो विज्ञायते । गौकक्षः । दण्डमाणवा, अन्तेवा- सिनो वा । दाक्षाः । माहकाः । रैवतिकादिभ्यश्छः ॥ १३१ ॥ रैवतिकादिभ्यश्छः प्रत्ययो भवति तस्येदमित्येतस्मिन् विपये। गोत्रप्रत्ययान्ता एते । ततः पूर्वेण वुनि प्राप्ते छविधानार्य वचनम् । रैवन्तिकीयः । स्वापिशीयः । रेवतिक । स्वापिशि। क्षेमवृद्धि । गौरग्रीवि । औदमेयि । औदवाहि । बैजवापि॥ कौपिजलहास्तिपदादण ॥ १३२ ।। कौपिझलहास्तिपदशब्दाभ्यामण् प्रत्ययो भवति तस्येदमित्येतस्मिन् विपये । गोत्र- मोऽपवादः, गोत्राधिकारात् । कौपिनलः । हास्तिपदः ॥ आथर्वणिकस्येकलोपश्च ॥ १३३ ॥ अणित्येव । अथर्वणिकशब्दादण् प्रत्ययो भवति तत्सन्नियोगेन चेकलोपः, तस्येदमित्ये - तस्मिन् विपये । चरणवुनोऽपत्रादः । आर्थवणिकस्यायमाथर्वणो धर्म आम्नायो वा। चरणा- दाम्नाययोः॥ तस्य विकारः ॥ १३४॥ तस्येति पष्ठीसमधाद्विकार इत्येतस्मिन् विपये यथाविहितं प्रत्ययो भवति । प्रकृतेरवस्था. न्तरं विकारः । किमिहोदाहरणम् , अप्राण्यायुदात्तमवृधं यस्य च नान्यत्र प्रतिपदं ग्रहणम्। अश्मनो विकारः, आश्मनः । आरमः । अश्मनो विकार इति टिलोपः पाक्षिकः । भास्मनः । मात्तिकः । निस्वरणाशुदात्ता एते । तस्यप्रकरणे तस्टोति पुनर्वचनं पिकनि त्यर्थम् । विकारावयपयोघांदयो न भवन्ति । ईलः। संरः।। - - ·काशिका । [अ०४ - । ... अवयवे च प्राण्यौषधिवृक्षेभ्यः ॥ १३५ ॥ प्राण्यौपधिवृक्षवाचिभ्यः शब्देभ्यः षष्ठीसमर्थेभ्योऽवयत्रे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, च- काराद्विकारे च । तत्र प्राणिभ्योऽनं वक्ष्यति । कपोतल्य विकारोऽवयवो वा, कापोतः । माय- रः । तैतिरः । ओपधिभ्यः । मौव काण्डं, मौवं भस्म् । वृक्षेभ्यः । कारी काण्डं, कारीर भ- स्म । इत उत्तरे प्रत्ययाः प्राण्योपधिवृक्षेभ्यो विकारावयवयोर्भवन्ति । अन्येभ्यस्तु विकार- मात्रे । कथं द्वयमप्यधिक्रियते तस्य विकारः, अवयवे च प्राण्योपधिवृक्षेभ्य, इति । विकाराव- ययोर्युगपदधिकारोऽपवादविधानार्थः । कृतनिदेशौ हि तौ ॥ . बिल्वादिभ्योऽण ॥ १३६ ॥ विल्व इत्येवमादिभ्योऽण् प्रत्ययो भवति विकारावयवयोरर्थयोः । यथायोगमन्मयटोरप- वादः । बिल्वस्यावययो विकारो वा,बैल्वः । गवेधुकाशब्दोऽन्न पश्यते, ततः कोपधादेव सि- हे मयबाधनार्थ ग्रहणम् । विल्व । ग्रीहि । काण्ड । मुग । मसुर । गोधूम । इक्षु । वेणु । गोधुका | कर्पासी । पाटली । कर्कन्धू । कुटीर । बिल्वादिः॥ कोपधाश्च ॥ १३७ ॥ ककारोपधात् प्रातिपदिकादण् प्रत्ययो भवति ययायोगं विकारावयवयोरर्थयोः । अजोऽप- वाद. । तर्क तार्फवम् । तित्तिडीक तैत्तिडीकम् । माण्डूकम् । दा१रूकम् । माधूकम् । - पुजतुनोः पुक् ॥ १३८॥ : सपुजतुशब्दाभ्यामण् प्रत्ययो भवति विकारे, तत्सन्नियोगेन तयोः पुगागमो भवति । ओरनोऽपवादः । नपुणो विकारः, त्रापुपम् । जानुपम् । अप्राण्यादित्वान्नावयवे ॥ श्रोरञ् ॥ १३९ ॥ उवर्णान्तात्प्रातिपदिकादम् प्रत्ययो भवति विकारावयवयोरर्थयोः । अणोऽपवादः । अनु- दात्तादेरन्यदिहोदाहरणम् । देवदारवम् । भाददारवम् ॥ अनुदात्ताश्च ॥ १४० ॥ 'अनुदात्तादेः प्रातिपदिकादन प्रत्ययो भवति विकारावयवयोरर्थयोः । अणोऽपवादः । दा. चित्यम् । कापित्थम् । माहित्थम् ॥ पलाशादिभ्योवा ॥ १४ ॥ पलाशादिभ्यो वाऽञ् प्रत्ययो भवति विकाराऽवयवयोरर्थयोः। पालाशम् ! खादिरम् । यावसम् । उभयत्र विभापेयम् । पलाशखदिरशिंशपास्यन्दनानामनुदात्तादित्वात् प्राप्लेऽन्ये- पामप्राप्ते। पलाश । खदिर । शिशपा । स्यन्दन । करीर । शिरीप ! यवास । विकत । पलाशादिः॥ शम्याष्ट्रलञ् ॥१२॥ शमीशब्दाट लन् प्रत्ययो भवति विकारावयवयोरर्थयोः। भषोऽपवाद शामील भस्म । शामीली नुक् ॥ मय_तयोर्भापायामभक्ष्याच्छादनयोः ॥ १४३ ॥ प्रकृतिमानाद्वा मयट् प्रत्ययो भवति भक्ष्याच्छादनवर्जितयोविकारावयवयोरर्थयो पार्या विषये यथायर्थ प्रत्ययेपु प्रासेषु । अरममयम् । आश्मनम् । मूर्वामय, मौर्वम् । भापायामिति किम् । चल्चः खादिरो वा यूपः स्यात् अभक्ष्याच्छादनयोरिति किम्। मौद्गः सुपः। कार्पासमा- ज्यादनम् । एतयोरित्यनेन किम् । यावता विकारावयची प्रकृताय । ये विशेषप्रत्ययाः प्राणि रजवादिभ्योऽमित्येवमादयर-तद्विपयेऽपि स्यात् । कपोतमयम् । लोहमयम् । लौहमिति ।। नित्यं वृद्धशरादिभ्यः ॥ १४ ॥ भोपायाममध्याच्छादनयोरित्येव । वृद्धेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः शरादिभ्यश्चाभक्ष्याच्छादन- 4.

·पा०३.]. काशिका । । योर्विकारावयवयोर्भाषायां विषये नित्यं मयट् प्रत्ययो भवति । वृद्धभ्यस्तावत् । आम्रम- यम् । शालमयम् । शाकमयम् । शरादिभ्यः । शरमयम् । दर्भमयम् । मृण्मयम् । नित्यग्रहण किं यावताऽऽरम्भसामदेिव नित्य भविष्यति । एकाचो नित्यं मयमिच्छन्ति, तदने- न क्रियते । त्वङ्मयम् । स्रङ्मयम् । वाङ्मयमिति । शर। दर्भ.1 मृत् । कुटी। तृण । सो- मा बल्वज।। गोश्च पुरीषे ॥ १४५ ॥ गोशब्दात्पुरीषेऽभिधेये मयट् प्रत्ययो भवति । गोमयम् । पुरीष इति किम् । गव्य पयः । पुरीपं न विकारो न चावयवस्तस्येदेविषये विधानम् । विकारावयचयोस्तु. गोपयसो- यतं वक्ष्यति॥ पिष्टाच ॥ १४६ ॥ पिष्टशब्दान्नित्यं मयट् प्रत्ययो भवति तस्य विकार इत्येतस्मिन् विषये ।अणोऽपवाद । पिष्टमयं भस्म ॥ संज्ञायां कन् ।। १४७॥:: पिष्टशब्दात् कन् प्रत्ययो भवति विकारे संज्ञायां विषये । मयटोऽपवादः । पिष्टकः ।। बीहेः पुरोडाशे ॥ १४ ॥ बीदिशब्दान्मयट् प्रत्ययो भवंति पुरोडाशे विकारे। 'विल्वाधणोऽपवादः । ब्रीहिमयः पुरोडाशः, त्रैहमन्यत् ॥ असंज्ञायां तिलयवाभ्याम् ॥ १४९ ॥ तिलयवशब्दाभ्यामसंज्ञा विषये मयट् प्रत्ययो भवति विकारावयवयोर्थयो । तिलमयम् यवमयम् । असंज्ञायामिति किम् । तैलम् । यावकः । यावदिभ्यः कन् । धचश्छन्दसि ॥ १५० ॥ ह्यचः प्रातिपदिकाच्छन्दसि विपये मयट् प्रत्ययो भवति विकाराव्यवयोरर्थयोः । भा- पायां मयडुक्तश्छन्दस्यप्राप्तो विधीयते । यस्य पर्णययी जुहूर्भवति । दर्भमयं वासो भवति । शरमयं बहिर्भवति ॥ नोत्वबर्द्धविल्वात् ॥ १५१ ।। उत्त्वतः प्रातिपदिकाद् चर्धबिल्वशब्दाम्यां च मयट् प्रत्ययो न भवति । व्यचश्छन्दसी- ति प्रातः प्रतिपिद्यते । मौनं शिक्यम् । गार्मुतं चक्रम् । वानी वालप्रप्रथिता भवति। बैल्वो ब्रह्मवर्चसकामेन कार्यः। तपरकरणं तत्कालार्थम् । धूममयान्यनाणि । मतुनिर्देशस्तदन्तविधि- निरासार्थः । इहैव स्यात् । वैणवी यष्टिरिति ।। तालादिभ्योऽण ॥ १५२ ॥ तालादिभ्यः प्रातिपदिकम्योऽण् प्रत्ययो भवति विकारावयवयोरर्थयोः । मयहादीना- मपवादः । ताल धनु । वार्हिणम् । ऐन्द्रालिशम् ॥ तालाद्धनुपि ॥ वार्हिण । इन्द्रालिश । इ- न्द्राश । इन्द्रायुध । चाप । श्यामाक । पीयुक्षा । तालादिः॥ जातरूपेभ्यः परिमाणे ॥ १५३ ॥ जातरूपं सुवर्णम् । बहुवचन निर्देशात्तद्वाचिनः स गृहन्ते । जातरूपवाचिभ्यः प्रातिप- दिकेभ्योऽप् प्रत्ययो भवति परिमाणे विकारे । मयडादीनामपवादः । हाटको निष्कः । हाटके कार्पापणम् । जातरूपम् । तापनीयम् । परिमाण इति किम् । यष्टिरिय हाटकमयी । प्राणिरजादिभ्यो ऽञ् ॥ १४ ॥ प्राणिवाचिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो रजतादिभ्यश्चाज प्रत्ययो भवति विकारावयययोरययोः अणादीनामपवादः । अनुदात्तादेरम् विहित एव, परिशिष्टमिहोदाहरणम् । प्राणिभ्यस्ता 1 ·काशिका । २५० [अ०४ चत् । कापोतम् । मायूरम् । तैत्तिरम् । रजतादिभ्यः । राजतम् । सैसम् । लौहम् । रजतादि- 'येऽनुदात्तादयः पश्यन्ते रजतकण्टकारप्रभृतयस्तेभ्योऽनि सिद्ध पुनर्वचनं मयड्बाधनार्थम् । रजत । सोस । लोह । उदुम्बर (नीच । दारु । रोहिणक । विभीतक । कपोतदारु । तीबदा- । त्रिकण्टक 1 कण्टकार ।। त्रितश्च तत्प्रत्ययात् ॥ १५५ ॥ अजित्येव । तदिति विकारावयवयोरर्थयोः प्रत्यवमर्शः। निधो विकारावयवप्रत्ययस्तदन्ता- त्प्रातिपदिकादञ् प्रत्ययो भवति विकारावयवयोरेव । मयटोऽपवादः । ओरन् । शम्यादा न् । प्राणिरजतादिभ्योऽज् । उष्ट्राद् वुन् । एण्या ढन् । कंसीयपरशव्ययोर्यो । इत्येते प्रत्यया गृह्यन्ते । देवदारवस्य विकारोऽवयवो वांदेवदारवम् । दाधित्थस्य, दाधित्यम् ! पालाशस्य, पालाशम् । शामीलल्य, शामीलम् । कापोतम् । औष्ट्रकस्य, औष्ट्रकम् । ऐणेय- '" स्य, ऐणेयम् । कांस्यस्य, कांस्यम् । पारशवस्य, पारशवम् । जित इति किम् । बैल्यमयम् । तत्प्रत्ययादिति किम् । बैदमयम् ॥ क्रीतवत्परिमाणात् ॥ १५६ ॥ . प्राग्यतेष्टमित्यत आरभ्य क्रीतार्थे ये प्रत्ययाः परिमाणाद्विहितास्ते विकारे तिदिश्यन्ते। परिमाणात् क्रीत इव प्रत्यया भवन्ति तस्य विकार इत्येतस्मिद् विपये। अणादीनामपवादः । संख्या परिमाणाहणेन गृह्यते, न रूपिरिमाणमेव । निष्केण क्रीत, नैष्किकम् । एवं निष्क स्य विकारो, नैष्किकः शतेन क्रीतं, शत्यं, शतिकम्। शतस्य विकारः, शत्यः, शतिकः । सा- हनः । वतिः सर्वसादृश्यार्थः। अद्धयईपूर्वाद् द्विगोल्गसंज्ञायामित्येवमादिकमप्यतिदिश्यते । द्विसहस्रः । दिसाहस्रः । द्विनिष्कः । द्विनैष्किकः ॥ उप्ताद् बुञ् ॥ १५७॥ उष्दशब्दाद् वुञ् प्रत्ययो भवति विकारावयवयोरर्थयोः प्राण्यानोऽपवादः । उष्ट्रस्य विका- रोऽवयवो वा औष्ट्रकः ॥ उमोर्णयोर्वा ॥ १५ ॥ उमाशब्दादूर्णाशब्दाञ्च का वुञ् प्रत्ययो भवति विकारावयत्रयोरर्थयोः । औमम् । औम- कम् । और्णम् । और्णकम् ॥ एण्या ठञ् ॥ १५९ एणीशब्दाद् ढन् प्रत्ययो भवति विकारावयवयोरर्थयोः। प्राण्यशोऽपवादः । ऐण्यं मां- सम् । पुंसस्त्वमेव भवति । एणस्य मांसमैणम् ॥ गोपयसोर्यत् ॥ १६०॥ गोपयःशब्दाभ्यां यत् प्रत्ययो भवति विकारावयवयोरर्थयोः । गन्यम् । पयस्यम् । सर्वत्र गोरजादिप्रसङ्गे यदस्त्येव, मयविपये तु विधीयते ॥ द्रोश्च ॥ १६१ ॥ दुशब्दाशत्प्रत्ययो भवति विकारावयवयोरर्थयोः । ओरोऽपवादः । द्रव्यम् ॥ माने वयः ॥ १६२॥ दुशब्दान्माने विकारविशेपे वयः प्रत्ययो भवति । यतोऽपवादः । द्रुवयम् ॥ . फले लुक ।। १६३॥ विकाराचपयोर पवस्य फले तद्विगो विवक्षिते लुरभवति । आमलक्याः फलमामलम् । फुयालयम् । यदरम् । फलितस्य वृक्षस्य फलमवययो भवति विकारश्च पल्लवितस्यैव पाल्यः ।। पलक्षादिभ्योऽण ।। १६४ ।। फम इत्यय । प्लक्षादिभ्यः प्रातिपदिभ्यः फले विकारावयवत्वेन विवक्षितेश्ग् प्रत्ययो 1 । . -- ·पा०३] काशिका। । भवति । अजोऽपवादः । विधानसामर्थ्यात्तस्य न लुग्भवति । प्लाक्षम् । नयग्रोधम् । प्लक्ष । न्यग्रोध । अश्वत्थ । इगुदीं। शिग्रु। कर्कन्धु । वृहती॥ अम्ब्वा वा ॥ १६५ - फल इत्येव । जम्बूशब्दात् फलेऽभिधेये वाऽण् प्रत्ययो भवति । अनोऽपवादः । अत्राणो विधानसामान्लग्न भवति । अस्तु भवत्येव जाम्बवानि फलानि । जम्बूनि वा ॥ लुप् च ॥ १६६ ॥ वेत्येव । जम्न्याः फलेऽभिधेये प्रत्ययस्य वा लुब्भवति । युक्तवद्धावे विशेषः। जम्ब्वाः फलं, जम्बु फलम् । जम्बू फलम् । जाम्बवमिति वा । *लुक्प्रकरणे फलपाकशुषामुपसंख्या- नम् । बीहयः । यथाः । माषाः । मुद्दाः। तिलाः। *पुष्पमूलेषु बहुलम्* । मल्लिकायाः पुष्पं, मल्लिका | नवसंल्लिका जातिः । विदार्याः मूलं, विदारी । अंशुमती । बृहता। न च भवति पाटलानि पुष्पाणि, शाल्वानि मूलानि । बहुलवचनात् क्वचिदन्यदपि भवति । कदम्बं पुष्पम् । अशोकम् । करवीरम् । बैल्वानि फलानीति ॥ हरीतक्यादिभ्यश्च ॥ १६७ ॥ हरीतकी इत्येवमादिभ्यः शब्देभ्यः फले प्रत्ययस्य लुब् भवति । लुकि प्रा लुपो विधाने- युक्तपदावे स्त्रीप्रत्ययश्रवणे च विशेषः । हरीतक्याः फलं हरीतकी । कोशातकी नखरजनी। अन्न च व्यक्तिर्युक्तवद्भावेनेष्यते, वचनं त्वभिधेयवदेव भवति ।हरीत्तस्याः फलानि, हरीतक्यः। हरीतकी । कोशातकी । नखरजनी । शष्कण्डी । दाडी। दोडी। दडी । श्वेतपाकी । अर्जुनपा. की । काला । द्राक्षा । ध्वाक्षा । गर्गरिका । कण्टकारिका । शेफालिका ।। कंसीयपरशन्ययोयनो लुक् च ॥ १६८ ॥ प्राक्क्रीताच्छेन कंसीयः । उगवादिभ्यो यत् । परशव्यः । केसीयपरशुशब्दाभ्यां यथासंख्य यासोप्रत्ययौ भवतस्तस्यविकार इत्येतस्मिन् विषये, तत्संनियोगेन च कंसीयपरशव्ययोलग्भ- वति । कंसीयस्य विकारः, कांस्यः । परशव्यस्य विकारः, पारशवः । प्रादिपदिकाधिकाराद्धा- तुप्रत्ययस्य न लुरभवति । परशव्यशब्दादनुदात्तादित्वादेवाजि सिद्धे लुगथं वचनम् । ननु च यस्येति लोपे कृते, हलस्तद्धितस्येति यलोपो भविष्यति । नैतदस्ति । ईतीति तत्र वर्तते ॥ . इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकायां वृत्तौ चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ - - , ॥ अथ चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ४ ॥ ४ ॥ प्राग्वहतेष्टक् ॥१॥ तहतिस्थयुगप्रासङ्गमिति वक्ष्यति । प्रागेतस्माद्वहतिसंशब्दनाद्यान् अर्थाननुक्रमिप्या. मः, ठक् प्रत्ययस्तेष्वधिकृतो वेदितव्यः । वक्ष्यति । दीव्यति जयति जितमिति । संव्यति आक्षिकः । *कप्रकरणे तदाहेति माशब्दादिभ्य उपसंख्यानम्# 1 माशब्द इत्याह माशब्दि. का कार्यशन्दिकः । वाक्यादेतत्प्रत्ययविधानम् । *आहौ प्रभूतादिभ्यः । प्रभूतमाह, प्रा- भूतिकः । पार्याप्तिकः ! क्रियाविशेषणात्प्रत्ययः । *पृच्छतौ सुस्नातादिभ्यः । सुस्नातं पृच्छति सौस्नातिकः । सौखशायनिकः । *गच्छतौ परदारादिभ्यः । परदारान् गच्छति पारद्वारिकः । गौरतल्पिकः । तेन दीव्यति खनति जयति जितम् ॥ २॥ तेनेति तृतीयासमर्थाद् दीव्यति खनत्ति जयति जितमित्येतेष्वर्धेषु टक् प्रत्ययो भवति । अदीव्यति, आक्षिकः । शालाकिकः । अश्या खनति, आश्रिकः । कौवालिकः । 1 - ·काशिका। [अ०४ 1 . अक्षैर्जयति, आक्षिकः । अजितमाक्षिकम् । शालाकिकम् । सर्वत्र करणे तृतीया समर्य- विभक्तिः । देवदत्तेन जितमिति प्रत्ययो न भवनि, अनभिधानात्। भगुल्या खनानि च । प्रत्यग्राफै संख्याकालयोर विवक्षा। क्रियाप्रधानत्वेऽपि चाख्यातस्य तद्धितः स्वभा- चात् साधनप्रधानः । संस्कृतम् ॥ ३॥ तेनेति तृतीया समर्थात्संस्कृतमित्येतस्मिन्नथे ठक् प्रत्ययो भवति । सत उत्कर्षा- धानं संस्कारः । दधना संस्कृतं, दाधिकम् । शाङ्गरिकम् । मारिचिकम् । योगविभा- ग उत्तरार्थः । कुलत्थकोपाधादण ॥४॥ कुलत्थशब्दात् ककारोपधाच्छद्वाच्च प्रातिपदिकादण् प्रत्ययो भवति संस्कृतमित्यत- स्मिन् विपये । ठकोऽपवादः। कुलत्यैः संस्कृत कौलत्यम् । ककारोधात् । तैत्तिडीकम् । दार्दमकम् । तरति ॥ ५ ॥ तेनेति तृतीयासमर्थात्तरतीत्येतस्मिन्नथें टक 'प्रत्ययो भवति । तरति प्लवते इत्यर्थः । कांडप्लवेन तरति, कांडप्लविकः औद्यपिकः ।। गोपुच्छंदठञ् ॥ ६॥ गोपुच्छशब्दाट ढन्प्रत्ययो भवति तरतीत्येतस्मिन्नर्थे । 'उकोऽपवादः । स्वरे विशेषः । गौपुच्छिकः ॥ नौद्यचष्ठन् ॥ ७॥ नौशब्दाद् यचश्च प्रातिपदिकाट् ठन् प्रत्ययो भवति तरतीत्येतस्मिन्नथें । ठकोऽपवादः । नाचा तरति, नाविकः । यचंः खल्वपि । घटिकः । प्लविकः । बाहुकः । पकारः साहितिको । नानुवन्धः । बाहुका स्रो. आकर्षात् पादेर्भस्वादिभ्यः कुसीदसूत्राच्च । आवसथात् किसरादेः पितः पडते ठगधिकारे। चरति ॥८॥ विधिधाक्यापेक्षं च पट्त्वं प्रत्ययास्तु सप्त ।। तेनेति तृतीयासमर्थाच्चरतीत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति। घरतिर्भक्षणे गतौ च व- ते दना चरति, दाधिकः । हस्तिकः। शाफटिकः॥ श्राकात् एल् ॥ ९॥ आकर्षशब्दात् एल् प्रत्ययो भवति चरतीत्येतस्मिन्नथे । एकोऽपवादः । लकारः स्वरार्थः । पकारो शेपर्थः । आकण चरति, आकर्षिकः । आर्कापकी। भाकर्ष इति सुवर्णपरीक्षार्थों निकपोपल उच्यते ॥ पादिभ्यः प्ठन् ॥ १०॥ पर्प इत्येवमादिभ्यः पन् प्रत्ययो भवति चरतीत्येतस्मिन्नथें । टकोऽपवादः । नकारः स्वरा- थः । पकारो श्रीपर्थः । पर्पिका । पपिकी । अधिकः । अश्विको । पर्प । अश्व । अश्वत्थ । रथ । जाल | न्यास । व्याल । पादः पय । पदिकः॥ श्वगणाटुञ्च ॥ ११॥ गगम्भाश् प्रत्ययो भवति, चकारात् टन्, चरतीत्येतस्मिन्नर्थे । एकोऽपवादः । ग- णेन चरसि, चागणिकः । घागणिको । टन् । चगणिकः ! गणिका । स्यादेरिलोन्यन्न वक्ष्यति, इफारादिपाहणं च कर्तव्य म्यागणिकाद्यर्थमिति । तेन रनि द्वारादिकाय न भवति । चेतनादिभ्यो जीवति ॥ १२॥ । । - ·पा०.४] काशिका | २९३ . । - । - तेनेति तृतीयासमर्थेभ्यो वेतनादिभ्यः शब्देभ्यो जीवतीत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति । वेतनेन जीवति वैतनिकः कर्मकरः। धनुर्दण्डग्रहणमत्र संघातविगृहीतार्थम् । धानुर्दण्डिकः । धा- नुष्कः । दाण्डिकः । वेतन । वाह । अर्द्धवाह । धनुर्दण्ड । जाल । वेस । उपवेस । प्रेषण उपस्ति । सुख । शय्या । शक्ति । उपनिषत् । उपवेष । स्रम् । पाद । उपस्थान ॥ वस्नक्रयविक्रयाटुन् ॥ १३ ॥ वस्नायविक्रयशब्दाभ्यां तृतीयासमर्थाभ्यां ठन् प्रत्ययो भवति जीवतीत्येतस्मिन् विपये । । कोऽपवादः । बनेन जीवति, वस्मिकः । क्रयविक्रयग्रहण संघातविगृहीतार्थम् । क्रयविक्रयिकः ।। ऋयिकः । विक्रयिकः ॥ श्रायुधाच्छ च.॥१४॥ आयुधशब्दाच्छप्रत्ययों भवति, चकाराट्टैंश्च जीवतीत्येतस्मिन् विषये । आयुधेन जीवति, . आयुधीयः । आयुधिकः । हरत्युत्सङ्गादिभ्यः ॥ १५ ॥ तेनेत्येव । उत्सङ्गादिभ्यस्तृतीयासमर्थेभ्यो हरतीत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति । हरतिर्देशान्तरप्रापणे वर्तते । उत्सङ्गेन हरति. औत्सङ्गिकः । औडुपिकः । उत्सङ्ग । उडुप ।। उत्पत । पिटक । उत्सङ्गादिः । भस्त्रादिभ्यः ष्टन् ॥ १६ ॥ भवेत्येवमादिभ्यस्तृतीयासमर्थेभ्यो हरतीत्येतस्मिन्नर्थे ठन्प्रत्ययो भवति । भस्त्रया हरति,.. भस्त्रिकः । भस्त्रिकी । भरटीकः । भरटिकी । भस्वा । भरट । भरणं । शीर्षभार। शीभार । असभार । अंसेमार ॥ विभाषा विवधवीवधात् ॥ १७ ॥ हरतीत्येव । विवधवीवधशब्दाभ्यां तृतीयासमर्थाभ्यां विभापा छन् प्रत्ययो भवति । तेन मुक्ते प्रकृतेष्ठन्भवति । विवधेन हरति, विवधिकः । विवधिकी। वीवधिकः । वीवधिकी । ठक् . खल्वपि । वैवधिकः । वैवधिको । विवधवीवधशब्दौ समानार्थी पथि वाहारे च वत्तेते ॥ अराकुटिलिकायाः॥ १८ ॥ हरतीत्येव । कुटिलिकाशब्दात्तृतीयासमर्थादण् प्रत्ययो भवति हरतीत्येतस्मिन्नर्थे । कुटि- लिकया हरति मृगो व्याधं, कौटिलिको मृगः । कुटिलिकया हरत्यङ्गारान्, कौटिलिकः कर्मारः। कुटिलिका वक्रगतिः, काराणामायुधकर्पणी लोहमयी यष्टिरुच्यते । निर्वृत्तेक्षयूतादिभ्यः ॥ १९ ॥ तेनेत्येव । अक्षयूतादिभ्यस्तृतीयासमर्थेभ्यो निर्वृत्त इत्येतस्मिन्नथें ठक प्रत्ययो भवति ।: अक्तयूतेन निवृत्तम्, अक्षयूतिकं वैरम् । जानुप्रहतिकम् । अक्षयूत । जानुप्रहत । जगप्रह- त । वादस्वेदन । कण्टकमईन । गतागत । यातोपयात । अनुगत ॥ कर्मन्नित्यम् ॥ २० ॥ निर्वृत्त इत्येव, ड्वितः स्त्रिरित्ययं चित्रशब्दो गृह्यते । कत्र्यन्तान्नित्यं मप्प्रत्ययो भवति तेन निर्वृत्त इत्येतस्मिन्नथें । दुपचापाके । पवित्रमम् । ढुवप् । उप्तिमम् । कृन् । कृत्रिमम् । नित्यग्रहणं स्वातन्त्र्यनिवृत्त्यर्थम् । तेन क्यन्स नित्यं मप्प्रत्ययान्तमेव भवति । विपयान्तरे न प्रयोक्तव्यमिति । *भावप्रत्ययान्तादिमञ्चकन्यः । पाकेन निर्वृत्तं, पाकिमम् । त्यागिम- म् । सेकिसम् । कुहिमम् ॥ अपमित्ययाचिताभ्यां ककनौ ॥ २१ ॥ निवृत्त इत्येव । अपमित्ययाचितशब्दाभ्यां यथासंख्यं का कन् इत्येतो प्रत्ययो भवतो निर्वृत्त इत्येतस्मिन्नये । आपमित्यकम् । याचितकम् ।। २२ का e . ।

·काशिका [अ०४ .. - मौद्गी यवागू॥ संसृष्टे ॥ २२॥ तेनेत्येव । तृतीयासमर्थात् संसृष्ट इत्येतस्मिन्नथे ठक् प्रत्ययो भवति । संसृष्टमेकीभूतममि-. नमित्यर्थः । दन्ना संसृष्टं, दाधिकम् । मारिचिकम् । शवेरिकम् । पैप्पलिकम् ॥ चूर्णादिनिः ॥ २३ ॥ चूर्णशब्दादिनिः प्रत्ययो भवति संसृष्टे । उकोऽपवादः। चूणैः संसृष्टावचूर्णिनोऽपूपाः । चूर्णिनो धानाः॥ लवणाल्लुक.॥ २४ ॥ संसृष्ट इत्यनेनोत्पन्नस्य ठको लवणशब्दालुरभवति । लवणः सूपः । लवर्ण शाकम् । लब- णा यवागूः । द्रव्यवाची लवणशब्दो लुकं प्रयोजयति, न गुणवाची॥ मुद्दादण् ॥ २५ ॥ मुद्गशब्दादण् प्रत्ययो भवति संसृष्ट इत्येतस्मिन् विपये। ठकोऽपवादः । मौद्ग ओंदनः । व्यञ्जनैरुपसिक्ते ॥ २६ ॥ तेनेत्येव । व्यञ्जनवाचिभ्यः प्रातिपदिकेभ्य उपसिक्त इत्येतस्मिवर्थे ठक् प्रत्ययो भवति । बना उपसिक्तं दाधिकम् । सौपिकम् । खारिकम् । व्यञ्जनैरिति किम् । उदकेनोपसिक्त ओदनः।। प्रोजःसहोम्भसा वर्तते ॥ २७ ॥ ओजस सहस् इत्येतेभ्यस्तृतीयासमर्थभ्यो वर्तत इत्यर्थे ठक् प्रत्ययो भवति । ओजसा वर्त्तते, औजसिकः शूरः। साहसिकयौरः । आम्भसिको मत्स्यः ॥ तत्प्रत्यनुपूर्वमीपलोमकूलम् ॥ २८ ॥ तदिति द्वितीया समर्थविभक्तिः । प्रति अनु इत्येवम्पूर्वेभ्य ईपलोमकूलशब्देभ्यो द्विती.. यासमर्थेभ्यो वर्त्तत इत्येतस्मिन्नथे ठक् प्रत्ययो भवति । ननु च वृतिरकर्मकः, तस्य कथं कर्म- णा संवन्धः । क्रियाविशेषणमकर्मकाणामपि कर्म भवति । प्रतीपं वर्तते, प्रातीपिकः । आन्दी- - पिकः । प्रातिलोमिकः । आनुलोमिकः । प्रातिकूलिकः । आनुकूलिकः ।। परिसुखं च ॥ २९ ॥ परिमुखशब्दाद् द्वितीयासमर्थाद्वर्तत इत्यस्मिन्नथें ठक् प्रत्ययो भवति । परिमुखं वर्तते, पारिमुखिकः । चकारोऽनुक्तसमुच्चयाथैः । पारिपार्थिकः ॥ प्रयच्छति गद्यम् ॥ ३०॥ तदिति द्वितीयासमर्थात्प्रयच्छतीत्येतस्मिन्नथें ठक् प्रत्ययो भवति, यत्तद्वितीयासमथ "गा चेत्तद्भवति । द्विगुणांथ द्विगुणं, तादर्थ्यात्ताच्छन्द्यम् । द्विगुणं प्रयच्छति, द्वैगुणिकः । गुणिकः । * धुपिभावो वक्तव्यः । वाधुपिकः । प्रकृत्यन्तर वा वृद्धिपर्यायो वधुपिश- ब्दः । गर्ममिति किम् । द्विगुणं प्रयच्छत्यधमर्णः॥ कुसीददशैकादशात् ष्टन्टचौ ॥ ३१ ॥ प्रयच्छति गहमित्येवं । कुसीदं वृद्धिस्तदर्थ द्रव्यं कुपीदम् । एकादशा दश दशैकादश शब्देनोच्यन्ते । कुसीददौफादशशब्दाभ्यां यथासंख्य छन् एज् इत्येतो प्रत्ययो भवतः प्रयच्छति गमित्यस्मिन् विषये। टकोऽपवादौ । कुपीदै प्रयच्छति, कपीदिकः । कुर्मादिको । दशैकादशिकः । दशैकादशिको ॥ उञ्छति ॥ ३२॥ तदिति द्वितीयासमादुन्छत्तीत्येतस्मिन्नय ठक् प्रत्ययो भवति । वदराण्युन्यति, वादरि- कः श्यामाकिकः । भूमौ पतितस्यैकैकस्य कगल्योपादाननुन्छः । कगानुन्छति, कागिकः ॥ ..

·पा० ४] काशिका । रक्षति ॥३३॥ : तदिति द्वितीयासमर्थाद्रक्षतीत्येतस्मिन्नथें ठक् प्रत्ययो भवति । समाज रक्षति, सामाजि- का। सांनिवेशिकः ॥ शब्दद१रं करोति ॥ ३४॥ तदिति द्वितीयासमर्थाभ्यां शब्दददुरशब्दाभ्यां करोतीत्येतस्मिन्नथें ठक् प्रत्ययो भवति । शब्दं करोति, शाब्दिको वैयाकरणः । दार्दुरिकः कुम्भकारः ।। पक्षिमत्स्यमृगान् हन्ति ॥ ३५॥ '. तदित्येव । पक्ष्यादिभ्यो द्वितीयासमथेभ्यो हन्तीत्येतस्मिन्नर्थे ठक्. प्रत्ययो भवति । स्वरूपस्य पर्यायाणां तद्विशेषाणां च ग्रहणमिहेष्यते । पक्षिणो हन्ति, पाक्षिकः । मायूरिकः । तैतिरिकः । मत्स्य, मात्स्यिकः। मैनिकः । शाकरिकः । शाकुलिकः । मृग । मार्गिका । हारिणिकः । सौकरिकः । सारङ्गिकः॥ परिपन्थं च तिष्ठति ॥ ३६॥ परिपन्थशब्दात्तदिति द्वितीयासमात्तिष्टतीत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति । परिपन्थ तिष्ठति, पारिपन्थिकश्चौरः । चकारो भिन्नक्रमः प्रत्ययाथं समुच्चिनोति । परिपन्थं हन्ति, पारिपन्थिकः । समर्थविभक्तिप्रकरणे पुनद्वितीयोच्चारण लौकिकवाक्यप्रदर्शनार्थम् । परिपथश--. ब्दपर्यायः परिपन्थशब्दोऽस्तीति ज्ञापयति । स विषयाऽन्तरेऽपि प्रयोक्तव्यः । माथोत्तरंपदपदव्यनुपदं धावति ॥ ३७ ।। माथशब्दोत्तरपदात्प्रातिपदिकात् पदवी अनुपद इत्येताभ्यां च धावतीत्येतस्मिन्नर्थे ठक प्रत्ययो भवति । दण्डमाथं धावति, दाण्डमाथिकः । शोल्कमाथिकः । पादविकः । माथशब्दः पथिपर्यायः॥ अक्रन्दाढञ्च ॥ ३८ ॥ आक्रन्दन्त्येतस्मिन्नित्याक्रन्दो देशः। अथ वाऽऽक्रन्द्यत इत्याक्रन्द, आर्तायनमुच्यते । विशेषाभावादू योरपि ग्रहणम् । आक्रन्दशब्दात्तदिति द्वितीयासमर्थाद्धावतीत्येतस्मिन्नथें ठज् प्रत्ययो भवति, चकाराट्टक्च । स्वरे विशेपः । आक्रन्दं धावति आक्रन्दिकः । आक्रन्दिको । पदोत्तरपदं गृह्णाति ॥ ३९ ॥ पदशब्द उत्तरपदं यस्य तस्मात्पदोत्तरपदशब्दात्तदिति द्वितीयासमर्थाद् गृहातीत्येतस्मि- नथें ठक् प्रत्ययो भवति । पूर्वपदं गृह्णाति, पौर्वपदिकः । औत्तरपदिकः । पदान्तादिति नोक्तं बहुचपूर्वान्माभूदिति ॥ प्रतिकण्ठार्थललामं च ॥ ४० ॥ प्रतिकण्ठार्थललामशब्देभ्यस्तदिति द्वितीयासमथेभ्यो गृहातीत्येतस्मिन्नथें ठक् प्रत्ययो' भवति । प्रतिकण्ठं गृण्हाति, प्रातिकण्ठिकः । आर्थिकः । लालामिकः ॥ धर्म चरति ॥ ४१ ॥ धर्मशब्दात्तदिति द्वियीयासमर्थाच्चरतीत्येतस्मिन्नथै टक् प्रत्ययो भवति। चरतिरासेवायां नानुष्ठानमात्रं । धर्म चरति, धार्मिकः । *अधर्माति वक्तव्यम् । आधर्मिकः ।। प्रतिपथमेति ठञ्च ॥ ४२ ॥ प्रतिपयशब्दाद्वितीयासमर्थाद् एतीत्यस्मिन्नथें ठन् प्रत्ययो भवति । चकाराहरू च । प्र.. तिपयमेति, प्रतिपथिकः । प्रातिपथिकः ।। समवायान् समवैति ॥ ४३ ॥ समवाययाचिभ्यः शब्देभ्यस्तदिति द्वितीयासमयभ्यः समवेतीत्येतस्मिन्नये ठक् प्रत्य- ।

·:२५६ काशिका । [अ०४ - - यो भवति । समशयः समूह उच्यते, न संप्रधारणा। समवायानिति बहुवचनं स्वरूपविधि- निरासार्थम् । समवैति भागत्य तदकेदेशी भवतीत्यर्थः । समवायान् समवैति, सामवायिकः। सामाजिकः । सामूहिकः । सान्निवेशिकः ॥ परिषदो रयः ॥ ४४ ॥ परिपदो ण्यः प्रत्ययो भवति समवायान् समवैतीत्येतस्मिन् विषये । ठकोऽपवादः । परिपदं समवैति, पारिपद्यः ।। सेनाया वा ॥ ४५ ॥ सेनाशब्दाद्वा ण्यः प्रत्ययो भवति समवायान् समवैतीत्येतस्मिन्नथें । ठकोऽपवादः । पके सोऽपि भवति । सेनां समवैति, सैन्यः । सैनिकः ॥ संज्ञायां ललाटकुक्कुट्यो पश्यति ॥ ४६ ॥ ललाटकुक्कुटीशब्दाभ्यां तदिति द्वितीयासमर्थाभ्यां पश्यतीत्येतस्मिन्नथें ठक् प्रत्ययो भवति संज्ञायां विषये । संज्ञाग्रहणमभिधेयनियमार्थ, न तु रूद्ध्यर्थम् । ललाटं पश्यति, लाला- टिकः सेवकः । कौक्कुटिको भिक्षुः सर्वात्रयवेभ्यो ललाट दूरे दृश्यते, तदनेन ललाटदर्शनेन सेवकस्य स्वामिनं प्रत्यनुपश्लेपः कार्येष्वनुपस्थायित्वं लक्ष्यते । लालाटिकः सेवकः । स्वा- मिनः कार्येषु नोपतिष्ठत इत्यर्थः । कुक्कुटीशब्देनापि कुक्कुडीपातो लक्ष्यते । देशस्याल्पतया हि भिक्षुरविक्षिप्तदृष्टिः पादविक्षेपदेशे चक्षुः संयम्य गच्छति, स उच्यते कौकुटिक इति ॥ तस्य धर्म्यम् ॥ ४७ ॥ तस्येति षष्ठीसमर्थाद् धर्म्यमित्येतस्मिन्नथें ठक् प्रत्ययो भवति । धम्य न्याय्यमाचारयु- तमित्यर्थः। शुल्कशालायाधये शोल्कशालिकम् । आकरिकम् । आपणिकम् । गौल्मिकम्। अण् महिष्यादिभ्यः ॥ ४८ ॥ महिपीत्येवमादिभ्योऽण् प्रत्ययो भवति तस्य धर्यमित्येतस्मिन् विपये । उकोऽपवादः । महिल्या धम्य, माहिषम् । प्राजांवतम् । महिषी । प्रजावती 1 प्रलपिका । विलेपिका । अ- नुलेपिका । पुरोहित । मणिपाली । अनुचारक । होत । यजमान । तोऽञ् ॥ ४९ ॥ कारान्तात्प्रातिपदिकादन् प्रत्ययो भवति तस्य धर्म्यमित्येतस्मिन् विपये । कोप- चादः । पोतुर्धर्म्य पौत्रम् । औद्गात्रम् । नराचेति वक्तव्यम् । नरस्य धा, नारी। वि- शंसितुरिलोपश्च । विशसितुर्धम्य वैशस्वंम् । *विभाजयितुर्णिलोपश्च । विभाजयितुर्धयं वैभाजित्रम् ॥ अवकायः ॥ ५०॥ तस्येत्येव । पष्टीसमर्थादवक्रय इत्येतस्मिन्नथे ठक् प्रत्ययो भवति । अवक्रीणीतेऽनेनेत्य- चक्रयः पिण्डक उच्यते । शुक्वंशालाया अंवक्रयः, शौकशालिकः । आकरिकः । आपणिकः । गौल्मिकः । नन्ववक्रयोऽपि धर्म्यमेव । नैतदस्ति । लोकपीडयाधर्मातिक्रमेणाप्यवक्रयो भवति।। तदस्य परयम् ॥ ५१ ॥ तदिति प्रथमासमर्थादस्येति पष्ठ्यथै उत् प्रत्ययो भवति यत्तत्प्रथमासमर्थ पण्यं चेत्तन- चति । अपूपाः पण्यमस्य, आपूपिकाः । शालिकः । मौदकिकः । पण्यमिति विशेपर्ण तद्धि- रात्सायन्तर्भूतमतः पण्यशब्दो न प्रयुज्यते ॥ 1 लवण ॥५॥ यणावाहम् प्रत्ययो भवति तदस्य पण्यमित्येतस्मिन् विपये। उकोऽपवादः । स्वरे विशेषः । लयमं पण्यमस्य, लावणिकः ।।

·पा०.४] काशिका । :. किशरादिभ्य ष्ठन् ॥ ५३ ॥ किशर इत्येवमादिभ्यः ष्ठन् प्रत्ययो भवति तदस्य पण्यमित्येतस्मिन्-विषये । ठकोऽपवादः। किशरादयो गन्धविशेषवचनाः । किशराः पण्यमस्य, किशरिका । किशरिकी । नरदिकः । नर-. दिकी । किशर । नरद । नलद । सुमङ्गल । तगर । गुग्गुलु । उशोर । हरिद्रा । हरिद्रायणी ।।.. शलालुनोऽन्यतरस्याम् ॥ ५४॥ शलालुशब्दादन्यतरस्यां ष्टन प्रत्ययो भवति तदस्य पण्यमित्येतंद्विषये। उकोऽपवादः । पक्षे सोऽपि भवति । शलालुशब्दो गन्धविशेषवचनः । शलालु पण्यमस्य, शलालुंकः । शला- . लुकी । शालालुकः शालालुकी । शिल्पम् ॥ ५५ ॥ तिदिति प्रथमासमर्थावस्येति पष्ठ्यथें ठक् प्रत्ययो भवति यत्प्रथमासमर्थं शिल्पं चेत्त.. भवति । शिल्पं. कौशल्यम् । मृदङ्गवादनं शिल्पमस्य; सार्दङ्गिकः । पाणविकः । वैणिकः। मृ- दङ्गवादने वर्तमानो मृदङ्गशब्दः प्रत्ययमुत्पादयतिः। शिल्पं तद्धितवृत्तावतभवति ।। मड्डुकझर्झरादणन्यतरस्याम् ॥ ५६ ॥..... ... मड्डुकझझरशब्दाभ्यामन्यतरस्यामण् प्रत्ययो भवति तदस्य शिल्पमित्येतस्मिन् वि-- षये । ठकोऽपवादः । पक्षे सोऽपि भवति । मड्डुकवादनं शिल्पमस्य, माड्डुकः । माड्डु- किकः झर्झरी झारिकः । प्रहरणम् ॥ ५७ ॥ तदस्येत्येव । तदिति प्रथमासमर्थादस्येति पप्ठ्यर्थे ठक् प्रत्ययो भवति यत्तत्प्रथमासमथ प्रहरणं चेत्तद्भवति । असिः प्रहरणमस्य, आसिंकः । प्रासिकः । चाक्रिकः । धानुष्कः ॥ परश्वधाञ् च ॥ ५८ ॥ परश्वधशद्वात् ठन् प्रत्यो भवति, चकारात् टक् । स्वरे विशेषः । परश्वधः प्रहरणमस्य.. पारश्चाधिकः ।। शक्तियटयोरीकक् ॥ ५९॥ शक्तियष्टिशद्वाभ्यामीकक् प्रत्ययो भवति तदस्य प्रहरणमित्येतस्मिन् विषये ठकोऽपवादः । . शक्तिः प्रहरणमस्य, शाक्तीकः । याष्टीकः ।। अस्तिनास्तिदिष्ट मतिः ॥ ६॥ तदस्येत्येव । तदिति प्रथमासमर्थेभ्योऽस्ति नास्ति दिष्ट इत्येतेभ्यः शद्वेभ्योऽस्येति प.. प्ठ्यर्थे तक प्रत्ययो भवति यत्तत्प्रथमासमर्थं मतिश्चेत्तद्भवति । अस्ति मतिरस्य, आस्तिकः । नास्ति मतिरस्य, नास्तिकः । दैष्टिकः । न च मतिसत्तामाने प्रत्यय इप्यते, किं तर्हि परलो- कोऽस्तीति यस्य मतिरस्ति स आस्तिकः । तद्विपरीतो नास्तिकः । प्रमाणानुपातिनी यस्य.. मतिः स दैष्टिकः । तदेतदभिधानशक्तिस्वभावालभ्यते । अस्तिनास्तिशब्दौ निपाती, वचन- सामाद्वा आख्याताद्वाक्याच प्रत्ययः ।। शीलम् ॥ ६१ ॥ सदस्येत्येव । तदिति प्रथमाससदस्येति पष्टयर्थे ठक् प्रत्ययो भवति यत्तत्पथमासमथ शील चेद्भवति । शीलं स्वभावः । अपूपभक्षण शीलमस्य, आपूपिकः । शापलिकः । मौद- किकः । भक्षणक्रिया तद्विशेषणं च शीलं तद्धितवृत्तावन्तर्भवति ।। छत्रादिभ्यो णः ॥ ६ ॥ छन इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो णः प्रत्ययो भवति तदस्य शीलमित्येतस्मिन् वि. पये। कोऽपवादः । छन्नं शीलमस्य, छानः । छादनादावरणाच्छन्नम् । गुरुकार्यप्ववहितस्त- ·। । २६८ काशिका ! [अ०४ -च्छिद्रावरणप्रवृत्तश्छन्नशील: शिष्यश्छात्रः । स्थाशब्दोऽन्न पठ्यते स उपसर्गपूर्वाऽन गृह्यते । आस्था संस्था अवस्थेति । छन । बुभुक्षा । शिक्षा । पुरोह । स्था। चुरा । उपस्थान । पि । कर्मन् । विश्वधा । तपस् । सत्य । अन्त । शिविका ।। कर्माध्ययने वृत्तम् ॥ ६३ ॥ तदस्येत्येव । तदिति प्रथमासमर्थादस्येति षष्ठ्यर्थे ठक् प्रत्ययो भवति यत्तत्प्रथमासमर्थ कर्म चेद्वृत्तमद्ध्ययनविपयं भवति । एकमन्यदच्ययने कर्म वृत्तमस्य, एकायिकः । द्वैयन्यिकः । यन्यिकः । एकमन्यदिति विगृह्य तद्धितार्थ इति समासः। ततश्च ठक् प्रत्ययः । अध्ययने. कर्म वृत्तमित्येतत्सर्व तद्धितवृत्तावन्तर्भवति । यस्याध्ययने नियुक्तस्य परीक्षाकाले पठतः स्ख- लितमपपाठरूपमेकं जातं स उच्यते ऐकान्यिक इति । एवं वैयन्यिकः । यन्यिक इति ।। बचपूर्वपदार्टच् ॥ ६५ ॥ वह्नच् पूर्वपट यस्य तस्माद् बचपूर्वपदात्प्रातिपदिका प्रत्ययो भवति तदस्य कर्मा- ध्ययने वृत्तमित्येतस्मिन्नथें । ठकोऽपवादः । द्वादशान्यानि कर्माण्यद्धययने वृत्तान्यस्य द्वाद- शान्यिकः । त्रयोदशान्यिकः । चतुर्दशान्यिक इति । चतुर्दशापपाठा अस्य जाता इत्यर्थः । उ- दाते कर्तव्ये योऽनुदान्तं करोति स उच्यतेऽन्यत्त्वं करोपीति ॥ हितं भक्षाः ॥६५॥ सदस्येत्येव । तदिति प्रथमासमर्थावस्येति षष्ठ्यर्थे ठक् प्रत्ययो भवति यत्प्रर्थमासमय हिनं चेसद्भवति तच्च भक्षाः। ननु च हितयोगे चतुर्था भवितव्यं तत्र कथं पष्ठयय प्रत्ययो वि- धीयते । पूर्व तहि सामाद्विभक्तिपरिणामो भविष्यति । अपूपमक्षणं हितमस्तै अापूपिकः । शाकुलिकः । मौदकिकः । हितार्थक्रिया च तद्धितवृत्तावन्तर्भवति ॥ तदस्मै दीयते नियुक्तम् ॥ ६६ ॥ तदिति प्रथमासमर्थाट् अस्मा इति चतुर्थ्यर्थे ठक् प्रत्ययो भवति यत्तत्प्रश्रमासमय तो- हायते नियुक्तम् । नियोगेनाव्यभिचारेण दीयत इत्यर्थः । अव्यभिचारो नियोगः । अग्रे भोज. नमस्मै नियुक्तं दीयते, आयभोजनिकः । आपूपिकः । शालिकः । केचित्तु नियुक्त नित्यः माहुः । अपूपा नित्यमस्मै दीयन्ते, आपूपिकः ॥ श्राणामांसौदनाटिठन् ॥ ६७ ॥ श्राणामांसौदनशद्वाभ्यां टिठन् प्रत्ययो भवति तदस्मै दीयते नियुक्तिमित्येतस्मिन्नथें । एकोऽपवादः । हुकार उच्चारणार्थः । टकारो टीचर्थः । श्राणा नियुक्तमस्मै दीयते, प्राणिकः । धाणिकी । मांसौदनिकः । मांसोदनिकी । ननु च ठनेव कस्मानोच्यते । नत्र उन टिउनो वा विशेपोऽस्ति । मांसौदनग्रहण संघातविगृहीतार्थ केचिदिच्छन्ति । तत्र वृद्धयमावो विशेषः । ओदनिकः । ओदनको। भक्तादपन्यतरस्याम् ॥ ६८ ॥ भक्तशब्दादण प्रत्ययो भवत्यन्यतरस्यां तदस्मै दीयते नियुक्तमित्येतस्मिन् विषये । 3. कोऽपवादः । पके सोऽपि भवति । भक्तमस्मै दीयते नियुक्त, भाक्तिकः ॥ तत्र नियुक्तः ॥ ६९ ॥ सति ससमीसमर्थानियुक्त इत्येतस्मिन्नथे टक् प्रत्यो भवति । नियुक्तोऽधिकृतो व्यापा- "रित इत्यर्थः । गुठशालायां नियुक्तः, शोल्कशालिकः । आकरिकः । आपणिकः । गोल्मिकः । दौवारिकः ॥ श्रमारान्तान् ॥ ७० ॥ गारशम्दान्तात्प्रातिपदिकाट्टन् प्रत्ययो भवति तत्र नियुक्त इत्येतस्मिन् विपये । - । - ·पा० ४] काशिका । उकोऽपवादः । देवागारे नियुक्तो, देवांगारिकः । कोष्ठागारिकः । भाण्डागारिकः ।। अध्यायिन्यदेशकालात् ॥ ७१ ।। तत्रेत्येव । सप्तमीसमर्थादेशवाचिनः प्रातिपदिकादकालवाचिनश्चाध्यायिन्यभिधेये ठक् प्रत्ययो भवति । अध्यायनस्य यौ देशकालौ शास्त्रेण प्रतिषिद्धौ तावदेशकालशब्देनोच्येते तत इदं प्रत्ययविधानम् । श्मशानेऽधीते, रमाशानिकः । चातुष्पथिकः । अकालात् । चतुर्दश्यामधीते, चातुर्दशिकः । आमावास्यिकः। अदेशकालादिति किम् । खुध्नेऽधीते । पूर्वाऽधीते ॥ कठिनान्तप्रस्तारसंस्थानेषु व्यवहरति ॥ ७२ ।। तत्रेत्येव । कठिनशब्दान्तात्सप्तमीसमर्थात् प्रस्तारसंस्थानशब्दाभ्यां च ठक् प्रत्ययो भवति व्यवहरतीत्येतस्मिन्नथें । व्यवहारः क्रियातत्त्वम् यथा लौकिकन्यवहार इति । वं- शकठिने व्यवहरति, वांशकठिनिकः । वार्धकठिनिकः, प्रास्तारिकः 1 सांस्थानिकः ॥ निकटे वसति ।। ७३ ॥ निकटशब्दात्सप्तमीसमर्थाद्वसतीत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति यस्य शास्त्रतो निकट- वासस्तत्रायं विधिः । अरण्यकेन भिक्षुणा ग्रामात्क्रोशे वस्तव्यमिति शास्त्रम् । निकटे वसति, नैकटिको भिक्षुः॥ श्रावसथात् ष्ठल् ॥ ४॥ तत्रेत्येव । आवसथ शब्दात्सप्तमीसमर्थादू वसतीत्येतस्मिन्नर्थे ष्ठल् प्रत्ययो भवति । ल- कारः स्वरार्थः । पकारो डीपर्थः । आवसथे वसति, आवसथिकः । आवसथिकी । ठकः पूर्णो- ऽवधिरतः परमन्यः प्रत्ययो विधीयते ॥ प्राग्घिताद्यत् ॥ ७५ ॥ तस्मै हितमिति वक्ष्यति । प्रागेतस्माद्धितसंशब्दानाद्यानित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामो यत्प्र- स्ययस्तेष्वधिकृतो वेदितव्यः । वक्ष्यति। तदूवहति रथयुग प्रासङ्गम् । रथ्यः । युग्यः । प्रासगयः॥ तद्वहति रथयुगप्रासङ्गम् ॥ ७६ ॥ तदिति द्वितीया समर्थेभ्यो रथयुगप्रासङ्गभ्यो वहतीत्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति । रथं वहति, रथ्यः । युग्यः । प्रासङ्गयः । रथसीताहलेभ्यो यद्विधाविति तदन्तविध्युपसंख्या- नात् परमरथ्य इत्यपि भवति ॥ धुरो यड्ढकौ ॥ ७७ ॥ तद्वहतीत्येव । धुर इत्येतस्माद् द्वितीयासमर्थाह हतीत्येतस्मिन्नथें यत् ढळू इत्येतो प्रत्य- यौ भवतः धुर वहति, धुयः । धौरेयः ॥ खः सर्वधुरात् ।। ७८ ॥ तद्वहतीत्येव । सर्वधुराशब्दाद् द्वितीयासमर्थाद्वहतीत्येतस्मिन्नथें खः प्रत्ययो भवति । स- बंधुरां वहति, सर्वधुरीणः स्त्रीलिङ्गे न्याय्ये सबंधुरादिति प्रातिपदिकमात्रापेठो निदेशः । ख इति योगविभाग कर्त्तव्य इष्टसंग्रहार्थः । उत्तरधुरीणः । दक्षिणधुरीणः।। एकधुराल्लुक च ॥ ७९ ॥ तद्वहतीत्येव । एकधुराशब्दाद् द्वितीयासमर्थावहतीत्येतस्मिन्नर्थे खः प्रत्ययो भवति तत्य लुग्भवति । वचनसामोपले लुम्विधीयते । एकधुरां वहति, एकधुरी- नाएकधुरः॥ शकटादण् ॥ ८० ।। ।

·काशिका । [अ०४ - - 'च्छिद्रावरणप्रवृतश्छन्नशीलः शिष्यश्छात्रः । स्थाशब्दोऽन पठ्यते स उपसर्गपूर्वोऽन्त्र गृह्यते । आस्था संस्था अवस्थेति । छन्न । बुभुक्षा । शिक्षा । पुरोह । स्था। चुरा । उपस्थान । - -पि। कर्मन् । विचधा । तपस् । सत्य । अनृत । शिविका ।। कर्माध्ययने वृत्तम् ॥ ६३ ॥ तदस्येत्येव । तदिति प्रथमासमर्थादस्येति पष्ठयों क् प्रत्ययो भवति यत्तत्प्रथमासमर्थ कर्म चेद्धृत्तमध्ययनविपयं भवति । एकमन्यदध्ययने कर्म वृत्तमस्य, एकान्यिकः । द्वैयन्यिकः । वैयन्यिकः । एकमन्यदिति विगृह्य तद्धितार्थ इति समासः । ततश्च ठक् प्रत्ययः । अझयने कर्म वृत्तमित्येतत्सर्व तद्धितवृत्तावन्तर्भवति । यस्याध्ययने नियुक्तस्य परीक्षाकाले पठतः स्ख- लितमपपाठरूपमेकं जातं स उच्यते ऐकान्यिकं इति । एवं द्वैयन्यिकः । यन्यिक इति ॥ चहचपूर्वपदाटुंच ॥ ६४ ॥ वह्नच् पूर्वपढं यस्य तस्मादू चवपूर्वपदात्प्रातिपदिकाच् प्रत्ययो भवति तदस्य कर्मा- ध्ययने वृत्तमित्येतस्मिन्नथे । ठकोऽपवादः । द्वादशान्यानि कर्माग्यद्धय यने वृत्तान्यस्य द्वाद- शान्यिकः । त्रयोदशान्यिकः । चतुर्दशान्यिक इति । चतुर्दशापपाठा अस्य जाता इत्यर्थः । उ- दाते कर्तव्ये योऽनुदान्तं करोति स उच्यतेऽन्यत्त्वं करोपीति ॥ हितं भक्षाः॥६५॥ तदस्पेत्येव । तदिति प्रथमासमर्थादस्येति पष्ठयथै ठक् प्रत्ययो भवति यत्तत्प्रथमासमथ हित चेत्तद्भवति तच्च भक्षाः । ननु च हितयोगे चतुर्ध्या भवितव्यं तत्र कथं पष्ठवर्ये प्रत्ययो वि. धीयते । एवं तहि सामाद्विभक्तिपरिणामो भविष्यति । अपूपभक्षणं हितमस्मै आपूपिकः १ . शाप्कुलिकः । मौदकिकः । हितार्थक्रिया च तद्धितवृत्तावन्तर्भवति ॥ तदस्मै दीयते नियुक्तम् ॥ ६६ ॥ तदिति प्रथमासमर्थाद् अस्मा इति चतुर्थ्यथे ठक् प्रत्ययो भवति यत्तत्प्रथमासमधं तचे- छोयते नियुक्तम् । नियोगेनान्यभिचारेण दीयत इत्यर्थः । अन्यभिचारो नियोगः । अप्रे भोज- नमस्मै नियुक्तं दीयते, आग्रभोजनिकः । आपूपिकः । शापालिकः । केचित्तु नियुकं नित्य- माहुः । अपूपा नित्यमस्मै दीयन्ते, आपूपिकः ।। श्राणामांसौदनाटिठन् ॥ ६७ ॥ श्राणामांसौदनशद्वाभ्यां टिठन् प्रत्ययो भवति तदस्मै दीयते नियुक्तिमित्येतस्मिन्नथें । टकोऽपवादः । इकार उच्चारणार्थः । टकारो डीयर्थः । श्लाणा नियुक्तमस्मै दोयते, श्राणिकः । श्राणिकी । मांसौदनिकः । मांसोदनिको । ननु च ठनेत्र काहमानोच्यते । नयन नटिनो या -विशेषोऽस्ति । मांसौदनग्रहण संघातविगृहीताय केचिदिच्छन्ति । तत्र वृदयभावो वियोपः । । ओदनिकः । ओदनको ॥ भक्तादणन्यतरस्याम् ॥ ६॥ भक्तशब्दादा प्रत्ययो भवत्यन्यतरस्यां तदस्मै दीयते नियुक्तमित्येतस्मिन् विषये । 3. कोऽपवादः । पक्षे सोऽपि भवति । भक्तमस्मै दीयते नियुक्त, भाक्तिकः ॥ तत्र नियुक्तः ॥ ६९॥ तग्नेति सप्तमीसमर्थानियुक्त इत्येतस्मिन्न उक् प्रत्यो भवति । नियुक्तोऽधिकृतो व्यापा- "रित इत्यर्थः । गुमशालायां नियुक्तः, शौल्कशालिकः । आकरिकः । आपणिकः । गौलिमकः । श्रगारान्ताट्ठन् ॥ ७० ॥ अगारसम्दान्तात्प्रातिपदिकाट्टन् प्रत्ययो भवति तत्र नियुः इत्येतस्मिन् वियये । 1 दौवारिकः ॥

·पा० ४] काशिका 1 २६९ - उकोऽपवादः । देवागारे नियुक्तो, देवांगारिकः । कोष्ठागारिकः। भाण्डागारिकः ॥ श्रध्यायिन्यदेशकालात् ॥ ७१ ।। तत्रेत्येव । सप्तमीसमर्थादेशवाचिनः प्रातिपदिकादकालवाचिनश्चाध्यायिन्यभिधेये उक् प्रत्ययो भवति । अध्यायनस्य यो देशकालौ शास्त्रेण प्रतिषिद्धौ तावदेशकालशब्देनोच्येते तत इदं प्रत्ययविधानम् । श्मशानेऽधीते, श्माशानिकः । चातुष्पथिकः । अकालात् । चतुर्दश्यामधीते, चातुर्दशिकः । आमावास्यिकः । अदेशकालादिति किम् । सुघ्नेऽधीते । पूर्वाद्वेऽधीते ॥ कठिनान्तप्रस्तारसंस्थानेषु व्यवहरति ॥ ७२ ॥ तनेत्येव । कठिनशब्दान्तात्सप्तमीसमर्थात् प्रस्तारसंस्थानशब्दाभ्यां च ठक् प्रत्ययो भवति व्यवहरतीत्येतस्मिन्नर्थे । व्यवहारः क्रियातत्त्वम् यथा लौकिकव्यवहार इति । वं- शठिने व्यवहरति, वांशकठिनिकः । वार्धकठिनिकः, प्रास्तारिकः । सांस्थानिकः ॥ निकटे वसति ॥ ७३ ।। निकटशब्दात्सप्तमीसमर्थाद्वसतीत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति यस्य शास्त्रतो निकट- वासस्तनायं विधिः । अरण्यकेन भिक्षुणा ग्रामात्क्रोशे वस्तव्यमिति शास्त्रम् । निकटे वसति, नैकटिको भिक्षुः॥ श्रावसथात् ष्ठले ॥ ४॥ तत्रेत्येव । आवसथ शब्दात्सप्तमीसमर्थाद् वसतीत्येतस्मिन्नथें ष्टल् प्रत्ययो भवति । ल. कारः स्वरार्थः । पकारो डीपर्थः । आवसथे वसति, आवसथिकः । आवसथिकी । ठकः पूर्णी- अवधिरतः परमन्यः प्रत्ययो विधीयते ॥ प्राग्घिताद्यत् ॥ ७५ ॥ तस्मै हितमिति वक्ष्यति । प्रागेतस्माद्धितशब्दानाद्यानित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामो यत्प्र- त्ययस्तेष्वधिकृतो वेदितव्यः । वक्ष्यति । तदवहति रथयुग प्रासङ्गम् । रथ्यः । युग्यः । प्रासमयः॥ तद्वहति रथयुगप्रासङ्गम् ॥ ७६ ॥ तदिति द्वितीया समर्थेभ्यो रथयुगप्रासङ्गेभ्यो वहतीत्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति । रथं वहति, रथ्यः । युग्यः । प्रासङ्गयः । रथसीताहलेभ्यो यद्विधाविति तदन्तविध्युपसंख्या- नात् परमरथ्य इत्यपि भवति ॥ धुरो यड्ढकौ ॥ ७७ ॥ तद्वहतीत्येव । धुर इत्येतस्माद् द्वितीयासमाहहतीत्येतस्मिन्नर्थे यत् ढक इत्येतो प्रत्य. यौ भवतः धुंर वहति, धुर्यः । धौरेयः ॥ खः सर्वधुरात् ।। ७८ ।। तद्वहतीत्येव । सर्वधुराशब्दाद् द्वितीयासमर्थाद्वहतीत्येतस्मिन्नथें खः प्रत्ययो भवति । स- बंधुरां वहति, सर्वधुरीणः स्त्रीलिङ्गे न्याय्ये सर्वधुरादिति प्रातिपदिकमानापेक्षा निदेशः । ख इति योगविभाग कर्त्तव्य इष्टसंग्रहार्थः । उत्तरधुरीणः । दक्षिणधुरीणः।। एकधुराल्लुक च ॥ ७९ ॥ तबहतीत्येव । एकधुराशब्दाद् द्वितीयासमर्थाद्वहतीत्येतस्मिन्नथें खः प्रत्ययो भवति तत्य लुग्भवति । वचनसामर्थ्यात्पक्षे लुग्विधीयते । एकधुरां वहति, एकधुरी- ज! एकधुरः । शकटादण् ॥ ८ ॥ ।

·•२६० काशिका । [अ०४ । तहहतीत्येव । शकटशब्दाद् द्वितीयासमावहतीत्येतस्मिन्नथेऽण् प्रत्ययो भवति । श- कटं वहति, शाकटो गौः ॥.. हलसीराहक ।। ८१ ॥ तहहतीत्येव हलंसीरशब्दाभ्यां द्वितीयासमर्थाभ्यां तदहतीत्येतस्मिन्नर्थे टक् प्रत्ययो भ- वति । हलं बहति, हालिकः । सैरिकः ।। संज्ञायां जन्या ।। २ ।। तद्वहतीत्येव । जनीशब्दाद् द्वितीयासमर्थावहतीत्येतस्मिन्नथें यत् प्रययो भवति समुदायन चेत्संज्ञा गम्यते । जनी वहति, जन्या जामातुर्वयस्था । सा हि विवाहादिषु जामातृसमीएं प्रापयति । जनी वधूरुच्यते। विध्यत्यधनुषा ॥ ३॥ तदिति द्वितीयासमर्थादू विद्धयतीत्येतस्मिङ्ग) यत् प्रत्ययो भवति न चेद्धनुष्करणं भव- ति । पादौ विध्यन्ति, पद्याः शर्कराः । ऊरव्याः कण्टकाः । अधनुपति किम् । पादौ विद्यात धनुपा । नन्वसमर्थत्वादनभिधानाच प्रत्ययो न भवति । नहि धनुपा पद्य इत्युक्त विवक्षितो- ऽर्थः प्रतीयते । एवं तहिं धनुष्प्रतिपेधेन व्यधनक्रिया विशेष्यते यस्यां धनुष्करणं न संभाव्यते इति । तेनेह न भवति चौर विध्यति, शत्रं विध्यति देवदत्त इति ॥ धनगणं लब्धा ॥८४ ॥ तदित्येव । धनगणशब्दाभ्यां द्वितीयासमर्थाभ्यां लब्धेत्येतस्मिन्नथें यत प्रत्ययो भवति । धन्यः । गण्यः । लब्धेति तृन्नतं, तेन द्वितीया समर्था विभक्तियुज्यते ॥ अन्नाराण: ॥E५॥.. अन्नशब्दात्तदिति द्वितीयासमाल्लब्धेत्येतस्मिन्नथें णः प्रत्ययो भवति । अन्ने लब्धा,आन्नः ।। वशं गतः ॥ ८६ ॥ वशशब्दात्तदिति द्वितीयासमर्थाद् गत इत्यर्थे यत्प्रत्ययो भवति । वशं गतः, वश्यः । कामप्राप्तो विधेय इत्ययः ।। पदमस्मिन् दृश्यम् ॥ ८७॥ निर्देशादेव प्रथमा समर्थविभक्तिः । पदशब्दात्प्रथमासमर्थाद् दृश्यार्थोपाधिकादस्मिन्नि- ति सप्तम्यर्थं यत्प्रत्ययो भवति । पर्द हश्यमस्मिन् , पद्यः कर्दमः । पद्याः पांसवः । शक्यार्थे कृत्यः । शक्यते यस्मिन् पद द्रष्टुं प्रतिमुद्रोत्पादनेन ‘स पद्यः कर्दमः । कर्दमस्यावस्थोच्यते । नातिद्रवो नातिशुष्क इति ॥ मूलमस्यावहि ॥ ८॥ मूलशब्दात्प्रथमासमधादाबहीत्येवगुणधिकादस्येति पष्टयर्थे यत्प्रत्ययो भवति । मूलमेपा-" माहि मूल्या मापाः । मूल्या मुद्गाः । वृह उद्यमे, येपां मूलमायुह्यते उत्पाट्यते ते मूल्या, सुप्ठ निष्पन्नाः । मूलोत्पाटनेन विना ग्रहीतुं न शक्यन्ते इत्यर्थः ।। संज्ञायां धेनुप्या ॥ ८९ ॥ धेनुष्येति निपात्यते संज्ञायां विपये । संज्ञाग्रहणमभिधेयनियमार्थम् । धेनोः पुगागमो या प्रत्ययः । अन्तोदात्तोऽपि ययमिप्यते या धेनुरुत्तमाय ऋणप्रदानादोहनाथ दीयत सा धेनुष्या। पीतदुग्धेति यस्याः प्रसिद्धिः । धेनुष्या भवते ददामि ॥ गृहपतिना संयुक्त व्यः ॥ १० ॥ निर्देशादेव तृतीया समर्थविभक्तिः । गृहपतिशब्दातृतीयासमांत्संयुक्त इत्येतस्मिन्नई भ्यः प्रत्ययो भवति । गृहपतिना संयुक्तः, गाईपत्योऽग्निः । अन्यस्यापि गृहपतिना संयोमो- ।

·पा०४] काशिका । - ऽस्ति तत्र संज्ञाऽधिकारादतिप्रसङ्गानिवृत्तिः ।। नौवयोधर्मविषमूलमूलसीतातुलाभ्यस्तार्यतुल्यप्राप्यव- झ्यानाम्यसमसमितसस्मितेषु ॥ ९१ ॥ नावादिभ्योऽष्टभ्यः शब्देभ्योऽष्टष्वेव तार्यादिष्वर्थेषु यथासंख्यं यत प्रत्ययो भवति । प्र. त्ययार्थद्वारेण तृतीया समर्थविभक्तिलभ्यते । नावा तार्य, नाव्यमुदकम् । नाव्या नदी । श- क्याथै कृत्यः। वयसा तुल्यों वयस्यः सखा । संज्ञाधिकारोऽभिधेयनियमार्थः । तेन वयसा सुल्ये शत्रौ न भवति । धर्मेण प्राप्य, धर्म्यम् । ननु च धर्मादनपेत इति वक्ष्यमाणेनैव सिद्ध- म् । नैतदस्ति । धर्म यदनुवर्तते तद्धर्मादनपेतमित्युच्यते । फलं तु धर्मादपेत्येव कार्यविरोधि- त्वाद्धर्मस्य । विषेण वद्धयो, विष्यः । विषेण वधमहतीत्यर्थः । मूलेनानाम्य, मूल्यम् । आ- नाम्यमभिभवनीयम् । पटादीनामुत्पत्तिकारणं मूलं तेन तदभिभूयते शेषीक्रियते। मूल्यं हि सगुणं मूलं करोति । पोरदुपधादिति यति प्राधे आनाम्यमिति निपातनादू ण्यत् । मूलेन स. मो मूल्यः पटः । उपादानेन समानफल इत्यर्थः । सीतया समितं, सीत्य क्षेत्रम् । समित संनतमित्यर्थः । रथसोताहलेभ्यो यद्विधाविति तदन्तविधिरपीप्यते । परमसीत्यम् । उत्तम- सीत्यम् । त्रिसोत्यम् । तुलया संमित तुल्यम् । संमितं समान सदृशमित्यर्थः ।.यथा तुला परिच्छिनत्ति परमेवं तदपीति ॥ धर्मपथ्यर्थन्यायादनपेते ॥ ९२ ॥ निर्देशादेव पञ्चमी समर्थविभक्तिः । धर्मादिभ्यः पञ्चमीसमर्थेभ्योऽनपेत इत्येतस्मिन्नथे य. त्प्रत्ययो भवति । धर्मादनपेतं, धर्म्यम् । पथ्यम् । अव॑म् !। न्याय्यम् । संज्ञाधिकारादभि- धेयनियमः॥ छन्दसोनिर्मिते ॥ ९३ ॥ प्रत्ययार्थसामर्थ्यलभ्या समर्थविभक्तिः । छन्दः शब्दात्तृतीयासमर्थानिर्मित इत्येतस्मिन्न- थे यत्प्रत्ययो भवति । निर्मित उत्पादितः । छन्दसा निर्मितश्छन्दस्यः । छन्दसा कृत इत्य- र्थः । इच्छापर्यायश्छन्दः शब्द इह गृह्यते ॥ उरसोऽण् च ॥ १४॥ उरः शब्दत्तृतीयासमन्निर्मित इत्येतस्मिन्नर्थेऽण् प्रत्ययो भवति चकाराच्च । उरसा निर्मित, औग्सः पुत्रः । उरस्यः पुत्रः । संज्ञाधिकारादभिधेयनियमः ।। हृदयस्य प्रियः ॥ ९५॥ निर्देशादेव समर्थविभक्तिः । हृदयशब्दात् पष्ठीसमथात् प्रिय इत्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति । हृदयस्य प्रियो हृद्यो देशः । हृचं वनम् ! संज्ञाधिकारादभिधेयनियमः । इह न म- वति, हृदयस्य प्रियः पुत्र इति । वन्धने चर्षों ॥ ९६ ॥ हृदयस्येत्येव । बन्धन इति प्रत्ययार्थः । तद्विशेपणमृपिग्रहणम् घयते येन तद्वन्धनम् । हृदयशब्दात् पष्ठीसमर्थाद्वन्धने ऋपावभिध्ये यत् प्रत्ययो भवति । ऋपिवेदो गृह्यते । हृदय- स्य बन्धनमृपिः हृद्यः । पुरहृदयं येन बद्ध्यते वशीक्रियते स वशीकरणमन्त्रो हृद्य इत्युच्यते । .. मतजनहेलात् करणजल्पकर्षेषु ॥ ९७ ॥ मतादिभ्यस्त्रिभ्यः शब्देभ्यस्विष्वेव करणादिष्वयेषु यथासंख्यं यत्प्रत्ययो भवति । प्रत्य- यार्थसामालब्धा पछी समर्थविभक्तिः । मतं ज्ञानं तस्न्य करणे, सत्यम् । भावसाधनं वा । जनस्य जल्पो जन्यः । हलस्य को, हल्यः। द्विहल्या, निहल्यः । कर्पणं कपः । भावसाधनं वा। तत्र साधुः ।। ९८॥ ।

·काशिका।
[अ०४
-
।
-
तत्रेति सप्तमीसमर्थात् साधोरित्येतस्मिन्नथें यत्प्रत्ययो भति । सामसु'साधु सामन्यः ।
वेमन्यः । कर्मण्यः । शरण्यः । साधुरिह प्रवीणो योग्यो वा गृह्यते, नोपकारकः । तत्र हि पर-
त्वात्तस्मै हितमित्यनेन विधिना भवितव्यम् ॥
प्रतिजनादिभ्यः खम् ॥ ९९ ॥
प्रतिजनादिभ्यः शब्देभ्यः खन् प्रत्ययो भवति तत्र साधुरित्येतस्मिन्नथें । यतोऽपवादः ।
प्रतिजने साधुः, प्रातिर्जनीनः । जने जने साधुरित्यर्थः । ऐदयुगीनः । प्रतिजन । इदंयुग । संयु-
ग। समयुग । परयुग.। परकुल । परस्यकुल । अमुष्यकुल । सर्वजन । विश्वजन । पञ्चजन ।
महाजन । यन्त्र हितार्थ एव साध्वर्थस्तन्न वचनात्प्राक्क्रीतीया बाध्यन्ते ॥
भक्तागणः ॥ १०० ॥
भक्तशब्दादू णः प्रत्ययो भवति तत्र साधुरित्येतस्मिन विषये । यतोऽपवादः । भक्त सा-
धुः भाक्तः शालिः । भोक्तास्तण्डुलाः ॥
परिपदो एयः ॥ १०१ ॥
परिपशब्दाद् यः प्रत्ययो भवति तन्न साधुरित्येतस्मिन् विषये । यतोऽपवादः परिपदि
साधुः, पारिपद्यः । णप्रत्ययोऽप्यनेप्यते । तदर्थ योगविभागः क्रियते । परिपदो णो भवति ।
परिपदि साधु, पारिपदः
कथादिभ्यष्टक् ।। १०२॥
कथादिभ्यः शब्देभ्यष्ठक् प्रत्ययो भवति तत्र साधुरित्येतस्मिन् विपये। यतोऽपवादः ।
कथायां साधुः, काधिकः । वैकथिकः । कथा । विकथा । वितण्डा । कुष्टचित् । 'जनवाद ।
जनेवाद । वृत्ति । सद्गृह । गुण । गण । आयुधेद । कथादिः ।
गुडादिभ्यष्ठञ् ।। १०३।।
गुडादिभ्यः शब्देभ्यष्ठम् प्रत्ययो भवति तत्र साधुरित्येतस्मिन् विषये । यतोऽपवादः ।
गुढे साधुः, गौडिक इक्षुः । कोल्मापिको मुद्गः । साक्तुको ययः । गुड । कुल्माप । सक्तु ।
अपूप । मांसौदन । इक्षु । वेणु । संग्राम । संघात । प्रवास । निवास । उपवास ॥
पथ्यतिथिवसतिस्वपतेढञ् ॥ १०४॥
पथ्यादिभ्यः शब्देभ्यो ठम् प्रत्ययो भवति तत्र साधुरित्येतस्मिन् विपये । यतोऽपवादः ।
पथि साधु, पाथेयम् । आतिथेयम् । वासतेयम् । स्वापतेयम् ॥
सभाया यः ॥१०॥
सभाशब्दाद्यः प्रत्ययो भवति तत्र साधुरित्येतस्मिन् विपये यतोऽपवादः । स्वरे विशेषः ।
सभायां साधुः, सभ्यः ॥
ढश्छन्दसि ॥ १०६ ॥
सभाशब्दाढ़ः प्रत्ययो भवति तय साधुरित्येतस्मिन् विपये छन्दसि । यस्यापवादः
सभेयोऽस्य युवा यजमानस्य वीरो जायताम् ॥
समानतीर्थे वासी ॥ १०७ ।।
साधुरिति निवृत्तम् । वासीति प्रत्ययार्थः । समानतीर्थशब्दात्तत्रेति सप्तमीसमर्थाद्वा वा-
सीत्येतस्मिन्नर्थ यत्प्रत्ययो भवति । समाने तोयें वासीति, सतीर्थ्यः । समानोपाध्याय इत्यर्थः ।।
समानोदरे शयित ओ चोदात्तः ॥ १०८ ।।
समानोदरशब्दात्सप्तमीसमर्थाच्छयित इत्येतस्मिन्नथे यत्प्रत्ययो भवति ओकारश्वोदात्तः ।
शयितः स्थित इत्यर्थः । समानोदरे शयितः, समानोदर्यो भाता
सोदरायः ॥ १०९ ॥

·पा०४ काशिका। २२६३ --- - सोदरशब्दात् सममीसमर्थात् शयित- इत्येतस्मिन्नथें यः प्रत्ययो भवति । "विभाषोदर" इति सूत्रेण यकारादौ प्रत्यये विवक्षिते प्रागेव,समानस्य सभाको समानोदरे शयितः, सोदयों आता । ओ चोदात्त इति नानुवर्तते । यकारे स्वरः ॥ भवे छन्दलि ॥ ११०॥ तत्रेत्येव । सप्तमीसमर्थाद्भव इत्येतस्मिन्नर्थे छन्दसि विषये यत्प्रत्ययो भवति । अणा- दीनां घादीनां चापवादः । सति दर्शने तेऽपि भवन्ति, सर्वविधीनां छन्दसि व्यभिचारात् । मेध्याय च. विद्युत्याय च नमः । आपादपरिसमाप्तेश्छन्दोऽधिकारो, भवाधिकारश्च, "समुद्रा- भ्राद्घ इति यावत् ॥ पाथोनदीभ्यां डयण ॥ १११ ।। पाथ शब्दानदीशब्दाच ड्यण प्रत्ययो भवति । तत्र भव इत्येतस्मिन्नर्थे । यतोऽपवादः । पाथसि भवः, पाथ्यो वृपा । नाद्यो गिरो मे प्रयच्छति । पाथोऽन्तरिक्षम् ॥ वेशन्तहिमवद्भयामण ॥ ११२॥ वेशन्तशब्दाद्धिमवच्छब्दाचा प्रत्ययो भवति तत्र भव इत्येतस्मिन् विषये । यतोऽप- वादः । वैशन्तीभ्यः स्वाहा । हैमवतीभ्यः स्वाहा ॥ स्रोतसो विभाषा ड्यड्ड्यौ ॥ ११३ ।। स्रोतः शब्दाद्विभाषा डयत ड्य इत्येतो प्रत्ययौ भवतस्तत्र भव इत्येतस्मिन् विपये । यतोऽपवादः । पक्षे सोऽपि भवति । स्रोतसि भवः, स्नोतस्यः । तस्यः । ड्यड्ययोः स्वरे विशेषः॥ सगर्भसयूथसनुताद्यन् ।। ११४ ।। सगर्भसयूथसनुतशब्देभ्यो यन् प्रत्ययो भवति तन्त्र भव इत्येतस्मिन् विषये यतोऽपवादः । स्वरे विशेषः अनुभ्राता सगर्व्यः । अनुसखा सयूथ्यः । यो नः सनुत्यः । सर्वत्र समानस्य छन्दसीति सभावः ।। तुग्राद्घन् ।। १२५ ।। तुप्रशब्दादू धन् प्रत्ययो भवति तत्र भव इत्येतस्मिन् विपये । यतोऽपवादः। त्वमग्ने वृषभस्तुग्रियाणाम् । अन्नाकाशयज्ञवरिष्ठेषु तुप्रशब्दः ॥ अनाद्यत् ।। ११६॥ अपशब्दाद्यत् प्रत्ययो भवति तत्र भव इत्येतस्मिन् विपये । अग्ने भवमग्न्यम् । किमर्थमिद यावता सामान्येच यद्विहित एव । घच्छौ चेति वक्ष्यति, ताभ्यां बाधा मा भूदिति पुनर्वि- चायते॥ घच्छौ च ११७ ॥ अग्रव्दाद्यत् घच्छौ प्रत्ययौ भवतस्तत्र भव इत्येतस्मिन् विपये अग्न्यम् । अग्रियम् । चकारस्तुग्राद्धनित्यस्यानुकर्पणार्थः । अप्रियम् । स्वरे विशेपः । समुद्राभ्राद् घः॥१२८ ॥ समुद्रशब्दादनशब्दाच घः प्रत्ययो भवति तत्र भव इत्येतस्मिन्नऽर्थे । यतोऽपवादः । स. मुद्रियाणां नदीनाम् । अभ्रियस्येव धोपः । अनशब्दस्यापूर्वनिपातस्य लक्षणल्य व्यभिचा- रित्वात् ॥ चर्हिपि दत्तम् ॥ ११९ ॥ भव इति निवृत्तम् । बहिः शब्दात् सामोसमयदत्तमित्येतस्मिन्नथे यत् प्रत्ययो भवति । बहिन्येषु निधिषु प्रियेषु ।। । दूतस्य भागकर्मणी - १२० ॥

·२६४ काशिका । + [अ०४ निर्देशादेव समर्थविभक्तिः । दूतशब्दात् षष्ठीसमर्थानागे कर्मणि चामभिधेये यत् प्रत्ययो भवति । भागोंऽशः । कर्म क्रिया । यत्ते अग्ने दूत्यम् । दूतभागः, दूतकर्म वा ।। रक्षोयातूनां हननी ॥:१२१ ॥ निर्देशादेव समर्थविभक्तिः । रक्षः शब्दाधातुशब्दाचा पष्ठीसमर्थाद्वननीत्येतस्मिन्नथै य- त्प्रत्ययो भवति । हन्यतेऽनयेति हननी । याते अग्ने रक्षस्या तनः । रक्षसां हननी । यातन्या यातूनां हननी! बहुवचनं स्तुतिवैशिष्टयज्ञापनार्थम् । बहूनां रक्षसां हननेन तनूस्तूयते ॥. रेवतीजगतीहविप्याभ्यः प्रशस्ये ॥ १२२ ।। रेवत्यादिभ्यः षष्ठीसमर्थेभ्यः प्रशस्ये वाच्ये यत्प्रत्ययो भवति । प्रशंसन प्रशस्यम् । भा. वे क्यप् प्रत्ययो भवति । यद्वो रेवतो रेवत्यम् । यद्वो जगती जगत्यम् । यद्वो हविष्या हवि- ध्यम् । हविष हिता हविष्यास्तासां प्रशंसने हविष्यम् । यस्येति लोपे कृत "हलो यमा य- मिहति लोप॥ असुरस्य स्वम् ॥ १२३ ॥ असुरशब्दात् पष्ठीसमर्थात्स्वमित्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रययो भवति । अणोऽपवादः । असुय वा एतत्पान्न, यच्चक्रतं कुलालकृतम् ॥ मायायामा ॥ १२४ ॥ असुरशब्दात् पष्ठीसमर्थान्मायायां स्वविशेषेण प्रत्ययो भवति । पूर्वस्य यतोऽपवादः । आसुरी माया स्वधया कृतासि ।। तद्वानासामुपधानो मन्त्र इतीटकासु लुक च मतोः ॥ १२५.॥ तद्वानिति निर्देशादेव समर्थविभक्तिः । मतुबन्तात्प्रातिदिकात्प्रथमासमर्थादासामिति पष्टयथें यत्प्रययो भवति । यत्प्रथमासमर्थमुपधानो मन्त्रश्चेत्स भवति । यत्तदासामिति निर्दि- टमिष्टकाश्वेत्ता भवन्ति । लुक्च मतोरिति प्रकृतिनिर्हासः। इतिकरणस्ततश्चेद्वियक्षा । तद्वानि- त्यवयवेन समुदायो व्यपदिश्यते । वर्चःशब्दो यस्मिन्मन्त्रेऽस्ति सवर्चस्वान् । उपधीयते येन स उपधानः । चयनवचन इत्यर्थः। वर्चस्वानुपधानमन्त्र आसामिष्टिकानामिति विगृह्य यति विहिते मतोलुंकिकृते वर्चस्वा उपधाति तेजस्या उपदधाति । पयस्याः। रेतस्याः । तद्वानिति किम् । मन्त्रसमुदायादेव मा भूत् । उपधान इति किम् ।वर्चस्चानुपस्थानमन्त्र आसामित्य. माभृत् । मन्त्र इति किम् । अङ्गुलिमानुपधानो हस्त आसामित्यत्र मा भृत् । इष्टकास्वि- ति किम् वर्चस्वानुपधानो मन्त एपो कपालानामित्यत्र मा भूत् । इतिकरणो नियमार्थः । अ- नेकपदसंभवेऽपि केन चिदेव पदेन तद्वान्मन्त्रो गृह्यते न सर्वेण ॥ अश्विमानण ॥ १२६॥ अधिशब्दो यस्मिन्मन्त्रेऽस्ति सोऽश्चिमान् । अश्चिमच्छन्द्रादण्प्रत्ययो भवति । पूर्वस्य यतोऽपवादः । अधिमानुपधानो मन्त्र आसामिष्टकानामिति विगृह्माण्विधीयते तन्न मतुपो लुकि कृते "इनण्यनपत्ये" इति प्रकृतिभावः । आधिनीरपदधाति ॥ वयस्यासु मूनों मतुप् ॥ १२७ ।। वयस्यानुपधनो मन्त्री थासांता क्यस्यास्तास्वभिधेयासु मुर्भो मतुप प्रत्ययो भवति । पूर्वस्य यतोऽपवादः । यस्मिन्मन्त्रे वयःशब्दो मूईन् शब्दश्च विद्यते स पयस्यापि भवति मूर्द्ध- नवानपि । यथा मृर्दा वयः प्रजापतिच्छन्द इति । तत्र वयस्पच्छब्दादिव मूर्द्धन्यच्छब्दादपि यति प्राप्ने मत विधीयते । मुर्द्धन्यतीरपदधाति वयस्या पय मुद्धन्वत्यः । त्यस्यास्थिति फिम् । यत्र मूर्द्धशब्द एव फेवलो न वयः शब्दस्तत्र मा भूत् ।. सुर्द्धवत इति वक्तव्ये मूल इत्युक्तं मतुपो लुक भावि चित्ते कृत्वा ॥

·पा० ४ काशिका । २६५ - - मत्वर्थे मासतन्वोः ॥ १२८ ॥ यस्मिन्नथें मतुविहितस्तस्मॅिश्छन्दसि विपये यत्प्रत्ययो भवति मासतन्नोः प्रत्ययार्थविशे- पणयोः । प्रथमासमर्थादस्त्युपाधिकात्पष्टयथें सप्तम्यर्थे चयत्प्रत्ययो भवति । मत्वर्थीयाना- मप वादः । नभांसि विद्यन्ते यस्मिन्मासे, नभस्यो मासः । सहस्यः । तपस्यः । मधव्यः । नभःशब्दोऽभ्रषु वर्त्तते । तन्वां खल्वपि । ओजोऽस्यां विद्यते ओजस्या तनू । रक्ष- स्यामासतन्चोरिति किम् । मधुमता पात्रेण चरति। मासतन्नोरन्यतराथें वा । मध्यस्मि- न्नस्ति मध्वस्मिन्ननन्तरमिति वा मधव्यो मासः। *लुगकारेकाराश्च वक्तव्याः* । लुक् तावत् । तपश्च'तपस्यश्च । नभश्च नभस्यश्च । सहश्च सहस्यश्च । नपुसकलिङ्ग छान्दसत्वात् ।अका- '। इंपो मासः । ऊर्जा मासः । इकारः। शुचिर्मासः ॥ मधोर्ज च ॥ १२९ ॥ मधुशब्दान्मत्वर्थे जः प्रत्ययो भवति चकाराद्यञ्च । उपसंख्यानाल्लुक् । माधवः । मध. व्यः । मधुः । तन्वा खल्वपि । माधवा । मधव्या । मधुः । तनूः ।। श्रोजसोऽहनि यत्खौ ।। १३० ।। मत्वर्थ इत्येव । ओजः शब्दान्सत्वर्थे यत्खौ प्रत्ययौ भवतोऽहन्यभिधेये । ओजस्यमहः । भोजलीनमहः ।। वेशोयशश्रादेर्भगाद्यल ॥ १३१ ॥ मत्वर्थ इत्येव । वेशोयशसी आदौ यस्य प्रातिपदिकस्य तस्माद्वेशोयशआदेर्भगान्तात् प्रातिपदिकान्मत्वर्थे यल् प्रत्ययो भवति । लकारः स्वरार्थः । वेशोभगो विद्यते यस्य स, वे. शोभायः । यशोभग्यः। वेश इति बलमुच्यते। श्रीकामप्रयत्नमाहात्म्यवीर्ययशस्सु भगशब्दः । बैशश्चासौ भगश्च श्रीप्रभृतिवेंशो भगः, सोस्यास्तीति वेशोभग्यः ।। ख च ।। १३२॥ वेशोयशआदेर्भगान्तात्प्रातिपदिकान्मत्वथें खः प्रत्ययो भवति । योगविभागो यथासं- ख्यनिरासार्थ उत्तरार्थश्च । चकाराद्यत् । वेशोभग्यः । वेशोभगीनः। यशोभग्यः । यशोभगीनः॥ पूर्वैः कृतमिनयौ च ।। १३३ ।। - मत्वर्थ इति निवृत्तम् । निर्देशादेव समर्थविभक्तिः। पूर्वशब्दात्तृतीयासमर्थात्कृतमित्येत- स्मिन्नथें इन य इत्येतौ प्रत्ययो भवतः । चकारात्ख च । पथिभिः पूर्विणैः । पृव्यः। पूर्विणैः; पूच्यरिति बहुवचनान्तेन पूर्वपुरुषा उच्यन्ते । तत्कृताः पन्थानः प्रशस्ता इति पथां प्रशंसा ।। अद्भिः संस्कृतम् ।। १३४ ।। निर्देशादेव समर्थविभक्तिः । अपशब्दात्तृतीयासमर्थात्संस्कृतमित्येतस्मिन्नर्थे यत्प्रत्ययो भवति । यस्येदमप्य हविः । अद्भिः संस्कृतमिति ॥ सहस्रेण संमितौ घः ।। १३५ ।। निर्देशादेव समर्थविभक्तिः । सहस्रशब्दात्तृतीयासमर्थात् सम्मिता इत्येतस्मिन्नर्थे घः प्रत्ययो भवति । सम्मितस्तुल्यः सदृशः । अयमग्निः सहस्त्रियः । सहस्वतुल्य इत्यर्थः । केचित्तु समिताविति पठन्ति । तत्रापि समित्या सम्मित एव लक्षयितव्यः । तत्र छन्दसि प्रयोगद- शनात् ॥ मतौ च ।। १३६ ॥ मत्वर्थे च सहस्रशब्दाद् वः प्रत्ययो भवति । सहत्तमस्य विद्यते, सहस्त्रियः । तपः सह- स्त्राभ्यां विनीनी, अण् चेत्यस्यापवादः ॥ सोममर्हति यः ॥ १३७ ।। २३ का० - ·२६६ काशिका । [अ०४ । निर्देशादेव समर्थविभक्तिः 1. सोमशब्दाद् द्वितीयासमर्थादईतीत्येतस्मिन्नर्थं यः प्रत्य. यो भवति। सोममहंन्ति सौम्या ब्राह्मणाः । यज्ञाहाँ इत्यर्थः । यति प्रकृते यग्रहण, स्वरे विशेपः। मये च ।। १३८ ।। सोमग्रहण, यश्चानुवर्तते । मय इति मयडर्थो लक्ष्यते। सोमशब्दात्मयडथे या प्रत्य- यो भवति । आगतविकारावयवप्रकृता मयडर्थाः। हेतुमनुष्येभ्योऽन्यतरस्या रूप्यः । मयटू च । मयड्तयोर्भापायामभक्षाच्छादनयोः । तत्प्रकृतवचने मयडिति । तन्त्र यथायोग समर्थविभ. क्तिः । सोम्यं मधु पियन्ति । सोममयमित्यर्थः ।। मधोः ।। १३९।। यशब्दो निवृत्तः । मधुशब्दान्मयइथे यत् प्रत्यो भवति । मधव्यान स्तोकान् । मधुमयानित्यर्थः ॥ बसोः समूहे च ॥ १४० ।। वसुशब्दात समूहे वाच्ये यत् प्रत्ययो भवति चकारान्मयडर्थे च । यथायोग समर्थविम- क्तिः । वसव्यः समूहः । मयडोंवा 1 *अक्षरसमूहे छन्दसः स्वार्थ उपसंख्यानम् । ओश्रावयेति चतुरक्षरम् । अस्तु श्रौपडिति चतुरक्षरम् । यजेति यक्षरम् । ये यजामह इति पञ्चाक्षरम् । यक्षरो वपट्कारः । एप वै सप्तदशाक्षरश्छन्दस्यः प्रजापतिर्यज्ञो मन्त्रे विहितः । सप्तदशाक्ष- राण्येव छन्दस्य इत्यर्थः । छन्दः शब्दादक्षरसमूहे वर्तमानात् स्वार्थे यत् प्रत्ययः । वसुंशब्दादपि यद्वक्तव्यः । हस्तो गृहीतस्य बहुभिरित्यर्थः । अग्निरीशे घसव्यस्य । वसीरित्यर्थः ।। नक्षत्राद्घः ।। १४१ ।। नक्षत्रशब्दाद् घः प्रत्ययो भवति स्वार्थे । समूह इति नानुवर्तते । नक्षत्रियेभ्यः स्वाहा ।। सर्वदेवात्तातिल ।। १४२ ।। सर्वदेवशब्दाभ्यां तातिल् प्रत्ययो भवति छन्दसि विपये स्वार्थिकः । सर्वतातिः । देवतातिः शिवशमरिष्टस्य करे ॥ १४३ ॥ करोतीति करः, प्रत्ययार्थः । तत्समर्थविभक्तिः । शिवादिभ्यः शब्देभ्यः पष्टीसमर्थे भ्यः का इत्येतस्मिन्नर्थे तातिल् प्रत्ययो भवति । शिवं करोतीति, शिवतातिः । शतातिः । अरि- तातिः॥ भावे च ।। १४४ ।। भावे चाथै छन्दसि विपये शिवादिभ्यस्तातिल् प्रत्यया भवति । शिवस्य भावः, शिवता- ति। तात्तिः । अस्टितातिः। यतः पूर्णाऽवधिरतः परमन्यः प्रत्ययोऽधिक्रियते ॥ इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकायां वृत्तौ चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः ।। समाप्तश्च चतुर्थोऽध्यायः॥ ।। शुभम् ।। । 1 ·॥ पञ्चमाध्यायस्य प्रथमः पादः ।। प्राक कीताच्छः ॥ १॥ तेन क्रीतमिति वक्ष्यति, प्रागेतस्मात् क्रीतमंशब्दनादानित ऊर्ध्वमनुक्रमियामश्चप्रत्य. यस्तेष्वधिता वेदितव्यः । वक्ष्यति-तस्मै हितमिति । वत्सेभ्यो हितो, वत्सोयो गोधु- क् । करभीय उष्ट्रः । सकरभीयः । अवत्तीयः । अयोऽवधित्वेन गृहीतः, न प्रत्ययः । तेन प्राक् ठमश्छ इति नोक्तम् ॥ उगवादिभ्यो यत् ॥ २॥ प्राक् फ्रीतादित्येव । उवर्णान्तात् प्रातिपदिकाद्वादिभ्यश्च यत्प्रत्यो भवति । प्राक्क्री- तीयेवर्थेषु । छस्यापवादः । शव्यं दार । पिचच्या कार्यासः । कमण्डलल्या मृत्तिका ! ग. बादिभ्यः खल्मपि । गव्यम् । हविष्यम् । सनङ्गनाम चर्मविकारः । ततः परत्वाचर्म गोऽनि- त्येप विधिः प्राप्नोति । तथा चरुर्नाम हविः । सक्तुरन्नविकारः। अपूपाविष्यन्नविकारेभ्य- श्रोति पश्यते । ततो विभापा हविरपूपादिभ्यश्चेत्येप विधिः प्राप्नोति । तत्र पूर्व विप्रतिपेयेन यत् प्रत्यय एवेष्यते । सनङ्गव्यं चर्म । चरव्यास्तण्डुलाः । सक्तव्या धाना इति । गवादि- पु नाभि नभं चेति पठ्यते । तस्यायमर्थः । नाभिशब्दो यत्प्रत्ययमुत्पादयति नभ वादे शमापद्यत इति । नाभये हित्तो, नभ्योऽक्षः । नभ्यमन्जनम् । यस्तु शरीरावयवो नामित. ब्दस्ततः, शारीरावयवादिति यति कृते नाभये हितं नाभ्यं तैलमिति भवितव्यम् । गवादिषु यता सन्नियुक्तो नभभावोऽत्र न भवति । गो । हविस् । वर्हिप् । खट । अष्टका । युग । मेधा । स्वक् । *नाभि नभ च*। *शुनः संप्रसारण वा च दीर्घत्वं तत्सन्नियोगेन चान्तोदात्तत्वम् । शुन्यम् । शून्यम् । चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वात् "नस्तद्धित" इति लोपो न स्यात् । *अध. सोऽनङ् च । ऊधन्यः कूपः । उदर । स्वर । स्वद । अक्षर । विष । गवादिः ॥ कम्वलाच्च संज्ञायाम् ॥ ३ ॥ कम्बलात्प्राक्क्रीतीयेप्वर्थेषु यत्प्रत्ययो भवति छस्यापवादः संज्ञायां विपये । कायल समू- पलशतम् । संज्ञायामिति किम् । कम्बलीया ऊर्गा ॥ विभाषा हविरपूपादिभ्यः ॥ ४ ॥ हविर्विशेपवाचिभ्योऽपूपादिभ्यश्च प्रातिपदिकम्यः प्राक्क्रीतीयेष्वपु विभापा यत् प्रत्य- यो भवति । आमिक्ष्यं दधि । आमिक्षीयं दधि । पुरोडाश्यास्तण्डुलाः । पुरोडाशीयाः । हविश्शब्दात्तु गवादिपाठान्नित्यमेव भवति । अपूपादिभ्यः । अपूप्यम् । अपूपीयम् । तण्डु- ल्यम् । तण्डुलीयम् । अपूप । तण्डुल । अभ्यूप । अभ्योप। पृथुक । अभ्येष। अर्गल । मुस- ल। सूप । कटक । कर्णवेष्टक । किण्व । *अन्नविकारेभ्यश्च | पूप। स्थूण । पाप । अश्व । पत्र । अपूपादिः॥ तस्मै हितम् ॥ ५॥ तस्मा इति चतुर्थीसमर्थाद्धितमित्येतस्मिन्नथें यथाविहितं प्रत्ययो भवति । वत्सेभ्यो हितो गोधुक् वत्सीयः। अवत्सीयः । पटव्यम् । गव्यम् । हविष्यम् । अपूप्यम् । अ- पीयम् ॥ शरीरावयवाद्यत् ॥ ६ ॥ शरीरं प्राणिकायः। शरीरावयववाचिनः प्रातिपदिकाद्यत् प्रत्ययो भवति, तस्मै हितमि- त्येतस्मिन् विपये । छस्यापवादः । दन्त्यम् । कण्व्यम् । नाभ्यम् । नस्यम् ।। ।

·२६८ काशिका । [अ०६ खलयवमापतिलवृषब्रह्मणश्च ॥ ७ ॥ खलादिभ्यो यत्प्रत्ययो भवति तस्मै हितमित्येतस्मिन् विपये । छस्यापवादः । खलायः हितं, खल्यम् । यत्र्यम् । माष्यम् । तिल्यम् । वृष्यम् । ब्रह्मण्यम् । वृष्णे हितम् , ब्राह्मणे- भ्यो हितमिति वाक्यमेव भवति । छप्रत्ययोऽपि न भवति अनभिधानात् । चकारोऽनुक्त- समुच्चपार्थः । स्थाय हित्ता, स्थ्या । अजाविभ्यां थ्यन् ॥ ८॥ अज अवि इत्येतान्या थ्यन् प्रत्ययो भवति तस्मै हितमित्येतस्मिन्विपये । छस्यापवा- दः । अजथ्या यूथिः । अजाविभ्यां थ्यन् प्रत्ययो भवति तस्मै हितमित्येतस्मिन्विषये। छ- स्यापवादः । अजथ्या यूथिः । अविध्या ॥ आत्मविश्वजनभोगोत्तरपदात् खः ॥९॥ आत्मन् विश्वजन इत्येताभ्यां भोगोत्तरपदाच्च प्रातिपदिकारखा प्रत्ययो भवति, तसौ हितमित्येतस्मिन विषये । छस्यापवादः । आत्मन्निति नलोपो न कृतः, प्रकृतिपरिमाणज्ञाप- नार्थम् , तेनोत्तरपदग्रहणे भोगशब्देनैव संबध्यते, न तु प्रत्येकाम् । आत्मने हितम् , भात्मनी- नम् । आत्माध्यानौ ख इति प्रकृतिभावः । विश्वजनेभ्यो हित, विश्वजनीयम् । *कर्मधा- स्यादिप्यते । पष्ठीसमासाद् बहुव्रीहेश्छ एव भवति । विश्वजनाय हितं, विश्वजनीयम् । *पञ्चजनादुपसंख्यानम् । पञ्चजनाञ्च खः । अत्रापि कर्मधारयादिप्यते । पञ्चजनीनम् । अन्य- ब्र पञ्चजनीयम् । *सर्वजनाम् खश्च । सार्वजनिकम् । सर्वजनीनम् । अत्रापि कर्मधारयादेव. सर्वजनीयमन्यत् । *महाजनान्नित्यं ठञ् वक्तव्या* । माहाजनाय हितं माहाजनिकम् । त- त्पुरुषादेव । बहुश्रीदेस्तु छ एव भवति । महाजनीयम् । भोगोत्तरपदात् खल्वपि । मातृ- भोगीणः । पितृभोगीणः । भोगशब्दः सरोखाची केवलेभ्यो मानादिभ्यश्छ एव भवति । मात्रीयः । पित्रीयः । राजाचार्याभ्यां तु नित्यम् । भोगोत्तरपदाभ्यामेव खः प्रत्यय इष्यते, न केवलाभ्याम् । राजभोगीनः । आचार्यभोगीनः ॥ *आचाांदणत्वं च । केवलाभ्यां वा- क्यमेव भवति । राज्ञे हितम् । आचार्याय हितमिति । सर्वपुरुषाभ्यां गढऔ ॥ १०॥ सर्वपुरुषाभ्यां यथासंख्य णढनौ प्रत्ययौ भवतः, तस्मै , हितमित्येतस्मिन् विपये। छ- स्यापवादः । सर्वस्मै हितं सार्चम् । पौरुपेयम् । *सर्वापणस्य वा वचनम् । सर्वीयम् । *पुरुपाद्वधविकारसमूहतेनकृतेष्विति वक्तव्यम् । पौरुषेयो वधो, विकारः, समूहो वा तेन कृतं पौरुषेयो ग्रन्थः। मावचरकाभ्यां खा ॥ ११ ॥ माणवचरकशब्दाम्यां खम् प्रत्ययो भवति तस्मै हितमित्येतस्मिन् विषये । छस्यापवा- दः । माणवाय हित, माणवीनम् । चारकीणम् ॥ तदर्थ विकृतेः प्रकृतौ ॥ १२ ॥ प्रकृतिरुपादानकारण, नल्यैव उत्तरमवस्थान्तरं विकृतिः । विकृतिवाचिनः प्रातिपदिका- प्रकृतायभिधेयायां यथाविहितः प्रत्ययो भवति । तदर्थमिति प्रत्ययार्थविशेपणम् । तदिति सर्वगाम्ना विकृतिः परामृश्यते । विकृत्याया प्रकृती प्रत्ययः । तदर्थग्रहणेन प्रकृतेरनन्या- र्थताख्यायते । न प्रकृतिविकारसंभवमात्रे प्रत्ययः । किन्तर्हि प्रकृतेरनन्यार्थत्वे विवक्षिते । प्र- त्ययार्थस्य च तदर्थ सति सामर्थ्याल्लभ्या चतुर्थी समर्थविभक्तिः। केचित्तु तस्मैहितमि- त्यनुवर्तयन्ति । अरेभ्यो हितानि पतानि काष्टानि, अनारीयागि काहानि । प्रका- रीया इष्टकाः । शल्य दार । पिवयः कापासः । तस्यमिति किम् । यद्यानां धानाः । धानानां सक्तवः । प्रकृत्यन्तरनिवृत्तिरन्न विवक्षिता, न तार्थ्यम् । धानानां सक्तयो, न ला- ·पा०१] काशिका । २६९ । जानामिति । विकृतेरिति किम् । उदाकार्थ कूपः । - विकृतिग्रहणेन या काचित्प्रकृति- झते नोपादानकारणमेव । भवति च कूप उदकस्य प्रकृतिः । तत्रोत्पादनात् । न तु उदकं त- स्य विकृतिः । अत्यन्तभेदात् । प्रकृताविति किम् । अस्यर्थी कोशी। असिरयसो विकृति- भवति । न तु कोशी तस्य प्रकृतिर्भवति । द्वयोरपि प्रकृतिविकृत्योहणे विवक्षितः प्रकृति- विकारभावो लभ्यते ॥ छदिरुपधिवलेढम् ॥ १३ ॥ छदिरादिभ्यः शब्देभ्यो ठञ् प्रत्ययो भवति तदर्थ विकृतेः प्रस्तावित्येतस्मिन् विपये । छस्थापवादः । छादिपेयाणि तृणानि । औपधेय दारु । वालेयास्तण्डुलाः । उपधिशब्दात स्वार्थे प्रत्ययः । उपधीयत इत्युपधिः, रथाङ्गम् । औपधेयमपि तदेव दारु ।। ऋषभोपानहोर्यः ॥ १४ ॥ अपभ उपानह इत्त्येताभ्यां ज्या प्रत्ययो भवति, तदर्थं विकृतेः प्रकृतावित्येतस्मिन् वि- पये । छस्यापवादः । आप॑भ्यो वत्सः । औपानह्यो मुझः 1 चमण्यपि प्रकृतित्वेन विवक्षि- ते पुर्वविप्रतिपेधादयमेवेष्यते ॥ औपाना चर्म॥ चर्मणोऽञ् ॥ १५ ॥ चर्मण इति पष्टी । चर्मणो या विकृतिस्तद्वाचिनः प्रातिपदिकादन प्रत्ययो भवति, तद- थे विकृतेः प्रकृतावित्येतस्मिन् विपये । छस्यापवादः । वारत्रं चर्म ॥ तदस्य तदस्मिन् स्यादिति ॥ १६ ॥ तदिति प्रथमा समर्थविभक्तिः, अस्येति प्रत्ययार्थः, स्यादिति प्रकृतिविशेषणम् , इति करणो विवक्षार्थः । एवं द्वितीयेऽपि वाक्ये। सप्तम्यर्थे तु प्रत्यय इत्येतावान् विशेषः । प्रथ- मासमर्थात् पप्ठ्यर्थे सप्तम्यर्थे च यथाविहितं प्रत्ययो भवति । यत्तत्प्रथमासमर्थ स्याच्चेत्त- अवति । इतिकरणस्ततश्चेद्विवक्षा । प्राकार आसामिष्टकानां स्यात् , 'प्राकारीया इष्टकाः । प्रासादीयं दारु । सप्तम्यर्थे खल्वपि। प्राकारो ऽस्मिन् देशे स्यात् , प्राकारीयो देशः । प्रासादीया भूमिः । स्यादिति संभावनायालिङ् , संभावनेऽलमिति चेदित्यादिना । इष्टकानां बहुत्वेन तत् संभाव्यते। व प्राकार आसामिष्टकानां स्यादिति देशस्य च गुणेन संभाव्यते । प्रासादोऽस्मिन् देशे स्यादिति । प्रकृतिविकारभावस्तादयं चेह न विवक्षित किं सहि योग्यतामानम् । तेन पूर्वस्यायमविषयः । द्विस्तद्ग्रहणं न्यायप्रदर्शनार्थम् । अनेकस्मिन् प्रत्ययार्थे प्रत्येकं समर्थविभक्तिः संबन्धनीयेति । अथेह कस्मान्न भवति । प्रासादो देवदत्तस्य स्यादिति । गुणवानय संभाव्यते, प्रासादलाभोऽस्येति । इति करणो.विवक्षार्थ इत्युक्तम् ॥ परिखाया ढञ् ॥ १७ ॥ परिवाशब्दाद ढञ् प्रत्ययो भवति, तदस्य तदस्मिन् स्यादित्येतस्मिन्नथें । छस्यापवा- दः । पारिखेची भूमिः । छयतोः पूर्णावधिः । इतः परमन्यः प्रत्ययो विधीयते ॥ प्राग्वतेष्ठम् ॥ १८॥ तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिरिति वक्ष्यति । प्रागेतस्माद्वतिसंशब्दनाधानित उर्ध्वमनुक्रमि- च्यामः उज् प्रत्ययस्तेप्वधिकृतो वेदितव्यः। वक्ष्यति, पारायणतुरायणचान्द्रायणं वर्त्तयति । मारायणिकः । तोरायणिकः । चान्द्रायणिकः ॥ श्रादिगोपुच्छसंख्यापरिमाणाटक ॥ १९ ॥ तदर्हतीति वक्ष्यति । आ एतस्मादर्हसंशब्दनाद्यानित उर्ध्वमनुक्रमिष्यामः ठक प्रत्यय- स्तेष्वधिकृतो वेदितव्यो गोपुच्छादीन् वर्जयित्वा । अभिविधावयमाकारः । तेनार्हत्यर्थोऽपि . । । - ·२७० [अ०१ 1 । - काशिका । उक् भवत्येव । ठनधिकारमध्ये तदपवादः उग विधीयते । तेन क्रीतम् । नैष्किकम् । पाणि- कम् । अगोपुच्छसंख्यापरिमाणादिति किम् । गोपुच्छेन क्रीतं गौपुच्छिकम् । संख्या । पा. ष्टिकम् । परिमाण । प्रास्थिंकम् । कौडविकम् । उप प्रत्युदाहियते । संख्यापरिमाणयोः को विशेषः । भेदगणन संख्या एकत्वादिः। गुरुत्वमानमुन्मानं पलादिः । मायाममान प्रमाणे वितस्त्यादिः । आरोहपरिणाहमानं परिमाणं प्रस्थादिः॥ ऊर्ध्वमान किलोन्मानं परिमाणे तु सर्वतः । आयामस्तु प्रमाणं स्यात् संख्या बाह्या तु सर्वतः ॥ असमासे निष्कादिभ्यः ॥ २० ॥ माहादित्येव निष्कादिभ्यः शब्देभ्योऽसमासे ठक् प्रत्ययो भवति आहीयेष्वर्येषु । मोऽपवादः । नैष्किकम् । पादिकम् । मापिकम् । असमास इति किम् । परमनीप्ककम् । उत्तमनष्किकम्। ठग्नेव भवति, परिमाणान्तस्येत्युत्तरपदवृद्धिः । अथ किमर्थमसमास इत्युच्यते यावता, ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिः प्रतिपिध्यते । निष्कादिप्यसमासग्रहणं ज्ञापर्क पूर्वत्र तदन्तप्रतिपेधस्य । उगवादिभ्यो यत् । गम्यम् । सुगम्यम् । अतिसुगव्यम् । विभाषा इविरपूपादिभ्यः। । अपूप्यम् । अपूपीयम् । ययापूप्यम् । यवापूपीयम् । शरीरावयवाद्यत् । दन्त्यम् । राजदन्त्यमित्येवमादि सिद्धं भवति। इत उत्तर च संन्यापूर्वपदानां तदन्तवि- धिरिष्यते । पारायणतुरायणचान्द्रायणं वर्तयति । द्वैपारायणिकः । पारायणिकः । लुग- न्तायास्तु प्रकृतेन्नेथ्यत । द्वाभ्यां शूर्पाभ्यां क्रीत द्विशूर्पम् । त्रिशूर्पम् । द्विशूपेण क्रीतमिति तदन्तविधिप्रनिषेधात् शूदमन्यतरस्यामित्यञ् न भवति । सामान्यविहितष्ठव भवति । द्विशापकम् । ओ हिरा प्रत्यनिमित्ताल्लुगभावः । तथाचोक्तम् । प्रार-तेः संख्यापूर्वपदानां तदन्तग्रहणमलुकीति : निष्क ! पण । पाद । माप । वाहद्रोण । पष्टि । निष्कादिः ।। शताच ठन्यतावशते ॥ २१ ॥ अहर्हादू इत्येव । शतशब्दात् दन्यतो प्रत्ययौ भवत असतेऽभिधेये । अहीयेवथें । कनोऽपवादः। यातन क्रीत, शत्यम् । शतिकम् । अशत इति किम् । शतं परिमाणमस्य, शतक निदानम् । प्रत्ययाथान संघः शतमेव वस्तुतः प्रकृत्यर्थान्न भिद्यते । इह तु न भवति । शतेन क्रीत, शत्य शाटकशमिति, वाक्येन ह्या प्रत्ययार्थस्य तत्त्वं गम्यते, न श्रुत्या । तथा चोक्तम् । शतप्रतिपंधे ऽन्यशतत्वेऽप्रतिषेध इति । चकारोऽसमास इत्यनुकणार्थः । द्वौच शतं च द्विशतन क्रीत, विशतकम् । निशतकम् । प्राग्वतेः संख्यापूर्वपदानां तदन्तग्रहणमलु- कीत्यनया इप्या समासादपि प्राप्नोति ॥ संख्याया श्नतिशदन्तायाः कन् ॥ २२ ॥ आहादित्येच । संयाया अत्यन्ताया अशदन्तायाश्च कन् प्रत्यतो भवत्ति आहीयेप्वपु । टनोपवादः । पञ्चभिः क्रीतः, पञ्चकः । यहुकः । गणकः । अतिशदन्ताया इति किम् । साप्त. तिकः । चत्वारिंशत्कः अर्थवस्तिशब्दस्य ग्रहणाड् दतः पर्युदासो न भवति । कतिकः ॥ घतोरिड् वा ॥ २३ ॥ त्वन्तस्य संख्यात्वात् कनू सिद्ध एव, तस्य त्वनेन या इसागमो विधीयते । यतोः परस्य कनो वा इहागमो भवति आहोयेवणेषु । तावतिकः । तावत्कः । यावतिकः । यावत्क। विशतित्रिंशद्भ्यां ड्युन्नसंज्ञायाम् ॥ २४ ॥ विशतित्रिंशद्भ्यां दधुन् प्रत्ययो भवति असंज्ञायां विषये आहीयेप्वपु । विशकः । निशकः । ति निशतहिताति तिलोपः। असंज्ञायामिति किम् । विशतिकः । निशल्कः । क्यं पुनरत्र का यावता अतिसदन्ताया इति पर्युदासेन भक्त्तिव्यम् । योगविभागः करिष्यते । विशतिविजय कन् प्रत्ययो भवति । ततोयुनसंमायामिति ॥ । 1 । - - ·पा०१] काशिका । । कंसाट्टिठन् ॥ २५ ॥ कैसाहिछन् प्रत्ययो भवति आहीयेष्वर्थेषु । ठनोऽपवादः । टकारो ङीवर्थः । इकार उच्चारणार्थः । नकारः स्वरार्थः ! कॅसिकः । केसिकी 1 *अर्धाचेति वक्तव्यम् । अर्द्धिकः । अद्धिकी । *कार्षापणाठिन् वक्तव्यः । कार्षापणिकी । प्रतिशब्दश्चास्यादेद्यो वा वक्त- न्या । प्रतिकः । प्रतिकी ।। शुदिअन्यतरस्याम् ॥ २६ ॥ शुर्पशब्दादुन्यतरस्यामन् प्रत्ययो भवति आहीयेश्वर्थे । ठोऽपवादः,पक्षे सोऽपि भवति । शूण क्रीतं, शौर्णम् । शौपिकम् ॥ शतमानविंशतिकसहस्रवसनादण ॥ २७ ॥ शतमानादिभ्यः शब्देभ्योऽ' प्रत्ययो भवति आहीयेष्वर्थेषु। उकळण्कनामपवादः । शतमानेन क्रीतं, शांतमानं । शतम् । बैंशतिकम् । साहस्रम् । वासनम् ॥ अध्यद्धपूर्वद्विगालुंगसंज्ञायाम् ॥ २८ ॥ आहोदित्येव । अध्यर्धशब्दः पूर्वो यस्मिस्तस्मादध्यर्द्धपूर्वात् प्रादिपदिकाद् द्विगोष परस्य आीयस्य लुग भवति, असंज्ञायां विपये । अध्याई कसम् । द्विकंसम् । त्रिकसम् । अध्यार्द्धशूर्पम् । द्विशूर्पम् । त्रिशूर्पम् । असंज्ञायामिति किम् । पञ्चलौहितिकम् । पाञ्चकला- पिकम् । लोहिनीशब्दस्य भस्याढ तद्धित इति पुंवद्भावः। प्रत्ययान्तत्य विशेपणमसंज्ञांग्रहणं, न चेत् प्रत्ययान्तं संज्ञेति । अध्यर्द्धशब्दः संख्यैव । किमर्थ भेदेनोपादोयते । ज्ञापका) क्वचिद- स्य संख्याकार्य न भवति । संख्यायाः क्रियाभ्यावृत्तिगणने कृत्वसुजिति ॥ विभाषा कार्षापणमहस्त्राभ्याम् ॥ ९ ॥ अद्ध्यर्द्ध पूर्वाद् द्विगोश्च कापणसहस्रान्तादुत्तरस्याहीयप्रत्ययस्य विभाषा लुरभवति । पूर्वण लुकि नित्ये प्राप्ते विकल्प्यते। अध्यर्द्धकापिणम् । द्विकार्पापणिकम् । औपसंख्यानि- कस्य टिठनो लुक् । अलुक्पक्षे च प्रतिरादेशो विकल्पितः । अध्याईप्रतिकम् । द्विप्रतिकम् । त्रिप्रतिकम् । सहस्त्रात् अध्यद्धंसहस्रम् । अध्याईसाहस्रम् । द्विसहस्रम् । द्विसाहस्त्रम् । अलुक्पक्षे, संख्यायाः संवत्सरसंख्यस्य चेत्युत्तरपदवृद्धिः । *सुवर्णशतमानयोरुपसंख्यानम् * | अद्ध्यर्धसुवर्णम् । अध्यर्द्धसौवर्णिकन् । द्विसुवर्णम् । द्विसौवर्णिकम् । अध्यर्धशतमानम् । अध्यर्धशातमानम् । द्विशतमानम् । द्विशातमानम् । परिमाणान्तस्येत्युत्तरपदवृद्धिः ॥ द्वित्रिपूर्वानिष्कात् ॥ ३० ॥ द्विगोरित्येव । द्वित्रिपूर्वाद् द्विगोनिष्कान्तादाहीयप्रत्ययस्य विभाषा लुग्भवति । द्विनिष्कम् । द्विनैष्किकम् । त्रिनिष्किम् । निष्किकम् । *बहुपूर्वाञ्चेति वक्तव्यम् । बहुनि. एकम् । बहुनैष्किकम् । परिमाणान्तस्येत्युत्तरपदवृद्धिः॥ बिस्ताच्च ॥ ३१॥ द्विग्निपूर्वादिति चकारेणानुकृष्यते, द्वित्रिपूर्वाद् द्विगोः परस्याहीयप्रत्ययस्य विभापा लुग्भवति । द्विबिस्तम्। द्विस्तिकम् । त्रिविस्तम्। त्रिबैस्तिकम् । बहुबिस्तम् । बहुवैस्तिकम् ॥ विशतिकात् खः ॥ ३२॥ अद्धर्धपूर्वात्प्रातिपतिकाद् द्विगोश्च विंशतिकशब्दान्तादाहीयेष्वथेषु खः प्रत्ययो भवति । अध्यर्धविंशतिकीनम् । द्विविंशतिकीनम् । निविंशतिकीनम् । विधानसामर्थ्याल्लुङ्न भवन्ति । खार्या ईन् ॥ ३३ ॥.. अध्यर्द्धपूर्वाद द्विगोरित्येव । अध्यर्द्धपूर्वात् प्रातिपदिकाद् द्विगोश्च खारीशब्दान्तादाही- येष्वर्थेषु ईकन् प्रत्ययो भवति । अध्यर्द्धखारीकम् । द्विखारीकम् 1 *केवलाच्चेति वक्तव्य- ।

·२७२ काशिका। [ अॅ५ । म् । खारीकम् । *काकिण्यायोपसंख्यानम् । अध्यर्द्धकाकिणोकम् । द्विकाकिगीकम् । विकाकिणीकम् । *केवलायाश्च । काकिणीकम् ॥ पणपादमापशताद्यत् ॥ ३४॥ अध्यर्द्धपूर्वाद् द्विगोरित्येव । अध्यईपूर्वाद द्विगोश्च पणपादमापशतशब्दान्तादाहीयेव- थेषु यत् प्रत्ययो भवति । अध्यर्द्धपण्यम् । द्विपण्यम् । निपण्यम् । अध्यद्धपाद्यम् । द्विपण्य- म् । त्रिपाद्यम् । पहावो न भवति, पद्यत्यतदर्थे इति । प्राण्यङ्गस्य स इष्यते । इदं तु परि माणम् । माप । अध्यर्द्धमाप्यम् । द्विमाष्यम् । निमाप्यम् । शत। अध्यर्द्धशत्यम् । द्विशत्य- म्। त्रिशत्यम् ॥ शाणाद्वा ॥ ३५॥ अध्यर्द्धपूर्वाद द्विगोरित्येव । शाणशब्दादध्यर्द्ध पूर्वाद् द्विगोराहीयेप्वर्थेषु वा यत् प्रत्ययो- भवति । ठनोऽपवादः । पक्षे सोऽपि भवति । तस्य च लुक् । शध्यर्द्धशाण्यम् । अध्यर्द्धशाण- म् । द्विशाण्यम् । द्विशाणम् । निशाण्यम् । निशाणम् । *शताचेति वक्तव्यम् । अध्याश- त्यम् । अध्यर्द्धशतम् । द्विशत्यम् । द्विशतम् । त्रिशत्यम् । त्रिशतम् ॥ द्वित्रिपूर्वादण्च ।। ३६ ॥ शाणाद्वेत्येव, द्वित्रिपूर्वाच्छाणान्तात्यातिपदिकादाहीयेष्वपु अण् प्रत्ययो भवति, चका- राधञ्च वा । तेन त्रैरूप्पं भवति । द्विशाण्यम् । निशाण्यम् । त्रैशाणम् । निशाणम् । परिमा- गान्तस्यासंज्ञाशाणयोरिति पर्युदासादादिवृद्धिरेख भवति ॥ तेन क्रीतम् ॥ ३७॥ ठमादयत्रयोदश प्रत्ययाः प्रकृताः। तेपामितः प्रभृति समर्थविभक्तयः प्रत्ययार्थाश्च निर्दि- श्यन्ते । तेनेति तृतीयासमर्थात् क्रीतमित्येतस्मिन्नथें यथाविहितं प्रत्ययो भवति । ससत्या कोतं, साप्ततिकम् । आशीतिकम् । नैकिकम् । पाणिकम् । पादिकम् । मापिकम् । शत्य- म् । शतिकम् । द्विकम् । त्रिकम् । तेनेति मूल्यात्करणे तृतीया समर्थविभक्तिः । अन्यत्रानभि. धानान्न भवति । देवदत्तेन क्रीतं, पाणिना क्रीतमिति । द्विवचनबहुवचनान्तात्प्रत्ययो न भव- ति । प्रस्थाभ्यां क्रीत, प्रस्थैः क्रीतमिति, अनभिधानादेव ! यत्र तु प्रकृत्यर्थस्य संख्याभेदाव- गमे प्रमागमस्ति तत्र द्विवचनबहुवचनान्तादपि प्रत्ययो भवति। द्वाभ्यां क्रीतं, द्विकम् । नि. कम् । पञ्चकम् । तथा मुद्गैः क्रीतं मौद्रिकम् । मापिकम् । न येकेन मुद्गेन क्रयः संभवति ।। तस्य निमित्तं संयोगोत्पातौ ॥ ३ ॥ तस्येति पष्ठीसमर्यानिमित्तमित्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यत्तन्निमित्त संयो- गश्चेत् स भवति उत्पातो वा । संयोगः संवन्धः प्राणिनां शुभाशुभसूचकः महाभूतपरिणामः उत्पातः । शतस्य निमित्तं धनपतिना सयोगः, शत्यः। शतिकः । साहस्त्रः। उत्पातः खल्वपि । शतस्य निमित्तमुत्पातो दक्षिणाक्षिपन्दनम्, शत्यम् । शतिकम् । साहनम् । *तस्य निमित्तप्रकरणे वातपित्तन्मभ्यः शमनकोपनयोरुपसंख्यानम् । वातस्य शसन कोपन वा, वातिकम् । पैत्तिकम् । श्लैष्मिकम् । *सन्निपाताचेति वक्तव्यम् । सान्निपातिकम् ॥ गोयचोऽसंख्यापरिमाणाश्चादेयत् ॥ ३९ ॥ गोशब्दाद् यचश्न प्रातिपदिकात् संख्यापरिमाणाश्वादिविवर्जितायत् प्रत्ययो अवति तस्य निमित्तं संयोगोत्पातावित्येतस्मिन्नथें । उमादीनामपवादः गोर्निमित्तं संयोग उत्पातो था, गव्यः । यचः खल्वपि धन्यम् । स्वग्र्यम् । यशल्यम् । आयुष्यम् । असंख्यापरिमाणा- यादेरिति किम् । पञ्चानां निमित्तं पत्रकम् । अधादिः । मासिकः । श्यामवयंसादुपसंख्या- नम् । मझवर्चसस्य निमित गुरुणा संयोगः, महावस्न्यम् । भघ । अरमन् । गण । अर्णा उमा । यस । पर्प । भङ्ग । सचादिः । । । ।

·पा०१] काशिका । पुत्राच्छ च ॥ ४०॥ पुनशब्दाच्छः प्रत्ययो भवति चकाराद्यच तस्य निमित्त संयोगोत्पातावित्येतस्मिन् विपये । व्यच इति नित्ये यति प्राप्ते वचनम् । पुनस्य निमित्तं संयोग उत्पातो वा, पुत्रीयम् । पुत्रयम् ॥ सर्वभूमिपृथ्वीभ्यामणौ ॥ ४१ ॥ सर्वभूमिपृथिवीशब्दाभ्यां यथासंख्यमणौ प्रत्ययो भवतः तस्य निमित्त संयोगोत्पाता. वित्येतस्मिन् विपये । ठकोऽपवादौ। सर्वभूमेनिमित्तं संयोग उत्पातो वा, सार्वभौमः । पार्थिवः । सबभृमेरनुशतिकादिपाठादुभयपदवृद्धिः ॥ तस्येश्वरः ॥ ४२॥ तस्येति पष्ठीसमर्थाभ्यां सर्वभूमिष्टथिवीशब्दाभ्यामणमो प्रत्ययौ भवत ईश्चर इत्येत. स्मिन विपये । सर्वभृमेरीधरः, सार्वभौमः । पार्थिवः। पष्टीप्रकरणे पुनः पष्टीसमर्थविभक्ति- निदेशः प्रत्ययार्थस्य निवृत्तये । अन्यथा संयोगोत्पाताविब ईयरोऽपि प्रत्ययार्थस्य निमित्त- स्य विशेपर्ण संभाव्येत ॥ तत्र विदित इति च ॥४३॥ तति सप्तमीसमर्थाभ्यां सर्वभूमिपृथिवीशब्दाभ्यां यथासंख्यमणनौ प्रत्ययौ भवतः विदित इत्येतस्मिन्नथें । विदितो ज्ञातः, प्रकाशित इत्यर्थः । सर्वभूमौ विदितः, सार्वभौमः । पार्थिवः ।। लोकसर्वलोकाठञ् ॥ ४४ ॥ लोकसर्वलोकशब्दाभ्यां तन्नेति सप्तमीसमर्थाभ्यां विदित इत्येतस्मिन् विपये ठञ् प्रत्ययो भवति । लोके विदितः, लौकिकः । साबलौकिकः । अनुशतिकादित्वादुभय. पदवृद्धिः॥ तस्य वापः ॥ ४५ ॥ तस्येति षष्ठीसमर्थाद्वाप इत्येतस्मिन्नथें यथाविहितं प्रत्ययो भवति । उप्यतेऽस्मिन्. वापः । क्षेत्रमुच्यते । प्रस्थस्य वापः क्षेत्रं, प्रास्थिकम् । द्रौणिकम् । खारीकम् ॥ पात्रात् एन् ॥ ४६॥ पात्रशब्दात् टन्प्रत्ययो भवति, तस्य वाप इत्येतस्मिन् विपये। ठजोऽपवोदः । नकारः स्वरार्थः । पकारो डीपर्थः । पानशब्दः परिमाणवाची। पात्रस्य वापः, पात्रिकं क्षेत्रम् । पात्रिकी क्षेत्रभक्तिः॥ तस्मिन् वृद्ध्यायलाभशुल्कोपदा दीयते ॥ ४७ ॥ तदिति प्रथमासमादस्मिन्निति सप्तम्यर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति यत्तत्प्रथमासः मर्थ वृद्धयादि चेत्तद्दीयते । दीयते इत्येकवचनान्तं वृद्ध्यादिभिः प्रत्येकमभिसंबध्यते । तत्र यदधर्मेण उत्तमर्णाय मूलधनातिरिक्तं देयं तवृद्धिः । ग्रामादिषु स्वामिग्राह्यो भाग आयः । पदादीनामुपादानमूलादतिरिक्त द्रव्यं लाभः । रक्षानिवेशो राजभागः शुल्कः । उत्कोच उ- पदा। पञ्चास्मिन् वृद्धिर्वा आयो वा लाभो वा शुल्को वा उपदा वा दीयते, पञ्चकः। सप्तकः। शत्यः । शतिकः । साहस्रः । *चतुर्थ्यर्थ उपसंख्यानम् । पश्चास्मै वृद्धिर्वा आयो वा लाभो. वा उपदा वा दीयते, पञ्चको देवदत्तः । सिद्धं त्वधिकरत्वेन विवक्षितत्वात् । सममब्राह्मणे दानमिति यया ॥ पूरणाठिन् ॥ ४ ॥ पूरणवाचिनः शब्दादशब्दाच ठन् प्रत्ययो भवति तदस्मिन् वृद्धयायलाभशुल्कोपदा ·काशिका । [अ०५ । - - । दीयत इत्येतस्मिन्नथं । यथायथं ठक्टिटनोरपवादः । द्वितीयोवृद्धयादिरस्मिन् दीयते, द्विती. यिका तृतीयिकः । पञ्चमिकः । सप्तमिकः । अदिकः । अद्धशब्दोरुपकाईस्य रूढिः ।। भागाद्यच्च ॥ ४२ ॥ भागशब्दाद्यत् प्रत्ययो भवति । चकारार्दुश्च । तदस्मिन् वृध्ययलाभाशुल्कोपदा दीयत इ. त्येतस्मिन्नथें । उसोऽपवादः । भागो वृद्ध्यादिरस्मिन् दीयते, भाग्य भागिकं शतम् । भाग्या भागिका विंशतिः। भागशब्दोऽपि रूपकाईग्य वाचकः ॥ तद्धरति वहत्यावहति भाराद्वंशादिभ्यः ॥ ५० ॥ तदिति द्वितीयासमर्थाद्धरत्यादिवर्थेषु यथाविहितं प्रत्ययो भवति । प्रकृतिविशेपर्ण भा- रादशादिभ्य इति। वंशादिभ्यः परो यो भारशब्दस्तदन्तात्प्रातिपदिकादिति । वंशभार हरति वहत्यावहति वा. वांशभारिकः । कौटजभारिकः । वाल्बजभारिकः । भारादिति किम् । वर्श हरति । वंशादिभ्य इति, किम् । व्रीहिभारं हरति । अपरा वृत्तिः। भारावशादिभ्य इति, भारभूतेभ्यो वंशादिभ्य इत्यर्थः । भारशब्दोऽर्थद्वारेण वंशादीनां विशेषणम् । भारभूतान चंशान हरति, वांशिकः । कौटजिकः । बाल्वजिकः । भारादिति किम् । वैशं हरति । चशा. दिभ्य इति किम् । भारतभूतान् ब्रीहीन बहति । सूत्राऽर्थद्वयमपि चैतदाचायण शिष्याः प्रतिपादिताः । तदुभयमपि ग्राह्यम् । हरति देशान्तरं प्रापयति चोरयति वा । वहत्युक्षि- प्यधारयतीत्यर्थः । आवहति उत्पादयतीत्यर्थः । वंश । कुटज । बल्बज। मूल । अक्ष । स्थूणा । अश्मन् । अश्व । इक्षु । खट्वा । वंशादि । वस्नद्रव्याभ्यां उन्कनौ ॥ ११ ॥ वस्नद्रव्यशब्दाभ्यां द्वितीयासमर्थाभ्यां यथासंख्यं ठन् कन् इत्येतो प्रत्ययो भवतो हर. त्यादिप्वर्थेषु । वस्न हरति वहति वा, वस्निकः । द्रव्यकः ॥ संभवत्यवहरति पचति ॥ ५२ ।। तदिति द्वितीया समर्थविभक्तिरनुवर्तते । तदिति द्वितीयासमर्थासंभवत्यादिन्यथेषु यथाविहितं प्रत्ययो भवति । तत्राधेयस्य प्रमाणानतिरेकः संभवः । उपसंहरणमवहारः । विक्लेदन पाकः । प्रस्थं संभवति अवहरति पचति वा, प्रास्थिकः । कौडविकः । खारी- कः । ननु च पाके च संभवोऽस्ति । नास्त्यत्र नियोगः । प्रस्थं पचति ब्राह्मणो, प्रास्थिकी। *तत्पचतीति द्रोणादण्च । द्रोण पचति, द्रौणी । द्रौणिकी श्रादकाचितपात्रात् खोन्यतरस्याम् ॥ ५३॥ आढकाचितपात्रशब्देभ्यो द्वितीयासमर्थेभ्योऽन्तरस्यां संभवादिष्वर्थेषु खः प्रत्ययो भव. ति । ठोऽपवादः । पक्षे सोऽपि भवति । आढकं संभवत्यवहरति पचति चा, आठकीना। आदकिकी । आचितीना । आचितिकी । पानीणा । पानकी॥ द्विगोष्ठंश्च ॥ ५४॥ आढकाचित्तपात्रादित्येव । आढकान्त्रितपानान्ताद् द्विगोः संभवत्यादिधेपु छन् प्रत्ययो भवति, नकारात्खः अन्यतरस्याम् । विधानसामर्थ्यादेवानयोर्लुङ्न भवति। अस्तु पक्षेऽनुज्ञा- तस्याध्यईपूर्वद्विगोरिति लुग भवत्येव । नकारः स्वरार्थः पकारो डीपर्थः, धाढकिको । बाढ- कीना । बढ़की । ब्याचितिकी। अचितीना 1 याचिता । अपरिमाणविस्ताचितेति छीपः प्रतिपेधः । द्विपात्रिकी। द्विपात्रीणा । द्विपानी ।। कुलिजाएलुकुखौ च ॥ ५५ ॥ द्विगोरित्येव । कुलिजशब्दान्ताद् द्विगोः संभवत्यादिश्यपु लुक्खौ भवतः । चकारा. एं। अन्यसरन्यां ग्रहणानुवृत्त्या लुगापि विकलप्यते । उनः पक्ष श्रवणं भवति । तेन चात् रूप्य संपद्यते । वैकलिने संभवत्ययहरति पचति वा, द्विकुलजिकी। द्वैकलिजीग ।। द्विकु. - 1 । !

·पा०१] काशिका । २७५ लिजा । वैकुलिजिकी । परिमाणान्तस्यासंज्ञाशाणयोरित्यत्र कुलिजग्रहणमपीप्यते । तेनोत्तर- पदवृद्धिरपि न भवति ॥ सोस्यांशवस्मभृतयः ।। ५६ ।। स इति प्रथमासमावस्येति पष्टयथें यथाविहितं प्रत्ययो भवति यत्तत् प्रथमासमर्थसंश. वस्नभूतयश्चत्ता भवन्ति । अंशो.भागः । वस्न मूल्यम् । भृतिवेतनम् । पञ्च अंशो वस्नो वा भृति स्य, पञ्चकः । सप्तकः । साहसः ।। तदस्य परिमाणम् ॥ ५७ ।। तदिति प्रथमासमर्थादस्येति पप्ठ्यथें यथाविहित प्रत्ययो भवति यत् प्रथमासमर्थ परिमाणं चेत्तद्भवति । प्रस्थः परिमाणमस्य, प्रास्थिको राशिः । खारीकः । शत्यः । शतिकः । साहस्सः । द्रौणिकः । कौडविकः। वर्षशतं परिमाणमस्य, वार्षशतिकः । वार्पसाहस्तिकः । पष्टि- जीवितपरिमाणमस्येति, पाष्टिकः । द्विसाप्ततिकः । समर्थविभक्तिः प्रत्ययार्थश्च पूर्वसूत्रादे- वानुवत्तिप्यते किमर्थं पुनरनयोरुपादानम् । पुनविधानार्थम् । द्वे पष्टी जो वितपरिमाणमस्य द्विपाटिकः । द्विसाप्ततिकः पुनर्विधानसामर्थ्यादद्वयद्धयपूर्वद्विगोलुंङ्न भवति ॥ संख्यायाः संज्ञासंघसूत्राध्ययनेषु ॥ १८ ॥ तदस्य परिमाणमिति वर्तते । संख्यावाचिनः प्रातिपदिकाल्परिमाणोपाधिकात्प्रथमास- मादस्येति पाट्यथं यथाविहितं प्रत्ययो भवति । संज्ञासंघसूत्राध्ययने प्विंति प्रत्ययार्थविशे- पणम् । तत्र संज्ञायां स्वार्थे प्रत्ययो वाच्यः । पञ्चैव पञ्चकाः शकुनयः । त्रिकाः शाला- 'यनाः । संघ । अष्टकः । सुत्र । अष्टावध्यायाः परिमाणस्य सूत्रल्य, अष्टकं पाणिनीयन् । दशक वैयाघ्रपदीयम् । त्रिकं काशकृत्स्नम् । ननु चाध्यायसमूहः सुत्रसंव एव भवति । नेत- दस्ति । प्राणिसमूहे संघशब्दो रूढः । अध्ययने । पञ्चकोऽधीतः सप्तकोऽधीतः । अष्टकः । नवकः । अधीतिरध्ययनम् । तसंख्यापरिमाणं पञ्चावृत्तयः पञ्चवाराः पञ्चरूपाण्यस्याध्ययन- स्य, पञ्चकमध्ययनम् । *स्तोमे डविधिः पञ्चदशाद्यर्थ । *पञ्चदशमन्त्राः परिमाणमस्य, पञ्च- दशः स्तोमः । सप्तदशः । एकविंशः । *शन्शतोर्डिनिश्छन्दसि । पञ्चदशिनोर्द्धमासाः । निशिनो मासाः । विशतेचेति वक्तव्यम् । विशिनोऽङ्गिरसः॥ पङ्क्तिविंशतित्रिंशञ्चत्वारिंशत्पञ्चाशत्पष्टिसप्तत्यशीतिनवतिशतम् ॥ ५९ ॥ सदस्य परिमाणमिति वर्तते । पङ्क्त्यादयः शब्दा निपात्यन्ते । यदिह लक्षणेनानुपपन्न . तत्सर्व निपातनासिद्धम् । पञ्चानां टिलोपः तिः प्रत्ययश्च । पञ्च परिमाणमस्य, पक्ति- श्छन्दः ।। द्वौ दशती परिमाणमस्य :संघस्य, विंशतिः । नयागां दशतां त्रिन भावः शच्च प्रत्ययः । नयो दशतः परिमाणमस्य, त्रिंशत् । चतुर्णा दशतां चत्वारिन् भावः प्रत्ययः । चत्वारो दशतः परिमाणमस्य, चत्वारिंशत् । पञ्चानां दशतां पञ्चा- पञ्च दिशतः परिमाणमस्य, पञ्चाशत् । पष्णां दशतां पड् भावस्तिः प्रत्ययोऽपदत्वं च । पड् दशतः परिमाणमस्य पष्टिः । सतानां दशतां सप्तभावः तिः प्रत्ययः । सप्त दशतः परिमाणमस्य, सप्ततिः । अष्टानां दशतामशीभावस्तिः प्रत्ययश्च । अष्टौ दशतः परिमाणमस्य, अशीतिः । नवानां दशतां नवभावस्ति प्रत्ययः । नवदशतः परिमाणमस्य, नवतिः । दशानां दशतां शभावः तश्च प्रत्ययः । दश दशतः परिमाणमस्य संघस्य, शतम् । विंशत्यादयो गुणशब्दास्ते यथाकथञ्चिद् व्युत्पाद्याः । नात्रावय- वार्थेऽभिनिवेष्टव्यम् । तथाहि पङ्क्तिरिति क्रमसन्निवेशेऽपि वर्तते । ब्राह्मणपङ्क्तिः । पिपीलि- कापङ्क्तिरिति । न चाचावयवार्थः कश्चिदस्ति । या चैषां विषयभेदेन गुणमान्ने गुणिनि च वृत्तिरस्वलिङ्गसंख्यानुविधानं च। एतदपि सर्व स्वाभाविकमेव । सहस्रादयोऽप्येवं जातीयका- स्तद्वदव द्रष्टव्याः । उदाहरणमानमेतदिति ॥ - - भावः शच्च प्रत्या!

·२७६ काशिका । [म०६ - पञ्चदशती वर्ग वा ॥ ६० ॥ पञ्चत् दशत् इत्येतो निपात्येते तदस्य परिमाणमित्यस्मिन् विपये वगेंऽभिवेये । संख्या- या इति कनि प्राप्ते डतिनिपात्यते । वावचनात्पक्षे सोऽपि भवति । पञ्च परिमाणमस्य, पञ्चद् वर्गा, दशद्वर्गः । पञ्चको वर्गो, देशको वर्गः ।। सप्तनोऽञ् छन्दसि ॥१॥ वर्ग इत्येव । तदस्य परिमाणमिति च । सप्तन् शब्दाच्छन्दसि विविपयेऽज् प्रत्ययो भव- ति वगेऽभिधेये । सप्त सामान्यसृजन् ।। त्रिशच्चत्वारिंशतो ह्मणे संज्ञायां डण् ॥ १२ ॥ तदस्य परिमाणमित्येव । वर्ग इात निवृत्तम् । त्रिंशच्चत्वारिंशच्छदाभ्यां संज्ञायां विषये डण् प्रत्ययो भवति सदस्य परिमाणमित्येतस्मिन् विषये ब्राह्मणेऽभिधेये सप्तम्येपा न विषय. सप्तमी। तेन मन्त्रापयोरपि भवति । त्रिंशदध्यायाः परिमाणमेपां ब्राह्मणानां, शा माहाणानि । चात्वारिंशानि ब्राह्मणानि । कानिचिदेव ब्राह्मणान्युच्यन्ते । तदर्हति ॥ ६३ ॥ तदिति द्वितीयासमर्थादर्हति इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितः प्रत्ययो भवति । तच्छत्रमह- ति, चैतच्छत्रिकः । वास्युग्मिकः । शत्यः । शतिकः । साहस्रः ॥ छेदादिभ्यो नित्यम् ॥ ६४ ॥ नित्यग्रहणं प्रत्ययार्थविशेषणम् । छेदादिभ्यो द्वितीयासमर्थेभ्यो नित्यमहतीत्येतस्मिन्नथें यथाविहितं प्रत्ययो भवति । छेदं नित्यमर्हति, छैदिकः । भैदिकः । छेद । दोह । वर्त । कर्प। संप्रयोग । विप्रयोग । प्रेपण । विप्रकर्प । वैरपिंकः ॥ शीर्षच्छेदाद्यच्च ॥६५॥ शीर्पच्छेदशब्दाद् द्वितीयासमर्थानित्यमर्हतीत्यस्मिन्नर्थे यत् प्रत्ययो भवति चकारायः थापिहितच । शिरश्छेद नित्यमर्हति, शीर्पच्छेद्यः । औपच्छेदिकः । प्रत्ययसन्नियोगेन शिर- सः शार्पभावो निपात्यते ॥ दण्डादिभ्यो यः ६६ ॥ नित्यमिति निवृत्तम् । दण्डादिभ्यो द्वितीयासमर्थेभ्योऽर्हतीत्यस्मिन्नथें यः प्रत्ययो भव- ति । ठकोऽपवादः । दण्डमर्हति, दण्ड्यः । मुसल । मधुपर्क । कशा । अर्घ। मेधा । मेघ । यु.. ग । उदक । वध । गुहा । भाग 1 इभ । दण्डादिः ॥ छन्दसि च ।। ६७ ।। प्रातिपदिकमात्राच्छन्दसि विपये तदर्हतीत्यस्मिन्नथें ।यत् प्रत्ययो भवति । ठमादीना. मपयादः । उदक्या वृत्तयः । यूप्यः पलाश: 1 गा देशः ॥ पानाद् घंश्च ।। ६८॥ पानशव्दाद् घन् प्रत्ययो भवति चकाराद्यय, तदहतीत्यस्मिन्नथें । ठकठोरपवादः । पा. नं परिमाणमप्यस्ति । पात्रमर्हति, पात्र्यः ॥ कडहरदक्षिणाच्छ च ।। ६९ ॥ कडगुरदक्षिणाशब्दाभ्यां छः प्रययो भवति, चकारायच्च तदहतीत्यस्मिन् विपये । टको- पवादः । कारमर्हति, कारीयो गौः । कइयः । दक्षिणामहंति, दक्षिणीयो भिक्षुः । दक्षिण्यो ग्रामणः । दक्षिणशब्दस्याल्पान्तरस्य अपूर्वनिपातेन लक्षणव्यभिचारचिन यथासंख्याभावं सुचयति । स्थालोबिलात् ।। ७० ॥ - ·पा०१] काशिका । - 1 -- । .. छयतावनुवत्तते । स्थालीविलशब्दाच्छयतौ प्रत्ययो भवतः, तदहतीत्यस्मिन्नथें । ठको- ऽपत्रादौ । स्यालीबिलमर्हन्ति, स्यालीविलीयास्तण्डुलाः । स्थालीविल्याः। पाकयोग्या इत्यर्थः॥ यशस्विभ्यां घखौ ।। ७१ ।। यज्ञशब्दात्विक्शब्दाच्च यथासंख्यं घखौ प्रत्ययो भवतःतदहतीत्यस्मिन् विषये । ठकोऽपवादौ। यज्ञियो ब्राह्मणः । आत्विजीनो ब्राह्मणः । यज्ञविग्भ्यां तत्कर्माहत्तीत्युप संख्यानम् । यज्ञ कर्हिति, यज्ञियो देशः । ऋत्विकर्मार्हति, आत्विजीनं ब्राह्मणकुलम् । आ. हीयटगादीनां पूर्णोऽवधिः । अतः परं प्राग्वतीयष्टजेव भवति ॥ पारायणतुरायणचान्द्रायणं वर्त्तयति ॥.७२ ॥ समर्थविभक्तिरनुवर्तते । अर्हतीति निवृत्तम् । पारायणादिभ्यो द्वितीयासमर्थेभ्यो वर्त- यतीत्यस्मिन्नथें ठञ् प्रत्ययो भवति । परायणं वर्त्तयत्यधीते, पारायणिकच्छात्रः तौरायणिको यजमानः । चान्द्रायणिकस्तपस्वी॥ संशयमापन्नः ।। ७३ ॥ संशयशदाद द्वितीयासमर्थादापन्न इत्येतस्मिन्नर्थे ठञ् प्रत्ययो भवति । संशयमापनः प्रातः सांशयिका स्थाणुः ॥ योजनं गच्छति ॥ ७४ ॥ योजनशब्दाद् द्वितीयासमर्थाद्च्छतीत्यस्मिन्नथें ठञ् प्रत्ययो भवति । योजनं गच्छति, यौजनिकः । *क्रोशशतयोजनशतयोरुपसंख्यानम् । क्रोशशतं गच्छति, क्रौशशतिकः । यौ- जनशतिकः । ततोऽभिगमनमर्हतीति च क्रोशशतयोजनशतयोरुपसंख्यानम् । क्रोशशताद- भिगमनमर्हति, कौशशतिको भिक्षुः । यौजनशतिक आचार्यः ।। पथः कन् ॥ ७५ ॥ पथिन्शब्दाद् द्वितीयासमर्थाद्गच्छतीत्यस्मिन्नर्थे प्कन् प्रत्ययो भवति । नकारः स्वरार्थः । यकारो डीपर्थः । पन्थानं गच्छति पथिकः । पथिकी॥ पन्थो ण नित्यम् ।। ७६ ।। नेत्याहणं प्रत्ययार्थविशेपणम् । पथः पन्थ इत्ययमादेशो भवति णश्च प्रत्ययो नित्यं गच्छतीत्यस्मिन् विपये । पन्थानं नित्यं गच्छति, पान्थो भिक्षा याचते । नित्यमिति किम् । पथिकः ॥ उत्तरपथेनाहृतं च ।। ७७ ॥ निर्देशादेव समर्थविभक्तिः। उत्तरपथशब्दात्तृतीयालमादाहृतमित्येतस्मिन् विषये ठञ् प्रत्ययो भवति । चकारः प्रत्ययार्थसमुच्चये, गच्छतीति च । अत्रापि तृतीयैव समर्थविभक्तिः । उत्तरपनाहृतमौत्तरपथिम् । उत्तरपथेन गच्छति, औत्तरपथिकः । *आहृतप्रकरणे चारिजङ्ग- लकान्तारपूर्वपदादुपसंख्यानम् । वारिपथेनाहृतं, वारिपथिकम् । वारिपथेन गच्छति, वारि- पंथिकः । जङ्गलपथेन आहृतं, जालपथिकम् । जङ्गलपथेन गच्छति, जाङ्गलपथिकः । स्थल- यथेनाहत, स्थालपथिकम् । स्थलपथेन गच्छति, स्थालपथिकः । कान्तारपथैनाहृतं, कान्ता- स्पथिकम् । कान्तारपथेन गच्छनि, कान्तारपथिकः । *भजपथशङ्कपथाभ्यां चोपसंख्यानम् । अअपनाहृतं गच्छति था, आजपथिकः । शङ्कुपथेनाहृत, गच्छति वा, शाङ्कपथिकः । *मधु. कमरिचयोरण स्थलात् । स्थलपथेनाहृतं स्थालपथं मधुकम् । स्थालपथं मरिचम् ॥.. कालात् ।। ७८॥ कालादित्यधिकारः । यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामः कालादित्येवं तद्वेदितव्यम् । वक्ष्यति । २४ का । - 1 ·काशिका। [अ०.६ । । - तेन निर्वृत्तम् । मासेन निर्वृत्तं, मासिकम् । आईमासिफम् । सांवत्सरिकम् । कालादित्यधि- कारो "व्युष्टादिभ्योण्" इति यावत् ॥ . तेन निवृत्तम् ।। ७९ ॥ तेनेति तृतीयासमर्थात् । कालवाचिनः प्रातिपदिकानिर्वृत्तमित्यस्मिन्नथें उम् प्रत्ययो भवति । अहा निवृत्तमादिकम् । आर्द्धमासिकम् ॥ तमधीष्टो भृतो भूतो भावी !| 0 | तमिति द्वितीयासमर्थात् कालबाचिनः प्रातिपदिकादधीष्टो भृतो भूतो वा भावीत्यस्मि- न्नथें यथाविहित प्रत्ययो भवति । अधीष्टः सत्कृत्य व्यापारितः। भृतो, वेतनेन क्रीतः । भूतः स्वसत्तया च्याप्तकालः । भावी तादृश एवानागतः "कालाध्वनोः" इति द्वितीया। मासमधीष्टो, मासिकोऽध्यापकः । मासं भृतो, मासिकः कर्मकरः । मास भूतो, मासिको व्याधिः । मास भांवी, मासिक उत्सवः । ननु चाध्येपणे भरणं च मुहूत्त क्रियते तेन कथं मासो व्याप्यते । अध्येपणभरणे क्रियाथे, तत्र फलभूतया क्रिया मासो व्याप्यमान आ- भ्यामेव व्याप्त इत्युच्यते ॥ मासाद्वयसि यत् खनौ ।। ८ ।। मासशदाद्वयस्यभिधेये यत्खनौ प्रत्ययौ भवतः । ठनोऽपवादौ । अधीष्टादीनां चतुर्णा- मधिकारेऽपि सामर्थ्याद् भूत इत्येतदभिसंबध्यते । मासं भृतो, मास्यो, मासीनः । वयसीति किम् । मासिकम् ॥ द्विगोर्यपू ॥ ८२।। मासाद्वयसीति वर्तते । मासान्ताद द्विगोर्यप् प्रत्ययो भवति वयस्यभिधेये। हौ भृतो, द्विमास्यः । प्रिंमास्यः॥ परामासारण्य ॥८३ ।। वयसोत्येव । पण्मासशदाद्वयस्यभिधेये ण्यत् प्रत्ययो भवति, यप् च । औत्सर्गिकटान- पीन्यते, स चकारेण समुपेतव्यः । स्वरितत्वायानन्तरोऽनुप्रतिप्यते तेन रूप्यं भवति । पा- ण्मास्यः । पण्मास्यः । पाण्मासिकः ॥ अवयसि ठंश्च ।।४।। पण्मासशदादवयस्यभिधेये उन् प्रत्ययो भवति। चकारेणानन्तरस्य ण्यस्य समुच्चयः फ्रि- यते । पण्मासिको रोगः । पाण्मास्यः॥ समाया:खः॥८५ ॥ अधीटादयशत्यारोऽयां अनुवन्तेि । मासपाण्याद् द्वितीयासमांद् अधीष्टादिषु सः प्रत्ययो भवति । टमोऽपवादः । समामपोष्टो भृतो भूतो भावी या, समीनः । ६ चित्त सेन निगमिति सर्वप्रानुपर्तपन्ति । समया नियंतः, समीनः । द्विगोर्या ॥६॥ सामायाः स इत्येव । ममाशदान्ताद निगोनिशादियषु पास या प्रत्ययो भपनि पग नित्यः प्राप्तो विफागम्यते । प्राग्यन: संपयापूर्वपदानां तदन्तमणमनुकोरि पातिरस्त्येष । न गुपतं पो टापि भवति । हिसमानः समिः ग्रिसमोरः । समिकः ।। राज्यस्संवत्सरा ॥ ८७ ॥ रात्रि परमर स्पेयमन्नार, दिगोनिशादियांपुरागः प्रत्ययो भवति । मुरंग पाई गरि मासि।निराग्रीगः। रागिर। गिरानीग: 1 राग्निरः । मागीच- दिकपदी पटिप दिमाग 1 द्विायरमरिकः । निपटारगः । शिपां. ।

·पा०१] काशिका । -- । न्सरिकः । संख्यायाः संवत्सरसंख्यस्य चेत्युत्तरपदवृद्धिः॥ वर्षाल्लुक च ॥ ८८ ॥ द्विगोरित्येव । वान्ताद् द्विगोनिर्वृत्तादिष्व/पु वा खः प्रत्ययो भवति । द्विवर्षीणः । पके ठन् । तयोश्चवालुग भवति। एवं त्रीणिरूपाणिभवन्ति द्विवर्षीणो न्याधिः द्विवार्पिकः । द्विवर्षः। त्रिवर्षीणः। त्रिवार्षिकः। निवर्षः। वर्षस्यामविष्यतीत्युत्तरपदवृद्धिः । भाविनि तु वार्षिकः ।। चित्तवति नित्यम् ।। ८९ ॥ चित्तवति प्रत्ययार्थेऽभिधेये वर्पशब्दान्ताद् द्विगोनिवृत्तादिश्वर्थपूत्पन्नस्य प्रत्ययस्य नित्यं लुग् भवति । पुर्वेण विकल्पे प्रासे वचनम् । द्विवों दारकः । चित्तवतीति किम् । द्विव. पर्णोि व्याधिः ॥ पष्टिकाः पष्टिगत्रेण पच्यन्ते ॥ २० ॥ पष्टिकशब्दो निपात्यते । बहुवचनमतन्त्रम् । पटिरात्रशब्दात्तृतीयासमर्थात् कन् प्रत्ययो निपात्यते, पच्यन्त इत्येतस्मिन्नथें, रात्रिशब्दस्य च लोपः। पटिरात्रेण पच्यन्ते पष्टिकाः । संपा धान्यविशेपस्य । तेन मुद्गादिष्वप्रसङ्गो न भवति । वत्सरान्ताच्छश्छन्दसि ॥ ९१ ॥ वत्सरान्तात्प्रातिपदिका निर्वृत्तादिष्वपु छन्दसि विपये छः प्रत्ययो भवति । ठजोप- वादः । इद्वत्सरीयः । इदावत्सरीयः ।। संपरिपूर्वात् ख च ॥ ९२ ॥ संपरिपूर्वाद्वत्सरान्तात् प्रातिपदिकाच्छन्दसि विपये निर्वृत्तादिप्वर्थेषु खः प्रत्ययो भवति, चकाराच्छश्च । संवत्सरीणः । परिवत्सरीणः । संवत्सरीयः। परिवत्सरीयः ।। तेन परिजय्यलभ्यकार्यसुकरम् ॥ ९३ ॥ तेनेति तृतीयासमर्थात् कालवाचिनः प्रातिपदिकात् परिजय्य---लभ्य-कार्य-सुकर- इत्येतेष्वथेषु ठञ् प्रत्ययो भवति । मासेन परिजय्यः, शक्यते जेतुं मासिको व्याधिः । सांव- त्सरिकः। मासेन लभ्यो मासिकः पटः । मासेन कार्य, कायिक चाण्द्रायणम् । मासेन सुकरो, मासिकः प्रासादः॥ तदस्य ब्रह्मचर्यम् ॥ ९४ ॥ तदिति द्वितीया समर्थविभक्तिः । सा चात्यन्ससंयोगे। अस्येति प्रत्ययार्थः । ब्रह्मचर्य- मिति द्वाभ्यामपि सम्बध्यते । कालस्य व्यापर्क, प्रत्ययार्थस्य च स्वमिति द्वितीयासमर्थात्का- लबाचिनः प्रातिपदिकादस्येति षष्ट्यर्थे ठञ् प्रत्ययो भवति ब्रह्मचय्यं चेद्गम्यते । मासं ब्रह्म. चारी । आर्द्धमासिकः । सांवत्सरिकः । अपरा वृतिः । तदिति प्रथमासमर्थादस्येति षष्ठ्यर्थे ठञ् प्रत्ययो भवति, यत्तदस्येति निर्दिष्टं ब्रह्मचर्य चद्भवति। मासोऽस्य ब्रह्मचर्यस्य मासिकं ब्रह्म- चर्यम् । आर्द्धमासिकम् । सांवत्सरिकम् । पूर्वत्र ब्रह्मचारी प्रत्ययार्थ, उत्सरत्र ब्रह्मचर्यमेव । उभयमपि प्रमाणमुभयथा सूत्रप्रणयनात्। *महानाम्न्यादिभ्यः षष्ठीसमर्थेभ्य उपसंख्या. नम् । महानाम्न्यनचः, तत्सहचरित तं तच्छन्देनोच्यते । महानाम्नीश्चरति महानामिकः। आदित्यवतिको, गोदानिकः । भल्याढ इति पुंवद्भावेन डीपि निवृत्ते, "नस्तद्धित" इति टिलो पः । *अवान्तरदीक्षादिभ्यो डिनिर्वक्तव्यः । अवान्तरदीक्षांचरति, अवान्तरदीक्षी । तिल. व्रती । *अष्टाचत्वारिंशतो दुश्च डिनिश्च वक्तव्यः । अष्टाचत्वारिंशद्वर्षाणि प्रतं चरति, अष्टाचत्वारिंशकः । अष्टाचत्वारिंशी । *चातुर्मास्यानां यलोपश्च ड्चश्व डिनिश्च वक्तव्यः चातु- मास्यानि चरति, चातुर्मासकः । चातुर्मासी । *चतुर्मासाण्ण्यो यज्ञे* । तत्र भवे । चतुर्प मासेषु भवानि, चातुर्मास्यानि । *संज्ञायामण्वक्तव्यः । चतुर्यु मासेषु भवा, चातुर्मासी पौर्णमासी। आपाढी । कार्तिकी। फाल्गुनी। . - ।

·२८० काशिका । [अ०५ । तस्य च दक्षिणा यज्ञाख्येभ्यः ॥ ९५ ॥ तस्येति षष्ठीसमर्थम्यो.यज्ञाख्येभ्यो दक्षिणेत्येतस्मिन्नर्थे छन् प्रत्ययो भवति । अग्निष्टो- मख्य दक्षिणा, आमिष्टोमिकी । वाजपेयि की। राजसूयिकी । आख्यामहणमकालादपि यज्ञ- बाचिनो यथा स्यादिति । इतरथा हि कालाधिकारादेकाहद्वादशाहप्नभृतय एव यज्ञा गृोरन् । प्राग्वतेः संख्यापूर्वपदानां तदन्तग्रहणमलुकीति कालाधिकारेऽपि द्वादशाहादिप्वस्ति प्राप्तिः।। तत्र च दीयते कार्य भववत् ॥ २६ ॥ तत्रेति सप्तमीसमर्थात् कालवाचिनः प्रातिपदिकाहीयते कार्यमित्येतयोरर्थयोर्भववत्प्रत्ययो भवति । यथा । मासे भवं, मासिकम् । सांवत्सरिकम् । प्रावृपेण्यम् । वासन्तिकम् । वासः न्तम् । हैमन्यम् । हैमन्तिकम् । शारदम् । यतिः सर्वसाश्यार्थः । योगविभागश्चान्न कर्त. व्यः । तत्र च दीयते, प्रज्ञाख्येभ्य इति । आग्निष्टोमिकं भक्तम् । राजसूयिकम् । वाजपेयि- कम् । कालाधिकारस्य पूर्णा ऽवधिः । अतः परं सामान्येन प्रत्ययविधानम् ।। व्युष्टादिभ्योऽण ॥ ९७ ॥ तन्नेति सप्तमीसमर्थेभ्यो न्युष्टादिभ्यो दीयते कार्यमित्येतयोरण प्रत्ययो भवति । न्युष्टे दीयने कार्य वा, वैयुष्टम् । नेत्यम् । *अण्प्रकरणे अग्निपदादिभ्यउपसंख्यानम् । अत्रैव ते पठितव्याः । न्युष्ट । निष्क्रमण । प्रवेशन । तीर्थ। संभ्रम । आस्तरण । संग्राम । संघात । अग्निपद । पीलुमुल । प्रवास । उपसंक्रमण । व्युष्टादिः ॥ तेन यथाकथाचहस्ताभ्यां यतौ ॥ ९८ ॥ दीयते कार्यमिति वर्त्तते । तेनेति तृतीयासमर्थाभ्यां यथाकथाचहस्तशब्दाभ्यां ययासंख्यं णयती प्रत्ययो भवतः । दीयते कार्यमित्येतयोरर्थयोः प्रत्येकमभिसंबन्धो, यथासंख्यं नेप्यते । यथाकयाचशब्दोऽव्ययसमुदायोऽनादरे वर्तते । तृतीयाऽर्थमानं चात्रसंभवति, न तु तृतीया समर्थयिमतिता यथामथाच दीयते कार्य वा, याथाकथाचम् । हस्ते दीयते कार्य या, हस्त्यम्।। संपादिनि ॥ ९९॥ तेनेत्येव । तृतीयासमर्थात्संपादिन्यभिधेये ठम् प्रत्ययो भवति । गुणोत्कर्षः संपत्तिः । "आवश्यके णिनिः । कर्णवेष्टकाभ्यां संपादि मुखं, कार्णवेष्टकि शरीरम् । वलयुगेन विशेषतः शोभत इत्यर्थः॥ कर्मपाद्यत् ॥ १०॥ कमरेपशवाभ्यां नृतीयासमयाभ्यां यत्प्रत्ययो भवति संवादिनीत्येतस्मिन् विपये। ठमो. ऽपवादः । कर्मणा संयते, कर्मण्यं शरीरम् । येपेण संपयते, वेप्यो नरः ।। तस्मै प्रभवति संतापादिभ्यः ॥ २० ॥ नस्मा इति चतुर्थीसमभ्याः संतापादिभ्यः प्रभवतीत्यस्मिन् विपये टन् प्रत्ययो भवति । ममर्थः शतः प्रभवतीत्युच्यते । शलम चतुर्थी । संतापाय प्रभवति, सांतापिकः । साराादि- नमंतापानाहसंग्राम । संयोग । संपराय । संपप । निसर्ग दासगं। विसर्ग। उप- याय । प्रयाय । संघात । संमोदन । सा । मांसोदनाद्विगृहीतादपि । योगा ॥१०॥ गोगादात्प्रत्ययो भाति, चकारा टश् गरमै प्रमयतीत्यस्मिन विषये । योगाय प्रम- गति, योग्यः । यौगिकः ॥ फर्मण उयान ॥१०३ ॥ पवादामा प्रत्ययो भाति सम्मी प्रमानास्पतग्गिाधैं । नोभयादः । कर्मगे प्रभा- म, फागं धनुः । पनुगमपान माति, गमिधानान ।। ।

·काशिका। [अ०६ - , - ऐकागारिक इति निपात्यते चौरेऽभिधेये। एकागारं प्रयोजनमस्य, ऐकागारिकः, चौ- र । ऐकागारिकी । किमर्थमिदं निपात्यते । यावता प्रयोजनमित्येव सिद्धष्टज् । चौरे निय- माथ वचनम् । इह माभूत् । एकागारं प्रयोजनमस्य भिक्षोरिति । टकारः कार्यावधारणार्थः । डीबेव भवति, न मित्स्वर इति । अपरे पुनरिकट् प्रत्ययं वृद्धिं च निपातयन्ति ॥ श्राकालिकडाद्यन्तवचने ॥ ११४ ॥ आफालिझड् इति निपात्यते आद्यन्तवचने । समानकालशब्दस्याकालशब्द आदेशः । 'आद्यन्तयोश्चेत्तद्विशेषणम् । इकट् प्रत्ययश्च निपात्यते। समानकोलावाद्यन्तावस्य, आकालिकः स्तनयित्नुः । आकालिकी विद्युत् । जन्मना तुल्यकालविनाशा । उत्पत्यानन्तरं विना- शीत्यर्थः । *आकालादू टश्च । चात् ठञ् च । अकालिका विद्यूत् । उनः पूर्णोऽवधिः ।। तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः ॥ ११५ ।। तेनेति तृतीयासमर्थात्तुल्यमित्यर्थं वतिः प्रत्ययो भवति यत्तुल्य क्रिया चेत्सा भवति । ब्राह्मणेन तुल्यं क्रिया चेत्साभवति । ब्राहाणेन तुल्यं वर्तते, ब्राह्मणवत् । राजवत् । क्रिया ग्रहण किम् । गुणद्रव्यतुल्ये मा भूत । पुछेण सह स्थूलः । पुत्रेण तुल्यः पिङ्गलः । पुर्वाण तुल्यो गोमान् । तत्र तस्येव ॥ ११६ ॥ तन्नेति सप्तमीसमर्थात्तस्येति पठीसमांध इवार्थे बतिः प्रत्ययो भवति । मथुरायामिव, मथुरावत स्रुघ्ने प्राकरः । पाटलिपुत्रवत् साकेते परिखा । पष्ठीसमर्थात् । देवदत्तस्येव देवदत्त- वद् यज्ञदत्तस्य गावः । यज्ञदास्येव देवदत्तस्य दन्ताः यज्ञदत्तवत् ।। तदईम् ॥ १७ ॥ तदिति द्वितीयासमर्थादह मित्येतस्मिन्न) यतिः प्रत्ययो भवति । राजानमहति राज. वत्पालनम् । माक्षणवत् । अपिवत् । क्षत्रियवत् ।। उपसर्गाच्छन्दसि धात्वर्थे ॥ ११ ॥ ..', उपसर्गात्साधने धात्यर्थे वर्तमानात्स्यायें वतिः प्रत्ययो भवति छन्दसि विषये । यस्तो नियतो यासि यप्सद् , उद्गतागि निवतानि च ॥ तस्य भावस्वतलौ ॥ ११९ ॥ तस्यति पष्टीसमर्थाद, भाव इत्येतस्मिन्नथें त्वतली प्रत्ययो भवतः ॥ भयतोऽस्मादभि- धानप्रत्याविति भावः । शब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तं भावशब्देनोच्यते । अश्वस्तम् । अथता । गोत्यम् । गोता॥ श्रा च त्वात् ।। १२० ॥ मामणरत्य प्रति यध्यति । आ पतस्मात्त्य गन्दनाद् यानित ऊर्जमनुशमियामस्तर वाली प्रत्ययावधिती मंदिनथ्यो । वक्ष्यति । पृथ्वादिभ्य इमनियति । प्रधिमा । पार्थ. यम् । शत्वम् । धुता । नदिमा । मादयम् । मृदुत्यम् । मृदुता । अपवादः साह समाये. शाय पचनम् । फर्मणि प विधानाथं गुणवयनमाहाणादिभ्यः कर्मणि चेति । चकारी नमा भ्यामपि समाना: । सियाः भाया, अगम् । सीत्यम् । गीता । यो भायः, पुन्त्यम् । ना । पग्निम् ॥ मध्यांतपुरुपादचतुरसंगनालयाणयटयधकारसलसेभ्यः ।। १२२ ॥ म ये भावनग्यपान ननासपुगगन भान्ति घरादीन् पगिया । यायनि । Punjहिनादिभ्यो पगिनि गतिश्यम् । परिला । अपाम् । अपदसा । परमगी मलामीयता नगरिति पिम्। पापापम् । भागापायम् । गारणादिगि फिन् । - - ·पा० १] काशिका । २८३ नास्य पटनः सन्तीत्यपटुः, तस्य भाव आपटबम् । आलघवम् । अचतुरादिभ्य इति किम् । आचतुर्यम् । आसंगत्यम् । आलवण्यम् । आवट्यम् । आयुध्यम् । आकत्यम् । आरयस्यम् । आलस्यम् ॥ पृथ्वादिभ्य इमनिज्वा ॥ १२२ ॥ पृथु इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्य इमनिच्प्रत्ययो भवति वा तस्य भाव इत्येतस्मि- नर्थे । वावचनमणादेः समावेशार्थम् । पृथोर्भावः, प्रथिमा। पार्थवम् । नदिमा । मार्दवम । "तुरिष्ठेमेयस्सु" "" इति टिलोपः । “र ऋतो हलादेर्लयोः" इतिः रेकादेशः(१)। त्वतलो सर्वत्र भवत एव । पृथुत्वम् । पृथुता मृदुत्वम् । मृदुता। पृथु। मृदु । महत् । पटु । तनु । लघु । बहु । साधु। वेणु । आसु । बहुल । गुरु 1 दण्ड । अरु । खण्ड । चण्ड । बाल । अकि- . चन । होड । पान । वत्स । मन्द । स्वादु । हस्व । दीर्घ । प्रियं । वृष । भजु । क्षिप्र । क्षुन । क्षुद्र । पृथ्वादिः वर्णदृढादिभ्यः प्य च ॥ १२३ ॥ वर्णाविशेषवाचिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो दृढादिभ्यश्च प्यन् प्रत्ययो भवति, चकारादिम- निच, तस्य भाव इत्येततस्मिन् विषये । शुक्लस्य भावः शौक्ल्यम् । शुक्लिमा । शुक्ल. त्वम् । शुक्लता । कार्यम् । कृष्णिमा। कृष्णत्वम् । कृष्णता । दृढादिभ्यः । दायम् । द्रढिमा । दृढत्यम् । दृढता । पकारो डीपर्थः । औचिती। याथाकामी । दृढ । परिबृढ । भृश । कुश । चक्र । आम्र, लवण । ताम्र । अम्ल । शीत । उष्ण | जड़ । बधिर । पण्डित मधुर । मूर्ख । मूक । र्यातलाभमतिमनः शारदानाम् । समो मतिमनसार्जवने(२)। . : गुणवचन ब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च ॥ १२४ ।। गुणमुक्तवन्तो गुणवचनाः । गुणवचनेभ्यो ब्राह्मणादिभ्यश्च तस्येति षष्ठी समर्थेभ्यः कर्मण्यभिधेये प्यन्प्रत्ययो भवति चकाराद् भावे च कर्मशब्दः क्रियावचनः । जडस्य भावः कर्म वा, नाड्यम् ब्राह्मणादिभ्यः खल्वपि । ब्राह्मण्यम् । माणग्यम् । आ पादपरिसमा. भांवकर्माधिकारः । ब्राह्मणादिराकृतिगणः । आदिशब्दः प्रकारवचनः । *चातुर्वण्यादीनां स्वार्थ उपसंख्यानम् । चत्वार एव वर्णाश्चातुर्वण्यम् । चातुराश्रम्यम् । त्रैलोक्यम् । स्व.. म् । पाड्गुण्यम् । सैन्यम् । सान्निध्यम् । सामीप्यम् । औपम्यम् । सौख्यम् । ब्राह्मण । माणव । चोर । सूक । आराधय । विराधय । अपराध । उपराधय। एकभाव । द्विभाव । त्रिभाव । अन्यभाव 1 समस्थ । विषमस्थ । परमस्थ । मध्यस्थ । अनीघर । कुशल । कपि। चपल । अक्षेत्रज्ञ । निपुण । *अर्हतो नुम् च । आर्हन्त्यम् । संवादिन् । संवेशिन् । बहुभा- पिन् । बालिश । दुष्पुरुष । कापुरुष । दायाद । विशसि । धूर्त । राजन । संभापिन् । शीष । पायिन् । शीर्षपातिन् । अधिपति । अलस 1 पिशाच 1 पिशुन । विशाल । गणपति । धनप ति । नरपति । गडुल । निव । निधान । विप । *सर्ववेदादिभ्यः स्वार्थे । *चतुर्वेदस्योभय पदवृद्धिश्च । चातुवैद्यम् । (३) (१) अन तुरिष्ठे मेयस्वित्यारभ्य रेफादेश इत्यन्तो मन्थो बहुत्र नोपलभ्यते । (२) क्वचित् । बाल 1 तरुण ! मन्द । स्थिर । बहुल । दीर्घ । मूढ । आकृष्ट । इत्याटी शब्दा अधिका उपलभ्यन्ते । (३) अस्मिन् गणे बहवः शब्दा उपलभ्यन्तेऽन्यत्र । नेच यथा "स्वभाव । निघातिन् । विघातिन् । राजपुरुष । विशस्ति । विशाय । विशात | विजात । नयात । सुहित । दीन । विदग्ध । उचित । शमन । शली। तत्पर । इदम्पर । यथा । तथा। पुरम् । पुनः पुनर । अभीक्ष्ण । तरतम । मकाम । यथाकाम । निष्कुल । स्वराज । महाराज । युवराज । समाज ! अधिदूर । अपिशुन । अनृशंस । अयथातथ । अयथापुर । स्वधर्म । अनुकृत। परिमण्डल । विश्वरूप । विज्। उदासीन । ईश्वर । प्रतिभू । साक्षि । मानुष । आस्तिक । नास्तिक । युगपत् । पुर्वापर । उत्तराधर" । इति । । -- ·२८४ काशिका । [अ०६ । स्तेनाद्यन्नलोश्च ॥ १२५ ॥ स्तनशब्दात् पष्ठीसमर्थाद्धावकर्मणयोर्यत् प्रत्ययो भवति, नशब्दस्य लोपश्च भवति । स्तेनस्य भावः कर्म वा, स्तन्यम् । स्तेनादिति के चिद् योगविभागं कुर्वन्ति । स्तेनात् प्यभवति । स्तन्यम् । ततोयन्न लोपश्च, स्तेयम् ॥ सख्युर्यः ॥ १२६ ॥ सखिशब्दाद् यः प्रत्ययो भवति भावकर्मणोरर्थयोः सख्युर्भावः कर्म वा, सख्यम् । दूत- वणिग्भ्यां चेति वक्तव्यम् । दूत्यम् । वणिज्यम् । कथं वाणिज्यम् । ब्राह्मणादित्वात् ॥ कपिज्ञात्योर्टक् ॥ १२७ ॥ कपिज्ञातिशब्दाभ्यां ढक् प्रत्ययो भवति भावकर्मणोरर्थयोः 1कपेर्भावः कर्म वा, कापे- यम् । ज्ञातेयम् । *यथासंख्यमर्थयोः सर्वत्रैवान्न प्रकरणे नेप्यते ॥ पत्यन्तपुरोहितादिभ्यो यक ॥ १२ ॥ पत्यन्तात् प्रातिपदिकात् पुरोहितादिभ्यश्च यक् प्रत्ययो भवति भावकर्मणोरर्थययोः । सेनापतेर्भावः कर्म वा,मैनापत्यम् । गार्हपत्यम् । प्राजापत्यम्। पौरोहित्यम् । राज्यम् । पुरो. हित । राजनू । संग्रामिक । एपिक । वर्मित । खण्डिक । दण्डिक । छत्रिक । मिलिक । पिण्डिक । याल । मन्द । स्तनिक । चूडितिक । कृपिक । पूतिक । पत्रिक । प्रतिक । आजानिक । सलनिक । सूचिक । राक्वर । सूचक । पक्षिक । सारथिक । जलिक । सूतिक । अक्षलिक । सूचक(१)। प्राणभृजातिवयोवचनोगात्रादिभ्योऽञ् ॥ १२९ ॥ प्राणभृजातिवाचिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो वयोवचनेभ्य उद्गात्रादिभ्यश्चात् प्रत्ययो भवति . भावकर्मणोरर्थयोः । अश्वस्य भावः कर्म वा आश्वम् । औदम् । वयो वचनेभ्यः, कौमारम् । कैशोरम् । उद्गात्रादिभ्यः । औद्गात्रम् । औन्नेत्रम् । उद्गातृ । उन्नेत । प्रतिहतूं । रथगगका पक्षिगण । सुष्टु । दुष्ठ। अध्वर्यु । वधू । सुभगमन्त्रे । हायनान्तयुवादिभ्योऽण् ॥ १३० ॥ हायनान्तेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो युवादिभ्यश्चाग् प्रत्ययो भवति भावकर्मणोरर्थयोः । विहायनस्य भावः कर्म वा, द्वैहायनम् । त्रैहायनम् । युवादभ्यः । यौवनम् । स्थाविरम् । *श्रोन्नियस्य यलोपश्च वाच्यः* श्रोत्रियस्य भावः कर्म वा, श्रौत्रम् । युवन् । स्थविर । होत् । यजमान । कमण्डलु । पुरुपासे । सुहृत । यातृ । श्रवण । कुत्री । सुखी । सुहृदय । सुनात् । वृशल । दुर्भातृ । हृदयासे । क्षेत्रश । कृयका परिवाजक । कुशल । चपल। निपुण । पिशुन । सबहाचारिन् । कुतूहल । अनुशेसज्ञ । (क)युवादिः ॥ इगन्ताच्च लघुपूर्वात् ।। १३१ ।। इगन्ताच लघुपूर्वादण प्रत्ययो भवति भावकर्मणोः । लघुपूर्वग्रहणेन प्रातिपदिकस- मुदायी विशेष्यते । लघुः पूर्वोऽधययोऽस्येति लघुपूर्वः । कृतः पुनरसौ लघुः पूर्वः । इसनि धानादिक इति विज्ञायते । लघुः पूर्वायस्मादिकस्वदन्तात्प्रातिपदिकादित्यययमों, विव- क्षितः । अपरे तत्पुरुपकर्मधारयं वर्णयन्ति । इक चासावन्तश्चेतीगन्तः । लघुपूर्वग्रहणेन स (१)"शर्मिक । चर्मिक । कार्यका ज्ञानिक । मूलिक । तिलिका । निकिक भन्नातका 1 प्राधिक। पुपक । पधिमा । प्रत्तिक । प्रयिक । परिक। पूजनिक । राजामे । पूधिक । म्परिक । डिक" । एने शम्श भम्याधिका टपतम्यन्ते । (२ } मातृ । कुचुक । कन्दुक । दुनो। हदिय । दुईन । मिथुन । पुतली । मदम् । कनक । 16नव पनि । Visit अम्प पुस्तकात। - ·पा०१] काशिका। २८५ । । - एवं विशेष्यते । पश्चात्तेन प्रातिपादिकस्य तदन्तविधिरिति । अस्मिन् व्याख्यानेऽन्त ग्रह- णमतिरिच्यते । लघुपूर्वादिक इत्येतावदेव वाच्यं स्यात् । शुचेभीवः कर्म वा, शौचम् । मौनम् । नागरम् । हारीतकम् । पाटवम् । लाघवम् । इगन्तादिति किम् । पटुत्वम् । लघुपूर्वादिति किम् । कण्डुत्वम् । पाण्दुत्वम् । कथं काव्यमिति । ब्राह्मणादिषु कवि शब्दो द्रष्टव्यः॥ योपधाद् गुरूपोत्तमाढुञ् ॥ १३२ ॥ निप्रभृतीनामन्तस्य समीपमुपोत्तमम् । गुरूपोत्तमं यस्य तद्गुरूपोत्तमम् । यकारोपधाद् गुरूषोत्तमादू दुन् प्रत्ययो भवति भावकर्मणोः । रमणीयस्य भावः कर्म वा, रामणीयकम् । वासनीयकम् । योपधादिति किम् । विमानत्वम् । गुरूपोत्तमादिति किम् । क्षत्रियत्वम् । * सहायाद्वेति वक्तव्यम् । सहायकम् । साहाय्यम् ॥ द्वन्द्वमनोज्ञादिभ्यश्च ॥ १३३ ॥ द्वन्द्वसंज्ञकेभ्यो मनोज्ञादिभ्यश्च बुञ् प्रत्ययो भवति भावकर्मणोः। गोपालपशुपालानां भावः कर्म वा, गोपालपशुपालिका । शैष्योपाध्यायिका । कौत्सकुशिकिका । मनोज्ञादि- भ्यः । मानोज्ञम् । काल्याणकम् । मनोज्ञ । कल्याण । प्रियरूप । छान्दस 1 छान्न । मेधा । विद् । अभिरूप । आढय । कुलपुत्रं । श्रोत्रिय । चोर । धूर्त । वैश्वदेव । युवन् । ग्रामपुत्र । ग्रामखण्ड । ग्रामकुमार । अमुन्यपुत्र । अमुष्यकुल । शतपुत्र । कुशल । मनोज्ञादिः(१)। गोत्रचरणाचश्लाघात्याकारतदवेतेषु ॥ १३४ ॥ गोत्रवाचिनश्चरणवाचिनश्च प्रातिपदिकाद् वुञ् प्रत्ययो भवति प्रत्येक भावकर्मणोरर्थयोः श्लाघादिपु विषयभूतेषु । तत्र श्लाघा विकत्थनम् । अत्याकारः परांधिक्षेपः । तदवेतस्तत् प्राप्त- स्तज्ज्ञो वा । तदिति गोत्रचरणयोर्भावकर्मणी निर्दिश्यते । तत्प्राप्तस्तदवगतवान् तदवेत इत्युच्यते । श्लाघायां तावत् । गार्गिकया श्ाधते। काठिकया श्लाघते । गार्यत्वेन कटत्येन विकत्थत इत्यर्थः । अत्याकारे । गार्गिकयात्याकुरुते । काठिकयात्याकुरुते । गाय॑त्वेन कठत्वेन परानधिक्षिपतीत्यर्थः । तदवेतः । गार्गिकामवेतः । काठिकामवेतः । गार्यत्वं कठत्वं च प्राप्त इत्यर्थः । तद्वाऽवगतवानित्यर्थः । श्लावादिष्विति किम् । गार्यत्वम् । कठत्वम् ॥ होत्राभ्यश्छः ॥ १३५ ॥ होत्राशब्द ऋत्विग्विशेषवचनः । ऋत्विग्विशेपवाचिभ्यश्छः प्रत्ययो भवति भावक- मणोः । अच्छावाकस्य भावः कर्म वाऽच्छावाकीयम् । मित्रावरुणीयम् । ब्राहाणाच्छंसीयम् ! आग्नीध्रम् । प्रतिप्रस्थानीयम् । त्वष्ट्रीयम् । पोत्रीयम् । बहुवचनं स्वरूपविधिनिरासार्थकम् ॥ ब्रह्मास्त्वः ॥ १३६ ॥ होत्राभ्य इत्यनुवर्त्तते । ब्रह्मन्शदाद्धोत्रावाचिंतस्त्वः प्रत्ययो भवति भावकर्मणोः । छस्यापवादः । ब्रह्मणो भावः कर्म वा, ब्रह्मत्वम् । नेति वक्तव्ये त्ववचनं तलो बाधनार्थम् । यस्तु जातिशब्दो ब्राह्मणपर्यायो ब्रह्मन्शब्दस्ततस्त्वतलौ भवत एव । ब्रह्मत्वम् । ब्रह्मता। भवनावधिकयोर्नस्नमोरधिकारः समाप्तः ॥ इति काशिकायां वृत्तौ पञ्चमस्याध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ ५॥१॥ अथ पञ्चमाध्यायस्य द्वितीयः पादः । धान्यानां भवने क्षेत्रे खञ् ॥२॥ निर्देशादेव समर्थविभक्तिः । धान्यविशेषवाचिभ्यः पष्टीसमयेभ्यो भवनेऽभिधेये खन्न । ("बहुत अवश्य । अहोपुरुष" । अन्यशाधेका पते ।

·काशिका।
[अ०९
₹
प्रत्ययो भवति, तद्भगवन क्षेत्रं भवति । भवनमिति भवन्ति जायन्तेऽस्मिन्निति भवनम् ।
मुद्गानां भवन क्षेत्रं मौद्रीनम् । कौवीणम् । कौलत्थीनम् । धान्यानामिति किम् । तृणानां
भवन क्षेत्रमित्यत्र न भवति । क्षेत्रमिति किम् । मुद्दानां भवन कुशूलम् । बहुवचनं स्वरूपवि.
धिनिरासार्थम् ॥
व्रीहिशाल्योर्डक् ॥ २॥
बीहिशालिशब्दाभ्यां ढक् प्रत्ययो भवति भवने क्षेत्रेऽभिधेये। खमोऽपवादः । बोहीणां
भवन क्षेत्रं नै देयम् । शालेयम् ।।
: यवयवकपष्टिकाद्यत् ॥ ३ ॥
यवादिभ्यः शब्देभ्यो यत् प्रत्ययो भवति भवने क्षेत्रेऽभिधेये। खलोऽपवादः । यवानां
भवन क्षेत्रं यव्यम् । यवक्यम् । पष्टिक्यम् ।।
विभापा तिलमापोमाभङ्गाणुभ्यः ॥ ४॥
तिल माप उमा भङ्गा अणु इत्येतेभ्यो विभापा यत् प्रत्ययो भवति भवने क्षेत्रेऽभिगे।
खजि प्राप्ते वचनं पक्षे सोऽपि भवति । उमाभङ्गयोरपि धान्यत्वमाश्रितमेव । तिल माप उमा
एग भवनं क्षेत्र, तिल्यम् । तैलीनम् । माष्यम् । मापीणम् । उम्यम् । औमीनम् । भयम् ।
भाजीनम् । अणव्यम् । आणवीनम् ॥
सर्ववर्मणः कृतः खखौ ॥ ५ ॥
सर्वचर्मनशब्दात्तृतीयासमर्थाद् कृत इत्यस्मिन्नर्थे खखनौ प्रत्ययो भवतः । सर्वशब्दयात्र
प्रत्ययान कृतेन सम्बध्यते, न चर्मणा । तत्रायमसर्थसमासो द्रष्टव्यः । सर्वधर्मणा कृतं इत्ये.
तस्मिन् वाक्यार्थवृत्तिः । सर्वचर्माणः । सार्वचर्माणः ।
यथामुखसंमुखस्य दर्शनः खः॥६॥
यथामुखशब्दात् संमुखशब्दात् पठीसमर्थाद्दर्शन इत्येतस्मिन्नथें खः प्रत्ययो भवति ।
दृश्यतेऽस्मिन्नितिं दर्शनः । आदर्शादिः प्रतिविम्बानय उच्यते । निपातनात्सादृश्येऽव्ययी-
भावः । यथामुखं दर्शनः, यथामुखीनः । सर्वस्य मुख स्यदर्शनः, सम्मुखीनः ।।
तस्सर्वादेः पथ्यङ्गकर्मपत्रपात्रं व्यानोति ॥ ७॥
तदिति द्वितीया समर्थविभक्तिः । व्यामोतीति प्रत्ययार्थः । परिशिष्टः प्रकृतिविशेषणम् ।
सर्वादेः प्रातिपदिकादू पथि अङ्ग कर्मन् पत्र पात्र इत्येवमन्ताद् द्वितीयासमर्थाद् व्याप्नोती-
त्यस्मिन) खः प्रत्ययो भवति । सपथं व्याप्नोति, सर्वरथीनो स्थः। सर्वाणिस्तापः ।
सर्वकर्मीणः पुरुषः । सर्वपत्रीणः सारथिः । सर्वपात्रीण ओदनः ॥
श्राप्रपदं मामोति ॥ ८॥
प्रपदमिति पादस्याग्रमुच्यते । आङ् मर्यादायां तयोरण्ययीभावः । आप्रपदशदात्तदिति
द्वितीयासमर्थात् प्राप्नोतीत्यस्मिन्नथें खः प्रत्ययो भवति । आमपदं प्राप्नोति, आप्रपदीन:
पटः । शरीरेण संबद्धस्यापि पटस्य प्रमाणमाख्यायते ॥
अनुपदसर्वान्नायानयं बद्धाभक्षयतिनेयेषु ॥ ९ ॥
अनुपदादिभ्यः शब्देभ्यस्तदिति द्वितीयासमभ्यो यथासंख्ये, वदा भक्षयति नेय इतो.
तेन्वर्थेषु खः प्रत्ययो भवति । अनुरायामे सादृश्ये वा। अनुरदं यदानुनदीना आनत् ।
पदप्रमाणेत्यर्थः । सर्वान्नानि भक्षयति, सन्निीनो भिक्षुः । अयः प्रदक्षिणम् अनयः प्रपन्यम् ।
प्रदक्षिणप्रसव्यगामिना माराणां यस्मिन् परशारैः पदानामसमावेशो यानयः । अयानये
नयोऽपानयीनः शारफरल काशिरः स्थित इत्यर्थः ॥
परोवरपरम्परपुत्त्रपौत्त्रमनुभवति ॥ १० ॥

·पा०.२ .२] काशिका। । परोवर परम्पर पुत्रपौत्र इत्येतेभ्यस्तदिति द्वितीयासमर्थेभ्योऽनुभवतीत्यस्मिन्नथें खः प्रत्ययो भवति । परोवरेति परस्योत्वं प्रत्ययसंनियोगेन निपात्यते । परांश्चावरांश्चानुभवति... परोवरीणः । परपरतराणां च परम्परभाचो निपात्यते । परांश्च परतरांश्चानुभवति परम्परीणः । पुत्रपौत्राननुभवति, पुत्रपौत्रीणः । परम्परशब्दो विनापि प्रत्ययेन दृश्यते । मन्त्रिपरम्परा मन्न भिनत्तीति । तच्छब्दान्तरमेव द्रष्टव्यम् ॥ श्रवारपारात्यन्तानुकामं गामी ॥ ११ ॥ अवारपार अत्यन्त अनुकाम इत्येतेभ्यो द्वितीयासमर्थेभ्यो गामीत्येतस्मिन्नथें खः प्रत्ययो भवति । गमिष्यतीति गामी । भविष्यति गम्यादय इति । अकेनोर्भविष्यदाधमर्ययोरिति षष्ठीप्रतिषेधः । अवारपारं गामी, अवरपारीणः । विपरीताञ्च । पारावारीणः । विगृहीता- तादपीष्यते । अवारीणः । अत्यन्तं गामी अत्यन्तीनः । भृशं गन्तेत्यर्थः । अनुकामं गामी अनुकामीनः । यथेष्टं गन्तेत्यर्थः ॥ समांसमा विजायते ॥ १२ ॥ समांसमामिति वीप्सायां सुबन्तसमुदायः प्रकृतिः । विजायते गर्भ धारयतीति प्रत्य- यार्थः । गर्भधारणेन सकलापि समा व्याप्यत इति अत्यन्तसंयोगे द्वितीया। समांससा वि- जायते, समांसमीना गौः। समांसमीना वडवा । पूर्वपदे सुपोऽलुग्वक्तव्य । केचित्तु समायां समायां विजायत इति विगृह्णन्ति । गर्भमोचने तु विजनिवर्तत इत्याहुः । तेषां पूर्वपदे यलोपमानं निपात्यते । परिशिष्टस्यालुग्वक्तव्यः । *अनुत्पत्तावुत्तरपदस्य च वा यलोपो वक्तव्यः* । समांसमां विजायते । समायां समायां विजायत इति वा ।। अद्यश्वीनावटब्धे ॥ १३ ॥ विजायत इति वर्तते । अद्यश्चीन इति निपात्यते अवष्टब्धे विजने । आसन्ने प्रसवे । आविर्य हि मूर्धन्यो विधीयते । आवाञ्चालम्बनाविदूर्ययोरिति । अद्य वा यो वा विजाय- तेऽद्यमीना गौः । अद्यम्चीना वडवा । केचित्तु विजायत इति नानुवर्त्तयन्ति । अवष्टब्धमात्रे निपातनमित्याहुः । अग्रवीन मरणम् । अद्यच्चीनो वियोग इति ॥ आगवीनः ॥ १४ ॥ आगवीन इति निपात्यते। आपूर्वाद् आ तस्य गोप्रतिपादनात् कर्मकारिणि खः प्रत्ययो निपात्यते । आगवीनः कर्मकरः । यो गवा भृतः कर्म करोति आ तस्य गोः प्रत्य- र्पणात् ।। अनुग्वलंगामी ॥ १५ ॥ गोः पश्चादू अनुगुशब्दादलगामीत्यस्मिन्नथें खः प्रत्ययो भवति । अनुगु पर्याप्तं गच्छति भनुगवीनो गोपालकः॥ अध्वनो यत्खौ ॥ १६ ॥ तदिति द्वितीया समर्थविभक्तिरनुवर्तते । अलंगामीति च प्रत्ययार्थः । अध्यनशब्दाद् द्वितीयासमर्थादलंगामीत्येतस्मिन्नथें यत्खौ प्रत्ययो भवत्तः । अध्ञानमलंगामी, अध्वनीनः । अध्वन्यः । ये चाभावकर्मणोः, आत्माध्वानौ ख इति प्रकृतिभावः ।। अभ्यमित्राच्छ च ॥ ७ ॥ अभ्यमित्रशब्दाद् द्वितीयासमांदलंगामीत्यस्मिन्नथें छः प्रत्ययो भवति । चकाराद्यसो च । अभ्यमित्रमलंगामी, अभ्यमित्रीयः । अभ्यमित्व्यः । अभ्यमिघ्रीणः । अमित्राभिमुने गोष्ठात् खन् भूतपूर्वे ॥ १८ ॥ - सुष्ट गच्छतीत्यर्थः।

·काशिका । [अ०५ 1 .. गावस्तिष्ठन्त्यत्रेति गोष्टशब्देन सन्निहितगोसमूहो देश उच्यते । भूतपूर्वग्रहणं तस्यैव विशेषणम् । गोष्ठशब्दाद् भूतपूर्वोपाधिकात् स्वाथै खः प्रत्ययो भवति । गोष्ठो भुतपूर्वः, गोष्टीनो देशः । भूतपूर्वग्रहणं किम् । गोष्टो वर्तते ॥ अश्वस्यैकाहगमः ॥ १९ ॥ निर्देशादेव समर्थविभक्तिः । अयशब्दात् पष्टीसमर्थादेकाहगम इत्येतदर्थे खन् प्रत्ययो भवति । एकाहेन गम्यताइत्येकाहगमः । अश्वस्यैकाहगमोऽध्या, आधीनः । आचीनानि शन पंतित्वा ॥ शालीनकौपीने अधृष्टाकार्ययोः ॥ २० ॥ शालीनकौपीनशब्दौ निपात्येते यथासंख्यमधृष्टे अकायें चाऽभिधेये । अधृष्टोऽप्रगल्भः । अकार्यमकरणाहँ बिरुद्धम् । शालीनकौपीने अधृष्टाकार्ययोः पर्यायौ यथाकयञ्चिद् व्युत्पाद- यितव्यौ । शालाप्रवेशनमर्हति फूपावतारमर्हति इति खन् प्रत्यय उत्तरपदलोपश्च निपात्यते । शालीनो जडः। कौपीन पापम् ॥ वातेन जीवति ॥ २१ ॥ निर्देशादेव तृतीया समर्थविभक्तिः । वातशब्दात्तृतीयासमर्थाजीवतीत्यस्मिन्नथें खा प्रत्ययो भवति । नानाजायीया अनियतवृत्तय उत्सेधः शरीरं, तदायासेन ये जीवन्ति ते उत्सेधजीव- नः, तेषां कम बातम् । तेन मातेन जीयति मातीनः । तेपामेव व्रतानामन्यतम उच्यते यस्त्व. न्यस्तदीयेन जीवति तन्न नेप्यते ॥ साप्तपदीनं सख्यम् ॥ २२ ॥ साप्तपदीनमिति निपात्यते सख्येऽभिधेये सप्तभिः पदैरवाप्यते सासपदीनम् । सख्यं जनाः सासपदीनमाहुः । कथं सासपदीनः सखा, सासपदीन मित्तमिति । यदा गुणप्रधानः सप्तपदी. नादः सखिभाचे तत्कर्मणि च वर्तते तदा सत्यशब्देन समाधिकरणो भवति, यदा तु लक्षण- पा पर्तते तदा पुरुषेण सामानाधिकरण्यं भवति ॥ ईयद्वीनं संज्ञायाम् ॥ २३ ॥ देयायीन निपात्यते संज्ञायां विपये । लोगोदोहस्य हियभवादेशः, तस्य विकारे खन् प्र. त्ययो भवति संज्ञायाम् । योगोदोहस्य विकारः,हैयङ्गचीनम् । पृतस्य संज्ञा। तेनेह न भवति, छोगोदोहस्य विकार उदचित् ।। तस्य पाकमूलपोल्यादिफरणादिभ्यः कुणम्जाहचौ ॥ २४ ॥ तस्यति पाठीसमर्थेभ्यः पीत्यादिभ्यः कर्णादिभ्यश ययासंख्यं पाकमूलपोरर्थयोः कुगर जा- पञ् इत्येतो प्रत्ययो भवतः । पीटना पाकः, पोलुफुगः। कादिभ्यः । कर्णस्य मूल कर्गजाह. म् । पीलु । फर्कन् । शमी । फरीर । कपल । यदर । अधत्य । सदिर । पोल्यादिः । फर्ग। अशि। मार ! मुगर । माय । फे। पा। गुफ । भ्रूभा । दन्त । गोठ । पृष्ठ । अल. ए! कांदिः॥ पतात्तिः ॥ २५॥ नम्रतम्यसि पटीममारपक्षसम्मानमभिधिषे तिः प्रत्ययो भवति । मूलप्राणम् । ए. मोगनिर्दिष्टानामगेशोगान इति 1 पक्षम्य मार्ग, पक्षतिः प्रतिपम् ॥ मेन बियुष्वागणे ॥ २६ ॥ गीनि नगीवामनर्गदिम इति पुगए या रोगी प्रत्पती गमाः । nि: मोमो :: रिपया विशः । विरागः ॥ गिनयां मानानो नमा२७ । ।

·पा० २] : काशिका । २८९ विनम् इत्येताभ्यां यथारख्यं ना नाञ् इत्यतौ भवतः । नसहेति प्रकृतिविशेषणम्। अस-- हाथै पृथग्भावे वर्तमानाभ्यां विनम्न्यां स्वाथै नानानौं प्रत्ययौ भवतः । विना । नाना । वेः शालच्छङ्कटचौ ॥ २८ ॥ विशब्दाच् शालच् शङ्कटज् इत्येतौ भवतः। साधनक्रियावचनादुपसर्गात्स्वार्थे प्रत्ययौ भ.. वतः । विगते शृङ्गे विशाले । विशङ्कटे । तद्योगागौरपि विशालो विशङ्कट इत्युच्यते । परमा. र्थतस्तु गुणशब्दा एते यथाकञ्चिद् व्युत्पाद्यन्ते । नात्र प्रकृतिप्रत्ययार्थयोरभिनिवेशः ॥ संप्रोदश्च कटच ॥ २९ ॥ सम्प्र उत् इत्येतेभ्यः कटच् प्रत्ययो भवति । चकाराद्वेश्च । संकटम् । प्रकटम् । उत्कटम् ।' विकटम् । *कटच्प्रकरणेऽलावूतिलोमाभङ्गाभ्यो रजस्युपसंख्यानम् । अलावूनां रज़ोऽला- बूकटम् । तिलकटम् । उमाकटम् । भङ्गाकटम् । *गोष्ठजादयः स्थानादिषु पशुनामादिभ्य उ. पसंख्यानम् । गवां स्थानं, गोगोष्ठम् । महिषोगोष्ठम् । *संघाते कटच् वक्तव्यः । अवीनां संघातः, अविकटम् । विस्तारे पट वक्तव्यः । अविपटम् । द्वित्वे योयुगच्* । उष्टगोयुगम् । अधगोयुगम् । *प्रकृत्यर्थस्य पट्त्वे षड्गवच्* हस्तिषड्गवम् । अञ्चषड्गवम् । अविकारे स्नेहने तैलन् । एरण्डतैलम् । इमुदीतैलम् । तिलतैलम् । *भवने क्षेत्रे इक्ष्वादिभ्यः शाका दशाकिनौ* । इक्षुशा रुटम् । मूलकशाकटम् । इक्षुशाकिनम् । मूलकशाकिनम् ॥ अवात् कुटारञ्च ॥ ३०॥ अवशब्दात् कुटारच् प्रत्ययो भवति । चकारात् कटच् । अवकुटारम् । अवकटम् ॥ नते नासिकायाः संज्ञायां टीटञ् नाटज भ्रटचः ॥ ३१ ॥ अवादित्येव । नमन नतम् । नासिकायाः संबन्धिनि नतेऽभिधेये टीटच् नाटच् भ्रटच्: इत्येते प्रत्यया भवन्ति संज्ञायां विषये । नासिकाया नतम्', अवटीटम् । अवनाटम् । अवभ्र- टम् । तद्योगान्नासिकापि, पुरुषोपि तथोच्यते । अवटीटा । अवनाटः । अवभ्रट इति ॥ नेविडज्विरीसचौ ॥ ३२ ॥ नते नासिकाया इत्यनुवर्तते, संज्ञायामिति च । निशब्दान्नासिकाया नतेऽभिधेये विडच् बिरीसच् इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः। निविडम् । निबिरीसम् । तद्योगान्नासिकापि, पुरुषोपि निविडो, निबिरीसः । कथं निविडाः केशाः 1 निविडं वस्त्रम् । उपमानाभविष्यति ॥ इनपिटचिकचि च ॥ ३३ ॥ नेरित्येव, नते नासिकाया इति च । निशब्दान्नासिकाया नतेऽभिधेये इनच् पिटच् इत्ये. सौ प्रत्ययौ भवतस्तस्संनियोगेन च निशब्दस्य यथासंख्यं चिक चि इत्येतावादेशौ भवतः ।। चिकिनः । चिपिटः । *ककारः प्रत्ययो वक्तव्यश्चिक्च प्रकृत्यादेशः । चिकः । तथा चोक्तम् । इनपिटच्कश्चिकचिचिकादेशाश्च वक्तव्या इति । किन्नस्य चिल् पिल्लचास्य चक्षुपी* । लिन्नस्य चिल् पिल् इत्येतावादेशौ भवतो लश्च प्रत्ययोऽस्य चक्षुपी इत्येतस्मिन्नथें । क्लिन्ने अस्य चक्षुपी, चिल्लः । पिल्लः । *चुलादेशो वक्तव्यः । चुल्लः। अस्येत्यनेन नार्थः । चक्षुपो- रेवाभिधाने प्रत्यय इष्यते। तिने चक्षुपी, चिल्ले । पिल्ले । चुल्ले । तद्योगात्तु पुरुषस्तथोच्यते । उपाधिभ्यां त्यकन्नासन्नारुढयोः ॥ ३४ ॥ उप अधि इत्येताभ्यां यथासंख्यमासन्नारूढयोर्तिमानाभ्यां स्वाथें त्यकन् प्रत्ययो भवति । संज्ञाधिकाराच्च नियत विषयमासन्नारुढं गम्यते । पर्वतस्यासन्नमुपत्यका । तस्यैवा- रुटमधित्यका । प्रत्ययस्यात्कारपूर्वस्येतीत्वमत्र न भवति, संज्ञाधिकारादेव ॥ कर्मणि घटोऽठच् ॥ ३५ ॥ निर्देशादेव समर्थविभक्तिः । कर्मशब्दात् । समीसमर्थाद् घट इत्येतस्मिन्नधेऽच्च प्रत्ययो २५ का० ·.२९० काशिका ... [ अ । । भवति । घटत इति घटः । कर्मणि घटते, कर्मठः पुरुषः ।। तदस्य संजातं तारकादिभ्य इतच् ॥ ३६ ॥ तदिति प्रथमासमर्थेभ्यस्तारकादिभ्यः शन्देभ्योऽस्येति षष्ठयथें इतन् प्रत्ययो भवति । संजातग्रहण प्रकृतिविशेपणम् । तारकाः संजाता अस्य नभसस्तारकितं नमः । तारका । पु- प्प । मुकुल । कण्टक । पिपासा । सुख । दुःख । ऋजीप । कुड्मल । सूचक । रोग । विचा. -र । व्याधि । निष्क्रमण । मूत्र । पुरीप । किसलय । कुसुम । प्रचार । तन्द्रा । वेग । पुक्षा। श्रद्धा । उत्कण्ठ । भर । द्रोह । गर्भादप्राणिनि(१) । तारकादिराकृतिगणः ॥ 'प्रमाणे द्वयसज्दनमात्रचंः ॥ ३७ ॥ तदल्येत्यनुवर्तते । तदिति प्रथमासमर्थादस्येति पष्टयर्थे द्वयसच् दन्नन् मानच् इत्येते प्रत्यया भवन्ति यत्तत्प्रथमासमर्थ प्रमाणं चेत्तद्भवति । ऊरु प्रमाणमस्य, ऊरुद्वयसम् । रुद- नम् । ऊरुमानम् । जानुमात्रम् । जानुद्वयसम् । जानुघ्नम् । "प्रथमश्च द्वितीयश्च ऊर्ध्वमाने मतो मम"। उरुद्वयसमुदकम् । ऊरदरमुदकम् । मात्रच पुनरविशेषेण । प्रस्थमात्रमित्यपि भवति । *प्रमाणे लो वक्तव्यः । प्रमाणशब्दा इति ये प्रसिद्धास्तेभ्य उत्पन्नस्य प्रत्ययस्य लुरभवति । शमः प्रमाणमस्य, शमः । दिटिः । क्तिस्तिः । ऋद्विगोनित्यम् । द्वौ शमौ प्रमाणमस्य, द्विशमः । त्रिशमः। द्विवितस्तिः । नित्यग्रहण किम् । संशये श्राविणं वक्ष्यति । तत्रापि द्विगोलुंगेव यथा स्यात् । द्वेदिष्टी स्यातां वा न वा, द्विदिष्टिः । *इट् स्तोमे धक्तव्यः । पञ्च- दशस्तोमः । पञ्चदशी रानिः । टित्वाद् डीए । *शनशतोडिनिर्वक्तव्यः । *पञ्चदशिनोईमा- साः । निशिनो मासाः । विशतेथेति वक्तव्यम् । चिंशिनोऽङ्गिरसः । प्रमाणपरिमाणा- भ्यां संख्यायाश्चापि संपाये मानवक्तव्यः । शममात्रम् । दिष्टिमानम् । प्रस्थमाग्नम् । कुडवमानम् । पञ्चमात्रम् । दशमात्रा गायः । *वत्वन्तात्स्वार्थ द्वयसजमानचौ बहुलम् । तावदेव, तावद्धयसम् । तावन्मानम् । एतावद्वयसम् । एतावन्मात्रम् । यावदयसम् । • यावन्मात्रम् ॥ पुरुषहस्तिभ्यामण च ॥ ३८ ॥ सदस्येत्येव, प्रमाण इति च पुरुपहस्तिभ्यां प्रथमासमर्थाभ्यां प्रमाणोपाधिकाम्यामस्येति पष्टपयेऽण् प्रत्ययो भवति, चकाराद्वयसजादयश्च । पुरुषः प्रमाणमस्य, पौरुषम् । पुरुपद्वयस- म् । पुरुषदनम् । पुरुषमात्रम् । हस्तिद्वयसम् । हस्तिदनम् । हस्तिमात्रम् । हास्तिनम् । द्विगोनित्य लुक् । द्विपुरुपमुदकम् । त्रिपुरुषमुदकम् । द्विस्ति । निहस्ति। द्विपुरुषी। निपुरुषो । विहस्तिनी। त्रिहस्तिनी ॥ यत्तदेतेभ्यः परिमाणे चतुप् ॥ ३९ ॥ सदस्यत्येव । यत्तदेतभ्यः प्रपमासमभ्यः परिमाणोपाधिकम्योस्येति पश्यय यतुप् प्रत्ययो भवति । यत्परिमाणमस्य, यावान् । तायान् । एतायान् । प्रमाणमहणेऽनुवर्गमाने परिमाणमहणं प्रमाणपरिमाणयोभेदात् ॥ हायतायोप्यानिशः पृथगुच्यते । - 1 ()"कन पार | ARI GR I प्रर। श्या । अध | मदारक । मद्रा। वर्णक । कि । क्लप । असम 1 गई । बामात । १० । सपक । मुह।। राग कण्टक । IARI ITEM गृहम कश्यक । बाटोम । अपार । रकम मा 17 ! E TEE मोर ! RAT THEN I युभुमि"दिले . रागाने श! | - ·पा०] काशिका । २९१ मानाद्यप्रतिघाताय भावः सिद्धश्च डावतोः॥.:. स्वतुप्रकरणे युष्मदस्मद्भ्यां छन्दसिं सादृश्य उपसंख्यानम् । न त्वा वा अन्यो दिव्यो न पार्थिवो न जातो न जनिष्यते । त्वावतः पुरुषसो यज्ञं विप्रस्य मावतः । त्वत्सदृशस्य । मत्सशस्येत्यर्थः॥ किमिदंभ्यां वो.घः ॥ ४०॥ किमिदंभ्यामुत्तरस्य वतुपो वकारस्य धकारादेशो भवति । कियान् । इयान् । एतदेव" चादेशविधानं ज्ञापकं किमिदंभ्यां वतुप्प्रत्ययो भवतीति । अथ वा योगविभागेन वतुर्प विधाय पश्चाद्वोघो विधीयते ॥ किमः संख्यापरिमाणे डति च ॥ ४१॥ संख्यायाः परिमाण, संख्यापरिच्छेद इत्यर्थः । संख्यापरिमाणे वर्तमानात् किमः प्रथमा- समर्थादस्येति षष्ठयर्थे डतिः प्रत्ययो भवति । चकारादतुम् । तस्य च वकारस्य घादेशो भव- ति । पृच्छयमानत्वात्परिच्छेदोपाधिकायां संख्यायां वर्तमानाकिमः प्रत्ययो विज्ञायते । का संख्या परिमाणमेषां ब्राह्मणानां, कति ब्राह्मणाः। कियन्तो ब्राह्मणाः । अथ वा संख्यैव परि- माणात्मिका परिच्छेदस्वभावा गृह्यते । का संख्या परिमार्ग येषामिति । ननु च संख्या परिमाणात्मिकैव परिच्छेदस्वभावा, सा किमर्थं परिमाणेन विशेष्यते । यत्रापरिच्छेदकत्वेन. विवक्ष्यते तन्त्र मा भूदिति । क्षेपे हि परिच्छेदो नास्ति । केयमेपो संख्या दशानामिति । संख्यांया अवयवे तयंप् ॥ ४२ ॥ तदस्येत्येव । संख्याया अवयवे वर्तमानाया अस्येति षष्ठयथे तयप् प्रत्ययो भवति । अ-- वयवा अयविनः संबन्धिन इति सामर्थ्यादवयवी प्रत्ययार्थो विज्ञायते । पञ्च अवयवा अस्य,- पञ्चतयम् । दशतयम् । चतुष्टयी॥ द्वित्रिभ्यां तयस्यायज्वा ॥.४३ ॥ पूर्वेण विहितस्य तयस्य द्वित्रिभ्यां परस्य वाऽयजादेशो भवति । द्वाववयवावस्य, द्वय- म् । द्वितयम् । तयग्रहणं स्थानिनिर्देशार्थम् । अन्यथा प्रत्ययान्तरमयज्विज्ञायेत । तत्र को दोपः । त्रयी गतिरिति तयनिबन्धन ईकारो न स्यात् । प्रथमचरमतयेत्येप विधिर्न स्यात् । द्वये । द्वयाः। चकारः । स्वरार्थः ॥ उभादुदात्तो नित्यम्.॥४४॥ . उभशब्दात्परस्य तयपो नित्यमयजादेशो भवति स चोदात्तः । वचनसामर्थ्यांदादेख्दात्तत्वं विज्ञायते । उभशब्दो यदि लौकिकी संख्या ततः पूर्वेणैव विहितस्य तयप आदेश विधानार्थ वचनम् । अथ न संख्या, ततो योगविभागेन तयपं विधाय तस्य नित्यमयजादेशो विधीयः ते । उभयो मणिः । उभये देवमनुष्याः॥ तदस्मिन्नधिकमिति दशान्ताडुः ॥ ४५ ॥ तदिति प्रथमासमर्थादस्मिन्निति सप्तम्यर्थे दशान्तात् प्रातिपदिकाद्, ढः प्रत्ययो भवति यत्तत्प्रथमासमर्थमधिकं चेत्तद्भवति । इतिकरणस्ततश्चेद्विवक्षा । एकादश अधिका अस्मिन् . शते, एकादशं शतम् । एकादशं सहस्रम् । द्वादशं शतम् । दशान्तादिति किम् पञ्चाधिका अस्मिन् शते । अन्तमहणं किम् । दशाधिका अस्मिन् शते । प्रत्ययार्थेन च समानजातीये प्रकृत्यथें सति प्रत्यय इष्यते । एकादश कापणा अधिका अस्मिन् कापणशते एकादशं. कापिणशतमिति । इह तु न भवति । एकादश मापा अधिका अस्मिन् कापणशत इ. ति । शतसहस्रयोप्यते । इह न भवति । एकादशाधिका आस्यां त्रिशतीति इतिकरणोदि. वक्षार्थ इत्युक्तं, तत इदं सर्व लभ्यते । कथमेकादशं शतसहनमिति । शतानां सहन सह. स्राणां वा शतमिति शतसहस्रमित्युच्यते । तत्र शत्तसंहनारित्वेव सिद्धम् ।। . - ·२९२ काशिका। [अ०६ । अधिके समानजाताविष्ट शतसहस्त्रयोः । यस्य संख्या तदाधिक्ये हः कर्तव्यो मतो मम ॥ शदन्तविंशतेश्च ॥ ४६॥ तदस्मिन्नधिकमित्यनुवर्तते, ड इति च । शदन्तात्प्रातिपदिकाशितेश्च : प्रत्ययो भव- “ति तदस्मिन्नधिकमित्येतस्मिन् विषये । त्रिंशदधिका अस्मिन्छते, त्रिंशं शतम् । शतग्रहणेऽ :न्तपण प्रत्ययग्रहण यस्मात् स तदादेरधिकार्थम् । एकत्रिंश शतम् । एकचत्वारिंशं शतम् । संख्याग्रहणं च कर्त्तव्यम् । इह मा भृदू गोत्रिंशदधिका अस्मिन् गोशते इति । विशतेश्च । . *तदन्तादपीति वक्तव्यम् 1 एकविंशं शतम् । संख्याग्रहणं च कर्त्तव्यम् । इह मा भूत् । गो. विशसिरधिकाऽस्मिन् गोशतमिति ॥ संख्याया गुणस्य निमाने मयट् ॥ ४७॥ तदस्येत्यनुवर्तते, तदस्य संजातमित्यतः। तदिति प्रथमासमर्थात् संख्यावाचिनः प्रातिप- दिकादस्येति पप्ठ्यर्थे मयट् प्रत्ययो भवति यत्तत्प्रथमासमर्थ गुणस्य चेन्निमाने वर्तते । गु- •णो भागः निमानं मूल्यम् । गुणो येन निमीयते मूल्यभूतेन सोपि सामर्थ्यादाग एव विज्ञाय- ते । यवना द्वौ भागौ निमानमस्योदश्चिद्भागस्य, द्विमयमुदश्चियवानाम् । त्रिमयम् । चतुर्मय- म् । भागेऽपि तु विधीयमानः प्रत्ययः प्राधान्येन भागवन्तमाचष्टे । तेन सामानाधिकरण्य भवति द्विमयमुदग्विदिति । गुणस्येति चैकत्वं विवक्षितं, तेनेह न भवति । द्वौ भागों यवानां अय उचित इति । भूयस्त्ववाचिकाया संख्यायाः प्रत्यय इष्यते । इह न भवति । ए- को भागो निमानमस्येति । भूयस इति व प्रत्ययार्थात्प्रत्यर्थस्याधिक्यमानं विवक्षितं, ब. हुत्वमतन्त्रम् । तेन द्विशब्दादपि भवति । गुणशब्दः समानावयववंचनः । तेनेह न भवति । द्वौ भागौ यपानामध्याई उचित इति । *निमेये धापि दृश्यते । निमेये घर्तमानायाः सं ख्याय निमाने प्रत्ययो दृश्यते । उदधितो द्वौ भागौ निमेयमल्य यवभागस्य, द्विमया यवा उदश्चितः । त्रिमया यवा उदयितः । चतुर्भयाः । गुणस्येति किम् । द्वौ नीहियो निमान- .मल्योदश्वितः । निमान इति किम् । द्वौ गुणौ क्षीरस्यैकस्तैलस्य द्विगुणं पयः तैलं क्षौरेणे. त्यत्र मा भूत्। तस्य पूरणे डट् ॥ ४॥ तस्येति पष्टीसमर्थात् संख्यावाचिनः प्रातिपदिकात् पूरण इत्यस्मिन्नये हट् प्रत्ययो भव- ति । पूर्यतेऽनेनेति पूरणम् । येन संख्या संख्यानं पूर्यते संपद्यते स तस्याः पुरणः । एकादशा- नां पूरण, एकादशः । प्रयोदशः । यस्मिनुपसंजातेऽन्या संख्या संपद्यते स प्रत्ययार्थः । इह न भवति । पचानां मुष्टिकानां पूरणो घट इति ।। नान्तादसंख्यादेमंद ॥४९॥ दमिति वर्चते । नकारान्तात् संख्यायाचिनः प्रातिपदिकादसल्यादेः परस्य इटो मदाग- मो भवति । नान्तादिति पजमी टर आगमसंवन्धे पष्ठी प्रकल्पयति । पचानां परणः पग- मः । सक्षमः । नान्तादिति किम् । विशतः पूरणो विशः । असरन्यादेरिति किम् । एकाद- मानां पुरण एकादशः ॥ यच च्छन्दसि ॥ ५० ॥ नान्तादर्सयादेः परस्य इटरन्दसि विषये यागमो भवति, घशारापो मपि भय- ति । पर्गमयानि पश्यानि भवति । पायः । सप्तयः । मद् । परममिन्द्रियमस्यापाझामन् ।। पटकातिकतिपय चतुरां शुक् ॥ ५१ ।। मित्यनुपति रानु मतम्या विपरिशम्भने । पट फातिपय धनुर् इत्येतेषां टिपरतस्थु- गागमा भवति । कतिपपराम्दो न संगया ! तस्मादमादय झापाद्द प्रत्ययो रिमा- .

