·पण्डितकुलपतिः
श्रीजीवानन्दविद्यासागर वि, ए,
PANDIT JIBANANDA VIDYASAGARA B, A.
Superintendent Free Sanskrit College, Calcutta

·एतानि मुद्रितसंस्कृतपुस्तकानि। १ Mo 00 पापौष व्याकरणम् २ ३५ भामिनीविलास संधिप्पटौकास पष्टकम् पाणिनीयम ३६ चम्प रामायणम् सटीक २ उणादि सूत्रम् सटीक २ ३७ (चम्प गमायणम्) भीमचम्प . . कविकल्पद्रुम (धातुपा:) 1. ३८ शतकावलिः ५कलापव्याकरता कातन्त्र ३८ माधव चम्प काव्य ६ धातुरूपादर्श: ४० मेघदूत मल्लिनाथकृत टीकासहित) ७ परिभाषेन्ट शो स्वर सटीक ४१ मेघदृत सटीक सुलभमूख्यकम् .. ८ मुग्धबोधव्याकरणम् सटीक १० ४२ रघुवंश काव्य सटीक १॥. र वाक्य मजरी (वाक्ष) 10 ४३ रघुवंश मूलमात्र ७,८,१२ सर्गा: . १. वैयाकरणभूषणसार ४४ राजप्रशस्ति सटीक ११ लघकोमुदी व्याकरणाम ४५ शिशुपालवध काव्य सटीक (माघ) २ १२ लिङ्गानशासनं सटीक ४६ गद्य कथासरित्सागर सम्पूर्ण १३ शब्दरूपादश ४७ कादम्बरी विस्तृत व्याख्यासहिता १ १४ शब्दार्थरबग ४८ दशकुमारचरितगद्य काव्य सटीक १५ सारस्वतव्या क गण मटोक एवाईम १ ४६ हाविशन्युत्तलिकासिंहासन १६ सारम्बत न्याकरण सटीक उत्तराईर ५० पञ्चतन्त्रम् विश्णु शर्मकत सटीक १ १७ सिद्धान्त कौमुदी सरल सहिता १० ५१ बहुविवाहवाद १८ च तुमहार पीमिटीक ५२ वासवदत्ता गद्यकाव्य सटीक १६ काव्यसग्रहसनसान ५ ५३ वेतालपञ्चविंशतिः (सरलगा) .. २० काव्यसंग्रह सटकप्रथमभाग: ५४ शङ्करविजय २१ काव्य संग्रह स्टोक द्वितीयभाग: २ ५५ भोजप्रबन्ध सरख गब २२ काव्य सं यह मटौक हतीयभाग: २ ५६ हर्षचरित सटौक बाणभट्टकत २०० २३ किगताननीय काव्य सटीक १॥ ५७हर्षचरितवाणभक्त तगद्य २४ कुमारसम्म व काव्य पूर्वख गढ़ मटौक॥ ५८ संस्कृत शिक्षामञ्जरी प्रथमभाग: २५ कुमारसम्भव काव्य उत्तराखण्डसटीक॥ ६८ संस्कृतशिक्षामञ्जरी हितोषभाग: ।। २६ गौतगोविन्द काव्य सटीक ६० संस्कृतशिचामञ्जरी वतीयभागः ॥. २७ चन्द्रशेखरचम्प काव्य ६१ संस्कृतशिक्षामनरी चतुर्थभागः ।। २८ नसोदय काव्य सटीक ६२ हितोपदेश सटीक २९ नैषधचरितम् काव्य सम्पूर्ण सटीक५ ६३ अमरकोष १. नैषधकान्य नवमसर्गपर्यन्त सटीकर॥ ६४ वाचस्पत्यम् (हादभिधान) १.. २१ धुपमा पविलास काव्य सटीक ॥ ६५ मेदिनीकोष २२ विहन्मोदतरङ्गिणी (चम्प कान्य). १६ अब्दस्तीममहानिधिः २३ भरिकाम्य टीकास्यसहित २ १७पर्धराधवनाटक सटीक (सरारिए 10 ३ १ Wo ·[ २ ] 10 . 10 १ १ ar ६. उत्तररामचरितनाटक सटीक १ १.३ कान्यालद्वारमूवत्तिवामनकता ७. कपर मनरोनाटिका सटीक १०४ वागभटालङ्कार ७१ चरह कोशिकनाटक सटीक १०५ सरखतीकहाभरख सटीक ७२ चैतन्यचन्द्रोदयनाटक सटीक १०६ सङ्गीत पारिजात सहीतशास्त्र]. ७३ धननयविजयनाटक सटीक 10 १०७ बन्दीमञ्जरी वृत्तरत्नाकर सटीक। ७४ नागानन्द नाटक सटीक १०८ शुतबीध: (छन्दीग्रन्थ) सौक ७५ नागानन्दनाटक मूल १०८ पिङ्गलछन्दः शास्त्र बत्तिसहित १॥ ०६ प्रबोधचन्द्रोदयनाटक सटीक ११० महानिर्वाणतन्त्रम् सटीक ०७ प्रसन्नराघवनाटक जयंदेवकृत १११ सारदा तिलक तन्त्रम् ७८ प्रियदर्शिका नाटिका सटीक ११२ मन्त्रमहोदधि तन्त्र सटीक ७ वसन्ततिलक भाग नाटक 11 ११३ रुद्रयामल तन्त्र ८. बालरामायसनाटक सटीक ११४ इन्द्रनाल विद्यासंग्रह. २ ८१ विक्रमोर्वशी नाटक (सटीक) १ ११५ कामन्द की नीतिसार: ८२ बिद्धशालभभिकानाटिका सटीक॥ ० ११६ चाणक्य शतकम् सटीक ८३ वेणीसंहारनाटक सटीक ११७ शुक्रनीतिसार: सटीक ८४ मल्लिकामारुतनाटक सटीक ११८ गया साधादिपद्धति: ८५ महानाटक हनुमन्द्राट का मटीक १॥ ११६ तुलादानादि पद्धतिः (बङ्गापर) ६ महानाटकम् (हनुमन्नाटकम् । १२० धर्मशास्त्रमग्रह: १० ८७ महावीरचरितनाटक सटीक १० १२१ वीरमिवाद य (सातिश' ५ ८८ महावीरचरितनाटक मूलमाव । १२२ मनसहिता कुन कभकत टीका- ८९ मालतीमाधवनाटक सटीक सहित १० मालविकाग्निमित्र नाटक सटीक १ १२३ वेदान्त दर्शन सभाष्य सटीक ६१ मुद्राराक्षसनाटक सटीक १२४ भामती वेदान्त वाचस्पतिमिप्रकृतर १२ मटिकनाटक सटीक १० १२५ वेदान्त परिभाषा ८३ रवावलौनाटिका सटीक १२६ वेदान्तसार सटीक २४ शकुन्तलानाटक सटीक १ १२७ विवेकचूडामणि वेदान्त १५ काव्यप्रकाश पलडार सटीक १२८ पञ्चदशी (सटीक) बैदान्त १६ काव्यादर्श सटीक (बलकार) १२८ सिद्धान्त बिन्दुसारः (वेदान्त) . १७ काव्य टोपिका बलकार सटीक ॥ १३. पूर्णप्रजदर्शनम् सभाष्य ८८ कुवलयानन्द पवार सटीक २ १३१ सादा न ( भावसहित) २ चन्द्रालीक प्राचीन पखडार 10 १५२ सांख्य सूत्र पनिहात्तिसहित ॥ १.. दशरूपकम् (पखहार) १ १३९ साहासार १. साहित्यदर्पप सटीक पखकार॥ १५४ सांस्यतत्वकौमुदी सटीक १. साहित्यदर्पणम् ( सूखमाब). १२५ सयकारिका गौड़पादभाष . १ ·[ ३ ] 10 || १ १३६ मीमांसादर्शनम भाष्यसहित १२ १६८ शुक्लयजुवेंदख प्रातिशास १३७ नीनांसापरिभाषा सभाष्य १३८ शाण्डिल्यस्व सभाष्य १६६ सामवेदसहिता सभाष्य १३६ नैमिनीय (न्यायमालाविस्तर:) ६ १७. अग्निपुराणम् १४. अर्थसंग्रह (लौ गाक्षिमीमांसा) 10 १०१ अध्यात्मरामायणम् सटीक १४१ न्यायदर्शन सभाष्य सदत्ति १७२ कल्किपुराणम् १४२ भाषापरिषदः मुक्तावली १७३ गरुड पुराणम् १४३ भाषापरिक दमुक्तावली दिन कमी १।। १७४ सटीक बाल्मीकिरामायण १४४ शब्दशनि प्रकाशिका ( न्याय ) fo बालकाण्डम् १४५ कुसुमाञ्जलि सटीक (न्याय) १०५ विभा पुराणम् सटीक १४६ उपमानचिन्तामणिः १०६ ब्रह्मवैवर्तपुराण सम्प १४७ धात्मतत्त्व विवेक (बौडाधिकार) २ ११७ मत्स्य पुराणम् १४८ अनुमानचिन्तामणिः सटीक १७८ मार्कण्ड्यपुरायम् १४८ तकामत (जगदी शक्त) न्याय ।। १६. लिङ्गपुराणम् १५० तर्कसंग्रह इं अनुवादमाहित १८. श्रीमद्भगवद्गीता सभाष्य सटीक ४ १५१ पातञ्जलदर्शन (सभाष्य सटीक) २ १८१ अष्टाङ्ग हदय (वाग्भट) वैद्यक ३ १५२ पातल दर्शन नीजत्तिसहित १ १८२ चक्रदत्त (वैद्यक) १५३ वैशेषिकदर्शनम् सटीक १८३ चरकसहिता (वैद्याक) सम्पर्ण ६ १५४ सर्वदर्शनस ग्रहः दर्शनशास्त्र] १८४ माधवनिदान सटीक १५५ पाथर्व गोपनिषद सभाष्य ३ १८५ भावप्रकाश (वैद्यक) १५६ भारण्य सहिता समाप्य १८६ मदनपालनिघण्टुः (वैद्यक) १५७ ईश केन कठ प्रश्न मुण्ड माण्ड क्य १८७ रसेन्द्रचिन्तामपितथारसरवाकर उपनिषद (सदीक सभाष्य) ३ १८८शावरसंहिता ( वैद्यक) १५८ गायत्री न्याख्या १८८ सुश्रुतसंहिता सटीक (वैद्यक) १. १५८ गीपथब्राधण (अथर्ववेदस्य) १९० सगुतसंहिता मूखमाव (वैद्यक) ४ १६. छान्दोग्य उपनिषद सटीक सभाष्य १९१ चिकित्सासारसंग्रह वनसेनकत५ १६१ तैत्तिरीय ऐतरेय श्वेताश्वतर सभाष्यर १८२ गणिताध्यायः भास्करायंकत १ १६२ दैवत तथा षड् भिनाशपसभाष्य | १८३ गोलाध्यायः भास्कराचार्यकत . १६३ निरुक्त सभाष्प सटीक १८४ हहत्संहिता वा वाराहीसंहितार १६४ वृसिंहतापनी सभाष्य १८५ भावकुतूहल (न्योतिष) १९५ उहदारण्यक सटीक सभाष्य १६६ खौलावती भास्कराचार्यरचित । सक्तिकीपनिषत् १८७ बीजगणित भाखराचार्यरचित. १९० शायजुवेदसंहिता सभाष १८८ सूर्यसिहान्न सटौर कलिकाता संतविषामन्दिरे वि, ए, उपाधिधारिणः बोगोरानन्दविद्यासागर-महाचायस हवामान मामि। ३ १ ·सूचीपत्रम् । पृष्ठं २ " .. " ११ ७९ " ar १०० १२२ प्रथमाध्यायः-दायभाग निरूपणं... स्वत्वविचारः विभागकाल: पितृ धनविभागकाल: द्वितीयाध्यायः---पितामहधनविभागकाल: तृतीयाध्यायः-१ परिच्छेदः पिनुपरमानन्तरं भाटकर्तकविभाग: २ परिच्छेदः सवर्णभ्रातणां विभागप्रकार चतुर्थाध्यायः -- १ परिच्छद: स्त्रीधननिरूपणं २ परिच्छेदः स्त्रीधन विभाग: परिच्छंद: पप्रजः स्त्रीधनाधिकारिणः पञ्चमाध्यायः - विभागानधिकारिण: षष्टाध्यायः-१ परिच्छदः विभाज्याविभाज्यधननिरुपण २ परिच्छद: विद्याधननिरूपणं सप्तमाध्यायः-विभागानन्तरजातविभाग: पष्ट माध्याय:-विभागानन्तरागविभाग नवमाध्याय:-एकपिटकाणां सवर्णानुलोमपरिणीत स्त्रीजाताना पुत्राणां विभागः ... दशमाध्यायः-पुविकौरसयो विभागः एकादपाध्यायः-१ परिच्छदः पपुवधनविभागः .. २ परिच्छदः पवाभावे दुहिवधिकारः ३ परिक्क दः दौश्विाभाव पिचधिकार: ४ परिच्छद:-पिवभाव माधिकार: ५ परिच्छंद:-मावभावे भावधिकार: ६ परिच्छेदः-चावभाव भावपुत्राधिकारः हादपाध्यायः-संसृष्टिधनविभागः वयोदशाध्याय:-विभागकाले नितस्य विभागः ... पतुर्दशाध्यायः-वृत्तविभागसन्देहनिर्षयः १४४ १८५ १८६ २०६ ... २२१ ... २२९ पसमाध्यायः-गन्यकारपसाव: ... ... २३२ ·दायभागः। प्रथमाध्यायः । 1 भन्वादिवाका न्यविमृष्य येषां यस्मिन् विवादो बहुधा बुधानाम्। वशां प्रबोधाय म दायभागो निरूपणीयः मुधियः । शृणुध्वम्॥१॥ मादामन ई करदम्बिकाया. याका विदयं निधाय । कनिकामिहदायभागयत्यावशायम करम्याम् । .:: विनाका बतानामीचारणारूप मङ्गनमाचरन् शिष्यप्रवच्छ थ - 'भनय कानमन्वका प्य पायन दायभागदति मन्वादति । ताघानमन्वम् मीत प्रीता प्रवर्तते आनन चकव्यः मम्बन्ध सप्रयोजन भजन दायभागनिगम म च मशयापनीदनहार ६. कारण मम्बाश्च यस म्य दायभगिन सह ज्ञाप्य नापक न मह जायज न कभाव इति । ली कार्यम्तु हे मुधियः ! यस्मिन • धान बाधा विवाद सम्बन्धिम्वन्वापगमानन्तरं समुत्य नस्य ' - h; नगर पादांशकस्वत्वानु कृलव्यापारी विभागः किंवा 1, पिए के वन्य नापन विभागः तथा मृतधनं प्रथम पुत्रस्यक :: 77 ति बहकारी विवाद, तपा बभाना प्रमोधाय विशेषरूपेण मान्य मम्मबिना मात्र व्यक्ति विशेषनिष्ठ लेन प्रामिकाधिकारस्य चावधारणाय न दासभागो न.पाय निरूपणाई. । न च नायमद्देश' किन्तु प्रतिनति 11 तथा वन्य माग प्रतिनान्तरानुपपत्त अतएव निरूपणीय इत्यनेन निरू घणय प्रतिनत मादायकव्याख्यानमसदित्य वयं तस्मात् गणुध्वम्। पत्र व निर पण लक्षणादिप्रकरण जानान कल वचनं तदेव च निरुपीयविपोषण- पस्थित श्रवणनियाका कर्मत यान्वति योग्यत्वात् । न च शुधाती: श्रवण- चत्ववत शाब्दबोधवाचितापीति निरूपणीय स्थापित योग्यत्वमस्ति कथमन्यथा पानवार शातव्या मन्त र, इत्यादि तावात्मन, श्रीतव्यतेति वाच्चं सर्वत्र श्रावण - ·दायभागः। व्यावृत्त बाध नैव शुधातना शाब्दबोधप्रतिपादनात् तव तस्य लाक्षणिकत्वात् । सर्वेषामेव विरुद्ध वचनानां बुधवचनत्वेन प्रमाणत्वात् बहुधैव दायभागोऽस्तीत्यत पाह मन्वादीति अविमृष्य प्रबड़ा तथा च तचनानां शास्त्राबोधमूलकत्वेन न प्रामाण्य मिति भावः। श्रीकराचार्यादि ग्रन्यादरपराहतविवेकानां पगिड- नानां खव्यक्तव्य नैयायिकतत्तत्समार्थग्राहकता नानौति तेषां मधिय इति सम्बोधनम । न्यायग्रहीतमास्त्रार्थ ग्राहकत्वमेव मुधीत्वम् । मनोदेवतया तन्नामोत्कीनरूपं मड़वं बोध्यम। एनम के बदन्यग्नि मनम में प्रजापतिम् । पाहुरीके परं धर्ममपरं ब्रह्म शाश्वत मिति । म्व शब्दनिटेशन र मनोगदिशन्दनिर्दिष्ट तरस्म तिकारभ्यः प्राधान्य मादितं तेन मन्यन्त गोड मनमा तिरव ग्राह्या। अत पवीत मन्ववपरीता या सामातिन प्रशस्य अदाघोपनिबन्धत्वात् प्राधान्य हि मनी: स्म तमिति । १ । अथ दायभागी निरूप्यते । तत्र नारद विभागोऽर्थस्य पित्रास्य पुत्रैर्यत्र प्रकल्पात । दायभाग इति प्रोक्तं तद्विवादपदं बुधैः ॥ २ ॥ नर पग शिप्यावधानाय प्रतिजा नीत अधांत उशा नन्त र मित्यय निकाय . गादिप्रकारण जाप्यत । तन न उद्दशा लक्षणा परीक्षा चति प्राप्त 17. । तत्र दायभागलक्षण प्रसङ्गं नारद इत्यय की बचना नवना याहव्यय पाहति क्रियया अन्वयः । विभागोऽर्थयति । विभाग. म्वनिया न कृती ज्यापार इत्यग्र वक्ष्यते तथाच पितास्याथस्य पुत्र यो विभाग पुत्र कर की विभाग मटायभागः स यत्र धने प्रकर्षण कल्पात विभागिभिरक मत्या मध्यस्थादाय लम्बनेन वा तहिवादपर्दामति बुधैः प्रोक्तभिचन्वय । न चाष्टादविवादपद गणनाया स्त्रीपुंधों विभागश्च त्यनेन मनुना विभागस्यैव विवादपदत्वन गणितत्वात दायस्य चागणितत्वात् कथ दायस्य विवादपद त्वमिति वाच्यं इद हि विवाद- पदपद न पारिभाषिक किन्तु यौगिक दायभागविषयकविवादविषयत्वस्य दाय ऽप्य वश्यम्भावात् दायमविषयौ कृत्य दायभागविषयकविवादासम्भवात् । नारद- वचनानुरोधिन मनुक्ततविवाद पदगणनाया विभाग-दस्य वदभिहितभावत या विभजनीयदायपरत्वे त्वनुपपत्तिल शाभावाच। केचिन यति निमित्तसप्तमी यदर्थच विवादपदं तथाच यहिवादपदनिमित्त पिनासाथ स्य पुर्विमागी.

·प्रथमाध्यायः। ३ अपातः प्रकल्पाते तहिवाटपटं दायभाग इत्याहुः। य इत्यर्थे यवेति सुपांसुपा माविन्यन्ये। परे तु यत्त्विति पाठ: तदर्थश्व विभागक्रियाविशेषणमित्यूचः । केचन पिनाम्याथ स्यति निहारगी षष्ठौं बस यन्ति हन्छ : सामासिकस्य चैतिवन् लथाच पितास्यार्थस्य मध्ये यस्मिन्न पुवैविभागः क्रियते स दायभाग इति तेषां मते वचनार्थः। अवापि मते भनस्य विवादपदत्तं पूर्वोकरीत्या बोध्यमिति । अन्तु इत्येत पाठ इत्य परे ॥ २ ॥ पिटत आगतं पित्रं तच्च पिटमरणोपजातखत्वमुच्यते । पित्रास्येति पुरिति च हयमपि सम्बन्धिमानोपलक्षणं मम्वन्धिमावेण सम्बन्धिमात्रधनविभागेऽपि दायभागपद- प्रयोगात्, अतएव दायभागं विवादपदमुपक्रम्य नारदोऽपि मात्रादिधनविभागमप्यपदर्शितवान्। तथा मनुरपि पिना- दिपदमदत्त्वैव एष स्त्रीसयोरतो धर्मो वो रतिसंहितः । आपद्यपत्यप्राप्तिश्च दायभागं निबोधत इत्युपक्रम्य यावत् मम्वन्धिधनविभागमुक्तवान् ॥ ३ ॥ ननु पिरत ननु विभागात् प्राग व पितनिधनादिना तदर्थेषु तत्वत्तापगमात् पिनापदः परिदमित्यर्थ कन्य ना यामयोग्यत्वमती व्याचट पिटत इति । प्रागमित्यम्य पिटम्वत्व नाशानन्तरमपरखत्ववदित्यर्थ कत्वे पिटदत्तादरप्येवं पिता- वापत्त्या दायत्वापत्ति. पिवाधनविभागस्यैव दायभागवन पित्राधनस्यापि दायत्व स्याभ्युपैयत्वादत प्राह तति । पिटमरणति । पिटमरणादपनातं स्वत्वं यत्र पिट मर गाधीनस्वत्व वदित्यर्थः वस्तुतस्तु: पिट स्वत्वनाशकालेऽपि पिटखत्वोप- लक्षितबाधकत या पिनापदं योग्यमेव पाकरक्त घट श्याम इत्यादिप्रयोगवत् पत- व विभजयुमनं पितुरित्यादिवचनान्यपि सङ्गच्छन्ते । मरणपदचात्र इतरखत्वाभि- मन्धानापूर्व कम्वत्वापगमहतुभूतव्यापारत्वरूपण . पातित्याश्रमान्तरप्रवेशादौनाम उपलक्षणं पिटदत्तादौ तु स्वत्वं न पितुर्मरणाधीनं किन्तु सम्पदानस्वत्वाभि- मन्धान पूर्व कत्यागादव पितुरिति नातिप्रसङ्गः। केचित्तु पिरत भागतं पिरत्व सम्बन्धालब्ध' पिताञ्चभावसम्बन्धाधीनस्वत्व वदित्यर्थः । तत्यादि तु तत्परि. चाय कमित्याहुः। पौत्रादिभिः क्रियमाणस्य पितामहादिधनविभागस्य दाय- भागवीपपादनायाह पित्रास्यतीति। सम्बन्धिमावेति । तथाच पिटपदस्य ·दायभागः। . प्रमागमा पचपदस्य च सम्बन्धिमावे लाक्षणिक तया पितामहादिधन म्यापि सम्बम्परम जातम्बत्व व त्त्वात तडिभागस्य सम्बन्धि कतत्वाच्च दायभागल मचम्म मिति भाव. । पुवैरिति बहुत्व कत्तत्वं चाविवक्षितं तेन योविभावी मास्थ कि यम ग. विभागे च नाञ्चानि : नन पितामहादिधन विभाग न दामा मागाभावात तटा कर्थ ततमग्रहार नदर्गात मनन मावि गति सम्बलिका वकत सम्बनिनाधनविभार दागमारा पद, ...कात लक्षणानुपपत्ताह अलर वेति : सम्बनिमात्र धन विभागच्या ''; . :: अन्यथा पितधनविभाग व दयभार दाबलाविवार दीपकम मावादिधनविभागकच नम्बा प्रमाताभिधानवादमिति नार्दन दायभागीपक्रम पितृधनविभार । वीक मानदिन उभाग 1 घाम कमवाभिधानम् अन्यथा म्नविधीच. म्यादिति कमावासिघन व भामम दायभागत्वमित्य त माह तथा मनुगपति पिवादिपटमद बलि तवान नादन फिरूनविभागम्य पृथगकत्वात् मावादिधन विभाग का नाम तत प्रामा 3. मदन' दायभागापक्रम पिता दिपटान नगर राव नमक नि नवभारी मम्ममा चार रदायीन मनुमते मचात वन मना बन्न त । पन्चालानुरागत श्रापदापन्य भारत के राम भाव दीयत इति व्युत्पत्त्या दायशटो ददातिप्रयोगश्च गंग मृतप्रजितादिस्वत्वनिवृत्ति पूर्वकपर स्वत्वात्यति फन्नमाम्यात् न तु मृतादीनां तत्र त्यागोऽस्ति ॥ ४ ॥ डात ननु मम्बन्धिधनविभागी दायभाग इत्यु के तन मवात भाव तो दन्तद' .. काब्दस्य त्या गमावबांधकतया सम्बनिधनाबीचकवादित्य त प्रार दावत तथाच दायशब्दम्य दीयते यत् म दाम इति कमालन तथा काम तब बन .. इति भावः । ननु तथाप्यनुपपत्ति. कमलता धात्व थन्च कर्मा एव बांधना। धात्वर्थच प्रकले त्याग एव मृतप्रजितादिपवादोना तदान त्याराभावन म्याग कर्मवन त इन बीधनासम्भवादत आह ददातिप्रयोगति, दाधानप्रयाग चकार: पुनरर्थः। गौण इति । शकास्य सादृश्यात्मक सम्बन्धी गए. तदधौना या लक्षणा सा गौणी तयागात् गोगा इत्यर्थ. तथा च पूर्वस्वामित्व नितिपरस्वामिस्वत्वी त्यतिफल कल्यागत्वन रूपण त्याग शक्तस्य दाधाती' पूर्वम्ब।ाम खत्वनित्तिपरस्वामिखत्वीत्पत्त्य नुकृल व्यापारत्वन पिवादिमरण पत्र च्यादिसाचा- त्यर्थः । - ·। रणेन रूपेण लक्षणा सम्बन्धिनिधनाद्यनन्तरं मग्णादिरूपतादृशव्यापारजन्यं यत्- पूर्वम्वामिम्वत्वानिवृत्ति परखामिम्वत्वोत्पत्तिरूपं फलइयं तच्चालित्वरूपं कमत्व- मक्षतमेवेति नानुपपत्तिरिति भावः । एतेन मरणाददात्यर्थत्वे तव दाधातो- गौणता, तव म्वत्व स्थानवच्छेदकत या च धनम्यापि न कर्मत्वं धात्वतावादक- फलशालिन एव कर्मत्वादिति धात्वर्थ जन्यफलभागित्वमावेण प्रत्ययस्यापि गौणता चकारः समुच्चये इत्याचार्यचूडामणिमतं प्रत्यक्तं, धातीनिकतरूपेण लवणायां म्वत्वस्य धात्वर्थ तावदकत्वेन त छालित्वरूपकमत्वम्य धने निषप्रत्य हत्वादिति । गणमाह मृत प्रव्रजितादौति । माम्यदिति शक्य लक्ष्ययोरुक्तरूपत्यागतथाविध- यापार यीमध्ये लक्ष्यं शक्यम्य मृत प्रत्रजितादिम्बत्वनिहात्तिपरस्वत्वीयत्तिरूपोभय- फलान कृलयापारत्वरूपमादृश्यादित्यर्थः । लक्षणााहेत मुख्यार्थबाधमाह न त मतादीनामिनि, तत्र धने, माम्यौँ विषयत्वं तम्य त्यागेऽन्वयः त्यागी न ममंदमन कम्य भवन्तितीकारूप. ॥ ४ ॥ प्र ततश्च पूर्वस्वामिमम्बन्ध पीनं तत् स्वाम्योपरमे यत्र द्रव्ये स्वत्वं तत्र निरुढो दायशब्द: ॥ ५ ॥ दायशब्दस्य पन्य मिताथमाह ततति कोतादावतव्यानिवारणाय' जौनान्तम अत्र च पूर्व स्वामी विवक्षित नम्ब न्वाधीनत्वस्यैव व्यावकित्वान । मम्बन्धय शास्त्र प्राप्त पत्रत्वाद्यन्वतम न तु कंटवादि क्रयम्य सम्बन्धाधनम्न्व त्य हे तुत्वात् किन्तु कयाधीनम्वत्व प्रत्येव तम्य हतत्वमिति । विद्यमान प्रान. म्वत्व के दाम्पत्य सम्बन्धाधौनपनौम्खत्वा अतिव्याप्ति वारणाय ततम्बाम्योपरम इल नथाच सावद न्य तमसम्वन्धाधीन मत् यत् पूर्व स्वामिखत्त नाशजन्यम्बत्व तहदि वन निरूदा दायशब्द इत्यथः । नन स्वत्वनाशानन्तरं चत म्वत्वात्पत्तिकदा नलक्षणऽम्यामिकत या निध्यादिव ददासीनस्याप्युपादानात् म्वत्वापत्तिरिति चन तव पुत्रादिमत्ताया एव विगंधित्वस्य पुवाद्यधिकारबोधकशास्त्रसि इत्वात न च पित्रा विक्र तिपि पुत्रम्वत्वापत्तिः इतर म्वत्वाभिमन्धानापूर्वकपिट स्वत्वापगमहत्- व्यापारजन्यपिट म्वत्वनाशस्येव सम्बन्धाधौनं विजातीयं पुत्रम्वत्वं प्रति हंतवत नाट स्वत्व नाशस्य च खत्वे छानधीनपिटम्वत्व नाशत्वं न तुता न तु उक्तरुपेगा गौरवात् पिता पुत्राय दत्तनु यद्दनं तव पुत्रव्य स्वत्वं न सम्बन्वाधीनं किन्नदा- सौ नस्येव दानाधीनं अती न तत्र तापिटखत्वनाशस्य व्यभिचारः अतएव तप धनं न दाय इति । वस्तुतस्तु पिटख त्वमेव पुत्रस्वत्वोत्पत्ती हेतुः न चैवं पितम्बत्वं विद्यमानेऽपि सद्धने पुवस्व त्वापत्तिः तत्र पिलम्वत्व नाश कस्यापि मह. कारित्वात्। स्वत्व नामकच मरणपातित्यादि तेषां स्वत्व नाशकत्वेन स्मति प्रति- 5 ·। पादिताना मरणवपातिस्यत्वादि विशेषरूपेणैवाव्यवाहितीसरत्वान्तर्भावण पत्र खत्वोत्पत्ती हेतुत्वं तेन न परस्परभिचारः पतएव विनष्ट वाप्य भरण इत्यादि- बचनैः पितुः पातित्यानन्तरमेव पुवस्वत्वमिति प्रतिपादितम्। एतेन पिट म्वत्वनाथ कानां मरणादौनां तेन तेन रूपेण हेतुत्वं, खत्वनाशकत्वेन, स्वत्वनाश सामग्रौत्वेन वा, माद्यः अनेक कार्यकारणभावकल्पने गौरवात्, न हितीय जीवत्यपि पितरि पुत्रस्य खत्वं स्यात् स्वत्व नाशं प्रति खत्वस्यादृष्टस्य च हेतुत्वात तदानीमपि स्वत्वादृष्टादीनां तनाशकानां सत्त्वात्, हतीये चान्यं प्रति पूर्ववर्तित रहौत्वैव यस्य यं प्रति पूर्ववर्तित्व रह्यत इत्युक्तान्यथासिद्धेः सामग्री देन नानाकार्यकारणभावकल्पने गौरवाच तदपेच या नाशरूपहेतुताया एवं लघुतया युक्तत्वादित्यादिकं प्रत्युक्तम् । प्रव्रज्यामरण पातित्यानां बयाणां काय कारण भाववयकल्पनामपेक्ष्य अन्यदीयोपादानिकख त्वं प्रति क्लीवादिभेदकटविशिष्ट पुवसत्तायात थाविधपौत्रादिसताया प्रतिबन्धकत्व कल्पनामामेव गौरवात न चावश्यकत्वात् भरणादीनामेव हेतुत्व मन्तु न तु पिवस्व त्वस्या पीति वा तथा सति सम्बन्धाधीनखवधारावारणाय तथाविधखत्वस्य स्वसमान जातीय स्वत प्रति प्रतिबन्ध कत्व कल्पना गौरवापतः उत्पत्तिमत्त्वसम्बन्धन मरणादहेतुत या म धारापतिरिति चेन्न उत्पत राय क्षण सम्बन्धरूपतयाऽननुगमन कार्यकारणभावा नन्त्य प्रसङ्गात् सम्बन्धाननुगमस्यादीषत्व सिद्धान्तस्य च मन्त्र पाठमावत्वात् प्रकार भनेव सम्बन्धर्भदैनापि व्यापकताभदस्यावश्यक त्वात्। मन्मते तु सम्बधिवत्वर हेतुत्वात् तदभावादेव तद्धारापादानस्यासम्भव इति मुधीभिर्विभाव नीयम् । म्वत्वञ्च यथेष्टविनियोगाईत्वेन शास्त्र बाधितत्वमिति प्राञ्चः । अतिरिक्तः पदाथ इति शिरोमणिः । खामित्वञ्च तनिरूपकत्वं निरूपकतया तर्दव च द्रव्यगत गुणगतञ्च ट्रव्यस्य दानादिश्रुतेः नौलं वा वषमुत्सदित्यादी साहित्यादि गुण विशिष्ट पारिभाषिक नीलहीत्सर्गश्रुतेश्च वस्तुतस्तु पात्मसमर्वतं स्वामित्वमति रिक्तः पदार्थ: विक्रयदानादीनां तनाशकत्वं क्रयप्रतियहादीनाञ्च तईतुन सम्बन्धलाघवात् तदेव निरूपकतया खत्व व्यवहार हेतुः विषयतया च ज्ञात- तावत् पतएव निबन्धादी भाविन्यपि खत्वं अन्यथा प्रतिमासं प्रतिवर्ष वा देयत्वेन मतिश्रुतस्य धान्यादिरूपस्य तस्य भाविवन तत्र नदुत्पत्त्य नुपपरिति चूड़ामणिसम्मती लीलावतौरहस्यसिद्धः समीचीनः पन्थाः पत्र खत्वधारावारणाय सजातीयखत्वं प्रति सजातीयखत्वं विरोधि । सजातीयेति करपात् परा. जितनृपतिराज्यान वर्तितत्तत्पुरुषोयक्रमागतस्थावरादी जयादिना जैतुनूपतः करगहणीपयोगिखत्वीपाद तथा क्रीतप्रतिम होतराज्यात तिनि तादृश- स्थावरादी नादः क्रयाद्यधीनखवीत्पादपि न व्यभिचार इति संक्षेपः ॥ ५ ॥ -- ·प्रथमाध्यायः। मनु किं दायस्य विभागो विभतावयवत्वं यहा दायेन सह विभागोऽसंयुक्तत्वं, न तावत्पूर्वः दायविनाशापत्तेः नापि द्वितीय: संयुक्तोऽपि न ममेदं विभक्तं खं धातुरिदमिति प्रयोगात् ॥ ६ ॥ न च सम्बन्धाविशेषात् सर्वेषां सर्वधनोत्पत्रस्य स्वत्वस्थ द्रव्यविशेष व्यवस्थापन विभाग इति वा सम्बन्थ्यन्तर. मद्धावप्रतिपक्षस्य सम्बन्धस्यावयवेष्वेव विभाग व्यङ्ग्य स्वत्वा. पादकत्वात् कृत्स्नपिटधनगतस्वत्वोत्पादविनाशकल्पनागौर- वात् यथेष्टविनियोगफलाभावेनानुपयोगाच ॥ ७ ॥ दायं निरूप्य भागं निरूयित' पृच्छति नन्विति । नारदन विभागभागया. रिकत्व प्रतिपादनादाह विभाग इति । दाविनाशति प्रारम्भ कसंयोगप्रति- इन्छिनावयबद्यविभागनासमवाय कारण न्यारम्भक संयोगस्य नाशात् ट्रव्य नाशा परित्यर्थः इदमुपलक्षणम् अविभक सखपि तत्सत्त्वात् अखण्डेऽपि विभने तदसत्त्वाति ट्रष्टव्यम् । संयुक्त पीति । मंयक्त पि वस्तुनि इदं वस्तु विभक्त धातु: ख न मर्मति प्रयोगादित्यर्थ: यद्यपि इदं विभक्तमिति प्रयोगस्यैवा- पक्षितत्व न भातु: वन ममति कथन मनुपयोगि तथापि वैशेषिक व्यवहारस्य विभागाधौ नत्वात् तव तव विभक्तत्व स्यावश्यम्भावप्रतिपादनार्थ तत्कथन मिति । सम्बबाविशेषादिति। स्वत्व ईवीतत्पु वत्वादिसम्बन्धस्य सकलपुवादिसाधार गयादित्य थः । सर्वधनीत्यनस्पति सम्पनी ब्रीहिरितिवत् सामान्याश्रयणादक वचनं द्रव्यविशेष एकै कस्मिनश व्यवस्थापनम् अंशान्त रव्यावत्या व्यवस्थापनं एतेन खत्व प्रति पुरुषं भिन्नमिति प्रतिपादितं तेन साधारण सर्वेषां खत्वमेकमेवेति भ्रमनिरास: सामुदायिकस्खत्वविनाशतत्तदंशीयवैशेषिकस्वत्व हेतुभूत व्यापार इति वार्थ: तेन समर्वतस्य स्वत्वस्य विद्यमानस्याश्रयत्यागरूपव्यावत्य सम्भवेऽपि न क्षति- सम्बन्ध्यन्त रीति । तुल्याधिकारिसम्बध्यन्तरीत्यर्थः तेन मृतपिटक- पौचादिसायस्य संग्रह: जीवपिस कपौवादिसवावस्य चासंग्रह: सम्बन्ध्यन्तरसहाव: प्रतिपक्षः स्वजन्यफलविरोधी यस्य तादृशस्य पुत्रत्वादिरूपसम्बन्धस्य अवयवैष्वेव एकै कमिश एव खत्वीत्पादकत्वादित्यर्थः । कस्य कुवांश खत्वमित्यव निर्ण- यकमा विभागव्यजति । तथाच यदंश यस्य स्वत्वं तदंश एव तस्य गुटिका- पात इति नियम इत्यभिप्रायः विभागस्य व व्यञ्जकत्वेन तदभावादेव न विभा. - । रिति ।

·दायभागः। गात् पूर्व स्वत्वस्य विशेषनिष्ठत्वेन तत्तत्पुरुषोयत्व प्रत्यय इति भावः। ननु सम्बध्यन्तरसत्ताया: सामान्यत एव सम्बन्ध्यन्तरखत्वविरोधित्व कुवाप्यं कस्यापि खत्वं नोत्पीत विरोधिसत्त्वादिति चेदव बूम: सम्बन्धाधीनस्वस्वत्व प्रागभाववत्व- प्रत्यासत्या सम्बन्ध्यन्तरस्यैव सम्बध्यतरीयसम्बन्धाधीनखवं प्रति विरोधित्वं विभागानन्तरं प्रादेशिकस्खत्वस्य भवतामप्यभ्युपेयत्वेन तत् प्रागभावस्य सत्त्वादिति मानुपपत्तिरिति । सम्बन्ध्यन्तरसत्तायाः प्रतिबन्ध कत्वे प्रमाणमा कत्लेति । सकलपिनादिधनगतसम्बन्धिसमसंख्य सामुदायिकम्वत्वानि तेषामुत्पादविनाशा एतावदनन्तपदार्थ कल्पनापेक्षया प्रतिबन्धकल्प नस्यैव लघुत्वादिति भावः । प्रमाण- मत्त्वं गौरवमप्यकिञ्चित्करं कथमन्यथादृष्ट कपनमत: प्रमाणाभावमाह यथेष्टेति । यविनियोगरूपफलानुमेयमिह खत्व समुदाय कस्यापि सम्बन्धिनस्तदभावन कध' तत् कल्पनमिति भावः । ननु विभागानन्तरमविनियुक्त विनष्टधने स्वत्व- मम्तीत्य व किं मानमिति चेन्न प्रविनियुक्त विनष्ट ममेदं विनष्टमिति प्रतीति. बलादुनयमिति. इदमुपलक्षणं विभागस्य स्वत्व हेतुत्वे स्वत्व नाशकत्वे च प्रमाणा- भावात् एकपुवसत्व व्यभिचारा तवावश्य कल्पनीय कारणान्तरादिवान्यवापि निर्वाहणान्यथासिईस एवं विभागस्य खत्वनाशकत्वं चौरे विभज्य महोतं धन धनिनः स्वत्वनाशापत्तिरित्यपि बोध्यम् ॥ ६ ॥ ७ ॥ - उच्यते एकदेशोपात्तस्यैव भूहिरण्यादावुत्पत्रस्य स्वत्वस्य विनिगमनाप्रमाणाभावेन वैशेषिकव्यवहारानहतया अव्यव- स्थितस्य गुटिकापातादिना व्यञ्जनं विभागः ॥ ८ ॥ विशेषेण भजनं स्वत्वज्ञापनं वा विभागः ॥८॥ उच्चत इति। भूहिरण्यादावुत्पन्नस्य एकदशीपात्तस्य तत्तदंशावच्छिन्नस्य विनिगमना इदममुकस्य नान्यस्य त्यवधारणरूपा तत्प्रमाणाभावेन वैशषिक व्यव- हारः परस्परनरपेक्ष्ण दानविक्रयादिलक्षणः तदनहतया अव्यवस्थितस्य सतोऽप्य सत्कल्पस्य गुटिकापातादिना व्यन्जनम् इदममुकस्ये त्यबधारणं विभाग इत्यर्थ: पादिना उभयसम्मतमध्यस्थ वचनादिपरिग्रहः पौकशीपारीत्यादिक खरूपकथनमावं न तु विभागपदार्थकोटी तत्तद्रूपेण तेषां निवेशः । विभाग पदार्थस्तु বুখালিৱৰলামগনললাললাগালালিনি चतएव सभूब वरिजां समुदायधनविभागी न दायभागः तेषामर्जनाधीनस्तत्व स्यैव विभागेनापधारणादिति । पस्मिन्नये च विभागपदस्य योगाभावात् कदिति बोध्यम्। नन्वत्र दिवाल्पने गौरवं एवं पिटकनविभागऽव्याप्तिश्च तत्र ·प्रथमाध्यायः । पुत्राणां प्रागुत्पन्नखत्वाभावेन निरुक्तविभागत्वासम्भवात् न च तव विभागपदं म्वत्वायधारणरूपगुण योगाद्गौणमेवेति वाच्य मुख्यत्वे सम्भवति गौणत्वस्यान्याय्यत्वा- दत माह विशेषेणेति । पुरुषविशेषनिरूपितांशविशेषनिष्ठत्वेनेत्यर्थः । स्वत्वज्ञापन- मिति खत्वज्ञापनं स्वत्वज्ञानानुकूल व्यापारी गुटिकापातादिरित्यर्थः । दाय- भागपदे तु व्यपसर्गाभावेऽपि धातनामनेकार्थत्वात् भगतिरेव के बली विशिष्टार्थ- मभिधत्त इति एतच्च भजत्यर्थे कदेश जाने व्यपमगार्थस्य प्रकारतयाबयान নিন্য দল লালা লম্বাযী নিমাল সুঙ্গি তুন্ন নি ল জিলা नवा पिटक त विभागेऽव्याप्तिरिति । अस्मिंश्च कल्प सम्भय वणिज धनविभागेऽपि विभागत मन्तव किन्तु न स दायभागः तद्धनस्य दायत्वाभावादिति बोध्यम् ॥ ८ ॥ ६ ॥ भवेत्। यत्रापि चैकं दासौगवादिकं बहुसाधारणं तत्रापि तत्तकालविशेष बहनदोहनफलेन स्वत्वं व्यज्यते। तदाह वृहस्पतिः । एका स्त्रों कारयेत् कर्म यथांशेन रहे रहे। उद्धृत्य कूपवाप्यम्भस्त्वनुसारेण गृह्यते ॥ युक्त्या विभजनोयं तदन्यथानर्थक इदं श्लोकात्रयं नानास्थानस्थं न तु क्रमिकम् ॥ १० ॥ ननु यत्रै कैव दासी गवादिव्यक्तिर्वा पिट सम्बन्धिनी तस्यां परस्परतिरोधम कस्यापि खत्वं न स्यात् तथाच हिभागी न दायभागः स्यादत प्राह यवेति । कालति। कालविशेष व्यवस्थापित डिविदिनादौ बहनं दीनं वा फलं यस्य तादृशन प्रथम दिनइयं वयादिर्वा ज्यष्ठस्य तदनु तावद्दिनं तदनुजस्य एवञ्चा- परापरमपरापरस्य ति मध्य स्थ वचनेन स्वत्वं ज्ञाप्यत इत्यर्थः सथाचैक स्यामेव व्यक्ती कालिका व्याप्य हत्तीनि नामास्वत्वानि स्वामित्वलक्षणानि सबंषु पुर्वेषु प्रागुत्पन्नानि तेषाचकै कस्य मध्यस्थ वचनेन कालविशेषे तत्तद्यक्तिनिष्ठत्वनावधारणमिति तब तादृशमध्यस्थवचनमेव विभागोऽव्याहत इति भावः। कालभेदन खत्वञ्चेत् प्रागुत्पन्नप्रमितं स्यात् तदा तत्प्रतिपादकमध्यस्थ वचनमपि विभागः स्यादतः कालभेदन तथाविधनत्वं प्रमाण माह एका स्त्रीमिति । यथाशन भागिसम- सहामास दिवसायंशेन तथाच कालभेदेन कर्ममावविधानात् काख देनैव तव सर्वेषां स्वत्व प्रागुत्पन्नमिति प्रतिपादितं तच्चैकैकस्य एकैकमेवाव्याप्यक्ति न तु ·दायभागः। नाना पनन्त स्वत्वतदुत्पत्तिविनाशकल्पनागौरवादिति । अनुसारेण म्वस्वप्रयी. मनानुसारण न तु परिमाणसाम्येन । ननु यथै कस्मिन् सुवर्णादावंशभेदैन खत्तमभ्युपैयते तथैकस्यामपि दासोगवादिव्यक्ती अंशभेदेन खत्वमभ्युपेयतामत बाह युक्तयेति । युक्ति प्रयोजनसापेक्षतया वैशेषिकयथेट विनियोग एव विभाग प्रयोजनं, सच्चावयव विभागऽसम्भवि अवयवानां स्वातन्त्रण यथेष्टविनियोगानई- त्वात् निरर्थक एव विभाग: स्यादित्या अन्यथेति । इदमुपाक्षणं अवयविन निधित्वापत्तिः अयं न कस्यापोति व्यवहारापत्तिश्च द्रष्टव्या तथाचानायत्या कालदेनैव खत्वमिति सुवर्णादीनाच खातन्त्रण विनियोगार्हत्वात् तत्र देशभेदे. नैव स्वत्वमिति । ननु सत्कालवामिना विक्रीते वस्तुनि कालान्तरवामिमा- मनुमतिमन्तरेणापि तव क्रतुः सार्वकालिकम्बत्वापत्तिरिति चन्न विक्रतुय दृशं म्वत्वं क्रतुस्तादृशमेव स्वत्वं क्रयाज्जायते । एवञ्च क्रतुर्विक्रतुः स्थानीयतयान्यैः सह तहस्तुनः पर्यायेण विनियोग इति । अतएव राज्यान्तराधिकारिग: मकाशात् अन्यनृपतिना क्रौत राज्यात रादौ विकेट स्वत्व सजातीयं करग्रहणोप- योगि स्वत्वमेव तव तस्य जायते न तु दायप्रतिग्रहीतभूम्यादिवृत्तिवत्वसजातीय खत्वं तब भूम्यादौ तथाविधम्वत्वस वन सहिरोधात् तादृशास्वत्वान्तरोत्पत्त्यसम्भवात् समानजातीययोस्त याविरोधादिति । एतत्-श्लोकाईवयस्य संहितायां क्रमच्या दर्शनात् पमूलन शङ्कामपनेतुमाह इमिति । यच्चाव स्मान दृषणमभिहित अविभक्तभावरिकेन भावा साधारणारिकतरमादाय धनमर्जितं तवार्जित- धनेऽर्जकस्य हावंशी पपरस्यै कीऽश इति सर्वसम्मतं तत्र यदि गुटिकापातादिना पश्चार्ज कैन सोऽवी लवस्तदा प्रादेशिकस्खत्ववादिमते प्रागप्यर्ज कस्यैव सोऽश्व इति तेनार्जितधने कथ भावन्तरस भागः यदि चान केन लवस्तदा सम- भागीयुक्त: एकस्य स्वायासेन पपरस्यावायासेनार्जितत्वादिति सदसत् प्रादेशिक- म्वत्व वादिमतेऽविभक्तस्यैव साधारण पदार्थत्वादिति सामान्यस्खत्वानभ्युपगमैनान्य विधस्थासम्भवात् पतस्तदुक्तदोषासम्भवादिति मधीभिर्भाव्यम् । पत्रहरिनाथ- मिताचरावाचस्प सिमियानुयायिनः यब यस्य खत्वं तवैव तस्य गुटिकापात इत्यत्र प्रमाणाभावात् दुर्विभक्तत्वेन पुनगुटिकापातविसंवादाच, किञ्च एक क्षेत्रात्- पशयानां यत्रांशकर्मण ग्रहणं तव किमवच्छंदन खत्वं नायते न भयावच्छंदन प्रस्थानां तदानीमजासत्वात् किश्च एकैन गवा कृष्टभूभ्यादयंत्र शस्थ विभागस्तव- किमवच्छेदन गवि खत्व' अस्थावक दैनति चेन्न प्रस्थादत दसम्बन्धात् नद्य सम्बन्धीऽस्यवदनकिच सम्बन्ध साम्बात् सर्वेषां सर्वत्र खत्वीत्यत्तौ वाधका- भावात् प्रागभावादृष्टादीनां विशिष्य हेतुत्वाभावात् सम्बन्ध्यन्तरसत्तायाः पति- जयपत्वे गौरवात्, न च सामान्यतत्वीत्पत्तिविनाशकल्पनागौरवं प्रामाणिकत्वान ·प्रथमाध्यायः॥ ११ एकस्यो दास्यां दशानां खत्वे विदिनात् परं स्वत्वनाशतदुत्पत्तिकल्पनायां विपरीत- गौरवाच विभागस्य खत्वनाशकत्वं ततुत्वञ्च पिट कतविभागे कप्तमित्याहुः ॥ १० ॥ ननु पितhढे गते पुत्रा विभजेयुधनं पितुरिति नारद- बचनात् पितुर्धनं विभजेयुरित्यन्वयात् विभागात् पूर्व न तब पुत्राणां खत्वं न च विभागस्य खत्वकारणता असम्बन्धिधने- ऽप्यतिप्रसङ्गात् ॥ ११ ॥ विभाग: प्रागल्प नम्वत्वज्ञापक: खत्वजनकी वेति मतहयोपरि माध्यमिकः शकते नन्विति । न तव पुत्राणामिति पितुर्धनमिति षष्ठयाबोधितपिवस्वत्वस्य प्रतिबन्धकत्वात् तथाच प्रागत्पन्नास्वत्वज्ञापको विभाग इति न सम्भवतीति भावः । हितीयमतमाशय निषेधति न चेति । म्वत्व कारणतेत्युपलक्षणं पूर्वस्वत्वनाश कतेत्यपि बोध्यम् । असम्बन्धी ति । उदासीनैरसम्बन्धिधने गुटिकापातादौ ऋते तव स्वामिम्वत्व नाशीदासीन स्वत्व यो: प्रसङ्गादित्यर्थः, न च सम्बन्धिधनखत्वं प्रत्ये वास्य कारणत्वमिति वाच्य सुस्थ स्य जीवतः पितुर्धने पुर्बलाहिभागे तदा- पत्तः ॥ ११ ॥ उच्यते पिनादिनिधनानन्तरमेवास्मदीयं धनमिति प्रयो. गात् एक पुत्रे च विभागं विनैव खत्वखौकाराच्च सम्बन्धि- निधनमेव स्वत्वकारणमतो नातिप्रसङ्गः ॥ १२ ॥ नन्वर्जयिव्यापारोऽर्जनम् अर्जनाधीनखामिभावश्चार्जयिता तेन पुत्रव्यापारो जन्मेवार्जनं युक्तम् अतो जीवत्येव पितरि पुत्राणां तत्र खत्व' न तु तबिधनात् अत एवोक्ता क्वचिजन्मैव यथा पिता धने ॥ १३॥ नैतत् मन्वादिविरोधात्। यथा मनुः, जड पितुश्च मातुश्च समेत्य भ्रातरः समम् । भजेरन् पैटकं रिक्थमनीशास्ते हि जीवतोः ॥ १४ ॥ विभागात् पूर्व पुत्राणां खत्वव्यवस्थापनेनैव स्वमतसिबविभागस्य नि प्रत्यूह देति तत् व्यवस्थापयति उच्यत इति । पिडनिधनानन्तरमित्यव निधनपद

·१२
दायभामः।
इति ।
इतरखत्वाभिसन्धानापूर्व कम्बखत्वापगम हेतुभूतव्यापारीपलक्ष कम् एवमुत्तरवापि
बोध्यम्। मनु विभाग एव सम्बन्धिमा क्रियमाणः स्वत्व हेतुरती नासम्बन्धिधने.
ऽतिप्रसङ्गः तस्य च सम्बन्धिनिधनपातित्याश्रमान्तरप्रवेशाद्यन्यतमकालस्य सह-
कारित्वात् न बलाहिभागे तदापत्तिरती विभागात् पूर्वमस्मदीयमिति प्रयोगो
गौण एवेत्य त भाइ एकपुत्र चेति । तथाच व्यभिचारात विभागस्य सामान्यतः
कारणत्वबाधेन तव तप्त कारणादव सम्बन्धिनिधनात् वहुपुत्रस्थलेऽपि तत्सम्भव
तदन्यथासिद्धेश सर्वत्र सम्बन्धिनिधनमेव स्वत्व हेतुरित्युत्य नम्वत्वघटितविभाग.
लक्षणम्य मानुपपत्तिन वा पूर्वमस्मदीयमिति प्रयोगो गौणः किन्तु मुख्य एवेति
पितुर्धनमिति तु भूतपूर्वस्वत्वात् उपपाद्य मिति भावः। अजयित व्यापार
इदच नानार्जयित्वोल क्षणपरम् अन्योन्याश्रय प्रसङ्गात् किन्वर्जनम्वामि-
त्वयोः सामानाधिकरण्येन कार्यकारणभाव परम् पर्जन लक्षणन्तु म्वामित्व है तु.
भूत व्यापारत्वमेव तथाच व्याधिकरणस्य पितृनिधनार्दन पुचम्वत्वोत्पत्ती हेतुत्व-
मित्याभकार्थः । तेन व्यधिकरणस्य हेतुत्वासम्भवेन । जन्मवैति । न च
पुत्रीत्पत्त्य नन्तरं पिवर्जितट्रय पुत्रम्वत्वानुपपत्तिराद्यक्षणसम्बन्धरूपपुत्रजन्मनोऽतीत-
त्वादिति वाच्य जन्मपदनाद्यक्ष यसम्बन्धध्वं सस्यैव लक्षणयोक्तत्वात् ननु स्वत्वं
यथेष्टविनियोज्यत्वेन शाम्ब गम्यत्व लक्षणं तच पितुभविव्य पुवस्वाक्षतं पित-
ट्रव्य पुष्टविनियोज्यमिति शास्त्रण पितृट्रम्बलावादने ब पुत्रविनियोज्यत्व स्य
बोधनादिति चूड़ामणिमतमादरणीयमिति चन्द्र तथा सति जन्मप्रागपि स्वत्वा-
पत्त्या जन्मेवानमित्यनुपपत्ते: किञ्च खं विनियुञ्जीतेति श्रुतिवाक्यादन्वयबोध
सति यथेष्टविनियोज्यत्व न शास्त्र गम्य त्वरूप म्वत्वज्ञाने स्वपदात् तदुपस्थिति:
तस्याञ्च सत्यां तदन्वयबोध इत्य न्योन्याश्रयात् तस्मात् म्वत्वं पदार्यान्तरमेव स्वत्व-
त्वचाखण्डीपाधिविशेष इति । युक्तमिति । अर्जन म्वामित्वयोः सामानाधि.
करण्यानुरीधादिति भावः । जीवयं वैति पातित्यादिकं विनति शेषः ।
जनमैवेति । पर्जनमिति शंषः। दूषयति नैतदिति। कई खत्वीपरमान-
न्तरम् ॥ १२-१४ ॥
जीवतोरपि पित्रोः पुत्राणां कुतो न विभाग इत्याशङ्का-
यामिदमुत्तरं तदानीमखामित्वादिति ॥ १५ ॥
न च भार्या पुत्रश्चेत्यादिवत् अस्वातन्त्रवाभिप्रायमिति
वाचं तदानीं खत्वे प्रमाणाभावात् भायादिषु तु यत्ते समधि-
गच्छन्ति पर्जयन्तौति खत्वे सिद्धे युक्तमस्वातन्त्रप्रवर्णनम् ॥१६॥

·प्रथमाध्यायः।
किच स्त्रोपातेऽपि तेषामखामित्वे स्वधनसाधवैदिक-
कर्माच्छेदात् श्रुतिविरोधः स्यात् ॥ १७ ॥
देवलच पिलधने अखाम्यमेव स्पष्टयति
तथा पितर्युपरते पुना विभजेयुर्धनं पितुः ।
अस्वाम्यं हि भवेदेषां निर्दोष पितरि खिते ॥ १८ ॥
भार्या पुत्रश्च दासच नम एवाधनाः स्मृताः। यत्ते समधिगच्छन्ति यस्यै ते
तस्य तद्धनमित्यव यथा पधना इत्यस्य पखतन्त्रा इत्यर्थः तथा अनौशा इत्यवाजि
अखतन्त्रा इत्यर्थों वाच्य इत्याशजते न चेति । तदानौं पिटजीवनकाले ।
भा-दिष्विति । अर्जयन्तीत्य नेन स्वत्व हे तुरूपाननबीधनात् स्वत्व प्राप्तौ तदन्यथा-
उनुपपत्तया युक्तमम्वातन्त्रप्रवर्ण नमित्यर्थः । नन्वधिगमो नोपार्जनं किन्तु उपा.
दानमेव वाच्यमत पाह किन्नति । न च पत्यादिभिर्दतः कोपपत्तिरिति
वाच्य तर्हि पत्यादिकतत्याग एव भार्यादीनां स्वत्वमुत्पादयेत् तथाचायती
यथा लाभानन्तरमेव पत्यादः स्वत्वं तथा पत्यादिती लब्धेऽपि स्यादिति
कथ तेन कर्मोपपत्तिरिति तद्दोषतादवथ्यात्। ननु पनौशा इत्यस्य प्रखतन्त्रा
इत्येवार्थ: पखाम्याथ कत्व जीवतीरिति डिवचनबललभ्यस्य पितरि जीवति
मातरि जीवन्त्याम् अनीशा इत्यस्य पिनुपरमानन्तरं मालसत्त्वविषये बाधापत्त
लदानी पुत्राणां स्वामित्व सर्वेषामविवादादत पार देवलचति ।
भातुरश्रुतत्वात्
अखाम्यप मुख्यमेव नत्वखातन्त्र लाचणिकमिति
तथाचान
भावः ॥१५-१८॥
किञ्च जीवत्यपि पितरि पिटधने पुत्राणां स्वामित्वे
पितुरनिच्छयापि विभाग: स्यात् जन्मनैव स्वत्वमित्यत्र
ध्रमाणाभावाच
সুজন,নয়া জন্মল:
जन्मनः स्मृतावनधिग-
मात् ॥१६॥
कचिजन्मैवेति च जन्मनिबन्धनत्वात् पितापुत्रसम्बश्वस्य
पिटमरणस्य च खत्वकारणत्वात् परम्परया वर्णनम् ॥ २० ॥
अन्यव्यापारणान्यस्य स्वत्वमविरुद्ध' शास्त्रमूलत्वादस्य ।
दृष्टञ्च लोकेऽपि दाने हि चेतनोद्देशविशिष्टत्यागादेव दान-
व्यापारात् सम्प्रदानस्य द्रव्ये स्वामित्वम् ॥ २१ ॥

·१४
दायभागः।
मन्वन नअघोऽप्राशस्यमेव पप्राधस्थ विरीधरीत्यादिना तस्यापि नार्थ-
सयोक्त: खाम्यस्याप्रामस्यश्च पितुरनुमति नरपेक्षेणैव विनियोगामयोजकत्वम् षमा-
वार्थकत्वे भवत्यर्थोत्पत्तान्वयानुपपत्तैरत पार किञ्चति । ननु पितुरनुमत्या
दायभागः जीवति पितरि रिक्थविभागोऽनुमते रित्यादिवचनात् विभागेऽप्यखा-
तन्त्रामविशिष्टमत पार जन्मनैवेति । तथाचानुपपत्ताभावादखाम्यमित्यव न
लक्षणा भवतियास्ति समानार्थकी न लाचणिक इति भावः । स्मृतिरेव प्रमाण-
मिति निराकरोति पनरूपतयेति । ततश्च उत्पत्तावार्थ खामित्वालभेतत्या.
चार्या मन्यन्त इति मिताक्षराहतगीतमवनम् पमूलं समूलत्वे वा यस्मिन् गर्भस्थे
पिवादिमत: तत्परम् अन्यथा पुत्रवतः पितुः खधनेऽप्यस्वातन्त्रप्रापत रित्याशयः ।
वस्तु तन्नु उत्पत्तवैति बतीया प्रयोजकतायां न तु जनकतायां सथाचीत्यत्ति.
सम्बन्धस्य सम्बन्धानरादधिकतया तत्प्रयुक्ती ननकवने तत्स्वत्वापगमानन्तरं
मुखोऽधिकारीत्येतत् तात्पर्य मिति बोध्यम् । कचिदिति ग्रन्थान्तर। जन्मेवेति
लोकिक प्रामाणिकवाक्यमित्यर्थः । जन्मनिवन्धमेति । सपिटमरणस्य कारणत्वे
नजन्मनोऽपि तत्प्रयोजकत्वादित्यर्थः। ननु फलाधिकरण प्रत्यासवस्यैव फल-
जनकता तब च साचात्प्रत्यासतिसम्भवे परम्पराप्रन्यासत्ति नाश्रीयते गौरवात
না দিলেঘাইজিন জলন্ধলামান ঘামালিয়ালিলী
जनान एव कारणत्व स्यादत पाह अन्यव्यापारणेति । शास्त्रमूलेति । तथाथ
शास्त्रवलेनैव व्यधिकरणस्यापि परम्परया कारणलमिति भावः । ननु शास्त्रम
अनीशाले दीत्यादिकं तन्हाखातन्त्रापरमित्युक्तमिवेत्यत पाह दृष्टञ्चेति । त्याग-
मावात् इषोत्सर्गादिरूपात् खामियाजननादाह चेतनी शेति । उद्देश
स्वामित्वेन विषयता सा च त्यागात्मिकाया इच्छाया एवेत्यत माह विशिष्ट
व्यागादिति ॥ १८-२१॥
न च स्वीकरणात् स्वत्व स्वीकर्तुरेव दाढत्वापत्तेः पर-
खत्वापत्तिफलेन हि दानरूपता तच्च फलं सम्प्रदानाधीनं
यथा देवतोहे शेन द्रष्यत्यागं कुर्वपि यजमानो न
होता किन्तु तस्यैव त्यागस्य होमाभिधाननिमित्तं प्रक्षेपं
कुर्वन् ऋत्विर्गव होतेत्युच्यते तहदवापि स्यात्। किञ्च
मनसा पावमुहिश्येत्यादिशास्त्रे स्वीकारात् प्रागेव दानपदं
दृष्टम् ॥ २२॥

·प्रथमाध्यायः। ननु ग्रहणं खौकार: अभूततद्भावे चिप्रयोगात् पखं स्वं कुर्वन् व्यापारः स्वीकारो भवति कथं तत् प्रागेव खत्वम् ॥ २३ ॥ उच्यते, उत्पनमपि खत्वं सम्प्रदानव्यापारण ममेद- मिति ज्ञानेन यथेष्टव्यवहारा क्रियत इति स्वीकार- शब्दार्थः। याजनाध्यापनसाहचर्याच्च प्रतिग्रहस्य खत्व- मजनयतोऽपि पर्जनरूपता न विरुद्धा याजनादौ दक्षिणा- दानादेव व खत्वात्॥ २४ ॥ ननु त्यागात् कैवलं खत्वनाशः सम्प्रदानखत्वं तु ममेदमिति भाविस्खत्वावगाडि तत्स्वीकारादेवेति मतं निराकरोति न चेति। खौक रेवेत्येवकारेण त्या- व्यवच्छेदः । इदमुपपादयति परस्वत्वापत्तिफलेन नीति। पवायमामयः धात्वर्थ- तावच्छेदकफलानुकूलव्यापारवत एव दृजन्ततद्धातव्यपदेश्यत्वं यथा धात्वर्थताव- केद कीत्तरदेशसंयोगानुकूलव्यापारवति चैवे गन्तेति व्यवहारः। स्वीकारस्य स्वत्व हेतुत्वे धात्वर्थ तावच्छेदकपरस्वत्वानुकूलखीकाररूपव्यापारवत: खीकर्तुरेव दापदव्यपदेश्यत्वापत्तिरिति पूर्वस्वत्वध्वंसकपफलस्य न तापदेवनियामकता तथात्वे उपेचितुरपि दाटपदव्यपदेश्यत्वापत्तिरिति। कैपितु स्वीकारस्य खत्व- हेतुत्वे परखत्वफलीपहितत्यागात्मकदाने सर्वाशे एकस्यापि कर्तृत्वासम्भवात् एकांशमादायैव दातव्यवहार कर्तव्ये प्रधानीभूतफलांशानुकूखण्यापारवत्येव दाढव्यवहारः स्यादिति व्याचक्रुः । दृष्टानी नेदं द्रढ़यति यथा हौति । होमाभि- धाननिमित्तमिति । विशिष्टदशावच्छिन्नप्रक्षेपीपहितत्यागस्य कीमत्वात् प्रक्षेपस्य तदभिधाननिमित्तत्वमित्यर्थः । तेन धात्वर्थतावच्छेदकाचेपाइकूखण्यापारवति विनि होतेति व्यपदेशी यथा तथेत्यर्थः । त्यागस्य खत्वकेतुत्वे स्फुटमेव शास्त्रं प्रमापयति किञ्चेति । पादिना भूमौ तीयं विविधिपेदित्युत्तरप्रतीक- परियहः। शास्त्रे शास्त्रबोधिनत्यागे। दामपदं दृष्टमिति । विद्यते सागर- स्यान्ती दानस्थान्ती न विद्यते इति तवचनस्यीतराई दामपदं प्रयुक्तमित्यर्थः तथाच निरन्तरयोरेव खखत्वधंसपरखवीत्यतिफलयोर्ददाति पात्वतावच्छेदक- वात् दामस्य परखत्वहेतुता मात्र सिद्धैवेति भावः। खोबारात् प्रागव खत्वे यायस्य स्वीकारपदार्थत्वासावमारते नविति। खीवारशब्दार्थ इति । तथाच खपदस्य यथेष्टविनियोगाईत्वविशिष्टे बचचेति भावः। मनु याजनाध्याप- ·१६ दायभागः। मप्रतियहांधणी धनमर्जवैदिस्यत्र राजसूर्यन बजे तेत्यादिवत् याजनावात्मके- ईनमयेदित्यन्वयात् प्रतिग्रस्यार्जनकपता सिद्धा प्रतिग्रहस्य स्वत्व हेतुत्वे तहिरवं स्वत्वहेतुव्यापारस्यैवार्जनत्वादत पाह याजनेति । पर्जनहपता पर्जनव्यपदेशः । पविरोधमुपपादयति याजनादाविति तथाच याजनादीना म्वत्वाहतुत्वेन तदन्वयानुरोधवत् पयेदित्य वार्जनत्वं न स्वत्व जनकत्वं किन्तु म्वत्व प्रयोजकत्वमेव तच्च प्रतिग्रहायचतं दत्त सत्य यं प्रतिमहातीत्य वधारा पव तदुर्दशन दातुख्यागात् सत्व त्वोदयात् प्रतिग्रह वैमुख्य जाने तधतिरेका. चति भावः। ननु धात्वर्थगमनानुकूलकतिमन्यं व गन्नादिव्यपदेशी लाघवात् न तु धात्वर्थतावच्छेदकफलानुकूलव्यापारवति गौरवात् तथाच कथ प्रतिग्रहीतुटत्वापत्तिः तस्य दानानुकूलत्य भावात् श्रतएव ऋविगेव होले. त्युच्यते तस्यैव हवनानुकूलकतिमत्त्वात् न यजमानस्य भवन्मते स्वीकार स्वपदस्य यथेष्ट विनियोगाईत्वविशिष्ट लक्षणावच मन्नतेपि शास्त्रीयदान- घदस्य खत्वाभिमन्धानपूर्वकत्यागे लक्षणा किञ्च याजनाध्यापनयोः पूर्ववति- नया प्रयोजकत्वात् तत्समभित्र्याइतप्रतिग्रहस्यापि तथात्वं युक्तं न तु प्रयोजक मानविषयतया ॥ २२-२४ ॥ पिटनिधनकालीनं वा जीवनमेव पुत्रस्थार्जनं भविष्यति। किन मातादिधने तन्मरणात् तन्मरणकालीनजीवनाहा भ्रानन्तरादेः स्वत्वमकामेनापि वाच्यम् ॥ २५ ॥ मत जाई पितुश्चेत्यादि (मनु ।१०४ ) तत्कालीनस्वत्व- ज्ञापनार्थं तदानौमेव वेच्छाप्राप्त विभागमनुवदति प्राप्तत्वात् विधानानुपपत्तेः । २६ ॥ न च नियमः सम्भवति एवं सह वसेयुर्वा पृथम्बा धर्म- काम्ययेति (मनु ८।१११) मनुविरोधात् दृष्टार्थत्वाच्च विभा. गस्य न तवियमः कालनियमो वा सम्भवति ॥ २७॥ पपिच त्यागमरवायोः स्वत्व हेतुत्वे तदानौं त्यक्तृमतादीनामयिप्रतीति व्यवहारापत्तिरतः समानाधिकरणब्यापार एव स्वत्व हेतुर्वाधवात् तत् कथं पिकनिधनादः पुबखत्वहेतुत्वमत पाए पिनिधनकादीनं वेति । पुवजीवनमेव खत्वहेतुः नव पिडनिधनवाल: सहकारीत्यर्थः एवं सति भखान्यं होत्यादिक- ·प्रथमाध्यायः। मम्। मपि सङ्गच्छते जन्मनी हेतुत्वे तव लक्षणा स्यादिति भावः। विनिगमकान्तरमा विञ्चति । मरणस्य हेतुत्वे पूर्वोक्तदोषापत्तिरतसम्मरणकालीनजीवनाईति । पकामनापीति । पन्यथा माहपर्यन्तरहितवावधी वषिविर्दोष नौवत्यपि धावन्तरस्यायचणसम्बन्धवंसरूपजन्मतः खत्वापत्तेत इनिच्छयाऽपि विभागप्रसङ्गात् भाववत्वस्य च भावन्तरखत्वाविरोधात् सामुदायिकखत्वे दया दर्शनात् एवं धातुरपरिप तदनन्तरं भातुः खत्वनाशस्तद्धने तहारमरणे पुनः खत्वीत्पत्ति- रिति कल्पनागौरवाच्च । पतोऽत्र कृप्त कारणादेव नौवनादन्यत्रापि निर्वाह किं पुत्रखत्व प्रति तन्मनो हेतुत्वकल्पनयेति भावः । पव मनोः खरसं दर्शयति अत इति। यतीन जीवति खत्वमत इत्यर्थः। तत्कालीनं पिटमरणकाली- यत उक्त न्यायात् उपरम एव स्वत्वं तत इच्छया विभागोऽपि तदा प्राप्त एवेति विभागविध्यनुपपत्तेरा दानौमेवेति । पितुरुपरमकालमित्यर्थः । अनुवदतीति । तथाच तात्कालिकखत्वज्ञापनार्थ विभागानुवाद इति न सहिधिरिति भावः। विधित्व सम्भवत्यनुवादत्व मन्याय्य मती नियमविधिव भविष्यतीत्याशा निषेधति न चेति । नियमः पितुळ विभजेदवेत्येवरूपः । दृष्टार्थत्वादिति । दृष्टमावार्थत्वात् पट्टष्टाजनकत्वादिति यावत् तथा चादृष्ट- जनककर्मण्येव करणाकरणयोः शुभाशुभादृष्टमात्रार्थों नियमः यथा जलाशयात- मर्गादौ गीरवतारणानुमन्त्रणयोर्यजमानकरी कमन्त्रपाठनियम: करणे शुभादृष्टार्थ: पोथवर्गभरणादिनियमच प्रकरणादशुभादृष्टार्थ इति करणाकरणाभ्यां तन्जन- कस्वयं विभागो वचनशतेनापि नियन्तुमशक्य इति भावः। कालनियमो यदि विभजित् तदा पितुराई मेव विभजेदित्येवंरूपः ॥ २५-२०।। किञ्च पित£परत इत्यनन्तरकाल एव विभागः स्यात् न तु परस्तादपि जातेष्टिवत् जातप्राणवियोगापत्तिसमान- स्थान विरोधस्याभावात् पित्रुपरमानन्तरस्य च यावज्जीव- पर्यन्तस्य स्वेच्छात एव प्राप्तत्वात् ॥ २८॥ अतो जीवति पितरि सत्यपि पुत्राणां खाम्ये विभाग- निषेधार्थं मनुवचनं वाच तच्चान्यायम् प्रसार्थपरत्वापत्तेः . पथावहृष्टार्थ एव कालनियम इत्यत पाए विश्चेति । पितुरुपरमानन्तर- मित्यवावसरम् भव्य बहितानन्तरम् पनन्तरमावं या पावनतरवास एवेदि

·दायमागः।
पिनुपरमाव्यवहितामन्तरकाल एवेत्यर्थः । विशेषणस्यतरव्याशिफलवादाह
नन्विति । ननु यथा वैश्वानरं हादश्चकपालञ्चरु निर्वपेत् पुर्व नाते इत्य व
मातेच्य व्ययहितीत्तरकालस्य प्राप्तावपि बाधकबलादशौचाले क्रियते तयावापि
समयान्तरे विभागो भविष्यतीत्यत पाह जातेष्टौति । नातप्राणति । तथाच
माडीच्छेदानन्तरमशौचीत्पादात् जातकर्मबनिनाड़ीदशायामेव इष्टिवांच्या
स्तन्यपानच वान्तत नामीमिति बूयात् स्तनञ्च प्रतिधत्तनि गीभिलेन नाडीच्छेदात
परमभिहितं तावत् कालश्च सन्यापाने शुष्क कण्हतया बालवियोगापत्तिरिति तहि.
गेधात् तत्र तथा इह तु न त हिरोध इत्यर्थः । हितीये पितुरुपरमानन्तरस्यति ।
बेकात एवेति । तथाच पिनुपरमात् पूर्व पुत्राणामस्वाम्यात् विभागाप्रसक्त विभाग
तदनन्तरकाल स्यावश्यकसया विधि विनापि सिद्धत्वेन अव्यावत कतया तथा
नियमी व्यर्थ एवेति भावः । अदृष्टार्थकत्वकल्पना सादृष्टादिकल्पना गौरव-
पराइवेति हृदयम्। ननु तथापि परिसङ्गधाविधिरास्तां जीवति पितरि
पुवा न विभजनिति नानुवाद इत्याशय निराकरीति अत इति । भवन्मते
म्वत्वस्य प्रागेव जातत्वात् पन्यथा प्रसन्यभाव निषेधानुपपत्तिरिति भावः । वाच्य
भवतेति शेषः। अखार्थेति मा भरनित्यस्य जीवति न भरन्नित्य स्वाध.
परत्वापत्तरित्यर्थः । इदमुपलक्षणं स्वार्थ हानिरपि बोध्या।
प्राप्तबाधस्वत्र
नास्ति नौवति पितरि विभागस्थाप्राप्त रिति बोध्यम्। एतेन स्वार्थहानिप्राप्त
बाधावपि धीध्याविति चूडामण्युक्तं न युक्तम् ॥ २८ ॥ २६ ॥
प्रतो जीवतोः पित्रोर्धने पुत्राणां स्वाम्यं नास्ति किन्त-
परतयोरिति ज्ञापनार्थ मन्वादिवचनम् एकः शाब्दोऽपर-
थार्थः ॥ ३० ॥
न चोपरममात्रमेव विवक्षितं किन्तु पतितप्रवजितत्वा-
ग्रुपलक्षयति खत्वविनाश हेतुतासाम्यात् ॥ ३१ ॥
तदाह नारदः।
मातुर्निवृत्ते रजसि दत्तासु भगिनीषु च ।
विनष्टे वाप्यशरण पित£परतस्महे ॥३२॥ (नारद १३॥३)
विनष्टे पतिते अधरणे एहस्थाश्रमरहिते। यदा निवृत्ते
वापि मरणादिति पाठः तदा मरणाविवृत्ते जीवति निसह
इति। पाठान्तरमनाकरम् ॥ ३३ ॥

·प्रथमाध्यायः।
सप्रयोजनतयाऽनुबादी न दोषायति खमतमुपसंहरति पत इति ।
एको जीवति स्वाम्याभाव: शाब्दः अनीशा इतिशब्दबोधितः। अपर उपरमे
खान्य रूपः पार्थों विभागोन्नयः ।
उपरमपदस्य यथाश्रुतार्थपरत्वे पतितादी
जीवति पितरि तद्धनविभागाभाव प्रसङ्ग इत्यत पाहन चेति। नहीत्यर्थः ।
आदिना वानप्रस्थ त्वीपरतस्मृहत्वपरिग्रहः । लक्ष्यतावच्छेदकमाइ खत्वविनाशेति ।
तथाच खत्वप्रतिसन्धानापूर्व कस्खत्वापगमहे तुव्यापारवन लक्षणेत्यर्थः । तेन पित-
दत्तादौ न विभागप्रसङ्ग: दानादे: स्वत्व प्रति मन्धानपूर्वकत्वादिति । पातित्यादः
म्वत्व नाशकत्वे प्रमाण माह तदाहेति । अव पुत्रा विभजे युरित्युपक्रमलश्चत्वे न
विभागानुषङ्गात् पिलम्वत्यापगमपुत्रम्बत्व यौरवगसादिति भावः । निर्दोषे पितरि
स्थिते इति देवल वचनन मदोघे पितरि स्थिते सतम्बाम्य नाशपुत्रस्वाम्यावगमाक्त-
दं कवाक्यत्वाच्च । विनष्ट पतिते इति । विना शार्थ कत्वं पितर्षुई गते पुत्रा
इति नारद वचनान्तरेण मह पौनक ल्यापत्तरिति भावः । अव पतितस्यापि
मवेम्वदानादि प्रायश्चित्त श्रवणात् प्रायश्चित्त पराअखिति विशेषणं देयं तेन प्राय-
चित्तप्रागभावाभावमहकतं पातित्यं म्बत्व नाश हतुरिति बोध्यम्। रहस्थाश्रम-
रहित इति। ग्रहस्थाश्रमी गाहस्थ्य तहिते पाश्रमान्तरगते इत्यर्थः ।
रहस्थाथमाशरण इति पाठपि शरणं ग्रहरक्षितीरित्यमरकोषात् तदरक्षित-
प्रति एनार्थः । उपरतम्य है स्वत्व समानकालौनेच्छाप्रागभावासमान.
कालीने चाध्वंस बति । यदति । विनष्टे बापीति तृतीय चरणे निवृत्ते वापीति
यदा पाठ इत्यर्थः तदा अस्य निस्पृहत्व विशेषणमाह तदेति । यदा तदति
अस्वरस सूचनाय, नहीजच विशेषण वैयर्थ्यमेवेति । पाठान्सरमिति। निवृत्त
बापि रमणादिति प्रकाशादिधृतपाठान्तरमनाकरमित्य यः बहुषु ग्रन्थे श्वदर्शनात्
तथाविध पितरि विषयान्तर स्पृहावत्यतिप्रसङ्गाञ्चति भावः ॥ ३०-३३ ॥
स
अत्राप्युपरतस्महत्खादिना पुत्राणां स्वत्वं पिटधने भव-
तौति ज्ञापनादयमकः कालो विभागस्येच्छाप्राप्तोऽनुद्यते
प्रात्यनुसारित्वाच्चानुवादस्य स्वामित्वाच्च प्राप्तेः ॥ ३४ ॥
एकस्यापि खधने खाम्यादेकेच्छयापि विभागप्राप्त:
समेत्येति (मनु ८।१०४ ) सहितत्वं पक्षप्राप्तमनूद्यते। अन्यथा
साहित्यवत् बहुत्वस्थाप्यवगतेईयोविभागो न स्यादेव इयो.
विभागप्रतिपादक शास्त्राभावात् ॥ ३५॥

