·१ ... १ ... ... [३] ग्रन्थनाम। मूर रू० ५७ आचारभूषणम्-हिरण्पकेश्याह्निकमोकोपाहत्र्यम्बककृतम् । ४ ५८ आचारेन्दुः-माटेइत्युपावत्र्यम्बकविरचितः । ४ ५९ श्राद्धमञ्जरी-केळकरोपावापूभट्टविरचिता । २ ६. यतिधर्मसंग्रहः-विश्वेश्वरसरस्वतीकतः । ६१ गौतमप्रणीतधर्मसत्रम्-हरदत्तकृतटीकासमेतम् । ... २ ६२ ईशकेनकठप्रश्नमुण्डमाण्डूक्यानन्दवल्लीभृगूपनिषदः-सटीकाः ६३ छान्दोग्योपनिपत्-रङ्गरामानुजपिरचितप्रकाशिकोपेना । ३ ६४ बृहदारण्यकोपनिषत्-रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेना। ३ ६५ शाकायनब्राह्मणम्-ऋग्वेदान्वर्गतयाप्कलशाखीयम् । ६६ काव्यप्रकाश:-उद्योतयुप्तपदीपसहितः । ६ ६७ ब्रह्मसूत्राणि-दीपिकासमेतानि । ४ ६८ बृहद्ब्रह्मसंहिता-नारदपश्चरात्रान्तर्गता । ६९ ज्ञानार्णवतन्त्रम्-ईश्वरपोक्तम् । तन्त्रशास्त्रग्रन्थः । ७० स्मृत्यर्यसारः-श्रीधराचार्यविरचितः ।... ७१ बृहद्योगतरङ्गिणी-त्रिमहभट्टविरचिता भागद्वयोपेता । १० ७२ परिभाषेन्दुशेखरः-वैद्यनाथरुतगदाख्यटीकायुतः। २ ७३ गायत्रीपुरश्चरणपद्धतिः-श्रीमच्छंकराचार्यविरचिता। .. १ ७४ द्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः-रुद्रस्कन्दप्रणीता । ७५ ब्रह्मसूत्रभाष्यार्थरत्नमाला-सुब्रह्मण्यविरचिता । ७६ ईशकेनकठोपनिषदः-दिगम्बरानुचरकृतव्याख्यासमेताः । ७७ वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः-ब्रतानन्दसरस्वतीविरचितः । ७८ त्रिस्थलीसेतुः-नारायणभट्टविरचितः ।... ३ ७९ छान्दोग्योपनिषत-मिताक्षराव्याख्यासमेता । ... ८० वाक्यवृत्तिः-श्रीमच्छंकराचार्यरुता सटीका। ८१ आश्वलायनश्रौतसूत्रम्-नारायणकृतवृत्तिसमेतम् । ८२ ब्रह्मसूत्रवृत्तिः-हरिदीक्षितविरचिता। ८३ संक्षेपशारीरकम्-व्यारन्यासहितं भागदयोपेतम् । ८४ अद्वैतामोदः-म. म. अभ्यंकरोपाहवामदेवशासिपणीतः । ८५ ज्योतिर्निवन्धः-शूरमहाउभीशिवराजविरचितः । ३ १ १ १ १ ... १ २ . ... ४ ... ... ...

·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः । ग्रन्थाङ्कः ७७ ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। एतत्पुस्तकं वे. शा० सं० रा. गोखले इत्युपाद्वैर्गणेश- शास्त्रिभिः संशोधितम् । तच हरि नारायण आपटे इत्येतैः पुण्याख्यपत्तने आनन्दाश्रममुद्रणालये आयसाक्षरमुद्रपित्या Salvo प्रकाशितम् । BATAY शालिवाहनशकाब्दाः १८३७ निस्ताब्दाः १९१५ (अस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः) ·ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः। ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः अथ प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः। चरणौ शरणी कुर्मः श्रीमन्नारायणप्रमोः। अपि श्रीविश्वनाथस्य परमानन्दरूपिणः ॥ १॥ भाष्यार्थों निरणायि यः श्रुतिपथन्यायाम्बधेः पारग- विनिर्णयदर्पणप्रमृतिषु ब्रह्मापरोक्षान्वितैः । सं बुद्ध्वा तनुते गुरुप्रभृतिभिस्तन्मात्रचेतोगति. ब्रह्मानन्दसरस्वती श्रुतिशिरःसूत्रेषु मुक्तावलीम् ॥ २॥ अथैर्य शारीरकमीमांसाऽनारम्या कर्तृत्वादिबन्धस्य समूलस्य सत्य- तया ज्ञानानिवर्त्यत्वात्तन्निवृत्तेः फलस्प तत्कामस्याधिकारिणो जीवपर. पोरक्यस्य विषयस्य चासमबावेदान्तानामर्थवादत्वेन विचारविधिफला- दिपु तात्पर्यामावाद्वेदार्थमात्रविचारस्य पूर्वमीमांसया कृतत्वाचेति प्रत्याह- अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ॥ १॥ (१) इति । नित्यानित्यविवेकमोगमात्रारागशमदमोपरतितितिक्षासमाधानानन्त- र्यमथशब्दार्थः । अत इति । ल्यब्लोपपञ्चम्येमा मुमुक्षामवाप्येत्यर्थः । नित्यानित्यविवेकादिमुमुक्षान्तस्याथशब्दार्थानन्तर्यमतियोगिनः संभव- प्रदर्शनार्थमत इतीति भाष्यादिः। [+ तत्र वदन्ति । विहितक्रियामाने सामर्थ्यविद्वत्वादिकमधिकारः काम्ये विहिते तु फलकामनाविशेषाधि- कारो न तु तत्पयोजकमपि । तथा च ब्रह्मजिज्ञासायां मुमुक्षाया एवाधिकारत्वे (वं ) न तु तत्प्रयोजकस्य नित्यानित्यविवेकादेरिति तयोरथशब्देनाऽऽनन्तर्योक्तिब्रह्मजिज्ञासायां न युक्ता । न हि स्वर्गका. मनातत्प्रयोजकयोः स्वर्गसाधनयोगादावधिकारतया कचिदपि नि. + धनुचिल्लान्तर्गतोऽयं ग्रन्थः ख. पुस्तकस्थः ।

·२ ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- • [१ प्रथमाध्याये- शोऽस्ति । अथ स्वर्गकामनाप्रयोजकस्य स्वर्गज्ञानादेलोंकसिद्धत्वादनु- क्तावपि मुमुक्षाप्रयोजकस्योक्तविवेकादेरपसिद्धत्वात्तदुक्तिरावश्यकीत्यु- ध्यते तदा तत्प्रयोजकतयैव तदुक्तियुक्ता न तु केवलरूपेण । किंचात:- शब्देन नित्यानित्यं विवेकादः संभवोक्तिर्व्यर्थाऽथशब्देन तदानन्तयों- क्तिसामदेिव तत्संभवम्यापि लामादिति । मत्पक्षे तु मुमुक्षावाप्रे- घोक्तषिवेकादेरानन्तर्यस्योक्त्या तत्र तत्प्रयोज्यत्वलामानोक्तदोप इति ध्येयम् । यदि तु नित्यानित्यविवेकादिप्रयोज्यत्वविशिष्टमुमुक्षाया एवाss- नन्तर्यमथशब्देनोच्यते तदा तादृशमुमुक्षाया अप्रसिद्धत्वादनाविधेय- स्वाञ्चासंगतिः । अथ शान्तो दान्त इत्यादिश्रुतौ ज्ञानं प्रति साधनतया शमादेविधानात्तस्याश्च मुमुक्षाप्रवणादिद्वारकत्वस्य मानान्तरसिद्धत्वा- न्मुमुक्षायाः शमादिप्रयोज्यत्वं प्रसिद्धमेवेत्युच्यते तथाऽपि मूलीमूतोक्त- श्रुती मुमुक्षायाः शमादिभिः सह साधनत्वेनानिर्देशात्सूत्रे तथा तन्निर्देशो न युक्त इति ] ब्रह्मजिज्ञासा वेदान्तानां जीवपर- योरेक्ये तात्पर्यनिर्णयानुकूला विचाररूपा मानसी क्रिया * कार्येति शेषः । न च ब्रह्मणि ज्ञाते तात्पर्यनिर्णयो वृथा, अज्ञाते च कथं जिज्ञासेति वाच्यम् । तात्पर्यनिर्णयस्य शाब्दयुद्धावहेतुत्वेन तद. भावेऽपि ब्रह्मणि घेदान्तेभ्यः शाब्दसंशयस्य तेनैव जिज्ञासायाश्च संभवात् । दोपविधया शाब्दसंशयहेतोस्तात्पर्यसंशयस्यापसारणद्वारा तात्पर्यनिर्णयस्य शाब्दनिर्णयोपयोगित्वात् । शादे च संशयत्वमानु- मविकम् । अत एवाऽऽहत्यैव विप्रतिपत्तिवाक्यात्संशयमाहुः । निर्वि- कल्पकेऽपि तत्र संशयत्वं तं पश्यामि तमनुमिनोमीत्यादिधीसिद्धलौकि- कविषयत्वविधेयस्वादिवत्संदेहमीतिधीसिद्धविषयताविशेषस्य निरूप- कत्वम् । तन्नियामकाश्चाननुगताः शक्तिविशेपविशिष्टत्वेनानुगता वा दोपाः [x यत्तु मावामावरूपकोटिद्वयविशेषणकमेकधर्मविशिष्टे धर्मिणि ज्ञानं संशयः समुच्चयश्च । आये विशेष्यतावच्छेदकव्यापकसंबन्धेनैक- * अमेय ख. पुस्तास्था टिप्पनी-तथा च नित्यानित्यविवेभोगमात्रारागशमादिषट्कस- मन्तिप्रयोज्यत्वविशिष्टमुमुक्षावाप्त्युत्तरकालीनवेदान्तवाक्यनिष्टशोधितनीवपरैक्यविषयक्तात्पनिश्चयानु- कलविचाराख्यमानसन्यापारो मुमुक्षुनिष्टकृतिविषय इति शाब्दबोधः सूनाजायते । xधनुभिवान्तर्गतग्रन्थस्थानेऽय प्रन्यः क. पुस्ता-विशेषणीभूतमोट्योरन्यतरस्य विशेष्यता. बदायापान संबन्धेन विशेषणता यम्मिजाने तत्वाम्य तु संशयत्वस्यानन्तवस्तुपटितत्वेन म सदेलीति समीनानुभाहो न पा सगुचपादियायत्तमर्वसशयानुगतिः ।

·३ १ प्रथमः पादः] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। ३ कोटिविशेषणमिति नियमः । अन्त्ये त्वेकाऽपि कोटिनोंक्तसंबन्धेन विशेषणमिति विशेष इति । तन्न । भूतलवाद्येकधर्मविशिष्टे तादृश- संबन्धेनैककोटिविशेपणकरवे सति तब कोटिद्वयविशेषणकं यज्ज्ञानं तत्त्वरूपस्य संशयत्वस्यानन्तवस्तुघटितत्वेन न संदेहमीति सर्वजनीनानु- मवारोहः । किंच घटसंशयत्वं घटतदभावादिना घटितं पटसंश- यत्वं तु पटतदमावादिना । तथा च घटपटादिसंशयेपु संशयत्वाकारानु- गतप्रत्ययानुपपत्तिः । एवमीदृशसंशयान्यत्वरूपनिश्चयत्वविशिष्टस्य हेतु- त्वादिस्वीकारे गौरवम् । एवं तादृशसंशयकाल एककोटावव्याप्यवृत्तिः त्वज्ञाने सति संदेहमीति प्रत्ययभावान्निश्चयकार्योत्पादाचाव्याप्यवृत्ति तयाऽगृह्यमाणकोटिद्वयविशेषणकत्वं संशयत्वघटकं तादृशसंशयान्यत्वं निश्चयत्वघटकमिति वाच्यम् । तथा चातिगौरवम् ।] अथ वा विचारो- त्तरमेव ज्ञानमविद्या निवर्तयति लौकिकसूक्ष्मार्थोपदेशजन्यज्ञाने तथैवानुमवात, वेदान्तविज्ञानमुनिश्चितार्था इत्यादिपरिमुच्यन्तीत्यन्त श्रुतेश्च । निवर्तकतावच्छेदकं तु विचारनिवर्त्यस्य तात्पर्यसंशयस्य तदा- हिताप्रामाण्यज्ञानस्य वा विरहेण विशिष्टसाक्षात्कारत्वं शक्तिविशेपो वेत्यन्यत् । सर्वथा तु विचारो न व्यर्थ इति ध्येयम् । अत्र. चाधिकार- घटकस्य मोक्षस्य फलस्य विचारसाध्यता ज्ञानद्वारा तमेव विदिः त्वाऽति मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय ' [श्वे०३ । ८] ' यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः । तदा देवमविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति'[श्वे०६।२०] इत्यादिश्रुतेः । लोकेऽपि ज्ञानस्याज्ञा- ननिवर्तकत्वकृप्तेश्च । अतश्च ज्ञाननिवर्त्यत्वात् 'नेह नानाऽस्ति किंचन' [बृ० ४।४ । १९] ' नैवात्र काचन भिदाऽस्ति 'E नृ० उ० ता० २] 'तदेतदद्वयं स्वप्रकाशं महः। नेदमात्मैवैतत् ' [नृ० उ० ता.८] 'न ह्यस्ति द्वैतसिद्धिरात्मैव सिद्धोऽद्विवीयः' [नृ० उ० ता० ९] 'ऐतदात्म्यमिदं सर्वम् '[छा०६।८।७] 'नयमप्येतत्सुपुप्तं स्वमं मायामात्रम्'[ नृ० उ० ता०१] इत्यादिश्रुतिभिर्घटः सनित्यादिम- त्यक्षस्याधिष्ठानसत्ताविषयत्वेन दृश्यसत्यत्वे मानामावाञ्च बन्धः समूलो मिथ्या । इह ब्रह्मणि । नाना तद्भिन्नम् । भिदा भिन्नम् । तत् , तस्मात् एतत् , अनुमूयमान आत्मा । एतज्जगदाधायां सामानाधिकरण्यम् ।

·बह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [१ प्रथमाध्याये- - - * सिद्धिस्ताविकपमा । ऐतदात्म्यं ब्रह्मात्मकम् । वयं जायदाद्यवस्था- वयम् । सुपुप्तमज्ञानरूपं कारणं पिना नास्ति यतः । स्वमं मिथ्या । तत्रापि हेतु:-मायामानं निरूपणानहम् । ततश्च अहं ब्रह्मास्मि । [वृ० १।४।१०] 'तत्त्वमसि''नान्योऽतोऽस्ति श्रोता। [. [.० ३।७। २३ ] ब्रह्म घेद ब्रह्मैव मयति ' [मु०३।२।९] 'तरति शोकमात्मवित्' । [छा०७।१।३] 'शान्तो' दन्ति उपरतस्ति- तिक्षुः समाहितो मूत्वाऽऽस्मन्येवाऽऽरमानं पश्येत् '[वृ०४। ४ । २३] ' तयथेह कर्मजितो लोकः क्षीयते एवमेवामुत्र पुण्यजितो लोकः क्षीयते' [छा० ८।११६] 'परीक्ष्य लोकान्कर्मचितान्याह्मणो निर्वे. दमायात् । नास्त्यकृतः कृतेन । तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेधामिगच्छेत् [मु. १।२। १२] 'तद्विजिज्ञासस्व' [ते. ३।१।१] 'आरमा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यः [वृ० २।४ । ५] इत्यादिवाक्यानां बाधका- मावादमाप्तार्थत्वाच + विपयादिपरत्वम् । अतो ब्रह्मणः । श्रोता श्रोतु- र्जीवस्य स्वरूपम् । जितः प्राप्तः । परीक्ष्येति 'न तदस्ति सुख लोके पन्न दुःखफरं भवेत् । तदसंप्राप्तिविच्छेदक्षयेप्वमुखकृद्यतः' इत्यादिना विचार्य । निर्वेदं वैराग्यम् । अकृतो मोक्षोऽभिव्यक्तब्रह्मरूपत्वात् । कृतेन कृति विनाऽनुत्पन्नेन विहितकर्मणा । ज्ञानं तु कृति विनाऽप्युत्प- धते दुर्गन्धादिज्ञाने तथा दृष्टत्वात् । तद्ब्रह्म विजिज्ञासस्व वेदान्तवाक्यार्थ- त्वेन विचारय । तेषां च वाक्यानां न विध्यपेक्षितकर्तृस्तावकत्वेन पूर्वमीमांसाविषयत्वम् । शुद्धबह्मपरमतात्पर्यकत्वेन गृह्यमाणस्वात,स्वर- करणोक्तप्रधानवस्तुपरत्वसंभवे दूरस्थान्यशेपस्तुतिपरत्वकल्पनस्यान्या. व्यत्वात, अनात्मज्ञानद्वारकस्तुतिघुद्धचीनविहितानुष्ठानासंभवरूपवि. रोधाच्च । नाप्युपासनाविधिपरतया, मानान्तरागम्यब्रह्मपरत्वस्यापि वाच्यत्वेन वाक्यभेदादुपासीतेत्याद्यध्याहाराद्यापत्तेः। दृष्टार्थकाद्वैतवस्तु- * अत्रेय ख. पुस्तके टिप्पनी-माध्यमानतादात्म्योपलक्षितविषयकशाब्दबोधजनकाकाङ्क्षाघ- टितसमानवचननामद्यत्वं बाधायां सामानाधिकरण्यम् । यथा स्थाणुः पुमानित्यादौ बाध्यमान- स्थाणुतादात्म्योपलक्षितपुषिषयकशाम्दयोधजनकस्थाणुपदजन्यस्थाणपस्थितिपुंपदजन्यपुरुषोपस्थिाते- रूपाकाक्षाजनस्मथम वचनदयरूपस्मानवचनकत्वसत्त्वादति बाधाया सामानाधिकरण्यं तथा प्रकृते- प्यूयम् । + स. पुस्तकस्थेयं टिप्पनी-जीवपरफ्यादि। १ क. भेद इत्युता।

·१ प्रथमः पादः] वेदान्तसूममुक्तावलिः। धीपरत्वे संभवत्पदृष्टार्थकोपासनार्थत्वासंमवाचेति मावः । अस्याधि करणस्य फलादिपूक्तश्रुतीनां समन्वयसमर्पणद्वारकविचारारम्भद्वारा प्रथमाध्यायप्रतिपाद्यस्य वह्मणि घेदान्तसमन्वयस्य समर्पकत्वादाोड- ध्याये तदीयप्रथमपादविचार्याणां स्पष्टब्रह्मलिङ्ग-श्रुतीनां शुद्धबह्मस- मन्वयसमर्पकत्वात्तदीयपथमपादे शास्त्रारम्भार्थत्वाच्छाने चोपोद्घात: संगतिः । एवमग्रेऽपि । शास्त्रेऽध्याये तथा पादे ज्ञेयाः संगतयस्त्रिधा। सूत्रेप्वाक्षेपदृष्टान्तप्रत्युदाहरणादिकाः ।।१॥ वक्ष्यन्ते तत्र तत्रैव सूत्राणामवतारणे । आद्येऽध्याये स्पष्टलिङ्गमस्पष्टत्वेऽप्युपास्यगम् ॥२॥ ज्ञेयगं पदमानं च चिन्त्यं पादेवनुक्रमात् । द्वितीये स्मृतितर्काभ्यामविरोधोऽन्यदुष्टता ।। ३॥ भूतमोक्तृश्रुतेलिङ्ग श्रुतेरप्यविरुद्धता । तृतीये विरतिस्तत्त्वंपदार्थपरिशोधनम् ॥४॥ गुणोपसंहृतिर्ज्ञानबहिरङ्गादिसाधनम् । चतुर्थे जीवतो मुक्तिरुत्क्रान्तिर्गतिरुत्तरा॥५॥ ब्रह्मप्राप्तिब्रह्मलोकाविति पादार्थसंग्रहः । ज्ञेयगं शुद्धबह्मबोधकं वाक्यमिति शेषः । यद्यपि प्रथमाध्यायस्य हितीपादेऽपि कठवल्यादिवाक्यं ज्ञेयब्रह्मगतं विचारितं तृतीये पादे दहरादिवाक्यमुपास्यब्रह्मगतं तथाऽपि तवान्तरसंग- स्येति न पादयोर्मुख्यप्रतिपाद्यसांकर्यम् । पदमात्रमव्यक्ताजादिसंदिग्ध- पदम् । अत्र च यद्यपि श्रुतिलिगवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां सम- घाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षादिति जैमिनिसूत्रे श्रुतेः पदान्तरनिरपेक्षश- ब्दालिङ्ग श्रुतसामर्थ्यमर्थान्तरेणाविनामावलक्षणं दुर्बलं श्रुतिसापेक्षत्वात। यथा ऐन्या गार्हपत्यमुपतिष्ठते ' इत्यादी द्वितीयादिश्रुत्या 'निवेशनः संगमनो घसूनाम्' इत्यायैन्दर्च इन्द्रप्रकाशनसामर्थ्यरूपं लिङ्गमिन्द्रे विनियोजक बाध्यते । ततोऽप्यनेकपदसामयं वाक्यं तदुभयप्राप्तार्थम- पेक्ष्य मुख्यामुख्यसंबन्धबोधकत्वात् । यथा 'स्योनं ते सदनं करोमि * ख. पुस्तकस्थेयं टिप्पनी-विषयो विशयश्चेति पूर्वपक्षस्तथोत्तरम् । निर्णयश्चोत पञ्चाङ्ग शान्नेऽधिकरण स्मृतम् ॥ १॥ १ क. तस्य सा.

·६ ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता [१ प्रथमाध्याये- घृतस्य धारया सुशेयं कल्पयामि ते । तस्मिन्सीदामृते प्रतितिष्ठ धीहीणां मेध सुमनस्यमानः' इति मन्चे यथा कल्पयामीत्यन्तस्य सदनकरणे मागान्तरस्य पुरोडाशस्थापने च तत्प्रकाशकत्वेन लिनेन विनियोगो न तु सममिव्याहारविशेषरूपवाक्पेण संपूर्णमन्त्रस्य तयोरेकैकस्मिन्निति । ततोऽप्यन्यतरस्यान्योन्यस्य वाऽऽकाङ्ख्या वाक्यद्वयसामर्थ्यमारभ्याधी- तविषयं प्रकरणं तत्रयं प्राप्तार्थमपेक्ष्य महावाक्यार्थबोधकत्वात् । यथा दर्शपूर्णमासप्रकरणे थुते सूक्तवाकास्यनिगदे स्थितानामनीपोमाविद हविरजुपेतामिन्द्रामी इदं हविरजुपेतामित्यादिपदानां मध्ये लिहुन्न विमज्य विनियुक्तेन देवतापदेनैकवाक्यतापन्नत्वादिमित्यादिपदानामपि तथैव विनियोगो न तु प्रकरणेन दशे पौर्णमासे च । ततोऽपि ऋमि. काणां क्रमिकान्तरैर्यथाक्रमसंबन्धः स्थानं क्रमद्वयप्रतिपादकवाक्यतय. फलसामर्थ्यमपेक्ष्य क्रमसंबन्धबोधकत्वात् । यथा पश्चहविकेटावतिदि- श्यमानानां पञ्चप्रयाजानां प्रधानाकाङ्क्षारूपप्रकरणेन पञ्चस्वङ्गत्वं न तु यथाक्रममे फैकस्मिन्नैकैकस्य । सतोऽपि वाक्यान्तरपतिपन्नस्य वाक्या- सिपनेनार्थेन संबन्धनिमित्तं संज्ञासामर्थ्य समाख्या पूर्वसर्वसापेक्षत्वात् । यथा दर्शपूर्णमासप्रकरणे दधिपयोयागीयपात्रशुन्धनक्रमे पठितस्य शुन्धध्वमित्यादिमन्त्रस्य पात्रशुन्धनप्रकाशनद्वारा क्रमेणोक्तयागाङ्गत्वं न तु पौरोडाशिकेतिसमाख्यायुक्तकाण्डे पठितत्वात्समाख्यया पुरोडाश- यागाजत्वम् । ननु लिङ्गादीनां श्रुति विना साध्यसाधनमावाबोधकत्वा- रसा तैरपेक्ष्यतां वाक्यादीनां तु लिङ्गादिसापेक्षत्वे किं मानमिति चेत् । लिङ्गादिकल्पने विना श्रुतिकल्पनानुपपत्तिरेव । न हि सामादिकमप- र्यालोच्य साध्यसाधनभावः श्रुत्या ज्ञातुं शक्यत इति स्थितम् । तथाऽ. पि तेषां तात्पर्याधीनप्रामाण्यत्वात्तात्पर्यस्य च फलादिनियतत्वादता.* दृशं पूर्वमपि + तादृशेन परेण पाध्यते। न चेह वेदान्तगतब्रह्मलिङ्गानाम- थवादलिङ्गवन्यायान्तरापेक्षत्वम् । सर्वच ब्रह्मणः प्रतिपिपादयिपितत्वेन तलिङ्गानां तात्पर्यवत्त्वात्स्वतन्त्राणां प्रामाण्योपपत्तेः । अर्थवादस्थानां नु लिङ्गानां तात्पर्यहीनत्वेन न्यायान्तरापेक्षत्वम् । अत एव शाबर- * अनेयं ख. पुस्तकस्था टिप्पनी-लिङ्गपदानुगृहीतफलादितात्पनियतमामाण्यकभिन्नम् । + ख. लिङ्गपट्कानुगृहीतफलादितात्पर्यनियतममाण्यकेन । क. पूर्व । २ ख. . ण दीपर।

·१ प्रथमः पादः] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। माध्ये सूत्रोक्तलिङ्गं व्याख्यायोच्यते ननु लिङ्गमुक्तं का प्राप्तिरिति । अत एव च द्विरेन्द्रवायवस्य मक्षयति द्विद्येतस्य पदकरोतीति वाक्य ऐन्द्रवायवयागे द्विमक्षणं विधीयते । द्विहीत्यादिकं स्वर्थवादमानं न तु पत्र यत्र प्रदानभेदेन वपटूकारभेदस्तत्र तत्र भक्षणमेदाद्वपट्कारसम- संख्यं भक्षणमित्यस्यार्थस्य प्राप्तो लिङ्गम् । अत एव पड्यागरूपाया सर्वपृष्ठायामिष्टी पुरोडाशस्यैकत्वाच्छेपव्यस्य साधारण्येन सकृदेव मक्ष. णस्विष्टकृदादि कार्य न तु वषटकारभेदेन तदावृत्तिरिति बोध्यम् ॥१॥(१) लक्षणेनाज्ञातेऽर्थे न विचारसंभवः । न च । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्मयन्त्यभिसंविशन्तीति' [ ०३।१।१] इत्यादितटस्थलक्षणार्थकम् । तस्य मायिकस्य परमार्थालक्षणत्वात् , तद्विशिष्टस्यैव विचारेण ज्ञेयत्वापत्तेश्च । नापि 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' [ तै०२।१।१] इत्पादिस्वरूपलक्षणार्थ- कम् । तत्तत्पदैलोंके स्वरूपाव्यवहाराल्लौकिकार्थघटिततटस्थलक्षणं विना स्वरूपलक्षणस्यालौकिकस्य दुर्बोधत्वाच्चेति प्रत्याह- जन्मायस्य यतः॥२॥(२) इति । अस्प, अविद्याद्यनादिपड्भ्यो मिन्नस्य न तु जन्ममात्रस्येति । उत्त- राधिकरणे वेदस्य नित्यतामादाय शङ्कानुत्थितः । जन्माऽऽदिर्यस्प सज्जन्मस्थितिभङ्गम् । जन्महेतुत्वमविद्यायामप्यस्त्यतो भङ्गति। तद्धेतुत्व. मविद्यानाशेऽम्पत उभय घटितं लक्षणं वाच्यम् । सत्तास्फूर्तिस्थितिस्तां घटाद्यवच्छिन्नां प्रति ब्रह्मणो हेतुत्वं महाकाशस्येवावच्छिन्नाकाशं प्रति । तच्च लक्षणान्तरम् । यद्वा स्थितिसंहाराभ्यामुपादानत्वं लभ्यते तच्चाविद्या- यामप्यतो जन्महेतुत्वम् । तच्च कर्तृत्वरूपम् । तेनाविद्याद्यन्यं प्रति कर्तृत्वे सत्युपादानत्वं लक्षणं धूमप्रागभावादिति हेतौ यथा प्रागभावेति न व्यर्थं धूमत्वस्य प्रागमावावृत्तित्वाकिंतु नीलधूमादित्पन्न नीलत्वं तथे. तरमेदानुमानहेतायुक्तलक्षण उपादानत्वं न व्यथं कर्तृता त्वस्य तदवृत्ति- वात् । अथवाऽदृष्टवारणाय लयाधारत्वमविद्यावारणाय कर्तृत्वरूपं * स. पुस्तकस्थेयं टिप्पनी-यद्यपि नीलधूमत्वादेर्व्याप्यतावच्छेदकत्ववारणाय व्याप्यतावच्छे. दकान्तरापटितधर्मस्यैव व्याप्यतावच्छेदकत्वं वाच्यं तथाऽपि धूमपागभावत्वादौ व्याप्यतावच्छे दात्यासिद्धये समानाधिकरणयाप्यतावच्छेदकान्तराघटितधर्मस्यैव व्याप्यतावच्छेदकत्वं वाच्यम् । १ क ..प्र. - ति -त्र।

·ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता [१ प्रथमाध्याये- निमित्तत्वं तदुमय परिणामितयोपादानं निमित्तं च ब्रह्मेतिवादिनों विदण्डिनामिध स्यात् । ततश्च ब्रह्मणो विवर्तोपादानस्वालामाईत- मिथ्यात्वासिद्धरद्वैतवह्मरूपस्य सृष्ट्यादिवाक्यतात्पर्यविषयस्यासिद्धिरत उक्तरूपस्थितिहेतुत्वम् । तथा च विवर्तीपादानत्वे सति निमित्तत्वं तय न व्यर्थ धूममागमावयत् । वरतुतस्तु सिद्धान्ते लक्षणवाक्यं सर्व वाय- तावच्छेदकतत्तद्धर्मोपस्थितिद्वारा तदुपलक्षितलक्षिताखण्डव्यक्तिमात्र- तात्पर्यकम् । तथा च यतो वेत्यादिलक्षणवाक्ये सृष्टिस्थिति- प्रलयानामेकैककारणत्वमात्रोक्तो तदुपस्थितिद्वारा तदुपलक्षितस्य सत्वरजस्तमसामेकैकगुणोपलक्षितब्रह्मस्वरूपस्यैवोक्तवाक्याल्लामे तस्यैव स्वामिन्नत्वेन जिज्ञासया महावाक्यतात्पर्यविषयतया निर्णयेन च महावाक्याधीनमुमुक्षुनिर्णयविषयत्वं स्पान्न तु गुणत्रयोपलक्षि- तस्य । तथा च गुणत्रयोपलक्षितेनेशस्वरूपेण जीवस्वरूपामेदा- ज्ञानं न निवर्तेत । न हि च्छत्रिमात्रे तात्पर्यनिर्णयाधीनछत्री चैत्र इति वाक्यजन्योऽसण्डार्थबोधश्छत्री कुण्डली वासस्वी न चैत्र इति भ्रमहत्वज्ञानस्य निवर्तकत्वे नाऽऽनुमाधिकः। तथा च महावाक्यगततत्प- दार्थस्वरूपस्याखण्डस्य जगत्त्रहत्वाशुपस्थितिद्वारा बोधकं यतो वेत्या- दिवाक्यमिति न किमपि व्यर्थमिति ध्येयम् । तथा च शुक्तस्तद्रजते. नेव मायिकेनाप्यसति बाधे ब्रह्मणो लक्षणसंभवः । आनन्दो ब्रह्मेत्या दिना च स्वरूपस्य निर्धारितत्वात् । सत्यत्वादिविशिष्टवाचकानां पदानां तात्पर्यानुरोधेन लोकाव्यवहार्येऽपि शुद्ध लक्षणाकल्पना । न च सत्यादिवाक्ये पदवयादेव शाब्दधीसंमवात्पदान्तरं व्यर्थमिति वाच्यम् । सत्यत्त्वाग्रुपलक्षितशुद्धानामैक्पनिश्चयार्थं सर्वपदानामुपादानात् । अन्य. था सत्यत्वोपलक्षिता दो ज्ञानत्वानन्दत्वाद्युपलक्षितवृत्तिरिति भ्रमा- निवृत्त्या ब्रह्मस्वरूपमोक्षस्य स्वप्रकाशचिदानन्दादिमिनेनान्तवत्स्वरूपे. णाभेदबुद्धया तत्मातेरपुरुपार्थश्वबुद्ध्या तत्साधनश्रवणादावप्रवृत्तिस्तस्य मिथ्यात्वबुद्धया ब्रह्मज्ञाने मिथ्याधिपयकत्वरूपभ्रमत्वज्ञानादविद्यानि- वर्तकत्वानुपपत्तिश्च । तावत्पदसत्त्वे तु समानविभक्तिकवैदिकसत्यादि- पदजन्यशाब्दबुद्धिविपरवान्यथानुपपत्त्या सत्यादिपदार्थानामैक्पनिश्च- यान्नोक्तभेदभ्रमः। तदुक्तं कल्पतरी-इतरव्यावृत्तिस्त्वर्थान्न तु शब्दादिति। इतरव्याचिः सत्यत्वाद्युपलक्षितान्यव्यावृत्तिः सत्पत्याग्रुपलक्षिताना- १स."ते पु1२ क. स्तस्यामि', . -- ·. १ प्रथमः पादः ] घेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। मैक्यमिति यावत् । तथा च सत्यस्वायुपलक्षितानां परस्परावृत्तिपरस्परप्र. तियोगिकभेदकत्वं विनोक्तशाब्दधीविषयत्वमनुपपन्नमिति धियोक्तपर- स्परावृत्तिभेदप्रतियोगित्वनिश्चयान्नोक्तभेदभ्रम इति भावः ॥२॥ न ब्रह्मोक्तकारणं घेदस्यं नित्यत्वात् । जन्यत्वे मानान्तरेणोपलब्धि. पूर्वकत्वेनाऽऽनुपूर्व्यनियमोऽप्रामाण्यं च स्याल्लौकिकवाक्यवत् । एवं च अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेवैतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः' इत्याधभि- व्यक्तिपरम् । तथा च ब्रह्मणो जगत्कारणत्वाधीनसर्वज्ञत्वाद्यपि न सिध्यति । अस्य च बह्मणो भूतस्य स्वतः सत्तावतो निःश्वसितमनाया- सेन जनितं वीक्षणाद्यायासेन भूतमौतिकत्वस्यैव जनितत्वादिति प्रत्याह- शास्त्रयोनित्वात् ॥ ३ ॥ (३) इति । ब्रह्मोक्तकारणमेव शास्त्रस्य वेदस्य योनित्वादुक्तहेतुत्वात् ' धाता पथा पूर्वमकल्पयत् ' [महाना० ५।७] इत्यादिश्रुताधवाच्च । पूर्व- सृष्टिमनुरुध्यैव वयादेष्णत्वादिमत इव वेदस्य पूर्वसर्गीयानुर्व्यव- च्छिन्नस्यैव रचनान्नाऽऽनुपूर्व्यनियमः ।पुरुषामिप्रायायनपेक्षत्वेन निर्दोप- स्वाच नामामाण्यमिति भावः । यद्धा 'तं त्वोपनिषदं पुरुषं पृच्छामि' [वृ०३।९ । २६ ] 'नायेदविन्मनुते तं बृहन्तम्' इत्यादिकं ब्रह्मणो घेवैकगम्पत्वं न बोधयति, अनुमानेनैव सिद्धे तस्मिन्वेदस्यानुवादक- स्वादेवं च वेदान्तब्रह्म न जिज्ञास्यमिति प्रत्याह-शास्त्रेति । ब्रह्म वेदान्तजिज्ञास्यमेव शास्त्रयोनित्वादैकगम्यत्वादित्यर्थः। वह्नयादेरिव ब्रह्मणो विशेषरूपेणानुमाने कार्यलिङ्गस्यासमर्थत्वात् । तस्याक्ष्याद्यग. म्यत्वात् । सहचारदर्शनमात्रेण व्याप्तेरुपगमे प्रासादादाविध नानाकर्तृ- कत्वस्याप्याद्यकार्य सिध्द्यापातात् । कुलालादेः कपालद्वयसंयोगादि- नाऽन्यथासिद्धत्वेन घटादेदृष्टान्तत्वासंभवात् । अतो यतो वेत्यादिशास्त्र- मेव तत्र मानम् । यतो यस्माद्भूतानि कार्याणि तेन ब्रह्मणो जगद्दी- क्षणं सिसृक्षा कृतिग्दृश्ययोस्तादात्म्यं तमो द्रव्यं चेत्यादीनां लामः । येनेत्येकवचनम् । 'एकमेवाद्वितीयम्' [छा. ६१] 'एको जाल. पानीशते ' [श्वे० ३१] 'यः सर्वज्ञः सर्ववित् । यस्य ज्ञानमय तपः। तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते [मु. ११९] ब्रह्म हिरण्यगर्मः। इत्यादिश्रुत्यन्तराणि च तदेकत्वादाविति मावः ॥३॥ (३) ·. ब्रह्मानन्दसरस्वतीथिरचिता [१ प्रथमाध्याये- तादृशं ब्रह्म न येदान्तप्रतिपाद्यं प्रवृत्तिनिवृत्त्यविषयत्वेन निष्फल. स्वातू, तात्यासंमयात्, अर्थेनुपलब्धे तत्प्रमाणमिति स्पायनापमिते सप्रयोजन एव श्रुतेस्तात्पर्यनिश्चयात्कार्यान्वित एव पदानां व्युत्पत्तेः 'आनर्थक्पमतदर्थानाम् ' [जै० ११२१] इत्पादिभिरक्रियार्थानों जैमिनिनाऽप्यप्रामाण्योक्तरिति प्रत्याह- तनु समन्वयात् ॥ ४ ॥ (४) इति । नदहा वेदान्तवेद्यमेव समन्ययात् 'उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वता फलम् । अर्थवादश्चोपपत्तिलिङ्गं तात्पर्यनिर्णये' इति पदविधलिङ्गगृ- हीतयेदान्ततात्पर्य विषयस्यात् । तथा हि छान्दोग्ये पष्ठे 'सदेव सौम्ये- दमन आसीत् ' [छा०६।२।१] 'एकमेवाद्वितीयम् ' [वृ०२५॥ २९] इत्युपक्रमः । "ऐतदात्म्यमिद सर्व तत्सत्य स आस्मातत्त्वमसि' [छा०६८७] इत्युपसंहारः । ऐतदात्म्यमित्यादेस्तत्त्वमसीत्यन्तस्य नवकृत्वो वचनम परसः। आचार्यवान्पुरुपो वेदेत्यनेन मानान्तराविषय- त्वरूपापूर्वत्वकथनम् । 'तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येऽथ सपत्स्ये' (छा०६।१४।२) इति फलकथनम् । ' तमादेशममाक्ष्यो येनाश्रुतं श्रुतं भवति' (छा० ६.११३) इत्याद्यर्थवादः। 'यथा सोम्य केन मृत्पिण्डेन सर्व मुन्मयं विज्ञातं स्याद्वाचारम्मणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येष सत्यम् "छा० ६॥१॥४) इत्य पपत्तिः। हे सोम्याग्रे सृष्टेः पूर्वकाल इदं प्रपश्चा- भिन्नं यदासीत्तत्सदेव न तु बौद्धसंमतमसत् । एकमेवाद्वितीयं सजातीय- विजातीयस्वगतधर्मरूपद्वितीयशून्यं न तु तार्किकादिसंमतं सद्वितीयत्वम्। पद्वितीयत्वं यादर्श घटः सन्नित्यादिप्रत्यक्षादिप्राप्त ताहशो निषेधस्तस्य योध्यते सार्वकालिकं च तत्प्राप्तमिति सार्वकालिको निषेधो न त्वग्र इत्यस्य निषेधेऽन्वयः । तथा च तादृशस्य स्वसमानाधिकरणात्यन्तामा. वस्य प्रतियोगित्वस्य दृश्यमाने लाभान्मिथ्यात्वलामः । यद्देशकालाव. च्छेदेन ब्रह्म यत्संबन्धि तदवच्छिन्नो यो ब्रह्मण्यत्यन्तामावस्तस्येति तु निष्कर्षः। वस्तुतस्त्वद्वितीयादिपदेनानवच्छिन्नविशेषणतासंबन्धेन सजा- तीयाद्यमावविशिष्टं बोध्यते । इदंपदेन ब्रह्मणि सर्वदृश्यसंबन्धलाभात्त- इति तादृशविशिष्टत्वलामान्मिथ्यात्वलामः । आदेशमज्ञातत्वेनोपदेशा- मपाक्ष्यो गुरु प्रति पृष्टवानसि येन ब्रह्मणा श्रुतेनाश्रुतं जगच्छुतं क वप्र । २ क. किने । , " ·. , वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। भवति जगतो ब्रह्मस्वरूपकत्वाद्यथेत्यादिकमारम्भणाधिकरणे. व्याख्ये- यम् । एवं बृहदारण्यके-'आत्मेत्येवोपासीत । अत्र ह्येते सर्व एक भवन्ति '[१४७ ] इत्युपक्रम्प ‘स एप नेति नेति' [वृ०३।९। २६] इत्यादिनाऽभ्यस्य 'तं स्वोपनिषदं पुरुपं पृच्छामि " [वृ०६।९। २६ ] इत्यपूर्वयित्वा 'अभयं वै जनक प्राघोऽसि' [कृ. ४।२।४ ] 'ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति '[वृ० ४।४६] इति सफलीकृत्य तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत् ' [वृ० १।४।१०] इत्यर्थवादमुक्त्वा स यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य न बाह्याशब्दाशक्नुयाद्ग्रहणाय दुन्दु- भेस्तु ग्रहणेनदुन्दुभ्यावातस्य वा शब्दो गृहीतः' [६० २।४।७] इत्यादि- चोपपाद्य 'पूर्णमेवावशिष्यते' [वृ० ५.११] इत्युपसंहृतम् । आत्मेत्येव, आत्मस्वरूपमात्रम् । अत्र श्रवणादिसाक्षात्कारपर्यन्तोपासनायां सत्यां सर्वे पृथिव्याद्यर्था एक केवलं स्वकालपूर्वकालवतिमिन्नं यज्ज्ञानात्मस्व- रूपंतदात्मका मवन्ति चरमज्ञानविषयत्वविशिष्टात्मनो दृश्यकालपूर्ववर्य - न्यत्वात् । एप आत्मेति प्रत्यक्षमाप्तमिति । अनुमानादिप्राप्त घटादिकम् । औपनिषदमुपनिपन्मात्रवेद्यम् । अभयं ब्रह्म प्रत्यबुध्यत ब्रह्म ज्ञातवान् । तदभवत् , ज्ञातब्रह्मस्वरूपेणैकीभूतः । बाह्यान्दुन्दुभिशब्दविशेषरूपान् । शक्नुयादिति । दुन्दुभिशब्दसामान्याग्रहण इति शेषः । दुन्दुभेदुन्दुभि- शब्दसामान्यस्य । दुन्दुभ्याघातस्य शब्दो दुन्दुभिशब्दविशेषः । तथा च विशेपस्यारोपे सामान्यस्याऽऽधारत्वादुन्दुमिशब्दमात्रगत सामान्य स्योमाने यथा तद्गतविशेषाणामग्रहणमेवं ब्रह्मस्वरूपस्य सत्सामान्यस्या- ग्रहणे तद्तविशेषरूपस्य प्रपञ्चस्यापीति तत्र स कल्पित इति दुन्दुमि- वाक्यार्थः । तथा च प्रवृत्त्यायविषयस्यापि परमानन्दब्रह्मात्मनः साक्षात्कारजनकत्वेन वेदान्तानां न नैफल्यम् । कार्यान्वित एव पदानां व्युत्पत्तिस्तु न प्रामाणिकी पुत्रस्ते जातो नायं सर्प इत्यादिवाक्यजन्य. सुखमयनिवृत्तिजनकानुमवस्यानुभवबाधिता जैमिन्यादिवाक्यं तु निष्क- लोपाख्यानाद्यपेक्षयेति मावः । ननु पविधलिङ्गानां कथं तात्पर्यज्ञाप- कतेति चेत् । इत्थम् । उपक्रमोपसंहारौं मध्यस्थवाक्यस्य स्वविषयपर- स्वानुमापकावुपांशुधाजादिवाक्ये तदव्यभिचारितया दृष्टत्वात्तदभ्यासस्य बाक्यार्थोत्कर्षबोधकतया वाक्यार्थपरत्वं तत्परखें विना तदुत्कर्षपरत्व- प्रयुक्तस्य तदुत्कर्यबोधकत्वस्यानुपपत्तः । अर्थवादस्य तु विधिव्याप्यत्वा- कति य । २ ख. मान्यम । ३ स. 'घात: शख. °स्यामहमे य।

·१२ बह्मानन्दसरस्वतीविरचिता {१ प्रथमाध्याय- द्विधेश्च तात्पर्यव्याप्यत्वातात्पर्यज्ञापकत्वम् । अपूर्वत्वमज्ञातत्वमुपपत्ति रचाधितत्वं तयोस्तु प्रमात्य घटकत्येन तात्पर्योपयोगित्वम् । प्रमायामेध धाक्यस्य तात्पर्यात् । फलवत्त्वमपि तात्पर्योपयोगिनिष्फलार्थे 'उत्ताना पै देवगवा वहन्ति' [आपस्तम्बश्रौतसूत्र.११।७।६] इत्यादि- श्रुतेस्तात्पर्याभावात् । एवं चापूर्वस्वादिवयं तात्पर्यामायध्याप्यस्य स्थामावस्य विघटकत्वेन तात्पर्योपयोगीति बोध्यम् ॥ ४ ॥ (४) सर्वज्ञस्यैव चेतनस्य यतो घेत्यादिश्रुती कारणत्वमभिमेतं तन्न ज्ञानरूपस्य ब्रह्मणोऽपरिणामिनो व्यापारशून्यत्वेन कर्तृत्वाद्यसंभवात् । तथाचाचेतनं प्रधान तथाऽस्तु तस्य गुणपरिणामसंभवात् । एवं च 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्मयन्त्यभि- संविशन्ति ' (२०३।१।१) इत्यपि तद्विपयमिति प्रत्याह- ईक्षते शब्दम् ॥ ५॥ इति । 'सदेव सोम्येदमग्न आसीत् ' [वृ०६।२।१] 'एकमेवा- द्वितीयम् ' [वृ०२ ५ । १९] ' तदेक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति । तत्तेजोऽसृजत । तत्तेज ऐक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति । तदपोऽसृजत' [छा०६।२।३ ] 'ता आप ऐक्षन्त बयः स्याम प्रजायेमहीति । ता अन्नमसृजन्त' [छा०६।२।४ ] इत्यादिजगत्कारणबोधकं वाक्यं न प्रधानबोधकं यतोऽशब्दं प्रधानबोधकशब्दशून्यम् । कुतः । ईक्षतेः । ईक्षधातुसमभिव्याहारविशेपाजगत्कारणस्य चेतनत्वलामात् । तदेकवा- क्यतया पत्तो चेत्त्वादावधि तथा कल्पनात् । स तपस्तपदं समसृजत' [ते०२।६।१] इत्यादितदुत्तरवाक्येऽपि तपःशब्दितेक्षणश्रवणाच । ईक्षणं कीदृशं तत्राऽऽह-बहिति । आकाशादिनानाकार्यात्मकः स्याम् । किमर्थं तथावं तबाऽऽह-प्रजायेयेति । तदुत्तरं देवमनुष्यादि- * अत्रेय ख पुस्तके टिप्पनी–जगत्कारणबोधकवाक्य न प्रधानबोधक प्रधानबोधकशब्दशून्य त्वात् । यद्यद्दोधकशब्दशून्य तत्तद्बोधक न भवतीति सामान्यव्याप्ते । न चोक्तवाक्य प्रधानबोधकश- स्दशून्यत्वमसिद्धमिति वाच्यम् । निरुक्तवाक्य प्रधानबोधकशब्दशन्य चेतनधर्मभूतेक्षणबोधकेक्षधातु समभिव्याहृतत्वात्तस्य साधनात् । न चेक्षधातुसमभिव्याहृतत्वेऽपि निरुक्तवाक्ये सदादिरे तदैक्षतेत्यादौ पधानबोधकशब्दशून्यत्वमसिद्धम् । भ्रान्तोऽसि । ईक्षणविशिष्टजगत्कारणबोधकत्वेन सस्य तन सिद्धे । ततश्च समानसदित्सवेद्यतयेक्षणविशिष्टजगत्कारणस्य तद्बोध्यत्वेन जगत्कारणस्य चेतनत्वलाभ । तथा हि जगत्कारण चेतनतनमीक्षणान प्रधान तच्छून्यत्वात् ।

·१प्रथम. पाद: वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः।
१३
प्रजारूप: स्यामिति । 'तदाकाशमसृजत तदाकाशमैक्षत' इत्यादि-
शेषो वियदधिकरणन्यायात् । तदाफाशमैक्षतेति । आकाशात्मक
सदूपं ब्रीक्षतेत्यर्थः । एवमग्रेऽपि । ता आप इति तु 'शैत्यं हि यत्सा
प्रकृतिर्जलस्य' इतिवत्तत्पदस्य विधेयलिङ्गवचनग्राहित्वान्नासंगतम् ।
न च सकृदीक्षणेनैव निर्वाह आकाशादिमृष्टयुत्तरं पुनरीक्षणं व्यर्थमिति
वाच्यम् । नानाकार्याणां क्रमेण सृष्टी तादृशेक्षणानां लोके दृष्टत्वादाका-
शादिपरिणामकाले पूर्वजातेक्षणपरिणामस्य मायायामभावेन पुनरपी-
क्षणं विना तज्जन्यकार्यासंभवादाकाशतत्तादात्म्यतन्निष्ठब्रह्मतादात्म्यरू.
पकार्यत्रयमादाय पूर्वेक्षणविपयाणां सिद्धत्वाच ॥५॥
गौणचेन्नाऽऽत्मशब्दात् ॥ ६ ॥ इति ।
'तत्तेज ऐक्षत ' ( छा०६।२।३) इत्यत्रेव गौण ईक्षतिरिति
चेन्न।' अनेन जीवेनाऽऽत्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि'
[छा०६।२।३] इत्यत्र जगत्कारणस्य जीवाभिन्नस्वरूपबोधका-
दात्मशब्दास आत्मेत्पादावात्मशब्दात्तत्तेज इत्यादौ सदुपारमबोधकत.
च्छब्दाद्वा ॥६॥
ननु स आत्मेत्यादावात्मशब्दः प्रधानस्वरूपबोधकस्तत्तेज इत्य-
त्रापि तेजआदिबोधको जीवेनाऽऽत्मनेत्यत्रापि मित्रं ममाऽऽत्मेत्यादा-
विवाऽऽत्मशब्दो गीणस्तत्राऽऽह-
तनिष्ठस्य मोक्षोपदेशात् ॥ ७॥ इति ।
तस्मिनगत्कारणे निष्ठा स्वैक्यधीर्यस्य तादृशस्य ' आचार्यवान्पु-
रुपो वेद तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येऽथ संपत्स्ये'[छा०६ ।
१४।२] इत्यनेन स्वरूपाच्छादकाविद्यानिवृत्तिरूपस्य मोक्षस्योपदे-
शात् । आचार्यवांस्तत्त्वमसीत्यादिवाक्यविचारसंबन्धेनाऽऽचार्ययुक्तः।
चिरं कैवल्ये विलम्बः। विमोक्ष्ये प्रारब्धभोगेन विमोक्ष्यते । संपत्स्ये
संपत्स्यते केवली भविष्यति । अकारतकारयोर्लोपश्चान्दसः । एक्का-
राममोक्षायोपायान्तरानुष्ठानेन न पिलम्बः । तस्य ज्ञानमात्रेण सिद्ध
वात् ॥ ७॥

·- 'बह्मानन्दसरस्वतीविरपिता [१ प्रथमाध्यादे- नवरुन्धतीनिदर्शनन्यायेन प्रधाननिष्ठस्यापि स्वरूपनिश्चयद्वारा मोक्षस्यायमुपदेशस्तवाऽऽह- हेयत्वावचनाच ॥८॥ इति । अरुन्धतीदृष्ट्ये दर्शितस्य तारान्तरस्येव प्रधानस्प हेयत्वं नोक्तमतो नतम्याय इति भावः ॥८॥ अर्थाद्धयताऽस्त्वित्यत्राऽऽह- स्याप्ययात् ॥ ९ ॥ इति । 'यवैतत्पुरुपः स्वपिति नाम सता सोम्य तदा संपन्नो मवति स्वमपीतो मवति '[छा० ६ । ८1१] इत्यत्र जगत्कारणस्थ सतः सुषुप्तस्वरूपत्वं स्वशब्देनोक्त्वा तत्र तस्यौपाधिकलयस्वरूपस्याप्ययस्य कथनात् । न च स्वशब्देन जगत्कारणरूपं सन्नोक्तं किंतु ब्रीय तथा च जगत्का- रणस्य प्रधानत्वेऽप्युक्तवाक्यमुपपद्यत इति वाच्यम् । स्वाप्ययस्य सत्सं. पत्तिहेतुत्वेन निर्देशेन सत एव स्वत्यलामादन्यत्र संपत्तावन्यत्राप्ययस्य हेतुत्वासंमवात् ॥९॥ कस्मिंश्चिद्देदान्ते तथा प्रधानं भविष्यति तत्राऽऽह--- गतिसामान्यात् ।। १०॥ इति । सर्ववेदान्तेषु चेतनस्यैव कारणत्वावगतेस्तात्पर्यवत्वेन, समान- त्वात् ॥१०॥ श्रुतत्याच ॥ ११ ॥ (५) इति । ब्रह्म प्रकृत्य ‘स कारणं करणाधिपाधिपः' [ श्वे०६।९] इत्या- दिना चेतनहेतुत्वस्य श्रुतखात् । यद्यपि प्रधानस्येक्षणं कार्योन्मुखत्वं ब्रह्मण आश्रयत्वरूपं कर्तृत्वमिव गौणं संमवति तथाऽपि प्रत्ययार्थानु. धादेन प्रकृत्यर्थविधाने प्रकृतेरेव लक्षणादोषोऽनुवादे लक्षणाया अदोष- त्वात् । तदुक्तं 'न विधौ परः शब्दार्थः' इति । विधौ विधायके परो. लक्ष्य इति । अतो निरपेक्षस्वार्थविधायकत्वात्मकृतेः प्राबल्यं प्रत्यया- र्थस्य तु प्रकृत्यर्थावच्छिन्नस्यैवान्यवान्वयनियमातादृशान्वये द्वयोर्वि- धायकत्वेन प्राबल्यं न तु प्रत्यस्यैवेति प्रकृतरेव मुख्यत्वमुचितम् यार्थश्च कर्तृत्वमाश्रयत्वं गौणं मायावृत्तिविशेषरूपेक्षणस्य । वाचस्पति- प्रत्य- ·१प्रयमः पादः घेदान्तसूत्रमुक्तापलि। १५ मते तु तदस्वीकाराज्जन्यविषयपूर्वकालावच्छिन्नचिटूपेक्षणस्याऽऽअय. त्यमनुकूलव्यारवत्त्वं मुख्यमेव च । नन्वीक्षत्यादेमुख्यत्वमपेक्ष्य कारणे चेतनवं निर्णीतम् 'तस्येप एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्मादा एतस्माद्विज्ञानमयादन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः । तेनैप पूर्णः । स वा एप पुरुपविध एव । तस्य पुरुषविधतामन्वयं पुरुपविधः । तस्य प्रिय- मेव शिरः । मोदो दक्षिणः पक्षः । प्रमोद उत्तरः पक्षः । आनन्द आत्मा । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' [तै० २।५।१] इत्यादिवाक्य आन- न्दमय इत्यत्र मयटो विकारपाचुर्पयोर्मुस्यत्वाविशेपान्न परमात्मनिर्णयः, किंतु ' स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः । तस्पेमेष शिरः । अयं दक्षिणः पक्षः । अयमुत्तरः पक्षः । अयमात्मा । इदं पुच्छ प्रतिष्ठा' [तै०२।११] इस्यादिपूर्वकेतस्मादन्नरसमयादन्योऽन्तर आत्मा प्राणमय इत्या- दिना पूर्वोक्तानमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमपरूपविकारमयदपाठात्मि- याद्यवयवलिङ्गाच्छारीरश्रुतेश्चाऽऽनन्दमयो जीवस्तदुपास्तिर्विधीया इति प्रत्याह- आनन्दमयोऽभ्यासात् ॥ १२ ॥ इति । आनन्दमयं प्रकृत्य 'रसो वै सः। रस ह्येवायं लब्ध्याऽऽनन्दी मपति ०२७१ ]' आनन्दो ब्रह्म '[तै० ३।६।१] । 'को ह्येवान्यात्कः पाण्यात् । पदेष आकाश आनन्दो न स्यात्' [०२२७१] इति ब्रह्मण्या- न्दपदेनाऽऽनन्दमयपदाभ्यासात् । ज्योतिपा पजेतेत्यादी ज्योतिरादि. पदेनापि ज्योतिष्टोमादिपदस्याभ्यासस्वीकारात् । विज्ञानमयाबुध्युपा- धिकात् । तेनाऽऽनन्दमयेन । एष विज्ञानमयः । पूर्णः कारणेन कार्यस्य पूर्णत्वात् । तस्य विज्ञानमयस्य । पुरुपविधता शिरःपक्षादियुक्तता तामनु । अयमानन्दमयः । पुरुपविधः शिरआदियुक्तः कारणस्य कार्या- कारप्राप्तेः । तस्याऽऽनन्दमस्येष्टस्य दर्शनसंघन्धत्तभ्यासजन्य मुसानि प्रियमोदप्रमोदाः । आनन्दः सुखसामान्यम् । पियादीनां शिरआदिमा- वकल्पनयाऽऽनन्दमयस्यावयविनः पक्षिमावो +व्यङ्ग्यः । एवमन्नमय- [ते. * अत्रेयं ख. पूस्तके टिप्पनी--आनन्दमयशब्दवाच्य ईश्वरः पुनः पुनरुच्चारणविषयीभूतानन्द- मयपदवाच्यबोधकरसानन्दादिपदजन्यबोधविषयत्वान तु जीवस्तच्छ्न्यत्वान् । + क. पुस्तके व्याप्य इति पाठान्तरम् । ११.घा।

·ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता [१ प्रथमाध्याये- स्थापि बोध्यम् । तत्रेदमेवेति अन्नमयशरीरे विद्यमानमेव । अयं दक्षि. णहस्तोऽयं वामहस्तोऽयं मध्यमाग इदमधोमागरूपं प्रतिष्ठा स्थितिहे- नुरालम्बनमिति यावत् ॥ १२ ॥ विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात् ॥ १३ ॥ इति । प्राचुर्यात्माचुर्यार्थकत्वसंभवात् ॥ १३ ॥ विनिगमकमाह- तद्धेतुव्यपदेशाच्च ॥ १४ ॥ इति । एप ह्येवाऽऽनन्दयाति' [ते० २।७।१] इत्यनेन तस्याऽs- नन्दमयस्याऽऽनन्दहेतुत्वकथनात् । आकाशस्येवानवच्छिन्नस्वरूपमा- चुर्यवत एवाऽऽनन्दस्य स्वांशमात्र प्रति हेतुत्वसंभवात् ॥ १४ ॥ मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते ।। १५ ॥ इति। चो हेती । यतः 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' [तै०२।१।१] इति- संग्रहवाक्यरूपमन्त्रवर्णन यत्पक्रान्तं तदेवात्राऽऽनन्दमयशब्देन गीयते प्रतिपादनार्हमतोऽपि स एवार्थः ॥ १५ ॥ जीवस्यापि कदाचिदानन्दहेतुत्वादिसंभवस्तम्राऽऽह- नेतरोऽनुपपत्तेः ॥ १६ इति । इतरो जीवो नाऽऽनन्दमयः ‘स तपस्तप्त्वा । इदं सर्वमसृजत' [तै० २।६।१] इत्याद्यनुपपत्तेः॥ १६ ॥ भेदव्यपदेशाच्च ॥ १७ ॥ इति । 'रसो वे सः । रस होवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति' [ते०२।७। १] इति लब्धृलभ्यमावादि भेदोक्तः ॥ १७ ॥ प्रधान एंव कथंचिन्मन्त्रादिप्रतिपाद्यत्वमस्तु तवाऽऽह- कामाच नानुमानापेक्षा ॥ १८ ॥ इति । 'सोऽकामयत' [तै० २ । ६ । १] इति चेतनधर्मकामश्रुते नुमे- पस्प प्रधानस्यापेक्षा ग्रहणम् ॥१८॥ क एवं।

·१७ - - . .१ प्रथमः पादः ] वेदान्तमूवमुक्तावलिः। -कामो गौणस्तनाऽऽह- अस्मिन्नस्य च तयोगं शास्ति ॥ १९ ॥ (६) इति । 'यदा ह्येवैप एतस्मिन्नहश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽमयं प्रतिष्ठा .विन्दते । अथ सोऽमयं गतो भवति । यदा ह्येवैप एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवति' [ तै० २।७। १] इति वाक्यम- स्मिन्नानन्दमयप्रकरणेऽस्य जीवस्य तेन जगत्कारणेन योगमैक्यं शास्ति प्रतिपादयति । चो हेतौ। एप जीवः। एतस्मिञ्जगत्कारणे सप्तम्यन्तानां स्थूलसमष्टेः सूक्ष्मेशरीरसमष्टेः सूक्ष्ममूतेभ्यः शब्दशक्येभ्यः प्रकृतेभिन्नं .यथाक्रममर्थः । प्रतिष्ठामैक्यम् । अमयं यथा स्यात्तथा विन्दते ज्ञानेन लमते । उदपि । अरमल्पमुपास्यत्वादि । अन्तरं भेदम् । कुरुते पश्यति । .यद्यपि प्रायपाठादानन्दमयो विकारो युक्तस्तथाऽप्यन्नमयादीनामानन्द- मयं प्रत्यङ्गत्वेन नाङ्गगनुरोधेन प्रधानस्य विकारत्वं कल्प्यम् । न चाऽऽनन्दमयस्याप्यन्यं प्रत्ययान्त्वम् । अश्रुतेः। प्रियमोदप्रमोदानां संबन्धा- दिकं तु जीवामिन्नत्वाद्ब्रह्मणोऽपीति भावः । वस्तुतस्तु ब्रह्म पुच्छमिति 'ब्रह्म प्रधानमुताऽऽनन्दमयस्य प्रधानस्यावयव इति संशय उक्तसिद्धान्त पूर्वपक्षीकृत्य प्रत्याह-आनन्देति । [ब० अ०१। पा० १ सू०१२] नत्र 'ईक्षतेन ' इतिसूत्रादनुवर्तते । आनन्दमयो न प्रधानं किंतु ब्रह्म 'पुच्छमित्यत्र ब्रह्मैव ब्रह्मणि मुख्यानन्दपदस्याभ्यासात् । विकारेति [ब० अ० १ पा० १ सू० १३ ] | विकारशब्दादवयववाचकपुच्छपद- • समभिव्याहाराट्रह्म न प्रधानं किंत्वानन्दमयस्य प्रधानस्यावयव इति 'चेत् । न । प्राचुर्यात् । अन्नमयादिधिकारमचुरपाठादानन्दमयस्य विकार. वेनाप्राधान्यात् । तदिति [ब० अ० १ पा० १ ० १४] । तदानन्द- मयादिधिकारमात्र प्रतीदं सर्वमसृजतेत्यादिना ब्रह्मणो हेतुत्वव्यपदेशात् । न हि हेतोरद्वैततया प्रकरणप्रतिपाद्यस्यावयवत्ववर्णनं संभवतीति भावः। मान्वेति [ब० अ०१ पा० १ ० १५] तथा च प्रथमश्रुतस्यासंजा- तविरोधित्वेन प्राबल्यात्तथाविधमन्त्रप्रतिपाद्यब्रह्माभिधायित्वेन ब्रह्मश- ब्दस्य मुख्यत्वमुररीकृत्य तदनुसारेण पुच्छशब्द आधारे लाक्षणिकतया नेयो न त्वन्नमयादिपर्यायोक्तस्य पुच्छपदस्यावयवार्थकत्वादितरस्यापु- शब्दस्याषयवार्थरवं प्रकल्प्य तदनुसारेणाऽऽनन्दमयशेषत्वं कृत्स्नवा. १ ख. मभू । २ क. तेभ्यः । ३ क 'खादेतस्यापि पु। . ३ ·ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता [१ प्रथमाध्याये- क्यस्य । किंच प्राचुर्य इव विकारेऽपि मयटश्रुतेर्विकारप्रकरणात्प्रियाद्य- चयनिरुप्यमाणाधयव्यादिलिङ्गाच्च विकार एवार्थः । केवलश्रुत्यपेक्षया श्रुतिप्रकरणलिङ्गानां प्राबल्यात्पतिष्ठापदसमभिव्याहाराच्च पुच्छपद- स्याऽऽश्रये लक्षणा। न च सा दोषः।लागलशक्तस्य तस्य लागूलसदृ- शरूपे त्वदीयेऽर्थे माक्तत्वात् । न च मन्मते लागूलमेवार्थो न तत्स- दृशमन्नमयादिपर्यायेऽन्नमयादेरिवाऽऽनन्दमयपर्यायेऽपि पुच्छादिवृष्टय- जन्कस्याऽऽनन्दमयेश्वरस्योपासनस्य विधेयत्वादिति वाच्यम् । तथाऽपि पुच्छादिपदस्य पुच्छादिदृष्टिविषये लाक्षणिकत्वान्मन्मतेऽप्याश्रयत्वायु- पस्थितिद्वारा शुद्धब्रह्म लक्ष्यते। आश्रयत्वं तु पूर्वप्रकृतान्नमयादिपञ्चको- शादेरेव । तथा च शुद्धब्रह्मस्वरूपोपलक्षणघटकतयोक्तेष्वपि पञ्चको- 'शेपु पुच्छादिदृष्ट्यगकतत्तदुपासनाविधेर्दादिप्रकरणे गोदोहनादिविधे. रिव शुद्धब्रह्मपकरणेऽपि संभवादानन्दमयोपासनस्य ब्रह्मादिषु पुच्छा- दिदृष्ट्य झाकस्य विधेरवान्तरतात्पर्येण बोधनेऽपि महातात्पर्येणान्नमया- द्याश्रयोपस्थितिद्वारा शुद्धब्रह्मप्रमासंभवादुपासनस्य तादृशममायां चित्तशुद्धिद्वारा हेतुत्वेन तद्विधानस्यावान्तरतात्पर्यविषयत्वसंमवात् । एतावांस्तु विशेषो यद्विकारप्रायपाठादानन्दमयो मन्मते जीवः शुद्ध- बाँ मुख्यतया प्रतिपाद्येते तदुपयोग्यन्नमयादिसकलवाक्यसंदर्भः। त्वन्मते स्वानन्दमय ईशस्तदुपासनमेव पुच्छब्रह्मादिदृष्ट्यङ्गकं मुख्यतया विधी- यत इति भावः १९॥ (६) ननु यथा नानाप्रमाणेब्रह्म प्रधान निणांतमेवं 'य एपोऽन्तरादित्ये हिर- ज्मयः पुरुषो दृश्यते हिरण्यश्मश्रुहिरण्यकेश आ प्रणखात्सर्व एष सुवर्णः' [छा०१६.६] 'तस्य यथा कप्पासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी तस्योदिति नाम * स एप सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदित उदेति ह वै सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो य एवं वेद' [छ।०१।६।४] इत्यधिदेवतम् । अथाध्यात्मम्" य एपोऽन्तरक्षिणि पुरुपो दृश्यते तस्यैतस्य तदेव रूपं यदमुप्य रूपं यन्नाम तन्नाम'[छा०१। ७।५] इत्यादावपि हिरग्यश्मश्रुत्यकप्यासनहेतुपायुस्थानतुल्यपद्मतु- ल्याक्षित्वादिरूपश्रवणात, आदित्याक्ष्यभ्यन्तरस्य चाऽऽधारस्य श्रय- णात्, 'ये घागुप्मात्पराश्चो लोकास्तेषां चेटे देवकामानां च' [छा० २०६८] इति पूर्यस्प 'ये चतस्मादश्चिो लोकास्तेपां चेप्टे' मनुष्यका- .. २. प्रमप्रमाया अनकापराम'11 क.मगो गु°17 क.पात'।

·१ - - १ प्रथमः पादः ] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। मानां च '[छा० १७८] इत्युत्तरस्यैश्वर्यमर्यादाश्रुतेश्च जीव एक पुरुषशब्दित उपास्यः प्रतीयतां तस्य च देवत्वेन कर्मानधिकारात्सर्यपा. मोदितत्वम् 'अक् [च] साम च गेणी'[छा० १६८] इत्यादि- सात्म्यिोक्तिस्तु स्तुतिरिति प्रत्याह- अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् ॥ २० ॥ इति । अनन्यथासिद्धापहतपाप्मस्वादिधर्मोपदेशादन्तरुपदिश्यमानः पर एव । [ * एतस्याक्ष्यभ्यन्तरपुरुपस्य । अमुष्याऽऽदित्याग्यन्तरपुरुपस्य । गेणी + देहग्रन्थी । अमुष्मात्सूर्यस्थानात् । पराश्च ऊर्धाः । ईष्टे प्रभुः। कामानां काम्यानाम् । एतस्मान्मनुष्यलोकात् ॥ २० ॥ भेदव्यपदेशाच्चान्यः ॥२१ (७) इति । 'य आदित्ये तिष्ठन्नादित्यादन्तरो यमादित्यो न वेद वृ० ३। ७१९] इति श्रुत्यन्तरे वेदितुरादित्याद्भेदेनान्तरत्वादिनेशस्य व्यपदे- शादत्रापि तस्यैव प्रत्यभिज्ञानात् । तथा च चरमश्रुतस्याप्पपहतपाप्मत्वा- देरनन्यथासिद्धत्वेन प्रयोजनवत्वेन तात्पर्यवत्वेन च बलवयात्तदनुसा. रेणोपासनार्थतया नीरूपस्यापीशस्य रूपादि नेयम् । न च कर्मानधि. कारेऽपि संसारिणश्चाऽऽदित्यस्य निप्पाप्मत्वं न चेश्वरे प्रसिद्धं तद्वौण- तया नेतुमर्हमिति भावः ॥२१॥ (७) ननु 'अस्य लोकस्य का गतिरित्याकाश इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्त आकाशं प्रत्यस्तं यन्त्याकाशो होवेभ्यो ज्यायानाकाशः परायणम्' [छा० १।९।१] परोवरीयानुद्गीथः स एपोऽनन्तः' [छा० १ । ९।२] इत्यत्र भूता- काशमुद्गीथे संपाद्योपास्यत्वेन प्रतीयतां न तु सर्वभूतहतुत्वोपलक्षित ब्रह्म पूर्ववदनन्यथासिद्धब्रह्मनिर्णायकलिङ्गाभावाद्धरूढाया आकाश: श्रुतेर्बलवत्त्वाकारणरूपगतिप्रतिपादकतयाऽऽकाशपदस्य प्राधान्यात्तद- नुसारेणोत्तरेपां विशेषणानां नेयत्वादिति प्रत्याह-- आकाशस्तल्लिङ्गात् ॥ २२ ॥ (८) इति । आकाशः पर एष लोकमात्रकारणत्वानन्तत्वादिरूपादनन्यथासिद्ध-, तात्पर्यवत्तालिङ्गात् । तथा चोक्तलिङ्गस्य प्राथम्यादलवति प्रश्ने स्थिताया * धनविहान्तर्गतो प्रन्यः ख. पुस्तकाथः । पर्वणि । १ख. वेन। . स एप ·ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [१ प्रथमाध्याय , लोकश्रुतेश्च बलवत्त्वेन तदनुसारेणाऽऽकाशश्रुतिर्नेया । ननु लोकश्रुतेः पृथिव्यवार्थः । तथा हि-त्रयो होदीथे कुशला बभूवुः '[ छा० १८१] इत्यादिना शालावत्यदालम्पप्रधाहणानां संवादमुपन्यस्य शालावत्यो दाल्भ्यमुवाच 'का साम्नो गतिः स्वर इति होवाच' स्वरस्य का गतिरिति प्राण इति प्राणस्य काऽन्नमन्नस्य काssपोऽपां काऽसौ लोकोऽमुष्य लोकस्य का गतिरिति न स्वर्ग लोकमतिनयेत्स्व- र्गसंस्तावं हि सामेति' [छा० १।८।४।५ । ] शालावत्या उवाचाप्रतिष्ठितं ते दालभ्य सामेति' [छा० १।८।६] ' दाल्भ्य उवाचामुष्य लोकस्य का गतिः शालावत्य उवाचायं लोक इति, दाल्भ्योऽस्य लोकस्य का गतिः प्रवाहण आकाश इति होवाच'[छा० १।८।७] इति श्रुतिसंदर्मे-उद्गीथ उद्गीथविद्यायाम् । गति: कारणम् । स्वर इति गानरूपस्य साम्नः स्वरसाध्यत्वात् । प्राण इति प्राणव्यापारण स्वरोत्पत्तेः । असाविति स्वर्ग इत्यर्थः । स्वर्गस्थेन्द्राधि- ष्ठितमेघवृष्टिकरणात् । अतिनयेदतिकामेत्तरकारणं विचारयेदिति पावत् । संस्तावं समाप्तम् । साम साकारणपरम्पराविचारः । अप्रतिष्ठितं कार- णसाकाङ्क्षम् । साम सामप्रयोजकम् । अयं पृश्रिवीरूपः । प्रतिष्ठां पृथिवीम् । तदेवमर्थके वाक्येऽस्य लोकस्येति दाम्पोक्तपदयोः पृथि- व्यर्थकत्वेन शालावत्योक्तयोरपि तयोः पृथिव्यर्थकत्वमिति चेन्न। शाला. वयोक्तावस्येत्यस्य कार्यमापरत्वात् । झालावत्यस्य हि एवमाशय:- पृथिव्याः कार्यत्वेनान्तवत्त्वं त्वयोक्तं तर्हि कार्यान्तरमपि मयोच्यमान त्वया दूपणीयं सर्वकार्याणां कारणं तु न मया ज्ञायते तदनुपासकस्य कर्माधिकारिणो मम तरज्ञानेऽनुपयोगादतस्त्वया प्रवाहणेनैव तद्वाच्य- मिति । एवं स्वर्गसंस्ताव हि सामेति दात्म्योक्तावप्ययमाशय:-स्वर्गाध कर्मसात्कृतामस्माकं स्वर्गस्य देहान्यतद्भोक्तस्वरूपस्य च ज्ञानमेवोप- युज्यते न तु ब्रह्मपर्यन्तकारणपरम्पराज्ञानमिति । तस्माच्छालायत्यीय- मस्पेप्ति पदं कार्यमात्रपरमन्यथा तस्य पृथिवीमानपरतया भूताकाशस्य परिग्रह प्रवाहणमोक्तेऽप्यन्तवत्वदोपेऽन्तय किल ते शालावरप सामेति तदुतदूषणासंभवादिति भावः ।।२२।। (८) फतमा सा देयता' [छा० १।११४] इति पृष्ट श्वाकयणः प्राण इति होवाच सर्वाणि पा इमानि भूतानि प्राणमेवामिसं. ......मोपाBAIER..., ·- १ प्रथमः पादः] वेदान्तसूत्र मुक्तावलिः । - विशन्ति प्राणभेवाभ्युजिहते सैपा देवता' (छा०१।११।५) इत्यत्र यद्यपि पूर्ववदेव पूर्वपक्षः सिद्धान्तश्च प्राथम्येन बलवति प्रश्ने स्थितस्य देवताश- ब्दस्य चेतनबोधकस्यानुसारेणेतरस्य नेयत्वाद्भूतमात्रसंवेशनोदमनलि- ङ्गस्य ब्रह्मण्येव संभवाच्च तथाऽपि ' यदा घे पुरुपः स्वपिति प्राणं तहि वागप्येति' [श० प० बा० १०।३।३।६] इत्यादिश्रुतेः सुपुप्ते वागादीन्द्रियोपलक्षितभूतमात्रलयाद्भवबोधिकायाः संवादेन सर्वाणि ह' वेति वाक्यं वायुविकारे प्राणे भूतलयोद्भवबोधकमित्यधिकं प्रत्याह-- अत एव प्राणः ॥ २३ ॥ (९) इति । यदेत्यादिवाक्यस्येन्द्रियमावलयादिबोधकत्वेन संवर्गविद्यास्थत्वेन च न तेनोद्गीथस्थस्य प्रकृतवाक्यस्य संवाद इति प्राणो बझैवेति भावः । सा देवतेति । प्रस्तोतर्या देवता प्रस्तावमन्वायत्ता कतमा सेति वाक्येन' मा प्रस्तोतारं प्रति त्वया पृष्टा देवतेत्यर्थः । प्रस्तावमन्वायत्ता यस्या दृष्ट्या प्रस्तावरूपा साममक्तिरुपास्या सेत्यर्थः ॥ २३ ॥ (९) 'अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दाप्यते विश्वतः पृष्ठेपु सर्वतःपृष्ठेव- नुत्तमेपूत्तमेषु लोकेम्बिदं वाव तद्यदिदमस्मिन्नन्तः पुरुपे ज्योतिः' [छा० ३।१३ । ७] इत्यत्र ज्योतिस्तेज एव पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ' (छा० ३।१२।६) इति ब्रह्मबोधकवाक्य- संनिधानापेक्षया ज्योतिःघुतेर्दीप्यत इति लिङ्गस्य च बलवत्त्वात्पूर्वव. द्वह्मनिर्णयासंभवादिति प्रत्याह- ज्योतिश्चरणाभिधानात् ॥ २४॥ इति । ज्योतिब्रह्मैव । पूर्वस्मिन्गायत्रीवाक्ये तावानस्य महिमा ततो ज्यायाश्च पूरुपः' (छा० ३ । १२।६) इत्यादि पादोऽस्येत्याधन्तेन तस्य चतुप्पात्त्वरूपचरणाभिधानात् । दिवि द्युलोके द्योत्तनात्मके चिद्रूपे वा । अस्य ब्रह्मणोऽमृतं स्वरूपं तचापरिच्छिन्नत्वात्रिपात् । आधेय- खादिनिर्देशः कल्पितभेदात् । परिच्छिन्नत्वादूतानि तस्यैकः पाद इति तदर्थः ॥ २४॥ छन्दोधिधानान्नेति चेन्न तथा चेतोर्पणनि- . .

·. २२ ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [१ प्रथमाध्याये- गदात्तथाहि * दर्शयति ॥२५॥ इति । उक्तवाक्ये गायत्रीछन्दस एवाभिधानान्न ब्रह्मार्थ इति चेन्न । तथा गायत्र्यनुगते ब्रह्मणि चेतोर्पणस्योपासनस्य कथनात् । अन्यथा 'गायत्री वा इदर सर्वम् ' ( छा० ३११३ ११) इति च्छन्दसः सात्म्यिनिर्देशानुपपत्तेः । हि यस्मात् 'एतं ह्येव बहवचा महत्युक्थे मीमांसन्त एतमनायध्वर्यव एतं महाव्रते छन्दोगाः [क्त० आ० ३।३। १२] इत्येन्यत्राविधिकारानुगते ब्रह्मण्युपासनं दृश्यते ॥ २५ ॥ भूतादियादव्यपदेशोषपत्तेचैवम् ।। २६ ।। इति । गायत्री वा इद सर्व भूतं यदिदं किंच वाग्वै गायत्री वाग्वा इद सर्व भूतं गायति च त्रायते च । या वै सा गायत्रीय वाव सा येयं पृथिव्यस्यार हीदर सर्वं भूतं प्रतिष्ठितमेतामेव नातिशीयते । या वैसा पृथिवीयं वाव सा यदिदमस्मिन्पुरुषे शरीरमस्मिन्हीमे प्राणाः प्रतिष्ठिता एतदेव नातिशीयन्ते । यद्वै तत्पुरुषे शरीरमिदं वाव तद्यदिदमस्मिन्नतः पुरुपे हृदयमस्मिन्हीमे प्राणाः प्रतिष्ठिता एतदेव नातिशीयन्ते । सैपा चतुष्पदा पडूविधा गायत्री तदेतदृचाऽस्पनूक्तम् । तावानस्य महिमा' (छा० अ० ३ ख० १२ म० १-६) इत्यादि गायत्रीवाक्यम् । तस्यार्थ:-वागर्थत्वाद्वागारमकानि सर्वाणि भूतानि गायत्री सर्वभूताश्र. यत्वात्पृथिव्यपि गायत्री शरीरहृदययोर्भूतात्मकमाणाश्रयत्वाद्वायत्री- त्वम् । तथा च भूतपृथिवीशरीरहृदयरूपपादचतुष्टययुता वाक्याणभूता- स्मकादिचतुष्टयरूपपदमकारा गायत्रीति चतुभांगामिका पट्रप्रकारास्मि. केति यावत् । सोऽयमों गायत्रीशब्दध्य गायत्रयनुगतब्रह्मार्थकत्वे सत्येपोपपद्यते छन्दसो भूताद्यात्मकत्वासंभवात् ॥ २६ ॥ उपदेशभेदानेतिचेन्नोभयस्मिन्नप्य- विरोधात् ॥ २७ ॥ (१०) इति । परो दिव इति पञ्चम्यन्तस्यामृतं दिवीति सप्तम्पन्तस्य चोपदेशयो- भेदात्पूर्वषाक्यार्थस्य नोत्तरत्र प्रत्यभिज्ञेति चेन्न । वृक्षाग्ने श्येनोऽस्ति स * माध्यपुस्तके तु दानमिति : क. या ११.९रयम ।

·. १'प्रथमः पादः घेदान्तमूत्रमुक्तावलिः । २३ 'वृक्षाग्रात्पर इत्यादाविव विभक्तिभेदस्य प्रकृत्यभेदे वाक्यार्थाभेदक- स्वात् । पूर्वत्र द्योतनात्मकस्य ब्रह्मस्वरूपस्य परत्र च द्युलोकस्य दिवि. शब्देनोक्तिसमवे भिन्नयोरर्थयोराधारत्वापादानयोक्तेोभयस्मिन्याप उक्तस्य विरोधस्याभावात् । ज्योतिष्टोमप्रकृतत्वानुसारेण ज्योतिपा यजे. तेति ज्योतिष्पदं यथा नीयते लोकप्रसिद्धयपेक्षया यायप्रसिद्धर्बलव- त्यात्तथा प्रकान्तचतुप्पाब्रह्मपरामशियच्छब्दानुसारेण ज्योतिःश्रुत्यादि नीयते । छन्दोभिधाऽपि गायत्रीश्रुत्यपेक्षयो। चरमस्य मूतादिपादोत लिङ्ग तावानस्येति मन्त्रलिङ्गं यद्वै तद्ब्रह्मेदं वाव तदितिवाक्यरूपनानाप्रमाण- कृतमत्ययसंवादस्य तात्पर्यनिमित्तत्वादलवत्त्वमिति ब्रह्मैवार्थ इति भावः ॥ २७ ॥ (१०) ननु चेद्विमक्तेर्गुणत्वान्न वाक्यार्थभेदकत्वं तदा पदार्थस्य प्राधान्या- तथात्वमस्तु । न चैवं क्वाप्येकवाक्यता न स्यादिति वाच्यम् । गुणप्रधा- • नानेकपदार्थेष्वेव तत्संभवात् । तथा च 'प्रतर्दनो ह वै दैवोदासिरि- न्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम । युद्धेन च पौरपेयेण च तं हेन्द्र उवाच । प्रतर्दन *वरं ददानीति त होवाच प्रतर्दनः । त्वमेव नो वृणीष्व ।यं । त्वं मनुष्याय हिततगं मन्यस इति तं हेन्द्र उवाच । न वै बरोऽवरस्मै वृणीते त्वमेव वृणीप्वेत्यवरो वै तर्हि किल म इति होवाच प्रतर्दनोऽथो खल्विन्द्रः सत्यादेव नेयाय । सत्यं हीन्द्रः स होवाच । मामेव विजानी- ह्येतदेवाहं मनुष्याय हिततमं मन्ये । यन्मां विजानीयात् । विशीणं स्वाष्ट्रमहनमरुन्मुखान्यतीन्सालावृकेभ्यः प्रायच्छं बह्वीः संधा अतिक्रम्य दिवि प्रल्हादादीयानतृणमहमन्तरिक्षे पौलोमान्पृथिव्यां कालखाक्षान् । तस्य मे तत्र न लोम च मा मीयते । स यो मां विजानीयान्न हैव तस्य केन च कर्मणा लोको मीयते । न भ्रूणहत्यया न मातृवधेन न पितृव- धेन न स्तयेन नास्य पापं चन चकृषो मुखान्नीलं वेतीति । स होवाच प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मामायुरमृतमित्युपास्स्व । आयुः प्राणः प्राणो वा आयुः । प्राण एवामृतम् । यावद्धयस्मिशरीरे प्राणो वसति ताव- दायुः । पाणेन ह्येवामुष्मिलोकेऽमृतत्वमाप्नोति [कौपी० ३।१-२] * उपनिषत्समुचये तु र ते द इति पटः । १ ख. या च च° । २ उपनिषरसः इति । पाठः । ३ उपनिपत्सः इति पाठः । ४ उपनिरस'याभास्य के इति पाठः। .

·ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [१ प्रथमाध्याये- इत्यादि । 'प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृह्योत्थापयति' [ कौपी० ३३] इत्यादि । 'न पाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यान्न गन्धं विजिज्ञा- सीत घातारं विद्यान्न रूपं विजिज्ञासीत रूपविध विद्यान्न शब्दं विजि- ज्ञासीत श्रोतारं विद्यात् ' [कौपी० ३१८] इत्यादि । 'स एप प्राण एव प्रज्ञात्माऽऽनन्दोऽजरोऽमृतः । न साधुना कर्मणा भूयान्नो एवासाधुना कनीयान् । एप ह्येयैनं साधु कर्म कारयाति तं थमन्वानुनेपति । एष उ एवैनमसाधु कर्म कारयति तं थमेभ्यो लोकेभ्यो नुनुत्सत एप लोकपाल एप लोकाधिपतिरेष सर्वेशः स म आत्मेति विद्यात्स म आत्मेति विद्यात ' [कौपी०३८] इति कौषीतकिबाह्मणोपनिषद्वाक्ये त्रिशीपणं विशीपं त्वाष्ट्र त्वष्टुः पुत्रं ब्राह्मणं विश्वरूपनामानम् । रुद्वोऽधीयमानव- दस्तद्विशेपलक्षणया प्रकृते रुद्ब्रह्ममीमांसा तया विचार्यमाणं तत्त्वमस्यादि- चाक्यं तदेव मुखे येपांन वनात्मवाक्यं ताहशा[ये न भवन्ति ता] । अथ वाऽरुत्परकीयमर्म गुप्तपरकीयदोष इति यावत्तन्मुखांस्तदुक्तिशीला- नविवेकिन इति यावत् । सालावृकेभ्य आरण्यश्वभ्यः । संधा देशकाल. संधीन् । प्रल्हादादयोऽसुरविशेषाः । लोम च लोमापि मा मीयते न नाशितम् । लोको मत्स्वरूपप्राप्तिर्मीयते निराक्रियते । स्तेयेन स्वर्णस्ते. येन । भ्रूणहत्ययाऽध्ययनार्थधीपूर्वकं वेदस्यार्थानुष्ठातृब्राह्मणहत्यया । कृशः पापानुष्ठानप्रयुक्तचिन्तया कार्यम् । नीलं वैवण्यं मुखान्न वेति नोदेतीत्याद्यर्थके प्राणादिपदार्थानां वाक्यार्थभेदकत्वात्माणजीवब्रह्मणां त्रयाणामुपास्यत्वमस्तु बयाणां लिङ्गाविशेषाञ्चेति प्रत्याह- प्राणस्तथाऽनुगमात् ॥ २८ ॥ इति । प्राणशवितं ब्रह्मैव प्रतिपाद्यं प्रकृतोपास्याने घरं वृणीप्तीन्द्रेणो. तेन देवोदासिनोक्तात् ' त्वमेव नो ब्रूहि यं यं मनुष्याय हिततमं मन्यसे' इत्यादिवाक्याद्वह्मण एवानुगमात्प्रतिपाद्यत्वावगमात् ॥१८॥ न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्म- संबन्धनमा पस्मिन् ॥२९॥ इति । पतरिन्द्रस्य मामित्पनेनोपदेशात्स एवोपास्य इति चेन्नत्यनुपङ्गः। अध्यात्मसंयन्धः केवलात्मोपलक्षणीमूतः सर्वयाग्यक्तृत्वादिसंबन्धस्तस्प भूमा पाहुल्पमस्मिन्प्रकरणे हि यस्मात् ॥ २९ ।। उनिषासमुपये । यमेभ्यो समय उभिनीत ए २ उपनिवरसमुच। यमभो निना पते ।। .