·पा० २] काशिका। २९३ यते । षण्णां पूरणः षष्ठः 1 कतिथः । कतिपयथः । चतुर्थः । *चतुरश्रयतावाद्यक्षरलोपश्च । चतुर्णी पूरणः । तुरीयः॥ बहूयुगगणसंघस्य तिथुक् ॥ ५२ ॥ उडित्येव । बहु पूग गण संघ इत्येतेषां डटि परतस्तिथुगागमो भवति । पूगसंघशब्दयो- रसंख्यावाचित्वादिदमेव ज्ञापकं डटो भावस्य । बहूनां पूरणो, बहुतिथः । पूगतिथः । गण. तिथः । संघतिथः। वतोरिथुक ॥ ५३॥ डहित्येव । वोर्डटि परत इथुगागमो भवति । चत्वन्तस्य संख्यात्वात् पूर्वेण डड्विहि-: तस्तस्मिन्नयमागमो विधीयते । यावतां पूरणो, यावतिथः । तावतिथः । एतावतिथः ॥ द्वेस्तीयः ॥ ५४॥ द्विशब्दात्तीयः प्रत्ययो भवति तस्य पूरण इत्यस्मिन् विषये डटोपवादः । द्वयोः पूरणो,. द्वितीयः॥ ः संप्रसारणं च ॥ ५५ ॥ त्रिशब्दोत्तीयः प्रत्ययो भवति तस्यः पूरण इत्येतद्विषये डटोऽपवादः तत्सन्नियोगेन त्रे संप्रसारणं च भवति । त्रयाणां पूरणस्तृतीयः । हल इति संप्रसारणस्य दीर्घत्वं न भवति । अण इति तत्रानुवर्तते, ठूलोप इत्यतः । पूर्वेण च णकारेणाण्ग्रहणम् ॥ विंशत्यादिभ्यस्तमडन्यतरस्याम् ॥ ५६ ॥ विंशत्यादिभ्यः परस्य डटस्तमडागमो भवत्यन्यतरस्याम् । पूरणाधिकाराड्, डट् प्रत्यय आगमी विज्ञायते। विंशतेः पूणः विंशतितमः । विंशः। एकविंशतितमः । एकविंशः। त्रिविंश-- तितमः । त्रिविंशः । त्रिंशत्तमः । त्रिंशः । एकत्रिंशत्तमः । एकत्रिंशः । विंशत्यादयो लौकिकाः संख्याशब्दा गृह्यन्ते, न पतयादिसुनसनिविष्टाः । तद्ग्रहणे ह्येकविंशतिप्रभृतिभ्यो न स्या. त् । ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिप्रतिषेधात् । एवं च सति पष्टयादेश्चासंख्यादेरिति पर्युदासो युज्यत एव ॥ नित्यं शतादिमासाद्ध माससंवत्सराच ॥ ५७ ॥ शतादयः संख्याशब्दा लौकिका गृह्यन्ते । शतादिभ्यो मासार्द्धमाससंवत्सरशन्देभ्यश्च प-- रस्य डटो नित्यं तमडागमो भवति। मासादयः संख्याशदा न भवन्ति तेभ्योऽस्मादेव ज्ञा- पकाद् डट् प्रत्ययो विज्ञायते । शतस्य.पूरणः शततमः । सहस्रतमः । लक्षतमः । मासस्य पू. 'रणो, मासतमो दिवसः। अर्द्धमासतमः । संवत्सरतमः। षष्ट्यादेश्वासंख्यादेरिति वक्ष्यमागेन, सिद्धे शतादिग्रहणं संख्याद्यर्थम् । एकशततमः । द्विशततमः ॥ पष्टयादेश्चासंख्यादेः ॥ ५९॥ पष्टयादेः संख्याशब्दादसंख्यादेः परस्य डटो नित्यं तमडागमो भवति । विंशत्यादिभ्य इति विकल्पेन प्राप्से नित्यार्थम् । पष्टितमः । सप्ततितमः । असंख्यादेरिति किम् । एकपष्टः । एकपष्टितमः । एकसप्ततः । एकसप्ततितमः ॥ मतौ च्छः सूक्तसाम्नोः ॥ ५९॥.. मताविति मत्वर्थ उच्यते । प्रातिपदिकान्मत्वर्थे छः प्रत्ययो भवति सूक्ते सामनि चामि.. धेये । मत्वर्थग्रहणेन समर्थविभक्तिः प्रकृतिविशेषणं प्रत्ययार्थ इति सर्वमाक्षिप्यते । अच्छावा- कशब्दोऽस्मिन्निति, अच्छावाकीय सूक्तम् । मित्रावरणीयम् । यज्ञायझीय साम । चारवन्ती- यम् । अनुकरणशब्दाश्च स्वरूपमात्रप्रधानाः प्रत्ययनुत्पादयन्ति । तेनानेकपदादपि सिद्धम् । अस्यवामीयम् ! कयापुभीयम् ॥ By -- ·२९४ काशिकाः। [अ०.६ । . '. अध्यायानुवाकयोर्लुक् ॥ ६० ॥ मतावित्येव । मत्वर्थ उत्पन्नस्य छस्य लुग् भवति, अध्यायानुवाकयोरभिधेययोः । केन "पुनरध्यायानुवाकयोः प्रत्ययः । इदमेव लुग्वचनं ज्ञापकं तद्विधानस्य । विकल्पेन लुगयमिप्य- ते। गर्दभाण्डशब्दोऽस्मिन्नस्ति, गर्दभाण्डोऽध्यायः । अनुबाको वा गर्दभाण्डीयः । दीर्घजी. बतः । दीर्घजीवितीयः । पलितस्तम्भः । पलितस्तम्भीयः ।। विमुक्तादिभ्योऽण ॥ ६१ ॥ मतावित्येव, अध्यायानुवाकयोरिति च । विमुक्तादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्योऽण् प्रत्ययो भ. वति मत्वथे, अध्यायानुवाकयोरभिधेययोः । विमुक्तशब्दोऽस्मिन्नस्ति, वैमुक्तोऽध्यायोऽनुवा- को वा । दैवासुरः । विमुक्त । देवासुर । वसुमत् । सत्वत । उपसत् । दशाहपयस् । हविर्धा- न । मित्री । सोमापूपन् । अमाविष्णू । वृत्रहति । इडा । रक्षोसुर । सदसत् । परिपादक । वसु । मरुत्वत् । पत्नीवत् । महीयल । सत्वत् । दशाह । वयस् । पतन । सोम । महिनी। हेतु । विमुक्तादिः॥ गोषदादिभ्यो वुन् । ६२॥ मतावित्येव, अध्यायानुवाकयोरिति च ।. गोषदादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो वुन् प्रत्ययो भवति मत्वर्थेऽध्यायानुवाकयोः । गोपदशब्दोऽस्मिन्नस्ति, गोपदकोऽनुवाको वा । इषेत्व- का। मातरिश्वकः । गोपद । इपेत्व। मातरिश्चन् । देवस्यत्वा । देवीरापः । कृष्णोस्या- खरेष्टः । देवीधियम् । रक्षोहण । अञ्जन । प्रभुत । प्रतूर्त । दृशान । गोपदादिः॥ तत्र कुशलः पधः ॥ ६३ ॥ नित्येव । तति सप्तमीसमर्थात पथिन्शब्दात् कुशल : इत्यस्मिन्नर्थ युन् प्रत्ययो भव. 'ति । पथि कुशलः, पथकः ॥ 'प्राकदिभ्य :कन् ॥ ६४ ॥ तप्रेत्येव, कुशल इति च । नाकर्षादिभ्यः प्रातिपदिफेभ्यः सप्तमीसमयभ्यः कुशल इत्ये- तस्मिन्नधै कन् प्रत्ययो भवति । भाकर्षे कुमाल, आकर्षक: । सरकः । आकर्ष । त्सर । पिपासा । पिचण्ड । अनि । अश्मन् । विचय ।चय । जय । आचय । अय । नय । निपा. द । गद्गद । दीप । हद । हाद । हाद । शकुनि ॥ . धनहिरण्यात् .कामे ॥ ६५ ।। सप्रत्येय, कनिति च । धनहिरण्यशदाभ्यां तति ससमीसमर्थाम्यां काम इत्यस्मिन्नर्य मान् प्रत्ययो भवति। काम इच्छा:भिलापः धने कामः, धनको देवदत्तस्य। हिरण्यको देवदत्तस्य । स्वाभ्यः प्रसिते ॥ ६६ ॥ सप्रेत्येय, कनिशिघ । स्वाद्याचिभ्यः शायदेभ्यस्तोति सप्तमीसमभ्यः प्रसित इत्येत. 'स्मिन फन् प्रत्ययो भवति । प्रसितः प्रसपस्तत्पर इत्यर्थः । केगेपु मसितः, फेशकः । फेशा- दिरचनायां प्रसक्त एपमुच्यते यावसन स्थानसमुदायाम्दादपि यया स्यात् । दन्तीकः । पेशनसकः॥ उदराष्ट्रगाने ॥ ६७ ॥ रास्ग, प्रसित इति । टदरशदात्सप्तमीममांत्मपित इत्येतस्मिनय टक् प्रत्ययो म. पनि ! एन इति भरय पापंदिगषणम् । र पिजिगाएभग्यते । यो पुगुक्षपामयन्त पी. में मुध्या उदरे प्रमित, भादरिक गाएनः । आन प्रति किम् । उदरकः ॥ सस्येन परिजातः ॥ ६॥ कन् प्रायप व मने, म र । निदेगाव माया मम विमानः । सम्पदामी. . - ·पा० २-] काशिका । । यासमर्थात्परिजात इत्यस्मिन्नर्थे कन् प्रत्ययो भवति । सस्यशब्दोऽयं गुणावाची । परिस सर्व- तो भावे वर्तते । यो गुणैः सनद्धोजायते यस्य किं चिदपि वैगुण्यं नास्ति तस्येदमभिधानम् । सस्येन परिजातः, सस्यकः शालिः । सस्यकः साधुः । सस्यको मणिः । आकरशुद्ध इत्यर्थः ॥ अंशं हारी ॥ ६९ अंशशब्दान्निर्देशादेव द्वितीयासमर्थाद्धारीत्येतस्मिन्नथें कन्प्रत्ययो भवति । अंश हारी, अंशको दायादः । अंशकः पुत्तः । हारीत्यावश्यके णिनिः । तत्र षष्टीप्रतिषेधादू कर्मणि द्विती- यैव भवति ॥.. .तन्त्रादचिरापहृते ॥ ७० ॥ तन्त्रशब्दनिर्देशादेव पञ्चमीसमर्थादचिरापहृत इत्यस्मिन्नर्थ कन् प्रत्ययो भवति । अचिरा- पहृतस्तोककालापहृत इत्यर्थः । तन्त्रादचिरापहृतः, तन्त्रकः पटः। तन्त्रका प्रावारः । प्रत्यग्रो नव उच्यते॥ - ब्राह्मणकोष्णिके संज्ञायाम् ॥ ७१ ॥ 'ब्राह्मणक उष्णिक इत्येतो. शब्दौ निपात्येते. कन् प्रत्ययान्तौ संज्ञायां विषये । ब्राह्मणको देशः। उणिका यवागूः । यत्रायुधजीविनो ब्राह्मणाः सन्ति तन्न ब्राह्मणक इतिसंज्ञा । अल्पान्ना यवागूरुष्णिकेत्युच्यते ॥ शीतोष्णाभ्यां कारिणि ॥ २ ॥ शीतोष्णशब्दाभ्यां कारिण्यभिधेये कन् प्रत्ययो भवति । क्रियाविशेणादू द्वितीयासमों- दयं प्रत्ययः । शीतकः । अलसो.जड उच्यते । उष्णं करोति, उष्णकः । शीघ्रकारी दक्ष उच्यते।। अधिकम् ॥ ७३ ॥ अधिकमिति निपात्यते । अध्यारूढस्योत्तरपदलोपः कश्च प्रत्ययः । अधिको द्रोणः खार्या- अधिका खारी द्रोणेन । कर्तरि कर्मणि वा अध्यारूढशब्दः ॥ अनुकाभिकाभोकः कमिता ॥ ७४ ॥ अनुक अभिक अभीक इत्येते शब्दाः कन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते कमितेत्येतस्मिन्नर्थे । अभैः पक्षे दीर्घत्वं च निपात्यते । अनुकामयते, अनुकः । अभिकः । अभीकः ।। पार्श्वनान्विच्छति ॥ ७५ ॥ 'पार्श्वशब्दात्तृतीयासमर्थादन्विच्छतीत्यस्मिन्नथें कन्प्रत्ययो भवति । अन्जुरुपायः पा. चम् । तेनार्थानन्विच्छति, पार्श्वकः । मायावी कौसृतिको जालिक उच्यते ॥ अयःशुलदण्डाजिनाभ्यां ठक्ठौ ॥ ७६ ॥ अन्विच्छतीत्येव । अयःशूलदण्डाजिनाभ्यां तृतीयासमर्थभ्यामन्विच्छतीत्यस्मिन्नर्थे उक्ठौ प्रत्ययो भवतः । तीक्ष्ण उपायोऽयःशूलमुच्यते । तेनान्विच्छति, आय:शूलिकः । साहसिक इत्यर्थः । दम्भो दण्डाजिनं तेनान्विच्छति, दाण्डाजिनिकः । दाम्भिक इत्यर्थः ॥ .. तावतिथं ग्रहणमिति लुग्वा ।। ७७ ॥ तावतां पूरण तावतिथम् । गृह्यतेऽनेनेति ग्रहणम् । प्रकृतिविशेषण चैतत् । पूरणप्रत्यया- न्तात् प्रातिपदिकाद्ग्रहणोपाधिकात् स्वायें कन् प्रत्ययो भवति । पूरणस्य प्रत्ययस्य वा लुक् । द्वितीयेन रूपेण ग्रन्थं गृह्णाति द्विकं ग्रहणम् । द्वितीयकम् । त्रिकम् । तृतीयकम् । चतुष्कम् । चतुर्थकम् । *तावतिथेन गृहातीति कन वक्तव्यः, पूरणप्रत्ययस्य च नित्यं लुक् । पष्टेन रूपेण ग्रन्थं गृह्णाति, पट्को देवदत्तः । पन्चकः । चतुष्कः । इतिकरणो विवक्षार्थः । तेन अन्धविषयमेव ग्रहण विज्ञायते, नान्यविषयम् ॥ ।

·काशिकी। [अ०५ । : स एषां ग्रीमणोः ॥ ७८ ॥ स इति प्रथमासमादेषामिति पप्ठ्यथें कन् प्रत्ययो भवति, यत्तत्प्रथमासमर्थ प्रामणीश्वे- त् स भवति । ग्रामणीः प्रधानो मुख्य इत्यर्थः। देवदत्तो ग्रामणीरेषां, देवदत्तकाः । यज्ञदस्तकाः । ग्रामणीरिति किम् । देवदत्तः शत्रुरेपाम् ॥ टहलमस्य बन्धनं करभे ॥ ७९ ॥ शृङ्खलशब्दात् प्रथमासमर्थादस्येति पष्ट्यर्थे कन् प्रत्ययो भवति, यत्तत् प्रथमासमर्थ बन्धनं चेत्तद्रवति, यत्तदस्थति निर्दिष्टं करमश्वेत् स भवति । हाल बन्धनमस्य करभस्य, शृङ्खलकः । उष्ट्राणां वालकाः करमाः । तेषां काष्ठमयं पाशक पादे व्यतिपज्यते तदुच्यते शृङ्ख- लमिति । यद्यपि रज्वादिकमपि तत्रास्ति तथापि शृङ्खलमस्यास्वतन्त्रीकरणे भवति साध. नमिति बन्धनमित्युच्यते ॥ उत्क उन्मनाः ॥ ३० ॥ उल्क इति निपात्यते उन्मताश्चेत् स भवति । उद्गतं मनो यस्य स, उन्मनाः । उच्छब्दात. संसाधनक्रियावचनात्तद्वति कन् प्रत्ययो निपात्यते। उत्को देवदत्तः । उत्कंप्रवासी । उत्सुक इत्यर्थः ॥ कालप्रयोजनाद्रोगे ॥ १ ॥ अर्थाभ्यां समर्थविभक्तिः । कालात् प्रयोजनाञ्च यथायोगं समर्थविभक्तियुक्ताद्रोगेऽभिधे. ये कन् प्रत्ययो भवति । कालो दिवसादिः । प्रयोजनं कारण रोगस्य फलं वा । द्वितीयेऽह्नि भयो, द्वितीयको ज्वरः । चतुर्थकः । प्रयोजनात् । विषपुप्पैर्जनितो, विपपुष्पको ज्वरः । काशपुष्पकः । उष्णं कार्यमस्य उष्णकः । शीतको ज्वरः। उत्तरसूत्रात् संज्ञाग्रहणमनुष्यते । तेनायं प्रकारनियमः सर्यो लभ्यते ॥ संदस्मिन्नन्नं प्राये संज्ञायाम् ॥ ८२॥ तदिति प्रथमासमर्थादस्मिन्निति सप्तम्यर्थे कन् प्रत्ययो भवति, यत्तत् प्रथमासमर्थमन चेत् प्रायविपयं तद् भवति । प्रायो बाहुल्यम् । संज्ञायणं तदन्तोपाधिः । गुडापूपाः प्राये. जानमाया पौर्णमास्यां गुडापूपिका । तिलापूपिका पौर्णमासी । *वटकेभ्य इनिर्वक्तव्यः । चटकिनी पौर्णमासी । कुएमापादन ॥ ८३ ॥ कुल्मापशब्दादञ् प्रत्ययो भवति, तदस्मिन्नन्नं प्राये संज्ञायामित्येतस्मिन्नथें । मकारो वृद्धिस्वरायः । कुल्मापाः प्रायेणान्नमस्यां, कौल्मापी पौर्णमासी॥ श्रोत्रिय श्छन्दोऽधीते ॥ ८॥ श्रोत्रियनिति निणत्यते छन्दोऽधीत इत्यस्मिन्नथें । नकारः स्वरार्थः । श्रोत्रियो बाम- णः । श्रोत्रियश्छन्दोधीत इति वाक्याथे पदवचनं, छन्दसो वा श्रोग्नभावस्तदधीत इति घंश्च प्रत्ययः । क) छन्दोधीते छान्दसः । वाहणमनुवर्तते, तावतिर्थ ग्रहणमिति लम् । . त्यतः॥ श्राद्धमनेन भुक्तमिनिठनौ ॥ ५ ॥ श्राद्धमिति प्रकृतिः । अनेनेति प्रत्ययार्थः । भुक्तमिति प्रकृतिविशेषणम् । श्राद्धशब्दाद् भुक्तोपाधिकादनेनेत्यस्मिन्नथें इनिठनौ प्रत्ययो भवतः । श्रद्धाशब्दः कर्मनामधेयं तत्साधन. द्रव्ये पर्तित्वा प्रत्ययमुत्पादयति । श्राद भुक्तमनेन, श्राद्धी। नादिकः । इनिठनोः समान- फालमहणम् । अध मुक्त श्राद्धेः श्रादिक इति मा भूत्॥ पूर्यादिनिः !! ८६ ।।

·पा० २] काशिका । । अनेनेति प्रत्ययार्थ: कतांनुवर्तते । न २ कियामन्तरेण फत्ता संभवतोति यां को चिकि- यामध्यात्य प्रत्ययो विधेयः । पूरनेनेत्यस्मिन्नथें इनिः प्रत्ययो भवति । पूर्व गतमनेन भुक्तं पीतं वा, पूर्वी । पृविणौ । विगः ॥ सपूर्वाच्च ।। ८७ ॥ विद्यमान पूर्व यस्मादिति सपूर्व प्रातिपदिकम् । तस्य पूर्वशब्देन तदन्तविधिः सपू. वांत प्रातिपदिकात् पूर्वशब्दान्तादनेनेत्यस्मिन) इनिः प्रत्ययो भवति । पूर्व कृतमनेन कृत- पूर्वी कटम् । भुक्तपूर्वी ओदनम् । मुसुपेति समासं कृत्वा तद्धित उत्पाद्यते । योगद्वयेन चाने न पूांदिनः सपूर्वाच्चेति परिभापाहर्य प्राप्यते । व्यपदेशियदायोऽप्रातिपदिकेन । ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्नास्तीति ।। इष्टादिभ्यश्च ।। ८८॥ अनेनेत्येव इष्टादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्योऽनेनेत्यस्मिन्नथें इनिः प्रत्ययो भवति । इटमनेग, इष्टी यज्ञे । पूर्ती श्राद्धे । फस्येविषयस्य कर्मणीति सप्तम्युपसंख्यायते । इष्ट । पूर्त । उपसादित । निगदित । परिवादित । निकथित । संकलित ! निपठित । संकल्पित । अन- चित । विकलित । संरक्षित । निपतित । पटित। परिकलित । संरक्षित । अर्चित । परि- क्षत । पूजितं । परिगणित । उपगणित । अवकीर्ण। पस्ति । आयुक्त । आनत । श्रुत । अ- धीत । आसेवित । अपचारित ! अयकल्पित । निराकृत । उपकृत 1 उपाक्त । अनुयुक्त। उपनत । अनुगुणित । अनुपठित । व्याकुलित । निग्रहीत । इष्टादिः ।। छन्दसि परिपन्थिपरिपरिणौ पर्यवस्थातरि ॥ ८९ ॥ परिपन्थिन् परिपरिन् इत्येतो शब्दो छन्दसि विपये निपात्येते पर्यवस्थातरि वाच्ये । पर्यवस्थाता प्रतिपक्षः संपन्न उच्यते । मा त्वा परिपरिणो विदन् । मा त्वा परिपन्थिनो विदन ॥ अनुपद्यन्वेष्टा ॥ ९० ॥ अनुपदीति निपात्यतेऽन्वेष्टा चेत् स भवति । पदस्य पश्चादनुपदम् । अनुपदी गवाम् । अनुपदी उष्ट्राणाम् ॥ साक्षाद् द्रष्टरि संज्ञायाम् ॥ ९१ ।। साक्षाच्छब्दोऽव्ययम् । तस्मादिनिः प्रत्ययो भवति। द्रष्टरि वाच्ये । संज्ञाग्रहणमभि- धेयनियमार्थम् । साक्षाद् द्रष्टा साक्षी । साक्षिणौ । साक्षिणः । संज्ञाग्रहणादुपदृष्टैवोच्यते, न दाता ग्रहीता वा॥ क्षेत्रिय परक्षेत्र चिकित्स्यः ॥ ९२ ॥ क्षेत्रियजिति निपात्यते । परक्षेत्रे चिकित्स्य इत्येतस्मिन् वाक्याऽर्थे पदवचनम् । पर- क्षेत्राद्वा । तत्रेति सप्तमीसमर्थात्, चिकित्स्य इत्येतस्मिन्नथें छच् प्रत्ययः परशब्दलोपश्च नि- पात्यते । परंक्षेत्रे चिकित्स्न्यः, क्षेत्रियो व्याधिः । क्षेत्रिय कुलम् । परक्षेत्र जन्मान्तरशरीरम् । तत्र चिकित्स्यः क्षेत्रियः । असाध्योऽप्रत्याख्येयो व्याधिरुच्यते । नामृतस्य निवर्तत इत्यर्थः । अथ वा क्षेत्रियं विषम् ! यत्परक्षेत्रे परशरीरे संक्रमय्य चिकित्स्यते । अथ वा क्षेत्रियाणि तृणानि । यानि सस्याथै क्षेत्रे जातानि चिकित्स्यानि नाशयितव्यानि । अथ वा क्षेत्रियः पारदारिकः । परदाराः परक्षेत्रं, तन्न चिकित्स्यः निग्रहीतव्यः । सर्व चैतत् प्रमाणम् ॥ इन्द्रियमिन्द्रलिङ्गमिन्द्रदृष्टमिन्द्रसृष्टमिन्द्रजुष्टमिन्द्रदत्तमिति वा ॥ १३ ॥ इन्द्रियमित्यन्तोदात्त शब्दरूपं निपात्यते। रूढिरेपा चक्षुरादीनां करणानाम् । तथा च व्युत्पत्तेरनियम दर्शयति । इन्द्रशब्दात् पष्ठीसमल्लिङ्गामिन्दियम् । इन्द्र आत्मा स चक्षु- शदिना करणेनानुमीयते । नाकर्तृक करणमस्ति । इन्द्रेण दृष्टम् । तृतीयासमर्थात् प्रत्ययः । । - -- ।

·काशिको । [अ०५ स एषां नामणीः ॥ ७८ ॥ स इति प्रथमासमर्थादेषामिति पष्ठेयर्थे कन् प्रत्ययो भवति, यत्तत्प्रथमासमर्थ ग्रामणीश्वे- त् स भवति । ग्रामणीः प्रधानो मुख्य इत्यर्थः। देवदत्तो मामणीरेपां, देवदत्तकाः । यज्ञदत्तकाः । “ग्रामणीरिति किम् । देवदत्तः शत्रुरेषाम् । गृहलमस्य वन्धनं. करमे ॥ ७९ ॥ शृङ्गलशब्दात् प्रथमासमर्थादस्येति पष्ट्यर्थे कन् प्रत्ययो भवति, यत्तत् प्रथमासमर्थ बन्धनं चेत्तद्भवति, यत्तदस्येति निर्दिष्टं करभश्चेत् स भवति । शृङ्गले बन्धनमस्य करभस्य, गृहलकः । उष्ट्राणां बालकाः करमा । तेषां काष्ठमयं पाशकंपादे व्यतिपज्यते तदुच्यते शृङ्गा- लमिति । यद्यपि रज्यादिकमपि तत्रास्ति तथापि शृङ्खलमस्यास्वतन्त्रीकरणे भवति साथ- नमिति बन्धनमित्युच्यते ॥ उत्क उन्मनाः॥८० ॥ उत्क इति निपात्यते उन्मनात् स भवति । उगतं मनो यस्य स, उन्मनाः। उच्छब्दात. संसाधनक्रियावचनात्तद्वति कन् प्रत्ययो निपात्यते । उत्को देवदत्तः । उत्कप्रवासी । उत्सुक । । इत्यर्थः ॥ - कालप्रयोजनाद्रोगे ॥ १ ॥ अर्थाभ्यां समर्थविभक्तिः । कालात् प्रयोजनाञ्च यथायोगं समर्थविभक्तियुक्तादोगेऽभिधे- ये झन् प्रत्ययो भवति । कालो दिवसादिः । प्रयोजनं कारण रोगस्यं फल वा । द्वितीयेऽह्नि भयो, द्वितीयको ज्वरः । चतुर्थकः । प्रयोजनात् । विपपुप्पैजनितो, विपपुष्पको ज्वरः । काशपुष्पकः । उष्ण कार्यमस्य उष्णकः । शीतको ज्वरः। उत्तरसूत्रात् संज्ञाग्रहणमनुष्यते। तेनायं प्रकारनियमः सर्वो लभ्यते.॥ तंदस्मिन्नन्नं प्राये संज्ञायाम् ॥ ८२ ॥ तदिति प्रथमासमर्थादस्मिन्निति सप्तम्यर्थे कन् प्रत्ययो भवति, यत्तत् प्रथमासमर्थमन्त्रं चेत् प्रायविषयं तद् भवति । प्रायो बाहुल्यम् । संज्ञाग्रहणं तदन्तोपाधिः । गुडापूपाः प्राये. जान्नमस्यां पौर्णमास्यां गुडापूपिका । तिलापूपिका पौर्णमासी । *वटकेभ्य इनिर्वक्तव्यः । वटकिनी पौर्णमासी॥ कुल्माषादञ् ॥ ८३.॥ कुल्मापशब्दादञ् प्रत्ययो भवति, तदस्मिन्ननं प्राये संज्ञायामित्येतस्मिन्नर्थे । कारो वृद्धिस्वरायः । कुल्मापाः प्रायेणान्नमस्या, कोल्मापी पौर्णमासी॥ श्रोत्रिय श्छन्दोऽधीते ॥ ८५ ॥ श्रोत्रियनिति निपात्यते छन्दोऽधीत इत्यस्मिन्नथें । नकारः स्वरार्थः । श्रोत्रियो ब्राह्म- पः । श्रोत्रियश्छन्दोधीत इति वाक्याथे पदवचनं, छन्दसो वा श्रोनभावस्तदधीत इति घेश्च प्रत्ययः । कथं छन्दोधीते छान्दसः । वांग्रहणमनुवर्तते, तावत्तिय ग्रहणमिति लग वेस्यतः।। श्राद्धमनेन भुक्तमिनिठनौ ॥५॥ श्राद्धमिति प्रकृतिः। अनेनेति प्रत्ययार्थः । भुक्तमिति प्रकृतिविशेषणम् । श्रादशब्दादू भुक्तोपाधिकादनेनेत्यस्मिन्नथें इनिठनी प्रत्ययौ भवतः । श्रद्धाशब्दः कर्मनामध्यं तत्साधन- द्रव्ये वर्तित्या प्रत्ययमुत्पादयंति । श्राद्धं भुक्तमनेन, श्राद्वी। श्रादिकः । इनिठनोः समान- कालग्रहणम् । अद्य भुक्त श्रादेसः श्राद्धिक इति मा भूत्। पूर्वादिनिः ।। ६ ।।

·पा० २] काशिका। । । । 1 अनेनेति प्रत्ययार्थः कर्तानुवर्तते । न च क्रियामन्तरेण कर्ता संभवतीति यां कां चिकि- यामध्याहृत्य प्रत्ययो विधेयः । पूर्वादनेनेत्यस्मिन्न इनिः प्रत्ययो भवति । पूर्व गतमनेन भुक्तं पीतं वा, पूर्वी 1 प्रविणौ । पृर्विणः ।। सपूर्वाच्च ।। ८७ ॥ विद्यमान पूर्व यस्मादिति सपूर्व प्रातिपदिकम् । तस्य पूर्वशब्देन तदन्तविधिः सपू. वोत् प्रातिपदिकात् पूर्वशब्दान्तादनेनेत्यस्मिन्नथै इनिः प्रत्ययो भवति । पूर्व कृतमनेन कृत- पूर्वी कटम् । भुक्त/ ओदनम् । सुप्सुपेति समासं कृत्वा तद्धित उत्पाद्यते । योगद्वयेन चाने न पूर्वादिनः सपूर्वाच्चेति परिभापाद्वयं ज्ञाप्यते । व्यपदेशिवदावोऽप्रातिपदिकेन । ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्नास्तीति॥ इप्टादिभ्यश्च ॥ ८८॥ अनेनेत्येव इप्टादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्योऽनेनेत्यस्मिन्नथें इनिः प्रत्ययो भवति । इष्टमनेन, इष्टी यज्ञे । पूर्ती श्राद्धे । तस्येविषयस्य कर्मणीति सप्तम्युपसंख्यायते । इष्ट । पूर्त । उपसादित । निगदित । परिवादित । निकथित । संकलित । निपटित । संकल्पित । अन- र्शित । विकलित । संरक्षित । निपतित ! पठित । परिकलित । संरक्षित । अर्चित । परि- क्षत । पूजितं । परिगणित । उपगणित । अवकीर्ण । परित । आयुक्त । आम्रत । श्रुत । अ- धीत ! आसेवित । अपवारित । अवकल्पित । निराकृत । उपकृत । उपाकृत । अनुयुक्त । उपनत । अनुगुणित । अनुपठित ! व्याकुलित । निग्रहीत । इप्टादिः॥ छन्दसि परिपन्थिपरिपरिणौ पर्यवस्थातरि ॥ ८९ ॥ परिपन्थिन् परिपरिन् इत्येतौ शब्दो छन्दसि विपये निपात्येते पर्यवस्थातरि वाच्ये । पर्यवस्थाता प्रतिपक्षः संपन्न उच्यते । मा त्वा परिपरिणो विदन् । मा त्वा परिपन्थिनो विदन् ॥ अनुपद्यन्वेष्टाः ॥ २० ॥ अनुपदीति निपात्यतेऽन्वेष्टा चेत् स भवति । पदस्य पश्चादनुपदम् । अनुपदी गवाम् । अनुपदी उष्ट्राणाम् ॥ साक्षाद् द्रष्टरि संज्ञायाम् ॥ ९१ ।। साक्षाच्छब्दोऽव्ययम् । तस्मादिनिः प्रत्ययो भवति। दृष्टरि वाच्ये । संज्ञाग्रहणमभि- धेयनियमार्थम् । साक्षाद् द्रष्टा साक्षी । साक्षिणौ । साक्षिणः । संज्ञाग्रहणादुपद्रष्टैवोच्यते, न दाता ग्रहीता वा॥ क्षेत्रियच परक्षेत्र चिकित्स्यः ॥ ९२ ।। क्षेत्रियजिति निपात्यते । परक्षेत्रे चिकित्स्य इत्येतस्मिन् वाक्याऽर्थे पदवचनम् । पर- क्षेत्राद्वा । तत्रेति सप्तमीसमर्थात्, चिकित्स्य इत्येतस्मिन्नथें घच् प्रत्ययः परशब्दलोपश्च नि- पात्यते । परक्षेत्रे चिकित्स्या, क्षेत्रियो व्याधिः । क्षेत्रिय कुलम् । परक्षेत्र जन्मान्तरशरीरम् । तत्र चिकित्स्यः क्षेत्रियः । असाध्योऽप्रत्याख्येयो व्याधिरुच्यते । नामृतस्य निवर्त्तत इत्यर्थः । अथ वा क्षेत्रिय विषम् ! यत्परक्षेत्रे परशरीरे संक्रमय्य चिकित्स्यते। अथ वा क्षेत्रियाणि तृणानि । यानि सस्याथै क्षेत्रे जातानि चिकित्स्यानि नाशयितव्यानि । अथ वा क्षेत्रियः पारदारिकः 1 परदाराः परक्षेत्रं, तत्र चिकित्स्यः निग्रहीतव्यः । सर्व चैतत् प्रमाणम् ॥ इन्द्रियमिन्द्रलिङ्गमिन्द्रदृष्टमिन्द्रसृष्टमिन्द्रजुष्टमिन्द्रदत्तमिति वा ॥ १३ ॥ इन्द्रियमित्यन्तोदात्तं शब्दरूपं निपात्यते । रूढिरेपा चक्षुरादीनां करणानाम् । तथा च व्युत्पत्तेरनियमं दर्शयति । इन्द्रशब्दात् पष्ठीसमर्थालिङ्गमिन्दियम् । इन्द्र आत्मा स चक्षु- रादिना करणेनानुमीयते । नाकर्तृकं करणमस्ति । इन्द्रेण दृष्टम् ! तृतीयासमर्थात् प्रत्ययः ।

·२९८ काशिका [६ . । आत्मना इष्टमित्यर्थः । इन्द्रेण सृष्टम् । आत्मना सृष्टम् । तत्कृतेन शुभाशुभेनः कर्मणोत्पन्न- मिति कृत्वा । इन्द्रेण जुष्टम्, आत्मना जुष्टम्, सेवितम् । तद्द्वारेण विज्ञानोत्पादनाद् । इन्द्रदत्तम् , आत्मना विपयेभ्यो दत्तं यथायथं ग्रहणाय । इति करणः प्रकारार्थः । सति संभ व्युत्पत्तिरन्यथापि कर्तव्या, रूदेरनियमादिति । वाशब्दा प्रत्येकमभिसंबध्यमानो विकल्पार्ना स्वातन्त्र्य दर्शयति । तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुप् ॥ ९४ ।। तदिति प्रथमा समर्थविभक्तिः । अस्यास्मिन्निति प्रत्ययार्थः। अस्तीति प्रकृतिविशेष- णम्, इति करणो विवक्षार्थः । तदितिप्रथमासमर्थावस्येति षष्ठवधे, अस्मिन्निति सप्तम्यर्थ वा मतुप् प्रत्ययो भवति, यत्तत्प्रथमासमर्थमस्ति चेत्तद्भवति । अस्त्यर्थोपाधिकं चेत्तद्भवतीत्य- थः। इतिकरणस्ततश्चेद्विवक्षा। गावोऽस्य सन्ति, वृक्षा अस्मिन् सन्ति गोमान् देव- दत्तः । वृक्षवान् पर्वतः । यवमान् । सक्षवान् । इति करणाद्विषयनियमः । भूमनिन्दाप्रशंसासु नित्ययोगेऽतिशायने । संसर्गेऽस्तिविवक्षायां भवन्ति मनुवादयः ।। भूम्नि तावत् गोमान् । निन्दायाम् कुष्ठी । ककुदातिनी। प्रशंसायाम् रूपवती कन्या । नित्ययोगे क्षीरिणो वृक्षाः। अतिशायने उदरिणी कन्या । संसमें दण्डी, छत्री। अस्तिविवक्षायाम् अस्तिमान् । गुणवचनेभ्यो मतुपो लुग्वक्तव्यः* । शुल्लो गुणोख्यास्ति, शुक्ल: पटः । कृष्णः । श्वेतः ॥ रसादिभ्यश्च ।। ९५॥ रसादिभ्यः प्रातिपदिकम्यो मतुप् प्रत्ययो भवति, तदस्यास्त्यस्मिन्नित्येतस्मिन् विधये । रसवान् । रूपवान् । किमर्थमिदमुच्यते, पूर्वसूत्रेणैवमतुसिद्धः । न । रसादिभ्यः पुनर्वचनम: न्यनिवृत्त्यर्थम् । अन्ये मत्वर्थीया मा भूवनिति । कथं रूपिणी कन्या। रूपिको दारकः । मायिकमेतद्वचनम् । इतिकरणो विवक्षार्थोऽनुवर्तते । अथ वा गुणादित्यन्न पट्यते । तेनं ये रसनेन्द्रियादिपाया गुणास्तेपामत्र पाठः । इह मा भूत् , रूपिणो, रूपिक इति । शोभा योग्यता गम्यते । रसिको नट इत्यन्न भावयोगः । रस । रूप । गन्ध । स्पर्श ! शब्द । स्नेह । गुणात् । एकाचः । गुणग्रहणं रसादीनां विशेषणम् ।। प्राणिस्थादातो लजन्यतरस्याम् ॥ ९६ ॥ प्राणिस्थवाचिनः शब्दादाकारान्ताल्लच् प्रत्ययो भवत्यन्यतरस्यां मत्वर्थे । चूडावान् । कर्णिकालः । कर्णिकावान् । प्राणिस्थादिति किम् । शिखावान् प्रदीपः । आदिति किम् । हस्तवान् । पादवान् ॥ *प्राण्यङ्गादिति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । चिकीर्षाऽस्यास्ति, जिहीर्षाऽल्यास्ति, चिकीर्षावान् , जिहीवान् । प्रत्ययस्वरेणैवान्तोदात्ते चकारश्चूड़ा- लोऽस्तीत्यन्न स्वरितोवानुदात्तेपदादाविति स्वस्तियाधनार्थः ।। सिध्मादिभ्यश्च ॥ ९७ ॥ लजन्यतरस्यामिति वर्तते । सिध्मादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो लच् प्रत्ययो भवत्यन्यरस्या मत्वय । सिमलः । सिध्मवान् । गडुलः । गडमान् । अन्यतरस्यांग्रहणेन मतुंप्समुच्चोयते, न तु प्रत्ययो विकल्प्यते । तस्मादकारान्तेभ्य इनिठनौ प्रत्ययो न भवतः। सिम। गहु । मणि । नामि।। जीव । निष्पाप । पांसु । सक्तु । हनु । मांस । परशुः॥ पार्शिधमन्यो- दीपंधा पाणीलः । धमनीलः । पर्ण । उदक । प्रज्ञा । मण्ड। पार्च । गण्ड । प्रन्थि । वातदन्तचलललाटगानामूङ् च । धातूलः । दन्तलः । बलः । ललावलः । गललः । 'जटा. । जटालः 1 घटालः । सस्थि । कर्ण । स्नेह । शीत । श्याम । पिङ्ग । पित्त । शुष्क । पृथु । मृदु । मञ्ज । पत्र । चटु । कपि । कण्हु । संज्ञा । क्षुद्रजन्तुपतापानचेप्यते । -- - घटाकालाः ।

·प्रा०२] फाशिका । - । क्षुद्वजन्तुः । यूकालः । मक्षिकालः । उपतापाच्च । विचर्चिकालः । विपादिकालः । मूलः । सिध्मादिः॥ वत्सांसाभ्यां कामवले ।। ९८॥ वत्सांसशब्दाभ्यां लन् प्रत्ययो भवति यथासंख्य कामवति बलवति चार्थे । वत्सलः । वृत्तिविषये वत्सांसशब्दौ स्वभावात् कामवलयोर्वर्तमानौ तद्वति प्रत्ययमुत्पादयतः । न ह्यत्र वत्सार्थोऽसार्थो वा विद्यते। वत्सल इति स्नेहवानुच्यते । वत्सलः स्वामी.। वत्सलः पितेति। असल इति चोपचिवांसो बलवानुच्यते न चायमों मतुपि सम्भवतीति नित्यं लजेब , सवति । अन्यत्रांसवती गौः। अंसवान दुर्बलः ॥ फेनादिलच्च ॥ ९९ ॥ फेनशब्दादिलच् प्रत्ययो भवति मत्वर्थे चकाराल्लञ्च । अन्यतरस्यांग्रहणं मतुप्समु- च्चयाथं सर्वत्रैवानुवर्तते । फेनलः : फेनवान् ॥ लोमादिपामादिपिच्छादिभ्यः शनेलचः॥ १०० ॥ लोमादिभ्यः पामादिभ्यः पिच्छादिभ्यश्च निभ्यो गणेभ्यो यथासंख्य श न इलच् इत्येते प्रत्यया भवन्ति मत्वथें, मतुप् च । लोमादिभ्यः शो भवति । लोमशः । लोमवान् । पामा- दिभ्यो नो भवति । पामनः । पासवान् । पिच्छादिभ्य इलचू भवति । पिच्छिलः । पिच्छ- वान । उरसिलः । उरस्वान् । लोमन् । रोमन् । वल्गु। बन्नु । हरि। कपि । शुनि । तरु। लोमादिः । पामन् । वामन । हेमन् । श्लेष्मन् । कछ । बलि । श्रेष्ठ । पलल । सामन् । अङ्गात्कल्याणे । शाकीपलालीदां हस्वत्वं च । विष्वगित्युत्तरपदलोपश्चाकृतसन्धेः । लक्ष्म्या अच्च । पामादिः । पिच्छ । उरस् । ध्रुवका । क्षुवका । जटाघटाकालाद् क्षेपे । वर्ण उदक । पङ्क । प्रज्ञा । पिच्छादिः ।। प्रज्ञाश्रद्धा वृत्तिभ्यो णः ॥ १०१ ॥ प्रज्ञा श्रद्धाऽर्चा वृत्ति इत्येतेभ्यो नः प्रत्ययो भवति मतुबर्थे । मतुप्सर्वत्र समुच्चीयते । प्राज्ञः । प्रज्ञावान् । श्राद्धः । श्रद्धावान् । आर्चः । अर्चावान । वार्तः । वृत्तिमान् ॥ तपः सहस्राभ्यां विनीनी ॥ १०२ ॥. तपः सहस्रशब्दाभ्यां विनि इनि इत्येतौ प्रत्ययो भवतो मत्वर्थे । प्रत्ययार्थयोस्तु यथा- सरव्यं सर्वत्रैवास्मिन् प्रकरणे नेष्यते । तपोऽस्यास्मिन् वा विद्यते, तपस्वी । सहस्री। असन्त- त्वाच सिद्धे प्रत्यये पुनर्वचनमणा वक्ष्यमाणेन वाधा मा भूदिति । सहस्रात्तु उनपि बाध्यते ।। श्रण च ॥ १०३ ॥ तपः सहसाभ्यामण्च प्रत्ययो भवति । तापसः । साहस्रः । योगविभाग उतरार्थो, यथासंख्यार्थश्च । *अण्प्रकरणे ज्योत्स्नादिभ्य उपसंख्यानम् । ज्योत्ना विद्यते अस्मिन् पक्षे, 'ज्योत्स्ना पक्षः । तामिस्रः । कौण्डिनः । कौतपः । वैसर्पः । वैयादिकः॥ सिकताशर्कराभ्यां च ॥ १०४ ॥ सिकताशर्कराभ्यामण्प्रत्ययो भवति मत्वर्थे । सैकतो घटः । शार्कर मधु । अदेश इहोदा हरणम् । देशे तु लुबिलचौ भविष्यतः ।। देशे लुबिलचौ च ॥ १०५ ॥ सिकताशर्कराभ्यां देशेऽभिधेये लुविलचौ भवतः । चकारादण च, मतुप् च कल्य पुनस्य लुप । मतुबादीनामन्यतमस्य, विशेपाभावात् । सिकता अस्मिन् विद्यन्ते सिकतो देश । सिकतिलः । सैकतः । सिकतावान् । शर्करा देशः । शरिलः । शार्करः । शर्करावान् । देश इति किम् । सैकतो घटः । शार्करं मधु ॥ . - -- - ·३०० काशिका। [अ०द । 'दन्त उन्नत उरच ।। १०६ ॥ उन्नत इति प्रकृतिविशेषणम् । दन्तशब्दादुन्नतोपाधिकादुरच प्रत्ययो भवति मत्वर्थे । दन्ता उन्नता अस्य सन्ति, दन्तुरः । उन्नत इति किम् । दन्तवान् । ऊपसुषिमुष्कमधों ः ॥ १०७ ॥ ऊप सुपि मुष्क मधु इत्येतेभ्यो प्रत्ययो भवति मत्वथें। ऊपर क्षेत्रम् । मुपिर का ठम् । मुष्करः पशुः । मधुरों गुडः । इतिकरणो विवक्षार्थः सर्वत्राभिधेयनियमें करोति । इह न भवति । 'ऊपोऽस्मिन घटे विद्यते, मध्वस्मिन् घटे विद्यते इति । *रप्रककरणे खमुखकुछे भ्य उपसंख्यानम् । खमस्याति कण्ठविवरं महत, खरः । मुखमस्यातीति सर्वस्मिन् वक्तव्ये, • मुखरः । कुमावस्य स्तः कुञ्जरः । हस्तिहनू कुञ्जशब्देनोच्यते। *नगपांसुपाण्डुभ्यश्चेति वक्तव्यम् । नगरम् । पांसुरम् । पाण्डुरम् । *कच्छा इस्वत्वं च* । कच्छुरम् * धुदुम्यां मः ॥ १०८ ॥ युद्धशब्दाभ्यां मः प्रत्ययो भवति मत्वर्थे । थुमः । द्रुमः । रूढिशब्दावेतौ । रूदिपु वन मतुविकल्प्यते ॥ केशाद्वोऽन्यारस्याम् ॥ १०९ ॥ केशशब्दाद्वः प्रत्ययो भवति मत्वर्थे ऽन्यतरस्याम् । ननु चं प्रकृतमन्यतरस्यांग्रहणमनुव- ति एव, मतुप्समुच्चयार्थ तदित्युक्तम् । अनेन विनिठनौ प्राप्यते । ततश्चांतूरून्यं भवति । केशवः । केशी । केशिकः । केशवानिति । *वप्रकरणेऽन्येभ्योऽपि दृश्यत इति वक्तव्यम् । मणिवः । हिरण्यवः । कररावः । कुमारवः । राजीवम् । कुझावा । इष्टकावः । *अर्णसो लो- पश्च । अर्णवः । *छन्दसीवनिपौ च वक्तव्यौ । वश्च मतुप् च । स्थीरभून्मुद्गलांनी गविठौ ।' सुमङ्गलौरिय वधूः । वनिपू । मघवाननीमहे । वकारमतुपौ च 'उद्वा च उद्वती च । *मेधा- स्थाभ्यामिरविचौ वक्तव्यौ* 1 मेधिरः । रथिरः । गाए ड्यजगात् संज्ञायाम् ॥ ११० ॥ गाण्डी अजग इत्येभ्यां वः प्रत्ययो भवति संज्ञायां विपये मत्वर्थे । गाण्डीवं धनुः । अजगवं धनुः । हस्वादपि भवति । गाण्डिवं धनुरिति । तुल्या हि संहिता दीर्घहस्वयोः । उभयथा च सूत्र प्रणीतम् ॥ काण्डारडादीरनीरचौ ॥ १११॥ काग्ड अण्ड इत्येताभ्यां यथासंख्यमीरनीरचौ प्रत्ययौ भवतो मत्वर्थे । काण्डीरः । रजाकृप्यासुतिपरिषदो क्लच ॥ .११२.॥ रजः प्रकृतिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो चलच् प्रत्ययो भवति मत्वर्थे । रजस्वला स्त्री। कृषी- बलः कुटुम्बी। आसुतीवल: शौण्डिकः । परिपालो राजा। वल इति दीर्घत्वम् । इतिकर- णो विषयनियमायः सर्वन संबध्यते । तेनेह न भवति । रजोऽस्मिन् ग्रामे विद्यत इति । *वलचप्रकरणेऽन्येभ्योपि दृश्यत इति वकव्यम् । भ्रातृवलः । पुत्रवलः । उत्साहवलः । दन्तशिखात् संज्ञायाम् ॥ ११३ ।। दन्तशिखाशब्दाभ्यां वलच प्रत्ययो भवति मत्वर्थ संज्ञायां विषये। दन्तावलः सैन्यः । दन्तावलो गजः । शिखावलं नगरम् । शिखायला स्यूणी । ज्योत्स्नातमिस्त्राणिोजस्विन्नूजस्वलगोमिन्मलिनमलीमसाः ॥ १४ ॥ ज्योत्यादयः शम्दा मत्वर्थ निपात्यन्ते मत्यर्थे संज्ञायां विपये। ज्योतिप उपधालोपो नत्रः प्रत्ययो निपात्यते । ज्योत्स्ना चन्द्रप्रभा। तमस उपधाया इकारो रश्च । तमिसा रात्रिः। - अण्डीरः ॥ .

·। - पा० २] काशिका । 83-2 ३०१ स्त्रीत्वमतन्त्रम् । अन्यत्रापि दृश्यते । तमिस्र नभः । शृङ्गादिनन् प्रत्ययो निपात्यते । ऋङ्गि- शः । ऊर्जाऽसुगागमो निपात्यते विनिवलचौ प्रत्ययौ। ऊर्जस्वी । ऊर्जस्वलः । गोमिनिप्रत्य- यो निपात्यते । गोमी । मलशब्दादिनजीमसची प्रत्ययौ निपात्येते । मलिनः । मलीमसः ॥ अत इनिठनौ ॥ ११५ ॥ अकारान्तात्प्रातिपदिकादिनिठनौ प्रत्ययो भवतः । दण्डी.! दण्डिकः । छत्री । छत्रिकः । अन्यतरस्यामित्यधिकारान्मतुवपि भवति । दण्डवान् । छत्रवान् । तपरकरणं किम् । खट्यावान् । एकाक्षरात्कृतो जातेः सप्तम्यां च न तो स्मृतौ ॥ एकाक्षरात्तावत् । स्ववान् । खवान्। कृतः । कारकवान् । जातेः । व्याघवान । सिंहवा- न् । सप्तम्याम् । दण्डा अस्यां सन्ति, दण्डवती शालेति । इतिकरणो विपयनियमार्थः सर्वत्र संवध्यत इत्युक्तं, तेन वचिद्भवत्यपि । कार्यो । हार्यो । तण्डुली । तण्डुलिक इति ॥ जोहादिभ्यश्च ॥ ११६ ॥ घीयादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्य इनिठनौ प्रत्ययो भवतो मत्वथें । मतुभवत्येव । बीही । श्रीहिकः । व्रीहिमान् । मायी । मायिकः । मायावान् । न च ब्रीह्यादिभ्यः सर्वेभ्यः प्रत्ययद्व- यमिप्यते । किं तहि शिखादिभ्य इनिर्वाच्य, इकन्यवखदादिभ्धः। परिशिष्टेभ्य उभयम् । शिखा । मेखला । संज्ञा । बलाका । माला । वीणा । वडवा । अष्टका । पताका । कर्मन् । चर्मन् हंसा इत्येतेभ्य इनिरेवेप्यते । यवखद । कुमारी । नौ इत्येतेभ्य इकन्नेवेष्यते । परिशिष्टेभ्यो 'द्वावपि प्रत्ययौ भवतः । नीहिग्रहणं किमर्थम् । यावता तुन्दादिपु श्रीहिशब्दः पठ्यते । तत्र इनिठनौ चकारेण विधीयते । एवं तर्हि तुन्दादिपु व्रीहिग्रहणमर्थमहणं विज्ञायते । शालयोऽस्य सन्ति, शालिनः । शाली। शालिकः । शालिमान् इति । ब्रीहिशिखादयः पूर्व पठिताः । यवखद । कुमारी । नौ । शीन्निनः । अशी । अशीपिकः॥ तुन्दादिभ्य इलञ्च ॥ ११७ ॥ तुन्दादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्य इलच् प्रत्ययो भवति मत्वथें । चकारादिनिठनौ मतुय् च । तुन्दिलः । तुन्दी । तुन्दिकः । तुन्दवान् । उदरिलः । उदरी । उदरिकः । उदरवान् । तुन्द । उदर । पिचण्ड । घट । यव । ब्रीहि । स्वाङ्गाद्विवृद्धौ च ॥ एकगोपूर्वाटुन नित्यम् ॥ ११८ ॥ एकपूर्वागोपूर्वाञ्च प्रातिपदिकान्नित्यं ठञ् प्रत्ययो भवति मत्वर्थे । एकशतमस्यास्तीति, ऐकशतिकः । ऐकसहस्त्रिकः । गोपूर्वाच्च । गोशतिकः । गोसहस्त्रिकः । अत इत्येव, एकविंश- तिरस्यास्तीति न भवति । कथमैकगविकः, समासान्ते कृतेः भविष्यति । कथं गौशकटिकः । शकटीशब्देन समानार्थः शकटशब्दोऽस्ति ततो भविष्यति । अवश्य चात इत्यनुवय॑म् । द्वन्द्वोपतापगादित्येवमाद्यर्थम् । नित्यग्रहणं मतुपो वाधनार्थम् । कथमेकद्रव्यवत्त्वादिति । नैवायं साधुः । एकेन वा द्रव्यवत्त्वादिति समर्थनीयम् ॥ शतसहस्रान्ताच निष्कात् ॥ ११९ ॥ शतान्तात् सहस्रान्ताच्च प्रातिपदिकादृञ् प्रत्ययो भवति मत्वर्थे । तौ चेच्छतसहस्रशब्दौ निष्कात् परौ भवतः । निष्कशतमस्यास्ति, नैष्कशतिकः । नैष्कसहस्त्रिकः । सुवर्णनिष्कशत- मस्यास्तीत्यनभिधानान्न भवति । रूपादाहतप्रशंसयोर्यप् ॥ १२० ॥. आहतप्रशंसे प्रकृत्युपाधी । आहतप्रशंसाविशिष्टार्थे वर्तमानाद् रूपशब्दायप्प्रत्ययो भवति मत्वर्थे । आहत रूपमस्य रूप्यो दीनारः । रुप्यः केदारः । रूप्यं कापिणम् । प्रश. . - - २६ का ·काशिका । [अ०६ स्तं रूपमस्यास्ति रूप्यः पुरुषः । निधातिकाताडनादिना दीनारादिपु रूपं यदुत्पद्यते तदाहत- मित्युच्यते । आहतप्रशंसयोरिति किम् । रूपवान् । अयप्प्रकरणेऽन्येभ्योऽपि दृश्यत इति वक्तव्यम् । हिम्याः पर्वताः । गुण्या ब्राह्मणाः। अस्मायामेधास्रजो विनिः ॥ १२१ ॥ असन्तात्प्रातिपदिकान्माया मेधा सज् इत्येतेभ्यश्च विनिः प्रत्ययो भवति मत्वर्थे । मतु- प् सर्वत्र समुच्चीयत एव । असन्तात्तावत । पयस्वी । यशस्वी । मायावी । मेधावी । स्नग्वी। मायाशब्दादू ब्रीह्यादिपु पाठादिनिम्नावपि भवतः । मायी । मायिकः ।। बहुलं छन्दसि ॥ १२२ ॥ छन्दसि विपये बहुलं विनिः प्रत्ययो भवति मत्वर्थे । अग्ने तेजस्विन् । न भवति, सूर्यो वर्चस्वान । छन्दसि विनिप्रकरणेऽष्ट्रामेखलाद्वयोभयरुजाहृदयानां दीर्घत्वं वेति वक्तव्यम् । अष्ट्रावी । मेखलांबी । द्वयावी । उभयावी । रुजावी । हृदयावी। द्वयोभयहृदयानि दीर्घत्वं प्रयोजयन्ति । *मर्मणश्चेतिवक्तव्यम् । मर्मावी। *सर्वत्रामयस्योपसल्यानम् । छन्दसि भापायां च । आमयावी । *शृङ्गवृन्दाभ्यामारकन् वक्तव्यः । शृङ्गारकः। वृन्दारकः। *फलब हाँभ्यामिन-वक्तव्यः । फलिनः । यहिणः। *हृदयाञ्चालुरन्यतरस्याम् । हृदयालुः । हृदयी। हृदयिकः। हृदयवान् । *शीतोष्णतृप्नेभ्यस्तन्न सहत इत्यालक्तव्यः । शीतं न सहते शीता- लुः । उप्णालुः । तृप्रालुः । *तन्न सहत इति हिमाञ्चेलु । हिमं न सहते हिमेलुः । *बला- चोलच्* 1 बलं न सहते बलूलः । *वातात् समूहे चः । वातं न सहत इति च । वातानां समू- हः, वातं न सहत इति वा वातूलः । *तप् पर्वमरुदयां वक्तव्यः । पर्वतः । मरुत्तः । *अर्था- सदभावे इनिर्वक्तव्यः । अर्थी । तदभाव इत्येव । अर्थवान् । तदेतद्वहुलग्रहणेन लभ्यते ॥ -ऊर्णाया युस् ॥ १२३ ॥ उर्णाशब्दाशुस् प्रत्ययो भवति मत्वर्थे । सकारः पदसंज्ञार्थः । उर्णास्य विद्यते ऊर्णायुः। केविच्छन्दोग्रहणमनुवर्तयन्ति । चाचो ग्मिनः ॥ १२४ ॥ वाक्शब्दात् रिमनिः प्रत्ययो भवति मत्वर्थे । वाग्मी । वाग्मिनौ । वाग्मिनः ।। पालजाटचौ वहुभापिणि ॥ १२५ ।। वाकूशब्दात् प्रथमासमर्थादालच् आटच् इत्येतौ प्रत्ययो भवतो मत्त्वय बहुभापिण्यभि- धेये। ग्मिनेरपवादः । वाचालः । वाचाटः । *कुत्सित इति वक्तव्यम् । यो हि सम्यग बहु भापते स वाग्मीत्येव भवति ॥ स्वामिनैश्वर्ये ॥ १२६ ॥ स्वामिनिति निपात्यते ऐश्वर्ये गम्गमाने । स्वशब्दादेवयंवाचिनो मत्वर्थ आमिन् प्रत्य- यो निपात्यते । स्वमस्यास्तीति, ऐश्चर्यमस्यास्तीति, स्वामी । स्वामिनः । ऐश्चर्य इति किम् । स्ववान् ॥ अर्शश्रादिभ्योऽच् ॥ १२७ ॥ अस् इत्येवमादभ्यः प्रातिपदिकेभ्योऽप्रत्ययो भवति मत्वथें । अर्शीसि अस्य विद्य- न्ते अशंसः ! उरसः । आकृतिगणश्वायम् । यन्नाभिन्नरूपेण शब्देन तद्वतोऽभिधानं तत्सर्वमि- हटव्यम् । अर्शद । टरस् । तुन्द । चतुर । पलित । जटा । घटा । अभ्र । कर्दम । आम । लवण । स्थानाद्धानात् । यत् । अादिः ॥ द्वन्द्वोपतापगत्प्राणिस्थादिनिः ॥ १२८ ॥ द्वन्दः समासः । उपतापो रोगः । गा निन्छ, तद्विपयेभ्यः, शब्देभ्यः प्राणिस्यावापि- ।

·पा०२] काशिका । भ्यः इनिः प्रत्ययो भवति मत्वर्थ । द्वन्द्वात्तावत् । कटकवलयिनी । शङ्खनूपुरिणी । उप. तापात् । कुष्टी । किलासी । गात् । ककुदायती । काकतालुकी । प्राणिस्यादिति क्रिम् । पुष्पफलबान वृक्षः । *प्राण्यङ्गान्नेष्यते । पागिपादवती । अत इत्यनुवत्तते, तेनेह न भवति, चित्रललाटिकावती । सिद्धे प्रत्यये पुनर्वचनं ठनादियाधनार्थम् ।। वातातिसाराभ्यां कुक् च ॥ १२९ ॥. चातातिसारशब्दाभ्यामिनिः प्रत्ययो भवति, तत्संनियोगेन च तयोः, कुगागमो भवति । वातातिसारयोरुपतापत्वात् पूर्वेणैवेनिप्रत्यये सिद्ध कुगर्थमेवेदं वचनम् । वातकी । अतिसार- की। *पिशाचाच्चेति वक्तव्यम् । पिशाचकी वेश्रवणः । रोगे चायमिप्यते । इह न भवति, वातवती गुहेति ॥ वयसि पूरणात् ॥ १३०॥ इनिरनुवर्त्तते । पूरणप्रत्ययान्तात् प्रातिपदिकादिनिः प्रत्ययो भवति मत्वर्थे वयसि यो- त्ये । पञ्चमोऽस्यास्ति मासः संवत्सरो वा, पञ्चमी उष्ट्रः । नवमी । दशमी । सिद्धे सति नि- यमार्थ वचन मिनिरेव भवति ठन्न भवतीति । वयसीति किम् । पञ्चमवान् प्रामरागः ।। सुखादिभ्यश्च ॥ १३१ ॥ सुख इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्य इनिः प्रत्यको नियम्यते मत्वथें । सुखी । दुःखी । माला क्षेप इति पठ्यते, बीह्यादिषु च मालाशब्दोऽस्ति तदिह क्षेपे मतुब्बाधनाथं वचनम् । सुख । दुःख । तृप्र । कृच्छ्र । आम्र । अलीक । करुणा । कृपण 1 सोढ । प्रमीप । शील। हल । माला क्षेपे । प्रणय ।। धर्मशीलवर्णान्ताच्च ॥ १३२ ॥ अन्तशब्दः प्रत्येकमभिसंवध्यते, धर्माद्यन्तात प्रातिपदिकादिनिः प्रत्ययो नियम्यते । प्रा- झणानां धर्मो ब्राह्मणधर्मः, सोऽस्यास्तीति ब्राह्मणधर्मी । ब्राह्मणशीली । ब्राह्मणवर्णी ॥ हस्ताजातौ ॥ १३३॥ हस्तशब्दादिनिः प्रत्ययो नियम्यते मत्वर्थे समुदायेन चेजातिरभिधीयते । हस्तोऽस्या- स्तीति, हस्ती। हस्तिनौ । हस्तिनः । जाताविति किम् । हस्तवान पुरुषः ॥ वर्णाद् ब्रह्मचारिणि ॥ १३४ ॥ वर्णशब्दादिनिः प्रत्ययो भवति मत्वर्थे समुदायेन चेद ब्रह्मचारी भण्यते । ब्रह्मचारी त्रैव. णिकोऽभिप्रेतः । स हि विद्याग्रहणार्थमुपनीती ब्रह्म चरति नियममावत इत्यर्थः । वर्णी । वर्णिनौ । वर्णिनः । ब्रह्मचारिणीति किम् । वर्णवान् । ब्राह्मणादयस्त्रयो वर्णा वर्णिन उच्यन्ते ।। पुष्करादिभ्यो देशे-॥ १३५ ॥ पुष्कर इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्य इनिः प्रत्ययो भवति समुदायेन चेदेशोऽभिधीय- ते । पुष्करिणी । पद्मिनी । देश इति किम् । पुष्करवान् हस्ती 1 *इनिप्रकरणे बलाबाहरु- पूर्वादुपसंख्यानम् । बाहुबली । अरुबली ! *सदिश्चेति वक्तव्यम् । सर्वधनी । सर्वधीजी। सर्वकेशी नदः । *अर्थाचासन्निहिते* । अर्थी । असन्निहित इति किम् । अर्थवान् । *तदन्ता. च्चेति वक्तव्यम् । धान्यार्थी । पुष्कर । पद्म । उत्पल । तमाल । कुमुद । नड । कपित्थ । बिस । मृणाल । कर्दम । शालूक । विगर्ह । करीप । शिरीष ! यवास 1 प्रवास । हिरण्य । भैरव । तरङ्ग । कल्लोल । वयस ॥ क्लादिभ्यो मतुबन्यतरस्याम् ॥ १३६ ॥ -- बलादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो मतुप् प्रत्ययो भवति । अन्यतरस्यांग्रहणेन प्रकृत इनिः स. मुच्चीयते । वलवान् । वली। उत्साहवान् । उत्साही । वल । उत्साह । उहाव । उदास। । - -

·काशिका।
[अ०६
उद्घाम । शिखावल । वूगमूल । देश । कुल । आयाम । व्यायाम । उपयाम । आरोह । अ-
वरोह । परिणाह । युद्ध ॥
संज्ञायां मन्माभ्याम ॥ १३७ ॥
मन्नन्तात् प्रातिपदिकान्मशब्दान्ताञ्च इनिः प्रत्ययो भवति मत्वय, समुदायेन चेत् संज्ञा
गम्यते । प्रथिमिनी । मशब्दान्तात् । होमिनी । सोमिनी । संज्ञायामिति किम् । सोमवान् ।
होमवान् ॥
कंशंभ्यां वभयुस्तितुतयसः ॥ १३८ ॥
कशमिति मकारान्ताबुदकसुखयोर्वाचकौ, ताभ्यां व भ युस् ति तु त यस् इत्येते सप्त प्र-
त्यया भवन्ति मत्वथें । कम्बः । शम्बः । काभः । शम्भः । कंयुः । शंयुः । कन्तिः । शुन्तिः ।
कन्तुः। शन्तुः । कन्तः । शन्तः । कयः । शंयः । सकारः पदसंज्ञार्थस्तेनानुस्वारपरसवर्णी सि-
हो भवतः । संज्ञायां हि सत्यां कम्यः शम्मति स्यात् ।।
तुन्दिवलिबटेमंः ॥ १३५ ॥
तुन्दि वलि चटि इत्येतेभ्यो भः प्रत्ययो भवति मत्वर्थे । तुन्दिरिति वृद्धा नाभिरुच्यते,
सास्यास्ति तुन्दिभः । बलिभः चटिमः। वलिशब्दःपामादिपु पश्यते, तेनवलिन इत्यपि भवति ।।
अहंशुभमोर्युस् ॥ १४ ॥
अहमिति शब्दान्तरमहंकारे वर्तते, शुभमित्यन्यर्य शुभपर्यायस्ताभ्यां युस् प्रत्ययो भव-
ति मत्वर्थे । सकारः पदसंज्ञार्थः । अहंयुः । अहंकारवानित्यर्थः । शुभयुः । कल्याणवानित्यर्थः ।।
इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकायां वृत्तौ पञ्चमस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥१॥२॥
अथ पञ्चमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥
प्राग्दिशो विभक्तिः ॥१॥
दिक्शब्देभ्यः सप्तमीपञ्चमीप्रयमाभ्य इति वक्ष्यति, प्रागेतस्मादिकसराब्दनाधानित :-
मनुममियामो विभक्तिसंज्ञास्ते येदितव्याः । वक्ष्यति । पञ्चम्यास्तसिल । ततः । यतः ।
कुतः । तसिलादीनां विभक्तित्वे प्रयोजन पदादिविधयः, इदमो विभक्तिम्बर । इह । उडि.
दमिति विमत्युदासत्व सिद्धं भवति । इतः परं स्वार्थिकाः प्रत्ययास्तेषु समाधिकारः प्र.
यमग्राहगं च प्रतियोग्यपक्षत्वानोपयुज्यत इति निवृतम् । वावचनमनुवाति एव, तेन विक-
ल्पन तसिलादयो भवन्ति । कुतः । कस्मात् । कुत्र । कस्मिन्निति ।।
फिसर्वनामयगुभ्योऽनुशादिभ्यः ॥ २॥
प्राग्दिना इत्येव । फिमः सर्गनासो यशब्दाच्च प्राग्दिशः प्रत्यया येदितव्याः । सर्वना-
मामात् प्राने प्रहणे खादिपर्युदासः मियते । गुनाः । स । यतः । पन । ततः । तन । पात:
घहुन । समादिभ्य इति किम् । द्वाभ्याम् । द्वयोः । प्रतिपरिसंपयानं किम् । क्षात् । पू.
थे। प्राग्दिश प्रत्येय । पाकरणाशः । सपनामत्यादेव सिरे फिमो पदणं सत्यादिपयुसम्मा-
६. पाहणे मंड्यापदणम् । न भयनि । यदी मा । यहाँ सूप इति ।
इदम ॥३॥
प्राग्दिन रपे । महरा इत्ययमादमा भान प्राग्दिनी पसः प्रसार मगंद-
-
।
पशी गोः॥४॥

·पा०३] काशिका । । । रफथकारादी प्राग्दिशीये प्रत्यये परत इदम एततावादेशौ भवतः । इशोऽपवादः । रेफै - कार उच्चारणार्थः । इदमो हिल । एतर्हि । इदमस्थमुः । इत्यम् ॥ एतदोऽश् ॥ ५॥ प्राग्दिश इत्येव । एतदः प्राग्दिशीये ,परतोऽशित्ययमादेशो भवति । शकारः सर्वादेशार्थः । अतः । अन्न । एतद इति योगविभागः कर्तव्यः । एतदो रथोः परत एत इत् इत्येतावादेशी भवतः । एतर्हि । इत्यम् । रेफादिरनद्यतने हिलन्यतरस्यामिति विद्यत एव! थमुप्रत्ययः पुन- रेतद उपसंख्येयः॥ सर्वस्य सोऽन्यतरस्यां दि ॥६॥ सर्वस्य स इत्ययमादेशो भवति प्राग्दिशीये दकारादौ प्रत्यये परतोऽन्यतरल्याम् । सर्व- दा । सदा । प्राग्दिशीय इत्येव । सर्व ददातीति सर्वदा माह्मणी ॥ पञ्चम्यास्तसिल ॥ ७ ॥ पञ्चम्यन्तेभ्यः किंसर्वनामबहुभ्यस्तसिल्प्रत्ययो भवति । कुतः । यतः । ततः । बहुतः ।। तसेश्च ॥ ८ ॥ प्रतियोगे पञ्चम्यास्तसिः, अपादाने चाहीयरहोरिति वक्ष्यति । तस्य तसेः किंसर्वनाम- बहुभ्यः परस्य तसिलादेशो भवति । कुत आगतः । यतः । ततः । बहुत आगतः । तसेस्त- सिल् वचः स्वरार्थ विभत्तयर्थ च ॥ पर्यभिभ्यां च ॥ ९॥ परि अभि इत्येताभ्यां तसिल् प्रत्ययो भवति । सर्वोभयाथें वर्तमानाभ्यां प्रत्यय इप्य. ते । परितः सर्वत इत्यर्थः । अभितः । उभयत इत्यर्थः ॥ सप्तम्यास्त्रल॥ १०॥ किंसर्वनामबहुभ्यः, सप्तम्यन्तेभ्यः वल् प्रत्ययो भवति । कुत्र । तत्र । बहुत्र ॥ इदमो हः ॥ ११ ॥ इदमः सप्तस्यन्ताद्धः प्रत्ययो भवति । त्रलोऽपवादः । इह ॥ किमोऽत् ॥ १२ ॥ किमः सप्तम्यन्तादत् प्रत्ययो भवति । प्रलोऽपवादः । क्वभोक्ष्यसे । वाध्यसे। बलम- पि केचिदिच्छिन्ति । कुत्र । तत् कथम् । उत्तरसूत्राद्वावचन पुरस्ताआकृप्यते ॥ वा ह च च्छन्दसि ॥ १३ ॥ किमः सप्तम्यन्ताद्वा हः प्रत्ययो भवति छन्दसि विषये । यथाप्राप्तच । क । कुह । कुत्र चिदस्य सा दूरे, क बाह्यणस्य चावकाः ।। इतराभ्योपि दृश्यन्ते ॥ १४ ॥ सप्तमीपञ्चम्यपेक्षमितरत्वम् । इतराभ्यो विभक्तिभ्यस्तसिलादयो दृश्यन्ते । दृशिग्रह- गं प्रायिकविध्यर्थ, तेन भवदादिभिर्योग एवैतद्विधानम् । के पुनर्मवदादयः । भवान् दीर्घा- युरायुष्मान देवानांप्रिय इति । स भवान् । ततो भवान् । तत्र भवान् । तं भवन्तम् । तत्र भवन्तम् । ततोभवन्तम् । तेन भवता । तत्र भवता । ततो भवता । तस्मै भवते. । ततो.भ- वते । तन्त्र भवते । तस्माद्भवतः । ततो भवतः । तन्न भवतः । तस्य भवतः । ततो भवतः। त- . भवतः। तस्मिन् भवति । ततो भवति । तत्र भवति । एवं दीर्घायुष्प्रभृतिष्वप्युदा- हार्यम् ॥ सर्वकान्यकियत्तदः काले दा ॥ १५ ॥ सप्तम्या इति वर्तते, न वितराभ्य इति । सर्वादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो दा प्रत्ययो भव. - ·पाः३] काशिका ! ३०७ किमश्च ॥ २५॥ किंशब्दात् प्रकारवचने थमुः प्रत्ययो भवति । केन प्रकारेण, कथम् ॥ था हैतो चन्छन्दसि ॥ २६॥ किंशब्दाढतो वर्तमानात्था प्रत्ययो भवति, बकारात्प्रकारवचने छन्दसि विपये । हेतौ तावत् । कथा ग्रानं न पृच्छसि । केन हेतुना न पृच्छसीत्यर्थः । प्रकारवचने । कया या आसन् पुराविदः । विभक्तिसंज्ञायाः पूर्णाऽवधिः ।। दिक्शब्देभ्यः सप्तमीपञ्चमीप्रथमाभ्यो दिग्देशकालेवस्तातिः ॥ २७ ॥ दिशा शब्दाः, दिकशब्दाः दिवशब्देभ्यो दिरदेशकालेषु वर्तमानेभ्यः सप्तमीपञ्चमीप्रथमा. न्तभ्योऽस्तातिः प्रत्ययो भवति स्वार्थे । यथासंख्यमत्र नेप्यते । पुरस्तावसति । पुरस्तादा- गतः । पुरस्तावसति 1 पुरस्तादागतः । पुरस्ताइसति । पुरस्तादागतः । पुरस्ताद्रमणीयम् । अधस्ताइसतिः। अधस्तादागतः। अधस्ताद्रमणीयम् । दिक्शन्देभ्य इति किम् । ऐन्द्रयां दिशि वसति । सप्तमीपञ्चमीप्रथमाभ्य इति किस् । पूर्व प्रांमं गतः । दिग्देशकाले बिति किम् । पूर्व प्रामं गतः। दिग्देशकालेष्विति किम् । पूर्वस्मिन् गुरौ यसति । इझारस्तकारय. रित्राणार्थः । दक्षिणोत्तराभ्यामतमुच ॥ २८ ॥ दक्षिणोत्तराभ्यां सप्तमीपञ्चमीप्रथमान्ताभ्यां स्वार्थेऽतमुन् प्रत्ययो भवति । अस्तातेर- वादः । दक्षिणाशब्दः काले न संभवत्तीति दिग्देशवृत्तिः परिगृह्यते । दक्षिणतो बसति । दक्षिणत आगतः । दक्षिणतो रमणीयम् । उत्तरतो वसति । उत्तरत आगतः । उत्तरतो रम गीयम् । अकारो विशेपणार्थः, पष्ठयतसर्थप्रत्यग्रेनेति ॥ विभाया परावराभ्याम् ॥ २९॥ परावरशब्दाभ्यां विभाषा अतसुच्प्रत्ययो भवति अस्तातेरथें । परतो वसति । परत आगतः। परतो रमणीयम् । परस्तावसति । परस्तादागतः। परस्ताद्रमणीयम् । अवरतो वसति । अवरत आगतः। अवरतो रमणीयम् । अवस्ताद्वसति । अवस्तादागतः । अब- स्तादमणायम् ॥ अञ्चेर्लुक् ॥ ३० ॥ अञ्चत्यन्तेभ्यो दिशादेभ्य उत्तरस्यास्तातिप्रत्ययस्य लुग् भवति । नाच्यां दिशि वसति । लुक्तद्धितलुकीति स्त्रीप्रत्ययोऽपि.निवत्तेते । प्राग्वसति । प्रागागतः। प्रागमणीयम् ॥ उपर्युपरिष्टात् ॥ ३१ ॥ उपरि उपरिष्टात इत्येतौ शब्दौ निपात्येते अस्तातेर) । ऊर्ध्वस्योपभावः, रिरिष्टाति- लौ.च प्रत्ययौ निपात्येते। ऊर्ध्वायां दिशि वसति, उपरि वसति । उपर्यागतः 1 उपरि रमगी- यम् । उपरिधावसति । उपरिष्टादागतः । उपरिटाद्रमणीयम् ।। पश्चात् ॥३२॥ पश्चादित्ययं शब्दो निपात्यते अस्तातेरथें । अपरस्य पश्चभाव आतिश्च प्रत्ययः । अपर- स्यां दिशि वसति । पश्चादिशि वसति । पश्चादागतः । पश्चाद्रमणीयम् । *दिक्पूर्वपदस्थापर- स्य पश्चभावो वक्तव्य आतिश्च प्रत्ययः । दक्षिणपश्चात् । उत्तरपश्चात् । *अझैत्तरपदस्य दिक्पूर्वपदस्य पश्चभावो वक्तव्यः । दक्षिणपश्चाई। उत्तरपश्चाः । विनापि पूर्वपदेन वक्त व्यः । पश्चार्द्धः॥ पश्च पश्वा च च्छन्दसि ॥ ३३ ॥ पश्चापश्चाशब्दौ निपात्येते छन्दसि विषये, अस्तातेस्थे । चकारात् पश्चादित्यपि भवति । - - ·काशिका । [अ०५ । अपरस्य पश्चभावोऽकाराकारौ च प्रत्ययौ निपात्येते। परो व्याप्तो जायते, पञ्च सिंहः । पश्चा सिंहः । पश्चात्सिंहः उत्तराधरदक्षिणादातिः ॥ ३४ ॥ उत्तराधरदक्षिणशब्देभ्य आतिः प्रत्ययो भवति अस्तातेरथें । उत्तरस्यां दिशि वसति, उत्तराद्वसति । उत्तरादागतः । उत्तराद्रमणीयम् । अधरावसति । अघरादागतः । अधराम- णीयम् । दक्षिणाद्वसति । दक्षिणादागतः । दक्षिणाद्रमणीयम् ॥ एनबन्यतरस्यामदूरोपञ्चम्याः ॥ ३९ ॥ उत्तराधरदक्षिणशब्देभ्य एनप् प्रत्ययो भवत्यन्यतरस्यामस्तातेरथें । अदूरे चेदवधिमान- वधेर्भवति । विभक्तित्रये प्रकृतेऽपञ्चम्या इति पञ्चमी पर्युदस्यते । तेनार्य सप्तमीप्रथमान्ताद्वि. ज्ञायते प्रत्ययः । उत्तरेण वसति । उत्तराद्वसति । उत्तरतो वसति । उत्तरेण रमणीयम् । उत्त. रागमणीयम् । उत्तरतो रमणीयम् । अधरेण वसति । अधरावसति । अधस्तावसति । अधरे- ण रमणीयम् । अधराद्रमणीयम् । अधस्ताद्रमणीयम् । दक्षिणेन वसति । दक्षिणाद्वसति । दक्षिणतो वसति । दक्षिणेन रमणीयम् । दक्षिणाद्रमणीयम् । दक्षिणतो रमणीयम् । अदूर इति किम् । उत्तराद्वसति । अपञ्चम्या इति किम् । उत्तरादागतः । अपञ्चम्या इति प्रागसेः । असिप्रत्ययस्तु पञ्चम्यन्तादपि भवति । के चिदिहोत्तरादिग्रहगं नानुवर्तयन्ति । दिक्छन्दमा- मात् प्रत्यये मन्यन्ते पूर्वेण ग्रामम् । अपरेण ग्रामम् ॥ दक्षिणादाच ॥ ३६॥ अदूर इति न स्वर्यते अपञ्चम्या इति वर्तते । दक्षिणशब्दादाच् प्रत्ययो भवति अस्ताते- रथें । दक्षिणा वसति । दक्षिणा रमणीयम् । अपञ्चम्या इत्येव । दक्षिणत आगतः । चकारो विशेषणार्थः, अबूत्तरपदाजाहियुक्त इति ॥ प्राहिं च दूरे ॥ ३७ ॥ दक्षिणशदादाहिः प्रत्ययो भवति अस्तातेरथे, चकारादाच् । दूरे चेदवधिमानवधेर्भव- ति । दक्षिणाहि यसति ! दक्षिणा यसति । दक्षिणाहि रमणीयम् । दक्षिणा रमणीयम् । दूर इति किम् , दक्षिणतो वसति । अपजम्या इत्येव । दक्षिणत आगतः। उत्तराञ्च ॥ ३८ ॥ उत्तरशदादाजाही प्रत्ययो भवतः, अस्तातेरय, दूरे घेदवधिमानवधर्भवति । उत्तरा वसति । उत्तराहि वसति । उत्तरा रमणीयम् । उत्तराहि रमणीयम् । दूर इत्येव । उत्सरेण प्रयाति । अपञ्चम्या इत्येव । उत्तरादागतः।। पूर्वाधरावराणामसि पुरधवश्चैपाम् ॥ ३९ ॥ अपश्यम्या इति. निवृत्तम् । तिहणां विभक्तीनामिह ग्रहणम् । पूर्वाधरावराणामसिः प्रत्ययो भवति अस्तातेर । तत्मनियोगेन चैा यथासंख्यं पुर अध् अन् इत्येते आदेशा भवन्ति । असोत्पविभक्तिको निर्देशः । पुरो यसति । पुर आगतः । पुरो रमणीयम् । अधो यसति । अध आगतः। अधो रमणीयम् । भयो यसति । अब आगतः। यो रमणीयम् ॥ अस्ताति च ॥ ४०॥ ससम्यन्तमेतत् । अस्तातिप्रत्यये परतः पूर्यादीनां यथासंध्यं पुरादय आदेशा भवन्ति । इदमेयादेश विधानं भापकमातातिरभ्यो भवति, असिप्रत्ययेन न याध्यस इति । पुरस्तादमा ति। पुरस्तागतः। पुरस्तादमगोयम् । अधस्ताहमति । अधस्तादागतः। अधस्तादगीपम्॥ विभाषाऽयरस्य ॥ ४१ ॥ पूजा नित्ये प्राप्त शिकाप उश्यते । अपरम्पास्तातो परतो विभाषा अस् इत्ययमामोद ।

·पा:३] काशिका । । । भवति । अवस्ताद्वसति । अवस्तादागतः । अयस्तादमणीयम् । अवस्ताहसति । अवस्ता- दागतः । अवस्ताद्रमणीयम् ।। संख्याया विधार्थे धा॥ ४२ ॥ संख्यावाचिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो विधार्थ वर्तमानेभ्यो धा प्रत्ययो भवति स्वार्थ । विधा प्रकारः सर्वक्रियाविषय एवं गृह्यते। क्रिया प्रकारे वर्तमानाय संख्याया धा प्रत्ययः । एक- धा भुङ्को । द्विधा गच्छति । विधा । चतुद्धां । पञ्चधा । अधिकरणविचाले च ॥ ४३ ॥ संख्याया इत्येव । अधिकरण द्रव्यं, तस्य विचाला संख्यान्तराऽऽपादनम् । एकस्याने- कोकरणमनेकस्य वा एकीकरणम् । अधिकरणविधाले .गम्यमाने संख्यायाः स्वार्थे वा प्रत्ययो भवति । एक राशि पञ्चधा कुरु । अष्टधा कुरु । अनेकमेकधा कुरु॥ एकाद्धो भ्यमुञन्यतरस्याम् ॥ ४४ ।। एकशब्दात् परस्य धाप्रत्ययस्य ध्यमुआदेशो भवत्यन्यतरस्याम् । एकधा राशिं कुरु ऐकध्यं कुरु । एकधा भुङ्क। ऐकव्यं भुते । धाप्रकरणादेव लब्धे पुनर्वाग्रहणं विधार्थे विहि- तस्यापि यथा स्यात् । अनन्तरस्यैवैतत् प्राप्नोति ।। द्वियोश्च धमुञ् ॥ ४५ ॥ धा इत्यनुवर्तते । द्वियोः सम्बन्धिनो धाप्रत्ययस्य विधार्थेऽधिकरणविचाले च विहित- स्य धमुलादेशो भवत्यन्यतरस्याम् । चकारो विकल्पानुकर्षणार्थः । द्विधा । द्वैधम् । त्रिधा । धम् । *धमुजन्तात्स्वार्थे उदर्शनम् । पथि द्वैधानि संश्रयन्ते । पथि नैधानि संश्रयन्ते ॥ पधाञ्च॥ ४६॥ द्वियोः संवन्धिनो धाप्रत्ययस्य एवजादेशो भवत्यन्यतरस्याम् । चकारो विकल्पानुक- पणार्थः । द्वधा । द्वैधम् । द्विधा । त्रेधा । त्रैधम् । त्रिधा ।। याप्ये पाशप् ॥ ५७ ॥ याप्यः कुत्सित उच्यते । याप्ये वर्तमानात्प्रातिपदिकात्स्वार्थे पाशप् प्रत्ययो भवति । याप्यो वैयाकरणः। कुत्सितो वैयाकरणो, वैयाकरणपाशः । याज्ञिकपाशः । यो व्याकरणशास्त्रे प्रवीणो दुःशीलस्तन कस्मान्न भवात । यस्य गुणस्य सद्भावाद् द्रव्ये शब्दनिवेशस्तत्कुत्सा- या प्रत्ययः॥ पूरणाद्भागे तीयादन् ॥४८॥ पूरणप्रत्ययो यस्तीयस्तदन्तात्प्रतिपदिकाद्भागे वर्तमानात्स्वार्थेऽन् प्रत्ययो भवति । स्वरार्थ वचनम् । द्वितीयो भागः। द्वितीयः । तृतीयः । भाग इति किम् । द्वितीयम् । तृती- यम् । पूरणग्रहणमुत्तरार्थम् । न ह्यपूरणस्तीयोऽस्ति । मुखतीयादिरनर्थकः ॥ प्रागेकादशभ्योऽच्छन्दसि ॥ ४९ ॥ पूरणाद्भाग इत्येव । प्रागेकादशभ्यः संख्यावाचिभ्यः पूरणप्रत्ययान्तेभ्यो भागे वर्तमाने- भ्यः स्वार्थेऽन् प्रत्ययो भवति अच्छन्दसि विपये ! स्वरार्थ वचनम् । पञ्चमः । सप्तमः । भव. मः । दशमः । प्रागेकादशभ्य इति किम् , एकादशः । द्वादशः । अच्छन्दसीति किम् । पञ्चम- मिन्द्रियमस्यापाक्रामत् ।। षष्ठाष्टमाभ्यां च ॥५०॥ भाग इत्येव । अच्छन्दसीति च । पष्ठाष्टमास्यां भागेऽभिधेयेऽच्छन्दसि विषये ञः प्रत्य- यो.भवति । चकारादिश्च । पष्ठो भागः । पाष्टः । आष्टमः । अष्टमः ॥ मानपश्वङ्गयोः कन्लुको च ॥ ५१ ॥ ।

·३१० काशिका । [अ० ५ भाग इत्येव । षष्टाप्टमाभ्यां यथासंख्य कन्लुको च भवतो मानपश्चङ्गयो गयोरभिधेय- योः । पष्ठको भागो मानं चेत्तद्भवति । कस्य लुक् ? अस्य लुक्, अनो वा । चकाराद्यथाप्रा- से चा पाठः । पष्टः । आष्टमः। अष्टमः । मानपश्चङ्गयोरिति किम् । पाष्टः । पटः । आष्ट- मः।.अहमः॥ । एकादाकिनिच्चासहाये ॥ ५२ ॥ एकशब्दादसहायनाचिनः स्वार्थे आकिनिन् प्रत्ययो भवति । चकारात्कन्लुकौ च । आकिनिवः कनो वा लुग्विज्ञायते । स च विधानसामर्थ्यात्पक्षे भवति । एकाकी । एककः । एकः । असहायग्रहणं संख्यानिरासार्थम् । तदुपादाने हि द्विबह्वोर्न स्याद् । एकाकिनी एकाकिनः॥ भूतपूर्वे चरट् ॥ १३ ॥ पूर्व भूत इति विगृह्य सुप्सुपेति समासः । भूतपूर्वशब्दोऽतिक्रान्तकालबचनः । प्रकृति- विशेपणं चैतत् । भूतपूर्वत्वविशिष्टेऽथें वर्तमानात्प्रातिपदिकात्स्वार्थे चरट् प्रत्ययो भवति । आढयो भूतपूर्वः, आढयचरः । सुकुमारचरः । टकारो कीवर्थः । आळ्यचरी ॥ षष्ठया रूप्य च ॥ ५४॥ पष्टयन्तात्प्रातिपदिकाप्यः प्रत्ययो भवति चकाराचरट् च । पाठ्यन्तात्प्रत्ययविधानात् संप्रति भूतपूर्वमहणं प्रत्ययार्थस्य विशेषणं न तु प्रत्यर्थविशेषणम् । देवदत्तस्य भूतपूर्वो गौः, देवदत्तरूप्यः । देवदत्तचरः॥ अतिशायने तमविष्ठनौ ॥ ५५॥ अतिशयनमतिशायनं, प्रकः । निपातनादीर्घः । प्रत्यर्थविशेषणं चैतत् । अतिशायन- विशिष्य वर्तमानात्प्रातिपदिकात्स्वाथें तमयिटनी प्रत्ययो भवतः । प्रकृत्यर्थविशेषणं च सायिकानां धोत्यं भवति । सर्व इमे आख्याः, अयमेपामतिशयेनाटय, आढयतमः । दर्शनीय. तमः । सुकुमारतमः । अयमेपामतिशयेन पटुः, पटिष्टः । लघिष्टः । गरिष्ठः । यदा च प्रकपंचता पुनः प्रकर्पो विवक्ष्यते तदातिशायिकान्तादपरः प्रत्ययो भवत्येव । देवो वः सविता प्राप्यतु श्रेष्टतमाय कर्मणे । युधिष्ठिरः श्रेष्ठतमः कुरूणामिति ॥ - तिङश्व ॥५६॥ ७॥ तिघन्ताचातिशायने घोत्ये तमस् प्रत्ययो भवति व्यापप्रातिपदिकादित्यधिकारातिको न प्रामोतीति इदं वचनम् । सर्व इमं पचन्तीति अयमेपामतिशयेन पचति, पचतितमाम् । हएन्नोदाहियते । गुणवचने नियमितत्यात् ॥ द्विवचनविभज्योपपदे तरबीयसुनौ ।। द्वयोरययोर्वचन द्विवचनम् । विभक्तव्यो विभज्यः । निपातनाद्यत् । सय विभज्ये चोप- दे प्रातिपदिकातिऽन्ताचातिशायने तरसीयसनी प्रत्ययो भवतः । तमयिठनोरपवादौ । यथा. सम्यमन्त्र नेप्यते । द्वाविमावाट्यो, अयमनयोरतिरायनाट्यतरः । सुकुमारतरः । पचतितराम् । उत्पतितराम् । ईयमुन खल्वपि । द्वाविमौ पटु । अयमनपोरतिशयेन पटुः, पटीयान् । लघी. पान् । विभज्ये चापपदे । माधुराः पाटलिपुप्रफेभ्य आपतराः । दर्शनीयतराः। परीयांसः । मपायांसः॥ अजादी गुणवचनादेय ॥ ५८ ॥ इएनीयमुनापजादी सामान्यन यिदिनी तपोरय विषयनियमः मियते । गुगयपनादेव मयमानी मान्यस्मादिति पटीयान। महीयान् । परियः । लपिष्टः । न भरता ! पाय- गा। पाकामति । एयफार इष्टतीनधारणार्थ: । प्रत्पपनियमोयन प्रतिनियम पनि । पदमाः । पटुरामः ।।

·पा०३] काशिका । तुश्छन्दसि ॥ ५९ ॥ तुरिति तृन्तचोः सामान्येन ग्रहणम् । वन्ताच्छन्दसि विषये अजादी प्रत्ययो भवतः । पूर्वेण गुणवचनादेव नियमे कृते, छन्दसि प्रकृत्यन्तराण्यभ्यनुज्ञायन्ते, वन्तादप्यजादी भवत इति । आसुति करिष्ठः दोहियसी धेनुः । भस्याटे तद्धित इति पुंवाये कृते, तुरिष्टेमेय. स्स्विति तृचो निवृत्तिः ॥ प्रशस्यस्य श्रः ॥६०॥ प्रशस्यशब्दस्य श्र इत्ययमादेशो भवति अजायोः प्रत्यययोः परतः । अजार्दी इति प्र. कृतस्य सप्तमी विभक्तिविपरिणम्यते । ननु च प्रशस्यशब्दस्यागुणवचनत्वादजादी न संभव- तः, एवं तहि आदेश विधानसार्थ्यात्तद्विपयो नियमो न प्रवत्ततेऽजादी गुणवचनादेवेति । एव- मुत्तरेप्यपि योगेषु विज्ञेयम् । सर्वोऽयमेपामतिशयेन प्रशस्यः, श्रेष्ठः) उभाविमौ प्रशस्यौ। अ. यमनयोर तिशयेन प्रशस्यः । श्रेयान् प्रकृत्यकाजिति प्रकृतिभावाच्छ्रशब्दस्य टिलोपयस्येति- लोपो न भवतः॥ ज्य च ॥ ६१ ॥ प्रशस्यदाब्दस्य ज्य इत्ययमादेशो भवति अजाद्योः प्रत्यययोः परतः । सर्वे इमे प्रशस्या अयमतिशयेन प्रशल्यः, ज्येष्ठः। द्वाविमौ प्रशस्याबयमनयोरतिशयेन प्रशस्यः, अयमस्मा- ज्यायान् । ज्यादादीयस इत्याकारः॥ वृद्धस्य च ॥ ६२॥ वृद्धशब्दस्य च ज्य इत्ययमादेशो भवत्यजाद्योः प्रत्यययोः परतः । तयोश्च सत्त्वं निय- मान्तर्भावनं पूर्ववज्ज्ञायते । सर्वे हमे वृद्धा अयमेपामतिशयेन वृद्धः, ज्येष्ठः। उमाविमौ वृद्धौ । अयमनयोरतिशयेन वृद्धः, ज्यायान् । अयमस्माज्जयायान् । प्रियस्थिरेत्यादिना वृद्धशब्द- स्य वदेशो विधीयते । वचनसामर्थ्यात् पक्षे सोऽपि भवति । बर्षिष्ठः । वर्षीयानिति ॥ अन्तिकबाढयोर्नेदसाधौ ॥ ६३ ॥ अन्तिकबाढयोर्यथासंख्यं नेद साध इत्येतावादेशौ भवतोऽजाद्योः परतः, तयोश्च सत्त्वं पू. वद्विनेयम् । निमित्तभूतयोर्यथासंख्यमत्र नेष्यते । सर्वाणीमान्यन्तिकानि इदमेषामतिश. येन, नेदिष्टम् । उभे इमे अन्तिके इदमनयोरतिशयेन नेदीयः । इदमस्मान्नेदीयः । सर्व इमे बाढमधीयते । अयमस्मात् साधीयोऽधीते ॥ युवाल्पयोः कनन्यतरस्याम् ॥ ६४ ॥ युवाल्पशब्दयोः कनित्ययमादेशो भवत्यन्यतरस्यामजाद्योः परतः । तयोश्च सत्त्वं पूर्व- वज्ज्ञेयम् । सर्व इमे युवानः, अयमेषामतिशयेन, कनिष्टः । द्वाविमौ युवानो अयमनयोरति- शयेन, कनीयान् । यविष्टः । यवीयान् । सर्व इमेऽल्पाः । अयमेपामतिशयेन, कनिष्ठः । उ- भाविमावल्पाक्यमनयोरतिश्येन कनीयान् । अयमस्मात् कनीयान् । अल्पीयानिति वा ॥ विन्मतोल्क् ॥ ६५ ॥ विनो मतुपश्च लुम् भवति अजाद्योः प्रत्यययोः परतः । इदमेव वचनं ज्ञापकमजादिसद्भा- वस्य । सर्व इमे स्रग्विणः, अयमेपामतिशयेन, स्रजिष्टः। उभाविमौ स्रग्विणौ । अयमनयोरति- शयेन, स्वजीयान् । अयमस्मात् जीयान् । सर्व इमे त्वग्वन्तः, अयमेपामतिशयेन, त्वत्रि. । उमाविमौ त्वग्वन्तौ, अयमनयोरतिशयेन, त्वचीयान् । अयमस्मात्त्वचीयान् ॥ प्रशंसायां रूपए ॥ ६६ ॥ प्रशंसा स्तुतिः । प्रकृत्यर्थस्य विशेषणं चैतत् । प्रशंसाविशिष्टेऽथे वर्तमानात् प्रातिपदि. कात स्वार्थे रूपप् प्रत्ययो भवति । स्वार्थिकाः प्रत्ययाः प्रकृत्यर्थविशेषस्य द्योतका भवन्ति । - - - ·३१२ काशिका। [अ०५ प्रशस्तो चैयाकरणो वैयाकरणरूपः । याशिकरूपः । प्रकृत्यर्थस्य वैशिष्टये प्रशंसा भवति । - •पलरूपोऽयं, यः पलाण्डुना सुरां पिवति । चोररूपः । दस्युरूपः । योऽक्ष्णोरप्यानमपहरेत् । तिङश्चेत्यनुवर्तते । पचतिरूपम्, पचतोरूपम् । क्रियाप्रधानमाख्यातम् । एका च क्रियेति रू. पप्प्रत्ययान्ताद् द्विवचनवहुवचने न भवतः । नपुंसकलिङ्गन्तु भवति लोकाश्रयत्वाल्लिङ्गस्य ॥ ईषदसमानौ कल्पब्देश्यदेशीयरः ॥ ६७ ॥ संपूर्णता, पदार्थानां समाप्तिः । स्तोकेनासंपूर्णता, ईपदसमाप्तिः । प्रकृत्यर्थविशेषणं चैत- त् । ईपदसमाप्तिविशिष्टेऽर्थे वर्तमानात् प्रातिपदिकात् कल्पय देश्य देशीयर् इत्येते प्रत्यया भवन्ति । ईपदसमाप्तः पटुः, पटुकल्पः । पटुदेश्यः । पटुदेशीयः । मृदुकल्पः । मृदुदेश्यः । मृदुदेशीयः । तिङनत्येव । पचतिकल्पम् । जल्पतिकल्पम् ॥ विभाषा सुपो बहुच पुरस्तात्तु ॥ ६८॥ ईपदसमाप्तिविशिष्टेऽय वर्तमानात् सुबन्ताद्विभापा यहुच् प्रत्ययो भवति । स च पुरस्ता. देव भवति, न परतः 1 चित्करणमन्तोदात्तार्थम् । ईपदसमासः पटुः, बहुपटुः । बहुम्दुः । घ. हुगुडा द्राक्षा : विभापावचनात कल्पवादयोऽपि भवन्ति । सुग्रहणं तिङन्तान्मा भूदिति ।। प्रकारबचने जातीयर ॥ ६९ ॥ सामान्यस्य भेदको विशेषः प्रकारः, तस्य वचने प्रकृत्यर्थविशेषणं चैतत् । सुबन्तात्प्रका- रविशिष्टेऽथें वर्तमानात् प्रातिपदिकात् स्वाथें जातीयर् प्रत्ययो भवति । प्रकारवति चायं प्रत्य. यः । थाल्पुनः प्रकारमात्र एव भवति । पटुप्रकारः, पटुजातीयः। मृदुजातीयः । दर्शनीयजातीयः ॥ प्रागिवात्कः ॥ ७० ॥ इवे प्रतिकृताविति वक्ष्यति । प्रागेतस्मादिवसंशब्दनाद्यानित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामः, क- प्रत्ययस्तेष्वधिकृतो वेदितव्यः । वक्ष्यति अज्ञात इति । अन्धकः । गर्दभकः । तिङन्तादर्य प्रत्ययो नेप्यते ॥ अकजिष्यते । तिश्चेत्यनुत्तमुत्तरसूत्रेणैव संबन्धनीयम् ॥ अव्ययसर्वनाम्नामकच् प्राक् टेः ॥ ७१ ॥ तिश्चेत्येव । अव्ययानां सर्वनाम्नां च प्रागिवीयेष्यथेष्वकच्प्रत्ययो भवति, स च प्राक्टे:, न परतः । कस्यापवादः । उच्चकैः । सर्वनाम्नः खल्वपि । सर्वके । विश्वके । उभयके । प्रातिप- दिकात्सुप इति द्वयमिहानुवर्तते । तत्राभिधानतो व्यवस्था भवति । कचित् प्रातिपदिकस्य प्राक् टेः प्रत्ययो भवति । कचित् सुबन्तस्य । युष्मकाभिः । अस्मकाभिः । युष्मकासु । यु- वक्रयोः । आवकयोः । इत्यन्न प्रातिपदिकस्य । त्वयका | मयका । त्वयकि । मयकि, इत्यत्र सुवन्तस्य । *अकच्प्रकरणे तूष्णीमः काम् प्रत्ययो वक्तव्यः । स च मित्त्वादन्त्यादचः परो भवति । तूष्णीकामास्ते । तूष्णीकां तिष्ठति । *शीले को मलोपश्च वक्तव्यः । तूष्णींशीलः, तूष्णीकः । तिडवेत्ति प्रकृतमन संवध्यते पचतकि । जल्पतकि। कस्य च दः ॥ २॥ ककारान्तस्य प्रतिपदिकस्याकच्सन्नियोगेन दकारादेशो भवति । चकारः सनियोगार्थः । सामर्थ्याचाव्ययग्रहणमनुवत्तंते न सर्वनामग्रहणम् । ककारान्तस्य सर्वनाम्नोऽसंभवात् । धि- छ । धकित । हिरक । हिस्कृत । पृथक् । पृथकक् ।। अज्ञाते ॥ ७३ ॥ अज्ञातविपोऽज्ञातः । अज्ञानत्वोपाधिकऽ वर्तमानात् प्रातिपदिकात्तिइन्ताच्च स्या. धं यथाविहित प्रत्ययो भवति । स्वेन रूपेण ज्ञाते पदार्थ विशेपरूपेणाज्ञातं प्रत्ययविधान- मेतत् । कस्यायमस्य इति स्वस्वामिसम्बन्धेनानातेऽश्ये प्रत्ययः । अश्वकः । गर्दभकः । उकः । वमन्यत्रापि यथायोगमनातता विज्ञेया । उच्चकैः । नीचकैः । सर्वफे । विश्वके । पचत कि । जल्पतकि॥ - ·पा०३ काशिका । ३१३ - कुत्सिते ॥ ७॥ कुत्सितो गहितो निन्दितः । प्रकृत्यर्थविशेषणं चैतत । कुत्सितत्त्वोपाधिकेऽर्थे वर्तमाना- प्रातिपदिकात्स्यायें यथाविहितं प्रत्ययो भवति । कुत्सितोऽधः, अग्धकः । उष्ट्रकः । गर्दभ- कः । उचकः। नीचकैः । सर्वके । विधके । पचतकि । जल्पतकि ॥ संज्ञायां कन् ॥ ५ ॥ कुत्सित इत्येव । कुत्सितत्वोपाधिकेऽथें वर्तमानात् प्रातिपदिकात् कन् प्रत्ययो भवति । कस्यापवादः । प्रत्ययान्तेन चेसंज्ञा गम्यते । शुदकः । धारकः । पूर्णकः ॥ अनुकम्पायाम् ॥ ७६ ॥ कारुण्येनाभ्युपपत्तिः परस्यानुकम्पा । तस्यां गम्यमानायां सुयन्तात्तिइत्ताय यथाविहिन प्रत्ययो भवति । पुनकः । वत्सकः । दुर्वलकः । बुभुक्षितकः । विश्वसितकि । स्वपितकि ॥ नीतौ च तद्युक्तात् ॥ ७७ ॥ सामदानादिरुपायो नीतिः 1 नीतौ च गम्यमानायां तयुक्तादनुकम्पायुक्ताद्यथाविहितं प्रत्ययो भवति । हन्त ते धानकाः । हन्त ते तिलकाः। एहकि । अद्धकि । अनुकम्प्यमानो. दानेनाराधयति । पूर्वेणाऽप्रत्यासन्नानुकम्पासंबन्धादनुकाप्यमानादेव प्रत्ययो विहितः ।, संप्र. ति व्यवहितादपि यथा स्यादिति वचनम् ॥ बह्वचो मनुष्यनाम्नवत्रा ॥ ७८ ॥ अनुकम्पायां नीतौ च तशुक्तादिति वर्तते । बाह्वचः प्रातिपदिकान् मनुप्यनामधेयावर उच्प्रत्ययो भवति अनुकम्पायां गम्यमानायां नीतौ च । देविकः । देवदत्तकः । यज्ञदत्तकः । बह्वच इति किम् । दत्तकः । गुप्तकः । मनुष्यनाम्न इति किम् । मद्रबाहुकः । भद्रबाहुकः ।। घनिलचौ च ॥ ७९ ॥ अनुकम्पायामित्यादि सर्वमनुवर्तते । पूर्वेण ठचि विकल्पेन प्राप्से वचनम् । बह्वचो मनुष्य- नानो घन इलच् इत्येतौ प्रत्ययो भवतः । चकाराद्यथाप्राप्तम्। देवियः । देविलः ।. देविकः । देवदत्तकः । यजियः । यज्ञिलः । यज्ञिकः । यज्ञदत्तकः ॥ प्राचामुपादेरडज्युचौ च ॥ १० ॥ पूर्ववत् सर्वमनुवर्तते । उपशब्द आदिर्यस्य तस्मादुपादेः प्रातिपदिकाद् वढचो मनुष्यना. नोडच् वुच् प्रत्ययौ भवतः । चकाराद् घनिलचौ प्रत्ययौ भवतः । ठञ्च वा । उपकः । उपि- यः । उपिलः । उपिकः । उपेन्द्रदत्तकः । प्राचांग्रहणं पूजार्थम् । वेत्येव हि वर्तते ॥ जातिनानः कन् ॥ १ ॥ बह्वच इति नानुवर्तते । सामान्येन विधानं, जातिशब्दो यो मनुष्यनामधेयो च्याघ्र सिंह इत्येवमादिः, तस्मादनुकम्पायां नीतौ च कन् प्रत्ययो भवति । व्याघ्रकः । सिंहकः । शरभ-. कः । वावचनानुवृत्तेर्यथादर्शनमन्योऽपि भवति । व्यानिलः । सिंहिलः । नामग्रहणे स्वरूप- निवृत्त्यर्थम् ॥ अजिनान्तस्योत्तरपदलोपश्च ॥ १२ ॥ कनित्यनुवर्चते, मनुष्यनाम्न इति च । अजिनशब्दान्तात् प्रातिपदिकान्मनुष्यनाम्नोऽनु. कम्पायां कन् प्रत्ययो भवति तस्य चोत्तरपडलोपः । व्याघ्राजिनो नाम कश्चिन्मनुभ्यः । सोऽनुकम्पितः व्याचकः । सिंहका ॥ २७का । - ·काशिका । [अ०५ - - - ठाजादाचं द्वितीयादचः ॥ ८३ ॥ लोप इत्यनुवर्तते । अस्मिन् प्रकरणे यष्टोऽजादिश्च प्रत्ययस्तस्मिन् परतः प्रकृतेद्वितीया. 'दच ऊर्ध्वं यच्छब्दरूपं तस्य लोपो भवति । उनग्रहणं सर्वलोपार्थम् । अनुकम्पितो देवदत्ता, देविकः । देवियः देविलः । यज्ञिकः । यज्ञियः । उपडः । उपकः । उपेन्द्रदत्तकः । ठग्रहणमुको द्वितीयत्वे कविधानार्थम् । अजादिलक्षणे हि माथितिकादिवत् प्रसङ्गः । वायुदत्तः । वायुकः । पितृदत्तः । पितृकः । *चत्तुर्थादच ऊध्वस्य लोपो वक्तव्यः । अनुकम्पितो बृहस्पतिदत्तः, बृहस्पतिकः । वृहस्पतियः । वृहस्पतिलः । *अनजादौ विभापा लोपो वक्तव्यः । देवदत्तकः । देवकः । यज्ञदत्तकः। *लोपः पूर्वपदस्य च ठाजादावनजादौ च वक्तव्यः । बत्तिकः । दत्तिलः । दत्तियः । दत्तकः । *विनाऽपि प्रत्ययेन पूर्वोत्तरपदयोर्विभाषा लोपो वक्तव्यः* । देवदत्तो दत्तः । देव इति वा । *उवाल्ल इलस्यच । भानुदत्तो, भानुलः । वसुदत्तो, वसुलः ॥ चतुर्थादनजादौ च लोपः पूर्वपदस्य च । अप्रत्यये तथैवेष्ट उवर्णाल्ल इलस्य च ॥ द्वितोयादचो लोपे सन्ध्यक्षरद्वितीयत्वे तदादेर्लोपवचनम्# ! लहोडः । लहिकः । कहा- डः । कहिकः । *एकाक्षरपूर्वपदानामुत्तरपदलोपो वक्तव्यः । वागाशीः, वाचिकः । सुचिकः । त्वचिकः । कथं पडङ्गुलिदत्तः, पडिक इति । पपष्टाजादिवचनात् सिद्धम् ॥ शेवलसुपरिविशालवरुणार्यमादीनां तृतीयात् ॥ ८४ ॥ शेवलादीनां मनुष्यनाम्नां ठाजादौ प्रत्यये परतस्तृतीयादच ऊर्ध्वस्य लोपो भवति । पूर्व- स्यायमपवादः । अनुकम्पितः शेवलदत्तः, शेवलिकः, शेवलियः । शेवलिला । सुपरिकः । सुप- रियः । सुपरिलः । विशालिकः । विशालियः । विशालिलः । वरुणिकः । वरुणियः । वरुणि- लः । अर्यमिकः । अर्यमियः। अमिलः। *शेवलादीनां तृतीयादचो लोपः स चाकृत सन्धी- नामिति वक्तव्यम् । शेवलेन्द्रदत्तः। सुपर्याशीर्दत्तः शेवलिकः सुपरिक इति यथा स्यात् । शेवलयिकः । सुपर्थिक इति मा भूत् ।। अल्पे ।। ८५ ॥ परिमाणापचये अल्पशब्दः, प्रकृतिविशेषणे चैतत् । भरपत्वविशिषेऽथें वर्तमानात् प्राति- पदिकायथाविहित प्रत्ययो भवति । अल्पं तैलं, तैलकम् । घृतकम् । सर्वकम् । विश्वकम् । उच्चकैः । नीचकैः । पचताकि । जल्पतकि ।। ह्रस्वे ॥६॥ हस्वत्वविशिष्टेऽथें वर्तमानात् प्रातिपदिकादू यथाविहितं प्रत्ययो भवति । दीप्रति- योगी हस्थः । हल्यो वृक्षो, वृक्षकः । प्लक्षकः । स्तम्भमः ॥ संज्ञायां कन् ॥ ७॥ हस्व इत्येव । हस्वत्वहेतुका या संज्ञा तस्यां गम्यमानायां कन् प्रत्ययो भवति । पूर्व- 'स्यायमपवादः । वंशकः । वेणुकः । दण्डकः ॥ कुटीशमीशुण्डाभ्यो रः ॥ ८ ॥ हस्य इत्येव । संज्ञामहणं नानुवर्तते, सामान्येन विधानम् । फुटीशमीगुण्डाभ्यो हस्यायें घोत्ये २ः प्रत्ययो भवति । यस्यापयादः । वस्या कुटीः कुटीरः । शमीरः । शुण्डारः । साथि. कत्वऽपि छिनता लोकाश्रयत्वारिलास्य ॥ कुत्वा डुपचू ।। ८९ ॥ । - ·पा०३] काशिका । हस्व इत्येव । कुंतशब्दाइ हस्त्रत्वे द्योत्ये डुप-प्रत्ययो भवति । कस्यापवादः । हस्बा कुतः कुतुपः । कुतुपे चर्ममयं स्नेहभाजनमुच्यते । कुतू रित्यावपनस्याख्या ॥ कासूगोणीभ्यां परच ॥ ९ ॥ हस्त्र इत्येव । कासूगोणीशमाभ्यां हस्वत्ये घोत्ये एरन्प्रत्ययो भवति । कस्यापवादः । पकारो डीपर्थः । हस्बा कासूः, कासूतरी । गोणीतरी । कासूरिति शक्तिरायुधविशेप उच्यते॥ वत्सोक्षाश्वर्षभेभ्यश्च तनुत्वे ॥ ९१ ॥ हस्व इति निवृत्तम् । वत्स उक्षन अश्व अपम इत्येतेभ्यस्तनुत्वे घोत्ये घरच्प्रत्ययो भवति । यस्य गुणस्य हि भावाद् द्रव्ये शब्दनिवेशः, तस्य तनुत्वं प्रत्ययः । वत्सतरः । उक्षतरः । अश्वतरः। ऋपभतरः। प्रथमवया वत्सः। तस्य तनुत्व द्वितीयवयः प्राप्तिः । तरुण उक्षा । तस्य तनुत्वं तृतीयवयः प्राप्तिः । अश्वेनाश्वायामुत्पन्नोऽश्वस्तस्य तनुत्वमन्य- पितृकता । अनड्वानृपभः । तस्य तनुत्वं भारवहने मन्दशक्तिता ।। किंयत्तदो निर्धारणे द्वयोरेकस्य डतरच ॥ ९२ ॥ किं यत् तत् इत्येतेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो द्वयोरेकस्य निर्धारणे उतरच् प्रत्ययो भवति । निर्धार्यमाणयाचिभ्यः स्वार्थे प्रत्ययः जात्या क्रियया गुणेन वा संज्ञया वा समुदायादेकदेशस्य पृथक्करणम् । भवतोः पटुः । कतरो भवतोदेवदत्तः । यतरो भवतोः कारकः । कतरो भवतोः पटुः । यतरो भवतोटेवदत्तः । ततर आगच्छतु । महाविभापयात्र प्रत्ययो विकल्प्यते । को भवतोदेवदत्तः, स आगच्छतु । निर्धारण इति विषयसप्तमीनिर्देशः । द्वयोरिति समुदा- यान्निर्धारणविभक्तिः । एकस्येति निर्देशो निधार्यमाणनिदेशः ॥ वा बहूनां जातिपरिप्रश्ने डनमच् ॥ ९३ ॥ किंयत्तद इति:वर्तते, निर्धारणे एकस्येति च । वहुनामिति निर्धारणे षष्टी । वहुनां मध्ये एकस्य निर्धारणे गम्यमाने जातिपरिप्रश्नविषयेभ्यः किमादिभ्यो वा डतमच् प्रत्ययो भवति। कतमो भवतां कठः । यतमो भवतां करः । ततम आगच्छतु । वावचनमकमर्थम् । यको भवतां कटः । सक आगच्छतु । महाविभाषा च प्रत्ययविकल्पार्थानुवर्तत एव । को भवत्ता कठः । स आगच्छतु । जातिपरिप्रश्न इति किम् । को भवतां देवदत्तः । परिप्रश्नग्रहण च किम एव विशेपणं, न यत्तदोरसम्भवात् । जातिग्रहणं तु सर्वेरेव सम्बध्यते । किमोऽस्मिन् विषये डतरमपीच्छिन्ति केचित् । कतरो भवतां कठः । कतरो भवतां कलाप इति । तत्र, तरकतमौ जातिपरिप्रश्न इति वचनात् सिद्धम् ॥ एकाञ्च प्राचाम् ॥ ९४ ॥ एकशब्दात्प्राचामाचार्याणां मतेन डतरच् डतमच् इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः स्वस्मिन् विपये । चकारो डतरचोऽनुकर्षणार्थः । योनिर्धारणे उतरच् । वहूनां निर्धारणे उतमच् । जातिपरिप्रश्न इति नानुवर्त्तते । सामान्येन विधानम् । एकतरो भवतोदेवदत्तः । एकतमो भवतां देवदत्तः । प्राचाङ्ग्रहणं पूजार्थ, विकल्पोऽनुवर्तते ॥ अवक्षेपणे कन् ॥ ५५ ॥ अवक्षिप्यते येन तवक्षेपणम् । तस्मिन् वर्तमानात् प्रातिपदिकात् कन् प्रत्ययो भवति । व्याकरणकेन नाम त्वं गर्वितः । याज्ञिक्यकेन नाम त्वं गर्वितः । परस्य कुत्सार्थ यदुपादीयते तदिहोदाहरणम् । यत्पुनः स्वयमेव कुत्सितं तन्त्र कुत्सित इत्यनेन कन् प्रत्ययो भवति । देवदत्तको, यज्ञदत्तक इति । प्रागिवीयस्य पूर्णाऽवधिः ॥

·काशिका । [अ०६. । । चचव मनुष्यात इवे प्रतिकृतौ ॥ ९६ ॥ कनित्यनुवर्तते । इवाथै यत् प्रातिपदिक वर्तते तस्मात् कन् प्रत्ययो भवति इवाथः सा- दृश्यं तस्य विशेषणं प्रतिकृतिग्रहणम् । प्रतिकृतिः प्रतिरूपकं प्रतिच्छन्दकम् .. अच इवायम- श्वप्रतिकृतिः, ,अश्वकः । उष्ट्रकः । गर्दभकः । प्रतिकृताविति किम् । गौरिव गवयः॥ संज्ञायां च ॥ २७॥ इत्यनुवर्तते, कनिति च । इवाथै गम्यमाने कन् प्रत्ययो भवति समुदायेन चेत् संज्ञा ग. म्यते । अप्रकृत्यर्थ आरम्भः । अश्वसहशस्य संज्ञा, अश्वकः । उष्ट्रकः । गर्दभकः । लुम्मनुष्ये ॥ ९८ ॥ संज्ञायामित्येव । संज्ञायां विहितस्य कनो मनुष्येऽभिधेये लुब भवति चना । दासी । खरकुटी । मनुष्य इति किम् । अश्वकः । उष्ट्रकः । गर्दभकः । देवपथादेरा- कृतिगणवात्तस्यैवायं प्रपञ्चो वेदितव्यः ॥ जीविकार्थे चापरये ॥ ९९ ॥ जिविकार्थ' यदपण्यं तस्मिन्नभिधेये कनो लुब् भवति । विक्रीयते यत्तत्पण्यम् । वासुदेवः । शिवः । स्कन्दः । विष्णुः । आदित्यः । देवलकादीनां जीविका• देवप्रतिकृतय उच्यन्ते । अपण्य इति किम् । हास्तकान् विक्रीणीते । अग्धकान् । रथकान् । देवपथादेवायं प्रपञ्चः ।। देवपथादिभ्यश्च ॥ १०० ॥ इथे प्रतिकृती संज्ञायां च विहितस्य कनो देवपथादिभ्य उत्तरस्य लुक् भवति । आदि- शब्दः प्रकारे । आकृतिगणश्वायम् । देवपथः । हंसपथः।। अासु पूजनार्थासु चित्रकर्मध्वजेपु च । इवे प्रतिक्तौ लोपः कनो देवपथादिषु ॥ अासु तावत् । शिवः । विष्णुः । चित्रकर्मणि । अर्जुनः । दुर्योधनः । ध्वजेपु । कपिः । गरुडः । सिंहः । देवपथ । हंसपथ । वारिपथ । जलपथ । राजपथ । शतपथ । सिंहगति । उ. स्ट्रग्रीवा । चामरतुः । रजुः । हस्त । इन्द्र । दण्ड । पुष्प । मत्स्य ।। वस्तेर्दम् ॥ १० ॥ इवत्यनुवर्तते, इतः प्रभृति प्रत्ययाः सामान्येन भवन्ति प्रतिकृतौ चाप्रतिकृतौ च । व- स्तिशब्दादिवायें घोत्ये दम् प्रत्ययो भवति । वस्तिरिय वास्तयः । वास्तेयी॥ शिलाया ढः ।। १०२॥ शिलाशब्दादिवायें : प्रत्ययो भवति । शिलेव, शिलेय द्धि । केचिदन्न ढममपीच्छन्ति, तदर्थ योगविभागः कर्तव्यः । शिलाया दम् प्रत्ययो भवति । शैलेयम् । ततो ढः । शिलेयम् ॥ शाखादिभ्यो यत् ॥ १०३ ॥ शाखा इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिफेन्यो यत् प्रत्ययो भवति इवायें । शाखेव, शाख्यः । मुरत्यः । जघन्यः । शाखा । मुख । जघन । शृङ्ग । मेघ । घरण । स्थान्धाशिरसू । उरम । अन । शरण । शाखादिः॥ द्रव्यं च भव्ये ॥ १०४ ॥ दृश्यमादो निपात्यते भव्येऽभिधेये । [शब्दादिवाथै यत् प्रत्ययो निपात्यते । द्रव्यम् ।

·पा० ३] काशिका । भव्य आत्मवान् । अभिप्रेतानामार्थामुपायभूत उच्यते । योऽयं राजपुत्रः । द्रव्योऽयं माणवकः॥ कुशाग्राच्छः ॥ १०५॥ कुशाग्रशब्दादिवाथें छः प्रत्ययो भवति । कुशाग्रमिव सूक्ष्मत्वात् , कुशाग्रीया बुद्धिः । कु. शाग्रीयं वयम् ॥ ! समासाच तद्विपयात् ॥ १०६ ॥ तदित्यनेन प्रकृत इयार्थी निश्यिते । इवार्थविषयात् समासादपरस्मिन्निवाथें एक छः प्र. त्ययो भवति । काकतालीयम् । अजा कृपाणीयम् । अन्धकवर्तकीयम् । अतर्कितोपनतं चित्री- करणमुच्यते । तत् कथम् । काकस्यागमनं यादृच्छिकम् तालस्य पतनं च, तेन तालेन पत. ता काकरन्य वधः कृतः । एवमेव देवदत्तस्य तवागमने, दस्यूनां चोपनिपातः, तैश्च तस्य वध कृतः । तत्र यो देवदत्तस्य दस्यूनां च समागमः स काकतालसमागमसदृश इति द्वितीय उप- मार्थः । तत्र प्रथमे समासः, द्वितीये प्रत्ययः । समासश्चायमस्मादेव ज्ञापकात् । न ह्यस्यापर लक्षणमस्ति । सुप्सुपेति वा समासः । स चै विषय एव ।। शर्करादिभ्योऽण् ॥ १० ॥ शर्करा इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिपकेभ्य इबाथैण् प्रत्ययो भवति । शर्करेव शार्करम् । कापालिकम् । शर्करा । कपालिका ! पिष्टिका । पुण्डरीक । शतपत्र । गोलोमन् । गोपुंच्छ । नरालि । नकुला । सिकता । शर्करादिः । अगुल्यादिस्यष्टक ॥ १०८ ॥ अगुल्यादिभ्य इवाथै ठक् प्रत्ययो भवति । अङ्गुलीवाङ्गुलिकः । भारुजिकः । अङ्गुलि । भरुज । वन्र । वल्गु। मण्डर । मण्डल । शप्कुल । कपि । उदश्वित् । गोणी । उरस् शिखा । कुलिश । अगुल्यादिः ॥ एकशालायाष्ठजन्यतरस्याम् ।। १०९ ।। एकशालाशब्दादिवाथेऽन्यतरस्यां ठच् प्रत्ययो भवति । अन्यतरस्यांग्रहणेनानन्तरछक् प्राप्यते एकशालेव, एकशालिकः । ऐकशालिकः ॥ कर्कलोहितादीकक् ॥ ११० ॥ कर्कलोहितशब्दाभ्यामिवाथै ईकक् प्रत्ययो भवति । कर्कः शुक्लोऽसा, तेन सदृशः, कार्कीकः । लौहित्तीकः स्फटिकः । स्वयमलोहितोऽप्युपाश्रयवशात्तथा प्रतीयते ॥ प्रत्नपूर्वविश्वेमात्थाल छन्दसि ॥ १११ ॥ प्रन पूर्व विश्व इम इत्येतेभ्य इवार्थे थाल् प्रत्ययो भवति छन्दसि विषये । तं प्रत्नथा पूर्वथा विश्वथैमथा॥ पूगायोऽग्रामणीपूर्वात् ॥ ११ ॥ इवा) इति निवृत्तम् । नानाजातीया अनियतवृत्तयोऽर्थकामप्रधानाः संघाः पूगाः । पूगवाचिनः प्रातिपदिकादग्रामणीपूर्वात् स्वार्थेभ्यः प्रत्ययो भवति । लौहध्वज्यः । लौहध्व- ज्यो। लोहध्वजाः। शैव्यः । शैव्यो । शिबयः । चातक्या । चातक्यौ । चातकाः । अग्रा- मणीपूर्वादिति किम् । देवदत्तो ग्रामणीरेपो त इमे देवदत्तकाः । यज्ञदत्तकाः ॥ व्रातच्फोरस्त्रियाम् ॥ ११३ ॥ - ·३१८ काशिका । [अ०५ । - नानाजातीया अनियतवृत्तय उत्सेधजीविनः संवा नाताः। बातवाचिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यश्च स्वार्थे ज्यः प्रत्ययो भवत्यसियाम् । कापोतपाक्यः । कापोतपाक्यौ । कपोतपाकाः 1 त्रैहिम त्यः । चैहिमत्यौ। नोहिमत्ताः । फनः खल्वपि कौन्जायन्यः । कौमायन्यो । कोजायना बानायन्यः। ब्राध्नायौ। ब्राम्नायन्यः । अस्त्रियामिति किम् । कपोपताकी । नोहिमती । कौमायनी । प्राधायनी॥ श्रायुधजीविसंघायड्वाहीकेवव्राह्मणराजन्यात् ॥ ११४ ॥ आयुधजीविनां संघः आयुधजीविसंघः । स वाहीकैविशेष्यते । वाहीकेषु य आयुधजीवि- संघस्तद्वाचिनः प्रातिपदिका ब्राह्मणराजन्यवर्जितात स्वार्थे ज्यट् प्रत्ययो भवति । ब्राह्मणेत- विशेषग्रहणम् । राजन्ये तु स्वरूपग्रहणमेव । टकारो कीवर्थः । तेनास्त्रियामिति नानुवर्तते । कौण्डीवृस्यः । कौण्डीवस्यो । कौण्डीबृसाः । क्षौद्रक्यः । क्षौद्वक्यौ । क्षुदकाः । मालव्यः । मालव्यौ । मालवा। स्त्रियां कौण्डवृसी । क्षौद्रकी। मालवी। आयुधजीविग्रहण किम् । मल्लाः । शवण्डाः ।संघग्रहण किम् । सम्राट् । वाहीकेष्विति किम् । शवराः । पुलिन्दाः। अब्राह्मणराजन्यादिति किम् । सम्राट् । वाहीके वितिं किम् । शबराः। पुलिन्दाः । अब्राह्मण राजन्यादिति किम् । गोपालवा ब्राह्मणाः । शालङ्कायना राजन्याः ॥ वृकाट्टेण्यण ॥११५ ॥ आयुधजीविसंवादिति वर्तते । वृकशब्दादायुधजीविनः स्वार्थे टेण्या प्रत्ययो भवति । टकारा हॉबर्थो कारो वृद्ध्यर्थः । वाण्यः। वाण्यौ । वृकाः । आयुधजीविसंघविशेषर्ण जातिशब्दान्माभूत् । कामकोधौ मनुष्याणां खादितारौ काविव । दामन्यादित्रिगर्तपष्टाच्छः ॥ ११६ ॥ आयुधजीविसंगदिति वर्तते । दामन्यादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यस्त्रिगर्त्तपोभ्यश्चायुधजीवि- संघायाचिभ्यः स्वार्थ छः प्रत्ययो भवति । येषामायुधजीविना संघानां पड़न्तर्वगांस्तत्र च विगतः पष्ठः । विगतः पष्ठो येषां, ते त्रिगर्त्तपष्ठा इत्युच्यन्ते । तेषु चेये स्मृतिः । आहुस्त्रिगर्तपष्टांस्तु कौण्डोपरथदाण्डकी । क्रौप्टकिर्जालमानिश्च ब्रहगुप्तोऽथ जानकिः ॥ इति । दामन्यादिभ्यस्तायत । दामनीयः । दामनीयौ। दामनयः । औलपीयः । औलपीयो। उलपयः । निग-पष्ठेभ्यः खल्वपि । काण्डोपरथीयः । कौण्डोपरथीयो। कौण्डोपरथाः । दा. ण्डकीयः । दाण्डकीयो। दाण्डकयः । क्रौन्टकीयः । जालमानीयः । ब्रह्मगुप्तीयः । जानकीयः । दामनी औलपि । आकिदन्ती । काकरन्ति । काकदन्ति । शत्रुन्तपि । सार्बसेनि । बिन्दु । मौजायन । उलभ । सावित्रीपुत्र ॥ पदियौधेयादिभ्यामणौ ॥ ११७ ॥ आयुधजीविसंघादित्येव । पर्यादिभ्यो यौधेयादिभ्यश्च प्रातिपदिकेभ्य आयुधजीविसं. घवाचिभ्यः स्वार्थेऽणतो .प्रत्ययो भवतः । पार्शवः । पार्शवी । पर्शवः । आसुरः। आसुरौ । असुराः । यौधेयः । शौक्रेयः । पर्श । असुर । रक्षस् ! वाल्हीक । वयस् । मरुत् । दशाई । पिशाच । विशाल । अशनि ।। कापांपण । सत्यत् । वस्नु । पर्यादिः ! यौधेय। फौगेय । कोशेय। शोय । शौभ्रेय । धात्तय । वात्य । जाबालेया त्रिगर्भ । भरत । उशीनर । । । -- योधयादिः॥ अभिजिविदभृच्छालावच्छिसाबच्छमीबद्यच्छामदणो यञ् ॥ १८ ॥ आयुधजीविसहमदिति निवृत्तम् । अभिजिदादिभ्योऽणन्तेभ्य प्रातिपदिकम्यः स्वार्थ

·पा० ३]
वाशिका !
३१९
।
यञ् प्रत्ययो भवति । अभिजितोऽपत्यमित्यण । तदन्ताय । आभिजित्यः। आभिजित्यो ।
क्षभिजिताः । वैदभृत्यः । वैदभृत्यो। वेदभृताः । शालावत्यौ । शालावताः । खावत्यः ।
शामीवत्यः । और्णावत्यः । श्रीमत्यः । गोत्रप्रत्ययस्पात्राणो ग्रहणमिण्यते । अभिजितो
मुहर्तः। आभिजितः । स्यालीपाक इत्यत्र न भवति ।।
ज्यादयस्तद्राजाः !! ११९ ॥
पूगाज्योग्रामणीपूर्वादित्यतः प्रभृति ये प्रत्ययास्ते तदाजसंज्ञा भवन्ति । तथा चैवोदाह.
तम् । तदाजप्रदेशास्तद्राजस्य बहुम्वित्येवमादायः॥
इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकायां वृत्तौ पञ्चमस्याध्यायस्य तृतीयः पादः॥ ६ ॥ ३ ॥
-
--
-
॥ अथ पञ्चमस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः ।।
पादशतस्य संख्यादेवीमायां वुन् लोयश्च ॥१॥
पादशतान्तस्य संख्यादेः प्रातिपदिकस्य वीप्सायां द्योत्तायां वुन् प्रत्ययो भवति । तत्स-
न्नियोगेन चान्तस्य लोपो भवति । यस्येति लोपेनैव सिद्धे पुनचर्बनमनैमित्तिकार्थम् । यस्येति
लोपः परनिमित्तकः तस्य स्थानिवद्भावात् , पादः पदिति पदावो न स्यात् । अस्य त्वनैमि
त्तिकत्वान्न स्थानिवत्त्वम् । द्वौ द्वौ पादौ ददाति, द्विपदिकां ददाति । द्वे शते ददाति । द्वि.
शतिकां ददाति । तद्धितार्थ इति समासः । ततः प्रत्ययः । स्वभावाच्च चुन्प्रत्ययान्तं
खियामेव वर्तते। पादशतस्येति किम् । द्वौ द्वौ मापौ ददाति । संख्यादेरिति किम् । पाद.
पादं ददाति । वील्यायामिति किम् । द्वौपादौ ददाति । द्वे शते ददाति । पादशतग्रहणमनर्थ
कमन्यत्रापि दर्शनात् । द्विमोदकिकां ददाति, त्रिमोदकिकां ददाति ।।
दण्डव्यवसर्गयोश्च ॥ २॥
दमनं दण्डः । दानं व्यवसर्गः । दण्डव्यवसर्गयोर्गम्यमानयोः पादशतान्तस्य प्रातिपदि
कस्य संख्यादेवन् प्रत्ययो भवति, अन्तलोपश्च । अवीप्सार्थोऽयमारम्भः। गौ पादौ दण्डि-
तः । द्विपदिकां दण्डितः। द्वौ पादौ व्यवसृर्जा । द्विपदिका व्यवसृजति । द्विशतिको
दण्डितः । त्रिशतिकाम् । द्विशतिका व्यवसृजति । त्रिंशतिकाम् ।।
स्थूलादिभ्यः प्रकारवचने कन् ।।३।।
स्थूलादिभ्यः प्रकारवचने द्योत्ये कन् प्रत्ययो भवति । जातीयरोऽपवादः । प्रकारो विशे-
पः । स्थूलप्रकारः स्थूलकः । अणुकः । मापकः । *कन्प्रकरणे चञ्चबृहतोरुपसंख्यानम् ।
चन्चत्प्रकारः, चञ्चकः । बृहत्कः । चञ्चबृहयोरिति केचित् पठन्ति । तेषां चञ्चकः, बृहक
इति उदाहरणं द्रष्टव्यम् । केऽण इति हस्वः। स्थूल । अणु । माय । इषु । कृष्ण तिलेषु ।
यब नीहिषु । इक्षुतिलपाधकालवदाताः सुरायाम् । गोमूत्र ।आच्छादने* | *सुराया
अहो । जीर्ण शालिषु । पत्रमूले समस्तव्यस्ते । कुमारीपुत्न । कुमार । स्वशुर। मणि ।
स्थूलादिः ॥
अनत्यन्तगतौ तात् ।।४।।
अत्यन्तगतिरशेषेण संबन्धः तदभावोऽनत्यन्तगतिः । अनत्यन्तगतौ गम्यमानायां ता.
तात्कन्प्रत्ययो भवति । भिन्नकः । छिन्नकः । अनत्यन्तगताविति किम् । भिन्नम् । छिन्नम्॥
न सामिवचने ॥ ५ ॥

·का शिका। [अ०.५ - सामिवचने उपपदे तान्तात्कन्प्रत्ययो न भवति । सामिकृतम् । सामिभुक्तम् । वचनग्रहणं पर्यायाथम् । अर्धकृतम् । नेमकृतम् । सामिवचने प्रतिषेधानर्थक्यं प्रकृत्याभिहि- तत्वात् । एवं तर्हि नैवायसनत्यन्तगतौ विहितस्यकनः प्रतिपेधः, कि तह स्वार्थिकस्य । केन पुनः सार्थिकः कन विहितः । एतदेव ज्ञापकं भवति स्वार्थ कन्निति । तत्र यदेतदुच्यते । एवं हि सूत्रमभिन्नतरकं भवति । पुलैहि बहुतरकं व्याप्यत इत्येवमादि तदुपपन्नं भवति ।। वृहत्या प्राच्छादने ॥ ६ ॥ कन्ननुवर्तते, न प्रतिषेधः । बृहतीशब्दादाच्छादने वर्तमानात् स्वायें कन्प्रत्ययो भवति । बृहतिकः । आच्छादने इति किम् । वृहती छन्दः ॥ अपडक्षाशितङ्ग्वलंकर्मालंपुरुपाध्युत्तरपदात् खः ॥ ६ ॥ अपडक्ष आशितंगु अलंपुरुष इत्येतेभ्योऽध्युत्तरपदाच स्वाथै खः प्रत्ययो भवति । अवि. द्यमानानि पडक्षीण्यस्येति बहुव्रीहिः । बहुव्रीही सक्थ्यक्ष्णोरिति पच् । ततः खप्रत्ययः । अपक्षीणो मन्त्रः । यो द्वाभ्यामेव क्रियते न बहुभिः । आशिता गावोऽस्मिन्नरण्ये आशि. तंगवीनमरण्यम् । निपातनात् पूर्वपदस्य मुमागमः । अलकर्मन् । अलंपुरुप इति । पर्यादयो ग्लानाद्यथें चतुथ्यति समासः । अलेकर्मणेऽलंकर्मीणः । अलंपुरुपाय, अलपुरुपीगः । अध्युत्तरपदस्त्पुरुषः । अधिशब्दः शौण्डादिपु पठ्यते । राजाधीनः । नित्यचार्य प्रत्ययः। उन- स्त्र विभापाग्रहणात् । अन्येपि स्वार्थिका नित्याः प्रत्ययाः स्मर्यन्ते तमपादयः प्राक्कनः । ज्यादयः प्राग्वुनः । आमादयः प्राङ् सयटः । बृहतीजात्यन्ताःसमासान्ताश्चेति ।। विभापाञ्चेरदिस्त्रियाम् ॥ ८॥ अञ्चत्यन्तात् प्रातिपदिकाददिस्त्रियां वर्तमानात् स्वाथें विभाषा खः प्रत्ययो भवति । प्राक् । प्राचीनम् । अर्थात् । अर्वाचीनम् । अदिस्त्रियामिति किम् । प्राची दिक् । प्रतीची दिए । दिग्ग्रहणं किम् । प्राचीना ब्राह्मणी । अवाचीना शिखा । स्त्रीग्रहणं किम् । प्राचीन दिग्रमणीयम् । उदीचीनं दिग्रमणीयम् ॥ जात्यन्ताच्छ वन्धुनि ॥ ९ ॥ जात्यन्तात प्रातिपदिकाद् बन्धुनि वर्तमानात स्वार्थे छः प्रत्ययो भवति । वध्यतेऽस्मि- जातिरिति बन्धुशब्देन द्रव्यमुच्यते । येन ब्राह्मणत्वादिजातिम्रज्यते दद् बन्धु द्रव्यम् । ब्राह्मणजातीयः । क्षत्रियजातीयः। वैश्यजातीय इति । ब्राह्मणादिरेवोच्यते । बन्धुनीति किम् । ब्राहणजातिः शोभना ।। स्थानान्ताद्विभापा सस्थानेनेति चेत् ॥ १०॥ स्थानान्तात् प्रातिपदिका द्विभाषा छः प्रत्ययो भवति सस्थानेन चेत् स्थानान्तमर्थवद्ध- चति । सस्थान इति तुल्य उच्यते, समान स्थानमस्येति कृत्वा । पिना तुल्यः, पितृस्था- नीयः । पितृस्थानः । मातृस्थानीयो, मातृस्थानः । राजस्थानः । सस्थानेनेति किम् । गो. स्थानम् । अवस्थानम् । इतिकरणो विवक्षार्थः । तेन बहुव्रीहिः सस्थानशब्दोऽर्थमुपस्थापयति, नातत्पुरुषः । चेच्छन्दः संबन्धार्थः । द्वयोविभाषयोनित्या विधय इति पूर्व नित्यविधयः ।। किमेत्तिडच्ययघादाम्बद्रव्यप्रक ॥ ११ ॥ किम एकारान्तात्तिहस्तादव्ययेभ्यश्च यो विहितो घः स कित्तिव्ययवः तदन्तात् प्रा. तिपदिकादद्रव्यप्रक आम् प्रत्ययो भवति । यद्यपि दृव्यस्य स्वतः प्रकर्षा नास्ति सापि गुणक्रियास्थः प्रको यदा द्रश्य उपचर्यते तदाऽयं प्रतिषेधः। क्रियागुणयोरेवार्य प्रक प्रत्ययः । । :

·पा०४ ] काशिका । 1 किंतराम् । किंतमाम् । पूर्वाहेतराम् । पूर्वाडेतमाम् । पचतितराम् । पचतितमाम् । उच्चै. स्तराम् । उच्चस्तमाम् । अव्यप्रकर्ष इति किम् । उच्चस्तरः । उच्चस्तमः ॥ अमुच च्छन्दसि ॥१२॥ किमेतिडव्ययधादादद्व्यप्रकर्षे अमु प्रत्ययो भवति छन्दसि विषये चकारादामु च । प्रतरं नयामः । प्रतरां वस्यः । स्वरादिपु अम् आम इति पठ्यते । तस्मात्तदन्तस्याव्ययत्वम् ।। अनुगादिनष्ठक् ॥ १३ ॥ अनुगदतीत्यनुगादी। अनुगादिशब्दात् स्वार्थे ठक् प्रत्ययो भवति । अनुगादिकः॥ एचः स्त्रियामञ् ॥ १४ ॥ कमव्यतिहारे णच् स्त्रियामिति णज्विहितः, तदन्तात् स्वार्थेऽन् प्रत्ययो भवति खियां ' विषये । व्यावक्रोशी ! व्यावहासी वर्तते । स्त्रीग्रहण किमर्थ यावता णच् खियामेव विहितः । ततः स्वार्थिकस्तत्रैव भविष्यति । एवं तहातझापयति स्वार्थिकाः प्रत्ययाः प्रकृतितो लिङ्ग. वचनान्यतिवर्तन्तेऽपीति । तेन गुडकल्पा द्राक्षा। नैलकल्पा प्रसन्ना । देव एव देवतेत्येवमा. धुपपन्नं भवति ।। अणिनुणः ॥ १५ ॥ अभिविधौ भाव इनुण विहितस्तदन्तात् स्वार्थेऽण् प्रत्ययो भवति । 'सांराविण वर्त्तते । सांकृटिनम् ॥ विसारिणो:मत्स्ये ॥ १६ ॥ विसरतीति विसारी । विसारिन् शब्दात् स्वार्थेऽण् प्रत्ययो भवति मत्स्येऽभिधेये। वैसा. रिणो मत्स्यः । मत्स्य इति किम् । विसारी देवदत्तः ॥ संख्यायाः क्रियाभ्यावृत्तिगणने कृत्वसुच् ॥ १७ ॥ संख्याशब्देभ्यः क्रियाभ्यावृत्तिगणने वर्तमानेभ्यःस्वार्थ कृत्वसुच् प्रत्ययो भवति । पौनः. पुन्यमभ्यावृत्तिः । एककर्तृकाणां तुल्यजातीयानां क्रियाणां जन्म, संख्यानं क्रियाभ्यावृत्तिग. णनं तत्र प्रत्ययः । पञ्च वारान् भुङ्क पञ्चकृत्वः । सप्तकृत्वः । संख्याया इति किम् । भूरीन्वा- रान् भुते । क्रियाग्रहणं किमर्थम् । यावताभ्यावृत्तिः कियाया एव संभवति, न द्रव्यगुणयोः । उत्तरार्थ क्रियाग्रहणम् । एकस्य सकृच्चेत्यत्र क्रियैव गण्यते, नाभ्यावृत्तिः । असंभवात् । अभ्यावृत्तिग्रहणं किम् । क्रियामात्रगणने मा भूत् । पञ्चपाकाः। दशपाकाः । गणन. ग्रहण किमर्थम् । यावता गणनात्मिकैव संख्या । अक्रियमाणे गणनग्रहणे क्रियाभ्यावृत्तौ वर्तमानेभ्यः संख्येयवचनेभ्य एव प्रत्ययः स्यात् । शतवारान् भुते, शतकृत्व इति इह न स्यात् । शतं वाराणां मु इति । न ह्यनाभ्यावृत्तौ शतशब्दः । संख्यानमात्रवृत्तित्वात् । गणनग्रहणात्तु सर्वत्र सिद्धं भवति ॥ द्वित्रिचतुर्थ्यः सुच् ॥ १८ ॥ द्वित्रि चतुर् इत्येतेभ्यः संख्याशब्देभ्यः क्रियाभ्यावृत्तिगणने वर्तमानेभ्यः सुच् प्रत्ययो भवति । कृ त्वसुचोऽपवादः। द्विभुते । त्रिभुते । चतुभुईक्त । चकारः स्वरार्थः ॥ एकस्य सकृच्च ॥१५॥ एकशब्दस्य सवदित्ययमादेशो भवति । सुच्च प्रत्ययः क्रियागणने । कृत्वसूचोऽपवादः । अभ्यावृत्तिस्त्विह न संभवति । सद्भुङ्क। सकृदधीते । एकः पाक इरन न भवति, अन- भिधानात् ॥

·काशिका । [अ०६ । विभापा वहो ऽविप्रष्टकाले ॥ २० ॥ बहुशब्दात् क्रियाभ्यावृत्तिगणने वर्तमानात् विभाषा धा प्रत्ययो भवति । त्यसुचीs- पवादः । पक्षे सोऽपि भवति । अविप्रकृष्टग्रहणं क्रियाभ्यावृत्तिविशेषणम् । क्रियाणामुत्पत्तय- श्वेदासन्नकालाः भवन्ति, न विप्रकृष्टकालाः । बहुधा दिवसस्य भुङ्क। बहुकृत्यो दिवसस्यभुते । अविप्रकृष्टकाल इति किम् । बहुकृत्यो मासस्य मुळे तत्प्रकृतवचने मयट् ॥ २१ ॥ तदिति प्रथमा समर्थविभक्तिः प्राचुर्येण प्रस्तुतं प्रकृतम् । प्रथमासमर्थात् प्रकृतोपाधिकेऽर्थ वर्तमानात्स्वार्थे मयट् प्रत्ययो भवति । टकारो ठीबर्थः । अचं प्रकृतम् , अन्नमयम् । अपूप- मयम् । अपरे पुनरेवं सूत्रार्थमाहुः । प्रकृतमित्युच्यतेऽस्मिन्निति प्रकृतवचनं, तदिति प्रथमा- समर्थात् प्रकृतवचनेऽभिधेये मयट् प्रत्ययो भवति । अन्नं प्रकृतमस्मिन्नन्नमयो यनः । अपूप- भयं पर्व । वटकमयी यात्रा । द्वयमपि प्रमाणमुभयथा सूत्रप्रणयनात् ।। समूहवच्च वहुषु ॥ २०॥ तत्प्रकृतवचन इत्येव । बहुपु प्रकृतेपूच्यमानेषु समूहवत् प्रत्यया भवन्ति । चकारान्मयट् च। मोदकाः प्रकृताः। प्राचुर्येण प्रस्तुताः, मौकिकम् । मोदकमयम् । शाकुलिकम् । शप्कुलीमयम् । अतिवर्त्तन्तेऽपि स्वार्थिकाः प्रकृतितो लिङ्गवचनानि । द्वितीये सूत्राथें मोद- काः प्रकृता अस्मिन् यज्ञे, मौदकिको यज्ञः । मोदकमयः । शाकुलिकः । शकुलीमयः ॥ अनन्तावसथेतिहभेषजाञ् ञ्यः ॥ २३ ॥ अनन्तादिभ्यः स्वाथें ज्यः प्रत्ययो भवति । अनन्त एव, आनन्त्यम् । आवसथ एवा. वसथ्यम् । इति ह, ऐतिह्यम् । निपातसमुदायोऽयमुपदेशपारम्पर्य वर्तते । भेषजमेव, भैप. ज्यम् । महाविभापया विकल्पते प्रत्ययः ॥ देवतान्तातादर्थ्य यत् ।। २४ ।। देवताशब्दान्तात् प्रतिपदिकाच्चतुर्थीसमर्थात्तादथ्यं यत् प्रत्ययो भवति । तदर्थ एव ताद- र्थ्यम् । चातुर्थयादित्वात् प्यम् । तदिति प्रकृत्यों निर्दिश्यते । अग्निदेवतायै इदम्, अग्नि- देवत्यम् । पितृदेवत्यम् । वायुदेवत्यम् ।। पादार्घाभ्यां च ॥ २५ ॥ तादर्थ्य इत्येव । पादाशब्दाभ्यां चतुर्थीसमर्थाभ्यां तादयेऽभिधेये यत्प्रत्ययो भवति । पादार्थमुदकं पाद्यम् । अर्घ्यम् । अनुक्तसमुच्चयार्थधकारः । यथादर्शनमन्यत्रापि प्रत्ययो भवति । एप वै सप्तदशाक्षरंश्छन्दस्यः प्रजापतिः । वसु । अयस् । ओक । कवि । क्षेम । उदक । वर्चस् । निकेवल । उक्थ । जन । पूर्व । नव । सुर । मर्त । यविष्ट । इत्येतेभ्यश्छ. न्दसि स्वाथै यत्प्रत्ययो भवति । अग्निरीशेवसव्यस्य । अयस्यो वसानाः । द्वितीयायहुवच नन्यालुक् । अपोवसाना इत्यर्थः । स्वओक्ये । कयोसि । क्षेम्यस्य वस्यति । वायुद्ध. चंत्यः । निष्केवल्यं शंसति । उक्थ्यं शंसति । जन्य ताभिः । पूव्यां विशः । स्वोमैर्जनयामि नव्यम् । सूर्यः । मर्त्यः । यविष्ठयम् । *आमुन्यायणामुप्यपुत्रिकेत्युपसंख्यानम्। समशब्दा. दावतुप्रत्ययो वक्तव्यः । समावद्धसतु। नवस्य नू आदेशस्तप्तनप्खाश्च प्रत्यया: । नन- म् । नूतनम् । नवीनम् । *नश्च पुराणे प्रात्* । पुराणेवर्तमानात् प्रशब्दानः प्रत्ययो भवति । चकारात्नमनपसाश्च । प्रणन् । प्रत्रम् । प्रतनम् । प्रीणम् । *मागरूपनामा वतन्या* । भागधेयम् । रूपर्धेयम् । नामधगम् । मित्राच्छन्दसि । मित्रधेयं यतस्य । *आ- । । । - धेयः प्रत्ययो ·पा० ४] काशिका । । मीधसाधारणादम् । आफ्नीध्रम् । साधारणम् । नियां डीप् ! आग्नीधी । साधारणी। वाप्र. करणाञ्च विकल्प्यन्त एतान्युपसंख्यानानि, तेन यथाप्राप्तमपि भवति । आग्रीधा शाला । साधारणा भूरिति । *अयक्समराभ्यां छन्दस्यञ्चक्तव्यः । आयवसे रमन्ते । मारुतं राईः ।। अतिथेय॑ः ।। २६ ।। तादर्थ्य इत्येव । अतिथिशब्दाच्चतुर्थीसमर्थात्तादयेऽभिधेये ज्या प्रत्ययो भवति । अति. थये इदम्, आतिथ्यम् ॥ देवात्तल ॥ २७ ॥ तादर्थ्य इति निवृत्तम् । देवशब्दात् स्वाथै तल् प्रत्ययो भवति । देव एव देवता ।। अवेः कः ॥ २८ ॥ अविशब्दात् स्वार्थे का प्रत्ययो भवति । अविरेवाविकः ।। यावादिभ्यः कन् ।॥ २९ ॥ याव इत्येवमादिभ्यः स्वाथै कन् प्रत्ययो भवति । याव एव, यावकः । मणिकः । याव । मणि । अस्थि । चण्ड । पीतस्तम्ब । ऋतावुणशीते। पशौ लूनवियाते। अणु नियुणे । पुत्र कृत्रिमे । स्नात वेदसमाप्तौ । शून्य रिक्त। दान कुत्सिते । तनु सूत्रे । ईयसश्च । श्रेय- स्कः । ज्ञात । कुमारीकीडनकानि च ॥ लोहितान्मणौ ॥ ३०॥ लोहितशब्दान्मणौ वर्तमानात्स्वाथै कन् प्रत्ययो भवति । लोहितो मणिः । लोहितकः । मणाविति किम् । लोहितः ॥ वर्षे चानित्ये ॥३१॥ अनित्ये वणें वर्तमानालोहितशब्दात् स्वाथै कन् प्रत्ययो भवति । लोहितकः कोपेन । लोहितकः पीडनेन ! अनित्य इति किम् । लोहितो गौः । लोहितं रुधिरम् । *लोहिताल्लि- डवाधनं वा वक्तव्यम् । लोहितिका कोपेन । लोहिनिका कोपेन ॥ रक्ते ।। ३२ ।। लाक्षादिना रक्त यो लोहितशब्दस्तस्मात् कन् प्रत्ययो भवति । लोहितका कम्बलः । लोहितकः पटः। लिङ्गबाधनं वेत्येव । लोहितिका । लोहिनिका शाटी॥ कालाच्च ।। ३३ ॥ वर्ग चानित्ये रक इति द्वयमप्यनुवर्तते । कालशब्दादनित्ये वर्तमानान्ते च कन् प्रत्ययो भवति । कालकं मुर्ड वैलक्ष्येण । रक्तं । कालकः पटः । कालिका शाटी । विनयादिभ्यष्ठक् ॥ ३४ ॥ विनय इत्येवमादिभ्यः स्वार्थ कन् प्रत्ययो भवति । विनय एव, वैनयिकः । सामयिकः औपयिकः । विभाषाग्रहणेन विकल्प्यते प्रत्ययः । विनय । समय । उपायाद् हस्वत्वं च । संगति । कथंचित् । अकस्मात् । समयाचार । उपचार। समाचार । व्यवहार । संप्रदान । समुत्कर्ष । समूह । विशेष । अत्यय । विनयादिः ॥ वाचोव्याहृतार्थायाम् ।। ३५ ।। व्याहृतः प्रकाशितोऽर्थो यस्यास्तस्यां वाचि वर्तमानाद्वादशब्दात् स्वाथै ठक् प्रत्ययो । । - ·काशिका । :[अ०५ - भवति । पूर्वमन्येनो कार्थत्वात् संदेशवाग व्याहृतार्थत्युच्यते । वाचिकं कथयति । बाचिक श्रद्दधे । व्याहृताऽर्थायामिति किम् । मधुरा वाग् देवदत्तस्य ॥ तद्यक्तात् धर्मणोऽण् ॥ ३६॥ ध्याहृतार्थया वाचा यत्कर्म युक्तं तदभिधायिनः कर्मशब्दात् स्वार्थेऽण् प्रत्ययो भवति । कर्मेव, कार्मणम् । वाचिकं श्रुत्वा तथैव यत्कर्म क्रियते तत्कार्मणमित्युच्यते *अणप्रकरणे कुलालबरुडनिषादकारचण्डालमित्रामित्रेभ्यश्छन्दस्युपसंख्यानम् । कुलाल एव, कौलालः । वारुडः । नैपादः । कार्मारः । चाण्डालः । मैत्रः । आमित्रः । सान्नायानुजा- वरानुपूकानुष्टुभातुष्प्राश्यराक्षोध्नवैयातवैकृतबारिबस्कृताग्रायणाग्रहायणसान्तपनाः । [. तेऽणन्ताः स्वार्थिकोश्छन्दसि भापायां चेष्यन्ते । श्रोषधरजातौ ॥ ३७॥ ओपधिशब्दादजातौ वर्तमानात् स्वार्थेऽण् प्रत्ययो भवति । औपधं पिबन्ति । औपर्ध ददाति । अजाताविति किम् । ओपधयः क्षेत्रे रूढा भवन्ति ॥ प्रज्ञादिभ्यश्च ॥ ३ ॥ प्रजानातीति प्रज्ञः । प्रज्ञ इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः स्वाथे ऽण् प्रत्ययो भवति । प्रज्ञ एव, प्राज्ञः । प्राज्ञी स्त्रो । यस्यास्तु प्रज्ञा वियत सा प्राज्ञा भवति । प्रज्ञाश्रद्धा वृत्ति- भ्यो ण इति विदन्नित्यत्र पठ्यते । शनन्तस्य विदेग्रहणं, विदेः शतुर्वपरित्यत एव ज्ञापकात् पाक्षिको वस्वादेशः । अन्यतरस्यांग्रहणणं वा तत्रानुवर्तते । तुह्मोस्तातडाशिप्यन्यतरस्या- मिति । प्रज्ञ । वणिक् । उशिक् । उष्णिक् । प्रत्यक्ष । विद्वस् । विदन् ।- पोडन् । पोडश । विद्या । मनस् । श्रोत्र शारीरे । श्रोत्रम् । जुत् कृष्ण मृगे । चिकीर्षत् । चोर। शक । योध । वक्षस् । धूर्त । बस् । एत् । मरुत् । क्रुङ् । राजा । सत्वन्तु । शाह । वयस् । आतुर । रक्षस् । पिशाच । अशनि । कार्पापण । देवता । वन्धु ॥ मृदस्तिकन् ॥ ३९ ॥ मृच्छब्दात्स्वार्थे तिकन् प्रत्ययो भवति । विकल्पः सर्वत्रानुवर्तते । मृदेव, मृत्तिका ।। सस्तो प्रशंसायाम् ॥ ४० ॥ प्रशंसोपाधिके वर्तमानाद मृच्छब्दात्सस्ना इत्यतो प्रत्ययौ भवतः । रूपपोऽपवादः । प्रशस्ता मृद् , मस्सा, मृत्स्ना। नित्यश्चार्य प्रत्ययः । उत्तरसूत्रेऽन्यतरस्यांग्रहणात् ।। वृकज्येष्ठाभ्यां तिलतातिलौ च च्छन्दसि ।। ४१ ॥ प्रशंसायामित्येव । कज्येष्ठाभ्यां प्रशंसोपाधिकेऽथें वर्तमानाभ्यां यथासंख्य तिल्ता- तिली प्रत्ययौ भवतश्छन्दसि विपये । रूपपोऽपवादौ । वृकतिः । ज्येष्ठतातिः ॥ बहल्दार्थाच्छस्कारकादन्यतरस्याम् ।। ४२ ।। बांदल्यार्थाश कारका भिधायिनः शब्दाच्छस् प्रत्ययो भवति अन्यतरस्याम् । विशे- पानभिधानाच्च सय कमांदिकारक गृहाते । पनि ददाति, बहुमो ददाति । अल्पं ददाति । अल्पशो ददाति । बहुभिर्ददाति बहुमो ददाति । अल्पेन अल्पशः । बहुभ्यः, यहुशः । अल्पशः । इत्येवमायुदाहार्यम् । बलपार्शदिति किम् ।। गां ददाति । अयं ददाति । फारकादिति किम् । बनां स्वामी अल्पानां स्वामी । अर्थग्रहणात्पर्याग्रेभ्योपि . भवति । भूरिशा ददाति । स्तोफशो ददाति । बगुल्यान्मालामालवचनम् । यन्न मङ्गलं गम्यते ।

·पा०४] काशिका । ३२५ तत्रायं प्रत्यय इप्यते । बहुशो ददातीत्याभ्युदयकेपुः कर्मसु । अल्पशो ददातीत्यनिष्टेषु. कर्मसु । संख्यकवचनाच वीप्लायाम् ।। १३ ।। संख्यावाचिभ्यः प्रातिपदिकेभ्य एकवचनाच्च चीप्सायां द्योत्यायां शस् प्रत्ययो भवति अन्यतरस्याम् । द्वौ द्वौ मोदको ददाति, द्विशः । त्रिशः। एकवचनात्खल्वपि । कापिगं ददाति, कार्पापणशः । मापशः । पादशो ददाति । एकोऽर्थ उच्यते येन तदेकवचनम् । कार्पा- पणादयश्च परिमाणशब्दा वृत्तावेकार्था एव भवन्ति । संख्यैकवचनादिति किम् । घटघट ददाति । वीप्सायामिति किम् । द्वौ ददाति । कार्पापणं ददाति । कारकादित्येव । द्वयोर्द्वयोः स्वामी। कार्पोपणस्य कापणस्य स्वामी। प्रतियोगे पञ्चम्यास्तसिः ।। ४४ ।। प्रतिना कर्मप्रवचनीयेन योगे या पञ्चमी विहिता तदन्तात्तसिः प्रत्ययो भवति । प्रद्यु- म्नो वासुदेवतः प्रति । अभिमन्युरर्जुनतः प्रति । वाग्रहणानुवृत्तेर्विकल्पेन भवति । तसिप्र- करण आधादिभ्य उपसंख्यानम् । आदौ आदितः । मध्यतः । पार्श्वतः । पृष्ठतः । आकृतिगणवायम् ॥ अपादाने चाहीयरहों ।। ४५ ।। अपादाने या पञ्चमी तस्याः पञ्चम्या वा तसिः प्रत्ययो भवति । तच्चेदपादन हीयरहोः सम्बन्धि न भवति । ग्रामत आगच्छति । ग्रामात् । चोरतो विभेति । चोरात् । अध्ययनतः पगजयते । अध्ययनात् । अहीयरहोरिति किम् । सार्थाद्धीयते । पर्वतादवरोहति । हायते इति विकारनिर्देशो जहातेः प्रतिपत्त्यर्थः । जिहीतेर्मा भुत्। भूमित उज्जिहीते । भूमि- रुन्जिहीते । कथं मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वेति । नैपा पञ्चमी । किं तर्हि, तृतीया । स्वरेण वर्णन वा होन इत्यर्थः ॥ अतिग्रहाव्यथनक्षेपेष्वकर्तरि तृतीयायाः ॥ ४६॥ अतिक्रम्य ग्रहोऽतिग्रहः अचलनमव्यथनम् ।क्षेपो निन्दा : अतिग्रहादिविपये या तृतीया तदन्ताद्वा तसिः प्रत्ययो भवति सा चेत्कर्तरि न भवति । वृत्तेनातिगृह्यते, वृत्ततोऽतिगृह्यते। चारित्रेणातिगृह्यते, चारित्रतोऽतिगृह्यते । सुष्टुवृत्तवानन्यानतिक्रम्य वृत्तेन गृह्यत. इत्यर्थः । अन्यथने । वृत्ततेन न व्यथते वृत्ततो न व्यथते । चारित्रेण न व्यथते चारित्रतो न व्यथते । वृत्तेन न चलतीत्यर्थः । क्षेपे। वृत्तेन क्षितो वृत्ततः क्षिप्तः । चारित्रोण क्षिप्तः, चारित्रतः क्षिप्तः । वृत्तेन निन्दित इत्यर्थः । अकर्तरीति किम् । देवदत्तेन क्षिप्तः ॥ होयमानपापयोगाच्च ॥ ४७ ॥ अकर्तरि तृतीयायां इत्येव ! हीयमानेन पापेन च योगो यस्य तद्वाविनः शब्दात् परा या तृतीया विभक्तिरकर्तरि तदन्ताद्वा तसिः प्रत्ययो भवति । वृत्तेन हीयते, वृत्ततो हीयते । चारित्रेण हीयते, चारित्रतो हीयते। पापयोगात । वृत्तेन पापः, वृत्ततः पापः । चारित्रेण पापः । चारित्रतः पापः । क्षेपल्याविवक्षायां तत्त्वाख्यायामिदमुदाहरणम् । क्षेपे हि पूर्वेणैव सिद्धम् । अकर्तरीत्येव । देवदत्तेन हीयते ॥ षष्ट्या व्याश्रये ॥४॥ नानापक्षसमाश्रयो व्याश्रयः। व्याश्रये गम्यमाने षष्ठ्यन्ताद् वा तसिः प्रत्ययो भवति । देवा अर्जुनतोऽभवन् । आदित्याः कर्णतोऽभवन् । पष्टी चात्र पक्षापेक्षैव । अर्जुनस्य पक्षे कर्णस्य इत्यर्थः । व्याश्रय इति किम् । वृक्षस्या शाखा । । २४ का० ·काशिका । [स०५ - रोगाच्चापनयने ॥ ४२ ॥ रोगो व्याधिः । तद्वाचिनः शब्दाचा पष्ठी विभक्तिस्तदन्ताद्वा तसिः प्रत्ययो भवति अ. पनयने गम्यमाने । अपनयन प्रतीकारः, चिकित्सेत्यर्थः । प्रवाहिकातः कुरु । कासतः कुरु । छर्दिकातः कुरु । प्रतीकारस्तस्याः कुर्वित्यर्थः। अपनयन इति किम् । प्रवाहिकायाःप्रकोपनं कुरु ।। अभूततद्भावे कम्बस्तियोगे संद्यकर्तरि चिः ॥ ५० ॥ कारणस्य विकाररूपेण भूतस्य तदात्मना भावोऽभूततद्भायः, संपद्यतेः कर्ता संपद्यकर्ता ! संपद्यकर्तरि वर्तमानात् प्रतिपदिकादमृततझाये गम्यमाने कृस्वस्तिभिर्धातुभिर्योगे च्विः प्र. त्ययो भवति । अशुकः शुक्फः संपद्यते, तं करोति शुक्लीकरोति । मलि शुकीभवति शुक्ली. स्यात । घटीकरोति मृदम् । घटीभवति । घटीस्यात् । अमृततद्भाव इति किम् । शुलं करो ति । नान प्रकृतिविवक्षिता । कृन्वस्तियोग इति किम् । अशुक्लः शुक्ली जायते । संपद्यकर्त- रीति किम् । यावता अभृततद्धावसामोलभ्यत एव संपद्यकर्तृत्वम् । कारकान्तरसंपत्तौ मा भूत् । अदेवगृहे देवगृहे संपद्यते । देवगृहस्याधेयविशेषसंवन्धेनाभूततद्भावः सत्त्वाधिकरणस्य न कर्तुरिति ॥ अरुमनश्चक्षुश्चेतोरहोरजसा लोपश्च ॥ ५१ ॥ अरुःप्रभृतीनामन्तस्य लोपो भवति च्यिश्च प्रत्ययः । सर्वविशेषणसंबन्धात् पूर्वणैव प्रत्य. यः सिद्धो लोपमात्रार्थ आरम्भः । अनारुर संपद्यते तं करोति, अरूकरोति । अरू भवति । अरू स्यात् । मनस् । उन्मनी भवति । उन्मनी स्यात् । चक्षुस् । उच्चक्षु करोति । उच्चक्षु भवति । उच्चक्षु स्यात् । चेतस् । विचेती करोति । विचेती भवति । विचेती स्यात् । रह- स् । विरही करोति । विरही भवति। बिरही स्यात् । रजस् । विरजी करोति। विरजी भवति । विरजी स्यात् ॥ विभाषा साति कान्ये ॥ ५२॥ अभृततद्भाचे स्वस्तियोगे संपद्यकर्तरीति सर्वमनुवर्तते। अस्मिन् विपये विभाषा सातिः प्रत्ययो भवति, कात्स्त्य गम्यमाने । यकि प्रकृतिः कृत्स्ना विकारात्मतामापद्यत इत्यर्थः । अग्निसाद्भवति शस्यम् । उदकसायति लवणम् । उदकीभवति लवणम् । कात्स्न्य इति किम् । एकदेशेन पटः शुक्ली भवति । विभाषाग्रहणं च्चेः प्रापकम् । प्रत्ययविकल्पस्तु महाविभाष- यैव सिद्धः॥ अभिविधौ संपदा च ॥ ५३ ॥ अभिविधिरभिव्याप्तिः । अभिविधौ गम्यमाने च्चिविपये सातिः प्रत्ययो भवति संपदा योगे, चकारात् धन्वस्तिनिश्च । विभापाग्रहणानुवृत्तैपिच्यरप्यभ्यनुज्ञायते । स च कृभ्वस्तियोग एव भवति न संपदा । अग्निसात् संपद्यते । अग्निसाद्भवति । उदकसात् संपद्यते । उपकसान- चति लवणम् । अनीभवति । अथाभिविधेः कात्स्यस्य च को विशेपः । यत्रैकदेशेनापि सर्वा प्रकृतिविकारमापद्यते सोऽभिविधिः । यथाऽस्यां सेनायामुत्पातेन सर्व शत्रममिलात, संपद्यते । वर्षासु सबै रावणमुदकसात् संपद्यत इति । कास्न्यं तु सर्वात्मना प्रकृतस्य विकार- रूपापत्तो भवति । तद्धीनवचने ॥ ५४॥ अभृततद्भाय इति निवृत्तम्, अर्थान्तरोपादानात् । कृभ्वस्तियोगे संपदा चेति वर्तते । तद. धीनं तवायत्तं तत्खामिकमित्यर्थः। स्वामिसामान्यमोशितव्यसामान्य व तदधीनशब्देन निहि. श्यते । स्वामिविशेपवाचिनः प्रातिपदिकादीशितव्येऽभिधेये सातिः प्रत्ययो भवति कृम्बस्ति- ।

·पा०४] काशिका । ३२७ भिः संपदा च योगे राजाधीन करोति । राजसागवति। राजसात् संपद्यते । ब्राह्मणलात् करो- ति । ब्राहसाद्भवति ब्राह्मणसात् स्यात् । ब्राह्यणसात् संपद्यते ।। देये नाच ॥ ५५ ॥ तदधीनवचन इत्यनुवर्तते । यस्य विशेषणे देयग्रहणम् । दातव्यं देयं, तदधीने देये ना प्रत्ययो भवति चकारात् सातिश्च कृभ्वस्तिभिः संपदा च योगे । ब्राह्मणेभ्यो देयमिति यद्वि- ज्ञाने तद्यदा तेषां समर्पणेन तदधीनं क्रियते तदात्रा प्रत्ययः । ब्राह्मणाधीन देये करोति, ना.. झणसात् करोति। ब्राह्मणना करोति । ब्राह्मणना भवति । ब्राह्मणना स्यात्। ब्राह्मणत्रा संद्यते । देय इति किम् । राजसाभवति राष्ट्रम् ॥ देवमनुष्यपुरुषपुरुमय॑भ्यो द्वितीयासप्तम्योर्वहुलम् ॥ ५६ ॥ सातिनिवृत्तः नाप्रात्ययोऽनुवर्तते । देवादिभ्यः प्रतिपदिकेभ्यो द्वितीयासप्तम्यन्तेभ्यस्त्रा प्र. त्ययो भवति बहुलम् । कृभ्यस्तिभिरिति नात्र संबध्यते । सामान्येन विधानम् । देवान् गच्छति,. देवत्रा गच्छति । देपेषु वसति, देवना वसति । मनुष्यान् गच्छति, सनुष्यत्रा गच्छति । मनु- ष्येपु वसति, मनुष्यन्ना वसति । एवमन्येऽप्युदाहाः। पुरुपान् गच्छत्ति पुरुषत्रा गच्छति । पुरुपेषु वसति, पुरुपन्ना वसति। पुरून गच्छति। पुरुत्रा गच्छति । पुरुषु वसति । पुरुना। मत्यान् वसति, मयंन्ना वसति । मत्यैपु वसति, मयंत्रा वसति । बहुलवचनादन्यत्रापि भवति । बहुना जीवतो मन इति॥ अव्यक्तानुकरणाव्यजवरादिनितौ डाच् ॥५७ ॥ यत्र ध्वनावकारादयो वर्णा विशेषरूपेण न व्यज्यन्ते सोऽव्यक्तः । तस्यानुकरणम् । व्यज् अवराद्धं यस्य तद् द्वयजवरार्धम् । अवरशब्दोऽपक क्रियमाणे सुष्टु न्यूनमद्ध ब्यच्कं संपद्यते तस्मादव्यक्तानुकरणादनितिपराड्डाच् प्रत्ययो भवति । कृभ्वस्तियोग इत्यनुवर्तते । यस्य च द्विर्वचचने कृते व्यजवराई ततः प्रत्ययः । डाचि बहुलं द्वे भवत इति विषयसप्तमी । डाधि विवक्षिते द्विर्वचनमेव पूर्व क्रियते पश्चात् प्रत्ययः । पटपटा करोति, पटपटा भवति, पटपटा स्यात् । दमदमा करोति, दमदमा भवति, दमदमा स्यात् । अव्यक्तानुकरणादिति किम् । पत्क- रोति । ड्यजवरा दिति किम् । अत् करोति । अवरग्रहणं किम् । खरटखस्टा करोति । त्रपट- नपटा करोति। अनिताविति किम् पदिति। चकारः स्वरार्थः स्वरितबाधनार्थः। पटपटासि । अन्न स्वरितो वाऽनुदात्तं पदादाविति स्वरितो न भवति । केचिद्वयजवरार्धादिति यकारं पठन्ति स स्थाथिको विज्ञेयः ॥ कृजो द्वितीयतृतीयशम्बबीजात्कृषौ ॥ ५८ ॥ द्वितीयतृतीयादिभ्यः शब्देभ्यः कृपावभिधायां डाच् प्रत्ययो भवति कृमो योगे नान्य. न । पुनः कृग्रहणं भ्वस्त्योनिवृत्त्यर्थम् । द्वितीया करोति । द्वितीय कर्षणं विलेख करोती- त्यर्थः । तृतीया करोति । शम्बा करोति । अनुलोमकृष्ट क्षेत्रं पुनः प्रतिलोम कृपतीत्यर्थः ।वीजा करोति। सह बीजेन विलेखनं करोतीत्यर्थः । कृपाविति किम् । द्वितीये करोति पदम् ।। संख्यायाश्च गुणान्तायाः ॥ ५२ ॥ कूज इत्यनुवर्तते, कृपाविति च संख्यावाचिनः शब्दस्य गुणशब्दोऽन्ते समीपे यत्र संभवति सा संख्यागुणान्तेत्युच्यते तादृशात् प्रातिपदिकात् कृपावभिधेयायां डाच् प्रत्ययो भवति को योगे। द्विगुणं विलेखनं करोति क्षेत्रस्य, द्विगुणं करोति क्षेत्रं द्विगुणा करोति । कृपाविति किम् । द्विगुणां करोति रज्जम् ॥ समयाच्च यापनायाम् ॥ ६० ॥ - ·-३२८ काशिका । [अ०५ ऋज इत्येव । कृपाविति निवृत्तम् । कर्तव्यस्यावसरप्राप्तिः समयस्तस्यातिक्रमणं यापना। समयशब्दाद्यापनायां गम्यमानायां डांच प्रत्ययो भवति कृमो योगे । समया करोति । - यापयति, कालक्षेप करोवीत्यर्थः। यापनायामिति किम् । समयं करोति ॥ सपत्ननिष्पत्रादत्तिव्यथने ॥ ६१ ॥ कृष इत्येव । सपत्रनिष्पनशब्दाभ्यामतिव्यथने डाव् प्रत्ययो भवति कमो योगे सति । अतिव्यथनमतिपीडनम् । सपना करोति मृग व्याधः। सपनं शरमस्य शरीरे प्रवेशयतीत्यर्थः । निष्पत्रा करोति । शरीराच्छरमपरपानिष्कामयतीत्यर्थः । अतिव्यथन इति किम् । सपत्रं वृक्षं करोति जलसे चकः । निष्प वृक्षतलं करोति भूमिशोधकः ॥ निष्कुलान्निष्कोपेणे ॥ ६२ ॥ कृष इत्येव । निष्कुलशब्दानिष्कोपणे वर्तमानात् जो योगेडाच प्रत्ययो भवति । निष्को- पणमन्तरवयवानां बहिनिष्कासनम् । निष्कुलाकरोति पशून् । निष्कुष्णातीत्यर्थः । निष्कोपण इति किम् । निष्कुलान् करोति शत्रून् । सुखप्रियादानुलोम्ये ॥ ६३ ॥ सुखप्रियशब्दाभ्यामानुलोम्ये वर्तमानाभ्यां कृतो योगे डाच प्रत्ययो भवति । आनुलो- भ्यमनुकूलता, आराध्यचित्तानुवर्तनम् । सुखा करोति । प्रिया करोति । स्वास्यादेश्चित्तमारा- धयतीत्यर्थः । सुखं प्रियं वा कुर्वनप्यानुलोम्येऽवस्थित एवमुच्यते । आनुलोम्ब इति किम् । सुखं करोति, प्रियं करोत्यौपधपानम् ।। दुःखात् प्रातिलोम्ये ॥ ६ ॥ कुन इत्येव । दुःखशब्दात् प्रातिपदिकात् प्रातिलोम्ये गम्यमाने डाच प्रत्ययो भवति कृमो योगे। प्रतिलोम्ये प्रतिकूलता। स्वाम्यादेश्चित्तपीडनम् । दुःखा करोति भृत्यः । प्रातिलो- म्य इति किम् । दुखं करोति कदन्नम् ॥ शुलात् पाके ॥ ६५॥ • फुल इत्येव । शुलशब्दात पाकविपये डाच् प्रत्यो भवति कृनो योगे । शूले पति, शूला. करोति मांसम् । पाक इति किम् । शूलं करोति कदन्नम् ।। सत्यादशपथे॥ ६६ ॥ कृष इत्येव । सत्यशब्दादशपथे डाच् प्रत्ययो भवति कृतो योगे । सत्यशब्दोऽनृतप्रतिप- "क्षयचनः, फचित्तु शपथे च वर्तते । सत्येन शापयेद्विप्रमिति, तस्यायं प्रतिषेधः । सत्याकरोति चणि भाण्डम । मयैतत्तव्यमिति तथ्यं करोति अशपथइति किम् । सत्यं करोति ब्राह्मणः!! मद्रात् परिवापणे ॥६७ ॥ धन इत्येव । मद्रशब्दात परिचापणे डान् प्रत्ययो भवति कृमो योगे। परिवापणं मुण्ड- म् । मद्रशब्दो मङ्गलार्थः । मङ्गले मुण्डन करोति, मदा करोति । *भद्राचेति वक्तव्यम् । ‘भद्दा करोति नापितः कुमारम् । परिवापण इति किम् । भद्रं करोति ॥ समासान्ताः॥ ६८ ॥ अधिकारोयमापादपरिसमाप्तः । ये प्रत्यया विहितास् समासस्यान्तावयवा एकदेशा भवन्ति, तद्ग्रहणेन गृद्धान्त इति वेदितव्यम् । प्रयोजनमव्ययीभावद्विगुद्द्वन्द्वतत्पुरुपयहुमी- हिसंशः । उपराजमधिराजम् । नाव्ययोमायादित्येप विधिर्भवति । अनति टन् । द्विपुरी, - ·पा० ४] काशिका । यदाते त्रिपुरीति टीव्भवति । कटकवलयिनी । शबनूपुरिणी । द्वन्द्वोपतापगयांदितीनिर्भवति । विधुरः । प्रधुरः । तत्पुरुषे तुल्येत्येप स्वरो भवति । उच्चधुरः । यहुचीही प्रकृत्या पूर्वपद- मित्येतद्भवति ॥ ने पूजनात् ॥ ६९ ॥ यान शब्दानुपादाय समासान्ता विधीयन्ते, राजाहः सखिभ्यष्टजिल्येवमादीन् , पूजनात् पूजनवचनात्परे भवन्ति तदा समासान्तो न भवति । सुराजा । अतिराजा । सुगौः । अतिगौः । *पूजायां स्वतिग्रहण कर्तव्यम् । इह मा भूत् । परमराजः । परमगध इति ।' *प्राग्वहुव्रीहिग्रहण च कर्त्तव्यम् । यहुबीहौ सक्थ्यक्ष्णोरित्येवमादौ प्रतिषेधो न भवति । सुसक्थः । अतिसक्यः । स्वक्षः । अत्यक्षः ।। किमः क्षेपे ॥ ७० ॥ क्षेपे यः किंशब्दस्ततः परस्य समासान्तो न भवति । किंराजा यो न रक्षति । किसखा योऽभिवति । किंगोर्यो न वहति । "कि क्षेप" इति समासः । क्षेप इति किम् । कस्य राजा, किराजः । किंगवः ॥ नास्तत्पुरुषात् ॥ ७१ ।। ननः परे वक्ष्यमाणा ये राजादयस्तदन्तात् तत्पुरुपात समासान्तो न भवति । अराजा । असखा । अगौः । तत्पुरुषादिति किम् । अनृचो माणवकः । अधुरै शकटम् ॥ पथो विभापा ॥ ७२॥ ननस्तत्पुरुपादिति वर्तते । नञः परो यः पथिन् शब्दस्तदन्तात्तत्पुरुषात् समासान्तो विभाषा न भवति । पूर्वेण नित्यः प्रतिषेधः प्रातो विकल्प्यते । अपथम् । अपन्थाः ॥ वहुव्रीहौ संख्येये द्वजबहुगणात् ॥ ७३ ॥ संख्येये यो बहुव्रीहिर्चतते तस्मादबहुगणान्ताड्डच् प्रत्ययो भवति । संख्ययाव्ययास- न्नेति यो बहुबीहिस्तस्येदं ग्रहणम् । उपदशाः । उपविंशाः । उपत्रिंशाः । आसन्नदशाः । द्वित्राः । पञ्चपाः । पञ्चदशाः । संख्येय इति किम् । चित्रगुः। शबलगुः । अबहुगणादिति किम् । उपबहवः । उपगणाः। अन्न स्थरे विशेपः। बाचप्रकरणे संख्यायास्तत्पुरुपस्योप. संख्यानं कर्तव्यं । निस्विंशाधर्थम् । निर्गतानि निशतोनिस्त्रिंशानि वर्षाणि देवदत्तस्य, निश्च. त्वारिंशानि यज्ञदत्तस्य । निर्गतस्त्रिंशतोऽङ्गुलिभ्यो, निस्त्रिंशः खड्गः ॥ ऋक्पूरब्धूःपथामानक्षे ॥ ७४ ॥ बहुव्रीहाविति न स्वय॑ते । सामान्येन विधानम् । अक् पुरे अप् धुर् पथिन इत्येवम- न्तानां समासानामकारः प्रत्ययो भवति समासान्तोऽक्षे न । सामर्थ्याधुर एतद्विशेषण- गादानान्न भवति । अक्षसंबन्धिी या धूस्तदन्तस्य न भवति । अनृचः । वढ्चः । अर्द्धचः । पुर् । ललाटपुरम् । नान्दीपुरम् । अप् । द्वीपम् । अन्तरीपम् । समीपम् । धुर् । राजधुरा । महाधुरा । पथिन् । जलपथः । अनक्ष इति किम् । अक्षस्य धूः, अक्षधूः । दृढधूरक्षः । अनुचो माणवको ज्ञेयो, बङ्घचश्चरणाख्यायाम् । अनुचो माणवकः । बचो ब्राह्मणः । अनुक्. साम । ववृक् सूक्तमित्यत्र न भवति ॥ अच् प्रत्यन्ववपूर्चात् सामलोम्नः ॥ ७५ ॥ प्रति अनु अव इत्येवंपूर्वात् सामान्ताच समासादब् प्रत्ययो भवति । प्रतिसामम् । अनुसामम् । अवसामम् । प्रतिलोमम् । अनुलोमम् । अवलोमम् ॥

·३३. काशिका 1 [अ०.६ - - कृष्णोदकपाण्डपूर्वाया भूमेरच्प्रत्ययः स्मृतः । गोदावर्याश्च नद्याश्य संख्याया उत्तरे यदि ॥ कृष्णभूमः । पाण्डुभूमः । उदग्भूमः । पञ्चनदम् । सप्तगोदावरम् । “नदीभिश्च" इत्य- व्ययीभावः । भूमेरपि संख्यापूर्वाया अच् प्रत्यय इष्यते । द्विभूमः प्रासादः । निभूमः । दश- भूमक सूक्तम् । अन्यत्रापि च दृश्यते । पद्मनाभः । अर्णनाभः । दीर्घपात्रः । समरानः । अरा- नः । तदेतत् सर्वमिह योगविभागं कृत्वा साधयन्ति । अक्षणोऽदर्शनात् ॥ ७६ ॥ अजित्यनुवर्तते। दर्शनादन्यन्न योऽक्षिशब्दस्तदन्तादच् प्रत्ययो भवति । लत्रणाक्षम् । पुष्कराक्षम् । उपमितं व्याघ्रादिभिरिति समासः । अदर्शनादिति किम् । ब्राह्मणाक्षि । कथ 'कबराक्षं गवाक्षमिति । अखादीनां मुखप्रच्छादनार्थ बहुच्छिद्रं कबराक्षं तेनापि हि दृश्यते गवाक्षेण च । नैप दोपः। चक्षुःपर्यायवचनो दर्शनशब्दः, प्राण्यङ्गवचन इहानीयते ॥ अचतुरविचतुरनुचतुरस्त्रीपुंसधेन्वनडुहर्सामवाङ्मनसाऽतिभ्रुवदारगवोर्व- टीवपदष्टीयनतंदिवरात्रिंदिवाहर्दियसरजसनिश्श्रेयसपुरुपायुषद्वयायु- पञ्याग्रुपय॑जुषजातोतमहोक्षवृद्धोक्षोपशुनगोष्ठश्वाः ॥ ७७-॥ अच्प्रत्ययान्ता एते शब्दा निपात्यन्ते । समासे व्यवस्थापि निपातनादेव प्रतिपत्तव्या । आद्यास्त्रयो बहुव्रीहयः । अदृश्यान्यचिद्यमानानि वा चत्वारि सोऽचतुरः । विगतानि चल्वारि यस्य स विचतुरः । शोभनानि चत्वारि यस्य स सुचतुरः । ततः परे एकादश द्वन्द्वाः । स्त्री ५च पुमांश्च, स्त्रीपुंसौ । इह न भवति स्त्रियाः पुमान् स्वीमुमानिति । धेनुश्च अनड्डांश्च, धेन्वन- दुहौ । ऋक्व साम च अक्सामे। चाक्च मनध, वाङ्मनसे । अक्षि च भ्रुको च, अक्षिस. धम् । दाराच गावश्च, दारगवम् । अरू च अष्ठीवन्तौ च अर्वष्ठीवम् । टिलोपो निपात्यते । पादौ च पाठीवन्तौ च पदष्टीवम् । पादस्य पदावो निपात्यते। नक्तं च दिवा च, नक्तदिवम् । ससम्यर्थवृत्योरव्यययोः समासोऽपि निपातनादेव । रात्रौ च दिया च रात्रि. दिवम् । पूर्वपदस्य मान्तत्वं निपात्यते । अहनि च दिवा च, अहर्दिवम् । ननु च पर्यायावतो कथमनयोर्द्वन्द्वः, चीप्सायां इन्द्रो निपात्यते । अहन्यहनीत्यर्थः । एको ऽव्ययी- भावः साकल्ये । सरजसमभ्यवहरति । यहुदीहौ न भवति । सह रजसा, सरजः पङ्कजः मिति । ततस्तत्पुरुषः । निश्चितं श्रेयो, निश्प्रेयसम् । निश्रेयस्कः पुरुष इत्यत्र न भवति । ततः पठीसमासः । पुरुपस्यायुः, पुरुषायुपम् । द्वन्द्वे न भवति । पुरुपश्श आयुश्च पुरुपायुपी । ततो द्विगू । द्वे आयुषी समाहृते यायुपम् । व्यायुपम् । इह न भवति द्वयोरायुः, दयायु- स्त्रयायुरिति । ततो द्वन्द्वः। ऋक्च यजुश्च ऋग्यजुपम् । इह न भवति । बग्यजुरस्योन्मु- ग्धस्य भग्यजुरमुग्धः । जातादिपूर्वपदा उक्षशब्दान्ताख्यः कर्मधारयाः । जातोक्षः । महोक्षः । वृद्धोक्षः । बहुधीही न भवति । जातीक्षा ब्राह्मणः । महोक्षा, वृद्धोक्षेति । ततोऽ. व्ययीभावः । शुनः समीपमुपशुनम् । टिलोपाभावः संप्रसारण निपातनादेव । ततः सप्तमी. समासः । गोप्टे या गोष्टयः । *चतुरोऽप्रकरणे त्र्युपाभ्यामुपसंख्यानम् । निचतुराः । उपचतुराः॥ ब्राह्मास्तिभ्यां वर्धसः ॥ ७ ॥ मारिन्तभ्यां परो यो यर्थः साट्दस्तदन्तात् सामासादच्. प्रत्ययो भवति । ब्राह्मवर्च- सम् । हरितवर्चसम् । परल्यरातभ्यां चेति यतन्यम्को पल्ल्यवर्चसम् । राजवर्चसम् ।। - ·पा०४] काशिका । ३३१ - अवसमन्धेभ्यस्तमसः ॥ ७९ ॥.. अव सम् अन्ध इत्येतेभ्यो यः परस्तमः शब्दस्तदन्तात् समासादन् प्रत्ययो भवति । अवतमसम् । अन्धतमसम् ॥ श्वसो वसीयः श्रेयसः ॥ ८० ॥ ग्वसः परौ यो वसीयःश्रेयःशब्दौ तदन्तात् समासादच् प्रत्ययो भवति । योवसीयसम् । श्वःश्रेयसम् । मयूरव्यसकादित्वात् समासः । स्वभावाच्चेह वःशब्द उत्तरपदार्थस्य प्रशंसा- माशीविपयामाचष्टे । श्वःश्रेयसं ते भृयात् । शोभनं श्रेयस्ते भूयादित्यर्थः । योवसीयसमि- त्यस्यैव पर्यायः॥ अन्वक्तप्ताद्रहसः ॥ १ ॥ अनु अब तप्त इत्येतेभ्यः परो यो रहश्शब्दस्तदन्तात् समासादच् प्रत्ययो भवति । अनु. रहसस् । अवरहसम् । सप्तरहसम्॥ प्रतेकरसः सप्तमीस्थात् ॥ २ ॥ प्रतेः परो य उरःशब्दस्तदन्तात् समासादच् प्रत्ययो भवति स चेदुराशब्दः सप्तसीस्थो भवति । सप्तम्यर्थे वर्तत इत्यर्थः । उरसि वर्तते । विभक्त्यर्थे यदव्ययमिति समासः, प्रत्युर- सम् । सलमीस्थादिति किम् । प्रतिगतमुरः, प्रत्युरः॥ अनुगवमायामे ॥ ८३ ॥ अनुगवमित्यप्रत्ययान्तं निपात्यते आयामेऽभिधेये । अनुगवे यानन् । यस्य चायाम। इति समासः । आयाम इति किम् । गवां पश्चादनुगु ॥ द्विस्तावा त्रिस्तावा वेदिः ॥ ४॥ द्विस्तावा त्रिस्तावेति निपात्यते वेदिश्चेदभिधेया भवति । अच्प्रत्ययष्टिलोपः समासश्च निपात्यते । यावती प्रकृतौ बंदिस्ततो द्विगुणा वा त्रिगुणा वा कस्याञ्चिद्विकृतौ तन्नेदें निपा- तनम् । द्विस्तावा घेदिः । त्रिस्तावा वेदिः । वेदिरिति किम् । द्विस्तावती त्रिस्तावती रज्जः।। उपसदिध्वनः ॥२५॥ उपसर्गात्परो योऽध्यन् शब्दस्तदन्तात समासाद् अच्. प्रत्ययो भवति । प्रगतोऽध्वानं, प्राध्वो स्थः ।.प्राध्य शकटम् । निरध्वम् । प्रत्यध्वम् । उपसर्गादिति किम् । परमाध्या । । उत्समात्रा ।। तत्पुरुषस्याङ्गुलेः संख्यात्ययादेः ॥ ८६ ॥ अङ्गुलिशब्दान्तस्य तत्पुरुषस्य संख्यादेव्ययादेश्चाच् प्रत्ययो भवति । द्वै अङ्गुली प्रमा- गमस्य, द्वयङ्गुलम् । त्र्यङ्गुलम् । तद्धितार्थ इति समासः । प्रमाणे लो द्विगोनित्यमिति मा. त्रयो लोपः । अव्ययादेः । निर्गतमङ्गुलिभ्यो, निरङ्गुलम् । अत्यगुलम् । तत्पुरुषस्येति किम्। पञ्चाङ्गुलिः । अत्यङ्गुलिः पुरुषः । तत्पुरुषाधिकारश्च द्वन्द्वाचुदपहान्तादिति यावत् ॥ अहस्सर्वैकदेशसंख्यातपुण्याच्च रात्रेः ॥ १७ ॥ अहरादिभ्यः परो यो रानिशब्दस्तस्य तत्पुरुषास्याच् प्रत्ययो भवति चकारात् संख्यादे- ख्ययादेश्च । अहर्ग्रहणं द्वन्द्वार्थम् । अहश्च रात्रिश्च, अहोरात्रः । एकदेशे । पूर्व रात्रे, पूर्वरात्रः । अपरानः । पूर्वपरावरेति समासः । संख्याता रात्रिः, संख्यातरात्रः । विशेषणं विशेष्येणेति समासः । एवं पुण्या रात्रिः, पुण्यरात्रः । संख्याव्ययादेः खल्वपि । द्वे रानी समाहृते,द्विरानः ।

·काशिका [अ०६ । । निरानः । अतिक्रान्तो रानिमतिरात्रः। नीरात्रः॥ अहोऽह्न एतेभ्यः ॥ ८॥ राजाहःसखिभ्याटजिति वक्ष्यति । तस्मिन् परभूते अहन्नित्येतस्याहू इत्ययमादेशो भवति एतेभ्य उत्तरस्य । संख्याव्ययादयः प्रक्रान्ताः सर्वनाम्ना प्रत्यवमृश्यन्ते । सामर्थ्याचाहःशब्दः पूर्वत्वेन नाश्रीयते । परिशिष्टानां ग्रहणम् । न ह्यहः शब्दात् परोऽहःशब्दः संभवति । सं- ख्यायास्तावत् । द्वयोरहोर्भवः, यतः, त्र्यह्नः। अव्ययात् । अहरतिक्रान्तः, अत्यहः । निरहः । सर्वाः । पूर्वाहः । अपराह्नः । संख्याताहः । पुण्यशब्दात् प्रतिषेधं वक्ष्यति ॥ न संख्यादेः समाहारे ।। ८९ ॥ संख्यादेस्तत् पुरुषस्य समाहारे वर्तमानस्याहः शब्दस्यालादेशो न भवति । पूर्वेण प्राप्तः प्रतिषिच्यते । द्वे अहनी समाहृते, यहः। त्र्यहः । समाहार इति किम् । द्वयोरहोवो, यहः। यहः । तद्धितार्थ इति समासे कृतेष्ण आगतस्य द्विगोरिति लुक् ॥ उत्तमैकाभ्यां च ॥.९० ॥ उत्तमैकशब्दाभ्यां च परस्याह्न इत्ययमादेशो न भवति । उत्तमशब्दोऽन्त्यवचनः पुण्यग्रहण- मेव न कृतं वैचित्र्यार्थम् । पुण्याहः । केचित्तु उपोत्तमस्यापि प्रतिपत्यर्थ वर्णयन्ति । तेन संख्यातशब्दादपि परस्य न भवति । संख्याताह इति ॥ राजाहस्सखिभ्यटच् ॥ ९१ ॥ राजन् अहन सखि इत्येवमन्तात् प्रातिपदिकात्, टच् प्रत्ययो भवत्ति । महाराजः । म- दराजः । परमाहः । राज्ञः सखा, राजसखः । ब्राहाणसखः । इह कस्मान्न भवति मदाणां राज्ञी, मदराज्ञी, लिङ्गविशिष्टपरिभापया प्राप्नोति । लघ्वक्षरस्य पूर्वनिपाते प्राप्त राजशब्दस्य सर्व- दीर्घार्थ प्रथम प्रयोग कुर्वन्त्रतज्ज्ञापयति, यस्याकारेण सवर्णदीर्घत्वं संभवति तस्येद ग्रहणमिति ॥ गोरतद्धितलुकि ॥ ९२ ॥ गोशब्दान्तात् तत्पुरुषाच् प्रत्ययो भवति स चेत्तत्पुरुपस्तद्धितलुग्विषयो न भवति । पर- मगवः । उत्तमगवः । पञ्चगवम् । दशगवम् । अतद्वितलुकीति किम् । पञ्चभिर्गोभिः क्रीतः, पञ्चगुः । दशगुः । तेन क्रीतमित्यागतस्या यस्य कोऽध्यर्द्धपूर्वद्विगोरिति लुक् । तद्वितग्रहण किम् । सुवलुकि प्रतिषेधो मा भूत् । राजगवमिच्छति, राजगवीयति । लुग्ग्रहणं किम् । तद्धित एव मा भृत् । पञ्चभ्योगोभ्यः आगतः । पञ्चगवरूप्यम् । पञ्चगवमयम् ।दशगवरूप्यम् । दागवमयम् ॥ अग्राख्यायामुरसः ॥ ९३ ॥ उपान्दान्तात् तत्पुरुपाच् प्रत्ययो भवति स चेदुरः शब्दोऽयाख्यायां भवति । अर्प प्रधानमुच्यते । यथा भारीरावयवानामुच्यते उरः प्रधानम् । एक्मन्योऽपि प्रधनाभूत उमा- देनोच्यते । अचानामुरः, अश्वोरसम् । हस्त्युरसम् । आख्यायामिति किम् । देवदत्तस्योर, देवदत्तोः॥ अनोश्मायस्सरसां जातिसंशयोः ॥ ९४ ॥ अनस् अस्मन् अयस् सरस् इत्येवमन्तात् तत्पुरुषाच् प्रत्ययो भवति जातो संज्ञायांच विपये । उपानसमिति जातिः । महानसमिति संज्ञा अमृताश्म इति सेनन । कालायसमि. ति जातिः । लोहितायसमिति संज्ञा । मण्टफसरसमिति जातिः। जलसरसमिति संज्ञा ।

·पा०४] काशिका । 1 जातिसंजयोरिति किम् । सदनः ॥ ग्रामकोटाभ्यां च तक्ष्णः ॥ ९५ " जातिसंजयोरिति नानुवर्तते । ग्रामकोटाभ्यां परो यस्तक्षन् शब्दस्तदन्तात्तत्पुरुषाटन प्रत्ययो भवति । ग्रामस्य तक्षा, ग्रामतक्षः । बहूनां साधारण इत्यर्थः । कुट्यां भवः कौटः, तस्य तक्षा, कौटतक्षः । स्वतन्त्रः कर्मजीवी । न कस्यचित् प्रतिबद्ध इत्यर्थः । ग्रामकोटाभ्या- मिति किम् । राजस्तक्षा । अतेः शुनः ॥ ९६ ॥ अतिशब्दात् परो यः श्वनशब्दस्तदन्तात्तत्पुरुषाच् प्रत्ययो भवति । अतिक्रान्तः स्वान- मतियो वराहः । जववानित्यर्थः । अतिवः सेवकः । सुष्ठस्वामिभक्त इत्यर्थः । अतिची सेना। अतिनीचेत्यर्थः । उपमानादप्राणिषु ॥ ९७ ॥ उपमानवाची यः पशब्दोऽप्राणिपु वर्तते तदन्तात्तत्पुरुपादृच प्रत्ययो भवति । आकर्षः व, आकर्पश्चः। फलकथः । उपमितं व्याघ्रादिभिरिति समासः । उपमानादिति किम् । न था, अशा लोप्टः । अप्राणिनिति किम् । वानरः ठेव, वानरश्वा ॥ उत्तरमृगपूर्वाच्च सक्यः ॥ ९८ ॥ उत्तर मृग पूर्व इत्येतेभ्यः परो यः सक्थिशब्दश्चकारादुपमानाच्च, तदन्तात्तत्पुरुषाच् प्रत्ययो भवति समासान्तः । उत्तरसक्थम् । मृगसक्थम् । उपमानात् खल्वपि । फलकमिव सक्थि, फलकसक्थम् ॥ नावो द्विगोः ॥ ९९ ॥ नौशब्दान्ताद् द्विगोप्टच् प्रत्ययो भवति समासान्तः। द्वे नाचौ समाहृते, द्विनावम् । निनावम् । द्विनावधनः । पञ्चनावप्रियः । द्वाभ्यां नौभ्यामागतं, द्विनावरूप्यम् । द्विनावमय- म् । द्विगोरिति किम् । राजानौ । अतद्धितलुकीत्येव । पञ्चभिनौभिः क्रीतः, पञ्चनौः । दशनौः । अर्वाच्च ॥ १०॥ अर्द्धशब्दात् परो यो नौशब्दस्तदन्तात्तत्पुरुषाट्टच् प्रत्ययो भवति । अर्द्ध नपुंसकमिति समासः । परवल्लिङ्ग न भवति । लोकाश्रयत्वाल्लिङ्गस्य ।। खार्याः प्राचाम् ॥ १०१ ॥ द्विगोरच्चेिति द्वयमप्यनुवर्तते । खारीशब्दान्ताद् द्विगोरच्चि परो यः खारीशब्दस्त- दन्तात्तत्पुरुषाट्टच् प्रत्ययो भवति प्राचामाचार्याणां मतेन । द्वे खायौँ समाते, द्विखारम् । द्विखारि। निखारम् । निखारि । अद्धं खार्याः, अद्धंखारम् । अद्धखारी ॥ द्वित्रिभ्यामञ्जलेः ॥ १०२॥ द्वित्रिभ्यां परो योऽञ्जलिशब्दस्तदन्तात्तत्पुरुषाच् प्रत्ययो भवति । द्वावाली समाहतो द्वधालम् । व्यञ्जलम् । द्विगोरित्येव । द्वयोरञ्जलिः, द्वयञ्जलिः। अतद्धितलुकीत्येव । द्वाभ्या- मञ्जलिभ्यां क्रीतो, व्यञ्जलिः । व्यञ्जलिः । प्राचामित्येव । द्वयञ्जलिप्रियः ।। अनसन्तानपुंसकाच्छन्दसि ॥ १०३ ॥ अन्नन्तादसन्ताच नपुंसकलिङ्गात्तत्पुरुषाच् प्रत्ययो भवति छन्दसि विपये । हस्तिवमें जुहोति । अपभवर्मऽभिषिञ्चति । असन्तात् । देवच्छन्दसानि । मनुष्यच्छन्दसानि । अन- - - ·काशिका । [अ०६ - सन्तादिति किम् । विल्वदारजुहोति । नपुंसकादिति किम् सुत्रामाणं पृथिवीं द्यामनेहसम् । *अनसन्तानपुंसकाच्छन्दसि वावचनम् । ब्रह्मसाम। देवच्छन्दः । ब्रह्मसामम् । देवच्छन्दसम्॥ ब्रह्मणो जानपदांख्यायाम् ॥ १०४ ॥ ब्रह्मन् शब्दान्तात्तत्पुरुषाच् प्रत्ययो भवति समासेन चेद् ब्रह्मणो जानपदत्वमाख्यायते जनपदेषु भवो, जानपदः । यस्य तत्पुरुषस्य जनपदंशब्दः पूर्वपदं तस्मादेतत्प्रत्ययविधानम् । सुराष्ट्रेपु ब्रह्मा, सुराष्ट्रब्रह्मः । अवन्तिब्रह्मः । योगविभागात् सप्तमीसमासः। जानपहाख्या. यामिति किम् । देवब्रह्मा नारदः॥ कुमहद्भयामन्यतरस्याम् ॥ १० ॥ कुमहद्भ्यां परो यो ब्रह्मशब्दः । तदन्तात्तत्पुरुषाच् प्रत्ययो भवत्यन्यतरस्याम् ।। कुब्रह्मः । कुब्रह्मा । महाब्रह्मः । महाब्रह्मा । ब्राह्मणपर्यायो ब्रह्मशब्दः॥ द्वन्द्वाच्चुदपहान्तात् समाहारे ॥ १०६ ॥ तत्पुरुषाधिकारो निवृत्तः । द्वन्द्वाच्चवर्गान्ताद् दकारान्तात् पकारान्तात् हकारान्ता- च्चप्रत्यया भवति स चेद् द्वन्द्वः समाचारे वर्त्तते, नेतरेतरयोगे । वाक्च त्वक्च, वाक्त्वचम् । स्खक्चत्वक्च, नकूत्वचम् । श्रीस्रजम् । उद्धर्जम् । वागूजेम् । समिषदम् । संपद्विपदम् । वा- ग्विनुपम् । छनोपानहम् । धेनुगोदुहम् । द्वन्द्वादिति किम् । तत्पुरुपान्मा भूत् । पञ्च वाचः समाहृताः, पञ्चवाक् । चुदपहान्तादिति किम् । वाकू समित् । समाहार इति किम् । प्रावृटशारदौ ।। अध्ययीभावे शरत्प्रभृतिभ्यः ॥ १०७ ।। शरदित्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यष्टच् प्रत्ययो भवत्यव्ययीभावे । शरदः समीपम्, उप- शारदम् । प्रतिशरदम् । उपविपाशम् । प्रतिविपाशम् । अव्ययीभाव इति किम् । परमश... रत् । येऽन्न झयन्ताः पश्यन्ते तेपां नित्यार्थ ग्रहणम् । खयंते चेदमव्ययीभावग्रहणं प्राग्बहु- बीहेः । शरत् । विपाश् । अनस् । मनस् । उपानह । दिव् । हिमवत् । अनढुङ् । दिश् । हश् । चतुर् । अत् । तद् । जराया जरस् । सहश् । प्रतिपरसमनुभ्योऽक्षणः । पथिन् । प्रत्य- क्षम् । परोक्षम् । समक्षम् । अन्यक्षम् । प्रतिपथम् । परपथम् । संपथम् । अनुपथम् ।। अनश्च ॥ १० ॥ अन्नन्तादन्ययीभावाट्टच् प्रत्ययो भवति समासान्तः। उपराजम् । अध्यात्मम् । प्रत्यात्मम् ॥ नपुंसकादन्यतरस्याम् ॥ १०५ ॥ अन इत्येव । नपुंसकग्रहणमुत्तरपदविशेपणम् । अन्नन्तं यन्नपुंसक तदन्तादव्ययीभावादः न्यतरस्यांटच् प्रत्ययो भवति समासान्तः । पूर्वण नित्ये प्रासे विकल्प्यते । प्रतिचर्मम् । प्र. तिचर्म । उपधर्मम् । उपचमे ॥ नदीपौर्णमास्याग्रहायणीभ्यः ॥ ११० ॥ नदी पौर्णमासी भाग्रहायणी इत्येवमन्तादव्ययीभावादन्यतरस्यां टच् प्रत्ययो भवति । नधाः समीपम्, उपनदम् । उपनदि । उपपौर्णमासम् । उपपौर्णमासि । उपाग्रहायणम् । उ- पायहायणि॥ झयः॥ १११ ॥ ।

·पा०४, काशिका । - । झय इति प्रत्याहारग्रहणम् । अयन्ताहव्ययीभावादन्यतरस्यां टच् प्रत्ययो भवति । उ. पंसमिधम् । उपसमित् । उपहषदम् । उपपत् ॥ गिरेश्च सेनकस्य ।। ११२ ॥ गिरिशब्दान्तादव्ययीभावाटच् प्रत्ययो भवति सेनकस्याचार्यस्य मतेन । अन्तगिरि । उपगिरम् । उपगिरि । सेनकग्रहण पूजार्थम् । विकल्पोऽनुवर्तत एव ।। बहुव्रीहौ सक्थ्यदणोः स्वाङ्गात् षच् ॥ ११३ ॥ स्वाङ्गवाची यः सस्थिशब्दोऽक्षिशब्दश्च तदन्ताद् बहुव्रीहेः पच् प्रत्ययो भवति समासा- न्तः । अयमर्थोऽभिप्रेतः । सूत्रे तु दुःशिष्टविभक्तीनि पदानि । दीर्घ सक्थि यस्य, दीर्घसक्यः । कल्याणाक्षः । लोहिताक्षः । विशालाक्षः । बहुव्रीहाविति किम् । परमसक्थिः । परमाक्षिः । संक्थ्यक्ष्णोरिति किम् । दीर्घजानुः । सुबाहुः । स्वाङ्गादिति किम् । दीर्घसक्थि शकटम् । स्थू लाक्षिरिक्षुः । दचि प्रकृते पज्ग्रहणं स्वरार्थम् । चक्रसक्थी स्त्री, दीर्घसक्थी स्त्री । सक्थं चा- शान्तादिति विभाषयोत्तरपदल्यान्तोदात्तता विधीयते । तत्र यस्मिन् पक्षे नास्त्युदात्तत्वं त- अडीपि सत्युदात्तनिवृत्तिस्वरस्याभावादनुदात्तः श्रूयेत । डीपि तु सर्वनोदात्तः सिद्धो भवति । बहुव्रीहिग्रहणमापादपरिसमातेरनुवर्तते ॥ अङ्गुलेििण ॥ ११४ ॥ अङ्गुलिशब्दान्ताबहुधीहेः पच् प्रत्ययो भवति समासान्तो दारुणि समासाथें । व्यङ्गुलं दारु । व्यङ्गुले दार । पञ्चाङ्गुलम् । अङ्गुलिसदृशावयवं धान्यादीनां विक्षेपणकाष्ठमुच्यते ।। अस्य तु हे अङ्गुली प्रमाणे दारुणस्तत्र तद्धितार्थ इति समासे कृते तत्पुरुपस्याङ्गुलेरित्यचा भ- वितव्यम् । दारणीति किम् । पञ्चाङ्गुलिहस्तः ॥ . द्वित्रिभ्यां ष मूर्ध्नः ॥ ११५ ॥ द्वित्रिभ्यां परो यो मुद्धन्शयस्तदन्ताद् बहुव्रीहेः पः प्रत्ययो भवति समासान्तः । द्विमू- । निसूमुर्द्धः । द्वित्रिभ्यामिति किम् । उच्चै ॥ अपूरणीप्रमाण्योः ॥ ११६ ॥ पूरणप्रत्ययान्ताः स्त्रीलिङ्गाः शब्दाः पूरणीग्रहणेन गृह्यो । प्रमाणीति स्वरूपग्रहणम् । पूरण्यन्ताच बहुवीरप् प्रत्ययो भवति समासान्तः । कल्याणी पञ्चमी आसां रात्रीणां ताः, कल्याणीपञ्चमा रात्रयः । कल्याणीदशमा रात्रयः । स्त्री प्रमाणी एपां, खीप्रमाणाः बुद्धम्धि. नः । भार्याप्रधाना इत्यर्थः । *अपि. प्रधानपूरणीग्रहणं कर्तव्यम् यन्नान्यपदार्थे पूरण्यनुप्र. विशति, न केवलं वर्तिपदार्थ एव तत्र पुरण्याः प्राधान्यम् । घुबद्भावप्रतिषेधेऽपि प्रधानपूरण्येव गृह्यते । इह न भवति । कल्याणी पञ्चमी अस्मिन् पक्षे कल्याणपञ्चमीकः पक्ष इति । नेतु- नक्षत्र उपसंख्यानम् । मृगो नेता आसां रात्रीणां, मृगनेत्रा रात्रयः । पुप्यनेनाः । नक्षत्र इ- ति किम् । देवदत्तनेतृकाः सन्दसि च नेतुल्पसंख्यानम् गृहस्पतिनेवाः देवाः । सोमने- बाः । *मासाद् भृतिप्रत्ययपूर्वपदायिधिः । पत्रको मासोऽस्य, पकमासिकः कर्मकरः । दशकमासिकः । सोऽस्यांशसभृतय इति संख्याया अतिशदन्तायाः कन् । अन्तर्वहि- च लोम्नः ॥ ११७ ॥ अन्तर पहिस् इत्येताभ्यां परो यो लोमन्तब्यस्तदन्तात यहुचीदरम्प्रत्ययो भवति । अन्तर्गतानि लोमान्यस्यान्तामः प्राचारः । यहिलेमः परः ।। अनुनासिकायाः संज्ञायां नसं चास्थूलात् ॥ १८ ॥ 1 - ·काशिका। [अ०५ - नासिकान्ताद बहुबाहेरच् प्रत्ययो भवति नासिकाशब्दश्च नसमादेशमापद्यते । अस्थू- लादिति नासिकाविशेषणे, न चेत् स्थूलशब्दात् परा नासिका भवतीति । संज्ञायामिति स. मुदायोपाधिः । दुरिव नासिकाऽस्य, गुणसः । बद्धीणसः । पूर्वपदात् संज्ञायामग इति श. त्वम् । गोनसः । संज्ञायामिति किम् । तुङ्गनासिकः । अस्थूलादिति किम् । स्थूलनासिको वराहः । *खुरखरभ्यां नस् वक्तव्यः । खुरणाः । खरणाः । पक्षेव्यत्ययोऽपीप्यते । खुरणसः ! खरणसः । शितिनाः, महिनाः, अर्चनाः, इति निगम इप्यते ॥ उपसर्गाच्च ॥ ११९ ॥ उपसर्गात् परो यो नासिकाशब्दस्तदन्ताबहुव्रीहेरच् प्रत्ययो भवति नासिकाशब्दश्च नस- मापद्यते । असंज्ञार्थं वचनम् । उन्नत नासिकास्त्र, उन्नसः। प्रणसः । "उपसर्गाद् बहुलम्" इति गत्वम् । श्वेोवक्तव्यः । विगता नासिकाऽस्य विनः॥ .: सुप्रातसुश्वमुदिवशारिकुक्षचतुरश्रेणीपदाजपदप्रोष्ठपदाः ॥ १२० ॥ : सुप्रातादयो बहुव्रीहिसमासा अच्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । अन्यदापि च टिलोपादिकं नि- पातनादेव सिद्धम् । शोभनं प्रातरस्य सुपातः । शोभनं श्वोऽस्य, सुसः । शोभनं दिवाऽस्य सुदिवः । शारेखि कुक्षिरख्य, शरिकुक्षः । चतस्रोऽश्रयोऽस्य, चतुरश्रः । पुण्या इय पादावस्य, एपीपदः । अजस्येव पादावस्य, अजपदः । प्रोष्ठो गौस्तस्येव पादावस्य प्रोष्पदः ।। नदुःसुभ्यो हलिसक्थ्योरन्यतरस्याम् ॥ १२ ॥ .. ना दुस् सु इत्येतेभ्यः परौ यो हलिसक्थिशब्दौ तदन्तादू बहुचीदेरन्यतरस्यामच् प्रत्ययो * भवति समासान्तः ( अविद्यमाना हलिरस्य, अहलः । अहलिः । दुईलः । दुर्हलिः । सुहला। सुहलिः । अविद्यमान सक्थ्यस्य, असक्थः । असक्थिः । दुःसक्यः । दुःसक्थिः । सुसक्यः । सुसक्थिः । हलिशयोरिति केचित् पठन्ति । अविद्यमाना शक्तिरस्य, दुःशक्तः । दुःशक्तिः । शोभना शक्तिरस्य, सुशक्तः । सुशक्तिः ।। नित्यमसिच् प्रजामेधयोः ॥ १२२ ।। नन्दुस्सुभ्य इत्येव । ना दुस् सु इत्येतेभ्यः परौ यो प्रजामेधाशब्दौ तदन्ताद् बहुची- इनित्यमसिच् प्रत्ययो भवति समासान्तः । अविद्यमाना प्रजाऽस्य, अप्रजाः। दुष्प्रजाः। सुप्रजाः । अविद्यमाना मेधाऽस्य, अमेधाः । दुर्मेधाः । सुमेधाः । नित्यग्रहणं किम् । यावता पूर्वसूत्रेऽन्यतरस्यांग्रहणं नैव स्वर्य ते । एवं तर्हि नित्यग्रहणादन्यत्रापि भवतीति मुच्यते ।। श्रोत्रियस्येव ते राजन्मन्दकस्याल्पमेधसः । अनुवाकहता बुद्धिनपा तत्वार्थदर्शिनी॥ चहुमजाश्छन्दसि ॥ १२३ ॥ बहुप्रजर इति छन्दसि निपात्यते । यहुप्रजा नितिमाविधेश । छन्दसीति किम् । बहुप्र. जो ब्राह्मणः॥ धर्मादनिच् केवलात् ॥ १२४ ॥ फेवला यो धर्मशब्दस्तदन्ताद् बहुनौहेरनिच् प्रत्ययो भवति समासान्तः । कल्याणो धर्मोऽस्य, कल्याणधर्मा । प्रियधर्मा। केवलादिति किम् । परमः स्वो धर्मोऽस्य परमस्वध. म: । यो त्रिपदे बहुप्रीही प्राप्नोति, परमः स्यो धर्मोऽस्येति । एवं तर्हि फेवलादिति पूर्वपदै निर्दिश्यते । फेवलात् पदाधो धर्मशब्दो, न पदसमुदायात्, तदन्ताद् बहुबोहेः प्रत्ययः ।। * ।

·पा० ४] काशिका । 1 जम्भासुहरिततणसोमेभ्यः ॥ १२५ ॥ बहुचीही समासे स्वादिभ्यः पर जम्भेति कृतसमासान्तमुत्तरपदं निपात्यते । जम्भशब्दो. ऽभ्यवहार्यवाची दन्तवाची च । शोभनो जम्भोऽस्य, सुजम्मा देवदत्तः। शोभनाभ्यवहार्यः, शोभनदन्तो वा । एवं हरितजम्मा । तृणजम्भा। सोमजम्भा। दन्तवचने तृणमिव जम्भो ऽस्य, सोम इव जम्भोऽस्येति विग्रहीतव्यम् । सुहरितणसोमेभ्य इति किम् । पतितजम्भः ।। दक्षिणेर्मा लुब्धयोगे ॥ १२६ ॥ दक्षिणेमेति कृतसमासान्तो निपात्यते बहुबीही समासे लुब्धयोगे । लुब्धो व्याधः । द.. क्षिणमीममस्य, दक्षिणेर्मा मृगः । ईमें व्रणमुच्यते । दक्षिणमङ्ग वणितमस्य व्याधेनेत्यर्थः । लुब्धयोगे इति किम् । क्षिणेमं शकटम् ।। इच् कर्मव्यतिहारे ॥ १२७ ॥ कर्मव्यतिहारे यो बहुचीहिस्तस्मादिन् प्रत्ययो भवति । तत्र तेनेदमिति संरूप इत्यय बहुव्रीहिहाते । केशेषु केशपु गृहीत्वा इदं युद्धं प्रवृत्त, केशाकेशि । कचाकचि- । मुसलैश्च मुसलैश्च प्रहृत्य इदं युद्धं प्रवृत्त, मुसलामुसलि । दण्डादण्डि । तिष्ठद्गुप्रभृतिप्वयमिच् प्रत्य. यः.पश्यते॥ द्विदण्डयादिभ्यश्च ॥ १२८ ॥ द्विदण्डयादयः शब्दा इच् प्रत्ययान्ताः साधवो भवन्ति । द्विदण्ड्यादिभ्य इति तादयें एपा चतुर्थी, न पञ्चमी । द्विदण्डयार्थमिच् प्रत्ययो भवति, तथा भवति यथा द्विदण्डयादयः . सिद्ध्यन्तीत्यर्थः । समुदायनिपातनाञ्चार्थविशेषेऽवरुध्यन्ते । द्विदण्डि प्रहरति । द्विमुसलि प्रहरति । इह न भवति । द्विदण्डा शालेति । बहुव्रीह्यधिकारेऽपि तत्पुरुषे कचिद्विधानमि- च्छन्ति । निकच्य ? धावति निकुच्यकर्णि धावति । प्रोह्य पादौ हस्तिनं वाहयति । प्रोहपादि.हस्तिनं बाहयति । मयूरध्यसकादित्वात् समासः । द्विदण्डि । द्विमुसलि। उभाञ्ज. लि। उभयाञ्जलि । उभाकर्णि । उभयाकर्णि । उभादन्ति । उभयादन्ति । उभाहस्ति । उभयाहस्ति । उभापाणि । उभयापाणि । उभाबाहु । उभयाबाहुः । एकपदि । प्रोझपदिन आढ्यपदि । सपदि । निकुच्यकर्णि । संहतपुच्छि । उभाबाहु । उभयावाहिति निपातनादिच्-. प्रत्ययलोपः। प्रत्ययलक्षणेनाधीभावसंज्ञा॥ प्रसम्भ्यां जानुनो ः ॥ १२९ ॥ प्र सम् इत्येताभ्यामुत्तरस्य जानुशब्दस्य शुरादेशो भवति समासान्तो बहुबीहौ । प्रकृष्ट जानुनी अस्य प्रजुः । संजुः॥ ऊर्वाद्विभाषा ॥ १३० ॥ ऊर्वशब्दादुत्तरस्य जानुशब्दस्य विभापा शुरित्ययमादेशो भवति ऊन्ने जानुनी अस्य, ऊर्बजानुः । ऊर्ध्वज्ञः॥ ऊधसोऽनङ् ॥ १३१ ॥ ऊधःशब्दान्तस्य बहुधीहेरनादेशो भवति समासान्तः। कुण्डमिव अधोऽस्याः, सा' कुण्डोशी। घटोधी । ऊधसोऽनङि स्त्रीग्रहण कर्तव्यम् । इह मा भूत् । महोधाः पर्जन्यः । घटोधो धैनुकम् ॥ धनुषश्च ॥ १३२॥ धनुःशब्दान्तस्य बहुव्रीहेरनादेशो भवति । शाङ्गं धनुरस्य, शार्ङ्गधन्वा ( गाण्डीवधन्दा। पुष्पधन्वा । अधिज्यधन्वा । । २९ का० ·३३० काशिका | [भ.. वा संज्ञायाम् ॥ १३३ ।। धनुःशब्दान्ताद वहुयीहेरनादेशो वा भवति संज्ञायां विषये । पूर्वेण नित्यः प्राप्तो विक- "लप्यते । शतधनुः । शतधन्वा । दृढधनुः । दृढधन्या ॥ जायाया नि॥ १३४ ॥ जायाशब्दान्तस्य बहुचीदेनिङ्गादेशो भवति । युवतिर्जाया यस्य, युवजानिः । वृद्धजानिः॥ गन्धस्येदुत्पूतिसुसुरभिभ्यः ॥ १३५ ॥ उत् पूति सु सुरभि इत्येतेभ्यः परस्य गन्धर्शब्दस्य इकारादेशो भवति समासान्तो बहुबीहौ समासे । तकार उच्चारणार्थः । उद्तो गन्धोऽस्य, उद्गन्धिः । पूतिगन्धिः । सुग- न्धिः । एतेभ्य इति किम् । तीवगन्धो वातः। गन्धस्येत्त्वे तदेकान्तग्रहणम् । तेन शोभ- नो गन्धोऽस्य सुगन्ध आपणः॥ अल्पाख्यायाम् ॥ १३६ ॥ अल्पाख्यायां योगन्धशब्दस्सस्यकारादेशो भवति समासान्तो वहुव्रीहौ समासे । सूपो. ऽल्पो ऽस्मिन्सूपगन्धि भोजनम् । अल्पमस्मिन्मोजने घृतम् घृतगन्धि । क्षीरगन्धि । अल्प- पर्यायो गन्धशब्दः। उपमानाच॥ १३७ ।। उपमानात् परो यो गन्धशब्दस्तस्येकारादेशो भवति समासान्तो बहुचीही समासे । पद्मस्येव गन्धोऽस्य, पद्मगन्धिः । उत्पलगन्धिः । करीपगन्धिः । पादस्य.लोपोऽहस्त्यादिभ्यः ॥ १३ ॥ उपमानादित्येव । उपमानाद्धस्त्यादिवर्जितात्परस्य पादशब्दस्य लोपो भवति समासा. ‘न्तो बहुव्रीहौ समासे। स्थानिद्वारेण लोपस्य समासान्तता विज्ञायते । व्याघस्पेच पादाय- स्य, व्याघ्रपात् । सिंहपात् । अहस्त्यादिभ्य इति किम् । हस्तिपादः । कटोलपादः । हस्ति- न् । कटोल ! गण्डोल । गण्डोलक । महिला । दासी । गणिका । कुसुल ॥ कुम्भपदीपु च १३९ ॥ कुम्भपदीप्रभृतयः कृतपादलोपाः पठ्यन्ते समुदाया एच । तत्रैवं सुन्नं शेयम् । पादस्य लोपो भवति कुम्भपधादिविपये । यथा कुम्भपद्यादयः सिद्यन्ति । समुदायपाठस्य च प्रयोज- ने विपयनियमः स्त्रियामेव तत्र कीप्प्रत्यये एव नान्यत्र । कुम्भपदी । शतपदी । यच्चेहोपमान- पूर्व संख्यापूर्व च पश्यते तस्य सिद्धे लोपे नित्यडीवयं वचनम् । पादोऽन्यतरस्यामिति विक. ल्पो न भवति । कुम्भपदी । शतपदी । अष्टापदी । जालपदी । एकपदी । मालापदी । मुनि- पदी । गोधापदी। गोपदी। कलशीपदी। घृतपदी । दासीपदी । निप्पदी । भाईपदी । कुणप. दी। कृष्णपदी । द्रोणपदी । हुपदी । शकृत्पदी । सूपपदी । पञ्चपदी । अर्वपदी।स्तनपदी(१) संख्यासुपूर्वस्य ॥ १४० ॥ संख्यापूर्वस्य "सुपूर्वस्य च बहुव्रीहेः पादशब्दान्तस्य लोणे भवति समासान्तः। द्वौ पादावस्य, द्विपात् । त्रिपात् । शोभनौ पादावस्य, सुपात् ।। चयसि दन्तस्य दतृ ॥ १४१ ॥ (1) "स्यूलपदी। सूत्रपदी । कलहंसपदी । द्विपदौ । विषपदी । सुपदी। सूकरपदी। सूचीपदी"। 'एनेनन्थान्तरे शदा अधिका उपलभ्यन्ते । - - ·काशिका । ३३९ .पा० ४] - संख्यापूर्वल्य सुपूर्वस्य च बहुव्रीहेयो दन्तशब्दस्तस्य दतृ इत्ययमादशो भवति समासा- न्तो वयसि गम्यमाने । ऋकार उगित्कार्यार्थः । द्वौ दन्तावस्य, द्विदन् । त्रिदन् । चतुर्दन् । शोभना दन्ता अस्य समस्ता जाताः, सुदन कुमारः । वयसीति किम् । द्विदन्तः कुञ्जरः ।। छन्दसि च ॥ १४२॥ छन्दसि च दन्तशब्दस्य दतृ इत्ययमादेशो भवति समासान्तो वहुव्रीहौ समासे । यद- न्तमालभेत । उभयदत आलभते ॥ स्त्रियां संज्ञायाम् ॥ १४३ ॥ स्त्रियामन्यपदार्थे संज्ञाया विपये दन्तशब्दस्य दतृ इत्ययमादेशो भवति । अयोदती । फालदती । संज्ञायामिति किम् । समदन्ती । स्निग्धदन्ती॥ विभाषा श्यावारोकाभ्याम् ॥ १४४ ॥ श्याव अरोक इत्येताभ्यां परस्य दन्तशब्दस्य दतृ इत्ययमादेशो भवति विभापा समा- सान्तो वहुव्रीहौ । श्यावदन् । श्यावदन्तः । अरोकदन् । अरोकदन्तः । अरोको निर्दीप्तिः । संज्ञायामित्येव । श्यावदन्तः। अरोकदन्तः ॥ अग्रान्तशुद्धशुभ्रवृषवराहेभ्यश्च ॥ १४५ ॥ विभापेत्येव । अग्रान्ताच्छब्दात् शुद्ध शुभ्र वृष वराह इत्येतेभ्यश्च परस्य दन्तशब्दस्य, विभाषा दतृ इत्ययमादेशो भवति समासान्तो वहुवीहौ समासे । कुड्मलाग्रदन् । कुड्मला. ग्रदन्तः । शुद्धदन् । शुद्धदन्तः । शुभ्रदन्तः । वृषदन् । वृषदन्तः। वराहदन् । बराहदन्तः । अनुक्तसमुच्चयार्थश्वकारः । अहिदन् । अहिदन्तः । मूषिकदन् । मूषिकदन्तः । गर्दभदन् । गदंभदन्तः । शिखरदन् । शिखरदन्तः॥ ककुदस्यावस्थायां लोपः ॥ १४६ ॥ कुकुदशब्दान्तस्य बहुव्रीहेर्लोपो भवति समासान्तोऽवस्थायां गम्यमानायाम् । काला दिकृता वस्तुधर्मा वयःप्रभृतयोऽवस्था इत्युच्यते । असञ्जातं ककुदमस्य, असक्षातककुत् । बाल इत्यर्थः । पूर्णककुत् । मध्यमवया इत्यर्थः । उन्नतककुत् । वृद्धवया इत्यर्थः । स्थूलक- कुत् । बलवानित्यर्थः । यष्टिककुत्। नातिस्थूलो नातिकृश इत्यर्थः । अवस्थायामिति किम् । श्वेतककुदः ॥ विककुत् पर्वते ॥ १४७ ॥ विककुदि बहुव्रीहौ ककुदशब्दस्य लोपः समासान्तो निपात्यते पर्वतेऽभिधेये । त्रीणि ककुदान्यस्य, त्रिककुत् पर्वतः । ककुदाकारं पर्वतस्य शृङ्ग ककुदमित्युच्यते । न च सर्वविशि- खरः पर्वतस्त्रिककुत्, किं तर्हि संज्ञेपा पर्वतविशेषस्य । पर्वत इति किम् । त्रिदोऽन्यः ॥ उद्विभ्यां काकुदस्य ॥ १४८ ॥ उत् वि इत्येताभ्यां परस्य काकुदशब्दस्य लोयो भवति बहुव्रीहौ समासे । उद्गत काकु- दमस्य, उत्काकुत् । विकाकुत् । तालु काकुदमुच्यते ॥ पूर्णाद्विभाषा ॥ १४९ ॥ पूर्णात्परस्य काकु दशब्दस्य विभाषा लोपो भवति बहुव्रीहौ समासे । पूर्ण काकुदमस्य, पूर्णकाकुत् । पूर्णकाकुदः ॥ सुहृद्दुहृदौ मित्नामित्रयोः ॥ १५० ॥ -

·३४०
काशिका ।
[अ०६.
सुहृत् दुर्हत् इति निपात्यते यथासंख्य मित्तामित्रयोरभिधेयमोः । सुशदात् परस्य
हृदयशब्दस्य हृद्भावो निपात्यते बहुव्रीहौ, तथा दुःशब्दात् परस्य । शोभने हृदयमस्य,
सुहन्मित्तम् । दुष्ट हृदयमस्य दुहृदमित्तम् । मित्तामित्रयोरिति किम् । सुहृदयः कारुणिकः ।
दुहृदयश्चोरः॥
उरम्भृतिभ्यः कप ॥ १५१ ॥
उप्रभृत्यन्ताद् बहुव्रीहेः कप् प्रत्ययो भवति । व्यूढमुरोऽस्य व्यूढोरस्कः । प्रियसोप-
प्कः । अवमुक्तोपानकः । पुमान् अनड्वान् पयो नौलक्ष्मीरिति विभक्त्यन्ताः पश्यन्ते न
प्रातिपदिकानि । तत्रेदं प्रयोजनम्, एकवचनान्तानामेव ग्रहगमिह विज्ञायेत, द्विवचनबहुव-
चनान्तानां मा भूदिति । तन्न शेपाद्विभाति विकल्प एव भवतीति। द्विपुमान् । द्विपुंस्कः ।
वहुपुमान् । बहुद्देस्कः । उरस् । सर्पिस् । उपानह । पुमान् । अनड्वान् । नौः । पयः ।
लक्ष्मीः । दधि । मधु । शालिः ॥ अर्थानमः ॥ अनर्थकः ।
इनः स्त्रियाम् ॥ १५२ ॥
इन्नताद् योहः कप् प्रत्ययो भवति स्त्रियां विषये । बहवो दण्डिनोऽस्यां शालायां
बहुदण्डिका शाला । बहुच्छनिका । वहुस्वामिका नगरी । बहुवाग्मिकासमा। स्त्रियामिति
किम् । बहुदण्डी राना । बहुदण्डिकः । शेषाद्विभापेत्येतद्भवति ॥
नवृतश्च ॥ १५३॥
नयन्ताद् बहुचौहेकारान्ताच कप् प्रत्ययो भवति । बह्वयः कुमार्योऽस्मिन् देशे बहुकु-
मारीको देशः । बहुब्रह्मबन्धकः । ऋत्तः खल्वपि । बहुककः। तकारः सुखमुखोच्चारणार्थः ।।
शेषाद्विभाषा ।। १५४ ॥
यस्माद् यहुनीः समासान्तो न विहितः स शेपस्तस्माद्विभापा कम्प्रत्ययो भवति ।
वह्नयः खट्वा अस्मिन बहुखट्वकः । बहुवीणकः । बहुखट्वाकः । बहुमालाकः । यहुवीणाका,
बहुखट्यः । यहुमालकः । बहुमालः । बहुवीणः । कथम के साम, बहक्क सूतमिति,
यावता विहितोऽत्र सामान्येन समासान्त रक्पूरिति । नैतदस्ति। विशेपे स इप्यते । अन्चो
माणयको ज्ञेयो चढचचरणापायामिति । शेषादिति किम् । प्रियपथः 1 प्रियधुरः ॥
न संज्ञायाम् ॥ १५५ ॥
संज्ञायां विपये बहुधीही समासे कर प्रत्ययो न भवति । पूर्वंग प्रातः प्रतिषिद्धय ते ।
विश्वे देवा अस्य, विश्वदेवः । विश्वयशाः ।
ईयसश्च ॥ १५६ ॥
ईयसन्ताद यहुचीदेः कप् प्रत्ययो न भवति । स प्रासिः प्रतिपियो । बहवः श्रेयां-
मोऽस्य बहुश्रेयान् । गेषाद्विभापेत्यस्य प्रतिपयः । यद्धयः श्रेयस्योऽस्म बहुश्रेपसी । नगृत.
श्रेत्यस्य प्रतिपेधः । हस्यत्वमपि न भवति । इयमो बहुधीही पुत्रदिति वचनात् ।।
यन्दिने भ्रातुः ॥ १५ ॥
चन्दिनेऽधे यो भ्रातृशब्दो वर्तते तदन्ताद यहीद कर प्रत्ययो न भवति । पन्दिनः
कुतः जित इत्युच्यते । शोभनो माता-य मुभ्राता । बन्दिन इति किम् । मूलधानमः ।
दुटानका।
ऋतश्छन्दनि ॥१५॥

·पा०१] काशिका । अवर्णान्ताद बहुवीहेश्छन्दसि विपये का प्रत्ययो न भवति । हत्ता साताऽस्य हतमाता। हतपिता । हतस्वसा । सुहोता॥ नाडीतच्योः स्त्राओं॥ १५५ ॥ स्वाङ्गे यौ नाडीतन्त्रीशब्दौ तदन्ताद् बहुवीहे: कप् प्रत्ययो न भवति । वह्यो नाड्योऽ.. स्य बहुनाडिः कायः । बहुतन्त्रीवा । धमनीवचनस्तन्त्रीशब्दः । स्वाङ्ग इति किम् । बेहु. नाडीकः स्तम्भः । बहुतन्त्रीका वीणा ॥ निष्प्रवाणिश्च ॥ १६० ॥ निष्प्रवाणिरिति नदीलक्षणस्य कपः प्रतिपेधो निपात्यते । प्रोयरोऽस्यामिति प्रवाणी । - चयन्ति तयेति वा प्रवाणी । करणलाधनोऽयं ल्युट् । तन्तुवायशलाका भण्यते । निर्गतात. वाणी अख्य, निष्प्रवाणिः परः । निष्प्रवाणिः कम्बलः । अपनीतशलाकः । समाप्तवानःमः त्यसो नवक उच्यते। इति श्रीवामनविरचितायां काशिकायां वृत्तौ पञ्चमाध्यायस्य चतुर्थश्चरणः । सामाप्तः पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५॥४॥ अथ पठाध्यायस्थ प्रथमः पादः ।। एकाचो द्धे प्रथमस्य ॥ १ ॥ अधिकारोऽयम् । एकाच इति च द्वे इति च प्रथमस्येति च त्रितवमधिकृतं वेदितव्यम् । इत उत्तर यद्वक्ष्यामः प्रासंप्रसारणविधानात् तत्रैकाचः प्रथमस्य द्वे भवत इत्येवं तद्वेदित- व्यम् । वक्ष्यति लिटि धातोरनभ्यासस्येति । तत्र धातोरवयवस्थानभ्यासस्य प्रथमस्यैका. चोर भवतः । जजागार । पपाच । इयाय । आर । एकाच इति बहुव्रीहिनिर्देशः । एकोऽन्द्र यस्य सोऽयनेकाच् इत्यवयवेन विग्रहः, समुदायः समासार्थः । अभ्यन्तरश्च समुदायेऽनायको भवतीति लाकस्यैव द्विवचनं भवति । पच् इत्यत्र येनैवाचा समुदाय एकाच तेनैव तदवयत्री- ऽच्शब्दः पशब्दश्च 1 तत्र पृथगवयवैकाचो न द्विरुच्यन्ते, किं तर्हि समुदायकाजेव । तथाहि । सकच्छास्त्रप्रवृत्त्या सावयत्रः समुदायोऽनुगृह्यते । पपाचेत्यन्त्र प्रथमत्वं व्यपदेशिवद्भावात् । इ. याय आरेत्यन्नकाच्त्वमपि व्यपदे शिवदावादेव । द्विः प्रयोगश्च द्विवचनमिदम् , आवृत्तिसं. ख्या हि हे इति विधीयते । तेन स एव शब्दो द्विरचार्यते, त च शब्दान्तरं तस्य स्थाने विधीयते॥ भजादेहितीयस्य ॥२॥ प्रथमद्विर्वचनापवादोऽयम् । अजादेद्वितीयस्यैकाचो द्विवचनमधिक्रियते । अच् आदिर्यस्त्र धातोस्तदबयवस्य द्वितीयस्यैकाचो हूँ भवत्तः अटिटिपति ! अशिशिपत्ति । अरिरिपति । अत: रिमपूज्ज्वशां सनीति इट् क्रियते तल्मिन् कृते गुणे च रपरत्वे च द्विवचनेऽचीति स्थानिवदामः प्राप्नोति तन्त्र प्रतिविधानं द्विवचननिमित्तेऽचीत्युच्यते । न चान द्विर्वचननिमित्तमिट, किं तर्हि कार्यो । न च कार्यो निमित्तत्वेनाश्रीयते । तथाहि । विकन्निमित्तयोर्गुणवृष्योः प्रतिपेयो वि धीयमानः शवितेत्यत्र न भवति । नहि कार्यिणः शीको गुणं प्रति निमित्तभाव इति । अन्न केचिदजादेरिति कर्मधारयात् पञ्चमीमिच्छन्ति, अभ्यासावादिश्चेत्यजादिः, अजादेरुत्तरस्यका चो द्वे भवत इति । तेषां द्वितीयस्येति विल्पयार्थ द्रष्टव्यम् ॥ .