·दायभागः। जापनादिति । जापनायेत्यर्थः । समत्यति । मिलित्वेत्यर्थः । मिलनच सवामधनसत्वे एष तस्किमेकेरया न विभाग इत्यबाट एकस्यापोति । तथाच खामित्वन सातबादिकया विभागी नैयायिक एवेति भावः । पञ्चेति । कदाचित् सर्वेच्या विभाग: कदाचिर्दकै वा यदा सवेंच्या तत्पश्चाप्राप्त इत्वधः। अन्यथा न्यायमालानुवादकता विहाय बनवलादेव तस्य विञ्चितत्वे, साहित्यवदिति । साहित्य मिलनमावं तु परस्परसापचाणां तुल्यरूपाणाम् एकक्रियान्वयित्वरूपसाहित्य विभागक्रियाया वैशेषिकखत्वावधारण. कपाया पचपासादिरूपतदनुकूलव्यापाररूपाया वा सर्वानन्वयात् । बचनान्त- रात् योविभागो भविष्यतीत्याशकामपनयति इयोरिति । किञ्चैवम् एकस्य विदेशस्थत्वे बाल्यादिनाजानित्वे वा मिलनाभावात् विभागाभावे पप्राप्तव्यव- हाराणां धनं व्ययविवर्जितम्। न्यसे युबन्धुवर्गेषु प्रीषितानां तथैव चैति वक्ष्य- माणवचनविरोधः स्यादिति ॥३४॥ २५ ॥ ननु उपरते पितरि ज्येष्ठ एव धनाधिकारी नेतरे। यथा मनुः। ज्येष्ठ एव तु ग्रहीयात् पित्रेय धनमशेषतः । शेषास्तमुपजीवियुर्यथैव पितरं तथा ॥ (मनु ८।१०५) ज्येष्ठोऽव पुवामनरकव्यावर्तकोऽभिप्रेतो न तु जीवदपेक्षः। यथा मनुः। ज्येष्ठेन जातमात्रेण पुत्री भवति मानवः । पितृणामतृणचैव स तस्मामधुमईति ॥ यस्मिवृणं सबयति येन चानन्त्यम ते । पुत्रः कामजानितरान् विदुः ॥ ३६॥ (मनु ।१०।१०७) नैतत् सर्वेच्छाधीनज्येष्ठाधिकारश्रुतेः। यथा नारदः । विषयासतः सर्वान् ज्येहो माता यथा पिता। भाता यतः कनिष्ठो वा प्रत्यपेक्षा कुले खितिः । स एव धर्मजः ·प्रथमाध्यायः। सर्वेच्छया कनिष्ठोऽपि शक्तः सन् विभ्वादिति। (नारद ११५) ज्येष्ठता चातन्त्र यथा मनुः । एवं सह वसेयुर्वा पृथग्वा धर्मकाम्यया । पृथग्विबईते धर्मस्तस्माद्दा पृथक्क्रया ॥ (मनु ।१११) सह पृथग्वति पदाभ्यां काम्ययेति चेच्छाया विकल्पकत्वं दर्शयति ॥३७॥ . पित वज्येष्ठ एव पितुरनन्तरं धनाधिकारी तेन सह विभाग एवेतरेषां नास्तीत्याशङ्गते नन्विति । पुत्री भवतीति । पुनामनरकवाणकत्र्त पुत्रवान् भवतीत्यर्थः । स तस्मादिति । तथाच ज्येष्ठ स्य धनलाभे पुवामनरकवाण. कतत्वरूपपुत्रत्वस्य हेतुत्वेनोपादानात् तद्रूपज्येष्ठ स्यैव धनाधिकारः नातद्रूपस्य जीवदपेक्षज्येष्ठ स्येति भावः । एतच्च सजातीय स्त्रीजातेषु, विजातीयस्त्रीजातेष न उत्कृष्टानातस्यैव ज्येष्ठत्वम् । सशस्वीषु जातानां पुवाणामविशेषतः । न मारतो ज्येष्ठामस्ति जन्मती ज्येष्ठामुच्यते इति मनुवचनात् । धर्मजः न तु रागजः। अपुत्राः सन्त्यदिन इति निन्दार्थ वादादिति भावः। दिना- ऽदनशीला राचसा इति मिश्राः । तथाच विभागवचनं मृतज्येष्ठ कनिष्ठ भातृगण विषयमिति पूर्वपचयितुरभिप्रायः । ज्येष्ठता चातन्वमिति । ज्येष्ठ एवेत्यवधारणं ज्येष्ठस्य सति भर पसामध्ये ज्ञेयम्। पृथग्विबईते इति । यद्यप्य- विभक्तानामप्ये केनैव कर्मणा सर्वेषां धर्मोदयात् पृथग्भाव धर्मवहिरनुपपन्ना तथापि पार्थक्य खस्खाधारणद्रव्येण छतकर्मणोऽतिशयितधर्मोत्पतिथीक- मिति ॥ ३६ ॥ ३७॥ तदेवं पिलखवापगम एकः कालोऽपरवानपगत एव पितुः खाम्ये पितुरिच्छयेति कालवयम् ॥ ३८ ॥ न पुनः पितर्युपरत इत्येकः कालः, पितर्युपरतगृह मातुश्च निवृत्ते रजसौत्यपरः, अनिवृत्तेऽपि माहरजसि पितरि ससह तदिच्छयेति कालवयमादरणीयम्। मातरजीनिहत्तेः ·दायभागः। वनं पक्षा पिनुपरतस्महत्वविशेषणत्वे, त्रिंशहर्षो वहेत् कन्यां यां हादशवार्षिकौम्। वाष्टवर्षोऽष्टवर्षी वा धर्मे सौदति खत्वर इति (मनु ८४) मनुना विवाहकालविधानात्, शतो व्रजेदित्यानमान्तरगमनकालविधानात् तदा च रजोनिवृत्तेर्मातुरसम्भवे पितरि चोपरतगृहे वानप्रस्थ तत्- पुत्राणामिच्छतामप्यविभागप्रसङ्गात् ॥ ३८ ॥ निर्विशेषणसुपरतस्मृहत्वमेव पिटधनविभागकाल इति चैत्र, अनुपरतसह पितरि पतितेऽप्यविभागप्रसङ्गात् ॥ ४० ॥ प्रयमप्यपरः काल इत्यभिधाने कालचतुष्टयापत्तिः पितुरुपरमः, पतितत्वं, निस्पृहत्वं, इच्छा चेति ॥ ४१ ॥ पनपगत एवेति । यद्यपि पितुरिच्छया विभागेऽप्युपेक्षया पितुः खत्वनाशी- ऽप्यवश्याभ्युपेयः पन्यथा खोतविभागस्यैवानुपपत्तेः तथापि विभागेच्छाधीन- तदनधीनखत्वापगमाभ्यां कालजयमुक्तम् । वस्तुती लाघवादितरखत्वाभिसन्धाना- पूर्वकपितृखत्वापगमकाल एक एव दायस्य विभागे निमित्त' न तु कालइयं गौरवादिति बोध्यम्। चूड़ामणिसम्म तोऽप्ययं पक्ष इति । यत्र तु पुवाणां सम्भाव्यमानानुभाविकलहनिराकरणार्थ पिता तत्तदंशानवधाय पुनस्लेषु खय. मधिकरीति न तन्त्र विभागः पितुरुपेचाविरहण तत्वत्वस्यैव विद्यमानत्वान तेन तव विभागप्रयोगी भान एवंति। मिताक्षराकनमतं निरस्थति न पुन- रिति । बहत् उाहत् सत्वर इत्यनेन उक्त कालादल्पकालपरिग्रहीत दारः । तदा चेति। हाविंशचतुस्त्रिंशहर्षमध्य इत्यर्थ: विशहर्षेणी हाहिताया हादश. वर्षी यायाः स्त्रियाः पत्युः पञ्चाशहर्षसमये हाविंशहर्षवयस्कत्वात् एवं चतुर्विशति- वर्षेणीढ़ाया: स्त्रिया पटवर्षीयायाः पत्यः पञ्चाशहर्षे चतुस्त्रिंशहर्षीयत्वात् । पविभागासकादिति । इदन्तु न सम्यक् इदानीमविभागस्येष्टत्वात् अन्यथा प्रबेषु दाराविषिष्य वनं गच्छेत् सहैव वा इति रागनिवृत्य निवृत्तिभ्यां प्रकार. इयविधानेन रागानिाती सावनगमनपचे वानप्रस्थाश्रमीयनपुवाणा वृत्ति- बीपापनः । ग्रहस्थस्तु यदा पश्येहीपलितमात्मना । पश्येहीपलितमात्मना। अपत्यपुत्रवत्पुर्ण सदारख समाविशत् इत्युक्त कालान्तरे चारण्यगमन विभागस नानुपपत्त: रहानों नाबरको निरपि सत्त्वादिति बोध्यम् । कैपितु पविभागप्रसादिति ।

·प्रथमाध्यायः। म चेष्टापत्तिः व्यवहारविरोधात् वानप्रस्थस्य पबीसहितवनगमनपशेऽप्यूरत. स्वात् अपत्यसम्भावनामिहत्तः स्वतःसिद्धत्वेन तत्परत्वासम्भवात् पदृष्टार्थकल्पना. गौरवाञ्चेत्याहुः। तदसत् न हि वनगमनमेव पुरुषस्य जई रेतत्व जनयति येन तदनन्तरपत्य सम्भावनानिहत्ति: स्यादिति । निहत्ते रजसोत्यस्य तु विषयः खयमेव परती वक्ष्यते । कालचतुष्टयं दर्शयति पितुरुपरम इत्यादिना ॥३८-४१॥ यच्च कार्याक्षमे पितरि पुत्राणां विभागे स्वातन्त्ररमुक्त तहचनानभिन्नत्वेन। तथा च हारोतः। जीवति पितरि पुत्राणामादानविसर्गाक्षेपेषु न स्वातन्त्रंथ कामं दौने प्रोषिते प्राति गते वा ज्येष्ठोऽर्थीश्चिन्तयेत्। । सुव्यक्त माहतुः शङ्ख- लिखितौ। पितयशक्तो व्यवहारान् ज्येष्ठः प्रतिकुर्यात् अनन्तरो वा कार्य जस्तदनुमतो नत्वकामे पितरि रिक्थ- विभागो वृद्धे विपरीतचेतसि दीर्घरोगिणि वा ज्येष्ठ एव पिलवदर्थान् पालयेदितरेषां ऋक्थमूलं हि कुटुम्बमखतन्त्राः पिटमन्तो मातुरप्येवमवस्थितायाः ॥ ४२ ॥ एतहचनवयं कार्याक्षमे दीर्घरोगिणि च पितरि विभाग निषिध्य ज्येष्ठ एव गृहं चिन्तयेत् तदनुजो वा कार्यज्ञ इत्याह। अतो नत्वकामे पितरीत्येतदेव कार्याक्षमे पितरि रिकथविभाग इति धान्तलिखितम् ॥ ४३ ॥ काऱ्यांचम इति । प्रतिबद्धत्वादिति शेषः । भादानं गाणं, विसर्ग ख्यागः, पाक्षेपी न्यास करणम्। न स्वातन्वं न तदनुमति विनाऽधिकारः । टौनेऽतिबद्धत्वादिना दुःखिते। पाति गते अत्यन्तशीकरीगादिभिः पीड़िते। एतचने स्वयं वक्ष्यमाणः कार्थ्याचमादी पितरि विभागनिषेधेन ज्येष्ठस्य रह- योगीमाचरणापोऽर्थो न व्यत: न खातन्वामित्व पितुः खाख्यदायामेव सम्भवात् चिन्तयेदित्यस्य तु विभागार्थ चिन्नयेदिव्यर्थ सबवादत पार सुम्यता मिति । वृद्धे सर्वकर्मचमे। विपरीतचेतसि उन्मादन। दीर्घरोगिरि चिरतरकालं महारोगिणि। पितृवदिति। पिता अथा सर्वेषां पालनपुर:- सरमर्थान् पालयेत् तथेतरषां कनिष्ठानां पालनपुरःसरमान् पाखवैदिवः तेन ·२४ दायभागः। तथाभूते पितरि ज्येष्ठस्य कनिष्ठपालमपुरःसरमथपालकता प्रतिपादिता। पर्थ. पालने हेतुमाह ऋथमूल हीति । कुटुम्ब कुटुम्दभरणं गार्हस्था वा । तन्नाः यथेष्ट विनियोगानधिकारिणः, अनेन पितृसत्त्वं पुत्राणामस्वातन्त्र विभा मादौ स्फुटमेवाभिहितमिति । एवं मातरि जीवन्त्यामस्वतनत्राः । पत उक्त बचमानभिज्ञत्वात्। एतदेवेति । मुपांमुपेति सप्तम्यर्थे प्रथमा, एतत्पाठस्थल एवेत्यर्थः । कार्याक्षमे पितरि रिकथविभाग इति यल्लिखितं तदभ्रान्तलिखित मित्यर्थः ॥ ४२ ॥ ४३ ॥ तस्मात् पतितत्वनिस्पृहत्वीपरमैः दावापगम इत्य कः कालोऽपरश्च सति खत्वे तदिच्छात इति कालइयमेव युताम् ॥ ४४ ॥ मातुर्निवते रजसीति (नारद १३३ ) तु पितामहादि. धनाभिप्राय निवृत्ते रजसि पुत्रान्तरसम्भावनाभावात् तदानी- मपि पितुरिच्छयैव पुत्राणां विभाग: अनिवृत्ते रजसि क्रमागत. धनविभाग पश्चाज्जातानां वृत्तिलोपापत्तेः न चासो युक्तः । ये जाता येऽप्यजाता वा येच गर्भ व्यवस्थिताः । वृत्तिं तेऽपि हि काङ्गन्ति वृत्तिलोपो विगर्हितः ॥ इति मनुवचनात् ॥ ४५ ॥ यत एव पिधने कालयं अत एव मनुगौतमादिभि- मतपदं परित्यज्य ऊर्छ मित्युक्तम् ऊहूं पितुरिति (मनु ८।१०४१ गौतम २८1१) पितुस्तदा स्वत्वापगमात् तदर्थमेवोर्ड्स मित्युक्तम् प्रतोऽयमेको विभागकालः। ऊई विभागाजातस्वित्यनिन (मनु ।१६। नारद १३०४३) च सस्महे पितरि तदिच्छया विभामकालोऽपरो दर्शितः ॥ ४६ ॥ दत्तासु भगिनीषु चेति (नारद १३३) न कालाथं किन्तु तासामवश्य दानार्थम्।

·प्रथमाध्यायः। २५ तथा यच्छिष्ट पिटदायेभ्यो दत्वर्ण पैटकं ततः । भ्राभिस्तधिभतध्य मृणीम स्वायथा पिता। (नारद श१२) इदं नारदवचनं पिवर्णशोधनावश्यम्भावार्थ न विभाग- कालार्थम् ॥ ४॥ अस्माच्च नारदवचनादयमर्थः सिध्यति यहिभागकर्त- भिरुत्तमर्णानुमत्यैव पिनादि ऋण विभजनौयं परिणोध्य वा शोधनावशिष्टवनविभागप्रतिपादनस्यैतत्प्रयोजनत्वात् । अत एव मारधनस्थापि ऋणावशिष्टख विभागमाह याज. घल्काः । मातुर्दहितर: शेषमणात् ताभ्य ऋतेऽन्वयः । (याज- वल्का २।११८) एतच्च विस्तरेण ऋणादाने वक्ष्यते ॥४८॥ यहा दत्तासु भगिनीषु माधनं पुनरेव विभजनीयम् अदत्तासु साभिः सह साधारणम्, एतच्चावसरे वाच्यम् ॥ ४ ॥ एवं तावत् पिधनविभागस्त कालयमम्युक्तम् ॥५॥ कार्याचमत्वसमवरूपविभागकालान्तरं निरस्य खोक्तदावि पुनरुपसंहरति तस्मादिति । ननु तर्हि मातुति रजसीत्वस्य की विषष इत्यत पाह मातु. रिति । पुबान्सरसम्भावनाभावादिति। तैम मापदं पिसपत्नु अपलक्षणम् । तदानीमपि पिचपनीरजोनिमत्युत्तरकालेऽपि । पितुरिक्कयैवेति । पत्र प्रमा बक्ष्यते । ननु पुबान्तरसभावनासर्व पितामहधमविभाग का पतिरियत पार पनि इति। तिलोपः पितामहधने निमित्वम् । पयुक्ताव हेतुमाह। थे जाता इति । माता उत्पना, पजाता भविष्य सम्बन्धाः । जा खत्वाप. गमात् । रजोनितिरूपस्वतन्त्र कालनिरासन पुनरुपसंहरति मत इति । पयं खबापगमकाखः । प्रमागदर्शनपूर्वकं कालान्तरमा कई मिति । अपर: पिस्वत्वापगमादन्यः पितुरिकासमवरूपः । पछि पशिष्टम् । यद नारदवचनं न विभागकालान्तरप्रदर्शनार्य किन्तु अपरिशोधनावश्यम्भावाचं अन्यथा तीन स्वादिति वैयापति तथा दत्ताखिति भगिनीदानावसभावार्थ- मित्यर्थः । एतत् प्रवीजनत्वात् ऋणपरिशोधनावमभावप्रतिपत्तिमानप्रवीमनत्वात् ।

·दायभागः। अतएव ऋणपरिशोधनस्यावश्यकत्वादेव । ताभ्य ऋते दुस्तृिभ्यो विवा। ननु अन्वयी दुरितुर्मातुर्वा तवा एतचेति । वक्ष्य ते मातुरचय इति व्यवस्थापयि- व्यते । पचान्तरमाइ यति । मातृधनमयोतक यौतके सर्वा दुझिवभाव एव पुवाधिकारस्य वक्ष्यमाणत्वात् तथाच दत्तासु भगिनीषु चेति मातुरयौतकधन. विषयमिति भावः। अवसर प्रकाससमाप्ती स्त्रीधन विभाग प्रकरणे । उक्त व्यव- स्थापित न्यायवचनाभ्यामिति शेषः ॥ ४४-५०॥ द्वितीयाध्यायः । सम्प्रति पितामहधन विभागकालोऽभिधीयते । सत्र वृहस्पतिः। पिचोरभाव मातृणां विभागः सम्प्रदर्शितः । मातुनिहत्ते रजसि जीवतोरपि शस्यते ॥ १ ॥ नास्य वचनस्य पिढधनगोचरत्वं अङ्घ विभागाजातस्वि. त्यस्त्र (मनु । २१६ । नारद १३ । ४४) निर्विषयत्वापत्तेः निवृत्ते रजसि पुत्रोत्पत्तेरभावात्, माधनविषयत्वञ्चास्य नाशानीयम् एवं मातुरीव निईनत्वापत्तेः अतो निहत्ते रजसोति पितामहादिधनविषयम् ॥ २ ॥ मचेच्छामनपेक्ष्य रजोनिवृत्तेर्विभागनिमित्तत्वं सम्भवति अनिच्छया विभागाभावात् ॥ ३॥ सत्यामिच्छायां कस्येच्छयेत्यपेक्षायाम् अङ्घ पितुः पुत्रा. रिक्थं विभजेयुः निहत्ते रजसि मातुर्जीवति चेच्छतौति (गोतम २८ । १-२) गोतमवचनात् पितुरेवेच्छात इति निर्षीयते ॥४॥ पतः प्रिवोरभाव प्रत्येकः कालः। पिनोरिति दिवचन.

·हितीयाध्यायः। निर्देशात् सोदरभातृणां पिळधनविभागोऽपि मातुरभाव एव कार्यः ॥५॥ न तु माधनविभागार्थ मातुरमावस्योपादानं जीवतोर. पोत्यस्य मानधनगोचरत्वानुपपत्तेः अन्यधनगोचरत्वमवश्यं वाचं तेन यत्रैव विभागे पित्रोरभावो निमित्त तवैव जीव- तोरपौत्यपिशब्देन जीवनस्यापि शस्तत्वकीर्तनात् न मातुर- भावो माधने व्याख्येयः। एतच्च विस्तरेण वाचम् ॥4॥ पितधन विभागकाले कथिते पितामहवनविभागकालस्य आकाद्धितत्वात तं वक्तु प्रतिजानीते सम्म तौति । निर्विषयत्व हेतुमा निहत रजसौति । नच पित्रीरभाव इति वचनं पितृधनविषयं आई विभागालातस्विति पैतामाधन- विषयमिति वैपरीत्यमेव कुतो न स्यात्। पितामहपने पितुः पुत्रेभ्यः खेका- कतन्यूनाधिकदामस्यापि निषेधेन उत्पत्स्य मानपुवनिरंशतायाः सर्वथैव निषिद्ध- 'त्वात् तवैव माहरजीनिहत: सहकारित्वौचित्यात्। न च पित्रा खयं ग्रहोते यो तदनन्तरं तस्यैवाधिकारात् न निरंपतेति वाच्य तस्य पित्रुपभोगीपचीपत्वे निरंशताया दुरित्लात् पैतृके तु तस्य स्वेच्छा स्वयमुपातिऽथे इति विष्णुबचनेन इच्छाया, नियामकत्वाभिधानात् पछयोत्पत्त्यमाननिरंशतायामप्यविरोधात् न तवास सहकारितेति, पतएव इत्तिलीपी विहित इति प्रागुवचने इनिपदं पितामहधनपरमिति सुधीभिर्भाव्यम् । निईनत्वापरिति । रजोनिति- मावण तस्याः खत्वनाशे पुत्राणां तवनविभाग इत्यर्थः । उपसंचरति पत इति । यती न पिधनगीचरत्वं नापि माधनगोचरत्वमत इत्यर्थः। ननु निरपेच श्रुतिबलात् पितुरनिच्छयापि मावरजोनिवत्ती पुवाणा विभागः स्यादत पाहन चेच्छामिति । विभागनिमित्तत्वं विभागीपधायकत्वम्। अनिच्छयेति खारसिकैच्छां विनेत्यर्थः विभागाभावादिति। विभागस्य दृष्टार्थकतया खारसिकेच्छाधीनत्वनियमादित्यर्थः। सत्यामपेषितायामिकायां कस्य पितुः पुत्रस्य वा पितुरेवेच्छात इति । जीवति कतीत्यनयोरिकानौवनयोः सामाना- धिकरण्यानुरोषादिति भावः। तेन तदानीमपि विभागे पितुरीव खामित्वात् खातन्वा न प्रविछका विभागीऽखामित्वेनाखातबादित्यभिषितम्। यथा- श्रुतस्तु न समाचते रचायाः सामानाधिकरण्यमतिमारा विभागप्रयोजनासस सिक्वेन तब कस्येन्याबाहानुदयात् तत्प्रतिपादनम्य प्रवाइपयोगित्वाति ।

·दायभागः। द्रष्टव्यम्। पत इति । यतो हास्यतिवचनस्य न पितृधनविषयत्वमत इत्यर्थः । एकः कालः पितामाधन विभाग इति शेषः । अथवा यतीऽपत्य सम्भावनामाव: पितुरिच्छासतत एव विभागनिमितं न तु स्वासनप्रण पत इत्यर्थः। एक काल इति पितुरिछामकतमातरजीनियत्तिकालादतिरिक्तकाल अन्यथा मरणादाबपि अपत्य सम्भावनाविरहस्याप्यविशिष्ट वन पिचोरभाव इति प्रय काली नाभिहितः स्वादिति भावः। पतोऽस्य नोपसंहारार्थत्वं तेन वक्ष्यमाणतमा दित्युपसहारण सान पौनरुत्य मिति द्रष्टव्यम् । एतेनास्थाप्युपसंहारार्थ- त्वादिस्यभिप्रायेण लिखिष्यमावतस्मादित्युपसंहार पुनरुपसंहरतीति चूड़ामणि- लिखनमपालीपनविजृम्भितमिति बोध्यम्। ननु विवोरिति साहित्यमभिन्न - चितमेव पन्यथा जीवति पितरि मातुरभावपि साहित्यावच्छिनाभावसत्त्वात् विभागप्रसङ्गात् तथाच शिवचनस्थावै ययाय पितुरभावी मातुरभावति हम विभागनिमित्त स्यात् न तु पितुरुपरममावम्, अवेटापत्तिमाह पिचोरितीति । विमा ताटवाभावात् तत्सत्वे सपत्री पुवाण विभागे बाधकामाव इत्यर्थ बल सभ्यमा सीदरमातणामिति कार्य इति प्रशस्त इत्यर्थः, पतएव वक्ष्यति सोऽपि च मातरि जीवन्या न धम्य इति तथा च मातुरभावी विभागप्राशस्य - मानिमितं न तु विभाम. पिनुपरमानन्तरमेव पुत्राणां धनवामित्वेन विभाग स्वातन्वयात् पदृष्टार्थत्व कल्पनाया अन्याय्यत्वादिति भावः। पस्य उक्त वचनस्य । माधनगीचरत्वानुपपत्तेरिति । मानिईनवापत रिति शेषः। अन्यधनगीच रत्वं, मानधनातिरिक्तधनगीचरत्वम्। तवति । मन्निहित बुद्धिरन्तरङ्गः इति न्यायात् उपस्थितविभाग एव न त्व नुपस्थिते विभागान्तर इति भाव ननु ताई माधनविभागे किं निमित्तमवाह एतञ्चति । वाच मावधन. विभागावसरे इति शंषः ॥ १-६॥ - E तस्मात् पितामहादिधनस्यापि पित्रोरभाव रत्येको विभागकालः तथा मातुर्निवृत्ते रजसि पितुरिच्छात इत्यपर: न तु पितुरिच्छामन्तरेण तस्व विभागः पनौशास्ते हि जीवतोः (मनु।१०४।) तथा पखाम्वं हि भवेदेषां निर्दोषे पितरि स्थिते (नारद-देवली) तथा जीवति च्छतौति (गोतम २८।२) तथा पितुरनुमत्वा दायविभाग:

·द्वितीयाध्यायः । २८ (वौधायनः) तथा जीवति पितरि रिक्थविभागोऽनुमतेः (शङ्क- लिखितौ) तदेवमादिमनुनारदगोतमबौधायनशतलिखिता- दिभिरविशेषेण जीवति पितरि पुत्राणां यावदनगोचरा- खामित्वस्य पितुरिच्छाधीनविभागस्य च प्रतिपादनात् पैतामहवनविभागकालस्य च पृथगेभिरनभिधानात् पैतामह धनगोचरत्वमप्यनीशत्वपित्रनुमतिवचनानाम् ॥ ८॥ उपसंहरति तखादिति । विशेषाभिधानाय पुनराह न विति । बचनानां पितृधनविभागप्रकरणनियन्त्रितत्वात् तहिषयकत्वशङ्गामपनेतुमाह पैता- महेति। तथाच प्रकरणमपि साधारणमिति भावः ॥ ७ ॥८॥ यत्तु याज्ञवल्कावचनम् । भूर्या पितामहोपात्ता निबन्धी द्रव्यमेव वा। तत्र स्यात् सदृशं खाम्यं पितुः पुत्रस्य चोभयोः ॥ (याज्ञवल्का २।१२२) तस्य निरवद्यविद्योद्योतेन द्योतितस्तत्त्वतोऽयमर्थः। यत्र हयोर्धात्रोर्जीवपिटकयोरप्राप्तभागयोरेका पुलमुत्याद्य विनष्टोऽन्यो जीवति अनन्तरं पिता मृतः तत्र पुत्र एव तदनं प्राप्नोत्वतिसत्रिकर्षात् तदर्थ सदृशं स्वाम्यमिति वचनम् । यथा पैतामहधने पितुः वाम्यं तथैव तस्मिन्मृते तत्पुत्राणामपि न तत्र सविकर्षविप्रकर्षाभ्यां कोऽपि विशेषः पार्वणविधिना पिण्डदानेन हयोरपि तदुपकारकत्वाविशेषादित्यभिप्रायः अत एव मृतपिढपितामहकः प्रपौवोऽपि पुत्रपौवाभ्यां सह तुल्याधिकारी भवति पिण्डदत्वाविशेषात् ॥ १० ॥ जीवति तु पितरि पुत्राणां पितामहधनखामित्वे स पुवा- ·दायभागः। पुवनायविभागे तत्पुत्राणामपि भागः स्यात् खामिला- विशेषात् ॥११॥ तधाचाप्रक्रान्तत्वेनातदर्थत्वं वचनस्य अनेकापिटकाणा- मेव प्रक्रमात् ॥ १२ ॥ निबन्धः कार्तिक्यां कार्तिक्यामिदं दास्यामौति यवि. वहम् ॥ १३ ॥ द्रव्यं भूमाहचर्य्यात् हिपदमभिहितम् ॥ १४ ॥ पैतामई पितुरेव स्वामित्वे याज्ञवल्कावचनविरोधमपनेतुमाह यविति । मदृशं स्वाम्यमिति । यथाशुतार्थमादाय विरोधी बोध्यः। तस्य उक्त व चमस्य । निरवति । निरबद्या उत्कृष्टा या विद्या सेव दिवाकरः तस्योद्योतेनीदयेन योतितः प्रकाशित इत्यर्थः । गुणसिन्धुरित्यादौ सिन्धुपदार्थसामर्थ्यात् यथा राणे नखत्वं व्यङ्ग्यं तथा उद्योतपदार्थसामर्थ्यात् विद्यायां दिवाकरत्वं व्ययमिति । पुत्र एवेति, न तु मृतपिटकपौत्रश्च । तदर्थ मतपिटकपौत्रस्य प्राप्तवर्थ, तथैवेति । एतेन मृतपिटकपौवापां बहूनामपि मिलित्वै कोभागः पिव्यस्य चापरी भागी न तु तेषां प्रत्येकं पिटव्येण सह तुल्यांशतेति प्रातिपादितम् । पतएव उपकारकत्वाविशेषादेव । पिडदत्वाविशेषादिति । तेन पुवपदं पार्वणाधिकारिसगीवीपलक्षणं पितामहपदच पार्वणोद्देश्यपिटपूर्वपुरुषपरं पिटपदम् शिपूर्वपुरुषधन्यपत्थपरमिति बोध्यम् । नन्वेवं मृत पिटकप्रपौवस प्रपितामहधने पितामहेन सह तुल्याधिकारः स्यादुपकाराविशेषादिति चेन तस्य प्रपितामहपार्वथानियमात् पितामई जीवति तु पितयेव समापयेदित्या- युक्तः। पती नियत तत्पार्वणकर्तुः पितामहस्य तदपेक्षयोपकारविशेषस्य स्फुट- वादिति । निरवद्यवचनस्य सोधेन सामान्यत एव पौत्राणां पित्रा सा पितामहधने तुल्यखामित्वे बाध माह जीवति विति । स्वामित्वाविशेषादिति भवन्त इति शेषः तथाच व्यवहारविरोध इति भावः इदमुपलषणम् । एववेत् पुवेच्छयापि विभागे प्राप्त मातुर्निवत्त रजसि जीवति चकतीति पितरिकाधीनविभागप्रतिपादकमागुतशास्त्रविरोधी द्रष्टव्यः । तदर्थत्व' पिट- द्रव्ये मतपितृकमालपुवेष सा पितृव्यस्य तुल्यवामित्वविषयकत्वम् । दिति। पने पितृकाप्चान्तु पितृतीभागकल्पनेत्यनेन पनेकपिलकाणामेव प्रक्रान्त- वादित्यर्थः । भवानेवपितृवाणाम् एकपितृकभिन्नानां विभिन्नपितृकाशामिव्यर्थः । प्रक्रमा- ·द्वितीयाध्यायः। निबन्ध: प्रतिवर्ष प्रतिमासादि वा दातव्यत्वेन प्रतिश्रुतवस्तुरूप इति व्याचष्टे निबन्ध इति । साहादिति । स्थावरं हिपदचैव यद्यपि खयमर्जित- मित्यादि वक्ष्यमाणे भूडिपदयोरेकक्रियान्वयादित्यर्थः ॥ ७-१४ ॥ अयं वा धारेश्वरपुरस्कृतो वचनार्थः। इच्छया विभाग- दानप्रवृत्तस्य पितुः पैतामहधने मदृशं स्वाम्य पुत्रैः सह न तत्र खोपार्जितधन इव न्यूनाधिकविभागमिच्छात: कर्तुमई- तीति ॥ १५ ॥ यथा विष्णुः। पिता चेत् पत्रान् विभजेत्तस्य खेच्छा स्वयमुपात्तेऽर्थे पैतामहे तु पितापुत्रयोस्तुल्यं स्वामित्वम् ॥१६॥ (विष्णु १७१-२) इदं सुव्यक्तं यदि पिता पुत्रान् विभजति तदा स्वोपात्तेऽर्थे न्यूनाधिकविभागं स्वेच्छया पुत्रेभ्यो दद्यात् पैतामहे तु नैतत् यस्मात् तत्र तुल्यं स्वामित्वं न पुनः पितुः स्वच्छन्दत्तिता अतः पितापुत्रयोः पैतामहधने समविभागार्थ सदृशं खाम्यमिति वचनं, पुत्राणां वा विभागस्वातन्त्रार्थमिति मतदयमपि हेयम् ॥ १८ ॥ एवमेवापरमपि वचनं व्याख्येयम् ॥ १८ ॥ नन्वेवं द्रव्यपदस्य हिपदपरत्वे पैतामहमणिमुक्तादिट्रव्य' पितृव्य स्यैव स्यात् न तथाविधपौवादीनां द्रव्य सामान्यपरत्वं च भूम्यादीनां पृथगुपादानं व्यर्थ पथ गोवषन्यायात् भूमिनिबन्धयोः प्राशस्यायमेव पृथगुपादानं साइप्यन्तु न्यायपर्यवसायितया शास्वती दुर्बलत्वादकिञ्चित्करमिति चेत्तथापि उपकारिता- विशेषात् प्रतिपौव' पितृव्येण सह तुल्यांशित्वापत्ती मिष्टाचारविरोध रति विभाब्याह पयं वेति । पयं यत्त्यमाणः। तमेवार यति। उता मुनिखरममा यथेति । खरस प्रकामयति दमिति । पवार्य भावः यदि विष्णुवचने स्वच्छव विभागप्रयोजिवा इत्यर्थकल्पनया खार्जिते पुढेका व्यावच्यते तदा पैतामह पवेच्छयाऽपि विभागः प्रसज्येन तर सम्भवनि ·दायभागः। खानित पुत्राणां खामित्वाभावेन तेषामिच्छया विभागाप्रसक्तः वचनवैफल्यात् गोवति चच्छतौति प्रागुक्तीन विरोधन स्यात् पत: स्वीपातऽर्थे खेच्छा न्यूनाधिक विभागप्रयोजिकत्येवार्थः । एवञ्च सति व्यवच्छेदबोधकतुधब्दबलात् खेकाया: पैतामह न्यूनाधिकविभागप्रयोजकत्व व्यवच्छेद एव लभ्यते इत्येतदेवाह यदीति । नैतत् न खेच्छया न्यूनाधिकविभागदानम्। न पुनरिति। स्वच्छन्दहत्तिता न्यूनाधिकविभागदानाधिकारिता। तथा चीतार्थे तुल्यं स्वामित्वमिति लाणिकः प्रयोगः लक्षणा यम् उक्त युक्ति प्राप्ता न दूषणावहति भावः । पत इति। यत उतार्थपरत योपपत्तिरत इत्यर्थः । मतदयमिति । मिता- परात्प्रभृतीनामिति शेषः। हेयमिति समविभागः पश्चाविरसनीयः पुवेच्छया विभागस्तु निरस्त एवेति भावः। एवमेव पितामहधने पौवाणां पितात- विषमविभागनिषेधपरतयैव । भागइयमिति जीवडिभागे तु पिता रहौतांश- हर खयमित्यादिवचने भाग इयस्य वक्ष्यमाणत्वात् सिद्धवनिर्देशः ॥ १५-१६ ॥ अतः पैतामहादिधने पितुर्भागहयं पितुरिच्छात एव विभागो न पुत्रेच्छयेति सिद्धम् ॥ २० ॥ ट यच मनुविष्णू। पैटकन्तु पिता द्रव्यमनवाप्त यदान यात् । न तत् पुत्रैर्भजेत् साईमकामः खयमर्जितम् ॥ (मनु २०८) खार्जितत्वेन हेतुना नाकामो विभजेदिति वदन्ती स्वयमनर्जिते पैतामहधने पितुरनिच्छयापि पुत्राणां विभागं दर्शयतस्तवापि विभागदानप्रहत्तः पिता पितामहधनं खार्जितं नाकामो विभजेत् पन्धत् पुनरकामोऽपि विभजे- दित्यवच्छात एवेत्यर्थः। न पुन: पुवेच्छया विभाग प्राप- यतः ॥ २१॥ मणिमुखादौ तु पुनः पैतामहे पिवनर्जितेऽपि खार्जित व पितुरेव साम्य न्यूनाधिकविभागदानाईत्वम्। तथा यावरकरः।

·द्वितीयाध्यायः। । मणिमुक्ताप्रवालानां सर्वस्यैव पिता प्रभुः। स्थावरस्य तु सर्वस्य न पिता न पितामहः ॥ २२ ॥ पितामहशुतेस्तवनविषयकं वचनम्। मणिमुक्तायुपा. दाय पुन: सर्वस्येत्युपादानात् सर्वेषां भूम्यादिव्यतिरिवानां दानादिषु पितुः प्रभुत्वं न स्थावरनिबन्धद्रव्याणाम्। तत्रापि मर्वस्येत्युपादानात् सर्वस्य कुटुम्बवर्तनहेतोर्दानादिनिषेधः कुटुम्बस्यावश्य भरणीयत्वात्। यथा मनुः । भरण पोष्यवर्गस्य प्रशस्त स्वर्गसाधनम् । नरक पौडने चास्य तस्माद्यत्नेन तं भरेत् ॥ २३ ॥ अल्पस्य तु कुटुम्बवर्तनाविरोधिनो न दानादिनिषेधः मर्वस्येत्यानर्थ क्यापत्तेः ॥ २४ ॥ स्थावरग्रहणात् निबन्धबिपदयोर्दण्डापूपन्यायात् दाना- दिनिषेधसिद्धिः ॥ २५ ॥ यदि पुनः सर्वस्थावरादिविक्रयमन्तरेण कुटुम्बवर्तनमेव न भवति तदा सर्वस्यापि विक्रयणादिकमर्थात् सिद्ध्यति । मर्वत एवात्मानं गोपायौतति वचनात् ॥ २६ ॥ पितुरिच्छात इति । जीवति चेचतीति प्रागुतोरिति भावः । छर्यत्यत्र वचनान्तरविरोधमपनेतुमाशते यञ्चेति । पैतकम् चन्यैरपटतम् पन- बाप्तम् अश्यन्तरेरनुकृतम् अवाप्नुयात् स्वयमेवारिदिति बदनौ मनुविष्णू इत्यन्वयः । ननु कामनां विना कय विभाग: विभागकते: कामनासाध्यत्वादत पाह पख छात इति । पखारसिकैच्छातः प्रत्यवायभयमावजमितेचात एवं. एवञ्च प्रकारान्तरेण जीवनक्षमेषु स्वोकृतभूम्यायशादाने न प्रत्यवाय: अनुवृते न्यूनाधिकदानस्यैव निषिद्धत्वादिति बोध्यम् । ज्ञापयत रति, जीवति चेच्छतौति प्रागुक्तविरोधादिति भावः। पिवर्जिते पिवनुडते। खाम्यं खातन्त्राम् । तदेव विडणीति न्यूनाधिकेति । पितामातेरिति । पितृ. स्थावरादी पितामहप्रभुत्वस्याप्रसोरिति भावः। पुनः सर्वस्वेति। विभक्ति- वचनभेदात् मण्यादौनां विशेषणत्वासम्भवेन पृथगुपादानस्य सुवर्षाविदयाबर- त्यर्थः ।

·३४
दायभागः।
स च पिता
रिति ।
प्रामार्थत्वादिति भावः।
न चैव सर्वस्येत्यनेनैव सिद्धौ मण्यादीनां पृथगुपादान-
वैययं एतस्योपलक्षणत्वात् मुवर्णादिषु कस्य प्रभुत्वमिति जिज्ञासाया अपि
निवत्यत्वात् गोवषन्यायाहा पृथगुक्तिरिति । पोष्यवर्गम्येति ।
माता गुरुर्भार्या प्रजा दीना: ममाश्रिताः। अभ्यागतोऽतिथिशव पोष्यवर्ग
उदाहत इति मनुनैवोक्तः। पानर्थक्यापत्तै रिति । अन्य स्थापि दाननिषेधे
मवस्येत्यस्य वेयापी रित्यर्थः । स्थावरग्रहणादिति । त्रयाणां युगनवाहि.
त्वादिति भावः। ननु निबन्ध डिपदयो: कथ स्थावरग्रहणात् मिडिः तयोः
स्थावरपदार्थत्वाभावात् पत आह दण्डेति । तथाचापदार्थ लेपि न्यायादेव
तसिडिरित्यर्थः । स च न्यायो यथा दण्ड विद्यापूपानां दण्डानयनादव श्य
मानयनं तथा युगनद्धवाहितात् एकस्य ग्रहणादपरयोरपि सिद्धिरिति केचि-
दाहुः । वस्तुतस्तु एकत्र स्थापित योदंण्डापूपयोर्यदा पूपी नास्ति दण्डरू
मूषिक क्षिती बत ते नव यथा मूषिकस्य दुष्करदण्डभक्षण मि हौ तत्मचरिता-
पूपभक्षणमपि सिद्ध्यति तथै कन्या प्रभुत्वे सिद्धे युगनवाहित्वादपरयोरप्यप्रभुत्तं
सिडातीति समुदायार्थः । न्यायमूलकत्वात् प्रायिकत्वनान्यथाप्याह यदि पुन-
कुटुम्ब बनिरूपम्य हेतीरविशेषादित्याशयः । अर्थात् कुटुम्ब स्यावश्यं
भत व्यत्वरूपात।
एवञ्च यत्र भूम्यादिकं नास्ति मण्यादिरवास्ति तव न सर्वव्यय
प्रभुत्व हतोरविशंषात् तत् प्रभुत्ववचनन्त भयसनावविषयमिति द्रष्टव्यम्। सर्वत
इति । तथाच पोष्यवर्गस्य वात्मनोऽपि रक्षार्थ क्त: सर्वविक्रयः कुटुम्ब विरोधेऽपि
सिवातीति द्रष्टव्यम् ॥ २०-२६ ॥
न च स्थावरस्य समस्तस्य गोत्रसाधारणस्य च ।
नेकः कुर्यात् क्रयं दानं परस्परमतं विना ॥
विभक्ता अविभता वा सपिण्डा: स्थावर समाः ।
एको धनीशः सर्वत्र दानाधमनविक्रये ॥
एतद्यासवचनयेन एकस्य विक्रयाद्यनधिकार इति वाच्यं
यथेष्टवियोगार्हत्वलक्षणस्य स्वत्वस्य द्रव्यान्तर इवात्राप्य-
विशेषात् ॥ २७॥
व्यासवचनन्तु स्वामित्वेन दुर्वृत्तपुरुषगोचरविक्रयदाना-
दिना कुटुम्बविरोधात् अधर्मभागिताधापनार्थ निषेधरूपं न
त विक्रयाद्यनिष्पत्त्यर्थम् ॥ २८॥

·हितीयाध्यायः । ३५ ३ एवन स्थावरं हिपदञ्चैव यद्यपि स्वयमर्जितम् । असम्भूय सुतान् सर्वान् न दानं न च विक्रयः ॥ इत्येवमादिकं तदप्येवमेव वर्णनीयम् । तथाहि कर्त्तव्यपदमवश्यमत्राध्याहार्यम् ॥ २६ ॥ तेन दानविक्रयकर्त्तव्यतानिषेधात् तत्करणात् विध्यति- क्रमो भवति न तु दानाद्यनिष्पत्ति: वचनशतेनापि वस्तुनो. ऽन्यथाकरगाशक्त: ॥ ३० ॥ अतएव नारदः। यो कजाता वहवः पृथग्धर्माः पृथक्क्रयाः । पृथक्कर्मगुणोपेता न चेत् कार्येषु सम्मताः ॥ स्वभागान् यदि दास्त विक्रोणौयुरथापि वा। कुर्युर्यथष्टं तत्सर्वमोशास्त स्वधनस्य वै ॥ ३१ ॥ ( नारद १३१४२-४३) पत्र दायादानुमति विना न दानसिद्धिः कृतमपि दान दानाभासतया निवर्तनीयमिति चण्ड श्वरमतमपाक शकते न चेति -यं विक्रयम् । विभका पविभता वति । तथाच स्थावरस्य ति वचनस्याविभक्तस्थावरमाव- विषयकत्व न सम्भवतीति भावः । न च निभक्तपदं ट्रव्यान्तरविभक्तपरं स्थावर- पदञ्चाविभक्त स्थावरपरम् पता भानुपपत्तिरिति वाचम्। तथा सति एकस्या. खाम्यादनधिकारस्य द्रव्यान्तरऽप्यविशिष्टत्वात् स्थावरोपादानवैयपित्त रती विभक्त स्थावर वाचमिकोऽयं निषेधी न यौतिक इति । अविभक्तावति वा शब्द इवाथें वास्यादिकल्पोपमोरवा च समुच्चये इति विश्वोक्तः । स्थावर तथाच विभकास्यवाविभक्तस्थावरस्यापि खामिकतदानादि सिद्धात्य व अक्षपातादिना पश्चादंशपरिचयसम्भवादिति भावः । यद्यपि खयमर्जितमिति । स्वयमर्जितं दिविधं पैतामहमन्धन इतं पश्चात्तदुद्धृतं वयं वाऽर्जितम् भविशेषान- दुभवमपौत्यर्थः। निषेधरूपत्वं हेतुमा तथा कौति । अवश्यमिति । न च सिद्धाति सम्भवतीत्येवं कुतो नाध्याहियते तथात्वे क्वान्नेन सा समानकर्त ·दायभागः। ་ ་ སྟེ། -- ८ टाटा त्वामुपपत्तिरिति भावः। अथाऽयं टान विक्रयनिषेधी नाहटा क. किन बस ध्वंसानुत्पत्तिरूपदृष्ट प्रयोजनक: दृष्टार्थत्व सम्भवेऽदृष्टार्थ त्व कल्पना या अन्याय्यत्यार प्रत्यक्ष विशिष्य स्थावरदानादौ दायादानुमतेरपि सहकारिता मत इति । मैवं कलकारणादव स्वाम्यात् दानादिमिवाह तिरित क र गा कमान अतएवादृष्ट कल्पनाऽपि न दृषणावहा प्रामाणिकत्वादिति दानादिनियतिरत एवेत्यर्थ, । एकजाता इति। रावादि। क्रिया याजनपालनादि । कर्म तपाद चण्ड त्वादिः । तथाच विभिन्न जातीयमातका इत्य कमि. माणदानादिषु न सम्म ताः । यदि दद्यारति । घरदानादिषयी. य निषधस्तु दुवतीचर इति विभा व्यम् । नधन भयापि दानादि सिद्यतीति स्फ टमुक्तमिति । स्था दावमपदि मटान- विक्रयनिषेधोऽयं मगया पक्ष या विशेषी बोध्यः । एतस्य विषयत्व वचनवैयापातादिति । २५-३१ । . प्रकृतमनुसरामः। तदेवमुक्त प्रबन्धन पितामहादिधन पितापुत्रयोः ममभागविधानानुपपत्तेः पुत्राणां विभाग- स्वातन्ताप्रतिपत्तिपरत्वाभावाच्च जनकच्छाधीनन्यूनाधिक विभागनिराकरणाथं मृपिकस्य चातुः पुत्रस्य पिटव्यंग सह तुल्याधिकारार्थ वा वचनम् ॥ ३२ ॥ एवञ्च पितामहधनस्यापि पितुरिच्छयैव विभागः कार्य. किन्तु मातुनिवृत्तं रजमोति विशेषः, स्वोपातं तु रजो निवृत्तिमन्तरेणापि पितुरुई मिति तु उभयत्राप्यविशिष्टम तेन पैतामहधनऽपि कालहयम् ॥ ३४ ॥ तत्र यदा पितेवेच्छात: पुत्रान् विभनति तदा पैतामह- धनात् भागइयं स्वयं गृहीयात्। जोवहिभागे तु पिता गृहीतांशवयं स्वममिति वृहस्पतिना दावंशी प्रतिपद्यत ·द्वितीयाध्यायः। काल. विभजवात्मनः पितेति (नारद १३ । १२) नारदेन चाविशेषण प्रतिपादनात् ॥ ३५ ॥ प्रकतमिति । न पितामहधने पिता सह तुन्यांशित्व न वा पौवेच्या विभाग इति प्रकृतमित्यर्थः। एतदेव विशिष्य व्यच म्यापनेनानुमराम इत्यर्थः । यवस्थापित वचनार्थमुपसंहरति तदेवमिति । मम विभागानपपत्तवक्ष्यमाणहे तो प्रवागार्जन्यायकहतीरुक्त प्रबन्धेन जनकै काधौनेत्याद्यर्थ वचनेनेत्यर्थः । मृतपितक- बेति। वाकारीऽनास्थायाम् अन्यथा भूमिनिबन्धनादावेव पित ज्येण मह तुल्या शता स्यात् मणिमुक्तादिद्रव्यान्तरच सर्व पितृव्यस्यैव स्यादिति, तस्मान्यना शिकविभागनिराकरणार्थमिति पूर्वकल्प एव साधौयानिति । एवञ्च पनागा विभागम्बा तन्वाभावाच्च । पितामहधनविभागकालमुपसंहरति तेनेति । उयमित ' मरणादिना पितुम्वत्वापगमः, निवृत्त मातरजसि पिरिच्छति कान इयमित्यर्थः । वन्तु तन्तु पैतामहे स्वार्जिते वा पितम्बत्वापगमकाल एक एवं *वभागस्य, निशषस्तु पितामहध नविभागे मातरजोनिवृत्ति कालस्य महकारित 'मति काव्यम् । पितक तविभागेऽपि तस्योपेक्षया पवाणा म्वाश स्वत्वावगमात् अन्यथा पितम्व त्वं विद्यमाने पत्राणा प्रागुत्य नम्बत्वाभावात् तदने दायत्व म्य 'वभ गस्य चानपत्तिरिति भाव्यम् । ननु वचने पितामह पटाश्रवणात् कथ रहना वषयत्वमत श्राह अविश प्रगाति । वाजितधनं पितामह धनं वा विशेषती. नपादायत्यय तथाच म्वाजिनधनविषयले विगु वचनविरोधात पितामहवन वण्यतमवास्य वचनति भावः । ननु भयंत्यादिवचनविरोधात पितपन ‘व प्रयत्न सब कुतो न स्यात् तथाच सति पितामहधने पितापवयोन्तुल्याशिव कात चन विमा व चनविरोधस्य जागरूकत्वात् ॥ ३२-~-३५ । ८ ३ किञ्च इतोऽपि पितामहधनात् पितुर्भागहयम् ॥ ३६ ॥ ज्येष्ठस्य विश उडारः सर्वव्याच यहरम् । ततोऽई मध्यमस्य स्यात्तुरीयन्तु यवीयसः ( मनु८।११२) तथा एवं ममुद्धृतोद्दारे समानंशान् प्रकल्पयेत् । उद्दारेऽनुवृते त्वेषामियं स्यादंशकल्पना ॥ एकाधिकं हरेज्जाष्ठः पुत्रोऽध्यई ततोऽनुजः । ४ ·दायभागः। अंगमंशं यवीयांस इति धर्मो व्यवस्थितः । (मनु ८।११६-११७ ॥ एतैर्मनुवचनैः सर्वद्रव्यवरसहितविंशतदईतत्तुरीयोडारा दर्शिताः तथा एकांशाधिकाईांशाधिकचतुर्थभागाधिकभागा: प्रतिपादिताः। गौतमेनापि विंशतिभागो ज्येष्ठस्य मिथुन मुभयतो दयुक्तो रथो गोषः। ( गोतम २८ । ५) मिथुन- मजादीनां उभयतोदत् अखादि तद्युक्तो रथः, गोयुक्तो वृषः. एतत्सर्व ज्येष्ठस्य । तथा काणखोरकूटवण्डा मध्यमस्यान काश्चत्। ( गोतम २८ । ६ ) खोरो वृद्धः, कूटो वामनाकृतिः, वण्डो विकृतलाङ्गलः, एत मध्यमस्य यदि बहवो भवन्ति पशवः । तथा अविर्भान्याय मी एहमनीयुक्तं चतुष्पदाञ्चैकैकं यवीयमः मममितरत् सर्वम्। ( गोतम २८ । ७-८) अविप्रभृतयः कनौयमः अवशिष्टं सब ममं विभत्रिति प्रतिपाद्य, पौवा पूर्वजः स्याटेकै कमितरषामिति (गोतम २८१८-१०) सूत्रेणांशयं ज्येष्ठ स्योक्तम् ॥ ३७ ॥ वचन मुक्त्वा युक्तिमप्याह किञ्चति अथवा ननु तस्य स्वच्छा म्वयनुपातय डात विषा वचनम्य पुत्रेभ्यो न्यूनाधिकभागदाने स्वच्छा इत्य वार्थ: विभाग तु तस्य म्वापान तु वशित्वम् उक्तवचनाभ्या पतामह तु भूत्यादिवचनस्य यथावताथा नुरोधात् तुल्यांशितव न्यूनाधिविभानिपंधपरत्व लक्षणापत्तिरतीयुक्ति प्रमाण- यति किति । इत इति, वच्च माण प्रबन्ध युक्री वित्यर्थः । विश:: विशत. पूरण. । उडियते साधारण धनात् वहिर्भाव्यते इत्युद्धारः। बरं श्रेष्ठ यत्किञ्चित् भरना दिकम् । एवञ्च ज्येष्ठ स्य दशमं भागं न्यायवत्तस्य दापर्यदिति देवल वचन विंशोहाराहीपेक्षया ज्येष्ठस्यातिशयगुणवत्त्वे बोध्यम्। मध्यमशब्दोऽत्र ज्यं छा- नन्तरजपरः तदनुनाश्च सर्वे यवीय: पदार्थाः उत्तरवचनेऽध्यई ततोऽनुज इत्यभिधानात् अंशमंशं यवीयांस इति बौसाबलाञ्चेति बोध्यम् । उद्दारोऽवद्धृत इति । सोदरनापक्रियमाणविभाग इत्यर्थः । सोदरासीदरविभागे तु विंशो- द्धारादिकमेव । एतच्च सोदरासीदराभिप्रायकं कल्प इयं विद्यादिगुणवता ·हितीयाध्यायः । ३८ ३ ज्य छादीनामिति वक्ष्यते । एकाधिकमिति । एकमधिकभागं तेन भागहय. मित्यर्थः। अध्य ई मिति । अधिकम् पर्द्ध तेना धिकमेकभागम, अंशमंश- मित्यत्रापि अधिकपदार्थान्वयः तेन पादं पादमधिकं तथाच सपादकभाग- मित्यर्थः । मिथनं स्त्री पंसौ, तौ च पशुप्रस्तावात् पशूनामेव तव गीः पृथगुपा- दानादाह अजादीनामिति । प्रादिना मेषादिमंग्रहः। ननु गीतष इत्याव न हन्द सम्भव: समाहारपचे पंलिङ्गानुपपत्ते: इतरेतरपले एकवचनानुपपत्तेश्चेत्यत भाह गोयुक्त इति । तथाच मध्य पदलोपिसमामाश्रयणेन तत्पदं साधु नाव इन्द इति भावः । अनेकार्थदित्य नेन तेषामेकत्व ज्येष्ठ प्रायोडारानुरूपमैव कल्पाम् । अव ज्य ठम्यापि मनू कविंशोद्धारतैव गीतमेन मनुवचनादधिक मत तदत्यन्त गुणवत्त्वे बोध्यम्। एकै कमितरेषामित्यपि तेषां निर्गणत्वे बोध्यम् । रहमिति । पित्रवस्थानातिरिक्तग्टहमित्यर्थः गृहं यवीयसोऽन्यव पितुरवस्थाना- दिति शङ्खन चनात् ॥ ३६ ॥ ३७ ।। न चोपार्जकत्वेन ज्येष्ठस्यांशहयमिति वाच्यम् उड्वारेऽनुते भागहयस्य विधानात् अजकत्वे चोद्धारस्यासम्भवात् मध्यम- कनौयसोचोपार्जकतया ज्येष्ठेनाप्यविशेषात् तयोरध्यादि- विधानानुपपत्तेः ज्येष्ठादिपदानर्थक्याच्च ॥ ३८ ॥ अतएव पुत्रिकौरसयो: पिटधनविभागे मनुरपि । पुत्रिकायां कृतायान्तु यदि पुत्रोऽनु जायते । समस्तत्र विभाग: स्याज्जाष्ठता नास्ति हि स्त्रिया ॥ इति। (मनु ८।१३४ ) स्त्रौत्वेन ज्येष्ठत्वाभावात् सम- भागतां प्रतिपादयन् पुरुषस्य भागवयं प्रतिपादयति ॥ ३८ ॥ चति । पूर्वजस्य इंधशित्वाभिधानं न ज्येष्ठताप्रयुक्तं किन्वर्जकत्वप्रयुक्तमेवैत्याशते न उद्धारस्थासम्भवादिति । अवार्य भावः उद्धारोऽनुद्धृत इत्यनेन यत्र विषय उद्धारप्रसक्तिस्तवैव विषये भागडयविधानम् उद्धारश ज्येष्ठत्वपुरस्कारणेव श्रुती न त्वर्जकत्वेनेति । यद्यपि उद्धारः सोदरासीदरविषयः इंसादिकन्नु मोदरमात्र विषयमित्यस्ति विषयभेदः तथापि ज्येष्ठत्व पुरस्कारेणैव उद्धारविधानात् मोदरमावविभागेऽपि ज्येष्ठस्य तत्प्रसक्तिरस्तोत्याशयः। ननुहारेऽनुङ्कने इत्यनेन उद्धाराहविषये इंग्रशित्व न विधीयते उद्धाराशिव योरसोदरसीदरविषयत्वेन ·४० दायभागः। - भिन्नविषयत्वात् किन्तु मत्यतिशयाभावे मीडाराभावेन समभागबीधकशास्त्रान्त र संवादितया समभागमर्थत: सूचयित्वाजकत्व नै व इंग्रशित्वमभिधीयते तथाविधविष- यत्वे हा शित्व स्यात्यन्तासम्भवयक्तिकत्वादत पाह मध्यमकनीयसोरिति । अयडा. दीति। अधिकार्डाधिकपाद विधानेत्यर्थः । तयोरध्य दिभागम्य वाचनिकले त्वष्ट कन्य नागौरवमिति भावः। ननु सबत्रार्जकत्वेनैव इंग्रशित्व मध्य मकनीयमी. राध्य हो दिविधानन्तु अर्जनस्याल्पान्यतरत्वादिनाऽप्युपपन्न न बाधकमत माह नष्ठादिपर्दति। अर्जकत्वेनैव हाशिये मजमादीनामपि तदविशिष्टताया. म सिद्धत्वात् ज्येष्ठ पदम्यानर्थ क्यादिति भाव' । अतएवेति । यत ज्य ष्ठत्व नैव हा शिव मत एवेत्यर्थः । भागहमति । नन ज्येष्ठम्य विषमभाग- मेव ज्ञापयति मनुः वैषम्यस्य च मोहारभागेऽपि मम्भवात कथ भागइ यज्ञापन मिति चेन्न उहागम्य भागवैषम्याप्रयोजकत्वात एवं समद्धतीहार ममानंशान प्रकल्प वेदिति वचनात । न चैवं स्त्रिया अपि विंश उद्धार म्यात तावतापि समभागसम्भादिति वाच्यम उहारम्य ठित्व प्रकारणव श्रुतेः स्त्रिया न तद भावात् तदिदमन चरता ना तलि । ३८ । ३९ । ज्व यदुक्तं होलाकाधिकरण प्राच्यकत कहोनाकानुष्ठानोप- पत्तये होलाका कर्तव्येति श्रुतिः कल्पिता तावतैव तदपपत्ते. न तु प्राच्यादिपदवती कल्पनागौरवात् तहदत्राप्यर्जकोऽप्रा. हयं रहीयादिति श्रुतिः कल्पनीया न पुनः पित्राटिपदव- तौति तदयुक्तं तत्र प्राच्यकर्त्त कहोलाकानुष्ठानस्यावश्यकल्प- नीयमामान्यश्रुत्यैवोपपत्तेः न चाप्राच्यानामननुष्ठानार्थ प्राच्य- पदवती कल्पातामिति वाच्यं तेषामननुष्ठानस्यानाचार- रूपस्य श्रुतिकल्पनानिमित्तत्वानुपपत्तेः इह तु मन्वादीनां ज्येष्ठपदप्रयोगात् तदुपपत्तये तदुपपत्तये ज्येष्ठपदवत्या एव श्रुत. कल्पनाहत्वात् अर्जकपदवत्या एव अवश्यकल्पनीयत्वा- भावात् ज्येष्ठपदवत्या अर्जकपदवत्याश्च कल्पनायां विशेषप्रमाणाभावात्, न चान्यत्रार्जकस्य भागहयार्थ श्रुतेरवश्यं कल्पनीयत्वादत्रापि सैव मूलमस्तु लाघवात् ज्येष्ठ ·द्वितीयाध्यायः । पदञ्चार्जकपरमस्त्विति वाच्य वैपरीत्यस्यापि सम्भवात् अत्रैव ज्येष्ठपदयुक्तश्रुतिकल्पनायामर्जकपदस्थापि ज्येष्ठपरत्वकल्पना- सम्भवात् विनिगमनाप्रमाणाभावात्। किञ्चैवं लाघवादिना यत्किञ्चित् त्रिचतुरादिपदवतोमेकां श्रुतिमनुमाय सकल- स्मृतिपदानां गोण्या लक्षणया वा वृत्त्या तत्परत्वमपि वाच्य- मित्यतीवात्मनः स्मृतिनिपुणता निरूपिता। तस्मादयस्मा- देवाचारात् स्मृतिवाक्याहा या श्रुतिरवश्य कल्पनीया तयैव तगतस्याचारांशस्य स्मृतिपदस्य च उपपत्तेर्न तत्राधिक- कल्पनेति होलाकाधिकरणस्यार्थः ॥ ४० यदुक्तमिति । होलाका वसन्तोत्सव विशेषः प्राच्यैः क्रियते, प्राच्यादीत्यादि पदात दाक्षिणात्यक्रियमा करना पृजारूपोत्सवाचारोपपत्तय कल्पनीय युती दाक्षिणात्य पदपरिग्रहः। न पिचादीति । न पित्रादीति । तथाच पितुरपि अर्जकत्वेनैव भाग. इयं नान्यथा तेन तस्यापि वार्जितधन एव इंग्रशित्वं नान्यति मतं तस्य । मामान्य श्रुत्यैवेति । प्राच्यादिपदार्थाट तयुन्यैवेत्यर्थः । श्रुति कल्पना निमित्तत्वति । आचारश्चैव साधूनामित्य नेनाचारस्य व वेदमूलकत्वाभिधानात् + त्वाचारस्वति भावः । न च श्रुतौ प्राच्य पदाप्रवेश प्राच्यानामपि तत्प्राप्तस्तेषां तदकरणात प्रत्यवायापतिरिति वाच्यम आचारस्य नित्यत्वे प्रमाणाभावात् । तदुपपत्तये ज्य एपदसाथ क्याय। ज्यष्ठ पदलत्या इति माते: खस मानार्थ कतिमूललादिति भाव.। तथाचाचार पदविरहात् पदवैयापत्तिरूप बाधकविरहण सामान्य थनिरव तव कल्पाते स्मती तु जोष्ठ पदवैयापत्तिरूपबाधकसत्वात् न मामान्य थते: कल्पनम् अपि तु ज्येष्ठ पदवत्या एवेति भावः । अवश्यति । ज्य पदवत्या अवश्य कल्पना न तथा अर्जकपदवत्या अवश्य कल्पना, घशी वा पूर्वजः स्वादित्यादावर्जकपदाश्रवणात् अर्जकी प्रशमहतीत्यस्य तु निरपंक्षार्जक- ल पुरस्कारणेव श्रुति कल्पकत्वं तब ज्य ठपदाश्रवणादिति भावः । ननु ज्यंठा- जकपदवतीभ्या स्पतिभ्यामक मूलत्वकल्पनालाघवेन ज्य ठार्ज को वशं रहौयान् इत्य कैव ति: कल्पाते तावतापि ज्यं यस्यार्जकत्वपुरस्कारेणैव हाशित्वमिति सिद्धर्मवेत्यत पार ज्येष्ठ पदवत्या इति। प्रमाणाभावादिति । निरपेक्षप्रत. तायामकै कम तो पदयात्रवणादिति भावः। तथात्वे कनिष्ठार्जकानाम- शिवे सर्वतन्त्रविरोधोऽपि द्रष्टव्यः । अन्यत्र कनिष्ठार्जितधने । अत: यथा ·४२ दायभागः। बर्जको हाशं रही यादिति श्रुतेः। वैपरीत्य विवणोति भवति । विमि गमनेति । लक्षणाया उभयवाप्य विशिष्ट तया तम्या वश्य कन्यनम् अस्य वव क तरमा हकप्रमाणाभावादित्यर्थः। अथ पिहयादीनामपि साधारण धनेनार्ज कट हाशित्वम् उभयवादिमिद्धमित्यतर्द व विनिगमक मनौत्यत आह किचति । लाय. वादित्यादिना एकत्र विप्रति पत्तिः अन्य व उभयवादिसिद्धत्वरूपनिनिगमलामंग्रह । मा तिनिपतति । तम्मान गाथम्य प्रघमीपस्थितत्वात् लक्षगणा या गौरवाना तत्कल्प नामावा शब्दानां मख्याधबोधक त्वस्थि नी कथ ज्यादिपदानामजद लाणिकत्वसम्भव इति भाव। कास्य न्यायम्य विषय सत्यवाह नमादिति । अवश्य कन्य नीति प्राचादि पद बती कल्पनऽपि हीलाका वन ति भागस्यावा कलादिति भार अचागम्य प्राचारविषयमा मात पटर. . तमि सतिविषयस्य । .. यथा। अतएक बहिन ज्यष्टस्यांाहयमभिधाय उपाजक स्थाप्यंशयं पृथगभिहितम् । अथ भ्रातृरणा दाय विभागो (वशिष्ट १७१२६ } इंश ज्येष्ठा हरत् ( वशिष्ठ १७।३७ ) ततोऽनतिर पुनराह। वैन चेषां समुत्पादित म्यात् मोऽपि हाशमव हरेत् ( वशिष्ठ १७१४२) अननाजक तया भागद्दय दमित ज्येष्ठस्यांशइयाभिधानमनर्यकं स्यात शहरवमपि न ज्येष्ठतामात्रेण । यदाह वृहस्पतिः जन्मविद्या गुणज्यष्ठी घशं दायादवामयात् ! ममांशभागिनस्त्वन्य तपां पिटसमस्तु सः ॥ उपाजकत्वेन भागहये जन्मविद्यादिकोत्तनम नुपयोगि एतच्च भागवयं सोदरमात्रभाविभागविषयम्। सोदरा सादरविभागगीचरश्च ज्येष्ठस्य विंश उद्धारः। यदाह बृह स्पतिः । समवर्णासु ये जाताः सर्वे पुत्रा दिजन्मनाम् ।

·हितीयाध्यायः । ४३ उद्धारं ज्यायसे दत्त्वा भजेरबितरे समम् ॥ ४३ ॥ सवर्णासु बह्वौषु स्त्रीषु जातानाम् उद्दारपूर्वकविभागश्रुते- र्भागवयं मोदरमात्र गोचरमेव सियति। युक्तञ्चैतत् सोदर- तयाधिकगौरवात् ॥ ४४ ॥ उद्धारोऽपि दशसु गवादिषु न कायः। तथा मनुः । उडागे न दशस्वस्ति सम्पन्नानां स्वकर्मसु । यतकिञ्चिदेव देयं स्याज्जयायसे मानवईनम् ॥ ४५ ॥ (मनु दा११५) तथा यति । भात्र. । अत एवंति । यत एव रत्नमजकत्वञ्च परम्पर नरपेक्ष्यण यशित्व प्रयोज कम् अत एवत्यर्थ: पृथगभिहितामति । ॥चे कमुनिवचनोरंकवचनवैयध्या पत्त्या एकताकय त्वानम्भवान तथा त्वमिति भाव पृथगभिधायकतचनमाह यति । प्पा भागिना मयं येनाजित मोजितधनात् इंशं हरीदित्यर्थः । ज्य र ता, आदि गर्भ प्रभवता । जन्मविद्यति । तथा चैत इचनानुरोधाज्यष्ट पदम्य जन्म विद्यादिज्य पपरत्वावश्यकत्वं कथमज कपरत्व सम्भव इति भावः । अनुपयोगौति । तवाज नस्य वी पयोगित्वादिति नीदरामोदरति । उपल जणमंतत् । अमादरमाविषयी पोति भाव्यम् । उद्धार इति । हाशस्थानेऽधिकाशी न उद्दार , अविभक्तद्रयात् तन्य पृथक्रियमाणत्वादिति भाव: । समवणांविति । विषमवणाम जातानाञ्च ब्राह्मणादिपुत्राणा क्रमण चतुस्त्रिय कमागित्वमिति वक्ष्यते, दिजन्म नामित्यनेन शूद्रस्य विशोदारांनवत्तिः तनिवृत्त्या च दण्डापूप- न्यायात प्रशस्यापि निवाल: अतएव मनरपि शूटस्थ त सवर्णव नान्या भार्योप- दिश्यते । तस्या जाता: समांशा: स्वयदि पुत्रशतं भवेत् इत्यनेन शूद्रस्य समाश- मंत्र विदधाति । न च दिजन्म नामित्यु पादानात् समवर्णाखित्यव बहुवचनोप- दानाञ्च मादरामीदराणा हिजन्म नामवीडाविधिः, शविधिस्तु तदन्यषां सीदरमावाणा हिजम्मना सामान्यतः शुभ्रातणावेत्येव कि नस्यादिति वाच्य पूर्वोक्त मनुवचनरुद्धाराशयो: समानविषयत्वावगमात् उद्दाराविषये शूटे छ शित्वाप्रसक्तः । वस्तुतस्तु ज्येष्ठ शूद्रस्याप्यु द्धारी युक्तः तस्यापि पुन्नामनरकनिव- कार्वन अधिकोपकारकत्वात् अधिकधनसम्बन्धस्य घधिकोपकारनिबन्धनत्वात बहस्पतिवचने समबस्विति विषमवर्णजातानां विषमविभागसूचनार्थम् पत- एव एट्रस्य विषमवर्णाजाताभावेन सूचनीयस्य विषमभागस्य तवासम्भवानद्याव- . 8 T ·४४ दायभागः। न च त्यर्थ हिजन्म नामिति कृतं न तु शूद्रस्योहारनिहत्त्यर्थ' युक्तिविरोधात् । न च मनुना समानांशाभिधानात् तहिरोध: उद्धारस्य भागवैषम्याप्रयोजकत्वात् । यथोक्तम् उद्धारं ज्यायसे दत्त्वा भजेरनितरे मममिति भाव्यम् । इतरे सममिति । ज्येष्ठस्य सगुणत्वे इतरेषां निर्गणत्वे इदं तेन नाध्य दिभागविधिविरीधः : हम विधिर्जन्मविद्यादिज्येष्ठ विषयोऽस्तु उद्धार विधिस्तु तदितरविषय इति निर्गण- स्थापि उद्धार इति तेन मीदरासीदरसाधारणी व्यवस्था स्विति वाच्य समवणा- म्बिति बहुवचनानुपपत्ते: भवनमते एकस्यां जातानामपि तथात्वस्य सिद्धः । दश- म्बिति । तत्पर्यन्तष इत्यर्थः । म्वकर्मम् सम्पन्ना नामित्यनेन सर्वेषां तन्यग गा वत्त्व एव तत्, अधिकगुणवत्वं तु ज्यष्ठस्य तवापि विंश उद्धार इति चूडामणि १४ १ ४५ ॥ - तदेवमुक्त प्रबन्धेन यत्र ज्येष्ठमातुरव पिटधन भागहयं कथं तत्र जनकस्य दानविक्रयपरित्यागक्षमस्य पितामहधन- सम्बन्धमूलस्यातिगुरोः पितुरेव स्वपिलधन भागहयं न सम्भ- वति जन्मविद्यागुणज्येष्ठ इति वाक्येन च पिटममत्वन भागहयं ज्येष्ठस्यातिदिशन् पितुर्भागहयं पितुर्भागहयं ज्ञापयति वृहस्पतिः । जीवहिभाग तु पिता गृहीतांशवयं स्वमिति सामान्य- नांशहयाभिधानोपदेशो वृहस्पतिना दर्शितः। तथा नारदः । हावंशी प्रतिपद्येत विभजनात्मन: पिता। समांशहारिणो माता पुत्राणां स्यान्मृत पती ॥ ४६ ॥ (नारद १३।१२) द्रव्यं विभजन् पिता हावंशावात्मनो ग्रहोयात् न पुन- रात्मनो द्रव्यं विभबिति सम्बन्धः पूर्वोक्तविरोधात् ॥ ४७ ॥ किच्च पैतामहधने पितापुत्रयोः समभागित्वे यावदनं पितुस्तावदेव पुत्रस्यापोति वाच्यं न तु यावदेव यदेवं धनं, तावदेव तदेव पुत्रस्यापोति, मध्यगत्वापत्तेः, जायापत्योरिव विभागाभावप्रसङ्गात् ॥ ४८ ॥ हस्पतिवचनमपि पितुशित्वे प्रमाण यति नन्मेति। पतिदिशबिति ।

·द्वितीयाध्यायः। ४५ 2 तेषां पिटसमन्तु स इत्यतिदेशेन यथा पुत्रादिभिः सह स्वपिरधनविभागे किय- माणे पितुई प्रशित्वं, तथा ज्येष्ठ स्यापि भाविभागे म्वपिटधना शित्वमित्यवगमा- दिति भावः। सामान्यन, स्वार्जितपितृधनाद्यनलखेनांशयाभिधानरूप उपदेश: पिटधनविषयतया वृहस्पतिना दर्शितोऽतिदेशेनेति शेषः । नारद- वचनादात्मक्षन एव, पितुरंशदयमिति शङ्गामपनेतं म्बमतसाधकतया तदव- तारयति तथेति । पृवों तिति । तस्य स्वचा म्वयमुपातऽर्थ इति पूर्वोक्तविगावचनम्य म्वन्पन वा विभज्य भूयिष्ठ मादाय वम दिति हारीतीतस्य च विरोधादित्यर्थः । कचित्त इतोऽपीत्यादि पितामहधन गौचरभागययुक्ति विरोधादित्याह: तदसत पितामहधनहाशित्व यत: पितधना शित्वविरोधाप्रसक्त: । पितामहधने पिता पुवयोस्तुल्यांशित्वं बाध कमप्याह किचति । मध्यगत्वापत्तरिति । मध्यगत्वञ्च, उभयनिरूपितम्वत्वइयवर्द कद्रव्यम् । अथैवं पितरि मते सन्या मातरि विमारि वा पुत्राणां स्वत्वानदय: स्यात् मावादिम्वत्वस्य विरोधिनः सत्त्वात् । न च पितमरगादेव तामा म्वत्व नाशोन्यमरण म्यान्यम्वत्वनाशकत्व प्रमाणाभावात । न च उभयनिरूपितं व्यामज्य हत्ति एकमेव म्वत्व प्रतियोगिनाशादेव नश्यति इति वाच्य म, तथा सति पत्नयां मृतायां तड़ने पत्यु: स्वत्व नाशप्रसङ्गात् मातधनान्तर डव तत्पुत्र कन्यादीनामधिकार प्रसङ्गात् । किच पत्नयां जीवन्यां म्वधनम्य पर म्वत्वन निर्णीतस्य विनियोग प्रतिक्षणं पत्य चौयं स्यादिति चन्यैवं, पितमर- नानन्तर पुत्राधिकारप्रतिपादकशास्त्र म्यैव पतिमरणात् पत्रीम्वत्व नाशे प्रमाण वात्। अतएव पुण्या पुण्य फल सम इत्यपि मग कृते । अन्यथा पत्नयाः पतिधने म्वत्वाभाव तदनुपपत रित्यादि मधीभिर्भाव्यम्। विभागाभावेति । यत्रैव पितः म्वत्व तत्रैव पवम्बापोत्या पगम विभागानन्तरमपि तदवधारणात् वैशेषिक- व्यवहारान हतायास्ताद व म्थ्यादिति भावः ॥ ४६- एवञ्च सति भ्रातॄणां विभाग यदा ज्येष्ठस्य ज्येष्ठतया भागद्दयकल्पनं तदा तत्पुत्रस्यापि भागहयकल्पने पुत्रेण सह ज्येष्ठस्य चत्वारोऽशाः भ्रात्रन्तरस्यैकोऽशः स्यात् बहुपुत्रत्वे च ज्येष्ठस्य तत्पुत्राणां पिसमभागकल्पने कनिष्ठनातु. यत्किञ्चिदेव स्यादिति महाजनविरोधः ॥ ४८ ॥ यच्च वृहस्पतिवचनम् । द्रव्य पितामहोपात्ते स्थावर जङ्गमे तथा ।