·२द्वितीयः पादः] वेदान्तसून मुक्तावलिः। शास्त्रदृष्टया तूपदेशो वामदेववत् ॥ ३० ॥ इति । तत्त्वमसीत्यादिशास्त्रसंबन्धितत्त्वदृष्टया मामित्युपदेशः । यथा 'अहं मनुरभवम् ' [वृ०१।४।१०] इति वामदेवोक्तम् ॥ ३० ।। जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेनोपासात्रैविध्या- दाश्रितत्वादिह तद्योगात् ॥३१॥ (११) इति । वक्तारं विद्यादिति जीवस्य प्राण एवेत्यादिप्राणस्य लिङ्गान्न ब्रह्मै. वार्थ इति चेन्न । उपासनत्रयेऽविशेषेण प्रतिपाद्ये वाक्यमेदापत्तेरिह मकृत एकवाक्यतासाधकन्यायस्याऽऽश्रितत्वादेकवाक्यताया योगसं- भवात् । तथा च प्रकृत्यामेदे सति विमक्त्यर्थभेदेऽप्येकप्रकृत्यर्थ- विशिष्टविभक्त्यर्थद्वयविशेपितस्यैकस्यैवार्थस्य पूर्वापरवाक्ययोरुक्तिसं- भव इत्येव प्रकृतेः प्राधान्यं न तु संभवति वाक्यार्थभेदे तद्विघातकत्व- मन्याय्यत्वात् । संभवति चैकाथ्य 'प्राणोऽस्मि' इत्यादेः ' स एप प्राण एव प्रज्ञात्माऽऽनन्दः' इत्यादि 'साधु कर्म कारयति तं थमन्वानुनेपति । एप उ एवैनमसाधु कर्म कारपति तं यमेभ्यो लोकेभ्यो नुनुसते । एप लोकपालः" [ कौपी० ३।८] इत्यन्तस्य च विमर्शात् । अन्वानुनेप- त्यूचं निनीपति नुनुस्मतेऽधो निनीपति । कार्यधर्माणां कारणऽपि संभवः कार्यसामान्ये कारणस्यानुगमात, कारणधर्माणां च सकलकार्य- निष्ठानां नैकैकस्मिन्कार्य संभवः कार्यस्य व्यावृत्तत्वादिति कारणस्य ब्रह्मण एव लिङ्गानि बलवन्ति । न च प्राणप्रज्ञारमनोरप्रतिपाद्यत्वे ती प्रकृत्य 'सह ह्येतावस्मिशरीरे वसतः '[ कौपी० ३।३ ] इति भेदो. क्तिर्व्यर्थेति वाच्यम् । स एष इत्यादिना ब्रह्मत्वं वक्तुं प्रज्ञात्मशब्दिता बुद्धया प्राणेन चोपाधिनाऽऽदी प्रत्यगात्मोपलक्षणादिति भावः । उक्त- न्यायभेदान्नात एव प्राण इत्यनेन गतार्थत्वम् ॥ ३१ ॥ इति प्रथमाध्याये प्रथमः पादः ॥ १॥ . अथ प्रथमाध्याये द्वितीयः पादः ॥ स्पष्टब्रह्मलिङ्गानि वाक्यानि प्रथमे विचार्य तदन्यानि द्वितीयतृतीययो. विचारयति । तयोस्तु सविशेषनिर्विशेषयिषयतया रूढियोगविशेषविष- १ उपनिषत्समुच्चय---यमेभ्यो लोफेभ्य उन्निनीषन ए १२ उपनिषत्समुश्चये-- यमधो निनी- यते ।। - ·" , २६ ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता [१ प्रथमाध्याये- यतयां च भेदः। द्वितीयतृतीययोः प्रथमानन्तयं तु प्रथमसिद्धजगत्कारण स्वसामर्थ्यसिद्धसर्वात्मकत्वादिलिङ्गेन तत्तदर्थनिर्णायकत्वात् । सर्व खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीत । अथ खलु क्रतुमय: पुरुषो यथाक्रतुरस्मिलोके भवति तथेतः प्रेत्य भवति स क्रतुं कुर्वीत (छा० ३।१४।१) 'मनोमयः प्राणशरीरो मारूपः सत्यः (छा०३ १४ । २) इत्यादौ सर्व कार्य ब्रह्म यतस्तज्जलान् । जायत इति जा, लीयत इति लः , अनिति जीवति सत्तास्फूर्त्यादिरूपजीवनवत् , जश्च लश्चांश्च जलांस्तस्य ब्रह्मणो जलान्बह्मसंबन्ध्युत्पत्त्यादिविशिष्टमिति यावत् । इति सर्व कार्य ब्रह्मात्मकं यतोऽतः शान्तः सन्नुपासीत । कतुमयः, ध्यानमयः । यथाक्रतुर्यादृशविषयध्यानकस्तथा ताहशविपय- विशिष्टः। इतोऽस्माल्लोकात् । प्रेत्य लोकान्तरं गत्वा । क्रतुं ध्यानम् । ध्यातव्यमाह-मनोमय इत्यादिना । क्रतुं कुर्वीतेति विहितं ध्यानमनूद्य नदङ्गन्तया शमगुणविधायके शान्त इत्यत्र सर्वमित्यादेहे तुमन्निपदार्थ- वादतया शान्तिस्तुतिपरत्वेन तादृशध्यानविषयतया ब्रह्मासमर्पकत्वा- दध्यानस्योत्पत्तिशिष्टमनोमयाद्यवरुद्धत्वाच्च मनोमयत्वादिना जीव एवोपास्य इति प्रत्याह- सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ॥ १ ॥ इति । बाँव मनोमयवाक्पार्थः । सर्वत्र वेदान्तेषु सर्वामिलपितमयोजन. वत्त्वेन प्रसिद्धं यद्ब्रह्म तस्यैवान प्रकरण उपदेशात ॥१॥ विवक्षितगुणोपपत्तेश्च ।। २ ॥ इति । मनोमयत्यादिसामान्यवाक्यस्प विवक्षितेनाऽऽकाक्षितेन बारूपगु- णविशेषेणैवोपपत्तेश्च ॥२॥ ननु जीवेन विशेषेणोपपत्तिरस्तु तत्राऽऽह- अनुपपत्तेस्तु न शारीरः ॥ ३॥ इति । शारीरो जीवोऽत्र न विशेषणं 'मनोमयत्यमाणशरीरत्वयोरन्यतरणव जीवस्य ज्ञाप्यत्वसंगवेनेतरययात्तदुमयविशिष्टजीयस्य ज्ञानधारारु- पोपासनायाः प्राप्तत्वेनाविधेयत्यात् । न च विकारार्थमयड्चनाजीय- लामो जीवस्यैव मनोविकाररागद्वेपादिमत्त्वादिति याच्यम् । श्रवणमन- १स. साय''यो म।

·२ द्वितीयः पादः] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। नादिमचुरमनोवृत्तिव्यङ्ग्यत्वै(स्वे )न प्राचुर्यार्थस्य- ब्रह्मणि संमचा- दित्यनुपपत्तेः ॥३॥ कर्मकर्तृव्यपदेशाच्च ॥४॥ इति । 'एतमितः प्रेत्याभिसंमविताऽस्मि [छा०३।१४।४ ] इत्यनेन वह्मण: कर्मत्वं प्राप्यत्वं जीवस्य कर्तृत्वं मापकत्वं व्यपदिश्योपास्योपासकत्य- प्रतिपादनात् ॥४॥ शब्दविशेपात् ॥ ५॥ इति । समानपकरणे शाखान्तरे 'यथा ब्रीहिर्वा यवो वा श्यामाको वा. श्यामाकतण्डुलो वैवमयमन्तरात्मन्पुरुपो हिरण्मयः ' [ शत० बाव १०।६।३।२] इत्यत्रान्तरात्मन्निति सप्तम्यन्ताजीवशब्दात्पुरुषो हिरण्मय इति स्वप्रकाशमारूपबोधकशब्दस्य विशेषात् ॥ ५॥ स्मृतेश्च ॥ ६ ॥ इति । 'ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति' [म० गी०१८।६१] इत्यादिस्मृतेरपि शारीरादन्यो मनोमयत्वादियुक्त ईश इत्यर्थः ॥ ६ ॥ अर्भकौकस्त्वाचव्यपदेशाच्च नेति चेन्न निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च ॥ ७॥ इति । 'एप म आत्माऽन्तर्हदये'[छा० ३। १४ । ३] इति सूक्ष्माय- तनत्वस्य 'अणीयान्वीहेर्वा यवाद्वा'[छा० ३।१४ । ३] इत्यणी. यस्त्वस्य चोक्तेन ब्रह्मेति चेन्न । निचाय्यत्वादेवरूपेण ब्रह्मण एवोपा. स्यत्वस्य प्रतिपादनात् । अनन्तमपि ब्रह्म व्योमवत् । उपाधिविवक्षया परिच्छिन्नमपीत्यर्थः ॥ ७॥ संभोगप्राप्तिरिति चेन्न वैशेष्यात् ॥ ८॥ (१) इति । ब्रह्मणो हृदयादिसंबद्धत्वचित्त्वाभ्यां जीवाधिशेपे तद्वत्संभोगप्राप्ति- रिति चेन्न बैशेष्यात् । ईशनीषयोबिम्बप्रतिबिम्बमावप्रयुक्तं भेदमभि- प्रेत्य ' तयोरेकः पिप्पलं स्वाइत्यनश्नन्नन्य: ' [श्वे० ४५.६) इत्यनेन विशेपोक्तः । पिप्पलं सुखं दुःखम् ॥ ८॥ (१) . 4 .स.व प्र।

·२८ ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता [१ प्रथमाध्याये- . 'यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चोमे भवत ओदनः । मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद पत्र सः' [ काठ० २।२५] इत्यत्रौदनोपसेचनयोमोक्ता जीध एवं पूर्वाधिकरण ईशस्य मोक्तृत्वमत्युक्तः । तथा च बह्मक्षनमू- त्यूनां वशीकारकत्वेन मोक्ता हिरण्यगर्म उपास्य इति प्रत्याह- . अत्ता चराचरग्रहणात् ॥ ९॥ इति । बझक्षत्रपदाभ्यां चराचरस्य नश्वरमावस्य ग्रहणात् । ओदनशब्दस्य मोग्यनाश्ययोक्तित्वाविशेपेऽप्येकवाक्यतापन्नसंनिहितमृत्यूपसेचनयो- गायुपसेचनपदस्य संहारसहकार्यर्थकत्वादोदनपदसमानार्थकत्वे तेनैव वैयन्निाश्यस्यैवीदनशब्दार्थकत्वान्नश्वरमात्रस्य च ब्रह्मक्षत्रपदाम्या प्रतीतेनश्वरमात्रं यस्य नाश्यं स ईश एव प्रतीयत इति भावः ॥९॥ प्रकरणाच ॥ १० ॥ (२) इति । न जायते नियते वा' [काठ० ११२१८] इत्यादिशुद्धात्मप्रक- रणात् । चकारात्क इत्था वेदेति दुनिस्वादेः । क इत्था वेद यत्र स इति । सोऽपि जगत्संहर्ता यत्र तिष्ठति तं शुद्धात्मानमित्थं पूर्णानन्दुरूपं को वेद तद्वत्ता दुर्लभ इति भावः ॥ १० ॥ (२) 'ऋतं पिबन्ती सुकृतस्य लोके गुहां प्रविटी परमे पराये । छाया- तपो ब्रह्मविदो वदन्ति' (काठ० ११३१) इत्यनेनापि पूर्ववत्संनिहि. नगुहाप्रविष्टपदानुसारेण बुद्ध्या भहैव जीवः कथ्यता ननु बह्म तस्या- परिच्छिन्नत्वेन गुहामवेशासंभवादिति प्रत्याह- गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तदर्शनात् ॥ ११ ॥ इति । आत्मानौ ब्रह्मजीवावेव । तयोजीवस्य प्रत्यक्षेणेशस्य च 'गुहाहित गहरेष्ठं पुराणम् ' [ काठ०१।२।१२] इत्यादिश्रुत्या गुहाप्रवेश दशनात् ॥ ११ ॥ विशेषणाच्च ॥ १२ ॥ (३) इति । 'सोऽभवन: पारमामोति' काठ०१।३।९] इत्यनेन प्राप्यमा. पस्वाभ्यां तयोविशेषणोदिशेपितत्वाच्च । अध्वनो गम्यमानेहलोकपर- ख.योमावावावि०२स. पाच ।

·२ द्वितीयः पादः] 'वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। '२९ लोकावच्छिन्नप्रपञ्चस्य पारं तद्वाधेऽप्यबाधितम् । ऋतं पिबन्तावित्यनेन फल मोक्तृतावच्छेदकरलेन प्रतिपन्नचेतनत्वजात्या सद्वितीयत्वे लाघवा- निर्णीते तस्य प्रथमस्यानुसारेण चरमं गुहावेशादि नेयम् । पिवत्पदं च च्छत्रिन्यायेन ब्रह्मजीवोमयपरं संभवति तन्मुखत्वस्य बुद्धयर्थकत्वेऽ. प्यसंमवात् । ऋतं सत्यं कर्मफलं वेदबोधितत्वात् । पिबन्तौ भुनानी सुकृतस्य पुण्यपापयोः प्राप्ये लोके गुहां शरीर मोक्तृतयाऽन्तर्यामितया च प्राप्ती छायातपो स्वरूपाप्रकाशप्रकाशयुक्तावपि परमे परार्थे सर्वो- स्कृष्टाद्वितीयपूर्णानन्दरूपेऽभिन्नतया प्रविष्टौ ब्रह्मविदो वदन्ति । परम- परायपदयोर्लोकविशेषणत्वे तु वैयर्थं सकललोकभोक्तृत्वस्यैव वाच्य- त्वात् । गुहायां शरीर आहितमन्तर्यामितया स्थितं गह्वरे गुहान्तस्थे मनआदावपि तथा स्थितम् ॥ १२ ॥ (३)। 'अथ हाग्नयः समूदिरे तप्तो ब्रह्मचारी कुशलं नः पर्यचारीद्धन्तास्मै प्रबवामेति तस्मै होचुः प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म सं ब्रह्मेति' [छा०४।१४] स होवाच विजानाम्यहं यत्प्राणो ब्रह्म कं च तु खं च न विजाना- मीति ते होचर्यद्वाव कं तदेव खं यदेव खं तदेव कमिति प्राणं च हास्मै तदाकाशं चोचुः' [छा०४।१५] 'अथ हनं गार्हपत्योऽनुशशास पृथिव्यग्निरन्नमादित्य इति य एप आदित्ये पुरुपो दृश्यते सोऽहमस्मि' [छा०४।११।१] इत्यादि । 'एपा सोम्य तेऽस्मद्विद्याऽऽत्मविद्या चाऽऽचार्यस्तु ते गति वक्तेत्याजगाम हास्याऽऽचार्यस्तमाचार्योऽयुवादो- पकोशल ३ इति' [छा० ४ । १४ । १] इत्यादि । ' अहं तु ते तद्व- क्ष्यामि यथा पुष्करपलाश आपो न लिप्यन्त एवमेवंविदि पापं कर्म न श्लिप्यत इति बधीतु मे भगवानिति तस्मै होवाच '[छा०४।१४।३] 'य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एप आत्मति होवाचैतदमृतमभयमेतद्वा- ह्मेति तद्यप्यस्मिन्सर्वोिदकं वा सिञ्चति वर्मनी एव गच्छति' [छा० ४।१५।१।] 'एत संयद्वाम इत्याचक्षत एत* हि सर्वाणि वामा. न्पमिसंयन्ति सर्वाण्येनं वामान्यभिसंयन्ति य एवं वेद' [छा० ४ । १५।२7 एप उ एव वामनीरेप हि सर्वाणि वामानि नयति सर्वाणि वामानि नयति य एवं वेद' [छा०४ । १५।३] 'एप उ एष भामनीरेप हि सर्षेषु लोकेषु माति सर्वपु लोकेषु माति य एवं वेद' [छा०४।१५।४] 'अथ यदु चैवास्मिञ्छव्यं कुर्वन्ति यदि च नाचिपमेवामिसंमवन्त्यचिपोऽहरह्न आपूर्यमाणपक्षमापूर्वमाण-

·३०
ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता [१ प्रथमाध्याये-
पक्षाद्यान्पडदति मासाश्स्तान्मासेभ्यः संवत्सर संवत्सरादादि-
त्यमादित्याचन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुपोऽमानवः स एमान्ब्रह्म
गमयत्येप देवपथो ब्रह्मपथ एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावत नाss.
धर्तन्ते नाऽऽवर्तन्ते' [छा०४।१५।५] इतिश्रुतिवाक्ये समूदिरे मिथः
संबादं कृतवन्तो नोऽस्मान्कं सुखं समपरिच्छिन्नम् । गतिं देवयान-
मार्गण ब्रह्मलोक गमनमाजगाम विदेशात्स्वगृहम् । एवं विदि यदुपास-
के दृश्यते शास्रेण ज्ञायतेऽस्मिन् । अक्षिणि वर्मनी पक्षी तथा च
चक्षुपो निर्लेपत्वात्तद्गतब्रह्मापि निलेपमिति मावः । अस्मिन्ब्रह्मण्युपा-
सिते तदुपासकानां शव्यमार्वदेहिकं कर्म कुर्वन्तु न वा ते तदुपासका
अचिपचिरादिप्राप्यं ब्रह्माभिसंमवन्ति गच्छन्ति । वामानि धनानि
नयत्युपासकेम्यः प्रापयति । अचिरादयोऽचिराद्यभिमानिदेवतास्तत्तत्रा-
मानवो मानवप्रपश्चानिवास्यायातीतिशेष इत्याद्यर्थकेऽक्षिणि दृश्यत
इत्यनेन प्रथमावगतच्छायापुरुपानुसारेण चरमावगतममृतत्वामयत्वादि
स्तुत्यादिपरतया नीयतामन्यथा दृश्यत इति चाक्षुपविषयत्वस्य ब्रह्म-
ज्यसंमवात् । तथा च चक्षुर्गतच्छायापुरुप एवामृतत्वादिनोपास्यतया
प्रतीयतां न तु तदाकाशशब्दितं प्राणसंबन्धिचिदाकाशं हृदयस्थमुपास्य-
त्वेन यदग्निमिरुक्तं तदेव य एषोऽक्षिणि दृश्यत इत्यनेनानूद्यते तस्यैवा-
क्ष्यादिष्यन्तर्यामितया शास्त्रेण दृश्यमानत्वात्तस्यैवाऽऽत्मत्वादिकमुपा-
स्यत्वायोच्यत इति सिद्धान्त इति प्रत्याह-
अन्तर उपपत्तेः ॥ १३ ॥ इति ।
अक्षिण्यन्तर ईश एवामृतत्वादीनां तत्रैवोपपत्तेः ॥ १३ ॥
स्थानादिव्यपदेशाच ॥ १४ ॥ इति ।
सर्वगतस्याप्युपास्तये स्थानरूपनामादीनां यः पृथिव्यां तिष्ठन्'
[६० ३।७।३] इत्यादिनोक्तेः । चकारादन्यत्र तदभावात् ॥ १४ ॥
'दक्षिणाक्षिमुखे विश्वः [गौडपा० का०१।२] इति श्रुतेर्दक्षिणं
चक्षुर्मुखं भोगद्वारं यस्येति व्युत्पत्त्या दक्षिणाक्षिस्थानकत्वस्य जीवेऽपि
व्यपदेशादाह-
सुखविशिष्टाभिधानादेव च ॥ १५ ॥ इति ।
मुखविशिष्टस्य सुखाभिन्नस्य च ब्रह्मणः प्राणो ब्रह्म के ब्रह्म सं
बाँतिवाक्योपक्रमे कथनात् । चकारादन्यत्र तदनुपपत्तेः ॥१५॥

·२ द्वितीयः पादः] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। ननूपक्रमोऽपि जीवस्यैवास्तु समित्यस्य निरवयत्वमर्थोऽस्तु तनाss- श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच्च ॥ १६ ॥ इति । अचिपमेवामिसंमवन्तीत्यादिना श्रुतोपनिपत्कस्य ब्रह्मविदो या गति- देवयानाख्या तस्या एतत्मकरणेऽभिधानात् । चकाराद्बह्मशब्दादेरन्य- त्रानुपपत्तः ॥१६॥ अनवस्थितेरसंभवाच नेतरः ॥ १७॥ (४) इति । पुरुपान्तरसंनिधानं विनाऽक्षिणि छायापुरुषस्यावस्थानामावेनो. पास्यत्वासंमयाच्छ्रतिलिङ्गाभ्यां केवलस्य च्छायात्मलिङ्गस्य बाधाद्वाम- नीत्वादिबहुलिङ्गकृतप्रत्ययसंवादस्य तात्पर्यनिमित्तत्वादुपक्रमस्थपुरुप. पदार्थचेतने यदेतत्पदयोः पर्यवसितत्वेन प्रथमस्यैतत्पदोक्तार्थत्वेन च दृश्यत इत्यस्य भाक्तत्वाच । यश्चक्षुपि तिष्ठन्नित्युक्तान्तर्यामिणः प्रत्यभिज्ञायमानत्वाच्चान्तर श एवेति भावः । यद्यपि कं ब्रह्मेतिप्रयो- जनवत्मकरणस्य बलवत्त्वात् ' सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात इत्यनेन गतार्थता । न च कं ब्रह्मेत्यत्रानेर्य एपोऽक्षिणीत्यत्र चाऽऽचार्यस्य वकृत्वमतो नैकवाक्यतेति वाच्यम् । आचार्यस्तु ते गति वक्तेत्यनेना- ग्निवाक्येनेकवाक्यतानिर्णयात् । तथाऽप्युक्तन्यायान्तरसूचनमत्र फल- मिति भावः ॥ १७॥ (४) स्थानादिव्यपदेशाक्ष्यन्तर ईशो निर्णीतस्तत्र स्थानोपदेशकेन 'य: पृथिव्यां तिष्ठन्पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीर यः पृथिवीमन्तरो यमयत्येप त आत्माऽन्तर्याम्पमृतः' [० ३।७३ योऽप्सु तिष्ठन्नद्भयोऽन्तरः' [वृ ०७४ ] इत्यादि 'योऽयो योऽन्तरिक्षे यो वायो "यो दिवि ' 'य आदित्ये' 'यो दिक्षु यश्चन्द्रतारके य आकाशे यस्तमसि यस्तेजसि इत्य- धिंदेवतमथाधिभूतम् ' 'यः सर्वेषु भूतेषु' ' प्राणे 'यो वाचि 'यश्चक्षुपि यो मनसि यस्त्वचियो विज्ञाने''यो रेतसि' 'अदृष्टो द्रष्टाऽश्रुतः श्रोता; , , . 'अथाध्यात्मम् यः १ . यः श्रो नामिनाया।

·ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता-- [१ प्रथमाध्याये- मतो मन्ताऽविज्ञातोविज्ञाता नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा नान्योऽतोऽस्ति श्रोता नान्योऽतोऽस्ति मन्ता नान्योऽतोऽस्ति विज्ञातप त आत्माऽन्तर्याम्य- मृतोऽतोऽन्पदार्तम् ' [वृ० ३७५-२३ ] इत्यादिवाक्यः पृथिवी स्वाधिष्ठातृदेवतातादात्म्यापन्नाऽपि न वेद शरीरमिति पृथिव्यादेशिम- यस्नेन साक्षाजनितक्रियाश्रयत्वादीशशरीरत्वं जीवप्रलयसाक्षाजनित- क्रियाश्रयस्यैव जीवशरीरत्वात् । यमयति नियमयति नियमनं केवलस्य पृथिव्यादेशकालविशेप एय स्थाप्यमानत्वचाल्यमानत्वादिकं देवता- विशिष्टस्य प्रवर्त्यमानत्वादिकम् । त इत्युद्दालकं प्रति याज्ञवल्क्यस्प संबोधनम् । विज्ञाने जीवे । अत्यादिकं चाक्षुपादिवृत्तिफलाविषय- स्वात् । ट्टत्वादिकं चाक्षुपादिवृत्त्यवच्छिन्नचित्तादात्म्यात् । मन्ता संक- ल्पयिता । विज्ञाता निश्चेता। अमृतः संसारधर्मरहितोऽतोऽन्यत्सर्वमात विनाशि बाधेन पीडितं मिथ्येति यावदिति वेत्पाद्यर्थकेन जीवकथना- दशरीरत्वेनेशस्यानियन्तृत्वादिति प्रत्याह- अन्तर्याम्यधिदैवादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् ॥ १८ ॥ इति । तद्वाक्यार्थ ईश एव 'यं पृथिवी न वेद' इत्यादिना पृथिव्यायधि- छातृदेवाज्ञेयत्वादिव्यपदेशात् ॥ १८ ॥ अदृष्टत्वादिगुणेभ्यः प्रधान स्यात्तत्राऽऽह- न च स्मार्तमतद्धर्माभिलापात् ॥ १९ ॥ इति । स्मृत्यैव प्रतिपाद्यं यत्प्रधानं तदपि न तथाऽप्रधानधर्माणां दृष्टगता.. दृष्टवादीनामदृष्टो द्रष्टेत्यादिनाऽमिलापात् ॥ १९ ॥ शारीरश्चोभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते ॥ २० ॥ (५) इति । शारीरोऽपि न तथा हि यस्मादुमये काण्वा माध्यदिनाच जीवपर- . योर्भेदेन 'यो विज्ञाने तिष्ठन् ' [वृ०३।७। २२] 'य आत्मनि तिष्ठन् ' इत्यादिना पठन्ति उपक्रमोपसंहारपर्यालोचनाजीवगतसा- धर्नान्तराधीननियन्तृत्वे बुद्धिगौरवादीश्वरो न नियन्ताऽशरीरत्वाय. टवदित्यनुमानेऽशरीरत्वस्याचेतनत्वोपाधिमत्त्वादीश्वराभिन्ने मुक्तात्मनि पक्षनिक्षिप्ते साध्याव्यापकत्वशङ्काभावाच नियन्तृत्वमीशस्पैवेति मावः ॥ २० ॥ (५)। , - १ क, शेषेऽवस्था । २ स्त्र.नानन्न ।

·- २ द्वितीयः पादः] घेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। ३३ नष्टत्वादिश्रवणादन्तर्यामीश इति निर्णीतम् । 'शौनको ह वै महा- शालोऽगिरसं विधिवदुपसन्नः पप्रच्छ । कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्ष- मिदं विदितं भवतीति । तस्मै स होवाच । हे विधे वेदितव्ये इति ह सम यद्बह्मविदो बदन्ति परा वापरा च 'तत्रापरा, ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिपमिति । अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते' । 'यत्तदद्वेश्यमग्रा- ह्यमगोत्रमवर्णमचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादम् । नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्म तध्ययं यद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धीराः'। 'यथोर्णनामिः सृजते गृह्णते च यथा पृथिव्यामोपधयः संभवन्ति । यथा सतः पुरुषात्केशलो- मानि तथाऽक्षरात्संमवतीह विश्वम्' । 'तपसा चीयते ब्रह्म ततोऽन्नमभिजायते। अन्नात्माणो मनः सत्यं लोकाः कर्मसु चामृतम् । यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः। तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते' [मु० ११११३-५] इति वाक्य-अदृश्यं ज्ञानेन्द्रियाविषयम् , अग्राह्यं कर्मेन्द्रियाविषयम् , ऊर्णनाभिरिति जन्तुषिशेषः, गृह्णते स्वस्मिन्धिलीनं करोति, पृथिव्यामित्यपादानाधिकरणयोविवक्षायां सप्तमी, सतःप्राणादिना सह स्थितात् , आद्यदृष्टान्ते लयाधारत्वं द्वितीये स्थित्याधारत्वं तृतीये स्वाभाविकधर्मसहितस्योपादानत्वं ब्रह्मणो लभ्यते, तपसा कर्तव्यालोचनेन, चीयत उपचीयते, अन्नं व्याचिकीर्षा भूतानि च, प्राणो हिरण्यगर्भः, मनस्तदीयसंकल्पादि, सत्यं स्थूल- मूतानि, अमृतं कर्मफलमित्याद्यर्थके ताशामावादक्षरं प्रधानमस्तु विसहशस्य ब्रह्मण उपादानत्वासंमवादिति प्रत्याह- अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः ॥ २१ ॥ इति । अदृश्यत्वादिगुणक ईश एष वाक्यशेषे सर्वज्ञत्वादिधर्मोक्तः ॥ २१॥ जीपप्रधानपोरपि संनिहितधर्मोक्तिस्तत्राऽऽह- विशेषणोदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ ॥२२॥ इति । 'दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः' [मु०२।१।२] इति जीवाद्विशेप- णेन 'अक्षरात्परतः परः' इति प्रधानाद्भेदेन च भूतयोनेयपदेशाभ्यां न जीवप्रधाने ॥ २२॥ १ मुद्रितपुस्तके-विशात । ५ ·ब्रह्मानन्दसरस्थतीविरचिता- [१ प्रथमाध्याये- रूपोपन्यासाच्च ॥ २३ ॥ (६) इति । रूपस्य भूतयोनिस्वरूपस्य पुरुष एवेदं विश्वमित्यादिनोपदेशात् । चकारादन्यत्र तदसमवात् । यद्यप्यक्षरपदमक्षरात्परतः पर इत्यत्र येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यमित्यत्र च प्रधाने चेतने च प्रत्यभिज्ञापकं समं तथाऽप्युपादानमक्षरं प्रक्रम्य 'यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्यं ज्ञानमयं तपस्त- स्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते' [मु. १ । १।९] इति श्रवणा- दुपादानमक्षरं सर्वविदिति विधानादचक्षुःोत्रमित्यस्य निरिन्द्रियसर्व- ज्ञपरतयैव सार्थक्याचाक्षरं ब्रह्मैव । न चाक्षरपदप्रत्यभिज्ञानाद्भूत- योनिस्वाक्षरादित्यत्राप्युक्त इति वाच्यम्। प्रथमश्रुते यः सर्वज्ञ इत्यादी सर्वज्ञजगदुपादानप्रत्यभिज्ञाया बलीयस्त्वात् । विसहशस्यापि जीवादे- देहेक्यादिपिवळ्पादनत्वदर्शनादिति भावः ॥ २३ ॥ (६) सस्मित्वादिरूपोपन्यासादक्षरं ब्रह्म निर्णीतम् । तादृशं रूपं च जाठराग्नावनेकान्तम् । 'यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मस्वन्नमत्ति' 'तस्य हा एतस्याऽऽत्मनो वैश्वानरस्य मूर्धेव सुतेजाश्चक्षुर्विश्वरूपः प्राण: पृथग्वाऽऽत्मा संदेहो बहुलो बस्तिरेव रविः पृथिव्येव पादावुर एव धेदिौमानि बहिर्हदयं गार्हपत्यो मनोऽन्वाहार्यपचन आस्यमाहव- नीय: [छा०५।१८।१-२] 'तद्यद्भक्तं प्रथममागच्छेतद्धोमीय' स यो प्रथमामाहुतिं जुहुयातां जुहुयात्माणाय स्वाहा' [छा० ५.१९॥ १] इत्यादि । 'अथ यां द्वितीयां जुहुयातां जुहुयाद्यानाय स्वाहा' [छा० ५। २० । १ ] इत्यादिवाक्ये एते पूर्वोक्तम् , एवं धुलोकादि. समुदायरूपम, अभिविमानमहमितिबुद्धचा प्रत्यगात्मरूपेण सर्षपुरुपै. गुह्यमाणम्, आत्मानं परमात्मानं, वैश्वानरं विश्वेषां नराणां कर्मफल- प्रापकं, भूतेषु चराचरेपु, आत्ममु शरीरेन्द्रियमनोचुद्धिपु, अन्नं भोगान्, 'अत्ति मुझे सर्वात्मकोपासनया सात्म्यिमाः । सुतेजा धुलोकः, विश्वरूपः सूर्यः, पृथग्वाऽऽत्मा वायुः, बहुल आकाशा, संदेहो मध्यदेहः, रयिर्जलसमुदायः, बस्तित्रं धैश्वानरोपासकस्य मोज. मेऽग्निहोनहोमदृष्टिं विदधाति-उर एपेत्यादि । धुलोकशिरस्कत्यादिने- श्वरोपासकेन भोजनकाल उरआदी पेद्यादिष्टिमाँगने होमदृष्टिश्च कार्यत्यर्थः । वैश्वानरपदेन जाटरगग्निमुक्त्वा तदीपगार्हपत्यत्वादिना - . . - ·.. 4 २ द्वितीयः पादः वेदान्तसूचमुक्तावलिः। हृदयादि प्रकल्प्य तदुपासनाप्रतिपादनात् । समाने प्रकरणे वाजसनेयके स होषाच मूर्धानमुपदिशन्नेप एवातिष्ठामा वैश्वानर इत्यन्तेन मूर्धाधव- यवानां द्युलोकाद्यात्मना संपादितत्वात्तैश्च जाठरेऽपि युमूर्धत्वादेः संम- धादारोपितेन च तेन ब्रह्मादिपदार्थबृहत्वादेः संमयादित्याक्षिप्यानिये तादेमुमूर्धत्वादेश्च वाक्यशेपगतत्वेऽपि जाठरेऽनावासेपणीयादग्निवेतादे- ब्रह्मणि साहजिकत्वेन प्रसिद्धस्य मूर्धत्वादेर्घलवत्पेन तदनुसारेणाग्नि- धैश्वानरशब्दयोजठिरेऽनौ समारोपणीयब्रह्मपरत्वम् । यद्यपि ब्रह्मसंबन्धि- झुलोकादौ ब्रह्ममूर्धत्वादिकं सिद्धान्तेऽप्यारोप्यते तथाऽपि मूर्धवाद्या- रोपविषयालोकादिसंबन्धो ब्रह्मणि साहजिक इति वैश्वानरस्य मूर्धेव मुतेजा इत्यनेन ब्रह्म मूर्धादिमावेनोपास्य मुतेजआदिसंबन्धो ब्रह्मणि ज्ञापयितुं शक्यो जाठराग्नौ झुलोकादिमावेनोपास्यमूर्धादिसंबन्धो न ज्ञापयितुं शक्योऽप्रसिद्धत्वात् । तथा च मूर्धा यः प्रसिद्धो वर्तत उपा- सकस्य तत्रैव जाठराग्निसंवन्ध आरोपितो ज्ञापनीय इति ब्रह्मैव प्रकृ- तार्थ इत्याशयेन समाधत्ते- वैश्वानरः साधारणशब्दविशेपात, ॥ २४ ॥ इति । वैश्वानर ईश एव, अग्निजीवसाधारणयोर्वैश्वानरात्मशब्दयोमुमूर्ध- स्वादियोधकशब्दयोगरूपाद्विपात् ॥ २४ ॥ स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति ॥ २५ ॥ इति । *द्यां मूर्धानं यस्य विप्रा वदन्ति खं वै नामि चन्द्रसूर्यौ च नेत्रे' इत्यादिना स्मर्यमाणरूपमीशस्य वाक्यार्थत्वेऽनुमान लिङ्गं स्यात् ॥२५॥ शब्दादियोऽन्तःप्रतिष्ठानाञ्च नेति चेन्न तथा दृष्टयु- पदेशादसंभवात्पुरुपमपि चैनमधीयते ॥ २६ ॥ इति । अग्न्यादिशब्दादिनाऽनिनेतादिकल्पनात् 'पुरुपेऽन्तः प्रतिष्ठितं वेद इत्यादिना पूरुपस्यान्तरवस्थानश्रवणाच नेश इति चेन्न । जाठर ईशट्ट- टेस्तथोपदेशाजाठरे झुमूर्धवादेरसंमवात् । चो हेतौ यस्मादेनं वैश्वानरं वाजसनेयिनः पुरुपमप्यधीयते स एपोऽनिर्वैश्वानरो यत्पुरुपः [शत०प० बा० १०६।१ । ११ ] इत्यादिना पुरुषविधमपीति पाठे तु पुरुपविधं 'पुरुपेऽन्तः प्रतिष्ठितं वेद ' इत्यादिना ॥ २६ ॥ , ·३६ - ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता [१ प्रथमाध्याये- अत एव न देवता भूतं च ॥ २७ ॥ इति । घुमूर्धत्वादेरेव वैश्वानरो माऽऽदित्यो देवता न वा भूताग्निः॥२७॥ साक्षादयविरोधं जैमिनिः॥२८॥ इति । जैमिनिस्तु साक्षाजाठरस्य प्रतीकत्वं विनैव वैश्वानरस्येशस्योपास- नमविरुद्धं मन्यते ॥ २८॥ अभिव्यक्तरित्याश्मरथ्यः ॥ २९ ॥ इति । जैमिनीयपक्षे प्रादेशमावमितिश्रुतिरीश्वरस्याभिव्यक्त्यपेक्षयेत्याश्म- रथ्य आह ॥ २९ ॥ अनुस्मृतेर्बादरिः ॥ ३० ॥ इति । बादरिस्तु प्रादेशमात्रहृदयस्थमनसा प्रादेशमात्रत्वेन वेश्वरस्य स्मृति- मपेक्ष्येत्याह ॥ ३०॥ संपत्तेरिति जैमिनिस्तथा हि दर्शयति ॥ ३१॥ इति । जैमिनिस्तु संपत्तिमपेक्ष्येत्याह । हि यस्मात्समानपकरणे वाजसनेये प्रादेशमात्रमिव ह वै देवाः मुविदिता अमिसंपन्नास्तथा तु व एनान्व- क्ष्यामि यथा प्रादेशमात्रमभिसंपादयिष्यामीति । स होवाच मूर्धानमुपदि- शन्नुवाचैप वा अतिधा वैश्वानर इति। चक्षुणी उपदिशन्नुवाचैप वै सुतेजा वैश्वानर इति । एवं नासिके एप पृथग्वमात्मा मुख्यमाकाशमेप बहुलो मुख्याअप एप रयिश्चिबुकमेप वै प्रतिछेतिस्तुतिः। देवा द्युलोकसूर्यादयः प्रादेशमात्ररूपेण संपन्नाः सुविदिता यथा मवन्ति वो युष्मभ्यमोपमा न्यवादिभ्योऽहं कैकेयराजस्तथा वक्ष्यामि । अतिष्ठा पृथियादीनतिकभ्य तिष्ठति झुलोकः सुतेजाः सर्वोत्कृष्टतेजाः मूर्यः प्रतिष्ठा पृथिवीत्याद्य- थिका मूर्धादिचिचुकान्तेषु देहावयवेषु द्युममृतीन्सर्यानीशावयवान्सं. पादयन्ती मादेशमात्रसंपत्तिमीशस्य दर्शयति ॥ ३१॥ आमनन्ति चैनमस्मिन् ॥ ३२ ॥ (७) इति । 'अविः पप्रच्छ याज्ञवल्क्यं य एपोऽनन्तोऽव्यक्त आत्मा तं कथमहं विजानीयामिति स होवाच याज्ञवल्क्यः सोऽविमुक्त उपास्यः सोऽपि मुक्त प्रतिष्ठित इति । अनिः सोऽविमुक्तः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति । पाज्ञवल्क्यः परणायां च नास्यां च मध्ये प्रतिष्ठित इति । अथ का ये १२. श्रुतिः ।

·। ३ तृतीयः पादः] घेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। ३७ वरणा का च नासीति । याज्ञवल्क्य इयं धै धरणा इयं च नासीति सर्वानिन्द्रियकृतान्दोपान्वारयति तेन वरणा सर्वानिन्द्रियकृतान्पाप्मनो नाशयति तेन नासीति । कतमच्चास्य स्थानं भवति भ्रुवोर्धाणस्य च यः संधिः स एप द्यौर्लोकस्य च.परस्य च संधिर्भवति ' [जाबाल० ख० २] इतिश्रुत्याऽविमुक्तेऽबद्ध जीवस्य स्वरूप इति यावत् । उपास्यः श्रवणादिना सेव्यः । प्रतिष्ठित ऐक्यापन्नः । कस्मिन्प्रतिष्ठितः किंनिष्ठेन व्यापारेण ज्ञातुं शक्यः । प्रतिष्ठितो दृष्टिस्थापनाधीनमनःस्थैर्याधीनध्या- मादिना ज्ञातुं शक्यः । धारयतीति । तादृशध्यानादिद्वारेति शेपः । भूनासयोरप्यवान्तरविशेष पृच्छति कतमदिति । प्राणस्य नासि- क्यस्य द्यौर्लोकस्य शिरसः परस्य चिबुकरूपमूलोकस्येत्याद्यर्थिक- यैनमीशं मूर्धचिबुकान्तराले दृष्टिस्थापनाधीनमनःस्थैर्याधीनध्यानादि- विषयतारूपेण प्रतिष्ठितत्वेन जाबाला आमनन्ति । कल्पतरौ तु श्रुता- पविमुक्तः प्रतिष्ठित इति जीवः स्थित इत्यर्थो वरणानास्योः पापनाश- कत्वमीशनियम्पजीवस्थानत्वेनेशस्थानत्वादित्युक्तं तन्न । सर्वेपामप्पवय- वानां तथात्वात्तयोरेव पापनाशकत्वं तन्मध्यस्यैव स्थानत्वं कथम् । न च तत्स्थान उपास्यत्वात्तथेति वाच्यम् । अविमुक्त जीवे परमात्मा प्रतिष्ठितस्तादात्म्यादनेन जीवेनाऽऽत्मनेतिश्रुतेरिति मामतीवाक्यात्प्रकृत- वाक्यस्पैक्यपरत्वेनोपासनपरत्वामावात् । दीपिकायां तु कथं केनोपा- येन सोऽविमुक्तः कुरुक्षेत्रादिरूपत्वेन पूर्वोक्त ईश इत्युक्तम् । एवं च विश्वे नरा एव वैश्वानरो विश्वे नरा यस्यति वा, अङ्गायति प्रापयत्युपा- सकान्ब्रह्मलोकमितिव्युत्पत्तिभिर्वैश्वानराग्निशब्दावीशपरी ॥३२॥ (७) इति प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥२॥ अथ प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । 'यस्मिन्धौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मनः सह प्राणैश्च सर्वैः । तमेवैकं जानथ 'आत्मानमन्या वाचो विमुश्चथामृतस्यैप सेतुः '[मु. [२।२।५] इत्यत्रामृतस्य मुक्तस्य जीवावस्थायां मोगमावस्य प्रधानविकारानतिकान्तत्वानमर्यादारूपः सेतुः प्रधानमेव ब्रह्मणश्च १ क. कदेश।

·३८ बह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [१ प्रथमाध्याये. न कथंचिदपि मर्यादात्वमपरिच्छिन्नत्वात्तथा च शुभ्वाद्यायतनं प्रधान प्रत्याह- युवाद्यायतनं स्वशब्दात् ॥ १ ॥ इति । ब्रह्मैव शुभ्वाधायतनं स्वस्य ब्रह्मण आत्मशब्दात् ॥ १॥ ननु तस्य स्वभावोऽर्थस्तत्राऽऽह- मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात् ॥ २ ॥ इति । 'विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुपमुपैति दिव्यम्'।मु०३। २। ८] इत्यनेन मुक्तरुपसृप्यस्य प्राप्यस्य ब्रह्मणो व्यपदेशा दिति ॥२॥ ननु मुक्तोपसृप्यं ब्रह्मास्तु जगत्कारणं तु प्रधानमस्तु तत्राऽऽह- नानुमानमतच्छब्दात् ॥३॥ इति । अनुमानमनुमेयं प्रधानं नात्र जगत्कारणतया बोध्यं तन्निर्णायकश- ब्दाभावात् ।। ३॥ तहि जीवोऽस्तु तथा तत्राऽऽह- प्राणभृच्च ॥ ४॥ इति । चो नमोऽतच्छब्दस्य चानुकर्षकः । अतच्छन्दाज्जीवविरुद्धाद्यः सर्वज्ञ इत्यादिशब्दात् ॥ ४॥ भेदव्यपदेशात् ॥ ५॥ इति । तमेवैकं जानथेत्यादिना भेदस्य ज्ञातृज्ञेयत्वस्य व्यपदेशाच्च ॥५॥ प्रकरणात् ॥ ६ ॥ इति । प्रकरणात 'कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातम् ' मु०१। ११३] इत्यादेः॥६॥ स्थित्यदनाध्यां च ॥ ७॥ (१) इति । 'तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्पनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति [मु०११] इति श्रुतावनभन्नित्यनेनीदासीन्येन स्थितेः स्वाहत्तीत्यनेन चादनस्पो- क्या जीवानुवादेनाज्ञाते तदीयबह्मस्वरूपे तात्पर्यमिति मायः । एतद्वा- क्यस्य भूतयोनिधाक्यमध्ये पठितत्वेनादृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तरिस्यस्थ प्रपञ्चोऽयम्।तरितव्यप्रयाहस्य धारकत्वे सति तर्समाषितपायवःसनि- ·। ३ तृतीयः पादः ] वेदान्तसूबमुक्तावलिः। वृत्तिरूपतरणसाधनत्वं सेतुसादृश्यं प्रकृते सेतुशब्दार्थे न तु परिच्छिन्न- स्वादिघटितः । तथा च तरितव्यसंसारप्रवाहधारकस्वाज्ज्ञानविपयतया तरसमावितयावद्दुःखनिवृत्तिरूपामृतत्वसाधनत्वाचामृतस्यैप सेतुरिति ब्रह्मैवोक्तम् । जानथेत्यनेन प्रकृतं ज्ञानमेव वा तथात्वेनोक्तमतो मर्यादार्थत्वासंमवादात्मशब्दस्य ब्रह्मण्येव मुख्यत्वाच्च तदेवार्थ इति भावः ॥७॥ (१) आत्मशब्दाब्रह्म निर्णीतम् । स च मूमा वेव विजिज्ञासितव्यः' [छा० ७ । २३ । १] इत्यादौ प्राणेऽनेकान्तः । 'अधीहि भगव इति होपससाद सनात्कुमारं नारदस्त होवाच यद्वेत्थ तेन मोपसीद ततस्त ऊवं वक्ष्यामीति स होवाच । ऋग्वेदं भगवोऽध्यमि यजुर्वेद सामवेदमाथर्वणं चतुर्थमितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पियर राशिं दैवं निधि वाकोवाक्यमेकायनं दैवविद्यां ब्रह्मविद्या भूत विद्या क्षत्रविद्या नक्षत्रविद्या सर्पदेवजनविद्यामेतद्भगवोऽध्येमि । सोऽहं मगवो मन्त्रविदेवास्मि नाऽऽत्मविच्छ्रतह्येव मे भगवदृशेभ्यस्तरति शोकमात्मविदिति सोऽहं भगवः शोचामि तं मा भगवान्छोकस्य परं पारं तारयत्विति त होवाच य? किंचैतध्यगीठा नामैवैतत् । नाम वा ऋग्वेदो यजुर्वेदः '[ छा० ७१।१-४ ] इत्यादि नामोपास्स्वेति' । 'यावन्नानो गतं तबास्य यथाकामचारो भवति यो नाम ब्रह्मेत्युपा. स्तेऽस्ति भगवो नाम्नो भूय इति नाम्नो वाव भूयोऽस्तीति तन्मे मगवा- ब्रवीस्विति' [छा० ७।१।५] । 'वाग्वाव नानो भूयसी ' इत्यादि यावदाशाया गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति य आशां ब्रह्मेत्युपा- स्तेऽस्ति मगव आशाया मूय इत्याशायां वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवा- न्नवीविति' [छा०७।१४।२]। 'प्राणो वा आशाया भूयान्यथा वा अरा नामी समर्पिना एवमस्मिन्प्राणे सर्व समर्पितं प्राणः प्राणेन याति प्राणः प्राणं ददाति प्राणः प्राणाय ददाति प्राणो ह पिता प्राणो माता' [छा० ७ । १५ । १] इत्यादि 'प्राणो ह्येवैतानि सर्वाणि भवति स वा एप एवं पश्यन्नेवं मन्वान एवं विजानन्नतिवादी मवति तं चेदबूयुः' [छा०७ १५। ४ ] इत्यादि ' एप तु या अतिवदति यः सत्येनातिवदति [छा० ७ । १६ । १ ] 'यो वै भूमा तत्सुखं नाल्पे सुखमस्ति ममैव सुखं भूमा - १स.यत्व। २ ग्य. यानातित्यनेका।

·ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [१ प्रथमाध्याये- . म कथंचिदपि मर्यादात्वमपरिच्छिन्नत्वात्तथा च शुभ्वाद्यायतनं प्रधान प्रत्याह- युवाद्यायतनं स्वशब्दात् ॥ १॥ इति । ब्रह्मैव द्युभवाद्यायतनं स्वस्य ब्रह्मण आत्मशब्दात् ॥ १॥ ननु तस्य स्वमावोऽर्थस्तनाऽऽह- मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात् ॥ २ ॥ इति । विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुपमुपैति दिव्यम्' [मु०३। २। ८] इत्यनेन मुक्तैरुपसृप्यस्य प्राप्यस्य ब्रह्मणो व्यपदेशा दिति ॥२॥ ननु मुक्तोपसृप्यं ब्रह्मास्तु जगत्कारणं तु प्रधानमस्तु तत्राऽऽह- नानुमानमतच्छब्दात् ॥ ३॥ इति । अनुमानमनुमेयं प्रधानं नात्र जगत्कारणतया बोध्यं तन्निर्णायकश. ब्दामावात् ॥३॥ तहि जीवोऽस्तु तथा तत्राऽऽह- प्राणभृञ्च ॥४॥ इति। चो नञोऽतच्छब्दस्य चानुकर्पकः । अतच्छदाज्जीवविरुद्धाद्यः सर्पज्ञ इत्यादिशब्दात् ॥ ४॥ भेदव्यपदेशात् ॥ ५॥ इति । तमेवैकं जानथेत्यादिना भेदस्य ज्ञातृज्ञेयत्वस्य व्यपदेशाच॥५॥ प्रकरणात् ॥६॥ इति । प्रकरणात ' कस्मिन्नु मगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातम् ' मु०१। १।३] इत्यादेः॥६॥ स्थित्यदनात्यां च ॥ ७॥ (१) इति । 'नयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्पनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति [मु०३।१।१] इति श्रुतावननन्नित्यनेनीदासीन्येन स्थितेः स्वादत्तीत्यनेन चादनस्पो- क्या जीवानुवादेनाज्ञाते तदीयब्रह्मस्वरूपे तात्पर्यमिति मायः । एतद्वा- क्यस्प मूतयोनिवाश्यमध्ये पठितत्वेनादृश्यत्यादिगुणको धर्मोक्तरित्याप प्रपश्चोऽयम्।तरितव्यप्रवाहस्य धारकत्वे सति तत्समापितयायासनि- ·. ३ तृतीयः पादः] वेदान्तसूचमुक्तावलिः। वृत्तिरुपतरणसाधनत्वं सेतुसादृश्यं प्रकृते सेतुशब्दार्थे न तु परिच्छिन्न- स्वादिघटितः । तथा च तरितध्यसंसारप्रवाहधारकत्वाज्ज्ञानविषयतया नत्समावितयावद्दुःखनिवृत्तिरूपामृतत्वसाधनत्वाञ्चामृतस्यैप सेतुरिति ब्रह्मैवोक्तम् । जानत्यनेन प्रकृतं ज्ञानमेव वा तथात्वेनोक्तमतो मर्यादार्थत्वासंभवादात्मशम्दस्य ब्रह्मण्येव मुख्यत्वाच तदेधार्थ इति भावः ॥७॥ (१) आत्मशब्दाह्म निर्णीतम् । स च मूमा त्वेव विजिज्ञासितव्यः' [छा० ७॥ २३।१] इत्यादौ प्राणेऽनेकान्तः । 'अधीहि भगव इति होपससाद सनात्कुमारं नारदस्त होवाच यद्वेत्थ तेन मोपसीद ततस्त ऊध्वं वक्ष्यामीति स होवाच । ऋग्वेदं मगवोऽध्यमि यजुर्वेद सामवेदमाथर्वणं चतुर्थमितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पियर राशि देवं निधि वाकोवाक्यमेकायनं दैवविद्यां बह्मविद्या मूतविद्या क्षत्रविद्यां नक्षत्रविद्या सर्पदेवजनविद्यामेतद्भगवोऽध्यमि । सोऽहं मगयो मन्त्रविदेवास्मि नाऽऽत्मविच्छूत ह्येव मे भगवदृशेभ्यस्तरति शोकमात्मविदिति सोऽहं मगवः शोचामि तं मा भगवान्छोकस्य परं पार तारयस्विति त होवाच यद्वै किंचैतदध्यगीठा नामैवैतत् । नाम वा ऋग्वेदो यजुर्वेदः '[छा० ७।१।१-४] इत्यादि नामोपास्स्वेति' । 'यावन्नानो गतं तत्रास्य यथाकामचारो मवति यो नाम ब्रह्मेत्युपा. स्तेऽस्ति मगवो नानो भूय इति नाम्नो वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवा- वीविति' [छ।०७।१।५] । 'वाग्वाव नाम्नो भूयसी' इत्यादि यावदाशाया गतं तत्रास्य यथाकामचारो मवति य आशा बह्मेत्युपा- स्तेऽस्ति भगव आशाया मूय इत्याशाया वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवा- ब्रवीस्विति' [छा०७।१४।२]। 'प्राणो वा आशाया भूयान्यथा वा अरा नामो समर्पिना एवमस्मिन्प्राणे सर्वं समर्पितं प्राणः प्राणेन याति प्राणः माणं ददाति प्राणः प्राणाय ददाति प्राणो ह पिता प्राणो माता' [छा० ७।१५।१] इत्यादि 'प्राणो ह्येवैतानि सर्वाणि मवति स धा एप एवं पश्यन्नेवं मन्वान एवं विजानन्नतिवादी मवति तं चेदबूयुः' [छा०७ १५ । ४ ] इत्यादि एप तु वा अतिवदति यः सत्येनातिवदति [छा० ७ । १६ । १] 'यो वै भूमा तत्सुखं नाल्पे सुखमस्ति भूमैव सुखं भूमा १ ख. स्व२ स. यामीतित्यनका।

·. ४० ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [१ प्रथमाध्याये- स्वेव विजिज्ञासितव्य इति [छा०७ । २३।१] 'यत्र नान्यत्पश्यति' [छ।०७।२४।१] इत्यादिश्रुतौ वेदानां वेदं ज्ञापक व्याकरणं पित्र्यं श्राद्धकल्प राशिं गणितं देवमुत्पातज्ञानं निधिं महाकालमतादि- निधिशास्त्रं वाकोवाक्यं तर्कशास्त्रमेकायनं निरुक्तं ब्रह्मविद्यां शिक्षा- कल्पच्छन्दश्चितीभूत विद्यां भूततन्त्रं क्षत्रविद्यां धनुर्वेदं नक्षत्र विद्या ज्योतिष सर्पविद्यां गारुडं देवजनविद्यां गन्धर्वोक्तयुक्तिनृत्यगीत- वाद्यशिल्पादिज्ञानान्यध्येमि स्मरामि । मन्त्रविदिति । मन्त्री मन्त्र- णीयः संकेतविषयो वाच्य इति यावत् । तस्य ज्ञाताऽहं न त्ववाच्य- शुद्धात्मवित् । अतिवादी पाणोऽहमित्युत्कृष्टवादी सत्येन ज्ञायमाने नातिवदति सत्यमहमिति वदतीत्यर्थिकायां प्रश्नोत्तरमावेन पूर्व पामा- दिकथनात्प्राणकथनानन्तरं च प्रश्नोत्तराभावात्पित्राद्यात्मना प्राणस्य सार्वात्म्यनिर्देशानन्तरमेव मूनि वाक्यसमापनात्तदनुसारेण' 'तरति शोकमात्मवित्' 'नाम ब्रह्मेत्युपासीत' इत्यादावात्मबह्मपदयोरपि प्राणपरत्वात्माणस्येव भूमतया प्रतिपादनात् । तदर्थमेव च पूर्वपूर्वभूम- प्रतिपादनम् । न च पाणं भूमानमधिकृत्य यत्र नान्यत्पश्यतीत्यादि यो बै भूमा तत्सुखं तदमृतमित्यादि च कथमिति वाच्यम् । सुपुतं प्रकृत्य प्राणाशय एवैतस्मिन्पुरे जागति' [प्र०४ ॥३] इति 'यत्रैप देवः स्वमान्न पश्यत्यथैतस्मिशरीरे सुखम् ' [प्र०४।६] इति 'प्राणों वाऽमृतम् ' [को०३।२] इति श्रुतेरिति प्रत्याह- भूमा संप्रसादादध्युपदेशात् ॥ ८ ॥ इति । मूमा ब्रह्मैव सुषुप्तिरूपसंप्रसादावच्छिन्नमाणनिर्देशात् । अध्युपरि। एप तु वा अतिवदति यः सत्येनातिपदति सोऽहं मगधः सत्येनाति. वदानीति सत्यं त्वेव विजिज्ञासितव्यम्' [छा० ७॥ १६ ॥१] इत्पत्र सत्यत्वेन ब्रह्मण एव निर्देशात् ॥८॥ ननु प्राणस्यापि प्रकरणमतियादित्वं प्रश्नोत्तरामावश्च लिने अत: प्रत्ययसंघादात्स एव स्यात्तबाऽऽह- धर्मोपपत्तेश्च ॥ ९ ॥ (२) इति । यत्र नान्यत्पश्यतीत्यादीनां साहजिकतया ब्रह्मण्येवोपपत्तेः । तं पेद्व्युरतिवाद्यसीत्यतियाधस्मीति बपादित्यनेन प्राणशिनोऽतिया- ७."दिति नि ·तृतीयः पादः ३] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। ४१. दित्वं स्वीकृत्य 'एष तु वा अतिषदति यः सत्येनातिवदति' इत्यनेन ब्रह्मरुपसत्यविदः पूर्वस्माद्यवच्छेदो दर्शितः प्रकरणलिङ्गापेक्षया ब्रह्म- रूपसत्यश्रुतितद्घटितवाक्ययोबलवरवादिति सत्यतया प्रस्तुतं ब्रह्म साकाङ्क्ष भूमान्वितम् । अथवा संनिहितस्यापि प्राणप्रकरणस्य निरा- काडूझत्वात्तदपेक्षोपकमगतारमश्रुतेर्बलीयस्या आत्मरूपमहाभूमप्रति- पत्त्पर्धवेन प्राणान्तवाक्यैः साहजिकब्रह्मधर्मप्रतिपादकैश्च यत्र नान्य- स्पश्पतीत्यादिवाक्परेकवाक्यतासमर्थनादन्यप्रकरणेऽपि गोदोहनादिव- नामाविषु ब्रह्मदृष्टेविधानादात्मविदिस्यन्तेनोपक्रान्तं ब्रह्म मूमोपसंहारे- णोपादीयते । न च प्राणवेदिनः सत्यवदनगुणः सस्पेनातिवदतीत्यनेन विधीयत इति वाच्यम् । एष तु धाऽतिवदतीत्युक्तमतिवादित्वं प्रति सस्पहेतुतावोधकतृतीयाश्रवणात्तृतीयायाः सहार्थत्वेऽतिवादिवे हत्वला- भादमुख्यत्वापत्तेश्चाबह्मणश्च प्राणस्य सात्म्यिं गौणमिति मायः ॥९॥ (२)। अबह्मणः सात्म्यिं गौणमुक्तं तत्पणवेऽनेकान्तम् सा होवाच यदुवं याज्ञवल्क्य दिवो यदवाक्पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यद्भूतं च भवञ्च भविष्यच्चेत्याचक्षते कस्मिरस्तदोतं च प्रोत चेति [वृ०३।८।३] स होवाच यदूर्ध्वमित्याद्याचक्षत इत्पन्तम् । आकाश एव तदोतं च प्रोतं चेति कस्मिन्नु खल्याकाश ओतश्च प्रोत- श्वेति' [वृ०३.८१७] स होवाचैतद्वै तदक्षरं गागि बाह्मणा अभिवदन्त्यस्थूलमनण्वह्रस्वमदीर्घमलोहितमस्नेहमच्छायमतमोऽवाच्य- नाकाशमसङ्गमरसमगन्धमचक्षुष्कमश्रोत्रमवागमनोऽतेजस्कमप्राणममुख ममात्रमनन्तरमबाह्यं न तदनाति किंचन न तदनाति कश्चन ३।८।८।] 'एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गागि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठत एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावापृथिव्यो विधृते तिष्ठतः' [वृ०३।८।९।] इत्यादि 'यो वा एतदक्षर गार्यविदित्वाऽस्माल्लोकात्मेति स कृपणोऽथ य एतदक्षरं गार्गि विदि- त्याऽस्माल्लोकात्मेति स बाह्मणः' [० ३।८।१०] 'तद्वा एत. दक्षरं गार्यदृष्टं द्रवश्रुत श्रोतृ [पृ०३।८।११।] इत्यादिश्रुता. वाकाशोऽध्याकृतम् । ओतं वर्तमानकाले स्थितम् । मोतं कालान्तरेऽपि . [वृक्ष १ ख. रा.स.पल्यो । ३ म. °मर्थवाद'स. तुला। ६ ·४२ ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [१ प्रथमाध्याये-- स्थितम् । अक्षरं न क्षरति । अस्थूलं स्थूलान्यत्स्थूलशून्यं च विनिगम- कामावात् । अस्नेहमित्यादो स्नेहादिशून्यमेवार्थस्तत्पुरुपे क्लीयत्वानु पपत्तेः । प्रशासन उत्पादनपालनादौ । तिष्ठत उत्पादनादिमाजी। विधृतो नियमितौ तत्तद्देशकालादिनियतोदयास्तमानादिमाजी । द्यावा- पृथिव्योर्विधृतत्वं पतनशून्यत्वमपि गुरुत्वे सत्यपि न पततः प्रशासन विधूतत्वानुकूलयत्नरूपा मायावृत्तिस्तया विधृतौ तत्तन्मर्यादासु स्थापित ताविति चाऽर्थः । कृपणोऽल्पसुखः । बाह्मणः स्वप्रकाशब्रह्मसुखं प्राप्त इत्याद्यर्थिकायां सर्वात्मकाव्याकृतात्मकत्वेन प्रणवोक्तिसंभवादक्षरश- ब्दस्य ब्रह्मणि निरूढिमपेक्ष्य वर्णे रूढेर्बलवत्वाद्घटोऽयमित्यादिष घटा- धभिन्नत्वेनानुभूयमानघटादिशब्दाभिन्नत्वस्य : यथा शकुना सर्वाणि पर्णानि संतृण्णान्येवमोंकारेण सर्वा वाक्संतृण्णा' [छा०२ । २३ । ३] इतिश्रुत्या प्रणवे कथनात्मणवस्य सात्म्यिसंगतेः शकुना पत्र मध्यस्थशिरया पर्णानि पर्णावयवाः संतृण्णानि संबद्धानीति तदर्था- दिति प्रत्याह- अक्षरमम्बरान्तधृतेः ॥ १० ॥ इति । अक्षरं ब्रह्मैवाम्बरस्याप्यन्तो नाशो यत्र ताशस्य सर्वात्मकस्याव्या- कृतस्य धृतेः ॥१०॥ कथममूर्तेन धृतिस्तवाऽऽह- सा च प्रशासनात् ॥ ११ ॥ इति । अस्त्वौपचारिक प्रशासनं तत्राऽऽह- अन्यभावव्यावृत्तेश्च ॥ १२ ॥ (३) इति । अदृष्टं इष्ट्रित्यादिनाऽक्षरत्वस्यान्यधर्माद्यावत्तेः । शब्दार्थपोर्धमतो ग्राहकतः फलतश्च भेदादभेदधियश्च पूर्वयोः शब्दार्थधियोनरन्तर्याधी- नत्वात्मणघेऽनुपपन्नेन प्रश्नपतिवचनाम्यां विधक्षितेन जगदाधारवलिद्ध- नानुगृहीताया निरुढेस्तात्पर्यवत्त्वेन रूट्यपेक्षयाऽपि बलवत्त्वाद्योगवृत्त्या ब्रह्मेवाक्षरमिति भावः ॥ १२॥ (३)। 'अथ हैनं शैव्यः सत्यकामः पप्रच्छ । यो ह प स तद्भमगवन्मनुष्येषु प्रायणान्तमोकारमभिध्यायीत। कतमं वाव स तेन लोकं जयतीति तस्मै स होवाच [म० ५।१] 'एतद्वै सत्यकाम परं.चापरं ब्रह्म यदोंकारः। तस्माद्विद्वानेतेमयाऽऽपतनेनेकतरमन्वेति' [प्र. ५१२]'स पोक- ·. तृतीयपादः ३] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः । . ४३. मात्रममिध्यायीत स तेनैव संवेदितस्तूर्णमेव जगत्याममिसंपद्यते तमृचो मनुष्यलोकमुपनयन्ते स तत्र तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संपन्नो महिमा- नमनुभवति'[प्र. ५। ३] ' अथ यदि द्विमात्रेण मनसि संपद्यते सोऽन्तरिक्षं यजुभिरुन्नीयते सोमलोकम् । स सोमलोके विभूतिमनुभूय पुनरावर्तते [प्र० ५। ४ ] ' यः पुनरतं त्रिमात्रेणोमित्येतेनैवाक्षरेण परं पुरुषमभिध्यायीत स तेजसि सूर्य संपन्नः । यथा पादोदरस्त्वचा विनिर्मुच्यत एवं ह वै स पाप्मना विनिर्मुक्तः स सामभिरुन्नीयते ब्रह्म लोकं स एतस्माज्जीवघनात्परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते तदेती श्लोको भवतः[प्र०५।५] 'तिम्रो मात्रा मृत्युमत्यः प्रयुक्ता अन्योन्यसत्ताअनवि- प्रयुक्ताः । क्रियासु बाह्याभ्यन्तरमध्यमासु सम्यक्पयुक्तासु न कम्पते ज्ञः। ऋग्मिरेते यजुभिरक्षन्तरिक्ष सामभिर्यत्कवयो वेदयन्ते । तमोकारेणैवाऽऽ. पतनेनान्वेति विद्वान्यत्तच्छान्तमजरममृतमभयं परं चेति'[प्र०५।६ ७] इतिश्रुती प्रायणान्तं मरणान्तं जयति प्राप्नोति तस्मै शव्याय स पिप्पलादः परं चेत्यादि परं शुद्धमपरं विराहिरण्यगर्भाख्यं ब्रह्म तादृ- शवह्मणोरुपासनायां प्रतीकमायतनेन प्रतीकेन विष्णूपासनायां शालग्रा- मेणेवैकतरं परापरब्रह्मणोरेकमेकमात्रमेकमात्रामात्रविशिष्ट प्रण यदि ब्रह्माभेदेनाभिध्यायीत । अकारसहितः प्रणवः प्राण इति ध्यायीत । अकारस्प विराभवाचकत्वेन तब तदुपास्तिस्तु युक्ता। माष्ये परं चापरं चेत्यत्रापरं प्राणाख्यं प्रथमजमितिव्याख्यानस्योभयपरत्वसंमवाद्विराष्ट्रप्रा- णयोः कार्यकारणमावेनक्यात् । तेन प्रथममात्राविशिष्टप्रणवध्यानेन संवे. दितोऽकारविशिष्टब्रह्मध्याताऽहं मनुष्यलोकं यास्यामीति ज्ञापितो जग- स्यामकाररूपायां मुवि द्विमात्रेणाकारोकारविशिष्टं प्रणवमभिध्यायन्मन नसि स्वप्नात्मके द्वितीयमानारूपे यजुर्मये संपद्यत उपासनपैकाग्रतयाss- रममावं याति । स मृतः सन्नन्तरिक्षस्थं सोमलोकम् । बिमात्रेणेत्यादौ तृतीया द्वितीयार्थे । परमं सूर्यान्तर्गतत्वेनोपलक्षितं शुद्धमुत्कृष्टोपाधिन त्वात्सूर्यान्तर्गतभित्युक्तं पुरुषमपि सर्वेषु पुरेपु दृश्येष्वधिष्ठानतया शयानं तत्त्वेनोपलक्षितं शुद्धसूर्य तृतीयमात्रारूपे संपन्नस्तृतीयमानाध्यानस्थ का. ग्रतपा तदात्मतां गच्छति । पादोदरः सर्पः । जीवधनात्सर्पजीवलिङ्गा- मिमानिहिरण्यगर्मात् । उक्तार्थे श्लोको मन्त्रौ। मात्रा अकारादयः । मृत्युमत्यो विनाशिन्योऽप्यात्मनो ध्यानक्रियासु प्रयुक्ताः। किंचाविप्रयुक्ता क. शुद्र मू।

·[१ प्रथमाध्याये- ४४ ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- न किंतु विशेषेणैकध्याने । बाह्याभ्यन्तरमध्यमासु जाग्रत्स्वप्नसुघु- तिसहितात्मध्यानक्रियासु प्रयुकासु प्रयुक्ताश्चेत्तदा ज्ञ उपासको न कम्पते स्वस्य गर्वात्मकत्वादिति । एतेन माण्डूक्योक्तोपासनाऽप्युक्तेत्या. यथिकायां निमात्रमणवायतनत्वेन ध्येयं ब्रह्मोक्तम् । तद्धिरण्यग- मरुपमपरं ब्रह्मलोकरूपपरिच्छिन्नफललिङ्गात्परशब्दनिर्दिष्टापेयादी- क्षणीयस्य परात्परशब्देनोक्तेर्मेदलाभाश्चेति प्रणवस्य बुद्धिस्थत्वात्मातं प्रत्याह- ईश्चतिकर्भव्यपदेशात्सः ॥ १३ ॥ (४) इति । फलीमूतेक्षणकर्मण एवं ध्यातव्यतयोपदेशात्कलफलिनोः समानवि- पयकत्वे बाधकामावाजीवधनात्परादित्यस्य ब्रह्मलोकपरत्वात्तस्य याव- जीवोपाध्यमिमान्यधिष्ठितत्वादपरब्रह्मप्रकरणलिङ्गापेक्षयोपसंहारेणैक- वाक्यतासमर्थत्वेन बलवता परब्रह्मप्रकरणेनानुगृहीतायाः परपुरुषश्रु- तिमत्यभिज्ञाया बलीयस्त्वाच्च परमेव ब्रह्म ध्येयं क्रममुक्तिफलाया: परोपास्तेब्रह्मलोकोऽवान्तरफलमतो न दोप इति भावः ॥१३॥ (४) परमपुरुषपदप्रत्यभिज्ञानाद्धधेयस्य परब्रह्मत्वं निर्णीतम् । तत्र दहर- वाक्योपक्रमोक्तजीवस्य वाक्यशेपे 'स उत्तमः पुरुषः' [छा०८॥ १२। ३] इत्यनेनेव परपुरुपपदेनापि जीवस्योक्तिसंमवात् । तथा हि 'अथ यदिदमस्मिन्बह्मपुरे दहरं पुण्डरीक वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराका- शस्तस्मिन्पदन्तस्तदन्येष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञासितव्यम् [छा०८।१ १] इत्यादौ तस्मिन्नित्यनेनाव्यवहितमप्याकाशं न परामृश्यते तथा सति तदन्तस्थत्वेनोक्तस्य दिवादेरुपास्यत्वापत्तेः । किंतु पुण्डरीकं तात्वे च तदन्तस्थाकाशस्योपास्यत्व सिध्या 'यावान्वाऽयमाकाशस्ता- वानेपोऽन्तर्हदय आकाशः छा०१।३] इत्यनेन महिमपर्णनो. पपत्तेः । 'य इहाऽऽत्मानमनुविद्य वजन्त्येताच सत्यान्कामा स्तेपां सर्वेषु लोकेषु कामचारः [छा० ८।१।६] इत्यात्मोपास्तेः फलवत्त्वोपगमात् । 'उभे अस्मिन्द्यावापृथिधी अन्तरेव समाहिते उमानग्निश्च पायुश्च सूर्याचन्द्रगसावुमो विद्युन्नक्षत्राणि यचास्येहास्ति यञ्च नास्ति सर्व तदस्मिन्समाहितम् [छा०८।१।३] इति समा- धानाधारत्वेनोक्ताकाशस्य 'अस्मिन्कामाः समाहिता एप आरमा' - , - स. पात् । ए'. 'पत्र। ३.४.'पायव ।

·तृतीयपादः ३] घेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। ४५ [छा० ८।१।५] इत्युक्तस्याऽऽत्मनश्च समाधानाधारत्वेन प्रत्यभि- । ज्ञवैक्यावगतः । एवं च ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं घेश्म दहरोऽस्मिन्नन्त- राकाशः' इत्यनेन पुण्डरीकाकाशं प्राधान्येन प्रदर्य तस्मिन्पदन्तरि- स्यादिना तदनुवादेनोपारानं विहितम् । पश्चाचोक्तक्रमेणैवानूद्योपास्य- स्वरूपनिर्णयाय प्राप्त दहरत्वं प्रसिद्धाकाशसाम्पेन निवर्तयति यावानि- स्यादिना । ब्रह्मपुरे शरीरे दहरं सूक्ष्म तत्र यद्यप्युक्तयुक्तेरेवाऽऽकाशो न भूतम् , आकाशस्तलिङ्गादित्यनेनैव रुढेनिराकृतत्वाश्च यावानित्युपमाया अमेदे विरोधाच तथाऽपि जीवः संभवति न तु ब्रह्मपुरस्वामित्वेन संनिहितजीवस्यैव तस्मिन्नित्यनेनाऽऽधेयत्वाधगमात्तदनुसारेण च ब्रह्मा- स्मादिशब्दानां कथंचिज्जीवे नेयत्वादिति प्रत्याह- दहर उत्तरेभ्यः॥ १४ ॥ इति । दहराकाशो ब्रह्मैव यावान्वेत्यादिनोक्तेभ्यः ॥ १४ ॥ ननु पुरस्वामिश्रवणाजीवः स्यात्तत्राऽऽह- गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृष्टं लिङ्गं च ॥ १५॥ इति । 'अहरहर्गच्छन्त्ये(न्त्य एतं ब्रह्मलोकम् ' [छा०८।३।२] इत्यादी गतेब्रह्मलोकशब्दाच्च । तथा हि दृष्टं 'यत्रतत्पुरुषः स्वपिति नाम सता सोम्य तदा संपन्नः' [छा०६।८।१] इत्यत्राहरहर्ग- मनं तदेव च ब्रह्मात्मकं लोकमित्यभेदे लिङ्गम् ॥ १५ ॥ धृतेश्च महिनोऽस्यास्मिन्नुपलब्धेः ॥ १६ ॥ इति । स सेतुर्षिधृतिः[ छा० ८।४।१] इत्युक्ताद्धारणात्तच्च ब्रह्मण्ये- वेत्याह । अस्य धारणस्य महिनोऽस्मिन्ब्रह्माण अक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावापृथिव्यौ विधृते' [१०३।८।९] इत्यत्रोपलब्धेः॥ १६ ॥ मूतप्रसिद्धमाकाशपदं कथं ब्रह्मणि तत्राऽऽह-- प्रसिद्धेश्च ॥ १७ ॥ इति । अस्मिन्नित्यस्यानुपङ्गनण] ब्रह्मण्याकाशशब्दस्य प्रसिद्धः 'आकाशो पै नाम नामरूपयोनिहिता[छा०८।१४।१] इत्यादौ । चका- रादन्यस्यानुपपन्नत्वात् ॥१७॥ ।

·ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचितां- [१ प्रथमाध्याये- । । . इतरपरामर्शात्स इति चेन्नासंभवात् ॥ १८॥ इति । अथ य एष संप्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिप्पद्यत एप आत्मेति होवाच' [छा० ८।४] इत्यादिना जीवस्य परामर्शाजीव आकाश इति चेन्न । यावान्बेत्यादि नोक्तस्य स्वजन्यमावमपेक्ष्यापरिच्छिन्नत्वस्य लिङ्गस्य जीवेऽसंभवात् । सुषुप्ती ब्रह्मप्राप्त्या संप्रसीदतीति संप्रसादो जीवः प्रकृतेनिरपेक्षतया प्रत्ययापेक्षया बलवत्त्वेन ब्रह्मशब्दानुसारेण ब्रह्मणः पुर इत्यत्र पठ्या उपलब्धिहेतुत्वार्थकतया नेयत्वात् । स्वाम्यर्थकत्वेऽपि संनिध्यपेक्षयाऽह. रहब्रह्मगत्यादिलिङ्गानां बलवत्त्वाइहराकाशो ब्रह्मैवेति भावः ॥१८॥ उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु ॥ १९ ॥ इति । 'य आत्माऽपहतपाप्मा'[छा०८।७।१] इत्यादि ‘य एपोs- क्षिणि पुरुषो दृश्यत एप आत्मेति होवाचतदमृतमभयमेतद्ब्रह्म' [छा. ७४ ] इत्यादौ 'एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि वसापराणि द्वात्रिशतं वर्षाणीति सहापराणिद्वात्रिशतं वाण्युवास तस्मै होवाच [छा० ८।९।३] 'य एप स्वप्ने महीयमानश्चरत्येष आत्मेति होवाच- तदमृतममयमेतद्ब्रह्म' [छा० ८।१०।१] इत्यादेः प्राजापत्यादुत्तर- वाक्याद्दहरो जीव एव । तत्र जीवस्यैवापहतपाप्मत्वादेरक्ष्यादिशब्दित. जायदाद्यवस्थावत्त्वस्योपाध्यपगमादमृतत्वादेरुक्तत्वादिति चेत् । तदा तु शब्दान्नेत्यर्थः । यतोऽयमवस्थावानाविर्भूतब्रह्मतादशायामत्र वाक्ये तात्पर्येणोक्तः॥१९॥ अन्यार्थश्च परामर्शः ॥ २०॥ इति । 'य एप संप्रसादः '[छा० ४] इत्यादिना जीवपरामर्शस्तु तस्य ब्रह्मत्वज्ञापनार्थः । चकाराजीवग्रहणेऽधिगतार्थत्वमपुरुपार्थत्वं च॥ २० ॥ अल्पश्रुतेरिति चेत्तदुक्तम् ॥ २१ ॥ (५) इति । दहर इत्यनेनाल्पस्य सूक्ष्मस्य श्रुतेन ब्रह्मेति चेत्तदा नेत्यनुपजते । यतस्तचोद्यसमाधानं निचाप्यत्वादित्यनेनोक्तम् । अवस्थावत्यलिङ्गापे. क्षयाऽमृतममयमेतद्ब्रह्मेतिश्रुतिलिङ्गपोर्चलवाजीधज्ञानस्य पुरुपार्थत्वा- ब्रह्मैवार्थ इति भावः ।। २१ ॥ (५) १२. वस्य ज्ञान 1 " ·तृतीयपादः ३ वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। ४७ पूर्वत्र 'एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि' इत्यत्रैतत्पदेन प्रकृतं जीवमाकृष्य तस्य ब्रह्मत्वप्रतिपादनेन प्रजापतिवाक्यस्य ब्रह्मपरत्वाद्द. हरो ब्रह्मोक्तस्तन्न । 'न तब सूर्यों माति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युती भान्ति कुतोऽयमग्निः । तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य मासा सर्वमिदं विमाति' [मु० २।२।१० कौ० ५.१५ ] इत्यत्राप्रकृतस्यापि तेजसस्त- पदेन बोधनात् । प्रकृतब्रह्मणोऽतेजस्वेन सूर्यादितेजोभिमावकत्वानुमा. स्यत्वलिङ्गाभ्यां तत्प्रकरणबाधात् । तत्रेत्यत्र विषयसप्तमीस्वीकारे माति भान्तीत्यत्र भासयत इत्यादिणिजाध्याहारापत्तेः। सति सप्तम्या तस्मि- विलक्षणे तेजसि भाति सति सूर्यादि न भात्यभिभूतत्वात् । अत एव समर्थ सूर्यादिप्रकृतरूपं सर्वमनुभाति । अमिभूततया मातीत्यर्थः । न च ताशतेजोऽप्रसिद्धमिति वाच्यम् । प्रकृतश्रुत्यन्यथाऽनुपपत्त्या तकल्प- नात् । अन्यथा ब्रह्मणि तेजोभिभावकत्वानुमास्यत्वयोईयोः कल्पना- गौरवात् । तस्यापत्यमित्यादौ तच्छ्रुतेः प्रकृतापरामर्शित्वाञ्च । तस्मात्ते- जोविशेषोऽत्रोपास्यत इति प्रत्याह- अनुकतेस्तस्य च ॥ २२॥ इति । ब्रह्मैव तत्पदार्थः । तमेव भान्तमनुमाति सर्वम् ' इत्यनुमास्यत्व- रूपादनुकरणात्तस्येति पदयुक्तात् । तस्य मासा सर्वमिदं विमाति' इति वाक्यात् ।। २२।। अपि च स्मयते ॥ २३ ॥ (६) इति । अपि स्मर्गत- तद्भासयते सूर्यः' इत्यादिना । तथा च सूर्यादीनां मासमानत्वेन न मातीत्यादिवर्तमानत्वविरोद्धान भास्यतीति मविष्यत्वं कल्प्यम् । तथा च श्रुतहान्यश्रुतकल्पनाभ्यां वरं मातीत्यादौ णिजर्थस्यैव कल्पनाऽस्तु। न वा सा घट आलोको मातीत्यादी मासकत्व एव माते. निरूढस्यात् । सर्वपदस्य सूर्यादिमानपरत्वेऽपीदंपवैयापत्त्या द्वाभ्यां मास्यमात्रोक्तेः । तत्पदस्य प्रकृतपरत्वासंभव एवाप्रकृतपरत्वात्तत्पदश्रुति- मिरेव लिङ्गयो धात्स्वान्यसर्वमासकत्वस्य स्वान्यामास्यत्वस्य , प्रकृतवाक्यार्थत्वेनामिमावकत्वादेरतत्त्वाच्च बझैव तत्पदार्थ इति मावः ॥ २३ ॥ (६) न तद्भासयत इत्यादिस्मृत्या न तत्रेत्यत्र सप्तम्या विषयार्थत्वं चेत्तदा ' अगुष्ठमानं पुरुषं निश्चकर्ष यमः' [ म० मा० ३ । २९७ ॥

·ga ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [१ प्रथमाध्याये- १७] इति जीवपरस्मृत्या 'अनुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति । [ का०२।४।१२] 'ईशानो भूतभव्यस्य स एवाद्य स उ श्व एतद्वै तत् ' [का० २।४।१३] इत्यत्रापि जीव उपास्योऽस्तु । अङ्गठमावत्वस्य ब्रह्मण्यसतः प्राथम्यात्तदनुसारेण भूतादीशानत्वस्याऽs. पेक्षिकतया नेयस्वादिति प्रत्याह- शब्दादेव प्रमितः ॥ २४॥ इति । ईशानादिशब्दादेवाङ्गुष्ठमात्रो ब्रह्म प्रमितः । अद्य वर्तमानकाले श्वो मविष्यकाले । अन्यत्र धर्मात् ' [का०१।२।२४] इत्यादिना यत्पृष्टं तदेतत् ॥ २४ ॥ हृयपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् ॥ २५॥ (७) इति । शास्त्रस्य मनुष्याधिकारत्वान्मनुष्यहृदयस्य चाङ्गुष्ठपरिमितत्वात्तत्र जीवरूपेणाधिष्ठानापेक्षया ब्रह्मणोद्गुठमात्रत्वोक्तिः 'अन्यत्र धर्मादन्य- प्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् । अन्यत्र भूताच भव्याच यत्तत्पश्यसि सद्वाद' [ का० १।२।१४] इति जडाजडपपश्चविलक्षणस्य पृष्टत्वा- तस्यैव प्रथमत्वात्तदनुसारेण प्रकृतस्य नेयत्वादगुठमात्रानुवादेनेशान- स्वादिप्रतिपादनात्मतिपाद्यधर्मस्य तात्पर्यवत्त्वेनानुवाद्यधर्मबाधकत्वाब- अॅवार्थ इति भावः ॥ २५ ॥ (७) अङ्गुष्ठमात्रश्रुतिरिव वेदान्तविचारोऽपि मनुष्यमेवापेक्षतां तदधिका. रत्वाच्छास्त्रस्येति प्रत्याह- तदुपर्यपि बादरायणः संभवात् ॥ २६ ॥ इति । मनुष्योपरि देवादीनामपि विचारेऽधिकारं बादरायणो मन्यते । 'जग- म्णा ते दक्षिणमिन्द्रहस्तं वज्रहस्तः पुरंदरः' इत्यादिमन्त्रार्थवादानां प्रमाणान्तरमाप्तिविरोधहीनार्थमितिद्वारव विध्यपेक्षितस्तुत्पादिसमर्प- कत्वात्प्रमितानामर्थित्वादिसंभवात् । जगृम्णा गृह्णामि ॥ २६ ॥ विरोधः कर्मणीति चेनानेकपतिपत्तेर्दर्शनात् ॥ २७ ॥ इति । नौनादेशेषु युगपस्क्रियमाणे कर्मणि कारकान्तरयदेवानामसांनिध्पाद- विरोध इति चेन्न । एकस्यापि युगपदनेकैः प्रतिपत्तेरुद्देशस्य दर्शनात् । १६. 'नामादिषा १२ वा. 'या', - ·तृतीयः पादः ३] वेदान्तमूवमुक्तावलिः। कति ऐवा इत्यादिश्रुत्या देवानां नानादेहस्य प्रतिपत्तेः पार्द- शनाद्वा ।। २७ ॥ शब्द इति चेन्नांतः प्रभवात्मत्यक्षा- नुमानाभ्याम् ॥ २८ ॥ इति । प्रलय इन्द्रादेस्तच्छब्दस्य चात्यन्तोच्छेदेन नित्यसंबन्धामावायुगपद- नेकावृत्तित्वेनेन्द्रत्वादेरजातित्वाञ्च कुतो नित्यसंबन्धमूलकमिन्द्रादिशु- तीनां प्रामाण्यं कुतस्तरां चापौरुषेयत्वमिति शब्दे विरोध इति चेन्न । 'एत इति पै प्रजापतिर्देवानसृजत ' असृग्रमिति मनुष्यानिन्दव इति पितस्तिरः पवित्रमिति ग्रहानाशय इति स्तोत्राणि विश्वानीति शस्त्राण्यमिसौमगा इति प्रजा इत्यादिस्तुत्या 'एते असूयमिन्दवस्तिरः पवित्रमाशवः । विश्वान्यभिसौभगा' इत्यस्या ऋचः पर्दवादीन्स्मृत्वा ससर्ज ब्रह्मा । तत्रैतच्छब्दः संनिहितवाचि. वेन करणाधिष्ठातृतया संनिहितदेवानां बोधकः । असृग्रुधिरं तत्मधाने देहे रमन्ते मनुष्या इन्दुमण्डलस्थाः पितरः पवित्रं सोमं पीत्वाऽन्तस्ति- रस्कुर्वन्ति । महा ऋचाऽश्नुवन्ति स्वाधीनी कुर्वन्ति । ऋचाऽङ्गा- नुरूपाणि स्तोत्राणि स्तोत्रोत्तरं प्रयोग विशन्ति । शस्त्राणि गानहीन- मनसाध्यानि गुणकथनानि । अभि सर्वतः सौमगं प्रजानामित्याद्य- किया। 'अनादिनिधना नित्या वागुस्सृष्टा स्वयंमुवा । आदौ वेदमयी दिव्या यतः सर्वाः प्रवृत्तयः' । इति स्मृतिरूपेणानुमानेन च प्रमितावान्तरमलयानन्तराद्वैदिकश- ग्दाधीनजगत्प्रमवात् । यद्वा शब्दानुविद्धपतीत्या घटादिसृष्टिः कुला- लादी प्रत्यक्षा तच्च प्रजापतिसृष्टिरित्यनुमानम् । ताभ्यां शब्दादर्थप्रमवः प्रलयानन्तरं तस्मात् । तथाचावान्तरमलये शब्दसत्त्वात्तेषां जाती शक्त- त्वादयुगपद्वृत्तित्वेऽपि जातित्वे बाधकामावान्न शब्दार्थयोनित्यसंबन्धा- नुपपत्तिः ॥ २८॥ अत एव च नित्यत्वम् ॥ २९ ॥ इति । । अत: प्रलयस्थवेदशब्दाजगदुत्पत्तेरेव वेदस्य नित्यत्वमनुच्छिन्नध्यव- हारकत्वम् । तेन चास्मर्यमाणकर्तृकत्वविशिष्टेनापौरुषेयत्वम् । ततश्च न १ ख. ऋचोऽय। ।

·- ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता [१ प्रथमाध्याय- तस्याप्रामाण्यशङ्का । न, च शब्दज्ञानस्य हेतुत्वेऽपि शब्दस्याहेतुत्वात्कथं घेदस्य नित्यत्वमिति वाच्यम् । शब्दस्य हि वेदान्तमते सर्गादापुत्पत्ति: सर्गान्त एवं नाशः। तथा च तत्तद्वर्णकालोत्तरकालवृत्तितत्तद्वर्णवं नाss. नुपूाविघटकमनभिव्यक्तिकालेऽपि घटादिपदानुपूर्वीसत्त्वापत्तेः । किंतु घकारव्यक्त्यभिव्यक्त्युत्तराभिव्यक्तिविषयटकारव्यक्ति(ते)रिव घका- रादिव्यक्तरेकत्वेन धत्वटत्वादिजात्यस्वीकारात । तथा च पदस्वरूपस्यै- वार्थोपस्थित्यादी कारणत्वात्माकृतप्रलय एव तन्नाशादवान्तरपलये सृष्टिहेत्वर्थज्ञानकारणपदसत्त्वमावश्यकमिति भावः ॥ २९ ॥ तथाऽपि माकृतपलये शब्दार्थयोः सव्यवहारयोरत्यन्तोच्छेदात्कथं तयोनित्यसंबन्धः कथं वा वेदस्यापौरुषेयत्वं तत्राऽऽह- समाननामरूपत्वाचाऽऽवृत्तावप्यविरोधो दर्शनात्स्मृतेश्च ।। ३० ॥ (८) इति । निरन्ययनाशस्यानगीकारात्कारणे लीनानां सूक्ष्मभावेन सतां नाम- रूपाणां पूर्वसृष्टिमपेक्ष्य साम्येनाभिव्यक्तिमात्रस्यैव सृष्टित्वाच्छब्दार्थ- योनित्य एव संबन्धः । वेदस्य च सजातीयोचारणसापेक्षोच्चारणकत्वरू- पापौरुषेयत्व आवृत्ती' प्राकृत प्रलयेऽपि न विरोधः । सृष्टिसाम्यं च धाता यथापूर्वमकल्पयत् ' [१० सं० १० । १९ । ३ ] इतिश्रुति- दर्शनात् । 'ऋषीणां नामधेयानि याश्च वेदेषु दृष्टयः । शर्वर्यन्ते प्रसूतानां तान्येवेभ्यो ददात्यजः ।। यथर्तुवृतुलिगानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिपु ॥ इत्यादिस्मृतः। चकारात्सत्कार्यवादयुक्तेः। शर्यर्यन्ते मलयान्त॥३०॥(6) सध्वादिप्यसंभवादनधिकारं जैमिनिः ॥ ३३ ॥ 'असो वा आदित्यो देवमधु' [छा० ॥१॥१] इत्यादावादित्यादिषु मध्वाद्यध्यासनोपासनास्वादित्यादेरादित्यत्याप्तिरूपस्य तत्फलस्य सिद्ध- खेनानाधिकारात्तत्साम्पेन ब्रह्मविद्यायामपि देवतानामनधिकारं जैमिनि- राह ।। ३१ ।। इति स... योनमि।

·. तृतीयः पादः ३] वेदान्तसूत्रमतावलिः। आदित्यादिरूपान्तराप्तिरेव फलमस्तु तत्राऽऽह-' ज्योतिपि भावात् ॥३२॥ इति । तेजोमण्डलादावेवाऽऽदित्यादिमायात्तस्य चाचेतनवान्नाधिकारि- स्वम् ॥ ३२॥ जैमिनि निरस्यन्नुपसंहरति- भावं तु बादरायणोऽस्ति हि ॥ ३३ ॥ (९) इति । मध्वादिपु तथाऽस्तु ब्रह्मविद्यायां तु देवानामधिकारस्य भावं वाद- रायणोऽहं मन्ये हि यस्मात् । 'यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तद- मवत् [वृ०१।४।१०] 'ते होचुर्हन्त तमात्मानमन्विच्छामः [छा०८।७।२] इत्यादिश्रुतिस्तदोधिकाऽस्ति । ते देवासुराः । अतः 'आदित्यः पुरुषो भूत्वा कुन्तीमुपजगाम ह' इत्यादिस्मृतेश्चाऽऽ. दित्यादीनां चेतनवाजन्मान्तराधीतवेदान्तस्मारकत्वाच्च सगुणोपास- नया देवीभूतस्य ब्रह्मविचारार्थमयं प्रसङ्गः ॥ ३३ ॥ (९)। अत्रैवर्णिकस्य देवस्य 'यो यो देवानाम् ' [वृ०१।४।१०] इत्यादिलिङ्गादिव शूद्रस्यापि 'अह हारे त्वा शुद्ध तवैव सह गोभिरस्तु' [छा०४।२।३] इत्यादिलिङ्गाह्मविद्याधिकारोऽस्तु 'स्वाध्या- योऽध्येतव्यः' इत्यस्यानारभ्याधीतत्वेन न तब क्रत्वपेक्षितार्थज्ञानाया- ध्ययननियमः । तथा च स्वाध्यायेनाधीयतेति विपरिणामेनाध्ययनस्या. दृष्टार्थत्वात्तत्र च शूद्रस्यापि कर्तृत्वसंभवादध्ययनेन लिपिदृष्टिमानेण वा शूद्रस्यापि वेदार्थावगतिसंमवान्निपादस्थपतेरपीच्चधिकारदर्शना- चेति प्रत्याह- शुगस्य तदनादरश्रवणात्तदावणात्सूच्यते हि ॥ ३४ ॥ इति ।। जानश्रुतिः शयानो हंसरूपेण खचारिभिपिमिः कृताय स्वपश- सायां प्रस्तुतायां तदन्यतमेनोक्तं कम्बर एनमित्यादिस्वानादरवाक्पं श्रुत- वान् । तेनास्य शुक्शोको जाता । तया शुचा रेकं प्रत्याद्रवर्णानुमनादस्य शूदत्वं न तु जात्या । 'जानश्रुतिर्ह पौत्रायणः श्रद्धादेयो बहुदायी * आनन्दाश्रममुद्रितपुस्तके भावाञ्चेति' पाटः । १३.या म°१२ क. पादागम"।

·ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता [१ प्रथमाध्याये- बहुपाक्य आस सह सर्पत * एयाऽऽवसथान्मापयांचक्रे सर्वत एवं मेऽत्स्यन्तीति' [छा०४।१।१] ' अथ ह हरसा निशायामतिपे नुस्तद्ध + हसो हरसमभ्युवाद हो होऽपि महाक्ष मल्लाक्ष जानते: पौत्रायणस्थ समं दिया ज्योतिराततं तन्मा मसाक्षीस्तत्त्वा मा प्रधा. क्षीरिति [छा०४।१।२] तमु ह परः प्रत्युवाच कम्बर एनमे- तरसन्तर सयुग्यानमिव रेकमात्थेति यो नु कथ५ सयुग्वा रेक इति [छा०४१३३] 'यथा कृताय विजितायाधरेयाः संयन्त्येवमेनर सर्च तदभिसमेति यत्किंच प्रजाः साधु कुर्वन्ति यस्तद्वेद यरस घेद स मर्यंत. दुक्त इति ' [छा० ४ । १ । ४] 'तदु ह जानश्रुतिः पौत्रायणं उपशुश्राव स ह संजिहान एव क्षत्तारमुवाचाङ्गगरे ह सयुग्वानमिव रेकमात्थेति यो नु फथर सयुग्वा रैक इति' [छा०४।१।५] यथा कृताय' इत्यादि 'मयंतदुक्तः' [छा०४।१।६] इत्यन्तं स ह क्षत्ताऽन्विष्य नाविमिति प्रत्येयाय तर होवाच यबारे ब्राह्मण- स्यान्वेपणा तदेनमर्छति' [छा० ४।१।७] सोऽधस्ताच्छकटस्य पामानं कपमाणमुपोपविवेश तर हाभ्युवाद वं नु भगवः सयुग्वा रेक इत्यहर हरा३ इति ह प्रतिजज्ञे स ह क्षत्ताऽविदमिति प्रत्येयाय [छा०.४।११८]' तदु ह जानश्रुतिः पौत्रायणः शटूशतानि गया निष्कमश्वतरीरथं ४ तमादाय प्रतिचक्रमे त हाम्यवाद '[छा० ४ । २११] 'रेफेमानि पटूशतानि गवामयं निष्कोऽयमश्वतरीरथो नु म एतां भगवो देवता शाधि यां देवतामुपास्स इति' [छा० ४।२। २] इति तमुह परः प्रत्युवाचाह हारे त्वा शूद्र तवैव सह गोभिर- स्त्विति तदु ह पुनरेव जानश्रुतिः' इत्यादि प्रतिचकमे'[छा०४ । २। ३] तस्मै स होवाच' [छा० ४।२।५] 'वायुवि संवर्ग: [छा०४।३।१] इत्यादि 'माणो वाव संवर्ग:' [छा०४।३। ३) इत्यादि अथ ह शोनकं च कापेयमभिप्रतारिणं च काक्षसेनि परिविष्यमाणो ब्रह्मचारी घिभिक्षे [छा०४।३।५] इत्यादिश्रुतेः । मापयांचके कारितवान् । हंसा हंसरूपधरा देवा राज्ञो दानादितोषिता . . . - * आनन्दाश्रमस्थमुद्रितपुस्तके 'त आप इति पाठः 1 + आनन्दाश्रमस्थमुद्रितपुस्तके तद्धव ह इति पाठः १४ आनन्दाश्रमस्थमुद्रितपुस्तके 'तदादा इति पाठः ।

·तृतीयः पादः ३] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। अतिपेतुर्हम् शयानं राजानं प्रति दर्शनायाऽऽगताः । हो होऽयि हे मलाक्ष मल्लाक्ष विरोधिलक्षणयाऽमद्राक्ष दिवा झुलोकेन समं मा प्रसाक्षीन संस्पृश । त्वां मा तत्मधाक्षीः प्रदहतु । कम्बरे कम अरे एनं जानश्रुतिमेतत्सन्तमीदृशं सयुग्वानं शकटीसहितम् । यो रैकः स कथमिति प्रश्ने मल्लाक्ष आह यथेत्यादि । यथा कृताय द्यूते प्रसिद्धश्च- तुरङ्कस्तस्मै विजिताय जययुक्ताय तदर्थमितरे त्रिोकाङ्कास्त्रयस्वेताद्वाप- रकलिनामकाः कृतनामके चतुरङ्क आये संयन्त्यन्तभवन्ति । चतुरङ्के कृताये त्रिव्येकानामानामन्तर्भावात् । एवं प्रजानां सर्व साधु कमैन रक्कमेतदीयधर्मेऽन्तर्भवति । यद्वेचं रैको वेद तदन्यो यो वेद तदीयं तदपि फलसहितं रक्वेऽन्तर्भवति । स तादृशो रैको मयैतदुक्तः । स हि जानश्रुतिः संजिहानो निद्रां त्यजन्नेव । अङ्ग वत्स । अरे आत्थ रकस्य दिदृक्षा मेऽस्तीति रेवं प्रति वदान्वेिषयेत्याद्यर्थिकायास्तथा प्रत्ययात् । कथं ताशार्थकशूदुपदेन रेवेन स संबोधितस्तत्राऽऽह हि यस्मात्तव शोको मया ज्ञायत इति स्वस्य सर्वज्ञत्वं रैकेन सूच्यते । यद्वा शुश्रूषां पुष्कलं धनं 'वा विनैव धर्मविद्याग्रहणायाऽऽगतोऽसीति सूच्यते ॥ ३४ ॥ द्रव्यान्तरग्रहणाय- क्षत्रियत्वगतेश्चोचरत्र चैरत्रथेन लिङ्गात् ॥ ३५॥ इति । संवर्गविद्याप्रकरणे जानश्रुतिरुक्तः। तत्र कापेयमभिप्रतारिणं च काक्ष- सेनि ब्रह्मचारी विभिक्ष इत्यादिनाऽभिप्रतारी विद्याधिकार्युक्तः । स च क्षत्रियस्तदुचितकाक्षसेनिनामत्वात् । 'चित्ररथं काया अयाजयन्' [ताण्ड्यबा० २० । १२ । ५] इत्यनेन क्षत्रियचित्ररथयाजकत्वेन निर्णीतकापेयवंशज कापयसमभिव्याहारेण चैत्ररथत्वेन निणीतत्वाच तेन चैत्ररथेन समभिव्याहारालिङ्गाक्षत्रियत्वावगते नश्रुतिर्न शूद्रः । चकाराच्छद्धादेयो बहुदायीत्यादिविशेषणाच ॥ ३५ ॥ संस्कारपरामर्शात्तदभावाभिलापाच ॥३६॥ इति । तं होपनिन्ये' [शत० बा० ११।५।३ । १३] इत्यादिना विद्याधिकारिण उपनयनसंस्कारोक्तः । 'शुद्रश्चतुर्थो वर्ण एकजाति: [ मनु० १० । ४ ] 'न शूद्रे पातकं किंचिन्न च संस्कारमहति [ मनु० १०।१२।६] इत्यादिस्मृत्या शूद्रे तदमायोक्तेश्च ॥३६ ॥ १ क, 'मैंव रक्षे तदी। - ·ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [१ प्रथमाध्याये- तदक्षावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः ॥ ३७ ॥ इति । अपयनाथं गतं जाबालं किंगोत्रोऽसीति पृष्टे न ज्ञायत इति च सत्यं वदन्तं नैतम्राह्मणो विवक्तुमर्हति [छा० ४ । ४।५] इत्य- नेनाशूद्वत्वं निधायद तदुपनयने गौतमस्योप त्या नेप्य इत्यनेन प्रवृ. स्युक्तेः॥ ३७॥ श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात्स्मृतेश्च ॥ ३८ ॥ (१०) इति । अथास्य वेदमुपशृण्वतस्त्रपुजतुभ्यां श्रोत्रप्रतिपूरणम् ' इत्यादेः श्रव. स्पोदाहरणे जिह्वाछेदो धारणे शरीरभेद इत्पादेरध्ययनस्य 'न शूद्वा- य मतिं दद्यात्' इत्यादेरर्थज्ञानस्य प्रतिषेधाच्च । विदुरादेश्च भरता- दिवज्जातिस्मरत्वादेव ज्ञानित्वात् । तथा चाधीतवेदादेवाभ्युदयनिश्रे. यसौपयिकार्थबोधोत्पादस्वीकारात्सामर्थ्याध्ययनस्यार्थबोधे विनियो- गात्पूपानुमन्त्रणमन्त्रेऽपि समाख्यया मन्त्रविशेषस्य सामान्यसंबन्धे पूपदेवत्यकर्मणि बुद्धे सत्येव तदीयदेवताप्रकाशनद्वारा लिङ्गेन तदङ्गत्व- बोधस्य सिद्धत्वेऽपि प्रकृते लिङ्गन्स्य विशेपनिष्ठत्वेन सामान्यसंबन्धबो- धकसमाख्यादिनिरपेक्षत्वाच्छ्रुतपदार्थान्वयानुरोधेनाध्ययनस्य गुणकर्म- स्वनिर्णयाफैलं वक्तुं स्वपेक्षितबोधरूपदृष्टार्थतया नियमसंभवेऽदृष्टार्थ- त्वाकल्पनादुपनीतत्रैवर्णिकस्यैवाध्ययनाधिकारित्वान्न शूद्रस्य वेदपूर्वक- विद्याधिकार इति भावः ॥ ३८॥ (१०) 'यदिदं किंच जगत्सर्वं प्राण एजति निःसृतम् । महद्भयं वज्रमुद्यत य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति' [ का० २।६।२] इत्यत्र वायुरेवो- पास्यः प्रतीयते तस्यैव प्राणत्वात् । पर्जन्यद्वारा वज्रत्याप्तेश्च प्राणवज्रश्रु- त्युपपत्तेः । जगत्सर्वमित्यस्य प्राणकार्यापेक्षया संकोचेऽपि स्वार्थत्यागा- दिस्यर्थम् । शब्दादेव प्रमित इत्यत्र ब्रह्मवाक्ये जीवस्यानुवादस्तस्थ ब्रह्मत्वबोधाय । इह तु प्राणस्य तदसंमवात्स उपास्य इति प्रत्यवस्था- कम्पनात् ॥ ३९ ॥ (११) इति । प्राणो ब्रह्म जगत्कम्पनलिङ्गात् । तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमु- च्यते । तस्मिल्लोकाः भिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन' [फा०२।३।१] १.पि । २ स.या फलप , . नात्प्राप्तं प्रत्याह- ·तृतीयः पादः ३] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। ५५ इति पूर्यस्प 'मयादस्याग्निस्तपति मयात्तपति सूर्यः । मयादि- भश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पश्चमः' [ का०२ । ३ । ३] इति परस्य चाऽऽलोचनादेकवाक्यतासाइक्षब्रह्मप्रकरणानुगृहीतानां जगत्क- म्पनाश्रयत्वमीहेतुत्वामृतत्वसाधनत्वलिङ्गानां बहूनां प्रत्ययसंवादहेतून तात्पर्यवत्वात्तदपेक्षया श्रुतेर्दुर्बलत्वेन ब्रह्मैवार्थ इति भावः । अस्य च अत एव पाणः' [ब. सू०१।१ । २३ ] इत्यनेन न गतार्थता तद्विपये प्राणमेवामिसंविशन्तीत्यव निरपेक्षकारणत्वपरैवकाराधमा- वात् । नापि 'प्राणस्तथाऽनुगमात् ' [ब० सू० १।१२८] इत्यनेन। तवात्रोपकमोपसंहारक्यस्यास्पष्टत्वात् । प्राण एजतीतिसप्तम्यपादाना- धिकरणयोर्विवक्षया । प्राणान्निःसृतं प्राणे कम्पत इत्यर्थः । उद्यतं निःक्षिप्यमाणं वज्रमिव मयं मीहेतुरमृता मुक्ताः ॥ ३९ ॥ (११) 'अस्माच्छुरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनि- प्पद्यते '[छी ८।१२।३] न ह वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपह- तिरस्त्यशरीर धाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः' [छा० ८१२१] 'अशरीरो वायुरभ्रं विद्युत्स्तनयित्नुरशरीराण्येतानि तद्यथैतान्यमुष्मादा- काशात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यन्ते' [छा० ८१२।२] 'एवभेवैप संप्रसादः स उत्तमः पुरुपः' [छा० ८ । १२।३] इति श्रुतौ ह प्रसिद्धौ सशरीरस्य शरीराभिमानिनः प्रियाप्रि- ययोर्वेपयिकसुखदुःखयोरपहतिरुच्छेदो नास्ति । अशरीरं वावैव प्रिया- भिये न स्पृशतः। अशरीरत्वे हेतमाह-एप इत्यादि । एष पूर्वोक्तः संप्र- सादः सुपुप्त्यवस्थोपलक्षितो जीवः परं ज्योतिदेहादिविलक्षणमात्मान- मुपसंपद्य साक्षात्कृत्य तत्र हेतु:-शरीरात्समुत्थाय शरीरादिभिन्नत- याऽऽत्मानं निश्चित्य । तत्र दृष्टान्तो यथैतानि धारवादीनि यथापूर्व- माकाशरूपेण गृहीतानि ग्रीष्मकाले सूर्यतापेन स्पष्टीभूतान्याकाशस्वरू- पादिन्नतयाँ ग्रहणात्स्थूलानि भवन्ति । पथावृष्ट्यादिकमेण स्वेन रूपेण निष्पद्यन्त इत्याथिकायां ज्योतिष्पदस्य ब्रह्मपरत्वे परज्योतिष एव स्वरूपत्वादुपसंपदे॒त्यस्य व्यापित्वाच समुत्थायेत्यस्यासङ्गतिः । अतोऽपहतपाप्मत्वादिप्रकरणबाधातू 'स यावक्षिप्येन्मनस्तावदादित्य गच्छति' [छा० ८५] इति प्रकृतत्वाचाऽऽदित्य एवार्थः । एवं , १क वक्षाया प्रा: २ क. °या स्था।