·काशिका । [अ०६ ने न्द्राः संयोगादयः ॥३॥ द्वितीयस्येति वर्तते । द्वितीयस्यैकाचोऽवयवभूतानां न्द्राणां तदन्तर्भावात् द्विवचनं प्रति- पिध्यते । नकाररेफा द्वितीयकाचोऽपवादभूताः संयोगादयो न द्विरुच्यन्ते । उन्दिदिपति। अड्डि डिपति । अर्चिचिषति । न्द्रा इति किम् । इचिक्षिपते । संयोगादय इति किम् । प्राणिणिप- ति । अनितेस्भौ साभ्यासस्येति णत्यम् । अजादेरित्येव । दिद्वासति । के चिदजादेरित्यपि पञ्चम्यन्त कर्मधारयमनुवर्तयन्ति । तस्य प्रयोजनम्, इन्दिद्रीयिपतीति । अजादेरनन्तरत्वा- भावाद् दकारो द्विरुध्यत एव नकारो न द्विरुच्यते। इन्द्रमिच्छति । क्यच् । तदन्तात् । इन्द्रा यतुमिच्छतीति सन् । *वकारस्याप्यय प्रतिषेधो वक्तव्यः । उजिजिपति । यदा वकारोपध उब्जिरुपदिश्यते तदार्थ प्रतिषेधः । दकारोपदेशे तु न वक्तव्यः । यत्वं तु देकारस्य विधातव्य- म् ॥ *यकारपरस्य रेफरय प्रतिषेधो न भवतीति वक्तव्यम्। अरार्यते । अतॆरध्यतिपूर्णोतीना- मुपसंख्यानमिति यङ् । यन्त्र यङि चेति गुणस्तत्र द्विचनम् । ईय॑तेस्तृतीयस्य द्वे भवत इति वक्तव्यम् । कस्य तृतीयस्य, के चिदाहुय॑ञ्जनस्येति । ईष्यिपति अपरे पुनस्तृतीयस्यै- काच इति व्याचक्षते । इप्यिपिपति । *कण्ड्यादीनां तृतीयस्यैकाचो द्वे भवति इति वक्त- 'व्यम् । कण्डूयियिति । असूयिधिपति । *या नामधातूनां तृतीयस्यैकाचो हु भवत इति वक्तव्यम् । अधीयियिपति । अशिचीयिपते । अपर आह । *यथेष्टं नामधातुष्त्रिति वक्तव्य. म* । पुपुत्रीयिपति । पुतिनीयिपति । पुत्रीयियिपति । पुपुतिनीयियिपति । पुत्रीयिपिपति ॥ पूर्वोऽभ्यासः ॥ ४॥ द्वे इति प्रथमान्तं यदनुवर्तते तदर्थादिह पष्टयन्तं जायते । तत्र प्रत्यासत्तेरस्मिन् प्रकरणे ये द्वे विहिते तयोर्यः पूर्वोऽवयवः, सोऽभ्याससंज्ञो भवति । पपाच । पिपक्षति। पायच्यते । जु- होति । अपीपचत् । अभ्यासप्रदेशास्त्वत्र लोपोऽभ्यासस्येत्येवमादयः ।। उभे अभ्यस्तम् ॥ ५॥ द्वे इति वर्तमाने उभेग्रहण समुदायसंज्ञाप्रतिपत्त्यर्थम् । ये द्वे विहिते ते उभे अपि समुदिते- अभ्यस्तसंज्ञे भवतः । ददति । ददत् । दधतु । उभेग्रहण किम् । नेनिजतीत्यन्नाभ्यस्तानामा- दिरिति समुदाये यथा स्यात् प्रत्येक पर्यायेण वा माभूदिति । अभ्यस्तप्रदेशा अभ्यस्ताना. मादिरित्येवमादयः ॥ जक्षित्यादयः पट् ॥ ६॥ अभ्यस्तमिति वर्तते । जक्ष इत्ययं धातुरिस्यादयश्चान्ये पट् धातवोऽभ्यस्तसंज्ञा भवन्ति । सेवं सप्तानां धातूनामभ्यस्तसंज्ञा विधीयते । जक्षभक्षहसनयोरित्यतः प्रभृति वाइसिना तुल्य इति यावत् । जक्षति । जापति । दरिद्वति । चकासति । शासति । दीध्यते । येळ्या ते । इत्यत्राभ्यस्तानामादिरित्येष स्वरः प्रयोजनम् । दीध्यदिति च शतरि व्यत्ययेन संपा. दिते नाभ्यस्ताच्छतुरिति नुमः प्रतिपेधः । तुजादीनां दीर्घोऽभ्यासस्य ॥ ७ ॥ तुजादीनामिति प्रकार आदिशब्दः । कश्च प्रकारः। तुजे | ऽभ्यासस्य न विहितः, दृश्यते च, ये तयाभृतास्ते तुजादयातेपामभ्यासस्य दीर्घः साधुर्भवति । तनुजानः । मामा नः । अनइवान दाधार । स्वधा मोमाय । दाधार । स तूनाय । दीर्घश्वेपी छन्दसि प्रत्ययवि- पे एय दृश्यते, ततोऽन्यन न भवति । तुतोज शबलान् । लिटिधातोरनभ्यासस्य ॥ ८ ॥ - ·पा.१] काशिका । ३४३ 1 न । लिटि परतोऽनभ्यासस्य धातोरवयवस्य प्रथमस्यैकाचो द्वितीयस्य वा यथायोग है भव. तः। पपाच । पपाठ । प्रोण्णुनाव । वाच्य ऊर्णोर्णबद्भाव इति वचनाद् अर्णोतेरित्यादेरित्याम्न भवति । लिटीति किम् । कर्ता । हो । धातोरिति किम् । सस्वांसो विश्वण्विरे । सोम- मिन्द्राय सुन्विरे । अनभ्यासस्येति किम् । कृष्णो नोनाव वृपभो यदीदम् । नोन्यतेनौनाव । समान्या मरुतः संमिमिक्षुः । लिटि उसन्तः । द्विर्वचनप्रकरणे छन्दसि वेति वक्तव्यमः । योजागार तमृचः कामयन्ते । दाति प्रियाणीति । सन्यङोः ॥ ९॥ धातोरनभ्यासस्येति वर्तते । सन्यडोरिति च पाठयन्तमेतत् । सन्नन्तस्य यन्तस्य चान- भ्यासस्य धातोरवयवस्य प्रथमस्यैकाचो द्वितीयस्य वा यथायोगं द्वे भवतः । पिपक्षति । पिपतिपति । अरिरिषति । उन्दिदिपति । यङन्तस्य । पापच्यते । यायज्यते । असर्यते । प्रोर्णोनूयते । अनभ्यासस्येत्येव । जुगुप्सिपते । लोलूयिपते । श्लौ ॥ १०॥ श्लौ परतोऽनभ्यासस्य धातोरवयवस्य प्रथमस्यैकाचो द्वितीयस्य वा यथायोग द्वे भव- सः । जुहोति। विभेति । जिहेति । चङि॥ ११॥ चडि परतोऽनभ्यासस्य धातोरवयवस्य प्रथमस्यैकाचो द्वितीयस्य वा यथायोग भव- तः । अपीपचत् । अपीपठत् । आटिटत् । आशिशत् । आदिदत् । पचादीनां ण्यन्तानां चडि कृते णिलोप उपधाहस्वत्वं द्विवचनमित्येषां कार्याणां प्रवृत्तिकमः । तथा च सन्य. 'ल्लघुनि चङ्पर इति सन्वद्भावो विधीयमानो हस्वस्य स्थानिबन्दावान प्रतिपि- यते । यो ह्यनादिष्टादचः पूर्वस्तस्य विधि प्रति स्थानिवद्भावो भवति । न चास्मिन् कार्याणां क्रमेणादिष्टादचः पूर्वाऽभ्यालो भवतीति । आरिटदिति द्वितीयस्येकाचो रिर्य. चनं भवति। दाश्वान् साह्रान् मीढ्वांश्च ॥ १२ ॥ दाश्वान साह्वान् मीद्वानित्येते शब्दाश्छन्दसि भापायां च विशेषण निपालगन् । पा. श्वानिति दान दान इत्येतस्य धातोः कसावद्विवचनमनिटूत्वं च निपात्यन्ते । पाणांसोधा. शुपः सुनमिति । साहानिति, पह मर्पण इत्येतस्य परस्मैपदगुपचापीपमासिगनगनिम्। च निपातनात् । साह्वाम् बलाहकः । मीढ्यानिति, मिह सेचन एल्गेतस्याविरुपमानिद्रल्पगुप. धादीर्घत्वं ठत्वं च निपातनात् । मीदवस्तोकाय तनयाय मृश्य । एकवचनमरान्त्रम् । समा दीनां के द्वे भवत इति वक्तव्यम् । क्रियतेऽनेनेति चमकम् । चिरिन्दम् । एमः शिदेश्च घ. नथें कविधानमिति कः प्रत्ययः । *चरिचनिपतिवदीनां द्वित्वमच्या चाभ्यासस्य | च रादीनां धातनामपि प्रत्यये परतो हे भवतः। अभ्यासस्यागागमो भवति । आगागमविधा- नसामांच हलादियोपो न भवति । हलादिःोपे हि सत्यागमस्यादेशस्य च विशेपो ना. । स्ति । चराचरः । चलाचलः । पतापतः । बदायदः । *वेति काव्यम् । तेन चरः पुरपः । चलो रथः । चलं. यानम् । यद्रो मनुष्यः इत्येवमाद्यपि सिद्ध भवति। शान्तयत्वं च । हन्तेरचि प्रत्यये परतो हे भवतोऽभ्यासस्य च एकारस्य च द्वित्वमाव चागमो भवति । पर. स्याभ्यासाशेति कुत्वम् । घनाघनः क्षोभगशर्षणीनाम् । *पाटेणिलुल चोक् ग्रीक्षाभ्यास. स्न्यः । पाटरचि परतो हे भवतो मिलुक् च भवति । अभ्यासाय चोगामी वीर्घश भवति । पाट्टापटः।। ।

·३४२ काशिका । [अ०.६ ॥ - नन्द्राः संयोगादयः ॥ द्वितीयस्येति वर्तते । द्वितीयस्यैकाचोऽवयवभूतानांन्द्राणां तदन्तर्भावात् द्विवचनं प्रति- पिध्यते। नकाररेफा द्वितीयकाचोऽपवादभूताः संयोगादयो न द्विरुच्यन्ते । उन्दिदिपति। अहि. डिपति । अर्चिचिपति । न्द्रा इति किम् । ईचिक्षिपते । संयोगादय इति किम् । प्राणिणिप- ति । अनितेरुभौ साभ्यासस्येति णत्वम् । अजादेरित्येव । दिवासति । के चिदजादेरित्यपि पञ्चम्यन्त कर्मधारयमनुवर्त्तयन्ति । तस्य प्रयोजनम्, इन्दिद्वीयिपतीति । अजादेरनन्तरत्वा- भावाद् दकारो द्विरुच्यत एव नकारो न द्विरुच्यते । इन्द्रमिच्छति । क्यच् । तदन्तात् । इन्द्रा. यतुमिच्छतीति सन् । *वकारस्याप्ययं प्रतिपेधो वक्तव्यः । उजिजिपति । यदा कारोपध उब्जिरुपदिश्यते तदाय प्रतिषेधः । दकारोपदेशे तु न वक्तव्यः । चत्वं तु दकारस्य विधातव्य. म् ।। #यकारपरस्य रेफस्य प्रतिषेधो न भवतीति वक्तव्यम्। अरार्यते । अतरतिशूर्णातीना- मुपसंख्यानमिति यङ् । यत्र यढि चेति गुणस्तत्र द्विचनम् । ईय॑तेस्तृतीयस्य तु भवत इति वक्तव्यम् । कस्य तृतीयस्य, के चिदाहुय॑क्षनस्येति । ईध्यिपति अपरे पुनस्तृतीयस्यै- काच इति व्याचक्षते । इष्यिपिपति 1 *कण्ड्यादीनां तृतीयस्यैकाचो दे भवति इति वक्त- व्यम् । कण्डूयियिति । असूयिग्रिपति । *वा नामधातूनां तृतीयस्यैकाचो द्वे भवत इति वक्तव्यम् । अधीयियिषति । अशिश्वीयिपते । अपर आह । यथेष्ट नामधातुम्विति वक्तव्य. म । पुपुत्रोयिपति । पुतिश्रीयिपति । पुत्रीयियिपति । पुपुतिनीयिथिपति । पुत्रीयिपिपति ।। पूर्वोऽभ्यासः ॥ ४ ॥ है इति प्रथमान्तं यदनुवर्तते तदर्थादिह पष्ठवन्तं जायते । तत्र प्रत्यासत्तेरस्मिन् प्रकरणे ये द्वे विहिते तयोर्यः पूर्योऽवयवः, सोऽभ्याससंज्ञो भवति । पपाच । पिपक्षति । पापच्यते । शु. होति । अपीपचत् । अभ्यासप्रदेशास्त्वन लोपोऽभ्यासस्येत्येयमादयः ॥ उभे अभ्यस्तम् ॥ ५॥ 3 दे इति यर्तमाने उभग्रहणं समुदायसंज्ञाप्रतिपत्यर्थम् । ये द्वे विहिते ते उभे अपि समुदिते. अभ्यस्तसंज्ञे भवतः । ददति । ददत् । दयतु । उभेगहणं किम् । नेनिजतीत्यत्राभ्यस्तागामा. विरिति समुदाय यथा स्यात् प्रत्येक पर्यायेण वा माभूदिति । अभ्यस्तप्रदेशा अभ्याताना- मायिरित्येवमादयः ॥ जक्षित्यादयः पट् ॥ ६॥ अभ्यासमिति योग । जक्ष इत्पर्य धातुरित्यादयश्चान्ये पट् धातयोऽभ्यस्तसना भवन्ति । र ससानां धारनामम्यान्तमा विधीयते । जसमक्षासनयोरित्यतः प्रमृति या पसिना तुल्य इति यायन् । जाति । जापति । दरिद्वनि ! चायति । शामसि । दीध्यते । येन्य. ते । एत्ययाभ्यस्तागामाभिरित्येप स्यरः प्रयोजनम् । दीध्यदिति च शतरि ध्यत्ययेन मा. रित नाभ्यम्तारिति नुमः प्रतिपेधः । तुजादीनां दीयोऽभ्यासस्य ॥ ७ ॥ गुनादर्शनामिति प्रकार मादिगदः । मा प्रकारः । गुगदीघा भ्या मान्य न लिहिता, एसोनगे गयागगानगादपम्नंगा पागम्यायः माधुर्मयति । गुजानः । मामा. । समयान दाभार । मां गोमाप ! दाधार। मरमाया पिर पति- पापणे, गोम्पा ग भनि । Tiranान् । लिटि धानोरमभ्यासम्य ॥ ॥ - ·पा०१] काशिका । ३४३ - । .. - । लिदि परतोऽनभ्यासस्य धातोरवयवस्य प्रथमस्यैकाचो द्वितीयस्य वा यथायोग द्वे भव- तः। पपाच । पपाठ । प्रोणुनाव । वाच्य अर्णोर्णबद्भाव इति वचनादू ऊोतेरित्यादेरित्याम्न भवति । लिटीति किम् । कर्ता । हर्ता । धातोरिति किम् । ससृवांसो विण्विरे । सोम- मिन्द्राय सुन्विरे । अनभ्यासस्येति किम् । कृष्णो नोनाव वृषभो यदीदम् । नोनयते।नाव । समान्या मरुतः संमिमिक्षुः । लिटि उसन्तः । द्विवचनप्रकरणे छन्दसि वेति वक्तव्यम् योजागार तमृचः कामयन्ते । दाति प्रियाणीति । सन्यङोः ॥ ९॥ धातोरनभ्यासस्येति वर्तते । सन्यङोरिति च षष्ठयन्तमेतत् । सन्नन्तस्य यडन्तस्य चान-- भ्यासस्य धातोरवयवस्य प्रथमस्येकाचो द्वितीयस्य वा यथायोग द्वे भवतः । पिपक्षति । पिपतिपति । अंरिरिषति । उन्दिदिषति । यडन्तस्य । पापच्यते । यायज्यते । अरार्यते । प्रोर्णोनूयते । अनभ्यासस्येत्येव । जुगुप्सिषते । लोलयिषते । श्लौ ॥ १०॥ 'श्लौ परतोऽनभ्यासस्य धातोरवयवस्य प्रथमस्त्यैकाचो द्वितीयस्य वा यथायोग द्वे भव- सः। जुहोति । विभेति । जिहेति । चङि॥ ११॥ चडि परतोऽनभ्यासस्य धातोरवयवस्य प्रथमस्यैकाचो द्वितीयस्य वा यथायोग हे भव- तः । अपीपचत् । अपीपठत् । आटिटत् । आशिशत् । आर्दिदत् । पचादीनां ण्यन्तानां चडि कृते णिलोप उपधाहस्वत्वं द्विर्वचनमित्येषां कार्याणां प्रवृत्तिक्रमः । तथा च सन्च- ल्लघुनि चङ्पर इति सन्वद्भावो विधीयमानो हस्वस्य स्थानिवद्धावान्न प्रतिपि- ध्यते । यो ह्यनादिष्टादयः पूर्वस्तस्य विधि प्रति स्थानिवद्भावो भवति । न चास्मिन् कार्याणां क्रमेणादिष्टादचः पूर्वोऽभ्यासो भवतीति । आदिटदिति द्वितीयस्यैकाचो द्वि- चनं भवति । दाश्वान् साहान् मीढ्वांश्च ॥ १२ ॥ दाश्वान् साह्वान मोवानित्येते शब्दाश्छन्दसि भापायां च विशेपेण निपात्यन्ते । दा. श्वानिति दाट दान इत्येतस्य धातोः कसावद्विर्वचनमनिट्त्वं च निपात्यन्ते । दायांसो दा. शुषः सुनमिति । साहानिति, पह मर्षण इत्येतस्य परस्मैपदमुपधादीत्वमद्विर्वचनमनिट्त्वं च निपातनात् । साह्वाम् बलाहकः । मोड्चानिति, मिह सेचन इत्येतस्याद्वित्वमनिटत्पमुप- धादीर्घत्वं दत्वं च निपातनात् । मीढ्वस्तोकाय तनयाय मृडय। एकवचनमतन्त्रम् । *कृना- दीनां के द्वे भवत इति वक्तव्यम् । क्रियतेऽनेनेति चक्रकम् । चिलिदम् । फुजः विदेश्न घ- जथे कविधानमिति का प्रत्ययः । *चरिचनिपतिवदीनां द्वित्वमच्याक् चाभ्यासस्य । च रादीनां धातनामपि प्रत्यये परतो द्वे भवतः। अभ्यासस्यागागमो भवति । आगागमविधा- नसामर्थ्याच हलादिशेपो न भवति । हलादिःशपे हि सत्यागमस्यादेशस्य च विशेपो ना.. स्ति । चराचरः । चलाचलः । पतापतः । यदायदः । यति चाव्यम् । तेन चरः पुरुषः। चलो स्थः । चलं. यानम् । पदो मनुष्यः इत्येवमाद्यपि सिद्धं भवति । हन्तयत्वं च । हन्तरचि प्रत्यये परतो वे भवतोऽभ्यासस्य च हफारस्य च हित्वमा चागमो भवति । पर. स्याभ्यासाचेति कुत्वम् । धनाधनः क्षोभगश्चर्षणीनाम् । पाटेर्णिलु चोक चीर्घश्चाभ्यार- स्या । पाटेरचि परतो हे भवतो गिलुक् च भवति । अभ्यासस्य योगामो दीर्घश्च भवति । पापः॥ 1 ·- काशिका । [ अ०६. व्यङः संप्रसारणं पुत्त्रंपत्योस्तत्पुरुषे ॥ १३ ॥ पुन्न पति इत्येतयोस्त्तरपदयोस्तत्पुरुपे समासे प्यङः संप्रसारण भवति । यणः स्थाने इग् नयतीत्यर्थः । कारीपगन्धीपुत्रः। कारीपगन्धीपतिः । कौमुदगन्धीपुत्रः। कोमुद्गन्धीपतिः । करीपस्येव गन्धोऽस्य कुमुदस्येव गन्धोऽस्येति बहुव्रीहिस्तत्रोपमानाचेति गन्धस्येदन्तादेशः, करीपगन्धेरपत्यमित्यण तदन्तात स्त्रियामणिोरनार्पयोर्गुरूपोत्तमयोः प्यङ् गोत्र इति प्यः । ततश्चापि विहिते पष्टीसमासः। संप्रसाणस्येति दीर्घत्वम् । प्यङ इति किम् । इभ्यापुनः । क्षनियापुत्रः। पुनपत्योरिति किम् । कारीपगन्ध्याकुलम् । कौमुदगन्ध्याकुलम् । तत्पुरुप इति किम् । कारीपगन्ध्या पतिरस्य ग्रामस्य, कारीपगन्ध्यापतिरयं ग्रामः । प्य इति स्त्रीप्र- स्यग्रहणम् । स्त्रीप्रत्यये चानुपसर्जनेनेति, प्रत्ययग्रहणपरिभापया यस्मात् स विहितस्तदादे- रित्येप नियमो नास्ति । तेन परमकारीपगन्ध्यायाः पुत्रः परमकारीपगन्धीपुत्रः । परमकारी. पशन्धीपतिरित्यपि भवति । उपसर्जने तु प्यडि न भवति । अतिक्रान्ता कारीपगन्ध्या त- स्य पुत्रोऽतिकारीपगन्ध्यापुश्नः । अतिकारीपगन्ध्यापत्तिः। पुनपत्योः केवलयोरुत्तरपदयोरिति । संप्रसारण, तदादौ तदन्ते च न भवति कारीपगन्ध्यापुचकुलं कारीपगन्ध्यापरमपुत्र इति । ज्यते यद्यप्यन्ये यणः सन्ति तथापि प्यन एव संप्रसारणं, निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्तीति । संसारणमिति चाधिक्रियते, विभाषा परेरिति यावत् ॥ धन्धुनि बहुव्रीहौ ॥ १४॥ प्यडः संप्रसारणमित्यनुवर्तते । बन्धुशब्द उत्तरपदे वहुव्रीहौ समासे प्यडः संप्रसारणं भ- वति । कारीषगन्ध्या बन्धुरस्य, कारीपगन्धीबन्धुः । कौमुदगन्धीबन्धुः । वहवीहाविति कि- म् । कारीपगन्छ्याया बन्धुः । कारीपगन्ध्यावन्युः । सत्रापि, पूर्ववदेव । परमकारीपगन्धी- बन्चरित्यन्त्र भवति । अतिकारीपगन्ध्यावन्धुरिति च न भवति, तथा कारीपगन्ध्याबन्धुधनः कारीपगन्यापरमवन्धुरिति । यन्धुनीति नपुंसकलिङ्गनिर्देशः शब्दरूपापेक्षया, पुलिङ्गाभि- यस्त्वयं वन्धुशब्दः । *मातचमातृकमातृपुर । प्यङः प्रसारण भवति विभापया बहुचौहा. येव । कारीपगन्ध्या माताऽस्येत्येवं बहुव्रीहौ कृते एतस्मादेवोपसंख्यानात् पक्षे मातृशब्दस्य मातजादेशः । तत्र चित्करणसामानहुवी हिस्वरमन्तोदात्तत्वं बाधते । मातृमातृकशब्दयो. श्रा भेदेनोपादानाद. नवृतश्चेति कबपि विकल्प्यते । कारीपगन्धीमातः । कारीपगन्ध्यामातः । कारीपगन्धीमातृभः । कारीपगन्ध्यामातृकः । कारीपगन्धीमाता । कारीपगन्ध्यामाता ॥ चचिस्वपियजादीनां किति च ॥ १५ ॥ संप्रसारणमिति वर्त्तते । प्य इति निवृत्तम् । यथि । वय परिभापणे । यो यचिरिति च । न्यपि । मिष्यप् गये । यजादयो, यजदेवपूजासंगतिकरणानेम्वित्यतः प्रभृति आ ग. जान्तात् । तेषां चिपियजादीनां निति प्रत्यये परतः संप्रसारणं भवति । चचि उक्तः मतान् । ग्न्यपि सुतः सुस्थान। यज इटः इष्टवान् । वप उप्तः उप्तवान् । चार 3 जवान् । बर अपिनः अपितवान् । यंग उतः उतबार । गेम संबीतः तयान । महुतः एतवान् । यद् उदितः उदितवान | दुशोधि गुनः शुनवान् । "नो स्वरमहा तत्पर्य काय मिजायने । तनह न भवति । याच्यति पाचिक इति । दिव्यायविध्यधिवधिविचनियतिगृच्छतिभृजनीगा लिति च ॥ १६॥ पार उपादान योजना, येलो गिः, पय ना, यश कालो, व्याकरणे, सरका प्रमोशायां, भात पायां धारानां दिति प्रत्यये परता. मार मानि । मा ! गृहीनः । गृहीतगर । मिति । मागि। नगृहाने । । । ।

·पा०१] काशिका । . । । जानः । जीनवान् । ल्वादिभ्य इति निष्ठानत्वम् । डिति । जिनाति । जेजीयते । हल इति संप्रसारणदीचे कृते प्वादीनामिति हस्वः क्रियते । चयि । लिटि परतो वेजो वयिरादेशस्तरन्य डिदभावात् किदेवोदाहियते । ऊयतुः । ऊयुः । यद्येवं वयिग्रहणमनर्थकम् , यजादिपु वे पठ्यते । नैवं शक्यम् । लिटि तस्य वेज इति प्रतिषेधो वक्ष्यते । तत्र यथैव स्थानिवद्भावाद्वे. येविधिरेवं प्रतिषेधोपि प्राप्नोति । नैप दोषः । लिटि वयो य इति यकारस्य संप्रसारणप्रति... षेधात् वयोर्विधौ ग्रहणं प्रतिषेधे चा ऽग्रहणसनुमास्यते । सत्यमेतत् । एष वार्थ: साक्षान्निदै- शेन वयेः स्पष्टोक्रियते । व्यध । विद्धः। विद्धवान् । डिति । विध्यते । वश । उशितः । उशि. सवान् । डिति । उष्टः। उशन्ति । व्यच। विचितः । विचितवान् । डिति । विचति । वेवि- च्यते । व्यचेः कुटादित्वमनसि प्रतिपादितम् । तेन सर्वत्राणिति प्रत्यये संप्रसारणं भवति । . उद्विचिता । उद्विचितुम् । उद्विचितव्यमिति । श्ः । वृक्णः । वृक्णवान् । अथ कथमत्र कु. त्वं ब्रश्वभ्रस्जेति हि पत्वेन भवितव्यम् । अनिष्टादेशः पत्वस्वरप्रत्ययविधीविधिषु सिद्धो वक्तव्याः । तत्र पत्वं प्रति नत्वस्य सिद्धत्वाद् झलादिनिष्टा न भवति । कुत्वे तु कर्तव्ये तद- सिद्धमेवेति प्रवर्तते कुत्वम् । किति । वृश्चति । वरीवृश्च्यते । प्रच्छ । पृष्टः । पृष्टवान् । डिति पृच्छति । परीटच्छयते । प्रश्नः । नडि तु प्रश्ने चासन्नकाल इति निपातनादसंप्रसारणम् । भ्रस्ज । भृष्टः । भृष्टवान् । डिति । मुज्जति । बरीभृज्ज्यते । सकारस्य, झलां जश् शशीति जश्त्वेन दकारः, स्तोः श्चुना श्चुरिति श्चुत्वेन जकारः ॥ लिट्यभ्यासस्योभयेषाम् ।। १७ ।। उभयेषां बच्यादीनां ग्रहादीनां च लिटि परतोऽभ्यासस्य संप्रसारणं भवति । वचि । उ. वाच । उवचिथ । स्वप् । सुष्त्राप । सुष्वपिथ । यज। इयाज । इयजिथ । टुवप् । उवाप । उचपिथ । ग्रहादीनां, तन्न ग्रहेरविशेषः । जग्राह । जग्रहिथ । ज्या। जिज्यौ । जिज्यिथ । व. य । उवाय । उवयिथ । व्यध । विव्याध । विन्ययिथ । वश । उवाश । उवशिथ । व्यच । विव्याच । विठयचिथ । वृश्चतेः सत्यसति वा योगे नास्ति विशेषः। योगारम्भे तु सति यदि संप्रसारणमकृत्वा हलादिः शेपेण रेफो निवर्त्यते तदा वकारस्य संप्रसारणं प्राप्नोति । अथ रेफस्य संप्रसारणं कृत्वा उरदत्वं रपरत्वं च क्रियते । तदानीमुरदत्वस्य स्थानिवद्भावान्न संन- सारणे संप्रसारणमिति प्रतिपेधो भवतीत्यस्ति विशेषः । वनश्च वव्रश्चिय । पृच्छतिभृज- त्योरविशेपः । अकिदथं चेदमभ्यासस्य संप्रसारणं विधीयते । किति हि परत्वादातोः संप्र- सारणे कृते पुनः प्रसङ्गविज्ञानाद द्विर्वचनम् । ऊचतुः । ऊचुरिति । अधिकारादेवोभयेपां ग्रहणे. सिले पुनरुभयेपामिति वचनं हलादिः शेषमपि बाधित्वा संप्रसारणमेव यथा स्यादिति । विव्याध ॥ स्वापेश्चङि॥ १८ ॥ स्वापरिति स्वपर्ण्यन्तस्य ग्रहणं तस्य चडि परतः संप्रसारणं भवति । अनूपुपत् । असू- सुपताम् । असुपुपन् । द्विवचनात पूर्वमत्र संप्रसारण, तत्र छने लधूपधगुणान्तस्य जो च. रवाया हन्त्रत्वं, ततो द्विचनं, दीर्घा लघोरिति दीर्घत्वम् । बडीति किम् । स्वाप्यते स्थापितः। कितीति निवृत्त, रितीति केबलमिहानुवर्तत इत्येतदुर्विज्ञानम् ॥ स्वपिस्यमिन्येां यडि 11 १९ ।। निवप शये, स्यम स्वन ध्वन शब्द, बेन संघरणे, इत्येतेषां धातना यदि परतः संप्रमा. नयति । सोपुप्यते । ससिम्यने । वैवीयते । अटोति किन् । स्वप्नरः ।। नवदाः ॥२०॥ याति पनि । वर्गद्धातीय िपन्तः प्रशारण न भवति । यावश्यकं । वावश्यत । बार- - - 1 ·३४६ काशिका। [अ०६ । . श्यन्ते । यडीति किम् । उष्टः । उशन्ति ॥* चायः की ॥२१॥ यडीति वर्तते । चाय पूजानिशामनयोरित्येतस्य धातोयंडि परतः कीत्ययमादेशो भवति। चेकीयते । चेकीयेते । चेक्रीयन्ते । दीर्घकरण यङ्लुंगर्थम् । चेकीतः ।। स्फायः स्फी निष्ठायाम् ।। २२ ॥ रूफायीओप्यायी वृद्धाक्त्यिरूप धातोनिष्टायां परतः स्फीत्ययमादेशो भवति । स्फीतः । स्फीतवान् । निष्ठायामिति किम् । स्फातिः। स्फातीभवतीत्येतदपि क्तिन्नन्तस्यैव रूप निशान्तस्य । निष्ठायामित्येतदधिक्रियते, लिड्योश्चेति प्रागेतस्मात् सूत्रात् ॥ स्त्यः प्रपूर्वस्य ।। २३ ॥ निष्ठायामिति वर्तते संप्रसारणमिति च । स्फी इत्येतन्न स्त्रयंते । स्त्यै शब्दसंघातयोयो- रप्येतयोर्धात्वोः स्त्यारूपमापनयोः सामान्येन ग्रहणम् । स्त्या इत्येतस्य प्रपूर्वस्य धातोनि- टायां परतः संप्रसारणं भवति । प्रस्तीतः प्रस्तीतवान् । संप्रसारणे कृते यण्वस्त्र विहितिमिति, निधानत्वं न भवति । प्रस्त्योऽन्यतरस्यामिति तु पक्षे मकारः क्रियते । प्रस्तीमः । प्रस्तीम- वान् । प्रपूर्वस्येति किम् । संस्त्यानः । संस्त्यानवान् । प्रस्त्य इत्येवसिद्ध पूर्वग्रहणमिहापि यथा स्यात् प्रसंस्तीतः । प्रसंस्तीतवान् । तत्कथं प्रपूर्वस्येति षष्टय थे बहुवीहिः । प्रः पूर्वी यस्य... धातुपसर्गसमुदायस्य स प्रपूर्वम्तबययस्य स्त्य इति व्यधिकरणे पछ्यौ । तन्न प्रसंस्तीत इत्य- नापि प्रपूर्वसमुदायवः स्त्याशब्दो भवति ॥ ट्रयमूर्तिस्पर्शयोः श्यः ॥ २४ ॥ द्वयमूर्ती द्रवकाठिन्ये स्पशेवर्तमानस्य श्ये गतावित्यस्य धातोनिष्टायां परतः संप्रसा: रजा भवति । शीनं घृत, शीना वसा, शीन मेदः । व्यावस्थायाः काठिन्य गतमित्यर्थः । श्यो. ऽस्पर्श इति निष्ठानत्वम् । स्परों शीतं वर्तते । शीतो वायुः । शीतमुदकम् । गुणमाने तर ति चास्य शीतसदस्य वृत्तिईटव्या। यमूर्तिस्पर्शयोरिति किम् । संश्यानो वृश्चिकः । प्रतेश्च ॥ २५ ॥ श्य इति यति । प्रतेरुत्तरस्य श्यायतेनिष्टायां परतः संप्रसारणं भवति । प्रतिशीनः । प्रतिौनान् । अयमूर्तिस्पाभ्यामन्यत्रापि यथा स्यादिति सूत्रारभ्भः । विभापाऽभ्यवर्यस्य ॥ २६ ॥ का इति वर्तते । अभि अव इत्ययं पूर्वन्य च्यायतनिहायां विभाषा संप्रसारण भवति । अभिज्ञानम् । अभियानम् । अवशीनम् । अवश्यागम्। यतिम्पाविवक्षायामपि विफम्पो भवति । अमिशीन गतम् । अभियान पृतम् । अवनीनं मेदः । अबयान मेदः । अभिली. गो यायुः । अभियानः । अयातमुरमा । अवश्यानमुदकम् । यमुमया विभागा प्रष्ट व्या। ग्रहणग्न्य च प्रयोजन सागरश्यानमित्यत्र मा भूदिति के विद्यारक्षन । न किया. गगम्पयपूर्ण: समुदाय इति । योगाभ्ययपूर्वः समुदायानदायो विकल्या फम्मान भागि गामास भवितव्यमेव । यदि प्यने ततो यत्नान्तरमायमस्मारिभाषाविभाग म्य. यानयर । पूर्णपदराय धान्या प्रयोजन याम्यम् । अभिशीनमभिरयान या । गर्म समस्या या ! अन विग्यो गमा ग्यासि पयायः प्राननियम । तं गाग२७ ॥

·पा०१] काशिका । ३४७ । । विभाषेत्यनुवर्तते । श्री पाके इत्येतस्य धातोर्ण्यन्तस्याण्यन्तस्य च पाकेऽभिधेये क्तप्रत्य- ये परतः भावो निपात्यते विभाषा। भृतं. क्षीरम् । शृतं हविः । व्यवस्थितविभाषा चेयं, तेन क्षीरहविषोनित्यं शृभावो भवति । अन्यन्न न भवति । श्राणा यवागूः, श्रपिता यवागूरि- ति । यदापि बाह्ये प्रयोजके द्वितीयो णिजुत्पद्यते तदापि नेष्यते । श्रपितं क्षीरं देवदत्तेन यज्ञदत्तेनेति । श्रातिरयमकर्मकः) कमकर्तृ विषयस्य पचेरथे वर्तते स ण्यन्तः प्राकृतं पच्यर्थमा- ह । तदन द्वयोरपि श्तमितीष्यते । शृतं क्षीरं देवदसेन । पाकग्रहणं निपातनविषयप्रदर्शनाथ तेन क्षीरहविषोरेव ॥ पायः पी ॥२८॥ विभाषेत्येव । ओप्यायी वृद्धावित्यस्य धातोनिष्ठायां विभाषा पीत्ययमादशा भवास । पीनं मुखम् । पीनौ बाहू । पीनमुरः । इयमपि व्यवस्थितविभायैव । तेनानुपसर्गस्य नित्य भवति, सोपसर्गस्य तु नैव भवति । प्रप्यानः । आप्यानश्चन्द्रमाः आङ्पूर्वस्यान्धूधसोर्भवत्ये- । आपीनोऽन्धुः । आपीनमुधाइति ॥ लिड्यङोश्च ॥ २९ ॥ विभापति निवृत्तम् । प्यायः पोत्येतच्चशब्देनानुकृष्यते । लिटि। यडि च परतः प्यायः नीत्ययमादेशो भवति । आपिष्ये । आपिप्याते। आपिप्यिरे । परत्वात् पीभावे कृते पुनः प्रसङ्गविज्ञानादू, द्विर्वचनमेरनेकाच इति यणादेशः । यङि । आपेपीयते । आपेपीयन्ते ॥ विभाषा श्वेः ॥ ३०॥ लिड्यडोरिति वर्तते, संप्रसारणमिति च । लिटि यङि च । श्चयतेर्धातोविभापा संप्रसारण भवति । शुशाव 1 शिश्वाय । शुशुचतुः । शिश्चिप्रतुः । यङि। शोशूयते । शेग्घीयते । तदत्र थडि संप्रसारणमप्राप्तं विभापा विधीयते । लिटि तु किति यजादित्वाद् नित्यं प्रासं तत्सर्वत्र विकल्पेन भवतीत्येपोभयत्र विभापा । यदा च धातोर्न भवति तदो लिक्ष्यभ्यासस्योभयेपा- मित्यभ्यासस्यापि न भवति ॥ णौ च संश्चङोः ॥ ३१ ॥ विभापा मोरिति वर्तते । सन्परे च णौ परतः श्चयते तोर्विभाषा संप्रसारणं भवति । शुशावयिषति । शिश्चाययिपति । चडि । अशूशवत् । अशिश्चयत् । संप्रसारणं संप्रसारणाश्रयं च बलीयो भवतीति वचनादन्तरङ्गमपि वृद्ध्यादिकं संप्रसारणेन बाध्यते। कृते तु मंप्रसारणे बृद्धिरावादेशश्च । तत, ओः पुण्ज्यपर इत्येतहचतं ज्ञापकं णौ कृतस्थानिवद्धावस्येति स्था- 'निवडावात् शुशब्दो द्विरुध्यते ॥ हः संप्रसारणम् ॥ ३२ ॥ पौ च संश्योरिति वन्ते । तत्परे चपरे च णौ परतो ः संप्रसारणं भवति । मुहावयि- पति । जुहावयिपतः । जुहावयिषन्ति । अहवत् । अवताम् । अजूहबन् । संप्रसारणस्य बलीयस्त्वात् , शाच्छासाद्वाच्यावेपां युगिति प्रागेव युग्न भवति । संप्रसारणमिति वर्तमाने पुनः संप्रसारणमित्युक्तं विभापेत्यस्य निवृत्त्यर्थम् । हः संग्रसारणसभ्यन्तस्येत्येमयोगेन सिद्ध पृथग्योगकरणमनभ्यन्तनिमित्तप्रत्ययव्यवधाने संघसारगाभावनापनार्थम् । हायकमिच्छति खायकीयति । हायकीयतेः सन् निदायकीयिपति ॥ अभ्यस्तस्य॥ ३३ ॥ हाइति वति, तदन्यत्तस्य चत्यनेन न्यधिकरगन्, अन्यत्तस्य यो यतिः, धान्यन- -- । । - ·३४८ काशिका । .[अ०६ 14 । स्य ह्वयतिः, कारण, तेनाभ्यस्तकारणल्य ह्वयतेः प्रागेवद्विवचनात् संप्रसारणं भवति । जुहाव । जोहूयते । जुहूपति ॥ बहुलं छन्दसि ॥ ३४ ॥ व इति वर्तते । छन्दसि विपये ह्वयतेातोर्वहुलं संप्रसारणं भवति । इन्द्रानी हुवं । देवी सरस्वती हुवे । हलो लट्यात्मनेपदोत्तमैकवचम् । बहुलं छन्दसीति शपो लुकि कृते संप्रसारण- मुवडादेशश्च न भवति । ह्वयामि मरुतः शिवान् । द्वयामि विश्वान् देवान् ।। चायः की ॥ ३५॥ बहुलं छन्दसीति वर्तते। चायतेातोच्छन्दसि विपये बहुलं कीत्ययमादेशो भवति । विधुना निचिक्युः । नान्यं चिक्युर्न निचिक्युरन्यम् । लिट्युसि रूपम् । न भवति । अग्नि- ज्योतिर्निचाय्यः॥ • अपस्पृधेथामानृचुरानृहुश्चिच्युपेतित्याजश्राताः श्रितमाशीराशीतः ॥ ३६॥ छन्दसीति वर्त्तते । अपस्पृधेयामिति । स्पर्द्ध संघ इत्यस्य लडि आथामि द्विचनं रेफ., स्य संप्रसारणमकारलोपश्च निपातनात् । इन्द्रश्च विष्णो यदपस्पृधेथाम् । अस्पर्धयामिति: • भापायाम् । अपर आह । स्पर्द्धस्पपूर्वस्य लध्याथामि संप्रसारणमकारलोपश्च निपातनात् । बहुलं छन्दस्यमायोगेपीत्यढागमाभावः । मन्त्र प्रत्युदाहरणमपास्पद्धंथामिति भापायाम् । आनृचुरान्हुरिति अर्श पूजायाम्, अर्ह पूजायामित्यनयो त्वोलिट्युसि संप्रसारणमकारलोप- .. शनिपातनात् । ततो द्विवचनमुरदत्वमत आदेरिति दीर्घत्वम् । तस्मान्नुड् द्विहल इति मुडा गमः। यत्रमा अर्कमानृचुः । न वस्न्यान्हुः । आनषुः, आन रिति भाषायाम् । चिच्युपे । च्युट् गतावित्यस्य धातोलिटि सेशब्देऽभ्यासस्य संप्रसारणमानट् च निपातनात् । चिच्युपे। चुच्युविप इति भापायान् । तित्याज । त्यज हानावित्यस्य धातोलिट्यभ्यासस्य संप्रसारण : निपात्यते । तित्याज । तत्याजेति भाषायाम् । श्राता इति । श्रीज् पाक इत्येतस्य धातोनि: टायां धाभावः । श्रातास्त इन्द्रसोमाः । श्रितमिति । तस्यैव श्रीणातेर्हस्वत्वम् ।.सोमो गौरी अधिश्रितः। श्रिता नो गृहाः । अनयोः प्राभावश्रिभावयोर्विषयविभागमिच्छन्ति । सोमेषु बहुपु श्राभाव एव । अन्यत्र श्रिभाव इति । सोमादन्यत्र क चिदेकस्मिन्नपि श्राभावो दृश्य- ते। यदि धातो जुहोतन | तस्य श्राता इति बहुवचनस्याविवक्षितत्वादुपसंग्रहो द्रष्टव्यः । शाशीराशीत इति । तस्यैव श्रीणातेरापूर्वस्य फिपि निष्टायां च शीरादेशो निष्ठायाच नवा- भायो निपातनात् । तामाशीरा दुहन्ति । आशीर्त्त ऊर्जम् । क्षीरैमध्यत आशीर्तः ॥ न संप्रसारणे संप्रसारणम् ॥ ३७॥ संप्रसारणे परतः पूर्वस्य यणः संप्रसारणं न भवति । व्यध । विद्धः । ग्यच । विचितः । म्यम् । संवीतः । एफयोगलक्षणमपि संप्रसारणमत एय यचनात् प्रथम परस्य यणः क्रियते । पूर्यस्य च प्रसक्तं प्रतिपिदयते । संप्रसारणमिति वर्तमाने पुनः संप्रसारणाहणं विदेशरय. स्थापि संप्रसारणस्य प्रतिषेधो यथा स्यादिति । पयुवमधोनामततिते । यूनः । यूना । सं. प्रसारणपणसामथ्यांदय पूर्वस्य प्रतिपंथ वाव्ये सवर्णदीर्घत्यमेकादेशो न स्थानिवजयति । मति या स्थानियत्त्ये ध्यरधानमेतायदायिन्यते । प्राचि कतरपदादिगोपरयन्दसि । माचि परतः संप्रसारण भवति, उत्तरपदादिलोपन छन्दसि विपये । तिनमचों यस्मिन् त. म ए सई, साम । माद प्रधः पयामानक्ष इति समासान्तः चन्दनीति किम् । त्यू. पन । रोगी याराम ! रविगदम्प छन्दसि विषय मना परती पर प्रसारण भर निशारेयाना मी पितः न प भाति । रयिमान पुष्टियनः ॥ - ·पा १ काशिको । ३४९ . लिटि चयों यः ॥ ३ ॥ न संप्रसारणमित्यनुवर्तते । लिटि परतो वयो यकारस्य संप्रसारणं न भवति । उवाय । ऊयतुः । ऊयुः । लिड्ग्रहणमुत्तरार्थम् ॥ वश्चास्थान्यतरस्यां किति ॥ ३९ ॥ अस्य वयो यकारस्य किति लिटि परतो वकारादेशो भवत्यन्यत्तरस्याम् । उनत्तुः। ऊचुः । जयतुः । ऊयुः। कितीति किम् । उचाय । उवयिथ ॥ वेजः॥४०॥ लिटीत्यनुवर्तते । वेञ् तन्तुसंतान इत्यस्य धातोलिटि परतः संप्रसारणं न भवति। वौ। ववतुः । वः । किति यजादित्वाद्वातोः प्राप्तमकित्यपि, लिट्यभ्यासस्योभयेपामित्यभ्यास- स्यातं उभयं प्रतिपिद्धयते ॥ ल्यपि च ॥४१॥ बेन इत्यनुवर्तते । ल्यपि च परतो व्येजः संप्रसारणं न भवति । प्रवाय । उपवाय । पृथग्योकरणमुत्तरार्थम् ॥ ज्यश्च ॥ ४२... ल्यपीत्येव । ज्या वयोहानावित्यस्य धातोय॑पि परतः संप्रसारणे न भवति । प्रज्याय । उपज्याय ॥ व्यश्च ॥४३॥ ल्यपीत्येव । व्येन् संवरण इत्येतस्य धातोयपि परतः संप्रसारणं न भवति । प्रन्याय । उपव्याय । योगविभाग उत्तरार्थः ॥ विभाषा परेः॥४४॥ ल्यपि च व्यश्चेत्यनुवर्तते । परेरुत्तरस्य व्येमित्येतस्य धातोय॑पि परतो विभापा'संप्रसा- रणं न भवति । परिवीय यूपम् । परिव्याय । संप्रसारणे कृते परपूर्वत्वे च हस्वस्येति तुक प्राप्नोति । स, हल दीर्घत्वेन परत्वाद् वाध्यते ॥ श्रादेच उपदेशे शिति ॥ ४५ ॥ धातोरिति वर्तते। एजन्तो यो धातुरुपदेशे तस्थाकारादेशो भवति, शिति तु प्रत्यये न भवति । ग्लौ । ग्लाता । रलातुम् । ग्लातव्यम् । शो। निशाता । निशातुम् । निशातव्यम्। एच इति किम् । कर्ता। हर्ता । उपदेश इति किम् । चेता। स्तोता। अशितीति किम् । ग्लायति । म्लायति । कथं जाले, मम्ले । नै विज्ञायते । शकार इद्यस्य सोय शिदिति, कि : तहि श एव इत् शित् । तत्र यस्मिन् विधिस्तदादावल्यहण इति शिदादौ प्रत्यये प्रतिपेधः । पुशु शकारान्तो भवति । अशितीति च प्रसन्ज्यप्रतिपेधोऽयम् । तेनैतदात्यमनैमित्तिके प्रागे- व प्रत्ययोत्पत्तेर्भवतीति । सुरलः, सुम्ल इति । सातश्योपसर्ग इति कप्रत्ययः । सुग्लाना, सुम्ला- न इत्यातो युजित्येवमादि सिद्ध भवतीति । आकाराधिकारस्त्वयं नित्य स्मयतेरिति यावत् ॥ न व्यो लिटि ॥ ४६॥ न्येन् इत्येतस्य धातोलिटि परत आकारादेशो न भवति । संविच्याय । संविव्यविध ! लिटरभ्यासस्योभरोषामित्यभ्यासस्य संप्रसारणम् । णल्यचोणितीति वृदिः । फा० ३० -- - - ·३५० काशिका । [अ०६ स्फुरतिस्फुलत्योधनि ॥ ४ ॥ आदेच इति वर्तते । स्फुर स्फुल चलन इत्येतयों त्वोरेच स्थाने घनि परत आकारा- 'देशो भवति । विस्फारः। विस्फालः । विष्फारः। विष्फालः । स्फुरतिस्फुलत्योर्निर्विम्य इति वा पत्वम् ॥ क्रीङजीनां णौ ॥४८॥ दुक्रीम द्रव्यविनिमये, इङ् अध्ययने, जि जये इत्येतेषां धातूनामेच स्थाने णौ परत आकारादेशो भवति । क्रापयति । अध्यापयति । जापयति ॥ सिध्यतरपारलौकिके ॥ ४९ ॥ णाविति वर्तते । पिधु हिंसासराद्वयोरित्यस्य धातोरपारलौकिकेऽर्थे वर्तमानस्यैचः स्थाने गौ परत आकारादेशो भवति । अन्नं साधयति । ग्रामं साधयति । अपारलौकिक इति किम् । तपस्तापसं सेधयति । स्वान्येवैन कर्माणि सेधयन्ति । अन्न हि सिध्यतिः पारलौकिके ज्ञानविशेपे वर्तते । तापसः सिध्यति । ज्ञानविशेपमासादयति । तं तपः प्रयुते । सच ज्ञानविशेष उत्पन्नः परलोके जन्मान्तरे फलमभ्युदयलक्षणमुपसंहरन् परलोकप्रयोजनो भवति.। इह कस्मान भवति अत्रं साधयति 1 घालणेभ्यो दास्यामीति । सिधेरवार्थो निप्पत्तिः । तस्याः प्रयोजनमनम् । तस्य यदानं तत्पारलौकिकम्, न पुनः सिद्धिरेवेति न आत्वं पर्युदस्य- ते । साक्षात्परलोकप्रयोजने च सिध्ययं कृतावकाशं वचनमेवं विपयं नावगाहते 1, सिध्यतेरि. ति श्यना निर्देशः, पिधु गत्यामित्यस्य भौवादिकस्य निर्वृत्त्यर्थः ।। मीनातिमिनोतिदीड ल्यपि च ॥ ५० ॥ आदेच उपदेश इति वर्तते । मोञ् हिंसायाम् , दुमिण प्रक्षेपणे, दीट् क्षय, इत्येतेषां धातूमा ल्यपि विपये चकारादेवश्च विपये उपदेश एव प्राक्प्रत्ययोत्पत्तरलोन्त्यस्य स्थाने आकारादेशो भवति । प्रमाता । प्रमातव्यम् । प्रमातुम् । प्रमाय । निमाता । निमातुम् । निमातव्यम् । निमाय । उपदासा । उपदातव्यम् । उपदातम् । उपदाय । उपदेश एवात्ववि. धानादिवर्णान्तलक्षणः प्रत्ययो न भवति । आकारान्तलक्षणश्च भवति । उपदायो वर्तते । ईपटुपदानमिति धन्युचो भवतः ।। विभाषा लीयतेः ॥५१ ॥ ल्यपीति वर्तते, आदेच उपदेश इति च । लीरपण इति दिवादिः, लो लेपण इति मादिस्तयोरुभयोरपि यका निर्देशः स्मगते । लीपतेदांतोल्यपि प एचय विपये उपदेश एवालोऽन्त्यस्य स्थाने विमापा आकारादेशी भवति । विलाता 1 विलातुम् । बिलावल्यम् । चिलाय । विलंता । विगम् । बिदतम्यम् । पिलीय। निमोमिलियां रालपोः प्रतिपेधो काळ्या पाप्रमयः । प्रमयो यति । ईपनिमपः । निमपो वर्तते । पिद्विलयः । पिलपो पनि । रन लियो व्ययस्थितविमापाविज्ञानात् सिद्धम् । प प प्राम्भनशालीनीकरणयोन गो नित्यमार भवति । पररयागुतापप । पेनो परिकागुतापपते ॥ विदेशमन्दसि ॥ १२॥ विमापनि न मिददन्य इस्पाम पाल ल्यान एलसि पि पिभाषा आकार मो भनि । शिपिनाए । नियमिद इन्दीनि । बिम् । विशेदपनि । अपगुरोगमुनि ॥ ५३॥ भुग Timra urityालिमान धिमापा आसार भागो 1 ।

·पा०१] काशिका । भवति । अपगारमपगारम् ! अपगोरमपगोरम् । आभीक्ष्ण्ये णमुल्चेति णमुल् । अस्यपगार युध्यन्ते । अस्यपगोरं युध्यन्त इत्यत्र द्वितीयायां चेति णमुल् ॥ चिस्फुरोगा ॥ ५४॥ चिञ् स्फुर इत्येतयोर्द्धात्वोर्गों परत एचः स्थाने विभापा आकारादेशो भवति । चापयति चाययति । स्फारयति । स्फोरयति॥ प्रजने वीयतेः ॥ ५५॥ गाविति वर्तते । वी गतिप्रजनकान्त्यसनखादनेषु इत्यस्य धातोः प्रजने वर्तमानस्य णौ परतो विभाषा आकारादेशो भवति । पुरोवातो गाः प्रवाययति । गर्भ ग्राहयतीत्यर्थः । प्रज-. नो जन्मनो हि उपक्रमो गर्भग्रहणम् ॥ विभतेर्हेतुभये ॥ ५६॥ गाविति वर्तते, विभाषेति च । हेतुरिह पारिभाषिकः स्वतन्त्रस्य प्रयोजकस्ततो यद्भयं, स यस्य भयस्य साक्षाद्धेतुः तनयं हेतुभयम् । तत्र वर्तमानस्य निभी भय इत्यस्य धातो! परतो विभाषा आकारादेशो भवति । मुण्डो भापयते । मुण्डो भीषयते । जटिलो मापयते । जटिलो भीषयते । भीसम्योहेतुभय इत्यात्मनेपदम् । भियो हेतुभये पुक् । स चात्वपक्षे न भवति । लिभियोरीकारप्रश्लेपनिर्देशादीकारान्तस्य भियः पुग्विधीयते । हेतुभय इति किम् । कुञ्चिक- यैनं भाययति । अत्र हि कुञ्चिकातो भयं कारणान्न हेतोदेवदत्तात् ॥ नित्यं स्मयतेः ॥ ५७ ॥ णाविति वर्तते, हेतुभय इति च । नित्यग्रहणाद्विभाषेति निवृत्तम् । सिङ् ईपद्धसन इत्यस्य धातोहेतुभयेऽर्थे णौ परतो नित्यमाकारादेशो भवति । मुण्डो विस्मापयते। भय इति किम् । कुञ्चिकयैनं विस्मापयति । भयशब्देन हेत्वर्थसामान्यादिह स्मयतेोऽभिधीय- ते। न हि मुख्य भये स्मयतेत्तिरस्ति ।। सृजिदृशोभल्यमकिति ॥ ५० ॥ सृज विसर्गे, शिर प्रेक्षणे, इत्येतयोत्विोलादावकिति प्रत्यये परतोऽमागमो भवत्ति स्रष्टा । स्रष्टुम् । स्रष्टव्यम् । इष्टा । द्रष्टुम् । द्रष्टव्यम् । लघूपधगुणापवादोयममागमः । अस्त्रा- क्षीत् । अद्राक्षीत् । सिचि तिरमि कृते भवति, पूर्व तु बाध्यते । झलीति किम् । सर्जनम् ।। दर्शनम् । अकितीति किम् । सृष्टः । दृष्टः । धातोः स्वरूपाहणे तत्प्रत्यये कार्यविज्ञानादिह न भवति । रसुसृभ्यां देवग्भ्यामिति ॥ अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम् ॥ ५९॥ उपदेश इति वर्तते, झल्यमकितीति च । उपदेशेऽनुदात्तस्य धातोत्रकारोफ्धस्य झलादा- वकिति प्रत्यये परतोऽन्यतरस्याममागमो भवति । ब्रप्ता । तपिता । तर्ता । गुप्ता । दर्ता । दपिता । तृप प्रोगने हप हर्पणमोचनयोः, इत्येतो रधादी धातू तयोरिडागमो रधादिभ्यश्चेति विकल्प्यते । अनुदात्तोपदेशः पुनरमर्थ एव । अनुदात्तस्येति किम् । वहा । वर्डस् । यर्डव्यम् । वृह उद्यमन इत्ययमुदात्तोपदेश ऊदित्यायास्ये विकल्प्यते । ऋदुपधस्येति किम् । भेजा। छेत्ती । झलीत्येव । तर्पणम् ! दप्पणम् । अकितीत्येव । तृप्तः । हसः ।। शीर्षश्छन्दसि ॥ ६०॥ शोपन्निति शब्दान्तरं शिरःशब्देन समानार्थ छन्दसि विष निपात्यते, न पुनरयमादेशः शिरः शब्दस्य । सोऽपि हि छन्दसि प्रयुज्यत एव । शीणां हि तन्त्र सोमं क्रीतं हरन्ति । । ।

·काशिका । [अ०६ 1 । यत्ते शीणों दौर्भाग्यम् । छन्दसीति किम् । शिरः ॥ ये च तद्धिते ॥ ६१ ॥ शीर्षन्निति वर्तते । आदेशोऽयमिप्यते स कथं तद्धित्त इति हि पर निमितमुपादोयत स तदनुरूपां प्रकृति शिरःशब्दमाक्षिपति । यकारादौ तद्धिते परतः शिरःशब्दस्य शीर्पन्नादेशो भवति । शीर्पण्यो हि मुख्यो भवति । शीर्पण्यः स्वरः । शिरसि भव इति शरीरावयवाचेति यत् । ये चाभावकर्मणोरिति प्रकृतिभावः । तखित इति किम् । शिर इच्छति शिरस्यति । *वा केशेपु* । शिरसः शीर्पनादेशो वक्तव्यः । शीर्पण्याः केशाः । शिरस्याः केशाः ॥ अचि शीर्षः ॥ २ ॥ अजादौ तद्धिते शिर्पशब्द आदेशो भवति । हस्तिशिरसोऽपत्य हास्तिशीर्पिः । बाह्वा- दिभ्यश्चेति इम् स्थूलशिरस इदं स्थौलशीर्पम् । शीर्पन्भावे हिं, अन्निति प्रकृतिभावः स्यात् । हास्तिशोपिशब्दात् स्त्रियामिनोऽणिमोरनार्पयोः प्यादेशे कृते शीर्षस्य शिरःशब्द ग्रहणेन ग्रहणात, शीर्पन्नादेशः प्राप्नोति । तत्र प्रकृतिभाये सति हास्तिशीर्षपयेत्यनिष्ट रूपं स्या- त् । इष्यते तु हास्तिशीष्यति । तत्कथं ? कर्त्तव्योऽन यत्नः । मणिमन्ताद् वा परःप्रत्ययः प्या- छयितव्यस्तन, यस्येतिलोपस्य स्थानिवद्भावाद् व्यवधानम् ॥ पहन्नोमासहनिशसन्यूपन्दोपन्यकछुकन्नुदानास्छस्प्रभृतिषु ॥ ६३ ।। पाद दन्त नासिका मास हृदय निशा असृज् यूप दोप यकृद् शकृत उदक आसन इत्येपां. शम्मानां स्थाने शस्प्रभृतिप्रत्ययेषु परतः पद्दत नस् मास् आसन यूपन्' दोपन् यकन् शकन् उदन् आसन् इत्येते आदेशा यथासंख्य भवन्ति । पद् । निपदश्चतुरो जहि । पदा वर्त्तय गोदु- हम् । पादस्य पत् । दत । या दतो धापति तस्यै श्वावदन् । नस् । सूकरस्त्यखननसा । मास। मासि त्वा पश्यामि चापा । सदा पूतेन मनसा जातवेदसम् । निश् । आमावास्यायां निशि यजेत । असन् । भसिक्तोऽस्नावरोहति । युपन् । या पाग्राणि.यूप्ण आसेचनानि । दोपन् । यत्ते दोष्णो दौभाग्यम् । यकन् । योऽवपति । शशकन् । शक्नोऽवति । उदम् । उद्नो दिव्यस्य नावा ते । आसन् । आसगि किं लभे मधुनि त शत्प्रभृतिविति किम् । पादौ ते प्रतिपादयो, नासिके ते मृगे । केचिदन छन्दसीत्यनुवर्तयन्ति । अपरे पुनरवियोपेगेच्छन्ति । तथाहि । भापायामपि पदादयः शम्दाः प्रयुज्यन्ते । व्यायामक्षुण्णगाग्रस्य पद्भ्यामुर्तितस्य च । ग्यायो नोपमपन्ति वैनतेयमियोरगः ॥ इत्येवमादयः । अन्यतरस्यामित्येतदनुतंपन्ति । तेन पादादयोपि प्रयुज्यन्त शस्त्रभृति- विति प्रकारे प्रभृतिशब्द इति । शला दोपणी इत्यापि दोषप्रादेशो भवति । *पदादि पु मांस्यत्स्ननामुपसरल्यानम् । मांसपृतना सानु इत्येतेषां स्पाने यथासय मास् यत् स्नुह- स्येते आदेशा भान्ति ! मस्पिचन्या उपायाः । मांसपयन्या इति प्रासे । मृत्यु मत्यम् । लनामु मर्त्यमिति प्राप्ठे । न त दियोन पृथिव्या अधि स्नुषु । अधि सानुन्विति मा । नम् मासिकाया यन्तम्भुपु । नासिकापा नम्भावो याच्यो यत् तमादास्येतेषु परः । * पति यगनगरपोति याव्यम् । नासिम्यो वर्णः । गामिन्य नगरम् ॥ धास्यादेपासः भागार पसारस्य ने महासंगो भयसि । १६ मत पिच । मिति धातुप. rafr। पोटापटियः । परमः शारिति किम् । कानिहाति । आदेगानगपणे. nिa munा पारयो धागा: पं.रिपरिराः । पुनम्ने, गया पटाने । - - ।

·पा० १] काशिका । ३५३ अथवा लक्षणं क्रियते । अजूदन्त्यपराः सादयः पोपदेशा स्मिस्विदिस्वदिस्विचिस्वपितयश्च ।। मकारवकारोरनज्दन्त्यत्वान्न भवतीति अप्राप्ते विधानम् 1 सृपिसृजिस्तृस्त्यालेक्सवर्जम् । *सुब्धातुष्ठितुष्वाकतीनां प्रतिषेधो वक्तव्यः । पोडीयति । पण्डीयति । वष्कते । टियु इत्यस्य द्वितीयस्थकारष्टकारश्चेष्यते । तेन तेष्ठीव्यते टेष्टीव्यते इति चाभ्यासरूपं विधा भवति। यो नः ॥ ६५ ॥ धातोरादेरित्यनुवर्तते । धातोरादेर्णकारस्य नकार आदेशो भवति। णीन् । नयति। णम। नमति । गह नयति । धात्वादेरित्येव । अणति । सुब्धातोरयमपि नेष्यते । णकारमिच्छति, णकारीयति । उपसर्गादसमासेऽपि णोपदेशस्येत्यत्र णत्वविधेयवस्थार्थ णादयो धातवः के. चिढ़पदिश्यन्ते । केपुनस्ते । तथा पठ्यन्ते । अथवा लक्षणं क्रियते । सबै णादयो णोपदेशाः। नृनन्दिनदिनक्कनाटिनानाधवर्जम् ॥ लोपो व्योर्वलि ॥ ६६ धातोरिति प्रकृतं यत तद्द्धात्वादेरिति पुनातुग्रहणानिवृत्तम् । तेन धातोश्च वकारयका- स्योबलि परतो लोपो भवति । दिव् । दिदिवान् दिदिवांसौ । दिदिवांसः। ऊयी। ऊतम् । क्नूयी । क्नूतम् । गोधावा ठूक् । गौधेरः । पचेरन्। यजेरन् । चकारस्य । जीवेरदानुक् । जीर- दानुः । त्रिवेः । आस्त्रेमाणम् । उणादयो बहुलमिति बहुलवचनाच्छ्वोः शुडनुनासिके चेति उट न भवति । वलीति किम् । ऊय्यते, क्नूय्यते । पूर्व लोपग्रहणं किम् वेरपृक्तलोपात् पूर्व बलि- लोपो यथा!स्यात् । कण्डूयतेः विप् । कण्डूः । लोलूलतेः । लोलः । ब्रश्चादीनासुपदेशसाम- •त् वलि लोपो न भवति । वृश्चति वश्चेत्यत्रापि हि संप्रसारणहलादिःशेपयोर्बहिरङ्गत्वात् प्राप्नोति॥ वेरपृक्तस्य ॥ ६७॥ लोप इति वर्त्तते वेरिति विवादयो विशेपाननुबन्धानुत्सृज्य सामान्येन गृह्यन्ते । बेरपृक्त- स्य लोपो भवति । ब्रह्मभ्रूणवृत्रेषु क्विप् । ब्रह्महा। भ्रूणहा । स्पृशोऽनुदके क्विन् । घृतस्पृक् । तैलस्पृक् । भजो ण्विः । अर्द्धभाक् । पादभाक् । तुरीयभाक् । अपृक्तस्येति किम् । वृदृभ्यां विन् । दर्विः । कृगृशसृजागृभ्यः क्विः । जागृविः ॥ हल्ङयाब्भ्यो दीर्धात् सुतिस्यपृक्तं हल् ॥ ६८ ॥ लोपो इति वर्तते । तदिह लौकिकेनार्थनार्थवत कर्मसाधनं द्रष्टव्यम् । लुप्यत इति लोपः । हलन्ताद् ड्यन्तादाबन्ताच दीर्घात्परं सुति सि इत्येतदमुक्त हुल् लुप्यते । हलन्तात् सुलोपः । राजा। तक्षा । उखास्त्रत् । पर्णध्वत् । ड्यन्तात् । कुमारी गौरी । शाङ्गरवी । आवन्तात् खद- वा। बहुराजा । कारीपगन्ध्या। हलन्तादेव तिलोपः सिलोपथ्य । तत्र तिलोपस्तावत् । अधि भभवान् । भृतो लडि तिपि लौ भृक्षामित् इत्यभ्यासस्येत्त्वम् । अजागर्भवान् । सिलो. पः । अभिनोऽत्र, अच्छिनोऽन । दस्य रेफः । हल्यान्भ्य इति किम् । ग्रामणोः । सेनानीः । दीदिति किम् । निष्कौशाम्यिः । अतिखट्वः। सुतिसीति किम् । अभेत्सीत् । तिपा सहच- रितस्य सिशब्दस्य ग्रहणात्सिचो ग्रहणं नास्ति । अपृक्तमिति किम् । भिनत्ति । छिनत्ति । हलिति किम् । विभेद । चिच्छेद । अय किमर्थ हलन्तात् मुतिसीनां लोपो विधीयते संयो. गान्तलोपेनैव सिद्धम् । न सिद्धयति । राजा तत्क्षेत्यत्र संयोगान्तलोपोस्यासिद्धत्वान्नलोपोन स्यात् । उखास्नत् पर्णध्वदित्यापदान्तत्वाइत्वं च न स्यात् । अमिनोऽत्रेत्यग्रातो रोरप्लुता- दलते इत्युत्वं न स्यात् । अबिभर्भवानित्यग्र तु रात्सस्येति नियमाल्लोप एव न स्यात् ॥ संयोगान्तस्य लोप हि नलोपादिन सिद्यति । रात्तु तेनैव लोपः स्यादलस्तस्माद्विधीयते ॥ । ।

·पा०१] काशिका ! -- अचि परत इको यणादेशो भवति। दध्यन्न । मध्वत्र । कर्थम् । हर्थम् । लाकृतिः । *इ. कः सुतपूर्वस्य सवर्णदीर्घबाधनार्थ यणादेशो वक्तव्या* : भो३ इ इन्द्रम् । भो३ यिन्द्रम् । अ- चीति चायमधिकारः, संप्रसारणाञ्चेति यावत् ।। एचोऽयवायावः ॥ ७८।। एचः स्थानेऽचि यरतोऽय् अव् आव् इत्येते आदेशा यथासंख्यं भवन्ति । चवनम् । लवनम् । चायकः । लावकः । कयेते । व्ययेते । याववरुणद्धि । वान्तो यि प्रत्यये ॥ ७९ ॥ योऽयमेच स्थाने वान्तादेश ओकारस्य अव औकारस्थाव् स यकारादौ प्रत्यये परतो भवति । वाभ्रव्यः । माण्डव्यः । शङ्कव्यं दारु । पिचच्यः कार्पासः । नान्यो हदः । वान्त इति किम् । रायमिच्छति यति । यीति किम् । गोभ्याम् । नौभ्याम् । प्रत्यय इति किम् । गो- यानम् । नौयानम् । *गोर्यंतौ छन्दसि । गोशब्दस्य यूतौ परतश्छन्दसि विपये वान्तादेशो वक्तव्यः । आनो मित्रावरुणा धृतैर्गव्यूतिमुक्षतम् । छन्दसीति किम् । गोयूतिः । *अध्यप- 'रिमाणे च* | गोयूतौ परतो वान्तादेशो वक्तव्यः । गव्यूतिमात्रमध्वानं गतः ॥ धातोस्तन्निमित्तस्यैव ॥ ८ ॥ एच इति वर्तते । वान्तो यि प्रत्यय इति च । धातोर्य एच् तन्निमित्तो यकारादिप्रत्य- यनिमित्तस्तस्य यकारादौ प्रत्यये परतो वान्तादेशो भवति । लव्यम् । पव्यम् । अवश्यला- व्यम् । अवश्यपाव्यम् । धातोरिति किम् । प्रातिपदिकस्यानियमो मा भूत् । तत्र को दोषः। बाभ्रव्य इत्यत्रैव स्याद्, इह न स्याद्, गव्यं नाव्यमिति । तनिमित्तस्येति किम् । अतन्नि- मित्तस्य मा भूत् । ओयते । औयत । लौयमानिः । पौयमानिः । अत इञ् । एवकारकरण किम् । धात्ववधारणं यथा स्यात तन्निमित्तावधारणं सा भूदिति । तन्निमित्तस्य हि धातोश्या- वतोश्च भवति । बाभ्रव्यः 1 अवश्यलाव्यम् । लव्यम् ॥ क्षय्यजययौ शक्यार्थे ॥ ८१ ॥ क्षि जि इत्येतयो‘त्वोर्यति प्रत्यये परतः शक्याथै गम्यमाने एकारख्यायादेशो निपा- त्यते । शक्यः क्षेतुं,क्षय्यः । शक्यो जेतुं, जय्यः । शक्यार्थ इति किम् । क्षेयं पापम् । जेयो वृपलः ॥ कय्यस्तदथें ॥ ८२॥ क्रीणातातोस्तदर्थे कायार्थ यत्तस्मिन्नभिधेये यति प्रत्यये परतोऽयादेशो निपात्यते । ऋग्यो गौः । ऋय्यः कम्बलः । क्रयार्थ यः प्रसारितः स उच्यते । तदर्थ इति किम् । क्रेय नो धान्यं, न चास्ति क्रय्यम् ॥ भय्यप्रवय्ये च च्छन्दसिं ॥ ८३ ॥ विभेतेर्धातोः प्रपूर्वस्य च वा इत्येतस्य यति प्रत्यये परतश्छन्दसि विपयेऽयादेशो निपा- त्यते । भय्यं किलासीत् । वत्सतरी प्रवय्या । भय्येति कृत्यल्युटो बहुलमित्यपादाने यत् प्र- त्ययः । विभेत्यस्मादिति भय्यम् । प्रवय्या इति स्त्रियामेव निपातनम् । अन्यत्र प्रवेयमित्येव भवति । छन्दसीति किम् । भेयम् । प्रवेयम् । महदय्या आप उपसंख्यानम् । हृदय्या आ. पः । हदे भवा, भवे छन्दसीति यत्प्रत्ययः॥ एकः पूर्वपरयोः ॥ ८४ ॥ अधिकारोऽयम् । ख्यत्यात् परस्येति प्रागेतस्मात् सूत्रादित उत्तरं यक्ष्यामस्तन पूर्वस्य परस्य द्वयोरपि स्थाने एकादेशो भवतीत्येतद्वेदितव्यम् । वक्ष्यति, आद् गुण इति । तत्राचि पूर्वस्थावर्णाच परस्य स्थाने एको गुणो भवति । खवेन्द्रामालेन्द्रः । पूर्वपरग्रहणं द्वयोरपि यु- .

·पा० १] काशिका । । । R विधीयते । एत्येधत्योस्त्वेछिपररूपापवादः । ओमाडोश्चेत्येतत्तु पररूपं न बाध्यते, येन नापा यो विधिरारभ्यते स तस्य बाधको भवतीति, पुरस्तादपवादा अनन्तरान् विधीन बाधन्त इति वा । तेनेह न भवति । उप आ इत उपेत इति । एचीत्येव । उप इत, उपेतः । *अक्षा. दूहिन्यां वृद्धिर्वक्तव्या । अक्षौहिणी । *स्वादीरेरिण्योर्वृद्धिर्वक्तव्या । स्वैरम् । स्वैरिणी । प्रादूढोढ्यशेष्येषु वृद्धिर्वक्तव्या* 1 प्रौढः । प्रौढिः । प्रैयः । प्रैष्यः(१) । बस्ते च तृतीयासमा- सेऽवर्णाद वृद्धिर्बक्तव्या* । सुखेन ऋतः, सुखातः । दुःखेन ऋतो, दुःखार्तः । ऋत इति किम् । । सुखेन इनः सुखेतः । तृतीयेति किम् । परमतः । समास इति किम् । सुखेनतः । प्रवत्स- तरकम्बलबसनानामृणे बृद्धिर्वक्तव्याः । प्र, प्रार्णम् । वत्सतर । वत्सतरार्णम् । कम्बल । कम्बलार्णम् । वसन । बसनार्णम् । रणदशाभ्यां वृद्धिवक्तव्याः । ऋणार्णम् । दशार्णम् ॥ प्राटश्च ॥ 801 एचीति निवृत्तम् । अचीत्यनुवर्तते । आटः परो योऽच् अचि च पूर्वो य आट् तयोः पूर्वपरयोराडचो स्थाने वृद्धिरेकादेशो भवति । ऐक्षिष्ट । ऐक्षत । ऐक्षिष्यत । औभीत् । आर्नोत् । औंजीत् । चकारोधिकविधानार्थ उस्योमातोश्च पररूपबाधनार्थः । औलीयत् । औकारीयत् । आऊढा ओढा, तामैच्छत् , औढीयत् ॥ उपसर्गादृति धातौ ॥ १९ ॥ आदित्येव । अवर्णान्तादुपसर्गाहकारादौ धातौ परतः पूर्वपरयोः स्थाने वृद्धिरेकादेशो भवति । आद् गुणापवादः । उपार्छति । प्रार्च्छति । उपार्नोति । उपसर्गादिति किम् । खट्वछंति । मालछति । प्रगता अच्छका अस्माद्देशात्, अच्छंको देशः । यत्क्रियायुक्ता प्रादयस्तं प्रति गत्युपसर्गसंज्ञका इति । प्रत्तीति । किम् । उप इत, उपेतः । तपरकरणं किम् । उप ऋकारीयति । वा सुप्यापिशलेरिति विकल्पः स्यात् । उपसर्गग्रहणादेव धातुग्रहणे सिद्ध धातुग्रहणं शाकलनिवृत्त्यर्थम् । कत्यक इति हि शाकल्यस्य प्रकृतिभावः प्राप्नोति ॥ वा सुप्यापिशलेः ॥ ९२ ॥ आदित्येव । उपसर्गादृति धाताविति च सुबन्तावयवे धातावृकारादौ परतोऽवर्णन्तादुप- सर्गात् पूर्वपरयोरापिशलेराचार्यस्य मतेन वा वृदिरेकादेशो भवति । उपर्पभीयति । उपल्का- रीयति । उपाल्कारीयति । ऋकारलकारयोः सावण्यविधिरिति अतीति लकारोऽपि गृह्यते । आपिशलिग्रहणं पूजार्थम् । वेति शुच्यत एव । श्रौतोऽम्शसोः ॥ ९३ ॥ ओतोमि शसि च परतः पूर्वपरयोराकार आदेशो भवति । गां पश्य । गाः पश्य । यां पश्य । घाः पश्य । धोशब्दोऽप्योकारान्त एव विद्यते, ततोऽपि परं सर्वनामस्थानं णिदिप्यते, तेन नाप्राप्तायां वृद्धावयमाकारो विधीयमानस्तां वाधते । अमिति द्वितीयेकवचनं गृह्यते, भासा साहचर्यात् , सुपीति चाधिकारात् । तेनाचिनवमसुनवमित्यत्र न भवति । एडि पररूयम् ॥ १४॥ आदित्येव, उपसगांद्वाताविति च । अवर्णान्तादूपसर्गादेादी धातौ पूर्वपरयोः पररूपमे- कादेशो भवति । वृद्धिरेचीत्यल्यापवादः । उपेलयति । प्रेलयति । उपोषति । प्रोपति । केचिद्वा सुप्यापिशलेरित्यनुवर्तयन्ति तद्वाक्यभेदेन मुन्धातो विकल्प करोति । उपेडकीयति । उपैडकीयति । उपोदनीयति, उपौदनीयति । शकन्भ्वादिपु पररूपं वक्तव्यम् । शक अन्धुः, • याकन्धुः। कुल अटा, कुलटा । सीमन्तः केशेषु । सीनोऽन्तः, सीमन्तः, अन्यत्र सीमान्तः १२) मन्यानरें अहमहणायेशिकार्तिकनुपलभ्यते त्योदाहरणमपि ।

·३५८ काशिका । [अ०६ . - । *एवेचानियोगे पररूपं वक्तव्यम् । इह एव, इहेव अद्य एव, अद्येव । अनियोग इति किम् । इहैव भव माऽन्यत्र गाः । *ओत्वोष्ठयोः समासे वा पररूपं वक्तव्यम् । स्थूल ओतुः, स्थूलौतुः । स्थूलोतुः । बिम्बौठी। बिम्बोष्ठी। समासे हति किम् । तिष्ट देवदत्तौष्ट पश्य । *एमनादिपु छन्दसि पररूपं वक्तव्यम् । अपां त्वा एमन् , अपी लेमन् । अपां त्वा ओझन्, अपां त्वोझम् ॥ श्रोमाङोश्च ॥ १५॥ आदित्येव । अवर्णान्तादोमि आङि च परतः पूर्वपरयोः स्थाने पररूपमेकादेशो भवति । का ओमित्यवोचत् । कामित्यवोचत् योमित्यवोचत् । आहि खल्वपि । आ ऊढा, ओढा ।' अघ सोढा अद्योढा । कदा ओढा, कदोढा । तदा ओढा, तदोढा । वृद्धिरेचीत्यस्यापवादः ।। इह तु आ कश्यात् अात्, अद्य अश्यात अर्यादिति, असा सवणे दीर्घत्वं याधते ।। उस्यपदान्तात् ।। ९६ ॥ आदित्येव । अवर्णादपदान्तादुसि पूर्वपरयोराद्गुणापवादः पररूपमेकादेशो भवति । भिन्द्या उस्, भिन्युः । छिन्या उस्, छिन्छुः । अदा उस्, अदुः। अया उस् अयुः । अपहा. न्तादिति किम् । का उस्रा, कोसा । का उपिता । आदित्येव । चक्रुः । अविभयुः ॥ अतो गुणे ॥ ९७॥ अपदान्तादिति वर्तते । अकारादपदान्तात् गुणे परतः पूर्वपरयोः स्थाने पररूपमेकादेशो भवति । पचन्ति । यजन्ति । अकः सवर्ण दीर्घस्यापवादः । पचे यजे इत्यत्र वृद्धिरेचीति' वृद्धिः प्राप्नोति । अत इति किम् । यान्ति । वान्ति । गुण इति किम् । अपचे। अयजे ।। अपदान्तादित्येव । दण्टापम् । यूपामम् ॥ अभ्यतानुकरणस्यात इतौ ॥९८ ॥ अव्यक्तम् अपरिस्फुटवणे तदनुकरण परिस्फुटवर्णमेव फेनचित् सादृश्येन तदव्यक्तमनुकरों- ति तस्य योच्छदस्तस्मादितो पूर्वपरयोः स्थाने पररूपमेकादेशो भवति । पटत् इति, पटि- ति । घटत् इति, पटिति । झटत् इति, मरिति । छमित् इति, छमिति । अन्यतानुकरणस्ये- ति किम् । जगत् इति, जगदिति । अत इति किम् गरट् इति, गरदिति । इताविति किम् । पटत् अत्र, पटना । *अनेकाच इति वक्तव्यम् । इह मा भृत् । सत् इति, नदिति । कथं घ- टदिति गम्भीरमम्बुदैनंदितमिति । दकारान्तमेतदनुकरण द्रष्टव्यम् ॥ नामेडितस्यान्त्यस्य तु वा मन्यतानुकरणस्याटितस्य योऽच्छन्द इतौ तस्य पररूपं न भवति तस्य योन्त्यस्तका- रस्तस्य या मयति । पटस्पटदिति । पटपटेति करोति । नित्ययोध्ययोरिति द्वियनम् । यदा- तु समुदायानुफरणं तदा भवत्येव पूर्वेण पररूपं, परस्परेति करोति ॥ नित्यमाडिते डानि ॥ १० ॥ अन्यकानुसरणस्यातोऽन्त्यायति शनुपर्जन । दायां यदानेदिता सस्मिन पायाच्य- सानुकरणम्पान्मन्दान्य पोन्स्यरतकारतस्य पूर्णस्य परम्प चापग्य पर्णम्य निन्य पारूपी- पागो भवनि । पटपटा फरोति । दमदमा करोति । पटदित्यस्मादल्यानुफरणादिति हाधि मिहिन दानियल मिति चिनं तप टिलोपाल पूर्व मप्यते । अफः सयण दोनः ॥ १० ॥ माः मार्ग:चि पात: पूर्वपरपीः म्याने गोमं एकागो पनि दासम् । दर्गमः । भी। कोतयः । अब इमि किम् । मारणे । मार्गनि निम् । दम्पा । पपीतय । मु.. .. - ।

·पा०१] काशिका । प्रथमयोः पूर्वसवर्णः ॥ १०२ ॥ अक इति दीर्घ इति वर्तते । प्रथमाशब्दो विभक्तिविशेपे रूढस्तत्साहचर्यात् द्वितीयापि प्रथमेत्युक्ता । तस्यां प्रथमायां द्वितीयायां च विभक्तावचि अकः पूर्वपरयोः स्थाने पूर्वसवर्ण- दीर्घ एकादेशो भवति । अग्नो । वायू । वृक्षाः । प्लक्षाः । वृक्षान् । प्लक्षाम् । अतो गुण इति 'यदकारे पररूपं तदकः सवर्णे दीर्घत्वमेव बाधते, न तु पूर्वसवर्णदीर्घत्वं, पुरस्तादपवादा अनन्त- रान् विधीन् बाधन्त इति ।अचीत्येव । वृक्षः । प्लक्षः। अक इत्येव । नावौ पूर्वसवर्णग्रहणं किम्। अग्नी इत्यत्र पक्षे परसवर्णो मा भूत्। दीर्घग्रहणं किम् । निमाने स्थानिनिनिमात्रादेशनिवृत्त्यर्थम् ॥ तस्माच्छसो नः पुंसि ॥ १०३ ॥ तस्मात् पूर्वसवर्णदीर्घादुत्तरस्य शसोऽवयवस्य सकारस्य पुंसि नकारादेशो .भवति । वृ. क्षान् । अग्नीन् । वायून् । कर्तृन् । हर्तृन् । पण्डकान् । स्थूरान् । अरकान् पश्य । सर्व एते पुल्लिङ्गविशिष्ट स्वार्थ प्रतिपादयन्ति । इह तु चञ्चेव चञ्चा । लुन्मनुष्य इति कनो लुपि कृते लुपि युक्तवद् व्यक्तिवचन इति पुंसोऽपि स्त्रीलिङ्गता, तेन नत्वं न भवति । चञ्चाः पश्य, वधि- काः पश्येति । तस्मादिति किम् । एतांश्चरतो गाः पश्य । शस इति किम् । वृक्षाः । प्लक्षाः। पुंसीति किम् । धेनूः । बह्वीः । कुमारीः ॥ नादिचि ॥ १०४ ॥ अवर्णादिचि पूर्वसवर्णदिर्घो न भवति । वृक्षौ । प्लक्षौ । खट्वे । कुण्डे । आदिति किम् । अनी । इर्चाति किम् । वृक्षाः ॥ दीर्घाजसि च । १०५ ॥ दीर्घाजसि इचि च परतः पूर्वसवर्ण दीर्घा न भवति । कुमायौँ । कुमार्यः । ब्रह्मपन्ध्यौ । कुमारी शेते । नाज्झलावित्यत्र यदजिति प्रत्याहारग्रहणं तत्र ग्रहणकशास्त्रस्यानभिनिर्वृत्तत्वात् सवर्णा न गृह्यन्त इति सवर्णत्वमीकारशकारयोरप्रतिपिद्धम् । *सवर्णदीर्घत्वे ऋति ऋ वा वच- नम् । ऋति सवणे परभूते तत्र वा भवतीति वक्तव्यम् । होतृ ऋकारः, होतकारः । यदा न तदा दीर्घ एव होतृकारः । लति ल्लावा वचनम् । ति सवणे परतो ल्लवा भव- तीति वक्तव्यम् । होतृ लुकारः। होत्ल्लकारः । होतृकारः । ऋकारलृकारयोः । सवर्णविधि- रुक्ताः, दीर्घपक्षे तु समुदयान्तरतमस्य लुवर्णस्य दीर्घल्याभावात् ऋकारः क्रियते ।। वा छन्दसि ॥ १०६ ॥ दीर्घाच्छन्दसि विपये जसि च इचि च परतो वा पूर्वसवर्णदी? न भवति । मारुतीश्चतस्रः। पिण्डीः । मारुत्यश्चतस्रः । पिण्ड्यः । वाराही। उपानही । वाराह्यौ । उपानह्यो । श्रमि पूर्वः॥ १०७॥ अक इत्येव । अमि परतोऽकः पूर्वपरयोः स्थाने पूर्व एकादेशो भवति । वृक्षम् । प्लक्षम् । अग्निम् । वायुम् । पूर्वग्रहणं किम् । पूर्व एव यथा स्यात् , पूर्वसवर्णोऽन्तरतमो मा भूदिति । कुमारीमित्यत्र हि त्रिमात्रःस्यात्। वा छन्दसीत्येव । शर्मीच । शम्य च । गौरी च । गौयं च ॥ संप्रसारणाञ्च ॥ १० ॥ पूर्व इत्येव.! संप्रसारणादचि परतः पूर्वपरयोः स्थाने पूर्व एकादेशो भवति । यजि । इ. टम् । वपि । उप्तम् । अहि । गृहीतम् । संप्रसारणविधानसामर्थ्याद्विगृहीतस्य श्रवणे प्रा. पूर्वत्वं विधीयते । वा छन्दसीत्येव । मित्रावरुणौ यज्यमानौ । पूर्वत्वविधाने सत्यर्थवत्संत- सारणविधानमिति इष्ट इत्येवमादिपु पूर्वत्याभावे यणादेशी भवत्येव । अन्तरङ्गे चाविकृतार्थ वचननिति याझे पश्चात्संनिपतिते पूर्वत्वं न भवति । शाही । शाहर्थम् ॥ ब्रह्मवन्ध्वः॥ - ।

·३६० काशिका ! [अ०६ 1 । - एङः पदान्तादति ॥ १०९॥ एङ् या पदान्तस्तस्मादति परतः पूर्वपरयो स्थाने पूर्वरूपमेकादेशो भवति । अग्नेऽत्र । वायोऽन । अयवादेशयोरयसपवादः । एङ इति किम् । दध्यत्र । मध्वन। पदान्तादिति किम् । चयनम् । लयनम् । अतीति किम् । वायो : इति । भानो' इति । वायविति । भानविति । तपरकरणं किम् । वायवायाहि ॥ सिरसोश्चः॥ ११० पुङ इति वर्तते, अतीति च । पुडः उत्तरयोऽसिडसोरति परतः पूर्वपरयोः स्थाने पूर्व एकादेशो भवति । अनेरागच्छति । वायोरागच्छति । अग्नेः स्वम् । वायोः स्वम् । अपदा- न्तार्थ आरम्भः॥ ऋत. उत् ॥ १११ ॥. डिससोरित्येचें । अकारान्तादुत्तरयोईसिडसोरति पूर्वपरयोस्कार एकादेशो भवति । हो- ." तुरागच्छति । होः स्वम् । द्वयोः पष्टीनिर्दिष्टयोः स्थाने या स लभतेऽन्यतरव्यपदेशमिति, उर- •ण रपर इति रपत्वमन कृत्वा रात्सस्येति सलोपा कर्तव्यः : ख्यत्यात् परस्य ११२॥ हसिसोरिति वर्तते, उदिति च । ख्यत्यादिति खिशब्दखीशद्वयोम्तिशब्दतीशब्दयोरिंदै ग्रहणं, ताभ्यां परस्य इसिङसोरत उकरादेशो भवति । सख्युरागच्छत्ति । सख्युः स्वम् । प. त्युरागच्छति । पत्युः स्यम् । खाशब्दस्योदाहरणम् । सह खेन वर्तत इति सखस्तमिच्छतीति क्यच सखीयति । सखीयतेः लिए सखीस्तस्य हसिडोः सख्युरिति । तोशब्दस्यापि । लूनाम- च्छति, लूनीयति । लूनीयतेः फिपि लुप्ते, लन्युरागच्छति । न्युः स्वम् । निष्ठानत्वं पूर्वग्रा. सिद्धमित्यसिद्धम् । विकृतनिर्देशादेवेह न भवति; अतिसखेरागच्छति, सेनापतेरागच्छत्तीति । सग्निशमनुस्य फेवलय विसंज्ञा प्रतिपिच्यते न तदन्तस्य ।। अतो रोरप्लुतादप्लुते ॥ ११३ ॥ अति, उदिति वर्तते । अकारादप्लतादुत्तरस्य रोरेफरम्य उकारानुबन्धविशिष्टस्य अकारेऽ. प्लुते परत उकारादेशो भवति । वृक्षोऽत्र । भोमगोडघोअपूर्वक्ष्य योऽशीत्यस्मिन् प्रासे उत्त विधीयते । त्यमायाश्रयत्वात् , पूर्वनासिद्धमित्यसिद्धं न भवति । दात इति किम् । । तपरकरण किम् । वृक्षा अग्न। सानुबन्धपहणं किम् । स्वरन प्रातरम । अतीत्येव । वृक्ष मह । तस्यापि तपरत्वादन न भवति । वृक्ष आश्रितः । अप्लुतादिति किम् । सुस्रोता३ अत्र न्यति । अप्लुत इति किम् । तिष्ठतु पय आऽचिन् । अन्न प्लुस्यासिनत्यादुत्वं प्राप्नोती- त्पप्लुतादप्लुत इत्युच्यते ॥ हशि च ॥ ११४॥ इशि च परसोत उसरस्य शेरकारादेशो भवति । पुरपो याति । पुरपो हसति । पुरषो. ददाति ॥ प्रशान्यान्तःपादमव्यपरे ॥ ११५ ॥ एटीसीत् । पर इति परपराम्यन्तमनुरपति तदयादिए प्रथान्त मनति । मायः कारवाऽभिधीयो । अन्तरिस्पन्ययमधिकरणभूत मध्यमारटे । पादान सानियान शुशोफगदाए । अयशारयकारांति पग पर प्रन्या भगति । समापन कारगाना या न विसरमार। मांगग्रिनिगायिणायाम मागे मायुसन में शामिल नगा | उपप्रयायो । निरोप. पान भागम् गति लिन् । म.पा मी काय पो प्रशतिरिति ·काशिका [अ०६ - । प्रकृतिस्वरविधाने भवति । गावो अग्रसस्य, गवारा इति, अन्यत्र तु समासान्तोदात्तत्वेन याध्यते । स्फोटायनग्रहणं पूजार्थ, विभापेत्येव हि वर्तते । व्यवस्थितविभापेयम् । तेन गवाक्ष इत्यत्र नित्यमवद् भवति । इन्द्रे च नित्यम् ॥ १२४ ॥ इन्द्रशदस्थेऽचि परतो.गोनित्यमवहादेशो भवति । गवेन्द्रः । गवेन्द्रयज्ञस्वरः ॥ प्लुतप्रगृह्या अचि ॥ १२५ ॥ प्लुताश्च प्रगृह्माश्चाचि प्रकृल्या भवन्ति । देवदत्ता ३ यत्र न्वसि। यज्ञदत्ता ३ इदमानय । "आश्रयादन्न प्लुत सिद्धः। प्रगृह्याः । अग्नी इति । वायू इति । खट्ये इति । माले इति । 'अचीत्यनुवर्तमानो पुनरज्ग्रहणमादेशनिमित्तस्याचः परिग्रहार्थम् । तेनेह न भवति । जानु "उ अस्य राजति, जान्वल्य रुजति । प्रगृह्यादुकारात् परस्याकारस्य सवर्णदीर्घत्वं प्रित्यनि- मित्तत्वात्तत्र प्रकृतिभावो न भवति । नित्यग्रहणमिहानुवर्तते । प्लुतप्रग्रयाणां नित्यमयमेव, प्रकृतिभावो प्रथा स्याद् इकोऽसवर्ण शाकस्यस्य हस्यश्चेत्येतन्मा भूदिति ॥ श्राङोऽनुनासिकश्छन्दसि ॥ १२६ ॥ आहोऽचि परतः संहितायां छन्दसि विपयेऽनुनासिकादेशो भवति, स च प्रकृत्या भवति । - अश्रा अपः । गभीरआं उग्रपुत्रे जिघांसत । के चिदाडोनुनासिकश्छन्दसि पहुलमित्यधी. यते । तेनेह न भवति । इन्द्रोवाहुभ्यामातरत् । आ अतरत् ॥ इकोऽसर्वे शाकल्यस्य ह्रस्वश्च ॥ १२७.॥ इकोऽसवणेऽचि परत: शाकल्यस्थाचार्यस्य मतेन प्रकृत्या भवन्ति, हस्वश्च तस्येकः स्थाने भवति । दधि अत्र । दध्यत्र । मधु अत्र । मत्रत्र । कुमारि अत्र । कुमार्यन्न । किशोरि 'अन्न । किशोर्यन्त्र । इक इति किम् । खट्वेन्द्रः । असवर्ण इति किम् । कुमारीन्द्रः । शाक. *ल्यस्य ग्रहणं पूजार्थम् । आरम्भसामदेिव हि यणादेशेन सह विकल्पः सिन्दः । सिन्नि. त्यसमासयोः शाकलप्रतिपेधो वक्तव्यः । सिति । अयं ते योनिर्मात्वियः । नित्यसमासे । व्याकरम् । कुमार्यर्थम् । ॐईपा अक्षादिपु छन्दसि प्रकृतिभावमानं वक्तव्यम् । ईपा अक्षः । .का ईमारे पिशहिला । पथा अगमन् ॥ ऋत्यकः॥१२८ ।। शाकल्यस्य हस्वश्वेत्येतदनुवर्तते । प्रकारे परतः शाकल्पल्याचार्यस्य मतेनाकः प्रकृत्या भवन्ति, हत्यश्च तस्याकः स्थाने भवति खट्व प्रश्यः । माल अश्यः । कुमारि वश्यः । -होत ऋश्यः । तीति किम् । खट्वेन्द्रः । अक इति किम् । वृक्षावन्यः सवर्थमनिगर्थं च 'वचनम् ॥ अप्लुनवदुपस्थिते ।। १२९ ॥ उपस्थितं नामाऽनार्प इतिकरणः समुदायादयच्छिद्य पदं येन स्वरूपेऽवस्थाप्यते तस्मिन् परतोऽप्लुतवनवति । प्लुतकार्य प्रकृतिभावं न करोति । सुश्लोका ३ इति, सुशओं कति । सुम. गाला ३ इति, सुमलेति । वत्करण किम् । अप्लुत इत्युच्यमाने प्लुत एवं प्रतिपिप्यते । तत्र को दोपः । प्रगृहश्रवण न स्यात् । मग्नी ३ इति वायू ३ इति ।। ई ३ चाकवर्मणस्य ॥ १३०॥ १३ कारः प्लुतोऽचि परतश्चाक्रवर्मणस्याऽऽचायल्य मतेनाप्लुतवनवति । भस्तु होत्म. प्रयीत् । अस्तु ही ३ इत्ययवीत् । चिनुहीदम् । विनुही ३ इदम् । चाक्रवर्मगप्रहर्ण विक- सपार्य उपस्थित निवृरंपर्यम् । अनुपस्थिते त्यमित्युभषय विभाषेयम् । इकारान्य. ग्राश्प्पयमन्तरमाय इप्यते । वशा३ इयम् । वगेयम् ।। - ·पा०१] काशिका । दिव उत् ॥ १३१ ॥ एडः पदान्तादतीत्यतः पदग्रहणमनुवर्तते । दिव इति प्रातिपदिकं गृह्यते, न धातुः । सानुबन्धकत्वात् । दिवः पदस्य उकारादेशो भवति । दिवि कामो यस्य, धुकामः । घुमान् । विमला दिनम् । शुभ्याम् । धुभिः। निरनुबन्धकग्रहणादिह न भवति । अक्षयूभ्याम् , अक्षयू- भिरिति । तपरकरणमूठो निवृत्त्यर्थं शुभ्यां शुभिरिति । अत्र हि परत्वाद प्राप्नोति । पद. स्येति किम् । दिवौ। दिवः ॥ एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनसमासे हलि ॥ १३२ ॥ एतत्तदौ यावककारौ नसमासे न बत्तेते तयोर्यः सुशब्दः कश्च तयोः सुशब्दो, यस्तदं-.. थेन संबद्धस्तस्य सहितायां विपये हलि परतो लोपो भवति । एष ददाति । स ददाति । एप भुङ्कः । स भुङ्क्ते । एतत्तदोरिति किम् । ददाति । यो भुक्के । सुग्रहण किम् । एतौ गावी चरतः । अकोरिति किम् । य एपको ददाति । सको ददाति । तन्मध्यपतितस्तद्ग्रह- णेन गृह्यत इति रूपभेदेऽपि साकच्कावेतत्तदावेव भवतः । अनजसमास इति किम् । अनेषो ददाति । असो ददाति । उत्तरपदार्थप्रधानत्वान्नसमासस्यैतत्तदोरेवात्र संबद्धः सुशब्दः । हलीति किम् । एषोऽत्र । सोऽन्त्र ॥ स्यश्छन्दसि वहुलम् ॥ १३३ ।। ल्य इत्येतस्य छन्दसि हलि परतो बहुलं सोर्लोपो भवति । एष स्य वाजो क्षिणि तुर-- ण्यति ग्रीवायां बद्धो अपिकक्ष आसनि । एप स्य ते मधुमां इन्द्र सोमः । न च भवति । यत्र स्यो निपतेत् ॥ सोऽचि लोपे चेत् पादपूरणम् ॥ १३४ ॥ .: . स इत्येतस्याचि परतः सुलोपो भवति लोप सति चेत्पादः पूर्यते । सेदु राजा क्षयति चर्षणीनाम् । सौषधीरनुध्यसे। लोपे चेत्पादपूरणमिति किम् । स इव व्याम्रो भवेत् । अचीति विस्पष्टार्थम् । पादग्रहणेनात्र श्लोकपादस्यापि ग्रहण केचिदिच्छन्ति । तेनेदमपि सिद्ध भवति ॥ सैप दाशरथी रामः, सैप राजा युधिष्ठिरः । सैप कर्णो महात्यागी सैष भीमो महाबलः ।। सुट् कात् पूर्वः ॥ १३५॥ अधिकारोऽयं, पारस्करप्रभृतीनि व संज्ञायामिति यावत् । इत उत्तरं यद्वक्ष्यामस्तन सुडिति कात् पूर्व इति चैतदधिकृत वेदिव्यम् । वक्ष्यति । संपर्युपेभ्यः करोती भूषणे । संस्कता । सं. स्कर्तव्यम् । कात्पूर्वग्राहणं सुटोऽभक्तत्वज्ञापनार्थम् । तथाहि । संस्कृपीष्ट संस्क्रियत इति संयोगादिलक्षणादिड्गुणौ न भवतः । तिङतिङ इति इति निघातोऽपि तर्हि न प्राप्नोत्ति सुटा व्यवहितत्वात् । स्वरविधौ व्यञ्जनमविद्यमानवदिति वचनान्नास्ति व्यवधानम् । संच. स्करतुः, संचस्करुरिति गुणः कथं, तन्मध्यपतितस्तमहणेन गृह्यत इति । संयोगोपधग्रहण चं, ऋतश्च संयोगादेर्गुण इत्यन्न कर्तव्यम् । टिकरण सुट्स्तुस्त्रक्षामित्यत्र विशेषणार्थम् ।। अंडभ्यासव्यवायेऽपि ॥ १३६ ॥ अव्यवायेऽभ्यासव्यवाये सुद् कात् पूर्वी भवति । समस्करोत् । समस्कर्षीत् । संच. स्कार । परिचस्कार। किमर्थपुनरिदमुच्यते । पूर्वधातुरुपसर्गेण युज्यत इति, । तत्र धातूप- सायोः कार्यमन्तरङ्गामिति पूर्व सुटु क्रियते पश्चादडभ्यासौ। अभक्तश्च सुडित्युक्तम् । ततः सकारांदुत्तनानाडभ्यासावनिष्टे देशे स्याताम् । एतस्मिस्तु सत्यत एव वचनात् कृतयोर- डभ्यासयोस्तदन्यवायेपि सुट् कात् पूर्वः क्रियन इति सिद्धमिष्टं भवति ॥

·काशिका । [अ०.६ - T संपर्युपेभ्यः करोतौ भूषणे ॥ १३७ ॥ सम् परि उप इत्येतेभ्यो भूपणेऽथें करोती परतः सुद कात् पूर्वो भवति । संस्कर्ता । संस्क. तुम् । संकतव्यम् । अत्र संपुकानां सत्वमिति समो मकारस्य सकारः पूर्वस्य चाकारस्यानु. नासिकः । परिष्कर्ता । परिष्कर्तुम् ! परिष्कर्तव्यम् । सुट्स्तुस्वनामिति पत्वम् । उपस्कर्ता । - उपस्कर्तुम् । उपस्कर्तव्यम् । भूपण इति किम् । उपकरोति । संपूर्वस्य कचिदपणेऽपि • मुडिन्यते । संस्कृतमन्नमिति ॥ समवाये च ॥ १३८ ॥ समायः समुदायस्तस्मिंश्चाथै करोतौ संपर्युपेभ्यः कात् पूर्वः सुडागमो भवति । तत्र नः संस्कृतम् । तत्र न उपस्कृतम् । समुदितमित्यर्थः ॥ उपात् प्रतियत्नवैकृतवाफ्याध्याहारेषु च ॥ १३९ ॥ सतो गुणान्तराधानमाधिक्याय वृत्तस्य वा तादवरुध्याय समोहा प्रतियत्नः । विकृत मेव बैंकृतम् । प्रज्ञादित्वादण् । गम्यमानार्थस्य वाक्यस्य स्वरूपेणोपादानं वाक्यख्याध्या- . हारः । तेव|पु गम्यमानेषु करोती धातौ परत उपात् सुट कात् पूर्वो भवति । प्रतियत्ने . तायत् । धोदकस्योपस्कुरुते । काण्डगुणस्योपस्क्रुरुते । चै कृते उपस्कृतं भुक्ते । उपकृतं , गच्छति । वाक्याध्याहारे । उपल्कृतं जल्पति । उपस्कृतमधीथे । इतेविति किम् । उपकरोति । किरतौ लचने ॥ १४० ॥ उपादित्येव । उपादुत्तरस्मिन् किरती धातो लवनविषये सुटकात् पूर्ण भवति । उपस्कार महका लुनन्ति । उपस्कार काश्मीरका लुनन्ति । विक्षिप्य लुनन्तीत्यर्थः ॥ णमुलन वक्तव्यः लबन इति किम् । उपकिरकि देवदत्तः ॥ हिंसायां प्रतेश्च ॥ ११ ॥ फिरतापित्येय उपात् प्रतेश्च तरस्मिन् किरतौ विषये सुद् कात् पूर्ण भवति । उपस्कीर्ण दते पल भूयात् । तथा ते वृपल विक्षेपो भृयाद् यया हिंसामनुयमातीत्यर्थः । हिंसायामि- ति किम् । प्रतिकार्णम् ॥ अपाश्चतुप्पाच्छकुनिप्वालेखने । १४२ ॥ फिरतायित्येय । अपादुत्तरस्मिन् फिरतो घनुष्पाच्छकुनिषु यदालेखनं तस्मिन् विषये सुद फार पूर्ण भवति । अपस्थिरत पभो दृष्टः । अपल्किरते चुस्कृटो भक्ष्यार्थी । अपस्थिरते या आध्यार्थी । आलिय विक्षिपतीत्यर्थः । चतुष्पाटनिन्विति किम् । अपलिरति देवद- तः । इपंजीयिकाकुलायारणेविति वक्तव्यम् । इह मा भूत। अपकिरनि चा मोदनपि- माशितः *ज्ञायिकाकुलायकरणेष्व किररात्मनेपदस्योपसल्यानम् ॥ फुस्तुम्युरूगि जातिः ॥ १४३॥ कुटन्सुम्युरणीति मुद निपात्यते जातिवस्यति । फुरगम्युरनामीपधिज्ञातिः । धान्यकम् । मान्यपि कुम्म्गुरूगि। भूयनिर्दी गपकलिमचियक्षितम् । जातिरिमि लिम् । . मितानिनुम्युर्माण पशुम्पुरनमा गुम्युररानरय सिन्दुकापमन्युच्यन्ते । अमासेन तेषां यत्मा अपरम्पराः क्रियामानाय ॥ १४५ ।। भERIEगिर नित्या शिवामान्य गायमान | IREME मा मन्ति । मामविन तारयः । शिपायानस्य शिरिम् । परपरा: मामा मन्ति। पमा गाडगीपः । मान गमनम्म्य माराय प्रबरया विरक्षितः मिमिरा- मिनिममायभायामाग्यम् । काम गरम पिरम्पेन महारानीपो विधीयो।

·पा.१] काशिका । लुम्पेदवश्यमः कृत्ये तुंकाममनसोरपि । समो वा हितततयोर्मासस्य पचियुद्धलोः ॥ गोषपदं सेवितासेवितप्रमाणेषु ॥ १४५ ॥ गोष्पदमिति सुट् निपात्यते तस्य च पत्वं सेवितेऽसेविते प्रमाणे च विपये । गोप्पदो देशः । गावः पधन्ते यस्मिन् देशे स गोभिः सेवितो देशो गोष्पद इत्युच्यते । असे विते । अ. अगोष्पदान्यरण्यानि । असेविते गोष्पदशब्दो न संभवतीत्यगोप्पदशब्दार्थ निपातनम् । य. येवं नार्थ एतेन, गोप्पदप्रतिषेधादगोप्पदै भविष्यति । सत्यमेतत् । यन्न तु सेवितप्रसङ्गोऽ- स्ति तत्रैव स्यादगोप्पदमिति । यत्र त्वत्यन्तासंभव एव तत्र न स्यादगोष्पदान्यरण्यानीति । असेवितग्रहणात्सवापि भवति । यानि हि महान्त्यरण्यानि येपु गवामयन्तासंभवस्तान्येदमु.. च्यन्ते । प्रमाणे । गोप्पदमार्ग क्षेत्रम् । गोष्पदपूर वृष्टो देवः । नात्र गोष्पदं स्वार्थप्रतिपाद- नार्थमुपादीयते, कि तर्हि क्षेत्रस्य वृष्टेश्च परिच्छेत्तुमियत्ताम् । सेवितासेवितप्रमाणेष्विति कि. म् । गोः पर्द, गोपदम् ॥ प्रास्पदं प्रतिष्ठायाम् ॥ १४६ ॥ आत्मयापनाय स्थान प्रतिष्टा, तस्यामास्पदमिति सुट् निपात्यते आस्पदमनेन लब्धम् । प्रतिष्टायामिति किम् । आपदात्, आपदम् ॥ आश्चर्यमनित्ये ॥ १४७ ॥ अनित्यतया विषयभूतयाऽद्भुतत्वमिह लक्ष्यते तस्मिन्नाश्चयं निपात्यते। चरेराति चागु. राविति यत्प्रत्यये कृतेनिपातनात् सुटू । आश्वयं यदि स भुञ्जीत । आश्चर्य यदि सोऽधीयीत चित्रमद्भुतमिमित्यर्थः । अनित्य इति किम् । आचयं कर्म शोभनम् ॥ वर्चस्केऽवस्करः ॥ १४८ ॥ कुत्सितं वर्चा, वर्कल्कमन्नमलं, तस्मिन्नभिधेयेऽवस्कर इति निपात्यते । अवपूर्वस्य किर- तेः कर्मणि ऋदोरम् इत्यप्, निपातनात् सुट् । अवकीर्यत इत्यवस्करोऽन्नमलम् । तत्संबन्धा- देशोऽपि तथेष्यते । वर्चस्क इति किम् । अवकरः ॥ अपस्करो रथाङ्गम् ॥ १४९ ॥ अपस्कर इति निपात्यते रथाङ्ग चेद्भवति । अपपूर्वात् किरतेनदोरबित्यप, निपातनात् सु. टू। अपस्करो रथावयवः । रथाङ्गमिति किम् । अपकरः ।। विरिकरः शकुनिर्विकिरो वा ॥ १५० ॥ विकिर इति किरतेविपूर्वस्येगुपधज्ञाप्रीकिरः क इति प्रत्यये विहिते सुट् निपात्यते श.. कुनिश्चेद्भवति । विकिरशब्दाभिधेयो वा शकुनिर्भवति ॥ सर्वे शकुनयो भक्ष्या विष्किराः कुक्कुटाहते । विष्किरो वा शकुनाविति वाग्रहणादेव सुड्विकल्पे सिद्धे विकिरग्रहणमिह तस्यापि शकु.. नेरन्यन्त्र प्रयोगो मा भूत् ॥ हस्वाञ्चन्द्रोत्तरपदे मन्त्रे ॥ १५१ ॥ चन्द्रशब्द उत्तरपदे हस्वात् परः सुडागमो भवति मन्त्रविषये । धुश्चन्द्रो युष्मान् । हस्वा. दिति किम् । सूर्याचन्द्रमसाविव ! मन्त्र इति किम् । सुचन्द्रा पौर्णमासी । उत्तरपदं समास एवं भवतीति प्रसिद्धं, तत इह न भवति । शुक्रमसि चन्द्रमसि.॥ प्रतिकशश्च कशेः ॥ १५२॥ कशगतिशासनयोरित्येतस्यधातोः प्रतिपूर्वस्य पचायचि कृते सुट् निपात्यते, तस्यैव पत्चम् ॥ - ·३६६ काशिका । [अ०.६ +- माणवकः।। । - - ग्राममद्य प्रवक्ष्यामि भव मे त्वं प्रतिष्कशः। वापुरुषः सहायः पुरोयायी वा प्रतिष्कश इत्यभिधीयते । कशेरिति किम् । प्रतिगतः कशां, प्रतिकशोऽश्वः । अत्र यद्यपि कशेरेव कशाशदस्तथापि कशेरिति धातोरुपादानं तदु- पसर्गस्य प्रतेः प्रतिपत्त्यर्थम् । तेन धात्वन्तरोपसर्गान्न भवति ॥ प्रस्करवहरिश्चन्द्रावृपी ॥ १५३ ॥ प्रस्कण्वो हरिश्चन्द्र इति सुट् निपात्यते ऋषी चेदभिधेयौ भवतः । प्रस्कण्व ऋपिः । ह. रिश्चन्द्र नापिः । हरिश्चन्द्रग्रहणममन्नार्थम् । ऋपी इति किम् । प्रकण्वो देशः । हरिचन्द्रो मस्करमस्करिणौ वेणुपरिव्राजकयोंः ॥ १५४ ॥ मस्कर मस्करिन् इत्येतो यथासंख्य वेणी परिवाजके च निपात्येते । मकरशब्दो ह्यव्यु- त्पन्न प्रातिपदिकं तस्य वेणावभिधेये सुद निपात्यते परिवाजके त्विनिरिति । सस्करों वेणुः । मल्करी परिवाजकः । परिव्राजकयोरिति किम् । मकरो ग्राहः। मकरी सशुलः । केचित्पुनर- व मांडयुपपदे करोतेः करोतेः करणेऽन्प्रत्ययमपि निपातयन्ति माइश्च हरवत्वं सुट् च । मा क्रियते येन प्रतिषिद्धयते, स मस्करो वेणुः । वेणुग्रहणं च प्रदर्शनार्थमन्यनापि भवति । मस्क- रो दण्ड इति । परिवाजकेऽपि माध्युपपदे करोतेस्ताच्छोल्य इनिर्निपात्यते । माडो हस्वत्वं सुट च तथैव । माकरणशीलो मस्करी, कर्मापवादित्वात्परिवाजक उच्यते । सत्यमाहामा कुरुत कर्माणि शान्तिः श्रेयसीति ।। कास्तीराजस्तुन्दे नगरे ॥ १५५ ॥ कास्तीर अजस्तुन्द इत्येतो शब्दौ निपात्येते नगरेऽभिधेये । इपत्तीरमरय, अजस्येति व्युत्पत्तिरेव क्रियते नगरे तु वाच्यमेतयोः । कास्तीरनाम नगरम् । अजस्तुन्दं नाम नगरम् । नगर इति किम् । कातीरम् । भजतुन्दम् ॥ फारस्करो वृक्षः ॥ १५६ ॥ कारस्कार इति सुट निपात्यते वृक्षश्चद्भवति । कारं करोतीति दिवाविभानिशांप्रभाभा- स्कारान्तेति टप्रत्ययान्तः । कारस्करो वृक्ष इति किम् । कारकः । कचिदिदं सून नाधीयते, पारस्करप्रभृतिबंध कारस्करो पृक्ष इति पटन्ति ॥ पारस्फरप्रभृतीनि च संमायाम् ॥ १५७ ॥ पारसकरप्रभृतीनि च शब्दरूपाणि नित्यन्ो मंज्ञायां विपये । पारस्करों देशः । कारस्क. राक्षः । रसग्न्या नदी । लिम्युः प्रमाणम् । किष्किा गुहा । सयुपतोः करपत्योभोरदयदन्त- योः मुट तलोपश्च । तस्करशौरः । गृहम्पनियता । घोरदेवतयोरिति किम् । तत्करः । परस्प. तिः । मापदणादुपाधिपरिपदे सिद्ध गणे चरदेवताग्राण प्राचार्यम् । प्रासुम्पती धाती प्रा. मान, परम्सुर मानि गीति किम । प्रतुम्पति यनम्पतिः । पामरतिरातिगणः । अति निलयः सूट, पाराकरप्रभृतिषु द्रष्टव्यः । प्रायशितम् । प्रायशित्तिः । गर्ग, प्रायः निनिविरियोः सुम्मारी ति, तप संगृहीनं भवति । चनुदात्तं पदमेगावजम् ॥ १५८ ॥ परिमाप परविधियिषपा ! यमाय: पर दमानः म्यरिती ना विधिपत गमानदारी पमा पगिया भगनानारिया प्राण्या । कः पुनाको गाने, पापामो विगी. यो । यति गायन । भापति । परमसमर्ष पतपिया परिशिष्टमनुदा मन। मातुन पायो । न्नानि । नाम्पा ! सुनानः । गुमानः मा. मा नराम् । पुनीलाला || । ।

·।" ०१.] काशिका । आगमस्य विकारस्य प्रकृतेः प्रत्ययस्य । पृथकस्बरनिवृत्त्यर्थमेकवजंपदस्वरः ॥ आगमस्य । चतुरनहोरामुदात्तः । चत्वारः । अनड्वाहः । आगमस्वरः प्रकृतिस्वर याधते । विकारस्य । अस्थनिदधनीत्यनइस्बरः प्रकृतेः । गोपायति । धूपायति । प्रकृतिस्वरः प्रत्ययस्य । कर्त्तव्यम् । हर्तव्यम् । प्रत्ययस्वरः प्रकृतेः स्वरस्य बाधकः । परनित्यान्तरङ्गाप- वादैः स्वरैर्व्यवस्था सतिशिष्टेन च । यो हि यस्मिन् सति शिष्यते स तस्य बाधको भवति । तथाहि । गोपायतीत्यत्र धातुस्वरापवादः प्रत्ययस्वरस्तेनैव धातुस्वरेण प्रत्ययान्तस्य धातोः सतिशिष्टत्याद वाध्यते । कार्णोत्तरासनपुत्त्र इत्यत्र च समासम्बरापवादो बहुव्रीहिस्बरः स. तिशिप्टन समासान्तोदात्तत्वेन वाध्यते । विकरणस्वरस्तु सतिशिष्टोऽपि सार्वधातुकस्वरं न बाधते । लुनीत इति तस एव स्वरो भवति ॥ *विभक्तिस्वरान्नमस्वरो बलीयानिति वक्त- व्यम् । तिस्त्र इत्यन्न, तिसृभ्यो जस इति सतिशिष्टोऽपि विभक्तिस्वरो नस्वरेण वाध्यते ॥ विभक्तिनिमित्तस्वराज नजस्वरो बलीयानिति वक्तव्यम् । अचत्वारः । अनड्वाह इति । यल्य विभक्तिनिर्मित्तं तस्य यदुदात्तत्वं तनजस्वरेण बाध्यते । पदग्रहण किम् । देवदत्त गाम- म्याज शुक्लां दन्डेनेति वाक्ये हि प्रतिपदं स्वरः पृथग् भवति । परिमाणार्थ चेदं पदग्रहणे पदाधिकारस्य निवृत्तिं करोति । तेन प्रागेव पदव्यपदेशात् स्वरविधिसमकालमेव शिष्टस्या नुदात्तत्वं भवति । तथा च कुवल्या विकारः कौवलमित्यज्ञानुदात्तादिलक्षणाऽन्त्र सिद्धो भ- भवति । तथा गर्भिणीशब्दश्चानुदात्तादिलक्षणस्याजो बाधनाथं भिक्षादिपु पच्यते । कुचलग- भशब्दावाधुदात्तौ॥ कात्वतो घंञोऽन्त उदात्तः ॥ १५९ ॥ कर्पर्धातोराकारवतश्च घजन्तस्यान्त उदात्तो भवति । कर्पः । पाकः । त्यागः । रागः । द्वायः । धायः । नित्यादिनित्यमित्यस्याऽपवादः । कर्ष इति विकृतनिर्देशः कृपतेनिवृत्त्यर्थः । तौदादिकस्य घजन्तस्य कर्प इत्यायुदात्त एच भवति ।। उञ्छादीनां च ॥१६० ॥ उन्छ इत्येवमादीनामन्त उदात्तो भवति । उन्छः । म्लेच्छः । जनः । जल्पः । एते 'धान्ता इति जितस्बरः प्राप्तः । जव व्यध इत्यवन्तौ, तयोर्धातुस्वरः प्राप्तः। केचित्तु वध इति पठन्ति । युजेर्घजन्तस्य निपातनादगुणत्वं विशिष्टविषये च निपातनमिदमिप्यते । काल- विशेपे स्थायुपकरणे च युगशब्दस्य प्रयोगोऽन्यत्र हि योग एव भवति । गरो दूप्येऽवन्तः । गरशब्दोऽवन्तः, स दूण्य एवान्तोदात्तः । गरो विपम् । अन्यत्रायुदात्त एव । वेगवेदचेष्टर- न्धा: करणे । हलश्चेति धजन्ता एत्ते करणेऽन्तोदात्ता भवन्ति । मावे आद्युदात्ता एव । स्तुयुगुवश्छन्दसि । उपसमन्तार्थमेतत् । परिष्टुत् । संयुत् । परिद्रुत् । वर्तनिः स्तोत्रे । स्तोत्रं साम । तत्स्थो वर्तनिशब्दोऽन्तोदात्तो भवति, अन्यत्र मध्योदात्तः । सभेदरः । श्वभ्रेऽभिधेये दरशब्दोऽन्तोदात्तोऽन्यत्रावन्तत्वादायुदात्तः । साम्वतापो भावगर्हायाम् । अन्तोदात्तौ । अन्यत्रायुदात्तौ । उत्तमशश्वत्तमशब्दौ सर्वत्र । केचित्तु भावगीयामित्यत्रात्युनुवर्तयन्ति । मक्षमन्थभागेदेहां । घनन्ता, भक्षिय॑न्तोऽपि घान्त एव । एरजपयन्तानामिति वचनात् ॥ अनुदान्तस्य च यत्रोदात्तलोपः॥ १६१ ॥ उदात्त इति वर्त्तते । यस्मिन्ननुदात्ते परत उदात्तो लुप्यत स्यानुदात्तस्यादिस्दात्ता भव. ति । कुमार ई, कुमारी । कुमारशब्दोऽन्तोदात्तस्तस्य डीप्यनुदात्ते उदात्तो लुप्यते । अनुदा- तो डीब उदात्तः । भस्य टेर्लोपः । पथः । पथा। पथे। पथिन्शब्दोऽन्तोदात्तः । कुमुदनडवे- तसेभ्यो ड्मतुः । कुमुद्वान् । नड्वान् । कुमुदादयोऽन्तोदात्ताः । इमतुबनुदात्तस्नेति किम् । प्रासङ्ग वहति प्रासमयः । प्रासङ्गशब्दस्थाथादिस्वरेणान्तोदात्तः । तस्य यति, तित्व ·1 काशिका । [म०६ रितमिति स्वरित उदानो लुप्यते । तदस्ति, स्वस्तेि हि विधीयमाने परिशिष्टमनुदात्तं तत् कुत उदात्तलोपः । तदेतदगुदात्तग्रहणमादेरनुदात्तस्योदात्तार्थम् । अन्त इति हि प्रकृतत्वाद. न्तस्य स्यात् । मा हिधुक्षाताम् । मा हि धुक्षायाथाम् । यत्रेति किम् भार्गवः । भार्गवौ। भुगवः । प्राक सुयुत्पत्तेर्गानप्रत्ययस्य लुक् । उदात्तग्रहणं किम् । वैदी । और्वी ॥ धातोः ॥ १६२ ॥ अन्त इत्येव । धातोरन्त उदात्तो भवति। पचति । पठति । उर्णोति । गोपायति। याति नितः ॥ १६३ ॥ चितोऽन्त उदात्तो भवति । भञ्जभासिमिदो घुरच । भङ्गुरम् । भारम् । मेदुरंम् । आग- स्त्यकौण्डिन्ययोरंगस्तिकुण्डिनन् । कुन्डिनाः। चिति प्रत्यये प्रकृतिप्रत्ययसमुयस्यान्त उदा- त्त इष्यते । बहुपटवः । उच्चकैः । तद्धितस्य ॥ १६४॥ चित इत्येव । चितस्तद्धितस्यान्त उदातो भवति । गोने कुमादिभ्यश्चूफन् । कौं.. चायनाः । भौमायनाः । किमर्थमिदं, परमपि मित्स्चरै बाधित्वाऽन्तोदात्तत्वमेव यथा. स्यादिति ॥ कितः॥ १६५ ॥ तद्धितस्येत्येव । तद्धितस्य कितोऽन्त उदात्तो भवति । नडादिभ्यः फक् । नाडायनः . चारायणः । प्राग्वहतेष्ठक् । आक्षिकः । शालाकिकः ॥ तिसृभ्यो जसः ॥ १६ ॥ तिसभ्य उत्तरस्य जसोऽन्त उदात्तो भवति । तिस्रस्तिष्ठन्ति । उदात्तस्वस्तियोर्यणः स्व- परतयोर्यणः स्वरितोऽनत्तस्येत्यस्यार्पवादः । शसि उदात्तयणो हत्पूर्वादिति सिद्धेऽन्यत्र बहु- बचने, पब्रिचतुर्यो हलादिरिति विधानाधमेव लभ्यत इति जस्ग्रहणमुपसमस्तार्थमेक इ- च्छन्ति । भतितिसावित्या स्वरो मां भूदिति ॥ चतुरः शसि ॥ १६७ ॥ चतुरः शसि परतोऽन्त उदात्तो भवति । चतुरः पश्य । चतस्त्रादेशे आधुदात्तनिपातना णादेशम्य च पूर्वविधौ स्थनिवत्त्वादयं स्वरो न भवति । चतस्र पश्येति ॥ सावेकाचस्तृतीयादिविभक्तिः ॥ १६८ ॥ साविति सक्षमीबहुवचनस्य सुशब्दस्य ग्रहणम् । तत्र सौ य एकाच तस्मात्पर तृतीयादि- विभक्तिरदाता भवति । वाचा 1 वाग्भ्याम् । वाग्भिः। वाग्भ्यः । यातायायाम् । याशिः साविति किम् । राज्ञा । राजे । एकाच इति किम् । हरिणा । गिरिण। राजसुं। तृतीयादि रिति किम् । बाचौ वाचः । विभक्तरिति किम् । वाक्तरा । वाक्तमा । सप्तमीवहुवचनस्य यह- णादिह न भवति त्वया स्वयीति॥ अन्तोदात्तादुत्तरपदादन्यतरस्यामनित्यसमासे ॥ १६९ ॥ एकाच इति वर्तते, तृतीयादिविभक्तिरिति च । नित्यशदः स्वर्यते तेन नित्याधिकारविहि- तः समासः पर्युदस्यते । नित्यसमासादन्ययानित्यसमासे यदुत्तरपदमन्तोदासमेकाश तस्मा त्परा तृतीयादिविभक्तिरन्यतरल्यांमुदत्ता भयति। परमवाचा।परमवाचे २॥ परमत्वचा । २१ यदा विभक्तिरदाता न भवति तदा समासान्तोदात्तत्यमेव । अन्तोदात्तादिति किम् । अ. वाया। युवाया । मुत्वचा । तत्पुरुपोऽयम् । तन, तत्पुरुषे ल्यायतृतीयासप्तम्युपमानाव्यये. ति पूर्वपदप्रकृतिस्बरः। उत्तरपदग्रहणमेकावेनोत्तरपदं विशेषयितुम् । अन्यथा हि समास- विशेपणमेतत् स्यात् । तन शुन उर्व योजत्यौवायं विधिः स्यात् । अनित्यसमास इति' - ·पा०१) काशिका । - 1 । । । कम् । अनिचिता । सोममुता। उपपदमति इत्ययं नित्याधिकारे समासो विधीयते । तन्त्र, गतिकारकोपपदात् ऋदित्युत्तरपदप्रकृतिस्वरेण चित् शब्दात्तः । यस्तु विग्रहाभावेन नि- त्यसमासस्तत्र भवत्येव विकल्पः । अवाचा याहाणेन, सुवाचा ब्राह्मणेनेति । बहुव्रीहौ नम्सु- भ्यामित्युत्तरपदान्तोदात्तत्वं भवति ।। अञ्चेश्छन्दस्यसर्वनामस्थानम् ॥ ७० ॥ अः पराऽसर्वनामस्थानविभक्तिरदात्ता भवति छन्दसि विषये । इन्द्रो दधीचो. अस्थ- भिः । चाविति पूर्वपदान्तोदात्तत्व प्राप्तम् । तृतीयादिरिति वर्तमाने शसोऽपि परिग्रहार्थमस- नामस्थानग्रहणम् । इहापि यथा स्यात् । प्रतोचो वाहून प्रतिमध्येषामिति ॥ ऊडिदम्पदाद्यप्पुम्रद्युभ्यः ॥ १७१ ।। ऊट् इदम् पदादि अप् येम् रै दिद् इत्येतेभ्योऽसर्वनामविभक्तिरुदात्ता भवति । प्राहिः । प्रष्टौहा । ऊठ्युपधाग्रहणं कर्त्तव्यमिह मा भृत् । अक्षद्युबा । अक्षाचे । इदम् । अभ्याम् । एभिः । अन्तोदात्तादित्यधिकारादन्वादेशे न भवति । अथो आभ्यां निपुणमधीतमिति ! प. दादयः पन्नोमासित्येवमादयो निश्पर्यन्ता इह गृह्यन्ते । निपदश्चतुरो जहि । या दतो धाव: ति । असन्प्रभृतिभ्यो विभक्तिरनुदात्तैव भवति । ग्रीवायां बद्धो अपि कक्ष आसनि । मत्स्य न दीन उदनि क्षियन्तम् । अप् । अपः पश्य । अद्भिः । अयः । पुम् । पुंसः । पुम्भ्याम् । पुम्भ्यः । पुंसा। पुसे।। रायः पश्य । राभ्याम् । राभिः । दिव् । दिवः पश्य । दिवा। दिवे॥ अष्टनो दीर्घात् ॥ १७२ ॥ अष्टनो दीर्घान्तादसर्वनामस्थानविभक्तिरुदात्ता भवति । अष्टाभिः । अष्टाभ्यः । अष्टासु । घृतादिपाठादष्टनशब्दोऽन्तोदात्तस्तत्र शल्युपोत्तममित्यस्यापवादो विभक्तरेवोदात्तत्वं विधी- यते । दीर्घादिति किम् । अष्टसु प्रक्रमेषु ब्राह्मणोनीनादधीत । इदमेव दीर्घग्रहणमष्टन आत्व- विकल्पं ज्ञापयति, कृतात्वस्य च पदसंज्ञां ज्ञापयति । अन्यथा ह्यात्वपक्षे सावकाशोऽटनः स्वरः परत्वादनात्वपक्षे पदस्वरेण बाधिप्यत इति किं दीर्घग्रहणेन ॥ शतुरनुमो नद्यजादी ॥ १७३ ॥ अन्तोदासादिति वर्तते । अनुम् यः शतृप्रत्ययस्तदन्तादन्योदात्तात्परा नदा अजादिर्वि- भक्तिरसर्वनामस्थानमुनाता भवति । तुदती । नुदती। लुनती। पुनती। तुदता । नुदता । लुनता ! पुनता । अनुम इति किम् । तुदन्ती। नुदन्ती। अत्राप्यदुपदेशादिति लसार्वधातु- कानुदात्तत्ये एकादेशस्तस्यैकादेश उदात्तेनोदात्त इत्युदात्तत्वं तस्य पूर्वन्नासिद्धत्वं नेष्यत्त इति शवन्तमन्तोदात्तं भवति । नद्यजादी इति किम् । तुद्याम् । तुदद्भिः । अन्तोदात्तादित्येव । दति । दधतो । अभ्यस्तानामादिरित्यायुदात्तावेतौ । *बृहन्महतोरुपमख्यानम् । बृहती। महती। बृहता। महता ॥ उदात्तयणो हल्पूर्वात् ॥ १७४ ॥ उदात्तस्थाने यो यण् हलपूर्वस्तस्मात्परा नदी अजादिर्याऽसर्वनासस्थानविभक्तिरदाता भवति । की। ही। प्रलवित्री । प्रसवित्री । कर्ता । हा । प्रलवित्रा। प्रसवित्रा । तृज- न्ता एतेऽन्तोऽदात्ताः । उदात्तग्रहणं किम् । कर्नी । ही। का। हत्रां । तृन्नन्तोऽयमाादा- त्तः । हल्पूर्वादिति किम् । वहति नावा ब्राह्मण्या 1 *नकारग्रहणे व कर्त्तव्यम् । वाक्पती- यं कन्या ।। नोङ् धात्वोः ॥ १७ ॥ अडो धातोश्च य उदात्तयग् हल्पूर्वस्तस्मात्पराजाद्यसर्वनामस्थानविभक्तिर्नोदात्ता भवति । ब्रह्मबन्ध्वा । ब्रह्मवन्ध्वे । वीरवन्ध्वा । वीरबन्ध्वे । अङ् प्रत्ययस्वरेणोदात्तः । तेन ·काशिका । [अ०६ । सह य एकादेशः सोऽप्युदात्त इति । उदात्तयण्वकारस्तस्मादुदात्तत्वे प्रतिपिढे उदात्तस्वरित- योर्यणः स्वरितोऽनुदात्तस्येति विभक्तिः स्वर्यते । धातुयणः खल्वपि । सकल्ल्वा । सकल्ल्वे । खलवे । विवन्तस्य कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणान्तोदात्तस्य ओ.सुपि यणादेशः ।। हस्वनुड्भ्यां मतुप् ॥ १७६ ॥ अन्तोदात्तादित्येव । हस्वान्तादन्तोदात्तान्नुटश्च परो मतुब् उदात्तो भवति । अग्निमान् । वायुमान् । कर्तृमान् । हर्तमान् । नुटः खल्वपि । अक्षण्वता। शीर्षण्वता । अन्तोदात्तादि- त्येव । वसुमान् । वसुशब्द आधुदात्तस्तस्मान्मतुव् अनुदात्त एव भवति । अत्र च स्वरविधी व्यञ्जनमविद्यमानवदित्येपा परिभाषा नानीयते, नुग्रहणात, तेन मरुत्वानित्यत्र न भवति । अरे.शब्दाच मतुप उदात्तत्वं वक्तव्यम् आरेवाम् । श्वेश्च प्रतिषेधो वक्तव्यः । त्रिवतीर्या- ज्यानुवाक्या भवन्तीति॥ नामन्यतरस्याम् ॥ १७॥ हस्वग्रहणमनुवर्तते मतुग्रहणं च । तेन मतुपा हस्वो विशेप्यते मतुपि यो हस्वस्तदन्ता- दन्तोदात्तादन्यतरस्यां नाम् उदात्तो भवति । अग्नीनाम् । वायूनाम् । कर्तृणाम् । सतुपा हस्वविशेषणं किम् । भूतपूर्वेऽपि हस्वे यथा स्यात् । अन्यथा हि साम्प्रतिक एव स्यात् तिस- णां, चतसृणामिति । सनुट्कस्य ग्रहणं किम् । घेन्याम् । शकट्याम् । उदात्तयणो हलपूर्वादि- त्ययमन्तोदात्तः । हस्वादित्येव । कुमारीणाम् । अन्तोदात्तादित्येव । वपूणाम् । वसूनाम् ॥ ड्याश्छन्दसि बहुलम् ॥ १७८ ॥ ड्यन्ताच्छन्दसि विषये नामुदात्तो भवति बहुलम् । देवसेनानामभिभातीनाम् । यह्वीना पिता । न च भवति, नदीनां पारे जयन्तीनां अरुतः ॥ पत्रिचतुभ्यो हलादिः ॥ १७९ ॥ अन्तोदात्तादित्येतनिवृत्तम् पटसंज्ञकम्यस्त्रि चतुर् इत्येताभ्यां च परा हलादिविभक्तिर.. दाता भवति । पण्णाम् । पभिः । पड्भ्यः । पञ्चानाम् । सप्तानाम् । निः। त्रिभिः ।। निभ्यः । त्रयाणाम् । चतुर । चतुर्व्यः । चतुर्णाम् । हलादिरिति किम् । चतस्रः पश्य ॥ झल्युपोत्तमम् ॥ ३८० ॥ पत्रिचतुभ्यो या झलादिविभक्तिस्तदन्ते पदे यदुषोत्तममुदात्तं भवति । त्रिप्रभृतीनाम. न्त्यमुत्तमं तत्समीपे च यत्तदुपोत्तम् । पञ्चभिस्तपस्तपति । सप्तभिः परान जयति । तिसृभिन्न बहसे त्रिशता । चतुर्भिः । झलीति किम् । पञ्चानाम् । सप्तानाम् । उपोत्तममिति किम् ।। पभिः । पड्भ्यः॥ विभांपा मापायाम् ॥ ११ ॥ पनिचतुर्यो या झलादिविभक्तिस्तदन्ते पदे उपोत्तममुदात्तं भवति विभाषा भापायां विपये । पञ्चभिः । २ । सप्तभिः । २ । तिसृभिः । २ । चतसृभिः ॥ २॥ न गोश्चन्त्साववर्णराडक्रुद्भयः ।। १८२ ॥ गोधन साववर्ण-सौ प्रथमैकवचने यदत्राणान्त राइ अङ् ऋष कृद् इत्येतेभ्यो यस भवति । गवा ! गये । गोभ्यामिति । सावकाचस्तृतीयादिविभक्तिरिति प्राप्तिः प्रतिशिद्ध- तं । सुगुना । सुगने । सुगुभ्याम् । अन्तोदात्तादुत्तरपदादिति प्राप्तिः । छन् । सुना । गुने । यभ्याम् । परमशुना । परमशुने । परमभ्याम् । पूर्ववत् प्राप्तिः । सायवर्णः । सो प्रयकर- चने यदयणान्त तस्य ग्रहणम् । येभ्यः । तभ्यः । भ्यः। राट् । राजति । मियन्तः । राजा । परमराजः । अदः । अम्वतिः कितन्तस्तस्य 'सनकारस्य ग्रहण विपयायधारणार्थ, यत्रास्य नलोपो नास्तिं तन प्रतिषेधो यथा स्यात् । नारः पूजायामिति प्रतिपिद्धयः नलोपः। मावा । प्राभ्याम् । नलोपविषय तु भवत्येव विभक्तरदासत्यम् । प्राचा । प्राचं मारा- - ·गा०] काशिका । ३७१ म् । अझ् छिन्नन्त एव । अज्ञा। परमचा । कृत् । करोतिः कृतिर्वा किबन्तः । कृता । एरमता ॥ दिवो झल् ॥ १८३ ॥ दिवः परा झलादिर्विभक्तिर्नादाना भवति । शुभ्याम् । युभिः। सामेकाच इति अहिद पदायपुग्नेयुभ्य इति वा प्राप्तिः प्रतिषिच्यते । झलीति किम् । दिवा ॥ नृचान्यतरस्याम् ॥ १८४॥ नृ इत्येतस्मात् परा झलीदिविभक्तिरन्यतरख्यां नोदात्ता भवति । नृभ्याम् । नृभिः । नृभ्यः । नृपु । झलित्येव । ना॥ तित् स्वरितम् ॥ १८५ ॥ तित्स्वरितं भवति । सन्नन्ताद्यत् । चिकीर्ण्यम् । जिहीर्ण्यम् । ऋहलोर्ण्यत् । कार्यम् । हार्यम् । प्रत्ययाशुदात्तस्यापवादः ।। तास्यनुदात्तेन्डिन्ददुपदेशाल्लसार्वधातुकमनुदात्तमहन्विडोः ॥ १८६ ।। तासेरनुदासेतो डितोऽकारान्तोपदेशान् शब्दात् परं लसार्वधातुकमनुदात्तं च भवति हुनु- इद् इत्येताभ्यां परं वर्जयित्वा । तासेस्तावत् कर्ता । कर्तारौ । कारः । प्रत्ययस्वरापवादोऽ. यम् । अनुदात्तेतः । आस । आस्ते । वस । वस्ते । डित् । सुङ्। सूते । शीङ् । शेते । अदुप- देशात् । तुदतः । नुदतः । पचतः । पठतः । अनुबन्धस्यानैकान्तिकत्वादकारान्तोपदेश एव शप् । पचमानः । यजमानः । यद्यत्र मुक् अकारमात्रस्य स्यात् तदा लसार्वधातुकमदुपदेशा- 'दनन्तरमिति सिन्धो निधातः । अथाकारान्तस्याङ्गस्य, तथापि लसार्वधातुकानुदात्तत्वे कर्त्त- ये बहिरङ्गत्यादसिद्ध इति सिन्द्वम् । चितम्वरोऽनेन लसावंधातुकानुदात्तत्वेन परत्वाद वाध्यते । तास्यादिम्भ्य इति किम् । चिनुतः । चिन्वन्ति । डिदयं नुः पूर्वस्य कार्य प्रति न तु परस्य । उपदेशग्रहणं किम् । इह च यथा स्यात्, पचावः पचाम इति । इह च मा भूत्, हतो हथ इति । लग्रहणं किम् । कतीह पवमानाः । सार्वघातुकमिति किम् । शिश्ये । शिश्याते । शिश्यिरे । अहन्विडोरिति किम् । नुते । यदधीते ॥ श्रादिः सिचोऽन्यतरस्याम् ॥ १८७ ॥ उदात्त इति वर्तते । सिजन्तस्यान्यतरस्यामादिरुदात्तो भवति । मा हिं कार्टाम् । मा हि काष्टीम् । एकोऽत्रायुदात्त: अपरोऽन्तोदात्तः । मा हि लविष्टाम् २ । एकोऽन्नाद्युदात्तः । अपरो मध्योदात्तः । सिचश्चित्करणादागमानुदात्तत्वं हि वाध्यते । सिच आधुदात्तत्वाऽनिटः "प्रति पक्षे उदात्तत्वं वक्तव्यम् । मा हि कार्पम् । २ । अनिट इति किम् । मा हि लाविष- म् । २ । मध्योदात्त एवाधुदात्ताभावपक्षे भवति ॥ स्वपादिहिंसामच्यनिदि ॥ १८८॥ लसार्वधातुकग्रहणं यदनुवर्तते तदच्यनिटीति संबन्धादिह सप्तम्यन्तं भवति । स्वपादिरा- वृत्करणात् । स्वपादीनां हिंसेश्वाजादावनिटि लसावधानके परतोऽन्यतरस्यामादिरुदात्तो भ. वति । स्वपन्ति । २ । श्वसन्ति।२। हिंसेः खल्वपि । हिंसन्ति । २ । प्रत्ययस्वरेण पक्षे म- ध्योदात्तः । अचीति किम् । स्वय्यात् । हिंस्यात् । अनिटीति किम् । स्वपितः । श्चसितः । अडित्याजादावयं विधिरिष्यते । इह न भवति । स्वपनि । हिंसानि । अभ्यस्तानामादिः ॥ १८९ ॥ अभ्यस्तानामजादावनिटि लसार्वधातुके परत आदिरदात्तो भवति । ददति । ददतु । द- धति । दधतु । जक्षति । जक्षतु । जाग्रति । जाग्रत् । अचीत्येव । दद्यात् । अनिटीत्येव । ज- क्षितः । आदिरिति वर्तमाने पुनरादिग्रहण नित्यार्थम् ॥ :..

·काशिका। स० लिति ॥ १९३ ॥ - अनुदाते च ॥ १९०॥ अविद्यमानोदाते चलसार्वधातुके परतोऽभ्यस्तानमादिल्दातो भवति ! अनजाअर्थ आ. रम्भः । ददाति । जहाति । दधाति । निहीते । मिमीते । अनुदात्तइति बहुमीहिनिदेशो लो. पयणादेशार्थः । मा हि स्म दधात् । दधात्यत्र । सर्वस्य सुपि ॥ १९१॥ सर्वशब्दस्य सुपि परत आदिरुदानो भवति । सर्वः। सर्वो। सवें । सुपीति कि । सर्वत २ः । सर्वतमः । प्रत्ययलक्षणेनाप्ययं स्वर इप्यते सस्तोम इति । *सर्वस्वरोऽनकच्कस्येति वक्तव्यम् । सर्वकः । चित्स्वरेणान्तोदात्तो भवति ॥ भोहीभृहमदजनधनदरिद्राजागरां प्रत्ययात् पूर्व पिति ॥ १९२ ।। भी ही हु भद जन धन दरिद्रा जाय इत्येतेषामभ्यस्तानां लसार्वधातुके पिति प्रत्य. यात् पूर्वमुदास भवति । विभेति । जिहति । मिति । जुहोति । ममत्तु नः परिज्मा मदे. बहुलं छन्दसीति विकरणस्य नुः । जजनदिन्द्रम् । जन जनन इत्यस्य पञ्चमे लकारे रूपम् । धन धान्य इत्यस्य पञ्चमे लकारे दधनत् । दरिद्राति । जागति । भ्यादीनामिति किम् । द- दाति । पितीति किम् । दरिदति ॥ लिति प्रत्ययात् पूर्वमुदात्तं भवति । चिकोर्षकः । जिहीर्षकः । भौरिकिविधम् । भोलिकि- विधम् । ऐपुकारिक्तम् ।। आदिर्णमुल्यन्यतरस्याम् ॥ १९४ ॥ णमुलि परतोऽन्यतरख्यामादिस्तात्तो भवति । लोलूयलोलूयम् । आन्नेडितानुदानत्वे कृ. ते पूर्वो लोलूयंशब्द एकत्रायुदात्तः अपरत्र लित्स्वरेण मध्योदात्तः ।। श्रवः कर्तृयकि ॥ १९५॥ उपदेश इति वत्तते । अजन्ता ये उपदेशे धातवस्तेषां कर्तृयकि अन्यतरस्यामादिदातो भवति । लयते केदारः स्वयमेव । २ । स्तीर्यते केदारः स्त्रयमेव १२ । यदाऽऽद्युदात्तत्वं न भवति तदा लसार्वधातुकनिधाते कृते यक एव स्थरो भवति । जनादीनामुपदेश एबान ट- ' व्यम् । तत्राप्ययं स्वर इप्यते । जायते स्वयमेव । सोयत स्वयमेव । खायते स्वयमेव । अच इति किम् । भिद्यते स्वयमेव । कर्तृग्रहण किम् । ल्यते केदारो देवदत्तैन । थलि च सेटोडन्तो वा ॥ १९६ ॥ सेटि थलि इट् वा उदात्तो भवति अन्तो वा आदिवाऽन्यतरस्याम् । लुलविथ । ३ य: दा नैते त्रयः स्वरास्तदा लिति प्रत्ययात् पूर्वमुदात्त भवति । तेनैते चत्वारः स्वराः पर्यायेणा भवन्ति । सेटीति किम् । ययथा । लिति प्रत्ययात् पूर्वमुदात्तमित्ययमेवान स्थरो भवति । नित्यादिनित्यम् ॥ १९७ ।। निति निति च सित्यादिरुदात्तो भवति । गगांदिभ्यो ऽयम् । गायः । वात्स्यः । वा- सुदेवार्जुनाभ्यां युन् । वासुदेवकः । अर्जुनकः । प्रत्ययस्वरापवादोऽयं योगः । प्रत्ययलक्षणमन्त्र नेप्यते । तेन गगाः विदाः चना इत्यन्न यणि अनि दुनि च लुप्ते न भवति । आमन्त्रितस्य च ॥ १९ ॥ आमन्त्रितस्यादिदातो भवति । देवदतः । देवदत्ती । देवदत्ताः । अत्र कारकाइतध्रुत. योरेवाशिषाति प्रातियांध्यते । लुमतापि लुप्से प्रत्ययलक्षणमन्यते । सपिरागच्छ सप्ताग- पितति॥ पथिमयोः सवनामस्थान ॥ १९९॥ ..

·पा० १] काशिका । ३७३ पथिमथिशब्दावौणादिकाविनिप्रत्ययान्तौ प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तौ तयोः सर्वनामस्थाने परत आदिरुदत्तिो भवति । पन्थाः । पन्थानौ । पन्थानः । मन्थाः । मन्थानौ । मन्थानः । सर्वनामस्थान इति किम् । पथः पश्य । मथः पश्य । उदात्तनिवृत्तिस्वरेणान्तोदात्तो भवति । प्रत्ययलक्षणमन्त्रापि नेष्यते । पथिप्रिय इत्यत्र पूर्वपदप्रकृतिस्वरेणान्तोदात्तः पथिशब्दः ॥ अन्तश्च तवै युगपत् ॥ २००॥ तवैप्रत्ययान्तस्यान्तश्चशब्दादादिश्च युगपदुदात्तौ भवतः । कर्त्तवै। हर्तवै । प्रत्ययायु- दात्तत्वापबादः । युगपग्रहण पर्यायनिवृत्त्यर्थम् । एकवर्जमिति वचनाद्योगपचं न स्यात् ।। क्षयो निवासे ॥ २०१॥ क्षयशब्दो निवासेऽभिधेये आयुदात्तो भवति । क्षियन्ति निवसन्त्यस्मिननिति क्षयः ।। धुसि संज्ञायां घः प्रायेणेति घप्रत्ययान्तस्य प्रत्ययम्वरः प्राप्तः । क्षये जागृहि प्रपश्यन् । निवास इति किम् । क्षयो वर्त्तते दस्यूनाम् । एरजित्ययमजन्तः ॥ जयः करणम् ॥ २०२ ॥ जयशब्दः करणवाची आधुदात्तो भवति । जयन्ति तेनेति जयः । पुंसि सैज्ञायां धः प्रायेणेति घस्तस्य प्रत्ययस्वरः प्राप्तः। जयोऽयः । करणमिति किम । जयो वर्तते ब्राहाणा- नाम् । अत्राप्येरजित्ययमजन्तः ॥ वृषादीनां च ॥ २०३॥ वृप इत्येवमादीनामादिस्दात्तो भवति । वृपः । जनः । ज्वरः । ग्रहः । हयः । गयः। एते स पचाद्यन्प्रत्ययान्ताः । गद्य इत्यन्न गायतेनिपातनादेत्वम् । नयः। तयः । पयः । वेदः । अंशः। दवः । एतेऽपि तथैवान्प्रत्ययान्ताः। सूद इगुपधादिति कप्रत्ययान्तः । गुहाभिदा. दिरङ्प्रत्ययान्तः । शमरणौ संज्ञायां संमतौ भावकर्मणोः । शमो भावे । रणः कर्मणि, अजन्ता- वेतौ निपातनात् भावक्रमणोर्भवतः । मन्त्रः पचाद्यजन्तः । शान्तिरिति क्तिजन्तः । कामः । यामः । घनन्तायेतौ । आराधाराकारा भिदादयः । वहो गोचरादिषु घप्रत्ययान्तः । कल्पः अजन्तः । पादो घमन्तः । तत्र क्वचित् प्रत्ययस्वरः प्राप्तदः, क्वचित्, कात्वतो घनोन्त उदात्त' इति । वृपादिराकृतिगणः । अविहितमायुदात्तत्वं वृपादिषु द्रष्टव्यम् ॥ संज्ञायामुपमानम् ॥ २०४॥ उपमानशब्दः संज्ञायामायुदात्तो भवति । चञ्चा। वद्धिका । खरकुटी दासी । उपमानः . शद्वा एते उपमेयस्य संज्ञा तत्र इवे प्रतिकृताविति यःकन् जन् तस्य लुन्मनुष्य इति लुप् । य. येथे किमर्थमिदमुच्यते प्रत्ययलक्षणेन सिद्धमायुदात्तत्वम् । एतदेव ज्ञापयति कचिदिह स्वर- विधौ प्रत्ययलक्षणं न भवतीति । तथा च पूर्वत्रोदाहृतम् । संज्ञायामिति किम् । अग्निा- णयकः। उपमानमिति किम् देवदत्तः। निष्ठा च द्वयजनात् ॥ २०५ ।। निष्ठान्तं च ब्यच् संज्ञायां विषये आद्युदात्तं भवति च चेदादिराकारो न भवति । दत्तः । गुप्तः । बुद्धः । प्रत्ययस्वरापवादः । निष्टेति किम् देवः । भीमः । व्यजिति किम् । चिन्तितः। रक्षितः । अनादिति किम् । त्रातः । आप्तः । संज्ञायामिति किम् । कृतम्। हृतम् ॥ शुष्कगृगौ ॥ २०६ ॥ आदिरुदात्त इति वर्तते । शुष्क पृष्ट इत्येतावाद्युदात्तौ भवतः । शुष्कः । सृष्टः । असंज्ञा- थै आरम्भः ॥ का० ३२ - 1 - ·-३७४ काशिका । [अ०६ । , प्राशितः कर्ता ॥ २०७ ॥ आशितशब्दः कर्तृवाची आद्युदात्तो भवति । आशितो देवदत्तः । अशेरयमाङ्पूर्वादविव- क्षिते कर्मणि कतरिक्तः । तन्न, थाथपजितिाप्रातः स्वरो वाध्यते । कर्तरीति किम् । अशितम् अन्नम् । अशितं देवदत्तेन । पूर्वत्र कर्मणि क्तः उत्तरत्र भावे ।। रिक्त विभाषा ॥ २०८॥ रिक्तशब्दे विभापा अदिरुदात्तो भवति । रिक्तः । रिक्तः । संज्ञायां, निष्ठा च द्वयजनादि. . त्यनेन पूर्वविप्रतिपेधेन नित्यमायुदात्तः ॥. जुष्टार्पिते च छन्दसि ॥ २०१ ॥ जुष्ट अर्पित इत्येते शब्दरुले छन्दसि विषये विभाषा अधुदात्त भवतः । जुष्टः । २१ अ- पितः । २ । छन्दसीति किम् । भापायां प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तावेतौ ॥ . नित्यं मन्त्रे ॥ २१ ॥ जुष्ट अर्पित इत्येते शब्दरूपे मन्नविषये नित्यमायुदाने भवतः । जुष्टं देवानाम्, अर्पित "पितृणाम् । पूर्वेणान्न विकल्पः प्राप्तः । केचिदन जुष्टत्येतदेवानुवर्तयन्ति । अर्पितशब्दस्य वि. भाषा मन्त्रेपीच्छन्ति । अन्तोदात्तेंऽपि ययं मन्त्रे पठ्यते । तस्मिन् साकै निशता न शंकवो- पिता इति ॥ युप्मदस्मदोर्डसि ॥ २२१ ॥ युष्मदस्मदी मदिक्प्रत्ययान्ते अन्तोदात्ते तयोईसि परत आदिरुदात्तो भवति । तव.स्व- ..म् । सम स्वम्॥ अयि च ॥ २१२॥ युग्मदस्मदोरिति वर्तते, आदिरुदात्त हुति च । । इत्येतस्मिंश्च परतो युष्मदस्मदोरादि- रुदात्तो भवति । तुभ्यम् । मह्यम् । पृथग्योगकरणं यथासंख्यावानिवृत्त्यर्थम् ॥ यतोऽनावः ॥ २१३॥ निष्ठा च बजनादित्यतो ब्यग्रहणमनुर्त्तते । यत्प्रयन्तस्य द्वयच आदिरदात्तो भवति । अधो यत् । चेयम् । जेयम् । शरीरावयवाद्यत् । कण्ट्यम् । ओष्ठ्यम् । तित्स्वरितमित्यस्याप- -वादः । अनाव इति किम् । नान्यम् । व्यच इत्येव । चिकीर्घ्यम् । ललाट्यम् ॥ इडवन्दवृशंसद्हां ण्यतः ॥ २१४ ॥ इंड चन्द वृशंस दुह् इत्येतेपा योण्यत् तदन्तस्यादिरदात्तो भवति । ईट्यम् । वन्धम् । वार्यम् । शस्यम् । दोह्या धेनुः बयनुबन्धकत्वाद् ण्यतो यदग्रहणेन ग्रहणं नास्तीति तित्स्व- रितमित्येतत् प्राप्तम् । वार्यमिति वृट् संभक्तावित्यस्यायं ण्यत् । क्यविधी हि वृन एव - ग्रहणमिप्यते। विभाषा वेरिवन्धानयोः ॥ २१५ ॥ वेणुइन्धान इत्येतयोविभाषादिस्दात्तो भवति । येणुः विष्णुः । इन्धानः । इन्धानः । येणु- शब्दोऽयमजिथरीभ्यो निदिति णुप्रत्ययान्तो नित्यानित्यमायुदात्तः प्रातः । इन्धानशब्दोऽपि यदा चानशन्तनदाचित्वादन्तोदात्तः । अथ शानजन्तस्तदा साधातुफानुदासत्वे फुते उदा. शनिवृत्तिस्वरेण मध्योदात्तः । तदेवमिन्धाने सर्वथाऽप्राप्तमाधुदासत्व पक्षे विधीयते । वेणु- रिव येणरित्युषमान यदा संज्ञा भवति तदा सजायावुपमानमिति नित्यमायुदात्तत्वमिष्यते ।। -

·पा०१]
काशिका ।
त्यागरागहासकुहश्वठकथानाम् ।। २१६ ॥
त्याम राग हास कुह वठ क्रय इत्येतेषां विभाषा आदिरुदात्तो भवति। त्यागः ॥ २॥
एते घनन्तास्तेषां पक्षे कर्यात्वतो घोऽन्त उदात्त इत्युदात्तत्वमेव भवति । कुहः । २ ।
पठः । २ । क्रयः १२॥ एते पचाद्यजन्ताः॥
उपोत्तम रिति ॥ २१७ ॥
रिदन्तस्योपोत्तममुदा भवति । निप्रभृतीनामन्त्यमुत्तमं तस्य समीपे यत्तदुपोत्तमम् ।
करणीयम् । हरणीयम् । पटुजातीयः । मृदुजातीयः । प्रत्ययस्वरापवादोऽयम् ॥
चङयन्यतरस्याम् ॥ २१८ ॥
चडन्तेऽन्यतरस्यामुपोत्तममुदात्तं भवति । मा हि चीकरताम् २ । न माड्योग इत्यटि.
प्रतिपिद्धं, हि चेति निघातेऽदुपदेशादिति लसार्वधातुकानुदात्तत्वे कृते चङ एव स्वरे प्राप्
पक्षे धात्वकार उदात्तो भवति । उपोत्तमग्रहणाद् द्वयोर्न भवति । मा हि दधत् ॥.
मतोः पूर्वमात् संज्ञायां लियाम् ॥ २१९ ॥
मतोः पूर्व आकार उदात्तो भवति तन्मत्वन्तं स्त्रीलिङ्ग संज्ञा भवति । उदुम्बरावती ।
पुष्करावती। वीरणावती। शरावती। शरादीनां चेति दीर्घः । आदिति किम् । इक्षुमती ।
हुमवती । संज्ञायामिति किम् । खट्वावती। स्त्रियामिति किम् । शरावान् । मतोरिति
किम् । गवादिनी॥
अन्तोऽवत्याः ॥ २२० ।
संज्ञायामित्येव । अवतीशब्दान्तस्य संज्ञायामन्त उदात्तो भवति अजिरवती । खदिरव.
ती। हसवती । कारण्डवती। डीपः पित्त्वादनुदात्तत्वं प्राप्तम् । अवत्या इति किमुच्यते, न
वत्या इत्येवमुच्येत । नैव शक्यमिहापि स्यात् । राजवती। स्वरविधौ नलोपस्यासिद्धत्वा-
ब्रायमवतीशब्दः । वत्वं पुनराश्चयात् सिद्धम् ।।
ईवत्याः ॥ २२१ ॥
ईचतीशब्दान्तस्यान्त उदात्तो भवति स्त्रियां संज्ञायां विषये । अहीवती । कृपीवती ।
मुनीवती ॥
।
चौ ॥ २२२ ॥
चारित्यञ्चतिर्लुप्तनकारो गृह्यते । सस्मिन् परतः पूर्वस्यान्त उदात्तो भवति । दधीचः
पश्य । दधीचा । दधीचे । मधूचः पश्य । मधूचा । मधूचे । उदात्तनिवृत्तिस्वरापवादोऽयम् ।
*चावतद्धित इति वक्तव्यम् । दाधीचः । माधूचः । प्रत्ययस्वर एवान भवति ॥
समासस्य॥२२३॥
समासस्यान्त उदात्तो भवति । राजपुरुषः । ब्राह्मणकम्बलः । कज्ञास्वनः । पदहशब्दः ।
नदीघोषः । राजपत् । ब्राह्मणसमित् । स्वरविधौ व्यञ्जनमविद्यमानवदिति हलन्तेऽप्यन्तो.
दात्तत्वं भवति । नानापदस्वरस्थापवादः ॥
इति काशिकायां वृत्तौ षष्ठस्याध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ ६॥ १॥

·काशिका. [१०६ ।। अथ पष्ठाध्यायस्य द्वितीयः पादः !! बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदम् ॥ १ ॥ पूर्वपदग्रहणमत्र पूर्वपदस्थे स्वरे उदात्ते स्वरिते वा वर्तते । बहुव्रीही समासे पूर्वपदस्य "य: स्वरः स प्रकृत्या भवति, स्वभावेनावतिष्ठते, विक्रारमनुदात्तत्वे हि सति अनुदात्तः स्या- "दिति समासान्तोदात्तत्वापवादोऽयमारभ्यते । कार्णोत्तरासाः । कृष्णो मृगस्तस्य विकारः काष्णः । प्राणिरजतादिभ्योऽनित्यन्प्रत्ययान्तो जित्स्वरेणाद्युदात्तः। यूपवलजः । यूपशब्द उणादिषु, कुसुयुभ्यश्चेति पप्रत्ययान्तः । तत्र च दीर्घ इति निदिति च वर्त्तते तेनायुदात्तः ब्रह्मचारिपरिस्कन्दः । ब्रह्मचारिशब्दः कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणान्तोदात्तः । स्नातकपुत्त्रः । स्नातशब्दः कन्प्रत्ययान्तो नित्स्वरेणाद्युदात्तः । अध्यापकपुत्त्रः। लिस्वरेणाध्यापकशब्दो मध्योदात्तः । श्रोत्रियपुत्त्रः । श्रोत्रियशब्दो नित्त्वादायुदात्तः । मनुष्यनाथः । मनुष्यशब्द- स्तित्त्वरितमिति स्वरितान्तः । उदात्तग्रहणं स्वस्तिग्रहणं चात्रानुवर्तते । तेन सर्वानुदात्तै • पूर्वपदे विधिरेच नास्तीति समासान्तोदात्तत्वं भवति । समभाग इति समशब्दो हि सर्वानुदात्तः॥ तत्पुरुष तुल्यार्थतृतीयासप्तम्युपमानाव्ययद्वितीयाकृत्याः ॥ २ ॥ तत्पुरुषे समासे तुल्यायें तृतीयान्तं सप्तम्यन्तमुपमानवाचि अव्ययं द्वितीयान्तं कृत्यान्तं च यत् पूर्वपद तत्प्रकृतिस्वरं भवति । तुल्यार्थ । तुल्यलोहितः । तुल्यमहान् । सहच्छ्वेतः। सग्लोहितः । सहग्महान् । सदृशधेतः ।। सालोहितः। सदृशमहान् । एते, कृत्यतुल्या- ख्या अजात्येति कर्मधारयाः। तत्र तुल्यशब्दो यतोऽनाव इत्याधुदात्तः । सहकशब्दः । सामान्यग्रोश्शेति किन्प्रत्ययान्तः । कृदुत्तरपदकृतिस्वरेणान्तोदात्तः। सशशब्दोपि कान्तो 'मध्योदात्तः । तुल्यार्थ । तृतीया । शङ्खलया खण्डः, शङलाखण्डः । किरिणा काणः, किरिका- णः । शङ्खपूर्वालातेर्घभर्थे कविधानमिति वा कप्रत्ययान्तः शङ्खलाशब्दोऽन्तोदात्तः । किरिश दोऽपि, किरतेः कृणशृपृकुटिभिदिच्छिदिभ्यश्चेतीकारप्रत्ययः किदौणादिकरतेनासावन्तोदा. तः । तृतीया। सप्तमी। अक्षेषु शौण्डोऽक्षशौण्डः । पानशौण्डः । अशेवन इति सप्रत्यया. न्तोदात्तः । पानशब्दो ल्युडन्ती लित्स्वरेणायुदात्तः । सप्तमी । उपमान । शस्त्रीश्यामा । कुसुदश्येनी । हंसगद्दा । न्यग्रोधपरिमण्डला ! दूर्वाकाण्डश्यामा | शरकाण्डगौरी । उपमा- मानि सामान्यवचनैरिति समासः | शधीशब्दो डोप्प्रत्ययान्तोऽन्तोदात्तः । कुमुदशब्दोऽपि, को मोदत इति मूलविभुजादित्वात् कप्रत्ययान्तो, नविषयस्यांनिसन्तस्येति वायुदात्तः । “हंसशब्दो, वृतृवदिहनिकमिकपिभ्यः स इति सप्रत्ययान्तः । न्यग्रोधः । पञ्चादित्वादप्रत्यः थान्तस्य 'न्यग्रेधस्य च केवलस्ये तिनिपातनाद हुकारस्य धारो मध्योदात्तत्वं च । दुर्वाकाण्डशरकाण्डशब्दौ पष्ठीतत्पुरुषावुत्तरपदायुदात्तौ। उपमान । अव्यय । अवाह्मणः । अपलः । कुबाह्मणः । कुपलः । निष्कौशाम्यिः । निवाराणसिः । अतिखट्यः । अतिमा- लः । एतान्यव्ययायुदात्तानि । *अव्यये नन् कुनिपातानामिति वफत्र्यम् । इह मा भृत् । म्गालाकालक इति । अव्यय । द्वितीया । मुहुर्तसुखम् । मुहर्तरमणीयम् । सर्वराकल्या- यो । सर्वरात्रशोभना । अत्यन्तसंयोगे चेति द्वितीयासमासः । मुहूर्तशब्दः पृषोदरादिरन्तो. दात्तः । सर्वरात्रशब्दोऽप्यच्प्रत्ययान्तः । द्वितीया । कृत्य । भोज्योष्णम् ।। भोज्यलयणम् । पानीयगीतम् । हरणीयचूर्णम् । भोज्यशब्दो ण्यदन्तोऽन्तःस्वरितः । पानीयहरणीशब्दयोरु- पोत्तम रितीति ईकार उदात्तः॥ - ।

·पा० २] काशिका । वों वर्णचनेते ॥ ३॥ प्रकृत्या पूर्वपद तत्पुरुष इति च वर्तते। वर्ग वर्णवाचि पूर्वपद वर्णवाचिष्येवोत्तरपदेषु एतच्छन्दवजितेपु परतस्तत्पुरुपे समासे प्रकृतिस्वरं भवति । कृष्णसारङ्गो, लोहितसारङ्गः । कृष्णकल्मापो, लोहितकल्मापः । कृपेर्वण इति कृष्णशब्दो नकप्रत्ययान्तोऽन्तोदात्तः । लोहितशब्दोऽपि रहेरश्च लो वेति तन् प्रत्ययान्त आधुदात्तः । वर्ण इति किम् । परमकृष्णः । वर्णेप्चिति किम् । कृष्णतिला ! अनेत इति किम् । कृष्णतः । लोहितैतः ॥ गाधलवणयोः प्रमाणे ॥ ४॥ प्रमावाचिनि तत्पुरुष समासे गाध लवण इत्येतयोरुत्तरपदयोः पूर्वपदं प्रकृतिस्वरे भवति । शम्बगाधमुदकम् । अरित्रगाधमुदकम् । तत्प्रमाणमित्यर्थः । गोलवणम् । अवलब. णम् । यावद्वे दीयते तावदित्यर्थः । पष्ठीसमासा एते तत्र शमेन्निति वन्प्रत्ययान्तत्वाच्छ. मशब्द आधुदात्तः । अरित्रशब्दोऽतिलधुसू इतीप्रत्ययान्तो मध्योदात्तः । गोशब्दो डोप्रत्ययान्तोऽन्तोदात्तः । अश्वशब्दोऽशुग्रुपीति धन्प्रत्ययान्त आधुदात्तः । प्रमाणमियत्ताप- रिच्छेदमात्रमिह द्रष्टव्यं न पुनरायाम एव । स्वरव्यङ्गय च प्रमाणविशेषविषयत्वमेतेपाम् । प्रमाण इति किम् । परमगाधम् । परमलवणम् ।। दायाधं दायादे ॥५॥ सत्पुरुपे समासे दायादशब्द उत्तरपदे दायाद्यवाचि पूर्वपदप्रकृतिस्वरं भवति । विद्यादा यादः धनदायदः । संज्ञायां समजनिपदेति विद्याशब्दः क्यप्प्रत्ययान्तः । उदात्त इति च तत्र वर्त्तते, तेनायमन्तोदात्तः । कृपृवृजिमन्दिनिधाञ्भ्यः क्युरिति बहुलवचनात् केवलादपि धानः क्युप्रत्ययस्तेन धनशब्दः प्रत्ययस्वरेणाादात्तः । अथ विद्यादायाद इति केन पष्टी, स्वामीच- राधिपतिदायादेति । यद्येवं प्रतिपदविधाना च पछी न समस्यत इति समासप्रतिषेधः प्राप्नो. ति । एवं तहि शेपलक्षणैवान पष्ठी । तस्यास्तु सप्तमी विधीयमाना बाधिका मा विज्ञायोति- पुनरभ्यनुज्ञायते । दायाद्यमिति किम् । परमदायादः । अन्न समासान्तोदात्तत्वमेव भवति ॥ प्रतिवन्धि चिरकृच्छ्रयःो ॥६॥ तत्पुरुपे समासे चिरकृच्छ्रयोरुत्तरपदयोः प्रतिबन्धिवाचि पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । गम- नचिरम् । गमनकृच्छ्रम् । व्यवहरणचिरम् । व्याहरणकृच्छ्रम् । गमनव्याहरणशब्दौ ल्युडन्तो तयोलित्स्बरः । गमनं च यञ्चिरं चेति विशेषणसमासोऽयं मयूरव्यंसकादिर्वा द्रष्टव्यः । गमन हि कारणविकलतया चिरकालभावि कृच्छ्रयोगि वा प्रतिबन्धि जायते । प्रतिवन्धीति किम् ।। मूत्रकृच्छ्ट्रम् ॥ पदेऽपदशे ॥ ७ ॥ अपदेशो च्याजस्तद्वाचिनि तत्पुरुषे समासे पदशब्द उत्तरपदे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । मूत्रपदेन प्रस्थितः । उच्चारपदेन प्रस्थितः । मूत्रशब्द सिचिमुच्योप्टेरुञ्चेति ष्टन्प्रत्ययान्तो मू.. जयतेर्वा धजन्त आद्ययुदात्तः । उच्चारशब्दोऽपि घान्तस्थाथवजुक्ताजवित्रकाणामित्यन्तो. दात्त विशेषणसमासोऽयामयूरव्यसकादिर्वा । अपदेश इति किम् । विष्णोः पर्द, विष्णुपदम् ।। निवाते वातत्राणे ॥ ८ ॥ निवातशब्द उत्तरपदे वातत्राणवाचिनि तत्पुरुषे समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । कुट्येव निवात कुटीनिवातम् । शमीनिवातम् । कुड्यनिवातम् । वातस्याभावो निवातम् । अर्थाभाव इत्यव्ययीभावः । निरुद्धो वतोऽस्मिन्निति वा निवात्तमिति बहुव्रीहिः । तत्र कुड्यादिहेतुके 1 - ·१२७८ काशिका । [अ०६ निवाते कुड्यादयो वर्तमानाः समानाधिकरणेन निवातशब्देन सह समस्यन्ते । कुटीशमीशब्दौ गौरादिछीपन्तावन्तोदात्तौ । कुड्यशब्दोऽपि, कवतेर्यत् , यक्किचेति यत्प्रत्ययान्त आयुदात्त इत्येके व्याक्प्रत्ययान्तोऽन्तोदात्त इत्यपरे । वातत्राण इति किम् । राजनिवाते वसति । सु. खं मातृनिवातम् । निवातशब्दोऽयं पार्थबाची रूढिशब्दस्तनोभयत्र पठीसमासः॥ शारदेऽनातवे ॥ ९ ॥ ऋतौ भवमार्तवम् । अनार्तवाचिनि शारदशब्द उत्तरपदे तत्पुरुषे समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वर भवति । राजुशारदमुदकम् । दृपतः शारदा सक्तवः । शारदशब्दोऽयं प्रत्ययवाची तस्य नित्य. समासोऽस्वपदविग्रह इष्यते । सद्यो रजूद्धतमुदकं प्रत्यग्रमनुपहतं रज्जुशारदमुच्यते । रज्जु- शब्दः, सृजेरसुम् चेति उप्रत्ययान्त आदिलोपश्च । धान्ये निदित च तत्र वर्तते । तेनायुदात्तः । पत्शब्दो, दणातेः पुग् हस्थति अदिक्प्रत्यतान्तोदात्तः । अनाव इति किम् । परमशार- दम् । उत्तमशारदम् । भारदि ऋतुविशेपे भवं यत्तदिह शारदम् ॥ अध्वर्युकषाययोर्जातौ ॥१०॥ अध्वर्यु कपाय इत्येतयोर्जातिवाचिनि तत्पुरुषे समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । प्रा. च्याध्वर्युः । काध्वर्युः । कलापाध्ययुः।। एते समानाधिकरणसमासा जातिवाचिनो नियतविप. याः। तन प्राच्यशब्दो यत्प्रत्ययान्त आधुदात्तः 1 कठशब्दः पचाद्यचि व्युत्पादितस्ततः कठे. न.प्रोक्तमितिवैशम्पायनान्तेवासिभ्यश्चेतिणिनिस्तस्य कठचरकाल्लुगिति लुक् । कलापिना प्रोक्त- मिति, कलापिनोऽण तस्थिनिनण्यनपत्य इति प्रकृतिभावे प्राप्त नान्तस्य टिलोपे सब्रह्मचा- रिपीठसर्पिकलापिकौथुमितैतिलिजाजलिलाङ्गलिशिलालिशिखण्डिसूकरपासुपर्वणामुपसंख्या- नमिति टिलोपः । तदेवं कलापशब्दोऽन्तोदात्तः । सपिर्मण्डकपायम् । उमापुष्पकपायम् । दौवारिककपायम् । पष्ठीसमासव्युत्पादिता रूढिशब्दा एते । तत्र सर्पिर्मण्डशब्द उमापुष्पश. ब्दश्च पष्टीसमासावन्तोदात्तौ । दौवारिकशब्दोऽपिद्विारे नियुक्त इति ठकि सत्यन्तोदात्त एव । जाताविति किम् । परमाध्वर्युः । परमझपायः॥ सदृशप्रतिरूपयोः सादृश्ये ॥ ११ ॥ सदृश प्रतिरूप इत्येतयोरुत्तरपदयोः सादृश्यवाचिनि तत्पुरुपे समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । पितृसदृशः । पितृमातृशब्दावुणादिग्वन्तोदत्तौ निपातितौ । पठीसमासाथं च सह- शग्रहमिह तदलुकि पट्याः प्रयोजयति दास्याः सदृशो वृपल्याः सदृश इति । अन्न दासी. पलीशव्दयोरन्तोदात्तत्यादुदात्तयणो हल्पूर्वादिति विभक्तिरन्तोदात्ता । पितृप्रतिरूपः । मान. प्रतिरूपः । सादृश्य इति किम् । परमसदृशः । उत्तमसदृशः । समासार्थोऽत्र पूज्यमानता, न. द्विगौ प्रमाणे ॥ १२॥ द्विगायुत्तरपदे प्रमाणवाचिनि तत्पुरुपे समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । प्राच्यसप्तस. मः । सप्तसमाः च प्रमाणमस्येति मात्रच उत्पन्नस्य, प्रमाणे लो द्विगोनित्यमिति लुक् । प्रा- च्यचासौं सनसमश्चेति, प्राज्यसप्तसमः । प्राच्यशब्द आयुदात्तः । गान्धारिशब्दः कदमादि- स्वादादालोमध्योदात्तोचा। द्विगाचिति किम् । ग्रीहिप्रस्थः। प्रमाण इति किम्-परमसRAमः ॥ गन्तव्यपण्यं बाणिजे ॥१३॥ पाणिजशब्द उत्तरपदे तत्पुरुपे समासे गन्तव्ययाचि पण्यवाचि च पूर्वपदं प्रकृतिस्वर भव. ति ! मद्रयाणिजः : काश्मीरयाणिजः 1 गान्धारिवाणिजः । मद्रादिपु गत्वा ध्यबाहरन्तीत्यर्थः । सममोसमासा एते । तत्र मद्रशन्दो रम्प्रत्ययान्तस्वादन्तोदात्त: । काश्मीरशब्दोऽपि पोद. साहश्यम्॥ • ·पा०२] काशिका । - रादिपु मध्योदात्तः । गान्धारिशदः कर्दमादिपु पठ्यते तत्र कईमादीनां वेति पक्षे आशुदात्तो भवति द्वितीयो वा । पण्य । गोवाणिजः । अचवाणिजः । गोशब्दोऽन्तोदात्तः । अधशब्द आधुदात्तः । गन्तव्यपण्यमिति किम् । परसवाणिजः । उत्तमवाणिजः । मात्रोपज्ञोपक्रमच्छाये नपुंसके ॥ १४ ॥ मात्रा उपना उपक्रम छाया एतेपूत्तरपदेपु नपुंसकत्राचिनि तत्पुरुपे समासे पूर्वपदं प्रकृति- स्वरं भवति । भिक्षामात्रं न ददाति याचितः समुद्रमात्रं न सरोऽस्ति किंधन । मात्रशब्दोऽयं वृत्तिविपये एव तुल्यप्रमाणे वर्तते । तत्र भिक्षायास्तुल्यप्रमाणमित्यस्वपदविग्रहः पष्ठीसमासः तन्न भिक्षाशब्दो, गुरोश्न हल इत्यप्रत्ययान्तोऽन्तोदात्तः । समुद्रशब्दोऽपि फिपि, पाटलापा- लङ्काम्बासागरार्थानामित्यन्तो दात्त एव । उपना। पाणिनोपज्ञकालकं व्याकरणम् । व्याड्यु- यहं दुष्करणम् । आपिशल्युपझं गुरुलाघवम् । षष्ठीसमासा एते । तत्र पणिनोपत्यमित्यणन्तः पाणिनशब्दः प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तः । व्याडिग्निन्तत्वादाशुदात्तः तदापिशलिः । उपक्रम । आन्यौपक्रम प्रासादः । दर्शनीयोपक्रमम् । सुकुमारोपक्रमम् । नन्दोपक्रमाणि मानानि । ए- तेऽपि पष्ठीसमासा एव । तत्रैत्यैनं ध्यायन्तीत्यादयः । धजथे कविधानमिति कप्रत्ययः । आङ्- पूर्वाद् ध्यायतेः, पादरादित्वावस्य ढत्वम् । तदयमाढ्यशब्दस्थायादिस्वरेणान्तोदात्तः । द- र्शनीयशब्दो रित्त्वादुपोत्तमोदात्तः । सुकुमारशब्दो नसुभ्यामित्यन्तोदात्तः । नन्दशब्दः पचायचि व्युत्पादितः । उपज्ञोपकामान्तस्य तत्पुरुषस्य नपुंसकलिङ्गातोपज्ञोपक्रमं तदाद्याचि. ख्यासायामिति । छायायाम् । इपुशब्द, इपेः किञ्चेत्युप्रत्ययान्तस्तत्रच धान्ये निदिति व- ते, तेनादयुदात्तः । धनुः शब्दोऽपि, नविपयस्यानिसन्तस्येत्याद्योदात्त एव । इषूणां छायेति पष्टीसमासः । छाया बाहुल्य इति नपुंसकलिङ्गता । नपुंसक इति किम् । कुझ्यच्छाया ॥ सुखप्रिययोहिते ॥ १५ ॥ सुख प्रिय इत्येतयोरुत्तरपदयोहितवाचिनि तत्पुरुपे समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । गमनसुखम् । वचनसुखम् । व्याहरणसुखम् । सुख । प्रिय । गमनप्रियम् । वचनप्रियम् । व्या- हरणप्रियम् । समानाधिकरणसमासा एते । तत्र सुखप्रियशब्दौ तद्धतावायस्यां प्रीतिकरे वर्ते- ते । तद्धि हितं यदायत्यां प्रीति करोति । गमनादिषु ल्युडन्तेषु लित्स्बरः। हित इति कि- म् । परमसुखम् ।। परमप्रियम् ॥ । प्रीतौ च ॥ १६ ॥ । प्रीतौ गम्यमानायां सुख प्रिय इत्येतयोरुत्तरपदयोस्तत्पुरुपे समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भ. वति ब्राह्मणसुखं पायसम् । छान्नप्रियोऽनध्यायः । कन्याप्रियो मृदङ्गः । सुखप्रिययोः प्रीत्यन्य- भिचारादिह प्रीतिग्रहणं तदतिशयप्रतिपत्त्यर्थम् । ब्राह्मणच्छच्चशब्दौ प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तौ। कन्याशन्दः स्वरितान्तः । प्रीताविति किम् । राजसुखम् । राजप्रियम् । स्वं स्वामिनि ॥ १७॥ स्वामिशब्द उत्तरपदे तत्पुरुष समासं स्ववाचि पूर्वपदं प्रकृतिस्वर भवति । गोस्वामी । अवस्वामी । धनस्वामी । अधधनगयां कथित एव स्वरः । स्वमिति किम् । परमस्वामी। पत्यावैश्वर्ये ॥ १८॥ पतिशब्द उत्तरपदे ऐश्वर्यवाचिनि तत्पुरुपे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति 1 गृहपतिः । सेना- पतिः । नरपतिः । धान्यपतिः । गेहे क इति प्रकृतिस्वरेणान्तोदात्तो गृहशब्दः । सह इनेन वर्तत इति बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदमिति सेनाशब्द आधुदात्तः । न नये । एतस्मोद् ऋदोर. विति अप्प्रत्ययान्त आधुदात्तो नरशब्दः । धान्यमन्तः स्वरितम् । एश्चर्यमिति किम् ।.. - ·३८० काशिका । [अ०६ ‘ह्मणो वृपलीपतिः । वृपल्या भतेत्यर्थः ॥ न भूवाविचहिधिषु ॥ १९ ॥ पतिशब्द उत्तरपदे एश्चर्यवाचिनि तत्पुरुपे समासे भू वाक् चित् दिधिपू इत्येतानि पूर्वप- दानि प्रकृतिस्वराणि न भवन्ति । पूर्वेण प्राप्तः स्वरः प्रतिपिज्यते । भुपतिः । वाक्पतिः । चि- त्पतिः । दिधिपतिः । पष्ठीसमासा एते समासस्वरेणान्तोदात्ता भवन्ति ॥ वा भुवनम् ॥ २० ॥ पतिशब्दे उत्तरपदे ऐश्वर्यवाचिनि तत्पुरुपे समासे भुवनशब्दः पूर्वपदं वा प्रकृतिस्वरं भव- ति । भुवनपतिः २ । पूर्वपदप्रकृतिस्वरपक्षे आदिदात्तः । रञ्जेः क्युन्निति वर्तमाने, भूसूधून. स्जिभ्यश्छन्दसीति क्युन्प्रत्ययान्तो भुवनशब्द आद्युदात्तो न्युत्पादितः । कथं भुवनपतिरा- दित्य इति । उणादयो बहुलमिति बहुलवचनादापायामपि प्रयुज्यते ॥ श्राशङ्कावाधनेदीयस्तु संभावने ॥ २१ ॥ प्रकृत्या पूर्वपदं तत्पुरुष इति वर्त्तते । आशङ्क आवाध नेदीयस् इत्येतेष्वितरपदेषु संभावना वाचिनि तत्पुरुपे समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । अस्तित्वाध्यवसायः संभावनम् । गम- नाशङ्खः वर्तते । गमनमाशङ्ख्यत इति संभाव्यते । वचनाशङ्कम् । व्याहरणाशङ्कम् । आबा- ध। गमनाबाधम् । वचनावाधम् । व्याहरणावाधम् । गमनं वाध्यत इति संभाव्यते । नेदी- यस् । गमननेदीयः । व्याहरणनेदीयः । गमनमतिनिकटतरमिति संभाव्यते । संभावन इति किम् । परमनेदीयः । पूर्वपदानि ल्युडन्तान्युक्तस्वराणि ॥ पूर्व भूतपूर्वे ॥ २२ ॥ पूर्वशब्द उत्तरपदे भूतपूर्ववाचिनि तत्पुरुपे समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । आढयो भूतपूर्व अख्यपूर्वः । पूर्वशब्दो वृत्तिविपये भूतपूर्व वर्त्तते । तन्न विशेपण विशेष्येणेति समासः । मयूर व्यसकादिवा मृष्टव्यः । दर्शनीयपूर्वः। सुकुमारपूर्व । भूतपूर्व इति किम् । परमपूर्व: । उसमपूर्वः । अन्न परमश्चासौ पूर्वश्चेति समासो न तु परमो भूतपूर्व इति । तथा हि सत्युदाहरणसेव भवति ।। सविधसनीडसमयादसवेशसदेशेषु सामीप्ये ॥ २३ ॥ सविध सनीड समर्याद सवेश सदेश इत्येतेपूत्तरपदेषु सामीप्यवाचिनि तत्पुरुपे समासे पू. पद प्रकृतिस्वरं भवति । मद्रसविधम्। गान्धारिसविधम् । काश्मीरसविधम् । महसनोडम् । गान्धारिसनीडम् । काश्मीरसनीडम् । सद्समर्यादम् । गान्धारिसमर्यादम् । काश्मीरसमर्याद- म् । मद्रसवेशम् । गान्धारिसवेशम् । काश्मीरसवेशम् । मद्रसदेशम् । गन्धारिसदेशम् । का. श्मीरसदेशम् । पूर्वपदान्युक्तस्वराणि । सविधादीनां सह विधयेत्येवमादिका व्युत्पत्तिरेव के. वलम् । समीपवाचिनस्येते समुदायाः । मद्राणां सविधं समीपमित्यर्थः । सामीप्य इति । किम् । सह मर्यादया वर्तते समर्यादं क्षेत्रम् । देवदत्तस्य समर्याद देवदत्तसमर्यादम् । सवि- धादिग्विति किम् । देवदत्तसमया ॥ विस्पटादीनि गुणवचनेषु ॥ २४ ॥ विस्पष्टादीनि पूर्वपदानि गुणवचनेपूत्तरपदेषु प्रकृतिस्वराणि भवन्ति । पिस्पष्टकटकम् । विचित्रकटुकम् । व्यक्तकटुकम् । विस्पष्टलषणम् । विचित्रलवणम् । व्यक्तलवणम् । विस्पष्टं कटुकमिति विगृह सुप्सुपति समासः । विस्पष्टादयो सत्र प्रवृत्तिनिमित्तस्य विशेषणम् । क- टुकादिभिश्व शब्दैर्गुणवतवद्रव्यमभिधीयत इत्यसामानाधिकरण्यमतो नास्ति कर्मधारयः । विस्पष्टवान्दो गतिरनन्चर इत्यादयुदात्तः । विचित्रशब्दोऽप्यव्ययस्वरण । विचित्ताब्दमन्ये । -- ·पा० . ] साशिका । ३८६ । :. पन्ति । सोऽपि बहुवीहिस्वरेणाद्युदात्त एव । व्यक्तशब्दा उदात्तस्वरित्तयोर्यणः स्वरितोऽनु दात्तस्येत्यादिस्वरितः । ये चानापरे पठ्यन्ते तत्र सपन्नशब्दस्थाथादिस्वरेणान्तोदात्तः । पटु- पण्डितशब्दो प्रत्ययस्वरेण । कुशलशब्दः कृत्स्वरेणान्तोदात्त: । चपलशब्दश्चित्स्वरेणान्तो- दात्तः । चुपेरचोपधाया इत्यत्र हि विचिति वर्तते ।निपुणसशब्दस्थाथादिस्वरेणान्तोदात्तः । पुणेरिगुपधलक्षणः कप्रत्ययोऽयम् । विस्पष्टादीनीति किम् । परमलवणम् । उत्तमलवणम् । गुणवचनेग्विति किम् । विस्पष्ट । विचित्र । व्यक्त । संपन्न । कटु । पण्डित । कुशल । चप- ल। निपुण ॥ श्रज्यावमकन्पापवासु भावे कर्मधारये ॥ २५ ॥ श्रस्य अवम् कन् इत्येतेषु पापशब्दवति चोत्तरपदे कर्मधारय समासे भाववाचि पूर्वपदं प्र- कृतित्वरं भवति । गमनश्रेष्ठम् । गमनशेयः । ज्य । वचनज्येष्टम् । वचनज्यायः । अवम् । ग- मनावमम् । वचनावमम् । कन् । गमनकनिष्ठम् । गमनकनीयः । पापवत् । गमनपापिष्ठम् । गयनपापीयः । ल्युडन्तान्येतानि पूर्वपदानि लित्स्वरेणायुदासानि श्रज्यकनामादेशानां य. हणमिति सामर्थ्यातद्वत्युत्तरपदं गृह्यते। श्रादिग्विति किम् । समानशोभनम् । भाव इति किम्। गम्यतेऽनेनेति गमन तत् श्रेयो गमनश्रेयः । कर्मधारय इति किम् । गमनं श्रेयो गमनश्रेयः ।। कुमारश्च ॥ २६ ॥ कुमारशब्दः पूर्वपदं कर्मधारयसमासे प्रकृतिस्वरं भवति । कुमारश्रमणा। कुमारकुलटा । कुमारतापसी । कुमारशन्दोऽन्तोदात्तः । अत्र केचिल्लक्षण प्रतिपदोक्तपरिभाषया कुमारश्रमणा- दिभिरित्यत्रैव समासे स्वरमेतमिच्छन्ति । केचित्पुनरविपेण सर्वत्रैव कर्मधारये ॥ श्रादिः प्रत्येनसि ॥ २७ ॥ कर्मधारय इति वर्तते । प्रतिगत एनसा प्रतिगतमेनो वा यस्य स प्रत्येनाः। तस्मिन्नुत्त. रपदे कर्मधारये कुमारस्यादिदातो भवति । कुमारप्रत्येनाः। उदात्त इत्येतदत्र समाथ्यांद्वेदित- न्यम् । पूर्वपदप्रकृतिस्वर एव ह्ययमादेरुपदिश्यते ।। पूगेष्वन्यतरस्याम् ॥ २८ ॥ पूगा गणास्तहाचिन्युत्तरपदे कर्मधारय समासे कुमारस्यान्यतरस्यामादिल्दात्तो भवति । कुमारचातकाः २ । कुमारलोहध्वजाः २ । कुमारबलाहकाः १२ । कुमारजीमूताः २ । चात- कादयः पूगशब्दास्तेभ्यः पूगञ्ज्यो ग्रामणीपूर्वादिति न्यः प्रत्ययस्तस्य तद्वाजस्य बहुष्विति लुह । अत्र यदाऽऽद्युदात्तत्वं न भवति तदा कुमारश्चेतिपूर्वदप्रकृतिस्वरत्वमेके कुर्वन्ति । ये तुं तत्र प्रतिपदोक्तस्य ग्रहणमिच्छन्ति तेषां समासान्तोदात्तत्वमेव भवति ॥ इगन्तकालकपालभगालशरायेषु द्विगौ ॥ २९ ॥ इगन्त उत्तरपदे कालवाचिनि कपाल भगाल शराव इत्येतेषु च द्विगौ समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । इगन्त । पञ्चारनिः । पञ्चारनयः प्रमाणमस्य देशारलयः प्रमाणमस्येति तद्धिताथै द्विगुः, प्रमाणे लो द्विगोनित्यमिति मात्रचो लोपः । इगन्त । काल । पञ्चमात्यः । दशमास्यः। पञ्च मासान् मृतो भृतो भावी वेति तद्धितार्थे द्विगोर्यप् । पञ्चवर्पः । दशवर्षः । वर्षाल्लुकक् चेति ठजो लुक् । काल । कपाल । पञ्चकपालः । दशकपालः । कपाल । भगाल । पञ्चभगालः । दशसगालः । भगाल। शराव । पञ्चशरावः । दशशरावः । संस्कृत भक्षा इति तद्धितार्थ एते समासाः, द्विगोलुंगनपत्यइति कृतागप्रत्ययलोपा द्रष्टच्याः। इगन्तादिग्विति किम् । पञ्चभिरमैः क्रीतः पञ्चाश्वः। दशावः। द्विगाविति किम् । परमारत्तिः । परमशराबम् । पञ्चारत्न्यो दशारत्नय इति च यण्गुणयोर्बहिरङ्गलक्षणयोरसिद्धत्वात् स्थानिवद्भावाद्वा ।

·काशिका । [अ०.६ द्विगुस्वर इगन्तलक्षणः प्रवर्तते ॥ बबन्यतरस्याम् ॥ ३० ॥ बहुशब्दः पूर्वपदमिगन्तादिपूत्तरपदेषु दिगो समासेऽन्यतरस्यां प्रकृतित्वरं भवति । पूर्वेण नित्ये प्रा विकल्पः । यद्गुरस्निः।२। बहुमास्यः । २ । बहुकपालः । २ । बहुभगा- लः १२ । बहुशरावः १२ । बहुशरावः । २ । बहुशब्दोऽन्तोदात्तस्तस्य प्रकृतिस्वरे कृते यत्र यणादेशस्तत्रोदात्तस्वरितयोर्यणः स्वरितोऽनुदात्तस्येत्येप स्वरो भवति ॥ दिष्टिवितस्त्योश्च ॥ ३१ ॥ दिष्टि वितस्ति इत्येतयोरुत्तरपदयोर्डिंगौ समासे पूर्वपदमन्यतरस्यां प्रकृतिस्वरं भवति । पञ्चदिष्टिः । २ । दिष्टिवितस्ती प्रमाणे, तेनाऽद्य मात्रचो लुक् ॥ सप्तमी सिद्धशुष्कपक्वबन्धेष्वकालात् ॥ ३२ ॥ ससम्यन्तं पूर्वपद सिद्ध शुष्क पक्क बन्ध इत्येतेपत्तरपदेषु प्रकृतिस्वरं भवति सा चेत सप्तमी कालान्न भवति । सांकाश्यसिद्धः । काम्पिल्यसिद्धः । सांकाश्यकाम्पिल्यशब्दो ज्यप्रत्ययान्तावन्तोदात्तौ .। - फिपि तु सांकाश्यकाम्पिल्यनासिक्यदायाटानामन्तः पूर्व वेति पठ्यते तत्र पक्षे मध्योदात्तावपि भवतः । शुष्क । ऊकशुष्कः । निधनशुष्कः । ऊकशब्दो बहुलवचनादनतेः कक्प्रत्ययान्तोऽन्तोदात्तः। निधनशब्दो निधानः क्युप्रत्यये मध्योदात्तः । पक्क कुम्भीपकः । विलासीपकः । भ्राष्ट्रपकः । कुम्भीविलासीशब्दो डीपन्तावन्तोदात्तौ । भ्राष्ट्रशब्दष्ट्रन्प्रत्ययान्त आधुदात्तः । बन्ध । चक्रवन्धः । चारकबन्धः । चक्रशमोऽन्तोदासः। अकालादिति किम् । पूर्वाह्रसिद्धः । अपराह्रसिद्धः सप्तमीश्वरः कृत्स्वरेण बाधितः पुनरय विधीयते ॥ परिप्रत्युपाऽपा बय॑मानाहोरात्रावयवेषु ॥ ३३ ॥ 'परि प्रति उप अप इत्येते पूर्वपदभूता वय॑मानवाचिनि अहरवयववाचिनि चोत्तर पदे प्रकृतिस्वरा भवन्ति । परित्रिगत्तं वृष्टो देवः । परिसौवीरम् । परिसार्वसेनि । प्रति । प्रति- पूर्वाद्धम् । प्रत्यपराहम् । प्रतिपूर्वरानम् । प्रत्यपररात्रम् । उप । उपपूर्वाहम् । उपापराहम् । उपपूर्वरात्रम् । उपापरात्रम् । अप। अपत्रिगत वृष्टो देवः । अपसौवीरम् । अपसाईसेनि । निपावा आधुदात्तानि पूर्वपदानि । तत्पुरुषे बहुवीहीच सिद्धत्वादन्ययीभावार्थीऽश्रमार- म्भः । तत्रापपरी वर्जने वत्तते इति तयोरेव बळमानमुत्तरपदं नेतरयोः । अहोरात्रावयवा अपि वय॑माना एव तयोर्भवन्तीति न पृथगुदाहियते । वय॑मानाहोरानावयवेष्विति किम् । प्रत्यग्नि शलभाः पतन्ति । परिवनमित्यन्न, यनं समास इत्येतद्भवति ॥ राजन्यवहुवचनद्वन्द्वेऽन्धकवृष्णिपु ॥ ३४ ॥ राजन्यवाचिनां बहुवचनान्तां यो द्वन्द्वोऽन्धकवृष्णिपु वर्तते तत्र पूर्वपदं प्रकृतिस्वर भव- ति । वाफकचैत्रकरोधकाः। शिनियासुदेवाः । चाफन्कशब्दश्चैत्रकशब्दश्च ऋप्यन्धकष्णि. कुरुभ्यश्चेति अणन्तावन्तोदात्तौ। शिनिशब्द अद्युदात्तः । स तदपत्येष्वभेदेन वर्तते राजन्य इति किन् । द्वैप्यहेमायनः । द्वीप भवा इति द्वीपादनुसमुद्रं यन् । हैमेरसत्यं युवा हैमायनाः । अन्धकम्णय एते, न तु राजान्यग्रहणमिहाभिषिक्तयंश्यानां क्षत्रियानां महणार्थम् । एते च नाभिषिक्तपश्याः बहुवचनग्रहणं किम् । संकर्षणवासुदेवौ।। द्वन्द्व इति किम् । वृष्णीनां कुमा- राः। वृष्णिकुमाराः । अन्धकवृष्णिप्विति किम् । कुरपञ्चालाः ॥ संख्या ॥ ३५॥ द्वन्द्वसमासे संख्यावाधि पूर्वपट प्रकृतिम्वरं भवति । एकादश । द्वादश ! प्रयोदश । - 1 .