·टायभागः। सममंशित्वमाख्यातं पितुः पुत्रस्य चैव हि ॥ अंशित्वं समं समानं न च स्वेच्छया खोपात्तधनवत् न्यूना. धिकविभागं दातुमर्हति न पुनरंशः सम इति तस्यार्थः ॥५०॥ हिपिटकपित्रभिप्रायं वा समभागवचनम् ॥ ५१ ॥ तत्र स्यात् सदृशं स्वाम्यमिति वचनन्तु प्रागेव व्याख्यातम् बहुपुत्रत्वे चेति । पूर्व मपुत्रा पचभ्रातृदयविभागे तत्पुत्रस्यापि भाग इत्य तावन्मावमुक्तम् इह तु कनिष्ठ म्यान्य प्राप्तिरिति विशेषात् न पुनरुक्तिः । यति । मङ्गमो हिपद एव स्थावरसाहचर्यात । समानमिति, समानमेवेत्यर्थ. । लक्षणाफलमाहन चति । गन्य न्तरसम्भवे लक्षणाश्रयणमन्यायमित्यभिप्रायेणार हिपिटकैति । स या कपुनः स्यादिति वक्ष्यमाण शमवचनानरीधादिति भावः । चुडामणिस्तु तस्यार्थ इत्यन्त मा पितामहीपाला इत्यने ने कवाक्यत्वादिति महंतकं व्याख्याय ननु अंशिवम्य अशातिरिक्ततया कथमशित्वसाम्य शवैषम्य तथाच स्थावरजङ्गमपटस्योपल्न क्षण तया द्रव्यमामान्य ग्रहणात् कुती भूयेत्यादि नेक वाक्य त्वमम्भव इत्यत पाह दिपिट के ती त्याह । तदयुत, वक्ष्यमाण सिहान्त नयंन्यादिना तस्य वचनम्य तुल्यविषयताया वक्ष्यमाणा त्वात् उक्त व्याख्य यै व सामञ्जस्यास ॥ ४९-५२ ।। किञ्च यद्यमो पिता स्वपितुः पुनामनरकनिवर्तको ज्येष्ठ म्तदा तस्य स्वभ्रातृनवापेक्ष्य यत्र पिटसमत्वेन भागवयं सुतरां तस्य पुत्रापेक्षया भागद्दय युक्तं पत्राणां क्रमागतधन- मम्बन्धस्य पित्रधीनत्वात्, अथ य: पितुन ज्येष्ठः पुत्रस्तस्य म्वपुत्रैः सह समांशतोच्यते ॥ ५३ ॥ तन्त्र, मध्यमादिपुत्राणामप्यध्यादिविधानात् पिटतया भागहयस्यैव सुतरां युक्तत्वात्। सामान्येन च पितापुत्रयोः समांशाभिधानस्य भवतो मुनीनां चानुचितत्वात् ॥ ५४ ॥ किञ्च पितुरंशयाभिधानं खोपात्तद्रव्यगोचरमित्यप्यनुप- पद तदिच्छानुरोधित्वात् विभागस्य, इच्छातश्च भागयत्रय- ·द्वितीयाध्यायः । न्यूनाधिकानामपि प्राप्ते विफलो विधिः, नियमार्थत्वच्च वचनस्य न वर्णनीयं, विष्णु विरोधात् तदाह। पिता चेत् पुत्रान् विभजेत् तस्य वच्छा स्वयमुपात्तेऽर्थे पैतामहे तु पितापुत्रयोस्तुल्य स्वाम्यम् ( विष्णु १७।१-२) ॥ ५५ ॥ अस्याथः। स्वोपातं यावर्टव ग्रहौतुमिच्छति अई भागहयं वयं वा तत् मवं तस्य शास्त्रानुमतं न तु पैतामहेऽपि । तथाच हारोतः। जौवन्नेव वा पुत्रान् प्रविभज्य वनमाश्रयेत् वृद्धाश्रम वा गच्छत् स्वल्पन वा विभज्य भूयिष्ठमादाय वसेत् यद्यपदश्येत् पुनम्तेभ्यो ग्रहीयात् ॥ ५७ ॥ अनेन स्वल्पम्य विभागो भूयिष्ठद्रव्यस्य ग्रहणञ्च पितुरभि- हितम्। वृद्धाश्रमः प्रव्रज्या ॥ ५८॥ पितामहधन पितुदाशिव प्रकृते युक्त्यन्तरमाइ किति । ननु उक्त युक्रया नरकनिस्तार करतज्येष्ठ पुत्रस्य पित पैतामहवन हा शित्व त द कत्तं च कनिष्ठ पुत्रस्य पिनस्त इन पुवैः सह समाशितान्तु वचनाना सामञ्जस्यादित्याशङ्गते पति । मध्यमति । मध्यमादिपवाग्रामव माद्धाशादिहारकत्व यत्र तत्र ततो न्यूनस्य काशमावस्य पितुः पिटत्व नानौचित्यात् भागइयमब युकामात भावः । ननु पंतामहं पितापुर्यास्तुल्याधिकारित्व मेवीच्यते तघाच प्राथम्यात् ज्यं नैव पितुः ममानाधिकारिता भविष्यति न मध्यमन कनिष्ठेवा तत् कथ न्यनत्वमत आह सामान्यनेति । सामान्य न समशित्वमित्यादौ विशषेणेत्यर्थः । अनु- चितत्वादिति । तथाचे कपुवस्य पिता शित्व दिपिट कस्य तु क्षेवजादेः पितु ममांशित्वमित्येवोचितमिति भावः । पितुरंशदयविधानस्य वीपातविषयत्वा. मम्म तात् पितामहधनविषयत्वमेवत्याह किञ्चति । उपदश्येत् भुक्तसर्वधन: स्यात् ॥ ५३--५८ ॥ यच्च शङ्कलिखितवचनम्। स योकपुत्रः स्यात् हौ ·४८ दायभागः। । भागावात्मनः कुर्य्यात्। अस्यायमर्थः । एकस्य पुत्रः एक- पुत्रः न पुनरेक एव पुत्रो यस्येति बहुब्रीहिः तस्यान्यपदार्थ- प्रधानत्वेन षष्ठीतत्पुरुषार्बलत्वात् एकपुत्रश्चौरम: तथा विधस्य पितुर्भागहयं न तु क्षेत्रजस्य पिटत्वेऽपि। तत्र स्यात् सदृशं स्वाम्यमिति वचनं क्षेत्रजपिवभिप्रायमेव वर्णनीयम क्षेत्रजो हि हिपिटकः। तदाह बोधायन: । मृतस्य च प्रसूतो यः क्लीवस्य व्याधितस्य वा । अन्ये नानुमतो वा स्यात् स्खे क्षेत्र क्षेत्रजः स्मृतः ॥ म एव हिपिटको हिगोत्रश्च हयोगपि स्वधाकगे रिकथ. भागभवति ॥ ६ ॥ अस्यार्थः। लोवादेः खे क्षेत्र तदनुमतोऽन्येन प्रसूत: क्षेत्रजः ॥ ६१ ॥ तथा नारदः । क्षेत्रिकानुमते क्षेत्र वीजं यस्य प्रकीर्यते । तदपत्यं योरेव वौजिक्षेत्रिकयोमतम् ॥ ६२ ॥ ( नारद ११५७) । भागहय वचनं स यी कपवः स्यादित्य ने नै कमूलतया एकपत्र कपिविषय मिति मतमपाकत तहचनमन्यथा व्याख्यातमत्यापति यति ! दुर्बलत्वादिति । एकदशलक्षणापेचया समुदाय लक्षणाया गौरवग्रस्न त्वादिति केचित् । तदमत समुदाय शक्त्यभावेन लक्षणाया अप्रमत । वस्तुतस्तु तत्पुरुष उत्तरपद मासः मव पूर्वपदन्तु सम्बन्धिान लाक्षणिक बहुव्रीहौ योरेव पदयामच्चाथ न्यानात तदपेक्षया दुर्बलत्वमिति । औरसस्यापि पितर्भागय चवजस्य पुत्रण म नल्यांशिवस्थितौ तहिषयतया सदृशं स्वाम्यमिति वचनस्य मुख्यत्व सम्भव न्गना धिकविभागनिषेधन लक्षणा अन्याय्येत्यभिप्रेत्याइ तत्र सादिति । डिपित माह, वनो होति । मृतस्य चेति । स्खे चेवेन्येन प्रमृत उत्पादित क्लौवाद चित्रे वा तदनुमतीऽन्येनीत्पादित इत्यर्थः ॥ ५६-६२ १ ·द्वितीयाध्यायः । प्रतश्चैकपुत्र प्रात्मनो भागहयं कुर्यादिति विधी एक पुत्रत्वस्य कर्तुविशेषणतया विवक्षाहत्वात् उद्देश्यविशेषण- न्वेनाविवक्षितत्वमित्यपि परास्तं भवति ॥ ६३ ॥ किञ्च परमप्रेक्षावन्मनुगौतमदक्षादिप्रयुक्तपदानां प्रति क्षणमविवक्षामाचक्षाण: स्वस्यैव साक्षादविवक्षितत्वं ख्याप यति ॥ ६४ ॥ तथा पुत्रार्जितेऽपि धने पितुरंशइयं हावंशाविति ( नारद १३।१२) गृहीतांशहमिति चाविशेषश्रुतेः । सुव्यक्तमाह कात्यायनः। शहरोऽईहरो वा पुत्र वित्तार्जनात् पिता। मातापि पितरि प्रते पत्र तुल्यांशभागिनी ॥ ६५ ॥ पत्रस्य वित्तार्जनात् पितुईयशहरत्वम् अईहरत्वं वेत्य- स्थार्थः ॥ ६६ ॥ न च पुत्रश्च वित्तञ्चति पत्रविते तयोरजनात् पिता इंश- हरः पुत्रानर्जनात मर्वहर इति वाच्यम् अनर्जितपुत्रस्यापि भ्राभिर्विभाग वित्तार्ज कतया अंशदयस्येष्टत्वात् कथं मर्व- हरत्वम् अतो विभागाहसम्बन्धिनि विद्यमाने अकस्य यशित्वम् असति तु सर्वहरत्व वाच्य तथात्र पितापुत्र यो: प्रमत्तगीतता स्यात्। किच्चाजनं स्वत्वहेतुभूतव्यापारः पर्जनं खत्वं नापादयतौति विप्रतिषिमित्यभिधानात् न च पुत्रेषु स्वत्वमस्तीति सर्वस्खदाने प्रदर्शितम् अतस्तत्र गौणमर्जनपदं वित्ते च मुख्य न चैतत् सक्कच्छ तस्य सम्भवति ॥ ६७ ॥ न च पुत्रेणार्जितत्वात् पुत्रस्य यशप्राप्तेः पितुश्च भाग- इयस्यास्माइचनादृतेऽपि प्राप्तः समभागत्वापातात् विधान- ५ ·दायभागः। मन मिति वाच्यम् एतहचनमन्तरेण पुत्रधने पितुर्भाग- यस्याप्राप्तवचनस्यार्थवत्त्वात् ॥ ६८ ॥ . अर्थक पुबोद्देशेन भाग इयविधानात् हविरुभयत्ववत् ग्रहैकत्व वन्न उद्देश्य विशेषणतया एकपुव त्वविशेषण मविवचितं किन्तु पक्षप्रामानुवादमावम् प्रत. मर्वेषामेव भागहयमित्याशड्याह पतवति । कतविपोषण तयेति एकपुत्र कतकात्मसम्बन्धिभागहयस्य विधयतया एकपुत्रत्वं विधेयविधीषणमेव न तृदृश्य विशेषणं येनाविवक्षितं स्यादिति भावः । केचित्तु कर्तराख्यातवाच्यत्वेन विधेय- तया तहिशेषण स्यै कपुत्रत्वस्य हिपित कव्यावर्तकत्वं न स प्रयोजनकतया विवक्षितत्व - मित्याहुः । स्वधनातिरिक्तधने पितुर्भाग द य युक्तिदायार्थ माह तथेति । पुत्र- विसार्जनादिति । हा शहरत्वाद्यन्वयानुरोधात् कहिहिती भावी द्रव्य वत प्रकाशते इति व्यत्पत्तेः पुत्राजितवित्तादिन्य थः । न चैति । तथाच पवा जिवित न पितु शित्व येन दृष्टान्तबलात् प्रक्तदादी स्यादिति भावः । पितापुत्रयी: पितापुत्रपदयो: ननु विभागोऽर्थस्य पितास्य इतिवत पित पुत्रपदं सम्बन्धिमात्रीपलक्षण सामान्य कल्पनाया लाघवस्य मूलत्वादत माह किञ्चति । विप्रतिषि विरुद्ध तथा चार्जन स्वत्वमापादयत्य वेत्यर्थः । अभि मनात प्रारिति शेष. दशित मिति तव पवदाननिषेधस्य म्वत्व भावन "५ यमूलत्वादिति भाव. । सम्भवतीति। सकदचरितः शब्द. सर्दवाय गमयतीति न्यायात् युगपद्वति यविरोधाचति शंष । तेन न इन्दगर्भ तत्पुरुष ममवतीति भान. । हाशप्राप्तेरिति । पर्जको हाशमाहरदिति वचनात् पित भागदय ग्रहोताशय खर्यामति सामान्याभिधानादिति भाव: । पनथ कामत अदहरवाभिधानमनर्थ कमित्य थ : इदमुपलक्षणम्। प्रानिर्दिष्ट शहर मादाय विरुद्धार्थ कत्वमपि बोध्यम्। भागहय स्याप्राप्त रिति । हा शाईरूप. दिविधभागस्याप्राप्तिनियमनाप्राप्त रित्यर्थः । तथाच भृत्याजितवत् सर्ववेव स्वाम्यात् भूयिष्ठग्रहणस्यापि प्राप्त नियमाथ' पचहयमुक्तमिति भावः। विरुद्धाथ कत्व तयाविषयभेदस्य वक्ष्यमाणतया निरसनीयमिति ॥ ६३-६८॥ । - किञ्च पुत्रवित्तार्जनादित्य स्य पिटधनविषयत्वे पितुरि- छातो इंशहरत्वमईहरत्व वेत्यनुपपवम् इच्छानुरोधित्वात् ग्रहण स्य इच्छायावानियतत्वात् साईसपादपादोनांशग्रहण- स्थापि सम्भवात् कथं पक्षद्वयमात्र कीर्तनं नियमार्थत्वच ·द्वितीयाध्यायः । पिटधनगोचरं न सम्भवतीत्युक्तं प्राक् । अत्र च पुत्रार्जित- वित्तस्य यथा शहरत्व तथा तस्यैव वित्तस्याईहरत्वमिति युक्तम् ॥ ६८॥ न पुनशस्याईमेकोऽशस्तद्हणार्थं वचनम् अईस्य प्रशस्य चैकदेशत्वेन एकदेशिन आकाश्तित्वात् पुरुषविशे- षणतया हरणकर्मत्वेन च हयोः ममत्वात् परस्परसम्बन्धानुप- पत्तेः। वित्ताजनादिति पञ्चम्य न्तेन इंधशरूपैकदेशान्वयार्थो- पादानस्याविवादात् अईपदेनापि तस्यान्वयो युक्त: वित्ता- जनाईपदयोश्चाव्यवधानात् वित्तस्यैवाई प्रतीयते न पुन हाशस्थाईमेकोऽशः प्रतीयते स्वायत्ते चैकांशपदे प्रयोक्तव्ये- ऽवाचकपदप्रयोगस्यान्याय्यत्वात् वित्तस्यैवाई युक्तम् ॥ ७० ॥ तत्र पिटद्रव्योपघातन पुत्रार्जितवित्तस्याई पितुः अर्ज- कस्य पुत्रस्यांशहयम् इतरेषामेकैकांशिता अनुपघाते तु पितु- रंशद्वयम् अर्जकस्यापि तावदेव इतरेषामनंशित्वम् ॥ ११ ॥ ननु पुत्र खत्वमस्य व पन्यथा विक्रयञ्चैव दानञ्च न नेयाः स्युरनिच्छव. । दारान् पुत्रांश्च सर्वस्वमात्मन्यव नियोजयेत् । भापत्काले च कर्तव्य दानं विक्रय एव च। अन्यथा न प्रवर्तत इति शास्त्रार्थ निश्चय इति कात्यायनेन विरोध: स्यात् अतएव मातापिलदत्तविक्रीतौ पुत्रौ दचिमक्रीतो मनुराह म। यक्त पुत्रदारीपक्रमे नारदेनीकम् । भापतम्वपि च कष्टासु वर्तमानेन देहिना । भर्दयान्याहुराचार्या यच्चान्यस्मै प्रतिश्रुतमिति तत् पुवादीनामनिच्छाविषयमिति न विरोधः। न च मन्वादिभिरर्जनगणनमय अपत्योत्पादनस्यागपनात् कुतः पत्र स्वत्व कात्यायनादिवचनस्यैव तस्य स्वत्व हेतुत्वं प्रमाणत्वात् सर्वस्खदाने तु वचनबलादेव पुवस्या दानम् अतएव खं कुटुम्बाविरोधेन देयं दारसताहते इत्युपपद्यते अन्यथा स्वत्वाभावादेव तदप्राप्त स्तदनर्धकं स्यात् पत पार किति । नियमार्थत्व पक्षहयनियमार्थत्वम्। उक्त तस्य खेच्छति स्वल्पेन वा विभन्य भूयिष्ठमादाय वसेदित्याभ्यामिति शेषः । तथा चानायच्या पुत्राणितविषयत्वं वचनस्येति भावः। एकदेशत्वेन खसम्बन्धिकत्वेन एकदेशिन: सम्बन्धिखवषय ।

·५३
दायभागः ।
F
नन तयोः मम्बन्धिमाकाअन्वेऽपि हायस्य पुत्र वित्तरूपमम्बन्धिना अदम्य
हाशरूपमम्बन्धिना पन्वयोऽस्वित्यात पाह परुषेति । तथाच गणानात्रु परार्थ-
त्वादसम्बन्धः समत्वात म्यादिति जैमिन्यन न्यायन इयोर्विोषणा यो: परम्पर
नान्वयसम्भव इति भाव ।
इति भाव। विमानादिति पक्षम्यन्तेन हाशरूपैकर्दपाय
योऽन्वय' तदर्थोपादानस्य तदर्थांशीपाटानस्य अविवाटात भवतोऽपि समात-
वान पई पटनापि तदन्वयो युक्त इत्यर्थः हा शस्य त पञ्चम्यन्नानपम्थि त्या तटतयं
न यत इति पोषः। पसमान्त त्वेनेति पाठ वित्ताजनादिन्य नन्तरम दति बप्रान्त
न परामर्षणीयस्व उपादानेनान्वयः । पामत्तिबलात् पञ्चम्यन्त न मर प्रथमम
पहस्यैवान्वयो न तु हा प्रय पामतिविन्दम्बादित्याह वित्ताजनेति
चानन्वयिव्यवधानाभावस्यैष प्रामति घटकत या हरपुत्त वित्तपदेय वधाने
नामत्त्य नपपत्तिरिति ध्येयम् । न पनरिति । तस्यानन्वयिना हर इत्यनेन
व्यवधानात पञ्चम्य श्रवणाचति भावः । हा शनान्वर्य तात्य भावमाह स्वायत्त
अवाचक पति। एकाशत्व नावाचकाई पर्दत्यर्थः अन्याय्यत्वादिति ।
नथाच म सदन्वये तातायामति भावः । हा पाइयो विषशिष्ट त या विषयक
विधात् व्यवस्थि विकल्प माह तवति । ६६-७१ ॥
इति ।
यहा विद्यादिगुणामम्पन्नस्य पितुरईहरत्वं विद्यादिनाऽपि
ज्यष्ठस्यैवाधिकांशदर्शनात् विद्यादिशून्यस्य जनकतामात्रेण
हाशित्वम् ॥ ७२ ॥
तेन क्रमागतधनाहा पुत्राजितधनाहा भागद्दयं पिता
स्वयं गृहीयात् अतोऽधिकमिच्छपि नाहतीति वचनार्थः
वार्जितधनात्तु यावदेव ग्रहीतुमिच्छति तावदेव गृहो-
यात् ॥ ७ ॥
पुत्राणान्तु पितामहवनात् विंशोद्धारं दत्त्वाऽदत्त्वैव वा
विभजेत् स्वोपार्जितधनात् पुनर्गुणवत्त्वेन सम्मानार्थ,
बहु-
कुटुम्बत्वेन वा भरणार्थम्, अयोग्यत्वेन वा कृपया, भक्तत्वेन वा
प्रसवतया, अधिकदानेच्छन्यूनाधिक विभागं कुर्वन् धर्मकारो
पिता॥ ७४॥

·हितीयाध्यायः। तदाह याज्ञवल्करः। न्यू नाधिकविभक्तानां धर्म्यः पिटक्वतः स्मृतः । ( याज्ञवल्का २॥११७)। तथा वृहस्पतिः। समन्यूनाधिका भागाः पित्रा येषां प्रकल्पिताः । तथैव ते पालनीया विनेयास्ते स्युरन्यथा ॥ नारदश्च । पित्रैव तु विभक्ता ये समन्यूनाधिकैर्धनैः । तेषां स एव धर्म्यः स्यात् सर्वस्य हि पिता प्रभुः ॥ ७५ ॥ ( नारद १३।१५) सर्वधनप्रभुत्वस्य हेतुत्वात् पैतामहे च तदसम्भवात् न्यूना- विकविभाग: पिटलत: पिटधनविषय एवायं धर्म्यः । विष्णुः । पिता चेत् पुत्रान विभजेत् तस्य स्वेच्छा स्वयमुपाते ऽर्थे पैतामह तु पितापुत्रयोस्तुल्यं स्वामित्वम् ॥ ७६ ॥ (विष्णु १७१-२) तथाच इट्व नववा प्य इ पय्य वसान शाभिधानमनर्थ कमत आह यह ति। पितु गण व त्वनि गगा त्वाभ्याम् भईहरत्व शहरलाभिधानम् अंशिय ने कस्मिन पुत्र वांदतव्यम् एकस्मिवर्ज कपुर्व अशिनि गुणवति पितरि घशित्व निर्गोऽईमिति ने परौत्य नैयायिक मधीभिर्भाव्यम् । टत्त्वादत्त्वैव वेति । ज्येष्ठ वा श्रेष्ठभागन मर्व वा स्युः समाशिन इति वच्चमाणवचनादित्याशयः । पितामहधने पित. रिच या न्यूनाधिक दाने निरस्त पितुः स्वार्जितमानपर्यवसायिवक्ष्यमाणान्य ना- धिकविभाग कारणमाह स्वीपार्जितधनादिति । धर्मकारोति । तथाच उक्तान्य- तमकारणं विना खार्जितधने पुत्राणां विषमभागी न धयं इति भावः । विनया दण्ड्याः पिटधनविषय एवेति। बार्जितधनविषय एव इत्यर्थः । पैतामह इति । यद्यपि पितामहसर्वधनप्रभुत्वमपि पितुरक्षतमेव तथापि प्रभुत्वमिह न स्वामित्व किन्तु यथेष्ट विनियोगयोग्यत्व, सर्वमिन् पैतामह पितुर्न तथात्वमिति भावः ॥ ७४-७६ ॥

·दायमागः। ननु विभागञ्चत् पिता कुर्यादिच्छया विभजेत् सुतात् ज्येष्ठं वा श्रेष्ठभागेन सर्व वा स्युः समांशिन इति ( याज्ञवल्का २।११५ ) याज्ञवल्कावचनार उद्धाररूपश्रेष्ठभागावगतः कथ ततो न्यूनाधिकत्वमभिधीयत। उच्यते। उपरते पितरि माभिरपि विभाग क्रियमाण विंशोद्धाररूप श्रेष्ठांशस्य सिद्धत्वाहच नानथ कयात् न तदथत्यम् ॥ ७ ॥ अथ विनाप्यद्धारं सनांशताया: पिकताया धयत्वार्थ वचन मुच्यते तन्न न्यनत्वमव तहि पिटकतं धम्यं स्यादित्य धिकपदमनथक स्यात् ॥ ८ ॥ किञ्च उद्यागभिप्रायेण मस यूनाधिकल्यवर्णने इच्छया विभदित्यनर्थकं पदम् एतदितरपदवयेणेव वक्तव्य स्याभि हितत्वात अस्मन्मते तु इच्छया विभदिति स्वोपात्तधन- विषयं श्रेष्ठांशतासमानांशतयोस्तु पैतामहधनगोचरत्वमिति न किमप्पन ॥ SE याज्ञवल्कीय वनाविभागचन विभागञ्चन पिता कुयादित वचन म्बार्जित पितामहपान का सामान्यत एव साद्धाररूपश्रसनभागविषयमित्यभि प्रायेण शइले नन्विति । सभागावगतः समभागाव गतेश । कामति । तदीयतह चनेनव तस्य प्राप्तल्लात् विधानानुपपत्तिरिति भावः । यत एव वय स्थादत एव न तदर्थ समिन्याइ उच्यत इति । वचनानर्थ क्यादिति । भ्राहकत- विभागापेक्षया पिटत तविशेष भावन न्यूनाधिविभक्तानामिति वचनानर्थक्या दिति । त इचन न सीद्धारानुद्धाररूपन्यूनाधिकभागबोधक किन्तु पितुरिचालतमै वान्यस्य नाधिविभाग वंव बोधमिति भावः । प्रयोजना न्तरप्रदर्शनेन वचन स्थाथव व माशते अति। धयंत्वामिति । तहचने धर्म इत्यनेन धयंत्वप्रतिपाटनादिति भावः । न्धनत्तमयति । भारततसीद्धारा- पेक्षया पिकतसमभागस्यैत्र न्युनत्वादिति भावः । अधिक पदमिति । सोद्धार- पाधिकभागस्य भ्राट कतस्यापि धम्यत्वेन पिटलातविषयेऽधिकपदीपादानवैया दिति भावः। चड़ामणिन्तु अधिक पदमिति ज्यय विश उद्धार इत्यनेन तथाच ·द्वितीयाध्यायः। ५५ -- मामान्यत एवं प्राप्त रनर्थ कमित्यर्थ इत्याह। अथ पिटक्कतसमभाग एव सोद्धार- भागापेक्ष या न्यूनः कनिष्ठानामर्थादधिको भवतीति स एवैको भामो न्यूनाधिक- पटाभ्यामुच्यते न पृथगिति नाधिकपदवैयर्थमित्यत आह किच्चेति केचित् । वस्तु ती ननु समभागमावाभिधाने पिटकतत्वनिमित्तविशेषाभिधानेन सामान्य. प्राप्राधिकाशवाधापत्तिरतोऽधिकपदं सोडारभागप्रापकतया साथ कं वाच्य तथा मति ज्येन वा थष्ठभागेनेत्युक याज्ञवल्कावचनान्तरं व्यर्थ न्यूनाधिकवचनेनैव तदुक्त डिविधभागावगतेरतो वचनमेतत् विषयान्तराभिप्रायकतया मार्थक र्यात किञ्चेति । अनर्थ कमिति । भागई विध्यमानाभिधानन तवं छाया अप्रयोजक- त्वादिति भावः । पद वचन चतुथाशः। एतदितरपदवयोवेति । विभागञ्चत पिता कादिति ज्येष्ठ वा ठभागनेत्यादि पाटवयेण वक्तव्यम्य भागइय. क. पम्य । कथं तर्हि वचनम्या थवत्त्वम् अन अह अम्मदिति । वीपात्तविषयमिति । पितामह पनपरत्वे वेयर्या पातादिति भावः । न कि मपोति । नानाधिकवचनस्य म्वोपानविषयतया, विभाग,दिव्यम्य च पितामहधनगीचरत या वचनोरथ- सत्वादिति भावः । इटञ्च न ममीचीनमक्तम इच्छया विभदित्यस्य स्वार्जित- विषयत्व नै ब तब न्यनाधिकविभागे सिई नानाधिक न च न वे यय नादवख्यात् धर्य त्वार्थ तसाय क्यन्तु पितामहादिधनसामान्यतिपणत्व पक्ष पि ममानमिति भाव्यम किञ्च। पितय्यपरतेऽपि हिप्रकारी विभागो वृहस्पति- नोतः। यथा। हिप्रकारी विभागस्तु दायादानां प्रकीर्तितः । वयोज्येष्ठक्रमणकः समापरांशकल्पना॥ ज्येष्ठ क्रमेणत्यु द्धारं दर्शयति तथा दर्शयति तथा समांशता परति भ्रातृणामपि परस्परविभागस्य हिप्रकारत्वात् पिटक्कतस्य विशेषो न स्यात् ॥ ८ ॥ तथा नारदः। पितेव वा स्वयं पुत्रान् विभजेहयसि स्थितः । ज्य वा श्रेष्ठभागन यथा वास्य मतिर्भवेत् ॥ १॥ (नारद १६४) ·५६ दायभागः। ज्येष्ठस्य श्रष्ठभागमभिधाय पुनयथा वास्य मतिभवेदित्य- नेन यादृशे न्यूनाधिकविमागे पितुः पूर्वोक्त कारणात् कर्तव्यतामतिभवेदिति पृथगभिधानात् श्रेष्ठभागादन्य एवायं न्यूनाधिकविभागः प्रतौ यते ॥ ८२ ॥ नन्विछया विभदिति म्वगाद्यांविषयक व बाय म्वल्पेन वा विभजः भयिप्रमादाय वदित्य क मूलकत्वात तत्कथमनर्थ कमत किञ्चति विशेषी न स्यादिति ।। तथाच वचनवे ययतादव म्थ्यात न तथा सम्भव दति भावः। यद्य प्य यं दोष उचात इत्यादिना प्रागनी कम्तथापि तस्य दादा प्रति पादनाथ पुनभिधानमिति वाव्यम् । नन न्यन शिकतच नम्य माहागनुहार भागइयनियामकत्वं पित्रा यंषामिति प्रतीक व्यथ स्यात भातविभागप हविध्यसत्त्वात अती न्यूनाधि विभाग महारानद्धाराभ्यामन्ध एवं त्यत्र प्रमागा न्तरमाह तति । यादृश इति । पतम् ममापामावाभिधायकत्व विभ यांस स्थित इति पूर्व प्रती के नै व सम बादशतत्वात विषयति न्यायात् समान प्रापमा वै स्यादिति भावः । ८. यत् पुनर्नारदवचनम्। व्याधितः कुपितश्चैव विषयामत चेतनः अयथाशास्त्र कारो च न विभाग पिता प्रभुः ॥ इति ( नारद १३।१६ ) तयाधिना आकुलचित्ततया कस्मिंश्चित् पुत्र क्रोधादा सुभगा पुत्रनहाहा अयथाशास्त्र विभजति तद्दिषय पूर्वोक्त कारणात्तु शास्त्रीय एव विषम- विभागः ॥ ८३॥ यथा कात्यायनः । जीवविभाग तु पिता नकं पुत्रं विशेषयेत् । निर्भाजयेन चैवैकमकस्मात् कारणं विना ॥ ८४ ॥ नैकमधिकदानेन विशेषयेत् न च निर्भाजयेत् विभाग- शून्यं न कुर्यात् कारणं विना उद्धारादिविशेषो हि बइनामव ·द्वितीयाध्यायः। नै कस्य एकस्यापि च पुत्रस्य कारणं विना विशेषो न कार्य: कारणवशात्त कार्य एव एकस्यापोत्यवगते!द्वारापेक्षा विशेष: किन्तु पितुरिच्छाकत एवेति यथोक्त एवार्थः ॥ ८५ ॥ यटि पुनः पितरि जीवति पुत्रा एव विभागमर्थयन्ते तदा विषमविभाग: पिवा न दातव्यः। तदाह मनुः । भ्रातृणामविभक्तानां यद्युत्थानं भवेत् सह । न तत्र भागं विषमं पिता दद्यात् कथञ्चन ॥ ८६ ॥ (मनुटा२१५) उद्दारम्तु तदा पित्रा दातव्य एव तस्य विषमविभागरूप. त्वाभावात् न्यूनाधिकविभागस्यैव निषेधात् ॥ ८७ ॥ इति पिटकतो विभागः ॥ ८८ ॥ - अ'कन्नचित्ततया कर्तव्याकर्तव्यविवेचनशून्यतया । पूर्वोत कारणात भक्तत्व- बह पोष्यत्वादः। कारणादिति यदुक्त तत्र प्रमाणमाह यथेति । कारणं विना पोत कारगां विना अन्य म्यामम्भवात् नैकं पुत्रं विशषर्यदित्यन्वयः । निर्भान ये- दित्यत्र कारगां विना पातित्यादिकं विना इत्यर्थः । ननु कारणं विना इन्य म्य गगण विनत्य वार्थ: तथाच कारणं गण विना न विशेषयेत् नीद्धारादिना विशेषये- दिनि वचनार्थः तत् कथ पूर्वोक्त कारणात् विशेष ब्रूषे इत्यत आह उद्दारादि. विशषी हौति । बहूनामवति । विंश तदई तत्तरीयभागरूपाणामुद्धाराणां बहुचव उद्दिष्टत्वादिति भावः । नैकस्यति । तथाच एकस्य विशेषो नतु गुणकृती- द्वाररूपः उद्दारम्य सर्व पुवमाधारणतया एकपुवम्ब विभीषत्वासम्भवात् किन्तु कारणान्तरकृतम्त तोऽन्य एवेति भावः । यद्यपि ज्यं यस्य सगुणत्व इतरेषाञ्च निगणत्व एक म्या प्युद्धारतविशेषः सम्भवत्येव तथापि स विशेषी न वचनार्थः पिवपादान वयात् भाविभागेऽपि तथाविधविशषसम्भवादिति बोध्यम्। ननु एकग्रहणात् कारणं विना बहनां विशेष: स्यादित्याशङ्कयाह एकस्यापोति । न्यायादपिरध्याहर्तव्य इति भावः । इलाक़त एवेति । स्वार्जितमात्र पूर्वोक्त- कारण सहकारण इच्छाकत एवेत्यर्थः । उत्यानं विभागोद्यमः। उत्यानमर्जितं सह युगपत् तथा च सर्वेषामजिते न विषमविभाग इति कुलकभव्याख्यानं सदसत्। तत्र विषमविभागाभावस्य समविभागस्य च न्यायत एवं प्राप्तेर्वचना- ·५८ टायभागः। नर्थक्यात । विषमविभागरूपत्वाभावादिति । एवं समुद्धृतीदार समानं शान प्रकल्पथदित्यादिना पविभक्तद्रव्यात पृथक क्रतम्यैवोद्धारत या तस्य भागा- भावादिति भाव: । इति पिट कतविभागः ॥८३---८८ ॥ तृतीयाध्यायः । प्रथम परिच्छेदः। इदानीमुपस्त पितरि भ्रातृणां विभागः कथ्यते। सोऽपि च मातरि जीवन्त्यां माप पिनुपरमाइनस्वामित्वे धर्यो न विभागः सादगणां भवतीति कथ्यते ऊर्छ पितुश्च मातु- श्चति ( मनु ८।१०४ ) उभयोरुपरम मोदराणां पेटकधन- विभागस्य ज्ञापनात् ॥ १ ॥ न पुनर्मातुरूड माधनविभागाथं पैटकपदात् पिट- धनमात्रस्यैव विभागावगत: विभागावगतः पटकपदस्यक शेषकल्पनायां प्रमाणाभावात् ॥ २॥ किच्च जनन्यां सस्थितायामित्यनेनैव ( मनु ८।१८२ । मातरि मृतायां तदीयधनविभागस्य मनुना वक्ष्यमाणत्वात् ऊच मातुरिति पुनरुक्तं स्यात् ॥ ३ ॥ यथा याज्ञवल्करः । विभजेरन् सुताः पित्रीरूड्ड मृक्थमृणं समम् । मातुर्दहितरः शेषमृणात्ताभ्य ऋतंऽन्वयः ॥ ४ ॥ याज्ञवल्का २।११८) मालधनविभागस्य दुहितॄणां सद्भावे अनधिकारः सद्भावे चान्वयपदेन पुत्राणामधिकार इत्युत्तरार्द्धनैव प्रतिपादनात् ·तृतीयाध्यायः। पूर्वाई पित्रोरिति पिटधनविषयमेव अन्यथा पुनरुतात्वा- पत्तः ॥ ५ ॥ पिट कततिभागं निरूप्य भाटकात विभागनिरूपणार्थ सम्बोध्यावधानाय प्रतिजानीते इदानीमिति पिटकविभागनिरूपणानन्तरमित्यर्थः । सोऽपि भारतविभागो पि। धर्यो नेति । तथा च विभाग. मियत्येव किन्तु म क्षम्यों नेति भावः । अत एवोक्र सत्यपीन्याटि विभागाधिकारज्ञापनार्थम् । नन्वत्र पितमत्त्व इव मातमत्त्व पि विभागासिहरपि वचनार्थत्व सम्भवे धम्य वन किमिन्यदृष्ट कान्य नागौरवमङ्गोकरीषि इति चेन्न, तवापि तदानीं तेषां धन- म्वामित्वात् मातृसत्त्व विभागाभावस्य वाचनिकत्वनादृष्ट कल्पनायामतुल्यत्वात, विनिगमना न तेषां पितमत्त्व अम्बामित्वान युक्ता विभागामिद्धिः, मात्र सत्त्व तु तेषा म्वम्वधनम्वामिलान विभाग बाध काभाव इति न्याय एवेति विभाव्यम् । ज्ञापनात् मनुनेति शेष. । ननु मातरून मित्य म्य पिटधनविषयत्वेऽष्ट कल्पना- गौरवमेव एकशषकन्गनाया मानमत आह किनेति । पना कमिति । इयां- रपि मन य च नत्वादिति भावः । उतार्थ यानवकावचन म्फटं प्रमाणति यति । अनधिकार इति । पुत्राणामिति । पुनरुतत्वति। पूर्वाडे धिवीरित्यवेकशेष कल्प नया माधनविभागे मानरूद मिति प्राप्रेः पनातर्धन. मित्यस्य पुनरुतत्वापत्तरित्यर्थः । इदमुपलक्षणम् उत्तरा दुहिवभावे मत स्थाधिकारप्रतिपादनात् विरोधीऽपि द्रष्टव्यः । पथ पूर्वाद्धं मातुरयौत कधन- विषयम् उत्तराईम यौत कपनविषयम् अत्र प्रथमं दहिवाधिकारस्य वक्ष्यमाण- त्वात अती न पौनरुता न वा विरोध इति चन, अयौतक स्त्रीधने पत्रकुमार्यो युगपदधिकारस्यैव वलमाणत्वन केवलपुत्राधिकार प्रतिपादने विरोध-ताद- वस्थ्याता न च सुता इत्यवाप्येक शीष कल्पनया कन्यापुत्रयोयंगपदधिकार प्राप्तिरिति वाच्य , पितृधनसमभिव्याहागत् केवलपुत्राधिकारस्यै वावगते , अन्यथा पिटधनऽपि तयोपंगपदधिकारापत्तिः ॥ १-५ ॥ मातापित्रोरुपरमे भ्रातरो विभजेरविति वदता यात- वल्कान उभयोरुपरमानन्तरकालस्य विभागार्थतया विधा. नात् साहित्यं विवक्षितम् ॥ ६ ॥ तथाच शङ्कलिखितौ। रिक्थमूलं हि कुटुम्बमखतन्त्राः ·दायभागः । पिटमन्तो मातुरप्येवमस्थितायाः। मातुरपि सकाशाद स्वतन्त्रा विभागानधिकारिण इत्याहतुः ॥ ७ ॥ सुव्यतामाह व्यासः । भ्रातृणां जीवतोः पित्रो: सहवासो विधीयते । तदभावे विभक्तानां धर्मस्तेषां विवईत ॥८॥ सहवासविधानमुखेन पृथग्भावनिषेधात् पिटमाट- जीवनवतश्च विभागनिषेधात् जीवतोरिति साहित्यमविव- क्षितम् अत एकस्मिबपि जीवति विभागो न धयः किन्तु उभयोरभावे ॥८॥ यथाह वृहस्पतिः । पित्रोरभावे पुत्राणां विभागः सम्प्रदर्शितः । मातुर्निवृत्ते रजमि जीवतोरपि शस्यते ॥ १० ॥ निवृत्तरजस्कायां मातरि जीवन्त्यां विभागस्य मारधन गोचरत्वानुपपतः उभयाभावोक्तविभागस्यैव जीवतोरपौत्यपि- कारण शस्तत्व कीर्तनात् उभयोरभाव चालविभाग: पितृधन गोचर एवावधार्यते ॥ ११ ॥ प्रतएव जीवन्त्यां मातरि माटप्रधानकं विभागं निर्दि- शति व्यासः। समानजातिसङ्ख्या ये जातास्त्वं केन सूनवः । विभिवमारकास्तेषां माटभागः प्रशस्थत ॥ तथा वृहस्पतिः। यद्येकजाता वहवः समाना आतिसङ्ख्यया। सापवास्तै विभक्तव्यं मातृभागेन धर्मतः ॥ १२ ॥ पुवाणां जातिसझ्यासाम्येन विभागे विशेषाभावात् ·स्हतीयाध्यायः। मातुरेवार्य विभागो न पुत्राणामित्युद्दिश्य विभागः कर्तव्यः नेनेतग्मारधन इवात्रापि पुत्राणां मातरि जीवन्त्यां न पर- स्परविभागे स्वातन्त्रा किन्तु मातुरनुमत्येव परं विभागो धन्यः ॥ १३॥ - माहियमिति पितमान परमत्रो साहित्यमित्यर्थ विवक्षितमिति। चनम् चकारेण इन्डम मानार्थ कैन साहित्यावगमादिति भावः । माहित्य विभाग क्रियापेक्षा, साहित्य न्तु तुम रूपाणां परम्प रसापेक्षाणामेक- क्रियान्वयित्व त तुल्य रूपाणां विशेषणविष्यभावानापनामा तेन सपत्रीको धर्ममाचरीदिलत साहित्य दाम प्रत्यविध गाव नैव पत्नया पाचारक्रियान्वयात् परस्परमपि चाणां परस्पर नरपेक्षय ततक्रिया नन्वधिना युगपत्त क्रियान्वायना- मिति फलितार्थ तेन धबख दिगै छिनतीमत्र एकस्यामपि छिदाक्रियाध्य को कमेणान्वितयोध वखदिर बो: साहित्य व्युटामः युगपदन्वित योरेव साहित्य प्रती नगिति पत्र संवादं दर्शयति तथा चेति । ऋकति । हितौ यत' मक य मून गाहम्थ्य म अतोम्वतन्त्रा: व्ययानधिकारिण: इतरथा सवैरेव स्वछ या बनव्य य क धनविलयापन्या कुटुम्ब रक्षा न स्वादिति भाव. । अवैवं शब्दन मातर व स्थाने अम्बातचास्य स्फटमेवाभिधानमिति भावः । नन्वस्य वचनस्य भार्यापुववेत्यादिनैक मूलत्वात् वाजितधने चम्वातन्वापरत्वमस्तु दायभाग- प्रकरणामानात् अतएव इदमस्पष्टमेव अतः स्पष्ट माह व्यास इति। विधान- मुखन प्रतिपादनमुख न । सहवास स्त्र जन्म प्रति प्राप्त तया वहिधानासम्भवात् । प्रथगभावेति । पृथगभावनिर्षवस्यैव सहवास एवंति नियमेन परिसख्य या वचनार्थत्वादिति पत्र जीवतोरिति हिवचनावगतसाहित्य स्य विवक्षितत्व एकमावजीवनेन सहवासस्था प्रापया मातरि जीवन्त्यामपि विभाग: म्यात मातरि मृताया पित्सवपि विभाग पापीत पतस्तदविवचामाह पिवत्यादिना, जीवनवत इत्यने नाविवक्षितत्ववीजम् उद्देश्य विशेषत्वं साहित्य स्य प्रतिपादितं जीवत्पित माल कमुद्दिश्य विभागाभावस्य विधेयत्वात् बद्यपि पित. मत्त्वं स्वामित्व नैव विभागाप्राप्तेः पिनुपादानवैवयं तथापि दृष्टान्तार्थ तदु. पादानमत एव प्रामुक्त मातुरप्यवस्थिताया इत्यव एवं शब्दः यथा पितरि जीवति विभागास्वातन्त्री तथा मातरि जीवन्त्यामपौति दृष्टान्तार्थ क: प्रयुक्त इति। उभयोरभावे अन्य तराभावे । एवञ्च जोवती: साहित्याविवचाया- मुपरमसाहित्यं स्फुटमुक्त मिति भावः । मातृधनगोचरत्वानुपपत्तरित्वस्थ मातु- भावः।

·दायभागः। निधनत्वापत्तरिति प्रीष, उभयाभावो केति। उपस्थित विभागानुषड्ने सेव शस्त बान्वयसम्भवे विभागान्तराध्याहारकल्पनाया गौरवादिति भावः । पितधन- गोचर एवेति पितामहधनस्यापि पितुः स्वत्ववस्वान पितृधनत्वेन तस्यापि मगह: । एवकारेण मातधनमावत्यवच्छेदः तेनास्य वचनस्य म प्रागपितामह धनगोचरत्वविरोधः । मातृप्रधानकं मातसम्बन्धित्वेन निर्देश पूर्वकम् अवाति पितधने स्वस्खत्वाखदौभूते पौत्यर्थः । २-१३ ! . अतो यत्रोतमादिभिरुतं विभागे तु धर्मचिरित्यादि ( गोतम २८१४ ) तन्मातुरुपरमे वेदितव्यम् ॥ १४ ॥ तत्र यद्यविभक्ता एव स्थातुमिच्छन्ति तदा ज्यं ष्ठ एव योगक्षेमशक्त: सर्व ग्रहीयात् इतरे पितरमिव तमुपजीवेयुः ! यथा मनुः। ज्य ठ एव तु यहोयात् पितं धनमशेषतः । शषास्तमुपजोवेयुर्यथैव पितरं तथा ॥ ( मनु ८।१०५ ) तथा गोतमः। सर्वस्खं वा पूर्वजस्य स इतरान् विभूयात पिटवत् ( गोतम २८१३) वाशब्दात् पृथग्वा भवेयुः सहवा वर्मयः । सहवासश्च सर्वेषामिच्छात एव । यथा नारदः । विभ्याईच्छतः सर्वान् ज्य ठो माता यथा पिता। भ्राता शक्त: कनिष्ठो वा शक्त्यपे ना कुले स्थितिः ॥ (नारद १३३५) शत: सन् कनिष्ठोऽपि सर्वान् विभयात् मध्यमोऽत्र दण्डा. पूपन्यायात् सिद्धः ॥ १५ ॥ विभागस्त्व कस्बापोच्छया भवतीत्युक्तं प्राक् ॥ १६ ॥ प्रतएव विभागं प्रक्रम्याह कात्यायनः । अप्राप्तव्यवहाराणां धनं व्ययविवर्जितम् ॥ न्यसे युबन्धुमित्रेषु प्रोषितानां तथैव च ।

·हतीयाध्यायः । ६३ तथा रक्ष्यं बालधनमाव्यवहारप्राप्तेरिति वचनम् ॥१७॥ अयच्च पुत्राणां विभाग: पुत्रपौत्रप्रपौत्राणां समानी नानोत्पत्तिक्रमणाधिकारक्रमः पुत्रादीनां त्रयाणामव पावणे नपिगड तद्भोग्यपिण्ड हयदानाविशेषात् । अतएव देवलः । पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । उपासते सुतं जातं शकुन्ता इव पिप्पलम् ॥ मधुमांमैश्च शाकैश्च पयसा पायसेन च । ष नी दास्यति श्राडं वर्षासु च मघासु च । तथा शङ्कलिखितयमाः। पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । जातं पुत्र प्रशंसन्ति पिप्पलं शकुना व ॥ मधुमांसेन खङ्गन पयसा पायसेन वा। एष दास्यति नस्तृप्ति वर्षासु च मधासु च ॥ प्रपितामहग्रहणात् पुत्रपदं प्रपौत्रपर्यन्तपरम्। तदनेन प्रपौत्रपर्यन्तस्य श्रावदानेन प्रपितामहपर्यन्तोपकारकत्वात तुल्यो दायाधिकारः ॥ १८ ॥ अतएव जीवपिटकयोः पौत्रप्रपौत्रयोरनधिकारः पार्व- णानधिकारितया पिण्डाप्रदाटत्वात् ॥ १८ ॥ पित्रोरुपरमे च भ्रातॄणां पिटक्कतो विशेषः परं निवर्त्तते अन्यत् तु सर्वमेव प्रत्येतव्यम् ॥ २० ॥ नत्य थः उक्त प्रागिति । पिधनविभागप्रकरण एकस्यापि खधने खाम्यादित्यादि. अप्राप्तव्यवहारा बालकाः पञ्चदशवर्षानधिक वयस्काः। प्रोषिताना- मिति अव तदनुमति विना विभाग: स्फुट एवेति भावः । यत एव प्रपौव- पर्यन्ताना तुल्योपकारतया पतएव प्रपितामापर्यन्तानां तुल्योपासनेन्या पत एवेति । हप्ति दास्यति मनयिष्यति। प्रपौवपर्यन्तपरमिति । पाबंद- कर्तसपिण्ड त्वेन बक्षयव्यर्थः । पतएव धनाधिकारस्योपकारनिवन्धनवादेव ·दायभागः। पिण्डा प्रदाता पितभागस्यैवी सरकारनं तदामित्वात् न निरंशतेति बोध्यम दिति । भवच पिण्ड टानयोग्य तैव विवक्षिता न तु तदपधानं तथा देव दकत पार्वणस्य पुवादग्नाधिकारापतः म्वरुपयोग्यता तु पौवादमतथित कयौन वादिनैव तथैव विभक मते पुत्र तत मतं रिक धमामिनमिचाटि सावरण व गमात् तेन जीवपित कपोनार्दन म्वरुपयोग्य तेति बोध्यम् ॥ १४-२० द 4 यदा चैकः पुत्रोऽस्ति अपरस्य पुत्रम्य पुत्राः सन्ति तदा तस्यैको भाग: अपरश्च बहूनां नतृणां स्वपित्रधीनजन्ममून- वाइनसम्बन्धस्य यावत्येव धने तस्य स्वामिल्याहत्वं तावत्यंत तषामपि ॥ २१॥ यच अनेकपिटकाणां तु पिटतो भागकल्पनेति (याज्ञ वल्का २।१२१ ) वचनं तस्य नायं विषयः पिटव्यापितुरेव तत् मव धमिति पिटव्यस्यैव सर्व स्यात् न तडातुः पुत्राणाम् । पिट तो भागकल्पने पितापुत्रविभागवद्भागकल्पने पितुर्भाग- इयमम्बन्धात् पिटव्यस्य भागहयं भवेत् तद्भातः पुत्राणा त्व को भागः स्यात् तदा च शिष्टाचारविरोधः स्वात् ॥ २२ ॥ प्रस्य पुनरेष विषयो यत्रै कस्य मातुरल्पसंख्य काः पुत्रा सन्ति अपरस्य बहुसंख्यकास्तत्र पिटतो भागकल्पनेति ॥२३॥ उपकाराविशेषात बहना मतपितकपौत्राणां प्रत्यकं पित तुल्यभागमाशयार यति । तावत्ये वति । तथा च रत्नाकर कात्यायन: । अविभः मृते पुत्र तत सत रिकभागिनम्। कर्वोत जीवनं वन लम' नैव पितामहात् । लभताभ स पित्रान्तु फ्टिव्यात् तस्य वा मतान् । म एवांशस्तु सर्वेषां भ्रातणां न्यायती भवेत् । बभेत तत् सती वापि नितिः परती भवदिति । अव न्यायत इत्यस्य स्वपिवधीनजन्म मूललादित्यर्थः । अतएव पावणपिण्डदासत्वेऽपि दौशिवस्य नाधिकारः, मातुलादिसत्त्वे तन्मातुरेवानधिकारात्, प्रयौनपुवस्य तु पावण पिसदाहत्वाभावात् माधिकारः। अवैध विषये सत् केनचित् वचनान्तर माधकत या उपन्य तटूपयितमतहचनमा पञ्चति । पनेकपिटकावामिति के फितरी येषामिति व्यत्पत्तेरमेकचात सामनेक पुवाः सूचिताः । पर्य

·तृतीयाध्यायः ।
.
पित व्यभार पुनविभागः । पिततो भागकल्पनेत्यस्य किं पिवंश एव पुवस्य भाग
इत्यर्थ', पिता पुत्रवत् भागो वार्थः । तब नाद्य इत्याह पित व्यपितुरेवति ।
डितीयमाशा निषेधति पिटत इति । म्व मतमाह अस्य पुनरिति । यति ।
तथाच विभिन्नपित काणां पौत्राणां पितामहधनविभागे स्वस्वपिवनुसार या
भागकल्पनेति वचनार्थ इति भावः । पुत्रा इत्य पलक्षणं पौवा अपि बोध्या:
तृतीयाध्यायः ।
दियौय परिच्छेदः
इदानों सवर्णभ्रातृणां विभागो विंशोद्वारादिपूर्वको वा
मम एव वेति विकल्पः ॥ २४ ॥
उद्दारमन्तरेणापि समविभागमाह पितरौत्यनवृत्ती
हारोतः। समानतो मृत रिक्थविभागः। तथोशना ।
वर्णानामानुलोम्यानां विभागोऽयं प्रदर्शितः ।
ममत्वनैकजातानां विभागस्तु विधीयते ॥
तथा च पैठौनमिः।
पैटक विभज्यमान दायाचे समो विभागः ।
॥
तथा याज्ञवल्करः ।
विभजेरन् सुतापित्रोरुई मृक्थमृणं समम् ॥
( याज्ञवल्का २।११८)
अतः मोद्धारानुद्वारभागयोर्विकल्पः ॥ २५ ॥
न च केवलसमविभागस्यापि शास्त्रीयत्वानित्यवत्तस्यैवानु-
ष्ठानं स्यादिति वाच्यं, भक्त्यतिशयेन भ्रातॄणामुद्धारानुमतेरपि
सम्भवाविभागाविभागवद्दिकल्पः ॥ २६ ॥

·दायभागः। अतवाद्यतनानां भक्त्यतिशयाभावात् समभाग एव लोक दृश्यत उडागर्ड ज्येष्ठाभावाच ॥ २७ ॥ यस्तु वयोग्यतामात्रपरामर्षात् पिटपितामहादिधन विभागे निम्मूहः, म किञ्चिदेव तगडलप्रस्थमपि दत्त्वा नात पुत्रादः कानान्तरीय दुग्न्त तानिरामायं विभजनीयः । तदाह मनुः । भ्रातृणां यस्तु न त धनं शक्तः स्वकर्मणा । म निर्भाज्यः स्त्रकादं पाए त किञ्चिदत्त्वोपजीवनम् ॥ सनु ८।२०७ तथा याज्ञवल्का. पाल स्यानोहमानस्य किञ्चिहत्त्वा पृथक क्रिया ॥ २८ ॥ याज्ञवल्का २११११ । । - . इ... को 50 + Hel मनिरपण तरकार निरूप्यत हाताप नत्र मोहार यस उहा इत्यादिना प्रागवाक मम्प्रति सम माया रहारमा गाति । ममानत मम वन तताका विश पण। आननया नाम अनमान कणाद पतियादि पवाणामित्य यः एक जातानाजात घमात जाताना मलय, दायादम्यता दावादा तामा दायाय विभाभ सम् इत्यविभागी विभज्य मानहाय सनान डाल वार्थ अती विभागवियत 1 व कन्धी व्यवस्थित नचिक विषमशिष्ट. वात्। व्यवस्थितत्व व्यवस्था पायतमाशइते नवांत । निन्दवदित नियत मित्यय मनभा गन्याप शास्त्रीय नावर बलबई षादिति भार : अद्यतना नामिति कानागा मतित भद । यव चाद्य गभ मम्भव रूपधाभावस्त वाप समा विभाग इत्यवम् : मनु जन्मविद्या गण नष्ट इत्यनेन गुहास्यवाधिकाश पर्यजकत्वमुतौ न तु मलातिशयस्यापि प्रमाणाभावादत आह उद्धाराह इति वेदविद्यावैदिककर्मानुहा डान कनिष्ठावचनादिगणत उद्दारात या कली ताज्यपन्य प्राधणासत्त्वादिति भावः, तेन विकल्पोऽपि गणतदभावाभ्य। व्यव मयत एवेति द्रष्टव्यम्। खयोग्यतामानपरामर्षात् स्त योग्यताबलात ·हतीयाध्यायः। -- T - किचिदिति । किविदग्रहीत्वा निवृत्तिस्तस्यान्यवीपेक्षाव्यत्रिका इत्य तम्न दुपा- दानम् । भातगामिति । भातणां विभागे क्रियमाणे यम्त जनः स्वकर्मणा शक्त थे न पितधर्म नहेत न चेष्ट त इत्यर्थः । एवमेव मिताक्षराक छलपाणि इला यधप्रमतयः । प्रकाशकागदयन्तु भागिषु व्याप्रियमाणष पालस्यादिना योन याप्रियते म निभाज्य: मूलधनादंशमात्र दत्त्वा अर्जित धनभागशून्यः कार्य इति वचनं व्याचकः तदमत पतस्यापघातार्जित विषयत्व माधारण धनीपघातेनार्जिते निब्यापारम्यापि माधारणं समाथिय त्यादिना भागात गते विरोधात अनपघाता. जितविषयत्व त अनुपनन् पित द्रव्य मिति तदीयपरवचन वैयथ्यापातादिति पितरि चोपरते मोटरवाटभिविभाग क्रियमाण मात्र ऽपि पुत्रममांगो दातव्यः । ममांशहारिणी मातेति वच नात् ॥ २८॥ मारपटस्य जननीपरत्वात न मपत्नीमालपरत्वमपि सकृच्छ तस्य मुख्य गौणत्वानुपपत्तेः ॥ ३० ॥ ममांशता च मातृभत्रादिभि: स्त्रीधनादान दत्तं पुन रईम। पित्रा च पुत्रेभ्यः ममविभागटाने मपत्नीनामेव पुत्रममांशता कर्तव्या। तदाह याज्ञवल्करः । यदि कुर्यात् समानांशान् पत्नाः कायाः समांशिकाः । न दत्तं स्त्रीधनं यामां भर्ता वा श्वशुरण वा ॥ (याजवत्का २।११६ ) अधिविन्नस्त्रियै दयमाधिवेदनिकं समम् । न दत्तं स्त्रीधनं यासां दत्ते बड़े प्रकल्पयेत् ॥ ३१ ॥ ( याज्ञवल्का २११४८) पुत्रहीनाश्च पितुः पत्नाः समानांशा न पुत्रवत्यः । तथा व्यासः। असुतास्तु पितुः पनाः समानांशाः प्रकीर्तिताः ।

·६ दायभागः। पितामह्यश्च सर्वास्ता मानतुल्याः प्रकीर्तिताः ॥ तथा विष्णुः। मातरः पुत्रभागानुसारेण भागहारिण्यः, अनुढ़ा दुहितरश्च ॥ ३२ ॥ ( विष्णु १८।३४-३५) पुत्रभागानुमारेण यथा वर्गक्रमण पुत्राणां चतुस्त्रिद्देयक- भागिता तथा पत्नीनामपोति ॥ ३३ ॥ ८ त्वामानात - एव मोदरभातभिरिति । मदिरामोद विभाग त ने व तत्रै क स्या' मर्व पुत्र मात माता शिताया वचनन बघितत्वात न सपनीमा बिनि। म के चा तम्यति युगपट ति दयविधिदिति भावः । इद प्राचीन न यमा प्रित्याभिहित न न नमाना किन्न नव्यरपि तात्ययान्चथान पपत्त्य व गङ्गाया घोपमम्याम्न इत्यादी त्तिदया होकार प्रत तथाविधीभयतात्पर्य ग्राहक प्रमाणाभावन मुख्य परतति तन्मताप्रय गापि न तत्तिइयमम्भव इति भाव पितपर्व त्वं नोभयसाधारण प्रगा लक्षण ये वीभय मोक्षसम्म । इत्यपि परन्त लक्षणहत्वभावात । मत पत्नं नारामात । पवही नानामिति वक्ष्यात पुवभ्य इत्यत्र दत्त पनगमित्यत्र च प्रमाण कमरा वचन ह यमाह तदाहत समानाशान पुतानात ष । अधिा वन्नति । उहाद्यमानस्त्रियमपच्याधिक विना प्रवाहाहता या तस्य स्त्रिय इत्यर्थ । आधिवदनिकम् अधिवंद निमित्त ममम् उ मानस्त्रिय दंयनीमल थ. । यद्यपाद मधिविन्द स्त्री मम्दानक दान विषय न दत्त स्त्रीधन यामामिति त पितक विभागविषय तथा पंकन नित: शास्त्रार्थी बाधक विना अन्यत्रापि तत न्यायात अवापि तथ। कन्पात इति तथं तम् । पुत्रहीनाति । अत्र कश्चिदिद पित पना इति स्वरसात् पुवततिभागविषयं पितलतांवभाग तु सपुत्रा पुखपत्री नामवाशि त्वमित्याह तदसत् मातृपद स्य न सपनीमात परत्वमिति व्याख्यानविरोधात भक्तकतविभाग पुत्रवती नामप्यशित्वं समा शहारिणी माता पुत्राणा स्यान्मत पतावित्य व माता तु पिरि प्रत पुत्र तुल्याशहारिणौत्यत्र च मृते पतावित पितरि प्रते इति विशेषण वैयद्याच्च । न च पतिसत्त्वं तत्समाशहारिणी तद भावे पुत्रसमाशिनीत्यर्थी वाच्य इति वाच्य यदि कुर्यात् समानाशानित्यत्र उपस्थित पुवसमांशताया एव पत्नीना प्रा: न त्वनुपस्थित पतिसमा शताया तस्मात् पतिकृतविभागे पुत्र हीन पत्नीनामेवांशित्वं न पुत्रवतीना पुवक़तविभागे तु मातणामवाशित्व न विमातणामिति व्यवस्थति पितुरिति ट इति ।

·हतीयाध्यायः ।
कत्तरि षष्ठी। पितामह्य इति पितामहधनविषयम् । पत्र पितामहीपट
चित जननीमात्र परं प्राग तयक्तैरिति कैचित, अपर तु बहुवचनात् सर्वा इत्युपा-
दानाच सर्वासामेव पितामहपत्नीमामंशिवमिति प्राहुः ॥ २६-३३ ॥
अनुढ़ानां दुहितृणां पुत्रभागमनुसृत्य तञ्चतुर्थांशः ।
तदाह वृहम्पतिः ।
समांशा मातरस्त्वषां तुरीयांशाच कन्यकाः ॥ ३४ ॥
पुत्रस्य भागत्रयं कन्यकाया एको भागः ।
यदाह कात्यायनः।
कन्यकानां त्वदत्तानां चतुर्थो भाग इष्यते ।
पुत्राणाच्च त्रयो भागाः स्वाम्य स्वल्पधने स्मृतम् ॥३५॥
अल्पधने पुत्रैः स्वात् स्वादंशादाकृष्य कन्याभ्यश्चतुर्थोऽशो
दातव्यः । यथा मनुः।
खेभ्योऽशेभ्यस्तु कन्याभ्यः प्रदद्युतिरः पृथक् ।
खात् स्वादंशाच्चतुर्भागं पतिताः स्युरदित्सवः ॥ ३६ ॥
(मनु ११८)
प्रदद्युरिति प्रदानश्रुतेरदाने च पतितत्वश्रुते न कन्या-
भिरधिकारिबुद्ध्या ग्रहौतव्यं न ह्यधिकारिणे भ्रात्रेऽपरो
भ्राता स्वादेशाद्ददाति ॥ ३७॥
यथा याज्ञवल्करः ।
असंस्कृतास्तु संस्का- भ्राभिः पूर्वसंस्कृतैः ।
भगिन्यश्च निजादंशाहत्त्वांशन्तु तुरीयकम् ॥
( याञवल्का ॥१२५)
भगिनीनां संस्कार्यतामाह नाधिकारिताम् ॥ ३८ ॥

·दायभागः। एवञ्च बहुतरधने विवाहोचितधनं दातव्यं न चतुर्थांश- नियम इति मियति ॥ ३८॥ एतच्च कन्यापुत्रयोः समसङ्ख्यत्वे ज्ञातव्यं विषमसङ्ख्यत्वे च कन्याया एव बहुतरधन वा स्यात् पत्रस्य वा निईनता स्थात् न चैतदुचितं पुत्रस्य प्राधान्यात् ॥ ४० ॥ स्वल्पधन इति । यहनम्य एकपबलभ्य तुरीयाधीन कन्या संस्कारो न मम्मति तर्ट व स्वल्यधनं तद्भातृभिरेव विभजनीयं पशतैरेव स्वस्व द्रव्यादाक्रष्य भगिनी संम्कारः कार्य इति भावः । न चतुर्थांशनियम इति । प्रतएव रत्नाकर विधएः । अनढानां कन्यानां वित्तानुसारण संस्कार कर्यादिति । विधर्मति प्रवाणां चतुर्गादसंव्यत्वं कन्यायाकल कन्यायाबहुतरधनं पतसष कन्यास सतीषु पुत्रम्य कस्य निर्धनतेत्यर्थः ॥ ३४-४० यञ्चेदमत्र बाधकमुक्तम् । अविद्यमाने पित्रर्थ खांशात्य वा पुनः । अवश्य कार्याः संस्काग भ्राभिः पूर्वसंस्कृतैः ॥ (नारद १२३४) अस्माबारदवचनादवश्यकर्त्तव्यत्वाद्भगिनीनां संस्कारस्य निरंशतापि न दोषायेति ॥ ४१ ॥ तदयुक्तं नाटसंस्कारार्थत्वादस्य वचनस्य भ्रातृणां पूर्व- मंस्कृतैरिति पाठस्यानाकरत्वात् चाटसंस्कारस्य च प्रकृत- त्वात्। इदं हि पूर्वमुक्तं येषान्तु न कता: पित्रा संस्कार- विधयः क्रमात्। कर्तव्या भाभिस्तेषां पैटकादेव तहनात् । (नारद १३३३३) येषां तेषामिति पंलिङ्गनिर्देशात् एतदनन्तरमेवाविद्य- ·चतुर्थाध्यायः । ७१ मान इति वचनारम्भात् भ्राटमंस्कारार्थमेवेदं वचनम् ॥ ४२ ॥ इति पिटपितामहादिधनविभागः ॥ ४३ ॥ भातणामिति पाले एकोषागि नौ मम्कारस्याप्यावश्यकता स्यात् पतत- विरस्यति भ्रातृणामिति । नन भ्रातृ संस्कारार्थत्ववत् भगिनीसंस्कारार्थत्वमपि वचनम्य कुतो न स्याहिशेषाशवणात् अत पाह भातसंस्कारस्येति । पंलिङ्ग- निदेशादिति । न च येषामपत्यानामिति नपंस निर्देश एव कुतो न स्यादिति वायम् अर्थसाधुन्चे सम्भवति शब्दसाधन मात्र स्यान्याय्यत्वादित्यभिप्रायादिति । वस्तुतस्तु पितपितामहाभावे भगिनौ दानाधिकारितया भातरप्यावश्यक एव भगिनीसंम्कारः अथ ऋतुमती भवति दाता प्रतिग्रहीता च नरकमा तीनौति पतेः अतएव याज्ञवल्केनापि भगिन्यश्च निजादंशादित्य नेन भगिनीनामपि भात व तसंम्कार्यत्वमुक्तम् इत्यतो बहुतरभातमन्कारात भातर्निचनतावत् भगिनी सम्कारादपि निईनता न दोषायति मुधी भिर्भाव्यम् ॥ ४१ ~~ ४३ ॥ चतुर्थः अध्यायः । प्रथम परिच्छेदः । अथ स्त्रोधनविभागाथं प्रथमं स्त्रीधनं निरूप्यते । तत्र विष्णुः । पिटमाटसुतम्राटदत्तमध्यग्नुपागतम् ॥ आधिवेदनिकं बन्धुदतं शुल्कान्वाधेयकमिति स्त्रीधनम् ॥ १ ॥ ( विष्णु १७११८) अन्वाधेयमाह कात्यायनः । विवाहात् परतो यत्तु लब्ध भर्तकुलात् स्त्रिया। अन्वाधेयं तदुक्तन्तु लध बन्धुकुलात्तथा ॥ ऊई लब्धन्तु यत्किञ्चित् संस्कारात् प्रौतितः स्त्रिया।

·७२ दायभागः। भर्तुः पित्रोः सकाशाहा अन्वाधेयन्तु तगुः ॥ २ ॥ बन्धुपदेन मातापित्रोरुपादानं, तेनायमर्थः मातापिट हारेण सम्बन्धिनां पित्रोच सकाशात् यत्तु विवाहात् परती नब्ध तथा भर्तुः सकाशात् भत्र्तृकुलाञ्च श्वशुरादितो यल्लक धनं तदन्वाधेयम्। विष्णुवचने च बन्धुपदं मातुलाद्यभि- प्रायं पित्रादौनां स्वपदेनैव निर्दिष्टत्वात् परिणयनसमयलब्ध स्य ब्राह्मगाद्यासुरादिविशेषेण भर्तुः पित्रोर्वाधिकारात् ॥ ३ ॥ स्त्रीधनमाहतु मनुकात्यायनी । अध्यन्न्यध्यावाहनिकं दत्तच्च प्रौतित: स्त्रियै । भ्रामापिटप्राप्तं षडिधं स्त्रीधनं स्मृतम् ॥ (मनु टा१८४ तथा नारदः । अध्यग्न्यध्यावाहनिक भत्तुं दायस्तथैव च । भादत्तं पिटभ्याच षडिधं स्त्रीधनं स्मृतम् ॥ ४ ॥ (नारद १३८) इति । प्रकरणान्तरमा अर्थति अध्य प्रमादिकमग्र वक्ष्यते । विवाहात परत एतेन पितमातभात बन्धुदत्तमिति कालान्तरदत्तमात्रपरियहामिति मुख्यतम्। बन्धुपर्दमेति । स बभुकुलातत्यवति शेषः । मातापितहार- पति। मातुः पितुर्वा यस्य सम्बन्धस्य घटकत्वं तत्सम्बन्धवतां मातुलपितृव्या- दौनामित्यर्थः एवञ्च सति मातृपितृभर्तृ दत्तस्य अन्वाधयक सजा न स्यात् चत जई लवमित्य भिहितम्। तलवार्थमा पिवीच सकामादिति, तथा भनः सकाशादिति च। लम्ब भत्तंकुलादित्य तस्यार्थमार भत्त कुस्खाश्चेति । इत्य च विष्णुवचनीपात्तस्य मतदप्तस्य मान्दाधियत्वं मुतस्य साचादव सम्बन्ध- पायेन निरुक्त बन्धुमतकुलत्वासम्भवादिति सुधीभिर्भाव्यम् । स्वपदेनेति । पितृ- मातृसुतधात दत्तमित्यत्र पित्रादिपर्द नेत्यर्थः । ननु विवाहात् परत इति, कई

·चतुर्थाध्यायः ।
नकारादिति च विहाय, सामान्वेनेव भक्ततत्कुलात् पिटमाटतत्कुलास
गमश्च स्यान्वाधे संज्ञा किमिति न कृतेत्यानडायामाह परिणयनसमयलब्धस्येति ।
अयं भावः पन्वाधेयसंज्ञायाम्तावत्ताप्ये ऽप्रजः स्त्रीधने बक्ष्यमालो भावधिका
एव फलं परिभवनसमयलचे च न भावधिकारः प्रामादिपञ्चमु भस
भामरादिविष च पिवीरेव तेषामभावे सोदरादरेवाधिकारात् पत: संज्ञाया
म्तमाधादण्ये प्रयोजनाभावः प्रत्यत तन्माधारराने सव भवधिकारबोध कविशेष.
बचनेन भावधिकार वचनस्य विरोधप्रसक्या तम्य सङ्गीची वाचः तपास
प्रक्षालनाहि पद्धय दरादस्पशन बरमिति न्यायेन लगावत नमेव संज्ञाया
ममचितमिति न तयापि विवाहममयान्यवेत्ये वोचता कि परत इत्यादि
अध्यन नेति वाच्य तथा मति विवाहान पर वाग्दानोत्तरं च पतिदत्ते भाव
कागपनरिति ।
४
तयाकुरुते कात्यायन।
विवाहकाले यत् स्त्रोभ्यो दीयते ह्यग्निमन्निधौ।
तदध्यग्निरुतं मभिः स्त्रीधनं परिकोर्तितम
यत् पुनलभते नागै नीयमाना हि पैटकात् ।
अध्यावाहनिक नाम तत् स्त्रीधनमुदाहृतम् ॥ ५ ॥
पटकादित्वे कशेर्षगा पिटमाटकुलात् यलभते धनं भत्त
गृह नीयमाना तदध्यावाहनिकम् ॥ ६ ॥
भत्तू दायो भत्तू दत्त धनं भक्त टायमनभिधाय मन्वा
टिभिभत्तृ दत्तस्याभिधानात् नारदेनापि भत्त दत्तमनभिधाय
भत्तु दाय स्वाभिधानात् ॥ ७ ॥
तथा अन्यत्रापि भक्त दत्ते भर्तृ दायप्रयोगो दृष्टः ।
यथा कात्यायनः ।
भत्तृ दायं मृते पत्यो विन्यसेत् स्त्री यथेष्टतः ।
विद्यमाने तु संरक्षेत् क्षपयेत्तत्कुलेऽन्यथा ॥८॥

·दायभागः। अस्थार्थः, भत्तं दत्तं धनं भर्तरि मृते यथेष्टं विनियुचीत जीवति तु तद्रक्षेत् इदममुक्तहस्तताज्ञापनार्थम् ॥ ८ तथा व्यासवचनमपि भत्त देयपर्यन्त ताजापनार्थम् । यथा द्विसहस्रपरो दायः स्त्रियै देयो धनस्य तु । यच्च भती धनं दत्त मा यथा काममश्नुयात् ॥ हिसहमपर्यन्तः स्त्रियै देयो नाधिकः केनेत्याकाङ्कायो भत्ततिश्रुतमन्वेति न पुनरश्रुतकल्प ना तथाच देय इति ददातिमध्यः स्यात् मृतपतिधने तु तावति पत्नया एत म्वामित्वात् गौणः स चान्याय्यः ॥ १० ॥ यच्च भत्तं दत्त धनं तय था काममश्नोयात् । अतोऽपुत्रस्य मृतस्य पत्यु धने द्विमहसूपयन्त एव पत्न अधिकारो न सर्वत्रेति यदुक्तं तहिद्भिरनादेयम् ॥ : १ ॥ एतच्च विस्तरेण वत्त्यते ॥ १२ ॥ पतद य ग्रादिकम् । दायपदस्य सकान्त सम्बन्धिधनपर वश दामपन यात भनटाय इति । मन्वादिभिरिति । पादिना कात्यायनविपरिग्रह. । तव मन कात्यायनाभ्यां दत्तच प्रीतित: स्त्रिये इत्यनेन विभाना च अन्वाधयमिन्यन मात भावः । तथाच तैः सके के अतिमूलत्वानुगंधात् दायपद दत्त परमिति भावः । न च वैपरीत्य बहुषु लक्षणा प्रसङ्गात् मनुस्मत बल्ल व त्वास । भत्तदायं मत इति । पत्र मते विद्यमाने इत्यभिधानात् न सक्रान्तसम्बन्धिधनपरता . विन्यसेत् विनियुञ्जीत । क्षपर्यत् स्थापयेत् । अन्यथा स्वयं रक्षणासामथ्र्य . अन्यथा त हुने न वन नासम्भवे तस्कले क्षपयेत् तत् कुलमाश्रित्य कानं गमर्य दत्यर्थ इति केचित् । कैनेयाकाक्षायां केन दय इत्या काशायाम् । मयत कन्पनेति । पनन्तराधिकारिणा भावादिना स्वय सर्व ग्रहीत्वा हिमहम्म. पणपर्यन्त स्त्रिय दायो देय इत्य श्रुतभावादीना कत्तृत्वकल्पनेत्यर्थः । एतच ति मृतस्थापुत्रस्य पवाः सर्वधनाधिकारित्वञ्च त्यर्थः । वक्ष्यत इति। अवधनाधि- कारनिरूपण इति शंषः ॥ ५-१२ ॥

·चतुर्थाध्यायः । ७५ प्राह याज्ञवल्करः । पिटमाटपतिवाटदत्तमध्यग्नापागतम् । आधिवेदनिकञ्चैव स्त्रीधनं परिकीर्तितम् ॥ १३ ॥ (याज्ञवल्का २११४४) यञ्च द्वितीय स्त्रीविवाहार्थिना पूर्वस्त्रियै पारितोषिकं धनं दत्त तदाधिवेदनिकम् अधिक स्त्रीलाभार्थत्वात्तस्य ॥ १४ ॥ . नथा देवलः। वृत्तिराभरणं शुल्क लाभश्च स्त्रीधनं भवेत् । भोक्ती तत् स्वयमेवेदं पति ईत्यनापदि ॥ १५ ॥ तथा व्यासः । विवाहकाले यत्किञ्चित् वरायोद्दिश्य दीयते। कन्याया स्तवनं सर्वमविभाज्यञ्च बन्धुभिः ॥ १६ ॥ उद्दिश्येति कन्याया इदं भवत्वित्युद्दिश्य वराय यहान न घुनरंतदभिसन्धिं विनापौत्यर्थः अतएव विवाहकाल इति प्रदर्शनार्थ न पुनरेतदेव प्रयोजक दाभिसन्धिनिमित्तत्वात् तथाच प्रामाणिकं वचनम् । यहत्तं दुहितुः पत्ये स्त्रियमेव तदन्वियात् । मृते जीवति वा पत्यौ तदपत्य मृत स्त्रियाः । विवाहकाल इति न विशिष्टि। अभिसन्धिस्तु दुहित्र- न्वयाभिधानादव लश्चत्वाबोक्तः ॥ १७ ॥ स्वत्वस्य। पाहति। स्त्रीधामति प्रागुनी मान्वयः । पिवादिदन विवाहात् पूर्व परती वा, विवाहकाले दत्तस्य पध्यानपदैनैव प्राप्तः। ति: ग्रासाच्छादनाव- शिष्टम् । शुल्क वक्ष्यमाणम्। लाभ ऋणादिद्धिः। वराय दानं वरत समर्पणम्। प्रदर्शनार्थ उपलक्षणमित्यर्थ: । उपलक्षणत्वे तुमार दावीति । .

