·विराजसरोजिनी नाटिका COMPILE शब्दाचार्य-पुराणशास्त्रि-सांख्यरत-व्याकरणतीर्थ-काव्यतीर्थ- स्मृतितीर्थोपाधिमता श्रीहरिदास सिद्धान्तवागीशभट्टाचार्याय प्रणीता धार्मिकप्रवर-नकीपुराधोखरभूखामि- श्रीलोयुक्त राय हरिचरण चतुर्धरौण- राय वाहादुर महोदय प्रतिष्ठित चतुष्याठीतः प्रकाशिता च । कलिकाता राजधान्यां, ८०१ मं मुक्ताराम बावु धीटस्थ गोवईन बचे, श्रीगोवईनानेन मुद्रिता।

·विज्ञापनम् । :0:- १३१२ बङ्गाब्दे खनामधन्य-प्रातःस्मरणीय-स्वर्गीय-पार्वतीचरण- रायमहाशयस्य सहधर्मिणी धर्मप्राणा दीनदयावती माटकल्या योग्यताञानवती श्रील-श्रीमती वगलासुन्दरी देवी स्वकीय- कविराजपुरनगरे महाभारतपाठ पाठकतायां 'महामनुग्रहोऽय'- मिति मन्यमानं मां न्ययुता, मया सा कथमपि सम्पादिता च। भासीच एकस्मिवेव वषसंक्रान्तिदिवसे तदीय सावित्री- व्रत-महाभारतयोरयापनसम्भवः, सत्र च अशेषदिदिगन्ता- मतविचक्षणमणसभा भाविनीति मन्यमानेन अस्मदुपाध्यायेम महामहोपाध्यायकल्पेन मिसान्तभक्तिभाजन-परमपूज्यपाद- श्रीयुक्त पानन्दचन्द्र विद्यारत्न महाशयेन, परमविद्योत्साहिमा पण्डितप्रियेण सुपण्डितेन दाने पिटपदवीमधिरूढ़ेन स्वर्गीय- पार्वतीचरण-प्रथमात्मजेन श्रीमता कष्णदासरायमहाशयेन च प्रख्या एव "विराजसरोजिनी” नाटिकाया अभिनये समुत्- साहिता षयम् । सुसम्पबचायमभिमयः । पत्र च सहोदरप्रतिमाः श्रीयुत विनोदविहारि भट्टाचार्यप्रभृतयः सतीर्थाः, प्रियतमाः श्रीयुक्त हरेन्द्रनाथ व्याकरण काव्यतीर्थ प्रभृतयश्छात्राः, कुमारसुन्दरीक्वति: सुकुमारमति: पार्वतीचरण हितीयात्मजः श्रीमान् प्राशुतोष रायच अभिनयेऽस्मिन् स्वस्खभूमिकासु नितान्तनैपुण्यमदर्शयन् । आशेषाच्च अभिनयस्य सर्वेऽपि ·10 शान्तिमन्त एवासनमध्यासीना पासन्। पासोच सभायां कथमपि मनोरथामुरूपा समालोचना, अभिनवसौष्ठवेन वा रचनापाटवेन वा सभासदामयं सन्तोष इति म कोऽपि निर- ऐषोत्। सेयमधुना विराजसरोजिनी प्रकाशीभवन्ती सर्वेषां लोचनगोचरतामापद्यते । इदानीम् एकोऽपि चेत् सानुग्रहध्या परिग्रहण खखिमां छतार्थयति, हन्त ! तर्हि सफलो में महीयानयमायास इति । विनीत- श्रीहरिदास शमीणः ।

·नायोल्लिखित व्यक्तिगणः । पुरुषगणः। सूवधारः ... प्रसावरचकः । ... मापदेशाधीयो हरिदशनामा। ... ... पससहायः। ... विदूषक: बौरसिंह समापतिः। ... " मुबारः दानवः। मान्नदेवोपाधायः रानपडितः। ... अतिनाथ: ... ... ... असशवः। बालकः ... ... मालकः हालिकः। ... तथा। देवराजः पुरोहितः गन्धर्वरानख। ... ... बीगणः। मन्धर्वराजबन्या। ... सरोजिनी चिवलेखा ... पसा: सखी। मप्रभा ... " राजमहिषी ... मलिना ... पया: परिचारिका। चपलिका ·शतिपत्रम् । अशुद्ध पृष्ठ पंक्ति २ अभिनव महसाचणं लोत्त अभिनय महेसाचणं लोओ ६ ११ ६ १४ २ ११ ur तुए णिम्भिदा गले असुलहो तथैवावयोः १२ णिस्मिदा गणे असुनही तस्यैवावयोः १३ १५ १२ ७ ? १५ १३ ६ २१ (टीका) १६ मां मं सुमरविदह्मि सुमराविह्मि मनोभवतरलितया, मनोभवतरलया आणदो आगदो पतिशोधं प्रतिशोध जण णकवामि थाकि ना २५॥३६ परिचतं परिच्चत्तं ललताङ्गकान्ति ललिताङ्गकान्ति ३६ यं यत् ४१ मझत्थोणं मझत्यत्तणं ४२ परिचओं परिच्चत्तं १६।१ २ १२ १४ ४७ १४ ·अशुद्ध शुद्ध पृष्ठ पंक्ति १४ १८. २ عر عرعر ४ १८ १ ६ १८. १८ तुत्र तुए ४७ धोरोण धीरत्तर्ग भूतो भोतो ४८ जगत् जनः ५२ ज्यातिः ज्योतिः ५२ अउसनं अउसलं ५३ अपराधिनि अनपराधिनि समुपस्तितेयं समुपस्थितेयं ५८ दानिवरात्र: दानवरात्र! निवत्तव निवर्तख कची कर्ची कुक्कुराः कुक्कुरा: हले अले मूर्हद मूर्हद ७४ नयन ७४ मइ सलोइगोगुण मह सलोइणोत्तण ७६ दु आदिविसदिसे अदिविसदिसे सरोजिनी न सरोजिनी ७८. सरल मृदु शृगान सरल मृदु मृगाल ८१ अन्दा अम्बा ८३ सस्य अस्य ८८ तादन नातन ११ १ १५ ६ ७८ २० (टीका) ४ २ २१ ·विराजसरोजिनी। प्रथमोऽङ्कः। । यः सृष्टौ भवनामभाक्, पशुपतिस्त्राणे, हरः संहतो, दैन्ये दिग्वसनो, महिनि गगनं विखेश्वरः सम्पदि । माङ्गल्ये च शिवः, समस्तविषयेष्वन्वर्थनामा, सदा कल्याणं विदधातु वः स भगवान् योगोखरः शङ्करः ॥ १ ॥ अपिच- विरलविमलशोभा भालवालेन्दुलग्नां द्रुततरमपहर्तुस्त्रापयन् भालनेवात्। निजसिततनुकान्तौ यो विमित्रीकरोति स मनसि जगदीशो जागृयानित्यशो वः ॥ २ ॥ मान्दान्ते सूत्रधारः। अहो ! सानुनयमेव मानिनीमामन्त्रयामि। नप च्याभिमखमवलोक्य । आयें ! परमकारुणिके ! परिसमाप्त एव ते वेशविन्यासः, तहि चिरयसि कथमत्रागन्तुम् ? । पथ प्रषियति नृत्यम्सी गायन्तौ च नटी। दिने दिने चौयते मे मनोवेदना । रङ्गग्रहे नटसि नट ! शून्यगृहे शयाना । भोलाकाशे विभाति शशी, पिकः कूजति दिशि दिशि ·२ विराजसरोजिनी। विमनाः केन प्रिय ! दिवानिशि ? वम रहे वद चाटुमेषा मम कामना । . मूव । आयें! अमुना गानरागण सभासदां खलु विकची- कतमेव हृदयसरोजं, तदभिनयेन केनचित् सरसमपि क्रियताम् । नटौ। अज्जउत्त ! कोण उण अहिणोतुयाणं अहिमदो?(क) मूव । आयें! श्रीजानकीविक्रमनाटकात् परं निर्माय काव्यञ्च “वियोगवैभवम्” । सृष्टा त्रयोविंशसमा वयखिना या नूतना श्रीहरिदासशर्मणा ॥ ३ ॥ तामेव वयमत्र विराजसरोजिनौं नाम नाटिकामभिनेतु मभिप्रेमः। नटौ। णूदणत्ति मे बेबदि हिमनं । (ख) सूव । पार्यो ! वचनमिदं ते न साधु मन्ये । यतः- मुरीतिः सरसा कान्ता सालङ्कारा च सदगुणा । असेविता नवा वाणी वामा चातिमनोरमा ॥४॥ * 'कायतशतमादीनां कार्यों भाषाविपर्याय" इति साहित्यदर्पसात बोधवि. चार्य वर्तमानप्रणास्था खरनिवेशार्थच अव माटिकायां गौतानि प्रायेण संखातभाक्यक रचितानि। (क) पार्यपुत्र ! को पुनरमिनयो युपाकमभिमतः ? (स) भनेति में वेपते इदयम् ।

·३ प्रथमोऽङ्कः। पटौ। एब्बण मए मन्दिदं, पुराणम्बि रूबर कइणं अत्त- मक प डबालहन्दि, विसेसदो णूदण ति। (ग) सूत्र। पाये ! विषयेऽस्मिनयमतीव सावधानः। यदुक्ता- ममुनव-- 'खद्योतोऽपि तमोहारी पद्मञ्च सवितुः सुहत् । पुष्यञ्च यदि कामास्वं तदाहं न कविः कथम् ?” ॥ ५॥ परन्तु प्रशंसा वा निन्दा वा सुजनदुर्जनतानुसारिणी । तथाच- यां सज्जनः सुरचनां चिनुते प्रशंसन् तामेव दुर्जनगणो विजहाति निन्दन् । यत् सादरं पिवति यज्ञहविः सुरेन्द्रो दूरात्तदेव विजहाति विरागतः खा ॥ ६ ॥ अहन्तु मन्ये, तरुणीव मनोहारिणी इयमपि नाटिका सभासदां हृदयग्राहिणी भाविनीति । साधु नटनन्दन । साधु, समीचीनमिदं ते निदर्शनम् । तथाहि- अतुलना ललनासु सरोजिनी सहचरीकृतबाहुलता यदा। उपवने विचरन्त्यवलोकिता तदवधीव चिरं हदि चित्रिता ॥ ७ ॥ नेपथ्य । (ग) एवं न मया मन्त्रितं, पुराणमपि रूपमापविम् पात्मगव्वेष उपालभन्ते, विशे; बलो नतममिति ।

·विराजसरोजिनी। स्व। प्रायें ! खरसंयोगादनुमीयते, हरिदश्वोऽयं पुनरपि सरोजिनीदर्शनलालसया इदमेक महेशमन्दिरमुपैति, तदमुथ रहस्यस्थले नावयोयुक्तमवस्थानम् । यति निष्कान्तो। प्रस्तावना पथ प्रविशति मचिसो राजा विदूषकया। राजा। साध्वित्यादि श्लोकान्न' पुनः पठित्वा । वयस्य! नियतिरेवानु- रागजननी जीवानाम् । यत:- या सर्वदोत्सुकमना: परिचिन्तयामि सा मां विलोक्य मलिनाननतामुपैति । किं चन्द्रतां मयि, तथात्मनि पद्मिनीत्वं नित्यं निवेदयति सा चतुरा खभावात् ॥ ८ ॥ विद। बअस्म ! मा उत्तम्म, एब्ब' जेब पञ्चहं पलोएहि. सरलहिया सा कदि दिलाई अगणरत्ता चिट्ठिस्मदि ? । (घ) राजा। सविषादमात्मगतम् । अयि हतहृदय ! किमेवमविषयमनु- धावसि ? येन सा मामवलोक्यैव तदान मधोमुखी जाता। अथवा कुतस्त्वामेवं ब्रवीमि ? लक्ष्यनिक्षिप्तो हि शर: न प्रायेण प्रतिनिवर्तते। भवतु तावत् । वयस्य ! आगच्छ, इदं प्राचीरान्तरालमेवालम्बा पुनरपि गन्धर्वराजनन्दिनीं प्रतिपाल- ? प्रकाशं। यामः। इति तथा कुरुतः । (घ) वयस्य ! मा उत्ताम्य, एवमेव प्रत्यहं प्रनोकय, सरलइदया सा कति दिनानि कानुरका स्थाति ?

·प्रथमोऽङ्कः1 ५ सत्तः प्रविशन्ति मालाहता: सरोजिनी, चित्रलेखा, वालिका हेमप्रभा च गायन्त्यः । चन्द्रचूड़ ! शान्तिकर ! कुरु करुणाम् मालती यूथो विकासिनो याति यातनाम् । अतीतकलिकादशम् उदिततरुणरसां विनाऽलिमतिविरसां पश्य मलिनाम् । शोषयति समीरणः, तापयति विरोचन: दिवसे, निशि च पुन: याति मुद्रणाम् । राना। अये! लब्धं मयाखासस्थानम् । विद् । किं त्ति ? (ङ) राजा। पुनरपि दर्शनं सरोजिन्याः । अहो! प्रथमावतीर्ण- यौवनानां हि कामिनीनां- झनिति झनिति नादः सञ्चरबूपुरस्त्र ललितचपलतायामोषदोषञ्च लज्जा। विविधनयनभनी हेतुशून्यं स्मितच युवजनमदकाये मद्यभूतान्यमूनि ॥ ८ ॥ शशधरकिरणे कोमलता, सुवर्णे च वर्णमाधुयें, न चानयो: कियानपि गन्धः, सहकारकुसुमे पुनरकं सौरभमेवेति विला- सिनां चिरन्तनो विषाद एष एकयैवानया परिहतः । तथाहि- (1) विमिति ।

·M विराजसरोजिनी। सुवर्णवर्णः, शशिमूर्ति मार्दवं विलासतैलरतिचारुसौरभम् । खणेऽस्ति मूल्यं, तदिह त्वमूल्यता गोतिर्विशेषाऽस्त्यधिका ततोऽखिलात् ॥ १० ॥ अहो! तरुणीनां गानशक्तिर्नाम निखिलजनमोहनविद्या। तथाच- वर्णैरव तनुस्तनोति नितरामाकर्षणं नेत्रयो लीलालोलगतिविलुम्पति मतिं धैर्यक्षयं कुर्वती। गौतं ताललयाश्रितं सुललितं प्राक् चित्तमाकर्षति मध्ये नन्दयते कचिदथयते सम्मोहयत्यन्तिम ॥ ११ चिव। सहि ! कधं तुए दिणे दिणे महेसाञ्चणं लहू करी अदि जण अज्नबि अप्पाइं ज्जेब विल्लबत्ताई उबचिदाई। (च) सरो। हला चित्तलेहे ! ब्भमेण मरुभूमीए रोबिदं बि बोज उब्बत्ति अबसरं गेहदि लोबो (छ) चित्र। कुदो बा मालदीकुसुमसुउमारे तुह कलेबरे कढ़ि- णदा ? । (ज) (1) सखि ! कथं त्वया दिने दिने महेशानं लकियते ? येन पदापि अल्पान्येव विल्वपवाचिउपचितानि। १) ला चिवसीरी। धमेष महभूम्या रोपितमपि वौत्रं उतार्य कमर महाति लोकः। (ब) कुतो वा मावतीकुसमसकमारे तय करीवर कठिनता।

·७
प्रथमोऽङ्कः।
सगे। असदि रससेए कुदो मिटुलदा लदाए ? । (झ)
चित्र। मुहमण्डल सिसिरमधिदं बिअ अरबिन्द' मलि-
गदा माबहदि ? । ()
सरो। दिणणाधदरमणं बिणा गा होदि अरबिन्दस्म बिआसो(ट)
चिव। मम्मितं । सच्चतुए भणिदं । ()
हेम। बहिणि ! ण किम्बि जाणामि तुह्माणं से आला-
बस्म । (ड)
चित्र। हेम प्रभायाधिवकं रहौत्वा । ललिदे ! जोब्बणं दाब आप
च्छदु तदो जाणिस्मसि । (ढ)
हिमा गहि महि, कधेहि। (ण)
अहिमदभत्ति दस्मण बिणा मुहं से मलिण
जादंत्ति। (त)
हेन । भत्त णा किं होदि ?। (थ)
चिव ।
(झ) पति रससेके कुतो मृदुलता सताया: ? ।
(ब) मुखमगहला शिशिरमथितमिवारंवन्द मलिनतामावति ।।
(ट) दिननाघदर्शनं विमा न भवति भरविन्दस्व विकास: ।
(3) सत्य त्वया भवितम् ।
(ड) भावनि ! न किमपि आमामि युयोरस्थ बालापस्य ।
(द) सलिते ! यौवनं तावदामचतु, ततो जास्यसि ।
(ब) महि महि, कषय ।।
(स ) अभिमतभनदर्शनं विना मुखमस्या मलिनं मातमिसि ।
(थ) भर्वा किं भवति ।

·८ विराजसरोजिनी। राजा सरोजिनी चिवलखा च परम्परं मुखमबलोकयतः । सविस्मयोल्लासं। वयस्य! आसां खलु विचित्रोऽय- मालापः चित्रलेखामभिलक्ष्य । चित्रलेखे ! बालिकां नाम हेम- प्रभां शिक्षयितु कथमीदृशं यतसे ? । यत:---- उदयति रसिकवयोवने कामिनीनां सततमनपनया मुग्धता शैशवे तु। मधु भवति नलिन्याः पुष्पितायाः स्वभावात् पतति तु कलिकाया न्यस्तमप्यात्मनैव ॥ १२ ॥ विद्। भो तूमों होहि दाब मझे जप्पन्तो रसभङ्गं करसि। (द) ग कधेहि, भत्तु णा किं होदि ? । (ध) चित्र। अदीक्विदासि तुमं, ता एवं बेदवअण' ण शुणि- दब्ब। (न) मरोजिनौस्मितं करोति । हेम। हला चटुरे ! तुह्म किं दौक्विदे ? । (प) चिव। दौक्खिदे ज्जेब। (फ) हम। केण ?। (ब) हम। (द) भो; तूषणों भव तावत, मध्य जल्पन् रसभङ्गं करोषि। (ध) ननु कथय, भर्चा किं भवति ? । (न) पदोक्षितामि त्वं तदेतत् वेदवचनं न श्रोतव्यम् । (4) इला चतरे । युवा किं दौचिते ? । (फ) दौतिने गाव ·प्रथमोऽङ्कः । चिव। मदणाचज्जेण। (भ) गजा। चित्रलेखे ! यदि च कथितमेवात्मनोर्दोक्षाग्रहण, तर्हि खलु तस्येमं प्रकारमपि किं न कथयसि ? । यथा- अविकलकलकण्ठ: कोकिलस्तन्त्रधार- श्वतुरगुरुरनङ्गः शिक्षिताशेषशिष्यः । रसवति कुचकुम्भे पूजयविष्टदेवं समुपदिशति यूनामन्तरे मूलमन्त्रान् ॥ १३ ॥ विद। मन्तसिद्धि म्वि किं ण करन्ति ? । (म) सम्मितं। पुरश्चरणादृते कुतो मन्त्रसिद्धि: ?। सखे ! गजा। माधव! इममेव युवा नवाङ्गना- ललितालापरसं पिपासति । युवकात्मनि यस्य सविधी नव पीयूषरमोऽपि नौरसः ॥ १४ ॥ जइ बि तुह्म दीक्विदे, तहबि इथियो जेब, ता कधं वेदबअण शुणुध भणध बा ? (य) रेम। (भ) मदनाचाया। (म)। मन्त्रमिद्धिमपि किं न कुर्वन्ति ? (य)। यद्यपि युवां दीक्षिते, तथापि स्त्रियावेव, तत्कथं वेदवचनं प्रयतो भयतो वा ?।

·१० विराजसरोजिनी। हिम। चित्र। इथिपाजणो बेदबत्रण ण शणदि भणदि बा त्ति कहिं तुम् जाणिदं ? । (र) हम। मह भादुणो अज्मण समए उबज्माप्रसासादो। (ल) चिव। अम्मो! अहं पुरिसो ज्जेब । (व) सरो। विहस्य मुखमवनमयति । पधर दर्शयति। राना। वयस्य ! किमोडशी युवतीनामालापपरम्परा भवता पूर्वमपि श्रुता ? तथाच- निषिञ्चन्ती पूर्व विरसहदयं कौतुकरसै- घनाकम्मे पश्चाहपुषि पुलकालिं विदधती। तथा कर्षत्यन्ते स्थिरयितुमलं होश्च न यथा विचित्रेयं काचिल्ललितललनालापलहरी ॥ १५ ॥ अपरञ्च प्रगल्भस्वभावा चित्रलेखा प्रकाशमेवालपति,-- गभोरस्वभावा सरोजिनी तु इङ्गितेनैवालापमनमनुमोदते । पश्य- स्मितयति श्रवणसमये कथयते पुनरधोमुखी च किञ्चित् । लिखति नखेन मृत्तिका लोलयति च लोचने क्वापि ॥ १६ ॥ मगेजिनीमवलोक्य सोल्लास । माधव ! पश्य पश्य लावण्यैलुलिता शरीरलतिका कान्ति: स्मरक्लान्तिकत् हेमस्तम्भनिभोल्युग्मकुचयोः किञ्चिविशेषान्विता। - ()। स्वोमनी वैदवचन प्रणासि भवति वा रति कस्मिन् त्वया जातम् ? । मम धारध्ययनसमये उपाध्याय सकाथात्। (ब)। पो! पई पुरुष एव ।