·५६ बह्मानन्दसरस्वतीविरचिता [१ प्रथमाध्याय- चाचिराद्यपेक्षा परमधंभूतमादित्यमुपसंपद्य कार्यबह्म पाप्प मुच्यत इति कममुक्त्युक्तिरिति प्रत्याह- ज्योतिर्दर्शनात् ॥ ४० ॥ (१२) इति । ज्योतिर्बीव 'स उत्तमः पुरुषः' इत्युपसंहारश्रुत्यनुग्राहकोपक्रम- गतापहतपाप्मादिप्रकरणदर्शनात् । तस्य चकवाक्यताहत्वेन बलवत्त्वात् । अशरीरं वाव सन्तमित्यादिना प्रकृतवाक्यस्य निर्गुणविषयत्वात्सगुण- विद्यायामचिरादिमार्गस्य पूर्वमेवोक्तत्वेन प्रकृत आदित्योक्तिवैयर्यात् । स यावदित्यादिना निर्गुणविद्यास्तुत्यर्थं प्रागुक्तदहरविद्याया एवं फलोक्तः सगुणविद्यायामेवाऽऽदित्यादिघटितमार्गेण गतिनिर्गुणविद्यार्या तु तां विनवेति स्तुतिप्रकारात् । समुत्थानस्य च शरीरपदपरोक्षधीरूप- स्वात्तदुत्तरपरज्योतिरूपसंपत्तेरात्मसाक्षात्काररूपाया उत्तरं स्वेन रूपेणा- मिनिष्पत्तेोक्षस्यात् । सता सोम्य तदा संपन्न इत्यादी संपदेरक्यार्थ- कत्वेऽप्युपसंपदेः साक्षात्कारार्थकत्वसंमवान्मुसं व्यादाय स्वैपितीत्यादा- विव व्यत्ययेनामिनिष्पद्योपसंपद्यत इत्यर्थकत्वसंमवाञ्चामिनिष्परक्या- र्थकत्ववदज्ञातज्ञानार्थकत्वसंभवात् । रज्जुरियं सर्पतया ज्ञाता संप्रति स्वेन रूपेणाभिनिप्पन्नेत्यादिप्रयोगात् । वस्तुतः स्वेन रूपेणामिनिष्पत्तिः स्वरूपाज्ञानतत्प्रयुक्तदृश्याधिकरणकालपूर्वस्वानधिकरणकालवृत्तिस्वरू- पतादात्म्यं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीत्यादावपि ब्रह्ममवनं तादृशं ब्रह्मज्ञा- नरूपत्वापातज्ञानकालेऽपि तथा प्रयोगापत्तेरप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दित. ज्ञानरूपत्वेऽपि ब्रह्म वेदेत्यस्यानन्वयापत्तेज्ञानाद्ब्रह्ममाव इत्यादिव्यव- हारानुपपत्तेश्च ।। ४० ॥ (१२) ब्रह्मप्रकरणामावात् 'आकाशो वै नाम नामरूपयोनिर्वहिता ते यदन्तरा तद्ब्रह्म तदमृतं स आत्मा' [ छा० ८।१४।१] इत्यादावा- काशश्रुतेर्भूतरूढया उपक्रमस्थत्वामिन्नलिङ्गशब्दनिर्देशेन निर्वाड- रन्तरालस्य च भेदादाकाशशब्दं भूतं तथा चाऽऽकाशो नामरूपहेतुर्नाम रूपान्तरालं ब्रह्मेति ब्रह्मज्ञानोपायतया मूताकाशोक्तिरिति प्रत्याह- आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् ॥ ४१ ॥ (१३) इति । अर्थो नामरूपमा तदन्तरालत्वनिर्वोढत्वामृतत्वादिलिङ्गानां बहुत्वेन प्रत्ययसंवादहेतुत्वालवतां ब्रह्मण्येव संभवतां व्यपदेशात् । संभवति वाक्यकत्व उपायोपेयमावेन वाक्यभेदस्यायुक्तत्वाद्यत्तदोश्च सति प्रस्तुते प्रस्तोप्यमाणागोचरत्वात्मधानस्य यत्मकृतेरनुसारेण नपुंसकलिङ्गस्य ·- । तृतीयः पादः ३] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। विपरिणेयस्वादब्रह्मैव प्रकृतमिति भावः । पूर्वपक्ष आकाशकार्यवाप्यादेः सिद्धान्ते च नामरूपमात्रस्याधिष्ठानत्वेन ब्रह्मपतीतिः फलम् । निर्वो- तृत्वं कर्तृत्वमन्तरालत्वमधिष्ठानत्वेनोपादानत्वम् ।। ४१ ॥ (१३) नामरूपाभ्यां भेदव्यपदेशाद्ब्रह्म निणीतं तन्न 'प्राज्ञेनाऽऽत्मना संप- रिष्यतः ' [वृ० ४ । ३ । २१ । ] इन्यौपचारिकभेदमुक्त्वाऽपि बृहदा- रण्यके ' योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु' [वृ०४ । ३ । ७] इत्यादि। संदर्भ जीवस्यैव प्रतिपादनात् । आद्यन्तयोर्योऽयं विज्ञानमयः प्राणे- बिति मध्ये 'स वा एप एतस्मिन्संप्रसादे' [वृ० ४।३ । १५ ] इत्यवस्थात्रयवाक्यैर्जीवनिर्णयात्तदनुसृत्य स वा एप महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु य एपोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिञ्छेते सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वत्याधिपतिः स न साधुना कर्मणा भूयान्नो एवासाधुना कनीयानेप सर्वेश्वर एप भूताधिपतिरेप भूनपाल एप सेतुर्विधरण एपां लोकानामसंमेदाय' [वृ. ४ । ४ । २२ । इत्पा- दिवाक्यस्थस्य महानजः सर्वस्य वशीत्यादयत्वात् । माशेनाऽऽत्मनेत्य- नेवाऽऽत्मशब्दस्य प्राज्ञस्वरूपार्थकत्वेन जीवस्याऽऽस्मा प्राज्ञ इत्येवंरूपेण ब्रह्मपरत्वम्यासंभवात् । कर्माधिकारार्थं च जीवस्यापि प्रतिपाद्यत्वा- दिति प्रत्याह- सुषुप्त्युत्क्रान्त्योदेन ॥ ४२ ॥ इति । विज्ञानमयादिशब्द बझैव तद्यथा प्रियया स्त्रिया संपरिष्वक्तो न याचं किंचन वेद नाऽऽन्तरमेवमेवायं पुरुपः प्राज्ञेनाऽऽत्मना संपरि- वक्तो न बाह्यं किंचन वेद नाऽऽन्तरम् '[वृ०४ । ३ । २१] इति सुपुप्तो 'तद्यथाऽनः सुसमाहितमुत्सर्जद्यायादेवमेवाय [ शारीर आत्मा प्राज्ञेनाऽऽत्मनाऽन्वारूढ उत्सन्याति यत्रतदूर्वोच्छासी भवति [वृ०४।३। ३५ । ] इत्युक्त्वाऽन्ते प्रतिपादितेन जीवात्माज्ञस्प भेदेन ॥ ४२॥ ननु भेदेऽपि कुतो ब्रह्मैवार्थस्तवाऽऽह- पत्यादिशब्देश्यः ।। ४३ ॥ (१४) इति । सर्वस्याधिपतिः सर्वस्व वशीत्यादिभ्यः । तथा च जीयेशयोलिङ्गा विशेषेऽपि जीवस्याधिगतत्वेन निष्फलस्वमातात्पर्यत्वात । स पा एप ८ ·बमानन्दसरस्वतीविरचिता- [१ प्रथमाध्यायस्य- इत्यादिना जीवानुवादेन महत्त्वोमिधानात्माणाापार्विषिष्य ब्रह्मत्व- प्रतिपादनार्थमेवाऽऽदिमध्यान्तेषु जीयोक्तेमवार्थ इति भावः । प्राज्ञे. नेश्वरेणाऽऽत्मना जीवस्याऽऽत्मना संपरिष्वक्तो लीनदेहेन्द्रियकरूपेण संरद्धः सुसमाहित स्थलान्तरे भोक्तम्पः पूरितमनः शकटमुत्सर्जरपूर्व स्थानं त्यजत्पुरुषः सुसमाहितो लोकान्तरे मोक्तव्यधर्माधर्मः पूरितः प्राज्ञेनाऽऽत्मना जीवस्याऽऽत्मनाऽन्वारूढः प्रेरित उत्सर्जनपूर्वदेहं उपज न्याति लोकान्तरम् ॥ ४३ ॥ (१४) इति प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥३॥ अथ प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । केचिद्वाक्येषु प्रधानादिकारणवशकानिरासार्थमयं पादः । इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धरात्मा महान्परः ॥ महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः। पुरुपान्न परं किंचित्सा काठा सा परा गतिः ।। एप सर्वेषु भूतेषु गूढोऽऽत्मा न प्रकाशते । दृश्यते त्वम्पया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिमिः '[का० ११३३१०-१२, इतिश्रुतौ त्वात्माऽव्ययाऽनुद्रितरजोगुणया सूक्ष्मयाऽनुद्रिक्ततमोग स्याद्यर्थिकायामव्यक्तं प्रधान सांख्यस्मृतिक्रमेण महदव्यक्तपुरुपोरे, योगाञ्च । तथा च महत्तत्त्वपरत्वनिर्देशात्तदेव जगत्मा शकूते- आनुमानिकमप्येकपामिति चेन शरीररु- पकविन्यस्तगृहीतेर्दर्शयति च ॥ १ ॥ इति । एका कठानामुक्तश्रुतापव्यक्तशब्दादानुमानिकं प्रधानमिति रथरूपकेन विन्यस्तं यच्छरीरं तस्यैवाव्यक्तशब्देन गृहीतेः । दर्शयति पूर्वस्मिन् 'आत्मानर रथिनं विद्धि शरीर रथमेव तु । बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च । -- ख. त्वादिविधा । २ स. देिकर ।

·. चतुर्षः पादः ४] वेदान्तसूबमुक्तावलिः। इन्द्रियाणि हयानाहुविषयास्तेषु गोचरान् '[का० १३ ॥३-४ ] 'यस्त्वविज्ञानवान्मवत्यमनस्कः सदाऽशुचिः । न स तत्पदमामोति संसारं चाधिगच्छति ॥ यस्तु विज्ञानवान्मवति समनस्कः सदा शुचिः । स तु तत्पदमाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते ॥ विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रग्रहवान्नरः । सोऽध्वनः पारमानोति तद्विष्णोः परमं पदम् ' [का०१।३। ७-९) इतिवाक्ये शरीररूपकम् । तथा च संसाररूपस्याध्धनः पारमा- मोतीत्युक्त्वा परं किमित्याकाङ्कायामुक्तेभ्य इन्द्रियादिभ्यः परमिति- प्रकृतवाक्येनोक्तं परत्वं चोत्कृष्टत्वम् । तच्चेन्द्रियादितोऽर्थादेस्तद्वाह्यत्य- रूपं पुरुत्वव्यक्तात्तद्गतेदुःखादिशून्यत्वतदनुवृत्त्यानन्दरूपत्वादिकं परत्व. मपि तदेव । ताहशपरत्वान्यथानुपपत्त्या भेदोऽपि लभ्यते । महाञ्जीव: पुरुषपदेन रथिनो निर्विशेषतयैव ग्रहणाद्धिरण्यगर्मीया बुद्धिर्वा । तत्र पूर्ववाक्योक्तानां सर्वेपामिन्द्रियादीनां पृथक्शब्दरुपात्तत्वावृव्यक्तशब्दे. नावशिष्टस्प शरीरस्यैव ग्रहणं स्मातक्रमलिङ्गापेक्षया श्रोतक्रमप्रकरणयोः संनिधानेनैकवाक्यतासमर्थन बलवत्वात्सांख्यमारकल्पनया रूपसि- वेश्च ॥१॥ अथ यद्यपि स्थूलशरीरं नाव्यक्तं तथाऽपि मिथ्यात्वत्यापनाय : कारणीभूतमायकत्वविवक्षया तथोक्तम् । 'गोमिः श्रीणीत मत्सरम् (क० सं० ९।४६ । ४) इत्यत्र पयोमिः सोममिश्रणोक्तिवद्विकार- यापि प्रकृतिशब्दत्वादित्याशयेनाऽऽह- सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात् ॥ २ ॥ इति । पा स्थूलमपि सूक्ष्मार्थकाव्यक्तशब्देनोक्तं विकारस्पेन प्रकृतिशब्याई- यात् ॥२॥ ननु प्रकृतेरव्यक्तस्याङ्गीकारे प्रधानवादस्तवाऽऽह- तदधीनत्वादर्थवत् ॥ ३॥ इति । सिद्धान्ते तदधीनत्वादशाधिष्ठित्तत्वात् । ईशस्थ चापरिणामिषा- परिणामिकारणमव्यक्तमर्थवत् । परेषा चानधिष्ठितं तन्नार्थवदित्यर्थः ।। १ - . -- १ स. 'तसुखादि । २ स. कर्मलि ।

·६०
ब्रह्मानन्द सरस्वतीविरचिता-- [१ प्रषमाध्यायस्य-
'
ज्ञेयत्वावचनाच ॥ ४ ॥ इति ।
पुरुपान्यत्येन कैवल्याय ज्ञेयमैश्वर्यायोपास्यमव्यक्तं सांख्या वदन्ति ।
प्रकृते च तथात्येनाषचनादन्यथोक्तेश्च घेयान्महतः परमित्यादिना
सिद्धान्ते ब्रह्मपतिपत्त्यथं विवेकमात्रप्रतिपादनान्न प्रधानमर्थः ॥ ४ ॥
वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणात् ॥ ५॥ इति ।
'निचाप्य तं मृत्युमुसात्प्रमुच्यते ' [ का० २।३ । १५ ] इति
श्रुतिः प्रधानस्य ज्ञेयत्वं वदतीति चेन्न । हि यस्मात्सा काठा सा परा
गतिरिति प्रकरणात्माज्ञ ईश्वर एव निचाय्यः ॥५॥
अग्निजीवाविव प्रधानमपि प्राज्ञप्रकरणेऽस्तु तबाऽऽह-
त्रयाणामेव चैयमुपन्यासः प्रश्नश्च ॥ ६ ॥ इति ।
नचिकेतोनामकेन जस्वी यज्ञदक्षिणा ददतं पितरमृषि प्रत्युक्तमी-
दृशो गावो दीयन्ते कुतो धनामावश्चेदहमेव देय इति । ततः क्रद्धः
पिता तमाह मृत्यवे त्वं देय इति । स च तद्वाक्यं सत्यं कर्तुं मृत्योनि-
कटं गतः । तम्मै तुष्टेन मृत्युनोक्तं घरनयं याच्यतां त्वया हि विरात्रं
मनिकटेऽस्थीयतेति । ततस्तेन नचिकेतसा मृत्युतः पितृसौमनस्यमग्नि
विद्याऽऽत्मविद्या चेति त्रयं वृतम् । तत्राग्नेः 'अग्निं स्वय॑मध्येषि
मृत्यो प्रमूहि तम्' [का०१।१।१३] इति प्रश्नः । 'लोकादिमग्निं
तमुवाच तस्मै ' [का० १।१।१५ ] इत्युपन्यासः । आत्मविद्यायां
च 'प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके ' [ काः
१।१।२०] इत्यात्मनोऽस्तित्वांशे प्रश्नः। मरणं प्राप्याऽऽत्मा मवति'
[का०२।५६ ] इत्युपन्यासः। 'अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृ.
ताकृतात। अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यमि तद्वद' [का०१।२।१४]
इति शुद्धात्मनि प्रश्नः। 'न जायते म्रियते वा' [का०१।२।१८] इत्याधुप-
न्यासः । तदेवं त्रयाणामग्निजीवपरमात्मनामेव यत उपन्यासः प्रश्नश्चातः
प्रधानस्याटस्य नाव्यक्तशब्देनोपन्यास इत्यर्थः । स्वयं स्वर्गप्राप-
कमग्निमाहवनीयादिनयमध्यपि जानासि लोकादिलोककारणं विरान
रूपेण चयनावस्थायामुपास्यं प्रेते मृते मनुष्ये विचिकित्सा संदेहो
जातोऽस्तीत्यादि । भवति, अस्ति । अन्यत्र, अन्यदत्यन्तभिन्नमिति
यावत् । तथा च धर्मादिशून्यस्यैव शुद्धात्मनः प्रश्नो विशिष्टात्मनस्तु
धर्मादिना स्वधर्मेण तादात्म्यान्न तदत्यन्तभेदः ॥ ६ ॥

·. .. चतुर्थः पादः १] वेदान्तसूच मुक्तावलिः। महद्दच्च ॥ ७ ॥ (१) इति । यथा ' महान्तं विभुमात्मानम् ' [ का० ११२१ २२] इत्यादा. धात्मादिशब्दस्य न सांख्याभिमतमहत्तत्वमर्थस्तथा प्रकृते प्रधानम् । चकारात्तदभिमतयोमहव्यक्तयोर्मानाभावः ॥७॥ (१) अप्रत्यभिज्ञेयत्वात्प्रधानं नाव्यक्तशब्दमित्युक्तम् । 'अजामेकां लोहि- तशुक्लकृष्णां बह्वीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः । अजो टेको जुपमाणोऽनु- शेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः [ श्वे० ४।५] इत्यत्र त्रिगुण- स्वेन प्रत्यभिज्ञायमानत्वादजाशब्दं तदस्तु न जायत इति योगालोहि- तादिशब्दानामपि रजआदिपु गौणत्वादेकोऽन्य इत्यात्मभेदेन प्रधानवा- दमत्यभिज्ञानाचेति प्रत्याह- चमसवदविशेषात् ॥ ८॥ इति । यथा' अर्याग्घिलश्चमसः' [बृ० २।२।३] इत्यस्मात्केवलाञ्च- मसविशेपो नावधारयितुं शक्यते शिरस इव वस्त्वन्तरस्यापि यक्तुं शक्यत्वात्तथा प्रकृतेऽप्रकृतं प्रधानमविशेषात् ॥ ८॥ अथ यथा तत्र तच्छिर एप ह्यर्वाग्बिलश्चमस इति वाक्यशेपाञ्चमस- विशेषो निर्णीतस्तथेहापि वाक्यान्तरात्तेजोवन्नान्यजाशदितानीत्याह- ज्योतिरुपकमा तु तथा ह्यधीयत एके ॥ ९ ॥ इति । अजा ज्योतिरुपमा तेजआदिका तु स्यात् । हि यस्मादेके छन्दोगा * यदने रोहितं रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुक् तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्य इति तेज उपक्रम्याधीयते । अग्नेत्रिवृत्कृतभूतत्र यजन्यत्वेन पृथिव्यते- जोरूपत्वादूपत्रयवत्वम् ॥ ९ ॥ अन्नस्य पृथिव्या रूढियोगयोरमावास्कथं तत्राजाशब्दस्तबाऽऽह- कल्पनोपदेशाच्च मध्वादिवदविरोधः ॥ १० ॥ (२) इति । यथाऽजा प्रसिद्धा लोहितादिरूपा सरूपाणि प्रसुवन्त्येकेना- जेन सेव्यमानाऽन्येनोपेक्ष्यमाणा तथेयमपीति प्रकृतवाक्ये रूपकक- ·६२ ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- १ प्रथमाध्यायस्य- ल्पनयाऽजाशब्दस्योपदेशान्न विरोधः । यथाऽऽदित्यवागादिपु मधुधे- पादिरूपककल्पनया तच्छब्दोपदेशः । तथा च रूदिद्वारकगौण- वृत्ते रुठिलोपकं योगमपेक्ष्य बलवत्त्वादात्मभेदस्य घ तात्पर्यायो- ग्यत्वात् ते ध्यानयोगानुगता अपश्पन्देवारमशक्ति स्वगुणेनि- रूढाम्' इत्यनेन प्रकृताया' मायोया अमेदेन मूतत्रयस्य ग्रहणे योगस्यापि संभपादेकवचनस्य जात्यमिमायकत्वादेकामिरपस्प च मजा- माने तन्मात्रमूलपरिणामिकत्वमूचनार्थत्वान्न प्रधानं प्रकृतेऽथं इति भावः ॥ १० ॥ (२) पथा रूढयर्थस्यान्वयासंमवार्थान्तरं कृतं तथा 'यस्मिन्पश्च पश्च- जना आकाशश्च प्रतिष्ठितः । तमेव मन्य आत्मानं विद्वान्ब्रह्मामृतोऽमृ- तम्' [वृ०४ । ४ । १७ ] इत्यत्र पश्चजनशब्दस्य रुढयर्थमनुष्यान्व. यासंमवाज्जनशब्दस्य जन्याजन्यलक्षणया पञ्चपञ्चजनशब्देन सांस्य- सिद्धपञ्चविंशतितत्त्वान्युच्यन्तामिति प्रत्याह- न संख्योपसंग्रहादपि नानाभाबाद- तिरेकाच ॥ प्रकृते संख्याग्रहणादपि न सांख्याभिमतसिद्धिपथाकथंचित्तत्त्वग्र- हणे तेपामसंख्यत्वात्प्रधानत्वमहत्तत्त्वादिना ग्रहणेऽतिरेकावधिकसंस्था- पत्तेः पार्थक्येनाऽऽकाशात्मनो निर्देशात् । चकारादायाभयिमावानुप- ॥ इति। , पत्तेः ॥११॥ प्राणादयो वाक्यशेषात् ॥ १२॥ इति । वाक्यशेपातु प्राणादयः पञ्चजनशब्दाः स्यू रूढयर्थमनुष्यसंब- न्धात् ॥ १२॥ ननु 'प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रमन्नस्यान्नं मनसो ये मनो विदुः । ते निचिक्युब्रह्म' [पृ० ४।४।१८] इति वाक्पशेपेऽन्नस्यान्नमिति माध्यंदिनरेव पठनात्काण्यानां कथं पञ्चत्वनि- यस्ताह- ज्योतिपैकेपामसत्यन्ने ॥ १३ ॥ (३) इति । एकेपा काण्वानामत्र पाठेऽसत्यपि तद्देवा ज्योतिषां ज्योतिरायु- १.पनाया त°1. 'या भे । ३ क. हत्वादि।

·1 चतुर्थः पादः ४] घेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। ६३ होपासते' इति पूर्वोक्तज्योतिपा प्राणादीनां पञ्चत्वम् । न च विमिन्नप- त्वे विरोधः . एकशासायामन्नान्नत्वस्येवान्यशासायां तत्स्थले ज्योति- ज्योतिष्ट्वस्पैवोक्त्या तदुपलक्षितब्रह्मपतिपादनाय पञ्चकयोरुक्तिसमवा. हारीभूतार्थभेदेऽपि मुख्यार्थाभेदेनाविरोधात् । अथ वा प्रकृते पश्चसु ब्रह्माश्रितेपूपासनं विहितम् । तस्य ब्रह्मसाक्षात्कारार्थस्य मनसैवानुद्रष्ट- ध्यमित्यनुवादादुपासने च शाखाभेदेन विकल्पादविरोधः । अथ यस्मि- न्पुरुपे भोग्यतया पश्च पञ्चजनास्तत्त्वानि प्रतिष्ठिता इत्यर्थः । अहंका- रस्य साविकराजसतामसरूपेण विविधस्योक्तवादाकाशंस्य पृथगुक्ति- रिति चेन्न । तत्त्वतानवच्छेदकरूपेण गणने मानामावस्योक्तत्वात्पञ्चख- विशिष्टजने निराकाक्षत्वेन पञ्चपदानन्वयात् । रक्तः पटो मवतीत्यत्र मु पटस्य सजातीयान्वयानवरुद्धवेन रक्तान्वयार्थमाकान्क्षोत्थापनसं- भवात्पश्चत्वसंख्याया विशेषणत्वेन तत्राप्यन्वयासमवात् । पञ्चजनपदे मनुष्यस्य रुढयर्थस्य शीघोपस्थित्या बलवत्त्वेन तन्मूलकगौणवृत्तेरङ्गी- कारात् ॥ १३ ॥ (३) उपासनस्य विकल्पेनानुष्ठानसंमवादविरोध उक्तः । अननुष्ठेयरूपे सिद्धे तु जगत्कारणे विकल्पासंभवान्मिथोविरुद्धार्थश्रुतिभ्यः कथं निर्णयः । तथा हि-'सदेव सोम्येदमग्र आसीत् '[छा०६।२।१] इति सतः । ' असदेवेदमग्र आसीत् ' [छा०६ । २।१] असद्वा इद- मन आसीत् '[०२।७।] इत्यसतः । तद्धेदं तहव्याकृतमासीत्त- नामरूपाभ्यां व्याक्रियत'[वृ० १।४।७] इति कर्मकर्तरि प्रत्यया. आत्मन आकाशः' [२०२।१] इत्याकाशादिः 'तत्ते. जोऽसृजत' [छा०६।२।३] इति तेजआदिका सृष्टिरतः स्वत: कार्यतश्च विशिष्य कारणस्यानिर्णयः। तथा च स्मृतिन्यायाभ्यां कार- णान्तरनिर्णयोऽस्त्विति कारणे विरोधं प्रत्याह- कारणत्वेन चाऽऽकाशादिषु यथा- व्यपदिष्टोक्तेः ॥ १४ ॥ इति । द्वितीये तु कार्ये विरोधं प्रतिवक्ष्यति । चकार उक्तशलां व्यवच्छि- नत्ति । आकाशादिषु कारणत्वेन यथैकत्र व्यपदिष्टं तथैवान्य- स्वतः। त्रोक्तेः ॥ १४॥ क. च.मि। २. भेदोऽपि । 7 ·६४ ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [१ प्रथमाध्यायस्य- . समाकर्षात् ॥ १५ ॥ (४) इति । 'असदेवेदमन आसीत् ' इत्यनन्तरं 'तत्सदासीत् 'छा० ३।१९] इत्यमतः समाकर्षणात् । एकस्य सत्त्वासत्वविरोधादनभिव्यक्त्यपेक्षयेव 'सत्त्वोक्तः । असइत्यादावपि 'असन्नेव स भवति । असद्ब्रह्मेति वेद चेत' इत्यसद्वादमपोधास्तित्वलक्षणं ब्रह्मान्नमयादिपरम्परया प्रत्यगात्मरूप. मुक्या ' सोऽकामयत' इत्यादिना ततः सृष्टिमुक्त्वा सत्यमुपसंहृत्य तदेव प्रकृत्य ' असदा इदमग्र आसीत्ततो वे सदजायत तदात्मान स्वयमकुरुत' [...] इत्यनेनाभिव्यक्त्यपेक्षयवासयोक्तेः। ' व्याक्रियत' इत्यपि ब्रह्मण एव विवर्तरूपेणाभिव्यक्त्यवस्थस्य कर्म- त्वमनभिध्यक्त्यवस्थस्य कर्तृत्वमिति कर्मकर्तृप्रत्ययात् । अत एवं “स एप इह प्रविष्ट आ नखायेभ्य: ' [वृ०११४१७] इत्याद्युक्तिः। संभवति चाऽऽधिकं कर्तारमपेक्ष्यैव कर्मण्येव प्रत्ययः। तेजआदिसृष्टिश्रुतावप्याका- शवायोरुपसंहार इत्यविरोधेनैव श्रुतिभिर्जगत्कारणनिर्णय इति भावः । श्रुतेरसत्कारणथादस्वभाववादपरशङ्ककानिरासात्पादसंगतिः ॥१५॥ (४) एकवाक्ये सच्छब्दानुसारेणासच्छब्दो नीतः। 'गायों ह वै बाला- किरनूचानः संस्पृष्ट आस सोऽवसतीशीनरेष स वसन्मत्स्येपु कुरु- पश्चालेपु काशीविदेहेष्विति स हाजातशg काश्यमेत्योवाच । ब्रह्म ते ब्रवाणीति तं होवाचाजातशत्रुः । सहस्रं दद्म त एतस्यां वाचि जनको जनक इति वा उ जना धावन्तीति' [को० २।१] स होवाच बालाकि एप आदित्ये पुरुपस्तमेवाहमुपासे' [को० २।३] इत्यादि । 'तत उ ह चालाकिस्तूष्णीमास तं होवाचाजातशत्रुः । एता- चन्नु बालाका ३ इ इत्येतावद्धीति होवाच बालाकिस्तं होवाचाजात- शर्मपा वैकिल मा समवादयिष्ठा ब्रह्म ते नवाणीति । स होवाच यो वै वालाक एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस्य पैतत्कर्म स वै वेदितव्यः'[को० २।१९] इति श्रुती गाग्र्यो गर्मगांवोदयस्तन्नामा वा प्रसिद्धो बलाकस्यापत्यमनूचानोऽधीतसाङ्गवेदः संस्पृष्टः स्यातोऽवसतावसन्म- स्यादयो देशभेदाः कुरुप पश्चालेषु काशीविदेहेषु काश्यपलक्षितपिदेषु काश्यां गमनस्य वक्ष्यमाणत्वात् । ब्रह्म सर्वापेक्षयोत्कृष्टं शुद्धं ब्रह्म सहसं दम दमस्ते तुभ्यं वा उ प्रसिद्धा उ अपि जना जनक एव ब्रह्म- विद्याया दाता जनक एय परीक्षक इति बुद्धया धावन्ति मामज्ञात्या ततोऽप्युत्कृष्टम् । एतावन्द्वीत्युपहासः । नु मो । मृपेति, आदित्यस्थ.

·. - चतुर्थः पादः ४] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः पुरुषादीनां शुद्धब्रह्मरूपत्वाभावात् । उवाचाजातशत्रुः। एतेपामादि. स्पस्थपुरुषाणां कर्तोत्पादक एतद्भूतमौतिकरूपं कार्यमानं यस्य कर्मों- त्पाद्यं करोतेरुत्पादनार्थकत्वात्स वै वेदान्तेषु प्रसिद्धो वेदितव्यः श्रवणा- दिना साक्षात्कर्तव्य इत्याथिका मिन्नवाक्यस्थब्रह्मशब्दानुसारेण कर्मशब्दः कार्यमानपरतया न नेतुमेनहः । ब्रह्म ते नवाणीतिवाक्यं चाजातशत्रूक्तप्रकृतवाक्याद्भिन्नं बालाक्त्युक्तत्वात् । ततश्च घालाकिना पश्चादब्रह्मनिर्देशात्पूर्वब्रह्मपदेनाप्यनवोपक्रान्तम् । अतो ब्रह्मणोऽनु- पक्रान्तत्वात्कर्मशब्दस्य च क्रियारूढत्वायस्य प्राणस्यैतक्रियामाग्रमिति पाणोऽर्थः 'प्राण एवैकधा भवति' इति शेपाश । जीवो वाऽर्थः कर्म- शब्दस्यादृष्टे निरूढत्वाद्यष्टिघातेन शयनादुत्थाप्य जीवस्य बोधनात् । पेदितव्य इत्यन्तोक्तवाक्योत्तरे 'तत उ ह बालाकिः प्रतिचक्रागोपाया. नीति तं होवाचाजातशत्रुः प्रतिलोमरूपमेव स्याद्यत्क्षत्रियो ब्राह्मण- मुपनयेत् । एहि व्येव त्वा ज्ञपयिष्यामीति तं ह पाणावमिपद्य प्रवद्वाज तो ह सुपुप्तं पुरुषमीयतुस्तं हाजातशत्रुरामन्त्रयांचने । बृहन्माण्डर- वासः सोम राजनिति । स उ ह तूप्णीमेव शिश्ये । तत उहैनं यष्टयाऽऽविचिक्षेप स तत एव समुत्तस्थौ'[को० २११९] इति वाक्ये प्रतिचक्राम राजानं प्रति ब्रह्मविद्याग्रहणार्थमुपससाद । उपापानि स्वा. मुपगच्छामि । प्रतिलोमं विपरीतम् । व्येव ज्ञपपिप्यामि त्वां विज्ञाप. यिष्याम्येव । ब्रह्माभिपद्य गृहीत्वा बृहन्सर्वोत्तमः पाण्डरवास: पाण्डरा' आपो पासो वा यस्य सोमात्मक राजन्दीप्तिमन्त्राणसंबोधनानि। शिश्ये शयनं चक्रे । तस्मात्प्राणो नाऽऽत्मा श्वासादिव्यापारवतोऽपि तस्य संयो. धनेऽप्यनुत्थानादिति चालाकये ज्ञापितम् । स शयानः पुरुषो यष्टिधातज- न्यदुःखं मोक्ष्यमाणोऽन्य इत्याद्यर्थके तथा प्रत्ययात् । यदि च ब्रह्म प्रतवाणीत्युपक्रम्यावह्म बुवाणं घालाकिमुपहस्याजातशत्रुणा प्रकृतस्य वाक्यस्योक्तेर्वाक्यद्वयमेकमेवेति निर्णीयते तदाऽपि पूर्वाधिकरण उत्त- रस्य सच्छब्दस्यानुसारणासच्छब्द इव कर्मशब्दस्योत्तरस्यानुसारेण ब्रह्मशब्दो नेतुमर्हः । न च एतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विन- तिष्ठन्ते' [को०२ । १९] इति शेषासंगतिहिरण्यगर्भरूपसध्य- टिकारणीभूतीयामिप्रायकवादत एव व्यध्यमिधायफचालाक्यपक्षया विशेप इति प्रत्याह- १७.महः। १ स.रिपाले १३.२ म । - - ·ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [१ प्रथमाध्यायस्य- जगद्दाचित्वात् ॥ १६ ॥ इति । पुरुषाणां कर्तेशः कर्मशम्पस्य कार्यस्वरूपेण जगद्बोधकत्वात् ।।१६।। जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेत्तव्याख्यातम् ॥ १७ ॥ इति । तद्यथा श्रेष्ठी स्व के यथा वा स्वाः श्रेष्ठिनं भुञ्जन्त्येवमेष प्रज्ञामा एतैरात्मभिर्भुत एवमेवैत आत्मानं मुञ्जन्ति '[ का०२।२०] इति 'जीवस्य प्राण एवैकधा भवत' इति प्राणस्य लिङ्गानाक्तोऽर्थ इति चेत्तहि 'उपासाचैविध्यात्' [ब. सू०१।।३.] इत्यनेन दाक्यभेदापत्या तयारुपातं तद्विरुद्धतयाऽऽस्या निरस्तमिति यावत् ॥१७॥ अन्याथ तु जैमिनिः । इति । जीवस्यामतिपाद्यत्वेऽपि ब्रह्मप्रतिपत्त्यर्थमेव जीवोक्तिरिति जैमिनि- चक्ति। * प्रश्नपतिवचनाभ्यामपि चैवमेके ॥ १८॥ (५) इति । सुप्तबोधनेन प्राणाद्यन्यं जीवं ज्ञापयिन्या सु.त्याच्छिन्नतदाधारब्रह्म- विषयात् । 'कंप एतद्वालाके पुरुषोऽशयिष्ट' [को० २११९] इत्यादिप्र- भात् । 'यदा सुप्तः स्वप्नं न कंचन पश्यत्यथारमन्प्राण एकधा भवति' 'एतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणभ्यो दवाः '[फा० २॥ १९ ॥ इत्यादिप्रतिवचनात् । 'मागवन्धन हि सौम्य मनः' [छा० ६।८।२] इत्यत्र ब्रह्मण्यपि प्राणशब्दस्य निरूढत्वाच । एके वाज- सनेयिनोऽप्येवं ' य एप विज्ञानमयः पुरुपः कैप तदाऽभूत् '[वृ०२। १।२६] इति प्रश्चात् । य एपोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिशेते' [वृ०२।११७] इति प्रतिवचनात् । 'आकाशस्तलिङ्गात् '[ब सू० ११११२२] इति न्यायेनाऽऽकाश दतब्रह्मपतीतये जोवोक्तिं वदन्ति । तथा च कर्मशब्देन कियादृष्टयोरन्यतरोक्तेरविनिगम्यत्वादुम- योक्त्या जीवप्राणोमयपरत्वे वाक्यभेदापाताद्ब्रह्म ते नवाणि सहस्रमस्यां याचि दयेत्युपक्रम्प ' सर्वान्पाप्मनोऽपहत्य सर्वेषां भूताना स्वाराज्य • अपत्यमुद्रितब्रह्ममूत्रभाभ्यपुस्तके तु भन्भारपाना . इति पाठः । १.रस्य ।

·, चतुर्थः पादः ४] वेदान्तसूबमुक्तावलिः ।। ६७ पर्येति य एवं वेद' [को० ४।२०] इत्युपसंहृतेर्बौकवाक्यतानिर्ण- यात्तदेवार्थ इति माधः । यस्य वैतत्कर्मेत्यस्य ब्रह्मविषयत्वेनानिश्चयान. प्रतईनवाक्यनिर्णायकेन गतार्थवम् ॥ १८॥ (५)। ब्रह्मोपक्रमोपसंहाराभ्यां तत्परत्वं निर्णीतं तद्वत् 'आरमनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवत्यात्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासि- सम्पो मैत्रैय्यात्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेनेदं सर्व विदितम् [वृ०४।५।६] इत्यत्रापि प्रिय संबन्धसूचितमोक्तता- केन जीवेनोपक्रमात् 'विज्ञातारमरे केन विजानीयात्' इति तदुपसं. हारातद्विज्ञानात्सर्वविज्ञानोक्तेश्च भोग्यजातस्य भोगार्थत्वाभिप्रायकत्वा- ज्जीव एव प्रतिपाद्यः संभवति । तत्र यद्यपि प्रियाशुपक्रमस्यापि. पूर्वम् 'अथ ह याज्ञवल्क्यस्य वे मा बभूवतुमैत्रेयी च कात्यायनी च तयोर्ह मैत्रेयी ब्रह्मवादिनी बभूव स्त्रीप्रज्ञैव तर्हि कात्यायन्यथ ह पाज्ञ- वल्क्योऽन्यवृत्तमुपाकरिष्यन् ' [वृ०४।५] 'मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्यः प्रवजिप्यन्या अरेऽह्मस्मात्स्थानादस्मि हन्त तेऽनया कात्यायन्याऽन्तं करवाणीति' [बृ० ४।५ । २) सा होवाच मैत्रेयी यन्नु म इयं भगोः सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात् स्यां न्वहं नामृताऽऽहो नेति नेति होवाच याज्ञवल्क्यो यथैवोपकरणवतां जीवितं तथैव जीवित५ स्यादमृतत्वस्य तु नाऽऽशाऽस्ति पित्तेनेति [वृ०४३] सा होवाच मैत्रेयी येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुयाँ यदेव भगवान्वेद तदेव मे बहीति' [वृ०४५४] इति वाक्यस्यान्यत्सा. सारिकवृत्ताद्विलक्षणं वृत्तं कार्यमुपाकरिष्यन्निप्पादषिध्यन्नमजिध्यन्निति यावत् । बभूवेत्यनुपज्यते । अन्तं धनादौ विमागं भगो भगवन्नपकरण धनादिकमित्याद्यर्थकस्योक्तत्वादमृतत्वसाधनोपक्रमात । 'इदं सर्व पदयमात्मा' इत्यादिनोपपाद्यमानस्यैकविज्ञानास्सर्वविज्ञानाभिधानस्य गीणत्वे बीजामावाज्जीवलिङ्गानां सर्वात्मके बह्मण्यपि संभवात् 'प्राण- स्तथाऽनुगमात् ' [ब० म० ११॥२८] इत्येव निर्णायकं जीवानुवादे- नाज्ञातप्रयोजनयद्वह्मविधानमेव युक्तमिति 'सुपुप्त्युत्क्रान्त्योः '[ब. सू०१॥३॥४२] इत्येव वा निर्णायकं, तथाऽप्यनुवाद्यविधेययोः सामाना- धिकरण्यं धर्मिसत्ताको भेदाभेदावपेक्षत इत्याश्मरथ्यादिमतं निरस्य.. . . स 'जनं च मम ।

·ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [१ प्रथमाध्यायस्य-- घटाकाशो महाकाशः सोऽयं देवदत्त इत्यादिवदीपाधिकभेदमपेक्षाते न वास्तमिति काशनमतानुमत्या जीवब्रह्मणोवस्तिवमैक्यमिति समाधत्ते- वाक्यान्वयात् ॥ १९॥ इति । प्रकृत आत्मा ब्रह्म तत्रैव 'येनाहं नामृता' [वृ०२।४। ३] इत्यादिपर्यवसानात् । आत्मनस्तु कामायत्यादिपष्ठ्यर्थोऽशांशिमावः । नाचापरिच्छिन्नमुखरूपात्मनाऽशरूपाय कामाय काम्यावच्छिन्नात्म- स्वरूपविषयसुखाय पुत्रादिकं प्रियमिष्टमित्यर्थः ॥ १९ ॥ विज्ञानात्मनो जीवस्य लिङ्ग किमर्थं तत्राऽऽह- प्रतिज्ञासिद्धलिङ्गमाश्मरथ्यः ॥ २० ॥ इति । अत्यन्ताभेदे घटः कलश इतिवदात्यन्तिकभेदे घटः पट इतिवत्सा- मानाधिकरण्योक्तिर्न स्यादतो जीवेशयोर्मेदाभेदी । अत एव तयोः कार्यकारणभावोऽपि श्रूयते । एवं चाभेदांशमादाय विज्ञानात्मनोऽप्युप- क्रमादिलिङ्गमीशपकरण उक्तम् । एकविज्ञानात्सर्वविज्ञानप्रतिज्ञासिद्धः सूचनायाभेद एव तादृशप्रतिज्ञासिद्धिसंभवात् । एतावता च नाऽऽत्य- न्तिकाभेदसिद्धिरित्याश्मरथ्यो वक्ति ॥ २० ॥ उत्क्रमिप्यत एवंशावादित्यौडुलोभिः ॥ २१ ॥ इति । ओडलोमिस्तु संसारदशायां भेद एव वेलक्षण्यात , मुक्तावस्थाया- मभेद एवावलक्षण्यात् । यथा नद्यः स्पन्दमानाः समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय । तथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुपमुपैति दिव्यम् ' [मु. ३।२।८ ] इति श्रुत्या तथा चोदनात् । अत एष पाश्चरात्रिकाः 'आ मुक्तेर्भद एव स्याजीवस्य च परस्य च । मुक्तस्य तु न भेदोऽस्ति भेदहेतोरमावतः' इत्येवं चोत्क्रमिप्यतो माविमुक्त्यवच्छिन्नमभेदमादाय ब्रह्मपतिपत्त्य- र्थमपि विज्ञानात्मनो लिङ्ग सामानाधिकरण्यं च सोऽयं देवदत्त इत्या. दिववियूचे ॥२१॥ अवस्थितेरिति काशरुत्स्नः ॥ २२ ॥ (६) इति । काशकृत्स्नस्तु अनेन जीयेनाऽऽत्मना [छा०६।३ । २]स पंप इह प्रविष्टः' [वृ० १।४।७] इति श्रुत्या ब्रह्मण एव जीव- १. पाव । . - ·चतुर्थः पादः ४] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। रूपेणावस्थितेस्तवमैक्यमादायैवोपक्रमादिलित वैलक्षण्यादित्वता; स्विकं भेदमादाय । अत एव 'नान्योऽतोऽस्ति दृष्टा' [वृ०३ । ७१२३] इति न चान काचन भिदाऽस्ति [ नृसिंहो० ता० ८] इत्यादि- श्रुत्या भेदो निषिद्ध इत्याह । एतदेव मतं चरमोक्तत्वाच्छुस्यनुयापित्वाञ्च मेदस्य सत्यत्वे ज्ञानानाश्यत्वापत्तेश्च सूत्रकृन्मतमिति ।। २२॥ (६) एकविज्ञानात्सर्वविज्ञानप्रतिज्ञया ब्रह्मपरत्वं निर्णीतम् । सा च बह्मण उपादानत्व एव संगच्छते । ब्रह्म च नोपादानमाकाशादिव्यस्य चेतनत्वाज्जीववत । न पृथिव्यादनिर्गन्धवादितो भाववदिति । अत उक्त प्रतिज्ञाया गौणत्याजीवपरत्वमेवोक्तवाक्यस्येति प्रत्याह- प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् ॥ २३ ॥ इति । बह्म प्रकृतिरुपादानमेव । प्रतिज्ञायाः 'तमादेशमप्राक्षो येनाश्रुतर श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातम्' [छा०६।१।३] इत्यादेः तदुपपादकदृष्टान्तस्य च ' यथा सौम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृन्मयं विज्ञात ५ स्याद्वाचाऽऽरम्मणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेरयेव सत्यम् । [छा०६।१ । ४] एव५ सोम्य स आदेशः '[छा०६।१।६] इत्यादेरुपरोधो निमित्तकारणविषयत्वेन गौणता तदसंभवान्मुख्यत्वस्यैव संमवात् । यतो येत्यादि स ऐक्षतेत्यादिब्रह्मरूपर्मिग्राहकश्रुतिमिरुपा- दानवनिमित्तत्वबोधनान्मानान्तरेण तस्य निपे मशक्यत्वाच्छतिविप- यातिरिक्त एव सामान्यतो दृष्टप्रवृत्तेः । समादेशमुपदेशेकगम्यमात्मानं वं श्वेतकेतुर्गुरुं प्रत्यप्राक्षः पृष्टवान् । सर्वमन्यदृश्यं चेतनं या घटत्वप- टत्वादिरूपणाश्रुतमपि येन श्रुतन नजरूपंण श्रुतं भवति यस्य श्रुतत्वेन सर्वस्य श्रुततादात्म्यनिष्पत्तिरिति यावत् । एवममतं मननाविषयोऽपि मतमविज्ञात निदिध्यासनाविषयो विज्ञातमित्युद्दालकस्योक्तिः। हे सोम्य श्वेतकेतो मृत्पिण्डेनैकेन विज्ञातेन मृन्मयं तस्य मृत्पिण्डस्य विकारो मृषि- ण्डादिमक्तमागेभ्य उत्पाद्यमानविकारेषु मागानामिव मृत्पिण्डस्यापि परम्परयोपादानत्वात्। अन्यथा गोमयावृश्चिको जायत इत्याद्यनुपपत्तेः। अथवा मृत्पिण्डः रथूठपृथिव्येव मृन्मयं वृक्षादयः पृथिवाविकाराः । अत एव पिण्डपदमपि महामृदा लाभार्थं न व्यर्थम् । आरम्मणमारभ्य- माणं कार्यमानं वाचा वागेव केवलं कार्यमानं तथाऽनादि दृश्यमान- ख. लिवर ख.'ह। तदेवन्मतं । ३७. रणावि । ४ ख. 'कसा ·ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [१ प्रथमाध्यायस्य- मैपि विकारी विनाशित्वेन विकृतं नामधेयं नाममात्रं मृत्तिकेति यद्गृह्य- माणं विकृतत्वेन यदज्ञायमानं तदिति यावत् । दृष्टान्तज्ञानकाले ब्रह्म न निश्चितमित्यविकृतत्वेनैव ब्रह्मोक्तं न तु ब्रह्मरूपेणं । एवं च नेति- शमो व्यर्थो न वा पाचारम्मणपदं व्यर्थमिति ध्येयम् ॥ २३ ॥ अभिध्योपदेशाच्च ॥ २४ ॥ इति । 'सोऽकामयत बहु स्पाम् ' इत्यनेन कार्याभेदेन मवनगोचराभिष्पो- पदेशात् । अमिया कामनारूपो मायावृत्तिविशेषः ॥२४॥ साक्षाचोभयानानात् ॥ २५ ॥ इति । 'सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते । आकाश प्रत्यस्तं यन्ति ' [छा०१।९।१] इत्यादिश्रुत्या ब्रह्मण्येवोत्पत्तिप- लययोरक्तस्तस्य सर्वस्योपादान एव संमवात् ॥ २५॥ आत्मकतेः । इति । आत्मानं स्वयमकुरुत '[तै० २१७] इत्यनेन कर्तृ कर्म ताभ्या- मात्मसंपन्धिकृतिश्रवणात् । परिणामात् ॥ २६ ॥ इति । सच त्यच्चामवत् ' (०२।६।१) इति कार्याभेदोक्तेः । सत्य- थिव्यतेजांसि त्यहावाकाशी ॥ ६ ॥ योनिश्च हि गीयते ॥ २७ ॥ (७) इति । हि यस्मात् 'यभृतयोनि परिपश्यन्ति ' (मु०१।१।६) इत्य- नेन 'यथोर्णनाभिः सजते गृह्णते च' (मु०११।७) इति विशे. पानुगृहीतेन ब्रझैव योनिरुपादानं गीयते । यद्यपीदं जन्मादिमूत्रानन्तरं वक्त युक्तं तथाऽपि सिद्धे वेदान्तसमन्वयेऽनुपादानत्वानुमानबाधं वक्नु मिहोक्तम् ॥ २७ ॥ (७) न्यग्रोधफलमत आहरतीदं मगव इति मिन्धीति भिन्नं मगव इति किमत्र पश्यसीत्यव्य इवेमा धाना भगव इत्यासाम का मिन्धीति मिन्ना मगव इति किमत्र पश्यसीति न किंचन मगव इति' (छा०६। १२।१)'तर होवाच यं वै सौम्यतमणिमानं न निमालयस एतस्य वै सौम्यपोऽणिन्न एवं महान्यग्रोधस्तिष्ठति श्रद्धत्स्व सौम्येति' (छा० 4. म6ि. रोऽप1ि३१.fमातकि. 'नात 12. . 'भवामा।

·। चतृयः पादः १] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। ६।१२।) स य एपोऽणिमैतदात्म्यमिद सर्व तत्सत्य स आत्मा [छा०६ । १२।३] इत्यादिवाक्ये अतो वृक्षादिदमानीतमुद्दालकश्वे. तकत्वोः संवादः । अण्व्यः परमाणव इव धाना पीजान्यङ्ग वत्सांत्र मिन्नावस्थधानायामणिमानमणुमागं न निमालयसे मिन्नधानायां न पश्यसि । एतस्याणिनोऽणुमागस्तस्य कार्यों महान्यग्रोधः । एवंदृश्यमा- नन्यग्रोधसजातीय एवंताशभागात्तिष्ठत्युत्तिष्ठति । एवंभूत मागे सूक्ष्म- रूपेणेदानीमपि तिष्ठतीति वा। अत एपोऽणिमा सद्ब्रह्मरूपो जगदुपादा- नीभूतो य उक्तः स तादृश एवेति अद्धत्स्व, आंतसूक्ष्मस्यापि स्थूलोपा: दानस्वसंमवात् । इत्याद्यथकेऽणिमादिपदान्पतिपरिच्छिन्ने रूढान्यप्या- स्मादिपदानुसारेणानिरुढचाऽतिसूक्ष्मपरतया नेयानि । अन्यथाऽऽत्मा. दिपदाना निरूढयाऽण्वादी नेतुमशक्यत्वादिति 'कारणत्वेन चाऽऽका- शादिपु [ब० सू० १ । ४ । १४ ] इत्यत्र स्थितम् । तत्र यदि मृदा. दिदृष्टान्तानुरोधेन ब्रह्म प्रकृतिस्तदा प्रकृतेऽ णदृष्टान्तानुरोधेन परमाणु- स्वमुपादानस्य स्पादित्यधिकमाशङ्कच प्रधानवादोपदिष्टाशब्दत्वाद्यति- देशेन प्रत्याह- एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः ॥ २८ ॥ (८) एतेनोक्तवाक्यस्य परमाणुपादानकं जगदित्यर्थबोधफशब्दशून्यत्त्वरू. पेणाशब्दत्वेन सर्व तादृशवादा विरुद्धतया व्याख्याताः । मृदादिष्टा. न्तीपपादितसविज्ञानपतिज्ञाया उपक्रमे सत्त्वन प्राबल्यात्तामनुसृत्या- तिसूक्ष्मतामात्रांशस्य प्रकृतस्य दृष्टान्तत्वानणयात् । न निमालयस इत्यस्य दुर्दर्शपरत्व ददृश्परत्वेऽपि न्यग्राधादिकार्यस्यादृश्यपरमाणोरु- त्पत्तावपि कार्यद्रव्यमानस्य परमाणुप्रयोज्यत्वे मानामावादाकाशादि. कार्यसृष्ट्युत्तरदण्डाभिघातादना परमाणुरूपमृर्वक्ष्यम णत्वाच कार्यद्रव्यमानस्य साक्षात्परम्परया वा परमाण्याद्युपादानकत्वमशब्दमे- वेति मावः ॥२८॥ (८) इात प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥४॥ इति श्रीपरमानन्दसरस्वतीपूज्यपादशिप्यश्रीब्रह्मानन्दपतिविर- चितवेदान्तसूत्रमुक्तावयां प्रथमाध्यायः समाप्तः । ܕܚ -- क. सात्रामा १३ स.रेण नि। ३ क. 'दादि । .

·७२ ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [१ प्रथमाध्यायस्य-- अथ द्वितीयोऽध्यायः । तत्र प्रथमः पादः । .. सर्वोपनिषदां ब्रह्माण समन्वंयस्योक्तस्य विरोधपरिहारार्थ द्विती- योऽध्यायः । तत्र कापिलस्मृतेः सर्पज्ञनिर्मितत्वेन वेदतुल्यत्वेऽपि प्रधा. नकारणत्वादन्यत्रानवकाशत्याच्छ्रुतेश्चाभ्युदयफलकोपासनादिविषय- तया सावकाशत्वादुपादानीभूतप्रधानस्यामित्वमात्रेण चेतनस्य श्रुत्यो पादानवोक्तिसंगतेश्च कापिलस्मृत्या अतिर्वाध्यतामिति प्रत्याह- स्मृत्यनवकाशदोपप्रसङ्ग इति चेन्नान्यस्मृ- त्यनवकाशदोपप्रसजगत् ॥ १ ॥ इति । स्मृतेः प्रधानोपादानत्वबोधिकापास्तदनुपादानत्वेऽनवकाशप्रसङ्ग इति चेन्न । अन्यस्याः 'सर्वमूतेपु चाऽऽत्मानं सर्वभूतानि चाऽऽत्मनि । समं पश्यन्नात्मयाजी स्वाराज्यमधिगच्छति [ मनुस्मृ० १२।९१] इत्यादिमनूक्तायाः। ममान्तरात्मा तव च ये चान्ये देहिसंज्ञिता: एकश्चरति भूतेषु स्वैरचारी यथासुखम् ' इति । प्रकृति स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः। मयाऽध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् । स्रष्टा सृजति चाऽऽत्मानं विष्णुः पाल्यं च रक्षति' स एव सृज्य: स च सर्गकर्ता स एवपाल्य(लय)ति च पाल्यते स च स विष्णुः सर्वमेवेदं यतो नाऽऽवर्तते यतिः तस्मात्कायात्प्रभवन्ति सर्वे समूलभेतस्य चराचरस्य मत्तः सर्व प्रवर्तते' इत्यादिमारतोक्तायाः । 'विस्तारः सर्वभूतस्य विष्णोविश्वमिदं जगत् । ज्ञानस्वरूपमखिलं जगदेतदयुद्धयः। अर्थस्वरूपं पश्यन्ति भ्राम्यन्तो मोहसंपवे॥ तस्मान्न विज्ञानमृतेऽस्ति किंचिकचिरकदाचिहिज वस्तुजातम् विज्ञानमेकं निजकर्मभेदविभिन्नवृत्तविविधं झुपेतम् ।। . .

·. अपमः पादः ] घेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। ज्ञानं विशुद्धं विमलं विशोकमशेषलोमादिनिरस्तसङ्गम् । सद्भाव एपो भवतो मयोक्तो ज्ञानं यथा सत्यमसत्यमन्यत् ॥ ज्ञात्वैतंद्धृवमचलं सदेकरूपं तत्कुद्विशति हि येन वासुदेवम् । इति विष्णुपुराणोक्तायाः स्मृतेरनवकाशप्रसङ्गगत् । सर्वभूतेषु मोक्तु- तथा नियन्तृतथा च विद्यमानमेकमात्मानं समं पश्यन्न तूत्कृष्टत्वापकृष्ट- तया पश्यन् । सर्वभूतानि चाऽऽत्मन्येकस्मिन्नुपादेयत्वास्तित्वलीयमान- खमोग्पस्वादिरूपैविद्यमानानि समं यथा स्यात्तथा पश्पन्न त्वाकाशा- दिकमनुपादेयत्वादिना पश्यन् । आत्मयाजी स्वस्वरूपज्ञानरूपपा- गशीलः स्वाराज्यं स्वस्वरूपे स्वप्रकाशानन्दरूपे संपारशून्यतया राजमानत्वं प्राप्नोति । सर्वपामन्तरात्मा साक्षिभूतः स्वैरचारी स्वत- नोऽपि मूढ इस यथा सुखमुत्पद्यते तथा घरति यतते । सर्व- भूतस्य सर्वात्मकस्य विज्ञानं चिद्रूपम् । एपो इति सोरलोप आपः । न च 'मर्पि प्रसूतं कपिलं पस्तमग्रे ज्ञानबिमति' [ श्वे०५।२] इत्यादिश्रुत्युक्तमाहात्म्यवान्कपिलः प्रबल इति वाच्यम् । 'यदै किचन मनुरषदत्तद्भपजम् ' [तै० सं० २२२११२] इत्यादिश्रुत्या मन्यादि- स्मृतीनामेव प्रामाण्योक्तेः । पद्यपि प्रत्यक्षाद्वैतश्रुतिविरोधोऽप्यस्ति तथाऽपि स्मृत्या प्रत्ययस्थाने स्मृत्यैव समाहितम् ॥ १॥ इतरेषां चानुपलब्धेः ॥ २॥ (१) इति । महदादीनां लोकवेदयोरनुपलब्धेस्तत्कारणत्वेन कल्प्यस्य प्रधानस्या- प्रामाणिकत्वात् ॥२॥ (१) अथ योगस्सृत्याऽपि विरोधे पूर्ववदेव पूर्वपक्षसिद्धान्तसमवेऽप्यस्तु । काफ्टिस्मृतरमामाण्यं न तु योगस्मृतेः 'तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरा- मिन्द्रियधारणाम् [का० २६११] 'बिरुन्नतं स्थाप्य समं शरीरम्' [ श्वे० २१८] इत्यादिश्रुत्युक्ताधाङ्गकयोगप्रतिपादकत्वात् । न च योगांशे तत्मामाण्य मिष्टं प्रधानायंशे तु न श्रुतिसंवाद इति वाच्यम् । एक-' देशपामाग्ये प्रधानाधंशस्मृत्याऽप्यटकादिस्मृत्येव श्रुत्यनुमानसंभवात् । १. 'त: प्रा। .

·७४ ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [२ द्वितीयाध्यायस्थ- अन्यथैकदेशाप्रामाण्ये सर्वाश एव तच्छङ्कापिशाचीसमवादित्यधिक- माशझ्यातिदिशति- एतेन योगः प्रत्युक्तः ॥ ३ ॥ (२) इति । तथा च प्रयोजनवदद्वैतसाक्षात्कारोपयोगिप्रतिपादनार्थमनादिपूर्वप- क्षन्पायामाससिद्धप्रधानादिप्रक्रियोदिता न तु तत्र तत्स्मृतेस्तात्पर्यम् । अत एवार्थवादानां विध्यपेक्षितार्थ एवं तात्पर्यम् । अष्टकादिस्मृतेस्तु श्रुत्या न विरोध इति नाप्रामाण्यम् । अत एव 'गुणानां परमं रूपं न दृष्टिपथमृच्छति । यतु हष्टिपथं प्राप्तं तन्मायव सुतुच्छकम् इति योगस्मृतावेवाद्वैतवादः स्फुटः । अत एव 'सांख्ययोगामिपन्नं ज्ञात्वा देवं मुच्यते ' (श्वे०६ । १३) इति श्रुतौ सांख्ययोगी वैदिक- ज्ञान याने सांख्ययोगाभ्यामादी ज्ञात्वा भीतरीत्या पश्चाज्ज्ञात्वा मुच्यत इति वाऽर्थः ॥३॥ वेदविरुद्धस्मृतेरमूलत्वादमानत्वमतो न तया वेदः संकोच्यते लोक- मूलेन स्वनुमानेन संकोच्यतामित्युत्तराधिकरणेषु संगतिः । तत्र विरु- द्धार्थतया विलक्षणाया योगबोधकश्रुतेः प्रधानायंशस्मृत्यमूलत्वमिव चेतनवादिता विलक्षणस्य ब्रह्मणो जगदमूलत्वं स्यात् । प्रधानमेव सुखदुःखमोहात्मकत्वात्ताशजगदुपादानम् । न तु ब्रह्माताहशस्वा., ज्जीववत् । मोहादयो जगदुपादनस्था जगवृत्तित्वात्सत्तावदिति -शकूते- नविलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात् ॥ ४॥ इति । अस्य जगतो चेतनत्वादिना लक्षण्यात्साधाभावाद्ब्रह्म नोपादा- नम् । जगतो वैलक्षण्यं च 'विज्ञानं चाविज्ञानं च ' (०२।६) इति शब्दात् ॥४॥ अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम् ॥ ५॥ इति । यत्तु 'मृदब्रवीत् ''आपोऽनुवन् “तेज ऐक्षत'। आप ऐक्षन्त 'ते हेमे प्राणा अहंश्रेयसे विवदमाना ब्रह्म जामुः' इत्यादिनिर्देशश्वेत- नत्वादि ज्ञापयति तन्न मूतेन्द्रियेपु किंतु तदमिमानिदेवतासु मोक्ता ' १ स. क्योगध्या।

·" . प्रथम. पादः १] पेदान्तसूत्रमुक्तापलिः। ६५ चेतनो मोरयमचेतनमिति विशपात् । 'अग्निर्वाग्भूत्वा मुखं प्राविशत्' [ऐ० आ०२।४।२।४] इत्यादिना भूतेन्द्रियप्वभिमानिदेवता- नामनुगतिश्रवणाच्च । अत एव 'एता ह वै देवता अहंश्रेयसे विवद- मानाः (को० २ । ९) इति कौषीतकिध्रुतिरहं श्रेष्ठ इति निश्च. याय ॥५॥ प्रत्याह- दृश्यते तु ॥६॥ इति । तुशब्दान्नैवम् । यतो लोके विलक्षणादपि गोमयादितो वृश्चिकादेदे यथा सतः पुरुपाकेशलोमानीत्यादौ पुरुपादितः केशादेरुत्पत्तिदृश्यते । उपादानसवांशसाम्यस्य कुत्राप्यसत्त्वात्सत्वादिना प्रकृतेऽपि साधा. दाकाशनल्यादौ तथानियमस्य व्यभिचाराच ॥ ६ ॥ असदिति चेन्न प्रतिपेधमात्रत्वात् ॥ ७ ॥ इति । शब्दादिमत्कार्य स्वोत्पत्तेः प्रारब्रह्मण्यसत्ततश्च सत्कार्यपादयाध इति चेन्न । त्वदुक्तवाक्यस्यार्थशून्पत्वेन प्रतिपेधवाक्यमानत्वात् । । सदेव सोम्पेदमन जासीत्' [छा०६ । २।१] 'सर्व वंपरादाद्योऽन्यत्राss. स्मनः सर्व वेद ' (० २।४ । ६) इत्यादिश्रुत्या दृश्यमानस्य सद्- झतादात्म्योक्तेः। सर्व दृश्यं सन्घट इत्यादिधीविषयीमूतं सत्परादाग्नि- राकुर्यादन्यत्रान्यत् ॥ ७॥ ननूक्तमसमञ्जसं प्रलये ब्रह्मणः कार्यतादात्म्य इदानीमुपलग्यमान- कार्पधर्मस्थौल्यादिमत्त्वापत्तिरिति शङ्कते- अपीतौ तद्वत्प्रसादसमञ्जसम् ॥ ८॥ इति । अपीती प्रलये॥८॥ समाधत्ते- न तु दृष्टान्तभावात् ॥ ९॥ इति । नैवम् । घटायुत्पत्तेः प्राइन तत्तादात्म्पायत्तस्य मृदादेर्घटत्वादिमत्वमा मिव्यक्तिदशापामेव मृघट इत्यनुमवेन तत्पूर्व तत्संबन्धानङ्गीकारादि- त्यादिदृष्टान्तभावात् । कार्याणाममिव्यक्तौ च मायिकस्तासंबन्धी ब्रह्मणीप्यत एवेति भावः । यद्धा नव प्रसङ्गाद्विशेषविलयेनापीती १ स. 'सत् । अ। २ ख. 'स्थापनस्य ।

·७६ ब्रह्मानन्द सरस्वतीविरचिता- [२ द्वितीयाध्यायस्य- . कारणमावापन्नकार्ये पुनः प्रतिनियतविशेषाभिव्यक्त्यमावप्रसङ्गान्न तु दृष्टान्तभावादिति यथा सुपुप्तौ सर्वलयेऽपि 'यद्यद्भवन्ति । तदाभवन्ति' [छा०६।९ । ३] इत्यादिश्रुत्युक्तः, प्रतिनियतोऽज्ञानादिमूलक: पुनः कार्यविमाग एवमपीतावपीत्यर्थः ॥९॥ स्वपक्षदोपाच ॥ १०॥ इति । शब्दादिहीनस्य प्रधानस्योपादानत्वात ( *सृष्टेः पूर्व शब्दाद्यसत्त्वेन) अभिव्यक्तिदुर्वचत्वेन च सरकार्यवादहानात्प्रधानवाद एव दोषात् । अस्मत्पक्षस्यानिर्वचनीयवादत्वेनादोपत्वात् ॥१०॥ तर्काप्रतिष्ठानादप्यन्यथाऽनुमेयमिति चेदेवमप्यविमोक्षप्रसङ्गः : ॥ ११ ॥(३) इति । किंच प्रधानवादो न युक्तः प्रधानादिसाधकताणां काणादायुक्त- तर्कदुष्टत्वरूपादप्रतिष्ठानात् । अत एवोक्तम्- 'यत्नेनानुमितोऽप्यर्थः कुशलैरनुमातृभिः । अभियुक्ततरैरन्यैरन्यथैवोपपाद्यते' इति । , अथाप्रतिष्ठानशून्यतणवानुमेयम् । न च तर्कमात्रमप्रतिष्ठितं तथा सत्पप्रतिष्ठानसाधकतर्कस्थापि तथात्वापत्त्येष्टासिद्धेस्तर्कमूलकलौकिक- वैदिकव्यवहारोच्छेदापत्तेश्चेति चेत् । एवंप्रकारेण कस्यचित्तस्य व्यव. हारादिनिर्णायकत्वं दृट्वा तर्कमात्रेण प्रत्यवस्थाने तत्त्वविषयकतादृश. ताणां मिथोविरोधेन तत्वानिर्णयात्तत्त्वनिर्णयाधीनमोक्षामावप्रसङ्गः। अपिरवधारणे । तस्माच्छ्रत्यविरुद्धतर्क एवार्थनिर्णायकः । अत एव 'नेपा तर्केण मतिरापनेया' [का०२।९] इत्यादिश्रुत्या 'अचिन्त्याः खलु ये मावा न तांस्तर्केण योजयेत् । आ धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना। यस्तणानुसंधत्ते स धर्म घेद नेतरः'। इत्यादिस्मृत्या च श्रुत्यविरुद्धतर्कस्यैवोपादेयत्वमुक्तम्। अन्यथा बृह. • पत्यादिमहानुमावनिर्मितनास्तिकशास्त्रान्तर्गतताणामप्युपादेयतापत्ते- रिति मावः ॥११॥ (३) * धनुविनान्तर्गतो मन्यः ख. पुस्तकस्पः ।

·७७ प्रथमः पादः १] वेदान्तसूत्र मुक्तावलिः। ब्रह्म नाऽऽकाशाद्यपादानं तम्यूनपरिमाणामावात् । पत्र यस्मास्यू- नपरिमाणामावस्तब तस्यानुपादानत्वम् । यथा घटे कपालस्येत्यणुरेवो. पादानमित्यधिकमाशङ्कयातिदिशति- एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः ॥ १२ ॥ (४) इति । गिरिस्थदीर्घतरौ दूर्वाध्यासोपादाने न्यूनपरिमाणामावदर्शनात्समा- नपरिमाणकाययवे न्यूनपरिमाणावयवान्तरयोगाट्रव्योत्पत्तेः पराभ्युप- गमत्वाद्दणकतन्तुना तन्तुद्वयन वा द्विगुणीकृतेन द्वस्वद्रव्योत्पत्तेदृष्ट- स्वाञ्च शिष्टमनुव्यासदेवलादिमिरपरिगृहीताः परमाण्यादिकारणवादा व्याख्याता विरुद्धतया आख्याता ज्ञेयाः । अत एव मोक्षधर्म- 'आन्वीक्षिकी तर्कविद्यामनुरक्तो निरर्थिकाम् । तस्यैवं फलनिर्वृत्तिः सुगालत्वं वने मम' ॥ मनुरपि- 'हैतुकान्बकवृत्तींश्च वाट्मात्रेणापि नार्चयेत्' इति । यत्तु याज्ञवल्क्येनोक्तम्- पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्रानमिश्रिताः। वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश' इति । तच्छ्रुत्पविरुद्धपदार्थशोधकन्यायस्योपयोगित्वादविरुद्धम् ॥१२॥(४) भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेत्स्याल्लोकवत् ॥ १३ ॥ (५) इति । उपदेशाधिकरपणे तीप्रतिष्ठानमुक्तम् । बह्मजगतोरभेद उपादानी- पादेयभावसामर्थ्यरूपतर्कसिद्धभोग्यस्य मोक्तृजीवाभिन्नब्रह्माभिन्नत्वा- दोक्तृमेदापत्तिरतो विभागस्य मोक्तृभोग्यमेदव्यवहारस्यामावः स्यादतो मवन्मतेऽपि तर्काप्रतिष्ठानं स्यादिति चेत्तहि लोकवत्सोऽपि व्याख्यात इति वचनविपरिणतेनानुषक्तेनान्वयः । यथा लोके समुद्राद- मिन्नयोरपि तरङ्गबुचुयोर्नामेदस्तथा ब्रह्माभिन्नयोरपि तयोरिति मावः ॥ १३॥ (५) नन्वेवं लौकिकयोः कारणकार्ययोरिव ब्रह्ममपश्चयोरपि समानसत्ता. कार्य स्यात् । त्रिविधा हि चिद्रूपा सत्ता तत्त्वदीपनादावुक्ता-शुद्धचि. ख. गतवा 1२ 1. भोगस्य ।

·ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [२ द्वितीयाध्यायस्य- ' देक्यरूपा पारमार्थिकी मायावच्छिन्नचिदूपा व्यावहारिकी मूलाविद्या. प्रयुक्तदृश्यतादात्म्यापन्नचिपति यावत् । तत्प्रयुक्तत्वं च तदुच्छेदकज्ञा- नोच्छेद्यत्वमनादिदृश्पेऽप्यस्ति । पलवाविद्योच्छेदकज्ञानोच्छेद्यदृश्या- स्मकचित्मातिमासिकी । पल्लवाविद्याननकारे तु नोक्तरूपा व्यावहा- रिकी प्रातिमासिकी वा ब्रह्मज्ञानेनैव सर्वदृश्यानामुच्छेदात् । किंतु सर्वदृश्यमिथ्यात्वनिश्चयपूर्व निश्चितमिथ्यात्वकदृश्यात्मकचित्मातिमा- सिकी सत्ता । तादृशनिश्चितान्यमिथ्यात्मकं यदृश्यं तदात्मकचिद्या- वहारिकी सत्ता । तथा चाद्वैतसमन्वयो विरुद्ध इति प्रत्याह- तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिश्यः ॥ १४ ॥ इति । प्रपश्चमात्रे तस्माद्ब्रह्मणोऽनन्यत्वमभेद आध्यासिकः संबन्ध इति यावत् । तथा च दृक्श्ययोः संबन्धानिरूपणाददृश्यमानं शशि चैत- पेऽनिर्वचनीयसंबन्धेन संबद्धमनिर्वचनीयमेवेति भावः । अथ वा तस्य ब्रह्मणोऽनन्यत्वमन्यशून्यत्वमद्वयत्वमिति यावत् । 'यथा सोम्यकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृन्मयं विज्ञात५ स्याद्वापारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् ' [छा० ६१४] 'एव ५ सोम्य स आदेशः [छा०६१६] इत्याद्यारम्मणशब्दोपलक्षितश्रुत्यादिभ्यः। आदिना हग्दृश्यसंपन्धानिरूपणयुक्तिभ्यः । उक्तश्रुती हि यथा घटादिविकारो वाचारम्भणहेतुर्नामधेयमानं मृदादिकारणेभ्यो मिन्नाभिन्नत्वाम्मामनि- वचनीयत्वात् । मिन्नत्वे सति सत्कार्यवादहान्यापत्तेरभिन्नत्वे कारणव्या. पारवैयर्यात् । उत्पत्तेः पश्चात्कार्य ब्रह्मवत्सत्स्वमावं पूर्व चासत्स्वमा नरविपाणवदित्यस्य वक्तुमशक्यत्वात् । नीलरूपस्य पीतरूपत्व इव सत्स्वमावस्यासत्स्वभावत्वे विरोधात् । सत्त्वासत्त्वयोधर्मवे घटानधि. करणकालावच्छेदेन च घटेऽसत्त्ववैशिष्ट्यासमवात् । अधिकरणासंब- द्धस्यानवच्छेदकत्वात् । घटाधिकरणकालावच्छेदेन च घटे सत्ता सत्य. वैशिष्टयविरोधात् । तस्मान्मृत्तिकेत्येष सत्यं घटादिषिकारोऽसत्यः । तथा च यथा घटाउनुगतमृदादिज्ञानाद्घटादे{जातीयत्वाज्ञाननिवृत्या मृदमिन्नतया तत्त्वतो ज्ञाततया च ज्ञातत्वं तथा कार्यमानस्य ब्रह्मणो मेदामेदाम्यामनिवांच्यस्य ब्रह्मस्वरूपाधिष्ठानज्ञानात्सर्वाज्ञाननिवृत्या ब्रह्मागिन्नतथा च तत्त्वतो ज्ञाततया च पिज्ञातत्वमुच्यत इति ब्रह्मषि. १. 'ताममि । २ ग्व. 'रलो। ३ क. 'शिष्यम। १ - ·, . . . प्रथमः पादः १] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। ज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञोपपादिता। न च मृत्तिकापदस्वारस्यात्कार्य- मात्रस्य ब्रह्मपरिणामत्वमात्रमर्थो न मिथ्यात्वमिति वाध्यम् । मृत्तिके. त्येवेत्यत्र मृत्तिकेति गृह्यमाणं सदूपं ब्रह्म सत्यं तदन्पत्सवं विनाशित्वेन विकाररूपं मिथ्पेति । एक्कारेण विकारमात्रे सत्वव्यवच्छेदस्य स्फुट- खात् ।' निष्कलं निष्क्रियम्' [श्वे०६१९] इत्यनेन परिणामित्व- निषेधात् । कृत्समसक्तिः' [बसू० २११०२६] इत्यादिना परिणाम यादे दोपमाशय 'आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि' [ब० सू० २२१॥ २८] इत्यादिना विवर्तवादस्यवोपपादयिष्यमाणत्वात् । तत्सत्यरस आत्मा' [छा० ६.८७] 'ऐतदाम्यमिदः सर्वम् ' [छा० ६.८७ 'आत्मैवेदर सर्वम् ' [छा०७।२५।२] 'नेहास्ति द्वैतसिद्धिः'[नृसिं- होत. ता० ९] 'न तु तद्वितीयमन्ति' [वृ०४।३२३] 'नेह नानाऽस्ति किंचन ' [वृ० ४।४।२५] ' अथात आदेशो नेति नेति' [बृ० २।३६ ] इत्यादिश्रुतेश्च । किंच मृद्घटयोर्यः संबन्धस्तस्य संघ म्धान्तरमस्ति चेत्तदा तस्यापि संवन्धान्तरमित्येवमनवस्था । इष्टाप- तिरिति चेन्न । ताशसंवन्धपरम्परापां योग्यसंबन्धिद्वयनिरूप्यतया योग्यत्वनियमेनानुपलन्ध्यसंमवान्मानामावाच । न च विशिष्टबुद्धयनु. पपत्तिर्मानमिति वारुपम् । अनवस्थादयो दोषाः सत्तां निम्नन्ति वस्तुनः । अद्वैतिनां ते सुहृदः प्रपश्चे तत्मसजक्षकाः ।। इति खण्डनरीत्या संबन्धस्यानिर्वचनीयतयेवोपपत्तेन च स्वरूपमेव संवन्धः । आत्माश्रयत्वात्स्वं न स्वीयमित्यनुभवेन बाधात्स्वरूपनिश्च- येऽपि संवन्धानिश्चयाच । न च स्वरूपंद्वयनिश्चयेऽपि तस्य संवन्धित्व न निश्रितमिति वाच्यम् । असंबन्धत्वस्य दुर्वचत्वात् । प्रतीति. बलादखण्डं तदङ्गी क्रियत इति चेन्न । असंबद्धया प्रतीत्या विषया- सिद्धेः। विषयिविषयमावसंबन्धेन विषयसंवन्धाप्रतीतिरिति चेन्न । घटावच्छिन्नस्फुरणेन यो घटस्य संवन्धः स किं तेनैव स्फुरणेन गृह्य- तेऽन्येन वा । आधे तेन स्वमविषयीकुर्वता कथं स्वस्य विपयेण सह संबन्धो गृह्यतां संबन्धज्ञानस्य संबन्धिद्वयगोचरस्वनियमात् । अन्यथा, १ स्व. सत्त्वेऽप्या'। २ ख. 'दस्यास्फु'। ३ रु. 'भयात् । ४ क. 'धात् । न । ५ स. पत्तानि'६क'नन्धत्तं । ७ क. 'म् । सं।

·C. ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- २ द्वितीयाध्यायस्थ- संबन्ध इत्येव गृहीत न त्वस्पानेन संबन्ध इति । तादृशग्रहे प नोमयी- यत्त्वसिद्धिः। न चोमयीयत्वग्राहकमानशून्यः संवन्धो मवति । अथ स्वं विषयीकुर्वता स्वस्य विषयसंबन्धो गृह्यतामिति चेन्न । आत्माश्रया- स्वस्य स्वविषयकत्वे मानामावाच्च । स्वयमेव स्वस्य स्वविषयकवे मान. मिति चेन्न। विषयत्वस्य स्वानतिरिक्तत्वे स्वस्य स्वं विषय इति वाक्यस्य स्वस्थ स्वं स्वमित्यर्थस्तथा चोद्देश्यासिद्धिः विषयत्वस्य स्वातिरेके घटे- नेव तेन समं विषयिविषयमावे मानाभावः । तमपि तदेव स्फुरणं गृह्णा- तीति चेन्न । अनुभवविरोधान्मानाभावाच । अथ घटस्फुरणस्य घटविष- यकत्वमन्येन स्फुरणेन गृह्यत इति द्वितीयः पक्षोऽस्त्विति चेन्न। स्फुरणा- न्तरस्य घटविषयकस्फुरणाविषयकत्वं केन प्रमाणेन सिद्धमिति पर्यनुयो. गात् । स्फुरणान्तरेणेति चेद्धन्तवमनवस्था । अविरललमवित्तिपरम्प. रास्वीकारे सा न तु विरलवित्तिधारामिरिति चेन्न । तामिवित्तिधा. रामिरपश्यं माव्यमित्यत्र मानाभाषादनिर्मोक्षापत्तेश्च । अथ मा मूत्स- सां वित्तिधाराणां वित्तिस्तथाऽपि द्विवा वित्तयस्तद्विषयकवित्त्यन्तरे मानमिति चेन्न । अन्त्यवित्तेरुपान्त्यविषयकत्वासिद्धा उपान्त्यवित्य- सिद्धौ तद्वद्धाराया असिद्धेर्वित्तेटादिविषयकत्वासिद्धः । तस्मात्म. माणामावादृशा दृश्यैश्च दृश्यमात्रस्य संबन्धो निर्वतमशक्यत्वान्मा. यिकः । तादृशेन च संवन्धेन यत्संबद्धं तत्सुतरां मापिकमिति सिद्धम् ॥ १४ ॥ ब्रह्मान्यन्मिथ्या दृश्यत्वादित्यनुमानं मानमित्याशपेनाऽऽह- भावे चोपलब्धेः ॥ १५॥ इति । ब्रह्मान्यस्मिन्माषे वस्तुमात्र एवोपलब्धेदृश्यत्वात् । मावासोपलब्धे. रिति पाठे, उपलब्धेमिथ्यात्वांशे प्रत्यक्षस्य सत्त्वादित्यर्थः । तेन प्रत्यक्ष प्रमाणमुपन्पस्तम् । घटोऽस्तीत्पादावस्तित्त्वशब्दित्तबह्मसत्तायां प्रतिप. जस्य घटादेर्धटो नास्तीत्पादिप्रत्यक्षेण तस्यामेवाभावावगाहनमिति विवरणोक्तः । स्वसमानाधिकरणस्यावच्छिन्नवृत्तिकान्यस्यात्पन्तामा- पस्प प्रतियोगित्वं हि मिथ्यात्वम् । न चोक्तप्रतीतो वस्तुतो घटाधि. करणं सत्ता माताऽपि तत्वेन न मातेति न मिथ्यात्वशरीरमानमिति पाच्यम् । तथाऽपि फलतो मिटपात्वमानावश्यकत्वात् । घटोऽस्तीति. १ल. 'स्प 1ि२ स. शिगें।

·प्रथमः पादः १] घेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। ८१ ज्ञानानन्तरं जायमाने घटो नास्तीति ज्ञानेऽस्तिस्वांशे घटतदभाषयो. माने वाधकामावात् । प्रत्यक्षज्ञाने शब्दव्युत्पत्तिविरोधासंभवात् । तत्त्वज्ञान प्रपश्चाधिकरणत्वेन गृह्यमाणेवेव तदभावप्रत्यक्षाच । न प फालविशेपावच्छिन्नवृत्तिक एवाभावस्तत्र भासत इति न मिथ्यात्वसि- द्धिरिति वाच्यम् । कालविशेगावच्छेदेन संबन्धानन्त्यकल्पने गौरवात् । अमावस्य सर्वत्र सर्वदा संबन्धाङ्गीकारात् । यद्देशकालायच्छेदेन प्रतियोगी गृह्यते तद्देशकालावच्छेदेन तदमावो न गृह्यत इत्यत्रास्माकमप्यविमतिपत्तः। तत्तकालीनसंनिकादेः शक्तिविशेषेण प्रतिवन्धकत्वात् । अत एवामा. घस्यावच्छिन्नवृत्तिकत्यानङ्गीकाराद्घटायच्छेदकदेशकालावच्छेदेन तह- मायो धर्तत इति वाक्यस्य न प्रामाण्यम् । घटे घटत्वं नारतीत्यस्य तु प्रामा. ण्यमिप्यते परैरपि । उक्तं हि दीधितिटीकादो ज्ञापमानघटत्वादिसा- मान्यस्यातीतानागत घटादावभाधेन व्यभिचारित्वात्मत्यक्षे कारणत्वासं- मन घटत्वादिसामान्यज्ञानस्य तत्कारणत्वपक्षस्वीकार इति । घटे प्रागमावध्वंसकालावच्छेदेन तत्प्रतियोगित्ववैशिष्ट्यस्येव घटत्वामाववे- शिध्यस्याङ्गीकार्यत्वात् । धटावच्छेदककालावच्छेदेन घटत्वं घटे नास्ती- त्यस्य तु पूर्ववदेवास्माकमप्यमामाण्यम् । तद्घटनाशकालावच्छेदेन तद्घटवति तद्घटो नास्तीति तु कालावच्छिन्नाभावावगाहि चेदप्रमा- णमेव । मीमांसकमते ककारानुपलम्भकाल इहेदानीं ककारो नास्ती- त्यादी (* प्रतियोग्युपलम्भस्य ) प्रतियोग्युपलम्मत्वरूपेणामावभेत. शकालावच्छिन्नं यथाऽवगाहते तथा मन्मत एतद्देशकालावच्छिन्नत्वसू. पेण (+प्रतियोग्युपलम्भस्याभावं प्रतियोगिन एव वैतद्देशकालावच्छि- नसंबन्धेमा(ना)मावं चेदवगाहते तदा प्रमाणभेव । व्याध्यवृत्तेरप्य- माषस्य ) प्रतियोगिनि संयोगादौ शासाद्यवच्छिन्नत्वं वृक्षसंबन्धिशा. खावृत्तित्वं वेति वृक्षे शासायां संपोग इत्यनुभवस्यैव बलम् ॥१५॥ * धनुश्चिह्नान्तर्गतोऽय ग्रन्य.. पुस्तकस्थ । + धनुश्चिान्तर्गतोऽय मन्ध रा. मुस्तास्थः। म. पदविच्छे ।

·८२ ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [२ द्वितीयाध्यायस्य- न चैवममावस्यावच्छिन्नवत्यहीकारे कारणत्वादिनिर्वचनानुपएतिः कार्याव्यवहितप्राक्क्षणावच्छेदेन कार्यवति या वृत्तिस्तद्विशिष्टामावप्रति पोगितानवच्छेदकान्यथासिद्धिरूपकधर्मवत्त्वस्य तल्लक्षणस्य वक्तुमश. क्यत्वात्तादृशवृत्तिमदमावाप्रसिद्धेरिति वाच्यम् । कारणत्वादेरखण्ड- त्वात् । अन्यथाऽनन्पथासिद्धेरन्यथा दुर्वचत्वेन यद्यदूपेण मामाणिकाना न कारणत्वव्यवहारस्तावद्भेदकूटरूपायास्तस्या युगसहस्रेणापि दुईय- स्वादिति दिक । न च घटः सन्नित्यादिप्रत्यक्षेण सत्यत्वमपि सिध्यतीति वाच्यम् । त्रिकालाबाध्यत्वादिरूपसत्मत्वस्यायोग्यत्वेनाधिष्ठानब्रह्मस- ताया आध्यासिकसंबन्धस्यैव तद्विपयत्वात् । अत एव ताहशमत्यक्षादि- बलादपि प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वं सिध्यतीत्याह- सत्त्वाचावरस्य ॥ १६॥ इति । अवरस्य कल्पितत्वेन स्वतः सत्ताहीनस्य प्रपञ्चस्याधिष्ठानसभामा. दायेव सत्तानुभवात् ॥ १६ ॥ असव्यपदेशान्नेति चेन्न धर्मान्त- रेण वाक्यशेपात् ॥ १७ ॥ इति । 'असदेवदेमन आसीत् ' [ छा० ३ । १९ । १ ] इत्यादिना प्रपञ्च स्यासत्वोक्तरसदन्यत्वव्याप्यं मिथ्यात्वं स्यादिति चेन्न । तत्रानमि- व्यक्तिरूपेण धर्मान्तरेणैवासच्छन्दोक्तिर्न तु निरूपाख्यत्वेन ' तत्सदा- सीत्' इति शेषात् ॥ १७ ॥ युक्तेः शब्दान्तराच ॥ १८॥ इति । युक्तरसत्त्वेऽर्थक्रियाकारित्यानुपपत्तेः । शब्दान्तरात् नासदासीनो सदासीत्तम आसीत् ' इति सदसद्विलक्षणमायारूपेण प्रागवस्थितमप- अयोधकात् ॥ १८॥ पटवञ्च ।। १९ ।। इति। मायारूपेण प्राप्रपश्चस्य स्थितावपि न तदानीमर्थक्रियाकारित्वम् । गया संकुषितस्प पटस्प न प्रावरणादिकार्यकारित्वम् । चकारात्परेषा- २फ. 'तापनव' ।२ क. 'सिद्धपनि।

·प्रथमः पाद घेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। मपि तदानीमर्थक्रियाया दुरित्वात्तदसाधारणकारणोत्पत्तेरप्यापाय- वात् ॥ १९॥ यथा च प्राणादिः ॥ २० ॥ (६) इति । यथा निरोधेन सूक्ष्मतापन्नेभ्यः प्राणादिभ्यो नार्थक्रिया, एवं फार- जामतामापन्नात्मपञ्चात् ॥ २० ॥ (६) जीवानां ब्रह्मत्वमभिप्रेत्यैव ब्रह्मान्यमावस्य मिथ्यात्वमुक्तम् । तथा च ब्रह्मण एवं स्वाभिन्नजीवस्य हिताकरणमहितकरणं च नोपपद्यत इत्यचेतनमेव हिताहितमयजगदुपादानं संगच्छत इति विरोधमाश- इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोपप्रसक्तिः ॥ २१ ॥ इति । ब्रह्मण एवेतरत्वेन जीवत्वेन श्रुती व्यपदेशात् ॥ २१ ॥ अधिकं तु भेदनिर्देशात् ।। २२ ॥ इति । तुशब्दान्मैवं पतो हिताहितमाग्जीवरूपं ब्रह्मणोऽधिकमविद्योपाधि- कल्पितमेदवत् । न घायं व्यावहारिको मेदोऽपलपनीयः। ' तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्पनश्नन्नन्यः' [मु०३।१] 'ज्ञाज्ञी द्वावजावीश. नीशी'[ श्वे०१।९] इत्यादिश्रुतिमिरनूक्तत्वात् ॥ २२ ।। अश्मादिवच्च तदनुपपत्तिः ॥ २३ ॥ (७) इति । एवं च यथाऽश्मादिरूपमण्यादिगतस्य मुखादिमतिविम्बस्यायच्छि- नाकाशस्य वा तद्दतश्यामत्यपरिच्छिन्नत्यादिप्रतीतिर्न तु मुखादेर्म- हाकाशस्य वा तथाऽविद्यानिमित्तकहिताहितादिप्रतीति य एव न तु बाणीत्यतस्तस्या उक्तप्रसक्तेरनुपपत्तिः। चकारोंदविद्यासंबन्धस्यानादि-. स्वादनिर्वाच्यत्वाचन तस्कारणाद्यन्वेपणम् ॥ २३ ।। (७) उपसंहारादर्शनान्नेति चेत्क्षीरवद्धि ॥ २४॥ इति । औपाधिकनानात्वेन समाहितं ब्रह्मेणिजन्यमाचप्रपश्चकारणे तदापि नास्तीत्यतो ब्रह्म नोपादानतयोपधायकं निमित्तासमवायिरूपनानाका. रणोपसंहारणपोपादानस्यान्पत्र कार्योपधायकत्वदर्शनात् । यदि च - ख. कार्योत्प१२ क. विवह्म । ३ क 'हाणोऽपीय° 17 क. देवषि १५८. °६.णा ज°।६स. °मानप्र।

·ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [२ द्वितीया याय- - . स्वाधिष्ठिताविद्याया अष्टादेश्च सहकारित्व तथापि यदुपादानं तच्छ- रीरिणा का सह कृतं यश्च कर्ता स्वस्वधर्मातिरिक्तेनोपादानेन सह- कृतः कार्य जनयति यथा मृदादि कुलालादिना कुलालादि मृदादिना बह्म चातथाभूतमविद्यादेरपि स्वाध्यस्तत्वेन स्वधर्मवादतो नोपादानं न या कत्रिति चेत् । नैवम् । हि यस्माद्यथा क्षीरं पाचकादिशरीरमनपेक्ष्यैव कालवशेन दध्यात्मकपरिणामं जनयति तथा ब्रह्मापि प्रपश्चम् ॥ २४ ॥ देवादिवदपि लोके ॥ २५॥ (८) इति । यथा च देवादि योगेश्वर्यादिधर्मसहकारेणष विचित्रस्यशरीरादि सृजति तथा ब्रह्मापि प्रपञ्चमिति । तथा चोक्तनियम एवासिद्ध इति भावः ।। २५ ॥ (८) क्षीरवञ्चेद्ब्रह्म कारणं तदा परिणामि तत्त्वं च ब्रह्मणः कात्स्न्येन चेद- नित्यत्वं स्यात् । एकदेशेनेति चेत् 'निष्कले निष्क्रिय शान्तम् [श्वे० ६।१९] इत्यस्य निरवयवत्वबोधकशब्दस्य विरोध इति शङ्कत्ते-- कस्नप्रसक्तिनिरंवयवत्त्वशब्दकोपो वा ॥ २६ ॥ इति । समाधत्ते-- श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् ॥ २७ ॥ इति । तुशब्दान्नैवम् । 'स ऐक्षत हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीधे- नाऽऽत्मनाऽनुपविश्य ' [छा०६ । ३।२] इति प्रपञ्चे ब्रह्मणः प्रवे- शतेः कात्स्न्यमापरिणामात् । तिम्रो देवतास्तेजोवलपृथिवीः ॥ ३ ॥ न चैवमेकदेशेन परिणामे निरवयवत्वश्रुतिकोपः । उपादानत्वनि- रषयत्वयोहयोः श्रुतिमूलत्वात् । कथ विरुद्ध द्वयं श्रुतिमूलं तबाऽऽह- आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि ॥ २८ ॥ इति । आत्मनि स्वप्नादिद्रष्टयेवं स्वरूपानुपमर्देनैव विचित्रा: स्वामवस्तु- शुक्तिरजतेन्द्रजालादीना सृष्टयो हि यस्माजायन्ते तात्र सर्वानुभव- सिद्धा: 'अथ रथावयोगान्पयः सृजते' [वृ. ४ । ३ । १० ] इत्यादिश्रुस्याऽप्यनूताः । कार्यस्प निर्धक्तमशक्योऽपि कश्चन तादात्म्य * अनत्यमुदितोपनिषत्पुरतरे-सेय देयतैक्षति पाठ । १ त 'प्रापि।