·दायभागः। नधाचाभिसी स्वदजनकत्वस्यान्धव कप्तयीतविषये विवाह कालस्य महक न्वकन ने प्रमाणभावोऽदृष्ट कन्दनागौरवच म्यादिति भावः । तपक्षमा चनमामि प्रमापयति तथा चेति । न विशिष्टि न विशेष्ठम दत्तवान । १२ १०. तटवमव्यवस्थितसङ्ख्यस्त्रीधनकोत्तनात् न पट सङ्गया विव तिता किन्तु स्त्रीधन कीर्तनमात्र पणि वचनानि। तदव च स्त्रीधनं यत्र भर्तृतः स्वातन्त्राण दानविक्रयभोगान कनधि करोति । १८॥ तदिदं किञ्चित् सझियाह कात्यायन. । प्राप्त शिल्पैस्तु यहित्तं प्रोत्या चैव यदन्यतः । भत्तः खाम्यं भवेत् तत्र शेषन्तु स्त्रोधनं स्मृतम् ॥ १८ ॥ अन्यत इति पिटमाटभल कुलव्यतिरिक्तात् यल्लब्धं शिल्पन अगदर्जित तत्र भन्नः स्वाम्य स्वातन्ताम् अनापद्यपि भत्ता ग्रहोतुमर्हति, तेन स्त्रिया अपि धनं न म्वोधनमखातन्त्र प्रात एतहयातिरितधनन्तु स्त्रिया एव दानविक्रयाधिकारात नदाह कात्यायनः । अढ़या कन्यया वापि पत्यः पिटरहऽथवा । भर्तः सकाशात् पित्रोर्वा लब्ध मोटायिकं स्मृतम् ।। सौदायिकं धनं प्राप्य स्त्रीणां स्वातन्त्रामिष्यते । यस्मात्तदानृशंस्वार्थ तैर्दत्तं तत्प्रजीवनम् ॥ सौदायिक सदा स्त्रीणां स्वातन्त्र परिकोर्तितम् विक्रये चैव दाने च यथेटं स्वावरतपि ॥ सुदायसम्बन्धिभ्यो लब्ब सौदायिकम् ॥ २२ ॥ स्थावरेऽपि भर्तृ दत्तमात्रे स्त्रिया दानाद्यनधिकारः ।

·चतुर्थाध्यायः । तदाह नारदः। भर्ना प्रौतेन यहत्त स्त्रियै तस्मिन् मृतेऽपि तत्। सा यथाकाममश्नीयात् दद्याहा स्थावराहते ॥ भर्तृ दत्तविशेषणात् भर्तृ दत्तस्थावराहते अन्यत् स्थावरं देयमेव भवति अन्यथा यथेष्ट स्थावरीष्वपीति विरुध्येत ॥२३॥ प अव्यवस्थितमा ति । अनियतमा त्यर्थः । मन्वादा कडधादधिक न्यापि गल्कलाभादवलादिभिरहितत्वादिति भावः । पितमा तभन्न कुलति । पिटमार- भतार मम्बन्धिनी यस्मिन् कुल इति बहुव्रीहिः पन्यथा नभ मा कलात्तयेत्यत्र भात कुलदिपदात भत्रादिपरिग्रही न स्यात् । मनापापीति । तथाचीत इिनिधस्त्रीधने भरिपोव स्व त्वजनिका पानीम्वत्व नाशिका च, तदन्य स्त्रीधने तभा अपत्कालीपच्यत इति भावः । स्त्रिया पि धनं स्त्रीखवास्पदौमत. मपि धन न स्त्रीधन नेतरनैरपक्ष्य गण स्त्रिया यर्थ टविनियोज्यम् । अम्वातन्त्रप्रा. दिति पत, भायापुत्वश्चं त्यादिना प्रतिपादितमेव प्राक । स्त्रिया एवति । स्त्रोणा स्वातलांण विनियोज्य स्त्रीधनमित्यर्थः । तथा च कात्या यननैक वाक्य - त या भाया पुव त्यादिव च नमप्य तशिल्प लब्धाििविधस्त्रीधनविषयमेव स्त्रीधना- नरं तु स्त्रीणा स्वातन्त्र पण यष्टिविनियोगी निष्पत्य ह एवेति भाव । अव सवाद माह तदाहात श्रा नृश स्याथम् अनुकम्पार्थम् । न चैव शुल्क लाभधारमौदायि- कत्वात् तवास्वातन्त्र स्थादिति वाच्य पूर्वोक्त कात्यायनवचनेन अन्यती लवस्य शिल्प लब्धम्य च हयारवा स्वातन्त्रप्रतिपादनेन एतयोरपि स्त्री धनमध्यपठितयी: स्वातन्त्र पावगमात् । स्थावरीष्व पौति यदुक्त तस्यापवादमाह स्थावर पौति । अन्यति । स्थावर मात्र दाननिषेध इत्यर्थः ॥ १८-२३ । भर्त्ता तु यदा दुर्भिक्षादी स्त्रीधनं विन वर्त्तनाक्षमस्तदा ग्रहीतुमर्हति नान्यदा। यदाह याज्ञवल दुर्भिक्षे धर्मकार्ये च व्याधी सम्प्रतिरोधके । गृहीतं स्त्रीधनं भर्ता न स्त्रियै दातुमर्हति ॥ ( याज्ञवल्का २।१४८) ·दायमागः। अन्यत्र पुनरधिकारमाह कात्यायनः । न भर्ता नैव च सुतो न पिता बानगे न च । आदान वा विमर्ग वा स्त्रोधन प्रभाविपावः ।। यदि छकतर स्वं पां स्त्रोधनं भक्षयदलात् । म वृद्धि प्रतिदायः स्वाहण्डञ्चव समानयात् । ਟਕ यद्यनुज्ञाप्य भक्षवत प्रोति पूर्वकम। मूलमंद तदा दायो यदा म धनवान् भवेत् ॥ अथ चैत् म हिभाटी: स्यात् न च ता भजत पुन प्रौल्या विसष्टमणि चत् प्रतिदाय: स तहलात् । ग्रामाच्छादनवामानामुषं दो यत्र योषितः । तत्र स्वमादीत स्त्री विकार रिक धिन तथाः ॥ २४ : स्त्रिया धनं गृहीत्वा यद्यपरकायचा मह मिति ताशात जानौत तदा सहीतवन राजा बलादाप्य भक्ताच्छादना- दिकं यदि भत्ता न ददाति नदः तदर स्त्रिया माता पाह्यम् ॥ २५ इति स्वोधनलक्ष गाम ॥ २६ ॥ दि। तदेवत्यय । मम्प्रतिधक मणाय मुरातndirani ne ५. वयाचा विसर्ग दान । ग्रामति । पामी एहम तस्वमत यासाच दनादौथ । ककशनस्व. साधारणधनाधिकारिता यादीन सकाशात् माग स्वभर योग्याशमा ददाति यः । कांचन, ऋट के थिना भाट सम्बन्धिना सकाशात् स्व विभाग यासाछादनादिरूपम् भाददातर ट्रा रा सच तदसत् तत्र स्वमित्य न नै व गतायत्वादिति ॥ २४-२६ ।

·चतुर्थः अध्यायः ।
हितीय परिच्छेदः।
इदानी म्बोधनविभागोऽभिधीयते। तत्र मनुः ।
जनन्यां मस्थि लायान्तु मम मा सहोदराः ।
भजेर मात कं विक भगिन्यत्र सनाभयः ॥ १ ॥
(मनु ८।१८२।
इन्दा थवगो य उनल्यार्थकच कारण भ्राटभगिन्यो
रतन्तग्युक्त घोविभा प्रतिपादनात भगिन्यः सहोदराश्च
विभाजनित्ययम वास्य वचनम्याथः ॥ २ ॥
बृहस्पतिरवि चकारात् ममुच्चयमाह ।
म्बोधन तदयत्यानां दुहिता च तदंशिनी।
अप्रत्ता चेत्, ममूढा तु न लभन्माटकं धनम् ॥ ३ ॥
अपत्यपटं पत्रपरम् । तेषामप्रताभि हिटभिः सह
माधनविभागः। तथाच शसलिखितो।
ममं मर्व मोदऱ्या द्रव्यमहन्ति कुमार्यश्च ॥ ४ ॥
सर्व त्रैव प्रथमं पत्रापादानात् मर्वावस्थस्य पुत्रस्य मात
धनऽधिकारः चकारयुतिश्च मर्वत्रानुगता समुच्चयवाचिका ॥५॥
एतावताप्युद्ग्राहमलस्य देवलवचनं गलहस्तः । यथा,
सामान्यं पुत्र कन्यानां मृतायां स्त्रीधनं स्त्रियाम् ।
अप्रजायां हर्ता माता माता पितापि वा ॥ ६ ॥
इह पुत्रकन्ययोः साधारणं मातृधनमिति सुव्यक्त,
कंवलकुमार्य्याः सकलमातृधनाधिकारित्वे योतकधने विशेष
वचनं मन्वादौनामनर्थकं स्यात् सर्वत्राधिकाराविशेषात् ॥ ७ ॥

·दायभागः। - इदानी स्त्रीधननिरूपणानन्तर मित्यर्थः । सममिति । विंशीद्धारनिषेधाय। भगिन्योऽदत्ताः, सनामय', महादराः । पत्र वचने इन्दश्रुति म्ति ये ना वगत. साहित्य बलन भगिनीभावार्य गपदधिकारः स्यात. किन्तु क्रमेण व तयोरधिकार, क्रमश न पाठिक: किन्तु प्रथम भागिन्या: तती भातुरित्य वं रूप. मातुददि तरोऽभावे दुहित णा तदन्वय इत्यादि नारदादि चनेषु बलवतः, शाब्द क्रमम्य प्राभरिति केषाञ्चिन्मत तदपाक क्तमाह इन्दावणे पोति । तत्तुल्यार्थेति । चाय हन्द इत्यत इन्हसमानार्थता चकारस्य । पुत्र परमति । दुहितु. पृथगुपादानात. नपंस कस्य चाधिकागभावादिति भाव. सर्वावस्थस्यति । संस्कृतम्या मम्कृतस्य चत्यर्थ: । भव सहादरपदादा पादानात कन्याम त्वं दशकादौना नाधिकार, दहिवपक्ष या पञ्च माध शभारिता प्रधनवादति के चत एतावतापि उक क्रमण योगपद्या व गमनापि. उद्ग्राह नस्य उटग्राही वाद' म च च कारप्रति बलात न तयोविभाग माहिल्यावगमः व्रीहियवपाको चबादाविक भिन्न कालानयोरप्यक जातीयक्रियासम्बन्ध माविण तस्याशारतालान । अन्यथा पनाहितर त्यादी च कारतिबल न पत्नी दुहितीप युगपदधिकार पत्तिय २ प., तब मम्न म्य समर्थस्य, गल हस्तनिवार क इत्य यः । तरचनमाह यघात । अप्रजायामिति । प्रजा सन्ततिः। पुत्रदहित मपनी पत्रपौवदीहिवपालमपापाचप्रपोच रहितायः मित्यर्थः । सुत्र्य तामिति, सामान्य पदादिति शप केवल कुमाया इति. भातसत्त्वं पीत्यादि विष वचन बत्त्यमाणम् । १-- । - , ट यः पुनरवं समाधानं ब्रूत भ्रातभगिन्चोस्तु ल्यवज्जननी धनाधिकारित्वे समभाविधानं युक्तं, कंवलर्भागनौनां तद- भावे च केवल प्रातॄणां धनसम्बन्धे समं स्यादश्रुतत्वाहिशेष स्येति न्यायत एव ममत्व प्राप्तेरनर्थकं सममिति। म एवं वाच्यः भ्रातृभगिन्योरप्यधिकार समं स्यादिति न्यायात् समत्वप्राप्तेरविशेषादानर्थ क्यस्य तदवस्थत्वात्। किञ्च केवल मानधिकारपक्षेऽपि पितृधन इव, मातृधनेऽपि विंशो- द्वारादिप्रसक्तिनिवत कतया समपदस्य सार्थकत्वात् मनर्थकता। अतो वचनन्यायानभिज्ञः सर्वैः प्रारवज्ञेय एव किचिन इति ॥ ८॥ कथ.

·चतुर्थाध्यायः। नन भानगिन्योरधिकार भगिन्यपेचया धातुरभ्यर्हितत्वेन विशोद्दारप्रसक्ती निवर्तकतयैव समत्व विधानं मार्थ कमिति यदि तदा केवलभावधिकारपक्षेपि व मार्थ कमिति कथमनर्थकतेत्याह किचति । वचनान्यायेति । वचनं सामान्य चत कन्यानामिति, न्याय: किञ्चेत्यादिनीत युतिः ॥ ८ ॥ किन्ततादेव हेतोः पुत्रकुमारीदुहितोस्तुल्यवदधिकारः । एतयोश्चान्यतगभावेऽन्यतरस्य तदनं योरप्येतयोरभावे तु ऊढ़ाया दुहितुः पत्रवत्याः सम्भावितपत्रायाश्च तुल्योऽधिकारः म्वपुत्रहारेण पावणपिण्डटानमम्भवात् ॥ ८ ॥ अतण्व पूर्वोक्तदुहिनभावे दौहित्रस्यैव धनाधिकारः । दौहित्रोऽपि ह्यमनं सन्तारयति पौत्रवत् ( मनु ८।१३८ ) इति मनुवचनात् न तु बन्ध्याविधवाहित्रोः, स्वमत्तया खजन्य सत्तया च पावपि गड दानाभावात् । अतएव नारदः । पुत्राभावे च दुहिता तुल्यसन्तानदर्शनात् ॥ १० ॥ (नारद १३५०) पोत्रदौहित्रयोस्तु सद्भावे पौत्रस्यैवाधिकारः, पुत्रेण पा गौता दुहितुर्वाधात् बाधकपुत्रेण बाध्यदुहितृपुत्रबाधस्य न्याय्यत्वात् ॥ ११ ॥ उक्तानान्तु सर्वेषां दौहित्रपर्यन्तानामभावे बन्ध्याविध. वयोरपि मातृधनाधिकारिता, तयोरपि तत्प्रजात्वात् प्रजा- भावे चान्येषामधिकारात् ॥ १२ ॥ अन्य तरति। भावीरिव तुल्याधिकारादिति भावः । अढ़ाया इति । पुनर्वक्ष्यमाण यौत कधनवत् कन्याया प्रभाव वाग्दनायास्तदभावे अढ़ाया इति क्रमः प्रमाणाभावादिति भावः । पतएव पार्वणपिण्डदानार्दव । उप कारान्तरमपि ईतुमाई दौहित्रोऽपौति । खसत्तया साक्षात्, खजन्यसत्या म्व पुत्र डारण, चौहेतौ। यद्यपि पुत्रवतीनामपि स्वसत्तया पिण्ड दानाभाव: तथापि दृष्टान्नाथ तदुक्तिः। यत: स्वपुत्रहारेण तदुपकारतया दुहितणां धना- ·८२ दायभागः । । तत्र धिकारः अतएव नारदेन सन्तानदर्शनं दुहिताधिकारे हेततया निर्दिष्टमित्या अतएवति । पत्रणेति । एतेन यौत कधने दौहिवम्यादावधिकरः गचित पत्रम्य वाढाबाध्यत्वादिति बोध्यम्। दौहित्र पयंन्तानामिटि प्रपौवपयन्तीपलक्षण दौहिवानन्तर महीप कारकत्वेन तस्यैवाधिकारात । तयोरपीति एलेन पूर्व यत्तयोरनधिकारकथनं तदुक्त पय्यन्त सावि नेयम् । ८-१२ । यत्त दुहिटमात्राधिकारार्थ गौतमवचनं स्त्रीधनं दुहित- णामप्रत्तानामप्रतिष्ठितानाञ्च ( गोतम २८१२२ ) यच्च नार- दस्य मातुर्दहितरोऽभावे दुहितृणां तदन्वयः ( नारद १३।२ । यच्च कात्यायनस्य दुहितृणामभावे तु रिक्थं पुत्रंषु तद्भवेत् । यच्च याज्ञवल्कास्य मातुर्दहितर: शेषणात्ताभ्य ऋतऽन्वयः ( याज्ञवल्का २।११८ ) तानि पूर्वोक्त दवलादिवचनविरोधन योतकद्रव्यविषयाणि । अतएव मनुः । मातुश्च योतकं यत् स्यात् कुमारोभाग एव सः ॥ १३ ॥ ( मनु।१३१॥ योतकं परिणयनलब्ध युमिश्रण इति धातायुत इतिपद मिश्रतावचनं मिश्रता च स्त्री पुरुषारकशरोरता विवाहाच तद्भवति अस्थिभिरस्थोनि मांसमीमानि त्वचा त्वचमिति श्रुतः, अतो विवाह काले लब्ध योतकम् ॥ १४ ॥ अतएव वशिष्ठः। मातुः पारिणाय्यं स्त्रियो विभजेरन् । (वशिष्ठ १७।४०) पारिणाय्यं परिणयनलब्ध धनम् ॥ १५ ॥ योग पदाधिकारी केवल कन्याधिकारबाधक वचनविरोधं परिहन तह चना- न्याह यश्चिति । नन्वत्र विनिगमकाभावः दंवला दिवचनाना यौत कविषयत्वम पनन्तरीक्त गौतमादिवचनानाम् पयोतक विषयत्वमित्य स्यापि सम्भवात् पती मनुवचनै कमूलकत्वं विनिगमकमा पत एवेति। यत एव केवलयौतक एव प्रथमं कुमार्यधिकारः पतएव मनुना कुमार्याधिकारी यौतकपद मभिक्तिम ·चतुर्थाध्यायः । ८३ रति भावः। पस्थिभिरिति । कन्या स्थिभिवगम्थीन्येकतामान वन्तीत्यर्थः एव- मन्यवापि । यतो विवाहममयल चमेव यौतकम् अतोत्र वशिष्ठे नापि पारि. णाय्यपदमुकम् अन्यथा मुलान्तरकल्प नापत्तरित्याह अतएवेति । प्रतण्व पारिणाय्य पदमपि विवाह म मयलवपरमेव न तु कन्य तकप्रभृतिभिरुक्तं यत् परिक्तदादी क इति कादिरूपं पापिण्याय्य तत्परम् । तथात्वे श्रुतिभद कन्पना- पानात परिगा यशब्दस्य विनाहे दत्वाच्च ॥ १३ वाटः । यत्तु मनुवचनम् । स्त्रियान्तु यद्भवेदित्त पित्रा दत्त कथञ्चन । ब्राह्मणी तद्धरत् कन्या तदपत्यम्य वा भभेत् ॥ ( मन ट।१८८) अत्र पित्रा दत्तमिति विशेषणात विवाममयादन्यवापि यत् पिटदत्त तत् कन्याया भवेत्येतदशं ब्राह्मणोपटना:- यहा ब्राह्मणोपदम्य चानर्थक्यभयात् क्षत्रियादि- स्त्रोणामनपत्यानां पिटद धनं मपत्नौदहिता ब्राह्मणो कन्या हर्गत् न पुनरप्रजा स्वोधनं मत्तरितिवचनावकाश इति वचनार्थः । अन्यथा मकलवचनानाममामञ्जस्यं स्यात् ॥१६॥ न च वाच्य नारदादिभिहितुरभावे दुहितुः पुत्राणामेव धनाधिकारी दर्शितः प्रत्यासन्नदहिटपदेनैवान्वयपदस्यान्वया- दिति यतो दुहिटपदस्य जन्यविशेषपरत्वेन जनकाकाभित- त्वात् ॥ १०॥ न जन्यान्तरणान्वयपदोपात्तेन पुत्रणान्वयः सम्भवति ममत्वात्। न चाधिष्ठानलक्षणयान्वयो वाच्यः मानन्वयेनैव सर्वषां मुख्यत्वसम्भवात् मारपदान्वये च दुहिपदस्य मुख्यत्वस्वीकारात् ॥ १८ ॥ न च तदन्वय इति तच्छन्दोपात्ताया दुहितुरन्वययोग्यता ·दायभागः । . वाचा तच्छब्दस्यापि प्रकृतवाचितया दुहिटत्वरूपेणैवीप पादकत्वात् ॥ १८॥ किच्च याज्ञवल्कावचने दुहितर इति पदं प्रथमान्तं ताभ्य इति पदच्च पञ्चम्यन्तम् अन्वयपदेन षष्ठयन्तान्वययोग्येन नान्चीयते किन्तु व्यवहितमपि मातुरित्य वपदमन्वयि तदन मातुरन्वये निश्चिते नारदकात्यायनवाक्येऽपि मातुरेवान्वयो न्याय्यः अविरोधात् ॥ २० ॥ विवाहसमयादन्यवापीति. तथाच पिता दक यौत कमयौतकं वा लत मव कन्याया एवं त्यं तद्वोधनार्थ मत इचनं मातश्च यौतकं यत् स्यादिति पूर्व वचनन्त यौतकमामान्य कन्यामा बाधिकारार्थमिति नान्धत रवैयध्यमिति बोध्यम् । कन्याया एवंति । ए बकारण पुननिरास: । ब्राह्मणीपद स्यानु. बाद वे वयध्यमाशाह यति । न च ब्राहाणी कन्याया अधिकारावगमात मंत्रीपदं ब्राह्मणी परमस्तु वियादिपरत्वं कन्यापद स्यामुख्य तापत्तरित वाच्यम् अनढत्व नैव कन्यापदम्य सपनो कन्या बोध क त या प्रमुख्यत्व प्रसतं तदपेयांव कन्यापदम्य शक्त' । पानर्थाभयादिति । न च पानर्थक्य भयात् परिसह वास्तु तथाच ब्राह्मणी एव हरेत् नान्वति परिमाया वत्रियाद. पित्र दत्त यौत के मत्यापि कन्याया पुवाणामवाधिकार इति वाच्यं म्वार्थ हान्यादिदोष वयापत्त तदपेच या कन्यापदस्य जहतस्वार्थलक्षण या सपबौ कन्यापरत्वम्यैव न्याय्यत्व दिति । ब्राह्मणी पदमुनमजातिमानपर तेन वैनाया अपि तथाविधाया पिटदम धनं क्षत्रिया ग्रहीयादित मिताक्षराव्याख्यानं, तत् प्रमाणाभावा. दपेषणीयमिति । अन्यति । पूर्वाव्याख्याने इत्यर्थः । सकल वचनानामिति । पिवदत्त साधारणायात कधनसामान्य कन्या पुवयीस्तुल्य बदधिकारबोधकवचन नामित्यर्थः । नारदादिवाक्ये पन्वयपदं सबिहितत्वात् दुहवीय दौहित. परं, तथाच सत्यपि पुर्व दुविभावे दौहिवस्य व यौत कधनाधिकार दति केषान्तिनम तमपाकत्तमाह न च वाच्यमिति । नन्धविशर्षति । विशेष. स्त्रीरूप. मनकाकाहितत्वात् जनकमावाकाशितत्वात् जन्यतयोपस्थि निराकाद्धि तत्वा. दिति यावत् । अन्यान्तरेण जन्यतयोपस्थितेन । तथोपस्थितिं समर्थर्यात अन्वयपदोपनिनेति । पूर्वासत्त्व पूर्वसत्त्वविशिष्ट सत्वरुपयो: माध्यत्व साधनत्व या- विरोधेन एकखिन धर्मिखेकदा तदुभयवीधासम्भवादिति भावः ।

·चतुर्थाध्यायः ।
८५
तथाच
एक
न्यापि दहिवनय निराकाजत्व माह ममत्वादिति। हयोरेव नमकमात.
मा काङ्गतया तलालादित्यर्थः । अभिष्टनिति। जन्यत्वांशमपहाय दुहिट पदम्य
स्त्रीत्व न, कान्व य पदम्य च पवन रूपेण लक्षण ये न्य ग्रः। अन्वयो वाच्य इति ।
जन्य त्वं नानपस्थिला परम्प निराकानवविरहादिति भावः । मर्वषामिति ।
दहित पदान्त्र सपद का यायनीक पत्रदानामि न्यथः । मग्य चम्वीकारादिति । तथाच
मातमन्वयार्थ मुलान्य दहिवपदम्य अन्वयपदार्थान्वयार्थ न पुनललणा, युग-
पवत्तिहर्यावरीघादिति भान । तकदीपात्ताया इति । तदा बुद्धिस्थत्व -
नेवीपस्थितामा इत्यर्थ । दहित त्वरूपति ।
तदादविशेषरूपेगोव
बोधक त्वं न बडिम्थ तमामान्य नति निगका इत्वं तदवमिति भाव ।
पदार्थ म्य मातुरियन नान्वये तत्पद वंयध्यं न च तत्पदीपस्थिताया एव मातुर-
वयो वायः मातुविशाषण व ना प्रधानत या नदा, परामर्षाभावात् तदादौना
व पीस परामषम्यानमगि कत्वात, सघाच प्रधानोभन दुहितुरेव परामटाया अन्वये-
नान्वयो वाय, न च जन्यत्व नीपस्थिताया दुहितुर्जनकत्वान्वय विरोध',
नरुपित जन्यजनक तयार व कस्मिन धमिरिण विगंधन भानानभ्युपगमात् इह त
मात्र पक्ष या जन्य त्वम, अन्वयपदाथापचया जनकत्वं दहिवरित निस्पकर्भ दात,
अतएव दहितश्चैव व पत्रा दौहित्रा में प्रकौत्ति ता इत्यादिवचनेषु दुहित.
पता इति मङ्गसते, इन्य चाव दहिवन्वये नियति तर्दक शुतिमल तय, यव
सत्यद नास्ति तत्रापि वचन दहिवन्वय पन वाय इत्यत पाह किचति ।
"कान्दति। पठान्तमपक्ष्य पाठान्तविपारणामन नान्द यो गौरवादिति भाव. ।
विगंधादिति । एक तिमन्नत्य विधादित्य यं ।। १६
किच्च सत्वगर्जषु तहामो ह्यर्थो भवतीति बौधायन-
वचनानुसारेणानन्तर्याच्च अङ्गजस्य पुत्रस्याधिकारी न्याय्यो
नानङ्गजस्य व्यवहितौहित्रस्याधिकारः ॥ २१ ॥
ततश्च परिण यनलब्धस्त्रीधनं दुहितुरीव न पुत्राणां तत्रैव
च क्रमार्थ गौतमवचनं स्त्रोधनं दुहितृणामप्रत्तानामप्रति-
ष्ठितानाञ्च ॥ २२ ॥
प्रथममप्रत्तानां, तदभावे प्रत्तानां, तदभावे च समूढ़ानां,
स्त्रीधनं दुहितृणामिति सामान्यत: प्राप्तत्वात् अप्रत्ताना-
मित्यादेस्तु क्रमार्थत्वेनोपसंहारार्थत्वात् ॥ २३ ॥

·दायभागः। तथाच याज्ञवल्करः । अप्रजा स्त्रीधनं भर्त्ताह्मादिषु चतुर्वपि । दुहितृणां प्रसूता चेच्छेषेषु पिटगामि तत् ॥ २४ ॥ (यान्नवल्का २११४६ ) ब्राह्मादिषु विवाहेषु यनश्चम् अध्यग्निधनं स्त्रियाः तत्तस्यां मतायां प्रथमं दुहितृणामेव तत्रापि प्रथम कन्यायास्तदभाव प्रत्तायास्त दभावे परिणीतायाः, सर्वदुहितभावे च पुत्र म्याधि कारः, अप्रजः स्त्रीधने भनरधिकारात् ॥ २५ ॥ वृहस्पतिना तु अप्रत्तापदेन अप्रत्ताद्यभावे ममुदाय अप्यधिकारः मूचितः ॥ २६ ॥ - ननु तथापि नारदवचन मातुरन्दर्य तत्य दवै यध्या पातात वर यान का वचन घान्तविपरिणामन हिरवान्वयाऽ न्याय्य इत्यत पाह किवात नौधायनस्य सहोचक न्यन याज्ञवल्ककषान्तविपरिणाम नायक यन नपद स्यानुषन प्रयामनिगमार्थम् अनुवाद एव न्याय्य इति भ! यातक भन सर्वावस्थ दहितणामव तदभाव पुत्रम्य इत्यापम हति ततशत १. . णमिति, दहिनार मन्यामिति शए । तव दुहिवधि का प्र. 1) कमारोणा वाग्दत्तानामृ ढानाञ्च क्रमणाधिकारथिम प्रघमामान अधाग्दत्ता, प्रत्ता वाग्दता। चकारलभ्याघमाह समदानामिति नयम पद वा प्रत्तादीनामधिकारस्य वचनार्थत्व सम्भवात कथं कम क प न त्यत अा. दहणानिमोति । कमाथ त्वन कामकाधिकारित्व न य मामान्य प्रासाधिकार नपस हारी बांधतापाथ व त्त्वात तत प्रयोज नववादित्य थ : उपस हाथों यस्य कि बहुव्रीहिणा उतार्थ लाभात । उपस हारसमर्थत्वादिति पार्ट सम्ब गय प्रया जन यस्यति पूर्वोक्त एवार्थः । तथाच प्रथम कुमार्यास्त दभाव वाग्दत्तायः सगोवत्वन तस्या जटापक्षया बलवत्त्वात् तदभाव समृढाया. तत्रापि पुचवतो सम्भावित पुवधीः तदभावऽन्यस्या इति क्रमः । न च चकारथुतेरप्रत्ताटोन युगपटधिकारी रखाकरसम्मती युक्त इति वाच्यं, मातुश्च योतक यत स्यात कमारौभाग एव स इति मनुवचने निरपेचकुमारीभाग श्रवणात् नकार- अवमान कुमारीमावाधिकारावगमात् तत्तुल्योपकाराभाव न्यायविरीधाम ।

·चतुर्थाध्यायः । 'दति भाव *मानी न प्राभियां जब का वचनादपीन्याह तथति । ब्रामादिषु चतुर्ष ब्राह्मण ह पक्षम विनाष भर्त, गण मरादिषु पिटगामि प्रसूता चेत् तदा दहित णामर्थात् सर्वत्रत्ययः । प्रथम कन्याया इति पूर्वोक्त वचनै कमृतत्वा- न चात्र हित पदं दौहित्री परम अन्यथा मातुर्दहितरः शेष- मन्यनेन पौनकत्या पत्तरिति मिताक्षरीत युक्तमिति वाच्यं मातुर्दहितर इन्य म्याध्यनिविषयत्वेनी पसंहारकतया तदति रितपरिणयनलम्धविषयतया नम्या पुनरुतत्वात्। तस्य ऋणावशिष्टरूपविशेषायानन्तरमन्वयाक्षिकाप धमार्थकत्वात, सहचनं कनाधिका गार्थम् इदन्त समुदाधिकारार्थमित्य पुनरुक- गिति केचित तदमत उभयतेत्र दुहित पदमात्र पतेरविशेषादुभयाधिकार के 5 मिढेरपरत चन नै यर्थम्य दश्य रिहारत्वात् । दहितगामवेति । नत्व यौतक- धनवत् प्रवदुहितारित्यथ । ननु वचन बलात् दहिवभाव एव भधिकार पप्रः क धमन्तरापुत्रस्याधिकार इत्यत आह पाना स्त्रीधन इति। ननु गौतम- चनात यौतकभने समदा पथ्य न्त एक हल गए। माधकाची स्तु अयौत के न धनं तदपत्याना हिता च तदशनी अप्रत्ताचेत् समूढा तु न भन्मारक नमिति वह स्पन्य ते न म मदानां भवादिसावधिकारः स्यादित्याशङ्काया तह चन स्य बाविवचनन तत्र समृढाधिकार प्रमाण माइ हस्पतिनति । अप्रत्तापह- अप्रत्तापद न दहि विशेषणा पर समृदापिंधने व दातर प्रत्तत्व लाभात किन्न अप्रत्ता चे दादस्ति तदा म मुढा न लभांद त्य वाम तथा चामत्ताभाव समृढाधिकारी वहस्पतिना प्रतिपादित इति । दहितधिकारिताया पुत्र समत्वात अप्रत्ताभाव प्रतिपादिते अर्थात् पुवाभावोऽपि प्रतिपादित इत्य त दलाम भत्ता द्यभाव । इति -- 7 नात। अवाय अप्रत्ताया न च योतकमात्रधनाभिप्रायेण नेदं वचनं किन्तु ब्राह्मादिविवाहन विवाहिताया यद् यावदनं यौतकमयौतकं वा तदभिप्रायेणेति वाय बन्धुदत्तमितिवचनस्य ( याज्ञवल्का २११४५ ) निविषयतापत्तः मनुविरोधाच्च । यदाह ब्राह्मदेवार्षगान्धर्व प्राजापत्येषु यद्दनम् । अप्रजायामतीतायां भर्तुरेव तदिश्यते ॥ यत्त्वस्याः स्याहनं दत्त विवाहेष्वासुरादिषु ।

·दायभागः। अतीतायामग्रजायां मातापित्रीस्तदियते ॥ ( मन ८।१८४-१८0 अस्याः स्याहत्तमिति पराचीनं पूर्वत्रानुषज्यतं तेन विवाहेषु यद्दनं दत्तमिति सम्बन्धात् वैवाहिकधनसात्रप्रती ते नं यावदनविषयम् ॥ २७॥ तथा यमः। आसुरादिषु यद्रव्यं विवाहेषु प्रदीयते । विवाहक्रियायां पूर्वापरीभृतायां यहव्यं प्रदीयत डान योतकधनमानगोचरत्वमेव प्रतीयते ॥ २८ ॥ न च विवाहात् पूर्व परतो वा स्त्रिया लब्धस्याप्रज म्वोधनस्य गतेरश्रयमाणत्वात् ब्राह्मादिपदं स्त्रीपरमिति वाच्य पूर्वापरलब्धस्य विस्त रेग गर्व क्ष्यमाणत्वात् ॥ २८ ॥ तध . ब्राह्मादिविवाहेन भाय्य व प्रासावा यावइनगीचर मंत्र वचनामति मिता रोक्कमपाकत माशइते न चति। नंदं वचनमिति । अपज स्त्रीधन भक्त गति याज्ञवल्कावधनमित्यर्थ. । बन्ध दत्तमितिवचनस्वति . बन्धुदत्त शाल्कमन्वाधिवकमेव च । अप्रजावामतीताया बान्धवास्त दवाम युरिति वक्ष्य माग बान्धवपदोपात्तमाधिकारबोधकवचनस्यत्ययः । निविषयति । तत्रायन न वच नेन भवन्मते भर्वधिकारसिद्धरित्याशय । गिधादस्यात्म गव चन बन्धुदत्त शुन्छ तरविवाहपूर्व समयलम्वविवाहोत्तरतादिदत्तविषयत्वमा भवत्यत पार भनु विरोधाचति । अनुषज्यत इति । न त प्राजापत्यषु इत्य नन्तर भाव्यात्त भामाया इत्यध्याहारीनुषङ्गापेच्या तस्स गुरुत्वादिति भावः : एवञ्चैत दक बाक्यतया याज्ञवल्कावचनेऽपि दत्तमित्यस्यै वाध्याहारी युती न तु भार्यात प्राप्ताया इत्य स्पेति भावः । न वावद्धनविषयवमिति । बौतकतरधन भत्त सत्त्वेऽपि भावाधिकारस्य वक्ष्यमानत्वादिति भावः । विवाक्रियायामिति । पूर्वापरीभूतायां इद्धिश्राद्धावधिमापदौनमनपर्यन्तायामित्यर्थः । २७-२९ ·चतुर्थः अध्यायः । तृतीय परिच्छेदः। मम्प्रति अग्रज स्त्रीधनाधिकारिणः कथ्यन्ते ॥१॥ तत्र याज्ञवल्काः। अप्रजास्त्रीधनं भर्नामादिषु चतुर्वपि ॥ २ ॥ ( याज्ञवल्का २१४६) ब्राह्म आदिर्येषां चतुणां तं दैवार्ष प्राजापत्यगान्धर्वाश्य- त्वारो ब्राह्मण मह पञ्च भवन्ति। ब्राह्मदैवार्षगान्धर्वप्राजा- पत्येष्विति ( मन ८।१८६ ) मनुना पञ्चानामुक्त त्वात् तंषु विवाहेषु वन मानेषु य हनं स्त्रिया लय तदप्रजायामतीताया भत्त व भवतीति। प्रजा मन्ततिः ॥ ३ ॥ न पुनर्बाह्मादिना परिणौताया यत् यावदनं विवाहात् पृवं परती वा तया लब्ध तत् सर्व भर्तरिति व्याख्यानं युक्तं ब्राह्मादिति कालार्थत्वात् निर्देपास्य ब्राह्मादिपदानां स्वीपरत्वे एकत्वेन षष्ठया च निर्देशः स्यात् यत्त्वस्या: स्यादिति स्त्रिया एकत्वेन षष्ठया च निर्दिष्टत्वात्। विवाहकाले लक्षणायाच्च वत्त मानसम्बन्धेन लक्षणा स्यात स्त्रीपरत्वे चातिक्रान्तविवाहक्रियासम्बन्धेन लक्षणा जघन्या मा चायुक्ता, न च विवाहित स्त्रीवाचकत्वं ब्राह्मादिपदानां तत्त- लक्षणांव वाहपरत्वेन मन्वादिभिर्निर्दिष्टत्वात्। तदाह मनः । अष्टाविमान् समासेन स्त्रीविवाहान्निबोधतेत्युपक्रम्य ब्रायो देवस्तथैवार्षः प्राजापत्यस्तथासुर इत्यादि। (मनु श२१) ·20 दायभागः। तथा नारदः। अष्टो विवाहा वर्णानां मंस्कारार्थ प्रकीर्तिताः । ब्राह्मस्तु प्रथमस्तेषामित्यादि ॥ ( नारद १२।३८ ) तथा विषणुः । अष्टो विवाहा भवन्ति ब्राह्मो देव इत्यादि ॥ ४ ॥ ( विषणु २४११८ । अतो विवाहकाललवस्त्रोधनविषयं ब्राह्मादिवतन मिति विश्वरूपातमादरणीयम् ॥ ५ ॥ घ दृषणान्तरमाह विवाहका लगायामिति वत माननम्बम्मनात बतमान: कोलम्सव विवाहम सम्बनीधि कर गाल त ,पण लक्षण स्यादित्ययं । अतिकालति। प्रतिकानना या विवाह किया तत्सम्बदन तजन्य सम्कावन्वरूपर। नवनि। विवाहाधिकरण काल तापक्षया तर संस्कार वत्त्वन्य लत्यता व कटकार, गरुवादित भाव । उपलक्ष रहा चैतन की परत लक्षणा नहटा स्त्रोपरत्व पनर । निको ताम् तद्वनस्य तदानस्य चाकार आधी, पौतिव्यम् । काचत्त पाता। तात अतोन इत्य जातो तत्व ह वत्त मानलम मालागाल तयाच वनमान का ललन पंचयातालविवाह काय सम्बन्धन लगाया विम प्रतियोनिदरपाधिक पद! शाशन गौरवादिति म. इत्याह । न हादिपटाना मा लक्षणा मम हमान दयाह नचात । स्त्रोवाच बामात । दागदपद वन नियत पलिङ्ग त्वमपा मित्याशय । --५ आसुरादिविवाहसमयलब्धन्तु स्त्रीधनं जीवत्वपि भत्तरि माता यहोयान. तदभावे पिता, मातापित्रीस्तदिष्यत इत्यत्र क्रमावगतः युगपदधिकार पित्रारित्यं वाभिदध्यात कन्याधनं च मातुरमावे पितुरधिकारश्रवणात् अत्रापि तथात्वस्यवोचितत्वात् ॥ ६ ॥ तथा वोधायनः। रिकथं मृतायाः कन्याया रहीषुः सोदरा: स्वयम् ।

·चतुर्थाध्यायः। ८१ तदभावे भवेन्मातुस्तदभावे भवेत् पितुः ॥ ७ ॥ तदनेन कन्याधनं व्याख्यातम् ॥ ८॥ न च कन्याधन यात्रापि प्रथम भावधिकारः स्यादिति वाच्य वचनाभावात् मातापित्रोरेवाधिकारश्रुतेः ॥ ८ ॥ माता मही यादिति शषि पितगामि तदिति याज्ञवल्का वचने पत्रपद कशा द्रष्टव्ययपि वनसम्बसस्य प्रत्यक पनि ममा मत्वन साहित्या - मम्भव छाप पाणिभ्यान्न पमंग, मादानव दन्दचन्नात महत्व प्रतीतो युगपड़नाधिकान एव प्रती यत तथापि पिता रिव्य नेनापि तथा यमिदमातापितोरिति यत् क्रमा. धान तन्मातरभाव पितुति कमिकाथ भवेन्याइ यग पदिति। पितारिति । म चरित पिट पदम्य जनकलन नन्त माया गपदभापस्थितिम मावादिति भाव.. ननु ल क्षगाया प्रमागाभा वात् अत्रापि प्रातिपदिकपिटपदात् प्रथम जनकत्वम्ब पम्त्वं नोपस्थिती पणात डिवचनी पनी तदित्वान्व यानुपपत्त्य वैकशन कन्य नया मा तपस्थितिगिति कमाभिधानमम्त्य व अतएव पितरौ भ्रातरस्त यात यावन्का वचन अन येव रो त्या पित क मा बगम वक्ष्यतीति चन्मय मितरी भातरमार्थत्यत्र तदभाव मातारात स्फ टकमकाधिकारबीचकवि चावचनदर्शनात जनकपुस्य व पिचपदस्य नयम - घायले अनन्तरच दिवचन बल ने कशषक न्य या मातरुपस्थित एक क्रमाधिकारः इह तु तथाविधवि वधविशेषवचनाभावात इन्द बन्न नभ्या विशेष परित्याग हत्वभावात् हन्तव मातापितारित्युक्तावपि कमि- काधिकार बांध कतथाविधवचनान्तराभावात् वाक्या व गत युगपदधिकार एप कुता न स्यात् अतएव शषषु पिगामि तदित्य कशर्षण युगपदधिकार एव याज व कावचनेनीत इत्यत आह कन्धाधन इति । अवापोति। तथाच हन्दा दक पाहा साहित्यावगमी न धनसम्बन्धापक्षया तस्य प्रत्येक परिसमाप्तत्वात किन्वभिधानापक्षया युगपज्ज्ञानं श्राद्धानि पीड़ा इतिवत् क्रमिकयौरीप सम्भवतीति किमधिकार क्रमण युगपरेत्या का सायामक दृष्ट न्यायात् कन्याधनवत् तथाविधाढाधनाप कमवाधिकार, कल्पात इति भावः । तदनेनेति ननिरूपण प्रकरणान्तरं पन': करणीयमति भावः । वाम्दत्ता मरणे तु वरदत्तावाशष्ट वग ग्टह्नो यात् । तथा याज्ञवल्क्यः । दत्त्वा कन्यां हरन दण्डया व्य५ दद्याच सादरम्। मृताया सर्वमादद्यात् परिशीव्याभयव्ययमिति । तथा चाहतीत्य नुवृत्ती शखः । खच शुलकं वीढति । वाग्दानकाले यद येन दत्त तत् तेनैव ग्राध्यमिति सम्प्रदायः। अवापि यौनक धन पि। ननु ·८२ दायभागः। वचनाभावेऽपि एकत्रदृष्ट न्यायादव तथा स्यात् अत पाह मातापितोरवेति । एव कारण भात व्यवच्छेदः तथाचाने नैव तदधिकाराकाहानिहत्तेर्न न्यायावसर इति भावः ॥६-६ ॥ यत् पुनः परिणयानन्तरं पिटमाटभर्तृकुलात् स्त्रिया नब्ध धनं तद्भातृणामेव। तदाह याज्ञवल्काः । बन्धुदत्त तथा शुल्कमन्वाधेियकमेव च । अप्रजायामतीतायां बान्धवास्त दवाप्नुयुः ॥ १० ॥ ( याज्ञवल्का २११४५ ) बन्धुदत्तमिति मातापिटभ्यां यहत्तम् अतएव तत्पुत्राश्च भ्रातरो बान्धवाः ॥ ११ ॥ तदाह वृद्धकात्यायनः । पितृभ्याञ्चव यद्दत्त' दुहितुः स्थावरं धनम् । अप्रजायामतीतायां भ्राटगामि तु सर्वदा ॥ अप्रजस्त्वमानिमित्तत्वेन चातुरधिकारावगतः ॥ १२ ॥ मर्वदापदेन ब्राह्मादिपैशाचान्तविवाहिताया अप्रजसो धनं घाटगायव भवतीति विश्वरूपोतमादरणीयम् ॥ १३ ॥ स्थावरपदाद्दण्डापूपन्यायादिवापरस्य धनस्य सिदिः ॥१४॥ बन्धुदत्तपदन कन्यादशायां यत् पिटभ्यां दत्त तदुच्यत विवाहात् परतो लब्धधनस्यान्वाधयपदनोपात्तत्वात् विवाह कालोने च भतः पित्रोर्वाधिकारात् ॥ १५ ॥ पिटमाटभत कुलादिति । अन्वाधयपदार्थ उक्तः । भ्रातृणामवेति । पुनर्भत्तः पित्रीत्यर्थः । वचनक्रमानुगेधात् प्रथमं बन्धुदत्तमिति व्याचष्ट बन्न दसमिति। कन्यादशायामित्यनुपदमेव वक्ष्यति अतएव वक्ष्यमाख वचनै क वाक्यतया पित्रीबन्धुपदार्थत्वादेव भ्रातरो बान्धवा इति बधीरपत्यानौति योगादिति भावः । बन्धुपदबान्धवपदयोरतार्थत्वे प्रमाणमा तदाईति ।

·चतुर्थाध्यायः । अजम्व मानिमित्तत्वेनेति । अतः कन्या या अपि पपजस्वाविशेषात् तविषय- तमसतमिति बन्घटत्तपदेनेत्यादिवत्यमाग गन्य मङ्गतिरिति । अती राक्षमा कामवादित्यादि वन्य मागा पक्ष नगमापट म्भ क माह मदति ॥ १०- तदुक्त न्तु लव अन्वाधयमाह कात्यायनः । विवाहात् परतो यत्त, लब्ध भत्तू कुलात् स्त्रिया। अन्वाधयं बन्धुकुलात्तथा ॥ १६ ॥ भत्तु कुलात् श्वशुगटेः, बन्धुकुलात् पितृमातृकुलात् ॥१७॥ तथापरमाह ऊड लब्धन्तु यत् किञ्चित् संस्कारात् प्रोतित: स्त्रिया। भत्तः मकाशात् पित्रोर्वा अन्वाधेयन्तु तद भृगुः ॥ १८॥ शुल्कमाह। गृहीपम्कग्वाह्यानां दोह्याभरण कर्मिणाम् । मुन्यं न श्चन्तु यत् किंञ्चित् शुल्कं तत परिकीर्तितम् ॥१८॥ गृहादिकमिभिः शिल्पिभिस्तकमकरणाय भादि प्रेरणाथं स्त्रियै यदुत्कोचदानं तत् शुल्क तदेव मूल्यं प्रवृत्त्यथ त्वात् ॥ २० ॥ व्यामाता वा यथा । यदा न भत्त रहे शुल्क तत् परिकीर्तितम् ॥ २१ ॥ भर्तृ यहगमनार्थमुत्कोचादि यहत्त तच्च ब्राह्मादिष्व- विशिष्ट तदेवमादिकमप्रजःस्त्रीधनं भ्रातरो एह्रौयुः ॥ २२ ॥ न पुनरासुरादिषु विवाहेषु यत् कन्याभ्यः शुल्कदानं तदभिप्रायम् आसुरमात्रगोचरत्वात् तच्छुल्कस्य । यथोक्त याज्ञवल्कान, आसुरो द्रविणादानाहान्धर्वः समयान्मिथः राक्षसो युद्धहरणात् पैशाचः कन्यकाच्छलात् ॥ २३ ॥ (याज्ञवल्का श६१)

·दायभागः।
प्रागुनमप्यन्वाधेयस्यातिव्यवहितत्वात उपस्थितिमौकर्यार्थ पनराह अन्या-
धयमाहति । भृगुमर्हति शेष. । ग्टहापबति ।
उपम्करः कटक कराहल
हागांद.। पादीति केचित् । यास्य वली वददि । गृहादिकमिभि-
गिति ।
महादिकर्मिभिः शिल्पिभिर्य ग्रहादिशिल्प करणं तन्निमित्तशिल्धि-
स्पादिप्रेरणार्थ मित्यर्थः । न च स्वयमेव स्त्रि या ग्रहादिशिल्पन यन्मूल्य
नब तत् कथन व्याख्यात मिति वाच्य तस्य प्राप्त शिन्दैस्तु यहित प्रीत्या चैत्र
यदन्यतः । भक्त : वाम्य भवत व शाषन्तु स्त्रीधनं मम तमित्यनेन स्त्रीधनवनिरासात
तत्र भारिवाधिकारात् बन्धुदत्तमिति वचनस्य च प्रकरणात् स्त्रीधनविषयत्वादिट
न्यथा
व्याख्यातं भर्वादिप्रेरणामिति उत्कीच: कध शुलकं मूल्यस्दैव
पालकत्वादत प्राह तवति । व्यासीत वेति ! वा समय । तच्चति । एतेन
बच्चमाणामरादिविवाहप्राप्त न क परत्वाभातीऽस्य मृचित.। चाईऋरादिपुर मक़त
प्राचीन मत दृषर्यात न पुनरिति । श्रामग्मावति। तथाचामुरादीत्यादिना
सपैशाच ग्रहण मनङ्गमित भाय । भामुरमात जनक नंतर योरिट का
प्रमागमाह यथामिति । १६ --१३ ।
---
-
अतो राक्षमादी शुल्काभावात् शुल्कमाहचर्यणासुगदि.
प्वं व य इनं तन्मात्रस्य भ्रातृगामित्वाभिधानं यम्। तथा
तस्य स्त्रीधनत्वाभावाच्च पिनादिगृहौतधनस्य च शुल्कत्वन
कीर्तनात्। तथा मनुः ।
न कन्यायाः पिता विहान् ग्रहीयाच्छुल्कमण्वपि ।
रहन् हि शुल्क लोभन स्यान्नरोऽपत्यविक्रयो।
।
( मनु ३१५१ )
पितत्युपलक्षणं तेन भानादिरपि धनं रहून् शुल्कग्राही
तन पिनादिग्रहीतमेव परं शुल्क भवतीत्युक्तम् ॥ २४ ॥
प्रतो यदुक्तम् भासुर एव शुल्करूपस्त्रीधनसम्भवात्
तदेकवाक्योपात्तयोबन्धुदत्तान्वाधेययोरप्यासुरविवाहगोचग्यो-
रेव चातुरधिकार इति निरस्तम् ॥ २५ ॥

·चतुर्थाध्यायः । २५ किन्तुक्त शुल्करूपस्त्रीधनस्य सर्वविवाहेष्वेव सम्भवात् सर्व- वैव भ्रात्रधिकारो वाक्यात् विशेषानवगमात् ॥ २६ ॥ तथा गौतमवचनमपि कात्यायनवचनसमानार्थम् । यथा भगिनोशुल्कं मोदUणामूर्ख मातुः पितुश्च पूर्व चैके ॥ २७ ॥ ( गोतम २८२३) अस्याः प्रथमं मोटव्यांगां तेषां पुनरभाव मातुः तदभावे प्रितुः पूर्वञ्चक इति परमतम् ॥ २८ ॥ गन्न कसा इचश्यांदामगदितिष यइन्ध दत्तादिघनं तदेव भालगामौति यन कांश दक तदपि दधाति अत इति । साक्षसादाविन्यादिना पैशाचपरिग्रह: रथाच त यी' शल काभावान् त माहचर्य नभयसम्बन्धिधनस्य भातगामि वाभिधानममङ्गया हयामच थ । अयादिपदमपहाय पामर एवेति वक व्य -- सत्यत पाह तथति। उपन्त क्षणमिति । कन्यादातमात्रीपलक्षणमित्यर्थः । पन क मा हच योदिति य दत तम्य गाक्ष नादावाटिपटनाय शुन्न काभावदीर्षण रयत का अवना पनगमरमावोय बन्द त्तादिधनं गुल कमाहचर्यात् भ्रात गामोति मतं निरस्यति अत इति । यतः शुल्लक कन्यादातरीव न कन्याया अत इत्यय । किन्त कति । हापम्कर इत्यादिना यदान तुमित्यादिना चीकन्यथ' पप गन्न कपरिभाषाया अप्य तद व प्रयोजनं प्रयोजनान्तरस्यादृष्टत्वात् इत्यपि जा चम्। वाक्यादिति । सामान्यत एव बक्षदत्तमित्यादिवाक्यादित्यर्थ: । विशेषा- 9वणात प्रामुरादिविषा यवणात् । कात्यायनममा नामिति । पितृभ्याञ्चैव यनांमत्यादि कात्यायनम मानामित्यर्थः । गौतमवचन माह भगिनौ शत्न क. मिति । अत्र गल कपर्दन पारिभाषिक गन्न कम्यैव ग्रहण शास्त्रीयपरिभाषाया अन्तर गत्वन शीघ्रीपस्थिति कत्वात् नतु मल्य रूपयति भावः । परममिति । मोदरानन्तरं पितुः, तदनन्तरं मातुरिति, परममित्य थः ॥ २४ - २८ ।। अतः प्रथम मोदराणां तदभावे मातुः मातुरभावे पितुः एषां पुनरभाव तदनं भत्तः । यथा कात्यायन: । बन्धुदत्तन्तु बन्धूनामभावे भर्तृगामि तत् ॥ २८ ॥ बन्धनामभाव इत्यनेन चातुरभाव इत्यपि सूचितं चातुर.

·दायभागः। भावे पित्रोरधिकारात् टण्डापूपन्यायात् तत्मि: ॥ ३० ॥ भत्त पर्यन्ताभावे पुनरिदमुच्यते । यदाह वृहस्पतिः । मातुःस्वमा मातुलानी पिव्यस्त्री पिटस्वमा। श्वश्रु: पूर्वजपत्नौ च मातुल्याः प्रकीर्तिताः ॥ यदासामोरमो न स्यात् सुतो दौहित्र एव वा। तत्सुतो वा धनं तामां स्वनौयाद्याः समाप्नुयुः ॥३१॥ औरसपदेन पुत्र कन्ययोरुपादानं तयोः सर्वापवादकत्वात् मतपदेन च सपत्नीपुत्रस्य । मर्वामामेकपत्नीनामका चेत् पुत्रिणी भवेत् । मर्वास्तास्ते न पुत्रेण प्राह पुत्रवतीमनुरितिस्मृतः ॥ ( मनु ८।३८१ ) न तु सुतपदमौरसविशेषण वैयर्थ्यात्, सपत्नीपुत्र सद्भावेऽपि म्बसोयाधिकारापर्तश्च ॥ ३२ ॥ औरसपुत्वकन्ययोः मपत्नोपुत्रस्य चाभावे दौहित्रस्याधि. कारिता ॥ ३३॥ तत्सुत इति तच्छब्देन स्वपुत्रमपत्नीपुत्रयोरुपादानं तेन तत्पुत्रयोरधिकारो न तु दौहित्र पुत्रस्यापि तस्य पिण्ड दान वहिर्भावात् ॥ ३४ ॥ E म्व मतमुपसहरति अत. प्रघममिति । तया ।समातपितणाम् । वन्धुदत्त माता पितृदनम्। भातुरभाव इति । धातुरभाव एव पिवीरधिकारात् तयी रभाव भर्वधिकार प्रतिपादिते भावभाव तदधिकारस्य दण्डापूपन्यासिद्धत्वा- दिति भावः । पौरसपदने ति । विशेषपीभूतलिङ्गपरित्यागेन कन्यापक्रयाई वारंव प्रत्यर्थत्वादिति भावः । विशेषणीभूतलिङ्ग परित्याग हेतुमाह तयारिति । तपाच लिङ्गस्य विवक्षणे प्रवानन्तरकन्याधिकारविधिविरीध: स्यादिति माव: । रानच्च दभिमादरप्युपलचपम्। सपनौवस्येति । तनगिन्या अपौति बोध्यं ·चतुर्थाध्यायः । ८७ - ८ 'वस्व स्थाविवक्षितत्वात तम्या पपि स्वमुबहारण तहबादिपुरुषवयपिख दातृत्वा. 'दति । मपनौपवम्वाभावे दौहितस्याधिकारितेत्य युक्तमेतत्, दौशिवखोपदिष्ट मजावेन म्वभोग्यमत्त पिगड दाहत्व न च प्रागधिकार स्यैवाचितत्वात् बभ्याविर हितमत्वऽपि प्रागदौहित्राभिकार स्योक्तत्वात अवौरसपुत्र कन्धयोरित्यविशषित कन्या पदात्तदभावे दौहित म्याधिकार इति म्वोक्तविरोधाच्च । तबमात् सपबीपुत्र उभा विधवादहितको प्रारी व यकी दौहित्राधिकार इति बोध्यम् पतएव तत् सत वापि पाठकमी न गाय, पौवम्य बब्यादिदहितमपत्नी पुत्रदौहित्रभ्योऽयौतक है प्राधिकारस्योकत्वात । न च दौहित्र व वैत्यत्र एव वाशब्दाभ्यां जघन्य - सजगमात् वानिक एव मपनी पत्रानन्तर दौहित्राधिकार इति वाद्य मतपटम्म मपत्री व परतायाम व म्यान सैव त्वमि वा प्रमाणाभायात् । न वं म पानोपान मावपि भगिनी एवम्याधिकारः स्यादिति चेत एतन्मध्ये पिवाद्यपा. नाभावात तत सत्त्व पि नहिं किन्न म्यात, अध भत्त पितभावधिकारानन्त माहतायां लिव नात् तेषामभाव एवेषामधिकार इति चेत् तर्हि पुवाद्य नन्तर म्य!' मतग प्रामिर न थ क मनीरमादापादानं तम्मादौरमादिपदं पूर्वपूर्वाधिकारि मा बापन्न क्षणं यामधिकार मम्य वचनान्तर पत्र प्राप्त स्तांश्वानूद्य तेषामनन्ता भगिन पतादीनामधिकारमान बाधक बहस्पति वचनमिति रहस्यम् । २८-३४ नटेषां पुत्रादीनां भ्रात्रादिभत्तपर्यन्तानाञ्चाभावे सत्- म्वपि खशुरघाटश्व शुदिषु सपिण्डे घु, भगिनीपुत्रादौ- নামপ্লিাবিনা, অনন্তননা, स्त्रीणां माटतुल्यत्व प्रतिपादनेनामोषां पुत्रतुन्यत्वज्ञापनन पिण्डदासत्वसूचनस्य दायभागप्रकरण धनाधिकारज्ञापनैकप्रयोजनकत्वात् ॥ ३५ ॥ तत्र स्वस्रीयाद्या इतिवचनात् भगिनीसुतस्वभतभागि- नयदेवरपुत्रधारख शुरपुत्रधारसुतजामाटदेवराणां पूर्वपूर्वस्या. भावे परपरस्याधिकारी टेवरस्यैव सर्वशेषेऽधिकारापत्तमहा- जनविरोध इति वस्तुबलमालम्बा वचनं वर्ण्यते। तत्र मनुना बयाणामुदकं कायं त्रिषु पिण्डः प्रवत्त त इति (मनु १८६) दायभागप्रकरणे कौत नात् याज्ञवल्कोनापि पिण्डदोऽश- हरश्चैषामिति (याजवल्का २१३३) पिण्डदानेनाधिकार-

·८८
दायभागः।
दशनात् पुत्रस्थापि सातिशयपिण्डदानेन नरकनाणकारण.
तया मुख्यभावनाधिकारावगते:
मातुलो भागिनेयस्य खस्रोयो मातुलस्य च ।
खशरस्य गुरोश्चैव सख्युर्मातामहस्य च ॥
एतेषां चैव भार्याभ्यः स्वसुर्मातुः पितुस्तथा ।
श्राद्धदानन्तु कर्तव्यमिति वेदविदां स्थितिः ॥
इति वृद्धशातातपवचनात् ॥ ३६ ॥
अमीषां पिण्ड दत्वप्रतिपादनात्, अयं पिण्डदान विशेषा
दधिकारक्रमः । तत्र प्रथमं देवरः तत्पिण्डतपिण्ड,
त देयपूर्वपुरुषत्रयपिण्ड दाटत्वात् सपिण्ड त्वाच्च तइनेऽधि-
क्रियते। तदभावे भ्राटश्वशुरदेवरयोः सुतः, तपिण्ड तत्तु ।
पिण्डतद्धत्तुं देयपूर्वपुरुषहयपिण्डदासत्वात् मपिण्डत्वाच्च
पिटव्यस्त्रीधनेऽधिकारी। तदभावे त्वसपिण्डोऽपि भगिनी.
पुत्रः, तपिण्ड तत्पुत्रदेयतत् पित्रादिपिण्ड वयदानात् माट.
खसृधनेऽधिकारो। तदभावे स्वभत्तू भागिनेयः, पुत्रात्
भर्तर्दुर्बलत्वात् तत्स्थानपातिनोरपि तथैव बलाबलस्य न्याय्य -
त्वात् तद्भर्तृ देयपूर्वपुरुषत्रयपिण्डदानात् तत्पिण्ड दानात्
तद्भत पिण्डदानाच मातुलानौधनेऽधिकारी।
तदभावे
भाटसुत: तपिटपितामहयोस्तस्याश्च पिण्डदानात् पितस्व-
मृधनेऽधिकारी। तस्याप्यभावे खशुरयोः पिण्डदानात्
जामाता श्वश्रूधनेऽधिकारौति ॥ ३७ ॥
अयं क्रमो ग्रायः खस्रीयाद्या इति तु न क्रमार्थ
किन्त्वधिकारिमात्रज्ञापनार्थपरम् ॥ ३८ ॥

·चतुर्थाध्यायः । षसां पुनरैतेषामभावे खशुरमा श्वशुरादेः सपिण्णा- नन्त यतो धनाधिकारी बीव्यः ॥ ३८॥ भक्तपर्यन्तामावे इत्यादिनोतमुपसंहरति नदेषामिति । दौशिवानएस- नायां वशरमावश्वशुरादरगणनात् तेषु सत्स इत्युक्तम् । वस्तुबलमिति । उप- कारकत्वरूपं वस्तुबलमित्यर्थः । उक्त वस्तुबलस्य धनहरणप्रयोजकत्वे मानमा वयाणामिति । अधिक्रियते अधिकारी भवति। ननु खसोयः पिवादि. वर्यापण्ड दाता भर्तभागिनेयश्च श्वशुरादिवयपिण्ड दाता तथाच तुल्यपिण्डदातत्व कथं भर्तभागिनेयस्य खनीयबाध्यता इत्यत श्रा, पुवादिति । पुत्रत्वाति- दीन पुवर्दयपिण्ड व यदाववन च स्वसीयस्य पुवस्थानपातिता, भदैयपिण्ड- वयदाढत्वेन भतभागिनेयस्य भर्त स्थानपातितेत्यर्थः । तथाच न्यायबलेनैव मतभागिनेयस्य स्वसीयबाध्यतेति भावः ॥ ३५-३६ ॥ न च सपिण्डाभावे सतीदं वचनमिति वाच्यम् अस्यामधि- कारिगृङ्खलायां देवरदेवरसुतयो: मावशरसुतस्य चाधिकार- जापनात् पासवतरख शरादेः परित्यागात् ॥ ४० ॥ अतो वचनार्थापरिज्ञानकतो व्यवहारः प्रमाण परतन्त्रैर- तन्त्रीकर्तव्यः ॥ ४१॥ इत्यतिगहनमुक्तामप्रजःस्त्रीधनम् ॥ ४२ ॥ वचनापरिज्ञानेति । उक्त मनुयाज्ञवल्क्यवचनयोस्तात्यार्थापरिज्ञानक्कत इत्यर्थः । व्यवहारः खसीयाद्या इति पाठक्रमेणाधिकारव्यवहारः । प्रमाणपरतन्त्रैः प्रमाकसापः। पतन्त्रम् षप्रयोजकम् पप्रमाणमिति यावत् । पवायं स्त्रीधनाधिकारक्रमनिर्णयः । तव कन्याधने प्रथम मोदरचातुस्तदभावे मातुस्तदभावे पितुरधिकार: वरदत्तातिरिक्तवाग्दत्ताधनेष्वेवं, वरदत्तधने तु वर- स्याधिकार इति । अढ़ाया योतकधने प्रथमं कुमारी, सदभावे वाग्दत्ताऽधि- कारिणी, एतयोरभावे जदयोः प्रवक्तीसम्भावितपुयोर्युगपदधिकारः। एकस्या पभावेऽपरायाः, एतयोरमावे बभ्याविधवयोस्तुल्याधिकारः, एकामावे चापरायाः, ततः पुवदौशिवपौवप्रपौवसपनौपुत्रपौवप्रपौत्राणां क्रमेणाधिकारः ग्रन्थ कन्मने नु सपबीपुवानन्तरं दौशिवसाधिकार पनि विशेषः । नती वाचादिविवार " ·टायभागः। . पञ्चकसमयलब्ध यौत कधने भर्ता, माता माता पिता चेनि क्रमः, प्रासादि विवाहवयसमयलब्धयौत कधने माता पिता भ्राता भर्ता चेति क्रमः, तती देवरः, ततो देवरपुत्रभातश्वशुर पुबो, 'सतो भगिनीपुत्रः, तती भक्तभागिनेय ततो भाटपुत्रः, ततो जामाता, तत: ऋशुरः, ततो भ्राट श्वशुरः, तत पानन्तर्यय क्रमेण सपिण्डाः, तत: स कुल्याः, ततः समानोद का इति । यौत कातिरिन ऽपि पिटदत प्रथम कुमारी, ततः पुत्रः, ततः पुत्रवतीसम्भावितपुत्र, तत पौवदौहित्र प्रपौत्र सपनी पुत्रपौत्रप्रपौत्राः, ततो बन्ध्या विधवा च युगपदधि कारिण्यो, तती ब्राह्मादिक्रमणैव पूर्ववत् जमः । पिटतातिरिक्त प्रशासक धने तु पुत्र कुमाय्योंय गपदधिकारः, तयोरभावे पुत्रवतीसम्भावित प वयोः, सत फौजदौहित्रप्रपौत्र सपनौपुत्रपौत्र प्रपौवाः कर्मणाधिकारिणः, ततो बन्ध्या विश्व च युगपदाधिकारिण्यौ ततः पूर्ववत् ब्राह्मादिक्रम इति ॥ ४०-४२।। पञ्चमः अध्यायः । सम्पति विभागानधिकारिणः कथ्यन्ते तत्पर्य्यदामेनाधि कारिज्ञापनार्थम्। तत्रापस्तम्बः । सर्वे हि धर्मयक्ता भागिनी ट्रव्यमर्हन्ति यस्त्वधर्मगण द्रव्याणि प्रतिपादयति ज्यष्ठोऽपि तमभागं कुर्वीतति ॥ १॥ इदं बालेनाकुलोकत्य पठितं यस्तु धर्मण द्रव्याणि प्रति- पादयति ज्येष्ठ स्तं पिटसमभागं कुर्वीतति तदनाकारम् ॥ २ . तथा अपपावितस्य रिकपिण्डादकानि निवर्तन्ते । अप पातितो भिबोदकौलतः ३४ तथा वृहस्पतिः। सवर्णाजोऽप्यगुणवाबाहः स्यात् पैटके धने । तपिण्डदाः श्रोविया ये तेषां तदभिधीयते ।। उत्तमधिमर्षेभ्यः पितरं बायते सुतः । .

·पञ्चमध्यायः। अतस्तविपरीतेन नास्ति तेन प्रयोजनम् ॥ तया गवा किं क्रियते या न धेनुर्न गर्भिणी। कोऽर्थः पुत्रेण जातन यो न विद्वान् न धार्मिकः । शास्त्रशौर्यार्थरहितस्तपोविज्ञानवर्जितः । प्राचारहीन: पुत्रस्तु मूत्रोच्चारसमस्तु सः ॥ ४॥ आपस्तम्बस्यायमर्थः पित्रादेरौद्ध देहिकस्य कर्मणो. संस्कृतः सुतः श्रेष्ठो नापगे वेदपारग इति ॥५॥ पुनासो नरकात् यस्मात त्रायते पितरं सुतः । ( मनु ८।१३८ । विष्णु १५१४३ ) इत्यादिवचनेन पुत्रकर्तृ कतया महाफलश्रुतेस्तत्कर्मवेतन धनसम्बन्धित्वम् अतस्तदकुर्वत: कुतो वेतनम् । अतएवाह मनुः। सर्व एव विकर्मस्था नाहन्ति भ्रातरो धनम् ॥ ६ ॥ (मनु बा२१४) तथा अनंशी लीवपतिती जात्यन्धवधिरी तथा। उन्मत्तजड़मूकाश्च ये च केचिनिरिन्द्रियाः ॥ ७ ॥ (मनु ८२०१) अथ दायभागी निरुपणीय इति प्रतिज्ञायाम् अनधिकारिनिरूपणम् पप्रस्तुतमत पाह तत्पर्य्यदासनेति । तथाच हिनाधिकारिकत या दायभागनिरूपणे तदपि प्रकत मेवेति भावः । ज्ये ठोऽपौति । प्रतिपादयतीत्य नेनान्वयः । बालेन नन्नाम्ला निबन्धकारमत्यर्थः । भिन्नादकीकत इति । पातित्यादिदोषेण येन सहक मुदक न पौयते व्यवहारानह इति यावत् । उत्तमधमणेभ्य इति। धर्मपरोऽय निदेशः । उत्तमानां देवर्षिपितृणाम् अधमानां कोटादौनाम् ऋणम् अवघ्या- पाकरणीयत्वेन ऋणतुल्य' तेभ्य इत्यर्थः । बहुवचनन्तु व्यक्तिभेदात् । पसंस्कतोऽनुप- नौतः । महाफलश्रुतेरित्य नन्तर महानिष्ट निवारपवते येत्यपि बोध्य नीताना-

·दायभागः।
मनरकवावस्य सर्वपुत्र कर्तकत्वाभावेऽपि न दतिः । विकर्मस्था: हंदेशिक
कर्मणी विरोधीनि यानि कर्माणि पगम्यागमनादौनि सत्कारिण इत्यर्थः ।
नातिपदमिति । जन्मार्थक जातिपदं, तेन जन्मान्धजन्ध बधिरावित्यर्थः । ॥ १.
लीवश्व कात्यायनेन दर्शितः ।
न मूत्र फेनिलं यस्य विष्ठा चाप्स निमज्जति ।
मेदश्वोन्मादशुक्राभ्यां होन: क्लोवः स उच्यते ॥८॥
जातिपदमन्धवधिराभ्यां सम्बध्यते । वर्णानुच्चारको मूकः।
वेदग्रहणासमर्थो जड़ः ॥८॥
तदाह याज्ञवल्करः ।
पतितस्तत्सुतः लौवः पङ्गरुन्मत्तको जड़ः ।
अन्धोऽचिकित्स्यरोगातों भक्त व्यास्ते निरंशका: ।
(याज्ञवल्का ११४१ ।
पद्भ्यां न गच्छतीति पङ्गः ॥ १० ॥
निरंशकत्वेऽपि पतिततत्सतव्यतिरिका भर्त्तव्या' ।
तदाह देवलः।
मृत पितरि न लौवकुष्ठयन्मत्तजड़ान्धकाः ।
पतित: पतितापत्यं लिङ्गी दायांशभागिनः ।
तेषां पतितवर्जेभ्यो भक्तवस्त्र प्रदीयते
तत्सुताः पिबदायांशं लभेरन् दोषवर्जिताः ।
लिङ्गी प्रजितादिः ॥ ११॥
पतितपदेन तत्सुतस्याप्युपादानं पतितोत्पनत्वेन पतित-
त्वात्। तदाह बौधायनः। अतीतव्यवहारान् ग्रासाच्छाद-
नैविध्युः, पन्धजड़लीवव्यसनिव्याधितादींचाकर्मिणः पतित-
तज्जातवर्जम् ॥ १२॥

·पचमाध्यायः। RY तत्र नारदः। पिटहिट पतितः पण्डो यच स्यादौपपातिकः । औरसा अपि नैतेशं लभेरन् क्षेत्रजाः कुतः ॥ १३ ॥ ( नारद १३१२१) प्राहकात्यायन:। अक्रमोढ़ासुतश्चैव सगोवाद यस्तु जायते । प्रव्रज्यावसितश्चैव न रिक्थं तेषु चाहति ॥ १४ ॥ तत्सुत इति । न च पातित्यानन्तरमुत्पादितमुत इत्यर्थः । यद्यपि पतित- पवस्यापि पतितत्वमेव तथापि तस्य पृथगपादानं तदितरेषां क्रीवादिपवार - मायत्वज्ञापनामिति । पातित्यानन्तरोत्पन्नस्य पतितत्व नैव प्राप्त ततमत इति पागत्पन्न पतितपत्रमंग्रहार्थामत्य व किन स्यादिति वाच्य क्रीवाद- पवाणमिव तम्यापि निर्दोषत्वात् विभागाईताया न्याय्यत्वात् तनिषेधम्य वाचनिकत्व चादृष्टार्थ कल्प नागौरवापत्तः। अचिकि क्यरोगात इति श्रुतेर्यदि विभागानन्तरम् भीषधादिना रोगनिवृत्तिम्तदा तस्यायशित्वमवेति प्रति. - पत्तव्यम. १४ ॥ होनवर्णस्त्रीपरिणयनानन्तरम् उत्तमवर्णस्त्रीपरिणयने हयोरप्यक्रमोढ़ात्वं तयोः सगोवाब नियुक्तादुत्पन्नः क्षे; पुत्री नाईति धनम् अक्रमोढ़ायामपि सवर्णन परिणेवा उत्पादितः पुत्रो धनाधिकारी क्रमोढ़ायामसवर्णजातोऽपि ॥ १५॥ तदाह कात्यायनः । अक्रमोढ़ा सुतस्त्वृक्थौ सवर्णश्च यदा पितुः । असवर्णप्रस्तच क्रमोढ़ायाच यो भवेत् ॥ प्रतिलोमप्रसूतो यस्तस्याः पुत्रो न रिक्थभाक् । प्रासाच्छादनमावं तु देयं यहन्धुभिर्मतम् ॥ बन्धूनामप्यभावे तु पित्वं द्रव्यं तदाप्नुयात् ।

·१०४ दायभागः। खपित्र तहनं प्राप्तं दापनीयान बान्धवाः ॥ १६ ॥ अस्ति च क्लीवादीनां दारपरिग्रहः । यद्यर्थिता तु दारैः स्यात् लौवादीनां कथञ्चन । तेषामुत्पन्नतन्तनामपत्यं दायमर्हति ॥ (मनु ८।२०३ ) तन्तुग्पत्यम् ॥ १७॥ न चापुंस्त्वात् क्लीवस्य जननासामर्थ्यात् अध्ययनाभावात् मूकादरुपनयनाभावेन पतितत्वात् कथं दारसम्बन्ध इति वाच्यं, क्लोवस्य पत्नयामन्येन पुत्रोत्यादसम्भवात् उपनयनानई- स्यानुपनौतत्वे शूद्रवदपतितत्वात् ॥ १८ ॥ तनैतषां यथासम्भवमौरसक्षेत्रजाः लोवत्वादिशून्याः स्वपित्रनुमारीण भागहारिणः। दुहितरच परिणयनं यावर्त्तव्याः T: अपुत्राय स्त्रियो यावज्जोवम् । यदाह याज्ञवल्काः। औरसक्षेत्रजास्त्वं षां निर्दोषा भागहारिणः । सुताश्चैषां प्रभतव्या यावन्न भत्त सात्कृताः ॥ अपुत्रा योषितश्चैषां भर्त्तव्याः साधुवृत्तयः । निर्वास्या व्यभिचारिण्यः प्रतिकुलास्तथैव च ॥ १८ ॥ पसवर्णजातीऽपीति । उत्तमवणेन धमवर्णयामुत्पादितोऽपौत्यर्थः । प्रति लोमेति । होनवणे नीतमवर्णा यामुत्पादिती न ऋथभागित्यर्थः । बन्धभि. नस्य पिटकथयादिभिः तत्पितभावादिभिः । स्वपिनामिति । यदा बन्धुभिः स्वपिनामव धनं प्राप्त न तु तात्पधनं प्राप्त तदा तदुग्रासाच्छादनं राजा बान्धवा न दापनीया: । अपिनामिति पाठ प्रनिलीमजस्य न पिट सम्बन्धि इति स एवार्थः तथाच प्रतिसीमजाय ग्रासाच्छादनं बन्धुभिस्त पिधन प्राप्तावेव देयं नान्ययेत्यर्थः । क्रीवादारपरियहासम्भवात् कथं पुत्रसम्भव इत्याधामपनेतुमा भस्ति चेति । यथासम्भवमिति मूकादेरौरसस्य चत्र- नस्य च सम्भवः कोवस्य तु चेवनमावस्य सम्भव इति। खपिवनुसारति ।

·षष्टाध्यायः। खपितर्बाह्मणीपुत्रविया पुत्रत्वादिना यादृशो भागस्तादृशभागहारिण इत्यर्थः यावज्जी वमिति । भर्त्तव्या इति पूर्वेणान्वयः। भर्तृ सात्कृता इति । तामा विवाहोऽप्यवश्य कारयितव्य इति प्रतिपत्रम् । १५-१६ ॥ षष्ठः अध्यायः। प्रथम परिच्छेदः। मम्प्रति विभाज्यमविभाज्यञ्चोच्यते। तत्र कात्यायनः । पैतामहञ्च पित्राञ्च यच्चान्यत् स्वयमर्जितम् । दायादानां विभागे तु सर्वमतभिज्यते ॥ १ ॥ यच्चान्यदिति चकारः स्वयमित्यनेन सम्बध्यते वयचा. जितमिति चकारादन्यस्यापि तदर्जनं साधारणधनहारिणेत्यर्थः सम्प्रति लीवादिभिन्न वनाधिकारिनिरूपणानन्तरमित्यर्थः । पैतामहञ्चति. मम्बन्धिधनमात्रीपलक्षणम् । साधारणधनहारगति । शरीरश्रमसाधारण्य नापि का तथैव वक्ष्यमाणत्वात् ॥ १॥ २ ॥ अनुपघातोपात्तमविभाज्यमाहतुर्मनुविष्णू । अनुपघ्नन् पिटद्रव्यं श्रमेण यदुपार्जयेत् । वयमोहितलब्ध तन्नाकामो दातुमर्हति ॥ ३ ॥ (मनु ८०२०८ । विष्णु १८१४२) पिद्रव्योपघाताभावेन द्रव्यहारण नेतरेषां व्यापारः, खचेष्टालब्धत्वेन शारीरोऽपि व्यापारो नेतरेषामिति अर्जकस्यैव तदसाधारणं स्वयमौहितलब्ध तदिति हेतुलेनोपन्यासात्

·दायभागः।
तथाच व्यासः।
अनाश्रित्य पिलद्रव्यं खशक्त्याप्रोति, यहनम् ।
दायादेभ्यो न तद्दद्याविद्यालब्धन्तु यद्भवेत् ॥ ५ ॥
खशक्तिमात्रेण यत् प्राप्तमिति सामान्य नाभिधानात्
सर्व मेवंविधं स्वोयमसाधारणं ट्रव्यम् ॥ ६ ॥
ভীয় ভঙলমাঝালিন অধ্যায় ভাৱনৰ
विभाज्यम् ॥ ६ ॥
स्वशक्तिप्राप्तस्यापि विद्याधनस्य समाधिक विद्यैः साधारण.
त्वात् न्यूनविद्याविद्यनिराकरणार्थं विद्यालब्धपदम् ।
तथा याज्ञवल्करः।
पिटद्रव्याविरोधन
यदन्यत् स्वयमर्जितम्।
मैत्रमौहाहिकञ्चैव दायादानां न तद्भवेत् ॥ ७ ॥
( याज्ञवल्का २१११८)
मैत्रादिग्रहणं प्रदर्शनार्थम्, एवमादिषु प्रायेणानुपघात.
सम्भवात् ॥८॥
तथा मनुः ।
विद्याधनन्तु यद् यस्य तत्तस्यैव धनं भवेत्।
मैत्रमोहाहिकश्चैव माधुपर्किकमेव च ॥८॥
(मनु ।२०६)
तथा व्यासः।
विद्याप्राप्तं शौर्यधनं यच्च सौदायिकं भवेत् ।
विभागकाले तत्तस्य नान्वेष्टव्यं खरिथिभिः ॥ १० ॥
पिपिटव्यादिभ्यः सुदायसम्बन्धिभ्यः प्रसादादिना लब्धं
सौदायिकम् ॥ ११॥

·षडाध्यायः। तथा नारदः। शौर्यभार्याधने, हित्वा, यच्च विद्याधनं भवेत्। वीण्येतान्यविभाज्यानि प्रसादो यश्च पैटकः ॥ १२ ॥ (नारद १३।६) भा-प्राप्तिकाले लब्ध भार्याधनम् श्रीहाहिकमित्यर्थः, पतानि वर्जयित्वा अन्य हिभजेदित्यनुवर्तते वाक्यान्तरीयम् ॥ १३ ॥ (नारद १३१४) ननु विद्यालयस्य पृथगुपादानं व्यर्थम् अनाश्रित्येति सामान्याभिधानेन तस्यापि प्राप्त: पतस्तत्प्रयोजनमाह म्व शक्ति प्राप्तस्यापीति । निराकरणामिति । तथाच विद्यालयस्य न्यूनविद्याविद्यैनं विभागः तदन्यषान्तु तथाविधानां केनापि मह न विभाग इति भागस्य हैविश्य नै कविध्यभावात् तस्य पृथगपन्यास इति भावः न च साधारणधन सम्बन्धनापि विद्यार्जिते विभागनिषेधार्थ एव कि न स्यादिति वाच्य वैद्योऽविद्यायति वक्ष्यमाण वचनविरोधात् । चौताहिक जामाटतथा श्रशुरादितो लब्धम् । तत्तस्यैवेत्येवकारांत् न्यूनविद्या विद्य व्यवच्छंदः । माधपकि कम पावित्र्य लन्चम्। भायां धनस्य स्त्रीधनत्वात् विभागाप्रत करन्यथा याचीं। भाप्रातिकाल इति । यतः शौर्यभायाधने विद्याधन प्रमाद नवधनञ्च एतान्यविभाज्यानि अत एतानि हित्वा अन्य हिमदिति वचनाथ दर्शयति एतानीतिः अन्यभिजेदिति वचने नास्ति कती विनतम् प्रत उक्तम अनुवर्तत इति ॥३-१३ ॥ तदेवमादिभिः शौर्यादिधनत्वमविभाज्यत्वे कारणं नोचते शौ-द्यर्जितस्यापि विभागश्रुतेः। तथा व्यासः । साधारणं समाश्रित्य यत्किञ्चिहाहनायुधम् । शौर्यादिनाप्नोति धनं भातरस्तत्र भागिनः ॥ तस्य भागइयं देयं शेषास्तु समभागिनः ॥ साधारणद्रव्येणार्जितस्य धनस्य विभागं वदति। तथा नारदः।

·दायभागः।
कुटम्बं विभृयादचातुर्यो विद्यामधिगच्छतः ।
भागं विद्याधनात्तस्मात् स लभेताश्रुतऽपि मन् ॥ १४ ॥
(नारद १३।१० )
बिभ्यादित्येकवचननिर्देशात् यदि विद्यामभ्यस्य तो
भातुः कुटुम्बमपरो भ्राता स्वधनव्ययशरोरायासाभ्यां मंबई
यति तदा तहिद्योपार्जितधन तस्याप्यधिकारः ॥ १५ ॥
यत्पदोपात्तस्य कुटुम्बभत्त: कर्तृत्वात् तहिशेषणस्य
एकत्वस्य विवक्षितत्वेन वित्ता कधनव्यावृत्त्या स्वीयामाधा
रणधनलाभः साधारणधनेन न लाभः साधारण धनेन भवने तु
वित्ताजकधनस्यैव तदुपयोग स्वधनस्यैव वित्तार्जनोपयोग इति
भावः ॥ १५ ॥
तथा वैद्योऽविद्याय नाकामो दद्यादंशं स्वतो धनात् ।
पित्रा' द्रव्य समाथित्य न चेत्तेन तदर्जितम् ॥ १६ ॥
(नारद १३।११।
पित्रापदं साधारणधनपरं तदनाश्रित्यार्जितं वैद्योऽविद्याय
अनिच्छन्न दद्यात् वैद्याय विदुपे पुन: साधारण मन्तरेणाप्य
जितं दद्यादेव ॥ १७॥
तथा गौतमः।
खयमजितमवैवीभ्यो वैद्यः कामं न दद्यात् ॥ १८ ॥
( गोतम २८१२८ ।
असाधारणधनशरीरव्यापारार्जितं स्वयमर्जितम् अवि-
इयो दातुमनिच्छन् न दद्यात् विहाः पुनर्दद्यादेव ॥ १८ ॥
एतच्च विद्याधनमात्रविषयम्। तदाह कात्यायनः ।
नाविद्यानान्तु वैद्येन देयं विद्याधनं क्वचित्।
समविद्याधिकानान्तु देयं वैद्येन तद्दनम् ॥ २० ॥

·बष्टाध्यायः। १०८. मन्त्रोच्चरितविद्यापदम् उभाभ्यां समाधिकपदाभ्यां सम्ब- ज्यते तेन ममविद्याधिकविद्यानां दातव्य न्यूनविद्याविद्ययोः पुनरनधिकारः ॥ २१॥ १ अगती मखः । विभयादित्य के ति। इतरनरपेक्ष्य ग भरना कत्तत्वस्य कवचन बत्न नभ त्वादिति भातः । इतपय पेच्यञ्च माधार धनरपेच्य तदभ्रातर माधारणधन ने व पन्यत्र, लेना शुतान्या हायां विभिना भरण मपामेव तेषा शले त। ममानिर्यात । त भीलनाचाइनातिरिक्त धनाशयणपर, पर्थ धनीपघातच यहमित नाप्य व कत्त यवाद। नाधारणधन परमिति । न्यथा पितामहादिननायघाने विभागानुपपी रिलि भावः। अशा वेति गपरहस्त र ल लभ्यासमाह वे द्यायति। विदरणां विदो पति । एतन्न यमजित च । विद्याधनमात, नागरिक या मायमजितम्य त विद्दयोऽवि. मी वा अदय चदिति भाव सन्नी रितनिति । सक्रमरितमित्यर्थः । उनाभ्यामिति। चमविद्यत्यत्र वियन सायाद गते राध के त्यत्रापि विद्यये वा पासव मीराने न तु घमा नागा नए कारन शिक्षा प्रयाहारस्य कल्पने गौरवादित । নৱমাননায়ালিলিদি Hঘানা वातानुपघाताभ्यां विभागाविभागयोरवगमात् तस्यैव प्रयो जकत्वात् तत्पढवत्येव श्रुतिः कल्पनीया, उपघाताजित भदिति, न पुन: सोयादिपदवत्यपि, अवश्य कल्पनीय भामान्य श्रुतिकल्पनयैवोपपत्तेः ॥ २२ ॥ होलाकाधिकरणन्यायस्यायमेव विषयः ॥ २३ ॥ यहा न्यायप्राप्त एवायमः, यद् येनार्जितं तत्तस्मिन् जौवति तस्यैव, अमति विशेषवचने, यत्र पुनः साधारणधन- मात्रणेकस्य व्यापारोऽपरस्य धनशरीराभ्यां तकस्यैकी भागोऽपरस्य भागइयं न्यायावगतमेव निवडम्। एतेन चैत- दपि सिध्यति, यत् साधारणधनोपघाते सति यस्य याव. १.

