The Asiatic Society, Kolkata
Jaipurvaibham
Front matter
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
छन्दोमयगुञ्ज 'मञ्जुकवितानिकुञ्ज चारुचित्रयुतं जयपुरवैभवम् - इदम् बुधेन, जयपुरभूमिपतिपरम्परापूज्यमान- श्रीकृष्णाभिधानकविकलानिधिवंशजेन । देवय॒वटङ्कधरतैलङ्गान्वयाभिजातकाव्यकलाख्यात मञ्जुनाथपरनामकेन, साहित्याचार्य- भट्टश्रीमन्मथुरानाथकविशास्त्रिणा कृतं प्रकाशितं च जयपुरात्त न ।। १ ।। सन् १६४४ यपुरनगरे मुद्रितम् 'मनोरञ्जन'प्रभृतिपु।
es
954: 4
2432 3
INTRODUCTION Raj Guru Pt. Gopinath Dravid M. A. LL. B. Sahityacharya, Jaipur, It may be deemed a rare and special privilege and good luck of mine to have an opportunity of writing an introduction to this masterpiece of Bhatt Shree Mathuranathji, who is a famous worker in the field of modern Sanskrit poetry. A cursory glance at the index will bring home to the reader's mind what a vast range of events, personalities and places have been traversed by the author in this work. Many descriptive verses about several ancient Sanskrit poets, are found in "garfa sa FITETUR" but the list, given therein, is žot exhaustive. Of course, some poets, dealt within the abovementioned work, have not found favour with our poot. But they are of minor importance. Besides this, the above-mentioned work is more compilation. It is something like an omnibus, where in hundreds of authors and subjects have been accomodated. But the work, that is being introduced (R) to the public, is the product of one brain, amply endowed with a rare kind of originality. Thu nomenclature of the work may lead the reader hereof, to expect a mere description of this city and the local royal family. One is most likely to be surprised to find the names of so many ancient poets, dealt with herein. Au average student of Sanskrit literature is found to be totally ignorant of large number of Sanskrit poets. I mean the ancient poets and their works. It is very commondable on the part of the author of this work to havo paid a deserving tribute to those ancient poets that have enriched the Sanskrit literature with their immortal songs and thereby to have rescued them to a little extent from utter oblivion. .. Sanskrit pandits, poets and even students till & decade-ago were habituated to look down any 4 vernacular poets. But our present: author is free from this unreasonable prejudice. All the ancient Hindi poets have received a generous treatment at his hands. This generosity may partly be attributed to the fact of the author's himaself being a Hindi poet. The worth-seeing and noted places of any importance, not only of the city, but of the whole (2) state, are described with an mathematical accuracy and wherever possible, their ancient history also is traced. Not a single important event of the past and the present regimes, is left untouched. The local fairs of the wbole year are herein described elaborately, The chapter under the heading "pinta alfa's is nothing if not a contemporary history. All tho leading citizens and the members of the teachingstaff of the local Sanskrit College have individually received the attention of the author, for which they must be thankful to him. The tributary chiefs, instead of being included among the citizens, ought to have been separately dealt with. It is but natural that learned scholars should not have been neglected in such an exbaustive work. The last two chapters are devoted to linguistic and metrical jugglery. In short, this work is a harmonious combination of history, poetry, topography and biography. The author has complete command over the Sanskrit language and it has attained an extraordinary flexibility in his hands. As in his previous work namely 'Parent arteris bere also the author presents his poetry in the tow (8) garb of Hindi metres. Generally the eyes and eats of the Sanskritists are accustomed to Sanskrit metres.. There can be never two opinions about the fact, that Sanskrit poetry appears most charming only when olad in its own metres. It is only in that form that it captivates the heart of the reader. No doubt, the present author has deviated from the path, strictly laid down by the ancient poetic rules. But the value of the present work cannot be minimised on that account. Whatever the work bas lost by this deviat- 'ion, it has amply gained in other ways. Something may be said in defence of the metrical deviation by the poet. "nita-rifer" by poet Jai Deva may also be said to be a deviation, as upto his time no Sanskrit poetry appeared in that form, in. which he has presented to the contemporary reader. His deviation also might have been criticized by his contemporary poets but in spite of this deviation, it is the work that has made Jaya Deva's name: immortal in Sanskrit literature. Who knows our present poet also may earn immortality for his name through this deviation from the beaten track so far as the metres are concerned. By using these metres, kino doubt, the poet has enlarged metrically the field of Sanskrit poetry: Hindi poets bave adopted (ix). Sanskrit metres long ago. There is no reason why Sanskrit poets should not adopt Hindi metres. From this point of view our poet is completely justified in using Hindi metres for Sanskrit poetry. Now the age has come when Sanskrit and Hindi should not be kept at least metrically in water-light compartments. In every respect it is a work of novel kind. We are too near to appreciate and to estimate it at: its real value. That work is left to the posterity. It throws a good deal of light on the social, politiqal, economical and religious conditions of this city during the latter-half of the nineteenth century and the first half of the twentieth century. I hope, it will prove to be a valuable addition to the stock of the existing Sanskrit poetic literature. Jaipur. GOPINATH D/ 10. 2. 44, DRAVID. .
Mahakma Khas Jaipur State Jaipur, 23rd March 1931 My dear Pandit Mathuranathji Shastri. I thank you very much for your kindly sending me a copy of the Mangeer Kavita Nikunja Vol I, II, Sahitya Vaib havam. Uudoubtedly you have rendered in valuable service to the Sanskrit Literature by presenting this wonderful work to the public which I think to be quite unique. I have read the book with greatest pleasure and interest and the delight. I have felt there in can not be adequately expressed in words here. Your command over the Sanskrit language and its Sahitya is indeed very great and wonderful. I think I should also say that after reading your wonderful book literary men will think twice before calling Sanskrit a dead language. I hope you wiil not keep the readers of this second Volume waiting long for the publication of its first Volume. Yours Sincerely. Sd : Gopinath ro) Dr. Pran Nath Benares Hindu University D. Sc. (London) BENARES P. H. D. (Vienna) 20. Dec. 1946. Sabityacharya Pandita Bhatta Sri Mathura Natb Shastria is a reputed Sanskrit Scholar. He has written several excellent books in the Sanskrit language. I had the pleasure of reading two of his books ontitled Kavita Kunja and Jaya pura Vaibhava in the formor the learned Scholar has proved bis wonderful command of the Sanskrit language by introducing Hindi, Urdu and Persian metres in Sanskrit Poetry. The task was de difficult one, but he has done it admirably and successfully. He has displayed the same command of language in his book on the Jayapura Vaibhava which is more or less iniscelleneous collection. The. Major portion of this work is devoted to Jaipur and its outstanding personalities. I have been delighted to read both of the works of the learned Scholar and congratulate him for the great feats of intellectual scholarship. He has done a great service to the Sanskrit language by enlarging its scope in the matters of style, language and metre. PRAN NATH Professor of Ancient Middle History and Antiquities, Benares Hindu University, BENARES.
किमाफ प्रास्ताविकम्
[ महामहोपाध्यायपं० श्रीगिरिधरशर्मचतुर्वेदमहाभागः, जयपुरम् ]
[ कवि-काव्यशब्दौ]
गरीयान् खलु संस्कृतवाङ्मये कवेः काव्यस्य च महिमा । शब्दा-
विमौ कुतःप्रभृति कस्मिन् कस्मिन्नर्थे प्रवृत्ताविति विषयेऽस्मिन्नाधुनिकी-
मन्वेषणप्रक्रियामनुसृत्याप्रवर्तामहे चेत्, जगद्वाङ्मये सर्वप्राथम्येन पाश्चा-
त्यैरप्युररीकृतायामृग्वेदसंहितायामेव बहुशः शब्दाविमौ शृण्मः । तथैव
यजुरादिसंहिताम्वपि । तत्र कियन्तिचिनिदर्शनानि-
त्वमग्ने प्रथमो अङ्गिरा ऋषिदेवो देवानामभवः शिवः सखा ।
तव व्रते कवयो विधनापमोऽजायन्त मरुतो भ्राजदृष्टयः॥
[ऋ० म०१ सू० ३१]
त्वमग्ने प्रथमो अङ्गिरस्तमः कविर्देवानां परिभूयसि व्रतम् ।
[ऋ० १।३१।२]
आयः पुरं नामिणीमदीदेदत्यः कविन भन्यो नोर्श।
[ऋ० १ १ १४६ । ३]
विश्वो रूपाणि प्रतिमुश्चते कविः
प्रास्तावीद्रं द्विपदे चतुष्पदे । [ऋ०४।२४ । २]
इत्यादिपु प्रचुरेषु मन्त्रेषु अग्निवाय्वादित्यादिदेवविशेषणतया कवि-
शब्दः श्रूयते । 'क्रान्तदर्शनः' 'मेधावी' इत्येवंपरतयैव च तत्रतत्र भाष्यकारैः
श्रीमाधवाचार्यादिभिर्व्याख्यायते। अतीतानागतविप्रकृष्टविषयं युगपज् ज्ञानं
यस्य स क्रान्तदर्शन इति वेदभाष्यकृदुम्बट आह ।
( १ ) 'यो अध्वराय परिणीयते कविः' [ऋ०।२।७) अग्निहोता कविक्रतुः [ऋ० १।१।५] इत्यादिषु क्वचित्कचित्तु 'क्रान्तः-व्याप्तः' 'क्रान्तकर्मा' इत्येवंपरतरा भाष्यकृता व्याख्यातः। विश्वेभ्यो हि त्वा भुवनेभ्यस्परि त्वष्टा जनत्साम्रः साम्रः कविः [ऋ० २ । २३ । १७ ] इति ब्रह्मणस्पतिदेवताके मन्त्रे 'साम्नः कविरुचारयिता' इत्येवं व्याख्यातः श्रीसायणाचार्य:। धीरासो हि ष्ठा कवयो विपश्चितस्तान्व एना ब्रह्मणा वेदयामसि । [ ऋ० ४ । ३६ । ७] इत्यत्र ये मानुषेषु कर्मविशेषाननुष्ठाय देवत्वमाप्तास्त ऋभवः कवि- शब्देन विशेष्यन्ते । अत्रापि 'मेधाविनः 'क्रान्तदर्शनाः' इत्येवं व्याचक्षते व्याख्याकृतः। कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूर्याथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः । [यजुः अ० ४.] इति याजुषे मन्त्रे तु साक्षादीश्वर विशेषणतयैव कविशब्दो भाष्यक- द्भिर्व्याख्यातः । अत्रापि 'क्रान्तदर्शनः' 'सर्वद्रष्टा' 'मेधावी' इत्यर्थ एव व्याख्याकृतामभीष्टः। उव्वटादयस्तु उपासक मनुष्यविशेषणतयैवात्र कवि- शब्दं नयन्ति-इत्यास्तां तावत् । 'तत्त इन्द्रियं प्रथमं परारधारयन्त कवयः पुरेदम् ।' [ऋ० १।१०३।१]
( १० )
'धीरासः पदं कवयो नन्ति नानाहदा रक्षमाणा अजुर्यम् ।'
[ ऋ० १११४६।४ ]
'प्रजः पुरो नीयते. नाभिरस्यानुपश्चात् कवयो यन्ति रेभाः।'
ऋ० १११६३।१२]
वत्से बकऽधिसप्ततन्तून वितन्विरे कवय श्रोतवा उ ।
[ ० १११६४५ ]
इत्यादिषु तु बहुलेषु मन्त्रेषु मनुष्या एव कविशब्देनाख्यायन्ते ।
'स्तोतारः' 'ऋत्विजः' 'विद्वांसः 'मेधाविनः' इत्येव च तत्र तत्र भाष्यकृतां
व्याख्या।
'अचिकित्वांश्चिकितुषश्चिदत्र कवीन् पृच्छामि विद्यन्ते न विद्वान
वियस्तस्तम्भ षडिमा रजांस्यजस्य रूपे किमपि स्विदेकम् ।'
[ ऋ० ११६४।६ ]
कतरा पूर्वा कतरा परायोः कथा जाते कवयः को विवेद ।
[ऋ०२१८५१]
करीयः पुत्रः स इमा चिकेत । [ ऋ०१।१६४।१६ ]
कीयमानः क इह प्रवोचत् । [ ऋ०१।१६४।१८ ]
इत्यादिषु तु पण्डितम्मन्याः कविशब्देन कटाक्ष्यन्ते।
अथ सोमस्तुतिपरे मन्त्रे-
ब्रह्मा देवाना पदवीः कवीनामृषिविप्राणां महिषो मृगाणाम्
[ ऋ०६६६ ]
इत्यत्र 'कवीनां क्रान्तप्रज्ञानाम् पदवी: स्खलन्ति पदानि साधुत्वेन
यो योजयति स पदवी:-राजा' तद्वत्सोम इति माधवव्याख्यामनुसृत्य.
( ११ ) कविशब्देन विद्वत्सामान्यममिधाय पदयोजकास्तद्राजत्वेन तेषु मुख्यत्वेना- भिहिता इति प्रतीयते। निरुक्तपरिशिष्टे तु (१४ अ० १३ ख०) 'एष हि पदं वेत्ति कवीनाम्-कवीयमानानामादित्यरश्मीनाम, इत्याधिदैवतम् । अयमपि पदं वेत्ति कवीनाम कवीयमानानामिन्द्रियाणाम, इत्यध्यात्मम्' इत्येवं वैज्ञानिक- परत्वेन व्याख्यातोयं मन्त्रः । तत्र कविशब्दस्य सूर्यरश्मयो वा इन्द्रियाणि वा वाच्योर्थ इति अन्यदपि तत्र तत्रानुसंधेयम् । काव्यशब्दोपि द्वेधा अयते मन्त्रेषु पुंलिङ्गश्च नपुंसकलिङ्गश्च । तत्र पुंल्लिङ्गः प्रायेण उशनसो वाचको व्याख्याकृतामिष्टः- [ ऋ० ११८३१५, १।१२।१२,८।२३।१७ ) 'काव्ययोराजानेषु ऋत्वा दक्षस्य दुरोणे । रिशादसा सधस्थ आ।' [ यजु २३।७२] इत्यादिषु तु कचिन्मित्रावरुणादिदेवतान्तरपरतयापि श्रूयते । काव्ययोः कविहितयोरिति तत्र भाष्यकृतां महीधगदीनां व्याख्या । वत्सो वा मधुमद्वचो शंसीत् काव्यः कविः । [ऋ०८.८११] इत्यत्र च 'काव्यः विद्वत्पुत्रः' 'कविः-मेधावी' इति श्रीमाधवाचार्यस्य व्याख्या । सर्वत्र कतिसंबन्धी कषिपुत्रो वा पुंसि काव्यशब्दस्याओं दृष्टः, उशनसि शब्दस्यास्य प्रवृत्तिरपि भृगोः कवित्वमभिप्रेत्य तत्पुत्रत्वादेवेति प्रतीयते। नपुंसकलिङ्गम्तु काव्यशब्द:- 'अस्मा इत्काव्यं वच उक्थमिन्द्राय शंस्यम् । [ऋ०५।३९।५] - ( १२ ). म काव्यमुशनेव ब्रुवाणो । [ ऋ०६९७७ ] इत्यादिषु कविकृतिभूतस्तोत्रादिवाचकतया श्रुत:- 'श्रात्मा यज्ञस्य रंधा सुष्वाणः पवते सुतः प्रत्नं निपाति काव्यम्' [ ऋ०९।६।८ ] 'विधुदद्वाणं समने बहूनां युवानं सन्तं पतितो जगार । देवस्य पश्य काव्यं महित्वाचो ममार स ह्यः समान ।' [ १०५५।५ ] इत्यादिषु तु सामर्थ्यवाचकतया व्याख्यातो भाष्यकृद्भिः। यज्ञस्य प्रात्मभूतः सुतः सोमः यजमानेभ्यः कामान् प्रेरयन् वेगेन “पवते, आत्मनः कवित्वं च निपाति रक्षति । इति प्रथमस्य व्याख्या। तथा च सोमगतं सामर्थ्यमेव काव्यशब्देनोक्तम् । देवस्य कालात्मकम्येन्द्रस्य महत्त्वेमोपेतं काव्यं सामर्थ्य पश्यत जनाः, यो जरसा प्राप्तोऽद्य ममार, स ह्यः परे धुः समान सम्यक चेष्टते पुनर्जन्मान्तरे प्रादुर्भवतीति-द्वितीयस्य व्याख्या। तत्र स्फुट एव विचित्रसामर्थ्यबोधकः काव्यशब्दः । यजुः- संहितायां च- 'काव्य छन्दः' [ यजुः १५।४ ] 'पुत्रमिव पितरावश्विनो भेन्द्रावथुः काव्यहँसनाभिः' [यजु १०।३४] इत्यादिषु 'त्रयी विद्या काव्यं छन्दः' इति शतपथब्राह्मणमनुसृत्य "कवेः परमात्मन इदं काव्यं वेदत्रयीरूपं छन्दः' इति महीधरो व्याख्यौ प्रथमे, तथैवोव्वटोऽपि । द्वितीयेऽपि 'काव्यैः मन्त्रैः हंसनाभिः कर्मभिश्च' इत्येव भाष्यकृतां व्याख्या । ब्राह्मणेष्वपि शब्दाविमौ.बहुधा श्रुतौ । तत्रापि-
( १३ )
'असो वा शादित्यः कविः' [ शतपथे ६,७,२,४ ]
इत्यादी बहुत्र देववाचकः कषिशब्दः,
'ये व ते न ऋषयः पूर्व प्रेतास्ते व कवयः [ ऐतरेये ६।२० ]
इत्यादौ पितृवाचकः ।
ये वै विद्वांसस्ते कवयः [ शत०७,१,४.४ ]
'सीरं च युञ्जन्ति युगानि च वितन्वते' इति मन्त्रगतेन कविशब्देन
सीरयोजनप्रकारं सम्यग् जानानास्तदभिज्ञा विवक्षिता इत्यर्थः" इति
भाष्यमनुसृत्य कृतिकुशलविद्वद्बोधकः ।
'ये वा अनूचानास्ते कवयः' [ ऐतरे०२,२,३८ ]
'एते व कवयो यहषयः' [ शत०१।४।४ ]
'शुश्रु वांसो वै कवयः' [ तैत्ति०३।२।२३ ]
'तव प्रणीती तव शूर शर्मनाविवासन्ति कवयः सयज्ञाः'
[ शत० ४।३।३।१३ ]
इत्यादिषु च क्रान्तदर्शनमेधाविविद्वद्वाचकः । काव्यशब्दश्व 'काव्यं
बन्दः [शत०८।५।२।४] इत्यादौ 'वेदत्रयीरूपं छन्दः' इति महीधरादि-
व्याख्यामनुसृत्व कविकृतिबोधक इति मन्त्रवदेव व्यवहृतिद्रष्टव्या।
पुराणेष्वपि च-'तेने ब्रह्म हृदा य आदिकत्रये' (श्रीभागवतम्)
इत्यादिषु ब्रह्मणो वाचकम् ।
'कस्माद्जन्ति कवयो धनदुर्मदान्धान्' ( श्रीभाग० )
'किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः' ( भगवद्गीता )
--
.
। १४ ) . इत्यादिषु मेधावि-विद्वद्वाचकं च कविशन्दं कविकृतिवाचकं च काव्यशब्द बहुत्र पश्याम एवेति किं बहुना विस्तरेण । अथ कोष-व्याकरणरीत्यापि शब्दयोरनयोर्विवेचनमावश्यकम् । तत्र निघण्टुपदाभिधेये वैदिके कोषे 'कविः' इति मेधाविनामसु पठितः शब्दः (अ. ३) गत्यर्थकेषु धातुष्वपि च तत्र 'कवते' इति दृश्यते (अ०२) तद्भाष्यकृद्भगवान् यास्कश्च निरुक्त 'कविः क्रान्तदर्शनो भवति, कवते' (अ० १२ ख. १३) इति काव्यशब्दं व्याचल्यौ । प्रथमव्याख्यायां 'क्रमवि'शब्दात्कविशब्दनिष्पत्तिरिति यास्कस्याशय उन्नीयते । अनयैव शैल्या तेन रूढशब्दानां व्युत्पादनं कृतम्। 'क्रान्तं व्याप्तं दर्शनं ज्ञानं यस्येति व्युत्पत्तिलभ्योऽर्थो निघण्टुप्रोक्तं मेधाविवाचकत्वं न विप्रवदते इति तु स्पष्टमेव । व्याख्याकृद्देवराजयज्वा तु क्रमधातोरेव वर्णविकारेण कविशब्दं निष्पादयति, तथैव तत्प्राक्तनः स्कन्दस्वाम्यपि । तन्मते ज्ञानरूपो. ऽर्थोध्याहारलभ्य इत्यास्तां नाम । कवते इति द्वितीयेपि पक्षे 'गत्यर्थाः ज्ञानार्थाः' इति चिरप्रवृत्तामभियुक्तोक्तिमाश्रित्य निघण्टूक्ता मेधाविवाचकता समर्थनीयतामापतत्येव । 'कवते' इति 'कव' धातुरयं दन्त्यौष्ठयान्तो निर्दिष्ट इति केचित् । 'कु' गतिशोषणयोः' इति उकारान्त एव शपा निर्दिष्ट इति तु देवराजयज्वा । भगवतः पाणिनेर्धातुपाठे तु दन्त्यौष्ठयान्तः कवचातुर्न दश्यते । तत एव- 'विद्वान् विपश्चिहोषज्ञः सन् सुधीः कोविदो बुधः । धीरों मनीषी ज्ञः प्राज्ञः संख्यावान् पण्डिता.कविः॥ [अमर० २ का ब्रह्मवर्गः] ( १५ ) इति पण्डितनामसु पठितं कविशब्दं 'कु शब्दे' 'कुङ् शन्दे' इति पाणिनीयाभ्यां धातुभ्यामेव व्युत्पादयन्ति व्याख्यासुधाकृदादयः । मुकुटा- दयः केचित्तु 'कवृवर्णे' इनि धातोः कविशब्दं व्युदपीपदन्, तन्मते कवृ- धातुर्दन्त्यौष्ठ्यान्तः स्यात्, बत्रयोरभेदो वा तैर्विवक्षितः स्यादित्यन्यदेतत् । निघण्टुरीत्या ज्ञानार्थकधातुना कृते व्युत्पादने अमरोक्ता विद्वद्वाचकता सिध्यति । शब्दार्थकाभ्यां धातुभ्यां व्युत्पादने तु शब्दयोजकत्वमपि कवि- शब्दार्थे क्रोडीकृतं भवतीति विशेषो विवेचकैरनुलक्षणीयः । मुकुटादिरीत्या 'कवृवणे' धातोश्च यदि कविशब्दो व्युत्पाद्यत तदा 'वर्णचित्रणपरः' इति व्युत्पत्तिलभ्योर्थो लक्षणादिना समन्वीयताम, धातूनामनेकार्थतां वा काम- धेनुमाश्रित्य सर्व समाधीयतामिति विद्वांस एव प्रमाणम् । कोषेषु मेदिनीकारस्तु- 'कविर्वाल्मीकिकाव्ययोः। सूरौ कान्यकरे पुंसि स्यात् खलीने तु योषिति' इति कविशब्दार्थान् संजप्राह । तदिथं कविशब्दोऽनेकार्थव मन्तव्यः, अनुगतं वा प्रवृत्तिनिमित्तं किञ्चिदाश्रित्य प्रवृत्तः क्रमेण बहुत्र प्रवृत्तोभूदिति गवेषणायां सर्व पूर्वोक्त- मालोच्येदं नः प्रतीयते-यत्तत्तत्कार्यकरणपाटवापरपर्याय नैपुण्यमेव ज्ञानातिशयजन्यमादावस्य शब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तमासीत् । सर्वत्राव्याहता गतिरनेन नैपुण्येन भवतीति गत्यर्थकेनैव धातुना व्युत्पादनमस्याभिमतं पूर्वाचार्याणां निघण्टुकृत्प्रभृतीनाम् । उदाहृतपूर्वेषु मन्त्रेषु अग्निवाय्वादि- त्यादिविशेषणतया प्रयुक्तः कविशब्दो नैपुण्यादतिरिक्तऽर्थे न सामञ्जस्ये- नोपपादयितुं शक्यः केनापि । विशेषत:- काव्योऽत्र उशना।
( १६ ) विश्वारूपाणि पतिमुञ्चते कविः प्रास्तावीद भद्रं द्विपदे चतुष्पदे । इत्यादिषु नैपुण्यरूप एवार्थः स्फुटतरं प्रतीयत एव । नैपुण्यवान् निपुणः कवि-शब्देन-तस्य तत्तत्कार्यकौशलापरपर्यायं नैपुण्यमेव च कवि. कर्म काव्यशब्देनाभिहितं मन्त्रेषु यत्र तत्र । कविगतं सामर्थ्यांपरपर्याय नैपुण्यम्, तेन नैपुण्येन संपाधमाना कविकृतिः, तादृशकृतिजन्यारते ते अर्थाः शब्दा वा कविकर्मतया भवन्ति काव्यशब्दाभिधेया:-'देवस्य पश्य काव्यं महित्वाद्यो ममार स ह्यः समान' । इत्यादिषूदाहृतेषु कौशलम्, नैपुण्यम, सामथ्यं वा विहाय नान्योऽर्थः सामञ्जस्येनोपपाद्यते । तदेतन्नैपुणं मेधातिशयजन्यमेव लोके दृश्यत इति मेधाविनामसु कविशब्दपाठस्तादृशं भाष्यकृतां तत्र तत्र व्याख्यानं च न मनागपि अर्थान्तरतामास्कन्दति । तथैव क्रान्तकर्मतापि तत्र तत्र माधवाद्युक्ता नार्थान्तरमेतस्मान्नैपुणात् । इमानेव धर्मानिमित्तीकृत्य सर्वनैपुण्यैकभाजने सर्वत्राभिव्याप्तकर्मणि सर्वज्ञान- कनिधाने भगवति जगदीश्वरे तद्विभूतिभूतेष्वग्निवाय्वादित्यादिषु जगद्- व्यापारपरिचालकेषु विशिष्टकौशलवत्तया ख्याते भृगूशनःप्रभृतिव्यक्ति- विशेषे विशिष्टकृतिषु मेधाविषु मनुष्येषु च तुल्यमेव शब्दोयं व्यवहृतस्तत्र तत्र । यस्य तु पिता विशिष्टप्रज्ञो विशिष्टकर्मा पा, स काव्यशब्देनापि व्यवहृत इति न्यदर्शयं प्राक, एकत्रैव कवि-काव्यशब्दावपि न्यदर्शयमिति मन्ये नात्र संशीतिरवशिष्येत । शब्दोऽर्थश्चेत्युभयमपि प्रपञ्चान्तर्भूतं जगदीश्वरकृतिरिति चिरन्तना भारतीयविचाराः।
शब्दजातमशेषं तु धत्ते शर्वस्य वल्लभा अर्थजातमशेष तु धत्ते मुग्धेन्दुशेखरः ।। हे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् शाब्दे ब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति इत्याद्याः शतशोऽभियुक्तोक्तयः शाब्दस्य प्रपञ्चस्य पृथङ महिए- तिशयं ख्यापयन्ति । किमन्यत्-प्रथमः शाब्द एव सर्गः, शाब्दात्प्रपञ्चाद- नन्तरमार्थ इति सिद्धान्तोयं भारतीयानां दार्शनिकमूर्द्धन्यानाम् । शतपथा- दिषु ब्राह्मणश्रुतिषु शतशो 'वाच एव लोकान्' 'त्रय्या विद्यायाः सृष्टिः श्राव्यते । 'वाग्वा इदं सर्वम्' इति घण्टाघोषं घोषयति भगवती श्रुतिः । 'वेदशन्देभ्य एवादौ पृथक् संस्थाश्च निर्ममे (मनुः) 'अनादिनिधनं ब्रह्म, शब्दतत्त्वं निरञ्जनम् । विवर्ततेऽर्थभावेन प्रक्रिया जगतो यतः ॥' ( हरिः) इत्यादि च पदे पदे प्राहुरभियुक्ताः । श्रास्तामेषोऽप्रासङ्गिको दार्श- निककथाविस्तरः, इदमेवास्माकमत्र प्रतिपिपादयिषितम्-यदर्थयोजनानैपुण्यं शब्दयोजनानैपुण्यं चेत्युभयमपि निदर्शितेषु मन्त्रेषु कविकाव्यशब्दाभ्यां तत्र तत्र विवक्षितमासीत् । विशिष्टकृतिमत्सु विशिष्टप्रज्ञेषु च तुल्यमयं कविशब्दः प्रायुज्यत, परं कालक्रमेण विशिष्टकृतिषु तद्वयवहारो विरलतां गतो विलुप्तो वा, विशिष्टप्रज्ञषु तु प्रवृत्तः इति पुराणादिषु विशिष्टप्रज्ञविद्वदो- धकमेव कविशब्दं पश्यामः । ततोऽप्यनन्तरं तु विद्वत्सामान्येऽपि प्रवृत्तिनिरुद्धा, विद्वद्विशेषेष्वेव तु शब्दयोजनानिपुणेषु प्रवृत्तः प्रवाहः । अर्थयोजनानैपुण्यात्प्रत्यावृत्तः ( १८ ) - प्रवाहः शब्दयोजनानैपुण्य एव प्रसृत इति नैपुण्यविशेष एव संकोचमाप कविशब्दः । नेदमाश्चर्यस्थानम् । दृश्यते हि बहूनां शब्दानां विशेषबोधकानां सामान्यार्थवाचकतापरिणतिः। यथा अनुकूल, प्रतिकूल, कुशल, तेल, लावण्यादिशब्दानाम् । बहूनां सामान्यबोधकानां विशेष एवं निरूढिः । यथा-योग, तपः, संस्थित, शव, लिङ्गादिशब्दानाम । तथैव पूर्व सामान्ये प्रवृत्तः कवि शब्दः क्रमेण विशेषपरतामाससाद । इदानीं तु विशेषादति- विशेषपरत्वे । परिणतिक्रमात्सेयं शब्दस्यास्य दुर्दशाऽवलोक्यते यजग- नियन्तरि जगदीश्वरे प्रधानेषु दैवतेषु प्रतिभामेधाकोषेषु महर्पिषु चासी- द्याय प्रवृत्तिः सोयमद्योदरदरीपरिपूरणाय तत्तत्सामन्तस्तुत्येकपरेषु च टुशतकुशलेष्वेव व्यवतिष्ठते । राजपुत्रप्रान्ते हि चारणभाटेति प्रसिद्धानां जातीनां पुरुषा एवं कतिचिदक्षरयोजकाः प्राक्तनयोजनापाठका वा 'कविजी' 'कवजौ' इति संयोध्यन्ते । त एव च शब्देनानेन बुध्यन्त इत्या- स्तामरुन्तुदं वृत्तम् । कवेः कृतिरेवोच्यते काव्यमिति कविशब्दस्य यथा यथा विशेष- परता, तथा तथैव काव्यशब्दस्यापि, इति नेदं विशेषवक्तव्यमपेक्षते । ईश्वरदेवतादिसामर्थ्य बोधकः, ईश्वररचितशब्दार्यमयप्रपञ्चयोधकः, वेद- मन्त्रबोधकः, रामायणादिबोधकःश्चायमपि शब्दः क्रमेण तथा दुर्दशामा- पद्यत यथा-'काव्यालापांश्च वर्जयेत्' इति निषेधविषयताप्यस्य शिरसि पतिता । 'काव्यमिदम्' इति वाक्यम्याभिप्राय एवेदानीमयमेव प्रकटी- भवति यत् सत्याद्रमपेतं कस्यचिद्विषयग्य व्यक्तिविशेषस्य वा प्रशंसामा- त्रमिदमिति । भवतु यद् भूतम् । न विवेचकास्तत्र प्रभवः । अस्माभिन्तु शब्दशक्तः क्रम एवालोच्यः।
( १६ ) काव्यलक्षणानि यतः प्रभृत्यलंकारशास्त्रस्य साहित्यापरपर्यायस्य प्राकट्यम्, प्रचार उन्नतिर्वा, तत एव कालादपरोपि विशेषोऽत्र शब्दार्थे संनिविष्टः, क्रमेण दाढयं गतश्च यन्न केवलं योजिताः शब्दा एव काव्यम्, अपि तु यच्छ्रवणा- दनुसंधानाद्वा सभ्यसमाजस्य हृदि काचिच्चमत्कृतिरुदेति, तच्चमत्कृति- जनकतापरपर्यायसौन्दर्यपूर्ण वर्णनं काव्यमिति । विषयोयं साहित्याचार्य- श्रीपुरुषोत्तमशर्मचतुर्वेदैः स्वीयहिन्दौरसगङ्गाधरप्रथमखण्डभूमिकायां विस्त- रेण विवेचित इति जिज्ञासुभिस्तत्रैवालोच्यः । यद्यपि शब्दालंकारा अर्था- लंकाराश्च वेदमन्त्रेषु, स्मृतिषु, पुराणेषु च सर्वनैव बाहुल्येनोपलभ्यन्ते, लक्षणादिनिरूपणमपि च तेषामग्निपुराणादिषु दृश्यते, तथापि क्रमबद्धत- निरूपणेन शास्त्रत्वप्रतिष्ठापनमस्याऽक्तिनम् । यथा यथा च शास्यास्या- न्युन्नतिरभूत्, तथैव काव्यशब्दार्थबोधके तल्लक्षणेऽपि विविधैः प्रकारैः सौन्दर्यस्य निवेश आधिक्यमाप । वक्रोक्तिजीवितकारस्य मतमनुसृत्य यदि ब्रूमः - तर्हि सरलतया कस्याप्यर्थस्य प्रतिपादनं न काव्यम् । अपितु चक्रो- क्त्या घूर्णनेन कविकुलक्षुण्णपद्धत्या तत्तदर्थाभिधानमेव सौन्दर्यप्रयोजकम, तदेव च काव्यमिति । नेदमिदानीं कथयितुमावश्यकम्यदियं पद्धतिरेव सहृदयेतरैरुपहस्यमाना काव्यशब्दार्थ मिथ्यात्वमपि प्रावेशयत् । काव्य- शब्दार्थ च वेदादिभ्यः समकोचयत् । इदं त्वत्र स्मरणीयं वर्तते यद् विलुप्तप्रायाप्यर्थवाचकता काव्य- शब्दस्यालंकारिकैरेतैः पुनरुज्जीविता। पूर्व किल कृतौ ज्ञाने वैशिष्टयभाजो निपुणाः कविशब्दवाच्या अभूवन् । तदीयं कर्म चार्थः शब्दश्वेत्युभयमपि १-'घुमाव देकर' इतिभाषायाम् ।
( २० ) काव्यतया गण्यते स्मेति प्राक् प्रत्यपीपदम् । यदीन्द्रवाय्वमिसूर्याद्याः कवयः तर्हि तेषां कर्मभूता इमे जागताः पदार्थाः कुतो न काव्यानि स्युः । क्रमेण तु ज्ञाने वैशिष्टयम्, शब्दविषया कृतिश्चेत्येव कविकाव्यशब्दयोर्गुणप्रधान- भावेन वाच्यतयाऽवशिष्टे इति निरूपितं विस्तरेण । तेन शब्दमात्रस्यैव काव्यपदन्यवहार्यताऽवशिष्यते स्म । परमालंकारिकैरेक द्वौ वा विहाय सर्वरेव काव्यलक्षणेऽर्थस्यापि निवेशं कृत्वार्थस्यापि काव्यपदवाच्यता पुन- रुज्जीविता। यद्यपि - 'अपार काव्यसंसारे कविरेव प्रजापतिः। यथास्सै रोचते विश्व तथीव परिवर्तते ॥' इति चिरन्तनाभियुक्तोक्तिदिशा कविप्रतिभाप्रकल्पिता एवार्थाः काव्यतयाभिमता आलंकारिकाणाम् इनि सत्यम्। अन्ये हि प्राकृता अर्थाः तद्विलक्षणाचा य एव कविप्रतिभागकल्पिताः। प्रसिद्धाद्धिमालयाद्विलक्षण एव कालिदासस्य हिमालयः, यत्र दीप्तिमन्त्यौषधानि विद्याधरकामिनीना- मतैलपूराः सुरतदीपा भवन्ति । अन्य एव च कालिदासस्य समुद्रो यत्र फेना नक्राणां कर्णचामरतां भजन्ति । अन्य एव कवीनां चन्द्रो यो निशा- कामिन्याः कर्णपूरायते, गगनसरसि वा राजहंसायते । प्रसिद्धा हिमालय- समुद्रचन्द्राद्याः कचित्कदाचित्कस्यचिदुद्वेजका अपि स्युः परं कालिदासादीनां . हिमालयाद्यास्तु सर्वदेवाहादजनका इत्यादि निरूपितमालंकारिकैरेव विस्पष्टतया । तथापि 'न ह्यनाधारा कल्पना विजृम्भते' इति मनोविज्ञाननि- यममाश्रित्य कविप्रतिभाप्रसूतहिमालयादीनामाधारभूतान्तु प्रसिद्धा हिमा लयाद्या एवेति तेषामपि परम्परया काव्यशब्दस्पर्शः कथंचित्प्रसजत एव ।
( २१ ) सोयं प्राक्तनानामालंकारिकाणामर्थस्य काव्यवाच्यतानुप्रवेशप्रवाहः साहित्यदर्पणकृता श्रीविश्वनाथकृतिना पुननिरुद्धः । स हि वाक्यं रसात्मक काव्य' मिति वदन् शब्दस्यैव काव्यत्वं व्यवातिष्ठिपत् । चित्रमिदम्- यच्छन्दमात्रस्यैव काव्यत्वमुपगच्छतापि तेन दृश्यं श्रव्यं चेत्युभयविधं काव्यं स्वीकृतम् । शब्दस्य दृश्यता कथं भवेदिति स एव महामतिः प्रष्टव्यः स्यात् । युज्यतां वा अष्टादशभाषावारविलासिनीभुजङ्गस्य तस्य चक्षुः- श्रवस्त्वाच्छब्दस्यापि चाक्षुषतया दृश्यता, परं यदर्थे लक्षणं रचितं तेषां साधारणानां मनुष्याणां तु नैतान्येत । न चार्थद्वारकं शब्दानां दृश्यत्वमिति शक्यं समाधातुम्, श्रव्य- काव्येष्वतिप्रसक्तः । 'अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगा- धिराजः' इत्यादीनां श्रव्यकाव्यानामर्थाः किमु दृश्या न भवन्ति १ तस्माद्यत्र कविप्रतिभासंनिवेशितास्ते तेऽर्था अभिनीताः प्रत्यक्षतामापद्यन्ते तदेव दृश्यं 'काव्यं मन्तव्यमिति अर्थानां काव्यवाच्यतानुप्रवेशमन्तरेण नैतद्यु- ज्येत वक्तुम् । तथैवात्र लक्षणे रसात्मकतायाः काव्यत्वप्रयोजकतायां तेन महाभागेनात्यर्थमाग्रहः कृतः । अग्रे तु काव्यप्रकाशादीननुकुर्वता वस्त्वलं- कारादिप्राधान्याप्राधान्यादिकृता ध्वनिगुणीभूतध्यगचादिभेदास्तथैव निक- पिता इत्यपि वैचित्र्यम् । काव्ये प्रधानं वस्तु, अलंकारो वा. आत्मा तु तत्र रस एवेति करतावदनुन्मत्त एतदभ्युपगच्छतु ? 'दुर्दैववशादास्यमनुभवद्रा- जकलत्रमिव कचिद्रसोपि परायत्ततामापद्यते' इत्यादिसमाधानानि तत्र तत्र दृश्यन्ते, परं तथात्वे आत्मत्वमपि .रसस्य कथं प्रत्यभिज्ञायेत ? न हि राजकलत्रं तदात्वे स्वोचितकर्मप्रयोजकं भवति । यद्यात्मा, न परं प्रति गुणीभूतः । यदि तु गुणीभूतस्तहिं नात्मेति उभयतःपाशेयं रज्जुः । एव- ( २२ ) मेवातरमणीया बहवो विचारा दर्पणे प्रतिभासन्ते। उपयुक्तमेव च दर्पणस्य भ्रान्तिप्रयोजकत्वमित्यास्लामप्रकृतचर्चा । अशेषशेमुषीसम्पन्नेन पण्डितराजेत्यन्वर्थोपाधिधारिणा श्रीजग- नाथ त्रिशूलिनापि शब्दमात्रस्य काव्यत्वस्वीकारे विश्वनाथ एवानुकृत इति तु परमाश्चर्यम् । नास्त्यर्थेषु काव्यशब्दव्यवहार इत्येव पण्डितराजस्य प्रधानतमा युक्तिः । मन्ये कालदोषाच्छौता व्यवहाराः (येऽस्माभिः पूर्वमुप- दर्शिताः ) न तस्य दृष्टिपथमनुप्राप्ताः । 'दृश्यं काव्यम्' इति स्फुटोपि व्यवहारस्तेन गौण इत्युपेक्षितः । लोके दृश्यमाना नदीपर्वताद्याः काव्य- शब्देन नाभिलप्यन्त इदानीमिति सत्यम्, परं कविप्रतिभाप्रकल्पिता- नामर्थानां काव्यत्वे को विवाद इति करिमुर्द्धन्येनापि तेन नोलोचितं हन्त ! या तु काव्यप्रकाशं दूषयता तेन काव्यं श्रुतमर्थो न ज्ञातः' इति व्यवहारा- नुपपत्तिरुद्भाविता, सा स्वपक्षेऽपि समाने ति व्यस्मरत्पण्डितेन्द्रः । रमणी- यार्थप्रतिपादकः शब्दः काव्यम्' तन्मते । तथा च 'रमणीयार्थप्रतिपादकः शब्दः श्रुतः, अर्थस्तु न ज्ञातः' इति फलति । अपि समुचितोयं व्यवहारः ? शब्दस्यार्थो न बुध्यते, तदीयमर्थप्रतिपादकत्वम् तस्मिन्नर्थ रामणीयकं च बुध्यते-इत्यहो वैदग्ध्यम् !! ततश्च कार्येन काव्यपदार्थमविदुषामिमे गौणा व्यवहारा इति न तदनुसरणेन कस्यनित् काव्यलक्षणं दूपयितु- मुचितम् । यदपि च ‘एको न द्वौ' इत्यादिवत् काव्यत्वस्य व्यासज्यवृत्तित्वे 'श्लोकवाक्यं न काव्यम्' इत्यप्यापद्यतेति नव्यनैयायिकपद्धतिमनुसरता तेनोदृङ्कितम्, तदपि काव्यपदस्य खण्डशः शक्तिमुपगच्छता 'कचिदर्थवि- शिष्टः शब्दः काव्यम् कचिच्च शब्दविशिष्टोऽर्थः काव्यमिति' श्रीमम्मटाचार्य- णैव स्वान्थेऽनेकधा समाहितम् ।
2 ( २३ ) अहो प्रसक्तानुप्रसक्त्या बहु दूरं धाविताः स्मः। अर्थस्य काव्यत्व- मालङ्कारिककालेऽपि व्यवहारपथमागतं पुनर्विलुप्तं चेत्येव प्रकृतवक्तव्य- मम्माकम । इदानीं तु वागवैदग्ध्यप्रधाना: शब्दविशेषा एव काव्यपदव्य- वहार्या इति निष्कर्षः। इदं तु पुनरपि निदर्शयिनुमावश्यकम्-यदेवंसौन्दर्यस्य वागवैदग्ध्य- प्राधान्यस्य रसात्मकताया अपि वा काव्यशरीगनुप्रवेशेपि वेदादीनां काव्यत्वं पुनरप्यप्रतिहतमेव । सर्वेषां लक्ष लानां वेदादिषु सम्यक् समन्वि- तत्वान् अभ्रातेव घुस एति प्रतीची गारुगिव सनये धनानाम् । जायेव पन्य उशती सुवासा उषा हस्रव निरिणीते अप्सः ।। ( ऋ० १११२४१७ क्षत्राय त्वं श्रवसे न्वं महीया इष्टये त्वमर्थमिव स्वमित्यै । विसहशा जीविताभिप्रचक्ष उपा अजीगभुवनानि विश्वा ।। ( द्यावापृथिव्यौ) ( ऋ०११.६६) उर्वी सद्मनी बृहती ऋतेन हुवे देवानामवसा जनित्री । दधाते ये अमृतं सुप्रतीक द्यावा रक्षनं पृथिवी नो अभ्वात् ॥ ( ऋ० ११६५७) चत्वारि शृङ्गा त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्ष सप्त हस्तोसो अस्य । त्रिधा बद्धा वृषभो रोरवीति महो देवो मयाँ श्राविवेश ।। उत त्वः पश्यन्न ददर्श वाचमुत त्वः पश्यन्न भृणोत्येनाम् । उतो त्वस्मै तन्वं विसस्र जायेव पत्य उशती सुवासाः ॥
( २४ ) इत्यादिषु परासहस्रेषु मन्त्रेषु केन वा सहृदयेन नानुभूयते वाग्वै- दग्ध्यप्राधान्यम् न केवलं विनोदावहा एवार्थाः अपि तु गृढविज्ञानगर्भिता अध्वर्था मन्त्रेषु वाग्वैदग्ध्येन रोचकतां नीयन्ते- 'कृष्णं निधानं हरयः सुपर्णा अपो वसाना दिवमुत्पतन्ति । त श्राववृत्रन सदनादृतस्यादिद् धृतेन पृथिवी व्युद्यते ॥[] शुभप्रायापि वृष्टिविद्याऽत्र कियद्रोवकत्वं प्रापिता। पश्चारे चक्रे परिवर्तमाने तस्मिन्नातस्थुर्भुवनानि विश्वा । तस्य नाक्षतप्यते भूरिभारः सनादेव न शीयते सनाभिः ।। [ ऋ० १११६४।१३ ] अतितीरसः संवत्सरविज्ञानविषयोऽत्र फियत्सारस्यमापादित इति सहृदया एकात्र प्रमाणम। द्वा सुपर्णा सयुजा सताया समानं वृक्षं परिषस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति ।। सर्वस्मात्परं जोवेश्वरविज्ञानमपि कया पद्धत्या सरसतां नीतम् । एकः सुपर्णः स समुद्रमाविवेश स इदं विस्वं भुवनं विचष्टे । तं पाकेन मनसा पश्य मन्तितस्तं माता रेडि स उ रेढि मातरम् ॥ इत्यादिषु च वैज्ञानिकंमन्यानामप्यद्याप्यगम्यं वाक्माणविज्ञानं नर्म- भाषयेवोपनिबद्धम् । वेदेषु प्रभुसंमित उपदेशः, पुराणादिषु सुहृत्संमितः, काव्येषु च कान्तासंमित इति विभजन्ति आलंकारिकमूर्द्धन्याः । परं यदि सम्यगालोच्येत, उपदेशप्रकियापि वेदेष्वतिसरसा प्रतीयते।
( २५ ) अक्षर्मा दीव्यः कृषिमित्कृषस्व विचे रमस्व बहु मन्यमानः । तत्र गाव: कितव तत्र जायास्तन्मे विचष्टे सविता यायः ॥ किमितः परापि क्वचिजागर्ति सुहृत्संमितोपदेशप्रक्रिया ? सहृदयं सामनस्यविद्वेषं कृणोमि वः। अन्यो अन्यममिहर्यत वत्सं जातमिवान्या ।। [अथ. ३३०११] यस्तिष्ठति चरति यश्च वश्चति यो निलायं चरति यः प्रतङ्कम् । द्वौ मंतिषधं यन्मन्त्रयेते राजा तद्वेद वरुणस्तृतीयः ।। [अथ० ४।१६.२] इत्यादौ वियन्महत्वाम्पदमुपदेशपद्धतिरित्यालोचयन्तु सुधियः । अथान्यदपि दृश्यताम्-नुधितायान्नमवश्यं दातव्यम्, न त्वन्यापेक्षयोदा- सितव्यमितीममभिनायं सूकमिदं प्रकटति । तत्र कीशी तावदालंका- रिकी भाषा समुपयुज्यते । अद्यत्वे यधुपयुक्ता स्यात् छायावादपदमेवास्यै भाषाय प्रदीयेत ! न वा उ.देवा क्षुधमिद् वयं ददुरुताशितमुपगच्छन्ति मृत्यवः । उतो रयिः पृणतो नो पदस्यत्युतापृणत् मर्डितारं न विन्दते ।। [ऋ० १०१११७ ] भिक्षुः प्रथमं व्यतिरेकमुखेनानदानं प्रशंसति-देवाः वै देवाः खलु सर्वेषां क्षुधंन ददुःन प्रायच्छन्, किन्नुवधमित् वधमेव दत्तवन्तः। एतादृशीं वधरूपां क्षुधम्, अन्नदानेन यः शमयति स दाता खलु उ इति पूरणः । यः अदत्या भुङ्क्ते,तम् श्राशितं गुजानं पुरुषमपि मृत्यवः मरणानि उपगच्छन्ति समीपे यान्ति । क्षुधार्तानां भोक्तृणां च मरणं समानं किं दानेन धननाशरू . ( २६ ) पेण. पत आह उतो उतशब्दमन्वप्यर्थे, पृणतः प्रयच्छतः पुरुषस्य रयि धनं नो पदस्यति न उपक्षीयते । दानप्रसंगेनादातारं दूषयति-अपृणन् अप्रय- च्छन् पुरुषस्तु. मर्डितारम्-आत्मनः सुखयितारं न विन्दते-न कुत्रापि लभते । इह बन्धनः अदानेन न सुखथन्ति, देग अपि हविःप्रदानाभावात् इति सायणभाष्यम। न स सखा यो न ददाति सख्ये स चाभुवे सचमानाय पि त्वः अपास्मात्पेयान तदोको अस्ति पृणन्तमन्यमरणं चिदिच्छेत् ।।४॥ व्यतिरेकेण निन्दामाह-स पुरुषः सखा न भवति, यः पुरुषः सचाभुवे सर्वदा सहभवनशीलाय सचमानाय सेवमानाय उपसर्जनीभूताय मख्ये सखिजनाय पित्वः-पितूनन्नानि न ददाति, ग प्रयच्छति स सुहन्न भवतीत्यर्थः । अस्माददातुः सख्युः सः अपप्रेयान अपगच्छेत्, यद्येनं परि- त्यज्य गच्छेत्, तर्हि तदोक: निवासः नास्ति न भवति, सदनं हि बन्धुभिः परिंगतम् । स गतः पुरुषः पृणन्तमन्नादिकं प्रयच्छन्त अन्यमरणं चित् अयं स्वामिनमेव इच्छेत् कामयेत । इति भाष्यम् । पृणीयादिनाधमानाय तव्यान् द्राघ यांसमनुपश्येत पन्थाम् ।। ओ हि वर्तन्ते रथयेव चक्रान्यमन्यमुपनिष्ठन्त रायः ॥५॥ धनवन्तं पुरुषं दाने प्रेरयति -नव्यान् तबीयान धनरतिशयात् प्रवृद्धः पुरुषः नाधमानाय याचमानायातिथये पृणीयादित धनानि दद्या- देव । यदि दद्यात् द्राधीयांसं दीर्घतम पन्थां पन्थानं सुकुममार्गमनुपश्येत अनुपश्येत्, व्यत्ययेनात्मनेपदम् । तत्र कारणमाह-रायो धनानि ओ हि मा उ आवर्तन्ते खलु, एकत्र न तिष्ठन्तीत्यर्थः। तत्र दृष्टान्तः-रथ्येव यथा स्थ्यानि रथसम्बन्धीनि चक्राणि उपर्यधोभावेनावर्तन्ते तद्वत् । आवृत्तिमेव ( २७ ) दर्शयति--अन्यमन्यं पुरुषं धनान्युपतिष्ठन्ते समवेतानि भवन्ति । तस्माद्ध- नानि देयानीति भावः । इति भाष्यम् । समौ चिद्धस्तौ न समं विविष्टः सं मातरा चिन्न समं दुहाते । यमयोश्चिन समा वीर्याणि ज्ञाती चिन्सन्तौ न समं पृणीतः ॥ अतिथिभ्यो धनमप्रयच्छन्नपि मम भ्राता दास्यति इति चेत्तत्र हेतु- माह-समौ चिद् हस्तौ समावपि समं समानं न विविष्टः कार्य न व्याप्नुतः । तथा संमातरा वत्सस्य मातरौ धेनू समे अपि समं समानं पयो न दुहाते । यमयोश्चित् सहजातयोः पुत्रयोरपि समा समानि वोर्याणि न सन्ति, तम्मात् ज्ञाती चित् एकस्मिन कुले सन्तौ जातावपि समं न पृणीतः न प्रयच्छतः । तस्माद्यस्य धनमस्ति स एव दद्यादित्यर्थ इति भाष्यम् । भाषाभंदाद्वयमत्र तथाविधमानन्दं न विन्दाम इत्यन्यदेतत् । उप- देशप्रक्रिया त्वित उत्कृष्टा न वाप्युपलभ्यते । तथैव- यदिन्द्राहन प्रथमजामहीना मान्मापिनाममिनाः प्रोतमायाः। प्रात्सूर्य जनयन द्यामुपासं ता दीत्वा शत्रु न फिला विवित्से ।। श्रयो द्वे व दुर्मद अहि जुलै महावीरं तुविवाधमनीषम् । ना तारीदस्य सभृतिं बधानां सं रुजानाः पिपिष इन्द्रशत्रुः ।। अपादहस्तो अपृतन्यदिन्द्र मास्य वज्रमधिलानौ जघान । वृष्णो वधिः प्रतिमानं बुभूषन् पुरुत्रा तो अशयद् व्यस्तः ॥ नदं न भिन्नममुया शैयानं मनो रुहाणा अतियन्न्यापः । याश्चिद्ध त्रो महिना पर्यतिष्ठत्तासामहिः पत्सुतः शीर्बभूव ।।
( २८ ) -- इत्यादिषु ( ऋ० १।३२ ) इन्द्रवृत्रयुद्धवर्णनशैली तत्र वीररसपरि- पोषश्च सहृदयानां मननाहौँ । एवं सौरेषु सूक्तेषु सूर्यवर्णनमाश्विनेष्यश्वि- वर्णनं पृथिवीवर्णनं च पार्थिवेषु दर्शनाहम् । न विस्तरभयादिहोदाह्रियते । सौपर्णकाख्यानप्रभृतिष्याख्यानेषु ब्राह्मणानामपि वर्णनशेलं नापेक्षाहीं । अथ रसात्मक वाक्यमेव काव्यं ब्रुवन्तोऽपि न मन्त्राणां काव्यत्वं वारयितु- मीशते- इन्द्र आसां नेता बृहस्पतिर्दक्षिणा यज्ञः पुर एतु सोमः । देवसेनानामभिमञ्जतीनां जयन्तीनां मरुतो यन्त्वग्रम् ॥ [ यजु० १७/४०] इन्द्रस्य वृष्णो वरुणस्य राज्ञ श्रादित्यानां मरुतां शर्ध उग्रम् । महामनसां भुवनच्यवानां घोषो देवानां जयतामुदस्थात् ।। (४१) उद्धर्षय , मघवन्नायुधान्युत्मस्वतां मामकानां मनामि उदृत्रहन वाजिनां वाजिनान्यद्रथानां जयतां यन्तु घाषाः ॥ (४२) रथे तिष्ठन्नति वाजिनः पुगे यत्र यत्र कामयते सुषारथिः । अभीषूनां महिमानं पनायत मनः पश्चादनुयच्छन्ति रस्मयः ।। [ यजु० २६१४३] सुषणं वस्ते मृगो अस्यादन्तो गोभिः सन्नद्धा पतति प्रसूता । यत्रा नरः संच विचद्रन्ति तत्रास्मभ्यामपनः शर्म यं सन् ॥ [२९।४८] उपश्वासय पृथिवीमुत या पुरुषा ते मनुतां विष्टितं जगत् । स दुन्दुभे सजूरिन्द्रेण देवेराहवीयो अपसे) शत्रून् ।। [ऋ० ४१३५/४] ( २६ ) ? इत्यादिषु किं नास्ति रसपरिपोषः १ तस्माद्रूत्यैव कामं वार्यतां वेदा- दिषु काव्यत्वम, नान्यः पन्थाः। भगवान् वाल्मीकिरेव जगत्यादिकविरिति प्रसिद्धिरपि वेदादीन् दृशस्तिरोधायैव सूपपादा भवेत्, वेदानां सर्वादि- भूततायाः सर्वैरेवोररीक्रियमाणत्वात् । 'अहो आम्नायादन्यत्र च्छन्द- सामवक्षारः' [ ३० रा. च.] इति ब्रुवाणेन महाकविना भवभूतिना लौकिक्यां भाषायां छन्दो वाल्मीक्युपज्ञमिति श्रादिकवित्वप्रसिद्धिः समा- हिता, परं नेदमपि क्षोदक्षमम ! मन्वादिस्मृतिषु छन्दसां भगवतो वाल्मीके: प्रागपि लौकिकभाषायां सुस्पष्टमधीयमानत्वात् । 'पुरा सूत्रनिबद्धान्येवासन धर्मशास्त्राणि, वर्तमान रूपं तु मन्वादि- स्मृतीनामक्तिनमेव' इत्याधुनिकैतिहासिकानामुक्तिरपि नास्मदुक्तामनुप- पत्तिं समाधातुमीशीत, वाल्मीकीये रामायण एव मनुनामा पद्योद्धरण- दर्शनात् । मनुस्मृतौ च तत्पद्योपलम्भात् । तथा हि वाल्मीकीये रामायणे किष्किन्धाकाण्डे अष्टादशे सर्गे बालिनं प्रति भगवतः श्रीरामरयोक्तौ- श्रूयते मनुना गीतौ श्लोको चारित्रवत्सलौ । गृहीतो धर्मकुशलैस्तथा तच्चरितं मया ॥३॥ राजभिधृतदण्डाश्च कृत्वा पापानि मानवाः । निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा ॥३१॥ शासनाद्वापि मोक्षाद्वा स्तेनः पापात प्रमुच्यते । राजा त्वशासन् पापस्य तदवाप्नोति किल्विषम् ॥ श्लोकाविमौ मनुस्मृतेरष्टमेऽध्याये (३१५,३१६) किञ्चित्पाठभेदेन दृश्येते । तस्मादुपलभ्यमानैव मनुस्मृतिरादिकाव्याद्वाल्मीकीयाद्रामायणा- -
--
( ३० )
प्राचीनेति विवशमुपगन्तव्यं स्यात्प्रमाणपरतन्त्रैः। अथ मनुस्मृतेवर्णना-
शैल्यपि न नाम काव्यत्वं न स्पृशति-
आसीदिदं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम् ।
अप्रतय॑मविज्ञयं प्रसुप्तमिव सर्वतः ॥[अ० ११५ ]
तदण्डमभवमं सहस्रांशुसमप्रभम्
तस्मिञ्जज्ञे स्वयं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः ॥ [ १६ ]
आपो नारा इति प्रोक्ता आशेव नरसूनवः ।
ता यदस्यायनं पूर्व तेन नारायणः स्मृतः ॥ [१।१०]
यथर्तलिङ्गान्यतवः स्वयमेव पर्य ये
स्वानि स्वान्यभिपद्यन्ते तथा कर्माणि देहिनः ॥ [१॥३० ]
यस्यास्येन सदाश्नन्ति हव्यानि त्रिदिवौकसः ।
कव्यानि चैव पितरः किं भूतमधिकं ततः ॥ [ १६५ ]
विद्ययेव समं कामं मर्तव्यं ब्रह्मवादिना ।
आपद्यपि हि घोरायां न त्वेनामिरिणे वपेत् ॥ [ २१११३ ]
विद्या ब्राह्मणमेत्याह शेवयिस्तेऽस्मि रक्ष माम् ।
असूयकाय मां मा दास्तथा स्यां वीर्यवत्तमा ॥ [२।११४ ]
यथा काष्ठमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः ।
यश्च विप्रोऽनधीयानस्त्रयस्ते नाम विभ्रति ॥ [ २।१५७ ]
जामयो यानि गेहानि शपन्त्यप्रतिपूजिताः।
तानि कृत्याहतानीव विनश्यन्ति समन्ततः॥ [१८]
( ३१ ) ऋतमुञ्छशिलं ज्ञयममृतं स्यादयाचितम् । मृतं तु याचितं भक्षं प्रमृतं कर्षणं स्मृतम् ॥ सत्यानृत तु वाणिज्यं तेन चैवापि जीव्यते । सेवा श्ववृत्तिराख्याता तस्मात्ता परिवर्जयेत् ।। [ ४५०६ ] यथा प्लवेनौपलेन निमजत्युदके तरन् । तथा निमजतोऽधस्तादज्ञौ दातृप्रतीच्छकौ ॥ [ ४११६४ ] नामुत्र हि सहायार्थ पिता माता च तिष्ठतः। न पुत्रदाग न ज्ञातिधर्मस्तिष्ठति केवलः ॥ [४१२३६ ] मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं क्षितौ । विमुखा वान्धवा यान्ति धर्मस्तमनुगच्छति ॥ [४।२४१ ] इत्यादिषु शतशः श्लोकेषु उक्तिवैचित्र्यापरपर्यायस्य सौन्दर्यस्य सहृदयतुष्टेश्च सुस्पष्टमनुभूयमानत्वात् । तस्मात् 'प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्ती' ति न्यायेन यत्र सौन्दर्यात्मक वर्णनमभिलक्ष्यैव प्रन्धकृतः प्रवृत्तिः, त एव ग्रन्थाः काव्यत्वेन प्रसिद्धिं गताः, तेपु चाद्यं वाल्मीकीयं रामायण- मिति भगवान् वाल्मीकिरादिकविराख्यायते । तदनन्तरं तु कालिदासाद्याः सहस्रशः कवयोऽध्या: पद्धतेः परिष्कारकाः प्रादुरभवन्निति विदन्त्येव विद्वांसः। सोयं काव्यप्रवाहः कालेन भारते तथाविधः प्रसृतः, येन शास्त्रान्त- राणि कलान्तराणि च स्वान्तर्निमजितानि नाद्याप्युन्मजन्ति । 'छान्दसाः श्लोकशत्रवः' इति वेदाध्ययनं दूरीकृतम्। 'व्याकरणतरुणतरणिं ये पश्यन्ति ते भवन्त्यन्धाः' इति व्याकरणबोधोऽधिक्षिप्तः, 'अविदितसुख- " तु ये वराकाः ( ३२ ) दुःखं निर्गुणं वस्तु किश्चिद् जडमतिरिह कश्चिन्मोक्ष इत्याचचक्षे' इति दार्शनिका गालीभिः सत्कृताः । सर्वथा काव्यमेवैक शास्त्रम्, कवय एव देशोद्धारका विद्वांसः, राजसभासु कवय एवोच्चैरुपविशन्ति स्म । कवीन्द्रा- णामेवाङ्गणभुवः 'कलभृङ्गासङ्गाकुलकग्मिदामोदमधुराः' अभूवन् । अन्ये विद्वांसः कवीनेवोपजीव्य निर्वहन्ति जीवनमिति महान्तं कालं भारतस्य वर्षस्य स्थितिरासीत् । या श्लोकं रचयितं न जानाति स नास्त्येवाक्षरमुखः इति राजाज्ञेवेशी सर्वस्मिन्नपि देशे प्रवृत्ता। सर्वथा 'कवित्व: बीजभूतसंस्कार' लेशशुन्याः, ते वरं 'कुर्वेऽइन्तु यथामति' 'शुद्धां गुण्यां करोम्यहम्' इत्याद्येव रचयन्तु, परमन्ततो मङ्गलं तु पद्येन कर्तव्यमेवेति न्यायालयस्येवायं प्रवृत्तः सार्वत्रिको नियमः । दर्शनम्, ज्यौतिषम, आयुर्वेदः, कोशः, व्याकरणमपि चेति सर्व पद्यबद्धमेवाहतमभूत् । पद्यैरल्पाक्षरैरेव बद्धवेव विषयाः पुरः स्थापयितुं शक्यन्ने इति सत्यम्, परं पद्यबद्धाः शास्त्रीया विषया दुरूहा अध्येतृणां क्लेशप्रदा भवन्तीत्यपि नाऽसत्यम् । इत एष प्रवाहाच्छास्त्राधिगमे, संस्कृताभ्यास एवातिकाठिन्यं प्रसृतमित्यास्तामप्र- कृता कथा । काव्यान्यपि तावन्ति निर्मितानि भारते, यत्प्रत्येक यन्त्रालयः, समितिभिः, संस्थाभिः, मासिकैः पत्रैश्च सहस्रशः काव्यानि प्रकाशितानि, प्रकाश्यन्ते च, परमद्यापि सहस्रश एव सन्ति प्रकाशनापेक्षीणि, नास्त्ये. बैषामन्तः । अहो भारतीयानां प्रतिभावैचित्र्यम् ! अहो प्रवाहप्रसरणम् । यः प्रवाहोऽत्र प्रमृतः, स एवमेवानन्तसागरायितः । सत्यमियं सर्वासां विद्यानां कलानां च प्ररोहायातिशयितोवरा भूमिः । अथ कालक्रमेण हासमुपेयुषि संस्कृतवाङ्मयमारकरे, समुदयमा- नुषति च प्राकृताप्रभ्रंशादिग्रन्थनिवहशीतकरे, सोयं कविताप्रवाह उदीय- ( ३३ ) मानाभिमुख एव सुप्रसृतोऽभूत् । तत्रापि काव्यानामतितमा बाहुल्यमनु- भूयते । संस्कृते तु बहोः कालादनन्तरं कविताप्रवाह: प्रसृत इति ततः प्राक्तना गद्यग्रन्था अपि बाहुल्येनोपलभ्यन्ते, परमपभ्रंशादिभाषाणान्तु जन्मैव कविताप्रसारकाल इति तत्र तु गद्यप्रन्थानामतीव विरलता दृश्यते । सर्वमपि विषयजातं तत्र पद्यनिबद्धमेव । तस्मिन्काले काव्यमेव सकलकला- मौलिलुठितमिति सुस्पष्टमपभ्रंशजनितहिन्दीभाषादिवाङमयदर्शनेनानु- मीयते । प्राकृतम, अपभ्रंशः, तजनिता ब्रजभाषा हिन्दीभाषाघाश्चेत्यादि सर्व मपि प्राचीनंवाङ्मयं संस्कृतपरिशीलितमेव पन्थानमनुससारेत्यत्रतु नास्ति स्तोकोऽपि संशयः। संस्कृतमेव तदात्वेऽध्ययनभाषाऽभवतायः कोऽपिकिमप्य. ध्येतुमैच्छत्, तस्य संस्कृतैव वागासीच्छरणम् । प्राकृतापभ्रंशब्रजभाषादि- महाकवयोऽपि संस्कृतेऽधीतिन एव । तथा च संस्कृतमधीत्य संस्कृतानुसरणं तेषां प्रकृतिसिद्धमेवाभूत् । आस्तां विषयजातकथा, संस्कृतशब्दा अपि तान्न जहति स्म । तत एव प्राकृतोपभ्रंशोदिक्रमेण विकृतिमाप्तान शम्दानुपेक्ष्य संस्कृतशब्दा एव प्रजभाषाकविमिभूयो भ्यः परिगृहोता इति विस्तरेण दृढाभिर्युक्तिभिः प्रत्यपीपदं स्वीये हिन्दीभाषानिबन्धे (हिन्दी में संस्कृत शब्दों का प्रहण) इति शीर्षके । तेन च संस्कृता वाक् न केवलं हिन्द्यादि- भाषाणां मातामही, पितामही वा, अपि तु साक्षाजनन्यपीति तत्रैव सिद्धान्तितमित्यास्तामनकृतम् । इदं तु विस्मयावहम् यद् व्रजभाषादिदेशीयभाषाक विभिरन्यत्र संस्कृतवाङ्मयं सर्वात्मनानुसरद्भिरपि छन्दोविषये स्वातन्त्र्यमेवाविष्कृतम् । यानि च्छन्दांस्येभिरुपयुक्तानि (दोहा, चौपाई, सवैया, छप्पय, कुण्डलिया ( ३४ ) अमृतध्वनि, घनाक्षरी (कवित्वम्) प्रभृतीनि न तेषां प्राकृते संस्कृतवाङ्मये कापि समुन्मेषः । संस्कृतनिषद्धेषु पिङ्गलादिच्छन्दःशास्त्रप्रन्थेष्वपि नैषां प्रायेण लक्षणानि दृश्यन्ते। दण्डक' पदेनैवैवविधानि छन्दांसि व्यव- हरन्ति स्म पूर्वाचार्याः । प्राकृतपिङ्गले केषांचिल्लक्षणानि प्राप्यन्ते, परं प्राकृतेऽपभ्रंशेऽपि च दोहादीनां केषांचिन्मात्राच्छन्दसां व्यवहारेऽपि प्रलम्बच्छन्दसा व्यवहारो न दृष्ट एव । प्रलम्बच्छन्दसां बाहुल्येन प्रथमः प्रयोक्ता तु देशीयभाषाकविः 'पृथ्वीराजरासो' निर्माता चन्द्रवरदाईत्य- निधो भाट एव दृश्यते । तदात्वेऽपभ्रंशादेशीया भाषा उदयमाना आसन् । 'षड्भाषा पुराणं च कुरानं कथितं मया' इति हि तस्य प्रतिज्ञा। तदनन्तरं तु ब्रजभाषायां प्रलम्वच्छन्दसामेव व्यवहारप्रवाहः प्रसृतः। घनाक्षरी तु तथा सर्वरभ्यस्ता यथा तन्नामैव 'कवित्वम्' इति जातम् । तन्नि- र्माता च कविः, तदेव च तस्य कवित्वमिति । वस्तुतस्तु आवश्यकतामनुसृत्योपकरणान्युपादीयन्ते, परिहीयन्ते वेति प्रकृतिसिद्धः सिद्धान्तः । ब्रजभाषादिकवित्वकालो हि 'रीतिकालः' इति परिभाष्यते । तदात्वे हि अलङ्काराणाम, तना.पे विशेषेण शब्दालङ्काराणां बाहुल्यमेव जनमनोमोहकमासीत् । राजान एव कवीनां प्रसादनीया अभवन् । ते च व्यङ्गयादिबोधशिथिला वाच्येनैवार्थनाधिकं तुष्यन्ति स्म । अलंकाररुचिरं तद्वीर्यवर्णनम्, यशोवर्णनम्, तद्रुचिकरशृङ्गारपरिम वनं या कवीनां कर्तव्यकोटौ प्रधानन्यभूवन् । एतदर्थं च कवित्वादीनि प्रलम्ब- च्छन्दांसि बहूपकारकाणि । घनाक्षरी 'कवित्वम्' नानुप्रासमन्तरेण पदमपि प्रसरति । बन्ध एवास्य च्छन्दसोऽनुप्रासाधीनः । बहुतमवर्णमैत्री- श्रवणसमकालमेव प्राकृतानां चेतस्यानन्दपयोनिधिरुद्वेलति । 'भूली सुधि घटकीरी लोकलाज सटकी री अटकी हिये में फहरानि पीतपटकी ।'
इत्यादिश्रवणसमकालमेव शिरो घूर्णयन्ति जनाः । 'केसरिया पाग पर चन्द्रिका सुहाग पर कलँगीकी लाग पर रतनारी दामरैं बंदन की झूम पर मोतिन की लूमपर अलकन धूम पर भौंहन की भाँवरें। जामा फुलकारी पर बनमाला भारी पर भूषन उजारी पर चैन के बनाव आँखें अरविन्द पर चारुमुखचन्द पर राधिकागुविन्द पर नैनन निछावरें ॥(४०४०६।४ 'मेघन लगायो झर नाँचै विज्जु ब्योमचर कूक मोर मत्तवर बैठे हरी डारतर सुखी भये चराचर गा3 गीत घर घर छोड्यो ज्ञान जटाधर देखि बन सरबर। राजत तरवर बेलिनको लियें घर गोविंद असमसर मारत वियोगी नर ऐसे अवसर गिरिधर पै अनङ्ग प्यारी मान दूर कर बैठो परियङ्क पर ॥ [४२०३५] इत्यादिष्वनुप्रासबाहुल्यं परी कोटिमधिरूढम् । एतावती हि वर्ण- मैत्री अनुप्रासापरपर्याया कथं लघुभिश्छन्दोभिरेकत्र समाहतु शक्येत ? पालङ्कारेष्वपि मालोपमा, मालारूपकम, सावयवरूपकमन्येऽपि चाल- ( ३६ ) - कारा मालारूपेण यावदत्र समावेशयितुं शक्यन्ते तावत्कथमल्पाक्षरच्छ- दस्सु समावेश्यन्ताम् । स्थानविरह एव बाधकः स्यात् । यथा शिववीर- प्रसादके भूषणस्य प्रसिद्ध कवित्वे- इन्द्र जिमि जम्भपर बाडव सुश्रम्भ पर रावण सुदम्भपर रविकुलराज है पौन वारिवाह पर शंभु रतिनाह पर जौं सहस्रबाहुपर राम द्विजराज है। दावा दुमदण्ड पर चीता मृगझुड पर भूषण वितुंड पर जैसे मृगराज है तेज तमधेस पर कान्ह जिमि कंसपर त्यौं मलेच्छवंस पर सेर शिवराज है। यथा वा प्रकृतप्रन्थोद्धृतेषु- हीरा सी हरा सी हरदेहसी हलायुध सी हंससी हँसी सी करकासी घनसारसी सारदसी नारदसी पारदसी पयसी पियूखसी हिमाचलसी रूपेके पहारसी। मोतीसी कुमोदिनीसी केतकसी चंदनसी मालतीसी मुनिन के मनसी मुरारसी जयसिंह भूपतिकी पुनगमई कीरति सी फैली है जुर्नया आजु गंगजलधारसी। [४३७७७ ] Me
( ३७ )
अत्र मालोपमा-
'कुंजगृहमङ्गल रसालमञ्जरी को मित्र
बन को सुहाग . बनवेलिनको कन्त है
कोकिलाको मौनहर भौंरन को केलिकर
मञ्जमलैमारुत को सन्त बिलसन्त है।
मानिनीनमायक मनोजको सहायक
संजोगी सुखदायक वियोगी जन अन्त है
चाँदनी को सोधक विरोधक मुनीन मन
रोधक विदेस फूल्यो बागन बसन्त है।'
[ ४२०३५]
'बरनविचार लघु गुरु लोक लीकनकों
सायि सोधि रसना
सुबरन पत्रपर
कर चितही ते चतुराई चारु लेखनि लै
सबद अरथ रङ्ग व्यङ्गयनि उजास धर।
सरसुति राधिका कुंगरि ब्रजचन्दजूके
रूपकी घटानि बरसाएँ रसरङ्गझर
नेहके नगर
जगर मगर ऐसे
सुघर सुघर बन्दों भारती के चित्रकर॥
[४०६२]
जग
( ३८ ) अत्र सावयवं रूपकं च कस्य न मनो हरेत् । यथा वा प्रकृतकवेरेव पद्ये संस्कृतमये- - 'रूपकिरीट-परिणामपत्रपाश्यायुतां कालिङ्गकर्णिकान्य-चूडामणिकोपमाम् उत्प्रेघावतंस-तुल्ययोगितातरणिभृतां तद्गुणतरल-हेतुहारतो मनोरमाम् । श्लेषकरकङ्कण-विरोधवलयानुगुणां परिकरकाची-सारनपुरसुखक्रमाम् मानस ! मुकुन्दचरणारविन्दलनामये ! मौनमभिनन्दयस्व मूक्तिसुन्दरीमिमाम् ।।' ( गोविन्दवन्दनमन्दारमाला २) समभिनन्धतां राशिरःकन्पं सावयवरूपकम् । एकत्रैव बह्वर्थप्रकाशन प्रल- म्बच्छन्दसामसाधारणो मुणः। श्याम-सर्वापि द्रौपदीकथा एकत्रैव समाहृता कुलपतिमिश्रेण स्वीये संग्रामसारे-(द्रोणपर्वानुवादरूपे) 'शकुनि दुशासन कर्न सुजोधन पापमन्त्र किय सभामध्य द्रौपदि हि आनि हठि वस्त्र ऐंचि लिय । किय पाण्डव अपमान बेधि बहु बाक बान उर हुते सर्व परवीन किहुन थभिय सुधर्मधुर । जदुनाथ नाथ तुव सरन हो राखि लाज कृष्णा कहिय । पट्टन बसन जिमि कालगति सुनत अन्ध अति भय गहिय ।।
( ३६ )
यथा वा तत्रैव सात्यकिभरिश्रवसोयुद्धवर्णने-
'लखि सात्यकि बलहीन प्रबल कौरव अद्भुत किय ।
सारदुल जिमि एव कएठ गहि भूमि पटकिय ।
अरु. उरमें दैलात केस गहि खग्ग हत्थ लिय
पत्थ ! पत्थ ! सैनेय मरत हरि इहै सार किय ।
भुजमाहित ग्रीव जुजधानहू फेरत कियउ अपुब्ब अति ।
निरखे न कण्ठ भूरिया जिमि नर लख न कालगति ॥
साम्प्रदायिकान्दोलनवशादैवतस्तुतिरपि व्रजभाषाकवितासु बहला
दृश्यते । तत्राप्येकत्रैवाशिर आनस्त्रं च देवताध्यानसमावेशे प्रलम्बच्छन्दसां
भूयानुपकारः । यथा मत्प्रपितामहानां श्रीगोपालचतुर्वेदानां गणपतिस्तुतिः-
चर्चित सिंदूर तन अचिंत सुरेस पद
मण्डित मुकुटमौलि सुषमो अपार है
सुकवि गुपाल भालचन्द की छटा है
मद भारत पटा है एकदन्त निरधार है।
उदर उदार भुज चार रखवार मही
गोद गिरिजा के मन मुदित बिहार है
थानन वितुण्डवारे आनंद अखण्डवारे
सुण्डवारे सरस महेशके कुमार हैं ।
इदं तु खलु संस्कृते भाषासम्बन्धे अनितरसाधारणं महत्त्वम्-
यत्तत्र.समासप्रयोगेण तद्धितेन सतिसप्तम्यादिभिः, अन्येषामपि सुपा
तिडां च तत्तदर्थाभिव्यञ्जकतया स्वल्पाक्षरैरेव महाऽर्थः क्रोडीक्रियते ।
( ४० ) प्राकृताद्यन्यभाषणसु न तत्संभवति । तस्मादत्र तु प्रलम्बानि च्छन्दास्येव शरणं बह्वर्थसंप्रहाय । एवमादिभिस्तत्कालोपयुक्तैर्गुणैरेषां छन्दसां देशीय- भाषाकवितासु प्राधान्येन परिग्रहो ननु न्यायसिद्ध एव । तथैव भावरुचि- रपि लोकानां प्रवृद्धेति गेयच्छन्दसा पदापरपर्यायाणामपि प्रवाहो ब्रजभाषा- कवितासूरेण श्रीसूरदासेन प्रवर्तितः । परतस्तु यवनसंपर्कात्तत्रापि नवनव- च्छन्दतां समावेशोऽतीव वृद्धिं गतः । संस्कृतकवित्वं संस्कृतस्य विरले प्रचारे सायन्तनप्रकाशायितमभू- दिति न्यवेदयं प्राक् । पण्डितराज एव संस्कृतकवित्वस्य चरमश्चक्रवर्ती । ततः परं न विसृत्वरप्रतिभः कविः कश्चन प्रादुरभूदित्यस्मद्गुरुचरणैः श्रीलक्ष्मीनाथशास्त्रिमहाभागैः स्वीये भारतेतिवृत्तसारे समुल्लिखितम । तथापि तु 'न ह्यवीरा वसुन्धरा' । भारतभुवि कस्यापि 'याख्येयस्य वन्तुनो विलोपो न जायते । अभूवन्नेव तत्र तत्र देशविशेषे कालविशेपे च प्रतिभा- प्रगल्भाः कवयः । महामहोपाध्यागश्रीगङ्गाधरशास्त्रियां दुःखभञ्जनदेवीप्रसा- दप्रभृतीनां च कः खलु विशिष्टकविस्वं नाभिमन्येत । बङ्गदेशे दक्षिणदेशे- ध्वपि च प्रादुरभवन् बहवः ख्यातनामानो महाकवयः । सर्वस्य देशम्य त्यज्यताम्, अस्माकं जयपुग्नगरेऽपि भट्टश्रीकृष्णरामप्रभृतयः सुप्रसिद्धाः कवयः प्रादुरभवन, येषां सुप्रसिद्धानि काव्यानि प्राक्तनविभ्यो नापकृष्टानि गणयितुं शक्यन्ते । एष्वाचीनेषु कविषु येषां व्रजभाषाकाव्य- परिचयोऽभूत्. ते कौतुकवशगाः प्रलम्बच्छन्दसां व्यवहारं कचित्कथंचित् संस्कृऽ५ चक्रुः । पूर्वनिर्दिष्टेन श्रीकृष्णरामकविना भाषाप्रसिद्धाः काश्चन गीतयः संस्कृते रचिताः । तत्कालिकैरन्यैरपि कविभिः स्फुटरूपेण तत्र पदं निहितम्। कथा - ( ४१ ) परं व्रजभाषाप्रसिद्धानि च्छन्दांसि, नव्यशैलीनिषद्धा गीतयश्चा- नुप्रासबाहुल्यमन्तरेण न सौष्टवं दधत इति तु प्राङ्न्यवेदयम् । देशीयभाषा- कवीनां शन्दत्रोटने मोटने च स्वातन्त्र्यानैरनुप्रासा निरुह्यन्ते । संस्कृतभाषा तु व्याकरणसूत्रबद्धति नात्र शब्दस्वरूपपरिवर्तने मनागपि कवीनामधि- कारः । अन्यत्र दृष्टस्याऽन्यत्र प्रयोगेऽपि 'निरङ्कुशाः कवयः' इति वैयाकर- पास्तान् कटाक्षयन्ति । तस्मादत्र तादृशबन्धनिर्वहणमतिकठिनमिति न संस्कृते तादृशच्छन्दसां प्रवाहोऽद्यावधि समुच्छलितः । जयपुरनगरं तादृश एव महूर्त प्रतिष्ठापितम्, यदिदं विद्यानां कलानां चाकर इवारम्भादेव विराजते। सर्वविधा एव विद्वांसः कलाका- राश्चात्र गुणकपक्षपातिभिर्महाराजैः संगृहीनाः, सत्कृत्य प्रभूतां भूसम्पत्ति समर्प्य चात्र निवासिताः । व्रजभाषाकवीनामप्यत्र महान् संग्रहो महाराजैः पूर्वकालिकैरकारि । तेप्वेव तैलङ्गभट्टान्वयः श्रीकृष्ण- भट्टः कविकलानिधिपि पसंमानं प्रभूतभूसम्पत्समर्पणेनात्राऽऽना- यितो निवासितश्च । अयं महाभागः संग्कृतस्य ब्रजभाषायाश्चापि सुम- हान् कविरासीत् ! अनेके प्रन्था एतद्रचिताः, स्फुटकविताश्च बहुलं प्राप्यन्ते । तद्वंशेऽत्राऽन्येऽपि सुप्रसिद्धाः कवयो जन्म गृहीत्वा समामण्डयन् वंशमि- मम, प्रकृतग्रन्थका साहित्यवैभवेऽत्र च वैशयेन वर्णिताः । अन्येपि तैलङ्गभट्टान्वयजा पाने के कवयो जयनगरममण्डयन् । एभिस्तैलङ्गभट्टा- न्वयजैः कतिभिः कविभिः प्रलम्बच्छन्दसां संस्कृतभाषायां व्यबहरणे दृष्टि- निक्षेपः कृतः । कतिचन स्फुटच्छन्दांसि तत्तत्कविनिर्मितानि श्रवणपश्मा- गच्छन्ति तथाविधानि, प्रकृतप्रन्थे चापि (२६८ पृ०) कतिचिदुदाहृतानि । परं स्वल्पयेव प्रयत्न एवं विधः प्रमृतः । एवमेव सुगृहीतनामधेयश्रीकृष्णभट्टवंशं प्रकृतप्रन्थस्य रचयिता य ..
( ४२ ) श्रीमथुरानाथभट्टो जन्मना सममण्डयत्। एतत्पूर्वपुरुषैरम्मत्पूर्वजानामासी- सौहार्दमिति बाल्यादेव महाशयोयमस्मत्परिचित आसीत् । मदध्ययनकाल एवायमपि संस्कृतमहाविद्यालये जयपुरराजकीय एव शिक्षामधिगतवानिति क्रमेण परिचयबीजं प्ररूढिं गच्छत् सुहृद्भावेन फलितमभूत् । 'भाविनां महावृक्षाणामारम्भ एव पत्राणि चिक्कणानि भवन्ति' इति लोकानामाभाणकः । तथा चायमपि महाभागोऽध्ययनकाल एवं प्रतिभाशाली पर्यचीयत । काव्यपरिशीलने गद्यपद्यनिर्माणे चाध्ययनस्यारम्भ एवं शक्तिरस्य विजै- निर्ध्याता । स्मरामि-यदा यौवराज्य एव पश्चमजार्जमहानुभावो भारत- भुवमलं करिष्यति (१९०५ ख्रिस्ताब्दे), जयपुरमपि स्वागमनेन गौरवास्पदं विधास्यति. शिक्षाविभागनिरीक्षणमपि च तत्कार्यकलापे संनिविष्टं भवि- ध्यति, तदात्वे महाराजसंस्कृतकालेजाध्यक्षैः श्रीगुरुचरणः ( श्रीलक्ष्मीनाथ- शास्त्रिमहानुभावः) 'अल्पवयस्कच्छात्रैः सुस्वर पठनीया काचन पद्यावलो निर्मया' इति वयं सर्वेऽप्याज्ञप्ताः। तदाज्ञया भट्टमहाभागेन पद्यद्वयमिदं निर्मितम। 'एहि भारतभूमिभूषण लोकतोषण सन्मते ! एहि सजनशोकमोचन भूविरोचनसन्तते ! । एहि सुन्दरनीतिमान्दर कीर्तिपूरितदिक्तते ! जायतां जयभाजनं जयपत्तनं त्वयि संगते ॥१॥ भवन्तमिन्दुसुन्दरं विलोक्य जातभक्तयो निवेदयाम एतदेव शम्भवे वयं मुदा। भवानहर्दिवोनमत्समस्तसंपदर्चित- प्रतापपुनरन्जितो विभातु भूतले सदा ॥२॥ अभिज्ञावचने लूट।
( ४३ ) परिचेष्यन्ति पाठका अनेनैवास्य जन्मसहचरी प्रतिभाम् । विविधच्छन्दसां निर्माणेऽपि च ततः प्रभृत्येवायं महाभागो व्यापृत पासीत् । १९०४ ख्रिस्ताव्दादेव मित्रमण्डल्याऽस्माकं 'संस्कृतरनाकर' (संस्कृतमासिकपत्रम) जयपुरात्प्रकाशयितुमुपक्रान्तः । तस्य संपादनभारः कियत्कालानन्तरमेव मम भट्टमहाशयस्य च शिरसि विन्यस्तोऽभवत्। तस्मिन् पद्यानीव गीतिका अपि नवीनशैलीसंहब्धाः (गजलप्रभृतयः ) गतचिता. प्राकाश्यन्त । तत एव कवित्वख्यातिरस्य जनेषु प्रसृता। स्वल्पकालानन्तर- मेव ब्रजभाषाप्रसिद्धेषु प्रलम्बेषु छन्दस्सु संस्कृतकाव्यनिर्माणरुचिरस्य प्रवृत्ता प्रवृद्धा च । एतद्रचितानि धन्गक्षरीप्रभृतीनि च्छन्दांसि श्रावं श्रावं सर्वेऽपि विद्वांसः कमपि विचित्रं चमत्कारमन्वभवन् । स्वाभाविकी च तां कृति सर्वेऽपि सममन्यन्त, न तु हठाकृष्ट म् । श्रह ह ! स्वर्गीयस्वामिप्रवरवैद्यरत्नश्रीलक्ष्मीरामभिषगाचार्याधिष्ठिता साऽस्मन्मित्र- गोष्ठी, तत्र च भोजनादि निर्वर्त्य सानन्दमुपविष्टेषु युवसु सुहृत्सु भट्ट- महोदयस्य संस्कृतकवित्वपाठः, मध्ये मध्ये अानन्दस्रोत प्रवहता सुहृदाम, विशेषेण च श्रीस्वामिमहाभागस्य सानन्दमभिनन्दनानि, अद्यापि ननु दृग्गोचरतां श्रवणगोचरता चोपयन्ति । क्रमेण तु जयपुरे जायमानाः सर्वा अपि सभाः, संमेलनानि, गोष्ठीसमवायाश्च नवीनविचित्रकाव्यैरेतैः प्रतिध्वनितान्यभूवन् । देशान्तरेष्वपि सस्कृतसाहित्यसंमेलनाधवसरे परिचयमस्याः कृतेरवाप्य सर्वेऽपि विद्वांसः कामपि चमत्कृतिमानन्दातिरेक चान्वभवन, सर्वत्रापि च प्रसृतमेतत्कवित्वयशः । आस्वाम् । सेव कवित्व- शक्तिः कालेनैतद्ग्रन्थरूपेण परिणता। अस्य महाकाव्यस्य भागद्वयं भट्टमहोदयेनारचितम् । जयपुरवैभव- ( ४४ ) मिदं प्रथमो भागः । परमुत्तरभागः साहित्यवैभवं नाम बहुभ्योऽब्देभ्यः प्रागेव प्राकाश्यमुपगतम, यत्र साहित्यस्य सर्वाण्यङ्गानि वैशयेन विराजन्ते। इदं जयपुरवैभवं तु कैश्चित्कारणबहुतरं विलम्ब्याधुना प्रकाश्यते । उभय- त्रापि ब्रजभाषाप्रसिद्धानि प्रायेण सर्वाण्येष च्छन्दांसि बाहुल्येन व्यव- हृतानि । नैतेनेदमनुमातव्यम्-यत्संस्कृतप्रसिद्धच्छन्दोनिर्माणे कवेरल्पो- ऽभ्यास इति । भागयोरनयोः स्थाने स्थाने प्रौढानि संस्कृतप्रसिद्धान्यपि च्छन्दांसि विराजन्त एव । जयपुर एव १६६३ वैक्रमेऽन्देऽधिविष्टे संस्कृत- साहित्यसंमेलने शिखरिणीमालामेतद्रचितां समाकर्ण्य परमं परितोषमाव- हद्भिः सभापतिभिर्गोस्वामिकुलतिलकैराचार्यप्रवरश्रीगोकुलनाथमहाभागः ( मुंबईस्थैः ) भट्टमहाभाग: 'कविशिरोमणि'पदेनालंकृतः । तेनानल्पैव तेषां छन्दसां निर्माणेऽपि कवेः शक्तिः प्रसिध्यत्येव । किन्तु नवीनानां प्रलम्ब- च्छन्दमां संस्कृते निर्माणमभिनवं कार्यमिति तत्राऽस्य रुचिरधिका, कठिन एव कार्य महतां विशेषेण रुचिर्जायत इत्यस्यापि स्फुटं निदर्शनमिदम् । जयपुरवैभवमिदं जयपुरेणैव संबध्नातीति नाम्नैव ननु परिस्फुटम् । प्रन्थारम्भे मङ्गलानन्तरं प्रख्याताः सर्वेऽपि कवयः स्मृताः, तेषु यस्मिन् २ यो यो विशेषः स स्वविचारानुसारेण स्पष्टीकृतः । अत्र मालायां सर्व- साधारणजनतायामप्रसिद्धा अपि कवयः प्रोता दृश्यन्ते, तेन कवेरध्ययन- बाहुल्यं मार्मिकत्वं च सुप्रसिध्यतः। तदन्वतिप्रशस्ता देववन्दना । अथ जयपुरनगरवर्णनं प्रथमतः । तदनु 'राजवीथ्यां' भूतपूर्वस्य (प्रन्थनिर्माण- काले म्रियमाणस्य) महाराजमाधवसिंहस्य विस्तृतं वर्णनम । तस्य राज्य- काले संपन्नाना विशिष्टानामुत्मवानां शिवरणम् । अत्रैव वर्तमानस्य महा- राजस्य विवाहमहोत्सयः, तस्याधिकारप्राप्त्युत्सवश्च विस्तृतं सचमत्कृति ( ४५ ) कविजनोचितं वर्णितः। प्रसंगादत्रैव कुमारजन्मोत्सवोऽप्यधिक उल्लासकरः प्रवर्णितः। तदनूत्सववीथ्यां जयपुरनगरे जायमाना मेलकाद्युत्सवा वर्णिताः। तत्र भानुसप्तमीमेलकवर्णने हत्यश्वोष्ट्रादीनां वर्णनमतिविशिष्टम् । अत्रत्या वर्णनशैली प्राचीनान महाकवीन स्मारयति । इदानीं शैथिल्यं प्राप्ता अपि पूर्व बाहुल्येन प्रसृता अाश्विनमासिक-सन्ध्यादिमहोत्सवा अन्यत्र वर्णिताः, येन भाविनि समये इतिहाससंकलने तत्कालिकानां जनानां रुचिरभिज्ञाता स्यात् । २१०-२११ पृष्ठयोः जयपुरस्य विशेषतां द्योतयत् प्रागतितमा प्रसृतं भूरिभोजनं 'हेडा' पदवाच्यमिह सचमत्क्रति वर्णितम् । इदमपि अो ऐतिहासिक स्मरणीयमेव भविष्यतीति मन्ये । तदेतद् ध्वनयता कविनैव स्वविषये सम्यगुक्तम्- ते केचिद्विलासाः समुढघनस्नेहरसाः ते वै परिहासा ये प्रमोदमवहन्नहो तत्तत्समयेषु सुहृदगोष्ठीसुखसंभृतानि तानि रमितानि यानि चिन्तामहरनहो । मन्नाथ निध्यानेन किमपि नवीनानीव कौतुमिदानीमपि चित्रेऽजनयन्त्रहो कानिचित्सुखानि तानि पूर्वमनुभूतान्यपि साम्प्रतमतीतवृत्तभूतान्यभवनहो ॥(पृ० २१२) अथ नागरिका विशिष्टौ जना नागरिकवीथ्यां वर्णिताः । पूर्व राज- गुरवः, तदनु सामन्ताः, अग्रे च जयपुरीया विशिष्टा विद्वांसः । श्रीकृष्ण- रामभट्टमहोदयेन जयपुरविलासे या रीतिरारब्धा, सैवेह भट्टमहाभागेन ( ४६ ) पल्लविता । इदं त्वत्र निष्पक्षपातमुच्यते-यत्कविना कधिकर्तव्यनिर्वाहोऽत्र सम्यक् कृतः । प्रकृतिपरिशीलनं हिं कवेर्मुख्यं कर्तव्यम् । इह विशिष्ट- जनचत्वरेऽन्तर्निविश्य वर्णनीयानां प्रकृतिः कग्निा मार्मिकं वर्णिता । स्वगोष्ठयन्तर्गतानां सुहृदामपि ये दोषाः तेऽत्र निदर्शिताः। तत्तदनुशीलिता वेषभूषाचा अपि तत्र तत्र वर्णिता ऐतिहासिकानामग्रे उपयोगिनो भवि- प्यन्ति । इहैव गुरुवरश्रीलक्ष्मीनाथशास्त्रि-श्रीकृष्णशास्त्रि-श्रीशिवराम- श्रीशिवदत्तमहामहोपाध्याय-श्रीगोकुलचन्द्रज्योतिर्वित्-बालचन्द्रशास्त्रिप्रभृ. तीनां संक्षिप्तजीवनवरितनिवेशनमप्यतिशोभनं संपन्नं गद्येन । तदप्रे 'उद्या- नवीथ्यां' जयपुरपरिसरे स्थितानां स्थानविशेषाणां वर्णनम् । अनेनापि सर्वत्र भ्रमणमनेन कृतमिति कवे रसिकधौरेयत्वं ख्याप्यते। अग्रे अभिन- न्दनवीथ्यां चित्रकाव्यैर्वर्तमानमहाराजश्रीमानसिंहयशोवर्णनम् । अप्रे च ब्रजभाषाचीथ्यां स्वपूर्वजानां स्वस्य च ब्रजभाषाकविता अतिचमत्कृतिसाराः संनिवेश्य ग्रन्थसमापनम् । अथैतग्रन्थगता विशेषाः केचिदालोच्यन्ते । हिन्दीभाषाव्यव- हृतानां छन्दसां प्राकृतिकेन रूपेण संस्कृते सन्निवेशः प्रथमः सुप्रसिद्धो विशेषः । अत्रेदं विशिष्य वक्तव्यम्-यद्यैः कश्चन कविभिः पूर्व स्फुटरूपेण कानिचिकवित्वादीनि कचिनिबद्धानि, तेषु भाषाप्रसिद्धो बन्धः प्रायेण शिथिलायते । अयं तु कविः कुलपरम्परायातव्रजभाषानिष्णात इति एतन्निबद्धानि च्छन्दांसि अतीव प्राकृतानि प्रतीयन्ते । संस्कृतभाषायामुप- योगार्थमेतानि निर्मितानि, अत्रैव निसर्गेण सन्निविशन्त इति मतिरेतत्प- द्यानुशीलनकाले समुदेति। वस्तुतोऽतीवेदमाश्चर्यकरमिति मार्मिका एवैत- द्विजानीयुः। संस्कृतभाषायामसाधारणोऽधिकारः, प्रतिभायाः परमः प्रकर्षश्व करनेन सिध्यति । कतिचित्र निदर्शनानि प्रस्तौमि- - ( ४७ ) -- आदौ मङ्गलाचरणे कविवर्णने च चतुष्पयो ( चौपाई ) निबद्धाः अतिस्वाभाविक्यस्नाः । ता अनुवाचयतां संदेहदोलाधिरूढं भवति मनः यत्प्रसिद्ध कविप्रवरगोस्वामितुलसीदासस्य चतुष्पदीर्वयं पठामः, संस्कृत- मयीरभिनवा वेति । पठ्यताम्- 'भगवति भूरिभारमहमादाम् । यदभिनवे पथि पदमिदमाधाम् । संपदि विधेहि मह्यमनुकम्पाम् । देहि देवि मतिमनिशमकम्पाम्।' (पृ० ३) 'कुटिलकथारपरङ्गमुपेता ।कपटकोटिसहचरीसमेता । क्षुन्दन्ती सुयशः परकीयम् । नृत्यति खलरसनैव नटीयम् ॥१७॥' (पृ०५) 'खल जिवा तूलीतुलितेयम् । कपटरङ्गमाप्त्वाऽनपनेयम् । परपरिवादचित्रमभिसूते । विमलयशसि पट इव परिपूते ॥१८(५) 'अहह साधुसंगमसुखसरणी । हृदयतापपीडापरिहरणी। यामुपेत्य परिभवति न बाधा। भवति भूरिसुखसूतिरगाधा ।। ।। २६ (७) 'प्रकटसाधुसुरतरुरुचिरेखा । चेदुदेति नन्दनवनलेखा । यदि च मिलति मन्दाकिनिधारा । तीरविततसुररमणिविहारा॥२६॥ यदि च भवति भुवि विलुलितलोभा। त्रिदिवकुञ्जगुञ्जत्तिकशोभा ।। जगति तहि तुलयति बत धन्ये । कविक्लिासलीलामिति मन्ये । ३०(८) इत्याद्याः । कवित्वबन्धस्त्वस्य वश्य इव दृश्यताम्- 'राजद्राजवैभव विभासुरसकलनृप- मण्डलविमलमणिकुण्डलवरायसे ( ४८ ) - - सम्पदभोगभाजन-महाजनसुरीतिनीति- निपुणनरेन्द्रमौलिमालातरलायसे देशवरभारतपुरातननरेशकुल- कीर्तिकथाकौमुदीचकासदलिकायसे कच्छवेशवारिजदिनेश नृपमण्डलेश माधवनरेश भूमिभालतिलकायसे ।। (पृ.१०८।६) 'केरलकलिङ्गकच्छकेकयसुकुन्तलेषु केलिमाकलय्य कामरूपानभ्युपागता सिन्धुसिन्धुवारसुमसिंहलसुसंगताऽसौ सौगतसुराष्ट्रसघ्नसाकेतानुपानता मजुनाथ मालवमलयमहाराष्ट्रमद्र- मत्स्यमेरुकच्छमरुमुरलानुमंगता श्रीमजयनगरनरेन्द्र नैकवामिनी ते कुमुदकलाच्छकीर्तिकामिनी मनोमता ।। (११०८) 'काचमणिमञ्जुलसुदृश्यदीपशाखियै- विजितदिनेशविभा भूरि सभा भासते सजलजलदभासि-वसनविभासिनोऽमी सामन्ताः समन्तादिह मोदोन्मदमासते । मनाथ राजोचिततेजसा महेन्द्रसमो मध्ये जयनगरनरेशोयं प्रकाशते राजन्ते महीपा बत दीपावलीवैभवेन मानमेदिनीपादव दीपावली राजते ।।(२०४।५६) - (४६ ) सवैयाच्छन्दः- परितो गिरिराजिरुदश्चयते परितोषमियं मरुता चलता नवनीपसमिद्धसुगन्धवहाऽप्यवनी बहु भाति विरुढलता। अयि मजुलनाथ विभाति मनाक् सरमी कृतसीकरशीतलता गिरिगहवरगोमुखतो गलता सलिलेन सुखं कुरुते गलता ।। ( २६६।१६) छप्पय- झमिति झमिति खमुखरसमरभरधरणधुरीणाः कथमपि रोधमयन्ति हन्त मुखलीन-खलीनाः । उच्छलन्ति नृत्यन्ति तिर्यगुपयन्ति रमन्ते मुहुरिह फूत्कुर्वन्ति शीघ्रगतये त्वरयन्ते । कविकामनिशमुदस्य ये कविकामितसुषमावहाः । संचरन्ति चपलक्रमं ते किल वाजिकुलोबहाः ॥(१५३।१०) अश्ववर्णनमत्र मनोहारि। किमन्यत्-यानि अमृतध्वनि-त्रिभङ्गीप्रभृतीनि छन्दांसि भाषा- कविष्वपि केचिदेव निर्वोढुं शक्ताः, तेऽपि च यथा तथा शब्दान् बोटयित्वा मोटयित्वा वा पूरयन्ति, तान्यप्यत्र शुद्धसंस्कृतेन व्याकरणस्वातन्त्र्यमना- लम्ब्यैव सुप्रौढं निबण्यन्ते । एवं च प्रतिभाति शृण्वताम् यच्छत्रन्तादि- प्रयोगैः संस्कृत एव सम्यक् प्रपूर्णो भवति अमृतध्वनिरिति । असंशयं महाँ- श्चमत्कार प्रतिभायाः, असाधारणश्चाधिकारोभाषायां कवेः। अमृतध्वनियथा- चश्चञ्चन्दिरविमलकुलकीर्तिविमञ्जुलरूप राज सदा सुखसम्पदा राजजयपुरभूप ॥
( ५० )
॥ (१२४।२५)
राजजयपुर रज्यजनभर सजजयकर।
सिध्यद्धिपण विशुध्यदरणिविबुध्यद्धतिधर ।
विच्छच्छलपरिगच्छच्छमलसदच्छच्छविकिर।
न्यश्चञ्चपलमुदश्चञ्चरितसुचञ्चचन्दिर
भास्वत्कुलधरधरणिपतिमण्डन मानमहीप
जय जयपुरपालनतुर उद्यदिनमणिदीप
उद्यदिनमनुयुध्यद्रिपुलबुध्यदबलभर
तिर्यगम्रकुटिबिनिद्विशिखविज द्रिपुहर ॥
भ्राजद्विभवविराजजयपुरराजद्युतिकर
शश्वदृचिरविवस्वचिकरभास्वत्कुलधर ॥ (१२८/२८)
अत्र संबुद्धौ चतुरशब्दस्य उद्यत्पनेन संहिता न कृता, एतावन्मात्रं
स्वातन्त्र्यम् । वैयाकरणपद्धतौ नेदं दोषावहम् परं कवयः एकस्मिन् पादे
संहिताविरहं न सहन्ते । इतोऽधिकं शब्दनिवेशे न किमपि स्वातन्त्र्यम्
बन्धस्य तूत्कर्षों मार्मिकैरालोच्य एव ।
अथ दृश्यतां त्रिभङ्गो, यत्र त्रिषु स्थानेषु विरामोऽनुप्रासप्रधान
एव दृश्यते-
यमुनातटचारी विपिनविहारी सुरसुखकारी दृशमयताम्
वृन्दावनवासी बेणुविलासी सुकृतिविकासी संनयताम् ।
यो विभवविधायी रुचिपरिचायी वाञ्छितदायी स्मृतिमयताम्
स हि ललितत्रिभङ्गी निजजनसङ्गी रविरसरङ्गी मयि दयताम् ।।
(पृ०२८।११)
( ५१ )
प्रस्तुतकवेः
कियद्वोदाहरामः १ सर्वाण्येव ब्रजभाषाप्रसिद्धानि च्छन्दांस्यत्र व्यव-
हतानि, किश्चिदपि च रात्र हठाकष्टं न प्रतीयते ।
चित्रकाव्यनिर्माणं तदर्थावबोधनं चेत्युभयमपि दुष्करं मन्यते संस्कृ-
तसाहित्यविद्भिः । अर्थकाठिन्यमभिलक्ष्यैवालंकारिकरयमध्वा गर्हितः । तदे-
तद्रसान्तर्गडुभूतम्' 'अधममधमाधम वा काव्यमिदम्' इत्यादयो रसिक-
धौरेयाणामुद्गाराश्च तत एवैतद्विषये श्रूयन्ते । महाकविष्वपि कैश्चिदेवात्र
पराक्रान्तम्,
तत्रापि च पद्यकाठिन्यमेवाऽभून | परमाश्चर्यमयी
प्रतिभा यदनेन न केवलं सर्वे प्रसिद्धाश्चित्रबन्धाश्चित्रचयने नियंढाः,
परमभिनवा अपि बन्धाः प्रकल्पिताः । · अष्टकोणबन्धः, नारिकेलवन्धः,
इत्याद्या नेतः प्राग दर्शनपथं गताः । 'लाकेट' नाम्ना नव्यसभ्यतायां यदा-
भरणं प्रसिध्यति, तस्यापि बन्धोत्र 'लाकेटबन्ध'नाम्नैव प्रकल्पितः ।
विशेषतस्तु चमत्कृतिरियम्-गन्धबन्धनीयपद्येष्वेतावान्प्रसादः, यद्यदि
कश्चन 'बन्धोऽयम्' इत्यनुक्त्वा पद्यमुच्चारयेत् तहि कस्यापि सहृदयस्य
चेतसि बन्धस्य संभावनापि नोदियादेव । सामान्यसंस्कृतपरिचितोऽपि तद-
र्थमवबोद्धं शक्नुयात् । दृश्यताम्-
यद्राज्योवनिमावसन् कलयते संमोदसौख्यं जनः
यश्चायं गुणपुञ्जमजुलतमः संमोदते निर्भरम् ।
स श्रीमाननवद्यनीतिललितः प्रीणात्यलं सुव्रते-
स्तैस्तैरायतगेयकीर्तिसरसैनः सत्पुर चेष्टितैः ।।(३३१२३)
-
चक्रबन्धः-
-
खङ्गबन्धः-
'सारः सर्वक्षितीशानां सम्पत्सौभाग्यभोजनम् ।
नन्दयेद्वसुधामेता मानसिंहनृपोऽञ्जसा ॥६॥
(१२) साऽऽटोपारिकुलध्वंसी दुर्द्धर्षः क्षात्रतेजसा । साडम्बराऽसिविलसदोर्दण्डो नृपसिन्धुरः ॥१०॥(.३३७) मन्ये एवंविधानि पद्यानि चेत्नागभविष्यन, नालङ्कारिकारतर्हि मार्गमिममाक्रोशयिष्यन् । न केवलं बन्धेष्वेव प्रसादः, भाषासमकेऽपि सोयं विचित्ररीत्या प्रसरति ! दृश्यन्तां सव्याख्यानि ३४६-३५१ पृष्ठानि । इदं तु भाषाचित्रमतीव विचित्रम- चैत्रे मासि मोदन्ते मृगाई वीक्ष्य यद्वनरा नन्दति तथैव त्वयि वीर सुप्रजो प्रजा । जेत्रीयं विभाति भूमिभत्री सुरधेनुषिप्र- पुञ्जपरिपालनोपकत्री भवतो भुजा। रेखयसे मान्मजुनाथ निजनीतिकमे मेदिनीयमामोदं दधाति त्वयि नीरुजा रज्यल्लोकलोचनचकोरकृते चन्द्रविम्ब हे नृप तवाऽवलम्बमर्हति महाऽधिजा'।(३५११५२) अत्राऽऽद्याक्षराणामन्त्याक्षराणां च पाठे-'चैन जैपुरमें रहे राजा प्रजाम जाबजा' इत्युदंपद्यं निःसरति । भाद्याक्षरयोजने नामनिर्देशादिक केचित्कुर्वन्ति किन्तु आद्याक्षरैरन्याक्षरैश्चापि पचनिःसारणम्, यत्र प्रति- पादं भाषाप्रसिद्धोऽन्यानुप्रासोऽपि ('तुकान्त' ) :यथावनिरुह्यते, एवं- विधेऽपि च पये प्रसादस्थापनमिति सत्यमलौकिकोयं चमत्कारः।
( ५३ ) किमन्यत्- 'वश्यवाक्त्वं प्रतिपदं स्फुटीभवति सत्कवेः । पद्यभावनयाऽकस्मान् निःसृतेयं ममापि वाक् ।। इत्थं संस्कृतभाषायां विविधाँश्चमत्कारान्प्रदर्शयता विविधभाषाच- यनमपि बहुत्र विचित्रं कृतम्- उर्दपण्डितो मुन्शी आह -मौसिमे बहार देख खोला मुंह बुलबुलोने आतिशये हिजका निकाला इश्कने शोला घजभाषाभिज्ञो रसशो ब्रूते -द्धिया छनाओ यारानीठ नरचोला मिल्यो बोला भर पीके फिर बोलो बस बंभोला। जयपुरीयो रसिकः संलपति-प्रायोला कदेक कद गाोला रँगीली फाग, ढोला ! कद गोरीजीने हिवडै लगानीला संस्कृतज्ञो मार्मिकः कथयति-मानिनामनङ्गेनाऽद्य दोलामधिनीतं मनो नो लाम्यं दधाति रसिकानांकिमसौ होला? २३ (पृ० १६६) विविधा भाषा: संचित्य तत्राप्यनुप्रासादिनिर्गहः !! एवमनेकत्र चत्वारः पादाश्चतसृभिर्भाषाणिः पूरिताः, सर्वेऽपि च चमत्कारगर्भिता नियंढाः । बहुत्र तु पादाद्धं प्रत्येक भाषाय दत्त्वा अष्टौ भाषाः संनि- वेशिताः- 'हरियालीमावस' वाङ्गो वर्णयति-चाहिया चमक चञ्चलार चोंकिते छे चोख चारों ओर छाई घनघोर घटा धूत्रांसम - प्रजभाषाशः
-
-
-
वाङ्गः
-
(५४ )
जैण्टिलमैनः – मोह माइ डियर ! आइ लाइक दिस हालीडे
जयपुरीयः हरियाली मावस मनैली जिद जीमा जम ।
गुर्जरः केवी छे बहार, जरा पाइने सुनो तो खरा !