·११ प्रथमोऽतः। निर्गच्छत्यतिसूक्ष्मशक्लवसनच्छिद्रान्तरालादिय- मल्पाल्पाञ्चलत: प्रवृष्टजलदात् ज्योत्स्र व शीतद्युतेः ॥ १७ ॥ विद। विविधभमा विलोक्य । वअस्म ! एसा ण तुए अहिलस- णिज्जा। (श) राजा। केन वयस्य ! विटू । जेण एमा बिहिणा जादि चदुट्टएण णिमिदा। (घ) राजा। केनैवं परिज्ञायते ? । विट्। ण पक्व, एसा क्षु सरे कोइला, गमणे राजहंसी, रूबे उब्बसी, बअसि सोड़सी त्ति। (स) अये ! भवादृशैः खलु क्रियमाणा लोकोत्तरगुण- शालिनामिह पदार्थानां प्रशंसा, निन्दायामेव परिणमत । तथाहि- अल्पया नहि जनो निजशक्त्या शक्तिमान् गणयितु गुणराशिम् । अत्रपुञ्जमिव वालविड़ाल: किन्तु दूषयति तं मुखदानात् ॥ १८ ॥ (१) वयस्य । एषा म त्वया पभिनषशौया । (ब) येन एषा विधिमा मासिषतष्टयेन निर्मिता (स) मनु.प्रेचख, एषा खलु खरे कोकिला, गमने रामसी, पे उर्वशो, बसि पोरोसि।

·१२ विराजसरोजिनी। अहन्तु मन्ये इन्दोः कान्ति, हरिणनयनं, राजहंसस्य यानं रम्भास्तम्भौ, मदनधनुषी, कोकिलानां स्वरञ्च । आनीय प्राविधिरभिमतान् स्रष्टुकामस्तु तांस्तान् नारीरत्नं समसृजदिदं तत्परं कौतुकेन ॥ १८ ॥ अतएव 'उत्तमा' 'उपमा' 'साधारणों' चेत्यमौ शब्दा नञ्- पूर्वका एवैनामभिदधतीति। सरो। हला चित्तलेहे! एहि, उबहारमालियां महेसम्म अप्पेह्म। (ह) चिव। सहि ! तुह जीविद महेसम्म जेब मालियां अप्पित्र जास्मदि, ण कख तारिसं तरुणपुरिसं पाबिहिसि त्ति तकेमि जेण एरिसो दुल्लहलालसा । (क्ष) ल माक्रोशं। हला कुडिले ! तुह गई किं ण अप्पेदि मालियां ? जेण तुए ज्जेब भणिद', अहपुरिसो ज्जेबत्ति (क) मगेजिनौचिवलेखे परस्पर मुखमवलोकयत: । लोल्लास । सखे ! श्रुतोऽयमालापस्त्वया ?। हेम। (ह) इला चित्रलेखे । पहि, उपहारमालिका महेशस्य अर्पयामः । (१) सखि ! सब जीवितं महशम्यैव मालिकामर्पयित्वा यास्वति, न खलु ताद तरुणपुरुष प्रापस्य मौति तर्कयामि, येम ईदृशो दलभन्नालमा । (क)। इला कुटिले ! सब गले किं नार्पयति मालिकां ? येन त्वयैव भषितम्, पई पुरुष एवेति ।

·प्रथमोऽङ्कः। विदू। बअस्म जडू एदाण' एरिसो जेब सङ्कप्यो, तदो प्रह गदुअ कधेमि, तुह गले मालि अप्पेदुत्ति । (ख) इति गन्तुमारभते । राजा। विदूषकस्य पाणिमालाष्य । दिवसो भविष्यति स मे कदा सखे ! प्रमदा यदेयमतिलोलपाणिना। अवलोकमानजन-लोचनैः सह स्रजमोदृशीं मम गले प्रदास्यति ॥ २० ॥ सखे ! तमेवोपायमन चिन्तयामि येनाहममुथा लोचन- गोचरीभवेयम्। विद् । जं तकेमि, मालिआदाणसमए इमेहिं गाइदब्ब', तत्थ तुम वि किम्बि गाइस्ससि । (ग) राजा। तहि सहसा प्रागदृष्टजनदर्शनोहिम्ना यदीमाः पला- यन्ते । विद्। अहिलासो बढदि अमिअपाण, केण पिबोअदित्ति ण जाणासि, अहो! अप्रकान्त णिपड़ादो किं अन्तरा हुबित पारदि लोहसलाा ?। (ग) (ख) बयस्थ ! यदि एतासाम् ईश: सहाल्पः, तत: पह गत्वा कण्यामि, तव गले मालिकामर्पयतु इति । (म) यत् तयामि, मालिकादानसमये पाभिर्गातव्य, तव त्वमपि किमपि गास्यसि । (ग) भिलाषो वर्तते चमतपाने, केन च पौयत इति न जानासि, अहो ! पयस्वान्तनिकटात् किम् पन्तरा भवितु पारयति लौहमलाकारी ·१४ विराजसरोजिनी। राजा। एवमिदानीमस्मि सम्प्रतिमान् । सरो। अनया मालया विनिमयेच्छया शिव ! तव चरणमच ये। इति शिवलिङ्गाय मालामपंयति । चित्र। योगेखरस्त्वमेवासि किमिमां न योजयसि योगहीनः किमिहासि तर्कये। तथा कगेति । केन। सरोजिनौं हरिदख-करयोगान्मोदयख बालिकाहं सरलमर्थये। तथा करीति । राजा । किञ्चिदुपसृत्य । अयमहं हरिदश्वः सरोजिनीं मोदयख प्रार्थना वः फलिता भावये ॥ सबाः। मविस्मयसम्म इग्दिम्य पश्यन्ति । हेम। अझो! को एसो ? । (घ) नेपथ्य- सरोजिनि ? सरोजिनि ? जननी खलु ते समुदितस्नेह विकारा समानीतसकलालङ्कारा- अनलारचारूणि चम्पकाङ्गानि तेऽधुना। पुनरुतिभयं हित्वा वामलङ्गात्तमिच्छति ॥ २१ ॥ सरी। साभिखाग्दिश्व पश्यति । चित्र । सखितं । सहि ! सरोइणी हरिदमसंजोओ क्स, पहादं प्रवक्वदि। (ङ) (च) बहो! एषः । (6) सखि! सरोजिनी हरिद संयोगः खलु प्रभातमपेचाते।

·प्रथमोऽ १५ - चित। सरो। णामहेअमत्त सदिसत्तणेण को क्षु संजोयो ? । (च) हेम। हला सहि ! अम्बा कञ्चुइणा तुमं आमन्देदि, ता एहि घरं जेब गच्छछ। (छ) शिवं हरिदश्वञ्च विलोक्य । चित्तलेहे ! पक्ख मालिआए महे- सम्म सुस्मोरिअत्तणं। (ज) साकृतं जनान्तिकं । हरिदसम्म त्ति भण । (झ) मगे। तस्म कहिं मालिया ?। (अ) चिव। तुए दादब्बा। (ट) सरो। सरोषमिव । अत्तण उबमाणेण सब्ब पेक्खसि, ता अहं जामि । किञ्चित प्रस्थाय स्वगतं। पिजण दस्मणलाहो सही बि चदुरा णिअड़े विदूसरो। बिसमो समक्खेबो असुनहो उण ईदिसो समओ ॥ २२ ॥ पति निष्क्रान्ता। (च) मामधेयमावसहशत्व नक: खलु संयोगः । (क) खा सखि ! पन्या का किना स्वामामन्त्रयति, तदपि हमेव गच्छामः। (ज) चिवलेखे ! प्रेक्षख मालिकया महेशस्य सौकत्वम् । (म) हरिदयस्य इति मच। (ब) तस्य कनिन् मालिका ?। (ट) त्वया दातम्या। (3) पालम उपमानन सर्व प्रेचसे, सदा यामि । प्रियननदर्शनखामः सख्यपि चतुरा निबटे विदूषकः । विषमः समयपः पमुखमः पुनरोडमा समयः । १९॥

·राजा। - विराजसरोजिनी । चित्रलेखा हेमप्रभा च निष्काम । सरोजिनी प्रस्थानपथमवलोक्य सनिवास। वयस्य ! यदहं मन्ये- यथैव मम मानसं ननु सरोजिनौं प्रत्यगात् तथैव किल मां प्रति व्रजति चित्तमस्या अपि । गते सति शरहये निजनिजस्थले सस्थितं शरासनयुगं यथा तनुयुगं तसवावयोः ॥ २३ ॥ नेपथ्य अरे ! दुरात्मन् निवारितप्रवृत्त ।। प्राणस्मृहां परिहरन विशुद्धबुडे ! रे वञ्चक ! त्वमधुना मधुलाभलोभात् । दन्तीन्द्रदन्तविकृतां नलिनों प्रफुल्ला- मुल्लासयबिजमनो यतसे ग्रहीतुम् ॥ २४ ॥ विदू। पाकये सभयं हरिदश्ववस्त्राचलमवलम्बा। बअस्म ! रक्त रक्त म। (ड) राजा। सवितर्कमावास्थ । मा भैषीः । विटू। सकातर' हरिदश्वमाक्लष्य। किंण शर्णसि सरोदणी कामु तुमं जेब आकोसदि। (6) गजा। अये! आगच्छ, प्राचीरान्तराले प्रतिपालयन्ती पश्याव: किं वृत्तमिति। सधा कुरुतः। (ड)। वयस्य ! रक्ष रच माम् । (स)। किं न प्रणोषि सरोजिनी कामुकं लामेव भाक्रीमति ।

·प्रथमोड १७ . सतः प्रविश्य कश्चित् खडपाणि: पुरुष: "परे दुरामन् !" इत्यादि ओकाम पुन: पठति । ततः प्रविश्य तादृमषरः पुरुषः । आः क्रूरमते! आसवमृत्युविनष्ट- बुद्धे ! सिंहेऽपि वञ्चकनमः ? रे क्षुद्र ! दुर्बलपशो! मरणादभौत ! यं वञ्चकं कथयसे तमवेहि सिंहम् । योऽयं भवादृशसहस्रगजन्द्रयूथं विद्रावयन् द्रवति रोषकषायिताक्षः ॥ २५ ॥ प्रथमः । सरोषं। आः पामर ! यद्यपि पङ्गोर्गिरिलङ्घनवासना, पतङ्गस्य दहिग्रासोद्यमः, मूकस्य च वक्त भाव: सम्भवति, तथापि न ते वोरत्वगर्वः। अरे! किमन्यत्- टुईण्डाञ्चापदण्डाञ्चलितधननदहाणदण्डै: प्रचण्डै- दुश्छ दैछिन्नमुण्डस्तदनुशितशरैः खण्डखण्डोलताङ्गः । निष्प्राणः प्राणहोन: शकुनिपरितो बान्धवैः क्रन्दनान्धैः सम्प्रत्येव त्वदीयैः परिव समरे दुष्ट ! दर्शिष्यसे त्वम् ॥२६॥ हितीयः । सरोषावष्टम्भ। अरे रे मानवकुलकदन ! विकत्यसे। गर्व खर्वजने च शीतपवनं हेमन्तकाले, पुन- गोमे वङ्गिकणं कुटुम्ब कटुतां नो ससहन्त जनाः । तस्मात्त्वां विनिहत्य दुर्जनतमं लोकेऽस्मि सन्तोषकत् दुष्टानां दमनाच्च शिष्टभरणान्न प्रीयते को जनः ? ॥ २७ ॥ उभी। तदागच्छ, समरोचितां स्थलीमेवाश्रयामः । इति बेगेन निष्क्रान्तो। वृथा नाम ·विराजसरोजिनी। ? - राजा। पुनः प्रविश्य । कोहशेनान्तःकरणेन प्रस्थिता सरोजिनी ? अपि वा पुनरपि सा नयनविषयिणो भवेत् ? चित्रलेखा वा किं प्रबोधयति तां ? कुतो वा सहसागतयोरयं वीरयो: समर- समुद्योगः ? सत्यमेवाहममुना विविधभावमहिना समा- कुलोऽस्मि । विट् । पुनः प्रविश्य । बम ! सरोदणौबिसओ जेब एसो बोर- सलाबो तितकेमि। (ण) राजा। ममापि तयैव भावनया- भावेन तु सरोजिन्या वड़िता तहता स्पृहा । सहसा वीरगण खर्वीभवति सा पुनः ॥ २८॥ मविमर्ष। अनया च विपुलव्यापारणया- दोघं निखसितं मनो विचलितं, देहच रोमाञ्चित- मुष्णोऽसौ मलयानिलोऽपि ललितः, कामोऽपि वामो मम। किं निश्चित्य सरोजिनी ग्रहमगात्, किं वा सखी तां वदेत् सन्देहाकुलिता विवेकरहिता बुद्धिश्च वौरहये ॥२८॥ प्रति निष्क्रान्ती। प्रथमोऽङ्कः । (.) अयन। सरोजिनीविषय एव एष वीरखाप अनि नर्वयामि।

·धितोया गर्भाः। अथ प्रविशति सूत्रधारः । हरे ! तव मुखे पदं किमु सरस्वती न्यस्यति ? विलोक्य तव मूई नि त्रिपथगां, कुतः बीश्च वा। समस्तवपुषि स्थिता ? त्वदुरषोखरीदर्शनात् स कौतुकमिदं वचो हरहरीरितं पातु वः ॥ १ ॥ किञ्च- जानवीयमुनयोर्जलतुल्यौ शलक्षणवयुषी प्रकृतीशौ। राधिकानरहरी विहरन्ती सज्जनो जगति गायतु नित्यम् ॥२॥ नेपथ्ये गायति। विजने कुञ्चवने वसति वनमाली निनदति सुमधुरं दिशि दिशि कोकिलाली। ईदृशसमये राधा समुपेत्य मृदुपदा। पिदधाति तस्य दृशौ स्वपाणिना चारकेली॥ मूव । पाकाशे । पारिपार्खिक ! केन खल्विदं गीयते ? । पाकण्यं । किं ब्रवीषि ? सरोजिनीमिदेशात् गायन्ती चित्रलेखा हरिदख हरणय मालवराजधानीमभ्युपैति, अये! अभिनवा किलेयं वार्ता, यत्याणिपोड़ने वर एव कन्यां हरति, पत्र तु कन्या वर हारयति, तदवश्यमेवेदं द्रष्टव्यम् । इति निष्कान्तः । प्रस्तावना। - ? !

·३०
विराजसरोजिनी।
ततः प्रविशति चिधलेखा।
चित्र। हेमप्पहे! हेमप्पहे! तुम आमन्त मि, बअणं में
सुणित्र गच्छ । (क)
प्रविश्य हेमप्रभा। किं ति। (ख)
चित्र। अहं जाब प्रोसहिं आहरित्र प्राअच्छामि, दाब
तुम क्वणं बि सरोदणीसभासण परिहरिस्मसि । (ग)
हेम। सहि ! तं जेब वुत्तन्तं तुए सुमराबिदद्धि, णं कहि,
अज्न कदि दिणाईजाब सरोदणो कम्बि ण आलबदि, किम्बि
ण खाएदि, केबलं सूसहिना बित्र किरिब चिन्देदि। (घ)
चिव। अदो ज्जेब भोसहिं पाहरिस्मामि । (ङ)
हला घरबेज्जो कि ए चिइच्छदि ? । (च)
चिव। बहिणि ! घरबेलो एरिस जणं स चिइच्छि?
अरिहदि । (छ)
(ब) हेमप्रमे ! ईमप्रभे ! त्वामामन्मयामि वचन में श्रुत्वा गछ ।
(ख) किमिति?
(ग) पई' यावदोषधिम् चाहत्य चामच्छामि, तावत्त्व' चामषि सरोजिनीसका
न परिहरिष्यसि
(घ) सखि ! समय अत्तान्त क्या स्मारितास्मि, ननु वय, पद्य कति दिनारि,
यावत् सरोजिनो कमपि न पालपति, किमपि न खादति, केवलं शून्धहदया इव किमपि
चिन्तयति।
(ख) पतएच बोषधिमाचरिष्यामि ।
(च) इला! एवैद्यः किं म चिकित्सति ।
(ब) भमिनि । ग्याबदाद अनं न चिकित्सितुम्. ।
J

·२ 4. एकल कांगड़ा गा३ हितीया गर्भावः। ३४,०५५ जह तुम एरिसी जेब चिच्छित्रा, तहिं बच्छररोडणं मह पिदामहं किं ण चिच्छसि ? तदा कर दे तादो मुद्दा- सदश्र दामदि। (ज) चिव। सखितं । हला मुहे! सहिं मह अहिारो णस्थि । जदो (झ)। संखतमाधिस्य- पन्धकारमहनि प्रभाकरो हन्तुमर्हति, निशागमे न तु। एवमेव विषयस्य भेदतो भिवभिवजनयोग्यता स्मृता ॥ ३ ॥ बहिणि ! ता जाहि जाब, जण मा सम्पदं एआइणी बट्टदि। (अ) जह पासवेसि । (ट) इति निष्क्रान्ता । चिव। संस्कृतमाश्रित्य प्रेषितास्मि खलु मनोभवतरक लया सरोजिन्या हरिदखहरणाय । किन्तु तत्र सरोजिन्यामिव हरिदखेऽपि मनोभवस्याधिकारः, तदैव मे वासना भविता फलवती, इतरथा तु नहि खलु सयुज्यते सन्तप्तहेमशलाका हेम। प्रये ! -- (ब) यदि बमोहयो व चिकिमिका, सहि वमररोगिणं मम पितामह किन चिविमसि तदाखल ते तातो सुद्राशतकं दास्यति । (झ) इखा मुन्धे ! वबिन मम अधिकारी मालि। बत:- (ब) भनिनि ! तद यारियायत, म मा साम्यवमाविनी वर्तते । “योपित्मीवालविवावितवापसरसा तथा। बदधार्थ प्रदातब' संजतं चामराजराति साहित्यार्पणम्।

·२२ विराजसरोजिनी। शीतलहमदण्ड इति सुनतीतमेव। अथवा कुत एष मे विषयः संशयस्य ? न खलु वारिप्रवाहः तोरमेकतरमेव प्रावयते। विभाव्य महासम् । अहो! देवाङ्गनापि लौकिककलामाशाते। यतः- युगपदेव युवइयमुम कं यति सा सहसा सरसा रतिः । नतु बिभेति समेत्य समाजतः परपुमांसमुपांश सुपांशला ॥ ४ ॥ अये ! अप्सरसश्चित्रलेखायाः शिक्षितयं गगनगमनविद्या समयविशेषादद्य फलवती जाता। अथवा किमत्र केवलं- न कापि शिक्षा विफलायते कचित् महाफला स्यात् समये समागते। हरी समेत हरिणो विपद्यते कपिः समुत्प्लुत्य तरौ हसत्यपि ॥ ५ ॥ भवतु तावत्, यथाभिलाषमेव सम्पादयामि । इति कोटिका ताख- चयञ्च दखा गगनगमनं नाटयति । মম; সখিনি ৰাগা বিষয়। वयस्य ! जानासि किमर्थमविकलशशिकलाविम- लामनाया अपि देव्यास्तादृशमाननमालिन्यम् ? । विद्। तुम ज्जेब णिस सि, अह मह अज्यावसाई गा जाणादि नि, किन्तु पिठसिमा चा जा सब लोब जाणादि ·हितीयारे गर्भाशः। २३ त्ति तुम ण बुझसि। णं पक्व, जहिं दिवारो णलिणीए कर देदि, तहिं जेब समए पढ़मगहीदा उसा पचिट्ठदि । (ठ) राजा। तेन हि नूनं त्वमेव देवी वृत्तान्तमिममावेदित- वानसि, यतो भवादृशेषु कतो वाविन्यासः खधूपेषु विन्यस्तो वहिरिव तत्क्षणात् परिस्फुरति । विदू। एसो हि णेसग्गियो धम्मो पच्छसवत्तिणो जणमा, जह स अकज्ज कटु परेसु पउत्तावेदि। णवा कहं चोरहिं राअधरं चोरिअ मण्डब्ब चोज्नं पमाणिद। (ड) ततः प्रविशति गगनादवतरन्तौ चित्रलेखा। चिव। इयं सा राजधानी, तत्कतमस्मिन् प्रदेश तावदव- तरामि ? । मङ्गल्या निर्दिश्य । इयं विपणि:, असौ पशुशाला, इद नाट्यमन्दिरम्, अमी होमग्टहाः, असौ सुधाधवला सौधमाला, इयं वापी, इदञ्च प्रमोटोपवनम् । अये ! कथमसी विदूषकेण समालपत्रु पविष्टस्तिष्ठति हरिदश्वः । अहो! विदूषकेण सह यः स लापः सोऽवश्यमेव श्रोतयः । अस्मि च प्रच्छन्नविद्यावती, तदस्मि व पवन एवावतरामि। इत्यवतीर्यकान्ते स्थिता । राजा। सखेदम् । वयस्य ! किं ब्रवीमि ? अहं हि सम्पति- (3) त्वमेव निर्णयसि, यथा मम मध्यवसायं देवी न जानाति इति, किन्तु निपु- विका सा यत् सर्वमेव जानातीसि त्वम बुध्यसे । ननु प्रचम्ब, यस्मिन् दिवाकरो मलि कर ददाति, तस्मिन्नेव समये प्रथमग्र होता जषा प्रतिते । (2) पष हि नैसर्गिको धर्मः प्रच्छतर्सिनो जनस्व, यथा स्वयमकार्य कवा परषु प्रवर्तयति। नवा कथं चौरः राजग्रह घोरयित्वा माहव्ये चौर्य प्रमाणितम् ? ।