·प्रथम. पादः१] वेदान्तसूरमुक्तावलिः। रूपः संबन्धो विपयतावाश्रयो मासकचैतन्येन समं वाच्यो यमादाय *तस्प मासा सर्वमिदं विभाति' [का० ५.१५] इति श्रुतिः प्रवृक्षा। तथा च तादृशसंबन्धावच्छिन्नकार्यतानिरूपिततादात्म्यसंबन्धावच्छिन्न. कारणत्वमेव विवर्तोपादानत्वम् । न च .कार्योत्पत्त्यधिकरणे ब्रह्मणि तादात्म्यसेंबन्धेन तस्यासंघद्धतया कथमुपादानत्यम् । ने चात्यन्ता दे तादात्म्यं सिद्धान्ते स्वी क्रियत इति वाच्यम् । कार्योत्पत्स्यव्यवहितपूर्व क्षणोपहिते कार्योत्पत्त्युपलक्षिते ब्रह्मणि ब्रह्मणस्तादात्म्यसत्त्वात् । तब तत्तादात्म्यामावेऽपि तवृत्तिर्यः प्रतियोग्यवृत्तिभेदस्तदप्रतियोगित्वेनवो. पादानत्वसंमवाच्च । कार्योत्पत्त्यधिकरण उपहिते ब्रह्मणि शुद्धब्रह्मणो हि संवन्धो विषयता तादृशसंबन्धस्य मासकतानियामकत्वेऽपि परोक्षवृ. तिविषयीभूतस्याऽऽवृतत्वादेवामानाबहिनि मृतापरोक्षवृत्यैवाऽऽवरणनि- वृत्याऽनावंतसाक्षितापन्नचैतन्यस्य तादृशसयन्धसंमवेन साक्षात्करोमीति धीसमवादाध्यात्मिकसंबन्धन चैतन्यं संबध्याऽऽवृणोति विक्षेपरूपेण परिणमते चाज्ञानं चैतन्यस्यापरिणामित्वात् । 'मायां तु प्रकृति विद्या- मायिनं तु महेश्वरम् । '[श्वे० ४ । १० ] ' बह्वीः मजाः सृजमा- नाम् [श्वे०४।५] इत्यादिश्रुत्या तस्योपादानत्वश्रुतेश्च । कारण- समसत्ताकतादात्म्यावच्छिन्नैकारणतानिरूपिततादात्म्यसबन्धावच्छिन्न- कारणत्वं च परिणाम्यपादानत्वामति न ब्रह्मणः स्वरूपोच्छेदरूपकृास्न- प्रसक्त्याद्यापत्तिरिति मावः ॥२८॥ नन्वेवमविद्यार्यामेव कृत्स्नप्रसक्यादि स्यात्तवाऽऽह- स्वपक्षदोपाच्च ॥ २९ ॥ (९) इति । स्वस्य प्रपञ्चसत्यत्ववादिनः पक्षेऽप्युक्तदोपापत्तेः । यदि च गुणत्र. यस्य प्रधानस्य प्रतिगुणं कार्यवैचित्र्यसूचितविचित्रशक्तिसत्त्वात्तवंशा- नामेव परिणान्निानित्यत्वमवयवानारम्यत्वाचन सावयवत्वमित्युच्यते तदा तत्तच्छतीनामेव परिणाम्युपादानत्व वाच्यम् । तच्च न संगच्छते। तासां स्वरूपनाशापातात् । तस्मास्थिते नष्टे वा परिणामिनि परिणाम- वादायोगादनिर्वचनीयवाद एव युक्त इति भावः ॥ २९ ॥ (९) १ख न हत्य'।२ क ोपल'। ३ क तदति य । ४ क 'वृता सा साहिता पत्र । ५क कारणत्व । ६ ख 'या एव । ७ ख 'दश एव । ख. 'मान नि'! ९ क. पनपा ·ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [२ द्वितीयाध्यायस्य- मायावित्वाद्विवर्तोपादानत्वमुक्तमयुक्तं विचित्रकार्याणामेकजातीयाः स्पत्यसंमवादिति प्रत्याह- सोपेता च तद्दर्शनात् ॥ ३० ॥ इति । श्रुतेस्तु [ब० सू०.२ । १ । २७ ] इत्यादिसूत्रात्तुशब्दानुवृत्तन वम् । चो हेतौ । यस्माद्ब्रह्म चित्कारणीभूतमायाशक्त्यवस्थैः सर्वकार्य रुपेता । 'सर्षकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमस्यात्तः [छा०३।१४।४ ] इति श्रुती 'पराऽस्य शक्तिर्विविधा'[ श्वे० ६।८] इत्यादिश्रुतौ च । तथा च मायाशक्तिवैचित्यमेव कार्यवेचि. त्यनियामकमिति भावः ॥ ३०॥ विकरणत्वान्नेति चेत्तदुक्तम् ॥ ३१ ॥ (१०) इति । हस्तादिकरणशून्यत्वान्न ब्रह्म मायावित्वेनोपादानमिति चेन्नेत्यनुप. ज्यते । यतस्तदुक्तम्-'अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः [ श्वे० ३।१९] 'न तस्य कार्य करणं च विद्यते पराऽस्य शक्तिर्विविधैव' [ श्वे. ६ । ८] इत्यादिश्रुतौ जवनः पादकार्यकारी ग्रहीता हस्तकार्यकारी पश्यति रूपसाक्षात्कारी शृणोति शब्दसाक्षात्कारी कार्य शरीरं करणमिन्द्रियम् ॥ ३१ ॥ (* सुख दुःखामावस्तत्साधनं प्रयोजनं स्वस्य ) तदिच्छतां तत्सा- धनत्वज्ञानवतामेव कर्तृत्वान्न ब्रह्मणः कर्तृत्वमित्याशङ्कते- न प्रयोजनवत्त्वात् ॥ ३२॥ इति । नब्रह्मणः कर्तृत्वं यत इच्छासंबन्धेन प्रयोजनवत्त्यादेव कर्तृत्वम्॥३२॥ लोकवत्तु लीलाकैवल्यम् ।। ३३ ॥ (११) इति । तुशब्दान्नैवम् । यथा लोके प्रयोजनमनिच्छतामपि राजादीनां लीलारूपचेष्टासु कर्तृत्व तथेश्वरकर्तृकलीलाकैवल्पं जगत्सृध्यादेः।म च राजादिषु लीलास्थानीयक्षुदसुसमिष्टमिति वाच्यम् । अनुमय- विरोधात् । उन्मत्तवृथाचेष्टादौ तदभावाच्च । न च प्रयोजनेच्छायाः क्लप्तकारणताकत्वेन नियतपूर्वसत्त्वं कल्पनीयमिति वाच्यम् । तत्तत्मयो- जनतावच्छेदकावच्छिन्नोद्देश्पताकेच्छानां प्रत्येकं स्पस्यरूपनिरूपित- धनुधिद्वान्तर्गतो प्रन्यः स. पुस्तकंस्यः । १क. 'दार्थानु ।

·८७ 'प्रथमः पादः १] घेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। कार्यत्वस्य स्वस्वविशिष्टत्वेनेवावच्छेदादननुगमालीलोन्मादस्थलीयपर्व- तावश्यवलप्तनियतपूर्ववर्तिताकहर्षोन्मादविशेषादेरेवानन्यथासिद्धत्व- मात्रकल्पनेन निर्वाहादुनन्तप्रयोजनेच्छाकल्पने गौरयात् । अत एवं 'सोऽकामपत' इति श्रुतिविनय फलेच्छा स्रष्टव्येच्छामात्रेण कर्तृत्वं मग- पतो वदति । तस्यां चेच्छायां वीक्षणस्य तत्र च शक्तिविशेषेणेशस्य हेतु- रवम् । तयोः संबन्धश्चाव्याप्यवृत्तिरिति न प्रलये सृष्ट्यापत्तिः । अथ वा सांस्पानामिबास्माकमपि प्रलये क्षणिकानां साम्यावस्थापन्नसत्त्वादि- परिणामानो स्वीकारादीक्षणाव्यवहितपूर्वपरिणामस्यैवेक्षणहेतुत्यमिति मावः ॥ ३३ ॥ (११) बह्मणः कर्तृत्वे कस्यचित्सुखं कस्यचिदुःखमिति वैषम्यं सृष्टसंह- र्तृत्वानिष्कृपत्वं च स्यात् । रागद्वेषयत्त्वादाजादेस्तादृशं वैषम्यं सृष्टसंह- तवं च संगच्छते न त्वीशस्य वीतरागद्वेपस्वादिति प्रत्पाह- वैपम्पनैपुण्ये न सापेक्षत्वात्तथा हि दर्शयति ॥ ३४ ॥ इति । सापेक्षरवात्सुखदुःखसंहारेपु पुण्यपापे अपेक्ष्यैवेशस्य कर्तृत्वान्न तस्य पेपम्यनैपुण्यदोषः। तथा च मोक्तः कर्मैव सुखदुःखादिनियामकं न तु कर्तुरीशस्य रागद्वेषादीति वैपम्यनैपुण्ये न रागद्वेपापादके इति भावः । ननु 'एप ह्येव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीपते । एप उ एवासाधु कर्म कारयति तं यमधो निनीपते [को० बा० ३।८] इति श्रुतेरीश एव सदसत्कर्म कारयिता । तथा च रागद्वेषापत्तिस्तदव- स्थेवेत्यत आह-तथेति । नैवं हि यस्मात्तथा कर्मणोऽपि कर्मा पेक्षत्वं दर्शयति 'पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन' [go ३।२।१३] इत्यादिश्रुतिः । तथा च पूर्वपूर्वकर्मसदसत्त्वमेयोत्तरोत्तरकर्म- सदसत्त्वनियामकं न त्वीश्वरस्य रागद्वेषादिरिति भावः ॥ ३४ ॥ न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वात् ॥ ३५॥ इति । सदेव सौम्येदमन आसीत् ' [छा०६।२।१] इत्यवधारणात् । प्रलये ब्रह्मभिन्नं कर्म वर्तत इति विभागामावान्न कर्मापेक्षा सृष्टिरिति ९ख. 'दनु १२ क. 'वृत्तक्ल। ३ क. स्थावादि।

·बह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [२ द्वितीयाध्यायस्य- चेन्न कर्मणामनावित्वात्सृष्टिमाकालवृत्तित्वात् । उक्तश्रुती नामरूपाभि- ध्यक्तरेव व्यवच्छेद्यत्वात् । ।। ३५ ।। उपपद्यते चाप्युपलायते च ॥३६॥ इति । पूर्वमृटिकाले कृतत्वात्कर्मणां प्रलयवृतिस्वमुपपद्यते । उपलभ्यते घ सुटेग्नादित्वं 'सूर्याचन्द्रमसी धाता यथापूर्वमकल्पयत् ' [. सं० ११५०३ ] इत्पादिश्रुतौ 'न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्ती न चाऽऽदिः[भ० गी० १५.३ ] इत्यादिस्मृतौ च । सुखदुःखादिवैचि- ध्यान्यथानुपपत्तिरपि तत्र मानम् । ईश्वरस्य वैपम्पादि स्वीकृतमपि न प्रत्यवायाद्यापादकमनहंकारत्वादेव । यस्य नाहंकृतो मावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते । हत्वाऽपि स इमालोकान्न हन्ति न निवभ्यते।' [म. मी०१८।१७] इति स्मृतेः । ईश्वरस्थ कारणत्वं च श्रोतत्वान्न पर्यनुयोज्यमित्यादि चकारयोरर्थः ।। ३६ ।। (१२) तथाऽपि निर्गुणत्वात्कथं ब्रह्मोपादानं तत्राऽऽह- सर्वधर्मोपपत्तेश्च ॥ ३७ ॥ इति । निर्गुणेऽपि सर्वेषां धर्माणामध्यस्तानामुत्पायुपपत्तेः । समवायस्थानी- यतादात्म्यसंबन्धेन जन्यं सत्प्रत्येव द्रव्यत्वेन कारणत्वाङ्गीकारात् । अवि. द्याया अपि द्रव्यत्वे बाधकामावात् । तत्साधारणजात्यन्तरस्थ चाव- च्छेदकत्वकल्पनात् । आध्यासिकेन विषयतारूपसंबन्धेन कार्योत्पत्त्य. धिकरणे ब्रह्माणि न गुणत्वापेक्षा । न चवं ब्रह्मण उपादानावं पारि- मापिकं स्यादेवेति वाच्यम् । आध्यासिकविषयतासंबन्धो हि समवाय. स्थानीयसंबन्धवत्तादात्म्यमेव । तथा च तादात्म्यसंबन्धावच्छिन्नका. यंतानिरूपिततादात्म्यसंबन्धावच्छिन्नकारणत्वरूपमुपादानत्वमविद्याया- मिव ब्रह्मण्यक्षतम् । न च ब्रह्मसत्ताया कार्यस्य समवायस्थानीयतादा- यसंबन्धानङ्गीकारे घटः सन्निति सामानाधिकरण्येन धीनं स्या- १ क 'स्य वाऽव' । २ ख 'म् ।।

·२. द्वितीयः पादः २] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। दिति वाच्यम् । आध्यासिकतादात्म्यसंवन्धस्यैव तन्नियामकत्वादिति मावः ॥ ३७॥ (१३) इति द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥१॥ अथ द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ वेदान्तवाक्ययोजनासहायतया प्रधानादिसाधकास्ताः प्रथमेप्रत्युक्ता द्वितीये तु स्वातन्त्र्येण तत्साधकांस्तान्यतिवक्ति । तत्र शब्दादिविषय- मानं सुखदुःखमोहात्मकम् । य एव विषय एकस्य सुखतया भासते स एयान्यस्य दुःखतयाऽन्यस्य मोहतया । एवं च तदुपादानपरम्पराऽपि 'मुखाद्यात्मिका तथाविधयावदुपादेयकत्वादित्यनुमाने प्रधान सुखदुःख- मोहात्मकं सत्त्वरजस्तमोरूपं जगदुपादानं न ब्रह्मेति प्रत्याह-- रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् ॥ १ ॥ इति । (* उक्तानुमानेन परस्येप्टसाधकं तादृशत्रिगुणात्मकेन चेतनामधि- ठितेन जगतो रचनानुपपत्तेः) तथा च घेतनाधिष्ठितं तादृशमादायार्था- न्तरम् । चकाराचेतननिधिष्ठितसाधने सत्पतिपक्षादिः॥१॥ प्रवृत्तेश्च ॥२॥ इति । प्रवृत्तिर्गुणानां साम्यावस्थातः प्रच्युतिस्तस्या अनुपपत्तेरिति सकारादनुपज्यते । चेतनाधिष्ठानमन्तरेणाचेतनस्य व्यापारादर्शनादिति माय: ॥२॥ पयोम्बुवञ्चेत्तत्रापि ॥ ३ ॥ इति । यथा चेतनेनानाधिष्ठितमपि दुग्धं क्षरति, अम्बु च निम्नाभिमुख चलति तथा प्रधानं परिणमत इति चेन्नेत्यनुपज्यते । यतस्तत्रापि चेतनाधिष्ठानमस्ति । वत्सलेहेन गोव्यापाराधिष्ठितस्यैव दुग्धस्य क्षरणात् । जलादौ चाधिष्ठातृदेवतायाः सत्त्वात् । 'पृथिवीमन्तरो यमयति' (वृ०३।७।३)' आपोऽन्तरो यमयति' (३.७ । ४)'एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि प्राच्योऽन्या नद्यः स्यन्दन्ते * धनुश्चिह्नान्तर्गतो ग्रन्थः ख. पुस्तकस्थः । स. नेन । ३ ख. 'नायि।

·वह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [२ द्वितयाध्यायस्य- श्वेतेभ्यः पर्वतेभ्यः प्रतीच्योऽन्या: ' (बृ. ३१८१९) इति श्रुतेः । रथाविस्थले तथाष्टत्वेन दृष्टानुसारेणादृष्टस्य कल्प्यत्वाञ्च ॥ ३ ॥ व्यतिरेकानवस्थितेश्चानपेक्षत्वात् ॥ ४ ॥ इति । व्यतिरेकस्याऽऽधिक्यस्य मृष्टेः प्राग्गुणेष्वदर्शनात्साम्यस्यैव दर्शना- त्रिगुणात्मकं प्रधानं महदादिरूपेण कदाचित्परिणमते कदाचिन्नेत्यत्र नियामकामावः ॥ ४ ॥ यथा तृणादिरन्यानपेक्षोऽपि कदाचित्क्षीरादिरूपेण परिणमते तथा प्रधानं तवाऽऽह- अन्यत्राभावाच न तृणादिवत् ॥ ५॥ इति । क्षीरादिपरिणामस्यान्यन्त्र बलीवदादावभावात् । चकाराद्धेन्वादि- जठरसंबन्धस्यैवापेक्ष्यत्वान्नानपेक्षतायां तृणादिष्टान्तः ॥ ५॥ अत्युपगमेऽप्यर्थाभावात् ॥ ६ ॥ इति । स्वत एव प्रधानस्य परिणामाभ्युपगमेऽपि प्रयोजनस्य दुर्वचत्वेना. मावात् । पुरुषस्य मोगो न प्रयोजनम् । त्वन्मते पुरुषस्थानाधेयातिश- यत्वेन भोगामावात् । नापि मोक्षः सिद्धत्वात् । अन्यथाख्यात्यनिर्वच नीपख्यात्योस्त्वयाऽनङ्गीकाराद्मोगारोपस्याप्यसंमवात् ॥६॥ पुरुषाश्मवदिति चेत्तथाऽपि ॥ ७ ॥ इति । । यथा पडः पुरुषोऽन्धं प्रवर्तयति यथा वाऽश्माऽयस्कान्तो लोहमेवं पुरुषः प्रवृत्तिशक्तिहीनोऽपि दृक्छक्तिहीनं प्रधानमिति चेन्नेत्यनुपङ्गः। तथाऽप्यर्थामावाद्धत्वभावात् । वागादिना पङगोः सांनिध्येनायस्का: न्तस्य प्रवर्तकत्वात् । पुरुषस्य वागाद्यमावात् । नित्यसंनिधानन नित्यं प्रवर्तकत्वापत्तेश्च ।। ७॥ अन्गाङ्गिभावेन गुणानामेवास्तु प्रवर्तकत्वं तत्राऽऽह- अगित्वानुपपत्तेश्च ॥ ८॥ इति । गुणानां साम्यावस्थारूपप्रलयस्वरूपनाशप्रसङ्गेन पूर्वमङ्गाङ्गि- मावानभ्युपगमात् । सृष्ट्यारम्मसमये वाच्यस्य तस्य स्वत: कारणतश्च दुव पवार । कोऽङ्गी किमङ्गमित्यविनिगम्यत्वाच ॥८॥ १ स. सतयाँ।

·द्वितीयः पाद २ वेदान्तसूत्रमुक्तावलि अन्यथानुमितौ च ज्ञशक्तिवियोगात् ॥ ९ ॥ इति । चलं च गुणवृत्तमिति सिद्धान्तात् । क्षणिकत्वेऽस्यैव परमका- छापन्नच लस्वरूपत्वाचैतन्यान्यमानस्य प्रतिक्षणं परिणामागीकारण प्रलये गुणानां साम्यस्वरूपनाशभीत्योद्विक्तानुद्रिक्तरूपविजातीयपरिणा: मानङ्गीकारेऽप्यनुदिक्तमात्ररूपसजातीयरूपेण गुणानां प्रतिक्षणं परि- णामात्सृष्टयारम्भक्षणजातपरिणामस्यैव महदादिपरिणामनियामकत्वा- नुमितावपि तस्प.नियामकपरिणामस्याचेतनत्वेन ज्ञशक्तिवियोगात्स्वत:- प्रवृत्त्यनुपपत्तितादधस्थ्यम् । चकारात्तस्य नियामकस्य प्रागसत्त्वे सत्का- र्यवादहानिः सत्वे च पूर्वमपि महदादिः स्यादभिव्यक्तिश्च दुर्वचे- त्यादि ॥९॥ विप्रतिषेधाचासमञ्जसम् ॥ १० ॥ (१) इति । त्वह्मानं बुद्धीन्द्रियं कर्मेन्द्रियपश्चकं मनश्चेति सप्तेन्द्रियाणि क्वधि- बुद्धीन्द्रियाण्यपि पश्चेत्येकादश क्वचिन्महतस्तन्मात्राणि कचिदहका- राच कचिदिति स्वग्रन्धेवेव विप्रतिपेधाद्विवादासांख्यानां मतमसम असम् । चकाराद्विषयाणां सुखाद्यात्मकत्वे मानाभावः। आन्तरत्वानुम. वबाधः सर्वान्प्रत्यविशेषापत्तिः सुखं नष्टमुत्पन्नमिति विपयसत्त्वेऽप्यनुम- वबाधश्च । न च स्वमते माया ब्रह्माधिष्ठानमीक्षणरूपमपेक्ष्य परिणा- माङ्गीकार ईक्षणरूपे मायापरिणाम ईक्षणान्तरं वाच्यमित्यनवस्था । संनिधानमात्रं चेदधिष्ठानं तदा सदा परिणमेतेति वाच्यमीक्षणप- रिणामस्येक्षणरूपाधिष्ठाननरपेक्ष्यस्य 'सदेव सोम्येदमग्र आसीत् ' इत्यनन्तरं 'स ऐक्षत' इति श्रुत्यैव बोधितत्त्वेन परिणामान्तरस्यैवेक्षणा पेक्षाङ्गीकारात् । कदाचिदेवेक्षत इत्यस्येश्वरस्वातन्यस्यापि श्रुत्यैय बोधितत्वेनापर्यनुयोज्यत्वात् । अव्याप्यवृत्तिशक्त्यादिना समाहित- त्वाञ्च । प्रधानस्य चाचेतनस्य दृष्टानुसार्यनुमानमात्रेणोन्नेयस्य दृष्टवि. रुद्धत्वासंभवात् । मायातदीक्षणहिरण्यगर्माणामेव प्रधानमहदहंकार- नामस्थापनेऽपीक्षणेऽस्मसमताध्यासिकसंबन्धानङ्गीकारेण त्वया तस्या- १ ख. 'वृचिनिमिच'। २ ख. 'कत्यस्यै । ३ ख. 'लरू । ४ ख. भीत्याऽनुद्रिकमावरू। ५ ख. रेऽप्युद्रिकानुद्रितरू'1 ६ क. 'पि चेत्ये । ७ के. येषु वि°1 ८ ख. 'यायां न, ९ख, 'णाङ्गी।

·९२ ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [२ द्वितीयाध्यायस्य स्वतन्त्रपुरुपाधिष्ठानरूपत्वेन वक्तुमशक्यखात् । अहंकारमृष्टयनन्तरमू- तसृष्टेः श्रुतिविरुद्धत्वादिति दिक् ॥ १०॥ (१) प्रधानधर्मस्य सुखाद्यात्मकत्वस्य कार्येऽमन्वयात्तस्याभुपादानत्वमुक्तम्। ब्रह्मणोऽपि तहिं प्रपञ्चे चैतन्यगुणानन्वयादनुपादानत्वं स्यात् । उपादा- नविशेषगुणानामुपादेये गुणारम्भकत्वनियमादिति प्रासङ्गिकं प्रत्याह- महद्दीर्घवदा ह्रस्वपरिमण्डलाभ्याम् ॥ ११ ॥(२) इति । हस्वाद्यणुकात्साक्षात्परिमण्डलात्परमाणोव्यणुकद्वारा महद्दी- त्वपरिमाणकं अणुकादि जायते । तत्र यथा वैफल्यात्मत्यक्षादिवि. रोधाच घणुकपरमाणुगतमपुत्वं न तत्कायें सजातीयगुणमारमत एवं चैतन्यमपीत्यर्थः । ननु परमाणुभ्य एव ज्यणुकमुत्पद्यताम् । तथा च हस्वपरिमण्डलाभ्यामित्वसंगतम । किंच परमाणुभ्यां घणुकस्येव 'व्यणुकाभ्यां व्यणुकस्योत्पादे तत्र कथं महत्वं कारणमहत्त्वबहुत्वाच.. यानां तद्धेतुत्वात् । घणुकावयवयोनिरवयवत्वेन प्रशिथिलावयवसंयो. गस्य प्रचयस्य द्यणुकेऽभावादिति चेन्न । महद्रव्यस्य परमाणुभ्यामे- वाऽऽरम्भे घटभ कपालादिर्न गृह्येतानारब्धत्वात् । महत्त्वोत्पत्त्यर्थमेव द्वयाकेभ्य एव ज्यणुकस्वीकारात् । तथा च रूपादेविशिष्यैव कारण- त्वाचैतन्यस्य कल्पितभेदेन धर्ममावत्वेन गुणत्वामावाच न कार्य चैतन्यारम्भकत्वमिति भावः ॥ ११ ॥ (२) नन्वस्तु परमाणुरुपादानमीश्वराधिष्ठितत्वान्न ब्रह्माविद्याया उपादा- नान्तरस्यासजातीयत्वात् । ब्रह्मणि त्वया निरवयवत्वेन संयोगानगी. कारणाऽऽरम्मकसंयोगासंभवादिति प्रत्याह- उअयथाऽपि न कतिस्तदनावः ॥ १२॥ इति । परमाणुकर्म प्रति न दृष्टं निमित्तं प्रलये प्रयत्नाद्यमावात् । नाप्यदृष्टं चेत- नाधिष्ठितत्वस्य तत्सहकारिणः परमाणावमावात् । प्रलये जीवानां चैत. न्पामावादीश्वराधिष्ठानस्य चेश्वरसाधक श्रुत्यनुसारेण मायायामेपाङ्गी- फर्तुमुचितत्वात् । अत उमतथा दृष्मदृष्टं या निमित्तमपेक्ष्य न फर्म संभ- पत्पतस्तस्य परमाणोरारम्मकसंयोगामावेनोपादानस्यस्यामायः । किंच १ स. पूर्व जा। २ क. 'म् ।। ३ स. परप ! ४ स. 'मुप ।

·द्वितीयः पादः २] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। परमाणोः संपोगो न प्रत्यक्षोऽनुमानेन च दृष्टानुसारिणाऽवयवावच्छिन्नो वाच्यः। तथा च सावयवत्वात्परमाणोर्जन्यत्वादि स्यात्। न च जन्यद्रव्यं प्रति संयोगस्याऽऽरम्मकतायाः कृप्तत्वात्तदन्यथानुपपत्त्या स दिगाद्य वच्छिन्नोऽनवच्छिन्न एव वाऽस्त्विति वाच्यम् । अन्यथानुपपत्त्यमावात् । तथा हि घटादिकार्य प्रति संयोगस्य नानुगतमेकं कारणत्वमेकस्मिन्ने कपाले तत्तत्प्रदेशावच्छिन्नसंयोगेभ्यस्तत्तव्योत्पत्तेनियन्तुमशक्यत्वाकिंतु घटत्वाद्यवच्छिन्नं प्रति जनकतावच्छेदकतया नाना वैजात्यानि कल्प्यानि । तानि च घंटादिस्थले त्ववयवसंयोगेष्वेव तदुत्तरमेव घटादेरनुभूयमान- त्यात् । दुग्धजल घृतादेर्दधिहिमगुतादिरूपेण परिणामस्थले त्यवयवकि- यादिप्येव तत्र संयोगपरम्पराधीनावयवपरम्परोत्पत्तिकमेण द्रव्योत्पत्ति- कल्पने गौरवात्तथाऽननुमवाच्च । न हि तावद्देशव्यापिदीपप्रमादेरवय. वपरम्परोत्पत्तिक्रमेणोत्पत्तिः केनाप्यनुभूयते। कार्यतावच्छेदकं तु ताश- कियायास्तादृशसंयोगहेतुत्वमतवत् । तथा च प्राथमिक सृष्टिस्थल आकाशं प्रति मायापरिणामविशेषस्येक्षणस्य वाग्वादिकं प्रत्याकाशा. देश्च श्रीतं कारणत्वमव्याहतं स्यात् । कारणतावच्छेदकवैजात्यस्य तत्र तत्र स्वीकतुं शक्यत्वात् । अत एव मावकार्यस्यासमवायिकारणत्व- नियमो न भग्नः। उपादानीभूतमायायां तादात्म्येन प्रत्यासन्नस्येक्षणा- देरसमवायिकारणत्वस्यैव श्रुत्योक्तत्वात् । त्रुटिपर्यन्तकार्य तु पञ्चीकर- णानन्तरमवयवसंयोगात्क्रियातो वा यथायोगं जायते । दण्डाद्यभिघात. जक्रियया स्वाश्रयघटाद्यवयवकपालादिकं विनाश्य स्वोपादानावि- द्याया एव नाशोत्पत्तिक्षणोत्पत्तेरुत्पादनात् । तदुक्तं विष्णुपुराणे- मही घटत्वं घटतः कपालिकाः कपालिकाचुर्णरजस्ततोऽणुः । जनैः स्वकर्मस्तिमितात्मनिश्चयै- रालक्ष्यते ब्रूहि किमत्र तत्त्वम् ॥ इति । अन्यथा पूर्वमपि त्रुटेस्तन्त्र स्वीकारे तदीयपूर्वसंयोगतन्नाशक्रियावि. मागादिकल्पने गोरवम् । न चैवं क्रियारूपस्यासमवायिकारणस्य नाशा- शुटिनाशापत्या क्षणिकत्यापत्तिः कपालादीनां च तक्रियया नाशानु- पपत्तिस्तदसमवायिकारणनाशत्वामावादिति वाच्यम् । यतो नासमवा- यिकारणनाशस्यास्माभिव्यनाशकत्वमुच्यते । परं तु द्रव्यनाशकताव- १ ख. रणाव' । २ स. 'याया स् ।

·९४ 7 ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [२ द्वितीयाध्यायस्प- च्छेदकमेके वैजात्य क्रियास्वेव । अत एष नीलादिनां जातिवदखण्ड नित्यैकत्वेऽपि पाकस्थले तेजोभिधाततया त्रुटिक्रियया स्वाभयं श्रुटि विनाश्य त्रुटयन्तरं जन्यते । तत्रानुमवबलाटूपाद्यन्तरस्यैव संबन्धोऽङ्गी क्रिपते । पथा घटे घटत्वस्यैव संबन्धो न पटत्वादेर्जात्यन्तरस्येति । न च तादृशक्रियायाः पूर्वरूपादिकं विनाश्यं रूपाद्यन्तरोत्पादकत्वमेव कुतो नाङ्गी क्रियत इति वाच्यम् । रूपादीनां बहूनामुत्पत्तिविनाशयो. स्तन्नानाकारणत्वस्य च कल्पनागौरवाल्लाघवादेकं द्रव्यं प्रति नाशक- खमन्यं प्रति हेतुत्वं च कल्प्यते विनश्यवस्थयाऽपि क्रियया योन त्पादे वाधकामावाक्रियागतस्य जनकतावच्छेदकस्यैव नाशकत्वावच्छे- दकरवाजात्यन्तरकल्पनागौरवस्याप्यमावात् । न च पूर्वद्रव्यनाशक्षण एव द्रव्यान्तरमुत्पाद्यतां ततश पूर्व स्वाश्रयनाशाभावेनानटक्रिययोपजा. तद्रव्यस्य नाशापत्त्या क्षणिकत्वापत्तिरिति वाच्यम् । स्वोपादानत्वसं- बन्धेनैव विजातीयक्रियाया नाशकत्वस्वीकारादसाधारणोपादनत्ववि. शेपान तस्या अविद्यानाशकत्वम् । न च क्रियायास्तादात्म्येन द्रव्यज- नकरवे स्वनाश्यद्रव्यासंयुक्तदेशावच्छेदेनाप्यविद्यायां द्रव्योत्पादकत्वा. पत्तिरिति वाच्यम् । स्वनाश्यद्रव्यसंबन्धित्वोपलक्षितदेशनिष्ठं. यत्स्वजा न्यनाशवत्वं तेन संबन्धेनैव द्रव्यजनकत्वस्वीकारात् । तादृशदेशस्तू त्रुट्यवयवो भूतलादित्यन्यत् । एवं च पूर्वद्रव्यनाशोत्पत्तिक्षणे दग्यो त्पत्तेः प्रसक्तिरपि न तत्पूर्वक्षण उक्तसंबन्धेन कियाया अमावादित्या- द्यभिप्रेत्यैव भगवता भाष्यकारेणोक्त कार्यारम्मोऽपि नावयवसंयोगेनैव केवलेनेति । न च त्रुटेः पञ्चीकृतत्वेऽष्टांशत्वापत्त्या सावयवत्वापत्ति- रिटापत्तौ च तदंशानामपि पञ्चीकृतत्वं वाच्यमपञ्चीकृतस्येदानीमसत्वा- देवं तदंशस्यापीत्यनवस्थेति वाच्यम् । प्राथमिकभूतपश्चकान्मिलितात. चलक्षण्यविशिष्टत्वेनोपलभ्यमाना व्यवहारयोग्याः पञ्च परिणामा मौलिकमूलीभता जायन्ते । तत्र चानुभवानुसारेण व्यवस्थितं पृथिवी- त्यादीत्यस्यैव पश्चीकरणशब्दार्थ सर्वेषां व्याणां सांशवानी कारा- दिन्द्रियादीनामपञ्चीकृतानामिदानीमपि सत्त्वादपश्चीकृतस्येदानीमा- . स्पक्षत्वमाबाङ्गीकारेण त्रुटेरष्टांशत्वे क्षतिविरहाच । तेपामशानामुक्त- रीत्या क्रियोचयवाजन्यत्वस्पानंशत्वस्य च संभवात्परमाणपादिवत्रुटेरनं. १ ख. 'नट कि'। २ ख.न्धिद्रव्यासवन्धित्यो । ३ ख. 'वेऽप्यंश । ४ ख. वेन सं। ५ ख. यान।

·द्वितीयः पादः २] घेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। ९५ शत्वसंमवाञ्च । ततश्च 'अतोऽन्यदातम् ' [वृ० ३।४ । २] इति श्रुतेः 'रूपादिमत्त्वात् [ब० सू०२।२।१५] इत्यादिसूत्रस्य च नासंगतिर्न चोक्तदोष इति दिक् । यदि तु पञ्चीकरणादिकं यथाश्रुत्यर्थरूपं गृह्यते तदा ' स एतमेव सीमानं विदार्य' [ऐ०३।१२ ] इत्यादेः श्रुतेरपि यथाश्रुतार्धग्रहणापत्तिः ॥२॥ समवायाभ्युपगमाच्च साम्यादनवस्थितेः ॥ १३ ॥ इति । कारणे कार्यस्य समवायाथ्युपगमादपि न परमाणुवादो युक्तः । असं- पद्धसमवायस्य संवन्धत्वासंभवात् । स्वरूपसंबन्धेन तस्य संबन्धत्वाङ्गी- कारे कार्यस्यापि स्वरूपसंबन्धसंमवात् । कार्यस्येव समवायस्यापि सम- पायो वाच्यस्तस्यापि समवायान्तरमेवमनवस्थितेः । चकारात्समवाय- स्यैकत्वे वायावपि रूपादिमत्त्वं स्यात् । तत्प्रतियोगिकरयविशिष्टतदनु- योगिस्वस्याधिकरणत्वस्य वाऽतिरिक्तस्याङ्गीकारे समवायनानात्वमेयो- चितम् । रूपादि नटमुत्पन्नमित्यादिवत्तत्समवायो नष्ट उत्पन्न इत्यप्यनु- मवादनित्यत्वं कपालद्वयं घट इत्यादिप्रत्ययानिर्वाहकत्वं च । अत एव सिद्धान्ते तादृशप्रत्ययनिर्वाहकोऽकृप्तसमवायत्वाश्रयापेक्षया कृप्ततादा- रम्यत्वाश्रयत्वेन लघुभूतस्तादात्म्य संबन्धोऽनवस्थादिदोपरनिर्वचनीयः समवायस्थानीयोऽभ्युषेयत इति भावः ॥ १३ ॥ नित्यमेव च भावात् ॥ १४ ॥ इति । किंच यद्यदृष्टं कर्मोत्पत्तिनिमित्तं तदा तस्य नित्यमेव स्वाश्रयात्म- संयोगेन कारणतावच्छेदकसंबन्धेन परमाणुपु सत्यात्मलयेऽपि क्रियार- म्मकसंयोगयोरापत्तिः । यद्वा मावास्पलये परमाणवो दोधूयमाना इति भवसिद्धान्तान्नित्यमेव प्रलये कर्मणस्त्वया भावाभ्युपगमादारम्मकसं योगापत्तिः । क्रियाविशेषस्य नियामकत्वे तन्नियामकस्य दुर्वचत्वात्त- स्यैव व्यारम्मकत्यसमवेन संयोगस्यानावश्यकत्वापत्तेश्च । किंच पर- माणुनिठे सयोगे दिक्संबन्धस्यावच्छेदकत्वे तत्राप्यन्यवच्छेदकमवश्यं वाच्यम् । अन्यथा तस्य परमाणो व्याप्यवृत्तित्वेनावच्छेदकत्यानुपपत्तेः। तथा चानवस्थामूलादेरवच्छेदकत्वेऽपि तदापत्तिास्माकं प्रतिकूली संयोगमात्रस्य मिथ्यात्वसाधकत्वादिति भावः ॥ १४ ।। १ ख. वायवादा २ ख. 'गिक वविशिष्टतदनुयोगित।

·३६ ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [२द्वितीयाध्यायस्य- रूपादिमत्त्वाच विपर्ययो दर्शनात् ॥ १५॥ इति । अपि च पृथिव्यादेनित्यत्वाणुत्वादेविपर्ययो रूपादिमत्त्वाघटादौ सहचारदर्शनात् । न चाप्रयोजकत्वम् । लाघवादितर्कसत्त्वात् । तथा हिनीलादिगुणा घटत्वादिजातय इवैकैका असण्डाः सर्गादौ जायन्ते तदन्ते च नश्यन्तीति लाघवेनाशी क्रियते । न च तेषां नित्यत्वम् ।' यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति '[तै० ३१] इत्यादिश्रुत्या भूतपदोपलक्षितानां श्रुतियुक्तिसिद्धानादिनाकाविद्या- दिपभिन्नानामुत्पन्नानामविद्यादिभिन्नत्वावच्छेदेन ब्रह्मजन्यताया उक्त त्वात् । अत एवेमानीति पदमविद्यादिषडन्यार्थकत्वेन सार्थकम् । अन्यथा मूतपदस्योत्पन्नार्थकत्वेनोत्पन्नवत्त्वावच्छेदेन ब्रह्मजन्यताया लाभेऽपि नीलादीनामाकाशादीनामिवोत्पन्नत्वे वादिनां विवादात्तेषु तदसंभवात् । इमानीत्यनेन पडन्योक्ती तु पडन्यत्वस्योत्पन्नमात्रवृत्ति- वेन कार्यतावच्छेदकत्वं युक्त न तु भूतपदरूढयर्थपञ्चभूतमात्रवृत्तिभूत- स्वादेरीशवीक्षणादी जन्यदृश्यमात्रनिष्ठे चित्तादात्म्ये च तदसंभवादित्ति ज्ञापनाय भूतद(* मपि सार्थकम् । पञ्चभूतवृत्तिमात्रं भूतत्वम् । ततश्च पार्थिवत्रुटेः) तेजोमिघातादिना पाकस्थल उक्तरीत्या नाशोऽवश्य वाच्यः । अन्यथा पाकोत्तरं पूर्वसिद्धनीलाद्यनुवृत्तिप्रसङ्गात् । जलीयादि. बुटेरपि प्रलयवृत्तित्वे मानामावः । 'आत्मन आकाशः ' [तै० २।१। १] इत्यादिश्रीतसृष्टावाद्यकार्यस्य त्रुध्यनारम्यत्वात्प्रलये त्रुटीनामनन्त- संयोगादिस्वीकार गौरवम् । न च त्रुटेः पञ्चीकरणानन्तरमेव क्रिया- विशेषेणोत्पत्तावपञ्चकृतमूतावयवत्वं त्रुट्यारम्यावयवपराक्रमेण द्रव्योत्पत्त्यनङ्गीकारेण द्रव्यावयवत्वमेव वा न स्यादिति वाच्यम् । साक्षात्रुटिसमवेतद्रव्यं प्रत्येव त्रुटेरवयवाङ्गीकारात् । न चान्यत्राप्यव. यवत्वमनुभूयत इति वाच्यम् । तस्यावच्छिन्नाकाशवत्कल्पितभेदमात्र- विषयत्वात् । अन्यथा तत्तद्रव्यावयवीभूतानन्तत्रुटितत्तद्गतानन्तसंयोगा- दिकल्पनागौरवादनन्तावयवघटितावयवत्वस्य युगसहस्रेणापि दुर्जेयत्वा- * धनुश्चिह्नान्तर्गतो ग्रन्थः ख. पुस्तकस्थः । १ ख. तलाभास। २ ख. 'कत्वयु'। ३ क. 'क भूतपद न । ४ स. तत्वस्यशे ।५ क. 'पदम् । त्रुटेनित्यत्व न युक्तम् । तें।

·द्वितीयः पादः२] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। चुटेरवयवाङ्गीकारे तस्याप्यवयव इत्यनवस्था स्यात् । अतः सिद्धः पृथिवीत्वाद्यवच्छेदेन नित्यत्वाणुत्वादिविपर्ययः ॥१५॥ ननु बुटयो नित्या अत्यन्तापकृष्टमहत्त्वपरममहत्त्वान्यतरवत्त्वादात्म- वत्तत्राऽऽह- उभयथा च दोपात् ॥ १६ ॥ इति । उमयथा त्रुटिपूक्तहेतोः सत्त्वे तेनैव हेतुनाऽऽत्मदृष्टान्तेन ज्ञानेच्छा- दीनामप्पनुमानापत्तिरसत्त्वे स्वरूपासिद्धिः । सिद्धान्ते तु सत्त्वेऽपि अस्थूलमनण' [वृ०३1८10] इत्यादिश्रुत्याऽऽत्मनः परिमाण- निषेधात्साधनवैकल्यमिति मायः ॥ १६ ॥ मुनिप्रणीतशास्त्रस्य कथममामाण्यं तदाह- अपरिग्रहाच्चात्यन्तमनपेक्षा ॥ १७ ॥ (३) इति । शिष्टमन्वादिमिरपरिगृहीतत्वात्तत्स्मृतितन्मूलप्रत्यक्षश्रुतिविरुद्धत्वाद्दे- हादिभिन्नत्वेनाऽऽत्मप्रतिपादनमात्रे तात्पर्येण पृथिव्यादीनां नित्यत्वादा-' वनपेक्षा प्रामाण्यामावः । चकाराद्विशेपस्येव नित्यद्रव्यस्य स्वत एव ध्यावर्तकत्वसंमवाद्ब्रह्मसत्तयैव सद्यवहारोपपत्तेरमावाद्यवृत्तिसत्तासामा- पेनामावादौ सद्यवहारानुपपत्तेः । घटः सन्नमावः सन्नित्येकाकारम- तीत्योः क साक्षारक परम्परासंबन्ध इति वक्तुमशक्यत्वाद्र्व्यत्वगुणत्वा- देरननुभवाच विशेषसत्ताद्रव्यत्वाद्यपामाणिकवस्तुघटितपक्रियाबोधक- त्वात्प्रक्रियांशे न तच्छास्त्रस्य प्रामाण्यं किंवात्मनो देहादिमिन्नत्व इति ॥ १७ ॥ (३) ननु स्थिराणां परमाणूनामारम्भकत्वे 'नित्यमेव च भावात [व० सू० २।२।१४ ] इत्यादिदूषणमुक्तमस्तु परमाणुभिः क्षणिकैः संघातवादो वैनाशिकानाम् । न च चेतनाधिष्ठानानुपपत्त्या संघातोऽपि कथमिति वाच्यम् । क्षणिकानां मध्ये येभ्यः कार्योपधानं तेपामनतिम- सक्तत्वेन चेतनाधिष्ठानानुपयोगादिरिदमडुरायपत्त्या व्यभिचाराच्च । सन्मानं च क्षणिकमर्थक्रियाकारित्वाद्यन्नैवं तन्नैयं यथा खपुष्पम् । तथा च परमाणूनां चतुर्विधानां खरनेहोष्णवरणस्वमावानां पृथिव्या- दियाह्यरूपेण पश्चस्कन्धानां चाध्यात्मरूपेण संघातो जायते । सवि- पपाणीन्द्रियाणि रूपस्कन्धः । अहमितीदमिति च निर्विकल्पक विज्ञा- , ·घह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [२ द्वितीयाध्यायस्य- नस्कन्धः । सुखदुःखे घेदनास्कन्धः । सविकल्पकं.संज्ञास्कन्धः। रागा- दिधौधौ च संस्कारस्कन्धस्तवाऽऽह- समुदाय उभयहेतुकेऽपि तदप्राप्तिः ॥ १८॥ इति । उभपहेतुके परमाणुहेतुके स्कन्धहेतुके च समुदाय संघाते वक्तव्ये तदप्राप्तिः संघातभावानुपपत्तिः संहन्तुरमावात् । संघातिनामचेतनत्वात् । चित्ताभिज्वलनस्य संघातोत्तरकालीनत्वात् । स्थिरस्य चेतनस्यारी- कारेणाग्निमक्षणवतिनं स्वनिष्ठं फलसँधन्धमुद्दिश्य पूर्वक्षणतिनश्चेतनस्य प्रवृत्तिरित्यस्य धक्तमशक्पत्वात् । अपिशब्दासंघातो दुर्वचस्तस्य संयो- गविशेपत्ये मूर्ततया पटादीनां प्रत्यक्षादिवाधः । अवयविरूपपदार्थान्त- रत्वेऽस्मदिधसिद्धिः ॥ १८॥ इतरेतरप्रत्ययत्वादिति चेन्नोत्पत्तिमात्रनिमिचत्वात् ॥ १९॥ इति । अथ सन्मानं क्षणिककार्यदुःखशून्यमिति भावनया विशुद्धविज्ञान- संतानातिर्मोक्षः । क्षणिककार्यदुःखशून्येपु स्थिरनित्य सुखवस्तुबुद्धिर- .विद्या तया रागादि ततः प्रवृत्तिस्ततोऽदृष्टं ततो विज्ञानात्मनो गर्भाश- यद्रव्ये वृत्तिलामो विज्ञानरूपस्ततो गर्भद्रव्यस्य कललादित्वं ततः शरीरं ततो विषयज्ञानं सुखादिकं विषयेच्छा तदुपादाने प्रवृत्तिर्गर्माच्यु- निर्मनुष्यत्वाभिमानजरामरणादीति घटीयन्त्रवदितरेतरहेतुहेतुमद्भा. वादनिशमावर्तमाने संहतमावोऽपि नानुपपन्न इति चेन्न । अविद्यादीना- मितरेतरमुत्पत्तिमात्रे निमित्तत्वात्तेपामपि क्षणिकत्वाञ्चेतनस्यापि क्षणि. • कत्वेन स्वगतकालान्तरीयफलार्थमवृत्त्यदृष्टाद्यभावाटुक्तप्रवाहस्यैवासंभ- चादचेतनसंहननस्य चेतनाधीनत्वनियमासंघाते कारणासंभवो मात्र- शब्दार्थः ॥ १९॥ उत्पत्तिमांबनिमित्तत्वमपि क्षणिकवादेन संभवतीत्याह- उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् ॥ २० ॥ इति । उत्तरोत्तरस्योत्पादसमये पूर्वपूर्वस्य नाशात्कार्याणामुपादानस्वभावा- जुगत्यसंभवः। पूर्वक्षणमात्र सवेन हेतुत्वेऽनन्तानां ताशां तदापचेरि. तरकारणसत्त्वेऽपि यदसत्वे कार्यानुत्पादस्तथात्वस्य क्षणिकपक्षे वक्तु. मशक्यत्वात्तत्पक्षे फलोपधायकस्यैव क्षणिकस्य कारणत्वेनेतरकारणसत्त्वे फलानुत्पादस्यासंभवाळूमादिसाधनवं ज्ञावा वह्नयादेः सर्वजनी- १ ख. 'ठं सुखादिसं। २ स. संघात'। ३ ख. 'त्वेनोपादानत्वेऽ। ।

·. द्वितीयः पादः २] घेदान्तसूबमुक्तावलिः। मोपादानानुपपत्तेः कार्यार्थं नानाकारणघटनानुपपत्तेध नोत्पत्तिमात्र- निमित्तत्व क्षणिकानामिति भावः ॥ २० ॥ असति प्रतिज्ञोपरोधो यौगपद्यमन्यथा ॥ २१ ॥ इति । किंचासति नश्यति कारणे कार्योत्पादस्वीकारे चतुर्विधान्हेतून्प्रतीत्य चित्तचैत्ता जायन्त इति प्रतिज्ञायाः सिद्धान्तस्योपरोधो बाधः । अन्यथा तसिद्धान्तरक्षणार्थ कार्योत्पादपर्यन्तं कारणानुवृत्त्यङ्गीकारे द्वयोर्योगपद्यं तथा च सर्व सत्क्षणिकमिति सिद्धान्तमङ्गः। चक्षुरादीन्द्रि- यपश्चकं तत्तद्गोलकस्वरूपमप्राप्यकार्यधिपतिप्रत्ययः, आलोकादिः सह- कारिप्रत्ययः, नीलादिविषय आलम्बनपत्ययः, मनः समनन्तरप्रत्यय इति चतुर्विधान्हेतून्प्रतीत्य संबध्य चित्तस्याहमित्यालयविज्ञानप्रवाह- रूपस्यान्तर्गता अपि विपयोपरागाधीनत्वेन कादाचित्कतया चित्तवि- कारत्वाचैत्तसंज्ञका वेदनाविज्ञानसंस्कारस्कन्धा उत्पद्यन्त इत्यस्योक्त- पाक्यार्थत्वात्, प्रतीत्येत्यत्राऽऽनन्तर्यस्याविवक्षतत्वेऽपि हेतुकार्ययोः संबन्धमावस्यावश्यविवक्षितत्वाद्भिन्नकालीनयोश्चासंबन्धासिद्धान्तम- दो बोध्यः ॥२१॥ क्षणभङ्गमते बुद्धिबोध्यं यादन्यत्संस्कृतं क्षणिकमित्यनेन मावानां बुद्धिपूर्वको नाशः प्रतिसंख्यानिरोधसंज्ञकस्तदन्यो नाशोऽमतिसंख्या- निरोधसंज्ञक आवरणामावरूपमाकाशं चेत्यस्मात्त्रयादमावत्वान्निरु- पाख्यादन्यद्वस्तुमा क्षणिकमुक्तम् । तत्राऽऽकाशस्य तत्वं प्रतिव- क्ष्यत्यन्ययोस्तु प्रत्याह- प्रतिसंख्यापतिसंख्यानिरोधापा- तिरविच्छेदात् ॥ २२ ॥ इति । अप्राप्तिरसंमवः । ताशनिरुपाख्यनाशो हि न संतानिनों घटादीनां तेषां स्वसंतानमध्ये प्रत्यभिज्ञानात् । नापि संतानानाम् । मया प्रहरा. दिपर्यन्तं हि यस्य घटस्यैकत्वमुच्यते तस्य क्षणिकनानाघटव्यक्तिप्रवाह- रूपसंतानत्वं त्वयोच्यते । तत्र च पूर्वपूर्वस्य क्षणिकस्योत्तरोत्तरक्षणिक इव चरमस्यापि क्षणिकस्य स्वसजातीय घटादिक्षणिकहेतुता वाच्या । १ फ. म् । मुद्गरम् ।

·१०० ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [२ द्वितीयाध्यायस्य' आपथा तस्यार्थक्रियाकारित्वरूपसत्त्वामावेनालीकत्वापत्त्या तत्पूर्वक्षा णिकस्यापि तज्जनकत्वासंभवेनालीकत्वमेवं . तत्पूर्वस्यापीति तत्संतान- मध्ये नैकमपि सत्यं स्यात् । अतश्चरमस्य हेतुताया आवश्यकत्वेनावि. च्छिन्नकारणधारया संतानस्याविच्छेदात् । न च प्रत्यभिज्ञाया ज्वाला. दाविध सादृश्यं विपय इति वाच्यम् । पूर्वापरवृत्तिस्थिरधर्म बिना सादृश्यस्य दुर्वचत्वात् । न चैकसंतानारूढत्वात्तथा । संतान्यतिरिक्तस्य संतानस्य दुर्वचत्वात् ।। २२॥ उभयथा च दोपात् ॥ २३ ॥ इति । किंचाविद्यादिनिरोधः सम्यग्ज्ञानात्तविनैव वा। आधे मीमांसक- मते ज्ञानजनकस्य कालावच्छिन्नविषयकज्ञानजनकत्वनियमेनं सर्वेषु ज्ञानविषयेषु कालमानवत्कारणस्य द्वितीयक्षणवृत्तिनाशप्रतियोगिकार्य- जनकत्वमथवा जन्यप्रतियोगिमावं नाशे हेतुर्न वन्यदिति स्वी कि. यत इति सिद्धान्तहतिरन्त्ये ज्ञानोपायवैयध्यमित्युमयथाऽपि दोषाद्धेप तन्मतम् ॥ २३ ॥ 'आकाशे चाविशेषात् ॥ २४ ॥ इति । आकाशे निरुपाख्यत्वं न युक्तम् । वस्तुत्ववस्तूपरागयोः प्रतीत्या पृथिव्यादिमिरविशेषात् । न चानावरणमाकाशं दुर्वचत्वात् । प्रतिशब्द- शब्दितस्य शब्दस्य पृथिव्यादिवैशिष्ट्यं बिनवानुभूयमानस्य पृथिव्यादि- प्रत्येकसमवेतत्वे विनिगमनाविरहात्तत्समवायित्वेनाऽऽकाशसिद्धेः। सौ. गतशास्त्रे' वायुराकाशसंनिश्रयः निरोधद्वयमाकाशं च नित्यम् इत्यादिवाक्यस्योक्तत्वाग्निरुपाख्यस्य च नित्यत्वादिवस्तूपरागायोगादा- काशनिरुपाख्यत्वादिप्रलपनमोन्मत्तमिति चकारार्थः ॥ २४ ॥ अनुस्मृतेश्च ॥ २५ ॥ इति। अनुमवमनु पश्चात्स्मृतेरपि न क्षणमङ्गवादः । न हि क्षणिकात्मना- मेकोऽनुमवत्यन्यः स्मरतीति युक्तम् । स्थिरस्यातिरिक्तस्य संतानादेरमा- यान्न तेनाप्युपपादनम् ॥ २५ ॥ १ ख. कालविशिष्टवि' २ ख. 'न। ज्ञानविषयफलध्यान'। ३ ख. 'स्तुतस्तु' ।

·द्वितीयः पादः २] वेदान्तसूवमुक्तावलिः। १०१ नासतोऽदृष्टत्वात् ॥ २६ ॥ इति । नानुपमृद्य प्रादुर्भावात् ' इत्यनेने विनाश्यवस्थादेव कारणाका. मिति रुक्तम् । तथा च कारणस्य नाशरूपासवस्थामुपादानीकृत्य कार्योत्पत्तिरमिप्रेता न च संमवति सपुष्पाशुपादानककार्यस्यादृष्टत्वात् । अन्यथा कार्यमात्रमसदनुगतं प्रतीयेत न सदनुगतमिति भावः ॥ २६ ॥ उदासीनानामपि चैवं सिद्धिः ॥ २७ ॥ ( ४ ) इति । अपि चैवं बीजादिचरमक्षणस्यैवाङ्कुरादिहेतुत्व उदासीनानां पूर्व. पूर्वबीजक्षणाननुपाददतामपि पुंसां सस्यादिसिद्धिः । तथा च चरमाति- रिक्तबीजक्षणानामुपादानमराद्यर्थ न स्यादिति भावः । न च चरम- क्षणप्रयोजकतया पूर्वेपामुपादानम् । घरममननुसंधाय साधनत्वेन च पूर्वमनुसंधायैवोपादानात् । अथ समर्थस्य क्षेपायोग इति चेत्तहि चरम- क्षणात्पूर्व व्यवहितोत्तरं वा कुतोऽड्कुरादि न स्यात् । कारणाव्यवहि- तोत्तरक्षणत्वस्य कार्योत्पत्तिव्याप्यत्वादिति चेत्तहि कारणकूटस्य देशे तरक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणत्वस्यैव तद्याप्यत्वात्समर्थस्यापि क्षेपसंभवे लतं लोकवेदबहिर्भावेन क्षणिकवादिनामप्येकक्षणावच्छिन्नानां बीजभूमिस- लिलादिक्षणानां प्रत्येकं विनिगमनाविरहेण हेतुत्वावश्यकत्वात्तादृश- व्याप्तेरपह्नोतुमशक्यत्वात् । अनन्तक्षणिकवस्त्वङ्गीकारे गौरवमात्रस्या वशिष्टत्वादिति चकारार्थः ॥ २७ ॥ (४) अथ संघातस्यासमवेऽपि नीलाद्यर्थों न विज्ञानादन्यदवमासमान- व्वात्स्वप्नवत्सहोपलम्भनियमाद्ययोर्मेदस्तयोः सहोपलम्भो नास्ति यथा विज्ञानयोः । नन्वर्थानङ्गीकारे नीलाद्याकारस्य विज्ञानस्य किं जनकमिति चेत् । अहमितिविज्ञानसंतानान्तःपातिपूर्वपूर्वनीलाद्याका. रप्रत्ययलक्षणसंस्कारोऽनेकविज्ञानव्यवहितोऽपि यत्र काण्डादिव्यवहितं शालेजि बीजान्तरस्येवाव्यवहितो विज्ञानसंतान एव वा । तथा च विज्ञानस्य नीलाद्याकार्रवत्त्वारक्षणिकत्वाच कथं विशुद्धसत्यविज्ञान- रूपे ब्रह्मणि समन्वय इति विज्ञानवादं प्रत्याह- नाभाव उपलब्धेः ॥ २८ ॥ इति । बाह्यानां नीलादीनां ज्ञानातिरेकेणामाव इति न । ज्ञानलक्षण्ऐन १ ख. 'न नश्य । २ ख. 'मर्नु ३ ख. क्षणवता । ४ ख. रित्या ·१०२ ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [ २ द्वितीयाध्यायस्य- प्रत्यक्षरूपाया नीलार्थो न तद्विज्ञानाभिन्नो विज्ञानान्तरानुगतत्वात् । यो पतोऽन्यत्रानुगतः स ततोऽन्यो यथा जातिय॑क्तरित्युक्तानुमानसत्म- तिपक्षरूपायाशीपलब्धेः ॥ २८॥ वैधाच न स्वमादिवत् ॥ २९ ॥ इति । नीलाद्यर्थों विज्ञानाभिन्नो भासमानत्वात्स्वमादिधदिति यदुक्तं तन्न। तस्य स्वमादितो वैधात् । व्यवहारकालाबाध्यत्वात्प्रमाणजन्यज्ञान- खाग्निद्रादिदोषाजन्यत्वाच ॥ २९॥ ननु वासनावैचिच्यादेवास्तु स्वप्नजाग्रतोधयं तत्राऽऽह- न भावोऽनुपलब्धेः ॥ ३० ॥ इति । वासनावैचित्र्यस्य न. मावस्तत्प्रयोजिकाया विचित्रबाहोपलब्धे स्त्वन्मतेऽनङ्गीकारात् ॥ ३०॥ [ पूर्व ] पूर्ववासनावैचित्र्यमुत्तरोत्तरवासनावैचित्र्यनियामकं त- त्राऽऽह- क्षणिकत्वाच्च ॥ ३१ ॥ इति । पासनाया आलयविज्ञानस्य तदाश्रयस्य क्षणिकत्यायधिकरण्या- दिना विचित्रा वासनाऽपि न नियामिका । चकारादुपायोपेपभावारस- होपलम्भो नाभेदात्तैमाघटयोरिव ॥ ३१ ॥ सर्वथाऽनुपपत्तेश्च ॥ ३२ ॥ (५) इति । एवमर्थतः पश्यन्नातिष्ठतेत्याद्यपशब्दतश्च विज्ञानवादशाखस्यानुपपत्ते- रनुपादेयत्वम् । अथ यो वैभापिको बाह्यार्थ प्रत्यक्षमाह, यश्च सीधा- न्तिको विज्ञानगतमतिविम्धेन बिम्बीभूतान्याह्याननुमिनोनि, यश्च योगाचारो ज्ञानातिरिक्तमर्थमलीकमाह, तेषु सर्वपु क्षणिकवादिषु निरस्तेष्यपि विश्वं न साध्यत्वात् । नाप्यसदपरोक्षत्वात् । नापि सदसद्विरोधात् । नाप्यनिर्वचनीय सदधिष्ठानकमिथ्यास्पं सदसद्विलक्ष- पास्प निरधिष्ठान मिथ्यारूपे शून्ये पर्यवसानात् । तस्माचतुप्फोटिविनि- मुंक्तं तदिति माध्यमिकस्य शून्यवादः स्यात् । तथा च कथं सन्माने १ स. गों। २ ख. 'कालमा १३ स. 'समाप'।

·द्वितीयः पादः २] घेदान्तमूत्रमुक्तावलिः। १०३ बह्मणि समन्वय इति चेत्तत्राप्युक्तसूत्राणीत्थं योज्यानि । प्रमाणाधी- नाया बाद्यार्थोपलब्धेर्नामावो नापलापः । अथ विचारेणोक्तक्रमण वाधवत्त्वात्तेषां सांव्यवहारिक प्रामाण्यं नापसार्यते किंतु तात्त्विक- मिति चेत्तत्राह-नेति । अनुपलब्धेरुपलब्धिविरोधिन्याः परमार्थ. विपयापाः प्रमाणजन्योपलब्धिवाधिकाया धियो मावः समवो नास्ति । तथा च यदि किंचित्मामाणिकं परमार्थवस्तु बाधकप्रमाविषयी भवे- त्तदा तया बाह्यविषयकप्रमाणानां सांव्यवहारिक प्रामाण्यं व्यवस्था- प्य तात्त्विकप्रामाण्यमुत्सारणीयम् । न च तथाऽस्ति शून्यवादे परमार्थस्प कस्याप्यसंभवाद्विचारासहत्त्वस्य सर्वत्र तुल्यत्वस्वीकारात् । तस्मात्स्व. प्रकाशतया स्वसाक्षिकं ब्रह्माऽऽश्रित्य वेदान्तवाक्यजन्येन वाधकेन प्रत्ययेन प्रत्यक्षादीनि तात्विकमामाण्यात्मच्यावनीयानि । न च सदस- द्विलक्षणरूपानिर्वचनीयासमवः । रुपातिबाधयोरन्यथानुपपत्त्या तस्य दुरपह्नवत्वात् ॥ ३२॥ (५) अथ मुक्तकच्छेपु निरस्तेष्वपि जीवाजीवास्रवसंवरनिर्जरबन्धमोक्षा अस्तिकायाः । अस्तीति कायते शब्द्यते न त्वेकान्ततोऽस्तीति यौगिकी वस्तूनामस्तिकायसंज्ञा । जीवत्रिविधो बद्धः साधनैविमुक्तो नित्यसि. द्धश्च । अजीवाः पश्च पृथिव्यादिभूतचतुष्टयं पुद्गलसंज्ञकं धर्माधर्मों लोकान्ताकाशो पहिराकाशश्च । आस्रावयति प्रज्ञाऽनयेत्यास्रव इन्द्रियवृत्तिः । संवृणोतीन्द्रियाणीति संवरः शमदमादिः । निर्जरयति नाशयति कर्ममानमिति निर्जरस्तप्तशिलारोहणादितपः। बन्धोऽविध:- सभ्यज्ञानान्मोक्ष इत्यत्राविश्वासो ज्ञानावरणीयम् । आईतशास्त्रान्न मोक्ष इति दर्शनावरणीयम् । आर्हतशास्त्रादेव मोक्ष इत्यवधारणस्या. भाघो मोहनीयम् । मुमुक्षूणामैश्वर्यादि चेति । चत्वारि ज्ञानविरोधीनि। मिलितं शुक्रशोणितमायुष्कम् । तन्निष्ठा देहाकारपरिणामशक्ति:त्रि. कम् । तदति कललबुख़ुदावस्थयोर्हेतुः क्रियाविशेपो नामिकम् । तद्वतो देहाकारपरिणामहेतुरीपद्घनीमावो वेदनीयमिति चत्वारि ज्ञानाविरो. धीनि । बहिराकाशेऽवस्थानं मोक्षः । बन्धक्षये सति जीवः सततमूवं गच्छति तत्स्वभावत्वादिति तदेव वा मोक्षः। वैशेषिकादिवत्परमाणुमि- जगदमरमः । आत्मा तु देहपरिमाणश्चैतन्यरूपः सर्व एव पदार्थः। १ ख. 'त्यशुद्ध।

·. - १०४ ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [२ द्वितीयाध्यायस्य- 'स्यादस्ति स्यान्नास्ति स्यादस्ति च नास्ति च स्यादवक्तव्यः स्यादस्ति चावक्तव्यश्च स्यान्नास्ति चावक्तव्यश्च स्यादस्ति च नास्ति चावक्त. व्यश्च । स्यादिति निपाती यमनियमद्योतकः। तेनास्तीत्यायनियतम, अवक्तव्योऽनिर्वचनीय इत्यप्पनियतम् । असद्वादी सत्त्वमनिर्वाच्यमिति घक्ति तदप्यनियतमित्याह-स्यादस्ति चावक्तव्य इति । असत्त्वमप्य- निर्याच्यमिति सद्वादी यद्वक्ति तदप्यनियतमित्याह-स्यान्नास्ति चाव- क्तव्य इति । अस्ति च नास्ति चेत्येप पक्षोऽवक्तव्योऽनिर्वाच्य इति यदुच्यत एकान्तसद्वादिभिरेकान्तासद्वादिमिश्च तदप्यनियतमित्याह- स्थादस्ति चेत्यादि । इत्युक्तवाक्यार्थः । युज्यते चेयं सप्तनियममगी। अन्यथा यद्यस्तीति वस्तुन ऐकान्तिक सत्त्वं स्यात्तदा तदिच्छुः सन्कोऽपि न प्रवर्तेत वस्तुमात्रस्य सिद्धत्वात् । नागि निवर्तेत हातुमशक्यत्वात् । यदि च नास्तीत्येकान्तता तदाऽपि न प्रवृत्तिनिवृत्तिसंभवः प्राप्तुमश- क्यत्वान्नित्यनिवृत्तस्वात् । अनैकान्तिकत्वे तु कचित्कदाचित्कस्यचि. कथंचित्सत्वात्तत्संभव इत्याहतस्य दिगम्बरस्य जैनास्पस्य मतं स्यात्तत्र च न पूर्वदोपः । तथा च सत्त्वाचनकान्तिकत्वस्याऽऽत्मपरिच्छिन्न- स्वादेश्च स्वीकारात्कथमेकान्ततः सदनन्ते ब्रह्मणि समन्वय इति तत्राऽऽह- नैकस्मिन्नसंभवात् ।। ३३ ॥ इति । नैवम् । एकस्मिन्धर्मिण्यनियतसत्त्वासत्त्वादीनां विरोधेनासंभवात् । तेषां वस्तुधर्मत्वे सत्वशायामपि वस्त्वनवृत्त्यापाताद्वस्तुस्वरूपत्वे सर्वदा सत्त्यासत्यादिपसङ्गेन सदा सदसटुचितव्यवहारापत्तेः । तथा च यत्स- तत्कदाऽपि नासद्यथाऽऽत्मा यत्तु कचिकदाचित्सत्तद्यवहारतो न परमार्थतो यथा प्रपञ्चः । एकान्ततः सतोऽपि ब्रह्मणोऽप्राप्सत्यभ्रान्स्य तेदिच्छोस्तत्माप्युपाये प्रवृत्युपपत्तेः, एकान्ततोऽनिर्वचनीयेऽपि प्रपश्चे कादाचित्काधिष्ठानसचानुबन्धात्मवृत्त्यायुपपत्तेः । किंच सत्वावाय- नैकान्तिकत्ये नाट्याप्यवृत्तित्यमयच्छेदकस्य दुर्य चत्यात, नापि मिथोवि. रोधामायरूपमप्रामाणिकत्वात् ॥ ३३ ॥ १रा.कामिप्यनि'। २. तमिप्यो।

·द्वितीयः पादः२] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। • १०५ एवं चाऽऽत्माकान्पम् ॥ ३४ ॥ इति । पथाऽनकान्तिकरसमसमस्येवमारमनोऽकारस्न्य परिच्छेदोऽपि । वेह- परिमाणवे देहवदनित्यत्वापत्तेदेह मेदेनानन्तपरिमाणकल्पनापत्तेः । आत्मनः परिमाण एव मानाभावाच ॥ ३४ ॥ ननु देहस्य नाशादो नाऽऽरमनो नाशादि येनानित्यत्वं किंतु देहसं. मन्धकाले तत्तुल्पपरिमाणत्वार्थमात्मनः केचिदषयवा गच्छनषागच्छन्ति पा तनाऽऽह- न च पर्यायादप्पविरोधो विकारादिश्यः ॥ ३५॥ इति । पर्यायादवयवगमागमाभ्यो न विरोधपरिहारः । नाशापादा. विरूपविकारावश्यकत्वात् । अवयवविमागादेरेष तद्धतुरवात् । आदिना नानापरिमाणगौरवतावस्थ्यात् ।। ३५ ।। अन्त्यावस्थितेश्चोभयनित्यत्वादविशेषः ॥३६॥ (६) इति । किंचान्त्यस्य मोक्षावच्छिन्नपरिमाणस्य तन्मतेऽवस्थितेरपिनाशिवा. संसारापच्छिन्नस्याऽऽत्मपरिमाणस्यापि विनाशित्वे मानामावेनोमयोः कालयोः परिमाणे नित्यत्वाद्विशेषस्य मेदस्यामाव एवोचितः ॥ ३६॥ अथेश्वरो नोपादानं नियन्तृत्वात् , यद्यस्य नियन्तृ तन्न तस्योपादानं यथा कुलालो घटस्य । न चाप्रयोजकत्वम् । उपादानत्वस्य कार्योद्देश्यक- नियन्तृप्रवृत्तिविशेष्यक्रियोपादानवनियतत्वेन नियन्तृत्वोपादानत्वयो- विरोधात् । एवं च प्रधान परिमाणून्योपादाय कार्य प्रवर्तते ईश इति कथमुपादाने ब्रह्मणि समन्वय इति पाशुपतादिमतं प्रत्याह- पत्युरसामञ्जस्यात् ॥ ३७ ॥ इति । पत्युरीशस्योपादानत्वमेवानुपादानत्वानुमानस्यासामनस्यात् ॥३७॥ तथा हि- संबन्धानुपपत्तेश्च ॥ ३८॥ इति । . ईशस्य पक्षस्यामसिध्या श्रुत्या चोपादानत्वेनैव प्रसिभ्योक्तानुमानेन साध्यपक्षयोः संबन्धंसिध्यनुपपत्तेः । चकारात्पाशुपतस्मृत्याऽपि नेश्वर- .१. त ·१०६ ब्रह्मानन्दसरस्थतीविरचिता- [२ द्वितीयाध्यायस्य- सिद्धिः। ईश्वरोक्तत्वेन तस्याः प्रामाण्यात्तत्प्रामाण्येन चेश्वरसिद्धिरि- त्यन्योन्याश्रयात् । विवर्तोपादानत्वं च न नियन्तृत्वविरुद्धं किंतु परि- णामित्वम् ॥ ३८॥ अथाऽऽद्यकार्य सकर्तृकं कार्यत्वाद्धटवदित्यनुमानादीशसिद्धिस्तः नाऽऽह- अधिष्ठानानुपपेत्तश्च ॥ ३९ ॥ इति । सकतुंकत्वं न कर्तृजन्यत्वम् , ईशेऽकर्तृत्वरूपस्याधिष्ठानस्योपपत्तेरनु- मानस्यामावात् । दृष्टान्ते कुलालस्य तपितुरिवान्यथासिद्धत्वात् । नापि स्वजनककृतिमद्विशिष्टत्वं कृतेरप्यवयवसंयोगादिनाऽन्यथासिद्ध- खात् । नापि स्वप्रयोजक कियाजनककृतिमद्विशिष्टत्वं क्रिया प्रत्यपि कुलालशरीरनिठचेष्टादेरसाधारणकारणस्यान्यस्यावश्यवाच्यतया कृतेर- न्यथासिद्धत्वात् । कृतिप्रयोजकस्याविशेषादेरेव कृतिकार्यत्वाभिमतं प्रति हेतुत्वसंसंवाच्च । शरीरजन्यत्वस्योपाधित्वाञ्च ॥ ३९ ॥ करणवच्चेन्न भोगादिश्यः॥४०॥ इति । ईशस्य करणवच्छरीरं स्वीकार्यमतः साधनव्यापकं शरीरजन्यस्व- मिति चेन्न । यतो भोगार्थ जीवस्य सृष्टिपालनार्थ चेशस्य शरीरमुश्यते । न च सृष्टेः पूर्व मोगो न वा सृष्टिपालनमिति तदानीं शरीरानुपगमावि- त्याद्यकार्यस्य न शरीरजन्यत्वमित्यर्थः । न च पालनाद्यर्थं गृहीतस्य शरीरस्य नित्यत्वमिति वाच्यम् । तस्य भौतिकत्वेन विनाशित्यावश्य- करवात् । न च नाशकल्पनागौरवं दोषः । यतो वेत्यादिश्रुत्या. 'संम. पामि युगे युगे' इति स्मृत्या च तथाबोधनेन प्रामाणिकत्वात् ॥ ४० ॥ अन्तवत्वमसर्वज्ञता वा ॥४१॥ इति । किंच सहचारदर्शनमात्रेण व्याप्तिकल्पन आद्यकार्य जन्ममरणादि- रूपान्तवत्कर्तृकमसर्वज्ञकर्तृकं वा कार्यत्वाद्घटवदित्यपि कल्प्येत । अनु- कूलतर्कामावस्तु समानः । प्रकृतिश्चेत्यत्रोपादानत्वे सिद्धेऽप्यनुमान- दूपणार्थमिदम् । तस्मात्कार्यकारणयोगविधिदुःसान्ताः पञ्च पदार्थाः पशुपतिनेश्वरेण पशुपाशयिमोक्षापोपदिष्टाः पशुपतिनिमित्तमेवेति पाशु. तमतमपास्तम् ॥ ४१ ॥ [७] • १स. त्यम्पस'।

·- द्वितीयः पादः २] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। १०७ नन्वेवं जीवं प्रत्यप्युपादानमीशः स्यात् । पाश्चरावस्मृतौ वासुदेवः परमात्मा निरक्षनज्ञानरूपः परमप्रकृतिस्तस्मात्सकपणो जीपस्तस्मात्म- घुम्नो मनोरूपस्तस्मादहंकाररूपोऽनिरुद्धादिर्वासुदेवामेदाप्तिरेव मोक्ष आमाक्षं जीवपरयोर्भेद एवेत्युक्तत्वात् । न च सा स्मृतिरममाणं तत्कर्तुवा सुदेवस्य घेदादव सार्वस्यसिद्धः, जीवस्योपादेयत्वेऽप्यद्वैताबाधाचेति प्रासडिक प्रत्पाह- उत्पत्त्यसंभवात् ॥ ४२ ॥ इति । नैवं वासुदेवाज्जीवस्य संकर्पणादेरुत्पत्यसंमयात् । उत्पत्तिमत्त्य उपादेयस्योपादाने लयस्वरूपहानापत्त्या मोक्षमारत्वानुपपत्तेः । प्रति- पक्ष्यति चाऽऽचार्यों जीवोत्पत्तिं नाऽऽत्माऽश्रुतेः' इत्यत्र ॥ ४२ ॥ नन्दीश्वरकर्तृकत्वात्पाश्चरावस्मृतिः प्रमाणं तत्राऽऽह- न च कर्तुः करणम् ॥ ४३ ॥ इति । सर्वज्ञात्कर्तृरूपाद्धेतोः सा स्मृतिः प्रमायाः करणमिति न । चकारः श्रुत्या सर्वज्ञेश्वरं ज्ञात्वा तन्मूलकत्येन स्मृतेः प्रामाण्यनिर्णयामागेव स्वतःप्रमाणाद्वेदाजीवस्य ब्रह्माभिन्नत्वेन निर्णय इति बलवत्प्रमाणेहत- विषयत्वाद्गीणतयैव स्मर्नेयत्वादिति हेत्वर्थः । अथवा कर्तुः संकर्ष- णाकरणं मनोऽजायत इति न । करणान्तरसाहाय्यं विना कर्तृत्वस्या- संमवात्समवे षा मनोऽपि व्यर्थं स्यात् । न च ब्रह्मण हव जीवस्यापि करणान्तरेण मन:कर्तृत्वमास्तामिति वाच्यम् । जीवव्यापारस्य मनःसं. बन्धकृतत्वेन मनउत्पत्तेः पूर्व जीवरूपकर्तृष्यापाराविष्टस्यकरणस्या- संमवात् ॥४३॥ ननु वासुदेवादयश्चत्वार एव निरुपादानाः समा वासुदेवात्संकर्षण इत्यादिकं तूपासनाप्रकारस्तत्राऽऽह- विज्ञानादिक्षावे वा तदप्रतिषेधः ॥ ४४ ॥ इति । उपासनादिमावेऽपि तस्यासमवस्याप्रतिषेधो विद्यमानत्वम् । ईश्वर. नानात्वस्य वैफल्यादेको वासुदेवः परमात्मतत्त्वमिति स्वसिद्धान्तविरो- धाच्च ॥ ४४ ॥ १ क.पोनि । २ ख. दिवासु' । ३ क. 'वनि'। ४ क. णकृत'।

·ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [२द्वितीयाध्यायस्य-- विप्रतिषेधाच्च ॥ ४५ ॥ (८) इति । ज्ञानैश्वादिगुणा आत्मान एते चत्वारो वासुदेवा इत्यादिविवादात् । 'पापण्डिनो विकर्मस्थान्वामाचाररतांस्तथा । पाश्चरात्रापाशुपतान्वाङ्मात्रेणापि नार्चयेत्' इति कूर्मपुराणादिषु तन्मतानुयायिसंसर्गस्यापि निषिद्धत्वाच । चकाराच्चतुर्पु षेदेषु परं श्रेयोऽमाप्प शाण्डिल्य इदं शाखमधी- सवानित्याविषदनिन्दनात् ॥४५॥ (८)। इति द्वितीपाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥२॥ अथ द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः॥ तृतीपे भूतमोक्तश्रुतीनां मिथोविरोधपरिहारः । तत्र मोक्तृत्वस्यो- पाधिकायादुपाधिषु चाऽऽकाशस्य प्रथममुत्पत्तिश्रुतेः प्रथमं तत्रैव विरोध शकते- न वियदश्रुतेः ॥ १ ॥ इति । पियन्न जायते छान्दोग्ये भूतसृष्टी तश्रुतेः ॥१॥ आस्ति तु ।। २ ॥ इति । तुशब्दाजायत एव यतस्तैत्तिरीयके 'आत्मन आकाशः संभूतः' [to २११११] इत्याद्यस्ति तथा च वियत्तेजसोर्न क्रमेणोत्पत्तियोरपि पाथम्यानुपपत्तेः । नापि युगपत, वायोरनिरिति विरोधात् ॥ २ ॥ छान्दोग्ये वियदुपसंहारेऽपि तेजःप्राथम्यमङ्गः । तत्तेजोऽसृजत' [छा० ६।२।३] इति सकृच्छ्रुतस्य सर्दुः स्रष्टव्यद्वयसंवन्धारपदावृत्त्या पाक्यभे- बम । तस्माच्छ्रतिद्वर्य मिथो विरोधात्ममाणं न थेति संशय सिद्धान्त- दायांय पूर्वपक्षं सूत्रयति- गौण्यसभनात् ॥ ३ ॥ इति । आरमन आकाशः संमूतः । आकाशाद्वायुः' इति अतिौणी सं न जापते नि:स्पर्शदव्यत्वादित्पनुमानात् ॥३॥ १ स.ई मुता। २.दुः सम्पर।

·- . - तृतीयः पाद ३० वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। ननु नानुमानमात्रेण श्रुतेधिः 'प्राबल्यमागमस्यैव जात्या तेषु त्रिपु स्मृतम्' इतिस्मृतेस्तत्राऽऽह- शब्दाच ॥ ४॥ इति । 'भन्तरिक्षं चैतदमृतम् '[वृ०२।३।३] इति पथाऽनन्तोऽपमा. काश एवमनन्त आत्मत्यादेः । चकारादुत्पत्त्यादिफल्पने गौरवात् ॥ संमूत इत्यस्याऽऽकाशे गौणत्वं वाय्वादौ मुख्यत्वं कथं तत्राऽऽ६- स्याच्चैकस्य ब्रह्मशब्दवत् ॥ ५॥ इति । यथा तैत्तिरीय एव 'अन्नं ब्रह्म' [ते. ३।२।१] इत्यादिप गौणत्वम् 'आनन्दो ब्रह्म' [तै० ३।६।१] इत्यत्र मुख्यत्वं ब्रह्म- शब्दस्य तथा प्रकृतेऽपि स्यादेव ॥५॥ समाधत्ते- प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेकाच्छब्देश्यः ॥ ६ ॥ इति । नोक्तश्रुतिर्गौणी यतोऽव्यतिरेकं प्रकृतिविकारमावेनाभेदमादायैव ब्रह्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञायाः प्रतिवेदान्तं कृताया अहानिरु- पपत्तिः । ननु ब्रह्मप्रपञ्चयोः प्रकृतिविकारमावेनामदं विनाऽपि राजज्ञानेन सैन्यज्ञानोक्तियद्गीणतयैव प्रतिज्ञोपपाद्यतां शम्भ्य इति । येनाश्रुत श्रुतं भवत्पमतं मतमविज्ञातं विज्ञातम्' [छा०६।११३] इत्यनेन कृतप्रतिज्ञायाः 'यथा सोम्यकेन, इत्यादि मृत्तिकेत्येव सत्यम् ' [छा०६।१।४] 'एवर सोम्य स आदेशः' [छा०६।१६] इत्यन्तमुपक्रम्योक्तेन 'ऐतदात्म्यमितर सर्वम् ' [छा०६ । ८।७] इत्युपसंहारकशब्दसंदर्भण प्रकृतिविकृति- भावनामेदमादायैवोपपादितत्वात् । न च पूर्वोक्तदोषः । छान्दोग्ये हि तेजसः प्राथम्यं न श्रुतं नापि प्रथमश्रवणोकमपाठरूपस्थानप्रमाणगर्य वायोरग्निरितिश्रुत्यपेक्षया स्थानस्य दौर्बल्यात् । नापि ताशस्थान- स्पाऽऽकाशानुत्पत्तिकल्पकत्वम् ‘आकाशः संभूतः' इति श्रुतेर्बलय- स्यात् । तेजःप्राथम्यस्य श्रौतस्वेऽपि सक्रमाया आकाशोत्पत्तेबांधावरं तेज:- - . १. 'गात्स्था।

·- - ११० ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [२ द्वितयाध्यायस्प- प्राथम्पस्य धर्मस्यैव वाधः । तस्माद्वियदुत्पचिश्छान्दोग्य उपसंहर्तया । न च वाक्यभेदः । तद्रियदसृजतेतिवाक्यान्तरकल्पनस्यैवोपसंहारत्वेन पदावृत्पमावात् । एवं चान्तरिक्षममृतमित्याद्यापेक्षिकामृतस्वादिपरम् । 'अतोऽन्यदातम्' [वृ० ३।४।२] 'ज्यायानाकाशात् ' इत्यादि- श्रुतेः । स्वाध्यस्तस्वेतरसर्वसंबन्धित्वस्यैद प्रकृते ज्यायःशब्दितत्वात् । 'अस्थूलमनण्वह्रस्वमदीर्घम् ' [वृ० ३३०८] इत्यादिश्रुत्वाऽऽत्मनि परिमाणमात्रनिषेधात् । न च विनाशकल्पने गौरवं दोपः । श्रुतिमूलक- स्वात्पूर्वोत्तरावस्थयोरेव पागमावध्वंसरूपत्वेन प्रागमावस्येवातिरिक्त- पंसस्पानङ्गीकाराञ्चेति मावः ॥ ६ ॥ बलवदनुमानेनापि पूर्वानुमानं दूपपति- यावद्विकारं तु विभागो लोकवत् ॥ ७ ॥(१) इति । विमागश्चेतनमेदो यावद्विकारं विकारमनतिक्रम्य वर्तते । उत्पत्ति- मत्वष्याप्य इति यावत् । अविद्यादि मन्वानं प्रति वाद्यकार्यजनकमेव विभागः । आद्यकार्यत्वं चैतत्सृष्टिकालीन सत्येतत्सृष्टिकालोत्पन्नध्वं. सावृत्तित्वम् । अविद्याचित्संबन्धजावेशविमागादेरप्य विद्यादेवि काल- रूपतया सर्वकार्यकारणत्वान्न व्यभिचारः। उक्ताद्यकार्यत्वं चाssकाश. जनकेक्षणनिठमाकाशोत्पत्तिक्षणद्वितीयक्षणोत्पन्ने स्वनाशे कालिकसंब- न्धेन तस्यावृत्तित्वात् । कार्यान्तरे चेक्षणान्तरमेव हेतुः । छान्दोग्ये तेज- आदिकार्यभेदानामीक्षणभेदजन्यत्वोक्तरविद्यादिषभिन्नत्वं वा हेतुः । पक्षतावच्छेदकं च नादृष्टादिसाधारणं किंतु भूतत्वादिकमतो न पक्षकदेशे हेवसिद्धिः। अजन्यं सद्यविनाशि तदन्यत्वं या साध्यं तेन चेतनभेदे हेतावपि नाविद्यादी व्यभिचारः । न चाप्रयोजकत्वम् । लाघधेनाविद्या. विपश्चकभिन्नजडत्वस्यैव ब्रह्मादृष्टादिकार्यतावच्छेदकत्वेनानुकूलतर्कस- त्वात् । 'यतो वा इमानि भूतानि जापन्ते [ते० ३।१।१] इत्यादा- विमानीत्यस्य जीव ईशस्तयोर्मेदोऽघिद्या तसंपन्धश्चेति पचकभिन्नपर- तया मूतानीत्यस्य प्राप्तार्थकस्य शुद्धचित्मातरूपदृश्यपरतया श्रुतियुक्ति- सिद्धानादिताकेभ्य उक्तपञ्चम्पो मिन्नं यदृश्य तत्त्वावच्छेदेन ब्रह्मकार्य- तालामादाकाशादेः कार्यस्य श्रुत्युक्तत्वेन श्रुत्यनुग्रहाच । न चोक्तधर्मस्प पागमावसाधारण्याप्रलयावृत्तित्वं जन्पत्वं वा श्रुत्या जन्यतावच्छेदक- १. 'पापमा २स, नमी ·तृतीयः पादः ३] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। १२१ खेन बोध्यत इति वाच्यम् । प्रागमावे मानस्यामावादावे वा प्रलया. वृत्तित्वं न तथा । प्रलयत्वं हि न कार्यद्रव्यानधिकरणत्वं प्रलये सत्त्वा- दिगुणपरिणामानां क्षणद्वयमात्रस्थायिनां द्रव्याणामस्मामिः स्वीकारा- दुभयवाद्यसंमतत्वात् । नापि गन्धानाधारत्वं मन्मते पृथिवीजलादिल- यकालेऽपि तत्सत्वात् । तच्छब्दानाधारकत्वमपि न तत्तच्छब्दस्पैव शब्दत्वेन तल्लपकालेऽपञ्चीकृताकाशाधारेऽपि तत्सत्त्वात् । जन्यत्वमपि न कार्यतावच्छेदकं तत्तदवच्छेदकमेदभिन्नत्वेन सर्वकार्याननुगतत्वात् । मागभावप्रतियोगित्वमपि न तथा प्रागमावे मानाभावात् । कालिकवि- शेपणतानुयोगित्वमपि न तथाऽविद्यादिरूपकालवृत्तित्वात् । अन्यथाऽ. विद्याया जगदाधारत्वस्य श्रुत्यादौ श्रुतस्यानुपपत्तेः । अनादिसाधार. णस्य जगतः कालिकेनैवकसंबन्धेनाविद्यावृत्तित्वस्य वाच्यत्वात् । [*एतेनाविद्याजन्यमेव ब्रह्म जन्यतावच्छेकमित्यपास्तम् । बह्मजन्यत्व- स्याविद्याजन्यतावच्छेदकरवेनान्योन्याश्रयादन्यस्यातत्त्वात् । ] तस्माद- नादिपडन्यत्वमेव कार्यतावच्छेदकम् । यत्त्वीक्षणानाधारकालवं पल- पत्वमिति तन्न। पृथिव्यादिलयकाल ईक्षणस्वीकारे प्रलयेऽप्युक्तसत्त्वादि: परिणामार्थ तस्वीकारस्य युक्तत्वात्, तर्कामावात, श्रुतिविरोधादमूत: खाद्युपाधिमत्त्वाच्च । पूर्वोक्तानुमानमनवकाशमिति मावः ।। ७ ।। (१) पायोरुत्पत्तिमादाय पूर्ववच्छान्दोग्यतैत्तिरीयश्रुत्योर्विरोधे पूर्ववदेव सिद्धान्तेऽपि पूर्वत्र 'एकमेवाद्वितीयम् [छा०६।२।१] इत्यादि- साभ्यासवाक्यैरद्वैतप्रतिपादनाद्यथैकविज्ञानात्सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा मुख्या तथा 'वायुश्चान्तरिक्षं चैतदमृतम् ' इति । सैपाऽनस्तमिता देवता यद्वायुः' [वृ०१।५ । २२ ] इति साभ्यासवाक्येनामृतत्वाद्यपि मुख्यमस्त्वित्पधिकमाशइक्यातिदिशति- एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः ॥ ८॥ (२) इति । बृहदारण्यकतृतीयाध्यायकृताया 'अनेन ह्यात्मनैतत्सर्व वेद ' इति सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाया उपपादनाय वायुश्चान्तरिक्षमित्यादिकमात्मकार्यप्र- * धनुश्चिद्गान्तर्गतोऽय ग्रन्थ. ख पुस्तकस्थः । १ ख. 'रिमाणानां । २ ख. 'त् । शन्दा । ३ ख. 'रकालत्व। ४ ख. तत्पञ्चीकता. काशस्येव शब्दवत्त्वेन तत्कालेऽ।५ख. भारस्यापि । ६ क. 'त् । अत।

·. - मह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [२ द्वितीयाध्यायस्य- दर्शनपरम् । अत एव पश्चान्नेति नेतीत्यादिना जगन्निषेधितम् । तथा चोपपाद्यस्य प्रतिज्ञावाक्यस्यानुसारेणामृतत्वादिगौणतया नेयम् । साथ. काशा चामृतत्वादिश्रुतिर्वायूपासनाविधिसंनिहितत्वेन स्तुतिपरत्वात् । अद्वैतश्रुतयश्च स्वार्थपरा एव तदुपक्रमादिमत्त्वात् ॥ ८॥ (२) 'यथाऽनेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युच्चरन्त्येवमेवास्मादात्मनः सर्व एत आत्मानो व्युच्चरन्ति [वृ०२।१।२० ] इत्यत्र ब्रह्मात्मकस्याऽऽत्मन उत्पत्तिः न चास्य कश्चिजनिता' इत्यत्रानुत्पत्तिरिति विरोधे यथा- नेकाढतश्रुत्यनुसारेण 'वायुश्चान्तरिक्षं चामृतम्' इति नीतं तथा न चास्य कश्चिजनितेत्यपि विस्फुलिङ्गादिबहुश्रुतीनामात्मा जन्यः कारण- त्वादाकाशवदित्यनुमानस्य चानुसारेण नीयतामिति प्रत्याह- असंभवस्तु सतोऽनुपपत्तेः ॥९॥ (३) इति । नाऽऽत्माऽश्रुतेः '[७० पू० २।३ । १७ ] इत्यत्र तु जीवत्वेन जन्यत्वं शकित्सा परिहरिष्यति । सतो ब्रह्मण उत्पत्त्यसमवः । तत्र हि 'न सत्कारणं सर्वत्र सद्यवहारे विपयस्यैकस्पा: सद्यक्त घवेन कल्प. नात् । नाप्यसत्कार्यस्य सत्स्वमावत्वे नाशासंभवेन सत्त्वासत्त्वधर्मवत्त्वे स्वनाशेऽप्यनुवृत्त्यापातेन चाऽऽरोपणीयत्वनियमादारोप्यस्य चासदाधि. छानकस्यासंमवात्कारणमात्रस्य कार्यत्वे चानवस्थापातादित्यनुपपत्तेः । अत एव श्रुतिरोपाधिकोत्पत्तिपरेति भावः ॥९॥ (३) यदि सदन्यस्यानधिष्ठानत्वान्न ब्रह्महेतुत्वं तर्हि यायोरपि न तेजो. तुत्वं किंतु ब्रह्मणः । तथा च 'तचेजोऽसृजत '[छा० ६ । २१३] इदं सर्वमसृजत '[वृ०१।२।५] ' सर्व खल्विदं ब्रह्म तज्जलान् [छा० ३ । १४ । १] इत्यादिनिरपेक्षहेतुतारोधकश्रुत्पनुसारेण वायोरनिः' [ते. २।१।१] इति वाप्यानन्तर्यपरमिति प्रत्याह- तेजोऽतस्तथा ह्याह ॥ १० ॥ (४) इति । अतो मातरिश्वनस्तेजो जापत एव । हि यस्मादपादानपञ्चमीसम. मिव्याहृतत्वेनापादानार्थकपशमीकं वायोरग्निरिति वाक्यं तथा तेजो पायुजमाह । अत एव बाधकाच्छृतयो ब्रह्मनत्वमेवाऽऽहुन तु नरपेक्ष्पे. णेति मावः ॥ १०॥ (४) ·- . तृतीयः पादः ३] वेदान्तमूत्रमुक्तावलिः। ननु वायौ तेजस उपादानत्वमविरुद्धं न स्वपो तेजसीत्यधिकमाश• यासिदिशति- आपः ॥ ११ ॥ (५) इति । अतस्तथा ह्याहेत्यनुपक्षनीयम् । अतस्तेजस आपो जायन्ते । तथा च पञ्चीकृतयोरेव जलतेजसोविरोध इति मावः ।। ११ (५) ता अन्नमसृजन्त' [छा०६।२४] 'अद्भयः पृथिवी पृथिव्या ओपधय ओपधीभ्योऽन्नम् ' [तै० २।१।१] इति श्रुत्योविरोधेऽन्नं बीद्यादि यत्र क च वर्षति तदेव भूयिष्ठं भवतीतिवाक्पशेषगतलिङ्गा. न तु पृथिवी भूतप्रकरणस्य लिङ्गाद्दौर्बल्यात् । तथा च पृथिवीपदम. सार्थकमिति प्रत्याह- पृथिव्याधिकाररूपशब्दान्तरेश्यः ॥ १२ ॥ (६) इति । अन्नपदार्थः पृथिवी भूताधिकारात् । रूपाद्यत्कृष्णं तदन्नस्येत्यनेनो. तात् । ब्रीह्यादि विना पार्थिवान्तरेऽपि कृष्णरूपसत्त्वादन्नस्येत्यस्य घीह्यादिमानपरत्वासंभवात्मकृते कृष्णरूपत्वावच्छेदेनान्नीयत्वस्य विव- क्षितत्वाद्यद्योगमाथम्ये तथा व्युत्पत्तेः ।' अद्भयः पृथिवी' [०२। ११] ' तद्यदपां शरः सा पृथिवी' [बृ० १।२।२] इत्यभ्या- सरूपाच्छब्दान्तरात् । लिङ्गंतु पृथिव्या अपि तस्या एव परिणामतो बीह्यादित्वात् । तथा च पृथिव्याः परिग्रहे श्रुतिलिङ्गयो त्यन्तबाधस्त- लुभ्यार्थापरित्यागेन तद्रूपेण परिणतपृथिवीलक्षणात् । नीहादिमात्रए- रिग्रहे पृथिवीलिङ्गप्रकरणस्थानानामत्यन्तबाधः पृथिव्येकदेशस्य परि- स्पागादिति पृथिव्येवार्थ इति मावः ।।१२।। (७) 'आकाशाद्वायुः [तै ०११] इत्यादी निरपेक्षमाकाशादीनां हेतुत्वं ' य आकाशमन्तरो यमयति' [वृ० ३७१२] इत्यादौ चेश्व. रसापेक्ष प्रतीयत इति विरोध आकाशादीनामचैतन्याद्यद्यपि निरपेक्ष न हेतुत्वं तथाऽप्याकाशाद्वायुरित्यादावाकाशादिपदानां 'यमाकाशो न घेद [६०३।७।१२] इत्यादाविवाधिष्ठातृदेवतानिरूढत्वादधिष्ठातृदेवता- १ स. रत्वा । ५ ·ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [२ द्वितीयाध्यायस्प- स्वेनेश्वरव्यक्तराकाशादिसहकारित्वमाकाशमन्तरो यमयतीत्यनेन लब्धं नत्वीश्वरत्वेनेति प्रत्याह- तदभिध्यानादेव तु तल्लिङ्गात्सः ॥ १३॥ (७) इति । 'सोऽकामयत बहु स्याम्' [०२।६।१] इत्यादि सच्च त्यचाभवत्तदात्मानं स्वयमकुरुत '[ते०२।६।१] इत्यन्ते स्वात्मना सर्वमृष्ट्यभिधानं 'यः पृथिव्यां तिष्ठन् ' पृथिवीमन्तरो यमयति [वृ० ३ । ७।३] इत्यादी सर्पनियन्तृत्व चेश्वरस्यैव लिङ्गमतः स एव कार्यजनने सहकारी । एवं चाधिष्ठातृदेवतारूपेण नियन्तृताया न कष्ट- कल्पनं न वाऽऽकाशादिपदे लक्षणा । ईश्वरस्य च नियन्तुर्मानान्तरमा- ल्या न तन्नेरपेक्ष्यं शास्त्रार्थ इति भावः ॥ १३ ॥ (७)। महाभूतानामुत्पत्तिलयान्यतरत्वेनानुमितो लयक्रमो यथा सृष्टी तथैव श्रुतिसंनिधानात्तथाचाऽऽकाशाद्युपादानलयोत्तरं पाप्यादेलय इति प्रसगात्मत्याह- विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपयते च ।। १४ ।। (८) इति । अतः सृष्टिक्रमाद्विपर्ययेणैव लयक्रमः । चो हेतौ । यतः स एवोपप. यते। जगत्प्रतिष्ठा देवर्षे पृथिव्यप्सु पलीयते । ज्योतिष्यापः प्रलीयन्ते ज्योति यो प्रलीयते इत्यादिस्कृतेः । उपानासमपापिहेतुनाशं पिनापि कार्यनफापर- रस्योकत्वाच ॥ १४ ॥ (८) अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण तल्लिकादिति चेन्ना विशेषात् ॥ १५ ॥ (९ ) इति । एतस्माजायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुज्योतिरापः पृथिवी' [मु०२।१।३] इत्यनाऽऽकाशप्राणयोरन्तरा मध्ये वि- ज्ञान ज्ञानेन्द्रियाणि मन आकाश च जायते । पाठक्रमादात्मन आकाश इत्यवाऽऽकाशस्य माथम्यं तु न तायता विरुद्धं भूतसृष्टयपेक्षयात्तलि. १ ख. 'दानव । २ ख. 'नशन शा।३ ख 'न भादिक प।