उर्दू शः फर्श ये बिछा है हरा देखिये ! दिखायँ हम
महाराष्ट्रः अन्धकार झाला मित्र ! पाउस हे पाला पहा!
संस्कृतज्ञः पर्वते पुरस्तान्मेघमालाऽऽलोकनीयेयम् ॥३७(१८०)
'जौहरी बाजार' स्थिः सर्व मलकं पश्यन्ति-
प्राङ्गल. अोह लुक दैट एलिफैएट इज़ कमिङ्ग हियर
उर्दू शः जक बके अस मानिन्दे परिन्द ये तमाम
'एक दिके एसो हेरो की बहार पोशाकेर
गुर्जरः किंमत कुबेरनी करीछे जरा जूम्रो अोम ।
व्रजवासी वाह वा सरस सहनाई ये सुनो तो सही
जयपुरीयः ई मी जाय याँ चिशमच्याँ को भारयो काम
महाराजाचे भाऊ बन्धु आले हे पहा मित्र
संस्कृतज्ञः मानमहीपाले मक्षु दृष्टिीयतांतमाम्॥२६(पृ०३५३)
अथ 'चुंदडी' 'लहरिया' समाख्ये इमे अपि दर्शनीयाशोभे-
चुंदडी-
चोटी करि, भूरिभूपणानि कृतान्यङ्गेध्वथ
रङ्गे हिनाने भी खूब खूबी ये दुबारा की
घर घर घेवरना थाल भरो मू क्या जुओ,
चाव हुयो जीने वक्तु कोऽस्ति सूक्तिसंपाकी ।
--
महाराष्ट्र:
( ५५ ) मञ्जुनाथ तैने सूक्तिसुन्दरीप्रसाधनाय पंचरंग चूनरी रँगी हैं बहुभाषा की चूनर चटकभी भामिन को भाई मनोलोभायाऽद्य सुन्दरीषु सोभा छ सिंजाराकी । (१८२१३८ लहरिया- त्यारी हुई तीजकी तमासो तिरयोले जुड्यो सागै सहणायामें मलार रागणी बाजी पश्य पञ्चरङ्गवजवाही वारणोऽयं भाति कौतुकं ददाति पदा सोयमुच्छलन वाजो । वाजीवा ! जम्मो छ म्हाँटो मे भी किस्यो मौका माले लेण्या दड्याँ भी आज भीजे भीत भायाजी ! राजद्यतिराजन्मनुमेलकसमाजमनु राजतेऽम्बुपूरैरियं राजवीथिकाराजी ॥ (१८६।४२) कियतीषु भाषासु कवेरसाधारणोऽधिकारः पूर्वोऽन्यत्र ? न केव जमत्र शब्दचमत्कृतिरेव, अर्थोत्कर्षोऽपि सहृदयहृदया- ह्लादकरस्तत्र तत्र विराजते 'एके वरसौरभसनाथा अपि रूप-रङ्ग- गीतगुणगाथा: पाटलेवेति प्रतीक्ष्यताम् रूपमात्रसाराः सौरभेज्ये कर्णिकारा इव केचिद् गन्धभाराः केतका इव समीक्ष्यताम् । पश्यत, ? किमयं दृष्ट-
(५६)
॥
वन्ध्याः पुनः केचिद्वयहीनाः, क्षुपाश्चात्रा इमे
वृद्धाः कण्टकेद्धा बत रक्षावृतिरीक्ष्यताम् ।
नानाविधपण्डितमहीजमङ्घमालोचितं
श्रीसंस्कृतपाठशालोपवनमवेक्ष्यताम्
(४३।१५)
अत्र संस्कृतपाठशालाया उपवनरूपेण रूपणं कियन्मनोहारीति
सहृदया: प्रमाणम् ।
'वङ्गरभिसङ्गता कलिङ्गः किल कीलिताऽसा-
वक्ष:
परिरभ्य
परामामामभिपद्यते
कोसलेषु केलि कलयित्वा गता कुन्तलेषु
साभिलाष सिंहलेषु सेयं प्रतिपद्यते
मञ्जुनाथ मूर्च्छन्ती मदान्धमगधानां पथि
मजुमालवानां मार्गमध्यादवपद्यते
जयनगरनरेश
नित्यनव्या तव
कीर्तिकथाकान्ता श्रियं भव्यामुपपद्यते ॥
(१९१६)
चमत्कारसारात्र पर्यायालंकृतिः ।
'हैमोत्तन्नुसंततकुसुम्भवरवस्त्रधरा:
सामन्ताः सरागमिह मंसदि समासते
स्वर्णरूप्यमण्डितमहाराजदण्डधरी
पन्दिनिकरोसौ स्तुतिपाठक: प्रकाशते ।
( ५७ .)
मञ्जनाथ मजुरत्नशेखरसुशोभिशिगः
श्रीमजयपत्तनधगपतिरुपास्यते
हेमहृदयङ्गमविहङ्गयसनाथो ननु
जङ्गमनवीनकल्पशाखी प्रतिभासते ॥
( १३१३१)
कियन्मनोहरति नवीनोत्प्रेता।
अथेह सुश्लाघ्यं विद्युत्प्रकाशवर्णनम
'कनककिरीटमित्र धचे सिंहदुर्गमूर्ध्नि
गोपुरयोः करयोरिवाऽऽभरणैः संधिनोति
हरितपिशङ्गशोरणविद्युद्दीपमालामसौ
मन्ये मणिमालामिव वक्षसि परिष्करोति ।
'रामबाग'मार्गगतनियुद्दीपपक्तिमिमा
कनककलितरत्रकाचीमिव संचिनोति
शासनाधिकारे स्वयं स्वामिना गृहीताऽधुना
भूमिरियं प्रीतमना मण्डनानि संतनोति ॥'
(१३४१३३.)
'साहित्यवैभवे तु सर्वे रसाः सफलतया सनिवेशिता एव, परमत्र
जयपुरवैभवेपि मेलकवर्णनादौ शृङ्गारः, राजवर्णने वीराद्भुतौ, गजाश्वादि-
वर्णनेऽपि च विभावोपन्निबन्धनविधया वीर-रौद्रौ द्रवन्त्येव चेतः ।
कियदुदाहरामः । सर्वोऽपि प्रन्थोयं शब्दार्थचमत्कृतिप्रवाहपरिप्लुत
इति कृतन एव सहृदयमननीयः।
संस्कृतभाषाबोद्धारो विरला इदानोमिति मनसि विचारयता स्वपरि- श्रमफलस्य बहुतरजनोपयोगमभिवाञ्छता च कविना हिन्दीभाषाऽपि रुचिरमत्र बहुलं संनिवेशितेत्यपरो ग्रन्थस्य विशेषः। प्रायेण सर्वेषां प्रकरणानां (केवलं विशिष्टजनचत्वरं विहाय) हिन्दीभाषानुवादः स्वयं कविनैव कृतः। पूर्वमनुवादविचारो नासीत्, पश्चात्तु विशिष्टानुरोधेन तथा करणं स्वीकृत- मिति मुद्रितपूर्वस्य प्रकरणद्वयस्यानुवादोऽग्रे स्वातन्त्र्येण सन्निवेशितः। अन्तर्गडुभूतोऽस्वरस इव याप्ययं प्रतीयते परमल्पसंस्कृतज्ञाः संस्कृत- मजानन्तोऽपि च मा तावदास्वादवञ्चिता भवन्त्विति प्रवृत्तिः साधीयस्येव । मध्ये मध्येऽपि प्रसङ्गन हिन्दी( ब्रज भाषा कविताः स्वीयाः सन्निवेशिताः । अन्ते तु व्रजभाषाचतारे स्वपूर्वजानां स्वस्य च भाषाकवित्वप्रवाह एवं प्रसारित इति केवलहिन्दीरसिकानां कृतेपि प्रचुरा सामग्री संपादिता। अथ ये कवित्वनाम्नैवाऽक्षिध्रुवं संकोचयन्ति, तेपि इतिहासरसिकाश्चेत् नोपेक्षितुमर्हन्ति ग्रन्थमिममिति तत्र तत्र वर्णनप्रसङ्ग एव जयपुरनिर्मा- णस्य, महाराजस्य माधवसिंहस्य, विशिष्टानां जनानां च केषांचिदितिवृत्ता- न्यप्यत्र गद्येन निबद्धानि, तेन नव्यसभ्यतोपासकानां च कृतेऽपि किञ्चि- दिह न नास्ति । वर्तमानाय श्रीजयपुरनरेन्द्राय नीतिनिवेदनं चातीव सामयिकमुपयोगि निर्भीकतासमर्पकं च कर्मेति तदपि ग्रन्थविशेषतासु. परिगणनीयमेव । एवं सर्वात्मना श्रोत्रे मनश्च संतर्घ्य चक्षुषी तर्पयितुमा- सन्नचत्वारिंशानि जयपुरस्य जयपुरपरिसरे स्थितानां स्थानविशेषाणां मनो- रमाणि चित्राण्यपि सनिवेशितानीति तदिदं सुवर्ण सौरभमिव . अद्यत्वे समालोचनायां केवलं गुणख्यापनं पक्षपातपूर्ण प्रशंसे. त्यभिमन्यते । दोषा अपि समालोचकेन ननु दर्शनीया एव । इमामेक ( ५६ ) प्रचलितां रीतिमवलम्ब्याऽनिच्छन्नपि कांश्चिदोषानन्धिष्य दर्शयामि । इदं दोषख्यापनं न प्रथमपकर्षयेत्-'किन्तु चक्षुर्मंगाक्षीणां कजलेनेव भूष्यते' इति नीत्या उत्कर्षयेदेवेति दृढं विश्वसिमि । अतिसुन्दरस्य बालकस्य दृष्टि- दोषनिवृत्तये ललाटे कृष्णबिन्दुमपयन्नि प्राक्तना भारतीयाः। आस्ताम्, छन्दोबन्धविषये कवेरनितरसोधारणी प्रौढिः, परं क्वचित्तु यतिदोषाच्छन्दः- शैथिल्यमपि प्राप्यते । यथा ( १६ पृ० ५७ चौपाई )-'भवति वाक्प्ररोहो रसपुष्टे' । इह हि प्रशब्दोपरि विश्रामः कर्तव्यो भवति स चासमञ्जस इवाभाति, पदस्य एकमक्षरं विच्छिद्य यतिप्रसङ्गे दोषमन्वाचक्षते छन्दो- विदोपि । एवम् ( १४२ पृ० । ४३ छ०, १६६।२७,१८६।४५) कवित्वेष्वपि एकस्मिन्नक्षरे यतिप्रसङ्गाच्छन्दःशैथिल्यमापतितम्। १७०।२८ कवित्वेऽपि 'सुखितसंयोगिचित्त' इति अस्वरसश्छन्दसो भाषणे । यद्यपि अन्येषां कवीनां रचनासु बहुलमेवंविधा दोषा उपलभ्यन्त इति सत्यम् । परमी- दृशस्यादर्शकवे रचनां निर्दोषामेव सर्वात्मना द्रष्टुमिच्छाम इतीयमुक्तिः । अथ क्वचिद्वयाकरणविरोधोपि लक्ष्यते । ८० गो 'षड्वर्षेष्वेव' इति प्रयुक्तम्, परं नैवंविधं समासं वैयाकरणाः साधु भन्वते, संज्ञा-तद्धि- तार्थोत्तरपदसमाहाराभावात् । पृ०२८४६ छन्दसि पूर्वतन' शब्दः प्रयुक्तः । वैयाकरणास्तु अव्ययेभ्य एव ट्युट्युलौ तुटं चान्याचक्षते । १०५ पृष्ठे गये 'सामुद्रिक उपप्लव:' दृश्यते, समुद्रे भवः सामुद्र एवेति वैयाकरणाः । १२३ पृ०, २३ दोहाच्छन्दसि 'श्रीमन्मानमहीपतिर्जयपुरराज्यमियाय' इति प्रयुक्तम् । श्रीमन्मानमहीन्द्रस्य राज्यप्राप्त्युत्सवः कविना सम्यगदृष्टः, अनव वर्णितश्च सविस्तरम-नदा तस्य परोक्षता कथं नाम मन्यताम् । अयं परोक्षत्वादिमर्यादाबन्धस्त्याज्य इति कवेरभिमतमनेकधा श्रुतम् । परं लक्षणे कचक्षुष्करस्मादृशैः श्रद्धाजडैस्तु तदिदं साहसमेव मन्यते ।
(६०) अनेकत्र तु बुद्धिपूर्वकमभिनवशब्दकल्पना कविप्रवरेण कृता । तथा हि (पृ० १५७।१४ ) "चीयन्ते चतुर्दिक चञ्चरीककुले मोदरसाः” इत्यादि । पद्यमिदं बन्धस्य सिंहावलोकनस्य चोत्कृष्टमुदाहरणमिति नास्ति संशयः । परमत्र अन्यत्रापि चानेकत्र निर्विभक्तिकमिव 'चतुर्दिक' पदं प्रयुज्यते । कथमिदं साधु भवेत्, इति न बोद्धं पार्यतेऽस्मादृशैः। क्रियाविशेषणतया द्वितीयाविभक्त्यन्ततात्र संभवेत् । परं कीदृशेन समासेन क्रियाविशेषणता संपायेति नावबुध्यते 'दिक्षु समाहारो नास्ति अनभिधानात्' इति वैया- करणानां घण्टाघोषः । बहुव्रीहिश्चेत् 'चतस्रो दिशो यस्य चयनस्य (आश्र- यभूताः) यथा भवति तथेति' कियत्स्वारस्यमिनि विद्वद्भिरेवालोच्यताम् । एवं (पृ०८।२६ ) 'यदि च मिलति मन्दाकिनिधारा ! तीरवितत- सुररमणिविहारा ॥' अर्थचमत्कारोंऽय सहृदयश्लाघ्यः । परम्-'मन्दाकिनि- धारा' 'रमणिविहारा' इति हस्वस्तूभयत्र साहसकृतः । संज्ञाच्छन्दसोरेव हस्वानुशासनात । ४६।२२ प्रभृतिषु पोषु हिन्दी 'कटहरा' पदं 'कट्टहर' रूपतया संस्कृतीकृत्य निवेशितमिति साध्वनुमोदामहे । परं १६०।४७ जोषी' पदम्, २३३१४७ 'मुन्शी' पदम, १७३.३१ 'महल'पदं च संस्करणमन्तरेणैव संस्कृते परिगृहीतानि । प्रसिद्ध पदं यथाप्रसिद्धय व स्थापनीयमिति समभविष्यत्समाधानम् १७३।३१ पद्ये यदि 'बादलमहलम' इति न्यवेशयि- ज्यत । 'वारिदमहलम्' इति 'अद्धं तित्तिरस्य. अर्द्ध तु कुक्कुट्याः' इति । नेवं सुष्ठु भासते । २६२/७३ बदरीनाथो 'बद्रीनाथ तां कथं नीतः । २७९१३ पद्ये च जयपुरमपि 'जैपुर' तां कथं प्रापितम् ? देशीयभाषाशब्दाविमौ संस्कृते परिगृहीतौ कविना। एवंविधानां शब्दानां संग्रहः संस्कृतभाषाया जीवितत्वख्यापनायाऽऽवश्यको मन्यते कविना । परमेवं संकरीकरणं मृतेरपि भयङ्कमित्यस्मादृशां बुद्धिः।
( ६१ ) एवं कचिदर्थाशेऽप्यपकर्षः। ४६।२२ पये स्वर्गशूलीवर्णने, ५५०२८ पद्ये च 'नाहरगढ' दुर्गस्यात्युञ्चतां ख्यापयितुं सूर्यरश्मीनामपि तत्रारोहणे क्लेशो वर्णितः । पर सूर्यरश्मयस्तु परिप्रदेशान्नीचैरागच्छन्तीति उच्चतमे स्थाने सौकयं गमने रश्मीनां भवेन्न तु क्लेशाधिक्यम । 'सूर्यमण्डलादपि तावदुपरिस्थाने इमे गते । यत्र सूर्यरश्मयः क्लेशेनाऽऽरोहन्ति' इत्यभि- प्रायश्चेत्. भीषणतमे इमे अत्युक्ती नास्मिन् काले प्रयोज्ये । ४१।१२,१८ ।- ४५,२२६:३७ पद्येषुचैकस्यैव नाम्नो द्विरुपादानात्पुनरुक्तिः। ४०।४५ पृष्ठेषु जयपुरस्थानवर्णनेऽनेकत्र प्रक्रमभङ्गः । १६७-१६८ पृष्ठयोश्च यद्यपि 'रसिकवयस्यानामेव कृते सक्षमाप्रार्थनम्' होलिकावर्णनं प्रस्तुतम्, परं तत्र कविचिदंशा ईदृशे प्रन्थे नैवाऽभविष्यश्चेदरमभविष्यत् । श्लाघन्तां केचन रसिकधररेयाः, क्यं तु न मन्महे तन्निवेशमुचितम् । १६४।२१ पद्ये कवि- सम्प्रदायविरुद्धो मालतीविकासो वसन्ते वर्णितः । ऐतिहासिकी त्रुटिरपि कचित्कचिदुल्लेखाहाँ । ( पृ०६०) नरौरा- स्थान हरिद्वारे हरिद्वारसविधे वा नास्ति, क्रोशशतान्तरितं तत् । राज्ञां च यः समारोहोऽभवत्, स हरिद्वार एव, न तु नरौरास्थाने । हरिद्वार एवा- विच्छिन्ना धारा राज्ञामनुरोधेन स्थापिता । नरौराबन्धस्तु पूर्वमेव स्थित- आसीत् अद्यापि स तथैव । तत्र केवलं दरभङ्गामहाराजान्दोलनेन कियां- श्चिजलप्रवाह उन्मोचितः । हरिद्वारे च कियती धारा न पादुकापर्यन्तमेव प्रत्युत गङ्गासागरसंगमपर्यन्तमनिरुद्धा स्थापिता। (पृ० ९१ ) जयपुरे ये विद्वांसोऽग्निहोत्रजीविकामुपभुञ्जते ते श्रौत्रामिषु जुह्वति, न गृहयाग्निषु । श्रौतामिसाथ्य एव कर्मणि अमिहोत्रपदं निरूढम् । एतावति महति प्रन्येऽन्धिष्यैताहशत्रुटिविवरणं नूनं ग्रन्थस्य निदो- ( ६२ ) . पतालक्षणं महत्त्वमेत्र ख्यापयतीति न्यवेदयं प्राक् । 'गुणसंनिपाते निम- जतीन्दोः किरणेष्विवाङ्कः' इति कविकुल गुरोरुक्तिरिहानुसंधेया । बहोः कालात्पूर्व निर्मितस्य प्रन्थस्यास्य प्रकाशने सुमहानेवाभव द्विलम्बः । तेन "पुरा यत्र स्रोत: पुलिनमधुना तत्र सरिताम्' इति भवभूतिवचनानुसारि परिवर्तनं काल एतावति जातम् । किमन्यत् (पृ० ११५) वर्षकोटिं यस्य शासनमत्राशास्यतेस्म स श्रीमाधयसिंह एव वर्षपूगाप्राक सुरपुराति- थीभूतः । तत एव सर्वमितस्ततो विकीर्णम् । ( ३८६ ) वर्णितो न्यायालयो- ऽद्य तत्र नास्ति । एवमेव बहुस्थानविपर्यासः । इन्त ! १२ पृ० वर्णिता निःशुक्लशिक्षाद्य स्वप्नीभूता । काऽद्य शलकमेलकम् ? रामनिवासस्य वर्णितां 'विटपिनिरुद्धरविरश्मिपुञ्जतां' कोऽद्य श्रद्दधातु १ अद्य त्वाप्रात रासायं तत्र खेलन्ति रविरश्मयः । विशिष्टपुरुषेषु वर्णिता बहव एवाद्य कथा- शेषाः । ये तु उदीयमाना एवं निबद्धाःतेष्वपि बहवः कार्य समापितवन्तः । बहवश्वोन्नतिशिखरारूढा राजन्ते। अतएव कविना परिशिष्टरूपेण बहूनां वर्णनं पुनरुपनिबद्धम् । भवतु नाम, यद्विलम्बेन लभ्यते, तत्र प्रत्याशा- जनितप्रेमवृद्धया विशेषेणानन्दो भवतीति लौकिकानामाभाणकः । तदद्य ग्रन्थोयं सहृदयानां परमप्रमोदावहो भवेदेवेति नात्र संशीतिः । विचित्रोऽयं कालः । नेदानी कवितायुगम् । काव्यानीदानीमुपह- स्यन्ते । यच्चेदानी काव्यनाम्ना ख्याप्यते-तत्र नास्मादृशां बुद्धिः प्रसरति । राजनीतिहिमप्रपातेन सर्वा विद्याः समाच्छन्ना इव । केवलमु. दरपरिपूरणमेव परः पुरुषार्थः । कृतकारागृहवासा एव सर्वमान्याः सर्वेषां मूर्धनि शेरते । वैदुष्यं किमपि वस्तु नास्तीत्येव प्रतीयते । एवंविधे व्यति- करे समुदितोयं प्रन्थः कथं स्वानुरूपां प्रतिष्ठां विन्देतेति सत्यं बिभेति चेतः।
- तथापि 'गुणा: खलु गुणा एव' इत्येव विश्वस्य कविना कृत एतावानमानुषः श्रमः, अयमेव च विश्वासोऽग्रेऽपि फलेपहिः स्यात् । इदं तु सविनयं ब्रवीमि समाजप्रमुखानामप्रे यत्कवित्वं यदि समुत्सार्येत दूरे, नूनं हृदयमपि मनु- प्यजातेः कचन पलायितं स्यात् । हृदयस्येदमेवाऽन्नं यत्काव्यं नाम। निरन्नं कथं तिष्ठतु हृदयम् । तस्माद्वैदुष्यं विशेषतः काव्यप्रवाहोऽवश्यं रक्षणीयतां गाहते । भारतस्य तु वर्षय विद्यैव महती संपत् । अद्य कला एवं विद्यात्वे. नाभिमन्यन्ते । त एव च 'आर्ट स कॉलेज' विद्यालयेषु शिक्ष्यन्ते । परं विद्या नाम यद्वस्तु ततो बहिर्मुखता न न्याय्या । सा रक्षितव्यैव । तत एव भारतस्य शिर उन्नतं स्थास्यति । ईदृशप्रन्थप्रणेतृणां च तदैव श्रमः साफल्यं भजेत । वितरतु जगदीश्वरः सुबुद्धि मित्याशासानो विरमामि विस्त- रादिति- गिरिधरशर्मा चतुर्वेदः ক্ষুব্রী 'यादवकुलावतंस विबुधवंशवारिधिविधो । मुनिजनमानसहंस कंसनिकन्दन पाहिमाम् ॥ १ ॥' साहित्यं हि समग्रेऽप्यस्मिन् सभ्यसंसारे सीमन्तमणिः समर्थतायाः, सरणिः स्वतन्त्रतायाः, सिद्धिफलं सामाजिकतायाः, सर्वस्वं च सभ्यताया इति सम्यगवगतमेव सर्वेषामपि सुधियाम् । यस्याः किल जातेर्यावती साहित्यसमृद्धिः सा तावन्तमेव महिमानमुपगच्छति मार्मिकेष्विति केन वा न विदितं विवेकिना ? संस्कृतभाषासाहित्यमिदं समये समये समुत्पन्नैः प्राक्तनैः कृतिभिः समयानुसारिणीभिर्निजरचनाभिरुत्तरोत्तरमुपहितमिति घोरतरं विलुण्ठनेऽपि समृद्धमिदं पश्यामः । काव्यान्यमुष्य पारेसमुद्रमपि समान्दोलितमस्तकैरधुनाऽप्यभिनन्धनने रसिकैरिति न केन वा वेदनीयो विजयः साहित्यस्य १ काव्यं किल व्याख्या जीवनस्य, प्रतिबिम्बनं समा- जस्य, पदपद्धतिश्च विलुप्तस्येतिहासस्येति महद् गौरवं तावत्काव्यस्य । इदं हि निजाभ्यन्तरे प्रस्फुरता रसेन सहृदयमानसं प्रवणीकृत्य संचारयति तस्मिन्नात्माभीष्टान भोवानित्यपरोक्षोऽयमर्थः । अत एव हि पुरातना राजानो दानसमानादिपरितोषितेभ्यः कविभ्यस्तथा काव्यसृष्टिं प्रादुरभावयन् यया यद्यत्वेऽपि चित्राङ्कितमिव पुरासनं महिमानमभिमुखमालोकयामः । यदा तावदेकैकराष्ट्राधिपतिमप्यद्यत्वे बहुमानेन संभावग्रामस्तदा-'अष्टादशद्वी- पनिखातयूपो बभूव योगी किल कार्तवीर्यः' इत्यादिकाव्योत्कीर्तिता कीर्ति- संकथा कुतो वा नाइयेदसाधारण महिमानमार्यनरपालानाम् ?
( ६५ ) अवश्यममोषां काव्यानां जीवातुभूता रसभावादयः । मनोवशयित्री रसास्वादरूपा गुडजिहिका यावन्नाप्रतः क्रियते न तावद् भेषजाति मुखा भवन्ति विनेयाः । काव्यच्छन्दसामियं गुडजिहिका मन्ये जन्मसिद्धैव । तथाहि-लोके छन्दसामवताराय प्रकीर्त्यते भगवान् वाल्मीकिः । तपस्ते- जितमनोभूतिः स महर्षिः स्नानाय तमसातटमुपगतो ददर्श पुरः संक्रीडमानं क्रौञ्चमिथुनम् । अहह भूतेष्वनुकम्पमानमानसस्य यावत्खेलन्ति मोदलह- योऽस्य मानसे हन्त तावदेव दारुणव्याधाहितो निशितशरः प्रोथयामास मिथुनात् क्रौञ्चीमिमाम् । वेदनाविकलवपुर्भुवि विलुठन्ती विजही वराकी प्राणान् । तामिमामालोक्य शोकोन्मथितमानसस्य महर्मुखात्सहसा विनिर्जगाम स पदगुम्फो यो हि संजनयामासाऽऽनुभं वृत्तम्। अवश्यमासी- दुज्जम्भमाणमस्मिन् करुणरसस्रोतो येन हि हृदयद्रुतिजननी तादृगियम- साधारणी वागाविर्भूता । तदेवमयमौत्पत्तिकालिक एव कविताना रससंबन्धो येन हि श्रोतृणामपि मनः प्रसह्य भावानुप्राणितं भवति । किन्तु नेदं विस्मरणीयं स्याद् यद्बहुषु स्थलेषु सोयं रसास्वादो वस्तुत एव गुडजिटिकामात्रं सम्पद्यते, प्रधानतया चास्वादनीयं त्वन्यदेव भवति निबन्धुः कवेः । सुस्फुटमिदमितिहासकथाबन्धेषु ऋतु-नगरादि-वस्तुवर्णन- प्रबन्धेषु च, यत्र हि प्रधानतया वर्णनीयस्य महत्त्वमेव सहृदयानां हृदयसी- मन्यभिसंचारणीयं भवति । इयमेव तावद् गुणीभूतव्यङ्ग-थानां काव्याना- मुद्भवभृमिनूनम् । सेयमपि पद्धतिविस्तृत्य लोकेभ्यः समुपदिष्टा सकलोप- जीव्येन भगवता व्यासेन महाभारतादिषु, यत्र हि कथानायकानां पाण्डवादीनां परितं तीक्ष्णतूलिकया तथाङ्कितं यथा नेदं श्रोतृणां हृदयपटनादद्याप्युन्मृष्टं भवति । मध्ययुगे कविकुलशेखरः कालिदासादिभिः.
( ६६ सेय रीतिर्विशदीकृता यत्प्रमाणभूतान्युज्वजोज्ज्वलरत्नानि रघुवंशादीन्य- द्यापि चमत्कुन्नि हृदयानि सहृदयानाम् । ततस्तदनन्तरभाविनः कहण-बिल्हण-क्षेमेन्द्रादीप्रमुखीकृत्य जगन्नाथपण्डितराजपर्यन्तः संस्कृतमहाकविभिः सेयमैतिहासिकक' व्यसरणिः सगौरवमादर्शीकृता तापदन्यन्यभाषासाहित्यरसिकानाम् । किन्तु परितः परिवर्तनमयः सोयमलंघनीयः समगो भगवानून येन हि संस्कृतप्रातिद्वन्द्वधे समुपस्था- पितानि प्राकृतापभ्रंशमयानि काव्यानि येषां वर्णिका'रूपेणाद्यापि जाप्रति गाथासप्तशत्यादीनि प्रन्धरत्नानि । ब्रजभाषाया विकासः किन्तु न चिरमस्थात्सोपि समयः । तत्तत्प्रान्तीयाऽपभ्रंशभाषाभ्यः 'प्राचीन हिन्दी राजस्थानी-पञ्जाबी-गुजराती-पहाडी-प्रभृतीनां प्रान्तीय- भाषाणां समभूद्विकासः । तत: अवधीप्रभृतिभाषाणां संमिश्रणमवाप्य संस्कृतच्छायया प्रौढि मापन्ना 'ब्रजभाषा' निजमाधुर्यगुणात्कवि-सहृदयाना- मादरणीयाऽभवत् । तततत्प्रसिद्धकवीनां प्रतिभागुणात् राज्ञामाश्रयवशाच सेयं भारतस्य भूयांस प्रदेशमधिचकार । शनैर्निजमाधुर्येण सेयं साहित्यस्य कवितांऽशमात्मसाञ्चकार । अन्यान्यज्ञार्याणि काममन्यान्यासु भाषास्त्रभूवन् परं कवितायाः सेयमेव भाषा सर्वत्र पर्याएयत । शनैः शनैः तावन्तं प्रसारमवाप यथा भारतस्य विभिन्न विभिन्नभाषाभाषिष्वपि राजसंस्थानेषु, सेयमावरमुपलेभे। एतस्यैवायं प्रभावो यद् ब्रजभाषामवलम्ब्याऽपि भूषण- कविः सुदूरवर्तिनि महाराष्ट्रप्रान्तेपि छत्रपतेः शिवाजिनः सकाशान्महान्तं १-राबतरङ्गिणीकर्ता । २-विक्रमाचरितकर्ता।
( ६७ ) समानमसाधारणं चोपायनमधिजगाम । कृतं कृतमधिकदूरान्वेषणेन, सुप्रसिद्धः पद्माकरमहाकविस्तयेव भाषया सितारा(महाराष्ट्रप्रान्तीयोधिपति रघुनाथरावं बाँदाप्रान्तीयं हिम्मतबहादुरम्, राजपुत्रप्रान्तीयं जगत्सिहम ( जयपुराधीश्वरम् ), उदयपुराधीश्वरं भीमसिंह, गवालियराधिपति दौलतरावसँधियामहोदयं चापि परितोषयामास । कारणमेतस्येदमेव यत्सेयं भाषा माधुर्येण सारल्येन अपभ्रंशग्वात- व्येण च शनैः शनैस्तथा मधुरा च सर्वबोध्या च समवर्तत यथा सर्वेपि कवितातत्वज्ञा मन्त्रमुग्धा श्वास्यामसाधारणमस्तियन् । एतस्य स्फुटतरं प्रमाणं विभिन्नभाषाभाषिभ्योपि भुपालेभ्यः कवीनां परोलक्षमुद्रापारितोषि- कप्राप्तिरेव । त्यज्यतां भोजराजस्य कथा, यत्र प्रत्यक्षरलक्षदानस्य कथायां लोकानां शङ्कावसरोऽपि । किन्त्वैतिहासिकप्रकाशमये दुर्लभमुद्रोल्लासमये अस्मिन्नपि समये लक्षलक्षमुद्राः प्रददुरेकवारमेव महीपतयः। किं नाम नायं विजयो व्रजभाषामाधुर्यस्य ? न चेयं प्ररोचनोक्तिरेवाभिऽमन्यताम् । भूषण- पद्माकरादिविषये मिश्रबन्धुप्रभृतिभिरितिहासलेखकत्तथ्यमन्विष्य लिखित- मेकैकमक्षरम् । तैरपि पद्माकरादेः परोलक्षमुद्रार्जनं सर्वात्मना समर्थितम् । स्वयं पद्माकरकविः स्वाश्रयदातुः समीपे प्रोवाच निश्छलभावेन । बहुत्र भ्रान्त्वा लब्धभूरिसंमानोऽपि नायमेवंविनयेन कुत्रचिदन्यत्रोवाच यथा जयपुरनरपतेर्महाराजजगत्सिंहस्य समक्षे- 'भट्ट तिलँगानेको बुंदेलखण्डवासी नृप- सुजसप्रकासी पदमाकर सुनामा हो जोरत कवित्त छन्द छप्पय अनेकभाँति ससकृत प्राकृत पढी जु गुनग्रामाहों। ? - ( ६८ ) हय रथ पालकी गयन्द गृह ग्राम चारु श्राखर लगाय लेत लाखनकी सामा हों मेरे जान मेरे तुम कान्द हो जगतसिंह तेरे जान तेरो वह विप्र मैं सुदामा हों ।' कवितागुणग्राहकाणां राजस्थानीयभूमिपालानामाश्रयेणोत्तरोत्तरं परिष्कारं मधुरभावं चापन्ना सेयं व्रजभाषा तथा सुभगा समपद्यत यथा वर्तमानहिन्दी (खडीवोली) समयेपि निसर्गमधुरकवितायाः कृते सेयमेव समभ्यनन्धत मार्मिकैः कविभिः, तदाश्रयदातृभिभूपालैश्च । किं बहुना, वर्तमानदिन्द्याः (खडी बोली) सर्वतोप्येकच्छत्रराज्यमयेऽस्मिन्नपि समये कवितामाधुर्यपरीक्षकाणां संसदि साम्प्रतमपि श्रूयते-'कवितायाः कृते नैसर्गिक मार्दवं च माधुर्यं च यद् व्रजभाषायां न किल तत्सैनिकवेषसजायां वर्तमान हिन्द्याम् ('ब्रजभाषा की कविता में जो मिठास और 'लोच' है वह खड़ी बोली के सिपाहियाना ठाठमें आज भी नहीं')। व्रजभाषायां पदमाधुर्यसौकर्यम् अत्र हि ब्रजभाषायाः स्वाभाविकं माधुर्यमेव मन्ये प्रधानतो निमि- त्तम् ।ब्रजभाषायामपभ्रंशप्रक्रियया कलितशाणोत्कषणानीव परामेव कान्ति च कोमलतां चावहन्ति पदानि नूनम् । 'ओष्ठ 'दृष्टि' 'ज्योतिः' पदानाम- पेक्षया 'ओठ' 'दीठि' 'जोति' पदानि कस्य वा कोमलानि न प्रतीयेरन् । ['अधर धरत हरिके, परत ओठ दीठि पटजोति' बिहारी ] 1 पर्श- दर्पण-युति-कर्कशादिपदानि संयुक्ताक्षरसंपत्तिय॑न्ते किल काम कर्क- शानीव । किं भूयसा, स्पर्शादिपदस्पर्शे सति ततः पूर्वमपि पदं संयोगपर- ( ६६ ) त्वात्कर्कशतां धत्ते । किन्तु 'परस-दरपन-दुति-करकस' रूपेणोश्चारितानि तानि नोद्वेगमुद्वहन्ति कस्यचित् 'दीठिन परत समानदुति कनक. कनकसे गात । भूषन करकरकस लगत परस पिछाने जात ।' बिहारी ईक्षण-तीक्ष्णादिपदानि शृङ्गारपदशय्यायामुपनिबद्धानि कलयन्ति कर्णयोः किमपि काठिन्यमिति को वाऽनापहिलो न मन्येत ? किन्तु व्रज- भाषामुपगतानि तान्यपि तीक्ष्णतां मुञ्चन्ति । [ 'ये तेरे सबते विसम ईछन तीछन बान' बिहारी] । 'प्रावृट्' 'प्रिया भ्र'प्रभृतिपदानि संयुक्तवर्ण- घटिततया स्वयं तु न ताहङ्मधुराणि, किन्तु वराकस्य पूर्वस्यापि पदस्य बलात्कलयन्ति संयोगपरत्वकारणाद् गुरुत्वं कर्कशतां च । विवशतया प्रयोक्तव्यान्येव च भवन्ति बलात्तानीमानि पदानि शृङ्गारपदशय्यायामपि । ब्रजभाषायां तु 'पावस' 'पिय' 'भौंह' रूपमुपगतानि तानि कस्य वा ललि- तानि न प्रतीयेरन् १ 'विद्युदुद्द्योता दिपदानि परमार्थतो विकारे न तथा माधुर्यगुणाऽनुगुणानि । किन्तु ब्रजभाषापदसंघटनायां 'बिजुरी' बिज्जु' 'उदोत' रूपमुपलभ्य मण्डयन्ति मनाङ माधुर्यमेतानि [ 'चढी अटा देखति घटा विज्जुछटासी नारि, तिय लिलार बैंदी दिये अगनित बढत उदोत']| चन्द-पुष्प-अमृतोदिपदानि मधुररसोद्दीपकानीति नामप्रहणमहि- म्नैव मेदुरयन्ति माधुर्यमिह मानवानां मनसि। किन्तु पदान्येतान्युच्चारणे स्वयमुत्पादयन्ति संयुक्ताक्षरमहिम्ना कांचित्कठिनताम् । ब्रजभाषायां तु 'चन्द' 'पुहुप' 'अमिमा 'अमी' आदिरूपमवाप्य मधुरपदशय्यायामुपचित माधुर्यमुपवर्द्धयन्ति शतगुणितमिव ।
( ७० ) अपनशकृतं सौकर्यम् अस्ति च ब्रजभाषायामपभ्रंशविषयेपि बहुतरं स्वातन्त्र्यम् । एकैकस्य शब्दस्य कलिताः कविभिरात्मच्छन्दानुरोधेन नानाधा ह्यपभ्रंशा येन हि निर्द्वन्द्वमुपनिषध्यन्ते सानि निजरचितेषु छन्दस्सु । 'स्त्री' शब्दः 'इस्त्री' 'अस्त्री' इत्यादिरूपेण भाषायामपभ्रष्टोपि 'तिरिया' [ 'तिरिया तेल हमीर- हठ चढे न दूजी बार' ], 'त्रिया' ['त्रिया चरित्र जानै नहिं कोय' ] 'तिया' ['तिया न चाहत कन्त'] 'तिय' [ 'तिय तिथि तरनि किसोरवय पुन्य कालसम दौन'] । किमधिकम्, केवलमेकाक्षरं 'ति' इति रूपमप्युप- लब्धवान् सोयं शब्दः । ['को ति अमोल बिकात नही' ] 'नदी' 'वयः इति शब्दौ 'नै' 'वे' इत्येकाक्षररूपेण प्रयोक्तुमस्ति स्वातन्त्र्यं ब्रजभाषायाम्- 'किते न भौगुन जग कर नै वै चढती बार'। अस्तु, एवंविधेनापभ्रंशस्वा- तन्त्र्येण पदनिगुम्फने कियत्सौलभ्यमुपलभ्यते कवयित्रेति न तावद्विशिष्य बोधनीयं स्यात् स्वयमक्षराणि निगुम्फितवद्भ्यो महाशयेभ्यः । किञ्च नैतावदेव, विभक्तिचिह्न ष्वपि भूयस्तरां प्रयोगस्वातन्त्र्यं ब्रजभाषायाम् । 'नि' इति चिह्न द्वितीयायाम-'सुनि वचननि व्रजबाम' इत्यादिरूपेणाऽऽधीयते । किन्तु यथेच्छमन्यास्वपि विभक्तिषु तदिदं 'नि' चिल प्रयुञ्जते भाषाकवयः । तृतीयायां यथा-'मोरमुकटकी चन्द्रकनि यों राअत नँदनन्द' । सप्तम्यां यथा-"दिसें लोभ चसमा चखनि लघु पुनि बडो लखाय' । (रही)गनि साँझ सी फूलि' । इत्यादि। किमधिकम, निर्विभक्तिकं पदं प्रयुज्यापि स्वेच्छानुसारं तत्र विभक्त्या ब्रजभाषाकविभिरुपजीव्यन्ते । बहुभिरुदाहरणैर्मुधा विस्तर स्यादिति द्वित्रनिदर्शनेबोर्बु प्रभवेयुर्विवेकिन इति विश्वसिमि । यथाहि- ( ७१ ) 'परतिय दोस पुरान सुनि उठी मुलकि सुखदानि । कस करि राखी मिस्र हु मुख आई मुसक्यानि ।' [परतिया (के) दोष (को) पुराण (में) सुनि, सुखदेनेवाली (मिश्रकी प्रेमपात्री) मुलकि उठी। मिश्र (ने) भी मुख (में) आई मुसक्यान (को) व.स कर (बलपूर्वको रखा] अत्र कोष्ठकनिबद्धा विभक्त्यर्था विभक्तिचिह्न विनंव कविना प्रयुक्ताः, बोद्ध भिश्चावबुद्धाः । सीस मुकुट कटि काछनी कर मुरली उर माल । यह वानिक मो मन बसौ सदा म्हिारी लाल । [सीस (पर) मुकुट, कटि (में) काछनी, कर (में) मुरली, उर (में) माला, इस बानक (से) बिहारीलाल ! सदा बसौ] अत्रापि निर्विभक्तिरे- व पदैरभीष्टोऽर्थः स्वरमभिव्यज्यते इत्यपरोक्षमेव प्रेक्षावताम् । उक्तानुसारेणाऽपभ्रंशप्रकारेण छन्दोनिबन्धने कियती सुविधोपल- भ्यते कवयित्रोत पूर्वमेवोक्तम् । लघुनघुन्यपि छन्दसि यन्महान्तमर्थमुपजीवन्ति 'विहारि'सदृशाः, शब्दालंकारमर्थालंकारादिकं चोपनिवन्धुं यत्तत्रावकाश- मुपलभन्ते तत्र हि तदिनमपभ्रंशसौर्यमेव मूलनो हेतुः । स्वल्पैरेवाक्षरेस- पूरिते विवक्षिनेऽथे, लब्धविपुलावकाशेन ऋविना कुतो कान छन्दसि विपुलोर्थः शक्येत सूचयितुम् ? कुतश्च न तत्रालंकारमङ्कारः श्रूयेत ? हिन्दीकविविहारी-'प्रियः प्रियां मानकोपशयितां वीक्ष्य 'कुपिता सेयेम- नुनयं मे स्वीकुर्यान था, कियान्या कालश्च तत्र प्रतीक्षणीयो भवेत' इत्यादि विचार्य, युक्तिलाघवेन दयितायाः समीपे सुष्वाप । प्रियापि मन्दीभूतमा- नाऽऽसीत्। अत एव प्रियं कोपशयितमनुमाय अनजाने सोयमनुनयेप्रवा' ( ७२ ) इत्युत्कण्ठया विचिन्त्य, स्वप्ने यन्मेननं तस्य मिषतः अर्थात् शयानया नायिकया कश्चित्स्वप्नो वीक्षितोस्ति, तस्मिन् स्वप्ने एव सा कण्ठे आश्लिष्य- तीति व्यपदेशात् प्रिया प्रियस्य हृदयाऽऽलिङ्गनमाप” एतावन्तमर्थ दोहा- सहशे स्वल्पावकाशे छन्दमि निबबन्ध । संपूर्णेपि छन्दसि समुल्लसदनुप्रासः पदविन्यासश्च सुमधुरं खेलतीत्यत्रापि तदिदमेव कारणम् । यथा- 'सोवत लखि मन मान धरि, डिंग सोयो पिय आइ । रही, सुपन की मिलन मिलि, तिय हि यसौं लपटाइ। अत्र हि 'लखि' 'धरि 'पाइ' 'मिलि' 'लपटाई' इति पञ्च पूर्वका- लिकक्रियाप्रयोगाः, 'मन' इत्यादयो निर्विभक्तिकप्रयोगाश्च कियदक्षर- लाघवमावहन्तीति स्वयमक्षरगुम्फनलम्पटैः कल्पनीयम् । 'दृष्ट्वा' इत्यादि- प्रयोगाणां तु कथा दूरे, परं 'वीक्ष्य' इति मात्रात्रयादन्यूनो दर्शनार्थकधातोः पूर्वकालिकक्रियाप्रयोगो न भूमण्डले केनचिदपि संस्कृते संक्षेप्तुं शक्येत । किंबहुना, वर्तमानहिन्दी(खडी बोली)भाषायामपि 'देखकर' इत्यस्य देख' इत्यस्मात्संक्षिप्तः (मात्रात्रयात्मकः) प्रयोगो न केनचिदुपनिबन्धुं शक्यः । किंन्त्वपभ्रंशमहिम्ना विहारिमहोदयो 'लखि' इतिमात्राद्वयेनैव तमिममर्थ सुमधुराक्षरैरुपनिवबन्ध । एवं 'धृत्वा' 'मिलित्वा' 'आगत्य' इत्यादिप्रयोगेऽपि संस्कृतकवेः काठिन्य स्वयमनुमातव्यम् । एवमेव च 'मन में' इति सविभ- तिकस्थाने 'मन' इति निर्विभक्तिकमात्रं प्रयुञ्जानः स्वल्माक्षरावकाशे छन्दसि बहुलार्थोपनिबन्धनेन निज दोहा'वृत्तं सहृदयानां हृदि सायकीकुर्वन् छायामास प्रतिष्ठां विहारिमहोदयः । १ 'सतसेया को दोहरा ज्यौं नावकको तीर' ।
( ७३ ) यथा ह्यपभ्रंशेनाऽक्षराणां लघूकरणं तथा यथाकाममक्षरणां द्विगुणीकरणादिस्वातन्त्र्यमप्युपयुज्यते भाषाकविभिः । यथा 'छप्पय'- च्छन्दसि अमृतध्वनौ च-'अतिगरजि घनजि तरितजिमि खंभ तडक्किय..."नृत्तत्तत हर नित्त' इत्यादि । उदाहरणप्रपन्चेन मुधा विस्तरः स्यादित्येवंविधान्युदाहरणानि गोस्वामितुलसीदासस्य गोस्वामितुलसीदासस्य कवितावल्यां 'साहित्यवैभवस्य' 'वंशवीथ्याम्' (पृ० ५७८ ) च बाहुल्येन द्रष्टव्यानि । ब्रजभाषालन्दासि भारतस्य दूरदूरप्रान्तेष्वपि कविताराज्यसिंहासनोपर्यधिकारस्थाप- नस्य द्वितीयं कारणमस्ति छन्दसां माधुर्य नाम । 'तुकान्त'झंकृतानि वर्ण- मैत्रीसंदृन्धान्यस्या भाषाया वृत्तानि तथा मधुराणि भवन्ति यथा श्रोतृणां हृदये चिराय स्थानं कुर्वन्ति, चमत्कुर्वन्ति च सहृदयमारभ्य पामरपर्यन्तस्य चेतांसि । यद्यपि छन्दस्तदिदं शब्दसङ्घटनरूपतया बाह्या सामग्री नूनं, किन्तु आपाततः श्रोतृणामावर्जनाय सर्वांपेक्षया छन्दोबन्ध एव प्राधान्यं भजते । कान्तासंमितरूपेण हृदयवशीकारपूर्व धर्मार्थादिपुरुषार्थसमर्थके सन्मार्गे प्रवर्तनं हि काव्यानां पुरातनं प्रयोजनम् । यावकिलाऽऽकर्णयितुः कौँ श्रोतुमेव नाभिमुग्वीभवतस्तावद् ध्वन्यर्थप्रसाधितमपि काव्यं कस्मै फलाय भवेद्भावुकानाम् १ व्यङ्गथार्थो हि वाच्यार्थविचारोचरं वात्पर्य- शानानन्तरमुपजनयेचमत्कारं चेतसीति घरममावी सः। सर्वतः पूर्व हि ललितलयसंबद्धः शब्दगुम्फ एष कर्णगोचरीभवति भुवनेऽस्मिन् । अय- माणः स एव कर्णयोः कटुतां कलयेच्चेत्को वा व्यङ्गथार्थावधारणपर्यन्तम्य धैर्य धारयेत् ? अत एव कर्णकाटवात्कुप्यन्ति कोविदाः । अर्थज्ञानात्पूर्वमेव मधुराक्षरसंहब्धः 'तुकान्त'कान्तः संगीतलयहारी ब्रजमाषायाश्छन्दो- (७४) बन्ध एवानन्दयति तावत्कौँ कोविदानाम् । उक्तं हि मार्मिकैः- 'अविदितगुणापि सत्कविभणितिः कर्णेषु वमति मधुधाराम् । अनधिगतपरिमलापि हि हरति दृशं मालतीमाला ।' केषांचित्कथनानुसारं भवेच्छन्दोबन्धोयं बाह्यापि सामग्री नाम, किन्तु रसाभिव्यञ्जने सेयं भूयांसं भारमुद्वहति । अत एव काव्यप्रकाशा- दयोऽपि--'हास्यं दोधकम्, करुणं मन्दाक्रान्ता-पुष्पितायादीनि, शृङ्गारं पृथ्वी-नग्धरादीनि, वीरं शिखरिणी-शार्दलविक्रीडितादीनि सौकर्येणाभि- व्यञ्जयन्ती'त्याहुः। व्याचचक्षे च क्षेमेन्द्रः-'वसन्ततिलकं भाति संकरे वीररोद्रयोः । 'शृङ्गारालम्बनोदारनायिकारूपवर्णनम् । वसन्तादि तदङ्गं च सच्छायमुपजा- तिभिः॥ 'प्रावृट्प्रवासव्यसने मन्दाक्रान्ता विराजते।' 'शौर्यस्तवे नृपादीनां शादलक्रीडितं मतम् ।' 'सावेगपवनादीनां वर्णने स्रग्धरा मता' इत्यादि । यदि हि वृत्तमिदं रसाभिव्यञ्जनानितान्तं बाह्यं भवेत्तहि पूर्वोक्तपरिगणनस्य किं फलम् १ किमिति वा 'हतवृत्त'दोषस्य संपर्कात्काव्यमुपहसनीयं भवति? घनाक्षरी (कवित्त) संस्कृते यथाऽनुष्टुप तथा ब्रजभाषायां 'दोहा'वृत्तमिदमजसा विनि- मयतया भेजे यद्यपि प्राधान्यं च सार्वजनिकत्वं च, किन्तु कुण्डलिया-छप्पय-- कवित्त-सवैयादीनां छन्दसा विशिष्टवर्णनेषु समभृत्वमादरः समाजे सम- न्ततः । विशेषतो-भाषाकवीनां कृते कल्पवृक्षायमानानां राजस्थानभूपाना- माये ब्रजभाषायाश्छन्दः साहित्यमिदमखिसामन्यवाप परमं प्रसारम्। तत्रापि कत्ति सबैयादिच्छन्दसा प्रभावः प्रस्फुटं प्रावर्तत समयेऽमुधियन् ।
यतो हि सर्वतः प्रस्फुरत्प्रभावे विशालसभाभवने रत्नच्छटाविच्छुरितैः सामन्तैः समन्तात्परिवृततया पाकशासनमिवात्मानमभिमन्यमानं राजानं गीतिल- यमनुहरता येन छन्दसा किल तुष्टुवुः कवयस्तदिदं कवित्तघनाक्षरीच्छन्दः । मधुरभीरेण स्वरेण सधीरभावं प्रथमचाणमारभ्य उत्तरोत्तरं स्वरं संवर्धयन् तारस्वरेण यथैव चतुर्थचरणं सोत्तेजनं समापयति स्म तथैव वर्ण्यस्य राज्ञो मूर्तिमानिव प्रस्फुरन्प्रताप: संमुखभिवोपतिष्ठते स्म । येन हि निरभिमानत्वेन परिलक्षितोपि राजा परितः परिस्फुरतेवाऽऽत्मप्रतापेन सभागतमात्मानं काञ्चिदतुलां विभूतिमिव विभावयति स्म । यथा हि- त्रिभिश्चरणैर्भूमिपालस्य प्रजापालनप्रवृद्धा या वीरताविभूतिरभिवणिता सा-'तेरे भुजदण्ड पै घमण्ड महिखण्ड को' इति चतुर्थचरणे समापिते मन्ये सोयं शौर्यदर्पः (घमण्ड) संमुखमिवोपतिष्ठते स्म । एवमेव प्रकृतिवर्णनायां वसन्तवैभववर्णनप्रसङ्ग-प्रथमे चरणे 'कूलनमें केलि में कछारनमें कुञ्जनमें क्यारिन में कलित कलीन किलकन्त है' इति वसन्तस्य विकासशोभा कूल-कच्छ-कुादिषु निर्दिश्यमाना निर्भर मनसि समुदेति । ततो द्वितीयचरणे-'कहैं पदमाकर परागन में पौन हूमें पातन में पिकमें पलासन पगन्त है' इति पूर्वापेक्षया प्रवृद्धासाशोभा परितः प्रसृतान् परागपवनपल्लवादीन् परिव्याप्य परिजृम्भमाणेव परितिष्ठति । ततस्तृतीयचरणे सा वासन्तिकशोमा दिग्-दिगन्त-द्वीपादीनधिकरोति- "द्वारमें दिसानमें दुनीमें देसदेसनमें देखो दीप दोपन दिपत दिगन्त है" इति । किन्तु परमं चतुर्थ चरणं यथैव स समापयति तथैव विपुलं विश्वतो वर्धमानः स वसन्तो ब्रजवीथी-वनिता वक्षीप्रभृतिषु प्रत्यक्ष प्रोज्जम्भमाण इव परिलक्ष्यते-बोधिन में ब्रजमें नवेलिनमें बेलिन में बननमें बागनमें बगो बसन्त । . - ( ७६ ) छन्दसोऽस्य प्रभावः समुचिते स्थाने प्रस्फुरताऽनुप्रासेन भवतीति नव मार्मिकैर्विस्मरणीयम् । 'इन्दीवरनैनी तू कलिन्दीतीर जैयो ना', 'तीन बेर खाती ते वे बीन बेर खातीं हैं', 'स्याम सुखसाधे राधे ! तेरे हैं अगाधे रूप जाके मुख आगे लागै चन्द्रमा मसालची' इत्यादिदर्शितविलासेना. नुप्रासेन संवर्द्धितसमुल्लासेव संपद्यते कवित्तकवितेति को वा मामिको न विद्यात् १ अवश्यमयमनुभासो निबन्धुश्चातुर्यमपेक्षते । एकस्मिन् धरणे प्रासयुग्मं, त्रयं, परमावधि चतुष्टयं वा पर्याप्तं भवति । युग्मं यथा-'छल करि प्यारी के कपोल पिय पौंछ त्यों अँगौ• प्रानप्यारी जू गुविन्द अल: कनकों' इत्यादि । त्रयम्-'पंपा के सलिलमधि झंपा करि ताही छिन चम्पाके कुसुमकी लपट लूटि लायो है' इत्यादि । चतुष्टयं यथा-'मेघन लगायो झर, नाँचें बिज्जु व्योमचर, कूक मोर मत्तवर. बैठे हरी डारतर' इत्यादि । एकस्मिंश्चरणे यावतामक्षराणामन्तरेण प्रथमोऽनुप्रासः स्थापितो द्वितीयोऽपि तावदन्तरेणैव स्थापनीय इति समुचितस्थाने कृतविन्यासः सोयमनुप्रासः समाकर्षको भवतीति मार्मिकाणां मतिः । यथा-'बुद्ध भुवाल तुम्हें देखत निहाल, लियें बिजे की रसाल ऋतुराज आज आयो । 'अकरे खरीदनके जकरे दुवागनसौं पकरे रहे तोहू पौनसों अरे रहें' इत्यादि । घनाक्षरी छन्दस्तदिदमनुप्रासेनैव हृदयासेपनकं भवतीति तलस्पर्शन विवेचनीयं स्यात् । बहुषु छन्दस्सु प्रासः सोयं छन्दोलक्षणनिविष्ट एव भवति । यथा त्रिभङ्गी-मरहठा-अमृतध्वन्यादिषु । त्रिभङ्गी यथा-'मोहन बनवारी गिरिवरधारी कुजविहारी पगधरिये। मरहठा-निरखत मदनहि जिन, कदन कियो छिन, रतिहिं दियो वरदान' । अमृतम्वनि-'तरलित होत मुजङ्गवर परत गङ्ग उत इत्त । जटाजूट छूटत जबहि नृत्तत्ततहर नित्त ।। नृत्तत्ततहर नित्तत्तबहि दुचितत्तिभुवन इत्यादि । नायं प्रकारो भाषायामेव, संस्कृतकविभिरपि सोयं प्रचारितः पुरस्तात् । यथा अश्वघाट थाम्-'घोटी- कुलादधिकधाटी कुसुम्मतरुव टीकुलेषु दधती' इत्यादि प्राचीनम । 'त्वं गाय भूरिभयभङ्गाय तोषिततुरङ्गाननाकि कमलम्' इत्यादि साहित्यवैभवे मम । कुण्डलियाछन्दसि तु-अन्तिमं पदमेवावर्तते । यथा-'बसिबो वृन्दावन करो यह चाहत जिय मोर । सुनिबो करो गुपाल की करमुरली की घोर ॥ कर मुरली की घोर भोर जमुना को न्हैबो' इत्यादि । एतेषु छन्दस्सु यथानुप्रासश्छन्दोलक्षणनिविष्ट एव भवति तथा घनाक्षरीछन्दसि यद्यपि नास्ति, तथापि मिथः प्रातिद्वन्द्वथे न झणत्कुर्वत् अनुप्रासयुगलमस्मि- श्छन्दसि शोभायै अनिवार्य भवतीति कवित्तनिगुम्फनमार्मिकाणां मतम् । अनेन विना छन्दसि शैथिल्यमेव किम्, छन्दसो ग्तेरेव वैकल्यं प्रतिभासते। पनावरीलक्षणम् "एकमिश्चरणे षोडशवर्णानां प्रथम यति' भागः, पञ्चदशवर्णानां च द्वितीय इति एकत्रिंशद्वर्णैः ( मनहर) कवित्तच्छन्दो भवति । नास्मिन् गणानां वा लघुगुरुवर्णानां वा नियम इति सामान्यतया भाषावेदिनारः संगिरन्ते । किन्तु केवलमेकत्रिंशद्वर्णान् परिगणय्य छन्दोरचयितार सुस्पष्ट भ्रश्यन्ते छन्दोरचनामार्गात, उपहस्यन्ते च साधारणतयाऽक्षरगुम्फवेदिभि- रपि । दृश्यतां, यदि षोडश, पञ्चदशेत्येकत्रिंशद्भिवणैरेव कवितं भवति, नान्योऽत्र कश्चन नियमस्तर्हि "कौन को सुजस गाय गनिकासे तरे नाथ" इत्यत्र 'सुजस कौन को गाय 'कौन को गाय सुजस' इति वा रचितेऽपि । ( ८ ) तदिदं छन्दः शुद्ध स्यात्, किन्तु नैवम् । प्रत्युत कविसमाजे प्रसिद्धं यत् कवित्तच्छन्दसि 'नमकिशोर' इत्येवंविधो गुम्फो न लभते समावेशमित्यादि। यदि च एकत्रिंशद्वर्णानामेवात्र नियमम्तहि कथमिदं मार्मिकैः सिद्धान्तितम? केवलमेकत्रिंशद्वर्णानेव लक्षणं परिजानतां कृते 'राधिकागोविन्दो मयि दयतामनारतम्' (पृ० २८) इत्यादि परीक्षणकौतुकाय मया निहितमपि । सत्यं त्विदमस्ति यत्प्राचीनानां छन्दोलक्षणमर्द्धदग्धा श्रमी अक्षर. गुम्फका न वराका विदन्त्यपि । 'गतिविशेषेण निविष्टाः षोडश-पञ्चदशवर्णाः किल घनाक्षरीवृत्ते भवन्तीति' लक्षणकाराणां हृदयम् । गीतिलयहारी गतिविशेषश्चायं कर्णाभ्यामेव परीक्षणीयोनवाचा! लक्षणमपि जगन्नाथदास रत्नाकरप्रभृतिभिरभ्यूहितं यस्किल पुस्तकरूपेण पुरा काश्यां प्रकाशितमपि । साम्प्रतमपि जगन्नाथप्रसादेन (भानुकवि) 'छन्दप्रभाकरे' घनाक्षरीलक्षणस्य व्यवस्था साधीयसी कृता । एतेन हि समप्रयोगः [अर्थात ८,८,८,७ इति विभज्य एकत्रिंशत्पूर्तिः] एवं विषमविषमसमप्रयोगः कवित्ते उपादेयो निर्दिष्टः । सम विषम विषम, विषम सम विषम इति वा प्रयोगस्तु निषिद्धो निगदितः । तदनुसारं व्यवस्थया कवित्त-छन्दसो गतिर्न भवति विकृता। किन्तु केवलमेकत्रिंशद्वर्णः कवित्तगुम्फकमहाभागान कुतोपि दृष्टिं निक्षिपन्ति, न चान्यत्किञ्चिच्छोतुमिच्छन्ति । वास्तवे तु 'कान पिछाने छन्द रस' इति प्राचीनप्रसिद्धथनुसार कविकुले लब्धजन्मनां शिशूना कर्णावेव तथा परि- निष्ठितौ भवतो यत् एकत्रिंशद्वर्णगणनायाः कदाचित्प्रसंग एव न भवति, श्रुत्वैव ते कवित्तगति परिचिन्वन्ति । कवितघनाक्षरीछन्दसो गते स्थिरीकाराय छन्दस्वस्मिन् यथास्थान- विन्यासोऽनुप्रासो भूयानुपकारी, कृतश्च तथा पूर्वः कषिमिरित्यनुभविना :
( ६ ) हृदयमाएतद्विषये विशेष जिज्ञासुभिलखनऊनगरात्प्रकाश्यमाना हिन्दीभाषाया 'माधुरी' पत्रिका द्रष्टव्या यत्र मया विस्तरेणाऽऽलोचितमिदम् । वृत्तेस्मिन् विच्छरच्छोभाविलासोऽनुप्रासो मार्मिकै सुबहुसंमानित इत्यथापि परिज्ञातं भवति । भवभूतेः शिखरिणी, अभिनन्दस्य नन्दिनी, उपजातिर्मन्दाक्रान्ता च कालिदासस्येत्यादि यथा संस्कृतकविषु प्रसिद्धिस्तथा ब्रजभाषाकवीनां समाजेऽपि सुप्रथितम् ।।दःप्रभाकरे' भानुकविना संगृहीतम्-'कुण्डलिया गिरिधरस्य, दोहा विहारणः, चौपाई गोस्वामितुलसीदासस्य, छप्पय नाभादासस्य, तथा घनाक्षरी पद्माकरस्येति' (पृ. १६) मार्मिकाः स्पष्टमनेन प्रत्येष्यन्ति यच्छब्दालंकारेण, विशेषतश्च पूर्वोक्तनानुमासेन कवितामात्मीयां प्रसाधयन् पद्माकरकविर्यदा 'कवित्ते कृतकार्यस्तदा-कवित्तच्छन्दस्यनुप्रास एवायं प्राधान्येन लब्धविन्यास इति को वा न जानीयात् ? शब्दालंकारान् विशेषतश्चानुप्रासमिमं नानाधा प्रयुञ्जानाः पद्माकरसदृशाः कषयः कवित्त- 'उझकि झरोखा है झमकि झुकि झांकी बाम' इत्यादीन् वृत्त्यनुप्रासानपि बहुधा न्यगुम्फन् येन घनाक्षरीछन्दः संदधौ भूयसीं शोभाम् । किन्तु समस्वरविन्यासोऽनुप्रासो यदा प्रयुज्यते तदा नाधिकोऽस्य विलासो नूनं शोभाय । परिमितोऽस्य विन्यासो यथा-'आँखें अरविन्द पर चारमुख चन्द पर राधिकागुविन्दपर नैनन निछावरें । इत्यादि । इतोऽधिकं प्रयुञ्जानास्तु वराका न कवितागुम्फनपाटवमपि परिनानन्तीति न ते विचाराही अपि । यथा-'बाल गलमाल उरसाल लाल लाल भाल' इति । एवंविधो गुम्फो "जंजालवत्' जंबालवद्वा केवल प्रतीयेतेति को वा विशालमतिनालक्षयेत् ? भूषणं शोभाये भवतीति ने नाम नागरनितम्चिन्यो रोम-रोमस्वेव तद्धारयन्तिा ( ८० ) व्रजभाषोल्लासमये समये न केवलमस्यैष छन्दसः कृते, अपि तु छन्दोमात्रस्य निगुम्फनाय पुग प्राचलत्पूर्णोऽभ्यासः कवीनाम । पञ्चाशत- षष्टिवर्षेभ्यः पूर्व यदा हि जयपुरे गुणिजनजीवातोमहाराजाधिराज- श्रीरामसिंहदेवस्य, दतियाराज्ये महाराजश्रीभवानीसिंहस्य, बुन्दीराज्ये च रामसिंहदेवस्य, एवमन्यान्येषु राजसंस्थानेषु कवितागुणवेदिनां भूपालानां शासनमासीत्तदा भारतेऽस्मिन् साधीयसी काव्यसंपदियमासीत् । ये किल प्राधान्येन संस्कृतं नाध्यैयत तेपि कविकुलजाः शिक्षार्थिनः साहित्यस्य स्थूल प्रबोधं संस्कृतेन संपाद्य सभाप्रकाश-काव्यनिर्णय-कविप्रिया-रसिक- प्रियादिभिरध्यगीषत भाषासाहित्यम् । ततः प्राचीन कवित्ता'नां साहस्री पञ्चशती वा कष्ठस्थीकृत्य नित्यं तामावर्तयन्तस्ते कवित्तादिच्छन्दसां गतौ तत्त्वतस्तलस्पर्शिनोऽभूवन, तेगां कौँ छन्दसाममीषां निषावि समभृताम् । अधिकं किं वच्मि, सुमधुरस्वरं सलयं चाऽऽवय॑मानानि कवित्तानीमानि गृहे नित्यमाकर्णयन्यो महिला:, कविकुलजा बालिकाश्चापि शतशः कवित्तानि सस्मरुर्बभूवुश्च छन्दसां गतेः स्वत एव परीक्षिकाः। कविसच्छन्दसो गतिः किन्तु सुमहान खेदो 'यत्कवीश्वर'वंशधरा अपि नवयुगीयपरीक्षा- प्रणाल्या यत्किश्चित्संस्कृतं स्पृष्टवा, अन्यथा साधारणतया श्राङ्गलशिक्षा- प्रवाहे पतिता: हिन्दीविश्वविद्यालयादेविशारदादिपरीक्षोसरणेनात्मानं कृतार्थ मन्यमानाः कवित्तादिनिर्माणे साभिमानं प्रवर्तन्ते किन्तु छन्दोगतः परिशीलनाभावात् षोडश-पञ्चदशभिरेकत्रिंशद्गणनया कवित्तं पूरयन्तस्ते * निकषौ परीक्षबपाषायो इव ।
{ ८१ ) सौष्ठवमस्य च्छन्दसः सर्वदार्थ लुम्पन्ति । 'प्रतिकालेज' 'प्रतिस्कूल' 'प्रति- कार्यालयं प्रत्येकसभासमाजगोष्ठीसमितिभिः सह कविसंमेलनानि साम्प्रतमनिवार्याणि संजातानि । विशिष्टसभानां महाधिवेशनेषु वार्षिको. त्सवेषु तु कविसंमेलनानि उत्सवस्य शरीराणीव संवृत्तानि । तदेवं प्रतिवि- शिवम ('गली गली में') प्रतिपदमधिविश्यमानेषु कविसंमेलनेषु छन्दसां दुर्गतिदर्शनादनिच्छतापि नानाविधानुरोधानां बलात्प्रसह्य प्रमुख- पदमधिरोप्यमाणेन मया कतिधा पृष्ठम्-'महोदय ! कवित्तस्यास्य गतिर्वि- कलेव प्रतीयते” । तदुसरे प्रोचुस्ते नि.संभ्रमम्- 'श्रीमन् ! षोडश-पञ्चदशेति गणितानि मया एकत्रिंशदक्षराणि' । हन्त, सोयम् 'भाम्रान्पृष्टः कोविदारानाचष्टे'। छन्दसो गतिमसौ जिज्ञासितः किन्तु सोयमेकत्रिंशद्वर्णानाक्रन्दति ! किन्तु वराकः सोयं षोडश- पञ्चदशेत्येकत्रिंशद्वर्णानेव छन्दसोऽस्य लक्षणं जानाति, कोऽस्य दोषः ? निजगुरोः सकाशादपि छन्दोलयं कदाप्यपरिशीलितवतां कविसंमेलन- कवीनां कवित्तविषये स्थाने स्थाने सेयमेव दशा। पण्डित-प्रोफेसरपदवाच्या- नामपि सेयमेव प्रगतिः। संमेलनेषु छन्दसोऽस्य दुर्गत्या भृशं परिग्लायता म०म०पं०श्रीगिरिधरशर्मचतुर्वेदमहाभागेन परिहासेऽपि हन्त मर्मस्पृक् समीरितम्-'कवित्तनिर्माणं पठनं वा संप्रति राजनियमतो नूनं निरोध- नीयं स्यात् । * संस्कृते कवित्तादीनामवतारणम् * ब्रजभाषाच्छन्दसामेवं दुर्गतियुगे,-लोकप्रचलितहिन्दीभाषायामपि छन्दसाममीषां यदा सेयं परिस्थितिस्तदा विरलजननिषेवणीयायां गीर्वाणभाषायामस्या छन्दांस्यमून्यवतारयनहमुपतिष्ठामि संमुखे रसिक- समाजस्य । सर्वतः पूर्व वर्षावर्णनात्मकमेकं कवित्त'वृत्तं दशमवर्ष थावत् ( ८२ ) पूर्वं प्रकाशितस्य 'संस्कृतरनाकरस्य' दशमवर्षीयप्रथमसंख्यायां प्राकाश्यत नूनम् । ततो 'जर्मनयुद्ध'(पूर्वतन)संप्रामोपलवशान्ती जयपुरे महाराजा- धिराजश्रीमाधवसिंहदेवस्याज्ञया राजहर्म्यमालायां गोविन्दमन्दिरे जायमा- नायां सम्राड्विजयसभायां बृटिशविजयवर्णनात्मकं कवित्तमेकमपठ्यत येनाऽग्रीयन्त सर्वे विद्वांसो, नवीनमिति कृत्वा च समभूवश्चमत्कृताः संव सामन्ता राज्याधिकारिणश्च । तदनन्तरं जयपुरराज्यस्य शिक्षा विभागाध्यक्ष- ( Director of Public Instruction ) पदं यदा पं० श्रीश्यामसुन्दर- शर्माM.A.महाभागोऽध्यतिष्ठत्तदा तदुत्साहसाक्षिणि शिक्षासप्ताहे' संस्कृत- कालेजान्तःप्रतिष्ठापितायां पण्डितसभा'यामपठ्यन्त कानिचित्कवित्तानि यानि निर्मत्सरं गुणप्रणयी सोयं सर्वात्मना सुभृशमभ्यनन्दत् । अन्तस्तलं संतुष्य- म्तोऽपि मामिका विद्वांसो निभृतनिरूढया स्पर्धया वा ईर्ष्यापिशाच्या वा नोदघाटयिष्यन् प्रशंसनाय मुखमात्मीयं कदाचित् , किन्तु मध्येसमै प्रधानाधिकारिण एतादृशीं गुणज्ञतामालक्ष्य स्वस्यापि गुणवेदितां निमत्स- रतां चाभिनयन्तः प्रशशंसुर्नानाविधैः साधुवादैः। किन्तु बहिः प्रश्लाघमानाः प्रचुरं प्रोत्साहयन्तोऽपि विद्वन्महाभागा निभृतं क्रूरतमं चालोचितवन्तोऽपि, किन्तु तत्-सव्यङ्गय साकूतं च । अनेनाप्यहमुपकृतोऽस्म्येव पण्डितमहाभागः, न नाम खेदितः। प्रथमाधि- धेशने यदा मङ्गलात्मकमाशीर्वादात्मकं च कवित्तमपठ्यत तदा बहिस्त- प्रशंसद्भिस्तैः प्रोक्तम्-'सम्यगिदम्, किन्तु ऋतुवर्णनादिषु यथा तस्य चित्रमिवोपस्थाप्यते ब्रजभाषाकविभिस्तथा नात्र सुसंभवम् ।' चेतसि समासात्सेयं वार्ता । प्रकटे किश्चिदनुक्त्वापि तान्, निभृतमेवंविधवर्ण- नायामकार्ष परिश्रमम् । वसन्तसमयभाविन्या. पण्डितसमाया द्वितीयाधि-
( ३ )
वैशने समयवर्णनप्रसङ्गेन परिश्रमस्यास्य किञ्चित्फलमश्रावयम्, यथा-
'कोरकिताः किंशुका विकासमुपयातं किल
कर्णिकार-कुरबक-काननं प्रकाशने
स तसहकाररससीकरसुरभिसुखाः
सुमितसमीरभराः सुभगमुपासते ।
मजुनाथ मानय मनोभूमहिमानमिमं
मारशरमुग्धतया मुनय उदासते
पापी-तट-वाटिका-विहङ्गम-विटपि-वीथी
वारिजवनेषु वै वसन्तविभा भासते' ।
भूरुहा वहन्ते मजुमञ्जरीभजन्ते चारु-
वल्लरी, रमन्ते मधुपायिनोऽद्य मानसे
झम्पामारमन्ते मजुपम्पालिनान्तेचराः
सुभगसमीराः, संरमन्ते रसिका रसे।
काकलीः श्रय ते युवकोकिला विलासभृतो,
बाणा: संरभन्ते कुसुमेपोरपि नीरसे
प्रणतिरियं ते, वच्मि भूयः कान्त ! किं ते ?
ननु, विहिदुरन्ते किं वसन्ते गन्तुमीहसे ।।
१ सुभगं यथा स्यात्तथा लोकान् उपासते सेवन्ते । २ तपश्चर्यातस्तटस्था भवन्ति ।
३ भूरुहा मञ्जन वहन्ते चारवल्लरीश्व भजन्ते ।
४-नीरसे अपि कुसुमेषोः गणाः संरभन्ते संरम्भेण पतन्ति ।
५ पद्यद्वयस्थास्य टीका 'साहित्यवैभवस्य' षडतुवीभ्यां १५, २५ पृष्ठे द्रष्टुं शक्या ।
( ८४ )
ततस्तृतीयाधिवेशने-"ब्रजभाषाकवयो 'नायिकाभेद'-रस-भावा-
धुपनिबन्धने यथा छन्दस्यस्मिन्नतिशयं दधुन तथा भवेद्भाषायामस्याम् ।
सत्यं संस्कृतस्य व्याकरणनियमादयोपि भृशं कठिनाः, किं क्रियताम"
इत्यादि साकूतमसूच्यत । तदुपदेशामृतेन
'सायमवकाशमुपलभ्य गृहकार्यभरात
कुसुमचयार्थमुपयाता भयभुग्नाऽहम्
परिमृदिता मे तरुलग्ना पश्य शाटिकाऽसौ
वृक्षवाटिकायां घनतमसि यदनाऽहम् ।
मञ्जुनाथ कुसुमनिलीनैरनुयाताऽलिभिः
सरभसमायातापि विटपविलूनाऽहन
शङ्कतामलीकं नर्मशाली काममालीजनों
हन्त मधुपालीदत्तदंशा दृढदूनाऽहम् ॥
'याता निजजनकनिकेतमुपयाता, पति-
रुषसि विदेशान्प्रति याता शयितोऽधुना
श्वभरियमन्धा, निशि शय्यायां निमग्ना भवे-
हवरोऽपि कार्यप्रतिबन्धादयितोऽधुना ।
मजुनाथ मेघमण्डलेन मेचकाऽऽभं नभो
भवनेऽहमेका न भोः सुस्था भयतोऽधुना
क्षम्यतां दिनान्तसमयागत चतुरपान्थ !
विवशा नितान्तमहमावासे यतोऽधुना ।'
१-धनान्धकारे
यत् अहम् ऊना एकाकिनी।
२ छन्दोद्वयस्यास्य टीका 'साहित्यवैभवस्य'नवरसवीभ्यां ८२,६१पृष्ठे द्रष्टुं शक्या।
-
(८५) 'लीना देहशक्तिरपि हीना सुखवासना मे तनुरनधीना पश्य कियदिव नीयताम् चक्षुषोरुपैति घनतिमिरमिवाध्य नाथ श्रवसोरपैति शक्तिरलमवधीयताम् । मञ्जुना त्वदधिकञ्जलम्बनेन मजुनाथ धृतिरुपयाति हृदि, करुणा विधीयताम् एतस्मिन्नमन्द-पुण्यसमयेऽरविन्दसम- लोचन ! मुकुन्द ! नेत्रगोचरमुदीयताम् ।। इत्यादिपद्यानां सृष्टिरभूत् । एवमेव अन्योक्ति-नीति-विनोदादीनां विषयेपि व्यङ्गयगर्भा मात्सर्यान्तरितकृपापूर्णा प्रेरणा प्राप्यत पण्डित- महाभागानाम् । * कवितानिकुञ्जस्य जन्मकथा * एतेष्वेव दिनेषु संस्कृतमुपभाषारूपेण गृहीत्वा प्रेजुएटपदाधिरूढैः कैश्चित् संस्कृतभाषाप्रचारविषयमालोचयद्भिः सद्भिः संस्कृतपठनप्राप्त- पाण्डित्यप्रमाणनाय सावष्टम्भमुदगीर्यत-'संस्कृतभाषा संप्रति नैतादृशी पर्यवस्थिता,यस्यांप्रचारभाषायामिव शक्येत निर्मातुं साहित्यम् । युगानुकूल- १ सा०२० नवरसवीभ्यां पृ० २३२ ( ८६ ) साहित्यनिर्माणं विना चभाषाया जीवनमेव दुर्घटम् । नियमैनियन्त्रिता सेर्य भाषा नेतस्ततः पदमपि कर्तुं स्वतन्त्रा । सा मृदुताऽस्याः सर्वथा चूर्णीभूता या हि लोकसाहित्यनिर्माणायोपयुक्ता । न चास्यां सर्वविधभावाभिव्यञ्जनाय सरलाः शब्दा एव । अत एष प्रचलनरहिता सेयं मृतेति व्यपदिश्यते' इत्यादि। संस्कृतसेविनामन्येषां हृदि सोयमाक्षेपो मर्माऽऽघातमकरोन वेति नाहं जानामि । किन्तु यौवनोत्साहसमुत्तेजितः सोहं नैतत्सोढुमपारयं तदा । प्रत्यक्षं मे समभूद्वाद:-"यदि सर्वविधभावाभिव्यञ्जनाय नास्यां भाषायामुप- युक्ताःशब्दास्तहि विश्वप्रचलितायां भवदाराध्यायामाङ्गलभाषायांतु सन्ति ? विधीयतां क्षणं द्वयोस्तुलना। कल्प्यतां तावद् यद् भीष्मग्रीष्मस्य प्रचण्डतम- श्वराडकरोऽस्माकं वर्णनीयस्तदा दुःसहनीयतमामिमां सूचयितुं :सूर्यवाचकः कीदृशः शब्दः ? सायंकालिकः सुखदः सूर्यो यदा वय॑स्तदा कोहक ? भानुकिरणेषु सर्वे वर्णा पिच्छुरिता इति विज्ञानस्य विज्ञापनाय कीहक् ? यद्ययं न स्यात्तर्हि लोककार्याणि रुध्येरनिति प्रभुत्वमस्य सूचयितुं कीहक्अयं लोकानां सुकृत-दुष्कृतान्यनिमिषं निरीक्षत इति पापिनं कञ्चित्पापानिव- तयितुं भावाकूतबोधकः कीदृशः ? एवंविधभावाभिव्यञ्जकाः सूर्यवाचकाः कति वा शब्दाः श्रीमदभिनन्दनीयायामाङ्गलभाषायां सन्ति ? 'सन्'शब्द विहाय सर्वबोध्योऽन्यो मन्ये न भवेच्छब्दः ? किन्तु संस्कृतसरस्वत्यां चण्डरश्मि-चण्डांशु-दिनमणि-चित्रभानु-लोकबन्धु-लोकसाक्षि- प्रभृतयोऽनेके पूर्वोक्तभावाभिव्यञ्जकाः शब्दाः समवाप्येरन् । यदीयमव्यवहरणीया संकुचिता च भाषा तर्हि सर्वतो व्यवहरणी- यया आङ्गलभाषया सह संघटतामस्य तुलना ।,"आकाशमें जब बादल ?
( ८७ ) घिर रहे थे तब मैं संस्कृतसाहित्यसम्मेलन के लिये घर से रवाना हुआ" इत्येकं वाक्यं विश्वतो व्याप्तायां सर्वव्यवहरणीयायां भवदुपास्यायामाङ्गन. गिरायां कियद्भिः प्रकारैः शक्यते वक्तुम् ? संकुचितायामस्यां संस्कृतसरस्वत्यां च कियद्भिरिति परीक्ष्यतां तावत् । एम्. ए. पदमण्डितो भवान् निसिलानां भवत्सुहृदां साहाय्येन सधैर्य सोत्साह च संपूरयतु तदिदम् । अहं च प्रत्यक्षमिह संमुखे स्थित: संपूरयामि कतिचिद्वाक्यानि । तदनुसारमूनच- त्वारिंशद्वाक्यानि-आकाश-मेघ-व्याप्तिक्रिया-गृह- प्रस्थानादीनां पर्यायैस्तत्कालमेव न्यबध्नाम् । इमानि किल कर्तृवाच्यक्रियानिबद्धानि । यद्येषु कर्मवाच्या क्रिया भवेत्तहि तावन्त्येवाऽन्यान्यपि वाक्यानि संभवेयुः । पाक्यानीमानि पण्डिनसभायां मया प्रदर्शितानि । मुद्रितानि च प्रसङ्गान्तरेण काश्या: 'सुप्रभात'पत्रेपि । एवमेव भाषाया अस्याः स्लरे स्तर तादृशं मार्दवमपि विद्यतेऽद्यापि यत्कारणादियं भूमण्डलगतानां सर्वांसामपि भाषाणां छन्दस्सु सुमधुरेण प्रकारेण शक्यते निबन्धुम । नेदं जीवितलक्षणं प्राप्येत सर्वासु भाषासु । सभ्यपरिगृहीता सेयमिंग्लिशभाषैव गृह्यताम् । अम्यां हि संस्कृतभाषायाः 'शिखरिणी'प्रभृतीनि छन्दांसि यदि कश्चिदुपनि बनीयात्तर्हि तानि किं भवेयुः सुश्राव्याणि भाषयाऽनया सुसंपृक्तानि च तानि प्रतीयेरन् १ किन्तु गोर्वाणगिरायामस्यां सर्वासामपि भाषाणां सर्वाण्यपि छन्दांसि सर्वप्रकारैः समुपयुक्तानि सिध्यन्ति, चेत्समर्थेन संग्रथ्यन्ते । संस्कृत- सरस्वत्यास्तदेतदेव सौष्ठवमभिव्यञ्जयितुं 'कवितानिकुञ्जस्य' अस्याऽऽवि- भवः, यग्मिन् हि सभ्यकोटौ गणनीयानां सर्वासामपि भाषाणाम्, विशेष- तश्च 'कवित्त'प्रभृतिषु ब्रजभाषायाश्छन्दःसुसंदर्शिता संस्कृतरचनापरीक्षा । साफल्यमत्र समधिगतं न वेति तु कवितामार्मिकैः संप्रति परीक्षणीयं स्यात्।
( क ) एकप्रकारेणाऽस्य परीक्षा संजातापि । यस्मिन्काले सेयं रचना प्रारब्धा, तदाऽऽसीत 'कविमण्डल'नाम्नी ब्रजभाषाकवीनां संस्था जयपुरजनतायामजलं जागरूका, यस्याः सोयं जन एव समभूत्परिचालकः । तस्यां हि भाषाकवीनां पुरतः पठितेषु कवित्त-छप्पय-प्रभृतिषु कतिपयेषु छन्दःसु, "ब्रजभाषाया एव सेयं संस्कृतपदबहुला ताहशी रचना याहशी 'गोविन्द गोपद द्वन्द्वहर विज्ञानघन धरणीधरम', 'जे राममन्त्र जपन्त सन्त अनन्त जनमनरञ्जनम्' [ तुलसीकृतरामायणे अरण्यकाण्ड:] इत्यादिका गोस्वामितुलसीदासादेः” इति तैरज्ञायत । मन्ये सेयं संस्कृनसरस्वत्याः सुतरां सफलता, किं वा विश्वतो घोषणीयो विजयः यत् लघोर्गुरूकरणं- गुरोलघूकरणम्, द्वित्वविधान--वर्णपरिवर्तनाद्यपभ्रंशस्वातन्त्र्यरहितायामपि भाषायामस्यां छन्दांस्यमूनि स्वाभाविकानीव संवृत्तानि । * द्वयोषियोः कवित्तानां तुलना * अस्तु, ब्रजभाषायाः कवित्तच्छन्दसि अनुप्राससौष्ठवादेय ये प्रकारास्ते ते अस्यामपि निरूढा न वेति विवेचनाय काचिद्वर्णिकाऽधस्तात्संदीयते- १--येनोत्थानेन प्रथमद्वितीयादिषु चरणेषु क्रमशो वसन्तादेः सर्वाऽपि संमत् संप्रदर्श्यते, चतुर्थं च चरणे शब्दालंकारझकारः संकर्षको यथा भवति तथा- 'ललितलताऽभिनवनायिकाविलासी वर- वारिजविकासी वनवीथीविपदन्तोयम् वजुलविपिनमोनहन्ता पिकचिन्ताहरो मजुलमलयमन्दमारुतैरनन्तोयम् । - ( ६ ) मजुनाथ महितमीनकेतनमहामन्त्री मानिनीमनःस्थमानतन्त्रीमिलदन्तोयम् सन्तोषयदिन्दुकरदीपितदिगन्तो विद- विरहिदुरन्तो बत वर्द्धते वसन्तोयम् ।।' [मा०० पृ०१३] २-'वीथिनमें उनमें नवेलिनमें बेलिनमें' इत्यधिकरणबाहुल्यं यथा चतुर्थे चित्र्यते नथा- 'पर्वतघनेषु पुलिनेषु पार्श्व-पत्तनेषु पौरोपवनेषु पुरः प्राट् प्रतिभासते' इति. यथा वा-'उपवन-विपिन-चाट- वल्लीवलय-चीथी- विटपिवितानेषु हि वर्द्धते वमन्तोयम्' । ३-द्वरनुप्रासो यथा-'पीयन्ते शैव रसिकेन फुल्लवान्तिकाः कामममी वासन्तिका वासराः सुगीयन्ते ।' 'दर्पितदनुजवधूवीक्षणेषु वर्षागमो गोविन्दो ममाघ मनोहर्षायोपपद्यताम्' । ४-त्रिः प्रासो यथा-'मनसि मनोभुगेऽपि पूर्णपरिक्षोभावहा श्रीगोविन्दशोभा मनालोमायोपकल्पताम्' । ५-प्रासचतुष्टयं यथा-'कोऽन्यो मयि तन्यात्सदा स्तन्यावधिरक्षाकृपा वत्सलताजन्या तव धन्या कणा प्रभो ! ६-चतुर्वपि चरणेषु एकस्यैवानुमासस्य निर्वाहो यथा- भूमिवलयं तं दुष्टदैत्यर्भारवन्तं वीक्ष्य लोकेशवतरन्तं शक्तिमन्तं शीलयामहे यथावा- - (१०) शकट हरन्तं पावयन्तं पूतनां तामथ दावागिं पिबन्तं बलवन्तं चिन्तयामहे । कालियफणासु नृत्यवन्तं विहरन्तं वने कंसमुदरन्तं केशवं तं कामयामहे सर्वतो लसन्तं विलसन्तं ब्रजगोपिकासु पीताम्बरवन्तं भगवन्तं भावयामहे ।। ७-वृत्त्यनुप्रासेन चतुर्थचरणचित्रणं यथा- 'वापीतटवाटिकाविहङ्गमविटपिवीथी- वारिजवनेषु वै वसन्तविभा भासते ।। -चतुश्चरणेषु प्रतिचरणं पृथक् पृथग् वृत्त्यनुपासो यथा- 'चञ्चच्चारुचञ्चलाचकासितरुचिररुचि- सलिलमुचामचारिसंचयो विभासते केकाकलकोलाहलकुतुकिकलापिनोऽमी कलितकदम्बकूलकाननान्युपासते। मजुनाथ मेदुरमहीरुहविमण्डितेयं मोदमानमेदिनी प्रमोदमिह दासते पुष्करपयःपूरपीनतमपुष्करिणी प्रावृषि सपङ्कपथा पृथिवी प्रकाशतं ॥[सा वै०४१] -चतुर्ध्वपि धरणेषु प्रारम्भादन्तावधि एकाक्षरवृत्तेर्निर्वाहो यथा- 'केतककदम्बकरमर्दकुन्दकर्णिकार- कदलीकुटजकोविदाराः किल भासन्ते - (११) - कुरबक्रमुककरवीरकलकाञ्चनार- किंशुककरञ्जकृतमाला मजु राजन्ते । कर्कन्धूकपित्थकष्टकुलककरण्टका कचूरककरहाटककेसराः सुखायन्ने कञ्जमजुलानने ! कियन्तः कूलकुञ्ज कुटाः कानने किलाऽमी कृतकौतुकाः प्रकाशन्ते ।' [सा०वै० १०] १०-वृत्त्यनुप्रासस्य मध्येऽपि पुनः पदान्तानुप्रासस्योपनिवन्धनं यथा- 'उन्मीलन्मृणालनवमाधविकाजाल-दल- दमलतमालततिविद्धवियदन्तोयम् ।' इत्यादि किं किं वा कियत्परिगण्यताम् ? ब्रजभाषाकवयः कवित्ते- स्मिन्-अनुप्रासविन्यासे वर्णनाविलासे च यान् याँश्चमत्कारानुपनिबधन्तो बहु मन्यन्ते मनस्यात्मानं, तांस्तानिह सर्वानपि सर्वात्मना समानेतुमकार्ष- मध्यवसायमिति मर्मसु प्रविश्य निर्भरमालोचयन्तः स्वयमेव वेदिष्यन्तीति किं नाम निवेदनविस्तरेण ब्रजभाषाकविगोष्ठयां छन्दसामन्येषामपेक्षया कवित्तस्यास्योपनिबन्धने कवेः कृतित्वमतिनैपुण्यात्परीक्ष्यते स्म । न नाम साधारणः कमिः कवित्तो- पनिबन्धने धारयामास धाष्टयं तदा । ब्रजभाषासाहित्ये रचनायामालोच- नायां चोभयत्रापि सफलः कविष्टाकुरः साकूतमालोचयांचकार पुरा- 'लोगन कवित्त कीबो खेल करि जान्यो है । षोडश-पञ्चदशेत्येकत्रिंशदक्ष- रयोजनमेव ये जनाः कवित्तं मानन्ति तेषां कथा तुपारेलोकम, परं ब्रजभा.
(१२) षायामन्यान्यच्छन्दसामपेक्षया कवितेऽस्मिन् पठनभवणयोर्यथा लालित्यं तथा रचनायामपि चातुर्यविशेषग्यापेक्षेति कविसमाजे चिरात्प्रसिद्धिः । परिनिष्ठित एवैतस्य गतिविशेषम्, पदान्तानुप्राससौष्ठवम्, उक्तिविच्छित्तिं च निर्वोढुं प्रगल्भते । अत एव संस्कृतरचनापटुभिर्भाषाया अस्या अन्यान्यच्छ- न्दांसि यथेच्छमुपनिबद्धानि कामं भवेयुः परं कवित्तनिर्माणे विरलानामेव सफला प्रवृत्तिरीक्षिता। * संस्कृतकवीनां कवित्तादिरचना * ब्रजभाषापरिगृहीतानि छन्दांस्यमून लोकानां भूरि समाकर्षकाणीति परितः परीक्षणेन परिचीयते । 'साहित्यवैभव'नाम्नी रचना यतःप्रभृति संस्कृतसेविसमाजे प्रासिध्यत्, 'संस्कृतरत्नाकरे' चैवंविधानि छन्दांसि यत आरभ्य प्राकाश्यन्त, काशप्रभृतिसंस्कृत केन्द्रेषु सभासंमेलनादिषु यदा यदा चैवंविधा रचना सहृदयानां समक्षमुपानीयत तदा तदा भूरि समाकर्षणेन सेयमश्रूयत । 'संस्कृतम'प्रभृतिपत्रेषु प्रकाश्यन्ते दोहा-कवित्त-गज़लादीनि निरर्गलम् । 'रत्नाकरे' चापि बहूनां प्राप्यन्त एवंविधा रचना: । अन्यान्यपि पत्राणि न शून्यानि भवन्ति रचनयैवंविधया। तत्र साफल्यमधिगतं न वेति तु नूनं कथान्तरम, किन्तु छन्दसाममीषां समाकर्षणं न तैश्चेतसि निरोद्ध- मपार्यतेत्यपरोक्षम । किं बहुना, ये संभाविता वृद्धाः संस्कृतपद्यानि विहाय संस्कृत-दोहामात्रमपि साफल्येन नाऽऽरचयन्कदाचित् तेऽपिपतीनामासां लेखकस्यास्य सिंहाऽवलोकनकवित्तं सभायां सहृदयैरभिनन्द्यमानमाकर्ण्य, न केवलं कवित्तमेव अपि तु 'सिंहावलोकन' सहितं तत् मध्येसमं भावयितुं प्रगल्भन्ते । किमितोऽधिकश्छन्दसोऽस्य समाकर्षकताप्रभावः समाजे - परीक्षणीयो नूनम् ?