·दायभागः। तोऽशस्थ खल्पस्य महतो वोपघातः, तस्य तदनुसारेण भाग- कल्पना कार्या ॥२४॥ , नस्यैव, उपघातानुपघातानितत्वस्यैव, प्रयोजकत्वात् विभागे उपघातार्जित. त्व स्य, पविभागे चानुपधातार्जितत्व स्य, प्रयोजकत्वात् । कल्पनीयां शुतिमा सपघातार्जितमिति। अनुपघातार्जितं न विभजेदिति तु श्रुतिन कल्पाते, भवान्यषां स्वामित्वामान विभागाप्रसक्तः तदभावस्य सिद्धत्वात् । सामान्य- श्रुतौति । शौर्यादिपदशून्योक्तश्रुतिकन्प नयेत्यर्थः । शोर्यादिपदवती उपघातेन मौर्याद्यर्जितं विभदित्ये वरूपश्रुतिकल्पने गौरवात् । न्यायमूलत्व माइ यति । धनसाधारण्ये व्यापारमाधारण्यं वा भागानरस्य विभागीतरनियमे व्यभिचार. मामशाह पसतीति । तथाचाय मुसर्ग इति भावः । विशेषवचनच्च समविद्या. विकेन्याद्युतमेव, न्यायचाव उपघाताजिते पकस्य, घशित्वाभिधानात् अनुपाते तदधिकस्य सर्वस्यैव ग्रहणं युक्रमित्य बरूपः । यस्य यावत इति । विभिन्न जातीयवाह साधारणधनीपघाताजिते, वामपोपुवस्य चतुर्थमंशानां बनियापुत्रादीनाच विधकांशानासुपघातः, तव स्वखांशसमसहामिव तेषामंत्र कल्य नमित्यर्थः ॥ २२-२४ ॥ किञ्च कात्यायनवचनम् । विभक्ताः पिटवित्ताच्चे देकत्र प्रतिवासिनः । विभजेयुः पुनाशं स लभेतोदयो यतः ॥ २५ ॥ इदं संसृष्टस्य साधारणधनोपघातेनार्जकस्य भागहयम् इतरेषामेकैको भाग इति श्रीकरण व्याख्यातम् ॥ २६ ॥ तेनानुपघातार्जितमर्जकस्यैव धनं संसृष्टत्वेऽपि न पुन स्तदनं साधारणमित्यभिप्रायो मुनाख्यातच लक्ष्यते, अनुप- घातार्जिते भागविशेषानभिधानात् ॥ २७ ॥ एवञ्चेत् संसृष्टवदविभक्तस्यापि तथात्वमेव युक्त, विभाग- मागभावे तबध्वंसेऽपि, एकत्र प्रतिवासस्य हेतोरविशेषात् साधारणधनोपघातार्जितेऽर्जकस्त्र भागहयमिति प्रापनार्थ- ·षष्टाध्यायः। १११ त्वेन वचनस्याप्युपपत्तेः, न केवलं संस्ष्टविषयत्व युक्त होला- काधिकरणस्वावैव जागरूकत्वात् ॥ २८ ॥ वक्ष्य मारकात्यायनवचने, एकत्र प्रतिवासिन वि श्रुतैरेका बास एव नियामकी, न साधारणधनार्जितत्वं, तथाच वर्षबायमूसत्वमिन्यायका पस्यापि न्यायमूलत्वं व्यवस्थापति विश्वेति। विमका इति । एक प्रतिवासिनी यदा विभजेयुः तदा यती यख्यात् एकत्र प्रतिवासिनी बावादग्दयः धनार्जन, म पुनर्विभागे । लभेत इत्यर्थः । प्रसार्जित एव, पनकी मातीत्येक- मूलकत्वात् । इतरेषामकैको भागः, एकैकस्येति शेषः। मुनेः कात्यायनस्य, तेन एकवप्रतिवासित्वीया, साधारणपनीपघातेन छवित्वस्व प्रतिपादितत्वात, अनुपघातान्तेि भागानभिधानात्। व्याख्यातुः श्रीकरस्य, वेन तथैव स्फुटं व्याख्यातत्वात् । अभिप्रायं प्रकाशयति । अनुपघात इति । एवञ्चेत् उपघाता- र्जिताभिप्रायशेत् । तथालय शित्वम् । पविभकल्वे विभागप्रागभावः, संसष्टत्वे विभागप्रध्वंसः। एकवप्रतिवासस्य, अभिनधनसम्बन्धस्य । ननु वचनबलात संसृष्टधनविषयत्वप्रतीतेस्तहिरोधात् कृतोऽविभकविषयत्वकल्पनम, पती वचन- मन्यथोपपादयति साधारयेत्यादिना। न केवलमित्यव हेतुमाइ होलाकेति । तथाच यथा खाकानुष्ठानार्थीलावा वर्तव्येति अतिः कल्पाते, न कबोधकपाच्यादिपदवती, तथा साधारबधनोपघातेनानित पर्जको घण रहीयादित्येव अतिः बलाते न बनविशेषतया संसष्टपदवतीति भावः किशोपघातार्जित पर्जकस भागहयमिति ताव- विविवादं, साधारसं समाश्रित्य यत्किषिहाहनायुधम्। शौर्यादिनाप्रोति धनं घातरस्तव भागिनः । तस्य भागहयं देयं शेषास्तु समभागिनः । इत्यनेनोपघात एव भागड्यख विधानात्, पसाधारह- धनप्रगैरव्यापारार्जिते तु न भागड्यं न्याय्यं, किनवधिक, सर्वमेव वा किषिदून वा, तब विनिय सनिभिनि ·११२ हायभागः। बन्धुभिश्चानुक्तत्वात्। माधारणधनव्यापारेगा भ्रानन्तरम्य भागदर्शनात् तदभावे भागाभाव एव युक्तः ॥ २८ ॥ हिरजयितुरित्वे तस्य च न्यायमूलत्वमेव युक्तम, अन्यथा श्रुति कल्पने अर्जकत्वानुप्रवेशी वा पृथग्वाधिकारी कम्पनीय, स्थात् ॥ ३०॥ तस्मादनुपघाताजितमजकी व ने तर पामिति मिडम 29. . रह. -- . नवाचार पदवैयथ्य रूपबाट काभावात सामानातकल्पनमन्त. तथा विभाष मा वै यय मिति विधी पकार व पति का नाम किति । किनकमिति ! भाग दया कमिय: म मात्र वा किन नमित छ । मनमल पर: । भागवति । गादित्यर्थः । तदरभागनिर मनी: साधारण प्रम: पारीमा नज : भारत समुपादन स नाम जभव हटियादी मन ༈ ཀིཾ་ दापात, जि. नाकामात आह दिन समिति । एतस्य पद कम्य अजको हा. महतीन्यादः । न्यायमूलत्व यत्र कान्य नरिंगा अपरस्य घनशर याम मित्य त युक्ति मूलतम् । अन्य या न्यायामृत । असन्तान प्रांत बत ग्टहीन श द य म्ब मिति मन अजमें .. .७. यस प्रकमा हुन्थे । न इनक पिता घश रही यादिति यति कम्पन १५ कन्या मनपति' अकस. धाबाद प्रशानुपपत्ति त्यात अाह प्रथम लि। पितच दिनपन दगजक एकाधिकारी कन्या: स्थान । तया चमतका संपर व न्यायमुलक युक्त मिति भाव: उपसंहति तदति किञ्चाविभक्तार्जितं मर्व विभजयुरिति न तावत् माम! न्येन वचनं कल्पनीयं शोर्यादिधन पयंदासदर्शनात् । तथा मनुः। विद्याधनन्तु यद यस्य तत्तथैव धनं भवेत् । मैत्रमोहाहिकञ्चैव माधुपर्किकमेव च ॥ (मनु ८।२०६ ·षष्ठाध्यायः। तथा मनु विष्णू, अनुपनन् पिटद्रव्यं अमेण यदुपार्जयेत्। स्वयमौहितलब्धत बाकामो दातुमर्हति ॥ ३२॥ ( मनु ।२०८ । विष्णु १८४२) अनुपनविति विद्यादिधनेऽपि सम्बध्यते, सत्युपघात विभागवचनदर्शनात् ॥ ३३ ॥ तथा याज्ञवल्करः। पिटद्रव्याविरोधन यदन्यत् स्वयमर्जितम् । मैत्रमोहाहिकञ्चैव दायादानां न तद्भवेत् ॥ क्रमादभ्यागतं द्रव्यं कृतमभ्युद्धरेत्तु यः । दायादेभ्यो न तहद्याहिद्यया लब्धमेव च ॥ ( याज्ञवल्का २।११८-१२.) तथा नारदः। शौर्यभार्याधने हित्वा यच्च विद्याधनं भवेत् । बौखेतान्यविभाज्यानि प्रसादो यश्च (नारद १३२६) पैटकः ॥ तथा व्यासः। विद्याप्राप्तं शौर्यधनं यच्च सौदायिक भवेत् । विभागकाले तत्तस्य नान्वेष्टव्य स्वरिथिभिः ॥ ३४ ॥ सौदायिक सुदायसम्बन्धिभ्यो यल्लब्धम् ॥ ३५ ॥ पितामहेन यहत्त पित्रा वा प्रौतिपूर्वकम् । तस्य तापहर्त्तव्य मात्रा दत्तञ्च यद्भवेत् ॥ अनाश्रित्य पिलद्रव्य स्वशक्त्याप्नोति यदनम् । दायादेभ्यो न तहद्यात् विद्यालब्धच यद्भवेत् । ३६ ।

·११४
दायभागः।
मनु न्यायमूलत्वे बजकस्य व्यापारतारतम्येन विभागतारतम्यं स्यात्,
तथाच सामान्यत एव तस्य भागहवाभिधानमयुक्तमतोऽविभाजिते पर्जकस्य
भागद्यम्, इतरेषामकैको भाग इति सामान्यश्रुतिमूलत्वमेवोचितमर्ज कवंशिवस्य,
अतएवानुपघातार्जितेऽपि प्रतिग्रहधने पविभक्काजिसत्वमावण मवेषां विभागो
लोके दृश्यते इति यौकरमतमुत्तोल्य दूषयति किञ्चाविभक्तीत्यादि । शौर्यादि.
धन इति । अनुपधातार्जित शौर्यादिधन इत्यर्थः । सम्बध्यत इति । विद्या
मन्तु यह वस्येति प्राग्वचनोक्त विद्याधनेऽपि सम्बध्यत इत्यर्थः, वैद्योऽविद्यायेति
प्रागुक्त वचने पित्रा ट्रव्यं समाश्रित्य न चेत्तेन तदर्जितमिति श्रुतेरवापि तदेक
नाक्यतया विद्याधनेऽप्यनुघातान्वय इति भावः । क्रमादभ्यागतमिति ।
दागत मित्यर्थः । एतच्चासाधारणधनमावीपलक्षणं, तेन भ्रातणां म्बार्जित
धनेऽपीयं व्यवस्था।
उद्धरदित्येकवचनेन अन्येषां कायिका व्यापारस्याभाट
उतः ॥ ३२-२६॥
क्रमा
.
तदेवमादिवचनैर्यावर्णवर्णान्तरालानां, सङ्कीर्णजातानां,
सकलविद्यानिमित्तस्य, सौदायिकस्य च वजनदत्तस्य च,
तथा मित्र विवाहमधुपर्कप्राप्तस्य, शौर्येण च युद्दादिना,
प्राप्तस्य, कृषिसेवावाणिज्यादिना च श्रमेणोपार्जितस्य,
अनुपघातेन च वशक्तिमानार्जितस्य, पर्युदासात्, सर्वमेव
पर्युदस्तमिति तदितराभावात् निर्विषयो विधिः ॥ ३७ ॥
प्रथ यथाकथञ्चिदेको, हिको वा, विषयो लभ्यते, तदा
तदेव स्वपदेन, निर्देष्टुमुचितं मुनौनाम, अविभक्तार्जितममुक-
धनं विभजेदिति, लाघवात् खपदात् शीघ्रप्रतीतेश्च, न त
शौर्यादिधनेतरतया, बहुतरपदप्रयोगापत्त्या गौरवात्,
पर्युदासत्वे च, सर्वमुनिभिरेव, सकलपर्युदसनीयपदानु-
कीर्तनं कर्त्तव्यं, तहिना तदितरज्ञानानुपपत्तेः, मुनीनां पर्यु
दासवचनं बालप्रलपितमिव स्यात, प्रदर्शनार्थत्वे तु पना.
स्थया केनचित् किचित् कीर्तितं, केनचिञ्च किचिदिति,
युक्तं सर्वस्याकीर्तनम् ॥ ३॥

·षडाध्यायः। तस्मात् साधारणधनोपघातार्जितं, धनं विभजेदिति विधिः, शौर्यादिपदञ्च वाक्येषु प्रदर्शनार्थम् ॥ ३८ ॥ अतोऽविभक्तार्जितत्वमात्रेण, धनस्य साधारणत्वाभिधान- मप्रामाणिकम् ॥ ४॥ यादर्णेति । वर्षाः, ब्राह्मणादयश्चत्तारः। वर्णान्तराला अम्बष्टकरणा- दयः। सो जाता, रथकारादयः। मर्वमेवेति । अनुपघातार्जितं सर्व- मेवेत्यर्थः । निविषयो विधिरिति । गनघातेन घो-द्यर्जिततत्तवनेतरद. विभकार्जितं निभजेदिति विधिर्भवदभिमतः स च निर्विषयः यादृशमप्राप्त- विषयं प्राप्य विधित्व साहविषयशून्यः पत्र हेत: तदितराभावादिति । न्यायप्राप्त रस्य विषयस्याभावादिस्य थं: उपवासार्जितविभागस्य तु न्यायत एवं प्राप्ततया नाप्राप्तत्वमिति भावः ।। मन्व विभक्तलभनिधिी कोऽस्ति विषयः, अपयोदासौनदत्तमादाय हिको वा वर्तते, एतयोशामाधारण व्यापारार्जितत्वन नाविभागस्य न्यायादप्राप्तरिति तत् कथं निर्विषयत्वमित्याभते अथेति । म्वपदात् विशेषरूपेण स्वबोधक पदात् । न तु शौर्यादौति । न त्वमुपधातेन शौर्याद्यर्जितेसराविभक्तार्जितधनतयेत्यर्थः। बहुसरपदेति । पदार्थानां वाक्यार्थ- घटकतया वाक्यघटकपदाथानामुपस्थितौ तदन्वितान्वयक्रमेण प्रकते कतीप- स्थितिरिति विलम्बीपस्थिति कलादित्यर्थः, इदमुपलक्षणं पदार्थोपस्थित्यादि कल्पनागौरवमपि द्रष्टव्यम् । बालप्रलपितमिति । विद्याधनेतरहिभजेत् शौर्या दिधनेतरत् विभजदित्यादिप्रत्येकानभिधाने कनादप्यभिधानात् न विभाज्य तावच्छेदकस्य उक्तताबद्धनेत राविभक्कातिधनस्य परिचयः, तथाच तादृशधन विभागस्य प्रकृतस्याप्रतिपादकतया, निरर्थकत्वेन, बालप्रलापतुल्यत्वात् बाल- प्रलपितमित्यर्थः। मन्मते अनुपघातार्जनं यत्र यत्र धने सम्भवति तत्तदुदा हरणार्थत्वेन नानर्थ क्यमित्याह प्रदर्शनार्थत्व इति ॥ ३०-४० ॥ . किञ्च। क्रमादभ्यागतं द्रव्य हृतमभ्युद्धरेत्तु यः । दायादेभ्यो न तद्दद्यात् विद्यया लब्धमेव च । पत्र याञवल्करवचनेऽपि, पिपितामहादिधनमपि केनचिदपतं योऽभ्युहरेत् तस्यैव तवान्येषामिति भवतोऽपि ·दायभागः। सम्मतं, तेन पूर्वसम्बन्धलेशे सत्यपि, अविभक्तानामप्यभ्युद्धा. रकत्वेन, तत्र सम्बन्धं निराकुर्वन् अपूर्वत्वेन खार्जिते सुदूर मेवान्येषां सम्बन्ध निरस्यति ॥ ४१ ॥ यञ्चोक्तं श्रीकरण, यदि पिलद्रव्यानुपघातार्जितमर्जक- स्यैव तदा प्रतिग्रहोपात्त धनं न कदाचित् भ्रानन्तरस्य भवेत् न हि प्रतिग्रहः पिटद्रव्यविनाशेन सम्भवति, द्रव्यं हि दातुरानमनमुखेन प्रतिग्रहे उपयुज्यते एकहायन्यादिकमिव सोमक्रये, कर्तृ शरीरधारणेन वा पयोव्रतादिकमिव ज्योति- टोम, तत्र तावददृष्टार्थे दाने द्रव्यान्तरग्रहणेन न दातुरान- तिरपेक्षितति न दाबानत्या द्रव्यमुपयुज्यते प्रतिग्रहस्य चाल्प- कालोनत्वात् न तत्कर्तुर्भोजनमपेक्षितं दीर्घकालीनज्योतिष्टो. मेनेव स्वर्गकर्तुरिति ॥ ४२ ॥ तन्मन्द दापकानत्यर्थमुपहारप्रदानादिना धनोपघातस्य लोके बहुलमुपलम्भात्, कलो च प्रतिग्रहधनस्य सेवाधन- समानत्वात् अतएव कली त्वनुगमान्वित इति स्मरन्ति ॥४३॥ अथाव निषेध एव न पयुंदास इत्य केन सर्वा कीर्तनऽपि न क्षतिरित्यत पार किञ्चेतीति चूड़ामणि: तन्न वाक्यद कल्पनागौरवापत्तः पर्युदासस्यैव न्याय्यत्वात् किस पघाताभावे विभागाभाव इति प्रागुक्तयुक्त्यन्तरमाइ किञ्चेति । पविभक्तानामपोति । अविशेषेण वचनस्य विभक्ताविभक्तविषयत्वादित्याशयः । अपूर्वत्वेन पूर्वसम्बन्धले शशून्यत्वेन। न हीति । ज्योति टीम इति वाकी नान्वयः । पिटट्रव्यविनाशासम्भवं दर्शयति ट्रव्यं होति। भानमनं सन्तोषः, मुखेन हारण। एकहायन्यादिकमिति । परुणया एकहायन्या पिङ्गाक्ष्या गवा सोमं कोणतीत्यव विक्रतुवंशीकरणहारा यथैक हायनी मूल्यतया उक्त क्र योप. योगिनी तहदित्यर्थः । धादिना वासमा क्रोणातीत्युक्तवाससः परिग्रहः । न च वाससी गोवैकल्पिकत्व विषमशिष्टत्वात् तचाच वाससाविशिष्टामा एकस्या एब गोः क्रयसाधनत्वात् पृथक्क्रयासाधनस्य वासस: कथमादिपदयाद्यत्वं वाससा सोमं क्रोपातीति पृषवाक्यवखेन वासोऽविशिष्ट गया क्रयेऽप्राशस्त्यावगमात् ·षष्टाध्यायः प्रशस्त क्रये वासी विशिष्टाया गोरादिपदग्राह्यत्व सम्भवात् पण्यान्तरक्रये मूल्य- नयोकमबर्दगदिपदग्राह्यत्व मौलभ्या च । कत्तशरीरधारणेनेति । अन्तरा प्रकृत- भर्मण इति शेषः । अतएव दृषयिष्यति प्रतिग्रहस्य चेति । पयोव्रतादिक- मिति दीर्घकालीन ज्योति टोमादौ पयापानं ब्राह्मणस्येत्य नेनाभिहित, चीरभोजनादिकं यथा शरीरभारणहाग उपयज्यते तददित्यर्थः । इयं क्रमेष यति तवत्यादि प्रतिग्रहस्य यादि च। दीघकालीन ज्योतिष्टोमस्थानकाह- मलात शरीरधारणायें याग कार्य था भोजनमपेक्षितं तथा प्रकते नेति नरें कंगा दृष्टान्तः । उपहार प्रदानादिना पारितोषिक द्रव्यदानादिना । 'उचदादानादिने ति पाठ उत्कीच दानादिनेत्यर्थ: कली चेति । तेन सेवाया अन्तरकालमाध्यत्वात् शरीरधारणायमपि नीपघात: क्वाचिल्क इत्यतम् । अन गति। अनुगम उपम पण तेनान्विते दोयते इत्यन्वयः। तथाची तम् । न तु दीयते गत्वा बतायामाइताय । इापरे या चमानाय कलौ त्लनुगमा. 'त इति ॥ ४१ यच्च चिरावस्थितव्यभिचागत् न प्रतिग्रह कारणत्वमानते. ग्त आनतिहारा न प्रतिग्रहार्यत्व द्रव्यस्यत्युक्तं तन्मन्दतरम् आनतिहारंग चिराश्रयणादीनां प्रतिग्रहकारणत्वात पुरुष- स्याशयवैचित्रेवण कस्यचिद्धनदानन कस्यचिञ्चिरायणादिना कस्यचित्तत्तद्गुणानुसन्धानमात्र ण दर्शनात् महकार्यभावेन कार्यानुत्पत्तनाकारणता अतएवोक्तम् अानतेरनियतोपाय- परिणामत्वादिति ॥ ४४ ॥ चिरावस्थितरिति । चिरावस्थि तेरपि प्रतिग्रहदर्श नात् आनतेय॑भिचारात् न कारणता इत्यर्थः । पानतिहारण पानतिहारणव न तु स्वातन्त्रण तेन नानत यभिचार इति भाव: । चिराश्रयणादीनामित्यादिना धनदानगुणानुसन्धा- नयोः परिग्रहः। ननु चिरायणादौना परस्परब्यभिचारण कथमानति प्रति कारण ते त्यत आह पुरुषाशयति । पुरुषाशयस्य आनतिरूपस्य वैचित्रा- रगत्यर्थः । तथाचानतिगतवैज्ञात्य व्यक्तीना प्रत्य कस्य चिरायणादीनां कार्यताव. ईदकत्वात् न व्यभिचार इति भावः । वस्तुतस्तु एषामक शक्तिमत्त्वनैव कारणत्वं तेनानतिगतनानावैजात्य कल्पनै न क्षतिरिति बोध्यम् । दर्शनादिति । पानते- रिति शेष: । ननु तथाप्यन्वय व्यभिचारः सत्ययि चिरायणादौ कस्यचित् ·११९ दायभागः। चामत्यनुत्पादादत पार सहकार्येति । पुरुषामयविशेष: सहकारी तदभावात तब मानतिरिति न व्यभिचार इति भावः। कैचित्त ननु सन्यामप्यानती कचित् प्रतिग्रहाप्राप्तया कथमानते: प्रतियहकारबत्वमत पाए साकायेतो. वाहः। नियतीपायेति । परखरनिरपेच नानीपायसाध्यवाहित्यर्थः । तेनैक- भक्तिमत्त्वात् वैनात्याहा कार्यकारणभाव इति भावः ॥ ४४ । यदप्युक्तम् अथ तमविधिमन्तरेण प्रतिग्रहस्थासम्भवात् भोजनमन्तरेण च तदयोगात् तस्यां स्थिती व्याप्रियमाणं धनं प्रणाख्या प्रतिग्रहं निष्पादयतीति तदा ज्योतिष्टोमादि- कर्मणः प्राचीनमपि भोजनं भरौरस्थितौ व्याप्रियमाणं प्राचीनशरीरस्थितिमन्तरेण ज्योतिष्टोमाद्यनिष्पत्तेः प्रणाख्या ज्योतिष्टोमार्थमिति सर्वमेव भोजनं क्रत्वयं स्यात् न पुरुषार्थ तथाच तत्साधनमपि द्रव्यं क्रत्वर्थ स्वात् तदर्जनोपायोऽपि क्रत्वर्थः स्यादिति पुरुषार्थत्व द्रव्यार्जनस्व द्रव्यस्य भोजनस्य च हौयेतेति ॥ ४५ ॥ तन्मन्दतमं प्रसाख्या ज्योतिष्टोमोपकारकत्वेऽपि भोजनस्य साक्षात् तस्यर्थत्वात् पुरुषार्थस्यैव सतः क्रतूपकारकत्वात् तवेदमथै प्रमाणाभावात् उपकारकत्वस्य तादयं व्यभिचारात् पतः कथं द्रव्याजनस्य द्रव्यस्य भोजनस्य च क्रत्वर्थत्वमापद्यत इति ॥ ४६॥ प्रतएवास्यापि पर्यनुयोगस्थानवकाश: यदि द्रव्यस्य प्राचीनभोजनहारा प्रतिग्रहोपकारकत्वमिष्यते तदा जन्मत पारण्य भोजनं विना शरीरावस्थितेरभावात् नार्जनं सम्भव तौति सर्व एव धनोपायः पिद्रव्यविनाशन स्वात् प्रतोऽनुप. अन् पिद्रव्यमिति विशेषणं न स्वादिति। यतो विशेषणा- नर्थक्षादेव भक्षणायुपभोगोपयुतधनोपघातादन्यस्यैवोपधाता- दिकपत्र वचनार्थत्वात् । ४७॥

·पठाध्यायः। श्रीकरनेव परिय प्रकागती पिटट्रव्योपधातवादिमतं यत्प्रतिवन्धिमुप. हस्य निरसितं तमपि दूषधितुमाह यदप्युमिति कीयेतेत्य न यदप्युतामित्यर्थः । तस्यां स्थिती प्रतिग्रहावधि दावसनिधिस्थिती प्रमाल्या परम्परया। उत्तमर्थ प्रतिबन्धिमुखेन श्रीकरी दूषयति तदत्यादि हीयेत इत्यन्तन । उपकारकत्वेऽपि नाम्लरीयकविधया उपकारकत्वेऽपि । हतार्थत्वादिति। तथाच पुरुषार्थत्वं पुरुषोद्देश्यप्रत्यक्षफल साधकत्व', क्रत्वर्थत्व क्रतूद्देश्य कत्वम् इति न पुन जनस्य कवर्थत्व ऋतूद्देश्यकत्वाभावादिति भावः । ऐदमथें इदमर्थकत्वे क्रतूद्देश्यकत्व इति यावत्। ननु तदुपकारकत्वम्येव तदुद्देश्यकत्वे प्रमाणमत पार उपकारक. त्वस्येति । व्यभिचारादिति न्यावलोकनार्थानौतदीपादितोऽन्यावलीकनादी व्यभिचारादित्यर्थः । पत एवेति । यत एव उपकारकत्वेऽपिन तदर्थत्वम् पत एवेत्यर्थः । पर्यनुयोगस्य दोषोडावनस्य । ईत्वन्तरमा यत इति । केचिनु अतएव वक्ष्यमाणहेतोरव तमाच यत इतीत्याहुः। विशेषणानर्थ क्याद यती हेतीरित्यर्थः ॥ ४५-५७॥ ॥ किञ्च भक्षणाद्युपभोगार्थधनोपघातस्थ रहगर्तनाप्यवश्यं कर्तव्यत्वात् न धनार्जनार्थत्वमुपधातस्य तादर्यमेव च तत्- प्रयोजकमिति नातिप्रसक्तिः ॥ ४८ ॥ अतएवोक्त विश्वरूपेण, पिवद्रव्य दत्त्वा यदि नोपार्जितं धनं तदा तस्यैवासाधारणं वैवाहिकवदेवो न तु भक्षमा युपभोगमात्रेण तस्य स्तन्यपानादितुल्यत्वादित्यन्तेन ॥ ४६ अतएव पुत्रोपनयनविवाहयोः सोत्सुकसव्ययपित्त- बहुतरधनव्ययेऽपि न व्रतभिक्षादिलब्धस्य वैवाहिक वा साधारण्य धनप्रेपया धनव्ययस्थावतत्वात् ॥ ५० ॥ तस्माहनोहे शनैव साधारणधनोपधाविनार्जितं साधार नान्यदिति सिहम् ॥५१॥ ननु भनषादीत्यादिपयानोऽनगम पालादनमावस्यादिपदग्राह्यत्वेऽपि पत्र पातरव्ययेन पौषधमुत्याय तापन नदीपर्वतखानमहिमा पातरपन- मार्जितं तस्याविभान्यता स्यादन पाए किचेति । तादमवैति । वषाचीप.

·१२० दायभागः। मिति भावः कारकत्वम्य प्रामाणिकत्वेनापहापयितमशक्य त्वात् सादर्थ मेवोपधानन्य विधीघ गण मिति भावः। एतेनानुपनन् पिट व्यमिन्यादरजनीशी न धनीपघातं विना यजितमित्येवार्थ इति बोध्यम् । अव वृद्धसम्मतिमाह अत एवेति । यतस्तादम्य विवक्षितं नोपकारकत्वमत एवेत्यर्थः । दत्त्व त्य नेन तादर्य व्यक्तर्मन सेनाभिहित- स्वयमपि लोकाचाररूपस वादं दर्शयति अत एवेति । पी पनयनेति । द्रतभिचा ब्रह्मचर्य भिक्षा। आदिना ममा वनोत्तरराज प्रमाद नन्द भिक्षापरिग्रहः। तचाचीकम । अाहतानां गुरुकुन्नात् विप्राणां पूज की भवेत् । नपाणामक्षयो ह्येष विधिबाटो भिधीयत इति वैवाहिकस्य बिवाई मृगगदिती लम व्य । तवाघि धन व्ययस्थ कथन धनार्जनाथ त्वमत प्राह धनमायति । उपमंहरति तस्मादिति ॥ १८- जितेन्द्रियेणापि बहप्रकारं विमृष्योक्तं तदस्य यावदक्त- प्रपञ्चस्य संक्षेपेणायम यः प्रत्ये तव्यः यत्किञ्चिद्धनममाधारणी पायाजितं तदसाधारणं विस्पष्टार्थन्तु विद्याधनन्तु यद यस्येत्यादिना (मनु ८।२०६ ) उदाहरणप्रपञ्चनोपन्यस्तम् अमाधारणत्वादेवाविभाज्यमवंविधर्मव धनं साधारणमपि माधारण हेतुसमुत्यमेवंविधर्मव तदपि सुखावबोधार्थ क्वचि- दयसाधारण्येन कचिच्च व्यापार तथात्वेन सम्बन्धमाधारण्येन च प्रदर्शितमित्यन्तेन ॥ १२ ॥ बालकेनाप्युक्तं न टेकेन मात्रा विद्यादिना लब्धं ऽपरेषा- मधिकारसम्भवः प्रमाणाभावादित्यन्तन ॥ ५३ ॥ साधारमनप्रीरायासाभ्यां यजितं तवभाज्यत्व प्राक व यम महिने जितेन्द्रियसवादमप्याह जितेन्द्रियणापौति । तदक्तेमाह तकस्यति । अमा धारणोपायार्जितं साधारण धनानुएघातेन स्वयम वाजितम्। उपन्य विद्या- धनादिकमिति शेष: एतेषु प्रायणासाधारण सम्भवादिति भावः । एवविधर्मव विद्याशौर्यादिलब्धमेव । साधारणमपीति । साधारण हेतुसमुत्थ' एवविधर्माप माधारण मवेति भयवशब्दयावें परीत्यं न योजना कार्या अन्यथा क्रमागतम्यापि माधारणत्वेन एवंविधमेव साधारणमिति यथाशु तासङ्गते। मुखावबाधा विशेषरूपेण शीघ्रबोधार्थम् । अथ साधारण्ये नेति । यथा साधारण समाथित्य- ·प्रष्टमाध्यायः। १२२ चिरकालपोषितोऽपि भागभागागतस्तु सः ॥ १ ॥ गोत्वसाधारणं त्वत्ता योऽन्यदेशं समाश्रितः । तहंशस्थागतस्यांश: प्रदातव्यो न संशयः ।। हतीयः पञ्चमश्चैव सप्तमो वापि यो भवेत् । जन्मनामपरिज्ञाने लभतांशं क्रमागतम् ॥ २ ॥ यं परम्परया मौला: सामन्ताः खामिनं विदुः । तदन्वयस्वागतस्य दातव्या गोरजैर्मही॥३॥ तदनेन चिरप्रोषितवंश्येन समन्ताहासिभिमालेगात्म- ज्ञापनपूर्वक भागग्रहणं कार्यम् ॥ ४ ॥ इति विभागानन्तरागतविभागः ॥ ५ ॥ , अथेति । यद्यपि विभागानन्तरागतम्याधिकारिता विभाग सि एव तथापि सइंशपरम्पराजातस्य सप्तमपुरुषपर्यन्तस्यैव विभागज्ञापनार्थ पृवम्बचना रम्भः, स्वदेशावस्थाने चतुर्थपुरुषपर्यन्तस्यैव विभागार्हत्वादिति बाथम्। हते देशान्तरस्थितं विहाय विभाग कते। सामान्य साधारण विभागाहमिति धावन । लख्य शासनारूढ़ बट्टणम, पैतामहं पूर्वपुरुषसम्बन्धि । सन पर्व- पुरुषवित्तस्य व सत्कतस्यापि ऋणस्याशिता। राहादिकं साधारण द्रव्यमानाप लक्षणम् । सप्तमी वेति । वा शब्दः सप्तमान्तर्गतानुक्नसमुच्चायक, तेन मनम- पथ्य सानामेव देशान्तरादागताना भागिता, न त्वष्टमादेरिति । अत एनासप्त. माह क्यविक्तित्तिर्भवतीति वचनमप्येतहिषयमिति । केचित्तु वाकारीउनास्थाया, लेन वीजिस्वामिमरणादिदशायां यदि तत् प्रपौवपर्यन्तोऽस्य पूर्वजलिष्ठत् तदा तस्य स्वामित्वेन तत्परम्पराजातस्य सप्तमादूई स्याप्यधिकारः यथीत्तरं धमस्य सक्रान्तत्वात्, यदि तु वौजिखामिमरणादित: प्रागैव तत् पौवपर्यन्तोऽस्य पूर्वजो ध्वस्तः सदा पक्षमस्व पिण्डवहिर्भावणानधिकारात् तत् पुवादैरपि माधि- कार इत्याहु:, सदसत्, तथा सति देशस्थ विदेशस्थयोर्व्यवस्थायां विशेषाभावेन बचनवैयापातात् पतएव मूखीभूत श्रुत्यन्तरकल्एनापि प्रामाणिकौति सुधौभि. भर्भाव्यम्। मौला: बंधपरम्पराक्रमण तहेवावस्थायिनः । सामन्ताः प्रतिवासिर इत्यर्थः ॥ १-५॥ - ·नवमः अध्यायः॥ सम्प्रत्ये कपिटकाणां सवर्णनुलोमपरिणीतस्त्रीजातानां पुत्राणां विभागः कथ्यते ॥ १ ॥ अस्ति च सवर्णानुलोमस्त्रीपरिणयनम् । तथाच मनुः । सवर्णाग्रे हिजातीनां प्रशस्ता दारकर्मणि । कामतस्तु प्रवृत्तानामिमाः स्युः क्रमशोऽवराः शूदेव भार्या शूट्रस्य सा च स्वा च विशः स्मृते । ते च स्वा चैव राज्ञः स्युस्ताश्च स्वा चाग्रजन्मनः ॥२॥ (मनु ३२१२-१३) शूट्रैवेत्येवकारः सर्वत्र सम्बध्यते , सा ते ता इत्यनन्तर पूर्वोक्तपरामर्षात्, प्रतिलोमपरिणयनं सर्वथैव न कार्य मित्यर्थः ॥ ३॥ कामतस्तु प्रवृत्तानामिति, दोषाल्पत्व ख्यापनार्थ न तु दोषाभाव एव ॥ ४ ॥ तदाहतुः शङ्कलिखिती। भार्याः कार्याः सजातीया श्रेयस्यः सर्वेषां स्युरिति पूर्वः कल्पः, ततोऽनुकल्पः, चतनी ब्राह्मणस्यानुपूर्वेण, तिस्रो राजन्य स्य, हे वैश्यस्य, एका शूद्रस्य ॥ ५॥ आत्यवच्छेदेन चतुरादिसधा सम्बध्यते ॥ ६ ॥ एकपिटकाणामिति । एकपिठकाणां विभिन्न जातिमानका पुत्राणा- मित्यर्थः । पनुलोमेति । तेन प्रतिखोमपरिण यनं सर्वथैव नेति सूचितम्। ननु प्रतियं बालप्रलाप एव, एतैरेव गुणैर्युक्तः सवर्णः श्रोत्रियो वर इति यात्र- घकान सवर्णविवाहमावस्य प्रतिपादनात् पसवर्णाविवाहस्याप्रसरत पार पति पेति । ममता गायोचितयनादिधर्मोपयोगिनी, सुवर्षाया पव सत्वेन ·नवमाध्यायः। धर्म कर्माधिकारस्य, भर्तः शरीरशुश्रूषां धर्मकार्यश्च नैत्यिकम् । खा खैव कुर्यात् सर्वेषां नान्यजाति: कथञ्चनेति मनुना प्रतिपादनात् । कामतः विषयगोप- गतिरागतः, न तु ग्रहिधर्मलिप्सया, तेनैतासां विवाही भवत्येव किन्तु केवल रागाधीन एव स इति प्रतिपन्नम्। पतएव चतस्रो ब्रामणस्य परिणीताः तिखो है चैका चेतरवामिति सप्लायाऽप्यार का। पतएवावाऽपि वैदिककर्मतया पूर्व वृद्धिशाहादिकर्तव्यमेव, गोभिलेन संस्कारप्रचयमभिधाय सर्वाण्येवा- वाहार्य वन्तीत्युक्तेः । दोषसत्त्व हेतुमार सदाहरिति । अवानुकल्पत्वकथनेन मवण पिरिणयनसम्भवे तथाचरणस्यावैधत्वेन तदभिगमे प्रत्यवायः प्रतिपादित इति, बोध्यम् । नात्य वरूदेनेति । जात्या इत्यर्थः । तेन ब्राह्मणस्य पञ्चषट. बा हामीविवाहो म विरुद्ध इति भावः १ एताः परिणीता एव भार्या भवन्ति। तथाह पैठी. नसिः। चतस्रो ब्राह्मण स्य परिणीतास्तिसो हे चैका चेत- रेषाम् ॥ ७॥ इतरेषां राजन्यादीनां यथाक्रम तिम्रो हे चैका चेति ॥८॥ आनुलोम्येऽपि हिजातेः शूद्रायां बहुदोषमाहतुर्मनु- विष्णू। होनजातिस्त्रियं मोहादुइहन्तो हिजातयः । कुलान्येव नयन्याश ससन्सानानि शूद्रताम् ॥ शूद्र विदी पतत्यवेकतथ्यतनयस्य च । शौनकस्य सुतोत्पत्त्या तदपत्यतया भूगोः ॥ शूद्रां शयनमारोप्य ब्राह्मणो यात्यधोगतिम् । जनयित्वा सुतं तस्यां ब्राण्यादेव होयते ॥४॥ (मनु श१५-१६-१७) तदनेन क्रमोढ़ाविषयत्वं वचनानां, हारोतवचनमपि मन्बायकवाक्यतया परिणीताविषयम्। यथा, अनहा न भवत्यन्यो नहा हषलीपतिः।

·दायभागः। यस्तस्यामाहितो गर्भः स तेन ब्राह्मणो हतः । अतण्व शूद्रावर्ज हिजातिभा माह शरः । ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या ब्राह्मणस्य प्रकीर्तिता। सत्रिया चैव वैश्या च क्षत्रियस्य प्रकीर्तिता। वैश्येव भार्या वैश्यस्य शूदा शूद्रस्य कीर्तिता ॥ १० ॥ प्रतः स्वयमनूढ़ायां शूद्रायामपत्यजनने नैते दोषा: किन्तु खल्पदोषः प्रायश्चित्तञ्चाल्पमिति वश्चति ॥ ११ ॥ उतथ्यतन घस्य गौतमस्य । पक्षवयमिदं ब्राहाणादिवयाणां व्यवस्थित बो यन्। निन्देयं व्युत्क्रमोदाविर्षायणीति प्राचीन मनिराकरणायाह तदने नैति। कामतन्तु प्रवृत्तानामिमा: स्युः क्रमशोऽवराः। शूट्रैव भार्या शट्रम्य सा च स्वा च विश: स्मृते इति क्रमिकोढ़ां शूद्रामपक्रम्य निन्दावचनेनेत्यथ । व्यातक मोडाविषयत्वे च क्षत्रियादीनामपि व्युत्क्रमोढात्वे दोषश्ययात् हीन जातिपदव यद्य पत्तरिति भावः । ननढाया ऋत्वभिगमस्थ शास्त्रीयतया निन्दाया: स्वचा ढाविषयत्वमेव युक्तमित्यत पार हारीतेति । तथाचास्य बचनस्व पतिशब्द कलाटूढाविषयत्वेन तर्दकवाक्यतया मन्वादिवचनमप्यूढाविषयकं, विधिनिषेधौ तु य न व दुपपन्नाविति भावः । अतएवति । यत एव शूद्रापरि- णयने तस्यामपत्यान्याद नादौ च दोषः पतएवेत्यर्थः । स्वयमन ढायामिति । पन्ये नोढ़ायामिन्यथः, तेन तदपरिणीतशूद्रासुताभिप्रायमिति वक्ष्यमाणेन न विरोध: ७ - अत्र चातुर्वर्य पुत्राणां विभागमाह मनुः । यशं दायाहरहिसो हावंशी क्षत्रियासुतः । वैश्याजोऽध्यईमेकांशमंशं शूद्रासुतो हरेत् । सवं वा रिक्थजातन्तु दशधा परिकल्पा तत्। धम्म विभागं कुर्वीत विधिनानेन धर्मवित् । चतुरोऽशान् हरेनि बौनंशान् क्षवियामुतः । वैश्या पुतो हरेहांसमंशं शूद्रासुतो हरेत् ॥ १२ ॥ (मनु ।१५१, १५२, १५३) ·नवमाध्यायः। किञ्चिगुणवत्त्वेन विभागप्रकारहयम् ॥ १३॥ तत्र विष्णुः। ब्राह्मणस्य चतसृषु चेत् पुत्रा भवेयुरित्यादि। (विष्णु १८१) अनेन क्रमेणांशकल्पना अन्यत्रापि भवतीत्यन्तम् ॥१४॥ (विष्णु १८१४०) किञ्चिद्गुण व वनेति। शूद्रापुत्रस्यापि किञ्चिद्गुणवत्त्वनिर्गुणत्वाभ्यामित्यर्थः । इिजातिपुत्राणामपि, किञ्चिद्गुणवत्त्वेनेति केचित् । कोनाशी गोषो यानमल- कारण वेश्म च। विप्रस्योद्धारकं देयमेकांशश्च प्रधानत इत्युद्धारस्य प्रागमि- हितम्बात् पूर्ववचनं खोद्धारविषयम् उत्तरवचनचानद्धारविषयमिति रत्नाकरः तदसत्, क्षवियविशीरुद्धारानुक्तः सयोसदभावादाधिक्यविधानानुपपत्तेः । कोनाशी हलवाहकः । ब्राह्मणस्य त्यादि। आदिना पिवामकथ दशधा विभजयुः ब्राह्मणीपुत्रश्चतुरोऽशानादद्यात् क्षवियापुत्रस्त्रीन्, हावंशौ वैश्यापुवः, शूद्रापुत्रस्त्वं कम्, पथ चेत् शूद्रापुत्रवज ब्राह्मणस्य पुवा भवेयुः तदा नवधा विभजेयुः चतुस्विहिभागीकृतानंशानादधुः, वैश्यवर्जम् अष्टधा विभज्य चतुर-- स्वानेकञ्च समादाः, पवियवर्ज सप्तधा कृत्वा चतुरो हावकच, ब्राह्मणवज षड्धा कृत्वा बीन् हावेकञ्च, क्षत्रियस्य चवियवैश्यशूद्रेष्वेवंविभाग: पथ ब्राह्मणस्य ब्राह्मणक्षवियौ पुत्रौ स्यातां तदा सप्तधा कृत्वा ब्राह्मणचतुरोऽ'भान् ग्टही- यात् बीन् राजन्यः, ब्राह्मणस्य ब्राह्मणवैश्यौ चेचदा | षड़धा विभज्य चतुरीऽशान् ब्राह्मण पादद्यात् हौ वैश्यासुतः, पथ ब्रामणस्य ब्रामणशूद्रौ पुत्रो स्यातां तदा पञ्चधाः विभजयातां धतुरीऽ शान् ब्राह्मण भादद्यात् एक शद्रः, अथ ब्राह्मणस्य क्षत्रिय वैश्यौ मुतौ स्याता तदा तद्धनं पञ्चधा विभजयाता वोन शान् चविय स्वादद्यात् हावंशी वैश्यः, पथ ब्राह्मणस्य चवियस्य वा क्षत्रिय- शूद्र मुती स्यातां तदा तद्धनं चतुर्दा विभजेयातां वीनंशान् चविय पादद्यात् एक शूद्रः, अथ ब्राह्मणस्य पवियवैश्य योर्वा वैश्यशूद्रौ सुतौ स्यातां तदा तइन विधा विभजेयातां हावंशौ वैश्य पादद्यात् एकं शूद्रः, यदि ब्राह्मयोपुवी हो स्यातां शूद्रापुत्र एकः तदा ब्राह्मणीपुत्रो अष्टभागानदद्याताम् एकं शूद्रासतः, पथ शूद्रासुतौ हो स्याताम् एकी ब्रामणौपुत्रः तदा षड्धा विभज्य चतुरोऽ शान् ब्रावण स्वादद्यात् बावंशी शूद्रास्ताविति, बनेन क्रमांचकल्पनान्ध- . .

·१३८
दायमागः।
वापि भवतीति विष्णुसूत्र, विस्तरभयादनेन न लिखितम् । बन्यवेति
ब्राहाणीपुत्र, एकः चवियापुत्री हौ चनियापुत्र एक: ब्राह्मणी पुत्री हावित्यादि
वित्यर्थः । जन्मना ज्येष्ठी ब्राह्मणीपुत्रापेक्षया ।
भवेदिति। ब्राह्मण पत्र गह
सह समांशी भवेदित्यर्थः ॥ १२-१४ ।
.
ब्राह्मणजातो राजन्यापुत्र एव यदि जन्मना सर्वज्येष्ठो
गुणवांच, तदा ब्राह्मणेन सह तुल्यभागः कार्यः, ब्राह्मणेन
क्षत्रियेण वा जातो वैश्यश्चेत्तद्रूपः, तदा क्षत्रियेण सह
। यथाह वृहस्पतिः ।
तुल्यांशी
विप्रेण क्षत्रियाजातो जन्मज्येष्ठो गुणान्वितः ।
भवेत् समांशः क्षत्रेण वैश्याजातस्तथैव च ॥
तथा बौधायनः। सवर्णापुवानन्तरापुत्रयोरनन्तरापुत्र.
श्चेद् गुणवान् ज्येष्ठभागं गृहीयात् गुणवान् हि शेषाणां भर्ता
भवतीति ॥ १५ ॥
अनेनैव शूट्रस्याप्येवंविधस्य वैश्येन सह समांशिता
दर्शिता ॥ १६ ॥
या तु प्रतिग्रहेण पित्रार्जिता भूमिः, सा ब्राह्मणोपुत्रस्येव,
न क्षत्रियादेः एहं क्रमागतं क्षेत्रञ्च द्विजातिपुत्राणामेव, न
शूद्रस्य । तदाह वृहन्मनुः ।
ब्रह्मदायागतां भूमि हरेयुाह्मणीसुताः ।
गृहं दिजातयः सर्वे तथा क्षेत्र क्रमागतम् ॥ १७ ॥
क्रमादागतयोः पितामहप्रपितामहादिग्रहौतयोः सकल-
हिजातिसम्बन्धः, क्रमागतमित्यविशेषेणाभिधानात्। प्रति
ग्रहभूमौ च क्षत्रियादिसुतानामेवाधिकारनिषेधेन तवतादी.
नामप्यननुमानम् ॥ १८॥

·नवमाध्यायः। १३९ तदाह वृहस्पतिः। न प्रतिग्रहभूया क्षत्रियादिसुताय वै। यद्यप्यस्य पिता दद्यान्मृते विप्रासुतो हरेत् ॥ एवञ्च प्रतिग्रहभूमिरेव ब्रह्मदायागतेत्यु तम्। ब्रह्म वेदः तदध्ययनतदर्थज्ञानवत्तया प्रतिग्रहविधानात् ॥ १८ ॥ न पुनर्मनतार्चनलब्धा। यथा, आत्तानां गुरुकुलाहिप्राणां पूजको भवेत्। नृपाणामक्षयो ह्येष विधिामोऽभिधीयते ॥ (मनु ७८२) अचनरूपत्वादस्य ॥ २० ॥ अथवा इयमेकेन निषिद्धा अन्या, परेण ॥ २१ ॥ । विप्रेण वैश्याजानः तथाविधः पवियेण जातः तथाविधः क्षत्रियेण समांश इत्यर्थः। दर्शिता इति। सवर्णापुवानन्तरापुवयोरिति सामान्याभिधाना- दिति भावः। अविशेषेण ति । पैतामहमिति विशेषमनभिधाय क्रमागत- मिति प्रपितामहादिसम्बन्धिसाधारणसामान्याभिधानादिति भावः। नप्तादीना मिति । चनियादिपौवाणामित्यर्थः । अननुज्ञानम् अधिकारोऽनुमत्यभाव: सिमिति शेषः सम्बन्धिनीऽनधिकार खसम्बन्धिसम्बन्धिनीऽनधिकारस्य दण्डा- पूपन्धायसिद्धत्वादिति भावः । एवञ्चति । वृहस्पतिवचनै कमूलकत्वादिति भावः । उन हहन्मनना । विधानात, विद्याशीली धर्मयुक्त: प्रशान्त इत्यादिना दानपावकथनादिति भावः। अर्चनलचमाह पाहतानामिति । गुरुकुलात् विद्यामधीत्य खग्रहागतानामित्यर्थः एष विधि: पचनविधिः अक्षयोऽभि- धीयते इत्यन्वयः । पर्चनरूपत्वादस्येति । पर्चनं पूजा, सा च गौरवित- प्रौति हेतुक्रिया तथाच सहानक्रिया परितोषार्थे व नादृष्टार्था अतस्ततम्वीकारी न प्रतिग्रहः पदृष्टार्थत्यनद्रव्य स्वीकारस्यैव प्रतियहत्वादिति भावः । प्रतिया भूमावपरत्वे ब्राझपदार्थक्यमाशयाह पथवेति । इयम् पर्चनरूपा एकन मनुना। पन्या प्रतिग्रहभूः परेण सहस्पतिना, तथाच उभयरूपा भूाधवी. पुनस्यैवेत्यर्थः ॥ १५-२१॥

·२४० दायभागः। न तु ब्राह्मणस्य भूमिब्रह्मदायः विजातीनां क्रयागतक्षेत्र- सम्बन्धस्य वाचनिकत्वात् केवलशूद्रस्यैव निषेधाच । यथा वृहस्पतिः। शूद्रां हिजातिभिर्जातो न भूमर्भागमहति । सजातावाप्नुयात् सर्वमिति धर्मो व्यवस्थितः ॥ २२ ॥ भूमिमानोपादानात क्रयप्रसादादिनापि हिजातिलब्ध भूमौ शूद्रस्थानधिकारः सियति ॥ २३ ॥ यस्तु शूद्र एवैकः पुत्रो ब्राह्मणस्य स तृतीयभागाधिकारी, भागहयं सपिण्डानां, तदभावे सकूल्यानां, तदभावे बाद- कर्तः। यथा देवलः । निषाद एकः पुत्रस्तु विप्रस्य स टतीयभाक् । हो सपिण्डः, सकुल्यो वा, स्वधादाताथवा, हरेत् ॥ २४ ॥ ब्राह्मणेन शूद्रायां जातोनिषाद उच्यते। सपिण्डसकुख्ययोस्तु भेदं वक्ष्यति ॥ २५ ॥ ब्रह्मव दायोधनमस्यै ति योगात् ब्राह्मणसम्बन्धिभूम्यर्थत्वमाश याह न विति । नन् तथापि रहकमागत वातिरिक्तभृमावि चवादरनधिकारः स्यादत पाह की व लेति । तदर्श यति यति । सजाताविति। शूद्रयां शूट्राज्जात इत्यर्थः । ममिति । म तु तव भूमिकती विशेष इति भावः। तथाचैतवचने द्रा- पुवमावस्य निर्वधन प्रतिग्रहीतातिरिक्तभूमौ चनियादरधिकारमिईन योगबलन ब्रह्मादायागतपदम्य ब्राह्मण सम्बन्धिभूम्यर्थ त्वमिति भावः । इत्यञ्चैत इचने कवाक्यतया मनुवचनमपि शूद्राधिकारनिषेधार्थ परिसयाविधिरव न तु हिजातीनामधि- कारविधिः तस्य विध्यन्तरप्राप्ततया विधानासम्भवादिति बोध्यम्। वक्ष्यति, पपुवधनाधिकारप्रकरण इति शेषः ॥ २२-२५ ॥ क्षत्रियवैश्ययोस्तु यदि शूद्र एवैकः पुत्रः तदा तदनस्याई- हरः, अपरमई वक्ष्यमाणापुनधनाधिकारक्रमेण टोयुः ।

·नवमाध्यायः। १४१. तथा विष्णुः । हिजातीनां शूद्रस्त्वेकपुरोऽईहरः पुत्रयस्थ या गतिः सा अईस्य हितौयस्य ॥२६॥ (विष्णु १८३२-३३) इदच हतीयभागाधिकारित्वमईहरत्वञ्च विद्याविनय- सम्पन्नस्येति वेदितव्यम्। यदाह मनुः । यद्यपि स्यात्तु सत्पुत्रो यद्यपुत्रोऽपि वा भवेत्। नाधिकं दशमाद्दद्यात् शूद्रापुवाय धर्मतः (मनु ।।१५४) अनेन हिजातिपुत्राभावेऽपि दशमांशाधिकदाननिषेधात् पूर्वस्य, उत्तमैकशूद्रापुत्रगोचरत्वमेव ज्ञायते। यच्च मनुना। ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्रापुत्रो न रिक्थभाक् । यदवास्य पिता दद्यात्तदेवास्य धनं भवेदिति । (मनु १५५) अनेन रिक्थभागित्वमेव निषिदं तत् पिढप्रसादलबधन- दशमांशत्वे सतौति विज्ञेयम् ॥ २७ ॥ यच्चाह वृहस्पतिः। अनपत्यस्य शुवर्गुणवान् शूद्रयोनिजः । लभेताजौवनं शेषं सपिण्डाः समवायुः ॥ वर्तनोचितवष्याद्यर्थं किञ्चिहातव्यमित्यर्थः निर्गुणस्य अन्तेवासिविधिना वृत्तिमूलं भक्तादिकं पादशऋषया देयम् । यश्चाह मनुः। यं ब्राह्मणस्तु शूद्रायां कामादुत्पादयेत् सुतम्। स पारयवेव शवस्तस्मात् पारशवः स्मृतः ॥ (मनु१७) ·१४२ दायभागः। तदपरिणीतशूद्रासुताभिप्राय, परिणीतायाः सक्कटतावुप- गमनस्य वैधत्वात्, तत्रैव च गर्भस्थितेः न च द्वितीयादि- सम्पर्केष्वपि । यथा याज्ञवल्करः । पपुवे भ्रातरि मृते तान्तु गच्छेदृतौ सवत् । तथा मनुः। यथा विध्युपगम्यैनां शुक्लवस्त्रां शुचिव्रताम् । मिथो भजेदाप्रसवात् सतत् सक्कहताहती॥ ( मनु ८।१७०) प्रथमोपगमनमानस्य गर्भहेतुत्वे सक्तहचनं दृष्टाथै स्यात्, अन्यथाऽदृष्टार्थत्वमस्य कल्पनीयम, अतएव लोकेऽपि प्रथम- सम्पर्कदिवसमादाय मङ्गलाचारार्थ नियतमासविहितपुंस- वनसीमन्तोनयनाद्यर्थं मासगणना दृश्यते। अतः कामादुत्- पादयेत् सुतमित्यनूढ़ाशूद्राभिप्रायमेव ॥ २८ ॥ तथा विष्णुरिति । पत्र हिजातिपदं क्षत्रियवैश्योभयपर, न तु ब्राह्मणपरमपि विप्रस्य हतीयांशाभिधायकदेवलवचनविरोधात् बहुवचनन्तु व्यक्तिभेदादिति भावः । सत्पुच: विद्यमान हजातिपुत्रः । पपुवः शूद्रातिरिक्त पुत्रशून्यः । पिट- प्रसादति। यदि पिप्रसादलब्धस्य दशमांशतुल्यत्व' सदा शुद्रापुवाय अन्यत् न देयमित्यर्थः । विशेयमिति । यदेवास्य पिता दद्यादित्यु तरिति भावः । पानी- वनमिति व्यापारी वर्तनीचितेति । तत् पनन्तरीकवचनयम । पपरिणीता केनाम्यपरिणौता किन्तु ग्राम्य धर्मार्थ मवरुडा। पपरिणीताविषयत्व हेतुमा परिपौताया इति । तथाच परिणीताजातस्य विधिबाधित पुवत्वेन माशस्त्यात् भागिता युक्ता पपरिणौतामातस्य तु प्रतिषिद्ध पुवत्वेनापकर्षात् न भागिता किन्तु यासाचादनमावाईता इति न वैपरीत्याति भावः। केचित्त वैधत्वादिति । तथा विधिविरीधन निन्दायास्तदितरविषयत्वस्यैव युक्तवादित्याभय इत्याहुः । सदसत् स पारयनेष भबति निन्दाया वैधावैवसाधारणलेन सोचे हेत्व. भावात् । मनु महादभिगमस वैधत्वेऽपि न पुवीत्पत्तवैधत्वमत पार तवैवेति । प्राथमिवाभिमम एवैव्यर्थः गर्भखिते: गोत्पत्तः तथाच निमित्तख सकदभिगमस्य ·नवमाध्यायः। १४२ वैधत्वेन नैमित्तिकस्य पुवनननरूपफवस्थापि वैधत्व तदर्थमेव तत्प्रतिपादनात् यथा फलचमसमौ भक्ष्य प्रयवतीय व ऋत्विजे फल चमसदानस्य निमिनस्य वैधतया ऋत्विजः फल चमसभक्षणमपि वैधमिति भावः । ननु पर्ववर्ज व्रजे. हताविति विधी ऋत्वभिगमनसामान्यस्य वैधतया सतदिति कथं तबाइ नेति । उक्तार्थे प्रमाणमाइ यथेति । दृष्टार्थमिति । पुवजननरूपदृष्ट प्रयोजनार्थमित्यर्थः । अन्यथा अन्यस्याभिगमनस्यापि पुत्रीत्पत्ति हे तत्वे। अस्य सक्तदभिगमन विधानस्य । तथाच पुवार्थ' प्राथमिकाभिगम एव शास्त्रार्थः द्वितीयाद्यभिगमनन्तु दृष्ट प्रयो- जनमानार्थमिति साधूक्तं सतदिति भावः । अतएव सदैव वा पर्ववर्ज तासा बरमनुस्मरनिति सदाभिगमनं वरस्मरणनिमित्ततया निर्दिष्टम् अन्यथा पुत्र. मिच्छन्नित्य व निर्दिश्वत । प्रधान्यादिति । मङ्गालेति । अभिप्रेतार्थ सिद्धिम अग्लं तदाचारार्थ तत्प्राप्तार्थमित्यर्थः । तदपरिणीताशूद्रापुवाभिप्रायमित्युक्तमुपमहरति श्रत इति ॥ २६ = २८ ॥ शूद्रस्य पुनरपरिणीतादास्यादिशूद्रापुनः पितुरनुमत्या पुत्रान्तरतुल्यांशहरः । तदाह मनुः । दास्यां वा दासदास्यां वा यः शूद्रस्य सुतो भवेत् । सोऽनुज्ञातो हरेदंशमिति धर्मो व्यवस्थितः ॥ २८ ॥ (मनु।१७८) अनुमतिमन्तरेण त्वांशहरः । तदाह याज्ञवल्करः । जातोऽपि दास्यां शूद्रेण कामतोऽशहरोभवेत् । मृते पितरि कुर्य्यस्तं भ्रातरस्वर्बभागिनम् ॥ ३० ॥ (याजवल्का ॥३४) परिणीतास्त्रीजातमालशून्यस्तु सर्वमेव धनं रतौयात् यदि दौहित्रो नास्ति। तदाह याज्ञवल्काः । अचानको हरेत् सर्वं दुहितृणां सुतादृते । (याचवका २१३५) सति तु दौहिने समं विभज्य एवौयात् विशेषात्रवणात् ।

·१४४ दायभागः। तथाधपरिणीताजातत्वेऽप्यस्व पुत्रत्वात, पपरस्य तु परि- णौतासन्तानत्वेऽपि दौहित्रत्वात् तुल्यांशस्यैव युक्तात्वात् ॥३१॥ दासदास्यामिति। दासस्थापरिपौतरचितायामित्यर्थः । सममिति । समं स्वादयुतत्वाविशेषस्येति न्यायादिति भावः ॥ २९-३१ ॥ दशमः अध्यायः । सम्पति पुत्रिकाकरणानन्तरमौरसपुत्रे जाते तयोविभागः प्रतिपादतं ॥१॥ तब पुत्रिकौरसयोस्तुल्यांशित्वं न पुनः पुषिकाया ज्येष्ठ- वेन विंशोद्धाराहता, तदाह मनुः । पुत्रिकायां कृतायान्तु यदि पुत्रोऽनुजायते । समस्तत्र विभागः स्यात् ज्येष्ठता नास्ति हि स्त्रियाः ॥ (मनु ८१२४) खतो ज्येष्ठपुत्र कार्याकरणात् खपुत्रहारेण पुत्रिकायाः पिण्डदाबत्वात्। तदाह मनुः । पपुवोऽनेन विधिना सुतां कुर्वीत पुत्रिकाम्। यदपत्वं भवेदस्यां तन्मम स्यात् स्वधाकरम् ॥ २ ॥ (मनु ।१२७) गच पुत्रिकायामिव प्रथम पुढे जाते तदनन्तरमौरस- पुरोत्पत्तौ पुतिकापुवस्य ज्येष्ठांशता भवेदिति वाचं तस्य पौवत्वात्। तदाह मनुः। पहाता वा कता वापि यं विन्देत् सहयात् सुतम् ।

·दशमाध्यायः। पौत्री मातामहस्तेन दद्यात् पिण्डं हरेडनम् । (मनु ।१३६) पुत्रिका हि पुत्रस्तस्याः पुत्रः पौत्र एव भवति तहांश्च पौत्री भवति न च ज्येष्ठत्वेन पौत्रस्यांशातिरेकः श्रुतोऽस्ति ॥ ३ ॥ ज्येष्ठता श्रेष्ठता सा च पुन्नामनरकवाणनिबन्धमा तदभावात् श्रेष्ठत्वामाव इत्यत पाह म्वत इति । साक्षादित्यर्थः । ज्यष्ठे ति । ज्येष्ठ पुत्र कार्य पुनामनरक- वाणं तदकरणात् । तर्हि पुत्रिकाकरणं किमर्थमत आइ स्वपुवहारणेति : म्वधाकर विविधक्रियाकरम् अन्यथा म्वधाकरशब्दस्य श्राद्धकरणमावार्थत्वे दौहिवान्तरमाधारण्यात् पविकाकरण वैययापत्तेः । एतेन पुत्रिकापुवसत्त्वेऽपि पत्रिकाया एव प्रेतकत्याधिकार इति मतमपि निरस्त मिति वेदितव्यं तथाच परम्परयोपकारार्थमेव पुबिकापुत्र करणमिति भावः । ज्येष्ठांशतेति । तस्य आक्षादेव ज्यं ष्ठपुवकार्य करणादिति भावः। पौत्रत्वादिति। प्रातिदेशिकपौत्र- गदित्यर्थ: यत्तु वशिष्ठवचनम्। अभ्राटकां प्रदास्यामि तुभ्यं कन्यामलङ्गताम् । अस्यां यो जायते पुनः स मे पुत्रो भवेदिति ॥ ( वशिष्ठ १७११६) पुत्रिकापुत्रस्यैव पुत्रत्वं वदति तेन पुत्रिकायास्तत्पुत्रस्य च पुत्रत्वं तन मनुविरोधात् पिण्डदानमात्रयोगात् पुत्र- बमस्य गौणं तहारेणैव पुत्रिकायाः पिण्डदाढत्वात् एकस्य स्वतोऽन्यस्य तद्योगात् ॥ ४ ॥ पुत्रिकौरसयोस्तु सवर्णत्वे सति पूर्वोक्तविभागो बोहव्यः असवर्णत्वे तु तयोरसवर्णोरसपुत्रवदेव विभागः पुविकौरसयोः समानत्वात् ॥५॥ १३ ·दायभागः। यदि च छतापि पुत्रिका पुत्रमनुत्पाद्यैव विधवा भूता बन्ध्यात्वेन हि वावता तदा तस्याः पिढधनेऽनधिकारः, खधाकरपुत्रार्थं पुत्रिकायाः कृतत्वात् तदभावे दुहिनन्तर- तुल्यत्वात् ॥६॥ मनुविरोधादिति। न च विनिगमनाविरहः किं मनुविरोधात् वशिष्ठोतं पुत्रत्वं गौणम्, किंवा वशिष्ठविरोधात् मनूक्तं पौवत्वमेव गौणमिति वाच्य मनुस्मृते: सर्वस्मृतिप्रबलत्वस्यैव विनिगमकत्वात् । पुत्रत्वं पुवव्यपदेशः । गौण- मिति । पिण्डदासत्वस्य मुख्यपुत्रगणस्य योगात् गौणता बोध्या । पिण्ड दाम योगमेवोपपादयति तहारेणैवेति । एकस्य पुत्रिकापुत्रस्य, भन्यस्य पुखिकास्वरूपस्य सदयोगात् पुवयोगात् । न च परम्परया पिण्डदानापेक्षया साक्षात् पिण्ड . दानस्य बलवत्वंन पुत्रिकापुत्रस्यैव पुत्रत्व न्याय्य न तु पुविकाया इति वाच्य, पुत्रिकाया पनत्वात् तदधौनजन्मतया च तत्पुत्रस्य पिण्डदानयोगात् तस्या एवोत्कर्षेण पुत्रत्वौचित्यात् । एतन्यायादेव अपविकाया अपि दुहितुरभाव एव दौहित्राधिकारं वक्ष्यति पन्यथा साक्षादुपकारकतया दौहिवस्यैव प्रागधि कारापत्तेः प्रतएव समस्त नेत्यनेन पुविकौरसयोरेव सममागिता मनूक्ता नन तस्याः पुत्रस्य पौरससमभागिता केनाप्युक्तेति, इत्यञ्च पुत्रिकामुत्र एव चंति हादविधपुत्रगणनायां कर्मधारयो न तु तत्पुरुष इति विभावनौयम् । पूर्वोक्त विभाग इति। समभाग इत्यर्थः । पसवर्णत्वे तु चौरसस्थासवर्णत्वे त पौरसशब्दोऽव परिणीतायां खयमुत्पादितपर: न तु सवर्णायां संस्कृताया स्वयमुत्पादयेत्तु यम्। पौरसं तं विजानीयात् पुर्व प्रथमकल्पितमित्यु क्रौरसपर: तस्य तु प्रसवर्णत्वासम्भवात् । पसवर्णौरसपुत्रवदिति । सवर्णोरसेन सह असवर्षीरसस्य पवियादाशस्त्रिहधकांशरूपो भागः तादृश इत्यर्थः । दुहिव- भर तुल्यत्वादिति । एतावता यथा बध्यायामपुविकायां तदनन्तराधिकारिणी रहीयुस्तथा पुविकायामपौति प्रतिपादितम् । ४-६० पौरसेन तु क्षेत्रजादौनां विभाग ये पिसवर्णा औरस- पुत्राचोत्तमसमवर्णाः पुत्रिकापुत्र क्षेवज कानौनगूढजापबिह महोदज पौनर्भव दत्तक खयमुपागत छतक क्रौताः पुत्राः ते पौरसपुवभागस्य तृतीयांशभागिनः । तदाह हादशपुत्रा- मभिधाय देवलः।

·दशमाध्यायः। एते हादशपुत्रास्तु सन्तत्यर्थमुदाहृताः। आत्मजाः, परजाश्चैव, लब्धा, यादृच्छिकास्तथा । तेषां षट् बन्धुदायादाः पूर्वेऽन्ये पितुरेव षट् । विशेषश्चापि पुत्राणामानुपू विशिष्यते । सर्वे घनौरसस्यैते पुवा दायहराः स्मृताः । औरसे पुनरुत्पत्रे तेषु ज्येष्ठा न विद्यते । तेषां सवर्णा ये पुत्रास्ते टतीयांशभागिनः । होनास्तमुपजीवेयुर्मासाच्छादनसम्भृताः ॥ ७ ॥ औरसादयः षट् न केवलं पिटदायहरा: किन्तु बन्धू- नामपि सपिण्डादौनां दायहराः, अन्ये परभूताः पितुरेव परं दायहराः न सपिण्डादीनाम् ॥८॥ औरसपुत्रशून्यस्य पितुः सर्वहराः औरसे सति ये पिट- सवर्णास्ते तृतीयांशहरा: ॥८॥ पुत्रिकाया अपि औरसतुल्यत्वादयमेव भागक्रमः ॥ १० ॥ ये तु पितु_नवर्णा औरसपुवाञ्चोत्तमवर्णास्ते औरसस्य पञ्चमं षष्ठ वांशं गुणवदगुणतया ग्रहीयुः। यथा मनुः । षष्ठन्तु क्षेत्रजस्यांशं प्रदद्यात् पैटकाइनात्। औरसो विभजन् दायं पित्रा पञ्चममेव वा ॥ ११ ॥ (मनु ।१५४) देवलवचनेन सर्वेषां क्षेत्रजतुल्यत्वाभिधानात् मनुवचन क्षेत्रजपदमुपलक्षणम् ॥ १२ ॥ परजाः बधा: हादशपुवानिति । पुविकया सहेत्यर्थः । पात्मा: पौरसपौनर्भव विकाः । नेवजाः। दत्तक्रौतसहोदवानीनविमाः । यादृच्छिका: अयनोपस्थिता: अपविद्धखयमुपागतगूढीपत्राः। ये पिवसवर्ण इति। ब्राह्मणस्य ब्रामण्यां नातः चेवनः पौरखचनियावसापुवापचया ·१४८ दायभागः। उत्तमवर्ग: पितुः सवर्ण: पिटसवर्स इत्येवमादय इत्यर्थः । अयमेवेति। पौरसेन सह तेषां यो विभागक्रमः वतीयांशक्रम: स एव पुत्रिकयापि सहत्यर्थ: एतदर्थमेव स्वयं कतहादविधपुतगणनायां पुत्रिकायाः प्रथममुद्देश इति बोध्यम् । गुणवदगुणतयेति । सगुणत्वनिर्गुणत्वाभ्यामित्यर्थ इति सम्प्रदायः वस्तुतः पितुहीनवर्णस्य औरससवर्णत्वे षष्ठांशिता तस्मादुत्तमवर्णत्व पञ्चमाशिता युक्ता पितुझेनवर्णम्य औरससवर्णस्य विभामानुक्तरनध्यवसायापारिति बोध्यम् । गणवदगुणापेक्षयेति पाठ प्रगुणी निर्गुण: तेन गुणवन्निगंणरूपविषयभेदादित्यर्थः नुल्यत्वादिति । तुच्यामित्व प्रतिपादनादित्यर्थः । ७-१२ ॥ ये तु पितुरीरसाच्च भातु नवर्णास्ते ग्रासाच्छादन- मात्राधिकारिण:। तदाह मनुः । एवौरसः पुनः पित्रास्य वसुनः प्रभुः । शेषाणामानृशंस्यार्थ प्रदद्यात्तु प्रजीवनम् ॥ (मनु ८।१६३) एक तथा कात्यायनः। उत्पन्न त्वौरसे पुढे ढतीयांशहराः स्मृताः । मवर्णा अमवर्णास्तु ग्रासाच्छादनमागिनः ॥ १३ ॥ मनुवचन शेषपदं कात्यायनवचने चासवर्णपदं हौनवर्ण- परं देवलेनैकवाक्यत्वात् ॥ १४ ॥ अनियोगोत्यवक्षेत्रजस्य औरसेन सह विभागमाह मनुः । योकऋथिनौ स्यातामौरसक्षेवजी सुतौ। यद् यस्य पैटकं ऋक्थं स तद् ग्रहीत नेतरः ॥ १५ ॥ (मनु ८।१६२) यस्य वीजाद यो जातः स तस्य धनं गृहीयात् इतरोऽन्य- वीजजो न रहौयादित्यर्थः । पतएव नारदः। हौ सुती विवदेयातां दाभ्यां जाती स्त्रिया धये।