·पा०२] काशिका । इभीकापाशल्यतिर्चिभ्यः कन्निति नित्त्वादायुदान एकशब्दः ब्रेस्रयस् आदेशोऽन्तोदातो 'निपात्यते ॥ प्राचार्योपसर्जनश्चान्तेवासी ॥ ३६ ॥ आचार्यपसर्जनान्तेवासिना यो द्वन्द्वस्तत्र पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । आपिशलपाणिनो. याः । पाणिनीयरौढीयाः । रौढीयकाशकृत्ताः । अपिशलस्यापत्यमापिशलिराचार्यः । अत इन् । तेनप्रोक्तमापिशलम् । इजश्चेत्यण । अधीयते येऽन्तेवासिनस्तेप्यापिशलाः, प्रोक्ताल्लु- गिति तस्य तद्धितस्याध्येतरि विहितस्य लुक् क्रियते । आपिशी छात्रा आपिशला इत्यु- भयथाप्याचार्योपसर्जनश्चान्तेवासी भवति । आचार्योपसर्जनग्रहणं द्वन्द्वविशेषणार्थ सकलो द्वन्द्व आचार्योपसर्जनों यथा विज्ञायते । इह मा भूत् पाणिनीयदेवदत्तौ । आचार्योपसर्जन इति किम् । छान्दसवैयाकरणाः । अन्तेवासीति किम् । आपिशलपाणिनीये शास्त्र ॥ कार्तकौजपादयश्च ।। ३७ ॥ कार्तकौजपादयो ये द्वन्द्वास्तेषु । पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । प्रकृतिस्वरपूर्वपादः कातको- जपादयो भवति । विभक्त्यन्तानां पाठो वचनाविवक्षार्थः । चकारो द्वन्द्वाधिकारानुवृत्त्यर्थः । कार्तकोजपौ कृतस्यापत्यं कुजपस्यापत्यम् इत्यणान्तावेतौ । सावर्णिमाण्डूकेयौ । सावर्णिरिज- न्तः । आवन्त्यश्मकाः । अयन्तेरपत्यानि बहूनि तन्निवासो जनदोऽचन्तयः । युवद्वन्द्वो- ऽयम् । पीलाया अपत्यं पैलास्तस्यापत्यं युवेति अणोद्ध्यच इति विहितस्य फिमः पैलादिन्य. श्वेति लुक् श्यापर्णयशब्दो विदादिस्तस्यापर्य स्त्री श्यापर्णी, तदपत्यं युवा श्यापणेयः । बहुव- चनमतन्त्रं, तेत पलश्यापणेयावित्यत्रापि भवति । कपिश्याफ्णेयाः । कपिरन्तोदात्तस्तस्यापत्य बहुत्ने कपिबोधादाङ्गिरस इत्युत्पन्नस्य यनो, यानोश्चेति लुक् । तेनान बहुत्वमाश्रीयत ए. व । शैतिकाक्षपाञ्चालेयाः । शितिकाक्षो नाम पिस्तस्यापत्यमिति ऋष्यण् तदपत्ये यूनि य इन् तस्य ध्यक्षत्रियार्पजितो यूनीति लुक् । पाञ्चालख्यापत्यं स्त्री पाञ्चाली तदपत्यं युवा पाञ्चा- लेयः । अत्रापि बहुवचनमविवक्षितमिति शैतिकाक्षपाञ्चालेयाक्त्यित्रापि भवति । पटुकस्या- पत्यमिति अत इञ् तस्य बह्वच इनः प्राच्यमरतेष्विति बहुषु लुक् शकलाया अपत्यं शा- कल्यस्तस्य छात्राः शाकलाः कण्वादिभ्यो गोत्र इत्यम् । शुनकस्यापत्यमिति विवादिभ्यो- ऽज्,तस्य वहुपु लुक् । शाकलसगका इति केचित् पठन्ति । तेषां सणकशब्हादुत्पन्नस्येजो, बतच इनः प्राच्यभरतेष्विति बहुषु लुक् । शुनकधात्रेयाः । धात्र्याः अपत्यं, धात्रेयाः । सणकबाभ्रवाः । बभोरपत्यं बाभ्रवः । आर्चाभिमौद्गलाः । ऋचाभेन प्रोक्तमधीयते आर्चाभि- नः । वैशम्पायदान्तेवासित्वाद् णिनिः मुद्गलः कण्वादिस्तदपत्यस्य छात्रा मौद्गलाः । कुन्तिसु- राष्ट्राः । कुन्तेः सुराष्ट्रस्य चापत्येषु बहुषु यन्निवासे वा जनपदे द्वन्द्वोऽयम् ।कुन्तिचिन्तिशब्दा- वन्तोदात्तौ । चिन्तिसुराष्ट्राः । कुन्तिराष्ट्रवत् । तण्डवतण्डाः । पचायच्प्रत्ययावन्तोदात्ता- वेतौ गर्गादिपु पट्यते । तनापत्यबहुत्वे यजो लुक् क्रियते । गर्गवत्साः । अत्रापि अपत्यब- इत्वे यजो लुक् अविमत्तकामविद्धाः । अविमत्तशब्दो नस्वरेणाधदात्तः । द्वयोरप्येतयोरपत्ये पु बहुषु इलो बहुच इनः प्राच्यभरतोष्चिति लुक् क्रियते । बाभ्रवशाल डायनाः । बभोरप- त्य वाभ्रवः । शलङ्कुशलई चेति शालायनः । बाभ्रवदानच्युताः । दानच्युतशब्दादिलो बह्व- च इति लुक् । कठकालापाः । कठेन प्रक्तसधीयते कठाः । वैशम्पायनान्तेवासित्वाद् णिनिः । तस्य कठचरकाल्लुक् । कलापिना प्रोक्तमधीयते कालापाः । कलापिनोऽण इत्यण्प्रत्ययस्तरिम न् इनण्यनपत्य इति प्रकृतिभावे प्राप्ते, नान्तस्य टिलोपे सब्राह्मचारिपीठसीत्यादिनोपसंख्या नेन टिलोपः । कठकौथुमाः । कुथुमिनी प्रोक्तमधोयते इति प्राग्दीव्यतोऽण् । तत्र पूर्ववत् 'टिलोपः । कौथुमलौकाक्षाः । लोकाक्षेण प्रोक्तमधीयते लोकाक्षाः । लौकाक्षस्य वाऽपत्य - ·काशिका। [अ०६ लौकाक्षिः । तस्य छात्रा लौकाक्षाः । स्वीकुमारम् । स्रोशब्दोऽन्तोदात्तः। मौदपैप्पलादाः। मुदल्यापत्यं मौदिः तस्य छात्रा मौदाः । तथा पैप्पलादः । मौदप्वैलादा इति द्विः पठ्यते । तस्य प्रयोजनं पक्षे समासान्तोदात्तत्वमेव यथा स्यादिति । वत्सश्च जरच वत्सोऽन्तोदात्तः । सौश्रुतपार्थवाः । सुश्रुतस्य पृथोश्च छात्राः । प्राग्दीव्यतोऽण् । जरामृत्यू । याज्यानुवाक्ये । यजेयेन् । यजयाचेति कुल्वाभाः । तित्वरितमित्यन्तस्वरितः । अनुवाक्येति वचेरनुपूर्वाद- प्रयत् । आचार्योपसर्जनान्तेवासिनामिह पाठः प्रपञ्चार्थः ।। महान बीयपराहगृष्टीवासजावालभारभारतहैलिहिलरौरवप्रवृद्धेषु॥ ३८ ॥ प्रकृत्या पूर्वपदमिति वर्तते, द्वन्द्व इति निवृत्तम् । महानित्येतत्पूर्वपदं नीहि अपराह गृ. प्टि इप्वास जाबाल भारत हैलहिल रौरव प्रवृद्ध इत्येतेप्तरपदेषु प्रकृतिस्वरं भवति । महावी- हिः । महापराहः । महागृष्टिः । महेष्वासः । महाभारः । महाभारतः । महाहै लिहिलः । म- हारौरवः । महप्रवृद्धः । महच्छब्दोऽन्तोदाप्तः । तस्य प्रतिपदोक्तो यः समासः सन्महत्परमो- तमोत्कृष्टा इति तत्रेच स्वरस्तेनैपां पष्टीसमासेऽन्तोदात्त एव भवति । महतो बीहिः महदू- चाहिरित्ति । कर्मधारये निष्ठेत्ययमपि श्रेण्यादिसमासे विधिरिति प्रवृद्धशयद इह पठ्यते । क्षुल्लकश्च वैश्वदेवे ॥ ३९ ॥ क्षुल्लक इत्येतत्पूर्वपदे महांश्च वैश्वदेव उत्तरपदे प्रकृतिस्वरं भवति । क्षुल्लकवैश्वदेवम् । क्षुधं लातीति क्षुल्लः । तस्मादज्ञातादिपु, प्रागिवारकेऽन्तोदात्तः क्षुल्लकशब्दः ।। उष्ट्रः सादिवाम्योः ॥ ४० ॥ उष्ट्रशब्दः पूर्वपदं सादिवाम्योरुत्तरयोः प्रकृतिस्वरं भवति । उष्ट्रसादि। उष्ट्रवामि। उष्ट्रशब्द, उपेः ट्रन्प्रत्यतयान्त आयुदात्तः । कर्मधारयोऽर्य षष्ठीसमासो वा ॥ गौः सादसादिसारथिषु ॥ ४१ ॥ गोशब्दः पूर्वपद, सादि सारथि इत्येतेपूत्तरपदेपु प्रकृतिस्वरं भवति । गोः सादः । गां सा- दयतीति वा गोसादः । गोः सादिः, गोसादिः । गोसारथिः॥ कुरुगाहपतरिक्तगुर्वसूतजरत्या श्लीलगुढरूपा पारेबडवातैतिलकटू पण्यकम्बलो दासीभाराणां च ॥ ४२ ॥ कुरुगाईपत रिक्तगुरु असूतजरती अश्लीलवरूपा पारेवडवा तैतिलकदू पण्यकम्बल इत्येते समासास्तेषां दासीभारादीनां च पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । कुरूणां गाईपत, कुरुगार्हपतम् । कृयोरुश्चेति कुरुशब्दः कुप्रत्ययान्तोऽन्तोदात्तः । *कुरवृज्योर्हिपत इति वक्तव्यम् । बृजीनां गार्हपतं, जिगाईपतम् । वृजिशब्द आधुदात्तः। रिक्तो गुरुः रिक्त गुरुः । रिक्तं विभापति पूर्वपदमाशुदात्तमन्तोदात्तं वा । असूता जरती, असूतजस्ती । अटी. ला रुपा, अश्लीलढरूपा । अश्लीलशब्दो नन्समासत्वादाशुदात्तः। श्रीर्यस्यास्ति तत्, श्रीलम् । सिमादेराकृतिगणत्वालच् । कपिलकादित्वाच लत्वम् । अश्लीलढरूपति हि संस्थानमात्रेण शोभना निःश्रीका लावण्यविरहितोच्यते पारवडवा । निपातनादिवाथै समा: सो विभक्त्यलोपश्च । पारशब्दो घृतादित्यादन्तोदात्तः । तैतिलानां कयूम, तैतिलकः । तितिलिनोऽपत्यं छात्रो या तैतिल मृत्यणन्तः। पण्यकम्बलः । पण्यशब्दो यदन्तत्वादायुद्रा. तापण्यकम्बलः। *संज्ञायामिति वक्तव्यम् । अन्यत्र पगितव्ये कम्पले समासान्तोदातत्व- मेव प्रतिपदो हि त्यानां समास, द्वितीया कृत्या इत्येष विहितः स्वरितः । दास्या भारो, दासीभारः । देवतिः । देवजूतिः । देयसूक्तिः देयनीतिः। अन्तोदात्तं पूर्वपदम् । वसुनीतिः । 1 ·पा० २ काशिका । ३.८५ वसुवर्तते । औषधिः । ओपो धीयतेऽस्यांमिति, कमेग्यधिकरणे चति किप्रत्ययः । ओपशब्दो धजन्तत्वादाशुदात्तः । चन्द्रमाः। चन्द्र मोऽसिरित्यसिप्रत्ययान्तोऽयम् । चन्द्र-. शब्दस्तु रक्प्रत्ययान्तत्वादन्तोदात्तः । यस्य तत्पुरुषत्त्वे पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वमिप्यत, न च विहितं स सर्वो दासीभारादिषु द्रष्टव्यः ।। चतुर्थी तदर्थे ॥ ४३॥ चतुर्थ्यन्तं पूर्वपदं तदर्थ उत्तरपदे तदभिधेयाथं यत्तद्वाचिन्युत्तरपदे प्रकृतिस्वरं भवति । तदिति चतुर्थ्यन्तस्यार्थः परामृश्यते । यूपदारु । कुण्डलहिरण्यम् । यूपशब्द आशुदात्तः । कुसुयुभ्यश्चेत्यत्र निदिति वर्तते । कुण्डलशब्दोऽपि वृपादिभ्यश्चिदिति कलप्रत्ययान्तोदात्तः । स्थेदार । वल्हीहिरण्यम् । रथशब्द आधुदात्तः । हनिकुपोत्यादिना क्यन्प्रत्ययः । वल्लीशब्दो कोपः स्वरेणान्तोदात्तः । तदर्थे इति किम् । कुबेरयलि। प्रकृतिविकारभारे स्वरोऽयमिप्यते ॥ अर्थः ॥ ४ ॥ चतुर्थीति वर्तते । अर्थशब्द उत्तरपदे चतुर्थ्यन्तं पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । मात्रे इदं, मात्रर्थम् । देवतार्थम् । अतिथ्यर्थम् । मातृपितृशब्दावन्तोदात्तावुणादिपु निपातिती । देव- ताशब्दो लिस्वरेण मव्योदात्तः । अतिथिः । अयतेरिथिन्नितीथिन्प्रत्ययान्तः । तदर्थविशेषा एव दारुहिण्यादयो भवन्ति न त्वर्थशब्दवाच्यं सामान्यमित्यतदर्थार्थोऽयमारम्भः । केचित् पुनराहुः ज्ञापकार्थमिदमेतदनेन ज्ञाप्यते, पूर्वो विधिः प्रकृतिविकृत्योः समासे. भवति । अथवासः श्वभूसुखमित्यत्र सत्यपि तादथ्ये न भवति ॥ तान्ते चोत्तरपदे चतुर्थ्यन्तं पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । गोहितम् । अश्वहितम् । मनुष्य- हितम् । गोरक्षितम् । अश्वरक्षितम् । वनं तापसरक्षितम् । अपशब्द आधुदात्तो मनुष्यश- ब्दोऽन्तस्वरितः । परिछिद्रपूर्वपदमन्तोदात्तम् । गोभ्यो रक्षितमिति संप्रदाने चतुर्थी । कर्मधारयेऽनिष्ठा ॥ ४६॥ कर्मधारये समासे तान्त उत्तरपदेऽनिष्टान्तं पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । श्रेणिकृताः । ऊककृताः । पूगकृताः । निधनकृताः । श्रेणिशब्द आधुदात्तः । उकपूगशब्दावन्तोदात्तौ । निधनशब्दोऽयं मध्योदात्तः । कर्मधारय इति किम् । श्रेण्या कृतं श्रेणिकृतम् । अनिष्ठेति किम् । कृताकृतम् ॥ अहीने द्वितीया ॥ ४७ ॥ अहानवाचिनि समासे तान्त उत्तरपदे द्वितीयान्तं पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । कष्टश्रि. तः। त्रिशकलपतितः । ग्रामगतः । कष्टशब्दोऽन्तोदात्तः । त्रीणि शकलान्यस्येति, त्रिशकल: बहुव्रीहिस्वरेणाद्युदात्तः । ग्रामशब्दो नित्स्वरेणाद्युदात्तः । अहीन इति किम् । कान्ताराती. तः। योजनातीतः । द्वितीयानुपसर्ग इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । सुखप्राप्तः। दुःखप्रातः। सुखापन्नो दुःखापन्नः । अन्तस्थाथेत्यस्यापवादोऽयम् ॥ तृतीया कर्मणि ॥ ४ ॥ कर्मवाचिनितान्त उत्तरपदे तृतीयान्तै पूर्वपद प्रकृस्वरं भवति । अहिहतः । वनहतः । महाराजहतः । नखनिर्भिन्ना । दात्रलूना । आलि बिहनिभ्यां हस्वोनि अहिरन्तोदात्तो व्युत्पादितः । केचित्त्वायुदात्तमिच्छन्ति । वज्रो रक्प्रत्ययान्तः । महाराजष्टम्प्रत्ययान्तः । नास्य खमस्तीति बहुवीही नकलनखेति नखशब्दो निपातितः । तेन नन्दुः सुभ्यामित्यन्तो- दात्तः । दानशब्दो दान्नीशसेति ट्रन्प्रत्ययान्तः । कर्मणीति किम् । रथेन यातो रथयातः। गत्यर्थत्वात् करि क्तः ॥ का०३३ ·३८६ काशिका [अ०६: 1 । गतिरनन्तरः ॥४९॥ तो कर्मणीति वर्तते । कर्मवाचिनि त्तान्त उत्तरपदे गतिरनन्तरः पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भव ति। प्रकृतः । प्रहृतः । अनन्तर इति किम् । अभ्युद्धृत्तः । समुद्धृतः । समुदाहृतः । व्यबहि- तस्य गतेस्य स्वरो न भवति । अनन्तरं पुनरिप्यते । कास्कपूर्वस्य तु सति शिष्टत्यात थाथा- दिस्वर एव भवति, दूरादागत इति । अनन्तरग्रहणसामर्थ्यादेव, ऋग्रहणे गतिकारकपूर्वस्या- पीत्येतन्नाश्रीयते । कर्मणीत्येव । प्रकृतः कटं देवदत्तः । थाथादिस्वरापवादो योगः ॥ तादौ च निति कृत्यतौ ॥ ५० ॥ तकारादौ च तुशब्दवर्जित निति कृति परतो गतिरनन्तरः प्रकृतिस्वरो भवति । प्रकर्ता । प्रकर्तुम् । प्रकृतिः । प्रकति तृन्नन्तः । कृत्स्वरबाधनाथ वचनम् । तादाविति किम् । प्रज- ल्पाकः । नितीति किम् प्रकर्ता । तृजन्तः । कृद्ग्रहणमुपदेशे ताद्यर्थम् । इहापि यया स्यात्, प्रलपिता प्रलपितुमिति । अताचिति किम् । आगन्तुः ।। तवै चान्तश्च युगपत् ॥ ५१ ॥ सवैप्रत्ययस्यान्त उदात्तो भवति गतिश्चानन्तरः प्रकृतिस्वर इति एतदुभयं युगपद्भवति । अन्तत्रै । परिस्तरितवै । परिपातवै । तस्मात् पिता नाभिचरितवै । उपसर्गा आयुदात्ता द्वाभिवर्जमित्यभिरन्तोदात्तः कृत्स्वरापवादो योगः ॥ श्रनिगन्तोऽञ्चतौ वप्रत्यये ॥ १२ ॥ अनिगन्तो गतिः प्रकृतिस्वरो भवत्यञ्चतौ वप्रत्यये परतः । प्राङ् । प्रायौ । प्रायः । स्वरितो वानुदासे पदादावित्ययमेकादेश उदात्तः स्वरितो वा । पराङ् । पराञ्चौ । पराञ्चः । अनिगन्त इति किम् । प्रत्यङ् । प्रत्यञ्चौ । प्रत्यञ्चः । दुत्तरपदप्रकृतिस्वर इह भवति । वप्रत्यय इति किम् । उदञ्चनः । चोरनिगन्तोऽञ्चतौ वप्रत्यय इत्येप स्वरो भवति विप्रतिपेय- न्यधी च ॥ ५३॥ नि अधि इत्येतो चाचतो वप्रत्यये परतः प्रकृतिस्वरौ भवतः। न्यङ्, न्यः । उदात्त. स्वस्तियोर्यणः स्वरितोनुदात्तस्येत्यञ्चतेरकारः स्वरितः । अध्यङ्, अध्यजौ, अधीचः, अधीचा॥ ईपदन्यतरस्याम् ॥ ५४॥ ईपदित्येतत्पूर्वपदमन्यतरस्यां प्रकृतिस्वरं भवति । ईपत्कडारः । २ । ईपल्पिङ्गलः । २ । ईपदिल्ययमन्तोदात्तः । ईपट्टेद इत्येवमादौ कृत्स्चर एव भवति ।। हिरण्यपरिमाणं धने ॥ ५५ ॥ हिरण्यपरिमाणवाचि पूर्वपदं धनशब्द उत्तरपदेऽन्यतरस्यां प्रकृतिस्वरं भवति । द्विसुवर्णः धनम् । २ । द्वौ सुवर्णों परिमाणमस्य द्विसुवर्ण, तदेव धनमिति कर्मधारयः । बहुयीहायपि परत्वादिकल्प एव भवति । द्विसुवर्णधनः । २ । हिरण्यग्रहणे किम् । प्रस्थधनम् । परिमाण- ग्रहणं किम् । काञ्चनधनम् । धन इति किम् । निष्कमाला ॥ प्रथमोऽचिरोपसंपत्तौ ॥ ५६ ॥ प्रथमशब्दः पूर्वपदमधिरोपसंपत्तो गम्यमानायामन्यतरस्यां प्रकृतिस्वरं भवति । अत्रि- रोपसंपत्तिरचिरोपपोऽभिनवत्वम् । प्रथमवैयाकरणः । संप्रति व्याकरणमध्ये प्रवृत्त इत्यर्थः । प्रथमशब्दः प्रधेरमजिति चिस्यादन्तोदात्तः। अचिरोपसंपत्ताविति किम् । प्रथमचैयाकरणा- नामोद्यो मुग्न्यो या यः स नित्यमन्तोदात्त एवं ॥ न। पराचः। पराचा:॥ अध्यञ्चा, ·पा काशिका । .. । कतरकतमौ कर्मधारये ॥ ५७ ॥ कतरशब्दः कंवमशब्दश्च पूर्वपदं कर्मधारये समासेऽन्यतरस्यां प्रकृतिस्वरं भवति । कतर- केटः । २ । कतमकरः । २ । कर्मधारयग्रहणमुत्तरार्थमिह तुं प्रतिपदोक्तत्वादेव सिद्धम् ।। आर्यो ब्राह्मणकुमारयोः ।। ५८ ।। आर्यशब्दः पूर्वपदं ब्राह्मणकुमारशब्दयोः कर्मधारय समासेऽन्यतरस्यां प्रकृति स्वरं भव- ति । आर्यवाह्मणः । २ । आर्यकुमारः ! २ । आर्यशब्दो ग्यदन्तोऽन्तस्वरितः । आर्य इति 'किम् । परमब्राह्मणः । परमकुमारः। ब्राह्मणकुमारयोरिति किम् । कार्यक्षत्तियः । कर्मधारय इत्येव । आर्यस्य ब्राह्मण आर्यव्राह्मणः ।। राजा च ।। ५२॥ राजा च पूर्वपद ब्राह्मणकुमारयोरुत्तरपदयोः कर्मधारये समासेऽन्यतरस्यां प्रकृतिस्वरं भन: ति । राजबाहाणः । २ । राजकुमारः । २ । कर्मधारय इत्येवं । राज्ञो ब्राह्मणो, राजब्राह्मणः राजकुमारः । पृथग्योगकरणमुत्तरार्थम् ॥ पष्टी प्रत्येनसि ।। ६० ।। राजेति वर्ततेऽन्यतरस्यामिति च । पश्यन्तो राजशब्दः पूर्वपदं प्रत्येनस्न्युत्तरेऽन्यतरस्या प्रकृतिस्वरं भवति । राज्ञः प्रत्येनाः, राजप्रत्येनाः । पष्ठीति किम् । राजा चासौ प्रत्येनाश्च, राजप्रत्येनाः ॥ के नित्यार्थे ॥ ६१ ॥ तान्त उत्तरपदे नित्याथै समासे पूर्वपदमन्यतरस्यां प्रकृतिस्वरं भवति । नित्यप्रहसितः। २१ सततप्रहसितः । २ । काला इति द्वितीयासमासोऽयम् । नित्यशब्दस्त्य नैध्रुव इति त्यबन्त आधुदात्तः । सतत इति यदा भावे क्तस्तदा थाथादिस्वरेणान्तोदात्तः । नित्यार्थ इति किम् । मुहूर्तप्रहसितः ॥ ग्रामः शिल्पिनि ।। ६२ ।। ग्रामशब्दः पूर्वपदं शिल्पिवाचिन्युत्तरपदेऽन्यतरस्यां प्रकृतिस्वरं भवति । ग्रामनापितः । २। ग्रामकुलालः । २ । ग्रामशब्द आधुदात्तः । ग्राम इति किम् । परमनापितः। शिल्पिनी. ति किम् । ग्रामरथ्या ॥ राजा च प्रशंसायाम् ।। ६३ ।। राजशब्दः पूर्वपद शिल्पिवाचिन्युत्तरपदे प्रशंसायां गम्यमानायामन्यतरस्यां प्रकृतिस्वर . भवति । राजनापितः २ । राजकुलालः २ । कर्मधारये राजगुणाध्यारोपेणोत्तरपदार्थस्य प्रशंसा। षष्ठीसमासे च राजयोग्यतया तस्य । राजेति किम् । परमनापितः । प्रशंसायामिति किम् । राजनापितः । शिल्पिनीत्येव । राजहस्ती ॥ श्रादिरुदात्तः ।। ६४॥ : · आदिरुदात्त इत्येतदधिकृतमित उत्तरं यद्वक्ष्यामस्तत्र पूर्वपदस्पादिरुदात्तो भवतीत्येवं तद्वेदितव्यम् । वक्ष्यति, सप्तमीहारिणौ धम्येऽहरणे इति । स्तूपेशाणः । मुकुटेकार्षापणम् । याशिकायः । चैयाकरणहस्तो । हपदिमापकः । आदिरिति प्रागन्ताधिकारात् । उदात्त इति प्रकृल्या भगालमिति यावत् ॥ सप्तमीहारिणौ धर्थेऽहरणे ।। ६५ ।। :: सप्तम्यन्त हारिवाचि च पूर्वपद धर्म्यवाचिनि हरणशब्दादन्यस्मिन्नुत्तरपदे आद्युदात्त भवति । हारिति देयं यः स्वीकरोति सोऽभिधीयते । धर्म्यमित्याचारनियतं देयमुच्यते, धर्मो ..

·३८८. काशिका । [अ० ६. ध्यक्षः॥२॥ हानुवृत्त आचारस्तस्मादनपेतं तेन वा प्राप्यमिति । स्नूपेशागः । मुकुटेकापणम् । हलेद्वि- पदिका । हलेत्रिपदिका । हपदिमापकः । संज्ञायामिति सप्तमीसमासः, कारनाम्नि चेति वि- भक्तेरलुक् । हारिणि । याज्ञिकाश्वः । वैयाकरणहस्ती। मातुलाश्वः ! पितृव्यगणः । पचचिः देवमाचारी व्यवस्थितस्तूपादिषु शाणादि दातव्यं, याज्ञिकादीनामधादीति । धर्म्य इति कि- म् । स्तम्बेरमः । कर्मकरवर्द्धितकः । (१) अहरण इति किम् । वोडवहरणम् । वडवाया अयं वाडवः । तस्य वीजनिपेकादुत्तरकालं शरीरपुष्ट्यर्थं यहीयते, हरणमिति तदुच्यते । परो- अपि कृत्स्स्वरो हारिस्वरेण वाध्यते विप्रतिपेधेनेत्येतदहरण इत्यनेन ज्ञाप्यते । तेन बाडवहार्य.' मिति हारिस्वरः सिद्धो भवति ॥ . युक्ते च ।। ६६ ।। युक्तवाचिनि त्व समासे पूर्वपदमायुदात्तं भवति । गोवल्लवः । अश्ववाल्लयः । गोमणि- न्दः । अश्वमणिन्दः । गोसंख्यः। भवसंख्यः । युक्त इति समाहितः कर्तव्ये तत्परो यः स उच्यते ।। विभापाऽध्यक्षे ।। ६७॥ अध्यक्षशब्द उत्तरपदे विभापा पूर्वपदमायुदात्तं भवति । गवाध्यक्षः । २ । अश्वा- पापंच शिल्पिनि ।। ६.८ ।। पापशब्दः शिल्पिवाचिन्युत्तरपदे विभापाऽऽद्युदात्तो भवति । पापनापितः २.६ पापकु- लालः २ । पापाणके कुत्सितैरिति प्रतिपदोक्तः पापशब्दस्य समानाधिकरणसमास इति पठीसमासे न भवति । पापस्य नापितः पापनापित इनि ॥ गोत्रान्तेवासिमाणवब्राह्यणेषु क्षेपे ॥ ६९ ॥ गोनवाधिन्यन्तेवासिवाचिनिचोत्तरपदे माणववाह्मणयोश्च क्षेपवाचिनि समासे पूर्वपदमा- शुदात्तं भवति । जचगवात्स्यः । यो जयादानं ददाम्यहमिति वात्स्यः संपद्यते स जश्या- वात्स्य इति क्षिप्यते । भार्यासौश्रुतः । सुश्रुतापत्यस्य भार्याप्रधानतया क्षेपः। वशाबाह्यक. तेयः । ब्रह्माकृतशब्दः शुभ्रादिपु पट्यते । गोत्र । अन्तेवासि । कुमारीदीक्षाः । कम्बलचाराय. णेयाः । घृतरौढीयाः। ओदयपाणिनीयाः । कुमार्यादिलाभकामा ये दाक्षादिभिः प्रोक्तानि शास्त्राण्यधीयते तच्छिप्यतां वा प्रतिपद्यन्ते त एवं क्षिप्यन्ते । माणव । भिक्षामाणवः । भि- क्षा लप्स्येऽहमिति माणवो भवति । माणघ । ब्राह्मण । दासीत्राह्मणः । वृपलीब्राह्मणः। भ. यवाहणः । यो भयेन वाहाणः संपद्यते । अत्र यस्यान्यत् समासलक्षणं नास्ति, सुप्सुपे. त्येव तन समासः कर्तव्यः । गोत्रादिष्विति किम् । दासीनोत्रियः । क्षेप इति किम् । महाव्राह्मणः॥ अङ्गानि मैरेये ॥ ७० ॥ मैरेयशब्द उत्तरपदे तदङ्गवाचीनि पूर्वपदान्यायुदात्तानि भवन्ति गुडमै रेयः। मधुमैरे- यः। मद्यविशेपो मेरेयस्तस्य गुदविकारस्य गुडो भवति मधुनो मधु । अङ्गानीति किम् । परममैरयः । मै रेय इति किम् । पुप्पासवः ।। भक्ताख्यास्तदर्थेषु ॥ ७१ ॥ भक्तमन्नं तदाख्यास्तद्वाचिनः शब्दास्तदर्थे पूत्तरपदेषु आयुदात्ता भवन्ति । भिक्षासः।' श्राणाकंसः । भिक्षादयोब्रवचनाः। भक्ताच्या इति किम् । समाशशालयः । समशनं समाश (१) पदिनकों नाम स्यूलोऽप्रेम ओदनपिएंडः करकासंदीपतऽप्यथा कर्म नकुयादिति नम्वयं धर्मामि । अपमस्या: पदमनशकोण वियतः। ।

·पा० २] काशिकी। ३८९. - क्रियामात्रमुच्यते, न गव्यम् । तथेविति किम् । भिक्षाप्रियः । बहुव्रीहिरयमत्र. पूर्व: पदमन्तोदात्तम् । मोविडालसिंहसैन्धवेधूपमाने ॥ ७२ ।। गवादिपूपमानवात्रिपूत्तरपदेषु पुर्वपमदमायुदात्तं भवति । धान्यगवः । हिरण्यगवः । भिक्षाबिडालः । तृणसिंहः । कारसिंहः । सक्तुसैन्धवः । पानसैन्धवः । धान्यं गौरवेवेति । विगृह्य व्याघ्रादेराकृतिगणत्वाद् उपमितं व्याघ्रादिभिरिति समासः । उपमानार्थोऽपि यथा- संभवं यथाप्रसिद्धं च योजयितव्यः । गवांकृत्याऽवस्थित धान्यं धान्यगवशब्देनोच्यते । उप- मान इति किम् । परमसिंहः ।। "के जीविकार्थे ॥ ७३ ॥ अकप्रत्ययान्त उत्तरपदे जोविकार्थवाचिनि समासे पूर्वपदमायुदात्तं भवति । दन्तलेख- कः । नखलेखकः । अवस्करशोधकः । रमणीयकारकः । दन्तलेखनादिभियंपां जीविका त एव मुच्यन्ते । नित्य क्रीडाजीविकयोरिति समासः । अक इति किम् । रमणीयकर्ता । जीविकार्थ इति किम् । इक्षुमक्षिकां मे धारयसि ।। प्राचां क्रीडायाम् ॥ ४ ॥ प्रारदेशवर्तिनां या क्रीडा तद्वाचिनि समासेऽकप्रत्ययान्त उत्तरपदे पूर्वपदमायुदात्तं भ- वति । उद्दालकपुष्पमझिका । वीरणपुष्पप्रचायिका। शालभक्षिका । तालभलिका । संज्ञा- यामिति ण्वुल , नित्यं क्रीडाजीविकयोरिति पष्ठीसमासः । प्राचामिति किम् । जीवपुत्रप्र- चायिका । इयमुदीचा क्रीडा । क्रीडायामिति किम् । तव पुष्पप्रचायिका । पर्याये ण्वुच् प्रत्ययो भवति ।। अणि नियुक्ते ॥ ५॥ अणन्त उत्तरपदे नियुक्तवाचिनि समासे पूर्वपदमादयुदात्तं भवति । छत्रधारः । तूणी- धारः । कमण्डलुप्राहः । भृङ्गारधारः । नियुक्तोऽधिकृतः, सच कस्मिंश्चित् कर्तव्ये तत्परो न भवतीति नियुक्त इत्यनेन सिध्यति । नियुक्त इति किम् । काण्डलावः । शरलावः । शिल्पिनि 'चाकृतः॥ ७६ ॥ शिल्पिवाचिनि समासेऽणन्त उत्तरेपदे पूर्वपदमायुदात्तं भवति सं चेदण् कृमो न भव- ति । तन्तुवायः । तुन्नवायः । वालवायः । शिल्पिनीति किम् । काण्डलावः । अकून इति किम् । कुम्भकारः । अयस्कारः॥ संज्ञायां च ॥ ७७॥ संज्ञायां विषयेऽगन्त उत्तरपदेऽकृजः पूर्वपदमायुदात्तं भवति । तन्तुवायो नाम कोटः । बालवायो नाम पर्वतः । अकृज इत्येव । रथकारो नाम ब्राह्मणः॥ : गोतन्तियवं पाले ॥ ७८ ॥ ! गो तन्ति यव इत्येतानि पूर्वपदानि पालशब्द उत्तरपदे आदयुदात्तानि भवन्ति । गोपा- लः । तन्तिपालः। यवपालः अनियुक्तार्थ आरम्भः । गौतन्तियवमिति किम् । वत्सपाल: पाल इति किम् । गोरक्षः ॥ णिनि ॥ ७९ ॥ -णिनन्त उत्तरपदे पूर्वपदमायुदात्तं भवति । फलहारी । पर्णहारी ॥ उपमानं शब्दार्थप्रकृतावेव ॥ ८० ॥ उपमानवाचि पूर्वपदं शब्दार्थप्रकृतावेव गिनन्त उत्तरपद आयुदात्तं भवति । पुष्पहारः । उपमान नियम्यते । उष्ट्रकोशी । ध्वाङ्करावी । खरनादी । उपमानग्रहणमस्य पूर्वस्य च यो- 1 ।

·३१०. काशिका । [अ०६ - - : गस्य विषयविभागार्थम् । शब्दार्थप्रकृताविति किम् । वृकबञ्ची। वृकप्रेक्षी। प्रकृतिग्रहणं किम् । प्रकृतिरेव यत्रोपसर्गनिरपेक्षा शब्दार्था भवति तत्रैव यथा स्याद् , इह मा मुद्-गर्दभोच्चारी, कोकलाभिन्याहारीति । एवकारकरणमुपमानावधारणार्थम् । शब्दार्थप्रकृतौ त्वनुपमानमुप- माने चांदयुदात्तं भवति । सिंहविनीं । पुष्कलजल्पी ॥ युक्तारोह्यादयश्च ॥ ८१॥ युक्तारोह्यादयः समासा आद्युदात्ता भवन्ति । युक्तारोही । आगतरोही । आगतयोधी। आगतवञ्ची । मागतनर्दी । आगतप्रहारी। एते णिन्नन्ता णिनीत्यस्ययोदाहरणार्थ पश्यन्ते । पूर्वोत्तरपदनियमार्था इति केचित् । इह मा भूदू, वृक्षारोही युक्ताध्यायोति । आगतमत्स्या। क्षीरहोता । भगिनीधी। याजकादित्वात् पष्ठीसमासावेतौ। ग्रामगोधुक् । अश्वत्रिरात्रः। गर्गनिरानः । व्युष्टत्रिरात्राशणपादः । समपादः ।पष्ठीसमासा एते । एकशितिपात् । एक शि. तिः पादोऽस्येति त्रिपदबहुव्रीहिः तत्रैकशितिशब्दस्तद्धितार्थोत्तरपद इति तत्पुरुषसंज्ञस्तस्य निमित्तिस्वरवलीयस्त्वाद् अन्तोदात्वं प्राप्तिमित्यायुदात्तत्वं विधीयते । एवमपि नाथं एतेन, .इगन्ते द्विगाविति सिद्धत्वात् । एवं तर्हि ज्ञापकार्थम् । एतज् ज्ञापयति, शित्यन्तस्योत्तरपदे द्विगुस्वरो न भवतीति । तेन द्विशितिपादित्यन्न तिशब्द उदात्तो भवति । निमित्तिस्वरबली- यन्त्वस्याप्येकशितिपात्स्वरवचनमेव ज्ञापकं वर्णयन्ति । पानेसंमितादयश्च युक्तारोह्यादयस्त- स्येत्यायुदात्ता भवन्ति । दीर्घकाशतुषभ्राष्ट्रवट जे ॥ २ ॥ दीर्घान्तं पूर्वपद काश तुप भ्राष्ट्र वट इत्येतानि च जे उत्तरपदे आद्युत्तानि भवन्ति । कुटी- जः । शमीजः । काशजः । तुपजः । भ्राष्ट्रजः । वटजः ॥ अन्त्यात् पूर्व वह्वचः ।। ८३ ।। उत्तरपदे बह्वचः पूर्वपदस्यान्त्यात् पूर्वमुदात्तं भवति । अपसरजः । मन्दुरजः । आमलजः।. वंडवाजः । वह्वच इति किम् । दग्धजानि तृणानि ॥ ग्रामेऽनिवसन्तः 11 ८४ ॥ ग्रामशब्द उत्तरपदे पूर्वपदमायुदात्तं भवति, न चेन्निवसद्वाचि भवति । मल्लग्रामः । यणिग्रामः । ग्रामशब्दोऽत्र समूहवाची। देवग्रामः । देवस्यामिक इत्यर्थः । अनिवसन्त इति- किम् । दाक्षिणामः । माहकिग्रामः । दाक्ष्यादयो वसन्ति यस्मिन् ग्रामे स तेपामिति व्यपदिश्यते ।। घोषादिपु च ।। ८५॥ घोपादिषु चोत्तरपदेपु पूर्वपदमायुदातं भवति । दाक्षिघोपः । दाक्षिकटः दाक्षिपत्वलः । दाक्षिदः । दाक्षियदरी । दाक्षिपिङ्गलः । दाक्षिशालः । दाक्षिरक्षः। दाक्षिशिल्पी । दा- क्ष्यश्वत्थः । कुन्दतृणम् । दाक्षिशाल्मली । आश्रममुनिः । शाल्मलिमुनिः । दाक्षिपुंसा । दाक्षिकुटः । यान्यत्र निवासानामधेयानि तेपु निवसद्वाधीन्यपि पूर्वपदान्यायुदात्तानि भव- न्ति । मनिवसन्त इति नानुवर्त्तयन्ति केचित् । अपरे पुनरनुवर्त्तयन्ति ।। छाध्यादयः शालायाम् ॥८६॥ शालायामुत्तरपदे छात्र्यादय आगुदात्ता भवन्ति । छात्रिशाका । ऐलिशारा : भाण्डि- शाला । छानि । पुलि । माण्डि ! न्याडि । भापिशलि ।आखण्डि । आपारि । गौमि । य- दा शालान्तस्तत्पुरुषो नपुंसकलिङ्गो भवति, तदापि, तत्पुरुषे शालायां नपुंसक इत्येतस्मा- त् पूर्यविप्रतिषेधेन पूर्वपदमायुदात्तं भवति । छानिशाम् । एलिशालम् ॥' १ - ।

·पा० २] कारिका । प्रस्थेऽवृद्धमकादीनाम् ॥८७॥ प्रस्थशब्द उत्तरपदे कांदिवर्जितवृद्ध पूर्वपदमायुदात्तं भवति । इन्द्रप्रस्थः । कुण्डप्रस्थः ।। हृदप्रस्थः । सुवर्णप्रस्थः । अवृद्धमिति किम् । दाक्षिप्रस्थः । माहकिप्रस्थः । अकोदिीना- मिति किम् । कर्कीप्रस्थः । मधीप्रस्थः । कर्की । मधी। सकरी। कर्कन्धू । शमी। करीर । कटुक । कुरल । बदर । मालादीनां च ।। ८८ ।। प्रस्थ इति वर्तते । प्रस्थ उत्तरपद मालादीनामादिरुदात्तो भवति । मालाप्रस्थः । शा- लाप्रस्थः । माला । शाला । शोणा। द्राक्षा । क्षौसा । क्षामा । कञ्चो । एक । काम । वृद्धा: र्थ आरम्भः । एकशोणाशब्दयोरेङ् प्राचां देश इति वृद्धसंज्ञा ॥ प्रमहन्नवं नगरेनुदीचाम् ।। ८९ ।। नगरशब्द उत्तरपद महन्नवशब्दवर्जितं पूर्वपदमायुदात्तं भवति । तम्चेदुदीचां न भवति । सुह्मगरम् । पुण्डनगरम् । अमहन्नवमिति । किम् । महानगरम् । नवनगम् । अनुदीचा- मिति किम् । नदीनगरम् । कान्तीनगरम् ॥ अमें चावर्ण व्यञ्च् ।। ९० ॥ अर्मशब्द उत्तरपदे द्वयच त्र्यच् पूर्वपदमवर्णान्तमायुदात्तं भवति । दत्तासम् । गुप्तामम् । कुक्कुटामम् । वायसार्मम् । अवर्णमिति किम् । बृहदर्मम् । द्वयत्र्यजिति किम् । कपिञ्जासम् । अमहन्नवमित्येव । महामंम् । नवामम् ।। न भूताधिकसंजीवमद्राश्मकालम् ।।९१ ।। भूत अधिक संजीव मद्र अश्मन् कञ्जल इत्येतानि पूर्वपदानि अर्मशब्द उत्तरपदे नाट्यु. तानि भवन्ति । भूतार्मम् । अधिकार्मम् । संजीवार्मम् । मद्रार्मम् । अश्मार्मम् । मद्वाश्म. ग्रहणं संघातविग्रहीतार्थम् । मदाश्मासम् । कञ्जलार्मम् | समासान्तोदात्तत्वमेवान भवति । *आयुदात्तप्रकरणे दिवोदासीनां छन्दस्युपसंख्यानम् । दिवोदासाय ग़ायसु । वध्रय - धाय दाशुपे॥ अन्तः ॥ ९२॥ अन्त इत्यधिकृतमित उत्तरं यद्वक्ष्यामस्तत्र पूर्वपदस्यान्त उदात्तो भवत्तीत्येवं वेदितव्य- म् । वक्ष्यति सर्व गुणकात्स्न्ये । सर्वश्वेतः। सर्वकृष्णः । प्रागुत्तरपदादिरित्येतस्मादयमधि- कारो वेदितव्यः॥ सर्व गुणकात्स्न्ये ।। ९३ ।। सर्चशब्दः पूर्वपदं गुणकात्स्न्ये वर्तमानमन्तीदात्तं भवति । सर्वश्वेतः । सर्वकृष्णः । सर्व. महान् । सर्वमिति किम् । परमश्वेतः । आश्रयव्याप्त्या परमत्वं श्वेत्तत्वस्येति । गुणग्रहण किम् । सर्वसौवर्णः । सर्वराजतः । कात्स्न्ये इति किम् । सर्वेषां श्वेततरः सर्वश्वेतः । गुणात्त. रेण समासस्तरलोपश्च वक्तव्य इत्येवमत्र समासस्तर लोपश्च। संज्ञायां गिरिनिकाययोः ॥ ९४ ॥ संज्ञायां विपये गिरि निकाय इत्येतयोरुत्तरपदयोः पूर्वपदमन्तोदात्तं भवति । अञ्जनागि- सि निकाये । शापिण्डिनिकायः । मौण्डिनिकायः । चिखिल्किनिकायः। संज्ञायामिति कि. म् । परमगिरिः। ग्राहणनिकायः॥ कुमार्या वयसि ।। ९५॥ कुमार्यामुत्तरपदे वयसि गम्यमाने पूर्णपदमन्तोदात्तं भवति । वृद्धकुमारी । जरत्कुमारी - ।

·३९२. काशिका । अ०६ । . -- -- कुमारीशब्दः पुम्सा सहासंप्रयोगमानमुपायुक्तो वृद्धादिभिर्वयोविशेषवचनैः समानाधिकरणो भवति । तच्च वय इह गृह्यते, न कुमारत्वमेव । वयसीति किम् । परमकुमारी:॥ . उदके केवले ।। ९६।। अकेवलं मिश्रं तद्वाचिनि समासे उदकशब्द उत्तरपदे पूर्वपदमन्तोदात्तं भवति । गुइमि- श्रमुदकम् । गुडोदकम् । तिलोदकम् ! स्वरे एकादेशः, स्वरितो वानुदाते पदादाविति पक्षे. स्परितो भवति । अकेवल इति किम् । शीतोदकम् । उष्णोदकम् ॥ द्विगौ तौ ।। ९७ ॥ द्विगावुत्तरपदे कंतुवाचिनि समासे पूर्वपदमन्तोदात्तं भवति। गर्गत्रिरानः । चरकत्रिरा- प्रः । कुसुरविन्दसप्तरात्रः गर्गाणां त्रिरात्रः । द्विगांविति किम् । अतिराज्ञः । अचश्चित्त्याद- न्तोदात्तः । कताविति किम् । विल्वसप्तरानः । विल्वशतस्य बिल्यहोमस्य वा सप्तरात्रो, बिल्वसप्तरात्रः॥ सभायां नपुंसके ॥ ९८ ॥ सभाशब्द उत्तरपदे नपुंसकलिङ्गे समासे पूर्वपदमन्तोदात्तं भवति । गोपासमाम् । पशु- पाललभम् । स्त्रीसभम् । दासीसभम् । सभायामिति । किम् । ब्राह्मणसभम् । नपुंसकमिति किम् । राजसभा । ब्राह्मणसभा । सभायां प्रतिपदोक्तसिह नपुंसकलिङ्गं गृह्यत इति रमणीय. संभ ब्राह्मणकुलमित्यत्र न भवति ॥ पुरे प्राचाम् ।। ९९ ॥ पुरशब्द उत्तरपदे प्राचां देशे पूर्वपदमन्तोदात्तं भवति । ललाटपुरम् । काञ्चीपुरम् । का र्णिपुरम् । नार्मपुरम् । प्राचामिति किम् । शिवपुरम् ॥ अरिएगौडपूर्व च ।। १०० ।। , अरिष्ट गौड इत्येवं पूर्व समासे पुरशब्द उत्तरपदे पूर्वपदमन्तोदात्तं भवति । अरिष्टपुरम् । गौडपुरम् । पूर्वग्रहणं किम् । इहापि यथा स्यात् । अरिटश्रितपुरम् । गौइमृत्य पुरम् ।। न हास्तिनफलकमायाः ।। १०१ ।। हास्तिन फलक माय इत्येतानि पूर्वपदानि पुरशब्द उत्तरपदे नान्तोदात्तानि भवन्ति । पुरे प्राचामिति प्राप्तिः प्रतिपिद्धयते । हास्तिनपुरम् । फलकपुरम् । मादयपुरम् । मृदोरपत्य, मादयः । शुभ्रादित्वात् ठक् ॥ कुसुलकूपकुम्भशालं विले ॥ १०२ ।। कुसूल कूप कुम्भ शाला इत्येतानि पूर्वपदानि यिलशब्द उत्तरपदेऽन्तोदात्तानि भवन्ति । कुसूलयिलम् । कूपविलम् । कुम्मबिलम् । शालविलम् । कुसूलादिग्रहणं किम् । सर्पविलंम् । बिल इति किम् सर्पच्छिद्रम् । दिकशब्दा ग्रामजनपदाख्यानचानराटेपु ॥ १३ ॥ दिकशब्दाः पूर्वपदानि अन्तोदात्तानि भवन्ति ग्रामजनपदाख्यानवाचिपूत्तरपदेपु चानय- दशब्दे च । पूर्वेपुकामशमी । अपरेपुकामशमी । पूर्वकृष्णमृत्तिका । अपरकृष्णमृत्तिका । जन- पद । पूर्वपञ्चालाः । अपरपजालाः । भाख्यान । पूर्वाधिरामम् । पूर्वयायातम् । अपरयाया. तम् । अधिराममधिकृत्य कृतो ग्रन्थ आधिरामम् । तया यायातम् । वानराट । पूर्वचान- राटम् । अपरचानराटम् । शब्दप्नहर्ण कालवाचिनोऽपि दिकशब्दस्य परिग्रहार्यम् ।। 'प्राचार्योपसर्जनश्चान्नेयासिनि ॥ १०४ ।। आचार्योपसर्जनान्तेवासियाचिन्युत्तरपदे दिक्वान्दा अन्तोदात्ता भन्ति । पूर्वपागि --- ·पा.२] काशिका । । भीयाः । अपरपाणिनीयाः। पूर्वकाशकृत्स्नाः । अपरकाशकृत्स्नाः । आचार्योपसर्जन इति किम् । पूर्वशिष्याः । अन्तेवासिनीति किम् । पूर्वपाणिनीय शास्त्रम् ॥ उत्तरपदववृद्धौ सर्व च ॥ १० ॥ उत्तरपदस्येत्यधिकृत्य या विदिता वृद्धिस्तद्वत्युत्तरपदे सर्वशब्दो दिक्शब्दाश्चान्तोदात्ता भवन्ति । सर्वपाचालकः । पूर्वपाञ्चालकः । उत्तरपाञ्चालकः । सुसर्वार्द्ध दिक्शन्देभ्यो जनए- दुस्येति तदन्तविधिना जनपदलक्षणो वुञ्प्रत्ययः । सुसर्वार्धाज्जनपदस्य दिशो मद्राणामिति चोत्तरपदवृद्धिः । अधिकारलक्षणादिह न भवति सर्वसाशः । सर्वकारक इति ॥ बहुव्रीहौं विश्वं संज्ञायाम् ॥ १०६ ॥ बहुव्रीहौ समासे विश्वशब्दः पूर्वपद-संज्ञायां विपयेऽन्तोदात्तं भवति । विश्वदेवः विध.. यशाः । विश्वमहान् । पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेनायुदात्तत्वं प्राप्तम् । बहुवीहाविति किम् । विश्वे च ते देवाः विश्वदेवाः । संज्ञायामिति किम् । विश्वे देवा अस्य विश्वदेवः । विश्वामित्रो विश्व जिन इत्यत्र, संज्ञायां मित्नाजिनयोरित्येतद्भवंति परत्वात् । बहुव्रीहावित्येतदधिक्रियते प्राग: व्ययीभावसंज्ञानात्॥ उदराश्वेषुषु ॥ १०७॥ उदर अब इषु इत्येतेषूत्तरपदेषु बहुव्रीहौ समासे संज्ञायां विपये पूर्वपदमन्तोदात्तं भवति । वृकोदरः । दामोदरः । हर्यश्वः । यौवनायः । सुवर्णपुह्वपुः । महेपुः ॥ क्षेपे ।। १०८ ॥ क्षेपे गम्यमाने उदरादिष्त्तरपदेषु बहुव्रीहौ ससासे संज्ञायां विषये पूर्वपदमन्तोदात्तं भवति । कुण्डोदरः । घटोदरः । कटुकाधः । स्यन्दितावः । अनिघातेपुः । चलाचलेपुः । अनु- दरः सूदर इत्यत्र नसुभ्यामित्येतद्भवति विप्रतिपेन ॥ नदी बन्धुनि ॥ १०॥ बहुव्रीही संमासे वन्धुन्युत्तरपदे नद्यन्तं पुर्वपदमन्तोदात्तं भवति । गार्गीवन्धुः । वात्सी- वन्धुः । नदीति किम् । ब्रह्मबन्धुः । ब्रह्मशब्द आधुदात्तः 1 वन्धुनीति किम् । गार्गीप्रियः ॥". निष्टोपसर्गपूर्वमन्यतरस्याम् ॥ ११० ।। बहुव्रीहौ समासे निष्ठान्तमुपसर्गपूर्व पूर्वपदमन्यतरस्यामन्तोदात्तं भवति । प्रधौतमुखः । २। प्रक्षालितपादः १२ । यदि मुखशब्दः स्वाङ्गवाची तदा पक्षे मुख स्वाङ्गामित्येतद्भवति, न चेत् पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेन गतिरन्तर इत्येतद्भवति। निष्ठेति किम् । प्रसेचक्रमुखः । उपसर्ग- पूर्वमिति किम् । शुष्कमुखः ॥ उत्तर पदादिः ॥ १११ ॥ : उत्तरपदा दिरित्येतदधिकृतम् । यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिप्याम उत्तरपदस्याविरुदात्तो भवती- त्येवं तद्वदितव्यम् । वक्ष्यति, कर्णो वर्णलक्षणात् । शुक्लष्कर्णः । उत्तरपदस्पेत्येतदापादपरिसमा- तेः । आदिरिति प्रकृत्या भगालमिति यावत् ॥ कों वर्णलक्षणात् ॥ ११२ ॥ बहुव्रीहौ.समासे वर्णवाचिनो लक्षणवाचिनश्च कर्णशब्द उत्तरपदमाशुदात्तं भवति । शुरू कर्णः । कृष्णकर्णः । लक्षणात् । दानकर्णः । शकर्णः । कर्णे लक्षणायेति दीर्घत्वम् । पानी विभागनापनाथ दानशङ्कप्रतिरूपकं कांदिपु चिह, यत् क्रियते तदिह लक्षणं गृपते, तेन स्थूलकण इत्यन्न न भवति । कर्ण इति किम् । तपादः । कटगृहः । वर्णलक्षगादिति किम् । शोभनफर्गः-11 .

·३९४ काशिका । [अ०.६ - 1 - संज्ञोपम्ययोश्च ।। ११३ ॥ संज्ञायामौपम्ये च यो बहुबोहितते तत्र कर्णशब्द उत्तरपदमाधुदानं भवति संज्ञायाम् । कुञ्चिकर्णः । मणिकर्णः । औपम्ये । गोकर्णः । खरकर्णः॥ कण्ठ पृष्ठग्रीवाजङ्घच ।। ११४ ।। कण्ठ पृष्ट ग्रीवा जहर इत्येतानि उत्तरपदानि बहुव्रीहौ समासे संज्ञौपम्ययोरायुदात्तानि भवन्ति । कण्ठसंज्ञायाम् । शितिकण्ठः । नीलकण्ठः । भौपम्ये । खरकण्ठः । उष्ट्रकण्ठः । पृष्ठः- संज्ञायाम् । काण्डपृष्ठः। नाकपृष्टः । औपम्ये । गोपृष्ठः । अजपृष्ठः । ग्रीवासंज्ञायाम् । सुग्रीवः । नीलग्रीवः । दशग्रीवः। औपम्ये । गोग्रीवः । अश्वग्रीवः । जहनसंज्ञायाम् । नाडीजङ्गः । तालजः । औपम्ये । गोजः । अश्वनः । एणीजहुः ।। शृङ्गमवस्थायां च ।। ११५ ।। शब्दः उत्तरपदमवस्थायां संज्ञौपम्ययोश्च यहुदीहौ आशुदात्तं भवति । उद्तशृङ्गः । ब्यङ्गुलङ्गः । अङ्गुलशनः । अन्न शृङ्गोद्गमनादिकृतो गवादेवयोविशेपोऽवस्था । संज्ञायाम् । ऋष्यशृङ्गः । औपम्ये । गोशृङ्गः । मेपशृङ्गः । अवस्थादिष्विति किम् । स्थूलङ्गः ।। नमोऽजरमरमित्रमृताः ॥ ११६ ।। नन उत्तरे जरमरमित्रमृता बहुव्रीही समासे माशुदात्ता. भवन्ति । अजरः, अमरः, अमि-' त्रः, अमृतः(१) । जन इति किम् । ब्रह्मणमिनः । जरादय इति किम् । अशत्रुः, । नसुन्या. मित्युत्तरपदान्तोदात्तत्वमेवान भवति ॥ सोर्मनसी अलोमोयसी ।। ११७ ।। सोरतरं मनतमसन्तं च बहुधीही समासे आशुदात्तं भवति लोमोयसी वज्जयित्वा । सुरुम्मा । सुधम्मा । सुप्रथिमा । असन्तम् । सुपयाः। सुयशाः । सुस्रोताः । मुश्रत् । सुश्च- त् । सोरिति किम् । कृतकम् । एतयशाः । मनसी इति किम् । सुराजा । सुतक्षा । मलो. मोपसी इति किम् । सुलोमा । सूपा । अनिनस्मन् ग्रहणान्यथैवताऽनर्थकेन चत्यनर्थकयोरपि मनसोरिए प्रहणम् । नन्सुम्यामित्यस्यायमपवादः । कपि तु परत्वात् , कपि पूर्वमित्येतन- पति । मुफम्मकः । मुस्रोतस्कः ॥ फत्वादयश्च ।। ११८॥ मयादयः सोरत्तरे पहुयीही समासे आधुदात्ता भवन्ति । मुमः । मुस्तीकः । तुः । रतीक । प्रसि । हव्य ॥ श्रायुदात्तं यच्छन्दसि ॥ ११९ ।। यद्यादान मा उत्तरपदं यहुगोधी समासे सोरतरं नदाघुदायमेव मपति एनसि विषये । स्वचारत्या मुरगामजयेम । नित्स्वरेगाश्वरयशदागदाती । आपदामिति किम् । या मुयाः स्वालि। पादः प्रत्ययस्यगणान्तोदात्तः । यजिति किम् । सुगर- गन् । मुदिरण्यः । स्वश्यः । गन्मभ्यामित्यस्यायमपवादः ।। घोरवीयर्या च ।। १२० ।। और पीर्य प्रत्येकी शादी मोरपरी या मोदी समास छन्दमि विप सापुती भागः । गुपोग्ला मुसीयान पनप: म्याम । पीमिति पत्नत्यपान्त, ना पता:ना इति भाg. पातरम मवारंगतदेय पोयंगासापरम् । सन दि मति व सिर म्यार। (134६ पाइने । "या मा rear म" IRI । - ·पा०२ काशिका । - । 1 कूलतीरतूलमूलशालासममध्ययीभावे ।। १२१ ।। कूल तीर तूल.मूल शाला अक्ष सम इत्येतानि उत्तरपदानि अव्ययीभावसमासे, आयु- दात्तानि भवन्ति । परिकूलम् । उपकूलम् । परितीरम् । उपतीरम् । परितूलम् । उपत्तलम् परिमूलम् । उपमूलम् । परिशालम् । उपशालम् । उपाक्षम् । पर्यक्षम् । सुपमम् । विषमम् । निपसम् । दुःपमम् । तिष्ठद्गुप्रभृतिष्येते पच्यन्ते। कूलादिग्रहणं किम् । उपकुम्भम् । अव्य- योभाव इति किम् । परमकूल । उत्तमकूलम् । पर्यादिभ्यः कूलादीनामायुदात्तत्वं विप्रतिपे- धेन भवति । परिकूलम् ॥ कंसमन्धशूर्पपाय्यकारडं द्विगौ ।। १२२ ।। कंस मन्थ शूर्प पाय्य काण्ड इत्येतान्युत्तरपदानि द्विगौ समास आयुदात्तानि भव- न्ति । द्विकंसः । त्रिकंसः। द्विमन्थः । निमन्थः । द्विशूर्पः । त्रिशूर्पः । द्विपाय्यः । त्रिपाय्य । द्विकाण्डः । त्रिकाण्डः । द्विगाविति किम् । परमकंसः। उत्तमकंसः ॥ तत्पुरुषे शालायां नपुंसके ।। १२३ ।। शालाशब्दान्ते तत्पुरुष समासे नपुसकलिङ्ग उचरपदमायुदात्तं भवति । ब्राह्मणशालम् । क्षत्तियशालम् । विभाषा सेनासुराच्छायाशालानिशानामिति । नपुंसकलिङ्गता । तत्पुरुष इति किम् । दृढशालं ब्राह्मणकुलम् । शालायामिति किम् । ब्राह्मणसेनम् । नपुंसक इति किम् । चाह्मणशाला॥ कन्था च ।। १२४॥ तत्पुरुषे समासे नपुंसकलिङ्गे कन्याशब्द उत्तरपदमायुदात्तं भवति । सौशमिकन्यम् । आह्वरकन्थम् । चर्मकन्थम् । संज्ञायो कन्थोशीनरेष्विति नपुंसकलिङ्गता । पष्ठीसमासा एते । नपुंसक इत्येव । दाक्षिकन्या ॥ आदिश्चिहणादीनाम् ॥ १२५ ।। कथान्ते तत्पुत्पे समासे नपुंसकलिङ्ग चिहणादीनामादिदात्तो भवति । चिहणकन्थम् । मडरकन्थम् । मडुर इति कचित पठन्ति । मडुरकन्थम् । चिहण । मडर । मडुर । चैतुल । पटक । बैडालिकर्णः वैतालकर्णिरित्यन्ये पठन्ति । कुक्कुट । चित्कण । चिक्षण इत्यपरे पठन्ति । आदिरिति वर्तमाने पुनरादिग्रहणं पूर्वपदायुदात्तार्थम् ॥ चेलखेटकटुककाण्डं गर्हायाम् ॥ १२६ ॥ चेल खेट कटुक काण्ड इत्येतान्युत्तरपदानि तत्पुरुष समासे गायां गम्यमानायामाधुदात्तानि भवन्ति । पुत्रचेलम् । भार्याचेलम् । उपानखेटम् । नगरखेटम् । दधिकटुकम् । उदश्वित्क- टुकम् । भूतकाण्डम् । प्रजाकाण्डम् । चेलादिसादृश्येन पुत्रादीनां गर्दा । तत्र पुत्र लमिवेति विगृह्य व्याघ्रादेराकृत्तिगणत्वाद् , उपमितं व्याघ्रामिरिति समासः । मायामिति किम् । परमचेलम् ॥ चीरमुपमानम् ।। १२७ ॥ चोरमुत्तरपदमुपमानवाचि तत्पुरपे समासे आधुदात्तं भवति । वस्त्रं चीरमित्र, वनचीरम् । पटचोरम् । कम्बलचीरम् । उपमानमिति किम् । परमचीरम् ।। पललसूपशाक मिश्रे॥ १९८ ।। पलल सूप शाक़ इत्येतान्युत्तरपदानि मिश्रवाचिनि तत्पुरुपे समासे अशुदात्तानि भव- न्ति । गुडपललम् । घृतपललम् । घृतसूपः । मूलकसूपः । धृतशाकम् । मुद्गशाकम् गुहन मित्रं पललं, गुडपललम् । भक्ष्येण मिश्रीकरणमिति कमासः । मिन इति क्रिम् । परमपललम्।।

·काशिका। [१०६ सानि भवन्ति कूलसूदस्थलकर्षाः संज्ञायाम् ॥ १२९ ॥ कूल सूद स्थल कर्प इत्येतान्युत्तरपदानि तत्पुरुषे समासे संज्ञायां विपये आद्युदात्तानि भवन्ति । दाक्षिकूलम् । गाहकिकूलन् । देवसूदम् । भाजीमूहम् । दाण्डायनस्थली । मा- हकिस्थली । दाक्षिकपः । ग्रामनामधेयान्येतानि । स्थलग्रहणे लिङ्गविशिष्टत्वात् स्थलीश- ब्दोऽपि गृह्यते । जानपदकुण्डेत्यनेन डीम् । संज्ञायामिति. किम् । परमकूलम् ॥ अकर्मधारये राज्यम् ॥ १३० ।। कर्मधारयवर्जिते तत्पुरुष समासे राज्यमित्येतदुत्तरपदमायुदा भवति । ब्राह्मणराज्य- म् । क्षत्रियराज्यम् । अकर्मधारय इति किम । परमराज्यम् । चेलराज्यादिस्वरादव्ययस्वरो भवति पूर्वविप्रतिषेधेन । कुचेलम् । कुराज्यम् ॥ वादयश्च ॥ १३१ ॥ वर्य इत्येवमादीन्युत्तरपदानि अकर्मधारये तत्पुरुपे समासे वासुदेववर्यः । वासुदेवपक्ष्यः । अर्जुनवर्य: । अर्जुनपक्ष्यः । अकर्मधारय इत्येव । परमवर्यः । पग्यांदयः प्रातिपदिकेपु न पश्यन्ते । दिगादिषु तु वर्ग पूग गण पक्ष इत्येवमादयो ये पठिता- स्त एव यत्प्रत्ययान्ता वर्यादय इह प्रतिपत्तव्याः॥ पुत्रः पुरभ्यः ॥ १३२॥ पुनशब्दः पुंशब्देभ्य उत्तररस्तत्पुरुपे आयुदात्तो भवति । कौनटिपुनः । दामकान: ।मा- हिपकपुनः । पुत्र इति किम् । कौनटिमातुलः । पुरभ्य इति किम् । गार्गीपुत्रः । वात्सीपुनः ॥ नाचार्यराजत्विक्संयुक्तशात्याख्येभ्यः ।। १३३ ॥ आचार्य उपाध्यायः । राजा ईश्वरः । प्रात्विजो याजकाः । संयुक्ताः स्त्रीसंगन्धिनः श्या- लादयः । ज्ञातयो मातृपितृसंबन्धिनो यान्धवाः । आचार्याद्याएपेभ्यः परः पुनशब्दो नायु. दात्तो भवति । आख्याग्रहणात स्वस्य पर्यायाणां विशेषाणां च ग्रहणं भवति । आचार्यपु. घ: । उपाध्यायपुधः । शाक्टायनपुत्रः । राजपूनः । ईश्वरपुधः । नन्दपुधः । सत्विपुरः । याजमानः । होतुः पुत्रः । संयुक्तपुचः । श्यालपुम्न । ज्ञातिपुप्रः । धातु पुनः । तो विधा- योनिसंवध्यम्य इति पप्च्या अलुक् । पुत्रस्वरे प्रतिपिढे समासान्तोदात्तत्वमेव भवति । चूर्णान्यप्राणिपष्टयाः ॥ १३४ ॥ उसरपमादिरिति वर्तते तत्पुरुष इति च । चूर्णादीन्युत्तरपदानि अप्राणियायिनः पाटा. न्नार पराणि तत्पुरपे समारो आद्युदा सानि भवन्ति । गुहपूर्णम् । मसूरपूर्णा । अप्राणियों या इति किम् । मत्स्यचूर्णम् । पटवा इति किम् । परमपूर्णम् । पूर्ण। फरिप । फरिष। गारिन । शाफ्ट 1 द्राक्षा । तन्त । कन्दम । दलमा यमसी । चकन । गैल। गांदीन्य. प्राग्नुपमहादिति मूास्य पाटान्तरम् । गत्नोपमा इति पटवामे पूांगायोपचारेण गृहो । पट च कागदादोनि ॥ १३ ॥ पर पौगानि कारवादीन्युपपदानि शमागिपष्टया आत्युदाणानि गति। फाई गहापारिया गांगामपि मानि । दर्भमाग्यम् । रमाए । पोरगुपमा निगमन. पमानगरि भागि । मंगरम् । एनपीरम् परमारमा मियुगममिपि भपनि । ति. मम् । गुरएम माम् IPापामिन्सुनाममनापामपि माति । मल. समागम् । पविनि रिम् । राना। -- - ·पा०२] काशिका 1 । । - कुण्डं वनम् ॥ १३६ ॥ कुण्डशब्दोऽत्र कुण्डसादृश्येन वने वर्तते । कुण्डमित्येतदुत्तरपदं वनवाचि तत्पुरुष समासे आद्युदात्तं भवति । दर्भकुण्डम् । शरकुण्डम् । वनमिति किम् । मृत्कुण्डम् ॥ प्रकृत्या भगालम् ॥ १३७ ॥ भगालवाच्युत्तरपदं तत्पुरुष समासे प्रकृतिस्वरं भवति । कुम्भीभगालम् । कुम्भीकपाल- म् । कुम्भीनदालम् । भगालादयो मध्योदात्ताः । प्रकृत्येतदधिकृतमन्त इति यावद्वेदितव्यम् । शितेनित्याबह्वज् बहुव्रीहावभसत् ॥ १३८ ॥ शितेरुत्तरपदं नित्यं यदबह्वज भसच्छन्दवर्जितं बहुव्रीहौ समासे तत्प्रकृतिस्वरं भवति । शितिपादः । शित्यसः । शित्योष्ठः । पादशब्दो वृषादित्वादायुदात्तः । अंसौष्ठशब्दौ च प्र-- त्ययस्य नित्त्वात् । शितेरिति किम् । दर्शनीयपादः । नित्यग्रहणं किम् । शितिककुत् । ककु. दस्यावस्थायां लोपो विधीयते । तन्नावस्थायां अन्यत्र शितिककुद इति बलजुत्तरपदं भवती- तितेन न नित्या बह्वछ । अबह्वजिति किम् । शितिललाटः। बहुनीहाविति किम् । शितः पादः,. शितिपादः। अभसदिति किम् । शितिभसत् । शितिशब्द आद्युदात्तः। पूर्वपदप्रकृतिस्वराप. वादो योगः ॥ गतिकारकोपपदात् कृत् ॥ १३९ ॥ तत्पुरुष इति वर्तते, न बहीबहाविति । गतेः कारकादुपपदाच्च कृदन्तमुत्तरपदं तत्पुरुषे समासे प्रकृतिस्वरं भवति । प्रकारकः । प्रकरणम् । प्रहारकः । प्रहरणम् । कारकात् । इध्मव्र- श्वनः। पलाशशातनः । श्मश्रुकल्पनः । उपपदात् । ईपत्करः । दुष्करः । सुकरः । सर्वत्रैवात्र लित्स्वरः । गतिकारकोपपदादिति किम् । देवदत्तस्य कारको, देवदत्तकारकः । देवदत्तस्येति शेपलक्षणा पष्ठी, कृद्ग्रहणं विस्पष्टार्थम् । प्रपचतितराम् । प्रपचतितकाम् इत्यत्र तरबाद्यन्तेन समासे कृते पश्चादाम् । तत्र सतिशिष्टत्वादाम एव स्वरो भवतीत्येके । प्रपचति । देश्याद्यर्थ तु कृढ़ग्रहणं दृश्यत एव ॥ उभे वनस्पत्यादिषु युगपत् ॥ १४०॥ प्रकृत्येति वर्तते । वनस्पत्यादिषु समासेषु उभे पूर्वोत्तरपदे युगपत् प्रकृतिस्वरे भवतः। ब- नस्पतिः । वनपतिशब्दावादयुदात्तौ, पारस्करप्रभृतित्वात् सुट् । बृहतां पतिः । तबृहतो. करपत्योश्चोरदेवतयोः सुद् तलोपश्चेति सुट् तत्कारलोपश्च । बृहदित्येतदन्तोदात्तं निपातय- न्ति । तस्य केचिदायुदात्तत्वं वर्णयन्ति । शचीपतिः। शचीशब्दः कृदिकारादतिन इति डीपन्तत्वादन्तोदात्तः । केचित्तु शारिवादिषु पठन्ति, तेपामायुदात्तः । तनूनपात् । तनोते. रौणादिक ऊप्रत्ययस्तेन तनूशब्दोऽन्तोदात्तः । न पाति न पालयति वा नपात् विवन्तः। न- म्राग्नपादित्यादिनाऽऽधुदात्तो निपातितः । तन्वा नपात्, तनूनपात् । नराशंसः । नरा अस्मिन्नासीनाः शंसन्ति, नरा एवं शंसन्तीति वा नराशंसः । नृ नये । अयन्तो नरशब्द आधुदात्तः । शंसशब्दोऽपि घमन्तः । अन्येपामपि दृश्यत दृति दीर्घत्वम् । शुनः शेपः । शुन इव शेपोऽस्येति बहुव्रीहिः । तत्र शेषपुच्छलाङ्गलेषु शुनः संज्ञायामिति पष्ठ्या अलुक् । उमावाद्युदात्तौ । शण्डामौ । शण्डमर्कशब्दौ धजन्तत्वादाशुदात्तौ । तयोर्द्वन्देऽन्येषामपि दृश्यत इति दीर्घत्वम् । तृष्णावरुनी । तृष्णशब्द आधुदात्तः । वस्त्रीशब्दो, ग्रसितादिसूत्रे निपातितोऽन्तोदात्तः । तत्र द्वन्दे दीर्घत्वं पूर्ववत् । बम्बाविसवयसौ । यम्बशब्दोऽन्तादात्तः । विधशब्दोऽपि, बहुव्रीहौ वि संशायामिति विश्वशन्दोन्तोदात्तः । तयोर्द्वन्दं दीर्घत्वं पूर्ववत् . मर्मत्युः । मरिति, मृलो विप्रत्ययः। मृत्युशब्दोऽन्तोदात्तः । द्वन्द्वानामदेवताहन्द्वार्थोऽनु. दातागुत्तरपदार्थश्च वनस्पत्यादिपु पाठः॥ का० ३४ ·काशिका । [अ०६ देवताद्वन्द्वे च ॥ १४१॥ देवतावा चिनां यो द्वन्द्वस्तन्न युगपदुभे पूर्वोत्तरपरे प्रकृतिस्वरे भवतः । इन्द्रासोमौ । इन्द्रावरणौ। इन्द्रावृहस्पती। ऋजेन्द्राग्रेति इन्दशब्द आधुदात्तो निपातितः । सोम इति मन्प्रत्ययान्तः। वरुण उनन् प्रत्ययान्तस्तेनाऽऽधुदात्तः । बृहस्पतिशब्दे वनस्पत्यादित्वाद् द्वायुदात्तौ, तेनेन्द्रावृहस्पती इत्यन्न त्रय उदात्ता भवन्ति । देवताग्रहण किम् । प्लक्षन्यग्रोधौ । द्वन्द्वग्रहण किम् । अग्निष्टोमः ।। नोत्तरपदेऽनुदात्तादावपृथिवीरुद्रपूषमन्धिषु ॥ १२ ॥ उत्तरपदेऽनुदात्तादौ पृथिवीरुद्रपूपमन्धिवर्जिते देवताद्वन्द्वे नोभे युगपत् प्रकृतिस्वरे भव- तः । इन्द्राग्नी । इन्द्रवायू । अग्निवायुशब्दावन्तोदात्तौ। उत्तरपदग्रहणं अनुदात्तादावित्यु- तरपदविशेषणं यथा स्याद् , द्वन्द्वविशेषणे मा भूदिति । अनुदात्तादाविति विधिप्रतिपेधयो- विषयविभागार्थम् । अपृथिव्यादिग्विति किम् । द्यावापृथिव्यौ । धावाशब्द आधुदात्तो निपातितः । पृथियाशब्दो छीष्प्रत्ययान्तत्वादन्तोदासः। रुद्र । सोमारद्रौ। रौदेणिलुक् चेति रुदशब्दो र प्रत्ययान्तोऽन्तोदात्तः । पूषन् । इन्द्रापूपणौ। श्यन्नुक्षन्पुपन्निति पूपाऽन्तोदा. तो निपात्यते । मन्थिन् । शुक्रान्थिनौ । मन्योस्यास्तीति मन्थी । इन्नन्तत्वादन्तोदात्तः । पृथिव्यादिपु तु उभे पुगपत् प्रकृति स्वरे भवत एव ॥ अन्तः ॥ १४३ ॥ अन्त इत्यधिकारो यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिप्यामस्तन समासस्योत्तरपदस्यान्त उदात्तो ‘भवतीत्येवं तद्वेदिव्यम् । वक्ष्यति । थायधक्काजयित्रकाणामिति । सुनीथः । अयभृयः ॥ थाथताजवित्रकाणाम् ॥ १४४ ॥ थ अथ घन् क्त अज् अप इत्र क इत्येवमन्तानामुत्तरपदानां गतिकारकोपपदात्परेपाम- न्त उदात्तो भवति । सुनीधः। अवभृयः। हनिकुपिनोरमिकाशिभ्यः क्थन् इति अये भृज इति च क्यन्प्रत्ययान्तावेतौ । तत्र फूटुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वेनाद्युदात्तमुत्तरपदं स्यात् । अध, आय. सथः । उपयसथः । उपसर्ग घसेरित्ययन्प्रत्ययः । धम् प्रभेदः । काठभेदः । रज्गुभेदः । कादू- रादागतः । विशुष्कः । आतपशुप्कः। अन् । प्रक्षयः । प्रजयः । क्षयो निवासे, जयः करणमिति घायुदात्तो क्षयजयशव्दी प्रयोजयतः । भए । प्रलयः । प्रसवः । इन्न । प्रलवित्रम् । प्रसविनम् । क । गोपः । खरीवृपः । गा यति खरी पतंतीति, मूलविभुजा. दित्वात् कात्ययः । प्रवृपः । प्रहपः । गुपधादिति कप्रत्ययः । प्रयपः । वृपादीनां घेति तृपशब्द आशुदात्तः । गसिकारकोपपदादित्येव । सुस्तुतं भवता । कर्मप्रवचनीयेऽव्ययस्थर एव भवति॥ सूपमानात् क्तः ॥ १४५ ॥ सुपरपेतदुपमानाथ पर शान्तमुरारपदमन्तोदा भवति । मुस्तम् । शुभुतम् । युपीतम् । उपमानारा । पृकापलुप्तम् । पराप्लुतम् । सिपिनदितम् । मुरादाद् गसिरमनार इगि प्रासे उपमानादपि तृतीयो फर्मगीत्ययमपादः । गतिफारकोपपदादित्येप । सुस्त भयता) सायामनाचितादीनाम् ॥ १४६ ॥ माया विषये गगिकारकोरपदात् कान्तमुरारपदमन्तादात मयति आधिनादीन पनपि. -रया । मंगुशो समापयः । उपागः नारायः। परिमाय: पौगिरः मेगापि प्राय. चांद भगः कर्मगिर: 1 गसिनन्तर रपत्र हि फागोर मनुषसरे मामय पदम् । । - ·पा०२] काशिका- ३९९ । धनुष्खाता नदी । कुद्दालखात नगरम् । हस्तिमृदिता भूमिः । तृतीया कमणीति प्रासिरिह बाध्यते । अनाचितादीनामिति किम् । आचितम् । पर्याचितम् । आस्थापितम् । परिगृही- तम् । निरुक्तम् । प्रतिपन्नम् । प्रश्लिष्टम् । उपहतम् । उपस्थितम् । संहिताऽगवि ॥ संहिता- शब्दो यदा गोरन्यस्य संज्ञा तदाऽन्तोदात्तो न भवति । यदा तु, गोः संज्ञा तदाऽन्तोदात्त एवा प्रवृद्धादीनां च ॥ १४७॥ प्रवृद्धादीनां च क्तान्तमुत्तरपदमन्तोदात्तं भवति । प्रवृद्धं यानम् । प्रवृद्धो वृपलः । प्रयुक्ताः सक्तवः। आकऽवहितः । अवहितो भोगेषु । खट्वारूढः । कविशस्तः । याना- दीनामत्र गणे पाठः प्रायो वृत्तिप्रदर्शनार्थो न विषयनियमार्थः । यानादिभ्योऽन्यत्रापि तेषामन्तोदात्तत्वं भवत्येव । विपयनियमार्थ एवेत्येके । असंज्ञार्थोयमारम्भः । आकृतिगणश्च प्रवृद्धादिष्टव्यः । तेन पुनरुत्स्यूतं वासो देयं पुनर्निष्कृतो रथ इत्येवमादि सिद्धं भवति ॥ कारकाहत्तश्रुतयोरेवाशिषि ॥ १४८ ॥ संज्ञायामिति वर्तते, क्त इति च । संज्ञायां विषये आशिपि गम्यमानायां कारकादुत्तर- योत्तश्रुतयोरेव कान्तयोरन्त उदात्तो भवति । देवा एनं देयासुदेवदत्तः । विष्णुरेने धूयाद् विष्णुश्रुतः । कारकादिति किम् । कारकान्नियमो मा भूत् । संभूतो रामायणः । दत्तश्रुतयोरि- ति किम् । देवपालितः । एतस्मानियमादत्र संज्ञायामनावितादीनामित्यन्तोदात्तत्वं न भव. ति तृतीया कर्मणीत्येवान भवति । एवकारकरणं किम् । कारकावधारणं यथा स्याद्, दत्तश्रु. तावधारण मा भूत् । अकारकादपि दत्तश्रुतयोरन्त उदात्तो भवति । संश्रुतः । विश्रुतः । आ- शिंपीति किम् । अनाशिषि नियमो मा भूत् । देवैः खाता देवखाता । कारकाद्दत्तश्रुतयोराशि- प्येवमन्न नियम इष्यते । तेनाहतो नदति देवदत्त इत्यत्र न भवति । देवदत्त इति कस्य चित् . शतस्य नाम । तत्र तृतीया कर्मणीति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वमेव भवति । इत्थम्भूतेन कृतमिति च ॥ १४९ ॥ इस प्रकारमापन्न इत्थंभूतः । इत्थंभूतेन कृतमित्येतस्मिन्नर्थे यः समासो वर्तते तत्र कान्तमुत्तरपदमन्तोदात्तं भवति । सुप्तप्रलपितम् । उन्मत्तप्रलपितम् । प्रमत्तगीतम् विपन्नश्रु- तम् । क्रितमिति क्रियासामान्ये करोतिर्वर्त्तते, नाभूतप्रादुभर्भाव एव । तेन प्रलपिताद्यपि कि. ते भवति । तृतीया कर्मणीत्यस्यायमपवादः । भावे तु यदा प्रलपित्तादयस्तदा, थाादिस्व. रेणैव सिद्धमन्तोदात्तं भवति । अनो भावकर्मवचनः ॥ १५० ॥ अनप्रत्ययान्तमुत्तरपदं भाववचनं कर्मवचनं च कारकात् परमन्तोदात्त भवति । ओ. दनभोजन सुखम् । पयःपानं सुखम् । चन्दनप्रियङ्गुकालेपनं सुखम् । कर्मवचन । राजमोज. नाः शालयः । राजाच्छादनानि वासांसि । कर्मणि च येन संस्पर्शात् कर्तुः शरीरसुखमित्यर्य योग उभयथा वय॑ते । कर्मण्युपपदे भाव ल्युड़ भवति । कर्मण्यभिधेये व्युड्भवतीति । तत्र पूर्वस्मिन्सुत्रार्थे भाववचनोदाहरणानि, उत्तरत्र कर्मवचनोदाहरणानि । अन इति किम् । ह. स्तहायं मुदञ्चित् । भावकर्मवचन इति किम् । दन्तधावनम् । करणे ल्युट् । कारकादित्येव । निदर्शनम् । अवलेखनम् । सपु प्रत्युदाहरणेषु प्रकृतिस्वरो भवति । मन्क्तिन् व्याख्यानशयनासनस्थानयाजकादिक्रीताः ॥ २५१ ॥ मनन्तं क्तिनन्तं व्याख्यान शयन आसन स्थान इत्येतानि याजकादयः क्रीतमन्दनोत्तर- पदमन्तोदातं भवति । मन् । रथवर्म । शकटवर्त्म । क्तिन् पाणिनिकृतिः । आपिशलिक ति व्याख्यान । ऋगयनव्याख्यानम् । छन्दोव्याख्यानम् । शयन । राजशयनम् । माक्षणश..

·पा० २] काशिका - न्त उदात्तो भवेति । पाशानां समूहः पाश्या, न पाश्या अपाश्या । अतृप्या । यत् । दन्तेषु भवे दन्त्य न दन्त्यमदन्त्यम् । अकर्ण्यम् । अतदर्थ इति किम् । पादार्थमुळे पाद्यम्.। न. पाय- मपाद्यम् । तद्धिता इत्येव । अदेयम् । गुणप्रतिपेध इत्येव । दन्त्यादन्यददन्त्यम् । निरनुब. न्धकैकानुवन्धकयोर्ययतोहणांदिह न भवति । वामदेवाड्ड्यड्ड्यौ, वामदेव्यं, न वामदे- व्यमवामदेव्यमिति॥ अचकावशक्तौ ॥ १५ ॥ , अच् क इत्येवमन्तमशक्तो गम्यमानायामुत्तरपदं नः परसन्तोदात्तं भवति । अपची यः पक्तुं न शक्नोति । अजयः । कः खल्वपि । अविक्षिपः ! अविलिखः । अशक्तावितीति किम् । अपचो दीक्षितः । अपचः परिबाजकः ॥ आक्रोशेच ॥ १५८॥ आक्रोशे च गम्यमाने ना उत्तरमच्कान्तमन्तोदात्तं भवति । अपचोऽयं जाल्मः । अपठोऽयं जाल्मः । पक्तु पठितुं शक्तोऽप्येवमाक्रुश्यते । अविक्षिपः। अविलिखः ॥ संज्ञायाम् ॥ १५९ ॥ आक्रोशे गम्यमाने नमः परमुत्तरपदं संज्ञायां वर्तमानमन्तोदत्तं भवति । अदेवदत्तः । अयज्ञदत्तः । अविष्णुमित्रः। कृत्योकेष्णुच्चार्वादयश्च ॥ १६० ॥ कृत्य उक इष्णुच् इत्येवमन्ताश्चार्वादयश्च ना उत्तरेऽन्तोदात्ता भवन्ति । कृत्यं । सक- तव्यम् । अकरणीयम् । उक । अनागामुकम् । अनपलापुकम् । इष्णुच् । अनलंकरि. ष्णुः । अनिराकरिष्णु । इष्णुज्ग्रहणे कर्तरि भुवः खिष्णुजित्यस्य धनुवन्धकस्यापि ग्रहणमिकारादेविधानसामर्थ्याद्भवति । अनाढ्यम्भविष्णुः । असुभगम्भविष्णुः । चार्वादयः । अचारुः । यौधिकः । अयौधिकः । अवदान्यः । चारु। साधु । यौधिक । अनङ्गमेजय । अत्र द्वितीये नसमासेऽन्तोदात्तत्वम् । अनमेजयः । अकस्मात् । अत्रापि द्वितीयेन समासेऽन्तोदात्तत्वम् ॥ वर्तमानवर्द्धमानत्वरमाणध्रियमाणक्रियमाणरोचमानशोभमानाः संज्ञायाम् ॥ एते वर्तमानादयः संज्ञायां द्रष्टव्याः॥ विकारसदृशे व्यस्तसमस्ते ॥ अविकारः । असदृशः । अधिकारसदृशः। गृहपति । गृहपतिकः ॥ राजाहाश्छश्यसि ।। अराजा। अ- नहः । भापायां नस्वर एव भवति । विभाषा तृन्नन्नतीक्षणशुचिषु ॥ १६१ ।। तृन्नन्त अन्न तीक्ष्ण शुचि इत्येतेपु नञ् उत्तरेपु विभापाऽन्त उदात्तो भवति । अक- । २ । अन्न । अनन्नम् २ । तीक्ष्ण । अतीक्ष्णम् २ । शुचि । अशुचिः । २ । पक्षेऽव्ययस्वर एव भवति॥ बहुव्रीहाविदमेतत्तद्भयः प्रथमपूरणयोः क्रियागणने ॥ १६२ ॥ बहुचीही समासे इदम् एतद् तदित्येभ्य उत्तरस्य प्रथमशब्दस्य पूरणप्रत्ययान्तस्य च क्रियागणने वर्तमानस्यान्त उदात्तो भवति । इदं प्रथमं गमनं भोजन वा स इदंप्रथमः । इद्वितीयः । इदंतृतीयः । एतत्प्रथमः । एतद्वितीयः । एततृतीयः । तत्प्रथमः । एतद्वितीयः । तत्तृतीयः ! यहुवीहाविति किम् । अनेन प्रथम इदम्प्रथमः । तृतीयेति येगविभागात् समासः। इदमेतरानव इति किम् । यत्प्रथमः । प्रथमपूरणयोरिति किन् । तानि बहुन्यस्य तहुः । कियागणन इति किम् । अयं प्रथम एषां ते इदम्प्रथमाः । दध्येगणनम् । गणन इति किम् । - ·काशिका । [अ०६ अयं प्रथम एपामिदं प्रमथाः इदम्प्रधाना इत्यर्थः । उत्तरपदस्य कार्यित्वात् कपि पूर्वमन्तोदा- से भवति । इदम्प्रथमका: । वहुवीहावित्येतत् , चनें समास इति प्रागेतस्मादधिकृत वेदितव्यम्। संख्यायाः स्तनः १६३ ॥ संख्यायाः परः स्तनशब्दो बहुबीहौ समासेऽन्तोदात्तो भवति । त्रिस्तना । चतुःस्तना। संख्याया इति किम् । दर्शनीयस्तना। स्तन इति किम् ।। द्विशिराः ।। विभाषा छन्दसि ॥१६४॥ छन्दसि विषये बहुवीही समासे संख्यायाः परः स्तनशब्दो विभापान्तोदात्तो भवति । द्विस्तनां कुर्याद्वामदेवः । द्विस्तनां करोति धावापृथिव्योःहाय चतुःस्तनां करोति पशूनां . दोहायचतुःस्तनां करोति ॥ संज्ञायां मित्राजिनयोः॥ १६५॥ संज्ञायां विषये बहुप्रीही समासे मित्र अजिन इत्येतयोररुत्तरपदयोरन्त उदात्तो भवति । देवमित्रः । ब्रहामित्रः । वृकाजिनः । कुलाजिनः । कृष्णाजिनः । संज्ञायामिति किम् । प्रिय- मिनः । महाजिनः ॥ऋपिप्रतिषेधो मिळे* ॥ विश्वामिन पिः॥ व्यवायिनोऽन्तरम् ॥ १६६ ॥ व्यवायी व्यवधाता । तद्वाचिनः परमन्तरं बहुव्रीहौ समासेऽन्तोदात्तं भवति । वस्त्रान्त- सपटान्तरः, कम्बलान्तरः । वस्त्रमन्तरं, व्यवधायकं यस्य स वस्त्रान्तरः । वखव्यवधायक इत्यर्थः । व्यवधायिन इति किम् । आत्मान्तरः । आत्मो स्वभावोऽन्तरोऽन्यो यस्यासावा- त्मान्तरः॥ मुखं स्वाङ्गम् ॥ १६७ ॥ मुखमुत्तरपद स्वाङ्गवात्रि बहुव्रीही समासेऽन्तोदात्तं भवति । गौरमुभः । भन्मुखः । स्वाङ्गमिति किम् । दीर्घमुखा शाला । स्वासमवाचिलक्षणमिह गृह्यते ॥ नाव्ययदिकशब्दगोमहत्स्थूलमुटिपृथुक्त्सेभ्यः ॥ १६ ॥ अव्यय दिक्शब्द गो महत् स्थूल मुष्टि पृथु वत्स इत्येभ्यः परं मुखं स्वाभावाचि बहु- चौहौ समासे नान्तोदात्तं भवति । अव्यय । उच्चैर्मुखः । नीचैर्मुखः । दिक्शब्द । प्राहमुखः, प्रत्यङ्मुखः । गो । गोमुखः । महत् । महामुखः । स्थल । स्थलमुखः । मुष्टि । मुष्टिमुखः । पृथु । पृथुमुखः । वत्स । वत्समुखः । पूर्वपदप्रकृतिस्वरो यथायोगमेपु भवति गोमुटिवत्स. पूर्वस्योपमानलक्षणोविकल्पः पूर्वविप्रतिषेधेन वाध्यते ।। निष्ठोपमानादन्यतरस्याम् ॥ १६९ ॥ निष्टान्तादुपमानवाचिनश्च मुखं स्वाङ्गमतरपदमन्यतरस्या बहुविहौ समासेऽन्तोदात भवति । प्रक्षालितमुखः। यदैतदुत्तरपदान्तोदात्तत्यै न भवति तदा निछोपसर्ग पूर्वमन्यतर- ख्यामिति पक्षे पूर्वपदान्तोदात्तत्वं, तदभावपक्षेऽपि पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्न गतिस्वर इति निण्युदाहरणानि भवन्ति । उपमानात । सिंहमुखः २ । न्यानमुखः ॥ २ ॥ जातिकालमुखादिभ्योऽनाच्छादनातक्तोऽकृतमितप्रतिपन्नाः ॥ १७ ॥ जातियाचिन आच्छादनवर्जितात् कालवाचिनः सुखादिन्यत्र पर कान्तं कृतमितप्रतिप- मान् यर्जयित्वा यहुयीही समासेऽऽन्तोदाचं भवति । सारङ्गजाधः । पलाण्टुभक्षितः । का. ल । मासजातः । संवत्सरजातः । यहजातः । यहजातः। सुखादिम्यः । सुखजातः । दुःख- 'जातः । तृप्रजातः । जात्यादिभ्य इति किम् । पुग्रजातः । आहिताग्न्यादित्वात् परनिपातः । - ·पा०२] काशिका । ४०३ अनाच्छादनादिति किम् । वस्त्रच्छन्नः । वसनच्छन्नः । अकृतमितप्रतिपन्ना इति कि कुण्ड- कृतः । कुण्डमितः । कुण्डप्रतिपन्नः । एतेषु बहुव्रीहिषु निष्ठान्तस्य. पूर्वनिपातो न भवत्येवा- स्मादेव ज्ञापकात् । प्रत्युदाहरणेषु पूर्वपदप्रकृतिस्वरो योजयितव्यः। सुखादयस्तृतीयेऽध्याये पश्यन्ते। १७४॥ वा जाते १७१ ॥ जातशब्द उत्तरपदे वा अन्त उदात्तो भवति बहुव्रीहौ समासे जातिकालसुखादिभ्यः । दन्तजातः । ३ । कालात् । मासजातः २ । सुखादिभ्यः । सुखजातः । दुःखजातः। नभ्याम् ॥ १७२ ॥ नसुभ्यां परमुत्तरपदं बहुव्रीहौ समासेऽन्तोदात्तं भवति । अयवो देशः । अनीहिः । अ- माषः । सुयवः । सुव्रीहिः । सुमापः । समासस्यैतदन्तोदात्तत्वमिष्यते । समासान्ताश्चा- वयवा भवन्तीत्यनृचो बङ्घच इत्यन्न कृते समासान्तेऽन्तोदात्तत्वं भवति । कपि पूर्वम् ॥ १३ ॥ नजसुभ्यां कपि परतः पूर्वमन्तोदात्तं भवति । अकुमारीको देशः । अवृषलीकः । अब्रह्म- बन्धूकः । सुवृपलीकः । सुब्रह्मबन्धूकः । हस्वान्तेऽन्त्यात् पूर्वम् हस्वोऽन्तो यस्य तदिदं ह्रस्वान्तमुत्तरपदं समासो वा, तत्रान्त्यात् पूर्वमुदात्तं भवति कपि परतो नसुभ्यां परं बहुव्रीही समासे । अयवको देशः । अत्रीहिकः । अमापकः । सुयवकः । सुव्रीहिकः । सुमापकः । पूर्वमिति वर्तमाने पुनः पूर्वग्रहणं, प्रवृत्तिभेदेन नियमप्र- तिपत्त्यर्थम् । हरवान्तेऽन्त्यादेव पूर्वमुदात्तं भवति, न कपि पूर्वमिति । तेनाशकः सुक्षक इ. स्यत्र कबन्तस्यैवान्तोदात्तत्वं भवति । वहोर्नभवदुत्तरपदभूम्नि ॥ १७५ ॥ उत्तरपदार्थबहुत्वे यो बहुशब्दो वर्तते तस्मान्नज इव स्वरो भवति । नभूसुभ्यामित्यु- क्तम् । बहोरपि तथा भवति । बहुयवो देशः । बहुव्रीहिः । बहुतिलः । कपि पूर्वमित्युक्तं ब- होरपि तथा भवति वहुकुमारीको देशः । वहुवृपलीकः । बहुब्रह्मवन्धूकः । हस्वान्तेऽन्त्यात् पूर्वमित्युक्तं । बहुमरः । बहुमित्रः । वहुमृतः । उत्तरपदभूम्नीति किम् । बहुपु मनोऽस्य बहु. मना अयम् । न गुणादयोऽवयवाः ॥ १७६ ॥ गुणादयोऽवयववाचिनो यहोरुत्तरे बहुव्रीहौ नान्तोदात्ता भवन्ति । बहुगुणा रज्जः । व- हक्षरं पदम् । बहुच्छन्दो मानम् । बहुसूक्तः । बदध्यायः । गुणादिराकृतिगणो द्रष्टव्यः । अवयवा इति किम् । बहुगुणो ब्राह्मणः । अध्ययनश्रुतसदाचारादयोऽन गुणाः । उपसर्गात् स्वाझं ध्रुवमपशु ॥ १७७ ॥ उपसर्गात् स्वाङ्ग ध्रुवं पशुवजितमन्तोदात्तं भवति बहुग्रीहौ समासे । प्रपृष्ठः । प्रोदरः । प्रललाटः । ध्रुवमित्येकरूपमुच्यते । ध्रुवमस्य शीतमिति यया । सततं यस्य प्रगतं पृष्टं भवति स प्रपृष्टः । उपसगादिति किम् । दर्शनीयललाः । स्वाजमिति किम । प्रशाखो वृक्षः । ध्रुवमिति किम् । उद्याहुः क्रोशति । अपश्चिति किम् । उत्प। विपशु : वनं समासे ॥ १७८॥ - ·काशिका। [अ०६ समासमाने वनमित्येतदुत्तरपदमुपसर्गात् परमन्तोदात्तं भवति । प्रवणे. यष्टव्यम् । निर्व- गे प्रणिधीयते । प्रनिरन्तरिति णत्वम् । समासग्रहण समासमानपरिमहार्थं बहुधीहावेव हि स्यात् । दिसमासो वा ॥ . अन्तः ॥ १७९ ॥ अन्तरशब्दादुत्तरं वनमन्तोदात्तं भवनि । अन्तर्वणो देशः । अनुपसर्गार्थ आरम्भः । अन्तश्च ॥ १० ॥ अन्तश्शब्दश्नोत्तरपदमुपसर्गादन्तोदात्तं भवति । प्रान्तः - 1 पर्यन्तः । बहुवीहिरयं प्रा. न निविभ्याम् ॥ १८१ ॥ निवि इत्येताभ्यामुत्तरोऽन्तरशब्दो नान्तोदात्तो भवति । न्यन्तः । व्यन्तः । पूर्वपद- प्रकृतिस्वरत्वे कृते यणादेशः । तत्रोदात्तस्वरितयोर्यणः स्वरितोऽनुदात्तस्येति स्वरितो भवति ॥ परेरभितोभावि मराडलम् ॥ १८२ ॥ परेरत्तरमभितोभाविवचन मण्डलं चान्तोदात्तं भवति । परिकुलम् । परितीरम् । परिम. ण्डलम् । बहुवीहिरयं प्रादिसमासोऽव्ययीभावो वा । अध्ययीभावपक्षेऽपि हि, परिप्रत्युपा- पावज्यमानाहोरात्रावयविति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं प्राप्तमनेन याध्यते । अभित इत्युभय. तः । अभितो भावोऽस्यास्तीति तदभितोभावि । यच्चैर्व स्वभावं कलादि तदभितोमावि- ग्रहणे गृह्यते ॥ प्रादस्वाग संज्ञायाम् ॥ १-३ ॥ प्रादुत्तरपदमस्वाहवाचि संज्ञायां विषयेऽन्तोदात्तं भवति । प्रकोष्ठम् । प्रगृहम् । प्रद्वारम्। प्रगृहम् । वास्त्रागामिति किम् । प्रहस्तम् । प्रपदम् । संज्ञायामिति किम् । प्रपीठम् ॥ निरुदकादीनि च ॥ १८४ ॥ निरदकादीनि च शब्दरूपाण्यन्तोदात्तानि भवन्ति । निरदकम् । निरपलम् । निरुपलमित्यन्ये पठन्ति । निर्मशकम् । निमक्षिकम् । एषां प्रादिसमासो बहुव्रीहिर्वा । अ. ज्ययीभावे तु समासान्तोदासत्वेनैव सिद्धम् । निकालकः । निष्फ्रान्तः कालकादिति कन् प्रत्ययान्तेन कालन्देन प्रादिसमासः । निष्कालिक इत्यन्ये पटन्ति । निष्पेषः । दुस्तरीपः । अपितृस्तृतन्त्रिम्य ईः । तरीः । ता पातीति तरीपः । कुत्सितस्तरीपो दुस्तरीपः । निरनारीप इति फेचित् पन्ति । अपरे मिस्तरीक इति । ते तरीशम्दान्त यहुयीहो म कुर्वन्ति । नि. रजिनम् । उदजिनम् । उपाजिनम् । परस्तपादशाः । परिहस्तः। परिपादः । परिक 4:1 निरदकादिराकृतिगणः । अभेर्मुखम् ॥ १५ ॥ अमेवार मुसमन्तादास भवति । समिमुग्यः । यहुमीहिरयं प्रादिसमासो वा। अन्य यीभाप तु समामान्तीदारानिय सिद्धम् । उपसगार स्वामिति सिन्द पनगायोगार्थ. मापायमाबानाय च । अभिमुसा मारा। अपाच्च ॥ १८६॥ सपा-योत मुरमन्तीदास मासि । अपमुः। डापगुलम् । अस्ययोमायोप्या प्र. पोगपति । ग्रारि हि परिप्रत्युपापास्यंमागाहोराप्रपोन्तिायुक्तम् । योगदिमाग उम: 1 কিংসগন্যায়াখালাম নাম ও - 1 ·पा०२] काशिका । । ज्येष्ठः ॥ स्फिग पूत वीणा अक्षस् अध्वन् कुक्षि इत्येतान्युत्तरपदानि सीरनामानि नामशब्दश्चा. पादुसराण्यन्तोदात्तानि भवन्ति । अपस्फिगम् । अपपूतम् । अपवीणम् । अपानः । अपा- ध्वा । उपसर्गादध्व इति यदा समासान्तो नास्ति तदाऽनेनान्तोदात्तत्वं भवति । तस्मिन् हि सत्यच्प्रत्ययां तस्य चित्त्वादेव सिद्धम् । अनित्यश्च समासान्तइत्येतदेव ज्ञापकम् । अपकु. क्षिः । अपसीरः । अपहलम् । अपलाङ्गलम् । अपनाम । सर्वत्र प्रादिसमासो. बहुव्रीहिरव्य. यीभावो वा । स्फिगपूतकुक्षीणां ग्रहणमहुव्रीयर्थमध्रुवार्थमस्वाङ्गार्थ च ॥ अधेरुपरिस्थम् ॥ १८॥ अधेरुत्तरमुपरिस्थवाचि अन्तोदात्तं भवति । अधिदन्तः । अधिकर्णः । अधिकेशः । अ. ध्याख्डो दन्त इति प्रादिसमासः । अध्यारूढो वा दन्त इति समानाधिकरण उत्तरपदलोपी समासः । दन्तस्योपरि योऽन्यो दन्तो जायते स उच्यतेऽधिदन्त इति । उपरिस्थमिति कि. म् । अधिकरणम् ॥ अनोरप्रधानकनीयसी ॥ १८९॥ अनोरुत्तरमप्रधानवाचि कनीयश्चान्तोदात्तं भवति। अनुगतो ज्येष्ठमनुज्येष्टः । अनुम- ज्यमः । पूर्वपदार्थप्रधानः प्रादिसमासोऽयम् । अनुगतः कनीयाननुकनीयान् । उत्तरपदार्थप्रधा- नोऽयम् । प्रधानार्थ च कनीयोग्रहणम् । अप्रधानकनीयसी इति किम् । अनुगतो ज्येष्ठोऽनु. पुरुषश्चान्वादिष्टः ॥ १९० ॥ पुरुपशब्दोऽन्चादिष्टवाची चानोरुत्तरोऽन्तोदात्तो भवति । अन्वादिष्टः पुरुषोऽनुपुरुषः । अ- न्वादिष्टोऽन्वाचितः कथितानुकथितो वा । अन्वादिष्ट इति किम् । अनुगतः पुरुषोऽनुपुरुषः ॥ अतेरकृत्पदे ॥ १९१ ॥ अतेः परमवदन्तं पदशब्दश्चान्तोदात्तो भवति । अत्यङ्घशो नागः । अतिकशोऽसः । प. दशब्दः खल्वपि । अतिपदा शक्करी । अकृत्पदे इति किम् । अतिकारकः । *अते तुलोप इति वक्तव्यम् । इह मा भूत्। शोभनो गार्ग्यः । अतिगार्यः । इह च यथा स्यात् । अति. क्रान्तः कारकादतिकारक इति ॥ नेरनिधाने ॥ १९२॥ नेः परमुत्तरपदमन्तोदात्तं भवति । निधानमप्रकाशता । निमूलम् । न्यक्षम् । नितृणम् । बहुव्रीहिरयं प्रादिसमासो वा । अव्ययीभावे तु समासान्तोदात्तत्वेनैव सिद्धम् । अनिधान इति किम् । निवाग् वृपलः । निदण्डः । निहितवाक्, निहितदण्ड इत्यर्थः । निशब्दोऽत्र नि- धानार्थे प्रवीति । प्रादयो हि वृत्तिविषये ससाधनां क्रियामाहुः॥ प्रतेरंवादयस्तपुरुपे ॥ १९३॥ प्रतरचादयस्तत्पुरुपे समातेऽन्तोदात्ता भवन्ति । प्रतिगतोऽशुः, प्रत्यंशुः । प्रतिजनः । प्रतिराजा । राजशब्दः समासान्तस्यानित्यत्वाद्यदा टज् नास्ति तदा प्रयोजयति । तस्मिन् हि सति चित्त्वादेवान्तोदात्तत्व सिद्धम् । अशु । जन । राजन् । उष्ट्र। रोटक । अजिर । आ. दी । श्रवण । कृत्तिका । अर्द्ध । पुर । तत्पुरुष इति किम् । प्रतिगता अंशवोऽस्य प्रत्यशुर. उपाद् द्वयजजिनमगौरादयः ॥ १९४ ॥ उपादुत्तर अजजिनं चान्तोदात्तं भवति तत्पुरुपे समासे गौरादीन वर्जयित्वा 1 उपगतो देवमुपदेवः । उपसोमः । उपेन्द्रः । उपहोः। अजिन 1 उपाजिनम् । अगौरादय इति किम् । यमुष्ट्रः॥

·काशिका ।
[अ०
।
.
उपगौरः । उपनैपः । गौर । नेप । तैल । लेट । लोट । जिह्वा । कृष्णा । कन्या । गुड । क.
ल्प । पाद । तत्पुरुष इत्येव । उपगतः सोमोस्य उपसोमः ।।
सोरवक्षेपणे ॥ १९५॥
सुशब्दात् परमुत्तरपद तत्पुरुषे समासेऽन्तोदात्तं भवति अवक्षेपणे गम्यमाने । अवक्षेपण
निन्दा । इह खल्विदार्नी सुस्थण्डिले सुस्फिताभ्यां सुप्रत्यवसितः । सुशब्दोऽत्र पूजायामेव ।
वाक्यार्थस्त्ववक्षेपणमसूयया तथाभिधानात् । सोरिति किम् । कुबाह्मणः । अवक्षेपण इति
किम् । शोभनेपु तृणेपु सुतृणेषु ॥ .
विभाषोत्पुच्छे ॥ १९ ॥
उत्पुच्छशब्दे तत्पुरुपे विभापाऽन्त उदात्तो भवति । उत्क्रान्तः पुच्छादू, उत्पुच्छः । य-
दा तु पुच्छमुदस्थति उत्पुच्छयति, उत्पुच्छयतेरच् , उत्पुच्छस्तदा, थाथादिसूत्रेण नित्यमन्तो-
दात्तत्वेप्राप्ते विकल्पोऽयमिति सेयमुभयन्त्र विभापा भवति । तत्पुरुष इत्येव । उदस्तं पुच्छ
मस्य, उत्पुच्छः॥
द्वित्रिभ्यां पाहन्मूद्धसु बहुव्रीहौ ॥ १९७ ॥
द्वि नि इत्येताभ्यांमुसरेयु पाद् दत् मूर्द्धन इत्येपूत्तरपदेषु यो बहुधाहिस्तत्र विभापाऽन्त
उदात्तो भवति । द्वौ पादावस्य, द्विपात् । २ । त्रिपात् । २ । द्विदन् । २। त्रिदन् । २ । द्वि-
मूर्दा । २ । त्रिमूर्द्धा । २ । पादिति कृताकारलोपः पादशब्दो गृह्यते । ददिति कृतददादेशो-
दन्तशम्दः । मूर्द्धनिति त्वकृतसमासान्तो नान्त एव मूद्धनशब्दः । नस्यैतत्प्रयोजनमसत्यपि
समासान्तेऽन्तोदात्तत्वं यथा स्यात् । एतदेव झापकमनित्यः समासान्तो भवतीति । यदापि
समासान्तः क्रियते तदापि बहुव्रीहेः कार्यित्वात् तदेकदेशत्याच समासान्तस्यान्तोदात्तत्वं प.
क्षे भवत्येव । द्विमूद्धः । त्रिमूढः । द्वित्रिभ्यामिति किम् । कल्याणमूर्दा । पादादिग्विति
किम् । द्विहस्तम् । यहुपीहाविति किम् । द्वयोर्मू , द्विमुर्दा ।
सपथं चाक्रान्तात् ॥ १९८ ॥
सक्थमिति कृतसमासान्तः सक्थिशब्दोऽन्न गृह्यते, सोऽकान्तात्, परो विभापान्तोदातो.
भवति । गौरसस्यः २ । लक्ष्णसक्यः २ । अक्रान्तादिति किम् । चसक्यः । पश्चिमा.
नित्यमन्तोदात्तत्वं भवति ।
परादिश्छन्दसि यहुलम् ॥ १९९ ॥
छन्दसि पिपये परादिरदातो गवति बहुलम् । परशब्देनात्र सस्थासद एव गृह्यते । अ
जिसस्थमासमेत । स्वाप्टौ लोमसक्यौ । मधातुः । वाक्पतिः । चित्पतिः ।।
परादिश्च परान्तश्च पूर्वान्तश्चापि दृश्यते ।
पांदयक्ष श्यन्ते व्यत्ययो हुल ततः ॥
परादिरदारातः । परान्तः । *अन्तोदात्तप्रकरणे निचमादीनां छन्दम्युपसंख्यानम् । नि
पण नियन्धुरेण । नियूता रथेन । पूर्वान्तः। *पूर्वपदान्तोदासप्रकरण मरदराबादीनां
न्दम्युपमपयानम् ! मरवृद्धः । पूर्वांदिः । पूर्वपदाधुदात्तप्रकरणे दिवोदासायीनां न्याय
परपान । दिवोदासाय सामगाय ते इत्येवमादि सर्व संगृहीतं भवति ।
इति काशिफार्या गृती पाटाध्यायस्य मितीयः पादः ॥ ६॥२॥

·मा०३.] काशिका । ४०७ अथ पष्ठाध्यायस्य तृतीयः पादः । ..- अलुगुत्तरपदे ॥१॥ अलुगिति च'उत्तरपदे इति च एतदधिकृतं वेदितव्यम् । यदित उर्ध्वमनुक्रमिष्यामोऽलु. गुत्तरपद इत्येव तद्वेदितव्यम् । वक्ष्यति। पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः। स्तोकान् मुक्तः । अल्पान मुक्तः । उत्तरपद इति किम् । निष्क्रान्तः स्तोकाद्, निस्तोकः । अन्यथार्थमिदमुत्तरपद- ग्रहणमिहाप्यलुको निवृत्ति करोतीत्येवमयं लक्षणप्रतिपदोक्तंपरिभाषा नायितव्या । अलु गधिकारः प्रागानङः । उत्तरपदाधिकारः प्रागङ्गाधिकारात् ॥ पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः॥२॥ स्तोकान्तिकदूरार्थकृच्छ्राणि स्तोकादीनि तेभ्यः परस्याः पञ्चम्या उत्तरपदेऽलुग्भवति । स्तोकान् मुक्तः । अल्पान मुक्तः । अन्तिकादागतः । विप्रकृष्टादागतः । कृच्छ्रान् मुक्तः । समासे कृते प्रातिपदिकत्वात सुपो लुकि प्राप्ते प्रतिषेधः क्रियते । द्विवचनबहुवचनान्तानां तु स्तोकादीनामनभिधानात् समास एव न भवति स्तोकाभ्यां मुक्त इति । तेनान्न कदा चिदप्यैकपद्यमकस्वयं च न भवति । ब्राह्मणाच्छंसिन उपसंख्यानम् । ब्राह्म. जादादाय शंसतीति, ब्राह्मणाच्छंसीति ऋत्विग्विशेषस्य रूढिरियम् । तस्य व्युत्पत्तिरसता सता वावयवार्थेन क्रियते ॥ भोजासहोम्भस्तमसस्तृतीयायाः ॥ ३ ॥ : : ओजस् सहस् अम्भस् तमस् इत्येतेभ्य उत्तरल्यास्तृयीयाया अलुग्भवति उत्तरपदे । ओजसाकृतम् । सहसाकृतम् । अम्भसाकृतम् । तमसाकृतम् । अञ्जस उपसंख्यानम् । अक्षसाकृतम् । *पुंसानुजो जनुपान्ध इति वक्तव्यम् । पुंसानुजः । पुंसा हेतुनानुजः । जनुपान्धः । जनुपा हेतुनाऽन्धः । तृतीयेति योगविभागात् समासः। जनुरिति जन्मनो नामधेयम् ॥ मनसः संज्ञायाम् ॥ ४॥ मनस उत्तरस्यास्तृतीयायाः संज्ञायामलुग्भवति । मनसादत्ता । मनसागुप्ता । मनसासंग. ता। संज्ञायामितिं किम् । मनोदत्ता । मनोगुप्ता ॥ श्राज्ञायिनि च ॥ ५॥ आज्ञायिन्युत्तरपदे मनस उत्तरस्यास्तृतीया अलुम्भवतिः। मनसाऽऽज्ञातुं शीलमस्य, मनसाज्ञायी॥ आत्मनश्च पूरणे ॥ ६॥ आत्मन उत्तरस्यास्तृतीयाया पूरणप्रत्ययान्त उत्तरपदेऽलुगमवति । आत्मनापनमः । मात्मनापष्ठः । तृतीयाविधाने प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानमिति तृतीया । तृतीयेति योगवि- भागात समासः । आत्मना वा कृतः पञ्चमः, आत्मनापञ्चमः । कथै जनार्दनस्त्यात्मचतुर्थ एवेति । वहुव्रीहिरयमात्मा चतुर्थोऽस्यासावात्मवतुर्थः । वैयाकरणाख्यायां चतुर्थ्याः ॥ ७ ॥ :: वैयाकरणस्याख्या वैयाकरणाख्या । आख्या सना । यया संख्या वैयाकरणा पुत्र व्यबह- रन्ति तल्यामात्मन उत्तरस्याश्चतुर्थ अलुग्भवति,आत्मनेपदम् । आत्मनेमापा । तादये चतुर्थी । चतुर्थोति योगविभागात् समासः ।। .

·काशिका । [अ०६ । परस्य च ॥८॥ परस्य च या चतुर्थी तस्या वैयाकरणाख्यायामलुग्भवति । परस्मैपदम् । परस्मैभाषा ।। हलन्तात् सतम्याः संज्ञायाम् ॥ ९ ॥ हलन्ताददन्ताच्चोत्तरस्याः सप्सम्याः संज्ञायामलुग्भवति । युधिष्ठिरः। त्वचिसार । गविष्टिर इत्यत्र, गवियुधिभ्यां स्थिर इत्यत एव वचनादलुक् । अदन्तात् । अरण्येतिलकाः । अरण्येमापकाः । वनेकिंशुकाः। वनेहरिदकाः । वनेवल्वजकाः। पूर्वाहस्फोटकाः। कूपे- पिशाबकाः । हलदन्तादिति किम् । यद्यां कुक्कुटिका, नदीकुक्कुटिका । भूभ्यां पाशा, भूमिपाशाः । संज्ञायामिति किम् । अक्षशौण्डः । *हृद्युम्यां डे* । हृदू दिव् इत्येताभ्या- मुत्तरस्य हेरलुक् भवति । हृदिस्पृक् । दिविस्पृक् ।। कारनाम्नि च प्राचां हलादौ ॥ १० ॥ प्राचां देशे यत्कारनाम तन्त्र हलादावुत्तरपदे हलदन्तादुत्तरस्याः सप्तम्या अलुग्भवति । सूपेशाणः । हपदिमापकः । हलेद्विपदिका । हलेत्रिपदिका । कारविशेफ्स्य संज्ञा एताः । तत्र पूर्वेणैव सिन्हें नियमार्थमिदम् । एते च त्रयो नियमविकल्पा अन्नेष्यन्ते । कारनाम्न्येच प्राचा- मेव हलादायेवेति । कारनाम्नीति किम् । अभ्यहिते पशुः, अभ्यहितपशुः। कारादन्यस्यैत- देयस्य नाम । प्राचामिति किम् । यूथेपशुः युथपशुः । हलादाविति किम् । अविकटे ; उरणः, अविकटोरणः । दलदन्तादित्येव । नयां दोहनी, नदीदोहनी ॥ मध्याद्गुरौ ॥ ११ ॥ मध्यादुत्तरस्याः सप्तम्या गुराबुत्तरपदेऽलुग्भवति । मध्येगुरुः॥ *अन्ताचेवि वक्तव्यम् ।। अन्तेगुरुः । सप्तमीति योगविभागात्समासः ॥ अमृद्धंमस्तकात् स्थानादकामे ॥ १२ ॥ मूढमस्तकयर्जितात् स्वाहादुत्तरस्याः सप्तम्या अकाम उत्तरपदेऽलुरभवति । कण्ठे कालो ऽस्य काटेकालः । उरसिलोमा। उदरेमणिः । अमूर्द्धमस्तकादिति किम् । मूर्दशिक्षः । अकाम इति किम् । मुखे कामोऽस्य, मुखफामः । स्वाङ्गादिति किम् । अक्षशौण्डः । हलन्ता- दित्येव । अगुलिमाणः । जहावलिः ॥ वन्धे च विभाषा ॥ २३ ॥ वन्ध इति घनन्तो गृहाते। तस्मिन्नुत्तरपदे हलदन्तादुतरस्याः ससम्या विमापाऽलग मप्रति । हस्तेयन्धः । हस्तयन्धः। घमंयन्धः । चमयन्धः । उभयत्र विभाषेयम् । स्वाङ्गादू पहुयीही पूर्वण नित्यमलुर प्राप्नोति । तत्तुरपे तु स्वानादस्यानाश नेन्सिवयन्धासिंधु पति प्रतिषेधः प्राप्नोति । इलदन्तादित्येव । गुप्तिपन्धः ।। तरपुस कृति यमुलम् ॥ १४ ॥ तत्पुरपे समासे एदन्त उत्तरपदे सप्तम्या पएलमलुग्मयति । स्तम्बरमः । यारों जपः मप भवति सुरुषरो मायरः॥ प्राशरत्कालवियां जे ॥१५॥ प्रायद करत काल दिय इत्योपांग पारपदे मातम्या या समानुग्भवति । प्राधिनः । पारमिफागः । दिग्निः । पूर्णम्ययाय प्रपत्र । यिमापायहरशरयरात् ॥ १६ ॥ . - - л ·काशिका । । । वर्ष क्षर शर वर इत्येतेभ्य उत्तरस्याः सप्तम्या ज उत्तरपदे विभाषाऽलुग्भवति । वजः । वर्पजः । क्षरेजः । शरेजः । शरजः । वरेजः । वरजः ।। प्रकालतनेषु कालनाम्नः ॥ १७ ॥ वसंज्ञके प्रत्यये कालशब्दे तनप्रत्यये च परतः कालनाम्न उत्तरस्याः सप्तम्या विभाषा- लुग्भवति । । पूर्वाहेतरे। पूर्वाहतरे । पूर्वाहेतमे। पूर्वाह्नतमे। काल । पूर्वाकाले । पूर्वाह्नकाले । तन । पूर्वाढतने । पूर्वाहतने । कालनान्न इति किम् । शुक्लतरे। शुक्नुतमे । हलदन्तादित्येव । रात्रितरायाम् । उत्तरपदाधिकारे प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधिनेष्यते । हृद. यस्य हल्लेखेति लेखग्रहणाल्लिङ्गात् । तेन घतनग्रहणे तदन्तग्रहणं न भवति । कालेति स्व- रूपग्रहणम् ॥ शयासवासिष्यकालात् ॥ १८ ॥ शय चास वासिन् इत्येतेषूत्तरपदेष्वकालवाचिन उत्तरस्याः सक्षम्या विभापाsलुग्भवति । खेशयः । खशयः । ग्रामेवासः । ग्रामवासः । । अकालादिति किम् । पूर्वालशयः । हल- सादित्येव । भूमिशयः । *अपो योनियन्मतुषु सप्तम्या अलुग्वक्तव्यः । अप्सुयोनिः । अप्सव्यः । अप्सुमन्तौ । अप्सु भव इति दिगादित्वाद्यत्प्रत्ययः । सर्वत्र सप्तमीति योगवि- भागात् समासः॥ नेन्सिद्धबध्नातिषु च ॥ १९ ॥ इन्नन्ते सिद्धशब्दे वध्नातौ च परतः सप्तम्या अलुग्न भवति । स्थण्डिलशायी । सिद्ध । सांकाश्यसिद्धः । काम्पिल्यसिद्धः । वध्नाति । चक्रवन्धकः । चरकबन्धकः । सप्तमीति योग- विभागात् समासः । चक्रबन्ध इति केचिदुदाहरन्ति तत्पचाधजन्तं द्रष्टव्यम् ॥ स्थे च भाषायाम् ॥ २० ॥ स्थे चोत्तरपदे भापायां ससम्या अलुग्न भवति । समस्थः । विपमस्थः । कूटस्थः । पर्व- तस्थः । भापायामिति किम् । कृष्णोस्याखरेटः । पूर्वपदादिति षत्वम् ॥ षष्ठया श्राक्रोशे ॥ २१ ॥ आक्रोशे गम्यमाने उत्तरपदे षष्ट्या अलुग्भवति । चौरस्यकुलम् । वृपलस्यकुलम् । आ. क्रोश इति किम् । ब्राह्मणकुलम् । षष्ठीप्रकरणे वागदिक्पश्यद्धयो युक्तिदण्हहरेषु यथासं- त्यमलुग्वक्तव्यः । वाचोयुक्तिः । दिशोदण्डः । पश्यतोहरः । *आमुष्यायणामुप्यपुस्तिका- मुण्यकुलिके चालुग्वक्तव्यः । अमुप्यापत्यमामुण्यायणः । नहादित्वात् फक। अमुप्य पुतस्य भावः, आमुष्यपुत्रिका । सनोज्ञादित्वाद् बुज् । तथा आमुध्यकुलिकेति । *देवानां प्रिय इत्यन्न च शष्ट्या अलुग् वक्तव्यः । देवानाम्प्रियः । *शेपपुच्छलाङ्गलेषु शुनः सज्ञायां पट्या अलुग्वक्तव्यः । शुनःशेपः, शुनःपुच्छा, सुनोलाइJलः । *दिवश्च दासे पाट्या अलुग्वक्तव्य: । दिवोदासाय गायति । पुत्रेऽन्यतरस्याम् ॥ २२॥ पुत्रशब्द उत्तरपदे आक्रोशे गम्यमानेऽन्यतरस्यां पाट्या अलुग्भवति। दास्याः पुत्रः, दासीपुत्त्रः, वृपल्याः पुत्रः, धृपलीपुत्नः । आक्रोश इत्येव । ब्राह्मणोपुत्त्र ॥ तो विद्यायोनिसम्बन्धेभ्यः ॥ २३ ॥ अकारान्तेभ्यो विद्यासम्बन्धवाचिभ्यो योनिसम्बन्धवाचिभ्यश्चोत्तरस्याः पष्टया अलु. ग्भवति । होतुरन्तेवासी । होतुःपुत्रः । पितुरन्तेवासी। पितुःपुनः । अत इति किम् । आ. का० ३५ ·४१० काशिका । [अ०६ - चार्यपुत्रः । मातुलपुत्रः । विद्यायोनिसम्बन्धेभ्यस्तत्पूर्वोत्तरपदग्रहणम् । विधायोनिसम्बन्ध. वाचिन्येवोत्तरपदे यथा स्यादन्यत्र मा भृत् । होतृधनम् । होतृगृहम् । पितृगृहम् ॥ विभाषा स्त्रसृपत्योः ॥ २४ ॥ स्वस पति इत्येतयोरुत्तरपदयोकारान्तेभ्यो विद्यायोनिसंवन्धवाचिभ्यो विभाषाऽलु- ग्भवति । मातुःप्वसा । मातुःस्वसा । मातृवसा । पितुष्पसा । पितुःस्वला । पितृवसा । यदा लुक् तदा, मातृपितृभ्वां स्वसेति नित्यं पत्वम् । यदा त्वलक् तदा मातुः पितुामन्यत: स्यामिति विकल्पेन पत्वम् । दुहितुः पतिः दुहत्पतिः । ननान्दुः पतिः । ननानृपतिः ॥ श्रानऋतो द्वन्द्वे ॥ २५ ॥ कारान्तानां विद्यायोनिसम्बन्धवाचिनां यो द्वन्द्वस्तनोत्तरपदे पूर्वपदस्यानादेशो भव- ति । होतापोतारौ । भेष्टोद्गातारौ । प्रशास्ताप्रतिहारौ । योनिसम्बन्धेभ्यः । मातापित. रौ। याताननान्दरी । नकारोच्चारण रपरत्वनिवृत्त्यर्थम् । बात इति किम् । पितृपितामहौ। पुन इत्यनुवर्तते, ऋत इति च । तेन पुत्रशब्देऽप्युत्तरपदे प्रकारान्तख्यानडादेशो भवति । पितापुत्रौ । मातापुत्रौ ॥ देवताद्वन्द्वे च ॥ २६ ॥ देवतावाचिनां यो द्वन्द्वस्तत्रोत्तरपदे पूर्वपदस्यानडादेशो भवति । इन्द्रावरुणौ । इन्द्रा- सोमो । इन्द्रावृहस्पती । द्वन्द्व इति वर्तमाने पुनर्द्वन्द्वग्रहणं प्रसिद्धसाहयार्थम् । अत्यन्त. सहचरिते लोकविज्ञाते द्वन्द्व इति निपात्यते । तत्र ये लोके प्रसिद्धसाहचर्या चेदं सहभा- चन ये निर्दिष्टास्तेपामिह ग्रहणं भवति । तेन ब्राप्रजापती शिववैश्रवणावित्येवमादौ न भव- ति । *उभयत्र वायोः प्रतिषेधो वक्तव्यः । अग्निवायू । वावग्नी॥ ईदग्नेः सोमवरुणयोः ॥ २७ ॥ सीम चरण इत्येतयोर्दैवताद्वन्द्वेग्नेरीकारादेशो भवति । अग्नीपोमा । अग्नीवरगी । अ- ग्नेः स्तुतस्तोमसोमा इति पत्वम् । इद् वृद्धौ ॥ २८ ॥ सृतवृद्धायुत्तरपदे देवताद्वन्द्वेऽग्नेरिकारादेशो भवति । अग्निवारणीमनड्वाहीमालभेत । आमिमारत कर्म नियते । अग्नीवरगो देवताऽस्य अग्रीमस्तो देवतास्येति तद्वितः । तत्र देवताद्वन्द्व चत्युभयंपदवृद्धौ पृतायामाना इत्यं च याधिमिकारः क्रियते । वृधायिति किम् । आनेन्द्रः । नन्दस्य परस्येत्युत्तरपदवृद्धिः प्रतिपिद्धयते ॥ *इयुद्धौ विष्णोः प्रतिपंधो वाता- व्यः* । आग्नावण चरनिपेत् ।। दिवो द्यावा ॥ २९ ॥ दिवित्येतस्य पाया इत्ययमादेशो भयति देवताइन्ट्रे उत्तरपदे । थायराक्षामा । बायाभूगी। दिवसश्च पृधिभ्याम् ॥ ३० ॥ पृभिय्यामुत्तरपदं देवताद्वन्दे दियो दिवसित्ययमादेशो भवति चकारा शापा । दिन- मधियों । मायाधियों । अकारोवार सकारस्य विकाराभायमतिपत्ययम् । तेन रुपा. योनि न भवन्ति । कथं चाया चिदस्मै चियी नमते इति । कम्पोस यत्नः ।। उपासोपसः ॥ ३९ ॥ स्पस टपामा ग्यपनादेशो भवति देयताइन्न टारपदे । उपासामृगम् । पामोनमा । ।

·काशिका । ४११ मातरपितरावुदीचाम् ॥ ३२ ॥ मातरपितरावित्युदीचामाचार्याणां मतेनानडादेशो मातृशब्दस्य निपात्यते । मातापित. सै। उदीचामिति किम् । मातापितरौ ॥ पितरामातरा च च्छन्दसि ॥ ३३ ॥ पितरामातरा इति छन्दसि निपात्यते । आ मा गन्तां पितरामातरा च । पूर्वपदस्य अ. डादेशो निपात्यले । उत्तरपदे तु सुपां सुलुगिति आकारादेशः । तत्र तो डिसर्वनामस्था- नयोरिति गुणः । छन्दसि किम् । मातापितरौ ॥ स्त्रियाः पुंवद्भाषितपुंस्कादनूङ समानाधिकरणे स्त्रियामपूरणीप्रियादिषु ॥ ३४ ॥ भापितः पुमान् येन समानाधामाकृतावेकस्मिन् प्रवृत्तिनिमित्ते स भापितपुंस्कः शब्दः, तदेतदेव कथं भवति भापितः पुमान् यस्मिन्नर्थे प्रवृत्तिनिमित्ते स भापितपुंस्कशब्देनोच्यते, तस्य प्रतिपादको यः शब्दः सोऽपि भापितपुंस्कः। ऊडाऽभावोऽनूडः भापितपुंस्कादनू य. स्मिन् स्त्रीशब्दे स भापितपुरझादनू स्त्रीशब्दः । बहुव्रीहिरयमलुग, निपातनात् पञ्चम्यास्त- ख्य भापितपुंस्कानूङः स्त्रीशब्दस्य पुंशब्दस्येव रूपं भवति । समानाधिकरण उत्तरपदे स्वी. लिंङ्गे पूरणीप्रियादिजिते । दर्शनीयभार्यः । श्लक्ष्णचूडः 1 दीर्घजङ्घः । स्त्रिया इति किम् । ग्रामणि ब्राह्मणकुलं दृष्टिरस्थ, ग्रामणिदृष्टिः । भापितपुस्कादिति किम् । खट्वाभार्यः । समा- नायामाकृताविति किन् । द्रोणीमार्यः। कथं गर्गिभार्यः, प्रजातभार्य इति । कर्तव्योऽन यत्नः। अनुछ इति किम् । ब्रह्मबन्धूभार्यः । समानाधिकरण इति किम् । कल्याण्या माता, कल्या. णीमाता । छियामिति किम् | कल्याणी प्रधानमेषां कल्याणीप्रधाना इमे । अपूरणीति किम्। कल्याणीप्रधाना इमे । अपूरणीति कि । कल्याणी पञ्चमी यासां ताः कल्याणीपञ्चमा रात्र. यः । कल्याणीदशमाः । प्रधानपूरणीग्रहणं कर्त्तव्यमिह मा भूत् , कल्याणपञ्चमीकः पक्ष इति । अप् पूरणीप्रसाण्योरित्यत्रापि प्रधानपुरणीग्रहणमेवेत्यप्प्रत्ययो न भवति । अप्रियादिग्विति किम् । कल्याणोप्रियः। प्रिया । मनोज्ञा । कल्याणी । सुभगा । दुर्भगा। भक्तिः । सचित्रा । अम्बा । कान्ता । क्षान्ता । समा। चपला । दुहिता । वामा ॥ दृढभक्तिरित्येवमादिपु स्त्रो- पूर्वपदस्थाविवक्षितत्वात् सिद्धमिति समायेयम् ।। तसिलादिवाकत्वसुचः ॥ ३५ ॥ पञ्चम्यास्तसिलित्यतः प्रभृति संख्याया क्रियान्यावृत्तिगणने कृत्वसुजिति प्रागेतस्माद् ये प्रत्ययास्तेषु भापितपुस्कानूइस्त्रियाः पुंवद्भवति । तस्याः शालायाः ततः । तस्यां तत्र । यस्यां यतः । यस्यां यत्र । तखिलादिषु परिगणनं कर्तव्यम् । तसो । तरप्तमौ । चरदजा- तीयसे । कल्पब्देश्यदेशीवरः । रूपप्पासपो । थन्थालौ 1 दाहिलौ । तिल्तातिलो । *शसि- वह्वल्पार्थस्य धुंबद्धावो वक्तव्यः । वहीभ्यो देहि । अल्पाभ्यो देहि । बहुशो देहि । अल्पशो देहि।। त्वतलोर्गुणदचनस्य वनायो वक्तव्यः । पट्या भावः, पटुत्यम् । पटुता । गुणवचन- स्थति किम् । कन्या भावः, कटीत्वं, कटीता। *भस्याटे तद्धिते बद्रावो वक्तव्य । हस्तिनी- नां समूहो, हास्तिकम् । अढ इति किन् । श्यनयः। रोहिणेयः । कथमग्नायी देवताऽस्य आग्नेयः स्थालीपाक इति । कर्तव्योऽन्न यत्नः । ठक्छसोच पुंवझावो वक्तव्यः । भवत्या. श्छाना भावत्याः । भवदीयाः॥ स्यमानिनोच ।। ३६॥ दति परतो मानिनि च खिया भापितपुंस्काइनर वनवति । एनी । एतायते । . - - ·४१२ काशिका । [अ०६ - नो । श्येतायते । मानिनि । दर्शनीयमानी अयमस्याः । दर्शनीयमानिनीयमस्याः । मानिनो ग्रहणमस्त्यर्थमसमानाधिकरणार्थ च । इह तु दर्शनीयात्मानं मन्यते दर्शनीयमानिनीति पूर्वे- व सिद्धम् ॥ न कोपधायाः ॥ ३७॥ . कोपधायाः स्त्रियाः पुंवद्भावो न भवति । पाचिकाभार्यः । कारिकामार्यः । वृजिकाभार्यः । महिकाभायः । मद्रिकाकल्पा । मदिकायते । वृजिकायते । मद्विकामानिनी । वृजिकामा- निनी। विलेपिकाया धम्यं चैलेपिकम् । *कोपधप्रतिपेधे वु-तद्वितग्रहणे कर्त्तव्यम् । इह.मा पाकभाया भेकमार्य इति ॥ संज्ञापूररायोश्च ॥ ३८ ॥ संज्ञायाः पूरण्याश्च स्त्रियाः पुंवद्धावो न भवति । दत्ताभार्यः । गुप्ताभार्यः । दत्तापाशा । गुहापाशा | दत्तायते । गुप्तायते । दत्तामानिनी । गुप्तामानिनी । पूरण्याः । पञ्चमीभार्यः । दशमीभार्यः । पञ्चमीपाशा । दशमीपाशा । पञ्चमीयते । दशमीयते । पञ्चमोमानिनी । दश- मीमानिनी। वृद्धिनिमित्तस्य च तद्धितस्यारक्तविकार ॥ ३२ ॥ नेति वर्तते । वृद्धेनिमित्तं यस्मिन् स वृद्धिनिमित्तस्तद्धितः स यदि रक्त) विकारे च न विहितः, तदन्तरन्य स्त्रीशब्दस्य न पुंबद्भवति । स्वोधनीभायः। माधुरीभार्यः । स्रौनीपाशा ! माथुरीपाशा । स्रौनीयते । माधुरीयत । स्नौनीमानिनी । माथुरीमानिनी । वृद्धि नित्तस्येति किम् । मध्यममायः । तद्वितस्येति किम् । काण्डलावभार्यः । बहुव्रीहिपरिग्रहः किमर्थः । तावद्भायः । यावद्भार्य: । अरक्तविकार इति किम् । कपायेण रक्ता कापायी वृहतिका यस्य स कापायबृहतिकः । लोहत्य विक्षारो लोहा, लौही ईपा यस्य रथरय स लौहपः ॥ स्वाहाच्चेतोऽमानिनि ॥ ४० ॥ स्थालादुत्तरो य ईकारस्तदन्तायाः स्त्रिया न पुंबद्भवति अमानिनि परतः । दीर्घकेशी- भार्यः । दीर्वकेशीपाशा । सक्ष्णकेशीपाशा । दीकेशीयते लक्ष्णकेशीयते । स्वाङ्गादिति किम् । पटुभार्यः । ईत इति किम् । केशभार्यः । अमानिनीति किम् । दीर्घकेशमानिनी ॥ जातेश्च ॥ ४१ ॥ जातच स्त्रिया न पुंबद्भाति अमानिनि परतः । कठीभार्यः । याचीभार्यः। कीपाशा । वहयचीयते । समानिनीत्येव । कटमानिनी । यधुचमानिनी ॥ अयं प्रतिपेध नौपसंख्यानि- कस्य पुंबदभावस्य नेप्यते ॥ हस्तिनीनां समूहो, शास्तिकम् ।। पुंयत् फर्मधारयजातीयदेशीयेषु ॥ ४२ ॥ कर्मधारय समासे जातीयदेशीय इत्येतयोश्च प्रत्यययोमांपितपुंस्कादनू नियाः पंचम- यति । प्रतिघायोऽयमारमः । न कोपधाया इत्युक्तं तदापि भवति । पाचकान्दारिका । पाचकमानीया। पाचफदेशीया । संत्रापूरण्योऽत्युक्तं तनापि भवति । दसमन्दारिका । दश- जातीया । इसदेशीया। पूरण्याः । परामबन्दारिका । पयमनातीया। पनामदेशीया । द्धि- निमितम्य च तदितस्न्यारणाविकार इत्युत तनापि भयनि । सोच्नजातीया । ग्रीनदेनीया । नादायमानिनीयुगम् । समापि भवति । गमुमन्दारिका । अक्षणमुनीया | मुषमाया । जातशत्यु नापि भरति । करदारिका । कमातीचा । कटनाया। मापितकादित्येव । पाट्यान्दारिका । अनुटिया पायाभूगन्दारिका । कुरमादी- नाममादिपु चमायां पयः पुष्ट , एस्टाम्ग्याः पर, गगपदम् ।

·पा० ३.] काशिका ४१३ - मृग्या: क्षोरं, मृगक्षीरम् । काश्याः शाकः, काशाकः । न वाऽस्त्री उर्वपदस्य विवक्षितत्वात् । स्त्रीत्यनेन विना पूर्वपदार्थोऽत्र जातिः सामान्येन विवक्षितः। पुंदाबाद् हस्वत्वं खिद्घादिषु भवति.विप्रतिपेधेन ! खित् । कालि सन्या । हरिणिमन्या। घादि। द्वितरा । पतिमा एट्विरूपा । पविकल्पा । क । पछिका । मृद्विका । इहेडबिङ दरद् पृथु उशिजित्येते जनप. दशब्दाः क्षत्रियवचनाः । तत्र तबाजप्रत्ययस्य स्त्रियामतश्चेति लुकि झते इडबिवृन्दारि- केति विगृह्य समासः क्रियते । ततः पुत्रद्धावेन ऐड विडादयः पुंशब्दाः क्रियन्ते। ऐडबिडः न्दारिका । औशजवृन्दारिका ॥ घकपकल्पचेल वगोत्रमतहतेषु ङयोऽनेकाचो हस्वः ॥ ४३ ॥ घ रूप कल्प चेलट् ब्रुव गोत्र मत हत इत्येतेषु परतो भाक्तिपुंस्कात्परो यो डीप्रत्यय.. स्तदन्तस्यानेकाचो हस्वो भवति । घ, ब्राह्मणितरा । ब्राह्मणितमा । रूप । ब्राह्मणिरूया। ब्राह्माणिकल्पा । चेलट् । ब्राह्मणिचेली । ब्रुव । ब्राह्मणिब्रुवा। गोत्र । ब्राह्मणिगोत्रा । मत । ब्राह्मणिमता । हत। ब्राह्मणिहता। घरूपकल्पाः प्रत्ययाश्चेलडादीन्युत्तरपदानि । ध्रुव इति ब्रवीति बुवः पचाद्यचि वच्यादेशो गुणश्च निपातनान्न भवति ड्य इति किम् । दत्तातरा । गुप्ता. तरा । अनेकाच इति किस् । नद्याः शेपस्यान्यतरस्यामिति वक्ष्यति । भाषितपुंस्कादित्येव । आमलकीतरा । कुवलीतरा।। नद्याः शेषस्थान्यतरल्याम् ॥ ४॥ नद्याः शेपस्य घादिपु परतो हस्बो भवति अन्यतरस्याम् । कश्च शेपः । अङो च या नदी यन्तं च यदेकान् । ब्रह्मवन्धूतरा । ब्रह्मवन्धुतरा । वीरवन्धूतरा । वीरवन्धुतरा । स्त्रितरा स्त्रीतरा। स्त्रितमा । स्त्रीतमा । *अन्नद्याः प्रतिषेधो वक्तव्यः । लक्ष्मीतरा । तन्त्रीतरा ॥ उगितश्च ॥ ४५ ॥ उगितश्च परस्या नद्या धादिपु अन्यतरस्यां ह्रस्वो भवति शेयसितरा । श्रेयसीतरा । श्रेयस्तरा। विदुपितरा । विदुपोतरा। विद्वत्तरा। पुंवद्भावोऽप्यत्र पक्षे वक्तव्यः । प्रकर्पयोगात प्राक् स्त्रीत्वस्याविवक्षितत्वाद्वा सिद्धम् ।। प्रोन्महतः समानाधिकरणजातीययोः ॥ ४६ ।। समानाधिकरण उत्तरपदे जातीये च प्रत्यये परतो महत आकारादेशो भवति । महादेवः । महायाहाणः । महाबाहुः । महावलः । जातीये । महाजातीयः । समानाधिकरणजातीययो- रिति किम् । महतः पुत्रो महत्पुन्नः । लाक्षणिकत्वादेवान न भविष्यतीति चेद् बहुवीहावपि न स्याद् महावाहुरिति । तदर्थ समानाधिकरणग्रहण वक्तव्यम् । अमहान् महान् संपन्नो महद्भुतश्चन्द्रमा इत्यत्र गौणत्वान्महृदर्थस्य न भवत्यात्वम । महदात्वे घासकरविशिष्टे पसंख्यान पुंवद्वचनं चासमानाधिकरणार्थम् । महत्या वासः । महाघासः । महत्याः करः, महाकरः । महत्या विशिष्टः, महाविशिष्टः । *अष्टन; कपाले हविष्युपसंख्यानम । अष्टा. कपाले चहें निपेत् । हविपीति किन् । अष्टकपालं ब्राह्मणस्य । गवि च युक्तटन उपम- स्यान कर्तव्यम् । अष्टागवेन शकटेन । युक्त इति किम् । अष्टगत्रं ब्राह्मणस्य । तपरकरणं चिस्पष्टार्थम् ॥ द्वयटनः संख्यायामबहुप्रीहशीत्योः ॥ ४७ ॥ द्वि अष्टन इत्येतयोराकारादेशो भरति संख्यायामुत्तरपदे अबहुबोहाशीत्योः । द्वादन । द्वाविंशतिः । द्वात्रिंशत् । अष्टादश । अष्टाविंशतिः । अष्टात्रिंशत् । अष्टन इति किम् । प. दश । संख्यायामिति किम् । हिमातुरः। अष्टमातुरः । अबहुचीशोत्योरिति किम् । विवाः ।

·४१४ काशिका । [अ०६ । त्रिदशाः । द्वयशीतिः। प्राक् शतादिति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । द्विशतम् । द्विसहस्त्रम् । अष्टशतम् । अष्टसहस्रम् ॥ ओलयः ॥४८॥ त्रि इत्येतस्य त्रयसित्ययमादेशो भवति संख्यायामबहुग्रीह्यशीत्योः । त्रयोदश । नयो- विंशतिः । त्रयस्त्रिंशत् । संख्यायामित्येव । त्रिमातुरः । अबहुव्रीह्यशीत्योरित्येव । निदशाः । पशीतिः । प्राक् शतादित्येव । त्रिशतम् । त्रिसहस्रम् ॥ विभाषा चत्वारिंशत्प्रभृत्तौ सर्वेषाम् ॥ ४९ ॥ चत्वारिंशत् प्रभृतौ संख्यायामुत्तरपदे अबहुव्रीह्यशीत्योः सपा द्वयष्टन् नि इत्येतेपां यदुक्तं तद्विभापा भवति । द्विचत्वारिंशत् । द्वाचत्वारिंशत् । त्रिपञ्चाशत् । अयःपञ्चाशत् । अष्टपञ्चाशत् । अष्टापञ्चाशत् । प्राक् शतादित्येव । द्विशतम् । अष्टशतम् । त्रिशतम्(१) ॥ हृदयस्य हल्लेखयदण्लासेषु ॥ १० ॥ हृदयस्य हृदित्ययमादेशो भवति लेख यत् अण् लास इत्येतेषु परतः । हृदयं लिखतीति, हल्लेखः । यत् । हृदयस्य प्रियं, हृद्यम् । अण् । हृदयस्येदं, हार्दम् । लास । हृदयस्य लासो, हृल्लासः । लेख इत्यण्णन्तस्य ग्रहणमिष्यते । घभि तु हृदयस्य लेखो हृदयलेख एतदेव । लेख. ग्रहणं ज्ञापकमुत्तरपदाधिकारे प्रत्ययग्रहणे तदन्ताग्रहणस्य ॥ वा शोकप्योगेषु ॥ ५१ ॥ शोक प्य रोग इत्येतेषु परतो हृदयस्य वा हृदित्ययमादेशो भवति । हच्छोकः । हृद- यशोकः । प्यन् ! सौहार्यम् । सौहृदय्यम् । ग्रामणादित्वात् प्यम् । खदादेशपक्षे, हृदूभग- सिन्ध्यन्ते पूर्वपदस्य चेति उभयपदमृद्धिः । रोग । हृद्रोग । हृदयरोगः । सदाशब्देन समा- नार्थी हतशब्दः प्रकृत्यन्तरमस्ति, तेनैव सिन्डे विकल्पविधानं प्रपद्धार्थम् ।। पादस्य पदाज्यातिगोपहतेषु ॥ ५२ ॥ पादस्य पद इत्ययमादेशो भवति आजि आति ग उपहत इत्येतेपूत्तरपदेषु । पादाभ्याम. जतीति, पदाजिः । पदाभ्यामततीति, पदातिः । अज्यतिभ्यां पादे चेत्यौगादिक इण्प्रत्ययः । तत्रा भायो न भवत्यत एव निपातनात् । पादाभ्यां गच्छतीति, पदगः । पादेनोपहतः, पदोपदेतः । पादशब्दो सुपादित्यानादातस्तस्य स्थाने पदादेश उपदेश एवान्तोदात्तो निपा. त्यते, तेन पदोपहत इति तृतीया कर्मणोति पूर्वपदप्रकृतिम्बरत्वनोदात्तत्वं भवति । पदाजिः प- दातिः पग इत्येतेपु त्रयोण समासस्यैवान्तोदात्तत्यम् ।। पद्यत्यतदर्थं ॥ १३ ॥ यत्प्रत्यये परतः पावल्य पदित्ययमादेशो भवत्यतदथें । पादौ विध्यन्ति, पद्माः शर्कराः । पचाः कण्टका: 1 212इति किम् । पादार्थमुदकं पायम् । “पभाये इके चरतायुपसरल्या. नम् । पादाभ्यां धरति, पदिका पांदिभ्यः एन्निति पादशब्दार एन प्रत्ययः । गरीरा. वचनस्य पादशन्दम्य प्राणमिह हान्यो । रोग प्रणपाद्रमापशता इत्या पदादेशो न भवति । सिपाघम् । त्रिपाराम् ॥ हिमकापिदतिपु च ॥ ५ ॥ (१)"पटनायाभाकित पिचारिशत् । पENR 1 दि . IIIIधिक: कानिपटा ।

·पा० ३] काशिका । । हिग कापिन् हति इत्येतेषु पादशब्दस्य पदित्ययमादेशो भवति । हिम । पद्धिमम् । कापिन् । अथ पत्कषिणो यान्ति । हतिः। पद्धतिः ।। चः शे ॥५५॥ अक्संबन्धिनः पादशब्दस्य शे परतः पदित्ययमादेशो भवति । पच्छो गायत्रों शंसति । पादपाद शंसतीति संख्यैकवचनाञ्च वीप्सायामिति शस्प्रत्ययः । मच इति किम् । पादशः कर्षापणे ददातीति ॥ वा घोषमिश्रशब्देषु ॥५६॥ घोप मिश्र शब्द इत्येतेषु चोत्तरपदेषु पादस्य वा पदित्ययमादेशो भवति । पद्घोपः । पादघोषः । पन्मिश्रः पादमिश्राः । पच्छन्दः । पादशब्दः । अनिके चेति वक्तव्यम् । पन्नि- छकः । पादनिष्कः ॥ उदकस्योदः संज्ञायाम् ॥ ५७ ॥ उदकशब्दस्य संज्ञायां विषये उद इत्ययमादेशो भवति उत्तरपदे परतः । उदमेघो नाम यस्य औदमेधिः पुत्रः । उदवाहो नाम यस्य औदवाहिः पुत्त्रः। संज्ञायामिति किम् । उद्- कगिरिः । *संज्ञायामुत्तरपदस्य उदकशब्दस्य उदादेशो भवतीति वन.व्यम् । लोहितोदः । नीलोदः । क्षीरोदः ॥ पेषवालवाहनधिषु च ॥ ५८ ॥ षेपं वास वाहन धि इत्येतेषु चोत्तपदेषु उदकल्य उद इत्ययमादेशो भवति । उददेपं पि. नष्टि। स्नेहने पिष इति णमुल् । वाल । उदकस्य वासः, उदवासः । वाहन । उदकस्य वाहनः, उद्धाहनः । उदकं धीयतेऽस्मिन्नित्युदधिः ॥ एकहलादौ पूरयितव्येऽन्यतरस्याम् ॥ ५९ ॥ उदकस्योद इति वर्तते । एकोऽसहायस्तुल्यजातीयेनानान्तरेण हलादिना, हल् आदि. र्यस्योत्तरपदस्य तदेकहलादिस्तस्मिन्नेकहलादौ पूरयितव्यवाचिन्यन्यतरस्या दकस्य उद इत्य- यमादेशो भवति । उदकुम्भः । उदककुम्भः । उदपात्रम् । उदकपात्रम् । एकहलादाविति किम् । उदकस्थलम् । पूरयितव्य इति किम् । उदकपर्वतः ॥ मन्थौदनसत्तुविन्दुबज्रभारहारधीवधगाहेषु च || ६० ॥ मन्य ओदन सक्तु बिन्दु वज्र भार हार वीवध गाह इत्येतेपूत्तरपदेपूदकस्य उद इत्यमा- देशो भवति अन्यतरस्याम् । उदकेन मन्थः, उदमन्थः । उदकमन्थः । उदकेनौदनः, उदौद- नः । उदकौदनः । सक्तु, उदकेन सक्तुः, उदकसक्तुः। उदकसक्तुः । विन्दु । उदकस्य बिन्दुः, उदबिन्दुः । उदकविन्दुः । बत्र । उदकस्य वनः, उदवत्रः । उदकवनः । भार । उदकं विभ- ताति, उदभारः । उनकभारः । हार । उदक हरतीति, उदहारः। उदकहारः । वीवध । उन- कस्य बीवधः उदवावधः । उदरूबीवधः। गाह । उदकं गाहत इति, उदगाहः । उदगाहः।। इको ह्रस्वोऽड्यो गालवस्य १. ६१ If इगन्तस्यात्यन्तस्योत्तरपदे हस्वो भवति गालवल्याचार्यस्य मतेनान्चतरस्याम् । ग्राम- णिपुधः । ग्रामणीपुत्रः। ब्रह्मवन्धुपुत्रः । ब्रह्मबन्धुपुत्रः । इक इति किम् । खट्यापादः । नाला. पादः । अड्य इति किम्। गार्गीपुत्रः। वात्सीपुत्रः । गालवग्रहण पूजार्थम् । अन्यतरस्यामिति हिवते । व्यवस्थितविभापा चेयम् । तेनेह न भवति । कारीपगन्धीपतिरिति । इयचा. भाविनामव्ययानां च न भवति । श्रीकुलम । रुकुलम् । काण्डीभृतम् । वृपलीमृतम् ।

·काशिका। [अ०६ -- .. रूकुसादीनां तु भवत्येव । भकुंसः। श्रुकुटिः । अपर आह ॥ *भसादीनामकारो भवतीति वक्तव्यम् ॥ भ्रकुसः ।।भ्रकुटिः ।। एकतद्धिते च ॥ ६२॥ एकशब्दस्य तद्धिते उत्तरपदे हस्त्रो भवति । एकस्या आगतमेकरूप्यम् । एकमयम् । एकस्था भाव, एकत्वम् । एकता । उतरपदे । एकस्याः क्षीरम् । एकक्षीरम् । एकदुग्धम् । लिङ्गविशिष्टस्य ग्रहणमेकशब्दहस्वत्वं प्रयोजयति । अचा हि गृह्यमाणमत्र विशेष्यते, न पुनरज गृह्यमाणेनेति ॥ ड्यापोः संज्ञाछन्दसोर्बहुलम् ॥ ६३ ।। ड्यन्तस्यायन्तस्य च संज्ञाछन्दसोर्बहुलंहस्वो भवति । ड्यन्तस्य संज्ञायाम् । रेवतिपुत्रः । राहिणिपुनः । भरणिपुनः । न च भवति । नान्दीकरः । नान्दीघोषः । नान्दीविशालः । ड्या- न्तस्य छन्दसि । कुमारिदारा । प्रदर्विदा । न च भवति । फाल्गुनीपौर्णमासी । जगतीछन्दः । सावन्तस्य संज्ञायाम् । शिलवहम् । शिलप्रस्थम् । न च भवति । लोभकागृहम्। लोमकाख- पडः । आचन्तस्य छन्दसि। अजक्षीरेण जुहोति । उर्णम्रदा पृथिवी विश्वधायसम् । न च भवति । ऊसूत्रेण कवयो वयन्ति । त्वे च ॥ १४ ॥ त्यप्रत्यये परतो ड्यापोर्बहुलं हस्त्रो भवति । तदजाया भाव अजत्वम् । अजात्यम् । तदो- हिण्या भावो रोहिणित्वम् । रोहिणीत्वम् । संज्ञायामसंभवाच्छन्दस्येवोदाहरणानि भवन्ति ।। इष्टकेपीकामालानां चिततूलभारिपु ॥ ५ ॥ इटकेपीकामालानां चित तूल भारिन् इत्येतेपूत्तरपदे यथासंख्य इस्वो भवति । इष्टकचित- म् । इपीकतूयम् । मालभारिणी कन्या । इष्टकादिभ्यस्तदन्तस्यापि ग्रहणं भवति। पकेटकचि- म् । मुम्जेपीकतूलम् । उत्पलमालभारिणी कन्या ॥ खित्यनव्ययस्य ॥ ६६ ॥ खिदन्त उत्तरपदेऽनव्ययस्य हस्बो भवति । कालिंमन्या । हरिणिमन्या । मुमा हस्थो न वाध्यते । अन्यथा हि इस्यशासनमनर्थकं स्यात् । अनव्ययस्येति किम् । दोपामन्यमहः। दिवामन्या रानिः । अनव्ययस्येत्येतदेव ापकमिह खिदन्तग्रहणस्य ॥ अद्विपजन्तस्य मुम् ॥ ६७ ॥ अरस् द्विपत् इत्येतयोरजन्तानां च खिदन्त उत्तरपदे मुमागमो भवति अनन्ययस्य । अरंतुदः । द्विपंतपः । सजन्तानाम् । कालिमन्या । अरुपिदजन्तस्येति किम् । विद्वन्मन्या अनन्यपस्येत्येवं दोपामन्यमहः । दिवामन्यारात्रिः। अन्तमहणं किम् । ताजन्तकार्यप्रतिपत्य- र्थम् । अतो हस्ये फ़्ते मुम्मचति ॥ इच एकाचोम्प्रत्ययवच्च ।। ६८ ॥ एजन्तस्य एकाचः विदन्त उत्तरपदेऽमागमो भवति अम्प्रत्ययचय द्वितीयकवनयच्च स अवनि । अमिति हि द्विरावर्त्तते । गांमन्यः 1 बीमन्यः । सियंमन्यः । श्रियमन्यः । यम- न्यः । सम्प्रत्ययवच्चेत्यविदेशादात्यपूर्णतयणगुणेयवादेशा भवन्ति । इच इति किम् । स्यन्मन्यः । एकाय इतिः किम् । देखा मन्यः । अथेह का भवितम्यम् । श्रियमात्मान माक्षणमुल मन्यत इत्युपगम्य धिमन्यमिति शान्ये स्थितम् । सो भाग्यकारस्य दर्शनमत्र विषये परित्यत्तस्यलिङ्गः श्रीशब्दो मागले पाते । यया प्रादयः खियाम् । निस्वमोग. पंगादित्यमो गुरभवति । -- " 1 ·पा२३] काशिका । । वाचंयमपुरंदरौ ॥ ६९॥ वाचंयम पुरंदर इत्येतौ निपात्येते । वाचंयम आस्ते । पुरं दारयतीति पुरंदरः॥ कारे सत्यागदस्य ॥ ७० ॥ कारशब्द उत्तरपदे सत्य अगद इत्येतयोर्मुमागमो भवति । सत्यं करोतीति सत्यस्य वा. कारः सत्यकारः । एवमगदंकारः ॥ *अस्तुसत्यागदस्य कार इति वक्तव्यम् । अस्तुकारः ।। *भक्षस्य छन्दसि कारे मुम् वक्तव्य ॥ भक्षे करोतीति भक्षस्य वा कारः, भक्षकारः । छन्दसी- ति किम् । भक्षकारः । *धेनोभव्यायां मुम्बक्तव्याः ॥ धेनुभव्या ॥ *लोकस्य पृणे मुम्बक्त- व्यः ॥ लोकंपृणा । *इत्येऽनभ्याशस्य मुम्बक्तव्यः* ॥ अग्निमिन्धः ॥ *गिलेऽगिलस्य मुम्बक्तव्यः । तिमिङ्गिलः । अगिलस्येति किम् । गिलगिलः ॥ *गिलेगिले चेति वक्त- व्यम् ॥ तिमिलिगिलः ।। *उष्णमद्रयोः करणे मुम् वक्तव्यः ॥ उष्णंकरणम् ॥ .सूतोगरा- जभोजमेवित्येतेभ्य उत्तरस्य दुहितृशब्दस्य पुत्रडादेशो वा वक्तव्यः। सूतपुत्री । सूतदुहिता । उग्रपुत्री । उग्रदुहिता । राजपुत्री । राजदुहिता। भोजपुत्री। भोजदुहिता । मेरुपुत्री । मेरुदु- हिता । केचित्तु शारिवादिषु पुत्रशब्दं पठन्ति तस्य पुत्रीति भवति । अन्यत्रापि हि दृश्यते । शैलपुत्रीति ॥ श्येनतिलस्य पाते जे ॥ ७१ ॥ श्येन तिल इत्येतयोः पातशब्द उत्तरपदे अप्रत्यये मुमागमो भवति। श्येनपातोऽस्यां क्रीडायां इनपाता । तैलंपाता । म इति किम् । श्येनपाता पातः ॥ रात्रेः कृति विभाषा ॥ ७२ ॥ रोनेः कृदन्त उत्तरपदे विभापा मुमागमो भवति । रात्रिंचरः । रात्रिचरः । रात्रिमः । राज्यटः । अप्राप्तविभापेयम् । खिति कृति नित्यं भवति । रानिमन्यः॥ नलोपो नमः ॥ ३॥ नमो नकारस्य लोपो भवत्युत्तरपदे । अब्राह्मणः । अवृपलः । असुरापः । असोमयः ॥ *नजो नलोपोऽवक्षेपे तिड्युपसँख्यानम् ॥ अपचसि त्वं जाल्म । अकरोपि त्वं जालम ॥ तस्मान्नुडचि ॥ ७४॥ लस्माल्लुप्तनकारान्ननः नुहागमो भवति अजादावुत्तरपदे । अपजः । अनन्धः। तस्मादिति किम् । नन एव हि स्यात् । पूर्वान्ते हि, डमो हस्यादधि इमुनित्यमिति प्राप्नोति ।। नभ्राणनपानवेदानासत्यानमुचिनकुलनखनपुंसकनक्षत्रनकनाकेषु प्रकृत्या॥५॥ नभ्राट् नपात् नवेदाः नासत्य नमुचि नकुल नख नपुंसक नक्षत्र नक्र नाक इत्येतेषु नन् प्रकृत्या भवति । न भ्राजत इति, नभ्राद। भ्राजतेः विचन्तस्य नसमालः । न पातीति, नपात् । पातिः शत्रन्तः । न वेत्तीति नबेदाः । वेत्तिरसुन्प्रत्ययान्तः । नासत्याः । सत्य साध. वः सत्याः न सत्या नासत्याः । न मुन्नतीति, नमुचिः । मुचेरीणादिकः किप्रत्ययः । नाल्या कुलमस्ति, नकुलः । नख । नास्य खमस्तीति, नखम् । नपुंसक । न मी न पुमानपुंसकम् । स्त्रीपुंसयोः पुंसकभावो निपात्यते । नक्षत्र । न क्षरते क्षीयत इति वा, नक्षत्रम् । क्षियः क्षरना क्षत्रमिति निपत्यते । नक । न क्रामतीति नमः । क्रमेईप्रत्ययो निपातनात् । नाक । नारियल नकमिति नाकम् ॥ एकादिश्चैकस्य त्रादुर ॥ ७६ ॥ एकादिश्च नष्प्रकृत्या भवति । एकशब्दस्यादुगागमो भवति । एकेन न विनिः एकान. 1 ·पा०३] काशिन। ४१९ सनुत्यः । समानो गर्भः सगर्भः । तत्रभवः सगर्व्यः । सगर्भसयूथसनुताद्यदिति यत् प्रत्ययः । अमुर्द्धप्रभृत्युदष्विति किम् । समानमूर्धा । समानप्रभृतयः । समानोदकाः । स- मानस्येति योगविभाग इष्टप्रसिद्धयर्थः क्रियते । नेन सपक्षः, साधम्य, सजातीय, इत्येवमा. दयः सिद्धा भवन्ति ॥ ज्योतिर्जनपदरात्रिनाभिनामंगोत्ररूपस्थानवर्णवयोवचनबन्धुषु ॥ ८५ ॥ ज्योतिस् जनपद रानि नाभि नामन् गोत्र रूप स्थान वर्ण वयस् वचन बन्धु इत्येतेपूत्तर- पदेषु समानस्य स इत्ययमादेशो भवति । सज्योतिः। सजनपदः । सरात्रिः। सनाभिः । सनाभिः । सगोत्रः । सरुवः । सस्थानः । सवर्णः । सवयाः । सवचनः । सबन्धुः ।। चरणे ब्रह्मचारिणि ॥ ८६ ॥ चरणे गम्यमाने ब्रह्मचारिण्युत्तरपदे समानस्य स इत्ययमादेशो भवति । समानो ब्रह्म- चारी, सब्रह्मचारी ब्रह्म वेदस्तदध्ययनार्थं यद् व्रतं तदपि ब्रह्मचारि । समानस्यस्यैव ब्रह्मणः . समानत्वादित्ययमर्थो भवति । समाने ब्रह्मणि व्रतचारी सब्रह्मचारीति ॥ तीर्थ ये ॥ ७ ॥ तीर्थशब्द उत्तरपदे यत्प्रत्यये परतः समानस्य स इत्ययमादेशो भवति । सतीर्थ्यः। समानवीथें वासीति यत्प्रत्ययः॥ विभाषोदरे ॥ ८ ॥ उदरयाब्द उत्तरपदे यत्प्रत्ययान्ते समानस्य विभाषा स इत्ययमादेशो भवति । सोदयः । समानोदयः । समानोदरे शयित ओ चोदात्त इति यत् ॥ दगशवतुषु ॥ ८९ ॥ दृक् दृश वतु इत्येतेषु परतः समानस्य स इत्ययमादेशो भवति । सहक । सहशः । त्यदादिपु हशोऽनालोचने कञ्चेत्यत्र समानान्ययोश्चेति वक्तव्यमिति कफिनौ प्रत्ययौ कि. येते । *हले चेति वक्तव्यम् । सहक्षः । *हनोः क्सप्रत्ययोऽपि तत्रैव वक्तव्यः । चतुग्रह- णमुत्तरार्थम् ॥ इदंकिमोरीशकी ॥ ९॥ इदं किम् इत्येतयोरीश् की इत्येतौ यथासंख्यमादेशौ भवतो हाशवतुषु । ईदृक् । ईशः । इयान् । कीदृक् । कीदृशः । क्रियान् । किमिदंभ्यां वो व इति वतुर । *हले चेति वक्तव्यम् । ईदृक्षः, कीदृक्षः ॥ श्रा सर्वनाम्नः ॥ ९ ॥ सर्वनाम्न आकारादेशो भवति हाशवतुपु । तादृक् । तादृशः 1 तावान् । याक् । यादृशः । यावान् । * दृक्षे चेति वक्तव्यम् । ताक्षः । यादृशः ॥ विष्वग्देवयोश्च टेरद्रयञ्चतौ वप्रत्यये ॥ १२ ॥ विन्धक देव इत्येतयोः सर्वनाम्नश्च टेरद्रीत्ययमादेशो भवति अक्षतौ वप्रत्यान्त उत्तर- पदे विष्वगतीति विप्वयङ् । देवव्यङ् । सर्वनाम्नः । तद्यझ्। यञ्चङ् । असिध्योरन्तोदा- त्तनिपातनं कृत्स्वरनिवृत्त्यर्थम् । तत्र यणादेशे कूते उदात्तस्वरितयोर्वणः स्वस्तिोऽनुदात्तन्यप स्वरो भवति । विप्यग्देवयोरिति किम् । अचाची । अञ्चताविति किम् । विष्वग्युक । वन- त्यय इति किम् । विष्वगञ्जनम् । वप्रत्ययग्रहणमन्यत्र धानुग्रहणे तदादिविधिप्रतिपत्त्यर्थम् । तेनायरकृतमयस्कार इत्यत्रातः फुकसिकसकुम्भपात्रेति सत्वें भवति । *छन्दसि स्त्रियां बहु.

·काशिका ।
[अ०६
!
।
लमिति वक्तव्यम् । विग्नाची च घृताची चेत्यत्र न भवति । कद्रीचीत्यन्न तु भवत्येव ॥
समः समि ॥ १३ ॥
समित्येतस्य समि इत्ययमादेशो भवति अञ्चतो वप्रत्ययान्त उत्तरपदे ! सम्यक् । सम्य.
च्चो । सम्यञ्चः ॥
तिरसस्तिर्यलोपे ॥९४ ॥
तिरस्इत्येतस्य तिरि इत्ययमादेशो भवत्यञ्चतौ वप्रत्ययान्त उत्तरपदेऽलोपे । यदाऽस्य.
लोपो न भवति । तिर्यङ् । तिर्यचौ । तिर्यञ्चः । अलोप इति किम् । तिरश्वा । तिरश्च । अच
इत्यकालोपः ।।
सहस्य सध्रिः ॥ ९५॥
सहेत्यस्य सधिरित्ययमादेशो भवत्यञ्चतौ वप्रत्ययान्त उत्तरपदे । सध्या । सध्यचौ ।
सध्यञ्चः । सधीचः । सधीचा ॥
सध मादस्थयोश्छन्दसि ॥ ९६॥
'छन्दसि विपये माद स्थ हत्येतयोरुत्तरपदयोः सहस्य स । इत्ययमादेशो भवति । सध-
मादो शुमन्य एकास्ताः । सत्रस्थाः ॥
द्वयन्तरुपसर्गभ्योऽप ईत् ॥ ९७ ॥
द्वि अन्तरित्येताभ्यामुपसांच्चोत्तरल्यावित्येतस्य ईकारादेशो भवति । द्वीपः । अन्त-
रोपः । उपसर्गात् । नीपम् । वीपम् । समीपम् । *समरप ईत्ने प्रतिपेधो वक्तव्यः । समाप
नाम देवयजनम् । पर आह । *ईत्वमनवर्णादिति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । प्रापम् । परा-
पम् । अपशब्द प्रति क्रियायोगाभोवाद उपसर्गग्रहणे, प्राग्रुपलक्षणार्थम् ॥
ऊदनोदुर्दशे ॥ २८ ॥
अनोत्तरस्याप उकारोदेशो भवति । देशाभिधाने। अनूपोदेशः । देश इति किम् ।
अन्वोपम् । दीर्घाचारणमवग्रहार्थम् । अनु अपोऽनूप इति ।।
अपष्टयतृतीयास्थस्यान्यस्य टुमाशोराशास्थास्थितो.
त्लुकोतिकारकरागच्छेपु ॥ ९९ ॥
अपष्टीस्थस्य अतृतीयास्थस्य चान्यशब्दस्य दुगागमो भवति आशिस् आशा आस्था
आस्थित उत्सुक अति कारक राग छ इत्येतेषु परतः। अन्या आशी:, अन्यदाशीः । अ-
न्या आशा, अन्यदाया ! अन्या आस्था, अन्पदास्था।अन्य आस्थितः, अन्यदास्थित । .
न्य उत्सुकः अन्यदुत्नुकः । अन्यो रागः, अन्यदागः । अन्यस्मिन् भयः अन्यदीयः । गहा-
दिधन्यशन्दो द्रष्टव्यः । सपष्टयतृतीयारस्थस्येति किम् । अन्यस्य आशीः, अन्याशीः । स-
गंगास्थितः, अन्यास्थितः ॥
दुगागमोऽविशेपेण वक्तव्यः कारकच्छयोः ।
पष्टीगृतीययोनेट आशीरादिपु समसु ।।
भन्यम्य कारकमन्यत्कारकम् । अन्यम्येदमन्यदीयम् । अस्य च द्विनन ग्रहण लिङ्गम् ।।
या विभाया ! १००।
अर्थशन उतरपदे अन्यान्य विभाषा दुगागमो भवति । अन्यदः । अन्पार्थः ।।
तो: फत्तत्पुरोऽचि ॥११॥

·पा०३) काशिका । ४२१ कु इत्येतस्य कदित्ययमादेशो भवति तत्पुरुष समासेऽजादावुत्तरपदे । कदजः । कदश्वः । कदुष्टः । कदन्नम् । तत्पुरुष इति किम् । कृष्ट्रोराजा । अचीति किम् । कुबाह्मणः । कुपुरुपः ।। भकदावे बावुपसंख्यानम् कुत्सितःस्त्रयः, कन्नयः ॥ रथवयोश्च ॥ १०२॥ स्थ वद इत्येतयोश्चोत्तरपदयोः कोः कदित्ययमादेशो भवति । कद्रथः । कद्वदः ॥ तृणे च जातौ ॥ १.३॥ तृणशब्द उत्तरपदे जातावभिधेयायां कोः कदादेशो भवति । कतृणा नाम जातिः । जा- ताविति किम् । कुत्सितानि तृणानि कुतृणानि । का पथ्यतयोः ॥ १०४ ॥ पथिन अक्ष इत्येतयोरुत्तरपदयोः कोः का इत्ययमादेशो भवति । कापथः । काक्षः ॥ ईषदर्थे ॥ १०५॥ ईषदथें वत्तमानस्य कोः का इत्ययमादेशो भवति । कामधुरम् । कालवणम् । काम्लम् । अजादावपि परत्वात् कादेश एव भवति। कोष्णम् ॥ विभाषा पुरुषे ॥ १०६॥ पुरुपशब्द उत्तरपदे विभाषा कोः का इत्ययमादेशो भवति । कापुरुषः। कुपुरुषः । अप्रा- सविभापेयम् । ईपदर्थे तु पूर्वविप्रतिषेधेन नित्यं का भवंति । ईपत्पुरुषः, कापुरुषः ॥ कवञ्चोष्णे ॥ १०७ ॥ उष्णशब्द उत्तरपदे कोः कवमित्ययमादेशो भवति का च विभापा । कवोणम्।कदुष्णम्॥ पथि च च्छन्दसि ॥ १०८ ॥ पथिशब्द उत्तरपढ़े छन्दसि विषये कोः कव काइत्येतावादेशौ भवतो विभाषा। कवपथः कापथः । कुपथः ॥ पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम् ॥ १०९ ॥ पोदरादीनि शब्दरूपाणि येषु लोपागमवर्णविकाराः शास्त्रेण न विहिताः, दृश्यन्ते च तानि यथोपदिष्टानि साधूनि भवन्ति । यानि यथोपदिष्टानि शिष्टैरुच्चारितानि प्रयुक्तानि ? तथैवानुगन्तव्यानि पृपदुद्रं यस्य, पृषोदरम् । पृपद् उद्वानं यस्य, पोद्वानम् । अन्न तकार- लोपो भवति । वारिवाहको, वलाहकः । पूर्वशब्दस्य यशब्द आदेश उत्तरपदादेश्च लत्वम् । जीवनस्य मूतो, जीमूतः । वनशब्दस्य लोपः । शबानां शयनं, श्मशानम् । शवशब्दस्य श्मादेशः । शयनशब्दस्यापि शानशब्द आदेशः । अर्ध्व खमस्येति, उल्लखलम् । ऊर्ध्वखशब्द. योरुल, खल इत्येतावादेशौ भवतः । पिशिताशः, पिशाचः । पिशिताशशब्दयोर्यथायोगं पि. शाचशब्दावादेशौ । बुवन्तोस्यां सीदन्तीति, बुसी । सदेरधिकरणे उद् प्रत्ययः । ब्रुवच्छन्द स्य चोपपदस्य बृशब्द आदेशो भवति । मह्या रौतीति, मयूरः । रौतेरचि टिलोपः । महीश- ब्दस्य मयूभावः । एवमन्येऽपि अश्वत्थकपित्थप्रभृतयो यथायोगमनुगन्तव्याः ॥ दिक्शब्दस्य उत्तरस्य तीरस्य तारभावो वा भवति । दक्षिणतीरम् । दक्षिणतारम् । उत्तरतारम् । उत्तरतारम् । वाचो वादे इत्वं च लभावश्चोत्तरपदस्येनि प्रत्यये भवति । वाचे वदतो. ति, वाग्वादः । तस्यापत्यं वाडूवालिः । पप उत्वं दतृदशधासूतरपदादेष्टुत्वं च भवति । पद दन्ता सस्य पोइन् । पट् च दश च पोडश । धासु वा पप उत्वं भवति उत्चरपदादेश्व स्मृत्वम् पोढा । पधाकुरु । बहुवचननिदेशो नानाधिकरणवाचिनो धाशब्दस्य प्रतिपत्त्यर्थः । इह मा भृत् । पड् दधाति धयति वा पद्धति । दुरो दाशनाशदभध्येषत्वं वक्तव्यमुत्तरपदादश्च स्ट त्यम् । फुङ्गेण दाश्यते नाश्यते दश्यते च यः स दूडाशः दूणाशः । दृइभः । दम्भैः खल्बनु. का०३६ । । - - ·४२२ काशिका । [अ०६ । - नासिकलोपो निपातनात् । दुष्टं ध्यायतीति, दुढ्यः । दुःशब्दोपदस्य ध्यायतेरातश्योपसर्ग इति कप्रत्ययः । स्वरो रोहतौ छन्दस्युत्त्वं वक्तव्यम् । जाय एहि स्वो रोहाव । पीवोपक्स- नादीनां च लोपो वक्तव्यः । पीवोपवसनाना पपोपवसनानाम् ॥ वर्णागमो वर्णविपर्ययन द्वौ चापरौ वर्णविकारनाशौ। धातोस्तुदातिशयेन योगस्तदुच्यते पञ्चविधं निरुक्तम् ॥ संख्याविसायपूर्वस्याह्नस्याहनन्यतरस्यां डौ ॥ ११० ॥ संख्या वि साय इत्येवं पूर्वस्यान्हशब्दस्य स्थाने अहनित्ययमादेशो भवत्यन्यतरस्यां डौ परतः । द्वयोरन्होर्भवः, धतः । त्र्यह्वः । द्वयन्हि । यहनि । यति । त्र्यहनि । द्वयर्त। त्र्यह। व्यपगतमहो, व्यन्हः । व्यन्हि । व्यहनि । व्यन्हे । सायमन्हः सायान्हः । सायान्हि सायाहनि । सायान्हे । एकदेशिसमासः । पूर्वादिभ्योऽन्यस्यापि भवतीत्येतदेव विसायपूर्व. स्यान्हस्य ग्रहणं ज्ञापकम् । तेन मध्यमन्हो मध्यान्ह इत्यपि भवति । संख्याविसायपूर्वस्ये. ति किम् । पूर्वहै । अपराणे । ढलोपे पूर्वस्य दीर्घोडणः ॥ १११ ॥ ढकाररेफयोलोपो यस्मिन् स ठूलोपः, तत्र पूर्वस्याणो दीर्घा भवति लीढम् । मीढम् । उपगूढम् । रलोपे । नीरक्तम् । अग्नी रथः । इन्दूरथः । पुना रक्तं वासः । प्राता राजक्रयः । पूर्वग्रहणमनुत्तरपदेऽपि पूर्वमानस्य दीर्घार्थम् । अण इति किम् । घृढम् ।। सहिवहोरोदवर्णस्य ॥ ११२ ।। सहि वहि इत्येतयोरवर्णस्योकार आदेशो भवति ठूलोपे । सोढा । सोढुम् । सोढव्यम् । वोढा । वोढुम् । वोढव्यम् । अवर्णस्येति किम् । ऊढः ऊढवान् । वर्णग्रहण किम् । कृताया- मपि वृद्धी यथा स्यात् । उदवोठाम् । उदवोदम् । तादपि परस्तपरस्तपरत्वादाकारस्य ग्रहणे नस्यात्।। । । साढयै साढ़बा सादेति निगमे ॥ ११३॥ साढी साद्वा साढा इति निगमे निपात्यन्ते । साढयै समन्तात् । सावा यून् । सहेः तचाप्रत्यये ओत्वाभावः । पक्षे त्याप्रत्ययस्य हौभावः । साढेति तृचिरूपमेतत् । निगम इति फिम् । सोढ्वा सोडेति भापायाम् ॥ संहितायाम् ॥ ११४॥ सेहितायामित्ययमधिकारः । यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामः संहितायामित्येवं तद्वेदित- ग्यम् । वक्ष्यति । दयचोतस्तिक इति । विद्मा हित्वा सत्पति शूर गोनाम् । संहितायामिति किम् । विद्म, हि, त्वा, सत्पति, शुर, गोनाम् ॥ कर्ण लक्षणस्याविष्टाप्टपञ्चमणिभिन्नच्छिन्नच्छिद्रनुवस्वस्तिकस्य ॥ ११५॥ कर्णशब्दे उत्तरपदे लक्षणवाचिनो दीर्घा भपति विष्ट अप्टन पञ्छन् मगि भिन्न लिरिद्र मुच स्वस्तिक इत्येतान् वर्जयित्वादानाकर्ण: । यत्पशूनां स्वामिविरोपसम्बन्धज्ञापनार्थ दा. नाफारादि क्रियते तदिह लक्षणं गृहते । लक्षणल्येति किम् । शोमनकर्णः । अविष्टादीनामिति पिम् । विष्टकर्णः । अष्टकर्णः । पचणः । मणिकर्णः । भिकर्णः । किनकर्णः । छिवयनः । स्पकर्णः । स्वस्तिकर्णः ॥ नहितिवृषिन्यधिरुचिसहितनिषु कौ ॥ ११६ ॥ नाटि वृत्ति पृषि व्यधि रुचि सहि तनि इत्येतेपु जिप्रत्यपान्तपूसरपरेषु पूर्वपदस्य दीपों भवति महितायां विषय ! नदि । उपानन् । परीणत् । गृति । नीतृत् । उपायुत् । पि । प्रा. वृद् । व्यधि । ममापिन् । हृदयायित् । श्यायित् । रथि नीयस् । अभीरम् । सहि । वी.

·पा०३] काशिका । ४२३. । षट् । तति । तरीतत् । गमः काविति गमादीनामिष्यते । ततस्तनोतेरप्यनुनासिकलोपः । क्वाविति किम् । परिणहनम् । वनगिर्योः संज्ञायां कोटरकिंशुलकादीनाम् ॥ ११७ ॥ वन गिरि इत्येतयोरुत्तरपदयोर्यथासंख्य कोटारादीनां किंशुलकादीनां च दो| भवति संज्ञायां विषये । वने कोटरादीनाम् । कोटरावणम् । मिश्रकावणम् । सिधकावणम् । सारि- कावणम् । गिरौ किंशुलकादीनाम् । किंशुलकागिरिः । अञ्जनागिरिः । कोटरकिंशुलकादीना- मिति किम् । असिपत्रवनम् । कृष्णगिरिः । कोटर । मिश्रक । पुरक । सिधक । सारिक । कोटरादिः । किंशुलक । साल्वक । अक्षन । भञ्जन । लोहित । कुश्कुट । किंशुलकादिः . । E- - वले ॥ ११८॥ - 1 वले परतः पूर्वस्य दीपो भवति । आसुतीवलः । कृषीवलः । दन्तावलः । रजः कृप्यासुति. परिपदो वलच् इति वलच्प्रत्ययो गृह्यते । अनुत्साहभ्रातृपितृणामित्येव ! उत्साहवलः । भ्रा- तृवलः । पितृवलः। मतौ वह्वचोऽतजिरादीनाम् ॥ ११९ ॥ मतौ परतो बढचोऽजिरादिवर्जितस्य दीर्वो भवति । संज्ञायां विषये । उदुम्बवरावती । मशकावती । वीरणावती। पुष्कारबती । अमरावती । नद्यां मतुविति मतुप्प्रत्ययः । संज्ञा- यामिति मतोर्वत्वम् । बव्हच इति किम् । व्रीहिमती । अनजिरादीनामिति किम् । अजिरव- ती। खदिरवती। पुलिनवती । हंसकारण्डवती। चक्रवाकवती। संज्ञायामित्येव । बलयवती। शरादीनां च ॥ १२० ॥ शरादीनां च मतो दीर्घा भवति संज्ञायां विषये । शरावती । वंशावती । शर । बंश । धूम । अहि । कपि । मणि । मुनि । शुचि । हनु संज्ञायामिति मतोर्वस्वम् । यवादित्वाद् घीझादिभ्यो न भवति ॥ इको चहेऽपीलोः ॥ १२१ ॥ इगन्तस्य पूर्वपदस्य पीलुवर्जितस्य वह उत्तरपदे दी? भवति । अपीवहम् । कपीवहम् ।' मुनीवहम् । इक इति किम् । पिण्डवहम् । अपीलोरिति किम् । पीलुबहम् । *अपील्वादी- नामिति वक्तव्यम् । इह मा भूत्, दारुवहम् ॥ उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये वहुलम् ॥ १२२ उपसर्गस्य धयन्त उत्तरपदेऽमनुष्येऽभिधेये बहुलं दीर्यो भवति । नीलेः । चीमार्गः । अपामार्गः । न च भवति । प्रसेरः । प्रसारः । सादकारयोः कृत्रिमे दी| भवति । प्रासादः । प्राकारः । कृत्रिम इति किम् । प्रसादः । प्रकारः । वेशादिपु विभापा दीर्यो भवति । प्रति- वैशः । प्रतीवेशः । प्रतिरोधः । प्रतीरोधः । अमनुष्य इति किम् । निपादो मनुष्यः ।। इकः काशे ॥ १२३ ॥ इगन्तस्योपसर्गस्य काशशब्द उत्तरपदे दीपो भवति । नौकाशः । वोकाशः । अनकाशः। पचायन्प्रत्ययान्तोऽयं काशशब्दः । इक इति किम् । प्रकाशः । दस्ति ।। १२४॥ दा इत्येतस्य यस्तकारादिरादेशस्तस्मिन् परत इगन्तस्योपसर्गस्य दोर्यो भवति । नी. तम् । वीत्तम् । परीत्तम् । अच उपसात इत्यन्तस्य यद्यपि तकारः मियत तथापि चले. स्याश्रयात् सिद्धत्वमिति तकारादिभवति । इक इत्येव । प्रत्तम् । अवत्तम् । द इति किम् । वितीर्णम् । नितीर्णम् । तीति किम् । सुदत्तम् ।। । । ।

·४२४ काशिका । [अ०६ । । अष्टनः संज्ञायाम् ॥ १२५ ॥ अष्टनित्येतस्योत्तरपदे संज्ञायां दीयों भवति । अष्टावक्र: । अष्टावन्धुरः । अष्टापदम् । -संज्ञायामिति किम् । अष्टुपुत्रः । अष्टभार्यः ।। छन्दसि च ॥ १२६ ॥ छन्दसि विपयेऽटन उत्तरपदे दीपो भवति । आग्नेयमष्टाकपालं निपेत् । अष्टाहिरण्या दक्षिणा । अष्टापदी देवता सुमती । अष्टौ पादावस्या इति बहुधीही पादस्य लोपे कृते, पा- दोऽन्यतरस्यामिति ङीप् । गवि च युक्त भापायामटनो दीपो भवतीति वक्तव्यम् । अ- 'टागवे शकटम्॥ चितेः कपि ॥ १२७ ॥ चितिशब्दस्य कपि परतो दीर्घो भवति । एकचितीकः । द्विचितीकः । त्रिचितीकः.॥ विश्वस्य वसुराटोः ॥ १२८ ॥ विश्वशब्दस्य वसु राडित्येतयोरुत्तरपदयोर्दीर्घ आदेशो भवति । विधावसुः । विचाराट् । राडिति विकारनिर्देशो यत्रास्यैतद्रूपं तथैव यथा स्यात् । इह न भवति । विश्वराजौ । विश्वराजः॥ नरे संज्ञायाम् ॥ १२९ ॥ नरशब्द उत्तरपदे संज्ञायां विपये विश्वस्य दीर्घा भवति । विश्वानरो नाम यस्य वैश्या- नरिः पुत्रः । संज्ञायामिति किम् । विश्वे नरा यस्य स विश्वनरः ॥ मिने चौ ॥ १३०॥ मित्रे चोत्तरपदे ऋपायभिधेये विषस्य दीर्घा भवति । विश्वामित्रो नाम ऋपिः । ऋपा- विति किम् । विश्वमिनो माणवकः ॥ मन्त्रे सोमाश्वेन्द्रियविश्वदेव्यस्य मतौ ॥ १३१ ॥ मन्त्रविषये सोम अश्व इन्द्रिय विश्वदेव्य इत्येतेषां मतुप्प्रत्यये परतो दीर्घो भवति । सोमावती । भश्वावती । इन्द्रियावती । विश्वदेव्यावती ।। प्रोपधेश्च विभक्तावप्रथमायाम् ॥ १३२ ॥ मन्त्र इति वर्तते । ओपशिशब्दस्य विभक्तावप्रथमायापरतो दीर्थो भवति । ओपधी- भिरपीपतत् । नमः पृथिव्यै नम मोपधीभ्यः । विभक्ताविति किम् । ओपधिपते । अथमाया- मिति किम् । स्थिरेवमस्वीपतिः ।। ऋचि तुनुधमक्षुतकुत्रोरुप्याणम् ॥ १३३॥ ऋचि विषये तु नु घ मा तइ कुन उरुष्य इत्येपां दीर्घा भवति । आ तू न इन्द्र ग्रह- न् । नु। न करणं । घ । उत या घ स्यालात् । मक्षु । मक्ष गोमन्तमीमहे । तइ । भरता जातबदसम् । तहिति थादेशस्य हित्त्वपक्षे ग्रहणं, तेनेह न भवति । शृणोत ग्रावाणः । । फूमनः । 1 अन्ना गौः । उरुप्य । उरुण्या णोग्नः । फः मुनि ॥ १३४ ॥ सुत्र निपातो गृपते । इगन्तस्य मुनि परतो सन्तविपये दीर्घा भवति । अभी पुणः सखीनाम् । ऊर्ध्व उपुण ऊतये । मुन इति पत्वम् । नच धापुस्योरपुम्य इति णत्यम् ।। । द्वययोऽतस्तिटः ॥ १३५ ॥ प्राचीति वर्मते द्वास्तिदन्तध्यात ऋग्विपये दीर्ण भवति । विद्या हि त्या पति शर गोगाम् । विधा म तप पितरम् । वयच इति किम् । देयोऽभवत् पानिनः । अस प्रति किम् । आ देवान वक्षि पक्षिय ।

·पा०३]
काशिका ।
४२५
निपातस्य च ॥ १३६.॥
ऋचीत्येव । निपातस्य च ऋग्विषये दीर्घ आदेशो भवति । । एवादृश्यते । अच्छा ते ॥
अन्येषामपि दृश्यते ॥ १३७ ॥
अन्येषामपि दी? दृश्यते स शिष्टप्रयोगादनुगन्तव्यः । यस्य दीर्घत्वं न विहितं दृश्यते च.
प्रयोगे तदनेन कर्त्तव्यम् । केशाकेशि । कचाकचि । जलापाट् । नारकः पूरुषः । *शुनो दन्त-
दंष्ट्राकर्णकुन्दवराहपुच्छपदेषु । श्वादन्तः । श्चादष्टः । श्वाकर्णः । श्वाकुन्दः । श्वावराहः ।
श्वापुच्छः । श्वापदः॥
चौ ॥ १३८॥
चौ परतः पूर्वपदस्य दी| भवति । चावित्यञ्चति तनकारो गृह्यते । दधीचः पश्य ।
दधीचा । दधीचे । मधुचः पश्य । मधूचा मधुचे । अन्तरङ्गोऽपि हि यणादेशो दीर्घविधानसाम-
र्थ्यान्न प्रवर्तते ॥
संप्रसारणस्य ॥ १३९ ॥
उत्तरपद इति वत्तते । संप्रसरणान्तस्य पूर्वपदस्योत्तरपदे दीर्घो भवति । कारीपगन्धीपुत्रः
कारीपगन्धीपतिः । कौमुदगन्धीपुत्रः । कौमुदगन्ध्यापतिः । करीघस्येव गन्धोऽस्य । कुमुद-
स्येव गन्धोऽस्य । अल्पाख्यायामुपमानाञ्च इकारः समासान्तः । करीषगन्धेरपत्यं
कुमुदगन्धेः पुत्रः । कौमुमुदगन्धीपतिः । इको हस्वोऽङयो गालवस्येत्येतन्न भवति ।
व्यवस्थितविमापा हि सा । अकृत एव दीर्घत्वे हस्वाभावपक्षे कृतार्थेनापि दीघण
पक्षान्तरे परत्वादू हल्वो वाध्यते । पुनः प्रसङ्गविज्ञानं च न भवति । सकृद्गतौ विप्रतिषेधे
यदू वाधितं तद् बाधितमेवेति ॥
इति काशिकायां वृत्तौ पष्ठस्याध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ६ ॥३॥
।
अथ पष्ठाध्यायस्य चतुर्थः पादः ।
अगस्य ॥ १ ॥
अधिकारोऽयमासतमाध्यायपरिसमाः । यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिप्यामाऽङ्गस्येत्येवं तद्वेदित
व्यम् । वक्ष्यति हलः । हूनः । जीनः । संवीतः । अङ्गस्येति किम् । निरुतम् । नामि दार्थः ।
अग्नीनाम् । चयूनाम् । अङ्गस्येति किम् । क्रिमिणां पश्य । अतो भिस ऐस् । वृक्षैः । प्लः।
अङ्गस्येति किम् । ब्राह्मणभिस्सा । ओदनभिल्सा । अङ्गाधिकारः कृतोऽन्यार्थो नामि दीर्घ-
स्वापि व्यवस्थापयतीति तदर्थमर्थवद्ग्रहणपरिभाषा नायितव्या भवति । अङ्गस्येति स.
म्बन्धसामान्ये पष्टी यथायोगं विशेपेववतिष्ठते । अथवा प्रातिपदिकार्थमात्रमविवक्षितविभ.
स्त्यर्थमधिक्रियते तदुतरत्र यथायोगं विपरिणम्यते । ततोऽकारान्तादाद् मिस ऐसित्येव-
माद्यपि सम्यक् संपन्नं भवति ॥
हलः ॥२॥
अङ्गावयवाद्धलो यदुत्तरं संप्रसारणं तदन्तस्याङ्गस्य दीर्वो भवति । हूनः । जीनः । संवातः
हल इति किम् । उत्तः । उत्तवान् । अङ्गावयवादिति किम् । निरुतम् । वदन्तस्येति किम् ।
विद्या विचितः । अण इत्येव । तृतीयः । तृतीयेति वा निपातनादन दीर्घाभावः । अग्रहण
मावर्तयितव्यं, हल्विशेषणार्थम् , अङ्गकार्यप्रतिपत्त्यर्थं च ॥
नामि ॥ ३ ॥

·काशिका । ':[अ०६ । नामीत्येतत् पष्ठीवहुवचनमागमनुकं गृह्यते तस्मिन् परतोऽङ्गाल्य दीर्घा भवति । अग्नी- नाम् । वायूनाम् । कनृणाम् । हर्तृणाम् । भण इत्येतदन निवृत्तम् । आमि नुट्कग्रहणमुत्तरा. थम् , कृते च नुटि दीर्घप्रतिपत्त्यर्थम् । अन्यथा हि नुडेव न स्यात् ॥ नामि दीर्घ आमि चेत् स्यात् कृते दीघे न नुड् भवेत् । वचनाद्यन्न तन्नास्ति नोपधायाश्व चर्मणाम् ॥ न तिसृचतसृ ॥ ४॥ तिस चतस इत्येतयोनोमि दोर्चा न भवति । तिरुणाम् । चतसृणाम् । इदमेव ।नामीतिदी प्रतिपेधवचनं ज्ञापकम्-अचि र अत इत्येतस्मात् पूर्वविप्रतिषेधेन नुडागमो भवतीति ॥ छन्दस्युभयथा ॥ ५॥ छन्दसि विपये तिसृचतस्रो मि परत उभयथा दृश्यते, दीर्घश्चादीर्घश्च । तिहणां मध्य दिने, तिसृणां मध्यंदिने । चतसृणां मध्यंदिने, चतसृणां मध्यंदिने ॥ नृच॥६॥ नृ उत्येतस्य नामि परे उभयथा भवति । त्वं नृणां नृपते । त्वं नृणां नृपते । केचिदन्न छ. न्दसीति नानुवर्त्तयन्ति । तेन भापायामपि विकल्पो भवति ॥ नोपधायाः॥ ७॥ नान्तस्याङ्गस्योपधाया नामि परतो दीयो भवति । पञ्चानाम् । सप्तानाम् । नवानाम् । दशानाम् । न इति किम् । चतुर्णाम् । नामीत्येव ॥ सर्वनामस्थाने चासंबुद्धौ ॥ ८ ॥ सर्वनामस्थाने च परतोऽसंयुद्धौ नोपधाया दीर्घा भवति । राजा । राजानौ । राजानः । राजानम् । राजानौ । सामानि तिष्टन्ति । सामानि पश्य । सर्वनामस्थान इति किम् । राज- नि । सामनि । असंयुद्धाविति किम् । हे राजन् । हे तक्षन् ॥ चापपूर्वस्य निगमे ॥९॥ पपूर्वस्याचो नोपधाया निगमविपये सर्वनामस्थाने परतोऽसंबुद्धौ वा दीर्घो भवति । स तक्षाणं तिष्ठन्तमवयीत् । स तक्षणं तिष्ठन्तमत्रवीत् । ऋभुक्षाणमिन्दम् । अभुक्षणमिन्द्रम् । निगम इति किम् । तक्षा । तक्षाणो । तक्षाणः ॥ सान्तमहतः संयोगस्थ॥ १० ॥ सकारान्तस्य संयोगस्य यो नकारो, महतश्च तस्योपधाया दीर्घा भवति सर्वनामस्थाने परतोऽसंबुद्धौ । श्रेयान् । श्रेयांसौ श्रेयांसः । पयांसि । यशांसि । महत्तः खल्वपि । महान् । म- हान्तौ । महान्तः । असंबुद्धाविति किम् । हे महन् । अन्तृन्तुस्वसृनप्तनेष्तृत्वष्टक्षत्तृहोतृपोतृप्रशास्तृणाम् ॥ ११ ॥ अप इत्येतस्य तृजन्तस्य स्वस नन्तृ नेष्ट त्वष्ट क्षत होतृ पोत प्रशास्तू इत्येतेषां चाङ्गा- नामुपधाया दीर्गभवति सर्वनामस्थाने परतोऽसंबुद्धौ। अप 1 आपः 1 बदाम्पि तडागानीति फेचिदिच्छन्ति । तत्र समासान्तो विधिरनित्य इति समासान्तो न क्रियते । नित्यमपि च नुममकृत्वा दीर्घत्वमिप्यते । तृन् । बदितारौ जनापवादान् । कतारः । तृ. च । कारा कटस्य । कर्तारौ कटस्य । कर्तारः । हरौि भारस्य, हरिः । स्वस । स्वसा । स्वसासै । स्वसारस । नप्त ! नठा । नतारौ । नतारः । नेष्ट । नेष्टारौ । नेष्टारः । त्वष्टु । त्य- धारौ । त्वधारः । क्षत्तु । क्षत्तारी 1 क्षत्तारः । होता होतारौ। होतारः । पोत् । पोतारी । पोतासः । प्रशास्तृ । प्रशास्तारौ । प्रशास्तारः । ननादीनां ग्रहणमव्युत्पत्तिपदो नियमार्थ- 1 ·पा० ४] 'काशिका । 028 । म् । व्युत्पत्तिपक्षे नियमार्थम् । एवंभूतानामन्येषां संज्ञाशब्दानां दीर्घा मा भूदिति । पितरौ। पितरः । सातरौ । मातरः । असंबुद्धाविति किम् ।हेकतः । हे स्वसः ॥ इन्हन्पूषार्यम्णां शौ ॥ १२॥ इन् हन् पुपन् अर्थमन् इत्येवमन्तानामङ्गलानां शौ परत उपधाया दीर्थो भवति । बहुद- ण्डीनि । बहुभ्रुणहाणि । बहुपुपाणि । बलयमाणि । सिद्ध सत्यारम्भो नियमार्थः । इन्हन्यू पार्यम्णामुपधायाः शावेव दो? भवति नान्यन्त्र । दण्डिनौ । छत्रिणौ । वृत्रहणौ। पूषणौ । अर्यमणौ ॥ दीर्घविधिंच इहेन्प्रभृतीनां तं विनियम्य सुटीति सुविद्वान् । शौ नियमं पुनरेव विदध्या भ्रूणहनीति तथास्य न दुष्येत् ॥ शास्मि निवर्त्य सुठीत्यविशेपे शो नियमं कुरु वाप्यसमीक्ष्य । दीर्घविधेरुपधानियमान्मे हन्तितिदीर्घविधौ च न दोषः ॥ सुश्यपि वा प्रकृतेऽनवकाशः शौ नियमोऽप्रकृतप्रतिषेधे । यस्य हि शो नियसः सुटि नैतत्तेन न तत्र भवेद्विनियम्यम् ।। हन्तेरनुनासिकस्य विझलोः क्तिीति दीर्घत्वं यत् तदपि नियमेन बाध्यते । वृत्रहणि । भ्रूणहनीति । कथम् । योगविभागः क्रियते । इन्हन्पूषार्यम्णाम् । सर्वनामस्थान एव दीर्घा भवति, नान्यत्रेति । ततः शाविति द्वितीयो नियमः, शावेव सर्वनामस्थाने दीर्घो भवति ना- न्यत्रेति । सर्वस्योपधालक्षणस्य दीर्घस्यानियमेन निवृत्तिः क्रियते । यस्तु न उपधालक्षणः , स भवत्येव वृत्रहायते । अथवाऽनुवर्तमानेऽपि सर्वनामस्थानग्रहणे सामर्थ्यादयमविशेपेण नियमः शिशब्दो हि सर्वनामस्थानं नपुंसकस्य, न च तस्यान्यत्सर्वनामस्थानमस्तीत्यविशे- पेण नियमः । तन्न तु नपुंसकस्येत्येतन्नाश्रीयते । तेनानपुंसकस्यापि दीर्धा न भवति । सर्वना. मस्थानमज्ञाविधाने तु नपुंसकस्य व्यापारोऽस्तीति तत्र नियमः क्रियमाणो नपुंसकस्य स्यात्।। सौ च ॥ १३ ॥ सावसंबुद्धौ परत इन्हन्पूपार्यम्णामुपधाया दीर्घो भवति । दण्डी । वृत्रहा । पूषा । अर्य- मा । असंबुद्धाविति किम् । हे दण्डिन् । हे वृत्रहन् । हे पुपन् । हे अर्यमन् ॥ अत्वसन्तस्य चाधातोः ॥१४॥ अतु अस् इत्येवमन्तस्य अधातोरुपधायाः सावसंबुद्धौ परतो दी? भवति । डवतु । भवान् । क्तवतु । कृतवान् । मतुः । गोमान् । यवमान् । अत्र कृते दीधे नुमागमः कर्त्तव्यः । यदि हि परत्वान्नित्यत्वाच नुम् स्यात्, दीर्घस्य निमित्तमतुपधा विहन्येत । असन्तस्य । सुपयाः । सुयशाः । सुश्रोताः । अधातोरिति किम् । पिण्ड ग्रसत इति पिण्डग्राः। चर्म वस्त इति चर्मवः । अनथोऽप्यस् शब्दो गृह्यते । अनिनस्मन्ग्रहणानि अर्थवता चानर्थकेन च नदन्तविधि प्रयोजयन्ति इति । अन्तग्रहणमुपदेशप्रयोगैकदेशस्याप्यत्वन्तस्व परिग्रहार्थम् । अन्यथा मतुपो ग्रहण न स्याद् । उपदेशे रुपनिप्रहहेतौ नायमत्वन्त इति । असंबुद्धावित्येव । हे गोमन् । हे सुपयः ।। अनुनासिमस्य क्विझलोः किित ॥ १५ ॥ अनुनासकान्तस्याङ्गस्य उपधाया दीर्घो भवति । विप्रत्यये परतो अलादी च विति। प्रशान् । प्रतान् । झलादौ किम् । शान्तः शान्तवान् । शान्ता । शान्तिः । डिति खल्वपि शंशान्तः । तन्तान्तः । यइलुगन्तादयं तस् । अनुनासिकस्येति किम् । ओदनपनि । पः । पम्बान । विझलोरिति किम् । गम्यते । विडतीति किम् । गन्ता । रन्ता । अझनगमां सनि ॥ १६ ॥ - ·४२८ काशिका । [अ०६ अजन्तानामङ्गानां हनिगम्योश्च सनि झलादौ परे वा दीर्घो भवति । अजन्तानाम् । विवीपति । तुष्टूपति । चिकीर्पति । जिहीपति । हन् । जिघांसति । गम् । अधिजिगांसते । गमेरिकादेशस्येति वक्तव्यम् । इह मा भूत्। संजिगसते वत्सो मात्रेति । स्वर्ग लोक समजिगांसदिति छन्दसि यदनिडादेशस्यापि दीर्घत्वं दृश्यते, तदन्येपामपि दृश्यत इत्यनेन भवति । अथ वा इहाज्यहणं न कर्त्तव्यम् । सनि दीर्घा भवतीत्येतावदेव सूत्रं कर्त्तव्यम् । ताचा गृह्यमाणस्य विशेपणे सति सिद्धमजन्तस्य दीर्घत्वं, तत् क्रियते प्रवृत्तिभेदेन गमेरपि विशेषणार्थम् । अजन्तस्याङ्गस्य दीर्थो भवति । अजादेशस्य गमेरिति, ततो न वक्तव्यम् । एतद्गमेरिकादेशस्येति ॥ तनोतेर्विभाषा ॥ १७ ॥ तेनोतेरङ्गस्य सनि झलादौ विभापा-दी| भवति । तितांसति । तितंसति । झलीत्येव । तितनिपति । सनीवन्तद्वंत्यन्न तनोतरुपसंख्यानादिडागमो भवति विकल्पेन ॥ कमश्चक्त्वा ॥ १८ ॥ क्रम उपधाया विभाषा दी| भवति क्त्वाप्रत्यये झलादौ परतः । क्रमत्वा'कान्त्वा । झली. स्वामित्वा । प्रक्रम्य उपक्रम्येति बहिरङ्गोऽपि ल्यवादेशोऽन्तरङ्गानपि विधीन वाधत इति पूर्वमेव दीर्घत्वं न प्रवर्तते ॥ 'च्चोः शडनुनासिके च ॥ १९ ॥ छ इत्येतस्य सतुकस्य वकारस्य च स्थाने यथासंख्यं श् उठ् इत्येतावादेशौ मवतः, अनु- नासिकादौ प्रत्यये परतः, को झलादौ च क्डिति । प्रश्नः । विश्नः । अन्तरङ्गत्वाच्छे चेति तुकि कृते सतुक्कस्य शादेशः । वकारस्य ऊठ । स्योनः । सिवेरौणादिके नप्रत्यये लघूपधगु. णात्-पूर्वमुठ क्रियते । तव कृतेऽन्तरङ्गत्त्वाद् यणादेशो नानाश्रयत्वाच्च न वार्णादाज बलीयो भवति । क्वौ छस्य । शब्दप्राट् । किव्वचीत्यादिनौणादिकः किप, दीर्घश्च । गोविट् । वका- रस्य । अक्षः । हिरण्ययूः । असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्ग इति नाजानन्तर्य इति प्रतिपिब्धते । झलादौ छस्य । पृष्टः । पृष्टवान् । पृष्ट्वा । वकारस्य । धूतः । धूतवान् । द्यूत्वा 1 कितीत्येव । घुभ्याम् । धुभिः । केचिदन कितीति नानुवर्त्तयन्ति । कथं शुभ्यां शुभिरिति, उठि कृते दिव उदिति तपरत्वान्मात्राकालो भविष्यति । छशां प इत्यन्न छग्रहणं न कर्त्तव्यम् । अनेनैव हि सर्वन शकारो विधीयते। ऊष्ठित्करणमेत्येधत्यूट त्सु इति विशेपणार्थम् । वाह अडित्यमपि दिदेव ॥ ज्वरत्वरस्त्रियविमवामुपधायाश्च ॥ २० ॥ ज्वर त्वर श्रिवि अव मव दत्येतेपामङ्गानां वकारस्य उपधायाश्च स्थाने जडित्ययमा. देशो भवति को परतोऽनुनासिके अलादौ च क्छिति । जः । जूरौ । जुरः । जूतिः । त्वर । तः । तूरौ । तरः । तृत्तिः । त्रिवि । श्रूः । शुवौ । ध्रुवः । शूतः । श्रूतवान् । शूतिः । अत् । ऊः 1 उचो । उवः । ऊतिः । मव । मः । मुबौं । मुवः । मूतः । भृतवान् । मूतिः । ज्वरत्वरो- रुपधा यकारात् परा, श्रिव्यवमवां पूर्वा । रालोपः ॥ २१ ॥ रेफाटुत्तरयोश्छ्योर्लोपो भवति कौ परतो ललादौ क्छिति च परतः । मुा । मः। मुरौ । मुरुः । मूः मूर्तवान् । मूर्तिः । न ध्याख्यायमूर्छिमदामिति निष्टानत्वाभायः । हुा । हुः । हुरौ । हुरः । सूर्ण: । हूर्णवान् । इतिः। राल्लोपे सनुकस्य छस्याभावात् फेवलो गृह्यते । वकारस्य । तुर्वी । तो तुरौ । तुरः । पूर्णवान् । नूर्तिः । धुर्वी । भूः। धुरौ । धुरः । धूर्णः । धूर्णवान् । धूतिः॥ । - - । - ·पा०:४] काशिका । ४२१ प्रसिद्धवत्राभात् ॥ २२ ॥ असिद्धवदित्ययमधिकारो यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्याम आ अध्यायपरिसमाप्तस्तद् असि. द्धवद्वेदितव्यम् । आ भादिति विषयनिर्देशः । आभसंशब्दनाद् यदुच्यते तत्र कर्तव्ये । अत्रेति समानाश्रयत्वप्रतिपत्त्यर्थम् । तचेदत्र यत्र भवति तदा यदाश्रय विधीयते तदा- श्रयमेव भवति । व्याश्रयं तु नासिद्धवद्भवतीत्यर्थः । अखिद्धवचनसुत्सर्गलक्षणभावार्थमादें. शलक्षणप्रतिषेधार्थ च । एधि शालीत्यन्न एत्वशाभावयोः कृतयोझल्लक्षणं धित्वं न प्राप्नोति, असिद्धत्वाद्भवति । आगहि जहीत्यत्रानुनासिकलोपे जभावे च, अत्तो हेरिलि लुक् प्राप्नोति, असिद्धत्वान्न भवति । आ भादिति किम् । अभाजि । रागः । अत उपधाया इति वृद्धौ कर्तव्यायां नलोपोनासिद्धो भवति । अत्र ग्रहणं किम् । पपुपः पश्य। चिगुषः पतृप । लुलु- बुषः पश्य । वसुसंप्रसारणमालोपे यणादेशे उवहादेशे च कर्तच्यु नाश्यिद्धं भवति । आलोपा- दीनि वसौ, वस्वन्तस्य विभक्तौ संप्रसारणमिति समानाश्रयत्वं नास्ति । असिद्धं बहिरङ्ग- सन्तरङ्ग इति । एतदप्यन्त्र न सवति । किं कारणम् । एपो हि परिभापा आ भाच्छास्त्रीया । • तस्यां प्रवर्त्तमानायां वसुसंप्रसारणादीनामा भाच्छास्त्रीयाणामेवा सिद्धत्वादन्तरङ्गन्योर्युगपत् समुपस्थापनं नास्तीति परिभापा न प्रवर्तते ॥ *बुग्युटावुवड्यणोः सिधौ भवत इति वक्त- व्यम् ! बुग् उवडादेशे । बभूवतुः । बभूवुः । युद् यणादेशे । उपदिदीये। उपदिदीयाते । उपदिदीयिरे । आभादित्ययसभिविधावाङ् । तेन भाधिकारेऽप्यसिद्धबद्भवति ॥ नान्नलोपः॥ २३ ॥ नादिति श्नमयमुत्सृष्टमकारो गृह्यते । तत्र उत्तरस्य नकारस्य लोपो भवति । अनक्ति । भनक्ति । हिनस्ति । शकारवतो ग्रहणं किम् । यज्ञानाम् । सुपि चेति परत्वात् कृतेऽपि दीर्घ- स्वे स्थानिवदावानलोपः स्यादेव । विश्नानां प्रश्नानामित्यत्र लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिप. दोक्तस्यैवेत्येवं न भवति ॥ अनिदितां हल उपधायाः क्डिति ॥ २४ ॥ अनिदितामङ्गानां हलन्तानामुपधाया नकारस्य लोपो भवति क्डिति प्रत्यये परतः । नस्तः । ध्वस्तः । स्नल्यते । ध्वस्यते । सनीस्रस्यते दनीध्वस्यते । अनिदितामिति किम् । नन्द्यते । नानन्धते । हल इति किम् । नीयते । नेनीयते । उपधायाया इति किम् । नद्यते । नानह्यते । क्डिन्तीति किम् । संसिता । ध्वसिता। *अनिदितां नलोपे लङ्गिकम्प्योरुपताप. शरीरविकारयोपसंख्यानं कर्त्तव्यम् 1 विलगितः । विकपितः । उपतापशरीरविकारयोरिति किम् । विलङ्गितः। विकम्पितः । परजेणी मृगरमण उपसंख्यानं कर्त्तव्यम् । रञ्जयति मृगान् । जनीपतपुरोऽमन्ताश्चेति मित्त्वादुपधाहस्वत्वम् । मृगरमण इति किम् । रक्ष- यति वस्त्राणि । घिनुणि च र रुपसंख्यानं कर्तव्यम् । रागी । त्यजरजमजेति निपात. नाद्वा सिद्धम् । *रजकरजनरजःसूपसंख्यानं कर्तव्यम् । रजकः । रजनम् । रजः ॥ दंशसञ्जस्वलां शुपि ॥ २५ ॥ देश सञ्ज बक्ष इत्येतेपामङ्गागं शपि परत उपधाया नझारस्य लोपो भवति । दशति । सजति । परिष्वजते॥ रञ्जश्च ॥ २६ ॥ रक्षेश्च शपि परत उपधाया नकारस्य लोपो भवति । रजति । रजतः । रजन्ति । पृथग्यो- मकरणमुत्तरार्धम् ॥ घनिभावकरणयोः ॥ २७ ॥ भाषकरणवाचिनि धनि परतो रजेरुपधाया नकारस्य लोपो भवति । मात्र । आत्रयों - ·४३० काशिका । [अ०.६ रागः । विचित्रो!रागः। करणे । रज्यतेऽनेनेति, रागः । भावकरणयोरिति किम् । रजन्ति' तस्मिन्निति रङ्गः ॥ 1 स्वदो जवे ॥ २८॥ जवेऽभिधेये स्यद इति घशि निपात्यते । स्यन्देर्नलोपो वृद्धभावश्च । इप्रकरणान्न धा- तुलोप इति प्रतिषेधो नास्ति । गोस्यदः । अमस्यदः । जव इति किम् । तैलस्यन्दः । घृत. स्यन्दः॥ अवोदैधौझप्रश्रथहिमश्रथाः ॥ २९ ॥ अवोद एध ओम प्रश्रय हिमश्रथ इत्येते निपात्यन्ते । अवोद इत्युन्देरखपूर्वस्य पनि नलोपो निपात्यते । अवोदः । एध इति इन्धेजि नलोपो गुणश्च निपात्यते । न धातुलोप आर्द्धधातुक इति हि प्रतिषेधः स्यात् । ओद्म इति उन्देरौणादिके मन् प्रत्यये नलोपो गुणश्च निपात्यते । ओद्मः । प्रश्रय इति प्रपूर्वस्य श्रन्येपनि नलोपो वृद्धभावश्च निपात्यते । हिम- श्रय इति हिमपूर्वपद श्रन्येर्धन्यवे निपातनम् । हिमश्रथः ॥ नाञ्चेः पूजायाम् ॥ ३० ॥ अः पूजायामथें नफारस्य लोपो भवति । अञ्चिता अस्य गुरवः । अचितमिव शिरो वहति । अञ्चेः पूजायामिति इडागमः । पूजायामिति किम् । उदक्तमुदकं कृपात् । उदूटत. मित्यर्थः । यस्य विभाषेतीदप्रतिपेधः॥ यित्व स्कन्दिस्यन्दोः ॥ ३१ ॥ क्त्याप्रत्यये परतः स्कन्द स्यन्द इत्येतयोर्नकारलोपो न भवति । स्कन्वा । स्यन्त्वा । स्यन्देरुदित्वात् पक्षे इडागमः । स्यन्दित्या । तत्र यदा 'इडागमस्तदा, न कला सेडिति फिरवप्रतिपेधादेव नलोपाभावः ॥ जान्तनशां विभाषा ॥ ३२ ॥ जान्तानामझानां नशेश क्त्याप्रत्यये परतो विभापा नकारलोपो न भवति । रक्त्वा । रफ्त्या । भक्त्या । भक्त्या । नशः । नष्ट्वा । नष्वा । इट्पो नशित्वा ।। भञ्जश्च चिणि ॥ ३३ ॥ मोश्च चिणि परतो विमापा नकारलोपो भवति । अभाजि। समलि । अप्राप्तोऽर्य नलोपः पक्षे विधीयते । ततो नेति नानुवर्तते ।। शास इदद्दलोः ॥ ३४ ॥ शाम उपधाया इकारादेशो भवति अछि परतो हलादौ च रिवति । अन्यगिपत 1 अन्य. शिपताम् । अन्यपिन् । हलादौ किति । शिष्टः । शिष्टयान् । शिति तो शिष्टः । वयं निमः । इत्य एने शाग्निसियसीनां चति पत्यम् । अइहलोरिति किम् । शासति । शासतुः । पाश. सुः । *फो घशास इत्वं भवतीति वक्तव्यम् । आयांन शास्तीति, आर्यशीः । मित्नशीः । यन्नात् शासर विहितः नासु अनुनिष्टामिति तस्यैवेद ग्राणमिप्यो। आयशासु इच्छा- पामिति बारम्प न भवति । आशास्तं । आशास्यमानः । क्यिप्प्रत्यये तु तस्यापि भवतीति पापम् । आगः1 गाशियो। आमिषः । क्षियाशीः पेषु तिप्कासमिति निपान. नामा मिदम् ॥ शाहो ॥ ३५॥ गायोगी परतः कात्ययमादशो मरासि मनुमाधि प्रशाधि । दपभाया प्रति निर्म मत: माय इति म्यानेयोगा पटी भवति । कितीतरदापि निशाम् । रोग पदा, घान्द रोमि पिक विमान्य नाम्पादेशो भगवायीत्यागुदा समपि अन्दामि एपने ।। 1 - ·पा४] काशिका । - हन्तेर्जः ॥ ३६ ॥ हन्तेर्धातोर्ज इत्ययमादेशो भवति हो परतः । जहि शत्रून् । अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो झलिक्ङिति ॥ ३७॥ अनुदोत्तोपदेशानामङ्गानां वनतेस्तनोत्यादीनां चानुनासिकलोपो झलादौ क्डिति प्रत्यये परतः । यम् । यत्वा । यतः । यतवान् । यतिः । रसु। रत्वा । रतः । रतवान् । रतिः । अनु- दात्तोपदेशा अनुनासिकान्ता यमिरमिनमिगमिहनिमन्यतयः । वनति । वतिः । तिनो रूप. मेतत् । क्तिचि तु न क्तिचि दीर्घश्चेति भवति । अन्यत्र झलादाविटा , भवितव्यम् । तनोत्या- दयः । ततः । ततवान् । तनोतेरात्वं वक्ष्यति । क्षणु । क्षतः । क्षतवान् । ऋणु । ऋतः । कर. तवान् । तृणु । तृतः । तृतवान् । घृणु। घृतः । घृतवान् । वनु । वतः । वतवान् । मनु । मतः । मतवान् । डिति । अतत । अतथाः । अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामिति किम् । शान्तः । शान्तवान् । तान्तः । तान्तवान् । दान्तः । दान्तवान् । अनुनासिकस्येति किम् । पक्कः । पक्वान् । झलीति किम् । गम्यते । रम्यते । छिपीति किम् । यन्ता । यन्त- व्यम् । उपदेशग्रहण किम् । इह च.यथा स्यात । गतिः । इह च मा भूत् । शान्तः । शा- न्तवानिति ।। वाल्यपि ॥ ३०॥ ल्यपि परतोऽनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो वा भवति । व्यवस्थित. विभापा चेय, तेनामकारान्तानां विकल्पो भवति । अन्यत्र नित्यमेव लोपः । प्रयत्य । प्रय. स्य । प्ररस्य । प्ररस्य। प्रणत्या प्रणम्य । आगत्य । आगम्य । आहत्य । प्रमत्य । प्रच- त्या प्रक्षत्य। नक्तिचि दीर्घश्च ॥ ३९ ॥ क्तिचि परतोऽनुदात्तोपदेशादीनामनुनासिकलोपो दीर्घश्च न भवति । यन्तिः । वन्तिः । तन्तिः । अनुनासिकलोपे प्रतिपिद्धेऽनुनासिकस्य क्विझलोः विडतीति दीर्वः प्राप्नोति सोऽपि प्रतिपिद्धयते ॥ गसः कौ ॥४०॥ गमः को परतोऽनुनासिकलोपो भवति । अङ्गगत् । कलिङ्गगत । अध्वगतो हयः । *ग. मादीनामिति वक्तव्यम् । इहापि यया स्यात् । संयत् । परोतत् । *अइन गमादीनामिति वक्तव्यम् । अग्नेगूः । अग्रेभ्रूः ॥ विड्वनोरनुसिकस्यात् ॥ ४१ ॥ विटि वनि च प्रत्यये परतोऽनुनासिकान्तस्याङ्गस्याकार आदेशो भवति । अन्जाः । गोजाः । ऋतजाः । अद्विजाः । गोपा इन्दो नृपा असि । कृपखाः । शतखाः । सहस्त्रनाः । दधिक्राः । अग्रेगा उन्नेतृणाम् । जनसनखनकमगमो विडिति विट् प्रत्ययः । सनो तेरन इति पत्वम् । गोपा इन्दो नपा असीत्यत्र । वन् । विजावा । अग्रेजावा । अन्येभ्योऽनि दृश्यन्त इति वनिप् प्रत्ययः । अनुनासिकस्येति वत्तैमाने पुनरनुनासिकप्रहगमनुनासिकमात्रपरिग्रहा- र्थम् । अन्यथा धनुदात्तोपदेशवनवितनोत्यादीनामेव स्यात् ॥ जनसनखना सञ् झलोः ॥ १२ ॥ अलिति चानुवर्त्तते । जन सन खन इत्येतेषामङ्गानां सनि झलादौ मिति झलादौ प्रत्य- ये परत आकार आदेशो भवति । जन् । जातः । जातवान् । जातिः । सन् । सनि । सियामा ति । सातः । सातवान् । सातिः । खन् । खातः । जातवान् । खातिः । झरपहगं मधिशे- पगार्थः, किमर्थमनुवयते, जिइह मा भूत । जनिपति । सिनिपति । सनो, सनोन्त ।

·काशिका । [अ०६ - द्धति पक्षे इडागमः । तदिह सनोत्यर्थमेव सन्ग्रहणम् , अत्र झलदो डिति सनोतेविप्रतिपे. धाद् आत्वमनुनासिकालोपं वाधते । घुमास्थागापाजहातिसां -हलीति हल्ाहणं ज्ञापकम- स्मिन्नसिद्धप्रकरणे विप्रतिषेधो भवतीति ॥ ये विभापा ।। ४३ ॥ यकारादौ डिति प्रत्यये परतो जनसनखनामाकार ‘आदेशो भवति विभापा । जायते । जन्यते । जाजायते । जञ्चन्यते । सायते । सन्यते । सायायते । संसन्यते । खायते । खन्यते। चाखायते । चडखन्यते । जनेः श्यनि, ज्ञाजनोर्जा इति नित्यं जादेशो भवति । तनोतेर्गकि ॥४४॥ तनोतर्यकि परतो विभापा आकार आदेशो भवति । तायते । तन्यते । यकीति किम् । तन्तन्यते ॥ सनः क्तिचि लोपश्चास्यान्यतरस्याम् ॥ ४५ ॥ सनोतेरङ्गस्य क्तिचि प्रत्यये परत आकार आदेशो भवति लोपश्चास्यान्यतरस्याम् । सा. ति । सन्तिः । सतिः । अन्यतरस्यांग्रहणं विस्पष्टार्थम् । असंवद्धं हि विभापामहणमिह नि. वृत्तमित्याशयेत ॥ श्राद्धधातुके ॥ ४६॥ आर्द्धधातुक इत्यधिकारो न ल्यपीतिप्रागेतस्माद्यदित उर्धमनुक्रमिष्याम आर्दधातुक इत्येवं तद्वेदितव्यम् । वक्ष्यति । अतो लोपः। चिकीर्पिता । जिहीपिता। आर्द्धधातुक इति फिम् । भवति । भवतः । अदिप्रभृतिभ्यः शपो लुग्वचनं प्रत्ययलोपलक्षणप्रतिपेधार्थ स्यादि. त्येतत्र ज्ञापकं शपो लोपाभावस्य । यस्य हलः । भिदिता। येभिदितुम् । वेभिदितव्यम् । आर्धधातुक इति किम् । वेभिद्यते । णेरनिटि । कारणा । हारणा । आर्द्धधातुक इति कि.. । कारयति । हारयति । आतो लोपः । ययतुः । ययुः । ववतुः। वः । अर्द्धधातुक इति किम् । यान्ति । यान्ति। घुमास्थागापाजहातिसां हलि। दीयते । धीयते । आर्वधातुक इति किम् । आदाताम् । अधाताम् । चान्यस्य संयोगादेः । स्नेयात् । स्नायात् । आर्द्वधातुक इति किम् । स्यात् । आशील्डिोऽन्यन्न न भवति । स्यसिसीयुत्तासिपु भायकर्मणो. रपदेशेऽज्झनग्रहशां वा चिपदिट च । कारिपीट । हारिपीट । आर्चधातुक इति किम् । मियत । दियेत यगन्तस्याजन्तत्वाचिण्वदाये सति वृद्धिः स्यात्, ततश्च युक् प्रसज्येत ॥ अतो लोपो यलोपा गिलोपश्च प्रयोजनम् । आलोप इत्वमेत्यं च चिपवनुभावश्च सीयुटि । प्रस्जो रोपधयोरमन्यतरस्याम् ॥ १७ ॥ अमजो रेफरयोपधाया रमन्यतरन्यां भवति । रोपघयोरिति स्थानतरी निदं शादुपधा tra नि । मित्यापायमोऽत्पात् परो भवति । भ्रष्टा। भष्ट । अहम् । भाटव्यम् । भमानम् । भननम् । भृष्टः भृष्टयानित्यय पूर्व विप्रतिषश्न संप्रसारण भवति । उप. शय । वरीयते । अतो लोपः॥१८॥ गरागनगाघाफ टीपो भवति । चिपिता.विकोषितुम् । विकीरािया। भिः ! गतः रामः । अनि फिम् । ता ! स्लोरा । गरम किम् । पाता। गाना ! आधातुक निन् । क्षयम् I PETE गृमिदीपांम्पामगो विनति. Enfier:दिक शिसोयी। निदायो । 1 .