·विराजसरोजिनी। २४ . देवौविरागमनुमत्य सरोजिनौं तां प्रेम विर्मोहविकलो विफलप्रयासः । पाणिस्थहम परिहाय चलन सुमेरी दुर्भाग्यतोऽद्य मरुभूमिमुपागतोऽस्मि ॥ ६ ॥ विदू। बअस्म ! दाणिं जाब सरोदणीए राजगन्धोबि तुए लक्खिदो?। (ढ) राना। रागगन्धोऽपि न लक्षितः। किन्तु स एव. संशय- विषयः । तथाच- कुसुमं धनुः, कुसुममेव शरः, कुसुमं गुण: कुसुमशस्त्रभृतः । अपि लक्षिता कुसुमितैव वधूः रतिसलवोऽपि न तथापि कथम् ॥ ७॥ चिव। अहो! स एवायमालापः, तद् यथार्थमेव निरणेषं यथा न खलु वारिप्रवाहः तीरमकतरमेव प्लावयत इति। विटू। बअस्म ! समस्मस, णक्तु पज्जुमो अपदे पद अप्पिन अकिदत्यो होदि। (ण) राजा। सखे ! इतोऽपि छायेव प्रतिकूलतां नीता देवी, ततोऽपि च दूरवत्ति नो सरोजिनी, तत्कुतः समाश्वासो हरि- दश्वस्य? (ट) क्यस्य ! इदानौं यावत् सगेजिन्या रागगन्धोऽपि त्वया नलचितः । (ब) क्यस्य ! समावसिद्धि, व खलु प्रद्युखोऽपद पदम् पर्पयित्वा पलतार्थों भवति।

·हितीया गर्भावः। २५ चित्र। अये! नियतिवशेन प्रातःसमय इव दूरवर्ति न्यपि साम्प्रतमेवासववर्तिनी भवेत् हरिदश्वस्य । विदू। अहो! समय अवेक्ख, ण क्खु केण बि मूलं गदुअ ज्नेव णारिएलरसो पिबीयदि। (त) राजा। अये! परोपदेशपेशल ! दुरतिक्रमो हि वियोग- मुहर्तमहिमा वियोगविधुराणाम् । विदू। अझो! तुम किं कड़ाहे तेलं अप्पिा पागदो। (थ) राजा। अये ! सुस्थान्तरा हि नाभिजानन्ति परक्लेशान् । तां जानन् हदयंगतां प्रियतमां तञ्चिन्तया तन्मय- स्तस्याचारकथां शृणोमि च पुनः पश्यामि चार स्मितम् । गाढ़ाश्लेषसुखान्यवाप्य च ततोऽपोच्छुर्यदालिङ्गित शून्यं वीच्य तदा प्रसारितकरो दग्धोऽस्मि चिन्ताग्निना ॥८॥ विदू। जं तुम एरिस करसि, ता जइ देई जाणिस्म दि। (द) राजा। तदा साचाचण्डी भविता। विदू। साहु, तदो तां पसारि पडिस्मसि । (ध (a) पहो! समयम् पपेचव, न खलु केनापि मूलं गत्व मारिलम्स: पौयते। (घ) पहो! त्वं किं कटाई सेवम् पर्पयित्वा पागतः । (द) यत् स्वमीहशं करोषि, तद यदि देवी शास्त्रवि। (1) साधु, ततस्ता प्रसार्यः पठिष्यसि ।

·विराजसरोजिनी। समाा पलमनेन ब्रूहि सावत्, केनाहमधुना देवीप्रसाद- भूमिर्भवेयम् । विद्। किं कहेमि ? सरोदणीदरमणपहुदि तुम इदो चिट्टसि, तदो गच्छसि, देई तु आगदुभ सपणे तुम अपावित्र आमिसा- लाहेण खाणलोलुहा केसरिणी बिअभिस कुप्पदि । (न) राजा। तेनैव खल्वभिधीयतां कोपप्रशमोपायः । विदू। अज्ज तुमं पढ़मं ज्जेब शअणे पडिम्म सि, तदो जदा देई आगमिस्मदि, तदा तां अञ्चिस्मसि । (प) राजा। केन वस्तुना ? विदू। मबहो जं जं पसूणसर किखविस्म दि, तेण तेण ज्जब तुम पसूणेन देई अच्चिस्म सि । (फ) चित्र। अये! साधीयानयमुपायश्चिन्तितः । राजा। सम्मितम् । अये ! न खलु सा देवीजातिः, न च अनु- नयेन वा प्रयाति परितोषं, यस्याः खलु मान एव कोपः । तथाच- पूर्वं यत्नाहिविधकथिताऽप्यन्तिके नाभ्युपैति शेषे नेवाहिसजति जलं नासिकाशब्दयुक्तम् । । (ब) किं कथयामि सरोजिनौदर्शनप्रति त्वम् इतस्तिष्ठसि, सप्तो गच्छमि, देवी तुपागत्य शयने वामप्राप्य भामिषालामेन खादनलोलुभा केसरिणीव भृशं कुप्यति । (प) पद्य व प्रथममेव भयने पतिभ्यास, सतो यदा देवी पाममिष्यति, सदा पर्चयिास। वाम् (क) मन्यो य य प्रसूमयर शाति, न भवन पसूनम देवीम् पयिष्यसि ।

·२७ हितीबारे गर्भारः। भामर्षा) वपुषि च कृतं पाणिमुत्सायं याति देवी न स्याजवति महिषी किन्तु सा मामभ ॥८॥ भवतु, अद्य भवहिहितमुपायमेवावलखिये। मेपथ्यं गायनिक शानिः । तवैव वैतालिकः पठति । तूष्णोम्भू ता दिवसमुखरा सुप्तलोका पुरीयं एकैकश्च प्रहरिनिकरो वर्तते हारबन्दे। यातां रात्रीमपि परिहरन् याति चन्द्रः प्रतीचौं जाता यूनां नयनपथगा स्त्रीसपत्नी च निद्रा ॥ १० ॥ राजा। सचकितमाकायते। विदू। हन्त ! अज्ज बि गदो तुह अणुणअसमो, जेण सा सअणं आगदु बिमणाअन्ती गदात्ति तकेमि । (ब) राजा। वयस्य ! तेन हि भवानितो निजनिलयमेव प्रति- ष्ठताम्, अहमपि इत एव गच्छामि। विदूषको निष्क्रान्तः। पन्तर्यवनिकीमारणाम। ततः प्रविशति राजा चिवलेखा च तमनुमति । राजा । पर्यङमारुह्य सनिश्वासम् । प्रियतमे ! सरोजिनि! पातुं खलु भवतीवदनचन्द्रिका नयनं मे सततमेव साभिलाषम् । अपि च भवत्याः प्रथमदर्शनात् प्रभृति मम वैराग्य विषये देव्याध, अरुचिराहार शरीर च, शून्यता प्राशायां मनसि च, (ক) । অৱৰি ৰখাৰুণ:, ঐ ৰা ময়নার বিমলায়লা बबितयामि।

·२८ विराजसरोजिनी। वियोग: सुखेन त्वया च, कण्टकमङ्गे वत्सङ्गे च नित्यमेव वर्तते। किञ्च मया हि दूरता भवत्याः समीपता दुःखस्य, अनुकूलमौत्सुक्य विरोधी पुष्पधन्वा, रतिर्भवत्यां विरतिः कामे चानुभूयते। अयि ! अनधिगतपरक ! मादृशे विवशजन- विशेषे किमुतान्यथा किमपि सशेष ? येन हृदयं गतापि दर्शनं न ददासि । पश्य- हृदये प्रतिभासि सन्तत व्यथकस्त्वहिरहस्तथापि में। विषमे समये समागते विगुणत्वं हि गुणोऽपि गच्छति ॥ ११ ॥ चित्र। विशेषणं परिवर्तयन्ती .सरोजिन्यपि भवन्तमेता- वन्ये व वक्ति। राजा। अयि ! कुसुमायुध ! ननु मामेव पराजेतुं भवत- स्तूणमद्य नूनं शरशून्यं भविता। तथापि- सम्प्रेषयन् यदि रतिं हदि मत्प्रियाया मा सर्वदा प्रहरषे तदपोष्टमेव । दाता विनिन्दति धनानि यदि प्रदाय प्रार्थी प्रकुप्यति तदा न कदापि तस्मै ॥ १२ ॥ पहो! अनङ्गोऽहमस्मि प्रहारपटुश्चेति मा कुरु गर्व येन सावत्, पनाः किल वसन्तो मलयानिलच, तयोरपि भवत्तो न्यूनं न खलु प्रहारपाटवम् । तथाच- -

·द्वितीया गर्भावः।
कुर्ववङ्ग मुशीतं मलयगिरिमरुत्तापयत्यन्तरव
पुष्पामोदं वसम्तो दददपि कुरुते चेतसि क्लेशजालम् ।
तस्मात् कन्दर्प ! दर्प परिहर नितरामात्मनेपुण्यजन्य
श्रेयान श्रेयसोऽन्ते भवति हि भुवने कस्यचित् स्वाभिमान: ॥१३॥
चिव। अयि मालवेखर ! आसवविनाश एव ते विषाद एषः,
तत्कथमेतावदाकुलोऽसि । अथवा कादम्बिनीपरिपिहितप्रायो
हि विवखान् विशेषेण तीक्ष्णो भवति। भवतु, विफलो मे
विलम्बः, सम्पति हि प्रियसखी मे शतश्चिकेनेव दश्यमाना,
शून्यतयेव वक्षसि यद्यमाणा, वहिवन्तेनेव वीज्यमाना-
नहि निजनिलये वा पुष्पशय्यातले वा
न पुनरुपवने वा सङ्गतौ वा सखीभिः ।
मदनपवनवाणाविध्यमानव दीना
न भवितुमिह शक्ता स्थैर्यमाप्तुं कदाचित् ॥ १४ ॥
भवतु, निद्रापयामि तावदेनम् । मन्त्रपाठममिनीय सर्षपान् विकिरति ।
राजा। देवि ! अद्य भवतीमनुनेतुमेवाहमुपनीतोऽस्मि, किन्तु
तथापि लोचनचुम्बिनी सुप्तिरेषा सपत्नीव भवत्याः प्रतिकूलता-
माचरति। अहो! सुषुप्ति म महदारामस्थानं शरीरिणाम् ।
तथाहि यस्याम् अस्पष्ट मिव ।
न क्लेशलेशो विषयस्पृहा च
मोहो नवा, नेन्द्रियत्तिरस्ति ।
तत्त्वज्ञता कारणमन्तरण
सा प्राणिनां मुक्तिरियं हि निद्रा ॥ १५ ॥

·विराजसरोजिनी। हन्त भोः । यतादपि न मनोमि लोधनयुगलमुन्बोलयितुम् । । इति निद्राति । । ततः प्रविशति विषखा देवी। देवो। राजानमवलोक्य । अन्महे ! अब्ज महन्त जेब अनुग्गह पेक्वामि, जेण दाणिं आब इदो तदो परिमग्गिा बि जो रण दिउब्बो, सो पढ़मं ज्नेब अज्ज आपदो। अधवा परिचमण- समए हि णिम्मनस्म गन्धं गेहदि साहओ भोदु, पेक्खामि दाब हिद्दिदो णबत्ति। (भ) इत्युपसर्पति । चिव। कथमियं देवी, तत् किमनामपि निद्रापयामि ? मैवं सावत्, नहि भवति युक्तिमती परार्था खलु परवञ्चना । राजा। स्वप्ने प्रलपति । अयि प्रियतम ! गन्धर्वराजनन्दिनि! सरोजिनि ! दयितापि निर्दयेव, स्पृश्यमानापि कृतमामेव कथ- मदृश्यमाना भवसि ? किन्तु अस्मिन् विनिमये लाभस्ताव- समव । पश्य- व केवलं हतवती हृदयं मदीयं रूपं समस्तमपि ते इतवानहन्तु । व तत्त रक्षितवती निजसर्वगाते प्रावेशयं तव तु रूपमहं दल ॥ १६ ॥ - (1) मह । (प्रत्यावर्थ सूचकमव्ययम् ) पद्य महातमिवानुयह प्रेचे, येन इदानीं यावत इतमतः परिमायापि यो न दृष्टपूर्व:, स प्रथममेवाध पागतः । अथवा परित्यजनसमयेहि निम्त्यस्य गन्ध राति साधकः। भवन, प्रेचे नाव निद्रितो नवेति।

·हितीया गर्भारः। चित्र। मालम् । अये ! इयं देवी सबिहिता, तत् किमिद प्रलपति राजा ?। यत् सत्येयं किल लोकवार्ता,यवास्ति बक- भयं तत्रैवाविर्भवति विभावरी। तम्मन्ये, सरोजिनी हरिदश्व- योगः सान्तराय इति। देयो। सरोषविषाद। हिअ ! कोस तुह अज्जवि अन्नउत्तो- बरि एरिसो सिणेहो? कमलिणोरस पिबीत्र केवलपक्सपबणेण सौदलोकाटु उज्जदे महुअरे मुहलं जेब जुत्तौं कुमुदिणीए हद्दी अंसददं जेब सुमरेमि, सो मं परिचादि। (ब) प्रतिसनलमयना रानानं पश्यति। चिव। देवि! युज्यत एव विषाद एष ते। परतरणिमधि- रूढ़े हि कर्णधार परिहीयमाणा पुनरात्मतरणिः प्रायेण परि- भ्रमति। देवौ। सरोषम् । धूत ! धूत ! चिट्ट दाब तुम, अबिलम्ब ज्नेक तुह पड़िसोहं करमि। चिन्तयित्वा। एब्ब दाब। लिपि विन्यस्य रामहस्ते पवमर्पयति । भोदु, सुणाि दाब परं किं पलबदि । (म) प्रत्येकान्त तिष्ठति। चिव। महो! रजनौं यावदितो न यास्यति देवी, तदद्य (4) उदय ! कैन तव अद्यापि आर्यपुवोपरि ईशः बैं? बमषिनीरसं पौवा केवलपचपवनेन शीतलौका मुद्यते मधुकर मुद्रयमेव युक्त कुमुदिन्या: हा धिक् ! सं सततमेव बरामि, स मां परित्यजति । () पूतं ! धूर्त ! तिष्ठ तावल, पविलवमेव सब प्रतिशोध परोमि। एवं वापत् । मतपणोमि वापत् परकिं प्रलपति।

·विराजसरोजिनी। न किमपि भविता। भवतु वा मिमां सरोजिनीमावेदयामि तावत्। इति निष्कान्ता । ततः प्रविधति मगेजिमी। । सरो। अये! अनुचरसमालोचनापरिचितमिदं हरिदख- शयनमन्दिर यावत् प्रविशामि। अहो! इयमस्मि सरोजिनी हरिदखहरणाय स्वभावचतुरां चित्रलेखां सम्प्रेथ बलवत्सन्दि- हामा संवृत्ता। येन हि आहारमाहत्तु वुभुक्षमाणस्य नियोगः सम्पद्यते खलु निजनैराश्याय । विलोक्य । हन्त भोः ! स एवायं शयितस्तिष्ठति। मानुरागम्। यदि मदीयेन चक्षुषा अमु किलावलोकयन्ति लोकाः, तदायं ममेव तेषामपि प्रियतमो भवेत् । भवतु, यथा केवलं अयमेव मां पश्यति, तथा प्रच्छना भवेयम्। इत्येकान्तमवलन्वते । नेपथ्य मध्यमबामिक: शहध्वनिः । राजा। चकित नयममुन्मौल्य। अहो! गभीरयं विभावरी। तथाहि- एकैक: प्रहरी पुरीपरिसरे जागति दी नदन् कश्चित् कूजति कोकिलञ्च, मधुलिट् पुष्पे वसन् गुञ्जति । वातो वाति शनैः शनैः सनिनदं शुष्कञ्च पर्ण वहन् विश्राम्यन्ति शरीरिण: सदयया क्रोड़े कता निद्रया ॥ १७ ॥ शयनीयमवलोक्य । कथमद्यापि विलम्बते देवी ? अथवा उपत्य मामुपात्तनिद्रमवलोकमाना कृतमाना प्रतिनिवृत्ता भवेत् । अहो ! वामति सान्वया खलु संज्ञा सोमन्तिनीनाम् । तथाहि ·1 द्वितीया गर्भाः। AY : ! खपिति च वामपाखें दक्षिणेऽपि च समाचरति वामम् । वीक्षते च वामदृश महतो हि निपुणतां विधातुः ॥ १८ ॥ भवतु, पश्यामि तावत् । समन्तादवलोक्य सरोजिनीमङ्गल्या निदि श्व अये! केयं लक्ष्मोरिव सोधस्य, चन्द्रिकेव लोचनयुगलस्य, महौषधिरिव मदनामयस्य चित्रिता कामिनीमूतिः ? अहो! स्पन्दनवतीयं न चित्रिता। तत् किमयं मे स्वप्रः ? उत वा कामिनीमूर्तिरेवेयम् ?। अहो! रूपमिदम् अलौकिकमहि- तोयञ्च परिलच्यते। तथाहि-- शशिकला सकला तनुमण्डले नयनयोरनयोरसितोत्यले। विकसितञ्च सितं कमलं मुखे समुदये च सुवर्णलता मता ॥ १८ ॥ तम्मन्ये+ जात: पर्वविधुर्विधुन्तुदभयान्मु त्या कलङ्क मुखं भूते परुहः कुचौ च कलिके भीत्या हिमांशोः करात् । कान्तः किन्तु पिवेत्तदेव हि मुख महेत् करेणैव तो सर्वः क्लेशमुपेत्यदृष्टवशतो हन्तान्यजन्मन्यपि ॥ २० ॥ : सरो। बेपते। देवी। सावष्टम्भमाकांयति । नेपथ्ये । देबि ! सारस्मदनन्दिनि ! गेङ्ग बिदूसअं, अह म्बि तुह बिपत्ति रमो कमि। (य) (य) दैवि ! सारस्वतनन्दिनि ! यहाण विदूषकम्, अहमपि तव विज्ञान राम: कषयामि।

·३४ विराजसरोजिनी। देवी। सगर्व निष्काला। मरो। सवास विलोक्य निवस च। परापतति हि देवी परिचारिका तदत न मे सफलमवस्थानम्। हन्त भोः ! विघ्नबहुला दि प्रायशः फलसिद्धिः । आगमनमिदं मे दुःसमयदूषितम् । तथाच- मालवेशनिकटे प्रगल्भता संशयोऽप्यजनि मे सखोजने। दुर्जनात् पथि महाभयं स्थित मन्मथेन विहिताहमाकुला ॥ २१ ॥ इति निष्कासा। राजा। विलोक्य सविषादम्। हन्त ! हम्स ! प्रस्थितेयं लावण्यमयी मूतिः । किमियं सरोजिनी ? अथवा सरोजिनीसमाना काचि- दन्या ? उत वा स्वा एव ? । धिक् कष्टम् ! नाशक व किल वाचापि निणेतुम् । येन हि मादृशानाम्- इच्छा वक्त भवति महतो, किन्तु वक्तं न शक्त: शतो सत्यां स्फुरति हृदये किं ब्रवीमीति तर्कः । चित्त लज्जा, परजनभयं, देहकम्मोऽप्युपैति यूनामेते दयितयुवतेरन्तिकेऽप्यन्तरायाः ॥ २२ ॥ प्रविश्य देवो परिचारिका । जेदु जेदु भट्टा, देव ! देई भवन्तं पाम- न्देदि। (र) सारम् । कुत्र देवी । - (र)बयतु जयत भां। देव ! देवी भवामामधयति ।