·ܟ̣; तृतीयः पादः ३ वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। द्वादन्तरोत्पत्तिलिङ्गादिति चेन्न । अविशेषात् । 'अन्नमयं हि सोम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वाक् [छा०६ । ५।४] इत्यन्नात् 'माणो मनः' इत्यादी मनआदीनां मौतिकस्याविशेषात् । मौतिका- न्तरवत्पश्चादेपोत्पत्तेः । तथा च. श्रुत्या क्रमो पाध्यत इति भावः मनु तथाऽपि जीवोत्पत्त्या मूतोत्पत्तिकमो बाध्येत मोक्कुरम्पतित्वेन मोग्पभूतसृष्टेः पूर्व मोक्त सृष्टेरवश्यवाच्यत्वात, जीवजननादिकमादाय जातकर्माद्भिवणात, जातश्चैत्रो मृत इति चेतन एव व्यवहाराच जीवा. नामुत्पत्त्यादिसिद्धेः । न जीवो नियत इत्यादिश्रुतिस्तु वेहनाशकाले. जीवनाशानियमपरेति प्रत्याह- चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात्तव्यपदेशो भाक्त- स्तद्भावनावित्वात् ॥ १६ ॥(१० )इति । तस्य जननादेजोंये प्रीतादिव्यपदेशो माक्तः परम्परया। अत एय चराचरदेहनिष्ठजननादिविषयकः । तस्य जीवस्प भावे सत्त्य एव यागादिफलस्य माविस्यात् । अन्यथा कृतनाशाकृताभ्यागमप्रसङ्गत ॥१६॥ (१०.) 'जीवापेतं वाव किलेदं म्रियते न जीयो म्रियते '[छा०६।११ । ३] इत्यादि बालादिस्वदेहनाशकाले युवादिदेहारूढस्य जीवस्यानाश- परम् ' यथाऽग्नेबिस्फुलिङ्गा एवमेवास्मादात्मनः सर्वे प्राणा व्युच्चरन्ति बृ०२।१।२०] इति श्रुतेर्जीवानां सृज्यमानानामदृष्टामायऽप्य- विद्यावैचित्र्यादेव मुखदुःखादिवैचित्र्यात् । तथा चाऽऽकाशादिवजी- बानामुत्पत्यादीति प्रत्याह- नाऽऽत्माऽश्रुतेनित्यत्वाच्च तात्यः ॥ १७ ॥ (११) इति । जीवा न जननादिमन्त आकाशादिवन्मुख्यवृत्त्या तद्बोधक श्रुत्यमा- दात् । उक्तश्रुती वोपाध्युत्पत्त्या पार्थक्यबुद्धिविषयत्यमात्रप विस्फुलि- हुन दिदृष्टान्तेनोक्तत्वादुत्पत्त्यादिलक्षणायां मानाभावात् । ननु पथा सुदी- 7 १ ख. पस्य ना।

·ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [२ द्वितीयाध्यायस्य- तात्पावकाद्विस्फुलिङ्गनः सहस्रशः प्रमवन्ते सरूपाः । तथाऽक्षराद्विविधाः सौम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापियन्ति' [मु०२।१।१] इत्यादी सरूपमावशविताना जीवानामक्षरादुत्पत्तिर्मुख्ययैव वृत्त्योक्ता तबाऽऽह- नित्यत्वादिति । ताभ्यो । महानज आत्मा' [वृ० ४।४।२५] 'अविनाशी वा अरेऽयमात्मा' [बृ० ४।५।१४ ] इत्यादिश्रुतिभ्यः । तथा चोक्तश्रुतौ न जीवोत्पत्तिलामः सरूपपदस्याननुषङ्गात्तदनुपङ्गेऽपि प्रजायन्त इत्यस्य दृष्टान्तस्य प्रमवन्त इत्यनुरोधेन प्रमवन्तीत्यर्थकत्वात्म. भवस्य च हिमवतो गङ्गा प्रभवतीतिवत्मथमोपलब्धिविषयत्वरूपत्वा- दिति मावः ॥ १७॥ (११) नन्वे जीवस्येशाभेदोऽभिप्रेतः । अन्यथक विज्ञानेन सर्वविज्ञानप्र- तिज्ञानुपपत्तेः । स चानुपपन्नः । जीवस्य नित्यस्वप्रकाशत्वाभावात् । पश्यन्नचक्षुः शृण्वन्नश्रोत्रम(:)' इत्यनेनाऽऽगन्तुकज्ञानवत्त्वोक्तः । 'असुप्तः सुप्तानभिचाकशीति' [वृ० ४।३।११] 'अवार्य पुरुषः स्वयं ज्योतिः' [वृ० ४।३।९] इत्यादिश्रुतेरपि जीवस्येन्द्रियाजन्या. विद्यावृत्तिरूपस्वानसोपुप्तज्ञानतच्छक्तिमत्वमात्रपरत्वादिति प्रत्याह- ज्ञोऽत एष ॥ १८ ॥ (१२) इति । अतो ज्ञानस्य स्वप्रकाशस्योत्पत्त्यसंमवादेव जीवो ज्ञो नित्यस्वप्र- काश एष । वृत्तिज्ञानविषयकस्य ज्ञानस्य ज्ञानान्तरविषयत्वेऽनवस्थापत्तेः स्वप्रकाशत्वकल्पनात्तस्य चोत्पत्त्यादिकल्पने गौरवात् । ततश्च पश्यन्नि- स्पादेरागन्तुकचाक्षुपादिवृत्तिपरत्वेऽप्य सुप्त इत्यादनिस्पस्वप्रकाशचैतन्य- परत्वात्तस्य जीवरूपस्पेशामिन्नत्वमुपपन्नमेवेति भावः ॥ १८॥[१२] उत्क्रान्तिगत्यागनीनाम् ॥ १९ ॥ इति । आत्माऽणुरित्या(त्य )पाहियते नाणुरित्यायग्रिमानुसारात् । 'स पवाऽस्माच्छरीरादुक्कामति सहवतः सरुकामति' [कोपी० ३।३] इत्युत्कान्तेः 'ये केचनास्माल्लोकात्मयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ति [ कौपी० ११२] इति गतेः 'तस्माल्लोकात्पुनरेत्यस्मै लोकाय फर्मणे १. शनास ·तृतीयः पादः ३] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। ११७ [बृ०४ । ४।६ ] इत्यागतेः श्रषणात्तासां च सर्वगतत्वे सत्यनुपपत्ते- मध्यमपरिमाणत्वे च सावयवत्वाद्यापत्तेः । तथा चाण्वन्तरस्येवाऽऽ- स्मनोन स्वप्रकाशत्वमिति भावः ॥ १९ ॥ ननु गत्यागती तत्तदेहाभिमानस्तन्नाशश्चोत्क्रान्तिः स च सर्वगेड- पक्षतस्तत्राऽऽह- स्वात्मना चोत्तरयोः ॥ २०॥इति । स्वात्मना स्वस्वरूपेण समवायिनोत्तरयोजन्ययोर्विमागसंयोगयोः सतौरवोत्क्रान्त्यादिमत्त्वमात्मनः संमवति विमागावच्छिन्नक्रियाया उत्क्रान्तित्वादुत्तरसंयोगावच्छिन्नक्रियाया गत्पागतिस्वात् । अभिमाना. वेश्चन मुख्यमुत्क्रान्त्यादित्वमिति मावः ॥ २० ॥ नाणुरतच्छ्रुतेरिति चेन्नेतराधिकारात् ॥ २१ ॥ इति । अतच्छ्रुतेः ' महानज आत्मा' (बृ. ४ । ४ । २२ ) इत्यनणुत्व- अतर्गौणमुत्क्रान्त्यादीत्यारमा नाणुरिति चेन्न । इतरस्प परमात्मनो मुख्पतया प्रतियोगित्वेनाधिकारार्दुकान्तिश्रुत्या तस्यैव महत्त्वोक्तेम- हता ब्रह्मणा श्रुत्या जीवतादात्म्यस्य विवक्षितत्वाहा ॥ २१ ॥ स्वशब्दोन्मानास्यां च ॥ २२ ॥ इति । स्वस्पाणुत्वस्य 'एपोऽणुरात्मा' [मु०३।१।९] इति शब्दात वालाग्रशतमागस्य शतधा कल्पितस्य च । मागो जीव: ' (श्वे. ५।८) इत्पनेनोन्मानात्तुल्पत्वकथनाच ॥ २२ ॥ अधाणखे जीवस्य स्वामाविके नानाविषयाणां युगपत्स्वस्वसंबद्ध- साक्षिमास्यत्वं न स्यात् । न स्याच हस्तादेर्जीवे युगपज्जायमाननानासु. खाद्यवच्छेदकत्वं युगपज्जीवासंघन्धात्तत्राऽऽह- अविरोधश्चन्दनवत् ॥ २३ ॥ इति । यथा कस्मिंश्चिदवयवे स्थितो हरिचन्दनविन्दुरन्येष्यप्यवयवेपु परम्प. रपा संघन्धे(द्ध)पु सुखस्य निमित्तं तथा तत्तवृत्तिषिशेपद्वारा १ ख. गोड। २क, व नोका' । ३ ख. 'तिपायो । ४ ख. 'दुक्त । ५स. मकाया।

·. . , ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [२ द्वितीयाध्यायस्य- संबद्धं विषयमारपि जीवोऽपरोक्षी करिष्यति । संमत्स्यते चावयवान्तर- मपि परम्परया। सुखादेर्मनोनिष्ठत्वान्मनसश्च स्थूलत्वायुगपत्तत्संबद्ध- हस्ताद्यवच्छेदकत्व बाधकामावश्चेति नोक्तविरोधः ॥ २३ ॥ अवस्थितिवैशेष्यादिति चेन्नायुपगमाद्धदि हि ॥२४ ॥इति । चन्दनबिन्दोरेकदेशावस्थितिः प्ररपक्षा जीवस्य तु कुमावयवे कदाई- पस्थितिरिति बक्तमशक्यमतोऽवस्थितौ विशेषानोक्तदृष्टान्त इति चेन्न। हि यस्मात् ' स वा एप आत्मा हृदि ' [छा०८।३।३ ] 'हृद्यन्त. ज्योतिः पुरुषः'.[वृ०४।३।७] इत्यादिश्रुत्या हृद्येवावस्थित्य- भ्युपगमादोपः ॥ २४ ॥ ननु युगपत्पादाद्यवच्छेदेन जायमानानां सुखादीनां युगपरसाक्ष्यसं- धन्धाद्भानानुपपत्तिर्बहिर्विषयाणामिव तेषामिन्द्रियजन्यवृत्तिविषयत्वा. नभ्युपगमान्मानसानन्तवृत्तीनां तासु मनःकरणकत्वस्य च कल्पनादरमः णुत्वश्रुतेगीणत्वं तबाऽऽह- गुणादा लोकवत् ॥ २५ ॥ इति । . यथा लोके दीपादिः स्वगुणेन प्रमया संबद्धं मासयति तथा जीवोऽपि चैतन्यगुणेन देहव्यापकेन संबद्धं सुखादीति मावः ॥२५॥ ननु चैतन्य गुणस्य जीव एव समवायात्पादाद्यवच्छिन्नसुखादिमिः संबन्धासमवः । प्रमावत्तेजोविशेषो न गुणस्तत्राऽऽह- व्यतिरेको गन्धवत् ॥ २६ ॥ इति । यथा गन्धसंबद्धे घ्राणे गन्धसमवायस्य व्यतिरेकस्तथा चैतन्यसंब. द्धेऽपि सुखादी तत्समवायस्य । तथा च स्वसंयुक्तसमवायेन यथा गन्धस्य घ्राणं ग्राहक तथा विषयविपपिमावेन चैतन्यं सुखादेपवहार- जनकमिति तस्य तत्रासमवायेऽपि न क्षतिरिति मावः ।। २६ ॥ नन्वेषं जीवस्यैव विषयतासंपन्धः सुखादी कुतो नाभ्युपेयते तत्राऽऽह- तथा च दर्शयति ॥ २७ ॥ इति । नेदमस्माभिः कल्प्यते किंतु हायतनवाणुरखे उपक्रम्य लोमम्प आ नखानेभ्यः' [छा.८11] इति श्रुतिजपिस्प आ ·३ - तृतीयः पादः ३] वेदान्तमूत्रमुक्तावलिः। शरीरतदवयवावच्छिन्नमुखादिसंबन्धं तथैव चैतन्य गुणद्वारय दर्श- यति ॥ २७॥ कुतः श्रुतेस्तथाऽर्थनिर्णयस्तवाऽऽह- पृथगुपदेशात् ॥ २८ ॥ इति ! प्रज्ञया शरीरं समारुह्य' [ कौपी० ३।६] इति श्रुत्या पक्ती- छात्पृथक्त्वेन प्रज्ञाशब्देन करण चैतन्यस्य निर्देशात् ॥२८॥ जीवाणुत्वं प्ररपाह- तद्गुणसारत्वात्तु तव्यपदेशः प्राज्ञवत् ॥ २९ ॥ इति । यथा हृदयाकाशदहरत्वमादाय प्राज्ञस्येशस्य दहरत्वे व्यपदेशो 'दह- रोऽस्मिन्नन्तराकाशः' [छा०८।१।२] इत्यत्र तथा जीवेऽप्यणुत्या- दिविषयकश्रुतिरूपो व्यपदेश औपाधिकः । तद्गुणसारत्वात् । तस्या- नवच्छिन्नवामिन्नजीवप्रतिपादकमहावाक्यस्य गुणीभूतोऽपेक्षितोऽर्थः सारः प्रतिपाद्यो यस्य तथात्वात् । तथा च महावाक्ये ब्रह्मामिन्नजीव- वोधनार्थमन्तःकरणधर्माणामणुत्वोत्क्रान्त्यादीनां निषेधे ‘स यत्तत्र किंचित्पश्यत्यनन्वागतस्तेन भवस्यसङ्गो ह्ययं पुरुषः' [वृ० ४।३१५] इति श्रुत्या चोधनीय औपाधिकं लोकसिद्धं तत्संबन्धं जीवेऽनुवदन्ती श्रुतिः ' प्रतियोग्युपस्थापकतयोपयुज्यते न तु स्थामाविकाणुस्वादिक प्रतिपाद्य मुख्यं महावाक्यं पीडयतीति मायः ॥.२९ ॥ मनु टुपाधिगतसंसार एव जीवस्य उपाधिना कदाचिद्वियोमे बन्धदशापामपि संसारो न प्रतीयते तत्राऽऽह- यावदात्मभावित्वाच न दोप- स्तदर्शनात् ॥ ३० ॥ इति । यावदामा जीवस्तत्त्वज्ञानानुत्पत्तिविशिष्टस्तावद्भाविवादुणाधिसंघ- न्धस्य नोक्तदोषः 'स समानः सन्नुभौ लोकावनुसंचरति ध्यायतीव लेला-. यतीव' [वृ० ४३७] इत्यादिना तथा दर्शनात् । समानोऽन्तःकरणेन साम्यमेव दर्शयति ध्यायतीत्यादि । लेलायति चलति । प्रतिवन्धक- शुन्यतत्वज्ञानपर्यन्तमारोपितस्योपाधिसंबन्धस्याऽऽवश्यकत्वं स्फटिक. . लौहित्यादी तथा दर्शनादिति चकारार्थः ।। ३० ॥ - ·. १२० ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [२ द्वितीयाध्यायस्प- ननु सुषुप्तिप्रलययोरन्तःकरणासंबन्धोऽस्त्येवान्यथा तदानीं तद्धर्मो- पलम्भापत्तेस्तत्राऽऽह- पुंस्त्वादिवत्तस्य सतोऽभिव्यक्तियोगात् ॥ ३३ ॥ इति । यथा पुंस्त्वादेर्वाल्पादो सतोऽपि सहकार्यमावान्न कार्यविशेषजनक स्वरूपाभिव्यक्तिः स्यात् । स्याञ्चान्यदा तथा सूक्ष्मरूपेण सत एवान्त:- करणस्य सुषुप्त्यादौ न सा स्यात्स्याचान्यदा न त्वत्यन्तं तदसंबन्धस्त- देति भावः ॥ ३१॥ नन्वन्तःकरणमेव नाम्ति कस्तद्धर्म आरोप्येत तत्राऽऽह- नित्योपलब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गोऽन्यतरनि- यमो वाऽन्यथा ॥ ३२ ॥ (१३) इति । वृत्तिं विना चेद्विषयमासकं चैतन्यं स्यात्तस्य नित्यं सदोपलब्धिः स्पादवृत्तेरपेक्षणे च तत्परिणामिनोऽन्तःकरणस्यानङ्गीकारे तदसंमवाद- नुपलब्धिः स्यात् । अथाऽऽस्मन एवाऽऽगन्तुको धर्मो वृत्तिः कल्प्योs. विद्याया वा परिणामः । तत्र च मनःपरिणामादिनियामकत्वेन त्वदमि- मतमेवास्तु नियामकमिति चेत् । तथाऽपि 'मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति '[वृ० १ । ५। ३] 'एतत्सर्वं मन एव' (बृ०१।५। ३) इतिदर्शनादेर्मनोहेतुकत्वनियमः । 'अन्यत्रमना अभूवं नादर्शम- न्यत्रमना अमूवं नाश्रीपम् ' (वृ०१।५।३) इति मनोधीनव्यास- नियमश्च यः श्रौतो लोकसिद्धश्च वर्तते तयोरन्यतरदन्यथाभूतं व्याहतं स्यादन्यतरन्न स्यादिति यावत् ॥ ३२॥ (१३) ' असलो हायं पुरुष: '०४ । ३ । १५] इति अतेरात्मनि कर्तृत्वसंबन्धासंमवादिष्टसाधनत्वबोधका विधयः कर्तृत्वं युद्धावेव कल्प. यन्ति नाऽऽत्मनि तव तद्यवहारस्त्वसंसर्गाग्रहात् । न चाऽऽरोपितकर्तु- त्वसत्त्वेऽपि पारमार्थिकसङ्गामावबोधकत्वेन श्रुत्युपपत्तिरिति वाच्यम् । विधितात्पर्यविषयत्वेनानारोपितत्वात् । तथा च श्रुत्यनूदितस्पाणुत्वादे. रात्मन्यारोपितत्वेऽपि कर्तृत्वं न तथेति सांख्यमतं प्रत्याह- कर्ता शास्त्रार्थवत्वात् ॥ ३३ ॥ इति । जीवः कव शास्रवोधयागादिफलमाक्त्वात् । शास्त्रफलं प्रयो- तरि तल्लक्षणत्वात् ' [जे० अ०३ पा० ७ अ० ८ सू०१०] इति १ स. 'यपादि।

·तृतीयः पादः ३] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। १२१ जैमिनिसूत्रस्य विधेः प्रयोक्तृगतफलसाधनतालक्षणत्वात्पयोक्तव फलमित्यर्थकत्वात् । तथा च यथा बुद्धिनिष्ठस्यापि मुखादिलक्षणफ. लस्य चिदात्मना संवन्धं विना मानानुपपत्त्या तब तस्याऽऽरोपितसंघ- धवत्त्वं तथा कर्तृत्वस्यापि । विधीनां तु तत्त्वावेदकत्वरूपप्रामाण्या- मावादारोपितकर्तृवपरत्वेऽपि क्षरयमाव इति भावः ॥ ३३ ॥ विहारोपदेशात् ॥ ३४ ॥ इति । स्वप्नं प्रकृत्य ' स ईयतेऽमृतो यत्र कामम् ' [वृ. ४ । ३।१२] स्वे शरीरे यथाकामं परिवर्तते ' [वृ०२।१।१८] इत्यादिनाss- त्मनि विहारकर्तृत्वोक्तः ॥ ३४ ॥ उपादानात् ॥ ३५ ॥ इति । 'प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाय ' [धृ०२।१।१७] इत्यने- नेन्द्रियाणां विज्ञानशक्तिं बुध्द्योपादायेत्यर्थकेनोपादानकर्तृत्वोक्तः॥३५॥ व्यपदेशाच्च क्रियायां न चेन्निर्देशविपर्ययः ॥ ३६॥ इति । विज्ञानं यज्ञं तनुते कर्माणि तनुतेऽपि च [तै० २१५११] इत्य. नेन क्रियामानकर्तृत्वव्यपदेशात् । अथोक्तश्रुती विज्ञानं बुद्धिरेव नाऽऽत्मेति चेत्तहि करणतयैव निर्देशः स्यान्न कर्तृतया । अत एव पूर्व- श्रुतौ विज्ञानेनेति करणतानिर्देशः । तस्माद्बुद्धेः करणत्वमेव तथैव निर्देशादिति भावः ।। ३६ ॥ ननु चेजीवस्य स्थातन्क्रयरूपं कर्तृत्वं तर्हि कदाचिदिष्टं करोति कदाचिन्नत्यनियमो न स्यात्तत्राऽऽह- उपलब्धिवदनियमः ॥ ३७ ॥ इति । कारणान्तरसमवधानानियमाद्यथा तद्विषय उपलब्धावनियमस्तथा प्रकृते । तथा च कारकान्तराणामप्रयोज्यत्वे सति प्रयोजकत्वमेव स्वातन्यं न तु कारणान्तरानपेक्षत्वमिति भावः शक्तिविपर्ययात् ॥ ३८ ॥ इति । बुद्धेः कर्तृशक्त्यङ्गीकारे करणशक्तिरन्यबावश्यं वाच्या कर्तृतायाः 'फरणव्याप्यत्वात् । तत्र चाऽऽत्मनोऽन्पस्य वा करणत्यागीकारे श्रुतहा- १स. तत्तदि।

·- १२२ ब्रह्मानन्दसरस्थतीविरचिता- [९ द्वितीयाध्यायस्य- न्पश्रुतफल्पनानुमवविरोधश्च स्यात् । आत्मनश्च कर्तृत्वाङ्गीकारे दोषा- मायावप्रयोजेकं शक्तिविपर्ययमानं स्वया कियत इति मावः ॥ ३८॥ समाध्यभावाच ॥ ३९ ॥ (१४) इति । कर्तृत्वादेर्बन्धस्याऽऽत्मन्यङ्गीकारे श्रुत्युक्तस्य निदिध्यासनादेयथ्य स्यात् । अविद्यानिवृत्तेरपि कर्तृत्वादिनिवृत्तिद्वारैव काम्पत्वात् । * विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तः' [मु०३।२१८] इति श्रुतेः ॥ ३९॥ (१४) नन्वेवं सत्यमेवास्तु कर्तृत्वं तद्बोधकोक्तश्रुतीनामहं कर्तेत्यादिप्रत्यक्षा- दिसंवादात् । तथा चासङ्गश्रुतिरुपासनापरैव । न च तत्सत्यं चेज्ज्ञाना- निवर्यवान्मोक्षेऽपि स्यादिति वाच्यम् । इष्टत्वात् । ज्ञेयाभावेऽपि ज्ञानवस्क्रियामावेऽपि कर्तृत्वस्य शक्तिरूपस्य संभवादिति प्रत्याह- यथा च नक्षोभयथा ॥ ४० ॥ (१५) इति । यथा तक्षा वास्यादेः करणस्य समवधाने छिदायाः कर्ता नासमवधान इत्युमपथा तस्य स्थितिरेवं करणादेः समवधान आत्मा कर्ता न तु तव- मावे मोक्षे । ज्ञानस्वरूपस्प ज्ञानत्वस्य ज्ञेयामावे सत्त्वेऽपि कृतिरूपस्य कर्तृत्वस्य क्रियामावेऽसंभवात्। शक्तरविद्याया मुक्तावमावाचदतिरिक्त- शक्तो मानामावात् 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवामूत्' [वृ०२।४।१४] इत्यनेन द्रुतमात्रस्प मोक्षे निवृत्त्युतर्न तदा कर्तृत्वमिति मावः ॥ ४०॥ (१५) 'एप ह्येव साधु कर्म कारयति' [ कौपी० ३।८] इत्यादिकं नेशप कारयितृत्वपरं किंतु स्तुतिः । विधिनिषेधवाक्यानां वैयर्यादी- वास्प व्यतिरेकेण कार्यानुत्पत्तेर्वक्तुमशक्पावाचेति प्रत्याह- परात्तु तच्छुतेः ॥ ४१ ॥ इति । प्रत्यक्षगम्य एव कारणत्वेऽन्वयव्यतिरेकापेक्षणाद्विधिवाक्यार्थप्रति- संधानादिकमपेक्ष्यैवेशस्य प्रवर्तकत्वाधङ्गीकारात् । श्रुत्तिवलादेव परा- दीशादेव जीवस्य कर्तृत्वमित्यर्थः ॥ ४१ ॥ कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रतिपिद्धविय- र्यादिश्यः ॥ ४२ ॥ (१६) इति । विधिपतिपधयोलीकिकपुरुपकारस्य पायेयनिरोधेन वैदिकलौकि- १ क. 'नन।२ . नन्तस।स.पा।

·. सतीयः पादः३] बेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। १२३ काक्षीवप्रयत्लानपेक्ष्येक कारयितृत्वमीशस्य । ततथा न पम्यादी- स्पर्धः॥४२॥ (१६) जीवब्रह्मणोः 'प आत्मनि तिष्ठन्नात्मानमन्तरो यमयति' इत्यादी मेघः । 'ब्रह्म दाशा ब्रह्म दासा ब्रह्ममे कितधाः 'तत्त्वमसि'छा. ६। ८1७] इत्यादी चाभेदं इति विरोधे जीवा एवं स्वतन्त्राः स्वी क्रियन्ते न त्वनुगतं ब्रह्म तेषां च विशिष्टाविशिष्टरूपेण स्वत एक नियम्पनियन्तृमाषादिकं भेदश्रुतेरर्थः । प्रकृतिविविक्तरूपममेव- श्रुतेः । अन्यथा भेदामेमोर्विरोधावंशांशिमावे चांशगतदुःखाद्यशिन्यपि स्पादिति प्रत्पाह- अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाश- कितवादित्वमधीयत एके ॥४३॥ इति । नानास्पपदेश लौकिकमेव्यवहारमपेक्ष्य जीवोंऽशो नियम्यस्याविमे- दयाभुतातो न तु तात्पर्यतः । वस्त्वर्थोऽपिरेवाः । एक आथर्व- णिकादयस्त्वन्यथैव लोकानवगतसप्रयोजनत्वेन तात्पर्यवन्तं ब्रह्मणि दाशकितवाद्यभेदमुक्तश्रुत्याऽधीयते । तथा च मेदश्रुतिरतात्त्विकमेवा- नुवादमात्रमभेदश्रुतिस्तु तात्त्विकामेदतात्पर्यवतीति न विरोधः। उक्त- भती वाशाः कैवता दासा सेवकाः कितवा यूतकराः । हीनजीवामेद- प्रदर्शनं जीवमात्रमेदसूचनाप । अत एवं वं स्त्री त्वं पुमान् ' [श्वे०४।३] इत्यादिश्रुतिः॥४३॥ *मन्त्रवर्णात् ॥ ४४ ॥ इति । 'ज्यायाच पूरुपः । पादोऽस्य विश्वा मूतानि त्रिपावस्यामृतं दिवि [छा०३ । १२ । ६] इति मन्ने विश्वा भूतानि सर्वे जीवा। 'अहिंसन्सर्वभूतान्यन्यत्र तीर्थभ्यः [छा० ८।१५।१] इति प्रयोगात्तीर्थेभ्यो यज्ञेभ्यः पादोंऽश इत्यर्थः । अतो जीवानामंशत्वमेव ततश्यांशेनांशितानियम्यतासमवः॥४४॥ +अपि स्मयते ॥ ४५ ॥ इति । 'ममैवांशो जीवलोके जीवमूतः [ म० गी० १५१७] इत्या दिना ॥४५॥ * अप्रत्यमुद्रितभाष्यपुस्तके-वर्णाश्चेति पाठः । + मुद्रितभाष्यपुस्तके- पिच स्म' इति परः ।

·- . १२४ ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [२ द्वितीयाध्यायस्य- मन्वभेदस्य श्रुतितात्पर्यवत्त्वे कुतो मेदेनांशांशिमावः। अनाद्यविद्यया कल्पनादिति चेत् । तथाऽप्यंशगतं दुःखाद्यशिनि स्याद्धस्तादिगतस्य शरीरादिसंबन्धादित्यवाह- प्रकाशादिवन्नैवं परः ॥ ४६॥ इति । यथा सूर्यादिप्रकाशोऽङ्गुल्पाद्यवच्छेदेनेव ऋजुवक्रत्वादिमान्यथा वा कर्णाद्यवच्छेदेनेवाऽऽकाशादि शब्दग्राहकत्यादिमत्तथाऽन्तःकरणरूपांश- तावच्छेदकावच्छेदेनैव संसार इति पर ईशो नैव संसारी । तथा चांशगतस्य नांशिगतत्वनियम इति भावः ॥ ४६ ।। स्मरन्ति च ॥४७॥ इति । अत एव स्मरन्ति च- तत्र यः परमात्मा हि स नित्यो निर्गुणः स्मृतः । न लिप्यते फलैश्चापि पद्मपत्रमिवाम्भसा ।। कर्मात्मा त्वपरो योऽसौ मोक्षबन्धैः स युज्यते । चकारात् ' तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनभन्नन्यः [श्वे० ४।६।] एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः' [कठ० ५। ११ ] इति श्रूयते ।। ४७ ॥ अनुज्ञापरिहारौ देहसंबन्धाज्ज्योतिरादिवत् ॥ ४८ ॥ इति । यद्यपि परमार्थतो नियोज्यत्वं ब्रह्मरूपस्य जीवस्य नास्ति तथाऽप्या- विद्यकदेहसंबन्धमादाय विधिनिषेधी घटेते । औपाधिकस्यापि संव- न्धस्य ज्योतिरादौ व्यवहारविषयत्वादित्यर्थः ॥ ४८॥ नन्दीशे संसारापत्तौ वारितायामप्युपाधिसंवन्धस्य सर्वजीयेवविशे. पारकेनचित्कर्मणा कस्यचिद्योग इति नियमः कथं तबाऽऽह- असंततेश्याव्यतिकरः ॥ ४९ ॥ इति । तत्तदन्तःकरणानामदृष्टाप्रयाणामसंततेरसाधारणत्वाव्यतिकरो मो. गासांफर्यम् । तथा च यत्रान्तःकरणे यददृष्टं तत्रैव तजन्यमुखादि जापते तदुपहित चैतन्येन च भास्यत इति भावः ॥ ४॥ ननु चेत्कल्पितमेदेन संसार उपपाद्यते तहि मेदस्य मोक्षे कथं ज्ञाना. .

·तृतीयः पादः२] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। १२५ निवृत्तिराश्रये सति मेदानिवृत्तेः काप्यदृष्टत्वादत एप मेदनित्यत्यं वदन्ति तत्राऽऽह- आभास एव च ॥ ५० ॥ इति । चो हेती। यतो जीव आमासः प्रतिविम्बरूपोऽतो नोक्तदोपः । तथा च यथा सत्यपि सूर्ये जलायुपाधिनाशात्तवच्छेदेन कल्पितस्य सूर्यप्रतिविम्बगतभेदस्य नाशात्सूर्यतत्पतिविम्बयोरक्यं पूर्व सदेवावाश- प्यते तथाऽविद्योपाधेानेन नाशात्तदवच्छेदेन कल्पितमेदस्य नाशे सति ब्रह्मजीषयोरक्यमित्याश्रये सत्यपि भेदनिवृत्ति हष्टचरीति माव: ॥५०॥ जीवानां कणादादिसंमतवास्तवनानात्वषिमुत्वादिव्यवच्छेद एवकारे- णोक्तस्तत्र हेतुमाह- अदृष्टानियमात् ॥ ५१ ॥ इति । तत्तदारमगतरदृष्टैस्तत्तदात्मनि भोगनियमो वाच्यः । अष्टं च केन- चित्कर्मणा कुन्नचिदेवाऽऽत्मनीति नियमासंभवात् । तत्तदृष्टकारणस्य मनःसंयोगादेरात्मान्तरेऽप्यविशेषात् । तत्तक्रियानुकूलप्रयत्नादेरप्यात्मा- न्तर आपाद्यत्वात् तत्कारणस्य मनःसंयोगादेः सर्वेष्वेव विमुष्वात्मसु संमवात् । न च तत्तदृष्टजनकक्रियाविशेषजनकमयत्नविशेष प्रति संयो- गविशेषो हेतुस्तत्र च तत्तदात्मव्यक्त्यादेहेतुत्वाङ्गीकारान्न दोप इति याच्यम् । तथा सति जीवानां वास्तवनानात्वविमुत्वाद्यङ्गीकारस्य वैयर्थ्याच्यतिस्मृतियुक्तिमिरस्मन्मतस्यैव सम्यक्त्वात्तत्तदन्तःकरणादी- नामेवादृष्टवैजात्यायोजकप्रयत्नवैजात्यप्रयोजकत्वसंमवात् ॥५१॥ यदि च फलेच्छारूपामिसंधेः फलसाधनताज्ञानादेर्वा चिकीपाद्वारा वृष्टनियामकत्वमुच्यते तथाऽप्यमिसंध्यादिनियामफस्याऽस्मान्तराविशे- पादिकं दोप इत्याह- अभिसंध्यादिष्वपि चैवम् ॥ ५२॥ इति । प्रदेशादिति चेनान्तर्भावात् ॥ ५३ ॥ (१७) इति । तत्तच्छरीररूपो यः प्रयलस्य प्रदेशोऽवच्छेदकस्तस्मान्नियमो वाच्यः। स्वावच्छेदकशरीरस्वामित्वसंबन्धेन यत्राऽऽत्मनि प्रयत्नस्तत्रादृष्टमिति - ·१२६ ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [२ द्वितीयाध्यायस्य- चेन्न । तत्रापि शरीरस्वामित्वादेनियामकाविशेषादात्मान्तराविशेषादि- दोषस्यान्तावादिति ॥ ५२ ॥ ५३॥ (१७) इति द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥३॥ अथ द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ - चतुर्थे भौतिकश्रुतीनामविरोधः। तत्र'असद्वा इदमय आसीत' [०२॥ ७] 'तदाहुः किं तदसदासीदित्यूपयो वाव तेऽग्रेऽसदासीरन् । तदाहुः के ते ऋषयः । प्राणा वाव ऋषयः । ते यत्पुराऽस्मात्सर्वस्मादिदमिच्छन्तः अमेण तपसा अस्तस्मादृपयः' इत्यत्र प्राक्सृष्टेः सर्वेन्द्रियामिमानि- हिरण्यगात्मकप्राणानां सत्त्वोक्तेः । 'अस्मादात्मनः सर्वे पाणा घ्युच्च- रन्ति '[वृ०२।१।२०] इत्यत्रोत्पत्तेविरोधे प्रश्नपूर्वकमुच्यमानत्वात्पु. राऽस्मात्सर्वस्मादित्यस्यावान्तरसृष्टिपरत्वासंमवान्नोत्पद्यन्त इन्द्रियरूपाः भाणाः । उत्पत्तिश्रुतिस्तु गौणीति प्रत्याह- तथा प्राणाः ॥१॥ इति । यथा पूर्वपादाद्याधिकरणे वियदुत्पद्यत इत्युक्तं तथा प्राणा इन्द्रिय. रूपा वायुरूपाणामये वाच्यत्वात् । अप्युत्पद्यत उक्तश्रुतेरिति शेषः॥१॥ अस्तु सा गौणी तत्राऽऽह- गौण्यसंभवात् ॥ २॥ इति । नत्र गौण्या वृत्तेरसंमवात्मागुक्तेभ्यः प्रतिज्ञाहान्यादिभ्यः ॥ २॥ व्युञ्चरतरुत्पत्ती गोणत्वमावश्यकं तबाऽऽह- नत्माक्श्रुतेश्च ॥ ३ ॥ इति । 'एतस्माजायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च खम् [मु०१३] इत्यादी खादिपूर्व प्राणोत्पत्तेर्मुस्यवृत्त्या प्रतिपादनात् । चकारास- इत्यादिश्रुतेरयान्तरप्रलयविषयत्वमनिचयनास्यकर्मसाधनशर्कराः स्तु- त्पर्य तत्सृष्टः प्रकृतत्वात्तदर्थ चित्यात्मकत्वेनोपास्यहिरण्यगर्मात्मकमाण- प्राक्सत्त्वमतिपादनात्तस्य चावान्तरमलयेऽपि संमवात्माणस्प माक्सत्त्व- पलिदास्प श्रुत्या बाधा ॥३॥ १स. मास्तम । २. भारत।

·चतुर्थः पादः ४] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। १२७ तत्पूर्वकत्वादाचः ॥ ४ ॥ (१) इति । छान्दोग्ये भूतसृष्टिनिकटे प्राणसृप्टयश्रुतावपि पाचो धागादीना तत्पूर्वकत्वात् । 'आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वाक्' [छा० ६५४४] इत्यादिना भूतोत्पत्तिपूर्वकोत्पत्तिकत्वलामात् ॥ ४ ॥ (१) 'सप्त वै शीर्षण्याः प्राणाः[तै० सं० ५.११७७१] इत्यत्र पश्च युद्धी- न्द्रियाणि मनो बुद्धिश्चेति सप्तवोद्दिश्य प्राणत्यविधानात, सप्तवोक्त्वा ' सर्वे प्राणा अनूकामन्ति' [वृ. ४।४।२] इत्युक्तेश्च सप्तैवेन्द्रियरूप. प्राणाः। अथ 'दशेमे पुरुपे माणा आत्मैकादशस्ते यदाऽस्माच्छरीरा- न्मादुत्क्रामन्त्यथ रोदयन्ति' [वृ० ३।९।४] इति श्रुतौ धीमे- न्द्रियाण्यारमशब्दितं मनश्चेत्येकादशत्वमिति चेन्न । पञ्चानामेष सविक- ल्पकनिविकल्पकवृत्तिभेदाद्दशत्वोक्तिसमवान्मनोबुद्ध्योश्चैक्पं विवक्षित कर्मेन्द्रियं तु नात्र श्रुतावुक्तमिति शङ्कते- सप्त गतेविशेषितत्वाच्च ॥ ५॥ इति । सप्तैव । गतेः सप्तत्वस्य प्रथममवगतेलघुत्वात् ।। ५ ।। प्रत्पाह- हस्तादयस्तु स्थितेऽतो नैवम् ॥ ६॥ (२) इति । अत इति ल्यब्लोपे पञ्चमी । इदं सप्तवमादायकादशत्वस्य स्थिते रक्षणे संमवति नैवं नैकादशत्वस्य बाधो युक्तः। तुहेती ततो हेतो. इस्तादप एकादशैषेन्द्रियरूपप्राणाः । नच हस्तादेरिन्दिपलक्षणानाका- तत्वमिति वाच्यम् । इन्द्रियविषयानुकमणे' चक्षुश्च द्रष्टव्यं च '[प्र. ४१८] इत्यादिना सविषयचक्षुरादेरिय हस्ती चाऽऽदातव्यं च'[प्र. ४८] इत्यादिना सविषयस्य हस्तादेरप्याम्नानात् । तथा चोमया- बाधायैकादशत्वमेव गृह्यते । सप्तत्वस्य त्यवयुत्यानुवादत्वम् । इन्द्रियत्व- लक्षणं त्यपञ्चीकृतमूतोपादानकत्वे सति नित्यपरोक्षत्वम् । अवृष्टवारणा- याऽऽयम् । पञ्चीकृत मूतवारणायान्त्यम् । प्राणमनसोरमेदान्न प्राणेऽति- व्याप्तिः । मनसो वृत्तिरूपेण परिणतस्यापरोक्षत्वेऽपि स्वरूपेण नित्य. परोक्षत्वमेव । इन्द्रियाविषयत्वमेव वा नित्यपरोक्षत्वं ग्राह्यमिति मावः । १ ख. सप्त चन्द्रि ·- १२८ बह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [२ द्वितीयाध्यायस्य- प्रयोजनं हिरण्यगर्माापास्ति'। एकादशानां प्राणानामुपास्तिः सिद्धान्ते सप्तानामेव पूर्वपक्षे ॥ ६ ॥ (२) इन्द्रियाणि सर्वदेहविषयव्यापकान्यहंकारित्वात् त एते सर्वेऽन. न्ताः' इति श्रुतेश्च । उत्क्रान्त्यादिकं तु वृत्तिसंकोचनादिनेति सांस्यमतं प्रसङ्गात्मत्याह- अणवश्च ॥ ७॥ (३) इति । त इन्द्रियरूपाः प्राणाः सूक्ष्मास्तत्तद्देहमात्रवृत्तय इति यावत् । अत- प्रतिनियतदेशकालावच्छेदेन ग्राहकत्वाद्यसंमवादुत्क्रान्त्यादेमुख्यत्वे चाधकामावादानन्त्पश्रुतेः 'यो हैताननन्तानुपास्ते' [वृ० ११५.१३ ] इत्यनेनोपासनापरत्वनिर्णयाद्भौतिकत्वस्य व्यवस्थापितत्वेनाऽऽहंकारि- कत्वायोगाच ॥ ७ ॥ (३) तथाऽपि वायुरूपः प्राणो नोत्पद्यते । महाप्रलयं प्रकृत्य आनी- दवातं स्वधया तदेकं तस्माद्धान्यन्न परः किंचनाऽऽस [२० सं०८। ७७ ] इति श्रुत्या ब्रह्म महाप्रलये स्थितं तच परमार्थतो घातहीनमप्य. ननव्यापारवद्यावहारिकप्राणसंबन्धादिति बोधनादानीदित्यस्य निषेध- बोधकत्वेन बलवत्यां श्रुतौ संवन्धत्वेन वलित्वात् 'एतस्माज्जायते प्राणः' [मु. ११२।३ ] इति श्रुति प्रत्यपि बाधकत्वम् । अंत एवं दुर्बलैरपि बाध्यन्ते पुरुपैः पार्थिवाश्रितैः' इत्युक्तमित्यधिकमाशङ्कया. तिदिशति- श्रेष्ठश्च ॥ ८ ॥ (४) इति। श्रेष्ठो वायुरूपोऽपि प्राणो जायते श्रेष्ठत्वं माणसंवादरीस्या निषेध. श्रुतिस्तस्याप्यानीदित्यस्य स्वधाशब्दितमायासहितस्य ब्रह्मणः स्थिति. रूपजीवनमाशार्थकत्वात्माणजन्मश्रुतेर्मुख्यत्वात् ॥ ८॥ (४) यः प्राणः स वायुः' इत्यत्र वायुमावस्यैव प्राणत्वोक्तेः 'जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च सं वायुः' [मु०२।१।३] इत्यत्र च वायुपाणयोर्मेदनिर्देशाविरोधं प्रतिवदन्मिलितानामिन्द्रियाणां वृत्त्यति- रिक्तो न मुख्यः प्राण इति सांख्यं प्रसङ्गात्मत्याह- न वायुक्रिये पृथगुपदेशात् ॥ ९॥ इति । वायुमानं क्रिया मिलितेन्द्रियवृत्तिश्च न मुस्यः प्राणः । 'यः प्राणः स थायुः' इत्यस्य पायुमात्राभेदायोधकत्वेन 'जायते माणः' इत्यादान, . - - ·चतुर्थः पादः १] पेदान्तसूचमुक्तावलिः। १२९ न्द्रियोत्पत्त्युक्त्या तवृत्तीनामप्युत्पत्तिलामेन च पाण इत्यस्य च पृथ. ग्वायत्वापान्तरधर्मेणैवोपदेशत्वसंमयात् ॥९॥ चक्षुरादिवत्तु तत्सहशिष्टयादिश्यः ॥ १० ॥ इति । प्राणसंवादादो चक्षुरादिमिः सह प्राणस्य शिष्टैराम्नानात्तेभ्यः प्राश- स्त्योक्तस्तवृत्तिभ्यः पार्थक्पेनोक्तेश्च तेपामिव तस्यापि स्वातम्यं न तवृत्तित्वम् ॥१०॥ तहि तद्विपयं गृह्णीयात्तत्राऽऽह- अकरणत्वाञ्च न दोषस्तथा हि दर्शयति ॥ ११ ॥ इति । अनिन्दियत्वाद्विषयाग्राहकत्वं न दोपः । तर्हि तस्य केन कार्येण स्वातन्मयं तत्राऽऽह-तथेति । 'अहमेवैतत्पश्चधाऽऽत्मानं पविमज्यत- बाणमवष्टभ्य विधारयामि' [प्र०२।३] इति श्रुतिदेहधारणं कार्य दर्शयति । अहं प्राणः । पाणं देहं तस्य देहधारकत्वप्रकारम् ॥ ११ ॥ आवश्यकत्वं चाऽऽह- पञ्चवृत्तिर्मनोवद्वयपदिश्यते ॥१२॥ (५) इति । यथा सांख्यानां प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतीनां पञ्चवृत्तीनाम- न्ये नानिहान्मन आवश्यकं तथेन्द्रियाणां सुपुती मूछयां लये विप- यान्तरसंबन्धे या प्राणनादिपञ्चवृत्तीनामन्येनानिर्वाहात्माणोऽपि । पूर्व- पक्ष इन्द्रियवृत्यादिभ्य एवाऽऽत्मविवेचनं सिद्धान्ते तु प्राणादपीति प्रयोजनम् ॥ १२॥ (५) तथाऽपि प्राणो विभुः। तं प्रकृत्य 'सम एमिस्त्रिभिर्लोकः '[वृ० १।३।२२] इत्युक्तः । उत्क्रान्त्यादिकं त्वौपाधिकमिति प्रत्याह- अणुश्च ॥ १३ ॥ (६) इति । अणुषिमुभिन्नः । सम इत्यादी हिरण्यगर्मरूपसमष्टयमिप्रायस्यात् । जीवोपाधिस्वसिद्धिः प्रयोजनम् ॥१३॥ (६) 'अग्निर्याग्भूत्वा मुखं माविशत् ' [ऐ० २।४] इत्यादिकं यामा- दीनां नाग्न्यादिदेवताधिष्ठितस्य बोधयति कित्वर्थप्रकाशकत्यादिकम् । अन्यथा देवतानां जीवरकमपामावन जीयेषु प्रतिनियतमाहकरवायो- N ·बह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [२ द्वितीयाध्यायस्य- 'गात । चक्षुषा हि रूपं पश्यतीत्यादिना नरपेक्ष्येण हेतुत्वावगमात् । जीवनवाधिष्ठानसंमवाञ्चेति प्रत्पाह- ज्योतिरायधिष्ठानं तु तदामननात् ॥ १४ ॥ इति । अग्न्यादिदेवताधिष्ठानमेव । ऐकमत्य त्वधिष्ठाननियामकादृष्टमहिम्ना तदपरोक्षज्ञानवत्वे सति तत्प्रेरकस्यैवाधिष्ठातृपदार्थत्वेन जीवे तदसं- मवात् । नरपेक्ष्यबाधस्तु प्रमाणसद्भावात् ॥ १४ ॥ ननु देवतानामधिष्ठातृत्वेऽधिष्ठेयेन्द्रिययति देहे भोक्तृत्वमपि स्यात्त- वाह- प्राणवता शब्दात् ॥ १५॥ इति । प्राणवता तत्तदिन्द्रियाधिष्ठानाद्भिन्नेन जीवेनैव सह तत्तदिन्द्रिया- धीनभोगसंबन्धः । 'यतदाकाशमनुविषण्णं चक्षुः स चाक्षुपः पुरुषो दर्शनाय चक्षुः' [छा० ८।१२१४] इत्यादेस्तरोधकशब्दादेवताना नानास्वान्निहीनतत्तच्छरीरे मोक्तत्वासंमवाच्चै । स्वत एतदाकाशं गोल- कमनु ऑसितं चक्षुर्यत्र जीवे विषण्णं धर्माध्यासद्वारा संबद्धं स पुरुषो दर्शनाय स्वनिष्ठमुखादिहेतुदर्शनाय चाक्षुषश्चक्षुःसंबन्धी संश्चक्षुश्चाक्षु- पज्ञानसाधनम् ॥१५॥ तस्य च नित्यत्वात् ॥ १६ ॥ (७) इति । तस्य तादृशमोक्तृत्वस्यैव नित्यत्वादावश्यकत्वात् । अन्यथा तत्तच्छ- रीर निषिद्धभोगाद्देवतानो पापसंबन्धापत्तेः 'हवै देवान्पापं गच्छति' [वृ० १।५।३] इतिश्रुतेरनुपपत्तेः । अथवा तस्य मोगसंवन्धस्थ नित्यत्वादनाद्यविद्यामूलकत्वाद्देवानां च सूर्यादीनामुत्पन्नज्ञानवाट्टदा. 'भिमानपूर्वक भोगासंमवात् ॥ १६ ॥ (७) 'प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि' [मु०२।१।३] इति पृथनिर्द- शलिङ्गं मनस इव प्राणस्थापि नातीन्द्रियत्वसाधकम् । 'इन्द्रियमिन्द्र- लिङ्गम् ' [ पाणिनि सू०५।२। ९३ ] इत्यात्मलिङ्गमात्रस्प प्राणा. देरिन्द्रियत्वबोधकपाणिनिस्सृतेरिति प्रत्याह-- त इन्द्रियाणि तव्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात् ॥ १७ ॥ इति । ते मुख्यान्यप्राणा एपेन्द्रियाणि नेपामेन्द्रियानुक्रमणश्रुती व्यपदेशा- १ स. पेश्यनाई । २ ख. 'शाभि । ३ ख. '11 ४ ख. आभितं । - ·चतुर्थः पादः ४] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। वृद्धानां तेष्वेवेन्द्रियत्वष्यपदेशाच्च । रुदेवलवत्त्वात्स्मृती च स्वरार्थमे- पेन्द्रियलिङ्गन्ताव्युत्पादनाञ्च ॥ १७ ॥ अथ सन्तु पाणवृत्तय एवेन्द्रियाणि 'एत एतेनाऽऽख्यायन्ते प्राणा इति [वृ० १।५।२१ ] इति माणश्रुतेः 'एतेऽस्यैव सर्वे रूपममवन' [बृ०१।५।२१] इतिवाक्याच । भेदनिर्देशलिङ्गतु मन:कामादा- विवेति प्रत्याह- भेदश्रुतेः ॥ १८॥ इति । 'अथ हेममासन्यं प्राणमूचुः' [वृ०११३७] इत्यादिना प्राणसंवादादी प्राणपर्यापात्पृथगेवेन्द्रियाणां श्रुतेर्न प्राणवृत्तिरिन्द्रियम् ॥ १० ॥ वैलक्षण्याच्च ॥ १९ ॥ (८) इति । सुपुप्तेषु वागादिपु 'प्राणामय एवास्मिन्पुरे जागति' (म० ४।३) इत्यस्मात् 'धागुदकामदवदन्नास्ते' इत्यादिना वागायुत्क्रान्तावपि देहस्थितिः । 'प्राण उदकाममाण उत्क्रान्तेऽपतत् ' इति प्राणोत्क्रान्ती देहपातः । 'वामाविशदशयदेव शरीरम् ' इति प्राणोत्क्रान्ती पागादिः प्रवेशेऽपि देहानुत्थानम् । 'प्राणः प्राविशत्माणे प्रपन्न उदतिष्ठत् ' इति प्राणप्रवेशादेवोत्थानमित्यस्माञ्च वैलक्षण्यात् ।। १९ ॥ (८) अनिवृत्कृतमूतोत्पादनस्यैश्वरत्वेऽपि त्रिवृत्कृततदुत्पादनं जैवम् 'अनेन जीवनाऽऽस्मनाऽनुपविश्य नामरूपे व्याकरवाणि'[छा०६।३।२] इत्यत्र जीवस्य व्याकरणे स्वतन्त्रकर्तृत्वलामात् । चारेण परसैन्य पश्यतीत्यत्र राजादेरिवेशस्य हेतुकर्तृत्वमात्रमतीतः । न च संनियः क्वान्तेनैव जीवस्यान्वय इति वाच्यम्। आकाक्षायाः प्रधानीमूतव्या- करणक्रियातन्त्रायाः प्रकरणभूतायाः स्थानरूपात्संनिधेलवत्वात् । 'आकाशो वै नाम नामरूपयोनिर्वहिता' (छा०८।१४।१) इत्यत्र वैश्वरं तत्प्रतीयत इति विरोधे प्रत्याह- संज्ञामूर्तिक्लूप्तिस्तु त्रिवृत्कुर्वत उपदेशात् ॥ २० ॥ इति । त्रिवृत्कुर्वत ईशस्व नामरूपव्याकरणमुक्तोपदेशात् । अनुप्रवेशे जीवस्य स्वतन्त्रत्वेऽपि व्याकरणे तस्यापोग्यतया तत्रेशस्यैवान्वयात् । क्वाश्रुतेरेककर्तृकत्वं तु जीवेशयोास्तवैक्यात् । व्याकरणस्प जीवमो. मार्थताप्रदर्शनमेव जीवानुप्रवेशकथनफल मिति तदवयात् ॥ २०॥ . १ ख. पश्यामीत्य । २ ख. 'णरूपायाः। ३ ख.वकर्तृवे'।

·- १३२ ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [३ तृतीयाध्यायस्य- त्रिवत्कृतानामपि पृथिव्यादीनां देहान्तनिवृत्करणान्तरमुक्तम्- 'इमास्तिस्रो देवताः पुरुपं प्राप्य त्रिवृत्रिवृदेकेका छा०६।४।७] 'अन्नमशितं त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तत्पुरीषं भवति यो मध्यमस्तन्मारसं योऽणिष्ठस्तन्मनः' (छा०६।५।१)'आप: पीसाधा विधीयन्ते तासां य: स्थषिष्ठो धातुस्तन्मूत्रं भवति पो मध्यमस्तल्लोहितं पोऽणिष्ठः स प्राणः' (छा०६।५।२) 'तेजोड- शितं त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तदस्थि मपति यो मध्यमः स मज्जा योऽणिठः सा वाक्' (छा० ६।५।३) इति । तत्र त्रिवृत्कृ- तान्नादिपरिणामस्यापि मांसादेः पार्थिवत्वादिव्यपदेशो न विरुध्यतेऽ- भादेः पृथिव्याद्यंशाधिक्यादित्युत्तरसूत्रेण वक्तुं तदनुवदति- मांसादि भौमं यथाशब्दमितरयोश्च ॥ २१ ॥ इति । श्रुती प्रथमोक्तस्यापि पुरीपस्यात्यश्लीलतां मत्वा सूत्रे प्रथमत्वेन नोपादानम् । आदिना मनःपुरीषे इतरयोरप्तेजसोः कार्य च यथाश्रुति भूवाद्यस्थ्यादीत्यर्थः ॥ २१ ।। वैशेप्यात्तु तबादस्तद्वादः ॥ २२ ॥ (९) इति । तत्र मांसादिषु पार्थिवत्वादिवादस्तु वैशेष्यादन्नादेः पृथिव्याधेशा धिक्यान् । तद्वाद इति पदाभ्यासोऽध्यायसमाप्तिं द्योतयति ॥ २२ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । इति श्रीपरमानन्दसरस्वतीपूज्यपादशिष्यश्रीब्रह्मानन्दसरस्व- तीविरचितवेदान्तसूत्रमुक्तावल्यां द्वितीयोऽ- ध्यायः समाप्तः ॥२॥ अथ तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ।। अविरोधेन वेदान्तवेद्यतया प्रामाणिकं ब्रह्म प्राप्तुं सोपाय ज्ञानं तृतीयाध्यायार्थः । तत्र प्रथमे वैराग्यं देहान्तरावाप्तिप्रकारदर्शनेनोच्यते । देहान्तरावासये धूमादिमार्गेण गतिः प्राणादिभिरेव सह न तु भूत- १ख. 'शामि।

·. प्रथमः पादः १] वेदान्तसत्रमुक्कापटिः। १३३ सूक्ष्मानामावात् । न च 'पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुपवचसो भवन्ति' [छा० ५।३।३] इत्यत्र द्युपर्जन्य पुंयोपित्स्वनिपु श्रद्धासोमवृष्टय. नरेतोरूपास्वाहुतिषु पञ्चम्या रेतोरूपायामाहुतावापोऽग्रिहोत्रादिसाधन- व्यसूक्ष्ममागाः पुरुषवचसो देहशब्दिता मयन्तीत्यर्थः । तादृशद-. याणा हि सूक्ष्मत या परिणताना श्रद्धासाधनकतया श्रद्धाशदितानां होतृमृतजीवायच्छिन्नानां द्युलोकगतानां चन्द्ररूपेण परिणतानां जल- रुपेण स्थितिः पर्जन्ये वृष्टिरूपेण मुव्यन्नरूपेण पुंसि रेतोरूपेण योपिति तथा च पञ्चम्यामेवाऽऽहुतौ पुरुषवचस्त्वोक्त्याऽन्याहुतिपु तद्यतिरेके- णापा जीवं संवेष्टय सत्त्वलाम इति वाच्यम् । पश्चम्यामाहुतावापो भवन्ति ताः पुरुपवचसश्च भवन्तीत्यर्थात्पूर्वमपां सत्त्यालामात् । न चै थाक्यं भिद्यतेति वाच्यम् । त्वन्मतेऽप्यपोऽद्य पश्चमाहुतिसंबन्धस्य पुरुपवचस्त्वस्य च विधाने तदावश्यकत्वादिति प्रत्याह- तदन्तरपतिपत्तौ रंहति संपरिष्वक्तः प्रश्ननिरूपणाभ्याम् ॥ १ ॥ इति । तपन्तरस्य देहान्तरस्य प्रतिपत्ती प्राप्तये तादृशमूतसूक्ष्मैः संपरिष्वक्त एव रहति धूमादिमार्गेण गच्छति “वेत्थ यथा पञ्चम्यामाहुतावाप: पुरुषवचसो भवन्ति' [छा० ५। ३।३] इत्यादिप्रश्नात् । ' इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः' [छा०५।९।१] इत्यादेनिरूपणादुत्तराञ्च । तादृशमश्नोपक्रमकसंदर्मस्य धूमादिमागमनूद्य पञ्चाग्निकल्पनयोगस्ति- मात्रस्य विधानेन वाक्यभेदादिशङ्कामावात् ॥ १॥ उक्तवाक्य आप एव श्रुता न तु मूतमात्रसूक्ष्मांशास्तत्राऽऽह- व्यात्मकत्वात्तु भूयस्त्वात् ॥ २॥ इति । प्रकृतेऽप्पदार्थस्य मूतत्रयात्मकत्वाद्रवद्रव्यभूयस्त्वाचाऽऽहुतिद्रव्या- णामप्शब्देन निर्देशः॥२॥ नन्वाहुतिजन्यादृष्टवानेव याति न तु भूतसूक्ष्मवानन्यत्रापि तत्सी- लम्यात्कथं वा युक्तिविरुद्धं श्रुतिर्वक्तीत्यत्राऽऽह- प्राणगतेश्च ॥ ३ ॥ इति । पञ्चीकृतमूतमयमाश्रित्यैव जीबद्दशायामपि प्राणानां गत्यादिदर्श- मात् । लाकान्तरगतिकल्पनाया अपि तादृशदृष्टानुसारित्वात् । परेपी १ ख, न त । २ ख. 'कश्चरं । ३ क. ताऽऽहु। ४ ख. 'ति ।। ' ·- . Mantथा के 'प्रथमः मादः१] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। १३५ तीतेः । तथा च श्रुत्योरेकवाक्यत्वानुरोधाधुगपदूतांशजीवयोरुत्क्रान्ति- श्रुतेश्च रंहति स्वक्त इत्यदोषमिति मावः ॥६॥ मन्वेवमाकाशादित्यायुक्तानन्तरं 'तद्देवानामन्नं तं देवा भक्षयन्ति ' [छा० ५.१०१४ ] इति अवणादेव भक्ष्यशरीरार्थमिष्टाधनुष्ठानं तथा स्यात्तत्राऽऽह: भाक्तं वाऽनात्मवित्त्वात्तथा हि दर्शयति ॥ ७ ॥ (१) इति । शमापः नैव पाध्यं वा यस्मादन्नमिति परिचारकरित्या माक्तं केवलेट कारिणमनात्मवित्त्वात् । 'अथ योऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽसावन्योऽ. हमस्मीति न स वेद यथा पशुरेवं स देवानाम् '[वृ०१४।१०] इत्य- नात्मविदा देवपरिचारकत्वावगमात् । ‘स सोमलोके विभूतिमनुभूय पुनरावर्तते [प्रश्न. ५।४] इति श्रुत्यन्तरं तथा भोग दर्शयति हि। पञ्चाग्निविद्या चिन्ताया विषयतो विशेषः फलमत्र बोध्यम् ॥७॥(१) संचितकर्मविशिष्टस्य मूतसूक्ष्मैः सह देहान्तरातिरमिप्रेता पूर्व तन्न । तस्मिन्यावत्संपातमुपित्वाऽथैतमेवाध्वानं पुननिवर्तन्ते' [छा० ५। १०१५] इत्यत्र संपतति गच्छंत्यनेनेति संपातशब्दितकर्ममात्रमोगस्य देहान्तरावाप्तिपूर्वमुक्तत्वात् 'पाप्यान्तं कर्मणस्तस्य यत्किंचेह करोत्य- यंम् । तस्माल्लोकात्पुनरैत्यस्मै लोकाय कर्मणे' [वृ० ४।४।६] इति श्रुत्यन्तराच्चेति प्रत्याह- कृतात्ययेऽनुशयवान्टष्टस्मृतियां यथेतमनेवं च ॥८॥ इति । प्रमादिमागे भोगार्थ कृतस्य कर्मणोऽत्यये फलमोगसमाप्तावनुशय- वनिहिकमोगसाधनकर्मवांस्तदन्तरप्रतिपत्तये रहतीत्यनुपज्यते । हष्टात, दृश्यमानादैहिकमोगात् । 'य इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यत्ते रमणीयां योनिमापोरन्ब्राह्मणयोनि वा क्षत्रिययोनि वा वैश्ययोनि वा । अथ य इह कपूयचरणा अभ्याशो ह यत्ते कपूयां योनिमापद्ये- रश्वयोनि वा सूकरयोनि वा चाण्डालयोनि वा [छा० ५.१०७] इति श्रुतेर्वा । रमणीयचरणाः सम्यगाचारविशिष्टाः कपूयचरणा निन्दि- ताचारविशिष्टाः । न च यावरसंपातायुक्तानुरोधेनानान्पदीयाचारेण .

·व्य १३६ ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [३ तृतीयाध्यायस्य- रमणीयादियोनेर्मोगस्य चाऽऽप्तिरुक्ता पुत्राद्याचारेणपित्रादेस्तथा दर्शना दिति वाच्यम् । मनुष्यादिलोकनियतफलककर्मणां चन्द्रादिलोके • मोगासंमवाद्यावत्संपातेत्पादेः संकोचावश्यकत्वात्साक्षात्संबन्धेन रमणी- यायाचारवैशिष्ट्यबोधने बाधकामावात्। 'प्रेत्य कर्मफलमनुभूय ततः शेषे. ण विशिष्टदेशजातिकुलरूपायुःश्रुतवित्तवृत्तमुखमेधसो जन्म प्रतिपद्यन्ते' इति स्मृतेश्च । तच्च धूमादिमाईदवरोहणं यथेतमारोहणेन तुल्यमनेव. मतलां च । 'आकाशाद्वायुं वायुभूत्वा धूमो भवति धूमो भूत्वाऽभ्रं "मनिहोत्र मूत्वा प्रवर्षति [छा पा१०१५] इत्यवरोहण आरोइणोक्त- हुते उत्काशयोस्तदनुक्ताभादेश्वोक्तत्वात् ॥ ८॥ चरणादिति चेनोपलक्षणार्थेति कार्णाजिनिः॥ ९॥ इति । [: य इहेत्यायुक्तश्रुतिश्चरणाच्छीलरूपादेवावरोहणं वक्तीति चेन्न । यतः कार्णाजिनिरस्यां श्रुतौ चरणेत्यनुशयस्य लक्षकमित्याह ॥ ९ ॥ आनर्थक्यमिति चेन्न तदपेक्षत्वात् ॥ १० ॥ इति । 'पान्यस्माकर सुचरितानि तानि वयोपास्यानि' [तै०१।११ । २] इति श्रुत्युक्तशीलानुष्ठानस्य वैयर्थ्यमिति चेन्न । आचारहीनं न पुनन्ति वेदाः' इत्यादिनाऽनुशयस्यापि फलोत्पादने शीलानुष्ठाना- पेक्षत्वात् ॥१०॥ सुकतदुष्कृते एवेति तु बादरिः ॥११॥ (२) इति । बादरिस्तु सुकृतदुष्कृते एवाऽऽचारः । श्रुतिलोकयो देन व्यवहारश्व सामान्यविशेषमावादित इत्याह ॥ ११ ॥ (२) ननु यावत्संपावत्यादाविव 'ये वे के चास्मालोकात्मयन्ति पन्दम- समेव ते सर्व गच्छन्ति [कौपी० १ । २] इत्यत्र संकोचे नियामकं नास्ति तथा चाविशेषादनिष्टादिकारिणोऽपि धूमादिमार्गण गच्छन्ति । न च ' अथैतयोः पथो कतरेणचन तानीमानि क्षुद्राण्यसकृदायर्तीनि मूतानि भवन्ति ' [छा० ५।१०। ८] इत्यनेनोत्तरदक्षिणमार्गाप्ति- राहित्येन बुद्रमाणित्वाप्त्युक्तिरलग्नेति वाच्यम् । तस्याः सर्वश्रुत्यनुरोधेन घा १६.रेगापि।

·अपमः पादः ] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। १२७ मार्गद्वयमोगराहित्यमानपरत्वाद्भोग विना धूमादिमार्गेण गरया पञ्च- माहुत्याप्त्यनन्तरं क्षुदप्राणिवाप्तिसंमवादित्याक्षिपति- अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम् ॥ १२ ॥ इति । संयमने त्वनुसूयेतरेपामारोहावरोहौ तद्गतिदर्शनात् ॥ १३ ।। इति । तुशब्दादाक्षेपव्यावृत्तिः । तथा च 'नानिष्टादिकारिणो धूमादिमार्ग आरोहावरोही किंतु संयमने यमपुरे तेषां यामीर्यातना ऐहिकदुःख सानुभूय मुहुः संयमन इह लोके च गतेः श्रुतौ दर्शनात् । तथा च यमोक्ता श्रुतिः 'अयं लोको नास्ति पर इति मानी पुनः पुनवंशमाप- यते मे' [कठ० २।६] इति ।। १२॥१३॥ स्मरन्ति च ॥ १४ ॥ इति । स्मरन्ति च मन्वादयस्तथा नाचिकेतोपाख्यानादिषु ॥ १४ ॥ अपि* सप्त।। १५ इति । अपि सप्त नरकास्तेषां मोग्यत्वेन स्मरन्ति ॥ १५ ॥ तत्रापि च तद्व्यापारादविरोधः ॥ १६ ॥ इति । नरकमोक्तृत्वेऽपि यमवश्यत्वश्रुतेनं विरोधो नरकेषु तस्य पमस्यैव व्यापारादधिष्ठातृत्वात् ॥ १६ ॥ ननूक्तश्रुत्यादितो धूमादिमार्गे गच्छतामेवानिष्टादिकारिणां पमलो- केऽपि यातनामोगोऽस्तु तत्राऽऽह- विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात् ॥ १७ ॥ इति । 'तय इत्थं पिदुः' [छा०५।१०11] इत्यादिना य इमे ग्राम इष्टापूर्ते दत्तमित्युपासते' [छा० ५।१०।३] इत्यादिना प पश्चाग्न्याापासनरूपविद्याया इष्टादिकर्मण एव चेत्युत्तरदक्षिणमागांशि- साधनतया प्रकृतत्वात् । तस्मादनिष्टादिकारिणां यमलोकयातनाव. च्छिन्नस्तृतीय एव मार्गः ॥ १७ ॥ ननु तथाऽपि 'पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसः '[छा० ५।३। ३] इत्यविशेषश्रुतिविरोधस्तत्राऽऽह- * मुद्रितमासूधभाव्यपुस्तके-पि च इते पाठः ।

·" ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [३ तृतीयाध्यायस्य+ न तृतीये तथोपलब्धेः ॥ १८॥ इति । तृतीये मार्गे न पञ्चमाहुत्याप्तिनियमो यूकादौ तथा पञ्चमाहुत्याप्ते रनियतत्वोपलव्धेः ॥१८॥ स्मयतेऽपि च लोके ॥ १९ ॥ इति । स्मर्यतेऽपि च तथा लोके पुराणेषु च द्रोणद्रौपद्यादीनाम् ॥ १९ ॥ दर्शनाच्च ॥ २०॥ इति । आण्डजं जीवजमुनिजम्'[छा०६।३।१] इतिश्रुतौ पश्च. माहुत्पा तद्यतिरेकेण च देहाप्तिदर्शनात् । चकाराताहशनियमे न मानम् ॥ २० ॥ ननु पश्चमाहुतिमाप्त्वैव यूकरवाद्याप्तेनं तनियमे व्यभिचारस्त- F155T तृतीयशब्दावरोधः संशोकजस्य ॥ २१ ॥ (३) इति । नैवं वाच्यं यतः । अथैतयोः पथोर्न कतरेणचन तानीमानि शुद्राण्य- सकृदावर्तीनि मूतानि मवन्ति । जायस्थ म्रियस्वेत्येतत्तृतीयं स्थानम्' [छा०५।१०।८] इत्यत्रोत्तरमार्गस्येष्टादिकर्माधिकृत्य निर्विष्टस्य पञ्चमाहुत्यवच्छिन्नदक्षिणमार्गस्य च राहित्येन मार्गान्तराप्तिः पापाति: • शपरूपात्संशोकात्वजन्तुतया जायमानस्यानिष्टादिकारिणः स्यादिति तृतीयशब्दघलालभ्यते । स्थीयतेऽनेनेति स्थानमपि मार्ग एव । अन्यथा मार्गतृतीयत्यानुपपत्तेः । अतस्ताहशतृतीयशब्दस्यावरोधोऽनुरोधः । सथा च तृतीयशब्दानुरोधादुपासकानां दक्षिणमार्गागमनाच्च । मसमेव ते सर्वे गच्छन्ति ' [कोपी०१।२] इत्यस्य. संकोचावश्यक- वादिष्यादिकारिणं प्रकृत्यैव पञ्चमाहुत्युक्तेश्च तदन्येषां तृतीय एव मार्ग इति मावः ॥२१॥ (३) इष्टादिकारिण एव यदवरोहणमुक्तं तत्मकार आपाइसमाप्ति चिन्त्यते। तृतीयश्रुत्या स्थानं मार्ग उक्तं यथा तथा अर्थतमेवाध्वानं पुननियतन्ते पथेतमाकाशमाकाशाद्वायु वायुर्भूत्या धूमो भवति धूमो मूत्वाऽभ्रं भवति [छा०५।१०।५] 'अभं मूत्वा मेघो मवति मेघो भूत्वा प्रवर्षति १ ख. 'सेत । २ क. रिणां । .

·S 1 प्रथमः पादः१] वेदानासूत्रगुक्तावलिः। त इह प्रीहियवा ओषधिषनस्पतयस्तिलमाषा इति जायन्तेऽतो वे दुनिष्प्रपतरं यो यो हन्नमत्ति यो रेतः सिञ्चति तद्मूय एव भवति' [छा० ५। १० १६ ] इत्यवरोहश्रुतौ वायुभूत्येत्यनुशपिनो थायोस्ता- दाम्पावगमादाकाशेनापि तदवगम्यताम् । तथा च वाय्याकाशादिरूपे णानुशयिलिङ्गशरीरं परिणमते तदर्थमेव गतिकर्मत्वमिति प्रत्याह- सामान्यापत्तिरुपपत्तेः ॥ २२ ॥ (४) इति । सिद्धस्पैघाऽऽकाशवावाः कर्मत्वादुपस्थितत्वाच तदन्तमधिनेव भूत्वेत्यत्रान्वयादाकाशतादात्म्यापन्नं प्रत्याकाशस्याऽऽकाशादित्यनेनो तापादानत्वानुपपत्तेश्चाऽऽकाशसदृशो वाग्वादिसंबद्धो मूत्वेत्येवार्थ इस्युपपत्तेः । आकाशसंवन्धत्वस्य सार्वदिकत्वेनाऽऽकाशसशस्यैवाss- काशपदार्थत्वीचित्यात् । समानधर्मत्वं मिलित्वाऽवस्थितिश्च सामाध्ये तदापत्तिरेवार्थः ।। २२ ।। (४) उक्तवाक्ये दुःशब्दस्य चिरकालावच्छिन्नत्यमर्थः । अत इरयस्पाss- काशसादृश्यधारवादियोगातेरित्यर्थः । दुनिष्मपतरमिरपत्र पतेस्तलोप- श्छान्सः । तथाऽऽकाशादिसाम्यं वाय्यादियोगं च प्राप्य चिरकालोच- रमनुशपी पततीत्यर्थः । अतिशयार्थे तरप्प्रत्ययः । अथातःशब्दस्पाव्य- वहितपूर्वबाह्यादेरेव परामर्शकत्वं ततश्च तस्मादेव चिरकालोतरपातो. वरयाऽऽकाशसादृश्याचिरमिति 'चेन्न । तावताऽपि दुःशब्दस्य दुःख एव प्रसिद्धश्चिरार्थकत्वामावादीह्यादियोगदृष्टान्तेनाऽऽकाशसादृश्या- देश्चिरत्वस्यानुमेयरवाचेति प्रत्याह- नातिचिरेण विशेपात् ॥ २३ ॥ (५) इति । बोहादियोगस्येवाऽऽकाशसाम्यादिकं नातिचिरम् । अत इत्यस्य बीद्यादिमात्रपरामर्शित्वाबीधादियोगदशायामनुशयिनो दुःखामाव- स्याऽऽगाम्यधिकरणे वक्ष्यमाणत्वाद्दुष्करमेतद्भक्षणमित्यादी दुःशब्दस्य चिरनिरूढत्वेनोक्तरीत्या नोह्यादियोगस्वातिचिरत्वमतीतिरूपादिशे- पात् । ततश्चानुमानमपि पराहतमिति मावः ॥ २३॥ (५) नन्वेयमुक्तवाक्ये ' इति जायन्ते' इत्यस्माद्वीह्यादिरूपेणोत्पत्ति- बोधकाद्विशेषाद्रोह्याद्यधिष्ठायानुशथिनां मोगोऽस्तु । न च रमणीय- .

·१५० ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [३ तृतीयाध्यायस्य- योन्यातविय तत्र कर्मविशेषस्य मूलस्याकीर्तनान्न तथेति वाच्यम् । अधर्महिंसादिमिः श्रेष्ठाद्यधिकृत्येव तदुक्तः । न चानीपोमीयं पशुमाल- भेतेत्यादिविशेपेण न हिंस्यादिति सामान्यबाधायज्ञीयहिंसा माधयति वाध्यम् । हिंसायां क्रत्वर्थपुरुपानर्थसाधनस्वरूपमिन्नविषयत्वेन तयो. ध्यबाधकमायोभावादिति प्रत्याह- अन्याधिष्ठिते पूर्ववदभिलापात् ॥ २४ ॥ इति । अन्येन जीवान्तरेणैवाधिष्ठिते मोगावच्छेदकीकृते बीह्यादाधनश- पिनी योगमा पूर्ववमूत्येत्यनेन पावादियोगवदविशेषेणाभिला- पात् ॥ २४॥ अशुद्धमिति चेन्न शब्दात् ॥ २५ ॥ इति । इष्टादिकं हिंसावत्त्वेनाशुद्धमित्युक्तो विशेष इति चेन्न । शब्दात्तादृ- शहिंसायाः श्रौतशब्दार्थत्वेनाधर्म्यत्वामावात । न हिंस्यादित्यस्यानार- भ्याधीतस्य पुरुषार्थरागप्राप्तहिंसामानविषयत्वेन त्वर्थहिसापामनर्थ- हेतुत्वस्याशास्त्रत्वादधा यज्ञीयहिंसेति वक्तुमशक्यमिति मायः ॥२५॥ स्थावरस्वमाप कर्मार्थालम्पं तत्राऽऽह- रेतःसिग्योगोऽथ ॥ २६ ॥ इति । अथ बीह्यादियोगानन्तरं रेतःसिम्योगोऽपि श्रूयते । न च स्थावरत्वं गतानां रेतःसिचि योगो मानाभावास्किंत्वन्यत्रैवेति भावः ॥ २६ ॥ नन्वगत्या गर्भदेहमापककर्मण एव स्थावरशरीराप्तिहेतुत्वमस्तु तत्राऽऽह- योनेः शरीरम् ॥ २७ ॥ (६) इति । 'रमणीयचरणाः' [छा०५।१०।७] इत्यादिना रमणीयादि- कर्मणां रमणीयादियोनिमन्तर्भाव्यैव शरीरफलमुक्तमिति न तथा धक्त शक्पमिति मावः ॥ २७ ॥ (६) इति तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥१॥ १ स. 'वादि । २ ख. 'नो भोग। .

·द्वितीयः पादः वेदान्तस्त्रमुक्तावलिः। अथ तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। .. .. द्वितीये तत्त्वंपदार्थयोविवेकः। तत्र रवशे चक्षुरादिप्रमाणव्यापारामा- वान्मनसश्च स्वातन्त्र्येणापमाणत्वासं प्रकृत्य 'अनायं पुरुषः स्वयं ज्योतिः' [वृ०४।३।९] इत्यन्तेन त्वंपदार्थस्य सर्वावमासकस्य- प्रकाशत्वं दर्शितम् । तच्च स्वामदेहेन्द्रियादिनपश्चस्यार्थक्रियाकारित्या- माष एव संगच्छत इति तं समाधातुमाक्षिपति- संध्ये सृष्टिराह हि ॥ १ ॥ इति । सुपुप्तिजागरयोः संधी मवे स्वप्ने देहेन्द्रियादिसृष्टिः प्रमारूपाऽर्थ कियाकारिण्येव । हि यस्मात्तां प्रकृत्य ' मृजते स हि कर्ता'[६० ४। ३।१०] इतिश्रुतिश्चेतनकर्तृत्वमाह । तथाच तेनैव तदनुमेय मिति मावः । तथा' यदा कर्मसु काम्येषु त्रिय स्वप्नपु पश्यति समृद्धिं तत्र जानीयात् '[छा० ५।२१८] इति श्रुतिः समृद्ध्यनुमापकत्वरूप- मर्थक्रियाकारित्वं स्वामस्यादेराहेत्यप्यर्थः ॥१॥ निर्मातारं चैके पुत्रादयश्च ॥ २॥ इति । एकेऽन्ये शाखिनोऽपि 'कामं कामं पुरुपो निर्मिमाणः'[कठ. ५।८] इति स्वप्ने निर्मातारं चेतनं पठन्ति । तत्र च कामपदं स्वाम. विषयमात्रपरं न तु कामनामात्रपरम् । चो हेतौ । यस्मात 'पुत्रपौत्रा. न्वृणीव' [कठ० १ । २३] इति प्रकृत्य 'कामानां त्वा काममा करोमि [कठ० १२४] इति श्रुतौ पुत्रादयोऽपि कामशब्दिताः ॥ २॥ प्रत्याह- मायामानं तु कास्नानभिन्यक्तस्वरूपत्वात् ॥ ३ ॥ इति । मायामानं प्रतिमासव्याप्यसत्तोकमानं स्वानदेहेन्द्रियादिकम् । तु- शब्दान्नोक्तार्थक्रियाकारि । कात्स्न्न कालदेशादिनाऽनभिव्यक्तमप्रामा- निकं स्वरूपमुक्तार्थक्रियाकारिताव्यापकं यत्र तथात्वात् । तथा च हृदयपुण्डरीकावच्छेदेन देहेन्द्रियादीनां विपयसमकालमेव प्रतिमासा- . - । , क.सामा।

·१४२ ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [३ तृतीयध्यायस्य : सद्याप्पसत्ताकरवाच तेषां तादृशाकियामाक्सत्त्वस्य पहिरवच्छिन्न स्वस्य च ताहाकियाकारित्वव्यापकस्यामावात्तदमाव इत्युक्तानुमा- नमेव नावतरति । एवं च स्वमे त्वंपदार्थ एव सर्वावमासकस्तत्तदध्यास. पूर्वमपि भासमानत्वात्स्वप्रकाश श्रेति भावः ॥ ३॥ सूरकश्च हि श्रुतेराचक्षते च तद्विदः ॥ ४॥ इति । तधात्मेऽपि स्याप्तखादिमपश्चः प्रबोधे स्मृतः समृद्ध्यादेः सूचकोs. नुमापक उक्तभुतेश्च तस्य न व्यभिचारित्वं श्रुतेरुकार्थतात्पर्य निर्णयन्ति तद्विदः श्रुतितात्पर्यज्ञाः स्मृतिकारा आचक्षते त्यामाध्यायादौ । तथा च सूचकत्वबोधिका श्रुतिरसाधिकेति मावः ॥ ४ ॥ ननु जीवस्पेश्वरामिन्नत्वाद्वियदादिवत्तादृशार्थक्रियाकारि स्थानं स मृजतु तत्राऽऽह-- पराभिध्यानात्तु निरोहितं ततो हास्य बन्धविपर्ययौ ॥ ५ ॥ इति । वियदादिवद्यावहारिकार्थगिरिनद्याविनमृत्वादिकं सदपि जीवस्य तिरोहितमतः परस्य ब्रह्मणोऽमिध्यानादेव मादुर्मवति । हि यस्मानत- स्तिरोमावादेवास्य बन्धमोक्षा ॥ ५॥ देहयोगादा सोऽपि ॥ ६॥(१) इति । अविद्यारूपकारणदेहयोगादेव स तिरोभावः । वाशब्दादनुसूयमानसं सारान्यथानुपपत्तेः । यद्वा 'मापामात्रम्' [पृ० सू० ३१२२३इत्यादि- सूत्रस्य स्वानं वस्तु कास्न्येन सर्वमेव नोक्तार्थक्रियाकार्यनमिव्यक्तस्व- रूपत्वादविद्यमानव्यावहारिकत्वरूपकत्वाद्यन्नवं तन्नैव यथा व्यावहा- रिकदेहेन्द्रियादि । तथा च व्यावहारिकमेव देहेन्द्रियादि प्रमाजनकम- न्यथा जाग्रत्यपि प्रातिमासिकस्य तथास्वापत्तिरिति न स्वामस्य तस्य तत्वमिति भावः । अन्यत्नु पूर्ववर । एतेन मायिकत्वमात्रेण नार्थ- क्रियाव्यावृत्तिः संभवति मायिकस्य व्यावहारिकस्य प्राति मासिकस्य घ ध्वंसादिरूपार्थक्रियाकारिवादित्यादिकं परास्तं सर्वावमासकस्वयं- प्रकाशकत्वसिद्धये प्रमाणवृत्तिरूपार्थक्रियाकारित्वनिषेधमाने ताप- र्यात् ॥ ६॥ (१) मुपहिं प्रकृत्य 'यदा मुप्तः स्वप्नं न कंचन पश्यायथास्मिन्प्राण एवै. कथा मवति' [कोषी ४ । १९] इति । य एषोऽन्तहदय आक्रा- ·. द्वितीयः पादः २० वेदान्तवमुक्तावलिः। १४३ शस्तस्मिञ्ोते [वृ०२१ । १५] इत्यादी माणाफाशशब्दितब्रह्म एयवस्थानं जीवस्योक्तम् । ' आसु तदा नाडीपु सृप्तो भवति' [छा० ८।६।३] इत्पत्र नाडीपु । 'मायो द्वासप्ततिः सहस्राणि हृदयात्पु- रीततमभिप्रतिष्ठन्ते तामिः प्रत्यवसृग्य पुरीतति शेते '०२।१। १९] इत्यत्र च पुरीतत्ययस्थानं विकल्पेनेवास्तु नैरपेक्ष्येण प्रतीतेरे- कापचेति प्रत्याह- तदभावो नाडीषु तच्छुतेरात्मनि च ॥ ७ ॥ इति । तस्य पूर्वपादोक्तेहलोकपरलोकसंचारापच्छिन्नजागरस्य स्वमस्य था- माधोपलक्षितं सुपुप्तावस्थानं नाडीवात्मनि ब्रह्मणि चकारात्समुचित न तु विकल्पितम् । तच्छुतेरुक्तश्रुतिभ्यः । उक्तश्रुतौ ताभिः प्रत्यवसृष्५ पुरीततीत्यस्मान्न नैरपेक्ष्यम् । अवस्थानस्य च ब्रह्मणि स्थूलसूक्ष्मोपा- ध्यमिमानकृतभेदाभिव्यक्त्यमाघरूपत्वान्नाडीपु चौपाधिकाधेयत्वरूप. स्वान्नकार्यम् । अतोऽष्टयोपापत्तेश्च न विकल्पः किंवादी नाडीपु पश्चाब्रह्मणीति क्रमसमुच्चय इति भावः । हृदयवेष्टनमासरूपपुरीतदव- स्थानकाल एव ब्रह्मावस्थानेन तत्समुच्चयेनैव तेन समुचय इति न तत्पृथगुक्तम् ॥ ७॥ अतः प्रबोधोऽस्मात् ॥ ८॥ (२) इति । अत एवास्माद्ब्रह्मणः प्रबोधो भेदाभिव्यक्तिः सुपुप्तिसामान्य प्रकृश्य सप्त आगम्य न विदुः '[छा०६१०१२] इत्यादिनोक्तः। विकल्प- • पक्षे सुषुप्तिसामान्ये तन्न स्यादिति भावः । स्वप्नावस्था विविच्यैव तदमावावच्छिन्नसुषुप्तिर्विवेक्तुं शक्यत इति संगतिः॥८॥ बह्मणः प्रबोधात्तदयस्थानमुक्तं तत्र सुषुप्तान्यस्यैव प्रबोधसंभवेन सुषुप्तस्य ब्रह्मण्यात्यन्तिकाभेदस्वीकारेण मुक्तत्वात् । अत एव 'प्राण एवैकधा भवति' इत्यत्रैवकार आत्यन्तिकैक्पार्थकत्वादर्थवान् । अत एवाज्ञानममामाणिकमिति प्रत्याह- स एव तु कर्मानुस्मृतिशब्दवि- विश्यः॥ ९ ॥ (३) इति । सुपुप्त एवं प्रबुध्यते पूर्वमारब्धालपोधे सति मत्कर्तव्यमिमिति.. स्मृत्या क्रियमाणाकर्मणः । योऽस्यापूसं सोऽहं जागत्पिनुस्मृतेः । १७. कसं। . - ·बह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [तृतीयाध्यायस्य- - , प्रत्यमिज्ञानात् 'यद्यद्भवन्ति तदाभवन्ति' [छा० ६।९।२] इति मुधुप्तजायतोरक्यबोधकात् ' सति संपद्य न विदुः [छा० ६९।२] इति सुषुप्तावज्ञानबोधकाच शब्दात् । सुपुप्तिमात्रेण मुक्तावनुपपन्नेभ्यः कर्मों- पासनाविधिभ्यश्च ॥ ९॥ (3) प्रत्यभिज्ञानात्सुपुप्तबद्धयोरक्यं चेत्तहिं विशेषविज्ञानामाषवत्वेन प्रत्यभिज्ञानात्मपुप्तिमूर्छयोरप्यक्यं स्यात् । धेपथुममृतयः सुषुप्तेरवान्तर धर्मा इति न भेदका इति प्रत्याह- मुग्धेऽर्थसंपत्तिः परिशेषात् ॥ १० ॥ (४) इति । मूछिते विशेषविज्ञानात्करालवदनत्वगात्रकम्पादिकर्मेन्द्रियव्यापार• सत्त्वाच ज्ञानकर्मेन्द्रियव्यापारोपरमावच्छिन्नायाः प्रागुकब्रह्मावस्थान. रूपायाः संपत्तेरर्धावस्था मूर्छा न सुषुप्तिः। अत एव न स्वमजागरा- विति परिशेषादव स्थान्तरमित्यर्थः । सति चावस्थान्तरत्वे सुपुतेरिव तस्यापि प्रविलयार्थ पृथक्मयतनीयं समाधाविति प्रयोजनम् ॥१०॥ (४) निर्शिपब्रह्मण्पर्धसंपत्तिक्ता तत्र निर्विशेषत्वस्य सविशेषत्वेन विरुद्धत्वान्न च सविशेपत्वं मिथ्याश्रुतिप्रमितत्वादिति प्रत्याह- न स्थानतोऽपि परस्योभय- लिङ्गं सर्वत्र हि ॥११॥ इति । परस्य ब्रह्मणः स्थानतो मायोपाधितो यत्सविशेषत्वं स्वमावतश्च यन्निविशेषत्त्वमित्युमयमपि लिङ्ग धर्मो न तात्त्विकं किंतु निर्षिशेषत्व- . मात्रम् । हि यस्मात् 'अशब्दमस्पर्शम् [कठ०३।१५] इत्यादिषु सर्वत्र तदेव श्रूयते ॥११॥ न भेदादिति चेन्न प्रत्येकमत- द्वचनात् ॥ १२ ॥ इति । चतुप्पात्त्वपोडशकलत्ववामनीत्वादिना भेदश्रवणान्न निविशेषत्वमेव तथेति चेन्न । 'यश्चायमस्यां पृथिव्यां तेजोमयोऽमृतमयः पुरुपो यश्चा. यमध्यात्म शारीरस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुपोऽयमेव स योऽयमात्मा'[. २।५।१] इत्यादिना प्रत्येकं प्रत्युपाध्यतवचनादभेदवचनात् ॥१२॥ १२. पनात् । २ ख. 'शेषारित ·- द्वितीयः पादः २) वेदान्तसूचमुक्तावलिः। १४५ अपि चैवमेके ॥ १३ ॥ इति । एकेऽन्येऽपि शासिनो नेह नानाऽस्ति किंचन । मृत्योः स मृत्यु- मामोति य इह नानेव पश्यति' [कठ० ४ । ११] इति । तथाऽन्येऽपि 'मोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा सर्व प्रोक्तं त्रिविधं ब्रह्ममेतत् [श्वे०१ । १२] इत्यादिनैवमभेदमेवाऽऽमनन्ति ॥ १३ ॥ उमयोरेव औतत्वे निर्विशेषत्वमेव कथं तात्विकं तमाह-- अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात् ॥ १४ ॥ इति । तत्त्वतो निर्विशेपमेव ब्रह्म तादृशस्यैवाज्ञातसप्रयोजनत्वेन श्रुतिता- पर्यवत्त्वरूपात्मधानत्वात् । सविशेषत्वप्रतिपादकवाक्यानां तच्छेयर नानुवादत्वेन च तत्त्वावेदकत्वसतात्पर्यकत्वयोरमावात् ।। १४ ॥ एवमपि व्यावहारिकं सविशेषत्वमादाय तत्तच्छ्रुतीनां निर्विपयता- पत्तिमग इत्याह- प्रकाशपञ्चावैयात् ॥ १५ ॥ इति । सूर्यप्रकाशादेर्यथा वक्रत्वाद्योपाधिकं तथौपाधिकं सविशेषत्वं व्याव. हारिकं ब्रह्मणोऽपीति तद्बोधकश्रुतीनामर्थशून्यत्वरूपविगतार्थत्वस्या- 'भावात् ॥ १५ ॥ ननु निर्विशेपत्वं तात्त्विकत्वेन धर्मशुन्यत्वं तञ्चासमपि तस्यैव तात्त्वि- कत्वात्तत्राऽऽह- आह च तन्मात्रम् ॥ १६ ॥ इति । अस्थूलम् [वृ० ३.८1८] इत्यादिश्रुतिर्यन्निविशेषत्वं ब्रह्मण आह तत्तत्स्वरूपमा नातिरिक्तम् ॥ १६ ॥ दर्शयति चाथो अपि स्मयते ॥ १७ ॥ इति । अथोऽत एव । 'अधात आदेशो नेति नेति न ह्येतस्मादिति नेत्य. न्यस्परमस्ति' [०२।३ । ६ । ] इत्यादिश्रुतिस्तदतिरिक्तमाचं निषिध्य तत्स्वरूप निषेधावधिमतं दर्शयति । न हीत्यादीति । नेति पूर्वोक्तनिषेध एतस्माद्ब्रह्मणोऽन्यन्नहीत्येवरूपः । पर निषेध्यादन्यत्तु ·ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [ ३ तृतीयाध्यायस्य- ब्रह्मास्तीत्यर्थः । 'ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि' इत्युपकम्य 'न सप्तन्नास व्यते' [ म० गी० १३ । १२ ] इत्यादिना तथैव स्मर्यतेऽपि । अत एव चोपमा सूर्यकादिवत् ॥ १८ ॥ इति । पतः प्रमीयमानो मेदोऽतात्विकः । अत एव 'यथा ह्ययं ज्योति. रात्मा विवस्वानपो मिन्ना बहुधैकोऽनुगच्छन् । उपाधिना क्रियते भेद- रूपो देवः क्षेत्रेप्येवमजोऽयमात्मा' इति । तथा 'एकधा बहुधा चैव दृश्यते जल चन्द्रयत् ' [ ब्रह्मवि० १२] इत्यापमावाक्यं सूर्यमतिबि- बादियद्भेद इति दर्शयतीत्यनुपज्यते ॥१८॥ आक्षिपति- अम्बुवदग्रहणात्तु न तथात्वम् ॥ १९ ॥ इति । .यथा जलसूर्ययोरुपाधिबिम्बयोर्व्यवधानं मूतत्वं च गृह्यते न तथाss. समतदुपाध्योरिति न तत्र प्रतिविम्बन भेदधीरित्यर्थः ॥ ११ ॥ प्रत्याह- वृद्धिहासभाक्त्वमन्तर्भावादुमयसामञ्जस्यादेवम् ॥ २०॥ एवं प्रतिबिम्बनरूपादन्तर्मोवादेवोपाधिगतसुखदुःखादिमत्त्वरूपवृद्धि- हासभाक्यमुपपद्यत इत्यन्यथानुपपत्तेबलवत्त्वान्न दोष इत्युभपोर्दृष्टा- न्तदाान्तिकयोः सामञ्जस्यात् ॥ २० ॥ दर्शनाच ॥ २१॥ (५) इति । अमूर्तस्यापि गगनशब्दादेः प्रतिविम्यदर्शनात् । चकाराद्विम्पप्रति- बिम्बमावे फलबलात्तत्तदोषाणामेव नियामकत्वादिम्बादेर्मूर्तत्वव्यवधा- नादेरस तत्र न वाधकमिति मावः ॥ २१ ॥ (५) नेति नेतीत्यादिश्रुत्या निर्विशेष सिद्धमुक्तं तन्न । तद्वाक्ये 'वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूतं चैवामूतं च ' [बृ. २।३।१] इत्यादिना पृथि- व्याजोरूपस्य मूर्तस्य वायाकाशरूपस्यामूर्तस्य चेव ब्रह्मणोऽप्युपका- तत्वेन निषेध्यत्वात् । अस्तीत्येवोपलब्धव्य इत्यादेश्च निषिद्धस्यापि बह्मणोऽस्तित्वेनोपासनपरत्वात् । निषेद्भुमेव ब्रह्मणो वाक्यान्तरेप्वप्यु. तत्वात् । निरधिकरणनिषेधो न संभवतीति चेत्तथाऽपि प्रत्यक्षादि- इति - - ·द्वितीयः पादः २] पेदान्तसूवमुक्तावलिः। १४७ प्रमितं ब्रह्मान्पन्न तु ब्रह्मेति ग्रीव तद्भिन्ने निषिध्यते नेति नेतीतिवीप्सा चामावायेति प्रत्याह- प्रकृततावत्वं हि प्रतिषेधति ततो वीति च भूयः ॥ २२ ॥ इति । प्रकृतं मूतं चामूर्तमित्यादिना विशेष्यतया निर्दिष्टं यदेतावत्वं मूर्तादि नदेव प्रकृतवाक्य प्रतिषेधति न तु ब्रह्मापि. पध्यन्तेन विशेषणतया निर्दिष्टत्वात् । विशेषणतया प्रक्रान्तस्यापि निषेधे न बाधकमतो हेत्व- न्तरमाह-तत इति । चो हेतौ । यस्मात्ततस्तद्ब्रह्मरूपमाधारमादायैव निषेधोऽन्यथा निराधारस्य सर्वनिषेधस्यासंगवात् । ननु बींव तद्धि- नमाधारीकृत्य निपिध्यतां तबाह+वावीतीति । पूर्यवाक्यस्य तात्पर्य वक्तुं भूयो निपेधानन्तरं नेति यनिषेधस्तदेतस्माद्ब्रह्मणोऽन्यन्न हीत्येवं रूपं परं यदाधारभूतं ब्रह्म तत्त्वस्त्येवेत्यर्थकं न ह्येतस्मादिति नेत्यन्यत्प- रमस्तीति पाक्यं ब्रवीति । तथा 'प्राणा वै सत्यं तेपामेष सत्यम् [वृ०२।१।२०] इत्यपि ब्रह्मणोऽवाध्यत्वं बधीति. ॥ २२ ॥ उक्तवाक्पस्योक्तार्थकत्वनिर्णयाय युक्तिमाह- तव्यक्तमाह हि ॥ २३ ॥ इति । तद्ब्रह्म प्रत्यक्षादिमिरव्यक्तमगृहीतं सदेकत्वमावरवाश्च न तद्धमा- माप्तमतोऽप्राप्तवान्न निषेधाहम् । ननु श्रुत्यैव प्राप्तं तबाऽऽह-आद हीति । हि यस्मादज्ञातसप्रयोजनं ब्रह्म सत्यत्वेनोक्तश्रुतिस्तात्पर्येण बोध. यति । तथा च प्रापकश्रुतिप्रामाण्यवाधापच्या तन्निषेधानई मेव सिद्ध- स्वमावत्वाच्च विकल्पानहमपीति भावः ॥ २३ ॥ नन्वेवं मूर्तादिकमध्यप्राप्तत्वान्न निषेधाई श्रुतेः प्रापकत्वे तु 'माणावे सत्यम्' [वृ०२११२०] इत्यादिश्रुतेरप्रामाण्यापत्तिस्तुल्या तबाऽऽह- अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाध्याम् ॥ २४ ॥ इति । अपिरेवार्थः । संराधने निषेधसिद्धये प्रत्यक्षानुमानाभ्यामेव मूर्तादि प्राणसत्यत्वादि प्रमितं श्रुत्या त्वद्यते । धर्मादेः श्रुतिमात्रगम्यत्वेऽपि तत्सत्यत्वं न श्रौतमिति तस्यास्तत्र प्रामाण्यं नास्त्येव धर्माद्यंशे तु व्याव- हारिकमेव प्रामाण्यमिति मावः ॥ २४ ॥ १ ख. 'तिविचिकित्सा चात्यन्ताभा । २ ख. ति नेति ।

·१४० ब्राह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [३ तृतीयाध्यागप- युक्त्पन्तरमाह प्रकाशादिवच्चविशेष्यम् इति । विशेष्यं निष्पत्येन व्यापत्य तत्वं यशेष्यम् । यथा घटादिविषय- कचाक्षुषादिवृत्या स्वोपजीव्ये दीपप्रकाशादौ निषेध्यस्वं न संभवत्येवं स्वभासकसाक्ष्यभिन्नब्रह्मण्यपि निषेधवाक्पजन्यवृत्त्येत्यर्थः ॥ ननु तादृशवृत्तिः स्वतो मासमानव निषेधं साधयिष्यति तत्राऽऽह- भकाशश्च कर्मण्यत्यासात् ॥ २५॥ इति । च एवार्थ: । कर्मणि वृत्पादिरूपमन:कार्येऽभ्यासानाध्यासिकसंबन्ध- रूपात्साक्षिसामीप्यादेव प्रकाशो न तु स्वतो जडत्वात् । स्वप्रकाशसाक्षि. संबन्धादेव निर्वाहसंभवे प्रत्येक तथात्वकल्पने गौरवादिति भावः ॥२५॥ नन्येतावता साक्षिणो निषेध्यत्वं न स्याद्ब्रह्मणस्तु स्यान्न च साक्षी ब्रह्मान्तःकरणोपधानादिना व्यावृत्तत्यासबाऽऽह- अतोऽनन्ते न तथा हि लिङ्गम् ॥ २६ ॥ इति । अतः साक्षिणो निषेधानहत्वादेवानन्ते सर्वानुवृत्ते ब्रह्मण्यपि न निषे- ध्यत्वम् । हि यस्मात् 'सर्वव्यापी' इत्यादि 'साक्षी'[ श्वेता०६ । ११] इत्यन्तेनोक्त लिङ्गं साक्ष्य भेदरूपं तथा ब्रह्मणोऽप्यनिषेध्यत्वसमर्प- कम् ॥ २६॥ अब साक्षित्वादिना भेदः काल्पनिक ऐक्यं तु तात्त्विकमिति 'अव- स्थितेः' (व० सू०१।४ । २२) इत्यादिसूबेणोक्तं स्मारयितुं भेदा- भेदसत्यस्ववादेनाऽऽदावाक्षिपति- उभयव्यपदेशात्त्वहिकुण्डलवत् ॥ २७ ॥ इति। पघाऽहेः कुण्डलेन कुण्डलाकाराहिना नात्यन्तभेदः पृथगुपलम्मा- पातान्नाप्यत्यन्तमभेदो दण्डायमानत्वेऽपि कुण्डलोपलम्मापातादतो मेदाभेदो। तो च समसत्ताकावविशेपेणोमयस्य व्यपदेशात्मतीतेः । न च विरोधोऽहित्वकुण्डलवरूपाभ्यां भेदाभेदयोः प्रत्ययात् । एवं सो. म्यादिना ब्रह्मणोऽपि तावित्यर्थः । संक्षेपशारीरकोक्त अविद्यामन:- प्रतिविम्बितचितोरीशवजीवत्वे तदुभयानुगतस्याविद्यामिम्मीभूतसाक्षि. त्यमिति पक्षेऽविद्यागतचिदामासादेः साक्षित्वपक्षे च शुद्धचिपबह्मणा सह भेदामेदौ न तु शुद्धचितः साक्षित्वपक्ष इति भावः ॥ २७॥ १ क, साक्ष्यादि। .