·०४.] काशिका । ४३३ - । रास्य हलः ॥ ४९ ॥ हल उत्तरस्य यशब्दस्याईधातुके लोपो भवति । वेभिदिता। वेभिदितुम् । वेमिदितव्य- । यस्येति संघातग्रहणमेतत् । तन्नालोन्त्यस्येत्येतन्न भवत्यतो लोप इत्यनेनैव तस्य सि. त्वात् । हल इति वा पञ्चमीनिर्देशस्तन्नादेः परस्येति यकारोऽनेन लुप्यते । संघातग्रहणं कैम् । ईzिता । सव्यिता । हल इति किम् । लोयिता । पोपूयिता॥ क्यस्य विक्षापा ॥५०॥ क्यस्य हल उत्तरस्य विभाषा लोपो भवति आर्द्धधातुके । समिध्यिता। समिधिता । पचिता । पदिता । समिधमात्मन इच्छति, समिध इवाचरति, इति वा क्यच्यडौं यथा- ोग कर्तव्यो। गरनिटि ।। ५१॥ अनिडादावार्द्धधातुके णेोपो भवति । इयङ्यण्गुणवृद्धिदीर्घाणासंपवादः । अततत् । पररक्षत् । आशिशत् । आटिटत् । कारणा । हारणा । कारकः । हारकः । कार्यते । हार्यते । पसति । अनिटीति किम् । कारयिता । हारयिता ॥ निष्ठायां सेटि ॥ ५२ ॥ निष्टायां सेटि परतो गेलोपो भवति । कारितम् । हारितम् । गणितम् । लक्षितम् । से- नीति किम् । संज्ञपितः पशुः । इग्रहणसामादिह पूर्वेणापि न भवति । सनीवन्तति ज्ञ- पेरिटि विकल्पिते यस्य विभापति निष्ठायां प्रतिषेधः । अथ पुनरेकाच इति तत्रानुवर्तते तदा नियमन भवितव्यमेवेडागमेनेति । सेग्रहणमनर्थक तत् क्रियते कालावधारणार्थम् । इशाग- में ते णिलोपो यथा स्यात् । अकृते हि तन्त्र णिलोपे सति कारितमित्यत्र एकाच उपदेशेऽनु. दातादितीयः प्रतिषेधः प्रसज्ज्येत ।। जनिता मन्त्रे ॥ ५३॥ जनितेति मन्त्रविपये इडादौ णिलोपो निपात्यते। यो नः पिता जनिता । मन्त्र इति किम् । जमयिता॥ शमिता यज्ञे ॥ ५४॥ यज्ञ कर्मणि शमितेति इडादौ णिलोपो निपात्यते । शृतं हविः शमितः । तृचि सम्बुद्ध- न्तमेतत् । यज्ञ इति क्रिम् शृतं हविः शमयित्तः ॥ प्रयामन्ताल्बाय्येन्विप्णुपु ॥ ५५ ॥ आम् अन्त क्षालु आय्य इत्नु इष्णु इत्येतेषु परतो स्यादेशो भवति । कारयांचकार । झारयांचकार । अन्त । गण्डयन्तः । मण्डयन्तः । आलु । स्पृहयालु । आय्य । स्पृह्याय्यः गृहयाय्यः । इत्नु । स्तनयिन्तुः । इष्णु । पारयिष्णयः । नेति वक्तव्ये आयादेशवचनमु- तरार्थम् ।। ल्यपि लघुपूर्वात् ।। ५६ ॥ ल्यपि परतो लघुपूर्वाद्रुत्तरस्य रयादेशो भवति । प्रशमत्र्य गतः । संदमय्य गतः । प्रवे- भिय्य गतः । प्रगणय्य गतः । हस्बयलोपाल्लोपानामसिद्धत्वं न भवत्यससानाश्रयत्वात् । हस्वादयो हि णौ, ल्यपि णेरयादेशो भवति । लघुपूर्वादिति फिम् । प्रात्य गतः ॥ विभापाऽऽपः ॥ ५७ ॥ :..आप उत्तास्य गेमपि परतो विभापायादेशो भवति । प्रापय्य गतः । प्राप्य गतः। इलादेशस्य लाक्षणिकत्वान्न भवति । अध्याय गतः ।। । का०३७ ·काशिका । [अ० युप्लुवोर्घश्छन्दसि ॥५८॥ यु प्लु इत्येतयोर्त्यपि परतश्छन्दसि विपये दीर्घा भवति । दान्त्यनुपूर्व वियूय । यत्रा यो दक्षिणा परिप्लूय । छन्दसीति किम् । संयुत्य । आप्लुत्य ॥ क्षियः ॥ ५९॥ क्षियश्च दीर्घा भवति ल्यपि परतः 1 प्रक्षीय ॥ निष्ठायामण्यदर्थे ॥ ६०॥ ण्यतः कृत्यस्यार्थी भावकर्मणी ताभ्यामन्यत्र या निष्ठा तस्यां क्षियो दीर्थो भवति । आक्षीणः । प्रक्षीणः । परिक्षीणः । अकर्मकत्वात् क्षियः कर्तरि क्तः । प्रक्षीणमिदं देवदत्तस्येति, तोऽधिकरणे च ध्रौव्यगतिप्रत्यवसानार्थेभ्य इत्यधिकरणे क्तः। अण्यदर्थ इति किम् । अ- क्षितमसि मामेक्षेष्टाः । क्षितमिति भावे दीर्घाभावात्, क्षियो दीर्घादिति निष्ठानत्वमपि न भवति ॥ घाऽऽक्रोशदैन्ययोः ॥ ६१॥ आक्रोशे गम्यमाने दैन्ये च क्षियो निष्ठायामण्यदथे वा दी| भवति । क्षितायुरेधि । क्षीणायुरेथि । दैन्ये । हितकः । क्षीणकः । क्षितोऽयं तपस्वी । क्षीणोऽयं तपस्वी ॥ स्यसिसीयुट्तालिपु भाषकर्मणोरूपदेशेऽज्झनग्रहदशां वा चिण्वदिट् च ।। ६२॥ स्य सित सीयुट् तासि इत्येतेषु भावकर्मविषयेषु परत उपदेशेऽजन्तानामङ्गाना हन् ग्रह हा इत्येतेषां च चिण्यत्कायं भवति वा । यदा चिण्यत् तदा इडागमो भवति । कस्य । स्य- सिसीयुत्तासीनामेवेति वेदितव्यम् । ते हि प्रकृताः । अङ्गस्य तु लक्ष्यविरोधान्न क्रियते । कानि पुनरस्य योगस्य प्रयोजनानि ।। चिण्व वृद्धिर्युक्च हन्तेश्च घत्वं दीर्घश्चोक्तो यो मितां वा चिणीति । इट् चासिद्धस्तेन में लुप्यते णिनित्यश्चायं वनिमित्तोऽविघाती ।। अजन्तानां तावत् । चायिप्यते । चेप्यते । अचायिप्यत । अचेष्यत । दायियते । दा- स्यते । अदायिप्पत । अदास्यत । शामिप्यते । शमिप्यते । शमयिष्यते । अशामिप्यत । अशमिप्यत । मलमयिप्यत । हन् । घानिष्यते । अघानियत । अहयित । ग्रह । ग्राहिय- ते । प्रहीप्यते । अग्राहियत । अग्रहीप्यत । ग्रहोऽलिटि दीर्घ इति प्रकृतस्येटो दीर्घत्वम् । दृश् । दर्मिप्यते । द्रक्ष्यते । अदर्शिप्यत । अद्रक्ष्यत । सिच्यजन्तानाम् । अचेपाताम् । अदा- विपाताम् । भदिपाताम् । अशामिपाताम् । हन् । अघानिपाताम् । अवधिपाताम् । अह. साताम् । मह । अग्राहिपाताम् । अमहीपाताम् । एम् । यदर्शिपाताम् । अदक्षाताम् । सीयुदि । अजन्तानाम् । चायिपीट । चेपाट । दायिपीट । दासीट । शामिपीए । शमिपोष्ट । छन् । पानिपीट। यधिषीष्ट । पह। प्राहिपीट । महिपीट । दर । दर्शिपीष्ट । क्षीट । तासा- यजन्तानाम् । पायिता। पता। दायिता । दाता । शामिता। शमिता । पन् । घानिता। हता । पर प्राहिता । प्रहीता : श । दनिता । दष्टां । स्पसिसीयुत्तासिप्यिति किम् । चतम्यम् । दाम्यम् । मायफमगोरिति फिम् । प्यसि । दास्यति । उपदेश इति किम् । पारिपरि गुणे रो रपरस्य घन प्राप्नोति । उपदेशपणाद भवति । अन्झनाहशा- मिस पिम् । परिप्यते । अहाधिकार्रवाहित कार्यनिदागिदिश्यते । तेन दनिणिशामादेशा न सन्तिानियो । मानिध्यते । प्यते । आपिन्यत । अप्रोप्यो । भ्यापिन्यते । हनो या सिदि, दिप, मो गा धि, पिमापा गुरतोरियो पिधयों न भवन्ति ।। 1 - - - ·पा०४] काशिका । - । । दीडो युडचि विङति ॥ ६३ ॥ दीडो युडागमो भवति अजादौ विडति प्रत्यये परतः । उपदिदीये । उपदिदीयाते । उप. दिदीयिरे। दीङ हात पञ्चमीनिर्देशादजादेयुंडागमो भवति । विधानसामर्थ्याच्च एरनेकाच इति यणादेशे कर्तव्ये तस्यासिद्धत्वं न भवति । अचीति किम् । उपदेदीयते । विडतीति किम् । उपदानम् ॥ श्रातो लोप इटि च ॥ ६॥ इडादावाईधातुके विडति चकारान्तस्याङ्गस्य लोपो भवति । इटि । पपिथ । तस्थिय । डिति । पपतुः । पपुः । तस्यतुः । तस्थुः । गोदः । कम्बलदः । डिति । प्रदो। प्रधा । आ- र्द्धधातुक इत्येव । यान्ति । वान्ति । व्यत्येरे । व्यत्यले । रातेलातेश्च लङि इटि रूपम् । अची- त्येव । ग्लायते । दासीय ॥ ईद्यति ॥ ६५ ॥ ईकार आदेशो भवति आकारान्तस्याङ्गस्य यति परतः । देयम् । धेयम् । हेयम् । स्तेयम् ॥ घुमास्थागापाजहातिसां हलि ॥ ६६ ॥ घुसंज्ञकानामङ्गानां मा स्था गा पा जहाति सा इत्येतेषां हलादौ क्छिति प्रत्यये परत इकारादेशो भवति । दीयते। धीयते। देदीयते । देधीयते । मीयते । मेमोयते । स्थीयते। तेष्टीयते । गायते । जेगीयते । अध्यगीष्ट । अध्यगीषाताम् । अध्यगीपत । पीयते । पपीयते । पातेरिह ग्रहणे नास्ति लुविकरणत्वात् । पायत इत्येव तस्य भवति । होयते । जेहीयते । जहातेरिह निर्देशाद् जिहीतेस्रहणं न भवति । हीयते। पोऽन्तकमणि । अवसीयते । अवसे- सीयते । हलीति किम् । ददतुः। ददुः । आतो लोपाद्धिपरत्वादीत्वं स्यात् । एतदेव हल्ग्रहण ज्ञापकमस्मिन् प्रकरणे विप्रतिषेधेनासिद्धत्वं भवति । क्तिीत्येव । दाता । धाता ॥ । एल्लिङि।। ६७ ॥ घुमास्थागापाजहातिसामङ्गानां लिङि परत एकारादेशो भवति । देयात् । मेयात् । धे. यात् । स्थेयात् । गेयात् । पेयात् । अवसेयात् । क्तिीत्येव । दासीष्ट । धासीष्ट । वाऽन्यस्य संयोगादेः ॥ ६८ ॥ ध्वादिभ्योऽन्यस्य संयोगादेराकारान्तस्य वा एकारादेशो भववि लिङि परतः । रलेयात् । ग्लायात् । म्लेयात् । म्लायात् । अन्यस्येति किन् । स्थयात् । संयोगादेरिति किम् । याया- त् । क्डितीत्येव । ग्लासीष्ट । अङ्गस्येत्येच। निर्वायात् ॥ न ल्यपि ॥ ६९॥ ल्यपि प्रत्यये परतो धुमास्थागापाजहातिसां यदुक्तं तन्न । प्रदाय । प्रधाय । प्रमाय । प्रस्थाय! प्रगाय । प्रपाय। प्रहाय । अवसाय॥ मयतेरिदन्यतरस्याम् ॥ ७० ॥ मयतेरिकारादेशो भवति ल्यपि परतः । अपमित्य । क्षपमाय ।। लुङ्लङलक्ष्यडुदात्तः । ७१ ॥ लुङ् लङ् लङ् इत्येतेषु परतोऽङ्गस्याडागमो भवति उदात्तच स भवति । लुङ् । अकापी. त् । लङ् । सकारोत् । अहरत । लुङ् । सकरिष्यत् । सहरिन्यत् ॥ आडजादीनाम् ॥ ७२ ॥ - ·काशिका । [अ०६ - । आडांगमो भवत्यजादीनां लुङ्लङलुङ्यु परत उदानश्च से भवति । ऐक्षिष्ट । ऐहिष्ट । औजीत् । औम्भीत् । लङ् । ऐक्षत । ऐहत। औञ्जत् । औम्भत् । लुङ् । ऐक्षिप्यत । ऐहिण्यत् । औजिप्यत । औम्भिष्यत् । इह ऐज्यत औप्यत औह्यतेति लडि कृते लाव. स्थायामडागमादन्तरङ्गत्वाल्लादेशः क्रियते । तन्न कृते विकरणो नित्यत्वादडागर्म बाधते । शब्दान्तरप्राप्तेरडागमस्यानित्यत्वं, कृते हि विकरणान्तस्याङ्गस्य तेन भवितव्यम् , अकृते तु धातुमात्रस्य शब्दान्तरस्य प्राप्नुवन विधिरनित्यो भवति । ननु शब्दान्तरादिति विकरणो- नित्यः । विकरणे कृते संप्रसारणमडागमान्नित्यत्वादेव भवति संप्रसारणे च कृतेऽजाधङ्ग - जातमिति आडजादीनामित्याढागमः॥ छन्दस्यपि दृश्यते ॥ ७३ ॥ छन्दसि विपये आढागमो दृश्यते यत्र हि विहितस्ततोऽन्यत्रापि दृश्यते । आडजादी- नामित्युक्तमनजादीनामपि दृश्यते । सुरुची चेन आवः ।। आनन् । आयुनम् । आव इति वृनो लुङि, मन्त्रे घसहरेति लेर्लुकि कृते च भवति । तथा आनगिति नशेः । आयुनगिति युजेलडि। न माड्योगे ॥ ७४॥ माङयोगे लुङ्लङ्लुक्षु यदुक्तं तन्न भवति । मा भवान् कार्यात् । मा भवान् हापीत् । मा स्म करोत् । मा स्म हरत् । मा भवानीहिष्ट । भा भवानीक्षिष्ट । मा स्म भवानीहत मा स्म भवानीक्षत ॥ बहुलं छन्दस्यमाङ्योगेऽपि ॥ ७५ ॥ छन्दसि विपये मायोगेऽपि बहुलमडाटौ भवतः । अमायोगेऽपि न भवतः । अमाङ्- योगे तावत् । जनिया उग्रः । काममुनयीत् । काममदयीत् । माड्योगेऽपि भवतः । मा व क्षेत्र परवीजान्ययाप्सुः । मा अमित्याः। मा मावः ॥ इरयो रे ।। ७६ ॥ झरे इत्येतस्य छन्दसि विपये बहुलं रे इत्ययमादेशो भवति । गर्भ प्रथम दध आपः । याऽस्य परिदः । धामो रेभावल्यासिन्द्वत्वादातो लोपो भवति । न च भवति । परमाया धियोनिक चकिरे । सय रेशब्दस्य सेटां धातूनामिटि कृते पुना रेभायः क्रियते । तद्- थमिरयोरित्ययं द्विवचननिदेशः ॥ अचि श्नुधातुभरवां य्योरियडुबडौ ॥ ७७ ॥ रनुप्रत्ययान्तस्याङ्गल्य धातोरिवर्णावर्णान्तस्य मनु इत्येतल्य इयर उवाद इत्येतावादेशी भयतोऽधि परसः । आप्नुवन्ति । राऽनुवन्ति । शक्नुवन्ति । धातोः। चिक्षियः । चिक्षियुः लुलुपतुः । लुलयतुः । लुन्नुयुः । नियो । नियः । लुबौ । लुचः । भयो अचीति किम् । आप्नुपात् । शस्नुयात् । राध्नुयात् । नुधातुभ्रवामिति किम् । लक्ष्म्यै । वध्य । योरिति किम् । चमतुः । पकः । इयायदम्यां गुणवृती भवतो विप्रतिपेधेन । पयनम् । धायकः । सपनम् । सापकः ॥ ययाप्रकरणे तन्यादीनां छन्दसि यालमुपसंख्या करी- परम् । तन्त्र पुपेम ! तनु पुषेम । स्वगों लोकः । मुर्गा लोकः ट्याएका पजामदे। नियम्य यजामहे ॥ अभ्यासस्यामयणे ॥ ७८ ॥ अभ्यासगंवर्गाचगांन्नाम्पामयगेचि परत यदः उपर इत्येतावादेशी मयतः । श्येप। गोप पनि । असगं पति किम् । तुः । : । ऊपय: । : । वीरयेय । - मापदगार ·पा०४] काशिका, 8 स्त्रियः पश्य ॥ : आयकः ॥. - । - स्त्रियाः ॥ ७९ ॥ स्त्री इत्येतस्याजादौ प्रत्यये परत इयडादेशो भवति । स्त्री । स्त्रियो । स्त्रियः । स्त्रीणामि- त्यत्र परत्वान्नुडागमः। पृथग्योगकरणमुत्तरार्थम् ॥ वाऽमशसोः ॥ ८॥ अमि शसि परतः स्त्रियां वा इयादेशो भवति । वीं पश्य । स्वियं पश्य । स्त्रीः पश्य । इणो यणा ॥ ८१ ॥ इणोऽङ्गस्य यणादेशो भवति अचि परतः । यन्ति । यन्तु । आयन् । इयडंगदेशापवादो- ऽयम् । मध्येऽपवादाः पूर्वान् विधीन् बाधन्त इति गुणवृद्धिभ्यां परत्वाद् बाध्यते । अयनम् । एरनेकाचोऽसंयोगपूर्वस्य ।। ८२॥ . धातोरिति वर्तते तेन संयोगो विशेष्यते । धातोरवयवः संयोगः पूर्वो यस्मादिवर्णान्न भवति असावसंयोगपूर्वस्तदन्तस्याङ्ल्यानेकाचोऽचि परतो यणादेशो भवति । निन्यतः ! निन्युः । उन्न्यौ । उन्न्यः । ग्रामण्यो। ग्रामण्यः । एरिति किम् । असंयोगपूर्वग्रहणमिवर्ण- विशेषणं यथा स्याद् अङ्गविशेषणं मा भूदिति । जुलुवतुः, लुलवुः । इत्येतत्तुओः सुपीति निय- मादपि सिध्यति । अनेकाच इति किम् । नियौ । नियः असंयोगपूर्वस्येति किम् । यवक्रियौ । यवक्रियः । धातुना संयोगविशेषण किम् । इहापि स्याद् । उल्ल्यौ । उन्न्य इति । गतिका- रकाभ्यामन्यपूर्वस्य नेष्यते । परमनियो । परमनिय इति । ओः सुपि ।। ८३ ॥ धात्ववयवः संयोगः पूर्वो यस्मादुवर्णान्न भवति तदन्तस्याङ्गल्यानेकाचोऽजादौ सुपि परतो यणादेशो भवति । खलबौ । खलप्वः । शतस्वौ । शतस्वः । सकृल्ल्यौ । सकल्ल्वः । सुपीति किम् । लुलुबतुः । लुलुवुः । अनेकाच इत्येव । लुवौ । लुवः । असंयोगपूर्वस्येत्येव । कटप्नुवौ । कटावः । गतिकारकाभ्यामन्यपुर्वस्य नेष्यते इत्येव । परमलुचौ । परमलुवः ॥ वर्षाभ्वश्च ।। ८४॥ वर्षाभू इत्येतस्याजादौ सुपि परतो यणादेशो भवति । वन्यौ । वाम्वः । *पुनश्चेति वक्तव्यम्# ! पुनचौं । पुनर्वः । कारापूर्वस्यापीप्यते । काराभ्वौ । काराभ्यः । न भूसाधयोः ॥ ८५ ॥ भू सुधी इत्येतयोर्यणादेशो न भवति । प्रतिभुवौ । प्रतिभुवः । सुधियो । सुधियः ।। छन्दस्युभयथा ॥ ८६॥ छन्दसि विपये भू सुधी इत्येतयोरुभयथा दृश्यते।।वनेषु चित्रं विश्वं विशे। विशे विभु- वम् । सुध्यो हव्यमग्ने । सुधियो हव्यमग्ने । हुश्नुवोः सार्वधातुके ॥ ८७ ॥ हु इत्येतस्याङ्गस्य श्नुप्रत्ययान्तस्यानेकाचोऽर्सयोगपूर्वस्याजादौ सार्वधातुके परतो यणादेशो भवति । उहति । जुतु । अजुन्छन् । सुन्वन्ति । सुन्वन्तु । असुन्चन् । हुश्नुवो- रिति किम् । योयुवति । रोल्वति । इदमेव हुनुग्रहणं झापर्क भापायामपि यङ्लगस्तीति । छन्दसि छन्दस्युभयथेत्यादधातुकत्वादेव यणादेशस्याप्रसङ्गः । न च यलगन्तादन्यत् प्रत्यु- - ·४३८ काशिका । [अ०६ * 1 दाहरणमुवर्णान्तमनेकाज संयोगपूर्व सार्वधातुके विद्यते । सार्वधातुक इति किम् । जुहुवतुः । जहुवुः । असंयोगपूर्वस्येत्येव । आप्नुवन्ति । राध्नुवन्ति ॥ भुवो बुग्लुलिटोः ॥ ८८ ॥ भुवो बुगागमो भवति लुङि लिटि चाजादौ परतः । अभूवन् । अभवम् । लिंट् । बभूव । बभूवतुः । चमूवुः ॥ ऊदुपधाया गोहः ॥ ८९ ॥ गोहोऽङ्गस्य उपधाया ऊकारादेशो भवति अजादौ प्रत्यये परतः । निगृहति । निगृहकः । साधु निगृही। निगूहम् । निगृहन्ति । गृहो वर्तते । उपधाया इति किम् । अन्त्यस्य मा भूत । गोह इति विकृतहणं विपयार्थम् । यत्रास्यैतद्रूपं तत्रैव यथा स्यादिह मा भूत् । नि. जुगुहतुः । निजुगुहुः । अयादेशप्रतिषेधार्थ च केविदिच्छन्ति । निगूख गत इत्यूत्वस्यासिद्ध- त्वमत्र नास्ति । णावूत्वं, प्यन्तस्य च ल्यप्ययादेश इति । अचीत्येव । निगोढा । निगोदुम् ।। दोपो णौ ॥ १० ॥ दोप उपधाया ऊकारं आदेशो भवति गौ परतः । दूषयति । दूपयतः । दूपयन्ति । चिक- तग्रहणं प्रकमाभेदार्थम् । पूर्वत्र हि गोह इत्युक्तम् । णाविति किम् । दोपो दर्तते ॥ वा चित्तविरागे ॥ ९१ ॥ चितविकारार्थे दोप उपधाया वा ऊकारादेशो भवति गौ परतः । चित्तं दूपयति । चित्त दापयति । प्रज्ञां दूपयति । प्रज्ञां दोपयति ।। मिता ह्रस्वः ॥ ९२॥ मिवो धातयो घटादयो मित इत्येवमादयो ये प्रतिपादितास्तेपामुपाधाया हस्बो भवति जो परतः । घट्यति । व्यथयति । जनयति । जयति । शमयति । शपयति । फेचिदत्र येत्य- बुबत्तयन्ति । सा च व्यवस्थितविभाषा । तेन उत्मामयति संक्रामयतीत्येवमादि सिद्धं भवति। चिएणमुलोहीयोऽन्यतरस्याम् ॥ ९३ ॥ पिपर णमुल्परे च णो परतो मितामझानामुपधाया दिर्घा भयति अन्यतररन्याम् । शामि । शशामि । अतमि । अतामि । शमंशमम् । शामंशामम् । तमंतमम् । तामंतामम् । दीर्घमाणं कि, न हम्य विकल्प एव विधीयते । धं शक्यं, समयन्त प्रयुद्ध इति द्वितीये गिचि न्यवियरपो न स्यात् । णिलोपल्य स्थानियमाबादीघंविधौ त्यनादेशो"न म्यानियम् । समयन्त प्रयुक्तवान् । अशमि । शानि गर्मशमम् । शामशामम् । शामयतेः, in. मि । अमामिनामम् । शंशामम् । योसी गो गिलुयते यटकारा तयोधीविधी आदेशो न स्थानिकायसीति आधानियदायादीः सिद्धो भवति, हरन्य विकल्प नु विधीयमाने म्यानिवनावः स्यात् । णिग्यन्त याण्यन्तं त्यसिद्धिरेय । च्यानयत्यादसिदत्यमपि नास्ति। णी दिगियोलापः दिग्गमुल्पर गायस्प दीवस्यम् ।। खचिस्वः ॥२४॥ पाणी परतो हम्बो भवरयास्योपधायाः । दिपंतपः । परशपः । पुरैदरः ॥ हाद निष्टायाम सादगम्योपभाया दम्यो मपनि निटापां परगः । प्रायः ! महापान । निशाण- गिनि किम् । नादापनि । सदनि योगविभाग: कि । दिन्यपि यथा म्याग । - ·पा० ४] काशिका । ४३९ :: प्रहत्तिरिति(१) ॥ छादेर्धेऽयुपसर्गस्य ॥ ९६ ॥ छादेरशस्थायुपसर्गस्य प्रत्यये परत उपधाया हस्त्रो भवति । उरच्छदः । प्रच्छदः । दन्तच्छदः । णिलोपल्यासिद्धत्वं स्थानिवद्भावो वा वचनसामर्थ्यादत्र न भवतीति हस्वभावि. न्युपधा भवति । अयुपसर्गस्येति किम् । समुपच्छादः । *अद्विप्रभृत्युपसर्गस्येति वक्तव्यम्। समुपातिच्छादः । उत्तरा हि संख्या पूर्वसंख्याकृतं व्यपदेशं निवर्तयति । न हि त्रिपुत्रो द्विपुत्र इति व्यपदिश्यते ॥ इस्मन्त्रनिकषु च ॥ ९७ ॥ इस् मन् अन् कि इत्येतेषु परतश्छादेरुपधाया हस्थो भवति । छदि। छा। छाम् । धामच्छत् । उपच्छत् ॥ गमहनजनखनघसां लोपः विडत्यनङि ॥ ९ ॥ गम हन जन खन घस इत्येतेषामङ्गानामुपधाया लोपो भवत्यजादौ प्रत्यये क्डित्यनाङ परतः । जग्मतुः । जग्मुः । जन्नतुः । जघ्नुः । जज्ञे। जज्ञाते । जज्ञिरे। चख्नतुः । चख्नुः । जक्षतुः । अक्षुः । भक्षन्नमीमदन्त पितरः। कितीति किम् ।. गमनम् । हननम् । अनीति किम् । अगमत् । अघसत् । अचीत्येव । गम्यते। हन्यते ॥, तनिपत्योश्छन्दसि ॥ ९९ ॥ तनि पति इत्येतयोश्छन्दसि विपये उपधाया लोपो भवति अजादौ क्ङिति प्रत्यये परतः । वितरिनरे कवयः । शकुना इत्र पप्तिम । छन्दीति किम् । वितेनिरे पेनिम् ॥ धसिभसोहलि च ॥ १०० ॥ घसि मस इत्येतयोश्छन्दसि उपधाया लोपो भवति इलादावजादौ च विकति प्रत्यये परतः । सरिधश्च मे सपीतिश्च मे । बब्धा ते हरी धानाः । सग्धिरित्यदः क्तिनि बहुलं छन्द- सीति घस्लादेशे उपधाया लोपे च कृते, झलो झलीति सकारलोपः। धत्वन्तकारस्य जश्त्वं धकारस्य । ततः समाना ग्धिः सग्धिरिति समासे कृते समानस्य सभावः । बन्धामिति भसेर्लोटि तामि श्लौ द्विवंचने कृत उपधालोपसलोपयत्वजश्त्वानि कर्तव्यानि । द्विवचनात्पर- त्वान्नित्यत्वाच्च उपधालोपः प्राप्नोति छान्दसत्वात् स तथान क्रियते । अजादौ । वन्सति । विडतीत्येव । अंशून वभस्ति ॥ हुझल्भ्यो हेद्धिः ॥ १०१ ॥ हु इत्येतस्माद् झलन्तेभ्यत्र्योत्तरस्य हलादेहेंः स्थाने घिरादेशो भवति । जुहुधि । झलन्तेभ्यः । भिन्छि । छिन्छि । हुझल्भ्य इति किम् । क्रीणीहि 1 प्रोणीहि । हेरिति किम् । जुहुताम् । हलीत्येव । दिहि । स्वपिहि । इह जुहुतात्, भिन्तात् त्वमिति परत्वात् तात. डि कृते सकृद्धतौ विप्रतिषेधे यदाधितं तद्वाधितमेवेति पुनर्धिभावो न भवति । भिन्डकि छिन्द्धकीयन परत्वाद् धिमावे कृते पुनः प्रसङ्गविज्ञानादकच् क्रियते ॥ शुश्श्युपकृवृभ्यश्छन्दसि ॥ १०२॥ श्रुणु पृ. कृ वृ इत्येतेभ्य उत्तरस्य हेदिरादेशो भवति छन्दसि विपये। श्रुधी हयमिन्द्र । शृणुधी गिरः । पूद्धि । उरुणस्कृधि । अपावृधि । कृणुधीत्यत्र धिभावविधानसामथ्यांदुतश्च प्रत्ययादिति हेलुग्न भवति । अन्येपामपि दृश्यत इति दीर्घत्वम् । अवोऽन्यत्र व्यत्ययो बहुमिति शम्, तस्य वहुलं छन्दसीति लुक् ॥ (1) क्वचिद वादादिः प्रल्हत्यात पाठी नास्ति। - - ·काशिका। - अडिन्तश्च ॥ १०३ ॥ अडित्तश्च हेदिरादेशो भवति । वा छन्दसीति पित्त्वेनास्याङित्त्वम् । सोम रारन्धि । अस्मभ्यं तद्धर्यम् प्रयन्धि । युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनः ! अजित इति किम् । हव्यं प्रीणीहि । रारन्धीति रमेर्व्यत्ययेन परस्मैपदम् । शपः श्लुरभ्यासदीर्घत्वं छान्दसत्वात् । मलोपाभावश्च अङित्त्वादेव । प्रयन्धीति यमेः शपो लुम् । युयोधीति यौतेः शपः श्लुः ॥ चिणो लुक् ॥ १०४॥ चिण उत्तरस्य प्रत्ययस्य लुग्भवति । अकारिः। अहारि । अलावि । अपाचि । अका- रितराम् , अहारितमामित्यत्र तलोपस्यासिद्धत्वात् तरतमपोर्न लुग्भवति, चिणो लुगित्येतद्वि- पयभेदाद्भिद्यते ॥ श्रतो हेः ॥ १०॥ अकारान्तादमादुत्तरत्य हे ग्भवति । पच । पठ । गच्छ । धाव । अत इति किम् । युहि । रहि । तपरकरणं किम् । लुनीहि । पुनीहि । ईवल्यासिद्धत्वादाकार एव भवति ।। उतश्च प्रत्ययादसंयोगपूर्वात् ॥ १०६ ॥ उकारो योऽसंयोगपूर्वस्तदन्तात्प्रत्ययादुत्तरस्य हेर्खग्भवति । चिनु । सुनु । कुरु । उत इति किम् । लुनीहि । सुनीहि । प्रत्ययादिति किम् । रहि । युहि । असंयोगपूर्वादिति किम् प्राप्नुहि । राध्नुहि । तक्ष्णुहि । *उतश्च प्रत्ययाच्छन्दो वा वचनम् । उत्तश्च प्रत्ययादित्यत्र छन्दसि वेति वक्तव्यम् । आतनुहि यातुधानान् । धिनुहि यज्ञपतिम् । तेन मा भागिर्न कहि। लोपश्चास्यान्यतरस्यां म्वोः ॥ १०७ ॥ योऽयमुकारोऽसंयोगपूर्वस्न्तदन्तस्य प्रत्ययस्यान्यतरस्यां लोपो भवति वकारमकारादौ प्रत्यये परतः । सुन्वः । सुनुवः । सुन्मः । सुनुमः । तन्वः । तनुवः । तन्मः । तनुमः । प्रत्यय- स्येत्येव । युवः । युमः । असंयोगपूर्वस्यत्येव । शक्नुवः। शक्नुमः। लुगिति वर्तमाने लोपग्रह णमन्त्यलोपार्थम् ॥ नित्यं करोतेः ॥ १०८ ॥ करोतेरत्तरस्य उकारप्रत्ययस्य चकारमकारादी प्रत्यये परतो नित्यं लोपो भवति । कु. चः । कुर्मः । उकारलोपस्य दीर्घविधायस्थानियद्रावाटू हलिचेति दीर्घत्वं प्राप्तं न भकुर्छ रा- मिति प्रतिपिच्यते ॥ ये च ॥ १०९ ॥ यकारादौ च प्रत्यये परतः करोतरुत्तरस्योकारप्रत्ययस्य नित्यं लोपो भवति । कुर्यात् । कुर्याताम् । कुर्युः ॥ अत उत्सार्वधातुके ॥ ११०॥ उकारप्रत्ययान्तस्य करोतेरफारस्य स्थाने उकार आदेशो भवति सार्वधातुके स्थिति प. रतः । कुरुतः । कुर्वन्ति । सार्वधातुकपाहणं किम् । भूतपूर्वऽपि सार्थधातु यया स्यात् । कुरु । रापरफरण लघूपधन्य गुगनित्यम् । वित्तीत्येव । करोति । फरोपि । करोमि ।। एनसोगल्लोपः ॥ ११ ॥ गयास्तथाकारस्य लोपो भासि साधातुकै किति परतः । गन्धः । रन्धन्ति । मि. न्तः । भिन्दन्ति । समान्तः । स्तः । सन्ति । किवील्पा भिनति। अस्ति । इनसोरिति परस्प शासनादिषु मल्यम् ।।

·पा० ४] काशिका । ४४१ - - 1 श्नाभ्यस्तयोरातः ॥ ११२ ॥ श्ना इत्येतस्याभ्यस्तानां चाङ्गानामकारस्य लोपो भवति सार्वधातुके क्डिति परतः । लुनते । लुनताम् । अलुनत । अभ्यस्तानाम् । सिमते । मिमताम् । अमिमत । संजिहते। संजिहताम् । समजिहत । श्नाभ्यस्तयोरिति किम् । यान्ति । वान्ति । आंत इति किम् । बिन्नति । क्तिीत्येव । अलुनात् । अजहात् ॥ ई हल्यघोः ॥ ११३ ॥ श्नान्तानामङ्गानामभ्यस्तानां च घुवर्जितानामात ईकारादेशो भवति हलादौ सार्वधातु- के डिति परतः । लुनीतः । पुनीतः । लुनीथः । पुनीथः । लुनीते । पुनीते । अभ्यस्तानाम् । मिमीते । मिमीपे । मिमीध्वे । सैजिहीते । संजिहीध्ये । हलीति किम् । लुनन्ति । मिमते। अघोरिति किम् । दत्तः । धत्तः। विडतीत्येव । लुनाति । जहाति ॥ : इदरिद्रस्य ॥ ११४॥ दरिद्रातेहलादौ सार्वधातुके क्डिति परत इकारादेशो भवति । दरिद्रितः । दरिद्विथः । दरिद्रिवः । दरिदिमः । हलीत्येव । दरिद्रति । कितीत्येव । दरिद्वाति । दरिद्रातरार्धधा. तुके लोपो वक्तव्यः । *सिद्धश्च प्रत्ययविधौ भवतीति वक्तव्यम् । दरिद्रातीति दरिद्रः । आकारान्तलक्षणो प्रत्ययो न भवति, पचादित्वादजेव भवति । न दरिदायके लोपो दरिदाणे च नेप्यत । दिदरिद्रोसतीत्येके दिदरिद्रिपतीति वा ॥ *अद्यतन्यां वेति वक्तव्यम् । अदरिद्रीत । अदरिद्रासीत् । दरिद्रस्येति निदेशे छान्दर है वत्वं द्रष्टव्यम् ॥ भियोऽन्यतरस्याम् ॥११५ ॥ भी इत्येतस्याङ्गस्यान्यतरस्यामिकारादेशो भवति हलादौ क्छिति सावतुके परतः । बि. भितः । विभीतः । बिभिथः । बिभीथः । बिभिवः । बिभीवः । विभिमः । विभीमः । हली. त्येव । बिभ्यति । विडतीत्येव । विभेति । सार्वधातुके इत्येव । भीयते ।। जहातेश्च ॥ ११६ ॥ जहातेश्च इकारादेशो भवति अन्यतरस्यां हलादौ क्ङिति सार्वधातुके परतः । जहितः । जहीतः । जहिथः । जहीथः। हलादावित्येव । जहति । विडतीत्येव । जहाति । सार्वधा. तुक इत्येव । हीयते । जेहीयते । पृथग्योगकरणमुत्तरार्थम् ॥ आ च हौ ॥ ११७॥ जहातेराकारधान्तादेशो भवति इकारश्चान्यतरल्या हो परतः । जहाहि । जहिहि । जहीहि ॥ लोपो यि ॥ ११८॥ लोपो भवति जहातेर्यकारादौ विशति सार्वधातुके परतः । जलात् । जह्याताम् । जाः ॥ ध्वसोरेद्धावभ्यासलोपश्च ॥ ११९ ॥ घुसंज्ञज्ञानामङ्गनामस्तेश्च एकारादेशो भवति हो परतोऽभ्यासलोपश्च ! देहि । यहि । नसोरलोप इत्यकारलोपः । पधि । शिदयं लोपस्तेन सर्वयाभ्यासस्य भवति अत एकहल्मध्येऽनादेशादेलिटि ॥ १२० ॥ । । । ॥ अस्ते ·काशिका ! [ अॅ०६ - । -- । लिटि परत आदेश आदिर्यस्याङ्गस्य नास्ति तस्य एकहल्मध्ये असहाययोर्हलोमध्ये योऽकारस्तस्य एकोरादेशो भवति अभ्यासलोपत्र लिटि विति परतः । रेणतुः। रेणुः । येमतुः । येमुः । पेचतुः । पेचुः। देभतुः । देभुः । अत इति किम् । दिदिवतुः । दिदिवुः। तपरकरणं किम् । रासे । ररासाते । रासिरे । एकहल्मध्य इति किम् । ररक्षतुः । ररक्षुः । तत्सरतुः । तत्सरुः । अनादेशादेरिति किम् । चकगतः । चकणुः । 'जगगतुः । जगणुः । बम- णतुः । बभणुः । लिट आदेशविशेषणं किम् । इहापि यथा स्यात् । नेमतुः । नेमुः। सेहे । सेहाते । सेहिरे । अनैमित्तिके नत्वसत्वे तदादिलिट्यादेशादिर्न भवति । इहाभ्यासजश्त्व- चलूयोरसिद्धत्वं नास्ति । तेन तदादिरप्यादेशादिर्भवति । तथाच फलिभजोरेत्वं विधीयते । रूपाभेदे त्वादेशादिनांबीयत इति शसिदेद्योः प्रतिपेधवचनं ज्ञापकम् । अन्यथा हि पेवतुः पंचुः, देमतुः देमुरित्येवमादीनामपि प्रकृतिजश्वरादीनामेत्वं न स्यात्। विडतीत्येव । अहं - पपच । अहं पपठ ॥ *दम्भरेत्वं वक्तव्यम् । देमतुः । देधुः । नलोपस्यासिद्धावान्न प्राप्नो- ति । *नशिरन्योरलिट्येत्वं वक्तव्यम् । अनेशम् । मनेका । अनेशमिति पुपा- दित्वाद । मनेकेति मनेराशिपि चेति वुन् । क्षिपकादिपु प्रेक्षेपादित्वं न क्रियते ॥ *छन्द- स्थमिपचारप्यलिटि एत्वं वक्तव्यम् । व्येमानम् । अमेर्विपूर्वस्य चानशि मुरु न क्रियते । लिछि पेचिरन् । पेंचिरन्नित्येतस्य छान्दसं हस्वत्वम् ॥ *अजियप्पोश्च । आयेजे । आवेपे । यजर्वश्च लछि इति छन्दस्यपि दृश्यते इत्यनजादेरप्याडागमः ।। थलि च सेटि ॥ १२१ ॥ थलि च सेटि परतोऽनादेशादेरगस्य एकहल्मव्यगतस्यातः स्थाने एकार आदेशो भाति अभ्यासलोपश्च । पेचिय । किथ । सेटौति किम् । पपक्थ । थल्पाहणं विस्पष्टार्थ- म् । अक्डिदर्थमेतद्वचनमित्यन्यन्येटोऽसम्भवात् । अत इत्येव । ।दिदेविथ । एकहल्मध्यगत- स्येत्येव । ततक्षिय । ररक्षिथ 1 अनादेशादेरित्येव । चकणिय । वभणिय ॥ तृफलभजनपश्च ॥ १२२ ॥ तु फल भज अप इत्येतेपाममानामत एकारादेशो भवति, अभ्यासलोपश्च लिटि विति परतस्थलि च सेटि । तेरतुः । तेसहा तेरिथ । फेलतुः । फेलुः । फेलिय । भेजतुः । भेजुः । भे- जिथ । श्रेपे । पाते । पिरे । तरतेर्गुणार्थ वचनम् । फलिभजोरादेशाद्यर्थम् । पेरनेकहल्म- ध्यार्थम् ॥ *भन्थेश्चेति यफव्यम् । श्रेयतुः । श्रेयुः ।। राधो हिंसायाम् ॥ १२३ ॥ राधो हिंसायामधेऽवर्णस्य एकार आदेशो भवति, अभ्यासलोपश्च लिटि विति परत. म्वलि सेटि । अपरेधतुः । अपरेधुः । अपरेविय । हिंसायामिति किन् । रराधनुः । ररा- धुः । राधिय । अत इत्येतदिहोपस्थित तपरत्वकतमपास्य कालविशेषसम्भवादवर्गमा प्रतिपादयति । अय या नाभ्यस्तयोरात इत्यनुवर्तत इति व्याख्येयम् । एमालमध्ये या यः मस्थानी भविष्यति । या जनमुत्रसाम् ॥ १२४ ॥ अगु ना इत्येतेपामशानामतः स्थाने या एकारादेशो भवति अभ्यामलोपा लि. मिशिनि पराजिव सेटि। जरतुः । मेरःजेरिय । जगातु । जनाः । जास्थि । श्रेम- गु । मुः। श्रेमिय। यन्त्रमाः यमः। यत्रमिय ! प्रेसः। प्रेमः। प्रेषिध तामनुः । सनमुः। सनविय फणां च सतानाम् ॥ १२५॥ - ·पा०४.] काशिका । - । -- - फणादीनां सप्तानां धातूयामवर्णस्य स्थाने वा एकार आदेशो भवति, अभ्यासलोपश्च लि. टिक्किति परतस्थलि च सेटि । फेणतुः । फेणुः । फेणिय । पफणतुः। पफणुः । पफणिय । रेजतुः । रेजः । रेजिथ । रराजजतुः । रराजुः । रराजिय । नेजे । भेजाते । भ्रजिरे। वनाजे। बभ्राजाते । बन्नाजिरे । भ्रशे । धेशाते । भ्रशिरे । बभ्राशे। बनाशाते । वनाशिरे । भ्लेशे। म्लेशाते । मलेशिरे । बम्लाशे । वम्लाशाते । वभ्लाशिरे। स्येमतुः । स्येमुः। स्येमिथ । सस्यमतुः । सस्यमुः । सस्यमिथ । स्वेनतुः । स्वेनुः । स्वेनिथ । सस्थ- नतुः । सस्वनः । सस्वनिथ । सप्तानामिति किम् । दध्वनतुः । दध्वनुः । दध्वनिथ ॥ न शसदवादिगुणानाम् ॥ १२६ ॥ शल दद इत्येतयोर्वकारादीनां च धातूतां गुण इत्येवमभिनिर्वृत्तस्य च योऽकारस्तस्य स्थाने एकारादेशो न भवति, अभ्यासलोपञ्च । विशशसतुः । विशशसुः । विशशसिथ । ददे । दददाते । दददिरे । वौदीनाम् । ववमतुः । ववमुः । ववमिथ । गुणस्य । विशशरतुः । विशशः । विशशस्थि। लुलविथ । पुपविथ । गुणशब्दाभिनिवृत्तस्याशब्दस्याकारस्य चाय-- मकार इति एत्वं प्रतिपिध्यते ॥ श्रर्वणस्त्रसावनमः ॥ १२७ ॥ अर्चन्नित्येतस्याङ्गस्यातृ इत्ययमादेशो भवति, सुश्चेत्ततः परो न भवतिः, स च ना उत्तरो न भवति । अर्वन्तौ । अर्वन्तः । अर्वन्तम् । अर्वन्तौ । अर्वतः । अर्वता। अभ्याम् । अर्वद्भिः । अर्वती । आर्वतम् । साविति किम् । अर्वा । अनज इति किम् । अनर्वाणौ । अनर्याणः । अनर्वाणं वृषभ मन्द्रजिह्वम् ।। मघवा बहुलम् ॥ १२८ ।। मघवन्नित्येतस्याङ्गस्य बहुलं तृ इत्ययमादेशो भवति । मघवान् । मघवन्तौ । मघवन्तः। मधवन्तम् । मघवन्तम् । मववन्तौ। मघवतः । मघवता । मववती। माधवतम् । न च भ- वति । मधवा । मघवानौ । मघवानः । मघवानम् । मघवानौ । मघोनः । मघोना। मवत्र भ्याम् । मघवभिः । मघोनो । माघवानम् ॥ भस्य ।। १२१॥ भस्येत्ययमधिकार आ अध्यायपरिसमाप्तः, यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामो भस्येत्येवं तद्वेदितव्यम् । वक्ष्यति, पादः पत् । द्विपदः पश्य । द्विपदा कृतम् । भस्येति किम् । द्विपादौ । द्विपादः॥ पादः पत् ॥ १३०॥ पादिति पादशब्दो लुप्ताकारो गृह्यते । तदन्तस्याङ्गस्य भस्य पदित्ययमादेशो भवति । सच निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्तीति पाच्छब्दस्यैव भवति, न तदन्तस्य सर्वस्य । द्विपदः पश्य । द्विपदा । द्विपदे । द्विपदिकां ददाति । निपदिकां ददाति । वैयाघ्रपद्यः ॥ वसोः संप्रसारणम् ॥ १३१ ।। वस्वन्तस्य भस्य संप्रसारण भवति । विदुषः पश्य । विदुपा 1 विदुपे । पंचुपः पश्य । पेचुपा । पेचुपे । ययुपः पश्य । आतो लोपे कर्तव्ये वसुसंप्रसारणस्य व्याश्रयत्वादसिद्धान भवति । वसुसरप्रसारणे कसारपि महणमिप्यते ॥ वाह उठ ॥ १३२॥ वाह इत्येवमन्तस्य भस्य ऊळ इत्येतत्संप्रसारणं भवति । प्रष्टौहः । प्रष्ठौहा। प्रष्टौ है। - - ·काशिका । [अ०६ । । दित्यौहः । दित्यौहा। दित्यौ है। प्रत्येधत्यूठत्सु इति वृद्धिः । अथ किमर्थमू क्रियते । संप्रसारण एवं कृते गुणे च वृद्विरेचीति वृद्धौ सत्यां सिद्ध रूपं भवति प्रष्ठौह इति । अनझारा- न्ते चोपपदे बहेविन दृश्यते । ज्ञापकार्थम् । एतज् ज्ञापयति भवत्येषा परिभाषा असिद्ध बहिरङ्गमन्तरङ्ग इति । तस्यां हि सत्यां वहिरङ्गाल्य संप्रसारणस्यासिद्धत्वाद् अन्तरङ्गो गुणो नस्यात् ॥ श्वयुवमघोनामतद्धिते ॥ १३३ ॥ धन युवन् मघयन् इत्येतेपामजानामतद्धिते प्रत्यये परतः संप्रसारणं भवति । शुनः । शुना । शुने । यूनः । यूना । यूने । मघोनः। मघोना । मघोने। अतन्द्रित इति किम् । शौचन मांसम् । यौवनं वत्तते । माघवनः स्थालीपाकः । शुनो विकारे प्राणिरजतादिभ्योऽन्, द्वारादित्वादैनागमः ॥ यादीनागेतत्संप्रसारणं नकारान्तानामिप्यते ॥ इह न भवति । युवतीः पश्य । मययतः । मधवता । मघवते । तदर्थमुत्तरत्र योगविभागं कुर्वन्ति । अल्लोपः । अनः । अन इत्युभयोः शेप इति ॥ अल्लोपोऽनः ॥ १३४ ॥ अनित्येवमन्तस्य भस्य अकारलोपो भवति । राज्ञः पश्य । राज्ञा । राज्ञे । तक्ष्यः पश्य । तगा। तक्षणे । अनो नकारान्तल्याय लोप इप्यते । इह न भवति । राजकीयमिति ।। पपूर्वहन्धृतराशामणि ॥ १३५ ।। पारपूर्वी योऽन् हनो तराजश्च तस्याकारलोपो भवति अणि परतः । औक्षणः । ताक्ष्णः । श्रोणतः । धार्तरानः । पपूर्वहन्तराज्ञामिति किम् । सामनः । वैमनः । अजिति प्रकृतिमा- गालोपटिलोपायुभावपि न भवतः । यणीति किम् । ताक्षण्यः । विभापा डिश्योः ॥ १३६ ॥ की परसः शीशब्दे च अनो विभाषा अकारलीपो भवति । राज्ञि । राजनि । सानि। सामनि। साम्गी। सामनी॥ न संयोगाद्वमन्तात् ॥ १३७ ।। यकारमकारान्तात, संयोगादुरारस्यानोऽकारस्य लोपो न भवति । पर्वणा । पर्वणे । अयणा । अथर्वणे । संयोगादिति किम् । प्रतिदीना प्रतिदीग्ने । साम्ना । साम्ने । चमन्ता. दिनि किम् । तक्ष्णा । तक्ष्णे ॥ अचः ॥ १३॥ अब इत्ययमतिलुसनकारो गृह्यते । तदन्ताय भल्य अकारस्य लोपो भवति । दधीच १५य । दधीचा । नाचे । मधूचः पश्य । मधूचा । मधुचे ।। उद ईत् ॥ १३९ ॥ उद उतरल्याव ईकारादेशो मयति । उनायः । उदीया । उदीचे । पातोधातोः ॥ १४० ।। PARTIEन्य भानामम्य होपो भनि । फीलालप: पाय । फौलालया। पोलामा। tram | गुर्भपा । शुभ । आरा इति रिम् । निया । निरे । धातोरिति कि । पदमाः पर। मामा पर। आग इनि योगरिमागः । न पत्यो एपा दन्यः भात गि भामि ॥ मन्ध्यारयादेरान्मनः ॥ १४१ ॥ - ·पा०४ काशिका । ४४६ ॥ मन्त्रेषु आडि परत आत्मन आदेोपो भवति । त्मना देवेभ्यः । त्मना सोमेषु । मन्त्रे- स्विति किम् । आत्मना कृतम् । आठौति किम् । यदात्मनस्तन्नो वरिष्ठा ॥ *आडोन्य- त्रापि छन्दसि लोपो दृश्यते । त्मन्यासमञ्जत मह्यम् ॥ ति विशनेडिति ॥ १४२॥ भस्य विशतेस्तिशब्दस्य डिति प्रत्यये परतो लोपो भवति । विंशत्या क्रीतः विंशकः । विशं शतम् । विशतेः पूरणो विंशः । एकविंशः । डितीति किम् । विंशत्या ॥ भवति ॥ । टिसंजस्य डिति प्रत्यये परतो लोपो भवति । कुसुद्वान् । नड्वान् । चेतस्स्वान् । उप- मरजो, मन्दुरजः । विशवा क्रीतः, त्रिंशकः । डित्यभस्याप्यनुबन्धकरणसामर्थ्यात् टिलोपो नस्तद्धिते ॥ ॥४४॥ नकारान्तस्य भस्य टेलीपो भवति तद्धिते परतः । आग्निम्मिः । औडुलोमिः । बा- बादित्वादिप्रत्ययः । न इति किम् । सात्वतः । तद्धित इति किम् । शर्मणा । शर्मणे । नान्तस्य टिलोपे सब्रह्मचारिपीठसर्पिकलापिकौथुमितैतिलिजाजलिलाङ्गलिशिलालिशिखण्डि- सूकरस सुपर्वणासुपसंख्यानं कर्तव्यम्भः । अन्न ये इन्नतास्तेषामिनण्यनपत्य इति प्रकृतिभावः प्राप्तः, ये त्वनन्तास्तेषामन्निति । सब्रह्मचारिण इमे, साब्रह्मचाराः। पीठसर्पिणः पैठसः । कलापिना प्रोक्तमधीयते, कालापाः । कुथुमिनः, कौथुमाः । तैतिलिजाजलिनामाचार्यों तत्कृतो ग्रन्थ उपचारात् तैतिलिजाजलिशदाभ्यामभिधीयते । तं ग्रन्थमधीयते तैतिलाः । जाज- लाः । शैषिके व पु वृद्धत्वादन्न छः प्राप्नोति । एवं लागलाः । शैलालाः । शिखण्डिनः, शैखण्डाः । सूकरसमनः, सौकरसदमाः । सुपर्वणः, सौपर्वाः । *अश्मनो विकार उपसंख्या नम् । अश्मनो विकार, आश्मः । आश्मनोऽन्यः । *चर्मणः कोश उपसंख्यानम् । चार्मः कोशः । चाम्मणोऽन्यः । *शुनः संकोच उपसंख्यानम् । शौवः संकोचः । शौवनोऽन्यः । *अव्ययानां च सायंप्रातिकाचर्थमुपसंख्यानम्* ? के पुनः सायंप्रातिकादयः । येषामव्यया- नामविहितटिलोपः प्रयोगे च दृश्यते ते सायंप्रातिकप्रकारा ग्रहीतव्याः । सायंप्रातर्भवः, सा- यंप्रातिकः । पौनापुनिकः । बाह्यः । कौतस्कृतः । कालाट् ठमिति ठन्प्रत्ययः । ट्युटयुलौ तु नेप्येत । आरातीयः । शाश्धतिकः । शाश्वत इत्येवमादिषु न दृश्यते टिलोपः॥ प्रह्रष्टखोरेव ॥ १४५ ॥ अहन्नित्येतस्य टखोरेव परतप्टिलोपो भवति । द्वे अहनी समाइते, द्वयहः। यहः । द्वे अहनी अधोटो भृतो भूतो भावी वा दयहीनः । त्र्यहीनः । अल्लो समूहः क्रतुः, अहीनः ।। *अहः समूहे खो वक्तव्यः । सिद्धे सत्यारम्भो नियमार्थः । इह मा भृत् । अहा निवृत्त- माह्निकम् । एवकारकणं विस्पष्टार्थम् । अत एव रखोरित्येचं नियमो न भविष्यति, आत्मा- ध्वानो खे इति प्रकृतिभावविधानात् ॥ श्रोर्गुणः ॥ १४६ ॥ उवर्णान्तस्य भस्य गुणो भवति तद्धिते परतः । बाभ्रव्यः । माण्डव्यः । शङ्कज्य द्वार । पित्रव्यः काप्पासः । कमण्डलच्या मृत्तिका । परशय्यमयः । औपगवः । कापटवः । ओरोदि. ति वक्तव्ये गुणग्रहणं संज्ञापूर्वको विधिरनित्यो यथा ल्यात् तेन स्वायंभुव इति सिन्दं भवति । ढे लोपोऽकठ्याः ॥ १४ ॥ हे परत उवर्णान्तस्य भस्याईवा लोपो भवति । बामण्डलेयः । शैतिवाहेयः । जान्वेयर नादवाइयः । अकया इति किम् काव्येयो मन्त्रमपश्यत् ॥ . -- -to ·काशिका । [अ०६ । - यस्येति च ॥ १४८॥ इवर्णान्तस्यावान्तस्य च भस्य इकारे परे तद्धिते च लोपो भवति । इवान्तस्य इका. रे। दाक्षी । ल्पाक्षी | सखी । सवर्णदीर्घत्वे हि सत्यत्तिसखेरागच्छतीत्यत्र एकादेशस्यान्तवं. स्वादसखीति घिसंज्ञायाः प्रतिषेधः स्यात् । इवर्णान्तस्य तद्धिते । दुलि । दौलेयः । बलि । वालेयः । अनि ।.आत्रेयः । अवर्णान्तस्य ईकारे । कुमारी। गौरी । शाङ्गरवी। अवर्णान्त- स्य तद्विते । दाक्षिः । प्लाक्षिः । चौडिः । बालाकिः । सौमित्रिः। यस्येत्यौडः श्यां प्रति- पेधो वक्तव्यः । काण्डे । कुडये। सौयें हिमवतः शृङ्गे । औङः शीभावे कृते यस्येति चेति सूर्यतिप्यागस्त्यमत्स्यानां य उपधाया इति च लोपः प्राप्नोति । *इयडधझ्या लोपो भवति विप्रतिपेधेन* । वत्सान् प्रीणाति, वत्सप्रीः । तस्यापत्य, वात्सप्रेयं । चतुष्पादयो ढल् इति ढञ् प्रत्ययः । लेखाभ्रूः शुभ्रादिः, तस्या अपत्यं लेखाभ्रेयः ।। सूर्यतिष्यागस्त्यमत्स्यानां य उपधायाः ॥ १४९ ॥ सूर्य तिष्य अगस्त्य मत्स्य इत्येतेषां यकारस्य उपधाया भल्य लोपो भवति इति परत- स्तद्विते च । सूर्यणेकदिक् । सौरी बलाका । अणि यो यस्येति लोपस्तस्यासिद्धत्वं नास्ति, व्याश्रयत्वात् । ईकारे तु यस्तस्यासिद्धत्वाद् उपधायकारो भस्याणन्तस्य संबन्धीति लुप्य- ते । तिष्य । तैपमहः । तैपी रात्रिः । अगत्स्यस्यापत्यं स्त्री ऋपित्वादणि कृते आगस्तीयः । मत्स्य । गौरादित्वान्छीप् । मत्सी। उपधाया इति किम् । मत्स्यवरी । यग्रहणमुत्तरार्थम् । विषयपरिगणनमन्त्र कर्तव्यम् । *मत्स्यस्य छयामिति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । मत्स्य- स्येदं मांस मात्स्यम् । *सूर्यागत्स्ययोश्छे च च्यां च । सोरीयः । सौरी। आगस्तीयः । आगस्ती। इह मा भृत् । सौर्य चहुँ निर्वपेत् । आगस्त्यः । तिष्यपुप्ययोर्नक्षन्नाणिः । तिष्येण नक्षनेण युक्तः कालः । तैपः । पौषः। *अन्तिकस्य तसि कादिलोप आशुदात्तं च । अन्तिकशब्दस्य तसिप्रत्यये परतः ककारादिशब्दस्य लोपो वक्तव्य, आधुदात्तं च । अन्ति- कशब्दस्य नकारादेः ककारादेश्च लोपो वक्तव्यः । तत्र तादिलोपे अन्तमः । कादिलोपे अन्ति- तमः । *कादिलोपे वहुलमिति वक्तव्यम् । अन्यत्रापि हि दृश्यते । अन्तिके सीदतीति, अन्तिपत् । पूर्वपदादिति पत्वम् । क्ये च* । अन्तियः॥ हलस्तद्धितस्य ॥ १५० ॥ हल उत्तरस्य तद्धितयकारस्थस्य उपधाया ईति परतो लोपो भवति । गार्गी । वात्सी। हल इति किम् । कारिकेयी। तद्वित्तस्येति किम् । वैद्यस्य भार्या वैद्यी॥ श्रापत्यस्य च तद्धितेऽनाति ॥ १५१॥ अपत्ययकारस्य हल उतरस्य तद्धिते अनाकारादौ यलोपो भवति । गर्माणां समूहो, गार्गकम् । वात्सकम् । आपत्यस्येति किम । सांकाश्यकः । फाम्पिल्यकः । तद्धिताहणमी- त्यनापत्यस्यापि लोपार्थम् । सौमी इष्टिः । दागातीति फित् । गाग्र्यायणः । वात्स्यायनः । हल इत्येव । कारिफेयस्यापत्यं, कारिफेमिः ॥ फ्ययोश्च ॥ १५२॥ क्य च्यि इत्येतयोश्च परत आपत्ययकारस्य हल उत्तरस्य लोपो भवति । पात्सीयति । गार्गीपति । वात्सीयते । च्यो । गार्गीभृतः । वात्सीभृतः । झापल्पस्येत्येव । सांकाश्याय. से। सांकमयभृतः । हल इत्येव । कारिफेयीयति । कारिफेयीभृतः ।। बिल्वकादिभ्यश्छस्य लुक् ॥ १५३ ॥ नहादीपु मिस्वादयः पश्यन्त । नादीनां कुरु चेति फराकुगागमा बिस्वकादयो मयन्ति। तेभ्य उत्तरस्य यस्य भस्य सक्षिते परतो लुग भाति । विल्या यरूपां । । .- 1 ।

·पा०४] काशिका ! ४४७ । सन्ति बिल्वकी, तस्यां भवाः, बैल्वकाः । वेणुकीयाः। वैणुकाः । वेत्रकीयाः । बैत्रकाः। वेतसकीयाः। वैतसकाः । तृणकीयाः । तार्णकाः। इक्षुकीयाः । ऐक्षुकाः । काष्ठकीयाः । काष्ठकाः । कपोतकीयाः । कापोतकाः । हस्वत्वं च । क्रुञ्चकीयाः । क्रौञ्चकाः । छग्रहणं किम् । छमात्रस्य लुग्यथा स्याद् कुको निवृत्तिर्मा भूदिति । अन्यथा हि संनियोग- शिष्टानामन्यतरापाये उभयोरप्यभाव इति कुगपि निवत्तेत । लुग्ग्रहणं सर्वलोपो यथा स्याटू यकारमात्रस्य मा भूत् । तुरिष्ठेमेयम्सु ।। १५४ ॥ इष्ठन् इमनिच ईयसुन इत्येतेषु परतः तृशहस्य लोपो भवति । आसुति करिष्ठः । विज. यिष्ठः । बहिष्ठः । दोहीयसी धेनुः । सर्वस्य तृशब्दस्य लोपार्थ वचनम् । अन्त्यस्य हि टेरित्येव सिद्धः । लुगित्येतदन्न नानुवर्तते । तथाहि सति नलुमताङ्गस्येति प्रतिपेधादू गुणो न स्या. त् । इमनिग्रहणमुत्तरार्थम् । इतरौ तु, तुश्छन्दसीति भवतः ॥ 1 - भस्य टेलीपो भवति इष्ठेमेयस्सु परतः। पटु । पटिष्टः । पटिमा । पीयान् । लघु । लधि- छः । लधिमा । लघीयान् । *णाविष्टवत् प्रातिपदिकल्य कार्य भवतीति वक्तव्यम् । कि प्रयोजनम् । पुंवद्भावरमावटिलोपयणादिपरार्थम् । पुंवद्भावः । एनीमाचष्टे, एतयति । श्येतय. ति । तसिलादिष्वाकृत्वसुच इति इष्ठे पुंबद्भाव उक्तः। रभावः । पृथुमाचष्टे, प्रथयति । म्रद- यति । टिलोपः। पटुमाचष्टे, पटयति । लधयति । यणादिपरम् । स्थूलमाचष्टे, स्थवयति । भारद्वाजीयास्तु पठन्ति । णाविष्टवत्प्रातिपदिकस्य पुंवद्धावरभावटिलोपयणादिपरविन्यतोर्लु- कनथमिति । स्रजयति । वसुमन्तमाचष्टे, वसयति । युवानमाचष्टे, यवयति । कनयति । एतदुभयमप्युदाहरणमात्रं न परिगणनम् । प्रादयोऽपि हीष्यन्ते । प्रियमाचष्टे, प्रापयति ॥ स्थूलदूरयुवहस्वक्षिप्रक्षुद्राणां यणादिपरं पूर्वस्य च गुणः ॥ १५६ ।। स्थूल दूर युव हस्व क्षिप्र क्षुद्र इत्येतेषां यणादिपर लुप्यते इष्ठेमेयस्सु परतः पूर्वस्य च गुणो भवति । स्थूल । स्थविष्टः । स्थवीयान् । दूर । दविष्ठः । दवीयान् । युवन् । यविष्ठः । यवीयान् । हस्व । हसिष्ठः । हसीयान् । हसिमा । क्षिप्र । क्षेपिष्ठः । क्षेपीयान् । क्षेपिमा । हस्वक्षिप्रक्षुद्रशब्दाः पृथ्वादिषु पठ्यन्ते। क्षुद्र । क्षोदिष्टः । क्षोदीयान् । क्षोदिमा । परग्रहणं किम् । यविष्ठः । यवीयान् । हसिष्टः । हसीयान् । इत्यत्र पूर्वस्य यणादेर्लोपो मा भृत् । पूर्वग्रह- णं विस्पष्टार्थम् ॥ प्रियस्थिरस्फिरोरुबाहुलगुरुवृद्धतृप्रदीर्घवृन्दारकाणां प्रस्थस्फववंहिगर्षित्रन्द्राधिवृन्दाः ॥१५७ ॥ प्रिय स्थिर स्फिर उरु बहुल गुरु वृद्ध तृप्रदीर्घ वृन्दारक इत्येतेषां प्रस्थ स्फ वर् यहि गर वर्षि त्र द्राधि वृन्द इत्येते ययासंख्यमादेशा भवन्ति इप्टेमेयस्सु पन्तः । प्रिय । प्रेष्ठः । प्रेमा । प्रेयान् । स्थिर । स्थेष्टः । स्थेयान् । स्थेमा । स्फिर । स्फेटः । स्फेयान् । उरु । चरिष्टः । चरिमा । वरीयान् । बहुल । बहिष्टः । हीयान् । बेहिमा । गुरु । गरिधः । गरीया- न । गरिमा । वृद्ध । वर्षिष्ठः । वर्षीयान् । तृप्र। पिष्टः । पीयान् । दीर्घ । दाविष्टः । द्राधीयान् । द्वाधिमा । वृन्दारक । वृन्दिष्टः । वृन्दीयान् । प्रियोरुगुरुषहुलदोर्वाः पृथ्वादिषु पठ्यन्ते । येनान्येपामिमनिज् न भवतीति नोदाहियते ।। बहोलोपो भू च चहोः ॥ १५८ ॥ यहोरतरेपामिष्टमयसां लोपो भवति तस्य च यहोः स्थाने भु इत्ययमादेशो भवति । भूयान् । भूमा । बहुशब्दः पृथ्वादिपु पठ्यते 1 बहोरिति पुनर्गहणं स्थानित्यप्रतिपत्त्यर्थम् । - 1 ·काशिका 1 [अ०६ अन्यथा हि प्रत्ययानामेव भूभावः स्यात् ॥ इष्टस्य यिट् च ॥ १५९ ॥ वहोरुत्तरस्य इएस्य यिडागमो भवति वहोश्च भूरादेशो भवति । भूयिष्ठः । लोपापवादो विडागमः तस्मिन्निकार उच्चारणार्थः ।। ज्यादादायसः ॥ १६० ॥ ज्यादुत्तरस्य ईयस आकार आदेशो भवति । ज्यायान् । लोपस्य यिटा व्यवहितत्वादी- दित्युच्यते । लोपे हि सति अकृयकार इति दीर्घत्वेन ज्यायानिति सिद्धयति ॥ र ऋतो हलादेलघोः ॥ १६५ ॥ रशब्द आदेशो भवति ऋकारस्य हलादेर्लघोरिष्ठेमेयस्सु परतः । प्रविधः । प्रथीयान् । प्रथिमा । म्रदिष्ठः । नदीयान् । भ्रदिमा । अत्त इति किम् । ऋजिष्टः । अनिमा । ऋजीयान् । लघोरिति किम् । कृष्णिष्ठः । कृष्णीयान् । कृष्णिमा । परिगणनमन कर्त्तव्यम् ॥ पृथु मृदुं भृशं चैव कृशं च दृढमेव च । परिपूर्व बृद्धं चैव पडेतान रविधौ स्मरेत् ॥ तत इह न भवति । कृतमाचष्टे, कृतयति । मातरचष्टे, मात्तयति । भ्रातयति ॥ विभापोंश्छन्दसि ॥ १६२ ॥ वरनु इत्येतस्थ प्रातः स्थाने विभाषा रेफ आदेशो भवति इण्डेमयस्सु परतश्छन्दसि विषये । रजिष्टमेति पन्थानम् । त्वमृजिष्ठः ।। प्रकृत्यौकाच् ॥ १६३ ॥ एका यनसंज्ञकं तदिष्ठेमेयस्सु परतः प्रकृत्या भवति । स्वग्विन्नित्येतस्य विनन्तस्य : सजियः । सजीयान् । स्वजयति । नग्वदित्येतस्य मत्वन्तस्य स्रुचिष्ठः । स्रुचयति । एका- जिति किम् । वसुमदित्येतस्य वसिष्ठः॥ *प्रकृत्याऽके राजन्यमनुष्ययुवानः ॥ अके प्रत्यये परतो राजन्य मनुष्य युवन्नित्येते प्रकृत्या भवन्ति । राजन्यानां समूहो, राजन्यकम् । मनुष्याणां समूहो मानुष्यकम् । आपत्यस्य च तद्धितेनात्तीति यलोपः प्रकृतिभायेन न भवति । यूनो भावः, यौनिका । मनोज्ञादित्वाद् बुञ् । तस्य नस्तद्धित इति टिलोपो न भवति । इतण्यनपत्ये ॥ १६४ ॥ इनन्तमनपत्याणि परतः प्रकृत्या भवति । सांकूटिनम् । सांगविणम् । सामार्जिनम् । अभिविधौ भाव इनुण अणिनुण इत्यण् । स्रग्विण इदं, नारिवणम् । अणीति किम् । दण्डिन: समूहो, दाण्डम् । अनुदात्तादेर जित्यञ्प्रत्ययः अनपत्य इति किम् । मेधाविनोऽपत्य, मैधावः॥ गाथिविदथिकेशिमणिपणिनश्च ॥ १६५ ॥ गायिन् विदथिन् केशिन् गणिन् पणिन् इत्येते चाणि प्रकृत्या भवन्ति । गाथिनः । वैदथि- नः। फेशिनः । गाणिनः । पाणिनः । अपत्यार्थोऽयमारम्भः ॥ संयोगादिश्च ॥ १६६ ॥ संयोगादिश्च इनणि प्रकृत्या भवति । शद्धिन्नोऽपत्यं, शासिनः । माद्विणः । वाविणः ।। अन् ॥ १६७॥ अनन्तमणि प्रकृत्या भवति अपत्ये चानपत्येचा सामानः । वैमनः । सौत्वनः । जैत्वनः । ये चाभावकर्मणोः ॥ १६ ॥ यझारादौ ५ तद्धितेऽभावकर्मणोरययोरन् प्रहत्या भवति । सामसु साधुः, सामन्यः । ग्रामाण्यः । अभावकर्मणोरिति किम् । राज्ञो भावः कम वा, राज्यम् । राजनिति पुरोहिता- - 1 - । , ·या०४.] काशिका । - 'दिपु पश्यते । ततोऽय यक् प्रत्ययः ।। मात्मावानौ खे ॥ १६९ ॥ आत्मन् अम्बन इत्येतो खे परतः प्रकृत्या भवतः ! आत्मने हितं । आत्मनीनः अध्यान- मलङ्गामो, अध्वनीनः। ख इति किम् । प्रत्यात्मम् । प्राध्वम् । प्रत्यात्ममित्यव्ययीभावेऽनश्चेति समासान्तष्टच्प्रत्ययः । प्राध्वमित्युपसर्गादध्वन इति अच्प्रत्ययः ॥ नसपूर्वोऽपत्येऽवर्मणः ॥ १७ ॥ मपूर्वाऽन् अवर्मणोऽणि परतोऽपत्येऽथें न प्रकृत्या भवति । सुपारणोऽपत्य, सौपामः । चान्द्रसामः । मपूर्व इति किम् । सौल्वनः । अपत्य इति किम् । चर्मणा परिवृतो स्था, चार्मणः । अवमर्ण इति किस् । चक्रवर्मणोऽपत्यं, चाक्रवर्मणः ॥ *मपूर्वप्रतिषेधे वा हित. नाम्न इति वक्तव्यम् । हितनाम्नोऽपत्यं, हैतनामः । इतनासनः ॥ ब्राह्मो जातौ ॥ १७१ ॥ योगविभागोऽन क्रियते । ब्राह्म इत्येतदपत्याधिकारेऽपि सामादपत्यादन्यत्राणि टे.पार्थं निपात्यते । ब्राह्मो गर्भः । ब्राझं वस्त्रम् । ब्राह्मं हविः । ततो जातौ । अपत्य इत्येवा अपत्ये जातावणि ब्रह्मणष्टिलोपो न भवति । ब्रह्मोऽपत्यं, ब्राह्मणः । अपत्य इत्येव । ब्राही A - । औपधिः ॥ कार्मस्ताच्छील्ये ॥ १७२ ॥ कार्म इति ताच्छल्ये टिलोपो निपात्यते । कर्मशीलः, कार्मः । शीलं छत्रादिभ्यो ण इति णप्रत्ययः । यद्येवं, किमर्थमिद, नस्तद्धित इत्येव टिलोपः सिद्धः। सत्यमेतत् । ज्ञापकार्थे तु । एतज् ज्ञापयति ताच्छीलिके णेऽणकृतानि भवन्तीति । तेन चौरी तापसीति णान्ता- कारः सिद्धो भवति । ताच्छील्य इति किम् । कर्मण इदं, कार्मणम् ॥ औक्षमनपत्ये ॥ १७३ ॥ औक्षमित्यनपत्येऽणि टिलोपो निपात्यते । औक्षं पदम् । अनपत्य इति किम् । उक्ष्णोऽय- त्यसौक्षणः । पपूर्वहन्तराज्ञामणि इत्यलोपः ।। दारिडनायनहास्तिनायनाथर्वणिकजैमाशिनयवाशिनायनिभ्रौणहत्य- धैवत्यसारचक्ष्वाकमेत्रेयहिश्यमयानि ॥ १७४ ॥ दाण्डिनायन हास्तिनायन आथर्वणिक जैमाशिनेय वाशिनायनि श्रौणहत्य धैवत्य सारव ऐक्ष्वाक मैन्नेय हिरण्मय इत्येतानि निपात्यन्ते । दण्डिन् हस्तिन इत्येतौ नडादिषु पटयेते, तयोरायने परतः प्रकृतिभावो निपात्यते । केपांचित्तु हस्तिन्निति नडादिपु न पश्यते । तेपां- मत एव निपातनात् फगपि भवति । दण्डिनोऽपत्य, दाण्डिनायतः।हस्तिनोऽपत्यं, हस्तिनायनः। अथर्वनिति वसन्तादिपु पथ्यते । अथर्वणा प्रोक्तो ग्रन्थोपि उचाराद् अर्थवन्नित्युच्यते । तम. धोते यः स, आयर्वणिकः । इके प्रकृतिभावो निपात्यते । जिह्याशिनिति शुभ्रादिषु पश्यते । तस्य ण्ये परतः प्रकृतिभावो निपात्यते । जिलाशिनोऽपत्यं, जैमाशिनेयः । वाशिनोऽपत्यम् , उदीचा वृद्धादगोत्रादिति फिञ् तल प्रकृतिभावो निपात्यते । वाशिनायनिः । भ्रूणहन् धीवन् इत्येतयोः प्यजि तपरस्तकारादेशो निपात्यते । भ्रूणब्नो भावः, प्रौणहत्यम् । धोनो भावो, धैवत्यम् । हनस्तोऽचिण्णलोरिति यत्तत्वं तद्धातुप्रत्यय एवेति श्रीणन्नो यात्रन्न इत्यत्र न भवत्यतो श्रौणहत्ये तत्वं निपात्यते । सारव इति सरयू इत्येतस्य अणि परत्तोऽयूशब्दलोपो निपात्यते । सरखा भवं, सारखनुदकम् । पेक्ष्वाक इति स्वरसर्वनाम्ना एकश्रुत्या पठाते । ततोऽयमाद्युदात्तोऽन्तोदातच निपात्यते । इक्ष्वाकोरपत्यं, जनपदशब्दात् क्षत्रियादलि त्यञ् , तत्र उकारलोपो निपात्यते । ऐक्ष्वाकः इन्वाकुपु जनपदेपुभवः कोपधादणित्यम् ।

·४५० काशिका । [अ०६ ऐक्ष्वाकः । मैत्रेय इति मित्रयुशब्दो गृष्टयादिषु पठ्यते, ततो ढजि कृते यादेरियादेशापवादो युशब्दलोपो निपात्यते । मित्रयोरपत्यम्, मैत्रेयः । अथ किमर्थ मित्रयुशब्दो विदादिप्येव न पध्यते, तत्राजि कृते यादेरिति इत्यादेशेनैव सिद्धमेव च लोपार्थ निपातनं कर्तव्यं न भवति, यस्वादिपु च बहुषु लुगर्थः पाठो न. कर्तव्योभवति, मित्रयव इत्येव हि लुकः सिद्धत्वात् । नैतदस्ति । मित्रयूणां संघ इत्यत्र गोत्रचरणाद् घुनं बाधित्वा मैत्रयकः संघ इत्यत्र, संघका- लक्षणेष्वन्यनिजामणित्यण प्राप्नोति । हिरण्मयमिति हिरण्यस्य मयदि यादिलोपो निपात्यत- हिरण्यस्य विकारः, हिरण्मयः ॥ त्व्यवास्थ्यवास्त्वमाध्वीहिरण्यानि च्छन्दसि ॥ १७५ ॥ ऋत्व्य वास्त्व माधवी हिरण नय हिरण्य इत्येतानि निपात्यन्ते छन्दसि विपये। ऋतु वास्तु इत्येततोर्यति यणादेशो निपात्यते । ऋतौ भवम्, ऋत्व्यम् । वास्तौ भवे, वा- स्त्व्यम् । वस्तुशब्दस्याणि यणादेशो निपात्यते भवो, वास्त्वः। मधुशब्दस्याणि स्त्रियां यणादेशो निपात्यते । माध्वीनः सन्त्वोपधीः । हिरण्यशब्दादिहितस्य मयटो मशब्दस्य लोपो निपात्यते । हिरण्यम् ॥ इत्युपाध्यायश्रीवामनन्तायां काशिकायां पछस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः ।।६॥४॥ समावश्चायं पठोऽध्यायः ॥ ६ ॥ ।। अथ सप्तमाध्यायस्य प्रथमः पादः।। सुवोरनाकौ ॥ १॥ युचु इत्येतयोरुत्सृष्टविशेषणयोरनुनासिकयणो प्रत्यययोग्रहणं, तयोः स्थाने यथासङ्ख्यमन अक इत्येतावादेशौ भवतः । योरनः वोरकः । नन्धादिभ्यो ल्युः । भन्दः । रमणः । सायमा- दिभ्यष्टयुट्युलौ तुद् । सायंतनः । चिरंतनः । वुल्लचौ । कारकः । हारकः । वासुदेवकः । वासुदेवार्जुनाभ्यां वुन । वासुदेवकः । सर्जुनकः । अनुनासिकयणोरिति किम् । उर्णाया युस् । ऊर्णायुः। भुजिमृभ्यां युकत्युको । भुज्युर्मुत्युरिति । एवमादीनां हि यशोs नुनासिकत्वं न प्रतिज्ञायते, प्रतिज्ञानुनासिक्याः पाणिनीयाः। युधोरिति निर्देशाद द्वन्द्वैकवद्भावपक्षेऽनित्यमागमशासनमिति नुम् न क्रियते । नपुंसकलिङ्गता वा लिङ्गमशिष्य लोकाश्रयत्वाल्लिङ्गस्येति न भवति । इतरेतरयोगपक्षे तु छान्दसो वर्णलोपो द्रष्टव्यः ।। युवोश्चद् द्वित्वनिर्देशो द्वित्वे यण्तु प्रसज्यते । चेदेकवद्भावः कथं पुंवद्वेदयम् ॥ द्वित्ले नैगमिको लोप एकत्वे नुमनित्यता । अशिप्यत्यादि लिङ्गास्न्य पुंस्त्वं वेह समाश्रितम् ॥ प्रायनेयोनीयियः फढखच्छयां प्रत्ययादीनाम् ॥ २ ॥ आयन एयू ईन् ईय् इत्येते आदेशा भवन्ति यथासंख्य फ द ख छ घ इत्येतेषां प्रत्यया- दीनाम् । फ इत्येतस्यायनादेशो भवति । नडादिभ्यः फन् । नाडायनः । चारायणः । तस्य एयादेशो भपति । स्त्रीभ्यो ठक् । सौपर्णेयः । वैनतेयः । सस्य ईनादेशो भवति । कुलात्खः । आव्यकुलीनः । श्रोत्रियकुलीनः । छस्य ईयादेशो भवति । वृद्धाञ्छः । गार्गीयः । वात्सीयः । घ इत्येतस्येयादेशो भवति । क्षत्राद्धः । छप्रियः। प्रत्ययग्रहणं किम् । फाति । डोकते। समति । छिनत्ति ! घूर्णते । आदिपणं किम् । अरुघ्नम् । जानुघ्नम् । एते आयनादयः । प्रत्ययोपदेशकाल एव भवन्ति । एतेवतप्रत्ययादातत्यं भवति। तथा च वच्छो चेति अथ ·पा० १] काशिका । ४५१ ॥ । धचश्चित्करणामर्थवद्भवति । शङ्खः । ५(१)ण्डः, इत्येवमादीनां हि, उणादयो बहुलमिति बहुलवचनादादेशा न भवन्ति । अत्तरीयङिति वा वचनं ज्ञापकं धातु प्रत्ययानामादेशाभा- वस्य । एजे: खश , पदरुजविशस्पृशो धजित्येवमादिषु तु इत्संज्ञया भवतिव्यम् । तद्धितेपु हि खकारधकारयोरादेशवचनमवकाशवदितीत्संज्ञां बाधितुं नोत्सहते । आयनीनो कारस्ये- संज्ञायां प्राप्तायां प्रतिविधातव्यं नित्कार्य हि संभवति ।। झोऽन्तः ॥३॥ प्रत्ययग्रहणमनुवर्तते, आदिग्रहणं निवृत्तम् । प्रत्ययावयवस्य झस्य अन्त इत्यमादेशो भवति । कुर्वन्ति । सुन्वन्ति । चिन्वन्ति । अद्य चो विजनिष्यमाणाः पतिभिः सह शया- न्तै । जूविशिभ्यां अच् । जरन्तो, वशन्तः। प्रत्ययस्येत्येव । उज्झिता । उज्झितुम् । उ. ज्झितव्यम् । अस्मिन्नप्यन्तादेशे कृते प्रत्ययायुदात्तत्वं भवति । तथा च झचश्चित्करणमर्थ. चभवति ॥ अदभ्यस्तात् ॥ ४॥ अभ्यस्तादङ्गादुत्तरस्य प्रकारस्य अंदित्ययमादेशो भवति । ददति । ददतु । दधतु । जक्षति । जक्षतु । जाग्रति । जाग्रतु । अन्तादेशापवादोऽयं जुसादेशेन तु वाध्यते । अददुः । अदधुः । अत्राप्यादेशे कृते प्रत्ययाद्युदात्तत्वं भवति ॥ आत्मनेपदेष्वनतः ॥ आत्मनेपदेषु यो झकारस्तस्यानकारान्तादगादुत्तरस्यादित्ययमादेशो भवति । चिन्व. ते । चिन्वताम् । अचिन्वत । लुनते । लुन्ताम् । अलुनत । आत्मनेपदेविति किम् । चि. न्वन्ति । लुनन्ति । अनत इति किम् । च्यवन्ते । प्लवन्ते । नित्यत्वादन विकरणे कृते झान्ता- देशेन भवितव्यमित्यदादेशो न भवति । अनकारान्तेनाड्गेन झकारविशेषणं किम् । इह मा भूत् अद्ययो विजनिष्यमाणाः पतिभिः सह शयान्तै ।। शोङो रुट् ॥ ६ ॥ शीडोऽङ्गादुत्तरस्य झादेशस्यातो रुडागमो भवति । शेरते । शेरताम् । अशेरत । रुडयं परादिः क्रियते। स यदि झकारस्यैव स्याददादेशो न स्यादित्यत एवायमादेशस्यागमो विधी- यते । सानुबन,ग्रहणमयङ्लुगर्थम् । तेनेह न भवति । व्यतिशेश्यते ।। वेत्तविभाषा ॥ ७॥ वेत्तेरङ्गादुत्तरस्य झादेशस्यातो विभाषा रुडागमो भवति । संविदते । संविद्वते । संवि- द्वताम् संविदताम् । समविदत । समविद्रत। येत्तिरिति लुग्विकरणस्येदै ग्रहणम् । इह मा भृत् । विन्ते। विन्दाते। विन्दते इति । वहुलं छन्दसि ॥ ८॥ छन्दसि विपये बहुलं रुडागमो भवति । देवा अहुह । गन्धर्वा अप्सरसो अदुह । दुहेल- हिशकारख्यादादेशे हत्ते रुटू । लोपस्त आत्मनेपदेविति तकारलोपश्च भवति । अदुह- त । यहुलवचनादन्यत्रापि भवति । अदृश्रमस्य केतयः । ऋशोऽडि गुण इत्येतदपि बहुलयत्र- नादेवान न भवति । अतो भिप्त ऐस् ॥ ९॥ अकारान्तादादुत्तरस्य भिस ऐसित्ययमादेशो मयति । वृक्षः । प्लक्षैः । सतिजरसः । जरामतिक्रान्तरिति विगृह्य समासे कृते हस्यत्वे च भिस ऐसादेशो भवति एकदेशविकृतमन- (१)"शमः सः, पोट, शर, पष्टः" इाने कानन पाटः। । - ·[अ०७ । काशिका । न्यवदवतीति जस्शब्दस्य जरसादेशः। संनिपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातल्येति परि- भापेयमनित्या । कष्टाय क्रमण इति निद्देशात् । अत इति किम् । अग्निभिः । वायुभिः । तपकरणे किम् । खट्वाभिः । मालाभिः ।। एवं मिसि परत्वाच्चेदत एस् के भविष्यति । कृतेप्येत्वे भौतादेस्तु नित्यस्तथा सति ॥ अत इत्यधिकारो जसः शीति यावत् ॥ चहुलं छन्दसि ॥ १० ॥ छन्दसि विपये बहुलमैसादेशो भवति । अत इत्युक्तमनतोऽपि भवति नचैरिति । अतो न भवति । देवेभिः सर्वेभिः प्रोक्तमिति ॥ नेदमदसोरकोः ॥ ११ ॥ इदम् अदस् इत्येतयोरककारयोर्भिस ऐल्न भवति । एभिः । अमीभिः । अकोरिति कि. म् । इमकैः । अमुकैः । अकोरित्येतदेवप्रतिषेधवचन ज्ञापकं तन्मध्यपतितस्ततद्ग्रहणेन गृह्यत इति । इदमदसोः कादिति नोक्तं, विपरीतोऽपि नियमः संभाव्येत इदमदसोरेव कादिति । ततोह न स्यात् । सर्वकैः । विश्वकैः । इह च स्यादेव । एभिः। अमीभिः । प्रतिपेधकरण विपरीतनियमनिवृत्त्यर्थम् ॥ टाङसिङसामिनात्स्याः ॥ १२ ॥ अकारान्तादादुत्तरेपा टाङसिङसाम् इन आत स्यइत्येते आदेशो भवति । वृक्षण । पल. क्षेण । हसीत्येतस्य आत्। वृक्षात् । प्लक्षात् । सित्येतस्य स्यादेशों भवति । वृक्षस्य । प्लक्षस्य । अत इति किम् । सख्या । पत्या। अतिजरसिन अतिजरसादिति केचिद् इच्छन्ति यथा तु भाप्ये तथा नैतदिप्यत इति लक्ष्यते ॥ हुर्यः ।। १३॥ हेरिति चतुथ्यकवचनस्य ग्रहणम् । अकारान्तदङ्गादुत्तरस्य के इत्येतस्य य इत्यमादेशो भवति । वृक्षस्य । प्लक्षस्य । अत इति किम् । सख्ये । पत्ये । संनिपातलक्षणो विधिरनि- मित्तं तद्विघातस्येति परिभाषेयमनित्या तेन दीर्घा भवति ॥ सर्वनाम्तः स्मै ॥ १४॥ अकारान्तात् सर्वनाम्न उत्तरस्य के स्मै इत्ययमादेशा भवन्ति । सर्वस्मै । विश्वस्मै । यस्मै । कस्मै । तस्मै । अत इत्येव । भवते । अथात्रास्मै इत्यन्वादेशोऽशादेशे एकादेशे प्राप्नोति तन्त्रान्तरङ्गस्यादेकादेशात् पूर्व स्मै भावः क्रियते, पश्चादेकादेश इति ॥ ङसियोः स्मास्मिनौ ॥ १५ ॥ छसि डि इत्येत्तयोरकारान्तात् सर्वनाम्न उत्तरयोः स्मात् स्मिन् इत्येताबादेशौ भवतः। इसीत्येतस्य स्मात् । सर्वस्मात् । विश्वस्मात् । यस्मात । तस्मात् । कस्मात् । छीत्ये. तस्य स्मिन् । सर्वस्मिन् । विश्वस्मिन् । यस्मिन् । अन्यस्मिन् । अत इत्येव । भवतः । भवति । सर्वनाम्न इत्येव । वृक्षात् । वृक्षे ॥ पूर्वादिभ्यो नवभ्यो वा ॥ १६ ॥ पूर्वादिभ्यो नवम्यः सर्वनाम्न उत्तरपोईसियोः स्मात् स्मिन् इत्येतावादेगी या भवतः पूर्वस्मात् । पूर्वात् । पूर्वस्मिन् । पूर्वे । परस्मात् । परात् । परस्मिन् । परे । अपरस्मात् । अवरात् । अवरस्मिन् । अवरे । दक्षिणस्मात् । दक्षिणात् । दक्षिणस्मिन् । दक्षिणे । उत्तर- स्मात् । उत्तरात् । उत्तरस्मिन् । उत्तरे । अपरस्मात् । अपरात्। अपरस्मिन् । अपरे । अधर- - ·। । पा०१] काशिका। स्मात् । अधरस्मिन् । अधरे । स्वस्मात । स्वात् । स्वस्मिन् । स्वे । अन्तरस्मात् । • अ.. न्तरात् । अन्तरस्मिन् । अन्तरे । नवभ्य इति किम् । त्यस्मात् । त्यस्मिन् ॥ जसः शो ॥ १७ ॥ अकारान्तात् सर्वनाम्न उत्तरस्य जसः शीत्ययमादेशो भवति । सर्वे । विश्वे । । के। ते । दीर्घोच्चारणमुत्तरार्थम् । त्रपुणी । जतुनी ॥ औडापः ॥ २८॥ आवन्तादादुत्तरस्यौङ्गः शीत्ययमादेशो भवति । खट्ने तिष्ठतः । खट्वे पश्य। बहु- राजे । कारीपगन्ध्ये । डकारः सामान्यग्रहणार्थः । औटोऽपि ग्रहणं यथा स्यात् । औकारोऽयं शीविधौ डिगृहीतो डिच्चास्माकं नास्ति कोऽयं प्रकारः । सामान्यार्थस्तस्य चासंजनेऽस्मिन् डिस्कार्य ते श्यां प्रसक्त स दोषः ।। डित्ये विद्याद्वर्णनिर्देशमानं वणे यत स्यातञ्च विद्यात्तदादौ ॥ वर्णश्चायं तेन डिन्त्वेप्यदोषो निर्देशोऽयं पूर्वसूत्रेण वा स्यात् ॥ नपुंसाच्च ॥ १९ ॥ नपुंसकादादुत्तरस्य औङः शी इत्ययमादेशो भवति । 'कुण्डे तिष्ठतः। कुण्डे पश्य । यस्येति लोपः प्राप्तः । *श्यां प्रतिपधो वक्तव्यः* 1 इति न भवति । दधिनी । मधुनी । नपुणी । जतुनी ॥ जश्श्सोः शिः ॥ २१॥ नपुंसकादमादुत्तरयोर्जश्श्सोः शि इत्ययसादेशो भवति । कुण्डानि तिष्ठन्ति । कुण्डा. नि पश्य । दधीनि । मधूनि त्रणि । जतूनि । जसा सहचरितस्य शसो ग्रहणादिह न भवति । कुण्डशोददाति । वनशः प्रविशन्तीति ॥ अष्टाभ्य औश् ॥ २० ॥ अष्टाभ्य इति कृताकारोऽष्टशब्दो गृह्यते । तस्मादुत्तरयोर्जश्शसोरौशित्ययमादेशो भवति । अष्टौ तिष्ठन्ति । अष्टौ पश्य । कृताकारस्य ग्रहणं किम् । अष्ट तिष्ठन्ति । अष्ट पश्य । एतदेव कृतात्वस्य ग्रहणे ज्ञापकमष्टन आ विभक्ताविकल्पस्य । पड्भ्यो लुगित्यप्राप्ते स्यायमपवादो, नाप्राक्षे तस्मिन्निदमारभ्यते । यस्न्तु, सुपो धातुप्रातिपदिकयोरिति तस्मिन् चाप्रावे चेति स न वाध्यते । अष्टपुत्रः । अष्टभार्य, इति । तदन्तग्रहणमप्यते । परमाष्टौ । उत्तमाष्टौ । प्रियाप्टान इत्यत्रात्वस्याभावादौश्त्वं न भवति ॥ षड्भ्यो लुक् ॥ २२ ॥ षट्संज्ञकेभ्य उत्तरयोजश्शसोलुंग्भवति । पटू तिष्टन्ति । पट् पश्य । पञ्च । सप्त । नव । ददा । पट्नधानात्तदन्तादपि भवति । परमपट् । उत्तमपट् । यन्न तूपसर्जनं पंटु ततो न भव- ति । प्रियपपः, प्रियपञ्चान इति ॥ स्त्रमोर्नपुंसकात् ॥ २३॥ सु अम् इत्येतयोर्नपुंसकादुत्तरयो ग्भवति । दधि तिष्ठति। दधि पश्य । मधु पश्य । अपु । जतु । तदाह्मणकुलमित्यत्र लुका त्यदायत्वं वाध्यते पूर्वविप्रतिषेधेन नित्यत्वाद्वा । लुको हि निमित्तमतोऽमितिलक्षणान्तरेण विहन्यते, न पुनस्त्यदायत्वेनैव, यस्य च लक्षणा. न्तरेण निमित्त विहन्यते न तदनित्यं भवति । अतोऽम् ॥ २४॥ अकारान्तानपुंसकादुत्तरयोः स्वमोरमित्ययमादेशो भवति । कुण्ड तिष्ठति । कुण्डं पश्य । वनम् । पीठम् । मकारः करमान्न क्रियते । दीर्घवं प्राप्नोति ॥ -- ·४५४ काशिका । [अ०७ अड्डतरादिभ्यः पञ्चभ्यः ॥ २५ ॥ डतरादिभ्यः परयोः स्वमोरड् इत्ययमादेशो भवति । कतरत्तिष्ठति । कातरत्पश्य । कतमत्तिष्ठति । कतमत्पश्य । इतरत। अन्यतरत् । अन्यत् । पञ्चभ्य इति किम् । नेम तिष्ठति । नेमं पश्य । डिस्करणं किम् । कतरत्तिष्ठतीत्यत्र पूर्वसवर्णदोर्यो मा भूत् । इह तु कतरत्पश्येति स्थानिवद्रावादमि पूर्वत्वेनापि सिद्धयति । एवं तर्हि तकारादेश एव कस्मान विधीयते, हे कतरदिति संयुद्धोंपो मा भृत् ॥ अपृक्तश्चेदमो दोपो निवृत्ते इतरादिपु । अद्धित्त्वाइतरादीनां न लोपो नापि दीर्घता ॥ नेतराच्छन्दसि ॥ २६ ॥ इतरशब्दावुत्तरयोः स्वमोश्छन्दसि विपये अडादेशो न भवति । इतरमितरमण्डमजा- यत । वार्तध्नमितरम् । छन्दसीति किम् । इतरत्काष्ठम् । इतरत्कुञ्यम् । अतोऽमित्यस्मा- दनन्तरमितराच्छन्दसीति वक्तव्यं, नेतराच्छन्दसीति वचनं योगविभागार्थम् ॥ एकतराद्धि सर्वत्र छन्दसि भाषायां प्रतिपेध इप्यते ॥ एकतर तिष्ठति । एकतरं पश्येति ।। युष्मदस्मद्भयां उसोऽश ॥ २७ ॥ युष्मदस्मदित्येताभ्यामुत्तरस्य ङसोऽशित्ययमादेशो भवति । तब स्यम् । मम स्वम् । शिकरणं सर्वादेशार्थम् । अन्यथा सादेशव्यपदेशप्रक्लृप्त्यर्थमादेरेव स्यात, ततश्च योऽची- त्येतन्न स्यात् ॥ • प्रथमयोरम् ॥ २८ ॥ हे इत्यविभक्तिको निर्देशः । हे इत्येतस्य प्रथमयोग्य विभक्त्योः प्रथमाद्वितोययोर्युष्मद- स्मद्भयामुत्तरयोरमित्ययमादेशो भवति । तुभ्यं दीयते 1 मयं दीयते । प्रथमयोः । त्वम् । अहम् । युवाम् । आवाम् । यूयम् । वयम् । त्वाम् । माम् । युवाम् । आवाम् ॥ शसो न ॥ २९ ॥ युष्मदस्मद्भयामुत्तरस्य शसो नकारादेशो भवति । युष्मान् ब्राह्मणान् । अस्मान् ब्राह्मणान् । युष्मान्, ब्राह्मणीः । अस्मान् ब्राह्मणीः । युष्मान् कुलानि। अस्मान कुलानि(१)॥ भ्यसो भ्यम् ॥ ३०॥ युष्मदस्मभ्यामुत्तरस्य भ्यसो भ्यमित्ययमांदेशो भवति । युष्मभ्यं दीयते । अस्मभ्यं दीयते । भ्यमादेशे कृते शेपे लोपे च बहुवचने झल्येदित्येत्वं प्राप्नोति । तदङ्गवृत्ते पुनर्वृत्ता- यविधिनिष्ठितस्येति न भवति । फेचित् पुनरभ्यमादेशमेत्वनिवृत्त्यर्थ कुर्वन्ति। येषां तु शेपे लोपष्टिलोपस्तेपामभ्यमादेश एव । उदात्तनिवृत्तिस्वरञ्चादेरेव भवति ॥ पञ्चम्या अत् ॥ ३१ ॥ पूजम्या भ्यसो युप्मदस्मद्भ्यामुत्तरस्य अदित्येमादेशो भवति । युष्मद्ञ्छन्ति । अस्म- इच्छन्ति ॥ पकवचनस्य च ॥ ३२ ॥ पञ्चम्या एकवचनस्य युष्मदस्मद्भ्यामुत्तरस्यादित्ययमादेशो भवति । त्वद्गच्छन्ति । मद्गच्छन्ति । (१) विदयं पाठोऽधिको दृश्पते "नस्माच्छतानः पुंजीतिसिलानपुंसका वचनं जालो युष्मदस्मदी1 ·पा०१] काशिका । । साम आकम् ॥ ३३ ॥ साम इति पष्ठीबहुवचनमागतसुटकं गृह्यते । तस्य युष्मदस्मभ्यामुत्तरस्याकमित्ययमा. देशो भवति । युष्माकम् । अस्माकम् । अथ किमर्थमागतसुद्को गृह्यते । न ह्यादेशविधान- काले सुविद्यते । तस्यैव तु भाविनः सुटो निवृत्त्यर्थम् । आदेशे कृते हि शेपे लोपे युष्मद- स्मदोरकारान्तत्वात्सुट प्राप्नोति । स स्थानिन्यन्तर्भूतत्वानिवर्तते । दीर्घोच्चारण सवर्णदीर्घा- थम् । अकमि तु सति हस्वकरणे तद्विधानसामर्थ्यादेव सवर्णदीर्घत्वं न प्राप्नोति । तत्सामर्थ्य मेवं प्रति भविष्यतीति । अकारकरणमेत्वनिवृत्त्यर्थमिति अतोगुणे पररूपत्वं स्यात् ।। प्रात औ णलः ॥ ३४॥ आकारान्तादङ्गादुत्तरस्य णल औकारादेशो भवति । पौ। तस्थौ । जग्लौ । मम्लौ । अनौत्वमेकादेशः स्थानिवद्रावो द्विर्षचनमित्यनेन क्रमेण कार्याणि क्रियन्ते । एकादेशादनव- काशत्वादौत्वं द्विवचनादपि परत्वादेकादेश इति ॥ तुह्योस्तातडाशिष्यन्यतरस्याम् ॥ ३५ ॥ तु हि इत्येतयोराशिपि विपये तातडादेशो भवत्यन्यतरस्याम् । जीवतानवान् । जीव. तात्त्वम् । जीवतु भवान् । जीव त्वम् । उित्करणं गुणवृद्धिप्रतिषेधार्थमिति सर्वादेस्तात भवति । ङित्वाञ्चास्य स्थानिबद्भावाद्यत्पित्त्वं प्राप्नोति तन्निवर्तते, डिच्च पिन्न भवति । तेन ब्रुव इडिति बतादूभवानितीण् न भवति । आशिपीति किम् । ग्रामं गच्छतु भवान् । गच्छ त्वम्॥ तातडि हित्वं संक्रमकृत्स्यादन्त्यविधिश्वेत्तञ्च तथा न । हेरधिकारे हेरधिकारो लोपविधौ तु ज्ञापकमाह ॥ तातडो डिस्वसामर्थ्यान्नायमन्त्यविधिः स्मृतः । न तद्वदनकादीनां तेन तेऽन्त्यविकारजाः ॥ विदेः शतुर्वसुः ॥ ३६ ॥ विद ज्ञान इत्येतस्माद्धातोत्तरस्य शतुर्वसुरादेशो भवति विद्वान् । विद्वांसः । स्थानिव- दूभावादुगित्कार्य सिद्ध बसोस्कारकरणं, वसोः संप्रसारणमित्यत्र क्कसोरपि सामान्यग्रहणा. र्थम् । एकानुबन्धकग्रहणे न द्वयनुबन्धकस्येत्येतदपि न भवति । तथा सत्युकारकरणनर्थक स्यात् । अन्यतरस्यांग्रहण केचिदनुवर्त्तयन्ति । विदन् । विदन्तौ । विदन्तः॥ समासेऽनपूर्वे क्त्वो ल्यप् ॥ ३७ ।। समासेऽनम्पूर्व क्त्वा इत्येतस्य ल्यवित्ययमादेशो भवति । प्रकृत्य । प्रहत्य । पार्वतः कृत्य । नानाकृत्य । द्विधाकृत्या । समास इति किम् । कृत्वा । हृत्वा । अनपूर्व इति किम् । अकृत्वा । अहत्वा । परमकृत्वा । उत्तमकृत्वा । अनमिति हि ननोऽन्यदनञ् नन् सदृशम व्ययं परिगृह्यते । तेन नञ् अनव्ययं चाना न भवति । स्नात्वाकालका दिपु मयूरव्यंसकादिषु निपातनाल्ल्यवादेशो न भवति । अथवा, समासे इति निर्धारणे सप्तमी । तेन तान्तः समास एव परिगृह्यते । स च येन विधिस्तदन्तस्येत्यनेन तदन्तविधिना, न तु दहणे गतिकारकपू. स्यापीति । तथा चानपूर्व इत्युच्यते । गतिकारकपूर्वस्यैव तुग्रहणे ।सति नन्पूर्वख्य प्रसाद एव नास्ति । नन्न गतिर्न च कारकमिति । प्रधाय प्रस्थावेत्यादिपु हिप्रभृतीनन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो ल्यब्बाधत एवेति ज्ञापितम् ॥ क्त्वापि छन्दसि ॥ ३८ ॥ समासेऽन-पूर्व क्त्वा इत्येतस्य क्त्वा इत्ययमादेशो भवति अपिशब्दाल्ल्यवपि भवति छन्दति विपये । कृष्णं वासो यजमान परिधापयित्वा । प्रत्यक्षमर्क प्रत्यर्थयित्वा । ल्या भवति । उधत्य जुहोति । या छन्दसीति नोक्तं, सर्वोपाधिन्यभिचारार्थम् । तनासमासेल्यन ·काशिका । [ भ०७ । - चति । अयं तान् देवान् गतः । छन्दोऽधिकार, आजरसुगिति यावत् (१) ।। सुपां सुलुक पूर्वसवर्णच्छेयाडाड्यायाजालः ॥ ३९ ॥ छन्दसि विपये सुपां स्थाने सुलुक् पूर्वसवर्ण आ भात् शे या डा ढ्या याच आलू इत्येते आदेशा भवन्ति । सु । अनुक्षरा ऋजवः सन्तु पन्थाः । पन्थान इति प्राले। सुपां सुपो भवन्तीति वक्तव्यम् । भूरि दक्षिणायाः । दक्षिणायामिति प्राप्ते । तिडां तिको भव- न्तीति वक्तव्यम् । चपालं ये अश्वयूपाय तक्षति । तक्षन्तीति प्रा । लुक् । । आन्द्रे चर्मन ! लोहिते चर्मन् । चम॑णोति प्राते । हविर्भाने यत्सुन्वन्ति तत्सामिधेनोरन्वाह । यस्मिन सुन्वन्ति तस्मिन् सामिधेनोरिति प्राप्ते । पूर्वसवर्णः । धोतो । मती। सुन्छुती। धीत्या म. त्या सुष्टुत्या इति प्राप्ते । आ । उभा यन्तरी, उभौ यन्तारौ इति प्राप्ते । आत । न ताद ब्राह्मणाद निन्दामि । ताद् ब्राह्यणानिति प्राप्ते । शे। न युष्मे वाजवन्धनः । अस्मे इन्द्रा- बृहस्पती । यूयं वयमिति प्राप्ते । यूयादेशो ययादेशश्च छान्दसत्वान्न भवति । या । उख्या । प्या । उरुणा धृप्णुनेति प्राप्ते । डा । नाभा पृथिव्याम् । नामौ पृयिव्यामिति प्राप्ते । या । अनुष्टया च्यावयतात् । अनुष्टुभेति प्राप्ते । याच् । साधुया साविवति सोलुंकि प्राप्ते आल् । वसन्तो, यजेत । वसन्त इति प्रा । *इयाडियाजीकाराणामुपसंख्यानम् । इया । उविया परिधानम् । दार्विया । उरुणा दारुणेति प्राप्त । डियाम् । सुत्रिक्षेया । सुगात्रिया । मुक्षेत्रिणा सुगात्रिणेति प्राप्त ईकारः । इतिं न शुष्क सरली श्ययानम् । सरसि शयान- मिति प्राप्ते । *आङ्थाजयाराणामुपसंख्यानम् । आछ । प्रवाहवाः। प्रबाहुनेति प्राप्दै । अयान् । स्वप्नया सच सेवनम् । स्वप्नेति , प्राप्ते। अयार सिन्धुमिव नावया । नाये ति प्राप्ते। (२) अमो मश् ॥ ४० ॥ सम् इति मियादेशो गृह्यते । सस्य छन्दसि विपये मशादेशो भवति । वीं वृत्रम् । क्रमी वृक्षस्य शाखाम् । लुडि, बहुलं छन्दस्यमाड्योगेऽपीत्यडागमाभावः । शिकरण सत्रों- देशार्थम् । मकारस्थापि हि मकारवचनमनुस्वारनिवृत्त्यर्थ स्थात् ॥ लोपस्त प्रात्मनेपदेषु ॥४१॥ आत्मनेपदेषु यस्तकारस्तस्य छन्दसि विषये लोपो भवति । देवा अदुह । गन्धर्याप्स- रसो अटुह । अदुहतेति प्राप्ते । दुहामश्विभ्यां पयो अध्न्येयम् । दुग्धामिति प्राप्ते । दक्षि. णतः शये । शेत इति प्राप्ते । अपीत्यधिकारान्न भवति । तन्न आत्मानमन्तं कुरुते । आत्म- नेपदेश्चिति किम् । वत्सं दुहन्ति कलशं चतुर्विलम् ॥ ध्वमो ध्वात् ॥ ४२ ॥ छन्दसि विपये ध्वमो ध्वादित्ययमादेशो भवति । अन्तरेयोप्माणं वारयध्वात् । वारय- ध्वमिति प्राप्॥ यजध्वैनमिति च ॥ ४३ ॥ यजध्यमित्येतस्य एनमित्येतस्मिन् परतो मकारलोपो निपात्यते वकारस्य च यकारश्छ- सि विपये । यजध्वैनं प्रियमेधाः । यजध्वमेनमिति प्रा॥ तस्य तात् ॥४४॥ तशब्दस्य लोपमध्यमपुरुषबहुवचनस्य स्थाने तादित्ययमादेशो भवति । गान्नंगात्रमस्या (२) पाउन्दसीत्यारम्भ यावदित्यन्तः पाठः नास्ति पुस्तकान्तरे । (२) "अयोति रेफ टपोनमारतीपोत्तमस्यौदानार्थ इति कचित्रा 1 ।

·मा० १J काशिका । । नूनं कृणुतात् । कृणुतेति प्राप्ते । अवध्ये गोहं पार्थिवं खनतात् । खनतेति प्राप्ते । अस्मारक्षः संसृजतात् । संसृजतेति प्राप्ते । सूर्य चक्षुर्गमयतात् गमयतेति प्राप्ते ।। तप्तनप्तलथनाश्च ॥ ४५ ॥ तस्येति वर्तते । छन्दसि विषये तस्य स्थाने तप तना तन थन इत्येते आदेशा भवन्ति । तप । शृणोत प्रावाणः । शृणुतेति प्राप्ते । सुनोत । सुनुतेति प्राप्ते। तनप् । संवरत्रा दधातन । थत्तेति प्राप्से 1 तन । जुजुष्टन । जुपतेति प्रासे । छान्दसत्वात् , श्लुः । थन । यदिष्ठन । यदि- च्छतेति प्राप्ले। पित्करणमहित्वार्थम् ॥ इदन्तो मसि || ४६ ॥ छन्दसि विषये मसित्ययं शब्द इकारान्तो भवति । मसः सकारान्तस्य इकारागमो भवति, तद्ग्रहणेन गृह्यत इत्यर्थः । पुनस्त्वां दीपयामसि । दीपयाम इति प्राप्ते । शलभ भज. यामसि । भजयाम इति प्राप्ते । त्वयि रात्रिं वासयामास । वासयाम इति प्राप्से ॥ क्त्वो यक् ॥ ४७ ॥ क्त्वा इत्येतस्य यगागमो भवति छन्दसि विपये । दत्वाय सविता धियः । दत्वेति प्रा । क्वापिच्छन्दसीत्यस्यानन्तरमिदं कस्मानोच्यते । समास इति तन्नानुवर्तते ॥ इष्ट्वीनमिति च ॥ ४८ ॥ इष्ट्वीनमित्ययं शब्दो निपात्यते छन्दसि विपये । यजेः क्त्वाप्रत्ययान्तस्य ईनमादेशोऽ' त्यस्य निपात्यते । इष्ट्वानं देवान् । इष्ट्वा देवानिति प्राप्ते ॥ पोत्वीनमित्यपाप्यते ॥ चका- रस्यानुक्कसमुच्चयार्थत्वात् सिद्धम् ।। स्नात्व्यादयश्च ॥४९॥ स्नात्वी इत्येवमादयः शब्दा निपात्यन्ते छन्दसि विषये । स्नात्वी मलादिव । स्नात्वेति प्राप्त । पीत्वी सोमस्य वावृधे । पीत्वेति प्राप्ते । प्रकारार्थोऽयमादिशब्दः ॥ आजसेरसुक् ॥ ५॥ अवर्णान्तादादुत्तरस्य जसेरसुगागमो भवति छन्दसि विषये। ब्राह्मणासः पितरःसोम्या- सः । ब्रह्मणाः सोम्या इति प्राप्ते । ये पूर्वासो य उपरास इत्यत्रपरत्वादसुकि पुनः प्रसङ्गविना. गतौ विप्रतिषेधे यदू बाधितं तद्बाधितमेवेति न भवति ।। अश्वतीरवृषलवणानामात्मप्रीतो क्यचि ॥ ५१ ॥ छन्दसीत्यतःप्रभृति निवृत्तम् । अव क्षीर वृप लवण इत्येतेपामङ्गानामात्मप्रतिविषये क्यचि परतोऽसुगागमो भवति । अश्वस्यति वडवा । क्षीरस्यति माणवकः । वृपस्यति गौः । लवणस्यत्युष्ट्रः । आत्मप्रीताविति किम् । असोयति । क्षीरीयति । लवणीयति ॥ *अश्ववृप- योमथुनेच्छायामिति वक्तव्यम् । *क्षीरलवणयोलालसायामिति वक्तव्यम् । तृष्णातिरेको लालसा । अन्यत्रात्मप्रीतावपि न भवति। अपर आह ॥ *सर्वप्रातिकेभ्यो लालसायामसुग्व- क्तव्यः । दध्यस्यति, मध्वस्यति, इत्येवमाद्यर्थम् । अपर माह ॥ सुश्चक्तव्यः । दधिन्यति, मधुस्यति, इत्येवमाद्यर्थम् ।। श्रामि सर्वनाम्नः सुद ॥ ५२ ॥ आदिति वर्तते ॥ अवांत् सर्वनाम्न उत्तरस्यामःसुडागमो भवति । सबै पाम् । विश्वेषा- म्। यंपाम् । तेपाम् । सर्वासाम् । पासाम् । तासास् । आदित्येव । भवताम् । आमाति पष्टीबहुवचनं गृह्यते, न ठेराम् नद्याम्नीभ्याइति, तस्य हि परत्वाधाट्म्याटौ भवातः। यश्च धादामुः, भामश्च लिटि, न तो सर्वनाम्नः स्तः । सानुबन्धकाविति वा न गृह्यते । आमाति का०३२ । नाच्छाभावःप्रासः।

·काशिका। अ०७ सप्तमीनिर्देश उत्तरार्थ: । इह तु सर्वनाम्न इति पञ्चमीनिदेशात्तस्मादित्युत्तरस्येति पष्टीप्र क्लातिर्भविष्यति वेस्त्रयः ॥ १३ ॥ त्रि इत्येतस्य आमि परे त्रय इत्ययमादेशो भवति । नयाणाम् ॥ त्रीणामित्यापि छन्द- सीप्यते । त्रीणामपि समुदाणामिति ॥ हस्वन्छापोह : ५४ ॥ हस्तान्तानद्यन्तायोत्तरस्यामो नुनागमो भवति । हस्वान्तात्तावत् । वृक्षाणाम् । प्लक्षा- णाम् । अग्नीनाम् । साधूनाम् । कर्तृणाम् । नद्यन्तात् । कुमारीणाम् । किशोरीणाम् । गौरी- गाम् । शारिवीणाम । लक्ष्मीणाम् । प्रवन्धूनाम् । वीरवन्धूनाम् । आदन्तात् । खट्वाना- म् । मालानाम् । बहुराजाम् । कारीगन्ध्यानाम् ।। पट्चतुभ्यश्च ॥ ५५॥ पट्संज्ञकेभ्यश्चतुःशब्दाचोत्तरस्यामो नुढागमो भवति । पण्णाम् । पञ्चानाम् । सप्तानाम्। मवानाम् । दशानाम् । चतुर्णाम् । रेफान्तयाः संख्यायाः पटसंज्ञा न विहिता। पड्भ्यो लुगिति लुग मा भूत् । यहुवचननिदेशादत्र संख्याप्रधागस्य ग्रहणं भवति । परमपण्णांम् । परमपञ्चानाम् । परमससानाम् । परमचतुर्णाम् । उपसर्जनीभूतायास्तु संख्याया न भवति । प्रियपपाम् । प्रियपञ्चाम् । प्रियचतुरामिति ॥ . श्रीग्रामण्योश्छन्दसि ॥ ५६ ॥ श्री ग्रामणी इत्येतयोश्छन्दसि विपये आमो नुदागमो भवति । श्रीणामुदारो धरुणो, रयीणाम् । अन्यन्त्र सूतधामणीनाम् । श्रीशब्दस्य, वामीति विकल्पेन नदीसंज्ञा । तत्र नित्या- वचनम् । सूतग्रामणीनामिति । यक्षा सूताश्च ते ग्रामण्यश्च सूतग्रामण्यो भवन्ति तदर्थमिदं वचनम् । यदा तु सुतश्च ग्रामीश्च सूतग्रामणि । सूतप्रामणि च सूतग्रामणि च सूतगामणि चेवि सूतमामणीनामिति, तदा हस्वादित्येव सिद्धम् ।। गोः पादान्ते ॥ ५७॥ गो इत्येतस्मापादान्ते वर्तमानादुत्तरस्यामो नुडागमो भवति । विभाहि त्वा स- स्पति शूरगोनाम् । पादान्त इति किम् । गवां गोत्रमुदसृजो यदङ्गिरः । सर्वे विधश्छन्दसि विकल्प्यन्त इति पादान्तऽपि चिन्न भवति । हन्तारं शत्रूणां कृधि विराज गोपतिं गवाम् ।। इदितो नुम् धातोः ॥ ५८ ॥ इदितो धातोर्नुमागमो भवति । कुडि । कुण्डिता । कुण्ठितुम् । कुण्डितव्यम् । हुडि । हुण्डिता । इण्डितुम् । कुण्डा । हुण्डा । इदित इति किम् । पचति । पठति । अयं धातूपदे. शावस्थायामेव नुमागमो भवति । कुण्डा हुइँति, गुरोन हल इत्यकारप्रत्ययो यथा स्यात. तथाहि । विकृण्व्योरचेति प्रत्ययविधायव नुमनुषक्तयोर्गहणम् । धातुग्रहणं चेह क्रियत धातूपदेशकाले एष नुमागमो यथास्यादित्येवमर्थम् । तासिसिचोरिदित्कार्य नास्तीत्युच्चारणा- र्थो निरनासिक इकारः पठ्यते । अमस्तेत्येवमादी हि, हनसिजिति कित्त्वविधानसामर्थ्यान. कारलोपो न भवति । मन्तत्यत्राप्यसिद्धबदनामादिति टिलोपो न भवति । इह कस्मान्न भवति । भेला त्तति । इरितां समुदायस्येत्संज्ञेतीवित्वं नास्ति । अवयवशोपीसंज्ञायाँ सत्या, गोः पादत्त इतोऽन्तग्रहणमनुवत्तीयतव्यम् । तेनान्तेदितो घातयो गृयन्ते ।। शे मुचादीनाम् ॥ ५९॥ से प्रत्यये परतो मुगादीनां नुमागमो भवति । मुन्न । मुशति । लप्ट । लुम्पत्ति । वि- ·पा०.१] काशिका। , -- 1 दूलू । विदन्ति । लिपि । लिम्पति । सिच् । सिञ्चति । कृती । कृन्तति । खिद। खिन्दति । पिश । पिंशति । शे इति किम् । मोक्ता । मोक्तुम् । मोकव्यम् । मुचादीनामिति किम् । नुदति । *शे तृम्फादीनामुपसंख्यानं कर्तव्यम् । के पुनस्तृम्फादयः । तृफ तृम्फ तृप्तौ, दृफ इम्फ उत्क्लेशे। गुम्भ ग्रन्थे। उभ उम्भ पूरणे, शुभ शुम्भ शोभायें, इत्यत्र ये सानुपङ्गा. स्तेतृम्फादय, स्तेषामनिदिता हल उपधायाः क्डिन्तीत्यनुनासिकलोपे कृते नुम्वधीयते । सच विधानसामर्थ्यान्न लुप्यते । तृम्फति । हम्फति । गुम्फति । उम्भति । शुभ्भति । ये. तु निरनुपङ्गास्तेषां तृफति हफति गुफति शुभतीत्येवं भवति । मस्जिनशोमलि ॥ ६ ॥ मस्जि नशि इत्येतयोरङ्गायोझलादौ प्रत्यये नुमाममो भवति । मङ्का । मङ्क्तुम् । मतव्यम् । नंष्टा । नष्टुम् । नष्टव्यम् । झलीतिकिम् । मजनम् । नशिता ॥ मस्जेरन्त्यात् पूर्व नुममिञ्छन्त्यनुपङ्गादिलोपार्थम् ॥ मनः । मग्नवान् ॥ रधिजभोरचि ॥ ६१॥ रधि जभि इत्येतयोरजादौ प्रत्यये नुमागमो भवति । रन्धयति । रन ,कः । साधुरन्धी। रन्धो वर्तते । जम्भयति । जम्भकः । साधुजम्भी । जम्भञ्जम्भम् । जंभो वर्त्तते । परापि सती वृद्धिर्नुमा वाध्यते, नित्यत्वात् । अचीति किम् । रद्धा । जभ्यम् ॥ नेटयलिटि रधेः ॥ १२॥ इडादावलिटि प्रत्यये परे रधेर्नुमागमो न भवति । रधिता । रधित्तुम् । रधितव्यम् । इटी- ति किम् । रन्धनम् । स्धकः । अलिटीति किम् । रन्धिम । नुमि कृते संयोगान्तत्वादसंयो- गाल्लिट् किदिति कित्त्वं नास्तीति नलोपो न भवति । अथ क्वसौ कथं भवितव्यं, रेधिवानिति। कथमेत्वाभ्यासलोपयोः कृतयोरिडागमः क्रियते । ततोनुमागमस्तस्यौपदेशिककित्त्वाश्रयोलो. पः । अथ, इटिलिटीत्येवं नियमः कस्मान्न क्रियते-लिट्येवेटि, नान्यन्नेति । विपरीतमप्यव- धारण संभाव्यते--इट्येव लिटि, नान्यत्रेतिः। तथा च सति ररन्धेत्यत्र न स्यात्, रधितत्पन्न च स्यादेव ॥ रभेरशब्लिटोः ॥ ६३ ॥ रभेरङ्गस्य शब्लिवर्जितेऽजादौ प्रत्यये परतो नुमागमो भवति । आरम्भी, आरम्भः, साध्वारम्भी, आरम्भमारम्भम्, आरम्भो वर्त्तते अशक्लिटोरिति किम् । आरभते आरेभे । अन्चीत्येव । आरब्धा । लभेश्च ।। ६४॥ लभेश्चाजादौ प्रत्यये शब्लिर्जिते नुमागमो भवति । लम्भयति। लम्भकः। साधुलम्भी। लम्भलभ्भम् । लम्भो वर्तते । अशब्लिटोरित्येव । लभते । लेभे । अचीत्येव । लब्या । लभेश्च पृथग्योगकरणमुत्तरार्थम् ॥ प्राडो यि ॥६५॥ आह उत्तरस्य लभेर्यकादिप्रत्ययविपये नुमागमो भवति । आलंभ्यो गोः । आलंभ्या वढया । प्रात्प्रत्ययोत्पत्तेर्नुमि कृते विहतमनुपधत्वमिति, हलोण्यदिति, ण्यत्प्रत्ययस्सन्न मृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वेनान्तस्वरितत्वं भवति । यति तु पुनरुत्तरपदायुदात्तत्वं स्यात् । आ इति किम् । लभ्यः(१)। कथमन्निष्टोन आलभ्य इति । स विधयरलदसि विकलन्यन्ते । अथ वा आलभ्य इत्यन्न नुमि कृलेऽनुपरलोपः क्रियते॥ (B) कचिदय पाठ उपलभ्यते मनायम् "अदुग्धदायरयत्ययान मेतन किम । मत" इल। - - - ·४६० काशिका । [अ०७ उपात् प्रशंसायाम् ॥ ६६ ॥ उपादुत्तरस्य लभेः प्रशंसायां गम्यमानायां यकादिप्रत्ययविषये नुमागमो भवति । उप- न्या भवता विद्या । उपलभ्यानि धनानि । यत्प्रयान्तस्वरितत्वमेव । प्रशंसायामिति किम् । उपलभ्यमस्माद्देपलात किंचित् । पोरदुपधत्वाद्यत्प्रत्ययान्तमिदम् ॥ उपलगत् खल्धोः ॥ १७ ॥ उपसर्गादुत्तरस्य लभेः खल्धनोः परतो नुमागमो भवति ।। ईपत्प्रलम्भः । सुप्रलंभः । दुष्प्रलम्भः । न । प्रलम्भो, विप्रलम्भः । सिद्ध सत्यारम्भो नियमार्थः । उपसर्गादेव लभेः, खल घनोः परतो नुमागमो भवति, नान्यन्त्र । ईपल्लभः । लाभो वर्तते ॥ न सुदुा केवलाभ्याम् ॥ ८ ॥ सु दुरित्येताभ्यो केवलाभ्यामन्योपसर्गरहिताभ्यामुपसृष्टस्य लभेः खल् घनोः परतो नुमागमो भवति । सुलभम् । दुर्लभम् । घनि । सुलाभो दुर्लाभः । केवलाभ्यामिति किम् । सुप्रलम्भः । दुष्प्रलम्भः । सुदुामिति तृतीयां मत्वा केवलग्रहण क्रियते। पञ्चम्यां हि व्यवहितत्वादेवाप्रसगः। अतिसुलभमित्यत्र कर्मप्रवचनीयत्वादतेः केवल एवं सुशब्द उपसर्ग इति भवति प्रतिपेधः। यदा त्वतिशब्दो न कर्मप्रवचनीयस्तदा नुम्भवत्येवातिसु. लम्भ इति । पञ्चमीनिर्देशपक्षेऽप्येवमथ केवलग्राहणं कर्तव्यम् ॥ विभाषाणिएणमुलोः ॥ ६९ ॥ थिए पामुल इत्येतयोविभाषा लभेर्नुम्भवति । अलामि । अलम्भि । लाभम् २ । लम्भ- म् २ । व्यवस्थितविभापा चेय, तेनानुपसृष्टस्य विकल्पः, उपसृष्टस्य नित्य नुम्भवति । प्राल- म्भि। पालम्भम् ॥ उगिदचा सर्वनामेस्थानेऽधातोः ॥ ७० ॥ उगितामङ्गानां धातुवर्जितानामचतेश्च सर्वनामस्थाने परतो नुमागमो भवति । मवान् । भवन्तौ । भवन्तः । ईयसुन् । श्रेयान् । श्रयांसौ । श्रेयोसः । शतृ । पचन् । पच- न्तौ । पचन्तः । अञ्चतेः । प्राङ् । प्राञ्चौ । प्राञ्चः । उगिदचामिति किम् । इपत् । पदौ । ह.पनः । सर्वनामस्थान इति किम् । भवतः पश्य । श्रेयसः पश्य । अजतिग्रहण नियमार्थम् ; अञ्जतरेव धातोरन्यस्य मा भूत् । उखास्त्रत् । पर्णध्वत् । अधातोरिति क्रिम् । अधातुभूतपू. चस्य यथा स्यात् । गोमन्तमिच्छति गोमत्यति, गोमत्यतेरप्रत्ययः, गोमान । अत्र हि धातु. त्वादञ्चतिग्रहणान्न स्यात् ॥ युजेरसमासे ॥ ७९ ॥ युजेरसमासे सर्वनामस्थाने परतो नुमागमो भवति । युष्। युझौ । युक्षः । असमास इति किम् । अश्वयुक् । अश्वयुजौ । अश्वयुजः । युजेरितीकारनिर्देशाद्, युज समाधावित्य- स्य महणे न भवति । युजमापन्ना ऋपयः ॥ नपुंसकस्य झलचः ॥ ७२ ॥ नपुंसकस्य झलन्तस्याजन्तस्य च सर्वनामस्थाने परतो नुमागमो भवति । उदश्विन्ति । शन्ति । यशांसि ! पयांसि । अजन्तस्य । कुण्डानि । बनानि । प्रपूणि । जनि । नपुंसक: स्येति किम् । अग्मिचि ब्राह्मणः । शलच इति किम् । बहुपुरि । बहुधुरि । विमलदियि । चत्वारि । महानि । गितो झलन्तस्य नपुंसकरम्य परत्वादनेनैव नुम्भवति । श्रेयांसि भृयां- सि कुन्ति एपन्ति । ब्राह्मणकुलानि । यहूजि प्रतिषेधो वक्तव्यः । उहूजि माणकुलानि । अन्त्यात् पूर्व नुममेक इच्छन्ति । बहूनि ग्रामणकुलानि ॥ - - ·पा० १] काशिका। - - इकोऽचि विभक्तौ ॥ ७३ ॥ इजन्तस्य नपुंसकल्याङ्गल्याजादौ विभक्तो नुमागमो भवति । पुणी । जतुनी । तुम्जुरु. णी । पुशे जतुने । तुम्बुरुणे । इक इति किम् । कुण्डे । पीठे । अग्रहणमुत्तरार्थम् । यद्ये. वं, तत्रैव कर्त्तव्यम् । इह तु करणे एतत्प्रयोजनं हे पो इत्यन्न नुम् मा भूदिति । न लिसंत्रु- ज्योरिति नलोपप्रतिषेधः स्यात्। ननु च, नलुमताङ्गल्येति प्रत्ययलक्षणे प्रतिपिद्धे विभक्ति- रेव नास्ति । एतदेवाज्ग्रहण ज्ञापकं प्रत्ययलक्षणप्रतिपेोऽत्र न भवतीति । तयाच सैबुद्धिगु णः क्रियते । विभक्ताविति किम् । तौम्युरवं चूर्णम् ॥ इकोऽचि व्यञ्जने माभूदस्तु लोपः स्वरः कथम् । स्वरो वै श्रूयमाणोऽपि लुप्ते किं न भविष्यति ॥ रायात्वं तिसृभावश्च व्यवधानन्नुमा अपि । नुड् वाच्य उत्तरार्थ तु इह किञ्चित् पो, इति ॥ तृतीयादिषु भाषितपुंस्कं पुंवद् गालबस्य ॥ ७४ ।। तृतीयादिषु विभक्तिष्वजादिषु भापितपुंस्कलिङ्गमिगन्ते गालवस्याचार्यस्य मतेन बद्ध वति । यथा पुंसि हस्वनुमौ न भवतस्तद्वदन्त्रापि न भवत इत्यर्थः । ग्रामणोर्वाह्मणः । ग्रामणि ब्राह्मणकुलम् । ग्रामण्या ब्राह्मणकुटेन । ग्रामणिना ब्राह्मण कुलेन । ग्रामण्ये ब्राक्षणकुलाया ग्रा. मणिने ब्राह्मणकुलाय । ग्रमण्यो ब्राह्मणकुलात् । ग्रामणिनो ब्राह्मणकुलात् । ग्रामण्यो ब्राह्मकु. लस्य । ग्रामणिनो ब्राह्मणकुलस्य । ग्रामण्योाह्मणकुलयोः। ग्रामणिनोर्ब्राह्मणकुलयोः । ग्रा. मण्यां ब्राह्मणकुलानाम् । नुमचिरेति पूर्वविप्रतिधेपेन नुट् । ग्रामणीनां ब्राह्मयकुलानाम् । ग्रामण्यां प्राहाणकुले । ग्रामणिनि ब्राह्मणकुलो शुचिाह्मणः। शुचि ब्रह्माकुलम् । शुचिना बा- माकुरलेन २ । शुचये ब्राह्मणकुलाय । शुधिने ब्राह्मणकुलाय । शुचेाह्मणकुलात् । शुचिनो बामणकुलात् । शुचिनो ब्राह्मणकुलस्य । शुन्योाह्मणकुलयोः । शुचौ ब्राह्मणाले । शुधिनि बाह्मणकुले । तृतीयादिग्विति किम् । प्रामणिनो ब्राह्मणकुले । शुबिनी बाह्मगकुले । भापित'- स्कमिति किम् । अपुणे । जतु ने । इह करमान्न भवति । पीलुर्वशः, पोलु फलं पोलुने फला- येति । समानायामाकृतो यदापितपुरक तुल्ये प्रवृत्तिनिमित्ते तस्य पुंबद्धावः । इह तु वृक्षा- कृतिः प्रवृत्तिनिमित्तं पुसि शब्दस्य । फलाकृतिर्नसके । तदेतदेवं कथं भवति भापितपुंस्क- मिति । भापितः पुमान् यस्मिन्नथे प्रवृत्तिनिमित्ते स भाषितपुंस्कशब्देनोच्यते । तद्योगाद- भिधेयमपि यद् नपुंसकं तदपि भापितपुंस्कम् । तस्य प्रातिपादिकं यज्छद तदपि भाषि- तपुंस्कमिति । इक इत्येव । कीलालपः बामगः । कीलाल ब्राह्मगकुलम् । कोलालपन प्रा. झणकुलेन । अचीत्येव । ग्रामणिभ्यां ब्रह्मणकुलाभ्याम् ॥ अस्थिधिसथ्यदशामनदासः ॥ ७ ॥ अस्थि दधि सस्थि अक्षि इत्येतेषां नपुंसकानां तृतीयादियनादिषु विभन्निषु परतोऽन. डित्ययमादेशो भवति, स चोदात्तो भवति । अस्थना । स्ने । दना दने । सहना सकने । अक्ष्णा अक्षणे । अस्थ्यादय आधुदात्तास्तेषामनदादेशः स्थानिवजावादनुदानः ब्यादित्यु. दातवचनम् । तर भसंज्ञायामल्लोपं कृते टदात्तनिवृत्तिम्बरेण विभकिरदाता मासि ॥ *. स्थ्याभिनयुसरनपुंसकस्याप्यान्य तदन्तण्णामिप्यते । प्रियसपना मामगेन । प्रिपद- धना(१)तृतीयादिप्विति किम् । अम्धिनी । दधिनी । अचीत्येव । अन्थिन्याम् । दधिभ्याम्।। छन्दस्यपि दृश्यने ॥ ७६ ॥ अस्थिविरमभ्यगामना छन्दम्पपि न्यो । यम रिदिसम्नतीजन्यमावि ने। (Mमन्द REET | Hiranata । । 1 ·૬૨ : : काशिका। [ #०७ - अचीत्युक्तमनजादावपि दृश्यते।। इन्द्रो दधीचो अस्थभिः । भद्र पश्येमाक्षभिः । तृतीया- 'दिष्वित्युक्तमतृतीयादिषु दृश्यते। अक्षीण्युत्कृत्य जुहोति । विभक्तावित्युक्तमविभक्तावपि दृश्यते । अक्षण्वता लामालेन । अस्थन्वन्तं यदनस्था विभर्ति ।। ई च द्विवचने ॥ ७७॥ द्विवचने परतश्छन्दसि विषयेऽस्थ्यादीनामीकारादेशो भवति, स चोदात्तः । अक्षी ते इन्द्र 'पिङ्गले कपेरिख । अक्षीभ्यां तेनासिकाभ्याम् । अक्षी इत्यत्र नुम्परत्वादीकारेण बाध्यते तत्र कृते, सकृद्गतौ विप्रतिपेधे यद् वाधितं तद् वाधितमेवेति पुन म्न क्रियते ॥ नाभ्यस्ताच्छतुः ॥ ७८॥ अभ्यस्तादङ्गादुत्तरस्य शतुर्नुम्न भवति। ददत् । ददतौ । ददतः। दधत् । दधतौ । दधतः। जक्षत् । जक्षतौ । जक्षतः । जागत् । जागतौ । जाग्रतः । शसुरनन्तर ईकारोन विहित इति व्यवहितस्यापिःनुमः प्रतिषेधो विज्ञायते ॥ वा नपुंसकस्य ॥ ७९ ॥ अभ्यस्तादङ्गादुत्तरो यः शतृप्रत्ययस्तदन्तस्य नपुंसकस्य वा नुमोगमो भवति । ददति ददन्ति कुलानि। दधति दधन्ति कुलानि । जक्षति जक्षन्ति कुलानि । जाग्रति जाग्रन्ति कुलानि। श्राच्छीनद्योर्तुम् ॥ ८० ।। अवर्णान्तादङ्गादुत्तरस्य शतुर्वा नुमागमो भवति शीनद्योः परतः । तुदती कुले । तुदन्ती कुले । तुदती । तुदन्ती ब्राह्मणी । याती कुले। यान्तो कुले ।. याती ब्राह्मणी । थान्ती बाम णी करिष्यती ब्राह्मणी। करिष्यन्ती ब्राह्मणी । अत्रानन्तरस्य शतुरिति न युज्यते वक्तुम्। उभयत माश्रये नान्तादिवदित्यन्तादिवद्भावोपि नास्ति भतपूर्वगत्याश्रयणे वाऽदत्ती घनतीत्ये- वादिष्यतिप्रसङ्ग इति । अन समाधि केचिदाहुः । शतुरवयवे शतृ शब्दो वर्तते । अवर्णा- तादादुत्तरो यः शत्रवयव इति(१)। अपरे पुनराहुः । आदित्येतेन शोनद्यावेव विशेष्यते । अवर्णान्तादादुत्तरे ये शीनद्यौ तयोः परत शत्रन्तस्य नुम्भवतीति । तत्र, येन नाव्यवधान तेन व्यवहितेऽपि नचनप्रामाण्यादितितकारेणेवव्यबधानमाश्रयिष्यत । आदिरिति किम् । कु. वती, सुन्वती । शीनद्योरिति किम् तुदताम् । नुदताम् ॥ शपश्यनोनित्यम् ।। ८१॥ शप् श्यन् इत्येतयोः शतुः शीनद्योः परतो नित्यं नुमागमो भवति । पचन्ती कुले, पचन्ती ब्राह्मणी । दीव्यन्ती कुले,दीन्यन्ती ब्राह्मणी । सीव्यन्वी कुले। सीव्यन्ती ब्राह्मणी । नित्यन हणं येत्यस्याधिकारस्य निवृत्यर्थम् । इहारम्भसामर्थ्यान्नित्यमुत्तरत्र विकल्प एवेत्याशङ्कयत । सावनडुहः ॥ ८२॥ सौ परतोऽनहुहोऽङ्गस्य नुमागमो भवति । अनड्वान् । हे अन्वन् । अत्र केचिदादित्य धिकारादाममोः कृतयोर्नुम कुर्वन्ति । तेन नुमामन्गमौ न बाध्येते, आमम्भ्यां च नुमिति । अपरे तु सत्यपि सामान्यविशेषत्वे आममोर्टमश्चसमावेशमिच्छन्ति । न बाध्यबाधकभावं, यथा चिचीपत्यादिषु दीर्घत्वद्विचनयोरिति ॥ हक्स्ववस्स्त्रतवसां छन्दसि ॥ ८३ ।। दृक् स्वपस् स्वतवस् इत्येतेषां सौ परतो नुमागमो भवति छन्दसि विपये। ईदृट् । ता. छ । याटदः । सहह । स्ववान् । स्वतवान् पायुस्ने । दिव श्रौत् ।। ८४ ॥ (१)"यथा प्रायो दम्य इति प्रामकदेश प्रामशम्शे निश्यिते" हा कायदार्षिक: पाठ उपलभ्यते । । ।

·पा० १] काशिका । । । दिवित्येतस्य सौ परत औदित्ययमादेशो भवति । द्यौः। दिविति प्रातिपदिकमस्ति नि. स्नुबन्धकम् । धातुस्तु सानुबन्धकः स इह न गृह्यते । अक्षयूः ॥ पथिमथ्यभुक्षामात् ।। ८५ ।। पथिन् मथिन् ऋभुक्षिन इत्येतेपामङ्गानां सौ परत आकार आदेशो भवति । पंथाः । में- थाः । ऋभुक्षाः । स्थानिन्यनुनासिकेऽपि आकारोऽनुनासिको न भवति । भाव्यतानेन स.. वर्णानां गहणं न भवतीति शुद्धो ह्ययसुच्चार्यते ॥ इतोत्सर्वनामस्थाने-11 ८६ !! पथ्यादीनामिकारस्य स्थाने आकारादेशो भवति । सर्वनामस्थाने परतः। पन्थाः । पन्थानौ । पन्धानः । पन्थानम् । पन्थानौ। मन्थाः । मन्थानौ । सन्थानः । मन्थानम् । मन्थानौ। अभुक्षाः । ऋभुक्षाणौ । ऋभुक्षाणः । अभुक्षाणौ । आदिति वर्तमाने पुन- रद्वचनं पपूर्वार्थम् । ऋभुक्षुणमित्यव, वा पपूर्वस्य निगम इति दीर्घविकल्पः ॥ थोन्थः ॥ ८७॥ पथिमथोस्थकारस्य स्थाने न्थ इत्ययमादेशो भवतिासर्वनामस्थाने परतः । पन्थाः । प. स्थानौ। पन्थानः । मन्थाः । मन्थानः । भस्य टेलोपः ॥८८॥ पथ्यादीमा भसंज्ञकानां टेर्लोपो भवति । पथः । पथा । पथे । मथः । मथा । मथे । - भुक्षः । नरभुक्षा । ऋभुक्षे । सर्वनामस्थान इत्यनुवर्तमानमपि विरोधादिह न संबद्धयते ।। पुंसोऽसुङ् ॥ ८९ ॥ पुस इत्येतस्य सर्वनामस्थाने परतोऽसुडित्ययमादेशो भवति । पुमान् । पुमांसौ । पुमांसः। इह परमपुमानिति प्रागेव विभक्त्युत्पत्तेः समासान्तोदात्तत्वमुत्पन्नायां विभक्तौ असु नित्य. निष्टः स्वरः प्राप्नोति । तदर्थमसुङ्युपदेशिवद्वचनं कर्त्तव्यम् । तेन परमपुमानित्यन्तोदात्तो भवति । पुमानित्ययं पुनरायुदात्त एव ।। गोतो णित् ॥ ९०॥ गोशब्दात् परं सर्वनामस्थानं णिवद्भवति । णित्कार्याणि तन्त्र भवन्तीत्यर्थः । गौः। गाची गावः । तपरकरणं किम् । चित्रगुः । शवलगुः । कथं, हे चिन्नगो, हे शवलगव इति, अङ्गवृत्ते पुनर्वृत्तावविधिनिष्ठितस्येति संबुद्धिजसोर्गुणे कृते णित्त्वं न भवति । अथ वा गोत इति सम्ब न्धलक्षणा षष्ठी । गोतः संबन्धि यत्सर्वनामस्थानमिति । यच्च तदर्थस्यैकत्वादिषु सर्वनाम स्थानं तद्गोः सर्वनामस्थानमित्युच्यते । चित्रगुशब्दात्तु सर्वनामस्थानं तदन्यपदार्थस्यैकत्वा. दीनाह । तपरकरणं तु निर्देशार्थमेव । केचिदोतो णिदिति पठन्ति । घोशन्दादपि विद्यते तदर्थम् । द्यौः । धावौ । धावः । गोत इत्येव तपरकरणनिर्देशादोकारान्तोपलक्षण द्रष्टव्यम् । वर्णनिह शेपु हि तपरकरणं प्रसिद्धम् ॥ गलुत्तमो वा ॥ ९१॥ उत्तमो गल्वा गिद् भवति । णित्कायें तन वा भवतीत्यर्थः । अहं चकर । अहं चकार । अहं पपत्र। अहं पपाच॥ सख्युरसंबुद्धौ ॥ ९२ असंयुद्धौ यः सखिशब्दस्तस्मात्परं सर्वनामस्थानं णिति । सखायौ । सखायः । असं- बुद्धात्रिति किम् । हे सखे । अनङ् सौ ॥ १३ ॥ । । - ·४६४ काशिका । [अ०७ सखिशब्दस्य सौ परतोऽनहित्ययमादेशो भवति स चेत्सुशवः संवृद्धिर्न भवति । सखा असंबुद्वाविति किम् । हे सखे ।। ऋदुशनस्पुरुदंसोऽनेहसां च ॥ ९४ ॥ अकारान्तामझानामुशनस् पुरुदंशस् अनेहसू इत्येतेषां चाऽपयुद्धौ सौ परतोऽनादेशो भवति । कर्ता । हा । माता । पिता । भ्राता। उशना । पुरुदंसा । भनेहा । असंयुद्धावित त्येव । हे कर्त्तः । हे मातः । हे पित्तः । हे पुरुदेसः । हे अनेहः । देउशनः । उशनसः संयुद्वावपि पक्षेऽनङ् इप्यते । हे उशनन् । न डिसंबुद्धयोरितिनलोपप्रतिषेधोऽपि पक्ष इष्यते । हे उशन । तथा चोक्तम् ॥ संबोधने तूशनसस्त्रिरूपं सान्त तथा नान्तमथाप्यदन्तम् । माध्यंदिनिष्टि गुणं त्विगन्ते नपुंसके व्याघ्रपदा वरिष्ठः ॥ इति । तपरकरणमसन्देहार्थम् ॥ तृज्वत् क्रोष्टुः ॥ ९५॥ क्रोप्टुशब्दस्तुन् प्रत्ययान्तः संज्ञाशब्दः सर्वनामस्थामेऽसंबुद्धौ परतः तृवद्भवति । तृजः न्तस्य यद पं तदस्य भवतीत्यर्थः । रूपातिदेशोऽयम् । प्रत्यासत्तेश्च क्रुशेरेव तृजन्तस्य यद्रूपं एतदतिश्यते । तच्च क्रोष्ट्र इत्येतदन्तोदात्तम् । क्रोष्टा । कोष्टारौ । कोष्टाः । क्रोष्टरम् १ को. रौ । सर्वनामस्थान इत्येव ! कोप्टून् । असंबुद्धावित्येव । हे क्रोप्टो । त्रियां च ॥९६॥ असर्वनामस्थांनार्थमारम्भः । स्त्रियां च क्रोष्टुशब्दस्य तृज्यद्धति । क्रोष्ट्री। क्रोष्ट्रोभ्याम्। क्रोष्टीभिः । क्रोष्टुशब्दः केचिद्गैरादिपु पठन्ति । ते ओपि प्रत्यये तृनदा कुर्वन्ति । तेषां पञ्चभिः क्रोष्ट्रीभिः क्रीतः पञ्चक्रोडभी रथैरिति स्त्रीशब्दस्य लुकि कृते न सिद्धयति । तन्न प्रतिविधयम् । ये तु गौरादिपु पठन्ति । तेषां खियामित्यर्थनिर्देशः, स्त्रियां वर्तमानः क्रोष्ट- शब्दस्तबद्भवति । कृतेऽतिदेशे, ऋन्नेभ्यो डीविति डीप्प्रत्ययः । तत्रोदाचरणो हलपूर्वादि त्यन्तोदात्त एवं क्रोष्ट्रीशब्दो भवति ।। विभाषा तृतीयादिवचि ॥ ९७ ॥ तृतीयादिपु विभक्तिष्यजादिषु क्रोष्टुर्विभाषा तृपयति । कोष्टा । क्रोष्टुना । कोष्ट्रे। कोटचे। क्रोप्टुः । कोप्टोः । क्रोधरि । कोष्टी । क्रोष्ट्रोः। क्रोष्ट्वोः । तृतीयादिन्विति किम् । क्रोप्दन् । अचीति किम् । क्रोष्टुभ्याम् । क्रोष्टुभिः ॥ *तृन्वद्रावात् पूर्धविप्रतिषेधेन नु:- नुटो भवतः । प्रियकोष्टवेऽरण्याय । प्रियकोष्टुने वृपलाय । नु क्रोष्ट्रनाम् । चतुरनडुहोरामुदात्तः ॥ १८ ॥ चतुर अनढुह् इत्येत्तयोः सर्वनामस्थाने परत आमागमो भवति, स चोदात्तः । चत्वारः। अनइवाम् । अनड्याहौ । अनड्याहः । अनड्वाहम् । तदन्तविधिरनेष्यते । प्रियचत्वाः । प्रियचत्वारी । प्रियचत्वारः। प्रियानवान् । प्रियानवाही । प्रियानड्याहः ॥ *भनड्ड्सः खियां येति वक्तव्यम् । अनुहुही। अनाही । गौरादिपावासिद्धम् ॥ श्रम संबुद्धौ ॥ ९९॥ मंधुदो परतश्चतुरनझहोरमागमो भवति । पूर्वन्यायमपवादः दे मिययत्वः । हे प्रिया- नड्यन् ॥ ऋत इद्धातोः ॥१०॥ मकारान्तस्य धातोरङ्गस्य इकारादेशो भवति । किरति । गिरति । आस्तीर्णम् 1 विस्ती ·पा०.१] काशिका । ४६५ - । - र्णम् । धातोरिति किम् । पितृणाम् । मातृणाम् ॥ लाक्षणिस्याप्यत्र ग्रहणमिष्यते । चिकीर्पती- त्यत्रापि यथा स्यादिति धातुग्रहण क्रियते ॥ उपधायाश्च ॥ १०१ ॥ उपधायाश्च अत्कारस्य इकारादेशो भवति । कीर्तयति । कीर्तयतः। कीर्तयन्ति । उदोष्ट्यपूर्वस्य ॥ १०२ ॥ ओष्टयः पूर्वी यस्याद् ऋकारादसावोष्ट्यपूर्वस्तदन्तस्य धातोरङ्गस्य उकारादेशो भवति । पूर्ताः पिण्डाः । पुपूर्षति । मुमूर्षति । दन्त्योष्ठयपूर्वोऽप्योष्ट्यपूर्वो भवतीत्यत्रापि भवति । बुर्षति ऋत्विजम् । प्रावुर्षति कम्बलम् । ओष्टयोन प्रत्यासत्तेरङ्गावयव एवगृह्यते । तेन, ऋगतादित्यस्य संपूर्वस्य समीर्णमिति भवति(१) । *इत्वोत्याभ्यां गुणवृद्धी भवतो विप्रति- पेधेन । आस्तरणम् । आस्तारकः । निपरणम् । निपारकः । निगरणम् । निगारकः ॥ बहुलं छन्दसि ॥ १०३॥ छन्दसि विपये ऋकारान्तस्य धातोरङ्गस्य बहुलमुकारादेशो भवति । ओष्ठ्यपूर्वस्येत्युक्त- मनोष्टयपूर्वस्यापि भवति। मित्रावरुणौतितुरिः दूरे सुध्वा जगुरिः। ओष्ठ्यपूर्वस्यापि न भवति। पप्रितमम् । कचिद् भवति पपुरिः ॥ इति काशिकायां वृत्तौ सप्तमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥७॥१॥ । ॥ अथ सप्तमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु ॥ १ ॥ परस्मैपदे परे सिचि परत इगन्तस्याङ्गस्य वृद्धिर्भवति । अवैषीत् । अनैवीत् । अलावीत्। अपाठीत् । अकार्षीत् । अहापीत् । अन्तरङ्गमपि गुणमेपां वृद्धिर्वचनाद् बाधते । न्यनुवी न्यधुवीद् इत्यत्र कुटादित्वाद ङित्त्वे सति प्रतिषिद्धायां वृद्धावुबडादेशः क्रियते । परस्मैप- देष्विति किम् । अच्योष्ट । अप्लोष्ट । अतो लान्तस्य ॥२॥ रेफलकारौ यावतः समीपौ तदन्तस्याङ्गस्य अत एव स्थाने वृद्धिर्भवति । क्षर। अक्षारीत् । ल्सर । अत्सारीत् । ज्वल । अज्वालीत् । हल । अमलीत् । अतो हलादेलघोरितिविकल्प- स्यायमपवादः । अत इति किम् । न्यखोरीत् । न्यमीलीत् । लान्तस्येति किम् । मा भवान- शीत । मा भवानठीत् । अन्तग्रहणं किम् । अवधीत् । अश्वल्लीत् । अन्न यौ रेफलकारावना. स्यान्तौ न तावतः समीपौ। वजहलन्तस्याचः॥३॥ वव्रजोहलन्तानां चाङ्गानामचः स्थाने वृद्धिर्भवति सिचि परस्मैपदे।परतः । अवादीत् । अबाजीत् । विकल्पबाधनार्थ वदिजिग्रहणम् । हलन्तानाम् । अपाक्षीत् । अभैत्सीत् । अच्छेत्सीत् । अरौत्सीत् अन्न योगविभागे सति हलन्तग्रहणमन्तरेणापि सिद्धयति । कथं, दिनज्योरित्यन्न प्रथमयोगे अत इति स्थानी अनुवर्तते । ततो यदच इति सूत्रं तबाङ्गेना- विशेष्यते । अङ्गस्याचः सिचि परतो वृद्धिर्भवति । तदेत्तन्द्वल्ग्रहणं हल्समुदायपरिग्रहार्थम् । (१) चेदयंपाठ उपलभ्यते । मचायाम् "नेनेह न भवति । समीणमिति । गतादित्यस्य संपूर्वस्य, यपि समोमकार ओठ्य पर्योऽस्ति तथाप्यशापयश न भवतीति समामिन्यत्र न भवति" इति ।

·काशिका । [अ० पश्चादू, - - - इहापि स्यात् अराङ्गीत् अभाङ्क्षीत् । अन्यथा हि, येन नाम्यवान तेन व्याहितेऽपि व. पचनप्रामाण्यादित्येकेन वर्णेन व्यवधाने स्यादनेकेन हला न स्यात् । उदयोढमुदघोढामित्यत्र, वहेः सिचिढत्वसलोपादीनां पूर्वत्रासिद्धमित्यसिद्धत्वात् पूर्व हलन्तलक्षणा वृद्धिः क्रियते, ढिलोपनिमित्तमोत्वम् । सन्न कृते पुनर्वृद्धिल भवति, कृवत्वात् । यत्र स्वता वृद्धिरोकारस्यैव तत्र भवति । सोढामित्रस्यापत्यं सौढामिरिति ॥ नेटि ॥४॥ इडादौ सिचिहलन्तस्याङ्गस्य वृद्धिर्न भवति । अदेवीत, असेवीत्। अक्रोपोत् । अमोपीत्। हलन्तस्येत्येव । अलावीत् । ननु च एतदप्यन्तरङ्गत्वाद गुणावादेशयोः कृतयोहलन्तं भवति । नैतदेवम् । अन्तरङ्गमपि गुणं वचनारम्भसामर्थ्यात् सिचि वृद्धिर्बाधते- इत्युक्तम् ॥ ोयन्तक्षणश्वसजागृरिणश्श्येदिताम् ॥ ५ ॥ हकारान्तानां मकारान्तानां यकारान्तानामङ्गानां क्षण श्वस जागृणि श्वि इत्येतेपा- मेदितां च इडादौ सिचि परस्मैपदे परतो वृद्धिर्न भवति । ग्रह । अग्रहीत् । स्यम । अस्य- मीत् । व्यय । अन्यथीत् । टुवम । अवमीत् । क्षण । अक्षणोत् । श्वस् । अश्वसीत् । जागृ । अजागरीत । णि। ऊनयीत् । ऐलयीत् । शिव । अश्वग्रीत् । पुदिताम् । रंगे । अरगीत् । कखे । अकखीत् । हायन्तक्षणश्वसामेदितां च, अतो हलादेर्लघोरिति, विकल्पे प्राप्ते, प्रति. पेधः । जागृणिश्वानां तु सिचि वृद्धिः प्राप्ता, सा च, नेटीति न प्रतिपिद्धयते । न वान्तरङ्ग- त्वादन्न पूर्व गुणो भवति । सिचि वृद्धरनवकाशत्वात् । यदि पूर्व गुणः स्यादिह णिश्विग्रहण- मनर्थक स्यात् । गुणायादेशयोः कृतयोर्यकारान्तत्वादेव प्रतिपेधस्य सिद्धत्वात् । तस्मादिद- मेव णिश्विग्रहण किमर्थम् । जाम्रो विचिण्णल्उित्सु इति जागणो वृद्धपवादो विधीयते । स यथा, अघो रिणतीति वृद्धिं वाधते, तथा सिचि वृद्धिमपि बाधिष्यते । नेतदस्ति कृते गुणेऽतो लान्तस्येति या वृद्धिः प्राप्नोति सा प्रतिषिद्धयते । अथ गुणविधानसामथ्यांदुत्तर- कालभाविन्यपि वृद्धिर्बाध्यते । यथा जागरयतीत्यत्रात उपाधाया इत्यपि वृद्धि भवति.. तथा चिष्णलाः प्रतिषेधोऽर्थवान् भवति इति शक्यमिह जागृग्रहणमकर्तुम् । तत्तु क्रियते विस्पष्टार्थम् ॥ उोतेर्विभाषा ॥६॥ उतेरिडादौ सिचि परस्मैपदपरे परतो विभापा वृद्धि भवति । मोर्गावीत् । प्रोणत्रोत् । विभापोर्णारित्यत्त्विपक्षे वृद्धिविकल्पोऽयम् । विस्वपक्षे तु गुणवृद्धयोरभाये उव भवति । प्रौणुवीत् ॥ अतो हलादेलंघोः ॥ ७ ॥ हलादेरङ्गस्य इडादौ सिचि परस्मैपदपरे परतो विभापा वृद्धिर्न भवति। अकगीत् । अकाणीत् । अरणीत् । अराणीत् । अत इति किम् । अदेवीत् । असेवीत् । न्यकृटीत , न्य. पुटीत्, इत्यत्रात इत्यस्मिन्नसति स्यानिनिदेशार्थमच इत्येतदनुवर्तयितव्यम् । तत्र अज्: लक्षणा वृद्धिसिलक्षणा न भवति पिछति चेति प्रतिषेधो न स्यात् । हलादेरिति किम् । मा भवानीत् । मा भवानटीन् । योरिति किम् । अतक्षीत् । अरक्षीत् । अथेह कमात्र भवत्ति अचकास दिति । येन नाव्यवधानं तेन व्यवहितेऽपि वचनप्रमाण्यादिति हला व्यवधानमा. श्रितं, न पुनरचापि व्यवधानमिति वृद्धनं भवति । अय पुनरकेन यणेन व्यवधानमाओयते, न पुनरनेफेनेति कल्पने शस्यमकत लघोरिति, अतक्षीदित्यत्रानेकेन व्यवधानमिति न भवि- न्यति, तत् नियते चिस्पष्टार्थम् । इटीत्येय । अपाक्षीत् ॥ ।

·पा०२] काशिका। - . । नेड्वशि कृति ॥ ८॥ वशादौ कृति प्रत्यये परत इडागमो न भवति । वरमनादौ प्रयोजनम् । ईशिता । ईशि तुम् । ईश्वरः। दीपिता । दीपितुम् । दीप्तः । भसिता । भसितम् । भस्म । याचिता । या चितुम् । याञ्चा। वरमनादौ इत्युदाहरणप्रदर्शनार्थ, न परिगणनम् । तेन नमन्ताड इत्ये- वमादावाप हि प्रतिषेधो भवति । अथ तन्त्रोणादयो बहुलमिति समाधीयते संभवोदाहरण- प्रदर्शन तत् ! कृतीति किम् रुदिव । रुरुदिम ॥ तितुतसिसुसरकसेषु य ॥ ९ ॥ तितु व्रत थ सि सु सर कस इत्येतेषु कृत्सु इडागमो न भवति । तीति क्तिक्तिचोर सामान्यग्रहणम् । क्तिछ । तनिता। तनितुम् । तनितः । सिन् । दीपिता । दीपितुम् । दीप्तिः । तु ॥ सितनिगमिमसिसच्यविधाक्रुशिभ्यस्तुन् ॥ सचिता। सचितुम् । सक्तुः । न । दाम्नीशसयुयुजेति ट्रन् । पतिता । पतितुम् । पत्रं वाहनम् । उणादिष्वपि सर्वधातुभ्यः । हुन् । निता । तनितुम् । तन्त्रम् । त॥ हसिमगृण्वमिदमितमिलपूर्विभ्यस्तन् ॥ हसिता। हस्तुिम् । हस्यतः । लविता । लवितुम् । लोतः। पविता । पवितुम् । पोला। धूर्विता । धू वितम् । धुतः । औणादिकस्यैव हि तन्न भवति । थ । काशिता काशितुम् । काष्टम् । सि । उपिशुपिकुषिभ्यः क्सिः । कीपिता । कोपितुम् । कुक्षिः ॥ सुक् च इथेः ॥ एपिता । एषितुम् । इक्षुः । सर ॥ अशेः क्सरन् ॥ अशिता । अशितुम् । अक्षरम् । क ॥ इणभीका. पाशल्पतिमांचभ्यः कन् ॥ शलिता । शलितुम् । शल्कः । स ॥ तृवदिहनिकमिकपियुमुचि भ्यः सः ॥ बदिता । वदितुम् । वत्सः ॥ ऋतितुबेष्वग्रहादीना मिति वक्तव्यम् । ग्रहाक्ष्यो ग्रहप्रकाराः । येषामिट क्तिनि दृश्यते । विगृहतिः । उपस्निहितिः। निकुचितिः। निपछि. तिः । कृतीत्येव । रोदिति । स्वपिति ॥ एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् ॥ १० ॥ उपदेशे य एकाच धातुरनुदात्तश्च तस्मादिडाममो न भवति । प्रकृत्यायोऽयं प्रतिषेधः । के पुनरुपदेशेऽनुदात्ता, ये तथा पठ्यन्ते त एव विस्पष्टार्थमनिट्कारिकासु प्रविभक्ताः प्रदश्यन्ते ।। अनिट्स्वरान्तो भवतीति दृश्यतामिमांस्तु सेटः प्रवदन्ति तद्विदः । अदन्तमृदन्तमृतां च वृनौशिवडिाडिवणेवथ शीशिगावपि ।। गणस्थमृदन्तमुतां च रुस्नुवो क्षुवन्तथोर्णोतिमथो युणुक्ष्णवः । इति स्वरान्ता निपुण समुचितास्ततो हलन्तानपि सन्निवाधत ॥ द्वय एव धातवः स्वरान्ता व्यन्जनान्ताश्च तत्र सवें स्वरान्ता एकाचोऽनुदात्ता अदन्ता- दीन वर्जयित्वा । दाता । नेता । चेता । स्तोता। कर्ता । हत्ता ! अदन्तादय उदात्ताः । अवधिष्ट । ऋदन्तम् । तरिता । तरीता तां च वृङ्घनौ। निरिता । निर्वरीता। प्रवरिता । प्रवरीता । शिवडीडिचणेवथ शीश्रियावपि । श्वयिता । उड्डयितां । शयिता । श्रयितर । गणस्थमृदन्तम् । लविता । पविता । उतां च रुस्नुचौ क्षुवन्तथोर्णोतिमथो युणुक्ष्णवः । रक्तिः । प्रस्नविता । क्षयिता । प्रोर्णविता । वाच्य ऊोणुक्दावो यप्रसिद्धिः प्रयोजनमि. त्यतिदेशादेकान्त्वपूर्णोतेरस्तीति उदात्त उपदिश्यते । यविता । नविता । क्षणविता ॥ इति स्वरान्ता निपुणं समुचितास्ततो हलन्तानपि सन्निबोधत । शकिस्तु कान्तेष्वनिहेक इप्यते भसिश्च सान्तपु वसिः प्रसारणी॥ घसिः प्रकृत्यन्तरमस्ति । घस्ता । वसिः प्रसारणी । यस्ता । प्रसारणीती किम् । वस्तिा सानाम् । स निवास इत्यस्य यजादित्वात् प्रसारण विहितं, न तु वस साच्छा.. । । - ·काशिका । [अ०.७ दन इत्यस्य ।। रभिस्तु भान्तेप्थ मैथुने यभिस्ततस्तृतीयो लभिरेव नेतरे । आरब्धा । यब्धा । लब्धा । यमियमन्तेष्वनिडेक इप्यते रमिश्च यश्च श्यनि पव्यते मनिः । नमिश्चतुर्थी हनिरेव पञ्चमो गमिश्च पटः प्रतिपेधवाचिनाम् ॥ यन्ता । रन्ता । तन्ता । मन्ता । श्यनीति किम् । मनुतेर्मनितेत्येव.भवति । नन्ता । अन्ता हन्ता ॥ दिहिर्मुहिमें हतिरोहती वहिर्नहिंस्तु पठो दहतिस्तथा लिहिः । इमेऽनिटोऽटाविह मुक्तसंशया गणेषु हान्ताः प्रविभज्य कीर्तिताः॥ देग्धा। दोग्धा । मोटा। रोढा । वोढा। नद्रा । दग्धा । लेवा । मुक्तसंशया इति किम् । तत्रान्तरे चत्वारे ऽपरे पश्यन्ते । सहिमुहिरिविलुहयः । तत्र सहेरिड्विकल्पस्य । रादौ । मुहरपि रधादौ । तेन तौ ससंगयौ सविकल्पो। इतरौ तु धातुपु न यते। कैश्चिदभ्युपग- म्येते इति स्वरूपेणैव ससंशयौ । दिशि शिं दंशिमथोमृशि स्पृशिं रिशिं रुशिं क्रोशतिमष्टमं विशिम् । लिशं च शान्ताननिटः पुराणाः पठन्ति पाठेपु दशैव नेतरान् । देष्टा । द्रष्टा । दंष्टा । आम्रष्टा । आमा । स्पष्ट । स्पष्ट । ऋदुपधानामुदात्तोपदेशानां मृजिशी वर्जयित्वा अनुदात्तस्य चदुपधस्पान्यतरस्पामिति रमागमविकल्पः । रेष्टा । रोष्टा । कोष्टा । प्रवेष्टा । लेप्टा ॥ रुधिः सराधियुधिवन्धिसाधयः धिक्षुधी शुध्यतिबुध्यती व्यधिः । इमें तु धान्ता दश येऽनिटो मतास्ततः परं सिद्धयतिरेव नेतरे॥ रोद्धा । राद्धा । योद्धा । बैद्धा । साद्धा। क्रोद्वा । क्षोद्धा । शोद्धा । बद्धा । यद्वा । सेद्वा । बुद्धयतिसिद्धयत्योः श्यना निर्देशादन्यविकरणयोबुद्धिसिद्धयोरिड् भवत्येव । बोधिसा सेधिता। निहाया मपि प्रतिपेधाभावाद् , युधितं सिधितमित्येव भवति ।। शिपि पिपिशुप्यतिपुष्यती विपि विपि लिपि तुष्यतिदुण्यती द्विपिम् । इमान् दर्शवोपदिशन्त्यनिविधौ गणेपु पान्तान कृषिकर्पती तथा ॥ शेष्टा । पेष्टा । शोष्टा । पोष्टा । त्वेष्टा । वेष्टा । श्लेष्टा । तोष्टा । दोष्टा । द्वेष्टा । आक्रप्टा । आका । कृपेस्तौदादिकस्य भौवादिकस्य कृपिकर्पती इति निर्देशः । तपि तिपिं चापिमथो वर्षि स्वपि लिपि लुपि तृप्यतिप्यती सृपिम् । स्वरेण नीचेन शपि छुपि क्षिपिं प्रतीही पान्तान् पठितांस्त्रयोदशः ॥ तप्ता । तेसा । आप्ता । बता । स्वता । लेप्ता । लोप्ता। तृव्यतिप्यत्योरनुदात्त्वममाग. 'मार्थमेव । इटच तयोरजादिपाठाद्विकल्पेन भवति । त्रता । तर्पिता । हप्ता । दला। दर्पिता । तुदादिपु तु यो तृपिपी तावुदात्तावेव । सप्ता। सर्मा । शप्ता । छेमा । क्षेसा॥ अदि हदि स्कन्दिमिदिच्छिदिक्षुधीन् दादि सदि स्वितिपद्यती खिदिम् ।। तुर्दि नुदि विद्यति विन्त इत्यपि प्रतीहि दान्तान् दश पञ्च चानिरः ।। अत्ता। हत्ता। स्कन्ता। भेत्ता। छेत्ता । क्षोत्ता। शत्ता। सत्ता। स्वेत्ता। स्विद्यतीति श्यना निदेशो मिश्विदा इत्यस्य निवृत्त्यर्थः । उदात्त एवायम् । पत्ता । खेत्ता । तोत्ता । नोत्ता । येता । विधतिविन्त इत्यपि श्यना श्नमा च निर्देशोन्यविकरणनिवृत्त्यर्थः । वेत्तिविन्दन्त्यो उदात्तावेव । पेदिता । विद्यानाम् । वेदिता धनस्य !! पचिपचि विचिरचिरक्षियच्छतीन निजि सिर्वि मुचिभजिभनिभृज्जतीन् । न्याजि यजि युनिएजिसजिमजतोन् मुर्जि स्वनि सृजिमजी विद्वयनिम्बरान् ।।

·पा०२ काशिका । ४६९ । - - । 1 । - . पक्ता । वक्ता । विवक्ता । रेक्ता । रङ्का । प्रष्टा । निणेंका। सेक्ता । मोक्ता । भक्ता । भता । भ्रष्टा । भी । यष्टा । योक्ता। रोक्ता । सङ्का । मङ्का । भोक्ता । परिष्वक्ता । • स्रष्टा । मार्टा। मृजिरयमूदित् पठ्यते। ततोऽस्य विकल्पेनेटा भवितव्यम् । मार्टी, मनिता इति । अमागमोऽप्यस्य न दृश्यते । सदस्य पाठल्य प्रयोजन चिन्त्यम् । केचि. दस्य स्थाने विर्जि पठन्ति । सृजि विजि विद्धयनिट्स्वरानिति । निजादिषु यो विजिरसा- वनिडिप्यते । तथाच ग्रन्थान्तरे निजिविजिष्वञ्जिवर्जमित्युक्तम् । एकाच इति किम् । अव- धीत् । बृद्धिनिवृत्त्यर्थमदन्तो वधिरुपदिश्यते । उपदेशग्रहणं किम् । इह हि यथा स्यात् । लविष्यति । पविष्यति । इह च मा भूत् । कर्त्ता कटान् । कर्तुमिति ।। युकः किति ॥ ११॥ भि इत्येतस्योगन्तानां च किति प्रत्यये परत इडागमो न भवति । श्रित्वा । श्रितः । श्रितवान् । उगन्तानां च । युत्वा। युतः । युतवान् । लूत्वा । लूनः । लूनवान् । वृत्वा । वृतः । वृतवात् । तीा । तीर्णः । तीर्णवान् । श्युक इति किम् । विदितः 1 कितीति किम् । श्रयिता । श्रयितुम् । श्रयितव्यम् । केचित्र द्विलकारनिर्देशन गकारप्रश्लेपं वर्णयन्ति । , भूष्णुरित्येवं यथा स्यात् । सौनत्वाच्च निशस्य श्युकः कितीत्यन्त्र चर्वस्यासिद्धत्वमनाश्रि- स्य रोरुत्वं न कृतं, विसर्जनीयश्च कृत इति । ग्लाजिस्थश्च ग्स्नुरित्यत्र स्था आ इत्याकारप्र- श्लेपेण स्थास्नोः सिद्धत्वान्न किंचिदेतम् । उपदेश इत्येव । तोर्ण इत्यत्रापि यथा स्यात् । इत्वे हि कृते रपरत्वे च न स्यात् । मा भूदेवम् । इट् सनि येति विकल्पे विहिते ल्यपो विभा- 'षेति निष्ठायां प्रतिषेधो भविष्यति । कस्य पुनः सा विभापा, ऋतः। यद्येवामित्वे कृते नायं ऋकारान्तो भविष्यति । स्थानिवद्भावाझविष्यति । अनल्विधौ स्थानिवद्भावः । अल्विधि- श्चायम् । तस्मादनुवर्तयितव्यमुपदेश इति । तथा च सति जागरितः, जागरितवानित्यत्रापि प्राप्नोति, तदर्थमेकाच इत्यनुवर्तयितव्यम् । उर्णोतेस्तु । वाच्य ऊर्णोर्णवद्भावो यप्रसिद्धिः प्रयोजनम् । आमश्च प्रतिपेधार्थमेकाचदुपमहात् ।। प्रोर्णतः । प्रोणुतवान् ॥ सनि ग्रहगुहोश्च ॥ १२ ॥ ग्रह गुह इत्येतयोरुगन्तानां च सनि प्रत्यये परत इडागमो न भवति । जिघृक्षति । जुवु- क्षति । उगन्तानां च । रुरूपति । लुलूपति । सनीवन्तर्धभ्रस्जदम्भुश्रिस्यूर्णभरनपिसनामि- ति विकल्पविधानात् यतिरत्र नानुकृष्यते । ग्रहेनित्यं प्राप्तः । गुहेरुगित्वाद्विकल्पः ॥ कृसभृवृस्तुद्रुस्रुश्रुवो लिटि ॥ १३ ॥ कृस वस्तु दुरूह श्रु इत्येतेपां लिटि प्रत्यय इडगमो न भवति । कृ । चश्व । च. म। स् । ससृव । सहम । भृ । बभूव । बभृम । वृञ् । वय । वम । वृछ । बंवहे । ववृमहे । स्तु । तुष्टुव । तुष्टुम । दु। दुद्रुव । दुदुम । स्त। सुररुख । मुस्रुम । श्रु। शुश्रुत्र । शुशुम । सिद्ध सत्यारम्भो ।नयमार्थः । क्रादय एवं लिट्यनिरस्ततोऽन्ये सेट इति । विभिदि. व । विभिदिम । लुलुविव । लुलुविम । अनुदात्तोपदेशानामन्त्र प्रत्याश्रयः प्रतिषेधः । वृन- वृद्धोस्तु प्रत्ययाश्रयस्तदुभयस्याप्ययं नियमः । नो हि थलि, वयति निपातनाद् व्य. स्था ! स्तुद्रुध्रुवां तु, तो भारद्वाजस्येत्यस्मादपि नियमाद् य इट् प्राप्नोति सोऽपि नेप्यते । तुष्टोथ । दुद्रोथ । सुत्राय । शुश्रोथ ! *नोऽपुट इति वक्तव्यम् । *समुद्करन्य इडागमो यथा स्यात् । संबकरिव । संचाकरिम । ऋको भारद्वाजत्यतइनपुट एवेन्यते । संस्करिथ ॥ । का०४० ·काशिका ! [अ०७ 1 श्वीदितो निष्टायाम् ॥ १४ ॥ स्वयतेरोदितश्च निष्ठायामिडागमो न भवति । शुनः। शुनवान् । ईदितः । ओलजी । लग्नः । लग्नवान् । ओविजी | उद्विग्नवान् । ओदितश्चेति निष्ठातकारस्य नकारः । दीपी। दीप्तः । दीप्तवान् । डीडस्त्वोदितां मध्ये पाठो ज्ञापको निष्ठायामनिट्त्वस्य । स हि नत्वार्थो, नत्वं च निष्ठातोऽनन्तरस्य विधीयते । उड्डीनः । उहीनवान् । निष्टायामित्यधिकार आर्द्धधा- तुकल्येड्दलादेरिति यावत् ॥ यस्य विभाषा ॥१५॥ यस्य धातोर्विभापा कचिदिहुक्तस्तस्य निष्ठायां परत इडागमो न भवति । वक्ष्यति स्वरतिसूतिसूयतिधूदितो वा। विधूतः । विधूतवान् । गुहू । गुढः । गूढवान् । उदितो वा वृद्धः । वृद्धवान् । तनिपतिदरिद्वाणामुपसंख्यानमिति पतेर्पिभाषितेटकस्यापि, द्वितीयानि- तातीतपतितेति निपातनादिडागमः॥ आदितश्च ॥ १६ ॥ आदितश्च धातोनिष्ठायामिडागमो न भवति । जिमिदा । मिनः । मिन्नवान् । जिवि. दा। विष्णः । शिवण्णवान् । निविदा। स्विन्नः । स्विन्नवान् । चकारोऽनुक्तसमुच्चयाथः । आश्वस्तः । वान्तः । योगविमागकरणं किम् । आदितश्च, विभापा भावादिकर्मणोरित्येवं पठितव्यम् । अन्यत्र हि भावादिकर्मभ्यां, यस्य विभापेति प्रतिषेधो भविष्यति । ज्ञापना- थमेतत् । ज्ञापयति । यदुपार्धर्विभापा तदुपाधेः प्रतिपेध इति, तेन विभाषा गमहनवि- दविशामित्यन्न विदेर्लाभार्थस्य विभापति ज्ञापनार्थस्य प्रतिषेधो न भवति । विदितः । विदितवान् । विभाषा भाचादिकर्मणोः ॥ १७ ॥ भावे आदिकर्मणि च आदितो धातोर्विभाषा निष्टायामिडागमो न भवति । मिन्नमने न। मेदितमनेन । प्रमिन्नः । प्रमेदितः। सौभागाः कर्मणि निष्ठायां शकेरिटमिच्छन्ति विकल्पे- नशकितो वरः कर्तुम् । शक्को घटः कर्तुम् । भावे न भवत्येव । शक्तमनेन । अस्यतेभाये। असितमनेन । आदिकर्मणि च न भवत्येव । अस्तः काण्डः ॥ क्षुब्धस्वान्तध्वान्तलग्नम्लिष्टविरिव्धफाण्टवाढानि मन्थ- मनस्तमःसत्ताविस्पष्टस्वरानायासभृशेषु ॥ १८ ॥ क्षुब्ध स्वान्त ध्वान्त लम म्लिष्ट विरिन्ध फाण्ट याढ इत्येते निपात्यन्ते यथासंग्ग्यं मन्थ मनस्तमः सत्ताविस्पष्ट स्वरानाया भृश इत्येतेप्वर्थेषु । क्षुब्ध इति भवन्ति मन्थाभिधान चेत् । क्षुब्धो मन्थः । क्षुभितमन्यत् । क्षुभितं मन्थेन, क्षुब्धो गिरिः, नदीत्येवमाद्युपमानान- विष्यति । स्वान्तमिति मनोऽभिधानं चेत् । स्थनितमन्यत्, स्वनितो मृदङ्गः । स्वनितं मनसा । ध्वान्तमिति भवति तमोऽभिधानं चेत् । ध्वनितमन्यत् । ध्वनितो मृदङ्गः । ध्यनितं मनसा । लनमिति भवति सक्तं चेत् । लगितमन्यत् । म्लिष्टमिति भवति । अविस्पष्टं चेत् । म्लेच्छितमन्यत् । इत्वमप्येकारस्य निपातानादेव । विधिमिति स्वरश्चेत । विरभितमन्यत् । रेभृ शब्द इत्यस्यैतन्निपातनम् । अन्ये तु विरिभितमन्यदिति पठन्ति । रभि सौनं धातुं पटन्ति ते विरिभितमिति प्रत्युदाहरन्ति । फाण्टमिति भवत्यनायासश्चेत् । फाणितमन्यत् । यंदटतमपिष्टं च कपायमुदकसंपर्कमात्रा विभक्तरसमीपदुणं तत्फाण्टम् । तदल्पप्रयत्नसा. ध्यत्वाद् अनायासेन लक्ष्यते । बाढमिति भवति भृशं चेत् । याहितमन्यत् । बाट प्रयय इत्य- स्य धातारतनिपातनम् । अतिशयश्च भृशमिहोच्यते ॥ धृपिशसी वैयात्ये ॥ १९ ॥ . - ·पा०२] काशिका । - । वियातस्य भावो वैयात्यम् । प्रागल्भ्यमविनीतता । तत्र धृष् शस् इत्येतयोनिष्ठायामि. डागमो न भवति । इष्टोऽयो । विशस्तोऽयम् । पेरांदितश्चेति प्रतिषेधः सिद्ध एव, शसेरप्यु. दितो चा, यस्य विभाति । नियमार्थ वचनम् । पिशस्योःयात्ये एवेड् न भवति भावा- दिकर्मणोरपि वैयात्ये पिर्नास्ति । पृष्टः । विशस्तः । वैयात्य इति किम् । धर्पितः । विशसितः ॥ दृढस्थूलबलयोः ॥२०॥ दृढ इति निपात्यते स्थूले बलवति चाथें । दृढः । स्थूलः । दृढो बलवान् । किमत्र निपात्यते । हेः क्तप्रत्यये इडभावः । हकारानकारयोर्लोपः । परस्य ढत्वम् । अथ, दहिः प्रकृत्यन्तरमस्ति । तत्राप्येतदेव सर्व नलोपवर्जम् । नकारस्थाभावात् । हलोपनितिनं पूर्व नाऽसिद्धत्वनिवृत्त्यर्थम् । ढलोपे हि सति तस्य पूर्वत्रासिद्धत्वाद् द्वढिमा दृढयान् द्रढयतीत्यत्र र ऋतो हलादेलंघोरिति न स्यात् । इह च परिद्रढय्यागत इति, ल्यपि लघुपूर्वादिति णेरयादेशो न स्यात् । इह व परिढस्याप परिदृढी कन्येति गुरुपोत्तमलक्षणं प्यङ् च प्रसज्येत । स्थूलबलयोरिति किम् । इंहितम् ॥ प्रभौ परिवृढः ॥ २१ ॥ परिवृद्ध इति निपात्यते प्रभुश्चेद्भवति । परिवुडः कुटुम्बी । पूर्वेण तुल्यमेत ३ । बृहेनिपा- तनम् । वृहिश्च यदि प्रकत्यन्तरमस्ति तस्यापि तदेव सर्व हलोपनिपातनस्य च तदेव प्रयोज- नम् । परिवढयति । परिवढय्य । परिवृढी कन्येति । परिवृहमाचष्टे इति विगृह्य बृढशब्दादेव णिजुत्पद्यते । संग्रामयतेरेव सोपसर्गाणिजुत्पत्तिरिष्यते, नान्यस्मादिति । तथा सति परि. ब्रढयतीति तिङङतिङ इति निघातः । परिवढय्येत्यत्र परिशब्दस्य क्त्वाप्रत्ययान्तेन समासे सति ल्यवादेशः सिद्धो भवति । प्रभाविति किम् । परिवहितम् । परिवृहितम् ॥ कृच्छ्रगहनयोः कषः ॥ २२ ॥ कृच्छ्र गहन इत्वेतयोरर्थयोः कषेर्धातोनिष्ठायामिडागमो न भवति । कष्टोऽग्निः । कार्ट व्याकरणम् । ततोऽपि कष्टतराणि सामानि । कृच्छं दुःखं तत्करणमप्यग्न्यादिकं कृच्छ्रमित्यु- च्यते । गहने । कष्टानि वनानि । कष्टाः पर्वताः। कृच्छ्रगहनयोरिति किम् । कपित सुवर्णकम् ॥ धुपिर विशब्दने ॥ २३ ॥ घुपे तोरविशन्दनेऽधे निष्ठायामिडागमो न भवति । घुष्टा रनुः । पुष्टौ पादौ । अविश- दन इति किम् । अवधुपितं वाक्यमाह । विशब्दनं प्रतिज्ञानम् । धुपिरशब्दार्थ इति भूवा- दिपु पठ्यते । धुपिरविशब्दन इति । चुरादिपु तयोरिह सामान्येन ग्रहणम् । विशब्दनप्रति- पेधश्च ज्ञापकक्षुरादिगिज् विशब्दार्थस्यानित्य इति । तेनायमपि प्रयोग उपपन्नो भवति । महीपालवचः श्रुत्वा जुघुपुः पुष्पाणया इति । स्वामिप्राय शब्देनाविष्कृतवन्त इत्यर्थः ॥ अः सन्निविभ्यः ॥ २४ ॥ संनिवि इत्येतेभ्य उरत्तरस्यानिष्टायामिडागमो न भवति । समर्गः । न्यर्णः । व्यणः । अद्वैरिति किम् । समेधितः । संनिविभ्य इति किम् । अदितः ॥ अभेश्चाविदूर्ये ॥२५॥ अभिशब्दादुतरस्यादराविट्टयर्थे निष्टापामिडागमो न भवति । अभ्यां शरत् । आवि. दूर्य इति किम् । अभ्यहितो बृपलः । शीतेन पीडित इत्यर्थः ।। विदूरं विप्रकृष्टं ततोऽन्यदवि. दूर, सल्य भाव आविर्यम् । एतस्मादेव निपातनान नम्पूर्वात्तत्पुरुषादित्युत्तरस्य भाचप्रत्य- यस्य प्रतिषेधो न भवति । । - । । ।

·काशिका। [अ०७ - - णेरध्ययने वृत्तम् ॥ २६ ।। ण्यन्तस्य वृत्तनिष्ठायामध्ययनार्थ वृत्तमितीडभावो शिलुक्च निपात्यते । वृत्तो गुणो देवदत्तेन । वृत्तं पारायण देवदत्तेन । अध्ययन' इति किम् । वर्तितमन्यत । वृत्तिस्यमकर्मकः, स ण्यथं वर्तमानः सकर्मको भवति । तेन, निवृत्त इति हि प्रकृतेरेच कम्मणि क्तप्रत्ययो दृश्यते । तद्वदिहापि ण्यर्थवृत्तेरेव च वृतेव॒तो गुणो देवदत्तेनेति भविष्यतीति निपातनार्थक तक्रियते यदापि णिचैव ण्यर्थोऽभिधीयते तदा वत्तितमित्यध्ययने मो भूदिति केचित् । अपरे तु वर्तितो गुणो देवदत्तेनेत्यपीच्छन्ति ॥ वा दान्तशान्तपूर्ण दस्तस्पष्टच्छन्नशप्ताः ॥ २७ ॥ रित्यनुवर्तते । दम् शम् पूरी दस स्पश् छद् जप् इत्येतेपां प्यन्तानां धातूनां वा अनि- दत्वं निपात्यते (१)। दान्तः । दमितः । शान्तः । शमितः ।। पूर्णः । पूरितः । दस्तः । दासितः । स्पष्टः । स्पाशितः । छनः । छादितः। ज्ञपितः । इट्प्रतिषेधो णिलुक्च निपात्यते । ज्ञपस्तु भरपसनामिति विकल्पविधानाद्, यस्य विभापति नित्ये प्रतिपेये प्राप्ते विकल्पार्थ निपातनम् ॥ रुष्यमत्वरसंघुषास्वनाम् ॥ २८ ॥ वेति वर्तते । रुपि अमत्वर संघुप आस्वन इत्येतेषां निष्ठायां वा इडागमो न भवति । रुष्टः रुपितः । तीपसहलुभरुपरिप इति विकल्पविधानाद्, यस्य विभापति प्रतिपेधे प्राप्ते विकल्पार्थ वचनम् । अम् । अश्यान्तः । अश्यमितः । त्वर । तूर्णः । त्वरितः । आदितश्चेत्ति प्रतिपेधे प्राप्ते वचनम् । संघुप । मंघुष्टौ पादौ । संघुषितौ पादौ । संघुष्टं वाक्यमाह । संघुपिन वाक्यमाह । संघुष्टौ दम्यौ । संघुपितौ दम्यौ । संपूर्वस्य धुपेरविशब्दनेऽपि परत्वादयमेवं विकल्पो भवति । आस्वन् । अस्वान्तो देवदत्तः । आस्वनितो देवदत्तः । शास्त्रान्तं मनः । आस्वनितं मनः । आङ्पूर्वस्य स्वनेर्मनोऽभिधानेऽपि परत्वादयं विकल्पः, शुब्धस्वान्तेति निपातन बाधते॥ हृपेर्लोमसु ॥ २९ ॥ लोमस वर्तमानस्य हपेनिष्टायां वा इडागमो न भवति । हृष्टानि लोमानि । हपितानि लोमानि । हृष्टं लोमभिः । हपित लोमभिः । हृष्टाः केशाः । हृपिताः केशाः । दृष्टं केशः। हपितं फेशः । हूपु अलीक इत्युदित्त्वान्निष्टायामनिट् । हप तुष्टावित्ययं सेट् । तयोरुभयो- रिह ग्रहणमित्युभयत्र विभापेयम् । लोमानि मूर्द्धजानि अङ्गजानि च सामान्येन गृह्यन्ते । यथा लोमनखं स्पृष्ट्वा शौचं कर्तव्यमिति । तद्विपये च ह वर्तमानो लोमसु वर्तत इत्यु- च्यते । लोमस्विति किम् हटो देवदत्त इत्यलोकार्थस्य, हृषितो देवदत्त इति तुष्ट्यर्थस्य ।। विस्मितप्रतिघातयोश्चेति वक्तव्यम् । हृष्टो देवदत्तः । हृपितो देवदत्तः । विस्मित इत्यर्थः । हटा दन्ताः । हपिता दन्ताः । प्रतिहता इत्यर्थः । अपचितश्च ॥ ३० ॥ अपचित इति वा निपात्यते । अपपूर्वस्य चायतेनिष्ठायामनिट्वं निभावश्च निपात्यते आपचितोऽनेन गुरः । अपचायितोऽनेन गुरुः ॥ *क्तिनि नित्यमिति वक्तव्यम् नित्य चिभायो निपात्यते, अपचितिः॥ हु इरश्छन्दसि ॥ ३ ॥ (१) "दत शान्त । पूर्ण: दस्त । 2. मन । इत्येतानि निपात्यने । दम्यादीना पानी पन्ने वा डागमा निपात्यते" इति कचिपाठ उपलपते ।

·- '. पा०२] काशिका । दरतेख़्तोनिष्ठायां छन्दास हरु इत्ययमादेशो भवति । इरुतस्य चाहुतस्य च । अहत. मसि हविर्धानम् । छन्दसीति किम् । हुवृतम् ॥ अपरिहृताश्च ॥ ३२ ॥ अपरिहृता इति निपात्यते छन्दसि विषये । हरू इत्येतस्यादेशस्याभावो निपात्यते । अपरिवृताः सनुयाम वाजम् ॥ सोमे हरितः ॥ ३३॥ द्वरित इति हरतेनिष्ठायामिडागमो गुणश्च निपात्यते छन्दसि विषये, सोमश्चेद्भवति । मानः सोमो ह्वरितो, विह्वरितस्त्वम् ।। ग्रसितस्कभितस्तभितोत्तभितचत्तविकस्ताविशस्तृशंस्तुशास्तृतरुतृतस्तृवरु- तृवरूतृवरूत्रीरुज्ज्वलितिक्षरितिक्षमितिवमित्यमितीतिच ॥ ३४॥ ग्रसित स्कभित स्तभित उत्तभित चत्त विकस्त विशल्तृ शस्त्र शास्त्र तरुत तरूतृ वरुत 'वरूत वख्त्री उज्ज्वलिति क्षरिति क्षमिति वमित्यमिति इत्येतानि छन्दसि निपात्यन्ते । तत्र असितस्कभितस्तभितोत्तभितेति प्रसु स्कम्भु स्तम्भु इत्येतेपामुदित्वान्निष्ठायामिट्प्रति- पेधे प्राप्से इडागमो निपात्यते । ग्रसितं वा एतत्सोमस्य । ग्रस्तमिति भापायाम् । स्कभित । विष्कभिते अजरे । विष्कन्धेति भाषायाम् । स्तभित । येन स्वस्तभितम् । स्तब्धमिति भापायाम् । उत्तभित । सत्येनोत्तभिता भूमिः । उतब्धेति भाषायाम् । उत्तभितेति उत्पूर्वन्य 'निपातनसामादन्योपसर्गपूर्वः स्तभितशब्दो न भवति । चत्त विकस्तेति चतेः कसेश्च विपूर्वस्य निष्ठायामिडभावो निपात्यते । चत्ता वण विद्युत् । चतितेति भाषायाम् । विक- स्त । उत्सानाया हृदयं यद् विकस्तम् । विकसितमिति भाषायाम् । निपातनं बहुत्वापेक्ष बिकस्ता इति बहुवचनं कृतम् । अपरेषु तु निपातनेषु प्रत्येकं विभकिनिदेशः । विशस्त शस्तृ शास्त्रिति शसेनिपूर्वस्य शंसेः शासेश्च तृचि इडभावो निपात्यते । विशस्त । एकस्त्व- छुरश्वस्याविशस्ता । विशसितोत भाषायाम् । शंस्तृ उन शंस्ता सुविप्रः । शमितेति भाषा- याम् । शास्त । प्रशास्ता । प्रशासितमिति भाषायाम् । तस्तृस्तृवस्तृवस्तृवरूत्रीरिति तर. तर्वनांश्च तृचि उट् उट् इत्येत वागमौ निपात्यते । तरुतारं रथानाम् । तरूतारम् । तरि- तारं तरोतारमिति भाषायाम् । वरुतारं रथानाम् । वरूतारं रथानाम् । बरितारं बरीतार- मिति भापायाम् । वस्त्रीष्ट्वा देवीविम्वदेव्योवती । जसि पूर्वसवर्गोचारणं प्रयोगदर्शनार्थम् । अतन्त्रं चैतत्, इदमपि हि भवति अहोरात्राणि चै वस्त्रयं इति । छान्दसिकमत्र हस्त्रत्वम् । . अपचार्थमेव च डीवन्तस्य निपातनम् । वरूतृशब्दो हि निपातितस्तत एव डीपि सति सिद्धो वस्त्रीशब्दः उज्ज्वविति क्षरितिक्षमिति वमित्यमितीति च ज्वलरुत्पूर्वस्य क्षर क्षम बम अम् इत्येतेषां च तिति शप इकारादेशो निपात्यते । शशे लुग्वा इडागमः । अग्निरुञ्च- लतीवि भापायाम् । अक्षरिति । स्तोकं क्षरीति भापायाम् । क्षमिति । स्तोमं क्षमिति । क्षमतीति भापायाम् । वमिति यः सोमं वमिति । वमतीति भाषायाम् । अमिति । अश्य मिति वरुणः । अश्वमिति भापायाम् । इतिकरणः प्रदर्शनार्थस्तेन क्वचिदीकारो भवति । रविमश्यमोति वरुण इत्यपि हि वेदे पश्यते । आर्धधातुकस्येड़ बलादेः ॥ ३५ ॥ छन्दसीति निवृत्तम् । आर्दधातुकल्य बलादेरिडागमो भवति । लविता । लवितुम् । लवितव्यम् । पविता । पवितुम् । पवितव्यम् । आर्द्धधातुकस्येति किम् ! आरतं 1 वास्ते रदादिभ्यः सार्वधातुक इत्येतस्मिन्नियनाथें विज्ञायमाने प्रतिपत्तिगौरवं भवतीति आदधातु. कमहणं कियते । वलादेरिति किम् । लज्यम् । पत्र्यम् । लबनीयम् । पवनायम् । इडितिवर्त. 1 ·४७४ काशिका। अ० ७ । 1 - . माने पुनरिग्रहणं प्रतिषेधनिवृत्त्यर्थम् ॥ स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्ते ॥ ३६ ॥ नियमार्थमिदम् । स्नुक्रमोरार्द्धधातुकस्य बलादेरिडागमो भवति, न चेत्स्नुक्रमौ आत्म- नेपदस्य निमित्त भवतः । न च तावात्मनेपदस्य निमित्तं यन्नात्मनेपदं पदाश्रयं भवति । भाबकर्मकर्मकर्तृकर्मव्यतिहाराः 1 क्रमेवृत्त्यादयश्च । तेनायं सत्यात्मनेपदे प्रतिपेधो नास्ती- ति प्रतिषेधफलं चेदं सूत्रम् । स्नुक्रमोदित्यादिट् सिद्ध एव । प्रस्नविता । प्रस्नवितुम् । प्रस्नवितव्यम् । प्रक्रमिता । प्रक्रमितव्यम् । अनात्मनेपदनिमित्ते इति किम् । प्रस्नोपोष्ट । प्रस्नोप्यते । प्रक्रस्यते । प्रसस्नुपिप्यते । प्रचित्रंसिष्यते । सर्वग्नेयान स्नौतिः क्रमिथ्यात्मने- पदस्य निमित्तम् । सनन्तादपि हि पूर्ववत्सन इत्यात्मनेपदं विधीयते । निमित्तग्रहणं किम् सीयुद्धादेस्तत्परस्य च प्रतिषेधार्थम् । इह तु प्रस्नवितेवाचरतीति प्रस्नवित्रीयत इति क्य- डन्तमात्मनेपदस्य निमित्तं न स्नौतिः ॥ * कमेस्तु कर्त्तर्यात्मनेपदविषयादसत्याप्मनेपदे कृति प्रतिषेधो वक्तव्यः । प्रक्रन्ता । उपक्रन्ता ! कर्तरीति किम् । प्रक्रमितव्यम् । उपक्रमि- तव्यम् । नात्मनेपदविपयादिति किम् । निष्क्रमिता । स्नौतेः सनि किति चित्र प्रत्यये, शु. कः किति, सनि ग्रहगुहोश्च इत्येव प्रतिपेधो भवति । प्रसुस्नुपति । प्रस्नुतः। प्रस्नुतबान । ग्रहोऽलिटि. दीर्घः ॥ ३७ ॥ ग्रह उत्तरस्य इ2: अलिटि दी? भवति । ग्रहीता। ग्रहीतुम् । ग्रहीतव्यम् । अलिटीति. किम् । जगृहिव । जगृहिम । प्रकृतस्येटो दीर्घल्वमिदं चिण्वदिटो न भवति । अहिता । ग्राहिन्यते ॥ वृतो वा ॥ ३८ ॥ य इति लोः सामान्येन ग्रहणं तस्मादुत्तरस्य ऋकारान्तेभ्यश्चेटो वा दो? भवति । वरिता । वरीता। प्रावरिता । प्रावरीता। ऋकारान्तेभ्यः । तरिता । तरीता । आस्तरिता । स्तरीता । वृत इति किम् । करिष्यति । हरिष्यति । अलिटीत्येव पवस्थि । तेरिथ ॥ न लिङि ॥ ३९॥ दृत उत्तरस्य इटो लिटि दीर्थो न भवति । विवरिपोष्ट ! प्रावरिपोट । आस्तरिपोट । विस्तरिपीप्ट ॥ सिचि च परस्मैपदेषु ॥ ४० ॥ परस्मैपदपरे सिचि वृत उत्तरस्य इटो दीर्घा न भवति । प्रावारिष्टाम् । प्रावारिपुः । अता रिटाम् । आस्तारिष्टाम् । आस्तारिपुः । परस्सैपदेष्विति स्मि । प्रावरिष्ट । प्रावरीष्ट ॥ इट् सनि वा ॥ ४१ ॥ चतः सनो या इडागमो भवति । बुचूर्पति । विवरिपते । विपरीपते । प्रादूर्पति । प्रावि- वरिपति । प्राविवरीपति । नकारान्तभ्यः । तितीपत्ति । तितरिपति । तितरीपति । आसि. स्तीति । आतिस्तरिपति । आतिस्तरीपति । सनि ग्रहगुहोश्चेति इट्प्रतिपेधे प्राप्त पक्षे इ. डागमो विधीयते । इटश्न, वृतो चेते पक्षे दीयः। चिकीर्पति जिहीपति इत्यत्रोपदेशाधिकारा लाक्षणिकत्वाश इटागमोन भवति ॥ लिङ्सिचोरात्मनेपदेपु ॥ ४२ ॥ तो लिहि सिचि च आत्मनेपदे परं या इडागमो भवति । पीट । वरिपीट । प्राय- पीट प्रावरिपीट । आस्तरिपीट । आस्तीपष्ट । सिचि खल्वपि 1 अवृत । अपरिष्ट । अब- रोट । प्रावृत । प्रायरिष्ट । प्रायरीप्ट 1 आरती । आस्तरिष्ट । आस्तरीष्ट । आत्मनेपदेधिति किम् । प्रायास्टिाम् । प्रायारिपुः। लिहा प्रत्युदाहरणंगदर्शितमसंभवादिटोऽयलादित्यादिति ।। - । । 1 ·४७६ काशिका । [अ०७ -- । । सनीवन्तद्ध भ्रस्जदम्भुनिस्वृयूर्ण भरज्ञपिसनाम् ॥ ४२ ॥ इवन्तानाम् धातूनां ऋधु श्रस्ज् दम्भु श्रि स्थ यू अणु भा ज्ञपि सन् इत्येतेषां च सनि वा इडागमो भवति । इवन्तानाम् । दिदेविपति । दुय्पति । सिसेविषति । सुम्पति निम्। अदिधिपति। इसति । भ्रस्ज । विन्नजिपति । विधक्षति । बिभर्जिपति । विसति । दम्भु । दिदम्भिपत्ति । धिप्सति । धीप्सति । श्रि । उछिनयिपति । उच्छिनोपति । स्सिस्व- रिपति । सुस्पति । यु । यियविपति । युयूपति । ऊ । प्रोणुनविषति । प्रोणुनविपति । प्रो नूपति । भरइति नित्येतस्य मौवादिकल्य ग्रह, शमा निर्देशात् । विभरिपति । बुभूति । ज्ञपि । जिज्ञपयिपति । जीप्सति । सन् । सिलनिपति। सिपासति । केचित्र भरज्ञपिसनितनिपतिदरिद्वाणामिति पठन्ति । तितनियति । तितंसति । तितासति । पिपति- पति । पित्सति । दिदरिदिपति । दिदरिद्रासति । सनीति किम् । देविता । भ्रष्टा ॥ लिशः क्त्वानिष्ठयोः ॥५०॥ लिश: क्त्वानिष्ठयोर्वा इडागमो भवति । क्लिष्टता। क्लिशित्वा । क्लिष्टः । क्लिष्टवान् । क्लिशितः । क्लिशितवान् । क्लिशू विवाधन इत्यस्य क्त्वायां विकल्पः सिद्ध एव निष्ठायां तु, यस्य विभापति प्रतिपधः प्राप्नोति । क्लिश उपताप इत्येतस्य तु क्यानां निष्ठायां च नित्य- मिडागमः प्राप्नोति । तदर्थ क्त्वाग्रहणं क्रियते ॥ पृङश्च ।। ५१ ॥ पूश्च क्वानिष्ठयोर्वा इडागमो भवति । पूत्वा । पवित्वा । सो मोऽतिपूरा: 1 सोमोड तिपवितः । पूतवान् । पवितवान् । युकः कितीति प्रतिपेये प्राप्ते विकल्पो विधीयते ॥ वसतिक्षुधोरिट् ॥ ५२ ॥ वसतेः क्षुधेश्च क्त्वानिष्ठयोरिडागमो भवति । उपित्वा ।उपितः । उपितवान् । क्षुधित्वा। क्षुधितः । क्षुधितवान् । वसतीति विकरणो निदेशर्थ एव । वस्तेस्तूदात्तत्वादेव भवितव्य- मिटा पुनरिग्रहणं नित्यार्थम् ॥ अञ्चेः पूजायाम् ॥ ५२ ॥ अम्चेः पूजायामधे कानिष्ठयोरिडागमो भवति । अश्चित्वा जानु जुहोति । अचिता अस्य गुरवः । उदितो वेति स्याप्रत्यये विकल्पः प्राप्तः निष्ठायां, यस्य विभापति प्रतिषेधः प्राप्तस्तदमिदं प्रारब्धम् । पूजायामिति किम् उदक्तमुदकं कूपात् । उद्धृतमित्यर्थः । लुभो विमोहने ॥ ५४॥ लुभो विमोहनेऽचे वर्तमानात् स्यानष्योरिडागमो भवति । लुमित्वा । विलु. मि के विलुभितः सीमन्तः । बिलुमितानि पदानि । विमोहनमाकुलीकरणम् । तन्न स्वायो, तीपसहलभेति विकल्यो, निष्ठायां यस्य विभापति प्रतिषेधः प्रातः 1 विमोहन इति किम् । लुब्धो वृपलः । शीतेन पोडित इत्यर्थः । लुम्वा । लुमित्वा । लोभित्वा । गाध्य, यथाप्राप्तमेव भवति । जनश्च्योः क्वि ।। ५५ ॥ जनश्चि इत्येतयोः क्वाप्रत्यये इदागमो भवति । जरित्वा । जरीत्वा । प्रश्चित्वा । जु इत्येतस्य, युकः कितीति प्रतिषेधः प्राप्तो प्रश्चादित्यादिकल्पः । क्त्याग्रहणं निष्टांनि- वृत्यर्थम् ॥ उदितो वा ॥५६॥ उदिता धातोः क्त्वाप्रत्यये परतो वा इहागमो भवति । शमु । शमित्या । शान्त्वा ।

·पा० २] काशिका । ४७७ - । 1 तमु । तान्त्वा । तमित्वादिमु । दान्त्वादिमित्वा ।। संstiचि कृतवृतच्छृदतदनृतः ॥ १७ ॥ सकारादावसिच्या धातुके कृत वृत मृत तृद नृत इत्येतेभ्यो धातुभ्यो वा इडागमो भवति । कृत् करस्येति। अकय॑त् । चिकृत्सांत । चिकरिष्यति । अकतिष्यत् । चिकत्तिपति। चूत । चत्स्यति । अचस्य॑त् । चित्स्यति । बत्तिष्यति । अचत्तिष्यत् । चिर्तिपति । छद । छत्स्यति । अच्छत्स्यत् । चिच्छत्कृत्सति । द्दिष्यति । अहिष्यत् । चिच्छहपति तृत् । तत्स्यति । अतत्य॑त् । तितृत्सति । तद्दिष्यति । अतद्दिष्यत् । तितद्दिपति । नृत् । नयति । अनत्स्यत् । नियष्यति। नतिष्यति । अतिष्यत् । नितिषति । स इति किम् । कत्तिता । असिचीति किम् । अकर्तीत् ॥ गमेरिट परस्मैपदेषु ॥ ५८ ॥ गमेद्धातोः सकारादेरार्धधातुकस्य परस्मैपदेष्विडागमो भवति । गमिष्यति । अगमि. ध्यत् । जिगमिषति । गमेरित किम् । चेप्यति । इड्ग्रहणं नित्यार्थम् । परस्मैपदेविति किम् । संगसीष्ट ।। संगस्यते । संजिगंसते । संजिगंसिप्यते। अधिजिगांसते । अधि- जिगांसिष्यते गमेरिडादेशस्याज्झनगमां सनीति दीवत्वम् । स इत्येव गन्तास्मि । गन्ता.. स्वः । गन्तास्मः ॥ आत्मनेपदेन समानपदस्थस्य गमेरयमिडागमो नेष्यते ॥ अन्यत्र सर्वन्चेष्यते। कृयपि भवति, परस्मैपदलुकि च । संजिगमिपिता । अधिजिगसिपिता व्याकरणस्य । जिगमिप त्वमिति । पदशेपकारस्य पुनरिद दर्शनं गम्युपलक्षणार्थ परस्मैपद- ग्रहणम् । परस्मैपदेषु यो गमिरुपलक्षितस्तस्मात्सकारादेरादधातुकस्येड्भवति । तन्मतेन संजिगसिता अधिजिगंसिता व्याकरणस्य इत्येव भवितव्यम् ॥ न वृद्भ्यश्चतुर्व्यः ॥ ५९॥ वृतादिभ्यश्चतुर्य उत्तरस्य सकारादेरार्द्धधातुकस्य परस्मैपदेषु इडागमो न भवति । वृत् । वय॑ति । अवय॑त् । विवृत्सति । वृधू । वय॑ति । अवय॑त् । विवृत्सति । शृधू । शयति । अशय॑त् । शिशत्सति । स्यन्दू । स्यत्स्यति । अत्यन्त्स्यति । चतुर्म्य इति न वक्तव्यम् । यद्ग्रहणं हि तन्न धुतादिपरिसमाप्त्यर्थं क्रियते कृपू सामथ्ये वृदिति, तदेव यदि वृतादिसमाप्त्यर्थमपि विज्ञायते न किंचिदनिष्टं प्राप्नोति, तत्क्रियते स्यन्देरुदिल्ल- क्षणमन्तरङ्गामपि विकल्प प्रतिषेधो यथा वाधेतेति।चतुर्ग्रहणे हि सति तात्पर्येण स्यन्दिः संनिधापितो भवति । परस्मैपदेन्वित्येव । वर्तिपोष्ट । वतियते । अतिप्यत् । विवर्तिपते । अथात्रात्मनेपदेन समानपदस्थेभ्यो वृतादिभ्य इडागम इप्यते । अन्यत्र सर्वत्र प्रतिषेधः । कृत्यपि हि परस्मैपदलकि व प्रतिपेधो भवति । विवृत्सिता । विवृत्स त्वमिति ॥ तासि च क्लृपः ॥ ६० ॥ कृप उत्तरस्य तासेः सकारादेश्चार्द्धधातुकस्य परस्मैपदेपु इडागमो न भवति । कल्ला । श्वः कल्प्स्यति । अकल्प्स्यत् । चिक्लप्सति । परस्मैपदम्वित्येव । कल्पितासे । कल्पिपीट । कल्पिप्यते । अकल्पिप्यत्त । चिकल्पिपते । क्लपेस्थात्मनेपदेन समानपदस्थस्न्य इहागम इप्यते । अन्यत्र प्रतिषेधः । कृत्यपि हि परस्मैपदलुकि च प्रतिषेधो भवति । चिक्तृप्सिता। चिक्ट्रप्स त्वमिति ॥ अचस्तास्वत्यल्यनिटो नित्यम् ।। ६१ ॥ तासो ये नित्यानिटो धातयोऽजन्तास्तेभ्यस्तासाचित्र थलीडागमो न भवति । याता। ययाथ। चेता। चिवेध। नेता । निनेय । होता। जुहाथ । अब इति किम् । भेत्ता । वि. प । - - ।