·हितीयारे गर्भाः ।
३५
परि। पमदसोई। (ल)
राजा। तदुपदिश पन्यानम्। खगतम्। न जाने देवी किमद्य
विधास्यति ।
इति निषकान्ती।
गर्भाङ्गः ।
हितीयोऽङ्कः ।
ततः प्रविशति सपरिवारा देवौ विदूषकश्च ।
देवो। माहब ! कहिं किंणिमित्त तुह बप्रस्मो डदा-
सोणो सम्बुत्तो ति। (क)
विदू। भोदि ! साहु पुच्छिदोह्मि, पढ़म दाब कहि कधं
तुमं पुरिसोसि ? । (ख)
देवी। सम्मितम् । केरिस ? । (ग)
विद् । जेण भोदी पहु, सो तुह आअत्तो त्ति । (घ)
देवो। धृत्त ! परिश्च दाब सढ़त्तणं, कधेहि कधं तुह
बअस्मो उदासीणो सम्बुत्तो। (ङ)
विटू । भोदि! णं संसारिणं उनेब तं पेक्वामि, मेर
(ख) प्रमदसौधे ।
(क) माधव ! वय किं निमित्तं तव वयस्य उदासीनः संहत्त इति ।
(ख) भवति ! साध प ... प्रथमं तावत् कथय कषं बपुरषोऽसि ?
(ग) कोशम?
(घ) येन भवतोप्रभुः स तव पायत रति ।
(छ) धूर्त ! परित्यज तावत् गठवः कथय कयं तव वयस उदासीन: सातः ।

·विराजसरोजिनी। सकता मेक्सानि जण बअस्मेण दण्डो ण मगहीदो घरै खाअणं विण परिश्वतं गवा णरादो णिकन्त। (च) देवी। धूत्त ! दाणिं बि ण कधेसि ? हला चबलिए ! णं इमिणा रस्मिणा संजमाबेहि दाब। (छ) चप। रश्मिमाददाति । विद् । ( सात्र्तस्वर) को को एत्य चिट्ठसि ? सोगधं सोग एहि, देई उच्छग्ग अकटुथ मं णरबलिं देदि। (ज) ततः प्रविशति राजा मलिना च । मलि। भहिणि ! एसो भट्टा। (झ) देवी चपलिका च। कञ्चित् सम्भान्ता। राजा। बात्मगतम्। नोलं निचोलयुगलं ललिताङ्गकान्ति हेनो लतां मरकतांशरिवावृणोति । चारुस्मितं कुटिलवीक्षणमाततं तत् सा कीदृशीति मन एव विबुध्यते मे ॥ २३ ॥ (च) भवति ! नमु संसारिखमेव ते प्रक्षे, येन वयस्येन दषो न होता, यह खादनमपि न परित्यक्र, नवा नगरात् निष्कान्तम् । (छ) पतं! इदानीमपि न कथयसि ? इला चपलिके! एनमनेन रश्मिना संयमय तावत्। । (न) क कोऽत्र तिष्ठसित शीघ्र शौनमहि, देवी उत्सममकला मां भर बस्ति ददाति । (क) भनि ! एक मा। OY ·द्वितीयोऽतः। विद्। बस्स ! तुह पाणभौदी विणस्थि, जेण सज्जेब केसरिणोमुहे णिपड़िदोसि । (अ) सभयं देवोमुखमवलोक्य पात्मगतम्। इयमेकासाधारणविल- क्षणा जातिः । तथाच- सरले कुटिलाचारा सुलभ दुर्लभा पुनः । मृदुले कठिना नित्यमपमाने च मानिनी ॥ २४ ॥ देगी। सुहागमणं महाराअस्म । (ट) राजा। विशेषतो भवतीदर्शनेन । खगतम् । अयमद्य नवीनोप- चारः, यदार्यपुत्रपदे महाराजेति। देवो। प णद त्ति कधिदब्बे विसेसद त्ति कधिदं । (ठ) राजा। सभङ्ग विदूषकमुखमवलोक्य । विटू। मए क्लु, सरोदणौणामहे बि ण किदं, ता कीस तुए मह उबरि कड़वो करीअदि। (ड) देवो। मुह ! ब्वह्मण ! तुए सरोइणोणामहेअंबिण किदं किन्तु महाराएण जब किदं, इहमन्तको विसुमरेदि ? । (ढ). (ब) वयस्य ! तव प्रापभौतिरपि नास्ति, येन खयमेव केसरियौमुख निय- तितोऽसि । (ट) शुभागमनं महाराजस्य ? । (3) মুনন নি রূঘঘিমল্ম মিম ছবি হৃথিন। (3) मया सरोजिनीनामधेयमपि न अतं, तत् केन त्वया मम उपरि कटाच: क्रियते। (ढ) मुन्ध ! ब्राक्षण! त्वया सरोजिनीनामधियमपि न अतं, किन्तु महारानमेव क्रवम, इष्टमन्त्र की विखारति।

·विराजसरोजिनी।
!
राजा। प्रिये ! मृषावचनरचना हि लोकानां लघुताहेतुः ।
देवी। ता सञ्च, सञ्चरपण तु ण लहुदाहेदु । (ण)
राजा। प्रिये! प्रणयिनि जनेऽपि परिहासः समयविशेषा-
दशनिसमानः ।
देवो। परिहासो जेब असणिसमाणो, णक्षु सम्बकधा । (त)
राजा। देवि! ईदृशी सत्यता कुतस्त्वया प्रतीता ?।
देवो। चबलिए ! तुबराए तुम महाराअस्म पन्नके पत्तं
परिमनिष आपच्छ । (थ)
चप। जं पाणबेदि भट्टिणी। इति निष्क्रम्य पवमादाय पुनः प्रविश्य ।
भद्विणि ! एदं तं पत्त। (द)
देवी। ग्रहीत्वा राजसो पुनरर्पयति ।
राजा। (ग्रहीत्वा ) वयस्य! वाचय। विदूषकस्यार्पयति ।
विद् । पवमादाय । ता जाणामि तुम एरिसो जब पण्डिदो । (ध)
इति वाचयति।
कमलिनीमधु षट्पद ! सम्भिवन्
सहयसे किमु शैवलिनी मधु ?।
(ब) तत्सत्यं, सत्यरचना तुम लघुताहेतुः ।
(त) परिहास एव पनिसमानः, न खलु सत्यकथा ।
(ब) चपलिक! त्वरया व महाराणस्य पयंस पर परिमाम्य पामच्छ ।
(द) महाज्ञापयति भयौं । भनि ! एतत् तत्त्वम् ।
(५) तत् नानामि त्वम् दश एव पसिनः ।

·हितीयोडा। अपि ददर्श भवान् युगपत् क्वचित् कमलशैवलयोः स्फुटतां योः । ॥२५॥ भोदि ! तुए तु सोलोष रपमा सिक्खिदा, ता किं प णाड़ा रमणा सिक्खा बि करोपदि। (न) चए। भट्ठिणि बह्मणे किं भणदि।(प) देवो। भव्य शूर्ण इमिणा मोदरिएम मोदप्रब्भमेण सिद्धि- लड्डुअं भक्खिदं । (फ) सहास। देवि ! पदविन्यासवशेन मन्ये, यथार्थमेवाभि- लक्षितं बयस्येन। देवो। पवमवलोक्यात्मगतम् । अबहे ! तुबराए व मए पदब्बदि- कमो लक्खिदो। प्रकाशम् । बालिपाए लिहिदे को हम पद- बिबेत्रो ? । (ब) राजा। इदं तावत् स्वभावसुलभं कौशलं लखनानाम् । दयो। मा दाब मा दाब विप्रत्येहि । (भ) विट। सभवमञ्चखि बहा। भोदि ! चण्डि ! तुए णिहिलं ज्ज व राजा। - () भवति ! त्वया तु नोकरचना विचिता, ता किम नाटकरचनाशिवापि क्रियो ? (प) भखि ! बाबर: किं भवति । (क) बदा नूनमनेन बौदरितच मोदकममेव मिहिनड्डकं भक्षितम् । (4) पम्हे : बरखा नमबा परवतिकमो लचितः। बाबिजया खिखिने को माम पदविवेक:!! (भ) मा सावत् मा तावत् विकत्यख ।

·विराजसरोजिनी।
।
असुरउल उन्म लिप कोबचरिदस्खोणं किदं, ता दाणिं एक
वि णं बअसमं मे देहि। (म)
राजा। धिक् वैधय ! प्रतिपादय तावत् स्थिरतामात्मनः,
देवि ! किमिति ?
देवो। सढ़ ! सिबिणप्पलाबो जेब पमाणं । (य)
राजा। स कीदृक् ?।
देवौ। म “अयि प्रियतम ! मन्धवराजनन्दिनि !" इत्यादि शोकान्त हाजोकसन्दर्भ
पठति।
राआ। इदमेव तवायथार्थ वचः ।
देवौ। चबलिए ! किं भणसि ? । (र)
अह्म हिं बि तादिसज्नेब सुणिदं । (ल)
विटू। बस्स ! एत्य बिारे बिप्रारपती ज्जेब तुह बादी (व)
देवौ। भोदु दाब, सरोदणों पेक्खि वित्र उम्मादेण बिअ
"अये : केयं लक्ष्मीरिव सोधस्य" इदो पहुदि पबन्धो केण उण
कधिदो ? । (श)
(A) भवति। चण्डि ! क्या निखिलमेव असुर कुलम् उन्ल्य कोपचरितार्थक
आतं, तदिदानीम् एकमप्यनं वयसं मे दी।
(य) छ! खपप्रलाप एवं प्रमालम् ।
(र) पलिके! किं भवसि ?।
(स) प्रमाभिरपि ताहममेव मृतम्
(व) वयस्य ! पर विचार विचारपतिलव तव वादी।
(2) भवतु सावन, सरोजिनौं प्रेच्य व उत्पादन व "बबेयं खौरिष
छौधर* इत: प्रति प्रबन्धः केन पुनः कथितः ।।

·- द्वितीयोऽमः। ४१ भात्मगतम। अहो! अस्मिन् खखवितथकथासमर्थने समाकुलोऽस्मि सवृत्तः। यतः- एकस्य मिथ्यावचनस्य रक्षण सहस्रमिथ्यावचनप्रयोजनम् । विहङ्गमं चालयितुं विहायसि विहिचिमं वस्तु वहु व्यपक्षते ॥ २६ ॥ हन्त भोः ! यदिच शशिनि मलिनता, दिननाथरथे तिमिर- सञ्चारः, हुताशने शीतलता, समीरणे च स्थिरता, सतां मनो- ऽनुकूला, तथापि सौमन्तिनीषु न स्वतन्त्रता। येन हि खतन्त्राणां रागो वदने, न पुनरात्मनि, अनुकम्पा शिरसि, न मनसि, सरलता भाषणे, नाचरणे, निम्मलता च विहसिते, न चान्तःकरण इति। किन्तु प्रणयिनि जने प्रतिपक्षतेव खयो- षिति प्रखरता संसारविरागविधायिनी मादृशाना, विषमविधिना मैव मे सङ्घटिता। तथाच- सन्ध्योपमा नियतरक्तमुखेन वामा वामोपमं जनमनोहरणेन रत्नम् । रत्नोपमश्च तमसा हरणेन सूर्य: सूर्योपमेयमतितीव्रतया च भार्या ॥ २७ ॥ अहो ! स खलु स्वप्न एव मे निखिलानर्थमूलम् । येन हि- साक्षाहीच्य सरोजिनीमिव मया सप्रेम यत्प्रेक्षित यतमालापि च चापलेन, मिलितुं गाढ़ोद्यमो यत्कृतः । !

·४२ विराजसरोजिनी । तन्मे सर्वमिवैन्द्रजालिकमभूहेव्या च दृष्टं पुनः खप्रोऽभूत् सुखसम्भवे विधिवशाडु:खे च साक्षाक्रिया ॥२८॥ देवौ। महाराष! तूसों भविष किं तकसि । (प) न किञ्चिदन्यत्, किन्तु भवत्या वाणोविन्यासकौशल- मेव केवलं तर्कयामि। देयो। महाराष! तुह सरोदणी भोटु, भबं बा सरोदणीए, तदो ए मे असुहं, किन्तु लोपण अङ्गुली अप्पिथ जा करेसि ता उमेब असुहं। (स) विद। जानामि भोदि ? जाणामि, बअस्मेण केबल णाम किदं सरोइणोए तदो जेब तुह्म हिं बिससल्लताड़िदाहिं विभ केसरिणीहिं उम्पत्तं, जइ लाहो भवे तदो। (ह) इति राजानं प्रति मुष्टि दर्शयति । चप। ब्बह्मण ! तुमं दाब तूसों होहि । (क) विद् । भोदि ! अहं उण ब्बह्मणो मज्मयीणं करीमि, ता सुण, जह सरोइौँ पेक्वअन्तण विष बअस्मेण पलबिदं तुम पडि वि तादिस करोअदु, तदो तुम पसमा होहि । (ख) (प) महागन ! तूपाम्भूत्वा कि तर्कशमि । (स) महाराज ! तब मरेजिमी भवतु, भवान् वा सोरजिन्याः, ततो न मैं पसुखं, किन्तु लोचने बालीम् पर्पयित्वा यत् करोषि तदेव पसुखम् । (2) आमामि भवति ! जानामि, वयस्येन केवल नाम कृतं मगेजिन्या: तत एक युमामि: विषमल्य साहिताभिरिव केसरिबोभियत, यदि लाभो भवेत, ततः । (क) बाखण ! त्वतावतधौ भव ।

·द्वितीयोगा। ४३ स्वगतम्। देवीदूषणमयुक्त मे। येन हि सापना नाम सौमन्तिनीनामनाशीविषविसृष्टम् अतररूपा महाविषम् । राजा। यतः यदा कान्तो रतामनुसरति काञ्चित् प्रियतमा तदन्या निर्वर्ण्य प्रभवति तदेवातिमलिना। प्रतीचीव प्राचौं दिनकरकरामर्षिततनु खतुल्यानां कश्चिन खलु सहते खाधिकसुखम् ॥ २८ ॥ हन्त ! विपदियं मे महती समासना। तथाच-हदयाप- हारिणी सरोजिनी, प्रमोदहारिणी देवी, शरीरशोषिणी चिन्ता, अवशकारिणी भार्याधीनता, सत्यवादितानाशिनी च स्वप्रवाणी। अपिच हृदये उत्कण्ठा देवीभयञ्च, नयने सरोजिनीरूपम् अश्रु च, अवणे सरोजिनौगानं देवीतर्जनञ्च, शरीरे रोमाञ्चजालम् अस्वास्थ्यञ्च परिलक्ष्यत इति । देयौ। अजउत्त! दिणणाधो हि पास जेब एकपोक- रिणोए पहूदाई कमलाई उप्फुल्लाई करदि, तेण ण ताण अलोस भोदि मस्मरो, ता जर तुम में बिसवित्र सरोदणी कामुत्रो भबे, तदो बरणसूप्पेण तां । (ग) इति अनुमोचनं माटयति । (ख) भवति ! पहं पुनार पो मध्यस्थत्व करोमि, तत् एण, यथा सरोजिनौं पंचमामेव वयस्येन प्रलपितं, त्वां प्रत्यपि सादृशं क्रियता, सतवं प्रसवा भव । (ग) पार्यपुत्र ! दिननाथो हि प्रकाशमेव एक पुष्करिण्या: प्रभूतानि कमलानि उत्फुल्लानि करोति, सेन न तेषाम पन्योन्य भवति मत्सरः, सह यदि त्वमा विजाप्य सरोजिनीबासको भवः, तदा वरणभूपंप ताम्- ·४४ विराजसरोजिनी। विद् । स्वगतम्। अणुणयं बि जाणादि देई । (घ) राजा। पामगतम्। अहो ! विचित्र नाम चरित्र ललनानाम् । तथाहि- नहि भवति विलम्बः केशपाशं ग्रहीतुं न सपदि पतितुं वा पादयोरेककाले। शिरसि पतति वृष्टिः प्राक्, परं पादयोश्च जगति हि तरलानामेष एव स्वभावः ॥ ३० ॥ प्रकाश। प्रिये! खप्रप्रलापविशकलितविश्वासेन मनसा नार्हसि विद्देष्टुं विलपितुं वा। ननु कथयतु, भवतोमेव पृच्छामि, यदि स्वप्रे समधिरूढ़गजेन्द्रः सुरेन्द्रोऽहं गच्छामि सत्यलोकमिति प्रालपम्, तदा किन्नु भवती वैधव्यमाश्रयेत ? । देवौ। तादिसो हि सिविणो अह्म हिं पञ्चक्खौकिद सिबि- णदो बिसदिसो। (ङ) भट्ठिणि ! गेदु महाराश्रो सरोदणीं तेण का हाणी भोदिए ? । (च) विद् । चबलिए ! उजुअबुद्धिा तुम सि, ता सुण, सामि- जुबलस्म अहिबारबासी पाजणो कस्सब्बि कर ण देदित्ति मामी एक्कममा अत्तणो ज्न ब अहिारे पत्रां रक्सिदु इच्छदि त्ति। (छ) (घ) पनुनयमपि जानाति देवौ ?। (ङ) ताहमो हि स्वप्रः पम्माभिः प्रत्यक्षोकसखपात् विसदृशः । (च) भवि ! ग्टह्णातु महाराम: सरोजिनी तेन का हानिर्भवत्याः ।

·हितीयोऽङ्गः । ४५ देवी। हला चबलिए! दाणिं जाब असकज्जाई उमित्र जा परिचज्जा किदा, ताए फलस्म, संसारसुहम्म, जीविदप्पो अणस्म अहाणी। (ज) राजा। देवि! न खलु भविता भवत्याः कस्य चिदपि हानिः । येन हि मम- प्रथमा त्वयि प्रियतमे ! प्रियता नहि सा विनवति परेऽपि गता। अपरं तर स्वशिरसाश्रयते व्रततिनं तु त्यजति मूलमपि ॥ ३१ ॥ देवो। मुणिदं तुए चबलिए ! अबस्स जब अस्म परजणे पिअदा गमिस्मदि त्ति इमिणा सहाबिदं, ता अह्माणं किं इमेहिं बाबारहिं एहि गच्छह्म । (झ) इति चपलिकामलिनाभ्यां सह निष्क्रान्ता । राजा। देवि ! प्रसीद, परिहाय च परिजनानुनयम् उच्छिद्य च प्रणयपाशम्, प्रदाय च समुहगोपहारम्, निर्माय च लोचन- (छ) चपलिके ! जुकबुद्धि का त्वमसि, तत् शणु, खामियुगलस्व अधिकारवामी प्रजाजनः कस्यापि कर न ददातौति स्वामी एकस्य पात्मन एक अधिकार प्रजा रक्षितु- मिच्छतौति। (ज) इला चपलिके ! इदानौं यावत् अन्य कार्याणि उभित्वा यत् परिचर्या कता, तस्याः फलस्य, संसारसुखस्य, जोक्तिप्रयोजनस्य च हानि: । (झ) श्रुतं खया चपलिके! अवश्यमेवास्य परजने प्रियता गमिष्यति इत्पनेन शब्दित, तदस्माक विमभिर्व्यापार: एहि गच्छावः। .