·1 ' द्विती.: पादः २] घेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। १४९ न्यूनाधिकदेशावच्छिन्नत्वेन प्रतीयमानयोझेदाभ्युपगमे सुसदृशं दृष्टा- न्तमाह- प्रकाशाश्रयवदा तेजरत्वात् ॥ २८ ॥ इति । प्रकाशपदार्थस्य स्वाश्रयेण मिन्नत्वे परमते ज्ञानस्याप्यात्मना तथात्वं स्यात्तत्राऽऽह-तेजस्त्वात् । तेजस्वमन्तव्य तेजोरूपप्रकाशादाश्रययो- रिवेत्यर्थः ।। २८ ।। पूर्ववदा ।। २९ ॥ इति । अवस्थितरिति काशकृतः (ब० स०१।४ । २२) इत्यत्र यथा भेदस्य तात्त्विकर मोक्षो न मिध्येदतात्विकत येवोपपत्ती तात्विक मानामावश्चेत्यादिना ब्रह्मणि जीवरक्यं तात्त्विक भेदस्तु कल्पित इत्यु- तमेवं साक्षिणाऽपीति भावः । वाऽवधारणे ॥ २९ ॥ प्रतिपेधाञ्च ॥ ३० ॥ (६) इति । 'नान्योऽतोऽस्ति दष्टा'[वृ. ३२३ ] इत्यादिना ब्रह्मान्यद्रष्ट- प्रतिपेधादप्येवमित्यर्थः ॥ ३०॥ (६) यद्यपि श्रुतियुक्तिन्यो ब्रह्मनिर्विशेषत्वं निर्णीत तथाऽप्पनमिज्ञं प्रति तदनूय सेत्यादिश्रुतिविनिगमनिका दर्शयितुं तदाक्षिपति- परमतः सेतून्मानसंबन्धभेद- व्यपदेशेष्यः॥ ३१ ॥ इति । अतो ब्रह्मणः परमपि वस्तु सत्यमस्ति । य आत्मा स सेतुः [छ।०८।४।१] इति सेतोः 'चतुष्पादद्याशफ पोडशकलम्' इति चतुष्पात्याद्युन्मानस्य 'सता सौम्य तदा संपन्नः [छा०६।८। 1] इति सत्संपत्तिरूपसंबन्धस्य ‘य एपोऽन्तरादित्ये' [ छा०१।६। ६] इति य एपोऽन्तरक्षिणि' [छा० १ । ७ । ५] इत्या- दिसाक्ष्याधारत्वाभ्यां मेदस्य च निर्देशात् । निर्विशेषस्य तदनुप- पत्तेः। ब्रह्मस्वसमसत्ताकद्वितीयवत्सेतुत्वात्प्रसिद्धसेतुवदित्याद्यनुमानाच्चे- ति मावः ॥ ३१ ॥ प्रत्याह- सामान्यात्तु ॥ ३२ ॥ इति । विधारकत्वसामान्यमादाय सेतुत्वव्यपदेशस्तु शब्दात्सेतुत्वादेरतात्वि- १ख. जावेनैक्यं । २ क. 'थाऽप्येतमितं प्र। - .

·१५० ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [३ तृतीयाध्यायस्य- कत्वेऽपि न तन्निर्देशानुपपत्तिजडत्वादिना चोक्तानुमानमुपाध्यादिव्या- इतम् ।। ३२॥ बुध्यर्थः पादवत् ॥ ३३ ॥ इति । यथा व्यवहारा) कापणादेः पादादिविमागस्तथोपासनादिरूपबु- द्धिवृत्त्यर्थश्चतुष्पावादिव्यपदेशः ॥ ३३ ।। स्थानविशेषात्प्रकाशादिवत् ॥ ३४ ॥ इति । स्थानमवस्थानं तद्विशेष ब्रह्मावस्थानमादाय संबन्धव्यपदेशः सौर- प्रकाशादेरिवौपाधिकः साधारत्वव्यपदेशः ॥ ३४.॥ कथमेवं व्यपदेशस्यातात्त्विकविषयकत्वं गौणत्वं च तनाऽऽह- उपपनेश्च ।। ३५॥ इति । प्रकृतसेतुत्वादेरध्यस्नत्वेन मुख्यतावच्छेदकशून्यत्वेन चातात्विक गौणं तमादायव व्यपदेशोपपत्तेः ॥ ३५ ॥ तथाऽन्यप्रतिपेधात् ॥ ३६॥ इति । स एवाधस्तात् ' [छा० ७ । २५ । १] इत्यादिना साधारत्वादे: प्रतिषेधात् ।। ३६ ॥ ननु सेतुत्वादेरतात्त्विकत्वेऽपि । यावान्याऽयमाकाशस्तावानेपोऽन्त- हृदय आकाशः' (छा०८।१।३) इत्यादि 'आकाशवासर्वगतः (छा० ३ । १४ । ३) इत्यायामादिशब्देभ्यः सर्वगतत्वं तात्त्विकम- वश्यं वाच्यं तथा च सेतुत्वाद्यपि तथाऽस्तु तत्राऽऽह- अनेन सर्वगतत्वमायामशब्दादियः ॥ ३७॥ (७) इति । आयामादिबोधकतावानित्यादिशब्दलब्धं सर्वगतत्वमप्यनेन प्रकारेण साधारत्वपरिच्छिन्नत्वादिनिषेधपर्यवसितमेव न तु तात्त्विकसर्वसंबद्धत्व- रूपमित्यर्थः ॥ ३७॥ (७) तत्पदस्य लक्ष्य निरूप्य वाच्यं निरूपयितुं यद्यपि ब्रह्मान्यदसत्तथाऽपि व्यावहारिकं ब्रह्मणः फलदातृत्वमव्याहतमित्याह- फलमत उपपत्तेः ॥ ३८ ॥ इति । अतो ब्रह्मणः फलं जायते । कर्मफलं तत्तद्देशकालनिमित्तविपाकाद्य- मिज़दीयमानं व्यवहितकर्मफलवानाजसेवादिफलवदित्यनुमानाहेहेन्द्रि- यादेरिव दातुरप्यन्वयव्यतिरेकमूलक फलहेतुत्वमित्युपपत्तेः । ननु कर्मण: १ ख. 'नेकम । २ क. 'दिनि। .

·द्वितीयः पादः २] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। फलसाधनत्वा यथानुपपत्त्याऽपूर्वमवश्यं कल्प्यं तेनेवोपपत्तौ न बह्मणः फलहेतुत्वानुमानायकाशः । राजसेवाफलादिसाधारणं हेतुतावच्छेदक च दुर्वचम् । राजादिश्च सेवाफलादी परम्परया प्रयोजकमानं तत्राऽऽह- श्रुतत्वाच ॥ ३९ ॥ इति । 'स वा एप महानज आत्माऽन्नादो वसुदानः' [वृ०४।४। २४ ] इत्यादिनाऽनशब्दितहविर्मोक्तृत्वस्य वसुशब्दितफलदातृत्वस्य च श्रुतस्वादन्यथयितुमशक्यत्वात् ॥ ३९ ॥ नन्यपूर्वमेव फलदं न ब्रह्म । उक्तश्रुतिश्च स्तावकत्यादिना नेपेति जैमिनिमते को दोपस्तत्राऽऽह- धर्म जैमिनिरत एव ॥ ४० ॥ इति । जैमिनिर्यद्धर्ममानं फलदं यक्ति तदतो यागादेः फ़लसाधनान्यथानु- पपत्तिरूपाया उपपत्तितः । एवकारान्न तेन श्रुतिरन्यथयितुं शक्या । न च तस्याः स्तावकत्वमात्रम् । देवताधिकरणन्यायेन मानान्तराविरुद्धs- थेऽपि प्रमाणत्वात् ॥ ४०॥ ननु तथाऽप्यपूर्वाङ्गीकारो व्यर्थो ब्रह्महेतुत्वादेवोपपत्तेस्तत्राऽऽह- पूर्व तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात् ।। ४१ ॥ (८) इति । पूर्व ब्रह्म फलहेतुस्तुशब्दान्न त्यपूर्वमिति बादरायणो वक्ति। एष ह्येव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीपते' [ कौपी० ३४] इत्यादिश्रुतिमिः 'लमते च ततः कामान्मयैव विहितान् [म० गी०७॥ २] इत्यादिस्मृतिभिश्चेश्वरस्यैवान्यनरपेक्ष्येण फलहेतुत्वव्यपदेशात् । न च स्वर्गिशरीरादेरपि हेतुत्वात्कथमन्यानरपेक्ष्यमिति वाच्यम् । तत्तच्छरी- रादेरपि फलकोटिनिक्षिप्तत्वात्तदन्यनरपेक्ष्यस्यैव वोधनात् । न चापूर्वान- गीकारे कर्मणो नष्टस्य कथं हेतुत्वमिति वाच्यम् । कोपितप्रसादितेश्वरस्यैव हेतुत्वादीश्वरप्रसादकोषयोरेव कर्मव्यापारत्वात् ।तयोश्च मायावृत्तिरूपयो: फलसमयापिनि तत्तदन्तःकरणेऽवच्छेदकताख्यसंबन्धस्वीकारण फल- सामानाधिकरण्यम् । जैमिनीयैरप्यपूर्व प्रति शरीरावच्छेदकत्वस्य वाच्य- स्वादुक्तश्रुत्यादिविरोधस्य तेपामधिकत्वाकर्मणीवेश्वरेऽपि तयोापार- स्यात्तत्कारणत्वमादाय नेश्वरनरपेक्ष्यश्रुत्यादिविरोधः । 'लभते च ततः' इत्यायुक्तस्मृतौ तात इत्यस्य कृतकर्मभ्य इत्यर्थकत्वेनैवकारस्य तन्निरपेक्ष- रवबोधकत्वात् । अत एव ' स एवैनमिन्द्रः प्रजया. पशुमिस्तर्पयते . - ·१५२ ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरविता- [३ तृतीयाध्यायस्य- इत्यादिश्रुतिस्तृप्तिरूपप्रसादवत्या देवतायाः फलदातृत्वमाह । इन्द्रादि- देवतारूपेण भगवत एव हविरादिभोक्तृत्वात्प्रसादमावत्वाच । अत एवं 'येऽप्यन्यदेवतामक्ता यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः। तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्ति 'मगी०९।२३ ] इत्यादिस्मृतिरिति मावः ॥४१॥(८) इति तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥२॥ , अथ तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ - तत्त्वं पदार्थों शोधिती । नृतीये तु शाखान्तरोक्ताकाइक्षितपदार्थो- पसंहारेण सगुणनिर्गुणवाक्यार्थनिर्णयः । सगुणवाक्यार्थनिर्णयस्पाप्यु- पासनाफलसत्त्वशुद्धिद्वारा निर्गुणविद्योपयोगात् । तत्र नामादिमेदा- देवान्तेषु प्रतिशाखमुपासनानि भिन्नानि । तथा हि-यथा 'अथैष ज्योतिरथेप सर्वज्योतिरेतेन सहस्रदक्षिणेन पजेत' इत्पत्र संज्ञान्तरा- सहस्रदक्षिणागुणकज्योतिटोमात्कर्मान्तरं तथा तैत्तिरीयकवाजसनेयक- काठकादिसंज्ञान्तरादुपासनान्तरं ग्रन्थ इव विद्यायामपि तादृशसंज्ञा. मुख्यत्य संमवात् । यथा च वैश्वव्यामिक्षा वाजिभ्यो वाजिनम् इत्यन्न तद्धितश्रुतियोधितव्यदेवतासंबन्धानुमिते यागे विहित उत्पत्ति- शिष्टामिक्षावरुद्धे दुर्बलेन वाक्येन वाजिनविधानासंभव इति रूपमेदा. स्कर्मान्तरं तथा 'पञ्चामान्वेद' [छा०५।१०।१०] इति छन्दोगाः तस्याग्निरेवाग्निः समित्समिद् [वृ० ६१४] इत्यादिना पष्ठम- प्यग्निं वाजसनेयिनः पठन्तीति पश्चाग्निपडग्निरूपरूपभेदादुपासनान्तरम् । यथा च को (कु)ण्डपायिनामयने मासमग्निहोत्रं जब(हो)तीपत्र नित्या- निहोत्रस्यासंनिहितत्वान्मासगुणकं कर्मान्तरं तथा तत्तच्छायोक्तोस- नानां गिथोऽसंनिहितत्वादि इति प्रत्याह- सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाय- विशेषात् ॥ १ ॥ इति । तत्तदुपासनं सर्वेदान्त स्तचच्छाखास्थवाक्यरूपरेकमेव प्रतीयते । पथा यजतीत्यादिरूपो देवतोद्देश्यकद्रव्यस्यागरूपज्योतिष्टोमादियागाद्य- वच्छिन्नप्रयत्नस्य चोदना विधिः सर्वशाखास्वविशिष्टस्तथा प्राणज्येष्ठ- श्रेष्ठत्वविषयकोपासनाद्यवच्छिन्नप्रयत्नस्यापि सर्वासु शाखामु 'यो ह पे ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद' [छा० ५।११।०६।११] इत्यादिविधे- - ·. द्वितीयः पादः २] वेदान्तसूवमुक्तावलिः। रविशेषात । आदिना यथा ज्योतिष्टोमादेः स्वर्गादिरूपफलसंयोगैक्य तथा ज्येष्ठत्वश्रेष्ठत्वगुणवत्प्राणाद्याप्तिरूपफलैक्यात् । यथा च तत्र द्रव्य- देवतारूपरूपैक्यं तथा तत्तद्गुणवत्माणादिरूपरूपैक्यात् । यथा च तय ज्योतिटोमावास्यैक्यं तथा माणविद्याद्यायैक्यात् । अत एव 'एक वा संयोगरूपचोदनाण्याविशेषात् ' [पू० मी० सू० २।४।१६ ] इत्यनेन शाखामेदस्थकर्मैक्यं सूनितं पूर्वतन्त्रोऽपीति मायः ॥ १ ॥ भेदान्नेति चेन्नकस्यामपि ॥२॥ इति । तैत्तिरीयादिसंज्ञादिभेदान्नैक्यमिति चेन्न । यतः शाखामेद एकस्या- मुपासनायां सत्यामपि ग्रन्थविषयत्वेनैव नामभेदोपपत्तिः 'आख्या: प्रवचनात् '[पू० मी०१।१।८।३०] इतिन्यायेन कठादिप्रका- शितशाखानामत्वेन तत्तदाख्याप्रतिपादनात्तत्रैव निरूढत्याच्च । तथा संवाद्यामा दर्शयितुम् ' अग्निरेवाग्निः' [वृ. ६ । २ । १४ ] इत्यनेन पठागरेवानुबादमानमतो न रूपभेदः । तत्तद्गुणविशिष्टविद्यायाः शाखा- न्तरेऽपि प्रत्यभिज्ञया संनिधापितत्याच नासंनिधानम् । न च शाखा- भेदेन पुनरुक्तिरूपाभ्यासाद्भेद इति वाच्यम् । अध्येतृभेदान्मति तत्तद्वाक्यप्रवृत्तेरपीनरुस्त्यात् ।। २ ॥ ननु ' तेपामेवैतां ब्रह्मविद्या बदेत शिरोवतं विधिवद्यैस्तु चीर्णम्' [मु०३।२।१०] इत्याथर्वणिकानां विद्या प्रति शिरोवतरूपधर्म- भेदादस्तु भेदोऽत एव तैत्तिरीयाणां कारीर्यादिषु भूमोजनादिधर्मभेदा- द्वेद आशङ्कितस्तत्राऽह- स्वाध्यायस्य तथात्वेन हि समाचारेऽधिका- राच सवयच तन्नियमः ॥ ३ ॥ इति । स्वाध्यायस्य मुण्डकोपनिषदध्ययनस्यैव स धर्मो न तु ब्रह्मविद्यायाः। हिं यस्मात्तथात्वेनाध्ययनधर्मत्वेन समाचारे वेदवतोपदेशपरे ग्रन्थे शिरोवतं प्रकृत्य वेदवतत्वेन व्याख्यातमित्याथर्वणिका एवाऽऽमनन्ति- 'तदचीर्णवतोऽधीते' [मु०३।२।११] इत्यनेनातद्वतवतोऽध्य- यनानधिकारोक्तेश्च । तथा च ब्रह्मविद्यासंयोमश्रवणेऽप्याथर्वणिकग्रन्थ- १ क. 'मादिः स्व। २ स. पकफ ।

·. १५४ बहानन्दसरस्थतीविरचिता- [३ तृतीयाध्यायस्य- द्वारा विद्या प्राप्या तेपां तद्वतनियमो यथा सवाः सप्त सौर्यादयः शतोदनपर्यन्ता चेदान्तरोदितत्रेताग्न्यसंबन्धादाधर्षणिकोक्तकाग्निसंघ. धाचाऽऽधर्वणिकानामय नियम्यन्ते ॥३॥ दर्शयति च ॥ ४ ॥ (१) इति । 'संयं चेदा यत्पदमामनन्ति ' [कठ०२११५] इत्यादि । तथा वाजसनेयके प्रादेशमानसंपादितवैश्वानरस्य छान्दोग्ये ' यस्त्वेतमेवं पादेशमानमभिषिमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते '[छा०५।१८।१] इति सिद्धवदेवोपादाने विद्युक्यं दर्शयत्यपि । अभिविमानमभि सर्वतो- भावेन जगदूपतया श्रुत्यादियोधितम् ॥ ४ ॥ (१) नन्यस्तु सर्वशाखापत्य घमेकमुपासनं तथाऽपि शाखान्तरोक्तगुणाना नान्पशाखोक्तोपासन उपसंहारस्तं विनाइप्युपकारसिद्धहमेधीय आज्यभागापामेवाऽऽतिदेशिकसर्वाङ्गोपकारसिद्धिवत् । एवं चैक- स्यामपि शाण्डिल्यविद्यायां वाजसनेथिनां 'मनोमयोऽयं पुरुषो माः सत्य: ' [वृ० ५।६।१] इति च्छन्दोगानां तु 'मनोमयः प्राणशरीरो भारूप: ' [छ।०३।१४।२] इति यथाशुतगुणैरेवोपासनमिति प्रत्याह- उपसंहारोऽर्थाभेदाविधिशेपवत्समाने च ॥ ५ ॥ (२) इति । एकस्मिन्नुपासने सिद्धेऽर्थस्य तदुपकाररूपप्रयोजनस्याभेदाच्छाखा- न्तरस्थगुणानामुपसंहार एव यथा विधिविशेषाणामग्निहोत्रादिधर्माणां. शाखान्तरोक्तानामन्यत्रोपसंहारः । गृहमेधीये चोदकप्राप्तयोराज्यभा- गयोः सर्वाङ्गोपकारसाधकत्वकल्पनेऽप्युपासनाङ्गगुणानामप्राप्तत्वात्त. द्विधानपर्यवसायिवाक्यानां न शाखान्तरीयगुणजन्योपकारसाधकत्वक. ल्पकत्वमित्येकोपकारसाधकत्वेन वलसानां गुणानां शाखान्तरेऽप्युपसं- हार इति भावः । निरूपितस्योपासनक्यस्य गुणोपसंहाररूपप्रयोज. नोक्तेः संगतिः ॥ ५॥ (२) आख्पैक्येन विद्यैक्यागुणोपसंहार उक्तस्तमपववितुमाशझते- अन्यथात्वं शब्दादिति चेन्नाविशेषात् ॥ ६॥ इति । वाजसनेयके 'दया ह प्राजापत्या देवाचासुराश्च । ततः कानीयसा एव देवा ज्यायसा असुरास्त एषु लोकेप्यस्पर्धन्त ते ह देवा ऊचुहन्ता- मुरान्पा उद्दीधेनास्पयागेति' [वृ०१।३।१।] 'ते ह वाचमू.

·- . .. द्वितीयः पादः २] वेदान्तसूत्रमुक्तायलिः। १५५ चुस्त्वं न उगायेति तथेति तेभ्यो वागुदगायत् । यो वाचि मोगस्त देवेभ्य आगायद्यत्कल्याणं वदति तदात्मने । ते यिदुरनेन चैन उदा- घाऽत्येप्यन्तीति तामभिद्रुत्य पाप्मनाऽविपन्स यः स पाप्मा पवेदम- प्रतिरूपं वदति स एव स पाप्मा'[पृ० १।३।२।] एवम् ' अथ हमाणमूचः [वृ०१।३।३] इत्यादिना प्राणं चक्षुः भोनं मन इस्पायुस्त्वा ' अथ हेगमासन्यं प्राणमूचुस्त्वं न उद्गायेति तथेति तेम्य एप प्राण उद्गायत्ते विदुरनेन वै उद्गात्राऽत्येप्यन्तीति तमभिन्नुत्य पाप्मनाऽविव्यसन्स यथाऽश्मानमृत्या लोप्टो विध्य रसतेय हेय विध्वःस- माना विष्वश्च पिनेशुस्ततो देवा अमवन्पराऽसुरा मयत्यात्मना पराऽस्य विपन्ध्रातृव्यो मवति प एवं घेद' [वृ०१।३।७] इत्यादि 'पद- नेनान्नमत्ति नेतास्तृप्यन्ति '[वृ० १।३।१८] इति धाक्यम् । द्वया द्विविधाः प्राजापत्या वर्तमानप्रजापतेः पूर्वजन्मावस्थायां मनोवृ. तिरूपाणि कार्याणि देवाः शास्त्रानुसारीण्यसुरास्तवन्यानि तानि लोके तत्तल्लोकेषु विद्यमानान्यस्पर्धन्त कदाचिद्देवानां वृद्धिः कदाचिदसुराणा शास्त्राधीनज्ञानकर्माधिक्ये प्रजापतित्वमाप्तिपर्यन्तं देवानां वृद्धिः स्थाय- रत्वमाप्तिपर्यन्तमसुराणां वृद्धिः। ततो यक्ष्यमाणादेवानां वृद्धहेतुस्प- वित्त्वाकानीयसा वृद्धिमत्त्वेन रूपेण कनिष्ठाः । असुराणां तु स्वामा- विकवृद्धिमत्त्वेन ज्येष्ठत्वम् । स्पर्धा च देवानां शास्त्राधीनज्ञानकर्मवरच तदभाव एवासुराणाम् । तथा चासुराणां स्पर्धाऽपि स्वाभाविकी । देवास्ताशवृत्तिजनकवागायभिमान्यग्न्याधिदेवता ऊचुरन्योन्यम् । हन्तेत्यनुमती यदि नोऽनुमतमित्यर्थः । अत्ययामाऽऽसुरमावमयुक्तव्य- टियागाद्यभिमानं त्यक्त्वा वैराजपिण्डगतान्पादिमावं गच्छाम । तादृ- शमावश्च प्रजापतिरूपमाणत्वप्राप्तिः । वाचि वागधीनो यो गोगो बागादिसमुदायस्योपकारस्तं तदर्थमुदगायधिषु पयमानस्तोत्रेषु । यत्त्व- न्येषु नवस्तोनेवागायत्तदात्मने स्वार्थं तस्य हि न पूर्ववद्याजमान फलं किंतूहातुरेव । तथा च स्वार्थफलासङ्गदोषादासुरवेधः । प्राणवस्थ सङ्गस्वभावत्वेन न फलासक्तिः । न हि पागादेरिव प्राणस्य शरीर. स्थस्य विषयासक्तिरत आत्विज्यफलमकामयमान एव प्राण उद्गायत् । असुरास्तु प्राणं पाप्मनाऽविव्यसन्धमैच्छन् । ततो यथा लोप्टः १ स.देवा । रस 'तित्वरू'। ३ स. 'स्य रस 1 ४ क. पिवत । स ·१५६ ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [ ३ तृतीयाध्यायस्य- पांशुपिण्डोऽश्मानं पापाणमृत्वा प्राप्य विध्वंसेतैवमसुरा विवञ्चः परि- तश्चलिता विशुः। ततस्तस्माद्विशुद्धपाणकर्तृकाज्योतिष्टोमयज्ञ उदा- नानिष्कामात्माणवायुसाध्योहानादिकर्मण इति यावत् । वागायभिः मान्यग्न्यादयो देवा अभवन्त्यष्टिवागायभिमानं त्यक्त्वा वैराजगता. ग्न्यादिरूपप्राणत्वं प्राप्ताः । अत एवासुराः पराऽभवन् । तस्माद्विशुद्ध- त्योद्वानकर्तृत्वादिविशिष्टप्राणोऽहमिति य उपास्ते तस्य द्वेटा शवर्षा- गादिगतासुरमावः परामवति पूर्वोक्तमाणत्वं सं प्रामोतीति यावदित्या- द्यर्थकं छान्दोग्ये ' ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत ' [छा० १ । १।१] इत्युपक्रमकं ' य एवायं मुस्पः प्राणस्तमुद्रीथमुपासांचक्रिरे [छा० १।२।७] इति तयोरेकैव विद्या । अथोदानकर्तृत्वमध्यस्य प्राणस्पोपास्यत्वं पूर्वत्र प्रतीयते सामभक्त्यात्मकोट्टीथावयवमणवस्य प्राणदृष्ट्योपास्यत्वं च परत्रेति तादृशविद्याद्वयबोधकशब्दादन्यधात्वं विद्यानानात्वमिति चेन्न ।द्वया ह प्राजापत्या इत्यादिना देवासुरसङ्गा- माख्यायिकोपक्रमस्य वागादीनामासुरपाप्मभिधस्य मुख्यप्राणं प्रति गौणत्वप्रतिपादनस्य मुख्य प्राणवीर्यादासुरजयादेच शाखाद्वयेऽविशेषे- पोक्तत्वात्तदनुरोधेनोदीथशब्दमदानकर्तरि ओमित्येकाक्षरम् ' इति च तद्वयवकसमग्रसामभक्तौ लक्षणया नीत्वोदानकर्तृत्वेन प्राणस्यैवो- भयत्रोपास्यत्वात् ॥६॥ प्रत्याह- न वा प्रकरणभेदात्परोवरीयस्त्वादियत् ॥ ७ ॥ इति । वाऽवधारणे । उक्तस्थले नैव विद्यैक्यं प्रकरणयोरुपक्रमयोर्मेदादेक- वाक्य उपसंहारस्योपक्रमाधीनत्वाच्छान्दोग्ये साममक्त्येकदेशस्यान्यत्र च समग्रभक्तिरूपोद्गानकर्तुरुपास्यत्वेनोपक्रान्तत्वात्तदनुसारेण चरमा- वगतस्योक्ताविशेषस्य नेयत्वात् । यथैकस्यामेव शाखायां परमात्मदृष्ट्य. ध्याससाम्येऽपि ' स एप परोवरीयानुद्गीथः' [छा० १।९।२] इत्यादिनोक्तं परोवरीयस्त्वादिगुणविशिष्टब्रह्म उद्गीथ उपासन- मक्ष्यादित्यगतहिरण्यश्मश्रुत्वादिगुणविशिष्टब्रह्मण उद्गीथ उपासना. दिन्नम् ॥ ७॥ १ ख. पासते त'। २ क. समालो।

·- द्वितीयः पादः २] घेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। १५७ संज्ञातश्चेत्तदुक्तमस्ति तु तदपि ॥ ८ ॥ (३) इति । उक्त विद्ययोः प्राणयिद्यतिसंज्ञाया ऐक्यादेक्यमिति चेन्नेत्यनुपन्तः । यतस्तस्य संबंन्ध्युक्तं प्रकरणभेदादित्यनेनैव सिद्धान्तितं विभिन्नरूप. विशिष्टोपासनयोः प्रक्रमादपस्य संज्ञापेक्षयाऽन्तरङ्गत्वेन बलवत्वादेव- कत्वमिति भावः । अन्यथा संजैक्यमाणैक्ये परोवरीयस्त्यायुक्तोपास- नयोरप्युद्गीथेत्यनिहोत्रदर्शपौर्णमासादी काठकेति संक्यमप्यस्तीति तत्राप्यैक्यं स्यात् ॥ ८॥[३] 'ओमित्येतदक्षरमुद्गीथम्' इत्यत्रोद्वीथशब्दितोद्गीथावयवत्वविशेपित. प्रणवस्योपास्यत्वोपक्रमाद्विद्यामेद उक्तः । तत्र 'ओमित्येतदक्षरमुपा. सीत' तं चोद्गीथमिति विध्यावृत्त्या वाक्पमेदापत्तिरतोऽक्षर उद्गीथ- दृष्ट्यध्यास इति प्रत्याह- व्याप्तेश्च समअसम् ॥ ९ ॥ (४) इति । प्रणवस्य सर्ववेदव्यातेरुद्वीथावयवत्वं विशेषणं तदेव च समलम् । विशेषणस्य विशिष्टप्रतीत्यर्थत्यारपारार्थेन च स्वतन्त्रफलाकल्पनात् । न तूक्तहट्यध्यासः फलकल्पनापत्तेः । आपयिता ह वै कामानां • मवति' [छा. १ । १.। ७] इत्यादिनाऽऽत्यादिगणकप्रणयो- पास्तरेव फलोक्तरवयवलक्षणायाः प्रसिद्धत्वेन तदपेक्षयोगीथदृष्टिवि. पपरवेन लक्षणाया जधन्पत्वाद्विशिष्टोपास्तिविधानाहाक्पामेदाचेति मावः ॥९॥ (४) उद्गीथविशेषणायथा प्रणवान्तरच्यावृत्तिरुक्ता तथा कौषीतकिमभू- तीनां प्राणविद्यायां ज्येष्ठत्वादिगुणकप्राणोक्त्यनन्तरमुक्त 'अथो य एवं विद्वान्माणे निश्रेयसं विदित्वा ' [को०२।१४ ] इत्यवंशब्देन शब्दोपात्तज्येष्ठत्वाद्युक्त्या वसिष्ठत्वादिगुणानां छान्दोग्याधुक्तानामपि व्यावृत्तिरस्तु तथा च तेषां नोपसंहार इति प्रत्याह- सर्वाभेदादन्यत्रेमे ॥ १० ॥ (५) इति । छान्दोग्यायुक्ता इमे वसिष्ठत्वादयोऽन्यत्र कौपीतकिण्वप्युपसंहि- . १ स. 'बन्ध उक्कं । २ क. 'त्येमाक्ष। ३ क. 'तमाणस्यो । ४ क. 'वत्तवि'। ५.स. दाक्यमें ·- १५० ब्रह्मानन्दसरस्वती विरचिता- [ १ तृतीयाध्यायस्प- यन्ते । सर्वेपां गुणानां शब्बतो गुण्पविनामूतत्वेन वा प्रागुपस्थितत्वमै- वंपद्धोध्यतयकोपासनानत्वरूपादभेदारसाधम्र्यात ॥१०॥ [५] तैत्तिरीयके निर्गुणविद्यायां ' सत्यं ज्ञानमनन्तम् ' [ते० २। १ । १] इति । 'आनन्दो ब्रह्म' [ते० ३।६।१] इति । 'आत्मन आकाशः '[तै० २।१।१] इत्यादिना सत्यत्वादिगुणा उक्ता पत्र शासान्तरे नोक्ताः किंतु कश्चन गुण उक्तस्तत्र नोपसंहर्तव्या निर्गुणप- मिताअनुपयोगादन्यथा संयद्वामत्वादीनामप्युपसंहारापत्तेरिति प्रत्याह- आनन्दादयः प्रधानस्य ॥ ११ ॥ इति । आनन्दादयो गुणा उपसंहर्तव्याः । एवमुपसंहारं विनाऽनानन्वत्वा- दिभ्रमानिवृतेरानन्दादिरूपतत्त्वंपदार्थंक्यरूपमहावाक्यार्थबोधानुपपत्तिः। बह्मणोऽनानन्दत्वजडत्वाविबुद्धायपुरुषार्थविधीस्तत्माप्ती स्यात् । ब्रह्मणि मिथ्यात्वबुद्धौ च तज्ज्ञाने मिथ्याविषयकत्वरूपाप्रामाण्ययुद्धया तस्या- ज्ञाननिवर्तकता न स्यात् । अतोऽनानन्दत्वजडत्वमिथ्यात्वभ्रमनि- वृत्तयेऽनानन्दादिव्यावृत्त्युपलक्षितब्रह्मलक्षणया तात्यर्पविषयीमूतशुद्ध- ब्रह्मबोध आनन्दज्ञानसत्यपदैर्जन्यते । तादृशस्य च बोधस्पानानन्दत्वा- दिभ्रमनिवर्तकत्वमानुमविकं यथा प्रकृष्टप्रकाशचन्द्र इत्यादिस्थलीय- शुद्धचन्द्रादिव्यक्तिबोधस्याप्रकृष्टप्रकाशत्वादिभ्रमनिवर्तकत्यम् । तस्मा- प्रधानस्य महावाक्यार्थबोधस्योक्तरीत्योपकारका इत्यन्यनाप्यानम्दत्वा- दयो गुणा उपसंहर्तव्या एव । न च प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इत्यादी सर्यं ज्ञानमित्यादिप्रकृते च कथं स्वरूपमात्रगोचरं निर्विकल्प शब्धजन्यवाक्या- र्थबोधस्य सविकल्पकत्वनियमादिति वाच्यम् । कश्चन्द्र इति चन्द्रस्व- रूपमावजिज्ञासानुसारेण महावाक्यान्वियिशुद्धस्वरूपस्पैयाऽऽकाङ्ग्- क्षितत्वेन च तादृशबोधस्यैव तात्पर्यविषयत्वात् 'एकधैवानुद्रष्टव्यम् [वृ०४।४।२०] ' तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चथा. मृतस्यैप सेतुः ' [मु० २।२।५] 'यस्मिन्सर्वाणि भूतान्यात्मैवा. मूद्विजानतः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः '[ईशा० ४] 'तमेव विदित्वाऽति मृत्युमेति [श्वे. ३।८ इत्यादिश्रुतिभिः । एक- धैव केवल ब्रह्मविषयकं यथा स्यात्तथाऽनुद्रष्टव्य श्रवणाद्युत्तरं साक्षात्कर्त- व्यम् । एक केवलम् । अत्र पूर्ववाक्ये चैवकारेणैकपदार्थस्य शुद्धविष- ·द्वितीयः पादः २] वेदान्तसूचमुक्तायलिः! १५९ यकत्वस्यानुवादः । एवं च कदाचिद्वैतदर्शन कदाचिद्वैतदर्शनं न युग- पदेवोमयं संतमसपहलालोकयोरिय विरोधाविति विवरणोक्तिः केवला. मंजिज्ञासाकालीमात्मज्ञानस्प केवलात्ममानविषयकत्वात्तादृशजिज्ञा. सायाश्च प्रायः सर्वदा मुमुक्षोः सत्त्वात्तदमिमायेण योजनीया। यदि तु, सा यथाश्रुतैव योज्या तदेवकारबलात्केवलारमान्याविषयकं यथा स्यादि. त्यों बोध्यः। यस्मिन्काले सर्वाणि भूतानि विजानत आत्मैवामूत्स्वका- लवपूर्वकालतिभिन्नयिज्ञातात्मनस्तादात्म्पयन्त्येवकारान्न तु तादृशता. दाम्पशून्यानि तत्र काले को मोहः कः शोको मोहादेः स्वकालपूर्व- यतितासंबन्धेन विज्ञातात्मन्यमाव एकत्यमनुपश्यत. एकात्मदर्शनहेतुको हेतौ शतृमत्ययात् । स्वकालत्पन्न स्वपदार्थः सर्वमूतानि बाधकाले शुक्तावारोपितं रजतादिकं ज्ञातशुक्तिरभूदित्यादौ लोकेऽपि तादृशार्थ- प्रतीतेः । स्वकालेत्याद्यर्थकल्पना नापूर्वा, एकत्वमित्यग्रिमानुरोधात् । आत्मपदं केवलात्मपरम् । तमेवेत्यादौ तदन्याविषयकज्ञानोत्तरं मृत्यूम- तिकामतीत्यर्थः तारशविवरणोक्तरुक्ताभिमायकत्वे स्वन्नमेय मुक्त्वाऽयं तृप्पतीत्यादावेतदीयतृप्तावन्नेतरभोजनत्वेन न हेतुत्वं फित्पन्न- भोजनत्वेनेति धीरिव मोक्ष आत्मेतरज्ञानत्वेन न हेतुत्वं किंवात्मज्ञान. खेनेति धीः सविकल्पकं ज्ञानं घटत्यादिविशिष्टस्य निर्विकल्प तु घटस्यै येत्यादाविवान्यविषयत्वानिरूपितविषयताकज्ञानस्य धीर्वे. स्पार्थिकामिनिर्विशेषात्मज्ञानस्यैव मोक्षहेतुत्वसिद्ध्या तत्रैव महान वाक्यतात्पर्यावसायाचस्वाधिष्ठानत्वेन तन्मात्रज्ञानस्येवाविद्यानिवर्त- कत्येनेतरांशतात्पर्यकल्पने मानामावात्तत्त्वंपदार्थविशेषणयोरभेदस्या- योग्यतया विशिष्टयोरन्वयासंभवाद्विशिष्टान्वयमुख्यत्वस्य लोहितोप्णीपा ऋविजः प्रचरन्तीत्यादी महामायायुक्तस्य विशेष्यान्यविना विशे- पणयोग्यताज्ञानविशिष्टशक्तिज्ञानव्यापकसामग्रीत्वकल्पनयैव निर्वाह्य- खेनोपहितान्वयस्यापि लक्षणसाध्यत्वाच्छुद्धलक्षणाया अप्यदोपत्वाच । अन्यथा वेदान्तानां पारमार्थिकार्थतात्पर्यकत्वप्रयुक्तप्रत्यक्षादिप्रमाण-. बाधकताया अनुपपत्तेः। 'सलिल एको दृष्टाऽद्वैतो भवति' [वृ० ४३॥ ३२] 'एकमेवाद्वितीयम्' [छा०६।२१] 'नेह नानाऽस्ति' [बृ० ४।४। १९] 'नेति नेति' [वृ०३।९।२६] इत्याधुपदेशानां वयापाताच । शोधि- ततत्त्वंपदार्थयोरैक्येन तस्यैव तस्मिन्प्रकारत्वासंमवात्तत्स्वरूपस्य तादा. १ख. माणाना।

·.. १६० घह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [ ३ तृतीयाध्यापश्य- म्यस्य संबंन्धत्वासंभवात्स्वं न स्वीयमित्यनुमवान्मानामावाच । नीलो घट इत्यादावत एवं स्वान्यः संबन्धो माट्टैरङ्गीकृतस्तादाम्पनामा । न च सामग्रीचाधः । परेप संनिकादिघटिताया इवास्माकमेतादृशस्थ- लीयलक्षणाज्ञानघटिताया एव सामग्यास्तात्पर्यानुरोधेन निर्विकल्पक त्वनियामकत्वासंनिकविघटितसामग्रीस्थले प्रथमत एव विशिष्टयुध्प- गीकाराद्विशेषणधियस्तत्र हेतुत्वानङ्गीकारात् । अत एव निर्विकल्पार्थ लक्षणाऽपि न दोपस्तात्पर्याद्धि वृत्तिनं तु वृत्तेस्तात्पर्यमिति न्यायास- त्यादिपदानां शुद्धव्यक्तावेव शक्तिघंटादिपदानां जाताविवेत्यप्याहुः । न च निर्विकल्पकस्यात्र भ्रमनिवर्तकत्वं क्वचिंत्सप्रकारकस्यापीत्यननु- गमो गौरवं चेति वाच्यम् । एकशक्तिमत्वेन निवर्तकत्वाददोपात् । अत्र चाऽऽनन्दत्वानन्तत्वादयो ब्रह्मस्वरूपा अपि कल्पितमेदेन तद्धमतापन्ना आनन्दादिपदशक्त्योपस्थिताः शुद्धस्वरूपलक्षका इति तादृशस्वोप- स्थित्या साहाय्यमेवाऽऽनन्दत्वादीनामुपसंहारः ॥ ११ ॥ प्रियशिरस्त्यायप्राप्तिरुपचयापचयौ हि भेदे ॥ १२ ॥ इति । प्रियशिरस्त्वं ब्रह्मप्रतिपत्त्युपायत्वेन कोशधर्मतयैवोक्तं न तु ब्रह्म- धर्मतया । आदीति संयद्वामत्वादीत्यर्थः । तेषां त्वातिरनुपसंहारः। हि यस्मा घटितायोपासनाय संगद्वामत्वादिरूपाचुपचयापचयायुक्ती न तु निर्गुणविद्यायां तेपामानन्दत्वादेरिव दर्शितप्रयोजनमस्तीति भावः ॥ १२॥ इतरे त्वर्थसामान्यात् ॥ १३ ॥ (६) इति । इतरेऽनन्तत्वात्मत्वादयोऽप्युपसंहर्तव्याः ) आनन्दत्वादेरिवान्तवदा- दिव्यावृत्त्युपलक्षितशुद्धबह्मलक्षणमात्रोपकारद्वारा तेपामप्यन्तवत्वादि. भ्रमनिवृत्तिरूपस्पार्थस्य समानत्वात् ॥ १३॥ (६) 'इन्द्रियेभ्यः परा ह्याः '[कठ०१।३।१०] इत्यादि 'अव्य. तात्पुरुपः परः' [ कठ०१।३।११] इत्यन्ते वाक्ये प्रत्येकमर्था- दीनां परत्वं विवक्षितमुपासनार्थत्वात् । अत एव- दश मन्वन्तराणीह तिष्ठन्तीन्द्रियचिन्तकाः। भौतिकास्तु शतं पूर्ण सहसं त्वामिमानिकाः। १ क, कनि १२ ख. 'त्वाई। ३ ख. स्त्वं श्रीमच्छंकराचार्यमते ४ ख. क्षणामा । ५ स. 'द्वारते।

·. द्वितीप: पद:२] वेदान्तसूत्रमुक्तायलिः। पौद्धा दश सहस्राणि तिष्ठन्ति विगतज्वराः। पूर्ण शतसहस्रं तु तिष्ठन्त्यव्यक्तचिन्तकाः ॥ पुरुपं निर्गुणं प्राप्य कालसंस्था न विद्यते। इति गौतिकशब्दितार्थायुपासनफलमपि स्मर्यते । अत एव मामा- णिको वाक्यभेदो न दूपणमिति प्रत्याह- आध्यानाय प्रयोजनाभावात् ॥ १४ ॥ इति । आध्यानाप साक्षात्कारहेतुनिदिध्यासनाय पुरुप एय सर्वपरत्वोपल- क्षितः प्रतिपाद्योऽन्यथाऽर्थादीनां प्रत्येकं परत्वं विवक्षित्वोपासने प्रति- पाद्ये पपोजमस्य फलस्योक्तस्यामापादुक्तं श्रुती चेन्द्रियादिपरत्यगुणको- पासनस्यामतीतेः ॥ १४ ॥ ननु तत्तदुपासनस्प सामान्यत एव प्रतीतेरिन्द्रियादिपरत्वगुणकेऽपि तत्तत्फलमस्तु तत्राऽऽह- आत्मशब्दाच ॥ १५ ॥ (७) इति । 'तद्विष्णोः परमं पदम् [कठ०१।३।१] इत्युपक्रमे 'पुरुपान्न परं किंचित् ' [कठ०१।३।११] इत्युपसंहारे चाऽऽत्मन एव पर- वेन प्रतिपादकशब्दात् 'गूढोत्मा न प्रकाशते' [ कठ०१।३१२] इत्यत्र गूढत्वेनोच्यमान आस्मशब्दप्रयोगाचाऽऽरमप्रतीत्यर्थमेव तत्तत्परत्व मतिपादनमित्यर्थः । चकारात्परमप्रयोजनवदात्मगतं सर्वपरत्वमादायक- वाक्पतासमवेन वाक्यभेदोऽन्याय्य इति मावः । वाक्यमेदमादायोपास- नमेदशनात्पादेन संगतिः स्वरूपभूतैरुपसंहारानन्दत्वादिभिरतथामू. तसर्यपरत्वादेब्रह्मधर्मस्योपस्थितेस्तु पूर्वाधिकरणेनेति बोध्यम् । उक्तरीत्या स्वरूपलक्षणानामेवाऽऽनन्दत्वाद्यनन्तत्यादीनां साक्षानिर्विशेषविद्योप- योगित्वं तटस्थलक्षणानां तु सर्वपरत्वादीनां स्वरूपलक्षणप्रतीत्युपकार- द्वारा परम्परयेति न तेपामुपसंहारः ॥ १५ ।। (७) 'एकवाक्यतानुरोधेनार्थादिपरत्वमात्मनः प्रतिपत्त्युपायमाश्रित्य विद्य. क्यमुक्तं 'कतम आत्मेति योऽयं विज्ञानमय: [वृ० ४ । ३ । ७ ] इत्यादि ‘स या एप महानज आत्मा' [वृ०४ । ४ । २२] इत्य- . १ स. स्मृतो।

·, U १६२ ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [३ तृतीयाध्यायस्य- तवाजसनेयकस्य " सदेव' [छा०६।२।१इत्यादितित्वमसि' [छा०६ 1८1७] इत्यन्तच्छान्दोग्यस्य च नैकवाक्यत्वसंमव आत्म- शब्देनेकन सच्छब्देन चान्यवोपक्रमयोर्मेदात् । एवं च छान्दोग्य उप- क्रमस्थस्य सत्तासामान्यवाचिसच्छब्दस्यानुरोधेनोपसंहारस्थतत्त्वमसी. स्यत्र त्वंशब्दस्य परमात्मपरत्वमडूगीकृत्य सत्तासामान्ये परमात्मदृष्टि- पिंधीयते वाजसनेयके नु जीवस्य ब्रह्मत्वं प्रतिपाद्यत इति सदूपत्वं साजसनेयके विज्ञानरूपत्वं च च्छान्दोग्ये नोपसंहर्तव्यमिति मत्याह- आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरात् ॥ १६ ॥ इति । इतरेणाऽऽत्गशब्देनेव सच्छब्देनाऽऽत्मन एव गृहीतिरुत्तरात् । 'स आत्मा तत्त्वमसि इतिघाक्पशेषात्सत्स्वरूपस्याऽऽत्मत्वमुक्त्वा तक्येन जीवस्य तत्र प्रतिपादनात्वंपदेन परमात्मलक्षणे च स आत्मेत्यस्य वैयाद्वस्तुपरत्वसंभव उपासीतेतिपदाध्याहारेण दृष्टिवि. धाने गौरवाञ्च ॥ १६ ॥ अन्वयादिति चेत्स्यादवधारणात् ॥ १७॥ (८) इति । उपक्रमान्वयानुरोधादृष्टिविधिरिति चेदुपक्रमादप्यात्मगृहीतिरेव स्यात् । सदेवेश्यस्यापि पूर्वमेकविज्ञानात्सर्य विज्ञानप्रतिज्ञाया 'उत तमादे. शम्[छा०६।१।३] इत्यादिनोपक्रमासन च स्वेतरयावदुपासनस्यामन एव सत्स्वरूपत्वावधारणात्सन्घट इत्यादिव्यवहारस्याधिष्ठानवमात्मक- सत्तामादायैवोपपत्तेः सत्तासामान्यस्यान्यस्याप्रामाणिकत्वात् । अन्यथा सत्तासामान्यनामावादौ सद्यवहारस्योपपादयितुमशक्यत्वादिति भावः ॥२७॥ (6) वाक्यशेषाद्यथा अच्छब्दस्याऽऽत्मार्थत्यं तथा प्राणस्याऽऽपो वास इस्युपक्रमके 'तस्मादेवंविदशिघ्यन्नाचामेदशित्वा चाऽऽचामेदेतमेव तद्- नमननं कुरुते' इत्यत्राप्याचामेदितिवाक्यशेषादाचमनविधिनिर्णयो न वनग्नताचिन्तनं वाक्यभेदापत्तेः । एतमुपास्यत्वेनोक्तमनं प्राणमनग्नं कुरुते । तदित्याचमनार्थक क्रियाविशेषणमाचमनाभिन्नमनग्नीकरणमि. त्यर्थः । आचमनस्तुतिरियम् । पूर्वपक्षे यद्यपि स्मृतावाचमनं सामान्यतो विहितं तथाऽपि पाणविद्याङ्गत्वेनेह विधीयते यथा स्माते सामान्यतोऽ- .

·द्वितीयः पादः २] घेदान्तसूचमुक्तावलिः। नृतघननिषेधे सत्यपि ज्योतिष्टोमाइन्नयाऽपि तनिर्णयः पृथिमिति प्रत्याह- कार्याख्यानादपूर्वम् ॥ १८ ॥ (९) इति । आचमनस्य फर्ममात्राइत्वेन कार्यतयाऽभिधानात्याणविद्यायामपि तत एव प्राप्तत्वादपूर्वमप्राप्त प्राणस्य पूर्वोत्तराचमनीयापोमि रमन- ताचिन्तनमेव विधीयते । अनतोक्तिपतिपेधस्तु कत्वर्थतया न प्राप्तः किंतु पुरुषार्थतयेति कत्वर्थतया तद्विधानं युक्तम् । एवं चान्यत्रापि प्राणविद्यायां तदुपसंहर्तव्यमिति मावः ॥१८॥ [१] एकस्यामेव वाजसनेविशाखार्या शाण्डिल्यविद्यामधिंकृत्याग्निरहस्य- माग ' आत्मानमुपासीत मनोमयं पाणशरीरं मारूपमाकाशात्मान कामरूपिणं मनोजवं सत्यसंकल्पं सत्यधृति सर्वगन्धं सर्वरसं सर्वा दिशोऽनुभूतं सर्वमिदमन्यात्तमवाक्यनादरं यथा व्रीहिर्वा यवो या इति । बृहदारण्यकमागे तु 'मनोमयोऽयं पुरुपो माः सत्यस्तसिन्नन्त- ईदये यथा वीहिर्वा यवो वा स एप सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः सर्वमिदं प्रशास्ति यदिदं किंच'[वृ० ५। ६।१] इत्याधुक्तम् । तत्र श्रवणादिरूपमनोबहुतरवृत्तिव्यङ्ग्य माणस्पन्दहेतुयत्नवन्तं स्वप. काशमपरिच्छिन्नं यथेच्छरूपधारिणं मनो यथा शीघ्र सूर्यादिप्राप्तिकार्य- मिच्छामात्रेण करोति तथेच्छामात्रेण शीघ्रमेव कार्यकारिणमवश्यं- माविसंकल्पविषयमलङ्घनीयमर्यादं सर्वगन्धरसाश्रयं सर्वदिक्षु प्रभु सर्वग्राहकं वाक्शून्यमुदासीनम् । ब्रीह्यादिवत्सूक्ष्मो हृदयायतनत्वेनोपा- स्यत्वात्तस्मिन्मनसि मनोमयशब्देन प्रस्तुतेऽथवा तस्मिन्प्रसिद्ध उपास- कनिष्ठे हृदये बीह्यादिवत्सूक्ष्म इत्यर्थः । तत्र परस्परानुक्तकामरूपित्वस- श्वरत्वादः परस्परोक्तत्वात्कुत्र गुणविधिः कुन विद्याविधिरिति निश्चेतुमशक्यत्वात्समिधो यजतीत्यादिवदेकशारवायामेवाभ्यासाद्वणिन एव प्रत्यभिज्ञाविषयत्वादुमयत्रैकजातीयगुणाभिधानवैयर्थ्याच विद्या- मेदः। एवं च न गुणोपसंहार इति पूर्व यथाऽऽचमनानुवादेनानमताधि- १स. तनिषेधः १२ ख. 'स्य चोर । ३ ख. 'नुप्रभू'। ४ ख. 'कल्पावि । ५- 'मुपाती।

·- ૧૪ ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [ ३ तृतीयाध्यायस्य- न्तनविधिस्तथाऽत्र विद्यानुवादेन गुणविधिर्न संमवतीति संगतं प्रत्याह- समान एवं चाभेदात् ॥ १९ ॥ (१०) इति । समाने समसंख्पाकगुणवोधवाक्यद्वय एवं पूर्वपक्षः संमवति । प्रकृते नु यन्त्र भूयासो गुणा उक्तास्तवैव तावतुणविशिष्टविद्याविधिर- न्यत्र गुणमात्रविधिः । अन्यथा स्वल्पगुणवाक्ये विशिष्टविद्याविधेर्भूयो. गुणवाक्ये गुणमात्रविध्यङ्गीकारे योगुणानां प्रत्येक विध्यावृत्ती गौर- वात् । स्वल्पगुणवाक्ये प्राप्तगुणान्तरविशिष्टगुणाभिधानं तु प्रत्यभिज्ञा- दाढर्याय । घो हेती । अतो विद्याभेदामावाद्गुणोपसंहारोऽवश्यमिति मावः॥१९॥(१०) 'आप एवेदमन आसुस्ता आपः सरपमसृजन्त सत्यं ब्रह्म ब्रह्म प्रजा- पति प्रजापतिर्देवाश्स्ते देवाः सत्यमेवोपासते' [वृ० ५।५।१] इत्यादि तद्यत्तत्सत्पमसौ स आदित्यो य एप एतस्मिन्मण्डले पुरुषो यश्चार्य दक्षिणेऽक्षन्पुरुपस्तावेतावन्योन्यस्मिन्प्रतिष्ठितो रश्मिभिरेपोऽ- स्मिन्प्रतिष्ठितः प्राणैरयममुष्मिन्सं पदोत्क्रमिप्यन्भवति शुद्धमेवैतन्म- ण्डलं पश्यति नैनमेते रश्मयः प्रत्यायन्ति ' [वृ० ५।५।२] 'य एए एतस्मिन्मण्डले पुरुषस्तस्य भूरिति शिर एक शिर एकमेतदक्षरं भुव इति पाहू द्वौ बाहू हे एते अक्षरे स्वरिति प्रतिष्ठा द्वे प्रतिष्ठे द्वे एते अक्षरे तस्योपनिषदहरिति हन्ति पाप्मानं जहाति च य एवं वेद [बृ० ५। ५।३] 'योऽयं दक्षिणेऽक्षन्पुरुपस्तस्य मूरिति शिरः [६० ५०५४४ ] इत्यादि समानं तस्योपनिषदहमिति विशेषः । इति बृह- दारण्यवाक्यम् ।आपोऽग्निहोत्रादिसंबन्धिद्वद्रव्यसूक्ष्मावस्थारूपादृष्टोप- रक्तमव्याकृतमिदं जन्यमावतादात्म्यवत्सत्यं ब्रह्म हिरण्यगर्मात्मकं भवति। मण्डले मण्डलाभिमानी दक्षिणेऽक्षस्तदभिमानी प्रतिष्ठित उपकर्ता प्राणैरिन्द्रियैः प्रतिष्ठितो ग्राहकः शुद्धं रश्मिहीनं चन्द्रमण्डलमिव प्रत्यायन्ति प्रत्यागच्छन्ति । प्रतिष्ठा पादः । उपनिषद्रहस्यं नाम । अह- रिति प्रकाशवाचकम् । अहमिति प्रत्यगात्मवाचकम् । मूरिति शिरस्क- स्वादिविशिष्टादित्यप्रत्यगात्मामिन्नतया ब्रह्म चिन्त्यम् । अहरित्यादित्या- भिन्नस्य नाम चिन्त्यम् । अहमिति प्रत्यगात्माभिन्नस्येत्याद्यर्थकम् । तत्र १ख. 'गात्मभि'।

·द्वितीयः पादः २] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। तस्येत्यनेन सत्यस्य ब्राह्मण एव प्राधान्येन परामर्शादादित्याक्षिरूपो. मयायतनापच्छेदेनैव नामद्वयं चिन्त्यमिति शङ्कते- संबन्धादेवमन्यत्रापि ॥ २० ॥ इति । पूर्व प्रत्यभिज्ञानाद्यथा विद्यक्यमुक्तमेवं सत्यस्य ब्रह्मणो नामिन एकस्वोमयत्रापि संबन्धात्मत्यभिज्ञायमानस्वेनैकायतमापच्छेवेनेवा- न्पायतनावच्छेदेनापि नाम चिन्यम् ॥ २० ॥ प्रत्याह- न वा विशेषात् ॥ २१ ॥ इति । वाऽवधारणे । एवं नैव । विशेष्यस्य सत्यस्यैकत्वेऽपि तत्तदायतनाव- च्छिम्मत्वेन विशेषाद्भेदात् ॥२१॥ दर्शयति च ॥ २२ ॥ (१३) इति । प्रकृतवाक्यं प्रत्येकायतनावच्छिन्नं सत्यमेव तत्पदाभ्यां परासृश्य तस्य प्रत्येकनामवत्त्वेन चिन्त्यत्वं दर्शयत्यपि ॥ २२ ॥ (११) राणापनीयानां सिलनामक परिशिष्टमन्थेषु 'ब्रह्मज्येष्ठा वीयर्या संमृ- तानि ब्रह्माने ज्येष्ठं दिवमाततान ब्रह्म भूतानां प्रथमं तु जज्ञे तेनार्हति ब्रह्मणा स्पर्धितुं कः' इति वाक्ये वीर्याणि पराक्रमविशेपा ब्रह्मैव ज्येष्ठं येषां तादृशानि । अन्येषां पराक्रमे कर्तव्ये सहायान्तरं कारणतया ज्येष्ठम् । ब्रह्मणस्तु सृष्ट्यादिपराक्रमे कर्तव्ये ब्रह्मेष कारणतया ज्येष्ठं न तु सहा- यान्तरमित्यर्थः । संमृतानि ब्रह्मरूपं कर्म प्राप्तानि । बह्मपदं द्वितीय कर्म- बोधकं प्रथमान्तविपरिणामेनानुषक्तमातनोतेः कर्तृबोधकम् । अथवा ज्येष्ठानि सर्वकार्यपूर्ववर्तीनि जगत्सृष्ट्यादिहेतुनानासर्गीयवीक्षणान्यन्य- पुरुषीयपराक्रमापेक्षया वा ज्येष्ठानि वीर्याणि जगत्सृध्यादीनि तथा च प्रथममेव ब्रह्मपदं कर्म ज्येष्ठमिन्द्रादेः पूर्वमप्याततान व्याप्तयत् । भूतानोमेवमुत्पन्नानां प्रथमं जज्ञे वीक्षणादि- वीर्यवत्तयोत्पन्नमित्याद्यर्थक आनाता वीर्यसंमृतिाव्याप्त्यादयो गुणा- स्तेयामेयोपनिषदुक्तशाण्डिल्यविद्यायामुपसंहर्तुं शक्यन्ते । तदापि ज्यायान्दिवः' [छा०३ । १४ । ३] इत्यादिनोक्तस्याऽऽधिदैविक- विभूतिरूपगुणस्प ब्रह्मणश्च प्रत्यभिज्ञानाद्वैश्वानरपोडशकलादिविद्यास ब्रह्म प्राप्तानि । १ क. नामु २ ख. 'क्लविद्यादिषु ।

·१६६ ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [ ३ तृतीयाध्यायस्य-- परस्परमाधिदैविकविभूतिप्रत्यभिज्ञानेऽपि तत्र प्रत्येकं प्रत्यक्षविधिवि- हितत्वेन भेदनिश्चयाद्वीर्यसंमृत्यादीनां त्वश्रुतविधिकत्वात्परिशिष्टग्रन्थ- रूपखिलमागोक्तत्वाचौपनिपदविद्याशेपत्वं संभवतीत्यधिकमाशङ्कया- तिदेशेन प्रत्याह- संभृतियुव्याप्त्यपि चातः ॥ २३ ॥ (१२) इति । व्याप्तीत्यन्तं समाहारद्वन्द्वः । न वेत्यनुपज्यते । संमृत्याद्यपि नोपसं- हर्तव्यम् । अतः शाण्डिल्यविद्यायामध्यात्ममन्यत्राधिदेवतमित्यायतन- भेदेन विद्ययोषिशेपाझेदात् । चकारात्साधारणस्याऽऽधिदैविकविभूति- गुणस्य प्रत्यभिज्ञानं नाभेदसाधकमन्यथा वैश्वानरपोडशकलादिवि- द्ययोरमेदापत्तेः । किंत्वसाधारणस्यैकत्र संभृत्यादेरन्पन्न मनोमयत्वादे: प्रकृत उक्तत्वाद्भेदः । एवं च संभृत्यादिगुणविशिष्टब्रह्मस्तुत्या तदुपासने विधिरपि कल्पनीय इति मावः ॥ २३ ॥ (१२) असाधारणगुणाप्रत्यभिज्ञानाद्भेद उक्तः । तस्मान्यासमेपां तपसा. मतिरिक्तमाहुः' [महानारायण० २४ । १] इत्यनेन संन्यासम् । 'ओमित्यात्मानं युञ्जीत ' [महानाराय०२४।१] इत्यादि 'ब्रह्मणो महिमानमामोति' [ महानाराय० २५ । १] इत्यन्तेनाऽऽत्मविद्या चोक्त्वा तस्यैवं विदुषो यज्ञस्याऽऽत्मा यजमानः श्रद्धा पत्नी शरीर- मिथ्ममुरो वेदिर्लोमानि बहिर्वेदः शिखा हृदयं यूपः काम आज्यं मन्युः पशुस्तपोऽनिर्दमः शमयिता दक्षिणा वाग्योता प्राण उद्गाता चक्षुर- ध्वर्युः' इत्यादि 'ब्रह्मणो महिमानमामोति य एवं वेद'[महानाराय० २५ । १] इत्यादि(इत्यन्त) तैत्तिरीयवाक्ये वेवं संन्यासपूर्वकं प्रणवे ब्रह्मोपासकरूपस्य विदुपो यो यज्ञ उक्तोपासनारूपस्तस्य यजमानतत्प- न्यादिमावस्तादृशविदुप आत्मश्रद्धादावारोपणीयो विदुपः शिखा यज्ञस्य वेदो दर्भचयविशेषः शमयिता पशुहन्तेत्याद्यर्थके 'पुरुपो वाव यज्ञस्तस्य यानि चतुर्विशतिवर्षाणि तत्मातःसवनम् ' [छा० ३ । १६।१] 'अथ यानि चतुश्चत्वारिशद्वर्षाणि तन्माध्यंदिन सवनम् छा० २१६३] 'अथ यान्यष्टचत्वारिशद्वाणि तत्तृतीयसवनम् [छा० ३३१६५] 'यदशिशिपति यत्पिपासति यन्न रमते ता अस्य दीक्षाः [छा० ३।१७११] 'अथ यद्धसति जक्षति तरस्तनशनः । - . . .

·. द्वतीयः पादः २] घेदान्तसूत्रमुक्तापलिः। [छा० ३।१७।३] ' तं चेदेतस्मिन्वयसि #किंचिदुपतपेत्स ब्रूपा- माणा वसव इदं मे मातःसवनं माध्यंदिन सवनमनुसंतनुते' [छा० ३ । १६।२] इति ' सोऽन्तवेलायामेतत्रयं प्रतिपद्येताक्षितमस्पच्युत- मसि प्राणस शितमसि' [छा० ३।१७।६] इत्यादि । एवं प्रह पोडशं वर्षशतं जीवति य एवं घेद' [छा० ३ । १६ । ७] इति छान्दोग्यवाक्ये स बूयात्प्राण इत्यादि संतनुतेत्यन्तमाशी:मार्थन- पाक्यं वदेतद्वक्ष्यमाणमक्षितमित्यादि संशितमसीत्यन्तं त्रयं प्रह पोडशं पोडशाधिकमित्याार्थकेनोक्तस्य पुरुपयज्ञत्वस्य मरणावमुथ- वादेश्च प्रत्यमिज्ञानादभेदोऽस्तु । न च विदुपो यज्ञस्येति व्यधिक- रणे पठची निषादस्थपतिन्यायेन सामानाधिकरण्यस्य मुख्यत्वादिति प्रत्याह- पुरुपविद्यायामिव चेतरेपामनाम्नानात् ॥२४॥(१३) इति । न घेत्यनुपज्यते।छान्दोग्येऽपि पुरुषादी यज्ञत्वादि संपाद्य यदुपासन- मुक्तं तत्रत्यमाशी:प्रार्थनादिकं पुरुषयज्ञत्वादिकं च तैत्तिरीये नैवोपसंह- तव्यम् । छान्दोग्योक्तपुरुषविद्यायामिवेतरेपां पुरुपायुपसवनत्रयायुर्वृद्धि- फलादीनां तैत्तिरीयेऽनाम्नानाद्विद्याभेदात् । चकाराद्विदुषो यज्ञस्येत्यत्र यज्ञपदस्य यज्ञदृष्टिविषयार्थकतया गौणत्वापेक्षया विद्वत्संबन्धिप्रकान्त. यज्ञानुवादेनाऽऽत्मादीनां यजमानत्वादिसंपादनमेव ब्रह्मविद्याप्रशंसार्थ- मुचितम् । यजमानादिसंपादनविषयात्मादिघटितत्वाद्वा पुरुपस्य यज्ञत्व- मुक्तमिति मावः ॥ २४ ॥ (१३) आथर्वणिकायुपनिपदारम्मे ' सब प्रविध्य हृदयं प्रविध्य धमनी: प्रवृज्य' इत्यादयो मन्त्राः प्रवर्यादिकर्माणि च फलवद्विद्यासंनिधौ श्रूयमाणानि विद्याङ्गानि यद्यपि मन्त्रलिङ्गेनाभिचारे कर्मणि च “पुरस्तादुपसदा प्रवर्येण प्रवृणक्ति' इति वाक्येन ज्योतिधोमे यिनि- युज्यन्ते तथाऽपि मन्त्राणां विद्यासमवेतहृदयादिप्रकाशकत्वात्कर्मार्थ- स्थापि मन्त्रकर्मणो विद्यार्थत्वसंमवादविरोध इति प्रत्याह- वेधार्थभेदात् ॥ २५ ॥ (१४) इति । न घेत्यनुपज्यते । मैवं वाच्यम् । यद्यपि मन्त्रस्थहृदयादिपदानि * व्याध्यादिकम् ।

·१६८ ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [३ तृतीयाध्यायस्य- विद्यासमवेतार्थानि तथाऽपि घेधाद्यर्थकपदानि न तथा । संनिधेश प्रकरणादिकल्पकतया विलम्बितत्वात्तदपेक्षया वाक्यस्य बलवत्त्वाते. नाऽऽदौ ज्योतिष्टोमे विनियुक्तेषु प्रवादिषु निराकाङ्क्षत्वान्न तेषां विद्यान्वय इति बेधाद्यर्थकैः पदैज्योतिष्टोमाअन्तार्थकवाक्येन च मेदादु- कमन्त्रकर्मणां विद्याङ्गाद्यावर्तनादित्यर्थः ॥ २५॥ [१४] पथा मन्त्रादेविद्यायामनुपयोगादनुपसंहारस्तथा ' यामाग्छबलं प्रपद्ये शबलाच्छ्यामं प्रपद्येऽश्व इव रोमाणि विधूय पापं चन्द्र इव राहोर्मुखात्ममुच्य धूत्वा शरीरमकृतं कृतास्मा' [छा० ८।१३।१] इति ताण्डिनां निर्गुणविद्योक्तेः श्यामादुधित्वेन श्यामवर्णतुल्याद्धृदयस्थ- ब्रह्मणः सकाशाच्छबलं नानाकाम्यमिश्रं ब्रह्मलोकं प्रपद्ये हाई ब्रह्म- ध्यानेन ब्रह्मलोकं प्राप्स्यामि यतः शबलाद्वह्मलोकासकाशानामरूप- व्याकरणाय श्यामं हाई ब्रह्म प्रपद्ये प्रपन्नोऽहम् । 'अनेन जीवेनाऽऽत्म. नाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि' [छा०६ । ३ । २] इतिश्रुतेरत- स्तमेव प्रकृतिरूपं ब्रह्मलोकस्थमात्मानं प्रपद्ये । बह्मलोकपत्तिप्रकारमा- हाश्व इत्यादीत्युपनिषद्भाष्ये व्याख्यातम् । तत्र निर्गुणप्रकरणे ब्रह्मलोकप्रपत्तेरुक्तिः स्तुत्यर्थम् । कल्पतदिौ तु ब्रह्मैव लोकमित्यर्थक ब्रह्मलोकमेतीत्युक्तं तदनुसारेणायमर्थः-श्यामाच्छ्याममात्रादिवेकरसा- ब्रह्मणः सकाशादुपाधिशवलरुपमाविद्यकं मिथ्याभूतं प्रपन्नोऽहमतः स्वीयं रूपं श्यामं ज्ञात्वा शबलात्तदेव प्रपद्ये प्राप्स्यामीति । श्यामप्राप्ति- प्रकारमाह-अश्वो यथा जीर्णानि रोमाणि गात्रकम्पनान्यत्र संचार- यति तथा पापं पूर्वसंचितं सर्वकर्म विध्यान्यत्र संचार्य चन्द्रो यथा राहोर्मुखात्ममुच्य तेन संनिहितोऽपि न श्लिष्टो भवति तथा क्रियमाणेन पापेन संनिहितोऽपि तस्मात्प्रमुच्यासंश्लिष्य पापमित्यस्य विपरिणामे- नानुपज्यते शरीरं विद्यमानं धूत्वा भोगेन क्षपयित्वाऽऽगामिशरीर तन्मू- लकर्मामावेन धूत्वाऽप्राप्याकृतमनाद्यनाशिनं ब्रह्मात्मकं लोकममिसंम- वामि प्राप्नोमि कैवल्यं प्राप्स्यामीति यावत् । कर्मविधूननादौ सर्वत्र तत्त्वधीरेव हेतुरित्याह---कृतात्मा कृततत्वधीरहं यतः । अयं च मन्त्रो ध्यानार्थ इत्याद्यर्थके स्वाश्रयगतफलाजनकत्वरूपपापविधुतत्वबोधकवा- को 'तत्सुकृतदुष्कृते विधनुते तस्य प्रिया ज्ञातयः सुकृतमपपन्त्यप्रिया १ख. पति। २ स. ब्रह्मलो'। ३ ख. 'कमितीत्यु।

·तृतीयः पादः ३] वेदान्तमूत्रमुक्तावलिः। दुष्कृतम् [ कौषी०१ । ४ ] इति कौषीतकिपर्य विद्यावाक्योक्त विद्वत्मिपामियगतफलजनकत्वरूपं पुण्यपापस्योपेयमानत्वमपि नोपसं- हार्यमुपेयमानत्वं विनाऽपि विद्यामाहात्म्पनैव विधुतत्वसंभवेन विधुत- त्यवाक्य उपेयमानत्वस्यानुपयोगादिति प्रत्याह- हानी तूपायनशब्दशेपत्वात्कुशाछन्दस्तुत्यु- पगानवत्तदुक्तम् ॥ २६ ॥ (१५) इति । पुण्पपापस्य फलाजनकत्वहानिबोधकताण्डिवाक्य उपेयमानत्वमप्यु- पसंहार्यम् । कौपीतकिवाक्यस्योपायनबोधकशब्दघटितत्वाद्विद्यास्तुति. परेऽपि वाक्ये देवताधिकरणन्यायेन हानोपायनाद्यंशे प्रामाण्याकीति- तान्यकर्मणां फलैकनाश्यत्वस्य कृप्तत्वाञ्च स्तुतियुध्युपकारार्थमुपसंहार आवश्यक इति भावः । यथा माल्लविनां 'कुशा वानस्पत्याः' इत्य- विशेषेण श्रवणेऽपि शाट्यायनिनामौदुम्बरा इति विशेषः । यथा पा क्वचिद्देवासुरच्छन्दसामविशेषे 'देवच्छन्दांसि पूर्वाणि ' इति पैदावा- नाना पूर्वस्वम् । यथा वा पोडशिस्तोत्रे कालानिश्चये ' समयाध्युपिते सूर्ये' इति विशेषः । यथा वा भालविनामुपगानविशेषोऽन्यत्र गृह्यते तथा प्रकृत एकत्रोक्तमुपायनमन्यत्रापि गृह्यते । तदुक्तमिति तत्तादृशमे. कार्थवादसापेक्षमर्थवादान्तरस्थमुक्तमपि यथा 'एकविंशो वा इतोऽ. सावादित्यः ' [छा०२।१०।५] इत्यत्रैकविंशत्वं 'द्वादश मासाः पश्चर्तवस्त्रय इमे लोका असावादित्यः' इत्येकविंश इत्यनेन सापेक्ष- मित्यर्थः ॥ २६ ॥ [१५] विद्यायाः कर्मविधूननहेतुत्वमुक्तं तन्न स आगच्छति विरजां नदी तां मनसैवात्येति तत्सुकृतदुष्कृते विधुनुते' [कौपी०१४] इत्यत्र पञ्चम्यन्ततच्छब्देन प्रक्रान्तनदीतरणस्य ब्रह्मलोकगमनमार्गावच्छि. नस्य कर्मविधूननहेतुत्वोक्तेरिति प्रत्याह- सांपराये तर्तव्याभावात्तथा ह्यन्ये ॥ २७ ॥ इति । मैवं वाच्यम् । सांपराये परे तत्त्वे सति तर्तव्यस्य कर्मणोऽमावास- वस्य ब्रह्मलोकमोगजनकान्यस्य तस्य तीर्णत्वात् । हि यस्मादन्ने १क. पादाना।

·१७० ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [ ३ तृतीयाध्यायस्य- नाण्डिनो 'विध्य पापं चन्द्र इन राहोर्मुसात्ममुच्य धूत्वा शरीरमकृतं कृतात्मा ब्रह्मलोकमभिसे मवामि' [ छा० ८।१३।१] इत्य- नेन तथा शरीरस्यागपूर्वमेव कर्मविधूननमधीयते । अकृतं दैनंदिनपल- पान्ते भूलोकादिवदजनितं ब्रह्मलोकम् ॥ २७ ॥ छन्दत उभयाविरोधात् ॥ २८ ॥ (१६) इति । छन्दतः स्वातन्त्र्येण नदीतरणाधनपेक्ष्य साक्षादेव विद्याया विधून- नोपायनहेतुत्वे लाघवम् । एवं च तत्पदमपि प्रधानस्य विद्यावत एव प्रक्रान्तस्य परामर्शकमित्युभयोः श्रुत्योरविरोधात् । नेकविरोधेनापर- व्याख्यानं युक्तम् । तथा हि 'स एतं देवयानं पन्थानमापद्याग्निलोक- मागच्छति स वायुलोकं स वरुणलोक स आदित्यलोकं स इन्द्रलोकं स प्रजापतिलोकं स ब्रह्मलोकं तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मलोकस्याऽऽरो हृदो मुहूर्ता येष्टिहा विजरा नदील्यो वृक्षः सालज्य संस्थानमपराजित- मायतनमिन्दप्रजापती द्वारगोपौ। विभुप्रमितं विचक्षणाऽऽसन्धमितौजाः पर्यः पिया च मानसी प्रतिरूपा च चाक्षुषी पुष्पाण्यावयती वैच जगान्यम्बाश्चाम्पायवश्चाप्सरसः । अम्बया नद्यस्तमित्थंविदागच्छति तं ब्रह्माऽऽहामिधावत मम यशसा विजरा वा अयं नदी प्रापन्न वा अयं जरयिष्यतीति' । [ कौपी०१ । ३]'तं पञ्च शतान्यप्सरसा प्रतिधावन्ति शतं मालाहस्ताः शतमाञ्जनहस्ताः शतं चूर्णहस्ताः शतं वासोहस्ताः शतं फणहस्तास्तं ब्रह्मालंकारेणालंकुर्वन्ति स ब्रह्मालंकारे- णालंकृतो ब्रह्म विद्वान्ब्रह्मैवाभिमैति स आगच्छत्यारं ह्रदं तं मनसा- स्येति । तमृत्वा संप्रतिविदो मज्जन्ति स आगच्छति मुहूर्ताम्येष्टिहास्तेऽ. स्मादपद्रवन्ति स आगच्छति विजरा नदी तां मनसैवात्येति । तत्सुक- तदुष्कृते धूनुते तस्य प्रिया ज्ञातयः सुकृतमुपयन्त्यप्रिया दुष्कृतं तद्यथा रथेन धावयनथचक्रेण पर्यवेक्षतैवमहोराने पर्यवेक्षत एवं सुकृत दुष्कृते सर्वाणि च द्वंद्वानि स एप विसुकृतो विदुष्कृतो ब्रह्म विद्वान्ब्रह्मैवाभि- प्रेति 'कौपी०१४]।' स आगच्छतील्यं वृक्षं तं ब्रह्मगन्धः प्रविशति स आगच्छति सालज्पं संस्थानं तं ब्रह्मरसः प्रविशति स आगच्छत्यपराजितमायतनं तं ब्रह्मतेजः प्रविशति स आगच्छति । इन्दप्रजापती द्वारगोपी तावस्मादपद्रवतः स आगच्छति विमुप्रमितं तं ब्रह्मयशः प्रविशति स आगच्छति विचक्षणामासन्दी सा प्रज्ञा प्रजया ·तृतीयः पादः ३] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। हि विपश्यति स आगच्छत्यमितौजसं पर्यास प्राणस्तस्य भूतं च मषि- व्यच्च पूर्वी पादौ श्रीशेरा चापरी वृहद्रथंतरे अनूच्ये मद्यज्ञाय- ज्ञीये शीपण्ये ऋचश्च सामानि च प्राचीनातानं यजूंपि तिरश्चीनानि सोमांशव उपस्तरणमुद्गीथ उपश्रीः श्रीरुपबहणं तत्र ब्रह्माऽऽस्ते तमि- स्थंवित्पादेनैवान आरोहति तं ब्रह्माऽऽह कोऽसीति ते प्रतिबूयात् । [कौषी० ११५] ऋतुरस्म्यातवोऽस्म्याकाशाधोने: संभूतो माया एत- संवत्सरस्य तेजो भूतस्य मूतस्य भूतस्य भूतस्याऽऽत्मा स्वमात्माऽसि यस्त्वमसि सोऽहमस्मि तमाह कोऽहमस्मीति सत्यमिति बवारिक तद्यत्सत्पमिति यदन्यद्देवेभ्यश्च प्राणेभ्यश्च तत्सदों पद्देवाश्च प्राणाश्च तत्त्वं तदेतया वाचाऽभिव्याह्रियते सत्यमित्येतावदिदं सर्वमिदं सर्वमसि । इत्येवैनं तदाऽऽह तमाह केन में पीनानि नामान्यानोपीति प्राणेनेति बुयात् । केन खीनामानीति वाचेति केन नपुसकानीति मनसेति केन गन्धानिति प्राणेनेत्येव ब्रूयात् । केन रूपाणीति चक्षुपेति केन शब्दा- निति श्रोत्रेणेति केनान्नरसानिति जिह्वयेति केन कर्माणीति हस्ताभ्या- मिति केन सुखदुःखे इति शरीरेणेति केनाऽऽनन्द रतिं प्रजातीरित्युपस्थे- नेति । केनेत्या इति पादाम्यामिति केन धियो विज्ञातव्यं कामानिति प्रज्ञयेति बूयात्तमाह । आपो वै खलु मे ह्यसावयं ते लोक इति सा या ब्रह्मणो जितिर्या व्यष्टिस्तां जिति जयति तो व्यष्टिं व्यश्नुते य एवं घेद य एवं घेद [ कौपी० १६] इति श्रुतिः । तस्याश्चायमर्थः-स सगुणब्रह्मविवरचिराद्यमिमानिभिर्यानमुपासकास्य ब्रहालोकप्रापणं पेन तं पन्थानम् । अनिलोकमचिरभिमानिदवताम् । आगच्छतीति । स दिनशुक्लपक्षोत्तरायणपण्माससंवत्सरदेवलोकाभिमानिदेवता इति शेषः । 'अचिपोऽहरत आपूर्वमाणपक्षम्' [छा० ४११५] इत्यादिश्रुतेः । वायु- लोकं तमिमानिदेवताम् । एवमग्रेऽपि । स चन्द्रविद्युल्लोकाविति शेपः । श्रुत्यन्तरात् । आदित्यलोकमिति । चन्द्रलोकगमनात्पूर्वमादित्यलो- कगमनं श्रुत्यन्तरात् । प्रजापतिविराट् । ब्रह्मा हिरण्यगर्भः । तस्य ब्रह्मलोकस्याऽऽरोऽरिमिः कामक्रोधादिमिः कृतत्वादारनामको हो ब्रह्मलोकस्य प्रथमो मार्गनिरोधकस्तस्य पस्पारे मुहूर्तास्तदभिमानिदेवा येष्हिा यदिष्टं ब्रह्मलोकप्रापकमुपासनं तत्कामक्रोधायुत्पादनद्वारा घ्नन्तीत्यर्थः। विजरा विगता जरा यस्या दर्शनादिना सोपासनक्रियेच नदीरूपा ।इल्यो वृक्ष इला पृथिवी तटूपत्वेनेल्पनामा स एव 'अश्वत्थः ·१७२ मह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [ ३ तृतीयाध्यायस्य- सोमसपना' [छा० ८।५।३] इति छान्दोग्योक्तः। सालज्यं सालवृक्षतुल्या ज्या धनुर्गुणो येपां तादृशानेकशूरजनसेव्यं वापीकूप- तडागारामादियुक्तं संस्थानं पत्तनम् । अपराजितं केनापि न पराजित- मायतनं ब्रह्मणो मन्दिर तस्मिन्निन्द्रप्रजापतिनामानौ. वाय्वाकाशी द्वारपालो। विमुपमित्तमहमित्येव प्रमितमहंकारस्वरूपं समास्थानम् । विचक्षणा कुशला आसन्दी वेदिका महत्तस्वरूपा सभामध्यस्थाऽभि- तीजा ब्रह्मणः पर्यः प्राणस्वरूपः प्रिया भार्या मानसी मनसः कारणं प्रकृतिः प्रतिरूपा प्रतिच्छाया चाक्षुपी चक्षुष्प्रकृतिभूता तेजसी । चकाराभ्यां तयोरलंकारादिकमपि मानसचाक्षुपम् । पुप्पाण्यावयती धै च जगानि जगन्ति चतुर्विधमाणिनो लोकसंस्थानानि च पुष्पाण्या- वयतावा समन्तात्तन्तुसंतानकृती पटौ। अम्बाः श्रुतयः । अम्बायको बुद्धयः । अम्बा इच्छन्तीत्यर्थेऽम्बशब्दात्क्यच्प्रत्यये कृते 'क्याच्छ- न्दसि' [पा. सू०३।२।१७०] इत्यनेन विहितादुप्रत्ययादवायु- शब्दनिप्पत्तेः । अम्बयानामका नद्योऽम्बं लोचनं ब्रह्मज्ञानं यान्ति यापयन्ति स्वीयजलपानादिनेति व्युत्पत्तेः । तं ब्रह्मलोकमित्थमुक्तेन वक्ष्यमाणेन या प्रकारेण ब्रह्मविदागच्छति तमुपासकमागच्छन्तमुद्दिश्य ब्रह्माऽऽह स्वीयान्परिचारकानप्सरसश्चाभिधावन्तमुपासकममि संमुखं धावत यूयं मम यशसा या मदुपासकस्य मया मल्लोकप्रवेशात्पूर्वमेव स्वकीयपूजालंकारसंमानादिकं दीयत इति कीति स्थापयतेति भावः । ननु कामक्रोधादिमानयं कथं भवदीयपूजादिकमर्हति तत्राऽऽह- विजरामित्यादि । कामादिप्रयुक्तापकर्परूपजराहारिणी नदी तत्माप्तिपू. मारे हदे कामादिमता मज्जनात्तत्माप्तिकाले कामादेन प्रसक्तिरिति भावः । माला अत्यद्भतसौगन्ध्यादियुक्तपुष्पमाल्यानि । आञ्जनमञ्ज- नोपयोगिद्रव्यं कर्पूरकस्तूरीककोलतेलादिकम् । नूर्ण केशरकुखमादि- पूर्णम् । फर्ण विविधाभरणम् । तमनुचीरवदमुपासकं ब्रह्मालंका. रेण हिरण्यगर्भधारणयोग्यालंकारेण मनसैव न तु पादादिना कामको. धादिमयस्य तस्योद्विक्तसत्त्वगुणकेन मनसैव जयात् । संप्रतिविद् आत्मप्रातः प्रतिकूलं विषयसुखं संम्यक्त्वेन जानन्तो ये सगुणब्रह्मवि- द्याहीनास्ते से हृदमृत्वा प्राप्य मज्जन्ति कामादिमत्त्वात् । अस्मादुत्ती- १°कारः स्वयं स।