·एकादशाध्यायः। १४८ तयोर्यद यस्य पिता स्यात् स तद राशीत नेतरः ॥१५॥ (मनु १९१) यत् पिटदत्तं यहनं स्त्रियास्तत्पुवस्तहौजजस्तहनं ग्रही- यात् नान्य इत्यस्तु किं विस्तरेण ॥ १७ ॥ - पानृशंस्थम् अनुकम्पा तदर्थ सनिमित्तकमित्यर्थः सेन जीवमदानेऽपि इच्छा- मात्र प्रयोजकं न तु तेषामधिकार इति भावः। नौवनं भरणम्। इौनपर्ण- परमिति । न तु उत्तमवर्णपरमपि । देवलेनेति । तेन उत्तमवर्णस्य भागिताया हौनवर्णस्य यासाच्छादनमात्रस्य चीतत्वादिति भावः। अनियोगोत्पन्नेति । औरसमुत्पाद्य विणि मते तसिनेव क्षेत्रेऽन्येन शुल्कं दत्त्वा य उत्पादितः तदौरसेन सहत्यर्थः। शुल्कादाने तु स चेचिस एव पुती न वीजिनः तेन तस्व नवौजिधनाधिकारिता किन्तु क्षविण एवं धने औरसतीयांशहारितेति । पाल्कोपहतायान्तु पिण्डदा वोटुरेव ते इत्युक्तरिति बोध्यम् ॥ १३-१७ ॥ । एकादशः अध्यायः । प्रथम परिच्छेदः । अथापुत्रस्य मृतस्य धने परस्परविरुद्धवचनदर्शनेन व्याख्यातारो विवदन्ते । १॥ तथा वृहस्पतिः । पानाये स्मृतितन्त्रे च लोकाचारे च सूरिभिः । शरीराई स्मृता जाया पुण्यापुस्थफले समा॥ यस्य नोपरता भार्या देहाई तस्य जीवति । जौवत्यईश रेऽर्थं कथमन्यः समाप्नुयात् ॥ सकुल्यैर्विद्यमानस्तु पिवमासनाभिभिः ।

·दायभागः। पसुतस्य प्रमौतस्य पनी तबागहारिणी। पूर्व प्रणीताग्निहोत्रं मृते भर्तरि तहनम् । विन्देत् पतिव्रता साध्वी धर्म एष सनातनः ॥ नङ्गमं स्थावरं हेम कुप्यं धान्यं रसाऽम्बरम् । प्रादाय दापयेच्छाई मासषाण्मासिकादिकम् ॥ पिटव्यगुरुदौहित्रान् भर्तुः स्वस्रीयमातुलान् । पूजयेत् कव्यपूर्त्ताभ्यां वृद्धानाथातिथीन् स्त्रियः । तत्सपिण्डा बान्धवा वा ये तस्याः परिपन्थिनः । हिंस्युर्धनानि तान् राजा चौरदण्डेन शासयेत् ॥ २ ॥ - अधेति । पुत्राधिकारनिरूपणानन्तरमित्यर्थः । धने धनाधिकारविषये। विवदन्त इति । पनद्या भावादः पूर्व मधिकार: धातुः पनौत: पूर्वमधिकार इति विरुद्ध भाषन्त इत्यर्थः । विरुद्ध वचनान्याह तधेत्यादि । पामायते अभ्यस्थत इत्याम्नायो वेदः । पुण्येति एकै ककृते ये पुण्यापुण्यकर्मणी विहितनिषिद्ध कर्मणी नयोः फले वनरकरूपे भीतलेन समत्यर्थः इदञ्च शरीराईमित्युकाभेद हेतुः खकर्मफलभीमस्य खानतिरि कस्यैवीत्सर्गिकत्वात् । देहाईमिति दहाडैन प्रत्यक्षतया स जीवतीत्यर्थः । सकुल्यैः सनाभिभिरिति तृतीयाइयं सप्तम्यर्थे तेन सकुल्यादिषु सखित्यर्थः। सनाभयः सहोदराः। प्रमौतस्य मृतस्य । पतिव्रता पतिशुश्रूषाव्रता, न तु मृत वियत या पत्यौ साध्वी ज्ञेया पतिव्रतेत्युक्त- पतिव्रता, मरणेनैव तनिष्प नरवासम्भवात् । साध्वी भव्यभिचारिणी तेन तहिपरीतानामधिकारनित्तिः। सनातनोऽनादिपरम्परागतः। कुप्य सुवर्ण सप्याभ्यामन्य तेजसं लौहादि। अम्बरं वस्त्रम्। पादाय स्वीकृत्य । दापयेदिति खायें णिच् । मासषामासिकत्यनेन पार्वणनिषेधः । पादिना पाद्यादिप्रेत श्राद्धान्तरपरिग्रहः। पिटव्येति द्वितीयान्त इयं भर्तरित्यवान्वेति । काव्य'मृती द्देशेन त्यकम्। पूर्तम् पनपानादि ॥ १-२ ॥ तदेतैः सप्तवचनैरपुत्रस्य मृतस्य यद यावदनं स्थावरजङ्गम- हेमादिकं भर्तुस्तम सोदरभापिटव्यदौहित्रादिषु सत्- खपि पबया एवेति, ये तु तहनग्रहणे प्रतिपचाः खयमेव वा ·एकादशाध्यायः। गृहन्ति ते चौरवहनीया इति ब्रुवाणो वृहस्पतिः पनौसद्भाव पिवमानप्रभृतौनां धनाधिकार सुदूरं निरस्थति ॥ ३ ॥ तथा याज्ञवल्करः। पत्नी दुहितरश्चैव पितरौ भ्रातरस्तथा। तत्सुतो गोत्रजो बन्धुः शिष्यः सब्रह्मचारिणः । एषामभावे पूर्वस्य धनभागुत्तरोत्तरः । वर्यातस्य ह्यपुत्रस्य सर्ववर्णेष्वयं विधिः ॥ (याज्ञवल्का २।१३६-१३७) अनेन पूर्व पूर्वस्याभावे परपरस्याधिकारं वदन् सर्वेभ्यः पूर्व पत्नया एव धनाधिकारमभिधत्ते ॥ ४ ॥ तथा विष्णुः । अपुत्रस्य धनं पत्नाभिगामि, तदभाव दुहिगामि, तदभावे पिटगामि, तदभावे मागामि, तदभावे भाटगामि, तदभावे भ्राटपुत्रगामि, तदभावे सकुल्यगामि, तदभावे बन्धुगामि, तदभावे शिष्यगामि, तदभावे सहाध्यायिगामि, तदभावे ब्राह्मणधनवर्ज राज- गामि ॥ ५ ॥ (विष्णु १७।४-१३) अनेनापि क्रमपरेण प्रथमं पत्नया एव धनाधिकारी निरूपितः। न च वर्तनोपयुक्तधनमात्राधिकारार्थं पनौ- वचनमिति वाच्य सक्कच्छु तस्य धनपदस्य पत्नापेक्षमकत्- नपरत्वं कृत्परत्वञ्च भ्रात्राद्यपेक्षमिति तात्यर्यभेदस्या- न्याय्यत्वात्। अत: कत्म्रधनगोचर एव पत्नया अधिकारी वायः॥६॥ तथा वहन्मनुः। मपुत्रा शयनं भर्तुः पालयन्ती व्रते खिता।

·१५२ दायभागः। पवाव दद्यात् तत्पिण्डं कत्नमंशं लभेत च ॥ ७ ॥ तपिण्ड मित्यतस्तदित्यनुषज्यते तच्छब्देन भर्तुः परा- मर्षात् भर्तुः कत्नमंशं पत्नी लभत न तु स्वांशवत्वमित्यर्थः कत्लखांशोहेशेन लभेतेति विधानानुपपत्तेः स्वामिभावनाप- नार्थत्वादस्य न च स्वांशे खामिभावज्ञापनमहति स्वांश- ज्ञापनेनैव ज्ञातत्वात् ॥ ८॥ न च ग्रहणविधानार्थं तदिति वाच्य स्खधनग्रहणस्य रागादेव प्राप्तत्वात् ॥ ८॥ न च नियमाथं वचनमिति वाच्यम् अदृष्टार्थत्वापत्तेः नियमे च नियोज्यादिकल्पनमपि स्यात् ॥ १० ॥ स्थिता उद्युक्ता। सप्तवचनैरिति । सप्तानामव वचनानां पनाधिकारतात्पर्य कत्वादिति भावः । सब्रह्मचारिणः एकदै कगुरोरध्ययमन वेदाभ्यासेन च समानताचारिणः । पूर्वस्येति वीसितम्। स्वर्यातस्य मतस्य । उपलक्षणमेतत् पतितादरपि बोध्यम् । सक्तछुतस्येति । एकस्य धनपदस्य पत्नान्वये वर्तनीचितवनबोधकत्वं भावाद्यन्वये च कतनधनबोधकत्वं न सम्भवतीत्यर्थः। भक्तुः शयनं पालयन्ती तदीयमयने पुरुषान्सरं वारयन्ती अव्यभिचारिणीति यावत् । व्रते पारलौकिकमव॒पकार व्रते एकादश्यादिवते स्थिता तत्कारिणीत्यर्थ इति केचित्, तदसत्, भमरणक्षणं तदसम्भवात् । तत्पिण्डं भर्तृपिण्डम् । अनुषज्यत इति । यद्यपि समासम्थ विशेषणपदस्य अनुषङ्गी व्युत्पतिविरुद्धः भन्यथा चैत्रपटमपमय घटमान येत्यादौ चैवस्थानुषण घटानयनापत्नः तथापि तदिति षष्ठान्तमव्ययमित्यभिप्रायः । पाकाजासत्त्वे समासस्थस्थावत्तौ बाधकाभावः भत्तरित्यस्यानुषङ्गास्तु व्यवहितत्वादसम्भवतीति चूड़ामणिः । वस्तुतः तदित्यर्थ- परम् इत्यत इत्यनन्तरम् उपस्थितमिति शंषः तहत्तखरूप. मनुषज्यते पंचशब्दस्य ससम्बन्धिकतया व्युत्पत्तिवलेनोपस्थितत्वात् सम्बन्धि- तया पन्बीयत इत्यर्थः । ननु त हाक्य घटकपदोपस्थितायाः पद्या एवान्वयी युक्त: न तु भिन्नवाक्योपस्थितस्य भत्त: संघाच पवौ स्वांशु कत्व वतनोचित सभेत इत्येवार्थ: किं न स्यादत पारन विति । अनुपपत्ती हेतुमा स्वामि- भागेति। खबज्ञापनार्थवादित्यर्थः । पस्य बचनखनन हि। खांश खत्वेन तथाच ·एकादशाध्यायः। १५३ । जाते। ज्ञातत्वादिति । तथाच प्राप्तवाहिधित्वासम्भवे वैययं निराकासत्वं चेति भावः। न च ग्रहणेति । तथाच ग्रहणविधिरयं न खत्वविधिरिति भावः । ग्रहणं यथेष्टविनियोगलक्षणम्। रागादेवेति । तथापि विधिवासम्भवस्तदवस्थ एवेति भावः । नियमार्थमिति । स्वांशं ग्टलीयादवैति नियमार्थमित्यर्थः । अष्टति । विधिनियमितस्य नित्यतया तस्मात् पिण्ड नित्यापूर्व कल्पनीयं तच्च दृष्टार्थत्वे सम्मवति गौरवादन्यायमिति भावः । गौरवान्तरमप्यार नियमे चेति । नियोज्येति । ममेदं कार्यमिति बुडा नियोज्यः । गुरुमते वर्ग कामो यजेते- न्यादी स्वर्गकामनियोज्य कयागविषयकं कार्यमिति बोधस्य सिद्धत्वेन प्रकतेऽपि नित्यत्वेन प्रत्यवायपरीहारफल कामरूपनियोज्य कल्पनम् धादिपदादकरणे प्रत्य- बायकल्प नमपि स्यादित्यर्थः । नियोज्य कल्पनाया उभयथाप्यावश्यकत्वेऽपि कामनाष्पाधिकाराधिक्यामवेति बोध्यम् ॥३-१०। यञ्चोकं न धनन्धादिः पुत्रोऽ'शं कत्न लभेत इत्युक्ते पिता कृत्स्नमंशमिति किं तर्हि कत्त्रं खांशमिति तथाचापि छत्खं खांशापेक्षमिति तव अनन्धादिः पुत्रोऽशं कृतम लभेतेति वचनाभावात् दृष्टान्तानुपपत्तेः भवतु वा तथापि पूर्वोक्त हेतुना खांशं लभेतेति विध्यनुपपत्तेः पिवंशापेक्षमेव वर्णनं युताम् ॥ ११॥ अतएव सर्वत्रान्यधन एव अन्यखत्वसम्बन्धज्ञापनं मुनयः कुर्वन्ति यथा पिटधने पुत्राणाम् अपुत्रधने पत्नवादीनामित्यादि न पुनः खांशग्रहणे प्रेरयन्ति ॥ १२ ॥ पनवादिः पन्धादिभिन्नः। तत्समंशमिति । अवगम्यत अवगम्यत इति शेषः । कृत्स खांशापेक्षमिति वचनार्थवर्णन मिति श्रेषः । ननु अनन्धादिरिति मया वचनमिति ऊत्वा दृष्टान्ततया नीतम् किन्तु तादृशार्थव्युत्पत्तिकल्पनास्थाननया तञ्च वैदिकस्यैव खौकिकस्यापि बाक्यस्याविशिष्ट तथाच तब बचनाभावीऽकि- श्चित्कर इत्यत पाए भवतु वेति । अभ्युपगमादार भवतु वेतीति केचित् । पूर्वोक- इतना खांचं लभेतेविविधानानुपपत्तिरूपेण। पिवंशापेचमिति बनधादि- रिव्युतवाकोऽपौति शेषः। न च पुवानरस्याप्यं शादेकवचनम नुपपत्रमिति कार्य ·१५४ दायभागः। तस्योई श्यविशेषणतया अविवक्षितत्वात् एकपुवस्थखाभिप्रायेण वा तत् । पत. एव स्वधने स्वत्वविधानासम्भवादेव ॥ ११॥ १२ ॥ यथा यश्च सम्बन्धिशब्दत्वेन स्वसम्बन्ध्युपस्थापकत्वं मातेति न परमातावगम्यते इत्युक्तं तदप्ययुक्तम् अनुपात्त- सम्बन्धिविषयत्वात् तस्य, न हि डिस्थस्य मातरमानयेत्युक्त प्रयोज्यस्य माता प्रतीयते प्रयोजकस्य वा, तहदनापि तत्- पिण्ड मिति तत्पदोपात्तत्वात् सम्बन्धिन: कथं पनापेक्षिता विधानानुपपत्तिश्च पूर्वमुक्तव ॥ १३ ॥ तस्मात् कृत्नतदंशग्रहणमेव पत्नया हमनुर्बोधयति ॥ १४ ॥ तथा पनाधिकारविपरीतबोधकानि वचनानि यथा शवलिखितपैठौनसियमाः । अपुत्रस्य स्वर्यातस्य नाटगामि द्रव्य तदभाव पितरौ हरेतां पनौ वा ज्येष्ठा सगोत्र शिष्य स ब्रह्मचारिणः ॥ १५ ॥ प्रव धातुरभावे पित्रोस्तयोरभावे पनाधिकार इति विरोधः ॥ १६ ॥ तथा देवलः। ततो दायमपुत्रस्य विभजेयुः सहोदराः । तुख्या दुहितरो वापि ध्रियमाणः पितापि वा ॥ सवर्णा भ्रातरो माता भार्या चेति यथाक्रमम् । एषामभावे ग्रहीयुः कुख्यानां सहवासिनः ॥ १७ ॥ पत्र सर्वादौ भ्रातुरधिकारः सर्वश्रेषे च भाव्या इति विरोधः ॥ १८॥ सबविशदत्वेनेति । सम्बन्धिशब्दस्वत्यादिः । स्वसम्बध्य पस्थापकत्वं स्वार्थ स्य बः सम्बन्धी प्रतियोगौनिरूपकापसाटिनखार्थबोधवत्वं तं विज्ञाय खार्यान्वय- ·एकादशाध्यायः। . बोधकत्वासम्भवात् तइटितमूर्तिकत्वात् पुत्रत्वादिरूपसम्बन्धिताया घटवता पनरूपस्थितस्यैव सम्बन्धिन इति भावः । उत्तव्युत्पत्तिकल्प नस्थलं दृष्टान्तविधया दर्शयप्ति 'यथेति । यथा मातेत्याने उपस्थितस्य वारेव सम्बन्धितयाऽन्वयित्व तथा प्रकतेऽपि शशब्दस्य खमम्बन्धिकतया उपस्थितायाः पवमा एवं तदर्थान्वयित्व. मिति तत् कथं भर्तः कतनमंशमिति भवन्वयं व्याख्यामौति पूर्वपक्ष: । यद्यपि पनौपदस्य स्व सम्बन्धिकतया तदर्थान्वयित्वेन म प्युपस्थित एव तथापि विशेषणतया विशेष्यतया च नानासम्बस्य पस्थितिस्थले विशेष्यत योपस्थितस्यै वा- वयित्व न तु विशेषणातयोपस्थि तस्येति व्यत्पत्तिः कथमन्य था यज्ञदत्तमित्र पिट- ग्रहं प्रविशतीत्यादौ न यज्ञदत्तस्य पिन्वयः अपि तु मिवस्येति नियम उपपदात इति भावः। दूषयति तदपीति । अनुपातेति । सम्बन्धिपदार्थान्वययोग्य- तया सम्बन्धिन: शब्दीपात्तत्वे तस्यैव तदन्वयित्व न सम्बध्यनरम्योपस्थित स्यापि तैम पवद्या नांशान्वयः तस्या: प्रथमातोपस्थितवन षष्टान्तसाकाण सम्बन्धिना अन्वयायोग्यत्वादिति भावः । प्रकृते भत्तरूपसम्बन्धिनः शब्दोपात्तत्व प्रतिपाद- यति तत्पिण्डमिति । पापेक्षिता पौरूपसम्बन्धिटतम्वार्थबोधकता अंश. शब्दस्यति शेषः। पत्रान्वये बाधकमप्या विधानानुपपत्तिश्चेति । उपसंहरति तस्मादिति । तदंशग्रहणं भवंशग्रहणम् । तुल्याः सवर्णाः । ध्रियमाण: निर्दोषः सन् जौवदवस्थः । सवर्ण भातरी वैमावेयाः सहोदराणां प्रागुत- वात् । कुल्यानां सहवासिनः सकुल्या: ग्टहौयुरित्यर्थः ॥ १३-१८ ॥ अत्र केचिदविभक्तमंसृष्टगोचरो चावधिकारः प्रथम विभक्तासंसृष्टगोचरच पत्राधिकार इति समादधति ॥१८॥ तबृहस्पतिविरुद्धम् । यदाह । विभक्ता वातरो ये च सम्प्रोत्यैकत्र संस्थिताः । पुनर्विभागकरणे तेषां ज्येष्ठं न विद्यते । यदा कथित् प्रमौयेत प्रव्रजेहा कथञ्चन । न लुप्यते तस्य भागः सोदरस्य विधीयते या तस्य भगिनी सा तु ततोऽ'शं लब्बुमर्हति । अनपत्यस्य धर्मोऽयमभा- पिटकस्य च। संसृष्टानान्तु यः कचिहियाशौर्यादिना धनम्। ॥

·दायभागः। प्रायोति तस्य दातव्यो शः शेषाः समाशिमः ॥२०॥ पत्रोपक्रमोपसंहारयोः संसृष्टत्वकीर्तनात् तत्सन्देशपतितं, न लुप्यते तस्य भागः सोदरस्य विधीयते । इति वचनं संसृष्टविषयं वाच्यम्, अत्र च अनपत्यस्य धर्मो- ऽयमभायापिटकस्य चेति पुत्रदुहिपतौपितृणामभावे संसृष्टस्य सोदरस्य भ्रातुरधिकारं बोधयतीति कथं तस्य पतौबाधकत्वम् ॥ २१ ॥ किञ्च न लुप्यते इति अविभक्तत्वे संसृष्टत्वे च भवानन्तरोय. द्रव्यमित्रीभूतस्य ट्रव्यस्य पृथगप्रतीतो लोपाशङ्कायां न लुप्यत इति वचनमुपपद्यते, विभक्तस्यासंसृष्टस्य तु धने विभक्तत्व- प्रतीतो का लोपाशङ्का तस्मात् संसृष्टविषयत्वमेवामीषां वचनानाम् ॥२२॥ भगिनी पन्ढा प्रव्रजेत् पाश्रमान्तर प्रविशदित्यर्थः । शं विवाहीचिन विधवापि वर्तनोचिमिति केचित् । इदमप्यसंसृष्टविषयं कुती न स्यादत पार उपक्रमीपसंहारयोरिति । ननूक्त विरोधपरीहारान्यथानुपपच्या सन्दंश पतिसन्यायी नादरणीय इति विभक्तविषयत्वमेव वाच्यमित्यत पार किञ्चति । लोपासायामिति । लोपोऽविभाज्यत्वम् । अमीषां वृहस्पतिवचनानाम् ॥ १८ २२॥ किञ्च पत्नवादः पूर्व चावधिकारज्ञापकशलादिवचनानां संसष्टचाविषयत्वं वचनाहा न्यायाहा। तत्र न तावहच. नात् विशेषवचनाभावात्, संसृष्टिनस्तु संसृष्टीत्यादिवचना- नान्तु चावधिकारावसरे विशेषज्ञापनपरत्वेन चावधिकार- मानपरत्वानुपपत्तेः ॥ २३ ॥ पनन्तरोपन्यस्तबहसतिवचनानाच संसृष्टविषयत्वे पुत्र- दुहिवपनौपिलपर्यन्ताभावे सोदरभाषधिकारधापकत्वात् ·एकादशाध्यायः। सहिरुद्धत्वात् असंसृष्टविषयत्वमेव तावदयुक्त न तु संसृष्ट- विषयत्वम् ॥ २४ ॥ निरुतविषयविभागे हेतुमपि विकल्पा दूषयति किश्चेति । विशेषज्ञापन- परत्वेन समानसम्बन्धिनां मध्ये मंसर्गिणः संसर्गनिबन्धनाधिकारबोधकत्वेन अन्यथा पुनसत्त्वेऽपि संसृष्टभ्रावधिकारप्रसङ्गादिति भावः । प्रत्युत विरुद्ध मेव वचनमप्यतीन्याह अनन्तरीति । पत्रदुहिचित्यादि। पनपत्यस्य धर्मों- ময়লজিয় चेत्यभिधानादिति पसंसृष्टविषयत्वमेवेति । शङ्खादिवचनानामिति पूर्वोक्त मनुषज्यते । यक्तमिति। संसृष्टत्वे पवाभावे भावधिकारात् पटसंमुष्ट वे पत्नीसत्त्वं धाधिकारस्य स्वरससिद्धत्वादिति भावः। भावः ॥ २३ ॥ २४ ॥ अथ न्यायादिदमभिधीयते तथाहि संसृष्टत्वे यदेकस्त्र चातुर्धनं तदपरस्थापि तकस्य मरणेन खत्वनाशेऽपि जीवत- स्तत्र स्वामित्वानपायात् तस्यैव तद्भवति न तु पत्नयाः भर्तृ- मरणेन पनौखत्वस्यापि नाशात् यथा सत्सु पुत्रादिषु न तइनं पतया इति ॥ २५ ॥ तन्मन्द, न हि संसृष्टत्वेऽपि यदेवैकस्य तदेवापरस्थापि, किन्तु अविज्ञातैकदेशं तत् इयोः न तु समग्रमेव समग्र खत्वकल्पनायां प्रमाणाभावात्, इत्यु तामादावेव ॥ २६ ॥ न्यायमेवार तथाहीति । तदपरस्यापीति । सर्वेषां संसृष्टानां सर्वधन व सामान्य खत्व' न प्रादेशिकमिति भावः। ननु दम्पत्योर्मध्यगं धनमित्यनेन तब पवद्या पपि खत्वस्य विद्या मानत या अनन्तरं पत्रमा एक युगपदुभयोवा तदनं कथ' न स्यादत वाइन स्विति । भत्तु मरणेन ततम्वत्वापगमेन । भत्तमर. पात् तत्पनीखत्वनाशे प्रमाणमा यथेति । इत्यञ्च पवाधिकारस्थोऽपि भमर- पात् तस्याः प्राचीनं स्वत्व नश्यत्येव सामग्रीसत्त्वात् किन्तु पुन: खत्वान्तरसुत्पयते अतएव तइनख दायबमपौति भावः । किन्विति, पविज्ञातं चैवीयवादिना विशेषरूपेच धर्मियनिश्चितम् एकदेशमिति, मध्यपदलोपिसमासाश्रयीन, एकदेशी देश पायो यस्य ताह तदित्यर्थः । न विति। न तु समय- १४ ·दायभागः। मेव स्वीरित्यन्वयः न तु समुदितमेवीभयखामिकमित्यर्थः प्रमाणाभावादिति । वैशेषिकव्यवहारानहत्वेन प्रमाणाभावादित्यर्थः ॥ २५ ॥ २६ ॥ परिणयनोत्पत्र भर्तृधने पनगाः स्वामित्वं भर्तृमरणात् नम्यतीत्यत्र च प्रमाणाभावात् सति तु पुढे तदधिकारशास्त्रा. देव पनौखत्वनाशोऽवगम्यते, अत्रापि संसृष्टचाधिकार- शास्त्रात् तहिनाशोऽवगम्यते इति चेव, संसृष्टवाटगोचरत्व- स्वाद्याप्यसिद्धेः, सिद्देहि भाटसंसृष्टभत्तु मरणेन पनौस्वामि- त्वनाशे मात्रधिकारशास्त्रस्य संसृष्टविषयत्व सति तु तद्- विषयत्वे शास्त्रस्य पनौखामित्वनाश इतौतरेतराश्रय- त्वम् ॥ २७॥ परिणयोत्पन्न तदधीनदाम्पत्यसंस्कारीपनम् अन्यथा परिपायनानन्तरमाथि. भत्तधने स्वामित्वानुपपत्तः परिणयनस्य विनष्टत्वादिति । प्रमाणाभावादिति । तथाच पत्नया: खत्वस्य विरोधिन: सत्वात् न भातखत्वसम्भव इति भावः । तधिकारशास्त्रावति । तथाच भत्तमरणात् स्वत्वनाशे पुत्रसत्ताकाल: सह- कारी कल्पात इति भावः। अमिरिति । तथाच संसृष्टभावधिकार. बोधकशास्त्रम् एतरचनं न भवतीत्यर्थः । ननु भत्तमरणात् पबद्याः स्वत्वनाशात् भातुः स्वत्वोत्पत्ती बाधकाभाव इत्यत पार सिद्धहौति । संसृष्टविषयत्व' समृष्टधनधाविषयत्वं सेत्यतीति धेषः । सति तु मिद्धे तु। पबौखत्वनाश इति । तत्मास्त्रवलेनैव पुत्रसत्ताकालस्येव संसृष्टभावसत्ताकालस्यापि सह कारित्वकल्पनादिति भावः ॥ २७ ॥ किच शङ्कलिखितादिवचनानामविभक्तसंसृष्टगोचरत्वे पविभक्तस्य संसृष्टस्य च धनं तद्विधनारगामि तस्य तु तथा- विधस्याभावे पितरौहरतामित्यन्वयो वायः, तदा च विकल्प- नौयं, किं विभक्तासंसष्टौ पितरौ एशौयाताम् उताविभक्त- संदृष्टी, तत्र न प्रथमः कल्पः पबौदुहितरखेत्यादिना विभतासंस्ष्टयोः पित्रोः पनौबाध्यत्वात् कथं पनौतः पूर्व ·एकादशाध्यायः। १५८ तयोरधिकारः नापि, द्वितीयः पविभक्तसंस्ष्टचासद्भावेऽपि अविभक्तसंसृष्टपिटमाधत्वस्य सर्वेषामविवादात् ॥ २८ ॥ किच यथा पित्रा मात्रा च विभतासंसृष्टधने शरीर- दाटतया अामा वै जायते पुत्र इत्येकत्वश्रुतेर्धनशरीरयोच प्रभुत्वात् तपिटदेयपितामहप्रपितामहपिण्डहये च सपिण्ड- नेन मृतस्य भोक्तृत्वात् जीवति च पितरि पुत्राणां पार्वण- पिण्डदानाभावात् भ्रातृभ्यः पूर्व पितुरधिकारः तथेतरत्रापि- युक्तः, अविभागसंसर्गयोर्वा अविशेषात् पिटधात्नोस्तुल्य- वदधिकारो युक्ता: न तु चातुरभावे पितुरिति युक्तम् ॥ २८ ॥ ननु दम्पत्योमध्यगं धनमित्यनेन यव पत्यु: स्वत्व तवैव पवाः खत्वं प्रत्याय्यते न तु वैपरीत्य' स्त्रीधने व्यभिचारात् तथाच पत्यु: खत्वनाशात पवना: खत्वनाश: सिद्ध एवेति शास्त्रस्य संसृष्टभाविषयत्व निष्यत्य हमिति कान्योन्याश्रयः पनीखत्वनाशस्य प्रमाणान्तरसिद्धत्वादत पाइकिञ्चति । तविध: पविभक्तसंसृष्टान्यतरः। तस्य धातुः तथाविधस्य उक्तान्यतरस्य । पबौदुहितर येत्यादियाजवल्कवचनस्य विभक्तासंसष्टविषयत्वमेव कुत इति चेदव चूड़ामणिः सर्वबाध्यायाः पतयाः प्रथममधिकारपोधकतया तत्परत्वस्यैव निययादित्याशया- दिति व्याचष्ट । वस्तुतः महादिवचनानां संसृष्टाविभक्तश्चातुः पतीत: पूर्वमधि- कारबोधकत्वे पिबोरपि तथाविधयोरेव पतीत: पूर्वमधिकारबोधकत्वं तुल्यन्यायात् अतः पारिशेष्यादेव यात्रवस्कावचनस्य विभक्तासंसष्टविषयत्वमिति भाव्यम् । पतीत: पूर्वमिति । शादिवचनादिति शेषः। अथामहिधानां बहनामब विवाद एव याज्ञवकावचनात् विभत्तासंसष्टस्य पितु वाधकत्व सिद्धेशका- द्युतभावबाध्यताया पविभक्तसंसृष्टगोचरत्वस्यैव सम्भवादत पार किश्शेति । ननु भावदयपिणवये सपिल नेन तस्य भीतृत्वात् धातुरव प्रागधिकारो युक्त इत्यत पार जीवति चेति । इतरबापि संसृष्टाविभधमेऽपि। यदि घोक्तहेतूनपेक्ष्यापि संसर्गाविभक्तत्व योरुत्कर्ष इत्युच्यते तदा पिलधावीईयोरेष तविशेषात् युगपदधिकारः स्यादिन्यास पविभागेब्यादि ॥ २८ ॥२४॥ किचाविभक्षासंसष्टौ पितरौ रशीयातामिति विचनम- ·१६. दायभागः। प्यनुपपत्र', मात्रा सह विभागाविभागयोरभावात् अतएव धनसंसर्गाभावोऽपि। यदाह वृहस्पतिः । विभतो यः पुनः पित्रा मात्रा चैकत्र संस्थितः । पिव्येणाथवा प्रौत्या स तु संसृष्ट उच्यते ॥ अनेनैतर्शयति येषामेव हि पिभ्रापिटव्यादौनां पिपितामहार्जितद्रव्येणाविभक्तत्वमुत्पत्तितः सम्भवति त एव विभक्ताः सन्तः परस्परप्रोत्या यदि पूर्ववतविभागध्वंसेन यत्तव धनं तन्मम धनं यन्मम धनं तत्तवापौति एकत्र रहे एकरहि- रूपतया संस्थिताः संमृज्यन्ते न पुनरनेवरूपाणां द्रव्यसंसर्ग- मात्रेण सम्भयकारिणां वणिजामपि संसर्गित्व', नापि विभक्तानां द्रव्यसंसर्गमात्रेण पूर्वोक्तप्रौतिपूर्वकाभिसन्धानं विना, अतः संसर्गित्वाविभक्त त्वयोर्मात्रा सहासम्भवात् कथं मागतो भासदावाधिकारविरोधः समाधेियः ॥ ३० ॥ पथ शादिवचनयाचवल्कादिवचनेषु क्रमेणाधिकारावगमात् योगपद्या सम्भवः तथाच तहोग्यपिण्डहयदावपिनपेक्षया नबोग्यपिण्डवयदाटतया तय मातामहादिपिण्डवयदाबतया च धातुरुत्कर्षात् तत्क्रमणैवाधिकारी युक्त विभकामुष्टपितुः प्रागधिकारस्तु वाचनिक एवेत्यात पार किञ्चति । पवि भाग: साधारण्यम् । पतएव विभागविरहादेव उत्पत्तित इति। तेन माठव्याहनिः तथा धनसम्बन्धस्य परिणयाधीनत्वात् । विभागध्वंसेन विभागा- भिन्यन्यखत्वध्वंसेन । यत्नवेति । यावर्दकवावस्थानमिति शेष: पन्यथा विभक्ताः पिपिचाईत संप्रीत्यैकत्र संस्थिताः । पुनर्विभागकरणे तेषां ज्य हा न विद्यत इत्यादिवचनोपदेशित पुनर्विभागस्य वैयपित्तेः। एतेन संसगे सति स्वत्वं सर्वेषां सर्वधनेषु सामुदायिक्षमेव न तु विभागात् पूर्वमिव प्रादेशिकमिति सिहम्। पत्र पीताभिसन्धानबीन साधारणधनशरीरायासाभ्यां संसृष्टि- नैनातिनेऽपि सर्वेषामेव संसृष्टिमा सामुदायिकस्वत्वमिति बोध्यम् । परिवारविरोषः पधिकारपोर्वापर्यविरोधः ।। सम्पति धीमद्धिः समाधीयते। तत्र विष्णादिवचनेभ्यः ·एकादशाध्यायः । । । पुत्राद्यभावमात्रेण पताधिकारः स्पष्टमवगम्यते, युक्तञ्चैतत् यन्मृतधनं पुत्रपौत्रप्रपौत्राणामेव प्रथम भवति, तथाहि मनुविष्णू। पुत्रानो नरकाद् यस्मात् पितरं त्रायते सुतः । तस्मात् पुत्र इति प्रोक्तः स्वयमेव स्वयम्भुवा ॥ ( मनु ८।१३८, विष्णु १५॥४३) तथा हारीतः। पुनामा निरयः प्रोक्तश्छिन्नतन्तुश्च नैरयः तत्र वै त्रायते यम्मात् तस्मात् पुत्र इति स्मृतः ॥ तथा शवलिखितौ। पितृणामतृणो जीवन् दृष्ट्वा पुत्रमुखं पिता। खर्गा स तेन जातेन तस्मिन् संन्यस्य तदृणम् ॥ अग्निहोत्रं त्रयो वेदा यज्ञाच शतदक्षिणाः । ज्येष्ठपुत्रप्रसूतस्य कलां नार्हन्ति षोड़शौम् ॥ तथा मनुशङ्खलिखितविष्णुवशिष्ठहारीताः । पुत्रेण लोकान् जयति पौत्रणानन्त्यमश्वत । अथ पुत्रस्य पौवेण ब्रनस्यानोति पिष्टपम् ॥ ( मनु ८।१३७, वशिष्ठ १३।५, विष्णु १५।४५ ) तथा याज्ञवल्करः । लोकानन्य दिवः प्राप्तिः पुत्रपौत्रप्रपौत्र कैः ॥ ३१ ॥ (याञवल्का ११७८) म्वमिद्धान्तमा समातीति ।। न च स्वाधिने प्रथम चावधिकारः पिह. सम्बन्विधने पितुरधिकार इति रवाकराद्यभिक्तिमेव समाधानं युक्तमिति वाच्चं प्रमाणाभावात् बिनिगमनाविरहेण वैपरोत्यस्यापि सम्भवाच । धौमहिरब- ·दायभागः। - दभिमतावादिमि:' पलायुधादिभिरित्यर्थः । विषादीत्यादिना याज्ञवल्का- परिणः। वनेश्वः पपुवधनं पाभिगामौति पबौदहितरश्चैवेत्यादिवचनेभ्यः । वचनस्थपुवपदस्य वक्ष्यमाणयुक्त्या प्रपौवपर्यन्तपरत्वादाह पादौति । पौव. प्रपौवपरिग्रहार्थम् । स्पष्मिति । पपुवधनं पवाभिगामौत्यभिधानात् एषा. मभावे पूर्वेषां धनभागुत्तरीतर इत्यभिधानाञ्चति भावः। अस्य न्यायमूलत्व- मार युक्तमिवि । मेरयो नरकम् । नैरय इति निरयगामौत्यर्थ इति केचित्, तहसत् तत्पमन्वयापत्ते: किन्तु नरक एवार्थः तहितस्याविवक्षणात् । तत्र तस्मात् । प्रसूतस्येति । भावे तः तेन नन्दन दूत्यर्थः । ब्रतस्थ आदित्यस्य । पिष्टपं लोकम् ॥ ११ ॥ तदेवं पुवादिभिर्जन्मतः प्रभृति पितुः परलोकोचित. महोपकारनिष्पादनात् मृतस्य तस्य च पार्वणविधिना पिण्ड. दानात् पुत्राद्यर्थं तदनं मृतमेवोपकरोतीति न्यायप्राप्तं पुत्रा. दौनां स्वामित्वं श्रुतम्। तथोपकारकत्वेनैव धनसम्बन्ध मनुरप्याह । ज्येष्ठेन जातमात्रेण पुत्रो भवति मानवः । पितॄणामणश्चैव स तस्मालब्ध महति ॥ ३२ ॥ (मनु ।१०६) तस्मादिति हेतूपन्यासात् दायभागप्रकरणे च पुत्रादीनां नानाविधपिवाद्युपकारकत्वकीर्तनस्य अनन्यप्रयोजनकत्वात् उपकारकत्वादेव धनसम्बन्धो मनोरनुमत इति गम्यते ॥ ३३ ॥ पतएव पुत्रपदं प्रपौत्रपर्यन्तपरं तत्पर्यन्तानामेव पार्वण- विधिना पिडदानोपकारकत्वस्याविशेषात् ॥ ३४ ॥ पन्यथा पुत्रपदय स्वार्थत्यागानुपपत्तेः पौत्राधिकार- चापकं वचनं कथषित यदि सभ्येतापि, प्रपौवस्य तु न पृथक वचनमति । ५॥

·एकादशाध्यायः। तस्मादुपकारकत्वादेव प्रपौत्रस्याप्यधिकार इति पुत्रपद- मुपलक्षणम् ॥ ३६॥ अतएव बौधायनः। प्रपितामहः पितामहः पिता स्वयं सोदा भ्रातरः सवर्णायाः पुत्रः पौत्र: प्रपौत्र: एतान् अवि. भक्तदायादान् सपिण्डानाचक्षते विभक्तदायादान् सकुल्या- नाचक्षते सत्वङ्गजेषु तहामी ह्यर्थो भवति सपिण्डाभावे सकुल्यः तदभावे चाचार्योऽन्तेवासी ऋत्विग्वाहरेत् तदभावे राजा ॥ ३७॥ अस्यार्थः पित्रादिपिण्डनये मपिण्डनेन भोक्तृत्वात् पुत्रा- दिभिश्च त्रिभिः तत्पिण्ड स्यैव दानात् यच जीवन् यत्पिण्ड- दाता स मृतः सन् सपिण्डनात् तपिण्डभोक्ता एवञ्च सति मध्यस्थितः पुरुषः पूर्वेषां जीवन् पिण्डदाता स मृतः तत्- पिण्डभोक्ता च परेषां जौवतां पिण्डसम्प्रदानभूत पासीत् मृतैश्च तैः सह दौहित्रादिदेयपिण्डभोक्ता अतो येषामयं पिण्ड- दाता ये वास्य पिण्डदातारः ते अविभक्तपिण्डरूपं दायमद- न्तीत्यविभक्तदायादाः सपिण्डाः पञ्चमस्य तु पूर्वस्य मध्यमः पञ्चमो न पिण्डदाता न च तपिण्डभोक्ता, एवमधस्तनोऽपि पञ्चमो न मध्यमस्य पिण्डदाता नापि सपिण्डभोक्ता, एतेन वृहप्रपितामहप्रभृतयस्त्रयः पूर्वपुरुषाः प्रतिप्रणतुच प्रभृत्यध- स्तनास्त्रयः पुरुषाः एकपिण्डभोक्तृत्वाभावात् विभन्नादायादाः सकुल्या इत्याचक्षते ॥ ३८॥ श्रुतं न्यायमूखतियोधितम्। पतएव उपकारवत्वेन धनसम्बन्धख मनोरनुमतत्वादेव । अन्यथा न्यायमूखकत्वाभावे। ननु वाचनिक एवायमधि- कारक्रमः पौत्रप्रपौत्रयोरपि वचनान्तरादेवाधिकारी भविष्यतीत्यत पार पौत्राधिकार रति । कचिदिति। पौत्री मातामहरीन दद्यात् पिई ·दायभागः। रेडनमित्यनेन पुत्रिकापुत्रस्य पौत्रतया धनाधिकारप्रतिपादनात् पौवस्थापि धनाधिकारस्थार्थतः प्राप्त रित्यर्थः । एवं अपुत्रपौत्रे संसार दौहिता धन- मान युरित्य नेनापि तथैव पौवाधिकारलाभ इत्यर्थः । यत एवं प्रपौत्रस्य धनाधिकारः अतएवेत्यर्थ: । दौहिवादीत्यादिना जीवत्पुत्रान्तरादिपरिग्रहः । प्रति प्रणमः प्रपौत्रपत्रात् ॥ ३२-३८ ॥ त्रयाणामुदकं काय इदञ्च सपिण्ड त्वं सकुल्यत्वञ्च दायग्रहणार्थमुक्तम् ॥ ३८ ॥ अतएव मनुनापि। न भ्रातरो न पितरः पुत्रा रिकथ- हराः पितुरित्यभिधाय कुत इत्यपेक्षायां त्रिषु पिण्ड: प्रवर्त्तते चतुर्थः सम्प्रदातेषां पञ्चमो नोपपद्यते ॥ ४० ॥ (मनु १८५-१८६ ) अशोचाद्यर्थन्तु पिण्ड लेपभुजामपि तहत्तपिण्डलेपभोक्त वेन सपिण्ड त्वं मार्कण्डेयपुराण निर्दिष्ट यथा । पिण्ड लेपभुजशान्ये पितामहपितामहात् । प्रभृत्युक्तास्वयस्तेषां यजमानश्च सप्तमः ॥ इत्येवं मुनिभिः प्रोक्तः सम्बन्धः साप्तपौरुषः ( मार्कण्डेयपुराण २८१४) अशीचकर इत्यर्थः ॥ ४१ ॥ प्रतएव मनुनाप्युक्तमशौचप्रकरणे । सपिण्डता तु पुरुष सप्तमे विनिवर्त्तते समानोदकभावस्तु जन्मनाम्रोरवेदने । ( मनु ५।६० ) अन्यथा त्रयाणामित्यनेन विरोधः स्यात् ॥ ४२ ॥ प्रपौत्रपर्यन्ताभावे तु वैधव्यात् प्रभृति व्रतादिना भर्तुः परलोकहिताचरणेन पुत्रादिभ्यो जघन्यति तेषामभावे धन- हारिणी पबौ। तदाह व्यासः । मृत भर्तरि साध्वी स्त्री ब्रह्मचर्यव्रते स्थिता।

·एकादशाध्यायः। माता प्रतिदिनं दद्यात् स्वभवें सतिलाञ्जलौन् । कुर्याच्चानुदिनं भक्त्या देवतानाच पूजनम् । विष्णोराराधनञ्चैव कु-बित्यमुपोषिता ॥ दानानि विप्रमुख्येभ्यो दद्यात् पुण्यविवृद्धये । उपवासांश्च विविधान् कुर्यात् शास्त्रोदितान् शभ ! ॥ लोकान्तरस्थं भर्तारमात्मानच वरानने !। तारयत्युभयं नारी नित्यं धर्मपरायणा ॥ ४३ ॥ तदेवमादिभिर्वचनैः पता अपि नरकनिस्तारकत्व श्रुते: धनहीनतया वा अकार्य कुर्वतौ पुण्यापुण्यफलसमत्वेन भर्तारमपि पातयतौति तदर्थं तदनं पूर्वस्वाम्यर्थमेव भवतीति युक्तं पतयाः स्वाम्यम् ॥ ४४ ॥ साप्त पौरुषमापिगड विधिबोधित विरोधमाशयारदमिति । इदं पुरुष- वयमावविश्रान्तम् । वैधव्यात् प्रभृतीति । अनेन जन्मप्रभृत्युपकारकेभ्यः पुवा. दिभ्यो जघन्यत्वमुपपादितम् एवं पार्वणपिण्डदानाभावादपि जघन्यत्वं बोध्यम् । न च पुत्रादिभ्यः पूर्व परिणयनात प्रभृत्यामधर्माचरणेन उपकारकत्वात् तम्या अप्युत्कर्षसम्भव इति वाच्यम् पलाभे चैव कन्यायाः सातकव्रतमाचरेदित्यादिना पायमधर्माचरणे तस्या पनियतत्वात् जन्मप्रभृतिमहोपकारकपुवादिती जघन्य- तया दुर्बलत्वाच्च । खभ इति । उपलक्षणमेतत् । श्वशुरार्यश्वशुराभ्यामपि बोध्यम् । तर्पण प्रत्यहं कार्य भत्तः कुशतिलोद कैः। तपितुस्तत्पितुवापि नामगीवादिपूर्वकम् इति काशीखण्डवचनात् पत्र प्रत्यहमितिविधानात् एषां तर्पणं नित्यम् पन्येषां काम्यमिति बोध्यम् । विणीरिति । पाराधनं पतिबुद्धया विणीच पूजनं कायं पतिबुद्या न चान्यथा इति काशीखवचनात् । उपवासांयेति । शास्त्रीदितान् नित्यान् काम्यान् वा पहीरावाभीजनरूपान् भोजनचतुष्टयनिहत्तिरूपान् वा उपवासाचेत्यर्थः । काम्योपवासाच महाभार- तोताः। यथा विरावं पञ्चरावं वा पचवतमथापि वा । मासोपवासान् कुर्याडा चान्द्रायणमथापि वा इति । विरावीपवासी न वैश्यशूद्रयोः, विरावं पञ्चरावं वा तेषां पुष्टि न विद्यते। वैश्याः शूद्राय ये मोहादुपवासं प्रकुर्वते इति भारतवचमात्। पुष्टिवत फसमिति । करितु उपाइनस पापेभ्यो यस्तु ·दायभागः। , वासी गुणैः सह। सपवासः स विशेषो न शरीरविशीषणमिति पारिभाषिकीप- घास परमेव पवीपवास पदमित्या तन्त्र, तस्य समुदितस्यै कविधत्वेन विविधा- नित्यनुपपत्तेः। न उपवाससामान्यपरत्वे चाशक्यानुष्ठानदोष: सर्वसिनेवाङ्गि काम्धीपवाससम्भवादिति, वाच्यम् एतस्य सम्भवपरत्वात् दानवत् । लोका- न्तरस्थं दुःखदापकष्ट स्थानस्थं, तारयति सुखदीत्कृष्ट स्थान प्रापयति । नरक- निस्तारकत्वश्रुतेरिति । युक्तं पधा: स्वाम्यमिति वक्ष्यमाण हेतोः । पुण्यापुण्य इति । भरौराई समृता जाया पुण्यापुण्यफले समेति वचनादित्यादि । पातय. तौति इति पतीऽपौत्यर्थ: ॥३९-४४ ॥ ~ अतः शङ्कादिवचनेषु व्यवहितयोजना कार्या, अपुत्रस्य स्वर्यातस्य धनं ज्येष्ठा पनी हरेत् तदभावे पितरौ हरेतां तदभावे भाटगामीति। तदभाव इति मध्यपठितं पूर्वेण भ्राहगामीत्यनेन परेण च पितरौ हरतामित्यनेन सम्बध्यते प्रविरोधात न्यायस्योतत्वाञ्च न त्वश्रुताविभक्तसंसृष्टगोचरत्व- कल्पना ॥ ४५ ॥ अतोऽविशेषेणैव विभन्नत्वाद्यनपेक्षयैव अपुत्रस्य भर्तुः जत्नधने पत्नाधिकारो जितेन्द्रियोक्त पादरणीयः ॥ ४६॥ पत इति। पवाधिकारस्य न्यायसिद्धत्वं यतीत इत्यर्थः । शशादि. वचमेष्विति। पपुवस्य खर्यातम्य माहगामि धनं तदभावे पितरौ हरता पती वा ज्येष्ठा इत्यादि प्रागुक्तेष्वित्यर्थः । व्यवहितयोजनामवाट पपुवस्येति । पविरोधादिति। विषणु याजवल्कामवचनानां परस्परविरोधपरीहारयेत्यर्थः । चयप व्यबस्तियोजनानां मध्यपठितस्य उभयवान्वये वा उभयवैव वा हेतुः । ननु विवादियचनेऽपि व्यवड़ितयोजना विरोधपरीहारसम्भवे व्यवतियोजनानां विनिगमकाभाव इत्यत पाए न्यायति । वैधव्यात्प्रतीत्यायुक्त न्यायस्येत्यर्थः । तथा न्याय एवं विनिगमक इति भावः। निराकृतमपि केषाधिनतंत्वनी- लापि पुननिराकरोति न लिति। तपाचाशुतकल्पनागौरवपराहतमपि तदिति भावः। विशेषेणैव बचने विभक्तत्वादिविशेषानुपादानेनैव । विमतात्यायन- पेक्षा व्यवेयं तुः ॥ ४५-४६ ॥

·एकादशाध्यायः। पत्नीत्वञ्च प्रथमम् उत्तमवर्णायाः । ज्येष्ठा पत्नीत्यभिधानात् वर्णक्रमण ज्येष्ठत्वात्, तदाह मनुः । यदि स्वाश्च पराश्चैव विन्देरन् योषितो हिजाः । सासां वर्णक्रमेणैव ज्येष्ठंय पूजा च वेश्म च ॥ ( मनु ८५) अतः परिणयनकनिष्ठापि सवर्णा ज्येष्ठेव तस्या एव यज्ञादिषु व्यापाराधिकारात् पत्नीत्वम्। तथाच मनुः । भर्तुः शरीरशुश्रुषां धर्मकार्यश्च नैत्यिकम् । खा स्खेव कुर्य्यात् सर्वेषां नान्यजातिः कथञ्चन : यस्तु तत् कारयेन्योहात् खजात्या स्थितयान्यया । यथा ब्राह्मणचाण्डालः पूर्वदृष्टस्तथैव सः ॥ ( मनु शाह-८७) सवर्णायाः पुनरभाव अनन्तरवर्णा पती। यथा विष्णुः । सवर्णाया अभाव त्वनन्तस्यैवापदि न त्वेव विजः शूदया। (विष्णु २६॥३) धर्मकायें कुर्यादित्यनुवर्तते। (विष्णु २६॥१) तेन ब्राह्मणस्य ब्राह्मणी पती तदभावे विया- प्यापदि न तु परिणौते अपि वैश्याशूद, क्षत्रियस्य चविया पतौ तदभावे वैश्यापि अनन्तरवर्णत्वात् न शूद्रा, वैश्यस्थ वैश्यवेका। नत्वेव रिजः शुद्रयेति बिजमावस्यैव शूद्रा- निषेधात् ॥ ४॥ अनेनैव पतीभावक्रमेण धनाधिकारिता बोधया। पतः ·दायभागः। परिणीतस्त्रीणामप्यपत्रीत्वात् तदभिप्रायकमेव नारदवच- नम्। यथा, भ्रातृणामप्रजाः प्रेयात् कश्चित् वै प्रव्रजेद यदि । विभजेरन् धनं तस्य शेषास्ते स्त्रीधनं विना ॥ भरणच्चास्य कुर्वीरन् स्त्रीणामाजीवितक्षयात्। रक्षन्ति शय्यां भर्तुवेदाच्छिन्दुरितरासु च ॥ ( नारद १३३२५-२६) तथा तस्यैव । अन्यत्र ब्राह्मणात् किन्तु राजा धर्मपरायणः । तत् स्त्रीणां जीवनं दद्यादेष दायविधिः स्मृतः ॥ (नारद ११२५) तदौयस्त्रीणामपत्नीनां वर्तनधनदानं पत्नीनां पुनः कत्सधनेऽधिकारितेत्यविरोधः ॥ ४८ ॥ अतएव वृहस्पतिः। येऽपुत्राः क्षत्रविटशूद्राः पनौधाढविवर्जिताः । तेषां धन हरेद्राजा सर्वस्याधिपतिहि सः ॥ पवाभावे राज्ञो धनसम्बन्धं दर्शयति। नारदस्तु। तत् स्त्रीणां जौवनं दद्यादिति वर्तनधनं दत्त्वा राज्ञा सर्वधनं पहीतव्यमिति यो विरोधः स पतीस्त्रियोर्भेदेन समाधेयः, प्रतएव पताधिकारवचनेषु पतीपदानुस्मृतिः वर्तनवचनेषु च सोनार्यादिशब्दप्रयोगः ॥ ४ ॥ अपना इति । पुवादिमावपर्यन्ताभाववानित्यर्थः । शेषा इतर भातरः । वैवामिव प्रतत्वात् पन तत् स्वीचां भरममावविधानात् तत्सत्वेऽपि चावृषा- अधिकार प्रतीयते। वसैव भारदसैव वचनान्तरमिति शेषः । पपतीनामिति । ॥

·एकादेशाध्यायः। यवहित व महाना शूट्राणामित्यर्थ । पतएव स्त्रीणां पत्नीत्वापनीत्वाम्यां विध्या. देव। पौस्त्रि यी दैन पश्यप टेन । ककार्थे प्रति स्वरसमाह पतएवेति यदपि देवल वचनम्। ततो दायमपुत्रस्य विभजेरन् सहोदराः । सुल्या दुहितरो वापि ध्रियमाण: पितापि वा । मवर्णा वातरो माता भार्या चेति यथाक्रमम् । एषामभाव ग्रहीयुः कुल्यानां सहवासिनः । तुल्या: मवर्णा दुहितरः। सवर्णा भ्रातरः सापना अभि- मताः। सोटरभ्रातृणां स्वपटोपात्तत्वात् विशेषणानुपपत्तेः । तत्रापि सहोदगदिभार्यान्तस्य लिखनक्रमो नाधिकार- क्रमार्थः विष्णादिविरोधात्, किन्तु विष्णाद्युक्त क्रमेण ग्रहीयु- रित्यं तदर्थः लिखनक्रमऽनास्थाव्यञ्जनार्थमेव दुहितरो वापि पितापि वेति अपिवाशब्दमुभयत्र प्रयुक्तावान् तच्चान्यताप्यनुष- ज्यते तेन महोदरा वा दुहितरो वा पिता वेत्यनास्था कीर्तन- क्रमस देवलवचनेन दर्शिता ॥ ५० ॥ ध्रियमाणी वनाधिकारयोग्य तेन पतितादिन्याइसिः। विशेषणानुपपी. रिति । अव्यावर्त कत्वं न वैययादिति भावः । विषादिविरोधादिति । पत्र विनिगमना न्याय एवंति प्रागवीतमिति भावः ॥ ५० ॥ यञ्च बालकेनोक्तम् असवर्णाविषयं वा युवत्यभिप्रायं वा अविभक्तसंसृष्टविषयं वा शङ्खादिवचनमिति। तेन अव्यव. स्थितशास्त्रार्थकथनेनात्मनो बालरूपत्वमेव प्रकटौतं सन्देहा- देकतरानुष्ठानानुपपत्तेः ॥ ११ ॥ यदप्यनूढ़ावरुवाभिप्रायं वर्तनवचनं वर्णितं तदपि धर्म- १५ ·दायभागः। पनौनामनुपहामिति हेयमेव वर्तनविधानविषयस्य स्त्रीणां पूर्वमेव दर्शितत्वात् ॥ ५२ ॥ पसवांविषयं वेति । एतन्मते पनौ वा ज्येष्ठा प्रत्यादिशवपने प्रकार- प्रश्लेषात् पम्येष्ठा इत्यर्थोऽवसेयः तेन न विरोधः । युवत्यभिप्राय वैति । विधवा यौवनस्था च नारी भवति कर्कशा। पायुषः चपणार्थाय दातव्यं स्त्रीधनं सदेति युवत्याः प्राणधारणमानोपयोगिधनदानमावविषयक हारीतवच. नैकमूलत्वादिति भाव: । पविभक्तीति । केचिदित्यादिवाद्युतन्यायोऽव हेतु: । तेन वालकैन । पव्यवस्थितशास्त्रार्थ कथनेन, निर्णयानशास्त्रार्थकथनेन । बालरूपत्वं बालकवत् प्रवृत्त्य योग्य वाग्वादित्वम् । सन्देहादिति तिसृषक कोटिषु विहिताविहितत्वसन्देहादित्यर्थः । एकतरीति । अनुष्ठान प्रत्तिः । अव पूर्वोत्तरपदये हारीतवचनविरोधोऽपि द्रष्टव्यः । यच तेनैवापरमुक्तं स्त्रीणा कतखधनाधिकारवचनानां वर्तनमात्र विधायकवचनानाच विरोधपरीक्षाराय वर्तनवचनम् पढ़ावरुद्धा विषयं कृत्स्नधनाधिकारवचनन्तु परिणीताविषयमिति व्यवस्थापितं तदपि दूषयति यदपीति । अवरुद्धा पन्तःपुरचारिणी भोग्या कर्मकरौ। धर्मपबीनामिति । अवरुद्धानामित्यर्थः। पनुग्रहो वर्तनविधानेन सोपहासा चयम् पावरुद्धासु धर्मपत्नीत्वोक्ति: वस्तु तस्वासामभार्यात्वात् बर्तनमपि कुत इत्युपहासः। यहा धर्मपनौनामिति यथाथुतार्थ कमेव । अनुग्रहार्थमिति तासामधिकारबोधनादित्यभिप्रायः ॥ ५१-५२ ॥ । किच सवर्णत्वासवर्णत्वाभ्यां पनौकतविशेषेऽपि पिचो तृणां चाधिकारे कथं विरोध: समाधेयः। संसर्गासंसर्गा- भ्याश्चेत् स एव विशेषः सर्वव्यापी भवतु किं पनौगोचरसव- र्णादिविशेषपरिकल्पनेन प्रयमपि विशेषो दूषितोऽस्माभिः पूर्वप्रपञ्चेन ॥ ५३॥ सोदरामोदरलतम विशेषो वृहस्पतिना पराहतः । तदाह। सकुले विद्यमानस्तु पिटमासनाभिभिः पस्तस्य प्रसोतस्य पत्नी तबागहारिणी।

·एकादशाध्यायः।
सनामयः सहोदराः। तेषु सत्खपि पता धनसम्बन्ध
बोधयति तद्भागशब्दात् कत्न एव भर्तृभागोऽवगम्यते न
पुनस्तदेकदेश: ॥ ५४॥
तस्मादस्मद्दर्शितेव व्यवस्था शास्त्रार्थः ॥ ५५ ॥
.
किं पवौगोचरीति । संसर्गासंसर्गयोः प्रयोजकत्वावश्यकत्वे किमधिकेन
सवर्णासवर्णत्वादीनां प्रयोजकत्वकल्पनेनेति भावः। ननु मास्तु विशेषकल्पन
किन्तु संसर्गासंसर्गाभ्यामिव विशेषः सर्वव्यापी भविस्यवाह पयमपीति ।
संसर्गासंसर्गकृत इत्यर्थः पूर्व प्रपञ्चेन केचिदित्यादिवादिमतदूषणावसरे तहा-
स्पतिवचनविरुद्धमित्यादिप्रपञ्चन । पत्र पनौत: पूर्व सोदरस्थाधिकारः पश्चाट-
मोदरस्येति केचित् समादधिरे तदपि दृषति सीदति। भव रवाकरादयः
ब्रह्मचर्यव्रते स्थितेति वचनात् सन्यग्विधवाव्रतानुष्ठावीणा स्त्रीणां प्रथम सर्व-
धनाधिकारः किञ्चिदब्रह्मचारिणीनामव्यभिचारिणीनां तदनन्तरमधिकार',
व्रतशून्यानां तथाविधानां वर्तनमावाधिकारः, तासामेव पूर्व भावधिकार,
व्यभिचारिणीनां वर्तने ऽपि नाधिकार इति व्यवस्थामाहुः, पवापि किञ्चत्या-
युन दूषणं द्रष्टव्यम् ॥ ५३-५५ ॥
"
पत्नी च भर्तृधनं भुञ्जौतैव परं न तु तस्य दानाधान-
विक्रयान् कर्तुमर्हति।, तदाह कात्यायनः ।
अपुत्रा शयनं भर्तुः पालयन्ती गुरौ स्थिता।
भुजौतामरणात् क्षान्ता दायदा ऊईमाप्नुयुः ॥ ५६ ॥
गुरौ शरादी भर्तृगई स्थिता यावनौवं भर्तृधनं
भुनौत न तु स्त्रीधनवत् स्वच्छन्दं दानाधानविक्रयानपि
कुर्वीत, तस्यान्तु मृतायां पतप्रभावे ये दुहिवादयो दायाधि-
कारिणस्ते गृहीयुः न पुनर्जातयः तेषां दुहिवादिभ्यो
जघन्यत्वात् तहाधकत्वानुपपत्त: पत्नी हि तेषां बाधिका
तदधिकारस्य प्रागभावे प्रध्वंसे च बाधकामावस्याविशेषात
बाधानुपपत्तेः ॥ ५॥

·दायभागः। नापि स्त्रीधनाधिकारिणो एहीयुः तेषां स्त्रीधनविषय- त्वात् कात्यायनेनैव च स्त्रीधनाधिकारिणां वचनान्तरैरुक्त- त्वात् पुनरुतत्वापत्तेश्च ॥ ५८ ॥ इति। दानाधानति। पाधानं बन्धकम् । चान्ता परिमिताहारण वीणा । दायादा दुहितादयः। दुहिवादीनामधिकारी हेत्वन्तरमा पत्नी होति । हि यमान् पाव तेषां बाधिकेत्यर्थः । तेषा दुहिवादोनाम् । प्रागभाव इदन्तु अनुत्पत्स्यमानस्यापि प्रागभावोऽसीति मतावलम्बनेनाभिहित तन्मतेऽनुत्पन्यमानस्यापि दुःखस्य प्रागभावाधिनः प्रायश्चित्वादी प्रवृत्तेः प्राय श्चितप्राक दाख मे मा भूदिति कामनाथा पानुभविकत्वादिति । प्रागभावम्य प्रतियोगिन्या छत्व नवे तु प्रागभावपटम् अत्यन्ताभावपर तेन पतिसत्त्व एव मरणेन पनगा: प्राकालीनाधिकारात्यन्तभाव इत्यर्थः । बाधकामावस्येति । खत्व प्रत्यासत्येव तस्या तस्या बाधकत्वमित्यभिप्रायः । वस्तुती लाघवात् तम्या. स्वत्व स्यैव प्रतिबन्ध कत्व न तु तस्या इति बोध्यम् । नापीति । दुहिदीहिवा. भावे पतिदायादसत्त्वं इति शंषः । स्त्रीधनाधिकारिणी मावादयः । तेषा मिति। तेषां धनाधिकारप्रतिपादकवचनस्य स्त्रीधनमोचरवादित्यर्थः । प्राप्त शिल्पैस्तु यहित प्रोत्या चैव यदन्यतः । भत्त : वाम्यं भवत्तव शंषन्तु स्वोधनं स्मृतम् इति कात्यायनवचनात् तदपि स्त्रीधनं भवत्य व त्यामड्याह कात्यायने नैवेति । पुनरुतति । तथाच दायाधिकारवचनस्य पुनरुतीत्वापत्त्या दायो न स्त्रीधनमिति भावः तथा एकस्यैव ने: स्त्रीधन विरुडाधिकारि हयकथनेन विरोधोऽपि दृष्टव्य: । न च गोषन्यायात दायतदितरस्त्रीधनाना व्यवस्थाभिदी बचनाभ्यां भविष्यतीति नोकदोष इति वाच्यम् । दायस्य स्त्रीधन त्वमोहत्य स्त्रीधनवचनानां दायेतरस्त्रीधनपरत्वन सोचापचया शेषन्तु स्त्रीधन- मित्वन बचने शेषपदस्वैव मुनिपरिगणितस्त्रीधनपरतया सकीचस्य न्याय्यत्वात् दायस्य केनापि मुनिना स्त्रीधनमध्येऽगपनात् पतएव विनियोगे स ईश्वर इति नापहार स्त्रियः कुर्युरित्यादिना दाये तस्याः स्वातन्त्रवाभाव उपपद्यत इति । धूड़ामषिस्तु दायादपदस्थ स्त्रीधनाधिकारिधावादिपरत्वे दोषान्तरमा पुनरुक्त त्वापत्तरिति व्याचल्यै ॥ ५६५८ ॥ पत: पबौदुहितरश्चेत्यादिना ये पूर्वपूर्वस्याभावे पर- भूताधिकारिणो निर्दिष्टास्ते पवाधिकारप्रागभावे यथा ·एकादयाध्यायः। १७३ रहीयुस्तथा जाताधिकारायाः पमा पधिकारप्रध्वंसेऽपि भोगावशिष्टं धनं ग्रहीयुः तदानीं दुहिवादौनामवान्यापेक्षया मृतोपकारकत्वात् युतो धनाधिकारः ॥ ५। तथा दानधर्मे। स्त्रीणां स्वपतिदायस्तु उपभोगफलः स्मृतः । नापहार स्त्रियः कुर्युः पतिदायात् कथञ्चन । ६० । उपभोमोऽपि न सूझवस्त्रपरिधानादिना किन्तु खशरीर. धारणेन पत्यु रुपकारकत्वात् देहधारणोचितोपभोगाभ्यनु- जानम् एवञ्च भर्तुरोईदेहिकक्रियाद्यर्थं दानादिकमप्यनु- मतम् अतएव नापहारं स्त्रियः कुर्युरित्यपहारवचनम् अपहारच धनखाम्यनुपयोग भवति ॥ ६१ ॥ प्रतएव वर्तनाशती प्राधानमप्यनुमतं तवाप्यशक्ती विक्रयणमपि न्यायस्याविशेषात् ॥ १२ ॥ भर्तुरोढुं देहिकक्रियार्थम् अर्थानुरूप भत्तुं पिटव्यादिभ्यो दद्यात्। तदाह वृहस्पतिः । पिटव्यगुरुदौहिवान् भर्तुः स्वसौयमातुलान् । पूजयेत् कव्यपूर्ताभ्यां बहानाथातिथौन स्त्रियः ॥ पिटव्यपदं भर्तुः सपिणपरम्। दौहित्रपदं भर्तुर्दहिस- सन्तानपरम्। स्वसौयपदं भर्तुः खससन्तानपरम्। मातुल- पदश्च भर्तुर्माबकुलपरम्। तदेवमादिभ्यो दद्यात् न पुनरे- तेषु सत्तेव स्वपिटकुलेभ्यः पिढव्यादिवचनानर्थक्यात् ॥३३॥ तदनुमत्या तु खपिटमावकुलेभ्योऽपि दद्यात्। तदाह नारदः। मृते भर्तर्यपुवायाः पतिपत्रः प्रभुः खियाः ।

·१७४ दायभागः। ॥ विनियोगेऽर्थरक्षासु भरणे च स ईखरः । परिक्षीणे पतिकुले निर्मनुथे निराश्रये। तत्सपिण्डेषु चासत्सु पिटपक्षः प्रभुः स्त्रियाः । (नारद १२२८-२८) विनियोग दानादौ। पतिपुत्राभावे भत्तु कुलपरतन्त्रता तस्याः॥ ६४॥ एवञ्च दुहितुरप्यधिकारे जाते तस्यां मृतायां तदभावोक्ता, पिटधनाधिकारिणो ग्रहीयुः न तु दुहिटधनाधिकारिण: पत्नया च भर्तृधनात् कन्यायै विवाहार्थं तुरौयांशो देयः. पुत्राणामेव तहानप्रतिपादनात् दण्डापूपायितं पत्नयादीना दानम् ॥६६॥ इति पत्राधिकारः ॥ ६७ ॥ उपसंहरति । अत इति । प्रागभावे इति । पूर्वोक्तार्थ कयुक्तिमा तदानी मिति। पत्नीमरणे इत्यर्थः । ननु दानाधानेति यदुक्तं तव प्रमाणमाह तति सान्तति पूर्ववचनबरसात् व्याचष्टे उपभोगोऽपीति । एवञ्च भतरूपकार स्यापेक्षणीयत्वञ्च । चौहं देहिक क्रियार्थ पारलौकिकोपकारार्थम् । विनियोग दानादापिति। एवञ्च तनदाने पतिपञ्चपरतन्त्रता यदि तदा स्परमेव तदनुमत्या कदाचित् पिटपक्षेभ्योऽपि दानमिति । एवञ्चेति । दुहितोऽन्य - बितायाः पद्या एव भोगावशिष्टधने यानन्तराधिकारिणामधिकारः तदा सुतरां दुश्विनन्तरं सदभावीकानन्तराधिकारिणामधिकार इति भाव, . पितृधनाधिकारिण: वपुत्रपिवादयः । दुहितृधनाधिकारिणस्तपित्रादय: दहापूपायितमिति । यथा दण्डाकर्षे सत्सम्बइयापूपस्याप्याकर्षः तथा अपुव- संक्रान्तधनख पनौगततया पाकर्षे तसबइस कन्याधनावशिष्टत्वविशेषस्याप्याक इति भावः। ति पवाधिकारः । ५९-६७ ॥

·एकादशः अध्यायः। द्वितीय परिच्छेदः । पत्नाभावे दुहितुरधिकारः। तत्र मनुनारदौ। यथैवात्मा तथा पुत्रः पुत्रेण दुहिता समा। तस्थामात्मनि जीवन्त्यां कथमन्यो हरेछनम् ॥ (नारद १३।४८) दुहितरं विशिनष्टि नारदः। पुत्राभावे च दुहिता तुल्यसन्तानदर्शनात् । पुत्रश्च दुहिताचोभे पितुः सन्तानकारिक ॥ दुहितुरधिकार सन्तानदर्शनं हेतुतया निगदितं सन्ता- नश्च पिण्डदोऽभिमतः अपिण्डदस्य अनुपकारकत्वेन अन्य. मन्तानादसन्तानाञ्चाविशेषात् ॥ १ ॥ दौहित्रश्च तपिण्ड दाता, न च तत्पुन: नापि दौहिती तत्पर्यन्तेन पिण्डविच्छेदात् ॥ २ ॥ अतः पुत्रवतौ सम्भावितपुत्रा चाधिकारिणी। बन्ध्या विधवा दुहिनप्रसूत्यादिना विपर्यस्तपुत्रा पुनरनधिकारिण्ये. वैति दौक्षितमतमादरणीयम् ॥ ३ ॥ तव प्रथमं कन्यैवैका पिधनहारिणौ। यथा पराधरः। अपुत्रस्य मृतस्य कुमारी रिक्थं ग्रहीयात् तदभावे चोदा। जढ़ापदं पूवोलविशेषपरम् ॥ ४ ॥ तथा देवलः।. कन्याभ्यव पितुयात् देयं वैवाहिक वस ।

·दायभागः।
अविकस्य कन्या खा धर्मजा पुरवहरेत् ।
पुविकापट पुत्रोपलक्षणम्। खा सवर्णा। धर्मजा
पौरसौ।५॥
दुहितुरधिकारी निरूप्यत इति शेषः । विभिनष्टि सन्तानवतयाधिकारि.
त्वेन । पन्यसन्नानादिति । पन्यस्य सन्तानो यथा न पिण्डदः तथाऽयमपीत्य-
विशेषः । असन्तानात् घटादः। तत्पनी दौशिवपुवः । विपर्यस्तपुवा
पुनविपरौतापत्या। उन्मादादिदोषग्रस्तपुषा इति केचित्, तदसत, दुषित
प्रसूत्यादिति हेत्वनुपपत्तेः। कन्यैवेति, न तु दत्तया सत्यर्थः । पूर्वोक्तविशेषो.
विपर्यसपुवत्वम् ॥ १-५॥
युक्ताचैतत् धनमन्तरेणापरिणीतायाः कन्याया ऋतुदर्शने
पिचादौनां नरकपातश्रुतेः । तदाह विष्णुः ।
यावत्तु कन्यामृतवः सन्ति तुल्यैः सकामामपि याथमानाम् ।
तावन्ति भूतानि हतानि ताभ्यां मातापिटभ्यामिति धर्मवादः ।
(वशिष्ठ १७१५६)
तथा पैठौनसिः। यावनोनियेते स्तनी तावदेव देया
पथ ऋतुमती भवति तदा दाता प्रतिग्रहीता च नरक-
मानोति पिढपितामहप्रपितामहास विष्ठायां जायन्ते तस्मा.
बम्बिका दातव्या ॥६॥
तस्मात् विवाहोपयुक्तत्वेन पिवादौनां नरकनिस्तारक
त्वात् परिणौतायाव पुबहारेणाप्युपकारकत्वात् तदर्थं धनं
खाम्यर्थमेव भवतीति पसाभावे न्याय्यं कन्याखत्वम् ॥ ७॥
कन्यायाखभावे सम्भावितपुवायाः पुत्रवत्याचाधिकारः ।
तदारसतिः।
सहयौ सदृशेमोढ़ा भर्तृ शव षणे रता।
छताखता वाऽपुवन पितुर्धनहरी तु सा ॥ ८ ॥

·एकादशाध्यायः।
१७७
सदृशी पिटसवर्णा। मदृशेनोति, उत्तमाधमवर्णपरि-
गौतानिरासार्थ उत्तमाधमपरिणीतादुहिटजातस्य अधमो-
त्तमवर्णमातामहादिश्राद्धनिषेधात् सवर्णेनोढ़ायास्तु पुत्रहारेण
पित्रुपकारकत्वात् ॥ ॥
नग्निकाऽनागतत्तका। नग्निकाऽनागतात वा इत्यमरकोषात् । परिणी.
ताया अनन्तरं विवाहिताया: । पुत्रहारणति । अढाया एतदपकाराविशेषे-
ऽपि धनाभावेनापरिणौताया ऋतुमत्तया सम्भावितन्य भविष्यती नरकस्य
प्रतिकतत्वमेव कमा-: प्रथमं धनग्रहण निमित्तमिति बोध्यम् । सदृशीति ।
नैनासवर्गायाः महश नीढ़ाया अपि न धनाधिकारित्वमिन्यतम्। कता पुतिका
अक़ता तदन्या। अपवम्यति । अपनी कम्य त्यपि बोध्य पन्नाभाव एव कन्याक्षि-
निषेधादिति । निषधस्वस्मादव विशेषणात
कल्पनीय
-
कारावगमात।
इति ॥६--६ ॥
पुत्रिकापुत्रस्य तु पत्रवटेवोपकारकत्वातिशयेन पुत्रि-
कायाः पुत्र तुल्यत्वात् पुत्रि कौरसयोः ममधनाधिकारः अपुत्रि-
कायास्तढ़ाया: पुत्रादिन्यूनोपकारकस्खपुत्रद्दारणोपकारक-
त्वमिति कन्यापर्यन्तानामभाव एव धनाधिकारिता युक्ता
न च वाच्यम् एवं तर्हि पुत्रवत्या एव प्रथमाधिकारोऽस्तु
तदभावे तु सम्भावितपुवाया इति यतस्तस्या: पश्चादुत्पत्रस्य
दोहित्रस्यानधिकारापत्तेः न च तदयुक्त दौहित्रतया हयो-
रप्युपकाराविशेषात् ॥ ११ ॥
भर्तुशुश्रषापरत्वेनावैधव्यं प्रदर्शयन् सम्भावितपुवतां
प्रदर्शयति ॥ १२ ॥
सेति च पूर्ववचनोपात्ता दुहिता परामृश्यते तदेवं सदृशी
मदृशेनोढ़ा इत्यादि विशेषणात् न दुहिवमानतया पिढ-
धनाधिकारितेति दर्शयति ॥ १३ ॥

·दायभागः। अन्यथा, प्रशादनात् सम्भवति पुत्रवद्दुहिता नृणाम् । तस्याः पिढधनं त्वन्यः कथं रहौत मानवः ॥ इत्यनेन दुहित्रधिकार कथिते सदृशौ सदृशेनोढ़ेत्यादिना तस्यैवाभिधानं पुनरुक्तं स्यात् सामान्यप्राप्तेस्तु विशेषकथनम- पुनरुतामेव ॥ १४ ॥ अतएव कताकतावेत्येकवचनेनोपात्तत्वात् पुविकाया अपि पत्नी कुमार्योरनन्तराधि- कार: स्थादित्याग्रहामपनेतुमार पुत्रिकापुत्रस्य विति। अनेन हारगत उत्कर्ष उक्तः। खतोऽप्युत्कर्षमा पुत्रिकाया इति। तुल्यत्वञ्च पुविकायां कृतायां वित्यनेन मनुना समविभागोक्तरिति पुत्रादित्यादिना पौच प्रपौत्रपरिग्रहः । एवं तहाँति । यद्युपकार एव प्रयोजकः तदेत्यर्थः । यत इति। विधवासधवयोः पुत्रवत्योर्विधवाया एव प्राक् पुत्र हारण पिण्डदाढत्वात् प्रथम- मधिकार इति निरस्तम् । भर्नुश्रूषायाः पित्रुपकारत्वाभावात् धनग्रहणाप्रयो- जकत्वमाशाह भतपयूषापरत्वेनेति । पूर्ववचनेति । पङ्गादङ्गात् सम्भती- त्यादिवचनीपातत्यर्थः तस्यैव ब्रहस्पतेरेव। सामान्य प्राप्तरिति । यद्यपि विशेष- कत्वेऽपि सामान्यवचनवैयर्य तथापि सामान्यवचनाभावे । कुमारीणामभूटा- त्वेनाधिकाराप्रसत्या न वैयर्यम् अढ़ायास्तु दुहितत्व पुरस्कारेण सामान्य बचनादधिकारप्राप्तधा विशेषस्यापुनरुक्ततैवेति भावः । तस्याः पिरधनं वन्यः कथमित्यनेनान्यवाधार्थत्वे नावैयर्यमिति केचित् ॥१०-१४ ॥ यत एव स्वपुत्रहारेण पिण्डदाबतया दुहितुः पिटधनाधि- कारः प्रतएव पुत्रिकाया अपि पिनुपरमजातधनसम्बन्धायाः पचाहन्ध्यात्वेन तद्भर्तुर्वा प्रसवासामर्थेन विपर्यस्तपुवाया मरणे तानं न भत्तः। शालिखितो। यथा प्रेतायाः पुत्रिकायास्तु न भर्ता द्रव्यमर्हति ॥ पपुवायाः। तथा पैठौनसिः । प्रेतायां पुविकायान्तु न भर्ता द्रव्यमईति।