·४६ विराजसरोजिनी। सलिलं, विस्मृतचिरानुरागा दर्शितनवविरागा जनितविषम- वियोगा, चपलेव चपलगमना, अमायामिनीव मलिनमुखी, वाराणसीगङ्गव दक्षिणविमुखी किमर्थं चलितासि ? । नेपथ्ये। तुम जब भिसलिङ्गी दिसो। (ज) विद् । बअस्म ! पोदरसा खजुरिया विश्र एसा गच्छदु, प्रणमामिट्ठउब्बां पहादे सूज्जो वित्र सरोणों गेह । (ट) मूर्ख! त्वमसि मे कथमभिन्नः केशस्य ? । न खलु परः परलेशमवगच्छति। नेपथ्र्य देवी मायति । भ्रान्तहदय ! त्यज विषयवासनां लान्त ! कुरु विषय क्षणिक भावनाम् । ऋतुराजो वसन्त पासोदशोकहेतुः साम्प्रतमपरागतो ददाति यन्त्रणाम् ॥ गजा। पाषण्यं । वयस्य ! सत्यमस्त्रि साम्प्रतमाकुलतमः ? -- यतः- सरोजिनीप्रणयपरीप्सु मे मनः चिरप्रियाप्रणय इतोऽनुकर्षति । उषस्थलि सरमि रस सरोरुहः पिपासुकं कुमुदरसास्कृतिर्वथा ॥ ३२ ॥ (ब) त्वमेव भिन्नलि दृय: । : (ट) क्यस्य ! पौतरमा खरिकेव एषा गछत, अन्यथामृष्टपूर्वी प्रभात एक इव सरोपिनों मारा ·द्वितीयोऽङ्कः सचिन्तम्। सखे ! परिहाय च तवान्तिकम्, उपत्य च विश्राम- मन्दिर, निद्राय च सहसा किं प्रालपं, किंवा समाचरं, न खलु तत् सम्प्रति स्मरामि। किन्तु अद्य सरोजिनीमवलोकित- वानिव शयनसौधे। विदू। सहासम्। इदो परं सब्ब ज्जेब सरोदणीमपेक्खि- स्ससि । (ठ) राजा। न खलु वयस्य ! सत्यमेवाद्य कृतार्थोऽस्मि सरोजिनी पश्यन् । विद्। सह बि दाणिं तुमं अकिदस्थो, जेण पढ़मं णेत्त- संजोत्रो, तदो हिअअसंजोओ, अज्ज तु सोहसंजोओ, जह उण बक्खोसंजोओ हुबिस्सदि, तहःतुम किदस्यो। (ड) राजा। सखे ! नूनमद्य स्वप्रे प्रलपितं मया, येन हि देवी विरता। सं विद्। परिचहीं तुके धोरोणं, जेण हलिजोइदस्स बित्र विसहस्स तुह केबल बट्टदि एक्कचिन्ता । (ढ) राजा। माधव ! महीयान् खलु धैर्यलोपी विरहमहिमा, दुःसंहश्च तरुणानाम् । अपिच- (3) पत: पर सर्वमेव सरोजिनोमय' प्रविष्यसे । (6) तथापि बदानी बमकता, येन प्रथम नेवमयोगः ततो हृदयसंयोगः, जयतु सौधयोगः, या पुनः वच:संयोगो भविष्यति, तथा त्वत्पर्यः । (द) परित्यक्तं त्वया धीरव, येन हलियोजितस्य व स्वमस्य तब वैवल बनते एकषिन्ता ·४८ ? विराजसरोजिनी। प्रतिजमपि धेयं विप्रयोगो भिनत्ति यदिति तदुपसर्गस्यात्मनो हि स्वभावः । गणगत-युजिधातुर्योगमर्थ व्यनक्ति गमयति खलु तस्य व्यस्तमर्थं विशब्दः ॥ ३३ ॥ विद। णं पुच्छेमि, सच तुए सअणसोहे सरोदणी पक्खिदा । (ण) राजा। किं ब्रवीमि ? सैव लावण्यमयो मूर्तिः, स एव हास:, तदेव सरलावलोकनं कथं सरोजिनी नेति प्रतीतिः । विदू। तहिं कधं परिञ्चत्ता ? । (त) तत्र खलु देवोपरिचारिकरितां गिरमाकर्ण्य प्रदीप- शिखेव तस्मिनेवान्तर्हिता। विद्। तहिं क्षु तुह देई सुहाघडीए मुहपिहाणिया सम्बुत्ता। (थ) राजा। अहो! सा खलु मे विरोधिनी संवृत्ता। येन हि अवलापि स्वाधीना, भीरुरपि महाराजविद्रोहिणी, दक्षिणानु- गतापि वामा, मनुष्यकन्यापि महिषी, वरवर्णिन्यपि विवर- वर्णिनी, गृहस्थापि दण्डधारिणी, सजलनयनापि रुक्ष्म दृष्टिः, पतिविदूषिकापि विदूषकविहेषिणो। हन्त भोः सरोजिनीलाभे कवा मनसि महानन्दः, नयने लावण्यमयी स्वर्गीयमूर्तिः, कर्णे राजा। (ग) मनु पृच्छामि, सत्य त्वया शयन सौधे सरोजिनी प्रेक्षिता?। (त) तहिं कथं परित्यता। (थ) ताई खलु तव देवी सधावस्या मुखपिधानिका संकता।

·द्वितीयोऽङ्कः । ४८ मधुमिश्रितं भ्रमरगुञ्जितम्, अधरे मधुराधरसुधा, वक्षसि च कमलकोमलं कलेवरं, क वा देवीतर्जने मनसि विषादः, नयने' सत्रासदृष्टिः, कणे केसरिणीगर्जनम्, अधर मालिन्यं वक्षसि च महतो कम्पा। तेन हि ममाशालता फलोन्मुखो जाता, प्रायेण देवी च तस्याः कतरिका। विटू। सरोइणी आअदा बा सिविणप्पहाबो बत्ति संसो जेब मे ण णस्मदि, जेण हि जइ सरोइणी आअदा, तह देबीए पेक्खि किं ण संजमिदा ?। (द) राजा। अये! नैनमर्थमवगच्छन्ति भवादृशाः । पश्य- अन्यैर्जनैरविदिता प्रविवेश याऽस्मिन् तां बडुमर्हति कथं प्रकृतैव देवी ? । या चेतनेत्यजनने, मरणे च याति योगी जनोऽपि नहि पश्यति कुत्रचित्ताम् ॥ ३४ ॥ स्वगतम्। अहो! चपले खल्वस्मिन् ब्राह्मणकुमार वचन- गोपनं मे वायसस्य भोजनौयगोपनमिव स्वस्यैव केवलमप्रत्य- क्षाय। भवतु, एवं तावत् । प्रकाशम्। सखे ! देवीवशतापन्न तया खल्वहमपुरुषोऽस्मि संवृत्तः । पश्य-- कन्या सा स्वयमेव मे ग्रहमगादन्तःपुरे किन्वहं सा दूरं निशि निर्भया गतवती, मूतोऽस्मि देव्या अहम् । (६) सरोजिनी भागता वा स्वप्नप्रभावो वेति संशय एव मे न नश्यति, येन हि परि सरोजिनी पागता, तदा देन्या प्रेक्ष्य किं न संयमिता । ४ ·विराजसरोजिनी। सा मां पश्यति सस्मितं, परजनाशी स्थितोऽहं पुन- रप्राणापहरः सदा तनुभृतां मृत्युः पराधीनता ॥ ३५ ॥ वयस्व ! तदमुमिन् शेषरात्रे त्वमित: शिक्षितां ललित- ललनामिव लोचनचुम्बिनी निद्रां भजस्व, अहमपि तावत् देवी प्रसादयामि। विदू। बस्स ! पसादणं काहुँ अबसादणं मा करहि । (ध) इति निकान्तः । गजा। हन्त ! किमत्र विधेयम् ? देवी विसर्जने गृहशून्यता, देवीरक्षणे पुनरधिवास: सरोजिनीविरहस्य, क सरोजिनौत्यन्वे- घणे उन्मत्तताप्रतीतिः, सरोजिनीलालसात्यागे जीवनविफलता, सरोजिनीस्पृहायाञ्च सततस्त्रीमूर्त्तिचिन्ता, उभयपरित्यागे च गृहत्याग एव युक्तः, किन्तु तथापि इदमत्रावधयं, सरोजिनी- मनविष्यन्नपि मन्मथेनेवोन्मत्तीभवयं, तन्मे सरोजिनीमन्विषत एव उन्मत्तीभावः श्रेयान् । किन्तु- अन्वेषणीयेव तथा सरोजिनी यथा परो वेत्ति न वित्तमोऽपि सन् । येषां प्रवईत यशश्च कम्मभिः कार्यञ्च सिध्येत त एव पण्डिताः ॥ ३६ ॥ इति निष्कासः। द्वितीयोऽङ्कः। . (4) वयस! प्रसादनं कम पसदन मा कर।

·तृतीयोऽङ्कः । 0000006- सत: प्रविशति राजपण्डितः शान्तदेवोपाध्यायः मम्भवत शिष्यवर्ग:। शान्त । अयि विवेकविहीनहृदय ! किमनया विषविषमया विषयवासनया ? एकोऽपि कार्यवशतो विविध स्वरूप यो नाटकाभिनयकज्जनवद्विभर्ति। एकैकशो रविरिव प्रतितोयभाण्ड यो भाति सर्वविषयेषु च तं स्मर त्वम् ॥ १ ॥ शिष्यः । उपाध्याय! कं नाम तमवगच्छामः ? । वत्स ! ब्रह्मति वेदान्तिनः, नित्य-शुद्ध-बुद्ध-मुक्ता- स्वभाव इति सांख्या:, महेश्वराद्यन्यतम इति पातञ्जलाः, मन्त्र- मय इति मीमांसकाः, परमात्मेति नैयायिका वैशेषिकाच, सर्वज्ञ इति वौद्धाः, लोकाचारसिद्ध इति चार्वाकाः, नारा. यण इति स्मार्ताः, हिरण्यगर्भ इति पौराणिकाः, शब्द इति वैयाकरणाः, शक्तिरिति शाताः, विष्णुरिति वैष्णवाः, शिव इति शैवाः, सूर्य इति सौराः, गणेश इति गाणपत्याः, गॅड् इति म्लेच्छाः, रहिम इति यवनाः, अन्य ऽपि वहवः सम्प्रदाया अपरनामानमोखरमामनन्ति । शिष्यः। तर्हि मादृशाः, किं नामानमोखरमुपासोरन् ? । मान्त। वत्स ! श्रुतिनाथ !

·विराजसरोजिनी। एकं हि वस्तु स्थितमैन्द्रजालिक यथा जगत् पश्यति भित्रनामकम् । एक तथैवेश्वरमत्र मानव: भिन्नाभिधं वक्ति समाजभेदतः ॥ २ ॥ तत् किल निजवंशपरम्परापरिप्राप्त एवेश्वरः समुपासनीयः । अपर: शिष्यः । उबमाअ! अहं कखु सत्तं पढ़िदु बाबारिदो झि जणएण, ता किं पढ़मं पढ़िदब्ब? । (क) वत्स ! सुशीलोऽसि नूतनवयाश्च तत् प्रथममिदमव- धातव्यम् । वेदे सुन्दरमन्दिरे स्थितिमतां मोक्षार्थनिर्देशिनि हारं व्याकरणं, पुराणममलो दीयः, प्रकोष्ठः स्मृतिः । स्तम्भाश्चास्तिकदर्शनानि, रसवत् काव्यच नव्या वधू- चार्वाकं स्वरु, रुन्दुरुर्जिनमतं, ज्योतिः कपाटं स्मृतम् ॥३॥ तत् किल शब्दशास्त्रमेव प्रथममध्येतव्यम् । ततः प्रविशति कटिदेशे वरणशुपमादाय विदूषकः । विदू। विलोक्य । हहो! तिणखाणण परितित्तो बिअ बिट्टो बिसहो मुहं चालअन्तो चिट्ठदि उबज्माओ सन्तदेवो, ता णं उबसप्पिन पुच्छमि। उपमृत्य। ओसरध अप्पपण्डिदाओ! ओसरध । (ख) (क ) उपाध्याय ! श्रह खलु शास्त्र पठितु व्यापारितोऽम्मि जनकेन, तत् कि प्रथमं पठितव्यम् । (ख) हा ! तपाखादनेन परितः व बडो वृषभ: मुखं चालयन् तिष्ठति उपा- ध्यायः मानदेवः, नदेनमुपसत्य पृच्छामि । अपसरत अल्पपगिड़ ता: । अपसरत । !

·हतीयोऽङ्कः । ५३ ! अति। माधव ! अपि कुशलमुदरेण सह भवत: ? । विटू। हहो अप्पपण्डिद ! उदरस्म कुसलं किं पुच्छसि ? जेण चउद्दसबारमेत्तभोअणण पादुआए वित्र उदरस्म :चम्ममत्तं अबसिड, तदो मह बि अउसलं आपड़िदं । (ग) श्रुति । (विहस्य) अये! धर्मशास्त्रे खलु वारयाधिक भोजनं निषिद्धमस्ति, तत्कथं चतुर्दशवारभोजनम् ?। विदू। हहो अप्पपण्डिद! एरिसम्म रस्मो अहिआरे ण बसामि, जेण चउद्दसबारं ज्नेब अस्म लहामि । किन्तु कहिं बि लड्डु, कहिं बि सकरां, कहिं बि मोदअ खाएमि। भोदु, भोसर अप्पपण्डिद ! ओसर। इत्युपाध्यायमुपसर्पति । (घ) विलोक्य । माधव ! वैवाहिकशूर्पवहने किं प्रयो- जनम् ?। विदू। उबज्मा ! तुह्म केबलं कुदो णिमन्तणपत्तं आअदं, कहिं बा हुबिस्मदि त्ति चिन्तेध, इदी जा महाराषो उम्पत्ती- भूदो, देई बि महाराअघरे पोकरिणों खणादि त्ति ण पेक्खध । (ङ) ! (ग) हो ! अल्पपण्डित : उदरस्य कुशलं किं पृच्छसि ? येन चतुर्दशवारमाव- भोजनेन पादुकाया 14 उदरस्य चर्ममानमवशिष्टं, ततो ममापि पकुशलमापतितम् । (घ) हो पपपण्डित ! ईदृशस्य राज्ञोऽधिकार न बसामि, येन चतुर्दशवार- मेक पत्र लभे। किनु कस्मिन्नपि लड्डकं, कस्मिनपि मर्करा, कस्मिबपि मोदक खादामि। भवतु पपसर अल्पपडित ! पपसर ।

·५४ ! विराजसरोजिनी। शान्त। अये ! प्रकृतमिदानीमभिधीयताम् । विद् । उबझा ! तत्यभप्रदा महाराएण कहिं बि बारा- णसीणभर सरोदणीत्ति गन्धब्बकसभा पक्खिदा, राअसहाब- सुलहेण कामेण अहिलसिदा अ परिणेदु, देई तु बिरोहिणी जाणिव सब्ब ज्जेब पउरमहिलाअणं तां बरौद् णिबारदि त्ति । (च) शान्त। तहि किमिति भवान् शूर्पधरः संवृत्तः ? । विद्। तुह सत्रासादो बबस्थां गहौटु, णं कधेहि, अहं इत्थिा भबित्र इमिणा सूप्पेण महाराअपरिणौदा सरोइणों बरोदु सक्कणोमि णबत्ति, जेण देईणिसिहो णाबरो महिला- अणो आगमिस्मदि त्ति। (छ) सहासम्। अये ! किमिति प्रष्टुं नापर पण्डितमवाप्त- शान्ता ! वानसि ?। (ङ) उपाध्याय ! यूयं केवलं कुतो निमन्त्रणपत्रमागतं, कस्मिन् वा भविष्यतीति चिन्तयत, तो यत् महागज उन्मत्तीभूतः, देव्यपि महाराजगह पुष्करिणी खनौति न प्रक्षध्वं । . (च) उपाध्याय ! तवभवता महाराजन कस्मिन्नपि वाराणमौनगरे मरोजिनौति गन्धर्वकन्धका प्रक्षिता, राजखमावसुलभेन कामन अभिलषिता च परिपोतु, देवी तु विरोधिनी ज्ञात्वा सर्वमेव पौरमहिलाजनं तां वरौतु निवारयतीति । (क) सव सकाथात् व्यवस्था यहौतु, ननु कथय, बहस्त्रौमूत्वा पमेन रूपेण महाराजपरियौता सरोजिनौं वरौतु शक्नोमि मवेति येन देवौनिषिद्धो नापरी महिलाजन बाममिष्यतीति।

·द्वतीयोऽङ्गः । विदू। सच्चं उबझा! मए क्खु सब्ब जेब उक्कोप मन्दिर परिमग्गिा बि णाबरो धम्पसत्तपण्डिदो लडो। (ज) शान्त । धिङ् मूर्ख ! पण्डिता: किमुत्कोचहराः ? । विद्। कोबि कोबि । (क) शान्त। अये ! समासनासु जीवनविपत्सु पापमपि केचिदङ्गो- कुर्वन्ति । येन हि सम्प्रति दुष्करा समुपस्थिता सुधोजनानां नीवनयात्रा । तथाच- चुल्लों वह्नियुतां विधाय वनिता म्लानानना ध्यायति बाला भोजनभाजनं निदधतः पश्यन्ति मातुर्मुखम् । विप्र दासमुरीकरोति न जनो, नास्ति प्रभूणां दया नष्ट देहबलं, ग्राहेऽपि न धनं क: स्याटुपायस्तदा ॥ ४ ॥ अपिच- वाल्ये वेतसताड़नं, प्रियतमाविश्लेषणं यौवने, प्रौढ़े च कुटिदर्शनञ्च धनिनां पाश्चात्यशिक्षावताम् । वाईक्ये पठितु शिशोर्गतवतो विच्छेदजा यन्त्रणा सर्वक्लेशनिदर्शनार्थमसृजज्जाति बुधानां विधिः ॥ ५ ॥ मविषादम्। अहो वत : दिने दिने मन्दभाग्यतया खल्वार्य- जातीनां चिरन्तनं सकलमेव लुप्तप्रायम् । तथाहि सम्प्रति याश्चात्यशिक्षावतिनां युगान्तरप्रवर्तकानामिव नूतनधनिनाम्- मया खन्नु सर्वम उत्की नमन्दिरं परिमायापि (ज) सत्यम्, उपाध्याय ! বী মানি লক্ষ্ম:। (क) कोऽपि कोऽपि ·विराजसरोजिनी। गाढ़ा भक्तिर्विसदृशजने, देवतायां विरक्ति- र्नामावल्यां भकुटिरचना, वम्मसु प्रेमदृष्टिः । हित्वा देवातनवरसामार्यभाषां सुधावत् आस्ते भाषास्वपसदगणैश्चर्वितासु प्रवृत्तिः ॥ ६ ॥ अपर: शिष्यः। उबझा ! तहिं ब्रह्म मिचुम्बि अङ्गीकरिअ ण पढ़ह्म सत्तं । (ञ) श्रुति। उपाध्यान ! तदिमं नूतनसम्प्रदायमवगच्छतो मे वल- वहिषममन्तःकरणम् । शान्त। वत्मौ ! न खलु विचिकित्सितव्य श्रीमद्भिः। येन हि- लवूवा हेयं वा स्त्ररतु वदतु प्राकृतजनो विना वित्त देहो भवतु च कृश: सौदतु मनः । स्वधर्मार्थ तत्राप्य चितमधुना शास्त्रपठनं जनान् पृष्ठप्रेक्षानपि शिशिरसूर्यास्त्यजति न ॥ ७ ॥ विदू। उबझा ! उबझा ! एसा किं तुह्माणं बवत्था ? ता तुमं चिट्ठ, अहं जामि। अहं मणू, अहं बिस्मामित्तो, अहं जसबको, अहं जं करेमि तं सत्तं, ता अहं इत्थिा भविभ सरोइणों बरस्म । (ट) इति विविधभा मिषकान्तः । (अ) उपाध्याय ! तर्हि खलु वयं मृत्युमपि अङ्गीकृत्य न पठाम: शास्त्रम् । (ट) उपाध्याय ! उपाध्याय ! एषा किं युष्माकं व्यवस्था ?। सत् त्वं तिष्ठ, अहं यामि, अहं मनुः, अह विश्वामित्र:, अयाजवलक्यः, पई यत् करोमि तत् शास्त्र, सदई स्वीभूत्वा सरोजिनौं वरिष्यामि।

·५७ तृतीयोऽङ्कः । विलोकय। अहो! वैधयनिर्गमेन शान्तिमापवाः स्मः । ननु वत्सौ ! पश्यतं खलु सूरो दूरमधिरूढ़ो गगनस्य, तन्मध्य- न्दिनमापतितम् आह्निकसमयश्चेति गच्छामः । श्रुति। यदाज्ञापयत्युपाध्यायः । इति निषकान्ताः सव। विष्कम्भकः । तत: प्रविति सचिन्त: सुबाहुः । सवाहुः। अहो! यथार्थेयं किल लोकधारणा, यत् साधारणी खलु गङ्गा सती च रमणीति । येन हि- हिमशिखरिशिखान्ताज्जागौं सन्निपत्य पथि जलधिमलब्धाऽप्यन्यसिन्धुन याति । दयितमलभमाना नापरं सत्यपि स्त्री भुवि कथमथवा स्यात् पावनी स्पर्शमात्रम् ॥ ८॥ प्रये मूढ़हृदय ! वं खलु प्रियया विप्रलभ्यसे, मनोरथेन विडम्बासे, मादृशा परेण परिहस्यसे, सरोजिन्या च प्रत्या- ख्यायसे, तथापि न ते निवृत्तिरस्ति, न वा विषादः, तन्मन्ये वराहशिक्षिता तवयं गतिः । तजनौमुत्तोल्य । अये खलशिरो- मणे ! मीनकेतन ! अपराधिनि मयि किमिति निरन्तरमेव प्रकटयसि प्रहारपाटवम् ? । अथवा युतामेतत् । यतः- अहं किल लशकरोऽस्मि दानवः भवान् पुनर्देवगणेषु गण्यते । !

·विराजसरोजिनी। विरोधिता तेन हि नः पुरातनी न शत्रुता जातिकता प्रशाम्यति ॥ ८ ॥ कृताञ्जलिः। हे अलौकिकयोधकुशल ! भवन्त', शतमपि प्रहर मां, किन्तु सरोजिनीमपि लक्षय । भवतु, अद्य प्राणानपि पणोकत्य सरोजिनीग्रहणे प्रवर्तिये। प्रद्युम्न ! स्तौमि इति किञ्चिदन्तरालं गच्छतिन नेपथ्यं गायति । देवी मम मनोरथपूरणे वैरिणी जाता दिने दिने आशालता क्रमशो विलयं गता। मनसि मनसि योगः देहयोः पुनर्वियोग: भवति न सुखभोगः कामेन विकलोकता ततः प्रविशति भयचकिता मरोभिनी। सगे। अहो! सुमदृशी खलु वृत्तिः प्रबले स्रोतसि निपति- तानां वेतसानां स्त्रीजितानाञ्च पुरुषाणाम् । तथाच--- अवलापि वलेन यं जनं ववशं वेशयते निरन्तरम् । भविता यदि सोऽपि पूरुषः सुतरां हन्त ! हता स्वतन्त्रता ॥ १० ॥ मानवेशत्यादिकं पुन: पठति । यत् किल मन्ये, तस्य रूपप्रवाहे सर्वाः खलु प्लवन्त युवतय इति । समन्तादवलोक्य परि- कामखि। सम्प्रति तु। .