·तृतीयः पादः ३] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। १७३ रहदादुपासकादपद्रवन्ति पलायन्ते । ननु संचितविविधपापाकुलस्यो. पासकस्य कामक्रोधादिसंभवेन कुत आरहदस्योत्तरणं कुतस्तरां पेष्टि- हानां कुतस्तमा विजरायास्तत्राऽऽह-तत्सुकृतेति । तद्ब्रह्म विद्यानि- त्यनेन पूर्वोक्तास इतिपदेचोक्ताद्वह्म विदुप एव हेतोः सुकृतदुष्कृते विधुनतेऽन्यत्र संचारयति । सगुणब्रह्मसाक्षात्कारविशिष्टस्यैव कर्मवि. धूमनहेतुस्वायदोपासकस्य तथात्वं तदेव कर्मविधूननं तथात्वं च देहपा- तात्पूर्वमेवेति तदेव तदिति मावः । विद्याया हेतुत्वेऽपि विद्यावतो हेतुत्वोक्तिविद्यापा उपासकनिष्ठः साक्षात्संबन्ध एवं विधूननयोजको न वारहदादितरणद्वारक इति ज्ञापनायेति बोध्यम् । अत एव स एप विसुकृतो विदुष्कृतो ब्रह्म विद्वानित्यग्रिमवाक्ये विद्याया हेतुत्वमुक्तम् । हेत्वर्थकशतृप्रत्ययस्य वस्वादेशविधानेन मुकृतदुष्कृतशून्यताया विद्या- हेतुकत्वलामात् । मियाः प्रियं कुर्वाणा ज्ञातयो ज्ञात्यादय उपयन्ति प्राप्नुवन्ति । तस्य सुकृतं दुष्कृतं तदीयसंचितसुकृतदुष्कृताभ्यां जनितं तत्सदृशं सुकृतदुष्कृतान्तरं क्रियमाणैस्तु तत्कर्मभिर्जनितमहष्टं यथा रथेन धावपन्नश्वान्प्रेरयरथचक्रे भूमिसंयोगफलवत्ता पर्यवेक्षते न तु स्वयं तत्फलवानेवं तत्स ब्रह्मविद्देहेन्द्रियादिकमहोरात्रे कालेऽदृष्टेन व्याप्रिमाणं पर्यवेक्षते न तु तत्फलरागद्वेषादिमानेवं · सुकृतदुष्कृते विहितनिपिद्धक्रिया देहादिना निष्पाद्यमानाः पर्यवेक्षते न तु तत्फलमदृष्टं प्राप्नोति । द्वंद्वानि शीतोष्णादीनि पर्यवेक्षते न तु तत्फलरागद्वेषवान् । विमुकृतदुष्कृतः सगुणोपासनाजन्याद्ब्रह्मलोके भोक्तव्याददृष्टादन्येनादृष्टेन शून्यो ब्रह्मैवामित्यनुसंधत्ते न तु विपयेषु रागद्वेषादिहेत्यनुसंधानवान् । तथा चाऽऽरतुदादितरणं तस्य संमवत्ये- वेति मावः । ब्रह्मगन्धो ब्रह्मलोकादन्यत्र विद्यमानगन्धेभ्य उत्कृष्टो ब्रह्मलोक एवाऽऽसक्तिहेतुः । प्रविशति घाणद्वारा हृदयमायाति । एवं रसो रसनाद्वारा । तेजः कान्तिविशेषः सर्वदेहावयवद्वारा । अस्मादप; यतोऽपसरन्तो दूरे तिष्ठन्तः । ब्रह्मयशो ब्रह्माहमस्मीति प्रकृतेरहंकारों मनोद्वारा प्रविशति । विपश्यति विविधं विश्वं यथावत्पश्यति । तस्यामितौजसः पर्यस्य भतं भविष्यत्सवं पूर्वी पूर्वविग्यतिनी भील- क्ष्मीरिरा पृथिव्यपरौ पश्चिमदिग्वर्तिनौ बृहद्रथंतरनामके सामनी । अनूच्यसंज्ञके दक्षिणोत्तरयोदीर्घ खट्वाङ्ग । मद्रयज्ञायज्ञीयनामफे १क. एतरा ·ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [ ३ तृतीयाध्यायस्य- सामनी । शार्पण्ये पूर्वपश्चिमयोह्रस्वे खट्वाङ्गे । प्राचीनातानं प्राक्पत्य. गुपर्यधोमावेन.स्थिताः पट्टिकाः । तिरश्चीनानि दक्षिणोत्तरयोस्तिर्य- पट्टिकाः । सोमांशवश्चन्द्रकिरणानि । उपस्तरणं शय्या । उद्गीथः साममागविशेपः । उपश्रीरास्तरणोपर्यापादमस्तकं प्रक्षिप्यमाणं वस्त्रं श्रीर्षदिकी प्राणस्तु लौकिकी श्रीरुक्ता । तस्मिस्तादृशे पर्यड्डे । इत्थंवि- सादृशवराहमिति वेत्ता । पादेनैव न तु पादावधः स्थापयित्वा हस्ता- दिना । तं ब्रह्माऽऽह बालकमिव पिता । ब्रूयादुपासकः । ऋतुः काला. त्मकः । आर्तवः कालसंबन्धी ब्रह्मणः स्तवकालत्वात् । लोकदृष्टयाऽऽह. आकाशादीश्वरायोनेजगदुपादानाद्भायाः स्वमकाशचिपात् । शान- दृष्टयाऽऽह-एतदित्यादि । एतस्य संवत्सरस्य तेजोभूतस्य सूर्यादिश्व. तकस्य भूतस्य व्यवहार्यस्य चेतनाचेतनप्रपश्चस्य भूतस्य कारणस्य भूतस्य कार्यस्याऽऽत्माऽधिष्ठानम् । तथा च कार्यकारणात्मककालाधि- ठानत्वादहं काल इत्युक्तमिति भावः । आत्माऽपि कस्तत्राऽऽह-- स्वमात्मेति । देवेभ्य इन्द्रियाधिष्ठातृभ्योऽग्न्यादिदेवेभ्यः । प्राणेभ्य इन्द्रि- येभ्यः । चकाराद्वाय्वाकाशाभ्यामन्यत् । देवाश्चेति । चकाराम्या वावाकाशौ । इदं सर्व जगत् । तदा तत्काले पौंस्नानि पुंलिङ्गकानि । आमोपि साधयसि । मे सर्वात्मनो ब्रह्मणः । स्त्रीनामानि स्त्रीलि- अकानि शुक्लेति स्त्रीलिङ्गशब्दोच्चारणे वाचो व्यापाराधिक्यात् । मन- सेति । शुक्ल इत्यत्र प्राणस्य व्यापाराधिक्यं शुक्लेत्यत्र वाचः शुक्लमित्यत्र नु न तयोस्तत् । मनसस्तु स्त्रीपुंभिन्नत्वरूप क्लीवत्वप्रतिसंधात्तृत्वेन प्राधा. न्यमिति भावः । गन्धानाप्नोपि ज्ञेयतया साधयसि । प्राणेन घ्राणेन । प्रजातीः । पुत्रादिप्रजाः । इत्या गतीः । धियो धीवृत्तीः । विज्ञातव्यं ज्ञातत्व विशिष्टमज्ञातत्वविशिष्टं च विषयम् । कामान्धीरूपान्यान्मन. परिणामान्मुखदुःखेच्छादीन् । प्रज्ञया साक्षिचिता । शरीरस्य सुख- दुःखोत्पत्तापेव कारणत्वमुक्तं पादाद्यवच्छेदेन चन्दनादियोगस्य कारणत्वात् । सुखादेः साक्षिसाध्यत्वं व्यवहार्यत्वेन बोध्यम् । तमुपा- सकं ब्रह्माऽऽह । हि यस्मादसावापोऽमृतादिमयो ब्रह्मलोको मे भोग्य- स्तस्मात्तव मदमिन्नत्वमुपासनया प्राप्तस्याप्ययं ब्रह्मलोको भोग्यः । उक्तमर्थ संक्षिप्य श्रुतिराह-येति । जितिर्जय उत्कर्षः। व्यष्टिव्याप्तिः । सर्वात्मकत्वं जयति व्यश्नुते प्रामोतीति । तस्मान्नदीतरणादेन विधून- ·, तृतीयः पादः ३] घेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। १७५ नादिहेतुत्वं 'तां स मनसैषारयेति तत्सुकृत' [ कौपी०१।४] इत्यादिपाठक्रमश्वार्थक्रमबाध्योऽग्रिहोत्रं जुहोति यवागू पचतीत्यादि- वदिति भावः ॥ २८॥ (१६) पासङ्गिकमुक्त्वा निर्गुणविद्याधीनकर्मविधूननवोधके 'यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्ण कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् । तदा विद्वान्पुण्यपा विधूय निरक्षनः परमं साम्पमुपैति' [मु० ३ । १ । ३] इत्यत्र सगु. णविद्यासंबन्धिदेवयानमार्ग उपसंहर्तव्यो ब्रह्मविद्यात्वेनैव तत्माप्तिहेतु स्वस्पानुमातुं शक्यत्वादिति प्रत्याह- गतेरर्थवत्त्वमुभयथाऽन्यथा हि विरोधः॥ २९ ॥ इति । निर्गुणज्ञस्य देवयानगरर्थवत्त्वं निवृत्तिमत्त्वं हि यस्मादन्यथा निर्गुणज्ञस्य गतिमत्त्व उमयथा श्रुतियुक्तिभ्यां विरोधः । 'ब्रह्मविद- झैव भवति न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति [वृ० ४।४।६] 'अत्रैव समवनीयन्ते' [वृ०३।२।११] इत्यादिश्रुतिभ्योऽज्ञान- निवृत्ती ज्ञानस्य निरपेक्षत्वमिति युक्तः । पश्यः श्रवणमननादिमान्स्व- प्रकाशं जगत्कर्तृत्वाद्युपलक्षितं ब्रह्म स्वामिन्नं यदा पश्यति तदा विद्वा- परमं साम्यं ब्रह्मैक्यमुपैतीति श्रुत्यर्थः ॥ २९ ॥ उपपन्नस्तल्लक्षणार्थोपलब्ध.- कवत् ॥ ३० ॥(१७) इति । तस्या गतेलक्षणस्य कल्पनस्य सगुणविद्यायामर्थोपलब्धेः पर्यका- रोहणादिफलदृष्टेनिर्गुणविद्यायाश्च तदजनकत्यालोकवन्निष्फला गतिर्न कल्यत इत्यतोऽपि पूर्वोक्तोऽर्थ उपपन्नः । सगुणविपरकत्वाद्यपाधि- मत्वाचानुमानमिति भावः । इहानुमानादाशङ्का बादर्यधिकरणे तु बह्म-. शब्दमुख्यत्वादिभिरित्यपौनरुक्त्यम् ॥ ३० ॥ (१७) नन्वेषं सगुणविद्यास्वपि मधुविद्याशाण्डिल्यविद्यापोडशकलविद्या- धैश्वानरविद्यासु देवयानगतिनापसंहर्तव्या तदन्यास्वेव तच्छवणेन प्रक- रणस्य तत्रैव विनियोजकत्वात् । न च य एव मेतद्विदुर्ये चामी अरण्ये श्रद्धा सत्यमुपासते तेऽचिरभिसंभवन्ति' [वृ०६।२।१५] इति वाक्पेन पञ्चाग्निविद्यावतां सत्यशब्दितब्रह्मणोऽहंग्रहोपासकमात्रस्य च ·१७६ वहानन्दसरस्वतीविरचिता- [ ३ तृतीया यायस्य- देवपानगतिरक्तति वाच्यम् । उपास्यतावच्छेदकविशिष्टस्य ब्रह्मणो मिथ्यात्वेन सत्यवागुपासकस्यैव तत्र देवयानोक्तरिति प्रत्याह- अनियमः सर्वासामविरोधः शब्दा- नुमानाच्याम् ॥३१॥(१८) इति । सर्वासामहंग्रहेण ब्रह्मोपासनानामेव देवयानगतिः फलं यतःशब्देनो. क्तरूपेणानुमानेन 'शुक्लकृष्णे गती ोते जगतः शाश्वते' [मगीदा२६] इत्यन्तस्मृत्या च तादृशविद्यामात्रस्य तादृशगतिः फलमित्यनियमोऽवि- शेपो लभ्यते । अत एव प्रकरणेन विद्याविशेषे विनियोजकेनाविरोधो वाक्येन तस्य बाधात् । सत्यवचनं च न सत्यशब्दार्थस्तस्य विद्याप्रकरणे- प्वप्रकृतत्वादमुख्यत्वापत्तेः। विशेषणस्य मिथ्यात्वेऽपि विशेष्यस्य बह्मण एष मुख्यसत्यत्वात् । 'विद्यया तदारोहन्ति यत्र कामाः परागताः । न तत्र दक्षिणा यन्ति नाविद्वांसस्तपस्विनः' इति श्रुत्यन्तरैकवाक्य- वाच । विद्या सगुणब्रह्मणोऽहंग्रहेणोपासनया तब्रह्मलोकस्थान कामाः काम्यविषया. परा इतरलोकविषयेभ्य उत्कृष्टा दक्षिणा दक्षि- णोपलक्षितकर्ममात्रयुक्ता यन्ति गच्छन्ति ॥ ३१ ॥ (१८॥) विदुपामपि वसिष्ठादीनां संसारदर्शनान्न निर्गण विद्या मोक्षजनिका 'निचाप्य तन्मृत्युमुखात्प्रमुच्यते' [ कठ० १ । ३ । १५ ] इत्यादि तु स्तावकम् । न च प्रारब्धफलकर्मणां प्रतिबन्धकत्वान्न तेषा मुक्तिरिति वाच्यम् । तेपामनारब्धफलकर्मतुल्यत्वानुमानातू । तथा च निर्गुणवि. घायामपि ब्रह्मलोकाद्यवच्छिन्नमैश्वयं फलं न च तद्देवयानगति विनेति तत्रापि सोपसंहर्तव्यैवेति प्रत्याह- यावदधिकारमवस्थितिराधिकारि- काणाम् ॥ ३२ ॥ (१९) इति । भोगविशेषजनकेश्वरोपासनमधिकारस्तं कृतवतां पुरुपाणां निर्मू- णज्ञानामपि तादृशाधिकारस्य फलद्वारावस्थितिपर्यन्तमेवावस्थितिविदे- हकैवल्यामावस्तस्यैव स्वजन्यमोगसाधनदेहेन्द्रियादिलयप्रतिबन्धक- तत ऊर्ध्वमुदेत्य नैवोदेता नास्तमेतैकल एव मध्ये स्थाता'[छा० ३।११।१] इत्यादित्यपुरुष प्रकृत्याधिकारावसाने कैवल्पश्रुतिः 'तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येऽथ संपरस्ये' [छा० त्वात् । अत एव ·तृतीयः पादः ३] वेदान्तमूत्रमुक्तावलिः। १७७ ६ । १४।२] इति ज्ञाततत्वस्यापि प्रारब्धमोगश्रुतिश्च । मध्ये स्वीय- ब्रह्मस्वरूपे । तच्च प्रतिबन्धकं प्रारब्धं नानादेहमापकमपि- कातियां कृत्तिकायोगे योऽर्चयेत्स्वामिकार्तिकम् । सप्तजन्म मवेद्विमो धनाड्यो वेदपारगः ॥ श्वशंकरखरोष्ट्राणां गोजाविमृगपक्षिणाम् । चाण्डालपुल्कसानां च ब्रह्महा योनिमृच्छति' इत्यादिना तथोक्तः । विद्याविद्ययोश्च नाश्यनाशकमावः प्रत्यक्षतः अतितश्च सिद्धः । न च श्रुतिः स्ताविका, विधेयामावादविद्यानिवृत्ति- रूपदृष्टफलसमवेऽदृष्टस्य तत्त्वज्ञानफलत्वासंभवाच्च । न च तत्त्वसाक्षा- कारेऽविद्यानिवृत्ती धा प्रारब्धफलकर्मणः प्रतिबन्धकत्वं न तु विदेह- कैवल्य इति कुतो न चूष इति वाच्यम् । मुज्यमानफलानो हि कर्मणां न विधूननादिसंभवः । न हि यथोक्तफलमध्ये किंचित्कर्मणा जन्यते किंचिन्न जन्यत इति यथोक्तफलजनकत्वस्यैव क्लतत्वात्तत्तत्स- पडफलं प्रति तत्तत्कर्मणामनन्तहेतुत्वकल्पने गौरवात् । एवं च वैजात्येन तादृशकर्मणां स्वस्वजन्यदेहेन्द्रियादिलय एव प्रतिबन्धकत्वं कल्प्यते न तु तत्कारणे विद्यायामविद्यानिवृत्ती वा तयोषिदुपाऽनुभूयमानत्वात , पारब्धमोगानन्तरं ज्ञानोपायकल्पने गौरवात् , तावदेव चिरमितिश्रुता- घेवकारेण प्रारब्धनाशान्पस्य कैवल्यार्थमनपेक्षोक्तेश्च । एवं च जीवन्मु- क्तिनिरावाति मावः ॥ ३२ ॥ (१९) प्रारब्धकर्मण एव देहान्तरोत्पादकत्वसंमवान्नेतरस्य तथात्वमित्यु- कम् । एवं यथोक्न निषेधेनैवोपलक्षणतया 'यत्तद्देश्यमग्राह्यम् - [मु०१।१।६] इत्यादिस्थले ब्रह्मपमितिसंमवात् 'अस्थूलम् ' [वृ०३1८1८] इत्यादिस्थलीययावन्निषेधानां नोपसंहारो निषे. ध्यानामानन्येनासंमवाञ्चेति प्रत्याह- अक्षरधियां त्वरोधः सामान्यतभावान्यामौप- सदवत्तदुक्तम् ॥ ३३ ॥ (२०) इति । अक्षरस्य ब्रह्मणो धीर्येभ्यस्तादृशानां स्थूलादिनिषेधानामवरोधोऽ- न्यत्राप्युपसंहारः प्रपश्चमात्रनिषेधेन ब्रह्मप्रतिपादनस्य सर्वशाखासु समा- नत्वात्तस्य निषेधस्य सर्वशाखासु समानत्वात्तस्य चाक्षरस्य प्रतिपा. यतया सत्र मायात् । यथा जामदग्न्येऽहीने पुरोडाशिनीपूपसन्तु ·- १७८ ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिती- [३ तृतीयाध्यायस्प- चोदितामु पुरोडाशप्रदानमन्त्राणाम् अग्नेर्होनं वेरध्वरम् ' इत्येवमा. दीनामुदातृवदोत्पन्नानामध्वर्युभिः संबन्धो मवति, अध्वर्युकर्तृकत्वा- त्पुरोडाशपदानस्य प्रधानतन्त्रत्वाच्चाहानाम् । एवमिहाप्यक्षरतन्त्र- स्वात्तत्तद्विशेषणानां यत्र क्वचिदुत्पन्नानामक्षरेण सर्वत्र संबन्धः । तदुक्तं प्रथमे काण्डे 'गुणमुख्यव्यतिक्रमे तदर्थत्वान्मुख्येन वेदसंयोगः [. सू०३।३।८] इत्यत्र । आनन्दादयः प्रधानस्य' [ब सू०३। ३।११] इत्यस्य व प्रपश्चोऽयम् ॥ ३३ ॥ (२०) प्रतिपाद्यस्याक्षरस्याभेदादुपसंहार उक्तः । 'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया' [मु. ३।१।१] इत्यत्र 'सतं पिबन्ती' [कठ ३१] इन्यत्र चन प्रतिपाद्याभेदः । अन्त्ये द्वयोः पातृत्वस्याऽऽद्य एकस्यानशितृत्व. स्योक्त्या भेदात्तथा च न विद्यै क्यामिति प्रत्याह- इयदामननात् ॥ ३४ ॥ (२१) इति । विद्योत्पत्तिसमय एव मन्त्रद्वयेऽपि द्वाविति पिबन्ताविति च द्वित्वरू. पेयत्तामननात्तदवगतविद्यैक्यानुसारेणान्यस्य नेयत्वात्मतिपादनप्रकारा. पेक्षया वाक्यार्थपर्यालोचनयाऽशनायाद्यतीतब्रह्मस्वरूपत्वेन प्रतिपाद्य- जीवात्मकरूपैक्यस्यान्तरङ्गत्याच विद्यै क्यमेवेति । कठवल्पादिस्थेन अन्यत्र धर्मात् ' [ कठ० १ । २ ।।४] इत्यादिनोक्तधर्माद्यत्यया- दीनांमन्यनायुपसंहारः ॥ ३४॥ (२१) अधाद्विथै क्यमुक्तम् ' अथ हैनमुपस्तश्चाक्रायणः पप्रच्छ याज्ञ- बल्स्पेति होवाच यत्साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरस्त मे व्याचवेत्येप त आत्मा सर्वान्तरः कतमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तरो न्यः प्राणेन पाणिति स त आत्मा सर्वान्तरो योऽपानेनापानीति यो च्यानेन व्यानिति' [बृ. ३।४।१] इत्यादि । 'अथ हैन कहोलः कापीतकेयः पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच पदेव साक्षाद- परोक्षात् ' [वृ० ३ । ५१] इत्यादि समानं सर्वान्तर इत्यन्तं 'योs- शनापापिपासे शोक मोहे जरां मृत्युमत्येनि' [वृ० ३।५।१] इत्यादिरूपयो। चक्रस्यापत्यं चाक्रस्तस्यापत्यं चक्रस्य युवा चाक्रायणः। साक्षान्न त घटादिवद्वृत्तिद्वारा । अपरोक्षादपरोक्षम् । कुपीतकस्या- पत्पं कौपीतमस्तस्थापत्य कुषीतकम्य युग कापीतकेयः। अशनाया पुभक्षात्येति स्वनिष्ठामायप्रतियोगिनं करोतीत्याद्यर्थकोर्याजसनेय- स्थयोरपस्तफहोल यातागयोस्तु नाश्यमभ्यासपथ्यांपत्तेः । एवं - ·. तृतीयः पाद. ३० घेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। चादौ प्राणाविव्यतिरिक्तस्य जीवस्योक्तेस्तस्योपास्यत्वं पश्चाचाशना. याद्यतीतपरमात्मोक्तस्तस्य ज्ञेयत्वमिति प्रत्याह- अन्तरा भूतग्रामवत्स्वात्मनः ।। ३५ ॥ इति । मैवं वाच्यम् । यत उमयोः प्रतिपाद्यत्वे सर्वान्तरत्वमुन्यमानमुभयो। रनुपपन्नमिति स्वात्मनो जीवस्यान्तरा सर्वान्तरत्वं भूतग्रामस्यैवोपचार रिकं स्यात् । तस्मान्मुख्यत्वानुरोधाद्यदेवत्येकस्यैवान्तरस्वश्रुतेः प्रकृत प्रश्नपतिवचनयोरज्ञातब्रह्मपरत्वेनोक्तोपास्यत्वविध्यसमवात् ॥ ३५ ॥ अन्यथा भेदानुपपत्तेरिति चेन्नोपदेशा- न्तरवत् ॥ ३६ ॥ (२२) इति । अन्पथा भेदं विनाऽभ्यासरूपस्य भेदस्यानुपपत्तेरभ्यासाढ़ेद इति पेन 'तत्त्वमसि' [छा० ६ । ८।७] इत्सदाविध वस्तुस्वरुपज्ञा- नेऽभ्यासस्यानुगुण्याच्छतकृत्वोऽपि पथ्यं कयमिति न्यायात्माणाध. तिरिक्तत्वस्य पूर्वमशनायाद्यतीतत्वस्य पश्चादुक्तिरिति प्रकारभेदाचेति मावः ॥ ३६॥ (२२) यथाऽभ्यास आदरार्थ उक्तस्तथा 'तद्योऽहं सोऽसों योऽसौ सोऽहम्' इत्यतरेयकवाक्ये 'त्वं वा अहमस्मि मगवा देवतेऽहं वै धमसि' इति जावालवाक्ये च व्यतीहारोऽप्यादरार्थोऽस्तु । तथा च जीव एवेश्वर. दृष्टिविधीयते न स्वीश्वरे जीवदृष्टिरुस्कृष्टे निकृष्दृष्टिर्न फलवतीति लौकिकन्यायादिति प्रत्याह- व्यतीहारो विशिषन्ति हीतरवत् ॥ ३७॥ ( २३ ) इति । ध्यनीहारेण दृष्टिद्वयमेव विधीयते । हि यस्मात्त्वमहमरम्पहं च स्वमसीति विशिंपन्ति व्यतिहाररूपेण विशेषणोशारयन्ति समाम्नातार। अन्यथा तस्य यथ्यात् । इतरत्र ब्रह्मणः सगुणत्वेनोपासने यथा लौकि- कन्यायस्य नावतारो वाचनिकत्वात्तथा प्रकृतेऽपीत्यर्थः ॥३७॥ (२३) यथा व्यतीहारेण भेदनिदेशाद्दष्टिभेद उक्तस्तथा ' स यो हतं महु- द्यक्ष प्रथम वेद सत्य ब्रह्मेति जयतीमालोकान् ' [वृ०५।४।१ इति सत्यविद्या प्रत्य 'अद्यतत्सत्यमसौ स आदित्यो य एप एतभिभा ·, १८० ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [ ३ तृतीयाध्यायस्य- न्मण्डले पुरुषः [वृ० ५। ५ । २ ] ' तस्योपनिषदहरिति हन्ति पाप्मान जहाति च य एवं वेद ०५।५।३] योऽयं दक्षिणेऽक्ष- न्पुरुषः तस्योपनिषदहमिति हन्ति पाप्मानं जहाति च य एवं वेद [वृ० ५। ५ । ४ ] इत्यत्रापि फलभेदनिर्देशाविद्याभेदोऽस्त्विति प्रत्याह- सैव हि सत्यादयः ॥ ३८॥ (२४) इति । 'स यः'[बृ०५।४।१] इत्यादिना सत्येत्यक्षरत्रयविशिष्टी- पासना योक्ता संवाऽऽदित्याक्ष्यधिकरणकाहरहंगुणविशिष्टा विधीयते न तु भिन्ना । हि यस्मादेकस्यैव ब्रह्मण उपास्यस्य ' तद्यत्तत्सत्यमसौ सः [वृ०५।५।२] इत्यादिना सत्यादयो विशेषणतयाऽऽम्ना. यन्ते । यक्षं पूज्यं प्रथमजं हिरण्यगर्भरूपम् । तथा च प्रधानफलेन पूर्वोक्तनवाङ्गानां फलवत्त्वादहस्यनामोपासनरूपाङ्गसंबन्धिपाश्चात्यफ- लोक्तिः स्तुतिपरा । यदि चेकमितिपदाभावात्सत्रन्यायेनार्थवादादेव फलं कल्प्यते तथाऽप्यविशेपादार्थवादिकसर्वफलविशिष्टमेकमेवोपासन- मविरुद्धमिति भावः ॥ ३८॥ (२४) रूपाभेदाद्विद्यैक्पेनोपसंहार उक्तः । 'यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः '[छा०८।१।१] इत्यादि एप आत्माऽपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्प:' [छा०८।१।५] इत्यन्ते छान्दोग्ये 'स वा एप महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु य एपोऽन्तहृदय आकाशस्तस्मिशेते सर्वस्य वशी' [वृ० ४।४।२२] इत्यादिवा- जसनेयके च रूपभेदेन विद्याभेदान्नोपसंहारः । तथा च वाजसनेयक आकाशाश्रित्तस्य निर्गुणस्य ज्ञेयत्वम् ' असङ्गो ह्ययमात्मा' [वृ०४। ३।१५] इत्यस्य तत्रोक्तत्वाच्छान्दोग्ये तु दहराकाशस्योपास्यत्वमिति प्रत्याह- कामादीतरत्र तत्र चाऽऽयतना- दियः ॥ ३९ ॥ (२५) इति । कामः सत्यकामत्वमादिना सत्यसंकल्पत्यादि । तथा च छान्दो- ग्योक्तं सत्यकामादीतरबोपसंहायं तत्र छान्दोग्येऽपि वाजसनेयोकं ·तृतीयः पादः ३] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। पशिवायुपसंहार्य हृदयायतनादिभ्य उमयत्राऽऽम्नातेम्पः । यद्यपि वाजसनेये निर्गुणं घेद्यमन्यत्र च सगुणोपासनविधिस्तथाऽपि वशित्वा- देवेद्यकोट्यन्त धासंमवात्स्तुतिमात्रेणाकृतार्थत्वादुपास्यत्वसाकाङ्क्ष- स्वादुपासनान्वयः 'य चास्येहास्ति पञ्च नास्ति सर्व तदस्मिन्समा. हितम्' इत्पनेन सर्वांधारत्वस्योपास्यतया दहरविद्यायामुक्तत्वात् । किं किं ब्रह्मण्यस्तीत्याकाक्षायामुपनिषदुक्तवशित्वादिकमाकाइक्षि- तमेव । न चैवं सकलसगुणोपासनागतगुणानामुपसंहारापत्त्या दहरोपास- नाया अशक्यानुठानत्वापत्तिरिति वाच्यम् । हृदयायतनत्वनिर्देशस्य प्रत्यभिज्ञापकस्य नियामकत्वादिति न्यायनिर्णयाद्यनुयायिनः । कल्प- तरी तु वाजसनेयकेऽपि वशित्वादेरुपास्यत्वेनानुक्तत्वादुपास्यत्वेन दहरविद्यायो नोपसंहारः किंतु स्तुत्यर्थत्वेन । अत एव भाप्प उक्त विभूतिप्रदर्शनाय गुणोपसंहारः सूत्रितो नोपासनायेति । सर्वाधारत्वं तु सर्वाधारत्वेनैव सामान्यत उपास्यं न तु विशेषत इत्युक्तम् । निर्गुणेन पाऽऽपतनादिसंनिहितसत्यकामत्वादीनां स्तुतिप्रकर्थिमाकाइक्षितत्वा- दन्वय इति भावः ॥ ३९॥ (२५) यथोपासनामावेऽपि स्तुत्यर्थं गुणोपसंहरालोपस्तथा वैश्वानरविद्या प्रकृत्योक्त 'तद्यद्भक्तं प्रथममागच्छेतद्धोमीयं स यां प्रथमामाहुति जहुयातां जुहुयात्माणाय स्वाहा' [छा०५।१९।१] इत्यादि 'एवं विद्वानग्निहोत्र जुहोति ' [छा० ५ । २४ । २] इत्यन्ते 'पूर्वोऽतिथिभ्योऽश्नीयात् ' इत्यनेनातिथिमोजनोत्तरनियतमोजनकाला- त्पूर्वत्वेन प्राणाहुतिरूपाशनोक्त्या स्तुत्युपपत्त्यर्थमनिहोत्रशब्दितप्राणा- हुतीनां मोजनामावेऽप्पलोपोऽस्त्वित्याश-कते- आदरादलोपः ॥ ४० ॥ इति । मोजनमक्ते सति तेनैव प्राणाहुतिरग्निहोत्रशब्देन साध्यसादृश्यार्थ- केनाग्निहोत्रधर्मप्राप्तावपि तद्यद्भक्तमित्यादिनाऽपवादादोजनमक्तामा स्वपवादासमयादीसर्गिकेनाग्निहोत्रीयपयआदिना प्राणाहुतीनामलोप उक्तरीत्या स्तुतिरूपादरानुरोधात् ॥ ४० ॥ ११. नाया न्याय्यत्वाचा'।

·बहानन्दसरस्वतीविरचिता- [३ तृतीयाध्यायस्य- प्रत्याह- उपस्थितेऽतस्तद्वचनात् ॥ ४३ ॥ ( २६॥ ) इति । मोजनभक्त उपस्थित एवं प्राणाहुतिरनुपस्थिते तु तस्या लोप एव । तस्प तादृशार्थस्य पोधकात्तद्यद्भक्तमित्यतो वचनात्तद्वचनेन भोजना- र्थागतभक्तोद्देशेनाऽऽहुतिविधानादुद्देश्यामाव उपादेयाप्रत्तेः । अत एवाऽऽमिक्षार्थदध्यानयनाधीनवाजिनद्रव्यामावे वाजिनकर्माप्रवृत्तिः "मासमग्निहोत्रं जुह्वति' इत्यादिविधिगतस्याग्निहोत्रशब्दस्य प्रसिद्धध. मातिदेशकत्वेऽप्यर्थवादगतस्य तस्य स्तावकत्वेनाप्युपपत्तेरतथात्वात् । अत एव पूर्वोऽतिथिभ्योऽश्नीयादित्यपि मोजनभक्तोपस्थितावेव प्रव. संत इति मावः । विद्यासंबन्ध्याहुतिविषयत्वात्परम्परया पादसं- गतिः ॥४१॥ (२६) यथा भोजनमक्ते सति प्राणाहुत्यावश्यकत्वं तथा ओमित्येतदक्ष. रमुद्गीथमुपासीत ' [छा० १।१।१] इत्यादीनि कर्मागोदीथा- द्यापितोपासनान्याश्रये सत्यावश्यकानि क्रतुप्रकरणानाम्नातवे सति अवलूगावितत्वात्पर्णमयीत्यादिवगोदोहनादेहिरण्यमरणादेच व्यावृत्तये दलद्वयमिति प्रत्याह- तन्निर्धारणानियमस्तदृष्टेः पृथग्घ्यप्रतिबन्धः फलम् ॥ ४२ ॥ ( २७ ) इति । तेपां निर्धारणानामुपासनानामाश्रये सत्यावश्यकत्वरूपो नियमो नास्ति । हि यस्मात् 'तनोमी कुरुतः''नाना तु विद्या चाविद्या च यदेय विद्यया करोति' 'तदेव वीर्यवत्तरं भवति ' [छा० १।१।१०] तथा तां चेदविद्वानुद्गास्यसि ' [छा० १।१०।१०] इत्यादिना विद्या. रहितानामपि साङ्गकर्मणि प्रवृत्तिलाभेन तस्यानियमस्य दृष्टः पृथग्वि द्याशून्पकर्मफलव्यावृत्तमप्रतिबन्धः फलोत्करूपं फलं विद्याया इति. गोदोहनवदाश्रयानियतमिति मावः ॥ ४२ ॥ (२७) फलभेदारकर्मागाणां तदाधितोपासनानां च प्रयोगो भेदितः। संय- गंविद्यायां यायुध संवर्गा यदा या अनिरुदापति पायुमैयाप्पत्ति पदा सूर्पोऽस्तमेति घायुमेयाप्येति यदा पन्द्रोऽम्नमेति घायुभेयाप्पैति' - . । - . १५.'वृषिः । अ'!

·तृतीयः पादः ३] घेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। ૧૮૨ [छा० ४।३।१] ' यदाऽऽप उच्छुप्यन्ति वायुमेवापियन्ति वायु- दैतान्सन्सिंवृतं इत्यधिदैवतम् '.[छा० ४ । ३।२] 'अथा- ध्यात्म प्राणो वाव संवर्गः स यदा स्वपिति माणमंव बागप्येति प्राणं चक्षुः प्राण श्रोत्रं पाणं मनः प्राणो ह्येवतान्सन्सिंवृक्त'[छा० ४। ३।३] इत्यादि ' अन्नादो भवति य एवं वेद ' [छा० ४ । ३१८] इति वाक्ये संवृणोत्यग्न्यादीनस्वस्मिल्लीनान्करोतीति वायु: संवर्गों वागादीस्तथा करोतीति प्राणः संवर्ग इत्याद्यर्थके यदुपासनमुक्तं तत्र वायुप्राणाप्तेरेव फलस्योक्तायुप्राणयोश्चैक्येन फलाभेदात्मयोगो न भिद्यतामिति प्रत्याह- प्रदानवदेव तदुक्तम् ॥ ४३॥ (२८) इति । यधेतरेतरानन्तर्भूतसायंपातरवच्छेदेनेकस्मिन्नप्यनिहोत्रे प्रयोगभेद- स्तथैकस्मिन्नप्युपासने परस्परानन्तर्भूताध्यात्माधिदैवसंवर्गविशेषसंब. न्धात्प्रयोगभेदः । प्रयोगाभेदव्यवच्छेद एवकारार्थः । यथा त्रिपुरोडा- शिन्यामिष्टो 'इन्द्राय राज्ञ इन्द्रायाधिराजायेन्द्राय सुराज्ञे' इत्यत्र राजादिरूपभेदात्पृथक्प्रदानं तद्वत्प्राणवाय्बोरप्याध्येयांशभेदादुपासना- प्रयोगभेदः । तदुक्तं संकर्षे पूर्वतन्त्रे 'नाना वा देवता पृथग्ज्ञानात्' इति । 'सर्वेपामधिगमयन्नवद्यति' इति श्रुतेरेकत्यागस्य प्राप्तस्य वाशब्दाद्यव- च्छेदः । राजादिगुणानां पृथग्ज्ञानादिति तदर्थः ॥ ४३ ॥ (२८) 'तन्मन एवाऽऽसीत्' इति प्रक्रम्य पत्रिंशत्सहस्राण्यपश्यदात्मनोs. ग्रीनन्मिनोमयान्मनश्चितः' इति । तथा वाश्चितः प्राणचितश्चक्षु. श्चित: श्रोत्रचितः कर्मचितोऽग्निचितः' इति वाजसनेयाग्निरहस्यवा- क्यम् । पत्रिंशत्सहस्राणि मनोमयान्मनोवृत्तिरूपान् । अत एव मन- श्चितो मनसा चीयमानाननींश्चयनरूपेण चिन्त्यमानाननिर्चनीयाना- स्मनः स्वस्य मनोऽपश्यत्स्वं मन एव । वाविचतो वागिन्द्रियवृत्तिरूपा. न्यागिन्द्रियचीयमानत्वादाश्चितः। एवं श्रोत्रचितःप्राण घ्राणमिन्द्रिया- धिकारात् । कर्म वागिन्द्रियान्यकर्मेन्द्रियं तेन चीयमानास्तवृत्तयोऽग्नि- चितो जाठराग्निना चीयमानास्तद्यापारा अग्नयः । अब मनोवृत्तय एकाहोरावगता एक चयनमिति चिन्त्यमेवं वागादिवृत्तय इत्याद्यर्थकम् । तथा च शतसंवत्सरात्मकपुरुपायुपमध्ये यानि पत्रिंशत्सहस्राण्यहो. रात्राणि स्युस्तेपामेकैकावच्छिन्नमनोवृत्तिविष्टकात्वं संपाय तामिश्री .

·. शकते. - बह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [३ तृतीयाध्यायस्य- यमानोऽग्निश्चयनरूप: संपाद्यते । एवं वागादिवृत्तिषु कर्मानिवृत्तियु तेऽग्नय इष्टकाचितेन वाह्यानिना विकल्प्यमानाः क्रत्वर्था इति प्रत्याह- लिङ्गभूयस्त्वात्तद्धि बलीयस्तदपि ॥ ४४ ॥ इति । प्रयोगमेदाद्वायुपाणयोः पृथग्ध्येयत्वमुक्तमत्र तु क्रत्वर्थत्वान्न प्रयोग- मेव इति संगतिः । तदुक्ताग्निसंपादनं बलीयः स्वतन्त्रमेव न तु क्रत्वर्थ- नया गुणीभूतम् । ' तान्हैतानेवंविदे सर्वदा सर्वाणि मूतानि चिन्व- त्यपि वपते ' इत्यादिना तान्मनोमयाननीनेवमुक्तपकारेण विदे चिन्तयते स्वपते स्वापं कुर्वतेऽपि सर्वाणि भूतानि प्राणिनश्चिन्वन्ति भावनामये चयने विघ्नं न कुर्वन्तीत्यर्थ केन कर्म विनाऽपि तत्सद्भावा- दिभूयोलिङ्गोक्तेः । कर्मप्रकरणादस्वातयं नाऽऽशङ्कन्यं यतस्तलिङ्गमपि प्रकरणादलीयः ।। ४४ ॥ पूर्वविकल्पः प्रकरणात्स्याकिया मानसवत् ॥ ४५ ॥ इति । स्तुत्यर्थतयाऽप्युपपन्नं लिङ्गन बलीयोऽत: प्रकरणात्पूर्वस्यामंपादि- ताने संपादिताग्निना विकल्पः । यथा दशरात्रस्य दशमेऽहन्यविवाक्ये पृथिव्या पात्रेण समुद्रस्य सोमस्य प्रजापतये देवताय गृह्यमाणस्य ग्रहणासादनहवनाहरणोपह्वानमक्षणानां मानसानामेवाऽऽम्नानान्मानस एव ग्रहकल्पः क्रियाप्रकरणाक्रियाशेप एवमयमप्यग्निकल्प इति । ग्रहणं सोमरसस्प पात्र उपादानमासादनं स्थापनं हवनानन्तरं हुतशेषस्यो- पादानमाहरणं मक्षणार्थमृत्विां परस्परमनुज्ञाग्रहणमुपह्वानम् ॥ ४५ ॥ अतिदेशाच्च ॥४६॥ इति । 'पदिशसहस्राण्यग्नयोऽस्तिपामेकैक एवं तावान्यावानती पूर्वः' इत्यनेन पूर्वशब्दितबाह्याग्निसाम्यनिर्देशादपि संपादितानेः कर्मान- त्वम् ॥ ४६॥ प्रत्याह-- वियैव त निर्धारणात् ॥ ४७ ॥ इति । प्रकृताग्निसंपादनं विद्या । तुशब्दात्कर्मानद्गम् । लिगबलीयस्त्वा- मावऽपि ते ते विद्याचित एय' इत्येवकारश्रुत्या निर्धारणाकर्मागरव- पपच्छेदवोधनात् । न च बाह्यसाधनस्य व्यवच्छेदस्तदर्थो न तु कर्माहत्वस्येति वाच्यम् । विद्यारयादेय पाह्यसाधनस्य व्यवच्छिन्नरपेन १ स. भं'।

·तृतीयः पादः ३] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। १८५ कर्माहत्यव्यवच्छेदस्यैव शब्दार्थत्वात् ।। ४७ ॥ दर्शनाञ्च ॥४८॥ इति । 'विद्यया हैवैत एवंविदश्चिता भवन्ति ' इति पुरुपसंबन्धेन पुरुषार्थ- त्वप्रतिपादफवाक्यस्य दर्शनादपि स्वातम्यम् ।।४८ ।। ननूक्तश्रुप्तिवाक्पयोरर्थवादस्थत्वेन प्रमाणान्तरसिद्धानुवादकत्वमात्र- मन्यथा लिङ्गमेव साधकं कुतो नोक्तं तबाऽऽह- श्रुत्यादिवलीयस्त्वाच न बाधः ॥ ४९ ॥ इति । प्रकृते श्रुतिलिङ्गवाक्यसंबन्ध्यर्थवादानामपूर्वार्थगोचरतया विधि- कल्पकत्वाद्यथोपलम्पमानार्थमादायैव विधिः कल्प्यतेऽनुवादकत्वं तु श्रुतविध्येकवाक्यतापनार्थवादानाम् । अतः श्रुत्यादीनां बलीयस्वात्म- करणकृतः स्वातम्यबाधो नास्त्येवेत्यर्थः ॥४९॥ अनुबन्धादिश्यः प्रज्ञान्तरपृथक्त्व- वदृष्टश्च तदुक्तम् ॥ ५० ॥ इति । यत्किंच यज्ञीयं कर्म मनसैव तेषु तन्मनोमयेषु मनश्चित्सु' इत्यन्ते- नानुबन्धेन प्रबन्धेन मनोमात्रव्यापाररूपांधानाधडकलापोधोनाss- दिना विकल्पपयुक्ताप्टदोपेभ्यश्च स्वातन्त्र्यम् । प्रज्ञान्तरस्य शाण्डिल्या- दिविद्यायाः पृथक्त्वं स्वातन्त्र्यमिव दृष्टश्च प्रकरणबाधः स्थानान्तरेण । तदुक्तं प्रथमे काण्डे 'क्रत्वर्थायामिति चेन्न वर्णसंयोगात् ' जै० सू० ११ । ४ । ३ । ११ ] इति राजसूयस्य क्रतोः प्रकरणे 'आग्नेयोऽष्टाक- पालो''हिरण्यं दक्षिणा' इत्यादिनोक्ताविष्टिस्तदर्थेति चेन्न ' यदि ब्राह्मणो यजेत, बार्हस्पत्यं मध्ये निधायाऽऽहुतिमाहुति हुत्वा तमाम- धारयेत् । यदि वैश्यो वैश्वदेवं यदि राजन्य ऐन्द्रम्' इति निभिर्वर्णः संबन्धाद्राजसूयस्य तु - राजा स्वाराज्यकामो राजसूयेन यजेत' इत्य. नेन राजन्येनैव संबन्धादिति तदर्थः ॥५०॥ नन्वेवमेकप्रकरणत्वं तेपामेकैक एव तावानित्यतिदेशश्चानर्थकः स्यादानर्थक्ये च विपरीते बलाबले तत्राऽऽह- न सामान्यादप्युपलब्धेर्मृत्युवन्न हि लोकापत्तिः ॥ ५१ ॥ इति । प्रफरणातिदेशकृतसामान्यमादाय नैवं वाच्यं मुख्याशिसंनिधिद्वारा. तपोः 'संपादनसौकर्यरूपप्रयोजनवत्त्वोपलव्धेः । न चातिदेशेन कथंचि. .१ क.पाध्याना। .

·. . - घह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [ ३ तृतीयाध्यायस्य- साहश्यमात्रमुद्देश्यसाधकं यथा 'एप एव मृत्युर्य एष एतस्मिन्मण्डले' इति सूर्ये । अनि मृत्युः ' [वृ० ३।२।१०] इत्यग्नौ च मृत्युशब्द ऐक्यं न साधयति यथा वा 'असी वै लोकोऽग्निः' [छा० ५।४।१] इत्यनेन लोकस्य नाग्नित्वापत्तिः ।। ५१ ॥ परेण च शब्दस्य ताद्विध्यं भूयस्त्वात्त्व- नुवन्धः ॥ ५२ ॥ (२९) इति । 'विद्यया तदारोहन्ति यत्र कामा. परागताः' इत्यादिना परेणोत्त- रेण संदर्मेणोपकृतशब्दस्य ताट्विध्यं स्वतन्त्रविद्याविधायकत्वं तत्सहपा- ठान्मानसचयनमपि स्वतन्त्रम् । तदेवं साधकभूयस्त्वात्पुरुषेणैव प्रकृत. विद्याया अनुबन्धः संबन्धो न तु कर्माङ्गत्वमिति ॥५२॥ (२९) विद्यायाः पुरुषार्थत्वमुक्तं तच्चाऽऽत्मनोदेहान्यत्व एवेति प्रसङ्गगत्तरसा- धयितुं लोकायतिकमतमाशङ्कते- एक आत्मनः शरीरे भावात् ॥ ५३॥ इति । एके लोकायतिका आत्मनो देहान्यस्यासत्त्वमाहुः । अहं स्थल: कृशो मनुष्य इत्यादिप्रत्ययः शरीर एचाऽऽत्मभावसंभवाचूतानां प्रत्येक चैतन्यामाधेऽपि देहांकारपरिणतानां तसं मवान्मदिराकारपरिणताना- मन्नमागानां मादकशक्तिसंमववत् ॥ ५३॥ प्रत्याह- व्यतिरेकस्तभावाभावित्वान्न तूपलब्धिवत् ॥ ५४ ॥(३०) इति । न तु नैवेषं वाच्यं यतो मृतदेहस्योपलब्धिरूपो धर्मस्त्वपाऽपि नानी क्रियत इति तत्र तस्याव्यतिरेकोऽभावः सिद्धस्तथा जीवत्यपि देह आरमत्वस्प व्यतिरेकः स्वमसुषुप्त्योरात्मनो मावे मासमानत्वेऽपि देह- स्पामाविवादमासमानत्वात् । एवं चाहं मनुष्य इत्यादेर्धमत्वमगत्पति मावः ॥ ५४॥ (३०) मासनिकाधिकरणपूर्व प्रकरणबाधकत्वं श्रुत्यादीनामुक्त प्रतिशार 'स्वरादिभेदभिन्नपूवीथादिरूपेषु कपुि प्राणाद्युपासनानि यान्युक्तानि ओमित्पेतदक्षरमुद्रीथमुपासीत [छा० १।१।१] इत्यादिभिस्त- ·- तृतीयः पादः ३] वेदान्तसूवमुक्तावलिः। १८७ चैकशाखाधिहितोपासनाया न शाखान्तरोद्गीथादिषु प्राप्तिद्गीथादि- सामान्य भुतेराकानक्षितविशेषसमर्पकमकरणाघाधकत्यादिति प्रत्याह- अङ्गाववद्धास्तु न शाखासु हि प्रतिवेदम् ॥ ५५ ॥ इति । प्रतिवेदमनबद्धा या उक्तोपासनास्ता न स्वस्थशाखारवेष किंत सर्वशाखासु । अन्यथोद्गीथादिसामान्यतेविशेषपरतया पीडापत्तेरिति. मावः ॥ ५५ ॥ मन्त्रादिवद्दाऽविरोधः ॥ ५६ ॥ (३१) इति । एवमपि प्रकरणानियमकृतविरोधो नास्स्पेष यथा कुटरुरसीति मन्त्रो पेपा न पठितस्तेपामपि तेनैवाश्मादानम् । आदिना यथा येषां समि- दादपः प्रयाजा नाSSमातास्तेषामपि तेषु गुणविधिराम्नातः 'तषो वै प्रयाजाः समानत्र होतव्याः' इति । समानत्रैकस्मिन्देशे ॥५६॥ (३१) यथा भुतिबलारसर्वसाधारण्यमुक्तं तथा 'औपमन्यय के स्वमात्मान- मुपास्स इति दिधमेव मगवो राजनिति होवाच एप वै सुतेजा आत्मा वैश्वानरो यं स्वमात्मानमुपास्से' [छा०५१ १२११इत्यादि । तस्य ह वा एतस्याऽऽत्मनो वैश्वानरस्य मूर्धेष मोजाश्चक्षुर्विश्वरूपः माणः पृथग्यमाऽऽत्मा संदेहो बहुलो वस्तिरेव रयिः पृथिपेय पादो' [छा०५।१८।२] इत्यादिसंदर्मेण छान्दोग्ये युलोकादिप्रत्येकरू. पदपस्तस्य द्युकोकसूर्यादिसमुदायस्य समस्तस्य चोपास्पत्वं श्रुतिषला- दिति प्रत्याह-- भून्नः कतुवज्ज्यायस्त्वं तथा हि दर्शयति ॥ ५७ ॥ (३२) इति । भूम्नः समस्तस्यैवोपासनं विधीयते तस्य ज्यायस्त्वमुत्कर्ष एव व्यस्तोपासनस्य तत्फलस्य चोक्त्या लभ्यते न तु व्यस्तोपासने विधि- वाक्यमेदापत्तेः । यथा 'पैश्वानरं द्वादशकपालं निर्षपेत् ' इत्युक्तवैश्वा- नरेष्टिरूपक्रतोत्कर्पोऽष्टाकपालाद्यकादशकपालान्तयागानां तालानां चोक्त्या लभ्यते न तु तेषां विधियस्तोपासननिन्दयोपक्रमे कैकेयराज प्रति समस्तोपासनजिज्ञासया गमनोक्त्या समस्तोपास्त्युपसंहारेण च तथैवै प्रकृतसंदर्भो दर्शयति हि ॥ ५७ ॥ (३२) गायत्रीशाण्डिल्ययोडशकलोपकोसलवानरदहरसत्यवादिवि. .

·ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [३ तृतीयाध्यायस्य- यानां भेदं सिद्धं मत्वा गुणोपसंहारादि चिन्तितमिदानीं तु तं साध- यितुमचिरादिमार्गाप्तिफलस्पोपास्यरूपस्य ब्रह्मण उपासनावच्छिन्न- प्रयत्नचोदनाया ब्रह्मविद्यासमाख्यायाचक्यात्तासामेकत्वात्समुच्चित्यक- प्रयोगत्वमिति प्रत्याह- नाना शब्दादिभेदात् ॥ ५८ ॥ (३३) इति । उक्तविद्या नाना पृथक्प्रयोगा एव । 'पूर्णामप्रवर्तिनी श्रियं लभेत' [छा०३।१२।९] 'एतमितः प्रेत्यामिसंमविताऽस्मि' [छा०॥ १४ । ४ ] 'ज्योतिष्मतो ह लोकाञ्जयति' [छा०४।७।४] एवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यते ' [छा० ४ । १४ । ३] 'सर्वेष्वन्न- मत्ति' सर्वेषु लोकेषु कापचारो मधति ' [छा०७।२५।२] 'जयतीमाल्लोकान् ' [धृ०५।४।१] इत्यवान्तरफलस्य तत्तद्गुण. कलापविशिष्टोपास्परूपस्य तद्भेदभिन्नोपासनानुबन्धभेदेन प्रयत्नचोद- नाया गायत्रीविद्याशाण्डिल्पविद्यारिनाम्नां कौण्डपाय्ययनगताग्निहो. बादिवत्प्रकरणानां च भेदात्समुच्चयस्याशक्यत्वाच्च भेदादिति । प्रवर्तित चलितुं शीलं यस्याः सा प्रवर्तिनी तदन्यामचलाम् । एतं मनोमयत्वा. दिविशिष्टमुपास्यमितो लोकालोकान्तरे प्रेत्याभिसंमविता गन्ताऽस्मि । फलभेदश्रुतावपि यथा पूर्व तथाऽवाप्युपासनमेकं स्यादिति संगतिः ॥५८॥ (३३ उपासनानां मेदे मानमुक्तं विकल्पसमुञ्चयनियमयोस्तु न मानमतः फल भूमार्थ कदाचित्समुञ्चयोऽपि स्यादिति प्रत्याह- • विकल्पोऽविशिष्टफलत्वात् ॥ ५९॥ (३४) इति । विकल्पनियम एव ' यस्य स्यादद्धा न विचिकित्सास्ति' [छा० ३ । १४ । ४] देवो भूत्वा देवानप्पेति' [वृ०४।१।२] इत्या- दिना । अद्धा साक्षात्कृतं यस्योपास्यं स्यात् । उपासनाफले विचि. कित्सा संदेहश्च यस्य नास्ति तस्योपास्यप्राप्तिर्भवति । देव उपास्पदेवः सोऽहमित्युपासनाधीनसाक्षात्कारेण भूत्या देवानुपास्यदेवानप्येति प्रामो. तीत्यर्थकेनोक्तस्र विद्याफलस्य साक्षात्कारस्य सर्व विद्यास्वविशिष्ट- त्वात्समुच्चये च चित्तकाम्यामावेन फलस्यैवालामेन तमूम्नो दूरनि- रस्तत्वादेकोपासनायामेव चित्तकाम्यम् । अत एव 'सदा तद्भावमा पितः' [म० गी० ८।६] इति स्मृतिरपीति मावः ।। ५९ ।। (३४) ·तृतीयः पादः ३] घेदान्तमूनमुक्तावलिः। अहंग्रहोपासनासु विकल्पनियम उक्तस्तद्वत्मतीकोपासनास्वपि स्थादुपासनात्वेन तथाऽनुमानसंभवादिति प्रत्याह- काम्यास्तु यथाकामं समुच्चीयेरन वा पूर्वहेत्वभावात् ॥ ६० ॥(३५) इति । 'मनो ब्रह्म '[छा०३ । १८ । १] इत्याद्यभ्युदयार्थाः प्रतीकोपसनाः समुच्चीयेरन्न वेति यथाकाममेव न तु नियमेन विकल्पेरंस्तासु साक्षात्का. ररूपैकफलवत्त्वामावेन पूर्वोक्तहेतोयुक्तेरमावात् ॥६० ॥ (३५) प्रतीकोपास्तीनां भिन्नफलत्वाद्याथाकाम्यमुक्तं तत्र कर्माकोशीथा- द्याभितोपास्तीनां समुच्चयनियमेन भिन्नफलत्वस्प याथाकाम्यध्यमिचा- रिवात्तासु समुच्चयानियमेङ्गाश्रितत्वनियमो न स्यात्तस्मादङ्गाभितत्व- नियमायाङग्राहिणा प्रयोगवचनेन तासामपि समुच्चितानां ग्रहणमिति शकूते- अङ्गेषु यथाश्रयभावः ॥ ६१ ॥ इति । उदीयाद्यनाभितोपासनेषु यथाऽऽश्रयाः स्तोवादयः संभूय मवन्त्येवं भावः ॥६१ ॥ नन्वाश्रितत्वमेवासिद्धं तत्राऽऽह- शिष्टेश्च ॥६२ ॥ इति । आभित्यैव तेषामुपासनानां शासनात् ।। ६२ ।। तावताऽपि कथं समुच्चयनियमस्तत्राह- समाहारा ॥६३ ॥ इति । उक्तरीत्या प्रयोगवचनेन समाहारात्सर्वेषामाश्रितोपासनानां ग्रह- णात् ॥ ६३॥ गुणसाधारण्यश्रुतेश्च ॥ ६४ ॥ इति । गुणानामगीभूतानामाप्रयाणां सर्वप्रयोगसाधारण्यश्रुतेश्च ॥६४ ॥ प्रत्याह- न वा तत्सहनावाश्रुतेः ॥ ६५ ॥ इति । एवं नैव वाच्यं तेषामुपासनानां सहमावस्य समुच्चयस्याश्रुतेः । तदा- श्रितत्वं ह्येकप्रयोगतत्त्वसंबन्धेन तद्याप्यत्वं न तु तद्यापकत्वमतः प्रयो- गवचनेनाप्यग्रहणान्न समुच्चय इति भावः ॥ १५ ॥ १ख. 'हेतौ युक्त।

·१९० ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- (३ तृतीयाध्यायस्य- दर्शनाच ॥ ६६ ॥ (३६) इति । कोम्यानां स्वप्रयोजककामनाया अनित्यत्वेनानित्यत्वदर्शनाच नाजन- भितोपासनानां समुच्चयः किंतु याथाकाम्यमिति ॥ ६६ ॥ (३६) इति तृतीयाध्यायस्य तृतीयपादः ॥ ३॥ अथ तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । चतुर्थेन सगुणनिर्गुणविद्यानां ऋतूपकाराद्भिन्ने फलें साधनत्य- निर्णयात्फलमेदे साधित एव तृतीये तासां मेदाभेदी सिध्यत इति हेतहेतुमद्भावः पादयोः संगतिः। पुरुषार्थोऽतः शब्दादिति बादरायणः ॥१॥ इति । अतो निर्गुणविद्यातः पुरुषार्थों मोक्षो जायते 'तरति शोकमात्म- वित्' [छा०७।१।३]' तमेव विदित्वाऽति मृत्युमेति ' श्वे०३। ८]'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव मवति' [मु०३।२।९] इत्यादिशब्दा- दिति बादरायणो वक्ति ॥१॥ शेपत्वात्पुरुषार्थवादो यथाऽन्ये- प्विति जैमिनिः॥२॥ इति । देहातिरिक्तात्मज्ञानस्य लौकिककर्मानुपयोगित्वाव्यभिचरितकनुसं- बन्धवेनोपस्थापितक्रतुमिः स्वविषयकर्तद्वारा संबन्धित्वमतः क्रतुशेष. त्वादुक्तशब्दः पुरुषार्थमादाय वादः कर्तुः स्तुतिमानं यथाऽन्येषु पर्णम- यीत्वादिषु यस्य पर्णेत्यादिरिति जैमिनिक्ति ॥२॥ ननु वेदान्तवेद्यमशनायाद्यतीतस्वरूपं कर्मानुपयोगीत्यनाऽऽह- आचारदर्शनात् ॥ ३ ॥ इति । तादृशस्वरूपविदामपि जनकादीनां कर्माचारदर्शनात् ॥३॥ , तच्छुतेः ॥ ४ ॥ इति । 'जनको ह वैदेहो बहुदक्षिणेन यज्ञेनेजे' [वृ०३।१११] इत्यादिना तथा श्रवणात् । तथा चाशनायाद्यतीतत्वेन कतैष स्तूयत इति भावः । तथों तस्य विद्यायाः कर्माङ्गत्वस्य 'यदेव विद्यया करोति' [छा०१।१।१०] इत्यादिना श्रवणात् ॥ ४ ॥ ११. कामाना । २ ख. 'भिचारि । ३ ख. 'ति तु जै । ४ ख. 'पापित।

·चतुर्षः पादः ४] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। समन्वारम्भणात् ॥ ५॥ इति । विद्याकर्मणोः फलारम्भे साहित्यस्य तं विद्याकर्मणी समन्वारमेते' १० ४।४।२] इत्यादिना दर्शनात् ॥ ५॥ नद्वतो विधानात् ॥ ६ ॥ इति । आचार्यकुले वेदमधीत्य यथाविधानं गुरोः कर्मातिशेते [ छा०८। १५।१] इत्यादिनाऽध्ययनगृहीतसर्ववेदार्थज्ञानवत एव कर्मणां विधा- नाज्ज्ञाकात् ॥ ६॥ नियमाञ्च ॥७॥ इति । कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छत समाः '[ ईशा०२] इत्याधु- तात् ॥७॥ सुबोधार्थ पक्षद्वयं प्रदर्य सिद्धान्तं निश्चिनोति- अधिकोपदेशात्तु बादरायणस्यैवं तदर्शनात् ॥ ८ ॥ इति । तुशब्दाजैमिनीयमतव्यवच्छेदः । वेदान्तेपु कर्तुः संसारिरुपादाधि- कस्य विलक्षणस्योपक्रमोपसंहारादिधूपदेशादेवं संसार्यनुवादेनासंसारि- स्वरूपतात्पर्यवत्त्वेन तेपामुपदेशानां दर्शनादतो चादरायणस्यैवमतमुपा- देयमित्यर्थः ॥८॥ 'आचारदर्शनात् [म. सू०३।४।३] इत्यादिसूवरुक्तं क्रमेण सूत्रः प्रत्याह- तुल्यं तु दर्शनम् ॥ ९॥ इति । यथा तत्त्वविदा कर्मणामनुष्ठान तथाऽननुष्ठानमपि दृश्यते । एतद्ध स्म चैतद्विद्वांस आहुपय: कायपेयाः किमर्धा घयमध्येप्यामहे किमी वयं यक्ष्यामहे' [कौपी०२।५] इति 'एतं वै तमात्मानं विदित्वा बाह्मणाः पुत्रैपणायाश्च वित्तपणायाश्च लोकैपणायाश्च व्युत्थायाथ मिक्षाचर्य चरन्ति' [वृ० ३।५।१] इत्यादी । तत्र विद्यायाः स्वातन्त्र्पेऽनुष्ठानं लोकशिक्षार्थत्तयोपपद्यते कमर्थित्वे तु विद्यामादाय कर्मत्यागोऽनुपपन्न इति मावः ॥९॥ १ स. पनात् ।

·१९२ ब्रह्मानन्दसरस्वती विरचिता- [ ३ तृतीयाध्यायस्य- असार्वत्रिकी ॥ १०॥ इति । या तु श्रुतिरुक्ता सोद्गीथविद्यामानविपया न सर्वविद्याविषया॥१०॥ विभागः शतवत् ॥ १५ ॥ इति । समारम्मणं यदुक्तं तत्रापि विद्ययैकस्य फलस्य कर्मणाऽन्यस्येति विमागो यथा शतमाभ्यां देयमित्युक्ते विमागेन दानम् । वस्तुतः समा रम्मणवचनं न निर्गुणविद्याविषयम् । ' अथाकामयमानः [वृ० ४ । ४।६] इत्यादिना पश्चादेव तस्या उपक्रमात् ॥ ११ ॥ अध्ययनमात्रवतः॥ १२॥ इति । अध्यपनगृहीतवेदार्थज्ञानस्यापेक्षितत्वेऽपि यथैकक्रतुविषयवेदार्थज्ञानं क्रत्वन्तरे नापेक्षितं तथा कर्ममाचे वेदान्तार्थज्ञानमपीति तद्वतो विधा- नादिति व्याहतम् ॥ १२॥ नाविशेषात् ॥ १३ ॥ इति । कुर्वन्नेवेत्पादौ विद्वानितिविशेषानुक्तर्नियमाञ्चेति न साधकम्॥१३॥ स्तुतयेऽनुमतिर्वा ॥ १४॥ इति । यदि प्रकरणाद्विद्वान्संबध्येत तथाऽपि विद्यास्तुतय कर्मानुज्ञामात्रं तदत एव 'न कर्म लिप्यते नरे' [ ईशा०२] इति तत्र शेषः ॥१४॥ कामकारेण चैके ॥ १५॥ इति । एके तत्त्वं साक्षात्कृतवन्तः परमानन्दं लब्ध्या कामकारेण प्रजादिप फलान्तरसाधनेषु वैयर्यमनुमवन्ति किं प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयमात्माऽयं लोकः , [६०४१४६ २२ ] इति श्रुतेः । तथा. च विद्योदये फलेप्पन मिलापस्य विद्वेदानुमषिकत्वेन न तस्याः कर्मागाव- मिति मावः ॥१५॥ उपमदं च ।। १६ ॥ इति । तत्त्वसाक्षात्कारं प्रकृत्य 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मेवामूत्तत्केन कं पश्येत , [पृ.२।४।१४] इत्यादिकं तमात्रस्य बाधितामवृत्त्या प्रतिमा समानेऽप्युपमर्द प्रारब्धमात्राधीनभिक्षाटनाद्यन्यक्रियाकारकघटितष्प. वहारविषयत्वामा बोधयति । तथा च द्वैतमात्रे बाधितत्व श्रवणा- तत्त्वज्ञस्य फर्मानुष्ठानस्यैवासंमवान्न विद्यायाः कर्मफलोपकारित्वमिति मावः ।।१६।। १७. दनुभावि। .

·- - चतुर्थः पादः ४] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। १९३ ऊर्ध्वरेतःसु च शब्दे हि ॥ १७ ॥ (१) इति । ऊर्धरेतःस्वप्याश्रमेषु हटाया विद्याया न कर्माङ्गत्वसंमयः । ते चाऽऽश्रमाः शब् श्रुतो 'ब्रयो धर्मस्कन्धाः,[छ।०२।२३ । १] इत्यादिना प्रतिपाद्यन्ते । चकारादत एव मोक्ष प्रति ज्ञानकर्मणः समु- अयोऽपि न मानामावात् । 'नान्यः पन्था' [ श्वे० ३१८] इत्यादिना मोक्षस्प हेरवन्तरनिरासादज्ञानस्य ज्ञानकनिवर्त्यत्वाच्चेति ॥ १७ ॥ (१) 'त्रयो धर्मस्कन्धा यज्ञोऽध्ययनं दानमिति प्रथमस्तप एव द्वितीयो बह्मचार्याचार्यकुलवासी तृतीयोऽत्यन्तमात्मानमवसादयन्सर्व एते पुण्य- लोका मवन्ति ब्रह्मसरस्थोऽमृतत्वमेति' [छा०२।२३।१] इत्यत्र चतुर्थाश्रमे निष्कर्मविद्याया उक्तत्वेन कर्मनरपेक्ष्येण पुरुषार्थसाधनस्य- मुक्तं तन्नेत्याक्षिपति- परामर्श जैमिनिरचोदना चापवदति हि ॥ १८॥ इति । यज्ञाध्ययनदानावच्छिन्नत्वेन गृहाश्रमस्य तपःशब्देन वानप्रस्थमि- शुरूपाश्रमदयस्य ब्रह्मचारिणश्च पूर्वमुक्तत्वात्तेपामेवतत्पदेन परामृश्य पुण्यलोकत्वमुक्त्वा तेषां मध्ये ब्रह्मणि संस्था निष्ठा यस्य सोऽमृतत्वमा- गिति ब्रह्मसंस्थशब्देनाऽऽश्रममावस्यैव परामर्श जैमिनिराह । तथा च गृहस्थादीनां कर्मिणामपि मोक्षप्रतिपादनाद्विद्यायाः कर्मसहकारित्व- मिति भावः । ननु श्रुतिप्रसिद्धं गार्हस्थ्यं स्मृतिप्रसिद्धे च ब्रह्मचर्यवान प्रस्थत्वे तानि निन्दयाऽनूद्य ब्रह्मसंस्थत्वरूपं पारिवाज्यं स्तूयते स्त्युत्या- च तद्विधिः कल्प्यते स्तुतेर्विध्यविनामावात्तवाऽऽह-अचोदनेति कर्म- मात्रत्यागावच्छिन्ने पारिवाज्ये चोदनाया विधेरसमवः । हि यस्मात् 'वीरहा वा एप देवानां योऽनिमुद्दासयते' [ते०१।११।१] इत्यादिश्रुतिः कर्मत्यागमपवदति निषेधति । वीरोऽधीतवेदार्थस्प ज्ञान- पूर्वकमनुष्ठानात्तदीयहत्यया समानपापो वीरहा। ब्रह्मर्यादेव प्रवत् ' इतिस्पतप्रत्यक्षजाबालादिश्रुति त्वनपेक्ष्यायं विचारः ॥१८॥ प्रत्याह- अनुष्ठेयं बादरायणः साम्यश्रुतेः ॥ १९ ॥ इति । परिवामिरेवानुष्ठेयं यत्कर्ममात्रत्यागपूर्वकब्रह्मनिष्ठावं तदेव ब्रह्मसं- स्थाशब्देनोच्यते द्वितीयतृतीयतेत्यादिनैकवाक्यतामतीतेरेकवाक्ये चोप.

·, २९४ बह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [३ तृतीयाध्यायस्य- कमस्य बलवत्त्वादुपक्रमे च गृहस्थाश्रमस्यासाधारणधर्मेणैवोक्तत्वातद्- नुरोधेन भिक्ष्वाश्रमस्याप्यसाधारणधर्मेणैव वक्तुमुचितत्वात्तपः पदेनाऽऽ- श्रमद्वयोरयुक्तत्यमतः साम्यश्रुतेब्रह्मसंस्थ इतिश्रुतेरसाधारणधर्मेणाss. श्रमबोधकत्वरूपसाम्यानुरोधात् । तथा चाऽश्रमन्नयस्यैवोक्तत्वेन वय इत्यादिना तन्निदपाऽद्य ब्रह्मसंस्थ इत्यादिना भिक्षुत्वमेव स्तूयत इति भावः ॥१९॥ एवं च 'उपरि हि देवेभ्यो धारपति' इत्यत्र धारणवदपूर्ववात्पारि- म्राज्ये विधिरेवेत्याह- विधिर्वा धारणवत् ॥ २० ॥ (२) इति । वीरहेत्यादि त्वविरक्तविषयमिति मावः ॥२०॥ (२) यथा श्रुतिसाम्यावह्मसंस्थशब्दस्य मिचमात्रपरत्वं नितं तथा 'जुहूरादित्यः कूर्मः स्वर्गो लोक आहवनीयः' इत्यादिजुहूस्तावकच. तिसाम्यात् 'एषां भूतानां पृथिवी रसः पृथिव्या आपो रसोऽपामोप- धय ओषधीनां पुरुषः पुरुपस्य वाम्याच ऋगृचः साम साम्न उद्ीथः [छा० १११।२] स एष रसाना रसतमः परमः परार्थोऽष्टमो यदुद्दीथः [छा० १।१।३) इत्यादिश्रुतेरपि 'ओमित्येतदक्षर- मुद्गीथमुपासीत । ओमिति हद्गायति तस्योपव्याख्यानम् [छा० १।१।१] इति पूर्ववाक्यविहितोपासनस्तावकत्वमस्त्वित्याशङ्कते- स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नापूर्वत्वात् ॥ २१ ॥ इति । मात्रपदेनोपास्यसमर्पकत्वव्यवच्छेदः। कथं तर्हि उपास्यलामस्तनाss. ह-उपादानात् । 'ओमित्येतदक्षरमुद्गीथम् ' इत्यनेनैवोपास्यग्रहणात् । यद्यपि तत्र विशेषणपरतयोडीथावयवाणवोपास्यत्वधरत्वं स्थापित तथाऽप्युद्गीथत्वेन प्रणवमुपासीतेत्यध्यासे सामानाधिकरण्यपरं तदिति- कृत्वा चिन्यत उद्गीथावयवप्रणवस्येव वा प्रकृते स्तुतिः । प्रत्याह नेति । प्रकृतवाक्यप्रतिपाद्यस्य रसतमत्वादेरपूर्वस्वादन्यतोऽप्राप्तत्वादुपा- स्पोद्गीथविशेषपरत्वे संमवति स्तुतिपरत्यायोगात् ॥ २१॥ ननु फर्मप्रकरणे फर्मादन्तया विहितोद्गीथादिस्तावकत्वं स एप रसानाम् ' [छा० १।१।३] इत्यादिवाक्येपूच्यतां तावतैवोपपत्तोष- धिकल्पने गौरवारकाङ्गानां दूरस्थत्वेऽप्युद्गीथादिशब्दः संनिधापि- तत्वात्तनाऽऽह- - ·१९५ चतुर्थः पादः ४ घेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। भावशब्दाच ॥ २२ ॥ (३) इति । उपासीतेतिविधिशब्दात् । तथा च प्रकृतवाक्य एव विधिसत्त्वात्तनै- यान्वयसंमवादूरस्थविधिना पदैकवाक्यतयाऽन्वयासमवाञ्च न प्रकृत- वाक्यानां कमाइस्तावकत्वं किंतूपासमाविधिपरत्वमितिभावः। ओमि- त्येतदक्षरमुद्गीथस्यावयवमुपासीत ब्रह्मामेदेन मावयेत् । अवयवत्वं प्रकटयति-ओमितीति । आरभ्येति शेपः । हि यस्मादोमित्यक्षरमार- भ्योद्गायत्युद्गीथं करोति तस्मात्तदक्षरमुद्गीथस्यावयव इत्यर्थः। रसः सार: परमः परात्मप्रतीक: परायः परस्य ब्रह्मणोऽधं स्थानं सहति ब्रह्मामे- देनोपास्य इति पावत् । अष्टमः पृथिव्याद्यपेक्षयोगीथस्तदवयद इति श्रुत्यर्थः । यदा पैतादृशवाक्यमपि न स्तुतिस्तदा तत्त्वज्ञानफलवाक्य सुतरां न स्तुतिरिति पादसंगतिः । चकारात् 'आपयिता ह वै कामानां भवति ' [छा० १।१।७] इत्यादिफल अवणात्मकृते विध्यावश्यक- त्वम् ।। २२।। (३) पारिप्लवार्था इति चेन्न विशे- पितत्वात् ॥ २३ ॥ इति । अथ ह याज्ञवल्क्यस्य हे मार्य ' [वृ०४।५।१] इत्यादयो वेदान्तोक्तास्यायिकाः पूर्ववदेव संनिहितविद्यास्तुतिपरा न सन्तु किंतु पारिवार्थाः सर्वाण्याख्यानानि पारिप्लवा इत्यनेनाऽऽस्यानमावस्य पारिणवत्वोक्तेः 'पारिप्लवमाचक्षीत ' इति वाचस्तोमकत्वङ्गतायोधक- वाक्पापेक्षया संनिधेर्विद्याङ्गताबोधकस्य दुर्वलत्वादिति चेन्न । वाक्य- शेपे 'मनुर्वैवस्वतो राजा वमूव ' इत्यादिनाऽऽख्यानानां विशेपि- नत्वात् । तेपामेव तत्र विधानात् 'सर्वाण्याख्यानानि पारिप्वे शंसति' इत्यनेनैव विधिसिद्धौ पारिप्लनमाचक्षीत' इत्यस्य वाक्यशेषगता- ख्याननियममात्रार्थत्वाञ्च सर्वपदसंकोचस्याऽऽवश्यकत्वात् ।। २३ ॥ तथा चैकवाक्यतोपबन्धात् ।। २४ ।। (४) इति । तथा च सति विद्यावाक्येनैकवाक्यतोपबन्धाद्विद्यास्तुतिपरत्वमेव घेदान्ताख्यानानाम् ॥ २४ ॥ (४) अत एव चामीन्धनायनापेक्षा ॥ २५ ॥ (५) इति । पूर्वाधिकरणस्थविशेपितत्वं सर्वनाना परामृश्यते । ब्रह्मविद्या मोक्ष ·, ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [३ तृतीयाध्यायस्य- जननीयेऽनीन्धनादिसाध्यकर्ममात्रानपेक्षा 'न कर्मणा न प्रजया [महा- नारा० १०५] इत्यादिना मोक्षस्य कर्माद्यजन्यत्वेन विशेषि- तत्वात्। चकारान्मोक्षस्याविद्यानिवृत्तिरूपत्वेन विद्यामात्रसाध्यत्वसं- मपः ॥ २५॥ (५) सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् ॥ २६ ॥ इति । यथाऽश्वस्य लाङ्गलादावयोग्यत्वेऽपि रथादौ विनियोगो योग्यत्वा. तथा ब्रह्मविद्याऽव्ययोग्यत्वात्स्वजन्यफले कानपेक्षाऽपि स्वोत्पत्ती तदपेक्षव पापक्षयादिद्वारा तदपेक्षाया योग्यत्वात् । 'तमेतं वेदानुवच- नेन बाह्मणा विविदियन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन'[६०४।४। २२] इति श्रुत्या विविदिपां विद्यां वोद्दिश्य यज्ञाद्याश्रम धर्ममात्रवि. धानाच यज्ञादिनिठविविदिषादिसाधनत्वस्यापूर्वत्वाद्विविदिषन्तीत्यस्य लेडन्तत्वाञ्च । वेदस्यानुवचनमध्ययनं ब्रह्मचारिणो धर्मः, यज्ञदाने गृहस्थस्य, तपो वानप्रस्थयतिनोः । अनाशकेन कर्तव्यतयान्तराविरो- धिना । अथ वाऽऽशकमशनमीपदर्थको न, हितमितमेध्याशनेनेति यावत् । तथा च भिक्षुधर्मोऽयं तपस्तु वानप्रस्थस्यैव । अत्र यज्ञादिना- नापदार्था विविदिपायां साधनत्वेने न विधीयन्ते वाक्यमेदापत्तेनापि यज्ञादिविशिष्टैकमावना यज्ञादिसकलसाधनविशिष्टप्रयोगान्तरविध्या- पसेः किंतु यज्ञादिप्रत्येकान्वितनानामावनास्तग्नेकाख्यातोपात्ताः । तथा चैकपदोपात्तत्वादानेपादिपण्णां स्वर्गाद्देशेनेव बहूनां विधेयत्वेऽपि न पाक्य भेदः ॥२६॥ शमदमायुपेतः स्याचथाऽपि तु तद्विधेस्तदनन्तया तेपामवश्यानुष्ठेयत्वात् ॥२७ ॥ (६) इति । बह्मविद्यार्थी यथा यज्ञादिभिस्तथा शमादिमिरप्युपेतः स्यात् तुश- ब्दोऽप्यर्थः । तेपामप्यवश्यानुठेयत्वात् । 'शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वाऽऽत्मन्येवाऽऽत्मानं पश्येत् । [वृ०४।४।२३] इत्यनेन विद्यानन्तया तेषां विधानात् ॥ २७ ॥ (६) प्राणसंवादे 'न ह वा एवंविदि किंचनाननं मवति' [छा० ५।२ १] इत्यादी पूर्ववल्लेट्रत्वसंमवारपवाद्यन्नतृणादे रागमाप्पमावास संनिहितमाणविद्यानन्तपा सर्वान्नमक्षणं विधीयते न च निपेषशान. १सन पपपिन । २सन पद। .

·- चतुर्षः पादः १] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। १९७ बाध्यमिदम् । अगम्यागमननिषेधेन वामदेवविद्याङ्गस्य न कांचन विपं परिहरेत् ' [छा०२।१३२] इति स्त्रीमाबापरिहारस्येव पुरु- पार्थेन मक्षणनिपेधेन घिद्याङ्गस्य सर्वभक्षणस्याबाध्यत्वादिति प्रत्याह- सर्वान्नानुमतिश्च प्राणात्यये तदर्शनात् ॥ २८ ॥ इति । चोऽवधारणे । प्राणात्यय एव सर्वस्यान्नस्याभ्यनुज्ञा ।छान्दोग्य उप. स्त्युपाख्याने प्राणधारणार्थमियोच्छिष्टं खादताऽप्युपस्तिना 'न पा अजीविष्यमिमानसादन [छा०।१०।४] ' कामो म उदपानम्' [छा० १ । १०।४] इत्यनेन प्राणधारणार्थस्यैव सर्वमक्षणस्यानुम- तिप्रदर्शनात् ॥ २८॥ अबाधाच्च ॥ २९ ॥ इति । एवंरीत्यैवाऽऽहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिरित्यादिशास्त्रस्याबाधसंमयात्॥२९॥ अपि च स्मयते ॥ ३०॥ इति । जीवितात्ययमापन्नो योऽन्नमत्ति यतस्ततः । लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्मसा॥ इत्यादिना प्राणात्यय एव ॥ ३० ॥ शब्दश्चातोऽकामकारे ॥ ३१ ॥ (७) इति । अत एवान्नमात्रस्य कामकारनिवृत्तये 'तस्माद्ब्राह्मणः सुरां न पिधे. त्' इत्यादिशब्दः । उष्ट्राद्यन्नमक्षणस्याशक्यतया संकोचावश्यकत्वे शक्यस्य च रागमाप्तत्वाच्छादिपर्यन्तस्यान्नं प्राणस्येत्यनन्तरपूक्तित्पन प्रकृतवाक्यस्य सर्व प्राणान्नमितिचिन्तनस्तुत्यर्थस्यैव संभवान्न विधाय- कत्वमिति मावः ॥ ३१॥ (७) ननु यज्ञादेर्विविदिपायर्थत्वे तत्कामनारहितकर्तव्यता न स्यात. नाऽऽह- विहितत्वाचाऽऽश्रमकर्मापि ॥ ३२ ॥ इति । विविदिपाद्यर्थिमिन्नस्यापि तत्तदाश्रमस्थस्य कर्तव्यं तत्तत्कर्म 'पाव- जीवमग्निहोत्रं जहोति' इत्यादिना विहितत्वात् ॥ ३२ ॥ १. 'देवति।

·१ ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- {३ तृतीयाध्यायस्य- नन्वेवं नित्यत्वं काम्यत्वं च विरुद्धं तत्राऽऽह- सहकारित्वेन च ॥ ३३ ॥ इति । विविदिषावाक्येन श्रवणादिसहकारित्वलामेनेत्यर्थः । तथा च वच- नबलादुमयात्मकत्वाकाम्यप्रयोगेणैव प्रसङ्गान्नित्यप्रयोगस्यापि सिद्धेः प्रयोगानादृत्तेन विरोधः ॥ ३३ ॥ मनु कथं काम्यप्रयोगान्नित्यप्रयोगसिद्धिः कौण्डपायिनां मासाग्नि- होत्रवत्प्रकरणान्तरेण विविदिपार्थस्य कर्मान्तरत्वात्तत्राऽऽह-- सर्वथाऽपि त एवोभयलिङ्गात् ॥ ३४ ॥ इप्ति । सर्वथा विद्यार्थितदन्यकर्तव्या यज्ञादयस्ते 'अग्निहोत्रं जुहोति' इत्यादी कर्मकाण्ड एवोत्पन्ना विविदिपायाक्यस्योत्पप्तौ ब्यापारकल्पने गौरवाद्यज्ञेनेत्यादिसिद्धार्थकीतनामरूपात् । 'अनाश्रितः कर्मफलं कायं कर्म करोति यः [म० गी०६।१] इतिविज्ञातकर्तव्यताककर्मणां विद्यार्थत्वबोध- कस्मृतिरूपाच लिङ्गात् । अपिशब्दात् ' यस्यैतेऽष्टाचत्वारिंशसंस्काराः स ब्रह्मणः सायुज्यं सलोकतां गच्छति' इतिस्त्या कर्मकाण्डोक्तक- मणां विद्योपयोगित्वेनैव संस्कारत्वोक्तेश्च ॥ ३४ ॥ कर्मणां रागादिक्लेशोत्पादनद्वारा विद्यापतिबन्धकपापस्य निवर्तक- त्वेन विद्यायामुपयोग इत्याह- अनभिभवं च दर्शयति ॥ ३५ ॥ (८) इति । एप ह्यारमा न नश्यति यं ब्रह्मचर्येणानुविन्दते' [छा०८।५। ३] इत्यादिश्रुतिः 'कपाये कर्ममिः पक्के ततो ज्ञान प्रवर्तते' इति स्मृतिश्च ब्रह्मचर्यादिकर्मणां रागादिकषायकृतामिमवनाशकत्वं दर्श यति । न नश्यति न पापाधीनरागादिना दर्शनाविषयः । पक्के नटे ॥ ३५ ॥ (८) ननु यज्ञादिसमभिव्याहारादाभमिकर्मणामेव विनियोगादनाथमिक- तानां दानजपादीनां विद्याहेतुत्वं न स्यात्तत्राऽऽह- अन्तरा चापि तु तदृष्टेः ॥ ३६॥ इति । अन्तराऽऽअमराहित्येऽपि कर्मणां विद्योपयोगो रकममृतीनामनाम- मिणामपि प्रत्युक्तकर्माधीनविद्याप्राप्तिदर्शनात् ॥ ३६ ।। १. 'तिन.२३.र्शनवि' । ३ स. धर्मा। .

·चतुर्थः पादः ४] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। अपि च स्मयते ॥ ३७ ॥ इति । 'जयेनैव तु संसिध्येवाह्मणो नात्र संशयः । कुदिन्पन्न वा कुन्मित्रो ब्राह्मण उच्यते ॥' इत्यनेनाऽऽश्रमकर्मनिरपेक्षजपमावस्यैव मोक्षरूपसिद्धिप्रयोजकत्वं स्मयतेऽपि ॥ ३७॥ विशेषानुग्रहश्च ॥ ३८ ॥ इति । दानेन तपसा चेत्यादितृतीयाश्रुत्या विशेषेण दानादिप्रत्येकनिष्ठत- याऽनुग्रहो विद्यासाधनत्वं बोध्यते । चोहेतौ ॥ ३८॥ नन्वेवं दानादिमात्रेणैव विद्यासंभव आश्रमकर्मसु बहायासानर्थक्यं तनाऽऽह- अतस्त्वितरज्ज्यायो लिङ्गमञ्च ॥ ३९ (९) इति । तुशब्दान्नाऽऽनर्थक्यम् । चो हेतौ । यत आश्रमिकर्मातोऽनाश्रमक- मणो ज्यायः शीघं विद्यादायकं बहुत्वात् । 'अनाश्रमी न तिठेत क्षण- मानमपि द्विजः' इति सामर्थे सत्याश्रमात्यागबोधकस्मृतिलिङ्गादपि नाऽऽनर्थक्यम् ॥ ३९ ॥ (१) अनामिण इवाऽऽप्रमभ्रष्टस्यापि कर्म विद्या साधयतु, अनामिणो- रैक्कादेरिव नैष्ठिकत्वादिच्युतस्य वेदव्यासादेरपि ब्रह्मवित्त्वदृष्टेः । न चाऽऽश्रमभ्रष्टः पतित इति वाच्यम् । 'संवत्सरमनाश्रमी स्थित्वा कृच्छ द्वादशरात्रं चरेत् ' इत्यनाश्रमस्थितिपायश्चित्तस्येव ये प्रत्यवसिता विप्राः प्रवज्याशिजलादिभिः । आदांशुकादि संत्यज्य गृहस्थत्वं चिकीर्षवः ॥ तांश्चारयित्वा श्रीकृच्छ्रांस्त्रीणि चान्द्रायणानि च । जातकर्मादयः कार्या मतेनाऽऽनाङ्गिरसेन च ।। इत्याश्रमभ्रष्टप्रायश्चित्तस्यापि सत्त्वात् । अग्निजलादीनि वानप्रस्थत्वो. पलक्षणम् । इति प्रत्याह- तद्भूतस्य तु नातभावो जैमिनेरपि नियमात- दूपाभावेश्यः ॥ ४० ॥ (१०) इति । तुशब्दान्नैवम् । आश्रमभ्रष्टत्वं हि स्वेच्छयाऽऽश्रममावत्यागादुत्तराभ. मगतस्य पूर्वाश्रमग्रहणादा । तब नाऽऽद्यम् । १ क. दीति वा।

·. २०० ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [३ तृतीया यायस्य- आचार्येणाभ्यनुज्ञातश्चतुर्णामेकमाश्रमम् । आविमोक्षाच्छरीरस्य सोऽनुतिष्ठेद्यथाविधि ॥' इत्यादिनियमात् । नाप्यन्त्यम् ' अरण्यमियादिति पदं ततो न पुन- रेयात् ' इत्यादिनियमात् । अतद्रूपाणामुत्तराश्रमस्थस्य पूर्वाश्रमग्रहण निरूपकशास्त्राणाममावाच । ब्रह्मचर्य समाप्प गृही भवेद्गृहावनी मूत्वा प्रव्रजेत् ' [जा० ४ ] इत्यस्यैव शास्त्रस्य सत्त्वात् । ये प्रत्यव- सिता इत्यादिप्रायश्चित्तं तु पूर्वाश्रमधर्मसम्यविचकीर्षया भ्रष्टस्पोतरा- श्रम एवं स्थापनाथं राज्ञा कारणीयं गृहस्थत्वं चिकीर्षव इति विशेष- णाचारयित्वेति णिच्श्रुतेः । अत एव 'प्रवज्यावसितो राज्ञो दास आमरणान्तिकम् ' इति रागमच्युत विषयम् । अत एव च । चाण्डालाः प्रत्यवसिताः परिव्राजकतापसाः । तेषां जातान्यपत्यानि चण्डालैः सह वासयेत् । इति पातित्यपरम् । वेदव्यासादेस्त्वाधिकारिकस्य साक्षात्कृतत- त्वतादशायां नैष्ठिकत्वादिच्युतिन क्षतिकरी । तस्मादाश्रमभ्रष्टानां कर्मा- वैधत्वान्न विद्यार्थमिति भावः । इदं च जैमिनेरपि मतमिति द्रढ- यति ॥ ४० ॥ (१०॥) आक्षिपति- न चाऽऽधिकारिकमपि पतनानुमा- नात्तदयोगात ॥ ४१ ॥ इति । नैष्ठिकब्रह्मचरिमिक्षुवानप्रस्थानां योनौ रेतःसेके मीमांसायामधिका- रलक्षणोक्तं प्रायश्चित्तं नास्ति । 'आरूढो नैष्ठिकं धर्म यस्तु प्रच्यवते पुनः । प्रायश्चित्तं न पश्यामि येन शुध्यत्स आत्महा • इत्यादिना । तादृशानां पतनानुमानेन प्रायश्चित्तयोगासंभवात्तत्मा- पश्चित्तस्योपकुर्वाणमानविषयत्वात्पूर्वाधिकरण आश्रमभंश इस शास्त्रा- भावात् ॥ ४१॥ प्रत्याह- उपपूर्वमपि त्वेके भावमशनवत्तदु- कम् ॥ ४२ ॥ (१३) इति । तुशब्दान्नेवम् । अपितो। यतस्तेषां तदुपपूर्वमुपपातकमेके मुख्या १ख. 'के क्तवता भी। ' ·. चतुर्थः पादः ४] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। २०१ बदन्ति प्रायश्चित्तस्य च मा विद्यमानत्वं तत्र वदन्ति । मनुना हि गोषधपायश्चित्तमभिधाय । एतदेव व्रतं कुर्यरुपपातकिनो द्विजाः। अवकीणिवण शुद्धयर्थ चान्द्रायणमथापि घा' । इत्यत्रायकीर्णिन उपपातकित्वमभिप्रेत्य तं वर्जयित्वा । अवकीर्णी तु काणेन गर्दभेन चतुप्पथे पाकयज्ञविधानेन यजेत निति निशि' इत्यनेन अवकीर्णी भवेद्गत्वा ब्रह्मचारी तु योपितम् । गर्दमं पशुमालभ्य नैझतं स विशुद्धति' ॥ इति याज्ञवल्क्येन च प्रायश्चित्तमुक्तम् । नन्यारूढ इत्यादिविशेप- विषयकं बाधकमस्तु तत्राऽऽह-तदुक्तमिति । । ब्रह्मचार्यवकीर्णी नैर्ऋतं गर्दममालभेत ' इति श्रुत्याऽवकीर्णिमात्रस्य तत्प्रायश्चित्तमुक्तम् । तथा च न पश्यामीस्यनेन दर्शनामावद्वारा श्रुतिकल्पनारपूर्वमेवावकीणि. त्वसामान्येन प्रवृत्तश्रुत्या प्रायश्चित्तसिद्धिं न पश्यामीति त्वेकगुणपरम् । 'उपकुर्वाणो यत्कुर्याद्वह्मचारी तु नैष्ठिकः । तदेव द्विगुणं कुर्यात् ' इति हारीतेन द्विगुणप्रायश्चित्ताभिधानात् । यथा मधुमांसादीनामशने धत. लोपेऽपि पुनः प्रायश्चित्तं तथा प्रकृते । एवं ' वानप्रस्थो दीक्षामेदे कृच्छ द्वादशरानं चरित्वा महाकक्ष वर्धयेद्भिक्षुर्वानप्रस्थवत्सोमवृद्धि. घर्ज स्वशास्त्रसंस्कारश्च ' इत्यादिना वानप्रस्थमिवोरपि प्रायश्चित्तं बोध्यम् । कक्षं वनं सोमः सोमलता । स्वशास्त्रसंस्कारश्च । 'सर्वपापप्रयु[स]क्तोऽपि ध्यायन्निमिषमच्युतम् । भूयस्तपस्वी मवति पतिपावनपावनः ॥ उपपातकसंयुक्तः पातकेपु महन्सु च । प्रविश्य रजनीपादं ब्रह्मध्यानं समाचरेत् ।। इत्यादिकः । उपेत्य तु स्त्रियं कामात्मायश्चित्तं विधीयते । प्राणायामसमायुक्तः कृच्छ्रे मन्दं समाचरेत् ।। तत्रैव च यतिः शान्तः कुर्यात्सांतपनं व्रतम् ततश्चरति निर्दोषः कृच्छ्रस्यान्ते समाहितः पुनश्वाऽऽश्रममागत्य चरेनिचरतन्त्रितः . .

·२०२ ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [ ३ तृतीयाध्यायस्थ- इत्यादिः प्रणधजपादिश्च वोध्यः । कृतप्रायश्चित्तैरपि कृतं प्राणाया- मादि विद्यार्थमिति प्रयोजनसेंगती (तिः)॥ ४२ ॥ (११) बहिस्तूभयथाऽपि स्मृतेराचाराच ॥ ४३ ॥ (१२) इति । उक्तानां प्रायश्चित्तमस्तु न बोमयथाऽपि ते बहिमांच्या शिष्टैरसं- पृक्तव्याः। आरुढपतितं विप्रं मण्डलाञ्च विनिःसृतम् । उद्धं कृमिदष्टं च स्पृष्ट्वा चान्दायणं चरेत् । नाष्ठकानां वनस्थानां यतीनां चावकीर्णिनाम् शुद्धानामपि लोकेऽस्मिन्पत्यासत्तिर्न विद्यते' इंतिस्मृतराचाराच ॥४३॥ (१२) स्वामिनः फलश्रुतेरित्यात्रेयः ॥ ४४ ॥ इति । अङ्गाधितोपासनानि स्वामिनो यजमानस्यैव कर्तव्यानि न कत्विजों पुरोवातो हिंकारो मेघो जायते स प्रस्ताघो वर्षति स उद्गीथो विद्यो- तते स्तनयति स प्रतिहार: ' [छा० २।३।१] उद्गृह्णाति तन्निधनं वर्षति हास्मै वर्पयति ह य एतदेवं विद्वान्वृष्टौ पञ्चविध सामोपास्ते [छा०२१३ । २] इत्यादिना कर्तुः फलश्रुतेः । फलमानो यजमा- नस्पैवोपासनाकर्तृत्वौचित्यात् । साङ्गप्रधानायवस्विक्परिक्रयेणोपास- नानां चानद्वात्मणयनस्य चाङ्गस्यावश्यमूविक्कर्मत्वेन सदाश्रितस्य गोदोहनादेरव्यापारत्वेन पृथकपयोगस्य वक्तुमशक्यत्वात् । विद्योतते विद्युता संयुज्यते । उद्हाति मुच्यमानं जलं धारयति मेघः सर्वक्रिया. स कर्ता वर्पयत्यप्रस्तुतमेघानयनादिना स य एवमुपास्त इति ॥ ४४ ॥ प्रत्याह- आविज्यमित्यौडुलोमिस्तस्मै हि परिक्रीयते॥४५॥ इति । अङ्गाभितोपासनमविजैव कार्य यतस्तस्मा उरासनापाप्यविपरि- कीयत इति ॥४५॥ श्रुतेश्च ॥ ४६ ॥ (१३) इति । संह चको दाल्भ्यो विदांचकार सह नैमिषीयाणामुद्गाता बमूब [छा० १।२ । १३ ] इस्पादिवास्यशेषश्रुतेः । 'यां कांचन यज्ञ शस्विन आशिपमाशासते यजमानायव ताम्' इत्पादिश्रुतेः । चकारा• . .