( ६३ ) क एवंविधानि छन्दांसि प्राचां संस्कृतकवीनां न नामेकान्ततोऽपरिचिता- नि नूनम् । चौपाईच्छन्दोनुहारिणी भगवच्छङ्कराचार्यस्य 'चर्पटपञ्जरिका' ['भङ्ग गलितं पलितं मुण्ड,दशनविहीनं जातं तुण्डम ।'इत्यादिका] सुप्रसिद्धा समाजे। १९२१तमे विक्रमवत्सरे वंशीधरधूसरस्य प्रश्नोपरि शिवसहायपण्डि- तो वाल्मीकीयरामायणस्य शिरोमणिटीको निर्ममौ । टीकाया अस्या उत्तरकाण्डस्यारम्भे. प्रन्थस्यान्ते च चत्वारि त्रिभङ्गी'च्छन्दांस्युपलभ्यन्ते । 'वर्णिका'रूपेण तेष्वेकं यथा- 'स्वस्ति श्रीदाता निखिल विधाता श्रितविख्याता सकलपतिः यस्य श्रीसहिता सीता दयिता त्रिभुवनमहिता निखिलनतिः । सोऽयोध्यानाथो निगमसुगाथो गङ्गापाथोविदिततनुः जयति श्रीरामो जलदश्यामो रमणललामो महाधनुः ॥ तथा चान्ते 'बर'च्छन्दोऽपि दृश्यते- शिवसहायबुधनिर्मितिरेषा भाति । तत्वं दुर्जनवादात्सततं याति ।। अम्मत्पूर्वजानां वाणी-भारती-सरस्वतीत्युपनामकानां श्रीद्वारका- नाथभट्टपादानां गालवगीत'शीर्षकाणि छप्पयच्छन्दांसि गगलवाश्रमवर्णने प्रन्थेऽस्मिन्नेवाऽग्रेविलोक्येरन। अस्मत्सजातीयानामात्रेयश्रीगहाधरभट्टानां (जयपुररोजकवीश्वराणाम) शिक्वर्णनपराणि छप्पयच्छन्दांसि पूर्वपर्यायस्य (अर्थात त्रिंशश्चत्वारिंशद्वर्षेभ्यः पूर्व प्रचरतः) संस्कृतरत्नाकरे पुरा प्रकाशिता- न्येव । एवमेव गुरुवरनाँगल्योपाह-पं श्रीगोपीनाथदाधीचानामपि भाषा- परिगृहीतानि छन्दांसि कानिचित् प्रसिद्धानि । कविवरश्रीकानजीप्रश्नव- ( ६४ ) - राणामपि भाषानुहारोणि संस्कृतच्छन्दांसि कामं भवेयुः । जयपुरविलास- सिद्धभेषजमणिमाला-कच्छवंशमहाकाव्याघनेकग्रन्थनिर्मातृणां मेपाटी- यभट्टकविकुलालंकारश्रीश्रीकृष्णरामवैद्यावतंसानां दोहाच्छन्दांसि- शिवशेखरशशिचन्द्रिकासश्चयचारुमहांसि । ददतु मुदं मन्दाकिनीतरलतरङ्गापयासि ॥ कमलामलमनुगगि वहुकरुणारसपरिणामि । हृदयस्थलमिव वीक्षितं हरेरहं प्रणमामि ॥' इत्यादीनि बहुत्र विन्यस्तानि कवयितुब्रजभाषाच्छन्दःसंदर्भणसंमोदं भूरिशः सूचयन्ति । वस्तुतस्तु वैद्यावतंस - कविवरश्रीश्रीकृष्णरामभट्ट महाभागा न केवलं संस्कृत कवय एक, अपि तु ते ब्रजभाषाकवयोऽप्यासन् । जयपुरविलासे जयपुरनरेन्द्र श्रीरामसिंहदेवस्य यशोवर्णनपराणि दत्तानि तेषां कतिचित्कवित्तानि । तैर्यदि संस्कृतेऽप्येक द्वे वा कवित्तानि निरमी- यन्त तहिं न तेगां कृते नवीनमिदम् । अस्ति तेषामिदमेकं कवित्तघनाक्षरी- 'मूत ! रथमेहि, देहि बाणगणमाशु मे हि मित्र ! धृतिमेहि धेहि संगरमहामहे वर्म कुत्र, चर्म कुत्र, भयं वृथा मा स्म कृथाः, छिन्धि भिन्धि धाव धाव सहे नोस्य नाम हे ! । इति स्फुटं भवद्विषां शैलगुहास्वापजुर्षा विलापयुग वचो वयं समुपलभामहे वैरिकुलवृन्दकाल ! चन्द्रसितकीर्तिजाली कएठलोलरत्नमाल ! महीपाल !राम हे !॥'
( ५ ) सभायामपठ्यन्त - पुरा- एतच्छिष्याणां भारतप्रसिद्धायुर्वेदमार्तण्डश्रीलक्ष्मीरामस्वामि- महाभागानामपि- 'निज़सहवासविभूषिताऽमलगुणगणावलीषु । नतिततियुतं निवेदनं श्रीहरिदत्तसुधीषु ।' 'जातोहं ज्वरपीडितो दैवाचाकस्मात् । अवकाशो दिनपञ्चकं देयो मे तस्मात् ॥' 'विनयदलं प्रहितं मया लक्ष्मीरामाख्येन । नभसि सिते चैकादशीतिथौ युते भौमेन ।' इत्यादीनि दृश्यन्ते दोहावृत्तानि । अन्यान्यपि ब्रजभाषानुहारीणि छन्दांसि जयपुरनरेन्द्रश्रीमाधवे द्रनिदेशतो जातायां श्रीगोविन्दमन्दिर- तैः 'वृन्दारकन्दाऽऽदृतचरणं वृन्दारण्ये विहरन्तम् । मानवकुलदावानलदानवदुष्टकुलानि प्रहरन्तम् ।। अम्भोदाधिपजम्मारिभ्रमवारणकारणकुरुविन्दम् । वन्दामो नन्दात्मजमेनममन्दानन्दं गोविन्दम् ॥१॥ 'निजमतिकृतिजितदितिनादितिजंगणनातीतनृपतिततिविनुतम् । यूरोपीयमिमं यन्तारं राज्यश्रीः स्वयमागन्ताऽरम् ॥ २॥ किन्तु संस्कृतभाषायां समये समये संजातमिदमाचरितं विदुषां विनोदमात्रमेवाऽवर्तिष्ट केवलम् । नानेन स्थायिसाहित्ये किश्चिदधिगतं व्यपगतं वा। हन्ताअद्भुतप्रतिभाशालि-पण्डितश्रीचन्द्रधरशर्मगुलेरीB.A- महाभागस्य समये मम कानिचिदेव घनाक्षरीच्छन्दांसि पण्डितेषु प्रासिध्यन् ।
( ६ ) तदुपरि महाभागेनानेन स्वसंपादित काशीनागरीप्रचारिणी पत्रिका' यां 'प्राचीनहिन्दी'नाम्नि गुणज्ञगणनीयगवेषणानिबन्धे-'अमुकस्य (मम नाम) मम मित्रस्य तदिदम् । अर्थात् घनाक्षरीनिर्माणम) विरलविनोदमात्रम्' इत्यादि समुदैर्यव । हन्त यदि स महाभागः साम्प्रतमवय॑त्तर्हि हृदय- स्थान्तस्तलेन प्रासत्स्यत्-यद्विरलविनोदः सोयं साम्प्रतिकसाहित्यविदां प्रवनः प्रमोदः समभवदिति। अस्तु, एतस्य श्रेयः प्राक्तनजयपुरशिक्षा- fa71771879-1 Director of Public Instruction ) quente श्यामसुन्दरशर्म एम. ए. महोदयाय, मम जेष्ठसहोदराय चास्ति याभ्यां सहार्दप्रमोदमादिश्यत यत्-‘पादान्तानुप्रास(तुकान्त)घटिता सेयं रचनाs- वश्यावश्यं कठिना । यादृगभावेन च भवता संपूर्यते सा तु कठिनतमैव । किन्तु ये विषयाव्रजभाषाकविभिः प्रातिस्विकरूपेणोपात्ताः, साम्प्रतिकसंस्कृ- तसाहित्ये च ये विषया युगानुकूलतयाऽवश्यं ग्रहीतुमर्हास्ते यद्यनया शैल्या विषयविभागपुरस्सरं संस्कृतेप्युपनिबध्यन्ते चेत्तर्हि संस्कृतसाहित्ये नवीनमिदं कृतं स्यात् । अन्यथा प्राक्तनच्छन्दोबन्धतुन्दिला प्रचुरं पर्याप्ता प्राचीनसाम- व्येव संस्कृतसाहित्ये'। अवश्यमियं मन्त्रणा मूल्यवती, साहित्यजगत्यमरीकरणाय निःसंशयं शक्तिमती च। किन्तु पदे पदे प्रतिबन्धसंधायिनी शैलीमिमामवलम्ब्य संस्कृते विस्तृतप्रन्थनिर्माणं न तावत्सहजम् । इतस्ततो नानाविध साहित्य- मधु समाहृत्य हृदये चित्रयितुमुचिता नानाविधा विचार-मधुकराः पुरः समुद्वेलिता इवाऽवश्यं दृश्यन्ते, किन्तु लेखनीमुखेन तेषामुपनिबन्धनसमये कियत्संकटं समुपतिष्ठते कवयितुर्येन लेखनी जडेव संपद्यते इति हि त एव * यदि अवर्तिष्यत तर्हि प्रासत्स्यत् प्रसन्नोऽभविष्यत् । सदेर्लुङ् ।
(९७ ) जानन्ति, यैरेवंविधे व्यतिकरे स्वायुषः कियांश्चन भागो भवेद् व्यतिगमितः । प्रस्तु. प्रकटे किञ्चिदनुक्त्वा निभृतमकार्ष ताशं प्रयत्न पञ्चदश वर्षाणि, यत्परिणामः 'कविता निकुञ्जः' सोयम् । यस्य द्वितीयो भागः 'साहित्यवैभव' प्रथममुपगतश्चक्षुषोर्गोचरं साहित्यरसिकानाम।प्रथमो भागश्चेदं 'जयपुग्वैभव' यद्धि जयपुरनरपालकरमरसीरुहसमुपगमप्रतीक्षया साम्प्रतमुपैति संमुखं काव्यकलाकोविदानाम् । निकुञ्जस्यास्य चरमोभागच 'गोविन्दवन्दनमन्दार- माला' ( गोविन्दवैभवम् ', या हि द्वयोरनयोभवयोः स्वस्वविषयसंदोहरेव नितान्ततुन्दिलतया तयोर्मध्ये संमानुमप्रभवन्ती पृथगेव वक्षःस्थलमलंकुर्या- काव्यकलामार्मिकाणां भगवद्भक्तानाम् । * ग्रन्थस्य स्वरूपम् * निकुञ्जस्यास्य द्वयोरप्यनयो गयोव्रजमाषापरिगृहीताः सर्वपि प्रकाराश्चमत्काराश्च संस्कृतसाहित्यसंनिवेशौचित्यं संपाद्य सचिरेण क्रमेण संगृहीता इति पश्येयुः काव्यकलामार्मिकाः । तदनुसारमेव पूर्व नगरी-नग- रस्थानवर्णनम्, ततो राज्ञो राजसभायाः, तत उत्सवानां नागरिकाणां च, ततो राज्ञोऽभिनन्दनस्य, आशीर्वादादेश्वोपनिबन्धनम् । अन्ते च व्रजभाषा- कविताया अपि काचिद्वर्णिका' प्रत्ता । यतो हि यावकिल जयपुरराजकवीनां कृतयो नांऽशतोपि परिशील्यन्ते, न तावज्जयपुरस्य वैभवभिदमवगम्यते सामग्र्येण । अत एव नगरवर्णनादिपूर्वपीठिकारूपे प्रथमभागेस्मिन् सर्वमि- दमावष्य-द्वितीये भागे नवीनेष्वमीषु च्छन्दस्सु विच्छित्तिमुपगच्छन् समयापेक्षितः साहित्यस्य वर्णनीयः स स विषयः समुपनिबद्ध इति परिज्ञातमेव भवेत्साहित्यवैभवमवलोकितवा कृतिनाम ।
( 8 ) *व्रजभाषाया अन्यान्यानि छन्दांसि* घनाक्षरीकवित्तमिव भाषाया अन्यान्यपि छन्दासि स्वस्थानुरूपे विषये इतरभाषाच्छन्दसामपेक्षयाऽभू ताद्भुतं प्रभावमभिवहन्तीति मर्मविदां प्रत्यक्षम्। ओजोऽनुकूलसंघटनाबन्धुर छप्पयच्छन्दो वीरादिरसेषु, मोजस्विनः प्रमेयस्य निगुम्फने वा, प्रकृतं प्रमेयमात्मनः प्रभावेण द्विगुणीकरोतीति मार्मिकाणामनुभवः । अत एव प्राक्तनैः संस्कृतविभिरपि तदिद छन्दः समुपादीयत-अन्यान्यच्छन्दो विहाय सर्वतः पूर्वमेव । नीतिनिर्वचने 'कुण्डलिया' च्छन्दसः प्रभाव: प्रोः प्रतिपन्नो यत्कृने गिरिधरो दीनदयालु- गिरी वा ब्रजभाषायामद्यापि संस्मर्यते रसिकैः । विरहवर्णने 'बरवै'छन्दो- प्यमन्दोद्भासिनों सुषमामावहति । यतश्छन्दसोऽस्य जन्मैव तन्मूलकमिति ब्रजभाषासंप्रदाये संप्रधारितम् । यावत्मरामि नावसंमेलनपत्रिकायां कतिपयवर्षेभ्यः पूर्वमालिखि- तमासीत्केनचित्कोविदेन, यत् नवाबखानखानासमयेऽस्य छन्दसः प्रचलनमभूदिति । ऐतिह्यमिदमेवम् आसीत्कवीनां कल्पद्रुमस्य, स्वयं चापि कवयितुर्नवाबखानखाना इति प्रसिद्धिमुपगतस्य सविधे कश्चित् क्षत्रियराज- पुत्र: सेवकः । स हि स्वामिनोऽनुमतिमादाय निजदेशमुपगतः कृतवान् कयाचिञ्चतुरमा क्षत्रियकुमार्या परिणयम् । कांश्चिन्मासान् तत्सहवासेन सानन्दमतिवाह्य पुनरसौ स्वामिनः सविधमुपगतो निजं नियोगमशून्यं चकार । इतस्तत्प्रणयिनी प्रियषियोगमसहमाना कथंकथमयापयद्विरह विर- सान कतिचिदिवसान् । अथ वियोगवहिना विहला सा प्रियतमसबिधे पत्रप्रेषणमुचितम- भ्यूह्य स्वयमागुम्फितमेकं छन्दः पत्रे विलिख्य प्रेषितवती प्रियतमस्योपकण्ठे।
- ( 6 ) किन्तु देवसंयोगात्तदिदं पत्रमकस्मानवाबखानखानामहोदयस्य हशोर्गोचर. अगच्छत् । आसीत्पत्रे सेयं कविता लिखिता- 'प्रेम प्रीतिको चिरवा चलेहु लगाय । सींचन की सुधि लीजो मुरभि न जाय।' कवितायामस्यां विरहानुप्राणिता योऽन्तर्वेदना निहिता तया प्रभावितः परमसहृदयो नवाबखानखानामहोदयो राजपुत्रगत सर्व वृत्तान्त- मवगत्य तत्कालमेव तस्मै गृहगमनानुमति विततार । नवाबमहोदयस्य हृदये कृतपदमिदं छन्दः कविताक्षरानुसारेण 'बरवा'नाम्ना प्रासिध्यत् । कविता- प्रणयी नवाबमहोदयः स्वयमस्मिन् छन्दसि भूयसीः सूक्तीः समुपनिबद्धवान् । समाहतवांश्च तहिनादारभ्यैव तदिदं छन्दः कविसमाजः, यस्मिन्हि रचना- पाटवं प्रदर्शयन्तो गोस्वामितुलसीदासादयो भूयसीं सफलतामधिजग्मुः । नाहमस्येतिहासस्य तथ्यतां गवेषयितुमिच्छामि, न चाप्येतदत्र प्रपञ्चयितुं वान्छामि यत्ततः पूर्वमिदं छन्दः केनचित् व्यवहृतं न वेति । तदिदं गवेषकैरेवान्वेषणीयं नूनम् । किन्तु विरहवर्णनाय वर्णानां याहशी मधुरता, स्वरलहर्याश्च याहशी विह्वन्नताऽपेक्षिता साऽनेन भूयसी नियूंढा भवतीति मन्तव्यमेव भवेत् । विहारिणो 'दोहा'छन्दस्तु शितविशिख इव हृदयलक्ष्यीकरणाय प्रथितमेव सहृदयसमाजे । सत्यं विदमस्ति यत्- निजनिर्वर्तितेऽक्षरम्गुफे कविः स्वप्रतिभया यं भाव रसं वाऽभिव्यनक्ति तं विचारपूर्वकमुपात्तस्य बन्धुरच्छन्दसो लयो(संगीतगतिः) भूयस्तरों प्रगुणी- करोति । यतो पर्थविचारः परस्ताद्भवति परं कर्णमुपगतं छन्दोमाधुर्य पूर्वमेव श्रोतुर्मानसमात्मवशे करोति । वशीभूते च मनसि सर्वमेव स्वतोऽभिरुचितं भवति । उक्तं हि सुन्दरच्छन्दसा निवद्धस्य काव्यस्य लक्षणं विचक्षणैः- :- (१००) 'अपर्यालोचितेऽप्यर्थे बन्धसौन्दर्यसंपदा। गीतवद्धृदयाहादं तद्विदां विदधाति यत तत्काव्यम्' इत्यादि । ब्रजभाषाच्छन्दसां सर्वमिदं प्रागल्भ्यं संस्कृतसाहित्यमप्यनुसंक्राम्ये- दित्येवासीन्मत्प्रेरकाणामाकूतम् । उचितमपि चेदम् । सर्वमपि निबन्धनीय. मर्थमनवीकुर्वद्भिः संस्कृतस्य महाकविभि: किं वा वर्णनीयमधुनाऽवशेषितं यत्र नवीनो निबन्धा निजस्य निगुम्फनैपुण्यं निदर्शयेत् । ततो नित्यं क्षुण्णेभ्यो नवीनैश्छन्दोभिनवीनामेव काञ्चिद् भूमिकामादाय सामयिकं चेत्कमप्यर्थ निबध्नीयाकविस्तये व युगेऽस्मिन संस्कृतसाहित्ये नवीनं किञ्चित्कृतं स्यात्। परस्परमादानप्रदानाभ्यां तत्तद्भाषासाहित्यानां प्रवर्द्धते भूयसी संपदिति प्रत्यक्ष प्रेक्षावताम्। किञ्च-राष्ट्रभाषानुगामिजनतायां संस्कृतगिरः प्रचाराय तदिदमनुगुणमेव, यतस्तद्भाषा (राष्ट्रभाषा) छन्दांसि संस्कृतेऽन्यवलोकयन्तो जनास्तामिमां भाषामञ्जसाऽनुप्रविशेयुः । किञ्च, नवकवितानिगुम्फपरिगृही. तायाः संस्कृतसरस्वत्यास्तदिदमतुलमाहात्म्याय, यदस्याः प्रचारस्य युगयुगा- न्तरेषु व्यपगतेष्वपि, नवयुगेप्यस्मिन्नमुष्यास्तत्तादृशं मार्दवमद्यापि विद्यते येन सर्वेष्वपि च्छन्दस्सु सेयं शक्यते निरायासमेव निर्गुम्फितुम । एवं सर्वदापि निर्जरशरीरा सेयममरभारतीति गौरवं किमिति वा नाऽऽसादयेत? किञ्च,-सामाजिकमानवानां मनो नित्यं नूतनानुरागि। अनादितः प्रचलितां संस्कृतसाहित्यस्य तामेव वर्णनापद्धतिमनुशीलयतां मनो भाषान्त- रपरिगृहीतां नवीनतां प्रति निसर्गादेव लालसं भवेत् । अत एव निकुञ्ज ऽस्मिन् वर्णिता ऋतुवर्णनादिशैली, उर्दू भाषादेर्नवीनाश्छन्दःप्रकाराश्च १ नवमपि अनवं प्राचीनं पुनरुक्त कुर्वद्भिः । २ यथा नवयुगवर्णनं, किं वा 'द्वादशमासी'प्रभृति । - (१०१) - साहित्यरसिकानामभिरुचिमेवोत्पादयेयुरिति नाऽस्वाभाविकम् । अपि च युगे युगे लोकानां रुचयो विचाराश्च निसर्गतो भिन्ना भवन्ति । अत एव हि प्रतियुगं लोकरच्यनुगामिनी नवीनता साहित्ये स्वत एवाऽनुप्रविशति । निकुब्जेऽस्मिन् प्रविशद्भिदृश्येन नवरसवीभ्यां वीरादेविभिन्ना वर्णनपद्धतिः, विहारिणः सूक्तिसमुद्गमनम, नवयुगवीथेः सामयिकपदार्थवर्णना, समा- लोचना चेत्यादिकमखिलमिदं सामयिकयुगस्य काला । तदेवं युगानुसार- मावश्यकताः स्वयमनुभवन्ती, ताः पूरयन्तो च सेयममरसरस्वती 'जीवन्ती, जाप्रती' अपि जनैः कैश्चिञ्चेन्न प्रतीयते तर्हि तेषां जनानां चेतनाशक्तिं प्रत्येव कुतो नास्माकं संदेहः स्याद् यत् पदार्थपरीक्षापात्रे मानवे या प्रबोधशक्तिर्भ- वति सा तेषु परीक्षकम्मन्येष्वस्ति न वेति । मार्मिकाणां मन्त्रणानुसारं सर्वांसामेव सुप्रचलित-सभ्यभाषाणां छन्दांसि निकुञ्जस्मिन् समगृह्यन्त ! तत्तेषां छन्दसांतत्तद्भाषासाहित्ये यद्यद् वैशिष्टयम, यस्मिन् वर्णनीये विषये याहङ माधुर्यं च प्रभावविशेषश्चानु- भूयते तदिदं सर्व निकुञ्जऽप्यस्मिन्ननुवर्तितुं प्रयतितम् । परीक्षणमिदमस्य प्रेक्षावतामपेक्षितम्। नात्र मे वचसामवसरः । * उर्दूभाषा तच्छन्दांसि च * हिन्दी (खड़ी बोली) 'ब्रजभाषैव माहम्मदानां राज्योपजृम्भणकाले क्रियाकारकादिषु किञ्चित्किञ्चित्परिवर्तनेन शनैः 'खडी बोली 'रूपमवाप्य वर्तमानहिन्दीरूपे परिणता,यस्या:माम्प्रतिके स्वरूपे परिष्कारस्यारम्भो भारतेन्दो हरिश्चन्द्रस्य समये संवृत्तः' इति बहूनां मतम् ।
(१०२) - वर्तमाना हिन्दी, ब्रजभाषा चेत्युभे अपि एकस्यैव वृक्षस्य द्वे शाखे ये पृथक पृथक् वातावरणे पुष्पिते फलिते च । इमे एकस्या एव मातुद्वै दुहितरी ययो योरपि वंशः पृथक्पृथक् प्राचलत् । वर्तमाना हिन्दी या 'खडी बोली' इति बहवो व्यपदिशन्ति, सा तावदेव प्राचीना यावदियं ब्रजभाषा, न पुनव्रजभाषात: संजनिता हिन्दी, न वा ततोऽर्वाचीना । ब्रजभाषायाः प्रथमविकासो व्रजे भूत्वा क्रमशः स सर्व भारतं व्याप्नोत् । भारतीयानामा- राध्यस्य भगवतः श्रीकृष्णस्य जन्मभूमेः सेयं भाषेति सा धार्मिकभावानुप्रा. णिता भूत्वा शनैः कवितायाः साहित्यस्य च भाषा समभयत्: यस्यां सुरदास सदृशाः सूर्याः संप्राकाशन्त । कवितामाधुर्यवशाच सेयं ब्रजमण्डलात्सुदूर- देशेष्वपि बहुकालं यावत्साहित्यभाषारूपेण सगौरवं समवास्थित । इतो हिन्द्या नासीत्कश्चिद्धार्मिकोऽवलम्बः । सा दिल्ल्याः (प्राक्तन- इन्द्रप्रस्थस्य) तत्पार्श्वमण्डले च विकासं प्राप्य तावन्मात्रपरिसर एवं सीमिता समभवत् । किं त्वत्याः प्राचीनतायां न शक्यते संदेग्धुम । हिन्द्यां सर्वतः प्रथमा कविता 'अमीर खुसरो' इत्यस्य समुपलब्धा । यो हि १३१२ तमे वि० संवत्सरे जातः, १३८२ तमे वत्सरे च लोकान्तरमारोहत् । एतस्य कविताभाषा हिन्दी (खडी बोली), या ह्यवश्यं तस्मिन् समये तत्प्रान्त- वर्तिनां व्यवहारभाषा भवेदिति स्पष्ठम । विषयोपि तस्यास्तादृश एव वो हि व्यावहारिकभाषायामेव शोभते । यथा- - 'तरवर से एक तिरिया उतरी, उसने बहुत रिझाया। बापका उसके नाम जो पूछा श्राधा नाम बताया ।।' 'बीप्तों का सिर काट लिया । ना मारा नाखून किया।' इत्यादि ।
(१.३) - अत्र हि 'उसने बहुत रिझाया 'प्राधा नाम बताया' इत्यादीनि वर्तमानहिन्याः शुद्ध शक्यानीति को वा न जोनीयात् ? अमीरादनन्तरं कधीरः समभुद्, यः अमीरखुसरोव्यवहतायामेव भाषायां भूयसी: कविता न्यगुम्फत । यथा- 'हमन हैं इश्कमस्ताना मन को होशियारी कगा। रहैं आजाद या जगमें हमन दुनियां से यारी क्या ।। न पल बिछुडै पिया हमसे न हम बिछु. पियारे से। उन्हीं से नेह लागी है हमन को बेकरारी क्या ।' * उर्दू भाषा * प्रमाणरेभिः स्फुटमवबुध्यते यद् हिन्द्याः ( खडी बोली ) परिष्कृतं प्राचीनं रूपं १३. सवत्सरेऽप्युपलभ्यते । माहम्मदपरिगृही तायारतस्या एव हिन्द्या नाम 'उर्दू' इति स्थापितमभूत् ! न तु काचिदुर्दू भाषा पृथक्. न वा कस्याश्चिद्भाषायाः सा समुत्पन्ना। श्राबे ह्यात' लेखकेन प्रो बाजाद. महोदयेन अवचार्यवेदमालिखितं यत् 'अस्माकमुर्दू भाषा व्रजभाषातः समुत्पन्ना' । अमीर-बीभ्यां या हिन्दी व्यवहृता तदपेक्षा उर्दू भाषायां मौलिकमन्तरमपि शक्यते केनचित्साधयितुम् ? पुनः कथमुच्यते- ब्रमभाषातः सेयमुर्द उत्पन्नेति । एतस्या नाम वास्तवे 'मुसलमानी हिन्दी इति शक्यं व्यपदेष्टुम् । पारव्य-पारस्य( अरबी-फारसी)भाषयो. संज्ञाशब्दैरव्ययैश्च सङ्कलिता हिन्दी 'उर्दू' इति संज्ञायते यवनैः । न तस्यां हिन्दीतः पृथकांक्रयाशब्दाः 'सिर काट लिया' 'खून किया' 'काटता है' इत्यादयः । न वा चलना' 'बैठना' 'उठना' इत्यादयो धातुजाः शन्का:
( १०४) पृथक् । केवलमारब्य-पारस्यभाषाशब्दान् स्थाने स्थाने सनिवेश्य, कथन- शैलीनां (मुहावरे ) परिवर्तनेन सेयमुर्दू भाषा पृयकपरिकल्पिता माह- म्मदसम्भदायमतः। यदि पारस्यभाषाशब्दानां परिग्रहणमात्रेण पृथग भाषा संपद्येत तर्हि- मैं फ्राइडे को बॉम्बे से स्टार्ट होकर सटर्डे को कैम्बे ( खंभान ) पहुँचा। क्लॉथ मार्केट बिलकुल डल है" इत्यादिप्रेजुएटमहानुभावानां भाषापि पृथक काचिद्भाषा व्यपदिश्यताम् । किन्तु बुद्धिपूर्वकं विचारे प्रथमा मुसलमानी हिन्दी, द्वितीया प्रेजुएटी (अंग्रेजी ) हिन्दी। क्रियाः कारकाणि लिङ्गानि वचनानि यावन्न पृथग भिधेरन तावदुर्दू भाषा सेयं हिन्दीभाषातः कथं वा पृथक् शक्यते कर्तुम् ? एतस्या व्याकरणमेकम्, वाक्यविन्यासश्चैकः, ततः केन वा प्रमाणेन से यमुर्दू हिन्दीत: पृथक् ? उर्दू-हिन्योः केवलमेतदेवान्तरं यदाद्या परिस्थलिप्यां लिख्यते, आरव्य-पारसीकशब्दानां चास्यां बाहुल्यं भवति । द्वितीया देव- नागरलिप्यां लिख्यते, संस्कृतशब्दाश्चैतस्यां बहुला भवनिन । गुर्जरभाषाया श्रयेवि द्वे रूपे । एका पारसीकानां ( पारसी ) गुर्जरभाषा, अपरा गुर्जर भूनिवासिनां भाषा। पारसीकानां गुर्जरभाषा आरब्य-पारस्यभाषा- शब्दैः संहब्धा । गुर्जरभूवास्तव्यानां च भाषायां संस्कृतस्य तत्समास्तद्- भवाश्चाधिका भवन्ति । किन्तु द्वे अपि रूपे 'गुजराती भाषानाम्ना व्यव- हियेते । अयमेव न्यायः उर्दू-हिन्दीभाषयोरपि पक्षे समुचितः । 'उर्दू भाषा सेयं शाहजहाँसमये सेनासनिवेशस्य हट्ट निरमी- * तुर्कभाषायां सेनासन्निवेशस्य या विपणिः (बानार) तस्या नाम 'उर्दू'।
( १०५) यत' इत्यपि लोकानामनुमान मिथ्या । माहम्मदानामिहाऽऽगमनात् शास- नाद्वा पूर्वमेव म्लेच्छभाषाशब्दाः समभूवन्संमिश्रिता आर्याणां भाषासु । महाभाष्यकारो व्याकृतिशुद्धिरहितान शब्दान म्लेच्छशब्दानाह । क तदा माहम्मदानां राज्यम् ? प्राणामेकदा स समयोऽभूयतेषां राज्यं भारता- पश्चिमोत्तरप्रान्ते ईरानधारन्यरूमतुर्किस्तानमंगोलियापर्यन्तं प्रसृत- मासीत् । श्रासीदाणामुद्गमस्थानमिदं भारतमेव । परं ततस्ते चतसृ. ध्वपि दिक्षु प्रसृत्य पर्यन्ते राज्यं चक्रः,मभ्यतां च प्रसारयामासुः। पुराणेषु भारताद् बहिःस्थैरपि देशैरार्याणां व्यवहारस्य विजयस्य च स्थाने स्थाने प्राप्यते समुल्लेखः । चीनांशुकानां वर्णनमार्यसाहित्ये स्थाने स्थाने । पाण्डवानां लाक्षागृहप्रवेशस्य यत्र कथा, तत्रेदमपि दृश्यते यद् विदुरेण लाक्षागृह निर्माणस्य संबन्धे काचिद् गुप्तसूचना तेभ्यो 'म्लेच्छभाषया' दत्ताऽऽसीत् । महाभारतात्परतः पश्चिमराष्ट्रवासिनां विदेशिनां बहून्याक्रमणानि भारते समभवन् । बह्वयश्च जातयोऽत्र राज्यं चक्रुः। ताभिः सह तासां भाषापि भारते समागच्छदेव । अत एव भूयस्तरां संभवो यत्तस्मिन् समये पश्चिमदेशभ पाराहाः संयुक भवेयुर नारया । महाकवेः कालिदासस्य समये प्रतापशालिनां राज्ञामन्तःपुरे 'यवन्यः प्राहरिककार्य शस्त्रसंरक्षणकार्य चाऽकार्षः । यदा स्वदेशीयवद् यवनानामियान् विश्वासः शनैः शनैः संप्र. वृत्तस्तदा यवनभाषाशब्दाः अस्मत्तः सुतरां दूरे च अपरिचिताश्चासन्निति कथं वा विश्वसनीयं स्यात् । अत एव माहम्मदानां शासनात्पूर्वमेव भारते. ऽस्मिन् प्रचलितभाषायां वैदेशिकसंसर्गज निता पारब्यनारस्यभाषाशब्दाः प्राविशन्निति सुसंभवमेव । किश्व-अतिप्राचीनस्य चन्दवरदायिनः (१०६) कवितायामपि आरव्य-पारस्यभाषयोः शब्दा बाहुल्येनोपलभ्यन्ते । अत एब 'शाहजहाँसमये उर्दू भाषा निष्पन्नेति कथनं सर्वथाऽनुपपन्नम् । यवनभाषाशब्दबहुला हिनीभाषा यवनानामागमनात्पूर्वत एव निष्पन्नासीत्, व्यवलियते स्म च सा लोकैः । यदा माहम्मदानां राज्य- स्थितिरिह सुदृढाऽभवत्तदा अत्रत्यैलोकः सह व्यवहारार्थं कस्याश्चिद् भाषायाः समभूत्तेषामावश्यकता । ते च सर्वानेव व्यवहारान् हिन्दुभ्यो विपरीतांश्चक्ररेव । अत एव हिन्दूनां भाषातो भिन्ना भाषा तेषामासीत्सम- पेक्षिता । ततश्च पारस्यादिशब्दमयीं तामेव हिन्दीभाषामात्मीयां कृत्वा 'उर्दू 'नाम्ना तां पृथक्चक्रः । तुर्कभाषायां सेनासन्निवेशस्य या विपणिः सा उर्दूनाम्ना व्यवाहियत पुरा । तस्या या भाष! साऽपि शनैरु नाम्ना व्यादिष्टाऽभूत । सत्यमिदं मन्यामहे, यवनसेनासनिवेशस्य विपणिस्तु मुहम्मदगोरिणः, तहासस्य कुतुबुद्दीनस्थ च समयादेवाऽत्र भारते सन्निविष्टा। तत्समयेऽपि सेनासन्निविष्टजनैः काचिद् भाषाऽवश्यं व्यवहृता भवेत् । न नाम मौनेन, इङ्गितेन वा कार्य शक्यं सुसाधयितुम् । ततः कथमुच्यते यदत्यन्ताऽर्वाचीनस्य शाहजहाँसम्राजः सभये 'उर्दू' प्रारब्धेति ? अस्तु; नात्र इतिहासलेखनेन प्रयोजनम् । पारस्यादिभाषाशब्दबहुला सेयं हिन्दी 'उर्दसंज्ञामधिगत्य कंचित्कालं यावत् उत्तरभारते भूयसी लोकप्रियतामुपययौ । न केवल माहम्मदैरेव, अपि तु पञ्चना-काश्मीर- देहली-लखनऊ-प्रभृतिसंस्थानीयैहिन्दुभिरपि संयमसेव्यत सानुरागम् । 'काश्मीरी'ब्राह्मणाः, विशेषत: 'कायस्थास्तु मातृतोऽन्यधिक मातृभाषामि- मां शिरसा संमानयन्तः प्राणपणेन तथा संरज्यन्त्यस्यां यथा भारतीयराष्ट्र- भाषां हिन्दीमपि नामप्राहमवहेनयन्त्यमी। किन्त्वन्नसोलुपतया श्रार्यभार (१०७) विक्रीय यवनभावपरिग्रहः स्पष्टः सोयमेषाम् । आसन्पुरा कायस्था न केवल ब्रजभाषाभक्ताः, अपि तु संस्कृतानुरक्ता अपि । किंबहुना,ते संस्कृतभाषायाः सफला ग्रन्थकर्तारोऽपि तादृशा अभूवन ये व्याकरणादेरपूर्वान प्रन्थानिय तत्पठनेन संस्कृतस्य ब्राह्मणपण्डितानपि कवीन् निष्पादयितुमावहन्त्यभिमा- नम् । निजनिर्मिते 'क्रियाकलापे' प्रोक्तं विजया(विद्यानन्दकायस्थेन- 'अस्मादुपजीव्य जनो धातुव्युत्पत्तिविविधविस्तारम् । शतशाखमतिविलासस्त्वरितकविर्भवति न भ्रान्तिः ॥ पूर्व पूर्वकविप्रणोतविविग्रन्येषु दृष्टास्ततो निर्णीता हृदये निरूप्य निपुणं ये धातुपारायणम् । धातूनां तनुधीरपि व्यरचयस्तेषामिमं संग्रह विद्यानन्दकविर्विशुद्धहृदयः कायस्थवंशोद्भवः।।' - * उर्दूभाषा संस्कृतं च* किन्तु यवनभाव एव गौरवं मन्यमानैरेभिः साम्प्रतं पर्यगृह्यत सेयमुर्दू भाषा । प्रलिख्यन्त तैर्बहवः कविताग्रन्था अपि भाषायामस्याम् । मोगलानां शासनकाले गजकीयव्यवहारा; प्रजासु आदेशघोषणादयश्वास्या- मेव भाषायां प्रावर्तन्त । अत एव सैयं भाषा भारतस्य दूरदूरप्रान्तेषु परिचिताऽभूत्। ओजस्वी बन्धः, शैलो( मुहाविरे )नामविकृतं निर्वाहः, शब्दानां रोचको गुम्फः, क्रिया-कारकादीनां नियते स्थाने निवेशः [न तु संस्कृत-हिन्दोवदन्वयेन वाक्यार्थबोधः] इत्येव उर्दू कवितायाः सौष्ठव- साधनम् । उर्दू कवयः एकै शब्दं विचित्य विचित्य तथा निगुम्फन्ति ( १०० छन्दोबन्धे, ये हि (शब्दाः) श्रुतमात्रा एव विशिखवद् हृदये प्रविशन्ति, येन हृदयतन्त्री असाधारणरूपेण झणत्कृता भवति । मानसः प्रमोद प्रभवत्युद्वेलित इव । ततः स्वत एव मुखाद् धन्य-धन्येत्यादयः साधुवादाः प्रसरन्ति । सारं तु,-उर्दू कवितायां शब्दानामेव विलक्षणो विलासः । संगीतलयानुबन्धिनि छन्दोबन्धे निविष्टाः शब्दा झगिति तथा भावं प्रस्फोरयन्ति,यथा महृदयस्याऽन्तःकरणमविलम्बितमेवाऽनुप्राणितं भवति । संस्कृतादिप्राकवीनां कवितायां तु शब्दानां प्राधान्यस्य का कथा अर्थोऽपि ( वाच्यार्थः ) वराको गुणीभूतो भवति । तेषां हि ध्वनेः (व्यङ्गयस्यार्थस्य ) प्राधान्यमभवत् । अत एव हि तत्काव्यमाकर्ण्य श्रोता अन्तरन्तः प्रमोदामृरामास्वादयति, प्रगदेन च मस्तकमभ्य स्वत एवाऽऽघू. णते । एतत्कारणादेव ललितकलासु कविता सर्वतोऽप्युत्कृष्टा । यतो ह्यस्यामन्याऽन्यकलावद् भौतिकसाधनानां त्वपेक्षा नास्त्येव, किन्तु कविता- शरीरभूनः शब्दोऽप्यत्र गौणतां गच्छति । मधुरतरं प्रस्फुरन्तः शब्दास्त्वमी व्यङ्गयस्यार्थस्याऽभिव्यञ्जने तथा सहायका भवन्ति यथा ध्वन्यर्थ संमुख- मुपस्थापयन्तस्ते प्रमोदमाविर्भावयन्ति भावुकानां हृदि । इत उर्दू कवितायां प्रस्फुरन्तः शब्दा.एव श्रोतुर्हदयं गृह्णन्ति । अनन्तरं ते वर्णनीयभावं प्रति प्रापयन्ति श्रोतारम् । अस्तु, प्रसक्तानुप्रसक्तन मुधा भूयान्विस्तरः संपद्यते। उर्दू कवीनां कवित्वकलाविस्तारेऽपि उर्दू भाषायां छन्दःशास्त्रं संक्षिप्त- मपि नास्ति । पारस्यभाषाया एव च्छन्दांसि व्यवहियन्त एतैरपि । हिन्दीत: सेयं पृथग भाषा नास्तीत्यत्रतदिदमपि प्रमाणम् । यदीयं पृथग भाषाऽमवि. ज्यतहिं साहित्यस्य सर्वाण्येवाङ्गान्यभविष्यन्नयामपि । किन्तु आरब्य पारस्य- भाषाशब्दान् हिन्यां सन्निवेश्य यदा सेयं भाषा पृथगक्रियत तदा छन्दो- ( १०६) विषये शून्यतामालक्ष्य पारस्यभाषाया एवं छन्दःशास्त्रमुपजीवितमेतैरपि । एतद्विषये विशेषदर्शनाय साहित्यवैभवस्य 'छन्दोवीथ्याः' 'उर्दू भाषाप्रच. लितानि छन्दांमि' इति शीर्षकमागः (पृ०३७८), गीतिवीथेः प्रारम्भश्च (पृ. ३६३) परिशीलनीयः पाठकमहाभागैः। मोगलसाम्राज्यस्य पतनोत्तरं शाहआलममारभ्य (वि०सं०१७८०) बहादुरशाहजफरस्य समयपर्यन्तमियमुर्दू कविता भारते समनुबभूव भरि विलासवैभवम् । 'गजल'शब्दस्यार्थः प्रेमिणः समागमः, प्रणयनिवेदनं चेति । अत एव प्रणयनिबद्धा सेयं गजलनाम्नी छन्दःशैली तदारभ्यैव लोकानां भृशमभूद् हृदयग्राहिणी । पञ्चाप-युक्तप्रान्त-राजस्थानादिषु तु उर्दू सम्पर्कात्सेयमासीदेव सर्वजनप्रिया, किन्तु गुर्जरादिदेशेष्वपि तद्भाषा- कवयो गजलमयी कवितां प्रेम्णा निबबन्धुः । अभिननन्दुश्च तामेतां सशिरः- कम्पं करतलध्वनिभिः प्रेक्षागृहेषु (नाटकभवनेषु) सहृदयरसिकाः।धार्मिक- संस्थानां भजनोपदेशका प्रजानामस्यामेव गीत्यामनुरागमालक्ष्य लोकानु- रञ्जनाय जगुः प्रकाश्यसभासु प्रतापनारायण मिश्रादिनिबद्धा एता एव गीनीः । किमधिकम्, गजलगीतिष्वेव लोकानामैकान्तिकीमासक्तिमुपलभ्य गीतगोविन्दस्य 'प्रिये चारुशीले.' इत्याद्या अष्टपदीगंजलप्रकारेण गायन्तो गायका अपि समलक्ष्यन्त । ततश्च समयप्रगतेरनुसारं गजलेषु गतामभिरुचि लोकानां संस्कृतभाषायामपि समाहर्तुम्, सहैव गीर्वाणभाषा- यास्तद्गुम्फनयोग्यां कोमलतामपि प्रदर्शयितुम् 'उर्दू भाषाचत्वरः' इत्यादि- * यथा छ कतमस्तत्खण्ड:-'तर्कयामि तदाननं कुटिल< रोषमरेण । शोणपत्रमिवोपरि भ्रमताऽऽकुलं भ्रमरेण।।'
( ११० ) शीर्षकैः समगुम्फ्यन्त एतच्छन्दोजयनिबद्धा अपि गोतयोऽत्रति सूषितमेव पुरस्तात। विहारिविलासः बिहारी सतसईकारस्य विहारिणः सूक्तिर्न केवलं हिन्दोसाहित्ये एव, अपि तु भारतीयेध्वन्यान्यसाहित्येष्वपि प्रकामं प्रसिद्धिं लोकप्रियता चाऽवापेति को वा न वेद ? ये संस्कृतपण्डिताः 'भाखा(षा) इत्युक्त्या देशभाषां, 'तद्भाखा( षा) पण्डितांश्च शाखामृगानिव निराकुर्वन्तः समालोचकैः प्रख्यापितास्तेऽपि विहारिणः सूक्तिमभ्यनन्दिषुरन्तःकरणेन; उपजिजीवुश्च समये समये तामेताम् । किं बहुना, यः किल पण्डितराजो जगन्नाथः सर्वोत्कृष्टो विमर्शकः सर्वविधकाव्यरचनायामनुपमश्च परि- गण्यते, यश्च स्वीये साहित्यनिवन्धे उदाहरणविधयापि परकीयपद्यानां स्पर्श सावलं तिरस्करोति सर्व प्रतिजानीते च- 'निर्माय नूतनमुदाहरणानुरूपं काव्यं मयात्र निहितं,न परस्य किश्चित् । किं सेव्यते सुमनसां मनसापि गन्धः कस्तूरिकाजननशक्तिभृता मृगेए । तस्यापि काव्ये विहारिणः सूक्तिरविकलं संवदते- 'नीलाचलेन संवृतमाननमाभाति हरिणनयनाया। प्रतिविम्बित इव यमुनागभीरनीरान्तरेणा' इति पण्डितराजः;. "छिप्यो छबीलो मुख लसे नीले.आँचल चीर । मनो कलानिधि झलमले कालिन्दीके नीर ॥ इति च विहारी। -- ( १११) [समकालिकयोरनयोः केन क उपजीवित इति न सहसा शक्यं निर्णतुम । यतोकि- 'प्रामूलागुनसानोमलपवलयितादा च कूलात्पयोधे- विन्तः सन्ति काव्यप्रणयनपटवस्ते विशङ्कवदन्तु । मृबीकामध्यनिर्यन्मसुणमधुझरीमाधुरीभाग्यमानां वाचामाचार्यतायाः पदमनुभवितु कोस्ति धन्यो मदन्यः।।' इत्याभिमानवाही, प्राचामाचां च सर्वेषामपि कवीनां सर्पमा- लोचयिता, निर्माय नूतनेतिपद्ये परकीयकाव्यानां गन्धमात्रमपि परिहर - न्पण्डितराजसदृशः स्वसमय एव धर्तमानस्य कवेः काव्यमाहरेदिति न चेतसि प्रविति । इतो मोगल साम्राज्यधुरन्धरावाम्बेरपतेर्जयसिंहमहाराजा- धिराजात्प्राप्तविपुलसमानः सर्वत्र देशे ख्यातिमुपगतश्च विहारिमहाकषि- स्तस्मिन्नेव समये जातां रचनां तस्मिन्नेव समयेऽनुवदेदित्यपि विचारसापे- क्षम् । अत एव तदिदं गवेषकमहाभागैरन्वेषणीयं नूनम् । ] त्रिंशतोष्यधिका वत्सरा व्यतीताः । वङ्गभाषायाः सुप्रतिष्ठिते 'प्रवासि'मासिकपत्रे विहारिणः सूकोः समुत्य प्रादायि तत्परिचयो वङ्गीयसाहित्यसेविभ्यः । तत्राहि विहारिसप्तशत्याः संस्कृतभाषायामप्यनुवादः समजनीत्युजिल्य संस्कृतभाषानिबद्धमेकं दोहापद्यमप्युद्धनमभूत् । नव्य- कन्यभिमानिनो नवयुवकस्य मे समुदकण्ठत चेतः-'कीदृशी सेयं संस्कृ- तोपनिबद्धा विहारिसूक्तिः स्यादिति' । व्यतिगतेषु कतिषुचिद्वत्सरेषु निजश्वशुरालयमोइछाराजधानी 'टीकमगढ'महमगां प्रसङ्गेन । तत्रविहा- रिणो वार्ताप्रसङ्ग समुत्थिते यहच्छया व्याहरम्-'भूयते संस्कृतेप्यस्या ( ११२) सप्तशत्या अनुवादो जात इति । एतदुत्तरे ओरछाराजगुरवो वेदमूर्ति- भट्टाचार्यपं० श्रीरघुनाथदाऊजूमहाभागाः ( मम श्वशुराः) समभाषन्त- 'श्राम, सोऽनुवादोऽस्मत्संबन्धिना अजयगढ( बाँदा )राजगुरुणा 'लल्ला' उपनामकपरमानन्दपण्डितेनाऽस्मद्वाल्यकाल एव व्यधायि । शक्यते द्रष्टुं सा सप्तशती । अस्ति नः सविधे सा'। अहं कलानिधिमिव करे प्रापम । नासन्मे हर्षस्य परिसीमा । सोत्साहमहं प्रार्थये-'अपि शक्नोमि द्रष्टुं संप्रत्येव ?' 'बन्धनेषु कुत्रचित्सा निहिता । श्वस्तामहमन्वेषयिष्यामि ।' उद्वेलन्तमुत्साहं कथंचित्संनिरुध्य व्यत्यगमयं तां रजनीम् । स्नान- भोजनादेः कालमतिवाह्य यथाकथंचित, श्वशुगज्जितीति व्याकरणोदाहर णेष्वपि चिरादनुवृत्तां लजामतिलङ्घय मन्दमन्दैरनरैरयाचमिमां भट्टाचा- महाभागान् । ते हि नेहेन मां निरीक्ष्य मन्दमन्दमस्मयन्त पूर्वम्, ततो वार्धक्यसुलभमालस्यं निरस्य पुस्तकान्वेषणाय प्राचलन् । नानाबन्धनेषु तामे. तामन्विष्य परस्तात्समार्पयन्मे हस्ते सप्तशतीमिमाम । मुदितमानसः सोहमुपगत्य निजनिवासप्रकोष्ठमारभे तस्मादेव समयानिरीक्षणमेतस्याः। संस्कृतदोहाच्छन्दस्सु 'शृङ्गारसप्तशती नाम्ना सोयमनुवादो भारत- सुप्रसिद्धस्य हिन्दीसाहित्यकर्णधारस्य भारतेन्दोहरिश्चन्द्रस्य समये परमा- जन्दमहाभागेनाक्रियत यस्योपरि प्रादीयत प्रचुरः पुरस्कारो भारतेन्दुना । सेयं सप्तशती वाराणस्यां शिलामुद्रायन्त्रालये मुद्रिता चापि । परमानन्द- महाभागेन टीकाऽप्यस्या निरमायि यस्याः सहायतया क्लिष्टोयमक्षरगुम्फो भवेद् बुद्धिगतः । आसीन्मे प्रीष्मावकाशः । भट्टाचार्यादीनामत्याग्रहेण, तेषामुपरि प्रदर्शयनिकोपकार, न्यवात्सं प्राकृतशोभामयेस्मिन्ननुप मेप्रान्ते।
( १९३) स्नानभोजनाद्यावश्यककार्याण्यतिरिच्य, सर्वेणापि समयेन समापर्व प्रायशः समग्रामेव सप्तशतीमिमाम् । व्यतिगतः स समयः । परमानन्द- महाभागोपि स्वर्गस्थः, किन्तु साहित्यालोचनाप्रसङ्गन सप्तशतीविषये विगुणान्यपि कानिचिदक्षराणि विवशतया वक्तव्यान्येव नूनम् । सप्तशती सेयं यत्किञ्चित्संस्कृतप्रविष्टानामथ हिन्दी-ब्रजभाषापटिष्टानामवश्यं सन्तो- पाय, यतः किल सप्तशतं दोहापद्यानि संस्कृते तेन रचितानि । किन्तु संस्कृतमार्मिका मन्ये नाभिरोचयेरस्तामिमां रचनां तत्त्वतो विचारे सति । तथ्यं त्विदमस्ति यत् परमानन्दोऽसौ ब्रजभाषासाहित्येऽवश्यं मार्मिकः समर्थः कविश्वापि । किन्तु संस्कृतस्य साधारणो विद्वान् । विहारिसदृश- संक्षिप्तवादिनो दोहानां दोहापद्येष्वेव संस्कृतेऽनुवादश्च नूनं सुतरां कठिनः जोधपुरराजधान्यामपि सुब्रह्मण्यशास्त्रिणा विहारिसूक्तः संस्कृतेऽनुवादों- ऽशतो व्यधायि पुरा, परं तेन संस्कृतच्छन्द एव गृहीतं न दोहाच्छन्दः । अत्र हि पादान्तानुप्रासो (तुकान्त ) भूयस्तरां संकटवाही। अस्तु, रसमयेषु येषु येषु पयेषु परमानन्दमहोदयेन भूरिशो वैगुण्यं व्यधायि, कौतुकोद्दीप्तमतिस्तेषामालोचनामहं नर्मपरिहासविधया व्यधां तस्मिन्नेव समये । जयपुरात्पचरतः संस्कृतरत्नाकरस्याऽऽसं संपादको म०म० पं० श्रीगिरिधरशर्मचतुर्वेदमहोदयस्य सहकृत्वा । अत एव पत्रे ऽस्मिन् सेयमालोचना प्रकाशतामित्यदीयत सुहृद्भिः संमतिः । साहित्यमा- र्मिकस्य स्वर्गीय पं० श्रीपद्मसिंहमहोदयस्य प्राकाश्यत सतसईसमालोचना 'सतसई संहार' नाम्ना तेष्वेव दिनेषु सरस्वतीमासिकपत्रे । प्रचुरपरि- हासापि मर्मस्पर्शिनी सेयमालोचना समभूल्लोकानां परं हृदयग्राहिणी। अत एव संरकृतेऽपि सेयं सप्तशतीचर्चा भवेत्प्रमोदाय साहित्यरसिकाना- ( १९४) मित्यासीचेतसि किश्चित्कौतूलमपि। तत एव साहित्यिकविनोदरूपेण सेयं सप्तशतीसमोक्षा व्यलेकि विस्तृत्य । [वर्णिका' रूपेणैकतमपद्यस्या- लोचना प्रदीयताऽये विनोद य जातु साहित्यरसिकानाम् ] । किन्तु विनोदविहितापि सेयमालोना परमानन्दसम्बन्धिनामस्मत्सजातीयानां क्षोभायाऽभूत् । ओरछाराजवि पं० पीताम्बरमहोदयेन बहूनां साहित्य- सेविनां समक्ष एव साधिक्षेप नुक्तम्-"आलोचनाकरणं सरलम, किन्तु विहारिणः सूक्तिं संस्कृते समकतार्य यदि कश्चिदर्शयेहि तमहं जानीयाम्। 'खगवणं पूर्यते परं वार्तात्रणं न पूर्यते' इति हि सत्यं नूनम् । अन्यो यद्येवमाक्षेप्स्यहि जन सह्यमप्यभविष्यत, परं मामिकेण वैदे. शिकराजकविना, ततोपि र जातीयेन कृतः सोयमाक्षेपो बलवदाहन्ति स्म मे हृदयम् । तत्क्षण एव तमामालोचनामहं बन्धनबद्धामकरवम । नेमां प्राकाशयं रत्नाकरेऽपि । रक्षण एव निश्चयमकार्ष यद्विहारिणः सूक्ति- मेषोऽहं संस्कृतेऽवतारयेयम : सर्वतः पूर्व येषां परमानन्दपद्यानामालोचना- महमकार्ष तान्येव न्यबध्नां संस्कृते दोहाच्छन्दसि । किन्तु सुमहान् खेदो यदोरलाराजकवये पीताम्बराण्डिताय तेषां प्रदर्शनस्य नाऽभूदवसरः । व्यतियाति ग्रीष्मावकाशे प्रत्यागमं निजनगरम् । किन्वाक्षेपत्रणं मे नापूर्यत तत् । विहारिणः सूक्तिमहमानां संग्कृतसरस्वत्याम् । राजकवि०पीताम्बर इवान्येऽपि साहित्यरसिकाः समालोचयनामिमां सूक्तिमिति बुद्धथा मित्राणां संमतिमनुसृत्य 'सप्तशती'तः कतिचिन्मे पद्यानि 'विहारि- विलास'नाम्ना प्राकाशयं साहित्यवैभने । कतिचिद्वर्षाणि व्यतीतानि, विहारिसूक्तरनुवादरूपाणि मम संस्कृत- दोहापद्यानि. पण्डितपरमानन्दकृतेः समालोचनासहितानि प्राकाश्यन्त (११५) लखनऊतः प्रचरन्त्यां सुप्रसिद्धहिन्दीमासिकत्रिकायां 'माधुर्याम्' अपि । यत्र परमानन्दपक्षावलम्बनपूर्वक मत्कृतेः प्रतिसमालोचना प्रविधीयते स्म पं० किशोरीदासवाजपेयिमहाभागेन । सेयमालोचना साहित्यरसिकैस्तत एव समीक्षणीया, नात्र तत्सूचनस्यावसरः। विषयेऽस्मिन्नन्यन्निवेदनीयं तु साहित्यवैभवस्य विहारिविलासे (पृ.१.१) विलोक्यम् । पं० परमानन्द- कृतविहार्यनुवादस्य समीक्षायाः पद्यमेकं तु रसिकानामाप्रहेण समुध्रियते तावदिहैव। परमानन्दकृतसप्तशत्याः समीक्षा। नायिकाया हक्चातुरीवर्णनपरं शृङ्गाररससर्वस्वमन्त्येकं विहारिणः पद्यम्- - 'सटपटातिसी ससिमुखी मुख पूंघटपट ढाँकि । पावकझरसी झमकिकें गई औचका झाँकि॥ सहचरं प्रत्याह नायक:-'सटपटातिसी' मामवलोक्य लज्जमानेव मुखं असनाञ्चलेनाऽवगुह्य ( वास्तवे सा ताहग लजमाना नास्ति परमन्ये तस्या अनुरागं मा विद्युरिति मुखावगुण्ठनं रचयन्ती लजाऽऽकूतं दर्शयतीत्या- शयः)। पावकस्य अग्नेवालेव ( अत्युज्ज्वलसुवर्णवर्णेति भावः) सा सरभसं गता। केवलं सा गतैवाऽभविष्यत्तर्हि मम हृदयमेवमावणं नाभविष्यत् । किन्तु गच्छन्ती मा एकं शरमप्यक्षिपत् । कोऽसौ शरः ? "गई औचकाँ झाँकि' चकितमधुरं विलोकयन्ती सा गताऽभूत् । द्रुतं प्रयान्त्यास्तस्यास्तदेतद्विलोकनं न मे हृदयादपयाति । किन्तु विशिव इवाधुनापि हृदये निखातमित्यर्थः। अत्राग्ने: शिखेत्युत्प्रेक्षा तस्याः सर- भसगमनमनुकूलयितु प्रायोजि । किञ्च सुवर्ण-चम्पकवर्णायास्तस्यारत- ( ११६) नुलताया अपि सादृश्यमनेनोत्प्रेक्षितं भवति । अस्मिन्पये 'सटपटातिसी' 'गई औचका झॉकि' इत्येतत्खलु जीवितभूतम् । सलजमिव समाकुञ्चित- देहलतं यत्सा मुखमवगुण्ठ्य चकितमधुरं परावृत्त्य पश्यन्ती गताभूत् । तत्र मुखावगुण्ठनसमकालं कृतो लजा-विनय-मधुरः कोऽप्यनिर्वचनीयो विभ्रमः, सकुतुकचकितं तत् परावृत्त्य पिलोकितं च साम्प्रतमपि मे हृदयमधिवसतीति वर्णयति नायकः। इत्थं रससदनस्यास्य पद्यस्योपरि कथमिव निष्ठरकृपाणमुत्थापयामास रौद्रमूर्तिरनुवादक इत्यवलोक्यताम्- 'द्रुतं चन्द्रवदना च सा बसनावृतवदनैव । प्रदर्शयित्वा निजतनु दहनलतेव गतव ॥' सा चन्द्रवदना वसनावृतवदनैव अञ्चलाच्छादिमुखैव निजतनुप्रद- शयित्वा (संस्कृतज्ञाः 'प्रदी' इति बुध्यन्ताम्) [मामिति शेषः, इति टीका- क्षराणि] दहनलतेव द्रुतं गतैव। वसनावृतबदनैव सा समयां निजतनु दर्शयित्वा-अर्थात् केवलं मुखमेव वसनाच्छादितमासीत्, मुखेतरः सर्वोपि नीचैर्भागः प्रदर्शितस्तया नायकाय ! अहह अनुभूयतामर्थलालि- त्यम् । 'वसनावृतवदनैव निजतनु दर्शयित्वा' निजतनुप्रदर्शनसमये वद- नाऽऽवरणमनुचितमासीत् इति 'वसनावृतबदनैव' इत्येवकारस्य स्वारस्य दर्शितवान् महाभागः। वयमपि पश्यामः समुचितमेवेदमिति | यदा तया सर्वा निजतनुर्दर्शिता तदा केवलं वदनेनैव वराकेण किमपराद्धमिति सत्योयमनुवादकस्याऽऽक्रोशः ! एकमाश्चर्य दृश्यताम्-नायिकया सर्वा निजतनुर्दर्शिता, परं मुखं वसनोऽऽवृतमेवारित, न किञ्चिदपि दर्शितम् । तथापि नायको ज्ञातवान्-'चन्द्रवदना च सा'। नैव, नैव, ढाकानगर- निर्मितमलमनकृतावरणं मुखमासीत्, अत एष नासीद्वकृतं पिघानं ( ११७ ) ? मुखस्येति समाधान चेन ? तर्हि महाराज ! मुखादधोभागत्यैव निरावरणं दर्शनस्य काऽऽसीदावश्यकता, यद्वसन पृथक् कृत्वा निजतनुप्रदर्शनम ? किमु मुखादधोभागे एतावदप्यावरणं मास्तु इत्यासीञ्चन्द्रवदनाया इच्छा ? अथवा मुखभागे एक ढाकानगरनिर्मितमलमल्लवस्त्रं संयोजितमासीत् कन्धरादिनीचैर्भागे तु स्थूलपटं स्यूतमासीत् यदपसारणे तनुप्रदर्शनम । 'परं नोचैर्भागे ग्थूलपटः, मुखभागे च जालवस्त्रमिति' यवनीनामिव 'आवरक' ( 'बुरका' ) तदेतद्भवेत् । अस्तु, परं मूलकारो विहारी नास्मिन् जाले पतति । कथयति सः-'गई औचकाँ झाँकि' । चकितमधुरावलोकन- समये शशिमनोहरं मुखमभूतस्य नयनगोचरम् । ननु शशिमुखीत्वं नायकस्य पूर्वदृष्टमासीत्, अत एव न तदर्थमे- तावत्परिकल्पनमावश्यकम् । तर्हि पृच्छामः-शशिमुखीत्वं तु नायकस्य पूर्वदृष्टमासीत् । मुखेतरोऽन्यो भागः साम्प्रतं 'प्रदर्शयित्वा निजतनुम्' इति नायिकया स्वयं दर्शित एव । पुनः किमवशिष्टमासीद् यदर्थ नायको भवांश्च टीकाय मधुनापि स्मरामीति भावं दर्शयति । ननु नयनप्रकरणगतमिदं पद्यमिति तादृशं चकितविलोकितं नायकः पुनः पुनः स्मरतीति किमत्रासमंजसम् ? उच्यते, भवदनुवादे नायिकाया विलोकनभङ्गया नामापि नास्ति । किमन्यत्स्यात्, बिहारिणः पद्येऽस्मिन् 'सटपटातिसी' 'गई औचका झांकि' इति खलु जीवितभूतमिति पूर्वमसा- धयाम । परमनेन जीवितेन विनाकृतमवलोक्यते तावदनूदितं पद्यम् । नास्यनयोरप्यर्थोऽस्मिन् । 'सटपटातिसी' इत्येतदर्थे मन्ये द्रुतमिति प्रयुक्तम- नुवादकेन । परं कस्मिन् हिन्दीभाषाकोषे लज्जामर्थयतः पदस्यास्य द्रुतमित्यर्थः प्राप्तोनुवादकन ? एतत्तु विचारणीयमासीदनुवादकमहाभागेन-यदि (११८) 'सटपटातिसी' इत्यस्य द्रुतमित्येवार्थोऽभविष्यत्तहि रमसार्थयोतक 'झम. किक' इतिपदं न पुनः प्रायोक्ष्यत साभिप्रायपक्षप्रयोगपटुना विहारिणा । इदानीं 'प्रदर्शयित्वा निजतनु' विचार्यतां महाभागैः । एकवार विहारिणो भाषापद्यमनुवाच्य पुनरिदं संस्कृतपद्यं पठ्यतां ततोऽवधार्यतां- कस्यायमनुवादः ? पश्यामः-'सटपटातिसी' इत्यस्यार्थः कृतः द्रुतम् । ससिमुखी-चन्द्रवदना, मुख धूंघट पट ढाँकि वस्त्रावृतवदनैव,पावकारसी दहनलतेव, गई गता । इदानीमवशिष्टे 'झमकिक' गई औचकाँ झाँकि' इति । अनयोर्मध्ये 'प्रदर्शयित्वा निजतनु कस्यानुवादः? रभसाथ द्योतयतः 'झमकिकें' इति पदस्य 'प्रदर्शयित्वा निजननुम' इत्यनुवदेदित्यनुवादकेऽपि न संभाव्यम् । तईि 'गई औचकाँ झाँकि' इत्यस्यैव 'प्रदर्शयित्वा निजतनुम्" इत्यनुवाद ! इदानीं विचार्यतां कीदृशोयमनुवादः ? 'चकितचकितं विलोक्य गता' इति यस्यार्थः तस्य 'प्रदर्शयित्वा गते ति स्पष्टीयं प्राम्योर्थः । ननु भाषानुवादः सोयम् , नाक्षरानुवादेन प्रयोजनमिति चेत्, 'प्रदर्शयित्वा निजतनुम्' इति पदयुगलं 'औचकां झांकि' इत्यस्य के भावं स्पृशति इति श्रीमद्भिरेवोच्यताम् ? निजतनुं दुर्शयित्वा गतेति स्पष्टीयं प्राम्योर्थः अञ्चलावगुण्ठितमुखदर्शने यथा रसिकानामुत्कण्ठा न तथा स्पस्टमुद्घाटि- तमुखदर्शने । परमितोऽनुवादकमहाभागात सर्वां तनुमेव निरावरणं दर्शयति । न जानोमो विहारिसूक्तो के भावं स्फुटयत्यनेन सोयम । वयं तु जानीमो नासौ भावानुवादः। एषहि विहारिसूक्तामृतमाधुर्यस्य प्रभावानुवादः । किञ्च विहारिणः सप्तशत्यां प्रकरणबन्धमनुसंधाय सन्ति पद्यानि । अनुवादकस्तु प्रकरणबन्धानुसारं सर्वाणि दोहापद्यानि योजयित्वैकस्मिन् स्थाने लिलेख । ततस्तदिदं पा महामनोहरे नायिकानयनचातुरीवर्णनपरे प्रकरणे संयोजितमस्ति स्वयमनुवादकेनैव ! सनी दृश्यताम्-द्रुतं चन्द्रव दना० इति पद्ये कचिदपि दृश्यते नायिकाया बलोकनचातुरीवर्णनम् । इर्द पर्च वाचयन् किमु सहृदयः प्रत्येतुं शक्नुयः देतस्मिन्पद्ये विहारिणा अव- लोकमाधुर्यमुपवर्णितमिति । अनेन हि नितुप्रदर्शनपूर्वकं नायिका त्वरित गता' इत्येवार्थ प्रतीयासहृदयः। अहो यस्यास्य कृते कवेरियान् संरम्भः, याच चकोरनयनायाश्च किंतमधुरं विलोकनकपमर्थ प्रकाशयन् कबिमूर्द्धवि- हारी विहारी सहृदयानां मनो हतुमैच्छद निःसंशयतमं सफलोऽप्यभव- दत्र । किन्तु तमेगार्थमनुवादशिलया निर्दन मेवं चूर्णयामास महाकर्मा श्रीमाननुवादकमहाभागः । हन्त कीदृशोयं १ मानुवाद ? 'प्रदर्शयित्वा' इति व्याकरणसौष्ठा रक्षणं तु दूरत: परिहरेम । अद्यावधि सोढा एव एतावत्पर्यन्तं पर-शतः माकरणाशुद्धयश्छन्दोभङ्गःश्च । अत्र हि प्राम्प्रसिद्धमामाणकमेव हृदये । --'अस्माकमालोचकानामर्थे तात्पर्य न शब्दे' इत्यादि। * साहित्यवभवस्य थिक्रमः * * मुखपत्रम् सर्वतः पूर्वमस्य मुखपत्रम् (टाइटि पेज) सूक्ष्मेक्षिकया विमर्शक- रालोच्यं स्यात् । बालोचकपण्डितानां ककशे शकूतैरिदमखिलं छन्दोमयम- क्रियत । छन्दोऽपि ब्रजभाषापरिगृहीतम पत्र पादान्तानुपासः ( तुकान्त) प्रयोजनीयो भवेन । व्यञ्जवृत्तपुब्जे' इत्युपरित आरभ्य-'जयपुरात्तेन॥।' इतिपयन्तं कवित्तम् । एतदपि तच्छन्दोममिति स्वयमेव मार्मिकरव गम्येत। .
( १२०) वीनारम्भः अस्य प्रन्थस्येव मवयुगसाहित्यस्यापि सोयं प्रातःकाल इति प्रारम्भसूचकात्प्रातःकालादेव ग्रन्थारम्भः। कवीनां प्राकृतशोभैव निसर्गप्रि- अति विपिनविभावर्णनेन अन्यारम्भमङ्गलम् । ततः प्रकृतिशोभासर्वस्वभूताः बट्टावः, ऋतुभिर्विजम्भिताश्च नवरसाः । ततो रसपरिपाकेऽपि न नीतिर तिवर्तनीयेति सूचनार्थं नोतिवीथो, यत्र नवोनः प्राचीन: सर्वविधोपि दृष्टिकोणोऽनुसृतः । कवीनां नीतिरपि न विनोदरहितेति तत्सहकृता विनोदवीथी. यत्र समीक्षाविनोदप्रसङ्गेन लोकमर्मवर्णनम् । ततो विनोद- साधनं छन्दःसंदर्भो, गीतयश्च । नवनिर्मिते साहित्ये युगपरिस्थितिपरिदर्शनं कवेः सामयिकस्थिति- सूचकमिति नवयुगवीथी, यत्र नवयुगसर्वस्वस्य भौतिक विज्ञानस्य('साइन्स') वैभवभूना विद्यद्-व्योमयान -रेल-यन्त्र-सीनेमादो वर्णिताः । प्रन्थनिर्माणसमये न संनपचित्रपटानां (टॉकीज्) प्रारम्भ इति मुकाभिनय- साम्यं परिदर्शितं कषिनेत्यालोक्येत पाठकः । ततो वर्तमानशासकानां सर्वविधं नीतिपरिपाटीपाटयम. यस्य हि प्रत्यक्षं प्रमाणमिदमेव यद्राजनिय- मकार्कश्यात्कवयोऽपि संयतयैव भाषया तथ्यमिदमावर्णयन्तीति वर्णनेना- नेन सूचितम् । ततो वर्तमान कालिकशिक्षा-समाज-नेतृ-सुधारकादीनां वर्णनम् । उपसंहृतिषीथ्यामीालूनां परिखतानां परिस्थितिचित्रणमपि विनोदबुद्धथा किञ्चित्परिशीलनीयन् । वंशवीथ्यां च कवेवंशस्य जयपुरमहा- राजानां च किञ्चित्सूचनम् । साहित्यवैभवस्य भूमिकायामप्येतद्विषये किञ्चिदावर्णितमिति तत्समालोकनीयं सहृदयः।
(१२१) * जयपुरवैभवम् * मञ्जकवितानिकुआख्येऽस्मिन् संदर्भ छन्दःप्रबन्धे यथा नूतनता, तथा ग्रन्थस्वरूपेऽपि पूर्वसंस्कृतकविभ्यो नवीनतावलम्बिता । पूर्वे ब्रजभाषा- कवयः साहित्यग्रन्थप्रणयनेऽपि पूर्व स्वाश्रयभूतानां राज्ञां तन्नगरादेश वर्णनं विधाय ततो वर्णयितुमुपक्रान्त साहित्यादिविषयमुपाददते स्म । तत एव भागद्वयात्मकेऽस्मिन्निकुञ्ज-प्रथमभागेस्मिन् जयपुरवैभवे राजविभूतेनंग- रादेश्च वर्णनमालोक्येत । द्वितीये साहित्यवैभवे च नवीनपद्धत्या कृतस्य युगानुसारिसाहित्यस्य दिग्दर्शनमुपलभ्येतेति निवेदितवानस्मि पूर्वम् । जयपुरवैभवेस्मिन् पूर्व चतुष्पदीचत्वरो यत्र ब्रजभाषाप्रसिद्ध. 'चौपाई'च्छन्दस्सु प्रारम्भे प्रशंसनीयानां संस्कृत-प्राकृत-व्रजभाषा- महाकवीनामनुकीर्तनम् । यत्र प्रसङ्गेन प्राचीनसाहित्यस्यालोचनम्, तत्तत्कवीनां साहित्ये किंकृतो विशेष इति च नवीनानां परिचयाय संक्षेपतः सूचितम् । चौपाईच्छन्दसि तत्रभवान् गोस्वामी तुलसीदासः परिगण्यते सर्वमूर्धन्यः, तत: तस्यैवाऽऽदर्शन छन्दःशैलीमिमां संस्कृते प्रवर्तयता प्रारम्भे सुजनदुर्जनादीनामनुकीर्तनं प्राचां ग्रन्थकृतां पद्धत्या विनिवद्धम् । कान्यकलायामायुर्वेदे चोभवत्रापि कविराजैर्जयपुरराजवैद्यश्रीकृष्ण- रामभट्टमहाभागैः पञ्चाशद्वर्षेभ्यः पूर्व संस्कृते विनिबद्धं जयपुरविलासकाव्य मन्ये न विस्मरन्ति संस्कृतानुरागिणः, यद्धि विनोदमयं काव्यमन्विष्यतामनि न साम्प्रतं सुलभं साहित्ये ! तत्कृतामावश्यकतां संस्कृते संप्रयता तदाद- बहुत्र वैद्याः कविरान' इति ख्याताः।
१२) . शेन नगरस्य स्थानोद्यानादेश्च वर्णनमाबद्ध विनोदपद्धत्या । अन्वेषण- शीलानामुपयोगाय जयपुरेतिहासस्य संक्षिप्तसूचनापि सह प्रत्तास्ति । यस्याः प्रामाणिकः संमहो जयपुरेतिहासस्य विशेषज्ञेन हन्त साम्प्रतं स्वर्गा-- सिना विद्याभूषणपुरोहितश्रीहरिनारायणशर्मबी.ए.महाभागेन प्रसादीकृतः । जयपुरविलासे तत्सामयिकानां मुख्यमुख्यराज्याधिकारिणा पण्डितादीनां च विनोदमयं वर्णनमवश्यमासीत्परं मेलकादीनां नासीदुपनिबन्धनम् । तदर्थ 'जयपुरमेलककुतुक' मितिनान्ना पृथक्काव्यं निर्मितं यद्धि नाद्यापि प्रकाशितम् । किन्तु प्रन्थेस्मिन्-स्वर्गतानां प्रसिद्धविदुषां यथोपजब्धं जीवनवृत्तम्, जयपुरे प्रसिद्वानां मेल कानामुत्सानां (त्योहार ) चापि वर्णनमिहेव संकलितमिति पश्येयुः साहित्यविनोदिनः पाठकमहाभागाः । जयपुरविलासे-कवेः समये वर्तमानस्यापि ग्रन्थनिर्माणकाले स्वर्गस्य श्रीरामसिंहमहाराजस्य वर्णनमाकलय्य, ततस्तम्मिन्काले वर्तमा. नस्य माधवसिंहदेवस्य विवाहादेवर्णनं यथा समुपनिबद्धं तथा वैभवेऽप्य- स्मिन् श्रीमाधवसिंहदेवस्य धर्मोदार्यादीनां वर्णनं विधाय वर्तमानमहा- राजाधिराजस्य राजसिंहासनारोह-विवाहमहोत्सवादेवर्णनमालोक्येत काव्यरसिकः । 'विलासे' यथा स्थाने स्थाने ब्रजभाषायाः संस्कृतस्य च सुरोचकं संपृक्तमुपगुम्फनमालोक्यते तथा 'वैभवे'प्यस्मिन् न केवलं ब्रजभाषाया एव, अपि तु कुत्रचिद् भाषाद्वयस्य, कुत्रचिच्चतसृणाम्, कचिच्च अष्टभाषाणामपि सहसंपृक्तं काव्यं विलासिनां विनोदायोपगुम्फितमुप- लभ्येत पाठकमहाभागैः । वैभवसामग्रथाः समलंकृत्तचित्रणाय प्राचा नरेशानां नानालंकृतिपूर्ण विविधवर्णनं विस्तृत्य संकलितं किल प्राभिः सत्कविभिः । साम्प्रतिकास्तु केचन 'भटैती' (बन्मियन्मिध्यान्तुतिः).
(२३) इत्युक्त्वा तद्विगर्हयन्ति किन्तु सोयं साहित्यमरणेरपरिचयो नूनम् । अस्तु- एतद्विषये 'ब्रजकवितावीथेः' आरम्भे संभावितमग्रे (पृ. ४०१) समालो- क्येत समालोचकैः । 'विलासे' ब्रजभाषाकवित्वमपि यथा सामयिकानां विनोदायोपात्तं तथात्रापि ब्रजभाषाकविताधीथिरुपात्ता यत्र हि जयपुर- राजकवीनां कविताविनोदो भवेत्सुलभः काव्यकलामार्मिकाणाम् । चित्रकाव्यानि खड्ग-छत्र-चामरादिचित्रकाव्यानि भवन्ति भूयसां विनोदकानि । ब्रजभाषाकवयः प्रदश्तेऽस्मै शिल्पायाऽनल्पं गौरवम् । सन्ति व्रजभाषा- साहित्ये एतद्विषयकाणि कतिचित्पुस्तकान्येव पृथक् । किन्तु संस्कृत- साहित्येऽपि नैतत्कृता न्यूनता विलोक्येत । अस्ति प्राचीनालङ्कारिकैराहता सेयमपि चित्रकला । अलङ्कारयुगे सागबन्धादिकाव्यानि पर्यगण्यन्त चित्रतया विशेषतः शोभाधायकानि । अत एव हि भोजादिभिः (सरस्वती- कण्ठाभरणादिषु) तदेतत्प्रकरणं विस्तृत्य विन्यस्यते स्म । किन्तु ध्वनेः प्रचारानन्तरं रसभावुकानां साहित्यप्रणयिनामुत्तरोत्तरं बन्धकाव्येषु प्रणयः प्रक्षीयते स्म । मम्मटादिभिस्तदिदमधर्म काव्यं पर्यगण्यत तर्हि सर्वचरम- भाविना विमर्शकशिरोमणिना पण्डितराजेन । रसगङ्गाधरे) काव्य- गणनायामेव नेदमुपादीयते स्म । १ व्यङ्गयोऽर्थे यदा प्राधान्यबुद्धिर्नाभूत. रसस्य काव्यजीवितत्वं च यदा न निर- धार्यत, तस्मिन् ध्वनिप्रचारात्प्रारम्भिकयुगे समभूत्काव्यव्यपदेशाधायकत्वम् । अत एव प्राक्तनसाहित्यशास्त्रमलङ्कारशास्त्रमिति प्रासिध्यत् । तदध्यायिनस्तत्प्रणे- तारवालङ्कारिकाः। विशेषतश्चेदं मनिर्मितसाहिनिबन्धेषु द्रष्टव्यम् । २ 'एकाक्षरपद्य-पद्मबन्धादिकाव्येषु वस्तुतः काव्यत्वाभावेन महाकविभिः परम्परा- नुरोधेनैव तानि कान्येषु गणितान्यपि नास्माभिर्गणितानि, वस्तुस्थिवेरेवाड- नुरोध्यत्वात् ।
( १२४) एवं सत्यपि वैचित्र्यं चमत्कारो वात्र नास्तीति न शक्यते विवेका. द्वक्तुम् । रुचिविशेषशालिनां भवत्यनेनापि चमत्कारश्चेतसि । अस्य प्रणयनमप्येकं शिल्पम । परीक्ष्यते मार्मिकैरेतन्निर्माणेऽपि कौशल कवेः । यत्किञ्चिदपि वाऽस्तु, नानाबन्धकाव्यनिर्माणे सफलस्य कवेः शक्तिविशेषो- ऽवश्यं स्वीकर्तव्यो भवेत् । ततश्च पूर्णपरिश्रमेण निर्मितानि शक्तिविशेष- साध्यानि बन्ध काव्यानि कुतो वा लोकानामभिरुचिं नाऽपहरेयुः १ अत एव हि महाकविभिरुपादीयन्त परमपरिश्रमसापेक्षाणि काव्यान्यमूनि निजनिबन्धेषु, विशेषतश्चराजस्तुतिप्रस्तावे। एतद्विषयकपरीक्षाप्रदानाय अभिनन्दनवीथ्यां चित्रचत्वरः समुपस्थापितः। यत्राऽऽरोहणाय प्रारम्भे शिषिका, तर्हि पयन्ते श्राशी:प्रदानमङ्गलाय श्रीफलावाप्तिरवलोक्येत । * ग्रन्थेस्मिन्वर्णितं जयपुरराज्यं तन्महाराजाश्च * ननु राज्यमिदं चाटुविधया किमिति संस्तूयत इति चेत्, तर्हि तद्विषयकं निवेदनं किञ्चिदप्यप्रकाशयतो मम हृदयगोपनापराधः सोयं स्यात् । अत एव किञ्चिदिदमावेद्यते- भारतवर्षस्य क्षत्रियजातिदेशरक्षायाः कृते प्रारम्भादेव कवच- स्थानीयेति सर्वजनविदितम् । वैदिककालमारभ्याऽद्यावधि जातिविभागा- नुसारं क्षत्रियकर्तव्येषु प्रजानां पालनमेव सर्वतः प्रधानम् । 'क्षतात् किल त्रायत इत्युदप्रः क्षत्रस्य शब्दो भुवनेषु रूढः' इति हि त्राणकारणादेव 'क्षत्त्र'शब्दस्य रूढिः । विश्वप्रसिद्धस्यैतिहासिकस्य महामहोपाध्यायपं० गौरीशङ्कर श्रोमानहाभागस्य क्षत्रियजातेर्विषये प्राकाशि पुरा महत्वपूर्णो निबन्धो यो हि संस्कृतरनाकरेऽपि दृष्टः स्यात्पाठकैः । तस्मिन्नपि, महाभा- - -- ( १२५) रतमारभ्याद्यपर्यन्तस्येतिहासैः सम्यक्तया समर्थितं यत् क्षत्रियजा तिश्चि- रादेशरक्षाकार्येषु सर्वतः प्रमुखं स्थानमधिकरोतीति । क्षत्रियजातेस्तस्या राजसंस्थानेषु उदयपुरम् , जयपुरम् , जोधपुर- मित्यादीनि प्रमुखतया परिगणनीयानि नूनम। अत्रत्यैर्महाराजैः प्राचीन- मर्यादानुसारं निजप्रजाः परिपालयद्भिर्या कीर्तिपताका स्वदेशस्य प्रस्फोरिता तस्याः साक्षीणि साम्प्रतिकेतिहासस्य पत्राण्येव नूनम् । धर्मस्य त्राणाय स्वस्य स्वदेशस्य च गौरवरक्षायै, प्रजानां सङ्कटनिबर्हणाय च निजप्राणा- नपि तृणीकुर्वद्भिस्तैर्यकिल कर्तव्यमात्मनः परिपालितं को वा देशहितैषी तमिममितिहासं विस्मरेन्नाम । प्रातःस्मरणीयस्य हिन्दुसूर्यस्य महाराणा- प्रतापस्य प्रतापः कथं वा निह तो भवेत् ? निजमर्यादापालनाय जीवन- पर्यन्तं विधर्मिभिः सह सांमुख्यं वहन् कोऽन्यो नरपालो भवेद्भूमौ ? एतस्यैव कृते मेदपाटीयपार्थिवानां गौरवमरमाकं नाल्पीयसे महत्त्वाय । नीतिः किन्तु नीतेरालोचनं यदि साहित्यक्षेत्रे नाऽपराधः परिगण्यते तो तद्विषये किञ्चिदिह निवेदनीयं स्यात् । किं धर्मशास्त्रं किं वा लोकवृत्तम उभयोरपि दृष्टया शासकस्य तदिदमेव प्रधानं कर्तव्यं सिध्यति यत्स निजदेशं संकटात्संरक्षेन, सर्वविधां चोन्नति प्रापयेत्। मान-मर्यादारक्ष- णाय भीषणयुद्धे प्राणानामपि बलिप्रदानमवश्य गौरवसामग्री, किन्तु युद्धसंरम्भेणानेन देशस्य देशवासिनां च सर्वदाथ कियती हानिः संपद्यते, तदुन्नतेर्मार्गाश्च कथं निरुध्यन्ते इति हि मन्ये न विवेकिभ्यो निवेदनीयं स्यात् । अत एव हि कर्तव्यपरायणाः शासका विप्रहं यावबुद्धिबलोदय परिहरन्ति । राजनीतिर्यदि महत्त्वस्य वस्तु परिगण्यते तर्हि तस्यामयमेक ( १२६) विचारो महत्त्वाऽऽधायकोऽस्ति यदात्मानं हानितः सर्वथा संरक्षन् परा- जयेत परान्पृथिवीपालः । नीतेनिष्कर्षः प्रोक्तोयमेव नीति:-'आत्मोदयः परग्लानिर्द्वयं नीतिरितीयती'। यया हि स्वस्य स्वदेक्षस्य च चिराय चूर्णी- भावः संपद्यते तां नीतिं मन्ये बुद्धिमन्तस्तु न कदाचित्प्रशंसेयुः । विजयस्य पूर्णाशायां सत्यामपि विप्रहरूपमुपायमधर्म न चेत्तर्हि उत्तमं तु न केचित्परिगणयन्ति । पुनर्यत्र देशस्य कालस्य च परिस्थितिः सर्वथा विपरीना स्यात्तत्रत्या तु कथैव का ? नीते पुण्यमिदमेवास्ति यद् युद्धप्रसङ्गं विनैव निजसाध्यं साध्येत । यदि युद्धमेव राजनीतेः परा काष्ठा तर्हि विग्रहः सर्वेषामुपायानामन्ते कथं परिगण्यते ? युद्धादेव राजनीतेः श्रीगणेशः किमिति न संमान्येत ? इतिहासस्यालोचकाश्च किमिति सकर- मई मनुशोचन्ति यन्महाभारतस्य चेन्महासमरो नाऽभविष्यत्तर्हि भारतस्य सर्वनाशो नाभषिष्यदिति । 'वाराङ्गनेव नृपनातिरनेकम्पा' इत्युदोरगतामिदमेव तात्पर्य यत्परिस्थितेरनुसारं याहरामप्यवसरं पश्येत्तादृशेनैव प्रकारेण निजदेशं हानितः सर्वथा संरक्षेत्। खड्ग न निजस्य निजानुगतानां च रक्तप्रवाह एव चेत्क्षत्रियाणां परमो धर्मस्तहि राज्ञां कृते 'राजनीतिः' इति दुर्बलं शब्द किमिति शृण्मः १ प्रवर्ततां रक्तप्रवाह एव प्रारंभात् । यज्ञीयपशोरिवोत्मनो बलिदानं राजबुद्धिशून्यस्य मुशलक्षत्रियस्यैव कृते प्रशंसाहं स्यान्न राजसिंहा- सनाधिष्ठितस्य । महाभारत किल आर्याणां नीतेश्चरमो प्रन्थः, तत्रापि राजनीतिस्तु तत्र पदे पदे न केवलमुपदिष्टैव प्रत्युत कार्यतो व्यवहृता चापि । भगवता श्रीकृष्णेन पाण्डवानां पक्षमवलम्बमानेन यत्र याहशो- ऽवसरो दृष्टस्तत्र समरं विहाय तथैव परिशोलितम् । द्रोणाचार्यस्य-भीष्म- (१२७) 'पितामहस्य-कर्णस्य च विजयः किं समरमात्रेणेवाभवत् १ 'नरो वा कुञ्जरो वा' इति मिथ्याप्रायं प्रजल्प्य आजन्मनः सत्यवादी अजातशत्रु- रादर्शक्षत्रियो युधिष्ठिरोपि. राजकर्तव्यं पालयति । परमधार्मिकाणामपि राजनीतेरनुसारं गत्र मुशलस्येव मस्तकस्फोट एव. न राजकर्तव्यं किन्तु नीतेरनुसरणं पथ्यं भवति, तत्र चक्षुषी निमील्य केवलं स्वस्य स्वानुगतानां च समरे बलिप्रदानं राज्ञां कृते न शोभायै, न प्रशंसाय । अपि च बलिप्रदानमिदमेकमात्रस्य नरस्य कृते साध्यम, येषां शिरसि परोलक्षाणां प्रजानां जीवनं विनिहितं ते यदि सर्वेषां बलिप्रदानेनैव क्षत्रियकर्तव्यं राजधर्म वा परिपूरयन्ति तर्हि कृतमीहशेन राजसिंहासनारोहेण ? महाभारतसदृशे धर्मयुद्धेऽपि यत्र नीतिरनुसार्या भवति क्षत्रियभू- पालानां, तत्र वैदेशिकानां, विधर्मिणां, हिन्दुधर्म कूटनीत्या च खड्गेन च प्रत्यक्षं खण्डयतां समक्षे नीते पुण्यमस्वीकुर्वतां बुद्धिदारिद्रयमेवेति बहूना मतिः । अथवा किंकर्तव्यविमूढतया समर एव तेषामवलम्बनीयोऽ. भवदिति बोद्धव्यं स्यात् । अन्यथा स्पष्टं विपरीतां परिस्थितिं दृष्ट्वापि युद्धे लोकक्षपणं कीदृशो गजधर्मः १ अत एव हि छत्रपतिशिवाजीप्रभृतयो धार्मिकवीरा अपि नीतिनैपुणेन यवनान्निरासुन केवलं मुशलबुद्धेरिव युद्धेन। सूचयत्यस्मानीतिः-शठे शाठ्यं समाचरेदिति । नव्यविचारशालिनः साम्प्रतिका राजानं देशस्य प्रतिभुवं हिताहितयोरुत्तरदायिनं च यदा मन्यन्ते तदा आत्मसंमानस्य कृते अन्यस्य वा हेतोर्देशशक्तः सर्वदार्थ क्षपणं को वा प्रशंसेत् ? युद्धवीरता त्तत्रियाणां भूषणम् । यदि सा न भवेत्तर्हि 'वीररसस्य' कः स्यादालम्बनम् ? संमुखयुद्धे देहं विसृजन्तः सूर्यमएडलं भिस्या ( १२८) साक्षात्स्वर्गमारोहन्ति । देवाङ्गनास्तेषां वरणाय पारिजातमालां करे धारयन्त्य: प्रतीक्षन्ते । सत्यमिदम् । यः क्षत्रियः केवलं सैनिक एव सृष्टः सृष्टिकृता तस्येदमेव कर्तव्यम, अस्मिन्नेव च तस्य पराक्रमः प्रशंसा च । किन्तु ये क्षत्रिया राजान एवं न, अपितु महाराजाः प्रख्यायन्ते, लक्षलक्ष. प्राणिनां जीवनमारो येषां स्कन्धयोरधितिष्ठति, लक्षाणां कोटीनामनुगतानां निर्वाहो यैरङ्गीकृतः, अथवा एवमुच्यतां यत् लक्षलक्षमनुष्याणां पालन- पोषणार्थ ये भगवता भूमी प्रेषितास्तैः क्षत्रियैः पूर्वापरं भूयस्तरां विचारणीय भवति । ते हि संमुखयुद्धे स्वगं प्राप्य स्वस्य स्वार्थमवश्यं साधयेयुः किन्तु यासां प्रजानां कल्याणं तेषामायत्तमासीत्तासां कियानुपकारस्तैः साधितः? यो योगी संसाराद्विरक्तो विजने तपस्यन् मोक्षमधिगच्छति, जनैरभिनन्दनीयः । किन्तु तेन केवलमात्मोद्धारः कृतः, अशेषजगतस्तेन किं मङ्गलमाचरितम् ? किन्तु ये योगिनो योगसिद्धथा स्वस्येव लोकानामपि कल्याणमाचरन्ति किं ते निन्दनीयाः ? आम्बेरराजानां नीतिः देशस्य परिस्थितिं युद्धस्यानुकूलांन विलोकयन्तरताबदाम्वेरनरपाला निजनीतिनैपुण्येन मोगलसाम्राज्यमेकान्ततो वशीभूतं चक्रुः । उपरितस्ते मोगलसम्राजामधीनाः प्रासिध्यन किन्तु तत्सामयिकमितिहासं मर्मतो विमृशन्तः स्पष्टं जानीयुर्यत् किं सैन्यशक्तिः, किं वा प्रबन्धशक्तिः सर्वापि मोगलानां राजशक्तिराम्बेर-जोधपुरनरेन्द्राणां मुष्टिगतेवासीत् । जयपुर- राज्यस्य योयमितिहासो जनेषु प्रसिध्यति, यश्च विद्यालयेष्वाङ्गलैः पाठ्यते सेयं भारतीयजनता, स तावदितिहासः 'टॉडलिखितमितिवृत्तमाधारी- करोति । टॉडलिखितराजस्थानस्येतिहासस्तु उदयपुरराज्यस्य दृष्टिकोणमा- ( १२६) यायव निर्मितं यतो ह्ययं टॉडस्तसामविकराणामहोदयस्यासीन्मित्रम् । अत एव जयपुरस्येतिहासो बहुत्र विरूपीकृतो वैदेशिकैः । एवं सत्वपि 'पुराणपुरातत्त्ववेदिनो जान्ति यन्मोगलसाम्राज्ये आम्बेरनरेशानामासी- -सर्वतः प्राधान्यम। राजोऽकबरस्य समये मोगलसाम्राज्यस्य प्रताप: स्थिररूपेण व्याप्नोद्धारले । किन्तु ततः पूर्वमेकाम्बेरनरेन्द्रस्य भगवन्तदासल तत्प्रभुत्वमासीयत्स्वेच्छषा यं कञ्चन मोगल सम्राजं स स्थापयामास, उत्थापयामास पा । मपूर्वजैरशेषशास्त्रज्ञैः कविकलानिधिश्रीकृष्णभट्टमहा- भार्गः 'ईश्वराभ्युदयमहाकाव्य'नामा यः किलैतिहासिको प्रन्थो लिखितः तस्मिन् महाराजगन्तदासस्य विषये प्रोक्तम्- 'तस्य श्रीभगवन्तदास उदितः पुत्रः पवित्रक्रियः शूरः क्षत्रियवंशविस्तरशिरोऽलंकारहीराकरः। इन्द्रप्रस्थपुराधिनपुरुषोत्थापनस्थापन- स्वच्छन्दप्रसस्त्प्रतापमहिमा योऽभूत्मभूतः स्वयम्॥१९॥ * महाराजमानसिंहः * तस्पुत्रो महाराजो मानसिंहस्तु, सर्वेष्वपीतिहासप्रन्थेषु ख्यातमहिमा। इन्द्रप्रस्थस्य सर्वापि सैन्यशक्तिरासीत्तदधीनी । संकटपूर्णान्यनेकयुद्धानि विजित्य येन विश्वतोपि निजप्रभावः स्थापयामासे । बहुभिः प्रातःस्मर- णीयैरपि हिन्दुपतिपृथ्वीपालैः स्वदेश एव, प्रत्युत स्वराज्यसीमन्येव निजवीरता प्रकटिता भवेत् किन्तु मानमहाराजेन न केवलं भारतस्यैत्र दूरदूरप्रान्तेषु, अपि तु भारताहिरपि... काबुलमभूतपि.) सैन्यसंताई (१३० त्या प्रबलप्रतापा पठाना अपि हठात्पराजिताः। मानसिंहस्य युद्धवीर- वर्णने प्रोच्यते साहित्येवैभवे ( कवित्तचतुर्थचरणे)- 'किश्च हठावेशात्परिवण्डितविषुधमठान् संग्रामे पठानशठान् दैन्यं शिक्षयांचके ।' हिन्नीमहाकविः कुलपतिमिश्रो लिलेख-नृपमान जित्ति सडसठ समर ।' महाकविः केशवदासन्तुष्टाय-एक राजा मानसिंह कछवाहो केशोदास, जिहि वरवारिधिके उदर बिदारे हैं।। डिङ्गलकाव्येषु विख्या- त-'सँमदर खाँडो पखालियो काबुल पाडी हद्द' । बहुभिरितिहासलेखकः सप्तपष्टिमहासमराणां विधानं तेषु विजयानिश्च माननरेन्द्रस्य नाममा परिगणिता। किन्तु जयपुरराज्येतिहासम्य सर्वस्खाकृतो विशेषज्ञो विद्या- भूषणपुरोहित श्रीहरिनारायणमहोदयो जयपुरस्य 'जयध्वनि पत्रे 'महा- राजा मानसिंहजी प्रथम की गुणावली'शीर्षकं यं खल्वैतिहासिक निवन्ध- माङ्गल-यावनेतिहासग्रन्थानां प्रमाणैः प्रकाशयामास तस्मिन् सप्ताधिक- सप्तनियुद्धेषु मानसिंहस्य विजयः प्रमाणीकृतः । लिखितं तै:-"अयं राजा सबैयपि समरेषु सर्वदा विजयं लेभे, नानेन कदाचिदपि पराजयोऽनुभूतः । अस्य स्वर्गारोहणेन एको महाप्रतापी शूरवीरः रणविद्याकुशलः, सदा समर- विजयी नीतिपरायणो धर्मधुरन्धरो गुणपरीक्षकः परमदानी कशाप्रबुद्धिः विद्याप्रेमो अनेकगुणनिधानं क्षत्रियः शासकोऽस्तं जगाम ।" अर्थात् ममुद्रमध्येऽपि येन मार्गः कृतः । मानसिंदमहायस्वस्तिस्थानान्तरे मया प्रक्तिम् ।
(१३१) * ' मिर्जाराजा' जयसिंहः * - एतदनन्तरं मिर्जाराजा जयसिंहस्तादृशः प्रतापी बभूव यस्य हस्ते सर्वापि मोगल साम्राज्यशक्तिरासीदिति प्रायः सर्वेरेवैतिहासिकैरालिखितम्। यथायं महावीरस्तथा परकाष्ठाया राजनैतिकोऽप्यासीत् । निजस्यानुगत्यं प्रतिज्ञातवन्तमौरङ्गजेबमयमेव दिल्लीसम्राजं चक्रे । एतस्य विषये प्रोक्त- मीश्वराभ्युदये- 'बध्वा दाराशिकोहं रणभुवि सहसा दोर्पलेनानिनाय द्रागेव दायित्वा भृशमनभिमतं यो विजिग्ये शुजाख्यम् । कतु चाकतु मीशः प्रसभमितरथा कमप्येष राजा चक्रे नौरङ्गजेबं निजबलविभवेनैव दिल्लीशमेकम् ॥' किन्तु साम्राज्यमधिगत्य सोयं निजप्रतिज्ञातो विमुखो बभूव । तथापि नीति-शक्तिशाली सोयं सर्वमपि तस्य स्वातन्त्र्यं स्थाने स्थाने कीलयामास । महाराजजयसिंहस्य संमुखे नासीदौरङ्गजेवस्य पो यत्सोयं स्वस्याऽभिमतं जयसिंहमहाराजस्यानभिमतं च किश्चिदाचरेत् । अत एव नरपालादस्मादिभ्यत, प्रतिकतु चाऽस्याऽप्रभवन्नयं विवशतया विषप्रयोगमन्ते चकार नरपालकृते । महाराजजयसिंहस्य तनयं रामसिहं सोयं कूटप्रयोगेण जिघांसन्निःशस्त्रमेव बुभुक्षितसिंहेन योधयामास । परं निःशस्त्र एव महावीरोसौ बाहुदण्डाघातेन तं सिंह जघान । ततस्तु लोकाति- शायिन्या यस्य शक्त्या द्विगुणं भीतः पूर्ण शङ्कमानश्च तं नानाकूटोपाय- जिघांसति स्म । औरङ्गजेबस्य कृतघ्रतया पूर्वमेवासीदयम् (महाराजः) असन्तुष्टः, इदानीं तनयेन साकमेवंव्यवहारामितरामेषाऽयमकुष्यत् । यथा कश्चिनिजवशनामिने घोषणां ददाति तथा शक्तिशाली पौरङ्गजेबाय (१३२) निर्भयः पत्रं प्रेषयामास-'यदि रामसिंहस्य किञ्चिदप्यनिष्टं भवेतर्हि स्पष्टं जानीहि यन्मोगलसाम्राज्यमन्य एव करिष्यति' इति । 'वंशावली'। राजनीतिदृष्टिकोणेन जयपुरेतिहासमपश्यन्तो ये महाभागा जयपुर- विषये यत् किञ्चिन्निन्दनीयं जल्पन्ति ते मनाग विचारयन्तु यत्पादाक्रान्तः कश्चिदेवं स्वस्वामिनमद्यावधि लेखितुं प्राभवत्, प्रभवति वा १ यदि जयपु- रनरेन्द्रा मोगलानां हरतपुत्तलिका एवासन् तहिं स्त्रीणामिव, विवशानामिव वा विषप्रयोगस्य काऽऽसीदावश्यकता किमिति सोऽद्धचन्द्रं प्रदाय न निःसारितः ? धर्मधुरां धारयत्यस्मिन्नरपाले औरङ्गजेबस्य नाऽभवदयं दो यदस्य वर्तमानतायां देवमन्दिराणि विध्वंसयेत् । महाराजजयसिंहस्य लोकान्तर- गमनवृत्तमौरङ्गजेबेन यस्मिन्दिने समधिगतं तस्मिन्नेव दिने स एकोत्तरशतं देवमन्दिराणि खण्डयितुमाज्ञापयत् । योधपुरनरेन्द्रस्य महाराजजसवन्त- सिंहस्य समीपे महाराजजयसिंहस्य स्वर्गारोहणवृत्तं नाद्यावधि प्राप्तमासीत्, किन्तु देवालयविध्वंसनस्य वृत्तमश्रावि तेन । श्रुत्वैव स तस्मिन्नेव समये बुबुधे यन्महाराजो जयसिंहो नाऽद्यास्मिन्संसारे । यद्ययं भूमावभविष्य- नहि औरङ्गजेबस्य नेदं साहसं कदाचिदप्यभविष्यत् । खिनः स दोहा- पद्यमिदं जगाद- 'घण्ट न बाज देहरा संक न मान साह । हेकरसाँ फिर आवष्यो माहूर। जयसाह ॥' ऐतिहासिकः कविरेकः कवित्तच्छन्दस्यकस्मिन् मोगलसम्राजामुपरि तत्समयभाविनामाम्बेरनरेन्द्राणां प्रभावं सचिरं चित्रयामास- (१३३) 'अकवर पायो भगवन्त के तने सों मान बहुरयो जगतसिंह महामरदाने सों पायो जहाँगीर भावसिंह जयसिंह जू सौं शाहजहाँ पायो जयसिंह जगजाने सों। अब अवरंगजेब पायो रामसिंह ज सों और दिन दिन पैहैं कूरम के माने सों केते राजा राव मान पा पातसाहन सों पातसाह पा मान मानके घराने सों। एतस्यैव समये बिहारीसतसई निर्ममे । अस्यैव समये पण्डितराजो जगनाणे निर्ममौ रसगङ्गाधरादीनानाप्रन्थान् । कुलपतिमिश्रोऽस्यैव समये समभूयेन महाभारतस्य द्रोणपर्वानुवादः संग्रामसारः रसरहस्य-मुक्तितर- गिण्यादयोऽनेके प्रन्थाः प्रणीताः । * सवाई जयसिंहः * एतदनन्तरं महाराजाधिराजा सवाई जयसिंहदेवो (द्वितीयः, जयपुर- प्रतिष्ठापकः)पि सुप्रसिद्धो राजनीतिज्ञः, स्वयं विद्वान्, विदुषां संमानयिता चाभूत, यस्य जयपुरे काश्यामुज्जगिन्यां मथुरायामिन्द्रप्रस्थे च निर्मापिता ज्यौतिषयन्त्रशाला वैदुष्यस्य पताका इव परितः प्रस्फुरन्ति । विश्वविदितः पुरातत्त्ववेदिताम० म०पं० गौरीशङ्करोझामहाभागो महाराजजयसिंहस्य संक्षिप्तं जीवनचरितं यत्प्रकाशयामास (पिलानीकालेजपत्रिकायाम) तस्मि- महाराजमिमं परमराजनीतिज्ञमद्वितीयं च विद्यानुरागिणमलिखत् । अय- मेवाश्वमेधेनेष्टा दिदिगन्तेभ्यो महाविदुषः सादरमामन्त्रयामास पूजया- (१४) मास निवासयामास च निजनगरे। पौण्डरीकरत्नाकर-सम्राडूनगनाथस- रशा अद्वितीयविद्वांसो बभूवुरेतस्यैवाश्रये,येषां जयसिंहकल्पद्रुम-सिद्धान्त- कौस्तुम-सम्रासिद्धान्तादयो धर्मशास्त्रज्यौतिषनिबन्धाः परिगण्यन्ते साम्प्रतं सर्वमान्याः। अस्तु, इतिहासलेखनेन नात्र प्रयोजनम । निवेदनस्येदमेव मे तात्पर्य यत्कैश्चन राजन्यैर्नीतिचातुर्येण परान्दमयितुमप्रभवद्भिर्मुशलप्रायजनसुलभ युद्धं विधाय क्षत्रियताऽवश्यं प्रकटिता या ह्यवश्यं प्रशंसनीया । किन्तु केवलं नाम्नः कृते निजा जन्मभूमिः, सकला निजाश्रिताः प्रजाश्च चिराय तथा क्षपिता यथा नाद्यापि ताः प्राभवन्नुन्नमितुम् । ईश्वरसृष्टौ ज्ञानाऽऽकरस्य मानवस्य कृते परमावश्यकानां विद्यानां कलानां चोन्नतेस्तु कथैव का ? इतो राजधर्म विमृशद्भिरन्यैस्तु गज्ञां कृते परम्परातो विहितेन राजनीतिचातुर्यण बर्बरपायानमुन्मोगलान्मुष्टौ कृत्वा वात्याचक्रादिव रभसकृताद् बर्बरकुच-- कात्सर्वोपि देशोऽयं नाशाद्रक्षितः । बर्बराश्च ते शनैस्तादृशीं दशां प्रापिता यथा सर्वतोपि नियन्त्रिता त्रिय इवाबलम्ते विषप्रदानरूपं गूढपापं कर्तुं विवशा अभूवन् । ततोमि निष्कृतिमलभमाना राज्याद्विच्युतास्ते अन्ते राजपुत्राणामेव राज्ये शरणमवापुर्यन देशाऽऽक्रमणकृतः सर्वोपि प्रतिशो- भस्तैगृहीतः। बहूनां दृष्टौ स्वस्याऽपवाद सोढ्वाऽपि जयपुरनरपाले/तिचातुर्या- संरक्षितो देशः । प्रजाश्च ताः सर्वदार्थ तथानुरक्ता बभूवुर्यथा निजस्य राजा कृते प्राणानपि समर्पयामासुरिति पश्येयुर्जना जयपुरेतिहासे । साम्राज्य-: संपदा च तैर्देशस्यास्य तथोन्नतिर्विहिता यथा जयपुरराज्यमिदं चिराद् भूमण्डले विद्यानां कलानां च केन्द्रमामन्यते । जवसिंहमहाराजस्व कला- (१३५ । कुशलतायश्चिरसूचकचिभूतमिदं जवपुरनगरं निजसौन्दर्याय भरते सर्वतः सुप्रथितम् । तादृशकौशलेनेदं निर्मितं यस्य कारणाद् भौनिकिया- नस्याऽसाधारणोन्नतियुगेऽप्यस्मिन् तदिदं नगरमादर्शभूनमिव परितः परि- गण्यते । अत एव वर्णनकुशलः संस्कृतविमिरिदमारम्भादेव वर्णनीय- मभूत् । पूर्वमस्मत्पूर्वजैः श्रीकृष्णभट्टकविकलानिधिभिः इश्वराभ्युदयमहा-' काव्यं सर्वतः प्रथममिदमावर्णितम् । ततो 'जयपुरविलासे राजवैद्यकविवर- श्रीकृष्णरामभट्टमहाभागैस्तदिदमुपगीतम् । ततस्तदनुजैः कविमल्लश्रीलहरि- वल्लभभट्टमहोदयः 'जयपुरपञ्चरङ्ग'काव्ये वर्णनीयमभूत् । एवं ब्रजभाषा- उर्दू भाषाप्रभृतिवाङमयेऽपि समये समये तदिदमभूत्सोत्साहमुपवर्णितम् । *राजां समये साहित्यरचना * एतस्य मूलकारणं राज्यस्यास्य शासकानां पूर्वमहाराजानामसाधा- रणो गुणमाहितैव नूनम् । जयपुर( आम्बेर ) राज्यस्य शासकैः परः- सहस्रमुद्राणां प्रामादिसम्पत्ती: समर्प्य ते ते विद्वांसः कलाकाराश्च निज- राज्ये संवासिता येनिजाश्रयभूतानां राजामाज्ञामनुसृत्य संस्कृतसाहित्थे हिन्दीसाहित्ये च मृर्द्धन्यभूतास्ते ते प्रन्याः प्रणीता यैन केवलं राजपुत्र- प्रान्तस्यैव, अपि तु भारतमात्रस्य साम्प्रतमप्युनतं शिरः। संस्कृतवाङ्मयस जयसिंहकल्पद्रुमादया प्रन्या पूर्व सूचिना एव। हिन्दीसाहित्येपि महा- कवेविहारिण: पद्माकरस्य च कृतयः कस्य वा न विदिता: १ जयपुर- राज्यस्य साहित्यं हि न साम्प्रतमपि साहित्यसेविनां समक्षमुपगतम् । बहूनां राजाश्रितानां प्राक्तनकवीनां कृनयो न परिचिताः साम्प्रतमपि साहि- त्यिकजगतः । एतेष्वेव मत्पूर्वजाः श्रीकृष्णभट्टकविकलानिधि-- भारती- '- ( १३६ ) रद्वारकानाथभट्टपाद )जगदीश-मण्डनादयो महाद्विांसः सन्ति येषां कृतयो नाद्यापि नयनगोचरमुपयाताः साहित्यरसिकानाम् । अस्मत्पूर्वजा दक्षिणापथात्काशीम, काशीतः प्रयागम्, प्रयागाद्वान्धव- देशादिषु निजतपोमाहात्म्यवैदुष्यादिना राज-प्रजाभिः पूज्यमानाः समवा-. पुर्बुन्दीराजधानीम् । तत्र तेषामखिलभारतव्यापिनं वैदुष्य-तरःप्रभावम- सामान्यमालोकयद्भिराम्बेरनरगलैर्याचनलाघवं स्वीकृत्यापि बुन्दीतो निज- राजधानीमाम्बेरं समानीय सादरमावासिताः । तवंशे श्रीकृष्णभट्टकवि- कलानिधिमारभ्य भएडनपर्यन्तं तादृशा विद्रांसो बभूवुर्यः संस्कृते ब्रज- भाषायांच तात्कालिकजयपुरमहाराजानामाज्ञया सुप्रसिद्धाः साहित्यनिबन्धाः परमपरिश्रमेण विनिर्ममिरे । मंस्कृते-ईश्वराभ्युदयमहाकाव्यम, वृत्त- मुक्तावली, पद्यमुक्तावली, वेदान्तपञ्चविंशति-सुन्दरीस्तवराज प्रभृनगो मद्- दृष्टा विशिष्टा अगा। ब्रजभाषायाम्-अलङ्कारकलानिधि-शृङ्गाररसमाधुरी-विदग्ध नाध- वमाधुरी-रामचन्द्रोदय-दुर्गाभक्तितरङ्गिणी-मधुकरकलानिधि-रामचन्द्रिका- शब्दचन्द्रिकाः, महाराजप्रतापसिंहदेवस्य काले निर्मितः संगीतस्य महाना- करग्रन्थः, काव्यविनोद-वाणीविनोद-किशोरसुखसागर-जगतरसरञ्जन- जगतभक्तिविलास-प्रतापसुतजसचन्द्रिका-जयसाहसुजसप्रकास-राठोड- परित्र-रामजसचन्द्रिका-रावलचरित्र- भारतचरित्र-बापूचरित्र-सरबा- १ 'बुन्दीपति बुधसिंहसों लाये मुखसो बाँचि । रहे शायि श्रामेरमें प्रीतिरीति चहुभांति।। राखलचरित्र मण्डनकविः । २ अयं अन्य: साम्प्रतमेव पूना( भाण्डागकर ओरिएंटल रिसर्च इन्स्टिटयर) नमरादुपलग्भः। 'विय राधागोबिन्द के नाम नयो संगीता प्रीति पाय महाराषकी यापि सुरनकीरीति।' 3 ( १३७ ) चली-रससमुद्र-नवरसरनाकर कृष्णसुजसप्रकाश-कृष्णब्रजविहार-सुलो- चनाचरित्र-मङ्गलप्रकाशप्रभृतयः । एते महान्तो प्रन्थाः, येषु बहयो मदृष्टाः सन्ति च वर्तमानाः। अनुपलभ्यमानाः, लघवो ग्रन्थास्तु-सांभरजुद्ध-जाजऊजुद्ध-बहादुर- विजय-जयसिंहगुणसरिता-रामरासा - वृत्तचन्द्रिका - नखसिखवर्णन- पृथ्वीसिंहमहाराजस्य विवाहोत्सवः (व्यावला), वाणीवैराग्य-पालवगौतम्- (संस्कृत) भक्तिपरगना - पदमकरन्द-पदपङ्कज-जवान चरित्र-षड्ऋतु. वर्णन - भगवद्भक्तिविलास-शिवनाथगुणसरिता-रामनीति-रामचरित्र- सालिमविजयविनोद - हनुमानपच्चीसी-वल्लभाचार्य को पृथ्वीपरिक्रमा- प्रभृतयः पृथक एवं संस्कृतग्रन्थानामनुगदास्तु-तैत्तिरं याद्युपनिषदां व्रजभाषानुवादः, ब्रह्मवैवर्तस्यानुवादः (ब्रजभाषाच्छन्दःसु), भागवतदशमस्कन्धस्यानुवादः, महाभारतस्य वन-शान्तिपर्वणोरनुवादः, वल्लभाचार्यकृषोडश- ग्रन्थानामनुवादः, माघकृतकाव्यस्यानुवादः, भर्तृहरिशतकत्रयस्यानुवादः, अमरुशतकस्यानुवादः, एतत्प्रभृतयस्तु नात्र सूचिता येषु म्हवो मत्समीषे सन्यपि । सर्वोप्ययं विषयो मत्पूर्वजानां वंशवृक्षश्च साहित्यवैभवस्य • 'वंशधीभ्याम' द्रष्टुं शक्यः । * अन्यविषये आवश्यक निवेदनम् नूनप्रकारकः सोयं कवितानिकुञ्जत्रिंशद्वर्षेभ्यः पूर्वमारभ्य केनचित् नचिदंशेन साम्प्रतंपर्यनमप्यभिपूरित इत्यावेदितवानस्मि पुरस्तात् । जयपुरवर्णनात्मकः पूर्वनिर्मितः सोयं प्रथमभागः साम्प्रतं प्रकाश्यते । परस्तानिर्मितो द्वित्तीयभागस्तु (साहित्यवैभवम) इस: पूर्वमेव नयनगोचर- (१३८) - मुपनीतः साहित्यरसिकानामित्यपि विदितमेव । कारणमत्रासीजयपुर- वैभवाय समर्पणमर्यादा नूनम् । जयपुरवसुन्धरापुरन्दरं च विहाय नान्यो- ऽस्याधिकारी भवितुमर्हति । अवसरोपसर्पणीयाः पुनः पृथिवीपाला इत्या- चक्षते विपश्चितः। ततश्च समुचितावसरप्रतीक्षयैव व्यतिगत: सोयमे- तावान्काल इत्यवबोद्धव्यं स्यात् । इतो प्रन्थनिर्माणमारभ्याऽयपर्यन्त व्यति. गते समये प्रन्थस्यास्य वर्णनीयो विषयो बहुतरं परिवर्तनमुपगतो नूनम । समयान्तरालेऽस्मिन् जयपुरनगरे तत्पर्यन्ते च नवीननवीनाः सनि- वेशाः, विशालभवनानि, सुदृश्याश्चत्वराः (चौराहे'), प्रशस्ता राजपथाः, विशदा विपणयश्च निमिता नूनम् । पुरातनेषु च स्थानेषु भूयस्तरां व्यधी- यत परिवर्तनम । आपाततः परिदर्शने जयपुरपरिसरस्यास्य स्वरूपमेव विपर्यस्तम्। रामनिवासोद्यानमेव निध्यायताम-प्राचीनं प्राचीरमस्य विपर्यस्तम्। द्वारसन्निवेशो विपरिवृत्तः । स्थानान्यम्य लुप्तानि, वैरूप्यं च गतानि । विपिनो विलूनाः, निकुञ्जा निमीलनमुपयाताः । यत्रारण्याः पशवो निवसन्ति स्म तत्स्थाने आङ्ग्लशिक्षिताश्छात्राः सायं क्रोडन्तों दृश्यन्ते । यत्र रोगिणां क्षतविपाटनं शवच्छेदा वा ( मेरो हॉस्पिटिन) भवति स्म तत्स्थाने न्यायं याचमाना जनाः संदृश्यन्ते, विवादश्च तेषा- मुपशाम्यते । परश्शतानागरिकाभिजच्छायायामावासयतां महाविटपिनां स्थाने तृणानि (दूर्भः) राजन्ते । एकमेव 'सीने माभवनम' बहूक्रियते स्म पुग, संप्रति प्रतिगोपुरसमीपमन्यत्र च निर्मीयन्ते तान्यनेकानि। किमधिक- विस्तरेण, जयपुरमधुना रूपान्तरमिवोपगतमाभासते। यथा हि-प्राथनिर्माणकाले यत्कौंसिलभवनम् (राजमन्त्रि- न्यायालयः), एतद्धि अग्रे 'चीफकोर्ट'भवनमभवत् (पू. ४२) साम्प्रतं (५९) च तत् सार्वजनिकसभाभवनम् (सवाईमानसिंहटाउनहाल )। 'त्रिपोलिया'-. गोपुरस्म संमुखवीभ्याम् (चौड़ारास्ता) पुरा पर्यन्ते सिंहपञ्जराः समभूवन (पृ. ५१) साम्प्रतं नवीनं गोपुरम । साजानेरचतुष्पट्याः कोणे पूर्व महाराजाकालेजोभूत (पृ०४४ ) तत्स्थाने साम्प्रतमाकराणां कार्यालयः (माइनिङ्गडिपार्टमेण्ट ) इत्यादि। अत एव ग्रन्थे वण्यमानानि जयपुरस्य स्थानानि प्राचीनान्यपि नवीनानां दृष्टौ नूनमाभासेरन्नवीनानीव । बहूनि तु. स्थानानि निर्मितान्यपि साम्प्रतमेव । कथमिह तेषां वर्णनमुपलभ्येत नूनम् १ वर्णितानां राज्याधिकारिणां बहूनामधिकारपरिवृत्तिांता । बहवः समयान्तरालेऽस्मिन् दिवमारूढाः । सुधीचत्वरे-प्रन्थकर्तुः समये लोकपूजितानां ततो दिवमुग्यातानां बहूनां संक्षिप्तं जीवनवृत्तमिहेवोपात्तम। येषां च जीवनपरिचयः स्थानान्तरे प्रकाशमुपगतस्तस्य सूचना तेषां वर्णने समवलोक्येत, नात्र तस्योद्धारो विस्तरभयात। बहूनां मित्रकोटिभुक्तानां जीवनकाले विनोदाय तेषामुपनिबद्धो नर्मपरिहासो हन्त दिवमुपयातेषु तेषु साम्प्रतं संप्रकाश्यत इति सत्य मनखेद इव, किन्तु दुर्निवारो देव- संयोग इति केन किं क्रियताम ? बहूनां वर्णने तत्पुर्वजानामपि परिचयसूचनामावश्यकी मत्वा प्रस्तुतमस्ति संक्षिप्तं गुणवर्णन तेषाम्, येन हि तत्समयमालोकितत्रता लोकानां हृदि तत्पूर्वजकालिकमितिवृत्तं जागरूक सद् विनोदाय तेषां. संभवेत् । विनोदेन सह कचदितिहासमप्यावहतामेवंविधकाव्यानां पूर्वसमयरमारणेन मार्मिकाणां मनसि मानसिकप्रमोदसंजननमेव फलमिति । को वा न जानीयात् १ तदिदं यथा भीरावल-पटलमहोदयादीनां वर्णने, यथा वा वैववरभट्टनरहरिवर्णने ।...