·हतीयोऽङ्गः । सुबाहुः। मरोजिनी विलोक्य सोलासम् । हन्त भोः ! समुपखितयं चिन्तामात्रप्रमोहकारिणी विषादवैरिणी कामिनीमूर्तिः । अहो! निर्माणनैपुण्य विधः। तथाच- जरू स्तम्भौ, विरलविरला लोममाला च भित्तिः, हारं दृष्टिः, निधिरपि कुचश्छादनं केशपाश: । दीपो वक्त', नयनकुसुमे भ्र लते तोरणे च वामानाम्नी रतिसहचरस्योत्तमाऽट्टालिकेयम् ॥ ११ ॥ अहो! कविभावनापि सम्यगिमामक्षमा वर्णयितुम् । सम्मादृशस्तावदेतावन्मन्यते, यत् उदयमान: पूर्णिमाचन्द्रमाः, मकरन्दपूर्णञ्च नवारविन्द, इयञ्च कामिनीमूर्तिः, हरणार्थ त्रितयमिदं विधिनिर्मितं, तत्र प्रथमस्तिमिरहरण, द्वितीयं भ्रमरपिपासाहरण. टतोया च धैय्यहरणे यूनाम् । कथञ्चिटुपमन्य । अयि प्रियतम ! सरोजिनि ! चिरादपि मे दृष्टिपथं गतासि, तत् परिषिञ्च मे वचनामृतेन मदनानलशोषितं मनः । सरो। भयेन कम्पते। सवाहुः । विलोक्य। अयि गन्धर्वराजनन्दिनि ! किं नाम ते भयकारणम् ? प्रतिपादय तावदात्मन: स्थैर्यम्, अथवा युक्त खल्विदम् । यतः- तृष्णा” मधुप प्राप्त कम्पते च सरोजिनी । स चापि चिरविश्वासात् पतन् पिवति तन्मधु ॥ १२ ॥ भरी। समन्तादवलोकयति ।

·६० विराजसरोजिनी। सुबाहुः अयि विलासिनि ! किमिति विफलं दिशं विलोक- यसे ? न खलु ते किमपि भयकारणमस्ति । पश्य- दानवेषु राजत्व सुश्रीकेषु च नास्ति मे द्वितीयः । प्रियतमे किमतःपरं लिप्सनीयमस्ति कुमारीणाम् ॥१३॥ सरो। मुखमवनमय्य । ण क्खु साहुजणो परकलत्तं अहि- लसदि। (क) सुवाहुः । हन्त गन्धर्वकन्ये! यां खलु भवतीमात्मनोऽप्या- त्मीयतमां मन्य, कथं सा परकलत्रमिति ? । सरौ। ण क्खु हरिदस्मदो अणो मह अत्तजणो । (ख) सुवाहुः । विहस्य। अयि मुग्ध ! इयमेव भवतीनां विवेकविही- नता। तथाच- एकमेव दिवि यौवनं वयः एकमेव च सुखं निवासिनाम् । आमनन्ति किल नश्वरं सुख मर्त्यधामनि मनीषिणो नृणाम् ॥ १४ ॥ अधुना विवेचय दानवमानवयोः कतरस्ते साधीयानिति । सरो। अधोमुखौ। सदी इत्थिा हि एकस्मि अत्ताणं अप्पित्र अमस्मि वीदराबा होदि । (ग) ( क ) न खलु साधुजन: परकस्लवमभिलषति । (ख) न खलु हरिदश्वत: भन्यो मम आत्मजनः । (ग) सती स्त्री हि एकस्मिन् आत्मानम् भर्पयित्वा पन्धमिन् वीतरागा भवति ।

·हतीयोऽङ्कः। सुबाहुः । मरोजिनीं विलोक्यात्मगतम्। अहो! अस्याः खलु नयन- भावेन प्रत्याख्यानवचोऽपि मे मनोहरम् । अपिच- सुगन्धिमुखपङ्कजे स्फु रति तीव्रमप्यक्षरं विशालपुलकावली लसति देहवल्यामपि । किम तमिदं चिरस्मरणमद्य पश्याम्यह- मियं किमुत वा भवेदमिनवावलानां गतिः ॥ १५ ॥ प्रकाशम् । प्रार्थकः स्वयमुपागत: प्रिये ! तं विहाय कथमन्यमिच्छसि ? । अन्तिकस्थमपहाय पादपं दूरगं किमु लतावलम्बते ? ॥ १६ ॥ मरो। अत्ता जेब मह णत्थि। इति स्तोकं स्तोकं चलति । (घ) सुबाहुः। सखेदम्। अयि सरलवालिके! उपसंहर चरणसञ्चा- रणं, परिवर्त्तय हृदयावेगं, शिथिलय हरिदश्वानुरागं, प्रदेहि किङ्कर प्रणयप्रतिवचनं, वितर टषातुरे सरसकटाक्षवर्ष, निष्ठुर- तमे ! प्रस्थितायां खलु त्वयि त्वदेकशरणं नूनमेनं जनं निह- निष्थति चिरविपक्षो मनोभवः । सरो। सभयं चलत्य वा सवाहुः । चरण प्रणिपत्य । गन्धर्वराजनन्दिनि ! पश्य त्वदर्थमेव विशीर्णमिदं मे कलेवरम्, उत्सवप्रायञ्च जीवनं, तन्मयि शरणा- पने भवतु भवती करुणापरायणा। येन हि आश्रितेषु दया, (घ) पात्म व मम नास्ति।

·- सरी। विराजसरोजिनी। साधुषु सौहाह, प्रणयिषु प्रेमिकता, इमानि किल महता लक्षणानि। अपरां दिशमवलोक्य । अहमि बालिपा, ता कुदो मह- त्तणं । (ङ) सुवाहुः। नियतमे ! त्वदर्थमेवाहमस्मि पदे पदे प्रमत्तभाव- मापनः । यतः- आस्ते मे नगरी. बधूश्च सुषमा, राज्यञ्च निष्कण्टकं उत्फुल्लोपवनोपशोभिततटा वापी च सत्पङ्कजा। शान्तः साधुसुधोजन: परिजन:, सेना च हत्यखभाक् हिवैतानि हसामि रोदिमि पुनर्नृत्यामि जल्पा म्यपि ॥१७॥ अपिच त्वदर्थमेव- देहात् कान्ति,-विचलमनस: शान्तिरेकान्तिको मे नष्टा शक्ति: सततविकलादात्मनो देवता च । तस्मिन् देहे भृशमलिनता, तन्मनस्याकुलत्व तस्बिात्मन्यपि च भवती वर्तते दौर्बलञ्च ॥ १८ ॥ खरे श्रोत्रं, नेत्र तव निरुपम रूपनिकरे समालेख्ये पाणि--श्वरणयुगमन्वेषणविधी। समासक्त चित्त प्रणयनिगड़े, साम्प्रतमहं त्वदर्थ जातोऽस्मि प्रणयिनि ! विहीनेन्ट्रिय इव ॥ १८ ॥ (6) ममि वालिका, ताकतो मा वम् ।।

·द्वतीयोऽङ्कः मंगे। न । खगसम्। किं एस्थ करणिज्ज ? अहमि एअलिया अबला, दूरे बन्धुषणो, दाणबणिअड़े अणिप्फला खेअरगदी, ता सञ्चं ज्जेब अज्ज समापड़िदो बिसमो समओ। अदो जेब कधन्ति पण्डिदाओ, जं जादौविसरिसं कम्म विसम फलं उप्या- देदि त्ति। मह तु पढ़मं विसरिसं आश्रमणं, तदोवि एआइ- णोए । भोटु एस्थ जीवणं जाब मह णिब्बन्धो । प्रकाशम्। दाहिब- रात्र : णिबित्तो होहि। (च) लच्यनिक्षिप्तसायकस्य विना विनाश कुतो निवृत्तिः ? सरो। इमिणा तुह णिन्दा बिबत्ती बा आबडिस्मदि। (छ) सुवाहः। चतुरिके : न खलु मादृशा निन्दा विपत्ति वा गणयन्ति । सरो। अदो ज्नेब बिबज्नन्ति । (ज) इति किञ्चित् किञ्चित् चलति । सुबाहुः । अपरिणामदर्शि नि ! गिरिषु शतसमीरणाहतिरिव अस्मासु का नाम विपत्तिः ? । तेन खलु इदमिदानीं भवत्या विवेचनीयं, यत् त्वमेकाकिनी तरुणी, अहच्च दानवराज इति । सुवाहः। ! (च) किमव करणीयम् ? अहमस्मि एकलिका भवला, दूरे बन्धुजनः, दानव- निकटे च निष्फला खेचरगतिः, सत्मत्यमेव अद्य समापतित: विषम: समयः । अतएव कथयन्ति पण्डिताः, यत् नातिविसदृशं कर्म विषमं फलम् उत्पादयतीति । मम तु प्रथमं विसदृशमागमनं, ततोऽपि एकाकिन्याः । भवतु, पत्र जीवनं यावत् मम निबन्धः दानवराज ! निवृत्तो भव । (क) पनेन तव निन्दा विपत्तिा भापतिष्यति । (ब) पतएव विपदाने।

·विराजसरोजिनी। प. सुबाहुः । ! सरो। भयाकुलापि सरोषम्। तुए बि एदं विबेअणिज्ज', एआइणीए तरुणीए ज्जब दाणबो बाबादौअदि त्ति। (झ) अति द्रुतं कम्पमाना चलति । द्रुतमुपसृत्य। गर्वपरवशे! न खलु भवत्याः कोप- वचनमपि मे विरक्ति जनयति, तदालप प्रियवचसा, निवर्त्तय च गतिम् । इत्यतिमग्निधानं गच्छति । सरो। सरोषम् । दाणबाहम ! मा परामिस मं। (ञ) सुवाहुः । अये! विसदृशाचारिणि ! मा विकत्थख । इति ग्रहीतुमुपक्रम। सत्रासकम्यम्। एअरपाला ! परिञ्चाअध भीरु । (ट) पति मूर्च्छति। नेपथ्ये । मा भैषीः। सवाहुः । किमेतत् ? । इति साशन समन्तादवलोकयति । ततः प्रविशति द्रुतं सशस्त्री वीरसिंहः । पौर । समन्ताचिकटं विलोक्य ? अरे ! किमत्र पिण्डीभूतः कलि- कालः १ अथवा किमिदमराजकं राज्यम् ? रक्षिशून्यं वा स्थानमात्रम् ? निर्वीरं वा सेनामण्डलम् ? नास्ति वा धम्म- सञ्चारः ? यदमो प्रादुर्भवन्ति पापात्मानः । सरोषं सुवाहुमवलोक्य । अरे ! स एव न त्वमसि दानवाधमः सुवाहुः ? निवर्त्तख पापात् सरो। निवर्त्तख पापात् । (झ) त्वयाऽपि एतदिवेचनीयं, यत् एकाकिन्या तरूण्य व दानवो व्यापाद्यत इति । (अ) दानवाधम ! मा परामश माम् । (ट) नगरपालका:! परिवायच भोकम् ।

·वतीयोऽ। सुवाछुः। स्वगतम्। इदमुपखितमनवधानताफलं, यत् प्रसञ्च- प्रवर्तनसमये अनुनयेन प्रवत्त मया, तदिदानी सेनापतिमपरा- जित्य नास्ति मे मनोरथसिद्धिः। परावृत्य सगर्वम्। अये ! दानवाः किं न धारयन्ति वोरदेहम् ? न वा स्वाधिनतं राज्यं पाल- यन्ति ? अथवा त्वादृशान् वीरकोटानुपेक्षन्त ? यत्त्वमोहक विकत्यसे। वोर। आः कदर्य ! निर्माद ! कामयमानोऽपि जननी- कल्पा राजरमौं न लबसे मुख' दर्शयितुम् । अरे मूर्ख- तम! जानासि न ? महीपालपत्नी, गुरुस्त्री, स्वमाता, सती स्त्री च साधारणी वा समाना। तदिच्छं बलाद्देवपेयं पिपासुं यथा सारमेयं तथा शिक्षवामि ॥२०॥ सुवाः। साईसम् ! आः! भवानवं जगतिः मनुर्यात्रवल्क्यो वा, तद् के कमपि भिक्षयितुं चमः । भरे ? यदियं मम रमणी अतएक राजस्मों। अजानता हि मूर्खाणां शास्त्र शास्त्रार्थजल्पनम् । दृष्टा वीरकोटानां वीरव वाक्यमावतः ॥ २१ ॥ बौर। सानोमम् । प्राः पाप! दानवापसद ! परकलवलम्पट ! त्वमेवाधरणमाकामसि बालिका, वाक्यमात्रेण वीरल' नाम मम । यतः- - ५ ·विराजसरोजिनी। शूरः समाश्रितजनं रमणों शिशुन नाकामति वचन पामर ! धर्मभीरुः । सिंहो हि धावति महाद्विरदं प्रमत्त गर्वात् पुनसति कोटशिशुन्तु भेकः ॥ २२ ॥ सुवाहः। अरे रे साधुम्मन्य ! छद्मना सरोजिनीलालस! यदि पुनदृष्टान्तमात्रेण वीरत्व', तदा खलु कवय एव वीराः, दीर्घ- ध्वनिरेव वा चेत् वीरत्ववीजं सन्ति किल जलदाः। यदि वा मन्यसे अभिनयमेव वीरत्वहेतुं, तदा रूपकाभिनेतार एव वीराः । अरे! व्याजनैव सरोजिनी दनुसुतादेनां ग्रहोथाम्यह- मेषा ते किल कामना फलवतो न स्यादभूमोरहा । माहात्मयन गरुत्मता बलवता वर्गात् समासादिता सौगन्धैः शलभाय मुग्धमतये कस्मै प्रदत्ता सुधा ? ॥२३॥ तदिदानीमप्युपदिशामि, यत् त्वमसहाय इत एव निवर्त्तख । वोर। श्राः शास्त्रान्ध! किं ब्रवीषि ? अहमप्यसहायोऽस्मि । धर्मः, साधुः समस्त:, क्षितिभृदपि पुनर्यस्य चैते सहायाः तस्यान्यैः किं सहायरनुपमबलिन: क्षुद्रकायें ममास्मिन् । त्वामप्येकं ततोश्यां समरभुवि वृथागर्वितं पातयेयं किं वा यत्नेन कोविटपविदलने घोरनिरिवंशपाणे: ? ॥२४॥ सवाडः। आः पाप ! दुरात्मन् ! वृथा विकत्थन ! मानवकुल- कलङ्क ! निवाससमोराः पर्वतस्य, श्रेणीकृतमण्डूकाः हिपेन्द्रस्य, !

·द्वतीयोऽङ्गः । H ? वौर । विहङ्गसङ्घाश्च खगेन्द्रस्य कि कर्तुमईन्ति ? तहौरकीटस्त्व नाहसि मां पदात् पदमपि चालयितुम् । ततो ब्रवीमि- क्रोधज्योतिर्व्वलति युधि चेटुञ्जयः सूर्यकल्पः वह वैङ्गिर्भवति तु सदा दानवोऽयं सुवाहुः । तस्मादस्मादिरमकलहाम्म ढ़! किंवोपदेश: प्रायेण स्यान्न खलु सुमतिर्जीवनापायकाले ॥ २५ ॥ आः पाषण्ड ! मण्ड ककल्पजल्पन! अशक्यसाहस ! क्रमश एव भृशं विकत्यसे । तदिदानीमेव । किं देवा, उत दामवाः, किमुत वा यक्षाश्च रक्षांसि वा त्वत्पक्ष यदि पूरयन्ति, तदपि त्वां रक्षितुन क्षमाः । एष त्वां प्रणिहम्मि, योषितमिमां यच्छामि योग्य जने त्वत्तुल्यान् विनिवर्त्तयामि च परान्, प्रोणामि च प्रेयसः ॥२६ सुवाः। रे रे मनुष्यापसद ! कुत्सितप्रवृत्ते ! धूर्ताभि- सन्धान ! साम्प्रतं न क्षणमपि सक्षमः सोढ़। तत् पश्य- निपातयतु ते शिरः शशधरप्रभ: सायक: छिनत्तु परिखण्डशस्तनुमसौ कपाण: पुन: । शृगालखगकुर्कुराः प्रमुदिताश्च कर्षन्वमो रुदन्तु तव बन्धवः क्षितिलुठच्छरीराः शुचः ॥२०॥ आः पाप ! दुरात्मन् ! । सुबाहुः । आः पाप! दुरामन् !। इति विकट परिक्रम्य निष्काली। वीर।

·विराजसरोजिनी।
नेपथ्ये ।
रे रे पलायनपरो भव दानव ! ख-
मन्यः खलोऽपि लभतामित एव शिक्षाम् ।
धमः स्थिरश्चरतु, नश्यतु पालकञ्च
राजब्बति स्फुरति नो विषमोऽत्र देशे १२८॥
ततः प्रविशति किरीटमादाय वीरसिंहः ।
वीर।
सावष्टम्भ परिक्रम्य। धिक् दानवापसदं, यदयं दुरात्मा
पुन:पुनर्विजितोऽपि न निवर्त्तते पापात् । अहोवत ! दुर्नि-
बारो हि दुरात्मनामुद्यमः, येन हि कदर्यो जनः धम्माहा,
अधम्माहा, समाजपरिवादाहा, परलोकाहा, मरणाहा न बिभेति।
तथाच-
दृष्ट्वा काञ्चित् रहसि रमणों प्रादिक्षुस्तदक्षि
तस्यासिहौ, स्वनति वदति स्वं यथेत साऽपि ।
चेष्टा सा चेव फलति तदा जीवनाशी जहाति
योगिप्रायाऽप्रतिहतगतिर्दुर्जनस्याऽपि वृत्तिः ॥२८॥
भतएव-
समस्तः साधीयान् विनयतु परस्त्रीचटुलकं
खधर्मश्रद्धावान् परपुरुषटष्णां स्त्रियमपि ।
विमार्गप्रस्थायिन्यसति हि जने का खलु दया ?
परानिष्टाशकी दहति विषक्षाङ्गुरमपि ॥३०॥

·त हतीयोऽङ्कः । भवतु पश्यामि का खलु दशा सरोजिन्या इति। विलोक्य । अहो। दुरामनो दानकायेन निमौलितनयनाया नेदानीमपि खास्थ्यमापनमन्तःकरणम् । उपमृत्य। भद्रे ! समाखसिहि। निवर्णा साशम् । कथमियं परिलुप्तचैतन्या निश्वासानुमेयजीवना संवृत्ता। पाः! कदर्यस्य खल्वियमरुन्तुदा क्रिया। येन- समौरस्वानमात्रेण हरिणी चकितान्तरा। सहसा किं महारण सहर्त सिंहगर्जितम् ? ॥३१॥ भवतु, एवं तावत् । इति जलसेकं नाटयति । सरो। नयनयुगमुमोल्य सेनापतिमवलोक्य पुनम द्रयति । वौर। विलोक्य । हन्त ! नेदानीमपि हृदयमस्याः सुस्थी- भूतम् । भवतु, प्रमोदवनिकायामवैनामवस्थापयामि। विचिन्त्य । अहो ! विचित्र खलु विधेविलसितं। येन- अनुपमजनलिप्मुर्दानवो विप्रलब्धः मम तु निखिलमङ्ग सङ्गार शस्त्रखिन्नम् । अनभिलषितरत्न विन्दत किन्तु राजा विधिकति निरपेक्षं को नु भाग्यरुणधि ? ॥३२॥ - इति सरोजिनीभुतानश्यामहे समारोप्य निधानः । वतीयोऽ ·चतुर्थोऽङ्कः । नेपथ्ये । भो भोः पौरजानपदाः! किमिति निरातङ्का विश्राम्यन्ति भवन्तः ? येन हि तत्रभवान् मालवेन्द्र:- विहाय मणिकुण्डलप्रभृति राजचिह्न,-दधत्- मनोजमनलसतं सरसकाव्यतुल्यं वपुः । प्रभावपरिलक्षितः प्रियतमागुणं वर्णयन् पुरात् किल विनिर्गतो मलिनमत्तवेशोऽभवत् ॥१॥ तदिदानीमापामराः परितस्तमन्विष्यन्तु भवन्तः । ॥ चूलिका॥ एक:। ततः प्रविशति रज्ज कतरिकाच पादाय हालिकास्यं । सानन्दं आपले देवलापा! हग्ग एस्थ बच्छले लच्छी- गाहे सम्बुस्ते । (क) हितीयः । अले मङ्गलबा! केलिशं। (ख) मङ्ग। जेण एत्य बच्छले मए तिमिसदए धमालए लो, दुबे (क) परे देवराज ! बहम् अव वत्सरे खोनाथः संवृत्तः । (ख) परे मालक ! कोहयम् ?