·- -- चतुर्थः पादः ४] वेदान्तमूबमुक्तावलिः दौहानसमाख्यायाध । तथा कांस्यमोजिन्यायेन वाक्यशेपादिसमां- ख्यया चानुगृहीतं फलश्रुतिः परिक्रतिद्वारकं कर्तृत्वमाश्रयतीत्युपासनस्य- विक्कर्मत्ये सिद्धे तदर्थमपि तत्परिकमणमिति मावः ।। ४६ ॥ (१३) वाक्यशेषान्निीतं 'तस्माद्ब्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठा- सेदात्यं च पाण्डित्यं च नियिद्याथ मुनिरमौनं च मौनं च निषिद्याथ बाह्मण: [धृ०३५१] इत्यत्राप्पथ ब्राह्मण इत्यस्य विधेपासमर्षकस्य समभित्याहारादथ मुनिरित्यत्र मौनस्याविधेयत्वमस्तु, अन्यथा तिष्ठासे- दित्यस्यानुपङ्गापत्तेाक्यभेदापत्तेश्च । किंच मुनिशब्दार्थो न ज्ञातृत्व पाण्डित्यशन प्राप्तत्वात, मौनं वानप्रस्थम् ' इति स्मृतेः । संन्यासोऽ- पिनार्थः 'व्युत्थापाथ मिक्षाचयं चरन्ति [वृ०३।५।१1 इत्यनेन प्रामत्वादिति प्रत्याह- सहकार्यन्तरविधिः पक्षेण तृतीयं तद्वतो विध्यादिवत्॥४७॥ इति । पाण्डित्यशब्दितस्य श्रवणस्य बाल्पशब्दिते मननरूपे सहकारिणीक सहकार्यन्तरे मौनशब्दिते निदिध्यासनेऽपि विधिः। तद्वतो विद्यावत: संन्यासिनः । तस्यैव 'अमानं विदित्वा ब्राह्मणाः पुत्रैपणायाश्च वित्त. पणायाश्च लोकेपणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्य चरन्ति ' [वृ०३। ५1१] इत्यादिना प्रक्रान्तत्वात् । ननु मौनस्य विपरीतमाघनानिवृ- त्तिरूपं फलं प्रत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामेव प्राप्तवान्कथं विधेयत्वं तत्राऽऽह- पक्षेणेत्यादि । तृतीयं मौनं पक्षेणैव प्राप्नुयान्न तु नियमेन । अतो विध्या. दिवत् । लौकिकप्रमाणप्रवृत्तेरादी प्रवृत्तावधातादिविधिवन्मौनस्य विधि रित्यर्थः। तथा च यथाऽवघातप्रापकलौकिकप्रमाणप्रवृत्तेऽपूर्व दृष्टवैतुप्या- गुद्दिश्य विधिःप्रवर्तते नियमश्च तत्र फलति लौकिकप्रमाणप्रतिबन्धात्स चन व्यर्थो हष्टसमवेतादृष्टफलाङ्गीकारात्तथा प्रकृतेऽपि विपरीतमाव- जानिवृत्तिमुद्दिश्य लौकिकपाणप्रवत्तेः पूर्व मौनं विधीयते ततश्च पक्षतः प्रापकप्रतिबन्धेन फलीभूतस्य नियमस्य विपरीतमावनाहेतुनाश एव तत्र फलम् । विषयाविष्टचित्तत्वेनाप्राप्तिसमवमात्रेण नियमसंभवा- साधनान्तरामाप्तिन दोपः ॥ ४७ ॥ - १ ख. 'माख्या चार म'नुग्रहीतु । ३ मतत्वात् । ४ क, मागात्पूर्व ।

·२०४ ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [३ तृतीयाध्यायस्य- कृत्स्वभावात्तु गृहिणोपसंहारः॥४८॥ इति । यद्यपि मोनादिसहकृतसंन्यासस्य विद्यार्थ विहितत्वेन प्राधान्य तथाऽपि बहायाससाध्यकृत्सकर्मणामितरेषां कृत्साश्रमाणां चोपजीव्य- तया गार्हस्थ्याश्रमे मावात्सत्त्वाच्छान्दोग्ये गृहिणोपसंहारः कृतः ॥४८॥ ननु तथाऽपि मौनादीनामनेकेषां विधाने वाक्यभेदस्तत्राऽऽह- मौनवदितरेपामप्युपदेशात् ॥ ४९ ॥ (१४ ) इति । इतरेषां बाल्यादीनामपिशब्दात्याक्षिकाप्राप्तः। तथा च सर्वेषां पाक्षि- कामारुपदेशस्य चाविशेषादेकं विद्याफलमुद्दिश्यानेकेषां विधानेन तिष्ठादित्यस्य क्वचिदेवं सत्त्वस्याऽऽवश्यकत्वेनानुषङ्गादेरदोपत्वमिति मावः । यद्वा श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः' [वृ०२।४।५] इत्पादौ पृथग्विधिसमभिव्याहृतशब्देन सर्वेपामेवोपदेशाविशेषात्मकृत- वाक्येऽनुपडः प्रामाणिक इत्यर्थः ॥४९॥ (१४) बाल्येन तिष्ठासेत् ' [छा० ३।५।१] इत्यत्र बाल्पं बालकर्म बालमावस्य कर्तुमशक्यत्वाद्यथेष्टाचरणं च बालकर्म तन्निषेधशास्त्रं चाकृतश्रवणपरमिति प्रत्याह- अनाविष्कुर्वन्नन्वयात् ॥ ५० ॥ (१५) इति । यथेष्टाचरणोद्देश्यीभूतविद्याया एवानुत्पत्तिदर्शनाद्वाइनिरोधरूपमीन- शब्दार्थस्येव एथेष्टाचरणस्य विद्यासाधनत्वेनाप्राप्तत्वान्नियमविध्यसम. वापदृष्टार्थकापूर्व विधौ गौरवादाप्तवाक्येन श्रुतार्थेप्वसंभावनाहेतुनिवर्त- कमनोवृत्तिमत्वेनासमावनामनाविष्कुर्वन्नजनयन्बोल्यशब्दार्थः । तथा सत्येव यथेष्टाचरणनिषेधशास्त्रस्याप्यन्वयादवाधात् । असमावनाहेतुश्च कृतश्रवणसंस्कारविशेषादिरिव बाले श्रुतार्थस्मरणस्य प्रागमावादिः । तन्निवर्तके वृत्तिश्च वाले श्रुतस्मरणं कृतश्रवणे च मननम् । अतोऽसं. भावनाहेतुनिवर्तकवृत्तिरेष शल्यमिति मावः ॥५०॥ (१५) विद्यायाः साधनं विविच्योत्पत्तिकालं विवेचयति- ऐहिकमप्यमस्तुतप्रतिबन्धे तद्दर्श- नात् ॥ ५१ ॥ (१६) इति । पज्ञादी अक्षणादी चानुष्ठितेऽपि यदि चित्तशुद्धघादिपिरोधिविषय- पापण्पेन मोगजनकमारम्धकमविशेपेण प्रतिवन्धस्तदा भोगेन तस्य १स. सरस. बालशी ३ स. पाबन्येन। - ·प्रथमः पादः ] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। कर्मणः क्षये सति तत्त्वज्ञानमुत्पद्यते । तादृशपतिबन्धस्याप्रस्तुतत्वेऽविद्य- मानत्ये स्वैहिकं यज्ञाद्यनुटामाव्यवहितोत्तरोत्पत्तिकं तद्दर्शनामारब्धफल- कस्प कर्मणस्तथाबलवत्त्वस्य दर्शनात् । गर्भस्थधामदेवविद्योत्पत्तिबोधके '*श्रुत्वाऽप्येनं वेद न चैव कश्चित् ' इत्यादौ च वैदे। तत्र तं बुद्धिसंयोग लमते पौर्वदेहिकम् ' [म. गी०६।४५] इत्यादि अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ' [भ० गी०६।४५] इति स्मृतौ च तथा दर्शनात् ॥ ५१॥ (१६) एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेस्त- दवस्थावधृतेः ॥ ५२ ॥(१७) इति । यथा विद्यार्या नियम उक्तस्तथा मुक्तो तत्फले न नियमः । विद्यो. दये सत्यविद्यानिवृत्तिपरमानन्दरूपमुक्तेरवस्थाया अवस्थानस्यावधृते. विदुषामानुभविकत्वात् । तथा च प्रारब्धकर्मभुक्षानेनैव मुक्तेरनुभूयमा. नत्यान्न तत्र तस्य प्रतिबन्धकत्वं कल्प्यते, अपि त्वनुभूयमानमोगसाधन नस्याविद्याकार्यस्य निवृत्ति प्रति ताशप्रारब्धकर्मणः प्रतिबन्धकत्व. मिति वक्ष्यते ॥५२॥ (१७) इति तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ४ ॥ इति श्रीपरमहंसपरिवाजकपरमानन्दसरस्वतीपूज्यपादशिष्यब्रह्मान- न्दसरस्वतीरचितवेदान्तमूत्रमुक्तावल्पां तृतीयोऽध्यायः ॥३॥ अथ चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः । अवणादीनां विद्यासाधनतया विधिरुक्तः । तत्र प्रत्यगभिन्ने ब्रह्मणि चेदान्तानां तात्पर्यनिर्णयानुकूलोपक्रमोपसंहारादिविपयकतर्करूपस्य अषणस्य तत्र तेषां तात्पर्यसंशयरूपप्रतिवन्धनिवर्तकतया साधनत्वं तत्त्वंपदार्थयोः श्रुतयोरसमावनाविपरीतमाषनानिवर्तकतर्करूपतया तु *[भ.गी. २।२९] एतादृशी श्रुतिस्तु नोपरभ्यतेऽस्माभि । न तस्य । २ ख. धकनि ।

·ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता-[१ चतुर्धायाध्यायस्य- मनननिदिध्यासनयोनिदिध्यासनस्याप्येकाग्रश्रवणमननरूपत्वात् । यदि नु तादृशतात्पर्यनिश्चयः श्रवणं तर्कसहितप्रमाणजन्यं मिथ्यात्वानुमि- स्यादिकं मननं बह्माहमिति धीप्रवाहो निदिध्यासनमित्युपेयते तथाऽपि तदनुकूलव्यापारस्य पुरुषयलसाध्यतया ज्यावेक्षणादेरिव विधेयत्वसंमव: परंतु साधनस्वं तेपामदृष्टद्वारैव वाच्यम् । अन्यथा तत्सहकृतवाक्या दितो ब्रह्मात्मसक्षात्कारस्यानुपपत्तेर्वाक्यस्य तबासामात्सुखदुःखावे: साक्षिमास्यत्वेन मनःसामर्थ्यस्याप्यकुप्तत्वात् । न चात्रैव शब्दस्प मनसो वा तत्कल्प्यतेऽन्यथोनुपपत्त्येति वाच्यम् । बाङ्मनसातीतत्वश्रुति- विरोधेनादृष्टार्थत्वस्यैवोचितत्वात् । तथा च सकृदेव श्रवणाद्यनुष्ठेय- . मिति प्रत्याह- आवृत्तिरसदुपदेशात् ॥ ३ ॥ इति । श्रवणादीनामावृत्तिरेव 'वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः' [मु. ३ २६] 'तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि' [वृ० ३।९।२६ 'आचार्यवान्पुरुषो वेद [छा०६।१४।२] इत्यादिश्रुतिमिरात्मन शब्दसाक्षात्कार्यत्वस्यासकृदुपदेशात् । वागायतीस्वश्रुतेश्च शक्त्या तद गम्यत्वपरत्वाद्वाइमनोजन्यवृत्त्यवछिन्नचैतन्याविषयस्थपरत्वाद्वा शाब्द वृत्तरेवापरोक्षात्मविषयकत्वेन साक्षात्काररूपतया शब्दस्य कृप्तसाम योलङ्घनाचक्षुरादेश्चाक्षुपादी हेतुत्वावश्यकत्वेनेन्द्रियत्वेन साक्षात्कार- करणत्वे मानाभावात्सांकर्यस्यादोपत्वेनाविद्यानिवृत्तिमयोजकसाक्षा- कारत्वेजातेः शाब्वृत्तावभ्युपगमे बांधकामावादृष्टार्थताया एव श्रव. णादौ संमषेनाष्टार्थत्वस्यान्याच्यत्वात् । यत्र तु पुरुपे भगवदन- ग्रहमाहात्म्यान्न तात्पर्यसंशयादिस्तत्र फलामावात्कृष्णलेऽवधातस्येव श्रवणादेरमावेऽपि न क्षतिः ॥१॥ लिङ्गमञ्च ॥ २॥ (१) इति । • सति च दृष्टार्थत्वे सकृदनुष्ठाने दृष्टफलादर्शनेन लिङ्गात्सामर्थ्यादप्पा वृत्तिगुणकस्यैव श्रवणादेः साधनतया प्राप्तस्य नियमविधिलभ्यते । न च अषणादेरिव तदन्यस्य तत्कार्य साधनत्वेनापाप्या नियमविपसंभव इति वाच्यम् । न्यायादिशास्त्ररीत्या गुनधीनस्य वा विचारस्य प्राप्त स्वेन शारीरकरूपस्य गुर्वधीनस्य धा तस्य नियमविधिसंभवात् 'आचा •.5 लक्षात ·प्रथमः पादः १] घेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। २०७ र्यवान्पुरुषो वेद ' [छा० ६।१४।२] 'तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवामि- गच्छेत् । [मु०१ । २ १२] 'ब्रह्मसूत्रपदेश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः इत्यादिश्रुतिस्मृतिपु तादृशषिचारस्य लामात् । न च तद्विज्ञानार्थमि- त्पादिनैव श्रवणविधानात्तदन्यश्रवणविधियर्थ इति वाच्यम् । तद्वाक्य- पति संदर्भ मुण्डकोपनिषदि अषणविध्यन्तराभवणाच्छाखान्तर एव तत्सत्त्वात् । एवमहंग्रहोपासनानामप्युपास्यसाक्षात्काररूपदृष्टार्थत्वादाव: तिरिति ॥२॥ (१) ननु जीवपरयोरभेदसिद्ध्यर्थ श्रवणाद्यावृत्तिर्न संमवति तत्वमसि' [छा०६।८।७] ' अहं ब्रह्मास्मि'[वृ०१।४।१०] इत्या- दीनां प्रतीकोपासनापरत्वाद्विरुद्धधर्माध्यस्तयोरभेदस्प बाधितत्वात् । नचाध्यस्तत्वाद्धर्माणामविरुद्धमिति वाच्यम् । त्वमन्ते निःसामान्यत्वा- दात्मन्यध्यासासंमवादिति प्रत्याह- आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च ॥ ३ ॥ (२) इति । तु शब्यान्मैवम् । यतः 'त्वं वाऽहमस्मि भगवो देवतेऽहं वै स्वमसि' इत्यनेन जाबाला आत्मेति ब्रह्मोपगच्छन्ति । न चात्र प्रतीकोपासनं व्यत्यययोगेन मनो ब्रह्मेत्यादिप्रतीकोपासनापरवैलक्षण्यात् ।ग्राहयन्ति च पायान्यभेदं पूर्वपूर्वाध्यस्तसामान्येन गृहीत उत्तरोत्तराध्याससंमवाद- भेदपरतया मुख्यार्थत्वे संमवत्ति प्रतीकोपासनापरतया गौणत्वकल्पना- योगात् ।। ३ ।। (२) ननु जीवब्रह्मणोरभेदस्य प्रामाणिकत्वात्तत्त्वमसीत्यादेन प्रतीकोपास- नापरत्वमिति पूर्वाधिकरण उक्तं तहि कुत्राऽपि ब्रह्मणः प्रतीकोपासना माऽस्तु मनो ब्रह्मेत्यादी मनआदीनां ब्रह्मत्वोक्तिद्वारा तेपु ब्रह्मामिन्नस्प जीपस्याहमितिदृष्टिविधानेनाहंग्रहोपासनापरत्वसंभवात्तत्राऽऽह- न प्रतीके न हि सः ॥ ४ ॥ (३) इति । नेवं हि यस्माद्ब्रह्मप्रतीकोपासनेन विशिष्टः स निर्देशः । तथा च श्रुतहान्य श्रुतकल्पनापत्तेनैवविध आर्थिकार्थः कल्पनाह इति भावः ॥४॥ (३) १ क. 'वणादिवि । २ स. ध्यासस। ३ स. नवाच्या व्य। ४ ख. 'न्ति नप वाक्यभेदा ।

·4 ब्रह्मानन्दसरस्वती विरचिता- [ ४ चतुर्यायाच्यायस्य- ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् ॥ ५॥ (४) इति । प्रतीकोपासनापरेषु 'मनो ब्रह्मेत्युपासीत' [छा० ३।१८।१] आदित्यं ब्रह्मेति' इत्यादिपु मनआदिपु ब्रह्मदृष्टिरेव विधीयते न तु ब्रह्मणि भनआदिदृष्टिब्रह्मण उत्कर्षादपकृष्ट उत्कृष्टदृष्टेलौकिकोपासनासु दृष्टत्वाद्ब्रह्मशब्दस्य चरमोश्चरितत्वादितिशब्दान्तत्वाञ्च ब्रह्मदृष्टिलाक्ष- णिकताया युक्तत्वाच ॥ ५॥ (४) 'य एवासो तपति तमुद्गीथमुपासीत' [छा० १।३।१] इत्य- गाववद्धोपासनासूत्कादेर्नियामकस्यामावादादित्यादिशब्दानां प्रथमो- चरितत्वेन तदृष्टिलाक्षणिकत्वायोगात् 'एतस्यामृच्यध्यूढं साम [ छा० १।६।१] इत्यत्र पृथिव्यग्न्योक्सामशब्दयोस्तदृष्टिविषय- स्वगुणयोगेन प्रयुक्तत्वात् 'लोकेषु पञ्चविधं सामोपासीत '[छा०२। २।१] इत्यत्र लोकानामधिष्ठानत्वस्य स्फुटत्वादनङ्गेष्वादित्यादिध- गीथायनदृष्टिविधानं युक्तमिति प्रत्याह- आदित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपत्तेः ॥ ६ ॥ (५) इति । अङ्ग्रेवादित्यादिदृष्टिविधानम् । चोवधारणे । उपपत्तेः, उद्गीथादे- द्वितीयया संस्कार्यत्वप्रतीतेः । आदित्यादिदृष्टिसंस्कृतस्य तस्य ऋतूप- योगस्य क्लुप्तवादादित्यादेश्च क्रतूपयोगस्याक्लप्तत्वेन कल्यत्वेन च गौर. वेण संस्कार्यत्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् । 'यदेव विद्यया करोति तदेव धीर्यवत्तरं भवति '[छा०१।१।१०] इति श्रूयमाणस्वामाविकक- तुफलगतातिशयरूपफलं प्रत्यादित्यादाबगदृष्टेरदृष्टद्वारकारादुपकारकत्व- कल्पनेऽपि गौरवात् । लोकेषु पञ्चविध सामोपासीत पृथिवी हिंका: रोऽग्निः प्रस्तावोऽन्तरिक्षमुद्गीथ आदित्यः प्रतिहारो द्यौनिधनमित्यूर्वेषु' [छा०२।२।१] 'अथाऽऽवृत्तेपु द्यौहिकार आदित्यः प्रस्तावोऽन्तरिक्ष- मुद्गीथोऽग्निः प्रतिहारः पृथिवी निधनम् [छा०२।२।२] 'कल्पन्ते हास्मे लोका अाश्चाऽऽवृत्ताश्च य एतदेवं विद्वाडोकेषु पञ्चविध सामोपास्ते '[छा०२।२।३] इत्यादिस्वतन्त्रफलकोपासनेवप्प. शमाश्रित्य फलोदेशेन लोकादिहटिमात्र विधाने लायवात्सप्तम्याविषय- त्वार्थकत्वात् । ननु 'ऋच्यध्यूढं साम' इत्यत्र पृथिव्यग्न्योश्च ऋक्सा- मपदप्रयोगात्तयोरेवसमदृष्टिर्न ठम्यतेऽमात्ये राजपदप्रयोगेण राजह• १ ख. दु। .

·प्रथमः पादः १] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। २०९ टिलामवत्तथा च कथमङ्गेऽनङ्गदृष्टिरिति चेन्न । कगादिपवस्या दावारोप्यमाणपृथिव्याद्यर्थकत्वेनोपपत्तेः। तस्मात् ' इयमेवर्गनिः साम' [छा० १।६।१] इत्यादी वाक्य ऋक्सामादी पृथिव्यग्न्यादि- दृष्टिविधीयते, ऋच्यध्यूढमित्यादिवाक्यस्य तदनुकूलत्वात् । 'पृथिवी हिंकारः' इत्यादिवाक्यानां हिंकारः पृथिवीहष्टिसंस्कार्य इत्याय- र्थकत्वसंमवेनाऽऽश्रयगुणसंबन्धबोधकत्वात् । लोकादीनां तु नाऽऽभ- यत्वमव्यापारत्वात, भूतभाव्युपयोगामावेन तेपामसंस्कार्यत्वात् । दध्यादिना होमादेरिव हिंकारादिदृष्योत्पाद्यत्वाद्यमावाच । हिंका- रादीनां तु पृथिव्यादिवृष्टिसंस्कृतानां सामनिष्पत्तावुपयोगात्क्रतुगत.. सामाव्यमिचरितसंबन्धेन तादृशसामसाधनस्वरूपेणाऽऽयत्वबोधारक- तुमयोगमध्य एव लोकादिष्टेरनुष्ठानम् । यदि तु तेषु हिंकारादि- दृष्टिविधीयते तदा यागे देवतोद्देशस्येव दृष्टौ पृथिव्यादिविशेष्यकत्व- स्याऽऽरादुपकारकाङ्गत्वे गौरवमिति ध्येयम् । उश्चिाऽऽवृत्ताच लोका गत्यागतिभ्यां कल्पन्ते भोग्या भवन्ति ॥ ६॥ (५) आसीनः संभवात् ॥ ७॥ इति । कर्माङ्गावरद्धोपासनानां कर्माङ्गवस्कर्तव्यत्वेऽपीतरोपासनस्प ब्रह्म- पानादेश्वाऽऽसीन एव कर्ता तस्यैव तत्र संमवाद्योग्यस्वादच्छतस्ति- छतो वा विक्षिप्तचित्तत्वात् ॥ ७॥ ध्यानाञ्च ॥ ८॥ इति । आसीन एव ध्यानव्यवहारात् । अत एव चिरमुपरतवहिरन्तरिन्दि- पत्त्वरूपमासीनगुणमादाय ध्यायति बको ध्यायति प्रोपितबन्धुरित्यादि- प्रयोगः ॥८॥ अचलत्वं चापेक्ष्य ॥ ९॥ इति । अत एव चिरं निश्चेष्टत्वमासीनगुणमपेक्ष्य 'ध्यायतीव पृथिवी' [छा०७।६।१] इत्यादिश्रीतप्रयोगः ॥९॥ स्मरन्ति च ॥ १० ॥ (६) इति । स्मरन्ति च . १ क. 'दिविं। २ स, किये। १७ ·२१० ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [४ चतुर्याध्यायस्य---- आसीन ऊर्यः प्रहो वा नियमो यत्र नेदृशः । तदासीनेन कर्तव्यं न प्रवन न तिठता'। इत्यादि ॥ १० ॥ (६) यत्रैकाग्रता तत्राविशेषात् ॥ ११ ॥ (७) इति । तेवेषोदाहरणेप यत्र विदेशकालेषु चित्तैकाग्रतारूपमन्तरङ्गसाधन' संमपत्ति तत्रैव कर्तव्यताऽन्यथा नियतदिगादायपेक्षणीये तत्र चित्तका- यस्य पाक्षिकत्वेन शेपिणो ध्यानस्य बाधापत्तेः। अत एव जातकर्मणः पश्चादाशौचप्रवृत्तेः पूर्व च स्तनपाने निषेधारस्तनपानामावे मरणा. परपा पुत्रपूतत्वादिफलस्य वाधापत्तेर्जातेप्टेः पुत्रजन्माव्यवहितोत्तरत्व- पाधावश्यकत्वे जातकर्मपूर्वकं स्तनपानं कारयित्वेष्टिसामान्यप्राप्तपर्व- प्पे जातेष्ट्यनुष्ठानम् । 'समे शुचौ शर्करावदिवालुके । विवर्जिते शब्दजलाश्रयादिभिः मनोनुकूले न तु चक्षुःपीडने । गुहानिवातामयणेन योजयेत् श्वे० २११०] इति श्रुतिस्त्वैका. उपमात्रपरा ॥११॥ [७] आमायणात्तत्रापि हि दृष्टम् ॥ १२॥ (८) इति । पारलौकिकफलेप्वहंग्रहोपासनेष्वामायणान्मरणपर्यन्तमावृत्तिः कार्या हि पस्मात्तत्र मरणसमयेऽप्युपासनानुवृत्तेः पारलौकिकफलाप्तिहेतुत्वं श्रुतिस्मृत्योदृष्टं ' सपिज्ञानो मवति स विज्ञानमेवान्ववकामति ' [. ४।४।२] 'पहित्तस्तेनैप प्राणमायाति स पावरस्क्रतुरयमास्मोलोका. प्रैति' इतिश्रुतेः। 'यं यं मायं स्मरन्वाऽपि त्यजत्यन्ते कलेवरम् । तं तमेवैति '[म० गी० ८।६] इत्यादि " तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर' [ भ० गी० ८।७] 'इति स्मृतेश्य । अत एवोपास्पे साक्षात्कृतेऽपि मरणकालोपासनानुवृत्त- ऽन्तराऽप्पावृत्तेरावश्यकत्वम् । न चाऽऽवृत्तिं विनाऽपि साक्षात्कारस्पै- यादृष्टद्वारा मरणकालिकानुवृत्तिहेतुत्वमस्विति वाच्यम् । हटेनैवोपप. तावदृष्टकल्पने गौरवादृष्टस्यादृष्टान्तरेण प्रतिबन्धसंमवाददृष्टसामम्या पलवत्वेन प्रतिबद्धमशस्यत्वात् ॥ १२॥ (८) . ११. पत्ते. । २ . साडोकान्यपाति ।

·प्रथमः पादः १] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोरश्लेशविनाशौ तद्व्यपदेशत् ॥ १३ ॥ ( ९) इति । तस्य सगुणस्य निर्गुणस्य वा ब्रह्मणोऽधिगमे साक्षात्कारे सत्युत्त- रस्पायस्प पापस्याश्लेषो निषिद्धेऽनुष्ठितेऽपि पापं न जायत इस्पर्थः। 'पूर्वस्योत्पन्नस्य पापस्य विनाशः स्पसमानाधिकरणफलाजनकत्वं न.तु फलं विनय ध्वंस: 'तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति मुहृदः साधुकृत्या द्वियन्तः पापकृत्याम् ' इतिश्रुत्या सगुणनिर्गुणज्ञकर्मणां तरसुदहिपत्सु मोगजनकत्ववोधनात् । हेतुमाह । तद्यपदेशादिति । 'यथा पुष्करप- छाश आपोन श्लिष्पन्त एवमेवंविदि पापं कर्म न लिप्यते' [छा० ४।१४ । ३] 'तद्यथेपीकातूलमनौ प्रोतं प्रदूयेतवं हास्य सः पाप्मान: प्रदूयन्ते "[छा०५।२४ । ३ 'क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्हष्टे [मु.२१२१८] इत्यादिश्रुतेः । न चोक्तश्रुतीनामर्थवादत्वेनाविध- क्षितार्थत्वमिति वाच्यम् । सगुणविद्यायां सर्वपापमहाणपूर्वकैश्वर्याप्ती- क्पशेषेण फलत्यनिश्चयान्निर्गुणं साक्षात्कृतवतस्तु निरभिमानत्वात्पापा- नुपपत्तेः । अन्यथेश्वरस्यापि निपिद्धानुष्ठानात्यापापत्तेः । अत एवं पस्य नाहंकृतो मावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते । हत्वाऽपि स इमालोकान्न हन्ति न निवध्यते' [म०पी०८१५] इति स्मृतिः। पूर्वकर्मणां तु ध्यधिकरणफलेनैव क्षयात्समानाधिकर. णफलाजनकत्वात् । अन्यथाऽनादिमवसंचितकर्मणामनन्तानां समाना. धिकरण फलेन क्षयाङ्गीकारे तत्त्वज्ञस्याप्यनिर्मोक्षप्रसङ्गात् । न च कापव्यूहमधिष्ठाय युगपदेव यावत्कर्मणां फलाप्तिरिति वाच्यम् । फल्पमेक सूर्यलोके चन्द्रलोके द्विकल्पकम् । ततश्च विविधान्मोगानाप्नोति ब्रह्मणः पदे । इति । प्रतिनियतपीर्वापर्याणां कल्पाद्यवच्छिन्नानां कर्मविशेपर्जन्य- मोगविशेषाणां युगपदसंमवाद्विद्यायाः कायव्यूहहेतुत्वे मानामावाद । ध्यधिकरणानां तु तादृशमोगानां व्यधिकरणं स्वनाशकं स्वजन्यमदृष्टं द्वारीकृत्य विज्ञकर्ममिर्जनमान्न दोषः। तस्मान्मानान्तरेणाप्राशायाधि- तत्वादुक्तश्रुतीनामर्थो देवताधिकरणन्यायेन विवक्षित एव । तस्याविष- १ ख. णः क । क. 'ना स३ . !

·२१२ ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता [ १ चतुर्थाध्यायस्य- क्षितत्वेऽप्यविद्यामिव तस्कार्यमदृष्ट प्रति विद्याया नाशकावं लोकसिद्धं समानाधिकरणफलाजनकत्वं तु निर्बाधम् । एवं च तत्वज्ञस्य कर्मान्तरं निष्फलं चेत्तत्वज्ञानसाधनानां सुतरामनावृत्तिस्तत्फलस्प सिद्धत्वाट्ट- रूपत्वाच्चेति पूर्वाधिकारणेनाएदादिकी संगतिः ॥ १३ ॥ (९) 'सर्व पाप्मानः '[छा०५।२४।३]इति पाप्मपदोपादानाच्छा. खीयस्य ज्ञानस्य शास्त्रीय पुण्यामिमावकत्वासंमवाव पुण्यस्य नाश्लेष विनाशावित्यधिकमाशङ्कय 'न दुष्कृतं न सुकृतम्' इत्युपक्रम्य 'सर्वे पाप्मानः' इत्युक्तेः कर्ममानपरत्वात् 'उमे उ हैवेष एते तरति [वृ०४।४।२२] इत्यनेन विद्युपः सुकृतदुप्कृतोमयतरणस्योक्तत्वा- छात्रीयत्वेऽपि विद्याभिमाव्यत्वे बाधकामावाञ्चोक्तमेवातिदिशति- इतरस्याप्येवंगसंश्लेपः पाने तु॥ १४ ॥ (१०) इति । तदधिगम इत्यनुपज्यते । इतरस्य पुण्यस्यासंश्लेपः पूर्वस्य समानाधि- करणफलानुपधायकत्वं परस्य साधनेऽनुष्ठितेऽप्यनुत्पत्तिः । पाते विति। पातः शरीरपातो परपन् । शब्दोऽवधारणे । तथा च मरणाव्यवहि. तोतरमेव विद्याफलातिनं तु कर्ममोगार्थ विलम्ब इत्यर्थः । एवं च तत्त्वस्य नित्यकर्मणोऽप्यनुष्ठानं नाऽऽवश्यकं किंतु लोकसंग्रहार्थम् ॥१४॥ (१०), अनारब्धकार्ये एप तु पूर्व तद- वधेः ॥ १५ ॥ (११) इति । अनारब्धफले एव पूर्वपापपुण्ये उहाविनाशप्रतियोगिनी न तु पाम्या विद्यासाल एव फलं दातुमारब्धं ते । तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमो. रूपेऽप संपत्स्पे'[छा० ६।१४ । २] इति श्रुत्या विद्याकाले प्रार- संधफलफर्मफलीमूतचरमदेहपातस्प विद्याफलास्यवधिस्वश्रवणात्मार- गरफलकर्मणा समानाधिकरणानां केपां चित्फलानां जनितत्वात्तत्तक- तिरिक्तकर्मणामेव व्यधिकरणफलजनकत्वकल्पनात् । अत एव श्रुति- स्मृतिपु स्थितमज्ञादिसंज्ञया जीवन्मुक्तो निर्दिष्टः ॥१५॥ (१) ननु नित्यकर्मणां निर्गुणविद्यया स्वजन्यया विनाशो न स्पात्तथा पाऽऽनुपनि कपितृलोकादिरूपतत्फलभोगावश्यकत्वे कधं पाते स्वित्युक्त १.१२स. 'प्यास १.११ स. 'मगा।

·प्रथमः पादः१] वेदान्तसूत्रगुक्तापलिः स्पाता व सगुणविद्यया तेषामलेपयिनाशापविशेपेण संकृतपवणा- तत्राऽऽह- अग्निहोत्रादि तु तत्कार्यायव तदर्शनात् ॥ १६ ॥ इति । तु शब्दानेवं यतोऽमिहोत्रादि नित्यकर्म तस्मै विद्यारूपाय कार्या- योपयुज्यते । एवकारोऽप्यर्थः । तेन च व्यधिकरणानुपडिकफजन- कत्वसमुच्चयः । तद्दर्शनात् 'विविदिषन्ति यज्ञेन' [वृ०४।१।२२] इत्यादौ तस्य पुत्राः' इत्यादी चोमयोपयोगदर्शनात् । सगुणविद्या- पक्षे तु तस्या विद्यायाः कार्याय साक्षात्काररूपाय तत्पूर्ववर्युपयुज्यते तदुत्तरवति तु पारलौकिकाय विद्याफलाय द्वारं तु सत्त्वशुद्धयतिशयः। तदर्शनात् ' धर्मेण पापमपनुदति ' इत्यादिना नित्यानां सस्वशोधक- तपा पापनाशहेतुत्वदर्शनात् 'यक्ष्यमाणो ह वै मगवन्तोऽहमस्मि' [०५।११।५] इत्यस्य सगुणविदोऽपि नित्यानुष्ठानलिङ्गस्य दर्शनाज । तथा च पापनाशरूपस्य फलस्य सामानाधिकरण्येनेवोप- कारदात्वसंमवात्साक्षात्कारोत्तरमेव कर्मणां व्यधिकरणफलोपधायक. त्वस्योक्तवाक्यबोधितत्वात्साक्षात्कारपूर्वकमेव नित्यकर्मभिः समाना- धिकरणस्प पापनाशस्य जनितत्वात्तहारकसत्वशुद्धयतिशयरूपफला- तिरिक्तफलं प्रत्येव वैयधिकरण्येन तेषां जनकत्वम् । तादृश एव च नाशः सगुणपियास्थलेऽप्यग्निहोत्रादीनामिष्ट एव परं तु सगुणसा- क्षात्कारात्पूर्वेषु तेषु समानाधिकरणसत्त्वशुद्धिहेतुत्वस्य कतृतत्वेनोत्तरेषा- मपि पारलौवितिफलोपकारसंमवात्तदित्यश्लेषोऽपि समानाधिककरण- सत्यशुद्धयन्यफलाजनकत्वरूपः । सर्वथा सगुणनिर्गुणे साक्षाकृत- वत आनुपातिकपितृलोकादिफलासंबन्धः ॥१६॥ अतोऽन्याऽपि होकेमुभयोः ॥ १७ ॥ (१२) इति । सपिरवधारणे । एवं चातोऽग्निहोत्रादेरन्या या साधुकृत्या काम्य- कर्मरूपा सेवेकेषां शाखिना 'तस्य पुत्राः' इत्यादिवाक्य उक्तत्युमयो। विरायणजैमिन्पोः संमतम् ॥ १७॥ (१२)। १'वाश्मे वो।

·ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [४ चतुर्थाध्यायस्थ- - यदेव विययेति हि ॥ १८ ॥ (१३ ) इति । नित्यानां काम्यानां च व्यवस्थोक्ता तत्राग्रिहोत्राद्यगावबद्धोपा. सतीनां काम्यवन्द्यवस्था न तु नित्यवत् । हि यस्मात् 'यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिपदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति '[छा०१।१।१०] इति वाक्यं सविद्यस्य कर्मणः स्वामाविकफलातिशयफलकत्वरूपवीर्य- वत्सरवकथनेनाविद्यस्यापि तस्य सफलत्वरूपवीर्यवत्त्वद्योतनेन विद्यायाः सामाविकफलककर्मानजत्वं द्योतयति । तथा च नित्यकर्मानङ्गत्वान्न नित्यवन्द्यषस्थति मावः ।। १८ । (१३) प्रारब्धफलककर्मफलीमूतचरमदेहान्ते विद्याफलाप्तिरिति पाते स्वित्य- नेनोक्तं तज्ञायुक्तं यत्र मारब्धफलककर्मण एव नानादेहप्राप्तिः फल तत्र जन्ममरणाम्यां विद्याप्रमोषाभूयोऽपि संसारप्रवाहसंमवात्तत्राऽऽह- भोगेन वितरे क्षपयित्वा संपयते ॥ १९ ॥ (१४) इति । इतरे विद्यानमिमाव्ये पापपुण्ये मोगेन क्षपपित्वा संपद्यते सगुण. विलोकान्तरं निर्गुणविश्च विदेहकैवल्यं मजते । तुरवधारणे । तथा चाविद्यायाः पूर्वमेव निवृत्तत्वात्मतिबन्धकीमूतस्य मारब्धफल कर्मणः क्षयेऽन्तःकरणादिरूपस्याविद्याकार्यस्य निवृत्त्यावश्यकत्वेन निर्गुणविदो न मूयः संसारमसकिः । सविज्ञानो मवति स विज्ञानमेवान्धवका- मति' [वृ०४।४।२] इति श्रुत्योपासनाभ्यासाधीनमरणकालीनो- पास्पस्मृतेः। 'यं यं भावं स्मरन्देही त्यजत्यन्ते कलेवरम् । तं तमेवैति कौन्तेय सदा नद्भावभावितः' || [म० गी० ८।६] इति स्मृत्या सगुणाप्तिस्मृतेश्च न सगुणविदोs- पि सेति मावः ॥ १९ ॥ (१४) इति चतुर्थाध्यायस्य प्रथम पादः॥१॥ अथ चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः। विद्याया जीवन्मुक्तिरूपं फलं सविशेपं निरूपितं प्रारम्धक्षयान्तरमाः विनि फले तु सामान्यतो निीते। उत्क्रान्त्यपेक्षानपेक्षारूपो विशेषो . १ क, कर्म'। रस लफर्मा ।

·. द्वितीयः पादः २] वेदान्तसूबमुक्तावलिः। २१५ द्वितीये निरूपयिष्यते तदर्थ पनामिविद्यादी चिन्तनाथं च वगादिवृत्ति- लयो विचार्यते। तत्रोकान्तिन संमवति तस्या वागादीन्द्रियोपहितजीव- कर्तृकत्वात् 'अस्प सोम्य पुरुषस्य प्रयतो वाल्मनसि संपद्यते मनःमाणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायाम् [छा०६।८।६] इत्यत्र शागिन्द्रियस्य च लपोक्तस्तत्राह- वाङ्मनसि दर्शनाच्छब्दाच ॥ ३ ॥ इति । उत्क्रान्तिसमये वागिन्द्रियं मनसि पर्तते न तु लीयते स्वपकृताधेष वस्तुनो लयदर्शनात् । संपद्यत इति शब्दादप्ययमेवार्थः । लयस्य दर्श- नघाधितत्वेन वृत्तिरहितसंसगंस्पैव संपद्यर्थयात् ॥१॥ अत एव च सर्वाण्यनु ॥ २॥ (१) इति । प्राणमनूकामन्तं सर्वे प्राणा अनूकामन्ति [वृ० ४।४।२] इत्यत्र सर्वाणीन्द्रियाणि प्राणमनूकामन्तीति श्रूयते तदप्पत एष संग- छते न तु नेपालये ॥२॥ (१) मनसोऽन्नमयत्वेनान्नप्रकृतिजलमये प्राणे लपः संमतीत्यधिकमाश- सयातिदिशति- तन्मनः प्राण उत्तरात् ।। ३ ।। (२) इति । तहाग्विशिष्टं मनोऽप्युत्क्रान्तिकाले प्राणवृत्ति यतः प्राणप्रकृतिजल- स्योत्तर कार्य यदन्नं तस्माज्जातम् । तथा च प्रकृतावेष लयो न तु प्रकृ. तिप्रकृती विकारान्तरेऽतिप्रसङ्गादिति भावः ॥ ३॥ (२) नन्वेवमपि प्राणस्य तेजसि तेजसश्च परदेवतायामात्मनि लये लयस्य च वृत्तिरहितसंसर्गरूपत्वेनोपाधीनां नियापारत्वादात्मनः कथमुस्क्रान्ति- स्तत्राऽऽह- सोऽध्यक्षे तदुपगमादित्यः ॥ ४ ॥ इति । स प्राणोऽध्यक्षे विद्याकर्मपूर्वप्रज्ञोपाधिक आत्मनि तिक्षति विद्या- कर्माद्यनुसारादुत्क्रान्त्यनुकूलवृत्तिमानित्यर्थः । इममात्मानमन्तकाले 'सर्व प्राणा अमितमायन्ति' [वृ०४।४ । १ ] ' तमुकामन्तं प्राणोऽनकामति' [वृ० ४।४।२] इत्यादिश्रुतिमिः प्राणस्य निरु-. तवृत्तिरूपात्मोपगमबोधनात् । आदिना प्राणस्योक्तवृत्तिमनङ्गीकृत्य १ ख. कृतेविका।२ क. 'नहितत्वें।

·२१६ ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [१ चतुर्पाध्यायस्य- नेजसि लपान्युपगमे तेजसः स्वतः क्रियाशक्त्यमावात्तक्रियाद्वारा माणक्रियाया वक्तुमशक्यत्वेनोक्तश्रुतीनां विरोधात् ॥ ४ ॥ कथं तहि 'प्राणस्तेजसि ' इति तेजः शब्दितेषु मूतेषु लयः भूयते तत्राऽऽह- भूतेष्वतःश्रुतेः ॥ ५॥ इति । उक्तश्रुतेः प्राणस्प भूतेषु संपत्तिर्या प्रतीयते साऽतो निरुक्तामोप- गमोत्तरं साऽपि प्राणस्य स्ववृत्त्यमिमान्यात्मामिमानविषयत्वं स्ववृत्य- धीनव्यापारकत्वं चेत्युमयरूपेति मावः ॥५॥ नैकस्मिन्दर्शयतो हि ॥ ६ ॥ (३) इति । यद्यपि तेजसीति श्रुतं तथाऽपि तस्य पञ्चभूतसूक्ष्माणामुपलक्षक- स्वात्तेवेव साध्यक्षः प्राणस्तिष्ठति न त्वेकस्मिस्तेजसि । हि यस्मात् 'पृथिवीमय आपोमयस्तेजोमयो वायुमय आकाशमयः' [वृ०४।४। ५] इति अतिः। 'अण्व्यो मात्राऽविनाशिन्यो दशार्धानां तु याः स्मृताः। तामिः सार्धमिदं सर्व संमवत्यनुपूर्वशः' इत्यादिस्मृतिश्चामुमर्थ दर्शयतः ॥ ६॥ (३) समाना चाऽऽसृत्युपक्रमादमृतत्वं चानु- पोष्य ॥ ७ ७ ॥ (४) इति । सेयमुस्कान्तिनिर्गुणविदि निपिद्धाऽपि सगुणविदः समाना निर्षि- द्यसाधारणी । चो हेतौ । सृतिर्दक्षिणोत्तरमार्गस्तदुपक्रममभिव्याप्य यतः सा वर्तते । ननु विद्ययाऽमृतमश्नुते' [ ईशावा० ११] इति श्रुतेः सगुणविदो न मृत्युपकमस्तच्छ्रुतिरप्यत एव स्तुतिपरेत्पत्राऽऽह अमृतत्वमिति । स एकधा मवति द्विधा मवति ' [छा० ७।२६ । २इत्यादिनानाविधसगुणविद्याफलश्रुतेस्तद्धोगानुरोधेन सूतेरावश्य- कत्वात्तदुपक्रमात्पूर्वमविद्यामनुपोयादग्ध्वैव भोगानन्तरमेव सगुणवि. दोऽमृतत्वमिस्पर्थः ।।७।। (४) ननूक्का फलश्रुतिर्मोगथुतिश्चापिद्विपयेध भविष्यति 'जः पर- स्थाम् ' [छा०६।८।६] इत्यनेन विदुपः माणादिसहितस्य तेजस - - ·द्वितीयः पादः २] घेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। आत्यन्तिकलयोक्तेः परदेवताया ब्रह्मणः सर्वप्रकृतित्वेन तत्संपत्तेस्तथा स्वस्य स्वरसतः प्रतीयमानस्य त्यागे मानामावात्तत्राऽऽह- तदाऽपीतेः संसारव्यपदेशात् ॥ ८॥ इति । तत्तेगःशब्दितं प्राणादिविशिष्टं भूतसूक्ष्मजातमाऽपीतेर्मोक्षपर्यन्तम पतिष्ठते । . 'योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः । स्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम्' [कठ०२२७] इत्यादिना विद्वदविद्वत्साधारण्येन संसारव्यपथे- शात , निर्गुणविद्या पिनाऽविद्याया अनिवृत्तत्वेन तत्कार्यस्य तेजआदे. रात्यन्तिकलयासंमवाञ्च ॥८॥ ननु तेजआदिकमुकामत्तत्कुतो नोपलभ्यते कुतो वा पिहितद्वारगृहा- ट्रच्छेत्तत्राऽऽह- सूक्ष्म प्रमाणतश्च तथोपलब्धेः ॥ ९ ॥ इति । . भूतसूक्ष्मजात सूक्ष्ममतीन्द्रियं चकारागृहादिमिरप्रतिहतं प्रमाणात उत्क्रान्त्यादिश्रुत्यन्यथानुपपत्त्यादिरूपादविदुपामुत्क्रान्तिस्थले सूक्ष्म ताया अप्रतीघातस्य च लोकरप्युपलब्धेनिर्णयान् ॥ ९॥ नोपमनातः ॥ १०॥ इति । अतः स्थूलदेहातस्प पेलक्षण्यादेव स्थूलदेहस्योपमर्दैन दाहादिना नास्य सः॥१०॥ अविद्वदुत्क्रान्तिस्थले भूतसूक्ष गणामुत्क्रान्ति निश्चित्य तदनुपलम्मा- दिना तदीयसूक्ष्मत्वाप्रतिघातानुमानमुकान्तिलि च संभवतीत्याह- अस्यैव चोपपत्रूष्मा ॥ ११ ॥ (५) इति । अस्य मूतसूक्ष्मजातस्यैयामा यो जीबच्छरीर उपलभ्यते न स्थूल- शरीरस्य मृतशरीरेऽपि तदुपलम्मापत्तिरूपाया : उपपत्तेः । अत एवं श्रुतिः-प्पा एव जीविपशीतो मरिष्यन् ' इति । दरबारिसद्धा विद्ध- दविद्वत्साधारण्युत्क्रान्तिः ।। ११ ।। (५) * मुद्रितग्रह्मस्वभाष्ये तेरेप जम्मा इति पाठ. । १ क. 'दमीषा' 1 २ प च लौरिफ। ३ ख. ना...!

·- २१८ प्रमानन्दसरस्थतीविरचिता- [४ चतुर्थायाध्यायस्य- प्रतिपेधादिति चेन्न शारीरात् ॥ १२ ॥ इति । नन्धे निर्गुणविदोऽप्युत्क्रान्तिः स्यान् न तस्य प्राणा उनकामन्ति [वृ. ४।४।६] इति कण्यश्रुत्या प्रतिषेधान्न तस्य सेति चेन्न । यतो 'न तस्मात्माणा उत्क्रामन्ति' इतिमाध्यंदिन श्रुत्या प्रधानीभूता- छारीराजीवादेवोत्क्रान्तिनिपिध्यते तानुसारेण कण्वश्रुतावपि तथै- पार्थः । तथा च विदुषो जीवात्पाणा नोक्रामन्ति किंतु सहैव जीवेन देहादुरकम्य ब्रह्मलोके गत्वा जीपं क्यजन्तीति भावः ॥ १२॥ स्पष्टो होकेपाम् ॥ १३ ॥ इति । नेत्यनुपङ्गः । नवं वाच्यम् । हि यस्मादेकेषां माध्यदिनानां 'न तस्मात्माणा उरकामन्ति स उच्च्छ्वपत्याध्मायत्याधमातो मृतः शेते'। [३० ३ । २ । ११ ] इतिवाक्य लिपिध्यमानोकान्त्यपादानस्यो- यनाद्यसाधारणदेहधर्मोक्तदेहत्वनिश्रयाजीवस्य प्राधान्येऽपि तद्- भेदभुपचर्योक्तवाक्यस्थतत्पदयोर्दहपरत्वादन्यथा न तस्येत्यादिश्रुती सस्येतिषष्ठया अपादानवलक्षणापत्तेः । प्रातदेहापादानकोत्क्रान्तिनिये. धरवेनोपचारस्यादोपत्वाच्च । देहापादानकोकान्तिनिषेधः स्पष्ट एय ॥१३॥ स्मयते च ॥ १४॥ (६) इति । 'नोकामन्ति मुनेः प्राणा व्यापी सर्वगतो हि सः । तेन व्याप्तमिदं सर्व कुत उत्क्रम्य यास्यति'। इति स्मयतेऽपि । चकारात्प्रारब्धस्य प्रतिबन्धकस्य क्षयेऽन्तःकरणा- देरात्यन्तिकलयस्याऽऽवश्यकावेन न निगुणज्ञस्योकान्तिसंभवः । शुका- दीना तु योगमाहात्म्यदर्शनायाऽऽदित्यमण्डलगमनं नोक्रान्त्या । अत एच- 'दर्शयित्वा प्रमा स्वं सर्वभूतगतोऽमवत' इत्युक्तं शुकनिर्याणे ॥ १४॥ (६) ननु न तस्य पाणा उत्क्रामन्ति' [वृ०४।४।६] समवनीयन्ते' [वृ०३।२।११ ] इत्यत्र प्राणानां लय उक्तः सच तदुपादानभूतसूक्ष्मेषु 'मता: कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठाः ' [मु. ३२२७] इति श्रुती तेषामेव प्रकृत्यर्थकप्रतिष्ठाशब्दितत्वात्स्वप्रकृतावेव लय इति . . 'अत्रैव ·द्वितीयः पादः २ वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। न्यायाच्च । तथा चाऽऽत्यन्तिकलयामावात्पुनरपि संसारापत्त्या कर्थ ब्रह्मज्ञस्यानुत्क्रान्तिरुक्ता तत्राऽऽह- तानि परे तथा ह्याह ॥ १५॥ (७) इति । तानि ब्रह्मज्ञस्य वागादीनि परे ब्रह्मणि लीयन्ते । हि यस्मात् 'इमा: पोटश कलाः पुरुषायणाः पुरुष प्राप्यास्तं गच्छन्ति ' [प्र०६।५] इति श्रुतिस्तथाऽऽह । तथा चोमयश्रुत्यनुरोधेन भूतमूक्ष्मेपु टीनानां ब्रह्मणि लयः कल्प्यत इति भावः। [ *ज्ञानक्रियाशक्तिमात्रभेदेन मन:- प्राणयोर्भेदेऽपि पूर्वश्रुतो गनामाणपञ्चकयोरेव भेदविवक्षया कलानां पञ्चदशवमुक्तम् ॥१५॥ (७) ननु ब्रह्मणि तज्ज्ञस्य कलानां लयोऽप्यस्तु सावशेष उकान्तिव- तत्राह- अविभागो वचनात् ॥ १६.॥ (८) इति । अविभागो निःशेपः स लयोऽप्रतिबद्धविद्यामाहात्म्यानुगृहीतात्कला. प्रलयोक्त्यनन्तरात् 'भिद्यते चाऽऽसां नामरूपे' [प्र०६।५] इति पचनात् । तस्य च नामरूपनाशोक्तिद्वारा पूर्वोक्तकलापलये निरवशे. परवतात्पर्यकत्वात् ।। १६ ॥ (८) निर्गुणविषयामपवादचिन्तां समाप्प सगुणविपयं मृत्युपक्रम प्रागुप- पस्तं विवेचयति- तदोकोग्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्वारो विद्यासामयत्तिच्छेपगत्यनुस्मृति- योगाच्च हार्दानुगृहीतः शताधिक- या ॥ १७ ॥ (९) इति । तस्योपसंहृतवागादेवस्योच्चिक्रमिपत ओक आयतनं ' स एतास्ते- जोमात्राः समन्याददानो हृदयमेवान्ववक्रामति' इतिश्रुतेर्हृदयस्न- रूपमग्रचलनमग्रे द्योतमानं भवति तत्प्रकाशितचक्षुरादिद्वारः सन्स जीवो निष्क्रामति । तस्प हैतस्य हृदयस्यानं प्रद्योतते तन प्रद्यातेनैप आत्मा निष्कामति चक्षुष्टो वा मूर्नो वाऽन्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यः [धृ० ४।४।२] इति श्रुतेः । अये प्रद्योतनं चायावच्छन • पश्चिद्धान्तमतोऽयं मन्या रस. पुस्तकस्या। - ·२२० ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [४ चतुर्याध्यायस्य- तत्तद्वारकरणकोकान्त्यनुलप्राणादिवृत्तिः । हार्दैन मानसेन सगु. णोपासनेनानुगृहीतो युक्तस्तु जीवः शतमाटीभ्योऽधिकया मूर्ध- न्यनाड्या निजामति न त्वन्या विद्यासामर्थ्यानुरोधात् । अन्यथा नात्यन्तरेणोक्रान्ती बललोकादिभिन्नलोकस्यैव प्राप्यत्वेन ब्रह्मलो. कादिप्रापकस्प विद्यासामयस्य हान्यापत्तेः । सा विद्या शेपो हेतुर्यस्य फलस्य तद्दतिस्तत्मकरणं तसंबन्धात् । 'शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानममिनिःसृतका । तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति '[छा० ८।६।६] इतिश्रुत्या विद्याफलप्रकरणे तन्नाड्या उक्तत्वादनुस्मयतेऽ- नेनेत्यनुस्मृतिरुक्तवाक्यं तस्मात् । योगो ब्रह्मनाडीतियौगिकशब्दरूप- समाख्या तस्मात् । तथा च प्रकरणवास्यसमाख्याभिविद्याफलाप्त्यर्थ मूर्धन्यनाडी नियम्यते तत्फलस्य च नाड्यन्तरपरिसंख्याया आर्थिकत्वा- ददोषत्वमिति भावः ॥ १७ ॥ (९) रश्म्यनुसारी ॥ १८ ॥ इति । मूर्धन्यनाड्योरक्रामनविरश्मिमालम्ब्य गच्छति । 'भथ या एता हृदयस्य नाड्यः ' [ छा० ८।६।१] इत्युपक्रम्य नाडीरश्मिसंबन्ध- मुक्त्वा 'यत्रैतदस्माच्छरीरादुकामत्यथैतैरेव रश्मिभिरुद्धमाक्रम' [छा०८।६।५] इत्युक्त्वा 'तयोलमायन्नमृतत्वमेति' [छा० ८।६।६] इत्यस्योक्तत्वात् ॥ १८॥ निशि नेति चेन्न संबन्धस्य यावदेहभा- वित्वाद्दर्शयति च ॥१९॥ (१०) इति । ननु निशिन नाडीरश्मिसंबन्धस्तथा च निशि प्रेतानां दिकापेक्षणे देहस्य रात्री दाहादिना नाडीरश्मिसंवन्धस्यासंमवादमिद्वाराऽऽदि- त्यमार्गेण विद्याफलाप्त्यसंभव इति चेन्न । नाडीरश्मिसंबन्धस्य यावद्दे- हमावित्यात् । चो हेती । अमुष्मादादित्यात्मतायन्ते ता आसु नाडीषु सृप्ता आभ्यो नाडीभ्यः मनायन्ते तेऽमुभिन्नादित्ये समाः [छा०८१६१२] इति श्रुतिर्यस्मात्तथा दर्शयति । तथा चोक्त- श्रुतेः कालाविशेषेण रश्मिसंबन्धयोधकत्यादन्यथा विद्यायाः पाक्षिक- ·तृतीय- पाद.३] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। फलत्यापातादनुपलभ्यमानसूक्षणरश्मिसंबन्धसत्त्वे बाधकामाचाच न दोप इति भावः ॥ १९ ॥ (१०) अतश्चायनेऽपि दक्षिणे ॥ २० ॥ इति । अतः फलमुद्दिश्य विद्याविधायकशालान्यथानुपपत्तेरेव दक्षिणेऽयने प्रेतोऽपि विद्वानुत्तरायणाद्यभिमानिदेवतापरितमार्गेण गग्छत्येव । उत्तरायणस्य माशस्यप्रसिद्धिस्त्वविद्वद्विपया । मीप्मस्योत्तरायणापे- क्षाऽपि पितृप्रसादलब्धस्वच्छन्दमृत्युतास्थापनाय ॥ २० ॥ ननु- 'अग्निज्योतिरहः शुक्ल पण्मासा उत्तरायणम् । तत्र प्रयाता गच्छन्ति बम ब्रह्मविदो जनाः।। धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः पण्मासा दक्षिणायनम् । तत्र चान्द्रगसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते' [म० गी० ८।२४।२५] इति रात्रिदक्षिणायनमेतानां युनरावृत्तिः स्मर्यते तबाऽऽह- योगिनः प्रति च स्मर्यते स्माते चैते ॥ २१ ॥ (११) इति । एते आवृत्त्यनावृत्ती स्मार्ते योगस्मृत्युक्तानुठानफले न तु श्रुत्युक्तधि- द्याफले । यतः- यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः । प्रयाता यान्ति ते कालं वक्ष्यामि मरतर्पम' [म० गी०८।२३ ] इत्युपक्रम्य योगानुष्ठानवतः प्रति तदुमयं स्मर्यते। तथा च विषयभे- दादविरोधः । चकारात्स्मृतेरप्य हराधमिमानिदेवतापरत्वे सुतरामवि- रोधः । तस्मादानाविव दक्षिणायनेऽपि प्रेतेन विदुपा विद्याफलं लभ्यत एव ॥ २१॥ (११) इति चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।। २।। अथ चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः। उत्क्रान्तस्य विदुपो देवयानपथनिरूपणं तृतीयार्थः । तत्र 'अथैते. व रश्मिभिम आक्रमते[छा०८।६।५] इत्येयकारेणान्य-पव- ·૨૨૨ ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [ चतुर्भाध्यापस्य- च्छेदात् ‘स यावक्षिप्पेन्मनस्तावदादित्यं गच्छति' [छा०८।६। ५) इति क्षिपतानिशस्य विलम्बितमागान्तरसूचकत्वाद्धिन्नोपास- मशेपत्याद्भिन्नप्रकरणस्थत्याच नानाविधमार्गा इति प्रत्याह--- अर्चिगदिना नत्यथितेः ॥ १ ॥ (१) इति । सधीऽपि विद्वानचिराविघटितेनैकेनैव मार्गेण गच्छति। पश्चामिविद्या प्रकरणे 'ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा सत्यमित्युपासते तेऽचिपमेवामिसंभवन्त्यधि- पोऽहः' छा०५।१०।१] इत्यादिश्रुत्या विद्यान्तरवतामपि तस्य मार्गस्य प्रथितरुक्त वात् । तथा च रश्म्यहर्वायुसूर्यादयो यद्यपि सर्वे तत्तद्विद्याप. करणेपु नोक्तास्तथाऽपि घटकत्वेन गुणीभूतस्य रश्त्यादेमैदेन प्रधानस्य मार्गस्थ भेदायोगात्कल्पनालाघयाद्बह्वल्पघटितमार्गाणामसमानबलत्वेन विकल्पासंभवात् ' एतैरेव' [छा० ८।६।५] इत्याद रश्मिप्रापक. स्वयोधकम्यान्यव्यवच्छेदकात्वे वाक्य भेदापत्या रश्मिशब्दप्राप्तस्य रश्म्य. योगव्य बच्छदस्यानुवादकत्याक्षिणोक्तेश्च पितृयाणावच्छिन्नचन्द्रगम. नापेक्षिकत्वाद्भिन्नोपासनाशेपत्वेऽपि भिन्नकर्मशेपाहवनीयादिवर्भूमेदे बाधकामावाद्घटकैकदेशमत्यभिज्ञानादक एव देवयानमार्ग इति भावः ॥१॥ (१) वायुमब्दादविशेषविशेपाभ्याम् ॥ २ ॥ (२) इति । 'अर्चिपोऽहरह्न आपूर्यमाणपक्षमापूर्यमाणपक्षाद्यान्पडपति भामा स्तान्'। [छा०५।१०।१] 'मासेभ्यः संवत्सर ५ संवत्सरा- दादित्यमादित्याचन्द्रमसम् [छा० ५ । १० । २] इत्यर्चि- रादिपरम्परया गच्छ संवत्सरशदितादादनन्तरं वायु गच्छति । 'स वायुमागच्छति तरंमै स तत्र विजिहीते यथा रथचक्रस्य खं तेन स ऊर्बमाक्रमते स आदित्यमागच्छति'.[वृ०५।१०।१] इतिविन शेपलामात् । 'अग्निलोकमागच्छति स वायुलोकं स वरुणलोंके स इन्द्रलोकं स प्रजापतिलोकं स ब्रह्मलोकम् ' [ कीपी०१ । ३] इति 'कोपीतकिश्रुतेरगिलोकशब्दितादचिपोऽनन्तरं तु न वायु गच्छत्यानन्तर्यबोधकशब्दादिविशेपाभावात्पाठक्रमस्य पूर्वोक्त प्रोतक्रमा- दौर्बल्यात् । 'मासेभ्यो देवलोकं देवलोकादादित्यम् ' [वृ०६।२। १५ । इति वाजसनेयश्रुत्युक्तं देवलोकानन्तर्यमपि वायव्यवहितं छिद्र- १ ख. 'हन्यप'। २ ख. दितदेशादन' । ३ रु. १ न तु वा । १ स. कादान । R ·तृतीयः पादः ३] वेदान्तसूयमुक्तावलिः। २२३ दानरूपोपपादकसहितस्य याय्यानन्तर्यस्याव्यवहितत्वौचित्यात् । एवं मासानन्तर्यमपि संवत्सरेण उपयहिन मुक्तश्रुन्यनुरोधात् । न च देवलो. कानन्तरगेव संवत्साः कुतो न स्यादिति वाच्यम् । छान्दोगे देवयाने 'मासेम्पः संवत्मरम्' इत्युक्त्या पितयाणेऽपि संवत्सरस्य मासानन्त- प्रसक्तौ 'यापड्दक्षिणति मासा तान्नेत संवत्सरममिप्राप्नुवन्ति' [छा० ५।१०।३] इत्यनेन तन्निपिध्य 'मासेभ्यः पितृलोकम् । [छा०५।१।४) इत्यनेन संवत्सरानन्तरस्वेन श्रुत्यन्तरपाले देव- लोकस्थाने पितृलोकस्योक्तत्वात् ।। २ ।। (२) तडितोऽधि वरुणः संबन्धात् ॥ ३ ॥ (३) इति । आदित्याञ्चन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतम् ' [छा० ४।१५। ५] इत्यत्रोक्तायास्तडितोऽध्युपरि वरुणोपलक्षिता वरुणेन्द्रप्रजापतयो गच्छ- ना क्रमेण लभ्यन्ते। वरुणस्य विद्युसंघन्धिजलाधिष्ठातृत्वनाऽऽगन्तुका- नामन्ते निवेश इतिपापेन च वरुणादीनां विद्युत आनन्तर्यस्पाय. न्धलामात् ॥ ३॥ (३) आतिवाहिकास्तलिङ्गात् ॥ ४ ॥ इति । 'तेऽचिपम् ' [छा०५१०४] इत्यादिश्रुतावचिरादिशब्दिता अचिरा- द्यभिमानिन्य उत्क्रान्तस्य पुरुषम्याऽऽतिवाहिका उत्तरीचरस्थानमा- पिका देवताः । 'चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुषो मानवः स एतान्ब्रह्म यति ' [छा० ४।१५।५] इत्यस्मिन्नक्तश्रुतिशेपे विद्युल्लोकाद्वाहक पुरु. पस्यामानवत्वविशेषणस्याचिरादिस्थानाद्वाहकम्य मानववसूचकता तलिङ्गत्वाद्वाक्यशेपोक्तवाहक चेतनत्वदर्शनेन पूर्व सामान्यवाक्येऽपि - तथा कल्पनाच ॥४॥ उायव्यामोहात्तसिद्धेः ॥ ५ ॥ इति । चिरादिपदार्था न निश्चेतना उभयोरुक्रान्तजीवस्प स्थलदेह- न्यस्याचिरादिस्थानस्य चाचेतनस्य व्यामोहादप्रयत्नस्यात्तस्यामिमानि. देवतात्वस्थ सिद्धेः । चेतनमन्तरेणापयत्नस्य गमनासंभवादहशक्लप- क्षोत्तरायणानां कालान्तरप्रेतं प्रति मार्गघटकत्वानुपपत्तेश्चेति मावा५॥ १ ख. 'वरूपम्। २ ख. 'पोक्ते वा।

·. , . २२४ ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [४ चतुर्थाध्यायस्य- नन्वेवं वरुणादीनामप्यातिवाहिकदेवतात्वे विद्युल्लोकादमानवपुरुषेण जपनं श्रीतं विरुद्धं तत्राऽऽह--- वैयुतेनैव ततस्तच्छ्रुतेः ॥ ६ ॥ ( ४ ) इति । ततो विद्युतोऽमानवपुरुषेण नीयत एव तद्धोधकश्रुतेः । वरुणादीनां तु तत्मतिबन्धाकरणादिद्वाराऽऽतिवाहिकदेवतात्वमित्युमयाविरोधः। तस्मा- देताहशो मा विदुषां चिन्त्यो गतिहेतुश्चेति सिद्धम् ।। ६॥ मार्ग निरूप्य तेन प्राप्तव्यं निरूपयति-- कार्य बादरिरस्य गत्युपपत्तेः ॥ ७ ॥ इति । कार्यमुपासनाविषयतत्तद्गुणविशिष्टं ब्रह्म प्राग्यमस्यैव गम्यत्वोपपत्तेः। निरू(रु)पाधिकस्य नित्यप्राप्तत्वात न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति [वृ०४ । ४ । ६] इत्यादिना गतिं विनैव तदाप्त्युक्तः । तदाप्रेकर- सत्वेनोपासनातारतम्याधीनतारतम्यानुपपत्तेः । जीवे ब्रह्मणो विकारत्व- मवयवत्वं वा प्रकल्प्य गतिकल्पने 'निष्कलं निष्क्रियम् [श्वे०६। १९] इत्यादिश्रुतिविरोधाद्विकारिण्यवयविनि च नित्याप्त्यावश्यकत्वा- न्मोक्षे स्वरूपनाशप्रसङ्गात् नात्र काचन भिदाऽस्ति [ नृसिंह० ता०८] इत्याद्यत्यन्ता भेदबोधकश्रुतिजातविरोधाच्च । तत्त्वसाक्षात्कार विना प्रथमत एव कैवल्पानुपपत्तेश्च ॥ ७ ॥ विशेपितत्याच ॥ ८॥ इति । ब्रह्मलोकान्गमयति ते तेषु ब्रह्मलोकेषु पराः परावतो वसन्ति [वृ० ६ । २ । १५] इत्यत्र ब्रह्मलोकशब्देन सत्यलोक रूढेन योगि- कत्वेऽपि प्रयोगमासुर्यात्प्रथमतस्तस्यैवोपस्थापन गम्यस्य विशेषितस्या- ब्रह्मैव लोक इत्यर्थ आधारसप्तम्यनुपपत्तेः । तृतीयस्यामितो दिषि [छा० ८।५।३] इत्यनेन भूलोकात्तृतीयलोकस्य मोगाधिकरणं. त्वोक्तेः । प्रजापतेः समां वेश्म प्रपद्ये' [छा० ८ । १४ । १ ] तदरंमदीय५ सरस्तदश्वत्यः सोमसवनस्तदपराजिता पूर्वह्मणः प्रमु. विमितः हिरण्मयम् ' [छा०८।५।३] इत्यादिना पञ्चाग्निवि- द्यायां 'शुद्धः पूतः पुण्यलोको भवति ' [छा० ५ । १० । १० ] इत्यादिना च विशेपितत्वात् । परावतः पराश्रेष्ठानस्वोपासकानवतीति . . - - १ स. पस्तेन ।

·, तमीपः पादः ३] वेदान्तसूचमुक्तावलिः। २२५ परावन्ब्रह्मा तस्य लोकेषु । अथ वा परावतः परवन्तः पराधीना ब्रह्मा- नुगता इत्यर्थः ॥८॥ सामीप्यात्तु तद्व्यपदेशः ॥ ९ ॥ इति । यद्यपि ब्रह्मशब्दोऽनवच्छिन्ने ब्रह्मणि मुस्पस्तथाऽपि वास्तवतदमे- दरूपासामीप्यादन्यथोक्तानुपपत्तेश्च ‘स एतान्ब्रह्म गमयति' [ छा० ४.३१५। ५] इत्यत्र तस्य सोपाधिकस्यैव व्यपदेशः । यद्वा सोपाधि- कस्य पश्चान्निरुपाधिपापकत्वेन तत्सामीप्यात्तत्रं तद्यपदेशस्तदभेदोप- चारः॥९॥ नन्वेवम् एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावत नाऽऽवर्तन्ते [छा० ४ । १५ ।५] 'तेपामिह न पुनरावृत्तिः '[वृ०६ । २ । १५ ] 'तपोवमायनमृतत्वमेति' [छा०८।६।६] इत्यादावनावृत्तिर्व- र्तमानामृतत्वाप्तिश्च विरुध्येत कार्यबहाप्राप्तावावृत्तेर्वर्तमानामृतत्वामा- वस्य चाऽऽवश्यकत्वात् । न चेममितीहेतिपदस्वारस्यात्कल्पान्तर आवृ. त्तिलभ्यत इति वाच्यम् । इदमो वर्तमानकल्पजातीयार्थकत्वेन कल्पा. न्तरेंप्वप्यनावृत्तिलब्धेः । अन्यथा पुरोवर्तिनोऽस्थिरत्वेन तदर्थकत्व एतकल्पेऽप्यनावृत्त्यलाभापत्तेरत आह- कार्यात्यये तदध्यक्षेण सहातः पर- मभिधानात् ॥ १० ॥ इति । अभिधानादुक्तश्रुतेरतः कार्यब्रह्मणः परं ब्रह्म प्राप्यमिति यल्लभ्यते तरकार्पस्य ब्रह्मलोकस्यात्यये प्रलये तध्यक्षेण हिरण्यगर्भेण सह न तु दागेव तत्र तेषां भोगश्रुतेरमृतत्वाप्तिहेतुतत्त्वज्ञानार्थं तल्लोके वेदान्त- श्रवणाद्यपेक्षणाञ्च । अत एव 'आयन्नमृतत्वमेति ' इत्यत्र वर्तमानत्व- मविवक्षितमायनामृतत्वाप्योरेककर्तृकत्वमात्रस्य विवक्षितत्वात् । तस्मा. स्कार्पबह्मणो गम्यस्येऽप्यनावृत्त्यमृतत्वाप्तिश्रुतीनामविरोधः॥१०॥ स्मृतेथ ॥ ११ ॥ इति । ब्रह्मणा सह ते सर्व संप्राप्त प्रतिसंचरे। परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम् इति स्मृतेरप्येतदर्थनिश्चयः । प्रतिसंचरे प्रलये ॥ ११ ॥ १ख 'ग्रहा।। २ ख ममा । ३ स. 'तत्वमा । .. १ ·२२६ ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [१ चतुर्याध्यायस्य- दूपयितुं जैमिनेः पूर्वपक्षं सूचयति- परं जैमिनिर्मुख्यत्वात् ॥ १२ ॥ इति । ब्रह्म गमयति' [छा० ४ । १५।५] इत्यत्र गम्यं परं निरुपा- धिकमेव तत्रैवानवच्छिन्नबोधकब्रह्मशब्दस्य मुख्यत्वादिति जैमिनि- . . चक्ति ।।१२।। दर्शनाच ॥ १३॥ इति। 'नामरूपयोनिहिता ते यदन्तरा तद्ब्रह्म' [छा०८1१४।१] इत्यादिना शुद्धब्रह्म प्रकृत्य 'प्रजापतेः समां वेशम प्रपद्ये' [छा० ८।१४।१] इत्यादिनोक्ताया वेश्मप्रतिपत्तेहार्दविद्यायां गतिमा 'तदपराजिता पूर्वह्मणः प्रमुविमितं हिरण्मयम् ' [छा०८।५।३] इत्यादिनाऽपि निर्देशदर्शनात्कठवल्लीषु परविद्याप्रकरणेऽपि गतिनिर्देश- दर्शनाञ्च ।। १३॥ बादरिमते स्वसंमतिपर्यवसानाय जैमिनिमतं दूपयति- न च कार्य प्रतिपत्त्यभिसंधिः ॥ १४ ॥ (५) इति । नैवम् । चो हेतौ । यतः कार्य सोपाधिके ब्रह्मणि गम्येऽपि वेश्मप्र- तिपत्त्यभिसंधानं संभवति । पूर्ववाक्यस्य शुद्धब्रह्मविषयस्य विच्छेदस्वी- कारात्कठवल्लीपु च परविद्यास्तुत्यर्थमपरविद्यागतगत्युक्तः 'विष्वढन्या उस्क्रमणे मपन्ति' [छा० ८।६।६] इतिवत् । न च कार्य प्रति- पत्त्पभिसंधिरित्यन्यथानुपपत्तेरक्तवाच्च ॥ १४॥ (५) अप्रतीकालम्बनान्नयतीति बादरायण उभयथाऽदोपात्तत्क्रतुश्च ॥ १५॥ इति । 'ये घामी अरण्ये श्रद्धां सत्यमुपासते' [वृ० ६ । २ ! १५] इस्युपक्रम्प विद्युदन्तमचिरादिमार्गमुक्त्वा 'ब्रह्मलोकान्गमयति' [वृ०६।२। १५.] इत्युक्ते सत्यशब्दितब्रह्मोपासकस्य कार्यबामा- प्तिलामाद्ब्रह्मरवेन मनआदिमतीकोपासकान्निटुल्लोकागतपुरुपो न ब्रह्म- लोकं प्रति नयति किंतु तदन्यान् । एवमपि 'अनियमः सर्वासाम्' [३० मू० ३।३।३१ ] इत्यादिसूत्रमप्पप्रतीकालम्बनानामेव ब्रह्मलोकग- तिथ्ययस्थापकमिति प्रतीकोपासकानां ब्रह्मोपासकानां चोमयथा द्विधा स्पदस्थागीकारे दोपामावात् । ननु च्छान्दोग्ये 'ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा - ·-- चतुर्यः पादः ] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। २२७ तप इत्युपासते' [छा० ५।१०।१ ] इत्युपक्रम्य 'एतान्त्रमा गमयति [छा० ५।१०।२] इत्युक्तः 'न तब दक्षिणा यन्ति नाविद्वांसस्तपस्विनः' इति श्रुत्यन्तरमनुरुध्य श्रद्धातपःशब्दयोधि- द्यावन्मानपरत्वनिर्णयात्मतीकोपासकानामपि ब्रह्मलोकातिरावश्यकी अन्यथा तेषां विद्युलोकपर्यन्तगमनसिद्धान्तस्यापि दुर्लमवात्तत्राऽऽह- तरकतुश्चेति । 'तं यथा पथोपासते तदेव भवन्ति ' इतिश्रुतेस्तस्मि-. कार्यब्रह्मणि कतुरुपासनं यस्य स एव तत्माप्तुमर्हति न तु तत्त्वेन मनआदेरुपासकः । चो हेती। तथा चोक्तश्रुतावेतानित्यस्य प्राधान्येन प्रकान्तपञ्चाग्निविदामेव परामर्शकरवात् । तदारोहन्ति यन्न कामाः परागताः न तत्र दक्षिणा यन्ति' इत्यादिसामान्यश्रुतेरपि तरकतु- न्यायमनुरुध्य देवयानारोहमानपरत्वेन प्रतीकोपासकानां न बहालोका. तिरपि तुं सामान्यश्रुत्यनुरुद्धविद्युल्लोकान्तर्गतमार्गामिधायिच्छान्दो- ग्यश्रुतिबलाद्विद्युलोकपर्यन्तदेवयानौरोहणम् । पश्चाग्निविदां तु ब्रह्मलो.. कातेर्वाचनिकत्वेन न तरक्रतुन्यायपाध्यता । दक्षिणा दक्षिणायुक्तक- नुधायिनः ॥१५॥ विशेषं च दर्शयति ॥ १६ ॥ (६) इति । प्रतीकोपासनेपु ' यावन्नाम्नो गतं तत्रास्य यथाकामचारो .भवति' [छा० ५। १ । ५]' यांवहाचो गतं तत्रास्य यथाकामचारः [छा०।७१२।२] इत्यादिना फलविशेष दर्शयति । ' नामोपा- स्व'[छा०७।१।४] इत्यादिना च नामादीनामेवोपास्यत्वोक्त्या तदुपासनस्य ब्रह्मोपासनाविशेष दर्शयति । ततश्च न तेषां ब्रह्मलोकाति: फलं न वा ब्रह्मोपासकत्वमिति भावः ॥ १६॥ (६) इति चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ३ ॥ अथ चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ' 1 निर्गुणज्ञस्य प्राप्यं विवेचयति- संपयाऽऽविर्भावः स्वेन शब्दात् ॥ १ ॥ इति । 'अस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरूपसंपद्य स्वेन रूपेणामिनि- निष्पद्यते ' (छा० ८।३ । ४ ) इति मोक्षप्रतिपादक श्रुत्या परं १ ख. 'नाबरों' । २ ख. 'नावरो'।

·. ૨૨૮ ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता [४ चतुर्थाध्यायस्य- ज्योतिरुपसंपद्याभेदेन साक्षात्कृत्य स्थितस्य पुरुपस्य पूर्वस्थितेन स्वर- पेणाऽऽविर्भावो भवतीत्युच्यते न त्वभिनिष्यद्यत इत्यस्योक्तार्थक- स्वास्वरूपस्य च सहजसिद्धत्वात्स्वशब्दस्यापि स्वीयार्थत्वादागन्तुकेन केनचिद्धर्मेण स्वकीयेन निप्पद्यत इत्यर्थः । स्वेनेतिशब्दात्तस्याऽऽगन्तुकध मस्य स्वीयत्वस्यार्थादेव लब्धत्वात्तदुक्तिवैयर्थेन स्वेनेतिशब्दस्य वैय- र्थ्यात् । सिद्धान्ते तु सगुणविद्यावन्निर्गुणविद्यायाः फलस्याप्यागन्तुक- त्वप्रसक्ती तावच्छेदपरत्वात्स्वेनेत्यस्य सार्थक्यम् । अभिनिष्पद्यत इति तु विद्याया असत्वे स्वरूपस्याप्यविद्यारूपोऽभावः, विद्यापाः सत्वे स्वरूपसत्त्वमिति क्षैमिकजन्यतारूपाविर्भावबोधकत्वादविरुद्धम् । ताह- शीमेव जन्यता प्रतिसंधाय प्रवर्तन्ते मुमुक्षवः । तिरोधायकाज्ञानत- कार्यनिवृत्तिरूप आविर्भाव एव वा स्वरूपमात्रपर्यवसन्नोऽभिनिप्प- द्यर्थः । स्वरूपस्य च सहजसिद्धत्वेऽपि विस्मृतकण्ठचामीकरवत्साध्य- त्वमज्ञानेन प्रतिसंदधते प्रवर्तमानाः । तत्वसाक्षात्कारपर्यन्तमज्ञानकृत- स्याहं संसारी शुद्धब्रह्मस्वरूपत्वं ममासिद्धमित्यपरोक्षभ्रमस्य शास्त्र. युक्त्यधीनपरोक्षज्ञानानिवर्त्यस्य जागरूकत्वात् । तथा च तत्वज्ञः स्वरूपे. जैव जायते न स्वागन्तुकफलवत्तयेति स्वरूपात्मकाज्ञानतत्कार्यनिवृत्ति- मान्नत्यागन्तुकफलवानिति वा श्रुत्यर्थ इति मावः ॥१॥ पूर्ववाक्यपर्यालोचनादप्युक्तश्रुतेरविद्यातत्कार्यनिवृत्तिमानेष प्रतिपि- पादपिपितो न त्वागन्तुकधर्मान्तरवानित्याह- मुक्तः भतिज्ञानात् ॥ २ ॥ इति । अविद्यातत्कार्याभ्यां मुक्तस्त्यक्त एव तत्त्वज्ञ उक्तश्रुतेः प्रतिपिपाद- पिपितः । 'अन्धो भवत्यपि रोदितीव' [छा०८।१०।२] 'विनाश- मेघापीतो भवति' [छा०८।११।१] इत्यादिनेन्द्रेणावस्थात्रय- कलुपितस्य कथमपहतपाप्मादिलक्षणात्मत्वमित्याक्षेपे कृते 'एतं वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि' [छा० ८।११।३] इत्यनेनावस्थानप- हेत्वविद्यादिरहितस्यैव प्रजापतिना व्याख्येयत्वेन प्रतिज्ञानात्पश्चादपि 'अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः '[छा० ८।१२।१] इत्युपन्यस्य स्वेन रूपेणामिनिष्पंद्यते स उत्तमः पुरुषः [छा०८१२१३] इत्युपसंहा. रात् । वस्तुतस्तु स्वेन रूपेणाभिनिष्पत्तिः स्वरूपाज्ञानतत्मयुक्तदृश्याधि- करणकालपूर्णत्वानधिकरणकालोपहितत्वम् । शुक्तिः पूर्व रजतत्वेन ज्ञाता संप्रति स्पेन रूपेणामिनिप्पन्नत्यादिलौकिकप्रयोगे तथा प्रत्ययात् । १ ख.रूपमानेणा२. 'स्योत्पत्त्यर्थ। ' १ -- ·पर्नुपः पादः ४] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। २२९ विवेचितं चेदं ' ज्योतिर्दर्शनात् ' [व० सू०१।३ । ४०] इतिसूत्रे प्रथमाध्याये । तादृशकालश्च स्वरूपस्याज्ञानतत्कार्यविरोधिज्ञानोत्पत्ति- क्षण एवं ॥२॥ आत्मा प्रकरणात् ॥ ३॥ (१) इति । ज्योतिःशब्दितस्तु ब्रह्मरूप आत्मघ 'य आत्माऽपहतपाप्मा विजरो पिमृत्युः '[छा० ८।७।१] इत्यादिना तस्यैव प्रकृतत्वात् 'तद्देवा ज्योतिष ज्योतिः' [वृ०४।४।१६] इत्यादी बत्रापि मासकस्यो- पाधिना ज्योतिःशब्दप्रयोगात्परमित्यस्य च मासकान्तरस्य 'सूर्यादर्भा- सकत्वमर्थः ॥३॥ (१) अभेदेन बह्मस्वरूपं.परं ज्योतिः साक्षात्कुर्वन्नपि तद्भिन्नेन स्वस्वरु पेणाभिनिष्पद्यते 'ज्योतिरूपसंपद्य [छा० ८।३।४] इत्यादिना कर्मकर्तृभाषादिरूप मेदनिर्देशात् । तत्त्वमस्यादिश्रुतीरमेदप्रतिपादिकाः साधनीभूतज्ञानसंबन्धिनीरपेक्ष्य प्रधानीभूत फलप्रतिपादक श्रुतीनां भेद- द्योतिकानां बलवत्त्वादत एध पातञ्जलादिभिरपि मोक्षेऽपि परज्योति- मैदोऽङ्गी क्रियत इति प्रत्याह- अविनागेन दृष्टत्वात् ॥ ४ ॥ (२) इति । परज्योतिर्विमागशून्येनैव स्वरूपेणाभिनिष्पद्यते स्वरूपेणामिनिष्प- स उत्तमः पुरुषः' [छा०८११२ । ३ ] इत्यनेन फलवाक्य एव परज्योतिरमेदनिर्देशस्य दृष्टत्वात्तत्त्वमस्यादिश्रुतीनामपि तदानु- गुण्येनामेप्रमापकत्वाद्भेदकाज्ञाननिवृत्तावभिन्नेनैव स्वरूपेणामिनिप्प- तेरमत्यूहत्वात् ॥ ४॥ (२) ब्राह्मण जैमिनिरुपन्यासादियः ।। ५ ।। इति । स्वरूपेणामिनिष्पद्यत इत्युक्तं तत्स्वरूपं ब्राह्ममैश्वरमपहतपाप्मत्वा- दिसत्यसंकल्पत्वान्तं सर्वज्ञत्वं सर्वेश्वरत्वं च य आत्माऽपहतपाप्मा • विजरो विमृत्युविशोको विजियत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्प: सोऽन्वेष्टव्यः' [छा०८।७।१] इति प्रत्यगात्मस्वरूपोपन्यासात् । 'तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति' [छा०७ । २५ । २] इति स तत्र पर्येति जक्षत्क्रीडन्रममाण: [छा० ८।१२।३] इत्यादि. नैश्वर्याबेदनात् ''यः सर्वज्ञः सर्वेश्वरः इत्यादिव्यपदेशाचेति न ३ . - । .

·. २३० ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [४ चतुर्भाध्यायस्य- चास्थूलादिवाक्यनेति नेतीत्यादिवाक्यैश्च तत्त्वंपदार्थयोनिविशेषत्वप्रमा- पनासत्यसंकल्पत्वादीनामस्वामाविकत्वनिर्णयात्तरमिनिष्पत्त्यसंभव इतिः घाच्यम् । उक्तवाक्यानां साधनकोटित्वेन प्राप्तिसापेक्षत्वेन च तदपेक्षया फलप्रत्यासन्नस्योक्तोपन्यासादेबलवत्त्वेन तत्स्वाभाविकत्वनिश्चायकावा- तदन्यविषय एव तत्मवृत्तेरिति जैमिनिर्वक्ति ॥५॥ चितितन्मात्रेण तदात्मकत्वा- दित्यौडुलोमिः ॥ ६॥ इति । चितिरूपं यत्तन्मानं निर्विशेष तेनैवाभिनिष्पद्यते निर्विशेपसाक्षात्का- रफलस्य तदात्मकत्वानिवृत्ताज्ञानपूर्णानन्दैकरसचिन्मात्रात्मकत्वात् । तथा च स्वरुपप्रमापकवाक्यानामेव फलसमर्पकत्वात् । 'सत्यं ज्ञानमनन्तं, ब्रह्म' ति०२।११] 'आनन्दो ब्रह्म [ते०३।६।१]"अस्थूलमनणु [वृ०३।८।८] इत्यादि 'अपमात्माऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्सः प्रज्ञान- घन: '[वृ०४।५।१३ ] 'नेति नेति' [वृ०२।३।६] इति 'नात्र काचन भिदाऽस्ति'.[' नृसिंहोत्तः ८] 'अतोऽन्यदार्तम् । [धृ०३।४।२] इत्यादिवाक्यानां च तत्त्वंपदार्थस्वरूपसमर्पकत्वात्स- त्यसंकल्पत्वादीनां संवन्धनिर्वचनासमवेनानिर्वचनीग्रानामाविद्यकत्वेना- विद्यानाशनाश्यत्वावश्यकत्वेन स्वामाविकत्यायोगाञ्चित्स्वरूपातिरिक्त 'न स्वामाविकं चिन्मानत्वमेव मुक्तिः स तत्र पर्येति नक्षत् ' [छा० ८। १२ । ३] इत्पादिकं तु स्तुतिपरत पैवाविरुद्धमित्यौटुलोमि- - वैक्ति ॥६॥ एवमप्युपन्यासात्पूर्वभावादविरोध बादरायणः॥ ७ ॥ (३) इति । एवं तत्वविदश्चिन्मात्ररूपेणामिनिष्यत्तावपि बद्धपुरुपदृष्ट्या सत्यसं- कल्पत्वादीनामीश्वरे संत्त्वादीश्वरस्य च वस्तुतश्चिन्मावत्वाद्वद्धदृष्ट्यभि: प्रायेणैवोपन्यासाद्यवगतस्य पूर्वस्य सत्यसंकल्पत्वादेमांवाटुभयोर्मतयोर- विरोधं बादरायणोऽहं वदामि ॥ ७ ॥ (३) १ख 'यत्व ए। २. 5. रूपेण म।

·चतुर्थः पादः.४] . वेदान्तसूत्रमुक्तायलिः। संकल्पादेव च तच्छ्रुतेः ॥ ८ ॥ इति । ब्रह्मलोकगतस्य सगुणज्ञस्य सक्चन्दनादेोगसाधनस्य प्राप्तिः संक- ल्पादेव मवति नत्वस्मदादेरिव पुष्पाहरणादिसापेक्षा 'अथ यदि गन्धमा. त्यलोककामो मदति संकल्पादेवास्य गन्धमाल्ये समुत्तिष्ठतस्तेन गन्धमा- ल्यलोकेन संपन्नो महीयते' [छा० ८।२।६] इत्यादितबोधकश्रुतेः सामान्यतो दृष्टस्य विशेषविषयकश्रुत्या बाधात् ॥ ८॥ अत एव चानन्याधिपतिः ॥ ९ ॥ (४) इति । अतोऽवन्ध्यसंकल्पत्वादेव 'य इहाऽऽत्मानमनुविद्य प्रजन्त्येताच सत्यान्कामारस्तेपाः सर्वेषु लोकेपु : कामचारः] [छा० ८।१।६] इति श्रुत्या सगुणोपासकोऽनन्याधिपतिस्तत्तद्भोगस्थानं गच्छन्केनाप्य- निवार्य इति बोध्यते ॥९॥ (४) अभावं वादरिराह ह्येवम् ॥ १० ॥ इति । संकल्पस्याऽऽवश्यकत्वात्तत्साधनस्य मनसो भावेऽपि तदन्येन्द्रियाणां देहस्य चामावं ब्रह्मलोके भोक्तुबारिर्वक्ति । हि यस्मात् 'मनसैता- कामान्पश्यन्त्रमते '[छा०८।१२।५]' एते ब्रह्मलोके छा० .८।१३।१] इति श्रुतिरेवमाह । काम्पमानेषु रमणे मनोयोगस्य नित्यमासत्वेन मनसेत्यस्य देहादिव्यवच्छेदपरत्वावश्यकत्वादिति मावः ॥ १० ॥ भावं जैमिनिर्विकल्पामननात् ॥ ११ ॥इति । जैमिनिस्तु सेन्द्रियस्य देहस्य मावं वक्ति । ‘स एकधा मवति विधा मपति पञ्चधा समधा' [छा०७।२६ । २] इत्यादिश्रुत्या .सेन्द्रियदेहनानात्वरूपस्य विकल्पस्यांवगमात्तस्यानिर्गुणमूमविद्यास्थ- खेऽपि सगुपाविद्याफलोक्तिद्वारा निर्गुणस्तुतिपरत्वात् ॥ ११ ॥ दादशाहवदुनयविधं बादरायणोऽतः ॥ १२ ॥ इति । यथा 'द्वादशाहमृद्धिकामा उपेयुः इत्युपापिचोदनाचोधितत्वेन सत्रत्वं 'द्वादशाहेन मजाकामं याजयेत्' इति यजतिचोदनाबोधित- स्वेन पाहीनत्वं द्वादशाहस्य तथैवात उकोमयश्रुतिलिङ्गाद्ब्रह्मलोके १ ख, 'कल्पादे। , . - ·२३२ ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता- [४ चतुर्थाध्यायस्य- मोनुमनस्तदन्येन्द्रियदेहः सहित रहितं चेत्युभयविधं सत्यसंकल्पत्वात्सं- कल्पवैचित्र्याञ्च ॥ १२॥ तन्वज्ञावे संध्यवदुपपत्तेः ॥ १३ ॥ इति । तनोव्हस्याभावे संध्यवन्मनःकल्पितविपयाणां साक्षिमात्रमास्यत्वेन भोगोपपत्तेः ॥ १३॥ भावे जाग्रहत् ॥ १४ ॥ (५) इति । देहस्य मावे विन्द्रियसंनिकाधीनमनोवृत्तिद्वारा जाग्रदशायामिष साक्षिसंबन्धेन मोगोपपत्तेः ॥ १४ ॥ (५) स एकधा भवति' [छा०७ । २६ । २] इत्यादिना बोधितेपु नानाशरीरेषु युगपद्मोगासंभव एकस्यैव शरीरस्य समनस्करलेन शरीरान्तरेष्वारमचैतन्यानभिव्यक्तेः । प्रतिशरीरं मनोन्तराणां सृष्टचङ्गी- कारेऽप्योत्पत्तिकपरिच्छिन्नमनोवच्छिन्नस्याऽऽत्मनो न तैरवच्छेदसंभवः। ततश्चोक्तश्रुतेर्भोगानुपयुक्तशरीरप्रतिपादने प्रयोजनाभावात्स्तुतिमात्रपर- खेनामावं वादरिरित्यय युक्त तत्राऽऽह- प्रदीपबदावेशस्तथा हि दर्शयति ॥ १५॥ इति । यथा प्रदीप एक एव स्वसामर्यादनेकदीपभावं प्राप्य नानावर्तिप्वा. विशति तथा विदुषोऽपि विद्यामाहात्म्येनावन्ध्यसंकल्पवादनेकधापन्न मनःशरीरादिष्बावेशः । हि यस्मात् 'एकधा भवति विधा भवति [छ।०७।२६।२] इत्यांदिस्तथा दर्शयति, अनेकदेहेन्द्रियादिपु स्वाहाचैतन्याभिव्यक्तेरेव विदुपबिधामावादिरूपत्वात् । तथा च श्रुतिवलादेव पूर्वस्थितमनस एव नानादेहेन्द्रियादिरूपेण परिणामाः कल्प्यन्ते । स्वपरिणामवृत्तिज्ञानाद्यवच्छिन्नचैतन्यस्य स्वीयतादृशनाना. देहेन्द्रियरूपपरिणामावच्छिन्नचैतन्यस्य च तादृशमनोवच्छिन्नचैतन्या. भेदः संभवत्येव । नानादेशस्थनानादेहरूपेण पूर्वस्थितमनसा नानादे. शस्थबहुशाखारूपेण महावृक्षस्येव परिणामः संमवत्येवेति मायः। न स्थूलदेहानां नानात्वे प्रत्यक्षसिद्धेऽपि तेषु मनश्चक्षुरादिकमेकैकमिन्द्रि यमेवास्तु तावताऽपि श्रुत्युपपत्तेरिति वाच्यम् । एकदेहावच्छेदेन तत्तदिन्द्रियजन्यज्ञानोत्पत्तिकालेऽन्यदेहांवच्छेदेनापि तदापत्तेः, मन आदीनामेकत्वनानात्वयोरपि संकल्पानुरुद्धत्वाच॥ १५॥ १ख तोत। २ ख. 'यश्व स्वी' । ३ त 'नो ना।

·चतुर्थः पादः ४] वेदान्तसूवमुक्तावलिः। २३३ ननु ' तत्केन के विजानीयात् ' (वृ०४।५।१५) 'न तु तदि- तीयमस्ति' (०४।३।३० इत्यादिश्रुत्या विदुपो द्वैतादृष्टियोध- नात्कथमैश्वर्यमोगस्तत्राऽऽह- स्वाध्ययसंपत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि ॥ १६ ॥(६) इति । उक्तवाक्यं स्वाप्ययस्य सुपुतः संपत्तेः कैवल्यस्य चान्यतरदपेक्ष्य द्वैतादृष्टियोधकं हि यस्मात् 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवामूत् ' (० २। ४।१४) इत्यनेन 'यत्र सुतो न कंचन कामं कामयते न कंचन स्वप्नं पश्यति' (०४।३।१९) इत्यनेन च समभिव्याहतवाक्पेन तथाऽऽविष्कृतं व्यक्तीकृतम् ॥ १६ ॥ (६) जगद्व्यापारवणं प्रकरणादसंनिहितत्वाच ॥ १७ ॥ इति । सगुणविद ऐश्वयं जगत्सृष्ट्यादिव्यापारवज तदन्यविषयकजगत्सृ. ट्यादियोधकश्रुतिप्वीश्वरस्य नित्यसिद्धस्यैव प्रकृतत्वात्पलपानन्तरं सष्टुरेव स्थित्यादिकर्तृत्वनिर्देशात्कृष्टयारम्मकाले चाऽऽधुनिकानामुपास- कानामसंनिधानात्कल्पान्तरोपासकानां च प्रलय एव सह ब्रह्मणा मुक्तत्वात् ॥ १७॥ प्रत्यक्षोपदेशादिति चेन्नाऽऽधिकारि- कमण्डलस्थोक्तेः ॥ १८॥ इति । : 'आनोति स्वाराज्यम् ' [१० १।६।२] 'सर्वेऽस्मै देवा बलि- मावहन्ति' [०१।५।३] इत्यादिप्रत्यक्षोपदेशाजगत्सष्टयादा- वपि विदुष ऐश्वर्यमिति चेन्न । 'आमोति मनसस्पति वाक्पतिश्चक्षु- पतिः श्रोत्रपतिर्विज्ञानपतिश्च मवति' [ते. '१ । ६ । २]. इत्यनन्तरवाक्येणाऽऽधिकारिकस्य सवितृमण्डलादिस्थस्य पूर्वसिद्धेश्व- रस्य मनस्पतिशब्दितस्य वाक्पतित्वाद्यैश्वर्यमालामार्थ विद्वत्प्राप्यत्वे. नोक्तेः। आमोति स्वाराज्यमित्यादेश्च सर्वदेवतापूज्यत्वादियोधकरवेऽपि जगत्सृष्टवादिसामर्थ्य मानाभावात् ॥ १८॥ विकारावति च तथा हि स्थितिमाह ।।१॥ इति । शिकारावति निर्गुणं ब्रह्म सगुणोपासकेनाप्राप्यं सत्तथा तादृशीमेव स्थिति मर्यादामाह द्योतयति । यथा सगुणस्यैव वस्तुती निर्गुणस्योपा. १ क. 'कै'। २ स. 'स्तु नि। ३ क.णवे।।

·'२३४ बह्मानन्दसरस्वती विरचिता- [४ चतुर्थाध्यायस्य- सनाविध्यमोचरस्वेनोपास्यत्वेऽपि सगुणविदो न नैर्गुण्याप्तिरतस्कतुत्वा- तथा सगुणे जगरकर्तृत्वादिगुणस्य सत्त्वेऽपि नोपासकस्य तदाप्तिस्ताद- शगुणस्योपासनाविध्यगोचरत्वेनोपासककत्वविषयत्वात् ॥ १९ ॥ दर्शयतश्चैवं प्रत्यक्षानुमाने ॥ २० ॥ इति । 'प्रत्यक्षं 'तं यथायथोपासते तदेव भवन्ति' इतिश्रुतिः । अनु- - मान। यं यं वाऽपि स्मरन्मावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् । नमेवैति कौन्तेय सदा, तद्भावमावितः [म. गीन्टाइति स्मृतिश्चैवमुपासनाविषयगुणस्यैवाऽऽप्ति दर्शयतः॥ २० ॥ भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच ॥ २१ ॥ इति । 'यथैतां देवतां सर्वाणि भूतान्यवन्त्येवं हैवंविदं सर्वाणि भूतान्य- वन्ति ' 'नो एतस्य देवतायै सायुज्यं सलोकतां जयति' [वृ०१। ५। २३ ] इत्यादिलिङ्गादपि सगुणविदो मोगमात्रेण सगुणसाम्यं लभ्यते न तु जगत्कर्तृत्वादिकं सायुज्यशब्देन तादात्म्यमानस्य सलोक- ताशब्देन तस्मानमोगमावस्य लामात् । अन्यथा सर्वलोकाभिमानि- देवतातादात्म्यापन्नस्य तत्समानलोकस्वोक्तिवैयदिति भावः ॥ २१ ॥ ननु ब्रह्मलोकादावेवोपासनाफलस्य युक्तत्वादन्यकर्ममात्रस्य च विद्ययैव पूर्व दग्धत्वाद्विदुषः पुनरस्मिलोके परावृत्त्यनुपपत्तिः । न च अत्यैवाऽऽवृत्तिं निषिध्यामृतत्वमुक्तमतोऽनावृत्तिरेव तस्येति वाच्यम् । 'इमं मानवमावतं नाऽऽवर्तन्ते तेषामिह न पुनरावृत्तिः' इत्यादि.. श्रुति विममितीहेतिशब्दाभ्यां कल्पान्तर आवृत्तिलामात् । अत एवामृ- तत्वमपि प्रीतं गौणमेवेत्यत आह- अनावृत्तिः शब्दादनावृत्तिः शब्दात् ॥ २२ ॥ (७) इति । विदुषः कल्पान्तरेऽप्यनादृचिरेष 'न स पुनरावर्तते' [छा० ८। १५ । १] इनिसामान्यमुखाच्छम्माहतः । इहेत्पस्प संसारमाप्रार्थत्वे चाधकामावादत एवेगमित्यस्यापीदजातीयार्थरवाद्वर्तमानकल्पार्यक. त्वेऽपि प्रतिफल्पवर्तिपुरुषान्प्रति वर्तमानकल्पबोधकरवेन कल्पमात्रेs. नावृत्तिटामात् । - ·चतुर्थः पादः१] वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः। ब्रह्मणा सह ते सर्वे संपाते प्रतिसंचरे । परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम् ।। इत्याविस्मृत्या वर्तमानकल्पान्ते विदुषां कैवल्पबोधनेन तेपामना. त्यावश्यकवाद .. 'आब्रह्ममुवनालोकाः पुनरावतिनोऽर्जुन [म. गी० ८॥१६] इत्यादरप्यश्वमेधाविना प्राप्ततल्लोकाविद्वत्परत्वा- शेति शिवम् ॥ २२॥(७) इति धतुर्थापापस्प चतुर्थः पादः ॥४॥ ' इति श्रीपरमहंसपरिवाजकपरमानन्दसरस्वतीपूज्यपादशिष्य- ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचितवेदान्तसूत्रमुक्तावल्यां चतुर्थोऽध्यायः समाप्तः। समाप्तेयं ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः ·[४] ग्रन्थनामा ४ ४ २ १६ ४ ३ ... ... 0 ७ १२ . ९ १३ . " मूल्यम् । आ० ८६ विधानमाला श्रीनृसिंहभट्टविरचिता ।... ८७ अमिहोत्रचन्द्रिका-किंजवडेकरोपावामनशासिकता। ८८ निरुक्तम्-दुर्गाचार्यरुतवृत्तिसमेतम् । भागद्वयात्मकम् । ... ८९ काव्यप्रकाशः-संकेतारख्यटीकासमेतः । ९० शावायनारण्यकम्-ऋग्वेदान्वर्गतबाष्कलशाखीयम्। ९१ गौतमप्रणीतन्यायसूत्राणि-भाष्यवृत्तिभ्यां समेतानि । ९२ श्रीमद्भगवद्गीता-सटीकरामानुजभाष्ययुता । ... ९३ दर्शपूर्णमासप्रकाशः-किंजवडेकरोपाहवामनशाखिरुवः । ६ ९४ संस्कारपद्धतिः-अभ्यंकरोपावभास्करशास्त्रिविरचिता । ९५ काश्यपशिल्पम्-पहेश्वरोपदिष्टम् । ९६ करणकौस्तुभः-कृष्णदैवज्ञविरचितः ।... ९७ मीमांसादर्शनम-सतन्त्रवातिकशावरभा० भागषटकात्मकम् ।२५ ९८ धर्मतत्त्वनिर्णयः-म.म. अभ्यंकरोपाहवासुदेवशास्त्रिमणीतः। • ९८ धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम्- ९९ भास्करीयवीजगणितम्-नवाङ्कुराटीकासहितम् । १०० प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः-नागेशभविरचिनः । कुण्डार्कयुतः।। १०१ शांकरपादभूपणम्-पर्वतेइत्युपाबरघुनाथशास्विकृतं द्विमा०८ ३०२ ब्रह्मवैवर्तपुराणम्-भागव्यात्मकम् ।... १०३ श्रुतिसारसमुद्धरणम्-गिर्यपरनामकतोटकाचार्यमणीतम् । १०४ त्रिंशच्छ्लोकी-टिप्पणीविवृतिभ्यां समेता । धर्मशास्त्रग्रन्थः। २ १०५ आश्वलायनगृह्यसूत्रम्-आश्वलायनाचार्यपणीतम् ।... १०६ दशोपनिपदः-मूलमात्रम् । १०७ लीलावती-श्रीमद्भास्कराचार्यमणीता। टीकाद्वयोपेता विभागा।३ १०८ व्याकरणमहाभाष्यम्-मदीपोद्द्योतयुतं (अङ्गा०)म. भा.। २ श्रीमत्पद्मपुराणम्-महापुराणान्तर्गत चतुर्भागात्मकम् । सिद्धान्तदर्शनम्-महर्षिदेदव्यासपणीतं निरञ्जनभाष्ययुतम् । १ आधानपद्धतिः-किंजवडेकरोपावामनशाखिभिः कता।। पश्वालम्भमीमांसा-किंजवडेकरोपावामनशासिविरचिता। शिवभारतम्-कवीन्ड्रपरमानन्दविरचितम् । ૨ ... ९ १३ १५ १२ २ २ . . १२ . 10 .