·४७८ काशिका । [अ०७ - - । । भेदिय । तास्वदिति किम् । सूत्वा । लुलविथ । थलीति किम् । याता । ययिय । ययिम । • अनिग्रहणं नित्यमित्यनेन विशेषणार्थम् । नित्यग्रहण किम् । विधोता। विधविता । विदु- धविथ । वासि विभाषितेटस्थल नित्यमिडागमो भवति । तास्वदिति वतिनिर्देशः किमर्थः । तासौ सताल प्रतिषेधार्थः। यो हि तासावसन्नसत्त्वान्नित्यानिट तस्य थलि प्रतिषेधो न भवति । जगस्थि । उवयिय । उत्तरसूत्रेऽपि तास्वदिति वर्तते अदादेशो हि घसिर्वजा. देशश्च ययिस्तासौ नास्ति ॥ उपदेशेऽत्वतः ॥ ६२॥ उपदेशे यो धातुरकारवान् तासौ नित्यानिट तस्मात्तासाविव थलोडागमो न भवति । पक्ता । पपक्थ । यष्टा । इयष्ट । शक्ता । शशक्य । उपदेश इति किम् । की । चर्पिथ अस्वत इति किम् । भेत्ता । विभेदिय । तपरकरणं किम् । राधा । रराधिथ । तास्वदित्येव । जिवृक्षति । जग्रहिथ । नित्यमनिट इत्येव । सङ्क्ता । अक्षिता । आनञ्जिथ ॥ ऋतो भारद्वाजस्य ॥ ६३ ।। ऋकारान्ताद्धातोर्भारद्वाजस्याचायस्य मतेन तासावित्र नित्यानिटस्थलि इडागमो न भवति । स्म । समर्थ । ध्वा । दध्वर्थ । सिद्ध सत्यारम्भो नियमार्थः । अत एव भार- द्वाजस्य, नान्येपां धातूनाम् । ययिथ । ययिथ । पेचिय। शकिथ । तदयमर्थात् पूर्वग्रोयो- गयोर्विकल्पः । तपरकरणमृकरान्तस्य निवृत्त्यर्थम् । तथा हि सति विध्यर्थमेतत् स्यात् ॥ बभूथाततन्थजगृम्भववर्थेति निगमे ॥ ६४ ॥ बभूथ आततन्थ जगृभ्म ववर्थ ।इत्येतानि निपात्यन्ते निगमविषये । निगमो वेदः । त्वं हि होता प्रथमो बभूथः । पभूविथेति भाषायाम् । आततन्य । ग्रेनान्तरिक्षमुर्वाततन्थ । आतेनिथेति भापायाम् 1 जगृभ्म । जगृभ्माते दक्षिणमिन्द्र हस्तम् । जगृहिमेति भापायाम् । ववर्थ । ववर्थ त्वं हि ज्योतिपा । यथरिथेति भाषायाम् । क्रादिसुत्रादेवास्य प्रतिषेधे सिद्ध नियमाथं वचनम् । निगम एव, न भाषायामिति ॥ विभाषा सृजिदृशोः ॥ ६५ ॥ सृजि शि इत्येतस्यो स्थलि विभापा इडागमो न भवति । सनष्ठ । सर्जिय । दद्छ । ददशिंथ ॥ इडत्यतिव्ययतीनाम् ॥ ६६ ॥ एति अत्ति व्यथति इत्येतेषां थलीडागमो भवति । आदिथ । आरिथ । संवियिथ । व्येभो, न व्यो लिटीत्यात्वप्रतिषेधः । अनिव्ययत्योबरतो भारद्वाजस्येति नियमाद्विकल्पः । अत्तरपि नित्यः प्रतिषेधः । अन्द्रग्रहणं विस्पष्टार्थम् । विकल्पविधाने हि सति अर्तिव्ययति- ग्रहणमनथई, प्रतिपेधविधाने चार्तिग्रहणमिति नित्योऽयं विधिरिग्रहणमन्तरेणापि शक्यते विज्ञातुम् ॥ बस्देकाजाद्धसाम् ॥ ६७ ॥ कृतद्विर्वचनानामेकाचां धातूनाम् , आकारान्ताना, घसेश्च वसाविडागमो भवति । आ- शिवान् । पचिवान् । शक्विान् । धात्वभ्यासयोरेकादेगे कृते एत्वाभ्यासलोपयोश्च कृतयोः कृतद्विर्धचना एते एकाचोभवन्ति । आत् । ययिवान् । तस्थिवान् । घस् । जतिवान् । सिद्धे सत्यारम्भो नियमार्थः । एकाजासामेव वसाविडागमो भवति नान्येपाम् । विभिद्वान् । चिच्छिद्वान् । बभूवान् । शिश्निवान् । क्रादिनियमा प्रतिपेधामावाच य इट् प्रसक्तः स नियम्यते । आदप्रहणमनेकाजधम् । दिवंबने हि कृते इति हि सति आतो लोपेन भवितव्य, - - ·पा०२ -- काशिका । ४७९ , - दरिद्वातेस्तु कास्यनेकाग्रणं चुलुम्पाद्यर्थमित्यामा भवितव्यम् । दरिद्राञ्चकार । तथाप्या. म्न क्रियते तथापि च दरिद्वारा धातुके लोपः सिद्धश्च प्रत्ययविधाविति प्रागेव प्रत्ययोत्य- त्राकारोलुप्ते इडागमख्य निमित्तं विहितमिति न इडागमो भवति । ददरिद्वानिति भवित. व्यम् । घसेरपि यदि ग्रहणमिह न क्रियते तदा द्विवचनात् परत्वाद्, घसिभसोर्हलि चेति उपधालोपे कृते द्विवचनमेव न स्यादनचकत्वाद् , इह तु घसिग्रहणादू उपधालोपमपि पर. त्वादिडागमो बाधते । तत्र कृते गमहनजनखनघसामित्युपधालोपः। स च द्विवचनेऽत्रीति द्विर्वचने कर्तव्ये स्थानिवद्भवति, तेन जक्षिवानिति सिद्धयति ॥ विभाषा गमहनविदविशाम् ॥ ६८ ॥ गम हन विद विंश इत्येतेषां धातूनां वसौ विभाषा इडागमो भवति । गम । जग्मि. वान् । जगन्वान् । मो नो धातोरिति नकारः । हन । जनिवान् । जघन्वान् । विद। विविद्वान् । विश् । विविशिवान् । विविश्वान् । विशिना साहचर्यादिह विदेस्तौदादिकस्य ग्रहणम् । ज्ञानार्थस्य तु नित्यं विविद्वानित्येव भवति । *शेश्चेति वक्तव्यम्भ । दशिवा- न् । ददृश्वान्। सनिससनिवांसम् ॥ ६९ ॥ सनोत्तेः सनतेर्वा धातोः सनिससनिवांसमिति निपात्यते(१) । अक्षित्वाग्ने सनिससनि- वांसम् । इडागम एत्वाद्यभ्यासलोपाभावश्च निपात्यते । सनिपूर्वादन्यत्र सेनिवांसमित्येव भवति । छन्दसीद निपातं विज्ञायते । भापायां सेनिवांसमिति भवति ॥ ऋद्धनोः स्ये ॥ ७० ॥ अकारान्तानां धातूनां हन्तेश्च स्ये इडागमो भवति । करिष्यति । हनिष्यति । हरिष्यति स्वरते.ट्वाहनोः स्य इत्येतद्भवति विप्रतिषेधेत । स्वरिष्यति । तपरकरणं विस्पष्टार्थम् ॥ अञ्जः सचि ॥ ७१॥ अजेः सिचि इडागमो भवति । आञ्जीत् । आमिष्टाम् । आझियुः । सिचीति किम् । अता । अञ्जिता । अदित्वात विभापा भवति ।। स्तुसुधूभ्यः परस्मैपदेषु ॥ ७२ ॥ स्तु सु धू इत्येतेभ्यः सिचि परस्मैपदे परत इडागमो भवति। अस्तावीत् । असावीत् । अधावीत् । परस्मैपदग्विति किम् । अस्तोष्ट । असोष्ट । अधोष्ट । अधविष्ट । यमरमनमातां सक् च ॥ ७३ ॥ यम रम नम इत्येतेपामङ्गानामाकारान्तानां च सगागमो भवति परस्मैपदे सिचि इडा- गम । यम् । अयंसीत् अयंसिष्टाम् अयंसिपुः । व्यरंसीत् । व्यरंसिप्टाम् । व्यरसिपुः । अनंसीत् । अनसिष्टाम् । अनंसिपुः। आकारान्तानाम् । अयासीत् । अयासिष्टाम् । अया. सिपुः । यमादीनां हलन्तलक्षणा वृद्धिः प्राप्ता सा, नेटीति प्रतिपिध्यते परस्मैपदेबित्येव । अयस्त। अस्त॥ स्मिपूरवशां सान ॥ ७ ॥ स्मिङ् पूछ ऋ अञ्जू अशु इत्येतेषां धातूनां सनीडागमो भवति । सिस्मयिपते। पिप. विपते । अरिरिपति ! अजिजिपति । अशिशिपते । डकारग्रहण पूजो मा भृत् । पुपूपति इत्येय तस्य भवति । अशेरूदितो ग्रहणादश्नोतेनित्यमिडागमोऽस्त्येव ।। (1) "मनिपूर्वस्य सनोनः सनत सनिम्सनिदयासमिति निपात्यते" रति क्वाधेिरपान टपत्तभ्यते । - ·४८० काशिका । [अ०७ - किरश्च पञ्चभ्यः ॥ ७५ ॥ किरादिभ्यः पञ्चभ्यः सनि इडागमो भवति । कृ। विकरिषति । गृ। जिगरिषाति । हङ् । दिदरिपते । पृ । दिधरिपते। प्रच्छ । विप्रच्छिपति । पञ्चभ्य इति किम् । मिक्षति । किरविगिरत्योरिट् सनि वेति विकल्पः प्रातः, वृतो वेति चास्पेटो दीर्घत्वं नेच्छन्ति ॥ रुदादिभ्यः सार्वधातुके ॥ ७६ ॥ स्दादिभ्य उत्तरस्य बलादेः सार्वधातु कस्य इडागमो भवति । र । रोदिति । स्वम् । स्वपिति । यस् । धसिति । अन् । प्राणिति । जश् । जक्षिति । पञ्चभ्य इत्येव । सार्वधातुक इति किम् । स्वप्ता । वलादेस्त्येिव । रुदन्ति ॥ ईशः से ।। ७७॥ ईश उत्तरस्य ये इत्येतस्य सार्वधातुकस्य इडागमो भवति । ईशिपे । ईशिष्व ॥ ईडजनोधै च ॥ ७८ ॥ ईड जन इत्येताभ्यामुत्तरस्य ध्वे इत्येतस्य से इत्येतस्य च सार्वधातुकस्य इडागमो भवति । ईडिये । इडिध्वम् । इंडिपे । ईडिघ्ये । जनिध्ये ! जनिश्चम् । अनिपे । जनिध्य । जन प्रादुर्भाव इत्यस्य छान्दसत्यात्, श्यनो लुक् उपधालोपाभावाश्च । जन जनन इत्यस्यापि श्लुविकरणप्य ग्रहगमनेष्यते ॥ तस्य कर्मव्यतिहारे व्यति जज्ञिपे । व्यतिजजिष्त्र । व्यतिज- निधये । व्यतिनिध्यम्, इति च भवति । ध्वशब्दे ईशेरनि इडागम इष्यते । ईशिध्यमिति, तदर्थ केचिद्रीडजनोः चे चेति सुन्नं पठन्ति । तत्र सकारादेः सेशब्दस्य सूत्र एवापादानाच- पादो भिन्न कम ईोरगुरुपणार्थो विज्ञायते । ईडिशिजनां सेध्वयोरित्येकमेव सूत्रं न पठितं, विचित्रा हि सूत्र इतिः पाणिनेरिति । ध्ये इति कृतटेरेत्वस्य ग्रहणात्, लडि ध्वमि न भवितव्यमिटा । लाटि पुनरेकदेशविकृतल्यानन्यत्वाद् भवितव्यमिटा । लिङ सलोपोऽनन्त्यस्य ॥ ७९ ॥ सर्वधातुक इति वर्तते । सार्वधातुके यो लिइ तस्य अनन्त्यस्य सकारस्य लोगो भवति । कः पुनरनन्त्या नि सकारः । यो यासुरमुट्सी घुटाम् । कुर्षात् । कुर्याताम् । कुर्मुः । कुर्शत । कुर्वीयाताम् । कुरिन् । अनन्त्यस्पेति किम् । कुर्मुः । कुर्याः । सार्वधातुक इत्येय । क्रिया- स्ताम् । नियामुः। फीष्ट । कृपीयास्ताम् । कृपीरन् । श्रता येयः॥ ८० ॥ अकारान्तादादुत्तरस्य या इत्येतस्य सार्य बातुरूपाइय् इत्ययमादेशो भाति । पयेत्। पचेताम् । पवेयुरित्यत्रोत्पदान्तादिति पररूप बाधितम् । अत इति किम् । बिनुयात् । तपरकरण किम् । यायात् । सार्वधातुक इत्येव । विकोप्यात् । ननु चातो लोपेनाय भवितव्य- म् । पचेदित्पन्नापिहितार्द, अती दीयों यनीति दीर्वत्लेन मरितम्यम् । तदनेनावश्य विध्य- न्तर याधितम्यम् । स यथैव दोर्चाय वाधक एवमतो लोपस्यापि याध: स्यात् । स्पारतदेवं यदि बीमाधार विधीयते । मथ मु तिलिविधीयते, तदा येन नाप्रासिन्यायेन दाय बाधकः पास पन ता सोपस्य । येय इत्यविमतिको निगे यलोस्पासिद्वत्तमनारियाद गुमः एतः सौम मानिशम्येति । पाविद अमातो यात्रिय इति सुग्रं पठन्ति । तेषां सकारा- मर ग्यानी माया प्रातो दिन्तः ॥ ८॥ सामान्य विदामान्य भाकारान्तावासस्प सायंघातसय ६५ हपमामो मानि । पपने पिताम् । परेशान ! पो । फोरे। कोपाम् । पातु पति- । - ·पा०२॥ काशिका । ४८१ - - - । दित्यत्र न डितीव डिदित्येवमङ्गीक्रियतेऽपितु डित इव डिदिति पूर्वसूत्र एवं उच्चु कुटिप- तीतिप्रसिद्धये तथाङ्गीकरणम् । यदि गाङ्कुटादिसूत्रे डिद्भवतीत्येवमङ्गीक्रियते तदा, अनुदात्त. डित आत्मनेपदमिति आत्मनेपदं प्राप्नोतीति । आत इति किम् । पचान्त । यजन्ति । पचन्ते। यजन्ते । डित इति किम् । पचावहै । पचामहै । अत इत्येव । चिन्वते । सुन्वते । तपरकरण किम् । मिमाते । मिमाथे ॥ श्राने मुक्॥ ८२॥ :: आने परतोऽङ्गस्यातो मुमागमो भवति । पचमानो, यजमानः। अकारमात्रभक्तोऽयं मुस् अदुपदेशग्रहणेन गृह्यत इति अदुपदेशादिति लसार्वधातुकानुदात्तत्वं भवति । यद्येवमातो डित इत्ययमपि विधिः प्राप्नोति; तथानिद्देशान्न भविष्यति। मुकि सत्यध्यर्द्धमानो भवति । लसा. बंधातुकानुदात्तत्वमपि तर्हि न प्राप्नोति। नैष दोषः । उपदेशग्रहणं तत्र क्रियते ।. तेन उप- शादूद्ध सत्यपि कालभेदे भवितव्यम् । तथाच पचावः, पचाम इत्यत्रापि भवति । ईदासः ॥ ८३॥ आस उत्तरस्यानस्य ईकारादेशो भवति । आसीनो यजते। अत्र पञ्चम्या परस्य षष्ठी कल्प्यते ॥ अष्टन आ विभक्तौ ॥ ४॥ अष्टनो विभक्तौ परत आकारादेशो भवति । अष्टाभिः । अष्टाभ्यः । अष्टानाम् । अष्टोसु । विभक्ताविति किम् । अष्टत्वम् । अष्टता । आ इति व्यक्तिनिर्देशोऽयमाऋतिनिर्देशे तु नका. रस्थानेऽनुनासिकाकारः स्यात् । विकल्पेनायमाकारो भवत्येतज्ज्ञापितमष्टनो दीर्वादिति दीर्घग्रहणाद् अष्टाभ्य औशिति च कृतात्वस्य निर्देशात्तेनाष्टभिरष्टभ्य इत्यपि भवति । तदन्तविधिश्चान्नेप्यते । प्रिया अष्टौ येषां ते प्रियाप्टानः । प्रियाप्टौ ।। रायो हलि ।। ८५॥ २ इत्येतस्य हादौ विभक्तो परत आकारादेशो भवति । राभ्याम् । राभिः । हलीति किम् । रायो । रायः। विभक्ताविति किम्न रैत्वम् । रैता । मृजेर्वृद्धिरित्यतः प्राविभक्त्य. धिकारः॥ युष्मदस्मदोरनादेशे ॥ ८६ ॥ थुष्मदस्मदित्येतयोरनादेशे विभक्तो परत आकारादेशो भवति । युष्माभिः । अस्माभिः । युप्मासु । अस्मासु । अनादेश इति किम् । युष्मत् । अस्मत् । हलीत्यधिकारादप्यत्र न स्यात् । उत्तरन्न त्वनादेशग्रहणेन प्रयोजन योऽचीति । तदिदेव क्रियते ।। द्वितीयायां च ॥ ८॥ द्वितीयायां च परतो युष्मदस्मदोराकारादेशो भवति । त्वाम् । माम् । युवाम् । आवाम् । युष्मान् । अस्मान् । आदेशार्थ वचनम् ।। प्रथमायाश्च द्विवचने भाषायाम् ॥ ८ ॥ प्रथमायाय द्विवचने परतो भाषायां विषये युष्मदस्मदोराकारादेशो भवति । युवाम् । आवाम् । प्रथमाया इति किम् । युवयोः । आवयोः । द्विवचन इति किम् । त्यम्, अहं, यूयं, वयम् । भापायामिति किम् । युवं वस्त्राणि पीवसा वसाथे । योऽचि ॥ ८२ ॥ अजादौ विभक्तावनादेशे युन्मदस्मदोर्यकारादेशो भवति । त्वया । मया । त्वयि । मयि । युवयोः । आवयोः । अचीति किम् । युवाभ्याम् । आवाभ्याम् । युष्मदस्मदोरनादेश -- - का०४१

·। ४८२
काशिका।
[अ०.
1
:
इत्यत्र यदि हलीत्यनुवर्तते शक्यमकत्तुंमचीत्येतत् । तक्रियते विस्पष्टार्थम् । अनादेश इत्ये-
व । त्वद्गच्छति । मद्गच्छति ॥
शेषे लोपः ॥ ९०॥
शेपे विभक्तौ युष्मदस्मदोर्जीपो भवति । कश्च शेषः, यत्राकारो यकारश्च न विहितः ।।.
पञ्चम्याश्च चतुर्थ्याश्च पष्ठीप्रथमयोरपि ।
यान्यद्विवचनान्यत्र तेषु लोपो विधीयते ॥
त्वम् । अहम् । यूयम् । वयम् । तुभ्यम् । मह्यम् । युष्मभ्यम् । अस्मभ्यम् । त्वत् ।
मत् । युष्मत् । अस्मत् । तव । मम । युष्माकम् । अस्माकम् । शेषग्रहणं विस्पष्टार्थम् । शेषे
लोपे कृते स्त्रियां टाप् कस्मान भवति, त्वं ब्रामणी। संनिपातलक्षणो विधिरनिमित्त तद्विघा-
तस्य । अलिङ्ग वा युप्मदस्मदी इति। केचितु शेपे लोपं टिलोपमिच्छन्ति । कथं वक्ष्यमा-
गादेशापेक्षः शेषः, ते इति । तत्राय लोप इति टिलोपो भवति ।
मपर्यन्तस्य ॥ ११ ॥
मपर्यन्तस्येत्ययमधिकारो, यदित अर्ध्वमनुक्रमिष्यामो मपर्यन्तस्येत्येवं तद्वेदितव्यम् ।
वक्ष्यति । युवाचौ द्विवचने। युवाम् । आवाम् । मपयन्तस्येति किम् । युवकामाधकामिति
साकच्कस्य मा भूत् । त्वमावेकवचने । त्वया । मया। मपर्यन्तस्येति किम् । सर्वस्य मा
मृत् । तथाच सति त्वमयोरकारस्य, योऽचीति : यकारे कृतेऽनिट रूप स्यात् । मान्तस्येत्येव
सिद्धेऽस्मिन यत्परिग्रहणं कृतमवधियोतनाथं तन्मान्ते मा भूत्, कदा, यदा ण्यन्तयोः विपि
मान्तत्वं विधते, युष्मदस्मदोः स्थानिवत्वं च णेरन को लुसत्वान्न विद्यते ॥
युवावौ छियचने ॥ ९२ ॥
द्विवचन इत्यर्थग्रहणम् । द्विवचने ये युष्मदस्मदी ब्र्थाभिधानविपये अयोर्मपर्यन्तस्य
स्याने युव आय इत्येताचादेशौ भवतः । युवाम् । आवाम् । युवाभ्याम् । युवयोः । भाव..
योः। यदा समासे व्यर्थे युष्मदस्मदी भयतः, समासार्थल्यान्यसंख्यत्वादेकवचने वा भवति.
तदापि पयर्थयोर्युष्मदस्मदोर्युपायौ भवतः, यदि त्वाहौ सौ इत्येवमादिना आदेशान्तरेण न
याध्येते । अतिमान्तं युवामतियुवाम् । अत्यावाम् । अतिक्रान्तान् युवामतियुयान । अत्या.
वान् । अतिक्रान्तेन युवामतियुश्या । अत्यावमा । अतिक्रान्तैर्युवामतियुवाभिरत्यावामिः ।
अतिमान्तेभ्यो युवामतियुमभ्यमत्यायभ्यम् । अतिक्रान्तद् युवा, मतियुवत् । अत्यावत ।
अतिमानोभ्यो युवामागतः, अतियुवत् । अत्यावत् । अतिक्रान्तेभ्यो युवामागतः, अतियुय-
त्। अत्यावत् । अतिमान्तानां युवामतियुवकम् । अत्यावाकम् । अतिकान्ते युवामति-
युरपि । अत्यावयि । अतिक्रान्तेषु युवामतियुगामु । त्याहादीनां तुविषये परत्यात एव भय.,
न्ति । असिमान्तो युवामतित्यम् । अत्यहम् । अतिमान्ता युवाम्, अतियूयम् । असिफा-
ताय युवाम् , अतितुभ्यम् । अतिमह्यम् । अतिकान्तस्य युवामतितव । शतिमम । यदा त
सुष्मदामदी एफरवयत्ययोर्वत, ममासान हिते, तदा युवावी न भवतः ! अतिमान्ती
अतित्याम् । हात्तिमाम् । अतिमान्ती युष्मान, शतियुप्मानत्यम्मान । एवं सार
ययययौ जसि ॥ ९३ ॥
युमदम्मदोपपतम्य जसि परमो यूय पय इत्येापादेशी भातः । पूयम् । पपम् ।
परमपूपम् । परमरणम् । अतिगृपम् । अतिपयम् । गदनाविधिरन मालि। महाधिकार
पानमानि मदुरारपदम्य भगि।
पम् ॥
त्याही सौ ॥१४॥

·पा० २] काशिका । युष्मदस्मदोर्मपर्यन्तस्य सौ परे त्व अह इत्येतावादेशौ भवतः । त्वम् । अहम् । परम- त्वम् । परमाहम् । अतित्वम् । अत्यहम् ।। तुभ्यमह्यो ङयि ॥ ९५ ॥ युष्मदस्मदोर्मपर्यन्तस्य तुभ्य मस इत्येतावादेशौ भवतो यि परतः । तुभ्यम् । मह्यम् । परमतुभ्यम् । परममह्यम् । अतितुभ्यम् । अतिमह्यम् ॥ तवममौ उसि ॥ ९६ ॥ युष्मदस्मदोमपर्यन्तस्य तव मम इत्येतावादेशौ भवतो इसि परतः । तव । मम । परम- तव । परममम । अतितव । अतिमम । त्वमावेकवचने ॥ ९७ ॥ एकवचन इत्यर्थनिर्देशः । एकवचने ये युष्मदस्मदी एकार्थाभिधानविपये तयोर्मपन्तस्य स्थाने त्वम इत्येतावादेशौ भवतः । त्वाम् । माम् । 'त्वया । मया। त्वत । मत् । त्वयि । मयि । यदा समासे एकाथें युष्मदस्मदी भवतः, समासार्थस्य त्वन्यसंख्यत्वाद् द्विवचनं बहुवचर्न वा भवति, तदापि त्वमावादेशौ भवतः। आदेशान्तराणां तु विषये त्वाही सावित्ये . वमादीनां पूर्वविप्रतिषेधेन त एवेष्यन्ते । अतिक्रान्तस्त्वामतित्वम् । अत्यहम् । अतिक्रान्ती त्वामतित्वाम् । अतिमाम् । अतिक्रान्तान् त्वामतित्वान् अतिमान् । अतिक्रान्ताभ्यां स्वामतित्वाभ्याम् । अतिमाभ्याम् । अतिक्रान्तैस्त्वामतित्वाभिः । अतिमाभिः । इत्येव- मायुदाहार्यम् प्रत्ययोत्तरपदयोश्च ॥ ९८ ॥ एकवचन इत्यनुवर्तते । प्रत्यये उत्तरपदे च परत एकत्वे वर्तमानयोर्युष्मदस्मदोर्मपर्यन्तस्य त्व म इत्येतावादेशौ भवतः । तवाय, त्वदीयः । मदीयः । अतिशयेन त्वं, त्वत्तरः । मत्तरः । स्वामिच्छति, त्वद्यति । मद्यति । त्वमिवा बरति, त्वद्यते । मद्यते । उत्तरपदे । तव पुत्त्रस्त्व. त्पुत्त्रः । मत्पुत्त्रः । त्वं नाथोऽस्य, त्वन्नाथो, मन्नाथः । एकवचन इत्येव । युष्माकमिदं युष्म. दीयम् । अस्मदीयम् । युष्माक पुत्त्रो ऽस्माकं पुत्त्रां युष्मत्पुत्त्रोऽस्मत्पुत्त्रः। विभक्कावित्य- धिकारात् पूर्वयोगो विभक्ताविव । ततोऽन्यत्रापि प्रत्यये उत्तरपदे च यथा स्यादित्ययमार. म्भः । ननु चात्राप्यन्तर्वतिनी विभक्तिरस्ति, तस्यामेवादेशौ भविष्यतः । नैवं शक्य, लुका तस्या भवितव्यम् । बहिरङ्गो लुक् अन्तरङ्गाबादेशौ प्रथमं तो भविष्यतः । एतदेव त देश- वचनं ज्ञापकमन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गोऽपि लुक् बाधते इति । तेन गोमान् प्रियोऽस्य गोमत्प्रिय इत्येवमादौ नुमादि लुका बाध्यते । एवं च सति त्वाही सावित्येवमादयोऽपि प्र. त्ययोत्तरपदयोरादेशा न भवन्ति । त्वं प्रधानमेपां त्वत्प्रधानः । मत्प्रधानः । यूयं पुत्त्रा अस्य युष्मत्पुत्त्रोऽस्मत्पुत्त्रः । तुभ्यं हितं त्वद्धितं, मद्धितम् । तवत्पुत्त्रस्त्वत्पुत्त्रो मत्युत्त्रः । अथ किमर्थमेषां त्वाहादीनां बाधनार्थमेतन्न विज्ञायते । लक्ष्यस्थित्यपेक्षया । ज्ञापकार्थे ह्येतस्मिन् बहुतरमिष्टं संगृह्यते ॥ निचतुरोः स्त्रियां तिसृचतम् ॥ १९ ॥ नि चतुर् इत्येतयोः स्त्रियां वर्तमानयोस्तिसृ चतस इत्येतावादेशौ भवतो विभक्तौ परतः । तिनः । चतस्त्रः । तिसृभिः । चतसृभिः । खियामिति किम् । त्रयः । चत्वारः । त्रीणि । च. स्वारि । स्त्रियामिति चैतत् त्रिचतुरोरेव विशेषणं नाङ्गस्य । तेन यदा त्रिचतुःशब्दौ स्त्रियामई तु लिङ्गान्तरे तथाप्यादेशौ भवत एवं । प्रियास्तिस्रो ब्राह्मण्योऽस्य ब्राह्मणल्य नियतिसा बा. ह्मण इति । प्रियतिनौ । प्रियतिस्रः । प्रियातस ब्राह्मणकुलम् । प्रियतिसृणी । प्रियतिमृणि । प्रियचतसा। प्रियचत्रौ । प्रियचतनः । प्रियचतस् । प्रियचतसृणी । प्रियचतसृणि, निवृतश्चेति । - - ।

·४.८४ काशिका । [अ०. - - - समासान्तो न भवति । विभक्त्याश्रयत्वेन तिलभावस्य बहिरङ्गलक्षणत्वात् । यदा तु विच. तुःशब्दौ लिङ्गान्तरे ख्यिामा तदा आदेशौ न भवतः । प्रियास्त्रयोऽस्याः, प्रियाणि त्रीणि वा अस्या वाह्मण्याः सा प्रियनिः। प्रियन्नी । प्रियत्रयः 1 प्रियचत्वाः। प्रियचत्वारौ । प्रियच.. त्वारः । तिस्भावे संज्ञायां कन्युपसंख्यानं कर्त्तव्यम् । तिसृका नाम ग्रामः । *चतसर्याधु- दानिपातनं कर्तव्यम् । चतन्नः पश्येत्यन्न, चतुशासीत्येव स्वरोमा भूत् । चतसृणामित्या त्र तु पत्रिचतुर्यो हलादिरित्येव स्वरो भवति । हलादिग्रहणलामोन्निपातनस्वरो बाध्यते । अचि र ऋतः ॥ १०० ।। तिस चतस इत्येतयोतः स्थाने रेफादेशो भवति अजादौ विभक्तो परतः । तिखस्तिष्ठ-. न्ति । तिनः पश्य । चतस्त्रस्तिष्ठन्ति । चतस्त्रः पश्य । प्रियतिन आनय । प्रियचतरून आनय । प्रियतिस्त्रः स्वम् । प्रियचतस्त्रः स्वम् । प्रियतिनि निधेहि प्रियचतनि निधेहि । पूर्वसवर्णोत्व- डिसर्वनामस्थानगुणानामपवादः । परमपि डिसर्वनामस्थानगुण पूर्वविप्रतिपेधेन बाधते । 'अ- चीति किम् । तिभिः । चतभिः । ऋत इति तिस्चतम्रोः प्रतिपत्त्यर्थमन्यथा हि तदपवाद त्रिचतुरोरेवायमादेशो विज्ञायेत ॥ जराया जरसन्यतरस्याम् ॥ १०१ ॥ जरा इत्येतस्य जरसित्ययमादेशो भवति अन्यतरर यतरस्यामजादौ विभक्तो परतः । जरसा द. न्ताः शीर्यन्ते । जरया दन्ताः शीर्यन्ते । जरसे त्वा परिदाः । जरायै त्वा परिदाः । अची- त्येव । जराभ्याम् । जराभिः । नुमो जरसादेशो विप्रतिषेधेन । अतिजरोसि माह्मणकुलानि । इहातिजरसं ब्राह्मणकुलं पश्येति लुन्न भवति, आनुपूया सिद्धत्वात् । अतिजर अमिति स्थिते लुगम्भायों जरस्भाव इति त्रीणि कार्याणि युगपत् प्राप्नुवन्ति । तत्र लुक् तावदपवादत्वाद- म्भावेन बाध्यते। अम्भावोऽपि परत्वाजरसादेशेन, न च पुनर्लक्शास्वं प्रवत्तंते भ्रष्टावसरत्वाद् इत्येवमेव भवति, अतिजरस ब्राह्मणकुलं पश्येति । प्रथमैकवचने तृतीयाबहुवचने च अतिरे ग्रामणकुलं तिष्ठति. अतिरै रिति च भवितव्यमिति गोनीयमतम् । किं कारण, सन्निपातल- क्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्येति । अन्ये त्वनित्यत्वादस्या परिभापाया अतिजरस माम. णकुलं तिष्ठति अतिजरसैरित्येवं भवितव्यमिति मन्यन्ते ।। त्यदादीनामः ॥ १०२ ॥ त्यदित्येनमादीनामकारादेशो भवति विभक्तौ परतः । त्यद् । स्यः । त्या । त्ये । तद् । सः । ती । ते । यद् । यः । यो । ये । एतद् । एपः । एतौ । एते । इदम् । अयम् । इमौ । दमे। भदस् । असौ । अमू । अमी। दि । द्वौ । द्वाभ्याम् ॥ विपर्यन्तानां त्यदादीनामत्व- मिप्यते ॥ इह न भवति । भवत् । भवान् । संज्ञोपर्जनीभृतास्त्यदादयः पाठादेव पर्युरस्ता इतीह न भवति । त्यद् । त्यदी । त्यदः । अतित्यद् । अतित्यदी। अतित्यदः । त्यवादिन- धाने तु शरदे भवत्येव । परमसः । परमतो । परमते ॥ किमः कः ॥ १०३ ॥ किम् इत्येतस्य क इत्ययमादेशो भवति विभाको परतः । कः । को। के। साककल्या- प्यपमादेशो भवति, तेमाकार पय किमो न विधीयते, किमोदिति ।। कु तिहोः ॥ १०४॥ सकारादी हपारादी विमाने परतः किमित्येतस्य कु इत्ययमादेपो भवति । कुतः । गुगु । शिहोरितीकार उचारणायः॥ याति ॥ १०५॥ - - ·पी०२] कोशिका। ४८५ - 1 ': अतीत्येतस्यां विभक्तो परतः किमित्येतस्य क इत्ययमादेशो भवति । क गमिप्यसि । का भोक्ष्यते । आदेशान्तरवचनमोर्गुणनिवृत्त्यर्थम् । किमोड्वदिति च प्रत्ययान्तरं न विधीयते साकच्कार्थम् ॥ तदोः सः सावनन्त्ययोः ॥ १०६ ।।. त्यदादीनां तकारदकारयोरनन्त्ययोः सकारादेशो भवति सौ परतः । त्यद् । स्यः । तद् !. सः । एतद् । एषः । अदस् । असौ । अनन्त्ययोरिति किम् । हे स । सा॥ श्रदस ौ सुलोपश्च ॥ १०७ ॥ : अदसः सौ परतः सकारस्य औकारादेशो भवति सोच लोपो भवति । असौ। औत्वन- तिषेधः साकच्काद्वा वक्तव्यः सादुत्वं च* । यदा चौत्वप्रतिपेधस्तदा सकारदुत्तरस्य उत्वं भ.. वति । असुकः । असुको । *उत्तरपदभूतानां त्यदादीनामकृतसन्धीनामादेशा वक्तव्याः । प. रमाहम् । परमायम् । परमानेन । अदसः सोर्भवेदौत्वं किं सुलोपो विधीयते । हस्वाल्लुप्येत संदिर्न हलः प्रकृतं हि तत् ॥ आप एत्वं भवेत्तस्मिन्न झालीत्यनुवर्तनात् । प्रत्ययस्थाच कादित्वं शीभावश्च प्रसज्ज्यते ॥ इदमो मः ॥ १०८॥ इदमः सौ परतो मकारोऽन्तादेशो भवति । इयम् । अयम् । इदमो मकारस्य मकारवचन त्यदायत्वबाधनार्थम् ।। दश्च ॥ १०९ ॥ इवमो दकारस्य स्थाने मकरादेशो भवति विभक्तो परतः । इमौ । इमे । इमम् । इमौ । इमान(१)॥ यः सौ ॥ ११०॥ इदमो मकारस्य यकारादेशो भवति सौ परतः । इयम् । उत्तरसूने पुंसीति वचनात् वि. यामयं यकारः॥ इदोऽय पुंसि ॥ १११ ॥ इदम इद्रपस्य पुंसि सौ परतोऽय् इत्ययमादेशो भवति । अयं ब्राह्मणः । पुंसीति किम् । इयं वाहाणी । अनाप्यकः ॥ ११२ ।। इदमोऽकारस्य इद्रुपस्य स्थाने अन इत्ययमादेशो भवति आपि विभक्तौ परतः। अनेन । अनयोः । अक इति किम् । इमकेन । इमकयोः । आपोति प्रत्याहारस्तृतीयैकवचनात् प्रथ- ति सुपः पकारेण ॥ हलि लोपः ॥ ११३॥ हलादौ विभक्तो परत इदमोऽककारस्य इपरस्य लोपो भवति । आभ्याम् । एभिः । एभ्यः । एषाम् । एषु । नानर्थकेऽलोन्त्यविधिरिति सर्वस्यायमिद्पस्य लोपः । अथवा नाय. मिल्लोपः । अनाप्यक इति अन्ग्रहणमनुवर्तते ॥ मृजेर्वृद्धिः ।। ११४ ।। विभक्ताविति निवृत्तम् । मृजेरङ्गस्य इको वृद्धिर्भवति । मार्टा । माटुंम् । माष्टव्यम् । (१) चित्पुस्तकान्तरे पाठोऽयं "इहसावित्ति न सम्बद्धयते उत्तरसूत्रे सापितिषचनात्" इति । - 7 । - ·४८६ काशिका । । - - मृजेरिति धातुग्रहणमिदं, धातोश्च कार्यमुच्यमानं धातुप्रत्यय इव वेदितव्यम् । कंसपरिमृड्- भ्यां, कंसपरिमृद्भिरित्यन्न न भवति ।। अचो अणिति ॥ ११५ ॥ अजन्तस्याङ्गस्य निति णिति च वृद्धिर्भवति । मिति । एकस्तण्डुलनिचायः । द्वौ शुर्प- निप्पायौ । कारः । हारः। णिति गौः। गावोगावः सखायौ । सखायः । जैत्रम् । यौ- अम् । च्यौत्नः । जयतेोतेच, उणादयो बहुलमिति ट्रण प्रत्ययः । च्यवतेरपि त्नम् ॥ अत उपधायाः ॥ ११६ ॥ सङ्गोपधाया अकारस्य स्थाने मिति णिति च प्रत्यये वृद्धिर्भवति । पाकः त्यागः यागः । पाचयति । पाचकः । पाय्यति । पाटकः। अत इति किम् । भेदयति, भेदकः । उपधाया इति.किम् । चकासयति, तक्षकः ॥ तद्धितेष्वचामादेः ॥ १७ ॥ तद्धिते मिति णिति च प्रत्यये परतोऽस्याचामादेरचः स्थाने वृद्धिर्भवति । गायः । वात्स्यः । दाक्षिः । प्लाक्षिः । णिति । औपगवः । कापटयः । स्वाट्रो जागत इत्यत्राचामा- दिद्धिरन्त्योपधालक्षणां वृदि बाधते ।। किति च ॥ ११८॥ किति च तद्धिते परतोऽनस्याचामादेरचः स्थाने वृद्धिर्भवति । नडादिभ्यः फफ् । नाडा- यनः । पारायणः । प्राग्वहतेयक । माक्षिकः । शालाकिकः॥ इति काशिकायां वृत्तौ सप्तमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ ७ ॥२॥ । अथ सप्तमाध्यायस्य तृतीय पादः ।। देविकाशिशपादित्यवादीर्घसत्रश्रेयसामात् ॥ १ ॥ देविका शिशपा दिल्पवाद दीर्घसन्न श्रेयस् इत्येतेपामशानामचामादरचः स्थाने वृद्धिम-. सले आफारो भयति निति णिति किति तद्धिते परतः । देविकायो भवमुदक दाविकमुदकम् । देविकापूसरे भवाः शालयः, दाविकाफूलाः पालयः । पूर्वदेविका नाम प्राचां मामः । तत्र भयः पूर्वदाविकः । प्राचां मामनगराणामित्युतरपदवृदिः सायाकार एव भवति । शिशपा। शिशपाया विकारामत:, शांशपत्रमसः । पलाशादिरयम् । तेन पो भण, अनुदापादिलक्षणो पा अन् । शिशपास्थले भवाः, शिपास्थलाः । पूर्गापा नाम प्राचां प्रामा, तन भयः शाशपः । दिल्ययाट् । रित्यौह इर्द दात्यौहम् । दीपपो म दासत्रम् । श्रेयसि भय, धायाम् । वानरम्मोदयचनम् । दिपिपयेऽचामादेरघः स्याने यदीराय फारादेशी मपनि । यानरस्थापत्य, हरिः । पंधि विहानरस्यैव वैदोन रिमिच्छन्ति । के.कायमिनयुप्रलयाना यादरियः ॥ २ ॥ पररय मिटायु प्रणय इत्यनेपा यशारादेरिय इस्ययमादेशो माति राखिने मिति गिति शितिः । प.पत्यम्यापर कपः सनराम्दात् क्षारप्रयापनिरपयापयः । मिश्य. गुभाषम मार्ग, भैरोपिकमायने । गोनगरमासालापारपाकारसमिति गुन् । ifreeसगो मोमो पितामो गोत्रमित्यभिधीय प्राप 1 प्रणमादागा, पत्रम् ॥ না গো বাসা । ন যাকাণ । - ·पा० ३] काशिका । । । - - यकारवकाराभ्यामुत्तरस्य अचामादेरचः स्थाने वृद्धि नै भवति ताभ्यां तु यकारवकाराभ्यां पूर्वमैजागमौ भवतो निति णिति किति च तद्धिते परतः । यकारादेकारः । चकारादौकारः । व्यसने भवं, वैयसनम् । व्याकणमधीते, वैयाकरणः । स्वश्वस्यापत्य, सौवनः । स्वाभ्या- मिति किम् । अर्थस्यापत्यं वार्थि । पदान्ताभ्यामिति किम् । यष्टिः प्रहरणमल्य याप्टीकः । यतेश्छात्रा याताः। प्रतिपेधवचनमैचो विषयप्रकृत्यर्थमिह मा भूदाध्यश्विः । मावश्विरिति । नाम्न स्वाभ्यामुत्तरस्य वृद्धिप्रसङ्गोऽस्ति । वृद्धरभावात्प्रतिषेधोऽपि नास्तीत्यप्रसङ्गः ॥ उत्तरपदवृद्धरप्ययं प्रतिषेध इप्यते ॥ पूर्वत्र्यलिन्दे भव : पूर्वनैलिन्दः । यन तूत्तरपदसंबन्धी यण न भवति तत्र नेष्यते प्रतिपेधः । द्वे भशीती भृतो भूतो भावी वा द्वयाशीतिकः॥ द्वारादीनां च ॥ ४॥ द्वार इत्येवमादीनां स्वाभ्याम् उत्तरपदस्याचामादेरचः स्थाने वृद्धिर्न भवति पूर्वी तु, ताभ्यामजागमौ भवतः । द्वारे नियुक्तः, दौवारिकः : द्वारपालस्येद, दौवारपालम् । तदादि- विधिश्चात्र भवति । स्वरमधिकृत्य कृतो ग्रन्थः, सौवरः । सौवरोऽध्यायः । सौवर्यः सप्तम्य इति । व्यल्कशे भवः, वैयलकशः । स्वस्तीत्याह, सौवस्तिकः । स्वभवः, सौवः । *अन्य- यानां भमाने टिलोप: स्वर्गमनमाह, सौवर्गमिकः । स्वाध्याय इति केचित् पठन्ति, नदन- र्थकम् । शोभनोऽध्याय, इत्येतस्यां व्युत्पत्तौ तु पुर्वगैव सिद्धम् । अथाप्येवं व्युत्पत्तिः क्रियते । स्वोध्यायः स्वाध्याय इति । एवमप्मत्रैव स्वशब्दस्यैव पाठात्सिद्धम् । तदादावपि हि वृद्धिरियं भवत्येव । स्फ्यकृतस्यापत्यं, स्फैयकृतः । स्वादुमदुन इदं, सौवादुमृदवम् । श्वन् । शुन इद, शौवनम् । अन्नणि इति प्रकृतिभावः शुनो विकारी मांस, शौवम् । प्राणिर. जतादिभ्योऽनित्यम् । श्वादंष्ट्रायां भवः, शौवादंष्ट्रो मणिः । स्वस्येदं, सौवम् । स्वग्रामे भवः, सौवग्रामिका ! अध्यात्मादित्वा । अपदान्तार्थीऽयमारम्भः । द्वार । स्वर । स्वाध्याय । व्यल्कश । स्वस्ति । स्वर । स्फ्यकृत । स्वादुमृदु । श्चन् । स्व ॥ न्यग्रोधस्य च केवलस्य ॥ ५ ॥ न्यग्रोधशब्दस्य केवलस्य यकारादुत्तरस्याचामादेरचः स्थाने वृद्धिर्न भवति तस्माच्च पूर्वमैकार गमो भवति । न्यग्रोधस्य विकारः, नैयग्रोधश्चमसः । केवलस्येति किम् । न्य- ग्रोधमूले भवाः शालयः, न्याग्रोधमूलाः शालयः न्यग्रोधयतीति न्यग्रोध इति व्युत्पत्तिपंक्षे नियसार्थमव्युत्पत्तिपक्षे विध्यर्थम् ॥ न कर्मव्य तहारे ॥६॥ कर्मव्यतिहारे यदुक्तं तन्न भवति । प्रतिषेधागमयोरयं प्रतिषेधः । व्यावकोशी व्यावलेखी व्याववर्ती व्यावहासी वर्त्तते । कर्मव्यतितारे गच् स्त्रियामिति गच् प्रत्ययस्तदन्ताण्णवः स्त्रियामा स्वागतोदीनां च ॥ ७॥ स्वागत इत्येवमादीनां यदुक्तं तन्न भवति । स्वागतमित्याह, स्वागतिकः । स्वध्वरेण चरति, स्वाध्वरिकः । स्वङ्गस्यापत्य, स्वाहिः । व्यङ्गस्यापत्य, व्याङ्गिः । व्यडल्यापत्य, व्याडिः । व्यवहारेण चरित, व्यावहारिकः । व्यवहारशब्दोऽय लौकिके वृत्ते वर्तते, न तु कर्म- व्यतिहारें। स्वपतौ साधुः, स्वापतेयः । द्वारांदिषु स्वशब्दपावादत्र प्राप्तिः । स्वागत । स्व. ध्वर । स्वतव्यद । व्यवहार । स्वपति ।। श्वादोरभि ॥ ८॥ 1 ।

·४८८ काशिकी । [अ० ७. M - श्वादेरङ्गस्य इजि परतो यदुक्तं तन्न भवति । श्वभरल्यापत्य, श्वाभविः । श्वार्दष्ट्रिः। स्वशब्दो द्वारादिषु पठ्यते, तत्र तदादिविधिर्भवतीत्येतदेव वचनं ज्ञापकम् । *हकारादिग्रहणं कर्तव्यं, श्वागणिकाथर्थम् । श्वगणेन चरति, श्वागणिकः । वायूथिकः ॥ तदन्तस्य चान्य त्रापि तद्धिते प्रतिपेध इष्यते ॥ श्वाभस्त्रेरिद, श्वोभत्रम् ॥ 'पदोन्तस्यान्यतरस्याम् ॥९॥ श्वादेरङ्गस्य पदशब्दान्तस्यान्यतरस्यां यदुक्तं तत्र तन्न भवति । श्वापदस्येदें, श्वापदम् शौवापदम् ॥ 'उत्तरपदस्थ ॥ १० ॥ उत्तरपदस्येत्ययमधिकारः, हनस्तो चिण्णलोरिति प्रागेतस्मात् । यदित ऊर्ध्वगनुक्रमि- प्याम उत्तरपदस्येत्येवं तद्वेदितव्यम् । वक्ष्यत्यवयवाहतोः । पूर्ववार्षिकम् । अपरवार्षिकम् । पूर्व हैमनम् । अपरहेमनम् । यत्र पञ्चमीनिर्देशो नास्ति, जे प्रोष्ठपदानामित्येवमादौ तदर्थ. मुत्तरपदाधिकारः । पञ्चमीनिशेष्वपि विस्पष्टार्थ धेश्च व्यपदेशार्थम् । उत्तरपदवृद्धौ • सर्व चेत्युत्तरपदाधिकारे या वृद्धिरित्येवं विज्ञायते ॥ अवयवाहतोः ॥ ११॥ अवयववाचिन उत्तरस्य ऋतुवाचिन उत्तरपदस्याचामादेरचो वृद्धिर्भवति तद्धिते मिति णिति किति घ परतः । पूर्ववार्षिकम् । पूर्व हेमनम् । अपरवार्षिकम् । अपरहैनम् । पूर्व वर्षा- गामपर वर्षाणामित्येकदेशिसमासः । तत्र भव इत्येतस्मिन्नर्थे, वर्षाभ्याठक, हेमन्ताच्च, सर्वत्राण च तलोपश्च इत्यण् प्रत्ययः । तत्र तोखिमद्विधाववयवादिति तदन्तविधिः । । अवयवादिति किम् । पूर्वासु वर्षासु भवं पौधर्षिकम् । कालान् इति उन अवयवपूर्वस्यैव तदन्तविधिर्नान्यस्य । सुसर्वार्धाजनपदस्य ।। १२ ।। सर्व अध इत्येतेभ्य उत्तरस्य जनपदयाचिन उत्तरपदस्याचामादरचो वृद्धिर्भवति तदिधते मिति णिति किति च परतः । सुपाबालकः । सर्वपाञ्चालकः । भदूधंपास्चालकः । जनपदतवध्योध, अवृद्धादपि यहुपचनविपयादिति बुम् । सुसर्वार्धदिक्शब्देभ्यो जनपद- स्येति तरन्तविधिः ।। दिशोऽमद्राणाम् ।। १३ ॥ दिग्वाचिन उत्सरस्य जनपदवाचिनो मवर्जितस्याचामादरचोवृविभवति तन्दिते निति णिति किति घ परतः । पूर्वमालकः । अपरपावालकः । पूर्ववत्तदन्तविधिः प्रत्ययश्च । दिश इति किम् । पूर्वः पचालानां, पूर्णपशालः। तय भवः, पोर्चपसालकः। आपरपशालका। अगदाणामिति किम् । पौर्वमनः । आपरमद्रः । मद्रेभ्योऽपित्यम्प्रत्ययः ।। प्राचां ग्रामनगराणाम् ॥ १४ ॥ प्राचां देशे प्रामनगराणां दिश उसरेपामयामादरचो गृद्धिर्भवति तदिते मिति णिति मिति प परतः । पामाणाम् । पपु कामशभ्यां भयः, पूर्णपुकाममः । अपीपुकामसमः । कागंसिरः । अपरान्मृतिकः । नगराणाम् । पूर्वस्मिन् पाटलिपु मयः, पूर्णपाटहि. पुरनमः । अपरपाटलिस्म । पूर्यकान्यकुशः । अपरफान्यतः । प्रामत्यादय नगराणा- मपि पदो मित्र भंग पदुमपोरादान समम्यन्यदप्रतिपयर्य दिवपूर्णपदी नि समुदा पः । पुकामसम्पादिप्रामगामणम् । पारिवादिः पुनारपदमेयनारमार ॥ तत्र भामरापितामहागामाप विषयमानुपरम्प परिभवतीत्यामभिसम्बन्ध पिने । इस.

·पा०३ काशिका । - - स्त्र तु दिश उत्तरेषां नगराणामित्येव । पूर्वेषु कामशम इत्येवमादिषु कृतायामुत्तरपदवृद्धौ एकादशो भवतीति ज्ञापित, नेन्द्रस्य परस्येति प्रतिपेन ॥ संख्यायाः संवत्सरसंख्यस्य च ॥ १५ ॥ संख्याया उत्तरपदस्य संवत्सरशब्दस्य संख्यायाश्चाचामादेरचः स्थाने वृद्धिर्भवति तद्धिते निति णिति किति च परतः । द्वौ संवत्सरावधीष्टो भृतो भूतो भावी वा द्विसांवत्स रिकः । संख्यायाः । द्वे पष्टी भीष्टो भृतो भूतो भाची वा, द्विपाष्टिकः । द्विसाप्ततिकः । द्विपष्टयधिशब्दो वर्षेषु संख्येयेषु वर्तमानः कालाधिकारविहितं प्रत्ययमुत्पादयति परिमाणा- न्तस्येत्येव सिद्ध संवत्सरग्रहणं परिमाणग्रहणे कालपरिमाणस्याग्रहणार्थम् । तेन द्वैसमिकः त्रैसमिक इत्युत्तरपदधिन भवति, द्विवर्षा, निवर्पा, माणविकेति, अपरिमाणविस्ताचितेति एयुंदालो न भवति ॥ वर्षस्याभविष्यति ॥ ६ ॥ संख्याया उत्तरस्य वर्षशब्दस्याचामादेरचो वृद्धिर्भवति तद्धिते निति णिति किति च परतः स चेत्तद्धितो भविष्यत्यर्थे न भवति । द्विवर्षे अधीष्टो भृत्तो भूतो वा, द्विवार्षिकः । विवापिकः । अभविष्यतीति किम् । यस्य त्रैवर्षिकं धान्यं निहितं भृत्यवृत्तये अधिक वापि विद्यते स सोमं पातुमर्हति । त्रीणि वर्षाणि भावीति त्रैवर्पिकम् । अधीष्टभूतयोरभवि प्यतीति प्रतिषेधो न भवति। गम्यते हि तत्र भविष्यता, न तु तद्धितार्थः । द्वे वर्षे अधीष्टो भृतो वा कर्म करिष्यतीति, द्विवापिको मनुष्यः । परिमाणान्तस्यासंशाशाणयोः ॥ १७ ॥ परिमाणान्तस्याङ्गस्य संख्यायाः परं यदुत्तरपदं तस्यावामादेरचो वृद्धिर्भवति तद्धिते जिति णिति किति च परतः, संज्ञायां विपये शाणे चोत्तरपदे न भवति । द्वौ कुडवौ प्रयोजनमः स्य, द्विकौडविकः । द्वाभ्यां सुवर्णाभ्यां क्रीतं द्विसौवर्णिकम् । विभाषा कार्षापणसहनाभ्या- मित्यन्न सुवर्णशतमानयोल्पसंख्यानमिति लुको विकल्पः। द्वाभ्यां निष्काभ्यां क्रीतं, द्वित्रि. पूर्वान्निष्काद् , द्विनैष्किकम् । असंज्ञाशाणयोरात किम् । पाञ्चलोहितिकम् । पञ्चकपालि. कम् । पञ्चलोहित्यः परिमाणमस्य पञ्च कपालानि परिमाणमस्येति विगृह्य तदस्य परिमाण. मित्ति योगविभागात्प्रत्ययस्तद्धितान्तश्चायं समुदायः संज्ञा । द्वाभ्यां शाणाभ्यां क्रीत, द्वैशा- णम् । शाणम् । शाणाद्वा, द्विनिपूर्वादण्येत्यण् प्रत्ययः । असंज्ञाशाणलिजानामिति केचित्पठन्ति । द्वे कुलिजे प्रयोजनमस्य द्वैकुलिजिकः ॥ जे प्रोष्ठपदानाम् ॥ १८॥ ज इति जातार्थो निद्दिश्यते । तन्न यस्तधितो विहितस्तस्मिन् मिति णिति किति च परतः प्रोष्टपदानामुत्तरस्यांचामदेरचो वृद्धिर्भवति । प्रोष्ठपदा नाम नक्षन्नं ताभिर्युक्तः काल इत्यम् । तस्य लुपविशेष इति लुप् प्रोष्टपदासु जातः ऋतुनक्षत्रेभ्योऽणित्यण । प्रोष्ठपदो मेघो धरणीमभिवर्षति । प्रोष्टपदार भवः प्रौष्ठपदः । पोष्ठपदानामिति बहुवचन निर्देशात् पर्या- योऽपि गृह्यते भद्पाद इति ॥ हृद्भगसिन्ध्यन्ते पूर्वपदस्य च ॥ १९ ॥ हृद् भग सिन्धु इत्येवमन्तेऽङ्गे पूर्वपदल्योत्तरपदस्याचामादरचो वृद्धिर्भवति तद्धिते जिति णिति किति च परतः । सुहृदयस्येदै, सौहाईम्। सुहृदुगस्य भावः, सोहाईम् । सुभः गस्य भावः, सौभाग्यम् । दौर्भाग्यम् । सुभगाया अपत्य, सौभागिनेयः । दौ गिनेयः । कल्याण्यादिपु सुभगदुर्भगेति पश्यते । सुभग मन्त्रे इत्युद्गाद्गादिषु पथ्यते । तत्रोत्तरपद- । - । 5 ·काशिका । [अ०७ - - । - 1 वृद्धि प्यते । महते सौभगाय । छन्दसि सर्वविधोनां विकल्पितत्वात् । सक्तुप्रधानाः सिन्धवः सक्तुसिन्धवः, सक्तुसिन्धुपु भवः, साक्तुसैन्धवः । पानसैन्धवः । सिन्धुशब्दः कच्छादिपु पट्यने, तेन तदन्तविधिरिष्यते इत्यणप्रत्ययः ॥ अनुशतिकादीनां च ॥ २० ॥ अनुशतिक इत्येवमादीनां चाङ्गानां पूर्वपदस्य चोत्तरपदस्य चाचामादेरचः स्थाने वृद्धि- र्भवति तद्धिते मिति णिति किति वा परतः । अनुशतिकस्येदम् , भानुशातिकम् । अनुहोडेन चरति, आनुहौडिकः । अनुसंवरणे दीयते, आनुसांवरणम् । अनुसंवत्सरेण दीयते, भानु. सांवत्सरिकः । अङ्गारवेणुन म कश्चित्तस्यापत्यम् , आजारवैणवः। असिहत्य । तत्र भवं, आसिहास्यम् । अस्यहत्य इति केचित्पठन्ति ततोऽपि विभुक्तादित्वादण् । अस्यहत्यशब्दो. स्मितध्यायेऽस्ति, आस्यहास्यः । अस्यतिरित्येवमपरे पठन्ति । अस्यहेतिः प्रयोजनमस्य; आस्यहैतिकः । अत एव चलनादस्य समुदायस्य प्रातिपदिकत्वं विभक्तेश्चालुक् । वध्योग इति विदादिरय, तस्य पत्यं वाध्योगः । पुष्करसत्, अनुहरत्, एतौ बारादिपु पश्यते । पौष्करसादिः । आनुहारतिः । कुरुकत गर्गादिः, कौरुकात्यः । कुरुकात्यः । कुरुपञ्चाल । कुरुपञ्चालेषु भवः, कोरुपावालः । जनपदसमुदायो जनपदग्रहणेन गृह्यते इति बुञ् न भवति । उदकशुद्धस्यापत्यम् , औदकशौन्द्रिः । इहलोक । परलोक । तत्र भवः, ऐहलौकिकः । पार- लौकिकः । लोकोत्तरपदस्येति ठञ् । सर्वलोक । तत्र विदितः, सार्वलौकिकः । सर्वपुरुपस्पेर्द, सापौरुपम् । सर्वभूमेनिमित्तं संयोग उत्पातो वा सार्वभौमः । प्रयोग । तत्र भवः, प्रायो- गिकः । परस्त्री। पारम्णेयः । कुलटाया वेतीनङ् ॥ राजपुरुषात प्यति ॥ राजपौरप्यम् । प्यनीति किम् । राजपुरुपस्यापत्यं राजपुरुपायणिः । उदीचा वृद्धादगोत्रादिति फिन् । शत- कुम्भसुखशयनादयः । शतकुम्भे भवः, शातकौम्भः । सौखशायनिकः । पारदारिकः(१)। सूत्रनदस्यापत्य सौवनातिः । आकृतिगणश्चायमिप्यते । तेनेदमपि सिद्धं भवति । अभिगम- महति, आभिगामिकः । अधिदेवे भवमाधिदैविकम् । आधिभौतिकम् । चतस्त्र एवं विद्याः, चातुधम् । स्वायें प्यन् । अनुशतिक । अनुहोड । अनुसंवत्सर । अङ्गारवेणु । असिहत्य । घभ्योग । पुस्करसत् । अनुहरत् । फुरकत । कुरपयाल । उदकशुद्ध । इहलोक । परलोक । सर्वलोक । सर्वपुरप । सर्वभृमि । प्रयोग । परस्त्री ॥ राजपुरुषाव प्यति ॥ सूसनद । देवताहन्दं च ॥ २१ ॥ देवताद्वन्दे च पूर्वपदस्योत्तरपदस्य पाचामादेरचः स्थाने वृद्धिर्भवति तद्धित प्रिति गिति किति या परतः । अनिमारतीमनवाहीमालभेत । आनिमारतं कर्म । यो देवताहन्दः सूक. छविःसम्बन्धी रानार्य विधिः । इद न भवति । स्कन्दविशाखौ देवते अस्य, स्कान्दवि. शाखः । नाप्रजापती । मासप्रजापत्यम् ।। नेन्द्रस्य परस्य ॥ २२ ॥ चन्द्रशब्दस्य परस्य यदुक्त ता भवति । सोमेन्यः । आनन्द्रः । परस्पेसि किम् । पन्द्राममेकादशफपाले चई नियपिस् । इन्द्रशम्दे मायौ तत्र तदिते पकस्य यस्येति लोपोड- परस्य पूर्वज सादेकादेश इत्यमासिरेय गृदः, तदै प्रतिपेधवचनंशापरम् । पहिरामपि पूर्ण- पारपदयोः पृय फायं भवति पशादकादश इति, तेन पूर्वपुकामसम इत्यादि मिव भवति ॥ दोघांध घरुणस्य ॥ ३॥ दीदरम्प परगाय यदुपर सप्त भवति । ऐन्द्रायणम् । मैनापनगम दीयादिति पिम् | nrnameगोगनवादीमासमेत । मरीदाः गोमवहयोरिस्यम्पामयादत, रा. "HTINपदिक fe"ना समान - ·पा०३) काशिका । - 1 दाविति प्रतिषेधो विधीयते । तेन दीर्घात् परो न भवति ।। प्राचां नगरान्ते ॥ २४ ॥ प्राचां देशे नगरान्तेऽङ्गा पूर्वपदस्योत्तरपदस्याचामादरचो वृद्धिर्भवति तद्धिते जिति णिति. किति च परतः । सुह्मनगरे भवः, सौहानागरः। पौण्डनागरः । प्राचामिति किम् । मदनगर- मुदक्ष, तत्र भवः । मादनगरः ॥ जालधेनुवलजान्तस्य विभापितमुनरम् ॥ २५ ॥ जङ्गल धेनु वलज इत्येवमन्तस्याङ्गस्य पूर्वपदल्याचामादेरचो वृद्धिर्भवति विभापितमु. तरमुत्तपदस्य विभापितं तद्धिते मिति णिति किति च परतः । कुरुजङ्गलेषु भवं, कौरुज- इलम् । कौरजाङ्गलम् । वैवधेनवम् । वैचधेनवम् । सौवर्णवलजः । सौवर्णवालजः॥. अर्धात परिमाणस्य पूर्वस्य तु वा ॥ २६ ॥ अखंशब्दात् परस्य परिमाणवाचिन उत्तरस्याचामादेरचः स्थाने वृद्धिर्भवति पूर्वस्य तु • वा भवति तद्धिते मिति णिति किति वा परतः । अद्रोणेन क्रीतमार्द्धदौणिकम् : अर्द्धकौड. विकमाईकौडविका। परिमाणस्येति किम् । अर्द्धक्रोशः प्रयोजनमस्यालुकोशिकम् ॥ नातः परस्य ॥२७॥ अर्थात् परस्य परिमाणाकारस्य वृद्धिर्न भवति पूर्वस्य तु वा भवति तद्धिते मिति णिति किति वा परतः । अर्द्धप्रास्थिकः । आर्द्धप्रस्थिकः । अर्द्धकैसिकः । आकंसिकः । अत इति किम् । आद्ध कौडविकः । तपरकर किम् । इह मा भूत् । अद्ध'खार्या भवा अद्ध'खारी, किं च स्यात् आर्द्धखारी भार्या यस्य अर्द्धखारीभार्यः। वृद्धि निमित्तस्य च तद्धितस्यारक्तविकार इति वद्भावप्रतिषेधो न स्यात् , यत्र हि तद्धिते वृद्धिः प्रतिपिद्धयते स वृद्धिनिमित्तं न भव- तीति पुंदावो न प्रतिपिद्धयते । यथा वैयाकरणी भार्या अस्य, वैयाकरणमार्य इति ॥ प्रवाहणस्य ढे ॥ २८ ॥ प्रवाहणस्य हे परत उत्तरपदस्याचामादेरचो वृद्धिर्भवति पूर्वपदस्य वा भवति । प्रवाहण- स्यापत्यं, प्रावाहणेयः । शुभ्रादिभ्यश्चेति ढक् प्रत्ययः ।। तत्प्रत्ययस्य च ॥ २९ ॥ ढक्प्रत्ययान्तस्य प्रवाहणशब्दर तद्धितेषु परत उत्तरपदस्याचामादेरचो वृद्धिर्भवति पूर्वस्य तु चा । प्रवाहणेयस्यापत्य, प्राहणेयिः । प्राहणेयिः । प्रावाहणेयकम् । प्रवाहणे- यकम् । बाखतद्धितनिमित्ता वृद्धिाश्रयेण विकल्पेन बाधितुमशक्येति सूत्रारम्भः ॥ नमः शुचीश्वरक्षेत्रशकुशलनिपुण बाम् ॥ ३० ॥ नन उत्तरेषां शुचि ईश्वर क्षेत्रज्ञ कुशल निपुण इत्येतेषामचामादरचो वृद्धिर्भवति पूर्वपदस्य वा भवति, तद्धिते निति णिति किति वा परतः । शुचि । अशौचम् । आशौचम् । ईश्वर । आनैश्चर्यमनैश्चर्यम् । क्षेत्रज्ञ । आक्षेत्रज्ञम् । अत्रज्ञम् । कुशल । आकौशलम् । अकौश. लम् । निपुण । आनैपुणमनैपुणम् । अत्र केचिदाहुरियं पूर्वपदस्य वृद्धिरप्राप्त्व विभाषा विधी- यते । नञ्पूर्वात्तत्पुरुषादित्युसरो भावप्रत्ययः प्रतिपिद्धयते । यत्र शुच्यादिभ्य एव प्रत्यये कृते पश्चान्नन्समासे सति वृद्धिरनङ्गस्यापि वचनाद्भवतीति । तदपरे न मृप्यन्ते । भानवच- नादन्योऽपि हि तद्धिनिमित्तमपत्यादिष्वर्थेषु नसमासादेव विद्यते । वहुवाहेश्च नन्समासा- भाववचयोऽप्यस्ति । तत्राङ्गाधिकारोपसई ने न युज्यत इति । अक्षेत्रज्ञानीम्वरौ तत्पुरुषावेव : ब्राह्मणादिपु पद्यते । ततस्ताभ्यां भावे प्य भवति ।

·काशिका । [अ०७ . यथातथयथापुरयोः पर्यायेण ॥ ३१ ॥ यथातथ यथापुर इत्येतयोर्नन उत्तरयोः पर्यायेणाचामादरचोवृद्धिर्भवति तद्धिते जिति किति वा परतः । आयथातथ्यम् । अयाथातथ्यम् । आयथापुर्यम् । अयाथापुर्यम् । अयथातथ, अयथास्यति ब्राह्मणादिषु नसमासावेतौ द्रष्टव्यो। सुत्रे यथातथययापुरशब्दौ तु यथाऽसा:: दृश्य इति अव्ययीभावसामासौ, तथा नपुंसकाश्रयं हस्वत्वं कृतम् । भाष्ये तु यथा दर्शितम् भयथातथाभाव इति तथा सुप्सुपेति समासो लक्ष्यते । अस्मिस्तु . पक्षे सौत्रत्वाद्दोघस्य स्थाने हवः॥ हनस्तोऽचिरणलोः ॥ ३२ ॥ तद्धितेविति निवृत्तम्। तत्सबद्धं कितीत्यपि। णितीति वर्तते । हनस्तकारादेशो भवति, णिति प्रत्यये परतः, चिण्णलौ वर्जयित्वा । वातयति । घातकः । साधुघाती । घातघातम् । . घातो वर्त्तते । अचिण्णलोरिति किम् । अधानि। जघान । धातोः कार्यमुच्यमानं धातोः कार्यमुच्यमानं धातोः प्रत्यये विज्ञायते । इह न भवति । वानिमितरदिति ।। श्रातो युकृचिएकताः ॥ ३३ ॥ ( आकारान्तस्याङ्गस्य चिणि कृति णिति युगागमो भवति । अदापि । अधापि । कृति । दायो, दायकः । धायो, धायकः । चिकृतोरिति किम् । ददौ । दधौ । चौद्धिः बालाकिः । वाहादित्यादिम् । ज्ञा देवता अस्य ज्ञः ॥ . नोदात्तोपदेशस्य मान्तस्यानाचमे ॥ ३४ ॥ उदात्तोपदेशस्य मान्तल्याङ्गल्याचमिवर्जितस्य चिणि कृति च गिति यदुक्तं तन्न भवति । किं चोक्तम् , अत उपधाया इति वृद्धिः । अशमि। अदमि। कृति खल्वपि । शमकः । तमकः । दमकः । शमस्तमो, दमः । उदात्तोपदेशस्येति किम् । यामको, रामकः । करमुधमोपरमौ । अइ उद्यमे, यम उपरमे इति । निपातनादनुगन्तव्यो उपदेशप्रहणं किम् । शमा दी तमात्यत्र यथा स्यादिह मा भूत, यामकः, रामक इति । मान्तस्येति किम् । चारकः । पाठकः । अनाचमेरिति किम् । आचामकः । *मनायमिकमिवमानामिति वक्त. व्यम् । वामः । कामः । आचामः । आम इति चौरादिकस्य णिचि वृद्धौ सत्यां भवति । तन्न हि मित्त्व यास्ति । नान्ये मितोऽहेताविति । सूग्रंविधामा भूमिरित्येवमादिर्क प्रयोगमन्या. य्यमेव मन्यन्ते । चिणकृतोरित्येव । शशाम । तताम ॥ जनिवध्योश्च ॥ ३५॥ जनि यधि प्रत्येतयोश्चिणि कृति च णिति यदुक्तं तन मवति । मजनि । जनकः । प्रजनः । अवधि ! बधकः । वधः । वधिः प्रत्यन्तरं च्यानान्तोऽस्ति, तस्याय प्रतिपेयो विधीयते । भक्षकन्न विद्युत वधकोऽपि न विद्यते इति हि प्रयोगो दृश्यते । यधादेशस्या- दन्तत्वादेय वृधेरभायः । चितोरित्येव । जजान गर्भ महिमानमिन्दम् ।। अचिहीदलीराक्सूयीचमाय्यातां पुग्णौ ॥ ३६ ॥ समं निशमदमस्येति यति । ति ही ब्ली रीनूयो मायी इत्येतेपामशानामा- कारान्तानां च पुगागमो भयति गौ परतः । अनि । अर्पयति । दी। पिपति । ग्लो । प पति 1री। रेपयति । कन्यो । क्नोपयति । क्षमापयति । आकारान्तानाम् । दापयति । धाप- पति । असिर गसिधारगयो, मर गताविति सपोरपि धायोपदणम् । रोस्यपि, रो. गसिपगपारी प्रयग इति 1 पुरु: स्यान्तरणादादपदित्यग्रोपधादरखो या स्यामिति । शाच्दासाहाय्यायपां युफ् ॥ ३७ ॥ - - ·पा.३] काशिका ४९३ . शा छा सा हा व्या वे पा इत्येतेषामानां युगागमो भवति णौ परतः । शा । निशाय- यति । छा । अवच्छाययति । सा। अवमाययति । हा। द्वाययति । व्या । संव्याययति । पा। पाययति । पाग्रहणे, पै ओथै शोषण इत्यस्यापीह ग्रहणमिच्छन्ति । पा रक्षण इत्यस्यः लुग्विकरणत्वान्न भवति । *लुगागमस्तु तस्य वक्तव्यः । पालयति । धुप्रीजोर्नुग्यक्तव्यः धूनयति । प्रीणयति । एते पूर्वान्ता एव क्रियन्ते। तेन न्यशीशयत् । अपीपलत् । अदूधुनत् । अपिप्रिणत् । इत्युपधाहस्वत्वं भवति । शाच्छासाहान्यावेषां कृतात्वानां ग्रहणं पुकः प्राप्ति माख्यातुम् । किमेतस्याख्याने प्रयोजनम् । एतस्मिन् प्रकरणे लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषा नास्तीत्युपदिश्यते । तेनाध्यापयति जापयतीत्येवमादि सिहं भवति । वो विधूनने जुक् ॥ ३८॥ ..: वा इत्येतस्य विधूननेऽथें वर्तमानस्य जुगागमो भवति णौ परतः। पक्षेणोपवाययति । विधूनन इति किम् । आवापयति केशान् । किमर्थ सुन्नं, वर्ज गतौ ण्यन्तस्य सिद्धत्वात्. वातेर्युग्मा भूदित्येवमर्थम् । पै ओवै शोपणे इत्यस्यैतद्रूपम् ॥ लीलो ग्लुकावन्यतरस्यां स्नेहविपातने ॥ ३९ ॥ ली ला इत्येतयोरङ्गयोरन्यतरस्यां नुक् लुक् इत्येताबागमौ भवतो णौ परतः स्नेहविपा- तनेऽर्थे । घृतं विलाययति । विलीनयति घृतं, बिलालयति । विलापयति । ली ई इतीकारः प्रश्लिप्यते, तत ईकारान्तस्यैव नुग्भवति, न तु कृतात्वस्य विभापा लीयतेरिति । स्नेहवि. पातन इति किम् । जतु विलापयति । जटाभिरालापयते । ली इति लीलीडोर्ग्रहणम् । ला. इति लातेः कृतात्वस्य च लीयतेः॥ भियो हेतुभये षुक् ॥ ४० ॥ भी इत्येतस्य हेतुभयेऽथे पुगागमो भवति णौ परतः । मुण्डो भीपयते । जटिलो भोपयते । अत्रापि भी ई इतीकारप्रश्लेषः कृतात्वस्य पुग्निवृत्त्यर्थः । मुण्डो भापयते इत्येवं हि तन्त्र भव- ति । हेतुभय इति किम् । कुञ्चिकयैनं भाययति । नात्र हेतुः प्रयोजको भयकारणं किं. तहि कुञ्चिका ॥ स्फायो वः॥४१॥ स्फाय इत्येतस्याङ्गस्य वकारादेशो भवति णौ परतः । स्फावयति ॥ शदेरगतो तः ॥ ४२ ॥ शदेरङ्गस्यागतावर्थे वर्तमानस्य तकारादेशो भवति णौ परतः । पुष्पाणि शातयति । अगताविति किम् । गाः शादयति गोपालकः ॥ रुहः पोऽन्यतरस्याम् ॥ ४३ ॥ रुहेरङ्गस्यान्यतरस्यां पकारादेशो भवति णौ परतः । ब्रीहीन रोपयति । बीहीन रोहयतिमा प्रत्ययस्थात् कात् पूर्वस्थात इदाप्यसुः ॥४४॥ प्रत्ययस्थात् ककारात् पूर्वस्याकारस्य इकारादेशो भवति आपि परतः, स चेदाप्सुपः परो न भवति । जटिलिका । मुण्डिका 1 कारिका । हारिका । एतिकाश्चरन्ति । प्रत्ययग्रहण .. किम् । शनोतीति शका । स्थग्रहणं विस्पष्टार्थम् । ककारमात्र प्रत्ययो नाऽस्तीति सामर्थ्यात् . प्रत्ययस्थस्य ग्रहणं शक्यते विज्ञातुम् । कादिति किम् । नन्दना । रमणा । पूर्वस्येति किम् । पटुका । मृदुका । अत इति किम् । गोका । नौका। तपरकरणं किम् । सका । आपीति किम् । कारको, धारकः। अथापीत्यनेन विशिष्यते ककारः । यद्येवं, कारिकेत्यत्रा का०४२ ·४९४ काशिका । [अ०७ । न प्राप्नोति अकारेण व्यवहितत्वात् । एकादेशे कृते नास्ति व्यवधानम् । एकादेशः पूर्व विधी स्थानिवद्भवतीति व्यवधानमेव । वचनादू व्यवधानमीदृशं यत्स्थानिवद्भावकृतमेकेन वर्णेन -तदाश्रीयते । रथकट्यादिषु तु श्रुतिकृतमनेकेन वर्णन व्यवधानमिति. इत्वं न भवति । असुप इति किम् । बहवः परिमाजका अस्यां मदुरायां बहुपरिव्राजकशब्दात्पर आबिति प्रतिषेधो भवति । प्रसज्ज्यप्रतिषेधश्चायं न पर्युदासः। पर्युदासे हि सति समुदायादसुबन्तात पर आ: बितीत्वमन्न स्यादेव । अविद्यमानः सुप् अस्मिन् सोऽयमसुविति । एवमवि नाश्रीयते । तथा हि सति बहुचमिकेत्यत्रापि न स्यात् । *मामकनरकयोरुपसंख्यानं कर्त्तव्यमप्रत्ययस्थत्वात् । मम इयं माकिका । नरिका । अणि ममकादेशः । केवलमामकेति नियमात् संज्ञाछन्दसोरी- कारो नास्त्यन्न । तेनाणप्रत्ययान्तादपि टाप् भवति । नरान कायतीति नरिका । आतोऽनुप. -सगे के इति का प्रत्ययः । *प्रत्ययनिषेधे त्यक्त्यपोश्योपसंख्यानम् । उदीचामातः स्थाने... यकपूर्वाया इति विकल्पो मा भूदिति, दाक्षिणात्यिका । इहत्यिका । नयासयोः ॥ ४५ ॥ या सा इत्येतयोरिकारादेशो न भवति । यका । सका। या सा इति निर्देशो न तन्त्र, यत्तदोरुपलक्षणमेतत् । इहापि प्रतिपेध इप्यते। यकायकामधीमहे । तकांतकां पचाम इति । यत्तदोः प्रतिपेधे त्यकन उपसंख्यानम् । उपत्यका । अधित्यका । *पावकादीनां छन्दस्युप: संख्यानम् । हिरण्यवर्णाः शुचयः पावकाः । यासु अलोमकाः । छन्दसीति किम् । पाचिका । *आशिपि चोपसंख्यानम् । जीवता जीवका । नन्दका । भवका । उत्तरपदलोपे चोपस- ख्यानम् । देवदत्तिका । देवका । यशदत्तिका । यज्ञका | क्षिपका दिनां चोपसंख्यानम् । क्षिपका । ध्रुवका । *तारका ज्योतिप्युपसंख्यानम् । तारका । ज्योतिपीति किम् । तारिका दासी । स्वर्णका तान्तव उपसंख्यानम् । वर्णका प्रावरणभेदः । तान्तव इति किम् । वर्णिका भागुरी लोकायते । *यतका शकुनौ प्राचामुपसंख्यानम् । वर्तका शकुनिः । प्राचामन्यन उदीचां तु वत्तिका । शकुनाविति किम् । वर्तिका। भागुरो लौकायतस्य । •अटका पितृदेवत्ये । अप्टका । पितृदेवत्य इति किम् । अप्टिका खारी। *वा सूतमापुत्न. फावृन्दारकाणामुपसंख्यानम् । सूतिका । सूतका । पुत्रिका । पुत्त्रका । वृन्दारिका । 'वृन्दारका ॥ उदीचामातः स्थाने यकपूर्वायाः ॥ ४६ उदीवामाचार्याणां मतेन यकारपूर्वायाः ककारपूर्वायाश्चातः स्थाने योऽकारस्तस्यातः स्थाने इकारादेशो भवति । उदीचां ग्रह विकल्पार्यम् । इभ्यका । इभ्यिका । क्षत्रियका । क्षग्नियिका । फकापूर्वायाः। चटकका । घटकिका । मूपिकका । मूपिकिका । आत इति किम् । सांकाश्ये भया सांकाश्यिका । स्थानप्रहणमनुवादेऽपि स्थानसम्बन्धपतिपस्यर्थम् । आत इत्यनेन एत इति विशिष्यते । यफपूर्याया इति स्त्रीलिङ्गनिर्देशः, आतः नीप्रत्ययस्य प्रतिपत्त्यर्थम् । एह न भवति । शुभ यातीति शुभयाः। शुभयिका । *यकपूर्व धात्यन्त. प्रतिपधः । धात्यन्तपोर्यकारककारयोरस्य प्रतिपेधस्य प्रतिषेधो पफव्यः । सुनयिका । सायिफा । मुराफिका । मासोफिका । भस्टेपाजासादास्यानपूर्वाणामपि ॥ १७ ॥ डातः स्याने पोझारस्सस्य इत्य न मयति उदाचामाचापागा मतेन । माना। मशिन। भाना। अभखा। समाप्तिमापारका 1 एविफा । अजका । अजिका । ननिहा। सामना ! शिरवाशमा । अशिकागः। दिन 1 स्थायिका हिसका। गया। पपाडे नप न प्रयोजपनः ।, कि कारणम्। तत्र मिति पनि गाकरकाप ·पा०३] काशिका । - .. ': नल्समासः, अथापि कृते. नन्समासे पश्चादकच्, उभयथापि समासाद् या विभक्तिरुत्पद्यते तस्यां त्यदाद्यत्वे सति टापा भवितव्यं, सोऽन्तर्सिन्या विभक्तया सुबन्तात्पर इति इत्वस्य प्राप्तिरेव नास्ति । तेन, अनेपका, अद्वके इत्येव नित्यं भवितव्यम् । स्वशब्दस्तु ज्ञातिधना. ख्यायां नज्पूर्वोऽपि प्रयोजयति । भवेत्ययमभाषितपुंस्कस्तस्याभापितपुंस्काचेत्येव सिद्ध यदिह ग्रहणं तदुपसर्जनार्थम् । अविद्यमाना भत्रा यस्या अभस्वा । साल्या, अभखका ..।" अभस्त्रिका । अत्रोपसर्जनहस्वत्वे कृते पुनर्बहुव्रीहौ कृते भापितपुंस्काद्यष्टाबुत्पद्यते तस्य केऽण' इति यो हस्वो नासावभापितपुंस्काद्विहितस्यातः स्थाने भवति । नपूर्वाणामपीत्यपिशब्दाः दन्यपूर्वाणां केवलानां च विधिरयमिप्यते । निर्भत्रका । निर्भस्त्रिका । बहुभवका । बहुभस्त्रि का ! इत्येवमनयोरपीष्यते तत्र नज्पूर्वाणामिति वचनमनुवाद एव मन्दबुद्धिप्रतिपत्त्यर्थम् ॥ . प्रभाषितपुंस्काच्च ॥ ४८ ॥ अभापितपुंस्काद्विहितस्यातः स्थाने योऽकारस्तस्योदीचामाचार्याणां मतेन इकारादेशी न भवति । खट्विका । खट्वका । अखट्वका । अखट्विका । परमखट्विका । परमखट्वका । बहुबीहौ यदा कपि हस्वः क्रियते तदा भवितव्यमनेन विधिना । तन्नाण्यभाषितपुंस्काद्विहि. तस्यातः स्थाने भवत्यकार इति । यदा तु अविद्यमाना खवा अस्याः अखट्वा । अल्पा अखट्वा, अखविकेति तदा न भवति । तथा अतिक्रान्ता खट्वामतिखट्वा, अल्पा अतिख- वा, अतिखदविका ॥ आदाचार्याणाम् ॥ ४९॥ अभापितपुंस्कादातः स्थाने योऽकारस्तस्याचार्याणामाकारादेशो भवति । खट्वका'। अखट्वाको । परमखट्वाका ।। ठस्येकः ॥ ५० ॥ अङ्गस्य निमित्तं यष्ठः, कश्वाङ्गस्य निमित्तं ? प्रत्ययस्तस्य प्रत्ययठस्य इक इत्ययमादेशो भवति । प्राग्वहतेष्ठक् । आक्षिकः । शालाकिकः । लवणादृञ् । लावणिकः । ठगादिषु यदि वर्णमानं प्रत्यय उच्चारणार्थोऽकारस्तदा इहाप्यकार उच्चारणार्थः । वर्णमानं तु स्थानित्वेनो पादीयते । संघाते तु प्रत्ययेऽनापि संघातग्रहणमेव । तत्र कणेष्ठः, कण्ठ इत्येवमादीनामुणादयो बहुलमिति न भवति । मथितं पण्यमस्य माथितिक इत्यत्र तु यस्येति लोपे कृते, इसुसुक्ता- न्ताक इति स्थानिवद्भावादिकस्य कादेशः प्राप्नोति, सन्निपातलक्षणो विधिरनिमित्त तद्विघातस्येति न भवति । यस्येत्यकारलोपल्य स्थानिवदावाद्वा पूर्वस्मादपि हि विधौ स्थानिवद्भावः ॥ इसुसुक्तान्तात् कः ।। ५१ ॥ इस् उस् इत्येवमन्तानामुगन्तानां तान्तानां चाङ्गानामुत्तरस्य ठस्य क इत्ययमादेशो भवति । इस । सर्पिष्कः । उस्। धानुष्कः । याजुष्कः । उक् । नैपादकर्षुकः । शावरजम्बुकः ।। मातृकम् । पैतृकम् । तान्तात् । औदश्चित्कः । शाकृत्कः । याकृत्कः । इसुसोः प्रतिपदोक्तयो- ग्रहणादिह न भवति । अशिषा चरति । आशिषिकः । उपा चरति औषिका ॥ दोष उपसं- चजोः कु घिराण्यतोः ॥ ५२॥ चकारजकारयोः कवर्गादेशो भवति घिति ण्यति च.प्रत्यये परतः । विति । त्यागः । रागः । ण्यति । पाक्यम् । वाक्ष्यम् । रेक्यम् ॥ न्यवादीनां च ॥ ५३ ॥- न्यकु इत्येवमादीनां कवर्गादेशो भवति । न्यङ्घ । नावञ्चतेरितिउप्रत्ययः । मद्गुः । - - ख्यानम् । दौष्कः॥

·काशिका। [अ०७ - । -मिमस्जिभ्य उरिति मस्जेकप्रत्ययः । भृगुः । प्रथिमुदिभ्रस्जा संप्रसारण सलोपवेत्युप्रत्ययः । दूरेपाकः । फलेपाकः । दूरे पच्यते स्वयमेव पचाद्य निपातनावृद्धिः । तत्पुरुषे कृति बहुल. मिति सप्तम्या अलुक् । अक्षेपाक इत्यपि हि केचित् पठन्ति । दुरेपाका फलेपाका इति टाब- न्तमपरेऽधीयते । उकारान्तावपरे । दूरेपाकुः फलेपाकुरिति । तैपासुप्रत्ययो निपातनादेव । तकं, वक्रमिति । ततेचतेश्च स्फानितचिवञ्चीत्यादिना सूत्रेग रक् । व्यतिषङ्गः । व्यतिप. जतीति पचायच् । अनुषणः । अवसर्गः मेघः । वयाकः । मांसपाका । कोतपाकः । उलूक. पाक इति कम्मोपपदादण्प्रत्ययः । संज्ञायामकः । अबदायः । निदावः । अर्हनेघम् । अर्थः । निपूर्वस्य अवपूर्वस्य च दहेरवदाघः । निदायः । संज्ञाया अन्यत्र अर्हः । अवदाहः । निदाहः । न्यग्रोधः, वीरुदित्यन न्यपूर्वख्य रहेः पवायचि, विपि धकारी विधीयते । न्यग्रहयतीति न्यग्रोधः । विरोहयतीति वीरुत् ॥ हो हन्तेणिन्नेषु ॥ १४ ॥ हन्तेहकारस्य कवदेशो भवति मिति णिति प्रत्यये परतो नकारे च । धातयति । घात. फः । साधुघाती। घातपातम् । घातो वर्त्तते । नकारे । जन्ति । घ्नन्तु । अघ्नन् । ह इति किम् । प्रहारः । प्रहारकः । णित्प्रत्ययो हन्तेविशेषणम् । नकारो हकारस्य । नकारे अनन्त. रस्य हन्तिहकारस्येति। तच्चानन्तयं श्रुतिकृतं संनिगत तमाश्रीयते । स्थानिवद्भावशास्त्र कृत त यदनानन्तर्य तदविघातक वचनसामर्थ्यात् । यदापि सर्वेरेव गिनैर्हन्तिहकारो विशिष्यते तदापि येन नाव्यवधानं तेन व्यहितेऽपि वचनप्रमाण्यादिति मिगति धात्वयन व्यहितेऽपि सति भवति । इह तु न भवति । हननमिच्छति हननीयति हननीयतेण्युल्, हननीयक इति ।। अभ्यासाच्च ॥ ५५ ॥ अभ्यासादुत्तरस्य हन्तिहकारस्य कवर्गादेशो भवति। जिवांसति । जघन्यते । आई जघान। अभ्यासनिमित्त प्रत्यये हन्तेरङ्गम्य योऽभ्यासस्तस्मादेवैतत्कुत्वम् । इह न भवति । हननीयि- तुमिच्छति । जिहननीयिपति ॥ हेरचङि ॥ ५६ ॥ हिनोतेईकारस्याभ्यादुत्तरस्य कवर्गादेमो भवति अवलि । प्रजिीपति । प्रधीयते । प्रजिधाय । अचडीति किम् । प्राजीहयद् दृतम् । अचडीति शक्यमका, फर्थ चभ्यासनिमिरी जो दिनोतिर भवति । तत्राभ्यासनिमित्ते प्रत्यये हेरङ्गस्येति विज्ञायमाने प्राप्तिरेव नास्ति । तहि सम्मापकार्थम् । एतनाप्यते । हेरचाति चोऽन्यत्र हेण्यधिकारस्य न कुत्वं भवतीति । तेन प्रजिघाययिपतीति सिद भवति ॥ सन्लिटोर्जः ॥ ५७॥ पनि लिरिघ प्रत्यये जेरणस्य योऽभ्यासम्तम्मावास्य कागांदेशो भाति । जिगीपति। जिगाप । मन्लिटोरिति किम् जायते। जिनात संप्रसारणे हो यद्यपि निर्मगति तयापि माक्षणिकस्तारम्य पहां न भवति । गिरयः । मिन्युः । इत्येव भवति ॥ विमापा नेः । ५ ॥ पिनतिरहस्य मनिस्टोरभ्यामागास्य विमापा गयो गाति । शिवीरति । पि. गा। निधाय । सनिलयोरित्येष । पीपते ।। न पयादेः ॥ ५० ॥ पादियांतीमनी: मदोन गामिनी या mm,in ।

·पा०३] कोशिका । ४९७ । । अजिव्रज्योश्च ॥ ६ ॥ अजि बजि इत्येतयोश्च कवर्गादेशो न भवति। समाजः । उदाजः । बजि । परिबांजः ।। परिव्राज्यम् । अजेस्तु अजेय॑घजपोरिति वीभावस्य विधानाण्ण्यति नास्त्युदाहरणम् ॥ भुजन्युजौ पाण्युपतापयोः ॥ ६१ ।। भुज न्युज इत्येतौ शब्दौ निपात्येते पाणादुपतापे च । भुज्यतेनेनेति भुजः पाणिः । हलश्चेति घन् । तत्र कुत्वाभावो गुणाभावश्च निपात्यते । उब्ज आर्जवे, न्युजिताः शेरते- स्मिन्निति न्युजः । उपतापो रोगस्तथैव पनि कुत्वाभावो निपात्यते । पाण्युपतापयोरिति किम् । भोगः । समुद्गः ॥ प्रयाजानुयाजौ यज्ञाङ्गे ॥ १२ ॥ प्रयाज अनुयाज इत्येतौ निपात्येते यज्ञाङ्गे । पञ्च प्रयाजाः । पञ्चोनुयाजाः । त्यमग्ने प्रयाजानां पश्चात् त्वं पुरस्तात् । यज्ञाङ्ग इति किम् । प्रयागः । अनुयागः। प्रयाजानुयाज- ग्रहणं प्रदर्शनार्थमन्यत्राप्येवं प्रकारे कुत्वं न भवति । एकादशोपयाजाः। उपांशुमाजमन्तरा- यजति । अष्टौ पत्नीसंयाजा भवन्ति । ऋतुयाजैश्चरन्ति । इत्येवमादि सिद्ध भवति । वञ्चतौ ॥ ६३ ॥ बञ्चरङ्गस्य गतौ वर्तमानस्य कवर्गादेशो न भवति । वञ्च्य वज्रन्ति वणिजः 1 गता- विति किम् । वयं काप्टम् । कुटिलमित्यर्थः ॥ ओक उचः के ॥ ६४ ॥ उचे तोः के प्रत्यये ओक इति निपात्यते। किं पुनरत्र निपात्यते । फुत्वं गुणश्च । न्योकः शकुन्तः । न्योको वृक्षः । कत्तरि इगुपधलक्षणः कः प्रत्ययः । अधिकरणादौ तु कार- कान्तरे घनथें कविधानमिति । किमर्थं पुनरयं धन्येव न व्युत्पाद्यते । स्वरार्थमन्तोदात्तो. ऽयमिप्यते घजि सत्यायुदात्तः स्यात् । दिवौकसः । जलौकसः । इत्येवमादावप्रसुनि प्रत्यये उणादयो बहुलमिति कुत्वं द्रष्टव्यम् ॥ राय श्रावश्यके ॥६५॥ प्ये परत आवश्यकेऽर्थे कवर्गों न भवति । अवश्यपाच्यम् । अवश्यवाच्यम् । अवश्य- रेच्यम् । मावश्यक इति किम् । पाक्यम् । वाक्यम् । रेक्यम् ॥ यजयाचरुचप्रवचर्चश्च ॥ ६६ ॥ यज याच रुच प्रवच ऋच इत्येतेषां ण्ये परतः कवर्गादेशो न भवति । यज। याज्यम् । याच । याच्यम् । रुच । रोच्यम् । प्रवर । प्रवाच्यम् । अच। अय॑म् । ऋदुपधादपि ऋचेरत एव निपातनाण्ण्यमवति । प्रवचग्रहणं शब्दसंज्ञार्थम् । प्रयाच्यो नाम पाठविशेपोप- लक्षितो ग्रन्थोऽस्ति । अपरे पुनराहुरुपसर्गपूर्वस्य नियमार्थम् । प्रपूर्वस्यैव वरशब्दसंवायां कुत्त्वप्रतिपेधो यथा स्यात् । अन्योपसगंपूर्वस्य मा भूदिति । अविवाक्यमहरिति पठन्ति । एतनु विशेप एयेप्यते । दशरात्रस्य यशनमहः । सन्यवाविवाच्यमेव भवति ॥ जण्यति प्रतिधे त्यजेरुपसंख्यानम् । त्याज्यम् । वचोऽशब्दसंज्ञायाम् ।। ६७ ।। पयोऽशब्दसंज्ञायां ण्यति परतः क्यों न भवति । याव्यमाह । अवाच्यमाए । अशब्द- संज्ञायामिति पिम् । अवधुपितं वाक्यमाह । प्रयोज्यनियोज्यों शश्यार्थे ।। ६८ ॥

·काशिका । ७ 1 - 1 प्रयोज्य नियोज्य इत्येतौ शब्दो क्याथें निपात्येते । शक्यः प्रयोक्तुं । प्रयोज्यः । -शक्यो नियोक्तुं नियोज्यः । शक्यार्थ इति किम् । प्रयोग्यो, नियोग्यः । । भोज्यं भदये ॥ ६९ ॥ भोज्य निपात्यते भक्ष्येऽभिधेये । भोज्य ओदनः। भोज्या यवागूः । इह भक्ष्यमभ्यवहार्य- -मानम् । भक्ष्य इति किम् । भोग्यः कम्बलः । घोर्लोपो लेटि वा ॥ ७० ॥ घुसजकानां लेटि परतो वा लोपो भवति । दधद्रत्नानि दाशुषे । सोमो ददद्गन्धर्वाय । न 'च भवति । यदग्निरमये ददात् । आडागमे सति लोपेऽपि ददादिति सिद्धं भवति । तत्र । वावचनं विस्पष्टार्थम् । एपा हि कस्य चिदाशङ्का स्यादादित्येव नित्ये प्राप्से लोप आरभ्य- माणो बाधत एवैतद्रूपमिति। श्रोतः श्यनि ।। ७१ ॥ ओकारान्तस्याङ्गस्य श्यनि परतो लोपो भवति । शो, निश्यति । छो, अवच्छ्यति । दो, अवधति । सो, अवस्यति । क्सस्थाचि ॥ ७२ ॥ क्सस्याजादौ प्रत्यये लोपो भवति । अधुक्षाताम् । अधुक्षाथाम् । अधुक्षि । अचीति 'किम् । अधुक्षत् । अधुक्षाताम् । ककारवत उपादानं किम् । इह मा भूत्। उत्सौ । उत्साः । यसौ । वत्साः। लुग्वा दुइदिहलिहगुहामात्मनेपदे दन्त्ये ।। ७३ ।। दुह दिह लिह गुह इत्येतेपामात्मनेपदे दन्त्यादौ परतः क्सल्य वा लुग्भवति । अदुग्ध । . अधुक्षत । अदुग्धाः । अधुक्षथाः । अदुग्ध्वम् । अधुक्षध्वम् । अदुद्धहि । अधुक्षावहि । दिह । अदिग्ध । अधिक्षत । लिह । भली । अलिक्षत । गुह । न्यगूढ । न्यघुक्षत । दुहादीनामिति 'किम् । व्यत्यरुक्षत । आत्मनेपद इति क्रिम् । अधुक्षत् । दन्त्य इनि । किम् अधुक्षामहि । लोप इति वर्तमाने लुग्ग्रहणं सर्वादेशार्थ, तच वयर्थम् । अन्यत्र यन्त्यत्व लोपे कृते शलो झलीति सकारलोपेन सिद्धयति । स्थानिवद्भायोऽपि अकारलोपस्य नास्ति । पूर्वबासिद्ध न स्थानिवदिति । दन्त्योध्योऽपि वकारो दन्त्य इति गृह्यते । यदि स न गृह्यते ततस्तौ ग्रहण मेवात्र कृत स्यात्। शमामष्टानां दीर्घः श्यनि ।। ७४ ।। समामष्टानां दी? भवति श्यनि परतः । शम् । शाम्यति । तम् । ताम्यति । दम् । दाम्पति । श्रम् । भ्राम्यति । क्षम् । क्षाम्यति । लम् । साम्यति । मदी। माधति । अष्टा- नामिति किम् । अस्यति । श्यनीति किम् । भ्रमति । यभ्राम । वो भाशेति श्यनो विकल्पः । प्ठिवुझम्याचमां शिति ।। ७५ ।। टियु एमु आचम् इत्येतेषां दोषों भवति शिति परतः । टीयति । एमु लामिति । आचा. मति । एमिग्रहण शायर्यम् । चमेरापूर्वस्य ग्रहणम् । इह मा मृत् । चमति । विचमति । फमः परस्मैपदेषु ॥ ७६ ।। समः परस्पदपरे मिति परयो दोधों भवति । मामति । कामतः 1 Eामन्ति । परस्मै. परेश्यिति किम् । आगमते आदित्यः । इद उत्माम संझामेति हेलुकि ते, न लुमतास्येति प्रस्पषमागप्रतिपधादीयों न प्राप्नोति। दोपः। लुमता शादेन लुप्ते यस सस्य कार्य गप्रतिषेधः । न सदोमिरज, कि दिशापि। . । .

·पा०३] काशिका । । इषुगमियमा छः ॥ ७७.11 इषु गमि यम इत्येतेषां शिति परतश्छकारादेशो भवति । इच्छति । गच्छति । यच्छति । इपेरुदितो ग्रहणम् । इह मा भूत । इष्यति । इष्णातीति । ये इपिमुदितं वाधीयते तेऽची- त्यनुवर्त्तयन्ति । तत्र प्रधानमन्ग्रहणं शितीत्यनेन विशेष्यत इति वर्णयन्ति । तथाच सति तदादिविधिन भवति । यस्मिन् विधिस्तदादावल्ग्रहण इत्येतदपि विशेषणेनैवेष्यते । तेन, इषाणेत्यन्न छत्वं न भवति । नह्ययमजेव शिदिति ॥ पानाध्मास्थाम्नादाणदृश्यतितिशदसदां पिवजिघ्रधमतिष्ठमन- यच्छपश्यर्छधौशीयसीदाः ॥ ७८ ॥ . पा घामा स्था म्ना दाण् दृशि अति सर्ति शद सद इत्येतेषां पिव जिन धम तिष्ठ मनं यच्छ पश्य ऋच्छ धौ शीय सीद इत्येते आदेशा भवन्ति शिति परतः । पा। पिवति । ना। जिवति । ध्मा । घमति । स्था। तिष्ठति । म्ना । मनति । दाण् । यच्छति । दृशि । पश्य- ति । अति । ऋच्छति । सति । धावति । शद । शीयते । सद् । सीदति । पिबतेर्लघूपधगुणः प्राप्नोति, सोऽङ्गवृत्ते पुनर्वृत्तावविधिनिष्टतस्येति न भवति । अथवा अकारान्तोऽयमादेश आं. चुदात्तो निपात्यते । सर्वगितायां गतौ धावादेशमिच्छन्ति । अन्यत्र सरति अनुसर- तीत्येव भवति ॥ शाजनोर्जा ॥ ७९ ॥ झा जन इत्येतयोर्जादेशो भवति शिति परतः । जानाति । जायते । जनेवादिकस्य ग्रहणम् ॥ प्वादीनां ह्रस्वः ॥ ८०॥ 'पू इत्येवमादीनां हस्बो भवति शिति परतः । प्वादयः क्रयादिपु पश्यन्ते । पूज् पवन इत्यतः प्रभृति, ब्ली गतौ वृदिति यावत्केचिादच्छन्ति । वृत्करणल्ल्वादीनां प्वादीनां च परिसमाप्त्यर्थमिति । अपरे तु ल्वादीनामेव परिसमाप्त्यर्थ' वृत्करणमेतदिच्छन्ति । आग- णान्ताः प्वादय इति । पूज् । पुनाति । लून् । लुनाति । स्तृञ् । स्तृणाति । येपांमागणान्ताः प्वादयस्तेषां जानातीत्यत्रापि हस्वः प्राप्नोति । ज्ञाजनोर्जा इति दीर्घकरणसामर्थ्यान्न भव- ति । जनेरपि हि जआदेशे सति अतो दी? यजीति दीर्घत्वेन जायत इति सिद्धयति ॥ मीनातेनिगमे ।। ८१.॥ मीनोतरङ्गल्य शिति प्रत्यये परतो हस्वो भवति निगमविपये । प्रमिणन्ति प्रतानि । हिनुमीनेति णत्वम् । निगम इति किम् । प्रमीणाति ॥ मिदेर्गुणः ॥ २॥ मिदेरणस्येको गुणो भवति शिति प्रत्यये परतः । मेति । मेद्यतः । मेद्यन्ति । शिती- स्येव । मिद्यते॥ जुसि च ॥ ८३ ॥ जुसि च प्रत्यये परत हगन्तस्याङ्गस्य गुणो भवति । अजुहयुः । अविमयुः । अविभः । अथ चिनुयुः सुनुयुरित्यत्र कस्मान्न भवति । अत्र द्व डिन्चे सार्वधातुकाश्रय यासुडाप्रयं च । सन्न नाप्राप्ते सार्वधातुकाश्रयाडत्त्वनिनित्ते प्रतिपेथे जुसि गुण आरम्यमाणस्तमेव याधते । यासुद्धाश्रयाहत्त्वनिमितं तु न बाधते । तत्र हि प्राते चाप्राप्ते चारभ्यत इति ॥ सार्वधातुकार्धधातुकयोः ॥ ८४ ॥ ।

·काशिका । [अ०७ । - । सार्वधातुके आर्द्धधातुके च प्रत्यये परत इगन्तस्याङ्गस्य गुणो भवति । तरति । नयति । भवति । आर्द्धधातुके । कर्ता। चेता 1 स्तोता। सार्वधातुकार्धधातुकयोरिति किम् । अग्नित्थम् । अशिकाम्यति । यदि हि प्रत्यये सीति वोच्येत, इहापि स्यात् ।। जानोऽविचिराणल्ङिसु ॥ ५ ॥ जागृ इत्येतस्याङ्गस्य गुणो भवति अविचिण्णल्डित्सु परतः । जांगरयति । जागरकः । साधुजागरी । जागरजागरम् । जागरो वर्तते । जागरितः । जागरितवान् । वृद्धिविषते प्रति- पेधविषये च यथा स्यादिति जागरयं गुण आरभ्यते । तस्मिन् कृते याऽत उपधाया वृद्धिः प्राप्नोति सा न भवति । यदि हि स्यादनर्थक एव गुणः स्याञ्चिण्णलोध प्रतिपेधवचनमर्थ- कम् । अविचिण्णल्डिरिस्वति किम् । जस्तृजागृभ्यो विन् । जागृविः । चिण । अजागारि । णल् । जजागार । दित् । जागृतः । जागृथः । वीति केचिदिकारमुच्चारणार्थ वर्णयन्ति फसा- चपि वकारादौ गुणो न भवति । जजागृवान् । अजागरु अहं जजागार इत्यत्र प्रतिषेधः प्राप्नोति, नाप्रतिपेधात् । अविचिण्णल्किस्विति पर्युदासोऽयम् । अथवा, जाय इति प्रा- सिरसावानन्तर्याद विचिण्णल्डिरसु प्रतिपिद्धयते । या तु जुसि च सार्वधातुकाईधातुकयो: रिति च प्राप्तिः सा न प्रतिपिद्धयते ॥ पुगन्तलघूपधस्य च ।। ८६ ।। पुगन्तस्याङ्गस्य लघुपधस्य च सार्वधातुकार्द्धधातुकयोर्गुणो भवति । पुगन्तस्य । रोप- यति । हेपयति । कोपयति । लघूपधस्य । भेदनम् । छेदनम् । भेत्ता । छेत्ता । प्रत्ययादेरङ्गा. वयवस्य च हलोरानन्तये सति लघूपधगुणो न व्यावर्त्यते इति ज्ञापितमेतत् क्नुसनोः कित्क- रणेन । असिगृधिपिक्षिपः क्नुः । हलन्ताच्चेति । संयोगे गुरुसंज्ञायां गुणो भेत्तुन सिद्धयति । विध्यपेक्षं लघोश्चासौ कथं कुण्डिर्न दुप्यति ॥ धातोहि नुम् कथं रम्जेः स्यादिश्रयोनिपातनात् । सनल्लोपशिदीर्घत्वे विध्यपने न सिन्दयतः ॥ अभ्यस्तस्य यदाहाचि लष्र्थ तत्कृतं भवेत् । क्नुसनोर्यत्कृत कित्त्वं ज्ञापकं स्यालयोर्गुण ॥ उपधात्र इगेव गृह्यते । ततो भिनत्तीति गुणो न भवति । अपरे पुकि अन्तः पुगन्तः । लघ्यी उपधा लघूपधा, पुगन्तश्च लघूपधा च पुगन्तलघूपधमिति सूत्रार्थ वर्णयन्ति । नाभ्यस्तस्यानि पिति सार्वधातुके ।। ८७ ।। अभ्यस्तसनकमयागस्य लघूपधस्याजादौ पिति सायंधातुफे गुणो न भयति । नेनिजानि । अनेनिजम् । परिवेविषाणि । पर्यय विपम् । अभ्यस्तस्येति किम् । वेदानि । अचीति किम् । नेगेति। पिप्राणमुरार्धम् । सार्वधातुक इति किम् । नेनेज । लघूपधस्येत्येव । गुपया- गि । अनुदयम् । अतुल एन्दसीति याव्यम् । जुजोपदिति यथा स्यात् । पम्पमाते । पापनाति । यायशीति । यलुकि सान्दसमुपधाहस्यत्वं द्रष्टव्यम् । पस्पशात इत्यमाभ्या- महहाम्पत्य घ । प्रहश्यन्तराणां या स्पशिफशिवशीनामेसानि रूपाणि ॥ भसुबोस्तिाटः ॥ ८८ ॥ मशरपेयोगितारि साधागुपे गुणो न भवति । अत् । अभ्यम् । मु। मुपाम। गरियकरणम्य पदणम् । सुगतिमपत्यारिफरणेग तिसो व्ययभानम् ।गिकरणान्यय टि. मातगगामाप: मियः। तिमि पिम् । मपति । गार्यधाम दायेय । प्यनिमविषो । -- 1 - ·पा० ३] काशिका । ६०१ । । - । । । अथ, बोभवीति यङ्लुकि गुणप्रतिपेधः कस्मान्न भवति । ज्ञापकात् । यइये, वोभूत्विति गुणा- भावार्थ निपातने करोति ॥ उतो वृद्धिलुकि हलि ॥ ८९ ॥ सार्वधातुके पितीति वर्तते । ऊकारान्तस्याङ्गस्य वृद्धिभवति लुकि सात हलादौ पिति सार्वधातुके । यौति । यौपि। यौमि । नौति । नौपि । नौमि । स्तौति । स्तौपि । स्तौमि । इत इति किम् । एति। एपि । एमि । लुकीति किम् । सुनोति । सुनोपि । सुनोमि । हलीति किम् । यवानि । रवाणि । पितीत्येव । युतः । रुतः। अपि स्तुयाद्राजानमित्यत्र हि डिच्च पिन भवतीति पित्वप्रतिषेधाद् वृद्धेरभावः । नाऽभ्यस्तस्येतदिहानुवर्तते ।। योयोति, नो- नोति इत्येवमाद्यर्थम् ॥ ऊर्गातेविभाषा ॥ ९ ॥ ऊर्णोतेविभाषा वृद्धिर्भवति हलादौ पिति सार्वधातुके । प्रोर्णोति । प्रोोति । प्रोोपि । प्रोणापि । प्रोोमि । प्रोर्णामि । हलीत्येव । प्रोर्णवानि ॥ गुणोऽपृक्ते ॥ ९१॥ ऊोते तोरपृक्त हलि पिति सार्वधातुके गुणो भवति । प्रोर्णोत् । प्रो!ः । हलीति वर्तमाने यदपृक्तग्रहणं क्रियते तेनैव ज्ञाप्यते, भवत्येषा परिभाषा यस्मिन् विधिस्तदादाव. ल्महणे इति ॥ तृणह इम् ॥ ९२ ॥ तृणह इत्येतस्याङ्गल्य इमागमो भवति हलि पिति सार्वधातुके । तृणेढि । तृणेक्षि। तृ: णेलि । अतृणेट् । वर्णाश्रयेप्यत्र प्रत्ययलक्षणमिष्यते। हलोति किम् । तृणहानि । पितीत्येव । तृणु । तृणह इत्यागतश्नको गृह्यते । श्ममि कृते इमागमो यथा स्यादिति ॥ ब्रुव ईट् ॥ ९३ ॥ ग्रु इत्येतस्मादुत्तरस्य हलादेः पितः सार्वधातुकस्य ईडागमो भवति । ब्रवीति । ब्रवीपि । ब्रवीमि । अब्रवीत् । हलीत्येव । ब्रवाणि । पितीत्येव । द्यूतः ।। यङो वा ॥१४॥ यङ उत्तरस्य हलादेः पितः सार्वधातुकस्य ईडागमो भवति वा । शाकुनिको लालपीति । दुन्दुभिर्वावदीति । त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महोदेव' मत्त्यां आविवेश । न च भवति । वर्ति चक्रम् । वर्वमि । हलादेः पितः सार्वधातुकस्य यान्तादभाव इति यङलुगन्तस्यो. दाहरणम् ॥ तुरुस्तुशम्यमः सार्वधातुके ॥ ९५ ।। तु इति सौत्रोऽयं धातुः । र शब्दे । टुन् स्तुतौ । शम उपशमे । अम गत्यादिषु । इत्ये. तेभ्यः परस्य सार्वधातुकस्प हलादेर्वा ईडागमो भवति । उत्तौति । उत्तवीति । उपरौति । उ- परवीति । उपस्तौति । उपस्तवीति । शाम्यध्वम् । शमीध्वम् । अभ्यमति । अभ्यमीति । शम्यमोहुलं छन्दसीति विकरणलुकि सति हलादिसार्वधातुकमनन्तरं सम्भवति । आपिश. लातुरूस्तुशम्यसः सार्वधातुकासुच्छन्दसीति पठन्ति । तत्र सर्वेपामेव छन्दसि विषये विधि- रयं भवति । सार्वधातुक इति वर्तनाने पुनः सार्वधातुकग्रहणमपिदर्थ । स्तुवीत, शमीचमि. 'त्यत्रापि यथा स्यादिति ॥ अस्तिसित्रोऽपृक्त ।। २६॥ अस्तेरणात् सिजन्ताच परस्यायुक्तस्य सार्वधातुकस्य ईडागमो भवति । अस्तेः । आ- सीत् । मासोः । सिजन्तात् । अकार्पित् । असावीत् । अपृक्त इति किम् । अस्ति! अकार्षम्। । 1 ·६०३ काशिका । [अ०.७१ आहिभुवोरीति प्रतिषेध इति स्थानिवद्गावप्रतिषेधादिह न भवति । आत्थ अभूदिति ॥ बहुलं छन्दसि ॥९७ ॥ अस्तिसिचोरपृक्तस्य सार्वधातुकस्य इडागमो भवति बहुले छन्दसि विपये । आप एवेद । सलिलं सर्वमाः । आसीदिति स्थाने आः क्रियापदम् । अहरेवासीन्न रात्रिः । सिचः खल्वपि। गोभिरक्षाः प्रत्यञ्चमत्साः । अभैपीर्मा पुत्त्रकेति च भवति छान्दसत्वात् । माझ्योगेप्यडाग. मो भवति । अक्षाः । अत्सा इति । सिच इडभावः ॥ रुदश्च पञ्चभ्यः ॥ ९८॥ रुदादिभ्यः परस्य सार्वधातुकस्य हलादेरपृक्तस्य इडागमो भवति । अरोदीत् । अरा. दीः । अस्वपीत । अस्वपीः । अश्वसीत् । अश्वप्ली। प्राणीत् । प्राणीः । अजक्षीत् । अज. क्षीः । पञ्चभ्य इति किम् । अजागर्भवान् । अपृक्तस्येत्येव । रोदिति ॥ अगाय॑गालवंयोः ॥ ९९ ॥ स्दादिभ्यः पञ्चभ्यः परस्य अपृक्तस्य सार्वधातुकल्याडागमो भवति गायंगालवयोमते- न । अरोदत् । अरोदः । अस्वपत् । अस्वपः । अश्वसत् । अश्वसः । प्राणत् । प्राणः । अ. जक्षत् । अजक्षः । गार्यगालवयोहणं पूजार्थम् ॥ अदः सर्वेपाम् ॥ १०॥॥ अद भक्षणे अस्मादुत्तरख्यापृक्तस्य सार्वधातुकस्याडागमो भवति सर्वेपामाचार्याणां मतेन । आदत् । आदः । अपृक्तस्येत्येव । अत्ति । असि ॥ श्रतो दी? यनि ।। १०१ ।। अकारान्तस्याङ्गल्य दी| भवति यादौ सार्वधातुकेपरतः । पचामि । पचावः । पचा- मः । पक्ष्यामि । पक्ष्यावः। पक्ष्यामः । अत इति किम् । चिनुवः । चिनुमः यनीति किम् । पयतः । पचयः । सार्वधातुक इत्येव । अङ्गना, केशवः । केचिदन्न तिडीत्यनुवर्त्तयन्ति, तेषां भववानिति कसौ सार्वधातुकदीर्थो न भवति ।। सुपि च ॥१०२॥ अतो दीर्धी यनोत्यनुवर्तते । सुपि च यनादौ परतोऽकारान्तस्याङ्गस्य दीयों भवति । वृक्षाय । पक्षाय । वृक्षाभ्याम् । लक्षाभ्याम् । अत इत्येव । अग्निभ्याम् । यमीत्येव । वृक्ष. स्यशिक्षस्य। बहुवचने शल्येत् ॥ १०३ ॥ बहुपचने मलादी सुपि परतोऽकारान्तस्याङ्गस्य एकारादेशो भवति । वृक्षेभ्यः । लक्षे- भ्यः । वृक्षेषु । सक्षेषु । बहुवचन इति किम् । वृक्षाभ्याम् । लक्षाभ्याम् । लीति किम् । पृक्षाणाम् । सुपीत्येव । यजध्वम् । पचध्वम् ॥ श्रोसि च ॥ १०४ ॥ भोसि परतोऽकारान्तस्याङ्गस्य एफारादेशो भवति । वृक्षयोः स्वम् । लक्षयोः स्वम् । वृक्षयोनिधि । उक्षयोनिधेहि ॥ प्राटि चापः ॥ १०५ ॥ शामिति पूर्वाचायनिशेन गायकवचनं गृह्यते । पस्मिना परतयकारादोसि व सायन्तम्यागस्थैकाराशो भवति । सत्यया । मालया। पदपयोः । मालयोः । पराजयोः । पारीपगन्ध्यय: । भाप दणि पितो ग्रहण किम् । कोलालपा प्रारणेन । कीटापागाक्षाणफुः एयो । स्वास्नादणे दीपंपदणमिति पचनादिएन भवति 1 अतिसयन प्राक्षणरलेन ।। . - - " ·फ०३] काशिका। ६०३ - संबुद्धौ च ॥ १०६ ॥ आप इति वर्त्तते । संबुद्धौ च परत आवन्तस्याङ्गस्य एत्वं भवति । हे खट्वे । हे वहु. राजे। हे कारीषगन्ध्ये ॥ अम्बार्थनद्योह्रस्वः ॥ १०७ ॥ संबुद्धाविति वर्त्तने । आम्बार्थानामङ्गानां नद्यन्तानां हस्बो भवति संबुद्धौ परतः । हे अम्ब । हे अक्क । हे अल्ल। नद्याः खल्वपि । हे कुमारि। हे शारिवि । हे ब्रह्मबन्धु । हे वीरबन्धु । *डलकवतीनां प्रतिषेधो वक्तव्य:* 1 हे अम्बाडे। हे अम्बाले । हे अम्बिके । *छन्दसि वेति वक्तव्यम् । हे अम्बाड । हे 'अम्बाल । हे अम्बाले। हे अम्बिक । हे अम्बिके । तलो हस्वो वा डिसंबुझ्योरिति वक्तव्यम् । देवते. भक्तिः । देवतायां भक्तिः । हे देवत्त । हे देवते ॥ छन्दस्येव हस्वत्वमिष्यते । *मातृणां मातच पुत्रार्थमर्हते । मातृणा. मातंजादेशो वक्तव्यः संबुद्धौ पुत्राय पुत्रमभिधातुं, कीदृशाय, अर्हते। मात्राव्यपदेशमर्हति श्लाघनीयत्वाधः 'पुस्तदर्थम् । हे गार्गामात ! नश्चेति समासान्तापवादो मातजादेशः, चित्करणमन्तोदात्तार्थम् ॥ हस्वस्य गुणः ॥ १०८॥ संबुद्धाविति वर्तते । हस्वान्तस्याङ्गस्य गुणो भवति संबुद्धौ परतः । हे अग्ने । हे वायो। हे तटे । हे कुमारि, हे ब्रह्मबन्धु, इत्येवमादीनां हस्वविधानसामर्थ्याद गुणां न भवति । यदि गुण इष्टः स्यात् । अम्बार्थानां हस्व इत्युक्त्वा नदीहस्वयोगुणो इत्येवं ब्रूयात् ॥ जसि च ॥ १०९ ॥ जसि परतो हस्तान्तस्याङ्गस्य गुणो भवति । अग्नयः । वायत्रः। पटवः । धेनवः । बुद्ध्यः । *जसादिषु छन्दसि वावचनं प्राक् , णौ चयुपधाया हस्त्र इत्येतस्मादितः प्रक. रणात् प्रभृति छन्दसि वेति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । अम्बे दर्वि शतक्रत्वः प्रश्त्रे भृत्यः किकिदीच्या । अम्बे। अम्ब । पूर्णा दर्वि। पूर्णाद: । अधाशतक्रत्वः । शतक्रतवः । पश्चे भृत्यः । पशेचे मृत्यः । किकिदीव्या । किकिदीविना ॥ ऋता डिसर्वनामस्थानयोः ॥ ११० ॥ गुण इति वर्त्तते। ऋकारान्तस्याङ्गस्य डौ परतः सर्वनामस्थाने च गुणो भवति । । मातरि । पितरि । भातरि । कर्तरि । सर्वनामस्थाने । कर्तारौ । करिः । मातरौ । पितरौ । घेडिति ॥ १११ ॥ घ्यन्तस्याङ्गस्य निति प्रत्यये परतो गुणो भवति । अग्नये । वायो । अनेरागच्छति । वायोरागच्छति । अग्नेः स्वम् । वायोः स्वम् । घेरिति किम् । सख्ये । पत्ये । जितीति किम् । अग्निभ्याम् । सुपीत्येव । पटवी । कुरुतः ।। प्राण नद्याः ॥ ११२ ।। नद्यन्तादादुत्तरस्य डिसः प्रत्यस्याडागमो भवति । कुमायें । ब्रह्मबल । कुमायोः । ब्रह्मवन्चाः॥ याडापः ॥ ११३ ॥ आवन्तादादु तरस्य डितः प्रत्ययस्य याडागमो भवति । खट्वायै । यहुराजाय । कारीपगळ्यायाः । बहुराजायाः । अतिववायेत्यत्राको दीवे यावयह गेऽदीय इति वचना- घाडागमो न भवति । कृते लाक्षणिकल्यात् ॥ । - प्रातरौ॥ । 1 ·पा०४] काशिका । . । । नाव्यवधानमित्येतन्नाश्रयितव्यमिति । *उपधाहस्वत्वे. णिच्युपसंख्यानम् । वादितवन्तं प्रयोजितवान् अवीवदद्वीणां परिवादकेन । योऽसौ णौ -णिलोपस्तस्य स्थानिवद्भावेनाइलो- पित्वादशस्य ह्रस्वो न प्राप्नोति । ण्याकृतिनिर्देशात सिद्धम् ।। नाग्लोपिशास्वृदिताम् ॥ २॥ अग्लोपिनामङ्गानां शासेदितां च णौ चड्युपधाया हस्वो न भवति । अग्लोपिनां तावत् । मालामाख्यात् । अममालत् । मातरमाख्यात् । अममातरत् । राजानमतिकान्त- वान् । अत्थरराजत् । लोमान्यनुसृष्टवान् । अन्वलुलोमत् । अगेव यत्र केवलो लुप्यते तत्रं स्थानिवद्भावादपि सिद्धम् । हलचोरादेशे तु न सिद्धयतीति तदर्थमेतद्वचनम् । अशशासत् । ऋदिताम् । बाट । अबवाधत् । यात्रु । अययाचत् । ढोक अडुढौकत् ॥ भ्राजभासभाषदीपजीवमीलपीडामन्यतरस्याम् ॥ ३ ॥ भ्राज भास भाष दीप जीव मील पीड इत्येतेषामङ्गानां णौ चझ्युपधाया हस्बो भवत्य.. न्यतरस्याम् । भ्राज । अविभ्रजत् । अवभ्राजत् । भास । अबभासत । अबीमसत् । भाष । अबभापत् । अबीभवत् । दीप । अदिदीपत् । अदीदिपत् । जीव। अजीजिवत् । अजिजीवत् । मील । अमिमीलत् । अमीमिलत् । पीड । अपिपीडत् । अपीपिडत् । भ्राजभ्रासोदित्करण. मपाणिनीयम् । *काण्यादीनां वेति वक्तव्यम् । अचक्राणत् । अचीकणत् । अववाणत् । अवीवणत् ॥ लोपः पिबतेरीच्चाभ्यासस्य ॥४॥ पिबतेरङ्गस्य णौ चड्युपधाया लोपो भवति अभ्यासस्येकारादेशो भवति । अपीप्यत् । अपीप्यताम् । अपीप्यन् । उपधालोपे कृते, ओः पुयण्वचनं ज्ञापकं गौ स्थानिवद्भावस्पति स्थानिवदावाद् द्विवचनम् ॥ तिष्ठतेरित् ।। ५॥ तिष्टतेरङ्गस्य णौ चङ्युपधाया इकारादेशो भवति । अतिष्ठिपत् । अतिष्ठिपताम् । मतिष्ठिपन् । जिघ्रतेर्वा ।।६।। जिवतेरङ्गस्य णौ चङ्युपधाया इकारादेशो वा भवति । अजित्रिपत। अजिधिपताम् । अजिनिपन् । अजित्रपत् । अजिधपताम् । अजिनान् ॥ उत् ।। ७ ॥ णौ चङ्युपधाया ऋवर्णस्य स्थाने वा प्रकारादेशो भवति । इररारामपवादः । इ । अचिकोर्तत् । अचीकृतत् । भर् । अववर्त्तत् । अवीवृतत् । आर् । अममार्जत् । अमीमृजत् । वचनसामोदन्तरङ्गा अपि इसरो बाध्यन्ते । तपरकरणं दोऽपि स्थानिनि हस्व एव यथा स्यात् । अचीकृतदिति न चार्य माव्यमानः, किन्तु आदेशान्तरनिवृत्त्यर्थ स्वरूपमेवैतदभ्य- नुज्ञायते ।। नित्यं छन्दसि ॥ ८॥ छन्दसि विपये णौ चड्युपधाया ऋवर्णस्याल्याने प्रकारादेशो भवति नित्यम् । अवो धत् पुरोडाशेन । अवीवृधताम् । अवीवृधन् । दयतेर्दिगि लिटि॥९॥ दयतेरङ्गल्य लिटि परतो दिगोत्ययमादेशो भवति । अवदिग्ये । भवदिग्याते । अबदि. रियो । दयतेरिति दीडो ग्रहणं, न तु दय दान इत्यत्य । तस्य हि लियाम् विहितः॥ दिग्यादेशेन द्विवचनस्य दाधनमिप्यते ॥ . का०४३ ·६०६ काशिका । [अ० 1 ऋतश्च संयोगादेर्गुणः ॥ १० ॥ अकारान्तस्याङ्गस्य संयोगादेर्गुणो भवति लिटि परतः । स्थ । सस्वरतुः । सस्वरु। ध्वृ । दध्वरतुः । दध्वरुः। स्मृ । सस्मरतुः । सस्मा ऋत इति किम् । चिक्षियतुः। चिक्षियुः। संयोगादेरिति किम् । चक्रतुः । चक्षुः । प्रतिपेधविषयेऽपि गुणो यथा स्यादित्ययमारम्भः । वृद्धिविपये तु पूर्वविप्रतिपेधेन वृद्धिरेवेष्यते । सल्वार । सस्मार। लिटीत्येव । स्मृतः । स्मृत. वान् । *संयोगादेर्गुणविधाने संयोगोपधग्रहणं कृमर्थ कर्त्तव्यम् । संचस्करतुः, संघस्करः । इत्यन्न हि पूर्व धातुः साधनेन युज्यते पश्चादुपसगणेत्यन्त्र दर्शने लिटि कृते तदाश्रये च द्विर्व. चने पश्चादुपसायोगे सत्यहभ्यासव्यवायेऽपीति सुद् क्रियते । एवञ्च कृत्वा संस्कृषीष्ट, उपस्कृ. तेत्यन्न सुटो बहिरङ्गलक्षणस्यासिद्धत्वाहतश्च संयोगादेरिति इडागमो न भवति । ऋच्छत्युताम् ॥ ११ ॥ ऋच्छतेरङ्गल्य ऋइत्येतस्य ऋकारान्तानां च लिटि परतो गुणो भवति । ऋच्छ । आन- छ । आनच्छंतुः । आनच्छुः । ऋ । आरतुः । आरुः । ऋकारान्तानाम् । निचरतुः । नि. निचकरुः । निजगरतुः । निजगह: । अच्छेरलघूपधत्वादप्राप्तो गुणो विधीयते । ऋता तु प्रति- पिन्द्धः । वृद्धिविपये तु पूर्वविप्रतिषेधेन वृद्धिरेवेन्यते । निचकार । निजगार ।। शृप्रां ह्रस्त्रो वा ॥ १२ ॥ शृदू पृ इत्येतेषामङ्गानां लिटि परतो वा हल्वो भवति। विशश्रतुः । विशवः । विशश- रतुः । विशशः । विदतुः । विदः। विददरतुः । विददः । निरस्तुः । निपाः । निपपरतुः । निपपरः । हस्ववचनमित्योत्त्वनिनिवृत्त्यर्थम् । केचिदेतत् सूत्रं प्रत्याचक्षते । नापाके, कुत्सायां, प्रा पूरणे इत्येतेपामनेकार्थी धातय इति शमामयं वर्तमानानां, विशमतुः, विशधुः, विदद्वतः, विदुः, निपप्रतुः, निपतः, इत्येतानि स्पाणि साधयन्ति । तथाच सति घासा विशय्यानित्येतापं न स्यात् ।। केऽणः ॥ १३ ॥ के प्रत्यये परतोऽणो दस्यो भवति । जका। कुमारिका । किशोरिका । अण इति किम् । गोका । नौका । राका धाफेत्यत्र उणादयो बहुलमिति दस्यो न भवति । न करीतिप्रतिपेध- सामात् कनोऽपि सानुबन्धकस्य ग्रहणमिह भवति ।। न कपि ॥ १४ ॥ फपि प्रत्यये परतोऽगो हस्यो न भवति यहुकुमारीकः । यहुयधूकः। यहुलक्ष्मीकः । गोखिः योत्सर्जनस्येत्ययमपि हस्यः कपि न मयति । समासाथै सत्तरपद कपि कृते पश्चात् समासेन भवितव्यमिति खीप्रत्ययान्तसमासमातिपदिक न भवति ।। आपोऽन्यतरस्याम् ॥ १५ ॥ आयन्तस्याङ्गन्य कपि दस्थो न भवत्पन्यतरस्याम् ।पहुखट्याकः । यहुपयकः । बहुमा. रकः । यहुमालारा ऋदृशोऽरि गुणः ॥ १६ ॥ स्यान्तानां सुरोध अधि परतो गुणो भयसि । शकलामुष्टकोकरन् । ग तेभ्योऽकार रमः । असर । भारत् । गराः। अदर्शन् । अदताम् | गदर्शन ॥ अस्यतेस्धुका ॥ १७॥ मायनेरहस्य शुगागमो भवस्यति पात | आस्पत् । शान्यतान् । शास्त्र ।। वयतेरः॥ १८॥ 1

·पा०४]
काशिका ।
।
.
1
स्वयतेरङ्गस्याकारादेशो भवत्यङि परतः । अञ्चत् । अश्वताम् । अचन् ॥
पतः पुम् ॥ १९ ॥
पतेरङ्गस्य पुमागमो भवत्यकि परतः । अपप्तत् । अपप्तताम् । अपप्तन् ।
वच उम् ॥ २० ॥
वचेरङ्गस्य अडि परत उमागमो भवति । अवोचत् । अवोचताम् । अवोचन् ॥
शीङः सार्वधातुके गुणः ॥ २१ ॥
शीडोऽङ्गस्य सार्वधातुके परतो गुणो भवति । शेरे । शमाते । शेरते ।सार्वधातुक इति
किम् । शिश्ये ॥
अयङ् यि क्ङिति ॥ २२॥
यकारादौ विति प्रत्यये परतः शाडोऽङ्गन्स्यायडित्ययमादेशो भवति । शय्यते । शाश-
ययते । प्रशय्य । उपशय्य । यीति किम् । शिश्ये । विडतीति किम् । शेयम् ॥
उपसर्गाज्रस्व ऊहतेः ॥ २३ ॥
उपसर्गादुत्तरस्य ऊहतेरङ्गस्य हस्वो भवति यकारादौ स्ङिति प्रत्यये परतः । समुह्यते ।
समुह्य गतः । अभ्युह्यते । अभ्युह्य गतः । उपसर्गादिति किम् । उह्यते । उहतेरिति किम् ।
समीयते । यीत्येव । समूहितम् । विडतीत्येव । अभ्यूह्योऽयमर्थः । अण इत्येव । आ अद्यते
मोह्यते । समोह्यते ॥
एतेलिङि ॥ २४ ॥
एतेरङ्गस्योपसर्गादुत्तरस्य लिकि यकारादौ स्विति परतो हस्वो भवति । उदियात् ।
समियात् । अन्वियात् । आशिपि लिङि अकृत्सार्वधातुकयोरिति दीर्घत्वे कृते हस्बोऽनेन
भवति । उपसर्गादित्येव ईयात् । अण इत्येव आ ईयात् । एयात् । समेयात् ॥
अकृत्सार्वधातुकयोर्दीघः ॥ २५ ॥
अकृयकारे असार्वधातुकयकारे च क्डिति परतोऽजन्तस्याङ्गस्य दीर्थो भवति । भृशायते।
सुखायते । दुःखायते । चीयते । चेचीयते । स्तूयते । तोप्ट्रयते । चीयात् । स्तूयात । अ-
दिति किम् । प्रकृत्य । प्रहृत्य । परत्वाद्दीर्घत्वेन तुको बाधः स्यात् । असार्वधातुक इति किम् ।
चिनुयात् । सुनुयात् । विडतीत्येव । उरुया । ष्णुया ॥
च्चौ च ॥ २६॥
च्चिप्रत्यये परतोऽजन्तस्याङ्गस्य दीर्घो भवति । शुचीकरोति । शुचीभति!। शुचीस्यात् ।
पहकरोति । पटूभवति । पटल्यात् ।
रीड़ा तः ॥ २७ ॥
ऋकारान्तस्याङ्गस्य अकृयकारेऽसार्वधातुके यकारे च्चौ च परतो रीडित्ययमादेशो भव-
ति । मानीयते । मात्त्रीयति । पित्त्रीयते। चेक्रीयते। मान्त्रीमुतः । क्तिीत्येतन्निवृत्तं,
तेनेहापि भवति । पितुरागतं पित्र्यम् । यत इति तपरकरणं किम् । चेकीर्यते । निजेगिल्यते ॥
रिङ शयग्लिक्षु ॥ २८ ॥
अकारान्तस्याङ्गस्य श यक इत्येतयोलिटि च यकरादौ असाधानुके परतो रिप्त्यियमादे-
शो भवति । श। आद्रियते । साध्रियते । यम् । क्रियते । हियते । लिए । क्रियात् । हियात् ।
भसाधातुक इत्येव । विभृयात् । यीत्येव । कृषीष्ट । पोष्ट ।।
गुणोऽत्तिसंयोगाद्योः ॥ २९ ॥

·६८ काशिका । । । । ऋतो यकि लिङि इति वर्तते । श इत्यत्रासंभवान्नानुवर्तते । गुगो भवत्यत्तः संयोगादी. नामृकारान्तानां यकि परतो लिडि च यकारादावसार्वधातुके । अर्यते । अर्यात् । स्मर्यते । स्मर्यात् । इह संसक्रियते, संक्रियादिति सुटो बहिरङ्गालक्षणस्यासिद्धत्वादभक्तत्वाद्वा संयोगा- दिल्बमङ्गस्य नास्तीति गुणो न प्रवर्तते । यीत्येव । स्वृषीष्ट । ऽनृपोष्ट । असार्वधातुक इत्येव । इयूयात् ॥ यङिच॥३०॥ यहि च परतः, अत्तैः' संयोगादेश्च ऋत्तो गुणो भवति । अरायते । सास्वर्यते, दाध्वर्यते, सास्मयते । अत्तरट्य|शूर्णातीनामुपसंख्यानमिति यङ् ॥ नन्दाः संयोगाश्य इति द्विनप्रा. तिपेधो यकारपरस्य नेप्यते ॥ *हन्तेहिंसायां यडि नोभावो वक्तव्यः । जेनोयते । हिंसा- यामिति किम् । जहन्यते ॥ ईनामोः ॥ ३१॥ ध्रा ध्मा इत्येतयोर्यडि परत ईकोरादेशो भवति । जेनीयते । देध्मीयते ॥ अस्य च्यौ ॥ ३२॥ ई इति वर्तते । अवर्णान्तस्याङ्गस्य च्चौ परत ईकारादेशो भवति । शुक्कीभवति । शुक्की. स्यात् । खट्वीकरोति । खट्वीस्यात् फ्यचि च ॥३॥ अन्येति वर्तते । क्यचि परतोऽवर्णान्तस्याङ्गस्य 'ईकारादेशो भवति ।। पुत्रीयति । घटीयति । खट्रीयति । मालीपति । अकृत्सावधातुकयोर्दीर्घ इत्यस्यापवादः । पृथग्योगकर- णमुत्तरार्थम् ॥ अशनायोदन्यधनाया बुभुतापिपासागढेपु ॥ ३४ ॥ अशनाय उदन्य धनाय इत्येतानि निपात्यन्ते बुभुक्षा पिपासा गर्द्ध इत्येतेष्वर्येषु । अश. नायेत्यशनशब्दस्यात्वं क्यचि निपात्यते अशनायतीति भवति युभुक्षा चेत् । अशनीयतीत्ये- यान्यन । उदन्यति उदकशब्दस्य उदबादशो निपात्यते । उदन्यतीति भवति पिपासा चेत् । उदकीयतीत्येवान्यन । धनायेति धनशब्दस्यात्वं निपात्यते । धनायतीति भवति गर्बुशेत् । धनीयतीत्येवान्यत॥ न च्छन्दस्यपुत्तस्य ॥ ३५ ॥ छन्दसि विषये पुनजितस्यावान्तस्पाङ्गस्य क्यवि यदुक्त तत्र भवति । किं चोक्त, दीर्घत्वमीत्वं च । मिग्रयुः । संस्थेदयुः । देवाजिगाति मुम्नयुः। अपुनस्येति किम् । पुशीयन्तः सुदानवः । * अपुतादीनामिति वक्तव्यम् । जनीयन्तोऽन्यप्रयः ॥ दुरस्युविणस्युर्वृपण्यत्ति रिपश्यति ॥ ३६॥ दुसन्युः प्रविणस्युः पण्यति रिपण्यति एतानि छन्दसि निपात्यन्ते । दुष्टशवस्य क्यान दुरम्मायो निपात्यते । अवियोगा दुरस्युः । दुटीयतीति प्रासे । द्रविणशब्दस्य पिगम्भायो नियत्यते । द्रविणस्युबिपन्यया । दविणोयतीति प्रासे । पराष्ट्रस्प पणभागे निग- स्पते । गृपयति । युपीयाति प्राप्ठे । रिटशब्दस्य रिषभायो निशत्यते । रिपश्यति । टियनीति प्रा॥ सश्यावस्यात् ।। ३७ । NR अन इत्येनपोः फ्यचि परतन्दमि विषय आकारादेशी भाति । गायन्ती मपन् । मा त्या पृका अपायो विदन् । एनवात्यययनं भाप, म ति दा. प्रतिपंधी भवतीति ·पा० ४] काशिका । देवसुम्नयोर्यजुषि काठके ॥ ३८. ॥ देव सुम्न इत्येतयोः क्यचि परत अकारादेशो भवति यजुषि काठके । देवायन्तो हवा. महे । यजुपीति किम् । देवाञ्जिगाय सुम्नयुः । काठक इति किम् । सुम्नयुरिदमासीत् ॥ कन्यध्वरपृतनस्यचि लोपः ॥ ३९ ॥ कवि अध्वर पृतना इत्येतेषामङ्गानां क्यचि परतो लोपो भवति ऋचि विषये । कव्यन्तः सुमनसः । अध्वर । अध्वर्यन्तः । पृतन्यन्तस्तिष्ठन्ति ॥.. धतिस्यतिमास्थामत्ति किति ॥ ४०॥ धति स्यति मा स्था इत्येतेषामङ्गानामिकारादेशो भवति तकारादौ किति प्रत्यये परतः। यति । निर्दितः । निर्दितवान् । स्यति । अवसितः। अवसितवान् । मा । मितः । मितवान् । स्था। स्थितः । स्थितवान् । तीति किम् । अवदाय । कितीति किम् । अवदाताम शाछोरन्यतरस्याम् ॥ ४१ ॥ शा छा इत्येतयोरन्यतरेस्यामिकारादेशो भवति तकारादौ किति । शा । निशितम् । निशातम् । निशितवान् । निशातवाम् । अवच्छितम् । अवच्छातम् । अवच्छितवान् । अ. वच्छातवान् । *श्यनोरित्वं व्रते. नित्यमिति वक्तव्यम् । संशितो ब्राह्मगः । संशितव्रत इत्यर्थः । व्यवस्थितविभाषाविज्ञानात् सिद्धम् । देवनातो गलो ग्राह इतियोगे च सद्विधिः । मिथस्ते न विभाष्यन्ते गवाक्षः संशितव्रतः । दधातेहिः ॥ ४२ ॥ दधातेरङ्गस्य हीत्ययमादेशो भवति तकारादौ किति प्रत्यये परतः । हितः । हितवान् । हित्वा ॥ जहानेश्व क्वि ।। ४३॥ जहातेरङ्गस्य हीत्ययमादेशो भवति क्त्वाप्रत्यये परतः । हित्वा राज्यं वनं गतः । हित्वा गच्छति । जहातेर्निदेशाजिहातेनं भवति । हात्वा ।। विभाषा छन्दमि ॥ ४४ ।। जहातेरङ्गस्य विभाषा हीत्ययमादेशो भवति छन्दसि विपये क्त्वाप्रत्यये परतः । हित्वा शरीरं यातव्यम् । हात्वा ॥ सुधितवसुधितनेमधितधिष्वधिषीय च ॥ ४५ सुधित वसुधित नेमधित धिष्व धीपीय इत्येतानि छन्दसि विपये निपात्यन्ते । तत्र सुधित वसुधित नेमधित इति सुबसुनेमपूर्वस्य दधातेः क्त्वाप्रत्यये इत्त्वमिडागमो वा प्रत्य यस्य निपात्यते । गर्भ माता सुधितम् । मुहितमिति प्राप्ते । वसुधितमग्नौ जुहोति । वसु- हितमिति प्राप्त । नेमधिता वावन्ते । नेमहिता इति प्राप्ते । धिष्वेति लोणमध्यमैकवचने दधातेरित्त्वमिडागमो वा प्रत्ययस्य द्विवचनाभावश्च निपात्यते । धिष्व सोमम् । धत्स्वेति प्राप्ते । धिषीयेति आशीलिझ्यात्मनेपदोत्तमैकवचने दधातेरियमिडागमो वा प्रत्ययल्य निपात्यते । धिपीयेति । धासीयेति प्राप्ते ॥ दो दद् योः ॥ ४६॥ दा इत्येतस्य घुसंज्ञकस्य ददित्ययमादेशो भवति तकारादौ किति प्रत्यये परतः । दत्तः । दत्तवान् । दत्तिः । द इति किम् । धातः । धीतवान् । धेट एतद्रूपम् । घोरिति किम् । दाए ·काशिका। [अ०७ 'लयने । दात बहिः । दैप शोधने । अवदात मुखम् ॥ अयमादेशः स्थान इप्यते ॥ एवंद्युक्तम् । तान्ते दोपो दीर्घत्वं स्याद्दान्ते दोषो निष्ठानत्वम् । धान्ते दोषो धत्वप्राप्तिस्थान्तेऽदोपस्तस्मात्यान्तम् ॥ यदि तु दस्तीति तकारादौ दीर्घत्वं तदा तान्तेऽप्यदोषः । दान्तधान्तयोरपि सन्निपा. तलक्षणो विधिरनिमित्त तद्विघातस्येति नत्वधत्वे न भविष्यत इति न दोपः॥ अवदत्तं विदत्तं च प्रदत्तं चादिकमणि । सुदत्तमनुदत्तं च निदत्तमिति चेष्यते ॥ अच उपसर्गात्त इति प्राप्त निपात्यन्ते । अनुपसर्गा वा एते अवादयः क्रियान्तरविपया घेदितव्याः ।। अच उपसर्गात्तः ॥४७॥ अजन्तादुपसर्गादुशरस्य दा इत्येतस्य घुसंज्ञकस्य त इत्ययमादेशो भवति तकरादौ किति । प्रत्तमवत्तं,नीत्तं परात्तम् । अच इति किम् । निर्दत्तम् । दुईत्तम् । उपसर्गादिति किम् । दघि दत्तम् । मधु दत्तम् । घोरित्येव । अवदात्तं मुखम् । उपसर्गादिति पञ्चमीनि- दादेरलः प्राप्नोति । तत्र समाधिमाहुः। अच इत्येतदावय॑ते । तत्रैकं पञ्चम्यन्तमुपसर्गवि- शेषणार्थम्, अपरमपि पट्यन्तं स्थानिनिर्देशार्थमित्याकारस्य स्थाने नकारो भवति । द्वित- कारो वा संयोगोऽयमादिश्यते । सोऽनेकालत्वात् सर्वस्य भविष्यति । अपो भीत्यत्र पञ्चम्य- न्तमच इत्यनुवर्तते । तेन पकारमात्रस्य भविष्यति । *धतेरित्वादचस्त इत्येतद्भवति विप्र- तिपेधेन* । अवत्तम् । प्रत्तं जुहोति ॥ अपो भि ॥४८॥ अप इत्येतस्याङ्गस्य भकारादौ प्रत्यये परतस्त इत्ययमादेशो भवति । अनिः । अनयः। भीति किम् । अप्सु ॥ स्ववःस्वतवसोर्मास उपसश्च तकारादेश इप्यते छन्दसि भकारादौ। स्ववन्दिः । स्वतयदिः । मानिष्टः इन्द्रो वृत्रहा । समुपनिरजायथाः॥ सः स्यार्द्धधातुके ॥ ४२ ॥ सकारान्तस्याङ्गस्य सकारादावार्द्धधातुके परतस्तकारादेशो भवति । यत्स्यति । अयत्स्य. त् । विवत्सति । जिघत्सति । स इति किम् । वक्ष्यति । सीति किम् । घासः । वासः । आ. धातुक इति किम् । भास्से । वसे ॥ तासस्त्योाप ॥५०॥ तासरस्तेश्च सकारस्य सकारादौ प्रत्यये लोपो भवति । तासे। कत्तांसि । कत्तासे । अस्ते। त्वमति से । व्यतिते । अस्तेरकारसकारयोलुपयोः से इति प्रत्ययमायमेतत्पदम् । तेन सा. त्पदापोरिति पत्यं न भवति ॥ रिच ॥ ५१॥ रेफादौ च प्रत्यये परतः तासात्योः सकारस्य लोपो भवति । करौि । कारः। अध्ये- सारी । अध्येतारःअस्तलिटि । व्यतिरे ।। हपति 11 ५२॥ वासम्त्योः सकारस्य इकारादेशो भवति एति परतः । पातहि । यस्ता व्यतिः ॥ योवर्णयोहीधीवेन्योः ॥.५३ ॥ पकारादाविषणांदी च परतो दोधावन्योलापी भवति । यकारादौ । आदीध्य गतः । आ. येय गनः । आदीयो । आरेप्पो । एवगांदी। आदोधिता । अपिता लिहि। आदी. भीरा । आपस । पायपोरिति रिन् । कार्याध्यगम् । भाटपनम् ॥ ।

·पा ४]. काशिका । -- - । सनि मीमाधुरभलभशकपतपदामच इस् ॥ ५४ ॥ सनि प्रत्यये सकारादौ परतो मीमा घु रभ लभ शक पत पद इत्येतेषामङ्गानामवः स्थाने इसित्ययमादेशो भवति । मी इति मीनातिमिनोत्योयोरपि ग्रहणमिष्यते। मित्सति । प्र. मित्सति । मा इति गामादाग्रहणेष्वविशेषः । मित्सते । अपमित्सते । घु। दित्सात । धि- सात । रभ । आरिप्सते। लभ । आलिप्सते । शक | शिक्षति । पत । पित्सति । पद। प्र. पित्सते । सनीति किम् । दास्यति । सीत्येव । पिपतिषति । तनिपतिदरिद्राणामुपसंख्यान. मिति पतेरिडागसविकल्पः । *सनि, राधो हिंसाया च इस्ववक्तव्यः । प्रतिरित्सति । हिंसायामिति किम् । आरिरात्सति ॥ आपज्ञप्यधामीत् ॥ ५॥ आप् ज्ञपि ऋध इत्येतेपामङ्गानामच ईकारादेशो भत्रति सनि सकारादौ परतः । आप् । ईप्सति । ज्ञपि । जीप्सति । ऋध् । इसति । ज्ञवचौ तत्र णेः पूर्व विप्रतिपेयेन लोप इतरस्य त्वीत्वम् । सनीत्येवा प्राप्स्यति । सीत्येव । जिज्ञपयिपति । अदिधिपति । सनीवन्तद्वेति ज्ञपेयंधेटो विकल्पः॥ दम्भ इच्च ॥ ५६ ॥ दम्भेरच इकारादेशो भवति चकारादीच सनि सकारादौ परतः । धीप्सति । धिप्तति । सीत्येव । दिदम्भिपति ॥ मुचोऽकर्मकस्य गुणो वा ॥ ५७ ॥ मुचोऽकर्मकस्य गुणो वा भवति सनि सकारादौ परतः । हलन्ताञ्चेति कित्त्वप्रतिपेधो चिकल्प्यते । मोक्षते वत्सः स्वयमेव । मुमुक्षते वत्सः स्वयमेव । अकर्मकस्येति किम् । मुमुक्षति वत्सं देवदत्तः । कर्मकर्तरि मुचिरकर्मको भवति कर्मविशेषस्य वा विवक्षायाम् ।। अत्र लोपोऽभ्यासस्य ॥ ५८॥ यदेतत्प्रक्रान्तं सनि मीमेत्यादि मुचोऽकर्मकस्येति यावत । अत्राभ्यासलोपो भवति । तथैवोदाहृतम् । अभ्यासस्येत्येत्तच्चाधिकृतं वेदितव्यमाध्यायपरिसमाः । इत उत्तरं यद्वक्ष्या- मोऽभ्यासस्येत्येवं तद्वेदितव्यम् । वक्ष्यति । हस्वः । डढौकिपते । तुत्रौकिपते । सनि मीमा. धुरलभशकपतपदामच इस् अभ्यासलोपश्चत्येवं सिद्धे यदन्नग्रहणमिह क्रिगते तद्विपयावधार. णार्थमन्त्रैवाभ्यासलोपो भवति । सन्वन्दावविपये न भवति । अमीमपत् । अदीदपत् । सन्त्र. ल्लघुनि चपर इति सन्वभावात्प्राप्नोति । सर्वस्याभ्यासस्वाय लोप इष्यते तदर्थमेव फेचिन्नग्रहणं वर्णयन्ति । नानर्थकेलोन्त्यविधिरित्यपरे सर्वस्य कुर्वन्ति ॥ ह्रस्वः ॥ ५९॥ हस्त्रो भवत्यभ्यासस्य । बुढौकिपते । तुत्रौकिपते । ढुढौके । तुौके । अढौकत् । अतुत्रौकत् । *अभ्यासस्थानचि* । अभ्यासस्य यदुच्यते अनचि तद्वतीति वक्तव्यम् । चराचरः । चलाचलः । पतापतः । बदाबदः । हलादिः शेषो न भवति । हलादिः शेषः॥ ६० ॥ अभ्यासस्य हलादिः शिष्यते अनादिलृप्यते । जग्लौ । मम्लौ । पपाच । एपाट । आट । आटतुः । आटुः । आदिशेपनिमित्तोऽयसनादेलोपो विधीयते । तत्राभ्यासजातराश्रयः णात् क्वचिदपि वर्तमानो हलादिरनादेः सर्वत्र निवृत्ति करोति । अपरे तु ग्रुबते । शेषश. ब्दोऽयं निवृत्त्या विशिष्टमवस्थानमाह । तदरस्थानमुक्तितो यद्यपि प्रधानमविषेयत्वात्तु तदप्रधानम् । निवृत्तिरेय तु विधेयत्वात् प्रधानम् । तत्रायमोऽन्य जायते । अभ्यासल्या. नादेहलो निवृत्तिर्भवतीति । साकमित्यादेरविधेयां सतीमनिवृत्तिमपक्षिष्यत इति ।। । - - ·५१२ काशिका । [ भल -- शपूर्वाः खयः ॥ ६१ ॥ अभ्यासस्य शाः खयः शिष्यन्ते । अन्ये हलो लुप्यन्ते । चुश्चोतिपति । तिष्ठासति । पिस्पन्दिपते । शपूर्वा इति किम् । पपाच । खय इति किम् । सस्नौ ॥ *खपूर्वाः खय इति वक्तव्यम् । उचिच्छिपत्तीत्यत्र उच्छेरन्तरङ्गत्वासुकि कृते द्विर्वचनं तत्र हलादिः शेपे सत्य- भ्यासे तकारः श्रूयेत ॥ कुहोश्चुः ॥ ६२.॥ अभ्योसस्य कवर्गहकारयोश्चवर्गादेशो भवति । चकार । चखान | जगाम । जघान । हवारस्य । जहार : जिहीपति । जहौ। न कवतेयङि ॥ ६३ ॥ कयतेरभ्यासस्य यडि परतश्चुन भवति । कोकूयते उष्टः । कोयते खरः । कातेरिति विकरणनिदेशः कौतेः कुवतेश्च निवृत्त्यर्थः । तयोश्चुत्वमेव भवति । चोकूयते । यहीति कम् । चुकुवे ॥ कृपेश्छन्दसि ॥६५॥ कृपेश्छन्दसि विपये यडि परतोऽभ्यासस्य चुनं भवति । करीकृष्यते यज्ञकुशपः । छन्दसी- ति किम् । चरीकृप्यते कृपीवलः ।। दार्तिदचिदपियोभूतुतेतिक्तेलापनोफणसंसनिष्यदत्करिकत्कनिक- स्फनिक्रदद्भरिम्रद्दविश्वतोदविद्युतत्तरित्रतः सरोस पतंवरीवृजन्मज्याग- नीगन्तीति च ॥६५॥ दार्धति दर्धति दर्द्धपि बोभूतु तेतिक्त अलर्पि आपनीफंगत संसनिध्यदत् कारिकत भरिनत् दविध्वतः दविधुतत् तरित्रः सरीसृपत वरीवृजत् मर्मज्य आगनीगन्ति इत्येतानि अष्टादश छन्दसि विषये निपात्यन्ते । दार्ति दद्धं ति दर्द्धति धारयतेईनो वा श्लौ याल. कि अभ्यासस्य दीर्घत्वं णिलोपश्च । दार्ति । एवं दर्द्धति । श्लो रुगभ्यासस्य निपात्यते तथा दर्द्वपीति 1 अत्र च यहक्षणेनानुपपर्य तत्सर्व निपातनासिद्धम् , योभुत्विति । भवतेय. एलगन्तस्य लोटि गुणाभावो निपात्यते । नैतदस्ति प्रयोजनम् । अग्र भूसुबोस्तिडीति गुणा. भावः सिद्धः । झापनार्थ तहि निपातनमेतत् । ज्ञापपति । अन्यत्र यालगन्तस्य गुणप्रतिपेयी न भवतीति । योमोति । योभयोति । तेतिक्त । तिनेयङ्लुगन्तस्पात्मनेपदे निपात्यते । यो हित्यात्प्रत्ययलक्षणेनात्मनेपदं सिदमेव । झापनार्थ त्वात्मनेपदनियतनमन्यन या लुगन्ता. दात्मनेपदं न भवति । बलपीति । इयतलटि सिपि अभ्यासस्य हलादिः शेपापशदो रेफस्य लवं निपात्यते । सिपा निर्देशोऽतन्य, तिन्यपि हरपते । अति दक्षः आपनीफणदिति । फ. णतेरापूर्वस्य यलुगन्तस्य शतर्यम्यासस्य नीप्रित्यते । संपनियदिति । स्यन्देः संपूर्व. स्य याला स्यतेर्याभ्यासस्य निम् धातुसकारस्य पत्वं निपात्यते । न चास्य सपूर्वता तन्त्र म्, अन्यनापि हि दृश्यते । आसनिण्यदादिति । करिक्रदिति करोतेलुन्तस्य शरि चुत्या. भावोभ्यासककारस्य रिगागमो निपात्यते । कनिदिति । नन्दलुधि घटेरछादशो द्विवचन मभ्यासाय धुत्वाभायो तिगागमय निपात्पते । तथा घास्य विवरण कृतम् । ममन्दोदिति मायाम् । भरिभदिति विभयंट लगन्तस्प शतरि भूमामिदिति इत्यामायोम्यासस्प सिंगागमा निपात्यने । दविध्यत इति धरतेयंदलुगन्तव्य शतरि जसि रूपमेयत् । भनाभ्यां चिंगागम कारलोपानिपात्यते । दबिश्वत समया मूर्यस्य । यितिदिति गुयलन्त- म्प शरि सभ्यासस्य मप्रसारणामायः, असं विगागमश्च निशत्यो । परिणत इति तरले. पारसी पोपयचोम्पामस्य रिगागमो निपात्यने । सोयरतमिसि तरिक्सी । - ।

·पा०४] काशिका । । । द्वितीयैकवचनेऽभ्यासस्य रीगागमो निपात्यते । वरीजदिति वृजेःशतरि श्लौ रोगागमों निपात्यतेऽभ्यासस्या मजेति मृजेलिटि णलि अभ्यासस्य रुगागमोधातोश्व युगागमो निपा- त्यते । ततो मृजेवृद्धिर्न भवत्यलघूपधत्वात् । लघूपधगुणे प्राठे वृद्धिारभ्यते । आगनीगन्ती- ति आपूर्वस्य गमेर्लटि श्लो अभ्यासस्य चुत्वाभावो नीगागमश्च निपात्यते । वक्ष्यन्ती वेदा गनीगन्ति कर्णम् । इतिरणमेवंविधानामन्येषामप्युपसंग्रहार्थम् ॥ उरत् ॥ ६६ ॥ अवर्णान्तस्याभ्यासस्याकारादेशो भवति । ववृते । ववृधे । नर्नति । नरिनति । नरीन- त्ति । इत्येवमादौ अभ्यासविकारेषु अपवादो नोत्सर्गान् विधीन् बाधत इत्युत्दत् कृते रुंगा श्य आगमाः क्रियन्ते । द्युतिस्वाप्योः संप्रसारणम् ॥ ६७ ॥ द्युति स्वापि इत्येतयोरभ्यासभ्य संप्रसारण भवति । विदिद्युतत् । विदिद्योतिषते । विधि- शुत्यते । स्वापेः । सुष्वापयिषति । स्वापिय॑न्तो गृह्यन्ते तस्याभ्यासनिमित्तेन प्रत्ययेनान. न्तये सति संप्रसारणमिष्यते । इह न भवति । स्वापयतेवुल् । स्वापकः । तस्माक्यवि स्वापीयति । स्वापकीयतेः सन् । सिष्वापकायिषति ॥ व्यथो लिटि ॥ ६८॥ व्यथेलिटि परतोऽभ्यासल्य संप्रसारणं भवति । विव्यथिरे । हलादिः शेषेण यकारस्य प्राप्तायां संप्रसारणं क्रियते । वकारस्य, न संप्रसारणे संप्रसारणमिति प्रतिषिध्यते । लिटीति किम् । वाव्यथ्यते ॥ दीर्घ इणः किति ॥ ६९ ॥ इणोऽङ्गस्य योऽभ्यासस्तस्य दी? भवति किति लिटि परतः । ईयतुः । ईयुः । इणो. यणिति यणादेशः कृते स्थानिवद्भावात् द्विवचनम् । कितीति किम् । इयाय। इति किम् । इययिथ ॥ श्रत प्रादेः ॥ ७० ॥ अभ्यासादेरकारस्य दीर्घो भवति लिटि परतः । अतो गुणे पररूपत्वस्यापवादः । आट । आटतुः। आटुः । मादेरिति किम् । पपाच । पपाठ ॥ तस्मान्नुड् द्विहलः ॥ ७९ ॥ तस्मादतोऽभ्यासाद्दी/भृतादुत्तरस्य द्विहलोऽङ्गस्य नुगागमो भवति । आनङ्ग । आनन- तुः । आनङ्गुः । आना । आनञ्जतुः । आनन्जः । द्विहल इति किम् । आट । आटतुः । आटुः । ऋकारैकदेशो रेफो हल्ग्रहणेन गृह्यते । तेनेहापि द्विहलोऽस्य नुहाग़मो भवति । आन्धतुः। भानृधुः ।। अश्नोतेश्च ॥ ७२ ॥ अश्नोतेश्च दीर्धीभुतादभ्यासादुत्तरस्य नुहागमो भवति । व्यानशे । व्यानशाते । व्यान. शिरे । अश्नोतेरिति विकारणनिर्देशो अपनातेर्मा भूदिति । आश । भाशतुः । आशुः ॥ भवतेरः ॥ ७३ ॥ भवतेरभ्यासस्याकारादेशो भवति लिटि परतः । बभूवतुः । ययुः । बभूवे । भवारिति कर्तृनिदेशादिह न भवति । अनुभवे कम्बलो देवदत्तेन । लिटीत्येव । भुपति । चोभूया ॥ ससूचेति निगमे ॥ ७ ॥ ससूब इति निपात्यते । स्तेलिटि परस्मैपदं चुगागमोऽभ्यासल्य चात्वं निपात्यते। ससूब ·६१४ काशिका। [अ०७ । चिपते॥ स्थविर विपश्चिताम् । सुपुत्र इति भाषायाम् ॥ निजो भयाणा गुणः श्लौ ॥ ५ ॥ निजादीनां त्रयाणामभ्यासस्य गुणो भवति श्लो सति । निजिर । नेनेति । विजिए । वेवेति । विश् । थेवेष्टि । त्रिप्रहणमुत्तरार्थम् । एषां हि वृत्करणं समाप्त्यर्थ पट्यत एवेति । पलाविति । किम् । निनेज ॥ भृयामित् ॥ ७६ ॥ भृयादीनां त्रयाणामभ्यासस्येकारादेशो भवति श्लौ सति । भृक्ष। वित्ति । माङ् । मिमीते । मोहा। जिहीते । त्रयाणामित्येव । जहाति । श्लावित्येव । यभार ॥ अतिपिपयोश्च ॥ ७ ॥ अति पिपत्ति इत्येतयोरभ्यासस्येकारादेशो भवति बलौर इयर्ति धूमम् । पिपत्ति सोमम् ॥ बहुलं छन्दसि ॥ ७ ॥ छन्दसि विषयेऽभ्यासस्य श्लौ बहुलमिकारादेशो भवति । पूर्णा विवष्टि । वशेरेतद्पम् । तथा वचेः । वत्सं न माना सिपक्ति । जिवति सोमम्।। न च भवति । ददातीत्येवं ब्रूयात् । जजनमिद माता यद्वीर दधनद्धनिष्टा ॥ सन्यतः ॥७९॥ सनि परतोऽकारान्ताभ्यासस्येकारादेशो भवति पिपक्षति । यियक्षति । तिटसति । पिपासति । सनीति किम् । पाच । भत इति किम् । लुलूपति । तपरकरणं किम् । पाप- श्रोः पुगज्यपरे ॥ ८०॥ सनीति वर्त्तते इदिति च । उवर्णान्ताभ्यासस्य पवर्गे यणि जकारे चावर्णपरे परत इका- रादेशो भवति सनि प्रत्यये परतः । पचगें परे । पिपविपति । विभावयिपति । यण्यपरे । यिय. विपति । यियाचयिषति । रिरावयिपति । लिलावयिपति । जपरे । जु इति सौत्रोऽयं जिजावयिषति । एतदेव पुयायपर इति वचनं ज्ञापकामद्विर्वचननिमित्तेऽपि णौ स्थानिवन- वतीति । ओरिति किम् । पापच्यते ।सन् । पापचिपति । पुयाजीति किम् । अवनुनावयि- पति । जुहावयिपति । यपर इति किम् । बुभूपति ।। स्रवतिगृणोतिद्वतिप्रवतिप्लवतिच्यवतीनां वा ॥ ८१ ॥ स्रवति शृणोति द्रवति प्रति प्लवति च्यवति इत्येतेपामभ्यासस्य ओरवर्णपरे यणि वा इकारादेशो भवति सनि परतः। सिमावयिति । सुस्त्रावयिपति । शृणोति । शिश्नावयिष. ति । शुश्रावयिपति । द्रवति । विद्रावरिपति । दुद्रावयिषति । प्रवति । प्रियावयिपति । पुप्रावयिपति | पलवति । पिप्लावयिपति। पुप्लावयिषति । व्यवति । चिच्यावयिषति। चुच्यावयिपति । वचनसामध्यादेकेन वर्णेन यणो व्यवधानमाश्रीयते । पूर्वसूत्रे त्वनन्तर. एवं यणि भवतिव्यमित्यप्राप्तविभापेयम् । अपर इत्येव । सुरुरूपति । शुभ्रपति ॥ गुणो यङ्लुकोः ॥ ८२॥ यछि यङ्लुकि च इगन्तस्याभ्यासस्य गुणो भवति । चेचीयते । लोलबते । यङ् लुकि । जोहवीति 1 लडोरेतीविकल्पः । चोक्शीति॥ दीर्थोऽकितः॥३॥ अकित्तोऽभ्यासस्य दीर्घो भवति यछि यङ्लुकि च । पापच्यते । पापचौति । यायन्यते । यायजीति । अकित इति किम् । ययम्यते । ययमोति। सभ्यते । रमीति । ननु चाना...

·पा० ४] काशिकी । ५१५ । । पवादत्वान्नुकि कृतेऽभ्यासस्यानजन्तत्वादेव दीर्घत्वं न भविष्यति । एवं तय कित इत्यनेनै. तन ज्ञाप्यते, अभ्यासविकारेष्वपवादा नोत्सर्गान् विधान् बाधन्त इति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजन, डोढौक्यत इत्यत्र दी?कित इत्यनेन संध्यक्षरहस्वो न बाध्यते । अचीकरदित्यत्र दी? लघोरित्यनेन सन्वादत्वं न बाध्यते । मान्प्रभृतीनां दीण सनीत्वं न बाध्यते । मीमां. सते। ई च गण इतीत्वेन हलादिशेषो न बाध्यते । अजीगगत् ॥ नीग्बञ्चुलंसुध्वंसुभ्रंसुकसपतपदस्कन्दाम् ॥ ८४॥ वञ्चु सु ध्वंपु बेसु कस पत् पद स्कन्द इत्येतेषामभ्यासस्य नीगागमो भवति यदि यइलुकि च । वन्धु । वनीवच्यते । वनीवञ्चीति । स्तंसु । सनीस्वस्यते । सनीनंसीति । ध्वसु । दनीध्वस्यते । दनीध्वंसीति । भंसु । वनीनस्यते बनीभ्रंसीति । कत । चनीकस्यते । चनीकसीति । पत। पनीपत्यते । पनीपतीति । पद । पनोपद्यते। पनीपदीति । स्कन्द चनीस्कद्यते । चनीस्कन्दति ॥ नुगतोऽनुनासिकान्तस्य ॥ ८५ ॥ अनुनासिकान्तल्याङ्गस्य योऽभ्यासस्तस्याकारान्तस्य नुगागमो भवति ययङ्लुकोः परतः । तेतन्यते । तेतनीति । जंगम्यते । जंगमीति । ययभ्यते । यंयमीति । श्रभ्यते । नुगि. त्येतदनुस्वारोपलक्षागार्थ द्रष्टव्यम् । स्थानिना ह्यादेशो लक्ष्यते । तेन यंयम्यत इत्येवमा- दावझल्परत्वेऽप्यनुस्वारो भवति ॥ *पदान्तवञ्चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ वा पदान्तस्येति परस. वर्णविकल्पो यथा स्यादिति । अत इति किम् । तेतिम्यते । तपरकरण तु भूतपूर्वस्यापि दीर्घस्य निवृत्त्यर्थम् । बाभाभ्यते । अनुनासिकान्तस्येति किम् । पापध्यते ॥ जपजभदहदशभञ्जपशां च ॥ ८६ ॥ जप जभ दह दश भञ्ज पश इत्येतेषामभ्यासस्य नुगोगमो भवति यङ्यङ्लुकोः परतः । जंजप्यते । जंजपीति । जंजभ्यते । जंजभीति । दह्यते । देदहीति । देवश्यते । ददाति दश इति देशिरयं नकारलोपार्थमेव निद्दिष्टः । तेन यङ्लुक्यपि नकोरलोपो भवति । भञ्ज । बंभज्यते । बभजीति । पश इति सौत्रो धातुः । पंपश्यते । पंपशीति ।। चरफलोश्च ॥८७ ॥ चर फल इत्येतयोरभ्यासस्य नुगागमो भवति ययङ्लुकोः परतः। चंचूर्यते । चंचूरीति । पंफूल्यते । पंफुलीति ॥ उत्परस्यातः ॥८८॥ चरफलोरभ्यासात्परस्यात उकादेशो भवति यङ्यङ्लुकोः परतः। चंचूर्यते।। चंचूरीति । पंफुल्यते । पंफुलीति । परस्येति किम् । अभ्यासस्य मा भूत् । अत इति किम् । अलोऽन्त्य- स्य मा भूत । उदिति तपरकरण चंचूर्ति पंफुलीति, अन लघूपधगुणनिवृत्त्यर्थम् । दीर्घस्या सिद्धत्वादिह लघुत्वं न नितन्ते ॥ ति च ॥ ८९ ॥ तक्रारादौ प्रत्यये परतश्चरफलोरकारस्य उकारादेशो भाति । चरणं चूर्तिः । ब्रह्मणचूर्ति । प्रफल्लाः सुमनसः । यङ्लुकोस्भ्यासस्येति चानुवर्तमानमपि वचनसामादिह नाभि संबद्धयते ॥ रीगृदुपधस्य च ॥ ९० ॥ अदुपधस्याङ्गस्य योऽभ्यासस्तभ्य रोगागमो भवति यङ्लुकोः परतः । वरिवृत्यते । वरीवृद्धयते । वरीकृतीति । नरीनृत्यते। नरीनृतीति । श्रीगृत्वत इति वक्तव्यम् इहापि यया स्यात् । वरीवृश्च्यते । वरीवृश्चीति ॥ - ·काशिका । [अ०७ - । मिति ॥ रुतिको च, लुकि ॥ ९१॥ यङ्लुकि नदुपधस्याङ्गस्य योऽभ्यासस्तस्य रनिकावागमौ भवतश्चकाराद्रीक्व । नर्न ति। नरिनति । वति । परिवति । वरीवति । उकार उच्चारणार्थः। *मर्मज्यते मर्मज्यमानास इत्युपसंख्यानम् । मर्मज्यते । मर्मुज्यमानासः ।। ऋतश्च ॥ ९२॥ ऋकारान्तस्याङ्गस्य योऽभ्यासस्तस्य पिकवागमौ भवतो रोश्च यलुकि । चर्कति । चरिकति । चरीति । जर्हति । जरिहति । जरीहर्ति । तपरकरण किम् । किरतेश्चकिति ॥ किरति चकरीतान्तं पचतीत्यत्र यो नयेत् । प्राप्ति तमहं मन्ये प्रारब्धस्तेन संग्रहः ॥ तत्रेयं प्राप्तिस्तपरकरणसामदिनविशेषणम् । ऋतइत्येत्तधाचाप्राप्तिः किरतेरुगादीना. सन्वल्लघुनि चपरेऽनग्लोपे ॥ १३ ॥ 'लघुनि धात्वक्षरे परतो योऽभ्यासस्तस्य चपरे णौ परतः सनीय कार्य भवति अनग्लोपे। सन्यत इत्युक्तं चपरेऽपि तथा । अचीकरत् । अपीपचत् । ओः पुयगज्यार इत्युक्त चपरेऽपि तथा । अपीपवत् । अलीलबत् । अजीजवत् । स्वतिगोविशतिप्लतिच्यावतीनां वेत्युक्त चपरेऽपि । तथा। असिनबत् । असुरुवत् । अशिश्रवत् । अशुश्रवत् । अदिद्वत । अदुव- त् । अपिप्रवत् । अपुप्रयत् । अपिप्लवत् । अपुप्लवत् । अचिच्यवत् । अचुच्यवत् । लघुनीति किम् । अततक्षत् । अररक्षत् । जागरयतेः । अजजागरत् । अत्र केचिद् गृशब्द लघुमाश्रित्य सन्वगायमिच्छन्ति सर्वत्रैव लयोरानन्तर्यमभ्यासेन नास्तीति व्यवधानेऽपि वचनप्रामाण्या- भवितव्यं । तदसत् । येन नाव्यवधानं तेन व्यवहितेपि वचनप्रामाण्यादित्येकेन व्यवधान. माश्नीयते न पुनरनेकेन । यद्येवं, कथमविक्षणवदति, आचार्यप्रवृत्तिपियति भवत्येवमासीय- कानामित्वमिति । यदर्य तबाद्यनाथ स्मरत्यादीनामत्व विदधाति । चङ्पर इति किम् । अहं पपच । परग्रहण किम् । चझ्येव केवले मा भृत् । अचकमत । भग्ग्लोप इति किम् । अचकयत् । शदमाख्यातवान् अदपत् । वादितवन्तं प्रयोजितवन्तं प्रयोजि- तवान् अवीवददित्यत्र योऽसौ णौ णेोपो नासावग्लोप इत्याश्रीयते । किं कारणं, चपरह- ति, गिजातेनिमित्तत्वेनाक्षेपात्ततोन्यस्याको लोपः परिगृह्यते । मीमादीनामलग्रहणात् सन्य. भावेनाभ्यासछोपो न भवतीत्युसम् । किज सन्वद्रिति सनानर्थ कार्यमतिदिश्यते । न च लोपः सनमेवापेक्षते कि तहि इस् भावाद्यपि । तदभावादमीमयदित्यादावभ्यासलोपो न भविष्यति ॥ दी| लघोः ॥ २४ ॥ दीर्घा भवति लघोरभ्यासस्य लघुनि णौ चपरेऽनग्लोपे । अचीकरत ! अजीहरत् । भली- लवत् । अपीपचत् । च्योरिति किम् । अविनजत् । लघुनीत्येव । अततक्षत् । चकीत्येव । अहं पपच । पर इत्येव । अचकमत । अनग्लोप इत्येव । अचकयत् ॥ अस्मृद्वत्वरप्रथनदस्तस्पशाम् ॥ ९५ ॥ स्मृ द त्वर प्रय ब्रदस्तृ रूप। इत्येतेपामभ्यादित्ययमादेशो भवति चपरे णो परतः । स्मृ । असामरत् । दृ । अददरत् । त्वर। अतत्वरत् । प्रय। अपप्रथत् । म्रद । अमनदत् । स्तृ । मतस्तरत् । स्पश। अपस्पात् । सन्वदावादित प्रासमनेन वाध्यते । तपरकाणा- मर्यादति कृते दो| लघोरित्येतदपि न भवति । अदरत् ।।

·पा०४] काशिका विभाषा वेष्टिचेष्टयोः ॥ ९६ ॥ वेष्टि चेष्टि इत्येतयोरभ्यासल्य विभापा अदित्ययमादेशो भवति चपरे णौ परतः । अववेष्टत् । अविवेष्टत् । अचचेष्टत् । अचिचेष्टत् । अभ्यासहस्वत्वे कृते अत्वं पक्षे भवति ॥ ई च गणः ॥ ९७॥ गणेरभ्यासस्य ईकारादेशो भवति चपरे गौ परतः । चकारादच्च । अजीगणत् । 'अजाणत्।। इति वामनाचार्यविरचितायां काशिकायां वृत्तौ सप्तमल्याध्यायल्य चतुर्थः पादः ॥ ७॥४॥ समाप्तोऽध्यायश्च सप्तमः ॥ ७॥ - . -- - ॥ अथ अष्टमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ सर्वस्य हे ॥१॥ सर्वस्येति च द्वे इति चैतदधिकृतं वेदितव्यम् । उत्तरं यद्वक्ष्यामः पदस्येत्यतः प्राक् । सर्वस्य द्वे भवत इत्येवं तद्वेदितव्यम् । वक्ष्यति । नित्यवीप्सयोरिति । तन्न सर्वस्य स्थाने द्वे भवतः । के द्वे भवतः । ये शब्दतश्चार्थश्चोभयथान्तरतमे, एकस्य पचतिशब्दस्य द्वौ पचतिश- ब्दौ भवतः । पचति २ । ग्रामो २ रमणीयः । यदा तु द्विःप्रयोगो द्विर्वचनं तदा स एव पचति- शब्दो द्विरावर्तते तस्य द्वे आवृत्ती भवतः । सर्वस्येति विस्पष्टार्थम् । अथ पदस्येत्येव कस्मा. नोच्यते । नैवं शक्यमिह हि न स्यात् प्रपचति प्रपचतीति । इह दोग्धा द्रोढा इति घत्वढ- स्वयोरसिद्धत्वादकृतयोरेव तयोर्विचनं प्राप्नोति तत्र पश्चाद्विकल्पे सत्यनिष्टमपि स्यात् । दोग्धा द्रोढर । दोढा द्रोग्धेति । तस्माद्वक्तव्यमेतत् पूर्वत्रासिद्धीयमद्विवचन इति। सर्वस्येत्ये. तदेव वा कृतं सर्वकार्यप्रतिपत्त्यर्थं द्रष्टव्यम् ॥ तस्य परमादंडितम् ॥ २ ॥ तस्य द्विरुक्तस्य यत्परं शब्दरूपं तदानेडितसंज्ञं भवति । चौर चौर ३ । घृपल वृपल ३ । दस्यो दस्यो ३ घातयिष्यामि त्वा बन्धयिष्यामि त्वा । आनेडितप्रदेशा आडितं भर्त्सने इत्येवमादयः॥ अनुदात्तं चं ॥ ३॥ अनुदात्तं च तद्भवति यदानेडितसंज्ञम् । भुङ्क्ते २ । पशुन् २ ॥ नित्यवीप्सयोः ॥४॥ नित्ये चाथै वीप्सायां च यद्वर्तते तस्य द्वे भवतः । केषु नित्यता 1 तिङपु अव्यये कृत्यु च । कुत एतत् । आभीक्ष्ण्यमिह नित्यता ! आभीक्ष्ण्यं च क्रियाधमः । यां मियां कर्ता प्रा. धान्येनानुपरमन् करोति तन्नित्यम् । पचति २ । जल्पति २.। मुक्त्वा २ बजति । भोज २७. जति । लुनीहिलनीहीत्येवायं लुनाति । क्त्वाणमुलोटिश्च द्विर्वचनापेक्षायामेव पौनः पुन्य. प्रकाशने शक्तिः । यङ् तु तनिरपेक्षः प्रकाशयति । पुनः २ पचति पापच्यत इति । यदा तु तन्न द्विर्वचनं तदा क्रियासमभिहारे पौनःपुन्यं द्रष्टव्य पापच्यते पापच्यते इति । अथ केषु बी. प्सा । सुप्सु वीप्सा, का पुनः सा व्याप्तिविशेषविपया प्रयोस्तुरिच्छा वीप्सा । का पुनरसो । नानावाविनामधिकरणानां क्रियागुणाभ्यां युगपत्प्रयोक्तुयाप्तुाप्तुमिच्छा बीप्सा । ना- नाभृतार्थवाचिनां शब्दानां यान्यधिकरणानि वाच्यानि तेषां क्रियागुणाभ्यां युगपत्प्रयोक्तु- मिच्छा वीप्ला। ग्रामो २ रमणीयः । जनपदो २ रमणीयः । पुरुष: पुरुषो निधनमुपैति । य. फा००५ ·काशिका । [म०७ - तिन्तं नित्यतया प्रकर्षण च युक्त ततः कृतद्विचनात्प्रकपंप्रत्यय इप्यते । पचति २ तरा मि- ति । इह तु माध्यतरमाध्यतरमानयेति प्रकर्पयुक्तस्य वीप्सायोग इप्यते ॥ परेजने ॥ ५॥ परीत्येतस्य वर्जनेऽधे द्वे भवतः । परि ६ निगत्तेभ्यो वृष्टो देवः। परि २ सौवीरेभ्यः । परि २ सर्च सेनेभ्यः । वजन परिहारः । वर्जन इति किम् । ओदनं परिपिञ्चति । परेवर्जनेऽसमासे वेति वक्तव्यम् । परि २ निगतेभ्यो वृष्टो देवः। परि त्रिगत्तेभ्यः । समासे तु तेनैवोक्तत्वाद्व- र्जनस्य नैव भवति । परिनिगत्तं वृष्टो देव इति ॥ प्रसमुपोदः पादपूरणे ॥ ६ ॥ प्रसम् उप उत् इत्येतेषां पादपूरणे द्वे भवतो द्विर्वचनेन चेत्पादः पूर्यते । प्रप्रायमग्निर्भर. तस्य शृपने । ससमिावसे वृपन् । उपोप मे परामृश । कि नोदुदुहर्यसे दातवा उ । पादपूरण इति किम् । प्रदेवं देव्या धिया । सामच्छिन्दस्येचैतद्विधानम् ! भापायामनर्थक स्यात् प्रयोगाभावात् ॥ उपर्यध्यधलः लामीप्ये ॥ ७ ॥ उपरि अधि अधस् इत्येतेषां द्वे भवतः सामीप्ये विवक्षिते । सामीप्य प्रत्यासत्तिः कालक. ता देशकृता च । उपर्युपरि दुःखम् । उपर्युपरि प्रामम् | अध्यधि मामम् । अधोधो नगरम् । सामीप्य इति किम् । उपरि चन्द्रमाः । इह कस्मान्न भवति । उपरि शिरसो घटं धारयतिः। औत्तराधर्यमेव विविक्षितं न सामीप्यमिति द्विर्वचनं न भवति ॥ वाक्यादेरामन्त्रितस्थासूयासंमतिकोपकुत्सानभर्सनेषु ॥ ८॥ एकार्थः पदसमूहो वाक्यम् । वाक्यादेरामन्त्रितस्य द्वे भवतः असूया संमति कोप कुल्ल. न भर्सन इत्येतेषु यदि तद्वाक्यं भवति । तंत्र परगुणानामसहनमसूया । पूजा समतिः । को. पः क्रोधः । निन्दन कुत्सनम् । अपकारशब्दैर्मयोत्पादनं भत्सनम् । एते च प्रयोक्तृधर्मा ना- भिधेयधर्माः । असूयायां तावत् । माणवक ३ माणवक अभिरूपक ३ अभिरूपक रिक्त ते आ. भिरूप्यम् । संमतौ । माणवक ३ माणवक अभिरूपक ३ अभिरूपक शोभनः खल्वसि। कोपे माणवक ३ माणवक अविनीतक ३ अविनीतक इदानी ज्ञास्यसि जालम । कुल्सने । शक्तिके ३ शक्तिके यष्टिके ३ यष्टिके रिक्ता ते शक्तिः । भत्र्सने । चौरचौर ३ वृपल वृपल ३ घातयिप्या. मित्वा बन्धयिष्यामि त्वा । असूयादिषु स्वरितमानेडितसूयासमतिकोपकुत्सनेविति पूर्वपदस्य प्लुतः । भर्त्सने त्वाभ्रेडित भर्सने इत्यानेडितल्यैव प्लुतः । यास्यादेरिति किम् । अन्तस्य यमा भूत । शोभनः खल्वसि माणयक । आमन्त्रितस्येति किम् । उदारो देवदतः । असूया. दिष्चिति किम् । देवदत्त गामम्याज शुक्लाम् ॥ एकं बहुप्रीहिवत् ॥ ९ ॥ एकमित्येतच्छन्दरूप द्विरुक्तं बहुवीहिवद्भवति । बहुव्रीहियत्त्वे प्रयोजन सुब्लोपर्युक्दा- वौ। एक कमक्षरं पठति । एकैकयाहुत्या जुहोति । सर्वनामसंज्ञाप्रतिषेधस्वरसमासान्ताः सं. भासाधिकारविहिते यधीही विज्ञायन्ते । तेनातिदेशिके वहुयीहौ न भवन्ति । एकैकस्मै । न बहुमीछापिति प्रतिषेधो न भवति । बहुचीहिरेव यो बहुव्रीहिरिति विज्ञानात् । गन । मुस। नन्सुम्यामित्यन्तोदात्तत्वं न भवति । ऋ ऋक् । पू: ऋक्यूरिति समासान्तो न भवति।। आधाधेच ॥ १०॥ मायाधनमायाधः । पीडाप्रयोफ्तृधर्मः । तत्र वर्तमानस्य द्वे भवत्तः बहुव्रीहियच्यास्य । ।

·पा० १] काशिका । -- । कार्य भवति । गतगतः । नष्टनष्टः । पतितपतितः । गतगता । नष्ट नष्टा । पतितपतिता। प्रि- यस्य चिरगमनादिना पीडयमानः कश्चिदेवं प्रयुक्त प्रयोक्ता ॥ कर्मधारयवदुत्तरेषु ॥ ११॥ इत उत्तरेषु द्विचनेषु कर्मधारयतत्कायं भवतीत्येतद्वेदितव्यम् । कर्मधारयत्वे प्रयोजन सुब्लोपवद्भावान्तोदात्तत्वानि । सुब्लोपः । पटुपटुः । मृदुमदुः । पण्डितपण्डितः । पुवदा. वः । पटुपद्धी । मुदुमद्वी । कालाकालिका । कोपधाया अपि हि कार्मधारयबद्भावात् पुंव. कर्मधारयेति पुंवन्नावो भवति । अन्तोदात्तत्वम् । पटुपटुः । पटुपट्वी । समासान्तोदात्त. त्वमनेनैव विधीयत इति परत्वादानेडितानुदात्तत्व वाध्यते । अधिकारेणैव सिद्धे यदुत्तरेध्वि. ति वचनं तद्विस्पष्टार्थम् ॥ प्रकारे गुणवचनस्य ॥ १२॥ प्रकारो भेदः साहश्यं च । तदिह सादृश्य प्रकारो गृह्यते । प्रकारे वर्तमानस्य गुणवचन - ख्य द्वे भवतः । पटु २ । मृदु २ । पण्डिस २ । अपरिपूर्णगुणं इत्यर्थः । परिपूर्णगुणेन न्यूनगुण. स्योपसाने सत्येवं प्रयुज्यते । *जातीयरोऽनेन द्विवचनेन घाधनं नेष्यते* । पटुजातीयः । मृ. दुजातीयः । इत्यपि हि भवति । तत्कथं वक्ष्यमाणमन्यतरस्यांग्रहणमुभयोः शेषो विज्ञायते । प्रकार इतिं किम् । पटुदेवदत्तः । गुणवचनस्येति किम् । अग्निर्माणवक्रः । गौर्वाहीकः । यद्य. प्यन्नाग्निशब्दो गोशब्दश्च मुख्यार्थसम्बन्धादवटतभेदं तैक्ष्ण्यजाड्यादिकमर्थान्तरे गुणविशेष- मेव प्रतिपादयितुं प्रवृत्तस्तथापि सर्वदा गुणवचनो न भवतीति न द्विरुच्यते । *आनुपू व्ये द्वे भवत इति वक्तव्यम् । मूले २ स्थूलाः । अगर सूक्ष्माः । ज्येष्टं २ प्रवेशय । *स्वाथै अवधा- यंमाणेऽनेकस्मिन् द्वे भक्त इति वक्तव्यम् । अस्मात् कार्यापणादिह भवद्भयां मापं २ देहि । स्वार्थ एतद्विर्वचनं,वीप्सायाम् । अत्र हि द्वावेव मापौ दीयेते न सर्वे कार्पापणसंबन्धिनो मा. पाः । तेन दीप्सा न विद्यते । अवधार्यमाण'इति किम् । अल्मात् कार्षापणादिह भवद्भयां माप- मेकं देहि । द्वौ माषौ देहि । त्रीन् वा मापान देहि । अनेकस्मिन्निति किम् । अस्मात् कार्षा- पणादिह भवद्भ्यां मापमेकं देहि । *चापले द्वे भवत इति वक्तव्यम् । संभ्रमेण प्रवृत्तिश्चापलम् । अहिरहिः बुध्यस्व २॥ नावश्य द्वावेव शब्दो प्रयोक्तव्यो कि तर्हि यावद्भिःशब्दैः सोऽर्थोऽवग. म्यते तावन्तः प्रयोक्तव्याः । अहिः ३ । बुध्यस्थ ३ इति । *क्रियासमभिहारे द्वे भवत इति 'वक्तव्यम् । स भवान् लुनीहिलुनीहीत्येवायं लुनाति । *आभीक्ष्ण्ये द्वे भवत इति वक्तव्य.. म्। भुक्ता भुक्त्वा व्रजति । भोजभोज व्रजति । नित्य इत्येव सिद्धमिति तग्रोक्तम् ॥ *डाधि द्वे भवत इति वक्तव्यम* ! पटपटा करोति । पटपटायते ॥ अव्यक्तानुकरणडाजन्तस्य विचन . मिप्यते । इह न भवति । द्वितीया करोति तृतीया करोति । तदर्थ केचिडाचि बहुलमिति पठन्ति ॥ *पूर्वप्रथमयोतिशयविवक्षायां ₹ भवत इति वक्तव्यम् । पूर्व २ पुष्प्यन्ति प्र- थम २ पच्यन्ते । आतिशयिकोऽपि दृश्यते । पूर्वतरं पुष्प्यन्ति । प्रयमतरं पच्यन्त इति ॥ *इतरडतमयोः समसंप्रसारणयोः स्त्रीनिगदे भावे द्वे भवत इति वक्तव्यम् । उभाविमावा. ख्यौ । कतरा कतरा अनयोराढशता । सर्व इमे आख्याः । कतमा कतमा एपामादयता । उतरड समाभ्यामन्यनापिाहि दृश्यते । उभाविमावास्यौ। कीदृशो २ अनयोराट्य ता। तथा नी. निगदादावादन्यत्रापि हि दृश्यते । उभाविमावाढयौ कतर कतरोनयोविभव इति ॥ *कर्म- व्यतिहारे सर्वनाम्नो द्वे भवत इति वक्तव्यम्। समासवच बहुलम् । यदा न समासबत्प्र. यमैकवचन तदा पूर्वपदस्य । अन्यमन्यमिमे ग्रामगा भोजयन्ति । अन्योन्यमिमे ब्राह्मणा भोजयन्ति । अन्योन्यस्य ब्राह्मगा भोजयन्ति । इतरेतरान् भोजयन्ति ॥ *त्रीनपुंसकयोरत्ता सदस्य चाम्भावो वक्तव्यः । अन्योन्यामिमे ब्राझग्यो भोजयतः । अन्योन्य भोजयतः । इतरेतरं भोजपतः । अन्योन्यामिने ब्राह्मग कुठे भोजपतः । इतोतरमिमे प्रागकुले भोजयतः। । - - - 1 ·काशिका। [अ०८: । अच्छे प्रियसुखयोरन्यतरस्याम् ॥ १३.॥ प्रिय सुख इत्येतयोरन्यतरस्या द्वेभवतः अकृच्छे धोत्ये। कृच्छ्रे दुःख, तदभावोऽकृष्टम् । प्रियप्रियेण ददाति । सुखेन ददाति । प्रियेण ददाति । अखिद्यमानो ददातीत्यर्थः । अकूच्ट्र इति किम् । प्रियः पुत्रः । सुखो स्थः ॥ यथास्वे यथायथम् ॥ १४॥ यो यस्यात्मा यश्चात्मीयं तत्तद्यथास्वं तस्मिन् यथायथमिति निपात्यते । यथा शब्द- स्य द्विवचनं नपुंसकलिङ्गताच निपात्यते । ज्ञाताः सर्वे पदार्था।यथायथम् । यथास्वभावमित्य- र्थः । सर्वेषां तु यथायथं यथात्मीयमित्यर्थः ।। द्वन्द्वं रहस्यमर्यादावचनव्युत्क्रमणयक्षपात्र प्रयोगाभिव्यक्तिपु ।। १५ ।। द्वन्द्वमिति द्विशब्दस्य द्विर्वचनं पूर्वपदस्याम्भावः अत्वं चोत्तरपदस्य निपात्यते रहस्य मर्यादावचन व्युत्क्रमण यज्ञपायप्रयोग अभिव्यक्ति एतेषु अधेषु। तत्र रहस्य द्वन्द्वशब्दवाच्य- : मितरे विषयीभूताः। द्वन्दं मन्त्रयते । मर्यादावचने । मर्यादास्थित्यनतिकमः । आचतुर होमे, पशवो द्वन्द्व मिथुनायन्ते । माता पुत्रेण मिथुनं गच्छति पौत्रेण तत्पुत्तेणापीति मर्यादार्थः । व्युत्क्रमणे, द्वन्द्वं व्युत्कान्ताः । व्युत्क्रमणं भेदः । पृथावस्थानम् । द्विवर्गसंबन्धेन पृथगव- स्थिता द्वन्द्व व्युत्क्रान्ता इत्युच्यन्ते । यज्ञपात्राणि प्रयुनक्ति धीरः । अभिव्यक्तौ । द्वन्द्व : नारदपर्वतौ । द्वन्दे सकर्पणवासुदेवौ। द्वावप्यभिव्यक्तौ साहचणेत्यर्थः । अन्यत्रापिद्विन्द्वं. मित्येतद् दृश्यते, तदर्थ योगविभागः कर्तव्यः। द्वन्द्वं युद्धं वर्तते । द्वन्द्वानि सहते धीरः। : चाथै द्वन्द्व इति ॥ पदस्य ॥१६॥ पदस्येत्ययमधिकार प्रागपदान्ताधिकारात् । यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामः पदस्येत्येव । तहेदितव्यम् । वक्ष्यति संयोगान्तस्य लोपः। पचन् । यजन् । पदस्येति किम् । पचन्तौ । । वक्ष्यमाणवाक्यापेक्षयापदस्येधिकृतस्य पष्ठ्यर्थव्यवस्था द्रष्टव्या । कचित्यानपष्टी, चि- दवयवपष्ठी ॥ पदात् ॥ १७॥ पदादित्ययमधिकारः प्राक्कुत्सने च सुप्यगोत्रादावित्येतस्मादित उयमनुक्र मिष्यामः पदादित्येवं तद्वेदितव्यम् । वक्ष्यति । आमन्त्रितस्य । आमन्त्रितस्य पदात्परस्यानुदात्तादेशो भवतीति । पचति देवदत्त । पदादिति किम् । देवदत्त पचसि ॥ अनुदात्तं सर्वमपादादौ ॥ १८ ॥ अनुदात्तमिति च सर्वमिति च अपादादाविति य एतनयमधिकृतं वेदितव्यमापादपरिस. माः । इत उत्तरं यद्वक्ष्यामः, अनुदात्तं सर्वमपादादावित्येवं तद्वेदितव्यम् । वक्ष्यत्यामन्त्रिं. तस्य चेति । पवसि देवदत्त । अपादादाविति किम् । यत्ते. नियतं रजसं मृत्यो अनवराय- म् । यहुवचनस्य वस्नसौ ! ग्रामो वः स्वं, जनपदो नः स्वम् । अपादादाविति किम् । रुद्रो विश्वेश्वरो देवो युप्सायं कुलदेवता । स एव माथो भगवानस्माकं शग्नुमर्दनः ॥ पादग्रहणेनात्र पांदा लोकपादश्च गृह्यते । सर्वग्रहणं सर्वमनूधमान विघीयमान चानु- दात्तं यथा स्यादिति। चेन युप्मदादेशानामपि वाक्यभेदेनानुदात्तत्व विधीयते । युष्मदस्मदा- देशाच सर्वस्य सुबन्तस्य पदस्य यथा स्युः । यत्रापि स्वादिषु पदसंझं भवति । ग्रामो वां दो-: यते । जनपदो मौ दीयते ॥ आमन्त्रितस्य च ॥ १९ ॥ - ·पा०१ काशिना । - 1 आमन्त्रितस्य पदस्य पदात्परस्योपादादौ वर्तमानस्य सर्वस्यानुदात्तो भवति । प्रचलि देवदत्त । पचसि यज्ञदत्त । आमन्त्रितायुदात्तत्वे प्राप्ले वचनम् । समानवाक्ये निघातयु- मदस्मदादेशा वक्तव्या* । इह मा भूवन् । अयं दण्डो हरानेन ओदन पच तब भविष्यति । 'ओदन पच मम भविष्यति । इदं च यथा स्यात् । इह देवदत्त माता ते कथयति । नद्यास्ति. कृति कूले । शालीनां ते ओदनं दास्यामि इति । आमन्त्रितान्तं तिडन्त युष्मदस्मदादेशाश्च यस्मात् पराणि न तेषां सामर्थ्यमिति तदाश्रया निघातयुष्मदस्मदादेशा न स्युः, समर्थः पद विधिरिति वचनात् ॥ युग्मदस्मदोः षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोन्निावौं ॥ २० ॥ युष्मदस्मद् इत्येतयोः षष्ठीचतुर्थीहितीयास्थयोर्यथासंख्यं वोन्नौ इत्येतावादेशौ भवत. स्तो चानुदात्तौं । पदस्य, पदादनुदात्त सर्वसंपादादाविति सर्वमिह संबध्यते । ग्रामो वा स्व- म् । जनपदो नौ स्वम् । ग्रामो वां दीयते । जनपदो नौ दीयते । ग्रामो वां पश्यति । जनपदो नौ पश्यति । एकवचनबहुवचनान्तयोरादेशान्तरविधानाद् द्विवचनान्तयोरेताबादेशौ विज्ञा. येते। षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोरिति किम् । ग्रामे युवाभ्यां कृतम् । स्थग्रहणं श्रूयमाणविभ. क्यर्थम् । इह मा भूतू-इति युष्मत्पुत्त्र इति । बहुवचनस्य वस्नसौ ॥ २१ ॥ बहुवचनान्तयोर्युष्मदस्मदोः पष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोर्यथासंख्यं वस् नस् इत्येतावादेशी 'भवतः । ग्रामो वः स्वम् । जनपदो नः स्वम् । ग्रामो वो दीयते । जनपदो नो दीयते । ग्रामो वः पश्यति । जनपदो नः पश्यति । तेमयावेकवचनस्य ॥ २२ ॥ युष्मदस्मदोरेकवचनान्तयोः पष्ठीचतुर्थीस्थयोर्यथासंख्यं ते मे इत्येतावादेशौ भवतः । ग्रामस्ते स्वम् । ग्रामो मे स्वन् । ग्रामस्ते दीयते । ग्रामो मे दीयते । द्वितीयान्तस्यादेशान्तर. विधानसामर्थ्यात् पष्ठीचतुर्यो रेवायं योगः ॥ त्वामौ द्वितीयायाः ॥ २३ ॥ एकवचनस्येति-वर्तते । द्वितीयाया यदेकवचनं तदन्तोर्युष्मदस्मदोर्यथासंख्यं त्वामा इत्येतावादेशौ भवतः । ग्रामस्त्वा पश्यति । ग्रामो मा पश्यति ॥ न चवाहाहैवयुक्त ॥ २४ ॥ च वा ह अह एवं एभिर्योगे युष्मदस्मदोर्वान्नावादयो न भवन्ति । पूर्वेण प्रकारेण प्रासा: प्रतिपिद्धयन्ते । ग्रामस्तव च स्वम् । ग्रामो मम च स्वम् । युवयोश्च स्वम् । आवयोश्च स्व- म् । युप्माकं च स्वम् । अस्माकं च स्वम् । ग्रामस्तुभ्यं च दीयते । ग्रामो मह्यं च दीयते। युवाभ्यां च दीयते । आवाभ्यां च दीयते । युष्मभ्यं च दीयते । अस्मभ्यं च दीयते । प्राम. स्त्वां च पश्यति । ग्रामो मां च पश्यति । युवां च पश्यति । आवां च पश्यति । युष्मांश्च पश्यति । अस्मांश्च पश्यति । वा । ग्रामस्तव वा स्वम् । ग्रमो मम वा स्वम् । युवयोर्वा स्त्र- म् । युष्माकं वा स्वम् । अस्माकं वा स्वम् । ग्रामस्तुभ्यं वा दीयते । ग्रामो मा वा दीयते । युवाम्यां वा दीयते । युप्मभ्यं वा दीयते । अस्मभ्यं वा दीयते ग्रामस्त्वां वा पश्यति । ग्रामो वा मां पश्यति । युवां वा पश्यति । आवां वा पश्यति । युष्मान् वा पश्यति । अस्मान्वा पश्यति । ह । प्रामस्तव ह स्वम् । ग्रामो मम ह स्वम् । युवयोई स्वम् । आवयोर्ह स्वम् । युप्मा ह स्वम् । अस्माकं ह स्वम् । मामस्तुभ्यं हं दो- यते । प्रामो मां ह दोयते । युवाभ्यां ह दीयते । आवाभ्यां ह दीयते । युग्मभ्यं ६ दीयते । अस्मभ्यं ह दीयते । प्रामस्त्वां ह पश्यति । ग्रामो मां ह पश्यति । युवा हापश्यति । आवां । । -- ·५२२ काशिका । । [ अ०.८ ह पश्यति । युष्मान् ह पश्यति अस्मान ह पश्यति । मह । ग्रामस्तवाह स्थम् । ग्रामो ममा- ह स्वम् । युवयोरह स्वम् । आवयोरह स्वम् । युप्माकम हस्वम् । अस्माकमह स्वम् । ग्राम- स्तुभ्यमह दीयते । ग्रामोमवामह दीयते । युवाभ्यामह दीयते । आवाभ्यामह दीयते । युप्म. भ्यमह दीयते । अस्मभ्यमह दीयते । ग्रामस्त्वामह पश्यति । ग्रामो मामह पश्यति । युवा- मह पश्यति । आवामह पश्यति । युष्मानह पश्यति । अस्मानह पश्यति । एव । प्रामस्त- चैव स्वम् । ग्रामो ममैव स्वम् । युवयोरेव. स्वम् । आवयोरेव स्वम् । युष्माकमेव स्वम् । अस्माकमेव स्वम् । ग्रामस्तुभ्यमेव दीयते । ग्रामो मह्यमेव दीयते । युवाभ्यामेव दीयते । आवाभ्यामेव दीयते । युष्मभ्यमेव दीयते । अस्मभ्यमेव दीयते । ग्रामस्त्वामेव पश्यति । ग्रामो मामेव पश्यति । युवामेव पश्यति । आवामेव पश्यति । युप्मानेव पश्यति । अस्मा. नेव पश्यति । युक्तग्रहणं साक्षाद्योगप्रतिपत्त्यर्थम् । युक्तयुक्ते प्रतिपेधो न भवति । ग्राम ते स्वम् । नगरै च मे स्वम् ॥ पश्यार्थश्चानालोचने ॥ २ ॥ पश्यार्था दर्शनार्थाः । दर्शनं ज्ञानम् । आलोचनं चक्षुर्विज्ञानम् । तैः पश्याथैरनालोचने वर्तमानैर्युक्ते युष्मदस्मदोन्निावादयो न!भवन्ति । ग्रामस्तव स्वं समीक्ष्यागतः । ग्रामो स्वं समीक्ष्यागतः । ग्रामस्तुभ्यं दीयमानं समीक्ष्यागतः । ग्रामो मा दीयमान समीक्ष्यागतः । प्रामस्त्वां समीक्ष्यागतः । ग्रामो मो समीक्ष्यागतः । अनालोचन इति किम् । ग्रामस्त्वा पश्यति । ग्रामो मा पश्यति ॥ पश्याथैर्युक्तयुक्तेऽपि च प्रतिपेध इप्यते । तथाचैवोदाहृतम् !! सपूर्वायाः प्रथमाया विभाषा ॥ २६ ।। विद्यमानपूर्वात् प्रथमान्तात्' पदादुत्तरयोर्युप्मदस्मदोर्विभाषा वानावादयो न भवन्ति । प्रामे कम्बलस्ते स्थम् । प्रामे कम्बलस्तव स्वम् । ग्रामे कम्बलो मे स्वम् । प्रामे कम्बलो. मम स्वम् । ग्रामे कम्बलस्ते दीयते । प्रामे कम्बलस्तुभ्यं दीयते । ग्रामे कम्बलो मे दीयते । प्रामे कन्वलो मां दीयते । ग्रामे छात्रास्त्वा पश्यन्ति । ग्रामे छात्रास्त्वां पश्यन्ति । प्रामे छात्रामा पश्यन्ति । ग्रामे छात्रा मां पश्यन्ति । सपूर्वाया इति किम् । कम्बलस्ते स्वम् । कम्बलो में स्त्रम् । प्रथमाया इति किम् । कम्बलो मामे ते स्वम् । कम्बलो ग्रामे मे स्वम् । युष्मदस्मदोविभाषा अनन्वादेश इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । अधोगामे कम्बलस्ते स्वम् । अथो ग्रामे कम्बलो मे स्वम् । अपर माह । *सर्व एव वान्नावादयोऽनन्चादेशे विभा. पा वक्तव्या* | कम्बलस्ते स्वम् । कम्बलस्तव स्वम् । कस्बलो मेस्वम् । कम्बलो मम स्वम् । अनन्वादेश इति किम् । अथो कम्बलस्ते स्त्रम् । अथो कम्बलो मे स्वम् । न तही. दानीमिदं वक्तव्यं, सपूर्वायाः प्रथमाया विभापेति । वक्तव्यं च । कि प्रयोजनम् । अन्वादेशा- र्थम् । अन्वादेशे हि विभाषा यथा स्यात् । अथो ग्रामे कम्बलस्त स्वम् । अथो ग्रामे कम्बल- स्तव स्वम् । अथो ग्रामे कम्बलो मे स्वम् । अथो प्रामे कम्बलो मम स्वम् ।। तिङो गोत्रादीनि कुत्सनाभीचण्ययोः ॥ २७ ॥ तिमन्तात पदात् पराणि गोन्नादीनि कुत्सने आभीक्ष्ण्ये चार्थे वर्तमानानि अनुदासानि भवन्ति । पचति गोत्रम् । जल्पति गोनम् । आभीक्ष्ण्ये । पचति पचति गोत्रम् । जल्पति २ गोनम् । बुब । यति ध्रुवम् । जल्पति ग्रुवम् । पचति २ ध्रुवम् । ध्रुव इति ध्रुवः कनिपातनादू वाच्यादेवाभावश्च । गोन । ध्रुव । प्रवचन । प्रसहन । प्रकथन । प्रत्ययन् । प्रचक्षण । प्राय । विचक्षण । अवरक्षण । स्वाध्याय । भूयिष्ट ॥ नाम वा । नामेत्येतद्वा निहन्यते । पक्षे आयु. दात्तमेव भवति । पचति नाम । पठति नाम । ति इति किम् । कुत्सितं गोत्रम् । गोत्रा: दीनीति किम् । पचति पापम् । कुत्सनाभीक्षण्ययोरिति किम् । सनति गोप्नं समेत्य पट्टपम् -- । । - ·१पाः [] काशिका। । - - कुत्सनाभीक्ष्ण्ययोरिति पाठविशेषणं दृष्टव्यम् । तेनान्यत्रापि गोत्रादिग्रहणेन कुत्सनाभीक्ष्ण्य- योरेव कार्य भवति । तिङतिङः ॥ २८ ॥ तिङन्तं पदमतिङन्तात् पदात् परमनुदात्तं भवति । देवदत्तः पचति । यज्ञदत्तः पचति । तिडिति किम् । नीलमुत्पलम् । शुक्ल वस्त्रम् । अतिङ इति किम् । भवति पचति । न लुट् ॥ २९॥ पूणातिप्रसक्ते प्रतिषेध आरभ्यते । लुडन्तं नानुदातं भवति । श्वः कर्तारौ । मासेन करिः । तासेः परस्य लसार्वधातुकस्यानुदात्तत्वे सति सर्वतासिरेवोदात्तः। यन्न तु टिलो. पस्तत्रोदात्तनिवृत्तिस्वरो भवति ॥ निपातैर्यद्यदिहन्तकुविन्नेच्चेञ्चएकञ्चिद्यत्रयुक्तम् ॥ ३०॥ नेति वर्तते । यत् यदि हन्त कुवित् नेत्. चेत् चण् कच्चित् यन्त्र इत्येतैर्निपातैर्युक्त तिङन्तं नानुदात्तं भवति । यत्करोति । यत्पति । यदि करोति । यदि पचति । हन्त करोति । हन्त पचति । कुवित्करोति । कुवित्पचति । नेत् । नेज्जिायन्तो नरकं पताम । चेत् । स चेभुङ्क्ते । स चेदधीते । चण् णिद्विशिष्टोऽयं चेदर्थे वर्तते । अयं च मरिष्यति । अयं चेन्मरिष्यतीत्यर्थः । समुच्चयादिषु तु यश्वशब्दस्तेन योगेन विधिरयं न भवति । कञ्चित् । कच्चिभुक्ते । कच्चिदधीते । यन्त्र । यन्न भुङ्क्ते । यत्राधीते । निपातैरिति किम् । यत्कूजति शकटम् । गच्छत्कूजति शकटमित्यर्थः । इणः शतरि रूपमेतत् । युक्तमिति किम् । यन्त्र क च ते मनो दक्षं दधस उत्तरम् ॥ नह प्रत्यारम्भे ॥ ३१ ॥ नह इत्येतेन युक्ते प्रत्यारम्भे तिङन्तं नानुदात्तं भवति । चेदितस्यावधारणे उपलि. प्सया प्रतिषेधयुक्तः प्रत्यारम्भः क्रियते । नह भोक्ष्यसे । नहाध्येष्यसे । प्रत्यारम्भ इति किम् नह वै तस्मिश्च लोके दक्षिणामिच्छन्ति ।। सत्यं प्रश्ने ॥ ३२॥ सत्यमित्यनेन युक्तं तिङन्तं नानुदात्तं भवति प्रश्ने । सत्यं भोक्ष्यसे । सत्यमध्येप्यसे । प्रश्न इति किम् । सत्यं वक्ष्यामि नानृतम् ॥ अङ्गात्रातिलोम्ये ॥ ३३ ॥ अङ्ग इत्यनेन युक्तं तिङ्गन्तमप्रातिलोम्ये गम्यमाने नानुदात्तं भवति । अरु कुरु । अङ्ग पच । अङ्ग पठ । अप्रातिलोम्य इति किम् । अङ्ग पूज नृपल इदानी ज्ञास्यसि जाल्म। कूजनमनभिमतमसौ कुर्वन् प्रतिलोमो भवति ॥ हि च ॥ ३४॥ हि इत्यनेन युक्तं तिहन्तमप्रातिलोम्ये नानुदात्तं भवति । स हि कुरु । सहि पच । स हि पठ। अप्रातिलोम्य इत्येव । सहि कूज वृपल इदानी ज्ञास्यति जालम ॥ छन्दस्यनेकमपि साकासम् ॥ ३५ ॥ हि चेति वर्तते । छन्दसि विषये हियुक्तं तिअन्तं साकाक्षमनेकमपि नानुदात्तं भवति एकमपि । कदाचिदेकं कदाचिदनेकमित्यर्थः । तत्रानकं तावत् । अनृतं हि मत्तो वदति । पाप्मा एन विपुनाति । तिङन्तद्वयमप्येतन निहन्यते । एकं खल्वपि अग्निर्हि आग्ने उदन. यतत् । तिन्तद्वयमपि हिशब्दयुक्तमेतत् । तत्रैकमुदजयदित्यादिल्दात्तम् । अजा नेरज. निष्ट गर्मम् । मा वा अपश्यजनितारमग्ने । अजनिष्टेत्याद्रात्तमपश्यदित्यनुदात्तम् ॥ - ·काशिका । . यावद्याभ्याम् ॥ ३६॥ यावधथा इत्येताभ्यां युक्तं तिडन्त नानुदात्तं भवति । यावदभुङ्क्ते । यथा भुकते। याचदधीते । यथाधीते । देवदत्त पचति यावत् । देवदत्तः पचति यथा । परेणापि योगे भवति प्रतिषेधः ॥ पूजायां नानन्तरम् ।। ३७ ॥ यावश्था इत्येताभ्यां युक्तमनन्तरं तिङन्तं पूजायां विषये नानुदात्तं न भवति । किं तर्हि अनुदात्तमेव । यावत्पति शोभनम् । यथा पचति शोभनम यावत् करोति चारु । पूजाया- मिति किम् । यावद्भुङ्क्ते । यथा भुङ्क्ते । अनन्तरमिति किम् । यावदेवदत्तः करोति चारु । पूर्वेणात्र निघातः प्रतिपिद्धयते ॥ उपसर्गव्यपेतं च ॥ ३८॥ यावद्यथाभ्यां युक्तमुपसर्गव्यपेतं च पूंजायां विषये नानुदात्तं न भवति किं तर्हि अनु- दोत्तमेव भवति । पूर्वमनन्तरमित्युक्तमुपसर्गन्यवधानार्थोयमारम्भः । यावत्प्रपवति शोभ- नम् । यथा प्रपवति शोभनम् । यावत्प्रकरोति चारु । यथा प्रकरोति चास। अनन्तरमित्येव । यावविदत्तः प्रपचति । यथा विष्णुमित्तः प्रकरोति चारु । : तुपश्यपश्यताहैः पूजोयाम् ॥ ३९ ॥ तु पश्य पश्यत अह इत्येतैर्युक्तं तिङन्तं नानुदात्तं भवति पूजायां विषये । तु । माणव. . कस्तु भुङ्क्ते शोभनम् । पश्य । पश्य माणवको भुङ्क्ते शोभनम् । पश्यत माणवको भुङ्क्ते शोभनम् । पश्यत । पृजायामिति किम् । मृगो धावति । पूजायामिति वर्तमाने पुनः पूजायामित्युच्यते निघातप्रतिपेधार्थम् । तद्धि प्रतिपेघस्य प्रतिपेधेन संबद्ध मिति ॥ श्रहो च ॥ ४०॥ अहो इत्यनेन युक्तं तिङन्तं नानुदा भवति पूजायां विपये । अहो देवदत्तः पचति शोभनम् । अहो विष्णुमित्रः करोति चारु । पृथग्योगकरणमुत्तरार्थम् ॥ शेषे विभाषा ॥ ११ ॥ अहो इत्यनेन युक्तं तिइन्तं शेपे विभाषा नानुदात्तं भवति । कश्च शेषः यदन्यत्पूजायाः। ऋठमहो करिष्यति । मम गेहमेप्यसि । असूयावचनमेतत् । पूजायामित्यस्य पूर्धन चानु- कृष्टत्वादनधिकारे सिद्ध शेषवचन विस्पष्टार्थम् ।। पुरा च परीप्लायाम् ॥ ४२ ॥ पुरा इत्यनेन युक्तं तिङन्तापरीप्सायामथे विभाषा नानुदात्तं भवति । परीप्सा त्वरा । अधीप्न माणवक पुरा विद्योतते विद्युत् । पुरा स्तनयति स्तनयित्नुः । पुराशब्दोऽत्र भविष्यदातत्ति धोतयति । परीप्सायामिति किम् । नडेन रूम पुराधीयते । अन्न भूतकाल- विप्रकर्ष पुराशब्दो घोतयति । कर्णया स्म पुराधीयते ॥ नन्वित्यनुज्ञेपणायाम् ॥ ४३ ॥ ननु इत्यनेन युक्तं तिअन्त नानुदात्तं भवति अनुज्ञेपणायां विषये । अनुज्ञाया एपणा प्रार्थना, अनु.पणा । अनुज्ञाप्रार्थनेत्यर्थः । ननु करोमि भोः । अनुजानीच मां, गमन प्रतीत्यर्थः । अनुज्ञेपणायामिति किम् । अकापीः कटं देवदत्त । ननु करोमि भोः । पृष्ठप्रति. वचनसेतन्नोनुपणा ॥ किं मियाप्रश्नेऽनुपसर्गमप्रतिषिद्धम् ॥ ४४ ॥ किमित्येतत्मियाप्रश्ने यदा वर्तते तदानेन युक्न तितमनुपसर्गमप्रतिपिद्धं नानुदात्त । 1 ·१.पा०] काशिका । । । - भवति । कि देवदत्तः पचति आहोस्विभुङ्क्ते ! कि देवदत्तः शेते आहोस्विधीते । अत्र केचिदाहुः । पूर्व किंयुक्तमिति तन्न निहन्यते । उत्तरं तु न किंयुक्तमिति तन्निहन्यत एवेति । अपरे त्वाहुः । यद्यप्येकस्याख्यातस्य समीपे किंशब्दः श्रूयते तथापि सर्वस्य संशयविषयस्य तेन योग इति उभयन्न प्रितषेधेन भवितव्यमिति ! क्रियाग्रहण किम् । प्रश्ने माभूत। कि देवदत्त ओदनं पचति आहोस्विच्छाकमिति । प्रश्न इति किम् । किमधीते देवदत्तः । क्षेपे किंशब्दोऽयं न प्रश्ने । अनुपसर्गमिति किम् । किं देवदत्तः प्रपचति आहो स्वित्प्रकरोति । अप्रतिषिद्धमिति किम् । किं देवदत्तो न पठति आहो स्विन्न करोति ॥ लोपे विभाषा ।। ४५ ॥ किमो लोपे क्रियाप्रश्ने तिङन्तमनुपसर्गमप्रतिषिद्धं विभापा नानुदात्तं भवति । क. चास्य लोपः । यन्न गम्यते चार्थो न च प्रयुज्यते किं शब्दः । देवदत्तः पचति आहो स्वित्प- ठति । विश्व किमा प्रश्नोऽवगम्यते । प्राप्तविभापेयं किमर्थन योगात् । पूर्ववत् प्रत्युदा. हरणानि॥ एहिमन्ये प्रहासे लृट् ।। ४६ ।। एहिमन्ये इत्यनेन युक्तं लुडन्तं नानुदात्तं भवति प्रहासे। प्रकृष्टो हासः प्रहासः, क्रीडा एहि मन्ये मोदनं भोक्ष्यसे नहि भोक्ष्यसे भुक्तः सोऽतिथिभिः । एहि मन्ये रथेन याल्यसि नहि यास्यसि यातस्तेन पिता । प्रहास इति किम् । एहि मन्यसे ओदनं भोक्ष्ये इति । सुष्टु च. मन्यसे । साधु च मन्यसे । गत्यर्थलोटा लुडित्येव सिद्ध सत्यारम्भो नियमार्थः । एहिमन्ये. युक्तं प्रहास एव यथा स्यात्, अन्यत्र मा भूदिति । एहि मन्यसे ओदन भोक्ष्य इति । एहिमन्य इत्युत्तमुपादानमतन्त्रम् । प्रहास एव हि मन्यतेरुत्तमो विहितस्ततोऽन्यत्र मध्यम एव भवति । तत्रानेन नियमेन निवृत्तिः क्रियते। एहि मन्यसे ओदन भोक्ष्य इति । जात्वपूर्वम् ॥ ४७ ॥ जातु इत्येतदविद्यमानपूर्वं तेन युक्त तिइन्तं नानुदात्तं भवति । जातु भोक्ष्यते । जातु करिष्यामि । अपूर्वमिति किम् । कट जातु करिष्यति ॥ किंवृत्तं च चिदुत्तरम् ॥ ४८ ॥ किमो वृत्तं किंवृत्तं, किंवृत्तमहणेन तद्विभक्त्यन्तं प्रतीयाड्डतरदतमौ च प्रत्ययो, तत्कि- वृत्तं चिदुत्तरमविद्यमानपूर्व यत्तेन युक्तं तिङन्तं नानुदात्तं भवति । कश्चिद्भुझते । कश्चि. भोजयति । कश्चिदधीते । केन चित्करोति । कस्मै चिद्ददाति । कतरश्चित्करोति । कत- मश्चिदभुक्ते । चिदुत्तरमिति किम् । को भुङ्क्ते । अपूर्वमित्येव । देवदत्तः किं चित्पठति ॥ श्राहो उताहो चानन्तरम् ॥ ४२ ॥ निघातप्रतिपेचोऽनुवर्तते, अपूर्वमिति च ! आहो उताहो इत्येताभ्यामपूर्वाभ्यां युक्तम. नन्तरं तिङन्तं नानुदात्तं भवति आयो भुक्ते । उताहो भुके। आहो पठति । उताहो पठति । अनन्तरमिति किम् । शेपे विभाषां वक्ष्यति । अपूर्वमित्येव । देवदत्त आहो मुक्त। देवदत्त उताहो मुक्त ॥ शेष निभाया ॥ ५० आहो उताहो हतेताभ्यां युक्तं तिदन्त नानुदान पे विभाषा भवति । कामशेषः, यद. न्यदनन्तरात् । आहो देवदत्तः पचति २ । उताहो देवदत्तः परति २ । आहो देवदत्त पर ति २। टताहो देवदतः पठति ।। गत्यर्थलोटा लणनचेत्कारकं सर्वान्यत् ॥ ५ ॥ ।

·काशिका । [अ०८ गतिना समानार्थी गत्यर्थाः, गत्मागां लोट् गत्यर्थलोट् तेन गत्यर्थलोटा युक्त लइन् तिइन्तं नानुदात्तं भवति म चेत्कारकं सर्वान्यवति । यत्रैव कारके कर्तरि कम्मणि बा लोट् तन्नैव यदि लडपि भवतीत्यर्थः । कर्तृकर्मणों एवाय तिइन्तयाच्ये लारकग्रहणेन गृह्य- ते । न करणादि कारकान्तरन् । आगच्छ देवदत्त ग्राम द्रक्ष्यस्येनम् । आगच्छ देवदत्त ग्राम. मोदन भोक्ष्यसे । उयन्तां देवदत्तेन शालयः । तेनैव भोक्ष्यन्ते । उदन्तां देवदत्तेन शालयः यज्ञदत्तेन भोक्ष्यन्ते । गत्यर्थमहणं किम् । पच देवदत्तौदनं भोक्ष्यस एनम् । लोटेति किम् । आगच्छेदेवदत्त ग्राम द्रक्ष्यस्येनम् । डिति किम् । आगच्छ देवदत्त ग्राम पश्यस्येनम् । न चेत्कारक सर्वान्यदिति किम् । मागच्छ देवदत्त ग्राम पिता ते ओदन भोक्ष्यते। उयन्तां देव- दत्तेन शालयः सक्तवस्तेन पास्यन्ते । सर्वग्रहणं किम् । आगच्छ देवदत्त ग्राम त्वं चाहँ च द्रक्ष्याव एनमित्यत्रापि निघातप्रतिषेधो यथा स्यात् । लढन्तवाच्ये हि सर्वस्मिन् कारकेऽस्य- स्मिन्न भवितव्यम् । इह तु यल्लोडन्तस्य कारकं तच्चान्यश लडन्तेनोच्यते इति ॥ लोट.च ॥ ५२ लोहन्तं तिष्ठन्त गत्यर्धलोटा युक्तं नानुदात्तं भवति, न घेत्कारक सर्यान्यनयति । लोड. न्तयोरेक कारक यदि भवतीत्यर्थः । आगच्छ देवदत्त माम पश्य । आवज विष्णुमिन ग्राम शाधि । आगम्यतां देवदतेन प्रामो दृश्यतां यज्ञदत्तेन । गम्य नामित्येव । पत्र देवदत्तौदन भुक्ष्वेनम् । लोटेत्येव । आगच्छेदेवदत्त ग्राम पश्यैनम् । न चेत्कारकं सर्वान्यदित्येव । आ. गच्छ देवदत्त ग्रामं पश्यत्वेनं यज्ञदतः । सर्वग्रहणानुवृत्तेस्त्विह भवत्येव । आगच्छ देवदत्त मामत्वं चाहं च पश्याव । पृथग्योगकरणमुत्तरार्थम् ।। विभाषितं सोपसर्गमनुत्तमम् ॥ १३ ॥ सर्व पूर्वमनुवर्तते । प्राप्तविभाषेय, लोडन्तं सोपसर्गमुत्तमर्जितं गत्यर्थलोटा युक्तं तिअन्त विभापितं नानुदातं भवत्ति, न चेत्कारक सर्वान्यद्रवति । आगच्छ देवदत्त पामं प्रविश ।। आगच्छ देवदत्त ग्राम प्रशाधि । २ । सोपसर्गमिति किम् । आगच्छ देवदत्त पार्म पश्य । अ. नुत्तममिति किम् । आगच्छानि देवदत्त प्रामं प्रविशानि ॥ हन्त च ॥ ५४॥ पूर्व सर्वमनुवर्तते गत्यर्थलोटं वर्जयित्वा । हन्त इत्यनेन युक्तं लोडन्तं सोपसर्गमुत्तमव. जितं विभापितं नानुदात्तं भवति । हन्त प्रविश । २ । हन्त प्रशाधि। २ । सोपसर्गमित्येव । हन्त कुरु । निपातैर्यदिहन्तेति नित्यमन निघातप्रतिपेधो भवति । अनुतममित्येव । इन्त प्रभुनजावहै । हन्त प्रभुनजामहे ।। बाम एकान्तरमामन्त्रितनमन्तिके ॥ ५५ ॥ आम उत्तरमेकपदान्तरमामन्त्रितान्मनन्तिके नानुदत्तं भवति । आम् पचसि देवदत्त। आम् भो देवदत्त ३ । भो इत्यामन्त्रितान्तमपि, नामन्त्रिते समानाधिकरणे सामान्यत्रच. नमिति नाविद्यमानबदति । आम इति किम् । शाकंपचसि देवदत्त३ । एकान्तरति किम् । आम् प्रपचसि देवदत्त ३ । आमन्त्रितमिति किम् । आम्पचति देवदत्तः । अनन्तिक इति किम् । आम् देवदत्त ॥ आम एकान्तरमामन्त्रितं यत्तस्य एकश्रुतेरनुदात्तस्य च प्रतिषेध इ. प्यते । तदुभयमनेन क्रियत इति फेचिदाहुः । प्लुतोदात्तः पुनरसिद्धत्यान्न प्रतिषिद्धयते । अपरेपो दर्शनमनन्तिक इत्यनेन यन दूर न संचिकृ तत्परिगृह्यते । तेनैकस्मिोकश्रुतेः प्राप्ति रेव नास्ति । प्लुतोदात्तोऽपि नोदाहर्तव्य इति ।। यद्धितुपरं छन्दसि ॥ ५६ ॥ आमन्त्रितमित्येतदस्वरितत्वानानुवर्तते । तिहिति वर्तत एव । यत्परं हिपरं तुपरं च ।