(१४.) स्थानोद्यानादीनां वर्णने बहुत्र प्रन्थनिर्माणकालिकी परिस्थिति संस्मार्य विनोदोदावनस्य यत्नः । यथा-'साङ्गानेरी चौपड'वर्णने (पृ०४५) 'मञ्जुनाथ नृत्यन्तीव सायं वाद्यतालवशात् । अत्र हि-'नवाब- महोदयस्य मन्त्रित्वे यदा चतुष्पटीनामेवं परिष्कारो जातस्तदा कंचित्कालं यावत् स्थलेऽम्मिन् सायंकाले 'बैण्ड'वाद्यं राजनियोगतो जायते स्म' इति पूर्वकालिकी परिस्थितिः सूचिता। एवं राजसभा( 'दरबार' )वर्णनेपि पूर्वपरिस्थिति: स्मारिता तदभिज्ञानाम् : यथा-'सरबतास्थाने रक्षाबन्ध नस्य राजसमा । यथा वा-विजयदशमीमहोत्सवे सरवताग्थाने सभा कृत्वा ततो बहिः ( 'दीवानखाना' ) अश्वादीनां पूजा । एवं 'फतहटीचा'- स्थाने शलकमेलकम । अत एव मेलकसमाप्त्युत्तरं नगरे भागमनम्, शोभायात्रा 'सवारी' (पृ० १९८)। गणगौरीमहोत्सवस्य राजसभा पूर्व पारिदहय॑ भवति स्म । तत्समये चन्द्रमहलाद् गमनागमनसमये नाज्ञो यात्रा (पृ० १७५) । राजकीयसंस्कृतपाठशालावर्णने तु 'लयपुरबिला- सस्य' प्रतिरूपणम् । तत्र पाठशालाया: 'शतरखरूपकम, अत्रोपवन- रूपकम् । औचित्यकृतं तारतम्यं परीक्षणीयं मार्मिकः । एवं फतहटीवा- स्थाने प्रत्यहं जायमानस्तोपध्वनिः (पृ. २८८)। एवं मेलकानामपि पुरातनो विनोदवृत्तान्तःसूचितः। यथा-माश्विन- नवरात्रेषु जायमाने 'षष्ठीमेलके' प्रातनरसिंहस्य दर्शनम, ततो. मध्याह्न देखरामाऽऽरामे 'गूंजी भोजनमित्यादिः पुरातनलोकानां मेल कदर्शनक्रमः, (पृ०१६३) । सन्ध्या! 'साँझी', आश्विनकृष्णकादशीतोऽमापर्यन्तं मागमान उत्सवः) दिवसेषु नगरस्य स्थाने स्थाने कचित् कदलीपलवानाम् (केलकी साँकी). कचिद् द्वासप्ततियन्त्राणाम् (महचरकलकी साँझी), ( १५१) । कचिव विशाजसिंहस्य ( देवादास का नाहर ) सध्या ( साँझी ) भवति स्मेति शिल्पविनोदमयः पूर्वकालः स्मार्यते ( पृ०१६२)। एवं सूर्यसप्तमी- मेलकस्य पूर्वसमारोहः, यत्र राज्ञः स्वयमभिगमनेन सर्वतोऽधिका राज- सज्जा भवति स्म । अत एव तत्रैव यावन्मेलकानां वर्णिका' प्रकाशनेच्छया पञ्चरङ्गध्वजवाहिनं हस्तिनमारभ्य,-यावन्मात्रस्य राजोपकरणस्य क्रमेण वर्णना । एवमेव भरलानवमीमेलकस्य पूर्वकाले जायमानो जनेषु भूयानु- त्साहः (पृ० १७८): एवं किल जयपुरस्य, तत्थानानाम्, तदुत्सवादीनां च पूर्वपरिस्थिति प्रन्थेस्मिंश्चित्रितामक्षरः प्रत्यक्षामालोकयेयुः सहृदयाः [या हि संप्रति भूयस्तरां परिवृत्ता] । अस्तु. भूमिकाविस्तारस्य क्षमामभ्यर्थ्य विरमामि संप्रति । यस्तु महाभागैर्भूमिकायामस्यां परिचयादिसूचनाय निजलेखनी- परिचालनस्याऽनुग्रहो व्यधायि, वहामि तेषामुपकारभारं विनम्रण मौलिना। भारतविश्रुतैः म०म०५०श्रीगिरिधरशर्ममहाभागैर्गवेषणापूर्ण यत्किल प्रास्ताविकं प्रसादीकृतं तदिह हृदयेनाभिनन्दन संस्मरेयमेवोपकारस्मरणे। परं तत्कृताऽऽलोचनाविषये तु यत्किञ्चिान्नवेदयितुमिच्छा अहो । आप्रबोधकालमालम्बितगीर्वाणभारतीसेवाव्रतैः सर्वतोपि साहित्यमार्मिकैमहामहोपाध्यायमहाभागैः कतिचिदक्षरयोजकस्याऽस्य मन्द- मतेविषये योऽयं प्राकाशि निजगुणज्ञतानुयातः प्रकामं पक्षपातस्तदिदं तेषां निजमौदार्यमेव, न मे मूढस्य कृतित्वं किञ्चित । चतुर्वेदमहाभागा न केवलं प्रकाम. पण्डिता एव, अपि तु. साहित्यविभवयोगिकवयोऽपि (१४२) . -नूनम् । न च ते कवयः केवल संस्कृतभाषाया एव, अपि तु हिन्दी(ब्रज)- भाषयाऽपि मनोरमं कवयितार:। न च ते स्वयमभ्यस्तकविताऽभियोगा एष, अपि तु पूर्वजपरम्परातो जयपुरराजहर्म्यमालायां प्रामाधीश्वरेषु कवीश्वरेषु प्रक्रान्तनामानस्ते महात्मानः । व्रजभाषाच्छन्दस्सु संस्कृतगिरा गुम्फितां नूतनकत्रितां यथा ते मार्मिकतया परीक्षितारो, न तावदन्यः स्यात्सहसैव समर्थ इति मर्मतो विद्युविद्यावन्तः । तैः कृते प्रोत्साहने मादृशेन स्वल्पविभवेन कृतज्ञताप्रकाशनं विहाय किं वाऽन्यद् हृदये प्रतिपत्तव्यं स्यान्नूनम ? तैः 'अन्विष्य' प्रदर्शिता दोषा भवेयुः सत्यपरिपोषा एवेति किं तत्रोत्तराऽऽलरबनसाहसेन नूनमा किन्तु तद्विषये यः कश्चन संशयः स किल 'वक्तव्यमनुक्तमनुतापं जनयती'त्याभाणकानु रमभिप्रेरयति मां वाचमिमां शीलयितुम् । एवं विधमहाभागानां सविधे यत्किञ्चिनिवेदनस्य सौभाग्यमपि भाग्यलभ्यं नूनम् । अन्यथा तु संस्कृतसाहित्यस्य सर्वतोपि विरलतामये- ऽस्मिन् समये 'अलङ्कारिक प्रसङ्गेऽपि विवशतया 'उर्दू'कवेः कसूक्ति- रियमनुशीलनीया भवति । किञ्च-उत्तरावलम्बनधाष्ट्ये मूलभूतं तथ्या- 'जवाबे जाहिलाँ बाशद खामोशी' (मौनमुत्तरमज्ञानाम् )। व्यत्यंगुः कतिपय- मासाः, महापण्डितेनैकेन साहित्यस्य विषये, तत्रापि रसगङ्गाधरटीकायाः सरलाया विषये 'अलङ्कारिकत्वमात्मनः प्रकटीकृतं 'संस्कृतपत्रे। महाम- तेरस्य तादृशममानुषपाण्डित्यमवधार्थव सेयमुर्दू कवेकक्तिः संस्मरणीयाऽभवत् । विद्धिर्विवादाय वयं विस्फूर्जामः, किंतु नावधारयामः-पात्रता मेंऽस्ति न बा। -सत्यमुक्तमुर्दू कविना-तोर खाने की हसिलो विगर पैदा कर'।
(१४३) न्तरमपीदमेकमावेद गामि, निवेदयामि च यदत्र नाभिमानमभिमानयेयुः कोविदोत्तंसाः । मन्दमतिरपि जनोऽयं बाल्यात्प्रभृति तादृशानां महामा- गानां वातावरणे पालित: पोषितः प्रवृद्धश्च शैलवदविचलव्युत्पत्तयो ये स्वसमये शब्दशास्त्रवैभवेन परित: प्रफुरन्तमपि नान्यं कश्चिद् वैयाकरण इत्यपि सेहिरे नूनम् । संस्कृतभाषायां तादृशस्तेपामधिकारो यत्तस्य सं- कथापि वर्तमानपण्डिनपथात्सुदूरीभूता। एतादृशानां समाजे समापिस- समग्रायुष मां संस्कृतस्य संकथा तत्रापि च शैथिल्यचर्चा दूरतोपि समु- कर्णयतीव । विशेषतो व्याकरणविवादेनैव व्यतिगमितविपुलवर्षपूगस्य मे व्याकरणशैथिल्यचर्चापि सत्यं सत्यमास्खलतीव हृदये । अन्यः शास्त्र चक्षण्यमासादितम्, परैः परप्रबोधपाण्डित्यमुपार्जितम्, विरलैबक्तताव- लक्षण्यमवाप्तम् । किं तु माहशेन पलितङ्करणी जरसमासाद्य तादशवि- चक्षणानां सांनिध्ये किमुगार्जितम् ? यत्किञ्चिसंस्कृतभाषा! तत्रापि चेत स्खलितानि इयत्समर्षाणि भवेयुस्तर्हि को वाऽन्यः संस्कृतभाषामिमामध्ये- तुमुत्सहेत काठिन्यभयभुग्नः ? किश्च परीक्षायुगेऽस्मिन् परीक्षोत्तरणेनैव व्याकरणाचार्य-न्याय- शास्त्रीत्यादिगौरवप्रन्थिमधिकमभिमन्यन्ते बहवः । न तावता व्याकरण- मिदमधिक्रियेत वराकैस्तैः। समर्थयन्ते महामहोपाध्यायमहाभागा अपि सदिदम् । अतएव व्याकरणाभिमानमूच्छितहृदां चैतन्यचूर्णरूपा चर्चा सेयं स्थानाऽभावेऽपि विस्तृत्य विवेचितेति क्षम्यासुनिसर्गदयालयो दया- नवोपसन्दानेनेत्यत्वं बहुना। पूर्व व्याकरणेतरो विषयः सूचीकटाहन्यायेन समुपादीयते, तो व्याकरणविषयो विस्तरेण- ( १४४) "भवति वाक्प्ररोहोरसपुष्टे' इत्यत्र यतिदोषः प्रथमं निर्दिष्टः- "इह हि प्रशब्दोपरि विश्रामः कर्तव्यो भवति; स चासमञ्जस इवाभाति । पदस्य एकमक्षरं विच्छिद्य यतिप्रसङ्गे दोषमन्वाचक्षते छन्दोविदोषि" इति। किन्तु नायं पदविच्छेदः कथमपि । प्र इति हि पृथगेव पदम्। सर्वालङ्कारिकाणां मुर्धन्यस्तत्रभवान् वामनः प्रातिस्विकरूपेण स्पष्टमिमं निर्णीतवान् यत् धातो गभेदे नामः ( प्रातिपदिकस्य ) वा भागभेदे सोयं भवतीति- "तद्धातुनामभागभेदे स्वरसन्ध्यकृते प्रायेण" (२ अधि• २ अध्या०)। धातुभागभेदे यथा-'एतासां राजति सुमनसा दामकण्ठावलम्बि' । नाम- भागभेदे यथा-'कुरङ्गाक्षीणां गण्डतलफलके स्वेदविसरः' । 'सुखितसंयोगिचित्त इति कवित्तच्छन्दसि 'अस्वरसो भवति' इत्याज्ञप्यते श्रीमद्भिः। किमिति , पोडशपञ्चदशेति एकत्रिंशदक्षरगुम्फ एवं कवित्तलक्षणं श्रीमताम् ! न तत्र कञ्चन नियमविशेष मन्यन्ते श्रीमन्तः, एवं सति का प्रसङ्गः 'अस्वरसस्य १ अस्तु, मन्मते तु कवित्तवृत्तस्य नियम- विशेषोऽस्ति । एतद्विषये 'घनाक्षरी' इति शीर्षको हिन्दीनिबन्धः ('माधुरी हिन्दीपत्रिका ), एतद्भूमिकायाः स्थानान्तरं च द्रष्टव्यं स्यात् । अत्र तु 'सतसंगति मुदमङ्गलमूला। सोइ फलसिधि सब साधनफूला ॥' इति- वत् छन्दसा सह व्रजभाषाया गुम्फनशैल्यपि मयाऽनुकृतेत्येव ममोत्तरम। स्वीकारेऽस्वीकारे वा प्रमाणमामिश्राः । 'नाहरगढ'दुर्गस्याऽत्युञ्चतां. ख्यापयितुं “रविरुचयोऽप्युदासते" इति निबद्धम् । अर्थात् उच्चतातिशयात्सूर्यरश्मयोऽपि क्लेशेन गच्छन्तीति तुङ्गतातिशयतात्पर्येण प्रयुक्तमिदं केन वा कारणेन न प्रयोज्यमिति न विज्ञातं मया । सर्वसाहित्यविद्भिः पदप्रणामेन संमान्यः कालिदासोति ( १४५) ? हिमालयस्यात्युञ्चता सूचयितुमाह-'अन्येषु स्थानेषु अधोमुखमयूखैः कम- लानि स्फुटयन्नपि रविर्यत्र हिमालये स्वस्य निम्नस्थतया उर्ध्वमुखैर्मयूखें: कमलानि बोधयतीति । ततः कथमिदं काव्यालोचनायामनुचितमाशप्तं श्रीमचरणैः १ 'अस्मिन् काले न प्रयोज्या इयमत्युक्तिरित्यपि विचित्रं वचः । 'नाथूरामशङ्करस्य' उर्दू कवीनां चोक्तयो वर्तमानकाल एव तथावती यथा-'यदि मम विरहोद्गारो ('आह' ) निःसरेत्तर्हि व्योममण्डलमिद- मखिलं कजलीभवेत्' इत्यादि । अस्तु. कवीनां रङ्गस्थले अत्युक्तिनिरोप एव अत्युक्तिरित्यलमनधिकारचर्चया, इत्येवात्र संप्रति विनयानिवेदयामीति बुद्धिमद्भिरखिलं बोद्धव्यम्। 'जयपुरस्थानवर्णनेऽनेकत्र प्रक्रमभङ्ग' [अर्थात् जयपुरस्थानानां वर्णनं क्रमेणैव कर्तव्यमासीत्, तन्न कृतम् ] ! सत्यमिदम् । किन्तु स्थान- वर्णने कवेर्ग्रन्थसौष्ठवं, ग्रन्थे तन्निवेशमुविधैव च दृष्टावानेतुमुचितेति नात्र हस्तक्षेपः कृतधियां कार्यमित्येव प्रच्छन्नं मे निवेदनम : "होलिका- वर्णन । वयं तु न मन्महे तन्निवेशमुचितम्" इति । इदं तु श्रीमद्भि- नोंदृङ्कितमभविष्यत्तदैव सम्यगभविष्यत् । सकलवयस्कानामेव कृते काव्यं निबध्नन् कविर्विवश एवंविधस्थलेषु । किञ्च यावन्मात्रसहृदयानां विनोदाय निर्मिते प्राक्तनप्रमोदोत्सववर्णनकाव्ये 'जनतायाः प्रतिनिधि कविः क्षमामेवाईतीति मम निवेदनम्, अग्रे प्रमाणं प्रमातृशिरोमणयः श्रीमन्त एवेत्यलं बहुना। "नरौराबन्धः' न हरिद्वारसविधे, अत एवैतिहासिकी सेयं त्रुटि' इत्यपि 'बालस्य [ मम ] दृष्टिदोषनिवृत्तये ललाटे कृष्णबिन्दुरिव' कृपा- बुद्ध वेति मन्ये । हरिद्वारे (ऋषिकुले ! ऽभ्यापनकायं कुर्वद्भिः श्रीमद्धि- ( १४६) नामधापनयनकार्य दरभङ्गानरेशम्य कर्तृवं दृष्टमित्यनुक्त्यैव स्वीक- रोमि, किन्तु स्वर्गत-श्रीमाधवेन्द्रमहाराजस्य 'विलायतयात्रा' वृत्तं मुन्शी. शिवनारायणसक्सेना महोदयेन महाराजाधिराजस्येच्छयैवोपनिबद्धम् । सत्र "गङ्गाबन्ध'समुद्धारे 'नरोराबन्धस्य' तथा प्रसङ्ग एव समुल्लेखः । गङ्गाया जलं नस्मिन् बन्धे प्रतिबध्यते, अत एव तत्प्रतिबन्धे कियदशेनाऽपनीते हरिद्वारे जलप्रवाहः संजात इति हि सूचितं मयका । हरिद्वारस्य तत्किय- रे समीपे वेति' परिगणनस्य न तत्र प्रसङ्गोऽपि समापतति । अस्तु, तथापि जितं श्रीमद्भिः। हिन्दीपदं संस्कृतीकृत्य निवेश्यते चेच्छीमन्तो न केवलमनुमोदन्त एव. परं 'साध्वनुमोदन्ते'। यथा हिन्दी ‘कटहरा' पदं 'कट्टहर' इति जातम् । श्रीमद्भिः मेयं शैली कार्यरूपे परिणमितापि-'मोटर' (मरुत्तर), 'कॉलेज' ( कालेज) । किन्तु 'महल' पदं संस्करणमन्तरेणैव मया प्रयुक्तम् । यथा 'वारिदमहलम्' ( बादलमहल)। इदमद्धं तित्तिरस्य अर्द्ध कुक्कुट्याः' इति तावदाज्ञप्तं पूज्यचरणैः। किन्तु 'महान् उत्सवान नाति' इति 'महल'पदं संस्कृतीकृत्यैव बुद्धिपूर्व मया वारिदमहलम्' इति जयपुरराज्यप्रसिद्धः संज्ञाशब्दः सोयं सर्वबोध्यतया प्रायोजि । अतो विनम्रवाचा निवेदनीयं भवति "अर्द्धकुक्कुटा तित्तिरदर्शनं न ममाक्षरेषु ।' भवदाज्ञानुसारं संस्कृती- कृत्यैव तदिदं मया प्रयुक्तं, 'महान् उत्सवान् लातीति' ममापराधो यदेनं दीनबन्धुन पश्यति । 'बद्रीनाथ 'जैपुर' शब्दादिसंबन्धे ममैतदेव संक्षिप्य विनीतनिवेदनं यद् व्यवहारप्रवाहपरिगताः संज्ञाशब्दा लोके यथावगतास्तथैव चेत्प्रयुज्यन्ते, बोधसौकयं भवतीत्येव कवितादिषु निगुम्फनसुविधा लभमानस्य मे मतिः। नेदमस्मिन् समये माशेरेव कल्प्यते। महलम्, किन्तु नायं (१४७) साहित्यमार्गस्य सर्वतः प्रथमे दिग्दर्शका शमनाचा अपि स्पष्टाक्षरैराशा- पयन्ति-'अतिप्रयुक्त देशभाषापदं' ( लोकप्रसिद्धथा सर्वैः प्रयुक्त देश- भाषापदम् प्रयोज्यं कविभिरिति तदर्थः)। परम्परया श्रीमतामपीदं परिज्ञातमित्यपि स्माइयामि धार्टेयन। संस्कृतशिक्षापरिष्कारकसमितिः (कमीशन ) या जयपुरशिक्षाविभागेन नियमिताभूत्, तस्याः कार्यविवरणम ( रिपोर्ट ) संस्कृतपरिनिष्ठितरेष निर्मि- तम् । तत्र व्यवहारप्रसिद्धमिदं नाम 'Badrinath' इति रूपेणैव परि- गृहीतं यत्र श्रीमद्भिः स्वसंमा सूचकानि हस्ताक्षराण्याप कृतानि । * व्याकरण विषयः । 'पूर्वतन शब्दो मया प्रयुक्तः । “वैयाकरणात्तु अव्ययेभ्य एव ट्युट्युलौ तुटं चान्वाचक्षते" इत्याज्ञप्तं श्रीमद्भिः । किन्तु पुरा इत्याद्यर्थ- केभ्यः 'पूर्वम्' इत्याद्यव्ययतया प्रयुज्यमानेभ्यः पूर्वादिशब्देभ्योऽपि ट्युट्यु- लाववाचक्षते वैयाकरणा इत्यहं जाने, दृष्टं च बहुत्र व्यावहारिकसंस्कृत- लेखप्रवाहे । वैयाकरणनामधारिणोऽव्ययप्रकरणं ये केवलं कौमुद्या रटित- घन्तः, अव्ययेभ्यष्ट्युट्युलौ भवत इति तद्धितस्य कथामात्रमाकर्णितवन्तो ये न तत्रत्यां वैयाकरणव्यवस्था परिचिन्वन्ति त एव कदाचिदेवं युः। परं प्रयोगप्रवाह प्रकामं परिचिन्वन्तरतु प्रगाढं प्रयुञ्जत एव वैयाकरणोत्तंसाः। अस्तु, अन्येषां विषये भवेत्कदाचिद्व याकरणतायाः संशयोऽपि, परं परम- पूज्यैर्जयपुरे पुरा व्याकरणस्य प्रधानप्रतिष्ठापकैः, न केवलं मयैव अपितु महा- महोपाध्यायमहाभागैरपि येभ्यो व्याकरणमधिगतं तैः सुगृहीतनामधेयर्गुरुवर- श्रीलक्ष्मीनाथशाखिद्राविड़महाभागैः 'भारतेतिवृत्तसार'नामकं यत्पाठ्य.
(१४८). पुस्तकं पाठशालायाः कृते निर्मितं तत्र पृ० १३(१० १) 'पूर्वतना क्रमकारा' इति सोयं शब्दः प्रयुक्त इत्यहं जाने । "१०५ पृष्ठे 'सामुद्रिक उपलवो' दृश्यते । समुद्रे भवः सामुद्र एवेति वैयाकरणाः' इत्यालोचितं श्रीमद्भिः । अपि प्रसिद्धव्याकरणादन्यदिदं व्याकरणम् ? कौमुद्यां तु 'तस्येदम्' इत्यत्र ‘शेषे' इत्यनुवृत्त्या-अपत्यादि- चतुरर्थ्यन्तार्थेभ्यः अन्येषु शेषभूतसर्व विशेषेषु अणादयः प्रत्यया भवन्ति (न केवलमणेव) इति प्रसिद्ध तत्वबोधिन्यादिषु सर्वत्र । अतएव शन्दार्थ- चिन्तामण्यादिप्राचीनकोपेषु 'सामुद्रिक शब्दस्यार्थः 'समुद्रसम्बन्धी ति स्पष्ठमनुशिष्टः। 'जयपुरराज्यमियाय' इति लिट् वैयाकरणानां मते न भवेदित्यपि चित्रम् । 'अत्र परोक्षत्वादिबन्धस्त्याज्य इति ममाभिमतें बहुधा श्रुतम्' इति प्रामाणिकशिरोमणयः श्रीचतुर्वेदमहाभागा एव यदा स्वयं संगिरन्ते तर्हि किं मया प्रतिवदितव्यम् ? किन्तु-एवंविधपरिवर्तने कृने पाणिनीयव्याक- रणमेव परिवर्तनीयमिति मे तात्पर्य कल्पनीयं स्यात्। परं यावज्जीवमभ्यम्ते पाणिनीयव्याकरणे यावती मे भक्तिस्तावतो व्याकरणध्वजधारकेष्वपि न भवेदिति मे मर्मवेदिनो जानीयुः। अस्तु, परम्पराश्रुतेनैव न विवदितव्यं किन्तु गूढमर्मणोऽम्य पाणिनीयव्याकरणस्य तात्पर्य निष्पक्षभावेन विवे. तव्यमित्येव मेभिप्रायः । यथाऽत्रैव-'शतसहस्रवर्षपुरातनेष्वर्थेष्वेव परो- क्षता भवति बलिबलवान् बभूवेत्यादि,' इति हि सचिक्कणपण्डिता ये स्वयं व्याकरणमबुद्वैव केवलं परम्पराश्रुतेनैव संस्कृते पण्डितायन्ते तेषु *-एवंविधपण्डिताश्चिकणं सचिकणमिति ब्र वते (१४६) प्रसिद्धम् । भगवत्पतमलिनिर्मितं महाभाष्यं तु मन्ये व्याकरणस्यैव प्रन्थः ! तत्र हि लिड्विधायकसूत्रे 'इतरे, अन्ये,' इत्यादिगौणमतान्युद्धृत्य चरम- सिद्धान्तः सोयमेवाज्ञप्तो यत् "व्यापाराविष्टसाधनानां पारोक्ष्यमेवात्र विवक्षितम्, तेन क्रियानाविष्टसाधनमात्रप्रत्यक्षेऽपि लिड् भवत्येव" । एतस्य 'अयं पपाच, त्वं चिथ' इत्युदाहरणानि दत्तानि । 'अयं' 'त्वम्' इत्यादि- निदशो न शतसहस्रवर्षान्तरिते स्वारसिकः, अत एव साधनानां क्रियाऽना- विष्टत्वं पारोक्ष्यम् । ततश्च अयं पपाच इत्यत्र पाककर्ता तेन न दृष्ट इति न, अथवा पचनक्रिया तस्य समये नाऽभवदित्यपि न । किन्तु तन्दुलेषु समु- पद्यमानो विक्लित्त्यनुकूलो व्यापारस्तेन न दृष्टः । एवमेव-राज्यप्राप्त्युत्सवोऽपि कविना अन्यैश्च सहस्रसहस्रजनै- दृष्टो वर्णितश्चापि । किन्तु राज्योपगमनकालिको मानमहीपति सीत्कवन- समये संमुग्वस्थतया विवक्षित: अत एव 'राज्यमियाय' इति प्रयुक्तम । न केवलमिदं व्याकरणेनैव सूचितं, साहित्ये व्यवहारप्रवाहोपि तथैवोपलभ्यते। कवीनामादिमः श्रीवाल्मीकिररादिकाव्ये रामायणे 'जिट' प्रयुयोज तथैव । अशोकवनिकास्थिता सीता हनूमन्तं वक्ति-'स राजा सत्यवाग देव्या वरदानमनुस्मरन् । 'मुमोह' वचनं श्रुत्वा कैकय्याः क्रूरमप्रियम् ॥' (सुन्दर०३४।२२) । अत्र दशरथः सीतया न दृष्टः किम, किन्तु तथापि लिं जात एव । एवमेव हनूमान् सीतां वक्ति-'स मार्गमाणस्तां देवीं रामः सीतामनिन्दिताम्। आससाद वने मित्रं सुप्रीवं नाम वानरम् ।। अप्यत्र हनूमता सुप्रोवो न दृष्टः किं वा शतसहस्रवर्षान्तरितो यदर्थम 'माससाद' इति लिटू प्रयुज्यते। पुनई श्यताम-स्वप्न वीक्ष्य त्रिजटा राक्षसी ब्रूते-'पिस्तैलं हसन्न- ( १५०) त्यन् श्रान्तचित्ताकुलेन्द्रियः । गर्दभेन ययौ शीघ्र दक्षिणां दिशमास्थितः।। अपि राक्षसी त्रिजटा स्वस्वामिनं राक्षसेन्द्रं न दृष्टवती? न वा स तस्याः परिचितः यत्तदर्थे 'ययौ' इति लिट् प्रायोजि । पुनरालोक्यताम्, ब्रह्मास्त्र: वशीकृतो हनूमान् रावणं वक्ति- ‘स सीतामार्गणे व्यग्रः सुप्रीवः सत्यसंगर। हरीन संप्रेषयामास दिशः सर्वा हरीश्वरः।।' इह किं कदाप्यदृष्टः सुग्रीवः श्री- हनुमतो यल्लिटं प्रयुक्तवान् । अन्यदालोक्यताम, सीतायाः संदेशमादाय श्रो- श्रीराम प्रति प्रत्यागतो हनूमान् ब्रूते-'साभिवीक्ष्य दिशः सर्वा वेण्युप्रथन: मुत्तमम् । मुक्त्वा वस्त्राददौ मह्य मणिमेतं महाबल ॥” इदानीमेव समा- गतस्य हनूमतः श्रीजानकी अपरिचिता, कदाप्यदृष्टा वा संवृत्ता? यत्स 'ददौ' इति प्रयोगविटं लिटं प्रयुयुजे । अन्यदपि स एवाह-'विवर्द्धमानं च हि मामुवाच जनकात्मजा।' इत्यादि । कवीनां निकषायमाणो बाणोपि लिटं प्रायुक्त । महाश्वेता चन्द्रा- पीडाय निजस्य तापसव्रतग्रहणवृत्तं कथयन्ती वक्ति-द्वितीय ऋषिकुमारः (कपिञ्जलः) पुण्डरीकस्य विरहविकलतां संसूच्य–'कुजकिरातबधिर: वामनबर्बर विकलमूकानुगतेन परिवारजनेन सर्वतः संरुद्ध द्वारदेशे कथमप्य: वाप्तनिर्गमः 'प्रययौ ।' अपि पुण्डरीकस्य वृत्तं तस्याः समक्षे युगयुगान्तरस्य कथा, कदाप्यदृष्टो वा निजप्रियतमसुहृत्कपिञ्जलस्तस्याः १ किं वा बाण एत्राऽवैयाकरणः ? न च पुरातनं वृत्तं शुकादिर्वतीति समाधानाय मुख- मुद्घाटयितव्यम्। प्रत्यक्षसंलापात्मिकायां कथायां ('नॉवेल') तथा स्वीकारस्य कवीनां सुस्पष्टमसंमतत्वात् । के वैयाकरणाः ? परिगणितास्यासु समालोचनापक्तिषु महामहोपाध्यायमहामागे- (१५१) ये र्यन मुहुः 'वयाकरणाः' इति पदमामेडितं तत्रैकमिह साधारणभावेन जिज्ञाग्यं यत्-केऽमी वैयाकरणाः ननु व्याकरणं ये विदन्ति अधीयते वा त एवात्र वैयाकरणा व्यपदिश्यन्ते, किमत्राधिकजिज्ञासया ? न्यादेतत् कि- न्त्वस्त्यत्र संशयः व्याकरणस्य वेदने (ज्ञाने) भवेदपि वैमत्यं जातु, किन्तु वहून संवत्सरानभिव्याप्य संस्कृतसरस्वत्या एतस्या यादृशी तादशी वा सेवां निर्गहयन्ति तैर्यत्किञ्चित्त व्याकरणस्याऽम्याध्ययनमवश्यं कृतं स्यात् । बहुभिस्तु श्रीमतां सान्निध्ये एव व्याकरणमिदमधीतम् । निजजीवनस्य. सर्वनो मूल्यवान् भवान् समयो व्यतिगमितश्चापि [ज्ञानसंपादनं जातं न. वा इति तु कथान्तरमिति निवेदितवान पूर्वम] । एवं सत्यपि तादृशभाषा- सेवकानभिमुखीकृयापि यदुपदिश्यते 'वैयाकरणान्तु' इति, ततः स्पष्टी भवति यद् भाषामिमा मालम्ब्य लेखनव्यवहारपरिचालका न वैयाकरण भवन्ति । थैः पूर्व व्याकरणमधीतम, नतो व्याकरणस्यास्य पदाङ्कपद्धत्या प्रयोग- प्रचाराय अलङ्कारशास्त्रापरपर्यायं 'साहित्यशास्त्रमधिगतम ननो गद्यपदारूपेण' व्याकरणस्यास्य प्रयोगा अपि यैः प्रचारे प्रवर्तिताः तानप्यवलम्ब्य समुपदि. श्यते वैयाकरणास्तु', ततश्च तेऽपि वैयाकरणा न भवन्ति । अर्थात व्याकरण- मीत्य साहित्यानुसार कवितां कुर्वन्तोपि न वैयाकरणा भ.न्ति । भवन्तु ते कामं साहित्यविदः कवयो वा किन्तु न वैयाकरणाः । “संस्कृतभाषायां पुरा प्रयोगपद्धतिरियमासीन्, धातूनामेवं जन्म. वहवो धातवः सांप्रतं निर्मिताः बहवन्तु तत्रभवता पाणिनिना तदनुगामिभिर्वा प्रयोगबाहुल्यमा- लोक्य धातुपाठे सबद्धिताः, बहवस्तु सांप्रतमपि वर्द्धन्ते अग्रे वद्धिष्यन्ते च, येषां कृते प्रोच्यते स्माच:यः ‘वर्द्धते धातुगण ..इति हि शब्दविद (१५२) आचक्षते' इत्यादि समये समरे सूचयन्तोपि न वैयाकरणा भवन्ति । अस्तु किं वा शाखाचक मणेन । यैर्व्याकरणमधीत्य साहित्यं तकों दर्शनं गणि- तादिकं वाधीतं न ते वैयाकरणाः प्रोच्यन्ते, अपि तु यथाक्रम 'साहित्यविदः' "मार्किकाः' 'दार्शनिकाः 'गाणितिका' या प्रोच्यन्ते न तु वैयाकरणाः। व्याकरणमिदमधीत्य दीर्घ निजजीवनकाले संस्कृतभाषामेव सर्वा- स्मना सर्वकालं व्यवहरद्भिर्भाषायामेतस्यां पूर्वकालापेक्षया व्याकरणद्वारा संप्रति को वा विशेषः समुत्पन्न इति व्यवहागनुभवेन यनिश्चित सूचितं च सदेतज्जनतायाम् , एवंविधभाषामर्मविवेचकानुद्दिश्यापि तदितरबुबोधिषया चेदुच्यते 'वैयाकरणास्तु', तर्हि मन्ये तेऽपि वैयाकरणा नाऽभिप्रेतः । अर्थात् व्याकरणमिदमधीत्य, संस्कृतभाषामिमां लिखन्ति, पठन्ति, तद्द्वारा- ऽन्यान् बोधयन्ति च न ते वैयाकरणाः। ये व्याकरणमिदमधीत्य वेदं वेदविक्षानं वा प्रचारयन्ति न तेऽपे वैयाकरणाः, कामं वैदिकास्ते प्रोच्येरन् । वास्तवे वि-पाकरणस्य [शब्दतत्त्वविवेचनस्य] भाषण-लेखन- द्वारा प्रचारका अपि न वैयाकरणा: ल्यायन्ते। एवं सति वैयाकरणा: के जीवा भवन्ति ? व्याकरणमधीत्य वेदान् तदङ्गभूतानि शास्त्राणि वा ये नाऽधीयते, वि-प्राकरणस्य तत्वं ये न विदन्ति न चान्येषु ते तद्बोध- यितुं पारयन्ति, व्याकरणमधीत्य भाषाया व्यवहारेण शब्दानां प्रयोग ये न कुर्वन्ति, तर्हि ये न लिखन्ति न पठन्ति ईदृशा महाशया एव किं वैया- करणपदवाच्याः ? मैवम मैवम् । व्याकरणमेव ये केवलं पठन्ति परिशीलयन्ति च त एव वैयाकरणाः । सम्यक् सम्यक् । किन्तु व्याकरणाध्ययनस्य फलं तु पुरुषार्थ- साधकान्य वेदानां परिज्ञानं तदोषु प्रवेशो वा। भाष्यकारेण तत्रभवत्पत- (१५३) अलिना व्याकरणे तदेव तु बोधितम् ! अनन्यवैष्णवाः, भक्तेः फलं यथा भक्तिः, भगवानेव साधनं भगवानेव च साभ्यः, इत्यादि यथा स्वीकुर्वन्ति तथा व्याकरणस्य फलं व्याकरणम् , इत्यनन्यभक्तिरियं लौकिकार्थसाधिका स्यात्परलोकप्रसाधिका वा ? नैवम् नैवम् । सर्वाण्यप्यन्यानि शास्त्राणि कर्मकौशलानि वा ये जानते, किन्तु प्राधान्यं येषां व्याकरणस्य, त एव वैयाकरणाः । सम्यगिदम्. किन्वेवं सति व्याकरणाध्ययनोत्तरं पठितैरन्यान्यशास्त्रैर्व्यपदेशः[श्रालंका- रिकः, तार्किकः, दार्शनिकः इत्यादिः] विलुप्येत, वैयाकरणेत्यस्यैव व्यप. देशस्य तत्र निरूढत्वात्। मैयम् मेवम् । यः पूर्व व्याकरणमधीतम, तत्तात्पर्यवेदिनश्च ये शास्त्रान्तरेसप्यनुप्रविष्ठास्ते ह्यपश्यं वैयाकरणा: । किन्तु तावत्काल, यावत्का- लं ते व्याकरणानुसारं शब्दप्रयोगं कुर्वन्ति । यदा तु ते व्याकरणं व्युश्चर्य उच्छास्त्रम् ( व्याकरणविरुद्धम् ) शब्दान प्रयुञ्जते तान् व्याकरणस्य मर्यादा स्मारयितुम, व्याकरणाध्ययनस्याभ्यर्हितत्वं प्रदर्शयितुं च प्रोच्यते-'वैयाक. रणास्तु' इति । साधु साधु । किन्तु वैयाकरणा व्याकरणमधीत्य न किञ्चि- -वर्तमानं पाणिनीयशास्त्रं, यस्मिन् हि परमायुः परिसमाप्यतेऽध्येतृभिः, केन विषयेण परिपूर्णमिति महामहोपाध्यायमहाभागैरेव 'शिक्षाङ्के' सूचितम्- कौमुद्यां शब्दाना साधुत्वमनुशिष्यते। शास्त्र्याचार्यपरीक्षापाव्येषु टीकाग्रन्थेषु तु 'पाणिनिना सूत्रेषु यदुक्तं नदेव साधु। न तदन्यथा कर्तुम् अकर्तुं वा शक्यते' इत्येव महता समारम्भेण परिसाध्यते । अप्येतस्मिन् जन्मपरिसमापकानामेव सेयं भीषणविभीषिका मुहुर्दीयते 'पैयाकरणास्तु' इति ?
( १९४) च्छास्त्रान्तरमनुप्रविशन्ति [ तथा सति तत्तच्छास्त्रानुसारं दार्शनिक-ता- किंकादि-व्यपदेशः स्यात् ] नापि च लिखन्ति न चापि कवितादिकं कुर्वन्ति [तथा सति कविरित्यादिख्यातिः स्यात् ] एवं सति अनन्यानां तेषां व्याक- रणानुसारी प्रयोगः कुत्र गवेषणीयः स्यात् १ मा मैषम् । यदा ते स्वपाठन- स्थाने प्रथा व्याकरणमहत्त्वमुपदिशन्ति, आनन्दे प्रपूर्य कदाचिन्निजम एडल्यां संस्कृतं वा समुच्चारयन्ति, परीक्षोत्तरणाय निजविद्यार्थिनां कृते 'परीक्षापञ्जिकां' वा लिखन्ति, एत्रमादिषु विज्ञातुं शक्य एव तेषां व्याकर- णश्रद्धानप्रयोगः । यथा 'एकपदे सन्धिरवश्यं कर्तव्यः । अर्थबोधस्य विचारो नारमदधीनः, किन्तु सन्ध्यभावाय नास्माकं व्याकरणे सूत्रम् । अत एव सन्धिरवश्यं प्रयोक्तव्यः । यः शब्दः साक्षात्सूत्रेण व्याकरणे निष्पादितः स एवास्माभिः प्रयोक्तव्यः। तत्सहशस्यान्यस्य रूपस्य प्रयोगे उच्छाखतायः: संदेहः । लक्षणेकचक्षुष्कैश्च लक्षणोल्लङ्घनस्य संदेहोऽपि परिहर्तव्यः ।' इत्यादि सम्यगिदम्। किन्नु श्रीमन् ! एवं सति व्यवस्थैव नवीना कर्तव्या स्यात् । भारतप्रसिद्धजयपुरराजकीयसंस्कृतमहाविद्या न यस्य वर्तमान- व्याकरणप्रध नाध्या का अपि सांप्रतं 'त्रुटिनिरसारयितुं प्रभूयते' 'सूत्रभा- ध्यानि इत्यादि स्वच्छन्दं प्रयुञ्जते, नर्हि किं पाणिनीयमन्यत्सर्जनीयं स्यात् ? वैयाकरणाः 'आलंकारिकः' इति निष्पादयन्ति, किन्तु ते 'अलंकारिक' इति लिखन्ति । संस्कृतव्युत्पन्ना: 'विदुषां संमान' जानन्ति, ते 'विदुषां सन्मान' विदुः । 'बकार'-'व' कारयोः, 'श'कार 'स'कारयोरपि तेषां वाक्प्र. वाहे न प्रभेदस्तहि किं संस्कृत साहित्यस्य व्यवहारमार्ग एव परिवर्तनीयः स्यात् ? "एकपदे सन्धिव्या करणेनानुशिष्ट इत्यथविलोपोपि कामं कर्तव्यः किन्तु सन्धिरवश्यं प्रयोक्तव्यः" इत्यस्यापि रहस्यं नावगतम् । अर्थबोधानुरो- ( १५५ ) : . धारसंशानुरोधाद्वा स्वयं वैयाकरणैरेव स्वप्रन्थेषु 'अच्सन्धिः' इत्यादौ प्रक- शन्धिः' इत्यादिरूपो विरूपः सन्धिर्न क्रियते। ततश्व 'श्रीअमरनाथशर्मा" इत्यादिषु सन्धेः कोऽभिसंधिः? नैव नैव । ये लक्षणेकचक्षुष्कास्तेषां सविधे असंधेः किमपि सूत्रं ना- स्ति, अत एव तेषां तु 'श्यमरनाथशर्मा' इत्येव प्रयोगो योग्यः । अन्यथा 'सन्धेः' स्थले वैयाकरणैः सह 'विग्रहस्य' प्रसङ्गः समुपतिष्ठेन । तस्मादेवं. विधनाम्नामग्रे 'श्री'कार पत्र न प्रयोक्तव्य इत्येव 'वैयाकरणानां' चर- माऽऽज्ञा । 'एकचतुषां' शिरोमणे ! भगवन् ! भवानवश्यं शास्त्रानुसारमेव श्वासप्रश्वासग्रहीता, किन्तु वङ्गादिदेशेषु आदौ श्रीपदप्रयोग विना नामधेय- मशुभं परिगण्यते । अत एव तत्र प्रत्येकजीवितव्यक्तनामधेयस्याग्रे श्रीपद- प्रयोगो नियमेन क्रियते । न च तत्र सर्व अवैयाकरणा एव । सन्ति तव व्याकरणविद्वांसो विवेकिनश्चापि । किं ते 'श्रीअन्नदाचरणतर्कचूडामणि" इति न प्रयुञ्जते ? प्राचामाचार्याणां प्रयोगरूपा 'भुक्तिः' यदि प्रमाणत्वेन स्त्रीकर्तुं शक्यते ती विधे स्थले सन्ति प्राचीनार्याणां प्रयोगा श्रपि । पत्रलिखिता निपिः काममन्यथापि कर्तुं शक्यते किन्तु पाषाणलिखिना लिपिः पाषाणलिपिरेव । 'राजप्रशम्ति'नामकं शिलालेखात्मकं काठमुदयपुरीयमहाराणाभूपालानां कीर्तिस्वजरूपं 'राजसागर'तटे घट्टशिलापट्टेषु प्रोथिनं 'काव्यमालायां" मुद्रितं चापि । तत्र-'श्रीएकलिङ्गेन मुदा प्रदत्तं हारीतनाग्ने मुनयेऽथ तेन'। एवं 'श्रीराणोदयसिंहसूनुरभवत् श्रीमत्प्रतापः सुतस्तस्य श्रीअमरे- श्वरोऽस्य तनयः श्रीकर्णसिंहोऽस्य तु॥' इत्यादि । वैयाकरणा: कामं प्रजल्पन्त्येक, परं महामहोपाध्यायमहाभागैस्तु व्यवहारप्रवाहः स्वयं सोयमनुभूत. एवेति किश्चित्स्मारयामि । जयपुर- ( १५६ ) शिक्षाविभागद्वारा या 'संस्कृत-शिक्षापरिष्कारकसमितिः' ( 'कमीशन' ) नियमिताऽभूत्तस्यां श्रीमहामहोपाध्यायमहाभागैरेव महता समारोहण लिखितमासीद् यद् राजगुरूणां नाम्ना सह 'श्री' इत्यवश्यं संयोज्यम् । एवं सति यस्य नाम अनन्ताचार्य इति तत्र कि 'श्रीअनन्ताचार्यः' इति न प्रयुज्येत ? 'श्यनन्ताचार्य' इति तु किं कोपि बोद्धुपारयेत ? अस्तु, प्रस- कानुप्रसक्तेन बहुदूरमनुधावितोऽस्मि । मन्ये, नीरक्षीरविवे किनः परिचिनु- युरेतायतैव साम्प्रतिकवैयाकरणानां स्वरूपमिति कृतं बहुन।। 'चीयन्ते चतुर्दिक् चञ्चरीककुले मोदरसाः' अत्र 'चतुर्दिक पदस्य 'चतस्रो दिशो यस्य (चयनस्य ) आश्रयभूना यथा भवन्ति तथा' इति व्याकरणानुसारि साधुत्वं स्वयं स्वीकृत्यापि अत्र "कियत्स्वारस्य"मिति पृच्छयते महाभागैः। 'चारों दिशाओं (में), चारों ओर इति भाषार्थ- स्वारस्यं 'चतुर्-दिपायोः प्रत्यक्षश्रवणे एव यथा हैदि परिपुष्यति न तथा 'समन्तात-परितः' इत्यादिपदेः । न ध 'चीयन्ते चतुर्दिक चचरीके'- नि पदशय्यापि शोभतेऽन्यः पदैविधृतैः । अत एवात्र कियत्म्वारस्यमिति करे लेग्वनी समादाय स्वयमेवंविधच्छन्दस्सु कवितां कुर्वतां हृदयमेवा- ऽऽपृच्छथताम् । अथवा कवीनां 'गुरुघण्टाले:' श्रीमद्भिरेव स्वयं हृदि हस्तमाधाय निराग्रहमाज्ञप्यतां यद् व्याकरणसमाधाने समवाप्तेऽपि 'चीयन्ते चतुर्दिक चच्चरीके'त्यादिश्छन्दोविलासो वृत्त्यनुप्रासोऽथ सहै। सिंहावलोकनविन्यासोऽपि यदि निर्भर निर्वाह्यते तदापि कि 'वैयाकर- वास्तु' इति तुहिननिपातः स्थाने ? वर्तमानकाले पदे पदे वयं 'वैयाकरणास्तु'इति'तुनतुनी' वादयामा, किन्तु भगवतः पतञ्जलेरयमुक्तिनिष्कर्षो न कदापि विस्मतव्यो नूनम् । 'जलाहरणार्थी यथा कुम्भकारकुलं गत्वाऽऽह.-घटं मे निर्माहि जलमाह. रिष्यामि । न तथा किल शब्दान् प्रयुयुतमाणो बैयाकरणकुलं गत्वाऽऽह-- - ( १५७ ) शब्दान मे निर्माहि प्रयोदयामीति'। भाषायाः कृते व्याकरणं निष्पद्यते न किल व्याकरणस्य कृते भाषा निर्जीवं निष्पीड्यते । वढीकृतमस्माकं पाणिनीयव्याकरणमेव स्वल्प स्मर्यतां यद्धि पृषत-उदरं पृषोदरमित्येव किम, गूढ आत्मा यस्येत्यत्र गूढात्मेति स्थाने 'गूढोत्मा' इत्यपि यदि प्राचलत्तर्हि तदपि सूत्राणि विनैव समाधातुं चेष्टते । एकेडमी वयं स्मो यद् व्याकरणेन संभवत्समाधानमपि समाच्छेतुमिच्छामः । अद्य हि संस्कृत- भाषामिमाम् 'अव्यवहताम' 'अव्यवहरणीयाम' 'मृताम्' वा श्रुत्वा सभासु अग्निशर्माणो भत्रामः किन्तु स्वहस्तेनैव वयं तामव्यवहृतां केवलं पुस्त- कस्थां संपादयितुमिच्छाम इति न जानीमः । प्रतिदिनव्यवहारे समुपादीयमाने रूप्य-पित्तलादिपात्रे व्यवहार- जनितः स्वल्पसंघर्षः, मोचो ('मोचा'), ('दौंचा') वा नूनमनिवार्यों भवति किन्तु मञ्जुषास्थितं तत्तु असंघर्षमेव दुरतो दर्शनीयं भवति। 'प्राचा' 'उदीचां' सर्वेषां व्यवहारे समुपादीयमाना गीर्वाणगवी व्यवहारजनितान्नानापरी. वान पुरा प्रेक्षांचक्र इति जानीमः, किन्तु वयं संप्रति घोरविरलतामये अत एव सुविधाप्रदानोचितेऽपि संस्कृतस्य समये 'मन्दाकिनिधारा' [सोरों की धारा, हरद्वार की धार इतिवत्] संज्ञां जानन्तोऽपि ह्रस्वं न समाधातुमि. च्छामः । अस्तु, संस्कृतगवीमिमां यथैव परिचालयिष्यामस्तथैव सेयं परि. चलिष्यतीति किंवा विशेषनिवेदनेन ।
( १५८ ) ভাগ্নে ে सर्वतः पूर्वं तुलितमहेन्द्रस्य जयपुरनरेन्द्रस्य महिमानमभिनन्दामो यस्यौदार्येण 'राजसंस्करणं' यथा पुस्तकानां महत्त्वाय, तथा 'राजसमर्पण'- मिदं प्रन्थस्यास्य समपद्यत सौभाग्याय । ततः शिक्षासचिवस्य एम०ए० पदमण्डितपण्डित श्रोअमरनाथअटलमहाभागस्योपकारं मन्यामहे यस्य लेखनीतः सोयं. राजलमर्पणोत्साहः समारभ्यत । ततो वर्तमानशिक्षा- सचिवस्थ श्रीदेवीशङ्करतिवारिमहाभागस्याप्यसामान्यमाभारमभिमन्या- महे यस्य शासने समपूर्यत सोयं समारोहः समादरेण । ततो ग्रन्थनिर्माणसमये जयपुरराजकीयशिक्षा विभागाध्यक्षपदम- धितिष्ठतः श्रीश्यामसुन्दरशर्मएम० ए० महोदयस्योपकारमहमनुचिन्त- यामि, निर्मायं गुणप्रणयिनो यस्य समये समये प्रोत्साहनेन विपुलपरि- श्रमसाध्यमिदं कार्यमस्मिन् रूपे परिपूर्तिमुपगतम् । ततो जयपुरराष्ट्र- प्रधानसचिवस्य, प्राङ्गल-हिन्दी-संस्कृतेतिसाहित्यत्रितयेपि परममार्मिकस्य भर्तृहरिशतकत्रयस्य प्राङ्गल-हिन्धनुवादाद्यनेकग्रन्थनिर्मातुः एम. ए.. पदमण्डितस्य स्वर्गवासिन: सरगोपीनाथपुरोहितमहाभागस्याप्युपकारमह- मधिमानयामि येन हि ममाक्षरयोजनमिदं 'पण्डितसभा याः सभापति- पदमलंकुर्वाणेन निजोदारतया भृशमभिनन्दितं नूनम् । ततो राजकीय- प्रधानसचिवकार्यालयात् (महकमा-खास ) साहित्यवैभवाभिनन्दनपत्र- प्रेषणेन निजहृदयौदार्यमिदं संप्रकाशयता येन जयपुरवैभवस्यास्य प्रका- शनप्रतीक्षायामुत्कण्ठा नूनमभिव्यञ्जिता । हन्त ! गुणप्राहकस्यास्य समये नाऽस्य प्रकाशनं समजनीति भृशं खिये हृदि । महाभागस्यास्य हृदयौदार्य- सुचनाय पत्रं तत्प्रकाशयामि ग्रन्थस्याऽऽदौ भूमिकया सह।
(१५९) नतो विद्याभूषणपुरोहितश्रीहरिनारायणशर्मबी० ए०महाभाग- स्याप्युपकारभारमहमनिशमनुचिन्तयामि येन जयपुरराज्यस्येतिहाससंब- धिनी सूचना स्थाने स्थाने मह्य लेखरूपेण प्रसादीकृता, यां हि पठेयुः पाठकमहाभागाष्टीकया सह संपृक्तामिमाम । अथ भारतख्यातकीर्तेरायुर्वद. पार्तण्डाय श्रीलक्ष्मीरामस्वामिमहाभागस्याप्यहं भूरिभूरि कृतज्ञो येन हि प्रन्थप्रणयने समये समये नितान्तमुपकारिणी मन्त्रणा मह्यमभिविश्रा- णिता । हन्त । स्वर्गतयोरनयोः संप्रकाश्यते सोयं प्रन्थ इत्यनुताप एव । इदानीं वाग्मितावाचवतेम०म०पं० श्रीगिरिधरशर्मचतुर्वेदमहा- भागस्यौदार्यमहमत्यर्थमभिनन्दामि येन राजकीयसंस्कृतकालेजस्याध्यक्ष- पदमःमण्डयता पुस्तकस्यास्य जयपुरवरणिपुरन्दरस्य करे समर्पणाय शिक्षासचिवमहाभागस्य संनिधौ लेखादिकमभिप्रहितम् । साम्प्रतं च पुस्तकस्याम्य प्राक्कथनमभिलिख्य रचनाप्रमेयमर्मज्ञतां चात्मनः संप्रकाशयता पूर्णसहयोगो मे प्रसादीकृतः । प्रारम्भे चोपसंहारे च कृपाप्रकटनं न किं पूर्णः सहयोगः १ राजसमर्पणाय प्रारम्भो लेखादेः, मुद्रणोपसंहारे च प्राकथनलेखस्यानुग्रहः। भिषगाचार्य-पं० श्रीनन्दकिशोरशर्मराजवैद्य-['प्रिन्सिपल 'आयु- वैदिक कालेज' जयपुर ] महाभागस्याप्यहमुपकृतोस्मि येन समयापेक्षितं मे साहाय्यमनुविश्राणितम् । एवं व्याकरण-धर्मशास्त्राचार्य-पं० श्रीवृद्धिचन्द्र. शास्त्रिणमप्यहमाशीभिरभिन दामि यो हि मुद्रणादिषु समपीपदन्मे कार्य- सौकर्य बहुधा। येन केनापि वा रूपेण भवेत्परं प्रेमप्रकाशप्रेसस्य प्रणयोपि न येन युद्धकालाद्वहुपूर्व प्रारब्धं मुद्रणं युद्धपरिसमाप्ता- विस्मरणीयो नूनम्, (१६.) वपि न परिसमापितम, समापितं तु ममोत्साहसमुज्जृम्भणमविलम् । यतो हि यादृशं मुद्रणमङ्गीकृतं न तन्निव्यूंढमंशतोपि । प्रन्थमध्ये मुद्रणी- योऽशो विस्मृत्य निहु तो निजसविधे। एकवर्षे प्रतिज्ञातं मुद्रणकार्य षड्वरैरपि न परिशेषिमित्येव न, किन्तु मुद्रितः पत्रराशिस्तादृशे दुःस्थले निक्षिप्तो येन पत्राणि मलिनानि विरूपाणि च संवृत्तानि । सुमसृण- शिल्पपत्रेषु ( आर्टपेपर ) मोहमयीतो मुद्राप्य बहुव्ययेन संगृहीतान्यष्टौ ब्लाकचित्राणि निजस्थानतो विलोपितानि येषां न्यूनतया वर्ण्यविषयेपि विशृङ्खलतेव संदृश्येत । यथा दाक्षिणात्यानां भूरिभोजनम् (पृ० २११), एतद्धि केवलं चित्रानुरोधादेव समुपात्तम्। घोरतरं परिश्रम्य नवीनमा- विष्कृतो मरुत्तर (मोटर)शकटिबन्धः कुत्रचिदपहारितः । एतस्य पुस्तकस्य मुद्रणाय यानि सीसकाक्षराणि, पत्राणि च पृथङ् नियमितानि तानि लाभ- लोभादन्यत्र प्रयुज्य निःशेषितानि । क्षमायाचनमात्रेण च नम्रीभूय सर्व- मिदमपमृष्टं च । मध्येसागरमानीय पोतभङ्गस्येव कृपा सेयं तथा विहिता येन द्वितीयो मुद्रणालयः सर्वश्चापि चित्रादेः प्रबन्धः पुनर्नवीनतया गवेष- णीयोऽभवत् । तत एव सेयं भूमिका मुखपत्रादिकं च प्रिएटर्स एण्ड पब्लि- शर्स, मुद्रणालये मुद्रितम् । तेन च यारशं विचिन्तितमासीत्तत्सर्व विस्मृत्य महायुद्धस्य दुर्धरेस्मिन् समये याहशी मुद्रा-चित्रादेः सामग्री समुपलब्धा तयैव संतोषितमात्मनो हृदयमिति किं वा कस्मै निवेद्यतां नूनम् । * टीका * भत्तु, यथोपलब्धैचित्राद्युपकरणैः सजीकृतं जयपुरवैभवमिदं गंमुख भीमताम् । दूरदूरतः समागता भ्रमणविलासिनो बहुव्ययेन यदे-
No text on this page.
जयपुरचेंभवम्
1619
मथुरानाशाकली
14
विनयभराद्वन्दते मजुनाथः
( १६१) भवमनुभवन्ति तद्धस्तगतमिदं यथेच्छमनुभूयतां भावुकैः । प्रन्थस्य स्पष्टीकरणाय पूर्नमलिख्यत केवलं संस्कृतटीकैव । किन्तु श्रामुख-नगर- वीथ्योर्मुद्रणोत्तरं बहूनां हितैषिणां सेयमपि मन्त्रणा समभवद्यत् अन्यान्य- साहित्यरसिकानां कृते हिन्दीभाषार्थोऽप्यवश्यं दीयेतेति । तदनुसार पूर्व- मुद्रितयोरामुख-नगरवीथ्योहिन्दी भाषार्थ पूर्वम् ( पृ० ६० ) प्रदाय अने नीचैर्भागे सर्वत्र सहैव हिन्दीभाषार्थः प्रत्तोऽस्ति । मध्ये नागरिकवीथ्यां हिन्दीभाषार्थो नाऽवलोक्येत पाठकमहाभागैः । सोयमपि मुद्रालयस्य कृपाविशेष इत्यवबुध्यतां तैः। पुरातनलेखन्या लिखिना सेयं हिन्दी नवीनलेखकानां मनसि मन्ये न कदाचिद्रोचेत किन्तु प्रत्येकपदस्याक्षरार्थमनुरुन्धाना सेयं हिन्दी कारण विशेषेणाऽत्रावतीर्णा । यतो हि मूलगत स्वारस्यं नानुवादेर धिगम्यते इति लोके प्रसिद्धः । हिन्दीछन्दःसौन्दर्य संस्कृतेपि संदर्शयितुमिच्छतो ग्रन्थस्यास्याऽऽनन्दो न तोवत्कालं वस्तुतोऽवगम्यते यावत्कालं तदिदं छन्दो नानुशील्यते । अत एव पदौनामन्वयानुसार विहितमिमं हिन्दी- भाषार्थं पुरतोऽवबुध्य ततो मूलपद्यस्यैव प्रत्येकपदस्याथ बोर्बु ते तथा प्रयतेरन् यथा पद्यगत स्वारस्यं तेषां बुद्धचारूढं भवेदिति टीकाकर्तु रिच्छा । मन्ये काव्यार्थविनोदिनस्तथाऽनुष्ठाय कुर्युः परीक्षामेतस्येत्यलं मुधा विस्तरेण- श्रीकाशीनाथशास्त्रिप्रवरकरुणया प्रापितो वाक्प्रवेशं श्रीलक्ष्मीनाथशास्त्रिप्रपदपरिचयाच्छास्त्रपाण्डित्यमाप्तः। साहित्यं कृष्णशास्त्रिप्रणिहितदयया लब्धवान्, मातुलः स्व- ग्गुिम्फ लम्भितोऽसाविति विनयभराबन्दते मञ्ज नाथः॥१॥ व्यजन्मञ्जरिपुञ्जेऽस्मिनिकुञ्ज मजुलस्वनाः । उन्मीलकम्जकुन्जेषु गुन्जेयुरलिकुजराः ॥२॥ १-एतदादीनां परिचयो 'नागरिकवीच्या द्रष्टव्यः।
No text on this page.
विषयसूची मामुखवीथी, चतुष्पदीचत्वर। पृष्ठम् विषयः भनारायः १४ १४ १४ . विषयः सरस्वती सरस्वतीप्रार्थना गुरुवन्दनम् वाल्मीकिप्रमुखाः भगवान्व्यासः दुर्जनकीर्तनम् सुजनविनयः पूर्वकविमहिमा कालिदासः दएडी भवभूतिः मागः, सुबन्धुभ माघमारवी राजशेखरः भीहर्षः मुरारित १४ - विशाखदत्तः ३ नगर: ४.| भर्तृ मेण्ठबिहणादयः ४ क्षेमेन्द्रः ४-६ | परिमलगुप्तः ६-८ कहणः ८६/अभिनन्दः ६ भर्तृहरिः जयदेवः १.भानुकविः ११ शम्भुकविः ११ गोवर्द्धनाचार्यः १२ जीवगोस्वामी १२. कम्पूरगोस्वामी २ अनन्तपरितः १५ १५ [२] विषयः पृष्ठम् १७ पृष्ठम विषयः १६ जगन्नाथपण्डितराजः १६ प्राकृतकवयः १६ | सूरतुलसीविहार्यादयः कवितामहिमा भोजः वेदान्ताचार्यः बैंकटाध्वरी त्रिविक्रमः १८ 1८ . मङ्ग-मयूरो १७ ग्रन्थकारस्य विनयः २० रामभद्रदीक्षितः १७ मङ्गलचत्वरः २७-२८ श्रीगणेशः सरस्वती २१ । श्रीकृष्णः २४ | श्रीशिवः २८-२६ हयाननः २६ नगरवीथी ३८ घ) ३६ - जयनगरीवर्णनम् ३०-३२: माधवविलासः ज्यनगरस्य संक्षिप्तेतिवृत्तम् ३३ | दुन्दुभिभवनम् नगरस्थानानि- मलेबचौक राजप्रासादः ३५ ज्योतिषयन्त्रशाला प्रियतमनिवास: कौंसिलभवनम् श्रीगोविन्ददेवः ३७ राजकीयसंस्कृतपाठशाला 'सिरहस्योदोबाजार ३८. प्राक्तनो महाराजाकालेज: हवामहलम् ३८. (क) हिन्दीसाहित्यपाठशाला रामप्रकाश टाकीज़ ३८ (ख)| सांगानेरी चौपड ..४२ '४२-४३ ३] ३ विषयः विषयः ५३ ५५ रत्नवणिग्वीथी (जौहरी बाजार) पुराणवसतिः रत्नवीथ्याः स्थानसंनिवेशः नाहरगढ़ धन्वन्तयौंषधालयः ४८ संक्षिप्तेतिवृत्तम् त्रिपोलियाराजमार्गः ४८-४६ ब्रह्मपुरी ५६ स्वर्गशूली ४६ हनूमद्विशिखा संक्षिप्तेतिवृत्तम् विशालविशिखा (चौडारास्ता) ५१ | प्रामुख-नगरवीथ्योहिन्दी ६०-८२ अजमेरी-गणगौरीरथ्ये- ५१-५२ | युरोपयुद्ध देशपरिस्थितिः ८२ (क) चन्द्रपोलराजमार्ग: ५२ | जयपुरस्य कायकल्पः ८२ (ग) राजवीथी श्रीमान् माधवसिंहदेवः ८३ श्राशिषः ११२-११५ सम्रा विजयप्रार्थना माधवेन्द्रस्य गुणस्मरणम् श्रीमाधवसिंहदेवस्य चरित्रसंग्रहः ८७. युवराजमहोदयस्य दत्तकसंस्कारः ११८ अभिरुचितकार्याणि 5६-६३ | प्रजासु महान महोत्सवः ...११६ श्रायवृद्ध रायोजनम् ६४ वर्तमानमहागमः श्रीमानसिंहदेवः १.२३ गौरवसंवर्द्धनम् १२४ प्राचीनमर्यादायामाग्रहः मानमहीन्द्रस्य प्रथमो विवाहः विवाहोपलक्ष्ये राजसभा (दरवार) १३१ দুঞ্জযৱস্বাগ ६७-१०६.| जोधपुरस्य प्रशंसा १३३ श्रीमाधवेन्द्रस्य जन्मोत्सवः १०६.] पूर्णाधिकारप्राप्त्युत्सवः १३४ यशः १०५:१११. हिन्द्रीपधानि १३५ ९५ / अमृतध्वनिः १२९ विषयः जन्मोत्सवे विशेषोत्सवः महाराजकुमारचन्मोत्सवः होलिकोत्सवे नगरयात्रा द्वितीको विवाहमहोत्सवः पृष्ठम् विषयः १३. | जयपुरेन्द्रस्य रवतजयन्ती- १३८ महोत्सवः १४२ (क) शिलामयी मङ्गलम् १४२ प्राशीर्वादश्लोकाः १४२ (ग) " उत्सवीथी १४३ | शीतलाष्टमी वसन्तपञ्चमी सूर्यसप्तमी-हस्तिनः १४४ | गणगौरी १४८ | मेलकम् उमाः १७० १७१ १७२ चतसो भाषाः पोटकानी भजारः रथाः १७६ सूर्यदेषस्य रयः फाल्गुनस्य शोभा होलिकोत्सवः राधाकण्यायो राहोलिका दोलोत्सवः मधुकरान्योक्तिः কীলিঙ্গা पतया भाषासु वर्णनम् बयस्यानामेव कृते १५२ राजसभा १७३ १५४ | बारिवाये प्रति यात्रा १५. | रामनवमीमेलकम् १५६ | पटसावित्री १७७ १५७ | भरलानवमी १६० बनसोमवारमेलक: १७९ १६१ हरियाली मावस १८० भावणस्य तृतीया (शृङ्गारकम्) १८२ १६५ / तृतीया १५३ १८ १८६ [५] पृष्ठम विषयः पृष्ठम १८० १६२ १६६ १६७ शलकमेलकम् नगरें प्रागमनम् १९८ रक्षाबन्धनम् १८७ | दीपमालिका राजसभा १८९सायंकाले नगरशोभा गणेशचतुर्थी रामसभा परिक्रमा १६१ | भावृद्धितीया मसीपात्रपून च २०५ सन्ध्या मकरसंक्रान्ति: षष्ठीमेलक: १६३ वरयात्रा दशहरा १६५ विद्यु प्रकाशोत्सवः १०८ राजसभा हेडा (भूरिभोजनम् ) दाक्षिणात्यानां भूरिभोजनम् २११ पूर्वस्मृतिः २१२ शरपूर्णिमा १६९ नागरिकवीथी विशिष्टजनचत्वरः- गोपीनाथमन्दिरस्य गोस्वामी २१७ राजगुरुगोपीनाथसम्राट २१३ कृष्णकुमारभः रा० गुरुश्रीमुकुन्दरामपर्वणीकरः २१४ | श्रीमान् चौमूपतिः , गोपीनाथद्रविडमहोदयः २१४ "सामोदस्य राषलमहाभागः २१९ श्रीबालानन्दमहन्तः २१५ अचरोलभूमिमा गलतास्थानमहन्तः २१६. धूलाभूमिभर्ता २१६. डिग्गीभूमिनाया বিশাল २१७ २२१ २१९ " दूनीपतिः " PR- [६] विषयः पृष्ठ विषयः पृष्ठम श्रीमान् सीकरघराधिपतिः २.२ , मुशीरामप्रतापमहोदयः खेतरीधरित्रीशः , मुशीनानगराममहोदयः २३० खण्डेलाधिप: २२३ / सर मिर्जा इस्माइलमहोदय: २३० (क) नवलगढाधिपतिः २२३ / नवीना जागतिः २३० (ङ) उनियाराधरणीपतिः २२३ सरवी.टी.कृष्णमाचार्यः २३० (छ " मलसीसरभूभर्ता २२४ | श्रीमान् ठा. अमरसिंहमहोदयः खाटूपतिः २२४ पं० देवीशङ्कर-तिवारी खाचरियावासशासकः २२५ दौलतमलभण्डारी २३० (ज) मिलायधरापतिः २२५ पं० श्रीश्यामसुन्दर एम. ए. ., मिगडपतिः २२५ महोदयः २३१ गीजगढस्वामी २२६ किचलूमहोदयः २३१ बगरूपति: २२६ विद्याभूषणपुरोहितहरिनारायण- "दातारामगढेश्वरः २२६ महोदयः २३१ चांपावतरूपसिंहमहोदयः २२७ डा० दलजङ्गसिंदः २३२ जोबनेरनायकः पं. विश्वेश्वरनाथचौबे २३२ । पुरोहितश्रीरामप्रतापमहोदगः २२७ पं० सूर्य नारायणएम. ए. २३३ "" प्रतापनारायणमहाभागः २२७ पं० शिवकिशोरतिवाड़ी २३३ सरपुरोहितगोपीनाथमहोदयः २२८ मुन्शीमथुराप्रमादमहोदयः २३३ " इस्तिबाबूमहाभागः २२८ भगवानदीन तिवाड़ी . .२३४ अमरनाथअटलमहाभागः २२९ नृसिंहबख्शन यवः २३४ "खवास बालाबख्श: २२६ - :
.] विषयः पृष्ठम विषयः पृष्ठम् सुधीचत्वरः पं. केदारनाथ: २५८ गुरुवरश्रीलक्ष्मीनाथशास्त्रिचरणा:२३४ दुर्गादत्तज्योतिषिक: २५६ चरित्रसंग्रह २३५/-पं० विहारीलालसाहित्याचार्यः .. २५९ श्रीकृष्णशास्त्रिचरणाः २४२ | पं० गोकुलचन्द्रभावनः २६० श्रीशिवरामशर्ममहाभागाः पं० बदरीनाथशास्त्री २६२ पं० चन्द्रधरशर्मा गुलेरी २४५ बालचन्द्रशास्त्री २६२ विद्यावाचस्पतिश्रीमधुसूदनशर्ममैथिलाः | श्यामलालराजवैद्यः २६४ २४६ | दुर्गाप्रसादवैद्यवर्यः २६४ .राजगुरुश्रीहरिदत्तशर्ममै थिलाः २४७ / राजवैद्यनन्दकिशोरशर्मा २६१ द्राविडश्रीकाशीनाथशास्त्रिण: २४८ युगलकिशोरशर्मा एम० ए० ३६५ श्रीवीरेश्वशास्त्रिणः २४६. प्रश्नवर पं० मदनमहाराजः २६५ श्रीदुर्गाप्रसादद्विवेदिनः २५० चन्द्रशेखरशर्मा : २६६ म. म०.पं०शिवदत्तमहोदयः २५० | वैद्यजयरामदासस्वामी २६७ "कपिमल्लश्रीलहरिवल्लभः २५२ | वैद्यवरमुकुन्ददेवः २६० आयु मा०श्रीलक्ष्मीरामस्वामी २५३ वैद्यवरपं० गोपीनाथशर्मा २६७ म.म.पं० श्रीगिरिधरशर्मचतुर्वेदः२५४ | पं० भवदत्तशर्मा .१६८ राजगुरु पं० श्रीचन्द्रदत्तशर्माणः २५५ | पं०विष्णुदत्तशर्मा २६८ गणेशशास्त्री गोदशे २५५ / लालचन्द्रमैथिलवरः २६६ पं० सूर्यनारायणब्याकरणाचार्यः २५६ | अोझावंशभूषणः २६६ पं०. कन्हैयालालनैयायिकवरः २५७ - विजयचन्द्रवैदिकवरः पं० गिरिजाप्रसाद द्विवेदी ...९५७ । पं०. विजयचन्द्रशर्मा २७० ..
[0] विषयः पृष्ठम् विषयः पृष्ठम दाधीचपं लक्ष्मीनाथशास्त्री पं० माधवप्रसादशास्त्री २७४ गोपीनाथधर्माधिकारी २७१ पं० वृद्धिचन्द्रशर्मा २७४ भन्दकिशोरनैयायिका २७१ पं० मोतीलालशास्त्री पं. रामचन्द्रशर्मा (गणिताध्यापकः ) | वैद्यनरहरिभट्टः २७५ २७१ कलाधरभट्टः २७५ पं० शिवनन्दशर्मा २७२ | वैदिकपच्चलालचौबे पं० लहरिशर्मा गणवरः २७२ | गौरीलालकवीश्वरः ज्यौतिषी नारायणशर्मा २७२ | गोविन्दरावकवीश्वरः पं० हरिनारायण शर्मा दाधीचः २७३ | सुन्दरगयमिश्रा २७७ पं० नन्दकिशोरशर्मा नामावलः २७३ उद्यानपीथी समनिवास २७७ | मानगार्ड २८८ (ख) पशुशाला २७६ | हास्पिटल ऐलाबर्टभवनम् २८० मोतीडूंगरी विचित्रवस्तुभवनम् (म्पूषियम) २८१ टीवेश्वरः २९० क्रीडाक्षेत्राणि झालाना २१. २०५ | रामबागहम्यंमाला २६१ मानप्रकाशः (चित्रपटाला) २८६ | "विनायका'देवी-बलदेवगदादि २९२ नवनिर्मितः कालेजपरिसरः २८७, चरणमन्दिरं,गणेशगदं च पतहटीवा २८८ लालडूगरी २६४ श्रीमानगुल्मटिका(स्टेच्यू सरकिल)२८८क गलता २६५ " अण्ड'वाद्यम् [] पृष्ठम ३१६ ३२० ३२१ ३०६ / भूतेश्वरः विषयः पृष्ठम् विषयः गलतामेलकः राजभवनानि गालवगीतम् २९८-३०७ / जयदुर्गम् नवघट्टः (नयाघाट) ३०८ | बाम्बेरस्थ क्रमशो दर्शनम् बलयन्त्राणि झाडखएडः रावलजलबन्धश्च ३१० जमवारामगढम् पुराणघट्टः ३११ | रामगढजलबन्धः घाटनिवेशः घाट-बालाजी ३१४ प्रभातपुरीनिर्भरः रणस्तम्भवरदुर्गम् ३१५ आम्बेरम् शेखावाटी ३१६ अभिनन्दनवीथी ३२२ ३२३ ३२४ ३१२ | सवाईमाधवपुरम् ३२५ ३२६ चित्रचत्वरः गोमूत्रिकाबन्ध: ३४२ ૨૪] शिविकाबन्धः ३३० हारवन्धः चक्रबन्धः अष्टकोणबन्धः छत्रबन्धः चामरबन्धः अष्टदलकमलबन्धः ३४४ ३३२ | लाकेटबन्धः ३४६ ३३३ | श्रीफलबन्धः ३३५ | भाषासमकम् 'हिन्दी' ३३७ - जयपुरीयहिन्दी ३५० ३३८ अग्रतः पठनेन हिन्दी :५० अग्रतः पृष्ठतश्च पठनेन (उर्दू) ३५१ ३४० | सांकेतिकभाषाचित्रम् ३५२ खजबन्धः धनुर्बन्धः शरबन्धः शक्तिबन्धः [१०] विषयः बहुभाषामिश्रणचित्रम् भाषाद्वयचित्रम् वर्णपरिवर्तनचित्रम् मकारादिचित्रम् बहिलापिका अन्तलापिका द्वादशराशिचित्रम् षड्ऋतवः द्वादशमासाः पृष्ठम् विषयः पृष्ठम् ३५३ | सप्तवारा: ३६३ ३५४ | अलङ्काराः ३६५ ३५५ । छन्दांसि ३५८ सिंहावलोकनम् ३६६ ३५८ नीतिनिवेदनम् ३५६ | धर्मपालन विषये निवेदनम् ३८० ३६० | प्राक्तननीतिनिर्वाहार्थ निवेदनम् ३८३ ३६१ / प्रजार्थे निवेदनम् ३८४ ३६२ / आशीर्वादाः ३८८ ब्रजकवितावीथी वीरवर्णन हाथी ४१६ ४४३ ४२० घोडे ४४७ ४२६ | शिकार ४५० ४२८ युद्धवीर ४५१ ४३२ | दानवीर ४६० ४३५ | आशीर्वाद ४६२ ४३७ ग्रन्थकार की रचना ४४० | ऋतुवर्णन ४४१ राजवर्णन ४७१ ४४१ प्रसङ्ग से प्राचीन ४७५ भक्ति सूर्यास्त वसंत ग्रीष्म वर्षा सरद हेमन्त राजवर्णन-कीर्ति ऐतिहासिकमहत्त्व जन्मदिनोत्सव माधवविलास
No text on this page.
॥ श्रीः ।। श्रीधीरवीराग्रगण्य-लफ्टिनेण्ट कर्नल-हिजहाईनेस-मेजर जनरल महाराजाधिराज-श्रीमन्मुकुटमणि-राजराजेन्द्र- वर्द्धमानतेज:प्रताप सरसवाईमानसिंहवर्मजी.सी.आई.ई. एल.एल.डी. देवनृपतीनां करसरोजे सादरसमर्पणम् श्रीमन्नरेन्द्रकुलचूडामणे ! प्रोन्मीलत्प्रशंसे भानुवंशे लब्धजन्मा भवान् गजन्नेतदंशे तव किं वा करवै स्तवम् पूर्वजपरम्पराऽपि पार्थिवेषु पुण्यतरा यम्यामवतीर्णं धर्मधीरं धाम वैष्णवम् । भूपतिसमाजे धीरवीराणां विनेतुस्तव क्रीडायामपीह विश्वजेतुः संस्तवै भवम् जयनगरेन्द्रको प्रेमभरेणोपयाय जगति जयाय भवेज्जयपुरवैभवम् ।। निवेदकः ग्रन्थकर्ता लेफ्टिनेंट कर्नल-हिजहाईनेस-मेजरजनरल महाराजाधिराज- सरसपाई श्रीमानसिंहवर्ममहोदयो जयपुरनरेन्द्रो विजयताम्
No text on this page.
मञ्जकवितानिकुञ्ज 3 जयपुरवैभवम् आमुखवीथी; चतुष्पदीचत्वरः । * सरस्वती सो०-कीलितकुवलयदाम, तामरसद्युतिदर्पहम् शशधरधवलितधाम, मामनिशं गोपायतात् ॥१॥ श्वत्येन निर्जितं कुवलयदाम (सक्) येन । तामरलस्य कमलस्य शोभा. गर्वहारकम् । चन्द्रवद् धवलं धाम तेजः (सरस्वती) ॥१॥ * चौपाई जयति जनितविधुरुचिपरिहासा । जयति जलजकुलकलितनिवासा॥ जयति जगत्त्रयकविकृतगाना । जयति भारती मणितिनिधाना। निजशरीरकान्त्या जनितः चन्द्रकान्तेरपि पराजयो यया | जलज कम- लासना | भणितिः वाङ्मयमेव निधान निधिर्यस्याः सा ॥२॥ यदवलोकलक्ष्मीलवलीला । सकलकलुषकुलविशमनशीला ॥ हृदयसदनसुखसृष्टिरपारा । कविविलासमञ्जुलमधुधारा ॥ ३ ॥ यस्याः अवलोकल म्याः दृष्टिसंपदः लेशस्यापि लीला, सकलपापसमूह- नाशिनी (अस्ति) । हृदयरूपसदनस्य अपारा सुखसृष्टि । कविविकासाना जयपुरवैभवम् कृते मजला मधुधारा । भारस्या दृष्टिलवं प्राप्य अमृतधारासिका इव कविताः प्रवर्द्धन्ते इति भावः ॥३॥ मतिविकासकुसुमाकरकल्पा । कीर्तिकौमुदीप्रमृतिरनल्पा ॥ तदिह सकलसुखमङ्गलमूला । भवतु भारती भृशमनुकूला ॥४॥ बुद्धि विकासे वसन्तसदृशी सा अवलोकल मीः कीर्तिको मुद्याः अन- ल्पा प्रसृतिः प्रसारः। सकलानां प्राणिनां यत सुखं हिताचरणम्, मङ्गलं पूर्व- जन्माऽदृष्टं च तत् मूलम् (कारणम्) यस्याः सा । एतजन्मकृतेन पूर्वजन्म. कृतेन च सुकृतेन प्राप्या इत्यर्थः ॥४॥ कलनिनादियत्कच्छपवीणा । श्रुतिग्रामपरिपोषप्रवीणा ।। स्वरतरङ्गरिङ्गन्मधुधारा । सकलसिद्धसारस्वतसारा ॥ ५ ॥ कलनिनादिनी यस्या; कच्छपी वीणा। श्रुतीनां संगीतप्रसिद्धानां स्वरा- रम्भकशब्दविशेषाणां, षड्जग्राम-- ऋषभग्रामेत्यादिस्वरसंघातानां च परिपोषे यथावदभियञ्जने प्रवीणा । या वीणा, स्वरतरङ्गेपु रिङ्गन्तीप्रसवन्ती मधुधारा यस्याम् ईदृशी अस्ति । सकलं सिद्धं परात्परं यत् सारस्वतं वाङ्मयं तदेव सारो यस्याः ॥२॥ सो०-निखिलनिगमनिश्चय-निरवधिनिरुपाधिकगुणा । विमलविवेकविधेय-विनया वाग्देवी जयति ॥६॥ विमलेन विवेकेन विधेयः संपायो विनयः प्रपत्तिर्यस्याः सा । जयति- पदारम्भा जयतिपदावसाना च सेयं वाग्देव्याः मङ्गलप्रस्तावना ॥६॥ शरणमुदेतु मानसे सुचिरम् । चरणमेकमिन्दीवररुचिरम् ॥ यदनुचिन्तयति चश्चलचित्ते । कापि धीरता पदमुपधत्ते ॥७॥ ..
श्रामुखवीथी-सरस्वती यत् ( चरणं 'कर्म' ) अनुचिन्तयति ध्यायति चञ्चलेपि चित्ते किमपि धैर्य पदं दधाति ॥ ७॥ भगवति ! भूरि भारमहमादाम् । यदभिनवे पथि पदमिदमाधाम् ।। सपदि विधेहि मह्यमनुकम्पाम् । देहि देवि मतिमनिशमकम्पाम् ।। अभिनवे नवीनच्छन्दोबन्धरूपे मार्गे ॥८॥ दीनविनयमवमन्य न शेताम् । जननि जनय करुणादृशमेताम् ॥ रचनाश्रममिह मनसि न विन्दे । पदसरोजमकरन्दमिलिन्द ॥६॥ दीनस्य विनय प्रार्थनां तिरस्कृत्य भवती न शेताम् न उदास्ताम् । पदसरोजमकरन्दार्थ भ्रमरायिते मनसि रचनाकृतं श्रमं न अनुभवामि, यदि भवञ्चरणावलम्बनं स्यात्तहि मे मनसो न मनागपि श्रम इति भावः ॥ ६॥ दो०-चरणसरोरुहयोनमन् , सुबहु बद्धयुगपाणि । रसिकमनसि मोदावहां, वाणि मतिं करवाणि ॥१०॥ बद्धौ युगभूतौ पाणी यस्मिन् कर्मणि, बद्धाञ्जलिपुटमित्यर्थः । हे वाणि रसिकमनसो यथा मोदः स्यात्तथा रचनानुगां मतिं संपादयानि । आशिषि लोट् ॥ १०॥ विनतमौलि सविनयमभिवन्दे । गुरुवरचरणराजदरविन्दे ॥ यच्छाया हृदि शममुपसूते । कृतिविमूढताभ्रमपरिभूते ॥११॥ गुरुवरचरणरूपे राजती ( शोभमाने ) अरविन्द अभिवन्द। कृती रचनायां या विमूढता, यश्च श्रमः ( अयथार्थज्ञानम् ) ताभ्याम् श्राकान्ते हृदि शान्तिम् उपसूते उत्पादयति ॥ ११ ॥ हृदयमन्दता व्रजति विरामम् । यत्सौरभमभिगम्य निकामम् ॥ गुरुवरकृपा सकलसुखसीमा । दलयति दुरितमसद्भमभीमा ।१२ । जयपुरवैभवम् असन् अनुचितो यो भ्रमः तस्कृते भीमा भयंकरी ॥ १२ ॥ गुरुरुपदेशदीपमभियच्छन् । हृदयतिमिरमपनयति नियच्छन् ।। मनसि मणौ गुणरुचिमभिसूते। पदपयोजरजसा परिपूते ॥१३॥ नियच्छन् नियमयन् शासने रक्षन्नित्यर्थः । रजसा निर्मलीकृते रत्नादौ गुणानां हारसूत्रादीनां यथा रुचिः ( कान्तिः ), तथा चरणरजसा परिपृते मनोमणौ विनयदाक्षिण्यानुगुणां रुचिम् उत्पादयतीत्यर्थः ॥ १३ ॥ वाल्मीकिप्रमुखा विजयन्ते । ये स्म भारतीमभिनवयन्ते । सूक्तिसिन्धुमभिलक्ष्य हि येषाम् । कृतिसरितः प्रवहन्तिं परेपाम् १४ अभिनवयन्ते निजरचनया अभिनवां कुर्वन्ति स्मेत्यर्थः । येषां वाल्मी- क्यादीनां सूक्तिसागरम् अभिमुद लक्ष्यीकृत्य । परेषाम् अन्येपो कवीनां कृतिरूपाः सरितः प्रवहन्ति । नदीनां सागराभिमुखत्वं प्रसिद्धम् । कवीनामुप- जीव्याः किल वाल्मीस्यादय इति भावः ॥ १४ ॥ दो०-व्यासवचनरचनाचयेष्वासमस्तभुवनानि । भासयत्सु भावुकभरायासमहं न वदानि ॥ १५ ॥ समस्तभुवनानि श्राः (अभिव्याप्य ) व्यासरचनापूरेषु प्रकाशयत्सु सत्सु भावुकगणस्य प्रायासं भन:खेदमहं न वर्णयानि । समस्तभुवनेपु प्रख्याता व्यासकृतयस्तथा च भावुकानां को वा खेद इति सकलोपजीव्यत्त्वं व्यासस्य सूच्यते । तथा च-मरसदृशानां रचनाभिः को वा तेषां परितोष इति निजविनयो ध्वन्यते । व्यास-पास इत्यादयश्चनुवंप्यनुप्रासाः ॥ १५ ॥ सकलसुजनपरिवादपरीता । खलपरम्परा केन न गीता ॥ या समस्तगुणगौरवनिष्ठान् । लघयति हन्त गिरैव गरिष्ठान् ॥१६ प्रामुखवीथी-दुर्जनविनयः ग्रन्थकाराणां नियमानुसारं दुर्जननिन्दा सुजनप्रशंसां चारभते-सकल- सुजनेति. सज्जनानां परिवादेन निन्दया युक्ता । या सकलगुणगौरवयुक्रान् गिरैव वाङ्मानेणव लघयति तिरस्करोति । गुरुतमपरिमाणान वाङ्मात्रेणव या लघु- करोति तस्याश्चमत्कारोऽवश्यमेवापूर्व इति हन्तपदेन सूच्यते । परमार्थतस्तु गुरून् केवलं वाङ्मात्रेण निन्दति, नाधिकं सामर्थ्यमिति प्रतीयते । ब्याज- निन्दा ॥ १६॥ कुटिलकथारसरङ्गमुपेता । कपटकोटिसहचरीसमेता ॥ सुन्दन्ती सुयशः परकीयम् । नृत्यति खलरसनैव नटीयम् ॥१७॥ कुटिलकथारस एव रङ्गो नाटयस्थलं तत् प्राप्ता। कपटकोटिरूपया सहचर्या समेता । चन्दन्ती अवमृद्नन्ती 'खूदती हुई'। खलजिह्वारूपा इयं नटी नृत्यति ॥ १७ ॥ खलजिह्वा तूलीतुलितेयम् । कपटरङ्गमाप्वाऽनपनेयम् ॥ परपरिवादचित्रमभिसूते । विमलयशसि पट इव परिपूते ॥१८॥ रूपकान्तरमाह --तूल्या रङ्गकूर्चिकया तुलिता समाना । या अनपनेयं अहार्य कपटरूपं रङ्गे रञ्जनद्रव्यं प्राप्य । परिपूते खटिकालेपादिना परिमार्जिते पत्रपटादी इव । परस्य विमले यशसि निन्दारूपं चित्रम्, अभिसूते लिखतीत्यर्थः॥ १८॥ पिशुनवदनवल्मीकनिलीना । खलजिह्वाभुजगीह नवीना ॥ दशति दूरतोपि हि विहरन्ती । चित्रं या सुजनान्विदहन्ती ॥१६॥ वदनमेव वल्मीक सर्प बिलस्तस्मिन् निलीना गुप्ता । श्रन्या भुजगी बहिनिःसृत्य दशति, इयं तु वल्मीके गुप्तैवेति व्यतिरेकः । विदहन्ती पीडय-
६
जयपुरवैभवम्
न्तीति यावत् । विहरन्ती सती दूरतोपि दशति । तस्याः किल विहारोऽन्यस्य
मरणमिति भावः ॥ ११ ॥
दो-परहितपरिपाटनसुपटु , परपरिभवपरिहासि ।।
पिशुनपटलमीडयं न किम्, परनिमित्तमायासि ॥२०॥
परहितस्य परिपाटने उन्मूलने सुचतुरम् । परपरिभवे परतिरस्कारे सति
परिहसति प्रसीदति तच्छीलम् । अत एव परनिमित्तम् अन्येषां कृते । प्रायासि
परिश्रमकारकं पिशुनवृन्दं किं न ईडचं स्तवनीयम् ? अपि तु परहितनाशनम्,
परतिरस्कारे प्रसन्नता, इत्यादि परार्थमेव परिश्रमकारकं खलवृन्दमवश्यमेव
स्तोतव्यमिति व्याजनिन्दा ॥ २० ॥
मुकृतसञ्जसजनसमुदाये । विनयमेष विनिवेद्य सुखाये ।।
परगुणोधपरिचायिनि चित्ते । यो हि कपटघटनां न निधने ॥२१॥
सुजनप्रशंसामुपक्रमते-सुकृते सज्जो यः सजनसमुदायस्तस्मिन् । एषो.