·चतुर्थोऽङ्कः। तिलहोणे। ता दाणिं जइए देमासकदम्बए णेदं पालेमि, तदो महालाएण तुले होमि। (ग) देव। मङ्गला ! मह क्षु मन्दभाअदाए पलिणए धम बिन्दे सूअलेहिं दवललालेहिं मूसिएहिं बि खाइदे, णडबा हग्गे बि लच्छोणाहे होमि। (घ) मङ्ग। अले पमत्ता ! तुम घले सुबिध केबलं णिद्देसि, ता सूअलम्स मूसिअस्म बा को अवताहो ?। (ङ) देव। हग्ग कि कलेमि ! आचालिएण दिणं पक्खिा धमाईलोबिदाई', तहबि गट्ठाई। (च) मङ्ग। होटु, कज्जं कलेमि। (छ) নি জৰিয় মুখ লিপি। मतः प्रविशति साधारणवेभेन मत्तप्रायो राजा। समन्तादवलोक्य नेवे निमौल्य च। हन्त ! न जाने कोशी (ग) येन पव वत्सरे मया विशतकं धान्बाढकं लब, के तिलद्रोये च, सदिदानौं यदि एतत् माषकदम्बकं नेतु पारयामि, तदा महाराजेन तुल्यो भवामि । (घ) मनखक ! मम खल मन्टभाग्यतया परिपतं धान्यवन्दं शुबर: दग्ध- ललाटषिकैरपि खादितं नतका पदमपि खयोनाथी भवामि । )। पर प्रमत! ल गई अयित्वा केवलं निद्रामि, तत् शूकरख मूषिकस्य वा क: अपराध: ? (च) पई कि करोमि! पाचायल दिन प्रेक्ष्य धान्यानि पेपितानि तथापि मटामि। (0)। भवतु, कार्य करोमि ।

·৩২ - विराजसरोजिनी। खलु दैवविडम्बमा ? येन नयनपथं गतापि स्वधायिता। महो! किमीदृशं मम भाग्यमस्ति ? येन- विशालचललोचना मृदुलकुन्ददन्तावलिः लसत्कुटिलकुन्तला स्मितसितौकतोष्ठाधरा । अपूर्वतनुचारुता ललितकोकिलालापिका दृशं स्थलसरोजिनी किमुत सा पुनर्यास्यति ? ॥२॥ एष एव मे संशयविषयः, यत् सा कि स्थलसरोजिनी, अथवा मलसरोजिनीति ? भवतु, स्थलसरोजिनीत्येव निर्णे- तव्यम्। तथाच- सलिलान्तःसमुत्पन्ना सा चेन्जलसरोजिनी । तदा कथं सदा सुब्धे सततं परषान्तरा ॥३॥ सा खलु या काचिद्भवतु, किन्तु- नयनविषयं प्रिया में पुनरपि यास्थतीति चित्त जागर्ति। व्यतिस इव प्रत्ययमात्र सोपसर्ग प्रातिशून्यच्च ॥४॥ विचिन्त्य। अयि हृदय ! नयममेव सरोजिनीमिदानों माव- लोकते, त्वन्तु सततमेव तामनुभवसि, तत् 'किमिति विषी- दसि ?। हे असन्तोषनयन ! समासनां खलु तामेकामेव पश्यसि, भुवनमिदानों सरोजिनीमयमवलोकमानमपि कथ- मोदृशं विफलमणि विसृजसि ? । अयि सतृष्णकर्ण ! किमिति भवान् निरुपम सरोजिनीखरमेव शृणोति ? येन कोकिलालाप ·! चतुर्थोऽशः। मप्यवमन्यते। अहोवत ! सरोजिनीभुवनमयोति कथामाव', येन हि प्रत्यक्षदृष्टेव मामाप्याययति नेदानीम् । परित: पश्यन् हाजिक- इयमवलोक्य। अहो ! अस्मिन् खलु क्षेत्रे काविमौ ? मलिनवसनखण्ड नावृतीरः प्रजल्पन् असिततनुशरीरः कर्तरीपाणिरिकः । रचयति तृणगुच्छ रज्जुमास्तीयं भूमौ किमपि च वदतेऽन्यः सम्पिवं स्ताम्रकूटम् ॥५॥ विहस्य। अहो! रूपान्तरपरिग्रहेण मां प्रतारयितुम् प्रवा- गताभ्यां सरोजिनीचित्रलेखाभ्यां भवितव्य। विचित्रमेतत्- ललनाच्छलनापरायणा चपला वाऽप्यचला भवेद्यदि। कमलं समलं दिवातने नियम कं विदधौ विधिस्तदा ? ॥ ६ ॥ भवतु, पृच्छामि तावत् । उपसत्य। प्रियतमे ! सरोजिनि! किमियमौचिती भवत्याः १ यत्प्रसादपाले विषादप्रदानम् । ालिकी। सविसायं विशेषण नियतः । राना। मस्य। अयमपि युक्योरितरः प्रतारणोपायः । मा। अगान्तिक। देवलात्रा। के एसे अहोहिं अदिह- उब्बे किम्बि पमत्त विम अप्येदि ? किन्तु सर्ल'लप्पहाव ·प्रकाशं। ७४ विराजसरोजिनी । सूइद सोहग्गे पि दीसदि, ता पुच्छमि। के तुम ? (ज) राजा। सस्मितं । अये ! न जाने, कति सन्ति युष्माकं किल मम वच्चनोपायाः ! भवतु, अवधीयतां तावत्, अहं किल- सरोजिनीप्रेमपरायणो जनः सरोजिनीतीक्षावियोगविह्वलः । सरोजिनौं सम्म गयन् समन्ततः सरोजिनौं तां भवतीमिहाप्तवान् ॥ ७ ॥ जनान्तिकं। मङ्गला! एसे क्खु गट्टमणिए उलए बिअ उच्छुए लक्खौअदि। प्रकाश। अले! का उण सलो- इणी ?। (झ) सखेदं। सखि ! चित्रलेखे! त्वमपि मां शरणैषिणं विरमसि न विप्रलब्धुम् ?। अयि ! युमाकं तरुणोजाति: देव। ग नजमकोणनिपातनमात्रतः युवजनस्य न कां कुरुते दशाम् । . (ज) देवरान ! क एष: पखाभिरदृष्टपूर्व: किमपि प्रमच व नस्पति ? किन्तु शरीरममावचितसीभाग्योऽपि, दृश्यते, तत् पृच्छामि कस्तुम ! । (भ) मलक! एष बल नष्टमणिक: उरम व उतमको खक्ष्यते। का पुन: सरोजिनी ? परे!

·चतुर्थोऽङ्गः । ७५ ! हदि रतिं विरतिं विषयान्तरे दृशि जलं विकलच्च परं मनः ॥ ८॥ देव। का तुह सलोदणी होदि। (ज) गना। अये! किं पृच्छसि ? सरोजिनी किल मे हृदयमरु- मण्डले पीयूषवर्षधारा, विषादतिमिरे शशाङ्गकान्ति:, मदन- मध्यन्दिनदिनकरातपे विलाससरसी। अथवा अलमन्येन, सैव मे जीवनमिति। देव। अध तुम से पणई ?। (ट) गजा। तदिमामेव पृच्छ । अपवार्य मकौतुक । देबलात्रा ! सञ्चं जेब एसे पमत्ते, ता इमिणा हग्गे कोलिस्म। (ठ) अपवार्य । अले असदम ! आकिदी से मं कधेदि, ण एसे पाइदे मणुस्से, ता ण एसे कोलणए। (ड) अपवार्य । अञ्चलोअं? तुम किं लम्गाचलिए बिभ । (ब) का तव सरोजिनो भवति । (ट) पथ त्वमस्याः प्रथयो (ठ) देवरान! सत्यमेव एष प्रमत्तः, तदनेन पई कोरियामि । (3) पर पपतम! पाझतिरस्य मां कथयति, भेष प्राकतो मनुष्थः, तत् म एष क्रीड़नवम्।

·विराजसरोजिनी। ! जोसे पण्डिदेसि ? जेब पारदि पैक्विच जेब सब बुज्झसि। (ढ) देव । अपवार्य। मङ्गला! मङ्गलबा! तुम मं विप्पलह, किन्तु भाइदिप्पहावं दाब गणेहि। (ण) मङ्ग। अले ! तुम जहमुहे हुबिध केवलं धम्म गणेहि। रानानं प्रति। मई सलोइणोदणे किं पमाणं ? । (त) राजा। अस्मिन् किल ते शरीरे तस्याः कुन्तलकलाप- सावर्ण्यमेव प्रमाणं। इति सविशेषं निरीक्षते । समितं। पित्र ! किं एत्य मए कलणिज्नं ?। (थ) राजा। पणि प्रमृज्य। अयि मदेवशरण्ये ! सरोजिनि ! लघु रचय निजां तां चन्द्रवञ्चारकान्ति। मा। केलिशों ? (द) राजा। नहि तुलयितुमीशः, साद्वितीया हि मूतिः । ! (८) पाथर्य ! त्व किं लग्राचार्य व ज्योतिष पहितोऽसि, येन पालति प्रेक्ष्यव सर्य बुधासे। (प) मालक! मालक! त्वं मालक! त्व' मा विप्रलमख, किन्तु पानतिप्रभावं तावत् गण्य । () परे! खजईमखो भूत्वा केवलं धर्म गमय। मम सरोनिमीत्व वि प्रमाणम्। (घ) मिय! किमव मया करणीयम् ।। (द) कौहशीम् ।

·चतुर्थोऽ: । मा। कहि म्बि पत्थि सदिसत्तणे।। (ध) राजा। अस्ति खखनेकेषु वस्तषु- शशिनि, हरिणन, पक्कविम्बे, कदम्बे। विवधि, कदलदण्डे, स्वर्णवर्णे च किञ्चित् ॥८॥ मा। एब्ब जद्द, तह पित्र! वह मह तिणगुच्छे (न) देव। अले बिबसप्पा! अमूलमणि लदण घलिदमुउल प्पदे से सेहले मा अप्पेहि तिणगुच्छ । (प) मङ्ग। पपवायं। अले बुआई तुम आसममिचू ता जुत्त अजुत्त अचिन्तेहि। हग्ग बुझधि, जेण अप्पणो सुअले होदि कज्जे, तह कलणिज्ने। राजानं प्रति। बह पित्र बह तिणगुच्छ। (फ) अहो! दशाविनिमयविधायि खलु देवं, येन हि पुरा मे शशाइमरीचिसञ्चारकाले- मुकुठेन्दुकान्समणिना सवला मपितं यदास्त शिशिरीष शिरः । राजा। सहसा विस्य। (4) कजिनपि नासि सदृशस्वम् ? । (न) एवं यदि, तदा प्रिय ! वह मम पनुच्छम् । (4) पर विपनप्राध ! पमूल्यमषिबघटितमुकुटाम्पद वस्य शेखरे मा पर्पय पगुच्छ। (फ) परे! त्वम् पासचमत्युः, तत् युक्रमयुक्तच चिनय । पहन्तु बुध्ये येन पात्मनः सकर भगति कार्य, नपा करपोय। बा प्रिय ! काळ ।

·विराजसरोजिनी। तदिदं तृणस्तवकसंवहनात् वहतां विधौतमलमद्य जलम् ॥ १० ॥ विचिन्थ। अथवा किमेष विषादः ? वहामि च णगुच्छम् उहहामि च सरोजिनीम् । हस्तो प्रसायं। राजनन्दिनि! स्खेनैव पाणिपङ्कजेन शिरसि मे समारोपय देव। मा दाब, मा दाब। (ब) मङ्ग। भूकुटि विधाय। चिठ्ठ तुमं। (भ) इति तथा कर्तुमारभते। नेपथ्य। अरे जाल्लाहम! दासोएपुत्ता! अचाहिद अचाहिदं। (म) मा। तृणगुच्छ विहाय साथ समन्तादवलोकते। सतः प्रविशति लगुरुमुद्यम्य विदूषकः । विदू। सराषं तर्जनौमुत्तोल्य । अरे दासोए पुत्ता ! जस्म क्यु मालबणाहस्म सेहरे आसोप्पसूर्ण वि अप्पिदं भिसं आसङ्कदि इसिजणो, तस्म जेब सेहरे तुम जबसं अप्पेसि, ता चिट्ठ । (य) इति परितो विलोक्य सत्तेवं निश्चिनोति । (ब) मा तावत, मा सावत् । (म) तिष्ठ त्वम्। (म) पर रे जास्यकाधम ! दास्या: पुच! अन्याहितम् पत्याहितम् । (य) परे दास्याः पुव! यस्य खलु मालवनाथस्य शेखरे पाशौ:प्रसूनमपि अयितु' भशमाशरते ऋषिजनः, तस्यैव खरे वयवसमर्पयसि ? तत्तिष्ठ ।

·चतुर्थोऽः । हालिको। समयं विदूषकमवलोक्य किञ्चिदन्तरं गच्छतः। राजा। मासयमिव । ब्राहाण ! ब्राह्मण ! कथमिमां लावण्य- लहरोनिधि मम प्राणप्रतिनिधिमकस्मादधिक्षिपसि । विद्। सविषादविस्मयमात्मगतं। अह्मो अञ्चरीत्रो क्वु देब्बप्पहाबो, जेण हि ज एसो मदिस्थिरदाए सहम सुबिआरदि, तस्म जेब मदिवभमो सम्बुत्तो। (र) पहर दिबाअर किरणो सुत्तिाए रअदणाणे हेदू। अदिबिसदिसे मम्महो सरोदणीसाण एदस्म ॥११॥ भोटु। प्रकाश। मालवणाह ! अदिबिसदिसो क्यु एसो ण सरोइणी, ता आअच्छ, दिट्ठउब्बां जब तां तुह अप्पेमि । (ल) राजा। विहस्य मोत्कण्ठ। अये! अये ! भुवनं भ्रमता न खलु:) कदापि सा मयेदानी दृष्टचरी; तत्वं दर्शयिष्यसीति उन्मत्त- प्रलापः । अथवा- निरस्य नियते: शक्ति त्वञ्चत्तां दातुमर्हसि । उत्सर्गोऽपि तदा कुर्यात् विशेषविधिबाधनम् ॥१२॥ .. (र) अहो प्राशयः खलु देवप्रभावः, येन हि य एष मतिस्थिरतया सहसं सविचास्यति, तस्यैव मतिममः संहत्तः । प्रखरदिवाकरकिरणः पशि कायर्या रजनजाने हेतुः । प्रतिविमह मन्त्रथः सरोजिनीसाने एतस्य । (ल) भवतु । मालवमाथ! अति विसदृशः खलपानसरोजिनी, तदायच्छ, दृष्टपूर्व मेव तां तक प्रर्पयामि ।

·विराजसरोजिनी। विद्। महाराष! एदं तुए सादब्ब', जइ एसा तुहप्पणदणी तदो कई मत्थर तिणपुञ्जदाणेन तुम असुहाबेदि ? (व) राजा। विशेषण निर्वण्य विहस्य च । नैषा नैषा, त्व खलु तदा सरोजिनी, येन में प्रियमाचरसि। इति सशब्द इसति । विद्। बस्स! परिददउव्व मं कि सरोदणौं वित्र पेक्खसि ? (श) राजा। सविशेषं विलोक्य मास । हत. विध! जगदिदमशान्ति- मन्दिरोखतमद्य भवता। यतः- सो हे विचलन्मनः सरसि मे तत्कामनारोहणे. शङ्कामोनसमाविले खितबधूमानानिलव्याकुले। गन्धामोदिसरोजिनी विकसिता सम्बन्धमूला खिता केनापि हिजदन्तिना ननु चिसटुन्म लिता साऽधुना ॥१३॥ प्रये ! दर्शय कुत्र सरोजिनी ? । विद् । पात्रक। (ष) पर्यवनिकोबारः। तब उज्यानमणपे वामपाणिनिहितमुखी सरोदना सरोजिनी समुपविष्टा प्रविशति । विदू। पृष्ठतो राजानमवलम्बा। पेक्ष सरोइनौं। (स) (4) महाराज ! एतवया जातव्यं, यदि एषा तब प्रणयिनी, तत: कई मसके पुनदानेन त्वाम् प्रमुखयति ।। (स) बयस परिचितपूर्व मां किं सरोजिनीमिव प्रेक्षसे ।। (ब) पागच्छ । (स) प्रेयख सरोजिनौं ।

·चतुर्थोऽङ्कः। विलोक्य विहस्य च । अये। सत्य' खल्वियं सरोजिनी। राना तथाच- हितय-चपलभूग-प्रान्त-मम्पीयमाना सरल-मृदु-समाल-बन्दसंश्रीयमाणा। अनधिक-विकचाभ्यां सङ्गता कोरकाभ्यां पतदुदकसरोजा, नाऽन्यरूपा स्थलेऽपि ॥१४॥ मविशेषं निवर्णा सकभ्य। अयि जन्मान्तरसखे ! किमदा, दर्शितं त्वया। भवदर्थमेव ममधिगता मया महामयमहोषधिः । येन हि- नेत्रान्तानिपतत् करोति कुचयोर्नेवाम्बुमुताभ्रमं पद्म पद्ममिव स्थितं करतले वामे विवर्ण मुखम् । गूढ़ नो विजनस्थले स्तनयुगं, निर्णालपूर्जा द्युति: एषा सैव सरोजिनी निरुपमा, नास्त्यत्र मे संशयः ॥१५॥ अधौर इव। हे अनन्तसन्तापतारस्य । ब्राह्मणवर ! अवलम्बस्व माम्। इति मूर्छति । मरो। विलोक्य । हन्त ! जस्म किदे एरिसी मे देब्बबिड़- म्बणा, सो जेब एसो मणोरधसददुमहो हिअअगषण पूमा- चन्दो समुदिदो। (ह) (ह) हन्त ! यस्य कृते ईदृशी मे देवविडम्बना, स एवेष मनोरथशतदुर्लभ: जदयगगनपूर्ण चन्द्रः समुदितः । १ ६ ·८२ विराजसरोजिनी। इति मूच्छति। विटू। कहं अज्जबि एसा बिबत्ती ? महाराष! समस्मस, कोस उण दाणि बि बिमणासि ?। गेह चिरप्पणट्ट रदणं। (क्ष) इति पटान्तं सञ्चालयति । संज्ञां लभते। विटू। सरोजिनीमुपेत्य। भोदि ! उत्थेहि, पहादाक्ख दे दुकवर- अणी ; ता किं ण णिअप्पास हरिदस्म पेक्ससि ? । (क) राजा। इति पटान्त' सञ्चालयति । मरो। चैतन्धमुपैति। राजा विलोक्य अधूणि विमृज्य च। हन्त सखे ! चमत्कारिणी खलु दैवपरिवृत्तिः। येनाद्य- कस्याञ्चिबिशि चञ्चलेव चपला या दृष्टपूर्खा मया निद्राचुम्बितचक्षुषोऽन्तरदधामायाविनी सा न चेत् । मोहो वा विगतः स मे यदि, तदा भाग्याश्चिरं लिप्सिता सबष्टा वणिजेव नौरिव मया प्राप्ता पुनः सा प्रिया ॥१६॥ मरो। अम्मो! अज्ज देब्बप्पसाददो समासादिदो मए । (१) कथम् अद्यापि एषा विपत्ति: । महाराज! समाग्रसिद्धि केन पुन- रिटानीमपि विमनायसे ?। रहात चिरप्रनष्टं रवम् । (क) भवति ! उत्तिष्ठ, प्रभाता खलु ते दु:खरजनी, नन किन निमप्रकारक हरिद प्रेचसे ?।

·राजा। चतुर्थोऽङ्कः। ८३ दढ़तिमिरे पूणचन्दो, किन्तु एत्य णस्थि पिआपञ्चो णिञ्चणिरा- दको जणो अबच्च वच्छला अन्य वि। (ख) गजा। विदूषकानौमि मिवर्णयति । विदू । सम्मितं । किरण, क्षु मह अङ्गेसु किम्बि अहिण- बत्तणं बदि ? जेण तुमं अदिमत्तं बिलोएसि। (ग) न खलु, वयस्यतया निश्चय एव मे विशेषविलोकन- प्रयोजनम्, अथवा किमनेन ? नहि शशधरादन्यत्र सम्भवति अमृतदीधितिः। विदूषक हस्तमवलम्बा। अनुकूलवर्तिनि किल दैवे किं नाम दुरवापमस्ति शरीरिणाम्। तदद्य- प्राणप्रायां परमरमणों त्वत्प्रदिष्टामिमाञ्च मित्रच्च त्वामतिहितकरं प्राप्त वन् शान्तचेताः । विद्वद्य तदनुमुदितामोषधिञ्चाभ्युपेत्य मुस्थात्मानं सुक्नतिनमहं रुम्नपूर्व स्मरामि ॥१७॥ किन्तु तथापि ममान्तरमान्दोलयति महान् सन्देहः ; यदियं समीरणदुःसञ्चरगन्धर्बराजपुरवर्तिनी मम्प्राप्तेति। .. कथमत्र (ख) पम्यो ! ( खेदसूचकमव्ययमिद ) देवप्रसादतः समासादितो मया दृढ. तिमिरे पूर्णचन्द्रः, किन्तु अब नास्ति प्रियापत्यो नित्यनिरातरो जनकः, अपत्यवमला बापि। (ग) किनु खलु मम पोषु किमपि अभिनवल वर्तत ? येन बम् पतिमा पिलोकपसे।