·१ पा०] काशिका । ५२७ । तिङन्तं छन्दसि नानुतात्तं भवति । यत्परं तावत् । गवां गोत्रमुत्सृजो यमगिरः । हिपरम् । इन्दवो वामुशान्ति हि । तुपरम् । आख्यास्यासि तु ते । निपातैर्यद्यदिहन्तेति हि चेति तुम. श्यपश्यताहैरिति च निघातप्रतिषेधे सिद्ध वचनमिदं नियमार्थम । एभिरेव पर्योगे प्रतिषेधो भवति, नान्यैरिति । इह न भवति । जाने स्वारोहावैहि । एहीत्यनेन गत्यर्थलोटा युक्तस्य रोहावेत्यस्य लोडन्तस्य निघातो भवत्येव ॥ . चनचिदिवगोत्रादितद्धितान्नेडितेष्वगतेः॥ ५७ ॥ चन चिद् इव गोत्रादि तद्धित आमेडित इत्येतेषु परतः अगतेरुत्तरं तिङन्तं नानुदात्तं भवति। चन । देवदत्तः पचति चन। चित् । देवदत्तः पचति चिन् । इब देवदत्तः पचतीव । गोत्रादि । देवदत्तः पचति गोत्रम् । देवदत्तः पचति ब्रुवम् । देवदत्तः प्रपचति प्रवचनम् । इहा. पि गोत्रादयः कुत्सनाभीक्ष्ण्ययोरेव गृह्यन्ते । तद्धित । देवदत्तः पचतिरूपम् । अनुदात्तस्त. द्धित इह उदाहरणमन्यन्न तद्धितस्वरेण तिङ्वरो बाध्यते। पचतिदेश्यः । आनंडित । देवदत्तः पचति २। अगतेरिति किम् । देवदत्तः प्रपचति चन । अन्नातिग्रहणे सगतिरपि तिडित्यत्र व उपसर्गग्रहणं द्रष्टव्यम् । इह मा भूत्। शुक्लीकरोति चन। यत्काष्ठं शुक्ली- करोति । यत्काष्ठं कृष्णीकरोति ॥ चादिषु च ॥ ५८ ॥ चादिषु च परतः तिङन्तमगतेः परं नानुदात्तं भवति । चादयो नचवाहाहैवयुक्त इत्यत्र ये निर्दिष्टाः त इह परिगृह्यन्ते । चशब्दे तावत् । देवदत्तः पचति च खादति च । देवदत्तः पचति वा खादति वा । ह । देवदत्तः पचति ह खादति ह । अह देवदत्तः पचत्यह खादत्यह । एव । देवदत्तः परत्येव खादत्येव । अगतेरित्येव । देवदत्तः प्रपचति च प्रखादति च । प्रथमख्यान तिङन्तस्य चबायोगे प्रथमेति निघातः प्रतिपिद्धयते, एवपरे तु निहन्यते ॥ चवायोगे प्रथमा ।। ५९ ॥ अगतेरिति पूर्वसूत्र चानुकृष्टमित्यत्र नानुवर्तते । च वा इत्येताभ्यां योगे प्रथमा तिवि. भक्तिर्नानुदात्ता भवति । भर्दभांश्च कालयति । वीणां च वादयति । गईभान् वा कालयति, वीणा वा वादयति । योगग्रहणं पूर्वाभ्यामपि योगे निघातप्रतिपेघो यथा स्यादिति । प्रथ- माग्रहणं द्वितीयादेस्तिन्तस्य मा भूदिति । वायोगो हि द्विसमुच्यये विकल्पे च सति भवति । स चानेकस्य धर्म इति । हेति क्षियायाम् ।। ६० ।। ह इत्यनेन युक्ता प्रथमा तिहविभक्तिनानुदात्ता भवति क्षियायां गम्यमानाम् । क्षिया धर्मव्यतिक्रमः, आचारभेदः । स्वयं ह रथेन याति ३ उपाध्यायं पदातिं गमयति । स्वयं हो. दनं भुङ्क्त ३ उपाध्याय सक्तन् पाययति । प्रथमस्य तिङन्तस्यात्र निघातः प्रतिपिद्धयते । श्रहेति विनियोगे च ॥ ६१ ॥ अह इत्यनेन युक्ता प्रथमा तिविभक्तिर्नानुदात्ता भवति विनियोगे गन्यमाने चश. व्दात् क्षियायां च । नानाप्रयोजनो नियोगो विनियोगः । त्वमहनामे गन्छ । त्वमहारण्य गच्छ । क्षियायाम् । स्वयमह रथेन याति३ उपाध्याय पदाति गमयति । स्वयमहोदन भुट के ३ उपाध्याय सक्तून्याययति । पूर्ववन्निघातप्रतिषेधः प्लुतश्च ॥ चाहलोप एवेत्यरधारणम् ॥ १२॥ चलोप अहलोपे प्रथमा तिक्निमिर्गानुदात्ता भवति । एवेत्येतञ्चेद्रयधारणार्थ प्रयु- - ·५२८ काशिका। [म०८ 1 ज्यते । क चास्य लोपो यन्त्र गम्यते चाऽर्थी, न च प्रयुज्यते, तन्त्र लोपः । तत्र चशब्दः सम्मु- च्चयार्थः अहशब्दः केवलार्थ इति समानकतुंके चलोपः, नानाक के अहलोपः । चलोपे, देवदत्त एव ग्राम गच्छतु देवदत्त एवारण्यं गच्छतु । ग्रामं चारण्यं च गञ्छत्वित्यर्थः । अहलोपे । देव. दत्तएव ग्रामं गच्छतु यज्ञदत्त एवारण्यं गच्छतु । ग्राम केवलमरण्य केवलमित्यर्थः । अवधा- रणमितिकिम् । देवदत्तः कव भोक्ष्यते । देवदत्तः शव बोध्यते । अनवरलक्षावयमेवशब्दः । न कचिदोक्ष्यत इत्यर्थः । एवे चानियोग इति पररूपम् ॥ चादिलोपे विभाषा ।। ६३ ।। चादयो नववाहाहैवयुक्त इति सूत्रनिर्दिष्टा गृह्यन्ते, तेपां लोपे प्रथमा तिविभक्तिनी नुदात्ता भवति विमापा । चलोपे । शुक्ला नोहयो भवन्ति । श्वेता गा आज्याय दुहन्ति २ । भवन्तीत्येतद्विकल्पेन न निहन्यते । वालोपे। नीहिभिर्यजेत । एवं शेपेयपि यथादर्शनमु. दाहार्यम् ॥ वैवावेति च छन्दसि ॥ ६४ ॥ वैवाव इत्येताभ्यां युक्ता प्रथमा तिविभक्तिविभाया नानुशताभवति छन्दसि विषये । अहवै।देवानामासीत् २ । रात्तीरसुराणामासीत् । बृहस्पति देवानां पुरोहित आसीत २ । शाण्डामर्कावसुराणाम् । वाव । अयं चाय हस्त आसीत् २ । नेतर आसीत् ॥ एकान्याभ्यां समर्थाभ्याम् ।। ६५॥ . एक अन्य इत्येताभ्यां समथाभ्या युक्ता प्रथमा तिविभकिर्विभापा नातुदात्ता भवति छन्दसि विपये । प्रजामेका जिन्वति २। ऊर्जमेकाारक्षति २। जिन्वतीत्येतत्पक्षे न निहन्यते । तयोरन्यः पिप्पलास्वाझत्ति,अनबननन्यो अभिचाकशीति। अत्तीत्येतत् पक्षे ननिहन्यते । समर्थाभ्यामिति किम् । एको देवानुपातिष्ठत् । एक इति संख्यापदमेतद् अन्याथें न वर्तते । एकशब्दस्य व्यवस्थाएं च समर्थग्रहण, व्यभिचारित्वात्तस्य ।। यद्धृत्तान्नित्यम् ।। ६६ ॥ प्रथमा छन्दसीति निवृत्तं, निघातप्रतिपेध इत्येव । यो वृत्तं यदूधृतं । यत्र पदे यवर्तते तत्सर्व यवृत्तम् । इह वृत्तग्रहणेन तद्विभक्त्यन्त प्रतीयात् । डतरडतमौ च प्रत्ययौ इत्येत. भाश्रीयते । तस्माद्यवृत्तादुत्तरं तिइन्तं नानुदात्ते भवति नित्यम् । यो भुङ्क्त । य भोज. यति । येन भुक्त। यस्मै ददाति । यत्कामास्ते जुहुमः । यदइ वायुति । यद्वायुः पवते ।। पञ्चमीनिदेशेऽप्यन व्यवहिते कार्यमिप्यते। *यश्राकाम्ये घेति बक्तव्यम् । यत्र वचन यजन्ते। पूजनात्पूजितमनुदात्तं काष्ठादिभ्यः ।। ६७ ।। पूजनेभ्यः काष्टादिभ्य उत्तरपद पूजितमनुदात्तं भवति । काष्ठ । काठाध्यापकः । काठा- मिस्पकः । दारुण । दारुणाध्यापकः । दारणाभिरूपकः । अमातापुत्त्र । अमातापुत्प्राध्याप. कः । अयुत । अयुताभिरूषकः । अयुताध्यापकः। अद्भुत । अद्भुताध्यापकः । अनुत । अनुक्ताध्यापकः । भृश भृताध्यापकः । घोराध्यापकः । परम । परमाध्यापकः । सु । स्व. ध्याकः । अति । अत्यध्यापकः । (१) ।मलोपश्च । इति वार्तिककारमतम् ॥ मयूरव्यंसका. वित्वात्समासः । समासे चैतदनुदात्तत्वम् ॥ समासान्तोदात्तत्वापवाद इप्यते । दारुणमध्या. पक इत्येवमादिपु न भवति । मलोपश्चेत्यनेनाप्ययमेव विषय आख्यायते । यत्र विभक्तरमवात श्रूयते रात्रानुदात्तत्यमिति । असमासे हि मलोपो नैवेव्यते । दारुगमधीते दारुणमध्यापक (1)"अनुशात अनुतानाध्यापकः । कल्याण । फल्याणाध्यापक थे। 1वेशाप" त्यधिक गाचि मातर पक्षभ्यते। । - ·पा०. करोति - . ०.१] काशिका इात । पूजानादित्येव पूजितपरिग्रहे सिद्ध पूजितग्रहणमनन्तरपूजितप्रतिपत्त्यर्थम् । एतदेवः ज्ञापकमिह प्रकरणे पञ्चमीनिद्देशेऽपि नानन्तर्यमाश्रीयते इति । तथा च यवृत्तान्नित्यमित्यः ब्रोदाहृतम् । अनुदात्तमिति वर्तमाने पुनरनुदात्तग्रहण प्रतिषेधनिवृत्त्यर्थम् ॥ सगतिरपि तिङ ॥ ६८11 सगतिरगतिरपि पूजनेभ्यः काष्ठादिभ्यः परं पूजित तिङन्तमनुदात्तं भवति । यत्का, प. चति । यत्काष्ठं प्रपचति । यद्दारुणं पचति । यद्दारुणं प्रपचति । तिङतिङ इति निघातस्य, निपातैदिहन्तेति प्रतिषेधे प्राप्ते पुनर्विधानम् । संगतिग्रहणाच्च गतिरपि निहन्यते ॥ गति ग्रहणे चात्र उपसर्गग्रहणमिप्यते ॥ इह न भवति । यत्काष्ठं शुक्लीकरोति । यत्काई कृष्णो:- कुत्सने च सुप्यगोत्रादौ ।। ६९ ।। पदादि निवृत्तम् । सगतिरपि तिडिति- वर्तते। कुत्सने च सुबन्ते गोत्रादिवर्जिते परत सगतिरपि तिङ् अगतिरप्यनुदात्तो भवति । पचति पूति । प्रपचति पूर्ति । पचति मिथ्या। प्रपचति मिथ्या । कुत्सन इति किम् । पचति शोभनम् । सुपीति किम् । पचति क्लिश्नाति । अगोत्रादाविति किम्। पचति गोत्रम् । पचति ब्रुत्रम् । पचति प्रवचनम् । क्रियाकुत्सन इति वक्तव्यम् * । कर्तुः कृत्सने मा भूत् । पचति पूतिदेवदत्तः । प्रपत्रति पूतिः । *पूतिन चानुबन्धो भवतीति वक्तव्यम् । विभापिनं चापि बह्नर्थमनुदात्तं भवतीति वक्तव्यम् । पर- न्ति पूति २ । प्रपचन्ति पूति २ ॥ सुपि कुत्सने क्रियाया मलोप इटोऽतिडीति चोक्तार्थे । पूर्तिश्च चानुबन्धोविभाषितं चापि बह्वर्थम् ॥ गतिर्गतौ ।। ७० ॥ गतिर्गतौ परतोऽनुदात्तो भवति । अभ्युद्धरति । समुदानयति । अभिसंपर्याहरति । गति. रिति किम् । देवदत्तः प्रपचति । गताविति किम् । आ मन्द्रैरिन्द्र हरिभियाहि मयूररोम.. भिः ॥ याहीत्येततु प्रति क्रियायोगादाहित्येप गतिः तस्य गतावित्येतस्मिनसति गतिरित्या- नाश्रितपरनिमित्तकमनुदात्तत्वं स्यात् ॥ तिङि चोदात्तवति । ७१ ॥ गतिरिति वर्तते । तिङन्तेऽनुदात्तवति परतो गतिरनुदात्तो भवति । यत्प्रपचति । यत्कः. रोति । तिग्रहणमुदात्तवः परिमाणार्थम् । अन्यथा हि ये प्रति गतिस्तत्रानुदात्तो भवतीति धातावेवोदात्तवति स्यात् । प्रत्यये न स्यात् । यत्प्रक्षरोतीति । यत्क्रियायुक्ताः प्रादयस्तेषां ते प्रति गत्युपसर्गसंज्ञे भवत्त इति तिडन्ते धातुनैव इति धातुमेव प्रतिसंज्ञा । आमन्ते तर्हि न प्राप्नोति । प्रपचतितराम् । प्रपचतितमामिति । अत्र केविदामन्तेन गतेः समासं कुर्वन्ति ! तेपामव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वे सत्यक्रियमाणेऽपि तिङ्ग्रहणे परमनुदात्तबद्भवतीति गतिनि.. धातो नैव सिद्धयति । अथ तरबन्तस्य गतिसमास एवमपि सतिशिष्टत्वादाम एवं स्वरे सति गतेरनुदात्तं पदमेकवर्जमित्येवानुदात्तत्व सिद्धम् । येपां गतिकारकोपपदानां ऋद्धिः समासच- चनं प्राक्सुबुत्पत्तरित्यनेन बचनेन कृदन्तेनैव प्राक्सुयुत्पत्तेः समासो भवति नान्येनेति दर्शनम् ,. तेपामेवंविधे विपये समासेन नैव भवितव्यमिति । पृथक् स्वरप्रवृत्तौ सत्यामन्तेन निघातेन प्रयोजनमस्ति । तदय यत्नः कर्त्तव्यः । उदात्तवतीति किम् । अपचति । प्रकरोति ।। श्रामन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत् ।। ७२ ।। आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवद्भवति तस्मिन् सति यत्कायें तन्न मवति । असति यत्तन- यति । कानि पुनरविद्यमानवत्त्वे प्रयोजनानि । आमन्त्रिततिनियातयुष्मदस्मदादेशामावः । का०४५ ·। काशिका। [०८ देवदत्त यज्ञदत्तेत्यत्रामन्नितस्य पदात्परस्येति निवातो न भवति । पाटिकामन्त्रिताशुदात्तत्वं भवति । देवदत्त पचसीत्यत्र तिडतिक इति निघातो न भवति । देवदत्त तव ग्रामः स्वम् , देवदत्त मम ग्रामः स्वमित्येवमादिपु युष्मदस्मदादेशा न भवन्ति । पूजायामनन्तरप्रतिषेधः प्रयोजनम् । यावदेवदत्त पचसीत्यत्रापि पुनायां नानन्तरमित्येव प्रतिषेधो भवति । जात्व- पूर्वमित्येतद् देवदत्त जातु पचसीत्यत्रापि भवति । आहो उताहो चानन्तरमिति आहो देव- दत्त पचसि उताहो देवदत्त पचसीत्यत्रापि भवति । आम एकान्तरमामन्त्रितमनन्तिक इति आम् भो पंचसि देवदत्त इत्यत्रापि भवति । आमन्त्रितमिति किम् । देवदत्तः पचति । पूर्वमिति किम् । देवदत्त इत्येतस्यामन्त्रितायुदात्तत्त्ये कर्तव्ये नाविद्यमानवद्भवति । पूर्वत्वं च परापेक्ष भवतीति परस्यैव कार्य स्वनिमितेऽन्यनिमित्त वा तदविद्यमानवद्भवति, न तु स्व. कायें । देवदच पचसीत्यत्रापि सामन्त्रितायुदात्तत्वं भवत्येव । इह इमं मे गङ्गे यमुने इति - गङ्गशब्दः पूर्वमामन्त्रितं ततः परस्य यमुनेप्रश्दस्यानुदात्तत्वे कर्तव्ये स्वयमविद्यमानवत्वा- निमित्ते न भवति । मेशम्दस्य निमित्तभावं न प्रतिबध्नाति ॥ नामन्त्रिते समानाधिकरणे सामान्यवचनम् ॥ ७३ ॥ अविद्यमानवत्त्वस्य प्रतिषेधः । आमन्त्रितान्ते समानाधिकरणे परतः पूर्वमामन्त्रितान्त सा- मान्यवचनं नाविद्यमानवद्भवति । किं तर्हि विधमानवदेव । अग्ने गृहपने माणवक जटिलका. ध्यापक । पूर्वल्य विद्यमानयत्त्वात्परमनुत्तमेव भवति । आमन्त्रितनिति किम् । देवदरा पचसि । समानाधिकरण इति किम् । देवदत्ता पण्डित यज्ञदत्त। अन्न यज्ञदत्त विशेषणं पण्डि- सशब्दः न पूर्वेण समानाधिकरणः । सामान्यवचनमिति किम् । पर्यायेषु मा भृत् । अधन्ये देवि सरस्वति ईडे काव्ये विहव्ये । पर्यायशब्दा एते । एवं झुक्कमेतानि झधन्ये नामानीति ।। विभाषितं विशेषवचन बहुवचनम् ।। ७४ ॥ पूर्वणाविद्यमानत्वे प्रतिपिढे विकल्प उच्यते। विशेषवचने समानाधिकरणे आमन्त्रि. 'तान्ते परतः पूर्वमामन्त्रितं बहुवचनान्तं विभापितमविद्यमानपदवति । देवाः शरण्याः २ । माहाणा वैयाकरणाः२ सामान्यवचनाधिकारादेव विशेषत्रचन इति सिद्ध विशेषवचनग्रहणं विस्पष्टार्थम् । बहुवचनमिति किम् । माणवक । जटिलक ! नित्यमेतद्विधमानदेव ।। इति श्रीकाशिकायर्या वृत्तावष्टमस्याध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ ॥ अथ अष्टमस्याध्यायस्प द्वितीयः पादः । पूर्वत्रासिद्धम् ॥१॥ पूर्वत्रासिद्धमित्यधिकार भा अध्यायपरिसमाः। यदित अर्ध्वमनुक्रमिष्यामः पूर्वना. सिद्धमित्येवं तद्वेदितव्यम् । तत्र येयं सपादसहाव्याश्यनुक्रान्ता एतस्यामयं पादोंनोऽध्या- योऽसिद्धो मवत्ति । इत उत्तर चोत्तरोत्तरो योगः पूर्वत्रपूर्वतासिद्धो भवति । असिद्धवद्भवति । सिद्धकाय न करोतीत्यर्थः। तदेतदसिद्धत्ववचनमादेशलक्षणप्रतिषेधार्थम्, उत्सालक्षणाभावार्य च । अस्मा उद्धर । द्वाअन । द्वा भानय । असा आदित्यः । इत्या व्यलोपस्यासिद्धत्वाद्, आद्गुण इत्यकालवणेदोर्घ इति च न भवति । अमुष्मै । अमुष्मात् । अमुस्मिन् इति . उत्यस्यासिद्धत्वात् स्मायादयो भवन्ति । शुकिका शुष्कजाच क्षामिर्मानौजदत्तथा। मतोचते मलां जश्त्व गुदलिगमाग्दिर्शनम् ॥ शुष्कित्वन शुषः के इत्यस्यासिद्धत्वाद् उदीचामातः स्थाने यापूर्वाय इत्येतन भवति ।

·पा०:२]:. काशिका । १३१ । । शुष्कजहा इति त कोपधाया इति पुंवद्धावप्रतिषेधो न भवति । क्षामिमानिति क्षामल्यापत्य- क्षामिः, क्षामो वा अस्यास्तीति क्षोमी । क्षामिः क्षामी वा यस्यास्तीति क्षामिमान् । क्षायो म इत्यस्यासिद्धत्वान्मादुपधोयाश्चेति वत्वं न भवति । औजढदिति वहेनिष्ठायासूढस्तमाल्य- दिति णिच् तदन्ताल्लुङ् । चडीति द्विवचने कर्त्तव्ये ठत्वधत्वष्टुत्वदलोपानामसिद्धत्वाण्णो च यष्टिलोपस्तस्य स्थानिवदावाद हूत इत्येतद् द्विरुच्यते । अनग्लोप इति प्रतिषेधात्सन्च- दित्वं नास्ति । तेन औजढदिति भवति.। औजिढदित्येतत्तु क्तिन्नन्तस्य भवति । गुडलि-- ण्मानिति गुडलिहोऽस्य सन्ति इति मतुः । तत्र ढत्वजश्त्वयोरसिद्धत्वाद् , झय इति वत्वं न भवति येऽन्न षष्ठीनिर्देशाः सप्तमीनिर्देशाः पञ्चमीनिर्देशाश्च तेपा, षष्ठी स्थानेयोमा, तस्मि- निति निर्दिष्टे पूर्वस्य तस्मादित्युत्तरस्येति च कर्तव्ये नासिद्धत्वं भवति । कार्यकालं हि सं. ज्ञापरिभापमिति पूर्वत्वमासां परिभाषागां नास्तीति । विप्रतीषेधे परमित्येपा तु परिभाषा येन पूर्वेण लक्षणेन सह स्पर्द्धते परं लक्षणं तत्प्रति तस्यासिद्धत्वान्न प्रवर्तते । तथाच सति,. विस्फोर्यमवगोर्यमिति गुणः परेण हलिचेति दीर्घत्वेन न बाध्यते । अपवादस्य तु परस्यापि. उत्सर्गे कर्तव्ये वचनप्रामाण्यादसिद्धत्वं न भवति। तेन दोग्धा दोग्धुमित्यत्र घत्वस्यासिद्ध. त्वाद् होढ इति न भवति ॥ नलोपः सुपस्वरसंज्ञातुग्विधिषु कृति ॥ २ ॥ मलोपः पूर्वत्रासिद्धो भवति सुविधौ स्वरविधौ संज्ञाविधौ तुग्विधौ च कृति । विधिश- 'उदोऽयं प्रत्येकमभिसंबध्यमानः स्वरसंज्ञातुकां विधेयत्वात्तैः कर्मपष्टीयुक्तैर्भावसाधनोऽभिस- बध्यते । सुपा तु सबन्धसामान्यवंचनपष्टयन्तेन कसंसाधनः । तेन सुपः स्थाने यो विधिः सुपि च परभूते सर्वोऽसौ सुब्यिधिरिति सर्वत्रासिद्धत्वं भवति । सुब्बिधौ तावत् । राजभिः, तक्षभिरित्यन नलोपस्न्यासिद्धत्वादतो भिस ऐसिति न भवति । राजभ्याम् , तक्षभ्याम् , राजसु, तक्षस्थिति, सुपि चेति बहुवचने झल्येदिति दीर्घत्वमेत्वं च न भवति । स्वरविधौ । राजवतीत्यत्र नलोपस्यासिद्धत्वादन्तोक्त्या इति न भवति । पञ्चाममिति । अत्र नलोपस्या. सिद्धत्वाद् अमें चावणं यजिति पूर्वपदस्यायुदात्तत्वं न भवति । पञ्चयोजीत्यत्र नलोपल्या. सिद्धत्वादिगन्ते द्विगाविति पूर्वपदप्रकृतिस्वरो न भवति । संज्ञाविधौ । पञ्च ब्राह्मण्य इतिः इति नलोपस्यासिद्धत्वाद् ष्णान्ता पडितिपदसंज्ञाभवति। ततश्च, न पट्स्वन्त्रादिभ्य इतिटाप:- प्रतिषेधो भवति । तदेतत्कथं प्रयोजन भवति । यदि प्रतिकार्य संज्ञाप्रवृत्तिरित्येतदर्शनम् । यो हि जश्शसोलुंग पट्संज्ञा प्रवृत्ता तया स्त्रीप्रत्ययप्रतिपेधो न क्रियत इति सा पुनः प्रवर्त्तयित. ध्येति । तुग्विधौ । वृत्रहभिरिति नलोपस्यासिद्धत्वाद् हस्वस्य पिति कृति तुगिति तुग्न भवति । अत्र केचित् सन्निपतालक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्येति तुकंप्रति नलोपस्यानि. मित्तत्वाद् बहिरङ्गलक्षणेन वाऽसिद्धत्वात्तुग्विधिग्रहणमनकमित्ति प्रतिपन्नाः, तत्तु क्रियते परिमापाद्वयस्यानित्यत्वं ज्ञापयितुम् । कृतीति किम् । वृत्रहच्छत्तम् । वृत्रहच्छाया। छे चेति तुम्भवति । अन्न सिद्ध सत्यारम्भो नियमार्थः । एतेष्वेव नलोपोऽसिद्धो भवति, नान्यत्र । तेन राजीयति, राजायते, राजाश्व इति ईत्वं दीर्घत्वमेकादेशश्व सिद्धो भवति ॥ नमु ने मुभावो नाभावे कर्तव्ये नासिद्धो भवति । किं तर्हि सिद्ध एव । अमुना । मुभावस्या- सिद्धत्वाद् विलक्षणो नाभावो न स्यात् । कृते तु नाभावे मुभावस्यासिद्धत्वात् , सुपि पति दीर्घत्वं यत्प्राप्नोति तत्सन्निपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्येति न भवति । रथ या योगद्यमिदमुभयार्थ तन्त्रेणोच्चारितम् । अथ वा ने परतो यत्प्राप्नोति तस्मिन् कर्तव्ये मुभावो नासिद्ध हत्येप एवानस्वार्थः । ने तु कर्तव्ये मुभावल्य यत्सिदत्वं तदतो गृहीत. म् । तेनान मुभावस्य सिद्धत्यान्नाभावश्च भवति । दीर्घत्वं च भवति ॥ एकादेशरबरोऽन्तर. - - ·५३२ काशिका । -[अ०८ गासिदो वक्तव्यः । किं प्रयोजनम् । अयायावेकादेशशतृत्वरैकाननुदात्तसर्वानुदात्तार्थम् । व. क्ष इदं, प्लक्ष इदम् । अन्न प्रातिपदिकान्तसप्तम्येकवचनयोरुदात्तानुदात्तयोरेकादेशः । स ए. कादेश उदात्तेनोदात्त इत्युदात्तः । तस्य सिद्धत्वं वक्तव्यम् । आन्तर्यतः, अयादेश उदात्तो यथा स्यात् । आय्, कुमार्या इदम् । कथमिदमुदाहरणम् । यदि उदात्तयणो हल्पूर्वादित्युदा. "तत्वे कृते विभक्तराटश्चेत्येकादेशस्तदा भवतीदमुदाहरणम् । अथ कृते एकादेश उदात्तयणो हलपूर्वादिति स्वरस्तदा नैतदस्य प्रयोजन भवति । आव् ! वृक्षाविद, प्लक्षाविदम् । एकादे- शस्बरः । गाङ्गेऽनूप इति गाने शब्दे एकार एकादेश उदात्त इत्युदात्तः। तस्य सिद्धत्वाद् यः पुनरेतः पदान्तादतीति एकादेशः स एकादेश उदात्तेनोदात्त इति, स्वरितो वाऽनुदाते प.. दादाविति, पतद्भवति । शतृस्वरः । तुदती । तुदते । अदुपदेशादिति लसार्वधातुकानुदात्त. त्वे कृते एकादेशः तदुदात्तस्य सिद्धत्वात, पातुरनुमोनद्यजादी, अन्तोदात्तादिति, एप स्वरो भवति । अनुम इति प्रतिषेधो ज्ञापकः । एकादेशस्वरः शतृस्थरे सिद्ध इति । न हि सर्नुको शनन्तं किंचिदेकादेशस्वरमन्तरेणान्तोदात्तमस्ति । एकाननुदात्तः। तुदन्ति । लिखन्ति । एकादेशस्बरस्य सिद्धत्वाद् अनुदात्तं पदमेकवर्जमिति वय॑मानता भवति । सर्वानुदात्तः । बामणास्तुदन्ति । ग्राह्मणा लिखन्ति । एकादेशस्बरस्य सिद्धत्वाद् कृते तस्मिस्तितिक इति निघातो भवति । अन्तरङ्ग इति वचनादू यहिरङ्गस्यासिद्धत्वमेव । पचतीति । प्रपच- तोति । *संयोगान्तस्य लोपो रोस्त्वे सिद्धो वक्तव्यः । किं प्रयोजनम् । हरियो मेदिन त्वा। हरिव इति मतुवन्तमेतत् । तत्र, छन्दसीर इति वत्वं संयोगान्तस्य लोपे च कृते, मतुवसो रु संबुद्धौ छन्दसौति रुत्वम् । तस्य संयोगान्तस्य लोपस्यासिद्धत्वाशि चेत्युत्वं न प्राप्नोति *सिन्लोप एकादेशे सिद्धो वक्तव्यः ! अलावीत् । अपावीत । इट ईटीति सिज्लोपस्य सि. द्वत्यात् सवर्णदीर्घत्वं भवति । निष्ठादेशः पत्यस्वरप्रत्ययविधीविधिपु सिद्धो वक्तव्यः । वृक्णः । वृक्णवान् । निष्ठादेशस्य सिद्धत्वानु भलीति पत्यं न भवति । कुत्र्य प्रत्यसिद्ध ए. पैति तस्वति । स्वरप्रत्ययविधीइविधिपु क्षीयशब्द उदाहियते । तन्न च निपातनमनेकधा समाधीयते । यदा क्षीनिछायामिटि फने ईत् शहलोपो निपात्यते तदा क्षीय इति संज्ञाया- मीत् शब्दलोपस्याऽसिद्धत्वारिष्टा च यजनादित्येप स्वरो न प्राप्नोति । क्षीरेन तरति क्षी-. विक इति यज्लक्षणठन प्राप्नोति । यदा तु तकारलोपो निपात्यते तदा तस्यासिद्धत्वादि- डागमः प्राप्नोति । *प्लुतविकारस्तुग्विधौ छे सिदो वक्तव्य: । अग्ना३ इच्छयम् । पटा३ उच्छन्नम् । प्लुतविकारस्यासिद्धत्याच्छे घेति हस्बलक्षगल्तुग्नित्यं न प्राप्नोति । *श्चुत्यै धुटि सिद्ध वक्तव्यम् । श्च्युतिर क्षरणे इत्यर्य धातुः सकारादिः पश्यते । तस्य श्चुत्वस्या- पिदत्याद् अझच्योतति, रट्रच्योति इति ढः सि धुट् इति । अतीत्यद । रटतीति रहे । तियन्तोऽयम् । किमयं पुनः सकारादिः पाते । इद मधु च्योततीति मधुरच्युत् किमन्तः । मधुच्युतमाचा इति गिव । मधुश्च्ययति । मधुश्च्ययतेः पुनः फिपि कृते संयोगादित्वात् बलोपः संयोगान्तत्याद् यलोपः धकारस्य कुत्र्य मधुगिति पिदम् । शफारादी पत्वे सति मधुनिति स्यात् । *अभ्यासजरत्यय प्रत्वतुः सिद्ध पातव्ये । यभगतुः । यभणुः । स. भ्यागजश्त्यस्यासिद्धत्वादनादेरित्येत्यं प्राप्नोति । सिद, चिचिसति, उचो, उचिनिप. गोनि सभ्यामादेशम्पामिनत्याग , पैति गुरु प्राप्नोसि । विवंचने परसर्गत्य सिधा माध्यम पयपत्ता, मयत्परः, यसमालोकम् , तल्ललोकमिति । परसवर्णरपापित्याधर रति दियो म स्यात् । *पदाधिकारश्रेललत्यपत्यनत्यरत्यपापगत्यानुनामिलत्यानि मितानियाध्यानिरस्यम् । गो गमः । गरो गरः । घर, मोगमा २दोस म, नुन्नी गुतः। एवम् , अभिगोभिगः । गमिनदामिना ! पायम् । मातुपयारा २ । मागुम्नया । पर मापदारागि। मायापाणि: । मनुनामिक । थारनपनम् ।।

·पा०.२.] काशिका ५३२ । वाग्नयनम् २ । छत्वं । वाच्छयनम् २ । वाक्शयनम् २ । लत्वादीनां विकल्पितानामसि. द्धत्वात् कृते द्विवचने सत्युपरिष्टाद्विकल्पे सति गरोगलः गलोगरः इत्येवं रूपमपि द्विरुक्तं स्यात् । तदेतत् सर्व, न सु ने इति योगविभागेन साध्यते । न इत्येतावदनिष्टे विषये पूर्वत्रा- सिद्धस्य प्रतिपेधार्थम् । ततो मु ने इति । नेत्येतदनुवर्तते ।। उदात्तस्वरितयोर्यणः स्वरितोऽनुदात्तस्य ॥४॥ उदात्तयणः स्वरितयणश्च परस्यानुदाचल्य स्वरित आदेशो भवति । उदात्तयण। कुमा. यः । कुमार्यः । उदात्तनिवृत्तिस्वरेणायमीकार उदात्तः, तस्य स्थाने यणादेशः स उदात्तयण, तस्मात् परस्यानुदात्तस्य स्वरित आदेशो भवति । स्वरितयणः। सकृल्ल्ख्याशा । खलप्- व्याशा । सकल्ला, खलपूरिति कृत्स्वरेणान्तोदात्तौ, तयोः, रोःसुपीति यणादेशः स उदात्तय म् । ततः परस्य सप्तम्येकवचनस्य स्वरितत्वम् , तस्य यणादेशः स्वरितयण, तस्मात् स्वरि-- तयणः परस्याशाशब्दाकारल्यानुदात्तस्य स्वरितो भवति । ननु च सप्तम्येकवचनस्य यदुदा- तयण इति स्वरितत्वं तदसिद्ध यणादेशे । तत्कथमयं स्वरित इति, एतस्याप्याश्रयात्सिद्धः त्वं प्राप्नोति । ततश्च दध्याशेत्यत्रापि स्वरितः स्यात् । तस्मादयमेव यणस्वरो यणादेशे सिद्धो वक्तव्यः । केचित्तु ब्रुवत्ते, उदात्तात् स्वस्तियणोऽपि परस्यानुदात्तस्य स्वरितत्वं ह. श्यते । तथाच नैत्तिरीयके शाखान्तरे पट्यते । यास्ते विश्वाः समिधः सन्त्यग्ने इति । अग्ने इत्ययमकारः स्वरितः पश्यते । तथा ब्राह्मणेऽपि दध्याशयतीत्याकारः स्वरितः पश्यते इति । यथा तु वात्तिक भाष्यं च तथा, उदात्तात् स्वरितयणः परस्यानुदात्तल्यानेन स्वस्तित्वं नः भवतीति स्थितम् । तथाच भाष्ये स्वरितयण्ग्रहणमिदं प्रत्याख्यायते । सकृल्लच्याशेत्युदा. त्तयण इत्येव स्वरितस्य सिद्धत्वात् । स्वरितयणव्यवधानमेव । स्वरविधौ व्यञ्जनमविद्यमा- नवदिति । तत्तु क्रियते, पूर्वस्मादपि विघौ स्थानिवद्भावाद् व्यवधानमस्ति । स्वरदीर्घयलो- पेषु च लोपाजादेशस्य स्थानिवद्भावः प्रतिषिद्ध्यते इति । उदात्तस्वरितयोरिति किम् । वैदी आशा, वैद्याशा । शाहरव्याशा । अनुनात्तयणादेशोऽयम् । अतुदात्तस्येति किम् । कुमार्य- व । अन्नेत्ययमाद्युदात्तो लित्स्वरेण ॥ एकादेश उदात्तेनोदात्तः ॥ ५ ॥ उदात्तेन सहानुदात्तस्य य एकादेशः स उदाचो भवति । अनुदात्तस्येति वर्तते । अग्नी ।। वायु । वृक्षैः । प्लक्षैः । उदात्तेनेति किम् । पचिन्त । यजन्ति लसार्वधातुकानुदात्तत्वे कृतेः द्वयोरनुदात्तयोरयमेकादेशः । पररूपे कर्त्तव्ये स्वरितस्यासिद्धत्वात् ॥ स्वरितो वाऽनुदाते पदादौ ॥ ६॥ अनुदात्तं पदादौ उदात्तेन सह य एकादेशः स स्थरितो वा भवत्युदात्तो वा। सुउत्थितः। सूत्थितः । वि ईक्षते । वीक्षते । वसुकः असि । वसुकोऽसि । सूत्थित इति सुशब्दः सुः पूजा- यामिति कर्मप्रवचनीयः तस्य प्रादित्वात् समासे सति अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेनायुदा- शेषसनुदात्तमिति चानुदात्ते पदादावेकादेशो भवति । वीक्षते । बसुकोऽसीति । अत्रापि तिङतिङ इति निघाते कृतेऽनुदात्ते पदादाकादेशः स्वरितग्रहणं विस्पष्टार्थम । उदात्ते हि विकल्पिते तस्मिन्नसत्यान्तर्यत एव स्वरितो भविष्यतीति । अनुदात्त इति किन् । देघद-. तोऽत्र । पदादाविति किम् । वृक्षौ । वृक्षाः ॥ मलोपः प्रातिपदिकान्तस्य ॥ ७ ॥ पदस्येति वर्चते । प्रातिपदिकस्य पदस्य योऽन्त्यो नकारस्तस्य लोपो भवति । राजा। राजभ्याम् । राजभिः । राजता । राजतरः । राजतमः । प्रातिपदिकपहणं किम् । अहन. हिम् । अन्तमहणं किम् । राजा । राजानौ । राजानः । प्रातिपदिकग्रहणमसमस्तमेव नयां । - ·काशिका ।, अ०८ सुलगिति पष्ठ्या लुको निर्दिष्टम् ।। *अहो नलोपप्रतिषेधो वक्तव्या* । अहः । अहोभ्याम् । अहोभिः । अहन , रोऽसुपीति रेफरत्ययोरसिद्धत्वाद् नलोपः प्राप्नोति । सावकाशं तदुय संबुद्वौ । हेऽहः । हे दीर्घाहो निदाघेति । तत्र समाधिमाहुः । अहन्निति रुविधौ यदुपादीयते प्रथमैकवचनान्तमकृतनलोपं तदावयेते, तत्रैकयाऽऽवृत्त्या तदेवं रूपं नलोपाभावार्थमन्वा- ल्यायते, द्वितीययापि तस्य रुविधीयते ॥ न डिसम्बुद्धयोः ॥ ८॥ डौ परतः संबुद्धौ च नकारलोपो न भवति । आदें चर्मन् । लोहिते चर्मन् । सुपां सुलु. गिति डेर्लुक् । संबुद्धौ । हे राजन् । हे तक्षन् । अस्मादेव नलोपप्रतिषेधवचनादप्रत्यय इति प्रत्ययलक्षणेन प्रातिपदिकसंज्ञा न प्रतिषिद्वयते इति ज्ञाप्यते । भसंज्ञा च न भवतीति । तथा हि राज्ञः पुरुषो राजपुरुष इति । अत्र नलोपश्च भवति । अल्लोपश्च न भवति ॥ #आवुत्तरपदे प्रतिपेधंस्य प्रतिषेधो दक्तव्यः । चर्मणि तिला अस्य चर्मतिलः । हे राजवृन्दारक इत्यत्र समुदायार्थ संबोधनं, न पूर्वपदार्थसंबोधनं प्रतीयत इति संवृदयन्तं पूर्वपदं नैव समस्यते । *वा नपुंसशनामिति वक्तव्यम् । हे चर्मन् । हे चर्म ॥ मादुपधायाश्च मतोवोऽयवादिभ्यः ॥९॥ मतोरिह कापित्वेनोपादानात् सामथ्र्यलब्ध प्रातिपदिकं तन्मादिति मकारावर्गाभ्यां विशिष्यते । मकारावर्णविशिष्टया चोपधया इत्ययमर्यो भवति । मकारान्तादू मकारोपधाद. वर्णान्तादयोंपधाच्चोत्तरस्य मतोर्य इत्ययमादेशो भवति, यवादिभ्यस्तु परतो न भवति । मकारान्तात् । किंवान् । शंत्रान् । मकारोपधात । शमीवान् । दाडिमीवान् । अवर्णान्तात् । वृक्षवान् । प्लक्षवान । खट्यावान् । मादुपधायाश्चेति किम् । अग्निमान् । वायुमान् । अयवादिभ्य इति किम् । यवमान् । दल्मिमान् । अम्मिमान् । यत्र । दलिम । उम्मि । भूमि । कमि । कुञ्चा। चशा । माक्षा(१) एतेषां मादुपधायाश्चेति प्राप्नोति । प्रजि । ध्वजि संक्षि(२) इत्येतेषां छन्दसीर इति । हरित् ककुत् गत् इत्येतेषां झय इति । इक्षु मधु द्रुम सण्ड धूम इत्येतेपी संज्ञायामिति । आकृतिगणश्च यवादिः । अकृतत्त्वो मतुम् यया- दिपु द्रष्टव्यः । यस्य सति निमित्त मतुपो वत्वं न दृश्यते स यवादिषु द्रष्टव्यः । इह नमत इदं नार्मतमिति बहिरङ्गलक्षणत्यादवोपधस्य मतुपो वत्वं न भवति । शयः॥ १० ॥ सन्तादुत्तरस्य मतोत्र इत्ययमादेशो भवति । अग्निचित्त्वान मामः । उदस्वित्वान घोपः । विद्युत्थान वलोहकः । इन्द्रो मरुत्वान् । रसद्वान् देशः । संशायाम् ॥११॥ संज्ञायां विषये मतोर्व इत्ययमादेशो भवति । महोवती । कपीवती । पीवती मुनीयती ॥ आसन्दीबदष्टीयञ्चमीयत् फक्षीयट्ठमण्वधर्मरावती ॥ १२ ॥ आसन्दायद् अटीवत् चक्रीयत् कक्षीय रमण्यत् चर्मग्यती इत्येतानि संज्ञायां निपात्य- न्ते । यत्ये पूर्वणव सिद्धमादेशायांनि निपातगानि । आसन्दीपदिति । मासगशब्दस्यासन्दी. भावो नित्यत । आसन्दीवान प्रामः । आसन्दीबदहिस्पलम् । आसनवानित्येपान्यत्र । परे त्याहुः । आसन्दीशब्दोऽरि प्रफूत्पन्तरमेयास्ति । सपा पोक्तमोदम्बरी राजा पन्दी भरतीति । तस्य संमायामिति यतेन सिद्धम् । आसन्दीबदित्येतत्पशायमिह पया अधोते. ()" पायदुरलभ्यते । (१) । निधि मिनि" IAS पेराम्यते । - -- ·'पा.२] ! काशिका । ५३५ -- - - । 1 वदिति अस्थ्नोऽष्ठीभावः । अष्ठीवानिति शरीरैकदेशसंज्ञा । अस्थिमानित्येवान्यन्त्र । चक्री- वदिति । चक्रशब्दस्य चक्रीभावों निपात्यते । चक्रीवान्, राजा । चक्रवानित्येवान्यन्न । च- क्रीवन्ति सदो हविर्धनानि भवन्तीत्येतत्तु छान्दसत्वाद् अनुगन्तव्यम् । कक्षीवदिति । कक्ष्यायाः संप्रसाएं निपात्यते । कक्षीवानाम ऋषिः । कक्ष्यावानित्येवान्यन्न । रुमण्वदिति लवणशब्दस्य रुमणभावो निपात्यते । लवणवानित्येवान्यन्न । अपरे त्वाहुः । रुमानिति प्रक- स्यन्तरमस्ति । तस्यैतन्निपातनं नकारलोपाभावार्थ णत्वार्थ च । मतो नुडर्थमिति । चर्म- पवीति । चर्मणो वलोपाभावो णत्वं च निपात्यते । मतो नुडागमः । चर्मण्णवती नाम नदी। चम्मवतीत्येवान्यन्त्र ॥ उदन्वानुदधौ च ॥ १३ ॥ उदन्यानित्युदकशब्दस्य मतावुदन्भावो निपात्यते उदयावर्थ संज्ञायां विषये । उदन्वा- नाम ऋषिर्यस्यौदन्वतः पुत्रः । उदधौ उदन्वान् । यस्मिन्नुदकं धीयत स एवमुच्यते । उदधाविति किम् । उदकत्रान् घट इत्यत्र तु दधात्यों न विवक्ष्यते कि तर्हि उदकसत्तास- बन्धसामान्यम् ।।. राजन्वान् सौराज्ये ॥ १५ ॥ राजन्वानिति निपात्यते सौराज्ये गम्यमाने । शोभनो राजा यस्मिन्निति स राजन्वान् देशः । राजन्वती पृथ्वी । राजवानित्येवान्यन्त्र, ॥ छन्दसीरः ॥ १४॥ छन्दसि विषये इवर्णान्तद्रेफान्ताचोत्तरस्य मतोर्वत्दै भवति । इवर्णान्ताचावत् । त्रिवती थाज्यानुवाक्या भवति । हरिवो मेदिनं त्वा । अधिपतिवती जुहोति । चरुरग्निवोनिव । आरेवानेतु मा विशत् । रयेमताविति संप्रसारणम् । सरस्वतीवान् । भारतीवान् । दधीवांश्वरः। छन्दसि सर्वे विधयो विकल्प्यन्त इतीह न भवति । सप्तपिमन्तम् । अपिमान् । ऋतीमान् । सूर्य ते द्यावापृिथवी मन्तमिति । रफान्ताः । र्गीवान् । धुर्वान् । आर्शीवान ।। अनो नुट् ॥ १६ ॥ छन्दसीति वर्ततेऽनन्तादुत्तस्य मतोर्नुडागमो भवति छन्दसि विपये । अक्षण्वन्तः कर्ण- वन्तः सखायः । अस्थन्वन्तं यदनस्था विभर्ति । अक्षण्वता लागलेन । शीर्षण्वती । सुई- न्वती । नुटोऽसिद्धत्वात्तस्याच वस्वं न भवति । ततः परस्य च भवति ।। नाद् घस्य ॥ १७॥ नकारान्तादुत्तरस्य घसंज्ञकस्य नुडागमो भवति छन्दसि विपये सुपथिन्तरः । दस्युहन्त- मः । *भृरिदाग्नस्तुवक्तव्यः । भूरिदावत्तरः । दथिनः । रथिन इकारान्तदेशो घे परसः। रथीतरः । रथशब्दादेव वा मत्वर्थीयोऽयमीकारः, छन्दसोवनिपाविति ॥ रुपो रो लः ॥ १८॥ कृपेातो रेफस्य लकारादेशो भवति । र इति श्रुतिसामान्यमुपादीयते । तेन यः फेवलो रेफो यच कारस्थस्तयोर्द्धयोरपि ग्रहणम् । ल इत्यपि सामान्यमेचीपादीयते । ततोऽयं पत्र. लस्य रेफस्य स्थाने नकारदेशो विधीयते नरकारस्याप्येकदेशविकारद्वारेण कारस्तवा लुटि चकल्प इत्येवमादयो निर्देशा उपपद्यन्ते । कल्सा | करतारौ। फल्तारः । क्लमः । क्लप्त. वान् । कृपा इत्येतत्कः संप्रसारणं चेति मिदादिपु पाटादयति । तस्य हितसंप्रसारगम्य लाक्षणिकत्वात् । इह कृष इति ग्रहणं नास्ति । एपणापाणपीटकर्परादयोऽपि करेय द्रष्ट- व्याः । उणादयो बहुलमिति या फरयं लत्वाभावः । *पालमूललग्यसुरालमगुलीनां या रो लमापयत इति वक्तव्यम् । वालः । पारः । मूलम् । मूरम् । लघु। रखु । असुरः । समुन्टः ।

·९३६ काशिका । [अ०८ - अलम् । अरम् । अङ्गुलिः । अङ्गुरिः । कपिलकादीनां संज्ञाछन्दसोर्वा रो लमापद्यत इति वक्तव्यम् । कपिरकः । कपिलकः । तिलिपलीकम् । तिपिरीकम् । लोमानि । रोमाणि । पांशुरम् । पांशुलम् । कर्म । कलम । रलयोरेकत्वस्मरणमिति केचित् । किमिदमेकत्वस्मरण- मिति । समानविषयत्वमेघ तयोः स्मर्यंत इत्यर्थः । उपसर्गस्यायतौ ॥ १९ ॥ अयतो परत उपसर्गस्य यो रेफस्तस्य लकार आदेशो भवति । प्लायते । पलायते । अत्र च योऽयमेकादेशस्तस्त्र स्थानिवद्धावादयतेरुपसर्गस्य च विमागे सति यद्ययंतिग्रहण रेफस्य विशेपणं तदा, येन नाव्यवधानं. तेन व्यवहितेऽपि वचनप्रामाण्यादिति एकेंन व्यवधानेऽऽपि सति लत्वं भवति । तथाच पल्ययते इत्यनापि भवति । उपसर्गस्य विशेषणे त्वयतिग्रहणे सिद्धमेवैतत् सर्व प्रतेपि तु व्यवहितेऽपि प्राप्नोति । तत्र केपांचिद्दर्शनं भवितव्यमेव प्लस्व- यत इति । प्रथमपक्षदर्शनामिनिविष्टास्तु प्रत्ययत इत्येव भवतीति मन्यन्ते । अपरे तु प्रति शब्दोपसृष्टस्यायतेः प्रयोगमेव नेच्छन्ति । दुस् निस् इत्येतयोस्तु रुत्वस्यासिद्धत्वाल्लत्वेन व भवितव्यम् । निरयणम् । दुरयणम् ॥ ग्रो थङि॥ २०॥ गृ इत्येतस्य धातो रेफस्य लकार आदेशो भवति यडि परतः । निजेगिल्यते । निजेगि० . ल्यन्ते । भावगर्हायां यो यविहितः(१) केचित् य इति गिरतेगातेश्च सामान्येन ग्रहणमि. च्छन्ति । अपरे तु गिरतेरेव, न गृणातेः । गृणातेहि यव नास्ति, अनभिधानादिति । यडी. ति किम् । निगीर्यते ॥ अचि विभाषा ॥२१॥ अजादौ प्रत्यये परतो ग्रो रेफस्य विभापा लकारादेशो भवति । निगिरति । निगिलति निगरणभू । निगलनम् । निगारकः । निगारलकः । इयं तु व्यवस्थितविभापा । तेत गल इति प्राण्यङ्गे नित्यं लत्वं भवति । गर इति विपे नित्यं न भवति । निगार्यते । निगाल्यत इति । णिलोपल्य स्थानिवदावादचि विभापति लत्वविकल्पः । पूर्वग्रासिद्धे नस्थानिव. दिति एतदपि सोपवादमेव तस्य दोपः संयोगादिलोपलवणत्वेष्विति । अन्तरङ्गत्वाद्वा कृते लत्वविकल्पे णिलोपो भविष्यति । गिरौ गिर इत्यत्र धातोः स्वरूपग्रहणे तत्प्रत्यये विज्ञान- मिति लत्वं न भवति । गिरतिर्वा लत्वविधावधिकृतो गृणातरेतद्रूपम् ॥ परेश्च घाईयोः ॥ २२ ॥ परि इत्येतस्य यो रेफस्तस्य घशष्टदेऽशब्दे च परतो बिभापा लकार आदेशो भवति । परिधः । पलिवः । पर्यः । पल्याङ्कः ॥ व इति स्वरुपग्रहणमत्रेप्यते, न तरक्षमपौ इति । *योगे चेति वक्तव्यम् परियोगः । पलियोगः ।। संयोगान्तस्य लोपः ॥ २३ ॥ ... संयोगान्तस्य पदस्य लोपो भवति । गोमान् । यवमान् । फतवान् । हतवान् । इद श्रेयान् भूयानिति र परमप्यसिद्धत्वात् संयोगान्तस्य लोपं न साधते । जरत्वे तु नामा तदार- भ्यत इति तस्य यापर्क मयति । यशः पय इति दध्यान मध्यग्रेत्पन्न तु यणादेशल्प यहिर. रक्षणस्यासिदत्वात् संयोगान्तलोपो न भवति ।.पदस्पति किम् । गोमन्ती गोमन्त इति ।। मासस्य ।। २४ ॥ (लचिदधिकोप पाठा-"इत्वे ते कुच दोघस्यानित्यानित्यनापल हो सानिमाला- भारपायम भवति" इति । ।

·पा०२.] काशिका । । संयोगान्तपदस्य यो रेफस्तस्मादुत्तरल्यान्तस्य सकारस्य लोपो भवति । गोभिरक्षाः प्रत्यञ्चमत्साः । क्षरतेः त्सरतेश्च लुङि सिचश्छान्दसत्वादीडभावो बहुलं छन्दसीति वचनादीघे. सति रूपमेतत् । मातुः पितुरिति । ऋत उदिति उसे कृते रपरत्वे च सति रात्सस्येति सलोपः। सिद्ध सत्यारम्भो नियमार्थः । रात्सस्यैव लोपो भवति नान्यस्येति । उजेंः विप् । उ । मृजेलङि अमाः ॥ धि च २५ ॥ धकारादौ प्रत्यये परतः सकारस्य लोपो भवति । अलविध्वम् । अलविदवस् .। अप- विध्वम् । अपविढ्दम् । यद्यत्र सकारलोपो न स्यात् । सिचः पत्वे जात्ने च, विभाषेट इति मुर्द्धन्याभावपक्षेऽपि न धकारः श्रूयेत ॥ इतः प्रभति सिचः सकारस्य लोप इष्यते ॥ इह न भवति । चकाद्धि पलितं शिर इति तथा पयो धावतीत्येवमादीनामपि न भवति । सग्धिर्व- धामिति छान्दसो वर्णलोपः । भाष्यकारस्त्वाह । चकाधीत्येव भवितव्यमिति । तेन पयो धावतीत्येवमादौ यत्नान्तरमास्थेयम् ॥ धि सकारे सिचो लोपश्चकाद्धीति प्रयोजनम् । आशाध्य तु कथं जश्त्वं सकारस्य भविष्यति । सर्वमेवं प्रसिद्ध स्याच्छतिश्चापि न विद्यते । लुखश्चापि न मुर्द्धन्ये ग्रहण सेटि दुष्यति । घसिमसोन सिध्येत तस्मात् सिग्रहणं न तत् । छान्दसो वर्णलोपो वा यथेष्कारमध्वरे ॥ निष्कारमध्वरस्येत्येवं प्राप्ते ॥ झलो झलि ॥ २६ ॥ झल उत्तरस्य सकारस्य झलि परतो लोपो भवति । अभित्त । अभिस्थाः । अच्छित्ती अच्छित्थाः । अवात्ताम् । अवात्तेत्यत्र वा सिचः सकारलोपस्यासिद्धत्वात् सत्यार्द्धधातुक इति सकारस्य तकारः । झल इति किम् । समस्त । अमंस्थाः । झलीति कि । अभिल्साताम् । अभित्सत । अयमपि सिंच एव लोपस्तेनेह न भवति, सोमसुत् स्तोता। हपत् स्थानमिति ॥ हस्वादगात् ॥ २७ ॥ हस्वान्तादादुत्तरस्य लोपो भवति झलि परतः । अकृत । अकृथाः । अहयाः । इस्वा. दिति किम् । अव्योष्ट । अप्लोष्ट अङ्गादिति किम् । अलाविष्टाम् । अलाविपुः । शलीत्येव । अकृपाताम् । अकृपत । अयमपि सिच एव लोपस्तनेह न भवति । द्विएरा विष्टमामिति सुजन्ताद् द्विशब्दात्तरप्तमपौ । अद्रव्यप्रकर्षे आतिशयिक आम् प्रत्ययः ॥ . इट ईटि ॥ २८॥ इट उत्तरस्य सकारस्य लोपो भवति ईटि परतः । अदावीत् । असेपीत् । अकोपीत् समोपीत् । इट इति किम् । अकार्षीत् । महात् । ईटीति किम् । मलाविष्टाम् । अलाविपुः ॥ स्कोः संयोगाद्योरन्ते च ।। २९ ॥ पदस्यान्ते यः संयोगः पलि परतो वा संयोगस्तदाधोः सकारककारयोलीपो भवति । लस्जेः । लग्नः । लग्नवान् । साधुला । ककारस्य । तक्षः, तद । तष्टयान । काष्टतट । अलि सोति बक्तव्यम् । किमिदं सहीति । सनः सप्रभृति महिटो कारण प्रत्याहारः । इदमा भूत् । काष्ठशम्स्यातेति धकारे सलिं ककारस्य संयोगादेर्लोपः प्राप्नोति 1 तदत्र के ·[अ०८ । ५ । :१३८ काशिका। शिवन्तस्य प्रयोग एव नास्तीत्याह । काठशगेव नास्ति कुतोऽयं काष्ठशकि तिष्टेदिति । वास्य), काक्यर्थमिति। अन्नापि बहिरङ्गालक्षणस्य यणादेशस्यासिद्धत्वात् संयोगादिलोपो न भवति । स्कोरिति किम् । नति । वर्षति संयोगाद्योरिति किम् । पयांशक् । अन्ते चेति किम् । तक्षिता । तक्षकः ॥. चोः कुः ॥३०॥ चवर्गस्य कवर्गादेशो भवति झलि परतः पदान्ते च । पक्ता । पक्तुम् । पक्तव्यम् । ओदनपक् । वक्ता । वक्तुम् । वक्तव्यम् । वाक् । क्रुश्चेत्यत्र सङीति वचमाद् अकारस्य चकारे शलि कुत्वं न भवति । युजिकुञ्चां चेति निपातनाद्वा । नकारोपधो वा धातुरयं रेफरहितश्च कुञ्चकौटिल्याल्पीभावयोरिति पश्यते । नकारलोपे हि निकुचिरिति दृश्यते । युजिकुच्चा चेति तस्यैव रेकोऽधिको नकारस्य लोपाभावश्चेति निपात्यते । तत्रानुस्वारस्य परसवर्णस्य चासि- दत्वात् लकार एवं नास्तीति कुल्वं न भविष्यति ॥ होः दः ॥ ३१॥ हकारस्य ढकारादेशो भवति झलि परतः पदान्ते च । सोढा । सोद्धम् । सोढन्यम् । - तुरापाट् । वोढा । योढुम् । वोढव्यम् । प्रष्ठयाट् । दित्यवाट् ॥ दादेर्धातोघः ॥ ३२॥ दकारादेर्धातोर्हकारस्य घकारादेशो भवति झलि परतः पदान्ते च । दग्धा । दग्धुम् । दग्धव्यम् । काठधक् । दोग्धा । दोग्धुम् । दोग्धव्यम् । गोधुक् । दादेरिति किम् । लेटा । लेदुम् । लेखन्यम् । गुन्।ि धातोरिति दादिसमानाधिकरणमेतन्न; कि तहि तद्विशेषणम- वयवपाध्यन्तं धातोरवयवो यो दादिः शब्दस्तदवयवस्य हकारस्येति । किमेव कृतं भवति । अधोगित्ययापि धकारः सिद्धो भवति । कथं दोग्धा दोग्धुमिति, व्यपदेशिवदायात् । अथ वा धातूपदेशे यो दादिरित्येवं विज्ञायते । तथा च दामलिहमिच्छति दामलिहाति । दाम- लियतः किप्प्रत्ययः । दामलिहित्यत्रापि न भवति । वा द्रुहमुहष्णुदपिणहाम् ॥ ३३ ॥ दुह मुह प्णुद प्णिह इत्येतेपां धातूनां हकारस्य चा धकारादेशो भवति झलि परतः पदान्त च । गुह् । प्रोग्धा । मोगा । मित्तधुक । मित्तबुद् । मुह । उन्मोग्धा । उन्मोडा । उन्मुक् । उन्मुद् । स्नुछ । उत्स्नोग्धा । उत्स्नोढा । उत्स्नुक् । उत्स्नु । स्निह । स्नग्धा । स्नेढो । स्निम् । स्निट् । दुहेर्दादित्वाद घल्यं नित्यं प्राप्तमितरेपामप्राप्तमेव घत्वं विकरप्यते ॥ नहो धः ॥ ३४ ॥ नहोइफारस्य धकारांदेशो भवति झलि परे पदान्ते च । नद्धम् । नधुम् । नद्रव्यम् । उपानम् । परीणत् ॥ प्राहस्था॥३५॥ आहा कारस्य यफारादेशो भवति झलि परतः । इदमात्य । किमात्य । आदेशान्त. रकरणं झपस्तयोद्धोध इत्यस्य निवृत्यर्थम् । झलीत्येव । आह । आतु: आतुः ॥ *महोर्भमन्दसि दरम्येति वक्तव्यम् । गर्दभेन संभरति । अभीता । अनिरे । उदूपाभर निपाभ घनदया अवीधन् । प्रधनम्जसृजमृजयजराजम्राजच्छा पः ॥ ३६॥ प्रभात मृत गज पत्र राज भाज इत्येतेषां इकारान्तानां शफारान्तानां प्रकार मादेशो भरविग्निपरनः पदान्न NRI | मन्दुम् । पटव्यम् । मूमर । भ्रात। .

·पा०.२] काशिका । । । भ्रष्टा । भ्रष्टुम् । भ्रष्टव्यम् । धानाभृट् । सृज् । स्रष्टा । स्रष्टुम् । स्वष्टव्यम् । रज्जुसृट् । मृज । मार्टा । माटुंम् । माष्टव्यम् । कंसपरिमृट् । यज । यष्टा । यष्टुम् । यष्टव्यम् । उपयट्। राज् सम्राट् । स्वराद् । विराट् । राजभ्राजोः पदान्तार्थ ग्रहण, मलादिराझ्यामिटर पर्यव. पद्यते । केचित्तु राष्टिरिति किन्नन्तमिछन्ति । छकारान्तानाम् । प्रच्छ । प्रष्टा । प्रष्टुम् । “प्रष्टव्यम् । शब्दप्राट् । छ्वोः शुडनुनासिके चेत्यत्र विडतीत्यनुवर्तते इति छाहणमिह क्रियते । शकारान्तानाम् । लिश् । लेष्टा । लेष्टुम् । लेष्टव्यम् । लिट् । विशु । घेष्टा । वेष्टुम् । वेष्टव्यम् । विट् ॥ एकाचो बशो भए शन्तस्य स्ध्वोः ॥ ३७ ॥ धातोरवयवो य एकाच झषन्तः तदवयवस्य बशः स्थाने भए आदेशो भवति झलि चकारे ध्वशब्दे च परतः पदान्ते च । बुध् । भोत्स्यन्ते । अभुध्वम् । अर्थभुत् । गुह । निघोक्ष्यते । न्यघुवम् । पर्णघुट् । दुह । धोक्ष्यते । अधुग्ध्वम् । गोधुक् । अजर्घाः । गृधेर्यलुगन्तस्य लडि सिपि लघूपधगुणे कृते सिपो हल्ड्यादिलोपे च धातोरवयवल्यैकाचो बशः स्थाने भष्भावस्ततो धकारस्य जश्त्वं दश्चेतिरुत्वं, रो रीति पूवरेफस्य लोपः, ठूलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽण इति दीर्घत्वम् । गदूर्दभयतेरप्रत्ययः । गर्द्धप । एकाच इति किम् । दामलिहमिच्छति दाम. लिपति, दामलिह्यतेरप्रत्ययः । दामलिट् । असति ।काज्ग्रहणे धातोरित्येतदवशो विशेषणं स्यात् । बश इति किम् । क्रुध । क्रोत्स्यति । अपन्तस्येति किस् । दास्यति । स्मोरिति किम् । बोद्धा । योद्धम् । बोद्धव्यम् । धकारस्य वकारोपसृष्टस्य ग्रहणं किम् । दाददि । दध धारण इत्येतस्य यलुकि लोटि हुझल्भ्यो हेर्द्धि रिति धिभावे सत्येतद्भवति । अन चत्वारो बशः स्थानिनो भषादेशाश्चत्वार एव । तत्र संख्यातानुदेश प्राप्ते डकारेस्य स्थानिनोऽभावात् ढकारादेशो न भवति । आन्तयंतो ध्यवस्था विज्ञास्यते ।। दधस्तथोश्व ॥ ३८ ॥ दध इतिादधातिः कृतविचनो निद्दिश्यते । तस्य झलन्तस्य वशः स्थाने भए आदेशो भवति तकारथकारयोः परतश्चकारात् ध्वोश्च परतः । धत्तः । धत्थः । धत्स । धत्स्व । धध्वम् । वचनसामर्थ्यादातो लोपस्य स्थानिवद्भावो न भवति । अभ्यासजश्त्वस्य चासिद्ध- त्वम् । तथोरिति किम् । आनन्तर्यात्मध्वोरैव विज्ञायेत । चकारस्तयोरनुवृत्त्यर्थः । झपन्तस्ये: त्येव । दधाति । झलां जशोन्ते ॥ ३९ ॥ झलां जश आदेशा भवन्ति पदस्यान्ते वर्तमानानाम् । वागत्र । श्वलित्र । अग्नि- चिदन्न । त्रिष्टुबन्न । अन्तमहणे झलीत्येतस्य निवृत्त्यर्थम् । यस्ता । वस्तव्यम् ॥ झपस्तथोद्धोऽधः ॥ ४० ॥ शप उत्तरयोस्तकास्थकारयोः स्थाने धकार आदेशो भवति । दधाति वर्जयित्वा । लब्धा । लब्धुम् । लब्धव्यम् । अलब्ध । अलब्धाः । दुह । दोग्धा । दोरधुम् । दोग्धव्यम् । अदुग्ध । अदुग्धाः । लिह । लेढा । लेदुम् । लेढव्यम् । अलोट । अलीडाः । युध् । बोन्द्रा योद्धम् । योद्धव्यम् । अबुद्ध । अवुद्धाः । अध इति किम् । धत्तः । धत्थः ॥ पढोः कः सि ॥४१॥ पकारढकारयोः ककारादेशो भवति सकारे परतः । पकारस्य । विप् । वियष्यति अपेक्ष्यत् । विवक्षति । उकारस्य । लिह । लेक्ष्यति । अलेक्ष्यत् । लिलिक्षति । सोति किम् । पिनष्टि । लेदि। रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः ॥ ४२ ॥ । - --- ·काशिका। [१२८ - । 1 रफदकाराभ्यामुत्तरस्य। निष्ठातकारस्य नकार आदेशो भवति पूर्वस्य च दकारस्य । रेफान्तात्तावत् । भास्तीर्णम् । विस्तीर्णम् । विशीर्णम् । निगीर्णम् । अवगूर्णम् । दकारात् । भिन्नः । भिन्नवान् । छिन्नः । छिन्नवान् । रदाभ्यामिति किम् । कृतः । कृतवान् । र इत्यन रश्रुतिसामान्य नोपादीयते, किं तहि व्यञ्जनमात्रम् । रेफसामान्यनिदेशेऽपि सति रेफात् परा याज्भक्तिस्तद्व्यवधानानत्वन भवति । निठेति किम् । कर्ता । हर्ता । त इति किम् । चरि- तम् । मुदितम् । पूर्वस्येति किम् । परस्य मा भूत् । भिन्नवद्भ्याम् । भिन्नवनिः । इह कृत- स्थापत्य कार्तिरिति वृद्धिर्बहिरङ्गलक्षणाया असिद्धत्वानत्वे कर्तव्ये रेफस्यासिद्धत्वम् ।। संयोगादेरातो धातोयण्वतः ॥ ४३ ॥ संयोगादियों धातुराकारान्तो यण्वान् तस्मादुत्तरस्य निष्ठातकारस्य नकारादेशो भवति । प्रद्राणः । प्रद्राणवान् । ग्लानः । ग्लानवान् । संयोगादेरिति किम् । यातः । यातवान् । आत इति किम् । च्युतः । च्युतवान् । लपुतः । पलुतवान् । धातोरिति किम् । निर्यातः । निर्वातः । यावत इति किम् । स्नातः । स्नातवान् ॥ ल्वादिभ्यः॥४४॥ लुङ् छेदेन इत्येतत्प्रभृति वृ वरणे इति यावत् वृत्करणेन समापिता ल्वादयो गृस्यन्ते । तेभ्य उत्तरस्य निष्ठातकारस्य नकारादेशो भवति । लूनः । नवान् । धूनः । धूनवान् । जीनः । जीनवान् । करकारल्वादिभ्यः क्तिनिष्ठावद्भवतीति वक्तव्यम् । कीणिः । गीणिः । शीणिः । लूनिः। पूनिः । *दुग्वोर्दीर्घश्चेति वक्तव्यम् । दु, आदूनः । गु, विगूनः । *पूजो विनाश इति वक्तव्यम् । पूना यवाः । विनष्टा इत्यर्थः । विनाश इति किम् । पूर्त धान्यम् । *सिनोते सकर्मकर्तृकस्येति वक्तव्यम् सिनो गासः स्वयमेव । मासकर्मकतृकस्येति किम् । सिता पाशेन सूकरी। प्रासोऽपि यंदा कसैव भवति न कर्मकर्ता तदा न भवति । सितो पासो देवदत्तेनेति ॥ ओदितश्च ॥ ४५ ॥ ओकारेतो धातोरुत्तरस्य निठातकारस्य नकारादेशो भवति । ओलस्जी । लग्नः । लान- वान् । ओविजी। उद्विग्नः । उद्विग्नवान् । ओप्यायी वृद्धौ। आपीनः। आपीनवान् । स्वादय ओदितः । पूछ । सूनः । सूनवान् । दूछ । दूनः । दूनवान् । दीछ । दीनः । दीनवान् । दी । डोनः । डीनवान् । धी । धीनः । धीनधान् । मी । मीनः । मीनवान् । रीछु । रोणः । रोणवान् । ली । लीनः । लीनवान् । घोट् । घीणः । प्रीणवान् । क्षियो दीर्घात् ॥ ४६ ॥ क्षियो धातोघांदुत्तरस्य निष्ठातकारस्य नकारादेशो भवति । क्षीणा: क्लेशाः । क्षीणो मालमः । क्षीणस्न्तपस्वी । क्षियो, निष्टायामण्यदय, वा क्रोशदैन्ययोरिति दीर्घत्वं भवति । दीवांदिति किम् । अक्षितमसि मागेक्षेष्टाः । अक्षितमिति प्रत्ययो भाये। भावश्च ण्यदर्थ इति दोघांमायः । दयानन्तस्यापि धात्यनुकरणस्य इह इयडा निर्देशः । क्षियो निहायाम- ज्यदर्थ इत्यत्र दीर्घप्रहणं फियते विपराभ्यां जेरित्येवमादौ तु धातुत्यमनुकार्यगतं सदप्यविध. क्षितत्वाद् निरूपसामान्यानुकरणं द्रष्टव्यम् ॥ श्योऽस्पर्श ।। ४७ ॥ श्यापतरुत्तरस्य निष्टातकारस्य स्पर्श नकार आदेशो भवति । शीनं मृतम् । शीनं मे. दः । शीना यसा । अस्प इति पिम् । पीतं यते । शीतो वायुः । शीतमुस्कमित्यन्त्र गुग- भृतोऽपि रूपों, नत्वप्रतिपेधस्य संप्रसारणम्य च निमित्त भवति । गुणे च स्पर्श प्रतिषेधो. न रोग, जन प्रतिशीन इत्या नत्वं भवत्येय ॥ - । 1 ·. घा०२] काशिका । -- . अञ्चोऽनपादाने ॥ ४८॥ अञ्चतेरुत्तरपदस्य निष्ठातकारस्य नकारादेशो भवति न चेदपादान तत्र भवति । समक्नौ माकुनेः पादौ । तस्मात् पशवो न्यक्नाः । अनपादान इति किम् । उदक्तमुदकं कूपात् । व्य. तमित्येतदज्जे रूपम् ॥ दिवोऽविजिगीषायाम् ॥ ४९॥ दिव उत्तरस्य निष्टातकारस्य नकारादेशो भवति अविजिगीषायामर्थे । आणूनः । परि- धूनः । अविजिगीषायामिति किम् । द्यूतं वर्तते । विजिगीषया हि तन्नाक्षपातनादि क्रियते ॥ निर्वाणोऽवाते ॥ ५० ॥ निर्वाण इति निस्पूर्वाद्धातोरत्तरस्य निष्ठातकारस्य नकारो निपात्यते । न चेद्वाताधिक- रणो वात्यों भवति । निर्वाणोऽग्निः । निर्वाणः प्रदीपः । निर्वाणो भिक्षुः । अवात इति किम् । निर्वातो वातः । निर्वानं वातेन । निर्वाणः प्रदीपो वातेनेत्यत्र तु प्रदीपाधिकरणो वा- स्यों, चातस्तु तस्य करणमिति भवत्येव नत्वम् । शुषः कः ॥ ५९॥ शुषे तोरुत्तरस्य निष्ठातकारस्य ककारादेशो भवति । शुष्कः । शुष्कवान् ॥ पचो वः॥ ५२.॥ पचे तोरुत्तरस्य तिष्ठातकारस्य चकारोदेशो भवति । पक्कः । पकवान ॥ क्षायो मः॥ ५३ ।। वैधातोरत्तरस्य निष्ठातकारस्य मकारादेशो भवति । क्षामः । क्षामवान् । प्रस्त्योऽन्यतरस्याम् ॥ ५४॥ प्रपूर्वात् स्त्यायतेरुत्तरस्य तिष्ठातकारस्यान्यतरस्यां मकारादेशो भवति । प्रस्तीमः ! प्रस्तीमवान् ! प्रस्तीतः। प्रस्तीतवान् । यदा मत्व नास्ति तदा, संयोगादेरातो धातोर्य- ण्वत इत्यस्य पूर्वत्रासिद्धत्वात् संप्रसारणं प्रथमं क्रियते । तत्र कृते निमित्तव्याघातान्नत्वं न भवति ॥ अनुपसर्गात् फुल्लक्षीवकृशोल्लाघाः ॥ ५५ ॥ फुल्ल क्षीव कृश उल्लाघ इत्येते निपात्यन्ते न चेदुपसर्गादुत्तरा भवन्ति । फुल्ल इति निफला विशरण इत्येतस्माद्धातोरुत्तरस्य निष्ठातकारस्य लकारो निपात्यते ॥ उत्वमिडभा- वश्च सिद्ध एव ।। क्तवत्वन्तस्याप्येतल्लत्वमिप्यते ॥ फुल्लः । फुल्लवान् इति । क्षीवकृशोल्लाघा इति क्षीवकृशिभ्यामुत्पूर्वाच्च लाघेः क्तप्रत्ययस्य तलोप इडागमाभावश्च निपात्यते । कृते वा इटि इच्छब्दलोपः । क्षीवः । कृशः । उल्लाघः । अनुपसर्गादिति किम् । प्रफुल्लाः सुमनसः । प्रक्षीवितः । प्रकृशितः । प्रोल्लाषितः । लाधेदोऽन्य उपसर्गः प्रतिषिद्धयते ॥ *उत्फुल्लसंफुल्ल. योरिति वक्तव्यम् 1 उत्फुल्लः 1 परिकृश इत्यन्न यः परिशब्दः स क्रियान्तरयोगात् कृर्शि प्रत्यनुपसर्ग एव । परिगतः कृशः । परिकृश इति । नुदविदोन्दत्राबाह्रीभ्योऽन्यतरस्याम् ॥ ५६ ॥ नुद विद उन्दी ना ना ही इत्येतेभ्य उत्तरस्य निष्टातकारस्य नकार आदेशो भवति अन्य- तरस्याम् । तुद । नुन्नः । नुत्तः । विद । विनः । वित्तः । उन्द । समुन्नः । समुत्तः । त्रा। त्राणः । त्रातः । ब्रा । घ्राणः । प्रातः । हो। हीणः । होतः 1 ही इत्येतस्मादप्राप्त नत्वमित- नेपां नित्यं प्राप्त विकल्प्यते ॥ विद विचारण इत्यस्य विदेरिह ग्रहगमिष्यते ॥ एवमुक्तम् ॥ येत्तेस्तु विदितो निष्टा विद्यतेविन इप्यते । वित्तविनश्च वित्त भोगे विनश्च विन्दतेः ।। इति । का०४६ ·[भ०८ - - . ९४२ काशिका । न ध्याख्यापमूञ्छिमदाम् ॥ ५७ ॥ ध्या त्या पृ मूर्छि मद इत्येतेषां निष्ठातकारस्य नकारादेशो न भवति । ध्यातः। ध्यातवान् । ख्यातः । ख्यातवान् । पूर्तः । पूर्त्तवान् । मूर्तः । मूर्त्तवान् । मत्तः । मत्तवान् । रदाभ्यां संयो- गादेरिति.च प्राप्तः प्रतिषिद्धयते ॥ वित्तो भोगप्रत्यययोः ॥ ५८॥ वित्त इति विदेलाभार्थादुत्तरस्य कस्य नत्वाभावो निपात्यते भोगे प्रत्यये चाभिधेये । वित्तमस्य बहु । धनस्य यहित्यर्थः । धनं हि भुज्यत इति भोगोभिधीयते । प्रत्यये । वित्तोऽयं मनुष्यः । प्रतीत इत्यर्थः । प्रतीयत इति प्रत्ययः । भोगप्रत्यययोरिति किम् । वित्रः॥ भिन्नं शकलम् ॥ ५९ ॥ भिन्नमिति निपात्यते वाकलं चेन्द्भवति । भिन्नं तिष्ठति । भिन्न प्रपतति । शकलपर्या- योऽयम् । अन्न भिदिः क्रियाशब्दव्युत्पत्तरेच निमित्तम् । भिदिक्रियाविवक्षायां हि शकलविषये भिन्नमित्येव भवति ॥ ऋणमाधमर्ये ॥ ६ ॥ 'प्राणमिति ऋइत्येतस्माद्धातोरुत्तस्य निधातकारस्य नकारो निपात्यते आधमय॑विषये। अधम ऋणे अधमर्णः । एतस्मादेव निपातनात् सप्तम्यन्तेनोत्तरपदेन समासः । तद्भाव आध- मर्ण्यम् । यद्येवमुत्तमर्ण इति न सिद्धयति । नैप दोपः । कालान्तरदेयविनिमयोपलक्षणार्थ चेदमुपात्तम् । तेन उत्तमर्ण इत्यपि हि भवति । ऋणं ददाति । ऋण धारयति । आधमर्य इति किम् । ऋतं वक्ष्यामि नानृतम् ।। नसन्तनिपत्तानुत्तपतृतसूर्चगु नि छन्दसि ॥ ६१ ॥ नसन निपर अनुत्त प्रतूर्त सूतं गूर्त इत्येतानि छन्दसि विपये निपात्यन्ते । नसत्तनिप- तेति । सदेने पूर्वातिपूर्वाध नस्वाभावी निपात्यते । नसत्तमासा । नसत्रमिति भाषायाम् । निपतः । निषण्ण इति भापायाम् । अनुत्तमित्युन्देन पूर्वस्य निपातनम् । अनुत्तमा ते मवः वन अनुन्नमिति भाषायाम् , प्रतूर्तमिति त्वरतः सूचि इत्येस्य का निपातनम् । प्रतूत वाजिनम् । प्रतूर्णमिति मापायाम् । सूर्तमिति स इत्येतस्य उल्लं निपात्यते । सूर्ण गावः । मृता गाय इति भापायाम् । गूजमिति गृरी इत्येतस्य नत्वाभायो निपात्यते । गत्ता अमृ. तस्य । गूर्णमिति भापायाम् ॥ फिन्प्रत्ययस्य कुः ॥ ६२ ।। परस्येति वर्तते । छिन् प्रत्ययस्य सर्वत्र पदान्ते कुत्वमिन्यते । फिन् प्रत्ययो यस्मा. दातोः स फिन्प्रत्ययः । तस्य पदमपालोऽन्त्यस्य कवर्गादेशो भवति । स्पृशोऽनुश्के चिन् । पुताएर । हलस्टक । मन्त्रस्पृक । फिनः कुरिति वक्तव्ये प्रत्यपाहणं कृतं बहुमोहिविज्ञाना. s, मिन् प्रत्ययो यामाद्विहितस्तस्मादन्यस्मिन्नपि प्रत्यये कुत्र यया स्यात् । मा नो अमाम् । मा नो अदाए । जिशिभ्यां हि चिन् विदितः । तयोर्चुटि फुल्यमेव । माए. योगेऽपि पान्दमत्वादमागमः । दापि न भपति, महुले उन्दसीति । तथा भ्यां सम्मिरि. विश्चियन्तस्यापिटगुत्यै भवति । एवं च सति रन्नुमभ्यामित्यनापि कुर्व प्राप्नो- सि । सग सुगन्यत । तस्मात्प्रति विधातन्यामिति ॥ नशी ।। ६३ ॥ परम्मति यातल । नगः पदस्थ या यलगांशी भाति । साचे जीयरगाहुतिः । साक्षी पनदाततिः । नारद संपदादिमागमा जिप जीयम्प नाशो जीरन । जीवनद । पर प्रा হফিঃ - ।

·पा०२ कांशिका । ५४३ । । -- मोनो धातोः॥ ६४ ॥ मकारान्तस्य धातोः पदस्य नकारादेशो भवति । प्रशान् । प्रतान् । प्रदान् । शमितंमि. दमादीनां किए । अनुनासिकस्य क्विझलोः कितीति दीर्घत्वम् । नत्वस्यासिद्धत्वानलोपों न भवति । म इति किम् । भित् । छित् । धातोरिति किम् । इदम् । किम् । पदस्येत्येव । प्रतामौ । प्रतामः ॥ म्वोश्च ।। ६५॥ मकारबकारयोश्च परतः मकारान्तस्य धातोर्नकारादेशो भवति । अगन्म तमसः पारम् । अगन्ध । गमेर्लडि बहुलं छन्दसीति शपो लुक् । जगन्वान् । विभाषा गमहनजनविदविशा- मिति क्वसाविडागमस्याभावः। अपदान्तार्थ आरम्भः ॥ ससजुषो रुः ।। ६६ ।। सकारान्तस्य पदस्य सजुप इत्येतस्य च भवति । सकारान्तस्य । अग्निरत्र । वायुरन सजुपः । सजू देवेभिः । जुषेः विपि सपूर्वस्य रूपमेतत् ॥ अवयाः श्वेतवाः पुरोडांश्च ॥ ६७ ॥ अवयाः श्वेतवाः पुरोडाः इत्येते निपात्यन्ते । अवपूर्वस्य यजेः श्वेतपूर्वस्य वहे पुरस्पूर्व. स्य दाशतेः मन्त्रे श्वेतवहोक्थशस्पुरोडाशो ण्विन् । अवे यज इति ण्विनि कृते श्वेतवहादीनां डस्पदस्येति डस्प्रत्यये निपातनान्येतानि । किमर्थं तर्हि निपातनं यावता पूणेवरुः सिद्धः । दीर्घत्वमप्यत्वसन्तस्य चाधातोरिति । संयुद्धौ दीर्घार्थमेते निपात्यन्ते । अत्वसन्तस्य चाधा. तोरित्यत्र हिं असंबुद्धाविति वर्तते । हे अवयाः। हे श्वेतवाः । हे पुरोडाः । चकारोऽनुक्तस. समुच्चयार्थः । हे उक्थशाः॥ अहन् ।। ६८॥ अहनित्येतस्य पदस्य रुर्भवति । अहोभ्याम् । अहोभिः । नलोपमकृत्वा निर्देशो ज्ञापकः । नलोपाभावो यथा स्यादिति । दीर्वाहा निदाघः । हे दीर्घाहोऽनेति । अहन्नित्यत्र तु लाक्षणिकत्वादहनशब्दस्य रुन भवति।*अह्नो रुविधौ रूपरात्रिरथन्तरेपूपसंख्यानं कर्तव्यमा अहो रूपम् । अहोरात्रः । अहो रथन्तरम् । रोऽनुपीत्यस्यापत्रादो रुत्वमुपसंख्यायते । अपर आह । सामान्येन रेफादौ रुत्वं भवति । अहो रम्यम् । अहो रत्नानीति ॥ रोऽसुपि ॥ ६९॥ अहनित्येतस्य रेफादेशो भवत्यसुपि परतः । अहईदाति । अहर्भुङ्क्ते । असुपीति किम् । महोभ्याम् । अहोभिः । ननु चानापि प्रत्ययलक्षणेन सुवस्ति । अहर्ददाति । अहर्भुत इति । तदस्ति । उक्तमेतत् । अझो रविधौ लुमता लुप्ते प्रत्ययलक्षणं न भवतीति नायमहः शब्दः सुप्परो भवति । यत्र तु लोपशब्देन लुप्यते तत्र प्रत्ययलक्षणं भवत्येव । यया हे दीर्धा- झोऽन्न दीर्घाह निदाघ इति । अन्न हि हल्याविति लोपेन प्रत्ययस्य निवृत्तिः ॥ अम्नरूधरवरित्युभयया छन्दसि ॥ ७० ॥ अम्नस् ऊधस अवस् इत्येतेषां छन्दसि विपये उभयथा भवति । वो रेफो वा । अम्न- स् । अम्न एव । अम्नरेव । अधस् । ऊधरेव । ऊध एव । अवस् ! अबरेव ! अब एव । यदा रत्वं तदा, भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशीति यकारः॥ *छन्दसि भापायां च विभाषा प्रचे- तसो राजन्युपसंन्यानं कर्त्तव्यम् । प्रचेता राजन् । प्रचेतो राजन् ।। *अहरादीनां पत्यादिपू. पसंख्यानं कर्तव्यम् । अहर्पतिः । अहः पतिः । गीपतिः । गोप्पतिः । धूपतिः । धूःपतिः । विसर्जनीययाधनार्यमत्र पक्षे रेफस्यैव रेफो विधीयते ॥ । 1 ·५४४ काशिका। [अ०८ - - भुवश्च महाव्याहतेः ।। ७९ ॥ भुवस् इत्येतस्य महान्याहतेश्छदसि विषये उभयथा भवति । वा रेफो वा । भुवरित्य- न्तरिक्षम् । भुव इत्यन्तरिक्षम् । महाव्यहतेरिति किम् । भुवो विश्वेषु भुवनेषु यज्ञियः । भुव- रित्येतदव्ययमन्तरिक्षवाचि महाव्याहृतिः ॥ वमुत्रेसुध्वंस्बनडुहां दः ॥ ७२ ॥ सस पोरित्यतः स इति वर्तते । तेन संभवाद् व्यभिचाराच्चवसुरेव विशेष्यते । न संसुध्वंसू । व्यभिचाराभावादसंभवाच्चानदुशब्दः । वस्वन्तस्य पदस्य सकारान्तस्य नंसु ध्वंसु अनहुह इत्येतेषां च दकारादेशो भवति । वसु । विद्वद्भ्याम् । विद्वद्भिः । पपिवद्- भ्याम् । पपिवनिः । संसु । उखात्रभ्याम् । उखानभिः । ध्वसु । पर्णध्वदूभ्याम् । पर्ण. ध्वनिः । अनडुङ् । अनहुभ्याम् । अनडुनिः । स इत्येव । विद्वान् । पपिवान्, नकारस्या- न भवति । रुत्वेनाप्राप्त इदमारभ्यत इति तद् वाध्यते । संयोगान्तलोपस्तु नैवमिति तेनैतदेव दत्वं बाध्यते । अनड्डहोऽपि ढत्वमनेन वाध्यते । नुमस्तु विधानसामर्थ्यान्न भवति । अनड्- वान् । हे अनड्वनिति । पदस्येत्येव । विद्वांसी। विद्वांसः ।। तिप्यनस्तेः । ७३॥ तिपि परतः सकारान्तस्य पदस्य अनस्तेर्दकार आदेशो भवति । अचकानवान् । अन्व- शाद् भवान् । तिपीति किन् । चकास्तेः किम् । चकाः । अनस्तेरिति किम् । आप एवेद सलिल सर्वमाः । मा इत्यस्तेर्लडि तिपि बहुलं छन्दसीति ईड् न कृतः ॥ सिपि धातोर्वा ॥७४॥ सिपि परतः सकारान्तस्य पदस्य धातो रुः इत्ययमादेशो भवति दकारो वा । अचका. स्स्वम् । अचकात्वम् । अन्वशास्त्वम् । अन्वशास्वम् । धातुप्रहण चोत्तरार्थ रमहणं च।। दश्च ॥ ५ ॥ दकारान्तस्य धातोः पदस्य सिपि परतो रुभवति दकारो वा । अभिनत्त्वम् । अभिन. स्त्वम् । अच्छिनत्त्वम् । अच्छिनस्त्वम् ॥ वोरुपधाया दीर्घ इकः ॥ ७६ ॥ रेफवकारान्तस्य धातोः पदस्य उपधाया इको दीर्घा भवति । गीः । धूः । पू: । आशीः । वाग्रहणमुत्तरार्थम् । उपधाग्रहणं किम् । अविभभवान् । अभ्यासेकारस्य मा भृत् । इक इति किम् । अत्रैव प्रत्युदाहरणे भगन्दाकारस्य मा भृत् । धातोरित्येव । अग्निः । वायुः । पदस्येत्येव । गिरौ । गिरः ॥ हलि च ॥ ७७ ॥ हलि च परतो रेफवकारान्तस्य धातोरुपधाया इको दीपो भवति । गस्तीर्णम् । विस्ती. णम् । विशीर्णम् । अवगूर्णम् । वकारान्तस्य । दीव्यति । सीव्यति । धातोरित्येव । दिव. मिच्छति दिव्यति । चतुर इच्छति । चतुर्यति। इक इत्येव । स्मर्यते । मन्यम् । अपदान्तार्थोs- उपधायां च॥ ७॥ हलीत्यनुवर्तते । धातोरखधामृतौ यो रेफयकारी हल्परो तयोरुपधाया इको दीर्घा भवति पूर्ण छिता । मुलं । मूर्मिता । ठवीं । अर्पिता । धुर्वा । धूर्यिता । हलीत्येव । चिरि, जिरि । चिरिणोति । निरिणोति । यह फरमान्न भवति । री गती । रियः । रियु: पी गत्यादिषु । पिव्यतः। विध्युरिति । यगादेशस्य स्थानियत्वाद् असिद्धत्वाप्य यहिदार यमारम्मः ॥ 1 1 ·पी० २] काशिका। ६४६ - । १ . लक्षणत्वेन हल्परौ रेफवकारौ न भवतः । चतुर्यितेत्यत्रापि बहिरङ्गलक्षणत्वादातो लोपस्य धातोरुपधाभूतो रेफोन भवति । प्रतिदीव नेत्यत्र तु हलि चेति दीर्घत्वम् । दीर्घविधौ लोपा. जादेशस्य स्थानिवद्भावप्रतिषेधात् । असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गइत्येतत्तु नायितव्यम् । उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानीति जिनिः किर्योगियोरित्येवमादिषु दीर्थो न भवति । न भकुर्छराम् ॥ ७९ ॥ रेफत्रकारान्तस्य भस्य कुर छुर् इत्येतयोश्व दीर्घो न भवति । धुरं वहति धुर्यः । धुरि साधुधुर्यः । कुर । कुर्यात् । छुर् । छुर्यात्। दिव्यम् । रेफवकाराभ्यां भविशेषणं किम् । प्रति. दीन्ना। प्रतिदीने ॥ अदसोऽसेढुं दो मः ॥ ८० ॥ अदसोऽसकारान्तस्य वर्णस्य दात्परस्य उवर्णादेशो भवति दकारस्य च मकारः । अमुम् । अमू । अमून । अमुना । अमूभ्याम् । भाव्यमानेनाप्युकारेण सवर्णानां ग्रहणमिष्य. त इत्येकमात्रिकस्य मात्रिको द्विमात्रिकस्य द्विमात्रिक आदेशो भवति । असेरिति किम् । अद इच्छति, अदल्यति । अदसोऽनोस्र इति वक्तव्यम् । ओकाररेफयोरपि प्रतिषेधो यथा स्यादिति । अदोत्र । अदः । तदर्थ केचित्सूत्रं वर्णयन्ति । अ: सेर्यस्य सोऽयमसिः । यन्न सकारस्य अकारः क्रियत इति । तेन त्यदाद्यत्वविधाने एतद् अन्यन्न न भवितव्यमेवेति । अद्यादेशे कथम् ॥ अदसोद्रेः पृथङ् मुत्वं केचिदिच्छन्ति लत्ववत् । केचिदन्त्यसदेशस्य नेत्येकेऽसेहि दृश्यते ॥ इति । थैरसेरिति सकारस्य प्रतिषेधः क्रियते । अनन्त्यविकारेऽन्त्यसदेशस्येति च परिभाषा नाश्रीयते । तेषामुभयोरपि मुत्वेन भवितव्यम् । अमुमुयङ् । असुमुयञ्चौ । अमुमुयञ्च इति । यथा चलीक्लृप्यत इति लत्वम् । ये तु परिभाषामाश्रयन्ति तेषामन्त्यसदेशस्यैव भवित. व्यम् । अदमुयङ् । अदमुयञ्चौ । अदमुयञ्च इति । येषां तु त्यदायत्वविषय एवं मुत्वेन भवितव्यमिति दर्शनं तेषामन्त्र न भवितव्यम् । अदव्यङ् । अदद्वयंञ्चौ । अदद्यच इति । दादिति किम् । अलोन्त्यस्य मा मृत् । असुया । अमुयोः ॥ एत ईद् बहुवचने ।। ८१ ।। अदसो दकारादुत्तरस्य एकारस्य ईकारादेशो भवति दकारस्य च मकारः । बहुवचने बहूनामानामुक्तौ । अमी। अमीभिः । अमीभ्यः । अमीपाम् । अमीपु । बहुवचन इत्यर्थ- निर्देशोऽयं, पारिभापिकस्य हि बहुवचनस्य ग्रहणेऽमी इत्यत्र न स्यात् ॥ वाक्यस्य टेः प्लुत उदात्तः ॥ ८२ ॥ अधिकारोऽयम् । वाक्यस्य टेरिति प्लुत इति च उदात्त इति च एतत्तूयमप्यधिकृतं वेदितव्यमापादपरिसमाप्तेः । यदित ऊचेमनुक्रमिष्यामो वाक्यस्य टेः प्लुत उदात्त इत्येवं तद्वेदितव्यम् । वक्ष्यति। प्रत्यभिवादेऽशुद्धे । अभिवादये देवदत्तोऽहं, भो आयुष्मानेधि देवदत्त ३ । पदाधिकारोऽनुवर्तत एव । वाक्यग्रहणमनन्त्यल्य पदस्य प्लुननिवृत्त्यर्थम् । टिग्रहणं व्यञ्जनान्त्यस्यापि टेरचः प्लुतो यथा स्यात् । अग्निचि ३ दिति ॥ प्रत्यभिवादेऽशुद्रे ।। ८३ ॥ प्रत्यभिवादो नाम यत्राभिवाद्यमानो गुरुराशिएं प्रयुक्त तत्राशूद्रविषये यहाक्यं वर्त्तते तस्य : प्लुत उदात्तो भवति । अभिवादये देवदत्तोऽहं, भो आयुष्मानेधि देवदत्त । अशूद इति किम् । अभिवादये तुपतकोऽहं, भो आयुन्मानेधि तुपजक । नियामपि प्रति- ।

·काशिक्षा [अ०८ पेधो वक्तव्यः । अभिवादये गाह, भो आयुष्मती भव गागि । असूयकेऽपि केचित् प्रति- पेधमिच्छन्ति । अभिवादये स्थाल्यहं भोः । आयुष्मानेधि स्थालिन् । यावच्च तस्यासूय. कत्वं न ज्ञायते तावदेव प्रत्यभिवादवाक्यम् । तस्मिस्त्वस्यकत्येन निर्माते प्रत्यभिवाद एवं नास्ति, कुतः प्लुतः । तथा युक्तम्, असूयकरत्वं जाल्म न त्वंप्रत्यभिवादनमर्हसि । भिद्यस्व वृपल स्थालिन्निति ॥ अभिवादवाक्येयत् संकीर्तितं नाम गोत्रं वा तद् यत्र प्रत्यभिवाद. वाक्यान्ते प्रयुज्यते तन्न प्लुत इप्यते ॥ इह न भवति । देवदत्त कुशल्यसि । देवदत्त आयु. मानेधोति । *भोराजन्यविशां वेति वक्तव्यम् । भो अभिवादये देवदत्तोऽहम् । आयुष्मा: नेधि देवदत्त भोः ३ । मायुप्मानेधि देवदत्त भोः। राजन्य । अभिवादये इन्द्रवर्मोऽहमोः । आयुष्मानेधीन्द्रवर्म ३ न् । आयुष्मानेधीन्द्रवर्मन् । विश् । अभिवादये इन्द्रपालितोऽहं भोः । आयुष्मानेधीन्द्रपालित ३ । आयुष्मानेधीन्द्रपालित ॥ दूराते च ॥ ८४.॥ दूराद्धूते यद्वाक्यं वर्तते तस्य 2 प्लुतो भवति स चोदात्तः । आह्वान हूतं .शब्देन सम्बोधनम् । मागच्छ भो माणषक देवदत्त ३ । आगच्छ भो माणवक यज्ञदत्त ३। दूरं यद्य. प्यपेक्षाभेदादनवस्थित तथापि हतापेक्षं यादाश्रीयते इति । यत्र प्राकृतात् प्रयत्नाधत्नविशेष आश्रीयमाणे शब्दः श्रूयते तदरम् । हूतग्रहणं च सम्बोधनमानोपलक्षणार्थ द्रष्टव्यम् । तेन यताप्याद्वानं नास्ति तत्रापि प्लुतिर्भवति । सस्तून्पिब देवदत्त ३ ।, पलायस्व देवदत्त ३ इति ॥ अस्याश्च प्लुतेरेकश्श्रुत्या समावेश इप्यते ॥ दूरादित्ति किम् । आगच्छ भो माणवक देवदत्त ॥ दूरादाबाने वाक्यस्यान्ते यन्न सम्बोधनपदं भवति तत्राय प्लुत इप्यते ॥ तेनेह न भवति । देवदन आगच्छ । हैप्रयोगे हैहयोः ॥ ८५॥ हैहेप्रयोगे दूराद्धृते यदाक्यं वर्तते तत्र हैहययोरेव प्लुतो भयति । है ३ देवदत्त । देवदार है ३ । हे ३ देवदत्त । देवदत्त हे ३ । पुनहेहयोर्ग्रहणमनन्त्ययोरपि यथा स्यात् ॥ गुरोरनृतोऽनन्त्यस्याप्यकैकस्य प्राचाम् ॥ ६ ॥ प्रत्यभिवादेऽशूद्र इत्येवमादिना याप्लुतो विहितस्तस्यैवाय स्थानिविशेप उच्यते । ऋकारयर्जितस्य गुरोरनन्त्यस्य, अपिशव्दादन्त्यस्यापि टेरेकैकस्य सम्बोधने वर्तमानस्य प्लुतो भवति प्राचामाचार्याणां मतेन । दे ३ वदत्त । देवद ३ त । देवदत्त ३१य ३ ज्ञदत्त । यज्ञदत्त । यज्ञदत्त ३ । गुरोरिति किम् । चकारात् एरस्थ मा भूत् । भनृत इतिकिम् । कृष्णमि ३ तू । कृष्णमित्तू३ । एकैकग्रहणं पर्यायार्थन् । प्राचामिति ग्रहणं विकल्पार्थम् । आयुष्मानेधि देवदत्त । तदनेन यदेतदुच्यते सर्व एवं प्लुतः साहसमनिच्छता विभापा कर्त्तव्य इति तदुप. पन्न भयति ॥ प्रोमभ्यादाने ॥ ८७ ॥ अभ्यादानं प्रारम्भः । तत्र य मोमशरदः तस्य प्लुतो भवति । ओ३म् अग्निमीले पुरो- हितम् । म्यादान इति किम् । मोमित्येतदक्षरमुहीथमुपासीत ।। ये याकमणि ८८॥ ये इत्येताय यज्ञकर्माणि प्लुतो भवति 1 ये ३ यजामहे । यज्ञकर्मगीसि किम् । ये यज्ञामहति पाशरमिति स्वाध्यायकाले मा गृत् ॥ ये यजामह इत्पनेचाय पान इष्यते। हिन भवति । ये देवासो दियेफादशस्य इति । प्रणयप्टः ।। ८९ ॥ । - ·। पा०२] काशिका। यज्ञकर्मणोति वर्तते । यज्ञकर्मणि टेः प्रणव आदेशो भवति । क एष प्रणवो नाम पादस्य वार्द्धर्चस्य वान्त्यमक्षरमुपसंहृत्य तदाद्यक्षरशेषस्य स्थाने निमानमोकारमोड्डार वा विदधति तं प्रणवमित्याचक्षते । अपांरेतांसि जिन्वतो ३ म् । देवान् जिगाति सुम्नयो २ म् । टिग्रहणं सर्वादेशार्थम् । ओकास सर्वादेशो यथा स्यात् । व्यञ्जनान्ते अन्त्यस्य मा भूदिति । यज्ञकर्मणीत्येव । अपां रेतांसि जिन्वति ।। याज्यान्तः ॥ ९०॥ याज्या नाम ये याज्याकाण्डे पंख्यन्ते मन्त्रास्तेषामन्त्यो यष्टिः सप्लवते यज्ञकर्मणि। स्तोमैविधमाग्नये ३ । जिह्वामग्ने चकृषे हव्यवाहाम् ३ । अन्तग्रहणं किम् । याज्या नाम ऋचः काश्चिद्वाक्यसमुदायरूपास्तत्र यावन्ति वाक्यानि तेषां सर्वेषां टेः प्लुतः प्राप्नोति । सर्वान्त्यस्यैवेष्यते तदर्थमन्तग्रहणम् ॥ ब्रूहिप्रेष्यश्रौषड्वौषडावहानामादेः ॥ ९१ ॥ ब्रूहि प्रेष्य औषट् वौषट् आवह इत्येतेषामादेः प्लुतो भवति यज्ञकर्मणि । अग्नयेऽनु. यहि । प्रेष्य । अग्नये गोमयान् प्रेष्य श्रौषट् । अस्तु श्रौ३षट् । वौपट् । सोमस्याग्ने बीही३वौषट् । आक्ह । अग्निमा३वह । आवह देदान् यजमानायेत्येवमादावय' प्लुतो न भवति । सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्प्यन्त इति ॥ श्रग्नीत्प्रेषणे परस्य च ॥ १२ ॥ अग्नीधः प्रेषणमग्नीत्प्रेपणम् । तन्नादेः प्लुतो भवति परस्य च । आ३श्रावय । ओ३ श्रावय । भन्नैवाय प्लुत इष्यते । तेनेह न भवति । अग्नीदग्नीन्विहरः बहिस्तृणीहीति । तदर्थ केचिद्वक्ष्यमाण विभाषेत्यभिसम्बध्नन्ति । सा च व्यवस्थितविभाषेति । अपर आह । सर्व एव प्लुतः साहसमनिच्छता विभाषा विनेय इति । इह तु उद्धर३ । उद्धर । अभिहर३ । अ. मिहरेति । छान्दसः पलुतव्यत्ययः । यज्ञकम्मणीत्येव । ओ श्रावय ॥ विभाषा पृष्टप्रतिवचने हेः ॥ २३ ॥ पृष्टप्रतिवचने विभाषा है प्लुतो भवति । अकार्षीः कटं देवदत्त । भकार्य हि । अकापं. हि । अलावीः केदार देवदत्त । अलाविषं हि३ । अलावि हि । पृष्टप्रतिवचन इति किम् । कटं करिष्यति हि । हेरिति किम् । करोमि ननु ।। निगृह्यानुयोगे च ॥ ९४ ॥ स्वमतात्प्रच्यावनं निग्रहः । अनुयोगस्तस्य मतल्याविष्करणम् । तत्र निगृह्मानुयोगे यद्वाक्यं वर्तते तस्य टेः प्लुतो भवति विभापा । भनित्यः शब्द इति केनचित्प्रतिज्ञातं तमु. पालिप्सुरुपपत्तिभिर्निगृह्य साभ्यसूयमनुयुङ्क्ते । अनित्यः शब्द इत्यात्य । शब्द इत्यात्य । अद्य श्राद्धमित्यात्य३ । अद्य श्राद्धमित्यात्थ । अद्यामावास्येत्यात्य३ । अधामावास्येत्या त्थ । अद्य अमावास्येत्येवं वादी युक्त्या प्रच्याव्य स्वमतादेवमनुयुज्यते ॥ श्रादंडितं भर्सने ॥ ९५ ॥ वाक्यादेशमन्त्रितस्येति भर्त्सने द्विर्वचनमुक्तं तस्यानेडितं प्लबते । चौरचौर ३, वृपल- वृपल ३, दस्योदस्यो ३, धातयिष्यामि त्वा बन्धयिष्यामि त्वा । *भत्सने पर्यायेणेति वक- व्यम् । चौर ३ चौर । चौर चौर ३ । तदर्थमानेडितप्रहणं द्विरुक्तोपलक्षणाय वयन्ति । अङ्गयुक्तं तिडाकाक्षम् ।। ९६ ॥ अङ्ग इत्यनेन युक्तं तिइन्तमाकाक्षं भर्त्सने प्लयते । अझ फन ३ । अङ्गा व्यापर ३ । । ।

·प०२ काशिका । १४९ लियाशीः प्रेषेषु तिडाकोडक्षम् ॥ १०४ ॥ स्वरित इति वर्तते । क्षिया आचारभेदः । आंशीः प्रार्थनाविशेषः । शब्देन व्यापारणे . प्रैषः । एतेषु गम्यमानेषु तिङन्तमाकाङ्क्ष यत्तस्य स्वरितः प्लुतो भवति । आकाङ्क्षतीत्या- कार्ड्स तिङन्तमुत्तरपदमाकाङ्क्षतीत्यर्थः । क्षियायां तावत् । स्वयं रथेन याति ३ उपाध्याय पदातिं गमयतीति । स्वयं ओदन ह भुङ्क्त उपाध्याय सक्तून पाययति । पूर्वमन तिङन्तमु. त्तरमाकासतीति साकाङ्गं भवति । आशिषि । सुतांश्च लप्सीप्ट ३ धनं च तात । छन्दोऽध्ये- घोष्ट व्याकरणं च भद्र । प्रैषे । कटं कुरु ३ ग्रामं च गच्छ । 'यवान् लुनीहि ३ सक्तूंश्च पिन । आकासमिति किम् । दीर्घ ते आयुरस्तु। अग्नीन् विहर ॥ अनन्त्यस्याति प्रश्नाख्यानयोः ॥ १०५ ॥ पदस्येति वर्तते स्वरितमिति च । अनन्त्यस्यापि अन्त्यस्यापि पदस्य टेः प्लुतो भवति प्रश्ने आख्याने च । आगमः पूर्वा ३ ग्रामा ३न् । अग्निभूत ३ इ । पट ३ उ । सर्वेषा- मेव पदानामेप स्वरितः प्लुतः । अन्यस्य अनुदान प्रश्नान्ताभिपूजितयोरिति । अनुदात्तो- ऽपि पक्षे भवति । आख्याने । अगम ३पूर्वा ३न् ग्रामाउन् भोः३ ॥ प्लुतावैच इद्रुतौ ॥ १०६ ।। दूराद्धृतादिषु प्लुतो विहितः । तत्र ऐचः प्लुतप्रसङ्गे तदवयवभूताविदुतौ प्लुतौ । ऐ३ तिकायन । औ३पगव । अत्र यदेवर्णोवर्णयोरवर्णस्य च समविभागस्तदा इदुतौ द्विमानावनेन प्लुतौ क्रियेते । प्लुताविति हि क्रियानिमित्तोऽय व्यपदेशः । इदुतौ प्लघेते वृद्धि गच्छत इत्यर्थः । तावती च स प्लुतिर्भवति । यया तावेचौ निमान्नौ संपद्यते । यदा त्वर्द्धमानावणे- मात्रा इवर्णोवर्णयोस्तदा तावर्द्ध तृतीयमात्रौ क्रियते इति । भाष्ये तूक्तमिष्यते चतुर्मात्रः प्लुत इति । तत्कथं, समप्रविभागपने इदुतोरनेन निमात्रः प्लुतो विधीयते ॥ एचोऽप्रगृहास्यादूराद्धते पूर्वस्यार्धस्यादुत्तरस्येदुतौ ।। १०७ ।। एचोऽप्रगृह्यस्यादूराद्धृते प्लुतविषयस्यार्द्धस्याकार आदेशो भवति च स प्लुतः उत्तर- स्कारोकारावादेशौ भवतः विषयपरिगणनं कर्त्तव्यम् । प्रश्नान्ताभिपूजितविचार्यमाणप्र. त्यभिवादयाज्यान्तेष्विति वक्तव्यम् । प्रश्नान्ते । अगमः पूर्वाइन् ‘ग्रामाइन् अग्निभूता ३६ । पटाइउ । अभिपूजिते । भद्रं करोपि माणवक३ अग्निभूत३३ । पट३उ । विचार्यमाणे । होतव्यं दीक्षितस्य गृह३६ । प्रत्यभिवादे । आयुष्मानेधि अग्निभूत३६ । पट३उ। याज्यान्ते । उक्षान्नाय वशानाय सोमपृष्ठाय वेधसे । स्तोमैविधेमानय ३ इ । सोऽयमाकारः एलुतो यथा. विषयमुदात्तोऽनुदात्तः स्वरितो वेदितव्यः । इदुतौ पुनरुदात्तावेव भवतः । परिगणनं किम् । विष्णुभूत विष्णुभूत३ घातयिष्यामि त्वा । भागच्छ भो माणवक विष्णुभूते । परिंगणने च सत्यदूगद्धृत इति न वक्तव्यम् । पदान्तग्रहणं तु कर्त्तव्यम् । इह मा भूत् । भद्रं करोपि गौ. रिति । अप्रगृह्यस्येति किम् । शोभने खलु स्तः खट्वे३ । *भासन्निते छन्दसि प्लुत विकारो. ऽयं वक्तव्यः* । अग्न३ इ पत्नीश्वः ॥ तयोविचि संहितायाम् ॥ १०८ ॥ तयोरिदुतोर्यकारवकारादेशौ भवतोऽचि संहितायां विषये । संहितायामित्येतञ्चाधिकृत- मिति उत्तरमाध्यायपरिसमाप्सर्यद्वक्ष्यामः संहितायामित्येवं तद्वेदितव्यम् । अग्नाश्चाशा पटा३वाशा । अग्नाशयिन्द्रम् । पटा३चुदकम् । अचीति किन् । अग्ना३इ । पाउ। संहिता- यामिति किम् । अग्ना३६ इन्द्रम् । पटा३ड उदकम् । इदुतोरसिद्धत्वादिको यगीति न प्रा. प्नोतीत्ययमारम्भः । अथापि कथं चिन्तयोः सिद्धलं स्यादेवमपि सईणदीर्घत्वनिवृत्त्यर्थ शा. कलनिवृत्त्यर्थ च वक्तव्यमेतत् अथापि तन्निवृत्त्यर्थ यत्नान्तरमस्ति तथापि यणस्वरनिवृत्त्य- -- ·'६५० काशिका। [अ०८ र्थमिदमारभ्यते । यणादेशस्यासिद्धत्वाद् उदात्तस्वरितयोर्यणः स्वरितोऽनुदात्तरन्येत्येष स्वरो न भवति ॥ किं तु यणा भवतीह न सिद्धं स्वातिदुतोर्यदयं विदधाति । तौ च मम स्वरसन्धिषु सिद्धौ शाकलदीविधी तु निवत्यो । इक्तु यदा भवति प्लुतपूर्वस्तस्य यणं विदधात्यपवादम् । तेन तयोश्च न शाकलंदीपों यणस्वरवाधनमेव तु हेतुः ।। इति काशिकायां वृत्तौ अष्टमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।। ॥ अथ अष्टमाध्यायस्य तृतीयः पादः । मतुवसो रु संबुद्धौ छन्दसि ॥ १॥. संहितायामि वर्तते । मत्वन्तस्य वस्वन्तल्य च पदस्य रुरित्ययमादेशो भवति सम्बुद्धौ परतः छन्दसि विषये । मत्वन्तस्य तावत् । इन्न मरुत्व इह पाहि सोमम् । हरियो मेदिन त्वा । मरुतोऽस्य सन्ति, हरयोऽस्य सन्ति, इति मतुए। सुप्नुमोहल्ब्यादिलोपे संयोगा. न्तस्य लोपे च कृते नकारस्य रुभयति । वस्वन्तस्य सत्यपि । मीढ्वस्तोकाय तनयाय । इन्द्र साहः । कसोनिपातनं दायान् साहानिति । मतुवसोरिति किम् । ब्रह्मन्स्तोप्यामः ! संबुन्दाविति किम् । य एवं विद्वानग्निमाधत्त । छन्दसीति किम् । हे गोमन् । हे पपिवन । *वन उपसरल्यानं कर्त्तव्यम् । यस्त्वायन्तं वसुना प्रातरित्यः । इणः प्रात:पूर्वस्य छन्दसि कनि । विभाषा भवद्भगवदययतामोच्चावस्या । छन्दसि भापायां च भवद् भगवद् अघयद् इत्येतेषां विभापा रुतव्योऽवशब्दस्य च ओकारादेशः । सामान्येन छन्दसि भापायां चेदं वचनम् । भवत् । हे मोः। हे भवन् । हे भवगद् । हे भगोः । हे भगवन् । अघय । हे अघोः । हे अधवन । निपातनविज्ञानाद्वा सिद्धम् । अथ वा मो इत्येवमादयो निपाता द्रष्टव्याः । असंयुद्धामपि द्विवचनबहुवचनयोरपि दृश्यन्ते । भो देवदत्तयज्ञदत्तौ । मो देवदत्तयज्ञदत्तविष्णुः मित्ताः । तथा नियामपि च दृश्यन्ते । भो ग्रामणि । संहिताधिकार उत्तरनोपयुज्यते यत्रं भिमपदस्थौ निमिानिमितिनी । नव्यप्रशानिति ॥ अयानुनासिकः पूर्वस्य तु वा ॥ २ ॥ अधिकारोऽयम् । इत उतरं यस्य स्याने रविधीयते ततः पूर्वस्य तु वर्णस्य वाऽनुनासिको भवतीत्येतदधित वेदितव्यम् । यदित ऊर्ध्वमनुफमिप्यामस्तन्त्र । पक्ष्यति । समः सुटि । सँस्का । संस्कम् । संस्करन्यम् । अप्रमादर्ण रगा साह संनियोगप्रतिपत्त्यर्थम् । अधिकारप. रिमाणापरिग्रहेदि सति, दो टे कोप इत्यत्रापि पूर्वस्याऽनुगासिक आयेत ॥ यातोऽटि नित्यम् ॥ ३ ॥ आटि परतो रो पूर्धन्याकारस्य स्थान नित्यमनुनासिकादेशो भवति । दोधांदरि समा. मरारति रुच यस्यति । यतः पूर्णस्यातोऽनुनासिकविकल्प प्राप्त नित्यायं पर्चनम् । महा अपि । माइन्यो य ओजसा । दयां मच्चादीन्यन् । फेचिदनुस्चारमधीयते । स घ्या. दरो घ्यम्पपी दरम्पः । भारा प्रवियम् । ये या वनस्पतीनु । मटीति किम् । भापति भांगरपति । नित्यपदण यिस्पष्टायम् ॥ अनुनासिकात्परोऽनुन्यारः ॥४॥ सापरामोशापादयः । समयागमनुनापिदिति पधमी । अनुनापिकादयो ·पा.३] काशिका । -- । ५.९१ यो वर्ग: रोः पूर्वः यस्यानुनासिको नः विहितस्ततः परोऽनुस्वार आगमो भवति । वक्ष्यति । समः सुटि । संस्कर्ता । संस्कर्त्तव्यम् । पुमः खय्यम्परे । पुंस्कामा। नश्छव्यप्रशान् भवां- श्वरति । केचित्तु परशब्दमेवान्यार्थ वर्णयन्ति । अनुनासिकात् परोऽनुनासिकादन्योऽनुस्वरो भवति । यस्मिन् पक्षेऽनुनासिको नास्ति तत्रानुस्वारागमो भवति । स तु कस्यागमो भवति रोः पूर्वस्यैवेति वर्त्तते व्याख्यानादादेशो न भवति.॥ समः सुटि ॥ ५ ॥ वर्तते । सम इत्येतस्य रुर्भवति सुटि परतः संहितायां विषये। संस्कर्ता । संस्कम् । संस्कत्तव्यम् । संस्स्कर्ता । संस्स्कर्तुम् । संस्कर्त्तव्यम् । अन्न रोविसर्जनीये कृते वा शरीति पक्षे विसनीय एव प्राप्नोति । व्यवस्थितविभाषा द्रष्टव्या । तेनात नित्यं सकार एव भवति । अस्मिन्नेव सूत्रे सकारादेशो वा निर्दिश्यते । समः सुटीति द्विसकारको निर्देशः । सम इति लिम् । उपस्कर्ता । सुटीति किम् । संकृतिः । कश्चिदाह । *संपुकानां सो वक्तव्यः । रुविधौ ह्यनिष्टप्रसङ्गः । संस्स्कर्ता । पुरस्कामा । कांस्स्कानिति ॥ पुमः खय्यम्परे ॥६॥ पुमित्येतस्य रुर्भवति अम्परे खयि परतः । पुंस्कामा । पुस्कामा । पुल्पुनः। पुस्पुत्रः । पुंस्फलम् । पुंस्फलम् । पुँचली । पुंश्चली। पुंस्कामेत्यंत्र विसर्जनीयस्य कुत्रोः क पौ चेति प्राप्नोति । तस्मादत्रासकार एवादेशो वक्तव्यः । द्विसकारकनिर्देशपक्षे तु पूर्वस्मादेव सूत्रात स इत्यनुवर्तते । सत्वं त्वनुवर्तमानमपि नानाभिसंध्यते । संबन्धानुवृत्तिस्तस्येति । खयोति किम् । घुदासः । पुंगवः । अम्पर इति किम् । पुंक्षीरः । (क्षुरः । परग्रहणे किम् । पुमाख्यः । पुमाचारः॥ नश्छव्यप्रशान् ॥ ७॥ अम्पर इति वर्त्तते नकारान्तस्य पदल्य प्रशान् वर्जितस्य रुर्भवत्यम्परे छवि परतः । भवांश्छादयति २। --भांश्चिनोति २ । भवांटीकते २। भवांस्तरति २। छवीति किम् । भवान् अप्रशानिवि किम् । प्रशान्छादयति । प्रशान् चिनोति । अपर इत्येव । भवान्त्सरुका। उभयचक्षु ॥ ॥ पूर्वेण नित्ये प्राप्ते विकल्पः क्रियते । नकारान्तस्य पदस्य छवि परतः अभ्परे उभयथा ऋक्षु भवति । ा नकारो वा । तस्मिस्त्वा दधाति । तस्मिन्ना दधाति । ऋविति किम् । तांस्त्वं खाद सुखादितान् ॥ दीर्घादटि समानपादे ।। ९ ।। न इत्यनुवर्तते । दीर्वादुत्तरस्य पदान्तस्य नकारस्य रुर्भववत्यटि परतल्ती चेनिमित्त. निमित्तिनी समानपादे भवतः । ऋक्ष्विति प्रकृतत्वाद् ऋक्पाद इह गृह्यते । परिधी रति । देवां अच्छादीच्यत् । महां इन्द्रो य ओजसा। दादिति किम् । अहन्नहिम् । अटीवि किम् इभ्यान्क्षत्रियान् । समानपाद इति किम् । यातुधानानुपस्पृशः । उभयथेत्येव । आदि. नृन्पे ॥ १० ॥ नित्येतस्य नकारस्य रुर्भवति पशब्दे परतः । अकारउच्चारणार्थः ।न:पाहि । पाहि नप्रीणीहि । नाप्रणीहि । पइति किम् । नृन्भोजयति । उभयथेत्यपि केचिदनुवयन्ति । नृन्पाहीयपि यथास्यत् ॥ स्थतवान्पग्यौ ॥ ११ ॥ . करोति । । त्यान् हवामहे ।

·काशिका । [अ०८ स्वतवानित्येतस्य नकारस्य रुर्भवति पायुशव्दे परतः । स्वतवाः पायुग्ने ॥ कानानेडिते ॥ १२ ॥ कानित्येतस्य नकारस्य रुर्भवति आनेडिते परतः । कांस्कानामन्त्रयते । कांस्कान्भोज. यति । अस्य कस्कादिपु पाठो द्रष्टव्यः । तेन कुप्वोः ४क पौ.चेति न भवति । 'समः सुंटीत्य. तो वा सकारोऽनुवर्तते, स एवात्र विचार्यते। पूर्वेषु योगेपु संबन्धानुवृत्त्या गतस्य रोर. त्रानभिसंबन्धः । आमेडित इति किम् । कान् कान् पश्यति । एकोऽत्र कुस्सायाम् ।। ढोढे लोपः ॥ २३ ॥ ढकारस्य ढकारे लोपो भवति । सत्यपि पदाधिकारे तस्यासंभवादपदान्तस्य डकार- स्याय लोपो विज्ञायते । लोढम् । उपगूढम् । ष्टुत्वस्यान सिद्धत्वमाश्रयाद् द्रष्टव्यम् । प्पलिड्ढौकत इत्यत्र तु जश्त्वे कृते कार्य नास्तीति लोपाभावः । न च ढलोपों जश्त्वाप- वादो विज्ञातुं शक्यते । तस्य हि लोढादिविपयः संभवति । तत्र हि क्षुति कृतमानन्तर्यमस्ति शास्त्रकनं तु यदा नानन्तर्य ष्टुत्वस्यासिद्धत्वेन प्राक्षं तत्तु सूत्रकरणलामा बाध्यते । पलिडूडौकत इत्यत्र तु न श्रुतिकृतमानन्तर्य, न शास्त्रकृतमिति अविषयोऽयं ढलोपस्य ॥ रो.रि ॥ १४॥ रेफस्य रेफे परतो लोपो भवति । नीरक्तम् । अग्नी रथः । इन्दू रथः। पुना रकं वासः । प्राता राजक्रयः । पदस्यत्यन्न विशेषणे पष्ठी । तेन पदान्तस्यापि रेफस्य लोपो भवति । जर्ग: धेरजर्घाः । पास्पन्हेंरपारूपाः, इति । खरवसानयोर्विसनीयः ॥ १५ ॥ र इति वर्तते । रेफान्तस्य पदस्य खरि परतोऽवसाने च विसर्जनीयादेशो भवति । वृक्षरछादयति । प्लक्षमछादयति । वृछस्तरति प्लक्षस्तरति (१) अवसाने । वृक्षः । प्लक्षः । खरवसानयोरिति किम् । अग्निर्नयति । वायुर्नयति । इह नृकुटयां भवः, नार्कुटः । नृपत्तेरपत्य नात्य इति । वृद्धवहिरङ्गलक्षणत्वात्तदाश्रयस्य रेफस्यासिद्ध वहिरङ्गमित्यसिद्धत्वाद्विसर्ज. नीयो न भवति । रोः सुपि ॥ १६॥ र इत्येतस्य रेफस्य सुपि परतो विसर्जनीयादेशो भवति । पयःसु । सम्पिापु । यशःसु । पीति सप्तमीबहुवचनं गृशते । सिद्ध सत्यारम्मो नियमार्थः । रोरेव सुपि विसर्जनीयादेशो, नान्यस्य । गीपुं । धूर्षु ॥ भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि ॥ १७ ॥ मो भगो अयो"इत्येवं पूर्वस्य अवर्णपूर्वस्य च रो रेफस्य यकारादेशो भवति वाशि परतः । भो अन्न । भगो अन । अघो अन । भो ददाति । भगो ददाति । अघो ददाति । अवर्णपूर्वस्य । क भास्ते । कय बास्ते । नालणा ददति, पुरुषा ददति । भोभगोराघोअपू. स्यसिकिम् । अग्गिरत्र । वायुरन । सग्रहणे किम् । वृक्षः । प्लक्षः । नैतदस्ति । संहिता. यामित्यनुवर्तते । ताद अग्रहणमुत्तरार्थम् । हलि सयपामित्यर्य लोपोऽशि हलि यया स्यात् । यह मा भृत् । वृक्षं युवतीति वृक्षवृटु, तमाचष्टे य स वृक्षवयति । दृश्ययतेरप्रत्ययः, गृक्षद् करोति । अथ तय मानणे करमान पृतम् । उत्तरार्थम् । मोमुस्वार इनिहल्माने प्रथा स्याग । व्योलमयत्नतरः शाक्टायस्य लोपः शाफल्यम्गेत्येत्तच्च गृक्षय फरोसीस्यत्र मा भूदित्यप्रणम् । रोरित्येय । प्रातरम । पुनरन्न । 1 : ()पपोत मनोन | sa को । कति पिपिम् ।

·मा०:३] काशिका: । ६५३ - । व्योलघुप्रयत्ततरः शाकटायनस्य ॥ १८ ॥ वकारयकारयो भगोअघोअवर्णपूर्वयोः पदान्तयोलघुप्रयत्नतर आदेशो भवति अशि परतः शाकटायनस्याचार्यस्य मतेन.। भगोयत्रा अघोयत्रा क आस्ते । अयास्ते । अस्मायु. द्धर । अस्मा उद्धराअसावादित्यः । असा आदित्यः। द्वावत्र । द्वाअन। द्वावानय । द्वा आनय । लघुप्रयत्नसरत्वमुच्चारणे स्थानकरणशैथिल्यम् । स्थानं ताल्वादि। करणं जिह्वामूलादि। तयोरुचारणे शैथिल्यं मन्दप्रयत्नता.॥ लोपः शाकल्यस्य ॥ १९ ॥ वकारयकारयोः पदान्तयोरवर्णपूर्वयोर्लापो भवति शाकल्यस्याचार्यस्य मतेन अशि परतः । क आस्ते । कयास्ते । काक आस्ते। काकयास्ते । अस्माः उद्धर । अस्मायुद्धर । द्वावनी द्वा अन्न । असावादित्यः । असा आदित्यः । शाकल्यग्रहणं विभाषार्थम् । तेन यदापि लघुप्रयत्नतरो न भवत्यादेशस्तदापि व्योः पक्षे श्रवणं भवति । श्रोतो गाय॑स्य ॥ २०॥ ओकारादुत्तरस्य यकारस्य लोपो भवति गार्यस्याचार्यस्य मतेन अशि परतः । भो अत्र । भो इदम् । भगो इदम् । नित्यार्थोऽयमारम्भः । गार्यग्रहणं पूजार्थम् । योऽयमलधु. प्रयत्नस्य विकल्पेन लोपः क्रियते सोऽनेन निवत्यते । लघुप्रयत्नतरस्तु भवत्येव यकारः । भो अन्न । भोयन्त्र । भगो अन्न । भगोयन्त्र । अघो अत्र । अघोयन्न । केचित्तु सर्वमेव यकारमत्र नेच्छन्ति । उनि च पदे ।। २१ ॥ अवर्णपूर्वयोः व्योः पदान्तयोर्लोपो भवति उनि च पदे परतः । स उ एकविंशतिः । स ड एकाग्निः । पद इति किम् । तन्त्र उतं, तन्त्रयुतम् । वेजः संप्रसारणे कृते उजिति भूत- पूर्वेण जकारेण शक्यते प्रतिपतुमिति । अथ उजित्येवरूपो निपात प्रतिपदोक्तोऽस्ति तदा लाक्षणिकत्वाद्वेआदेशस्य ग्रहणमिह नास्ति, उत्तरार्थ पदग्रहणं क्रियते ॥ हलि सर्वेषाम् ।। २२ ॥ हलि परतो भोभगोअघोअपूर्वस्य यकारस्य पदान्तस्य लोपो भवति सवैपामाचार्याणां मतेन । भो हसति । भगो हसति । अघो हसति । भो याति। भगो याति । अघो याति । ग्रंक्षा हसन्ति । सर्वेषां ग्रहणं शाकटायनस्यापि लोपो यथा स्यात्, लघुप्रयत्नतरो मा भूदिति ॥ मोऽनुस्वारः ॥ २३ ॥ मकारस्य पदान्तस्यानुस्वार आदेशो भवति हलि परतः । कुण्डं हसति । वनं हसति । वनं याति । कुण्डं याति । हलीत्येव । त्वमन्न । किमत्र पदान्तस्येत्येव । गम्यते । रम्यते ।। नश्वापदान्तस्य झलि ॥२४॥ नकारल्य मकारस्य चापदान्तस्यानुस्वारादेशो भवति झलि परतः। पयांसि । यशांसि । सीपि । धनुपि । मकारस्य । आक्रस्यते । आविक्रयते । अधिजिगांसते । अपदान्तस्येति किम् । राजन् भुक्ष्य । झलीति किम् । रम्यते । गम्यते ॥ मो राजि समः को ।। २५ ।। अमो मकारस्य मकार आदेशो भवति राजतौ किम्प्रत्ययान्ते परतः । सन्नाट् । साम्रा- ज्यम् । मकारस्य मकारवचनमनुस्वारनिवृत्त्यर्थम् । राजीति किम् । संयत् । सम इति किम् । कि राट् । काविति किम् । संराजिता 1 संराजितम् । संराजितव्यम् ।। हे मपरे वा ॥ २६ ॥ हकारे मकारपरे परतो मकारस्य या मकार आदेशो भवति। किं सालयति । किम् झल. -- । । , । का०४७ ·काशिका । [अ०८ 1 । - । यति । कथम् ालयति। श्यवलपरे यवला वास यवलपरे हकारे मकारस्य यवला यथासंख्ये वा भवन्तीति वक्तव्यम् । किये ह्यः । किं यः । किवं बलयति । किं द्वलयति । किलहला- दयति । किहलादयति॥ 'नपरे नः ॥ २७ ॥ नकारपरे हे परतः मकारस्य वा नकारादेशो भवति । किम् न्हुते। कि न्हुते । कथं न्हुते। कथन् न्हुते ॥ पोः कुक्टुक् शरि ॥:२८ ॥ कारणकारयोः पदान्तयोः कुक टुग इत्येतावागमौ वा भवतः शरि परतः प्राक् योते । प्राइ शेते । प्राङ्क पष्टः । प्राट पठः । प्राक् साये । प्राङ् साये । णकारस्य । वण् । शेते । वण शेते । पूर्वान्तकरणं प्राक् छेते इत्यन्न छत्वार्थम् । शश्छोटीति हि पदान्ताज्झय इति तद्विज्ञायते । इह मा भूत । पुराक्सरस्य विस्पो विरपशिन् । प्राङ्क साय इत्यत्रापि साल्प. दायोरिति पत्वप्रतिषेधार्थच । चण्ट साय. इत्यत्र च न पदान्ताहोरनामिति टुत्वप्रतिषेधार्थम् ।। डः सि धुट् ॥ २९ ॥ ढकारान्तात्पदादुत्तरस्य सकारादेः पदस्य वा धुडागमो भवति । स्वलित्साये। मधुलि. इत्साये । श्वलिट् साये । मधुलिट् साये।, परादिकरणं, न पदान्ताहोरनामिति तृत्वप्रतिफे: धार्थम् ॥ नश्च ॥ ३०॥ नकारान्तात्पदादुत्तरस्य सकारस्य वा धुडागमो भवति । भवान्त्साये । महान्साये। भवान्साये । महान्साये । धुटश्चर्वस्य चासिद्धत्वान्नश्छन्यप्रशानिति रुत्वं न भवति ॥ शि तुक् ॥ ३१ ॥ नकारस्य पदान्तस्य शकारे परतो वा तुगामो भवति । भवाच्छेते । पूर्वान्तकग्ण छ. त्वार्थम् । यो कुर्वन् पछेते इत्या नकारस्यापदान्तस्वाण्णवं प्राप्नोति । तम समाधिमा. छ । स्तोः शुनाश्चुरित्पन्न योगविभागः क्रियते णत्वप्रतिषेधार्थ, स्तोः चुना फारो नम. यतीति । ततः पचुरिति । मो इस्वादचि अमुरिनत्यम् ॥ ३२ ॥ हस्यात्परो यो सम् तदन्तात्पद्रादुत्तरस्याचो मुहागमो भवति नित्यम् । एणनेभ्यो य. यासरन्य रणना भयन्ति । टकारान्ताद् सुद् । प्रत्यास्ते । णकारान्ताण्णुट् । वण्णास्ते । यपण्णयोपत् । नकारान्तान्नु । कुर्वन्नास्ते । कुर्वनियोचत् । कृपन्नास्ते । पनवोचत् । म इति किम । स्वमास्से । हस्यादिति किम् । प्राधास्ते । भवानास्ते । मचीति किम् । प्रत्यार फरोति इह परमदण्डिनो परमदण्डिनेति उसरपदत्ते चापदादिविधाविति प्रत्ययलक्षणप्रतिपे- धादुत्तरपदस्य पदत्य नास्तीति मुट्न भवति । अयया, उनि च पद इत्यतः साम्यन्त पर इत्यनुवरते । तेन अजादी पदे यमुद भयति । मय उमो घोचा ॥३३॥ मप उरस्य रमो या पफारादेशो भवति अचि परतः । शगुन येदिः । तदु अन्य परेतः । सदस्य परेतः । फिमु आयपनम् । प्रगृयत्यादुनः प्रतिमा प्रा यकारी विधायरी । सम्पामित्त्याउलीति मोऽनुस्यारोन भवति । विसर्जनीयस्य सः ॥ ३० ॥ गरीस्यनुते । यिमनीपस्न्य मकार शादेशो भाति गरि परसः । गृक्षमतारपति ( . UTER Prenारः 1 मारः। वृक्षापारः । पाल्यकारः। मधिनोति । - शनिमामि । पृष्टीफने | गृहपरति सिमान्तरति ।। - m ·पा०:३7 काशिका। शप्पर विसर्जलीयः ॥ ३५ ॥ । शर्परे खरि परतो विसर्जनीयस्य विसर्जनीयादेशो भवति । शशः क्षुरम् । पुरुपः क्षुरम् । अद्भिः सातम् । वासः क्षोमम् । पुरुपः त्सरुः । घनावनः क्षोभणचर्पणीनाम् । नेति वक्तव्ये विसर्जनीयस्य विसर्जनीयादेशविधानं विकारनिवृत्त्यर्थम् । तेन जिह्वामूलीयोपध्मानीयौ न भवतः॥ वाः शरि ॥ ३६॥ विसर्जनीयस्य विसर्जनीयादेशो वा भवति शरि परे । वृक्षः शेते । प्लक्षः शेते । वृक्षरशेते प्लक्षश्शेते । वृक्षः पण्डे। ल्पक्षप्पण्डे । वृक्षः साये । वृक्षस्साये। *खर्प रे शरिवा लोपो वक्त. व्यः । वृक्षा स्थातारः । वृक्षाः स्थातारः । वृक्षारस्थातारः ।। कुत्रो क पौ.च ॥ ३७ ॥ कवर्गपवर्गयोः परतोः विसर्जनीयस्य यथासंख्यं क प इत्येताचादेशो भवतः, चकाराद्विस. "जनीयश्च । क्षः करोति । वृक्षः करोति । वृक्ष खनति । वृक्षः खनति । वृक्षः पचति । वृक्षः पचति । वृक्षः फलति । वृक्षः फलति । कपावुच्चारणार्थो । जिल्लामूलीयोपध्मानीयात्रेताबा. देशौ। विसर्जनीयस्य स इत्येतस्मिन्न प्राप्ते इदमारभ्यते इत्येतस्य वाधक, शपरे विसर्जनीय इत्येतत्तु न वाध्यते । वासः क्षोमम् । अद्भिः प्सातम् । पूर्वबासिद्ध नास्ति विप्रतिपधोऽभा. वादुत्तरस्येति शर्प रे विसर्जनीय इत्येतदेव भवति । केचित्तु एतदथं योगविभागं कुर्वन्ति । कु. प्वोः। शपरयोः विसर्जनीयस्य विसर्जनीय आदेशो भवति । किमर्थमिदम् ।। कपों चेति वक्ष्यति तद्बाधनार्थमिति ॥ 'सोऽपदादौ ॥ ३८ ॥ सकार आदेशो भवति विसर्जनीयस्य कुप्योरपदाधोः परतः । पाशकल्पककाम्येपु । या- प्ये पाशप् । पयस्पाशम् । ईपदपरिसमाप्तौ कल्पप् । पयस्कल्पम् । यशरकल्पम् । प्रागिया- स्कः । पयस्कम् । यशस्कम् । काम्यच्च । पयस्काम्यति । यशस्काम्यति । अपदादाविति किम् । पय: कामयते । पयः पिवति । *सोऽपदादावित्यनव्ययस्येति वक्तव्यम् । इह मा भृत् । प्रातः कल्पम् । पुनः कल्पमिति । रोः काम्ये नियमार्थम् । रोरेव काम्ये नान्यस्येति नियमार्थ वक्तव्यम् । पयस्काम्यति । यशस्कास्यति । इह मा भृत् । गीः काम्यति । धूः का. म्यति । *उपध्मानीयस्य कर्वगे परतः सकार भादेशो भवतीति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनमुः जिपध्मानीयोपधः पठ्यत इति दर्शने अभ्युद्गः समुद्ग इति यथा स्यात् ।। इणःपः11३९ ।। अपदादाविति वर्तते । इण उत्तरस्य विसर्जनीयस्य पकारादेशो भवति कुप्वोरपदायोः परतः पाशझल्पककाम्येषु । पाश । सपिप्पाशम् । यजुप्पाशम् ! कल्प । सर्पिकल्पम् । यजु. कल्पम् । क । सर्पि कस् । यजुष्कम् । काम्य । सपिकाम्यति । अपदादावित्येव । अग्निः करोति । वायुः करोति । अग्निः पचति । वायुः पचति । कम्बोरित्येव । सपिन्ते । यो । इत उत्तरं स इति इण प इति च वर्तते तत्र य इणः परो यो मिसननीयस्तस्य पकारो भव. त्यन्यस्य सकारो भवति ॥ नमस्पुरसोर्गत्योः ॥ ४० ॥ नमम्पुरस् इत्येतयोर्गतिसंज्ञकयोयिसर्जनीयस्य सकारादेशो भवति कुन्योः परतः । नमः स्कर्ता । नमस्कर्तुम् । नमस्कर्त्तव्यम् । गत्योरिति किम् । १ः पुरी पुरः करोति ।। इदुदुपधस्य चाप्रत्ययस्य ॥ ४६॥ इकारोपधस्य उकारोवस्य शग्रत्ययस्य विनीयस्य पकार आदेशो भवति यो: परतः । निर्गहिराविश्चतुरादुम् । निम् । नितम् । निप्पीतम् । दुस् । दुनम् । दुप्पी- - -- ·काशिका । [अ०८ - . तम् । बहिस् । बहिष्कृतम् । बहिप्पोतम् आविस् । आविष्कृतम् । आविष्पीतम् । चतुष्क. तम् । चतुष्कपालम् । चतुष्कन्दलम् । चतुष्कलम् । प्रादुष्कृतम् । प्रादुष्पीतम् । अप्रत्ययस्ये. ति किम् । अग्निः करोति । वायुः करोति । मातुः करोति । अत्र, रात् सस्येति सकारलोपे कृते रेफस्य यो विसर्जनीयस्तस्याप्रत्ययविसर्जनीयत्यात् पत्वं प्राप्नोति । कस्कादिषु तु भा. तुष्पुत्रग्रहणं ज्ञापकमेकादेशनिमित्तत्वात् पत्वप्रतिषेधस्य ।। *पुम्मुहसोः प्रतिषेधो वक्तव्यः । पुंस्कामा । मुहुस् कामा । नेप्कुल्यम् । दौष्कुल्यम् । निष्कुलम् । दुष्कलम् । दुप्पुरुषः । बहिरङ्गलक्षणयोवृद्धिप्लुतयोरसिद्धत्वात् पत्वं प्रवर्तते ॥ तिरसोऽन्यतरस्याम् ॥ ४२ ॥ तिरसो विसर्जनीयस्यान्यतरस्यां सकारादेशो भवति कुप्वोः परतः । तिरस्कर्ता । तिर स्कर्त्तव्यम् । तिरस्कर्ता । तिरःकर्तुम् । तिरः कर्त्तव्यम् । गतेरित्येव । तिरः कृत्वा काण्र्ड गतः।। द्विस्त्रिश्चतुरिति कृत्वोऽर्थे ॥४३॥ प इति संबद्धते । द्विस् बिस् चतुर इत्येतेषां कृत्वोऽथें वर्तमानानां विसर्जनीयस्य पकारं आदेशो भवति अन्यतरल्या कुप्वोः परतः 1 द्विः करोति । द्विप्करोति । निः करोति । चतु- करोति । चतुः करोति । द्विः पचति । द्विष्पचत्ति । निः पचति । निप्पचति । चतुः पचति । चतुप्पचति । कृत्वोर्थ इति किम् । चतुष्कपालम् । चतुष्कण्टकम् । पूर्वेण नित्यं पत्वं भवति । इदुदुपधस्येत्यस्यानुवृत्तौ सत्यां कृत्वोर्थविपयेण च पदेन विसर्जनीये विशेष्यमाणे द्विस्त्रितुरिति शाक्यमकर्तुम् ॥ मृत्वसुजयें पत्वं ब्रवीति कस्माचतुष्कपाले मा। पर्व विमापया भुननु सिद्धं तन पूर्वेण ।। सिद्धे खयं विधत्तं चतुरः पल्वं यदापि कृत्योऽर्थे । लुप्ते कृत्योर्योये रेफस्य विसर्जनीयो हि ॥ एवं सति त्विदानी द्विस्त्रिचतुरित्यनेन कि कार्यम् । अन्यो हि नेदुदुपधः कृत्योर्थः कश्चिदप्यस्ति ।। अक्रियमाणेघहणे विसर्जनीयस्तदा विशेष्येत । चसुरो न सिष्यति तया रेफस्य विसर्जनीयो हि। त स्मिस्तु क्रियमाणे युक्तं चतुरो विशेषणं भवति । प्रकृतं पदं तदन्तं तस्यापि विशेषणं न्याय्यम् ॥ एवं च क्रियमाणे द्विविधतुर्ग्रहणे चतुः शब्दस्य कृत्वोऽथे पि वर्तमानस्य पूर्वरोध नित्य पत्य स्यात् । पूर्वन्नासिद्ध नास्ति प्रतिपेधोऽभावादुत्तरस्य ।। इसुसोः सामर्थ्य ॥४४॥ पेति संबछते । इस उस् इत्येतयोर्विसर्जनीयस्यान्यतरम्यां पफारादेशो भवति सामथ्य कुप्योः परतः । सपिप्करोति । सर्पिः करोति । यजुष्करोति । सामर्थ्य इति किम् । चितु सपिः पिच त्यमुदकम् । सामथ्र्यमिह व्यपेक्षा न पुनरेकार्थीमायः उभयं वा ।। नित्यं समासेऽनुत्तरपदस्थस्य ॥ ४ ॥ इससोरिति वर्तते । समासविषये इसुसोयिसर्जनीयस्यानुत्तरपदस्यस्य नित्य पत्वं भवति कुन्योः परतः । सपिंकुण्टिका 1 धनुष्कपालम् । सपिप्पानम् । धनुष्पलम् । अनुशरपदस्य स्पेति फिम् । परमसपिः कुपिटका । परधनुः कपालम् । पूर्वसूण विकल्पोऽप्यन न भवति । पुसदेवानुत्तास्यास्पति या शापकमिसुतोः प्रत्यपाहणे पस्मात् म विहिस्तदारित्यय नियमो न भवति । तेन गारयेऽपि परमसपिन्करोति । परमपिः करोति । प्रसुसो सामर्थ्य दरसमयति । व्यपेक्षा चरात्र सामम्माश्रितमिति समासेन भवति ।

·काशिका। ६५७ 3 अतः कृकमिकंसकुम्भपात्रकुशाकर्णीष्वनव्ययस्य ॥ ४६ ॥ : . अकारादुत्तरस्य अनव्ययविसर्जनीयस्य समासेऽनुत्तरपदस्थस्य नित्यं सकारादेशो भवति कृ कमि कंस कुम्भ पात्र कुशा कर्णी इत्येतेषु परतः । कृ । अयस्कारः । पयंस्कारः । कमि । अयस्कामः । पयस्कामः । कंस । अयस्कंसः । पयस्कंसः । कुम्भ । अयम्कुम्भः । पयस्कुम्भः । अयस्कुम्भी, पयस्कुम्भीत्यत्रापि भवति प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणं भव- तीति । पान । अयस्पान्नम् । पयल्पात्रम् । अयस्पात्री। पयस्पानी । कुशा। अय- स्कुशा । पयस्कुशा । कर्णी । अयस्कर्णी । पयस्कर्णी । शुनस्कर्ण इत्ययं तु कल्कादिषु द्रष्ट.. व्यः । अत इति किम् । गी:कारः । धूःकारः । तपकरणं किम् । भाःकरणम् । भास्कर इत्यर्य तु कस्कादिषु द्रष्टव्यः । अनव्ययस्येति किम् । नाकारः । पुनःकारः । समास इत्येव । यशः करोति । पयः करोति । यशः कामयते । अनुत्तरपदस्थस्येत्येव । परमपयः कारः । परम- पयः कामः ॥ .. अधः शिरसी पदे ॥४७॥ अधस शिरस् इत्येतयोर्विसर्जनीयस्य समासेऽनुत्तरपदस्थस्य सकार आदेशो भवति पंदशब्दे परतः । अधस्पदम् । शिरस्पदम् । अधस्पदी । शिरस्पदी । समास इत्येव । अधःपदम् । अनुत्तरपदस्थस्येत्येव । परमशिरः पदम् । अधस्पदमिति मयूरव्यंसकादि- त्वात् समासः कस्कादिषु च ॥४८॥ कस्क इत्येवमादिषु च विसर्जनीयस्य सकारः पकारो वा यथायोगमादेशो भवति कुप्वोः परतः । कस्कः । कौतस्कुतः । कृत आगत इत्यण् । भ्रातुष्पुत्रः । शुनस्कर्णः । सद्य- स्कालः । सद्यस्क्रीः । क्रीणातेरय संपदादित्वात् विप् प्रत्ययः । तत्र भवः क्रतुः । साधस्क्रः । कांस्कान् । कानानेडित इति रुत्वमत्र । सर्पिष्कुण्डिका । धनुष्कपालम् । बर्हिःपूलम् । यजु. पानमित्येषां पाठ उत्तरपदस्थस्यापि षत्वं यथा स्यादिति । परमर्पिः फलमित्येवमादिप्र. त्युदाहरणादिति पारायणिका आहुः । भाष्ये वृत्तौ च नित्यं समासेऽनुत्तरपदस्थेत्यत्र परम- सर्पिः कुण्डिकेत्येतदेव प्रत्युदाहरणम् । अयस्काण्डः । मेदखिपण्डः । अविहितलक्षण उपचारः कस्कादिपु द्रष्टव्यः॥ छन्दसि वाऽप्रात्रेडितयोः ॥ ४९ ॥ छन्दसि विषये विसर्जनीयस्य वा सकारादेशो भवति कुप्वोः परतः प्रशब्दम् आनेडित वर्जयित्वा । अयः पात्रम् । अयस्पात्रम् । विश्चतः पात्रम् । विश्वतस्पात्रम् । उरुणः कारः। उरुणस्कारः । अप्रान्न डितयोरिति किम् । अग्नीः प्रविद्वान् । परुपः परुपः परि ॥ सूर्यरश्मि- हरिकेशः पुरस्तोत् । स नः पावक इत्येवमादिषु सवे विधयश्छन्दसि विकल्प्यन्त इति सत्वं न भवति॥ का करत्करतिकृधिकृतेष्वनदितेः ॥ ५० ॥ का करत् करति कृधि कृत इत्येतेषु परतः अनदिनेविसर्जनीयस्य सकारादेशो 'भवति छन्दसि विपये । कः । विश्वतस्कः । करत् । विश्वतस्करत् । करति । पयस्कार | कृधि । उरणस्कृधि । कृत । सदस्कृतम् । अनदितेरिति किम् । यथा नो अदितिः करत् ॥' पञ्चम्याः परावध्यर्थे ॥ ११ ॥ छन्दसीत्येव ! पञ्चमीविसर्जनीयस्य सकारादेशो भवति परौ परतः अध्यर्थे । दियस्परि प्रथमं जज्ञे । अग्निहिमवतस्परि । दिवरूपरि । पञ्चम्या इति किम् । अहिरिव भोगैः पयति वाहुम् । पराविति किम् । एभ्यो वा एतल्लोकेभ्यः प्रजापतिः समैरयत् । अदर्य इति किम् । दिवः पृथिज्याः पर्योज उद्धृतम् । अत्र परिः सर्वतोमात्र, अध्यर्थः उपरिभावः ॥ -- ·५६८ काशिका । [अ०-८ पातौ च बहुलम् ॥ ५२ ॥ पातौ च धातो परतः पञ्चमी विसर्जनीयस्य बहुलं सकार आदेशो भवत्ति छन्दसि विषये । दिवरूपातु । राज्ञस्पातु । न च भवति । परिषदः पातुः ॥ पप्ठ्याः पतिपुत्रपृष्ठपारपदपयस्पोषेषु ॥ ५३ ॥ पष्टीविसर्जनीयस्य सकारादेशो भवति पति पुत्र पृष्ठ पार पद पयस् पोप इत्येतेषु परतः छन्दसि विषये । वाचस्पति विश्वकर्माणमूतये । पुत्र । दिवस्पुत्राय सूर्याय | पृष्ठ । दिवस्पृष्ठे धापमान सुपर्णम् । पार । अगन्म तलसम्पारम् । पद । इडस्पदे समिध्यसे । पयस् । सूय 'चक्षुदिवस्तयः । पोप । रायस्पोपं यजमानेषु धत्तम् । पठ्या इति किम् । मनुः पुत्रेभ्यो दायं व्यभजत् ॥ इडाया वा ॥५४॥ इडायाः पष्ठीविसर्जनीयस्य वा.सकार आदेशो भवति पत्यादिषु परतश्छन्दसिं विपये । इडायास्पतिः। इडायाः पतिः । इडायास्पुनः । इडायाः पुत्रः । इडायास्पृष्ठम् । इदायाः पृष्ठम् । इडायारूपारम् । इडायाः पारम् । इडायास्पदम् । इडायाः पदम् । इटायारूपयः । इसायाः पयः । इदायाः पोपम् । इडायास्पोपम् ।। अपदान्तस्य मूर्धन्यः ॥ ५५ ॥ पदाधिकारी निवृत्तः । अपदान्तस्येति मूर्द्धन्य इति चैतदधिकृतं बेदितव्यम् । आपादप- रिसमासैः । वक्ष्यति । आदेशाप्रत्ययोः । सिपेव । सुप्वाप । अग्निपु । वायुपु । अपदान्त. स्न्येति किम् । अभिस्तत्र । यायुस्तत्र । प इत्येवं सिद्धे मूढन्यग्रहणं ढकारार्थम् । अकृह- यम् । चन्थे । सहः साढः सः ॥ ५६ ॥ सहेन्तोः सादरूपस्य यः सकारस्तस्य मूर्द्धन्य आदेशो भवति । सलापाट् । सुरापाट् । गृतनापात् । सद्देरिति किम् । स वेन वर्तते सहस्तस्यापत्यं साडिः । साइग्रहणं किम् । यनास्यैतद्रूपं तम यया स्यात् । इह मा भूत् । जलासाहम् । तुरासाहम् । स इति किम् । आकारस्य मा भृत् ।। इएकोः ॥ ५७ ॥ एकोरित्येतदधिस्त वेदितव्यम् । इत उत्तरं यद्वक्ष्यामः इणः कवर्गाचत्येवं तदितव्यम् । चक्ष्यति । आदेशप्रत्यययोः । सिपेय । सुम्याप । अग्निपु । कापु । हतपु । गीर्षु । धुएं । यात्रु । त्यक्षु । कोरिति किम् । दास्यति । ससौ ॥ नुम्बिसर्जनीयशर्व्यवायेऽपि ॥ ५८।। नुम्यवायेऽपि विसर्जनीयव्यवायेऽपि शन्यंचायेऽपि इकोरत्तस्य सकारस्य मूर्द्धन्यादेशो भवति । ज्ययायानः प्रत्येकमभिसंबद्धयते । नुम्ज्यवाये सावत् 1 सपीपि । यति । हाशि विसर्जनीयव्यगाये । मर्पिशु । यगुःपुन विपु । शरीवाये । मपिप्पु । यगुष्षु । इपिष्षु । नुमारिधिः प्रत्येक व्या पत्रमियन, न समस्तैः ॥ तेनेह न भवति । निस्ो । निरा इति । जिसि गुम्यन इत्येतस्यनपम् । टान हि नुमा सकारेण च धारा पवागम् ।। प्रादेशप्रत्यययोः ॥ ५९ ॥ मूल्य प्रति यति म पति च । आदेशमन्यवयोरिति भेदेन मयसगते । आदेशो प: मार प्ररथयान्य पप: महारः कासारस्तम्य मुदन्यो भाति । आदम्य साया। निमार प्रत्ययम्। अग्निा : : फाइयो गा पत्यास देशन पक्षदिति सपनिमाया प्रसपान पर भाति । परोहले समकार ·पा०३] काशिका । यक्षत, इति ॥ -- । -- परस्मैपदप्रथमैकवचन इकारलोपः लेटोडाटावित्टट् सिञ्बहुलं लेटीति सिप्, ततः सिद्धं वक्षत, शालिवसिघसीनां च ॥६० ॥ शासि बसि बसि इत्येतेषां च इण्कोरुत्तरस्य सकारख्य मूर्द्धन्यो भवति ! अन्यशिपत् । अन्वशिषताम् । अन्वशिषन् । शिष्टः । शिष्टवान् । वसि । उपितः । उपितवान् । उपित्वा घसि । जक्षतुः । जक्षुः । घसिमसोरित्युपधालोपः अक्षन्नमीमन्दत पितरः । अनादेशार्थ वचनम् । घसिर्यद्यप्यादेशः सकारस्त्वादेशो न भवति । इण्कोरित्येव । शास्ति । वसति । जक्षसि ।। स्तौतिण्योरेव षण्यभ्यासात् ॥ ६१ ॥ स्तोतेय॑न्तानां च षण् भूते सनि परतः अभ्यासादिण उत्तरस्य आदेशसकारस्य मूर्द्धन्या- देशो भवति । तुष्टूपति । ण्यन्तानाम् । सिषेवयिषति । सिषजयिषति । सुष्वापयिषति । सिद्ध सत्यारम्भो नियमार्थः, स्तौतिण्योरेव षण्यभ्यासाद्यथा स्यादन्यस्य मा भूत् । सिसि. क्षति । सुसूपति ! एवकारकरणमिष्टतोऽवधारणार्थन् । स्तौतिण्योः पण्येवेति हि विज्ञायमाने तुष्टावेत्यत्र न स्यात् । इह च स्यादेव । सिसिक्षतीति । पणीति किम् । अन्यत्र नियमो मा भूत् । सिषेव । को विनतेऽनुरोधः । अविनते नियमो मा भूत् । सुपुप्सति । तिष्ठासति । कः सानुबन्धेऽनुरोधः । पशब्दमात्रे नियमो मा भूत् । सुपुविप इन्द्रम् । अभ्यासादिति किम् । अभ्यासस्य या प्राप्तिस्तस्या नियमो यथा स्यादातोर्या प्राप्तिस्तस्या नियमो मा भूत्। प्रतीपिषति । अधीषिपति ॥ सः स्विदिस्वदिसहीनां च ।। ६२ ।। स्विदि स्वदि सहि इत्येतेषां प्यन्तानां सनि पभूते परतोऽभ्यासादुत्तरस्य सकारस्य सका. रादेशो भवति । स्विदि । सिस्वेदयिपति । स्वदि । सिल्वादयिपत्ति । सहि । सिप्लाहयिपति । सकारस्थ सकारवचनं मूद्धन्यनिवृत्त्यर्थम् ॥ प्राक्सितादड्व्यवायेऽपि ।। ६३ ।। सेवसितेति वक्ष्यति प्राक्सितसंशब्दनाद्यानित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामस्तनाब्यवायेऽपि मूर्धन्यो भवतीत्येवं तद्वेदितव्यमपिशव्दादनच्यवायेऽपि वक्ष्यति । उपसर्गोत्सुवतीति पत्व- म् । अभिपुणोति । परिषुणोति । विपुणोति । निपुणोति । अभ्यपुणोत् । पर्यपुणोत् । व्य- पुणोत् । न्यपुणोत् ॥ स्थादिष्वभ्यासेन चाभ्यासस्थ ॥ ६४ ॥ प्राक् सितादिति वर्तते । उपसर्गात् सुनोतीत्यत्र स्थासेनयसेधेति स्थादयस्तेषु प्राक् सितसंशब्दना अभ्यासेन व्यवाये मूर्द्धन्यो भवत्यभ्याससकारस्य च भवतीत्येवं वेदित. व्यम् । अभ्यासेन व्यवाये परितष्ठौ । अपोपदेशार्थ च। अभिपिपेणयिपति । परिपिपेयि. पति । अवर्णान्ताभ्यासार्थं च । अभिसटौ। पणि प्रतिपेधार्थ च । अभिपिपिक्षति। परि- पिपिक्षति । अभ्यासस्येति वचनं नियमार्थ स्थादिष्वेवाभ्याससकारस्य मुर्धन्यो भवति नान्यत्र अभिसुसुपति । अभिसिपासति ॥ उपसर्गात्सुनोतिसुवतिस्यतिस्तौतिस्तोभतिस्थालेनयसेध- सिवसअस्वजाम् ॥ ६५ ॥ मूर्धन्य इति वचंते स इति च । उपसर्गल्यानिमित्तादुत्तरस्य सुनोति सुवति त्यति स्तौति स्तोभत्ति स्या सेनय सेध सित्र सञ्ज स्वन इत्येतेषां सकारस्य मुद्देन्यादेशो भवति । सुनोति । अभिपुणोति । परिपुणोति ! अभ्यपुणोत् । पर्यपुगोत् । मुवति । अभिव.

·[म०.८ - । । . । ५६० काशिका.। ति। परिपुवति । अभ्यपुवत् । पयपुत्रत् । स्यति । अमिष्यति । परिष्यति । अभ्यष्यत् । पर्य- प्यत् । स्तौति । अभिष्टौति । अभ्याष्टोत् । स्तोमति । अभिष्टोभते । परिष्टोभते । अभ्य- टोभत । पर्यष्टोभत । स्था.। अभिष्टोस्यति । परिष्ठास्यति । अभ्यष्ठात् । पर्यष्ठात् । अभि. तष्ठौ । परितष्ठौ । सेनय । अभिषेणयत्ति । परिपेणति । अभ्यपेणयत् । पर्यपेणयत् । अमि. पिपेणयिपति । परिपियेणयिषति । सेध । अभिपेधति । परिपेधति । अभ्यपेधत् । पर्यपेधत् । सिच । अभिपिञ्चति । परिपिञ्चति । अभ्यपिञ्चत् । पर्यपिञ्चत् । अभिपिपिक्षनि । परिपि- पिक्षति । सञ्ज । अभिपजति । परिपजति। अभ्यपजत् । पर्यपजत् । समिपिपसति । परिषिपतति । प्वञ्ज । अभिप्वजते । परिष्वजते । अभ्यध्वजत । पर्यष्वजत । अभिपिष्व- श्ते । परिप्वक्षते । सेध इति शब्दिकरणनिर्देशः सिध्यतिनिवृत्त्यर्थः । उपसर्गादिति किम् । दधि सिझति । मधु सिञ्चति । निर्गताः सेचका अस्माद्देशान्निः सेचको देश इति । नायें सिचेरुपसर्गः । अभिसावकीयतीत्यत्रापि न सुनोति प्रति क्रिया योगः,कि तहि सावकीर्य प्रति । अभिपाचयतीत्यत्र तु सुनोतिमेव प्रति क्रियायोगो न सावयतिमिति पत्वं भवति । सदिरपतेः ॥ ६६॥ सदेः सकारस्य उपसर्गस्थानिमित्तादप्रतेरुत्तरस्य मूर्द्धन्य आदेशो भवति । निपीदति । विपीदति ।न्यपीदत् । व्यपीदत । निपसाद । विपसाद । अप्रतेरिति किम् । प्रतिसोदति । स्तन्भेः ।। ६७॥ उपसगादिति वतेते । स्तन्भे सकारस्य उपसर्गस्यानिमित्तादुत्तरस्य मुर्द्धन्य आदेशो भवति । अभिष्टभ्नानि । परिष्टनाति । अभ्यष्टभ्नात् । पर्यटभ्नात् । अभितष्टम्म । परित. धम्म । अप्रतरित्येतदिह नानुवर्तते, ते तदपि भवति । प्रतिष्टभ्नाति । प्रत्यष्टभ्नात् । प्रत्यत्तितरम्भ ॥ अवाचालम्बनाविदूर्ययोः ॥ ६ ॥ अयशब्दादुपसर्गादुत्तरस्य स्तन्भः सकारस्य मूर्वन्यादेशो भवति । मालम्बनेऽर्थ आवि. दूयें । आलम्बनमाश्रयणम् । अविदूरस्य माय आचिटूर्यम् । आलम्बने तावत् । अवष्ट. भ्यास्ते । अवष्टम्भ तिष्ठति । आविदूयं । अवष्टब्धा सेना। अवष्टब्धा शरत । आलम्बना. विदूर्ययोरिति किम् । अवस्तब्धो वृपलः शीतेन । अनिगर्थ भारम्भः ।। श्व स्वनो भोजने ॥ ६९ ॥ वैरुषस दवाचोत्तरस्य भोजनार्थे स्वनतेः सकारस्य मूर्द्धन्यादेशो भवति । विश्व णति । व्यपवणत् । विषयवाण । अवम्यणति । अवाप्पणत् । अवपयाण। अभ्यवहारक्रि. याविशेपोऽभिधीयते । यन्न स्वननमस्ति । भोजन इति किम् । विस्वनति मदनः।। परिनिविभ्यः सेवसितसयसिसहसुट्स्तुस्वसाम् ॥ ७० ॥ परिनि वि इत्येतेभ्य उपसर्गम्य उरेषां सेव सित सय सियु सह सुद स्तु स्वा इत्ये. सेपां सकारस्प मान्य आदेशो भयनि । परिपेयते । निपेवते । विषेयते । पर्यपेयत । न्यपे. चत । परिपिपविपत । विपिपविपते । सित । परिपितो, विपितो, निषितः । सय परिपयो, निपयो, विषयः। सिर । परिपीच्यति । निपीध्यति । विपीव्यति । पर्यपोव्यत् । न्यपी. न्यत । व्यतीव्यत् । पयंसोन्यत् । त्यसोव्यम् । व्यसोव्यम् । सह । परिपहते । निराहत । विपहत । पर्यवहत । म्यपदत । व्यपहत । वर्यपात । न्यसहत ! च्यासात। मुदा परिष्क. गोति । परोत् । स्नु । परिष्टौति । निष्टाति । विष्टौति । पर्यष्टोत् । न्यष्टोत् । पाटो । पर्यस्तोत् । पातीत् । ध्यास्तोत् । प्यो । देशमतामयतामिति नलोपः । परिपाते । विन्य. अने । निन्यजत । पर्यजत । पर्यस्यमत ! पूर्णय सिस्नुस्यसिपाहणमुत्तरार्थम् । अध्य- पापे विमापा पया स्यात् ॥ - - ·पा०.३] काशिका । . सिवादीनां वाडव्यवायेऽपि ॥ ७१ ॥ अनन्तरसूत्रे सिवुसहसुट्स्तुस्वनामिति सिवादयः। सिबादीनामव्यवायेपि परिनि- विभ्य उत्तरस्य सकारस्य वा मुर्धन्यो भवति । तथा चैवोदाहतम् ॥ अनुविपर्यभिनिभ्यः स्यन्दतेरप्राणिषु ॥ ७२ ॥ अनु वि परि अभि नि इत्येतेभ्य उत्तरस्य स्यन्दतेरप्राणिषु सकारस्य वा. मुर्द्धन्यादेशो भवति । अनुष्यन्दते । विष्यन्दते । परिष्यन्दते । अभिष्यन्दते नैलम् । निष्यन्दते । अनु- स्यन्दते । विस्यन्दते । परिस्यन्दते । अभिस्यन्दते । अप्राणिप्वति किम् । अनुस्यन्दते मत्स्य उदके । प्राण्यप्राविषयस्यापि स्यन्दतेरय विकल्पो भवति । अनुष्यन्देते मत्स्योदके । अनुस्यन्देते । अप्राणिष्विति पर्युदासोऽयं न प्रसज्य प्रतिषेधः ॥ वेः स्कन्देरनिष्ठायाम् ॥ ७३ ॥ वेरुपसर्गादुत्तरस्य स्कन्देः सकारस्य मूर्द्धन्यो वा भवति अनिष्ठायाम । विष्कन्ता। विस्कन्ता । विष्कन्तुम् । विस्कन्तुम् । विस्कन्तव्यम् । विस्कन्तव्यम् । अनिष्ठायामिति किम् । विस्कन्नः। परेश्च ॥ ७४ ॥ परिशब्दाचोत्तरस्य स्कन्देः सकारस्य वा मुर्द्धन्यो भवति । परिष्कन्ता । परिष्कन्तुम् । परिष्कन्तव्यम् । परिस्कन्ता । परिस्कन्तुम् । परिस्कन्तव्यम् । पृथग्योगकरणसामर्थ्यादनि- ष्टायामित्येतन्नानुवर्तते । परिष्कष्णः । परिस्कन्नः । परिस्कन्दः प्राच्यभरतेषु ॥ ७५ ॥ परिस्कन्द इति मूर्धन्याभावो निपात्यते प्राच्यभरतेपु प्रयोगविपयेषु । पूर्वेण मूर्धन्ये प्राप्ते तदभावो निपात्यते । परिस्कन्दः । अन्यन्त्र परिष्कन्दः । अचि निपातनम् । अथ था नि.'' छातकारस्य लोपः, भरतग्रहणं प्राच्यविशेषणम् । स्फुरतिस्फुलत्योनिनिविभ्यः ॥ ७६ ॥ स्फुरतिस्फुलत्योः सकारस्य निस् नि वि इत्येतेभ्य उत्तरस्य वा मूर्धन्यादेशो भवति स्फुरति । निष्ष्फुरति । निस्फुरति। निस्फुरति । निष्फुरति । विस्फुरति । विष्फुरति । स्फुलति । निषष्फुलति । निस्स्फुलति । निस्फुलति । निष्फुलति । विस्फुलति । विष्फुलति॥ वेः स्कन्नातेनित्यम् ॥ ७७ ॥ वेरुत्तरस्य स्कन्नातेः सकारस्य नित्यं मूर्धन्यादेशो भवति । विष्कम्नाति । विष्कम्भि- ता । विस्कभितुम् । विष्कम्भितव्यम् ॥ इणः षीध्वंलुलिटांधोऽङ्गात् ।। ७८ ॥ मूर्द्धन्य इति वर्तते । इणन्तादात्परेषां पीध्वंलुङ्लिट यो धकारस्तस्य मूर्द्धन्यादेशो भवति । च्योपीढ्वम् । प्लोपीदम् । लुङ्।। अच्योद्वम् । अप्लोवम् । लिट् । कृधे । इण्कोरिति वर्तमाने पुनरिणग्रहणे कवर्गनिवृत्त्यर्थम् । पक्षीध्वं । यक्षीध्वं । पीध्वंलुइलिटा- मिति किम् । स्तुध्वे । स्तुध्वम् । अङ्गादिति किम् । परिवेविपीध्वम् । अर्थवद्ग्रहणादपि सिद्ध त नाश्रितम् ॥ 'विभापेटः ॥ ७९ ॥ इणः परस्मादिट उत्तरेषां पीध्वललिटा यो धकारस्तस्य मूर्द्धन्यादेशो भवति विमापा लविपीड्वम् । लविपीध्वम् । पविपीदम् । पविपीध्वम् । लुभ । अलविध्वंम् । लिट् । लुलु. विध्ये । ललविङ्वे. इण इत्येव मासिपीध्वम् । अथेह कथं भवितव्यम् । उपदिदोथिय । फेचिदाहुः । इणन्ताङ्गादुत्तरस्य इट आनन्तयं युटा व्यवहितमिति न भवितव्यं ढलनेति । - । -- ·काशिका । [म. । । अपरेषां दर्शनमादिति निवृत्तमिण इत्युनुवर्तते । ततश्च यकारादेव इणः परोऽनन्तरमिडिति पक्षे भवितव्य मूर्द्धन्येति ॥ समासेऽगुलेः सङ्गः ८० ॥. सङ्गसकारस्थाङ्गुलेरुत्तरस्य मूर्धन्य आदेशो भवति समासे । अङ्गुलेः सङ्ग अङ्गुलिपङ्गः । अङ्गुलिपङ्गा यवागूः । अङ्गुलिपङ्गो गाः सादयति । समास इति किम् । अङ्गुलेः सङ्ग पश्य ॥ भीरो स्थानम् ।। ८१ ॥ स्थानसकारस्य भी रुसरस्य सूर्द्धन्यादेशो भवति । मोरुष्टानम् समास इत्येव । भीरोः स्थानं पश्य॥ 'अग्नः स्तुत्स्तोमसोमाः ॥ ८२॥ अग्नेरुत्तरस्य स्तुत् स्तोम इत्येतेषां सकारस्य मूर्धन्यादेशों भवति समासे । अग्नि टुत । अग्निष्टोमः । अग्नीपोमः ॥ अग्नर्दीर्घात् सोमस्येप्यते ॥ तेनेह न भवति । अग्नि. सोमी माणवको । तथापि ज्योतिरग्नि, सोमो लताविशेषः । अग्निसोमौ. तिष्ठतः । समास इत्येव । अग्नेः सोमः ।। ज्योतिरायुपः स्तोमः ॥ ८३ ।। ज्योतिस आयुस् इत्येताभ्यामुत्तरस्य स्तोमसकारस्य मुर्धन्यादेशो भवति समासे। ज्योतिष्टोमः । आयुष्टोमः । समास इत्येव । ज्योतिः स्तोम दर्शयति ॥ मातृपितृभ्यां स्वसा॥८४ ॥ मातृ पितृ इत्येताभ्यामुत्तरस्य स्वससकारस्य समासे मूर्खन्यादेशो भवति । मातृष्वसा। पितृप्वसाn मातुःपितुामन्यतरस्याम् ॥ ८५ ।। मातुर पितुर इत्येताभ्यामुतरस्य स्वसशब्दरल्यान्यतरन्यां मूर्धन्यादेशो भवति समासे । मातुःस्वसा । मातुप्यस्वा। पितुःस्वसा । पितुप्यसा । मातु:पितुरिति रेफान्तयोरेतद्- प्रहणम् । एकदेशविकृतल्यान्यत्वद्विसर्जनीयान्तात्. सकारान्ताच पत्वं भवति । समास इत्येव । वाक्ये मा भूत् । मातुः स्वसेत्येव नित्यं भवति ।। अभिनिसस्तनः शब्दसंशायाम् ॥ ८६ ॥ अभि निस् इत्येतस्मादुत्तरस्य स्तनत्तिसकारस्य मूर्द्धन्यादेशो भवति अन्यतरस्यां शब्द. संज्ञायां गम्यमानायाम् । अभिनिष्टानो वर्णः । अभिनिष्टानां विसर्जनीयः । अभिनिस्तानो वर्णः । अभिनिस्तानो विसर्जनीयः। शब्दसंज्ञायामिति किम् । अभिनिस्तनति मृदङ्गः । समा. स इत्यतः प्रभृति निवृत्तम् ॥ उपसर्गप्रादुभ्या॑मस्तिर्यच्परः ॥ ७ ॥ उपसर्गस्थानिमित्तात्प्रादुस् शब्दाच्चोत्तरस्य यकारपरस्याचपरस्य चास्तिसकारस्य मूई . न्यो भवति । अभिपन्ति । निपन्ति । विपन्ति । प्रादुःपन्ति । अभिप्यात् । निण्यात । वि. च्यात् । प्रादुःप्यात् । उपसर्गादिति किम् । दधिस्यात्। मधुस्यात् । अस्तीति किम् । अनु. सतम् । विसृतम् । अथासत्यपि अस्तिग्रहणे सकारमेव प्रति उपसर्ग आश्रीयते । प्रादुःश. दस्य च कृभ्वस्तिप्येव प्रयोग इत्यन्यन्नाप्रसङ्गः । तथाप्येतत्प्रत्युदाहर्तव्यम् । अनुसूत अ. नुसः । अनुस्वोऽपत्यं आनुसेयः शुनादित्वाड्ढक् । ढेलोपे कद्रवा इत्युवर्णलोपः । यच्पर इति किम् । निस्तः । विस्तः । प्रादुस्तः ॥ सुविनिर्दुर्व्यः सुपिसूतिसमाः ॥ ८ ॥ मुचि निर दुर इत्येतेभ्य उत्तरस्य मुपि सूति सम इत्येतेषां सकारस्य मूर्दन्यादेशो भव.

·- पा०.३] काशिका ति । सुपिति स्वपिः कृतसंप्रसारणो गृह्यते । सुषुप्तः । निःपुप्तः । दुःपुप्तः । सुतिरिति स्वरूपग्र- हणम् । सुपूतिः। विधुतिः । निःपूतिः। दुःपूति । सम । सुपम् । विषमम् । निःपमम् । दुःएमम्।। सुपः पत्वं स्थपर्मा भूढिसुष्वापेति केवन । हलादिशेषान्न सुपरिष्टं पूर्व प्रसारणम् ॥ स्थादिना नियमा नान्न प्राक्तिसतांदुत्तरः सुपिः । अनर्थक विपुपुपुः सुपिभूतो द्विरुच्यते ॥ पूर्वत्रासिद्धियमद्विर्चने इति कृते पत्वे ततो द्विवचनम् ॥ निनदीभ्यां स्नातः कौशले ॥ ८९ ॥ नि नदी इत्येत्ताभ्यामुत्तरस्य स्नातिसकारस्य मूर्द्धन्यादेशो भवति कौशले गम्यमाने । निष्णातः कटकरणे । निष्णातो रज्जुवर्तने । नद्यां स्नातीति नदीष्णः । सुपि स्थ इत्यत्र सुपीति योगविभागात्कप्रत्ययः। कौशल इति किम् । निष्णातः । नद्यां स्नातो नदी- स्नातः इति ॥ सूत्रं प्रतिष्णातम् ॥ ९ ॥ प्रतिष्णातमिति निपात्यते। सूत्रं चेद्भवति । प्रतिष्णातं सूत्रम् । शुद्धमित्यर्थः । प्रति- स्नातमित्येवान्यत्र ॥ कपिष्ठलो गोत्रे ॥ ९ ॥ कपिटल इति निपात्यते गोत्रविषये। कपिष्ठलो नाम यस्य सः कपिष्ठलिः पुत्रः । गोत्र इति चिम् । कपेः स्थल कपिस्थलं ॥ प्रष्ठोऽअग्रामिनि ॥ ९२ ।। प्रष्ठ इति निपात्यते अग्रगामिन्यभिधेये। प्रतिष्ठत इति प्रष्टोऽश्वः । अग्रतो गच्छती. त्यर्थः । अग्रगामिनीति किम् । प्रस्ते हिमवतः पुण्ये । प्रस्थो नीहीणाम् ।। वृतासनयोर्विष्टरः ॥ ९३ ॥ .. विष्टर इति निपात्यते वृक्षे आसने च वाच्ये । विपूर्वस्य स्तृणातेः पत्वं निपात्यते । विष्ट- रो वृक्षः । विष्टरमासनम् । वृक्षासनयोरिति किम् । औलपिवाक्यस्य विस्तरः । छन्दोनाम्नि च ॥ ९४ ॥ विष्टर इति निपात्यते । विपूर्वात् स्तू इत्येतस्माद्धातोः छन्दोनाम्नि चेत्येवं विहित इति विष्टर इत्यपि प्रकृतेविष्टार इत्यन्न विज्ञायते । विष्टारपक्तिः छन्दः । विष्टारो वृहती छन्दः । छन्दोनाम्नीति किम् । परस्य विस्तारः। गचियुधिभ्यां स्थिरः ॥ ९५ ॥ गवियुधिभ्यामुत्तरस्य स्थिरसकारस मूर्द्धन्यादेशो भवति । गविष्टरः । युधिष्ठिरः । गो. शब्दादहलन्तादपि एतस्मादेव निपात्नात् सप्तम्या अलुग्भवति ।। विकुशमिपरिभ्यः स्थलम् ॥ २६ ॥ विकु शमि परि इत्यतेभ्य उत्तरस्य स्थलसकारस्य मुर्द्धन्यादेशा भवति । विष्टलम् । कुष्ठलन् । शमिष्टलम् । परिष्ठलम् ।। अभ्याम्बगोभूमिसन्यापद्वित्रिकुशेकुशव१मञ्जिपुलि. परमेबहिर्दिव्यग्निभ्यः स्यः ॥ ९७ ॥ अन्य साम्ब गो भूमि सव्य अप द्विनि कुक र अङ्गु मनि पुति परभे यहिंग्य दिवि अग्नि इत्येतेभ्य उत्तरस्य स्यशब्दसकारस्य मून्यादेशो भवति । अम्बष्टः आभ्यः गोट । भूमिष्टः । सत्येमझिएः। अपः । द्विष्टः । त्रिष्टः । कुष्टः । गेटः । सः । । मजिष्टः। पुजियः । परमेष्टः। यहिप्ठः । दिविष्ठः । अग्गिः ॥ मयास्थिन्थगामिनिक व्यम् । सज्येष्टाः । परमेष्ठी । सव्या सारथिः ।। . । । ।

·५६४ काशिदा । म० । सुषामादिषु च ॥ ९८॥ सुपामादिषु शब्देषु सकारस्य मूर्द्धन्यादेशो भवति । शोभनं साम यल्यासौ सुपामा ब्राह्मणः । निष्पामा । दुःषेधः सुशब्दस्य कर्मप्रवचनीयसंज्ञकत्वानिःशब्दयोश्च क्रियान्तर. विपयत्वादनुपसर्गत्वे सति पाठोऽयम् । सेधतेर्गताविति वा प्रतिपेधवाधनार्थः । सुपन्धिः ।। दुःपन्धिः । निपन्धिः । सुष्टु । दुष्छ । तिटतेरुणादिष्वेतौ व्युत्पाद्यते । गौरिपक्थः संज्ञा- याम् । ज्यापोः संज्ञाछन्दसोर्बहुलमिति पूर्वपदस्य हस्वत्वम् । प्रतिष्णका । प्रतिष्णा- शब्दादयं कन् प्रत्ययः । जलापाहम् । नौपेवनम् । दुन्दुभिपेवनम् ।। पति संज्ञायामगात् ॥ ९९ ॥ एकारपरस्य सकारस्य मूर्द्धन्यादेशो भवति इण्कोरुत्तरस्यागकारात् परस्य संज्ञायाँ विपये । हरिपेणः । वारिपेणः । जानुपेणी। एतीति किम् । हरिसक्थम् । संज्ञायामिति किम्। पृथ्वी सेना यस्य स पृथुसेनो राजा । अंगादिति किम् । विष्वक्सेनः । इण्कोरित्येव । सर्वसेनः॥ नक्षत्राद्वा ॥ १००। नक्षन्नवाचिनः शब्दादुत्तरस्य सकारस्य वा एति संज्ञायामगकारा मूद्धन्यो भवति । रोहिणिपेणः । रोहिणीसेनः । भरणिणः । मरणिसेनः । अगकारादित्येव । शतभिषक्सेना । अविहितलक्षणो मूर्द्धन्यः सुपामादिषु इष्टव्यः ।। हस्वात्तादौ तद्धिते ॥ १०१ ॥ हस्वादुतरस्य सकारस्य मूर्द्धन्यादेशो भवति तादौ तहिते परतः। तर तम तय त्व अल् टस् त्यपू एतानि प्रयोजयन्ति । तर । सर्पिष्टमम् । जुष्टमम् । तय । चतुटवे ब्राह्मणानां निकेताः । त्व। सर्पिष्ट्ववम् । यजुष्ट्वम् । तल् । सर्पिष्टा । यजुष्टा । सस् । सर्पिष्टो । यजुष्टः । त्यप् । आविष्टयो वर्द्धते । स्वादिति किम् । गिस्तरा । धूस्तरा । तादाविति किम् । सर्पि-. स्साद्भवति । प्रत्ययसकारस्य सात्पदायोरिति. सत्यपि प्रतिषेधे प्रकृतिसकारस्य स्यात् । तद्धित इति किम् । सर्पिस्तरति । तिङन्तस्य प्रतिषेधो वक्तव्य । मिन्दुस्तराम् । छिन्शुस्तराम् ॥ निसस्तपतावनासेचने ।। १०२ ।। निसः सकारस्य मूर्द्धन्यादेशो भवति तपतो परतोनासेवनेऽथें । आसेवनं पुनःपुनःकर- णम् । निष्टपति सुवर्णम् । सदनि स्पर्शयतीत्यर्थः । भनासेवन इति किम्। निस्तपति सुवर्ण सुवर्णकारः । पुनः पुनरग्नि स्पर्शयतीत्यर्थः । निष्टप्तं रक्षो निष्टप्ता अरातय इत्यन सदप्यासेवनं न विवक्ष्यते । छान्दसो वा वर्णविकारः ॥ युष्मत्तत्तक्षुःप्वन्तःपादम् ॥ १०३।। युप्मत् तत् ततास् इत्येतेपु तकारादिपु परतः सकारस्य मूढन्यादेशो भवति स चेत्स. • कारोऽन्तःपादं भवति । युप्मदादेशास्त्वं त्यां ते तव । अग्निष्ट् नामासीत् । त्वा । अ. ग्निष्ट्वा वर्द्धयामसि । ते अग्निटे विधा मानय । तव । अप्स्वग्ने सधिष्टव । तत् । अग्नि- द्विधमारणाति । ततक्षुस् । धावाधियो निष्टताः । अन्तःपादमिति किम् । नित्यमा. त्मनो विदाभुदग्निस्तत्पुनराह जातवेदा विचर्षणिः ॥ यजुप्यकेपाम् ।। १०४ ॥ यपि विपये युप्मत्तत्ततःपु परत एकेपामाचार्याणां मतेन सकारस्य मूदन्यादेशों भ- वति । अर्चिभिष्टम् । अर्जिमिस्त्वम् । अग्निष्टेऽयम् । अग्निस्तेप्रम् । अग्निष्टुत् । अग्निस्तुत् । अचिमिटताः । अर्चिमिस्तताः ॥ ।

·'पा०३] काशिका। स्तुतस्तोमयोश्छन्दसि ॥ १०५ ।। एकेपामिति वर्तते । स्तुत स्तोम हत्येतयोः सकारस्य छन्दसि विपये मूर्द्धन्यादेशो भवति एकेपामाचार्याणां मतेन । त्रिभिष्टुतस्य । त्रिभिस्तुतस्य । गोष्टोमं घोडशिनन् । पूर्वपदादि- त्येव सिद्ध प्रपञ्चार्थमिदम् ॥ पूर्वपदात् ।। १०६ ।। छन्दसीति वर्तते एकेपामिति च । पूर्वपदस्थान्निमित्तात्परस्य सकारस्य मूर्द्धन्यादेशो भवति छन्दसि विषये एकेषामाचार्याणां मतेन । द्विषन्धिः । विपन्धिः । द्विसन्धिः । त्रिस- न्धिः । मधुष्टानम् । मधुस्थानम् । द्विपाहवं चिन्वीत । हिसाहन चिन्वीत । असमासेऽपि यत्पूर्वपदं तदपीह गृयते । त्रिपमृद्धत्वाय ॥ सुञः ॥ १०७ ॥ सुनिति निपात इह गृह्यते तस्य पूर्वपदस्थानिमित्तादुत्तरस्य मूर्द्धन्यादेशो भवति छन्दलि रविषये। अभीषणः सखीनाम् । अर्ध्व ऊपुणः । इकः सुभीति दीर्घः । नश्च धातुस्थोरुषु. भ्य इति णत्वम् ॥ सनोतेरनः ॥ १०८ ॥ सनोतेरनकारान्तस्य सकारस्य मूर्द्धन्यादेशो भवति । गोषाः । नृपाः । अन इति किम् । गोसनि वाचमुदीरयन् । पूर्वपदादित्येव सिद्ध नियमार्थमिदम् । तन्न केचित्सवनादिपाठावोस. निनियमस्य फलं न भवतीति सिसानयिषतीति प्रत्युदाहरन्ति । सिसनिषतेरप्रत्ययः लि. सनीरित्यपरे॥ सहेः पृतन भ्यां च ॥ १०९ ॥ पृतना जरत इत्येताभ्यामुत्तरस्य सहिसकारस्य मूर्धन्यादेशो भवति । पृतनापाहम् । ऋ. तापाहम् । के चिद्योगविभागं सहेरिति कुर्वन्ति । ऋतीपहमित्यत्रापि यथा स्यात् । भतिश. लदस्य पूर्वपदस्य संहितायामेतहीर्घत्वम् । अवग्रहे तु ऋतिसहमित्येव भवति । चकारोनुक्तस. मुच्चयार्थः । तेन ऋतीपहमिति सिद्धम् ॥ न रपरसृपिसृजिस्पृशिस्पृहिसवनादीनाम् ।। ११० ॥ रेफपरस्य सकारस्य सपि साज स्पृशि स्पृहि सवनादीनां च मूर्धन्यो न भवति । पर। चित्रंसिकायाः काण्डं जुहोति । विन्धः कथयति । सृपि । पुरा क्रस्य विक्षपः । सृजि । वाचो विसर्जनात् । स्मृशि । दिवस्पृशम् । स्पृहि । निस्पृहं कथयति । सबनादीनाम् । सबने २ । सूते २ । सामे २ । सवनमुखे २ । किसः २ । किं स्यतीति किसः । अनुसवनम् २ । गो- सनिम् । अश्वसनिम् । पूर्वपदादिति प्रासः प्रतिषेधः । अश्वसनिग्रहणमनिक्षोऽपि पत्वमस्ती- ति ज्ञापनार्थम् । तेन जलाषाहमश्वपाहमित्येतत् सिद्धं भवति । कचिदेवं गणपाठः । सवनेस- बने । अनुसवने २ । संज्ञायां बृहस्पतिसवः । शकुनिसबनम् । सोमे २। सूते २ । संवत्सरे २। किसम् २ । मुसलम् २ । गोसनिमश्वसनिम् ॥ सात्पदाधोः ॥ १११॥ सादिति एतस्य पदादेश्व मूर्द्धन्यादेशो न भवति । विभाषा साति कात्स्न्ये । प्रत्ययस. कारत्वात् प्राप्तिः । पदादेश्चादेशसकारात् । सात् । अग्निसात् । दघिसात् । मधु सात् । पदादेः दधि सिञ्चति । मधु सिञ्चति सिचो यडि ॥ ११२॥ सिधः सकारस्य यडि परतो मूर्धन्यादेशो न भवति । सेसिच्यते । अभिसेसिच्यते । ॥ का०४८ ·। काशिका [अ०.८ । । - उपसर्गादिति या प्राप्तिः सा पदादिलक्षणमेव प्रतिपेधं बाधते न सिचो पडीति । तस्मादर्य प्र- तिपेधः सर्वन भवति । यहोति किम् । अभिपिपिक्षति ॥ सेधतेर्गतौ ॥ ११३ ॥ गतौ वर्तमानस्य सेधतेः सकारस्य मूद्धंन्यादेशो नं भवति । अभिसेधयति गाः। परिसे- धयति गाः । गताविति किम् । शिष्यमकार्यात् प्रतिषेधयति । प्रतिस्तब्धनिस्तब्धौ च ॥ ११४ ।। प्रतिस्तब्ध इत्येतो मूर्ख न्यप्रतिपेधाय निपात्येते । स्तन्भेरिति प्रासं पत्वं प्रतिपिज्यते । प्रतिस्तब्धः । निस्तब्धः ।। सोढः ॥ ११५॥ सहिरये सोभृतो गृह्यते तस्य सकारस्य मूर्दन्यादेशो न भवति । परिसोढः । परिसोडु: म् । परिसोढव्यम् । सोड्भूतग्रहणं किम् । परिपहते ॥ स्तम्भुसिवुसहां चङि ॥ ११६ ॥ स्तम्भु सिबु सह इत्येतेषां चढि परतः सकारस्य मूर्धन्यादेशो न भवति । स्तम्भेरिति प्राप्तः परिनिविभ्य इति च मूर्धन्यः प्रतिषिध्यते । स्तम्भु । पर्यतस्तम्भत् । अभ्यतस्तम्भ त् । सिवु । पर्यसीषिवत् । न्यसीपिदत् । सह । पर्यसीपहत् । व्यसीपहत् । स्तम्भुसिवुसहा चाहि उपसर्गादिति वक्तव्यम् । उपसर्गाद्याप्राप्तिस्तस्याः प्रतिषेधो यया स्यात् । अभ्यासा. धा प्राप्तिस्तस्या माभूदिति । तथा चैवोदाहतम् ॥ सुनोतेः स्यसनोः ।। ११७ ॥ सुनोतेः सकारस्य मूर्द्धन्यादेशो न भवति स्ये सनि च परतः । अभिसोप्यति । परिसो- ज्यत् । पर्यसोप्यत् । संनि किमुदाहरणम् । सुसूपति । नैतदस्ति प्रयोजन, तत्र स्तौतिण्योरेव घण्यभ्यासादिति नियमाद् न भविष्यति । इदं तर्हि । अभिसुसूपते । एतदपि नास्ति । स्था- दिष्वभ्यासेन चाभ्यासस्येति नियमात । इदं तमिसुसूपतेरप्रत्ययः अभिलुसूरित्युदाहरण- मिति । अन्नहि सन् पभूतो न भवतीत्यभ्यासात् प्राप्तिरस्ति । स्यसनोरिति किम् । सुपाच । सदिध्वोः परस्य लिटि ॥ ११८।। सदि प्वन इत्येतयोञत्वोलिटि परतः सकारस्य परस्य मूद्धंन्यो न भवति । अभिप- साद । परिपसाद । निपसाद । विपसाद । परिपस्वजे। परिपस्वजाते । परिपस्वजिरे । अभिपस्वजे । स्वनेः संयोगान्तादपि विभाषा लिटः कित्त्वमिच्छन्तीति पक्षेऽनुपङ्गलोपः॥ निव्यभिभ्योड्व्यवाये वा छन्दति ॥ ११९ ॥ निवि अभि इत्येतेम्य उपसर्गभ्य उत्तरस्य सकारस्याव्यवाये छन्दसि विपये मूद्ध- न्यादेशो न भवति वा । न्यपीदत्पिता नः । व्यपीदत्पिता नः । न्यसीदत । अभ्यपीदत । अभ्यसीदत् । सदिस्वोरिति तदिह नानुवर्तते । सामान्येनैव तद्वचनम् । व्यस्तोत् । न्य- टौत् । अभ्यष्टोत् । अभ्यस्तोत् इत्येतदपि सिद्धं भवति ॥ ५ इति काशिकायां वृत्तावष्टमाध्यायस्य तृतीयः पादः । - ·पा४] काशिका । । . । । अथ अष्टमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । रषाभ्यां नो णः समानपदे ॥ १॥ रेफपकाराभ्यामुत्तरस्य नकारस्य णकारादेशो भवति, समानपदस्थौ चेन्निमित्तनिमि- त्तिनौ भवतः । आस्तीर्णम् । पकारात् । कुष्णाति । पुष्णाति । मुष्णाति । पग्रहणमुत्तरार्थ, टुत्वेनैव हि सिद्धमेतत् । समानपद इति किम् । अग्निर्नयति । वायुर्नयति । *वर्णाच्चेति वक्तव्यम् । तिसृणाम् । चतसृणाम् । मातृणाम् । पितृणाम् । श्रुतिसामान्यनिर्देशात् सि. द्धम् । वर्णभक्त्या च व्यवधानेऽपि णत्वं भवतीति । क्षुम्नादिपु नूनमनतृप्नोतिग्रहणे ज्ञापन म् । अथ वा ऋवर्णादपि णत्वं भवतीत्येतदेवानेन ज्ञाप्यते ॥ अकुप्वानुम्यवायेऽपि ॥ २ ॥ अट् कु पु आङ् नुम् इत्येतैर्व्यवायेऽपि रेफषकाराभ्यामुत्रस्य नकारस्य णकार आदेशो भवति । अव्यवाये तावत् । करणम् । हरणम् । किरिणा । मिरिणा । कुरुगा । गुरुणा । कवर्गव्यवाये । अण । मूर्खण । गर्गेण । अर्धेण । पवर्गव्यवाये । दर्पण । रेफेण । गर्भण । चर्मणा । वर्मणा । आब्यवाये । पर्याणदम् । निराणद्धम् । अव्ययाय इति सिद्धे आ. ग्रहणं पदव्यवाय इत्यस्य प्रतिषेधस्य बाधनार्थम् । नुम्व्यवाये । वृंहणम् । बृंहणीयम् । नुम्न- हणमनुस्वारोंपलक्षणार्थ द्रष्टव्यम् । तेन तहणं जृहणीयमित्यत्रानुस्वारव्यवाये नुमभावेऽपि ण. त्वं भवति । सत्यपि च नुमि यत्रानुस्बारो न श्रूयते तत्र न भवति । प्रेन्वनम् । प्रेन्चनीय. मिति । व्यवायोपलक्षणार्थत्वादडादीनामिह व्यस्तैः समस्तैः व्यवायेऽपि णत्वं भवति । पूर्वपदात् संज्ञायामगः ॥ ३ ॥ पूर्वपदस्थानिमित्तादुत्तरख्य गकारवर्जिताद् नकास्य णकार आदेशो भवति संज्ञायां वि. थये । गुणसा । वाघीणसः । खरणसः । शूर्पणखा । संज्ञायामिति किम् । चर्मनासिकः । अ. ग इति किम् । ऋगयनम् । केचिदेतन्नियमार्थ वर्णयन्ति । पूर्वपदात् संज्ञायामेव णत्वं ना. न्यत्रेति । समासपदेऽपि हि समानपदे निमित्तनिमित्तिनो वादस्ति पूर्वेण प्रातिरिति च नियमः । पूर्वपदसंबन्धादुत्तरपदस्थल्यैव णत्वं निवर्तयति चर्मनासिक इति । न तद्धित. पूर्वपदस्थस्य । खारपायणः । मातृभोगीणः । करणप्रिय इति । अंग इति योगविभागेन णत्व- प्रतिषेधो न नियमप्रतिषेध इति । अपरे तु पूर्वसूत्रे समानमेव यद् नित्यं पदं तत्समानपदमि. त्याश्रयन्ति समानग्रहणात् । तेषामप्रासमेव णत्वमनेन विधीयते । समासे हि पूर्वपदोत्तरप- दुविभागादसमानपदत्वमप्यस्तीति ॥ वनं पुरगामिश्रकासिध्रकाशारिकाकोटरानेभ्यः॥४॥ पूर्वपदात् संज्ञायामिति वर्तते । पुरगा मिश्रका सिधका शारिका कोटरा अग्रे इत्येतेभ्यः पूर्वपदेभ्य उत्तरस्य बननकारस्य णकारादेशो भवति संज्ञायां विषये । पुरगावपाम् । मिश्रका. यणम् । सिध्रकावणम् । शारिकावणम् । कोदरावणम् । अप्रवणम् । सिद्धे सत्यारम्भोनिया मार्थः । एतेभ्य एव परस्य वननकारस्य णकारादेशो भवति, नान्येभ्य इति । कुचेरवनम् । श- तधावनम् । असिपत्रवनम् ॥ प्रनिरन्तः शरेक्षुप्लक्षाम्रकार्यखदिरपीयूताभ्योऽसंशायामपि ।। ५ ।। प्रनिर् अन्तर् शर इक्षु ल्पक्ष आन कार्य खदिर पीयूक्षा इत्येतेभ्य उत्तरस्थ वननका- रस्य संज्ञायामसंज्ञायामपि णकारादेशो भवति । प्रप्रवणे यष्टव्यम् । निर । निर्वणे प्रतिधी- यते । अन्तर अन्तर्वणे । शर। शरवणम् । इक्षुवणम् । प्लक्षवणम् । आम्र । आम्रवणम् । कायॆ । कार्यवणम् । खदिर । खदिरवणम् । पीयूक्षा । पीयूक्षावणम् ॥ - - ।

·५६८
काशिका
[ म०८
1
विभापौपधिवनस्पतिभ्यः ॥ ६ ॥
वनमित्येव । ओषधिवाचि यत्पूर्वपदं वनस्पतिवाचि च तत्स्थानिमित्तादुत्तरस्य चनन-
कारस्य णकार आदेशो भवति विभाषा । ओषधिवाचिभ्यस्तावत् । दूर्वावणम् । दूर्वावनम् ।
मूर्धावणम् । मूर्धावनम् । वनस्पतिभ्यः । शिरीपवणम् । शिरीपवनम् । बदरीवर्णम् । बदरीवन
म् । अद्वयक्षत्र्यक्षरेभ्य इति वक्तव्यम् । इह मा भृत् । देवदारुवनम् । भद्दावनम् । *इरि-
कादिभ्यः प्रतिषेधो वक्तव्यः । इरिकावनम् । तिमिरकावनम् । सत्यपि भेदे वृक्षवनस्पत्योरि-
हाभेदेन ग्रहणं द्रष्टव्यम् ॥
फली वनस्पतिज्ञेयो वृक्षाः पुष्पफलोपगाः ।
ओषध्यः फलपाकान्ता लता गुल्माश्च वीरुधः ।।
अहोऽदन्तात् ।। ७॥
अदन्तं यत्पूर्वपदं तत्स्यान्निमित्तादुत्तरस्याहो नकारस्यणकार आदेशो भवति । पूर्वावः।
अपराह्नः । भदन्तादिति किम् । निरः । अहो एतेभ्य इत्यहादेशः । अझ इत्यकारान्त-
ग्रहणाद् दीर्घाही शरदित्यत्र च भवति ।
वाहनमाहितात् ॥ ८॥
आहितवाचि यत्पूर्वपद तत्स्थानिमिगदुत्तरस्य वाहननकारस्य णकार आदशो भवति ।
इक्षुवाहणम् । शरवाहणम् । दर्भवाहणम् । वाहने यद् आरोपितमुहाते तदाहितमुच्यते । आ.
हितादिति किम् । दाक्षिवाहनम् । दाक्षिस्वामिक वाहनमित्यर्थः ।।
पानं देशे ॥ ९॥
पाननकारस्प पूर्वपदस्थानिमित्तादुत्तरस्य देशाभिधाने णकार आदेशो भवति । पीयत
इति पानम् । कृत्यल्युटो बहुलमिति कर्मणि ल्युट् । क्षीरं पानं येषां ते क्षीरपाणा उशीन.
राः । मनुष्याभिधानेऽपि देशाभिधानं गम्यते । सुरापाणाः प्राच्याः । सौवीरपाणा बाहीकाः।
कपायपाणा गन्धाराः । देश इति किम् । दाक्षीणां पानं दाक्षिपानम् ।।
वाभावकरणयोः ॥१०॥
भावे करणे च यः पानशब्दस्तदीयस्य नकारस्य णकार आदेशो भवति वा पूर्वपदस्था:
निमित्तादुत्तरस्य । क्षीरपाणं वर्तते । क्षीरपानम् । कपायपाणम् । कषायपानम् । सुरापाण
म् । सुरापानम् । करणे । क्षीरसाणः कैसः । क्षीरपानः ॥ याप्रकरणे गिरिनद्यादीनामुपसं.
ख्यानम् ॥ गिरिणदी। गिरिनदी। चरणदी। चक्रनदी। चक्रनितम्बा । चक्रणितम्बा।
प्रातिपदिकान्तनुम्विभक्तिषु च ॥ ११॥
वैति वर्तते । प्रातिपदिकान्ते नुविभक्तौ च यो नकारस्तस्य पूर्वपदस्थानिमित्तादुत्तरस्य
वा णकार आदेशो भवति । प्रातिपदिकान्ते तावत् । मापवापिणौ। मापवापिनौ । नुमि ।
मापवायोणि 1 मापवापानि । नीहिवापाणि । नीहिवापानि । विभक्तौ । मापवापेण ।
मापचापेन । बीहिवाण । ब्रीहिवापेन।। पूर्वपदाधिकारादुत्तरपदस्य प्रातिपदिकस्थो योऽन्त्यो
नकारस्तस्येदे णत्वमिप्यते ॥ इह हि न भवति । गर्गाणां भगिनी, गर्गभगिनी ! पदामिसय.
तभवतिः । गणां भगो गर्गभगोऽस्या अस्तीति गर्गभगिणीति । तदा मातृभोगीणमित्या.
दिबनित्यणत्वमेयेतिवेदितव्यम् । मापवापिणी मापवापिनीत्यत्र तु गतिकारकोपपदानां वद्भिः
सह समासवचनं प्राक्सचुत्पत्तेरिति कृदन्तेनैव समासे सति प्रातिपदिकस्योत्तरपदल्यैव सतो
नकारो भवति । तथा नुम्महणं कृतम् । स हि समुदायमकत्वादुत्तरपदस्यान्तो न भवति ।
*युवादीनां प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ आर्ययूना । क्षत्तिययूना । प्रनहानि । दोघांधी पारत् ॥
एकाजुत्तरपदे णः ॥ १२ ॥

·पा०४] काशिना। । एकाजुत्तरपदं यस्य स एकाजुत्तरपदा । तस्मिन्नेकाजुत्तरपदसमासे प्रातिपदिकान्तनुम्बि अक्तिषु पूर्वपदस्थानिमित्तादुत्तरस्य नझारस्य णकार आदेशो भवति । वृत्रहणौ । वृत्रहणः । नुमि । क्षीरपाणि । सुरापाणि । विभको । क्षीरपेण । सुरापेण । ण इति वर्तमान पुनर्णग्रहण विकल्पाधिकारनिवृत्तेविस्पष्टीकरणार्थम् ।। कुमति च ॥ १३ ॥ कवर्गवति चोत्तरपदे प्राप्तिपदिकान्तनुम्विभक्तिषु पूर्वपदस्थानिमित्तादुत्तरस्य नकारस्य णकारादेशो भवति । वश्वयुगिणौ । वस्त्रयुगिणः । स्वर्गकामिणौ । वृषकामिगौ । नुमि । वस्त्र- युगाणि । खरयुगाणि । विभक्तो। वस्त्रयुगेण । खरयुगेण ॥ . उपसर्गादसमासेऽपि णोपदेशस्य ॥ १४ ॥ ण उपदेशे यस्यासौ णोपदेशः । णोपदेशस्य धातोर्यो नकारः तस्य उपसार्गस्थानिमित्ता. दुत्तरस्य णकारादेशो भवति असमासेऽपि समासेऽपि । प्रणमति। परिणमति ।(१)प्रणायकः । परिणायकः । उपसगादिति किम् । प्रगता नायका अस्माद्देशात् प्रनायको देशः । असमा. सेऽपीति किम् । पूर्वपदाधिकारात् समास एव स्यादिति तदधिकारनिवृत्तिद्योतनार्थम् । णोप- देशस्येति किम् । प्रनईति । प्रनईकः ॥ हिनुमीना ॥ १५॥ हिनु मीना इत्येतयोरुपसर्गस्थानिमित्तादुत्तरस्य नकारस्य पाकारादेशो भवति । प्रहिणो. ति । प्रहिणुतः । प्रमीणति । प्रमीणोतः । होनुमीनाग्रहणे विकृतस्यापि भवति अजादेशस्य स्थानिवत्वात् ।। आनि लोट् ॥ १६ ॥ आनीत्येतस्य लोडादेशस्योपसर्गस्थानिमित्तादुत्तरस्य नकारस्य णकारादेशो भवति । प्रवपाणि । परिवपाणि । प्रयाणि । परियाणि । लोडिति किम् । प्रवपानि मांसानि । नेर्गदनदपवपदधुमास्यतिहन्तियातिवातिद्रातिप्सातिवपतिवहतिशा. म्यतिचिनोतिदेग्धिषु च ॥ १७ ॥ निरित्येतस्योपसर्गस्थानिमितादुत्तरस्य नकारस्य णकारादेशो भवति गद नद पत्त पर यु मा स्यति हन्ति याति वाति दाति प्सासि वपति वहति शाम्यति चिनोति देग्धि इत्येते. पु परतः । गद । प्रणिगदति । परिणिगदति । नद । प्रणिनदति । परिणिनदति । पत । प्रणि. पतति । परिणिपतति । पद । प्रणिपद्यते । परिणिपद्यते । घु। प्रणिददाति । परिणिददाति । प्रणिदधाति । परिणिदधाति । माङ् । प्रणिमिमीते । परिणिमिमोते । मेट् । प्रणिमयते । परिणिमयते ॥ मा इति माइमेडोग्रहणमिप्यते ॥ स्यति । प्रणिप्यति । परिणिप्यति । हन्ति । प्रणिहन्ति । परिणिहन्ति । याति । प्रणियाति । परिणियाति । वाति । प्रणिवाति । परिणि- वाति । द्राति । प्रणिहाति । परिणिद्राति । साति । प्रणिप्लाति। परिणिप्साति । चपति । प्रणिवपति । परिणिवपति । वहति । प्रणिवहति । परिणिवहति । शाम्यति । प्रणिशाम्यति । परिणिशाम्यति चिनोति । प्रणिचिनोति। परिणिचिनोति । देन्धि । प्रणिदेग्धि । परिणि- देन्धि । अड्व्यवायेऽपि नेगदादिषु णत्वमिप्यते ॥ प्रण्यगदत् ।परिण्यगदत् ।। शेपे विभाषाकखादावपान्त उपदेशे ॥ १८ ॥ नेरिति वर्तते उपसगांदिति च । अकझारखकारादिरपकारान्तश्च उपदेशे यो धातुः पात. स्मिन् परत उपसर्गस्थानिमित्तादुत्तरस्य ने कारस्य विभाषा णकार आदेशो भवति । प्रगिर. चति । प्रनिपचति । प्रणिमिनत्ति । प्रनिभिनत्ति । अफसादापिति किम् । प्रनिकरोति । (१)"भगवति । पारनयनि । प्रनामसः। परिनामाः" इति पदाधिकोऽयं पाई। - । 1 ।

·काशिका । [अ०० । प्रनिखादति । अपान्त इति किम् । प्रनिपिनष्टि । उपदेशग्रहणं किम् । इह च प्रतिषेधो यथा स्यात् । प्रनिचकार । प्रनिचखाद । प्रनिपेक्ष्यतीति । इह च मा भूत् । विशेः । प्रणिवेष्टा । प्रणिवेक्ष्यति॥ अनितेः ॥ १९॥ अनितेनकोरस्योपसर्गस्थानिमित्तादुत्तरस्य णकारादेशो भवति । प्राणिति । पराणिति ॥ अन्तः ॥ २० ॥ अनितेरिति वर्तते । उपसर्गस्थानिमित्तादुत्तरस्यानितिनकारस्य पदान्ते वर्तमानस्य कारादेशो भवति । हे प्राण । हे पराण । पदान्तस्येति प्रतिपेधस्यापवादोऽयम् । अन्तश्च पदापेक्षा गृह्यते । केचित्तु पूर्वसूत्र एवैतदन्तग्रहणं सामीप्यार्थमभिसंबध्नन्ति । निमित्तसमीप. स्यैकवर्णव्यवहितस्यानितिनकारस्य पदान्ते वर्तमानल्या णकारादेशो यथा स्यात् । इह मा भूत । पर्यनितीति । तैद्वितीयमपि पदान्तस्य णत्वार्थमन्तग्रहणमानयितव्यमेव । येषां तु पर्य- णितीति भवितव्यमिति दर्शनम् । तेषां पूर्वसूत्रे नार्थोऽन्तग्रहणेन ।। उभौ साभ्यासस्य ॥ २१ ॥. साभ्यासस्यानितेरुपसर्गस्थानिमित्तादुत्त्रस्योभयोनकारयोर्णकार आदेशो भवति । प्राणिणिपति । प्राणिणत् । पराणिणिपति । पराणिणत् । पूर्वबासिद्धीयमद्विचंचन इत्येतस्मि- न्त्सति पूर्वेणैव कृतणत्वस्य द्विवंचने कृते सिद्धमेतदन्तरेणापि वचनं तत्तु नायितव्यमिति सूत्रमिदमारभ्यते । तेन औजढदिति सिध्दं भवति ॥ हन्तेरत्पूर्वस्य ॥ २२॥ अकारपूर्वस्य हन्तिनकारस्य उपसर्गस्थानिमित्तादुत्तरस्य णकार आदेशो भवति । प्रहण्यते । परिहण्यते । प्रहणनम् । परिहणनम् । अत्पूर्वस्येति किम् । प्रनन्ति । तपरकरण किम् । चिणि । प्रावनि । पर्यघानि ॥ वमोर्चा ॥ २३ ॥ हन्तेरिति वर्तते । धकारमकारयोः परतो हन्तिनकारस्योपसर्गस्थानिमित्तादुत्तरस्य वा णकारादेशो भवति । प्रहेण्वः । परिहण्वः । प्रहन्वः । परिहन्धः । प्रहएमः । परिहण्मः । प्रह- न्मः परिहन्मः॥ अन्तरदेशे ॥ २४॥ अन्तःशब्दादुत्तरस्य हन्तिनकारस्यात्पूर्वस्य णकारादेशे । भवति आदेशाभिधाने । अन्त. हंग्यते । अतहणनं वर्तते । आदेश इति किम् । अन्तर्हननो देशः । अत्त्पूर्वस्येत्येव । अन्त- न्ति । तपरकरणं किम् । अन्तरघानि ॥ अयनं च ॥ २५॥ अन्तरदेश इति वर्तते । अयननकारस्य चान्तःशब्दादुत्तरस्य णकारादेशो भवति अदेशा- भिधाने । अन्तरयणं वर्चते । अन्तरयणं शोमनम् । अदेश इत्येव । अन्तरयनो देशः॥ छन्दस्यदचग्रहात् ॥ २६ ॥ पूर्वपदादिति वर्तते । ऋकारान्तादवप्रहात् पूर्वपदादुत्तरस्य गकारादेशो भवति छन्दसि विषये । नृमणाः । पितृयाणम् । अन्न हि नृमणा पितृयाणमिति कारोऽवगृह्यते । अवग्रहण किमर्थमुच्यते । यावता, संहिताधिकार आध्यापरिसमाधेरित्युक्तम् । विषयोपलक्षणार्यमव. ग्रहग्रहणमयगृह्यमाणोाया स्यादनत्रगृह्यमाणान्मा भूत् । अपदान्ते चावग्रहो नास्ति । नश्च धातुस्थोरुपुभ्यः ॥ २७ ॥ नसू इत्येतल्य नकारस्य णकारादेशो मवति धातुस्यानिमित्तादुतरल्योरुसम्दात् पुशब्दा- - ।

·पा० ४] काशिका । ५७१ - च छन्दसि विषये । धातुस्थात्तावत् । अग्ने रक्षाणः। शिक्षाणो अस्मिन् । उरुशब्दात् । उरु- जस्कृधि । षुशब्दात् । अभिपुणः सखीनाम् । ऊर्ध्व उषुण ऊतये । अस्मदादेशोऽयं नस्शब्दो बहुवचनस्य वस्नसाविति ॥ उपसर्गाद बहुलम् ॥ २८ ॥ उपसर्गस्थानिमित्तादुत्तरस्य नसो नकारस्य णकारादेशो भवति । प्रणः शूद्रः । प्रणसः प्रणो राजा । न च भवति । प्रनो मुञ्चतम् । बहुलग्रहणाझाषायामपि भवति । प्रणसे मुखम् । उपसर्गाचेति नासिकाया नसादेशः॥ कृत्यचः॥ २९॥ कृस्थो यो नकारोऽच उत्तरस्तस्योपसर्गस्थानिमित्तादुत्तरस्य णकारादेशो भवति । अन मान अनीय अनि इनि निष्ठादेश एते णत्वं प्रयोजयन्ति । अन । प्रयाणम् । परियाणम् । परि. माणम् । मान । प्रयायमाणम् । परियाप्रमाणम् । अनीय । प्रयाणीयम् । परियाणीयम् । अ-. निः । अप्रयाणिः । अपरियाणिः । इनि। प्रयायिणौ। परियायिणौ । निष्ठादेशः । प्रहीणः । परिहिणः । प्रहीणवान् । परिहीणवान् । अच इति किम् । प्रभुग्नः । परिभुग्नः । भुजो कौटि. ल्ये। अस्य निष्ठाप्रत्यः । ओदितश्चेति निष्टानत्वम् । चोः कुरिति कुत्ने सिद्धं परिभुनाइति । *कृत्स्थस्य गत्वे निविण्णस्योपसंख्यान कर्त्तव्यम् । निर्विग्णोऽहमन्त्र वासेन ॥ ऐविभाषा ॥ ३०॥ प्रयन्ताको निहितः कृत्प्रत्ययः तत्स्थस्य नकारस्योपसर्गस्थानिमित्तादुत्तरस्य विभापा णकारादेशो भवति । प्रयापणम् । प्रयापनम् । परियापणम् । परियापनम् । प्रयाप्यमाणम् । प्रयाप्यमानम् । प्रयापणीयम् । प्रयाएनीयम् । अप्रयापणिः । अप्रयापनिः । प्रयापिणौ । प्र. यापिनौ । विहितविशेषणं किम् । प्रयाप्यमाणमित्यत्र यका व्यवधानेऽपि यथा स्यादिति ॥ हलश्चेजुपधात् ॥ ३१॥ कृत्यच इति वर्तते । हलादियों धातुरिजुपधस्तस्मात्परो यः कृत्प्रत्ययः तत्स्थस्य नको- रस्याच उत्तरस्योपसर्गस्थानिमित्तादुत्तरस्य विभापा णकारोदेशो भवति । प्रकोपणम् । परिकोपणम् । प्रकोपनम् । परिकोपनम् । हल इति किम् । प्रहणम् । प्रोहणम् । इजु- पधादिति किम् । प्रवपणम् । परिवपणम् । कृत्यच इति नित्ये प्राप्ने विकल्पः । अच इत्येव । परिभुनः । इजुपधस्य सर्वस्य हलन्तत्वादिह हल्महणमादिविशेषणम् ॥ इजादेः सनुमः ॥ ३२ ॥ हल इति वर्तते । तेनेह सामर्थ्यात्तदन्तविधिः । इजादेः सनुमो हलन्ताद्वातोविहितो यः कृत्तत्स्थस्य नकारस्योपसर्गस्थानिमित्तादुत्तरस्य णकारोभवति । प्रेड्डणम् । परेडणम् । प्रेङ्ग- णम् । परेङ्गणम् । प्रोम्भगम् । परोम्मणम् । सिद्धे सत्यारम्भो नियमार्थ इजादेरेव सनुमो नान्यस्मादिति । प्रमङ्गनम् । परिङ्गनम् । हल इत्यधिकारादण्यन्ते नित्यं विद्यार्थ- मेतन्न भवति॥ वा निंसनिक्षनिन्दाम् ॥ ३३ ॥ उपसर्गादिति वर्त्तते । निस निक्ष निन्द इत्येतेषां नकारस्योपसर्गस्यानिमित्तादुत्तरस्य वा णकारादेशो भवति । प्रणिसनम् । प्रनिसनम् । प्रणिक्षणम् । प्रनिक्षणम् । प्रणिन्दनम् । गोप. देशत्वादेतेपां नित्ये प्राप्ते विकल्पः ॥ नभाभूपूकमिगमिप्यायोवेपाम् ॥ ३४ ॥ भा भूपू कमि गमि प्यायी वेप इत्येतेषामुपसर्गल्यानिमित्तादुत्तरस्य कृत्स्यल्य नकारस्य णकारादेशो न भवति । भा। प्रभानम् । परिभानम् । भू । प्रभवनम् । परिमवनम् ।पू । प्रवप.