हम् विनयं विनिवेद्य सुखाये सुखीभवामि । सुम्व इवाचरतीति, श्राचारक्य-
हमाललट. उत्तमपुरुषः । यः सुजनसमुदायः । पागुण समूहानां परिचायिनि
परिचयरक्षक परीक्षिणीत्यर्थः । स्वचित्ते कपटं न धत्ते ॥ २ ॥
जयति कापि मञ्जुलमधुमल्ली । सुजनसूक्तिसंजीवनवल्ली ।।
या द्विजिह्वरसनापरिलीढे । सवति सुधामिव मानसनीडे॥२२॥
कापि अनिर्वचनीया । मञ्जलमधुमल्लिकास्थानीया, सुजनसूक्रिरूपा
संजीवनवली जयति । या द्विजिह्वानां, पिशुनानां सर्पाणां च जिह्वया
परितो लीढे आस्वादिते ( स्पृष्टे)। चित्तरूपे नीड़े गृहे. जीवनदानार्थ
सुधामिव स्रवति । सर्पजिह्वया परिलीढे पक्षिगृहे यथा अमृतस्रावेण फलं
तथा चित्ते सुजनसूक्तया फलमित्याशयः ॥ २२ ॥
आमुखवीथी-सजनप्रशंसा . खलकलङ्करेखापि च लग्ना । सुजनसूक्तिसुरसरिति निमग्ना ॥ शुचिरुदेति विमलत्वमुपेता । शिवशशाङ्कलेखेव समेता ॥२३॥ खलदत्तस्य कलङ्कस्य रेखापि सुजनसूक्रिरूपायां गङ्गायाम् निमग्ना, तदनन्तरं विमलतां प्राप्ता, अतएव शुचिः सती उदेति निष्क्राम्यति । समेता संमुग्धमुपेता शिवस्य चन्द्रलेखा इव । चन्द्रलेखेव विमला सती उदेति उच्चै- रारोहति । चन्द्रलेखापि हरशिरसि गङ्गाप्रवाहपविनितव कलङ्करेखया रहिता जाता, अन्यथा तु चन्द्रः सकलङ्क एव । एवं सत्सूक्तिगङ्गायां खलप्रसेधित-- कलङ्कोपि विमलः सन् शिवशशाङ्कलेखेव भूषणं भवतीति भावः ॥२३॥ मुपटुममि न सञ्जनदृष्टिम् । परगुणपक्षपातपरिपुष्टिम् ।। अपरैः सुगुरुकृतमपि गाढम् । या न दोपमभिपश्यति बाढम् ।२४। परेषां गुणानां पक्षपातस्य यत्र परिपुष्टिरस्ति, ईदृशीं सजनदृष्टिं अहं सपटुं सुचतुरां न जानाभि । या अपरः दुर्जनः गाढं यथा स्यात्तथा सुगुरूकृतमपि ( लघुनापि मन्तं गुरुरूपेण प्रसेधितमपि ) दोषं न पश्यति । या दृष्टिगुरुतर- मपि वस्नु न पश्यति सा कथं पदवी ? एवं गुणपक्षपानवशात् महान्तमपि दोषं या न पश्यति । किन्तु तद्वन्तं जनमात्मीयेषु गणयति सा अवश्य विकलेति व्याजस्तुतिः ॥ २४॥ यदि च सुजनसंगमरससारा । मिलति मजुमन्दाकिनिधारा ।। तदिह पापभवतापसनाथा । तुदति हन्त कथमिव खलगाथा २५ सत्संगमरस एव सारो यस्याः सा। मन्दाकिन्या धारा । इयापोरिति हस्य: । पापेन, भवतापेन सांसारिकदुःखेन च सनाथा । खलगाथा दुर्जनकथा ॥२॥ अहह साधुसंगमसुखसरणी । हृदयतापपीडापरिहरणी ॥ यामुपेत्य परिभवति न बाधा । भवति भूरिसुखसूतिरगाधा ॥२६॥ ::
जयपुरवैभवम् साधूनां संगमसुखस्य सरणिः शली, हृदयतापरूपाया: पीडायाः परि- ही अस्ति । यो पद्धति प्राप्य अगाधा अपारा । सुखसूति: सुखोत्पत्तिः ॥२६॥ दो०-मलयजमदमीलनपराः, सुजनसूक्कयो भान्ति ।। उरसि यासु सक्तास्वपि हि, तापजापदो यान्ति।।२७।। मलयजमदस्य चन्दनगर्वस्य संकोचनपराः । यासु सुनिषु लग्नास्वेव तापजाः अापत्तयो यान्ति । चन्दनः किंचित्कालं तस्कृतशैत्यप्रतीक्षायां तापं हरति । इमास्तु लग्नमान्ना एव उरसस्तापापदं हरन्तीति चन्दनगर्व- मीलिन्यः ॥ २७ ॥ जयति पूर्वकविवाङ्मधुधारा । सकललोकसुखसौरभसारा ।। हरति तापमपि या हदि नीता। निखिलजगति जीवातुरुदीता॥२८॥ सुजनप्रशस्ति परिसमाप्य पुनः प्रकृतां कविप्रशंसामुपक्रमते-जयति ०--- सकललोकानां यत्सुखं तदेव सौरभसारः सुगन्धसारो यस्यां सा, सर्वलो- कसुवजननी । पूर्वकवीनां वागरूपा मधुधारा । यस्यां सौरभ मधुरता च स्यात ईशी मधुधारा अवश्यं जयतीति भावः । या वाग्धारा । जीवातुः जीवनी - षधिः सती उदीता उत्पन्ना, (ईड गती, अस्मात् ऋः । या हृदि नीतापि तापं हरति । अन्या औषधिर्भक्षिना सती, तबीयविपाके रक्केन सह मिलिते सति, नापं हरति । इयं तु हृदये संनिहितापि तापमपनयतीति विशेषः ॥२८॥ प्रकटसाधुसुरतरुरुचिरेखा । चेदुदेति नन्दनवनलेखा ॥ यदि च मिलति मन्दाकिनिधारा । तीरविततसुररमणिविहारा॥२६॥ यदि च भवति भुवि विलुलितलोमा। त्रिदिवकुञ्जगुञ्जनपिकशोभा। जगति तर्हि तुलयति बत धन्ये । कविविलासलीलामिति मन्ये ।३०॥ प्रकटा साधूनामुत्तमानां सुरतरूणां रुचेः कान्ते: रेखा यस्यां सा । सुर- , आमुखवीथी-कविप्रशसा & । PM तरुसुभगेति यावत् । चेत (भुवि) नन्दनवनपंविरुदेति, अकस्माद् भाग्योद- येनाविर्भवति । यदि च तस्यां वरलेखायाम्, तीरे विततः विस्तृतः सुररम सीनां विहारो यस्याम् ईदृशी मन्दाकिनीधारा भवति ॥२६॥ विलुलितलोमा जनितलोभा । त्रिदिवकुले स्वर्गकुझे । गुञ्जतां कूजता पिकानां शोभा । धन्ये कविविलाससम्बन्धाद्वहुमानभाजने जगति । अयं किल सर्वम्याशयः यदि भूमी नन्दनवनलेखा स्यात्तस्याश्च मध्ये यदि मन्दाकिनी- धारा स्याद्यस्यां देवाङ्गना विहरेयुः । तस्यास्तटकुळे यदि पिकगुञ्जारव: स्या- त्तहि कविविलास जगति तुलयेत् ॥ संभावनालङ्कारः ॥३०॥ हृदयकलितकल्मपकुलदलनी । निरुपमाननिरवधिसुखकलनी ।। अहह कापि निर्भरमदरम्या । कवियाक्सीधुसुधेयमदम्या ॥३१॥ हृदयनिहितस्य करमपकुलस्य विषादरूपदुरितसमूहस्य दलनी नाशिनी । लेखनीतिवत् । निरुपमान अनुपमं निःसीमं च सुख कलयति । निर्भरो गाढो यो मदस्तेन रम्या । अन्या सीधुसुधा अभ्लादिपदार्थदमनीया भवति, परं कविवचनरूपा मद्यसुधेयम् अदम्येति भावः ॥३१॥ दो०-भासकालिदासप्रभृति-कविविलासमीडीय । वाङ् नो वहति विकासमिह,यद्विभासमभिनीय ॥३२॥ कालिदासप्रतिकवीनां बिलासं कविताचमत्कारं ईडीय स्तुयाम् । ईडू स्तुती अस्नालिङ उत्तमपुरुषैकवचनम् । यद्विभास यस्य कत्रिविलासस्य विभास प्रकाशम् । अभिनीच नावा, गृहीत्वा । इह संसारे। नः अस्माकं वाक विकास वहति । कालिदासादिन्छाययैव व्युत्पत्या, अस्माकं वाचो विकास इत्यर्थः ॥३२॥ महितमहाकविमौलिविनिहिता। जयति कालिदासातुलकविता ।। दिव्यशक्तिशंसिनि मुविलासे । माद्यति रसिकमनो यदुपासे ।३३।
१० जयपुरवैभवम् सामान्यतः कवितामभिष्टुत्य कविविशेषाणां कवितां सविमर्शमुपस्तौति- माहितमहा. महितानां महाकवीनां मौलिषु न्यस्ता : सर्वैरपि सबहुमानमादृतेत्यर्थः । अतुला अनुपमा कविता । दिव्यशति सूचयति ईदृशे । सु, विलासा विभ्रमा यस्मिन् ईदृशे । यदुपासे यस्याः कविताया उपासे उपासनायां ( सेवने ), उपपूर्वकादास्धातोर्वञ् । रसिकानां मनः माधति, मत्तं भवति, हृष्यतीत्यर्थः । तथा च-प्रत्यक्षरं दिव्यभावः, नैसर्गिकत्वं, विभ्रमनिर्भरवं च कालिदास- कविताया विशेष इति भावः ॥ ३३ ॥ असमसाहितीसारसुवचना । लसति दण्डिपण्डितवररचना ।। जगति जाग्रदादर्शसनाथा । यस्य कैर्न गेया गुणगाथा ॥३४॥ असमं अनुपमं साहित्यसारं सुप्रकारेण वक्रि तादशी । सहितस्य भावः साहिती, भावप्यजन्तान् ङीष् । अथवा असमानि साहित्यस्य सार- भूतानि सुवचनानि यस्यां सा । जाग्रत् देदीप्यमान; यः श्रादर्शस्तेन सनाथा युता । जगन्नाथात्पूर्वम् , अन्ये हि साहित्यकारा उदाहरणे अन्येषामेव कृतिमुद्धरन्ति, न स्वयं ताइक्प्रौढं रचयन्ति । अयं तु दण्डी स्वकीयामेव रचनामुदाहरन् साहित्यविदामादर्श इति अस्य रचना अादर्शसनाथा । किज-आदर्शन काव्यादर्शन सनाथा, अस्य गुणकश्रा कैन गेया । यावत्काव्या- दर्श सवेरेव स्ताव्येति भावः ॥ ३४ ॥ भूरि वीरभावानभिदधती । भवति भट्टभवभूतिभारती ॥ यस्य लोकलिपिललितलेखिनी । रम्यरसेपि च रुचिररेखिनी ३५ वीरभावान् वीररसोवितान् भावानभिदधती कथयन्ती । भवभूतिर्हि वीररसनिगुम्फे कालिदासमतिशेते । एष हि । झणझणायितस्यन्दनः अमन्दमददुर्दिनद्विरदवारिदैरावृतः ॥ ( उत्तर०), दोर्दण्डाञ्चितचन्द्रशेखर (वीरचरिक) इत्यायोजोऽनुकूलबन्धर्वीररसमुपयति । कालिदासम्तु मधुर- आमुखवीथी-कविप्रशंसा सरवर्ण नाभ्यासादोजःस्थलेपि यो हनिष्यति वध्यं त्वां रक्ष्यं रक्षिष्यति द्विजम् ।" इत्यादि मधुरतरमेवाह । लोकलिप्या लोकचरितचित्रणे ललिता यस्य लेखिनी। रम्यरसेपि विप्रलम्भकरुणादावपि । रुचिररेखायुका, सुनि- पुणेति यावत् । अयं हि चरितचित्रणे चतुरः, करणविप्रलम्भादिवर्णने चा- द्वितीयः । प्रसिद्धिश्चास्य- भवभूतेः सम्बन्धात् भूधरभूरेव भारती भाति । एतत्कृतकारुपये किमन्यथा रोदिति ग्रावा ॥' इत्यादिः सुप्रसिद्धव ॥३५॥ सहृदयहृदयपटान्न निगच्छति । बाणलिखितगद्यं मुदमृच्छति ॥ क्लिष्टकल्पनाबहुतरभरिते । यत् सुबन्धुबन्धेपि विजयते ॥३६॥ हृदयरूपात पटात् न निगच्छति, न याति । बारणेन लिखितं गद्यं मुदं हर्ष ऋच्छति गच्छति, ददातीत्यर्थः । लेखिन्या लिखितमेव गद्यादिकं यदा पत्रपटात् न याति, तर्हि बाणेन बाणाग्रफलकेन लिखितं उत्कीर्ण गचं कथं गच्छतु नाम ? यत् बाणस्य गद्यम् । क्लिष्टकल्पनाभिरत्यन्तं भरिते सुबन्धु- बन्धे (वासवदत्ताख्ये) सत्यपि विजयते उत्कर्षति । तथा च-गधचातुर्यपि क्लिष्टकल्पना सुबन्धोर्दोषः, बाणस्य तु सुमधुरता गद्यस्य . सुप्रथितेत्यल महत्सु तारतम्यविचारेण ॥ ३६॥ दो-मिलितवर्णमैत्रीमधुर्माघोऽभिमुखमुदेति ॥ मधुरताऽथ सा भारवेः केषां न स्मृतिमेति ॥३७॥ मिलिता या वर्णमैत्री सा एवं मधु यस्मिन्नीदृशो माध: ( शिशुपाल- वधकाव्यम् ) संमुखमायाति । भारवेः (किरातार्जुनीयकारस्य) सा वर्णमैत्री- कृता मधुरता केषां स्मृति नैति । अपि तु सर्वे स्मरन्ति । तथा च-माघभार. व्योवर्णमैत्रीकृते माधुर्ये समानतेति भावः। पक्षान्तरे च-मिलितं सर्वेषां क्षत्रियादिवर्णानां मैत्रीकारक मधु मद्यं यस्मिनीदशो माघमासः । शीते माघमासे मद्यपैर्विशेषतो मधु सेव्यते। तस्यां मधगोष्टयां च क्षत्रियादिव- ?
जयपुरवैभवम्
रोना न भेदः, प्रत्युत सर्वे मद्यपाने मिलन्ति । तथा च-वर्णानां मधुद्वारा
मैत्रीकारको माघमासः समीपागतोऽस्ति, ततश्च मधु-स्ता मधुवर्षिणी रवेः
सूर्यस्य मा अातपः केषां स्मृति नाऽऽकर्षति । माघमासे प्रानन्दकारिणी
सूर्यदीप्ति: सर्वेषामभिमता भवतीति सर्वस्याशयः ॥ ३० ॥
सुप्रसन्नगौरवगुणधानी । जयति राजशेखरकविवाणी ।।
यन्निबद्धरचना रसनीया । मदयति मीमांसापि यदीया ॥३८॥
सुप्रसन्न: प्रसादगुणयुनो गौरवगुणो ( अर्थगाम्भीर्य प्रौढिर्वा) धीयते
अस्यां सा । राजधानीतिवत् अधिकरणे ल्युट्, जीप् । यया वाण्या निबन्दा
रचना । रसनीया सहृदयानामास्वादनीया भवति । यदीया मीमांसा, यद्र-
चनासंबन्धिनी मौनांसा विमोपि मनयति प्रसादयति । अर्थात् यस्या
अन्तस्तल विचारेण मार्मिकाणामानन्दप्राप्तिभवति । किन यदीया राजशेखर-
संबन्धिनी मीमांसा (काव्यमीमांसा) मदयति सारस्वतेयपुरुषादिपरिज्ञानेन,
भानाविधकाव्यभिदाबोधनेन च विदुषश्चमस्करोतीत्यर्थः ॥ ३८ ॥
अतुलकल्पनाक्रमकमनीया । वाक् श्रीहर्षकवेः स्तवनीया ॥
प्रौढबन्धवन्धुरपदशय्या । मिलति मुरारिसूक्तिरविजय्या ॥३६॥
अतुलः, अनुपमो यः कल्पनाक्रमस्तेन कमनीया। एवं च निपीय
यस्येति' प्रथमपश्ये योर्थस्तमेव 'रसैः कथा यस्येति द्वितीयपद्यपि बनतोऽन-
वीकृतस्वम्, स्थाने स्थाने क्लिष्टत्वं च यद्यपि वैगुण तथापि अपूर्वकल्पनासु
श्रीहर्षस्य (नैषधकर्तुः) प्रथितं पाटवमिति भावः । प्रौढबन्धेन बन्धुरा सुन्दरी
पदशय्या यस्याः सा । अविजयथा अस्येन कविना विजेतुमशक्या । तथा च
श्राख्यातकृत्तद्धितादिसमजसप्रयोगात्प्रौढबन्धे मुरारिकवेः (अनर्घराघवकर्तुः)
पाटवमिति ध्येयम् ॥ ३ ॥
आमुखवोथी-कविप्रशंसा । सुप्रसीददोजोनिःश्रेणी । भाति भट्टनारायणवेणी ।। साभिप्रायपदौघनिधानी । लसति विशाखदत्तवरवाणी ॥४०॥ प्रस्फुरत्प्रसाद यथा स्यात्तथा, श्रोजोगुणस्य निःश्रेणिः । उत्तरोत्तर- वृद्धया. सोपानभूता। वेणी वेणीसंहारनाटकम् । तथा च 'यो यः शस्त्रं विभौ'त्यादिषु कठिनपदप्रयोग-बृहत्समासाद्यभावेपि अोजसः पूर्ण- मात्रायामाविष्करण भट्टनारायणस्य सर्वसंमतो गुण इति ज्ञेयम् । साभिप्रायाः पदोघा निधीयन्ते यस्यां सा । विशाखदत्तस्य (मुद्राराक्षसनाटककर्तुः ) बरा वाणी। अर्थपोषमन्तरा नैकपदमपि नाटकेऽनेन प्रयुक्रमिति विदुषां विदितमेव ॥ ४०॥ अनुप्रासमुखसहजसुवेषा । जयति जगद्धरपद्धतिरेषा ॥ यत्र नादिनवनपुररम्या । नृत्यतीव भवभक्तिरदम्या ॥४१॥ वृत्याद्यनुप्रासः सुख: सुखकरः,सहजः स्वाभाविकः, सुन्दरो वेपो यस्याः सा । यत्र यस्यां पद्धत्याम् । नादिभिर्मअशिक्षानैर्नवनूपुरैः रम्या, अदम्या श्ररुद्धप्रसरा, शिवभक्तिनृत्यतीव । एवं च मजीरशिक्षारववन्मञ्जला, घृत्य- नुप्राससत्त्येपि निसर्गसुन्दरी, शिवभक्तिमग्री जगद्धरस्य (स्तुतिकुसुमाञ्जलि- कर्तुः ) वाणीति फलितम् ॥ ४५ ॥ सो०-काश्मीरोत्था भान्ति, भर्तृमेण्ठविह्नणमुखाः । येषां कविता यान्ति, कुङ्कुमकेसरसहजताम् ॥४२॥ भर्तृमण्ठो (हयग्रीववधनिर्माता), बिह्नणो (विक्रमाङ्कदेवचरितकर्ता), भल्लटः, एतदादयः । कुश्मस्य काश्मीरजस्य ये केसराः परागकोषास्तेषा सहजातत्वम् । "सहोदराः कुङ्कुमकेसराणां भवन्ति नूनं कविताविलासाः । न शारदादेशमपास्य येषां मयाद्य दृष्टः कुह चित्प्ररोहः ॥" ..
जयपुरवैभवम् -- . कविताध्वनि काश्मीरककलिते। सा क्षेमेन्द्रसूक्तिरन्नयते ।। या हि रुचिररचनापरिचेया । वचनौचित्यविचारविनेया ॥४३॥ काश्मीरकपण्डितकृते कविताध्वनि कवितामागें। उन्नयते उन्नति स्पृशति । रुचिराभिः रचनाभिः परिचेया परीक्षणीया या सूक्रिः, वचनाना- मौचित्यविचारेण विनेया उपगम्या सेवनीयेति यावत् । तथा च वाणीना- मौचित्यं प्रयुञ्जाना क्षेमेन्द्रसूक्तिः सद्भिः सेवनीयेति भावः । किञ्च 'औचित्य- विचार-चर्चा' नामक ग्रन्थं : प्रकाशयन्ती क्षमेन्द्रसूक्रिरित्यप्यर्थः । नाना- विधाः संस्कृतप्राकृतादिरचनाः, श्रौचित्यविचारश्च क्षेमेन्द्रसूकेरुन्नतिः ॥४३॥ परिमलपदगुम्फो मधुगाही । पारिजातपरिमलपरिवाही ॥ प्रभुमवैमि कह्नणकविमद्धा । बत तरङ्गिणी येन निबद्धा ॥४४॥ परिमलगुप्तस्य कालिदासापरनाम्नः पदगुम्फः । मधु गाहते तच्छील: पारिजातसौरभवाही च ( अस्ति ) । सुवर्णैः संग्रथिते यत्पदगुम्फे, सुवणे सुगन्ध इव माधुर्यकृतोऽलौकिको गुण: प्रतीयत इति भावः । 'नवसाहसाङ्क- चरितम्' अस्य प्रत्यक्ष प्रमाणम् ॥ कलणकविं राजतरङ्गिणीकारं श्रद्धा सत्यं प्रभु समर्थमवैमि । येनं राजतरङ्गिणीसदृशः सुप्रसन्नगभीरार्थ ऐतिहासिको अन्थो निबन्दः । पक्षान्तरे च-येन तरङ्गिणी नदी अवरुद्वा स कथं वा प्रभुन : बोध्यः ॥४४॥ को ननन्द न हि निर्भरबन्धे । भृशमभिनन्दसूरिसुनिबन्धे ।। अहह भर्तृहरिबाक्सरसीयम् । तापहारि सेवनमदसीयम् ॥१५॥ निर्भरोऽश्लथः बन्धो गुम्फो यस्मिन्नीदशे अभिनन्दसूरेः (कादम्बरी- कथासारादिकः) सुन्दरे निबन्धे को न ननन्द अपि तु सर्व एव. प्रससाद प्रसिद्धो ह्याभाणकः 'अभिनन्दस्य नन्दिनी' इति ॥ भर्तृहरे शतकत्रयादि-
श्रामुखवीथी-कविप्रशंसा
१५
कर्तुः वाक् इयं सरसी पुष्करिणी। अदसीयम् अदःसंबन्धि । श्रदसछः ।
सेवनं तापहारि ॥ ४५ ॥
कलितकान्तकोमलपदपुण्या। कविजयदेवसूक्तिरतिगुण्या ॥
मधुरवर्णमंत्रीरमणीया । भानुकवेरपि वाक् श्रवणीया ॥४६॥
कलितैर्यथास्थानविनिवेशितैः कान्तैः कोमलैः (मधुररसानुगुणैः )
पदैः पुण्या जयदेवसूक्रिः, (किन्दुबिल्ववंशजातस्य गीतगोविन्दकर्तुः
कविता ) अतिगुण्या गुणवती। तन्त्रेण प्रसन्नराधन
राघवकर्तुः, महादेवसुमित्रयो-
रात्मजस्य पीयूपवर्षस्य चन्द्रालोककर्तुर्जयदेवस्यापि संग्रहो बोध्यः ॥
मधुराणां वर्णानां मैच्या रमणीया, भानुकवेः रसतरङ्गिणी-रसमञ्जरी-
कर्तुः वागपि श्राच्या। वर्णमैत्री पदमाधुर्य ध्वनिकृतं सुश्राव्यत्वं च भानुकवेः
कवितायां मार्गणीयम् ॥ ४६ ॥
अनुप्रासपटुपदपरिचेया । शम्भुसूक्तिरपि मनसि निधेया ॥
मधुरमञ्जुगुम्फनगणनीया । गोवर्द्धनवाणी स्तवनीया ॥४७॥
अनुप्रासेन पटूनि सुभगानि यानि पदानि तैः परीक्षणीया, शंभोः
राजेन्द्रकर्णपूर-श्रन्योक्किमुकालतादिकर्तुः काश्मीरकस्य सूक्तिः । मनरिस
हृदये उत्कीर्णा भवतीत्यर्थः। प्रसिद्ध ह्यस्य प्रासपटुपदप्रयोगपाटवम् ॥
मधुरो मधुररसानुकूलो. मञ्जः प्रस्फुरच्छृङ्गारो यो गुम्फस्तेन गणनीया
( माननीया ) गोवर्द्धनस्य आर्यासप्तशतीकर्तुः वाणी स्तोतव्या । उनं च
जयदेवादिभिः - शृङ्गारोत्तरसत्प्रमेयरचनैराचार्यगोवर्द्धनस्पी कोपि न विश्रुतः'
इति ॥ ४७ ॥
सो-जयति जीवगोस्वामि-रचना भक्तिरसोत्तरा ।
कमपि रसं कलयामि, कर्णपूरकविताक्रमे ॥४॥
जयपुरवैभवम् भकिरस: उत्तरः प्रधानं यस्यां सा जीवगोस्वामिनोरचना भतिरसा- मृतसिन्धुप्रभृतिर्जयति, अन्यान्यभनकविषु विरलदर्शनत्वेनोत्कर्षतीत्यर्थः । भक्रिरसोत्तरेत्यनेन, भक्तेः रसस्वेन स्थापनं जीवगोस्वामिनो भक्तिरसामृत- सिन्धुस्थं मतमपि सूचितम् ॥ कर्णधागोस्वामिनः कवितापद्धती | कमपि, श्रन्यान्यभनकविष्वसुलभं रसमानन्दं कलयामि प्राप्नोमि । अत एव एतस्य कृती, आनन्दवृन्दावनचम्पू - अलंकारकौस्तुभ-उज्ज्वलनीलमणिप्रभृति- रचनायां भक्रिप्राधान्येप्यपूर्वा कवित्वशनिराकर्षकता च प्रतीयते ॥ ४८ ॥ कृतविदर्भपथपदविन्यासा । पटुरनन्तपण्डितरचना सा ॥ प्रौढगुम्फगौरवगुणगम्या । भोजभारती केन न नम्या ॥४६।। कृतो विदर्भपथस्य वैदर्भमार्गस्य पदविन्यासो यस्यां सा, ओजः- प्रसादमाधुर्याणां सकलानामेव तत्रोपलम्भात् । 'समग्रगुणा वैदर्भी ' इति वामनः । अनन्तपण्डितस्य 'भारतचम्पू ' कर्तुः सा रचना, पटुः सुनिपुणा (अस्ति) ॥ प्रौढो यो गुम्फः, अर्थगौरवगुणश्च ताभ्यां गम्या सूचनीया । भोजराजस्य रामायणचम्पुप्रभृतिकर्तुर्भारती ॥ ४ ॥ विशदविषयगुम्फनमनुरुन्धे । वेदान्तार्यगिरामनुवन्धे ।। अनुप्रासभनुगतमभिधेयम् । यहनि वेङ्कटाध्यारिरचनेयम्॥५०॥ वेदान्ताचार्यस्य पादुकासहस्रादिकर्तुगिराम नुवन्धे वागुम्फे । विशदं विषयस्य एकस्यैव विस्तरेण गुम्फनमनुरुन्धे मानयामि । एकस्यैव वय॑स्य नानाविधाभिवर्णनपाटवं तस्याई बहु मानयामीति भावः ॥ वेंकटाध्यरिणो लक्ष्मीसहस्र-विश्वगुणादर्शप्रभृतिकर्तुरियं रचना । अनुप्रासमनुगतम् . अनुप्रा. सानुमारि अभिधेयं वाच्यं वहति । तस्य रचना प्रायः शब्दालंकारमेव सह करवाऽभिधेये प्रसरतीत्यर्थः । अनुप्रासेन अनुगतमभिधेयमित्यनुक्रवा, ..
आमुखवीथी-कविप्रशंसा अभिधेयमेव अनुप्रासमनुगच्छतीयुक्त्या अनुप्रासानुरोधेन वाच्ये वैगुण्यमपि कुत्रचित्सूचितमिति सुधीभिरुन्नेयम् ॥ ५० ॥ श्लेषनिवेशकुतुकि हृदयं चेत् । तदिह त्रिविक्रमगुम्फमुदश्चेत् ॥ निबिडनिगुम्फनैपुणं प्रायाम् । मङ्ख-मयूर-महितरचनायाम् ।५१ श्लेषालङ्कारस्य संनिवेशे कौतुकयुक्तम् । त्रिविक्रमभट्टस्य नलचस्पूकर्तु- गुम्फम् । उदशेत् अनुसरेत् ॥ निबिडः, अश्लयो यो निगुम्फस्त झैपुणं प्रायाम् प्रामवम् । मयूरः सूर्यशतकादिकर्ता प्रसिद्धः । मसः श्रीकण्ठविजयकर्ता काश्मीरकः ॥११॥ अनुप्रासतृष्णातपतुम्फे । रामभद्रदीक्षितपदगुम्फे ।। गुणमलभ्यमपरे कविलोके । ननु निसर्गसुन्दरमवलोके ॥५२॥ अनुप्रासतृष्णारूपस्यातपस्य तुम्फे तर्पके, अनुप्रासपूर्ण इत्यर्थः । तुफ सुम्फ तृप्तौ । अन्तर्भावितण्यर्थः । रामभद्रदीक्षितस्य रामाष्टानुप्रास-शृङ्गार- तिलकादिकर्तुः पदगुम्फे । अपरे कविलोके अलभ्यं निसर्गसुन्दरं (स्वाभाविकम्) गुणमवलोके पश्यामि । शब्दालङ्कारबाहुल्येपि प्रसादमाधुर्यादिगुणो विलस- सीति भावः । पदगुम्फस्य विशेष्यतानुरोधेन, कविलोके इत्यनेन तद्गुम्फो लक्षणीयः ॥ १२ ॥ वाददुर्गमाध्वनि सुदुरापम् । जगन्नाथगिरि गुणमिममापम् ।। महितमझुमधुरिमगुणरम्या । रसगङ्गा विलसति यददम्या ।५३॥ वादस्य परस्परं शास्त्रार्थविमर्शस्य, दुर्गमे मार्गे, सुदुरापम् अतिदुर्लभम् । जगनाथगिरि, जगनाथपंडितराजस्य वाण्याम् । श्रापम् अध्यगमम् , श्रामुते. लुङ् । महितः सकलसंमानितो मझुः काव्यशोभावहो यो माधुर्यगुणस्तेन रम्या। अदम्या केनाप्यनभिभवनीया, सर्वतोप्युत्कर्षशालिनीति यावत् । ।
जयपुरवैभवम् रसस्य काव्यपरिभाषितस्यानन्दस्य गङ्गा यद्विलसति, वादग्रन्थेपि रसगङ्गाधरे उदाहरणेषु ताहा रसपरिपोषः कवेरनन्यसाधारणो गुण इति भावः । जग-- स्पूज्यस्य हिमानगुणमिमं प्रामवम् यत्तत्र दुर्गमप्रदेशेषु जगत्पूज्या सुमधुरा गङ्गा प्रवहति, एवं जगन्नाथपंडितराजस्य वाण्यां गुणं प्रामवमित्यपि शब्द- सत्या ध्वन्यते ॥ १३ ॥ दो०-ध्वनिमहिताध्वनि सच्छवीन्प्राकृतकवीन् स वेद । यः किल गाथागुणगणान् याथार्थ्येन विवेद ॥५४॥ ध्वनेर्महिते पूजिते मार्गे। सच्छवीन शोभमानान् । गाथासप्तशतीसं- ग्राहक-गौडवहोसेतुबन्धादिकारकान् प्राकृतभाषाकवीन् । स वेद (जानाति) यो गाथानां सप्तशतीप्रभृतिषु निवदानां गाथाच्छन्दसां गुणान् यथार्थ विवेंद विदितवान् । गाथासप्तशतीप्रभृतिषु वनिमधुरा गाथा, यो ध्वन्यर्थसहकारेण बुद्धवान सोऽवश्य, प्राकृतभाषायां कीदृशं माधुर्य ध्वन्यानुगुणत्वं चास्तीति बोढुं प्रभवेदिति भावः ॥ १४ ॥ सो०-तुलसी-सूर-विहारि-कृष्णभट्ट-भारति-मुखाः । भाषाकविताकारि-कवयः कस्य न संमताः ॥ ५५ ।। संस्कृतप्राकृतकवीनभिष्टुत्य, भाषानुसारिच्छन्दोग्रहणाझाषाकवोनपि प्रसङ्गतः स्तीति-तुलसीतिक-श्रीकृष्ण भट्टः कविकलानिधिविरुदाङ्कितः सवाई- जयसिंहदेवानां (जयपुरनिर्मातॄणाम् ) राज्ये " अलंकारकलानिधि" नामकं महान्तं साहित्यग्रन्थं निर्भमा । तेन राझा कविकलानिधिः । इत्यु- पाधिः, करमपुरानामको ग्रामो हथरोहीभूमिश्च तस्मै पुगयार्थम् प्रदत्ता । अस्य हि कविता 'लाल' इत्युपनाम्ना प्रसिद्धा । संस्कृते 'ईश्वरबिलास' नामक महाकाव्यादिकर्ताप्यसौ ब्रजभाषाया महाकविः । एतज्जन्मवृत्तम्, सत्यत्र- काशे. कविताया आदर्शवाग्रे ( कविवंशवर्णने) दास्यते । भास्ती,
आमुखवीथी-कविप्रशंसा
इत्युपपदधारी श्रीद्वारकानाथभट्टः श्रीकृष्णभट्टस्यात्मजः । अयमपि संस्कृत-
ब्रजभाषयोर्महाकविः । प्राक्क्रनसवाईमाधवसिंहानां काले तदाज्ञापनेन बहवो
भाषाग्रन्था निर्मिताः । तैरेव चारम 'भारती'त्युपाधिदत्तः । अस्यापि कविता
मधुस्यन्दिनी। परिचयोऽग्रे दास्यने । ब्रजभाषाकचिताकारिणः कवयः ॥१५॥
एतदादिकविकोविदनेया । जगति जाह्नवीवाखिलगेया ।।
जयति कापि कवितामधुधारा । रसिकहृदयसंमोदनसारा ॥५६॥
एतत्प्रभृतिभिः कविश्रेष्ठुरुन्नति प्रापयितु योग्या । जाह्नवीव अखिल-
जनानां स्तवनीया । संमोदनः सारः (तत्वम् ) यस्याः सा ॥१६॥
यामवाप्य मादृशमरुपृष्ठे । भवति वाक्प्ररोहो रसपुष्टे ।।
अहह वहति सुखसहजसुगन्धा । प्रमदमरुल्लहरी मदमन्दा॥५७।।
यां मधुधारां प्राप्य । भत्महशेऽपि मरुदेशे । रसैः नवरस: जलेश्च पुष्टे
भरिते सति वाचां प्ररोह:
अम उद्भवति । सुखकरः सहजः स्वाभाविक:
सुगन्धो यस्याः सा । भदन भन्दा धीरा । प्रमदरूपस्य शानन्दरूपस्य मरुतो
लहरी वहति । यां पूर्वकविवागधारां प्राप्य मत्सदृशा अपि मरुतुल्या वृक्षः
शीतला अानन्दपवनयुक्राश्च भवन्ति ॥१७॥
सुकविमुक्तिमुत्कर्षविधाने । ध्रुवं स्पर्शमणिमहमभिजाने ।
सत्सु यदनुपङ्गात्परिणामे । लसति लोहकठिना रचना मे ॥५॥
सुकवीनां सूक्तिम् , उन्नतिसंपादने निश्चितं स्पर्शमणिं (पारम)
अभिजाने वेभि । यस्या: सूक्रेरनुपङ्गात् संबन्धात लोहवकठिनापि मे रचना।
परिणामे अवसाने । सत्सु सजनेषु लसति । यथा स्पर्शमणे स्पर्शनो लोहोपि
सुवर्ण भवति, एवं पूर्वकविसूक्रिरूपं स्पर्शमणि संसृज्य लोहवस्कठिनमलि
नापि में रचना सत्सु उपादेया जातेति भावः ॥१८॥
जयपुरवैभवम् न गुणचयो न रसोऽस्त्यनुषङ्गी । न मम वाचि काचिन्नवभङ्गी॥ तदपि बालभाषितमिति मत्वा । शृणुत बुधाः करुणां कलयित्वा ५६ अनुषङ्गी सहचरः, अर्थात् रचनयैव सह-चारी । नवभङ्गी नवीना रङ्टा॥५६॥ सो०-गिरिश-गिरा-गणराज-चरणकञ्जरजसाङ्कितः ॥ सेवे सुजनसमाज-मभिनवकवितारसविदम् ॥६०॥ शिव- सरस्वती- गणेशचरणकमलपरागं प्राप्य । अभिनवा या कविता, नवीनैश्छन्दोभिनवीनप्रकारेण बद्धा या कविता तस्या रसवेदि- तारम् सरसमाजमाराधयामि । शिवादीनामनुग्रहेणैव तादृशानां विवे किनां सेवा साध्येति भावः ॥१०॥ कुण्डलच्छन्दः ( कुण्डलिया) कविमुक्तिं नवनिर्गतां श्रवसि कुरुत कुतुकेन कवितारसविज्ञान् विना साऽऽद्रियतां किल केन ? साद्रियतां किल केन येन विज्ञो गुणवेदी अपटुजनः कुटिलाशयेन कविमानसभेदी । भवदभिमुखमुपढौकितां नु परिमृशत मदुक्रिम् । तन्मुहूर्तमवधाय बुधाः शृणुयुः कविसूक्तिम् ॥६१॥ श्रवसि करें । सा सूक्रिः । येन यस्मात् कारणात् । विज्ञ एवं गुणान् वेत्ति तच्छीलोस्ति । कुटिलेन बक्रेण श्राशयेन भावेन । भवतामभिमुखम् उपढौकितां प्रहिताम् । परिमृशत विचारयत। अवधाय अवधानं दत्वा ॥ ६ ॥ m वं जय। पाखण्डखण्डन-विपदन्तकरादिविशेषणः अखिलविन्नविश्वंसका २.१. मङ्गलचत्वरः श्रीगणेशः * छप्पय विशदमौलितलविलसदिन्दुखण्डामलमण्डित प्रचितचएडपाखण्डखण्ड-खण्डनवरपण्डित । पीवरशुण्डाचण्डदण्ड-दण्डितदुरिताऽऽकर पाण्डुरकुण्डलिकलितललितयज्ञोपवीतधर जय एकदन्त विपदन्तकर लम्बोदर गिरिजातनय । सिन्दुरशोणरुचिशुचिवदन मदनमथनतनुजात ! जय ॥१॥ सुन्दरमौलितले विखसता इन्दुखण्डेन अमलं यथा स्यात्तथा मण्डित! इति लम्बोदरस्य संबोधनम् । प्रचितः सङ्घीभूतो यः पाखण्डसमूहस्तस्य खण्डने वरपण्डित! पीवरशुण्डारूपेण प्रचण्डदण्डेन दण्डिता: दुरितसमूहा: वेन तसंबो० । पाण्डुरकुण्डलिना श्वेतसर्पण कलितस्य ललितयज्ञोपवी- तस्य धर धारक ! विपदाम् अन्तकर नाशक ! सिन्दूरेण शोणा या रुचिः ( कान्तिः ) तया शुचिवदन सुन्दरमुख ! हे मदनमथनतनुजात शिवपुत्र ! - तया वीरायितानुभावस्य श्रीगणेशस्य ताशेरोजोब्याकैरक्षरेव वर्णनम् । प्रसिद्धं च छप्पयच्छन्दसस्ताहगेवोपनिबन्धनम् । अत एव पाखण्ड-दुरित- निग्रहप्रकरणे, मोजोऽनुकूलरवरैः समासैश्योपनिबन्धनम् । भगवतः २२ जयपुरवैभवम् श्रीगणेशस्य स्मरणे तु देवताऽनुभावस्यैवोदयात् मृदुलो गुम्फ इति बोध्यम् । विघ्नविध्वंसने साभिप्रायाद्विपदन्तकरपदात्प्रतीतेन परिकराऽलङ्कारेणाऽलं- कृतो देवविषयको रतिभावो व्यङ्ग्यः। वीररसाऽनुकूलेन छन्दसा मङ्गला- ऽऽरम्भेण वीररसाश्रयस्य जयपुरनरेन्द्रस्य यशोवर्णनमग्ने प्रस्तोतव्यमिति सूच्यते । प्रारम्भे छप्पयच्छन्दसो ग्रहणं व्रजभाषायाः. कविपद्धत्यनुसारम् । एवं च तद्भाषानुसारमेव सामाजिकैरस्मिन् ग्रन्थे दृष्टिदेयेति पूर्वतः सूचितम्। अत एव वाक्ये विवक्षामपेक्षमाणे मार्मिक 'जय एकदन्ते ति सन्धौ न विग्रहीतव्यम् ॥३॥ कवित्त (घनाक्षरी) सिन्दूरारुणिम्ना मञ्जुमाणिक्यानुहारी विघ्न- बिन्दुनुपमर्थ लसेदन्तरायहारी मे सकलमुरासुरसमूहसुखसिद्धिकारी सन्ततमुदेतु मनोमन्दिराधिकारी मे । मञ्जुनाथ माद्यन्मधुपालिपरिवारी मिल- दखिलदुरूहदुःखभारविनिवारी मे कटतटखेलदानधारी स हि किं न भवे- देकदन्तधारी सकलापदन्तकारी मे ॥२॥ सिन्दूरारुणिम्ना सिन्दूररक्रिम्ना माणिक्यानुकारकः, मे मम विघ्नानां बिन्दूनपि किं पुनः समूहान् उपमर्थ नाशयित्वा, अन्तरायहारी विघ्न- विनाशक: स गणेशो लसेत् । सुखेन सिद्धिकारी, सुखसिद्धयोः कारी वा। में मम मनोमन्दिरस्याधिकारी अधिष्ठाता, संततमुदतु, सर्वदैव प्रमाने प्रकटोस्तु । मंजुनाथेति कवेर्नाममुद्रा, एवमपि च्छन्दस्सु बोध्यम् । माद्यन्ती (मना)या मधुपालिभ्रमरपङ्किः सा परिवारः परिकरो यस्य, सर्वदा गएडमद- - आमुखवीथी-गणेशवन्दना २३ लुब्धमधुपनिषेवितत्वात् । मे मिलन् अखिलो दुरूहो(विचारयितुमपि दुःशकः) यो दुःखभारस्त विनिवारयति तच्छीलः । कटतटे गण्डमण्डले खेलन्ती हान- धारा मदधारा यस्य सः, खेलन्तं दानं धारयति तच्छीलो वा । स एकदन्त- धारको मे सकलापदाम् अन्तकारी किं न भवेत ? अपि तु दयावशत्वावश्यं भवेदिति भावः ॥ २ ॥ पुञ्जीभूतभूरिभृङ्गजालविधमालामिव ताडयन्तमुद्यत्कर्णतालललितावहम् दुरादेकदन्तेनैव पूरानापदानामुप- मद्य विपदन्ते सुखसर्वसंपदावहम् । मञ्जुनाथ सिन्दुरितसुन्दरसकलतर्नु सिन्धुरवदनमघसिन्धूनापदावहम् सकलसुरासुरसमाजपूर्वपूजावह वन्दे विघ्नराजमहं मङ्गलमुदावहम् ॥३॥ पुजीभूनानि भूरिभृङ्गजालानि येषु तैः । उद्यष्टिः उद्यतैः कर्णतालैः । विघ्नमालामिव तादयन्तम्। कर्णतालचालने विनमालाताडनस्योत्प्रेक्षा। ललितं भावविशेषमावहति तम् । एकेन दन्तेनैव आपदानां पूरान् । हलन्ता- दाय । विपदामन्ते विपदुन्मूलनं कृत्वेत्यर्थः । अघसिन्धून् प्रति पापसमुद्रान प्रति प्रापदमावहति तम्, पापसमुद्रशोषकमित्यर्थः । सुरासुरसमाजस्य पूर्व-- पूजां वहति तम् । मङ्गलमुदौ श्रावहति करोति तम् ॥३॥ सबैयाच्छन्दः (दुर्मिल) विधिना वितनोमि न वै रचना- मपि नाथ ! गुणागमहीनमिमम् -
जयपुरवैभवम्
अमुना शुभकार्यसदारिपुणा
बत विनभरेण विलीनमिमम् ।
अयि मञ्जुलनाथ! नवीनकृता-
वधुना यतमाननवीनमिमम्
गणनातिगसद्गुणनायक भो
गणनाथ सनाथय दीनमिमम् ॥४॥
विधिना शास्त्रनियमानुसारम् । गुणः, प्रागमेन शास्त्रज्ञानेन च
हीनम् । इममिति सर्वत्र स्वस्य निर्देशः । शुभकार्याणां सर्वदा रिपुणा विघ्न-
भरेण । नवीनाया नवीनमार्गेण परिचालितायां कृतौ रचनायाम् । यतमानं
नवीनम्, इमम् ( माम् ) । गणनामतिगच्छन्ति उल्लङ्गायन्ति ये सद्गुणा-
स्तेषां नायक । इमं दीनं (माम् ) सनाथय नाथसहितं कुरु ॥४॥
* सरस्वती
मौक्तिकदामच्छन्दः ( मोतीदाम )
विनन्दतु नीलसरोरुहचारु
पदद्वयमुक्निविकासनकार ।
यतः किल कीलितकुण्डलिधाम
व्यमादिव मजुलमौक्तिकदाम ॥५॥
नीलसरोरुहवत् चार सुन्दरम् । उनीनां सूक्रीनां विकासने कार
शिल्पि। पदद्वयं चरणद्वयम् । विनन्दतु मयि प्रसनं भवतु । यतः यस्मिन्
(सार्वविभक्रिकः) । कीलितं निबर कुण्डलिनां सर्पाणां तेजः । मञ्जलं
मौक्रिमादामेव, सुन्दरा मौक्तिकस्रगिव । व्यभात् अशोभत ॥२॥
आमुखबीथी-सरस्वतीवन्दना २५ -करुणावलोकलेशमञ्जसाधिगम्य जना महयन्ते महीपैः कृतमानना निरन्तरम् शारदशशाङ्कशोभिसुघटितदेहलता जडतां निहन्ति याऽर्थसाधना निरन्तरम् । मञ्जुनाथ वीणागुणरणननियुक्तकरा तिमिरहरा या कमलासना निरन्तरम् विद्वदवतंसपरिशंसितगभीरगुणा शंसतु शुभानि हंसवाहना निरन्तरम् ॥६॥ करुणादृष्टिलवम्, अञ्जसा शीघ्रम् । कृतमाननाः कृतसमानाः सन्तो महीपैः मद्यन्ते पूज्यन्ते । सुघटिता शोभनाकारा देहलता यस्याः सा । अर्थ- साधिका । वीणागुणानां तन्त्रीणां रणने वादने नियुक्तौ लग्नौ करौं यस्याः । शुभानि शंसतु सूचयतु ददातु ॥६॥ *छप्पय सा सुरपतिमुखसुरसङ्घसिद्धसेवितपदकमला सकरुणनयनविलोकलेशलोपितभवशमला । कोविदगणजेगीयमानमहिमा बहुमानम् कवितारम्योद्यानपरिष्कारकनिदानम् कविनिवहान्निर्भरमियं या चिरममरत्वं नयति शारदेन्दुसुन्दरतनुः सा किल वाग्देवी जयति ॥७॥ सुरपतिमुखैः इन्द्रादिभिः सुरसङ्घः सिद्ध सेवितः । सदयदृष्टि लेशतो लोपितो भवशमल: सांसारिक-मलो यया । बहुमानं यथा स्यात्तथा जयपुरवैभवम् - कोविदगणैरतिशयेन गीयमानो महिमा(माहात्म्यम्) यस्याः सा। परिष्कारस्य मएदनस्य, एकनिदान प्रधानकारणम् । अनुग्रहं विना सहृदयहृदयविद्रावक कवित्वं न भवतीति भावः । कविनिवहान् कविसमूहान् । या इयं सरस्वती चिरकालं यावत् निर्भरं रदं श्रमस्वं प्रापयति ॥७॥ यस्य हि रजोधिभालमालिम्पन्ति देवा अपि के वा वयमस्य महिमानं श्लाधितास्महे यस्य स्मृतिमात्रतोऽवबुद्धभूरिभावा वयं कविताकलायां न हि जातुचिदुदास्महे । मजुनाथ कुण्डलिकलितमञ्जुमञ्जीरक- मेतत्सक्किसंजीवनमाराधयितास्महे इन्दीवरशोभाभरहरणमुढभूरि- करुणमुदारं चारु चरणमुपास्महे ॥८॥ यस्य चरणस्य रजः धूलिम्। अधिभाल भाले। अस्य चरणस्य माहात्म्यं वयं के श्लाधितास्महे, किं प्रशसिघ्याम इत्यर्थः । श्रवबुद्धभूरि भावाः जागरितनवनवभावाः । कवित्वशिल्पे कदाचिदपि न उदास्महे न उदासीना. भवामः । कुण्डलिभिः कलिता मजवो मञ्जीरका नूपुराः यस्मिन् । सूक्रीनां संजीवनौषधभूतम् । उदूढा धारिता भूरिकरुणा येन तत् । उदार वदान्यम् ॥८॥ * हयानन:* उन्मीलत्प्रसन्नमुखमुद्यन्मणिसद्मान्तरे पद्मासनासीनमृजुकायतमाशासेहम् श्रामुखवीथी-श्रीकृष्णः २७ हस्तेष्वक्षमाला-ज्ञानमुद्रा-पुस्तकानि तमो- विद्रावकशङ्खमावहन्तमनायासेहम् । निगमविलासावनि नासापुटनिःश्वसितै- यत्पन्नखभासा साधुमूरिषु समासेहम् वाचामधिपेन समासेव्यपादपङ्केरुह- मुक्तीनां विकासे हयवदनमुपासेहम् ॥६॥ उन्मीलत् प्रकाशमान, प्रसन्नं मुखं यस्य तम् । उद्यतः प्रकाशं गच्छतो मणिसभनो रत्नगृहस्थान्तरे । पद्मासनेन पासीनम् । ऋजुक: सरल श्वासौ श्रायतश्च तम् । ध्यानमुद्रायां मेरुदण्डस्य ऋजुस्थापनेन तथैव स्थितेः। यथा कालिदासः- 'ऋज्वायतं संनमितोभयांसम् '। ईदृशं यास्यमहं अाशासे श्राशास्यत्येनाभिप्रेमि । तमसो विद्रावक दूरीकारकं शङ्ख च । श्रावहन्तं धारयन्तम् । अनायासा श्रायासरहिता ईहा इच्छा यस्य तम् । सहजाभिलाषेण सर्व साधयन्तमित्यर्थः। श्वासैः - निगमविलासस्य येद- विलासस्य भूमिम् उत्पादकमित्यर्थः । यत्पन्नख०-यस्य पादनखस्य कान्या । अहं . समासे तिष्ठामि । सम्पूर्वकादास्धातोर्लडुत्तमैकवचनम् । उनीनां विकासे सूक्रिसमुल्लासे ॥६॥ * श्रीकृष्णः * मौलौ मुकुटेन बरवेणुनाप्यधरपुटे कक्षे लकुटेन भूरि भासते निरायतम् कराठे वैजयन्त्या मजुमालया विराजतेऽथ बाहोरुपकण्ठे हीरकेयूरैरबाधितम् | २८ जयपुरवैभवम् मजुनाथ मध्ये मण्डितोस्ति पीतकौशेयेन गुल्फे मजुमञ्जीरेण शोभितोस्त्यनाहतम् दलदरविन्दोपमकोमलचरणयुगो राधिकागोविन्दो मयि दयतामनारतम् ॥१०॥ निरायतम् दीर्घ, अत्यन्तमित्यर्थः । बाह्वोरुपकण्ठे भुजयोः प्रान्ते।हीरक- विनिर्मितैः (भुजभूषणः) अबाधित निरर्गलं विराजते । गुल्फे पदधुटिकयोः चरणयोरिरयर्थः । अनाहतं अनिरुद्धम् । दलत् विकसत् यदरविन्दं तद्वत्को । राधिकायुको गोविन्दः । संज्ञा हि श्रीमतो जयपुरोपास्यस्य ॥१०॥ * त्रिभङ्गीच्छन्दः * यमुनातटचारी विपिनविहारी सुरसुखकारी दृशमयताम् वृन्दावनवासी वेणुविलासी सुकृतिविकासी संनयताम् । यो विभवविधायी रुचिपरिचायी वाञ्छितदायी स्मृतिमयताम् स हि ललितत्रिभङ्गी निजजनसङ्गी रतिरसरङ्गी मयि दयताम् ।११ दृशमयतां दृष्टिम् प्रागच्छतु । सुकृतिनः विकासयति उन्नमयति सः । संनयताम् , मयि सनत: अनुकूलो भवतु । रुचिं परिचिनोति, भक्ति परीक्षते स: । स्मृतिम् अयता प्रामुवतां, स्मरणं कुर्वतामिति यावत् । निजजनसङ्गी भक्रसहायकः । रतिरसे शृङ्गाररसे रङ्गी अनुरागी ॥ ११ ॥ * श्रीशिवः * कर्पूरावदाते सर्वसुषमानुयाते यस्य वपुषि विभर्ति नागराजिराभरणताम्
No text on this page.
श्रीशिवः
मानसमनङ्गवर्पदमनेऽभिरमताम्॥'
Lakshmi Art, Bombay, 8.
आमुखवीथी-श्रीशिवः २१ तरुणशशाङ्कशोभमाननिटिलस्य यस्य कराठे वेडचिह्न याति मृगमदसमताम् । रञ्जने समस्तभुवनानामपि ताण्डवेन पापपुञ्जभञ्जने जनानामभिनमताम् जाह्नवीतरङ्गचयसङ्गतकपर्दधरे मानसमनङ्गदर्पदमनेभिरमताम् ॥१२॥ सर्वसुषमानुयाते सर्वशोभानुगते । निटिलो भालः । श्वेडचिह्नं विष: चिह्नम् । ताण्डवेन समस्तभुवनानां रखने प्रीणके। तराचयेन तरकासमूहेन सङ्गतो मिलितो यः कप: जटाजूटस्तद्धरे ॥ १२॥ + जयपुरवैभवम् नगरकीथी * अथ जयनगरीवर्णनम् * कौतुकितनागरनिरुद्धपृथुवीथिपथा सुन्दरीसमूहरुद्धवातायनवर्गा या कुञ्जरतुरङ्गरथरुद्धराजमार्गतटा निशितशतघ्नीशतनित्यरुद्धदुर्गा या । मञ्जुनाथ महितमहार्धवस्तुरुद्धापणा रुद्धराजमार्गमध्यसिद्धभूरिभर्गा या श्रीमन्मानभूपमुजदण्डरुद्धवाधाभरा जयनगरी सा भाति रुद्धपुरसर्गा या ॥१॥ नगरवासिभिर्निरूद्धो विशालवीथिपथो (रथ्यामार्गः) यस्याः सा । शोभादर्शनार्थ स्त्रीभिरध्यासितगवाक्षा । शतघ्नीशतैः 'तोपशतैः नित्यं रुद्धानि व्याप्लानि दुर्गाणि यस्याः सा । रुद्धं राजमार्गमध्यं यस्तादृशाः सिद्धम भूरि- भर्गाः बहवः शिवा यस्यां सा, जयपुरराजमार्गमवरुध्य बढ्यः शिवमन्दिर- गुल्मटिकाः सन्तीति । रुन्दः पुराणां सर्ग: उत्पत्तिर्यया, जयपुरीनिर्माणोत्तरं ताशी सुन्दरी पुरी निर्मितैब नेति सूख्यते ॥१॥ सुद्ध-सुदृश्य-सुविशाल-सालसंवलिता गोपुर-पिनद्धपुरमहिम-महीयसी नगरवीथी-जयनगरीवर्णनम् . रुचिरचतुष्पटीविभागभिन्न राजपथा राजति समन्तात्सौधराजिरतनीयसी । मजुनाथ तुङ्गतमदेवालयदन्तुरिता शौभावैभवेऽस्याः पुनरलका कनीयसी मानमेदिनीन्द्रमणिशासनसमृद्धसुखा जयनगरीयं सर्वनगरीगरीयसी ॥२॥ सालेन प्राकारेण संवलिता। गोपुरेण पुरद्वारेण पिनद्धं युक्तं यत्पुरं तन्महिम्ना सौष्ठवेन महीयसी महिता । चतुष्पटीनाम् (चौपड़) विभागेन भिन्ना विभाजिता राजमार्गा यस्यां सा । यस्यां समन्तात् अतनीयसी महती ) सौधराजिः राजति। दन्नुरिता, उन्नतदन्तयुक्रेत्र, शोभितेति यावत् । कनीयसी लघीयसी । सर्वनगरीभ्यो गरीयसी गुरुतमा॥२॥ प्रावृषि प्रसारिजलवेणी-मञ्जुलोपवनी नन्दनवनीव दिव्यनेत्रैः परिपेयासौ कारकार्यखचितसुरम्यसौधमालायुता वैभव-विशाला नूनमलकोपमेयासौ । मञ्जुनाथ मोदानित्यमुत्सवसमाजैर्धता निकटगतापि पूर्वपुण्यैः परिचेयासौ भारतीय पैरिस पुरीव परिलोक्या भूश जयपुरपुरी मे भूरिभाम्यैरभिधेयाऽसौ ॥३॥ वर्षाकाले प्रसरतीभिर्जलकुल्याभिमनोरमा उपवनिका यस्यां सा। नन्दनवनी यथा दिव्यनेन स्वर्गस्थानां नयनैः परिपेया सातिशयं वीच्या,
जयपुरषभवम्
तथा जयपुर्यपि दिव्यनेत्रैः (शोभादर्शने पटुनयनैर्जनैः) दर्शनीया । प्रजाकृतैः
उत्सवसमाजैः गोष्ठी-परिक्रमा-भोजनपकि-प्रभृतिभिनित्यं भृताः। निकट-
तापि०-अस्यां पुर्या निवसन्तोपि ये भाग्यवन्तो भवन्ति त एवास्या;
सौष्ठवपरिचयं प्राप्नुवन्तीत्याशयः । पैरिसपुरी सौन्दर्यार्थ विश्वविश्रुता,
बत सेयं भारतस्य पैरिसपुरी। मम सौभाग्यादेव सेयं वर्णयितव्याऽभव-
दित्यर्थः । 'जैपुरपुरीति' हिन्दीवाच्यापि संस्कृते 'जयपुरपुरी' ति लिखिता।
वर्णवृद्धिः सहया ॥३॥
* हरिगीतिकाच्छन्दः *
उत्तुङ्गपुरगोपुरनिवेशविशालवीथिधृतोद्धवा
श्रेणीनिबद्धसुचारुविपणिपथेषु जनकलकलरवा ।
नृपवाट-वीथि-विटङ्क-चारुचतुष्पटीरचितोत्सवा
जहती तुलां जगतीतले जयतीह जयनगरी नवा।४।
उत्तुङ्गानां पुरगोपुराणां निवेशेन, विशालाभिर्वीथिभिः ( मार्गः ) च
धृत: उद्धवो हों यया सा । श्रेणीनियद्धेषु सुचारुषु विपणिपथेषु । पण्य-
वीथिषु ), ऋयविक्रयौ कुर्वतां जनानां कलकलरवो यस्याम् । नृपवाटैः राज-
मार्गः राजप्राकारैर्वा, वीथिभिः, विटहाणामुन्नतभागः, चारुभिः
चतुष्पटीभिः ("चौपड' इतिख्यातः राजमार्गचतुष्पथैश्च ) रचितः उत्सवो
यया। 'विटङ्क शब्द उन्नसस्थलाथै प्रयुज्यते । यथा 'समस्तसामन्तकिरीट
वेदिकाविटङ्कपीठोल्लुठितारुणाङ्गुलि' बाणः । तुला जहती अनुपमा, अत एवं
नवा सर्वनगरीभ्यो नवीना, जयनगरी इह भूमितले जयति ॥४॥
दो-अनुपमशोभावैभवाद्वर्णनपथमतियाति ।
सासुरनगरीजयकरी, जयपुरनगरी भाति ।।।।
वर्णनपथम् अतियाति वर्णयितुमशक्यस्यर्थः ॥५॥
नगरवीथी-जयनगरीवर्णनम् * जयपुरनगरस्य संक्षिप्तेतिवृत्तम् श्रीजयसिंहमहाराजस्य समये प्राम्बेर' नगरस्य वसतिरतीव संकुला समभवत् । पूर्व तु पर्वतोदेशस्तत्रापि स्थानसंकीर्णतेति तत्र निवासे लोकानां क्लेशानुभवोऽभवत् । श्रयतेऽपि किंवदन्ती-सम्राजा पृष्टं पर्वतस्थल्यामाम्बेर- नगर केन स्वरूपेण वसतीति । तदा दाडिम उत्वचीकृत्य दर्शितं यत् गृहसंमिलितमपरं गृहमिति संकुलतातिशयात् उपयंधोभाषेनोपविष्टमिति । अस्तु अश्वमेधयज्ञस्य वर्षत्रयोसरं परमचतुराणां निजसचिवानां समस्या स द्वितीचे नगरं निवासयितु व्यचारयत् । तदनुसार संवत् १७८४ पौषवदि अष्टम्यां शनिवासरे (सन् १७२७ ता० २५ नवम्बर) जयपुरनगरस्य शिला- न्यासोऽभवत् । एतस्य नगरस्य निवासनार्थ न केवलं भारतस्यैव अपितु दूरदूरवर्तिदेशान्तराणामपि नगरनिवेशशिल्पिनो निमन्त्रिता अभूवन् । सबै- रपि शिल्पिभिः स्वस्वबुद्धया पूर्व मानचित्राणि रचितानि । तेप्वेक मानचित्र सर्वसमस्या स्थिरीकृत्य तदनुसारमिदं नगरमावासितमभूत् । राजमार्गा प्रति विशाला प्रक्रियन्त, गृहाणां सविधतो विशिखाः (गली) स्थापिता, येन वायुसंचारस्य प्रतिरोधो न भवेत्। राजमार्गाणामुभयपाइवें पंक्रिबद्धानि प्रायः समानाकाराणि विशालभवनान्यावासितानि । राजमायां मध्यतन चतु: पथा निर्मिता येषु जलधारायन्त्राणां निवेशः संभवेत् । राजमागोगा समुचिः तस्थानेषु विशालानि देवमन्दिराणि, तथा नगरस्य मध्यतः सन्तोपि नगरा- स्पृथग्भूता इव महाविशाला राजप्रासादा निरमीयम्त । एतस्य नगरस्य निवे. शने राजकोषतो बहुकोटिमुद्राणां व्ययोऽभवत् । नगरनिवेशक्रमे जीन् बाराका परिवर्तनान्यभूवन् । दं निवेशनपुरावं न किलैकस्य मस्तिष्कस्य कार्यम् । एतन्महाकार्यस्य संपावनाथ महाराजेनका समितिरेव निरमीयत । जयसिंहमहाराजस्व सचिचे वेको पादेशीयोप्यासीत् । तस्य बघुनाता विद्याधरनामकोऽभवत् । स ताव- जयपुरबैभवम् दस्या मण्डल्या; प्रमुखोऽभूत, परं सर्वतोप्युपरि महाराजस्य विलक्षणा प्रति- भैव कार्य चकार । महाराजस्य नगरनिर्माणसम्बन्धि अद्भुतज्ञानं सर्वेपि दूरदेश्याः शिल्पिनो मुक्रकण्टं प्रशंसन्ति । एतज्ज्ञानस्य प्रत्यक्ष प्रमाणमिदं नगरमेवास्ति स समयः केवलं राजपुत्रप्रदेश एवं किं संपूर्ण भारतवर्ष एव युद्धाक्र- मणादिभिधोरतरः समभवत् । महाराजो जयसिंहश्च मोगलसम्राजा राज्यरत- कोऽभूत् । अत एव एतत्प्रदेशोपरि सर्वदेव विपनाक्रमणस्थ भयमभवत् । तत एव महाराजेन येयं नवा राजधानी निर्मापिता तस्यां प्रारम्भादेव दुर्गाणां निर्माणम् , गोपुरेषु शतघ्न्यादीनां निवेशार्थं स्थानविशेषविरचनम् , नगरस्थोपान्तेषु रज्ञादुर्गाणां निवेशः, नगरगोपुराणां मुखभाग एव पुररक्षक- तया प्रबलानां सामन्तानां संनिवेशः, नगरमाकारस्य बाह्यतश्चूर्ण-पाषाणा- दितो निर्माणपि अभ्यन्तरे बालुकामयस्य स्थापनं येन शनध्नीगोलकः प्राकार निभिद्य नगरे गन्तुं न शक्नुयात , इत्येवंप्राय: सर्वप्रकारकः समरसंनाह एव कल्पितोऽभवत् । सर्वसारस्त्वयम् --- यथा साम्प्रतमिदं नगर शिल्प-- सौन्दर्य-वैभवादिमगिडतमनुभूयते तथा तस्मिन् समये शौर्यरसमग्रमेवा- लक्ष्यते स्म । अत एव श्रीजयसिंहमहाराजसंमानितरस्मत्पूर्वजैः श्रीश्रीकृष्ण- भट्टकविकलानिधिभिः स्वचक्षुपोरग्रे निवेशिताया अस्या राजधान्या वीरता. मयमेव वर्णनं कृतम् । यथा- "नित्यज्यारुढचापा स्थिरतरवरधानुष्कता सद्ध्वजाढया निःसानश्रीः समन्ताद्वशितजनमना व्योम्नि नग्नासिधारा। प्रोदयच्छक्तिलीला मदगजगतियुग जैत्रवाद्यानुनादा जाग्रत्कामाधिराज्या जयति जयपुराख्या नवा राजधानी ॥" प्रोदश्चन्ती शके: (सामर्थ्यस्य, भगवत्याइच) लील्ला यस्यां सा, ततश्च
No text on this page.
जयपुरवैभवम् बामन्ताभिगुप्त 'चन्द्रमहल' मवेक्ष्यताम् ।
नगरवीथी-नगरस्थानानि . सवोएयपि विशेषणानि नगर्या भगवत्या चान्येष्यन्तीति किं वा मार्मिकेषु कथनेन । जाग्रती कामस्य अधिराजता यस्यां सा (भगवती)। जाग्रतीकामा' नाम्न्या नगर्याः अधिराजता यस्यां सा ( नगरी), पूर्व हि कामा (कामवन) स्थानाधीशो जयपुरे अधिराजोऽभवत् । इदानीमिदं स्थानं भरतपुरराज्या- स्तर्गतमस्ति । नगरस्थानानि राजप्रासादः 'चन्द्रमहल' (कवित्त )-दरतो निरीक्ष्यहारिहाटकपताकायुतं पीतरङ्गरञ्जितमुपरितले वीक्ष्यताम् राजजालवातायन-वलभी-निषङ्गगृहं विस्मयावहं यच्छिल्पवैभवे परीक्ष्यताम् । मञ्जुनाथ मर्मरनिबद्धस्तम्भ-भूमितलं भाति निस्तुलं यत्सप्तभूमिकं समीक्ष्यताम् वैभवबहलमनियन्त्रितमहलमपि सामन्ताभिगुप्त'चन्द्रमहल'मवेक्ष्यताम् ॥६॥ दूरतोपि निरीक्षणीयाभिः सुन्दरसुवर्णपताक काभिर्युतम् । उपरितले ( 'ऊपर का खन' । पीतरङ्गेण रमिजतम् । साम्प्रतं रक्षाणां परिवृत्तिः कृता । राजन्त: शोभमाना: आलवातायनानि, वलभीगृहा: उपरिगृहा:, निषनगृहाः संबद्धगृहाश्च, यस्मिन् । मर्मरपाषाणः निबद्धाः स्तम्भा भूमितलाश यस्मिन् । निस्सुलम् अनुपमं यत् सप्तभूमिक सप्ततलं भाति इति समीचयताम् । सप्त- जयपुरवैभवम तलानां नामानि क्रमश:--- १ चन्द्रमन्दिरम्, प्रियतमनिवासः । २ सुख-- निवास: । ३ रङ्गमन्दिरम् । ४ शोभानिवासः । ५ विनिवासः । ६ श्री- निवासः । ७ मुकुटमन्दिरम् (मुकुटमहल) इति । नीचैस्तलं चन्द्रमन्दिरं जय- पुरस्थापकेन सवाई जयसिंहमहाराजेन, श्रन्यानि तु ईश्वरीसिंह-माधवसिंह- प्रतापसिंहनिर्मापितानि, रामसिंहमहाराजेन च सर्वेषां परिष्कारः कृतः । वैभव-- बहलं प्रचुरवैभवम् । श्रप्रतिरूद्धान् महान् उत्सवान् लाति, नित्योत्सवमित्यर्थः । सामन्तैः अभिरक्षितम् , एतस्य हर्म्यस्य निरीक्षणाधिकृता भूम्यधिकारिण: सामन्ता: सन्तीति राजकीयनियमः सूचितः ॥ ६ ॥ * प्रियतमनिवासः ** चित्रिता चतुर्दिक् गुल्मगुम्फितगवाक्षशतै- वल्गुवेश्ममाला व्यूढजाला वीक्षणीयासौ राजकीयशस्त्रागारपायें हरिद्वातायने- ऽहर्निशं प्रवृत्ता गुणिगीतिः श्रवणीयासौ । नृत्यदर्हिचित्रचमत्कारं पुरो द्वारं वीक्ष्य मध्ये विद्युदिद्धाऽऽलोकलेखा लक्षणीयासो शिल्पकलोल्लास-भूरिवैभवविलास-भृता प्रियतमनिवासहर्म्यमालाऽऽलोकनीयासौ ॥ ७ ॥ गुल्म-('बुर्ज') मरिनुतैः गवाक्ष-('झरोखा') शतैः चित्रायिता, चिये विलिख्य प्रकटितेय । व्यूढजाला धृतजाला ('जाली') सुन्दरहर्म्यमाला । राजकीयशस्त्रागारस्य 'सिलहखाना' पार्वे, हरिद्वातायने 'हराबैंगला' इति प्रसिद्ध । गुणिनां गानकलावता गीतिः । तत्र हि समयपर्यायेण राजाश्रितानां .
नगरवीथी-नगरस्थानानि
गायकानां गानं सर्वदैव समभवत् । अधुना स्थानादिषु परिवर्तनं जातम् ।
नृत्यतो बर्हिणश्चित्रस्य 'चमत्कारो यस्मिन् । 'प्रीतमनिवासे ति प्रसिद्वापि
संस्कृते सा शुद्धं विलिखिताः। अत्रापि वर्णवृद्धिः सह्या ॥७॥
* श्रीगोविन्ददेवः *
संमुखमसङ्ख्यजलधारायन्त्रशोभितलं
गगनविचुम्बि चन्द्रमहलं न वीक्षसे
शीलय समन्तादेतमारामं सुखेन सखे
मन्दिरमखेदमिदं किं वा न समीक्षसे ।
राजहर्म्यमालामवलोकितुमुपागतोऽपि
जयपुरराजचन्द्रशाला न परीक्षसे ?
वञ्चितोसि विन्दन्नपि वेलां भो वयस्य, दृशा
निर्जितारविन्दं न चेगोविन्दं निरीक्षसे ॥८॥
असंख्यैः जलधारायन्त्रैः ‘फुहारे' शोभमानं तलं यस्य ईदृश 'चन्द्रमहलं'
संमुखं न वीक्षसे ? अपि तुवीक्षसे एव । अखेदं यथा स्यात्तथा किं न समी-
असे ? अथवा अखेदं मन्दिरम् । पर्यन्ततः श्रारामः मध्ये चेदं मन्दिरमिति
स्थानसंनिवेशो दर्शितः । गजहर्यमालां द्रष्टुमागतेन जनेन जयपुरराजस्य
श्रीगोविन्दस्य चन्द्रशाला (उस्कृष्टगृहम्)अवश्यं परीक्षणीया । वं तु तां
चन्द्रशाला न परिचिनोषि, प्राश्चर्यम् । प्राचीनरीत्यनुसारं जयपुरराज्यस्य राजा
श्रीगोविन्ददेवः, जयपुरशासको नृपस्तु तस्य अमात्यः 'दीवान' । अत एवं
राज्ञः शासनपत्रेषु 'दीवानवचनात्' इत्युल्लेखोऽद्यापि प्रचलति । वेलाम् दर्श-
नसमयं प्रामुवन्नपि यदि रशा (नवनाभ्याम्) विजितकमल गोविन्दं नं
वीरसे, तर्हि वञ्चितोसि ॥ ८ ॥
३८
जयपुरवैभवम्
इयं प्रतिमा पूर्व वृन्दावनस्थे मन्दिरे आसीत् । यवनसम्राजा औरङ्गजे-
बेन यदा भानसिंहनिर्मापितस्य तन्मदिरस्य उपरितलं शतनीसोलकेन नोटितं
तदा प्रतिमादिकं सर्व तन्मन्दिरादपसारितम् । पूर्व सेयं गोविन्दमूर्तिः बाम्बे.
रस्य धाटिकायां निर्मापिते मन्दिरे प्रतिष्ठिता। ततो जयपुरनगरस्य प्रतिष्ठापने
सति
जयपुरराज्यस्य राजा सन् भगवान् गोविन्दो राजहम्र्येष्वेवातिष्ठत् ।
सवाई जयसिंहमहाराजेन चेयं मूर्तिर्जयपुरे प्रतिष्ठापिता । एतस्या ध्यान दिक
माले गोविन्दवीथ्यां साहित्यवैभवस्य देवभावप्रकरणे च द्रष्टव्यम् ॥८॥
* 'सिरहडयोढ़ीबाजार' *
[चतुष्पटीमारभ्य नाटकशालापर्यन्तः स्थानसंनिवेशः]
वामतो बहल हवामहल'मवेक्ष्य ततो
दक्षिणतः शिक्षागृहमुन्नतमवेक्ष्यताम्
अभ्रंलिहराजमन्त्रिन्यायालयमेक्ष्य ततः
संस्कृतमुविद्यापाठशालासौ परीक्ष्यताम् ।
मञ्जुनाथ राजहर्म्यगोपुरप्रवरमाप्य
कल्किमन्दिरस्थं भेरिभवनं समीक्ष्यताम्
जयपुरराजटकशालासंमुखीना सखे
श्रीरामप्रकाशनाटयशाला क्षणमीक्ष्यताम् ।।६।।
चतुष्पटी पृष्ठे करवा उत्तरमुख गच्छता त्वया वामत: वामभागे बहलं
विशदं हवामहलं वीचय । शिक्षागृहं कालेजियट हाईस्कूल' । राजमन्त्रि-
न्यायालयः प्राचीन कौसिल भवनम् .' अधुना तु चीमकोर्ट । राज-
हर्म्यस्य गोपुरप्रवरम् प्रधानं गोपुरम् "सिरह-इयोढ़ी' । जयपुरराज्यस्य टङ्क-
शालायाः 'टकसाल' संमुखीना संमुखस्था ॥ ॥
No text on this page.
जयपुरवैभवम् वाय नृपतिनिवासहवामहलमवेक्ष्यताम
नगरवीथी
३६ (क)
'हवामहलम्'
गगनविचुम्बि-चित्तहारि-चारुचूडायुतं
मौलिविनिरूढानेककेतनमुदीक्ष्यताम्
रुचिरकपाटपरियानातुलशोभाशालि-
वातायनजालमहो सस्पृहं समीक्ष्यताम् ।
मञ्जुनाथ पाटलसुरङ्गसप्तखएडमिदं
तुणतया मन्ये मेरुखएडमियोत्प्रेक्ष्यतां
सततमवारितसमीरणप्रवाहवह
नृपतिनिवास-हवामहलमवेक्ष्यताम् ।।
चूडाशिखरदेशः । मौलौ शिखरदेशे स्थापितानि अनेककेतनानि (ध्वजानि)
यस्मिन् । रुचिरकपाटः परियातम् अतुलशोभाशालि वातायनजालं यस्य तत् ।
अवारितम् अप्रतिद्वं समीरण प्रवाहं वायुसंचारं वहति तादृशम् । नृपतिनि.
चासोचितम्. उत्कृष्टा राजानः प्राधुणिकाः सन्त: अस्मिन् तिष्टन्तीति सूचितम् ।
उदयपुरस्य महाराणामहोदयः प्रायोऽस्मिन्नव न्यवसत्।
नेदमे हम्यमपि तु हर्म्यमाला। एतस्या अग्रभागे महाधिशालं प्राङ्गणम्।
यत्र हि माधवसिंहमहाराजस्य (अर्वाचीनस्य) समये प्रायो ब्राह्मण भोजना.
दिको भूरिभोजनप्रसङ्गो निरवाहात । सेयं सौधमाला प्रतापसिंहमहाराजेन
निर्मापिता।
गगनचुम्बी, कारीगरी के कारण परममनोहर सुन्दर रशिखरयुक्त [ जिसके
कि सिरे पर चमचमाती अनेक ध्वजायें लगी हैं ] इस (महल को)
३८ (ख) जयपुरवैभवम देखिये । सुन्दर किवाड़ों से युक्त अनुपमशोभाशाली जिसमें अनेक झरोखे और खिड़कियों हैं, जिन्हें उत्कण्ठा से देखिये । गुलाबी रङ्ग के सात खण्डवाले इसकी, अचाई के कारण सुमेरु के शिखर से उत्प्रेक्षा करिये । सर्वदा बेरोक टोक हवा के प्रवाह वाले, बड़े बड़े राजाओं के निवास योग्य इस हवामहल' को देखिये ॥ [ उदयपुर के महाराहाजी अक्सर यहीं ठहरते थे। श्री माधवसिंह- महाराज के समय बड़े बड़े ब्राह्मणभोजन यहीं हुया करते थे] रामप्रकाश 'टाकीज' ( नाटकघर) श्रीमद्रामसिहमहिपालकलाप्रेमवला- त्पूर्व यत्र नाट्यकलाऽखेललसदिन्दिरे भारते प्रशस्ततमनाट्यरङ्गमञ्चे व्यभा- दिन्द्रसभा 'गैस'रुचिचचच्चारुचन्दिरे । संप्रति नवीनयुगरुच्या नरनाट्यस्थले चित्रनाम्यमीक्षे चलज्जल्पचित्रवन्धुरे तुङ्गतया विशदतया च परमन्दरेऽस्मिन् सुन्दरे रमस्व नवनाध्यकलामन्दिरे ।। लसदि०--लसन्ती इन्दिरा ( राजन क्ष्मीः शोभा वा ) यत्र, नरिमन ( नाट्यमन्दिरे) नाट्यकला अखेलर पदे पदे प्रकाशते स्मेत्यर्थः । गैपचि०- गैसप्रकाशेन चमत्कुर्वन् चारुः चन्दिरः ( चन्द्र इव ) यस्मिन्, 'इन्द्रसभा' नगरवीथी ३८ (ग) (इन्द्रस्य साक्षात सभा, तनामकनाटकं च) व्यभात् विभातिस्म। चल जल्प- चल दिः, परस्परं संलपदिश्च चित्रैर्बन्धुरे (सुन्दरे )। १रमन्दरे द्वितीये मन्द मन्दरपर्वतसदृशे ॥ महाराज श्रीरामसिंहजी के कलाप्रेम के बल मे पहले राजलक्ष्मी [अथवा शोभा] के साथ साथ जहाँ नाट्य कला खेजती थी। भारत के प्रत्य- न प्रशंसनीय जिम नाकामञ्च पर इन्द्रसमा शरेभित होती थी ( शोभा और वैभव के कारण मानो माक्षान् इन्द्र की सभा. दूसरे अर्थ में 'इन्द्रसभा'' नाटक ) जहाँ नवीन प्राधिकृत गैस की रोशनी के कारण चाँद सा चमका करता था। वर्तमान काल में चलते फिरते और बोलते चित्रों से मनोरम जिस (नाटकघर ) में मानवनाव्यकला के स्थान पर चित्रों की नाट्यकला देखता हूँ । उच्चता और विशालता के कारण मानों दूसरा 'मन्दर' ( इस नाम का पर्वत ) ऐसे इस सुपर नवीन नाव्य मन्दिर ( रामप्रकाश टाकीज', सीनेमा धर ) में रमग करिये । [ महाराजा रामसिंहजी के समय उनके ही नाम पर यह 'रामप्रकाश' नाटकघर बना था जो उस समय के भारत के सर्वोत्तम नाटकघरों में प्रमुख था। पूर्वोक महाराज के समय 'इन्द्रसभा' एक अद्भुत अभिनय था जिसमें राज्य के नामी नामी कलॉवत पुरुषों का और अपने गुण में अद्वितीय वेश्यायें स्त्रियों का पार्ट करती थीं। विमान तथा पात्रों के ऊपर से उतरने के, तथा जमीन से यकायक प्रकटे होने के आश्चर्यजनक साधन और चित्रकला के अद्भुत नमूनेस्वरूप नाटक के परदे उस समय के लिए एक नया आविष्कार था] ।
३८ (घ) जयपुरवैभवम माधवविलासः राजमल्लतरलतडागप्रस्रवेण मही मेदुरमहीरुहेमंहिष्ठाऽभूत्पुराऽमृतम् राजोचितचारुचन्द्रशाला-जालवातायने भृपभवनेऽस्मिन् यन्त्रपत्रिकाभिरातनम् । संप्रति समर्हणीय'मायुर्वेदकालेजेन' मानमहीपाले यस्य चोन्नतिरनारतम् माधवमहीपकृतन्यासमपि मानोद्भास- माधवविलायमेनमासोदय साम्प्रतम् ।। यन्त्रपुत्रिकाः पाषाणघटित। जलयन्त्रपुत्तलिकाः । कृतन्यास-माधक महीपेन कृतः शिलान्यासो यस्य । मानोद्भास०-मानात मानमहीपालात उदासः समुतिर्यस्य । 'राजामल तलाब के भराव से जिपकी भूमि पहन्ने सुन्दर सवनवृक्षों से अद्भुत महत्वशालिनी थी। महाराजाओं के योग्य सुन्दर शीशमहल, जाली झरोखों से युक्त राजमहल में जो पाषाण की पुतलियों से शोभित है जिनमें से विलास के समय फुहारे चलते थे। वर्तमानकाल में 'आयुर्वेदिक कॉलेज' 'भातुराल य' श्रादि से जो प्रशंसनीय है, जिस (आयुर्वेदकोलेज ) की उन्नति श्रीमानमहीपति के समय अनवरत हो रही है। माधवसिंह महाराज (प्रथम) ने जिसकी स्थापना की और मानसिंह महाराज ने जिसको चमकाया ऐसे इस 'माधवविलास' पर पहुंचिये। ।
नगरवीथी-नगरस्थानानि
३६
दुन्दुभिभवनम् 'नौबतखाना'
संनिहितसाधुसौधगुल्मानि प्रतिध्वनयन्
ध्वनयन् गवाक्ष-गोपुराणामिदमन्तरम्
प्रसरदमन्दमरुद्वेगभरैर्धान्त्वा भूरि
भूपभवनेषु भवन् भूयो मदमन्थरम् ।
मञ्जुनाथ मानमेदिनीशजयघोषवहो
बदति समन्तादहोरात्रसमयान्तरम्
द्वेषिगणदेशे दिशन् भीतिमिव, दर्पभरा-
इन्ध्वनीति दीर्घ द्वारि दुन्दुभिरबन्धुरम् ॥१०॥
सौधानां गुरुमानि 'बुज' । गवाक्षाणां गोपुराणां च अन्तरं मध्यभागं
ध्वनयन् गुजयन् । प्रसरतः अमन्दमारुतस्य वेगभरैः परितो भ्रान्त्या राज-
भवनेषु मदादिव मन्थरं यथा तथा भवन् । अतः रानेश्च समयान्तरालं वदति,
अनेन राज्ञः प्रबोध-शयन-स्नानादेः सूचनाय पञ्चवारान् दुन्दुभिध्वननं
सूचितम् । भीतिमिव दिशन् भयमुत्पादयन् । प्रबन्धुरं नियतगत्या । दनव-
नीति पुनः पुनरतिशयेन नदति । अयमधिकारो यवनसम्राभिः प्रतिष्ठित--
महाराजेभ्य एव व्यतीर्यत । यतो यतो राजानोऽगच्छन् सर्वदैव तैः साकं तदिदं
दुन्दुभिवाथमगच्छत् । श्रूयते-सवाईजयसिंहमहाराजेन सोयमधिकारो निज-
कृपापात्राय रायमलाय (राजामलजी) अप्यदीयत, अग्रे स्वरुध्यत। दुन्दुभि-
भवने हे स्त:-देशस्य राज्ञश्च, 'देशका' 'हजूरका । राज्ञो दुन्दुभिभवनं कल्कि-
मन्दिरसमीपे वर्तते ॥१०॥
४०
जयपुरवैभवम्
* 'जलेब चौक' *
[सन्नाजा यात्रोत्सवेषु शरीररक्षाप्रबन्धार्थमग्रत: पृष्ठे च कश्चिदव-
काशोऽस्थाप्यत, अयं निर्मुक्रोऽवकाशो यवनभाषायां 'जलेब' उच्यते ।
तत्प्रबन्धकाः 'जलेबदार' उच्यन्ते, येऽद्यापि नृपाश्रिताः सन्ति । प्रधान-
गोपुराग्रतः, अस्मिन्नगणे सम्राडुचितस्य यात्राक्रमस्य सम्यक् स्थापनप्रबन्धो
निर्धारितोस्तीति तथा नामनिर्देशः । अधिकरणानां (कचहरी) स्थापनं तु
श्रीरामसिंहमहाराजस्य समयेऽवाभवत् ]
राज्यशासनोपयोगि-विविधविभागैर्भूतं
संभृतं समन्ताद्वयवहारैरेव निर्धमम्
अन्योन्याभियोगेष्वेव निःशेषितवद्भयो धनं
कारयत्कचहरीति नाम हृदयङ्गमम् ।
वृक्षतले लेख्यमानलेख्यं वादशीलैरथ
वाक्कीलैविलुप्यमानभूरिधनमश्रमम्
मदमवलेपि-नृणां शासनबलेन हर-
जयति जलेबचौकचत्वरमनुत्तमम् ॥११॥
विविधविभागः 'दीवानी-अदालत-फौजदारी' आदिभिर्भूतम् । व्यव-
हाराः 'मुकदमा' परस्पराभियोगेषु 'मुकदमा सुधनं समापितवद्भयो जनेभ्यः
'कचहरी' (कचान केशान् हरतीति) नाम हृदयङ्गमम् मनोनिविष्टंकारयत् ।
वादशीलैः अभियोग चालय निर्जनः वृक्षतले लेख्यमाना: अर्जीदावा-मुराफ़ा-
नविश्त' श्रादयो लेख्याः यस्मिन् । वाक्कीलैः ('वकील') विना परिश्रममेव
अपहियमाणं बहुधन यस्मिन् तत् । अवलेपिना गर्विष्ठानां नृणां मदं
शासनबलेन हरत् ॥१॥
No text on this page.
ran
जयपुरवैभवम् ।
जयपुरमाजकीय ज्योतिर्यस्त्रशालासो
नगरवीथी-नगरस्थानानि
* ज्योतिषयन्त्रशाला *
यन्त्रराजमादधाति गोलविषयेक्षितये
राशिवलयेन परिव्यक्तराशिमालासौ
द्योतय दिगंशानुन्नतांशान् रामयन्त्रमुखे
सम्राड्यन्त्रसंमुखे प्रकाशीकृतकालासौ ।
श्रीमजयसिंहः स्त्रयमाविष्कुरुते स्म हिय-
जयति जयप्रकाशयन्त्रात्सुविशालासौ
श्रीमजयसिंहदेवकीयकलाश्लाघनीय-
जयपुरराजकीयज्योतिर्यन्त्रशालाऽसौ ॥१२॥
असौ (यन्त्रशाला) गोलविषयस्य ईक्षितये ईचणाय 'यन्त्रराज'.
नामक यन्त्रम् श्रादधाति । 'राशिवलय'यन्त्रेण परिश्यक्ता प्रकटीकृता राशि-
माला यया ईशी अस्ति । प्रकाशीकृतः कालः समयो यया। यत् ('जयप्रकाश'-
यन्त्रम् ) स्वयं श्रीमान् जयसिंहमहाराजः प्राविष्कुरुते स्म तादृशाद् यन्त्रात्
सुविशाला असौ जयति अन्ययन्त्रशालाभ्यः प्रशस्यते। यन्त्रादिति हेतौ
पञ्चमी । अन्यानि यन्त्राणि ज्योतिषशास्त्रानुसार महाराजेन निर्मापितानि इदं
यन्त्रं तु स्वयं महाराजेनैव स्वबुद्ध था आविष्कृतमिति विजये कारणम् । जय.
सिंहदेवसंबन्धिन्या ( गहादित्वाच्छ:, देवस्य चेति कुक् ) कलया निर्माण-
चातुर्येण श्लाघनीया। अत्र कतिपययन्त्राणामेव नामनिर्देशः कृतः । जिज्ञा.
सुभिस्तद्विषयकं पुस्तकं यन्त्रशालाधिकृतेभ्यः प्राप्यम् । एवं विधा यन्त्रशाला
जयसिंहमहाराजेन काशी- उज्जयिनी-मथुरास्वपि निर्मापिताः, यासां जीर्णो
द्धारोऽधुनैव जयपुरराज्येन कारितः ॥१२॥
४२. जयपुरवैभवम * कौसिलभवनम्' (चीफकोर्ट)-छप्पय * विशदसभाभवनेन भूरि वैभवमुद्भरते गगनचुम्बिचूडाचयेन चेतश्चित्रयते । प्राड्विवाकमुख्या हि यत्र वेत्रासननिष्ठाः विमृशन्ति व्यवहारमद्यतननियमपटिष्ठाः । जयनगरनीतिनिर्धारणे निध्यायानिशमनिमम् । अपनीतियन्त्रणाभयहरं मन्त्रिमन्त्रणालयमिमम् ।१३।। विशदेन अतिविशालोनतेन. सभाभवनेन · हॉल) वैभवं धारयति, तद्भवनं दृष्टवैव राजवैभवस्य परिचयो भवतीत्याशयः । चूडाचयेन शिखर- समूहेन । चित्रयते चित्र विस्मितं करोति, तत्करोतीति णिच् । प्राड्विवाक- मुख्या: 'चीफ़जज' | अद्यतने सामयिके नियमे (ला, कानून) पटुतमाः । व्यवहारम् अभियोगं 'मुकदमा' । कुनीतेर्दुःखस्य भयहरम् इमं मन्त्रिमन्त्र- णालयम् ( पूर्वतनं कौंसिलभवनम् । जयपुरनीतिनिर्णये अग्रगण्यं निध्याय पश्य । लोट् मध्यमपुरुषकवचनम् । इदं भवनं यद्धि 'नवीनं भवनम् नयाम- हल' इत्यप्युच्यते श्रीरामसिंहमहाराजेन ( अर्वाचीनेन । निर्मापितं किन्तु एतस्य पूर्तिः श्रीमाधवसिंहमहाराजस्य समयेऽभवत् । येन क्रमेणास्यारम्भो. ऽभवत्तेन क्रमेण समाप्तिनं जाता । इदं निवासाय न शुभमिति शाकुनिकवि- चारेण अस्य निर्माण तथाविधोत्साहो नाभवत् । परं तथापि जयपुरस्य प्रसिद्धप्रसिद्धभवनेषु विशेषोल्लेखनीयम् ॥ १३ ॥ राजकीयसंस्कृतपाठशाला (संस्कृतकालेज) रामचन्द्रमन्दिरमुपेत्य बहिरङ्गणतो भागद्वयतोपि नीचैःश्रेणिदर्शनीयासौ
No text on this page.
जयपुरवैभवम् श्रीसंस्कृतपाठशालोपवनमवेक्ष्यताम्
नगरवीथी-नगरस्थानानि
उन्नततलेऽथ न्याय-व्याकरण-साहित्यादि-
श्रेणिपरिश्रेणिर्मुखभागे लोकनीयासौ ।
मञ्जुनाथ पार्श्वद्वयभागे पुनर्धर्मशास्त्र-
ज्यौतिष-वेदान्त-वैद्यकक्ष्या कलनीयासौ
वेदघोषपावितपुरःस्थचन्द्रशाला शास्त्र-
वैभवविशाला पाठशाला राजकीयासौ ॥१४॥
स्थानसंनिवेशो दर्श्यते-बहिरङ्गणत: बहिरङ्गणे, सार्वविभक्रिकस्तसिः ।
द्वितीयतलस्य वामदक्षिणेति भागद्वयेपि नीचः श्रेणिः प्रवेशिकाया निम्न-
श्रेणयः द्वितीयचतुर्थ्यादयः । ततः उन्नततले (तृतीयतले ) मुखभागे द्वार-
प्रवेशस्यादिभागे । वेदघोषेण पवित्रीकृता पुरस्था द्वारदेशमौलावग्रिमा चन्द्र-
शाला (शिरोगृहम् ) यस्याः सा । अयं स्थानसंनिवेशो ग्रन्थकर्तुः पठन-
कालिकः । अधुना परिवर्तनं जातम् ।
* उपवनरूपकम् *
एके वरसौरभसनाथा अपि रूप-रङ्ग-
गीतगुणगाथाः पाटलेवेति प्रतीक्ष्यताम्
रूपमात्रसाराः सौरभेऽन्ये कर्णिकारा इव
केचिद् गन्धभाराः केतका इव समीक्ष्यताम् ।
वन्थ्याः पुनः केचिद् द्वयहीनाः, तुपाश्छात्रा इमे
वृद्धाः कण्टकेद्धा वत रक्षावृतिरीक्ष्यताम्
नानाविधपण्डितमहीजमञ्जमालोच्चितं
श्रीसंस्कृतपाठशालोपवनमवेक्ष्यताम् ॥१५॥
जयपुरवैभवम्
एके वृक्षाः (पण्डिताः) वरेण सौरभेण सनाथा युक्ताः सन्तः रूपेण
सुन्दरवणेनापि च गीतगुणगाथा: प्रशंसनीयाः ।अत एव ते पाटला' ('गुलाब')
इव इति प्रतीच्यताम् । पाटलापुष्पं यथा सौगन्ध्ययुक्तं तथैव रूपरङ्गा-
भ्यामपि प्रशंसनीयं भवति । इमे पण्डिता अपि- यथा विद्यार्थी प्रशस्ता:
तथा रूप-राभ्यामपि दर्शनीयाः । अत एव उपवने 'गुलाब' स्थानीयाः।
अन्ये रूपमात्रसाराः सौरभे तु कर्णिकारा इव शून्यप्रायाः । केचिद् गन्धं
प्रचुरसुगन्धं बिभ्रति तादृशाः । अर्थात् प्रतिविद्या- गुणयुक्ताः । शरीरं तु
कण्टकाचितम् । अत एव ते केतका इव सन्तीति समीक्ष्यताम् । सौगन्ध्यादि
गुणाः शरीरसौष्टवं चेति द्वयेन हीनाः केचिद् वन्ध्या एव । छात्रा:. दुपा:
स्वल्पशाखका लघुवृक्षाः 'पौदें । वृद्धास्तु कण्टकाढया रक्षावृतिः 'बाड' ।
इदानीं तु वृद्धा आन्ध्यादियुकाः सन्तो विश्रमं गृहीतवन्तः । पण्डिता एव
महीजा, भूरुहाः तेषां मन्जुमालया ( समूहेन) उश्चितम् ॥१॥
* प्राक्तनो 'महाराजाकालेजः' *
आगरानिविष्टविश्वविद्यालयपाठयक्रमा-
दाङ्गलगिरायामुच्चशिक्षा यत्र लक्ष्यते
पाठितः प्रशस्तप्रज्ञपण्डितैः प्रकामं यत्र
प्रचुरः परीक्ष्यगणः प्रत्यब्द परीक्ष्यते ।
पार्श्व एव यस्य 'हाईस्कूल' मवलोक्यतेऽथ
मध्ये मजुनाथ मध्यकालेजः समीक्ष्यते
का लेखेन सिद्धिः कार्यकाले किल गत्वा यदि
मानमहाराजाश्रितकालेजो न वीक्ष्यते ॥१६॥
No text on this page.
जयपुरवेभवम् KHEL
were
शोभतेद्य सांगानेररुचिरचतुष्पटो!