·एकादयाध्यायः। १७८ अपुवायां कुमा- वा खम्रा ग्राह्यं तदन्यया । ततः कुमा- खम्रा अन्यया वा पुत्रवत्या सम्भवित- पुत्रया वसा तदनं ग्राह्यम् अतः स्त्राधिकारे व्याहत्तर. न्याधिकारस्य ॥ १५ ॥ यत्तु मनुवचनम् अपुत्रायां मृतायान्तु पुत्रिकायां कथञ्चन । धनं तत् पुत्रिका भर्ता हरेतैवाविचारयन् ॥ ॥ (मनु ८।१३५) तदविपर्यस्तपुत्राया उत्पबमृतपुत्रायाः पुत्रिकाया मरणे वेदितव्यम् ॥ १६ ॥ विपर्यस्त पुत्रायाः पुवात्यन्ताभाववत्याः । तद्धनं ग्राद्यमिति । तदपि पवाभावे, कुमायादीनां पबौबाध्यत्वादिति बोध्यम् । पत इति, उक्तोभय- मूत्राभ्यां विपर्यस्त पुवायाः पुत्रिकाया मरणे कुमार्यादीनामधिकार प्राप्त भर्तुरधिकारस्य व्यावत्तिरिति समग्रोपसंहारः । प्राञ्चस्तु यत: पुत्रिकाया एवं विपर्यस्तपुवाया मरणे न तत्संक्रान्तदाये भर्तुरधिकारोऽत: स्त्राधिकार, पन्यासां दुहिवादौनामप्यधिकारऽनन्तरं विपर्यस्तपुत्राणां तासां मरणे भ रधिकारस्य व्यावृत्तिरिति व्याचक्रुः तदविपर्यस्तपुवाया इति। एतस्यैव विवरणम् उत्पन्न मतपुवाया इति । पव पचान्तराभावात् चकार: काचित्कः पाठ: प्रामादिकः । पथाव शहलिखितादिवचनमेव उत्पन्नमृतपुवाविषयं मनु- वचनन्तु पनुत्पन्नपुवाविषयमिति वैपरीत्यमेव न कुतः अनुत्पन्नपुवाया वा- विपर्यास्तपुवाया: पुत्रीत्पत्य व पितुः पुनामनरकनियतकत्वेन क्रतीपकारकतया स्वामित्वे निर्दीढ़े पितुरितरापेच्या तस्या एवाधिकोपकारकत्वात् त रधिकारी युक्तः पतएव दौशिवस्य मुखं दृष्ट्वा किमर्थमनुशोचसीव्यनेन दौश्विमुखदर्शन- स्यापि नरकनिस्तारकतेति पुवानुत्पत्तौ तु पित्रुपकाराभावात् तस्या एव न खामित्व कुवस्तत्पत्युरिति तत्पिधनाधिकारिप बन्यादौनामेव तदानों तत्रा. धिकारस्य न्याय्यत्वात् यद्यपि बन्ध्यात्वनावधतायां जीवन्यामप्येवमुचितं तपापि प्रेताया इति यहणात् न जीवन्त्यां तस्याम् पन्यहिवादीनामषिकार इति ।

·१८. दायभागः। परे तु नेदं वचनं पविकापिडदायर किन्न सदीय मौदाथिकादिधनाना विषयं पुत्रिकायाः पुत्रत्वं न सस्या सइने पिवधिकार प्रसको तद पवादक मित्वा: । १५ ॥ १६ पिण्डदानमेव च इयोरेकं निमित्तमनुवदति वृहस्पतिः यथा पितृधने स्वाम्यं तस्याः सत्खपि बन्धुषु । तथैव तत्सुतोऽपोष्टे माटमातामह धन ॥ यथा येन दौहित्र देयपिण्डन दुहिता पिटधनाधिकारिणी तथैव तेनैव पिण्डदानेन दुहिट सुतोऽपि मातामहधन स्वामी मत्वपि पित्रादिषु ॥ १७ ॥ न च पुत्रिका पुवाभिप्रायेणेदं वचनं कताकता वाऽपुत्रस्य पितुर्धनहरी तु सा एतहचनोपात्तताऽकतदुहिनोरेव तस्या इति तत्सत इति तत्पदेन परामर्थात् प्रत्यामत्त्यतिरेकाहा प्रतापरामर्श एव युक्तो न तु तत्परित्यागः ॥ १८ ॥ प्रतण्व मनुः । दौहित्रो खिल रिक्थमपुत्नस्य पितुहरेत् । स एव दद्यात हो पिण्डौ पित्र मातामहाय च । पौवदौहित्रयोर्लोक विशेषो नास्ति धर्मतः । तयोहि मातापितरौ सम्भूतो तस्य देहतः ॥ १६ ॥ (मनु । १३२-१३३।) मातामहदेहात् दुहितुः सम्भवं दौहित्रस्य धनाधिकार तुत्वेन निर्दिशति न तु पुत्रिकाकरणं इतरथा तदेव निर्दि शेत्। तथा व्यवमाह स एव । पकता वा कता वापि यं विन्देत् सदृशात् सुतम् । पौत्री मातामहस्तेन दद्यात् पिण्ड हरेत् धनम् । (मनु । १३६)

·२ परि०]
एकादशाध्यायः।
अवताजातस्थापि दौहिवस्त्राधिकारमभिदधाति ॥ २०॥
दौरियाधिकारार्थमाह पिण्डदानमेव ति। चकारी युक्त्वन्तरसूचनाय ।
कारसोपकारस्य प्राधान्याधः। एतेन विषय सपनायाः पिण्डदानावीन्याया
दुहितुः सुतरां नाधिकार इत्यपि सूचितम् । यत्वस्य विवरणं ये नेत्यादि ।
साथैवेत्वस्य विवरचं तेनैवेत्यादि न च पुबिकापुर्वति। तचाप दौशिवसामान्धा.
धिकार भेदं वचनं किन्तु पुविकाधिकार एवेति भावः । एतेनीक्तवचनख
पुतिकाविषयत या तस्या एवाधिकार पिण्डदानोपकारस्व हेतुत या निर्देशात्
अपुत्रिकाणां दुटित्वपुरस्कारसेवाधिकारात् तादृश्या विपर्यस्तपुवामा अपि
धनाधिकारस्य निढत्वान् तदनन्तरं तारेवाधिकारी न्याय्य इति पूर्वोक्त-
पूर्वपक्षोऽपि मूचितः। परामर्मादिति । तवचनानन्तरमेव एतच नस्य बह-
स्पतिना अभिहितत्वादिति भावः । प्रत्यासत्यति। कतापेक्षया अलतायाः
पश्चात् निर्दिष्टत्वेन अग्रिमेण तम्या इत्यनेन तस्या एवाव्यवधानातिरेकादित्यर्थः ।
अतएवैति । निर्दिशतीत्यग्रेशान्वयः । न विति । एतेन एतइचन न पुत्रिका.
पुत्रविषयं किन्तु दुहिट सामान्य विषय दहसम्भवस्य हेतुत्वेन निर्देशादित्यपि
सिद्धम् ॥ १७-२०॥
किञ्च स्मृतिषु दौहित्रपदमपुत्रिकाजातपरं नियतम् ।
यथा वौधायनः ।
अभ्युपगम्य दुहितरि जातं पुत्रिकापुवम् ।
अन्यं दौहित्रम्। विद्यादित्यनुवर्तते ॥ २१ ॥
प्रतएव भोजदेवेनापि कताकतदुहिबधिकारी वृहस्पति-
रित्यभिधाय यथा पिढधने स्वाम्यमिति वचनं लिखितम् ॥२१॥
तथा गोविन्दराजेनापि मनुटोकायाम्।
अपुत्रपौत्रे संसार दौहित्रा धनमायुः ।
पूर्वेषान्तु वधाकार पौवदौहिवकाः समाः ॥
एतहिणुवचनबलेन अढ़ातः प्रागेव दौहिवखाधिकारी
दर्शितः ॥ २३॥

·१८२ दायभागः। [२परि. स चामभ्यं न रोचते सदृशी सदृशेनोद्रेत्यादिविरो. धात्।२४॥ किन्तु उढ़ायाः प्रागुतारूपाया प्रभाव एव सत्वपि पिचादिषु दौहिवस्याधिकारः तथैवेति दुहितवद्वावविधानात् तत्सुतोऽपौत्यप्यर्थतया च निर्देशात् दौहित्रस्य जघन्यताव- गतेः । प्रतो दुहिननन्तरं दौहित्रस्याधिकार इति सिद्धम् ॥२५॥ था मनु पोवी मातामहतनेत्यभिधानात् पक्रतापदम् अभिसन्धिकतापरम् पपविकापुवस्य मातामहपौवत्वानुपपरी : अभिसन्धिमावात् पुविकेत्ये केषामिति गोतमदर्शनात् पभिसन्धिन प्रणापि पुविकासम्भवात् तथाचालता अवाकृतेत्यर्थात् नेतापनमविकापुत्रविषयमत पार किचति । पन्यं दोशिवमिति । एतेना कतेति बचनं पौवोत्थ नुवादादम्तु पुतिकापुचपरं दौडिवी धखिलं रिकथमिति वपनन्नु दौहिवपदरावणात् पविका पुत्र परमेवेत्यकृतापुत्रस्याप्यधिकारः सिद्ध एवेति दर्शितम्। अभ्युपगम्य पुत्रिकावे न स्वीकृत्य । पतएवेति । पिसने खाममिति पचनस्य कताकतमासदौश्विविषयत्वावेत्यर्थः । स्पतिवाको पौवादिपदाभावात् चकता अपविकेन्ये वार्थ इत्याशयेनाह सहयो सहीनेति। विरीधादिति । तेन पुनाभाव एव दुहितुरधिकारस्य प्रतिपादनात् सतरामेव दीक्षितस्य तदनन्तरत्वादिस्यर्थः । मागुतरूपाया अविपर्यस्त पुवाया. दक्षितावविधामात् तत्तुख्यत्वाभिधानात् जघन्यतावगतेरित्य ग्रेणान्वयः पन हेतु: उपमानस्य उपमेयापेचया उत्कर्षबोधस्य सार्वखौकिकत्वमिति। हेवन्दरमा तत्सती पोति। कारो भित्रक्रमे पप्यर्थतया पप्यान्वितार्थबोधकसत्सती. ऽपोतिशब्दातया निर्देशाचेत्यर्थः ॥ २१-२५ ॥ . सत्खपि बन्धुचित्यनेन पित्रोरधिकारः पवाभावे न्यायोऽपि दुहिदौहित्राभ्यां बाधित इति बाधकामावे पित्रोरधिकारः सूचितः। पतएवानन्तरं वृहस्पतिः । सदभावे मातरस्तु भाबपुवाः सनाभयः । सालाबान्धवाः भिषाः बोबिया धनहारकाः ।

·२ परि०] एकादशाध्यायः। तच्छब्देन दौहित्रस्य पित्रोव सूचितयोः परामर्थः । तेना- मौषामभावे भाषादौनामधिकारः ॥ २६ ॥ यत्तु वालकवचनम्। पनी दुहितरश्चैव पितरौ भ्रातरस्तथा । इत्यादिनियतक्रमादधस्तन एव दौहित्रस्थाधिकार इति तहहस्पतिवचनेन विरोधात् बालवचनमेव बहुवचनान्सदुहिट- पदेनैव कन्योढ़ादौहित्राणां निर्दिष्टत्वात् क्रमविरोधाभावात् यथा खर्यातस्य पुत्रस्येति पुत्रपदं प्रपौत्रपर्यन्तपरं पिण्ड- दत्वाविशेषात् तथा दौहिवस्थापि पिण्डदत्त्वात् तत्पर्यन्त- परं दुहिटपट यथा वा पुत्राभावे तु दुहिता तुल्यसन्तानदर्शनात् । इत्यत्र पुत्रपदं पत्नीपर्यन्तपरम् अन्यथा दुहितर इति बहुवचनमनर्थक स्यात् पनी तत्सुत इत्यादिवदेकवचनमेव कुर्यात् चातर इत्यस्यापि बहुवचनस्यार्थवत्तां वक्ष्यामः ॥२७॥ किच पित्रादीनां राजपय॑न्तानां क्रमनियमात् राजो. ऽभावे दौहित्रस्याधिकारो वायः न च कदाचिद्रानोऽभावो. इस्तीत्यनधिकार एवाभिहितो भवेत् ॥ २८॥ तस्मात् विश्वरूपजितेन्द्रियभोजदेवगोविन्दराजवुहिव- भावे दौहिववाधिकारो निरूपित पादरणीयः ॥ २४ ॥ बतरवामनरमिति । यथा पिपने खाम्यमित्वमनरमित्यर्थः । मेति । पबचा पिबोरसूची दौजिवाभाष एव भावधिकार पितरी धातर- तयेत्यादि याज्ञवल्कवादिविरोष: स्यादिति भावः। स एव दशाहो पिखाविति मनुवचनं पुविजापुबपरमेव पिडधनावपचे मावामानावपचे समय पपिसदानविधायकं पिहनायाणे तु वैषसमानामापब पिडदान- ·१८४ दायमागः। [२ परि० मिति, विकापुडपदौडिवाधिकारस्तु पनी दुहितरचेत्यादिना निर्दिष्टाधि- कारिताम् अनन्तरमेवेति बालकमतं तदपाकत्तमा यत्त्विति । वृहस्पति बचनेनेति। तथैव तत्सतोऽपौष्ट मामातामह धने इत्यनेनेत्यर्थः । बचममिति। निशीरिवानभिसंहिततात्पर्य स्य वचनमित्यर्थः । नन्वेवं याज- बस्याानक्रमविरोधः तैर्दु शिवनन्तरं दौहिवस्था निर्देशादत चाह बहुवचनेति । दुहितुरुढ़ानूढाभेदेन हैविध्यात् बहुत्वाम्ब यानुपपच्या तथैव तत्सतोऽपौति तह- स्पतिमा दौशिवस्य दुहिधर्मातिदेशेन . जहत स्वार्थ लक्षणवा दुहितपदस्य दरिदौजियोमयपरत्वादिति भावः । वक्ष्यतावच्छेदकन्तु चनहोटादौहिवान्य- नमत्वादिकमिति बोध्यम्। सगोवत्वं सति साक्षात्परम्परा साधारणपाप कर्तत्वमिति केचित् । प्रपौवपर्यन्तपरमिति । पत्र लन्यतापच्छेदकं सगोवल सति पार्वषकतत्वम्। वक्ष्याम इति । संसृष्टवचनव्याख्यावसरे इत्यर्थ: दुहितपदस दौभिवपर्यन्तपरत्वाभावे दीषमप्या विचति ॥ २६-२६ । यदा च कन्या जाताधिकारा पश्चात् परिणीता सती बियते तदा तहनं कन्याया अनुत्पवाधिकाराया अभावे येषामूढ़ादीनां प्रतिपादितम् उत्पबाधिकाराया अप्यभावे मेषामेव तदनं न तु तादीनां भवति तस्य स्त्रीधनविषय- त्वात् भुलौतामरणात् शान्तेति वचनेन जाताधिकारायाः पमा प्रभाव पनुत्पबाधिकारपनामावोजानां पूर्वधनखामि- दायपारियां दुहिवादौनां धनाधिकारस दर्शितत्वात् पनौतो जघन्यदुहिदौहित्रयोरधिकार दण्हापूपन्यायसिहो- ऽयमर्थः ॥ ३०॥ यहा पनौबुपलक्षवं सीमावाधिकार प्रयमर्यो बोहव्य इति तात्पर्यम् ॥ ३१॥ इति दुहिवदौहित्रयोरधिकारः ॥ १२ ॥ दौडिवाधिकारं विष कयाधिकार विशेषमा बदति। कैपित भुबिकाया विपर्यस्तपुपामा पभावे तत्पिधनं न भर्तः किन्तु पितधनाधि- पारिवामिन्यतम् अविवामानवाले किं सादत पाइ यदेति इत्या !

·३ परि०] एकादशाध्यायः। १८५ मियते इति। पुवमनुत्पाद्येत्यादि। तस्पेति। লাথিলাল- स्येत्यर्थः, पादिना पिटमाघातां यापम। उहाथै युक्तिमा भुनौतेति । अधिकार अधिकारसाधने। पयमर्थ इति। नाताधिकारामाये पनन्तराधि- कारिणामूढ़ादीनामधिकार इत्येवंरूपोऽर्थ इत्यर्थः ननु यावा हिवाच. निकमिति न्यायात् पवाधिकार एव तथात्वम् अन्यथा तब पनौपदीपादान- वैयपितिः पत: पबीपदस्य स्त्रीमावपरत्वमा यहेति । पनौति । भुनीता- मरणात् वान्ता इत्यत्र पीपदं स्त्रीमावीपलचकमित्यर्थः । नन किमत स्त्रीमावीप- लचकत्वे वीजमिति चेत् पवायं भावः स्त्रीसंक्रान्तधनन्य स्त्रीधनत्वाभावान अधिकारिविशेषस्थाव वचनादप्राप्तया वैयध्यापत्ते: पाकाजया कल्पने सादृश्यात् स्त्रीसंक्रान्सधनमावस्य पूर्वखामिदायादरूपोऽधिकारी कल्पनीय इत्येतदर्थं पबी- पदस्थ स्त्रीलचकत्वमिति । पथैव पनौतीऽभ्यहिताया: पुत्रिकायाः तथा दर्शनात् पुचिकौरस यो: साम्यात् पुवादिरहितम्य चौरसस्थानन्तरं तदनं तत्पवधा न स्यात् स्थाच दायादानां दुहिनादौनामिति चैव पुवस्य नबनेव कतोपकारतया तत्र तस्य स्वामित्वे निर्यदे तदनन्तर तदुत्तराधिकारिण तत्यवादीनां तवाधिकारस्य न्याय्यत्वात, विपर्यस्तपुवायास्तु विकाया उपकारलेशाभावात् तदधिकारस्यैवानियतया तदनन्तरं दायादाधिकारस्यैव न्याय्यत्वादिति ॥ ३०-३२ । एकादशः अध्यायः । तृतीयः परिच्छेदः। दौहितस्याभावे पितुरधिकारो न मातु: नापि युग- पन्मातापित्रोः तदभावे मागामौति विष्णुवचनविरोधात यत्तु मनुवचनम्। अनपत्यक पुत्रख माता दायमवाप्नुयात् । मातर्यपि च वृत्तायां पितुर्माता पहनम् । (मनु ।२१०) ·१८० दायभागः। [३ परित यच हस्पतिवचनम्। भार्यास्तविहीनस्य तनयस्य मृतस्य च । माता रिक्थहरी या धाता वा तदनुज्ञया ॥ तपिटपर्यन्ताभावे बोहव्यम् ॥ २ ॥ दौरिवाधिकारं निरूप्य तदनन्तरं पितुरधिकारमा दौशिवस्याभाव इति । म मातुरिति पितुः पूर्वमिति शेषः । याज्ञवल्कावचने पितराविति इन्दनिर्देशात् बोगपधाधिकारमाघार नापि युगपदिति । तदभाव इति। एतेन तद. भार मानमामि तदभावे पितगामौति रत्नाकरादिभिलिखित: पाठी वक्ष्यमाण- विरोधात भमविजभित एवेति ध्वनितम् । तपितृपय॑न्ताभाव इति, वक्ष्यमाव- विपीन मनुवचने पपत्यपदस्य पवादः हस्पतिवचने च भार्यापुचपटयोः पौवादिवसापकत्वम्यावस्यकत्वात् पितुरूपलक्षकत्व स्थापि युक्त्वादिति भाव: . न्यायागतवैतत् दौहिचात् परतो मातच पूर्व पितुरधि- कार इति मृतपिण्ड मृतभोग्यान्यपिण्डहयदातुदौहिवात् मतभोग्यान्यपिण्डहयमावदातया पितुर्जघन्यत्वात्, मात्रा- दिभ्यस्तु मृतभोग्यान्यपिण्ड हयदाटतया वौजस्य चैवं योन्याय वोजमुत्लष्टमुचते (मनु ८।३५ ) इति मनुवचनावगतोत्- कर्षेण च बलवत्त्वात् ॥ ३॥ पितरावित्यत्र च पिटकम एवावगम्यते। तथाहि पिट पदात् प्रातिपदिकात् प्रथमं पितुरवगते: पश्चात्तु दिवचन- बलेनकोषकल्पनया मातुरवगमात् ॥ ४ ॥ पतः क्रमशान क्रमाभिधानव्याप्तं तत् निवर्तमान क्रम जान निवर्तयतीत्वनुमानं तदप्रमाणे व्यापकनिहत्तेरसिह- त्वात् विखुवचनविरोधाच ॥५॥ रति पितुरधिकारः।।

·४ परि०] एकादशाध्यायः। १८७ तथाच न्यायमा न्यायागतमित्यादि। दौशिवात्परतीऽधिकारी हेतुमा मत पिण्डेति। मातत: पूर्वमधिकार हेतुमार मावादिभ्य इति । युगपदधि- काराभावे हेत्वन्तरमा पितरावित्यवेति । पितृ कम एवेति । पितुः प्राक प्रतिपादितत्वादिति भावः । प्राक प्रतिपत्तिं दर्शयति तयाहौति । पितराविति पितृकमाभिधानपरमेव तत्प्रापकन्तु उतन्यायीपइंहिताविपशुवचन- मेव पतीऽत्र हिवचनावगतमाहित्यम् पभिधानक्रियापचयैव गर्गा भोज्यन्ता- मितिवदिति भावः। केचित्त पितरावित्यत्र युगपदेव पिवीरन्वयबोध: नधाप क्रमिकान्वयबोधस्य क्रमिकपदार्थस्सरण व्यापकतया प्रकृते व्यापकस्य ऋमिका- न्वयबोधस्याभावे व्याप्यस्य क्रमिकपदार्थारपस्याप्यभावात् युगपदेव हयीरुप- स्थित्या युगपदेवाधिकारः पिबीरिति वदन्ति तन्मतं दूषयति पत इति । उतक्रमण क्रमिकोपस्थितेरावश्यकत्वात् इत्यर्थ: । क्रमज्ञानं क्रमिकपदार्थ- स्मरणं कमाभिधानं ऋमिकान्वयबीधः सद्याप्तमित्यर्थः, तत्क्रमाभिधानम् इत्यनुमानमिति इति व्यानि तोर्यदनुमानं व्याप्याभावसाधने व्यापकामावरूपं यत् लिङ्ग तदप्रमाणम् अर्थासाधकम, पर्थामाधने स्वरूपासिडिईतुमा व्यापक- निवृत्तरिति । तथाच तयोरन्वयबोध: क्रमेणैवेति भावः । माहित्येन युगपदन्वयबोधी न तु क्रमिक: तथाच कथ व्यापकनिवृत्तेरसिद्धत्व. मित्यत पार विषणुबचनेति तथा चान्वयबोधस्य योगपदिकत्वेऽपि माधिकारी योगपदिक: विशुविरोधात् किन्तु क्रमिक एव यथा पबौदुहितरथैवेत्यव सर्व दहितणामेकान्वयवीधविषयत्वेऽपि वचनान्तरबलात् कुमार्यादिक्रमेणाधिकार इति भावः ॥३-६॥ ननु इन्हस्थन एकादशः अध्यायः। चतुर्थः परिच्छेदः । पितुरभाव मातुरधिकारः पितुरधिकारानन्तरं तदभावे मागामौति, विषयुतेः ॥१॥ युक्ताच्चैतत् गर्भधारणपोषणात् क्वतोपकारतया तविष- ·१८८ दायभागः। [४ परि० नयमावश्यकर्त्तव्यत्वात् पुत्रभोग्यान्यपिण्डदजननेनाप्युप- कारकत्वाच भाषादिभ्यः पूर्वमधिकारस्य न्याय्यत्वात् ॥ २ ॥ प्रत: पिटतो गौरवातिरकश्रुतेः मातुरधिकार पिटत: पूर्वमिति देयं गौरवातिरेकस्य धनसम्बन्धहेतुत्वे उत्पादक- ब्रमदानोरीयान् ब्रह्मदः पितेति (मनु २।१४६) पिटतः पूर्वमाचार्यस्याधिकारापत्तेः, कनिष्ठे च धातरि मासुते वा सत्यपि पिलव्यादीनामधिकारापत्तेव ॥ ३ ॥ पतः पिटतः परत एव मातुरधिकार इति, एवच मृतस्य पिटसन्तानात् पूर्व पितुस परतो मातुरधिकार इति वदता पितामहसन्तानात् पूर्व पितामहाच परतः पितामधा धनाधिकारः सूचितः। अन्यथा पितरौ वातरस्तथेति क्रमविरोधः स्यात्। अतएव मनुः । मातर्यपि च हत्तायां पितुर्माता हरेहनम् । ससम्तानायां वृत्तायामित्यर्थः ॥ ४ ॥ पपिशब्दचकारयोयोभयचान्वयः कार्यः, तेन मातरि च हत्तायां पितामह्यपि यहीयात् किं पुन वादयः पितामह- पर्यना इति, पपिशब्दसूचिताः धावादयः ॥ ५ ॥ सदयं वचनार्थः दौहिवान्तात् मतसन्तानात् परतः वसन्तानाच पूर्वम् उसकमेण पित्रोरधिकारः, पत: खसम्सा- नात् पूर्वं पितामहपितामघोरधिकारोऽनेनैव दर्शित: प्रतएव यात्रवल्कोन मातुरधिकारप्रदर्शनेनैव पिटव्यादिभ्यः पूर्व पितामहपितामचोरधिकारखाप्युनत्वात् न पृथगुतः ।। रति मातुरधिकारः ॥ ७॥ शिरपवर नारधिकारमा पितुरिति। पल बाबबूलबमार युक्त ·५ परि०] एकादशाध्यायः। १८८ चैतदिति । भावादिभ्यः पूर्वमिति । यद्यपि मातापि तनोग्यान्यपिण्डदः तथापि गर्भधारणाद्युपकार कत्वं न भातुर्माटमम्बन्धाधीनस्वायन च प्रथमं मातुरेवाधिकार इति। गौरवातिरेकेति। सहस्रन्तु पितृन् माता गौरवेणातिरिच्यते इत्यादि नेत्यर्थः। उपसंहरति पत इति । पिटत: परत इति भावादिभ्यः पूर्वमित्यपि बोध्यम् । पितसन्तामात् याबाद: पितामहमन्तानात् पितञ्यादः । अन्यथेति । उक्त क्रमेणाधिकाराकल्प ने इत्यर्थः। क्रमविरोध: स्यादिति । क्रमविरोध: स्यादिति। मनु वानिक एव पितरौ भातरस्त थेति कम: म च पितामह्याः कल्पनां विना कथमनुपपत्रः मैवं मातुः परम्परया पिण्डव यस्य धनिभोग्यम्य दानेऽपि साक्षात् तनोग्यपिगड - वयदातृतया श्रेष्ठात् भातृत: पूर्व मधिकारो गर्भधारणाद्युपकारकत्वादेव मुनिभिरुक्तः एवं पितामयाद्यधिकारी पि यदि साक्षात् तद्रोग्य पिण्डइयदानः पितृव्यात् अन्य हारा तादृपिण्डदाया: पितामद्या धनिपितृ जननेन पियधन सम्बन्धमूलत या चाधि कोपकारकत्वेन पितव्य बाधिना धनाधिकारी न भवेत सदीक्तरूपस्याप्रयोजकत्वात् मातभात्रीः क्रमाभिधानं मुनीनां न स्यादिति भाव:। केचित्तु पितामहौपितव्ययो: पौर्वापर्य केनापि नोक्तम् पतः कल्पा तथाच अन्यथा कल्पने मातृभातस्थलीकम्य उपकाराधीनाधिकार क्रमस्य विरोधा दित्याहुः। अपिशब्द मूचिता इति । व्याख्यानवाक्य स्था पपिशब्दसूचित दूत्यर्थः । एतच पितरौ मातरस्तथा इति मातगामीत्यभिधाय तदभावे भ्रात गामौत्यावे कश्रुतिमूलत्वादुक्तम् ॥१-७॥ ८ एकादश: अध्यायः । पञ्चमः परिच्छेदः। मातुरभावे चातुर्धन माहगामीत्यभिधाय तदभावे भरगामौति विष्णुवचनात् तदिति मातुः परामर्थः पितरौ भातरस्तथेत्यवापि पिवोरभावे भातुरधिकारावगतः ॥ १॥ न च मातरस्तथा तत्सुत इति यथा भ्रातरोऽधिज्ञता. स्तथा भ्राटपुत्रोऽपि मातुरनन्तरमधिकारी सादिति वाचं ·१०. दायभागः । [५ परि. भागामौत्यभिधाय तदभावे भावगामौति विशुविरी- धात् तदिति भ्रातः परामर्श: ॥ २ ॥ न्याय्यं चैतत् सतधनिभोग्यपिवादिवयपिडदानेन धातु- रुपकारकत्वात् तथा सद्दे यमातामहादिपिण्डवयदानेन तत्स्थानपाताच पनेवरूपात् भाटपुवात् बलवत्त्वात् मान- मूलत्वाच चातुरेवंरूपस्य माढतो जघन्यतेति मावत: परत एवाधिकारो युक्तः । ॥ मातुरनन्तरं भातुरधिकारं पिरूपयति मातुरभाव इति । तथा भातृपुत्री- ऽयोति । तथाच भातृतत्पुत्रयोयुगपदधिकारः स्वादिति भावः । तत्स्थान- पातादिति। धनिकायंकारित्वेन धनिस्थानपातादित्यर्थः । पनेरूपादिति । मतभीग्यपिणत्यमतदेयपिखव यदातृभिन्नादिव्यर्थः । नन्' धातुखवत्त्वात्, मातृत: प्राधिकारः स्थान पत पार मातमूखत्वाचति ॥ १-३॥ किष तथा पदं नावैव कुतो न सम्बध्यते तेन यथा पितरौ धातरोऽपि तथेति पिनो तृणाच तुख्याधिकारः खात्॥४॥ तस्मात् विष्णुवचनविरोधेनवायं पर्यनुयोगः परिहर्तव्यः सचान्यवापि समानः। तथाच मनुः । पिता हरदपुवस्य रिक्थं भातर एव वा। भातर एव हरेयु न तु भाबपनोऽधिकारीत्याह॥५॥ (मनु १८५) कित जीवपिटकस्यापि भाटपुवन किमधिकारो नेवते न चावान्यो हेतुः जीवपिटकन पिडदत्वाभाव- मानुपकारवत्वादिखतः एवरेतपिटकमापि धातुखोप- बारकावाभावात् कथं तुखपदधिकारिता।

·५ परि०] एकादशाध्यायः। १८१ पतएव देवलेन ततो दायमपुत्रस्य विभजेरन् सहोदराः । तुल्या दुहितरो वापि ध्रियमाण: पितापि वा । सवर्णा वातरो माता भार्या चेति यथाक्रमम् । इत्यनेन भार्यासवर्णादुहिटपिटमाटसहोदरभावसापन धापर्यन्ताधिकारिशृङ्गलायां भाटपुत्रस्याकीर्तनात् सापन- वापर्यन्ताभाव एव भावपुत्राणामधिकारः कथितः ॥ ६ ॥ पथोपकारकत्वेऽपि भ्रातरस्तथा तत्सत इत्यनन्यथासिद्धवचनबलात् युग- पदधिकारोऽस्तु इत्यत चार किञ्चेति । अन्यत्रापि भाभाबपुवयोरभिकारेऽपि एवञ्चेदिति। उपकारक्रमेणैवाधिकारात् उपकारतारतम्येन क्रम इतिस्थितञ्चे. दित्यर्थः अतएव भावनन्तरं भावपुवस्याधिकारादेव ॥ ४-६ ॥ यच्च सर्वे ते तेन पुगोति (मनु ।१८२) पुत्रत्वस्मरणं सपिण्डदानार्थ मानभाव च धनाधिकारार्थ पूर्वोत्तवचनेन विरोधात् अन्यथा भ्रातः पूर्वमेव कुतो न स्यात् ॥ ७ ॥ तस्मात् चातुरेव प्रथममधिकारः ॥ ८ ॥ तत्रापि प्रथम सोदरस्यैव तदुक्तं सोदरस्य तु सोदरः, भ्रातरस्तथेत्युक्तधातुरधिकारावसरे प्रथमं सोदरो ग्रहीया. दित्यर्थः । तस्य त्वभावे सापत्नो धाता एकप्रभवत्वेन तस्यापि नाशब्दार्थत्वात् ॥८॥ तथाच संरष्टिनस्तु संसटौ सोदरस्य तु सोदरः । दद्या चापहरेदंथं जातस्य च मृतस्य च ॥ (यात्रवल्का ११३८) इदमपि याञवल्कावचनं सोदरासोदरयोर्धावसब्दार्थन ·१८२ दायभागः। [५ परि. दर्शयति पन्यथा सोदरमावस्य तदर्थत्वे सोदरस्य तु सोदर इति न पुनर्विशेषणीयमिति चारशब्दादेव सोदरावगतेः॥१०॥ तस्मात् पितरौ भातर इत्यनेन सोदरासोदरयोरेवाधि- कारो दर्शित: सोदरवचनेन तु सोदरस्य प्रथममधिकारः ॥११॥ सापवस्य च मोदरात् मृतदेयषाटपौरुषिकपिण्डदातु मतभोग्यमावपिनादिपिण्ड त्रयदाटतया जघन्यत्वात् चाट पुवाच मतभोग्यपिण्डहयदात मतभोग्यपिण्ड वयदाटतया उपकारकत्वातिरेकेण बलवत्त्वात् मध्य एवाधिकार: श्रीकर विखरूपोक्त एवादरणीयः ॥ १२ ॥ . पूर्वोकिति। तदभावे भार पुर्वगामौति विषणु वचनैनित्यर्थः । अन्यथा पुत्र बातिदंशावल ने नाधिकार। स्यादिति । अधिकार इति शेषः । भ्राधिकार विशेषमा तनापोति । प्रथम सीदरम्याधिकार प्रमाण माह तदुक्तमिति । भातरलथे युक्तति । तथाचे त हा नै व सोदामोदरचातसामान्य स्याधिकारसिद्धी मोदरस्य तु सोदा इति यन पनरभिधान तत् मादरक्रमणाधिकारार्थमेव अन्यथा बेयर्थ स्यादिति भावः । ननु एकमातापितजन्यपुस्त्वमेव भासपद शाक्यतावच्छेदक तचाच सोदर एव भानपद नाच: वैमा बयादी च पूर्वपुरुषसममख्यसन्तानत्व न स्पेण यौष एव भातपटप्रयोग: एबच सति सोदराभावे भातपुत्वस्येवाधिकारी युक्तः तदभाव भातपुतगामीति विष्णु वचनात् तत् कथ सोदरात् परत: सापाब- चातुरधिकारं षे इत्यवार एकमभवत्वेनेति तथाच मातापितृत्वानिवेशन एकशरोरजन्यपुंखमेव भाद्रपद शक्यतावच्छंदकं दाघवादिति भावः । वैमावियस्य भातृपदवाच्यत्वे मुनेः स्वरसमाइ तथा चेति । संसृष्टिन इति। संसृष्टिनी जातस्य संमष्टिनोत्पन्नस्य पुवस्य पपर: संसृष्टी दद्यात् मतस्य संमृष्टिनोऽ'भ परीदिवः। पदमपौति। पपिना प्रागुकखाचवतक: समुच्चीयते। क्रमाधि कार युधिमा सापवस्स पैति । मध इति । सोदरभातृवत्पुवयोरन्तर इत्यर्थः ॥ ७-१२॥ तब किं संसृष्टिनोऽप्यसोदरस सोदराजघन्यत्वं न वेत्थ. पचाबामाबावरकरः ।

·[५ परि० एकादशाध्यायः। १८३ अन्योदर्यस्तु संसृष्टी नान्योदर्यो धनं हरेत् । असंमृध्यपि चादद्यात् संसृष्टो नान्यमाटजः ॥ १५ ॥ (यात्रवल्का २१४.) अस्यार्थः संसृष्टौ पुनरन्धोदयः प्रथमं हरेत् न पुनरन्यो- दर्यमानः प्रथमच हरन् सोटरं बाधित्वैव वा तेन सह वेत्यपेक्षायाम् उत्तराईम्, असंमृध्यपि सोदरो ग्रहीयात् सोदर पदमनुवर्तते नान्यमाटज एव संसृष्टौ ग्रहीयात् संसृष्ट- पदमेव वा सोदरमभिधत्ते अतएव हहयाज्ञवल्कावचनं मोदरो नान्यमाज इति जितेन्द्रियेण लिखितं तथाच पूर्वा- ईस्य संसृष्टोत्यनुवर्तते ॥ १४ ॥ तेन न केवलमन्योदर्य एव संसृष्टौ गृहौयात् किन्त्व- संसृथ्यपि सोदरो गृहौयादित्यर्थः तेनासंसृष्टिना सोदरेण संसृष्टिना चासोदरेण विभज्य ग्रहौतव्यम् अतएवापि च शब्दं प्रयुक्तवान् ॥ १५ ॥ सोदरादिति। संसृष्टव सं सृष्टिसाधारणीतिः। जघन्यत्वमिति । सोदरस्य तु सोदर इत्यनेन सोदरस्यैवाधिकारप्रतिपादनादिति भावः। नवेति । एत- इचनस्यासीदरीण संसृष्टिना सोदरतुल्याधिकारपचे पजघन्यत्वकोटि: । नान्यो- दय इत्य स्वार्थमा न पुनरिति । अन्योदय मात्र इति । संसध्वसंमष्टिसाधारण इत्यर्थः । प्रथमम् पसंमृष्टिवैमावेयात्। सोदरपदमिति । सोदरस्य तु सीदर इति पूर्ववचनस्थ सोदरपदमित्यर्थ: । नान्धमातृज इति । तथाच पूर्वापर- विरोधभयादेवकारोऽध्याहार्य इति भावः । अनुषङ्ग कल्पने गौरवादाह संसष्ट. पदमेव वेति । पभिधत्ते इति । गर्भससार्थकत्वादिति भावः। पतएव संसृष्टपदख सोदरार्थकत्वादेव । पूर्वाई स्यति । तथाचान्धमातनः संसृष्टः केवलो न कीयादित्युत्तरार्थः । निखिताथमार तेनेति । पपिच प्रदमिति । तयोः समुच्चयायकत्वादिति भावः । पर्वदं चिन्यते संसध्यसोदरासमष्टि. सोदराभ्यां विभन्य गाणं न युक्तिवचनप्राचीनवरससिद्ध तथापि संसटिव ·१८५ दायभागः। [५ परि विभिगमकान्तराभाये एवं विनिगमकम् अन्यथा पितो संमृष्टिनि पसंसृष्टिनी बैमावयस्याधिकारी न स्यात् न चैतहपनं धाधिकारमावविषयं सामान्य बाथकाभावात् पितव्यादिसंसर्गविषयकत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् वचनस्य यथोक्तरीत्या व्याख्यानेच दयादिति क्रियानुषमाः मान्धीदर्य इत्यस्य वैयर्य मावपदाध्याहार- ति दूषणानि प्राचीनाय नौकरादयी युगपहिभायं तयीनिषिद्धवन्त इति, समारचमस्यायमर्थः पन्चोदयः संसष्टी चेत् तदा तस्य मृतस्य धनम् अर्थात् पपर: संसृष्टी पन्योदर्यो न हरेत् तदा की यहीयादित्य वा अन्यमातन इति पसमध्यपौति पपिमा समृध्वसंमुष्टी वा सोदर एव ग्रहीयात् इत्यर्थः । पन्योदाहरणे हेतुमाइ नान्यमातन इति अन्यमातृजत्वेन षट्पुरुषपिण्डदातुः सहोदरात् जघन्यत्व प्रतिपादनात् यत: पन्धमातन: पती न रही यादित्यर्थः । इत्यश्च व्याख्यान संसृष्टय सीदरासंमृष्टिसादरयोस्तुल्यवहागोऽयुक्त एवेति सुधीभि भव्यम् ॥ १३-१५॥ यच्च श्रीकरमिचैरुक्तं संसृष्टिनस्तु संसृष्टोत्यस्य असोदर- मंसृष्टिमाविषयत्वे अन्यानपेक्षत्वात् सोदरस्य तु सोदर इत्यस्यापि प्रसंसृष्ट सोदरमात्रविषयत्वे नैरपेक्ष्यात् असोदरे संसृष्टिनि सोदरे चासंसृष्टिनि उभयोः प्राप्तो यदि इयमेव प्रवर्तते तदा अन्योन्यसापेक्षमुभयोर्विधायकत्वं भवेत्। न चैकस्य सापेक्षं निरपेक्षच विधायकत्वमुचितं विधिवैषम्य- प्रसङ्गात् यथा दर्शितं वयोः प्रणयन्तीत्यधिकरणे पर्वचतुष्टय. विहिताया उत्तरवेदेन पर्वहये प्रतिषेध उपपद्यते तत्र पर्वहये विकल्पसापेक्षं विधानं पर्वहये च निरपेक्षमिति उत्तरवैदि- विधिवैषग्यापत्तेः। तथाचात्र यौव निरपेक्षविधायकवं तत्रैव संसृष्टिनस्तु संसृष्टोत्यस्य सोदरस्य तु सोदर इत्यस्य च प्रकृत्ति: स्वात् तबासोदरी संसृष्टिनि सोदरे चासंसृष्टिनि सत्नुभयोरमहत्तेसहन न कचिदपि गृहौयादित्यापद्यते, तमात् संरष्टिनस्तु संसृष्टौति संसाधने संमृष्टिन: सामान्यतो भाममायौ तदपवादार्थ सोदरस तु सोदर इति वचनम् ·[ परि० एकादशाध्यायः। १८५ एवञ्च संसृष्टिनोऽप्यसोदरस्य सोदरे सति न प्राप्तिः किं तर्हि विभागसंष्टस्य प्रसंसृष्टस्य च सोदरस्यैवत्यन्तम् ॥ १६ ॥ निरपेक्षचैति बस्य विषयः प्रागेव दर्शितः। विधिवैषम्येति। संसृष्टी कचिदन्यनिरपेक्ष: खयमेव ग्रहीयात् सोदरे पसंसृष्टिनि सति तु तत्सापेचः तेन सहेत्यर्थ इति संसृष्टिनस्तु संसृष्टीत्यस्य विधिभेदरूपं वैषम्यम् एवं सोदरो- संसृष्टी क्वचिदन्यनिरपेक्ष: स्वयं यहीयात् सति च संपृश्यसोदर तत्मापेक्ष: तेन सहेति सोदरस्य तु सीदर इत्यस्य च विधिभेदरूपं विधिवैषम्यं तत्प्रसङ्गा- दित्यर्थः । विधिवैषम्ये दृष्टान्तमाह हयोः प्रणवन्तीति । पर्वचतुष्टयेति । चाव- स्यियागप्रसङ्गे वैश्वदेववरुणप्रधासभाकमेधसनासीर्थ्याख्यात्रत्वारी यागा: चत- मांस साध्या उक्ताः तत्र च उपाववन्ति न वैश्वदेवे उत्तरवेदिमुपकिरन्ति न सुना- सौर्य उवा एतौ यज्ञस्य यहरुखप्रघास: शाकमेधति इयोः प्रणयन्तीति शुतिरस्ति । अस्यार्थ: भव पर्वसंज्ञके यागचतुष्के उत्तरवेदिम् उपवपनि निर्धपन्ति सम्पादयन्तीत्यर्थः उत्तरवैदिश पनिप्रणयनीपयोगिपाचविशेष: पत्र उत्तरवेदेः पर्वत्वेन यागचतुष्टये सामान्यविधिः अत्र प्रकृतीभूतदर्भ पौर्णमासी- यस्य अग्निप्रणयनस्यातिदेशादेव प्राप्त स्तदंश न विधि: किन्तु तदर्थम् उत्तरवेदिमावं विधीयते इत्यञ्च इयोः प्रणयन्तीत्यादि न्यायावगतमेवीतम् अग्रिप्रणयनार्थ कोत्तर बंदयांगये विधाने अग्निप्रणयनस्यापि यामहयौयत्वस्य सिद्धत्वादिति न वैश्वदेव न सुनासौर्ये उत्तरवैदिमुपकिरन्ति पत्र बागहये वैश्वदेवत्वादिना विशेषविधि- इयं यागहय एवाभिप्रायनस्य वास्तविकत्वात् तद्धतुभूतं यागद्यप्राशस्यमा उरू वेति । महान्तावित्यर्थः । यज्ञस्य यज्ञानां मध्ये प्रती इयो: प्रणयन्ति पनिमिति शेष: पत्र विशेषविधिदयस्य निषेधविधे: सामान्यविध्युपजीवक- तया उपजीव्यबाधायोनात् सामान्य विधेरपि निषिध्यमानवागहये प्रबत्ती सामान्यविनिरपेचविधायकत्वं शाकमेधादियागइथे विकल्पमापिथविधायकत्वच वैश्वदेवादियागये तथाच नाकमेधादिइये सदैवोत्तरवेदिं वपन्ति वैश्वदेवादिहये विच्या बचतीति विधिभेदरूपं वैषम्यं स्यात् तस्मादन पर्युदासखचण्या वैदेवमुनासौर्य भिन्ने पर्वाख्यबागे उत्सरवेदिं वपन्तीत्यक एवं विधिरिति इयो: प्रणयन्तीत्यधिकरणे यघा विधिवैषम्यमुक्तं तथा प्रातेऽयोति पूर्वणान्वनः । बवैवेति । सोदरासवस्थल प्रसीदर संपुष्टसत्त्वस्थले च संसृष्टिनस्तु संसष्टी. येतयोनिरपेक्षविधायकवं बोध्यम् । उभयोः संष्टिनस्तु संमष्टौति सीदरम्य सोदर इत्येत यीः। पापोवेति । विशेषवषनाभावादिति शेषः । त्वं ·१८॥ दायभागः। [५ परि भिरपंचसापषिधामेन दोषमुपन्यस्य स्वयं विधिदयम् उत्सर्गापवादभेदन व्यव. स्थापयति तखादिति। संसृष्टस्य चैति । तस्यापि सोदरपदार्थत्वेनापवाद विषयत्वादिति भावः। त्यसमिति श्रीकरमिकतमिति पूर्वेणान्वयः ॥ १६ ॥ तदसतं न हि योरुभयकैकशः प्रवृत्तयोयुगपदेकत्र प्रहत्तिमात्रेण विधिवरूप्यम् ॥ १७ ॥ केवलोहातृप्रतिस्तोत्रपच्छेदेन निरपेक्षप्रवृत्तयोः सर्वस्व- दाक्षिण्यादाक्षिण्य-शास्त्रयोर्युगपदुभयापच्छेदे सति नैकमपि शास्त्र प्रवर्तत विधिवैरूस्यात् ॥ १८॥ तथा चातुर्होत्रां पौर्णमासौमभिमषेत् पञ्चहोत्राममा- वास्यामिति शास्त्रयोरुपांशयागाग्नौषोसीययोरेन्द्रदध्यैन्द्रपय. मोरकैकश: प्रवृत्तयोईयोराम्नये प्रहत्तौ विधिवैषम्यापत्ते- नकमपि प्रवत्तेत ॥ १८॥ न हौति । इयोर्विध्योः उभयत उदाहरणहये एकै कडा प्रवत्तयो परस्परमेरपचे प्रवत्तयोः । विधिवेतप्यमिति । सापेचनिरपेचौदासीन्येन संसृष्टिनस्वित्यादिना संमृष्टिमावाधिकारविधाने सोदरस्य वित्यादिना सीदर भावाधिकारविधाने च परस्परापेचा नास्ति युगपदुपस्थितौ तु उभयोरेव विषयत्वात् उभयोरेव युगपत्पत्तिरिति न वाकायोर्भवदुक्तरीत्या प्रत्येक विधिर्भद रूपं विधिवैषम्यमिति भावः । पत्र प्रतिबन्धिमा कैवसीदगाविति । न्योति- टोमे हविर्धानी नाम हमेकम् पपरक्ष विष्णवमानाख्य तत्र र यथोक्तक्रमण विर्धानोराहात् ऋत्विको विषवमामाख्य ग्रहं मच्छन्ति मच्छताच मध्य उदगाता ऋत्विक यदि सवति तदा सर्वखदरियाविधि: यदि प्रतिस्तोता चविक खतति तब बसबखदक्षिणाविधिति विधिषयमस्ति एतयोथैकैकस सलमसरी एकैकमः प्रात्तत्वात युगपत्रमखने नैकस्यापि प्रवृत्ति: स्यात् भवनते विधिवषयात्, तपाचाव प्रथमत: प्रतिस्सीबे पसर्वखं विचिदक्षिण दखा रहुगावे सर्वखं इपिला दीयते इति युक्तिसिद्धः पारम्परौर: सिहाको भवनवे व्याहत: खादिति भावः। पपर्कदमैति। खलनेनेवार्थः । पर प्रतिबन्यन्तरमा तथेति। पयमर्थ: दम्पौर्णमासे यागे श्रूयते चतु बोबा पोर्णमासीमाभिमषेत् पाबाममावास्यामिति पत्र चतुर्भेवपदेन पथिको ·५ परि० एकादशाध्यायः। होत्याकारको मन्त्र उच्यते तस्य यब विनियोगः तचातुर्यो पौर्णमासौमिति सप्तम्यर्थे हितोया तेन पौर्णमास्यामित्यर्थः । चातुहोवामिति परिभाषा प्राप्त- पृथिवीडीवेत्यादिमन्नस्य करपताप्राप्तये ततस पौर्णमास्यां पृथिवीडोनेति मन्त्र- गाभिमषेत् स्पृशेदिति विधिप्राप्तौ किमिति स्पर्णकर्माकाबायां वाक्यान्नरोप- स्थितानि ऐन्द्रदध्यादीनि हीष्येव कर्मतयाऽन्वीयन्ते। चूनामविस्तु पौर्णमासीपदेन कर्माभिधीयते कर्मणस्तु स्पर्शभावात् तत्कालीन मुख्य विरेवीपांण्यागीयम् ऐन्द्रदधिरूपं प्रत्याय्यते, एवमग्रिमवाक्येऽपि अमावास्यापदेनापि तदानी कर्तव्य- स्यानोषीमीयस्य पयोपं मुख्य हविः प्रत्याय्यत इति व्या चष्टे । एष च विधिदंश- पौर्णमासान्तर्गतपौर्णमासीकर्तव्यस्थीपांशुयागस्य केवल दधिरूपहविःस्पर्शने विध्य- न्तरनिरपेक्षपत्ति: उपाण्यागस्य केवलदधिकरणकत्वात् तथा पञ्चहीवाममा- वास्यामित्यव पक्ष होवपदेन पग्रिहोत्यादिको मन्त्र उच्यते तस्य यत्र विनियोगः तत् पञ्चहीवाम् अमावास्यामित्यत्र सप्तम्यर्थे द्वितीया पञ्चहोत्रामिति च तन्मन्त्रस्य करणत्वलाभाय तेनामावास्थायाम् अभिषेदिति विधिः पवापि कर्माकाजायां पूर्वोक्तानि हौंष्येवान्वीयन्ते पयच्च विधि: दर्शपौर्णमासान्सर्गतस्य दर्शकर्तव्यस्य अग्नीषोमीययागस्य केवलैन्द्र पयोरूपद्रव्य स्पर्भ निरपेचप्रहत्त: अग्नीषोमीयस्य केवल. पयोद्रव्य करण कत्वात् पानये च दर्शपौर्णमासान्तर्गत दर्श पौर्णमास्याच कर्तव्ये दधिपयोपोभयट्रव्य के इबिई यस्पार्थ विध्योयुगपत्प्रवृत्ती भवन्मते विधिवैषम्या- पातात न कोऽपि प्रवत्तेत तथाचात्र हयौरव विषयसत्त्वात् प्रवच्या मन्बयन इविईयस्य दधिपयीरूपस्य स्पर्श इति सिद्धान्तोऽपि भवम्यते व्याइत इति । इदच न सम्यक् युगपत् प्रवृत्तावपि सामान्य विध्यो धाभावात् तद्रूपविधिवरूप्या- प्रस: पतप्रागुत प्रतिबन्धिमा साधीय इति धीमहिर्विभावनीयम् ॥ १७.१८ ॥ तस्मात् बाधनिरपेक्षं नित्यवहिधानं क्वचित् क्वचित् विध्यन्तरवाधसापेक्षमिति वैरूप्यलक्षणम्। तथाहि उपाव वपन्तीति वैदिविधिसापेक्षो निषेध: तहाधं विना विधिरेव न स्यादिति वेदिविधिवाधसापेक्षं विधानं न च नित्यवदेव तस्य वाध: तथा सति निषेधो विफल: निषेध विनापि वेधकरण प्राप्तः ततव वैदिविधिरपि निषेधविधिवाध- सापेचविधिभावः पर्वहये पर्वइये तु निरपेक्ष इति भवति ·१८८ दायभागः। [५परि० विधिवैषम्य विकल्पच स्वात् रागप्राप्ते तु नित्यवहाध: कादा- चित्कस्वा करणस्य निषेधमन्तरेणापि प्राप्तः ॥ २० ॥ प्रतएव षोड़शिग्रहणाग्रहणशास्त्रयोर्विकल्पः ॥ २१ ॥ अथै विधिवैषम्यखवणं किमित्याकाचायामा तबादिति । उपार्वति । उपात्र बपन्नौति यो वेदिविधिः तत्सापेक्ष इत्यर्थः । तहाधं विनेति । वैदि. विधिवा, विनत्यर्थः । विधिरेव न स्यादिति । सामान्यविधर्वैश्वदेवादियाग- हयाविषयमत्वे तव विध्यभावादेव वेद्य करणस्य प्राप्तत्वात् निषेधविधरप्राप्त- प्रापकत्वाभावेन विधिन स्वादिस्यर्थः । इतीति हेतो, यती निषिध्यमानयागयी. रपि सामान्यविधिविषयत्वेन तहानैव वैकल्पिकस्य निषेधस्य प्रहत्तिः पत इत्यर्थः। ननु निषेधविधेविशेषत्वेन बलवत्त्वात् सर्वदैव मामान्य विधिमुन्मूलयेत तथा सामान्य विधेसवाप्रवृत्या कथं साधन वैकल्पिकनिषेधविधानमित्या शक्यते नति । तस्य सामान्य विधेः । विफल इति। नित्य वर्देव बाधे सामान्य- विधिसदितरविषयत्वमेव वाच्यम् अन्यथा तदंश तदिधरननुष्ठानलक्षणाप्रामा गया पत्ति: तचाच विध्यभावार्दव निषेधस्य सिद्धत्वात् निर्धावधिविफल: स्यादित्य थः । एतदेवीक निषधं विनापोति । वैद्य करणस्यति । ततशति । सामान्यविध- निषिध्यमानयागहयविषयकत्वात्य यः । निषधविधिबाधित। विरीधन निषेध विधिवाधं विमा सामान्यस्य प्रवृत्त्यसम्भवादिति भावः। विधिवैषम्यमिति । एकस्यैव बेदिविधे, पर्वहये नित्य बहिधायकत्वं पर्वइये च निषेधवाधसापच. विधायकत्वमिति विधिवैषम्य मित्यर्थः । विकल्पचति । निषेधानीकार निषिध्य- मानयागाये वेदिकरणाकरणयोर्षिक पवेत्यर्थः । अयञ्च विकल्या न व्यवस्थित. नाहविकल्पस्थल करण फलाधिक्यात् अधिक फलकामरूपस्याधिकारिणो भेदात् किन्वैकिक: तथाचाष्टदोषापाती वाक्य भेदति गौरवम पती लाघवात् पर्य- दासखण्या वैदेवादिभिद्र पख्ययागे उत्तरवेदिं बपन्तीयक एव विधि: कल्पात रति भावः। नन्ववं न कलचं भषयेदित्यादौ रागमाप्तनिषेधे विकल्प: सात रागस्योपजीव्यत्व न निषेनेन नित्यवहाधायोगादत पाइ रामप्राप्त विति वैषित कारभोजनबाबनभोजनेतरथी रागमाप्तत्वेन कवचातिरिक्त सुनीत कलनमोबनेसरन् कुर्वातति पर्युदासासभवात् निषेधे विकल्प एवेति चम- निरासार्थमा रामप्राप्त वितीयाः। बादाचिकास्थाबरपति । न कि निषिधमानमहतिष्ठन् बावज्जीवनहनि बदतिष्ठति निषिडानुष्ठानस रागा. पौगबेन रामवानियवनात् बासागरविवाशेति भावः। तपान निषेध ·[५ परि० एकादशाध्यायः। १८८ . विधेर्वैयपिया न विकल्पः किन्तु निन्य वडाध एवेति भावः । अतएवेति । यत एव सामान्यविशेषयोरेव विधिनिषेधयोः कचिदेकव प्रवृत्ती सामान्यविध. बैंरूप्यं न त्वैकविशेषनिष्ठयोस्तयोः पत एवेत्यर्थः । षोडभौति । तथाच युतिः अतिराव पीडभिनं याति नातिराव पीड़शिनं ग्रहातीति । अतिरावाख्यो यागविशेषः षोडशोपावविशेषः ग्रहातीति लिङथे लट पत्र विधिनिषेधयोई यो- ৰালিৰান্নাঘয়ামিলিছল ব্রি৪; জামিনুরূত্রাপাল বিধি- वैरुप्याभावात् निषेधविषयकत्वाभावेन पूर्वोकन्यायेन पयंदासासम्भवास विकन्य इत्यर्थः पत एवीतम् एवमेवाष्ट दोषोऽपि यब्रीहियववाक्य यीः। विकल्प: संचित स्तव गतिरन्या न विद्यते इति, अन्या गतिः पयंदासरूपा गतिः ॥ २० ॥२१॥ ये तु ब्रुवते प्राप्तिपूर्वकत्वात् निषेधस्य न निमित्तं विधि- रपवाधत इति न्यायेन विकल्प इति तेषां मते न तो पशी करोतीत्यादौ रागप्राप्तनिषेधे च विकल्पः स्यात् ॥ २२ ॥ किञ्च एवं निमित्तिन: स्वनिमित्तवाधाक्षमत्वात् कथ पक्षेऽपि वाध: अतुल्यबलत्वात् अथ निषेधस्यैवायं स्वभाव: यत् स्वनिमित्तमुन्मूलयतौति तदा सर्वदेवोन्मूलयेत् प्राप्तेरेव दुबलत्वात् ॥ २३ ॥ विकल्प: स्यादिति। रागानिदेश्योरपि निमित्तत्वाविशेषादिति भावः । ननु प्रमाणयोस्तुल्यबलत्वे हि विकल्पः अतएव गौतमीऽपि तुल्यवलविरोध विकल्प इत्या म, तथाच षोडभियाणायणशास्त्रयोई योरेव वैदिकप्रमा. त्वाविशेषात् तुल्यबलतया विनिगमनाविरोमैकेनाप्यपरा नित्यवहाधायोमात पचती बाधेन विकल्यो युक्तः स तु रागस्य शास्त्रात् दुर्बलतया विकल्पासम्भवात् निषेधन निव्यवहाधः । एवमतिदेशस्यापि सामान्यविधितया विषयावर चरितार्थत्वेन पयंदाससम्भवात् तुल्यबलत्वाभावेन नित्यवदाध एवेति कथं विकल्पा- पत्तिरत पाह विच्चेति । प्राप्तिरिति । प्रापकविधेरित्यर्थः ॥ २२ ॥ २१ ॥ ये तु अवते यादृच्छिकग्रहणप्राप्तिनिषेधोऽयं न तु विधितः प्राप्तति तदतीवाचवचनं वैधमापन अवैधग्रहणनिषेध ·दायभागः। [५ परि० च बुगपदुपसंहारासम्भवात् विकल्पाभावप्रसक्तः क्रत्वर्थतया प यादृच्छिकग्रहणप्रसत्यभावात् निषेधो न क्रत्वर्थः स्यात् तमादमदुतन्यायादेव विकल्पः, तदस्तु किं विस्तरेण परमनिराकरपाया ये विति। याचिकेति । खारसिकीच्छा या सा यहका राग रति यावत् तया प्राप्तं यदग्रहणं सहिषयोऽयं निषेध इत्यर्थः । प्राप्तीत्यस्य करितिभावत्वेन प्राप्तार्थमाइन विति । तथाच वैधग्रहणं नित्य- भवेत्याधयः । युमपदिति । यौगपद्य उपसंहारस्य विरोधस्थासम्भवादित्यर्थः । उपसंहारसम्भवादिति पाठ युगपदेकदा उपसंहारस्य एकवावस्थामस्य सम्भवा- दिव्यर्थः । विकल्पाभावेति । तथाच विरुद्धयोरेव भावाभावयोर्विकल्यत्वम् स वैधग्रहणावैधग्रहणनिषेधयोरविरोधात् विकाभावप्रसक्तरित्यर्थः। ननु विकल्पो न प्रोतः किन्तु कल्पाः पस्य चाष्टदोषग्रस्ततया गत्यन्तराभाव एव कल्पना प्रतते तु वैधतरयापमिधरूपगत्यन्तरसत्त्वात् कथं तत्कल्पनम् पती बिकल्लामावेशपत्तिरवत्यत पार क्रत्वर्थतया चेति । क्रत्वान्तया चैत्यर्थः । नकवर्यः स्वादिति । मनु क्रत्वात या प्राप्तस्य प्रतियोगिनी निषेधस्यैव क्रत्वा- बमिति नियम प्रमाणाभाव: यागानास्यामिषभीजनस्य निषेधे यागाजाव्यभि- चारपति कई याकिकरणनिषेधस्यात्वर्थत्वापनिरिति चेत् व्याप्तिबलन माकत्वत्वापादनं किन्वं वाक्यार्थः क्रत्वर्थतया यादृच्छिकायापस्य प्रसत्य- भावात् उपस्थित्यमावात, याच निषेधविधिना प्रकरणोपस्थित वैषयहणस्य निषेध एव प्रत्याय्यते न वनुपस्थिता वैधयायस्य एवञ्च सति वैषयहणनिषेधी न कवर्षः खादिति पोड़नियापत्वेन वैधावैधमापसाधारन उपेचैव प्रकर- पात उपस्थितिः न तु वैधयारत्वेन तथाच यादृच्छिक हरामप्युपस्थितमेवेति पाच तपापि भवदुकायेषानिषेधस्य कवर्षत्वानुपपत्तेः पावसामान्याभाव- वातावा विधिप्रतिपायत्वात् एव सति विरोधात् विकल्प एवेति दियम् । कैपिटकावतमयादिबम्बम् पन्यथा योनयन्ति तथापि नातिराव रति वाक्येन पापसालामायो पालामावस्यासत्वं पुरुषार्थत्व वा प्रत्याय्यते पाये क्रत्वर्थ- तपेवि निसरी निषविधि कवर्थः न तुविषयः, हितीये समिस्तिषेध- पारनपहावासविश्विापारविषयसवालने गौरवं सात, हनीय प्रबरप.

·[५ परिः एकादशाध्यायः। विरोध इति सदमत् अमदुतक्रमेणैव यथावतार्थनिर्वाह पाशयकल्प मामौधि स्यात् । तस्मादिति । यमावदुक्तं न यत सम्मादित्यर्थः । प्रदुतान्यायात नित्य निषेध विधिनिषेधीभयवैयर्थं नित्यविधी च निषेधवैयर्थ' स्थादित्येवंरूपात् । एवकारस्य भित्रयोजनया विकल्प एवेत्यर्थः न तु भवदुतसमुच्चय इत्यर्थः । तदस्तु उक्तमते दूषणान्तरं मतान्तरस्य दूषणमन्यदनिवद्धमेव तिष्ठतु किं विस्तरेण ग्रन्थ- बाहुल्येन तथाच ग्रन्यगौरवभयात् उतार्थे दूषणान्तरं तद्दषणञ्च नोपनिवडमिति भाव: ॥ २४ ॥ २५ ॥ यच्च स्वयमेव वर्णितम् असोदरे संसृष्टिनि सोदरे चासंस- ष्टिनि संसृष्टिनस्तु मंसृष्टीत्यनेन असोदरस्य धनसम्बन्धप्राप्ती तदपवादार्थ सोदरस्य तु सोदर इति वचनं तदप्ययुक्रम् अस्मिवेव विषये सोदरस्य तु मोदर इति सोदरस्य धन- सम्बन्धप्रसक्ती तदपवादार्थ मष्टिवचनस्यापि सम्भवात् विनिगमनाकारणाभावात् ॥ २६ ॥ यच्च संमृष्टिनस्तु संसृष्टीत्येतहिवरणार्थत्वेन अन्योदर्य इति वचनं व्याख्यातं तदप्यतोवायुक्तम् अन्योदर्यवचनादेव विवक्षितार्थलाभात् संसृष्टिनस्त्वित्यस्यानर्थ क्यापत्तेः ॥ २७ ॥ किञ्च अन्योदयस्तु संसृष्टीत्यस्यायमर्थः अन्योदयंस्तु संसृष्टौ यः स नान्योदय॑धनं हरेत् किन्त्वसंसृष्यपि सोदर- पदानुषङ्गात् सोदर एव ग्रहीयात् संसृष्टोऽपि नान्यमातृजो ग्रहीयादिति व्याख्यातं तदपि न पूर्वाई एकस्य अन्योदय पदस्थ पुनरुतत्वात् तथोत्तराईऽपि नान्यमातृज इत्यस्यान- र्थक्यापत्तेः प्रषिशब्दस्य चैवकारार्थेऽवर्णनात् ॥ २८ ॥ ॥ पीकरमतदूषणस्यैव प्रकृतत्वात् संसृष्टिनस्विति सोदरस्य विति वचनयो- सद्यास्थानमनूध दूषयति यञ्चेति। वर्षनमेवार असोदर इति । इत्यनेन बचनेन पसीदरस्य संसृष्टिनोऽसोदरस्थ धनसम्बन्धप्राप्तौ धनाधिकारप्राप्ती। सदपवादार्थ सहाधार्यम् । विनिगमनेति । एकतरपचपातिनी युक्तिर्विनि- ·दायभागः। [५ परि० गममा तद्रूपकारणाभावादित्यर्थः । अन्योदय: संसृष्टी यः सः पन्चोदयधनं न हरेत् सोदर सतीत्युत्तराईस्वरसालभ्यते तर्हि को ग्टलीयादित्यवाह संसृष्ट्यपौति पपिरवार्थो भिवक्रमेण योगनीयः तेनासंसृष्टी सोदर एव रहौयादित्यर्थः किं पुन: संसृष्टी सीदर इति कैमुतिकन्यायसिद्धाधिकारीऽपि संसृष्टी सोदरः चकारण समुचीयते इति । पूर्ववचने यत् सोदरस्व संसृष्यसोदरापवादकत्व- मुकं तदेव द्वितीयवचनेन विकृतमिति यदुक्तं तदपि दूषवितुमुपन्यस्यति यति । पानक्यापत्तरिति । विवरणवचनादेव उनार्थलाभे वित्रियमाणवचन वैयचा. दिति भावः । वक्ष्यमाणदूषणान्तरं स्पष्टयितुं तदुकविवरणं दर्शयति किञ्चेति । तथाच वचनबोरेकार्थपर्यवसाने विनिगमनाविरहात् नैकतरवैयचंम् अतएवीत मदनान्यतरवषय॑म् । इति हेतीः। पयं वक्ष्यमाणोऽर्थः श्रीकरोक्त इति शेषः । पुनरुकत्वादिति । पन्योदय: संसृष्टी न रहीयादित्यनेनैव प्रकृतार्थ- सिडी बन्योदयंपदान्तरस्य व्यर्थ त्वादित्यर्थः ॥ २६-२८ ॥ किच सोदर चासंसृष्टिनि प्रसोदरस्य संसृष्टिनोऽपवा- दार्थ सोदरवचनस्य वणितत्वात् सोदरासोदरयोरसंसृष्टिनोर- प्रहत्तत्वात् तुल्यवदेवाधिकारः स्यात् न वा कस्यचिदपि स्यात् ॥ २८॥ पथावापि सोदरवचनमेव प्रवर्तते तदैकत्र संमृष्टिवचन- बाधसापेक्षम् अन्यत्र तु वाधानपेक्षमिति भवतामेव विधि- वैरुप्य यथा सोमे विधीयमाना वेदिः दोक्षणीयादिष्वतिदेश- प्राप्तवेदिविधिवाधन प्रन्यन वाधं विनैवेति वैरुग्यात् पवेदिमतां तद्दष्टष्यमित्युताम् ॥ ३० ॥ मनु सर्वमिदं भवदुक्कदूषयमकिञ्चित्कर तथापि सोदरवचनस्यैवापबादकत्व सीदरसाधिकोपकारकत्वन न्यायसिद्धनतु संसृष्टिवचनस्य न्यायामावात पन्थी- दध रति नाबमान इत्यनयोभवदुताब्याख्यानेऽपविशेषात् पपिचन्दस्य पव्यया- बामनवार्यवन एवबारापि वर्तनात् पतएव सविवादा सदा भूमिः पौरुषे पापि भुज्यने रखा पपिरेवा! हर इत्यत पार তিনি पप्रात्तवादिति। पपपास उमविषप्रात्तत्वादिति भावः। तुवदिति। विशेषवाभावात्

·[५ परि०
एकादशाध्यायः।
भातर इति सामान्यवाक्यं न चाहत्वाविशेषात् इयोरेव युगपदाधिकारः स्वादि
न्यर्थः । न वा कस्यचिदिति । मावधिकारबोधक सामान्य वचनस्य संसृष्टादि-
विशेषविषयकतया उपमहतत्वादिति भावः । अथेति । सोदरवचने सीदर-
पदस्य संसृष्टासंसृष्टिसाधारण सोदरपरत्वे नावापि सीदरवचनं प्रवर्तत इत्यर्थः ।
एकव संसृष्टासीदरासंसृष्टिमोदरस्थले अन्यत्र सोदरासीदरयोरसंसृष्टिनीरित्युता-
स्थले सोदरवचनस्य सीदरत्व पुरस्कारेणासीदरमाव वाघमापेवत्वेन संसृष्टिनोऽप्य-
मोदरस्य बाधसापेक्षत्वावश्यकत्वादिति भावः। यथेति पवायमर्थः पौर्णमास-
यागे प्रततौ वैदिविहिता सा चातिर्दशात् तहितिभूतदीक्षपौयष्टौ प्राप्ता
वाक्यान्तरे च सामान्यत: सोमद्रव्य कयागे वेदिविहिता तव दीक्षणीयेष्टेरपि
मोमव्यकत या यदि सामान्य वचनं तच प्रवर्तते तदा चनिदेशविधिबाधव
प्रवर्तते अन्यथा प्राप्तत्वात् विधित्वानुपपत्तेः पौर्णमासविकृतिभिन्न सोमद्र व्यक-
यागान्तर त्वतिर्दशाभावात् तदबाधनेति विधिवैषम्यात् अवेदिमता वाक्यान्तर.
प्राप्तवैदिकभिन्नानां यागानां तमामान्य वैदिविधान' द्रष्टव्यमिति तवीनं विधि-
अषम्यं यथा तथा प्रकतेपोति ॥ २६ ॥ ३० ॥
अस्मन्मते तु श्रीकरसम्मतमपि विधिवरूप्य नास्ति
संसृष्टिमोदरवचनयोरेकैकविषयत्वात् अन्योदर्यवचनस्य च
सोदरस्यासंसृष्टिनः संसृष्टिनचासोदरस्य तुल्यवदधिकार-
ज्ञापनार्थत्वात् तथाहि अन्योदय॑स्तु संमृष्टी सन् सत्यपि
सोदरेऽसमृष्टिनि धनं हरेत् नान्योदर्योऽसंसृध्यपि ग्रहीया-
दिति पूर्वाई स्यार्थः तत्र किं सोदरस्तदानीं न गृहौयादित्य-
पंक्षायाम् उत्तराईनोत्तरम् । . प्रमंमृध्यपि चादद्यात् सोदर
इत्यनुषज्यते संसृष्टोऽन्यमातृज एव न केवल: किन्तभाभ्यां
विभज्य ग्रहीतव्यमित्यर्थः प्रतो विधिवैषम्यमपि परिहतम्
तथा मनुरप्येतदेव दर्शयति। सोदा विभजयुतं
समेत्य सहिताः संमम्। भ्रातरी ये च संसृष्टा भगिन्यब
सनाभयः ॥ ३२॥