·काशिका । [ ०८ नम् । पूषग्रहण द्रष्टव्यम् । पूडो हि भवत्येव णत्वम् । प्रपवणं सोमस्येति । कमि । प्रकमनम् । गमि । प्रगमनम् । परिगमनम् । प्यायो । प्रप्यानम् । परिप्यानम् । वेप । प्रवेपनम् । परिवं. पनम् । ण्यन्तानां भादीनामुपसंख्यानं कर्त्तव्यम् । प्रमापनम् 1 परिभापनम् ।। पात्पदान्तात् ॥ ३५ ॥ पकारात्पदान्तादुतरस्य णकारादेशो न भवति । निष्पानम् । दुप्पानम् । सर्पिष्पानम् । यजुष्पानम् । पादिति किम् । निर्णयः । पदान्तादिति किम् । कुष्णाति । पुष्णानि । पदे अन्तः पदान्त इति सप्तमीसमासोऽयं तेनेह न भवति । सुसर्पिप्केण । सुयजुकेण । शेषाद्वि- भापति कपू॥ नशेः पान्तस्य ॥३६ ॥ नेति वर्तते । नशेः पकारान्तस्य णकारादेशो न भवति । प्रनष्टः । परिनष्टः । पान्तस्येति किम् । प्रणश्यति । परिणश्यति । पान्तग्रहणं पान्तभूतपूर्वमानस्यापि यथा स्यात् । प्रन- क्ष्यति । परिनक्ष्यति ॥ पदान्तस्य ॥ ३७॥ पदान्तस्य स्कारस्य णकारादेशी न भवति । वृक्षान् । प्लक्षान् । अरोन् । गिरीन् ।। पदव्यवायेऽपि ॥ ३८॥ पदेन व्यवायः । पदव्यवायः। पदव्यवधानम् । पदेन व्यवायेऽपि सति निमित्तनिमित्ति- नोनेकारस्य णकारादेशो न भवति । मापकुम्भवापेन । चतुरन्योगेन। प्रविन हम् । पर्यवन- दम् । प्रगानयामः परिगानयामः। *पदव्यवायेऽतद्धित इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । आर्द- गोमयेण । शुष्कगोमयेण । गोश्च पुरीप इति मयट् । स्वादौ पूर्वपदमिति गोशब्दः पूर्वपदं, तेन व्यवायः॥ क्षुभ्नादिषु च ॥ ३९ ॥ नेति वर्तते । क्षुम्ना इत्येवमादिषु शब्देषु नकारस्थ णकारादेशो न भवति । क्षुम्नाति । अजादेशस्य स्थानिवद्भावादिहापि प्रतिषेधो भवति । क्षुभ्नीतः । क्षुभ्नन्ति । नृ नमनः । पूर्वपदात्संज्ञायामिति प्राप्तिः । छन्दस्य॒दवग्रहादिति च प्राप्नोति । नन्दिन् । नन्दन । नगर । एतान्युत्तरपदानि सज्ञायां प्रयोजयन्ति । हरिनन्दी। हरिनन्दनः । गिरिनगरम् । नतिर्यकि प्रयोजयति । नरीनृतत्ये। तृपि । तृप्नोति । नर्तन । गहन । नन्दन । विशेष । निवास। अग्नि । अनूप । एतान्युत्तरदानि प्रयोयन्ति।परिनर्तने । परिगहनमिति संज्ञानायां पूर्वपदात्संज्ञायामिात प्राप्नोति । परिनन्दनमित्यत्रोपसर्गादसमासेऽपीति प्राप्नोति । शरनिवेशः । शरनिवालः । शराग्निः । दर्भानुः । इत्येताः संज्ञाः॥ अचार्यादणत्वं च ॥ आचार्यभोगीनः । आचार्यानी(१) हरिकादिभ्यो वनोत्तरपदेभ्यः संज्ञायाम् ॥ इरिका । तिमिर । समीर । कुबेर ॥ हरि ॥ कर्मा- र इत्युत्तरपदवनशब्दस्थस्य संज्ञायाम् ॥ क्षुम्नादिराकृतिगणः । अविहितलक्षणो णत्वप्रतिपे. धः क्षुम्नादिषु द्रष्टव्यः॥ स्तोः श्चुना श्चुः॥ ४० ॥ सकारतवर्गयोः शकारचवर्गाम्यां सन्निपाते शकारचवर्गावादेशौ भवतः । स्तो श्रुनेति यथासंख्यमत्र नेष्यते । सकारस्य शकारेण चपर्गेण द्वाभ्यामपि सनिपाते शझारो भवति । तवर्गस्यापि च शकारेण चवगेण च संनिपाते चवर्गो भवति । भादेशे तु यथासंख्यमिप्यते । सकारस्य शकारस्तवर्गस्य च चर्वग इति । सकारस्य शकारेण संनिपाते वृक्षशेते । प्लक्ष. (1) "तथा हापनस्य मेष्यने । विहायनः । चतुहायमः कार इति चोत्तरपदस्य संज्ञायाम्" इत्य, - धिकं ववपित !

·पा०.४] काशिका । । । - - - 1 - -- शते । तस्यैव चवर्गण । वृक्षश्चिनोति । वृक्षश्छादयति । प्लक्षपछादयति । तवर्गस्य शका- रण । अग्निचिच्छेते । सोमसुच्छेते । तस्यैव चवर्गण । अग्निचिच्चिनोति । सोमसुच्चिनोति । अग्निचिच्छादयति । सोमसुच्छायति । अग्निचिन्जयति । अनिचिज्मकारम् । सोमसुज्झका- रम् । अग्निचिजकारः । मस्जेः । मजति । अस्जेः । भृजति । वेवि॑श्चति । यज्ञः यज्ञः। याच. याचेर्याचना । शादिति प्रतिषेधो ज्ञापकः संख्यातानुदेशावस्य । स्तोः क्षाविति सप्तमी.. निर्देशो न कृतः । पूर्वेण परेण च चना संनिपाते श्रुत्वं यथा स्यादिति ॥ टुना ष्टुः ॥४१॥ स्तोरिति वर्तते । चकारतवर्गयोः षकाटवर्गाभ्यां संनिपाते षकारटवावादेशौ भवतः । तत्रापि तथैव संख्यातानुदेशाभावः । षकारेण सकारस्य । वृक्षष्ण्डे । प्लक्षप्पण्डे । तस्यैव ट्वर्गेण । वृक्षष्टीकते । प्लक्षष्टीकते । वृक्षष्टकारः तवर्गस्य षकारेण । पेष्टा। पेष्टुम् । पेष्टव्यम् । कृषीष्ट । कृषीष्ठाः तस्यैव टवर्गेण । अग्निचिट्टीकते । सोमसुद्दीकते । अग्निचिट्कारः । अग्नि- चिड्डीनः । सोमसुड्डीनः । अग्निचिद् ढोकते । अग्निचिण्णकारः । सोमसुण्णकारः । अतूटु । तट्टति । अद्डू । अड्डति ।। न पदान्ताट्टोरनाम् ॥ ४२ ॥ पदान्तावर्गादुत्तरस्य स्तोःटुत्वं न भवति नामित्येतद्वर्जयित्वा ! श्वलिट्साये । मधुलिट्- तरति । पदान्तादिति किम् । ईड स्तुतौ । ईटे । टोरिति किम् । सर्पिष्टमम् । अनामिति कि- म् । षण्णाम् । अत्यल्पमिदमुच्यते । अनाम्नवतिनगरीणामिति वक्तव्यम्* 1 *पण्णाम् । षण्णवतिः । षण्णगरी॥ तोः पि॥ ४३ ॥ नेति वर्तते । सवर्गस्य षकारे यदुक्तं तन्न भवति । अग्निचित्पण्डे । भवान्पण्डे । महान्पण्डे शात् ॥४४॥ तोरिति वर्तते । शकारादुत्तरस्य तवर्गस्य यदुक्तं तन्न भवति । प्रश्नः । विश्नः ॥ यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा ॥ ४५ ॥ पदान्तग्रहणमनुवर्तते । यरः पदान्तस्यानुनासिके परतो वाऽनुनासिकादेशो भवति । वाग्नयति । वाङ्नयति । श्वलिण्नयति । वलिड्नयति । अग्निचिनति । अग्निचिन्नयति । त्रिष्टुब्नयति । त्रिष्टुम्नयति । पदान्तस्येत्येव । वेनि । क्षुम्नाति ॥ *यरोऽनुसिके प्रत्यये भाषायां नित्यवचनं कर्त्तव्यम् ॥ वाङ्मात्रम्। यिन्मात्रम् । व्यवस्थितविभाषाविज्ञानात् सिद्धम् ॥ अचोरहाभ्यांद्वे ।। ४६ ॥ यर इति वर्तते । अच उतरौ यो रेफहकारौ ताभ्यामुरत्तस्य यरो द्वे भवतः । अझः । ब्रह्मा । अपन्हुते । यर इति किम् । इनुते । लयति ॥ अनचि च ॥ ४७॥ अच इति वर्तते। यर इति च । अब उत्तरस्य यरो वे भवतोऽनचि परतः । दया। मध्वत्र । अच इत्येव । सितम् । स्मातम् । श्यणो मयो द्वे भवत इति वक्तव्यम् । कोचदत्र यण इति, पञ्चमी मय इति षष्ठीति व्याचक्षते । तेपामुल्यका वाल्मीक इत्युदाहर- गम् । अपरे तु यण इति षष्ठी मय इति पञ्चमीति तेषां दध्य्यत्र मन्यत्रेत्युदाहरणम् । *श. रः खयो द्वे भवत इति वक्तव्यम् । अत्रापि यदि शर इति पञ्चमी सब इति पष्ठी स्थालिस्था- तेत्युदाहरणम् । अथवा खय उत्तरस्य शरो द्वे भवतः । वत्स्सरः । अप्सराः । *अवसाने च यरो द्वे भवत इति वक्तव्यम् । वाक्क । वाक् । त्वक् । त्वक् ! पट्टा पट् । तत्त् । तत् ।। 1 ·५७४ काशिका। [अ० । । नादिन्याकोशे पुत्रस्य ॥४॥ आदिनी परत आक्रोशे गम्यमाने पुत्रशब्दस्य न द्वे भवतः । अनचि चेति प्राप्तिः प्रति- पिद्धयते । पुत्रादिनी त्वमसि पापे । आक्रोश इति किम् । तत्त्वकथने, द्विर्ववनं भवत्येव । पुत्तानत्तीति पुनादिनी। शिशुमारी व्याधी । * तत्परे चेति वक्तव्यम् । पुत्रपुत्रादिनी त्वम- सि पापे । श्या हतजग्धपर इति वक्तव्यम् । पुत्तूहती। पुत्रहती। पुत्तूजाधी । पुत्रअग्धी। *चयो द्वितीयाः पारि पौष्करसादेः* । चयो द्वितीया भवन्ति शरि परतः पौष्करसादेरावा. र्यस्य मतेन । तकारस्य थकारः । वथ्सः । ककारस्य । खकारः । अक्षरम् । पंकारस्य फका. अफसराः ॥ शरोऽचि ॥४९॥ नेति वर्त्तते । शरोऽचि परतो न वें भवतः । अचो रहांभ्यामिति प्राप्तिः प्रतिपिद्यते । कपत्ति । वर्षति । आकर्षः । अक्षदर्शः । अचीति किम् । दर्श्यते ॥ त्रिप्रभृतिषु शाकटायनस्य ॥ ५० ॥ त्रिप्रभृतिषु वर्णेषु संयुक्तेषु शाकटायनस्याचार्यस्य मतेन द्वित्वं न भवति । इन्द्रः । चन्द्रः । उष्ट्र: । राष्ट्रमा भ्राष्ट्रम् ॥ सर्वत्र शाकल्यस्य ॥ ५१ ॥ शाकल्याचार्यस्य मतेन सर्वन्न द्विवचनं नं भवति । अर्को । सर्कः । ब्रह्मा । अपह्नुने । दीर्घादाचार्याणाम् ॥ ५२ ॥ दोर्यादुत्तरस्याचार्याणां मतेन न द्वित्वं भवति । दानम् । पात्रम् ।'मूत्रम् । सूत्रम् ॥ झलां जश्झशि ॥ ५३॥ मला स्थाने जशादेशो भवति झशि परतः । लब्धा । लब्धुम् । लभ्रव्यम् । दोग्धा । दोग्धुम् 1 दोग्धव्यम् । बोद्धा । बोद्धम् । बोदव्यम् । शशीति किम् । दत्तः । दत्यः । दध्मः॥ अभ्यासे चच्चं ॥ ५४॥ अभ्यासे वर्तमानानां अलां घरादेशो भवति चकाराज्जश्व । चिचीपति । चिच्लिस: ति। ठिकारयिपति । तिष्ठासति । पिफकारयिपति । बुभूपति । जिवत्सति । बुढौकिपते । प्रकृतिचरां प्रकृतिचरो भवन्ति ! चिचीपति । टिटोकिपते । तितनिपति । प्रकृतिजपा प्रकृति- जमो भवन्ति । जिनिपति । बुबुधे । ददौ । डिदये ।। खरिच॥५५॥ खरिच परतो झलां चरादेशो भवति । जल्पाहणं नानुवर्तते पूर्वसूत्रे चानुकृष्टत्वात् । भेत्ता । भेतुम् । भेत्तव्यम् । युयुत्सते । आरिप्सते । मालिप्सते ।। वावसाने ॥ ५६॥ मला चरिति वर्तते । अवसाने वर्तमानानां झलां वा चरादेशो भवति । वाक् । वाम् । त्वक् । त्वम् । थलिट् । वलिङ् । निष्टुप् । त्रिष्टुब् ॥ अणेऽप्रगृह्यस्यानुनासिकः ॥ ५७ ॥ अणः अप्रगृह्य संजस्याचसाने वर्तमाने वानुनालिकादेशो भवति । दधि ३ । मधु २॥ कुमारी २ । अण इति किम् । फर्तृ । हतूं । मप्रगृह्यस्येति किम् । अग्नी । वायू ॥ अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः ॥ ५८ ॥ मनुस्यारस्य यपि परतः परसवर्ण आदेशो भवति । शहिता । शहितम् । शहितग्यम् । ।

·-पा०.४] काशिका । १७६ । उन्छिता । उच्छितुम् । उन्छितव्यम् । कुण्डिता। कुण्ठितुम् । कुण्डितव्यम् । नन्दिता। नन्दितुम् । नन्दितव्यम् । कम्पिता। कम्पितुम् ।. कम्पितव्यम् । इह कुर्वन्ति वृषन्ति इत्यत्र णत्वस्यासिद्धत्वात्पूर्व नकारल्यानुस्वास क्रियते । तस्यापि परसवर्णन पुनर्नकार एव भवति । तस्याप्यसिद्धत्वात्पुनर्णत्वं भवति । एवमनुस्वारीभूतो णत्वमतिकामतीति । यतीति किम् । आक्रस्यते । आचिस्यते । घा पदान्तस्य ।। ५९ ॥ प्रदान्तस्यानुस्वारस्य ययि परतो वा परसर्वणादेशो भवति । तथञ्चित्रपक्षण्डसमाणन्नभः- स्थेपुरुषोऽवधीत् । तं कथं चित्रपक्षं डसमान नःभस्थे पुरुषोऽवधीत् ।। तोलि ॥६० ॥ . । । । तवर्गस्य लकारे परतः परसवर्णादेशो भवति । अग्निचिल्लुनाति । सोमसुल्लुनाति । भवाल्लुनाति । महाल्लुनाति । उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य ॥ ६१ ॥ सवर्ण इति वर्तते । उद उत्तरयोः स्था स्तम्भ इत्येतयोः पूर्वसवर्णादेशो भवति । उत्थि- ता। उत्थातुम् । उत्थातव्यम् । स्तम्भः खल्वपि । उत्तम्भिता । उत्तम्भितुम् । उत्तम्भित. व्यम् । स्थास्तम्भोरितिकिम् । उत्खनिः ॥ उदः पूर्वसवर्णत्वे स्कन्देश्छन्दस्युपसंख्यानम् ॥ *अगं दूरमुत्कन्दः रोगे चेति वक्तव्यम* ॥ उस्कन्दको नाम रोगः । कन्दतेर्वा धात्वन्तर- स्यैतद्रूपम् ॥ झयो होऽन्यतरस्याम् ।। ६२ ।। अय उत्तरस्य हकारस्य पूर्वसवर्णादेशो भवति अन्यतरस्याम् । वोग्यसति । वाग्हसति । श्वलिड् ढसति । श्वलिइ हसति । अग्निचिद्धसति । अग्निचिद् हसति । सोमसुद्धसति । सो. मसुदू हसति । निष्टुब्भसति । त्रिष्टुब् हसति । झय इति किम् । प्राङ्हसति । भवान् हसति। शश्छोटि ।। ६३ ।। झय इति वर्तते अन्यतरस्यामिति.च । झय उत्तरस्य शकारस्याटि परतश्छकारोदेशो भ- वति अन्यतरस्याम् । वाक्छेते । वाक शेते । अग्निचित् शेते । सोमसुत् शेते । श्वलिट् छेते । पवलिट् शेते । निष्टुप्छेते । त्रिष्टुप् शेते। *छत्वममीति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । तच्छ्. लोकेन, तच्छमश्नुणोत्येवमर्थम् ॥ हलो यमा यमि लोपः ।।६४ ।। अन्यतरस्यामिति वर्तते । हल उतरेषां यमा यमि परतो लोपो भवति अन्यतरस्याम् । शय्या इत्यत्र द्वौ यकारौ क्रमजर-तृतीयस्तत्र मध्यमस्य वा लोपो भवति । शय्या । शय्य्या। अदितेरपत्यमादित्य्य इत्यत्र तकारात्पर एको यकारो यणां मय इति कमजो द्वितीयः । तत्र मध्यमस्य वा लोपो भवति । आदित्यो देवता अल्य स्थालीपाकस्येति आदिल्यः । आदि. त्य इत्यत्रापि द्वौ यकारौ क्रमजस्तृतीयः । तत्र मध्यमस्य मध्यमयोर्वा लोपो भवति । इल इति किम् । अन्नम् । यमामिति किम् । अग्निः । यमोति किम् । शाम् । झरो झरि सवर्णे ॥ ५ ॥ हल इति वर्तते । हल उत्तरस्य झरो झरि सवर्ण परतो लोपो भवति अन्यतरस्याम् । प्रत्त्तमवत्तमित्यन्न नयस्तकाराः ! कमजश्चतुर्थः । तत्र मध्यमस्य मध्यमयोचा लोपो भवति। मस्तूत इत्यत्र चल्वारस्तकाराः कमजः पइमस्तस मध्यमस्य मध्यस्योर्मध्यमानां वा लोगों भवति । सरुच्छब्दस्य गुपसंख्यानसामादच उपसगात्त इति तत्त्वं भवति । पर इति किम ·काशिका । [अ०.८० ! शार्ङ्गम् । झरीति किम् । प्रियपछः । मल्लोपल्य च पूर्वत्रासिध्दे न स्थानिवदिति स्थानि. वगावप्रतिषेधादन चकारस्य प्रकारे लोप: स्यात् । सवर्ण इति किम् । तप्ता ! तप्तुम् । ततव्यम् । संवर्णग्रहणसामर्यादिह संख्यातानुपदेशो न भवति । सवर्णमात्रे लोपो विज्ञायते । तेन शिण्ढि पिण्ढि इति उकारे डकारस्य लोपो भवति ।। उदात्तादनुदात्तस्य स्वरितः ॥ ६६ ।। उदात्तादुत्तरस्यानुदात्तस्य स्वरितादेश। भवति । गायः । वात्स्यः । पचति । पठति । अस्य स्वरितस्यासिद्धत्वादनुदात्तं पदमेकवर्जमित्येवन्न प्रवर्तते । तेनादात्तत्वरितावुभावपि श्रूयेते॥ नोदाचस्वरितोदयमगार्यकाश्यपगालवानाम् ॥ ६७ ॥ उदात्तोदयस्य स्वस्तिोदयस्य चानुदात्तस्य स्वरितो न भवति । पूर्वेण प्रोतः प्रतिषिद्धयः ते । अगायिकाश्यपगालवानां सतेन । उदास उदयो यस्मात्स उदात्तपर - इत्यर्थः । एवं स्वरितोदयः । उदात्तोदयस्तावत् । गाग्यस्तत्र । वात्स्यस्तत्र । तत्रशब्द आयुदात्तः । तस्मि- न्नुदात्ते परतो गायशब्दः स्वरिता न भवति । स्वरितोदयः । गायः क 1 वात्स्यः क । कशब्दः स्वरितः तस्मिन् परतोऽनुदात्तः स्वरितो न भवति । अगायकाश्यपगालघानामिति किम् । गाय॑स्तत्र । गायः क्व । तेषां हि मतेन स्वरितो भवत्येव । उदात्तपरस्येति वक्तव्ये उदयमहणं मङ्गलार्थम् । अनेकाचार्यसंकीर्तन पूजार्थम् ।। अश्र इति ॥ ६ ॥ एकोऽत्र विवृतोऽन्यः संवृतस्तन्न विवृतस्य संवृतः क्रियते । अकारो विवृतः संवृतो भव- ति। वृक्षः। प्लक्षः । इह शास्त्र कार्यार्थमकारो विवृत्तः प्रतिज्ञातस्तस्य तथाभूतस्यैव प्रयोगो मा भूदिति संवृतप्रत्यापत्तिरिय क्रियते ॥ दीर्घप्लुतयोश्चानेन विवृतेनाकारेण ग्रहण नेप्यते ।। तेन तयोः संवृतो न भवति ॥ संवृतेम च सर्वगुणस्य मात्रिकस्य ग्रहणमिप्यते । तेन सर्वगुगः प्रत्यापद्यते ॥ इष्टयूपसरल्यानवती शुद्धगणा विवृतगूळसूत्रार्थ ॥: व्युत्पन्नरूपसिद्धिर्वृत्तिरिय काशिका नाम ॥ १ ॥ व्याकरणस्य शरीरं परिनिष्ठितशाखकार्यमेतावत् ।। शिएः परिकरबन्धः क्रियतेऽस्य ग्रन्थकारेण ॥२॥", इति श्रीवामनकृत्तकाशिकावृत्तावष्टमाध्यायस्य तुरीयः पादः ॥ समाप्तश्चायमध्यायो ग्रन्यश्च ॥ ८॥ ४ ॥ . सर्वविधपरीक्षोपयोगिपुस्तकप्रासिस्थानम् - जयराणदास-हरिदास गुप्त:- चौखम्या संस्कृत सीरिज़ आफिस, विद्यायिलासप्रेस, गोपालमन्दिर के उत्तरफाटक, बनारस सिटी।

·काशिकास्थसूत्राणामकारादिवर्णानुक्रमेण सूचिका । पृष्टाला ५७६ अ अ ८१४६८ २९५ अंश हारी दाश६९ ३६८ अकः सवणे दीर्घः ६।१।१०१ ५२ अकथितं च कोरके० ३।३।१९ १४७ अंकर्तरि च कारके० ३३२१९ ८२ अकर्तणे पञ्चमी २।३।२३ ३६ अकर्मकाच्च १।३।२६ ३७ अकर्मकाच्च १।३।३९ ३१ अकर्मकाच्च श३.४६ ३९६ अकर्मधारये राज्यम् ६।२।१३० ५२. अकृच्छ्रे प्रियसुख० १४१३ ५०७ अकृत्सार्वधातुकयो० ७१४२६ ३९७ अके जीविकार्थे ६।२१७३ ८९ अकेनोर्भविष्यदाधम०.२।३।७० ६२ अक्षशलाकासंख्या:२।१।१० २५३ अक्षेषु ग्लहः ३।३।७० ११३ अक्षोऽन्यतरस्याम् ३।११७५ ३२० अक्षणोऽदर्शनात् ५४७६ १०२ अगस्त्यकैण्डिन्ययोः २१४७० २५८ अगारान्ताहन् । १५४ अगारैकदेशे प्रघणः१३।३।७९ ६४७ अग्नीत्प्रेषणे परस्य च ८१२।९२ ५६२ अग्नेः स्तुत्स्तोमसोमा: ८।३।८२ २२४ अग्नेक ४।२।३३ २३४ अग्नौ चेः ३।२।९१ १२० अग्नौ परिचाय्यो० ३।१।१३१ ३३२ अग्राख्यायामुरस: ५।४।९३ २६३ अग्राग्रत् ४।४।११६ ३३९ अग्रान्तशुद्धशुभ्रवृष० ६।४१४५ ४४० अडितश्च ६११११९ १४७ अङ्गयुक्त तिडाकाङ्क्षम् ८।२।९६ ४२५ अङ्गस्य ६।४।१ ३९९ अङ्गानि भैरये ६।२१७० ६२३ अङ्गात्प्रातिलोम्ये ८११२३३ पृष्ठाङ्काः ३३५ अङ्गालेसिणि १।४।११४ ३१७ अङ्गुल्यादिभ्यटक ५।३।१०८० २३३ अच ४।३।३१ ५१० अच उपसर्गातः ४१४७ ४४४.अचः ६।४।१३८ ३७२ अचः कर्तृयकि ६।१।१९६ ११२ अचः कर्मकर्तरि ३११६२ १९ अचः परिस्मन्पूर्नवि० ११५७ ३३० अचतुरविचतुरसुच २।६।४।७७ २४ अचश्व १।२।२८ ४७७ अचस्तास्वत्थल्य० ७२६१ २१६ अचित्तहस्तिधेनो०४।२।४७ २४२ अंचित्ताददेशका० ४।३।१६ ४९४ अचि र ऋतः ७२११०२ ९२६ अचि विभाषा ८१२१२१ ३५२ अचि शीपः ६११६२ ४३६ अचि श्नुधातुवां०६।४।७७ ४९६ अचो णिति १२।११५ १८ अचोऽन्त्यादिटि १।१।६४ ११६ अचो यत् ३।११९१ १७३ अचो रहाभ्यां द्वे १४:४६ ४७१ अच्छावशक्तौ ६।२।१५७ ६०४ अच्च घेः ७३।११९ ५६ अच्छगत्यर्थवदेषु ११४१६९ ३२९ अच्प्रत्यन्ववपूर्वा० ५।४।७६ ३१७ अजयं संगतम् ३३१११०५ ३१० आजादी गुणवचना० १३१५८ ३४१ अजादेद्वितीयस्य ६।१२ ३८३ अजाद्यतष्टा ४३११४ ७७ अजाद्यदन्तम् २।२।३३ २६८ अजाविभ्यां थ्यन् दा१०८ ३७३ अजिनान्तस्योत्तरेप० ५।३।८२ ४९७ अजिव्रज्योश्च ७३६० ९८ अजेय॑घजपोः २।४।१६ ·२ काशिकास्थसूत्रसूची। पृष्ठायः ४२७ अज्झनगमा सनि ६४१६ ३५२ अज्ञाते १३३ ४५६ अञ्चेः पूजायाम् ॥२०५३ ३०७ अञ्चेलक १।३।३० ३६९ अञ्चेश्छन्दस्यासर्व० ६१२१७० ५४१ अञ्चोऽनपादाने ८।२।४८ ६७९ अ सिचि ॥२।७१ ३३५ अन्नासिकायाः सं० १४।११८ ५६७ अकुप्वाइनुम्व्यवाये० ८।४२ ५०२ अद् गाय॑गालवयोः ७३।९९ . ३६३ अडभ्यासव्यवायेऽपि ६।२२६६ , २३४ अगलौ च ४३३३३ ४५ अणावक्रमकाचित० २।३।८८ ३८९ अणि नियुक्त ६।२०७५ २०७ अणो यचः४।१।१५६ ५७४ अणोऽप्रगृह्यस्यानुना० ८४४५७ २४६ भण्कर्मणि च ३।३।१२ २५३ मण्फुटिलिकायाः ४।५।१८ २९९ अपच २०२११०३ १९४ अणिमोरनार्पयोगुरू १४.१७८. ३२१ मणिनुगः ११४१५ १५ रणदित्सर्णस्य चा० २११७३ २३९ भणमयनादिभ्यः ४।३१७३ २९६ अण्महिन्यादिभ्यः ४४८ ५१३ मत आदः ४७० १९८ अत हज४।१।९५ ३१ अत इनिठनी पा२।११९ ४४० मत उत्सार्वधातुफे ६।४।११० ४८६ अत उपधायाः ७२१११६ ४४१ अत एकटलमध्ये० ६०११ ५५७ अतः कमिकमकुम० ८।३।४६ २१. अतश्च ४११७७ १२६ अति ग्रहाव्यधनतोदारात ३२३ अति: पा ५८ अतिरतिम ४९५ १० शतिशाया तमयिटनी पा३१५८ 3:मुगः पाश ३. मोरया ११ ३५८ भयो । पृष्टाला: २०२ अतो दीर्घो यनि ७२।१०१ ४५१ अतो मिस ऐस ९९ ४५३ अतोऽम् ७१२४ ४८० अतो येयः ७८० ३६० अतोरोरप्लुतादप्लुते ६०११३ ४३२ अतो लोपः ६।४।४८ ४६५ मतोल्रान्तस्य १२२ ४६६ मतो हलादेलघोः ७१२१७ ४४० अतो हेः ६।४।१०५ ६९ अत्यन्तसंयोगे च २।१२९ ५११ अन्न लोपोऽभ्यासस्य ७४।५८ ५९० अनानुनासिकः पूर्णस्य० ८।३।२ १०० अत्रिभृगुकुत्सवसिष्ठ० २।१६५ १.४२६ अत्वसन्तस्य चाधातोः-६४४१४ ५१६ अत्स्मृत्वरप्रथम्रद०७४।९५ ५०२ अदः सर्वेपाम् १६।१०० ४५१ अभ्यस्तात् । १४ २७ अदर्शन लोपः १।१।६० ४८५ अदसौ सुलोपश्च ०१२३१०७ ७ अदसो मात् ११३१२ ५४९ अदसोऽसे मः८२१८० १०२ अदिप्रभतिभ्यः शपः २।४।७२ १२० अदूरभवश्च ४।२।७० ५ अदे गुणः शर ९६ भदोजन्धिय॑सिकि० २।४।३६ १३२ अदोऽनने ३१२१६८ १६ अदोऽनुपदेशे ११४७० ४५४ भदूतरादिभ्यः पन० ७.१२५ २६९ मदिः संस्कृतम् ४।४।१३११ २८७ अधपीनावष्टन्धे पा२।१३ ५५७ अधःशिरसी पदे ८।३।४७ २९५ अधिकम् ५।२।७३ ८९ मधिकरणयाचिनत्र २०१८ ७४ अधिकरणयाचिना ॥ २०१३ ३.१ अधिकरणयिषाले च ५३१११ १५३ मधिकरणे पन्धः ३।४।१ १२४ अधिकरणे शेते: ३।२०१५ १२ अधिारणताप घ४१५ २४१ अधिरूप रो पन्य 1314 ·४ काशिकास्थसूत्रसूची। -- पृष्ठाड़ाः ५३५ अनो नुट् ८१२।१६ १८४ अनो बहुबोहे: ३९९ अनो भावकर्मवचनः ६।२।१५० ३९ अनोरकर्मकात् २३४९ ४०९ अनोरप्रधानकनी०६।२।२८९ ३३२ अनोश्मायः सरसां०५।४।९४ २३४ अनौ कर्मणि ३१०१०० द७० अन्ता ८४ा२० : ३९१ अन्तः६।२।९२ . ३९८ अन्तः ६।२।१५३ ४०४ अन्तः६२।१७९ २३७ अन्तः पूर्वपदाकृञ् ४।३।६० ११ अन्तरं बहियोगोप० १५१३६ ५७० अन्तरदेशे ८४२४ ५५ अन्तरपरिग्रहे शा३५ ७९ अन्तरान्तरेण युक्त २३१४ २६४ अन्तर्घनोदेशे ३।३।७८ ४९ मन्तों येनादर्शन० १।४।२८ ३३५ अन्तयहिभ्यां च०५।४।११७ १८७ अन्तर्वत्पसियतोनुक् ४१३२ १२८ अन्तश्च ६४२११८० ३७८ अन्तश्च त युगपत् ।६।११२०० १२८ अन्तात्यन्ताध्वदूर० ।३।४८. २५६ अन्तादिवच ६।१८५ ३११ अन्तिफवाढयोनेंद० ५३२६३ ३६८ अन्तोदात्तादुत्तर ६४१६९ ३७६ अन्तोऽवत्याः६१२२० ३९० अन्त्यात्पूर्व यद्वचः ६।२१८३ २६० अन्नापण:४४।८५ ६६ अन्नेन व्यञ्जनम् ११२३४ १५९ अन्यतो टोप १४० १०१ अन्ययफमित्यमु. ३६४१२७ ६४ तान्यपदार्थे च संज्ञा० २१. ८३ अन्यारादितरते दि० २६३१२९ १५ अन्येभ्योऽपि श्यते ३।२।१७८ १६० अन्येभ्योऽपि दृश्यते ३३३३१३० १३. अन्गेभ्योऽपि दृश्यन्ते ३।२०५५ ४२५ अनोपामपि यते ६।३।१६५ २३४ अन्येप्यपि एरपते ३।२।१०१ पृष्ठाडाः १५६ अन्वच्यानुलोम्ये ३४६४ ३३१ अन्ववतवादहसः ५।४।८१ ३६० अपगुरोर्णमुलि ६।१११३ १९३ अपचनोऽङ्गम् ३।३।८१ ४७२ अपचितश्च ॥२॥३० २०७ अपत्यं पौत्रप्रभृति० ४।१।१६२ ९४ अपथं नपुंसकम् २।४।३० २३० अपदातौ साल्वात् ४।२।१३६ १५८ अपदान्तस्य मूर्धन्यः ८३१५५ ६३ अपपरिवहिरचयः २०१२ ५७ अपपरी वर्जने ११४८८ २५३ अपमित्ययाचिताः ४।४।२१ ३६४ अपरस्पराः क्रिया० ६१११४४ १८६ अपरिमाणविस्ताचि० ४।२२२ ४७३ अपरिहता ७१२।३२ १३७ अपरोक्षे च ३।२।११९ ७९ अपवगें तृतीया २।३१६ ३६६ अपस्करो रथाङ्गम् ६।१।१२९ ३४८ अपस्पृधेयामानृचुरा०६।११३६ ३९ अपाये ज्ञः ३।४४ ४०४ अवाञ्च दा२।१८६ ३६४ अपायतुप्पाच्छकु०६।२२४२ ३२५ अपादाने चाहीयरुहोः ५।४।४५ ८३ अपादाने पञ्चमी २१३२८ १७४ अपादाने परीप्सायाम् ३।३।५२ ४३ अपाद्वदः१।३।७३ ५८ अपिः पदार्थसंभाव० १४९६ २०४ अपूर्वपदादन्यतर० ४।१।१४० २६ अपक्कएकाल्प्रत्ययः१२।११' १२८ अप क्लेशतमसोः ३।२।५० १४० अपे घ लपः ॥३२॥१४४ ६६ अपेतापोढमुफपति० २।१।३८ २१४ अपोनप्पान्नप्तृभ्यां घः ४।२१२७ ५१० अपो भि: rive ४२६ अप्नृन्तृच्स्यसनम्तने० ६।४।११ ३३६ अप्परणीनमायोः ४११६ १५६ अप्रत्ययास् 31३।१०२ ३६२ अप्लुतयदुपस्थित ६२१ ४९५ अभापित स्फोघj३४८ ·काशिकास्थसूत्रसूची। ५ : . पृष्ठाकाः २४१,अभिजनश्च ४३९० ३१८ अभिजिद्विदभृ० ५३।११८ १३६ अभिज्ञावचने लृट् ३।२।११२ ६२ अभिनिविशश्च १४४७. २४१ अभिनिष्क्रामतिद्वा० ४।३।८६ ५६२ अभिनिसः स्तनः०.८३1८६ ५८ अभिपरी अनर्थको १४९३. ४४ अभिप्रत्यतिभ्यः क्षिपः ११३१८० ५८ अभिरभागे शा९१ २६०. अभिविधौ भाव इनुण ३।३.४४ ३२६ अभिविधौ संपदा च ५।४।५३ ३२६ अभूततम्दावेभ्वस्तियोगे संपद्यकर्तरिच्चि: दा४४६० ४०४ अभैर्मुखम् ६।२।१८५ ४७२ अभेश्वाविदूर्ये ७१२।२५ २८७ अभ्यमित्राच्छ च १२११५ ३४७ अभ्यस्तस्यच.६।१।३३ ३७१ अभ्यस्तानामादिः ६।१२१८९ ४३६ अभ्यासस्थासवणे,६।४।७८ . ., ४१६ अभ्यासाच्च ३.५९, ६७४ अभ्यासे चर्च ४९४ १०९ अभ्युत्सादयांप्रजन०३।११४२ १२८ अमनुष्यकर्तृके च ३।२।६३ ३९१ अमहन्नव नगरेऽनु०६।२।८९ , ११९ अमावस्यदन्यतर० ३श१२४ २३४ अमावास्याया वा४।३1३० ३५९ अमि पूर्वः ६१११०७ ३२१ अमु च च्छन्दसि १।४।१२ ४०८ अमूर्धमस्तकात्स्वा ६।३।१२ ७५ अमेवाव्ययेन २२१२० ४१६ अमो मश् ७।११४० ५४३ अम्नरुधरवरित्युभय० ८१२१७० ५६३ अम्बाम्बगोभूमिस० ८३९७ ५०३ अम्बार्थनघोह स्वः ७।३।१०७ ४६४ अम् संबुद्धौ श९९ २९६ अयःशुलदण्डाजिना० १२१७६ ५०७ अयङ् यि विति ७४१२२ ५७० अयनं च ८१४२५ ४८ अयस्मयादीनि-च्छ० शटा२० पृष्टाढाः ४३३ अयामन्ताल्वाय्येत्त्वि०६४/६५ २२९ अरण्यान्मनुष्ये ४।२।१२९ : ३१२ अरिष्टगौडपूर्व च ६।२।१०० ४१६ अरुपिदजन्तस्य मु० ६३६७ ३२६ अर्मनश्चक्षुश्तोर०५।४।११ ११४ अतिपिपयोश्च ७४/७७ ::: २४४ अतिलूधूसूखनस०३।२।१८४ - ४९२ अतिहीन्लीरीक्नू०७३६३६ २७ अर्थवदधातुरप्रत्ययः २२।४५ :- ३८५ अथें ६।२।४४. ४२० अर्थे विभाषा ६३।१०० ४७१ अः मंनिविभ्यः ।।२।२ ७२१ अर्ध नपुंसकम् २१३१२ ९५ अर्धर्चाः पुंसि च रा४।३६ ३३३ अर्धाच्च ना४१०० ४९१ अर्धात्परिमाणस्य पू०१३।२६ २३१ अर्धाद्यत् ४३४ ३९१ अमेंचावण द्वयच्यच् ६।२।९० ११७ अर्यः स्वामिवैश्ययोः ३।१।१०३ ४४३ अर्वणस्त्रसावनमः ६।४।१२० ३०२ अर्श आदिभ्योऽन् ।२।१२७ १२४ अर्हः ३।२।१२. १३८ अर्हः प्रशंसायाम् ३।२।१३३ १३६ अहे कृत्यतचय ३।३।१६९ १३९ अलंकृनिराकृ० २२।१३६ १७० अलंखल्वोः प्रतिषे ३।४।१७ ४०६ अलुगुतरपदें ६।३।१ १४रअलोऽन्त्यस्य श११५२ १८ अलोऽन्त्यात्पूर्व उपधा ११६५ ३३८ अल्पाख्यायाम् ५।४।१३६ ७७ अल्पाच्तरम् २।२।३४ ३१४ अल्पे ६।३.८५ ४४४ अल्लोपोऽनः ६४४१३४ २५५ अवकयः ४४५० ३१५ अवक्षेपणे कन् १।३।९५ ३६२ अवङ् स्फोटायनस्य ६११२३ १७० अवचक्षे च ३१४१५ ११६ अवधपण्यवांगळ० ३।१११०१ ३६९ अवपथासिच श१२१.

·६ काशिकास्यसूत्रसूची। छाङ्काः ४८८ अवयवाहतोः ७३।११ २४८ अवयवे च प्राण्यौ०४।३।१३५ २७८ अवयसि हैश्च दा११८४ ५४३ मवयाः श्वेतवाः पुरो० ८।२।६७ ३३१ अवसमेन्धेभ्यस्तमसः ५।४।७९ ५६० अवाञ्चालम्बनाविदू० ८।३।६८६ २८९ अवारकुटाराध ६।४।३० ४० अघानः ११३५१ २८७ अवारपारावारोत्यन्तानु० ५।२११ २२८ अवृद्धादपि बहु० ४।२।१२६ २०१ अवृद्धाभ्यो नदी. ४२११४ ३२३ अवेः कः १।४ २८ १५१ अये ग्रहो वर्षप्रतिब० ३३५१ १५९ अये तृयोर्धम् ३।३।१२९ १३१ अवे यजः ३।२।७२ ४३० अयोदेघौमाप्रश्रयहि०६।४।२९ २४८ अवोदोर्नियः ३।३।२६ ३५८ अव्यक्तानुकरणस्या०६११९८ ३२७ अन्यतानुकरणावध० ५१४१४७ ६१ अध्ययं विभक्तिसमीप० २।१२६ ३१२ अध्ययसर्वनाम्गामकः १३१७१ २२० अव्ययात्यप् ४।२।१०४ १०३ अव्ययादाप्सुपः २।४1८२ ६१ अव्ययीभावः २०११ १२ अव्ययीभावश्च २१४१ ९३ अव्ययीभावा २।५।१८ . २३७ अव्ययीभावाघ ४३५९ ४१८ अव्ययीभाये घाकाले ६४८१ ३३४ अव्ययीभावे पर० ५।४।१०७ १०५ मध्यये यथाभिप्रेता० ४३५९ ३६१ व्यायधादपक्र० ६१११६ ५०८ अानायोदन्यध०७४३४ २३८ अाम्दे यत्सावन्यत०४३६४ १४ सशाला २॥४॥२४ १९३ अश्नोंतश ७४२ ४५७ धारपारयणा०२५१ २१५ रयपत्यादिभ्यश ४१५८४ २८८ र चस्वफादगमः ५२१९ ५.८अापस्यात् ७४७ पृष्ठाङ्काः २०० अचादिभ्यः फन् ४।१।११० २६४ अधिमानण ४।४।१२६ ३२० अषडक्षाशितग्वले०६३।९९ ४२० अपठ्यतृतीयास्थ०६।३।९९ ४८१ अष्टन मा विभक्तौ २८४ ४२४ अष्टना संज्ञायाम् ६।३।१२६ ३६९ अष्टनो दीर्वात.६।१।११७२ ४५३ मष्टाभ्य और श२१ २० असंयोगालिद कित् १०२।६ २४९ असंज्ञायां तिल० ४।१।१४९ २७० भसमासे निष्का० ६.१२० २३२ अ सांप्रतिके ४३९ ४२८ असिद्धवदनामात् ६४।२२ २६४ असुरस्य स्वम्॥१२३ १२७ असूर्यललाटयोह० २।२६३६ ५५ अस्तं च १४६८ ३०८ अस्तातिच ६३।४० २५७ अस्तिनास्तिदिष्टं० ४।४।६. ५०१ अस्तिसिचोऽपृक्त १३२९६ ९८ सस्ते २१४१५२ ४६ अस्थिदधिसक्थ्य० ११५५ ३० अस्मदो द्वयोश्च ०२।११ ६० अस्मधुत्तमः १।४।१०७ ३०२ अस्मायामेधास्र पा२।१२१ १०८ सस्य वी ७४३३२ १७५ अस्थतितृपोः क्रिया० ३।४।५७ ११. अस्थतियक्तिख्याति० ४।१।५२ ५०६ मस्यतेस्थुर ४१७ १९१ मस्याङ्गापूर्वपदावा ४२१३ ३३१ अहः सर्वेकदेशसंख्या० १४१८५ ३०४ महशुभमोर्युस् ११२।१४० ०४३ महन् ८२६८ ३८६ महीने द्वितीया ६।२०४७ ५२७ अदेतिपिनियोगे घ८४६१ ५२४ अहो च १४० ४४५ सप्टसोरेव ६।४।११५ १६८ असोध्दन्तात् ८१४७ ३३२ मोक पतभ्यः ५७४८८ ४६ आफमारादेका समास ·काशिकाल्थसूत्रसुची ! पृष्ठाङ्काः २५आकर्षात्ष्टल ४।४।१ २९४ आकर्षादिभ्यः कन् १।२।६४ २८२ आकालिकडायन्त० १११११४ २५५ आक्रान्दाठञ्च ४।४।३८ ४०१ आक्रोशे च ६.३१५८ १५८ आक्रोशे नभ्यनिः ३।३।११२ १५० आक्रोशे वन्योहः ३।३।४५ १३८ आ केस्तच्छील० ३१२।१३४ ४९ आख्यातोपयोगे ११४२९ २८७ आगवीनः ६।२।१४ १०१ आगल्त्यकौण्डिन्य० २।४७० २१३ आग्रहायण्यश्वत्थाढ ४।२।२२ ३८ आङ उद्गमने.१५३४०, ५०२ आङि चापः ७:३॥१०॥ १२४ भाडि ताच्छील्ये ३१२१११ १५३ आडि युद्धे ३।३१७३ ३६ आङो दोऽनास्यविह० ११३।२० ५०४ आलो नाऽस्त्रियाम् ७।३।१२० ३६२ आडोऽनुनासिक० ६।१।१२६ ३६ आडो यमहनः १३:२८ ४५९ आडो यि ११६९ ६३ आइमर्यादाभिविध्योः २।१।१३ ६८ आङ् मर्यादावचने ११४१८९ ३६४ आइमाडोश्व ६।११७४ २८२ आच त्वात् ५।१११२० ४४१ आ च हो ६४११७ ३९२ आचार्योपसर्जन० ६।२११०४ ३८३ आचार्योपसर्जनश्चा० ६।२६३६ ४६२ आच्छीनधोनुंम् ७११८० ४५७ आज्जरसुर ५११५० ४०७ आज्ञायिनि च ६३१५ ३५७ आटव६।१६९० ४३५ आडजादीनाम् ६४७२ १७९ आहुत्तमस्य पिच्च ३।४।१२ २७४ आउकाचितपात्रा० ५.१५३ १२९ आध्यसुभगल्थूल० ३१२१५६ १०३ आण नद्याः १३।११२ १८० आत ऐ३४९९ ४५५ आत औ णलः ११३५ पृष्ठाङ्काः १८१ आतः ३३४११० १२१ आतश्योपसमें ३३१११३६ १५७ आतश्योपसर्ग ३।३।१०६ ४९० आतो डितः।२।८१ १५० आतोऽटि नित्यम् ८।३।३ ४४४ आतो धातोः ६।४।१४० १२३ आतो नुपसर्गे का ॥३२॥३ १३१ आतो मनिनवनि० ३।२१७४ ४९२ आतो युक् चिण्० ७३३३ १६० आतो युच् ३।३।१२८ ४३५ आतो लोप इदि च ६६४६४ ४०७ आत्मनश्च ६।३१६ ४५१.आत्मनेपदेश्वनतः ६।११६ ९७ आत्मनेपदेष्वन्यत० २।६।४४ १११ आत्मनेपदेष्वन्यतर० ३।२।१४ २६८.आत्मविश्वजन० ६।१९। १३३ आत्ममानेखश्च ३।२८३ ४४९ आत्मावानौ खे ६४१६९ २४७ आथर्वणिकत्येकलोपश्च ४।३।१३३ ५९ आदरानादरयोः स० ११४१६३ ४९५ आदाचार्याणाम् १३२४९ ३८१ आदिः प्रत्येनसिः ६।२।२७ ३७१ आदिः सिचोन्य० ६।१।१८७ १७७ आदिकर्मणिः तः क० ३।४७१ ४७० आदितश्च ७।२।१६ १९ आदिरन्त्येन सहेता १११७१ ३८७ आदिदात्त: ६।२०६४ ३३ आदिजिटुढवः १।३।। ३७२ आदिर्णमुल्यन्यत०६।१।१९४ ३९९ आदिश्चिहणादीनाम् ६।२१२२५ १४२ आगमहनजनः० ३३।१७५ १४ आदेः परस्य १११५४ ३४९ आदेच उपदेशेऽशिति ३११४५ ६५९ आदेशप्रत्ययोः ८३२५९ ३५६ आद्गुणः ६१८७ ८ आधन्तवदेकरिमन् १३८ आद्यन्तौ दकितौ ११:२१ ३१४ आयुदात्तं चन्द० ६।२।११९ १०३ साधुदात्तश्च ३१११३ ·८ काशिकास्थसुत्रसूची। .. पृशाङ्काः ५१ आधारोऽधिकरणम् १४.४५ ४१० आनवृतो द्वन्द्वे ३३ार ४२९ भानाय्योऽनित्ये ३११२७ ५६९ आनि लोट् ८४१६ ४८१ आने मुक् ॥३.८२. ४९३ आन्महता.समाना०६३१४६ ४४६ आश्त्यस्य च तद्धि०.६।४।१५१ ३६१ आपोजुपाणो वृ०६११८ ५०६ मापोऽन्यतरस्याम् श४१५ ५११ आज्ञपृधामीत् ७४।५५ ०८६ भाप्रपदै प्राप्नोति पा२।८ ५१८ आयाधे च १।१०. १५१ अभीक्ष्ण्ये णमुल च ३।४।२२ ५२६ आम एकान्तरमामाश५५ १०३ आमः १४८१ ५२९ आमन्त्रितस्य च ६६१९७ ३७२ आमन्त्रितस्य च ४२० आमन्त्रितस्य च ८१०१० ४९७ आमि सर्वनाम्नः सु ११५२ १७९ आमेतः ३१४९० ४१ आम्प्रत्ययवत्कृतोऽनु० १३.६४ ५४७ आर्मेटिले भर्सने २९५ ४५० मायनेयीनीयियः फढ०७२ १०८ आयादय आर्धधातु. ३६१३१ ८५ आयुक्त कुशलाभ्यां० २।३४० २४२ आयुधजीविभ्याछः० ४।३।९१ ३१८ आयुधजीविसंधा० ५३।११४ २५३ आयुधाच्छ च ४।४।१४ २०३ आरगुदीचाम् ।।१३० १८२ मार्धधातुकं शेपः ३६४११४ ४७३ आधंधातुकस्येवला० ७॥२॥३६ ४३२ आर्धधातुके ६४४४४६ : ९६ आधधातुके २।२५ ३८४ आर्या मागकुमा० ६१८ २६९ आदांदगोपुच्छरेस्या० ६११९ ३०२ मामाटची पहुः ।।१२६ ११४ आयटपाग्य ४१७५ १६६ आवरपकाधमार्य० ३.१५० २६९ आपसधारण ४७४ पृष्ठाङ्काः १६० आशंसायां भूतबच्च ३।३।१३३' १६० आशंसावचने लिङ् ३.३६१३४ ३८० आशावाधने दीय० ६।२।२१ ३७४ आशितः कर्ता ६।१२०७: १२७ आशिते भुवः करण.'३२।४५ १२३ आशिपि च श१५० . ८७ आशिषि नाथः २।३.५५ १६७ आशिषि लिङ्लोटी-३।३।१७३ . १२८ आशिपि हनः ३।२।४९ ३६५ आश्चर्यमनित्ये ६।१।१७४, २३६ आश्चयुज्या धुप ४।३।४५ ९३४ आसन्दीवदष्टीवच्च० ८।२।१२. ४१९ आ सर्वनाम्नः ६३।९१ ११९ आसुयुवपिरपि० ३।११२६ ३६५ आस्पदं प्रतिहा०६३११४६ ५३८ आहस्थः ८३.३५ ३०८ आहि च दूरे ५।३।३७ ५२९ भाहो उताहो चानन्तर ८३११४९ ४२३ इकः काशे ६३।१२३ .. ४२४ इकः सुमि ६३११३४ ५ इको गुणमृद्धी ११३ ४६१ इकोचि विभक्तौ १७३ २१ इको अल् १२०९ ३९४ इको यणचि ६३१७७ ४३३ इको चहेऽपीलोः ६।३।१२१ ३६२ इकोऽसवर्ण शाकं. ६१२७ . ४१५ इकोऽहस्योऽश्यो गा०६।३।३१ ३८१ इगन्तकालकपालभ६२१२९ २८४ इगन्ताच लघुर्वात् ५११३१ १२१ इगुपधनाप्रीकिरः श१३५ १३ इग्यणः संप्रसारणम् १३१४५ ९७६८श्च २०१४८ १४८ इटश्च ३।३।३१ १३८ इधार्योः शय ३४२११३० ४१६ इच एकाचोम्प्रत्ययः ६३।६८ ३३७ इच्यमंत्र्यतिहारे ५४६१२७ १५६ इच्छा ३।३।१०१ १६१ हप्ताभ्यो विभा० ३।३।१६० १६५ हटापु लिएरो० ३।३।१५७ + ·काशिकास्थसूत्रसूची। २ पृष्ठाङ्काः ५७१ इजादेः सनुमः.८।४।३२. १०८ इजादेश्व गुरुमतोऽनृ० ॥३।१३६ ९९ इमः प्राचाम् २।४६० २२६ इजश्व ४।२।११२ ५३७ इट ईटि ८१२१२८ १८१ इटोऽत् ३६४।१०६ ४७४ इट् सनि वा ७२१४१ ४७८ इडयत्तिव्ययतीनाम् १२।६६ ५५८ इडाया वा ८१३६४ ६५५ इणः षः ८१३.३९ १६१ इणः पीध्वंलुङ्लिटो ८।३।७८ ९७ इणो गा लुङि ।२।४।४५ ४३७ इणो यण ६।४।८१ ५५८ इण्कोः ८३।६७ २४२ इपनशजिसतिभ्यः ३।२।१६३ ४७५ इग्निष्टायाम् ७१२१७४ ३०५ इतराभ्योऽपि दृश्यन्ते ११३।१४ ३४ इतरेतराऽन्योऽन्योप० १२३३१६ १८० इतश्च ३।४।१०० १८० इतश्च लोपः परस्मैप० ३।४।९७ २०२ इतश्चानिजः ४।२।१२२ ४६३ इतोऽत्सर्वनामस्थाने १९८६ १९३ इतो मनुष्यजातेः ४।१।६५ ८१ इत्थंभूतलक्षणे २।३।२१ ३९१ इत्थंभूतेन कृतमि० ६।२।१४९ ४१९ इदकिमोरीश्की ६।३।९० ४५७ इदन्तो मसि ॥१॥४६ ३०४ इदम इश६१३३ ३०६ इदमरन्थमुः १।३।२४ ५१ इदमोन्वादेशेऽशनु० २।४।३२ ४८५ इदमो मः ७।२।१०८ ३०६ इदमो हिल् ६३१६ ३०५ इदमो हः ६३।११ ४५८ इदितो नुम्धातोः ७४१०५८ ५५५ इदुदुपधस्य चाप्रत्यय० ८१३१४१ ५०४ इदुद्याम् ७३।११८ , ४८५ इदोऽय् पुंसि ७२११११ २८ इद्गोण्याः १२१५० ४४१ इदरिद्रस्य ६४११४. पृष्ठाङ्काः ४१० इवृद्धौ ६।३।२८ ३४० इनः स्त्रियाम् दा४।१५२ २८९ इनपिटचिकचि च ६।२१३३ ४४८ इनण्यनपत्ये ६।४।१६४ २१७ इनित्रकथ्यचश्च ४।२।६१ १९० इन्द्रवरुणभवशर्वरु० ४१०४९ ४९६ इन्द्रियमिन्द्रलिङ्गमि० ५।२।९३ ३६२ इन्द्रे च नित्यम् ६११२४ २६ इन्धिभवतिभ्यां च १।२।६ ४२७ इन्हन्पुषार्यम्णां शौ ।६।४।१३ ४३६ इरयोरे ६।४।७६ १११ इरितो वा ३११७ ३१६ इवे प्रतिकृतौ ८।३।९६ ४९९ इपुगमियमा छः ७३१७७ ४१६ इष्टकेषीकामा० ६३१६५ २९७ इष्टादिभ्यश्च पा२।८८ ४६७ इष्ट्वीनमिति च ॥११४८ ४४८ इष्टस्य यिट् च ६।४।१५९ ४९५ इसुसुक्तान्तात्कः ७३१५१ ६५६ इसुसोः सामथ्ये ८३1४४ ४३९ इस्मन्नन्विपु च ६।४।९४ १०८ ई घामोः ७१४३१ ११७ ई चखनः ३।१।१११ ५१७ ई च गणः ७४९७ ४६२ ई च द्विवचने ७७७ ३६२ ईचाफवर्ममणस्य ६।१३३० ४८० ईडजनोवे च ॥२॥५८ ३७४ ईडवन्दवृशंसनुहां०६।१२१४ ४९० ईदग्नेः सोमवस्णयोः ६३२७ ४८१ ईदासः ७१२१८३ ईदूतौ च सप्तम्यर्थे १।१।१९ ७ ईदूदेद्विवचने प्रगृह्यम् १।१।११ ४३६ ईधनि ६४६५ ३४० ईयसश्च १४१५६ ३७६ ईवत्याः ६१०२२१ ४८० ईशः सेश १६९ ईश्चरे तोसुन्कमुनौ ३।४।१३ ७३ ईपदकृता २।२७ ३८६ ईपदन्यतरस्याम् ३३१७४ ८ ·काशिकास्थसूत्रसूची। पृटाला: ४२१ ईपदर्थे ६।३।१०६ ३१२ ईपदसमाप्तो कल्पाब्दे०.५३१६७ १५९ ईपद्दुःसुषु कृच्छा० ३।३।१२६ ४४१ ई हल्ययोः ६।४।११३ ३६२६३ चाक्रवर्मणस्य ६।१।१३० २६७ उगवादिभ्यो यत् दा१२ १८४ उगितश्व ४१६ ४८१ उगितश्च ६।३।४५ २६० उगिदचा सर्वनाम०७१११८० १२७ उप्रेपश्येरंमदपाणिन्व ३२२१३७ २४ उच्चैस्वात्तः १।२।२९ २६ उच्चस्तरां वा वपदकारः २०३६ ८ उमः १११११७ ५९३ उनि च पदे ८१३१५१ २५४ उछति ४१४३३२ ३६७ उच्छादीनां च ६।१।१६० १४५ उणादयो बहुलम् ३३१ ४४० उतश्च प्रत्यया०६४।१०६ १६४ उसाप्योः समर्थयो०३।३।१५२ ५०१ उतो वृद्धिलकि हलि ७३१८९ २९६ उत्क उन्मगाः दा1८० २२४ उत्करादिभ्यश्छः ४।२।९० ३३२ उत्तमैकाभ्यां च १८९० २७७ उत्तरपथेनाहनं च १३११७७ ३९३ उत्तरपदवृद्धौ सयं च ६४२११०६ ४०८ उत्तरपदस्य ३।१० ३९३ उत्तरपदाजिः ७२।१११ ३३३ उत्सरमृगपूर्वाञ्च समनः।४।९८ ३०८ उत्तराच ५।३३८ ३०८ उतराधरक्षिणादा० ५।३।३४ ६१५ रत्परस्पतिः ७४८८ १९६ उत्सादिभ्योऽम् ४।६।२७ ४४४ उरईत ६४४१३१ ५७६ रदः स्थास्तम्भोः पूर्व० ८४६१ ४१५ उदफस्योदः संज्ञायाम् ६३५६ ३९३ उदयोन ६।२।९६ २१ उदफ्ध विरा: ४२५४ १६९ उद्वोऽनुषः ।।३।१२३ उम्पानुदयौ प ८२।१३ पृष्टाढाः २९४ उदराहगाधुने दा२६७: ३३३ उदराश्वेशेषु ।२।१०५ ४० उदश्वरः सकर्मकात् ११३५३ २१३ उदचितोऽन्यतरस्या० ४।२।१९ ३६९ उदात्तयणो हल्पूर्वात ६।०७४ २६ उदात्तस्वरितपरस्य० ११२४० ५३३ उदात्तस्वरितयोधणः० ८।२।४ ५७६ उदात्तादनुदात्तस्य०४५६ १२३ उदि फूले रुजियहोः ३।१।३१ १४९ उदि ग्रहः ३।३३५ ४७६ उदितो वा ७।३।१६ २५१ उदिश्यतियोतिपूर्भुवः ३।३।४९ २०७ उदीचां वृद्विादगो० ११५७ ४९४ उदीचामातः स्थाने ७३४६ २०६ उदीचामिभू४।१।१५३ १७० उदाचां माडो व्यती० ३।४।१९ २२६ उदीच्यग्रामाच्च बद० ४।२।१०९ २३ उदुपधाद्भावादिकर्म० १।२।२१ ३६ उदोऽभूकमणि १।३।२४ ४६९ ठदोष्ठ्यपूर्वस्य ७१।१०२ १५४ उद्धनोऽत्याधानम् ३1३1८० ३३९ उद्विभ्यां काकुदस्य १४१४८ ३६ उद्विभ्यां तपः १।३।२७ २४८ उन्न्योः३।३।२९ १०१ उपकादिभ्योऽन्यतर० २१४६९ १५४ उपन्त आश्रये ॥३२८५ २३५ उपजानूपकर्णी० ४।३।४० २४५ उपज्ञाते ४।३।११५ ९३ उपज्ञोपक्रम तदाचा० २४४।२१ १५३ उपदंशस्तृतीयायाम् ३टा ३२ उपदेशेऽजनुनासिक १३२ ४४८ उपदेशेऽत्वतःणश६२- १४४ उपधायां च ८४२१७८ ४६६ उपधायाक्षण१०१ ४६ उपपदमति २०१९ ३८ उपपराभ्याम् ॥३९ ३८१ उपमान सदा ६२७८० ३३८ उप्रमानाचा१३५ ३३३ टपमानादमाणिपु ९५ ·काशिकास्थसूत्रसूची। १ : पृष्ठाडाः १०४ उपसानादाचारे ३१३१० ६९ उपमानानि सामान्यः २२११५५ १७३ उपमाने कर्मणि च ३।४।४५ ६९ उपमितं व्याघ्रादिभिः० २।१।१६ ५४८ उपरिविदासीदि० ८।२।१०२ ५१८ उपर्यध्यधसासामीप्ये ८१७ ३०७ उपर्युपरिष्ट्रात् पा३३३१ १६९ उपसवादाशडयोश्च ३।४।८ ५६२ उपसर्गप्रादुभ्याम० ८५३।८७ ६२४ उपसर्गव्यपेतं च.८११३८ ३२३ उपसर्गस्य घञ्यस० ६३११२२ ३३६ उपसर्गस्यायतौ ८।२।१९ १४ उपसर्गाः क्रियायोगे ११४९९ ३३६ उपसर्गाच ५।४।११९ २८२ उपसर्गाच्छन्दसि० ११११८ ४६० उपसर्गात्खल्धजोः १६७ ५४९ उपसर्गात्पुनोतिसुंब० ८।३।६९ ४०३ उपसर्गात्स्वाइंध्रु०६।२।१७७ ३३१ उपसर्गादध्वनः १।४।८५ ६६९ उपसर्गादसमासे० ८१४।१४४ ३६७ उपसर्माति धातो पाश९१ ५०७ उपसर्गाध्रस्व उहतेः ७१४१२३ ६७१ उपसर्गाबहुलम् ॥४।२८ १५५ उपसर्ग घोः किः ३।३।९२ २३३ उपसगे च संज्ञायाम् ३।२। १५२ उपसगेऽदः ३.३१५९ २४८ उपसमें रुखः ३।३।२२ ७७ उपसर्जनं पूर्वम् २।२।३० १९७ उपसर्याकाल्या प्र० ३।१।१०४ ४४ उपाच १२।८४ ५६ उपाजेऽन्वाजे ११४४७३ ३६४ उपात्प्रतियत्नवैकृत० ६.१५१३९ ४१० उपात्प्रशंसायाम् । ७५१६६ ४०९ उपायजजिनम०६।२।१९४ ४० उपायमः स्वकरणे ११३५१६ २८९ उपाधिभ्यां त्यकन्ना० १२१३१४ ३६ उपान्मन्त्रकरणे १३२५ ५७ उपाध्याड्वसः११।४८ २३६ उपेयिवाननाश्वान० ३।२।१०१ पृष्ठाङ्काः ३७७ उपोत्तम रिति ६।१२२१७ ५५ उपोऽधिके च १४८७ २३६ उसे च ४।३।४४ ५५१ उभयथर्वा ३८ ८८ उभयप्राप्तौ कर्मणि २।३।८ २९२ उभादुदात्तो नित्यम् १।२।४४ ३४२ उभे अभ्यस्तम् ६.११२५ ३९७ उभे वनस्पत्यादिपु० ६।२।१४० ६७० उभौ साभ्यासस्य ८४२१ २५० उमोर्णयोर्वा ४।३.१५८ ३४०उरः प्रभृतिभ्यः कप् ११४३१५१ १४ उरण परः ११११११ ५१३ उरत् ७४।६६ २६१ उरसोऽण्च ४।४।९४ २४५ उरसो यच्च ४।३।११४ ५०७ उत् ७४७ २१ उच्च श१२ १०९ उपविदजागृभ्यो हारा४० ४१० उपासोषसः ६३३३३३ ३८४ उष्ट्रः सादिवाभ्योः ६।२।४० २५० उष्ट्रादू तुज् ॥३१५७ २५८ उस्यपदान्तात् ६।१२९६ ८ ॐ२०१८ २४ उकालोझल्वदीर्घ० १।२।२५ १९१ अडुतः ४६६ ३६९ अडिदम्पदायप्पुत्रै०६।११११७ १९६ अतियूतिजूतिसाति० ३१३३९७ उदनोदेशे ६६३३९८ ३३८ अदुपधाया गोहः ६८९ ३३७ अधसोऽनड़ १।४।१३१ ४०० जनार्थकलह तृती० ६.८।१४३ १९३ अरूत्तरपदादौपम्ये ४११६९ ३०२ ऊर्णाया युस् ५।२।१२३ ५०१ ऊर्णोतेविभापा ५४४९० ४६६ अर्णोतेर्विभापा मारा ३३७ अचोद्विभाषा ११३० २७३ ऊो शुपिपूरोः४१४४ ५५ अर्यादिच्चिडाचच १ ३०. ऊपसुषिमुकमधो० २०१०७ ४२० ·१२ काशिकास्थसूनसूची। | पृष्ठाङ्काः पृष्ठावाः ३२९ अक्पुरब्धःपथामानक्षे पा४४ ४१५ ऋत्वः दो ६३५५ ४२४ राँच तुनुधमक्षुत०६।३१११३ ५०६ अच्छत्यताम् ५४।११ ५४२ ऋणमाधमण्ये ८२६० ३६० ऋत उत् ६।१११११ ४१६ नत्तश्च,७१४॥९२ ४५५ ऋतश्च संयोगादेः ७२।१३ ५०६ अत्तश्च संयोगादेर्गणः ७४।१० ३४० सत्तरछन्दसि १४१५८ २४० ऋतष्टञ् ४।३।७८ १०८ परतेरीया ३३१०२९ ४०३ ऋतो डिसर्वनाम०७३।१० २५६ प्रत्तोऽन् ४।४।४९ ४७८ अरतो भारद्वाजस्य २०६३ २८१ तोरण १।१।१०५ ४०९ ऋत्तो विद्यायोनिस०६।३१२३ ३६२ अरत्यकः ६।१-१२८ १२९ मस्विग्दटक्सग्गुिल ४५० गारपवास्तव्यवा०६४२७५ १६७ अदुपधायाक्सपि० ३।१।११० ४६४ प्रदुशनस्पुरदंसोऽने० ७१९४ ५०६ भादशोऽछि गुणः १४१६ ४७४ माखूनोः स्ये 10 १८४ पन्नेभ्यो की ४१६ २६९ भरपभोपानदोन्यः ५।११४ २०१प्यन्धकवृष्णिकु० ४।१।११४ ११९ सालोण्यत् ३११११२४ ४६४ारत इन्दातोः १०० ४६४ पराद्धातोः १११० १५२ पदार३।३।५७ ३९५ एयः परयोः ६१७५ ३१ गावांटग्नि ५२११८ ११. पातरित १६३६२ ०५.करारनुस्चा ५१८ एकम्यमाधिवत् ८९ ८५ एकरपा युतिः ॥३॥ ५९४ एरापना-य प. एर विमणि पाप ५४ माया:11. २७ शुकभुति दूरात्संयुद्धौ १।२।३३ ३२१ एकस्य सकृञ्च ५।०१९ ४१५ एकहलादौ पूरयितः. ६३२५९ ४६७ एकाच उपदेशेजऽनु०.७२।१० ३४१ एकाचो द्वे प्रथमस्य ६११ ६३९ एकाचो बशो भए श० २६३५ ३१५ एकाच प्राचाम् दा३३९४ १६८ एकाजुत्तरपदे णः४।१२। ३१० एकादाकिनिच्चास०६।३।१२ ४१७ एकादिश्चैकस्य चादुक् ६१४१०६ ६३३ एकादेश उदात्तैनोदात्तः ८१२१५ ३०१ एकाद्धो ध्यमुमन्य० ५।३।४४ ५२८एकान्याभ्यां समर्था० १६५ १९७ एको गोने ॥१९३ ३६० एडः पदान्तादति ६।१११०९ ३६७ एडि पररूपम् ६११९४ ३० एड् प्राचां देशेश१७२ २६४ एहस्वास्युः ६१६९ १३ एच इग्नस्वादेश १।११४८ ५४९ एचोऽप्रगृह्यस्या० ०१२।१०७ ३५५ एचोऽयवायावः ६।११७८ १२६ एजेः ख ३१२१२८ २५० एण्या ढ४।३११५९ ५४५ एत ईबहुवचने ८४२१८१ १७९एत पे ३४४९३ ३६३ एततदोः सुलोपो०६।१।१३२ ९६ एतदनतसोखतसौ० २।४।३२ ३०५ तदोऽन् १३५ ५६४ पति संज्ञायामगात् ८।३९९ ११७ तिस्तुशास्ष्जा ३३१०१०९ ३०४ पतेती रथी: ५५३।१०९ ६०७ तलिदिशा२४ ३५६ प्रत्येपत्यूदा २९ ३०९पधाघ १1३1२६ ८३ पना द्वितीया २१ ३०८ गयन्यनाम्पामरे० ५।३३४ १५११३८ १४ एनकापोर्मयोग ६४५८२. १७११ १२६ एलिाि ·काशिकास्थसूत्रसूची। पृष्ठाकाः ६९ फर्तृकरणे कृता बहु० २।३।३२ ८८ कर्तृकर्मणोः कृति २।३।६६ १५९ कर्तृकर्मणोश्च भूकृ० ३।३।१२७ ३८ कर्तृस्थे चाशरीरे क० ॥३॥३७ १७३ कोंजीवपुरुषयोर्न० ३४५४३ २८. कर्मण उकन् पा११०३ ५० कर्मणा यमभिप्रैति ११४३३२ २८९ कर्मणि घटोऽठच ना२।३५ ७४ कर्मणि च २।२११४ १५८ कर्मणि च येन सं० ३।३।११६ १७२ कर्मणि दृशिविदोः ३।४।२९ ७९ कर्मणि द्वितीया २।३२ १२५ कर्मणि भृतौ ३।२।२२ २३३ कर्मणि हनः ३२२१८ २३४ कर्मणीनिविक्रियः ३।२।१३ १०५ कर्मणो रोमन्यतपी० ३११५५ २३४ कर्मपयन्याख्यायाम् ३३२१९२ १२३ कर्मण्यम् । ३२१ १५५ कर्मप्यधिकरणे च ३।३।९३ १७१ फर्मग्याको ० ३।४।२५ ५१८ कर्मधास्यवदुत्तरेपु ८१०८१ ३८५ कर्मधारयेऽनिटा ६।२।४६ २४५ कर्मन्दष्टशाचादि. ४।३।१११ ८० कर्मप्रवचनीययुक्त २०३८ ५७ कर्मप्रवचनीयाः ११४८३ ११४ फर्मवत्कर्मणा तुरूय३११३८७ २८० फर्मोपाधत् ११०१० २५० फर्मव्यतिधारे ण. ३३३४३ २५८ यामाध्यपने वृत्तम् ४१४६३ ३त्यतो घ.६१९५९ २४४ कलापिनो ४।३।१०८ २४३ कालापिशम्पाप. ४३३१०८ २१ पलाययत्यय यु० १३११८ २१६ मा १२१८ २६न्यागादीनामिAIR समान पापाएममायपि ११ पु १६ २४. कादि गारिया पृष्ठाङ्काः १०९ कष्टाय क्रमणे शश१४ ६५७ कस्कादिपु च । ८३१४८ ३१२ कस्य पद: ६।३।७२ २१३ कस्येत् ४।२।२५ ३०० काण्डाण्डादीरनीरचौ १।२।११९ २८६ काण्डान्ताक्षेत्रे ४।१।२३ "१६३ कानानेडिते ८।३।१२ ४२१ का पथ्यक्षयोः ६।२।१०४ २२५ कापिश्याः फक् ४।२।९९ १६४ कामप्रवेदनेऽक० ३३३।१५३ १०४ काम्यच ३१९ ३९९ कारकादत्तश्रुतयो० ६।२।१४८ ४९ कारके शा२३ ४०८ कारनाम्नि च प्राचां०६।३।१० ३६६ कारस्करो वृक्षः ६।१।१५६. ४१७ कारे सत्यागदस्य ६३७० ३८३ कातकौजपादयश्च ।६।२१३७ ४४९ कार्मस्ताच्छील्ये ६।४।१२ २९६ कालप्रयोजनादोगे १२१८१ १६१ कालविभागे चान० ३३११३७ १६६ कालसमयरेलामु० ३१३।१६० ६५ कालाः २।१२८ ७२ कालाः परिमाणिना २०१५ ३२३ फालाच पा४।३३ २३१ कालाम् ४१३१११ २७७ कालात् ५११७८ २३६ फालात्सायुपुष्प्यस्प४३ २८१ कालाधत् ५।१।१०७ ७१ कारलाध्वनोरत्यन्त०२३१५ २१९ कालेन्यो भवयन ।२।३४ २९ फासोपसने घ०१२०१७ २४६ फारपपफौशिफा० १०२ २२६ फाल्पादिभ्पष्ट ४२११६ ३१५ कामगोणीम्यां एस्य ५३९० ३६६ कि कारनारामा०६१३१५५ १०० कास्प्रत्यपादामम०३।१।२६ १२ किमारय०३५१५६ ५२.५ कि.मियानु.१४४ कि ·काशिकास्थसूत्रसूची। १६. ३६४ किरतौ लवने दृष्टाङ्काः ३१६ किंयत्तदोनिर्धारणे० ५।३।९२ ५२५ किंवृत्ते च चिदुत्तरम् १४८ १६२ किंवृत्ते लिङ्लूटौ ३।३६१४४ १४५ किंवृत्ते लिप्सायाम् ३।३।६ ३०४ किंसर्वनामबहुभ्यो० पा३।२ ३६८ कितः ।६।२१६५ ४८६ किति च ७२।११८ १८१ किदाशिषि ३।४।१०४ ४२४ किमः कः ७२११०३ ३२९ किमः क्षेपे ४।१७० २११ किमः संख्यापरि० १२१४१ ३०७ किमश्च १।३।२५ २९२ किमिर्दभ्यां दो घः १।२।४० ३२० किमेत्तिव्ययघादा०५।४।११. ३०५ किमोऽत् पा३।१२ ६।१।१४५ १८० किरश्च पञ्चभ्य :७१२।७५ २६७ किसरादिभ्यः छन् ४।४।१२ ७४ कुगतिप्रादयः २।२।१८ ३१४ कुटीशमीशुण्डा० ५।३।८८ ३९७ कुण्डं वनम् ॥२॥१६६ ४८४ कु तिहोः ७।२।१०४ ३१४ कुत्वा हुपच ५।३।८९ ५२९ कुत्सने च सुप्यगो० ८१६९ ६८ कुत्सितानि कुत्सनैः २१११५३ ३१३ कुत्सिते ११३७४ ५९९ कुप्बोXक पौ च ८३५३७ ५६९ कुमति च८४१३ ३३४ कुमहद्भयामन्य० ५।४।१५५ ७१ कुमारश्रमगादिभिः २१११७० १२८ कुमारशीर्पयोमिनिः ३२१५१ ३८१ कुमारश्च ६।२।२६ ३९१ कुमार्या वयसि ६२३९५ २२३ कुमुदनसतसेभ्योः ४।२।२७ ३३८ कुम्भपदापु च ५४०६९ ३८४ कुरमाईपतरिक्यतुः पा२।४२ २०९ करदादिभ्यो प्यः २ २०६ कुर्वादिभ्यो ग्यः ॥१५१ २२४ फुटकुक्षिपीयाभ्यः ४२११६ पृष्ठाकाः २०३ कुलटाया था ४।१।१२७ २५२ कुलत्थकोपधादग् ४।४।४ २०४ कुलात्सः ४.१११३९ २४९ कुलालादिभ्यो वुन ४।३।११८ २७४ कुलिजाल्लुक्खौ च ५।१४९९ २९६ कुल्माषांदञ् ५।२१८३ ३१७ कुसाग्राच्छः ६.३.१०५ ११५ कुपिरजोः प्राचां श्य० ३।१।९० २९४ कुसीददशैकादशात्म० ४।४।३१ ३९२ कुसूलकूपकुम्भशा०६।२११०२ ३६४ कुस्तुम्बुरुणि जातिः ६।२।१४३ ५१३ कुहोश्चुः ॥४॥६२ ३९४ चूलतीरतूलमूल० ६३२।१२१ ३९६ कुलसूदुस्थलक० ४।२।१४५ २३१ कृकणपणदार०४।२।१४५ ४७१ कृच्छ्रगहनयोः कपः ७।२।२२ ८४ कृतः प्रतियत्ने २१३१६३ २५६ धृजः शच ३।३।१०० ३२७ कृतो द्वितीयतृतीय० ५।४।५८ १२५ कृञ् चानुप्रयुज्यते० ३।१०४० १०९ कृतलब्धक्रीतकुश० ४।३।३८ २४५ कृते ग्रन्थे ४।३।११६ २७ कृत्तद्वितसमासाश्च २।४६ ५७१ कृत्यचः साधा ७१स्यतुल्याख्या अजा. २११६८ १५७ कृत्यल्युटो बहुलम् ३।३।११३ ११६ कृत्याः प्राणुल: ३३१४९५ ८१ कृत्यानां कर्तरि वा २०३७१ १६७ कृत्यायायें तबै केन्के० ३।४।१४ १६६ कृत्याच३।३१७१ ६६ कृत्यैरधिशायरने २०१३३ ६७ पृल्यणे २११४३ ४६ कृत्यष्णुच्चायांद०६२।१६० त्योऽर्थप्रयोगे का ३४ ११५ दतिया मेजन्तः । ६३५ हलो रोल: 10 ३२६ कृयास्तियोगले ११५ FIR महिन्यान्दामि ·१६ काशिकास्थसूत्रसूची। ठाङ्काः ५१२ कृषेश्छन्दसिपा६४ : ४६९ कूसभूवृस्तृगुसुश्रुवो० ॥२।१३ : २४९ कृ धान्ये ३६३३० ४८६ केकयमित्रयुप्रलयाना०.३२ ५०६ केऽणः १४।१३. २१५ केदाराधञ्च ४।२।४० १८७ केवलमामकभागधेय० ४११०३० ३०० केशाहोऽन्यतर० ५।२।१०९ २१६ केशाचाभ्यां य० ४।२।४८ ४२० को कत्तत्पुरुषेचि ६३३१०३ २४८ कोपधाच्च ४।२।७९ २२१ कोपधाच ४।३।१३७ २२९ कोपधादण् ४।२।१३२ २३७ कोशाड् ढन् ४.३१४२ २४७ कौपिक्षलहास्ति पदादण् ३३४१६२ २१२ कौमारापूर्ववचने ४।२।१३ १८ कौरव्यमाण्डूकाभ्यां च ४१०१९ २०७ कौशल्यकामार्या० ४१५५ ५ डिति च ११५ ९ तक्तवतू निष्ठा १२१२६ ८ तस्य च वर्तमाने २१३।६७ १९१ तादल्पाख्यायाम् ॥१५१ १६७ क्तिच्क्तौ च सं ३।३।१७४ ३८५ क्ते च ६।२।४५ ७३ क्तेन च पूजायाम् २।२।१२ ७० क्तेन नविशिष्टें० २।१२६० ६० क्तेनाहोरामावयवाः २।११४५ ३८५ क्ते नित्याय ६।२०६१ १७८ स्तोधिकरणे च धी० ३।४७६ २५३ क्रेमम्नित्यम् ४४२० ७५ वा चश२१२२ १२ वातोन्कसुनः १२११४० ४५५ साऽपिच्छन्दिस्यन्दोः ६४३१ ४३० स्विस्कान्दिस्पन्दोः६३१ ४५७ सयो यर या ४११ क्यमानिनाश्च ४१५२ ५.८ पयपि पाश३३ ४४५पन्थ्यो ६५२ या पयस्य पिमापा ६९० पृष्ठाङ्काः २४२ क्याच्छन्दसि ७० २३९ ऋतुयज्ञेभ्यश्च ४।३।६८ २१८ ऋतूक्यादिसूत्रान्ता०.४।२।६० १२० ऋतौ कुण्डपाय्यसं०.३२१०१३० ३९४ क्रत्वादयश्च ६४२।११८-: ४९८ क्रमः परस्मैपदेषु ७।३।७६ ४२८ क्रमश्च तिव ६४।१८: २१९ क्रमादिभ्यो वुन् ४।२।६१ ३५५ क्रय्यस्तदथें ।।८२ २३१ क्रव्ये च ३।२१६९. ८० कियार्थोपपदस्य च क २।३।१४ १६७ क्रियासमभिहारेलोट० ३।४।२ ३५० क्रीजीनां णौ ६।१।४८ ३४ क्रीडोऽनुसंपरिभ्य०१।३।२१ २५० क्रीतवत्परिमाणात् ४।३१५६ १९१ क्रीतात्करणपूर्वात् ४१०५० ५० क्रुधद्गुहेासूयार्था० ११४१३७ ११ क्रुधद्रुहोरुपसृष्टयोः कर्म ११४३८ २४० क्रुधमण्डार्थेभ्यश्च ३।२।१५१ . १९५ क्रौडया दिभ्यश्च ४१२८९ ११३ झ्यादिभ्यः श्ना ३।११८१ ४७६ लिशाक्त्वानिप्ठयोः ० १५२ कणो वीणायां च ३३६५ १३५ कसुश्च ३।२।१०७ ४८४ फाति ७२।१०५ ५४२ किन्प्रत्ययस्य कु: ८२२६२ १३२ किप् च ६३२७६ २०४क्षत्राद्धः४|१११३८ ३७३ क्षयो निवासे ६।१।२०१ ३५५ क्षय्यजय्यौ शस्यायें ६।१२८१ ५४१क्षायो मः ८१२१५३ १६० क्षिप्रवचने हट् ३।३।१३३ ४३४ क्षियः४५९ ५४९ क्षियाशी:प्रपेषु ति० ८।२।१०४ ६४० क्षियो दीवार ८२१४८ २१३ क्षीराटन् ।२।२० ९३ धनजन्तवः शश २०२ शुदाम्यो या ११३१ २४६ धुदासमरपटरपा०४११ ·काशिकास्थसूत्रसूची 1. प्रया २०६ गोत्रस्त्रियाः कुत्सने० ४।१।१४५ २४० गोनाद्बत् ४।३।८० १९७ गोन्नान्यस्त्रियाम् ४।१।९४ ३८८ गोत्रान्तेवासिमाणव०६२।६९ ११४ गोत्रावयवात् ४१७९ १९८ गौने कुन्जादिभ्यः० ४।१।९८ १९६ गोत्रेऽलुगचि ४११८९ २२५ मोनोक्षोष्ट्रोरञराज० ४।२।३९ २७२ गोधचोऽसंख्या० दा११३९ २०३ गोधाया दक् ४।१।१२९ २५० गोपयसोर्यत् ४।३।१६० २५२ गोपुच्छा ४।४।६ २३० गोयवानोश्च ४।२।१३६ . ४३२ गोरतन्द्रितलुकि ५।४।९२ ३९९ गोविडालसिंहसैन्ध०६।२१७२ २४९ गोश्च पुरीपे ४।३।१४५ २९४ गोपदादिभ्योवुन पा२।३२ २८७ गोप्ठारसम्भूतपूर्व ५।२।१८ ३६५ गोप्पदै सेवितासे०६।११४५ २८ गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य १२२॥४८ ३९४ गौः सादसादिसार० ६२६४१ ४२९ ग्रन्थान्ताधिक च ६३७९ ४५३ प्रसितस्कभिवस्त० ७२२३४ १५२ अष्टनिशिगमश ३।३१५८ ३४४ पहिल्यावयिध्यधिव०६१।१६ ४७४ महोलिटि दीर्घः १२।३७ ३८७ पामः शिल्पिनि ६२।६२ ३३३ ग्रामकोटाभ्यां च त० ५।४९९९ २३२ मामजनपरदेशाद० १३१७ २१६ ममजनयन्धुम्पस्तल् ४।२।४३ २३८ मामात्पर्यनुपर्यात् ४।३।६१ २२४ प्रामाधवनो श९४ ३९. मेऽनियमन्तः ६२१८४ ३२ ग्राम्यपशुसोचतरः ११।२।७३ २३७ सीवाभ्योग्य ४।३।५५ २३६ प्रोमपसन्तादन्यार ४३४६ २३६ भीमायरसगान युम् ।।४९ १६६ पो परि ८२२० २३.हानिया नुः ३।२।१३१ पृष्ठाङ्काः ४०९ घकालतनेषु कालना० ६।३१७ २६३ घन्छौ च.1१।४।११७. २१८ घनः साऽस्या क्रिये० ४।२।२८ ९६ घनपोश्च २४३८ ४२९ पनि च भावकरणयोः ६४२७. ३१३ घनिलचौ च १३७९ ४१३ घरूपकल्पचेलड्नुव० ६३३१४३ ४३९ घसिभसोईलि च ६४४१०० ४३५ घुमास्थागापाजहा० ६१४६६६ ४७१ घुपिरविशन्दने ७२२२३ ५०३ घेडिति ७३।१११ ४९८ घोर्लोपो लेटि वा १२१७० ३९० घोपादिपु च ६२८५। . ४४१ चसोरेखावभ्यास० ६।४।११९ ५५४ मो हस्वादचि ङमु० ८५३६३२ ३७४ यि च ६।११२१२ ३६० एसिडसोश्च.६१११११० ४५२ रुसिङयोः स्मास्मिनौण१५ १४ यि १३२५३ ४७ डिति हरवश्व ४६ ४५४ हेप्रथमयोरम् ११२८ ५०४ शम्नाम्नीभ्यः ७।३।११६ ४५२ र्य: ११११३ ५९४ घणोः कुकटुक्शरि ८३२८ ४१६ यापोः संज्ञाछन्दसो०६।३।६३ ३८२ व्याप्रातिपदितात् ४१११ ३७० च्याश्छन्दसि बहु० ६३१३१७८ ९८ चक्षितः ज्यान २।४।१४ ३४३ चदि १११ ३७५ चयन्यतरस्याम् ६१२१८ ४९५ धजोः कु घिण्यतो ३१२ २०३ घटकाया एरर ४।१।११८ ३६८ चतुरः शसि ६११६७ ४६४ धनुरनोरामुदासः ९८ ९० चतुर्थी धाशिघ्यायु० २।३।५३ ६६ धतुर्थी तदर्याधय १३६ ३८५ पनुर्थी सदय बा२।४३ ८० पनुर्थी सम्प्रदाने २३३२ ८८ धमुर्घ्य बहुल : २१२।११ ·काक्षिकास्थसूत्रसूची। पृष्ठाङ्काः ७१ चतुष्पादो गर्भिण्याः २१११५१ २०४ चतुष्पाभ्यो ढञ् ४२१११३५ ५२७ चनचिदिवगोत्रादि० ८।१।१७ ४१९ चरणे ब्रह्मचारिणि ६।३।८६ २१६ चरणेभ्यो धर्मवत् ४।२।४६ २५२ चरति ४४८ ५१५ चरफलोश्च १४८७ १२६ चरेष्टः ३।२।१६ २६९ चर्मणोऽञ् १।१२१५ १७२ चर्मोदरयोः पूरेः ३।४।३१ २४० चलनशब्दार्थादक० ३।२।१४८ ५२७.चवायोगे प्रथमा ८१२५९ ५३ चादयोऽसत्त्वे १४१५७ ५.७ चादिलोपे विभाषा श६३ ५२७ चादिषु च ८११५८ ३४८ चायः की ६५११३५ ३४६ चायः की ६।१।२१ ७६ चार्थे द्वन्दः २।२।२९ ५२७ चाहलोप एवेत्यन० ८।११६२ ४४० चिणो लुक्६।४।१०४ ४३८ चिण्णमुलोदीर्घोऽन्य०६।४१९३ १११ चिण्ते पदः ३१११६० ११३ चिण्मावकर्मणोः ३।१६६ ३६८ चितः ६।११६३ ४२४ चितेः कपि ६।३।१२७ २७९ चित्तवति नित्यम् ३।१२८९ १२० चित्याग्निचित्ये च ३३१११३२ १६३ चित्रीकरणे च ३३११५० ५४८ चिदिति चोपमाथे० ८।२।१०१ १५६ चिन्तिपूजिकथि० ३।३।१०५ ३५१ चिस्फुरोर्णी ६।११९४ ३९५ चीरमपमानम् ६।२।१२७ ३३ चुर् ११३१७ २५४ चूर्णादिनिः ४१४:२३ ३९६ चूर्णादीन्यप्राणि० ६।२।१२४ ३९५ चेलकेटकटुका०६।२।१२६ १७२ चेले क्नोः ३।४।३३ ५३८ चोः कुः ८१ २३० ३७५ चौ ६.१२२२ पृष्ठाङ्काः ४२५ चौ ६।३।१३८ ४२८ च्छ्वोः शूडनुनासिके च ६६४१९ १०९ चिल लुडि ३।२४३ १०९ च्ले: सिच् ३।११४४ ६०७ च्चौ च ७४२६ २४५ छगलिनो दिनुक् ४।३।१०९ २१४ छ च ४।२।२८ २६७ छत्त्रादिभ्यो णः ४४.६२ २६९ छदिरूपधिबलेढंज ६१।१३ १६० छन्दसि गत्यर्थेभ्यः ३।३।१२९ २८१ छन्दसि घस् ६।१।११६ २७३ छन्दसि च ५।०६७ ३१९ छन्दसि च ५।४।१४२ ४२४ छन्दसि च ६३।१२६ २३४ छन्दसि ठञ् ४।३११९ ११९ छन्दसि निष्टळ० ३।११२२३ २९७ छन्दसि परिपन्थि० दा२१८९ ५७ छन्दसि परेऽपि १।३१८१ ३० छन्दसि पुनर्वस्वोर०. ०२१६६ १३६ छन्दसि लिट् ३।२।१०५ १६९ छन्दसि लुङ्लङ्०३।४१६ १५६ छन्दसि वनसनर० ३।२।२७ ५५७ छन्दसि वा प्रा० ८।३।४९ ११४ छन्दसि शायजपि ३।११८४ १३० छन्दसि सहः ३।२।१५ १३६ छन्दसीरः ८१२।१५ २६१ छन्दसो निर्मिते ४४९३ २३९ छन्दसौयगौ ४।३।७१ ५२३ छन्दस्यनेकमपि० ८१३६ ४३६ छन्दस्यपि दृश्यते ६।४।७३ ४६१ छन्दस्यपि दृश्यते ॥१६ १८२ छन्दस्युभयथा ३३४११७ ४२६ छन्दस्युभयथा ६.४५ ४३७ छन्दस्युभयथा६४४१८६ ६७० छन्दल्युदवग्रहात् ८।४।२६ २४७ छन्दोगौग्थिकया९ ४।३।१२९ १४९ छन्दोनाम्नि च ८१३९४ ५६३ छन्दोनाम्नि च ८३३९४ २२९ छन्दोमालगानि च त०४।२।६६ ·काशिंकास्थसूत्रसूची। पृष्ठाला: ३९० छाच्यादयः शालायाम् ६४९६. ४३९ छादेर्थेऽद्वयुपसर्गस्य ६९६. ९३ छायाबाहुल्ये २१२९ ३५४ छे च ६१७३ २७६ छेदादिभ्यो नित्यम् पाश६४ ४५३ जश्शासोः शिश२० ३४२ जक्षित्यादयः पट् ६।११६ ४९१ जङ्गलधेनुवलजान्त०७३।२५ २२८ जनपदतवध्योश्च ४।२।१२४ २०८ जनपदशब्दात्क्ष० ४.१११६८ २४३ जनपदिनां जनपद० ४।३।१०० २२३ जनपदे लुप् ४२८१ १३१ जनसनखनक्रमगमो०३।२१६७ ४३१ जनसनखना सम्मलोः ६४४४२ १०जनिकर्तुः प्रकृतिः ११४३० ४३३ जनिता मन्त्रे ६४४५३ ४९२ जनिवध्योग्य ७१३:३६ ५१५ जपजमदहदशमलव ७४८५ २५१ जम्चा वा ४३१६५ ३३७ जम्मासुहरिततृण० ५।४।१२५ ३७३ जयः फरणम् ६।१५२०२ ४८१ जरामा जरसन्य०७२।१०१ २४१ जल्पभिक्षकुटलुण्ट० ३।२।१५५ ४५३ जसः शी १३१७ ५०३ जसि च ७३।१०९ ४४१ जहातेश्य ६।४।११६ ५०९ जातेश्च स्त्यि ४३३ २४२ जागुरूकः ३१२।१६५ ४१९ जामो विपिण्ण०७३८५ २५९ जातरूपपेम्यः १०४३।१५३ ४०२ जातिकाल सुखा० ६।२।१७० ३१३ जातिनाम्नः फन पा३८१ ९१ जातिरमाणिनाम् । १६३ जातुयदोलिंद ३३१४७ १९३ जातेरखीविषयाद ०१३ ४१२ गातेश ३४१ ३२० जात्यन्ता पन्धुनिल पार ३० नात्यागययामेकः ||१५८ ५२९ नात्यपूर्णम् ॥ पृष्ठाकाः १८९ जानपदकुण्ड ४१४२ ३३०.जान्तनशां विभाषा ६४.३२ ४३८ जायाया निङ् ५।४।१३४ १५९ जालमानायः ३।३।१२४ ८७ जासिनिप्रहनाट० २।३१६ ५०५ जितेर्वा पक्ष २४२ जिदृक्षिविनो० ३।२।१५५ २३. जिह्वामूलाङ्गुलेश्छः ४३.६२ २३५ जीर्यतेरतन ३।२।१०४ २०८ जीवति तुघंत्रये०४।१।१६३ ३१६ जिविका चापण्ये ५.३४९९ ७७ जीविकोपनिषदावी० श४७९ २४० जुजकम्यदन्द्रम्य०३।२।१५० ३७४ जुष्टार्पिते घ च्छ०६।१२०९ ४९९ जुसि च ७३१८३ १०२ जुहोत्यादिभ्यः श्लुः २।४।७५ ४०६ जुवश्च्योः क्त्वि ७५२०५५ १११ स्तम्भु,चुम्लुचु० ३।१९५८ ४८८ जे प्रोपदानाम् ७३१८ ४९९ ज्ञाजनोर्जा ३९ ४६ ज्ञाश्रुस्मृशां सनः १३।१७ ८६ शोऽविदर्थस्य करणे २।३।५१ ३२१ज्य च ५१३१६१ ३४८ ज्यश्व ६३११४२ ४४९ ज्यादादोयसः ६।४।१६० १६२ ज्योतिरायुपः स्तोमः ८१३१८३ २२९ ज्योतिर्जनपदरा०६।३।८५ ३०० ज्योत्स्नातमिस्रा० १२।११४ ४२८ ज्वरतिव्यवि०६४२० १२२ ज्वलितिकसन्ते० ३।११४० ३३४ प्रयः ५१४|१११ ५३४ शयः ८।२।१० ६७५ सपो होऽन्यतरल्याम् ॥६२ ५७५ झरो शरि सवर्ग ६५ ५३९ मला जमान्ते ८१२१३९ ५७४ झाल जामशि ३ ५३७झलो झलि ।२६ . ३५० एयपोतमम् ६।१।१८.. १३१ सपस्तयोऽयों ध: । ।

·काशिंकास्थसूत्रसूची । पृष्ठाका १८१ अस्य रन् ३३१०५ १८०. शेर्जुस ३।४।१०८ ४५१ झोन्तः १२३ २५० नितश्च तत्प्रत्ययात् ४।३।१५५. १४४ जीतः क्तः ३१२११८७ ३७२ नित्यादिनित्यम् ६।१।१९७. ३१९ ज्यादयस्तद्राजाः दा३।११९ ४५२ टाङसिङलामि ॥१२ १८४ टावृचि ४११९ १७५ टिड्ढाणद्वयसज ४११२१५ १७८ टित आत्मनेपदानां० ३६४७९ ४४७ टेः ६.४.१५५ ४४५ टेः ६।४।१४३ १५५ दवितोऽथुच् ३१३१८९ २२३ ठक्छौ च ४२१८४ २३१ ठगायस्थानेभ्यः ४।३।७५ २१५ ठकवचिनश्च ४।२।४१ ४९५ ठस्येकः ७३१५० ३१४ ठाजादावूध्वं द्विती० ५।३ ८३ ५५४ ड सि धुट् ८।३।२९ ९ डति च १२५ १७४ डाबुभाभ्यामन्य०४१११३ ११८ ड्वितः निः ३।३।८८ २०४ ढकि लोपः ४।१११३३ २०२ ढक्च मण्डूकात् ४।१।११९ २६२ तश्छन्दसि ४।४।१०६ ४४५ वे लोपोऽकन्वाः ६।४।१४७ ५५२ ढोढेलोपः८।३।१३ ४२२ ठूलोपे पूर्वस्य. ६।३।१४१ ३२१ णवः स्त्रियामञ् ५।४।१४ ४६३ णलुत्तमो वा ११ ४३ णिचश्च ॥३७४ ५१४ णिजां त्रयाण ७४/७५ ३८९ णिनि ६२१७९ ११० णित्रिगु० ३।११७९ ४२ रणौ यत्कर्मणौ० १२३६७ ४७२ णेरध्ययने वृत्तम् ७१२१२६ ४३३ णेरनिधि ६।४।११ ५७१ विभाषा ८१४३१ पृष्ठाङ्काः १३९णेश्छन्दसि ३।२।१३० ३१३ णो नः ६।१६५ ९७ णौ गमिरबोधने २।४।४६. ५०४ णौ चड्युपधाया. हवः ७४ा ९८ णौ च संशको रा४५१ ३४७ णौ च संश्चको ६।१।३१ ४९५ ण्य आवश्यके ७३१६५ ९९ ण्यक्षत्रियार्षजितो० २१४५८ १५७ ण्यासश्रन्यो युच् ३।३।१०७ १२२.ण्युट च ३३१४७ १२० ण्वुल्तृचौ ३।१।१३३ ६९ तानावात्मनेपदम् १।४।१०० २३९ तत आगतः४।३।७४ ६४ तत्पुरुषः २।१।२२ २७ तत्पुरुषः समानाधि शरा४२ ३३१ तत्पुरुषस्यागुले:० ११४४८६ ४०८ तत्पुरुषे कृति ब०६।३।१४ ३७६ तत्पुरुपे तुल्यार्थतृतीया० ६।२।२ ३९९ तत्पुरुषे शालायां ६।२।१२३ ९३ तत्पुरुषोऽनश्कर्म० २४१९ ३२२ तत्प्रकृतवचने मयट १।४।२१ २५४ तत्प्रत्यनुपूर्वमीप० ४।४.२८ ४९१ तत्प्रत्ययस्य च ७।३।२९ ५३ तत्प्रयोजको हेतुश्च १६४५४ ६७ तत्र २।१।४६ २९४ तन्त्र कुशलः पथः ५२१६३ २८० तत्र च दीयते कायं०५।१।११६ २३४ तन जातः ४।३।२५ २८२ तन्न तस्येव दा१११६ ७६ तत्र तेनेदमिति स० २।२।२७ २५८ तत्र नियुक्तः ४१४६९ २३७ तत्रभवः ४३.५३ २७३ तत्र विदित इति च ५१४२ २६१ तत्र साधुः ४॥४॥९८ २१२ तत्रोतममत्रेभ्यः १४ ११५ तत्रोपपदं समीस्थम् ३१९२ २८६ तत्सयांदे०५।२७ ५२ तयायुक्तं चानी राक्ष २१८ तदधीते तद्वेद ४१२०५९ ·२२ काशिकास्थसूत्रसूची। पृष्ठाकाः ३२६ तदधीनवचने ११४५४ २६८ तदर्थ विकृतेः प्रकृतौ पा१।१२ २७६ तदहति पाशा २८२ तहम् ५।१।११५ २९ तदशिप्य संज्ञाप्र० १२२६३ २९१ तदस्मिन्नधिकमिः ५:२१४५ २६६ तदस्मिन्ननं प्राये० ११२१८२ २२० तदस्मिन्नस्तीति दे० ४।२।६७ २७३ सदस्मिन्वृद्धयायला० दा११४७ २५८ तदस्मै दीयते निराश६६ २७९ तदस्य तदस्मिन्स्या० ६।१।१६ २५६ तदस्य पण्यम् ४।४।५१ २७७ तदस्य परिमाणम् ५।१०५७ २७९ तदस्य ब्रह्मचर्यम् ५।१।१४ २९० तदस्य संजातं तार० पा२।३६ २३६ तदस्य सोढम् ४।३।५२ २१८ तदस्यां प्रहरणमि० ४।२।१७ २९८ तदस्यास्त्यस्मिनि० १२१९४ ४८५ तदोः सः सावन० १२।१०६ ३०६ तदो दा च ५।३।१९ २४१ सद्धति पथिदूतयोः ॥३८५ २७४ तसरतिवहत्यावहति० ५१०१० १२ तद्धितश्चासर्वविभक्तिः ११३८ ३६८ तस्तिस्याश१६४ १९४ तद्धिताः ४७६ ६८ तद्धितार्थोत्तरपद० २।१।११ ४०६ तद्वितेप्वचामादेः ७२।११७ ३२४ तधुतात्कर्मणोऽण १।४।३६ ९९ तवाजल्य यहुपु० २०६२ २५९ तहति स्थयुगप्रास०४५४५६ २६४ सयानासामुपधानो० १२५ ११३ तनादिभ्य : ३१३५१ १०. समादिभ्यस्तथासोः २।४४७९ ५३९ निपरपोरटन्दसि ९९ १६ तनूकरणे सक्षः३।११७६ ४१२ गनोते कि वास १२८ सनोर्षिभापा १ २.९५ सन्मादपिरापरते ५१२४ २९, मपामग्राम्य मिल 1183 पृष्ठाडाः १९ तपरस्तत्कालस्य ११११७०. ११४ तपस्तपः कर्मकल्यैव ३३०८८ १२२ तपोऽनुतापे च ३१११६५ ४५७ तनतनथनाश्च ७३११४५ २७७ तमधीटो भृतो भू०५।१८० १७७ तयोरेव कृत्यक्तखलाः ३।४७० ३०६ तयोहिलौ च च्छ० ५।३।२० ५४९ तयोर्ध्यावचि संहि० ८।२।१०८ २५२ तरति ४.४५ तरतमपी घः १५१०२२ २३१ तवकममकायेकवचने ४३३३ ४८३ तवममौ छसि २०९६ ३८६ तवै चान्तथ्य युगपत् ६।२।५१ ११६ तन्यत्तव्यानीयरः ३।१।९६ ४११ तसिलादिप्याकृत्व० १३.३५ २४५ तसिश्च ४।३।११३ ३०५ तसेश्च दा३८ ४८ तसौ मत्वर्थे ११४५१९ १८० तस्थस्थमिपां ता० ३४५१०१ ३५८ तस्माच्छतो नः पुंसि ६१३१०३ १८ तस्मादित्युत्तरस्य १।११६७ ४१६ तस्मान्नुडचि ६६३७४ ५३३ नस्मानुड द्विहलः ४७१ २३१ तस्मिन्नणि च युप्माका० ४।३।२ १८ तस्मिन्निति निर्दिष्टे० १११६६ २८० तस्मै प्रभवति स०५।१५१०१ २६७ सम्मै हितम् २।११५ ४५ तस्य तात्११४४ २८० तस्य च दक्षिणा यज्ञा० ५१०९५ २५६ तस्य धर्म्यम् । २४२ तस्य निमित सयो ११३८ २२० तस्य निवासः धारा ५१७ तस्य परमादिनम् १२ २८८ तस्य पाफमूले पी० ५।२।२४ २९. तस्य परणे सदाश २८ वस्य भावस्त्यातली ११ ३३ तम्य लोपः १०३९ २७३ तस्य पापः५११४५ २४. सरूप विकार४१५४ ·काशिकास्थसूत्रसूची। २३३ पृष्ठाङ्काः २३८ तस्य व्याख्यान इति० ४।३।६६ २१५ तस्य समूहः४।२।३७ २४८ तस्यादित उदात्त० ॥२॥३२ १९७ तस्यापत्यम् ४.१९२ २४६ तस्येदम् ४।३।१२० २७३ तस्येम्बरः १।४१४२ १३८ नाच्छील्यवयोबच० ३।२।१२९ ११६ तादौ च निति कृ०६।२१५० १९ तान्येकवचन द्विव० १।४।१०२ १७७ ताभ्यामन्यत्रोणादयः ३।४।७५ २४९ तालादिभ्योऽण ४।३।१५२ २९५ तावतिथं ग्रहणमिति० ६१२७७ ५१० तासस्त्योर्लोपः ७१४।१७ ४७७ तासि च क्लुपः ७१२६० ३७१ तास्यनुदात्तेन्डिद० ६।१११८६ ३०१ तिककितवादिभ्यो० २।४।६८ २०६ तिकादिभ्यः फिज् ४२१५४ ३१० तिडश्च ५।३।१६ ५९ तिडस्त्रीणित्रीणि० १२४११०१ ५२९ तिङि चोदात्तवति ८११।२७ ५२२ तिडो गोत्रादीनि कु० ८।१२७ ५२३ तिङतिङ ८११२८ १८२ तिशित्सार्वधातु० ३।४।११३ ५१५ ति च १४८९ ४६७ तितुनतथसिसुसरक० ७.२१९ २४३ तित्तिरिवरतन्तु० ४।३।१०२ ३७१ तित्स्वरितम् ६।१।१८५ १७८ तिप्तस्झिसिप्थस्थमि० ३।४१७८ ६४४ तिप्यनस्तेः ८१२१७३ ४१९ तिरसस्तिर्यलोपे ६३५९४ ६५६ तिरसोऽन्यतरस्याम् ८।३।४२ ५६ तिरोऽन्तर्धी १४७१ १७२ तिर्यच्यपवगें ३।४।६० ४४६ तिर्विशतेडिति ४१४२ ४.६ तिरतेरित १४ाद ६३ तिष्टद्गुप्रभृतानि च २०१।१६ ३० तिप्यपुनर्वस्वोर्नक्षत्र० ११२६३ ३६८ तिसभ्यो जसः ६।११६६ २२६ तीररूप्योत्तरपदा ४।२।१०६ पृष्ठाङ्काः ४१९ तीर्थे ये ६।३।८७ ४७५ तीपसहलुभरुपरिषः ४२४८ २६३ तुग्राद्धन् ४।४।११५ ३४२ तुजादीनां दी?०६।१७ ११३ तुदादिभ्यः शः ३२७ १२३ तुन्दशोकयोः परिमृ० ३।२।९ ३०१ तुन्दादिभ्य इलच १।२।११७ ३०४ तुन्दिवलिवटेर्भः ५।२।१३९ ९२४ तुपश्यपश्यताहैः पू० ८।१३९ ४८३ तुभ्यमह्यौ ङयि ७२९६ ८१ तुमर्थाच्च भाववचनात् २।३।१५ १६९ तुमथेंसेसेनसे असे० ३।४।९ २४६ तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां ३।३।१० ४४७ तुरिष्ठेमेयः सु ६।४।१६४ ५०१ तुरुन्तुशम्यमः सा०७३।९५ ९० तुल्याथै रतुलोपमा० २१३१७२ ६ तुल्यायप्रयत्न स० श१९ ३१६ तुश्छन्दसि ६।३१५९ ४५५ तुझोस्तांतङ्डाशि०७१।३६ ४४२ तूदीशलातुरवर्मती० ३।४।९४ १७६ तूष्णीमि भुवः ३।४।६३ ७४ तृजकाभ्यां कर्तरि २।२।१५ ४६४ तृज्वरकोष्टुः ७।१।९५ ५०१ तृणह इम् ॥३॥९२ ४२१ तृणे च जातौ ६३११०३ ३८५ तृतीया कर्मणि ६।२०४८ ७९ तृतीया च होश्छन्दसि २१३३ ६५ तृतीया तत्कृतार्थेन० २।१।३० ४६१ तृतीयादिपु भापित० ११७४ ७५ तृतीयाप्रभृतीन्य० २।२।२१ ५७ तृतीयार्थ शाक्य १०३ तृतीयासप्तम्योर्वहुलम् २।४४८४ १० तृतीयासमासे १।१।३० १३८ तन३।२।१३५ २३ तृपिमृपिकृपेः काश्य० १।२।२५ ४४१ तृफलभजन्नपश्च ६।४।१२२ २०९ ते तद्राजाःश१५४ २७२ तेन क्रीतम् ११३७ २९२ तेन तुल्य क्रिया चंद्दतिः १।१।११९ ·काशिकास्थसूत्रसूची । पृष्ठावा २५१ तेन दीव्यति खनति० ४।४।२ २२० तेन निर्वृत्तम् ४।२।६७ २७८ तेन निर्वृत्तम् । १।११७९ २७९ तेन परिजय्यलभ्य० १११९३ तेन प्रोक्तम् ४।३।१०१ २८० तेन यथाकथाचहस्ता०५१०९८ २१० तेन रस्तं रागात् ४३२१ २८८ तेन वित्तश्चुचुप्चगपौ १।२।२६ ७६ तेन सहेति तुल्य० २।२।२८ २४५ तेनैकदिक् ४।३।११२ २३० ते प्राग्धातोः १११८० ५२१ तेमयावेकवचनस्य ८२२२ ५७३ तोः पि ८।४।४३ ५७४ तोलि ८४६० २३८ तौ सत् ३।२।१२७ ३३० स्यदादिपु शोऽना० ३।२।६० ४९४ स्यादादीनामः ७१२।१०२. १९ स्यदादीनि च १२११७४ ३२ त्यदादीनि सर्नेनि० १।२।७२ ३७५ त्यागरागहासकु. ६१०२१६ २४८ पुजतुनोः पुक् ४।३।१३८ २३९ सिगृधिपिक्षि० ३।२।१०४ २७६ त्रिशच्चत्वारिंशतो. पाश६२ ३३९ त्रिफकुत्पर्वते दा४।१४७ ४८३ निवसुरोः स्त्रियां० २०९९ ५७४ त्रिप्रभृतिषु शाकटा० ८४९० २९३ ः संप्रसारणंच वाश५५ ४५८ नेस्त्रयः ७१५३ ४१४ स्त्रयः ६।३।४७ ४८३ त्वमायेक्रवचने २९७ ५२१ त्यामो द्वितीयायाः ॥२३ ४८२ त्वाही सौ २९५ ४१६ ते च ६३१६४ २९२ थट् घ च्छन्दसि २०५० ४४२ थलि च सेटि ६२१ . ३७२ थलिच सेटोदः श१९६ ३९८ थायणकाजवि०६२।१४४ १७८ यासः से ३२४८० ३७ पादती च च्छन्दसि दा३।२६ पृष्ठाङ्काः ४६३ थो न्यः पश८७ ४२९ दशसम्जत्वजां-शपि ६।४।२५ ३०८ दक्षिणादाच् ५१३६३६ २२९ दक्षिणोपश्चात्पुर० । ४।२।९८ ३३७ दक्षिणेर्मा लुब्धयोगेदा४।१२६ ३०७ दक्षिणोत्तराभ्यामतः १:३२८ ३१९ दण्डव्यवसर्गयोश्च दार २७६ दण्डादिभ्यो यत् १।१०३६ १२२ ददातिदधात्योर्वि० ३।१११३९. . ५३९ दधस्तथोश्च दारा३८ ५०९ दधातेहिः ६।४।४२ . २१२ दनक ४।२।१८ ३०० दन्त उन्नत उरच् दा२।१०६ ३०० दन्तशिखात्संज्ञा० १११३ ६१९ दम्म इच्च ७४५६ ५०६ दयतेर्दिगि लिटि ४९ १०१दपायासश्च ३।१।३७ . ४८५दय ७२५१०९ ५४४ दश्च दाRI७१ ४२३ दस्ति ६।३।१२४ ४० दाणश्च सा चेञ्चतु०१३।५५ ४४९ दाण्डिनायनहा०६४४१७४ ५३८ दादेर्धातोघः चा२।३२ . ५१२ दार्तिदर्धर्तिक १४६५ ८दाधा पदाम् १।१०२० २४६ दाथेसिशदस० ३।२।१५९ ३०६ दानी च ५।३।१० १३४ दामन्यादित्रि० ५३।११६ १८० दामहायनान्ताच १२२७ २४४ दाम्नीशसयुयुज० ३।२।१८२ १७७ दायाधं दायदे ।। ३४३ दाश्वान्साद्वान्मी०६२१२ ३१२ दिक्शवाद् ग्रामज०६।२।१०३ ३०७ दिक्सग्देभ्यः सप्तमी० ५१३१२७ २३२ दिक्पूर्वपदा ३६ २२६ दिक्पूर्वपदादसंज्ञा० ४२१०४ ११२ दिक्पूर्वपदान्छी १६० ६८ दिक्सफ्ये संज्ञायाम् २१० २३७ दिगादिभ्यो पत् ४।३.१४ ·काशिकास्थसूत्रसूची। पृशाङ्का ७६ दिङ्नामान्यन्तराले २।२।२६ १९५ दित्यादित्य० ४।१६८९ ३६३ दिव उत् ६।१११३१ ४६२ दिव औत् १८४ ५१ दिवः कर्म च ११४६४३ ४१० दिवसच पृथिव्याम् ६।३।३० ८७ दिवस्तदर्थस्य ३६८ ११२ दिवादिभ्यः श्यन् ३३१६९ १२५ दिवाविभानिशाप्रभा० ३।२।२१ ३७१ दिवो झल् ६।१।१८३ ४१० दिवो द्यावा ६।३।२९ ५४१ दिवोऽविजिगीषा० ८।२।४९ ४८८ दिशोऽमदाणाम् ७१३३१३, ३८२ दिशिवितस्त्योश्च ६।२।३१ ४३५ दीडो युडचि डिति ६१४६३ ६ दीधीवेवीटांम् शश६ १११ दीपजनबुधपूरि० ३१६१ ५१३ दीर्घ इणः किति ७४६९ १९० दीर्घकाशतुषभ्राष्ट्र० ६।२१८३ १९२ दीर्घजिह्वी च च्छन्द० ४१०५९ ४७ दीर्घ च १२४१२ ४१० दीर्घाच्च वरुणस्य ७।३।२३ ३५९ दीर्घाजसि च ६११११०५ ३९४ दीर्धात् ६११७६ ५९१ दीर्घाटि समानपादे ८।३३९ ५७४ दीर्घादाचार्याणाम् ८।४।५२ ५१४ दीर्घोऽकितः ७७४४८३ ५१५ दीयों लघोः ४९४ ३२८ दुःखात्प्रातिलोम्ये १।४।६४ १२२ दुन्योरनुपसर्ग ३।१।१४२ -५०८ दुरस्युद्रविणस्यु० ॥४॥३६ २०४ दुष्कुलाढ्ढक ४।११।१४२ १३२ दुहः कञ्चश्व ३२१७० ११२ दुहश्व ३३१२६३ २६३ दूतस्य भागक०४।४।१२० ५४६ दूराद्धृते च ८२।८४ ८४ दूरान्तिकार्थेभ्यो द्वि० २१३६३६ ८४ दूरान्तिकार्थः पाठय० २।३३४ ४६२ एक्स्वास्चतवसां०७११८३ ४१९ दृदृशवतुपु६३१८९ ३ का० पृष्टाङ्काः ४७१ हढस्थूलबलयोः ।२।२० २३७ दृतिकुक्षिकलशिब० ४।३१३ २३४ दृशेः क्षनिए ३.श९४ १६९ हशे विख्ये च ३।४।११ २१२ दृष्टं साम २।५।४७ २३३ देयमृणे ४।३।४७. ३२७ देये ना चा४.९६ ४१० देवताद्वन्द्वे च ६।३।२६ ४९० देवताद्वन्द्वे च ५३२१ ३९८ देवताद्वन्द्वे च ६।२।१४१ ३२२ देवतान्तात्तादथ्ये० ५।४।२६ ३१६ देवपथादिभ्यश्च ४।३।१०० २६ देवब्रह्मणोरनु० ११२१३८ ३२७ देवमनुष्य० १४१६ ५०९ देवसुन्नयोर्यजुषि०७४।३८ ३२३ देवात्तल् १।४।२७ ४८६ देविका शिशपा० ७३.१ २४० देविक्रुशोश्चोप० ३।२।१४७ २११ देशे लुविलचौ च ५।२।१०५ २९५ दैवयज्ञिशौचिवृ० ४।१।८१ ५०९ दो दरोः ४१४६ ४३८ दोपो णौ ६४४९० ६०९ यतित्यतिमास्था ७४|४० २१४ धावापृथिवीशुना० ४।२।३२ ५१३ घुतिस्वाप्योः सं० ७।४।६७ ४५ बुझ्यो लुङि १३३९१ ३०० युद्भ्यां मः १२।१०८ २२५ धुप्रागपागुदक्प०।२।१०१ ३४५ द्रवमूर्तिरूपर्शयोः० ६२४ ३१६ ध्यं च भव्ये दा३।१०४ १९१ द्रोणपर्वतजीवन्ता० ४११०३ २५० द्रोश्च ४।३।१६१ ५२० द्वन्द्व रहस्यमर्यादाव० ८११५ २८५ द्वन्द्वमनोज्ञादिभ्य० ६.१११३३ ९० द्वन्द्वश्च प्रणिवर्य० २।४३ ३३४ द्वन्द्वाचुदपहा० ५।४।१०६ २२२ द्वन्द्वाच्छ ४।२।६ २४६ द्वन्द्वावुन चैरमैथु० ४।३।१२६ ७७ द्वन्ट्र वि० २१२३३२ १० द्वन्द्वे च ॥३१ ·काशिकास्थसप्रसूची। ३९२ द्विगौ तो ផ្ញើ ३०२ द्वन्द्वोपतापगो० ११२।१२८ ४८७ द्वारादीनां च ३।४ ९० द्विगुरेकवचनम् २।४।१ ६४ द्विगुश्च २।२२३ १८६ द्विगोः ४४०२१ २५४ द्विगो इंश्च १९९३ २८७ द्विगोर्यप् पाश८२ १२६ द्विगोलुंगनपत्ये ४१२१८८ २७८ द्विगोर्वा ११८६ ६।२।९७ ३७८ द्विगौ प्रमाणे ६२।१२ .७२ द्वितीयतृतीयच. २।२।३ ९६ द्वितीयाटोस्स्वेनः २।४।३४ ९६ द्वितीया पाहाणे २।३।३० ४८२ द्वितीयायां च ७२१८७ १७४ द्वितीयाया- २।१।२४ ६४ द्वितीयाश्रितातीत २११०२४ ४१८ द्वितीये चानुपाख्ये ३1३1८० ३२१ द्वित्रिचत्तुऱ्या सुच् १९४११८ २७१ द्विनिपूर्वादण् च ५।१३६ २७१ द्वित्रिपूर्वाग्निप्कात् ५।११३० ३३५ द्वित्रिभ्यां पं भूनः ५१४११६ २९१ द्वित्रिभ्यां तयस्याय० ५।४३ ३३३ द्वित्रिभ्यामञ्जले पा४११०२ ४०६ द्विन्निभ्यां पाइन्मू०६।२।१९७ ३०१ द्वियोश्व धमुन् ११३१४५ ३३७ द्विदण्ढयादिभ्यश्च ५।४।१२८ १६ द्विर्वचनेऽधि १९५९ ३१० द्विचनविभज्यो० ५।३.१७ १२७ द्विपत्परयोस्तापेः २१२।३९ २८३ द्विपश्च ३।४।११२ २३८ द्विषोऽमित्रे ३१२११३१ २३१ द्विस्तावा विस्ताचा० 181८४ ६५६ द्विस्त्रिचतुरिति० ८१३१४३ २३२ द्वीपादनुसमुद्रं यश् ४।३।१० २९३ हस्तीयः ५।२११४ २१२ द्वैपवैयाघादम् ॥२।१२ २०२ द्वयवः ४१०१२१ २४९ बचश्छन्दसि ॥३१५० ४१४ इयचोऽतस्तिः ६३।१३५ पृष्ठाकाः २३९ अब्राह्मणप्रथमा० ४.३४२ २०९ धम्मगधकलि० ४११५० ४८० ब्यन्तरुपसर्गेभ्योऽप०६३९७ ४१३ स्यटनः संख्यायाम ६३।४९ ४९ोकयोद्विवचनैक शा२२ १४४ धः कर्मणि न ३।२।१८१ २४० धनगणं लब्धा ८४ २९४ धनहिरण्याकामे ४।२।६४ ३३० धनुपश्च ३।४।१३२ •२२८ धन्वयोपधावुन ४।२।१२१ २५६ धर्म चरति ४४०४१ २६१ धर्मपथ्यर्थन्याया० ४।४।९२ ३०३ कर्मशीलवर्णान्ता. १५२११३२ २३६ धर्मादनिच्केवलात् ६३।१२५ १२७ धातुसंबन्धे प्रत्ययाः ३४११ ११५ धातोः ३३१०९१ ३६८ धातोः ६१५१६२ १०४ धातोः कर्मणः स० ३.११७ १०६ धातोरेकाचो हला० ३१२४ ३५५ धातोस्तनिमि. ६१८० ३५२ धात्वादेः पः सः ६११४ २८५ धान्यानां भवने क्षे० ५।२।१ ५२ धारेरुत्तमर्णः १२४१३५ ५३७ धि च ८२१२५ १९३ धिन्विकृण्व्योर च ३।११८० २६९ धुरो यड्ढको ४१४७७ २२८ धूमादिभ्यश्च ४।१।१२७ ४७. पिशसी वैयात्ये १२।१९ ४९ ध्रुवमपायेऽपादानम् ११४।२४ ४५६ ध्वमो ध्वात् ॥२१४२ ६७ ध्वाङ्क्षण क्षेपे २।११४२ ४८ नः क्ये १४१५ ५०६ न फपि १४१४ ४८७ न कर्मव्यतिहारे १३१६ ५२ न करोडि ४१६३ ४१२ न कोपधायाः ६२१३७ ४३१ न क्तिचि दीर्घश्व ६४३३१ २२ न क्त्वा सेट् २०१८ १९२ न क्रोडादिबह्वचः ४१०५६ ४९६ नकादेः ७३५९ ·काशिकास्थसूत्रसूची । पृष्टाकाः २५६ नक्षत्राद्धः ४।४।११ ५६४ नक्षत्राद्वा ८१३.१०० ८७ नक्षत्रे च लुपि ३३१४४ २३. नक्षत्रेण युक्तः कालः ४।२।३ २३५ नक्षत्रेभ्यो बहुलम् ४।३३७ २१२ नखमुखात्संज्ञायाम् श५८ ३४ न गतिहिंसार्थेभ्यः ११३१५ २२१ नगराकुत्सनप्रावी० ४।२।१२८ ४०३ न गुणादयोऽवयवाः ६।२।७६ . १०१ न गोपवनादिभ्यः २।४।६७ ४२६ न गोप्राणिवन्य० ६६३१७७ ३७० न गोस्वन्साववर्ण०.६।१।१८२ १३४ न डिसबुद्धयोः ८४२१८ ५२१ न चवाहाहैवयुक्तं.८५१२४ ५८नच्छन्दस्यपुत्रस्य १४।३६ ७२ नज् ॥२॥६ ४९१ नमः शुचीश्वरक्षेत्र० ७।३।३० ३२९ नमस्तत्पुरुषात् ५१४७१ ४०० नमो गुणप्रतिषेधे० ६।२।१५५ ३९४ नमो जरमरमि० ६।२।११६ ३३६ नदुःसुभ्यो हलि० ११४११२१ ४०३ नसुभ्याम् ६।२।१७२ ३९४ नजरभिन्नवृताः ६।२।११६ -२२४ नडशादोड्ड्वलच ४।२।८८ १९८ नडादिभ्यः फक् ४३१०९९ २२४ नडादीनां कुश्च ४।१४ ४२५ न तिसूचस ६४ २८९ नते नासिकायाः सं वा२।३१ ९९ न तौल्वलिभ्यः २१४१५१ २४७ न दण्डमाणवान्ते०४।३।१३० ९२ न दधिपयादीनि २०४।१४ ३३४ नदीपौर्णमास्याग्र० ५१४११० ३९३ नदी बन्धुनि ६।२।१०९ ६४ नदीभिश्च २०२० ११५ न दुहस्नुनमा य० ३.१८१ ११० न हशः ३१४७ ४१३ नद्याः शेपस्यान्य०६३४४ २२५ नद्यादिभ्यो ठक् ४।२।०७. २२३ नद्यां मतुप् ४२१८५ ३४०नवृतश्च ५।४।१५३ पृष्टाका: २२६ न यचः प्राच्य०४।२।११३ ५ न धातुलोप आर्ध० १२२४ ५४२ न ध्याख्यापृमूछि० ८।१६५७ २८२ न नपूर्वात्तत्पुरु० ११११२१ ७३ न निर्धारणे २।२।१० ४०४ न निविभ्याम् ६११८१ ३१३ ननौ पृष्टप्रतिवचने ३।२।१२१ १२० नन्दिग्रहिपचादि० ३.११३४ ३४२ नन्द्राः संयोगादयः ६।४।३ ५२४ नन्वित्यनुषणा०.८५११४३ २३७ नन्वोर्विभाषा ३।२।१२१ १५ न पदान्तद्विर्वचन० ११११५८ ९७३ न पदान्ताहोरनाम् ८१४१४२ ५५४ न परे नः ८१६।२७ ४५ ने पादम्याङ्यमाय० ११३३८९ ३१ नपुंसक मनपुंसके०१।१।५९ ४६० नपुंसकस्य झलक ७११७२ ४५३ नपुंसकाच ७१।१९। ३३४ नपुंसकादल्यतर० ५।४।१०९ १५८ नपुंसके भावे क्तः ३३.५९ ३२० न पूजनात् ६।४।५९ २१० न प्राच्यभर्गादि० ४.१११७८ १० ने बहुव्रीहौ १।१।२९ ५४५ न भकुछराम् ८१२।७९ ... ५७१ न मा भूकमिसमि० ८१४३४ ३९१ न भूताधिकसंजीव० ६।२।९१ ३८० न भूवाक्चिदिधिषु ६॥२॥१९ ४३७ न भूसुधियोः ६०८५ ४१७ न भानपान्नवेदाना० ६३७५ ४४१ नमपूर्वोऽपत्येऽव०६४११७० ८१ नमः स्वस्तिस्वाहास्व० २१३१६ ५५५ नमस्पुरसोर्गत्योः ८१३१४० ४३६ नमायोगे ६।४।७४ २४२ नमिकम्पिस्म्यजस० ३.२१६७ ५३२ न मुने ८/२।३ १०६ नमोवरिवचित्रा० ३.१५११ २४१२ यः३।२।१५२ १३६ न यदि ३।२।११३ १७१ न यद्यनाकाक्षे ३.४२३ ४९४ न यासयोः ७३१४५ ·नाज्झली १०१।१० २८ काशिकाल्यसूत्रसूची। पृष्ठाङ्काः पृष्ठाका ४८६ न स्वाभ्यां पदान्ता० ७३३ ३९६ नाचार्यराजवि० ६२३१३३ ५६५ न रपरसपिसृजि० ८।३।१०० ११२ न रुषः ३३१०६४ ४३० नाजे पूजायाम् ६३४१३० ४२४ नरे संज्ञायाम् ६३।१२१ ३४१ नाजीतन्त्र्योः स्वापा।१५ ४७४ न लिदि ७२०३९ १२६ नाडीमुष्टयोश्च ३।२।३० ५२३ न लुद ८०२९ ४९२ नातः परस्य ३२७ १७ न लुमताङ्गस्य शश६३ ३९९ नादिचि ६।१।१०४ ८९ नलोकाव्यय निष्टा० २।३।६९ ६७४ नादिन्याक्रोशे० ८।४।४८ २३ नलोपः प्रातिपदि० २७ ५३५ नादस्य २०१७ ५२१ नलोपः सुस्वर० ८।२।२ १७६ नाधार्थप्रत्यये० ३५४४६२ ४१७ नलोपो नमः ६३१७३ १६२ नानघतनवत्० ३।३।१३५ ४३६ न ल्यपि ६४६९ ४० नानोजः ११३५८ २९२ नान्तादसंख्यादेमैट् ५।२।४९ ३४५ न वशः६११२० ३३ न विभरतो तुस्माः १२३४ ५०० नाभ्यस्तल्याधि पि. ३1८७ ४७७ न वृध्भ्यश्चतुर्म: १२१५९ ४६२ नाभ्यस्ताच्छतुः ७.११७८ १२ वेति विमापा शश४४ ५२० नामन्त्रिते समा०८१५३ ३४९ न यो लिटि ६१४६ ३७० नामन्यतरख्याम् ६।९।१७७ ३२५ न शब्दश्लोककलह० ३।२।२३ ४२५ नामि ६४३ ४४३ न शसददवादि०६।४।१२६ १७६ नाम्न्यादिशिग्रहोः ३।४।५८ ६७२ नशेः पान्तस्य ४३६ ३५८ नाडितम्यान्त्य० ६१९९ ५४२ नशेवळ ८२।६३ ३३३ नावो द्विगोः १४९९ द६४ मश्च८३1३० ४०२ नाव्ययदिक्शब्द०६।२।१६८ ६७ नश्व धातुस्थो ४४२७ १०३ नाव्ययीभावादतो० २।४५८३ १२६ नासिकास्तनयो० ३३२१२९ ५५३ नश्वापदान्तस्य झ०८१२।२४ १९१ नासिकोदरौठ ४।१६५ ५५१ नश्छव्यप्रशान् ८३१७ ३८४ नपस्वस्त्रादिभ्यः ४०१० २५१ निकटे वसति ४४४/७३ ४४४न संयोगाद्वमन्तात् ६।४।१३७ ४९ निगरणचलनार्थे १६३१८७ ३३२ म संख्यादेः स०५४८९ ५४७ निगृह्मानुयोगे च १२९४ ३४० म संज्ञायाम् ५।४।१५५ १५४ निधो निमितम् ३।३।८७ ४२ नसत्तनिपत्तानु० २६१ ५१४ निजात्रयाणांगुणः ८1४७५ ३४८ न संप्रसारणे सं०६।११३७ २४८ नित्य वृद्धशरा०४।३।१४४ ३१९ न सामिवचने १४ २९३ नित्ये सातादिमा ०५।२१५७ ४६० न सुदुभ्यां केव० ११६८ १८७ नित्यं संज्ञाछन्दसोः १२१ २५ न सुब्रह्मण्यार्या स्व०२।३७ १८८ नित्यं सपत्न्यादिपु ४१३६ ४४५ नस्तद्धिते ६४१४४ १५६ नित्य समासेऽनुसर ८१३१४५. ५२३ नह प्रत्यारम्भे ८१३१ ३५१ नित्य स्मयतेः ६०६७ ३९२ न हास्तिनफलका दारा१०१ ५६ नित्यं हस्ते पाणा० १४१७७ ४२२ नहितिवृषि०६३।११६ ४४० नित्यङ्करोतेः ४१०८ ५३४ नहो धः ८१२१३४ १०७ नित्यकोटिल्ये गतौ ३११२३ ५०५ नाग्लोपिशास्त्०४२ ७४ नित क्रीडाजीविकयोः २१४१७ .

·का शिकास्थसूत्रसूची। पृष्टाङ्काः १८० नित्यडितः ठा९९ १९० नित्यं छन्दसि ॥४॥८ ५०५ नित्यं छन्दति ७१४८ ३३६ नित्यमसिप्रजा० ५।४।१२२ ३६८ नित्यमानेडितहाचि ६शि१०० १५२ नित्यं पणाः परिमाणे ३।३।६६ ३७४ नित्यं मन्त्रे ६।१२१० ५१७ नित्यवीप्सयोः ८।९।४ .६६३ निनदीभ्यां नातेः० ८३८९ १४० निन्दर्हिसक्तिशखा० ३।२।१४६ ७निपात एकाजनाङ् ९१२१ ४२५ निपातस्य च ६।३।१३६ ५२३ निपातैर्यधदिहन्तकु० ८५१३० १५३ निपानमाहावः ३।३।७४ १७२ निमूलसमूलयोः कपः ३।४।३४ ४७६ निरः कुपः ७।२।४६ २४८ निरभ्योः पूल्वोः ३।३।२८ ४०४ निरुदकादीनि च ६।२।१८४ ५४१ निर्वाणोऽवाते दा२।५० २५३ निर्वृत्तेऽक्षयतादिभ्यः ४।४।१९ ३७७ निवाते वातत्राणेदारास ११० निवासचितिशरी० ३१३१४१ ५६६ निव्यभिभ्योऽव्य० ८।३.११९ २३२ निशाप्रदोपाभ्यां च ४३।१४ ३२८ निष्कुलानिकोषणे १।४।६२ ८८ निष्ठा २१२१३६ २३५ निष्ठा ३१२।१०२ ३७३ निष्ठा च द्वयजनात् ६।१।२२५ ४३३ निष्ठायां सेटि ६।४।१२ ४३४ निष्ठायामण्यदथें ६।४।६० २३ निष्ठाशीइस्विदि००२।१० ४०२ निष्ठोपमानादन्यत० ६१२।१६९ ३९३ निष्ठोपसर्गपूर्वमन्य०६।२।११० ३४१ निष्प्रवाणिश्च १९१६० ३७ निसमुपविभ्यो दः ११३।३० ५६४ निसस्तपतावना० ३.१०२ ५१ नीरवन्नुसंध्वंसु० पाट २४ नीचैरनुदात्तः ॥२।३० ३१३ नीतौ च तयुक्तात् ५।३।७७ ५१६ नुगतोऽनुनासिका ७४.८५ पृष्ठाङ्काः ५४१ नुदविदोन्दत्रामा० ८।३।५८ ५५८ नुम्बिसर्जनीयशय॑० ८१४८ ४२६ न च ६।४।६ ३७१ नृ चान्यतरस्याम् ६।११८४ १९१ नृन्पे ८३।१० ४३६ नेटि ७२१४ ४५९ नेव्यलिटिरधेः ७११६२ ४६७ नेइशि कृति ७।२१८ ४५४ नेतराच्छन्दसि २६ ४५१ नेदमदसोरकोः ७११११ ४९० नेन्द्रस्य परस्य १३१२२ ४०९ नेन्सिद्धबध्नातिषु च ६।३।१९ ४७ नेयडुबङ स्थानावस्वी ११४१४ ४०५ नेरनिधाने ६।२।१९२ ५६९ नेर्गदनदपतपद० ८।४।१७ २८९ नेविडज्विरीसचौ १।२०३२ ३४ नेविंशः १०३।१० ३६९ नोधात्योः ६।१९७५ ३९८ नोत्तरपदेऽनुदात्ता०६।२।१४२ २४१ नोत्वद्व,विल्वात् ४।३।१५१ ५७६ नोदात्तस्वरितोदय० ८।४१६७ ४९२ नोदात्तोपदेशस्य० ७॥३३४ ११० नोनयतिध्वनयत्ये० ३।१५१ २३ नोपधात्थफान्ताद्वा १।२।२३ ४२६ नोपधायाः ६१४७ १९२ नौ गदनदपठस्वनः ३१३१६४ १९२ नौ ण च ३३१६० २५२ नौ वष्ठन् ४।४७ २६१ नौवयोधर्मविपमूल० ४।४।९१ १५१ नौ वृधान्ये ३।३।४८ ४८७ न्यग्रोधस्य च केवलंस्य १३१५ ४९५ न्यवादीनां च ६।३३३ ३८६ न्यधीच ६२०६३ २८८ पक्षात्तिः ६२।२५ २५५ पक्षिमत्स्यमृगान्हन्ति ४३९ २७६ पङ्गिविशतिनिशच० ९।१९५९ १९३ पोश्च श६८ ५४१ पचो वः ८२१६२ २५६ पादयतो वर्ग या द६० ८८५ पशमी विमते २४२ ·२० काशिकास्थसूनसूची। पृथाहाः ६६ पञ्चमी भयेन २१११३७ ८० पञ्चम्यपाइपरिभिः २।३।१० ४९४ पञ्चम्या अत् ११३१ ५६७ पञ्चम्याः परावध्यर्थे ८।३।११ ४०७ पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः ६३१२ १३४ पञ्चम्यामजातौ ३१२१९८ ३०५ पञ्चम्यास्तसिल ४।३१७ २७२ पणपादमापशताद्यत् ५११३४ ५०७ पतः पुम् ७४१९ ४७ पतिः समास एव १४८ २८४ पत्यन्तपुरोहिता० ५।१११२८ ३७९ पत्यावैधये ६।२।१० १८८ पत्युनों यज्ञसंयोगे ४११३३ २४६ पत्रपूर्वाद ४.३।१२२ .... २४६ पन्नाध्वर्युपरिषदश्च ३।३।१२३ २३४ पथः पन्थ च४।३।२९ २७७ पधः प्कन् ।११७५ : ४२१ पथि च छन्दसि ६।३।१०८ ३७२ पथिमयो; सर्चना० ५.११११९ ४६३ पथिमथ्यभुक्षामात् ७१।८९ ३२९. पथो विभाषा पाश६२ २६२ पथ्यतिथिवसति० ४।४।१०४ २६० पदमस्मिन्दश्यम् ४।४५८७ १४७ पदरुजविशस्पृशो० ३।३।१६ ५७२ पदव्यवायेऽपि ४३८ ५२० पदस्य८५१११६ ५२० पदात् ८२१० ५७२ पदान्तस्य८।४।३७ ४८८ पदान्तस्यान्यतरस्याम् ४३०९ ३६४ पदान्ताद्वा६।१।७६ ११८ पास्वैरिबाह्याप० ३३२१९९ ३७७ पदेऽपदेशे ६२७ ५५ पदोत्तरपदैगृहाति ४॥४॥३९ ३५२ पनोमास्हनिशस०६।११६३ ४१५ पद्यत्यतदर्थे ६१३१५३ २७७ पन्थो ण नित्यम् ६।१७६ ६०परः सन्निकः सं० १४१०९ ९४ परवलि द्वन्द्वतत्पु० २।४।२७ १०३ परश्र ३१११२ २५परचधाव ४॥४१५८ पृष्टाहाः १६१ परस्मिन्विभापा ३३११३८ १७८ परस्मैपदानां णल. ३६४१८२ ४०८ परस्थ च६३.८ ४९ पराजेरसोटः शा२६ ४०६ परादिश्छन्दसि.६२।१९९ १४९ परावनुपात्यय इणः ४।३।३८ १७० परावस्योगे च ३१४२० २३२ परावराधमोत्तमपूर्वाय ४३१६ ११ परिक्रयणे संप्रदानम० १४४ १७४ परिक्लिश्यमाने च ३।४।६५ २७९.परिखाया ठञ् १११७ १६० परिनिविभ्यः सेव० ८५३।७० : . १४९ परिन्योनीणोता० ३।३।३७ २६६ परिपन्थं च तिति ४४४३६ ३८२ परिप्रत्युपापावयं० ११२॥३३ १४७ परिमाणाख्यायां स. ३३.२० ४८९ परिमाणान्तस्यासं०७३।१७.. १२६ परिमाणे पचः ३।२।३३: २५४ परिमुख च ४।४।२९. २११ परिवृतो रथाः ४।२।१० ३४ परिव्यवेभ्यः क्रियः ११३१८. २५६ परिषदो ण्यः ४४४४ २६२ परिपदो ण्यः ४४११०१ ५६१ परिस्कन्दः प्राच्यभ० ८१३१७२ . ४०४ परेरभितो भाविम०६।२।१८२ ४४ परेमपः ११३८२ ५१७ परेवर्जने शप ५६१ परेश्च ८।३।७४ १३६ परेश्च घाइयोः ८।२।२२ १३६ परोक्षे लिट् ३।२।११६ २८६ परोवरपरम्परपुत्रपौ० ५।२।१०. ११४ परौ घः ३३१८४ १५१ परौ भुवोऽवज्ञाने ३।३.१६ १५१ परौ यज्ञे ३३१४७ २५२ पंपादिभ्यः छन् ४४४४० ३०९ पर्यभिभ्यां च १३९ १५६ पर्याप्तिवचनेप्चलम ३३६६ १६७ पर्यायाई!त्पत्तिपु १३।३।१११ २३१ पर्वताच १२।१४३ ३१८ पर्यादियौधेयादि० ५।३।११७ ·. काशिकास्थसूत्रसूची पृष्ठाङ्काः ३९७ पललसूपशाकं मिश्रे ६३।१२८ २४८ पलाशादिभ्यो वा ४।३।१४१ ३०७ पश्चपश्चा च च्छदसि ५।३।३३ ३०७ पश्चात् दा४।३० १२२ पश्यार्थश्चानालोचने ८१६२५ १९३ पाकक्रणपर्णयुष्पफ० ४।०६४ ४९९ पानाध्मास्थाम्नादा० ७३।७८ १२९ पाणिघताडयौ शि० ३१३१५५ १२१ पाघ्राधमाधेशः शः ३३३।१३७ २१२ पाण्डुकम्बलादिनि: ४।२।११ ५९८ पातौ च बहुलम् ॥३१५२ २७३ पात्रात्टन ११४६ २७६ पात्रादूर्घश्च दा११६८ ६७ पात्रेसमितोदयश्च २०१८ २६३ पाथोनदीभ्यां ड्यण ४।४।११५ ४४३.पादः पत्६।४।१३० ३१९ पादशतस्य संख्यादे० ५।४१ ४१४ पादस्य पदाज्याति०६१३१५२ ३३८ पादस्य लोपोह ० १।४।१३८ ३२२ पादार्घाभ्यां च १।४।२५ १८४ पादोऽन्यतरस्याम् ४।११८ १६८ पानं देशे ८१४९ ३८८ पापं च शिल्पिनि ६२१६८ ६९ पापाणके कुत्सितैः २।१५४ १२० पाय्यसांनाय्यनि० ३३१११२९ ३६६ पारस्करप्रभृतीनि०६।१।१५७ २७७ पारायणतुरायणचा० १११७२ २४५ पाराशर्यशिलालि०४।३।११० ६३ प्रारमध्ये पष्टया वा २।१।१८ २९५ पानान्विच्छति १२१७५ २१६ पाशादिभ्योयः ४।२।४९ ४११ पितरामातरा च छ० ६३३३३३ ३१ पिता मात्रा २०७० २४० पितुर्यच ४.३१७९ २१४ पितृन्यमातुलमाता० ४।२।३६ २०४ पितृप्वसुश्छण् ४।१।१३२ २४९ पिष्टाच्च ४३१६४६ २०२ पीलाया वा ४१११८ १९० पुंयोगादाख्यायाम् ४१४८ ४१२ पुंवत्कर्मधारयजाती०६।३१४२ पृष्ठाङ्काः १५८ पुंसि संज्ञायां धा० ४।३।११८ ४६३ पुंसोऽसुश९ ५०० पुगन्तलघूपधस्य च ७३१८६ १०६ पुच्छभाण्डचीवरा० ३।१२०. ३९६ पुत्रः पुम्स्यः ६२।१३२ २७३ पुत्राच्छ च दाश४० २०७ पुत्रान्तादन्यत०४|११५९ ४०९ पुत्रेऽन्यतरस्याम् ६३३१२२ ५५१ पुमः खयम्परेय ८।२।६ ३१ पुमान्स्त्रिया १२२१६७ ५२४ पुरा च परीप्सायाम् ८११४२ २४४ पुराणप्रोक्तेषु ब्राह्म ४।३।१०६ १३७ पुरि लुङ् चास्मे ३।२।१२२ ४०५ पुरुषश्चान्वादिष्टः ६।२।१९० २९० पुरुषहस्तिभ्यामण्व ६।२।३८ १८६ पुरुषात्प्रमाणेऽन्यः ४१२४ ३९२ पुरे प्राचाम् ६।२।९९ १२५ पुरोऽग्रतोऽग्रेपु सते: ३।२।१८ ५१ पुरोऽव्यम् ११४६७ १४४ पुवः संज्ञायाम् ३।२।१८९ १११ पुपादिद्युताशुलुदि० ३।११५८ ३०३ पुष्करादिभ्यो देशे ५।२।१३६ ११८ पुष्यसिद्ध्यौ नक्षत्रे ३।१।११६ १२७ पूः सर्वयोरिसहोः ३१२१४१ ३१७ पूगायोऽग्रा०.१1३।११२ ३८१ पूगेम्वन्यतरस्याम् ६।२।२८ २३ पूङ कृत्वा च १२२ ४७६ पूडश्च ।।५१ १३८ पूङ्यजोः शानन ३१२॥१२८ ५२८ पूजनात्पूजितमनु० ८।१।६७ ५२४ पूजायां नानन्तरम् ८१३७ १८८ पूतक्रतोर च ४१३६ ५३ पूरणगुणसुहितार्थ० २।२।११ ३०९ पूरणादागे तीयादन् ५।३१४८ २७३ पूरणार्धाट्छन् ५।१।४८ ३३९ पूर्णाद्विभापा पा४।१४९ ६८ पूर्वकालैंकसर्वजरत्पु० २।१२४९ ५३० पूर्वबासिन्दम् ८१२१ ६४८ पूर्वन्तुभायायाम् २०१७ ५६९ पूर्वपदात् ८३।१०३ ·का शिकास्थसूत्रसूची। . पृष्टाङ्काः ६६७ पूर्वपदात्संज्ञायामगः ४३ : १० पूर्वपरावरदक्षिणो० १९३४ ४१ पूर्ववत्सनः २३१६२ ९४ पूर्ववदश्ववडवौ २।४।२७ ६५ पूर्वसदृशसमोनार्थ२।१।३१ २९६ पूर्वादिनि: ९।२।८६ ४५२ पूर्वादिभ्यो नवभ्यो वा शश१६ ३०८ पूर्वाधरायराणामसि०५३।३९ ६९ पूर्वापरप्रथमवरम० २।१६८ ७२ पूर्वापराघरोत्तरमेक० २।२।१ २३४ पूर्याहापहामू०४।३।२८ १२५ पूर्व कर्तरि ३।२।२० ३८० पूर्वे भूतपूर्व ६।२।२२ ३६५ पू: कृतमिनयौ च ४।४।१३३ ३४२ पूर्वाऽभ्यासः ६।१४ ८३ पृथग्विनानाभि० २।३।३२ २८३ पृथ्वादिभ्य इमनि० ११२१२२ ४२१ पोदरादीनि यथो०६।३३१०९ ४१५ पेपं वासंवाहनधिपु०६।३।५८ ९९ वैलादिभ्यश्च रा४।५९ ७० पोटायुवतिस्तोक० २।१६५ ११६ पोरदुपधात् ३३१३९८ २३९ पौरोडाशपुरोडाशा० ४।३१७० ३४७ प्यायः पी ६।११२८ ३१२ प्रकारवचने जाती० ५।३।६९ ३०६ प्रकारवचने थाल् पा२।२३ ५१९ प्रकारे गुणवचनस्य १३१२ ३६ प्रकाशनस्थेयाख्य०११३१२३ ३६० प्रकृत्यान्तः पादमाश११५ ३९७ प्रकृत्या भगालम् ६।।१३७ ४१८ प्रकृत्याशिपि ६३१८३ ४४८ प्रकृत्यैकान् ६४।१६३ २८१ प्रकृष्टे ठन् १०१०८ ३५१ प्रजने वीयतेः ६।१९९ १५३ प्रजने सते: ३।३।७१ १४१ प्रजोरिनि: ३।२।१९६ ३२४ प्रज्ञादिभ्यश्च पाहा २९९ प्रज्ञाश्रद्धार्चा० ५२।१०१ ५४६ प्रणयप्टेः ८२८९ १२० प्रणाय्योऽसमतो ३३१२८ पृष्टाकाः ६८ प्रतिः प्रतिनि०१।४।१२ २५६ प्रतिकण्ठार्थललाम ९९ २६२ प्रतिजनादिभ्यः ४४९९ ८० प्रतिनिधिप्रतिदाने च २।३।११ २९५ प्रतिपथमेति श्च ४।४।४२ ३७७ प्रनिबन्धिचिरकृ० ६२६ ३२५ प्रतियोगे परम्या०६४ ५४८ प्रतिश्रवणे पंचा।९९ ३६६ प्रतिष्कशश्च कोः दाश१५१ ६६६ प्रतिस्तब्धनिस्त० ३।११४ ४०९ प्रतेरंवादयस्तत्पुरुपे ६।२।१९३ ३३१ प्रतेस्रसः सप्तमी० १।४।८२ ३४६ प्रतेश्च ६।१।२५ ३१७ प्रत्नपूर्वविश्वेमात्या०1 ५।३।११२ ११८ प्रत्यपिभ्या आहेः ३११११८ ५४५ प्रत्यभिवादेऽशूद्रे बा२।८३ १०३ प्रत्ययः३।११ १७ प्रत्यलोपे प्रत्यय०१।१०६२. ४९३ प्रत्ययस्थात्कारपूर्व०७३।४४ १७ प्रत्ययस्य लुकलुलुपः १२११६१ ४८३ प्रत्ययोत्तरपदयोश्च ७१२१९८ ४१ प्रत्याभ्यां ध्रुवः १३५९ ११ प्रत्याभ्यां श्रुवः पू०१४ा. १४९ प्रथने वावशब्दे ३३१३३ १० प्रथमचरमतयोल्पा० १११।३३. ३५९ प्रथमयोः पूर्वसवर्णः ६।१।१२ २७ प्रथमानिर्दिष्टं समा० ।।४३ ४८१ प्रथमायाचद्विवच. Rice : ३७६ प्रथमोऽचिरोपसंपत्तौ ६२६६ २९ प्रधानप्रत्ययार्थ० १२।१६ ५६७ प्रनिरन्तः शरेक्षुप्लक्षा० १४२५ २४० प्रभवति ४।३८३ ४७१ प्रभौ परिवृतः ॥२१२१ १५३ प्रमदसंमदो हर्षे ३१३।६८ १७४ प्रमाणे च ३।११ २९० प्रमाणे यसज्द० ५।२।३७ २५४ प्रयच्छति गहम् ४।४।३० ४९७ प्रयाजानुयाजी २०७३।६२ १६९ प्रयरोहिप्ये भव्य ॥३१६२ २८१ प्रयोजनम् ५।१।१०१ ·काशिकास्थसूत्रसूची। ខ្ញុំ ४७७ बभूथाततन्थजगृ० शश६४ २६३ वर्हिपि दत्तम् ३.४।१३६ ३०३ बलादिभ्यो मतुब० ५।२।६३६ • बहुगणवतुति संख्या ११११२३ २९३ बहुपूगगणसङ्करस्य० ५।४।५२ . ३३. बहुप्रजाश्छन्दसि ६ ४११२३ ९६ बहुलं छन्दसि २१४३९ १०२ बहुलं छन्दसि ३३४५६ १०२ बहुलं छन्दसि २।४।७६ १३३ बहुलं छन्दसि ३२१८८ ३०२ बहुलं छन्दसि ६।२।१२२ ३४८ यहुलं छन्दसि ६।१।३४. ४११ बहुलं छन्दसि ७१८ ४५२ बहल छन्दसि ४६।१० ४६५ बहुलं छन्दसि श१०३ ५०२ बहुलं छन्दसि ७३३१७ ५१४ वहुलं छन्दसि ७४१७८ ४३६ बहुलं छन्दस्यामा०५।४।७५ १३३ बहुलमाभीक्ष्ण्ये ३१२१८१ . ५२१ बहुवचस्य चसासौ दा११ ५०. बहुवचने शल्येत् ॥३।९०३ ४.१ बहुधीहाविदमेत० ६।२।१६२ १८६ बहुग्रीहेरूधसो हो ४।१।२५ १९१ बहुमीदेश्यान्तोदात्तात् ४२५२ ३७६ यहुयीही प्रत्यापूर्व०१६।२।१ ३९३ यहुदीही विच सं०६।२।१०६ १३५ यहुदीही सक्थ्य: ५।४।११३ ९ ययोही संख्याया ११४५३ ४९ बहुपु पहुवचनम् १२१ ४.३ महानन्यदुत्तरपद० ६।२।१६५ .. ४४९ यहोलापो भूच पदोः ६।३।१५८ १८०चारपदः प्राच्यभः शश६६ यहचा फूपपु २५३ •३८ यचोऽन्तोदासाट ११३७३ ३६. पदयो मनुष्यना० ५।३।७८ २५८ पपूर्वपदा० ४६४ ३८२ पदम्यतरम्याम् ६१३० र बादाम्पायस्का दा४ि२ १. पदादिभ्याशा १६ पासोमभ्यामुहः३।१६ पृष्ठाकाः १९३ वाहन्तात्संज्ञायाम् ४।१०७ १९८ बाह्वादिभ्यश्च ४११०९६: ३५१ विभेतेहेतुभये ६१।१६ ४४६ बिल्वकादिभ्यश्छ०६४।६५३ २४८ विल्वादिभ्योऽण् ४।३।१३६ २७१ बिस्ताञ्च दा११३१ ४४ बुधयुधनशजने ११३८६ ३२० बृहत्या आच्छादने ५।३।८६ २८५ ब्रह्मणस्त्व: ५।१११६ । ३३४ ब्राह्मणो जानपदा० १.४।१०४ १३३ ब्रह्मभ्रूणवृन्नेषु किप ३१२१८७ ३३० ब्रह्मस्तिभ्यां वर्चसः दा७८ २९५ वाहाणकोणिके सं. २०७१ २१६ माह्मणमाणववाडया०४१२२४२ ४४९ ब्राह्मोऽजातौ धा१७१ ५०१ ध्रुव ईद ७३९३ १७९ वुवः पञ्चानामा०३१४१८४ ९८ नुवो चचिः २।४।५३ ५४७ मूहिप्रेष्यश्रीपड्वौप० ८१३२।९१ ३८८ भक्ताख्यास्तदर्थेषु ६।२०७१ २६२ भक्ताण्णः ४।४।१०० २५८ भक्तादणन्यतरस्याम् ४४४४६८ २४२ भक्तिः ४३९५ ६६ भक्ष्येण मिश्रीकरणम् २।११३५ १३० भजो ण्विः २१२१६२ १४१ भअभासमिदो घु० ३१२६१६१ ४३० भश्च विणि ६४३३ . ३५५ भय्यप्रयय्ये च छ । १८३ २०१ भर्गात्प्रेगने ४२१११ २२७ भवतएछसौ ४।२।११५ ६१३ भयतेरः १२।७३ १४५ भविष्यति गम्यादयः ३।३१३ १६१ भविष्यमर्यादा० ३।३।१३६ २६३ भवे छन्दसि ११० १५ मध्यगेयप्रवचनीयो० ३।४।६८ २५३ भन्नादिभ्यः एन १६ ४१४ मपाजामावास्यान० १३१४७ ४४३ मस्याश१२९ ४६३ मध्य रेसोपः ॥१८८ ९४ भागाप ५१४९ ·काशिकास्थसूत्रसूची। पृष्ठाङ्काः ३४ भावकर्मणोः १२३.१३ १७० भावलक्षणे स्थेण्कृ१ ३१४१६ १४६ भाववचनाश्च ३।३।११ १४७ भावे ३३११८ २६६ भावे च ४१४:१४४ १६३ भावेऽनुपसर्गस्य ३।३१७५ १३६ भाषायां सदवसश्रुवः ३।२।१०८ ३९ भासनोपसभाषा० १३१४७ २१५ भिक्षादिभ्योऽण ४१२:३८ १२५ भिक्षासेनादायेषु च ३।२।१७ ५४२ भित्तं शकलम् ८।२१५९ ११८ भिद्योयौ नदे ३११११५ १४३ भियः क्रुक्लुकनौ ३।२।१७४ ४४१ भियोऽन्यतरस्याम्. ६।४।११५ ४९३ भियो हेतुभये पुक् ७।३।४० ४९ भीत्रार्थानां भयहेतुः१४२५ १७७ भीमादयोऽपादाने ३।४।७४ ५६२ भीरोः स्थानम् ८१३१८१ ४२ भीस्म्योहेतुभये ११३।६८ ३७२ भीवृ भृहमदजनव० ६।१११९२ १०९ भीहीभृहुवा श्लुबच्च ३।११३९ ४९७ भुजन्युजौ पाण्युप० ७।३।६१ ४२ भुजोऽनवने १३६६ ५०भुवः प्रभवः श४३१ १४३ भुवः संज्ञान्तरयोः ३।२।१७९ १३९ भुवश्च ३।१३८ १९० भुवश्च ४|११४७ ५४४ भुवश्च महाव्याहृतेः ८१२७१ ११७ भुवो भाये ३१०१०७ ४३८ भुषो बुग्लुड्लिटोः ६१४४८८ ३१० भूतपूर्व घरट ५।३१८३ १३३ भूते ३।२।८४ १६२ भृते च ३३१४० १४७ भृतेऽपि सश्यन्ते ३।३।२ ३२ भूवादयो धातवः ॥३॥१ ५५भूषणेऽलम् १४६४ ५०० भूसुबोस्तिटि ७३१८८ ५१४ भृक्षामित्या ११८ भृशोऽसंज्ञायाम् ३६९१२ १. भृशादिभ्यो भुन्यच्चेः ३०. पृष्टाङ्काः ४९८ भोज्यं भक्ष्ये ७१३२६९ ५९२ भोभगोअघोअपूर्व० ८।३।१७ २१७ भौरिक्याद्यैपुकार्या० ४।२१६४ ४५४ भ्यसोभ्यम् ॥११३० ४३२ भ्रस्जो रोपधयो०६४७ १४३ भ्राजभासधुर्विा० ३।२।१७७ ५०५ भ्राजभासभाषदीप० ५४३ २०८ भ्रातरि च ज्यायसि ४१६१६१ २०५ भ्रातुर्व्यञ्च-४।१।१४४ ३१ भ्रातृपुत्रौ स्वसूदुहि० ११२६६८ २८२ ध्रुवो बुक्न ४।१।१२५ ४४३ मधवा बहुलम् ६१४।१२८ २५७ मड्डुकमझरादणन्य० ४।४४५६ २६१ मतजनहलात्करण०४॥४॥९७ १४४ मतिबुद्धिपूजार्थेभ्य० ३।२।१ ६५० मतुवलो रु संयुद्धौ० ८।३।१ ३७५ मतोः पूर्वमात्संज्ञा०६।११२१९ २२० मतोश्च बहुजङ्गात् ४।२१७२ २६५ मतौ च ४।४।१३६ २९३ मतौ छः सूक्तसाम्नोः १।२१५९ : ४२३ मतो बहूचोऽनजि०६।३।११९ २६६ मत्वर्थे मासतन्बोः ४।४।१२८ १५३ मदोऽनुपसर्ग ३।३।६७ २२९ मदवृज्योः कन् ४।२।१३१ ३२८ मदात्परिवारणे ५।४।६७ २२६ मद्रेभ्योऽञ् ४।२।१०८ २०० मधुवभ्वोर्लाह्मण० ४११०३. ३६६ मधोः ४।४।१३९ २६५ मधोर्ज च ४।४।१२९ ४०८ मध्याद्गुरौ ६३।११ २३२ मध्यान्म: ४१३८ ५६ मध्येपदेनिवचने च १४५६ २२३ मध्यादिभ्यश्च ४२२८६ १८४ मनः ४।१।११ १३३ मनः ३२८२ ४०७ मनसः संज्ञायाम् ६३४ २२९ मनुष्यतल्ल्या० ४३५ १८८ मनोरी वा ४४१३८ २०७ मनोजांतावश्यक ३९९ मनिकन्यापा: E?

·काशिकास्थसुत्रसूची। पृष्ठाडाः १०२ मन्ने घसरणश० २।४।८० १५५ मन्त्र वृषेपपचम० ३।३।९६ १३१ मन्त्रे स्तबहोक्थश०.३२२१७१ ४४४ मन्त्रेवाड्यादेः ६।४।१४१ ४२४ मन्त्रे सोमान्द्रि०६३।११३ ४१५ मन्थौदनसतुवि० ६३६० ८१ मन्यकर्मण्यनादरे वि० २।६।१७ • ४८२ मपर्यन्तस्य ७२१९१ ५५४ मय उमो वो वा दा३।३३ २४० मयट् च४३.८२ २४८ सयङ्वैतयोर्भापा० ४६३।४४६ ४३५ मयतेरिदन्यतर०६४७० ७१ सयरव्यसकादयश्च २०१२ २६६ मये च ४।४।१३८ ३६६ मस्करमस्करिणौ०६।११५४ ४५९ मस्जिनशोझलि १६० २०४ महाकुलादखनौ ४।३१४१ ३८४ महान्त्रीह्मपराहगृ०६।२।३८ २१४ महाराजप्रोटपदा० १२३६ २४२ महाराजाहान् ४॥३४९३ २१४ भद्देन्द्रादाणौ च ।२।२९ १६७ माठि लुद्द ३।३।१०५ २६८ माणवचरकाभ्यां ख ५३१११ ४११ मातरक्तिरायुद्धीचाम् ६६३२ ४६२ मातुःपितुभ्यामन्य० ८३.८५ १०१ मातुरत्संख्यासंभ० ४३११११५ ५२मातृपितृभ्यां स्वसा ८३.८४, ४०१ मान्बसुश्च ४१३१४४ ३४९ मानोपोपकमारा१४ २५५ मायोरपद०४॥ ५३४ मादुपधाया म०८।२।९ ३०९ मानपचल्योः कः ६।३।२१ २५० माने चयः १६२ १०४ मान्यवदानशान०३१५६ २६४ मायायामरा२४ ३९१ मातादीनां प६३३1८८ २७८ मसाहपसि प ५१०८१ १३६ मिना२३४ ४३८ मिनिमः ९२ २४ मिन ६११६ पृष्टाङ्काः ४३ मिथ्योपपदात्कृ० १३७२ १३ मिदचोऽन्त्या०१११४७ ४९९ मिदेर्गुणः ७।३।८६ ४८० मिश्र चानुपसर्ग०६।२।२२४ ३६० मीनातिमिनोतिदी०६।१।५० ४९९ मीनातेनिंगमे ७१३२८१ ४०२ मुख स्वाङ्गम् ६२।१६४ ६ मुखनासिकावच० ११०८ ५११ मुचोऽकर्मकस्य० ४५७ १०६ मुण्डमिश्रश्लक्ष्ण० ३३१२१ २९४ मुद्रावण ४२५. १५४ मूर्ती घनः ३१३१७७ २६० मूलमस्यायहि ४४८८ ११८ मृविभापा ३४१३ ४८५ मृजेवृद्धिः ॥२॥११४ २१ मृडमुदगुध० १२१७ ३२४ मृदस्तिकन् ५।४।३९ २३ मृपस्तितिक्षायाम् ११२।२० १२७ मेघर्तिभयेषु कृमः ३२१४३ १७९ मेनिः ३४०८९ ५५३ मोऽनुस्सारः ८१३१२३ ५४३ मो नो धातोः ८।२।३४ ५५३ मो राजि समः को ८३।२५ ४१ म्रियते लि०१३।६१ ५४३ म्योश्च ८१३६६ ४८९ यः सौ १२।११० १९४ यएचा ४६१७४ ५०८ यहिच १४.३० १०२ योऽचि घ २०७४ ५०१ यहो या ७५३९४ ४८ यघि मम् १५४१८ १३ यशयनयोः ३।३३१४८ १४२ पनजपदा या ३२१९६६ ४५६ यजध्नमिति च १४३ १५५ यजपाध्यतविच्छ- ३३.९० ४१७ यशपायप्रवचळ: ७३६६ ३६१ पशुपुरः ६१९१७ १६४ पायाम् 1३।१०४ ८८ या करणे । २५ यारामंग्या० १२३४ ·काशिकास्थसूत्रसूची। "पृष्ठाङ्का २७७ यात्विरभ्यां घन. दा१७१ १४९ यज्ञे समि स्तुवः ।।३।३१ .१०० यजमान २६४६४. १८५ यडश्व ४१.१६ १९६ योज़जाश्च ४२१११०१ ८५ यतश्च निर्धारणम् २।३।४१ ३७४ यतो नावः पाश२१३ २९० यत्तदेभ्यः परिमाणे० १।२१३९ १७१ यथातथयोर० ३४.२८ ४९२ यथातथायथापुर०७॥३॥३१ २८६ यथामुखसमु० १२१६ १६८ यथाविध्यनुप्र० ॥४॥४ ३३ यथासंख्यमनु०१३।१० ६२ यथासादृश्यं २०१७ ६२० 'यथास्ये यथायथम् ८।१।१४ ५२६ यद्धितुपरं छन्दसि ८1१६६ ५२८ यवत्तानित्यम् ८१२६६ १५२ यमः समुपनिविपु० ३।३।६३ ४७१ यमरमनमातां०७२।७३ २२ यमो गन्धने ११२।१५ ४०० ययतोश्चातदर्थे ६।२।१६६ ५७३ यरोऽनुनासिकेऽनु० ८।४।४५ २८६ यवयवकपोष्टका० ५।२६३ १४३ यश्च यः ३।२।१७६ ११३ यसोऽनुपसर्गात ३।१७१ १०० यस्कादिभ्यो गोत्रे श४४६३ ४७ यस्मात्प्रत्ययविधि १।३.१३ ८० यस्मादधिकं यस्य चे० २।३१९ ८४ यस्य च भावेन० २।३१३७ ६३ यस्य चायामः २१११६ ४७० यस्य विभाषा २०१५ ४३३ यस्य हल:६.४॥४९ ४४६ यस्येति च ६४१४० ७३ याज्यादिभिश्च २।२।९ ५४७ याज्यन्तः ८१२१९० ६०३ याडापः ७३।११३ ३०९ याप्ये पाशप् पाश४७ १७२ याति विन्दजीवोः ३।४।३० १४५ यावत्पुरानिपात० ३३१४ ६२ यावदवधारणे २०१८ पृष्ठालाः ५२४ यावद्यथाभ्याम् ८॥१॥३६ ३२३ यावादिभ्यः कन् पा४।२९ १८० यासुट् परस्मैपदे० ३।४।१०३ ५१० योवणेयोर्दीधीवे०७५४१५३ ३९० युक्तारोह्यादयश्च ६।२।८१ ३८८ यक्तं च ६२६६ ११८ युग्यं च पत्रे ३।१।२१ ४६० युजेरसमासे ७१।७१ ४३४ युप्लुवोर्दीर्घ० ६।४।५८ ७१ युवा खलतिप० २।१।६७ ३११ युवाल्पयोः कनन्य० ५।३।६४ ४८२ युवावौ द्विव० २।९२ ... ४५० युवोरनाको ११ ५६४ युष्मत्तत्ततक्षु० ८३१०३ ५२१ युष्मदस्मदोः षष्ठी ८०१।२० ४८१ युष्मदस्मदारनादे० ७।२।०६ २३१ युष्मदस्मदोरन्य० ४।३।१ ३७४ युष्मदस्मदोर्डसि ६।१।२११ ४५४ युष्मदस्मद्भ्यां ङ०७१।२७. ५९ युष्मद्युपपदे स० ११४१९०५ २०८ यूनश्चकुत्सायाम् ४।११४७ १९४ यूनस्तिः ४।११७७ १९७ यूनि लुक् ४१२९० ४८२ यूयवयौ जसि ७२।९३ ४५ यु स्त्र्यास्यौ नदी १४।३ ४४० ये च६४१९ ३५२ ये च तद्धिते ।श६१ ४४८ ये चाभावकर्म०६११६८ १९ येन विधिस्तदन्तस्य ११७२ ८२ येनाङ्गविकारः २।३१२० ५४६ ये यज्ञकर्मणि ४.२१८८ ४३२ ये विभापा ६४१४३ ९१ येषां च विरोधः शा० २।४।९ २९ योगप्रमाणे च० १०२।१५ २८० योगाद्यच्च पाश५५ ४८१ योऽचि १२१८९ २७७ योजनं गच्छति दा१०७४ २८५ योफ्धाद्गुरूपोत्त० ५।१११३२ ४४८ र अतो हलादेर्ल० ६१४१६१ २२३ रक्त ५।४३२ ४ का० ·काशिकास्थसुत्रसुची। पृष्टाङ्काः २५६ रक्षति ४१४१३३ २६४ रक्षोयातूनां ह०-४९१२१ २२५ रसोरमनुष्ये० ४।२।१० ३०० रजःकृप्यासु० पा२।११२ ४२९ रन्जेश्च ।४।२६ ४२१ स्थवदयोश्च ६।३।१०२ २४६ स्थायत् ४।३।१२१ ५३९ रदार निलो नः ८१२१४२ ४४५ रधादिभ्यश्च १२१४५ ४५९ रधिजभोरचि ७११६१ ४५९ रभेरशलिटो: ७२६३ २३ रलोभ्युपधाद० २२२२६ . १५१ रश्मौ च ३३१५३ ५६७ रपाभ्यां नो णः स० ८४१ २६८ रसादिभ्यश्च १।२।९५ ७७ राजदन्तादिपु० २।२।३१ १३४ राजनि युधि० ३।२।१५ ३८२ राजन्यबहुवचन०६२।३४ २१७ राजन्यादिभ्यो वु० ४।२१५३ ५३६ राजन्वान्सौराज्ये दा२।१४ २०४ राजश्वशुराधत ४।२।१३६ ११८ राजसूर्य० ३३१११४ ३८७ राजा च६२१५९ ३८७ राजा व प्रशंसायाम् ६।२।६३ ३३२ राजाहः सखि०.५।४।९१ २३० राज्ञः कच२११४० ९४ रानाशाहा:पुंस४२९ ४१७ रात्रेः कृति वि०६।३१७२ १८७ राश्चाजसौ ४२३१ २७८ रापहः संवत्स० ५.१५८७ ६३६ रात्सल्य ८१२१२४ ५१ राधीक्ष्णोर्यस्य० ११४३९ ४४२ राधो हिंसायाम् ६४१२३ ४५१ रायो हलि १२२८५ ५२८ रालोपः ६।४।२१ २२१ राष्ट्राचारपारा०४१९३. ३५४ कि विभाषा ११०२०८ ५.७ रियग्लिश ५१. रिच पक्ष ५१५ रोगपधन्य घ४९० पृष्ठाङ्काः ५०७ रीट्टतः ७१४।२७ ६१६ रुनिको व लुकि ७४९१ ५० रुच्यार्थानां प्रीयमाणः ३३ . ८६ रजार्थानां भावव० २।३३९४ २१ रुदविदमुपपहि० १७ ५०२ रुदश्च पञ्चभ्यः ७१६१९८ ४८० रुदादिभ्यः सार्व० ७१२७६ ११३ रुधादिभ्यः श्नम् ३३१७८ ४७२ रुप्यमत्वरसंघु० ७१२।२८ ४९३ रुहः पोऽन्तरस्याम् ॥३१४३ ३०१ रूपादाहतप्र०५।२।१२० २६४ रेवतीजगती० ४।४।१२२ २०५ रेवत्यादिभ्यष्टक ४।१।१४६ २४७ रैवतिकादिभ्यश्छः ३।३।१३१ ६५२ रोः सुपि.८।१६ १६७ रोगाख्यायां प्रवु० ३।३।१०८ ३२६ रोगाचापनयने १३४९ २२१ रोणी ४।२।७८ २२८ रोपधेतोः प्रा० ४।२।१२३ ५९२ रो रि ८३।१४ ५४३ रोऽसुपि ॥२॥६९ ६४४ र्वोरुपधाया० २६ १७६ लः कर्मणि च भावे० ३१४०६९ ५९ लः परस्मैपदम् ११४९९ १३७ लक्षणहेत्वो:०३।२।१२६ १२८ लक्षणे जायापत्योटक ३।२६१२ ५८ लक्षणेत्थंभूताख्यान. १४९ ६३ लक्षणेनाभिप्रती० २।११४ १८१ शाकटायन० ३१११ १३७ लटः शतृशानवा०३।२।१२४ १३७ लट् स्मे ३१२१११८ ४५९ लभेम्य ७।१।६४ २५६ लवणाट्ट ४४५२ २५४ लवणाल्लुक ४।४।२४ ३३ सराफ़तन्हित १३८ १४१ रुपपत्तपदस्था० २।२।१५४ १७८ लस्य ३४७ २१९ लाक्षासंचनाहरु २२. ४८० लिटः सलोपोऽन IS १८० लिटः सीयुद ३।४११०० ·काशिकास्थसूनसूची। भ्रष्टाढाः १६९ लिड) वेट ३।४७ १८२ लिडाशिपि ३।४।११ १६५ लिङ् च ३।३.१६९ १४६ लिङ् चोर्ध्वमोह। ३।३।१६४ १६२ लिनिमित्ते ल० ३।३।१३९ १६६ लिङ् चोर्ध्वमौहू० ३।३।१६४ . १६६ लिङ् यदि ३।३।१६८. ३४७ लिङ् यडोश्च १२१ ११४ लिझ्याशिष्य ३।११८६ २१ लिसिचोरात्म० ११२।११ ४७४ लिसिचोरात्स० २.१४२ १३५ लिटः कानज्या ३।२।१०६. १७८ लिटरस्तझयोरेशि० ३।४।८१ ३४२ लिटि धातोरनभ्या०.६६१४८ ३४९ लिटि वयो यः ६।११३८ २८२ लिट् च ३।४।११५ १७.लिट्यन्यतरस्याम् २१४१४० ३४५ लिटयभ्यासस्यो० ६१०१७ ३७२ लिति ६।१११९३ १११ लिपिसिचिवश्च ३।११५३ १४६ लिप्स्यमानसि० ३१३१७ ४२ लियः संमानन० ११३७ ४९३ लीलो ग्लुकाब०७३।३० २८ लुक्तद्वितलुकि १।२१४९ २०० लुक् स्त्रियाम् ४।१।१०९ '४९८ लुग्वादुहदिह० ॥३।७३ १३६ लुङ्३२।११० ९७ लुडि च २४४३ ४३५ लुङ्लङ्गल०६।४।७१ ९६ लुङ्सनोर्घल्लु २।४।३७ १०३ लुटः प्रथमस्य० २।४६८५ ४६ लुटि च क्लपः ११३।१३ १०७ लुपसदचरजप०३।१।२४ १० लुपि युक्तवद्वय १।२।११ २५१ लुप् च ४।३।१६६ २११ लुबविशेपे ४।२।४ २९ लुब्योगाप्रख्या०२११४ ४७६ लुभो विमोहने ७१२१९४ ३१६ लुम्मनुष्ये ११३९८ १४७ ला सवा ३।३।२४ पृशाः १४७ लुट् शेपे च ३३१३ १८० लेटोऽडाटौ ३।४।९४ २७३ लोकसर्वलोका० ५।२४४ १७९ लाटो लङ्चत् ३।४।८२ १६५ लोट् च ३३।१६२ ५२६ लोद् च ८११।१२ १४६ लोडर्थलक्षणे च ३।३८ ५०५ लोपः पिबतरी० ७१४॥४ ५५३ लोपः शाकल्यस्य ८।२।१९ ४४० लोपश्चास्यान्यतर०६४।१०७ ४५६ लोपस्त आत्मनेप० ५११४१ ५२६ लोपे विभापा ८.११४५ ४४१ लोपो यि ६।४।११८ ३५३ लोगो व्योर्वलि ६३१६६ २९९ लोमादिपामादि० पास१०० १०५ लोहितादिडाउभ्यः० ३।११३ ३२३ लोहितान्मणौ ११४३० ३४९ ल्यपि च ६३११४१ ४३३ ल्यपि लघुपूर्वात् ६४५६ १५८ ल्युट् च ३।३।११५ ५४० ल्वादिभ्यः ८१२१४४ ५०७ वच उम् ७४२० ३४४ वचिस्वपियजादी०६।१।१५ ४९७ वचोऽशब्दसंज्ञायाम् ७।३.६७ २३ वञ्चिलुञ्चतश्च १।२।२४ ४९७ वञ्चेर्गतौ ७३१६३ २०० वतण्डाञ्च ४१२१८ २७० वतोरिड्वा ११२३ २९३ क्तोरिथुक् ६१२।६३ १७९ वत्सरान्ताच्श्छ० १९१ २३५ वत्सशालाभिजिद० ४।३।३६ २९९ वत्सांसाभ्यां कामबले दारा९८ ३१५ वत्सोक्षाश्वर्षभेभ्यश्च० ५।३।९१ ११७ वदासुपि क्यप च ३.१५१०६ ४६५ वदवजहलन्तस्याचा ७२१३ ४०३ वनं समासे ६।१।१७८ ४२३ वनगिर्योः संज्ञायां०६।३।११७ ६६७ वनम्पुरगामिश्रका० ८।४।४ १८४ वनो र च ४१७ ३४० वन्दिते भ्रातुः ॥४॥१५७ ·४० काशिकास्थसूत्रसूची। पृष्ठाकाः ५७० वमो बा२३ १२४ वयसि च ३।२।१० ३३८ वयसि दन्तस्य दत १।४।१४१ ३०३ वयसि पूरणात् पा२।१३०, १८६ वयसि प्रथमे ४११०२० २६४ वनल्यासु मूनी म०४१४६१२७ २२३ वरणादिभ्यश्व ४२१८२ २३८ वर्गान्माच्च ४५३१६३ ३१६ वार्यादयश्व ६।२।१३१ ३६४ वर्चस्केऽवस्करः ६।११४८ १८३ वर्णदृढादिभ्यः प्यञ्च ५।१।१२३ १८८ वर्णादनुदात्तात्तोप० ४।३।३५ ३०३ वर्णाद्ब्रह्मचारिणि ५।२।१२४ ३२३ वर्णेचानित्ये पा४।३१ ७१ वर्णो वर्णन २११६९ ३७७ वर्णो वर्णवनेते ६३ २२५ वों बुक् ४२११०३ १६० वर्तमानसामीप्ये च० ३।३।१३१ १३७ वर्तमाने लट् ३।२।१२३ १५२ वर्षप्रमाण ऊलोपश्चा० ३।४।३२ ४८९ वर्षस्याभविष्यति ७१३१६ ४३७ वर्षांभ्वश्व ६।४।८४ २३३ याभ्यटक ४।३।१८ २७९ वर्षाल्लुक्च ५।१८८ ४२३ वले ६।३।११८ २६० वशं गतः४॥४॥८६ ३४९वश्वाल्यान्यतस्या०६१३९ ४७६ वसतिक्षुधोरिट् २०१२ २३३ वसन्ताच्च ४।३।२० २१९ वसन्तादिभ्यष्टक ४२२१६३ १४४ वसुसंसुध्वंस्थनढु० ८।२।०२ २६६ वसीः समूहे च ४।४।११० ४४३ वसाः सम्प्रसारणम् ६।४।१३१ ३१६ वस्तंर्दन ५.३।१०१ २५३ वस्नायविक्रयाठन ४।४।१३ २७४ वस्नद्रव्याभ्यां ठन्कनौ पा५१ ४७८ चस्वकाजाद्वसाम् ॥२॥६७ १३० वहश्च ३।२।६४ १२६ वहाभ्रे लिहः ३३२१२३ ११६ वयं करण ३।१।१०२ पृष्ठावाः २०७ वाकिनादीनां कुश्च ४१।११८ ४५ वा क्यपः १३९० ५४५ वाक्यस्य रेप्लुत उ०८२८२ ११८ वाक्यादेरामन्त्रित० ८१८ ४३४ वा क्रोशदैन्ययोः ६४६१ २२ वा गमः ९।२।१३ ४१५ वा घोपमित्रशब्देपु ६३५६ ४१५ वाचयममपुरंदरौ च ६।३।६९ ४३८ वा चित्तविरागे १४९१ १२७ वाचि यमो व्रते ३२४४० ३०२ वाचो ग्मिनि: ५।२।१२४ ३२३ वाचो व्याहृतार्थाया० १४३५ ३५९ वा छन्दसि ६।१११५६ १७९ वा छन्दसि ३।४।८८ ४०३ वा जातेः ६१२५१५१ ४४२ वा गृनमुत्रसाम् ६४१२४ ३०२ वाकातिसाराभ्यां० २।२।१२९ ४७२ वा दान्तशान्तपूर्ण० १२।२७. ५३८ वाहमुहश्णुहष्णि० ८।२२३ ४६२ वा नपुंसकस्य ७१७९ ५५१ वा निसनिक्षनिन्दाम् ८१४।३३ ३६९ वान्तो यि प्रत्यये ६१७९ २०८ वान्यस्मिन्सपि०४।१।१६५ ४३५ वान्यस्य संयोगादेः ६४६८ ५७५वा पदान्तस्य दा४।६९ ३१५ वा बहूनां जातिपरि० ५।३९३. १६८ वा भावकरणयोः ८४१० ३८० वा भुवनम् ६।२।२० ११२ वा भ्राशमलाशनमु०३।११७० २११ वामदेवाइडपड्यौ । ४७ वाऽऽमिश ४३७ वाऽम्शसोः ६।४।८० ९८ वा यो २१४४५७ २१४ वायवृतुपित्रुषसो यत् ४।२।३१ ५९ वारणार्थानामीप्सितः १।४।२७ ९८वा लिटि २०१५५ ४३१ वा ल्यपि ६॥४॥३८ ५७४ वासाने श ५५५ वा शरि ८।३।३६ ४१४ या शोकप्यरोगेपु ६.३।११ ·काशिकास्थसूत्रसूची। ४१ पृष्ठाङ्काः ४२६ वा पपूर्वस्य निगमे ६४।। ३३८ वा संज्ञायाम् ५६४४१३३ ११७ वासरूपोऽसियाम् ३।१।१४ २४२ वासुदेवार्जुनाभ्यो वुन् ४।३।९८ ३५७ वासुप्यापिशले: ४१३१९८ ३४३ वाह उठ् ६।४।१३२ १९२ वाहः ४४१६१ ३०५ वा हः च छन्दसि ५३।१३ ५६८ वाहनमाहितात् ८१४८ ७८ वाहितारन्यादिपु २१२।३७ २२७ वाहीकमामेभ्यश्च ४।२।११७ २७१ विशतिकात्खः ५११३२ २७० विंशतित्रिंशभ्यां० १।१।३२ २९३ विंशत्यादिभ्यस्तमड० १।२।२६. २०३ विकर्णकुपीतका० ४।१।१२५ २०२ विकर्णशुङ्गच्छग०४०१७ ५६ विकुशमिपरिभ्यः ८।३।९६ ५४८ विचार्यमाणानाम् ॥२॥९७ २० विज इट् श२।२ १३१ विजुपे उन्दसि ३।२।७३ ४३१ विड्वनोरनुनासिक० ६॥४॥४१ ५४२ वित्तो भोगप्रत्ययोः ८२।१८ १०९ विदाकुर्वन्त्वित्य० ३३२४१ १४२ विदिभिर्दिच्छिदेः० ३।२।१६२ २४१ विदूराम्भ्यः ४।३।८४ ४५६ विदेः शतुर्वसुः ११३६ १७८ विदो लिटो वा ३१४१८३ २४० विद्यायोनिसंबन्धे० ४३१७७ १६५ विधिनिमन्त्रणा० ३।३।१६१ २६० विध्यत्यधनुषा ४।४।८३ १२७ विध्वरुपोस्तुदः ३।२।३१ २८८ विनम्भ्यां नानामौ० १।२।२७ ३२३ विनयादिभ्यष्ठक् दा४३४ १४२ विन्दुरिच्छुः ३।२।१९६ ३११ विन्मतोलुक् ११३६ ३६ विपराभ्यां जेः १३.१९ ११८ विपूयविनीजि०३।१।११७ १२ विप्रतिपिद्धं चानधि० २।४।१३ ४६ विप्रतिषेधे पर कार्यम् १२४२ १४३ विप्रसम्योड्वसंज्ञा० ३१२।१८० पृष्ठाकाः ५९ विभक्तिश्च २४१०४ ४४८ विभाष श्छन्दसि ६४१६२ ६१ विभापा २१११११ १२ विभापा कमि०.३।३।१४३ १४५ विभाषा कदाकोः ३१३१६ ४४ विभापाऽकर्मकात् ११३८५ २७ विभाषा कापणस० वा२९ २२९ विमापा कुरुयुग ४।२।१३० ५९ विभाषा कृनि २४९८ ५६ विभापा कृषि ११४१७२ ११८ विभाषा कृवृपोः ३।१।१२० १५७ विभापाख्यानपरि० ३।३।११९ ४७९ विभाषा गमहनवि०.७।२।६८ ८२ विभापा गुणेऽस्त्रि० २।३।२६ १२२ विभाषा ग्रहः ३ १११३४ १५१ विभाषाऽप्रथमपूर्वपु ३।४।२४ १०२ विभाषा ब्राधेशा० १।४।७८ १५१ विभाषाङि रुप्लुवोः ३।३.५० ४४४ विभापा डिश्योः ६०४१३६ ४९४ विभापा चत्वारिंश०६।३।४९ ४६० विभाषा चिण्णमुलोः ७१४६९ ४१६ विभाषा चेः ६।२।१६४ ४०२ विभापा छन्दसि ६।२।१४४ २५ विभापा छन्दसि ॥२॥३६ ५०९ विभापा छन्दसि ७४४४ १०विभाषा जसि श११३२ ३२० विभापाश्चेरदिक्सि० ११४५८ २८६ विभापा तिलमाषा ६।२४ ४६४ विभाषा तृतीया०७११९७ ४०१ विभाषा तृन्नती०. ६.२११५१ विभाषा दिक्समासे० १२८ ५०४ विमाषा द्वितीयातृ० ७।३।११५ १६४ विभाषा धातौ सं० ३३११५५ ११० विभाषा धेट्रव्योः ३।१२४९ ३८८ विभाषाऽध्यक्षे ६।२।६७ ४३३ विभाषाऽऽपः ६४।६७ ३०७ विभाषा परावराभ्याम् ५।३।२० ३४९ विभापा परेः ६११४३ ४२१ विभाषा पुरुपे ६१३११२६. २३३ विभाषा पूर्वाहपरा. १३२४ ·काशिकास्थसूत्रसूची। छाडाः ५४७ विमापापृष्टप्रतिवच० ८।२।१३ २१३ विभाषाफाल्गुनीश्र० ४।२।२३ ३२२ विभाषाबहोर्धाविप्र० १।४।२० ४७० विमापा भावादिक० ७२।१७ ३७० विमापा भापायाम् ६।६।१८१ ३४६ विभाषाऽभ्ययपूर्वस्य ६।१।२६ २३१ विभापाऽमनुष्ये ४।१।१४० २३२ विमापा रोगातपयोः ॥३२ ३५० विभापा लीयतेः ६।०११ ९८ विमापा लुलडो। २।४६० ३०८ विभाषा परस्य ४३१४१ १०८ विभापा वर्पक्षरदारव०६१६ ४०विभापा विप्रलापे १।३।१० २५३ विभाषा विवध०४४१५ ९२ विभापा क्षमृगतृ० २।४।१२ ३७४ विमा घेणिवन्धा०६१।२१६ ५१. विभापा येष्टिचेक्ष्योः ९६ ३३६ विभापा श्यायारो०५।४।११४ ३४७ विभापा श्यः६१३० १८८ विभाषा सपूर्वस्य ४१३४ ९२ विमापा समीपे २१४।१६ १३६ विभापा साकारा ३१२११४ ३२६ विभाषा साति का० १।१९२ ३१२ विभापा सुपो यहुपु. ५३६८ ४७८ विमापा सजिएशोः ७१२६५ ९४ विभापा सेगासुरा० २।४।२५ ४१० विभापा स्वस्पत्योः ६।३।२४ २६७ विमापा बिरपूपादि० १११४ ५३० विभापित विपयव० ८१७४ ५२६ बिमापित सोपसगं०८१८१५३ ५६१ विभाट ८०३७१ १०६ विमापोत्पुच्छे ६।२।१६४ ४१९ विभापोपरे ६३८८ ४३ रिमापोपपदेन प्रती० ११३७७ सिमापापयमने ११२।१६ ८५ यिमापोपसमें २०५९ २.विमापोगा २७ गिमापोगोनो भाग१८ ५६८ विमापापभिनगामाया २९४ पिमुहादिभ्यो । पृष्ठाङ्काः ६० विरामोऽवसानम् ४११० ३० विशाखयोश्च ११२।३२ २८१ विशाखा पाढाद-५०१०० १५४ विशिपतिपदिस्य० ३४५६ ९१ विशिष्टलिङ्गो नदीदे० २४१७ ६९ विशेषणं विशेष्येण० १११०५७ २८ विशेषणानां चाजातेः १२१५२ ४१४ विश्वस्य वसुराटोः ६।३।१२८ २१७ विषयो देशे शाश९२ ३६६ विष्करः शकुनि १:११५० ४११ विष्वग्देवयोश्वटेर०६।३।९२ ५५४ विसर्जनीयस्य सः ८३३४. ३२१ विसारिणो मत्स्ये १।४।१६ ३८० विस्पष्टादीनि गुण३० ६।२।२४ ३९४ चीरवी? च ६।२।१२० २२१ युन्छपकजिलसे० ४।२।८० ३२४ वृकज्येष्ठाभ्यां ति० ४१ ३१८ काट्टेण्यण १।३।११५ ५६३ वृक्षासनयोविटर: ८१३३९३ १४१ घृणोतेराच्छादने ३१३१५ ३८ वृत्तिसातायनेषु समः ११३३८ ३११ वृद्धस्य च५३६२ . १६६ वृद्धस्य च पूजायाम् २०८ २२७ वृक्षाच्छ: ४।२।२१४ २०९ बुद्धाक्सौवीरपु० ४।१।१४८ २२७ वृद्धात्प्राचाम् ४२११२० २३० वृद्धादपान्तखो० ४।२।१४१ ४१२ द्धिनिमित्तस्य २०६।३१३९ ४ वृद्धिरादैच् ॥११ ३१६ वृदिरेचि ६३११८८ १९ वृद्धिर्यस्याचामादि०१।१७ २०९ पृद्धकोसलाजादा० ११५१ . ३१ यदी यूना तरलक्षण ११२०६९ ४५ वृद्धः स्पसनोः ११३४९२ ७० वृन्दारकनागका०२१६२ १८८ वृपामयनिसि० ४।१६३० ३५३ वृषादीनां १६.१२ ४७४ सो पा ३८ ३८ ः पादयिहरणे १३१४१ ३० पैः शन्दकर्मगः22 ·काशिकास्यसूत्रसुवी २८९ येः शालच्छछूटचौ दा२।२८ १६१ वेः स्कन्देरनिष्ठायाम् ८।३१७३ १६१ वेः स्कमनातेनित्यम् ८३१७७ ३४९ वेषः ६१४० ९७ वेको वयिः २।४।४१ २५२ वेतनादिभ्यो जीवति ।४।१२ ४९१ वेत्तेविभापा ७११७ ३५३ वरपृक्तस्य ६।११६७ २६३ वेशन्तहिमवद्या० ४।४।११२ २६५ वेशोयशादेर्भगा० ४।४।१३१ ५६. वेश्च स्वनो भोजने ८१३३६९ १८० वैतोऽन्यत्र ३।४।९६ ४०७ वैयाकरणाख्यायां च०६१३१७ ६२८ वैवायेति च च्छन्दसि १६४ : १६२ बोताप्योः ३।३।१४१ १९० वोतो गुणवचनात् ४१४४ ४१८ वोपसर्जनस्य ६।३।८२ ४९३ वो विधूनने जुक् ७१३१३८ १४० वो कपलसकत्थ० ३।२।१४३ १४८ क्षुशुधः३।३।२५ ३९ व्यक्तवाचा समुच्चारणे १।३।४८. २५४ व्यञ्जनैरुपसिक्त ४।४।२६ ११४ व्यत्ययो बहुलम् ३।११८५ ५१३ व्यथो लिटि ७४।६८ १५२ व्यधजपोरनुपसमें ३३१६१ २०६ व्यन्त्सपत्ने ४३१११४५ ५७ व्यवहितश्च १५४१८२ ८७ व्यवहपणोः समर्थयोः २।३१५७ ४०२ व्यवायिनोऽन्तरम् ६।२।१६६ ३४९ व्यश्च ६१.४३ ४४ व्यापरिभ्यो रमः १।३।८३ २३६ व्याहरति मृगः १६३१५१ १४९ व्युपयोः शेतेः पर्याये ३।३३।९ २८० न्युष्टादिभ्योऽञ् १।१९७ ५५३ व्योलघुप्रयत्नतः० ८।३।१८ १५६ वजयजोर्भाव क्यप् ३।३।९८ १३२ व्रते ३१२१८० ५३८ प्रश्चनजसजसृज०८॥२॥३६ ३१७ बातच्फनोरस्त्रियाम् ११३।११३ २८८ मातेन जीवति दा२।२१ पृष्ठाङ्काः २८६ व्रीहिशाल्योर्डक १।२।२ २४९ ब्रीहेः पुरोडाशे ४३३१४८ ३०१ बीयादिभ्यश्च १।२।११६ २५९ शकटादण ४।४।८० १७६ शकश्यज्ञाग्लाघट० ३४६५ १६९ शकि णमुल्कमुलौ ३।४।१२ १६७ शकि लिङ् च ३।३।१७२ ११६ शकि सहोश्च ३३१०९९ २५७ शक्तियस्योरीका ४।४१५९ १२९ शक्तो हस्तिकपाटयोः ३।२।१४ २४२ शण्डिकादिभ्यो ज्यः ४।३१९२. २७१ शतमानविशतिकस० ५.११२७. ३०१ शतसहस्त्रान्ताचा ६।२।२१९ २७० शताच ठन्यतावशते दा११२१ ३६९ शतुरतुमो नद्यजादी ६।१११७३. २९१ शदन्तविंशतेश्च २।२।४६ ४१ शदेः शितः १३६० ४९३ शदेरमतौ तः ७१२।४२ ४६२ शपश्यनोनित्यम् ७११११ २५५ शब्दददुरं करोति ४।४।३४ १०६ शब्दवैरकलहाभ२ ३।१।१७ ४९८ शमामष्टानां दीर्घः ७१३१७४ ४३३ शमिता यक्षे ६।४१५४ १३९ शमित्यष्टाभ्यो वि० ३।२।१४१ १२४ शमिधातोः संज्ञायास् ३।२।१४ २४८ शम्या: प्लञ्४/३१४२ ४०९ शयवासवासिष्वका०६३।१८ १९९ शरद्वच्छुनकदर्भा०४।१।१०२ ४२३ शरादीनां च ६।३।१२० २३७ शरीरावयवाच्च ४॥३१५५ २६७ शरीरावयवायत् ११६ ५४९ शरोऽचि ८१४४९ ३१७ शर्करादिभ्योऽग् ११३१०७ २२३ शर्कराया वा ४।२।८३ ५५५ शर्परे विसर्जनीयः ८१३६३५ ५१२.शाः खयः १४६१ ११० शल इगुपधादनिटा० ३.११४६ २५७ शलालुनोऽन्यतर० ४।४।५४ ६७९ शश्लोऽटि ८१४।३३. ४५४ शसो न १२९ ·काशिकास्थसूनसूची। पृष्ठाङ्काः ३९४ नमवस्थायां च ६।११५ ३४६ शृतं पाके ६३१०२७ ६०६ शमां हस्वो वा १४.१२. १४३ शृवन्द्योरा ३।२।१५३ ७ शे १२१०१३ पृष्टाड्डाः २४७ शाकलाद्वा ४३१२८:: ३१६ शाखादिभ्यो यः १।३।१०३ ४९२ शाच्छासाह्वात्यावे० ७३६३५ ५०९शाच्छोरन्यतस्याम् ५४४१. २७२शाणाद्वा ॥११३५ ६७३ शात् ८१४।४४ ३७८ शारदेऽनार्त३.६।२।९ १९४ शारवायलो छीनू ४३११७३ २८८ शालीनकौपीने अ० १।२।२० ४३० शास इदबहलो ६४.३४ ५५९ शासिवसिघसीनां० ८।३६० ४३० शा हौ ६।४।३५ २२४ शिखाया बल २२८९ ५५४ शि तु ८३३१ ३९७ शितेनिस्याबद्वञ्च० ६२।१३८ ३१६ शिलाया ढः १३.१०२ २५७ शिल्पिन् १९ ३८९ शिल्पिनि वाकुलः ६।२।७६ १२२ शिल्पिनि प्युन् ३३१०१४५ २६६ विवशरिएस्य करे ॥४॥१४३ २०० शिवादिभ्योऽण श११२ २४१ शिशुफन्दयमसभ० १३१८८ १२ शि सर्वनामस्थानम् १।१।४२ ५०७ शोड: सावंधातुफे० ७॥४॥२१ ४५१ शीशे सट् ७१६ २९५ शीयांप्णाभ्यां कारिणि ५:२१७२ ३११ शीपंरचन्दसि ६१६० २७६ शीपेच्छेदायरा १६५ २९७ शीलम् शश६१ २१३ शुद्धन् ४।२।२६ २३९ शुटिकादिभ्योऽण ४३६ २०२ शुमादिभ्यश्च ४।१।१२३ ५४१शुपः यः २५१ १४२ शुकचूर्णरूसे पिपः ३॥४॥३५ ३५३ शुकटी२०६ १२ शुमाणामनिश्यसिक सभा २४१ पांदमन्यतम्याम् ॥१॥२६ ३.८ मारपारे ६४६९ २१४ गोलपत्रा ४५८ शे मुचादीनाम् ५९ ३१४ शेवलसुपरिविशाल० ६३८४ ३५४ शेश्छन्दसि बहुलम् ६।११७० ४३ शेपास्कर्तरिपर० ११३१७८ १४० शेषाद्विभाषा १।४।१५४ २२४ शेपे शास९२ ६० शेपे प्रथमः १।४।१८८ १६४ शपे लुडयदौ ३।३.१९१ ४८२ शेपे लोपः ७२१९० ५२४ोपे विमापा ८1१।४२ ५२५ शेपे विमाषा ८१०५० ६६९ शेपे विभाषाकखाई ८४१८ ४७ शेपेाद्यसखि १९४७ ७५ शेपो यहुदीहिः २।२१२२ १९० शोणात्प्राचाम् श४३ २४४ शौनकादिभ्यछ० ४।३।१०६ ४४० नसोरल्लोपः६४१११ ४२९ नामलोपः ६१४१२३ ४४१ रनाम्यस्तयोरातः ६।४।११२ १२२ च्यानधास्नुसं. ३२१९४१ ४१७ श्येनतिलस्य पाते० ६३५१ ५४० योऽस्पो २०४७ ३८१ धन्यावमकन्पाप०६।२।२५ २३५ अविहाफर गुन्यनु० ४३३४ १५८ भाणामांसोदनाष्टिछन् ४ाश६७ २९६ भाद्धगनेन भु० २०८५ २३२ प्राई भारदः ४।३।१२ १४८ धिणीभुयोऽनु. ३,३२४ ४५८ धीमामपयोगछ ७२१२६ ११३यः ३११७४ ४३१ ध्रु०६४।१०२ ६९ घेण्यादयः पता १५९ २९६ धानिशान्दो ४. निति ११ ६. साधास्थान ·काशिकास्थसूत्रसूची। पृष्ठाङ्काः ११० लिप आलिङ्गन्ने २११४८ ३४३ श्लौ ६०१० २५२ वगणाब्द ४।४।१४ ५०६ मयतेरः ७४१८ ४४४ श्वयुवमघोनामत० ६।४।१३३ ३१ शुरध्वा २१७१ २३३ बसस्तुट् च ४।३.१५ ३३१ वसोवसीयः श्रे० ५।४१८० ४८७ शादेरिजि ७३८ ४७. श्वोदितो निष्ठायाम् ५२।१४ ३३ पः प्रत्ययस्य ११३६ २९० पट्कतिकतिपप० ५।२।४१ ३९६ षट् च काण्डादीनि ६।२।१६५ ४५८ षट्चत्तुर्यश्च २१५५ ३७० पनिचतु.०६४१७९ ४५२ पड्भ्यो लुक् पा२२ ५३९ पढोः कः सि ८१२१४१ २७८ षण्मासाण्यच्च ६.११८३ ३६६ पत्वतुकोरसिद्धः ६।१।८६ ४४४ षपूर्वहनत०६।४।१३५ २७९ षष्टिकाः पष्टिरा० ५।१४९० २९३ पष्टयादेश्चासंख्यादेः ५।२।६८ ३०९ पठाष्टमाभ्यां जच ५।३३५० ७३ षष्ठी २२१८ ८४ पष्ठो चानादरे २१३३० ३८७ षष्ठी प्रत्येनसि ६।२।६० ४७ पषीयुक्तश्छन्दसि वा १४.९ ८६ पष्ठी शे पे२।१।१० १३ षष्ठी स्थानेयोगा ११११४९ ८२ षष्ठी हेतुप्रयोगे २।३।२६ ८३ षष्ठयतसर्थप्र० २।३।३० ४०९ षष्ठ्या आक्रोशे ६३२१ ५५८ षष्ठ्याः पतिपुत्रपृ० ८।३।१२ ३१० षष्ठया रूप्य च ५।३५४ ३२५ षष्ठया व्याश्रय ६।४।४८ ६७२ पास्पदान्तात् ८।४।३६ १८९ पिदौरादिभ्यश्च ४।१।११ १५६ पिभिदादिभ्योऽङ् ३३१०४ ५७३ टुना धु: ८॥४॥४१ ४९८ ष्ठिवुक्लमुचमां शि० ७३१७५ पृष्ठाला ९ष्णान्ताः पट् २०२४ ३४५ व्यः संप्रसारणम् ६।१।१३ १८० स उत्तमस्य ३.४६९८ २९६ स एषां ग्रानणीः ५२१७८ ५१० सः स्यार्धधातुके १४४९ ५५९ सः स्विदिस्वादिस० ८।३।६२ ११३ संयसश्च ३३१७२ ४४८ संयोगादिश्च ६।४।१६६ . ६१० संयोगादेरातो ध० दारा४३ ५३६ संयोगान्तस्य लो० ८।२।२३ ४७ संयोगे गुरु १।४।११ २३६ संवत्सराग्रहा०४।३१५० २७७ संशयमापन्नः दा१७३ २५४ संसृष्टे ४।४।२२ २५२ संस्कृतम् ४।४।३ २१२ संस्कृतम्भक्षाः ४।२।१६ १९३ संहिताफल६.११७२ २६४ संहितायाम् ४११७० ४२२ संहितायाम् ६।३।११४ ४०६ सक्थे चाक्रो० ६।२।१८ १९२ सख्यशिश्वीति० ४।१०६२ ४६३ सख्युरसंबुद्धौ ॥१॥९२ २८४ सख्युर्यः १।१।१२६ ५२९ सगतिरपि तिङ् ८१०६८ २६२ सगर्भसयूथस० ४१४।१६४ २२१ सालादिभ्यश्च ४।२।७५ ७६ सहन्ययाव्ययासन्ना० २।२।२५ ३८२ सहन्या ६२।३५ ६८ सहन्यापूर्वो द्विगुः २।०५२ २७० सङ्घयाया अति०१।१२२ २९१ सहन्याया अवयवे० ५।२।४२ ३२१ सङ्ख्यायाः क्रियाभ्या० ५।४।१७ २७५ सङ्ख्यायाः संज्ञासङ्ग०५।१५८ ४८९ सङ्ख्यायाः संवत्सर०७३।१५ ४०२ सहन्यायाः स्तनः३।२।१६३ २९० सहन्याया गुणस्य० दा२।४७ ३०१ सङ्घयाया विधाथै० ५।३।४२ ३२७ सङ्घयायाश्चगुणान्ता० दा४।९५ ६४ सड्या वंश्यन २११९ ४२२ सहयाविसायपूर्व०६।३।११० ·काशिकास्थसूत्रसूची । पृष्ठाकाः ६५१ समः सुटि ८१३१५. २८० समस्तदर्थस्य०१११०४ ३२७ समयान यापना० ५।४।६० ६. समर्थः पदविधिः ॥२१ १९५ समर्थानां प्रथ० ४.१८२ ३५ समवप्रविभ्यः स्थः ॥३१२२ २५६ समवायान्समवैति ।४।४३ ३६४ समवाये च ६।१।१३८ ४० समस्तृतीयायुक्तात् ११३१५४ २८७ समांसमां विजायते ।।२।१२ १७० समानतातृकयोःपूर्व० ३।४।२१ १६५ समानकर्तृकेपु तुमुन् ३।३११५८ २६२ समानतीयवासी ४१४११०७ ४१८ समानस्य छन्दः६३१८४ २६२ समानोदरे श० ४।४।१०८ २८१ समापनात्सपूर्व०५।१।११२ २७८ समायाः खः दाश८५ १७४ समासत्तौ ३१४१५० ३७५ समासस्य ६।१।२२३. ३१७ समासाच तद्वि०६।३।१०६ ३२८ समासान्ताः दा४।६८ ५६२ समासेऽॉन्ले: पङ्गः ८१३१८० . ४५५ समासेऽनपूर्वे०७१।३७, २४ समाहारः स्वरितः ॥२॥३१ १२४ समिख्यः ३२७ १४९ समि मुष्टौ ३१३३६ १४८ समि युद्धदुवः ३।३।२३ १६८ समुच्चयेऽन्यतरस्याम् ३।४।३. १६८ समुच्चये सामान्यव० ३।४।६ ४३ समुदाझ्यो० ११३।७५ १५३ समुदोरजः पशुषु ३।३।३९ २६३ समुद्रात्राद्धः ४।४।११८ १७२ समूलाकृतजीवे० ३।४।३६ ३२२ समूहवञ्च बहुषु५।४।२२ ३६ समो गम्वृच्छि ११३१२९ २७९ सम्परिपूर्वात्व च ५।२९२ ३६४ सम्परिभ्यांकरोती भू०६।१।१३७ २८. सम्पादिनि पाश९९ १३९ सम्पृचानुरुधा० ३।२।१४२ ३९ सम्प्रतिभ्यामना० ११३।४६ पृष्टाङ्काः ४२६ सम्प्रसारणस्य ६।३।१३९ ३५९ सम्प्रसारणाश६१११०८ २७९ सम्प्रोदश्च कटच् ५।२।२९ ५०३ सम्बुद्धौ च ७५३।१०६ ७ सम्बुद्वौ शाक० ११११६ ८६ सम्बोधने च २१३१४७ १३७ सम्बोधने च ३।२।१२९ २७४ सम्भवत्यवहर०६।११५२ १६४ सम्भावनेऽलमिति० ३।३।१५४ २३५ सम्भूते ४।३।४१ ३७ सम्माननोत्संजना० ११३॥३६ : ३० सरूपाणामेकशे० १२६४ १११ सतिशास्त्यतिभ्य० ३।११५६ १२७ सर्वकूलाभ्रकरीपेपु० ३।२।४२ ३९१ सर्वगुणकात्स्न्ये हा२।९३ २८६ सर्वचर्मणः कृतः० ५।२।५ १८५ सर्वत्र लोहितादि० ४४११८ ३६१ सर्वत्र विभाषा गोः ६।१।१२२ ६७४ सर्वत्र शाल्ल्यस्य ८४१५१ २३३ सर्वत्राण च त० ४१३१२२ २६६ सर्वदेवात्तातिल ४।४।१४२ ४२६ सर्वगमस्थाने चासं०६।४।८. ४५२ सर्वनाम्नः स्मै ७१।१३ ६०४ सर्वनाम्नः ल्याड्०७३।११४ ८२ सर्वनाम्नस्तृतीया० २१६४२७ २६८ सर्वपुरुषाभ्यां गढ० ११०१० २७२ सर्वभूमिपृथि० ५।११४१ ५१७ सर्वस्य द्वे ११ ३७२ सर्वस्य सुपि ६१६१९१ ३०५ सर्वस्य सोऽन्यत० ६।३१६ ९ सर्वादीनि सर्वना० २११२७ ३०५ सकान्यकियत्तदः० ५।३।१५ १७९ सवाभ्यां वामौ ३।४।११ ३७ सर्विधसनीडसमर्या०६।२।२३ ५४३ ससजुघो रुः ८२।६६ ५१३ ससूवेति निगमे ७४७४ ३२४ सस्नो प्रशंसायाम् ११४१४० २९४ सस्येन परिजातः २१२१६८ १९२ सहनविद्यमानपू. ४।१।१७ ८१ सहयुक्तप्रधाने २।३।११ ·काशिकास्यसूत्रसूरी। थाः ३०१ सृजिशोझल्यमकिति ११ १७० सृपितृदोः वसुन् १७ १४७ सृ स्थिरे ३१३१५ ५६६ सेधतेगतो ८।३।११३ २०६ सेनान्तलक्षणका० ४११५२ २६६ सेनाया वा ४९४९ १७९ सद्यपिच्च ३।४३८७ ४५७ सेऽसिचित्तवृत० ७।२१६० ३६३ सोऽचि लोपे चे० ६.१।१३४ ५६६ सोटः ८।३।११५ २.६२ सोदरायः ४ाथा१०९ ५६६ सोऽपददौ ८१३१३८ २६५ सोममहति यः ४।४।१३७ ११४ सोमाट्यण ४।२।३० १३४ सामे सुनः ३।२।१० ४७३ सोमे हरितः ७१२१३३ ४०६ सोरवक्षेपणे ६।२।१९५ ३९४ सोर्मनसी अलोमो०६।२।११७ २४१ सोऽस्य निवासः ४३.८९ २७५ सोऽस्यांशवस्नभृतयः १३०५६ • २१७ सोऽस्यादिरिति छ० ४।२१५५ ४२७ सौ चा४।१३ ५३७ स्कोः संयोगाधोरन्ते०८५२०२९ ५६० स्तन्भेः ८१३०६७ १२४ स्तम्बकर्णयोरमिजपोः ३।२।१३ १२५ स्तम्भशकृतोरिन् ३।२।६४ १५४ स्तम्त्रे क च ३३१८३ ५६६ स्तम्भुसिवुसहां० ८।३।११६ ११३ स्तम्भुस्तम्भुस्कम्भु०३१८२ १६६ स्तुतस्तोमयोश्छन्द० ८।३।१०५ ४७९ स्तुसुधूम्भ्यःपरस्मै० १२१७२ २८४ स्तेनाद्यनलोपश्च ५११११२५ ५७२ स्तोःशुना श्रुः ८।४।४० ६६ स्तोकान्तिकदरार्थ० २।११३९ ५६९ स्तौतिण्योरेव पण्य० ॥३६१ ३४६ स्त्यः प्रपूर्वस्य ६।१२३ ४३७ स्त्रियाः ६१४७९ ४११ स्त्रियाः पुंवद्राषित०६।३१३४ ३३९ स्त्रियां संज्ञायाम् ५१४१४३ १५६ स्त्रियां तिन् ३।३।९४ पृाजा ४६४ स्त्रिया च ७१९६ १८३ सियाम् ॥१३. २१० स्त्रियामवन्तिकु. ४११७६ ३१ स्त्रीपञ्च ११२६६ १९६ स्त्रीपुंसाभ्यां नत्र ४३१५८८ २०२ सीभ्यो ठक् ४१।१२० २२१ स्त्रीपु सौवीरसाल्य० ४ाख७६ १३२ स्थः कच ३१२१७७ २१२ स्थण्डिलान्छयि० ४।२।१५ १५९ स्थागापापचो भारे ३।३।९४ २२ स्थाध्योरिच्च ११२१२७ ५.९ स्थादिप्यभ्यासेन० ८।३।६३ २३६ स्थानान्तगोशाल. ३१३५ ३२० स्थानान्तोद्विभापा० ५।४।१० १४ स्थनियदादेशाऽन. ९४१६ १३ स्थानेऽन्तरतमः ११११५० २७६ स्थालाविलात् ५।११०० ४४७ स्थूलदूरयुवहस्व०६।४४१५६ । ३१९ स्थूलादिभ्यः प्रकार० ना४।३ ४०९स्थे च भापायाम् ६।३।२० १४३ स्थेशभासपिसक० ३।२।१७६ ४५७ सात्व्यादयश्च १४९ ४७४ स्नुक्रमोरनात्मनेपद०७।२।३६ १७३ स्नेहने पिपः ३।४।३८ ३७ स्पर्धायामाङः १।३।३१ १२९ स्पृशोऽनुदके किन् ३।२।५८ १४१ स्पृहिगृहिपतिद० ३।२।१५८ ५० स्पृहेरीप्सितः ११४१३६ ३४६ स्फायः स्फी निष्टायाम् ६१२२ ४९३ स्फायो वः ७।३१४१ ४०४ स्फिगपूतवीणाजो०६।२।१८७ ३६० स्फुरतिस्फुलत्योर्धनि ६।११४७ ६६१ स्फुरतिस्फुलत्योर्नि० ८५३३७६ ४७९ स्मिपूज्यशां०७२।७४ १६६ स्मे लोट् ३।३।१६९ १६७ स्मोत्तरे लङ् च ३।२।१७६ १०८ स्यतासी टुलुटोः ३।११३३ ४३० स्यदो जवे ६।४।२८ ३६३ स्यछन्दसि बहुलम् ६।१।१३३ ४३४ स्यसिच्सीयुट्तासिषु० ६।४।६२ ५ का ·काशिकारपसूत्रमधी। ជួបគ្នា ५१४ स्त्रवत्तिश्योक्तिद्रवत्ति १४४८१ २६३ स्रोतसो विमापा० ४।४।११३ १८ स्वं रूपं शब्दस्याश०१।१।६८ ३७९ स्वं स्वामिनि १७ ५३ स्वतन्त्रः कर्सा १०४१५४ १५१ स्वतवान् पायौ ३११ १५२ स्वनहलो ३३६३ ३७१ स्वपादिहिंसामच्य० ६३१३१८८ १४३ स्वपितृपोर्नजिङ् ३।२।१७२ ३४९ स्वविस्थामध्ये०६।११९ १५९ स्वपो नन् ३।३।९१ ११ स्वमशातिधनाख्या० ११११३५ ४५३ स्वमोनपुंसकात् ७१२३ ६४ स्वयं तेन २।१२५ ४७५ स्वरतिसूतिसूपति० १२४४ ११ स्वरादिनिपातमव्ययम् १२११३७ ५३ स्वरितमितः क० १३१७२ ५४८ स्वरितमात्रेडिते १२११०३ २६ स्वरितासहितायाम० १२।३९ ३४ स्वरितेनाधिकारः १११ ९३३ स्वरितो वाऽनुदाते० ८।२।६ २०४ स्वसुश्छः ४।१।१४३ ४८७ स्वागतादीनां च ७३७ ४१२ स्वाङ्गाच्चेतः ६३४४० १९१ स्वाभाञ्चोपसर्जनाद० ४.१५४ १०५ स्वाङ्गतस्प्रत्यये कृम्वोः ३६४१६१ १४४ स्वाऽधुने ३।४।१४ २९४ स्वाभ्यः प्रसिते १।२।६६ ११३ स्वादिभ्यः रनुः १०३ ४८ स्वादिष्वसर्वनाम० १४१७ १५१ स्वादुमि णमुल ३।४।२६ ३४५ स्वापेश्चशिक्षाश१८ ३०२ स्वामिवैश्वये १।२११२६ ८८ स्वामीश्वराधिपतिः २।३१३९ १७३ स्ने पुपः ३।४४० १८३ स्वौजसमौट्छटाम्पा० शार ५१०६ एति धार २२ हनः सिन् २०१४ १५३ हनश्च यधः ३१३१७६ ११७६मान्त ३१५१०८ ឱខ ४९२ हनस्तोऽचिलो। ७३३२ १७ हनो वध लिडिशा४२ ५२६ हन्त च ८११५४ ५७० हन्तेरत्पूर्वल्य ४२२ ४३१ हन्तेः ६।४।३६ १२४ हरतेनुघमनेऽच् ।।१ १२६ हरतेतिनाथयो:- ३।२।२५ ३५३ हरत्युत्सङ्गादिभ्यः ४४१५ १९९ हरितादिभ्योऽनः ४३११०० २५१ हरीतक्यादिभ्यश्च ४।३१५७ ४२२ हलः ६१४२ ११४ हलः सः शानझौ ३११८३ ४०८ हलन्तात्सप्सम्याः सं०६९ २१ हलन्ताधारा१०. ३२ हलन्त्यम् १३३ १५९ हलश्च ३।३११२१ ६७१ हलोजुपधात् ८४१३१ २४६ हलसीरावर ४।३।१२४ २६० हलसीराक् ४।४।८१ १४४ हलसूकरयोः पुत्रः ३।२।१८३ ४४६ हलस्तद्धितस्य ६।४।१५० ५११ हलादिः शेषः १४६० ९४४ इति च १७७ ४८५ हलि लोपः ७१२६११३ ५५३ हलि सर्वेषाम् ८३.२२ ६हलोऽनन्तराः संयोगः १११७ ६७८ हलो यमा यमि लोपः ८१४६४ ३१३ हल्ड्याभ्यो दीर्घा०६१६८ १३० हव्येऽनन्तःपादम् ३।२६६६ १३६ हशश्वतोर्लङ् च ३।२।११६ ३६० हशि च ६११११४ १२२ हश्च नीहिकालयोः ३।११४८ ३०३ हस्ताज्जातो पा१११३३ १५० हस्तादाने चेरस्तेये ३।३।४० १७३ हस्ते वर्तिमहोः ३३४३९ २८४ हायनान्तयुवा० ५।६।१३० ३६४ हिंसायां प्रतेध ६१३१४२ १७३ हिसार्थानां च समा० ३८ ५२३ हि १८१३४ २५८ हिनंभक्षाः ४५ ·काशिकास्पस्त्रसूधी शाकाः ५६९ हिनुमीना सा१८ ४१४ हिमकापिहतिषु च ६३३१५४ ३८६ हिरण्यपरिमाणं धने ६।२।५५ ६७ हीने ४८६ ३२५ हीयमानपापयोगाच्च ५।११४७ ४३९ हुजलभ्यो देधिः ६।४।१०१ ४३७ हुस्नुवोः सार्वधातुके ६४४८७ ५३ हकोरन्यतरस्याम् ११४१५३ २६१. दयस्य प्रियः ४४५ ४१४ हृदयस्य हल्लेखयद० ६।३।५० ४८९ हजगसिन्ध्वन्तेपूर्वप० ७३।१९ ४७२ हपेर्लोमसु ।२।२९ ५२७ देति क्षियायाम् ८६० १०७ हेतुमति च ३।१।२६ २४० हेतुमनुष्येभ्योऽन्यत० ४।३।८१ १६४ हेतुदेतुमतोर्लिङ ३।३।१५६ ८२ देतो २१३१२३ ९४ हेमन्त शिशिराव० २१४१२८ २३३ हेमन्ताच्च ४।३।२१ ५५३ हे मपर वा ८३।२६ ४९६ हेरचडि ७३३६५६ २८८ हैयङ्गवीन रंगवायाम् १२१२३ पटाकाः ५४६ है हेप्रयोग हैहयोः ८१२।८६ ५३८ हो ढः ८१२१३१ २८५ होत्राभ्यरत ५।१६१३६ ४९६ हो हन्तेणिन्नेषु ७३।५४ ४६६ हायन्तक्षणश्वसजा०७२।५ ४७ हस्त्रं लघुश४।१० ५११६स्वः॥४॥५९ ४५८ हवनद्यापो नुट् ७११५४ ३७० इस्वनुभ्यां मतुप्६।१।१७ ५०३ दस्वस्य गुणः ७३।१०८ ६५४ हस्त्रस्य पिति कृति०६।११५१ ३६६ इस्बाच्चन्द्रोत्तरे०६।१११५१ ५६४ स्वात्तादौ तन्द्रिते ८१३३१०१ ५३७ हस्वादशात् ८१२१२७ ४०३ हस्वान्तेऽन्त्यात्पू० ६१२॥१५४ ३१४ हस्ये १।३।८६ २८ हस्वो नपुंसके०१।३।४७ ४७२ ह हरेश्छन्दसि ७२।३१ ४३८ इलादो निष्ठायाम् ६।४।९५ १५३६ सम्प्रसारण च न्य० ३।३७२ ३४७ हः सम्प्रसारम् ६११३२ १२३ द्वावामश्च ३।२।२ ॥ इति काशिकास्थसूत्रसूविका ॥

·काचित्कविशेषाशुद्धिशोधनपत्रम् । भूमिकायां पृष्ठे २ पनौ २ यथानुपूर्षिकस्यैव वेदस्य नतु मिन्नानुपूर्विकस्य इतिपठनीयम् । पृ० पं० अशुद्धम् शुद्धम् । ९ दति इति । २५ २६ २७ शब शब्द . ३७ ५८ वक्षपण वक्षेपण । २१ अभिपरी अधिपरी। ३४ २३ कन्यो कन्थो अनया रीत्या संशोध्यमशुद्धं यदि दृश्यते । सर्वविधपुस्तकप्राप्तिस्थानम् जयशपणदास हरिदास गुप्तः- चौखम्या संस्कृत सीरिज़ आफिस, विद्यापिलास प्रेस, गोपालमन्दिरके उत्तर फाटक, यनारस सिटी।