नगरवीथी-नगरस्थानानि मध्ये हाईस्कूल' 'डिग्रीकालेज' यामध्ये 'मध्यकालेजः “इन्टरमीडियट कालेज'। अध्यापनकार्यकाले गस्वा यदि कालेजों न वीच्यते तर्हि इयता लेखेन का सिद्धिः, न कापीत्यर्थः । अयं पुरातनो वृत्तान्तः । नवीननिर्मित- कालेजभवनस्य तु वर्णनमुबानवीभ्यां द्रष्टव्यम् ॥ १६ ॥ * हिन्दीसाहित्यपाठशाला * सो०-यत्र जनो निशि नित्यमभ्यस्यति हिन्दीमिमाम् हिन्दीसाहित्यपाठशालया' प्रीयताम् ॥१७॥ इमाम् ' पदेन वर्तमानकालिकप्रचलितहिन्दीसाहित्यस्य निर्देशः । तथा च हिन्दीसाहित्यसम्मेलनानुसारी पाठ्यक्रमः सूच्यते ॥ १७ ॥ * 'साँगानेरी चौपड़' * * कवित्त कुत्रचित्कुसुममाल्यमण्डितमनोज्ञतनुः कुत्रचित्सुवर्ण-रूप्य-भूषितवपुस्तटी कुत्रचित्कनकतन्तुसन्ततवसनधरा कुत्रचिल्लहरिरङ्गरञ्जितलसत्पटी। मञ्जनाथ नृत्यन्तीव सायं वाद्यतालवशात् लोककौतुकार्थ कक्षनिहितमहाघटी निपुणनटीव लोकरञ्जनपटीयसीयं शोभतेऽद्य साँगानेररुचिरचतुष्पटी ॥१८॥ नटी कुत्रचित् कस्मिन्नपि प्रसो, पुष्पमाल्यभूषितशरीरा भवति इयं चतुष्पटी तु कुत्रचित् कस्मिपि पाव मालाकारद्वारा विक्रीयमाणाभिः ४६ जयपुरवैभवम् पुष्पमालिकाभिः शोभितशरीरा । एवं सर्विशेषणः नटी-चतुष्पटयोः विधि- धरूपधारणसाम्य बोध्यम् । नटी सुवर्ण-रजताभूषणैर्भूषितशरीरा, इयमपि विक्रीयमाणैः सुवर्णरजतर्भूषितशरीरा । कनकतन्तवः 'कलाबत्तू' (गोटाकिना- रीवा) तस्संततवसनधरा, उभयत्र साम्यम् । लहरिरङ्गेण रञ्जिता: (लहरिया) लसन्न्यः पटयो यस्याः सा नटी। ईदृश्यः पटयः (विक्रीयमाणाः) यस्यां सा चतुष्पटी । पूर्व सायंकाले राजनिदेशतो वाद्यं वाद्यते स्म । तत्तालक्रमानुसार नयन्तीव, उभयंत्र साम्यम् । लोकानां कौतुकाय कक्षे घटी निधाय नटी रजूपरि नृत्यति । चतुष्पद्यपि, कक्षे एकस्मिन् पार्वे निहिताः (विक्रयार्थम्) ताम्रपित्तलादेर्महाघट्यो यस्यामीहशी ॥ १८ ॥ * रत्नवणिगवीथी 'जौहरी बाजार' * अभ्रलिहमौलिमजुराजत्सौधसाधुतमा पाटलमुरङ्गसमारनवेश्मवीथीयम् मण्डितमहाय॑नवमण्डपिकाऽऽसन्दिगतैः श्रेष्ठिजनैस्तुन्दिलैर्निरुद्धपण्यवीथीयम् । मञ्जुनाथ चामीकरपुञ्जपुरुपिञ्जरिता मञ्जुलमृगाक्षीरुद्धवातायनवीथीयम् रत्नरुचिरोचितचिरत्नधनिवैकटिका यत्नशतलभ्या रत्नघण्टापथवीथीयम् ॥१६॥ अभ्रंलिहमालयः (गगनचुम्बिशिखराः), मञ्जु यथा स्यात्तथा राजन्तो ये सौधाः तैः साधुतमा शोभनतमा । पाटलरङ्गेण रक्का वेश्मपंनियस्याः सा। मण्डिताः महाशि याः नवमण्डपिका: ( साइवानयुक्र मख्ते )। तासु प्रासन्दिगतैः ('गही स्थितैः) । सुवर्णराशिना पुरु (प्रचुरं यथा स्यात्तथा ) नगरवीथी-नगरस्थानानि पिञ्जरिता पीतवर्णीकृता । रत्नकान्त्या रोचिता: (शोभिता:)चिरस्नधनिमः ( चिरकालाद्धनिकाः ) वैकटिकाः (रतविक्रेतारः ) यस्यां सा। रबघण्टा- पथो रनव्यापारस्य राजमार्गः, तस्य वीथी॥ १६॥ * रत्नवीभ्याः स्थानसंनिवेशः * उत्तरतो वस्त्रविक्रयापणपिनद्धा, ततो दर्पणादिवस्तुव्यवसायिपतिपथ्येयम् मुक्तामणिमाणिक्यादियुक्ता, स्वर्ण-दुर्वर्णादि- 'गोटक विपृक्ता द्रव्यदानाऽऽदानतथ्येयम् । मञ्जुनाथ द्विदलादिधान्यधामधन्या, फल- शाक-शालंमन्या वरवाहनविमथ्येयम् याचनकनैकटिकावेष्टितविपणिपथा भाति भूरि वैकटिकाऽऽकीर्णराजरथ्येयम् ॥२० उत्तरतः उत्तरदिशमारभ्य ( चतुष्पटीत: सांगानेरगोपुरान्तः ) स्थान- संनिवेश:--पूर्व वस्त्रविक्रयापणः (बजाज ) पिनद्धा संबढ़ा। दर्पणादि. बस्तुव्यवसायिन: (स्टेशनरी सामानके सौदागर) तेषां पंक्रया पथ्या शोभिता । ततोंगे मुक्कादिरखव्यापारिभिर्युका । (तत्संमुखस्थे वामभागे च) स्वर्ण-रजता- दिगोटकैः ( गोटा किनारी) संयुना । 'दुर्वर्ण रजतं रूप्य'मित्यमरः । ततः, धनस्य दानादानविषये तध्या सत्या, अर्थात् 'हुंडी-पत्री' ब्यापारपरैः 'साहू कारैर्युका । ततो द्विदल (दाल) श्रादिधान्यानां धाम ('दालकी तथा नाजकी मंडी' ) तेन धन्या । ततः फलानो शाकानां च शाखाम् (गृहम् ) श्रास्मान मन्यते ताडशी, अर्थात् सब्जीमण्डी' टमाटर यक्का । शाला जयपुरवैभवम् मन्यते शालमन्या, 'खित्यनध्ययस्येतिहस्वः । श्रेष्ठैवाहिनैर्विमथ्या अवगाया। याचद्भिः अनेकः नैकटिकैः (भिक्षुभिः) भावेष्टितो विपणिपथो यस्याः । राजाध्या राजमार्गः ॥ २० ॥ धन्वन्तोषधालयः * रोगिणो निरीक्ष्यन्तेऽत्र वैद्यैः शास्त्रमानुगै- भैषजनिर्माणमङ्गनेऽस्मिन् सुपरीक्ष्यताम् चतुरचिकित्सकैश्चिकित्सितोऽनुशास्त्रक्रम- मातुरगणोयमातुरालये निरीक्ष्यताम् । स्थायिधनराशिना स्थिरीकृतः प्रजानां हितो लक्ष्मीरामस्वामियशःसंमितः समीक्ष्यताम् रोगसरिन्मग्ने जने तन्वन् तरितथ्यतुला धन्वन्तरिभव्यभेषजालयोऽयमीक्ष्यताम् ॥२१॥ अस्मिनाङ्गने इति चित्रादिषु स्थाननिर्देशार्थम् । अनुशास्त्रक्राम् आयु- वैवशास्त्रक्रमानुसारम् । यशःसंमितः यश:समानः। तरेः नौकायाः तथ्यां सत्या तुलनां प्रकटयन , रुग्णजनान् रोगनद्या उत्तारयन्नित्यर्थः ॥ २१ ॥ * त्रिपोलियाराजमार्गः * [त्रिपोलियाभिमुखत: उभयपार्श्वयोः स्थानसंनिवेशः] वामतो विशालराजमन्दुरानुकूलीकृता पार्वे स्वर्गशूली धराधीशाऽधर्षणीयासौ दक्षिणतो देवमन्दिराणां पुण्यपङ्क्तिरिय श्रेणी सुन्दराणामापणानां स्पर्शनीयासी ।
No text on this page.
जयपुरवैभवम् सेयं स्वर्गशूली स्वर्गशूली प्रकाशते नगरवीथी-नगरस्थानानि ४६ मञ्जुनाथ तलिनत्रिपोलियाभिमुखमेत्य मार्गाणां मनोज्ञता महत्ता मर्शनीयासौ वैभवभरेण कृतराजमनाक्षोभा सखे जयपुरराजपथशोभा दर्शनीयासौ ॥२१॥ वामभागे राजमन्दुरा राज्ञोऽश्वशाला 'आतिश' । तस्याः पावें धरा- धीशैरपि अधर्षणीया अनभिभवनीया स्वर्गशूली "ईसरलाट' । इयं हि जय. नगरप्रतिष्ठापकस्य श्रीजयसिंहमहाराजस्य तनयेन श्रीईश्वरीसिंहदेवेन निर्मा- पिता । अस्या विषये बयः किवदन्त्यो. विश्रुताः। त्रिपोलियागोपुरस्य दक्षिणपावें नीलमणि-व्रजराजविहार्यादिमन्दिराणां पङ्क्तिः । तलिनं चिरलं सुन्दरमिति यावत् । मर्शनीया विचारणीया ॥ २१ ॥ * स्वर्गशूली * तुणतया तारापथमेव परिरभ्य स्थिता काञ्चनकलशचारुचूडा बत राजते मध्ये प्रतिखण्डमेव लोहितदृषद्भिः कृता शिल्पभृता कट्टहरश्रेणी भूरि भासत । मञ्जुनाथ देवैः सह मन्त्रणार्थमीश्वरेण कारितेव, यत्र रविरुचयोऽप्युदासते मेरुशिखराणामपि धूलीकृतदर्पभरा सेयं स्वर्गशूली स्वर्गशूलीव प्रकाशते ॥२२॥ काञ्चनकलशयुका चारुचूडा ( मौलिदेशः ) यस्याः सा । लोहितपाषा- जयपुरवैभवम् निर्मिता, शिल्पेन कामकार्यण पूरिता, कट्टहरश्रेणिः 'कटहरा' पनि प्रति- खण्डं प्रत्येकतले भासते। ईश्वरः सृष्टेः पालनविषये देवैः सह यथा मन्त्रणां करोति, तथा ईश्वरेण ईश्वरीसिंहमहाराजेन स्वर्गीयाणां वृत्तान्तं परिज्ञातुं देवैः सह मन्त्रणायै इयं कारितेव । इग्रदुन्नता यत्र गमने सूर्यकिरणा अपि उदासीनास्तटस्था भवन्ति । धूलीकृत: तुच्छीकृतः उन्नततायाः गर्वभरो यया सा । स्वर्गस्य कृते शूलीव । इयदुन्नता यदस्याः कलशकोटिः स्वर्ग स्पृशति । ततश्च एतस्या उपरि स्वर्गः शूलीपोत इव दृश्यत इत्यर्थः । अथवा स्वर्गा स्वर्गता (स्वरुपपदाद् गमेईः , स्वर्गपर्यनां शूलीव शूलाकारेव स्थिता, प्रत्युन्नतेति यावत् । किं वा-अद्यावधि प्रौन्नत्ये सौन्दर्ये च स्वर्ग उपमानमा- सीत् , किन्तु अनया नस्य स गुणोऽपहृतः । अत एव स्वर्गस्थ हृदये शलीव व्यथयतीत्यर्थः ॥ २२ ॥ * हनुमद्विशिखा * सवैया कुहचिबहुमोदक-मोहनथालमिलजलवल्लिचयाभिमुखा कुहचिच्च चतुर्गुणिलड्डुभरैः कृतलोकचतुर्गुणिताक्षिसुखा। बहुगन्धभरैः परितो भरिता सततोत्थितधूममिलत्परिखा शतचुल्लिचये ज्वलदग्निशिखा द्विशिखानुगता हनुमद्विशिखा ॥ मोदक-मोहनश्रालाभ्यां मिलन् यो जलवलिचयः 'जलेबि समूहः सः अभिमुखो यस्याम् । अथवा तस्याभिमुखा । मोदकादिव्यञ्जनयुक्रेत्यर्थः । चतुर्गुणिलड्डुः चौगुनीमोदकः । कृतं लोकानाम् चतुर्गुणितम् ( अत्यधिकम् अक्षिसुखं यया । व्यञ्जनानां बहुभिः सुगन्धरैर्भरिता । रथ्यानालिकासु क्रियतः अन्नादेर्विजातीयगन्धोपि 'बहुगन्धभरैः पदेन सूच्यते । सततो स्थतो यो धूमः तेन मिलन्ती सम्बध्यमाना परिखा परिधिर्यस्याः, निरन्तरधू- नगरवीथी-नगरस्थानानि मायितपर्यन्तभागेत्यर्थः । शतम् अनेका याः चुल्लयः 'चूल्हे' 'भट्टी ताला समूहे ज्वलन्त्यः अग्निशिखाः यस्यां सा । द्वयोः शिखयोः (भागयोः) अनु. गता विभक्का, पार्श्वद्वयेपि कान्दविकानामापणैर्युवेति भावः ॥ २३ ॥ * विशालविशिखा 'चौड़ारास्ता' * कवित्त त्रितलत्रिपोलियापुरस्तात्पुस्तकालयतः परमप्रशस्ता 'बैङ्कशाला सुप्रकाशते अग्रे चास्य दामोदरमन्दिराग्रभागे भव्य- विश्वेश्वर-शिखरबन्ध-मन्दिराण्यवासते । मध्ये मञ्जुनाथपूर्वजानां कवितल्लजानां सेयं पट्टवीथी भट्टवीथी भूरि भासते पर्यन्ते करालसिंहपञ्जरपरीता, शाल- शोभिता विशाल-वरविशिखा विराजते ॥२४॥ त्रितलस्य त्रिपोलियागोपुरस्य पुरस्तात् सम्मुखभागे, पुस्तकालयतः पुस्तकालये । सार्ववि० तसिः । बङ्कशाला 'इम्पोरियल बैङ्क' । दामोदरमन्दि रस्य अग्रभागे, अर्थात् इतोऽप्यग्रे दक्षिणे । अवासते प्रवतिष्ठन्ते । कविश्रेष्ठानां पट्टवीथी-प्रधानवीथी, पट्टशिष्य इतिवत् । दानपट्टे लिखिता वीथी वा। शालवृक्षः शोभिता । विशाला वरा च विशिखा। कराल-शाल-विशालेतिप्रासा: * अजमेरी-गणगौरीरथ्ये * [ब्रह्मपुरीमार्गादारभ्य अजमेरीगोपुरपर्यन्तः स्थानसनिवेशः] ब्रह्मपुरीमार्गादुपयाहि गणगौरीद्वारि प्राप्त यद्वि नूनं गणगौरीगुणगेयताम् - ।
जयपुरवैभवम् चतुर्दिक् चतुर्भिर्देवमन्दिरैरुपेताऽन्तरे वाटिकासमेताऽम्बरचतुष्पटिकयताम् कोणे कोट्टपाली शिक्ष्यमाणां वालिकालीमेक्ष्य चित्रकलाशाली शिल्पविद्यालयोऽप्येयतां वायुसेवनार्थ भ्रमेरीप्ससि सुखं चेत्सखे नूनमजमेरीगुण्यगोपुरमुपेयताम् ॥२५॥ यत् गणगौरीद्वारम् ('गनगौरीदरवाजा') गणगोर्याः गुणेन गेयतां ख्याति प्राप्तम्, गणगौर्याः मेलके श्रीगणगौर्यास्तत्र गमनेन तस्य द्वारस्य तन्नाम्ना प्रसिद्धिरभूदित्याशयः । चतुर्दिक चतसृषु दिक्षु । चतुर्भिर्देवमन्दिरैः सीताराम-रूपचतुर्भुजादीनां मन्दिरैः उपेता युक्ता । अन्तरे मध्यभागे च, वाटिकासमेता । सम्प्रति नवाबमहोदयस्य मन्त्रित्वे पूर्वतनकुण्डवेदिकायां पुष्पवृक्षा दूर्वापट्टिकाचारोपिता इति सूच्यते । अम्बरचतुष्पटिका 'प्रॉबेरी चौपड', ईयताम् प्राप्यताम् । कोहपाली 'कोतवाली'। शिक्ष्यमाणां अध्याप्य- मानां बालिकापतिम्-श्रा-ईचय । बालिकाविद्यालयं 'सेंट्रल गर्ल्स स्कूल' दृष्ट्वे- त्यर्थः । शिल्पविद्यालयः 'स्कूल् श्राफ आर्टस्' अपि-श्रा-ईयताम् प्रागम्यताम् वायुसेवनार्थम् भ्रमेः भ्रमणस्य सुखं चेत् इप्ससि वाञ्छसि । गुण्यं गुणयु. कम् । उपेयताम् उपगम्यताम् । वायुसेवनाय अजमेरीगोपुराद् बहिः रामनि- वासारामे गम्यतामित्याशयः । 'भ्रमेरी "अजमेरी ति, प्रासः ॥ २५ ॥ * चन्द्रपोलराजमार्गः * [चतुष्पटीमारभ्य चन्द्रपोलगोपुरपर्यन्तः स्थानसंनिवेशः ] अम्बरचतुष्पटीमतीत्य पश्चिमायां दिशि दीनानाथमन्दिरमवेच्य मोदमानय नगरवीथी-नगरस्थानानि दृष्ट्या तिलकादिमन्दिराणि, राजमातुरिदं रामचन्द्रमन्दिरममन्दमवलोकय । मञ्जुनाथ 'चन्द्रपोल गोपुरसमीपे सखे सिद्धपीठदर्शनसुखेन सुकृतं जय अविरतधृपधुमसौरभमुभगतम मारुतिमनोज्ञमहामन्दिरमुदश्चय ॥२६॥ 'तिलकमन्दिर' हि रामानुजवैष्णवसंप्रदायस्यैकं मन्दिरम् । अत्र हि भित्ती महाविशालं रामानुजसंप्रदायपरिगृहीतं तिलकं लिखितमिति तिलक- मन्दिरनाम्ना व्यपदेशो जातः । पूर्व राजमातुः, इदानीं राज्ञः पितामह्याः (दादीजी साहिबा श्रीधीरावतजी -निर्मापितं रामचन्द्रमन्दिरम् । सुकृतं पुण्य जय वशंकुरु अर्जयेत्यर्थः । धूपधूमस्य सौरभेण सुभगतमं महत् मन्दिरम् उपगच्छ । अस्मिन सिद्धपीठे अविरतं रामायणपाठ-जपादिकं शतशो ब्राह्मणाः कुर्वन्ति । सर्वदैवेदं मन्दिरं पाठध्वनिना मुखरितमेव प्राध्यते । मनोरथार्थिनां जनानां प्रायः समूह एव विलोक्येत । सेयं सिद्धमूर्तिः कदा केम स्थापितेति इतिहासमार्गतो न निश्चीयते । जनेषु प्रसिद्धं यत् 'श्राम्बेरस्य शिलामयी, जय- पुरस्यायं हनूमान् सांगानेरग्रामस्य च 'साँगादेवः',प्राक्रनेन मानसिंहमहाराजेन आनीताः' इति । यद्यपि तिसृणामेतासां देवतानामेककालेनाऽऽनयनं ऐतिहा- सिका नानुमोदन्ते तथापि दोहापद्यमिदं बहो: कालाच्छणुमः- 'सांगानेर को साँगोबाबो जयपुर को हनुमान । श्राम्बेर की सिल्लादेबी ल्यायो राजा माम' । * पुराणवसतिः 'पुरानी बसती' * बालानन्दमन्दिरसमीपाद्यज्ञशालामाप्य सिंहदुर्गहर्म्यमाला प्रा निवर्णनीयासी । ५४ जयपुरवैभवम् तदनु च गोपीनाथदर्शनं विधाय सखे नानाविधकौतुकभूर्भूयोऽभ्यर्णनीयासौ । प्रवरपुरोहितानां भृतिर्भविता ते स्फुर्ट मञ्जुनाथकविता गृहेऽस्याकर्णनीयासौ काममप्रमाणदृश्यपूरितपुराणस्थला संप्रति पुराणवसतिर्मे वर्णनीयाऽसौ ॥२७॥ सिंहदुर्गस्य नाहरगढस्य हेर्यमाला प्राक् पूर्व निर्वणनीया दृश्या । न चेबाजाज्ञा तर्हि यज्ञशालासकाशाद् दूरत एव विलोक्या। नानाविधकौतु- कानां भूः स्थानम् 'बारह भाइयों का अखाडा' अभ्यर्णनीया समीपगता कर- णीया। अभ्यणं करोति अभ्यर्णयति ततः अनीयर् । प्रवरपुरोहिताः 'बडेपुरो हित्त' रामप्रतापजीप्रभृतयः । तेषां वैभवम् महाविशाल भवनम् पारामादि च ते स्फुटं भविता भविष्यति. लुट् । 'नागरपाडा' स्थाने मञ्जुनाथगृहे अस्य कविता श्रवणीया। अपरिमाणः दृश्यैः पूरितानि प्राचीनस्थलानि यस्याः सा। प्राचीनैतिहासिकस्थानयुक्रेत्यर्थः । प्रमाण-पुराण-पुराणेति प्रासाः ॥ २७ ॥ * 'नाहरगढ़' * आरोहः सुदी? यस्य वाजिरथगम्यो भाति स्म्योद्यानशाली यस्य सौधो रमयेत्कविम् सोपानावबद्धो यतो ज्यायान् जलटको भाति. वरणविटङ्को यस्य चूर्णयेत्पतत्पविम् । मञ्जुनाथ मीनाजातिरक्ष्यो धनकोषो महान् तुणतया यत्र श्रमदोषो भजते रविम् नगरवीथी-नगरस्थानानि अन्यदेशदुर्गद्युतिमाहरसि किं वा वृथा नाहरगढस्य समुदाहर दृढच्छविम् ॥२८॥ प्रारोहः (घाटी, चढाई) । इयदुनते दीपि प्रारोहे तादृशः सुबद्धो, विशालः, चक्रनमणेन न्यूनीकृतारोहश्च मार्गास्ति यस्मिन् राज्ञो वाजिरथः (बग्गी) सुखेन गच्छेदित्यर्थः । यस्य (दुर्गस्य) राजनिवासोचितः नासादः समन्तात् मनोहरेणोपवनेन वेष्टितः, यस्य शोभया कविरपि मनसि रमते इति भावः । जलटङ्कः जलाशय: 'टाका' । यस्य वरणविटङ्कः प्राकारशिखर तथा दृढं यथा तदुपरि यदि शत्रुप्रेरितः पविः (वचम्) अपि पतेत्तर्हि सोयं विटङ्कस्तमपि चूर्णयेत् न तु स्वयं भिघेतेत्यर्थः । उच्चताया: कारणात् तदुपरि निजकिरणान् प्रेषयन् सूर्योपि श्रान्तो भवतीति श्रमदोषो रविं भजते । भाहरसि संगृलासि । यत्र यत्र दुर्गाणां दृढताया: प्रसङ्गो भवेत्तत्र तत्र नाहरगढस्यं दृढ़- च्छविम् उदाहर उदाहरणरूपेण उपस्थापयेत्याशयः। संक्षिप्तेतिवृत्तम् इदं दुर्ग जयपुरप्रतिष्ठापकेन सवाई श्रीजयसिंहमहाराजेन. निर्मापि- सम् । अस्मिन् स्थाने नाहरसिंहनामकस्य 'भोमिया'ख्यदेवयोनिविशेषस्य पूर्व निवासोऽभवत् । जयपुरराजवंशे नाहरसिंहनामा कश्चन पूर्वजः समभवत् यो हि देहत्यागोत्तरं दिव्ययोनिः 'भौभिया' अभवत् । स हि आत्मनो निवा- सस्थाने दुर्गनिर्माणारकुपितः सन् तस्कार्ये विघ्नं चकार । सम्मिलिताः सर्वेपि स्थपतय: समग्रं दिनं यावत् यो दुर्गभित्ति निरमान् रात्रेरनन्तरं प्रातरेव सा चूर्णीभूता प्राप्यत । एतत्प्रवन्धाय नानोपायान् कृत्वापि विफलीभूत: श्रीजय- सिंहमहाराजो महामान्त्रिक श्रीपौण्डरीकमहाभागं प्रार्थयत । पुष हि मन्त्र- बलेन तं भूमिस्वामिनं संतोष्य निजवशे च कृत्वा तत्स्थानं त्याजयामास । प्रतिज्ञानुसार नाहरसिंहभूस्वामिनो मन्दिरं घाटोग्रानस्य मार्ग निर्मापितम्, Hond
जयपुरवैभवम्
तत्र च नैवेद्यस्य ज्योतिषः ('जोत' ) च प्रबन्धों राजद्वाराऽक्रियत, योद्यापि
प्रचलति । एतस्य दुर्गस्य नाम 'सुदर्शनगढम् ' इति । एतस्मादुर्गादारभ्य
'आम्बेर'दुर्गपर्यन्तं पर्वतमौलौ वाजिरथगम्योऽनुद्धातश्च विशालो मार्गोऽस्ति ।
अस्मिन् दुर्गे यानि राजहाणि सन्ति तेषां वृद्धिः परिष्कारश्च श्रीराम-
सिंहमहाराजेन (अर्वाचीनेन) कृतः । दुर्गस्य मध्यतो महान् जलटङ्कोस्ति
यस्य जलेन तदुर्गवासिनो 'मीना' गणा जीवन्ति, राजहय॑स्य विशालमुपवन
च सिच्यते । दुर्गस्योपरि मीनाजातेरेव निवासोस्ति । एषैव जातिरेतदुर्गस्य
रक्षणेऽधिकृता । दुर्गमध्ये यः किल महान् धनकोषोस्ति तस्यापि रक्षायै इय-
मेव सर्वाधिकारिणी। उच्चपदाधिकारी राजकर्मचापि विशेषावश्यकतां विना
अस्मिन्दुर्गे गन्तुमनुमति न लभते । द्वारसमीपे भैरवस्यकं स्थानमस्ति, रवि-
वारे नैवेद्यसमर्पणाय तदर्शनाय च गमनमात्रस्याज्ञास्ति । मीनाजातेगूहे कश्चि-
दुल्सवो ब्राह्मणभोजनादिप्रसङ्गेश्वद्भवेत्तर्हि दुर्गाध्यक्षस्याज्ञां प्राप्य गृहस्वामी
निमन्त्रितान् दुर्गाभ्यन्तरे नयति ।
* ब्रह्मपुरी *
दुर्गमगणेशदुर्गसीमन्ताभिमण्डिता या
दाक्षिणात्यभूमुरनिवासैरभिरोच्यासौ
उच्छृङ्खलं खेलतां च रङ्गस्थलगायकानां
होलाभिनये विशङ्कगीतिन विमोच्यासौ।
यत्राभवन् रत्नाकर-पौण्डरीकमुख्याः पुरा
जीर्णगृहोदशैस्तदभिख्याऽधुनाऽऽलोच्यासौ
पूर्वपुरुषाणां यशोनिझरीप्रकाशकरी
ब्रह्मपुरी सम्प्रति पुराणपुरी प्रोच्यासौ ॥२६॥
नगरवीथी-नगरस्थानानि ५७ दुर्गमं यत् गणेशदुर्गम् 'गणेशगढ', तदेव सीमन्तः केशपाशस्तेन अभिमण्डिता, गणेशदुर्गस्याधस्तादुपनिविष्टेत्यर्थः । रङ्गस्थलम् 'अखाड़ा' तद्गायकानाम् । विशङ्का निमर्यादा। ब्रह्मपुर्याम् द्वे गीतिरङ्गस्थले 'छोटा अखाड़ा' 'बड़ा अखाड़ा' स्तः । होलिकोपरि तत्र सगीतिकोऽभिनयो भवति. यस्मिन् अश्लीलतास्पर्शिनी उद्दामशृङ्गारगीतिर्व्यङ्गयगीतयश्च ('फैल') गीयन्ते । सा गीतिरपि तत्स्थानपरिचयार्थ न विमोच्या । महाराष्ट्रब्राह्मणो रत्नाकरपौण्डरीकः श्रीजयसिंहमहाराजस्य ( जयपुरनिर्मातुः ) समयेऽभवत् । एष महाविद्वान् मान्त्रिकः सिद्धपुरुषश्चासीत् । महाराजेन योऽश्वमेधयज्ञः कृतोऽभूत्तस्मिन् दाक्षिणात्यानामेव प्राधान्यमासीत् । बहवो वेदपारगा दक्षिणदेशतः ससम्मानमाहूय यज्ञे निमन्त्रिताः । पौण्डरीकरत्नाकरोऽश्व- मेधयज्ञे सर्वप्रमुखोऽभवत् । अनेन जयसिंहमहाराजस्य निजसिद्धताया भूयान्परिचयो दत्तः । एष महाराजोप्यमुं गुरुरिति गौरवेण सम्मानयामास । पौण्डरीकेण महाराजस्य यशःप्रख्यातये ' जयसिंहकल्पद्रुम' नामा प्रत- तिथिनिर्णयात्मको महान् धर्मशास्त्रग्रन्थो निर्मितः। यदा हि महाराजेन जयपुरनगरं प्रतिष्ठापितं तदा ब्रह्मपुर्या सर्वप्रथमं श्रीरत्नाकरपौण्डरीकोऽधिः ष्ठापितो भूयसी च विभूतिः प्रत्ता । पौण्डरीकस्य प्राचीनगृहमतिविशालं सुन्दरोपवनसहितं राजमल्लतडागस्योपर्यद्यापि द्रष्टुं शक्यते यद्धि सम्प्रति जीर्णतां गतम् । किन्तु अस्मिन् यत्किल स्थापत्यकार्यम्, यादृशी विशालता, यञ्च वैभवमस्ति तहर्शनेन तत्प्रभावो राजोपमितविभूतिश्च सुस्पष्ट मनुमातुं शक्यते । श्रूयते-पाम्बेरस्य जयगढदुर्गे रत्नाकरसागराख्यो जलबन्धः श्रीरत्नाकरपौण्डरीकस्मारक एवास्तीति । जयसिहमहाराजस्य परमादरभाजनं सम्राड्जगनाथनामको महाराष्ट्र- ब्राह्मणोपि पूर्व ब्रह्मपुर्यामेव प्रतिष्ठापितः । अयमपि महामन्त्रिको विद्वान् ज्योतिषशास्त्रेऽद्वितीयपण्डितोऽभूत् । जयसिंहमहाराजस्य समये सोऽयं जयपुरवैभषम् । रेखागणितस्यैक ग्रन्थं निर्ममौ। एष 'अरबी भाषाया अपि परमविद्वानासीत् । एष प्रन्थोऽरवीभाषात एवानूदित इति ऐतिहासिका वदन्ति । एवमेव अस्य महाभागस्य सिद्धान्तकौस्तुभ-सम्रासिद्धान्त. ' नामको ज्योतिषग्रन्थावपि प्रसिद्धावभूताम् । जयपुरराजकीयज्योतिषयन्त्रशालायां सम्राड्यन्त्र नामकं समयसूचक यन्त्रमनेनैवाविष्कृतमिति बहूनां कथनम् । अस्तु. एवंविधा असाधारणपुरुषाः पूर्व ब्रह्मपुयाँ न्यबसन किन्तु अधुना तदभिख्या तत्कीर्तिः अभिख्या नाम-शोभयोः' जीर्णगृहाणामुद्देशैः निवेशः पालोच्या अनुमेया । पुराणा पुरी, प्रत्यहं तद्गृहाणां निवासिनां च क्षीयमाणत्वात् । संक्षिप्तेतिवृत्तम् जयसिंहमहाराजेन यदा जयपुरनगरं प्रतिष्ठापितं तदा ये ये ब्राह्मण- श्रेष्ठा अश्वमेधार्थमाहूतास्तेषु ये सुप्रसिद्धा गुणिनोऽभवन् महाराजस्यास्य च पूजनीयाः समभवन् तान् सर्वान् ससमादरं निवास्य तदुपजीविनस्तत्सार्थीयांश्च पुरुषानपि तत्रैव निवेश्य ब्रह्मपुरीनाम्ना सेयं वसतिः पृथगेव निर्मिता . जयसिंहमहाराजेन समानितरस्मत्पूर्वजैः श्रीकृष्णभट्टकविकलानिधि- मिर्जयसिंहतनयस्य । श्रीईश्वरीसिंहमहाराजस्य यशोवर्णनार्थ निर्मिते 'ईश्वरविलास'महाकाव्ये जयसिंहमहाराजेन तत्समतं प्रतिष्ठापिताया. ब्रह्म- पुर्या वर्णनमुपलभ्यते । आसीत्तस्मिन्नपि समये ब्रह्मपुर्या एष एवं स्थान संनिवेशः । अभूत्तदापि तस्याः शिखरदेशे 'गणेशगढ' दुर्गम् । ब्रह्मपुर्या ये ये बाहाणा निवासिता अभूवंस्ते सर्वेपि कयाचिद्विधया गुणैश्च प्रभावशालिनः श्रत एवं राजसंमानिता आसन् । एतेषु सर्वतोधिका दाक्षिणात्यास्ततोऽव- शिष्टा गुर्जरा अभवन् । सर्वेप्येते वैदिका प्राहिताप्रायनासन् । प्रतिसवनमेतेषां भवनेषु अग्निहोत्राण्यभवन् । यथा हि तद्वर्णनम् - नगरवीथी-नगरस्थानानि さ - 'येन ब्रह्मपुरी कृताऽतिधवलः कैलासशैलोपमै- विप्राणां भवनैः सदा समुदयत्सम्पद्विलासाचितः । प्रत्यागारमुरुप्रकारहवनैर्यत्राग्निहोत्राण्यभु- लीलादत्तचतुःपुमर्थपटलीजातादराणि स्फुटम् ॥ श्रियं धत्ते यस्यामधिगिरिशिरः श्रीगणपते- हं दूराट्टयं सुखचितमणीभाभिररुणम् । ध्रुवं तस्या एव क्षितिपतिरमण्याः सुरुचिरे ललाटे सिन्दूरैः कलितमिव सौभाग्यतिलकम् ।।' ब्रह्मपुर्या यथा स्मार्तानां वैदिकानां च निवासोऽभवत्तथैव सेयं वसति- वैष्णवानामपि वैभवैः सुसमृद्धाऽभवत् । एतस्या उत्तरपश्चिमदिशि वैष्णव ब्राह्मणानां राजसंमानितानां गोस्वामिनां च निवासोऽभवत् । शुद्धाद्वैत- संप्रदायिवैष्णवानां पूज्येषु सप्तसु स्वरूपेष्वन्यतमः श्रीगोकुलनाथदेवोप्यत्रा. तिष्ठत् । यन्निवाससाक्षि गोकुलद्वारा' 'गोकुलनाथवापिका' चेति स्थान- द्वयमद्याप्यवतिष्ठते । यत्किञ्चिदस्तु, इयं वसतिः कस्मिन्नपि समयेऽतिसमृद्धा गहना चाभूदिति नास्ति संदेहः । एतस्यां हि राजसंमानितानां ब्राह्मणानां शिथिका-(पालकी)-संमानवाहीनि सप्त स्थानान्यासन्निति ब्रह्मपरीस्था बना अद्यापि कथयन्ति ।
जयपुरवैभवम्
AAMAN-
प्रामुखवीथी
[ ग्रन्थ छपना प्रारम्भ होने के अनन्तर कई महानुभावों की सलाह से साथ में
हिन्दी अनुवाद का रहना भी सामयिक समझा गया। अतः, अब तक छपी दो वीथियों
का हिन्दी अनुवाद यहाँ देदिया जाता है। पाठकमहोदय पद्यसंख्या के अनुसार हिन्दी
अथ देखलं]
[चतुष्पदीचत्वर]
श्वेतकान्ति से कुवलय (श्वेतकमल ) को जीतनेवाला, कमलके
शोभागर्व को दूर करनेवाला, चन्द्र के
समान एक विमल तेज (सरस्वती)
हमारी सदा रक्षा करे ॥१॥
अपनी कान्ति से चन्द्रकान्ति को भी लजित करनेवाली, कमलखण्ड
में निवास करनेवाली, त्रिलोकी के कवियों से गाई गई भारती (सरस्वती)
का जग हो, संसार ही जिसका खजाना है ॥२॥
जिसकी कृपादृष्टि का विलास सकल अमङ्गलों का दूर करनेवाला,
और हृदयसदन में सुख की सृष्टि करनेवाला है। अमृतधारा के समान
जिस (कृपादृष्टि) को पाकर कविता अपने श्राप उल्लसित होती है ॥ ३ ॥
बुद्धिविकास के लिये वसन्तसदृश जो (भारती), कीर्तिरूप चन्द्रिका
को फैलाती है, पूर्वपुण्यों से प्राप्त होनेवाली वह भारती हमारे
अनुकूल हो॥४॥
जिस सरस्वती की मधुरनादिनी कच्छपी वीणा स्वर, ग्राम, मींड
अादि को स्पष्ट प्रकट करती जिसके एक एक स्वरतरा में अमृत की धार
बहती है और जिससे संसार के साहित्य का विकास हुआ है ॥ ५ ॥
आमुखवीथी (हिन्दी)
वेद ही जिसके अनन्त निर्मल गुणों को जानते हैं, शुद्धविवेक के
द्वारा ही जिसकी प्राप्ति होती है, उस वाग्देवी का जय हो ॥ ६ ॥
नीलकमल के समान शोभाशाली एक अलौकिक चरण ही मेरा
श्राश्रय है जिसके ध्यान करने से चञ्चलचित्त में भी धैर्य श्रा जाता है ॥७॥
हे भगवती ! मैंने बहुत भार स्वीकार कर लिया है जो कविता के
नये मार्ग में पैर बढ़ाया। हे देवि ! कृपा करके अकम्प (स्थिर ) बुद्धि
दीजिये ॥६॥
ग़रीब की प्रार्थना समझकर उपेक्षा न करिये। थोडी करुणाष्टि
डालिये, हे भारती यदि आपके चरण का अवलम्बन मिल जाय तो मनमें
रचना का परिश्रम ज़रा भी प्रतीत न हो ॥१॥
हे भारती अापके चरणों में बद्धाञ्जलि प्रणाम कर, ऐसी रचना की
मति चाहता हूं जिससे रसिकों के मनको मोद हो ॥ १० ॥
मस्तक झुकाकर गुरुचरणकमलों को प्रणाम करता हूं जिन (कमलों)
की छाया मूढता में पड़े हुए हृदय में शान्ति पैदा करती है ॥११॥
जिनके सौरभ से हृदय की सुस्ती दूर होजाती है। गुरु की कृपा
सकल सुखों की सीमा है जो भ्रम को भङ्ग करके दुरित (पाप) को दूर
करती है ॥ १२॥
गुरु उपदेश के दीपक से हृदय के अन्धकार को हटा देते हैं। शोधक
रज (धूलिद्रव्य ) से निर्मल होने पर मणि में जैसे गुण (हारसूत्र ) की
रुचि (कान्ति)प्रतिबिम्बित होती है. वैसे ही चरणरज से स्वच्छ हुए मनरूप
मणि में गुणों ( विनय-दाक्षिण्य भादि ) की रुचि उत्पन्न होती है ॥१३॥
जयपुरवैभवम्
वाल्मीकि श्रादि कवि धन्य हैं जिनने वाणी को नया बना दिया
जिनके सूक्रिसमुद्र के सम्मुख अन्यान्य कवियों की रचना-नदियां अाज तक
भगवान् व्यास की वचनरचना जब समस्त भुवनों को भासित कर
रही है तब भावुकों के मन को खेद क्यों हो ? ॥ १५ ॥
सजनों की निन्दा से घिरी हुई दुर्जनमण्डली क्यों न सराही जाय
जो गुणों से गुरुओं ( भारी तथा पूजनीय) को भी एक जुबान में हलका
बना देती है. ॥ १६ ॥
दुर्जनों की जिह्वा एक नतकी है जो कुटिलकथारस-( जली. कटी
सुनाने में आनन्द ) रूपी रङ्गस्थल में पहुँच और कपटकल्पनारूप सह-
चरियों को साथ लेकर दूसरे के यशों को खूदती हुई नाचती है ॥ १७ ॥
खलजिह्वा चित्र लिखने की एक विचिन्न कुँची है जो कपटरङ्ग को
लेकर दूसरों के यशरूपी निर्मल पट पर निन्दा का चित्र बँचती है ॥१८॥
दुर्जनों की मुखरूपी बांबी में रहनेवाली खलजिह्वारूपी यह सर्पिणी
अद्भुत है, जो खेलती हुई दूर से ही काटती है जिससे सुजनों को तत्काल
दाह होता है ॥ १॥
दूसरों के हित को उन्मूलित करना, दूसरों के तिरस्कार पर प्रसन्नता
से हँसना, यों सदा दूसरों के लिये परिश्रम उठानेवाला दुर्जनवृन्द क्या
प्रशंसा के योग्य नहीं? ॥ २० ॥
भलाई के लिये सदा तय्यार, ऐसे सजनसमाज के प्रति विनय
निवेदन करते हुए सुख हो रहा है। दूसरों के गुणों से सदा परिचय रखने
वाले जिसके चित्त में कपटघटना को स्थान ही नहीं ॥ २१ ॥
आमुखवीथी (हिन्दी). मधुर मधुमल्लिकाकी शोभा रखनेवाली सजनों की सूक्रि (वाणी) एक सञ्जीवनी लता है जो द्विजिह्न (दुमुँहा दुर्जन ) की जीभ से चाटे इस मनरूपी घोंसले में अमृत सा ढाल देती है । द्विजिह्न ( सर्प) से चाटे हुए पक्षिगृह में श्रमत छिड़कने से जो फल होता है वही सजनों की वाणी का दुखी चित्त पर ॥ २२ ॥ दुर्जनों की लगाई हुई कलङ्करेखा सुजनसूनिरूपी गङ्गा में डुबकी लेकर शिव के मस्तक की चन्द्रकला के समान पवित्र होकर निक- लती है ॥२३॥ दूसरों के गुणों का पक्षपात रखनेवाली सजनों की दृष्टि को मैं चतुर नहीं कह सकता, जो दूसरों के द्वारा बढ़ाये हुए दोष को भी नहीं देख सकती [जो बड़ी से बडी चीज को भी नहीं देख पाती वह दृष्टि कैसे ठीक समझी जायगी ऐसे ही बड़े दोषों पर भी जो नहीं पड़ती उस सजनों की दृष्टि को कौन ठीक समझेगा ? ] ( व्याजस्तुति ) ॥ २४ ॥ यदि सजनसंगमरूप मन्दाकिनीधारा मिल जाय तो पाप और सांसारिकतापसहित यह दुर्जनों की बातचीत क्या पीड़ा पहुँचा सकती है ? ॥ २५ ॥ हृदयताप को दूर करनेवाला : साधुसमागम का मार्ग अद्भुत है जहां पहुंचने पर सब बाधाएँ दूर हो जाती हैं और अतुल सुखोत्पत्ति होती है ॥२६॥ सज्जनों की सूनि चन्दन से भी बढ़कर है, जिसके कि हृदय के पास पहुंचते ही ताप की पीडा दूर हो जाती है ॥ २७ ॥ सकल लोकों को सुख पहुँचानेवाली, पूर्वकवियों की वाणीरूप मधुधारा धन्य है, सकल जगत में जीवनौषध होकर उत्पन्न हुई जो हृदय के .
जयपुरवैभवम पास पहुँचनेमात्र से ही ताप को दूर कर देती है ( और औषधि खाने पर और उसके वीर्यविपाक के रस के साथ मिलने पर ताप को हरण करती है किन्तु यह पास आते ही) ॥ २८ ॥ यदि इस भूमि पर नन्दनवनवीथी उत्पन्न होजाय जिसमें कि कल्प- वृक्षों की सुन्दर पङ्क्ति दिखाई देती हो और यदि उस वनवीथी में स्वर्गङ्गा भी प्राजाय जिसके किनारे सुराङ्गनाओं के विहारस्थल हों, और यदि उसमें सबके मन को लुभानेवाली स्वर्गीय कुंजों में गूंजनेवाले कोकिलों की शोभा भी प्राजाय तो कदाचित् इस जगत में कविता-विलासों की तुलना हो सकै ॥ २४ ॥ ३०॥ हृदयस्थित तापरूप पाप को दूर करने और निःसीम सुख को पैदा करनेवाली कविवाणीरूप (मद्य)सुवा अद्भुत मस्ती पैदा करनेवाली है जो किसी चीज़ से भी नहीं दबती [ और मच अम्लादि पदार्थों से दमनीय होता है तथा वह पापहारक भी नहीं ] ३१ ॥ भात कालिदास प्रभृति कवियों के कविताचमत्कार की स्तुति करता जिसके प्रकाश को पाकर हम सरीखों की वाणी भी विकसित होती है ॥ ३२॥ बड़े बड़े कवियों से भी मस्तक पर चढ़ायी गई कालिदास की अनुपम कविता धन्य है, ईश्वरदत्त शक्ति को सूचित करनेवाली और अद्भुतविलास विभ्रमयुक्त जिस कविता के सेवन से रसिकों का मन मस्त होजाता है ॥३३॥ अनुपम-साहित्य-सार को प्रगट करनेवाली दण्डिपण्डित की रचना प्रशंसनीय है जो जगत् में जीता जागता प्रादर्श (ध्वनि से काव्यादर्श नामक साहित्यसंदर्भ भी) रखती है। दण्डी की गुणगाथा भला कौन नहीं ?
आमुखवीथी (हिन्दी) ६५ भवभूति की भारती वीररसोचितभावों को अभिव्यक्त करनेवाली हैं। इसकी लेखिनी लोकचरित्रचित्रण में चतुर और करुणविप्रलम्भादि मधुररसों में भी रुचिर रेखावाली है ॥ ३५॥ बाण ( तीर और तन्नामक कवि ) के द्वारा उत्कीर्ण किया गया गद्य हृदयरूप पट से नहीं हटता किन्तु नित्य नया अानन्द देता है। क्रिष्टकल्प- नामों से बहुत कुछ भरी हुई सुबन्धु की रचना ( वासवदत्ता ) प्रथम रहने पर भी जो गद्य उत्कर्ष पाता है ॥ ३६ ॥ वर्णमैत्री की मिठास से मिला हुश्रा माघ ( तस्कृत शिशुपालवध- काव्य) संमुख है । और भारवि की ( वर्णमैत्रीकृत ) मधुरता को भी कौन नहीं याद करते ? [ ब्राह्मणादि सब वर्गों को एक करनेवाले मधु (मद्य) से युक्त माघ ( तन्नामक मास) संमुख है, मधु-रता ( मधुवर्षिणी, प्रिय लगनेवाली) 'भा रवेः सूर्य की कान्ति (धूप) किसे याद न पडेगी, यह श्रर्थ भी ध्वनित होता है ] ॥ ३७ ॥ राजशेखर की वाणी प्रसादगुण से युक्त अर्थगाम्भीर्य का खजाना है। जिसकी रचना सर्वथा प्रास्त्रादनीय है, और जिसकी मीमांसा ( विमर्शशैली और 'काव्यमीमांसा' नामक ग्रन्थ ) भी आनन्द देती है ॥३८॥ अनूठी कल्पनाओं के कारण मनोहर श्रीहर्षकवि की वाणी भी स्तव. नीय है । जिसकी शब्दशय्या ( पदगुम्फ) प्रौढबन्धसे सुन्दर है वह मुरारि कवि की सूक्रि भी अन्य कवियों से अजेय है. ॥ ३९ ॥ नारायणभट्ट की घेणी (वेणीसंहार) ओजसे पूर्ण रहने पर भी प्रसाद गुण युक्र है | जहां पोजगुण होता है वहां लम्बे लम्बे समास और अक्षर- क्रिष्टतादि के कारण प्रायः अर्थकाठिन्य होजाता है ] । विशाखदत्त की वाणी जयपुरवैभवम् साभिप्रायपदों का खजाना है अथोत् प्रत्येक पद ही किसी न किसी अर्थ का पोषक है ॥ ४०॥ वृत्ति आदि अनुप्रासा के कारण सुखकर और स्वाभाविक सुन्दर जग द्धर की रचनाशली उत्कृष्ट है जिसमें नूपुरों का मधुर झंकार करती हुई प्रबल शिवभक्ति मानों नांच रही है ॥४१॥ भर्तृमेण्ट बिल्हण आदि काश्मीरक कवि प्रशस्य हैं जिनकी कविता केशर की सहोदर समझी गई है ॥ ४२ ॥ काश्मीरकों के कवितामार्ग में क्षेमेन्द्र की सूकि सब से उन्नत है जो कि उत्कृष्टरचना के कारण श्रदल पहचान और औचित्यविचार के कारण शिक्षणीय है ( इसका 'चित्यविचारचर्चा' नामक ग्रन्थ प्रसिद्ध है) ४३॥ परिमल गुप्त की रचना मधुरर्षिणी होने के साथ साथ पारिजात (स्वर्गीय कल्पवृक्ष के धारण करनेवाली है 'सोने में सुगन्ध' । रहण कविका अद्भुत सामर्थ्य है जिसने तरङ्गिणी (नदी और राजतरङ्गिणी नामक ग्रन्थ) को बांधा ॥ ४४ ॥ अभिनन्द कवि के अशिथिल बन्धवाले निबन्ध में भला किसे आनन्द नहीं पाता ? भर्तृहरि की वाणी एक पुष्करिणी है जिसके सेवन (मान) से सब ताप दूर होजाते हैं ॥ ४५ ॥ यथास्थान निवेशित कान्त और कोमल पदावाली जयदेव कवि की सूक्ति अति गुणवती है। मधुरवों की मैत्री से मनोहर भानुकवि की वाणी भी सनने के लायक है ॥ ४६॥ सुगन्ध को अनुप्रासललितपदों से अपने आप पहँचानने लायक शम्भुकवि की सूक्ति भी हृदय में धारण करने के योग्य है । मधुर और शृङ्गारप्रधान रचना के कारण गोवर्धनाचार्य की वाणी स्तति के योग्य . आमुखवीथी (हिन्दी) भनिरस को प्राधान्य देनेवाली जीवगोस्वामी की रचना उत्कृष्ट है [ इस से ध्वनित किया है कि इननें 'भक्रिरसामृतसिन्धु' में भक्ति को भी 'रस' सिद्ध किया है जिसे पहले मम्मटादिने नहीं कहा था] कर्णपूर गोस्वामी की कविता में एक अनिर्वचनीय ही रस पाता हूं ॥ ४८ ॥ वैदर्भी रीति के अनुकूल जिसमें पदविन्यास है ऐसे अनन्तपण्डित की रचना बडी प्रौढ है। प्रौढ गुम्फ ( बन्दिश) और अर्थगाम्भीर्य से युक्र भोजकी भारती को कौन नहीं नमस्कार करता ? ॥ ४६॥ एक ही विषय पर बडे विस्तार और सौन्दर्य से रचना वेदान्ताचार्य की वाणी मैं मानता हूँ । वेंकटाध्वरी की रचना अनुप्रास के पीछे पीछे अपने वक्तव्य अर्थ को चलाती है अर्थात् अनुप्रासबहुल है ['अनुप्रास वक्तव्य अर्थ के पीछे चलता है, यों न कहकर, अनुप्रास के पीछे वक्तव्य अर्थ के चलने से सूचित किया है कि अनुप्रास के कारण कहीं कहीं वक्त- व्यार्थ में वैगुण्य सा श्राजाता है, देखिए 'विश्वगुणादर्श चम्पू']॥ ५० ॥ यदि हृदय श्लेषालङ्कार का कौतुक रखता है तो त्रिविक्रम की रचना देखिये । मङ्ख और मयूर की रचना में अशिथिल बन्ध का चतुर्य पाया जाता है ॥२१॥ अनुप्रास तृष्णा (प्राधिक्य ) से भरी हुई रामभद्रदीक्षित की रचना में वह स्वाभाविक गुण देखता हूँ जो दूसरे कवि में नहीं। [शब्दालङ्कार- बाहुल्य होने पर भी प्रसाद-माधुर्य श्रादि गुण बराबर साथ देते हैं ] ॥ १२ ॥ जगन्नाथ की वाणी में-शास्त्रार्थ के क्लिष्टमार्ग में अत्यन्त दुर्लभगुण मह पाया कि इसमें सकलसम्मानित माधुर्य से युक्त रस की गङ्गा निःशङ्क बहती है (वादग्रन्थ रसगङ्गाधर की सूचना ), [ यहां यह भी अर्थ ध्वनित होता है कि जैसे जगत्पूज्य गिरि (हिमपर्वत ) का यह गुण है जयपुरवैभवम् ) कि इसके दुर्गमप्रदेश में सकलसम्मानित मधुरगङ्गा बहती है वैसे यहां रसकी] ॥ ३ ॥ ध्वनिके प्रशंसनीय मार्ग में चमकते हुए प्राकृतभाषाकवियों को वही जान सकता है जो गाथाओं (गाथासप्तशती) आदि के गुण यथार्थ जान चुका है॥५४॥ तुलसी-सूर-विहारी-श्रीकृष्णभट्ट (कविकलानिधि), भारती (श्रीकृष्ण भट्टजी के पुत्र द्वारकानाथजी) श्रादि भाषाकवियों का भी कौन सम्मान नहीं करेगा ? [ श्रीकृष्णभट्टजी-भारती-नादि का परिचय 'साहित्यवैभव' में देखिये । ] ॥ १५॥ पूर्ववर्णित कविश्रष्ठों से उन्नत की गई, जगत् में जाह्नवी (गङ्गा) की तरह सब के स्तुतियोग्य, कविता की मधुरधारा एक अनिर्वचनीय ही है जिसका सार रसिक हृदयों को श्रानन्द देता है ॥ १६ ॥ जिस धारा को पाकर रस से परिपुष्ट हुए मुझ सरीखे मरुदेश (मारवाड) में भी वाणी का नया अङ्कुर फूट उठता है । अाहा, यही नहीं (सवृक्ष होने पर सुखकर स्वाभाविकसुगन्धवाली मन्द मन्द आनन्दपवन भी चलने लगती है ॥ १७ ॥ उन्नतिसम्पादन के लिए प्राचीन सुकवियों की वाणी को में पारस ( मणि ) मानता हूँ । जिसके थोडे भी सम्बन्ध के कारण लोहे की तरह मलिन और कठिन मेरी भी रचना सज्जनों में श्रादर पा रही है ॥ १८ ॥ मेरी वाणी में न गुण है न साथ देनेवाला रस है, न कोई नवीन छटा ही है । तो भी बालक की वाणी समझ दया करके पण्डित लोग इसे ..
आमुखवीथी (हिन्दी) शिव, सरस्वती, और गणेश. इनके चरणकमलोंकी रजसे अङ्कित. मैं, नवीनशैलीकी कविताके. रसिक सजनसमाजकी सेवा करता हूँ॥ ६ ॥ नवीन प्रकारसे गुम्फित की गई इस कविसूनि पर कौतुक से जरा कान दीजिये । कवितारसज्ञों के बिना भला इसका कौन अादर करै? क्योंकि विज्ञ ही गुणज्ञ होते हैं। स्थूलबुद्धि तो कुटिलभावों से कविके हृदय को ही तोड़ देता है। आपके सम्मुख रखी गई इस मेरी रचनाकी आलो. चना कीजिये। प्रार्थना है कि पण्डित लोग अवधान देकर इस कविमन्य की उक्ति को सुनें ॥ ६१ ॥ -- मङ्गलचत्वर -:*:)- विशाल भालमें सुन्दरचन्द्रमासे ! पाखण्डसमूहके खण्डन में पण्डित, दृढ सूंडरूपी दंडसे पापसमूहोंका दमन करने- वाले ! श्वेतसर्पसे बनाये यज्ञोपवीत को धारण करनेवाले, एकदन्त, विपत्तियों के नाशक, लम्बोदर, गिरिजाके पुत्र, सिन्दुरकी अरुणकान्ति से सुन्दरमुख ! हे शिवतनय (गणेश) श्राप का जय हो ॥१॥ अलङ्कृत सिन्दूर की ललाई से सुन्दर माणिक के समान, विघ्नहारक (श्रीगणेश) मेरे विप्नोंके बिन्दुतक को नाश करके सुशोभित हों। सकल सुर और असुरों को निर्विघ्न सिद्धिः देनेवाले (वह गणेश) मेरे मनमन्दिरके
७०.
जयपुरवैभवम्
के समूह को
ज्ञान
सदा अधिकारी बने रहैं । मत्त भ्रमरपति से परिवृत (घिरे हुए) वह पाते
हुए मेरे समग्र दुर्गम दुःखों का निवारण करें। कपोलस्थल में बहती हुई
मदधारा को धारण करनेवाले एकदन्त क्या मेरी सब आपत्तियोंका
अन्त नहीं करेंगे?॥ २॥
जिन पर भौंरों के समूह. भंडरा रहे हैं ऐसे कर्णतालों (कान ) की
फटकार से मानों विनमाला को ही ताडन कर रहे, एक दन्त से आपत्तियों
से ही चूर करके सुख और सर्वसंपत्तियों को देनेवाले,
सिन्दूरयुतसुन्दरशरीरशाली, गजवदन, पापसमुद्रों को सुखानेवाले, सकल
सुर और असुरसमाज में अग्रपूजा के अधिकारी, मङ्गल और आनन्दके
दायक, श्रीविघ्नराज को मैं प्रणाम करता हूं ॥ ३ ॥
मैं विधिके अनुसार ग्रन्थरचना नहीं जानता। मैं गुण और शास्त्र.
से
शून्य हूँ। शुभकार्यों के सदा वैरी इस विघ्नसमूह से दया हूं।
अगणित सद्गुणों के नायक हे गणनाथ ! नवीनशैली की रचना में यत्न
करनेवाले इस नवीन ( अनुभवशून्य ) दीन को अब सनाथ करिये ॥ ४ ॥
नीलकमल के समान सुन्दर, कविता का विकास करनेवाला एक
चरणयुगल मुझपर प्रसन्न हो, जिसमें नूपुरके स्थानपर बंधे हुए श्वेत सर्प
मोतीदाम (मोतियों की लड़ी) से शोभित होते हैं। छन्द भी
'मोतीदाम'] ॥५॥
जिनकी करुणादृष्टिके लेशको भी पाकर मनुष्य अनायास ही
राजसम्मानित होते हैं । शरचन्द्र के समान सुशोभित और सुघटितदेह
धारिणी जी, जड़ता (मूढता) को दूर करके समस्त पुरुषार्थ (धर्म अर्थ
अादि ) साधन करती है । वीणा बजाती हुई, अज्ञान हरण करनेवाली जो
कमल पर विराजी हैं। श्रेष्ठ विद्वानों ने जिनके गभीर गुण गाये हैं. यह
हंसवाहिनी (सरस्वती) हम को सदा शुभ दें ॥६॥
श्रामुखवीथी (हिन्दी) ७१ इन्द्रादि सुरसमूह से जिनके चरणकमल सेवन किये जाते हैं। जिनने अपनी करुणादृष्टि से सांसारिक क्लेश दूर कर दिये हैं । कोविद - गणों ने जिनकी महिमा बडे सम्मान से गाई । जो कविता के सुन्दर उप. चन को परिष्कृत करती ( सजाती) हैं । जो कविगणों को सदा के लिये अमर बना देती हैं । शरच्चन्द्र के समान सुन्दर मूर्तिवाली उन वाग्देवी का जय हो। । 1. जिस चरणकी धूलि को देवता भी अपने ललाट पर लगाते हैं, इसकी महिमा भला हम क्या कहेंगे । जिस (चरण) के ध्यानमात्र से हमारे हृदय में कवितानुकूल नये नये भाव जागृत होते हैं कि जिससे हम कविताकला में कभी मन्द नहीं रहते । भुजङ्ग-भूषणों से भूषित, सूत्रियों के लिये संजीवनरूप, उस (चरण) की हम पूजा करते हैं, और नील- कमल की शोभा को हरनेवाले, करुणाशाली, उस ही उदार चरणका हम प्राश्रय लेते हैं ॥८॥ - प्रसन्नमुखवाले जो, मेरुदण्ड को सीधा रखकर, प्रायतभाव से अर्थात् शरीर को सीधा और लम्बा रखते हुए ] मणिगृह में पद्मासन से विराजे हैं, उन ( हयग्रीव ) को मैं अभीष्टदायक मानता हूं। जिनके चार हाथों में अक्षमाला-ज्ञानमुद्रा-पुस्तक और शङ्ख हैं, जो अनायास ही इच्छा पूर्ण करते हैं। जिनके नासापुट-(नाक)-श्वास से वेद निकले हैं, जिनके चरणनखोंकी कान्तिमात्र से मैं श्राज अच्छे पण्डितों में बैठा हूं । वाग- धिष्ठात्री देवताओं से सेवनीमचरणकमल उन हयग्रीव भगवान् की सूक्ति- विकास के लिए मैं सेवा करता हूं ॥ ॥ जो (श्रीकृष्ण), मस्तक पर मुकुट से, अधर पर बसी से, काँख में लकुट से, मरिडत हैं। कण्ठमें वैजयन्तीमाता से, भुजामों में बाजूबंदी
जयपुरवैभवम्
से, विराजित हैं । कटि में पीताम्बर से, चरणों के टकनों में जो न्युरों से
शोभित हैं, खिले कमलसे कोमल चरणवाले वे श्रीराधागोविन्द मुझ पर
सदा दया करें ॥१०॥
यमुनातट पर विचरनेवाले, वनों में विहार करनेवाले, देवताओं
को सुखकारी (श्रीकृष्ण) हमारे दृष्टिगोचर हों। वृन्दावनवासी, वंशी बजाने.
वाले, सुकृनियों को उन्नति देनेवाले वे हम पर अनुकूल हों। भत्रि को
परखनेवाले जो स्मरण करने वालों को अभीष्ट वैभव देते हैं । शृङ्गाररस के
अनुरागी, भक्कासहायक, वह ललितत्रिभङ्गी [त्रिभङ्गललित श्रीकृष्णा ] हम
पर इया करें [छन्द्र भी 'त्रिभनी] ॥ ६ ॥
कर्पूर के समान गौर और सर्वशोभायुक्र जिनके शरीर में सर्पपति
भूषण का काम देती है । बालचन्द्रमासे शोभितललाटशाली, जिनके
कण्ठ में विषपान का चिह्न मृगमद (कस्तूरी) सा मालूम होता है । ताण्डव
से समस्त भुक्नों को श्रानन्दित करनेवाले, प्रणाम करनेवालों के पापों
दूर करनेवाले, गङ्गातरङ्गों से सम्मिलित जटाजूट को धारण करनेवाले
उन अनङ्गदमन (शिव) में हमारा चित्त रमण करें ॥ १२ ॥
नगरवीथी (हिन्दी)
ॐ नगरवीथी
कौतुकी नगरवासियों से जिसके विशाल राजमार्ग रुके (भरे) हैं, सुन्दरी-
समाज से जिसके झरोखे रुके हैं। हाथी घोडे रथ शादि से जिस के बाज़ार
रके है, भयंकर तोपों से जिसके किले रुके है । बहुमुल्य वस्तुओं से जिसकी
दुकानें रुकी हैं, शिवजी के छोटे छोटे मन्दिरों से जिसमें राजमार्ग के मध्य-
भाग रुके हैं। श्रीमान् मानभूग के भुजदण्डों से जिसमें विघ्नबाधायें रुकी
है, वह जयनगरी सुशोभित है , जिसने अपने समान सुन्दर नगरों की सृष्टि
ही रोक दी [अर्थात् अद्वितीय सुन्दर ] ॥ १ ॥
सुदृढ सुदृश्य और सुविशाल परकोटे से घिरी, सुन्दर दरवाजोंसे जिस
नगरी का गौरव दूना हो गया है। सुन्दर चौपड़ों ( चौराहे ) से जिसके
बाज़ार विभत्र हैं । जहां दुतरफा एक से प्राकार के बड़े बड़े महल सुशोभित
हैं। जो गगनचुम्बी देवमन्दिरों से मरिडत है, शोभा और वैभव में जिसके
भागे अलका ( कुबेरकी नगरी) भी छोटी बहन मालूम होती है ।
राजमणि श्रीमान् माननरेश के शासन से सुखी यह जयनगरी सब नगरियों
से बढ़ कर है ॥२॥
वर्षाकाल में जलकी नहरे बहने से जिसके सबही बाग बगीचे अनुपम
सुन्दर दिखाई देते हैं। नन्दनवनी ( स्वर्ग का उपवन ) की तरह यह
दिव्यनेत्रों से ( देवता और चतुरों से ) देखने लायक है। कारीगरी से
भरे सुन्दर महलों में सुशोभित जो वैभव में श्रलका के समान है। जो
नित्य नये उत्सवों ( गोठ, परिक्रमा, ज्योनार प्रादि ) से भरी रहती है।
पास रहने पर भी भाग्यवान् ही जिसकी विशेषताओं को जान पाते हैं।
सौन्दर्य के कारण भारत में पैरिस' (फ्रांस की राजधानी ) की तरह
दर्शनीय यह जयनगरी बड़े भाग्यों से मेरी वाणी से वर्णनीय हुई है ॥ ३ ॥
जयपुरवैभवम् गगनचुम्बी नगरद्वार, बडे बडे बाजार इत्यादि से हर्षे बढ़ानेवाली, एक सूत और एक आकार में बनी हुई सुन्दर दुकानों में जहां क्रय विक्रय करने- वालों का कलरव सदा बना रहता है। राजमार्ग, कोट, रास्ते, ऊँची ऊँची छत, सुन्दर चौपढ़ें, इनसे भानन्द देनेवाली, जगत में अपनी तुलना न रखनेवाली यह जयनगरी धन्य है ॥ ४ ॥ अनुपम शोभा के कारण जो वर्णन करने में नहीं आ सकती, अमरावती को भी जो जीतनेवाली है, वह जयनगरी सुशोभित है ॥ ५ ॥ दूरसे ही दिग्याई पड़नेवाली सुन्दर सुवर्णवताकाओं से युक्त, ऊपर के खन में पीलेरङ्ग से रंजित इस ( चन्द्रमहल ) को देखिये । सुन्दर जाली झरोखे, अटारी, संमिलित भवन श्रादिसे युक्त, जो कारीगरी के विषय में आचर्य पैदा करनेवाला है। जिसमें खम्भे और फर्श सुन्दर संगमर्मर के हैं. सतखना जो आज भी निरूपम है। अपार वैभव का सूचक, नित्योत्सव- शाली, जिसके निरीक्षण पर नियमानुसार प्रतिष्ठित सामन्त ( जागीरदार) नियुक्त हैं ऐसे इस चन्द्रमहल को देखिये ॥ ६ ॥ चारों तरफ तरफ, बुर्ज, कबानियां यादिसे मरिहन अनेक झरोखों के कारण चिनलिखित की भाति सुशोभित । अनुपम जालियों से मनोहर जिस के महल दर्शनीय हैं । खासासिलहस्याने (शम्नागार) के समीप ही 'हरे बँगले' में प्रत्येकसमय होनेवाला कलावतों का गायन जहाँ सुनाई पड़ता है। नाचते हुए मोर के चिन्न से चमत्कृत द्वार, और चौक के बीच बिजली के झाड़ों पर भी लक्ष्य कीजिये। शिल्पकला ( कारीगरी और राजवैभव से भरी यह प्रीतमनिवास की महलायत देखने लायक नगरवीथी (हिन्दी) ७५ असंख्य फुहारों से भरा भूमितल (फश) और गगनचुम्बी 'चन्द्रमहल' क्या सम्मुख नहीं देखते ? मन्दिर के चारों तरफ बाग का अनुभव करिये। खेदहारक इस मन्दिर को क्यों नहीं देखते ? जयपुर के राजमहल देखने पाकर भी जयपुर के वास्तविक राजा ( श्रीगोविन्द)का महल क्यों नहीं पह- चानते ? [जयपुरराज्य के राजा श्रीगोविन्ददेव और जयपुर के शासक नृपति उनके दावान माने जाते हैं । यह प्राचीन मर्यादा है ] । अवसर पाकर भी. अपने नेत्रों से भरविन्द । कमल) को जीतनेवाले श्रीगोविन्द का दर्शन नहीं किया तो वञ्जित ही रहे ॥८॥ बांई तरफ उन्नत हवामहल देखकर दहनी तरफ कालेजियट हाई स्कूल' दलिये। फिर गगनचुम्बी 'कौंसिल भवन ' दबकर संस्कृतकालेज को पहचानिये । सिरह डेउढ़ी के दरवाजे पर पहुँचकर कल्कीजी के मन्दिर के नौबतखाने को देखिये। फिर ) सरकारी टकसाल के संमुख क्षणभर रामप्रकाश ' नाटकघर का निरीक्षण करिये ॥ १ ॥ , समीपस्थ राजमहली के बुजों को प्रतिध्वनित करता हुआ । झरोखे और दरवाजों के मध्यभागों को जाता हुअा जो ( नौवत का शब्द ) तेज़ पवन के झोंकों से चारों तरफ घूमकर राजमहलों में मस्ती से मन्द मन्द घुसता है मानों राजमर्यादा से ही मन्थर (धीरा) होकर प्रवेश करता है। मानमहीपति की विजयध्वनि को धारण करनेवाला जो रात दिन के समय को सूचित करता है । [ प्राचीन गजमर्यादा के अनुसार नरपति के शयन-स्नान-विश्राम--श्रादि की सूचना देने के लिये पाँच बार यहाँ नौबत बजती है. ] । बरियों के देश में भय का आदेश करनेवाली यह दुन्दुभि (नौबत ) दरवाजे पर मानों गर्व से गर्दन उठाये जोर से जयघोष कर रही है ॥१०॥ ..
जयपुरवैभवम्
राज्यशासन के उपयोगी विविध महकमों से भरा। चारों तरफ
जहाँ मुकदमों की ही भीड़भाड़ मची हुई है। अापस के मुकदमों के
कारण जिनने अपना धन नि:शेष कर डाला है उनके हृदय में 'कचहरी'
(कच अर्थात् सिर के बाल नक को उडा देने वाली ) इस नाम को दृढ़ बैठाने
वाला । मुकदमेबाज जहां वृक्षों के नीचे अर्जीदाचा मुराफा प्रादि लिख-
वाते हुए नज़र पाते हैं। बाकी लमहोदय जहां विना श्रम ही बहुत या
धन गांठ लेने हैं । कानून के जोर से गर्विष्ठों की मस्ती दूर करनेवाला यह
'जलेबचौक' सब पर फतह पाये हुए हैं ॥ ११ ॥
खगोल विषय को प्रत्यक्ष देखने के लिये जहाँ ‘यन्त्रराज मौजूद है।
राशिवलय' यन्त्र सं जहां मीन, मेष आदि राशिमाला का प्रत्यक्ष किया जाता
। रामयन्त्र' के द्वारा जहां दिगंश और उन्नतांशों को स्पष्ट कर सकते हैं।
सम्राड्यन्त्र से जहां रात्रि और दिन में घड़ी के बिना ही ठीक
टाइम
(घंटा मिनिट तक) बताया जाता है। जहां 'जयप्रकाश यन्त्र सब पर विजय
पाया हुआ है जिसका महाराज सवाई जयसिंहजीने स्वयं अपनी बुद्धि
से आविष्कार किया ! महाराजाधिराज सवाई जयसिंहजी की ज्योतिष और
स्थापत्यादि की कलाओं के कारण दुनियाभर में श्लाघनीय यह राजकीय
ज्योतिपयन्त्रशाला' है ॥ १२ ॥
विशाल और उन्नत सभाभवन (हाल) से जहां राजवैभव का परिचय
मिलता है । जिम के गगनचुम्बी शिस्त्रर चित्तको चकित कर देते हैं। जहां
सामयिक कानूनों में पटु चीफ जज महोदय कुर्सी पर बैटे हुए, मुकदमों की
छानबीन करते हैं । नीति की भीति से बचानेवाले इस कौंसिलभवन को
जयपुरराज्य की राजनीति और · कानून कायम करने में अग्रगण्य
समझिये ॥ १३ ॥
नगरवीथी (हिन्दी)
रामचन्द्रजी के मन्दिर में पहुँच कर बाहर के चौक में दोनों तरफ
(बाये वाहने ) प्रवेशिका (स्कृलविभाग) के नीचे के दर्जे दिखाई देते
हैं। फिर तीपरे खन पर प्रवेशद्वार के प्रागे ही न्याय व्याकरण-साहित्य की
श्रेणियां देखी जाती हैं । भीतर के चौक में दुतल्ले के दोनों तरफ धर्म-
शास्त्र --ज्योतिष-वेदान्त ग्रोर श्रायुर्वेद की श्रेणियां देखने लायक है।
जहा दरवाजे के ऊपर ही मुकुटसमान वेदघोष, ऊपरी महल को पवित्र
कर रहा है (पुगना सन्निवेश) । शास्त्र वैभव से विशाल यह राजकीय
संस्कृतपाठशाला' है॥ १४ ॥
..
कोई (पगिद्धत ) श्रेष्ठ सुगन्ध से युक्त हैं और रूप रंग में भी प्रशंस--
नीय है, अत: इन्हें गुलाब ' समझिये। कोई रूपमात्र ( शान शौकत )
में बढे चढ़े हैं, सुगन्ध में 'कनेर । (कँडीर । हैं। कई सुगन्ध के
है अर्थात् अनि विद्यागणयुक्त हैं, शरीर तो कैंटीला है, वह 'केय है।
कई महोदय दोनों से शून्य ( मादृश ) हैं, उन्हें बाग के 'नाक' । छछे )
पेड़ समझिये। यह छात्रगण नवीन पौदे हैं। बूढों को रक्षा करनेवाली
कँटीली बाड मानिये । (इस तरह ) विविध प्रकार के पण्डिनरूपवृक्षों
की पति से भरे संस्कृतपाठशालारूप उपवन को देखिये ॥ १५ ॥
1
अागरायूनिवरसिटी के पाठयक्रम के अनुसार जहां अंग्रेजी की
उच्चशिक्षा दी जाती है । प्रशस्तबुन्द्रिमान प्रोफे परों से पटाये परीक्षार्थी
जहां प्रतिवर्ष प्रचुरसंख्या में परीक्षा देते हैं । जिसके बगल में ही 'हाईस्कूल'
मिला
हुश्रा है । मध्य में मध्यकालेज (इन्टरमीडियट कालेज) दिखाई
देता है। लिखने से क्या फलसिद्धि है यदि कार्यसमय (वर्किङ्ग टाइम)
में जाकर मानमहीपति का महाराजा कालेज' न देखा । ( प्राचीन-
वृत्ताना ) ॥ १६ ॥
4- जयपुरवैभवम् जहां पढ़नेवाले. रात्रि को नित्य हिन्दी साहित्य का अभ्यास करते हैं। इस · हिन्दीसाहित्यपाठशाला' को देख कर प्रसन्न होइये ॥ १ ॥ । किसी स्थान पर जिसका शरीर फूलमालाओं से भूषित है। कहीं सोने और चांदी से जिसका शरीरभाग मण्डित है। कहीं गोटे और कला- वस्तू से युक्त वस्त्रों को धारण करनी है । कहीं लहरिया और चुंदडी की पट्टियों से शोभित है। सायंकाल होते ही जो बाजेकी ताल पर नाचती है। लोगों के कौतुक के लिये जो अगल में बड़े बड़े (पीतल तांवके ) बड़े रखती है। इस प्रकार ) लोगों के अनुरान में चटपटी निपुगा नटी की तरह यह सांगानेरचतुष्पटी चौपड़ ) शोभित है॥14॥ गगनचुम्बी सुन्दर संटों के मकानों से शोभित, जिसमें सब मकानों की पति गुलाबी रंग से रक्षित है। मजे हुए सुन्दर साईवानयुक्त नरनों में गहियोंपर बैठे तुन्दिल ( मोटे पेट के ) सेंटों से जिसकी दुकानें रुकी हैं। सोने के ढेर से पीला होरहा है । सुन्दर मृगनयनियों से जिसके झरोखे डटे हुए हैं । जहाँ के जौहरी ग्रनकामिन से शोभित और चिरकाल से धनिक { पारम्परिक जौहरी) हैं, वही यह बड़े यत्न से मिलनेवाला 'जौहरी बाजार है ॥ १६ ॥ AN चौपढ़ से दक्षिण की तरफ मुल करने पर पहले बजाजों की दुकानें हैं फिर काचयादि की चीजें बेचनेनाले सौदागरों की दुकानों से युक्र है। फिर जवाहरात की दुकानों से युक्र है, साथ ही गोटे किनारी की दुकाने हैं। फिर देन लेन करने वाले हुण्डी पत्री के कोठीवालों की दुकानों से युक्त है । फिर दाल की दुकानों से दर्शनीय है । सिरे पर फल और शाक का घर है अर्थात् फल और शाक की मारकीटें हैं। जो हर .
नगरवीथी (हिन्दी) समय सवारियों । मोटर बग्गी, गाड़ी आदि ) से मथित ( इटावा) रहता है । जिसकी दुकानों के प्रागे अनेक भित्तुक मांगते रहते हैं, वह यह जौहरी. बाज़ार अत्यन्त सुशोभित होरहा है ॥ २० ॥ आयुर्वेद के मार्मिक वैद्य यहां रोगियों को देखते हैं । परीक्षा करिये-- इस चौकमें दवाइयां बनाई जाती हैं । चिकित्सा में चतुर बंद्यों से आयुर्वेद के अनुसार चिकिया किये गये रोगियों का इस प्रातरालय में निरीक्षण करिये । स्थाई फंड से स्थाई बनादिये गये इसको श्रीलक्ष्मीरामस्वामीजी के मूर्तिमान् यश के समान समझिये । रोगनदी में डूबनों के लिये 'तरि' (नौका) के सभान यह ' धन्वन्तरि औषधालय ' है ॥ २५ ॥ बाईं तरफ, सब तरह से अनुकूल विशाल गजकीय अश्वशाला 'आतिश'। है उस ही के पास, राजा भी जिसपर अाक्रमणा न कर सके ऐसी सासूली' है। दाहिनी तरह, देवमन्दिरों की यह पवित्र पति है, सुन्दर दुकानों की यह श्रेणी भी समीप जाने के योग्य है । अनुपम 'त्रिपोलिया' (नीन खण्ड का राजमहल का प्रवेशद्वार ) के सम्मुख पहुँच कर बाजारों की सुन्दरता और विशालता भी ध्यान देने योग्य है । वैभव के कारण राजाओं के भी मन में क्षोभ पैदा करनेवाली यह जयपुर के बाजारों की शोभा दर्शनीय है ।॥ २१ ॥( क ) " सोने के कलशवाली जिसकी ऊपरी गुंमज उँचाई के कारण श्राकाश को भी आलिङ्गन करके स्थित है। प्रत्येक खन के बीच में लाल पत्थरों के बने कटहरे कारीगरी के कारण अत्यन्त सुशोभित हैं। देवताओं के साथ जिस तरह ईश्वर मन्त्रणा करते हैं उस ही तरह मानों देवताओं से बात चीत करने के लिये ईश्वरीसिंह महाराज ने जिसे इतना ऊँचा धनवाया कि जिसपर सूर्य की किरण भी बड़ी मुश्किल से पहुँच पाती हैं । ऊँचाई में Gm 50 जयपुरवैभवम् सुमेरुशिखरों के गर्व को भी तुच्छ करनेवाली यह स्वर्गशूली स्वर्ग की सूली की तरह प्रकाशित है । (इतनी ऊंची है कि इसके कलश की नोक पर स्वर्ग सूली पर चढ़ासा मालूम होता है । अथवा अब तक सुन्दरता और उन्नतता में स्वर्ग सब से बहकर था किन्तु इसने उस गुण को हटा दिया । स्वर्ग के हृदय में यह स्ली की तरह खटकती है) ॥ २२ ॥ कहीं ढेर के ढेर लड्डू-मोहनथाल-जलेबी जहां सामने ही दियाई पड़ते हैं । कहीं यह चौगुनी के लड्डुओं से लोगों के नेत्रों को चौगुना सुम्ल पहुंचाती है। चारों तरफ नाना तरह के गन्धों से (मिठाई की सुगन्ध तो नालियों में पड़ने वाले अन्नों की दुर्गन्ध भी) भरी, जिल के पास पास निरन्तर धुवां रहती है। जहां सैकड़ों चूल्हों में अग्निशिखा प्रज्ज्वलित रहती है, दो पट्टियों में बँटी हुई वह यह · हनुमद्विशिखा ' ( हनुमान का गस्ता) है ॥ २३ ॥ त्रिपोलिया के सामने-पहले पहल पुस्तकालय की बिल्डिङ्ग में है प्रशंसनीय ' इम्पीरियल 'बह सुप्रकाशित है । इसके आगे दामोदरजी का मन्दिर है । इस के कुछ भागे सुन्दर और विशाल श्रीविश्वेश्वरजी का मन्दिर, और फिर भागे चलकर शिखरबन्ध मन्दिर स्थित है। जिस (चौ डेरास्ते ) के मध्यमें मजुनाथ के पूर्वज कविश्रष्ठों की मानों पवीथी (पट्टे में लिखी वीथी) यह भट्टवीथी (भट्टों की गली) है । अन्त में भयङ्कर सिंहों के पिंजरों से युक्र, वृक्षों से शोभित, यह 'विशालविशिष्त्रा' (चौड़ारास्ता ) सुशोभित है ॥ २४ ॥ ब्रह्मपुरी के मार्ग से पहले गनगौरीदरवाजे पर पहुँचिये, जोकि गनगौर के गुगा से प्रसिद्धि पागया है। (फिर) चारों कोनों में चार देव. मन्दिरों से (सीतारामजी. रूपचतुर्भुजजी आदि ) युक्र, श्रीच में दूब और नगरवीथी (हिन्दी) ८१ फुलवाडीसहित इस श्राम्बेर की चौपड़ पर पहुंबिये। कोने में कोतवाली, और आगे चलकर, पढ़ती हुई बालिकापति (मेन्टलगर्ल्स हाईस्कूल ) को देखकर चित्रकलाशिक्षक शिल्पविद्यालय (स्कूल अाफ़ आर्टस् एण्ड क्राफ्टस् ) तक भी जाइये। मित्र ! वायुसेवन के लिये यदि अमगा का सुम्य चाहते हो तो ' अजमेरी दरवाजे 'जायो अर्थात् उससे होकर रामनिवास पहुँचिये ॥ २५ ॥ प्राम्बेर की चौपड़ को लव-पश्चिम की तरफ दीनानाथ के मन्दिर को देखकर प्रसन्न होइये । ( फिर ) तिलक श्रादि के मन्दिरों को देखकर दादीजी साहब ( श्रीधीरावतजी) के श्रीरामचन्द्रमन्दिर को देखिये चांदपोल दरवाजे के समीप, सिद्धपीठदर्शन के मुख के साथ साथ पुण्य को भी हस्तगत करिये (अर्थात ) निरन्तर धूपके सुगन्ध से मनोहर, हनुमानजी के सुन्दर मन्दिर पर पहुंचिये ॥ २६ ॥ बालानन्दजी के मन्दिर के पास से यज्ञशाला की यावर्षी पहुंच पहले नाहरगढ़ की महलायन दुखिये : फिर गोपीनाथजी के दर्शन कर 'बारह भाइयों के प्रवाई की भूमि को समीपगत करिये। वहां से आगे) बड़े पुरोहितजी ६ रामप्रतापजी) का वैभव (हवेली बाग आदि) आपको प्रगट होगा ! मजुनाथ की कविता नागपाडे में इसके घरपर सुनिये। (यो ) अपरिमित दृश्यों से जिसके पुराने स्थल भरे हैं वह यह पुरानी बसती वर्णनीय है ॥ २१ ॥ जिपकी ऊंत्री और लम्बी चढ़ाई ऐमी धुमावदार और साफ बनी है कि जिसमें बगीतक जा सके । रमणीय उद्यानयुक्त जिसका मनोहर महल कवि को प्रसन्न कर देता है । जहाँ सुन्दर सीढियों से युक्र बडा भारी टांका (जलाशय है । जिस (गढ़) का कोट इतना सुदृढ़ है कि गिरते हुए वज्रको
जयपुरवैभवम्
भी चूर्ण कर दे । जहां मीन जातिसे सुरक्षित बड़ा भारी खज़ाना है ।
ऊँचाई के कारण जहां सूर्य को भी पहुँचने में थकावट होती हैं । अन्य देशों
के किलों की शोभा का व्यर्थ संग्रह क्या करते हो, नाहरगढ़ की दृढ़ शोभा
काही सर्वत्र उदाहरण दो ॥२८॥
।
-
बड़े ऊँचे 'गणेशगद रूपी सीमन्त ( केशपाश से सुशोभित जो
दाक्षिणात्य ब्राह्मणों के निवासस्थानों से सुरम्य है । होलीपर निर्माद भाव
से 'तमाशा करते हुग अग्वाडे के गवयों की नि:शङ्क गीति भी ( यहां की
सौगात समझकर) छोड़ने लायक नहीं । जहां पहले रखाकरपौंडरीक-
प्रति असाधारमा पुरुष होचुके हैं, उनकी कीर्ति इस समय केवल पुराने
मकानों से ही अनुमान करनी होगी। प्राचीन पुरुषों के कीर्तिनिकर
( झरना) को प्रकाश करने वाली इस ब्रह्मपुरी को इस समय पुराणपुरी
( पुरानी एक नगरी ) कहना होगा ॥ २६ ॥
युरोपयुद्धे देशपरिस्थितिः हस्तगतमूल्येनाऽपि नोपलब्धमन्नं जनैः परितो विपन्न दीनवृन्दं चुधयाऽऽहतम् द्रव्यशालिनीपि गिष्टमाश्नन् शामकाज्ञयव स्निग्धं वस्तु, दुग्धं बत लभ्यं भाग्यसंगतम् । वशमुपनीता हन्त नित्यनवाऽऽतङ्क प्रजा रोगाकान्तरङ्करात्मजीवनं समापितम् दुर्भिक्षप्रकोपतोपि धोरनराऽऽटोपबह लोपमेव कुर्याकि युरोपयुद्धमुदनम् ।। ** प्रधान्योत्पत्तावपि त्रिचतुःप्रस्थमितमममेकमुद्राया अलग्यत । कल- कत्तादिस्थानेषु तु ततोपि दुर्लभम् । श्रतएव परःशाना बीनजना: प्रवाह नगरमय स्थानस्थानेषु भूताः प्राप्यन्त नगररक्षाप्रबन्धाधिकृतः । मिटमाश्नन शर्करा- गुडादिनिर्मितं भोज्यमभुजत:; चतोहि सर्वमिदं बस्तु राजनियमाय नम ( कंट्रोल )। स्निग्धं घृत तैल पाचितं पक्वान्नम्, यतो हि धृतम् एक- मुद्रायाः पाद-साईपाद( 'पाय' 'डेदपाव' )मितमलयत । 'छटांक' मितम् । यत्र हि 'दुग्धस्य नद्यः' प्राचहन् तत्र तत एकमुद्रायाः द्विग्रस्था- ऽऽसनमालाधत । भाग्यसंगतं भाग्यलिखितम्, यदि भाग्ये लिखितं झ्याल तावन्मह, तन प्राप्यतेत्याशयः । वशमुप---- अन्त्रस्य भयानकमहर्वता वस्त्राणां तलं चनुदंश- न .. जगपुरवैभवम दुपाप्या, देशे भृति मजदूरी कार्याणां राजतन्त्र निषिद्धनया जीविका प्रापिः, इत्यादिनानाविध भय देशजना अामशेऽरियल येन बलात्ते युद्ध- सेनायो नामलेग्यपूर्व प्रालिशान : रोगामात शनः । तस्मि भाव काले देशे स्थाने स्थाने मलेमिया'प्रभायो रोगा: प्रावर्तन्त येन बहवो जना नियाजीनित- मैन्य विजः । अाका प्रातः अलवर था। युरोप युद्ध जर्मनः प्रचलित खिष्टो १६५.-४४ यादिवासरे प्रचलन् साविक बदम् । हाथ में काम भने पर भी लोगों को प्रत नहीं मिल पप देश में रखूब अनाज पैदा हुआ था जिससे कि कलाकला आदि बड़े बड़े शहरों में भी लाखो गर्ग मुन्द से मर गये । धनी लोग भी हुकुम (परमिट) से ही मीठा खाने पान थे !ी आदि को तार चीजें और शुन्द्र दूध भाग्य में ही मिलता या । म्याने, करडे वगैरह की दुर्लभता श्रादि नित्य नये नये यातकों में प्रजा कोज में भरती होने के लिये विवश हो गई थी। बहुत से गरीबी ने शेग में पीडित होकर अपना जीवन समाप्त कर दिया । दुर्मिन( अयाल ! कोप से भी चोर बाटोपाता, भय धारण करने वाला यह युरोप का युद्ध क्या जान कालीप श्री कर देगा। क्रान्तिमये समयेऽद्य तान्तिरनुक्षणमोच्यते । कान्तिमिमां विनिवेद्य शान्तिमयतु मनुजा क वे ।। तान्ति बहाश्चाता शान्तिम् अवमा श्रम : ई. पुरुषे) विनियस मनु शान्तिम् अयातु प्रागोन इस 'कान्ति' के युग में प्रतिक्षामा चिन्ता वेद दिखाई देते है प्रागे इस परिश्रम को निवेदन कर मनुष शालि पाये ! .
जयपुरस्य कायकल्पः राजमार्गमध्येऽभवन् यत्र भूरिभोजनानि तत्र धान्यकष्टे सभाऽऽयोजनानि चीक्षेऽहम् उष्णीषाऽङ्गरक्षिकादि जित्वा नव्यवेपाऽभवत भाषामानशेपा मत्स्यदेशोऽस्ती गुद्रीक्षेऽहम् । स्वर सिनेमोपवने नक्त नरनार्या भ्रम- त्यन्यभ्रमं तन्वते ते मार्गाः, संनिरीक्षेहम् धर्म मविकल्पमप्यनल्पगृहशिल्पमिम जयपुरकाय कल्पमल्पदिनेगक्षऽहम् ।। भूमिभोजनानि महामहत्यो भोजन पकायः हेडा जयना धान्यकटे.. भोजपटकका कथा धान्यस्यैव का समापतित तेषु तपस्यास्थाने. मात्र जनिकसमानामायोजनानि पश्यामि, यद्धिः श्रीमाधवेन्द्र रायकालिकजनाना इली गाना वार्ता । भाषामात्र.नव्योषेण गुर्जर-बङ्गानिदेशवासिनी श्रमी भवति पर पौरोपवनादित्रमतां तेषां मश: संलश्रया पदचाप्रतीयते यद शेस्त्रावाटी-जयगुरप्रान्तवासिन वैत । ततश्च सायं सत्यदेश: ( जयपुर- प्राचल: ) भाषामात्रमेव शेषो यस्यास्ति नादृशः साम्मामत्याशयः । लिनेमो०-सिनेमामु रामनिवासाय पनने च, समाहारन्द: । न्यभ्रमं :--- नानाविधविशाल भवनैरलं कृतान् नानामहामार्यान् हातमा कल कम्बई ..
८२ (घ) जशपुरवैभवम प्रभृनीनामन्येषां नगराणां भ्रमो भवतीत्य समालोचये। धमें सवित्रला. धर्मानुष्ठानादिषु नानासंकल्पविकल्पा: संभवन्ति परम् अनल्पानि गृहशिल्पानि यस्मिन् तथाविधं वर्तमान जयपुरम् । 'बिल्डिङ्ग निर्माणे नानाविधाः शोभा- सामग्रयश्च प्रचलिता इत्यर्थः । - [ जहां बाजारों में पहले हेडा आदि बड़ी बड़ी लौनारों में लड्डू भोजन हुधा करते थे, वहां श्राज धान्यकष्ट ( निवृत्त ) के लिए सभात्रों का प्रायो- जन देखता हूँ । पगड़ी अंगरखी आदि पुराने वेष पर फतह पाकर आज नर- नारियों में [ सिनेमा में से पसन्द किये हुए ] नये नये लिबास चल गये उद्यानभ्रमण में~-वेप से गुजराती बङ्गाली से लोग मालुम होते हैं पर बोली से विदित हो जाता है कि ये शेखावाटी-जयपुर के ही हैं, यों इस मत्स्यदेश ( जयपुरप्रान्त ) का भाषामात्र शेष रह गया है। सीनेमा बाग आदि में स्त्री पुरुष स्वतन्त्रता से साथ साथ धूमते हैं। नगर के नये नये मार्ग देखकर अन्य बढ़े शहर का भ्रम होता है। धर्म में संकल्प विकला ( इधर उधर ) चाहे किया जाता हो किन्तु इमारतों की कारीगरी जहां नित्य नई देखता हूँ। यों थोंहे ही दिनों में जयपुर का कायाकलप' देखता हूँ ॥ सो० नवसमाजमभिपद्य नवनवरुचिरभिवद्धिता । पश्यत नवयुगमद्य किं किं नवनवमीक्षयेत् ।। नवीन समाज प्राप्य । अदर नव युगं किं कि नवं कौतुकं दर्शयेत् । वर्तमान समय के नवीन समाज को पाकर नई नई रुचियों बढ़ती जारही हैं। देखिये यह नवीन युग क्या क्या नवीन दिखाता है।
राजवीथी * महाराजाधिराजः श्रीमान् माधवसिंहदेवः * कवित्त भास्वद्वंशवारिजविकासनसहस्रकरो नित्यनिर्भरोद्यकीर्तिकुमुदः सुखायते मान्येष्वद्य राजावतराजन्येषु रत्नसमो मन्ये महीपालमञ्जमघवा विभासते । राजजयपत्तनधरित्रीभाललेखामिल- त्सिन्दुराग्र्यरेखाचितेजाः संग्रकाशते सामन्तकमौलितटोदश्चत्पादपीठपुटो माधवमहीन्द्रमौलिमुकुटो विराजते ॥१॥ भानुवशरूपस्य वारिजस्य विकासने सहस्रकरः सूर्यः । कुमुदश्चन्द्रः, नित्यं निर्भर यथा स्यात्तथा उद्यन् उदयं प्राप्नुवन् कीर्तिरूपश्चन्द्रो यस्ये. । भानुवंशरूप कमल के विकास के लिये जो सहस्रकर ( सूर्य ) हैं । जिनका कीर्ति-चन्द्र नित्य पूर्ण रूप से उदय होनेवाला है । जो सर्वदा सुखकारक हैं । माननीय राजावत क्षत्रियों में ही रत्नसमान क्या, जो संपूर्ण राजाओं में साक्षात् इन्द्र हैं। जिनका तेज (प्रताप) जयपुरधरणी की भालरेखा में सीमन्त-( मांग :-सिन्दूरायित है । सामन्त (करप्रद) राजाओं ८४ जयपुरवैभवम् दृशोऽसौ, सुखायते सुखकरो भवति । चन्द्रो नित्यं निर्भरं ( पूर्णम् ) च नोदेतीति चन्द्राकीर्तिचन्द्र विशेषः । महीपालानां मन्जुः मघवा इन्द्रः विभासते इति मन्ये । राजन्त्यां जयपुरधरणीभाललेखायां मिलन्ती [तत्र लग्नेत्यर्थः], या सिन्दूराग्र्यरेखा तद्वद्रुचिशालि तेजो यस्य सः । ललाटे सिन्दूरमेव सौभाग्यवत्या: सर्वस्वम् । ततश्च जयपुरधरण्या भालपट्टे माधवेन्द्रस्य तेजः सौभाग्यसिन्दूरायितमित्याशयः । सामन्तानां मौलितटे उदञ्चन् (उद्गच्छन् विजम्भमाणः । पादपीठस्य पुटः (मध्यः) यस्य सः । माधवः महीन्द्राणां मौलिमुकुट इवेति माधवमहीन्द्रमौलिमुकुटः ।। . ।। सिंहावलोकनम् राजतेजसोद्यदिव्यदीया दिननाथसमं यमुपनमन्तो नेह सामन्ता उदासते दासते ह्यभ्रधनराशि प्रजापचे वसन् षट्पञ्चाशदब्ददीर्घदुर्भिक्षे समानते । माऽऽनतेन येन गङ्गागोपालोपसेवाविधौ भागवतसंविधौ च दत्तं वित्तमायते मायतेषु सर्वेष्ववनीपमण्डलेषु रवि- धिवमहीपमणिमण्डनो विराजते ॥ २॥ के मस्तकों पर जिनके चरण विराजित हैं। वह श्रीमान् माधवसिंहदेव, राजाओं के मौलिमुकुटसमान शोभायमान हैं ॥ १ ॥ राजतेज से सूर्य के समान जिन महाराज के सामन्तगण सर्वदा वशीभूत थे। संवत् छप्पन ५६ के भयङ्कर दुर्भिक्ष में जिनने प्रजाके लिये
राजवीथी
राजतेजसा उद्यन्ती या दिव्या ( अलौकिकी) दीप्तिम्तया ( हेतु:)
सूर्य नम य (माधवेन्द्रम् ) उपनमन्तः उपतिष्टमानाः ( सेवमानाः ) साम-
ना: इह न उदामने, उदामाता न भवन्नि, तेजोवश्याः सदा सेवन्त
इत्यर्थः । पटपञ्चाशददम्य ( १९५६ संवन् ) दीर्घदुर्भिक्षे समानते प्राप्ते
सति प्रजापक्ष तिष्ठन् यः श्रदभ्रम् अनल्पं धनराशि दासते ददाति ।
'दास दाने' । अस्य वृत्तं चरित्रसंग्रहे अग्रे द्रष्टव्यम्। मा लक्ष्मी: तयापि अानतेन
नम्रण येन रङ्गायाः श्रीगोपालस्य च सेवाविधी । विस्तीर्ण, सर्वदा प्रचल-
नशीले इत्यर्थः । भागवनस्य संविधौ संविधाने पाठादिग्विति यावत् । वित्तं
धनं दत्तम् । मया ल दम्या प्रायतेषु महन्सु राजमण्डलेपु सूर्यायितः । माधवो
महीपमणिमण्डन इव, माधवमहीपमणिमग दुनः । महीपमणीन् राजश्रेष्ठान्
यो भण्डयति, अर्थात् अनेनैव सर्वेषां राज्ञां शोभेत्याशयः । ' मायत ' इति
शरणवाचको जयपुरभाषाशब्दोपि ॥ २ ॥
लन्दननगर्यामुपगच्छन धर्मधुर्यो यो हि
मृत्तिकामपि स्म निजदेशादेव संहिनोति
इङ्गलेण्डमण्डलेप्यखण्डनियमस्य यस्य
सर्वतः प्रशस्यधर्मदुन्दुभिर्दिवं धिनोति ।
---------
असामान्य धनका व्यय किया था । असाधारण वैभव के स्वामी होने पर भी
विनम्र, जिन महाराज ने श्रीगङ्गाजी और गोपालजी की सेवामें तथा सर्वदा
चलनेवाले भागवतादि के अनुष्ठानों में धन लगाया था, वे श्रीमान्
माधवेन्द्र वैभवशाली राजाओं में रविके समान विराजमान हैं ॥ २ ॥
is जयपुरवैभवम् जर्मनैर्निबद्धे बत यूरोपीययुद्धे धनं दत्त्वा निजागारात्प्रजासंकटं स्म यो धुनोति सोयं धर्म-धर्य-दया दाक्षिण्यातिपुण्यमना मान्यजनाधीशो माधवेशो मे मुदं तनोति ॥३॥ सम्राजो राज्याभिषेकाय लन्दननगर्या गच्छन् यो मृत्तिकामपि निज- देशादेव संहिनोति प्रहिणोति स्म। अखण्ड नियमस्य अक्षुण्णमर्यादावतस्य यस्य । माधवेन्द्रस्य ) सर्वत: प्रशंसनीयो धर्मविजयदुन्दुभिः ('धर्मका डंका' ) दिव धिनोति प्रीणयति । स्वर्गपर्यन्तं यशोविश्रुनि तेत्यर्थः । माधवेन्द्रस्य 'इङ्गलेण्डयात्रा' अग्रे द्रष्टव्या । युरोपयुद्धे निजकोवाद्धनं दत्वा युद्धार्थ मनुष्यप्रेषणनिमित्तं संकटं धुनोति स्म दूरयति रम । अस्यापि वृत्तमग्रे द्रष्टव्यम् । धर्मादिभिः अतिपुण्यं मनो यस्य । मान्यो जनाधीशो राजा ॥३॥ लन्दन को पधारते समय जो धर्मधुरन्धर मट्टी तक भी अपने देशसे ही लेगये थे । इङ्गलेण्ड में भी अपनी सनातनधर्ममर्यादा को सर्वथा अक्षुण्ण रखनेवाले जिन महाराज का धर्मविजय का दुङ्का भूमि ही क्या, स्वर्ग तकमें सब को प्रसन्न करता था। जर्मनयुद्ध में अपने कोष से धन देकर जिनने अपनी प्रजा को सब प्रकार के सङ्कटों से बचाया था | धन-धर्य-दया-दाक्षिण्य आदि गुणों से पुण्यमानस वे माधवेश अाज भी हमारे चित्त में हर्ष पैदा करते हैं।
राजवीथी
प्रसङ्गात्तत्सामयिकी साम्राड्विजयप्रार्थना
संकुलसमरभूविचेष्टमानजर्मनीश-
दर्मदवरूथिनी निवहय निरस्तभय
निखिलधरातलविलानविलासशील-
मर्जय सुकीर्तिचयमर्दितसपत्नचय ।
भूमितलभूषण
युरोपपरिपोषण ते
जायतामनन्तमुखमायताभिनन्द्यनय!