·दायभागः। [५ परि० सोदर्यमावाणां सोदा इति प्रसोदराणाच संसृष्टानां संसृष्टा इति बहुवचनान्तवपदादेवेतरतरयोगावगतः समेत्य सहिता प्रतिपदम् उभयसाहित्यार्थमेव युक्ताम् अन्यथानर्थक्यात्। प्रत उभयोरितरतरयोगस्याश्रवणादिति अहृदयव्याहृतम् । किच ये चेति चकारश्रुतेः चार्थे हन्दसमासस्यापि श्रवणात् इतरेतरयोगस्याश्रवणाभिधानं हन्दस्याप्यतदर्थतामापादयति तस्मात् सोदरासोदरमावसद्भावे सोदराणामिव । अत- एवंहकानुः। एकोदर जीवति तु सापनो न लभेद्धनम् । स्थावरऽप्येवमेव स्यात् तदभावे लभेत वै ॥ स्थावरेऽप्येवमेवेति विभक्तस्थावराभिप्रायेण यस्मादनन्तर- मेवाह यमः। पविभक्तं स्थावरं यत् सर्वषामेव तद्भवेत् । विभक्तं स्थावरं ग्राचं नान्योदय: कथञ्चन ॥ ३५ ॥ सर्वेषां सोदरासोदराणामित्यर्थः । सोदराणामिव मध्ये एकस्य संसृष्टत्वे तस्यैव, असंसृष्टि सोदरासोदरसंसृष्टिसद्भावे च इयोरेव सापनमात्रसद्भावेऽपि प्रथम संसृष्टिनः तदभाव चासंमृष्टिनोऽसोदरस्य मतधनं प्रत्येतव्यम् ॥ २६ ॥ पतएव उक्त क्रमेण बहनामधिकारप्रतिपत्त्यर्थं मातर इति बहुवचनमुक्तम् पन्यथानर्थकं भवेत् ॥ ३७ ॥ पौड़या खन्यते विति। शीकरीति । वस्तुतस्तु विधिवैकप्यमेव न भवतीति भाषः। पयोदयंवचनम तुषवदषिकारजापकत्व बघा तथा भ्याकरोति पासोति। नाबोदर्य इति। एतेनैकतरस्यायोदर्यवचनस्य वैमध्यमपि पतिवम्। संसापीति । तथा चैकस्यैवासंसृष्टिपदस्य बाबाचिन्याया- ·५ परि०] एकादशाध्यायः। दुभयवान्वय इति भावः । कैवल इति। सषाच संमृधन्धोदयसीदरवीर्यव- स्थित विकल्पबाधिकारभमनिरासाय तुल्य वदधिकारप्रापकं मान्धमाजवचन- मपि सार्थ कमिति भावः । स्वीकव्याख्याने मनुसंवादमाह तथेति । तुल्य- रूपामां मीदरासीदराणां मर्य सोदरा एय सहिता विभनेरन् संसृष्टासंसृष्ट. तुल्यरूपाणां मध्ये संसृष्टाः सहिता विभनिरन् इति वचनार्थमाचार सोदय- मावाणामिति । इतरेतरयोगावगतेः सीदरमावाणां संमष्टमावासाच परस्पर- साहित्यार्थमिति । सोदरसंसृष्टासीदरसाहित्यार्थमित्यर्थः । एतच्च भन्योदय स्वित्यादियाज्ञवल्कैाकमूलकत्वादुक्तम् । अत इति । सहितपदादुभयसाहित्य- रावणं यतीत इत्यर्थः। पहृदयच्याहतमिति । हदयं ज्ञानं तेन वचनार्था- नभिज्ञब्यातमित्यर्थः । ननु एकस्य बयोवा तद्धनाधिकारानुपपत्त्या उद्देश्य- विशेष षत्वेन बहुत्वं यथा न विवक्षित तथा माहित्यम पौत्येतदर्थ समेत्य सहिता इत्युक्तं न तु तेषामितरेतरसाहित्यार्थ तत् कमतरतर माहित्य अवश्यम् अत पाह किचति । चार्थे इति । चार्थे इन्द इति सूत्रणेति शोषः। अतदर्थत्वं इतरे- तरयोगानभिधायकत्वम् । पापादयतीति । अनन्यथासिद्धचकारबले- मेवेतरतरसाहित्यावगम इति भावः । न चैवं माहित्य स्य विवक्षितत्वे एकस्य सोदरमावस्य या तद्धनाधिकारानुपपत्तिरिति वाच्छ बहुवार कनिरुक्तपक्षे एवैतद- भिधानादिति । उपसंहरति तस्मादिति । सोदरश्वासीदरमावश्चति इन्द: मानपदन मसृष्टत्व व्यवादः। कैंचित सादरामोदरसोई योग्ब मात्रपदार्थान्वय- मभ्युपेत्य मात्र पदं संसृष्टत्वाभाव परमिति व्याचक्रुः । अतएवति । उक्त मनु- वचनानुरीधादव । हहन्मनुः तुल्य रूपसोदरासीदरयौरव मध्ये सोदरस्याधि- कारं बोधयति न त्वसंमष्य सादरसमष्टासादर यीः सत्त्वं संसष्टासोदरस्य अंध निराकरीतीत्यर्थः । जौवतीति । अधिकारािंण सतीत्यर्थः । एवमेवेति । स्थावरमपि सीदर एव यहीयादित्यर्थः । लभतेति । सापत्न इत्यनुषहणान्वयः । सर्वेषामिति । तुल्यरूपाणां सोदरासादराणामित्य यः पूर्ववचने तुल्यरूपाणामेव प्रकान्तत्वात्। सोदराणामवेति यदुक्त तव विशेषमाह सोदराणामेव मध्ये इति । सापबमावति। तस्याप्य कात्पनत्व न माहत्वादिति भावः । भातर ति बहुवचनस्याथवचां वक्ष्याम इति यदुक्त तबाह पत एवेति ॥ ३५-३७ ॥ तथाच संसृष्टिनस्तु संसृष्टोत्येतञ्च तुल्यरूपसम्बन्धिसमवाये संसर्ग- कृतविशेषप्रतिपत्वर्थम् ॥ ३८॥ तेन सोदाराणां सापनानां वा तथा बालपुवाणां ·दायभागः। [परिक पितृष्यादीनां वा तुस्थानां सद्भावे संसर्गो ग्रहीयात् वाक्याद. विशेषतः पूर्ववचनेन सर्वेषामेव प्रक्षतत्वात् सर्वेष्वेव चापेक्षा- सद्भावात् पतोमातृमात्रविषयं वचनमित्य नादरणीयम् ॥३८॥ इति भावधिकारः ॥ ४० ॥ मंसृष्टिनस्विति वचनं न वाहमावविषयं किन्तु तुल्यरूपसम्बन्धिमानविषय सामान्ये वाधकाभावे मशोचस्यान्याय्यत्वादिति व्यवस्थापति समष्टि नन्विति । विशेषाधिकारित्वं तुल्यरूपसम्बन्धिनी विवणीति लेनेति । मीटराणामियाट अष्टान्तषु सर्वत्र सीदरमावाणामित्यादिमावाथान्तभावः तथा भार पनागा सोटा मार पुत्राणां सापनभातपुवाणाच पिटव्यादीनामित्यवापि। वाकयादिति। समृष्टिनस्वितिवचनतो भ्रातर इत्य थव गणादित्य थः । नन्ववं वचनस्य तुल्यरूपसम्बान्ध- मनावमाविषयत्वं सोदरामीदरयोर संसृष्टि मसृष्टि नी: सद्भाव कधर्मत इचनप्रचि म्वयमुक्तमसङ्गच्छतामिति चेन्न तुल्यरूपाणामिति न वचनमान किन्नु न्यायप्राम मेव तथा च न्यायाविशेषणान्यत्वापि प्रहली बाधकाभावः तुल्यरूपाणामिति मियमपरत्वाभावादिति समष्टिमीदरवचनार के कविषयत्वादित्यक्त व्याख्यानप पन्योदय वचनस्यवान प्रवृत्त्या मंमष्टि वचनम्या प्रवृत्तरिटवाइति । पृर्व वचनन पत्रौ दुहितर इति वचनन मवेष्व व भाभा टप व गोत्र जपढीपातपिहयष्ट अपेक्षा भातपुवयाः पित व्ययी वा समसमष्टि नीमय की यहोयादित्या काइ पत उक्तयुक्त: ॥ ३८ ॥ ४० । ८ एकादशः अध्यायः । षष्ठः परिच्छेदः । सदभाव मातृपुत्रस्य, भ्रातृगामौत्यभिधाय तदभाव भातृपुबमामौति विष्णुवचनात् ॥ १ ॥ तवापि प्रथमं सोदरचातृपुवस्य लस्य चाभावेऽसोदर- भानमाधिकार: मोटरस्य त सोदर इति वचनात्, ·६ परि०] एकादशाध्यायः। असोदरभ्रातृपुत्रो हि धनिनो मृतस्य मातरं विहाय स्खपिता- महीविशिष्टस्य धनिपितुः पिण्डदातेति सोदरभातृपुनाज- घन्यस्तदनन्तरं धनमधिकरोति ॥२॥ भावभाव भ्रातृपुनस्याधिकारमाह तदभाव इति । प्रमाणमाह भ्रातृगामी- न्यभिधायेति । तत्र भ्रातपुत्राणां मध्ये । प्रथममिति । सोदरभातपुत्रस्य असोदरमालपुवात् प्रागधिकारबोधक वचनाभावेऽपि सोदरस्य तु सोदर इति वचनेन सोदरम्यासोदरबाधकत्वावगमात् बाधक पुत्रेण बाध्यपुत्रस्य बाधी न्याय्य इत्यभिप्रायः। पत्र हेत्वन्तरमप्यार पसीदरभातपी होति। मोदरदास पवा- दिति । म तस्य मातरमादाय पितामहपिण्ड दातुरित्यादि: ॥ १ ॥ २ ॥ न च सपत्नीकत्वेन सपत्नीमातुः सपटौपितामह्या: सपत्नौ प्रपितामह्याच श्राद्धेऽनुप्रवेशः मावादिशब्दानां स्वजननौपितृजननौपितामहजननौष्वेव मुख्यत्वात् तैरेव च पदैः श्राद्दे अनुप्रवेशात्। यथा, खेन भर्ता सह श्राद्धं माता भुक्तो खधामयम् । पितामही च खेनैव खेनैव प्रपितामही सपनीमात्रादौनाच्च पार्वणवाहानुप्रवेशो निषिद्ध एव यथा पठन्ति । अपुचा ये मृताः केचित् स्त्रियो वा पुरुषाश्च ये। तेषामपि च देयं स्यादेकोद्दिष्टं न पार्वणम् ॥ ३ ॥ किच्च सपत्नीकस्य श्राइविधानस्य नित्यत्वं सर्वजनसिद्ध- त्वात् सपनीमावादीनाचानित्यत्वात् नित्यानित्यसंयोगविरो- धन मावाद्यपेक्षमेव सपत्नीकथाहविधानं युक्ताम् ॥ ४ ॥ ॥ सपबीकत्वेनेति । एस सपनीकत्वेनैव पित्रादीनां देवतात्वमिति मत- माश्रित्याभिहितम्। वस्तुत: पसावेतत्ते यजमानस्य पिवे पसावेतले यजमानस्य पितामहायेत्यादि निरपेक्षश्रुतिश्ववपात् पौनिरपेचाणामेव पित्रादीनां देवतात्वं ·दायभागः। [परि० बिन्तु तपिहभीगमाव पवा: महत्वमेवेति शूलपाणिप्रभृतयो प्यवमिति गोध्यम्। मावादिशब्दानामिति । खेन भर्चा सह प्राइमित्यादिवचनस्थाना- मित्यर्थः । धादिना पितामहीप्रपितामहीशब्दयोग्रहणम् । तैरेवेति । भावादि- बोधकैः सपबीकपदैरवेत्यर्थः सपनीकत्वेनैव देवतात्वीतीयं धाश्रुतासनतेः । भनु पुव होनानां सपनीमावादीनां पार्वणनिवेधेऽपि सपुवाणां तासां पार्वणानुप्रवेश बाधकामाष इत्यत पार किञ्चति । नित्यानित्यति । एकस्यैव सपत्नीकाभि. लापविधर्मावादी नित्यवहिधायकत्वं सपनीमावाद्यंी कादाचित् कविधायकत्व - मित्येतयोविरोधनेत्यर्थः । न च मावाद्यंशेऽपि कादाचित का विधायकत्वमेव नौवमावादिस्थले तदसम्भवादिति वाच्यम् एतस्य श्राद्धाहमावादिविषय एव विधायकत्वात् अन्यथा सपबीकाभिलापस्य प्रसत्यभावादिति ॥ ४ ॥ - ननु सोदरचारपुत्रवत् सोदरपिटव्यस्यापि धनिदेय. मपत्नीकपूर्वपुरुषहयस्य पिण्डदाढत्वात् धनिपिटव्य-चाट- पत्नयोः ममानोऽधिकारः स्यात् । उच्यते, पिव्यो हि धनिन: पितामहप्रपितामहयो: पिण्डदः, भ्रातुः पुत्रस्तु धनिन: प्रधानं पितरमेवादाय पुरुषहयस्य पिण्ड दातेति स एव बलवानिति पिटव्यात् पूर्वमधिक्रियते ॥ ५ ॥ पतएव चाटनप्तापि पियस्य वाधकः मृतधनिकस्य पितुः प्रधानस्यैव पिण्डदाढत्वात् ॥ ६ ॥ धातुः प्रतिनप्ता तु धनिमः पिटसन्ततिरपि पिटष्येण वाध्यते पक्षमत्वेन पिण्डदावाभावात्। तथा च मनुः । बयाणामुदकं कायं विषु पिण्डः प्रवर्तते। चतुर्थः सम्प्रदातेषां पञ्चमी नोपपद्यते ॥ (मनु ।१८६) इत्यनेन पक्षमो निषितः ॥ ७॥ किन्तु पितुरपि प्रपौवपर्यन्ताभावे पिवदौहित्रस्याधि- कारो बोहव्यः धनिदौशिवस्येव ॥८॥ एवं पितामहप्रपितामहसन्ततेरपि दौडिवान्तायाः ॥

·६ परि.] एकादशाध्यायः। २०८ पिण्डप्रत्यासत्तिक्रमेणाधिकारो बोदव्यः दौहित्रोऽपि यमुत्रनं सन्तारयति पौत्रवदिति (मनु ८।१३६) हेतोरविशेषात् खदौहित्रवत् पित्रादिदौहित्रस्यापि तनोग्यपिण्डदानेन सन्तारकत्वात् ॥८॥ अतएव मनुना पृथगमोषामधिकारो न दर्शितः त्रयाणा- मिति, अनन्तर इति (मनु ८।१८६-१८७) वचनहयनैव संग्रहीतत्वात्। याज्ञवल्कान च पित्रादिदौहित्रस्यापि तहोत्रजातस्य पिण्डदानानन्तर्यक्रमेणाधिकारप्रतिपत्त्यर्थं गोत्रजपदं कृतं सपिण्डस्त्रीणाञ्च व्युदासाथ तासामतहोवजात- त्वात् ॥१०॥ । अतएव अर्हति स्त्रीत्यनुवृत्तौ बौधायनः । न टायं निरिन्द्रिया अदायाश्च स्त्रियो मता इति श्रुतेः । न दाय. मर्हति स्त्रीत्यन्वयः, पत्नयादीनां त्वधिकारी विशेषवचनाद- विरुद्धः ॥ ११ ॥ प्रपितामहसन्तानस्य दौहित्रान्तस्य मृतभोग्यपिण्ड दा. तुरभावे मृतदेयमातामहादिपिण्डदानेन पिण्डानन्तर्यात् मातुलादिग्रहणा) बन्धुपदं प्रयुक्तवान् याज्ञवल्काः, मनुना तु पिण्डदानानन्तर्यवचनेनैव दर्शितम् ॥ १२ ॥ मृतदेयमातामहादिपिण्ड त्रयस्य मातुलादिभिर्दीयमान- त्वात् मातुलाद्यर्थत्वं धनस्य धनहारेण तस्यापि तत्पिण्ड. दाढत्वात् धनार्जनस्य हि प्रयोजनहयं भोगार्थत्वं दानाद्य- दृष्टार्थत्वञ्च, तत्रार्जकस्य तु मृतत्वात् धने भोग्यत्वाभावेना- दृष्टार्थत्वमेव शिष्टम्। प्रतएव वृहस्पतिः । समुत्पबाइनादई तदर्थे स्थापयेत् पृथक् ।

·दायभागः। [परि० मासषाण्मासिके बाचे वार्षिके च प्रयत्नतः । तथा पापस्तम्बः। अन्तेवासी वार्धान् तदर्थेषु धर्मकत्येषु प्रयोजयेत् दुहिता वा। मासिकादिना तद्भोगार्थ धर्मकत्येष्विति अदृष्टार्थत्वे हेतुः ॥ पतएव दत्तभुक्ताफलं धनमिति स्मरन्ति । तस्मात् तळोग्यपिडदातुरभावे तहेयपिण्डदातुर्मातुलादेरधिकारो न्याय्य एव॥१३॥ , सीदरपिटव्यस्य पितुः सीटरस्य । पतएव उपकाराधिक्यादेव । भाहनता भारपौवः। उपकाराधिक्य माह मृतधानकस्येति । पिण्डदासत्वाभावे मान- माह तथा चेति । पिटदौहिवस्यति । सोदरवैमावियर्भागनीपुत्रस्यापि पित्यादि- सत्वऽपौत्यर्थः। यद्यपि दुस्विभाव दौशिवम्य व भगिन्या एवाप्रागधिकारी युक्तः तथापि तस्याः स्त्रीत्वेन पार्वपिण्ड दत्त्वाभावात् नाधिकारः, दुहितुन्तु दौहिवात् पूर्वम् पादान सम्भवतीत्यादिविशेषवचनादेवाधिकार इति भावः । धनि- हौस्विस्थवति। यथा धनिप्रपौवाद्यनन्तरं तद्दीहिवाधिकारः तथा इत्यर्थः । वयापामिति पमन्सर इति । वयाणामुदकं कार्यमित्य नेन पिण्ड दानभिधाय बननरः सपिडात व रस्य मेनानुपदं लिखिष्यमाणेन पिण्डदानाधिकारबाधक नेत्यर्थः । गोवनपदस्य प्रयोजनान्तरमप्यार सपिण्ड स्त्रीणाचति । तासां व्युदासे वचनान्तर सबादं दर्शयति पतएवेति । निरिन्द्रिया नात्यन्धादयः स्त्रियच अटाया दाया- मर्श मता इति इत्यन्त सूवम्। पनुवर्तमानाईतौति : क्रियान्वयन निषिद्ध स्पष्टयति श्रुतेरिति । श्रुतेरुकवचनस्य । स्त्रीति निरिन्द्रियस्याप्युपलक्षणं तथाच पिडर्भािवेन यमान निरिन्दिया: स्वियम न दायार्दा पतः स्त्री निरिन्द्रिय मदायमहतीब्यर्थः । नन्दवं पववादीनामपि पनधिकारापतिः तासामपि पिल- वधिर्भावाविशेषात् पत पार पबद्यादौनान्विति । पादिना दुहिवमावपिता. महीयायम। विशेषयमात् पबौ दुहितर इति माता क्यारौ जयेति पितुर्माता निमियादि विषयमाईवेत्यर्थः। भोग्यत्वाभावेन साचाडोग्य- त्वामान सम्पपिडदातुरमान परम्परमा भीम्यवाभावेन च। समुत्पनात् सम्बन्धितया बावात् । तद एवखाम्यथे। मासषामासिकबाहादी तबिमित्त- मिषः। पचवासीवापसम्बवने मिचकमो बोध्यः दुहितुः प्रामधिकारात् । इसक्षपवमिति। दाममोगफवमित्यर्षः ॥५-१५॥

·६ परि०] एकादशाध्यायः। अतएव त्रयाणामिति अनन्तर इति वचनहयेनेवायमों दर्शित इति मत्वा तदनन्तरं मनुनोताम् । अत अड्डे सकुल्यः स्यादाचार्यः शिष्य एव वा ॥ १४ ॥ ( मनु १८८) सकुल्यो वृद्धप्रपितामहादिसन्ततिः समानोदकाच भण्यन्ते तेषामुपन्यासक्रमेणाधिकारक्रमः। तदभावे प्राचार्यशिथा. दीनाम् ॥ १५॥ अन्यथा कथं मातुलादीनां मनुविरुद्धोऽन्तर्भावः शक्यते । तस्मात् मनुना पूर्ववचनहयप्रतिपादितोऽयमर्थ इत्यविरो अतएव दायभागप्रकरण त्रयाणामुदकं कायं त्रिषु पिण्ड: प्रवर्त्तते । चतुर्थः सम्प्रदातेषां पञ्चमो नोपपद्यते (मनु ८।१८६) इत्यु वा अनन्तरः सपिण्डायस्तस्य तस्य धनं भवेदिति ( मनु ८।१८७) लिखितं पञ्चमस्यैकपिण्डमम्बन्धहीनस्य पिटमाट- कुलजातैकपिण्डसम्बन्धिसद्भावे अनधिकारार्थम् अन्यथा सपिण्डता तु पुरुषे सप्तमे विनिवर्तते (मनु ५।६०) इति सपिण्डत्वस्योक्तत्वात् अनन्तरः सपिण्डाद य इत्यनेन चानन्त- यस्य धनग्रहणकारणत्वेनाभिहितत्वात् बयाणामिति पन- थकं स्यात्। न च वैपुरुषिकवाहविधानार्थमिदमिति वाच्य दायभागसन्दंशमध्यपाठात् बाहस्य च वचनान्तर- विहितत्वात्। तथाच मनुः । स्वाध्यायेनार्चयेदृषीन् होमैर्देवान् यथा विधि । पितॄन् वारेन ननवैर्भुतानि बलिकर्मणा । १७॥ (मनु श६१)

·२१२
दायभागः।
[६ परि०
पतएवेति। भीग्यदयपिण्डानन्तर्यक्रमेण मातुलादिपर्यन्तामामप्यधिकारी
यत पतएवेत्यर्थः। वृद्धप्रपितामहेति। तथाच तान् प्रस्तुत्य विभन्नदायादान्
सकुल्यानाचक्षते इति पौधायनवचने तेषां सकुल्यत्वस्य दर्शितत्वादिति भावः ।
उपन्यासक्रमेणेति । पादौ सकुल्यानां ततः समानोदकानामिति क्रमेणे-
त्यर्थः । तदभावे समानीदकपर्यन्ताभाव। अन्यथा मनुवचनस्य मातुलाद्य भि-
प्रायकत्वाभावे । पूर्ववचनेति । पूर्वलिखित वचन इत्यर्थः । सन्दंशति । दाय-
भागप्रकरणपाठादित्यर्थः । युत्यन्तरमाह बाइस्येति ।
विकान् पसावेतत्तं यजमानस्य पित्र इत्यादिश्रुत्ये कवाक्यत्वात् तथाच वया-
पामिन्यस्य पुनरुक्तत्वापत्त्या न थाइपरत्वमिति भावः । न च पितृणां संख्या-
गाविधायकत्वमेवास्यति न पुनरुक्तिरिति वाच्य तथात्वे तहचनानन्तरमैवैत-
निदेशापत्तरिति भावः ॥ १४-१७ ॥
पितृन पित्रादि-
न च जननक्रमणानन्तर्यग्रहणार्थं वचनं न तु प्रदाटत्वे.
नानन्तर्यार्थमिति वाच्यं जननक्रमस्य वचनादनवगते: किन्तु
उदकवत् विभ्यः पिण्डदानं चतुर्थोऽधस्तन: पिण्ड दाता पञ्च-
मस्तु पूर्वतनो न सम्प्रदानं नाप्यधस्तन: पञ्चमः पिण्डदात-
त्यभिधाय पानन्तर्यमभिदधानो मनुः प्रदाटत्वातिशयेनैवा-
नम्तयं ज्ञापयति ॥ १८॥
तस्मात् यो यस्तत्कुलोत्पन्नोऽतहोत्रोऽपि स्वदौहित्रपिट
दौहिचादिरतत्कुलोत्पनो वा मातुलादिर्धनिनो मृतस्य
पिढमाकुलगतत्रैपुरुषिकपिण्डदारतया एकपिण्डसम्बन्धेन
सपिण्डः तस्य तस्याप्यधिकारार्थ त्रयाणामिति वचनम्
पानन्तर्येण च विशेषार्थम् अनन्तर इति वचनं वर्णनीयम्
तेन मतभोग्यसतदेयपिवादिवयपिण्डदातुः पिबदौहिवा.
देरभावे मृतदेयमातामहादिपिडदातृणां मातुलादौनामा-
नन्तर्यक्रमेणाधिकारो बोदव्यः ॥२०॥

·६ परि०] एकादशाध्यायः। ३१३ जननक्रमणति। बनेकजननाव्यवहितापत्यत्वे ने त्यथैः । तथाचे पौवाद: पर्व कन्यायाः पितृदौहिवात् पूर्वञ्च भगिन्या इत्यादिक्रमेणाधिकारः स्यादिति भावः । पिण्डदानानन्तर्यस्यापि वचनादनवगतेस्तव युक्तिमाह। किन्विति ! म्वमतमुपसंहरति तस्मादिति । सपिण्ड् इति अधिकारीति प्रोषः । तेन पिण्ड- दानानन्तय क्रमस्य विवक्षितत्वेन । मातुन्नादौत्यादिना मातुलपुत्रपौत्रयोः परिग्रहः ॥ १८-२० ॥ एतत्पर्य्यन्ताभावे तु सकुन्यः । तदाह मनुः। तदभावे सकुल्यः स्यादाचार्यः शिष्य एव वा। ( मनु ।१८७) मकुल्यो विभक्तपिण्डः प्रतिप्राप्तृत: प्रभृति पुरुषत्रयः मधस्तनं वृद्धप्रपितामहादिसन्ततिश्च ॥ २१ ॥ तत्रापि प्रतिप्रणप्तादेरानन्तय्यं पिण्ड लेपहारण तेषामुप- कारकत्वात् तदभावे च वृद्धप्रपितामहादिसन्तति: मृतदेय- पिण्डलेपभोगिभ्यो वृद्धप्रपितामहादिभ्यः पिण्ड दाढत्वात् एवंविधसकुल्याभावे च समानोदकाः सकुल्यपदेनैवोपात्ता मन्तव्याः ॥ २३ ॥ तेषामभावे प्राचार्यः, तस्याप्यभावे शिष्यः, प्राचार्य: शिष्य एवेति मनुवचनात् । तदभावे स ब्रह्मचारी, शिष्यः स ब्रह्मचारिण इति निर्देशात् ॥ २४ ॥ तदभावे चैकगोवाः, तदभावे चैकप्रवराः, पिण्डगोवर्षि- सम्बन्धा ऋक्थं भजेरविति (गोतम २८।१८) गोतमवच- नात् । २५॥ . एतव्ययतामा मातुलादिपर्यन्नाभावे। तवापि का तनावस्तनसल्ययी- ·२१४ दायभागः। [६ परि० मध्येऽपि। उपकारकत्वादिति प्रथमं प्रतिप्रणलादयोऽधिकारिण इति श्रीवः । सकुल्यपदैनैवेति । समानकुलोत्पन्नत्व रूपयोगार्थ स्य सवापि सत्त्वादिति भावः । एकपदीपात्तत्वेऽपि उपकारतापतम्यादधिकारक्रम इति तात्पर्यम् । प्राचार्य: वेदाध्यापयिता। शिष्यश्च वेदाध्येता । स ब्रह्मचारीति । मनुना प्राचार्याभावे शिष्यस्थीनत्वात् याज्ञवल्कान च शिष्याभाव स ब्रह्मचारिणी विधानात् पाचार्य बाध्यत्वं स मारिणी दण्डापूपायितमिति । निर्देशादिति । शिष्यः स ब्रह्म- वारिक इति याज्ञवल्कान निर्देशादित्यर्थः । पिण्ड गोवति । सपिण्डत्व सगीवत्व- समामप्रवरत्वमम्बन्धवन्तः पाठिक क्रमेण रिक् हरेयुरित्यर्थः ॥ २१-२५ ॥ उक्तपर्यन्तानान्तु सर्वेषामभाव ब्राह्मणाः तदनं ग्रहीयुः । यदाह मनुः । मर्वेषामप्यभावे तु ब्राह्मणा रिक्थहारिणः । वैविद्याः शुचयो दान्ता एवं धर्मो न होयते ॥ ( मनुदा१८८) भोगेन क्षीयमाणोऽपि धर्मस्तदीयधनस्य ब्राह्मणगामि. त्वेनापरधर्मप्राप्त्या प्रापूर्य माणो न होयत इति अनापि धनस्य तादर्थ्य मेव पुरस्कगेति ॥ २६ ॥ तदभावे ब्राह्मणधनवर्ज राजा ग्रहीयात । गोवर्षि- सम्बन्धानां ब्राह्मणानां चाभावः तद्ग्रामे बोहव्यः अन्यथा राजाधिकारस्य निर्विषयत्वापत्तेः ॥ २७ ॥ पन्यथेति । सगीवादीमामभाव राजीऽधिकारी वायः न च पृथिव्यां तत्म- गोबादाभाषी नितुं शक्य इत्याचय: उपकारी धनाधिकारप्रयोजक इति भावः ॥ २६॥ २० ॥ तत्र यदि बयाणामित्यादिना पिदौहित्रमातुलादी- नामधिकारो नोक्त: स्यात् तदा सकुल्यादीनां नियतक्रमाणां मध्येऽनुप्रवेशाभावादधिकार एव न स्यात् न च मा भूदिति ·६ परि०] एकादशाध्यायः। वाय याज्ञवल्कान तेषां गोत्रजबन्धुपदाभ्यां दर्शितत्वात् तस्मात् मनुनापि चयाणामित्यादिनैव दर्शितमिति वाच्यम् । तस्मात् यथा यथा मृतधनस्य तदुपयुक्तत्वं भवति तथा तथा अधिकारक्रमोऽनुसरणीयः ॥ २८ ॥ अतएव पुत्रपौत्रप्रपौत्राणां तुल्यवदेवाधिकारः सिध्यति पुत्त्रेण लोकान् जयतीत्यादिवाक्येभ्यस्तुल्योपकारश्रुतेः तत्- पिण्डदानाविशेषात् अतएव जीवपिटकयो: पौत्र प्रपौत्रयो- ग्नधिकारः सिद्धाति । न जीवन्तमतिदद्यादिति श्रुत्वा जीवन्तं पितरमतिक्रम्य तयोः पार्वणनिषेधादनुपकारकत्वात् अन्यथा मृतपिटकयोरिव तयोरपि स्यात् जननक्रमेण च मपिण्डानन्तय्यात् पुत्रस्यैव स्यात् न पौत्रप्रपौत्रयोः । पुत्रादीनां त्रयाणां युगपदधिकारप्रतिपादकं वचनमस्ति तस्मात् उपकारकत्वाविशेषादव तुल्यवद्धनसम्बन्धोऽभिधेयः नच एवञ्च सर्वत्रोक्तरीत्या मृतधनस्य मृतार्थत्वमनुसन्धेयम् उक्त- क्रमण ॥ ३०॥ सचायमर्थः दायभागप्रकरणे पुत्रादीनामुपकारकत्वाति- शयाभिधानस्य अनन्यप्रयोजनकत्वात् पितॄणामनृणश्चैव स तस्मालधुमहतोत्यानृण्यकरणस्य धनलाभहेतुत्वेन कीर्तनात् दौहित्रोऽपि यमुनं मन्तारयति पौत्रवत् ( मनु ।१३८) इत्यनेनापि सन्तारणस्य धनसम्बन्धहेतुत्वेन निर्देशात् पुवा- दौनाञ्च त्रयाणां सन्तारणादन्यस्य तुल्यवचनसम्बन्धकारणस्या- भावात् वयाणामुदकमित्यादेवानर्थ क्यापत्तेः क्लीवपतित- जात्यन्धादौनाचानुपकारकत्वादेवानंशित्वाभिधानस्योपपत्तेः प्रतिसम्बन्धिनाचाधिकारार्थं वचनकल्पना गौरवात् तदर्जित.

·२१॥ दायभागः। [६ परि० धनस्य च तदुपकारतारतम्येन तादर्थ्य सम्पादनस्य न्याय्यत्वात् उपकारकत्वेनैव धनसम्बन्धो न्यायप्राप्तो मन्बादौनामभिमत इति मन्यते ॥ ३१॥ इति निरवद्यविद्यायोतेन द्योतितोऽयमर्थो विहनिरादर- णीयः ॥ ३२॥ पथावापरितोषो विदुषां वाचनिक एवायमर्थः तथापि यथोक्त एव वचनयोरों प्राय इत्यस्तु किं विस्तरीण ॥ ३३ ॥ दाक्य पुनराइ सवेति । नियतकमाणामिति । तदभावे सकुल्य: स्यादिति सर्वेषामन्यभाव इति बहार्य ब्रागाधनमिति वचनानां मनुना क्रमपौ वाभिधानात् सकुल्यादौना क्रमनै यत्यमिति भावः। अतएवेति । यत एव उपकारणेव धनाधिकारिता उपकार तारतम्य [च्च धनाधिकारक्रमोऽत. एवेत्यर्थः । तुल्यदिति । तथाच उपकारतारतम्याभावात् न क्रमणाधिकार किन्तु युगपर्दवेति भावः। तयोरपि स्यादिति । जीवत्पित कयोरपि पौत्र- प्रपौवयी: सम्बन्धाविशेषादधिकारः स्यादित्यर्थः । जननकर्मणा चति । यजनन व्यवहितं यजननं तदुसरं सदधिकार इति मस्य प्रयोजकत्व चयथः । पौत्रप्रपोच योzतपिटकपौवप्रपौत्रया: पयमर्थ इति । उपकारकत्वं न व धन सम्बन्धी न्याय प्राप्त इत्येवंरूपोऽयमों मन्वादीनामभिमत इति मन्यते इति रेणाग्रिमेयान्वयः । अव हेतूनाइ दायभाग प्रकरण इत्यादि । उपकारकत्वाति. प्रयाभिधानस्य ति वयाणासुदकं कार्यमिति पुत्रेण लोकान् जयतीत्यादिनति मेषः। धनसम्बन्धहेतुत्वेनेति । सन्नारकत्वस्य त्यादि। पान थक्यापरिति । उपकारस्थाप्रयोजकत्वे सत्प्रतिपादक वाक्य स्थानावश्यकत्वादिति भावः । क्लीवति । कौवादौनाममधिकारस्य वाचनिकत्वे गौरवात् उपकारस्य प्रयोजकत्व च उपकाराभावेन यायमूखकत्व लाघवादिति भावः । प्रतिसम्बन्धिनामिति । जोवतपिटकपोचप्रपौवादीनां सम्बन्धिनामित्व र्थः । वचनकल्पनेति। मृत- पिहबादौनामिव तेषामपि पौवत्वाविशेषादधिकारप्रसको तविषधार्थ भव. मते बचनपना मन्मवे तु उपकाराभावेन तदनधिकारस्य न्यायमाप्ततया न वचमकल्पनेति भावः। पतासां श्रुतीनां न्यायमूलत्वे सत्यपि तहोग्यपार्वण. दातरि तन बहायामखिमचेप्नुयायां पिछदातुर्वा उदासीनस्याधिकारापत्ति- रिबन पार पावति । बती न्यायमूखर्ब विदुषामसन्तोषोऽती वाचनिक .

·[६ परि० एकादशाध्यायः। एवार्थ रति यदि तथापीत्यर्थः । यथोक्त एव तहोग्यतयपिडलेपदावादीनाम पानन्नय्य क्रमेषाधिकारक्रम इत्येवंरूप एव । वचनयोः वयाणासुदकं कार्य- मिति घनन्तर: सपिण्डाद य इति वचनयोरर्थ इत्यर्थः, एवं सति च तदस्ति- प्रोप्रादेख्दासीनस्य नाधिकार इति भावः ॥ २८-३३ ॥ ब्राह्मणधनवर्ज राजा ग्रहीयात्। तदाह मनुः । महायं ब्राह्मणद्रव्य राज्ञा नित्यमिति स्थितिः । इतरेषान्तु वर्णानां सर्वाभावे हरेवृपः ॥ (मनु ८।१८८) सर्वशब्देन ब्राह्मणपर्यन्तस्योपादानम् ॥ ३४ ॥ वानप्रस्थयतिब्रह्मचारिणां धनं धर्मभ्राटसच्छिष्थाचार्या गृह्वीयुः, तदभाव एकतीर्थी एकाश्रमी रहौयात्, तदाह याज्ञवल्करः । वानप्रस्थयतिब्रह्मचारिणामृक्थभागिनः । क्रमेणाचार्यसच्छिष्यधर्मभ्रात्रेकतौर्थिनः ॥ ३५ ॥ (याज्ञवल्का २॥१३८) प्रतिलोमक्रमेण यथासम्भवं धनं जेयम्। ब्रह्मचारी च नैष्ठिकोऽभिमतः पित्रादिपरित्यागेन यावज्जीवमाचार्यकुल- निवासपरिचयनिष्ठायाः तेन कृतत्वात्, उपकुर्वाणस्य तु धनं पित्रादिभिरेव ग्राह्यम् ॥ ३६ ॥ इति अपुत्रधनविभागः ॥ ३७ ॥ ब्राह्मगधनवज राजाधिकारोति प्रागुतायें प्रमाचमा ब्रामणेति । धर्मभाता भारत्वेनाभ्युपं तोऽपरो वानप्रस्थी रहौयात् यथासंख्यक्रमणेत्यर्थः । पन प्रमाण माह सदाहति । पनुलोमक्रमस्य विचितत्वे वानप्रस्थस्य पाचार्यासम्भवादाह प्रतिवीमेति। धर्मभावादियुत्क्रमेयेत्यर्थः । तथा चाचाथाभावे एकतोधिन रति ग्रन्धकत्मयतो वरहार्यः । बस्तुती धर्मधाहपदम एकतौषि विषयमंत्र पन्यतयोः पृषक यबासस्यक्रमानुपपत्तरिति ध्येयम्। यथासम्भवति। तेन बानप्रस्थधनं सञ्चितनीवारादि। यतिधनं बमहलकीपोनादि। प्रचारि ·२१८ दायभागः। [परिक्ष . धनं पुसववस्त्रादि। प्रमचारी विविधः नैष्ठिकः सपर्याय । सब नैष्ठिक स्यैव धने पाचार्य स्वाधिकारोऽपरस्य तु धने तत्विवादीनां क्रमेणाधिकार इत्यार अमचारी चेति । अतत्वात् सहाल्पितत्वात्। उपकुर्वापस पलततथासङ्कल्पस्य अध्ययनसमाप्तानन्तरं पिवरीनिवासाभिमुखस्व । पवायं मतपुंधनाधिकारिक्रमः । तब प्रथमं पुनः तदभावे पौवः तदभावे प्रपौवः, मतपिटक पौन-मृतपिपितामहकप्रपौत्रयोस्तु पुढेष सह युगपदधिकारः। प्रपौवपर्यन्तामा पनी सा च प्राप्तभत्तदाया भर्तृकुलं तदभावे पिचकुलं वा समाश्रिता सती शरीररचार्य मतदायं भुनीत तथा भरुपकारार्थ यथाकथ- बिहामादिकमपि कुर्वीत न तु स्त्रीधनवत् स्वच्छन्द विनियुञ्जीत । सदभाव दुहिता तब प्रथम कुमारी सदभावे वाग्दत्ता, सदभावे जढा सा च पुत्रवती सम्भावितपुवा चई युगपदेवाधिकारियो, बन्या पुवहीना विधवा च नाधि कारिची। कढ़ाया प्रभाव दौहिवः तदभाव पिता तदभावे माता तदभाव भाता, तचापि प्रथम सोदर: तदभाव वैमावयः, मृतस्य भावसंसृष्टे तु मोदर- मावविषये प्रथम संसृष्टसोदर एवाधिकारी तदभावे चाससृष्टसीदरः, एवं वैमावियमावविषये प्रथम संसष्ट वैमावयः तदभाव चासंसष्ट वैमावियः, यदा नु संसृष्टी वैमावयः सीदरखासंसृष्टः तदा ताबभौ तुल्य वदधिकारिणौ। भासणामभावे भानपुवः, तचापि प्रथम सोदरचारपुवः तदभावे वैमावयवाह- पुत्रः, संसगे तु मोदरभाबपुबमात्रविषये प्रथम संसृष्टसौदरभार पुनः तद भावे चासंसष्टमोदरमा पुनः, वैमावयभार पुवमाविषये प्रथम समृष्ट वैमाविय- भावः तदभावे चासंसृष्टवैमाने यभार पुनः यदा तु सोदरभाबपुवीस सृष्टी वैमावयभ्राबवत्र संमृष्टः तदा हो भाववतुल्याधिकारिणी। मालपुवा- भावे बातृपौवः सवापि भातुः सोदरासोदरक्रमः ससर्गास'सर्ग क्रमश बोध्यः ।. तदभावे पितृदौशिवः स च सोदरभगिनीपुत्रः, वैमावयभगिनीपुत्रः, सदभावे पितामहः सदभावे पितामही सदभावे पितुः सहीदर सदभावे पितुईमाबेयः तदभावे पितृसोदरपुवपितृवैमात्रयपुवपितृसोदरपौत्र- पितृवैमाषपौवाका क्रमेषाधिकारः। तदभावे पितामादौहिवः तवापि पितसोदलगिनीपुनः तदभावे पितृवैमावेयभगिनीपुत्रच वश्यमाणप्रपितामह दौहिबाधिवार, तदभाव प्रपितामहः तदभावे प्रपितामही तदभावे पितामहसडीहरबातृतीमावबभातृतत्पुत्रपौनप्रपौवप्रपितामहदौरिबा: क्रमणा- विवारिषः । एतावत्पर्यन्नानां धनिभोग्यपिणदातबामभावे मिर्दयपिड. दाता मातामामातुवादीनामधिवार: तखापि प्रथमं मातामहस्तदभाव मातुपतत्पुबपोश क्रमशविरः। तदभावे पायतनसकुस्थानां धनिभोग्य- . .

·[परि० द्वादशाध्यायः। २१८ खेपदातयां प्रतिप्रणालप्रतिपुरुषवषायां क्रमवाधिकारः, तदभावे पुनवतन- सकुल्यानां धनिर्दयलेपमुकामपितामहादितत्सन्नतीनामासनिक्रमेणाधिकारः, तदभावे समानोदकानामधिकारः। तेवामभावे चाचायस्य तदभावे शिष्यस तदभावे सनमचारिणोऽधिकारः, तदभावे चैकग्रामस्थसगोवसमावप्रवरयोः क्रमेणाधिकारः। उक्तपर्यन्तानां सवेषां सम्बन्धिनामभावे ब्रामपधनवज राजा ग्टहीयात्, ब्राप्रपथमन्तु वैविद्यादिगुणयुक्ता ब्राह्मणा यहीयुः। एवं वान- प्रस्थधनं मातृत्वनामुमतोऽपरवानप्रस्थ एकतीर्थसेवी रकीयात्। तथा यतिधनं सच्छिष्यः । नैष्ठिकब्रह्मचारिणी धनमाचार्यः उपकुर्वाषस्य तु नचारिसी धनं पिवादिर्महौवादिति सपः ॥ ३४-३७ ॥ " हादशः अध्यायः। अथ संसृष्टधनविभागः। तत्र मनुविष्णू । विभक्ताः सह जीवन्तो विभजेरन् पुनर्यदि।' समस्तत्र विभागः स्यात् ज्येष्ठंय तत्र न विद्यते ॥ १ ॥ ( मनु बा२१०-विष्णु १८१४१) समस्तत्रेति सवर्णनासंसर्गाभिप्रायेण, ब्राह्मणक्षत्रिय- योस्तु संसगें पूर्वकृप्तभागानुसारेणेव भागव्यवस्था बोदव्या, पूर्वकप्तज्येष्ठांशनिषेधमानपरं हि समवचनम् प्रतएव बह- स्पतिः। विभता वातरो ये तु सम्प्रौत्यैकत्र संस्थिताः। पुनर्विभागकरणे तेषां ज्येष्ठा न विद्यते । रति ज्येष्ठांशमा निषेधति न तु भागसाम्यमेव बोध- यति ॥ २॥ पपुवधनविमा निष्प्य संसष्टधनविभागं निरूपयति पति । संसष्टधमेति । समयमा सामुदायिवसबगये पिनादिभि: सा विभागानगर तेषां पुनरक- मन्या यत्तवपनं वाम धनं सन्मम धन सवैति व्यवस्थया मागजातवैशेषिक- ·२२. दायभागः। [६ परि० स्वत्व विनाशेनोपवसामुदायिकखत्ववद्धनं, गन्यामते तु रक्तव्य वस्थ या प्रागजात- वैशेषिकखत्वविनाशनोत्पन्नापरिचित वैशेषिकम्बत्व वद्ध नमिति बोध्यम् । विमागी निरुप्यत इति शेषः । सद जीवन्तः संसृष्टिनः सन्तः। समस्त वेति सामा- न्यतोऽभिधानात् संसगोमन्त रविषमवर्णविभागेऽपि ममत्वं स्यादित्याशयाइ समस्त वतीति । उकाथे प्रमाणमा पूर्वक सेति । हि यस्मात् । ननु समविभाग. बचनस्य ज्येष्ठयांश निषेधकत्वे जोष्ठं सवेति पूर्ववचनवैयपित्तिरती विषमवानामपि समविभागविधायकं समस्तवेति, ज्येष्ठंय तवति तु ज्येष्ठांशनिषेधकमित्येव युक्त मिति चेन तथा सति विषमवर्गसाधारण्येन संसर्गिणां समविभागः तथा विशीद्धारश्च तब नास्तीति वाक्यभेदापत्तः पतः समस्तवति ज्येष्ठांशनिबंधकमेव एतम्य वर्ण- कृतविषमविभागनिरामाभिप्रायकत्वशानिरासाय परं ज्यैष्ठं तवति हेत्व नुवाद इत्येव युक्तमिति, वस्तुतस्तु समस्त वेति ज्येष्ठम्य इंशरूपविषविभागनिहत्य थे, ज्यैष्ठं तवेति तु विंशोद्धारनिहत्यर्थम् अन्यथा विंशोद्धारस्य भागवैषम्यासम्पादक नाया: प्रागभिस्तित्वात् समविभागाभिधानेऽपि तदापत्तर शक्य वारणलादिति भानुवाद कतैति सुधीभिर्चा यम् । पत्र म्म त्यन्तर संवादं दर्शयति अतएवेति । यत एव न वर्षनिवन्धनविषमविभागनिषधोऽत एव । ज्येष्ठांशमान निषेति ब्रहस्पतिरित्यन्वयः ज्येष्ठाशशात ज्येष्ठत्व नाश हयं स्वीडारांशश्शेति इयं बोध्यम् ॥११२५ संसर्गिणव हहस्पत्युक्ताः। विभक्तो यः पुनः पित्रा धावा चैकत्र संस्थितः । पिटव्येणाथ वा प्रोत्या स तु संसृष्ट उच्यते ॥ इति ॥ ३॥ परिगणितव्यतिरिक्तेषु संसर्गकतो विशेषो नादरणीयः परिगणनानर्थक्यात् ॥ ४ ॥ पपरे च विशेषा वात्रधिकारनिरूपणप्रकरणोता अनु. सम्धयाः ॥५॥ इति संसृष्टविभागः ॥६॥ परिगवनामवादिति। तथाच परिगपितेतरेषां संसर्ग एवं नेति भावः । पर इति। मुरघाताजितमकस्यैव नेतरेषाम् अनुपधातार्जित विद्याधने तु समाधिकापियामामंशिवम् उपचातार्जिते तु सर्वेषामंमित्वमित्यादयो ये विशेषा बाबधिकारप्रकरणीयाः विवापि संसर्गविभागऽप्य नुसरतीया रत्यर्थः । ३-।

·त्रयोदश: अध्यायः ।
अथ विभागकाले निहुतस्य पश्चादवगतस्त्र विभागः,
तत्र मनुः।
ऋणे धने च सर्वस्मिन् प्रविभक्ते यथाविधि
पश्चादृश्येत यत्किञ्चित् तत् सर्वं समतां नयेत् ॥ १ ॥
(मनु २१८)
पूर्व यथा यस्य विभाग कल्पना कता तत्समानैव कार्या
न पुनरपहर्तुरपहर्तृतया अल्पभागो दातव्यो न दातव्य एव
वेति समतां नयेदित्यस्यार्थः न पुनस्तत्र द्रव्ये सर्वेषां सम-
भागार्थ वचनमिदं विनोद्धारादिवाधे हे त्वभावात् ब्राह्मण-
क्षत्रियादीनाञ्च समभागापत्ते: ॥ २ ॥
तथाह याज्ञवल्करः।
अन्योन्यापहृतं द्रव्यं विभक्तैर्यत्र दृश्यते ।
तत् पुनस्ते समैरंशैविभजेरनिति स्थितिः ॥ ३ ॥
तथा कात्यायनः ।
प्रच्छादितन्तु यद येन पुनरागत्य तत् समम् ।
भजेरन् भ्राटभिः साईमभावेऽपि हि तत्सुताः ॥
अन्योन्यापहृतं द्रव्य दुर्विभक्तञ्च यद्भवेत् ।
पश्चात् प्राप्तं विभज्येत समभागेन तद् भृगुः ॥ ४ ॥
असम्यग्विभक्तास्यापि पुनर्विभागं दर्शयति। सदंशो
निपततीति (याज्ञवल्का २।१२७) तु सम्यग्विभागविषयम् ॥५॥
पश्चात् प्राप्तमिति न पुनः पूर्वविभक्तमपि विभजनीय-
मित्यर्थः ॥६॥

·२२२ दायभामः। [परि० तथा कात्यायन:1 बन्धुनापहृतं द्रव्य बलाबैव प्रदापयेत् । बधूनामविभक्तानां मोग नैव प्रदापयेत् । सामादिना दाप्यो न बलात् प्रविभक्तोन तु यदधिकं भुक्ता तदसौ न दाप्यः ॥ ७॥ समभागा. मितविभागं निरूपयति अथेति । निद्भुतस्यापि साधारणतया सामान्यत एव समभागस्य प्राप्तत्वेन समतां नयेदिति पुनस्तदभिधानस्य प्रयोजनं दर्शयति पूर्वमिव्यादि। यथा यस्येति। यस्थापहर्तुरनपहर्तुर्वा यथा भागकल्पना यशसमांशपभागकल्पना द्रव्यान्तरे कता तथा पपडतद्रव्येऽपि कार्या इत्यर्थः । हेत्वभावादिति । अपहरिनंथित्वाल्पांशिवनिरासकत्वेनैव वचनस्यार्थ व विछोहारादिविधिकोचस्यान्धाय्यत्वादिति भावः । ननु विंशोद्धारादम भाग- वैषम्योजकत्वमिति प्रागेवाभिषितं तचाच बहाथी नायव किन्तु इंशादि पविषमविभागनियर्थमेव समविधानं स्वादित्यस पार ब्राहामेति । पत्तरिति । सामान्यत एव विषमविभागनिषेधस्य मवन्मते वचनार्थत्वादिति भावः । नचेष्टापतिः। उपकारतारतम्यऽपि भागसाम्याभ्युपगमे न्यायविरोधा. पतिः । इदमपखवषम् पवाप्युतक्रमणैव वचनस्यार्थव त्वं चनियादी विषमविभाग विधीनां बाधस्थान्याय्यत्वमित्यपि ट्रष्टव्यम् । समैशेरिति । पूर्वकृतांशसमै रित्यर्थः। पभावेऽपि हौति। विभागिनोऽभाव तत्मताः तत्प्रपौवपर्ययन्ता तत्कादितं धनं भाभि म्यनरैः सा समं भजेरब्रित्यर्थः। पत्र संसष्टिना पिना साधारवधनानुपधातेन यत् स्वयमर्जितं तत् विभक्तजपुवसत्त्वं तस्यैव मतरेषाम पनीमः पूर्वनः पित्रा भाटभागे विभक्तज इवि पुत्रैः सा विभक्तेन पिना यत् स्वयमर्पितम्। विभक्तजस्य तत् सर्वमनीशाः पूर्वमाः स्मृता इत्यादः सोषकाभावादिति पोषम्। दर्शयतीति। दुनिष बदित्यननेति शेषः। सबम्बिभागेति। सामान्यविशेषन्यायादित्यर्थः । न पूर्वविभक्कमपौति । धनसामान्यस्य पुनर्षिभाव्यत्वे पचात् प्राप्तमिति विशेषोपादानवोपपत्तेरिति भावः। भीग नैव प्रदापयेदित्यस्यायमा पविभक्कैनेति ।१-७॥ पर साधारबधने परधनमप्यतीति तविहवे सेन एव भवति विखिषी चेति ये मन्यन्ते तान् प्रत्युचते, य एव ·[परि० त्रयोदशाध्यायः । हि परस्येदमिति विशेष जानान: परखे खत्वहेतुमन्तरेणैव खत्वमारोपयति स स्तेन इति लोकप्रसिहोऽर्थः, न चावेदं परकीयं इदं वा ममेति विवेक्तुं शक्नोति द्रव्यस्वाविभक्तत्वात्। यथा यदेव हिममेदमिति विशेषं जानानः परखवायत्तये खामी त्यजति, परम विशेषणेदं ममेति स्वत्वं प्रत्येति तवैव दाननिष्पत्तिः, न च साधारणधने तथा सम्भवतीति साधारण- धनमदेय मुक्तं तथा स्तेयमपि नैतन्मम धन परस्येदमिति नानत एव भवतीति न साधारणधनापहारे स्तेयनिष्यत्तिः स माधारणधनापङ्गवः चौथ्य मेवेति कैषाञ्चिन्मतं प्रमझात तदभिधानपूर्वक दृषमति पत्र चेति। विशेषमिति । इतरव्याहत्तपरकीयस्खत्ववत्तया मान- नित्यर्थः। य एव होति । हि यस्मात् परस्य दमिदमित्यादि लोकप्रसिद्धोऽर्थो यत एबात एव न साधारणधनापहार सेयनित्तिरिति दृरणान्वयः। खत्वई तु. मन्तरेख म्वामिकतदानविक्रयादिकं विना म्वत्वमारोपयति स्वखत्वेच्छयोपादानं करीति सेन याचिताद्यपादाने न सैन्यं तदुपादानस्य स्वत्वेच्छानधीनत्वात् । तम इति । तथाचेदन या परकीयत्वेन निशितट्रय स्यापहारः सैन्यमित्यर्थः । विशेषं मानान इत्यत्र प्रमाण माइ खोकेति । पतएव खकीयत्वधमेण परख ग्रहस्थपि पुरुषे न लोकानां स्यव्यवहार इति। प्रकृते च साधारसे इदन्वं न परकीयज्ञानासम्भवं दर्शयति म चावति। मनु खकीयत्वममेणोपादाने खेय व्यवहाराभावात् परकीयत्वेन शानमपेचितमस्तु न विदन्त्वं न परवीयत्वज्ञान प्रमाणाभावात्, तथाच साधारणधनेऽपि परकीयत्वज्ञानमय वेति तदपहारः तयं कथं न स्यादेव इत्यत इदन्नया परकीयत्वज्ञानस्यापेचितवं दृष्टान्त न साध. यति यथेति । रदं ममेयनेन खौकारण दातुख्यागादुत्पनखत्वं प्रत्येतीत्यर्थः । तथा सम्भवतीति । इति ती: साधारणमदेयमुक्तमित्यर्थः । नावापि प्रमाणाभाव: पविभक्तधने हि खत्वं गुटिकापाताभिव्य मेव तथाचामिन् भागे यदि मम गुटिकापाती न स्यात् तदा नैतन्मम धर्म तत् कथ दाननिनिरिति भल्या .तबामहत्तेरदेयत्वर्य युक्तिसिनत्वात् तथा सेयमपीति यथा दिन जानत एव दानमिपनिः तथा परस्पदमिति जामत एव संयंभावीवर्षः।।

·२२४ दायभागः। [परि० पपहारपदन्तु सनोपनाभिप्रायं न हि सङ्गोपनं स्ते यमुक्ताम् प्रसप्तग्रहणेऽपि स्तेयपदप्रयोगप्रदर्शनात्। तथा च कात्या- यनः। प्रच्छवं वा प्रकाशं वा निशायामथ वा दिवा। यत् परद्रव्यहरणं स्तेयं तत् परिकीर्तितम् ॥ अतएव राजा बलात् न दाम्य इति पूर्वमुक्तं चौरत्वे तु चौरं प्रदाप्यापहतं घातयेद्विविधैर्बधैरिति ( याज्ञवल्काः २।२६८) वचनादास्तां सामादिना दापनं घातनमपि कार्यम् ॥ ॥ एतच्च मुनिभिरपहर्तुरपि विभागदानप्रतिपादनादुनी. यते ॥१०॥ मनु सहि कथं साधारणापहवे सेयशक्तस्यापहारपदस्य प्रयोगो मुनीनामत पार पहारपदन्विति । सङ्गोपनेति । वस्तुनी ज्ञानसामग्री विघटनव्यापार - रूपे समीपने लाक्षणिकमित्यर्थः । नन सङ्गीपनं लयमेव तत् कथ लक्षणत्याशा निषेधति न हौति । प्रच्छन्नम् पाच्छादितम्। प्रकाशमनाच्छादितम् । तेन समीपनाभावः। परट्रव्यहरणं खत्वेक या परद्रव्योपादानम् । अतएवैति । यत एव साधारणापरवीन नेयमत एवं त्यर्थः । चौरत्वे विति साधारणापड़ाव करित्यादि। एतच्चेति । उक्तरूपस्तेयलक्षपसेत्यर्थः । विभाग प्रतिपादनादिति । साधारपधनापहारस्य स्तेयत्वेऽशौतिरत्तिकाऽन्यू नसाधारणसुवर्णापहर्तुमहापातकि बेम पतितत्वात् तागाप्रसक्तेः तत्साधारण्येन विभागप्रतिपादनानुपपत्तरिति भावः ॥१०॥ सदुत विश्वरूपेणापि पतः तस्करदोषो नास्तीति वचना- रमसामर्यात् स्तेन धात्वर्थानिष्यत्तरित्यभिप्रायः ॥ ११ ॥ पतएव प्रायवित्तकाडे जितेन्द्रियेण भणितं यदि स्वर्ण- मेव परकीयं लौहादिबुधा समाति, पसुवर्ण सुवर्णबुया, पानीयसहर्ष परकीयमेव पात्मीयबुधा, सहाति सर्वत्र ·[६ परि० त्रयोदशाध्यायः। २२५ नापहारनिष्पत्तिः सर्वत्र यथावस्तु परकीयबुझेरभावात्, तहदवापि समानं, विभागात् पूर्व तायकदेशविशेषगत- खत्वस्यापरिज्ञानात् अतो नात्र स्तेयनिष्पत्तिः ॥ १२ ॥ सत्यपि वा स्तेयेऽपहर्तुरपि विभागवचनदर्शनात् न स्तेयदोषः अन्यथा सुवर्णादिनिहवे पतितस्य भागो न स्यात् D उक्ता) संवादं दर्शयति तदुक्तमिति । तस्करदीषी नास्तीति । तस्करस्य दोषः तस्करत्व तत् नास्तीत्यर्थः । नन तदपहारस्य म्ते यत्वेऽपि विभागी वचन- बलादेव भविष्यतीत्याशङ्कामपनेतुं विश्वरूपस्याशयमाह स्ते यधात्वर्थे ति । इदन्तया परकीयत्वेन निश्चितपरट्रव्यापहार एव स्तयधात्वर्थ: अन्यथा साधारणापलवस्य संयत्वे लीक व्यवहारविरोधी विभागवचनम्य वैदमुलकत्त कल्पना च स्यादिति तदभिप्रायः । अवैवीपटम्मकान्तरमाह अत एवंति। नापहारनिष्पत्तिरिति । न कामकत सुवर्णापहारनिष्पतिरित्यर्थः । यथावस्विति । यद्पावच्छिन्न वस्तु ग्राह्य तद्रूपेण परकीयत्व बुद्धाभावादित्यर्थः । तथाच ग्राह्यत्वेनेच्छाविषयताव- ईदको यो धर्मः तद्रूपण परकीयत्व निश्चयाधीनतद्रूपावच्छिन्नपरद्रव्यापहार एव कामक्ततदपहारः प्रतते च प्रथमे लौहबुद्ध्या सुवर्ण ग्रहीतुन कामकृत सुवर्णा- पहारः सुवर्णत्वस्य ग्राह्यत्वेनेच्छाविषयतावच्छेदकत्वाभावात् तद्रूपेण परकीयत्व जानाभावाच नापि कामकस लौहापहारः लौहत्वस्य तादृशेच्छाविषयतावच्छेदका- त्व पि वस्तुतः तद्रूपावच्छिनापहाराभावात् किन्त्वकामकतमुवर्णापहार एव, द्वितीय चासुवर्ण सुवर्ण वयापहर्तन सुवर्णापहारः वस्तुत: तद्रूपावच्छिन्नाप- हाराभावात् किन्व ज्ञानकतासुवर्षापहार एव तद्गतस्य पित्तलवादेस्तादृशेका. विषयतावच्छेदकत्वाभावात, तृतीयेऽपि स्वकीयत्वधमेणैव परकीयं एकतोऽपि न कामकतनदपहारः परकीयत्वेन जानाभावादिति पर्यवसितोऽर्थः। तह- दिति। तदुतावदित्यर्थः । पवापि साधारणधनेऽपि। समानमिति । तर यथा खौहा या रहती ग्रामत्वेनेच्छाविषयतावच्छेदकौरत्वेन ज्ञामेऽपि सुवर्णत्वेन ज्ञानाभावात् पसुवर्षापहार च विशेष्यस्य सुवर्णपहारस्यैवाभावात् खकीयत्वबुद्या परकीयं रहत परकीयत्वेन जानाभावात् न कामतवदप- हारनियत्तिः गायत्वेनेच्छाविषयतावच्छेदकसुवर्णत्वादिना परकीयत्वज्ञानाभावान तथेहापि पाद्यतया इच्छाविषयतावच्छेदकैनैतत्सुवर्णत्वादिना परकीयत्वज्ञाना- ·२२० दायभागः। ६ परि० भावात् नापहारनिपत्तिरित्यर्थः। ननु परकीयट्रव्यापहार एव सेयं लाघवात् परकीयद्रव्यापहताव तेनखेन लीकव्यय हारप्रतिष पतएव तयधात्वर्थोऽपि स एव तदेव च सेवम् पार्तव्यतावच्छेदकप्रकारेण पर कोयत्वज्ञानपूर्वकोत्तदा कामकतम् एवच सति विश्वरूपेण तस्करदोषी भास्तीत्यनेन तस्करत्व निवन्धनी थो दोषः पातिवादिरूपः सद्राहित्य मेवोक्तं न तु तं यत्वानिष्पत्तिरित्युतम् पत. एव सेवधात्वर्थानिपत्तिरिति तदभिप्रायवर्शनमयुक्तमेव पातित्यादिदोषराहित्य- स्यैव तदभिप्रेतत्वात् तथा जितेन्द्रियेणापि यथावस्तु परकीया द्धाभावादित्य ने- শাহনাজা परकीयत्व ज्ञानपूर्वकतद्रूपावच्छिन्नपरद्रव्यापहारः कामरुतस्तेश्वमित्यभिहितं न विदन्त्यादिना परकीयत्वज्ञानपूर्वकत्वं तेनोक्तम्, इत्यश्च सति साधारणऽपि सुवर्शदावपहर्तव्ये एतत् सुवर्षसमुदायमध्ये सुवर्ण परकीयमप्यसीति अपातम्यतावच्छेदकसुवर्णत्वादिना परकीयत्व जाममावश्यक समुदाये खम्वाम्यन्यतिरेकमिश्यात् पन्यषा पपङ्गव एव कुत इति साधारण स्थापहवे तेवत्वमेवेति तत्कथं साधारणधनापहार न स्यनिष्पतिरित्यभिहित- मित्यत चार सत्यपि वैति । सेयत्वाभ्युपगमोऽयम उक्तसाम्प्रदायिकमतावष्टम्भेन । वस्तुतस्तु पवन लेयनितिरित्यये खयं वक्ष्यते । न सेयदोषो न लेयनिवन्धन- पासित्यादिदोषः ॥ ११-१३॥ पथ पातकहेतुसुवर्णापहारेऽपि स्तेनस्य भाग इति विशेषवचनाभावात् द्रष्यान्तरस्ते यविषयो भागविधिर्वर्ण्यते एवं तर्हि सुवर्णादिस्तेयनिषेध एव किमिति असाधारणपर कोयमावष्यगोचरो न व्यवस्थाप्यते तथापि किं विनिगमना प्रमाणमिति चेत् उचते परद्रव्यहरणं स्तेयमिति परशब्दात् पामौयत्वव्यवच्छेदेनैव परकीयत्वस्यावगमात् साधारणा- साधारपयोबासाधारणस्यैव शौघ्रप्रतीतेः । यथेष्टिपूर्वकमेवादः पौर्णमासं हविरिति पम्नीषोमीयपुरोडाशस्यैवोत्कर्षः नोपां- ण्याजोयाबस पन्नीषोमौयानम्नौषोमौयस्य साधारण- खात् ॥१४॥ पतएव खोकेऽपि नैवंविधविषये कचिनिनिगमनादिक हमत। १५॥

·[परि त्रयोदशाध्यायः। नन्वेवं पातित्य प्रति परिमित सुवर्णापहारस्य हेतुतायां साधारण सुवर्षापहार- भेदनिमेशे गौरवं तहरं तदपातुः पासित्यमेवेष्ट विभागविधिस्तु सदतिरिक्त- साधारपट्रव्यापहारविषय इत्याशते अथेति । विशेषवचनेति । तमहावे तु तरचनेनैव पातित्यकारणतायां साधारणतदपहारभेदनिवेश: स्वादिति भावः । प्रतिबन्धिना समाधत्त एवं तति । किमितीति । न व्यवस्थापन इत्यन्वयः तथाच विभागविधेव्यान्तरस्तेयविषयतया सकोच: किं वा सुवर्णस्तयनिषेधविधे: परमात्रीयसुणस्ते यविषयत या सङ्कोच इत्यत्र विनिगमनाविरह रति भावः। किं विनिगमनेति विनिगमनाप्रमाणाभावे इयोरेव सोचे साधारणसवर्षापार- पतितोऽपि विभागाप्राप्तिः विभागविधद्रव्यानरस्त यविषयत्वेन सखीचौचित्यात् पसकोचे तु नाशपतितस्य विभागप्राप्तया पतितस्य विभागनिषेधविधिविरोध: म्यादिति भावः । साधारणापहवे न यत्वसव एव इयोः सङ्गीचे विनिगमना. विरह: पस्यात यत्वं तु व विनिगमनाविरह: इयोरेवासकोचादित्यभिप्रायेण स्तयनिष्पत्तिरवाव न भवतीति समाधत उच्यत इति । स्तं यमित्य नन्तरं शास्त्र. मिति तदन्तर्गतादिति च पद इयं पूरणीयं तथा च यत् परट्रव्यहरणं तत् यमिति शास्त्र तदन्तर्गतात् परशब्दात् परशब्दमभिव्याहसद्रव्य शब्दादित्यर्थः । आत्मीयत्वति । आत्मम्वत्वत्यर्थः । व्यवदनेति तो या विशेषण । तथाचात्मी- या व्यवचिवस्य परकीयत्वस्य परस्वत्वविशिष्ट स्यावगमादित्यर्थः। एतस्यावगमे हेतुमाह साधारोति । माधारणं तदितरसम्बन्धि । पसाधारणं तन्मात्रसम्बन्धि, तयोर्मध्ये तत्सम्बन्धिबोधक शब्दात् तन्मात्र सम्बन्धिन एव प्रथमोपस्थितियतोऽत इत्यर्थः । अव दृष्टान्तमा यथटौति पौर्णमासी कर्तव्या पगोषोमौययागसम्बन्धि हविः दिविधं पुरीडाशरूपम् पाज्यरूपश्च पूर्व मसाधारणम् अग्नीषोमीयमावत्वात् उत्तरञ्च साधारणम् गोषीमीयतदयीपांशयागसम्बन्धित्वात् तवेष्टिविशेषे इष्टि- पुर्व कर्मवादः , पौर्णमामं हविरित्यनेन पौर्णमासइविध इच्य तरकालकर्तव्यत्वरूप- मुत्कर्षविधानं स चायमुत्कर्षः पुरोडाशव पसाधारणत्वेन पौर्णमासपदात् शोधीपस्थिते: न बान्यस्य साधारणत्वात् तदिहापौत्यर्थ: तथाच परमावस्वत्वा- अयद्रव्यापहारस्यैव स्तयत्वं न शास्त्रबोधितत्वात् नासाधारणापहार स्यनिपत्ति गिति भावः । पतएव स्तयानिष्यतेरेव । एवंविधविषये साधारणापावे। इस मामुदायिकस्वत्ववादिमतमाश्रित्य समापितं स्वमते तु स्वत्वस्य पदधिकत्वात् एतावता प्रयासेनाप्यव स्लेयनिष्पत्तिारैव परमावस्वत्वषद्रव्यस्सापडतसमुदाय- मध्य सत्त्वादिति बोध्यम् ॥ १४॥ १५ ॥ अतो यद् बालकवचनं, यथा मुहापचारे माषप्रतिनिधी ·२२८ दायभागः। [ परि० मुहानां माषाणाध यज्ञसम्बन्धे अयजिया वै माषा इति माषा निषिताः, तथा प्रामीयानामौयहरणेऽपि अनात्मौयापहारो निषिः। तहालकवचनमेव पूर्वव्याहतस्य स्तेयपदार्थस्यैवा- भावात् माषगतमुहावयवोपादानेऽपि माषाणां यजसम्बन्धी नास्तीति न शक्यते वक्तं माषामिश्रितानामेव यनसम्बन्ध प्रतीतः ॥१६॥ इत्यन्योन्यापहतविभागः ॥ १७ ॥ इत्यर्थः। " पत्र बासमतं दूषयितुमुपन्ध स्यति मत इति । वक्ष्यमाण हतीरित्य थे । यति । मुद्गापचार मुद्गाभावे माषप्रतिनिधी सादृश्य वचनेन माषप्रतिनिधी प्राप्ते मुदगानां माषाणाच यज्ञसम्बन्में मुख्य कल्पानुकल्पभावन यज्ञसम्बन्धप्रसको पजिया वै माषा इत्यनेन यथा भाषा निषिडाः तथा आत्मीयानात्मीयापहार. ऽपि पात्मीयच तदनात्मीयम् अन्यदी यति साधारणमित्यर्थः तदपहारऽपि अमात्मीयापहारनिषेधबोधको विधि: परखं नाददातत्य वरूपः निषिद्धी निषेध क तथाचायं पर्यवसितोऽर्थः । मौदगर्भवतीति श्रुतिः तस्याशाव घातादिविधिपालोचनेन अवयवपर्यन्त पर्यवसान मुदगाव यवैश्वभवतीत्य वाथ मुदगावयवाश्च हिविधा मुदगमावारम्भकाः सदगमाषोभयारम्भकाश्च हिंविधाना यशसम्बन्धीऽवगतः तव व सदगाभावे माषस्य प्रतिनिधित्वन यज्ञसम्बन्ध प्रसकी पजिया बै माषा इत्यनेन माषावयवा माषमावारम्भका: पसाधारणा अवयवा', माषमुदगीभयारम्भकाश साधारणा अवयवा पपि यथा निषिद्धा: माषावयव त्व पुरस्कारचैव सामान्यतो निषेधात् तथा परख नाददौ तेति परस्वत्वपुरस्कारयों व निषेधात् परमावीयस्य स्वपरसाधारणस्य चापहारी निषिद्ध इति पस्य च सामु दायिकखत्ववादितया न द्रव्यस्य खपरसाधारण्यानुपपत्तिरिति बोध्यम् । दूषयति तहबालेति । पूर्वव्याहतस्य पूर्वोक्त प्रबन्धन प्रतिपादितस्य स्तेयपदार्थस्य स्तेयलचस्य परमाचीयद्रव्यापहारत्वरूपस्याभावात् साधारणापहवेऽभावात् तथाच यस्यै व निषेधविषयतया साधारणापरवीन निषित इति भावः। दृष्टान्तासिद्धिमाह सापगतेति माषाणां माषमावारकावयवानों वक्तुं न शक्यते। कुतस्तत्रा, भाषामिवितामामेति भाषमावारबवावयवामिश्रितानामवेत्यर्थः । यससम्बन्ध- प्रतीतेः पावसम्बन्धप्रसी: तपाच पचिया बै भाषा इति वाक्येन माषमावा- बावरा एप निविता: ममापसदमोमवारपवावयवा इति तथा सद ·चतुर्दशाध्यायः । २२८ गीपादने पितेषामपरिहाय्य त्वात विधिविमापते:, पाना माषगत मुदगावववो- पादाने माषमावारम्भकावववानामप्यपरिहर्सयोन उपादानस्यावश्वकत्वात् तेषामपि यसमम्बन्धः म्याटित्यती माषगत मुद्गावयवानां नोपादानमित्येवेति क धान्तावकाधः ॥ १६ ॥ १०।' चतुर्दश: अध्यायः । अथ वृत्तविभागसन्देहनिर्णयः। तब नारदः । विभागधर्ममन्दे हे दायादानां विनिर्णयः । जातिभिर्भागलेख्येन पृथकार्यप्रवर्तनात् ॥ १। (नारट १३३५) दर्थम् । ज्ञातीनां कौतनं तेषु मत्सु नान्यसाक्षिग्रहण मित्येत- अतएव याज्ञवल्करः । विभागनिहवे ज्ञातिबन्धुसाक्ष्यभिलेखितैः । विभागभावना या ग्राहक्षेत्रश्च यौतकैः ॥ २ ॥ याज्ञवल्का ११५०) प्रथमं ज्ञातयः सपिण्डाः साक्षिणः। तदभावे बन्धुपदोप- नीताः सम्बन्धिनः । तदभावे उदासौना अपि साचिनः । तुल्यवद्धावे साक्षिपदेनैवोपात्तत्वात् जातिबन्धुपदानर्थकता. पत्तेः ॥३॥ अतएव शरः। गोवभागविभागेऽर्थे सन्देहे समुपस्थिते । गोवजेवापरिजात कुलं साचिवमर्हति । गोपजातिभिरित्व: तैरतात कुलं बन्धुः साधित्व- ·दायभागः। मईति न पुनरसम्बन्धी, तेनाप्यपरिजा ते पन्यः साक्षी- त्वर्थः ॥ ४॥ प्रतएव मुख्यभूता जातय एव नारदेन निर्दिष्टाः । ज्ञाट- भिरिति पाठोऽनाकरः ॥ ५ ॥ . प्रकरणान्तरमाइ पथेति । हत्त: प्राग्जाती विभाग: तस्य सन्दह वय विभक्का न वेति भागिनां सन्देह वक्ष्यमाण प्रकारेण निर्णय उच्यत इत्यर्थः । विभागधर्मेति विभागरूपी यो धर्म: तत्पन्देह दायादानां ज्ञातिभिरित्यादि- हेभिनिर्णय इत्यर्थः। भागलेख्य न विभागपत्रणेत्यर्थः। भोगलेख्य नेति पार्ट ममाहारइन्दः तेन प्रत्येक वस्तुषु प्रत्ये कमसाधारणभोगेन लेग्यं न वा इत्यर्थः । पथक स्वातन्वाण परस्परानुमति नरपेक्ष्यण यागादि कार्य प्रवर्तनादित्यर्थः । एवं ज्ञातिसत्त्वेन्यसाक्षिग्रहण स्य निषिद्धत्वादेव । विभागभावना विभागनिष्पत्तिः । यौतकैः पृथगभूतैः युमित्रोऽमिश्रर्ण इति धात्वनुसारात् । ननु ज्ञातिवान्धवा- दीनां इन्दनिर्देशात् तुल्यवदेव साक्षित्व स्यात् तत् कथं प्रथमं ज्ञातय इत्यादि. व्याख्यानमत पाए तुल्य वहाव इति । पनर्थकतापत्तरिति । साक्ष्यभिलेखिते- रिति । सामान्याभिधानेनैवीकार्थसिद्धेरिति क्रमेणैव तेषां साक्षित्वार्थ ज्ञात्या. दौनां पृथगुपादानमिति भावः । गोवति गोत्रस्य भागी धनं तस्य विभाग. कपथै सन्देह इत्यर्थः । न पुनरसम्बन्धी कुल साचिणि । सतीत्यादिः । नारदेनेति । ज्ञातिभिर्भागलेख्य नेत्यादिना नारदेन निर्दिष्टा इत्यर्थः । ज्ञातृभिः रितिभावचने गोवरित्य वित्यादिः ॥ १-५ ॥ तथा लिखितेन वा निर्णयः लिखितन्तु साक्षियो बल- वदेवेत्युतम् ॥ ६॥ तथा पथकार्यप्रवर्तनादपि निर्णयः। यथोक्त नारदेन । दानग्रहणपखवग्रहक्षेत्रपरिग्रहाः । विमलानां पृथक् प्रेयाः पाकधर्मागमव्ययाः ॥ सावित्वं प्रातिभाव्यक्ष दानं ग्रहणमेव च । विभवाचातरः कुर्यु विभक्ताः परस्परम् ॥ वामेताः क्रिया लोके प्रवर्तन्ते नरिक्थतः ।

·चतुर्दशाध्यायः । विभक्तानवगच्छेयुलेख्यमप्यन्तरेण तान् ॥ ७ ॥ (नारद १३२३८-३६-४०) तथा वृहस्पतिः। साहसं स्थावरं न्यास: प्राविभागच रिक्थिनाम् । अनुमानेन विजेयं न स्यातां पत्रसाक्षिणी। बलानुबन्धव्याघातहोटं साहसभावकम् । वस्य भोगः स्थावरस्य विभागस्य पृथग्धनम् ॥ पृथगायव्ययधना: कुसौदञ्च परस्परम् । वणिक्पथञ्च ये कुर्यविभक्तास्ते न संशयः ॥ ८ ॥ . नारदवचने भागले ग्व्येनेत्य स्वार्थ माइ तथा लिखितेन वेति। बलवदिति । माक्षिभ्यो लिखितं गुर्विति वचनादिति धाप । पृथकायति । पृथगपादानादि- काय प्रवर्तनादित्य थः। परिग्रहा: परिवाग दासादयः, प्रतियहार्यत्वे यां- त्यनेन पौनरुत्यापत्तेः । पृथक नया: प्रत्य के स्वातन्त्राविषयाः जयाः । पाक- धर्मों वैश्वदेवादि कर्म । पागमो धनागमोपायः क्रयादिः। व्ययो धन- नियोग. । प्रतिभाव्य लग्नकत्वत् । स्वरिक्थतः स्वस्खरिक्थतः । लेख्ये ति इतरप्रमाणसामान्योपलक्षणम् । साहसं बलात् समक्ष क्रियमाणं पारुष्यादि । तथाच नारदः । सहसा क्रियते कर्म यत्किविहलदर्पितः। तत्साहसमिति मात महाबलमिहोच्यते ॥ मनुष्यमारणं स्वयं परदाराभिमर्ष पम् । पारुष्य- मुमय वह साहसं पञ्चधा स्मृतम् ॥ इति । स्थावरं स्थावरगततदीयत्वम् । यातामिति । पवसाविषीरभावे साइसादयोऽनुमानादिना निया इत्यर्थः । माइसादौनामनुमाने क्रमेण लिङ्गान्याह बलानुबन्धेत्यादि बलानुबन्धोबबवत्त्व- नयुक्त चेष्टाविशेषः । व्याघात: ताड़नचिह्नम्। सोढ़ो लोत, तत् सर्व साहसस्य भावकं ज्ञापकमित्यर्थः । स्थावर तदीयत्वलिङ्गान्याइ खस्येति । स्वस्य खखामिक- स्थावरस्य पृथक भीग इत्यर्थः । विभागलिङ्गान्या पृथग्धनमिति । पृथगाय- ययधनाः पृथग्धनायव्ययाः । कुसौदम् ऋषादानं परस्परमित्यर्थः ॥६- ॥ न एको भ्राता ददाति प्रपरख ग्रहाति ग्रहादिकम् पाय- व्ययस्थितिश्च पृथक् पृथक् एकेन ऋणादिषु क्रियमाणेषु ·२३२ दायभागः। अपरब साक्षी प्रतिभूर्वा क्रियते परस्परं वा ऋणादिकव्यव. हारः एको यत्किञ्चिद्व्यम् अन्यत: क्रौत्वा वाणिज्यार्थ भ्रातरि विक्रौणौत एवमादिका एकैकापि क्रिया परस्पर विभक्तानामेव सम्भवति तया विभागानुमानं धीमद्भिरनु- सम्धेयमिति ॥८॥ न च येषामेताः क्रिया इत्येतच्छब्देन बह्वीनामुपादानात् मिलितानामेव गमकत्वं वाच्य न्यायमूलत्वात् वचनानाम् एकैकवापि च तारतम्याविशेषाविशेषात् ॥ १० ॥ न स्यातां पत्रसाक्षिणावित्यनेन पत्रसाक्षिणीरभाव अनु. मानमनुसरणीयमित्युक्तम् ॥ ११ ॥ हानयाधायुक्तवचनानि ब्याकरोति एकी भातेत्यादि । इदं दानग्रहण वस्य विवरणम्। रचेवेवस्य विवरणं ग्रहादिकमिति, पायति धनति शेषः । एकैनेति। दं साचित्वप्रातिभाव्यमित्य स्य विवरयाम् । कसीद मिति वियोति परस्परं वति । वणिक पथ त्यस्यार्थमा एक इति । विभक्का- नामेति । एतेमोक्रक्रियाम विभागस्य व्याप्तिर्दर्शिता । न्यायमूलत्वादिति । আযী মিলা লালা নিসালিরুখলালা । বৰূজাৰীনি । तारतम्याविशेषो मानिः तस्याः प्रत्य कक्रियाखेवाविशेषात सत्त्वादित्यर्थः ! तथाच प्रत्येकस्यैव च्याप्यत्वात् प्रत्ये कस्यैव गमकत्वं न तु मिलितानाम् । नामपि तथैवामिप्रायः अन्यथा धूमासीकादीनामपि मिलितानां किमिति बयादिनमकता माजीकुरुषे इति भावः । वृहस्पतिवचने न स्थानामित्या. देरमाड न स्यातामिति ॥६-११॥ वचना- पञ्चदशः अध्यायः । नाचार्यगौरवपराहतदायभाग- तत्त्वप्रबोधजनरचनमव शक्यम् ।

·पञ्चदशाध्यायः। २३३ किन्तु प्रमाणपरतन्वधियां मुनीनां संवादमात्रकृतये कृतिनः प्रयत्नः ॥ १ ॥ बहुविधपूर्वनिबन्ध-व्याख्यासञ्जातसंशयस्यैतत् । जीमूतवाहनकृतं प्रकरणमपनुत्तये ध्येयम् ॥ २॥ पारिभद्रकुलोद्भूतः श्रीमान् जीमूतवाहनः । दायभागं चकारमं विदुषां संशयच्छिदे ॥ ३ ॥ इति पारिभद्रीय महामहोपाध्याय श्रीजीमूतवाहनक्कतौ धर्मरने दायभागः समाप्मः। नाचायेति । पाचार्याणां श्रौकरमियादीनां गौरवेण पादरण पराहतो दूरीभूती दायभागतत्त्वस्य प्रबोधी यथार्थ ज्ञानं येषा तादृशमनानां रखनमनु- रञ्जनम् पवानेन ग्रन्थेन न शक्यम् । तईि प्रायशी विफलोऽव प्रयब इत्यत पार किन्विति । प्रमाणं वेदादि तत्परतन्वा तदधीना धोयेषां तेषां मुनीनां मन्वादीनां संवादः परस्परवचनाविरोधः तन्मात्रकृतये तन्मात्रार्थ कृतिनो मम प्रयत्न इत्यर्थः सर्वेषामेव मुनीनां वेदार्थनिबन्धृत्वेन वेदानां परस्परविरोधा भावात् तनहचनेऽपि विरोधी नास्त्येव पापाततः प्रतीयमानहिरोधी न्याय- सचिवानुमानेन तेषां तात्पयार्थविशेषमवचार्य परिहती यदि तदा पनेनैवास्माकं प्रयत्नसार्थक्ये पविवेचकानुरचनस्य पकिश्चित्करत्वमिति भावः। मनीषा संवादति पाठे प्रमापदार्थना बुनिसंवाद करणाय : खयं पालीचनया यनिर्मातम् पमाभिरपि नदेवीपनिबद्धमित्येतत् दर्शनार्थमेव प्रयव इत्यर्थः । सेतू भवाधे गर्दकीतू कृत्वा हदबने परदेवताची । धीमदुरई खलु दायभागे श्रीकपवित्रो विकृति वितेने । टिप्पनी विशदायें निगूढार्थप्रकाशिनी। धौरामीदकरी नाबा हामभागप्रबोधनी । इति श्रीपतर्वापारमहाचार्यकता दायभागप्रमोधनी समामा ।