·८४ विराजसरोजिनी। विदू। बस्स ! कहि म्बि एसो वुत्तन्तो तुम अपरि- गोत्रण चिट्ठिस्मदि। (घ) प्रविश्य वीरसिंहः। जयति जयति देवः । राजा। सेनापते ! ब्रूहि तावत् । अनार्य नेहते कश्चित् राज्य निर्जितशत्रुणि । अथवा पुरुषे मुक्त कुतः प्रकृतिसंसव: ॥१८॥ वीर। देव! देवेन अनादिष्टपूर्व स्वयं निष्पादितं कमपि व्यापारमावेदयितुमिहागतोऽस्मि । राजा। कथमिव ?। वौर। देव! कदाचिन्मया राज्यस्य नि:शेषितशत्रुतया विसब्ध काशीपुरों पर्यटता ससखोजनां सरोजिनों कामयमान सुवाहुनामनि दानवे निजिते प्रस्थिता सा खनगरम् । राजा। जनान्तिकं । वयस्य । स्मरसि ? कस्मिंशिदहनि मया समं भवानपि सरोजिनौं पश्यन् सहसा वीरसम्मईमवेच्य मम शरणमापन इति। विदू। अधई। (ङ) राजा। विचित्रमतत्, यदहं सेनापतिमपि न खलु तदान निरणैषम्। (घ) वयस्य ! कम्मिपि एष वृत्तान्तस्त्रामपरिगय न स्थास्यति । (C) अथ किम् ।

·८५ चतुर्थोऽङ्कः। विटू। जनान्तिकं । तस्थ क्षु भवं अत्ताण म्बि सरोइणों पड़ि- बमो, ता कीस उण सेणावइनिस्पो ?। (च) गजा। सेनापते ! ततः ? बौर। देव । परञ्च । एकाकिनी क्वचिदिमां चकितां वजन्ती श्य न: शुकोमिव दनोस्तनयश्चकर्ष । आनीतवानहमितो विविधैरुपायैः देवार्थमर्णवसुधामिव चक्रपाणि: ॥ १८ ॥ परञ्च भगवता राजपुरोधमा मायासंहारिणा मन्त्रेण परि- रक्षितेऽस्मिन् मण्डपे सुखमवस्थापिता च। प्रमाणम्। गजा। वीरसिंह ! कतमिदं वोरजनोचितं कम्म, तदिद पारितोषिकं परिग्राह्य विम्यताम् । श्रुत्वा देवः इति हारं ददाति । वौर हारं गृहीत्वा। यदाज्ञापयति देवः । निष्कान्तः । ततः प्रविशति चिवलेखा हेमप्रभा च गायन्ती। हे सखि ! न: सा वासना विधिपूरिता प्राणसखी सरोजिनी मित्रमौलिता। (च) तव खलु भवान् प्रात्मानमपि सरोजिनौं प्रतिपन्नः, तत् केन पुन: सेना- पविनिर्णयः ?।

·८६ विराजसरोजिनी। राजा। नास्त्यमुखनः, उच्चसुख वः, चूतगले चारलता चार राजिता। कान्ता कान्ते अतिकान्ते साधु शोभिता॥ ( सोल्लास ) स्वागतमत्रभवत्योः । चित्र ! ण क्षु । (छ) गजा। कथमिदं?। चित्र। जेन आणणादो अहिस्सप्यारा पिअसही सरोदणी अज्ज पहुदि हाणान्तरिदात्ति। (ज) राजा। सखि ! किमुत ननु शशाङ्कः कुमुदाकरवर्तिनी कुमुदिनीसंहतिं विच्छिद्य विकासयति ? । विटू। स्मितं करोति । मुखमवनमय्य सासूयमिव । णिउत्तिरहिदा सब्बस्म । (झ) सरो। चिवलेखां हेमप्रभाश्च विलोक्य सम्भान्ता मुखमवनयति । हेम। बहिणि ! चित्तलेहे! कधं अज्ज सरोदणी अझ अणसिलिसि प्रोणदमुही सम्बुत्ता ? । (ज) चिव। कखु पासा ! (छ) न खलु। (ज) येन पाजनमात् अभिवप्रचारा प्रियसखी सरोजिनी पद्य प्रभात स्थान न्तरितेति । (क) मित्तिरहिता खनुपाया सर्वस्य । (ब) भगिनि ! चिव! कथमद्य सरोजिनी पावाम पनानिय प्रवनतमुखी संवत्ला ?

·चतुर्थोऽङ्कः ।
चिव। अज्ज पहुदि सरोदणीए इत्थित्रासिलेसणं परि-
चत्तं। (ट)
सरो। महोओ! आप्रदे, अबि सुमरध मं ? (ठ)
रति मानुनयमा उमे परिवत्रते।
चिव। ता सञ्चं। (ड)
सरो। मुहं तुह्माणं. कुसलिणी मे अम्बा तादोश्र। (ढ)
चिव। अधई। (ण)
सरो। हला सहि ! कधेहि दाव मह बुत्तन्त सुणि तादेण
किं अज्मबसिदं। (त)
चित्र । सरोइणि ! सुणु दाब, तादो मह णिड़ए तुह बुत्तन्त
सुणि। (थ)
सायकं । सहि ! किं तुए मह एसो बुत्तन्तो जधाजधं
जेब तादमणिबेदिदो ? (द)
सरो।
(ट) पद्य प्रभृति सरोमिन्या स्त्रौषण परित्यक्तम।
(ठ) सख्यो ? भागते ? पषि स्मरथो माम् ? ।
(ड) तत् सत्यम्।
(8) शुभं युधाकं, कुशलिनी में एम्बा, तात? ।
(प) पप किम्।
(त) हला सखि ! कथय तावत् मम उत्तान्त युवा तानेन किम् पध्यमितम् ?
(थ) सरोजिनि ! सपा नाका, तातो मम मिकटे तव वृत्तान्त श्रुत्वा ।
(द) सखि ! व्वया ममेष बचान्तः यथायथमेव तातस्य निवेदितः ।
!

·८८
विराजसरोजिनी।
.
चित्र। हला ! किरण मं जुहिहिरमर्दि विश्र णिच सञ्चपर
दन्दां जाणासि ? जेण एब्बसङ्कसि। एब्बौं क्षु सास्सुमुहोए
मए बिसबिदं तादस्म, जह कहि म्बि एअलिपा सरोदणी
णिहुदं कासीणधरे सिबं बन्दमाणा सुबाहुणा दानवेण आक्कन्दा
रणणिउणन मालबणाधेण अदाणबम् अबाकरीत्र अत्तणअरं
पाबिदा चिट्ठदित्ति। (ध)
मरो। सानन्द। अज्ज धमाह्मि, जेण तुए ओसारिदो दढ़ो
कलङ्को। (न)
हम। मगई। एस्थ उवस्थिदिकाले कधं एमा सम्भाबिणो से
कलङ्कस्म चिन्ता गासी? (प)
मगे। सलनमधोमुखौ तिष्ठति ।
चित्र। बालिए एदं तुए कधं जाणिदब्ब?। (फ)
मगे। सहि ! तदो तादेण किं अज्मवसितं ?। (ब)
चित्र। तदो तिणिमासिअ पुरचरणप्पउत्तेण तादेण दिट्ठिा
बञ्चअणिरामिणो गइन्दस्स विअ णलिणी, मालवणाधस्म
!
(घ) हला! किन्न मा यधिष्ठिरमतिमिव नियमत्यपरतन्त्रां मानासि ? येन
एवं गङ्गसे। एवं खलु माशुमुख्या मया निवेदित तातम्य, यथा कस्मिन्नपि कलिका
मगेजिनी निभूत काशीनगरे शिवं वन्दमाना सुवाहुना दानवेन पाकरता रणनिपुणन
मालवनाथेन च दानवं पाकल्य पात्मनगरं प्रापिता तिष्ठतौति ।
(न)
पद्य धन्यास्मि, येन त्वया पपसारितो दृढः कलाः ।
अ
(प) पत्र उपस्थितिकाले कथमेषा सम्भाविनः रस्य कलाइव चिन्ता नासीत।
(फ) बालिक ! एतत् त्वया कथं ज्ञातव्यम् ?
(ब) सखि ! ततस्तातन किम् प्रध्यमितम् ।।
.

·मगे।
चित।
चतुर्थोऽङ्कः ।
८८
दाणबजणो हत्थे सरोइणी निपड़िदा, तदो को ईदिसं
सलाहणोज्जसम्बन्ध उज्झदित्ति भणि तुम अप्पिदं पड़ि-
णिहीकटुअ पुरोहिदो पसिदो। (भ)
मग्वेदमिव । सहि ! सच्चं जेब तादम्म म पड़ि णस्थि
सिणीहो, जेण एव अस्मादजस्म मं अपेदि। (म)
सगबहाम। अम्महे ! परिच बिसादं, जाणामि तुह
मणोरधं । इदो असहणोजो बिलम्बो, तहबि ण सोहदि
सालोणत्तणं। अरे ! जालुअणिड़ए मच्छगुत्तिः ?। (य)
ततः प्रविशति पुरोहितः।
सवाः। अवलोक्य किञ्चिदिव सम्मान्ता: ।
पुगे। हस्तमुद्यम्य। विजयतां मालवेन्द्रः ।
उत्याय। अभिवादये भवन्तम् । इदमास्तीर्णमासनम्,
उपविश्यताम् ।
पुरो
आस्तां वस्ति समस्तराज्यविभवे, चर्चा हरश्यार्चने
ज्योतिष्मान् भव भानुमानिव जहन्मायां तमिस्रामिव ।
राजा।
उपविश्य । राजन् !
।
(भ) ततस्त्रिमासिकपुरशरणाप्रवत्तेन ताहन दिष्ट्या वञ्च कनिरासिनो गजेन्द्रस्येव
नलिनी, मालवनाथस्य दानवजयिनो हस्से सरोजिनी निपतिता, ततः क ईहवं
साधनीयमम्बन्धम् उजझतीति भणित्वा वामपंयितु प्रतिनिधीकृत्य पुरोहित: प्रेषित: ? ।
(म) मखि ! सत्यमेव सातस्य मां प्रति नास्ति नेहः, येन एवम् अज्ञातजनस्य माम्
अर्पयति ।
(य) धम्म ! परित्यज विषादं, जानामि तव ममोरथम । पत: पसहनीषः
बिलम्बः, तथापि न शोभते शालीनत्वम्। भरे ! भालुकनिकटे मत्स्य गुप्तिः ?।

·विराजसरोजिनी। बन्धं सांख्यविदां विदीयं तरतायोगं प्रकृत्यात्मनोः । अङ्गानि खवशीभवन्तु भवतो राज्यस्य योगस्य च ॥ २० ॥ राबा। भगवन् ! धम्मार्थकाममोक्षाणां चतुर्णामिह कारणम् । अविद्येवास्मितादीनामाशौरेषा भवादृशाम् ॥२१॥ पुरो। राजन् ! तत्रभवता गन्धर्वपतिना पूर्वसङ्कल्पितायाः सरोजिन्याः परित्राणप्रवृत्तिमधिगम्य प्रतिनिधीकृतः प्रेषित- श्वास्मि तस्याः प्रदानेन भवन्तमानन्दयितुम्। तदिदानी भव- दभिप्राय एव प्रमाणम् । राजा। भगवन् ! सूर्यस्य पूर्वाचलोपस्थितिरिव भवादृशा- मागतिरेवाभ्युदयाय लोकानां ; तदित: कोट्टगानन्दः सम्भा- व्यते । विदू। सासूयं जनान्तिकम्। बअस्म ! एसोबि ब्बह्मणो अह म्बि बह्मणो, ता इमस्म तुए जह आदरो करीअदि मह जीबणे बि ण तादिसो किदो। (र) गजा। सखिसमपधार्य। बयस्य ! किमेवं विमनायसे ? शृण मावत्- आवयोरुभयोरेव लिप्सास्ति न तु मेलनम् । सति हेती फलाभावे विशेषोतिर्हि युज्यते ॥२२॥ (२) बयस्य ! एषोऽपि ब्राह्मणः पहमपि प्राधण: तदस्य बया यथा पादर: क्रियते, मम जीवनेऽपि न तादृशः कृतः ।

·चतुर्थोऽङ्कः। ८१ विद। तहिं भण अमिए कस्म अरुह ति। (ल) परी। मालवेन्द्र ! नियतमेव परिस्फु रति भवतामोदृशं सूतृतं वचः, किन्तु गन्धर्वराजप्रार्थनायां किमतोत्तरं भवतः ? । गजा। विनयेन पृच्छामि न प्रत्याख्यानेन ; मह्यमात्मजा- मर्पयतो गन्धर्वराजस्य कः खलु सन्तोषविशेषः ? । पुरो। विहस्य । राजन् ! कन्या वरेषु कुलशीलगुणान्वितेषु तीव्रातपेषु सवितुः शिशिरानिलश्च । विद्या सुतेषु रजनौषु च पौर्णमासी क्षेत्रेषु शस्यमपि कस्य न तोषकाणि ? ॥ २३॥ खगतम। अहो! स्थाने स्थाने विचलितमतिः प्रसवलन् नाम जल्पन् या मन्वैषं स्वयमुपगतस्तामसौ दातुमिच्छन् । पाहयार्थं स्वयमभिमतं दत्तवान् निर्द्धनाय लोकानां स्यात् सति सुसमये सर्वमाशानुरूपम् ॥२४॥ भवतु । प्रकाशम् ! भगवन् ! अनुरुणद्धि भवान्, आदिशति गन्धर्वराजः, तदिदमवश्यमङ्गीकर्तव्यम् ? पुगे। सहर्षम्। साधु, मालवेन्द्र ! परमनुग्टहीताः स्मः। धिन- इन्दोः सान्द्रा चन्द्रिकेवाङ्गलम्ना छायाऽनुष्ण वोष्णरश्न : सहाया। (ल) तामण, अमृते कस्य परुचिरिति ।

·८२ विराजसरोजिनी प्रास्तामङ्ग सङ्गिनीयं चिरं ते नास्त्य तस्माच्छान्तिरैकान्तिको न: ॥२५॥ अयि वत्स ! चित्रलेखे! हेमप्रभे! नन्विदानों युमाभि- मङ्गलविधानपराभिर्भवितव्यम् । यतः- आमोदरससम्पूर्णा प्रफुल्लमुखपङ्गजा । हरिदश्वकरस्पात् विराजत सरोजिनी ॥२६॥ सरो। सलज्जमधोमुखी तिष्ठति । चित्रलेखा हेमप्रभा च। सहर्षम्। भप्रबं! एसो अह्माणं चिरन्त णो मणोरधो। (व) इति गायति । चिव। नवीनसरसि सरोजिनी मृदुलपवनविकम्पिनी। मुग्धतरे ! गायतु रे!। कथा । हेम। सकलकलासु विकासिनी नागरहृदयविहारिणी। भासितास्मि हर्षनौरे । कथा । प्रभात उदितो दिनमणिः समीपविहारी रतिजानिः । वामदिशि याहि सखि ! कथा । हेम। भविता चिरं तदामोदिनी चिरस्थानन्तरवियोगिनी ! किं स्थितासि नममुखी ? ! कथा । चित्र। मुक्तया मीलितो गजमणिः मनोजतरुणसहायिनो। जातमद्य शान्तिदिनम् । कथा । हेम। वासनाफलिता चिरन्तनी सुखिनो चिराय सौमन्तिनी। तुल्यमिह पुरं वनम् । कथा । । चित। (4) भगवन् ! एषाऽसाकं चिरन्तनो मनोरथः ।

·८.३ चतुर्थोऽङ्कः। परो। राजन् ! किमत:परं भवद्भिरोसितमस्ति ? । गजा। भगवन् ! यद्यपीयमेव नः परिसीमा प्रियकार्यस्य, तथापीदमर्थयामः । यत् भरतवाक्यम्। लोकाः सन्तु निरौतयो, बुधगणो विद्योततां विद्यया भूयामुः सुखसम्पदश्च, विपदो नश्यन्तु नित्यं सताम् । श्रीगोविन्दपदारविन्दयुगले सङ्कल्पितो यश्चिरं न्याय्योऽसौ कुसुमाञ्जलि: पततु मे माभूच्च जन्मान्तरम् ॥२७॥ कोटालिपाड़नगरोनशियानिवासी सल्काश्यप: सुकविलभ्ययशोऽभिलाषी। शाके धराऽक्षि वसुचन्द्रमित सुकम्मा श्रोमानिमां रचितवान् हरिदासशम्मा ॥ २८ ॥ इति निष्क्रान्सा: मव । यवनिकापतनम । समाप्त यं विराजसरोजिनी नाटिका।

·বিজ্ঞাপন শ্ৰীযুক্ত হরিদাস সিদ্ধান্তবাগীশ মহাশয় বিরচিত নিম্নলিখিত পুস্তকগুলি বিক্রয়ার্থ প্রস্তুত :- ১। বিরাজসরােজিনী (নাটিকা)। মূল্য ॥ আট আনা। ২। স্মৃতিচিন্তামণি ( যন্ত্রস্থ )। মূল্য ১০ এক টাকা চারি আনা সম্পূর্ণ নূতন ধরণের পুস্তক। ইহাতে স্মার্ত-ভট্টাচার্যের তিথি, উদ্বাহ, প্রায়শ্চিত্ত, শুদ্ধি, শ্রাদ্ধ ও মলমাসতত্ত্বের এবং চন্দনধেনুবিবেক ও দত্তক চন্দ্রিকার সকল ব্যবস্থা প্রমাণ প্রয়ােগসমেত উদ্ধত করা হইয়াছে, তদ্ভিন্ন জগদ্ধাত্রী, দীপান্বিতা, রটন্তী, সৌভাগ্য-লক্ষ্মীপূজা, গর্ভিণীকৃত্য প্রভৃতি বহুতর আবশ্যকীয় বিষয় লিখিত হইয়াছে। উপরে সরল সংস্কৃতভাষায় প্রমাণাদিসমেত মূল এবং নিম্নে বিশদ ও বিস্তৃত বঙ্গানুবাদ দেওয়া হইয়াছে। এ কথা সাহস করিয়া বলিতে পারি যে, ৩৪ বৎসর পড়িয়া যে সকল ব্যবস্থা জানিতে হয়, আর্ত-ভট্টাচাৰ্য্য প্রভৃতির মীমাংসিত সেই সকল ব্যবস্থা প্রমাণাদিসমেত ১ মাসে অনায়াসে জানিতে পারা যাইবে, অতএব পণ্ডিত ও অপণ্ডিত সাধারণের পক্ষেই এই গ্রন্থ বিশেষ উপযাের্গ। বিশেষতঃ স্মৃতির গবর্ণমেন্ট গৃহীত আদ্য, মধ্য ও উপাধি পরীক্ষার গত ৫ বৎসরের প্রশ্নপত্রসমূহ সন্নিবেশিত থাকায় স্মৃতিশাস্ত্রের পরীক্ষথিগণের বিশেষ আবশ্যকীয়। একসঙ্গে উক্ত দুখানা পুস্তক লইলে ১০ দেড় টাকা মুল্যে দিৰ।

·উক্ত সিদ্ধান্তবাগীশ মহাশয় বিরচিত নিম্নলিখিত সংস্কৃত পুস্তকসমূহ ক্রমশঃ প্রকাশিত হইবে :- ১। বিয়ােগবৈভব (খণ্ডকাব্য )। ২। রুক্মিণীহরণ (মহাকাব্য)। ৩। সরলা (সরল সংস্কৃত গদ্যকাব্য)। ৪। সাঙ্খপ্রকাশ ( সাঙ্খ্য অনিরুদ্ধবৃত্তির সরল টীকা)। প্রাপ্তি স্থান- জেলা ফরিদপুর, পােষ্ট অফিস উনশিয়া, উনশিয়া গ্রামে গ্রন্থ- কারের বাটী শ্রীলক্ষ্মীকান্ত ভট্টাচার্যের নিকট। অথবা-- ১। জেলা খুলনা, পােষ্ট নকীপুর, হরিচরণ-চতুষ্পাঠী, গ্রন্থকারের নিকট। ২। কলিকাতা বাগবাজার ৩৯ নং বসুপাড়া লেন “জানকীনাথ ভট্টাচার্যের নিকট। ২২ নং বলরাম ঘােষ স্ট্রীট শ্রীশ্রীরাম শাস্ত্রীর নিকট। শ্রীলক্ষীকান্ত ভট্টাচার্য্য।

·No text on this page.