एवं राजभक्ता ननु नित्यमुपयुक्ताशिपः
प्रार्थयामहेऽद्य बत बृटिशनरेश जय ॥ ४ ॥
संकुलायां नीरन्ध्रायां समरभूमी, विचेष्टमानां जर्मनीशस्य दुर्मदा
वरूथिनी सेनाम् । निबर्हय पराजयस्व । अर्दिताः पीडिता; सपत्नचयाः
येन तत्संवुद्धिः । सपूर्णपृथ्वीभ्रमणशीलं कीर्तिपुश अर्जय । आयत: अभि-
नन्धश्च नयः ( नीतिः ) यस्य तत्पबु० । ते अनन्तसुखं जायताम् ।
प्रसङ्ग से-जर्मनयुद्ध के समय सम्राट के लिये विजयप्रार्थना-
संकुल समरभूमि में नाना चेष्टा करती हुई जर्मनों की मस्त सेना को
निर्भय होकर निरस्त करिये । शत्रुओं का मर्दन करनेवाले हे सम्राट् ! प्राप
सम्पूर्ण भूमण्डल में फैलनेवाली कीर्ति को प्रप्त करें । यूरोप के पोषक
तथा भूतल के भूषण, हे नीतिनिपुण सम्राट् ! श्रापको सुम्व हो । इस
प्रकार प्राशीर्वाद देते हुए हम भारतीय आज भगवान् से प्रार्थना करते हैं
कि बृटिशनरेश का विजय हो ॥ ४ ॥
जयपुरवैभवम् श्रीमन्माधवसिंहदेवस्य * चरित्रसंग्रहः * जयपुरनरेन्द्रः श्रीमान् माधवसिंहदेवः ईसरदा भूमिपतीनां 'राजावत' राजन्यानां माननीये वंशे अष्टादशोत्तरकोनविंशतिशतकसे विक्री- यादे ( १९१८ सं० ) भाद्रपदकृष्ण नवम्याम् [ अगस्तमासस्य ३१ तम. तारिकायां १८६१ तमे खिष्टीयवत्सरे ] कायमसिंहेतिनाम्ना जन्म जग्राह ! विद्या-कलानामुन्नतिसम्पादनेन जयपुरराष्ट्रस्य सुभृशंपरिकारके श्रीश्रीराम- सिंहदेवे देवलोकमुपगते, तदिच्छानुसारमयं १८८० तमे खिष्टीयवत्सरे सितम्बरमासस्य ऊनविंश्यां तारिकायां जयपुरराज्यस्य राजसिंहासनमलं. चकार । वर्तमानसमये श्रीमन्माधवेन्द्रसदृशो धर्ममर्यादापरिपालकः परमेश्वर- स्यानन्यभक्तो राजभक्तिशाली च नरेश्वोऽत्यन्तं विरल पवावलोक्येत । महाराजस्य राजकिं राज्यप्रवन्धपाटवं चावलोक्य सुप्रसन्नेन भारतराज- तन्त्रेण ( भारतगवर्नमेण्ट ) महाराजाय समये समये सम्मानमूचिका ब्रह्मयः पदव्यो वितीर्णाः । सम्मानप्राप्तिः अधिकारप्राप्तेः पवर्षेष्वेव व्यतीतेपु सुप्रबन्चतुप्टेन भारतशासकेन श्रीमते ' जी, सी. एम्, आई ' इति पदवी प्रादीयत । दुर्भिक्षममये भूरि. भूरिव्ययं विधाय अन्नादिद्वारा निजग्रजाः संरक्षिताः । एवं भारतवर्षीयाणा- मनाथानां सहायतायै एककालं पोडशलक्षमुद्राः प्रदाय सर्वप्रथममनेनैव राजमौलिमाणिक्येन सोयं धनराशिः [ इन्डियन पीपिल्स फेमीन फन्दु ] राजवीथी 15 स्थापितः । एतदुपरि संतुष्टेन राजतन्त्रेण 'जी. सी. आई. ई.' इति पदवी व्यतीर्यत। १६०३ तमे ख्रिष्टाब्दे देहलीराज्याभिषेकोत्सवावसरे ‘जी. सी. वी. अो' इत्युच्चतम पदकं प्रादीयत । १९०४ तमे खिष्टसंवत्सरे देहलीराजसभाया द्वितीयावसरे त्रयोदशतमराजपुत्रगन्यस्य 'कर्नल' पदेन श्रीमानलकृतोऽभूत । १६०८ तमवर्ष श्रीमतः शिक्षाविषयकमौदार्य गुण . ग्राहकतां चावलोक्य 'एडिनवरा' विश्वविद्यालयेन स्वदेशमधिवसन एवाऽम्में एल. एल. डी' पदकमुपदीकृतम् | १६११ तमवर्षे देहलीराज्याभिषे- कस्यावापरे 'मेजर जनरल' इति पदकमुपदीयते सम श्रीमते । यूरोपयुद्ध बहुधा कृतसाहाय्यायास्मै महागजाय संतुऐन राजतन्त्रेण 'जी. वी ई' इति पदवी प्रादायि । १८१७ तमवर्षे 'चित्राल' समरे भारतराजस्य सहायतार्थ 'टेन्सपोर्टकार' नाम्नीमात्मनोऽवसेना संप्रेष्य भूरिबीरतां प्राकाशयदिति भारतेश्वरः सम्मानसूचको द्वी नोपध्वनी प्रावर्द्धयत् । [ सप्तदशस्थाने एकोन- विंशतयोऽभवन् ] । 'टीरा' युद्धे पुनः कृत साहाय्यस्यास्य सम्मानसूचकी ही तोपध्वनी पुन: प्रावतां राजतन्त्रेण । १६२० तमे वर्षे बृटिशसन्यस्य लेफ्टिनेन्ट जनरल-- (ऑनरेरी)-पदेन सम्मानितोऽभून्महाराजः । । अभिरुचितकार्याणि जयपुरनरेन्द्रेण श्लाघनीये निजजीवने येषु येषु कार्येषु मुक्तहस्तं धन- व्ययो विहितस्तेनानुमीयते यन्निम्नलिखितेषु चतुएं विषयेषु श्रीमत: सुमहन्मनःप्रसक्तिरासीत् । प्रथमः [धर्मानुष्ठानं दीनानां सहायता च] महाराजः सुप्रसिद्धो धर्ममर्यादापालक श्रासीत् । भगवान् गोपालो भगवती जाह्नवी चास्य प्रधानतया इष्टदेवावभूनाम् । प्रातरुस्थितो गोदर्शनं जयपुरवैभवम् विधाय ततोऽन्यकार्यपु प्रसज्यति स्म । सर्वदा गङ्गाजलमपिबत् । वत्सरस्य भूयांसो मासा हरिद्वारे व्यतीयुः, यत्र हि नरेन्द्रतया भोगप्रसकोऽप्ययं तीर्थ- नियमेनावसत् । परोलक्षमुद्राणां व्ययेन वृन्दावने वरमानुस्थले च भगवतः श्रीगोपालस्य मन्दिर निर्मापितं यद्धि राजोचितशिल्पकलानैपुण्यं प्रकटयन्नरे- न्द्रस्यास्य धर्मरुचिस्मारकं वर्वति । गङ्गावतारस्थाने [ गङ्गोत्तरी ] पि भूरि- व्ययेनै मन्दिर निरमाप्यत, यत्र स्थापनाय ग्लजटिताभरणैः सहिता श्रीगङ्गामूतिर्लक्षमुद्राश्च 'टेहरी' नरेन्द्राय टिकेन्द्रजङ्गाय [१ जुलाई १६२५] प्राहीयन्त । संपूर्णव्ययस्तु साई मुद्रालक्षद्वयमभूत् । जयपुरराजप्रासादेवपि निजोपास्यस्य श्रीगोपालस्य भगवत्याः श्रीगङ्गा प्राश्च कृते सुन्दरं मन्दिरद्वय निरमायि। यत्र १६१६ तमे खिष्टाब्दे कृषकन्नत्यर्थ हरिद्वारनिकटे नरोरास्थाने गङ्गाया जलबन्ध एको ( Narora Ganges Band ) निरमाप्यत भारतराजत- न्त्रेण । परमधार्मिको गङ्गाभकः श्रीमाननेन हरिद्वारस्य हरिपादुकास्थाने जलप्रवाहावरोधमाशङ्कमानस्तत्प्रतीकारार्थं हरिद्वार हिन्दुनृपतीनामेकां सभां सटियामाम, पटियाला-बीकानेर - अलवर बनारस-दरभङ्गादीनां राजानो मदनमोहनमालवीयप्रभृतयश्च हिन्दुनेतारः सममिलन् । तत्र महाराजस्य विशिष्टानुभाववशाभारतराजतन्त्रेण तदिदं स्थिरीकृतं यत् हरि. द्वारे स्वाभाविको जाह्नवीयवाहः पादुकापर्यन्तं नावरुद्रो भवेदिति । अस्मि- कार्य भूरिव्ययं विदधता जयपुरेन्द्रेण धार्मिकसमाजे महती कीतिरक्षय्यं पुण्यं चाधिगतम् । महाराजस्य शासनकाले प्रतिवर्ष वरणं विधाय भागवतरामायण-- गङ्गालहर्यादीनां पाठाः, राजकीय शिवमन्दिरेष्वभिषेकाः, अन्यान्यानि च धार्मिकानुष्ठानानि ससमारोहमकार्यन्त | समाप्ती प्रतिवर्ष ब्राह्मणभोजनस्य राजवीथी स समारोहः समभूयेन प्रवहन्तीव पुण्यनदी लोकैरवालोक्यत । प्रत्यहं जायमानानि गोदानेच्छाभोजनस्वर्णमुद्रादानादीनि तु नियतान्येव परं नरेशस्य नाभूदीदृशो वत्सरो यस्मिन्पर:सहस्रमुद्राभिः पुण्यकार्य किञ्चन्न विशेषरूपे. णाक्रियत । प्रसिद्धतीपु स्वयं वा कर्मचारिणो वा संप्रेष्य भूरिधनव्ययेन बहूनि पुण्यकार्याण्यकारयत् । महाराजस्य शासनकाले एकाशीतिरग्निहोत्राणि सायं प्रातरजायन्त येपु राजदत्तजीविका वैदिकब्राह्मणा गृह्याग्निपु मन्त्रब्रह्मणा हविरर्पयन्तः पवित्रयन्ति स्म राष्ट्रस्य वातावरणम् । देशव्यापिदुर्भिक्षसमये न केवल मात्मनो राज्यस्यैव अपि तु भारतवर्षमा- अस्य दीनानां सहायतार्थमेकवार घोडशल क्षमुद्राः प्रदाय स्थायिधनराशि-- मयमेव महाराजोऽस्थापयत् । इतोऽग्रेपि कति वारा नत्र भूरिधनमदात् । साम्प्रतमस्मिन्धनराशो केवल महाराजवितीर्णमेव धन पञ्चविंशतिलक्ष- मुद्रापरिमितमद्यापि वर्वति । एतदतिरिक्वेष्वन्यान्येष्वपि पुण्यकार्येषु महाराजेन भूरि धनं वितीर्णं यस्य संख्या अष्टाविंशतिल क्षमुद्धापरिमिताऽस्ति । किमि- तोऽधिकं भवेत् यज्जयपुरराज्ये राज्योत्थद्रव्यस्य तृतीयो भागः [कोटिपरिमितः पुण्यकार्येषु व्ययितो भवतीति नियमो महाराजस्य समयेऽक्षुण्ण: प्राचरन् । धर्ममर्यादापालनस्य विश्वविदित महाराजस्य कार्यम् 'इङ्गलेण्डयात्रा- ऽस्ति, यस्याः संक्षिप्तवृत्तान्तश्चरित्रस्यान्ते विलोक्येत । द्वितीयः [ विद्याप्रचारो गुणिनां सम्मानश्च ] राज्यसिंहासनमधिष्ठायैव श्रीमता माधवेन्द्रेण शिल्पकलादीनामुन्नत्यर्थ 'कौंसिलभवने' एका महती प्रदर्शिन्यक्रियत । यस्यां वस्त्राणाम् ,विविधधातु निर्मितानां पात्राणाम्, नानाविधभूपणानाम् , रत्नानाम् , विविधानां प्राचीन- शस्त्रास्त्राणाम्, पाषाणलाक्षा काष्ठादिनिर्मितानां नानाविधमूर्तीनाम् , अन्यान्येषां च वस्तूनां दशसहस्रानुमिता: प्रकारा: समगृह्यन्त । एतेषां वस्तू जयपुरवैभवम् नामानायनस्य स्थापनस्य पुनः प्रत्यावर्तनस्य च समीचीना व्यवस्थाऽक्रियत । तद्वययश्च गजकोषाददीयत । एतत्प्रदर्शिन्या विलोकनार्थ साष्टिशतं गौराङ्गाः कतिलक्ष णि च देशीय- लोकाः समगच्छन्त । द्विशताधिकेभ्यः शिल्पिभ्यो महामूल्यानि पारितोषिकाण्य. दीयन्न । सर्वनो ;धिका च दूरदर्शिता श्रीमतो महाराजस्याने नानुमीयते यत् भृमण्डलस्य दूरदूरप्रान्तभ्यो लोकोत्तराणि यानि वस्तूनि बहुव्ययाच्छिल्लिभि. रानीयन्त तानि सर्वाण्येव प्रायो जयपुरराज्येनाऽक्रीयन्त । एतद्वारा च विचित्र वस्तुसंग्रहालयः (म्यूजियम) रामनिवासारामे स्थापितोऽभवत् यो हि प्रसिद्र- प्रसिद्धप्येतादृशसंग्रहालयेष्वन्यतमः । एषा प्रदार्शनी 18३६ तमविक्रमवल्ल- रस्य पौषशुक्ल नवम्यामुदघाटयत । अस्यैव वर्षस्य भाद्रमासे राज्यशा- सनस्य सर्वाधिकारः श्रीमते प्रादीयत । शासनाधिकारप्राप्तेश्चतुर्मासाभ्यन्तर एवैतादृशं महाकार्य समपाद्यत महाराजेनेति को वा नाभिनन्देदृदयेन । शिक्षायाः कला-विज्ञानादीनां च यादृशः प्रबन्धः जयपुरराज्ये नताशोऽन्य राज्यप्ववलोक्येत । 'महाराजाकालेजे' उच्चतमां राजभाषा- शिक्षा दूरदूरागता वैदेशिका अपि निःशुल्कमेव लभन्ते । योग्येभ्यश्छाने भ्यो मासिकवृत्तिरपि प्रदीयते राज्यतः । वर्तमानशिक्षानिमित्तम्, उच्च- विद्यालया: माध्यमिकशिक्षालया: श्रारम्भिकशिक्षालयाश्च राष्ट्रस्य प्रान्त प्रान्त वर्तन्ते यत्र निराबाधं सर्वेपि शिक्ष्यन्ते । बालिकाविद्यालयः शिल्पकलाशिक्षालयश्चापि ( स्कूल आफ आर्टस् । भूरिभूरिधनव्ययेन राज्यात्प- रिचाल्यते । राजकीयसंस्कृतकालेजे नेपालादिदूरदूरदेशेभ्योप्यागता: संस्कृ- तस्योच्चता शिक्षामधिगच्छन्ति शिक्षार्थिनः । अत्र हि चतुर्णामपि वेदानां तदङ्गानां च नियमानुसारिणी शिक्षा प्रदीयते । सर्वसाधारणस्य कृते महा. विशालः पुस्तकालयोपि राजत एवं स्थापितोस्ति येनापरिमितं लाभमधि- गच्छन्ति लोकाः। ।
राजवीथी राजकुमाराणां शिक्षानिमित्तमपि 'मेयो कॉलेजे' भूरिभूरिधनं समये समये प्रादीयत महाराजेन । संप्रति प्रतिवर्ष पडलनमुद्रापरिमितं धनं शिक्षाकायें व्ययते । न केवलं निजराज्यस्यैव शिक्षार्थमपि तु अन्यान्येष्वपि भारतस्य प्रान्तेषु शिक्षाकार्यस्य कृते वितीर्णमस्ति महाराजेन धनम्, यस्य संख्या ६६४२३३) मुद्रापरिमितास्ति । १६१२ तमे ख्रिष्टाब्दे जन- वरीमासस्य २४- २५-२६ तारिकासु दरभङ्गानरेशः, श्रीमान् मालवीयश्च यदा हिन्दुविश्वविद्यालयस्य कृते द्रव्यसंग्रहार्थमागच्छृतां तदा ससंमानं पञ्च- लनमुद्राः प्रादीयन्त श्रीमता । जयपुर-काशी-दिल्ल्यादिस्थानेषु महाराजश्रीजयसिंहदेवेन विश्ववि-- श्रुता याः किल ज्योतिर्यन्त्रशाला: (पावजरवेटरीज़) निर्मापितास्तासां सर्वा- सामेव जीर्णोद्धारः पुनरकार्यत महाराजेन । तृतीयः [ सहानुभूतिः भारतराजस्य हितैपिता च] श्रीमान् माधवेन्द्रः सनातनधर्मानुसारं राजशक्रिमीश्वरविभूति मन्यते स्म । अत एवायमाजन्म सत्यो राजभक्तः समभवत् । सम्राज: सभाजनावसरे अतितमां विनयेनायं व्यवाहरदिति बहवो विरूद्रां टिप्पणी- मकुर्वन् परं ते महाराजस्य गभीरतममाशयं नीतिपाटवं च नांशतोऽप्य- विदन्निति वक्तव्यं भवेत् । अनेन हि चित्राल-टीरादियुद्धेषु बहुवारान् भूयसी धनसहायता विहिता । ' ट्रांसपोर्टकोर ' नाम्नी सैन्यशाखव पृथक् राजसहा- यताय निजराज्ये परिचालिता। युद्धाद्यवसरेपु महाराजेन याऽऽर्थिकसहायता- क्रियत तस्संख्या १६६७४१७ परिमितास्ति । चतुर्थः [ प्रजानां सौख्यसाधनं तासां परिष्कारश्च ] प्रजानां हितकार्याण्यपि सर्वतो विश्रुतानि महाराजस्य । लोकानां जयपुरवैभवम् सौख्यार्थ स्थाने स्थाने जलाशयाः परिस्कृतमार्गाः ('सडक' ) प्रकाशप्रब. धाश्च राजतो विहिता यस्य किञ्चिदपि शुल्कं प्रजातो न गृह्यते। सर्वत्र नगरपरिष्कारिणी समितिः (म्यूनिसिपल कमे०) प्रजानां करादेव परिच- लन्ती दृष्टा, परं माधवेन्द्रेण तस्या अपि व्ययो राजकोषादवादायि । प्रजानां नैरोग्यार्थ प्रान्ते प्रान्ते चिकित्सालयाः स्थापिता यत्र निःशुल्क चिकित्सन्ते सुयोग्या भिषजः । 'मेयोहॉस्पिटल' नामकः प्रसिद्ध श्चिकित्सालयो लक्षलक्ष- मुद्राभिः परिचाल्यते यत्र नेत्रादिचिकित्सा दूरदूरतोप्यागता रोगिणो निःशुल्कमेव कारयन्ति । घट्टगोपुरस्थानसनं दीनानां हितमुपलक्ष्य श्रीमतैव प्रचारितं यत्र साद्वैत्रिशतं दीनाः प्रत्यहं भोजनमधिगच्छन्ति, अशक्काश्च गृह एव तत्परिमित. मन्नम् ( पेटिया )। वर्तमाने यूरोपमहासमरे वीराणां बाहुबलप्रदर्शनस्य नासीत्प्रायोऽव- सरः । एतद्धि यन्त्राणां युद्धमासीत् यत्राऽलक्षितो यन्त्रगोलकोऽकस्माद्बहून् सहरति स्म । अस्मिन् युद्धे मनुष्याणामावश्यकता यदा हि महाराजस्य सविधे प्राकाश्यत भारतेश्वरेण, तदा तदर्थ भूरिलक्षमुद्रा एव व्यतारीन्महा- राजो न पुनरेवंविधे यन्त्रयुद्धे निजप्रजाया श्राकालिकं होममन्वमन्यत । प्रजाहितकार्येषु महाराजेन सार्द्धकोटिमुद्राः प्रादीयन्तेति संहत्य जानीमः । आयवृद्धेरायोजनानि महाराजेन निजशासनकाले न केवलं दानवीरतैव प्रदर्शिता प्रत्युत नायवृद्धेरप्यायोजनानि बहूनि सङ्घटितानि । रामगढादीनां सुप्रसिद्धा वि. शालजलबन्धाः श्रीमतैव कारिता येषां कुल्याभिर्बहुक्रोशपर्यन्तं कृषिः सम्पद्यते । शेखावाटीप्रान्ते माधवपुरप्रान्ते च राजव्ययेन वाष्पयानं प्रचारितं राजवीथी यस्माद्धि प्रतिवर्ष द्वादशत्रयोदशलक्षमुद्रा उत्तिष्ठन्ति । राजकीयपत्रप्रेषणाया: (डाकखाना) स्थितिरपि नूतनरूपेण श्रीमतैव परिष्कृता यस्मात् प्रतिवर्ष लाभो भवति । श्रीमत: शासनकाले राजकोषीयो वार्षिक आय: (खालसा) एककोटिपरिमितः समभवत् । गौरवसंवर्द्धनम जयपुरधराधीशानां यात्रोत्सवाः ( 'सवारी') राजसभाश्च अपूर्वा एव समभवन्निति जानीयुः प्रत्यक्षदर्शिनो लोकाः । महाराजश्रीजयसिंह देवेन (द्वितीयेन ) महाभारते वाल्मीकीयरामायणादिषु च वर्णितानि प्राचीनानि यानासनानि निर्मापितानि । माधवेन्द्रस्य समयपर्यन्तं तेषां परिपाटी तथैवा. ऽभवत् । राजसभास्तादृश्यः समभवन् यत्र राजा साक्षादिन्द्र एव प्रतीतो- भवत् । हस्तिनामश्वानामुष्टाणां वृषभाणां च नानाप्रकाराणि तत्तादृशानि यानान्यासन् यानि दृष्ट्वा लोकस्य हृदि राजगौरवमङ्कितं भवेत् । ध्वजाः पताका: हस्तिगता दुन्दुभयो महासनम् (अम्बारी) मत्स्याकारा नरेन्द्रसज्जाः ( 'माही मरातिब' ) च राजराजेन्द्रगौरवमस्मारयन् । श्रीमाधवेन्द्रेण हस्तिनामपूर्वो रथ: ( इन्द्रविमानम्) स्वादिसामग्र्या तथा निर्मापितो यत्र हि तलद्वये सान्तःपुरो राजा तिष्ठन्निन्द्र एव प्रतीयेत । बाप्पयानस्ये- न्द्रविमाननामकाः सजितशकटा: (सैलून) तादृशा निर्मापिता येषु सवेगं प्रचलत्स्वेव राजसभादिकानि सर्वाण्येव कार्याणि ससमारोहं संभवेयुः, अन्तःपुरादीनां च यत्र पृथक् पृथङ् निवेशो भवेत् । प्राचीनमर्यादायामाग्रहः माधवसिंहदेवस्तादृशलोकेष्वासीत् ये हि मन्यन्ते यत्प्राचीनैर्महार्षिभी राजर्षिभिश्च याः प्रथाः स्वीकृता अवश्यं तासु किञ्चिद्गहस्यं गुणश्चास्ति । ते यस्मत्तो बहुतरं प्रभावसंपना प्रासन्निति । अत एव प्राचीनरीतिनीवी.
जयपुरवैभवम् रुन्मूल्य नवीनानां तासां प्रचारे नाभूत्तस्य मतम् । सर्वदा स हि देशीय- वेपमेवाधारयत् । राजोचितमुष्णीषं प्रावारकं चैव परिधृत्य प्रासादादहि- राजगाम । महामूल्यैर्वृहदश्वैर्वाहित राजरथं विहाय न मरुत्तर-(मोटर )- शकटादिषु तत्प्रवृत्तिरभूत् । प्रत्युत ये सामन्ता एवंविधविचारा अासन्न तेभ्यो महाराजः प्रासीदत् । तस्यैवायमासीद्वेतुर्यदेतत्प्रभाववशाजयपुरराज्ये नवीनयुगप्रभावो नाममात्रायैव तत्काले प्राविशत् । नवीनान्दोलनस्तरम. बन्धिनीभिः सभासमितिभिश्च न कश्चन स्थायी उपकारः संभवेत् प्रत्युत शान्त- प्रायासु प्रजासु या निजनिजकर्मस्वेकतानता प्रचलिता तत्र केवलं वुद्धिभेद- जननमानं भवेत् । अत एव निजप्रजास्वीदशान्विचारान्नाभिरोचयामाल - महाराजः। - जयपुरराज्यस्य शासनसूत्रे प्रबन्धादिपरिवर्तनविषयेऽपि महाराजस्य विचाराः प्रायः प्राकनप्रथामेवान्वगच्छन् । राज्यस्य परिष्करणे श्रादायितः श्रीरामसिंह देवर्यः किल राज्यप्रबन्धो विचार्य प्रचारितस्तत्र प्रबलावश्यकता- यामेव परिवर्तन विधेयमन्यथा मज्जीवने नु तन्निर्वाह एवं मत्कर्तव्यमित्यासी. महाराजस्याभिप्रायः। अत एव ये परिवारा राजसेवायामद्यावधि प्रवृत्तास्तेयां पुत्रपौत्रादिप्वेव तत्कार्यभार यावच्छक्यं समर्पितवान्न प्रायो नवीनेषु । श्रनेन बहवस्तादिदमध्यस्यन्ति यन्महाराजेन निजशासने न कश्चिनवीन- परिष्कारः कृत इति । किन्तु केनचिदुद्यानाध्यक्षेण निजारामे प्राचीनान्फलव- तस्तरूनसावधानं परिविच्य नवीना यदि नागपितास्तहि किं वा तस्य वैगुण्यम् ? फलप्रसुवः सहस्रं सहकारतरून्समुन्मूल्य बहिर्दशनमात्रसुवानां लक्षलक्षाणामपि नवीननिर्गन्धनुषाणामारोपणं न सर्वेषामेव मते चातुर्य परिगण्येत । महाराजश्रीरामसिंह देवस्य समयादेवानुवृत्तं बहूनामधिकरणा. नाम् ('कचहरी' ) कार्य प्रायो यवनलिप्यामेवाभवन्महाराजस्य समयेऽपि । परं श्रीमानधिकरणस्य सर्वाणि कार्याणि हिन्दीभाषायामेवाभिरोचयामास राजवीथी मानसे. स्वयं च निज मातृभाषायामेवाकारयत् । कलकत्तानगरे मरुनिवासि- व्यवसायिनां रूमिती ('मारवाडी एसोसियेशन' ) अभिनन्दनस्योत्तरे श्रीमन्महाराजेन स्सष्टमेवाज्ञप्तमासीत् यन्मम राज्ये हिन्दीभाषाया न कश्चित्प्रतिरोधः। महाराजो राजोचितस्वरूपसंरक्षणस्य भूरि पक्षपाती समभूत् । नरेन्द्रो यदा काचिदतिशयिता शक्तिः परिगण्यते तदा तदनुरूपस्वरूपेणैव धरणीन्द्र चंतितव्यमित्यासीनस्य हृदयम् । अत एवास्य देशान्तरयात्रा राजोचित- समारोहेणेव समभवत् । निजधर्ममर्यादानुवर्तन तु हृदयपरिस्युतमासीदेव । स्थालीपुलाकन्यायेन महाराजस्य यात्रावृत्तावबोधनार्थ 'इङ्गलेण्डयात्राम' किञ्चिद्विस्तत्याधस्तादवतारयामि- जयपुरनरेन्द्रस्य 'इङ्गलेण्डयात्रा' श्रीमतः सप्तम-एड्वर्डमहोदयस्य ( १६०२ तम खिष्टीयवासरे जूनमासस्य पड्दिश्यां तारिकायां भाविनि ) साम्राज्यसिंहा . सनाधिरोहमहोत्सवे समवेतुं भारतराजतन्त्रस्य कार्यालयाससम्मानमामन्त्रण - पत्रम् ( १९०१ तमविष्टीयवापरे अक्टूबरमासस्य सप्तमतारिकायाम् ) जयपुरपुरन्दरस्य श्रीमाधवेन्द्रस्य सविधे प्रापन् । तदुपरि महाराजोचित- सम्भारेण यात्रां चिकी'रेप धरणीन्द्रः समुद्रयानां कृत्वा प्रत्यन्तप्रस्थान- विषये धार्मिकमर्यादया सङ्कुचन् धर्मसभाप्रधानपण्डितानाहूय सम्मति जग्राह । तैर्व्यवस्था दत्ता यन्महाराजः प्रत्यहमुपास्यदेवस्य भगवत: श्रीगोपालस्य महाप्रसाद गृह्णात्येव । ततश्च तस्यैव भगवतः सह नयने तत्रापि च पूर्ववत्तत्प्रसादोपयोगे न किञ्चिदवा भवेत् । भगवञ्चरणारविन्द सम्बन्धे कथंकारमपाविन्यं स्पृशेदिति । परं धर्माधर्मविचारमकिन्चिद् गणयद्- भिवैदेशिकजनैः क्षुगणे अपायनपदार्थैरशुचीकृते जलयाने भगवन्मूर्तेर्न यनं कथमिवोचितमासीत् । अत एवेश: पोतः पर्यन्वेष्यते स्म यस्मिन्न केन. भारतसम्राज: 41 (८ जयपुरवैभवम् - चिद्यात्रा कृता भवेत् । बहुव्ययं विधाय 'टामसकुककम्पनी द्वारा 'एस्. एस्. प्रालिम्पिया' नामको नवीनतमः पोतस्तदभिलषितं पूर्णद्रव्यं प्रदाय निजायत्त: कृतोऽभूत् यस्य तलं नाद्यावधि जलस्तरेण स्पृष्टमभूत् । अात्मनो मनोरथानु पारमिमं सज्जीकतुं जयपुरराजकीयाः पुरुषा मोहमयीं प्राहीयन्त, यैरतिशीघ्र जयपुरपुरन्दरस्येच्छानुसारमयं परिष्कृतश्चाल कृतश्व । इयरयात्रायामसीमव्ययमत्तायामपि महाराजेन सह गामिना लोकानां संख्या साईशतानुमिताऽभूत् । येषु चौमूपति श्रीदेवी सिंहः, सीकरनरेशः श्रीमाधव सिंहः, सेनापतिः श्रीहरिसिंहः, एतत्प्रभृतयः सामन्ताः, पण्डितेषु विद्यावाचम्पनि श्रीमधुसूदनशर्माणः, सचिवेपु संसारचन्द्रसेनप्रमुग्याः, डाक्ट. रेषु दलजङ्गसिंहादयः, गौराङ्गेषु कर्नल सर एम्. एस. जेकबप्रमृतयः, परिजनेषु ग्वबामबालाबख्शप्रमतयः,श्रेपिटपु रामनाथप्रमु वास्तावदुल्लेखाः । महाराजस्य सेवकानामेव संख्या शतोत्तरा समजायत । रायबहादुगे धनपति- रायस्तु स्वाभिलषितान्सेवकानादाय बहो: काला पूर्वमेव महाराजाज्ञया लण्डनमगच्छत्, येन हि तत्र गत्वा महाराजस्येच्छानुपारं सर्वापि व्यवहार- सामग्री पूर्वत एव सजी क्रियेत । महापोतेऽस्मिन् सर्वेषामेव सहगामिनां कृते स्वस्वरूपानुपारं सुप्रबन्धः कृनोऽभून । पण् महानगा निरमीयन्त यत्र जातिनियमानुसारं पृथक् पृथग् भोजननिर्माण व्यवस्था भवेत् । स्नानागारेभ्यः पृथत महाविशाल एक: कुण्डो निरमीयत यो हि भारतादेव जलेनापूर्यत । महाराजस्याज्ञानुसारं बहवः कर्मचारिणः केवलमेतदर्थमेव मुम्बई प्राहीयन्त यत्ते गत्वा महाविशालस्यास्य जलयानस्य प्रक्षाल्य पावनीकरणस्य प्रबन्धं कुर्युः । एभिः सह पञ्चविंशति- ब्रह्मणा: केवल वारियानस्य प्रक्षालनार्थमेव जयपुगत्प्रहिता अभूवन् । श्रीमतो महाराजाधिराजस्य अन्येषां च सहयायिनां कृते पानार्थ श्रीगङ्गा- जलस्य तावान् प्रबन्धः पूर्वत एव कृतोऽभूत् येन हि पण्मासपर्यन्तं तत्पर्याप्त राजवीथी 88 भवेत् । भोज्यवस्तूनि तन्दुज गोधूम चूर्ण-धृतप्रभृतीनि पूर्णमात्रायां सह समभ्रियन्त येन प्रत्यन्ते तत्संग्रहस्य नावश्यकता भवेत् । फल-शाकप्रभृतीनि तु प्रतिसप्ताहं पवित्रतया सह भारतादेव प्रहीयेरन्निति विशेषप्रबन्धः पूर्वत एवाक्रियत । प्रतिदिनव्यवहारार्थमावश्यकं सर्वमपि वस्तुजातं षण्मासपर्यन्तं सर्वेषामपि जनानां कृते पर्याप्तं भवेत्तावकिल निजनगरादेव सह नीयते स्म । किं बहुना, हस्तप्रक्षालनार्थ मृत्तिकापि भारतादेव समगृह्यतेत्यत्र नास्त्यतिशयोक्रिः । अस्य वारियानस्य स्वामिभिः प्रतिज्ञापत्र मलिख्यत यद् यावन्महाराजस्यानेन यात्रा भविष्यनि न तावत् हिन्दुधर्मविरुद्ध वस्तु जल- यानचालकैः कप्तानप्रभृतिभिरपि व्यवाहियेत । .4 श्रीमतो जयपुरेन्द्रस्य रखाभूषणान्येव केवलं त्रिशल्लक्षमुद्रामूल्यान्या- सन्नस्यां यात्रायाम् । सम्राजे उपहरणीयानि महामूल्यवस्तूनि स्वेभ्यः पृथक् । एतेषामाभूषणानां पञ्चचत्वारिंशत्सहस्रमाङ्गलमुद्राः ( पाउण्ड ) तु केवलं संरक्षणशुल्कमेव { बीमा ) श्रदीयत । नियतव्ययादतिरिकाः लहमुद्रा: टामसकुककम्पनीसविधे एतदर्थ न्यधीयन्त यन्मार्गे अावश्यकतायां ता: संगृह्मरन् । मईमासस्य ( १९०२) पञ्चतारिकायां जयपुरनरेन्द्रस्थाज्ञया स्वा-- धीनीकृतं प्रथमं विशेषबाप्पयानम् (स्पेशलटेन' ) जयपुरात्माचलत् यस्मिन्नष्टौ वृहच्छकटन्थः केवलं यात्रोपकरणस्य भारेणाऽऽपूर्णा श्रासन् । अष्टमतारिकायां द्वितीयं विशेषवाष्पयानं प्रास्थित, यस्मिन्हि सीकरनरेश- चौमूपतिप्रभृतयः सपरिजना मोहमयीमगच्छन् । नवमतारिकायां तु राम्रा- वेकादशवादनावसरे श्रीश्रीमान् जयपुरधरापतिः सपरिकरो विशेषबाप्पयानेन मोहमयीं प्रति प्रास्थित । इतः पूर्वमष्टवादनवेलायां राजहर्म्यमालायाःप्रधान- गोपुरतः (सिरेहड्योढी) श्रीमान् जयपुरेन्द्रो राजसजया नगरमध्यतो भुत्वा १०० जयपुरवैभवम् प्रत्यन्तयात्रायै प्रस्थितोऽभवत् । सिंहदुर्गात्पञ्चविंशतितोपध्धनयो घोरतरगर्ज- नया महीमहेन्द्रस्य प्रस्थानमङ्गलमसूचयन् लोकेभ्यः । आबालवृद्धवनितं सर्वेपि पौरा: श्रीमन्माधवेन्द्रदर्शनार्थ राजमार्गे समवेता: समभवन् । सुदूरया. प्रायै गच्छन्तं निजस्वामिनमालोक्य सर्वेषां चक्षुषि बाप्पकलाकुलान्यभूवन् । प्रजावत्सलः श्रीमान् माधवेन्द्रोप्युच्छ्वसितहृदयः समभूत् । मध्ये अहमदाबादादिनगरेषु स्वागतस्वीकारेण तत्तदधिपतीन्सनाथ. यमेष १२ तारिकायां मोहमयीमवाप्तवान् । चरणेन नोहमयीभूमि स्पृशत्येव घोरतरतोपध्वनिभिर्महाराजस्य स्वागतमसूच्यत नगरे । बाष्पशकटेरवमोचनस्थान एव महाराजस्वागतार्थमुल्कण्ठितानां भूस्वामिनां नगरश्रष्टिनामन्येषां च राजतन्त्राधिकारिणां सुमहान्समवायोभवत् । तत्रैव तत्तेपां विशिष्टपुरुषाणामुपायनानि स्त्रीकृत्य महता समारोहेण श्रीमान् जयपुरेन्द्रः 'श्रपालो बन्दरम् अगच्छत् । समुद्रतटोपरि महाराजदर्शनार्थमु. करिडतानां लोकानां पूर्व महान्समारोह श्रासीत् । क्षात्रतेजमा दुर्द्धप- मनोरमां महाराजस्य मूर्तिभवलोक्यत्र दृग्दूरदेशवासिनामपि लोकानां मुखात्स्वत एव जयध्वनयो निरगच्छन् । सुशिक्षितमपि मोहमयीनगरं महाराजस्य दर्शनात्तथोत्कण्ठितमभूद् नरङ्गकलकलाकुलमपि सागरसटमिदं हर्षकोलाहलाद्विगुणतरकलकलमवालोक्यत । यथा गरेन्द्रः तद्देशीयपण्डितैः समर्पितानि संमानपत्राणि स्वीकृत्य श्रीमान् जय- समुद्रपूजनमकरोत् । एतस्य धार्मिकसमारम्भस्य साधनार्थमेव बहवः पण्डिताः कर्मकाण्डिनः पुण्यविभागाधिकारिणश्च जयपुरात्माहीयन्त । पूजार्थमेतत्समुद्रतटं प्रक्षाल्य पवित्रीकृतमभूद्राजपुरुषैः । बृटिशाधिकृतमपि अपालोतटं महागजप्रतापेन स्वाधिकृतमिवावलोक्यते स्म तस्मिन्समये । समस्तमपि तदेतत्तटं वन्दनमालिकाभिः कदलोस्तम्भैश्च मण्डितमभूत् ।
राजवीथी १०१ सोपानश्रेणी पूजोपकरण भरिताभवत । समुद्रार्थमुपायनीकरिष्यमाणानां सुवर्ण-रजतकलशानां पतिभिरेषा सोपानपङ्किरालोकितेवाभूत । अासी- सोपानश्रेणिषु राजकीयः प्रबन्धः, परं तदुपरितने सुविशाले तदप्रदेशे नगग्वामिनां सुनहन्मेलकमभूत. ये हि तटभित्तिप्वानमितपूर्वकायाः सोत्करामिममभूतपूर्व धार्मिकसमारोहमवलोकयन्तो न तृप्यन्ति स्म । बहयो धनिकनागरास्तु बाप्पनौकाः ( आगबोट ) समधिरुह्य समुद्रतस्तदेत- दृश्यमवलोकयन्ति स्म। . . सुवर्णमूचीकार्यचितां महामूल्यां मग्बमलनिर्मितां बृहदासन्दीमा- स्थाय अमान्यादिभिर्धामिकः सदस्यैश्च परिवतः समुद्रमर्चयन् सपरिकरो महारानः कानुझिभिनागर : सबहुगानं छायाचित्र वशिनोऽभूत् । प्रात्यहिक- मिद वृत्तं स्थानीयेषु दैनिकपत्रेषु ससंमानं प्राकाश्यत । श्रूयते, सेयं समुद्रपूजा तेनैव विधिनाऽक्रियत येन हि महाराजस्य वंशधरो भगवान् श्रीरामचन्द्रः करोति स्म ! अस्यां हि सुवर्णरजतमयाः कलशाः, महामूल्यानां मौक्तिकानां मालाः, महाणि कौशयानि च नदानदीपतये भगवते सागरायोपाद्विग्रन्त । पूजोत्तर मुत्तिष्ठता महाराजेन यदा हि स्वहस्तेन समुद्रस्य नीराजनं व्यधीयत तद्धि दृश्यमद्भुतमेवाभूत् । सर्वप्यवलोकितारो विस्मयेन च भत्तया च हषेण च गौरवेण चाक्रान्ता इवाभवन् । श्रद्धालूनां नयनेभ्यः प्रेमाश्रु प्रावहत् । न कोपि तदेतदृश्यमवलोकयंस्तृप्यति स्म । एतदनन्तरं शास्त्रीय- पद्धत्या वारियानस्यापि शोधन पूजनं चाफियत । ततस्तु मङ्गलविधानोनरं पूर्व भगवान् श्रीगोपालस्तदनन्तरं च श्रीमान् महाराजस्तमिमं महापोतमधि. रुह्य लण्डननगरार्थ प्रस्थानमकरोत् । मध्ये विविधान्देशानधिगच्छन् नानादृश्यानि चावलोकयन् महाराजो जूनमासस्य तृतीयतारिकायामिङ्गलेण्डस्य डोवरनामकं तटं प्राप्नोत् । तत्र हि जयपुरवैभवम सम्राट्यहिता वैदेशिकसामन्त। अन्ये च राजाधिकारिणो महाराजस्य स्वाग- ता) पूर्वत शुवोपस्थिता अासन् । भूमितले चरणन्यासं कुर्वत्येव महाराजे रणपोतेभ्यस्तोपध्वनयोऽभूवन् । राजकीयाधिकारिभिः समर्पितं सम्मानपत्रं स्वीकृत्य श्रीमान् महाराजो बाप्पयानेन लन्दननगरं प्रति यात्रामकरोत् । महाराजस्य बाप्पयानाधिरोहोपि इङ्गलेण्डवासिनां सुमहोत्सवायाभूत् । असं- ख्याता भार ग्रन्थयो रेलशकटीपु स्थाप्यन्ते स्म, याभिस्तदेतत्तटं व्याप्तभिवा- भूत । नानावर्णानि महामूल्यवस्त्राणि धारयन्तो महाराजस्य परिजना वैद- शिकानां हप च विस्मयं चाजनयन् । सम्राजा मसंमानमेष महाराजो 'मोरेलाजा' नामके स्थाने ससमारोह.. मस्थाप्यत । श्रीमती जयपुरेन्द्रस्य माननीयमहाराजोचित वेष क्षत्रियोचितां प्राचीनमर्यादा नरेन्द्रोचितमात्मगौरवं राष्ट्रपतिसमुचित परिकरसम्भार चाव- लोक्य सर्वेपि तद्देशीयाः प्रभावाभिभूता इवासन् । सम्राज्ञास्य गौरवानुसार नजानि चत्वारि यानानि राजसेवायामाज्ञप्तानि यानि नेतरेण पूर्वमुपल- ब्धानि । निवासाबहिनिर्गन एवास्मिन्नरेन्द्रे सर्वेपि सम्भ्रान्ता नागरा पुनं विलोकथितुमौत्सुक्यमावहन्ति स्म । सर्वकार्यपु सर्वतः पूर्व भगवतो गोपा- लस्यैव सादरप्रत्यवेक्षणम्, मृत्तिकापर्यन्तानां नित्योपयोगिवस्तूनामियदर- पर्यन्तमानयनम्, इत्यादिभारतीयमर्यादामभिवीचय तवत्यैः समाचारपत्रेयः किल सम्मानः प्रकाशिनस्तस्य सारमधस्तात् प्रकाशयामि , (ता. ५ जून गॉनिङ्गपोस्ट') 'अनया युरोपयात्रया महाराजेन सर्वेष्व- यमादर्शः स्थापितो यन्माननीया महाराजा इत्थं निजधर्ममनुरुन्धन्ति, इत्यादि। ( प्रेटथाट्स्' २ जून ) 'श्रीमान् महाराजो दीनानां रक्षार्थ भूरि भूरि- राजवीथी १०३ . धनं दत्तवानिति अहो: कालाच्छृणुमः । सत्यं त्वेतद्, यत्सिंहासनाधिरोहादेव श्रीमानुदारताय प्रसिद्धोस्ति, इत्यादि। ('क्रानिकल'२३ मई ) 'अस्मिन्देशे पर सहस्रा भारतीयाः समागताः परं नैतादृशोऽद्यावधि समायातो यः किल धर्मपाल ने एतावद्दढो भवेत् । स एव भारतीयः प्रशस्यते यो हि धर्ममर्यादामनुसरति । श्रयं नरेन्द्रः परमबुद्धिमान् प्रजाहितपी च । देवमूर्तर्लण्डननगरे एवं समारोहेण नयनं नाभूपूर्वम् । अत एवं मूर्तिपूजाविरोधिभिर्मिश्नरीमहोदयः प्रतिमापूजाविरोधे प्रकाशिना: केचिदा. लोचनालेवा: पत्रेषु । परं तस्मिन्समये प्रेमानन्दभारतीनामक: स्वामी लगडनमेवाध्य वासीत् । स हि तेषां लेवानां समुचितां प्रत्यालोचनामपि पन्नेषु प्रकाशयामास । तत्सारमधो निर्दिशामि--. ( वैस्टमिनिस्टर' ता. २८ जून ) ता. २८ जून ) ब्रिटानियानिवासिनः साम्प्रतं धर्मविषये प्रा.मन पौदार्य सर्वत्र घोपयन्ति । सम्प्रति न तादृशः समयो अखिष्टमतानुयायिभ्योऽन्ये । घणादृष्टया विलोक्येरन् । भारतीयमभ्यता. विषये भैक्समूलरप्रभृतिभिर्बहुतरं परिज्ञातम् । वेदोपनिषद्गीतादीनामनु. वादा इङ्गलिशभाशयामध्यभूवन् येषां बहुतरः समाइरोऽस्ति । भगवतः श्री- कृष्णम्य कियन्माहात्म्यमिति गीतापरिशीलका; परिचिनुयुः । तुलसीचन्दना- दिभिमन: पूजनं तु सुदृढो मानसिकविश्वासः । विष्टमतावलम्बिनोपि मूर्ति- पूजातस्तावत्काल न मुकाः सन्ति यावत्ते स्वमान्यानां मूनेंश्चित्राणां काल- चितस्य च पुरतो मस्तकं नामयन्ति । सर्वप्वपि देशेषु निजनिजानुसारमुपा. सनायाः पृथक् पृथक्प्रकारा भवन्ति । जलद्वारा बैप्तिस्मारीतेनिर्वहणम्, काष्टनिामतक्रारूचिह्नस्य सम्मुखे जानुपातनपुरस्मरं प्रार्थनाप्रक्रिया, राज्याभि- पेकसमये जतूनतैलाभ्यङ्गादयोपि तादृशा एवोपासनाप्रकाराः सन्ति यादृशा भारतीयादीनां पुष्पादिभिदेवार्चनादयः, इत्यादि।
१०४ जयपुरवैभवम् २६ जूनदिवसे संपादनीयतया पूर्वतो नियत: सम्राजो गज्याभिषेक- महोत्सवस्तस्थाम्बारध्यवशात्स्थगितोऽभवत् । तत्प्रतीक्षायां मार्द्ध मासपर्यन्तं तावद्भिः परिकरैस्तादृशेन । स्वदेशीयवस्तुव्रतेन सह श्रीमतो महाराजस्य तद्देशे निवासः युनरधिकं प्रबुद्धोऽभवत् । नन्ग्रान्तीय दर्शनीयवस्तुबिलोकन- कौतुकेन सोयं समयो यथाकविनातिवाहितोऽभून । ततो नीरोगनां गते नस्मिन् १९०२ नमाविष्टीयवत्सरस्य नवम्यामगस्तमासतारिकायां सायं साम्राज्यसिंहासनाधिरोहमहोत्सवः समभून्नियनः । संमाननीयनिजसामन्ः सहितः श्रीमान्महाराजस्ता देतस्मिन्महोत्सव समवेतोऽभवत् । अनिर्वचनीयया शोभासंपदा परमेण च साम्राज्यगौरवेण सह सायमुत्यवो यथारीनि समपाद्यत श्रय द्वादश्यों नारिकायां श्रीमान् सम्राटमहोदयः समागमार्थ श्रीमजयपुर. नरेन्द्रं ससमादरमामन्नयन । श्रीमन्महाराजग संगतः सम्राट् परमं प्रमोद प्राकाशयत । भारत यात्रायां पूर्वावलोकिनस्थ जयपुरनगरस्य शोभाम्, नत्र कृतां मृगेन्द्रस्य मृगयां च भूरि भूरि प्राशंसन । श्रीमान महागजो रतन्छटा- विदुरिनम पूर्वमेकं स्त्रज्ञ सन्नाने उपाहरन्, यस्य मूल्यं सार्दुल क्षमुद्रापरि- मितमासीत् । दमिश्कदेशोयनोहेन निर्मितो प्रश्न पूगफल पृथुल महामूल्य- हीरकटितोऽभवन् । सम्राडेतस्य प्रस्फुरन्ती शातिमालोक्य परममाहादितोऽभ- वत् । सादरभवदच सदहं श्व एव साम्राज्य सेनामंनाहे बगरस्तमिदमुपयो- दयामि । सम्राण महिष्यपि सादरमवादीत् यद्भवदुपायनीकृनेगु महारतज. टितेषु पानेषु प्रत्यहमहं पेयमुपगृह्णामि । .. एनदनन्तरं दशभिर्दिनरवशिष्टान्यपि दर्शनीयस्थानान्यवालोकयन्नरे- न्द्रः । अस्मिन्ने बावसरे कन्दुकक्रीडायाम् ('क्रिकेट') विश्वविश्रुताय श्रीरणजि. सिहाय (वर्तमानजामनगरराजाय ) सहस्रं 'पाउण्ड मुद्रा विततार । श्रथ द्वादश्यां तारिकायां सम्राजा सादरं विसर्जितः श्रीमान् परिजनेन सह विशेषवाप्पयानम् (स्पेशल ट्रेन) अधिरह्य लन्दननगराप्रातिष्ठित । इतः राजवीथी १०५ पूर्व कतिचिहिनेभ्यः पूर्वत एव कियन्तश्चन प्रतिष्टिना राजकर्मचारिणो भारतं पनि प्रहिता अभूवन् , येषु केचन मार्ग विश्रमिप्यतो महाराजस्येच्छानुकलं प्रबन्धम्, अन्ये च मोहमय्यां पूर्ववरसमुद्र पूजनादिसामग्री च सचटयेयुरिति । चनुर्विश्यां तारिकायां निजदशं पनि मङ्गलप्रस्थानाय स्वायनीकृनं एम-स् प्रालिम्पिशा पोनमध्याहत् । समुद्रयानेन निजदशं गच्छतः श्रीमानयनमग्न्द्रग्य शुभजन्मोत्मदिवसोपि सप्तविंश्यो तारिकायामेतन्मध्य एवाजगाम । प्रस्ताव गहि महापोतो नानावर्णाभिः पताकाभिरामरिडतो- भवन । मध्ये च पचरङ्गासिनो महाविशाल को विजयध्वजः समारोप्यता येन पोतस्य शामियान्याशी समलक्ष्यत । सपा पोतकर्मचारिगामखि. लानां च राजपरिजनानां कृते तमिमन्दिने भोजनस्य विशेषप्रबन्धोऽक्रियन । महार: पामरमान्यादिभिःलाग्विलर्जयनगरम हेन्द्राय माधवेन्द्राय उपाय- मापदीया श्रीमान्महागजस्तहिननियमानुसारं भगवत: श्रीगोपालस्य मन्दिर भाग्यश्व काशिरसुवर्णमुद्रा उपजहार । उत्पनापलक्ष्ये च पोनपरि चालकास मामल्यमेकं घटिकायन्त्र विततार यस्मिन्नरेन्द्रस्य नामातिमा- मन मानवासाविसमारम्भाहोरात्रोऽयमहो अविदिलयाममयामीत ! सितम्बरमायस्य प्रारमतारिकायामकस्मात् सामुद्रिक उपप्लवः समुपा. निष्टना र पर्वताकारा: कल्लोलाः सवंगमानन पोनम् । सायं चकेन महना तरङ्गण पोतस्य महानेक: काष्ट दण्डोऽभज्यत । वायुवेगाप्लावितं जलं पोतेऽ. भरत । सर्वेपि जना भयव्याकुलाः समभवन् । प्रत्येकक्षणे पोतस्य समुद्र- समाधिरनुमितोऽभवत् । भगवतो गोपालस्य सुदृढः सेवकः श्रीमान् महाराजो यद्यपि न किञ्चिदभैषीत, परं प्रजावत्सलोऽसौ परिकरस्य क्लेशाद्विषण्णो दिनद्वयं यावन्न भोज्यमप्यासेवत । अस्तु. श्रीमत: पुण्यप्रतापाद्भगवतो गोपालस्य चानुग्रहात्तृतीयदिने विमलं दिनमभवत् । यथापूर्व प्रासीदद्भगवा-- न्नदनदीपतिः।
जयपुरवैभवम् सितम्बरमासस्य द्वादशतारिकायां मोहमयीं प्रापन्महाराजः। तट- समीपं प्राप्तवत्येव पोने मोहमयीदुर्गात्मम्मानसूचकास्तोपध्वनयो द्विगुणतर. मगर्जन् । पूर्ववन्नियमानुसार समुद्रपूजनादि विधाय जयपुराममायातैर्बहुत: सामन्तैरभिनन्दितः श्रीमान् विशेषबाप्पयानेन जयपुरं प्रातिष्टत । सामन्तै: सादरमभिवन्दितः प्रजाभिश्च सहर्षमभिनन्दितः श्रीमान् चतुर्दशतारिकायां ससमारोहमाससाद जयपुरनगरम् । अथ अक्टूबरस्य चतुथ्या तारिकायां राजसज्जाभिः सन्जित: श्रीमान् जयपुरधरणीन्द्रः करीन्द्रमास्थाय राजोपक- रणरभिमण्डितो जयजयशब्दः प्रजाभिरभिवद्धित: शुभमुहर्ने नगरप्रवेश मकार्षीत् । तद्दिनस्य प्रजानामुत्साहो नगरम्य शोभासन्निवेशश्चापूर्व एवाभ- वदिति नाऽसौ मे वाचां गोचरः । अस्तु. श्रीमनो महाराजस्य सानन्दप्रन्या- धर्तनमङ्गलार्थ ये किल ब्राह्मणा वरण-पूजा-पाठादि राजनिदेशतोऽकुर्वन् नै; सानन्दमाशी:पुष्पहारास्तद्दिन एव समाप्यन्त जयनगरेन्द्राय । * श्रीमन्माधवेन्द्रस्य जन्मोत्सवः * मङ्गलमृदङ्गरवमुखरितहर्म्यमाला पश्यतां नवं नवं तनोति नयनोत्सवम् मञ्जलकुसुम्भरागरञ्जितवसनविभा वीक्षते समस्तसभा पटु नटनोत्सवम मृदङ्गरवेण मुखरिता राजहम्पमाला पश्यतां जनानां नवनवं नेत्रो- त्सवं करोति । परितो राजसौधमाला सर्वतः प्रसाधितेत्यर्थः । कुसुम्भरागेण खुशी के जलसों में बजाये गए बाजों की प्रतिध्वनि से मानों खुद भी आनन्दध्वनि कर रहे ऐसे राजमहल जहां दर्शकों के नेत्रों के लिए उत्सव
राजवीथी
१०७
मण्डितमहाहहेमसिंहासनराजमान-
माधवमहीन्द्रमणिरेति सकलोत्सवम्
भाद्रपदकृष्णनवनवमी समीरयते
जयनगरेन्द्रवरजननमहोत्सवम् ॥ ५ ॥
रञ्जितानो वसनानां विभा ( शोभा) यस्याः ईदृशी, कौसुम्भवस्त्रधारिणी-
त्यर्थः । राजसभा संमुखे जायमानं चेषवामादीनां नृत्यं पश्यतीत्यर्थः ।
हेमसिंहासने राजमानो माधवनरन्द्रवरः सकलविधमुत्सवम् एति प्राप्नोति ।
भादपदकृष्णनवमी जयनगरेन्द्र श्रेष्ठस्य जन्मोत्सवं समीरयते अस्मभ्यं
प्रापयतीत्यर्थः । तद्दिनजायमानदृश्यस्य दिग्दर्शनम् ॥५॥
* यशः *
राजद्रानवैभवविभागुरसकलनृप-
मण्डलविमलमणिकुण्डलवरायसे
सम्पभोगभाजन-महाजनसुरीतिनीति-
निपुणनरेन्द्रमौलिमालातरलायसे ।
।
की नई नई सामग्री उपस्थित करते हैं । सायंकाल-कराँभी रङ्ग के दरबारी
चस्त्रों से शोभायमान समस्त राजसभा ( दरबार ) वाराङ्गनाओं के नृत्यो.
स्सव देखती है । बहुमूल्यरत्नों से जटित सुवर्णसिंहासन पर विराजमान
श्रीमान् माधवेन्द्र जहां सकल उत्सवों का अनुभव करते हैं । वही भाद्रपद
कृष्णा नवमी श्रीमान् जयपुरनरेश के जन्ममहोत्सव को हमारे सम्मुख
उपस्थित करती है ॥५॥
जयपुरवैभवम देशवरभागतपुरातननरेशकुल- कीर्तिकथाकौमुदीचकामदलिकायसे कच्छवंशवारिजदिनेश नृपमण्डलेश माधवनरेश भूमिभालतिलकायसे ।।६।। राजमानेन राजवैभवे न विभासुरम्य (दानिश लिनः सकल मण्डलस्य मिल मणिकुण्डलवर इव पाचरम । कुराडल परशदादा बारार्थ क्य: एवं सर्वत्र । राजमण्डलस्य शोभासंपत्यर्थ त्वं कुण्डलस्थानीयोऽसी- स्पर्थः। राजसंपत्यु पभोगस्य भाजभूताः, महाजनानां सुतिनीति निपुणाश्च ये नरेन्द्र मालयः (नपश्रेष्ठः) ने मालायाः नरल इ। मध्य-- मणिरिवाचरमि। 'तरलो हारमध्यग. अगर । भारतम्य पु.लजनरेश. कुलानां या कीर्तिकथारूपा कौमुदी तया चका सत् अलिक ( ललाटम् ) यस्य तादृशः इवाचरलि ! प्राचीन राजवंशप्रथिनया कीर्ति चन्द्रिकया ते भाल देदीप्यमानमित्यर्थः । स्व भारतप्रसिद्ध राजवंशेषु कीनिश स्थनीति यावत् । भूमेः सौभाग्यमूचकस्त्वं बिन्दूरबिन्दुरमीति भावः ॥ ६ ॥ कच्छकुल कमल के लिये सूर्यसमान है राजश्रेष्ठ माधयन्द्र : श्राप वैभवशाली राजमण्डल की शोभा के कुण्डल हैं। राजलक्ष्मी का उपभोग करनेवाले, प्राचीन रीतिनीति में निपुण नरेन्द्रों की माला के श्राप मध्यमणि हैं । राष्ट्र श्रेष्ठ भारत में सर्व सम्मानित राजघराने (सूर्यवंशः की कीर्तिचन्द्रिका से आपका ललाट देदीप्यमान है। (अत एव) इस धरणी के भाल में पाप सिन्दूरबिन्दु के समान हैं । ।
राजवीथी
१०६
राकारजनीशरुचिराजकीर्तिरोचिरये !
सा का हरिदस्ति ? यतो नैव समादीयसे
कोऽसौ कविपुङचोऽस्ति येन सर्वसंमानित-
मेदिनीन्द्रमालामौलिदेशे न निधीयसे ।
मञ्जुनाथ निःसमदयालुतागुणेन मनाक्
जयपुरनगरराजपीठे समुदीयसे
माननीयममहिपालमौलिमध्यमणे !
श्रीमाधवसिंह धर्मवीरगणे गीयसे ॥७॥
।
श्रये ! पूर्णिमाचन्द्ररुचिवत् राजमानं कीतिरोचिः( कीर्तिप्रकाशः यस्य
तत्सम्बुद्धौ। रोचिः शोचिरुभे क्लीवे' अमरः । सा कीदृशी हरित ( दिक)
अस्ति यतो यस्यां न समादीयसे, अभ्यर्थनमा मार गुपगम्यसे। मेदिनीन्द्र-
मालाया राजश्रेण्याः मौलिदेशे, सर्वश्रेष्ठस्थाने इत्यर्थः । समुदीयसे, उज्ज-
म्भसे । महिपालानां मौले: मध्यमणिस्थानीय ! धर्मवीरसमूहे ख जनैः
.
---
कीयंसे ॥७॥
पूर्णिमाचन्द्र के समान प्रकाशमान कीर्तिशाली हे राजेन्द्र ! वह कौन
सी दिशा है जहां श्रापका सादर स्वागत न होता हो। ऐसा कौनसा श्रेष्ठ कवि है,
जो श्रापको सर्वसम्मानित राजमण्डली में प्रधान से प्रधान स्थान न देना हो।
हे नरनाथ ! अनुपम दयालुतागुण से मण्डित श्राप जयपुर के राजसिंहा.
सन पर शोभित हैं। माननीय महिपालों के मुकुटमणि हे श्रीमाधवेन्द्र !
अाज अाप धर्मवीरों में गाये जा रहे हैं॥७॥
जयपुरवैभवम्
केरलकलिङ्गकच्छकेकयसुकुन्तलेषु
केलिमाकलय्य कामरूपानभ्युपागता
सिन्धुसिन्धुवारसुमसिंहलसुसंगतासौ
सौगतसुराष्ट्रमुघ्नसाकेतानुपानता ।
मजुनाथ मालवमलयमहाराष्ट्रमद्र-
मत्स्यमेरुकच्छमरुमुरलानुसंगता
श्रीमज्जयनगरनरेन्द्र ! नैकधामिनी ते
कुमुदकलाच्छकीर्तिकामिनी मनोमता ॥८॥
सिन्ध्वादिभिः सुसंगता मिलिता । सौगतादीन् उपानता प्राप्ना । न
एक धाम यस्याः अर्थात् नानादेशभ्रमणशीला, ते कुमुदकलावत् श्रच्छ।
स्वच्छा कीर्तिरूपा कामिनी सर्वेषां मनोमतास्ति । इयं कीर्तिरूपा कामिनी
सर्वानुपसरति, नैकत्र गृहं बवा वयति, सर्वेषां च मनोहरणं कुरुते इति
महिलाजनविरुद्धचेष्टया यद्यपि निन्दा वाच्या, परं ते कीर्तिदिगदिगन्तवि.
भान्ता । आकर्षकतावशारस्थानात्स्थानान्तरेषु लोकैः प्रख्यायते । सर्व च
।
केरल कलिङ्ग प्रादि देशों में क्रीडा करके कामरूपदेश में पहुंची।
सिन्धु सिन्धुवार आदि देशों से अच्छी तरह मिल कर सौगत सुराष्ट्र श्रादि
देशों से जा मिली। यह मालव मलय श्रादि देशों के साथ साथ रहने
वाली है। (अत एव ) हे जयनगरेन्द्र ! अनेकघर करनेवाली चन्द्रकला की
तरह सुन्दर यह आपकी कीर्तिकामिनी सब के मन भाती है । ( यद्यपि
महिलाजनविरुद्ध चेष्टा के कारण ऊपर से निन्दासी दीखती ( वाच्य) है,
तो भी 'श्रापकी कीर्ति दिगदिगन्त विश्रान्त है । सब लोग उसे चाव से
स्थान स्थान पर गाते हैं और प्रसन्न होते हैं। यह स्तुति व्यङ्गय है ) ॥८॥
राजवीथी १११ तां श्रुत्वा मनप्ति मोदन्ते इति वर्ण्यस्य महाप्रभावस्वं ध्वन्यते। राजविषया रतिश्च चरमं व्यङ्गयम् ॥८॥ वङ्गैरभिसंगता कलिङ्गैः किल कीलिताऽसा. वङ्गैः परिरभ्य परामाभामभिपद्यते कोसलेषु केलि कलयित्वा गता कुन्तलेषु साभिलाषं सिंहलेषु सेयं प्रतिपद्यते । मञ्जुनाथ मूर्च्छन्ती मदान्धमगधानां पथि मञ्जुमालवानां मार्गमध्यादवपद्यते हंहो जयनगरनरेश नित्यनव्या तव कीर्तिकथाकान्ता श्रियं भव्यामुपपद्यते ॥ ६ ॥ बङ्गः ( देशैः ) अभिसंगता मिलिता। कीलिता अवरुद्धा, तत्र ते कीर्तिः सुस्थिरेति व्यङ्गयम् ! अङ्गदेशः सह परिरभ्य प्रालिङ्गय परां श्राभाम् ( शोभाम् ) प्राप्नोति । तत्र ते विशेषेण ख्यातिरिति ध्वनिः । शौर्यमदमत्ता- नां मगधानां मार्ग मूर्च्छन्ती सर्वत्र व्याप्नुवती । मालवानां च मार्गमध्यादेव श्रवपद्यते परावर्तते । कीर्तिकथारूपा कान्ता प्रशंसनीयां शोभां प्राप्नोति । अनेकैः सह संगतिः, परिरंभः, केलिः, उपगमः, मधुमत्तानां सहवासे मूर्छ- . . वङ्गदेशों से मिली, कलिङ्गों से रोकी, अङ्गदेशों का प्रालिङ्गन करके शोभा को प्राप्त हुई । कोपलों में क्रीडा करके कुन्तल देशों में गई । बड़े चाव से सिंहलों में जा पहुँची । मस्त मगधदेशों के रास्ते में फैली हुई, मालवदेशों के रास्ते से लौटती है । हे जयपुर- नरेन्द्र आश्चर्य है कि श्रापकी कीर्तिकथारूप कामिनी नित्य नई बनी रहती है और सदा प्रशंसा पाती है ! [अनेकों के साथ संगति, आलिङ्गन, केलि, ११२ जयपुरवैभवम् नादिकं सर्व कान्ताजनस्य पक्षे अशोभनम्, परमेनचित्रम् (इहोपदद्योत्यम् ) यत् एवंसत्तायामपि कीर्तिकथारूपा कान्ता शोभामेव प्राप्नोति न जनैर्वचनी- यताम् । किञ्च-एवंचरित्रायाः शीघ्रमेव यौवनापगमात्पुगणता भवति, पर सेयं कान्ता तु नित्यनव्या !! कीर्तेयापकत्वम्, नानाविषयकतया नित्योपहि. तस्वं च व्यज्यते । वयस्य नानादेशेषु ख्यातत्वम् अनेकविषयेषु प्रशंसनीयत्वं च चरमं व्यङ्गयम् ॥ ६ ॥ आशिष: विलसदतन्द्रचन्द्रचन्द्रिकानुकारिणीयं कार्तिकान्तकामिनी ते गाहते दिगन्तरम् राजद्राजलक्ष्मीलास्यलीलया ललिततम ! तव तु मुधर्मकर्म मण्डति हृदन्तरम् । विबुधविमण्डिते मुधर्माऽऽस्थानपण्डितेऽस्मि- न्निन्द्रे माधवेन्द्रे वापि दृश्यते किमन्तरम् कच्छकुलकैरवकलानिधिविलासधर माधवनरेन्द्रवर विहर निरन्तरम् ॥ १० ॥ विलसन् अतन्द्रः (प्रोज्जम्भमाणः) यश्चन्द्रस्तस्य चन्द्रिकाया श्रनु- कारिणी ते कीर्तिरूपा कान्ता ( मजुला) कामिनी दिगन्तं व्याप्नोति । मधुमत्तों के साथ वास इत्यादि होने पर भी कीर्तिकामिनी की सर्वत्र प्रशंसा होती है। इस तरह की महिला शीघ्र यौवन चले जाने के कारण पुरानी होजाती है किन्तु यह रहती है नित्यनई !! ] ॥ ६ ॥ पुर्ण चन्द्रमा की चांदनी का अनुकरण करनेवाली यह कीर्तिकामिनी दिशाओं के अन्त तक पहुँचती है । राजलक्ष्मी की नित्यक्रीडा से सुशोभित राजवीथी ११३ राजन्न्याः राजल दम्या: या लास्यलीला सर्वदावरमविधेनृत्यम् नया अत्यन्त- सुन्दर ! तब हृदयदे सुधर्मस्य कर्म कर्तव्यं मण्डयति । सर्वदा लक्ष्मीवि. लालशाल्यपि हृदये धर्मकार्याय स्थानं ददासीत्यर्थः । मण्डतीत्यन्न इदिवा- द्वकल्पिको णिच् । इन्द्रो विबुधदेवमण्डितः सुधर्मायास्तन्नाम्न्याः सभाया अास्थाने च पण्डितः । माधवेन्द्रस्तु विबुधैः पण्डितर्मण्डितः, सुधर्मस्य प्रास्थाने अनुष्ठाने पण्डिनः । अथवासुधर्मास्थानं धर्मसभा तस्या: पण्डितः। कच्छकुल रूपस्य कैरवस्य कृते कलानिधर्विलासधारिन् ! ॥ १० पूर्व भानुवंशसूतसगरनरेन्द्रगुत- मुक्तये भगीरथ अानिन्ये गाङ्गशम्बरम् संपति करालकलिकालपरिखिद्यमान- निखिलजनानामपि पावनाय निर्भरम् । तस्मिन्नेव वंशे लब्धजन्मा पुण्यकर्मा यो हि हरिपदगङ्गाबन्धमुद्दधार सादरम् धार्मिकधुरन्धर-धरेशकुलमौलिरेप माधवनरेश इह नन्दतु निरन्तरम् ॥११॥ हे गजेन्द्र ! आपका हृदय सुन्दर धर्मकमी से मण्डित है । जब दोनों ही विबुधों से [ देवता और पण्डित ] मण्डित हैं तथा ' सुधर्मास्थान- पण्डित ' हैं सुधर्मानामक सभा का प्रधान पण्डित ( इन्द्र ), शोभन धर्म के अनुष्ठान में चतुर (माधवेन्द्र ) ] तब इन्द्र और माधवेन्द्र में परस्पर क्या अन्तर है ? कूर्मवंशरूप कुवलय का विकासकरनेवाले चन्द्र- सदृश हे माधवेन्द्र श्राप सदा अानन्द करें ॥ १० ॥ पहले इसी भानुवंश में पैदा हुए सगरराजाके बेटों की मुक्रि जयपुरवैभवम् भानुवंशे सूतानां सगरनरेन्द्रस्य सुतानां मुक्तये भगीरथः पूर्वं गाङ्गं शम्बरं जलम् पानिन्ये भूमौ मानिनाय | संप्रति कलिना विद्यमानानां सक- लजनानां निर्भरै पावनाय, तस्मिन्नेव वंशे (भानुवंशे ) लब्ध जन्मा यः ( माधवेन्द्रः) हरिपदगङ्गाया बन्धं जलावरोधम् उद्धार अपनिनाय । स एष धार्मिकेषु धुरन्धरस्य भूमिपतिकुलस्य मौलिभूतः माधवनरेशो नन्दतु । भानुवंशजेन भगीरथेन पूर्व गङ्गा यथा प्रानीता । तथैव भानुवंशजेन अने- नापि बन्धमपनीय हरिपादुकास्थाने गङ्गा श्रानीता । 'नरोडाबन्ध' (Narora Ganges Band ) कथा सुच्यते ॥ ११ ॥ -- मो०- जय जय राजदनूप-जयपुरपरिपालनपटो। श्रीमन्माधवभूप भानुवंशवारिधिविधो ! ॥१२॥ राजतः अनूपस्य जयपुरस्य पाल ने पटो!॥ १२ ॥ के लिए राजा भगीरथ तपस्या करके गङ्गाजी के प्रवाह को लाये थे। अब कलिकाल से दुखी हुए सब लोगों के पवित्र करने के लिये इसी सूर्यवंश में पैदा हुए पुण्यकर्मा जिन ( माधवेन्द्र ) ने हरिद्वार के पास गङ्गाके बन्धन को हटाकर फिर से उस प्रवाह का उद्धार किया,धर्मधुरन्धर राजाओं के मुकुट- मणि ये माधवेन्द्र सदा प्रसन्न रहैं ॥ ११ ॥ भारत के एकमात्र शोभाशाली जयपुरराज्य के पालनकरनेवाले ! भानुवंश-समुद्र को उमडाने में चन्द्र, हे माधवेश! श्रापका जय हो जय हो ॥ १२॥ ,
राजवीथी
११५
दो०-- भानुवंशभव्योपवन-कलितकल्पतरुरूप ।
वर्षकोटिमव मेदिनी श्रीमन्माधवभूप ।।१३।।
भानुवंशरूपे भव्योपवने कलितं कल्पतरो: रूपं येन । वर्षकोटिं यावत्
मेदिनीम् अव ॥१३॥
जयनगरीसीमन्तमणि-माधवसिंहमहीप ।
जय जय सकलसुनृपसदसि भानुवंशमणिदीप ॥१४॥
जयनगरीसीमन्ते ( केशपाशे ) सौभाग्यमणिरूप ! सीमन्तमणिपदेन
माधवसिंहपदस्य कर्मधारयः । सकलानां सुन्दरनृपाणां सदसि
जय जय ॥ १४ ॥
श्रीमदिनकरकुलजलधिशारदशशधररूप ।
जय जयपुरपालनपटो श्रीमन्माधवभूप ॥ १५ ॥
दिनकरकुलरूपस्य जलधेः कृते शारदचन्द्रस्वरूप ! ॥ १५ ।।
!
भानवंशरूपी दिव्य उपवनमें कल्पवृक्षसमान हे माधवभूप ! श्राप
कोटिवर्ष तक भूमि का पालन करें ॥१३॥
जयपुरधरणी की (सीमन्त ) मांग के मणिरूप, भानुवंश को प्रका-
शित करनेवाले अक्षय रत्नदीपक हे माधवेन्द्र भापका सब राजाओं में जय
हो, जय हो ॥ १४ ॥
जयपुरकी
सूर्यवंशरूपी समुद्र को बढ़ाने में शरद के चन्द्रसदृश,
प्रजा के पालन में चतुर हे माधव भूप! आपका जय हो॥ १५ ॥
जयपुरवैभवम् * श्रीमन्माधवेन्द्रस्य गुणस्मरणम * राजते स्म राजद्राजतेजोद्युतिरम्या यस्य मूर्तिदुर्विदम्या सर्वसद्भिः स्वतः समान्या कुत्राप्यभूयात्रा राजसज्जासहकारेणेव यस्य हरिद्वारे सक्तिरामीत्काचिदवान्या । शिञ्जितैरगुञ्जन्नित्यमन्तःपुरमाला यस्य सुकृते विशाला रुचिरासीन्नयसामान्या राजतया विविधविलाससुखसेवेऽप्यभू. न्माधवेन्द्रदेवे कापि राजश्रीरसामान्या।।१६।। राजन्ती या राजतेजसो युतिः ( शोभा ) तया रम्या यस्य ( माधवे- न्द्रस्य ) मूर्तिः क्षात्रतेजोवशान परिणाहमाहाभ्याच दुर्विदम्या अनभिभव. नीया, अत एव सर्वसज्जनः स्वत एव संमाननीया राजते स्न। अलौकिक. तेजोवशात् वपुःपरिणाहाच्च कश्चिदसामान्यः पुरुप इति स्वनः प्रतीयते स्मेति भावः । राजसज्जा राजोचितसंभारस्तत्सहकारेण । महासमारोहेगव यस्य यात्राऽभवदित्यर्थः । काचिदन्यैव इतरेषु भूपेवलभ्यैव ग्रासकिरासीत् । झलकते हुए राजतेज से मनोहर जिनकी मूर्ति ( शरीर ) ही इस तरह की प्रभावशालिनी थी कि अपने आप सब सम्मान करें । जहां कहीं भी यात्रा होती महाराजाओं के योग्य बड़े समारोह से ही [ मीलों में आप के लश्कर का पड़ाव होता] । हरिद्वार तीर्थ पर जिनकी असाधारण रुचि ( भक्ति) थी। जिनके ज़नाने महल भूषणों की छमछमाहट से सदा गूंजा करते थे। नीति के साथ साथ धर्म में जिनकी अपार रुचि थी (अत एव ।
राजवीथी ११७ यस्य अन्तःपुरमाला: शिजितैः सुन्दरीणां भूषणझणत्कारैः अगुरुजन् । सुन्दरीसौख्य विलासमसेवतेत्यर्थः । एवं सत्यपि सुकृते धर्मे नयसामान्या नीतिसहकृता रुचिः प्रीतिरासीत् । सुकृतमपि न नीतिमुल्ल यासेवतेति 'नयसामान्या' पदस्याकूनम् । राजतया राजभावात् विविधविलाससुख सेवते इति विविधविलाससुग्घसेवः, कर्मण्यण ॥ १६ ॥ . राजोचितमुष्णीपं दधार मौलिदेशे सदा देशोचितवेषे वर्तनेऽस्य रुचिरीक्षिता मोटरमपास्य सदा वाजिरथगामी बभौ नव्यविभामीलितेन नाऽतुष्यन्महीक्षिता। भागवतपाठ-वरणादौ दृढश्रद्धाऽभव- मजलयानादौ च शान्तिः पूर्वमीक्षिता श्रीमन्माधवेन्द्रमहिपाले नव्यकालेऽप्यहो प्रायः प्रत्नकालेक्षिता रीतिः प्रतिवीक्षिता ॥१७॥ निजदेशस्य उवितो यो चेयः वर्तनं व्यवहारः तस्मिन् रुचिदृष्टा । नव्य-- कहना होगा कि ) वैभवशाली राजा होने के कारण विविधविलास और सुखों का भोगकरनेवाले श्रीमाधवेन्द्र में असाधारण राजलक्ष्मी (प्रभाव ) खेलती थी जो किसी भी राजा में नहीं देखी जाती ॥ १६ ॥ श्राप मस्तकपर सदा राजसी ठाठ की पाग धारण करते थे । (यही क्या) श्रापकी रुचि सदा स्वदेशी वेष और बर्ताव में देखी गई है । मोटर को छोड़ भाप सदा बढ़िया घोड़ों की सवारी से यात्रा करते थे। नई रोशनी ११८ जयपुरवैभवम् 'न्यू लाइट' तया मीलितेन कुण्ठीकृतेन महीक्षिता भूस्वामिना न अतुष्यत् । ये सामन्तादयो वैदेशिकवेषव्यवहारानन्वगच्छन् न तेभ्योऽीय- तेत्यर्थः । महीं क्षियतीति महीक्षित्, क्वि । वरण जप-पाठादी ब्राह्मणानां नियतीकरणम् । धूनयानम् बाष्पशकटिः, जलयानं पोत: 'जहाज'। एतदा- दीनामारोहणकाले पूर्व शास्त्रीदिता शान्ति: (स्वस्त्ययनम्) ईक्षिता । एतद्वृत्ता- न्तश्चरित्रेविलोकनीयः। नवीनेप्यस्मिन् काले, माधवेन्द्र विषये (माधवेन्द्रान्तः) प्रत्नकाले प्राचीनसमये ईक्षिता दृष्टा रीतिमर्यादा वीक्षिता। नवीनेप्यस्मिन् युगे स हि पुगतनकाले दृष्टया मर्यादया व्यवाहरदित्यर्थः ॥ १७ ॥ * श्रीयुवराजमहोदयस्य दत्तकसंस्कारः * दो०-'ईसरदासरदार'कुल 'मोरमुकुटमभिवीक्ष्य । म हि युवराजमवातनोन्निभृतं मनसि परीक्ष्य ॥ १८ ॥ 'ईसरदा' स्थानस्य यत् 'सरदार' कुलं भूस्वामिवंश: तस्य मयूरमुकु- टायितम् । शिरोमणिम् ) अभिवीक्ष्य । युवराजस्य पूर्वकालिकं 'मोरमुकुट- सिंह' इति नामापि । तं च बहुकालं यावत् गुप्तरूपेण मनसि परीक्ष्य, तस्य गुण दोषान् प्रच्छन्नरूपेण सम्यक्परीक्ष्येत्यर्थः । स ( माधवेन्द्रः ) युवराजम् चार। के सरदारों से आप सन्तुष्ट न थे। भागवत के पाठ, वरणी श्रादि में प्राप की दृढ श्रद्धा थी। रेल अथवा जहाज से जब कभी आप प्रथम ही प्रथम यात्रा करते तो नियमानुसार उसका शोधन, शान्ति श्रादि कराते । इस नये जमाने में भी माधवेन्द्रमहाराज में प्रायः सब पुराने समय की रीतिनीति मर्यादाएं देखी गई हैं ॥ १७ ॥ उन माधवसिंह महाराज ने ठिकाना ईसरदा के राजवंशमें मोरमुकुट राजवीथी ११९ [ परमगभीराशय: श्रीमाधवेन्द्रो बहोः कालापूर्वमेव मनसि युवराज स्थिरीचकार, परं नानाविधनैतिककारणैः सर्वेषु तस्यकटीकरणं नौचितं मेने । १६१६ तमे खिष्टीयवत्सरे अप्रेलमासस्य प्रथमतारिकायां सम्राटप्रतिनिधि- ार्डहाडिङ्गमहोदयो मोहमयीं गच्छन् मध्येमार्ग माधवपुरेपि विशश्राम । तत्र श्रीमान्माधवेन्द्रो 'विमानभवने' फलभोजनार्थ तं न्यमन्त्रयत् । तदव. सरे निजनामाङ्कितलाक्षामुद्रया मुद्रितमुग्वमेकं पत्रपुटकं तस्मै समर्पयन्नवदत् यत् समुचितावसरप्राप्तिपर्यन्तमिदमेवमेव सुरक्षितं तिष्ठेदिति | श्रासीदे. तस्मिन्नुत्तराधिकारिणो नाम निर्दिष्टम् । एतावत्काल भाविनो युवराजस्य गुणागुणी निभृतं परीक्षते स्म । अनन्तरं तु निजम्यास्वास्थ्यं प्रजानामौत्सुक्यं चावलोक्य अधिककालमेतद्रहस्यगोपनमनुचितं मन्वानो १६२१ तमवत्सरे मार्चमासस्य चतुर्विंशतितारिकायां शुभमुहूर्ते शास्त्रीयविधिना युवराजमिम जग्राह । नियमानुसारं चास्य 'मानसिंह' इति नाम निरदिश्यत ] ॥ १८ ॥ प्रजासु सुमहान महोत्सवः प्रतिध्वनिता द्यौरद्य दुन्दुभिनिनादभरै- रिन्दुभिरिवेदं तमो दीपैर्विनिरस्यते चञ्चति चतुर्दिक प्रकटासौ मजुमोदघटा नृत्यन्ती नटाली पौरलोकैः परिशस्यते । . अर्थात् श्रेष्ट [इससे महाराजाधिराज के पहले नाम मारमुकुटसिंह' की सूचना है] देखकर, बहुत कालतक गुप्तरूपसे ( अपने मनमें ) अच्छी तरह परीक्षा करके श्रीमानसिंहजी को युवराज बनाया ॥ १८ ॥ दुन्दुभिध्वनि से अाज अाकाश गूंज रहा है । खुशी से मानों अनेक
१२०
जयपुरवैभवम्
मञ्जुनाथ मोदभरमत्तमानसेन भृशं
महितमहोत्सवेत्र सुयशः प्रशस्यते
राजमानमाननीयमण्डनविराजमान
श्रीमयुवराज-मानसिंहसहितस्य ते ॥ १६ ॥
धौः
: प्राकाशम् । इन्दुभिरिव ( महाप्रकाशशालिभिः ) विद्युद्दीपः इदं
तमः निरस्यते । चञ्चति प्रचलति । नटयश्च नटाश्च नटा: तेषां पाली पक्रिः ।
तृतीयचतुर्थचरणयोरेकवाक्येऽन्वयः । हि राजसम्मानरूपेण माननीयेन
मण्डनेन विराजमान हे मम्जुनाथ हे श्रेयस्वामिन (माधवेन्द्र !) अत्र
महोत्सवे मोदभरमत्तेन मानसेन श्रीमद्युवराज-मानसिंह सहितस्य ते सुयश:
प्रशस्यते ॥ १६ ॥
द्योतन्ते दिशासु जयघोपा माधवेन्द्रमणे-
रखिलदिगन्ते कापि कौमुदी विडम्ब्यते
विजयपताका-चारुतोरण-वराभरणः
सा काचन लक्ष्मीरद्य पुरमवलम्बते ।
चन्द्रमा ही नीचे उतर आये हों इस तरह के बिजली के दीपकों से अन्धकार
का तिरस्कार किया जा रहा है । चारों तरफ एक मूर्तिमती श्रानन्दघटा छारही
है। जिधर देखो उधर कहीं कत्थक, कहीं भांड', कहीं रण्डियां नांच रही हैं।
जिन पर बारबार पुरवासियों की तरफ से 'वाह वाह की ध्वनि उठ रही है।
राजसम्मानरूपी प्रशंसनीयभूषण से भूषित हे नरनाथ अानन्दोत्सवमत्त इस
चित्तसे युवराज श्रीमानसिंहसहित आपके सुयश की प्रशंसा की
जारही है ॥ १६ ॥
राजवीथी
मञ्जुनाथ मानसे न माति मजुमोदो नृणां
वैदुषीविनोदो वरकविषु विजम्भते
श्रीमद्युवराजमानसिंहान्महिमानमाष्य
गरिमानुगोयं हर्षजडिमा विजृम्भते ।। २० ॥
माधवेन्द्रो मणिरिवेति माधवेन्द्रमणिस्तस्य । अखिल दिगन्ते सर्वत
इत्यर्थः । कापि अनिर्वचनीया कौमुदी विडम्ब्यते अधःक्रियते । महाप्रदी-
पानां प्रकाशस्य ने चन्द्रिकापि धिक्क्रियत इति भावः । वसभरणः वर : श्रे-
राभरंग: । अवलम्बते श्राश्रयति । नृणां मानसे मजुनोदो न माति । श्रेष्ठ.
कविषु इम महोत्सवमधिकृत्य चैदुप्यविनोदी विज़म्भते । कवयः कविता.
बैदुष्यं प्रकाशयतीत्यधैः । 'जभी जुभि गात्रवि नामे । मानसिंहसकाशात्
महत्तम् श्रा-प्राप्य गरिम्णानुगतोयं हर्षअनितो जडिमाऽद्य विजृम्भते ।
अानन्दातिरकेगा सर्व जडीभूतना इवेत्यर्थः । हिमा' 'गरिमा' 'जडिमा'
इति त्रयाणामे कत्र जमाबेशरत्कारः । विञ्च स्वशक्तिमुल्लङ्घनापि हातिरेकव.
शात कतिपयमापयन्तं सर्वपामेव प्रजाजनानां व्ययाधिक्य साध्यस्य महो.
लवस्य प्रवाह रूपेण निर्वाही जडलेवेति केपांचिदाकूतम् ॥ २० ॥
दसों दिशाओं में श्रीमाधवेशमहाराजका जय घोषित किया जा
रहा है। चारों तरफ मधुर और तेज प्रकाश से चांदनी भी मांद पडी जा
रही है। विजयपताका-तोरण-वन्दनवार आदि से सम्पूर्ण नगर में एक
अनिर्वचनीय शोभा हो रही है। पुरवासियों के हृदयमें अानन्द माता नहीं ।
अच्छे कवियों में कविता का प्रवाह उमड़ उठा है । श्रीयुवराज मानसिंह से
महिमा ( महस्व ) को प्राप्त करके गरिमा ( गम्भीरता ) के साथ साथ
एक अनिर्वचनीय हर्षजडिमा ( हर्षके कारण स्तब्धता) चारों तरफ फैल
रही है ॥ २० ॥
१२२
जयपुरवैभवम्
विश्वग्विततासौ तव धर्मदयादक्षिणता
कासौ वा प्रजास्ति याभिनन्दति न ते सदा
किं बहुना पारेपारावारमपि सुप्रथिता
ते वै सदाचारिता सा सुकृतिसुखप्रदा ।
मञ्जुनाथ हहो नरनाथ भूरि बर्द्धसेऽद्य
श्रीमद्युवराजेनार्थयामो धृतसंमदा
राजमजुमालामणिमाधवेश महाराज
रजय धरित्री युवराजमण्डितो मुदा ॥ २१ ॥
या प्रजा ते तव (त्वाम् ) नाभिनन्दति असौ का ? अपि तु सवैव
अभिनन्दति । तवेति शेषे षष्ठी। पारेपारावारम् समुद्रपारे इङ्गलेण्डादिषु
तव सदाचारिता प्रसिद्धा । महाराजस्येङ्गलेण्डयात्रा द्रष्टव्या। हे नरनाथ अद्य
युवराजेन भूरि वर्द्धसे, अत एव धृतसम्मदा वयम् अर्थयामो यत-'राजा'
मञ्जर्या माला (समूहः) तस्या मणिस्थानीय हे माधवेश महाराज युवराज-
भूषितस्त्वं पृथिवीं प्रीणय ॥ २१ ॥
आपके धर्म दया और नीतिनिपुणता सर्वत्र विख्यात हैं । आपका
अभिनन्दन प्रजा में कौन नहीं करता ? अधिक क्या, समुद्रपार भी सजनों
को सुख देनेवाली भापकी धार्मिकता प्रसिद्ध है । हे नरनाथ ! आज श्राप
को बधाई है। हम अानन्दित होकर भगवान् से प्रार्थना करते हैं कि राज.
माला में मणिस्थानीय हे माधवेन्द्र ! युवराजसहित श्राप धरणी को सदा
अनुरक्त
करें ॥२१॥
राजवीथी
१२३
दो०-चिरंजीव जय जय सदा रविकुलकीर्तिनिकेत ।
महाराज माधवमहिप, श्रीयुवराजसमेत ॥ २२ ॥
वर्तमानमहाराजः श्रीमान्मानसिंहदेवः
दो०-मुकतैस्तस्मिन्नमरतां गते स्वार्गसौख्याय ।
श्रीमान्मानमहीपतिर्जयपुरराज्यमियाय ॥ २३ ॥
तस्मिन् ( श्रीमाधवेन्द्रे । निजपुण्यैरमरतां प्राप्ते (देवलोकं गते
सति ) [एकोनाशीत्यधिककोनविंशतिशततमे वैक्रमवत्परे १६७६ आश्वि-
नकृष्णप्रतिपदि] । मृत्वाप्यमरत्वप्राप्तिविशेषः । प्रकृते विक्रमवर्षे श्राश्विन.
कृष्णद्वादश्यां मानमहाराजो जयपुरस्य राज्यम् इयाय प्राप ॥ २३ ॥
सो०-सिंहासनमध्यास स हि समुचितसंभारतः ।
कर्णे कलयामास विजयध्वनिममृतध्वनिम् ॥ २४ ॥
रविकुल की कीर्तिके निवासगृह हे माधवेन्द्र महाराज! आप युवराज
सहित चिरंजीव रहैं और सदा श्रापका जय हो ॥ २२ ॥
बहुत कालसे उस्कण्ठित स्वर्गवासियों को सुखदेने के लिये वे महा.
राज जब अखण्ड पुण्य के कारण अमर हागये [ मरकर अमर होना पुण्य-
की करामात है ! तब श्रीमान् मानमहाराज जयपुर की राजगद्दीपर
बिराजे ॥ २३॥
१२४ जयपुरवैभवम् स मानसिंहमहीपतिः राजोचितसम्भारेण (छत्र-चामरादिशोभा. बन्दिमागधादिजयध्यनि-सामन्तायुपायनादिना अध्यास अध्यासांचके । अनुदात्तत्त्वलक्षण मान्मनेपदमनित्यम् । अस्यतेर्वा, धातूनामनेकार्थत्वात् । स ( महीपतिः ) बन्यादिकृतं जयध्वनि राजभकानां कर्णे अमृतायित ध्वनि कलयामाप । किञ्च 'अमृतध्वनि च्छन्दोप्यग्रेत नं सूच्यते ॥ २४ ॥ अमृतध्वनिः चञ्चञ्चन्दिरविमलकुलकीतिविमञ्जुलरूप । राज सदा मुखसम्पदा राजज्जयपुरभूपं ।। राजज्जयपुररज्यज्जनभर सज्जज्जयकर । सिध्यद्धिपण विशुध्यद्धरणिवियुध्यतिधर ।। विच्छच्छलपरिगच्छच्छमलसदच्छच्छविकिर । न्यञ्चञ्चपलमुदश्चञ्चरितमुचञ्चञ्चन्दिर ।। २५ ॥ १.८त् - (राजत , चन्दिरवत् (चन्द्रवत्) विमला या कुल कीर्तिः तया मन्जुल रूप ! हे राजयपुस्य भूप सदा सुखसंपत्याराज। अग्रे जयपुरभूपस्य छत्र-चामर-जयध्वनि-यादि राजोचित समारोह के साथ वे सिंहासन पर बैठे । बन्दीजनों से की हुई उनकी विजयध्वनि ने राजभक्कों के कानों में अमृतध्वनि पैदा कर दी। [ अ.गे 'अमृतध्वनि' छन्द चलते हैं इसकी सूचना है ] ॥ २४॥ राजजयपुर० -सुशोभित जयपुर जनसमूह को अनुरक्र करने वाले, विजय करनेवाले, राजकार्यों में सिद्ध बुद्धिवाले, दुष्टों के दमन से शुद्धहुई
राजवीथी
-
संबोधनानि-राजत् जयपुरं यस्मात्तत्संबुद्धी। अनुरज्यन्तः जनभरा येन ।
शस्त्रादिपज्जया सज्जता ( न तु निःशस्त्राणाम् ) वैरिणां जयकर । सिध्यन्ती
धिषणा (बुद्धिः ) यस्य । खलाद्यपनयनेन विशुध्यन्ती या धरणिस्तस्याः
विबुध्यन्तीम् ( प्रस्फुरन्तीम् ) धृतिम् (धैर्यम् ) धरति सम्पादयति नम्बु० ।
रक्षकं त्वामाबाद्य पृथिव्या धृतिर्भवतीत्यर्थः । विच्छच्छलम् (गच्छत छलं
यस्मादवं यथा स्यात्तथा, निष्कपटमित्यर्थः) गच्छत् शमलम् (मलम्) यस्याः
सकाशात् एवंविधां सदच्छाम् ( अतिनिर्मलाम् ) छविं शोभां किरति प्रमार-
यति नाश | न्यञ्चचपलम् न्य अन्तः नीचीभवन्तः चपला यत्रेयं यथा स्या-
लथा, उदञ्चत् उदीयमानं चरित्रमेव चञ्चन् शोभमानश्वन्द्रो यस्य, हे चन्द्रा-
बदानचरित्र ! इत्याशयः ॥ २५ ॥
युध्यद्धग्मुिखगर्जनातर्जितशत्रुसमूह ।
मानभूप संवर्द्धसे धृष्यद्ध्वजिनीव्युह ।।
धृप्यध्वजमुपरुप्यत्सुभटविशुष्यद्धतिकर ।
कुष्यद्धरिहयदप्यदलचयतृप्यनजभर ।।
धावद्भयपविरावध्वनिमनुधावद्धतमुख ।
क्रुध्यदलभरविध्यद्विशिखनियुध्यद्धरिमुख ।। २६ ।।
युध्यन् यो हरिः ( सिंहः ) तस्येव मुखगर्जनया हे तर्जितशत्रुसमूद !
धरणि के धैर्य को प्रबुद्ध करने ( जगाने ) वाले, निदाा निर्मल कान्ति को
फैलानेवाले, दुर्जनों को नीचा दिग्वाते हुए अपने चन्द्रोज्ज्वल चरित्र को
उन्नत करनेवाले, (चञ्चच्चन्दिरविमल० ) चन्द्रमा के समान निर्मल कुल-
कीर्ति से मनोहरस्वरूप हे जयपुरभूप : आप सुखसम्पत्ति से सदा सुशो-
भित रहैं ॥ २५ ॥
१२६
जयपुरवैभवम्
अत एव धृष्यन् प्रगल्भीभवन ध्वजिनीव्यूहः ( सैन्यसमूहः ) यस्य
तादृश हे मानभूप ! त्वं संवर्द्धसे । अग्रे मानभूपस्य विशेषणानि-धृष्यद्-
ध्वजम् ( प्रगल्भीभवन् [अधृष्यतां गच्छन् ] ध्वजो यत्रैवं यथा स्यात्तथा )
उपरुण्यताम् (अभिभवेन क्रोधं कुर्वताम् ) सुभटानां विशुप्यन्ती धृनि करोति
तत्संबु० । स्वस्य जयध्वज निर्भय रक्षन् अन्येषां सुभटानां धर्य त्वं विशोष-
यसीत्याशयः । कुण्यद्हरिहयस्येव (इन्द्रस्येव) दृष्यतां शत्रूणां बलचयेन
तृप्यन् भुजभरो यस्य तादृश | दर्पिणां वैरिणां बलभरं प्राप्यैव तव भुजसार-
स्तृप्यतीति भावः । धावतां हयपानाम् ( अश्वपतीनाम् ) विरावध्वनिम् अनु
धावन् तथा धृतसुखश्च तत्संबुद्धौ । धावतामश्वारोहाणां नादमाकर्य तान्
अनुधावसि तेनैव च त्वं सुखं यासि, वीरभावात्, इत्याशयः । क्रुध्यबल भरे
सैन्यसमूहे) विध्यद्विशिखः (शरीरं विध्यन् बाणो यस्य, बाणविद्ध-
शरीर इत्यर्थः ) अत एव क्रोधातिशयेन नियुध्यन् यो हरिः ( सिंहः) तस्य
मुखमिव मुखं यस्य तत्संबु० ॥ २६ ॥
गुञ्जज्जवधरधनुरुरसि धरन् युद्धरभसेन ।
मानभूप विद्योतसे तजज्जवनयेन ।
लड़ते हुए सिंह की तरह गर्जना करके शत्रुसमूह को ललकारनेवाले,
प्रगल्भ ( चतुर और दृढ ) सेना से युक्त, अपने झंडे को निर्भय रखकर
झुंझलाते हुए योद्धाश्रों के धैर्य को सुखानेवाले, कुपित हुए इन्द्र की तरह
दर्पशाली बैरियों की सेना से अपनी भुजाओं को तृप्त करनेवाले, भय से
दौडते हुए प्रतिपक्षी अश्वसेनाध्यक्षों का नाद सुनकर उनका पीछा करते
सुख पानेवाले, क्रुद्धसेना के भीतर बाणसे घायल होकर क्रोधसे दूना झपटने-
वाले सिंहकी तरह प्रदीप्त मुखशाली हे मानभूप श्रापको बधाई है ॥२६॥
राजवीथी १२७ तर्जज्जवभूतसज्जज्ज्वलनसुगजज्जनहर। खर्जज्जयभरमजज्जनचयसज्जज्जयकर ।। मजजरणसलजज्ज्वलितविरज्यजयभर । खञ्जजननविमुञ्जञ्जनगणगुञ्जजवधर ॥ २७॥ गुञ्जन (शब्दायमानम् ) जवधरं च धनुः युद्धरभसेन उरसि धरन् हे मानभूप ! शत्रून् तर्जता जवनेन (जवयुक्रेन) हयेन विद्योतसे । मानभूपस्य विशेषणानि-परस्परं तर्जताम् , पलायनाय जवभूतानां तथा सर्जज्ज्वलनानाम् [ सर्जन पीडाम् अर्जयन् ज्वलनो येषां कृते तेषाम् , हृदये पराजयाग्निना पीडिनानाभित्यर्थः । 'अर्ज पर्ज' अर्जने । ] अत एव (क्रोधेन) गर्जतां 'शत्रु'- जनानां संहर्तः ! खर्जजयभरं वर्जन्तं शत्रून् व्यथयन्तं जयभरम् अर्जतो जन- चयस्य सज्ज जयं करोति ताश ! यैर्बहुषु युद्धेषु प्रशंसनीयो विजयः प्राप्तस्ते. पामपि वीराणां सजम् ( स्वयं प्राप्तम् ) जयं त्वं करोपीति तात्पर्यम् । 'खर्ज व्यथने । मज्जतां स्वयं पिपतिषतां भटानां जरणात् (परा- जयादिति यावत् ) सलज्जाः क्रोधेन ज्वलिताः, अत एव विरज्यन्तो ये प्रति- पत्ता: तेषां विजयं भरति सम्पादयति तादृश! खञ्जत् पराजयेन विफलीभवत् जननं जन्म येषाम् , अत एव विमुञ्जतां क्रोधेन चीत्कारशब्दं कुर्वतां जन- गणानां मध्ये गुञ्जन्तं जवं धरति तादृश ! 'गज' श्रारभ्य 'मुजि' पर्यन्ताः शब्दार्थाः । अत्र जवं धरतीत्यादिविग्रहप्रदर्शनं भावार्थसूचनमानं न वास्तवो विग्रहः । 'कर्मण्य भयात् ॥ २७ ॥ पूजने च' चाद् तर्जजवभृत०- अापसमें ही तर्जना करते हुए-डरकर भागने में वेग- धारी-पराजय की अग्नि से पीडित- (अत एव) निरर्थक गर्जन करने- वाले शत्रुओं के संहारकारक !, जिनने बहुतजगह फतह पाई उन पर भी १२८ जयपुरवैभवम भास्वत्कुलधरधरणिपतिमण्डन मानमहीप । जय जयपुरपालनचतुर उद्यदिनमणिदीप ॥ उद्यदिनमनुयुध्यद्रिपुदलवुध्यदलभर । तिर्यग्भ्रकुटिविनिर्यद्विशिखबिजीयद्रिपुहर ।। भ्राजद्विभवविराजजयपुरराजयुतिकर । शश्वद्रुचिरविवस्वद्रुचिकरभास्वन्कुलधर ॥ २८ ।। भास्वतः सूर्यस्य वंशधरा ये धरणिपतयस्तेषां मण्डनभून ! उद्यन्त दिनमणि सूर्य दीपयति स्वकीर्तिप्रसारणात अधिकाधिकं प्रकाशात तादृश हे मानमहीप त्वं जय । अग्रे मानमहीपस्य संबोधनानि-उद्यत् दिनम् अनु दिनोदयम् अनुलक्ष्य युध्यति रिपुदले प्रत्रुध्यन् ( उद्दीप्यमानः ) बलभरो यस्य तसंबु । सायंकाले परिश्रान्ते शत्रुदले सर्वस्यैव पराक्रम: सभवत् परं दिनारम्भ एव नबोलाहे शत्रुदले तवैव पराक्रमः प्रबुध्यत इति शौर्यातिशयो द्योत्यते । तियग्भ्रकुटिरेव विनिर्गच्छन् विशिखः ( बाणः ) फतह (विजय ) पानेवाले, अपने योद्धाओं के हारने से लज्जितक्रोध से गरमाये हुए विपक्षों का जय करनेवाले, (खञ्जजनन०) हारजाने से अपने जन्म को विफल समझ गुस्से से चिल्ला रही ऐसी शत्रुसेना में गजनेहुए धनुप को धारण करने वाले, ( गुञ्जज्जवधरधनु.) युद्ध के उत्साह से शब्दायमान धनुष को वक्षःस्थल पर रखनेवाले हे मानभूप शत्रुतर्जनकारी वेगधारी अश्व से आपकी शोभा होती है।॥ २७ ॥ सूर्यवंशी राजाओं के भूषण, उदय होते हुए अपने वंशधर सूर्य का भी कीर्ति से अधिकाधिक प्रकाश करनेवाले, ( उद्यदिनमनु) दिन के श्रारम्भ में ( अर्थात् नवीन उत्साह से ) युद्ध कर रहे शत्रों में प्रदीप्त.
राजवीथी १२६ तद्वारा विजीर्यतां जीर्णत्वं प्राप्नुवतां रिपूणां हर नाशक ! तव कुटिला भ्रुकुटि. रेव बाणो भूत्वा रिपुसंहारे कारणं भवतीत्याशयः । भ्राजद्विभवानाम् ( सर्वोत्कृष्टवैभवानाम् ) जयपुरराजानां द्युतिकर स्वकीर्त्या शोभाकारक ! शश्वद्रुचिरं सदा मनोहरं विवस्वद्वत् ( सूर्यवत् ) रुचिकरं (कान्तिकरम्) यद भास्वत्कुलं तस्य धर धारक ! ॥ २८ ॥ * श्रीमन्मानमहीन्द्रस्य प्रथमो विवाहमहोत्सवः । [ माघ सं० १९८०] प्रासादेषु भासन्ते पताकाः पञ्चरङ्गयुता राकाकान्तिजित्वरः प्रकाशो लाति चेतोयम् नृत्यगीतवादित्रैः प्रतिध्वनिताशेषदिशो भाति जनितामोदोऽद्य नृपतिनिकेतोयम् । मञ्जुनाथ मोदोन्मदमातनु कवित्वभर वैदुपीविनोदो वर्यवैभवसमेतोयम् जयनगरेन्द्रराजलक्ष्मीपरिणाहमयो मङ्गलविवाहसमारोहः समुपेतोयम् ॥२६॥ श्रयं प्रकाश: चेतो लाति गृह्णाति । जनितहर्षः अयं नृपतिनिकेत: बलशाली, क्रोध से टेढी की हुई भ्रुकुटिबाणसे ही शत्रुओंका नाश. करनेवाले, वैभवशाली जयपुरराजवंश की शोभा बढानेवाले, सर्वदा सुन्दर और सूर्यवत् कान्तिशाली ऐसे भानुवंश को चलानेवाले, जयपुरपालक, हे मानमहीप! आपका जय हो ॥ २८ ॥ * इदं पद्यं 'साहित्यवैभवे' छन्दोवीथ्यां छन्दःप्रसङ्गेनोद्धृतं यद्धि माधवेन्द्रवर्णनपरमस्ति । -
१३०
जयपुरवैभवम्
(प्रासादः) भाति । मोदेन उन्मदं यथा स्यात्तथा कविवभरं कविताप्रवाहम्
'कवित्त समूह वा भातनु विरचय । वर्ण्यवैभवेन सहितोयं वैदुष्यस्य प्रमोद-
समय उपस्थितः । वैदुष्यविनोदार्थं कविता क्रियते परं सर्वत्र वर्णनीयवैभव
नोपलभ्यते। अत्र तु स्वयं जयपुरेन्द्रस्य विवाहः, अत एवं लोकोत्तरो वर्ण्य-
विभवः समुपस्थितोस्तीति भावः । राजल दम्याः परिणाह: अतिशय
स्तन्मयः ॥ २६ ॥
निर्घोषन्ति दशसु दिशामु राजदुन्दुभयो
भाति जनराजिर्विजयोन्मदमुपागता
मङ्गलकलश-वरवन्दनीयमालादिभि-
जाता हर्म्यशालास्वपि सपदि सरागता ।
मजुनाथ वर्णय महोत्सवमिहोत्सवतो
भागधेयतोऽद्य धन्यघटिका समागता
जाने राजलक्ष्मीप्रणयेावशा सेयं स्वतः
स्थाने महाराज गृहलक्ष्मीः समुपागता ॥३०॥
विजयोन्मदं महाराजस्य विजयेन प्रमोदम् उपागता जनपक्रिः- वर-
महलों पर पंचरंग झंडे फहरा रहे हैं। पूर्णिमा की कान्ति को भी
जीतनेवाला प्रकाश ( रोशनी ) चित्त हरण कर रहा है । हर्ष को बढानेवाला
राजमहल नृत्यगीत और बाजों के शब्दों से सब दिशाओं को गुंजारहा है ।
मम्जुनाथ अाज हर्ष से मस्त होकर कविता करो। वर्णनीयवस्तुओंके वैभव-
सहित यह कविताविनोद का अवसर उपस्थित है । ( क्योंकि ) असाधारण
राजलक्ष्मीमय यह जयपुरेन्द्र का विवाहसमारोह श्राज उपस्थित है ॥२६॥
राजवीथी
१३१
वन्दनीयमाला-श्रेष्टा वन्दनमाला तदादिभिः । लोकेषु यथा सरागता( सानु.
रागता ) तथा हर्म्यमालास्वपि सरागता कुसुम्भरञ्जितवस्त्रधारणात् सरङ्गता
जाता । इह उत्सवतः हर्षण सह उत्सव वर्णय । यतो भाग्येन सेयं धन्या
घटिका'धन्य घडी अागता । अहं मन्ये यत् राजलदायाः प्रणयविशा सेयं
गृहलक्ष्मीः स्वतः समागता इति स्थाने उचितमेव । भवना पूर्व जयपुरस्य
राजलक्ष्मीरधिगता ततश्च पूर्वापलब्धायां राजलक्ष्म्यामेव मा भूदेकान्त-
प्रणय इतीविशाद गृहलक्ष्नीः (महाराज्ञी) सरभसमुपागतेन्याशयः ॥३०॥
विवाहोपलक्ष्ये जायमाना राजसभा 'दरबार'
हैमोत्तन्तुसंततकुसुम्भवरखखधराः
सामन्ताः सरागमिह संसदि समासते
स्वर्णरूप्यमण्डितमहाईराजदण्डधरो
चन्दिनिकरोऽसौ स्तुतिपाठकः प्रकाशते ।
राज के
दशों दिशाओं में राजके नगारे गूंज रहे हैं। जयपुर की प्रजा महा-
श्रभ्युदय से श्राज प्रसन्न और सुशोभित है । प्रजा पर जिस तरह
अनुराग (प्रेम ) है, उस तरह अचेतन महलों पर भी मङ्गलकलश, बन्दन-
वार, कसैंभी वस्त्र, आदि से श्राज अनुराग (रंगत ) झलक रहा है।
मञ्जनाथ श्राज हर्ष से इस उत्सव का वर्णन करो । बडे भाग्यों से श्राज यह
धन्यघडी आई है। राजलक्ष्मीपर महाराज के प्रेम की ईर्ष्या से मानों गृह-
लक्ष्मी अाज स्वयं उपस्थित हुई है ॥३०॥
१३२
जयपुरवैभवम्
मञ्जुनाथ मजुरत्नशेखरसुशोभिशिराः
श्रीमजयपत्तनधरापतिरुपास्यते
हेमहृदयंगमविहङ्गमसनाथो ननु
जङ्गमनवीनकल्पशाखी प्रतिभासते ॥ ३१ ।।
हैमैः स्वर्णमयैः उत्कृष्टतन्तुभिः('कलाबत्तू') संततानां कुसुम्भरन्जित.
वस्त्राणां धारकाः सामन्ताः सरागं यथा तथा अस्यां राजसभायाम् भासते
तिष्ठन्ति । रन्जितवस्त्रधारणात् सरागाः ( सानुरागाः ) इत्युत्प्रेक्षणम् । महा-
र्हाणां राजदण्डानाम् ('पासा' 'चाय') धारकः । रत्नशेखरेण [ 'सेहरा'
सुशोभि शिरो यस्य सः । मस्तके धृतशेखरं मानभूपं कल्पवृक्षत्वेनोत्प्रेक्षते
हेममयेन हृदयंगमेन ( मनोहरेण ) पक्षिणा सनाथो ननु (मन्ये) जङ्गमः
कल्पपादपः प्रकाशत इति । स्वर्णशेखरो मौलिस्थितहेमपति.
स्थानीयः, श्रीमन्मानसिंहस्तु कल्पवृक्षस्थानीय इत्याशयः ॥ ३१ ॥
कश्वन
सुनहरी कलाबत्तू से ज़र्क वर्क कराँभी रंगके वस्त्र धारण किय, मानों
हार्दिक अनुराग साथ लिये सामन्तगण दरबार में बैठे हैं। सोने चांदी के
बहुमूल्य प्रासे और चोब (छड़ी ) लिये बन्दीजन, चेले खवास प्रभृति
राजसेवक,नज़र के समय 'महाराजाधिराज सलामत' आदि स्तुति पढ़ते हैं।
मस्तक पर बहुमूल्य रत्नजटित सेहरे से सुशोभित जयपुरधराधिपति की
सब अाराधना ( नज़र ) कर रहे हैं । सेहरे से महाराज की ऐसी शोभा
हो रही है मानों नवीनप्रकार के एक जङ्गम ( चलने फिरनेवाले ) कल्पवृक्ष
पर सुनहरा सुन्दर पक्षी बैठा है ॥ ३१ ॥
राजवीथी
१३३
विवाहोत्सवस्यैकं पद्यं 'चित्रवीभ्याम् चतुर्विंशति-
तममप्यवलोकनीयम् ।
* वैवाहिकसम्बन्धाज्जोधपुरस्य प्रशंसा *
आसन् यत्र दुर्गादाससदृशाः प्रवीरा नृपा
नीतिरणधीरा अपि पण्डितैः सुसंमता
मोगलमहीपतीनां भारताधिकारे मना-
गासीन्मारवारे राजलक्ष्मीनयसंगता ।
मञ्जुनाथ माननीयजयपुरपूर्वनृपः
श्लाघनीयवैवाहिकसंबन्धे समादृता
भारतेतिहासे कीर्तिविन्यासेन मन्यामहे
जोधपुरराजधानी धन्या सेयमुन्नता ॥३२॥
रणे निपुणा अपि धर्मपालनादिपु पण्डितै: अनुमताः । 'सुसमताः
मोगल.' अत्र विसर्गलोपः । नयसंगता मोगलसम्राडनुगमनरूपया नीत्या
मिलिता॥ ३२॥
।
जिस ( जोधपुर ) में-नीति और युद्धविद्या में निपुण दुर्गादास सदृश
चो वीर हो चुके हैं जिनका ऐतिहासिक विद्वान् भी सम्मान करते हैं । मुगल
साम्राज्य के समय मारवाड़ में नीतिसंगत राजलक्ष्मी बराबर रही है। जय-
पुर के पुराने राजाओं ने वैवाहिकसम्बन्ध में इस राजधानी का श्रादर किया
है। भारत के इतिहास में कीर्ति रहने के कारण मानना होगा कि यह
जोधपुरराजधानी धन्य और उन्नतिशालिनी है ॥ ३२ ॥
१३४ जयपुरवैभवम् राज्यशासनस्य पूर्णाधिकारप्राप्त्युत्सवः (मार्चस्य १४ तारिका १६३१) कनककिरीटमिव धत्ते सिंहदुर्गमूनि गोपुरयोः करयोरिवाभरणैः संधिनोति हरितपिशङ्गशोणविद्युद्दीपमालामसौ मन्ये मणिमालामिव वक्षसि परिष्करोति । 'रामबाग मार्गगतविद्युद्दीपपतिमिमां काञ्चनकलितरत्नकाञ्चीमिव संचिनोति शासनाधिकारे स्वयं स्वामिना गृहीताधुना भूमिरियं प्रीतमना मण्डनानि संतनोति ॥३३॥ इयं जयपुरभूमिः स्वामिना स्वयं निजशामने गृहीतेति प्रसन्नमना: सती भूषणानि करोति । तथाहि-सिंहदुर्ग-('नाहरगढ') रूपे निजमूनि कनक- नाहरगढ़रूपी मस्तक पर सोने के किरीट की तरह बिजली की रोशनी को धारण करती है । सांगानेरी और अजमेरी दरवाज़ ही मानों इसकी भुजाएं हैं जिनमें बिजली की रोशनीरूपी अाभरणों से जनता को प्रसन्न करती है। बाजार में हरे पीले लाल बिजली के दीपकों की माला को रत्नमाला की तरह हृदय में धारण करती है। रामबाग के मार्ग में जो बिजली के दीपकों की पति है वह मानों रत्नजटित इसकी
राजवीथी
१३५
किरीटमिव धारयति । दुर्गीपरिंगता विद्युद्दीपमाला किरीटस्थानीयेति भावः ।
उभयहस्तयोरिव 'सांगानेरी"अजमेरी"गोपुरयोर्मध्ये विद्युत्प्रकाशरूपराभरणे-
लोकान् संधिनोति प्रीणयति । नगरराजमार्गमध्ये या उभयतो नानावर्णा
विद्युद्दीपमाला, तां मणिमालामिव वक्षसि मण्डयति । तया वक्षः परिष्करोतीति
बत्रव्ये 'तां वक्षसि परिष्करोति इत्यनेन जयपुरराजमार्गस्य संनिवेश एव तथा
मनोहरो यथा विद्युद्दीपपक्रिस्त मासाद्य स्वयं हृदयंगमा भवति, अन्यथा
अन्यान्यनगरेष्वपि विद्युत्प्रकाशो भवत्येव परं न तादृशी शोभेति जयपुर-
स्यःतिशयो व्यज्यते । जयपुरमारभ्य 'रामबाग' पर्यन्ता या सुदीर्घा विद्युद्दी-
पमाला तां प्रदीप्तसुवर्णनिर्मितां नरशनामिय धारयतीत्यर्थः ।। ३३ ॥
प्रमङ्गतो हिन्दीपद्यानि
चारों ओर छाय रहीं उमडि अनंद घटा
विज्जुछटा भाय रही सोभा सुख साजकों
वीथि औ बजारन में फहरै पताकापुञ्ज
राकारुचि राजै मन मुजन समाजकों ।
सौनेके सिंहासनपै सोहैं मानसिंहभूप
सोभित सरूप भयो अंबावति राजकों
धींगन धिकार भयो चैग्नि बिकार भयो
शासनाधिकार भयो आज महाराज कों ॥३४॥
काची (करधनी) है । शासन का अधिकार प्राप्तकर स्वयं स्वामीने इसका
ग्रहण किया है, इसलिये यह जयपुरभूमि प्रसन्न होकर मानों अपना शृङ्गार
कर रही है ॥ ३३ ॥
जयपुरवैभवमा * सिंहावलोकन * जाकी कीर्तिकौमुदी की जगमें जगत जोति मन्द होति विमल विभा हू सुराजा की राजाकी कहा चली अनेक महाराजा जहां पा– सनमान मान मिद्धि निज काजाकी। का जाकी कहेंगे कला कलित कवीन्द्रपुज मञ्जु महिमा है भानुवंशसिरताजा की ताजा की दिनेसकुलकीर्ति महिमारग में जगमें सु जय होय मानमहाराजाकी ॥ ३५ ॥ बहुत दिनानसों उछाह करें ऐसे लोग जैसे चित्त चाह धरें चंदकी चकोर हैं. लंदन पधारे नौ अमंद उतकंठा भरे पच्छिमकी ओर को बिछाये गलोर हैं। मञ्जुनाथ मोद भरे मनमें उमा अव जो जो चित चाहे वही लहिहैं अथोर हैं, जयपुर की राजभक्त सकल प्रजाकी आज मानमहाराजकी सु ओर दृगकोर हैं ॥ ३६ ।। दो०- कोविद कुशल कवीनके, हरित होंय हिय-थान । कञ्चन नित बरसत रहो, मानसिंहमघवान ॥ ३७ ।।
राजवीथी १३७ अधिकारप्राप्तेरनन्तरं प्रथमजन्मोत्सवोपलक्ष्ये- विशेपोत्सवः । भाद्र कृ. १३ सं० ८७ पुष्यितपनाकाः प्रस्फुरन्ति हर्म्यमालास्त्रिमा विद्युद्दीपमाला विलसन्ति गृहजालके नानाविधकौतुकानि भान्ति चतुरङ्गणतो द्रव्यपणतोऽथ हया धावन्तेऽन्तरालके । जन्मदिनमङ्गलमहोत्सवं स्तुवन्ति प्रजा राजानोपि मूचयन्ति हर्ष तडित्तालके किमुत समीपादिह द्वीपान्तरदुरतोऽपि मोदन्ते महीपा अपि *मानमहीपालके' ॥३८॥ गृह जाल के गृहसमूहे । चतुरङ्गणत: 'चौगान' । अत्र हि सैनिकानां नानाविधक्क्रीडाः, घोटकरयशकट यादीनां धावनानि, चक्रिकाप्रचालनमन्या. न्यानि च बहुनि कौतुकान्यभूवन् ,यत्र विजयिभ्य: स्वयं महाराजेन पारितोपि. । रंग बिरंगे फूलों से युक्त पताकाएं राजमहलों पर फहरा रही हैं । प्रत्येक मकान पर बिजली के दीपकों की पति सुशोभित है। चौगान में नाना. प्रकारके तमाशे होरहे हैं । द्रव्यकी बाज़ी पर घोड़ों की रेस(दौड़)होरही है। जन्मदिन के उत्सव की सब ही प्रजा स्तुति कर रही है। राजा भी तारद्वारा *जयपुरकविमण्डलेन' प्रथमजन्मोत्सवे यो विशेषोत्सवः कृतस्तस्मिन् सेयं हिन्दीसमस्या दत्ता ।
१३८ जयपुरवैभवम काण्यदीयन्त । अन्तरालके 'रामबाग प्राङ्गणान्तराले द्रव्यपणं कृत्वा हया धावन्ते ( Horse race )। तडित्ताल के विद्युद्यन्त्रद्वारा 'तार द्वारा । राजा- नोपि उत्सवोपलक्ष्ये हर्ष प्रकाशयन्ति । ततश्च-समीपात् भारतवर्षादेव किम्, द्वीपान्तरदूरात लण्डनादिदूगन्तरादपि मानमहीपाल विषये (मानमहीपं प्राप्य) महीपाः प्रमोदन्ते । राजान एव यदा हर्षमुपलभन्ते तदा राजभकानां प्रजानां तु किं वक्तव्यमित्याशयः ।। ३८।। श्रीमन्महाराजस्य कुमारजन्मोपलक्ष्ये कतिपयमासपर्यन्तं जायमानः सुमहामहोत्सवः [ आश्विन शु० ११ सं० १९८८ ] निर्मलविभासि नीलगगनमनन्तं ततो विस्तृतवितानमितो भाति भूपभवने ताराशतजालं ततो विद्युद्दीपपङ्क्तिरितो ज्योत्स्नासौ ततोस्ति, मानकीर्तिरितो भुवने । मञ्जुनाथ नूतनकलानिधिरुदेति ततो भूपतिकुमार इतो जातो राजसदने शारदमहोत्सवोयमन्यो धन्यधन्यो भाति राजद्राजमनुजन्मजन्यो जयपत्तने ।। ३६ ॥ ततो नैसर्गिके शारदमहोत्सवे । इत: सूनुजन्मरूपे शारदमहोत्सवे । जालं समूहः । राजत् यत् राजसूनुजन्म तस्माज्जन्यः ।। ३ ।। अपनी खुशी प्रकाशित कर रहे हैं । पास की तो बात ही क्या, दूर दूर द्वीपान्तर से भी राजा लोग श्रीयुत मानमहिपाल के विषय में अपना हार्दिक आनन्द प्रकाश कर रहे हैं ॥ ३८ ॥ उधर निर्मल नील अनन्त अाकाश है । इधर राजमहलों में विस्तृत .
राजवीथी १३६ सौधशिखरेषु मन्दिरेषु चैत्यचत्वरेषु विद्युद्दीपमाला भान्ति जननयनोत्सवे तोरणपताकाः प्रतिगेहद्वारि दत्ता भान्ति परितः प्रमत्ताः प्रजाः प्रायः प्रमदोत्सवे । मञ्जुनाथ नित्यं तारतौर्यत्रिकम घटा नानाविधछन्दश्छटा श्राव्या सरसोत्सवे श्रीमन्मानसिंहमहाराज राजचूडामणे ! राजसे कुमारजन्ममङ्गलमहोत्सवे ॥ ४० ॥ जननयनोसवे जनानां नयनयोः कृते उत्सवमुपलक्ष्य ( उत्तवार्थमि- यथः )। तारं यत तौर्यविकम् ( नृत्यगीतवाद्यम् ) तस्य म घटा समुचि- तसमारोहः ॥ ४०॥ .. शामियाने तने हैं। उधर गगन में सैंकडों ताराओं का जाल है, इधर बिजली के दीपकों की पङ्कि है | उधर चांदनी, इधर मानमहाराज की कीर्ति है। उधर नये चन्द्रमा का उदय होता है, इधर राजमहलों में महाराजकुमार का जन्म होता है । ( अत एव ) जयपुर में महाराजकुमारके जन्मके कारण एक और ही प्रकारका अतिधन्य शारद-(शरदऋतुका)-महोत्सव सुशोभित हो रहा है ॥ ३९॥ महलों की छतों पर, देवमन्दिरों पर, मकानों और चौराहों पर,बिजली के दीपकों की पति प्रजा के नेत्रों की प्रानन्द देने के लिये सुशोभित है। तोरण और पताकायें प्रत्येक घर के दरवाजे पर लगाई हैं । चारों तरफ़ सब ही प्रजा इस आनन्ददायक उत्सव में मत्त सी होरही है। (क्योंकि) नित्य
जयपुरवैभवम्
.
* श्लोकः *
श्रीमद्भानुकुलस्य भातु भुवने भृपायितं सद्यशी
जायन्तां जयपत्तनस्य जगतामुज्जागरिएयः प्रजाः।
श्रीमान्मानमहीपतिः स्वकृतिभिः संमानमासादये-
ज्जीव्याद्राजकुमार एष सुचिरं चेतश्चिरं चन्दयन् ॥४१॥
जयपत्तनस्य प्रजाः जगताम् उजागरिण्यः सत्कार्येषु जागति प्रचारय-
न्त्यः (अग्रगामिन्यः) जायन्ताम् , अथवा प्रसिद्वाः, 'उजागर' इति हिन्दी ।
चन्दयन् श्राह्लादयन् ॥४१॥
होलिकोत्सवे जायमाना प्रथमप्रथमा राजसभा 'दरबार', नगरयात्रा च
( सं० १९८८)
सामन्तैः समन्तात्परिवारितो विधाय सभां
सौधात्सिन्धुरस्थो नृपोऽभ्येति वरवेलायाम्
पिटातकवर्षि-सर्वसामन्तेषु यन्त्रजलं
क्षिपते प्रजायां चापि रज्यच्चारुचेलायाम् ।
ही नाचने गाने बजाने की धूम रहती है। रसिकों के उत्सव में (जलसे में)
नानाप्रकारके छन्दों की छटा ( कविता ) कर्णगोचर होती है । राजाओं के
मुकुटमणि हे श्रीमानसिंहमहाराज ! कुमारजन्म के इस शुभ महोत्सव में
आपकी अनुपम शोभा है ॥ ४० ॥
भुवनमें भूषणभूत यह भानुकुल की कीर्ति सदा सुशोभित रहै।
जयपुर की प्रजा भी सब जगह उजागर (प्रख्यात ) हो। श्रीमानमहीपति
अपने अच्छे कार्यों से सब जगह सम्मान पावै । सत्र के चित्तों को प्रानन्द
देते हुए यह महाराजकुमार चिरंजीव रहैं ॥ ४१ ॥
राजवीथी १४१ रगरन्जिताऽसौ राजवीथी पुष्पवीथीवाऽद्य मादयते लोकान्पोरनारीहावहेलायाम् खेलन्मानभूपरङ्गगोलोत्सितचोलो वद को लोको न भाति हन्त होलोत्सवखेलायाम् ॥४२॥ सिन्धुरस्थः हस्तिस्थित: सौधात् अभ्येति बहिरायाति । हस्तिस्थितेषु पिष्टातक ('गुलाल)वर्षिषु सामन्तेषु । रज्यद्वरवस्त्रायां निजप्रजायां चापि महीपतिः यन्त्रजलं विद्युद्द्वारा परिचालितस्य नालिकायन्त्रस्य रङ्गजलं क्षिपति। मदनोद्दीपिका पुष्पवीथी नारीणां हावयुक्रा हेलाम् (विलासविशेषम् )प्राप्य यथा लोकान्प्रमत्तान्करोति तथा रङ्गरन्जिततया पुष्पवीथीवाल क्ष्यमाणा सेयं वीथी [रथ्या] कौनुकदर्शिनीनां नारीणां हावहेलया नागरिकलोकान्मादयती. स्याशयः । खेलतो मानभूपस्य ये रङ्गगोलकाः कुमकुमा (गुलालगोटा ), तै: अथवा रङ्गेण गुलालगोलकैश्च उत्मिकपरिधानीयः को वा न भाति । भपि तु सोपि भातीत्यर्थः ॥ ४२ ॥ सम्मानित जागीरदारों के मध्य में विराज कर पहले दरबार करते हैं, इसके अनन्तर सुन्दर मुहूर्त में श्रीमान् महाराज हाथीपर सवार होकर नगर. यात्रा करते हैं । इस सवारी में गुलाल बरसा रहे, ऐसे साथ के सरदारों पर श्राप यन्त्र के द्वारा रंग और गुलाल फेंकते हैं और प्रजापर भी। जिससे सब के वस्त्र रंग में सराबोर होजाते हैं। पुरनारियों के हाव-भाव-विलासों के साथ साथ गुलाल और रंग से रंजित हुवा यह बाजार रंग विरंगे पुष्पों से युक्त उपवनवीथी के समान लोगों को भाज रसोन्मत्त कर रहा है। कहिये, इस होली के उत्सव फाग खेलते हुए मानमहाराज के गुलालगोटों से रंजितवस्त्रचाले किस नागरिक की भला शोभा नहीं होती? ॥ ४२ ॥ में १४२ जयपुरवैभवम् जयपुरेन्द्रस्य द्वितीयो विवाहमहोत्सवः ( अप्रेलमासस्य चतुर्विंशी तारिका सन् १९३२) पञ्चरङ्गरोचितपताकापुञ्जम तमा मण्डितैमनोरमाऽद्य मन्दिरैरियं विभाति पर्वते विशाला नेयं विद्युद्दीपमाला, किन्तु सिंहदुर्गरूपे मजुमौलौ मुकुटं दधाति । नानावर्णविद्युद्दीपलेखा नेह रथ्यागता रत्नरुचिरेखा मण्डनानामियमुत्पृणाति नव्यमहाराज्ञीस्वागताय कृतवेपा नून- मेषा राजधानी वद केषां न मुदं ददाति ॥४३॥ पञ्चभिः रङ्गैः वणैः रोचिता पताका 'पंचरङ्गझंडा' । मण्डितैमन्दिरैः मनोरमा । राजमार्गेषु नानावर्णविद्युद्दीपमाला नास्ति किन्तु इयं धारितानां मण्डनानां रत्नकान्तेलेखा उत्पृणाति भृशं सुखयति । । बाजार में लगाई पँचरंग ध्वजा पताकाओं से सुन्दर यह नगरी सजे हुए महल-मन्दिरों से और भी मनोहर है। पहाड़ पर यह बिजली की रोशनी नहीं, मानों नाहरगढ़रूपी अपने मस्तक पर यह नगरी रत्नजटित मुकुट धारण कर रही है । बाजारों में दुतरफ़ा लगाई यह बिजली के दीपकों की पति नहीं किन्तु शरीरपर धारण किये रत्नों की कान्तिरेखा है, जो चित्तको प्रसन्न कर रही है। मानों नई महारानीजी के स्वागत के लिए शृङ्गार किये हुए यह राजधानी कहिये किसको आनन्द नहीं देती ? ॥ ४३ ॥ -
No text on this page.
PHARI
raPandurasRIANRememomanmohammer
S
जयपुरवैभवम्
संयं शिलादेवी भातु मे वीक्षणगामिनी
राजवीथी
१४२ (क)
जयपुरनरेन्द्रस्य रजतजयन्तीमहोत्सवः
शिलामयीमङ्गलम
अम्बरधगधिपतिपूज्यपदपङ्क रुहा
तुङ्ग शैलश्रृङ्ग स्थिता राजहHधामिनी
चिबुकनिपएणडारिहीरकविमण्डिता या
भूषणैर्विभाति मेघगेव दिगदामिनी ।
मञ्जुनाथ मानमहीपालमनोवाञ्छितदा
चेतसि चिकास्ति भावुकानां भवभामिनी
ननं नरदेवीयति यस्याः पदसेवी पुमान्
सेयं शिलादेवी भातु मे वीक्षणगामिनी ॥
अम्बरधरापति: पाम्बरमहाराजः । राजहाणि धाम यस्याः सा, तथा
च प्राम्बेरराजहर्यमालायाः प्रमुखभागे स्थितेति सूच्यते । चिबुके निषण्णो यो
मनोहारी हीरकः ( 'हीरा' ) तेन विभूषिता । मेघगेव दिव्य-श्यामशिला.
मरमा यस्याः शरीरे स्वर्ण हीरकादिभूषणानि दामिनी ( विद्युद् ) व विराजन्ते
इति भावः । मानमही०- वर्तमानमहाराजस्य मनोऽभीष्टदायिनी, तथा इति-
हामप्रसिद्धस्य प्राकनमानसिंहमहाराजस्य वरदा तत्प्रतिष्ठापिता च सेयमिति
सूच्यते । यस्याः पदसेवी पुरुषः नरदेवीयति नरदेवं राजानमिव प्रात्मानमा-
चरति, धराधीशायते इत्यर्थः ।
श्राम्बेर नरपालों की अाराधनीय जो ( देवी) ऊंचे पर्वत शिखर पर
राजमहल में विराजती है । ठोढ़ी पर चमचमाते दिव्य हीरे से विभूषित जो
१४२ (ख)
जयपुरवैभवम्
भूषणों की चमक से श्याममेष में स्थित बिजली की तरह शोभित होती है
मानमहीपति की मनोवाञ्छाओं को पूरण करने वाली जो भावुकमकों के हृदय
में बिहार करती है। जिसकी चरणसेवा से मनुष्य राजा बन जाता है वह श्री
'शिलादेवी' हमारे नेत्रगामिनी हो।
राजज्जयपत्तनधरायां मोदमञ्जयन्ती
गर्व गञ्जयन्ती मदमत्तदुष्टदुई दाम्
राजभक्तियुक्तान् प्रजावर्गान्पुञ्जयन्ती पुरे
विधु द्यु तिसज्जां सज्जयन्ती सर्वसौख्यदाम् ।
मञ्जुनाथ मानमहीपालयशो गुञ्जयन्ती
राजवैजयन्ती व्यञ्जयन्ती वैरिकम्पदाम्
लोकान् रज्जयन्ती भूरिभीती जयन्ती भवेत्
'रजतजयन्ती' यं जयन्ती सर्वसम्पदाम् ।।
मोद हर्षम् अजयन्ती प्रकाशयन्ती। दुष्टदुहृदां दुष्टानां वैरिणाम् ।
पुरे नगरे पुजयन्ती पुजीभूतान् उत्सवसमारोहे समवेतान् कुर्वती । विद्युद्ः-
वियुश्रुतेः सज्जा सामग्री, नगरे विद्यत्प्रद्योतमालां शोभयन्ती, इत्यर्थः ।
वैरिकम्पदा राज्ञो वैजयन्तीं विजयपताकां संमुखे प्रकाशयन्ती ।
जयपुरधरामण्डल में प्रमोद का प्रकाशन कस्ती, दुष्टों के गर्व का गलन
करती, राजभक्त प्रजावयं को सभामों में एकत्रित करती, सबको अानन्दप्रद
सुन्दर रोशनी को सनाती, मानमहीपाल के मश. को चारों ओर गंजाती,
राजवीथी
१४२ (ग)
वैरियों को कम्पित करगे वाली पारङ्ग पताका को फहराती, प्रजाओं का रञ्जन
और भीतिओं का भजन करती हुई यह "रजतजयन्ती” सब संपत्तियों पर
विजय करने वाली हो।
आशीर्वादश्लोकाः
विजेता वीराणामिह किल विनेता नयविदा
विपत्ताहन्ता सततमनुमन्ता श्रुतिगिराम् ।
भृशं भूमेर्भर्ता सरणिमनुसर्ता सुमनसां
समानेता श्रीणां जयनगरनेता विजयताम् ।।
श्रुतिगिरां वेदवाणीनाम् अनुमन्ता अनुगामी ।
वीरों को विजय करने वाले, नीतिज्ञों को शासन में लाने वाले,
विपत्तियों को दूर करने वाले, पण्डितों ( अथवा देवता ) की पद्धति पर
चलने वाले, सर्वसंपदाओं को लाने वाले जयनगर के स्वामी का विजय हो।
दुर्दान्तान् दमयन् रमां च रमयन् संनामयन्नुभतान
विक्रान्तान् विनयन् जयं च जनयन संमानयन्सज्जनान् ।
कीर्तीरुज्ज्वलयन् शुभानि कलयन् प्रेम्णा प्रजाः पालयन्
भूयाद्भुमिमिमां सदैव सुखयन् श्रोमानसिंहः कृती ।।
विक्रान्तान् पराक्रमयुक्तान् विनयन स्वशासने आनयन् ।
:
करों का दमन, राजलक्ष्मी का रमण, उन्नताभिमानियों का नमन,
पराक्रमियों का शासन, विजय का उत्पादन, सजनों का संमान, कीर्ति को
सुखी करते
१४२ (घ)
जयपुरवैभवम्
उज्ज्वल, मङ्गलकार्यों की प्रवृत्ति, प्रजा का प्रेम से पालन, और इस भूमि को
हुए श्रीमाननरेन्द्र सदैव विराज
वीराणां विजयाय विक्रमपनिधैर्याय यादःपति-
दर्दानाय द्रविणार्थिनां धनपतिलाभाय लक्ष्मीपतिः ।
विभ्राजद्विभवाय निर्जरपतिर्योधाय वाचस्पति-
भूयाद्भभरणाय राघधपतिः श्रीमानभमीपतिः ।।
-
श्रीमान् माननरपति -- वीरों के विजय के लिये पराक्रम के स्वामी
(अधवा विक्रमादित्य ), धीरता के लिये समुद्र, दान के लिये धनपति
(कुबेर), लक्ष्मीप्राप्ति के लिए लक्ष्मीपति, वैभव के लिये इन्द्र, ज्ञान के
लिये वृहस्पति, और भूमि गलन के लिये रघुपति हों।
.
हिन्दी
सकल प्रजा में आज आनंद अपार छाये
उर में उछाह मानो रंग हैं बसन्नी के
सुन्दर सुरंग सजे जैपुर के राजभौन
उच्छवबहल मानो महल अवन्ती के।
राजदरबार मध्य राजै मानसिंह भूप
छाये रम्यरंग पञ्चरङ्ग वैजयन्ती के
साजत अनेक साज लाजत महेन्द्रछटा
वाजत नगारे आज राजतजयन्ती के।।
.
उत्सववीथी ® वसन्तपञ्चमी सम्पति वसन्तसूचनामिव समधिगम्य मनसि मनोजमजुभावः संनिधीयताम गायनरसज्ञसूरिसन्ततसमाजमाष्य श्रवसि वसन्तरागगीतिर्बत नीयताम् । मञ्जुनाथ सुन्दरीसमाजे नवगीतिच्छटा रजितपटानां नवशोभेयं प्रतीयताम् किञ्चिन् न्यञ्चयन्तीव हि पञ्च मीनकेतुशरान् सपदि वसन्तपञ्चमीयं परिचीयताम् ॥१॥ 'वसन्तः आगामी' इति सूचनां प्राप्य अग्रे वर्धिष्यमाणस्य मनोजस्य रम्यभावः समीपे क्रियताम्, अनुभूयताभित्यर्थः । अनेन शिशिरती मान्यमाना सेयं वसन्तपञ्चमी भाविनो वसन्तस्य सुचनामात्रमिति सूच्यते । गायनैः ( गायकैः ) रसज्ञैः, सूरिभिः ( चतुरैः ) च संततं व्याप्तं संगीतसमाजं प्राप्य 'वसन्त पानेवाला है' इस सूचना ही को पाकर मनपर मनोज ( कामदेव ) के मनोहर भावों की मोहर मुद्रित कर लीजिये [ शिशिर ऋतुमें मनाई जानेवाली 'वसन्तपञ्चमी' आगे आनेवाले वसन्त की सूचनामान है,
१४४
जयपुरवैभवम
वसन्तरागगीतिः श्रूयताम् । गायनकुल पतीनां गृहे तद्दिनभाविनो वसन्तसंगीत-
समाजस्य सूचनमेतत् । नवगीतिच्छटा होलिकासम्बन्धिगीतीनामानन्दः,
'वसन्ती' 'फागुनिया' इति प्रसिद्धानां रञ्जितपटानां शोभा च, तत प्रारभ्यैव
जायते इति प्रतीयताम् । पम्चसंख्याकान् (समस्तानिति यावत् ) कामशरान्
रसिकेषु किञ्चित् न्यञ्चयन्तीव नमयन्तीव सेयं वसन्तपञ्चमी । होलिका-
शुल्मवेषु कामबाणा: पूर्णतया रसिकसमाजे संचलिष्यन्ति । वसन्तपञ्चम्यां
तु ते कामिलच्ये किञ्चिदावर्जिता भवन्तीति वसन्तारम्भः सूचितः ।। १ ।।
ॐ सूर्यसप्तमीमेलकः ॐ
तत्र मेलकानां संनिवेशक्रमो निदर्श्यते
पूर्व हस्तिनः
काश्चनकलिततन्तुसंततवसनधराः
कन्धरास्वमन्दहेमशृङ्खला विभासन्ते
चारुदन्तमण्डले विभासितवलयभरा
झङ्कृतिकरा ये हेमकिङ्किणीभिरायन्ते ।
--.....
.
यह उपपत्ति दी गई है, अन्यथा वसन्त का इस समय क्या सम्बन्ध ? ]
गायक और गानरसज्ञ सहृदयों के समाज में पहुँच कर कानों में वसन्तराग
की गीति डालिये। सुन्दरीसमाज में फागसम्बन्धी गीतियों की छटा, और
वसन्ती वस्त्रोंकी शोभा का उस दिन से अनुभव करिये । कामदेव के पांचों
बाणों को कुछ कुछ मुकाती हुई (अर्थात् होली पर होनेवाले उद्दीपन को
प्रारम्भ करनेवाली ) इस वसन्तपञ्चमी का परिचय करिये ॥ १ ॥
उत्सववीथी
१४५
मञ्जुनाथ लम्बमानमुक्तामणिनिकरधरा-
मलिके सुवर्णश्रियं दधतः प्रकाशन्ते
तुलितधरित्रीधरा गण्डमदवारिधरा
अम्बरधराधिपतिकुञ्जरा विराजन्ते ॥२॥
सौवर्णतन्तुभिः ( 'कलावस्तू' ). व्याप्तानां ('कारचोबी'कार्यखचि-
सानाम् ) वसनानां धारकाः । कन्धरासु ग्रीवासु । दन्तेषु विभासितः सुवर्ण-
चलयसमूहो येषाम्, हस्तिनां दीर्घषु दन्तेषु मध्ये मध्ये सुवर्णवलया: परि-
धाप्यन्ते तद्युका इत्यर्थः । हेमकिङ्किणीभिः सुवर्णघण्टिकाभिर्मङ्कारकराः ये
प्रायन्ते पागच्छन्ति । अा-अय् । अलि के ललाटे लम्बितमुकासमूहांसुवर्ण-
श्रियं ( 'सिरी' हस्तिनः शिरोभूषणम् ) धारयन्त: गण्डयोः कपोलयोर्मद-
जलधारकाः ॥ २ ॥
गभराच्छुण्डादण्डमुपरि नयन्तो मुहु-
श्वएडकरमण्डलविभासं स्थगयन्तेऽमी
नानावर्णचित्रगण्डमण्डलविकासवहा
धातुरङ्गशालिशृङ्गशोभां दर्शयन्तेऽमी ।
सुनहरी कारचोबीकार्य से जटित मखमली झूल यादि धारण करने.
वाले, जिनके गले में सोने की सुन्दर सांकलें (गजबेल ) सुशोभित हैं।
दांतों के बीच बीच में जिनके सोने की चूडियां चमक रही हैं । जो सोनेकी
घंटमाल से झंकार करते हुए पा रहे हैं । बड़े बड़े मोती के लटकनों से
सुशोभित सोने की जडाऊ सिरी धारण किये
हुए ये बहुत
ही सुन्दर मालूम
होते हैं । पर्वतों की तुलना रखनेवाले, कपोलों से मद करनेवाले ये
आम्बेराधिपति के हाथी सुशोभित हैं ॥ २ ॥
१४६
जयपुरवैभवम्
मञ्जुनाथ मजुमदनिरं क्षरन्तो मुहः
संमुखे विशालं कर्णतालं दोलयन्तेऽमी
मन्ये पक्षशातकपुरन्दरविपक्षधराः
पक्षधराः पर्वता इतीव सूचयन्तेऽमी ॥३॥
चण्डकर० - सूर्यमण्डलप्रकाशं स्थगयन्ति आच्छादयन्ति । नानारङ्ग-
श्चित्रितस्य कपोलमण्डलस्य शोभाधारिणः श्रमी गरिकादिधातूनां रखैः
शोभितानां शृङ्गाणां शोभां दर्शयन्ते, अग्रे उत्प्रेक्षिष्यमाणस्य पर्वतत्वस्य
साधकम् । इमे कर्णतालं न दोलयन्ति किन्तु द्वौ पक्षौ प्रकम्प्य-'वयं पक्ष-
च्छेदकस्य इन्द्रस्य विरुद्धपक्षधारिणः पक्षधराः पर्वताः स्मः' इति
सूचयन्ति ॥३॥
प्राप्ता द्वारसीम्नि मत्ता मौलिमवपूर्णयन्ति
चूर्णयन्ति चक्रमरेः संगरे यदि व्रजन्ति
दिग्वारणदर्पविनिवारणप्रसक्ता इति
वारणाय शृङ्खलिता मर्यादाहमाचरन्ति ।
मस्ती से बार बार अपनी सूंड ऊपर उठाते हुए ये सूर्यमण्डल की
कान्ति को भी रोक देते हैं । नानारङ्गों से रंगे कपोलमण्डल को धारण करने-
वाले ये गेरू-मैनसिल आदि धातुओं से रन्जित पर्वतशृङ्गों की सी शोभा
दिखाते हैं । सुगन्धी मद के झरने झरते हुए ये बार बार अपने कर्णताल
हिलाते हैं। मानों-'पर्वतों के पंखों को काटनेवाले इन्द्रके भी विरुद्ध पक्षवाले
हम पक्ष (पांख ) वाले पर्वत है' यही सूचित करते हैं ॥ ३ ॥
उत्सववीथी
१४७
शुण्डावारिपूरैः पूरयन्त इव वारिनिधि
वारिधेरधीनघनगर्व ये समाहरन्ति
ऊढपञ्चरङ्गा गाढधृतरणरङ्गा अमी
मानमेदिनीशमत्तमातङ्गाः पुरःसरन्ति ॥ ४ ॥
राजद्वारे प्राप्ता ये मदात् मस्तकं घूर्णयन्ति ( गजस्वभावः )। अरेः
चक्रं व्यूहम् । दिग्वारण० इमे गजा दिग्गजानां गर्व दुरीकर्तुं धावन्ति तदा
आधोरणास्तान् शृङ्खलया बध्नन्ति । इमेऽपि मर्यादां ज्ञात्वा शृङ्खलाबन्धं
सहन्ते, अन्यथा एषामग्रे का वराकी शङ्खलेति भावः । शुण्डावारि०-घनास्तु
समुद्राजलं यदा गृहन्ति तदैव वर्षन्तीति समुद्राधीनाः । इमे तु समुद्रमपि
शुण्डाफूकारजलेन भरन्तीति धन-गर्वहारकाः । ऊढः धृतः पञ्चरङ्गध्वजो यैः ।
गाढं धृतः रणस्य रङ्गः अनुरागो यः ॥ ४ ॥
राजद्वार पर श्राकर जो मस्ती से मस्तक घुमाते रहते हैं । यदि युद्ध में
जाते हैं तो बैरी के ब्यूह ( चक्र ) को तोड देते हैं । ये जिस समय दिग्गजों
(दिशात्रों के हाथी ) के गर्व को दूर करने के इरादे से दौड़ना चाहते हैं
उस समय इनके रक्षक इन्हें सांकल से बांध देते हैं। ये भी मर्यादा के
अनुसार ही आचरण करते हैं,अर्थात् अनिच्छासे बन्धन सह लेते हैं,अन्यथा
इनके सामने बिचारी सांकल की क्या बिसात है ? अपनी सूंड के जल से
समुद्र को भी भरते हुए ये मानों समुद्राधीन मेघ के गर्व को दूर करते हैं
[ मेघ तो समुद्र से जल लेकर ही बरसते हैं और ये समुद्र को भी
भरते हैं ] । पँचरङ्ग झण्डा लिये, युद्ध से पूर्ण प्रेम रखनेवाले ये माननरेश
के हाथी आगे आगे चल रहे हैं ॥ ४ ॥
१४८
जयपुरवैभवम्
ददाना।
छप्पय- फुकृतिवारिभरेण गगनतलमुद्भरयन्ती
चरणधरणबलभराद्धरणितलमानमयन्ती ।
सरभसचीत्कृतिचयाच्चकितभावं विदधाना
घोरबंहितारवैर्वैरिहदि भयं
तुङ्गतया तारापथं तरलयितुं जनितोद्यमा ।
मानमेदिनीसुरपतेर्भाति गजघटा घनसमा ॥ ५ ॥
उनरयन्ती पूरयन्ती । 'बंहितं करिगर्जितम्'। तारापथं गगनमपि
तरलयितुं चलयितुम् । घनसमा मेघसदृशी ॥ ५ ॥
* उष्ट्राः *
क०- सुन्दरसुवर्णसूचिकायश्चित्रशोभावहान्
मञ्जमखमल्लपरिस्तोमान् ये समावहन
भूषणसमिद्धा भृशमग्रपटबन्धभृतो
लम्बितगुलच्छाः पार्श्वतो ये द्रुतमभ्रमन् ।
फुकार के बल से आकाश को भरनेवाली, पैर धरते समय अपने बल
और भारसे भूतल को भी नमानेवाली, यकायक अपनी चिंघाड से लोगों
को चौंकानेवाली, घोरगर्जना से बैरियों के हृदय में भय पैदा करनेवाली
अपनी ऊँचाई से नक्षत्रमार्ग (आकाश ) को भी विचलित करने के लिये
तैयार यह मानमहाराज की गजघटा ( हाथियों का समूह ) मेघ के समान
सुशोभित है ॥५॥
उत्सववीथी
१४६
पात्रान्नोत्किरन्तो निजगत्या जलबिन्दुमपि
शब्दसिन्धुमेते जानुवलयैरिवाऽवमन्
कोशशतमार्गस्याऽवहेलका मुदैव, मजु-
मेलकाभिनन्द्यास्ते क्रमेलकाः समागमन् ॥६॥
सुन्दरैः सुवर्णसूचिकार्यैः (ज़रदोजीकाम, कसीदा) विचित्रशोभाधार-
कान् मनोहरान् मखमल्लस्य ( मखमल ) परिस्तोमान् कुथान् (पृष्ठास्तर-
णानि ) ये अधारयन् । भृशं भूषणः दीप्यमानाः, अग्रपटबन्धम् (मुखमा-
रभ्य वक्षःपर्यन्तलम्बिनम् ) धारयन्तः । पार्श्वत: उभयपार्श्वयोः लम्बमान-
कौशेयगुच्छाः ( उष्ट्राणां पृष्ठे नानावर्णा गुच्छका उभयतो लम्बन्ते, यथा
हस्तिनां घण्टाः ) । पात्रान्नो०-जल पूर्ण पात्रमादाय पृष्ठे स्थीयते, तथापि
जलबिन्दुरेकोपि पात्रान्न पततीयुष्टाणां गतिकौशलम् । जानुतैः वलयः
( 'नेवरी' ) शब्दस्य सिन्धुमिव अवमन् , अतिशब्दमकुर्वन्नित्यर्थः । मन्जु.
मेल के प्रशंसनीयाः ॥ ६ ॥
सुन्दर सुनहरी ज़रदोजी कामके कारण विचित्रशोभावाली जीनकाठी
'कुँची जिन ने धारण कर रखी है। गहनों से सुशोभित, ठोडी से नीचे बँध
सुन्दर चीरे (जेरबन्द) को धारण करनेवाले,जिनकी पीठ पर से दोनों तरफ
रेशमी फंदे लटक रहे हैं, जो जल्दी से घूम जाते हैं । चाल की चतुराई के
कारण जो पीठ पर रखे जल के कटोरे से एक बूंद भी न छलकानेवाले,
नेवरियों से जो झनझनाहट का समुद्र ही उमडादेते हैं । बडे अानन्द से सौ
सौ कोसका रास्ता तय करनेवाले ये वो ऊँट आगये, जिनकी तमाम मेला
'वाह वाह' करके तारीफ़ करता है ॥ ६ ॥
१५०
जयपुरवैभवम्
* अश्वाः *
चञ्चलमुदस्य मुहुर्शीवामवकुश्चयन्तो
वदनमुदश्चयन्तो लोचनमिहाऽऽहरन्ति
मुखरं वहन्तो मुहुः प्रोथपुटमुन्नमय्य
सपदि समन्ततोऽथ फेनभरैरुद्भरन्ति ।
मञ्जुनाथ कर्णयुगमुत्तरङ्गयन्तो मुहु-
श्वञ्चलगञ्चलेन
वञ्चनमिवाचरन्ति
गमनजवेन जातु विजितविहङ्गाः पुरः
कीलितकुरङ्गास्ते तुरङ्गाः सुखं संचरन्ति ॥७॥
चञ्चलं यथा स्यात्तथा उत्क्षिप्य ( उत्थाप्य ) मुहुर्क्सवाम् अवकुञ्चयन्ति
(मोटयन्ति ) । मुखम् उन्नमयन्तः पश्यतां लोचनं वशयन्ति । 'फुर फुर'
इति शब्देन मुखरं प्रोथपुटं ( नासापुटम् )उन्नमय्य वहन्तः ये परितो मुख.
फेनैः पूरयन्ति । उत्तरगयन्तः (प्रकारविशेषेण चालयन्तः), चञ्चलेन नेत्र-
प्रान्तेन लोकानां प्रतारणमिवाचरन्ति | पादत्रयवर्णिताश्चेष्टास्तुरगस्वभावः ।
कीलितकुरङ्गाः गमनजवेन स्तब्धीकृतहरिणाः ॥ ७ ॥
चंचलतासे ऊँचा करके जो बार बार गरदन को मोड़ते हैं, मुँह को
उठाते हुए जो देखनेवालों के नेत्रों को अपनी तरफ़ बैंचते हैं । 'फुर्र फुर्र'
शब्द करते हुए अपने नथुने को बार बार उठाकर चारों तरफ़ फेन ( भाग)
झरते हैं । बार बार कनोती को चलाते हुए यह ये चंचलनेत्रों से मानों
लोगों की वन्चना (ठगी) ही करना चाहते हैं । चाल की तेजी से जिनने
विहङ्गों ( पक्षी ) को भी जीत लिया, कुरङ्गों [ हरिण ] को भी कील दिया,
वो ये राजा के तुरङ्ग ( घोड़े ) इठलाते हुए सामने जा रहे है ॥ ७ ॥
उत्सववीथी
१५१
चश्चति सुचारु वपुश्चिकणचमत्कृतिदं
मन्ये वेगवीचयोऽङ्गसीम्नि मुहुः संचरन्ति
चञ्चलितकर्णास्ताय॑वेगकथामाकलय्य
तमिव निरोद्धमग्रपादाभ्यां समुच्छलन्ति ।
मञ्जुनाथ घोरतरवल्गापरिणद्धा अपि
पवनविरुद्धाऽऽहवलालसां न संत्यजन्ति
अर्वन्तोऽस्मदने के जरन्तो दिनभर्तुरिति
क्रोधं कलयन्तो मुखे लोहं मुहुश्चर्वयन्ति ।।८।।
चिक्कणं स्निग्धम् अत एव चमत्कृतियुक्तं येषां वपुः चञ्चति शोभते ।
तत्रोत्प्रेक्षते-मन्ये, अङ्गेषु वेगस्य तरङ्गाः वारं वारं संचरन्ति । तार्यस्य वेग-
चिकना और चमकदार जिनका अङ्ग यों सुशोभित है मानों अङ्गों में
वेग ( तेजी) की तरङ्ग ही इधर उधर लहरा रही हैं । गरुड के वेग की
बात सुनकर क्रोध से कनोती चलाते हुए मानों उसको रोकने के लिये आगे
के पैरों से उछलते हैं । लगाम से खिचे हुए हैं तो भी तेजी के विषय
में पवन से लड़ाई के लिए अड़े हैं। 'दिनभर्ता' ( सूर्य ) के बुड्ढे घोडे
हमारे श्रागे भला क्या चीज़ हैं, इस ही क्रोध से मानों मुँह में लगाम का
लोहा चबाते रहते हैं । यहां 'दिनभर्ता' इस पदसे सूचित होता है कि
किसी तरह दिन की भरती करना यह उसका कर्तव्य है । तब ही तो एक
क्षण भी न ठहरा कर रात दिन अपने घोड़ों को हांकता रहता है। ऐसे
बेगारी के थके मांदे बुड्ढे घोड़े बिचारे क्या चीज़ हैं । यों तिरस्कार ध्वनित
होता है ॥८॥
१५२ जयपुरवैभवम् कथां श्रुत्वा चञ्चलितकर्णा ये तं पराजेतुमिव अग्रपादाभ्यां खे उच्छलन्ति । घोरया कठिनया वल्गया ( लगाम ) बद्धा अपि ये पवनविरुद्वस्य श्रावस्य (युद्धस्य) लालसा न त्यजन्ति, वेगविपये पवनेन साकं योद्बुमिच्छन्तीत्यर्थः। दिनभर्तुः सूर्यस्य वृद्धाः अर्वन्त: घोटकाः अस्मदने के ? न किमपि वस्तु । इति कुप्यन्तो मुखे लोहं चर्वयन्ति । 'लोहकविका चर्वणे कोपो हेतुरुत्प्रे- च्यते । 'दिनभर्तृ पदेन-दिनपुरणं तस्य कर्तव्यम् । अत एव निरन्तरमविश्रम्य घोटकान् परिचालयति । एवंविधस्य आपद्ग्रस्तस्य ( 'बेगारी) श्रमकर्षिता वृद्धा घोटका: के वराका इति अवधारणातिशयो ध्वन्यते ॥८॥ घोटकानां शृङ्गारः चारुचरणेषु हेमहंसका विभान्ति भूरि जानुयुगमध्ये रणद्वलया विराजन्ते हेममणिहारावलिरुल्लोठति कन्धरायां पुच्छे बन्धुराणि रम्यरत्नान्यवलम्बन्ते । मञ्जुनाथ मौलौ मञ्जुलोत्तसो विभाति चल- न्नसोपरि तन्तुस्यूतमणयः प्रकाशन्ते संसूचयमानानीव रत्नाकरजन्म निजं रत्नालङ्कृतानि हयरत्नान्यवभासन्ते ॥६॥ सुवर्णस्य हंसकाः, 'हंसकः पादकटकः' ।। अग्रवर्तिनोः जानुनोमध्ये रणद्वलया: 'नेवरी' । उल्लोठति इतस्ततः परिचलति। पुच्छे तनूरुहग्रथितानि सुन्दर पैरों में सोने के कड़े, घुटनों में बजनी नेवरियां सुशोभित हैं। गले में सोने और रत्नों की मालाएँ लहराती हैं । पूंछ के बालों में गुंथे हुए उत्सववीथी १५३ सुन्दराणि रत्नानि लम्बन्ते | चलन् गमनसंरम्भेण कम्पमानः उत्तंसः(कलैंगी)। स्कन्धस्योपरि कन्धरायाम् ( 'श्रयाल' ) तन्तुभिः मूर्द्धजेपु स्यूना प्रथिताः । रखधारणेन वयं रत्नाकराजाता: ( उच्चैःश्रवसः सहोदराः) इति सूचयन्त इव रत्नभूता हयाः ॥ १ ॥ छप्पय- झमिति झमिति रवमुखरसमरभरधरणधुरीणाः कथमपि रोधमयन्ति हन्त मुखलीन-खलीनाः । उच्छलन्ति नृत्यन्ति तिर्यगुपयन्ति रमन्ते मुहुरिह फूत्कुर्वन्ति शीघ्रगतये त्वरयन्ते । कविकामनिशमुदस्य ये कविकामितसुपमाऽऽवहाः । सञ्चरन्ति चपलक्रमं ते किल वाजिकुलोद्वहाः ॥ १० ॥ झम झम् इति रवेण मुखराः, संग्रामभरधारणे निपुणाश्च, संग्रामस्य सर्वस्वमित्याशयः । मुखे लीन: खलीनः कविका ( लगामाग्र-लोहभागः) बहुमूल्य रत्न लटकते हैं। सिरपर झोंका लेती हुई कलेंगी और श्रयाल के बालों में रेशम से गुंथी मणियां चमचमा रही हैं । हमारा जन्म 'रत्नाकर' ( समुद्र ) से हुआ है ( अर्थात् उच्चैःश्रवा के सहोदर हैं) यही सूचित करने के लिये मानों रत्नों से शृङ्गारित ये अश्वरत्न ( श्रेष्ठ घोड़े ) शोभा पा रहे हैं ॥ ६ ॥ झम झम् शब्द करनेवाले तथा संग्रामभार के धारण में समर्थ अर्थात् क्षत्रियों के लिये युद्धके सर्वस्व, इतने चञ्चल हैं कि मुखमें लगाम लगी रहने पर भी बड़ी कठिनाई से रुकते हैं । चलते चलते कभी उछलते हैं, कभी नांचते हैं, कभी टेढ़े चलते हैं, कभी क्रीड़ा करते हैं। बार बार फुरै - १५४ जयपुरवैभवम् येषां ते । तिर्यगुपयन्ति सरलं गच्छन्तः सहसैव तिर्यपरिचलन्ति । ये कविकां खलीनम् अनिशम् उदस्य ( उच्चैःकृत्य ) कविकामितशोभावहाः कविवर्णनीयशोभाढयाः ( भवन्ति )। वाजि० वाजिकुलश्रेष्ठाः ॥ १० ॥ *रथाः* मृदुलमहाहमखमल्लमजुलावरणा हारिहेमवल्लरीविताना गुल्मकान्तरे सर्वविधसज्जासंविधानाः सोपधानाः पुनः काश्चनकलशशोभमाना मौलिशिखरे । मुष्णन्तो मनांसि चित्ररचनाचमत्कृतिभि- भूषणझणत्कृतिभिर्भान्तो भूरि संगरे संपूरितसंपरायसंपत्सुमनोरथास्ते मानमेदिनीशरथा निर्ययुरथान्तरे ॥११॥ येषां रथानामुपरि मृदुलस्य महार्हमखमल्लस्य आवरणमस्ति । गुल्म- कस्य 'छतरी' इति ख्यातस्य अन्त: मनोहारिणो सौवर्णवल्लरीवितानाः फुर्र शब्द करते हैं, जल्दी चलनेके लिए तकाज़ा करते हैं । बार बार लगाम को ऊँची उठाकर इस तरह चेष्टा करते हैं कि कवि भी उस शोभा का वर्णन करना चाहते हैं । वही ये अश्वश्रेष्ठ चञ्चलतासे चल रहे हैं ॥१०॥ जिन पर कोमल, बहुमूल्य मखमल के साज (पोश) चढ़े हैं । छत्री के अन्दर सुन्दर सुनहरी झालरियां लटकती हैं। जिनमें पाराम के सब सामान मौजूद हैं। पीठ की तरफ़ कोमल तकिये हैं, और जिनकी छत्री के शिखर पर सोनेके कलश शोभित हैं। जिनके साज पर जरदोजी की वह उत्सववीथी १५५ , ('सुनहरी झालर') सन्ति । सर्वविधसजायाः ( सामग्र्याः ) संविधानं येषु । उपधानेन सहिताः, मौलिदेशे सुवर्णकलशेन शोभमानाः । संपूरितः संग्राम- श्रियो मनोरथो यैः । निर्ययुः अथ अन्तरे, अथ एतदन्तरे मानमहीशस्य रथा निर्ययुरित्यन्वयः । रथा रथा इति विर्यमकम् ॥११॥ * श्रीसूर्यदेवस्य रथः * काञ्चनकलितचारुचूडमधिरुह्य रथं जयनगरेन्द्रोऽभ्यागमाय याति, वीक्ष्यताम् पूर्वतोऽथ गालवाश्रमस्य पर्वतोपरितोऽ- भिमुखमुपैति भास्वतोऽयं रथ ईच्यताम् । मञ्जुनाथ राजमार्गमध्ये पौरलोकगणो हर्यमौलिमध्ये मानिनीगणो निरीक्ष्यताम् मेलकमिलिततूर्यमधुरमनोज्ञरव- पूर्यमाणकाष्ठा सूर्यसप्तमी समीक्ष्यताम् ॥१२॥ काञ्चननिर्मिता चारुचूडा (शिखरदेशः ) यस्य ईदृशं रथमधिरुह्य .. समय सब चित्रकारी दिखलाई गई है कि देखनेवालों के मन आकर्षित होजाते हैं। युद्ध में भूषणों के झणकार से ही जिन की शोभा होती है । युद्ध के मनोरथों को पूर्ण करनेवाले मानमहीपति के रथ इसके अनन्तर निकले ॥ ११ ॥ हाथी घोड़े आदि के विशेष वर्णन के लिये 'साहित्यवैभव' की 'नवरसवीथी' देखनी चाहिये। सुनहरी छत्त (टप) की बग्गीमें विराज कर जयपुराधिपति सूर्यभगवान् की अगवानी को जा रहे हैं। देखिये, पूर्व की तरफ से-'गलता के पहाड़ पर
जयपुरवैभवम
.
जयपुरेन्द्रः सूर्यदेवस्य अभ्यागमाय संमुग्वस्वागताय ('अगवानी') राजमार्ग
यातीति दृश्यताम् । जयपुरस्य पूर्वदिशात: सूर्यस्य रथः, राज्ञः संमुखमुपैति
इति वीक्ष्यताम् । सुवर्णचूडामण्डितं तुरंगरथमारुह्य नगरात् जयपुरेन्द्रः
स्वागताय चलति, द्वितीयत: सूर्य देवस्य रथो गालवाश्रमादायाति, रामगञ्ज-
निकटे च द्वयोः सान्निध्यं भवतीति तद्दिनघटना सूचिता । मेल के संघीभूतानां
तूर्याणां (वाद्यानाम् ) मधुरमनोहररवैः पूर्यमाणाः दिश: यस्यां सा । तूर्य-
पूर्य सूर्यति प्रापाः ॥१२॥
फाल्गुनाऽऽरम्भः
तस्य शोभा
कोरका विकासमुपयाताः कर्णिकारेष्वद्य
कान्तिः काञ्चनारे काऽपि भाति कलिकाकुलस्य
श्रूयन्ते समिद्धसहकारे पिकपुञ्जाऽऽरवा
मधुकरगुजा सविधेऽसौ सरसीरुहस्य ।
मञ्जुनाथ रसिकसमाजे नवगीतिच्छटा
पिष्टातकरङ्गघटा
शोभते शुचं निरस्य
दत्तमनोलोभा विप्रयोगिमनःक्षोभायाऽद्य
भूरितमशोभा परितोऽसौ
भाति फाल्गुनस्य ॥१३॥
काञ्चनारवृक्षे कलिकाकुलस्य ( कुड्मलसमूहस्य ) अनिर्वचनीया शोभा।
से सूर्य भगवान् का रथ संमुख श्रारहा है, इसे भी देखिये। बाजारों में मेले
के लिए इकट्ठे हुए पुरवासियों के समूह और मकानों की छतों पर बैटे स्त्री.
समूह का भी निरीक्षण करिये । मिलकर बजने वाले बाजों के मधुर शब्दसे
दिशाओं को भरनेवाली इस 'सूर्यसप्तमी' ( मेला ) को देखिये ॥ १२ ॥
उत्सववीथी
१५७
समिद्धे पुष्पिते सहकारे पिकपुञ्जस्य भारवाः (कूजितानि) श्रूयन्ते। नवगीति-
च्छटा होलिकासम्बन्धिगीतिशोभा । पिष्टातकः (गुलाल), रङ्गः रङ्गमिश्रित-
जलं च तयोः, पिष्टातकरङ्गस्य धनघटेव घटा वा लोकस्य शुचं ( शोकम् )
निरस्य शोभते ॥१३॥
* होलिकोत्सवः *
गीयन्ते निकुञ्ज गुणगीतयो वसन्तस्याद्य
मत्तपिकपुञ्ज कुहूध्वनयः
प्रचीयन्ते
चीयन्ते चतुर्दिक चञ्चरीककुले मोदरसाः
सरसरसाले सर्वसुषमाः समीयन्ते ।
मीयन्ते मनस्सु मन्मथस्य महिमानो भृरि
मञ्जुमकरन्दाः सरघाभिः परिपीयन्ते
पीयन्ते दृशैव रसिकेन फुल्लवासन्तिकाः
कामममी वासन्तिका वासराः सुगीयन्ते ॥१४॥
चञ्चरीककुले भ्रमरसमूहे मोदरसा: प्रमोदातिशयाः चीयन्ते वर्द्धन्ते ।
समीयन्ते समवेता भवन्ति । मन्मथस्य महिमानः सर्वविधाः शक्रयो मन-
कनेरों की कलियां इस समय खिलने लग गई हैं। कचनार में कलियों
की अपूर्व शोभा है । फूले हुए ग्रामों पर कोयलों की आवाजें सुनाई दे रही
हैं। कमलों के पास पास भौरों के गुजारव प्रारम्भ होगये हैं । रसियों में
'रसिया' श्रादि मौसमी गीतियों की बहार आ गई। सोच और फिक्र को
हटा कर रंग और गुलाल की छटा छा गई । विरहियों के मन को डगमगाने
वाली फाल्गुन की यह लुभावनी शोभा चारों तरफ छाई हुई है ॥ १३ ॥
जयपुरवैभवम् - स्येव मीयन्ते ज्ञायन्ते, न वाचा उद्घाटनस्यावश्यकता । 'सरघा मधुमक्षिका। वासन्त्य एव वासन्तिकाः, रसिकेन एतादृश्यो नवलतिका दृष्ट्थैव पीयन्ते सातिशयं निरीक्ष्यन्ते । नायिकाविषयकमाकूतं स्पष्टं मार्मिकाणाम् ॥१४॥ उन्मीलन्मनोज्ञसहकारमञ्जरीषु मुहु- मधुमकरन्दझरी निभृतमवष्टम्भते माधवीषु निर्भरमवाप्य परिरम्भे सुखं मलयसमीरो मदाऽऽरम्भे न विलम्बते । मञ्जुनाथ निभृतनिलीना काऽपि भावच्छटा सम्प्रति नवीनामेव रुचिमवलम्बते मानिनीमनस्सु भाति मदनमहोत्सवोऽद्य होलिकामहोत्सवोयं जगति विजृम्भते ॥१५॥ निभृतं यथा तथा अवष्टम्भते स्थिरा भवति । माधवीलतासु प्राश्लेषे सुखं प्राप्य [अर्थात् माधवीपरिरम्भणेन सुरभित:] मलयानिल: लोकानां । आज कुब्जों में वसन्त की गुणगीति गाई जा रही हैं । मस्त कोकिलों में 'कुहू कुहू' की आवाजों का बाजार गर्म है ! भौंरों में चारों तरफ़ अानन्द उमड़ रहे हैं । श्रामों पर सब शोभायें जमा हो गई हैं । कामदेव का सामर्थ्य मन-ही-मन सबने अच्छी तरह समझ लिया है। मधुमक्षिकायें पेट भर पुष्पों का रस पी रही हैं । रसिकगण नई फूली वासन्ती लताओं को नेत्रों से ही पी रहे हैं। श्राहा ये वसन्त के दिन जी खोल कर गाये जारहे हैं ॥१४॥ खिलती हुई मनोहर प्रामकी मारियों में मधुर मकरन्द धीरे धीरे स्थिर होता जारहा है। माधवी लताओं में प्रालिङ्गन का सुख प्राप्त कर यह उत्सववीथी मादनकार्यारम्भे विलम्ब न करोति । रसिकानां मनसि निभृतनिलीना गुप्तं स्थिता भावच्छा नवीनां ( कामानुकूला ) रुचिम् अवलम्बते ॥१२॥ भासते समन्तादिन्दुमधुरमरीचिविभा वायुलहरीयं वाति सुरभिरसस्रवा कुत्रचित्कुसुमसारगन्धः क्वाऽपि पुष्पहार एकतो विहारवस्तुसंहतिरनिहवा । अन्यतः कुसुम्भरङ्ग-पिष्टातकसज्जा, पुरः सज्जा सुन्दरीणां गीति नितमनोभवा कामिमनोव्यग्रीकरणाय समवेता स्वयं होलिकामहोत्सवस्य सामग्री नवा नवा ॥१६॥ इन्दोः सुन्दराणां मरीचीनां (किरणानाम् ) विभा समन्ताद्भाति । पाम्रादीनां सुगन्धितरसस्राविणी वायुलहरी । कचित् कुसुमसारस्य ('इव्रस्य') गन्धः, कुत्रचित् पुष्पहारः, एकत: पान-शय्यादिविहारोचित- वस्तूनां संहतिः अनिहवा (प्रकटा) भाति । अपरतः कुसुम्भरङ्गस्य पिष्टातकस्य (शीतल मन्द सुगन्ध) मलयपवन ( दक्षिणी वायु) मस्ती लाने में जरा सुस्ती नहीं करता । मनुष्यों के हृदय में छुपे हुये मधुरभावों ने इस समय नया ही मार्ग अवलम्बन किया है। मानवती नारियों के मन में भी मदन- महोत्सव जग उठा है । (इस तरह) जगतभरमें होलिकामहोत्सव की धूम मची हुई है ॥१५॥ चन्द्रमा की चटकदार चादनी चारों ओर छिटकी हुई है। सुगन्धी और रसीली वसन्ती वायु की लहरें हर तरफ़ बह रही हैं। कहीं इत्रों की सुगन्ध, जयपुरवैभवम् च सज्जा ( सामग्री) (अस्ति) । पुरः अग्रे च, जनितमनोभवा सुन्दरीणां गीति: सज्जा ( संनद्धा उपस्थिताऽस्ति )। अत एव सेयं नवा नवा सामग्री॥१६॥ * राधाकृष्णयो रङ्गहोलिका * रङ्गमयी प्रेयसी विराजते विहारस्थले रङ्गमयी प्रेयसोऽपि मूर्तिरुपभासते रङ्गमयी गोपगोपिकानां मजुमण्डलीय सरस-सारङ्गमयी गीतिर्मनो गाहते । रङ्गमयी भूमिब्रजवीथिरपि रङ्गमयी, रङ्गमयी मन्ये मनोवृत्तिः प्रतिभासते होलामद्य रङ्गमयीमाप्य तस्याः सङ्गवशाद् रङ्गमयी सेयं सर्वजगती विराजते ॥१७॥ प्रेयसी श्रीराधिका । सरसः सारङ्गनामा रागविशेषः । मनोवृत्तिः रङ्गमयी अनुरागयुक्ता भासते । कहीं फूलों के हार, कहीं विहार के सामान, सामने रक्खे जा रहे हैं । दूसरी तरफ, कसूभी रङ्ग और गुलाल की तय्यारी होरही है। सामने मनोज को जगानेवाली सुन्दरियों की गीति भी उपस्थित है । (यों) कामीजन के मन को डगमगाने के लिये होलिकामहोत्सव की नई नई सामग्री इकट्ठी हो गई है ॥१६॥ विहारभवन में रँगीली प्रियाजी खडी हैं तो प्रियतम की मूर्ति भी रंगमें सराबोर है। इधर गोपी और ग्वालों की मण्डली भी रङ्गमयी दिखती
उत्सववीथी
१६१
भ्राम्यन्ती मुपिष्टातकपूरघनघोरघटा
सेयं निष्कुटान्तर्बत सर्वतस्तिरोदधाति
भृशमनुराग-रस-रागभृता मण्डलीयं
राजद्वजनागरीणां क्रीडन्ती मुदं ददाति ।
मजुनाथ निपुणतमोऽपि चामलोचनानां
काममन्तराले धृतो दयितो वशं प्रयाति
अङ्गनाभिरद्य रङ्गनालिकाभिराकुलितो
नूनमङ्गनान्तौनमास्थितोऽयमाविभाति ॥१८॥
पिष्टातकपूररूपा घनघोरा घटा प्रमदावनस्य मध्ये सर्वतः तिरोदधाति
सर्वदिशः श्राच्छादयतीत्यर्थः । अनुरागेण, रसेन ( अानन्देन ), रागेण
गीतिरागेण च भृता वजनारीणां मण्डली परस्परं रङ्गनिक्षेपक्रीडां कुर्वती
मुदं ददाति । वामलोचनानाम् अन्तराले मध्यभागे धृतः निपुणोऽपि दयितः
है तो गीति भी सारंग-(राग)-मयी ही मन पर चढ़ी हुई है । सब भूमि
रंगमयी है, ब्रजवीथी भी रंगमयी दिखलाई पड़ रही है। और तो क्या,
मनोवृत्ति भी अाज सब तरह रंगमयी हो गई है । इस रंगमयी होलिका को
पाकर इसके सङ्ग से जगत् भर श्राज रङ्गमय हो पड़ा है ॥१७॥
फैलती हुई इस गुलाल की घनघोर घटाने जनाने बाग को सब तरफ
से ढंक दिया है । अनुराग और राग (वसन्त सारङ्ग प्रादि ) में मस्त हुई
बजसुन्दरियों की मण्डली फाग खेलती हुई बहुत ही भली मालूम हो रही
है। बहुत चतुर होने पर भी प्रियतम अाज इन वामलोचनाओं में घिर गये
हैं, बेबस होगये हैं। अङ्गनाओं से रङ्गनालिकाओं (पिचकारी ) से व्याकुल
किये यह आँगन में चुपचाप दिखाई दे रहे हैं ॥१८॥
१६२
जयपुरवैभवम्
श्रीकृष्ण: तासां वशं गच्छति । अङ्गनाभिः रङ्गनालिका -('पिचकारी')- द्वारा
श्राफुलीकृतः अङ्गनान्तः अङ्गनस्य (चतुष्कस्य ) मध्ये मौनम् प्रास्थितः
शोभते ॥ १८॥
मोदभरमेदुरमुदेति गोपीवृन्दमितो-
ऽभिमुखमितोऽसौ गोपमण्डली विभासते
अभितः क्षिपन्ति चूर्णमुष्टिमवपूर्य मुह-
मोदमत्तमानसा न केचिदिहोदासते ।
किंशुककुमुमरङ्गमथ विसृजन्ति मिथो
मजुनाथ शोभाः पश्य संमुखमिवाऽऽसते
रङ्गभराऽऽपूर्णचारुचूर्णघटादुर्दिनेषु
पूर्णमुखचन्द्रविभा प्रेयस्याः प्रकाशते ॥ १६ ।।
मोदभरेण मेदुरं सान्द्रस्निग्धं गोपीवृन्दम् इन: उदेति । अभिमुखं च
गोपानां मण्डली । अभित: उभयत: चूर्णस्य ( 'गुलाल' ) मुष्टिम् अवपूर्य
क्षिपन्ति । मोदमत्ताः केपि (गोपगोपीषु केचिदपि) न उदासते तटस्था न
भवन्ति, अपि तु सर्व एव चूर्णादिक्षेपे संलग्ना भवन्तीत्यर्थः । विसृजन्ति
मस्त
प्रानन्द
में
इधर
गोपियों की मण्डली है, सामने गोपों का
मुण्ड सुशोभित है । दोनों तरफ मुटे भर भर कर गुलाल फैंक रहे हैं ।
अानन्द की मस्ती के कारण कोई कुछ कमी नहीं रखते । गुलाल के बाद
दुतरका केसूले का रङ्ग बरसाया जाता है । देखो तो, मानों शोभायें मूर्ति
धारण कर सामने खड़ी हैं । रंग बरसने के साथ ही जब गुलाल के
बादल
छाते हैं उनमें प्रिया का पूर्ण मुखचन्द्र अद्भुत ही प्रकाशित होता है ॥१६॥
उत्सववीथी
क्षिपन्ति । शोभाः ( सर्वा अपि) संमुखम् पासते इव । मन्ये जगतः सर्वा
अपि शोभाः संमुखगताः सन्तीति त्वं पश्येत्याशयः। रङ्गभरेण प्रापूर्णेषु
चूर्ण घटारूपदुर्दिनेषु ( मेघच्छन्नदिनेषु ) राधायाः पूर्णमुखचन्द्रस्य विभा
भासते। यथा मेघाऽऽच्छन्नशुक्लपक्षे धनघटान्तरितस्य चन्द्रस्य शोभा भवति,
तथा रङ्गगुलालघटाया मध्ये राधिकाया मुखचन्द्रस्य शोभा भवतीत्या-
शयः ॥१६॥
काश्चिन्मियो मण्डयन्ति, गायन्त्यथ काश्चित्पुन-
लीला भाति सेयं नवबालासुमहोत्सवे
रङ्गजलाऽऽसेकात्पटसंभिन्ना विभान्ति पुन-
श्चेलाऽञ्चलच्छन्ना रङ्गखेलासुमहोत्सवे ।
मञ्जुनाथ मोदोन्मदमदनविलासभृता-
न्यङ्गान्यवलालयन्ति दोलासुमहोत्सवे
को लावण्यलीलावशो मानसं न संदधाति
दोलामधिरूढमिव होलासुमहोत्सवे ॥२०॥
नवबालानां महति महोत्सवे मण्डनादिका सेयं लीला। चेलाञ्चलेन
।
कोई आपस में फूलों का सिंगार करती हैं, कोई गारही हैं, यों नवीन
बालाओं में नाना तरह की लीलायें होरही हैं। रङ्गहोली में रङ्ग से तर हो
जाने के कारण कइयों के बारीक वस्त्र शरीर से चिमट गये हैं, जिससे श्रङ्ग
अङ्ग की शोभा दिखलाई पड़ती है। झूले में भूलती हुई कई ( सुन्दरियें )
अानन्द और मदनविलास के कारण अङ्गों को मनोमोहक ढङ्ग से झुका रही
हैं। कौन ऐसा सौन्दर्यरसिक होगा जिसका मन होलामहोत्सव पर भी दोला.
यित न हो ॥२०॥
१६४ जयपुरवैभवम् छन्नाः (बालाः), रङ्गजलस्य समन्ततः अभिषेकापटेन संभिन्ना अत्या. श्लिष्टा: सत्यः, रङ्गक्रीडामहोत्सवे भूयः विभान्ति । सूचमं पट्टवस्त्रं जलक्षेपा- न्नारीणामङ्गेषु सुतरां निलीनं भवति, येन सुन्दराङ्गयस्ताः सुतरां भान्तीत्या. शयः । ताः (बालाः ) मोदेन उन्मदानि मदनविलासेन च भृतानि अङ्गानि दोलाक्रीडोत्सवे प्रवलालयन्ति मोहकशैल्या संचालयन्ति । वसन्तेपि दोला. क्रीडेति रसिकसंप्रदायः । अत एव लावण्यलीलारसज्ञ: को वा जन: होला- महोत्सवे स्वमानसं दोलामधिरूढमिव न दधाति, अपि तु सर्वस्यापि मानस मदनविलासेन दोलायितं भवतीत्यर्थः ॥२०॥ * मधुकरान्योक्तिः सहजसुगन्धसुख-मन्दमारुतेन युतं भासते विलासस्थल निभृतनिरर्गलम् मञ्जुनाथ सेयं नवकुम्लुमविकासवहा मालती विलाससहा भाति मोदमञ्जुलम् । समयमियन्तं हन्त त्वमपि प्रतीक्षापरो नीतवान्निरोधान्नयन्मानसमिदं चलम् मधुकर ! किन्नु तव गुञ्जनेह संजयता- त्फुल्लत्पुष्पपुजे ते निकुञ्ज नवमङ्गलम् ॥२१॥ स्वाभाविकसुगन्धेन सुखकारको यो मन्दपवनस्तेन । निरर्गलं प्रति- स्वाभाविकसुगन्धी मन्दवायु से मनोहर यह विलासस्थान एकान्त और बेरोकटोक है । जिसको नवीन कुसुमोद्गम हुआ है वो यह मालती प्रानन्दविलास के योग्य है । चञ्चल मन को किसी तरह रोककर तुमनें भी
उत्सववीथी
१६५
बन्धकशून्यम् । कुसुमविकासः श्लिष्टः । निरोधात् निग्रहात् विद्रोहितया
चञ्चलमिदं मानसं नयन् प्रतीक्षापरस्त्वम् इयन्तं समयं नीतवान् । हे भ्रमर !
सांप्रतं तव गुञ्जनेन किम्. निकुब्जे तव नवीनं मङ्गलं जयतु ॥२१॥
भासते चतुर्दिक चारुपिष्टातकरङ्गघटा,
रङ्गच्छुरिताऽऽर्द्रपटा मण्डली विभाव्यताम्
पौररसिकानां घोरढकासहकारिणीयं
न्यकारितबाधाभरा गीतिरवधार्यताम् ।
मञ्जुनाथ मित्रमण्डलीषु मिल मोदभरात्,
प्रेमदत्तपानकमिहाऽद्य न निवार्यताम्
धर्मधुराधारक सुधारक ! समेहि सखे
किञ्चिदये स्नेहसुधाधारकता धार्यताम् ॥२२॥
पिष्टातकस्य रङ्गयुका घटा । रङ्गेण च्छुरित: सिक्न:,अत एव श्राः परः
यस्याः एवंविधा रसिकानां मण्डली दृश्यताम् । घोरढक्का-(-डफ.)-सहकृता
इतना समय प्रतीक्षा में बिताया है । हे भ्रमर! अब गुञ्जन से क्या ? जिसमें
पुष्पपुञ्ज खिले हैं ऐसे इस निकुञ्ज में तुम्हारा नवीनमङ्गल हो ॥२१॥
चारों तरफ गुलाल और रङ्ग की घटा छाई है। देखो, रसिकमण्डली
के वस्त्र भी रङ्ग से तरबतर हैं । डफ के साथ साथ पुरवासी रसिकों की
निःशङ्क गीति पर भी ध्यान दो। श्राज तो मित्रमण्डली में मिलो। प्रेम से
दिये हुए पान (ठंढाई अादि) को अाज तो मत रोका। धर्म का जूड़ा उठाने-
वाले मित्र सुधारक ! अाज तो मिल जायो । सुधारक के साथ साथ प्राज
भरके लिए जरा स्नेहसुधाधारक (प्रेमपीयूष के धारण करनेवाले ) भी बन
।
जाश्रो ॥२२॥
जयपुरवैभवम् दूरीकृतबाधासमूहा (निर्बाधा) रसिकानां गीतिः ( नवसभ्यमानिनामरुन्तुदा होलिगोतिः) अवधार्यताम् । अद्य (अस्मिन्दिने तु) प्रेम्णा दत्तं, मित्रमण्ड- लीगतं भङ्गादि पानकं न वार्यताम् । हे सुधारक ! त्वं धर्मधुराया धारकोऽसि. परं हे सखे ! अद्य समेहि मित्रमण्डल्यांसमवेतो भव । सुधारकेण त्वया स्नेह- सुधाधारकत्वं स्वीक्रियताम् । अन्यान्येव दिनानि तव गौरवघोपणार्थं बहूनि सन्ति । अद्य तु जनानां स्नेहसुधां स्वीकुरु । ततश्च स्नेह पुरस्परं दत्तमद्यमान मिदं पानकं तु न निवारयेति सुधारकमहाभागं प्रति प्रार्थना ॥२२॥ मण्डलीस्थितैः मित्रैः कृतं होलिकावर्णनम् * चतस्रोभाषा: * उर्दूपण्डितो मुन्शी आह-मौसिमे बहार देख खोला मुँह बुलबुलों ने आतिशये हिज्र का निकाला इश्कने शोला* ब्रजभाषाभिज्ञो रसज्ञो ब्रूते--दुधिया छनाओ यार! नीठ नरचोला मिल्यो बोलाभर पीके फिर बोलो बस बंभोला +1 जयपुरीयो रसिक: संलपति-पात्रोला कदेक, कद गाोलारँगीली फाग, ढोला! कद गोरीजीने हिवडै लगायोला: संस्कृतज्ञो मार्मिकः कथयति मानिनामनङ्गेनाऽद्य दोलामधिनीतं मनो नो लास्यं दधाति रसिकानां किमसौ होला? ॥२३॥ * वसन्तसमयं वीक्ष्य बुलबुल' पक्षिभिः कूजनमारब्धम् | वियोगिनां कृते, प्रेम्ण विरहरूपस्याऽग्नाला निःसारिता। वसन्तकृतोद्दीपनेन विरहिणे दग्धा इव भवन्तीत्याशयः । + दुग्धमिश्रां भङ्गां सञ्जय, काठिन्येन नरशरीरमिदं लब्धम् । 'बोला'(श्राबखोरा' पात्रविशेषः), तन्मात्रां भङ्गां पीत्वा शिवं रट ।
उत्सववीथी
१६७
* कदा आगमिष्यसि, रागसंवर्द्धिका होलिगीती: कदा गास्यसि,
हे प्रियतम ! प्रियतमां कदा वक्षसि योजयिष्यसि ।अनङ्गेन अद्य मानिनामपि
मन: दोलायितं कृतम् । अत एव असौ होला कि रसिकानां लास्यम् ( हर्ष-
मित्यर्थः) नो दधाति ? , अपि त्ववश्यं करोतीत्याशयः ॥२३॥
[ रसिकवयस्यानामेव कृते सक्षमाप्रार्थनम् ]
विध्यसि विलोले चलयन्ती चारुलोचने किम् ?
रुचिरकपोले दन्तमुद्रा मम नीयताम्
क्षीणकटिदेशो न सहेत कुचभारं भीरु !
बाहुपाश एषोऽप्यवलग्ने ते निधीयताम् ।
नाऽधिकमुरीकरोषि मञ्जुनाथकामनां चे-
दुचकुचयुग्मे ! वचोऽप्येतन्मे विधीयताम्
होलिका मनुष्यमनोदोलिका सुसंनिहिता
चन्द्रमुखि ! चोलिकाऽवमईनमुदीयताम् ॥२४॥
ते अवलग्ने कटिदेशे मम एष बाहुपाशो निधीयताम् । मम कामनाम्
अधिकं यदि न स्वीकरोषि, तर्हि उन्नतस्तनशालिनि ! एतन्मम वचनमेव
क्रियताम् । मनुष्येत्युक्त्या मनुष्यमात्रस्य साम्प्रतं मनसि दोलायितभावः,
यस्तु देवः पशुर्वा स्यात्तस्याऽन्या कथेति सूच्यते । चोलिका कञ्चुलिका ॥२४॥
अाज मानियों के मनको भी बिना अङ्गवाले ( अनङ्ग, कामदेव ) ने
दोलायित कर दिया है। सच कहिये, क्या यह होली रसिकों को प्रानन्द
नहीं देती ? ॥२३॥
१६८ जयपुरवैभवम् वहसि कुमुम्भरङ्गरञ्जितमसनहन वरवसनं ते लसदङ्गसुषमाऽऽवहम् रङ्गजलसिक्ता तनुनिबिडनिषता सेयं कञ्चुकी वहति कुचयुग्मं लालसाऽऽवहम् । मञ्जुनाथ शिञ्जारवमुखरकरण मुहु- वर्णचूर्णमेतत्किम किरसि मदाऽऽवहम् केवलमुत्क्षिपसि कुसुम्भनवरङ्ग किमु सङ्गं देहि मुन्दरि ते सकलसुखाऽऽवहम् ॥२५॥ असनहनं संनाहरहितं विलुलितमित्यर्थः । तन्वाम् अङ्गे निबिडं यथा स्यात्तथा निषका श्लिष्टा । मजुना मनोहरेण अथ शिक्षारवमुग्वरेण च करेण मम मदवर्द्धकं वर्णचूर्णम् ( 'गुलाल' ) किं क्षिपसि ॥२६॥ सरसा सुखाय संमुखीना मधुयामिनीयं गन्धो माधवीनामयं मनसि निरुध्यते रोचन्ते समन्तान्मधुमधुरमृगाङ्करुचो विगतशुचोऽद्य मम मदनः प्रबुध्यते । मञ्जुनाथ कुसुमवतीति नाऽनुरञ्जयसे वीक्षसे न कञ्जमुखि! धर्मः क्व विरुध्यते शयनं निषिद्धं धर्मशास्त्रे पुष्पवत्या सह रत्या निशि जागरणं केन प्रतिषिध्यते ॥२६॥ मधुयामिनी वासन्तिकी चैत्री वा रात्रिः। माधवीलतानाम् अयं गन्धः
होलिका
Tahe
" केवलमुक्षिपसि कुसुंभनवरङ्गं किमु
संगं देहि सुन्दरि ते सकलसुखावहम् ॥
Lakshmi Art, Bombay, 8.
No text on this page.
उत्सववीथी १६९ मनसि निरुध्यते स्थिरो भवति। मधुना वसन्तेन मधुरा मृगाङ्कस्य ज्योत्स्नाः। पुष्पवती अहम् इति कृत्वा त्वं मांन अनुरञ्जयसे प्रीणयसि । धर्मशास्त्रे पुष्प- वस्या सह शयनं निषिद्धम् , अत एव शयनात्प्रतीपं रतिकर्मवशाज्जागरणं केन वा निषिद्धं स्यादित्याशयः ॥२६॥ * शीतलाष्टमी * प्रातरेव गेहे गेहे शीतलामठान्तिकतो गीतलालसाढयाः पौरवनिता निरीक्ष्यन्ताम् गेहे गेहे पाककार्यलब्धाऽवसराणां भूरि नारीनिकराणां लास्यलीलाः प्रसमीक्ष्यन्ताम् । सायाह्नेऽथ शीतलाया मेलकनिवृत्ता नराः श्रीरामनिवासोद्यानमध्यतः प्रतीक्ष्यन्ताम् शीतलानि भोज्यान्युपभुज्य नीतलावण्यानि शीतलाष्टमीतो महिलाकुलानि वीक्ष्यन्ताम् ॥२७॥ आईजीमन्दिरे गृहीतवरवधूरूपाणां स्त्रीणां वैवाहिककौतुकानि, मध्याह्ने चैत्र की यह सरस रात्रि सुख के लिये संमुख है । माधवी लताओं का मधुर गन्ध भी मन पर जम गया है। चारों तरफ चन्द्रमा की चाँदनी चटक रही है। पुष्पवती हो इसलिये तुम प्रसन्न करना नहीं चाहतीं। किन्तु सुन्दरि ! देखती क्यों नहीं कि धर्म का विरोध कहां होता है ? धर्मशास्त्र में पुष्पवती के साथ सोना निषिद्ध है, विहार में जागने का भला कौन निषेध करता है ? ॥२६॥ प्रातःकाल ही घर घर में शीतलामठ के समीप गीतलालस(गानेच्छुक) १७० जयपुरवैभवम च रामनिवासे स्वैरलीलाश्च लास्यलीलापदेन बोद्धव्याः। नीतलावण्यानि लावण्ययुक्तानि महिलाकुलानि ॥२७॥ * गणगौरी * सुन्दरसुरङ्गवेषभूषितसुचारुतनु- नागरनितम्बिनीनिरुद्धभूरिभवना प्रान्तरसुमितसहकारतरुगन्धवती दीपितमनोजवह्निवासन्तिकपवना । प्रतिभवनाऽऽदृतमनोज्ञघृतपूरभरा सुखितसंयोगिचित्तचिन्तालवलवना गौरीगणवन्यगणगौरीगुणगौरवतो जयनगरीह भाति सर्वसौख्यसवना ॥ २८ ।। सुरङ्गवेषेण भूषिताभिः सुचारुतनुभिः पौरस्त्रीभिर्मेलकदर्शनार्थं निरु- दानि बहुभवनानि यस्यां सा (जयनगरी)। नितम्बिनीपदेन स्थाननिरोधे घर पुरवनिताओं को देखो । रसोई के कार्य से छुट्टी मिल जाने के कारण घर में स्त्रीसमूह की नानाविध लीलायें देखिये। सायंकाल 'सीलक्यां' के मेले से लौटे लोगों की रामनिवास बाग़ में प्रतीक्षा करो। ठंडे भोजन के अनन्तर-लावण्ययुक्र महिलामंडल का आनन्द शीतलाष्टमी के दिन देखिये ॥२७॥ मनहरण सुन्दररङ्ग के वस्त्रों से भूषित सुन्दरी पुरनारियों से जिस (नगरी) के भवन भरे हुये हैं। समीप के बागों में फूले हुए प्रामों से टकरा.
उत्सववीथी
१७१
ऽभिप्रायः सूचित इति परिकराङ्कुरः । प्रान्तरे नगरपर्यन्तभागे सुमितानां
पुष्पितानां सहकारतरूणां गन्धयुक्रा, अत एव उद्दीपित: मनोजवह्निर्येन एवं.
विधो वासन्तिकः पवनो यस्यां सा (नगरी) । प्रतिगृहम् श्रादृतः (स्वीकृतः)
घृतपूर-(-घेवर-)-समूहो यस्यां सा । सुखितानां संयोगिजनानां चित्तस्य
चिन्तालवं लुनाति या । सुन्दरीगणेन वन्दनीयाया गणगौर्या गुणगौरवात्
जयपुरी पूर्वाकरूपेण सर्वेषां सौख्यानां सवना जनयित्री भाति । लवना
सवना, उभयत्र नन्द्यादित्वाल्ल्युः ॥ २८ ॥
* मेलकम् *
अम्बरचतुष्पटीचमत्कृतिमुदीक्ष्य चिरं
तदनु त्रिपोलियातटी ते परिचेयाऽसौ
सस्पृहमुपेत्य स्वर्गशूलीसंमुखेपि सखे
गायद्गौरीसंहतिरखेदं दृशि नेयाऽसौ ।
चतुरङ्गणेऽथ गजतुरगकुतुकमेक्ष्य
चक्रिकाप्रचालनचमत्कृतिरुपेयाऽसौ
गुण्यगणगौरीगोपुरेण चतुरङ्गणगै-
गौरीगणगेया गणगौरी संनिधेयाऽसौ ॥ २६ ॥
आम्बेरचतुष्पटी-(चौपड-) चमत्कारं वीक्ष्य तदनन्तरं त्रिपोलिया-
परिसरो दर्शनीय इत्यर्थः । गायन्तीनां सुन्दरीणां संहतिः ( समूहः ) अखेदं
।
कर आये सुगन्धी वासन्तिकवायुने जहाँ मदनवह्नि को उभार दिया है। घर
घर में जहाँ घेवरों को श्रादर दिया गया है। संयोगी पुरुषों के चित्त से चिन्ता
का लेश तक जहां विदा होगया है। गौरीगण (स्त्रीसमूह) से पूजनीय इस
गणगौरी के गुण से यह जयनगरी सर्वसुखों को देनेवाली है ॥२८॥
१७२
जयपुरवैभवम्
.
( सानन्दम् ) दृशि नेया ( दर्शनीया ) । चतुरङ्गणे 'चौगान'मध्ये धावता-
मुच्छलतां च गजतुरगाणां कौतुकम् श्रा-ई चय, चक्रिका ('चकरी') प्रचाल-
नस्य चमत्कृतिः उपेया उपगन्तव्या, दर्शनीयेत्याशयः। 'चक्रिका'प्रचालन-
पाटवेनैव राजतो जीविकामुपभुञ्जानाः कर्मचारिणः वितलचतुस्तलपर्यन्तं
तहस्तधृतगुणेन चक्रिका प्रचाल्य 'गुल्मटिका' (बुर्ज) स्थिताय जयपुरे.
न्द्राय स्वगुणपरिचयं तहिने ददतीति घटना सूच्यते । प्रशस्तगुणयुक्रेन गण .
गौरीगोपुरेण ( तन्नामकपुरद्वारद्वारा ) चतुरङ्गणगतैः भवद्भिः गौरीभिरुप-
गेया सेयं गणगौरी संनिधातव्या दर्शनीयेत्याशयः । पुराणवसतिवास्तव्येन
कविना स्वानुकूलो मेलकदर्शनक्रमो वर्णितः ॥ २६ ॥
* नानास्थानेषु स्थिता जना मेलकं नानारूपेण वर्णयन्ति *
चतस्रो भाषा:
-
ब्रजभाषया रसिकः कश्चिदाह-
आँगन अटारी छात छज्जे चित्रसारी चढी
चन्द्रमुखवारी पुरनारी चहुँ ओर की *
उर्दुभाषाऽभिज्ञः सोत्प्रेक्षं ब्रूते--
मजमा जमा है सारी रंगतों का देखो ज़रा
गोया गुलक्यारी किसी बागे पुरज़ोर की
श्रामेरी चौपड़ की चहल पहल देखकर त्रिपोलिया के आसपास
पहुँचिये। फिर 'सरगासूली' के संमुख ऊँचे स्थानों पर बैठकर गाती हुई
सुन्दरियों की शोभा देखिये | फिर चौगान में हाथी और घोडों की दौड़
का कौतुक देखकर, तीन खन की बुर्ज तक चलाई चकरी का चमत्कार देखिये।
(यों) गनगौरीदरवाजे से चौगान में पहुँचकर गौरीगण से गाई इस 'गणगौरी'
का दर्शन करिये ॥२६॥
उत्सववीथी
१७३
संस्कृतज्ञः सालङ्कारमाचष्टे-
मञ्जुनाथ सरसवसन्तात्सुखसारीभवन
फुल्लत्पुष्पधारी स हि कामतरुः कोरकी +
जयपुरीयः कश्चिद्साकुलितः कथयति-
भायाजी! भरी छै भीड भारी, ई तिबारी होर
बारी खोल देखो असवारी गणगोर कीx॥३०॥
अङ्गने अट्टालिकायां गृहपृप्टे विटङ्के चित्रशालायां च पुरवासिन्यश्चन्द्र-
मुख्यः समारूढाः । * स्त्रीणां नानाविधवर्णानि वस्त्राणि दृष्ट्वा उर्दज्ञो व्रते-
'सर्वविधरङ्गाणामद्य संमेलनसभा संजाताऽस्ति, पश्य तावत्' । मन्येहं वैभव.
शालिन: कस्यचिदारामस्य नानारङ्गरमणीया पुष्पवीथिकाऽस्ति ।
- वसन्तसमागमात् सुखसाररूपो भवन् पूर्वं कोरकयुक्तः कामतरु: साम्प्रतं
विकसत्कुसुमधारी जातः । मेलके तथाविधान्युद्दीपनानि संमिलितानि यः
किल पूर्व मुकुलमनाथोऽपि कामवृक्ष: साम्प्रतं विकसितकुसुमयुको जात
इत्याशयः । + तात! मेल केऽतीव जनसंमर्दः संजातः, अत एव अस्यां
त्रिद्वारिकायां वातायनमुद्घाटय गणगौरीयानां पश्य ४ ॥३०॥
जयपुरेन्द्रहर्म्यमालायां गणगौरीमहोत्सवसभा (दरबार)
मोदमादधाति वरवारिदमहलमिदं
सौरभवहल-नवनिष्कुटनिकेतने
सशसुरङ्गपटाः सामन्ताः समन्तात्स्थिता
मध्ये माधवेशो भाति निस्तुलनृपासने ।
lrm.---
वसन्तसमागम से सुखकारक हुश्रा
जो
काम-वृक्ष अब तक कलियों
से लदा था, वह अब खिले हुए फूलों से भरा है ॥ ३० ॥
१७४
जयपुरवैभवम्
वाति मदवन्धादिव मन्दमन्दचारी मरुन्
मायति मनोऽपि वारनारीजननर्तने
सेयं गणगौरीसुमहोत्सवसभातो भाति
प्राकृतिकशोभा जयनगरनृपाङ्गने ॥ ३१ ॥
सौरभप्रचुरे राजगृहोपवने वरं 'बादरमहल' इति प्रसिद्धं हयं मोदं
दधाति । प्रतिदिननियमितहरित-पीतादि-राजसदृशरङ्गपटधारिणः सभासदाः
(भूम्यधिकारिणष्ठक्कुराः ) पर्यन्नतः श्रेणीबद्धाः स्थिताः, मध्ये च अनुपमे
रत्नजटिते सिंहासने माधवेन्द्रो भाति । मदवशादिव मन्दमन्दगामी सुखदः
पवनो वाति, सभायां वारवधूनां नर्तनं दृष्ट्वा लोकानां मनः अपि मत्ततां
गच्छति । एवं जयपुरेन्द्रस्य अङ्गने गणगौरीमहोत्सवसभायां सहकारसुरभि.
मारुतायुद्दीपिता प्राकृतिकशोभा भाति ॥ ३१ ॥
श्राम बेला-श्रादि की सुगन्ध से महमहाते इस बाग के बीच यह
'बादरमहल' अपूर्व अानन्द दे रहा है । इस महल के मध्य में सुन्दर राज.
सिंहासन पर माधवेन्द्र विराजे हैं और चारों तरफ एकसे रङ्गीनवस्त्र धारण
किये दरबारी सामन्त बैठे हैं । मानों मस्ती के कारण ही मन्द हुवा यह
वसन्ती पवन धीरे धीरे बह रहा है। वाराङ्गनाओं के नृत्य से मन पर भी
मस्ती छाई है । यों जयपुराधिपति के महलों में गनगौरमहोत्सव के दरबार
में एक अपूर्व प्राकृतिक शोभा छाई हुई है ॥ ३१ ॥
उत्सववीथी १७५ जयपुरेन्द्रश्चन्द्रमहलप्रासादात् बादरमहलं प्रति आयाति परावर्तते वा तत्समयस्य शोभा। पृष्ठतः प्रयान्ति राजपरिजनवर्गा भूरि पार्श्वतः प्रयान्तो भान्ति सामन्ताः सुरञ्जिता अग्रतो व्रजन्ति दण्डचामराऽऽतपत्रधराः संमुखतो वारवधूवीथी संनिवेशिता । मध्यतो लसन्ति भूरिभूरि जलयन्त्रचयाः परितो ज्वलन्ति चन्द्रभासः सुविशेषिता एवं वासहादयन् बादरमहलमनु सादरमलोकि जयनगरनरेशिता ॥ ३२ ॥ 'चन्द्रमहल' प्रासादस्य संमुखतः, मध्यभागे बादरमहलं यावत् जल- यन्त्रश्रेणिः, तदुभयतश्च मर्मरपाषाणनिर्मितं परमसुन्दरं विशालं कुटिमम् । तयोर्मध्ये एकेन कुट्टिमेन सुखशिविकामारुह्य जयपुरपुरन्दरः प्रयाति । द्विती. येन कुट्टिमेन सामन्ताश्चलन्ति, अयं किल यात्रानिवेशः । तत्र जयपुरेन्द्रस्य पृष्ठभागे राज्ञः परिजनाः ('चेला' प्रभृतयः )चलन्ति | पार्श्वतः अर्थात् पार्श्व- स्य द्वितीये कुट्टिमे रञ्जितवस्त्रयुक्राः सामन्ता: प्रयान्तो भान्ति । राज्ञः अग्र. भागे च दण्ड-चामर-छत्र-धारिणश्चल न्ति । राज्ञः संमुखभागे च वार- संगमर्मरजडे राजमहल के विस्तृत फर्श की एक पट्टी ( धाप ) पर महाराज की सवारी के पीछे पीछे चेले खवास प्रादि राजपरिजनों की भीड़ है। पास की दूसरी पट्टी पर ज़र्क बर्क रंगीन बहुमूल्य वस्त्र दरवारी सामन्त जारहे हैं। सवारी के आगे-सोने के छडी चवर छत्र धारण किये
जयपुरवैभवम्
वधूनां पतिः स्थापितास्ति । द्वयोः कुटिमयोर्मध्यभागे गगनचुम्बिन्यो जल
यन्त्रधाराः शोभन्ते । जलयन्त्राणां परितश्च अन्यापेक्षया विशेषयुक्काः चन्द्र.
भासः ('महताब' इति प्रसिद्धाश्चन्द्रज्योत्स्नाविडम्बिन्योऽग्निचूर्णदीपिका: )
जलन्ति । एवंप्रकारेण निवासहात् वारिदमहलं प्रति गच्छन् जयपुरेन्द्रः
सकलराजस्थानाऽतिशयितः कविभि: सादर विलोकितः । सामन्ता: सुरञ्जिताः,
सुविशेषिताः, उभयत्र पादान्तरेऽपरस्त्राद्विसर्गलोपः ॥ ३२ ॥
* रामनवमीमेलकम् *
मर्दलमुपध्वनन्ति केचिन्मदमत्ता मुहुः
केचित्कलकांस्यवाद्यमानन्तीत्यवेक्ष्यताम्
केचिद् ग्रामकामिनीनिरीक्ष्य कामचेष्टाचणाः
कटिमभिनामयन्तो नृत्यन्तीत्युदीक्ष्यताम् ।
मञ्जुनाथ रामगञ्जमध्ये ग्राम्यलीलामेक्ष्य
साधुसिताक्रीडनकसंहतिः समीक्ष्यताम्
ग्रामजनगीतिगोष्ठीकामचाररम्या, स्वैः
सुतरामदम्या रामनवमी निरीक्ष्यताम् ॥३३॥
अस्मिन्मेल के ग्राम्यजनानामेव विशेषतः समवायस्तमेवाह-
--
Mo-
मोरछल आदि लिये राजसेवक चल रहे हैं । सम्मुख वाराङ्गनात्रों की टोली
जा रही है । फर्श की दोनों पट्टियों के बीच दूरतक, अाकाश को छूने वाले
सैंकडों फुहारे चल रहे हैं । बांसों पर चारों तरफ़ महताबों की रोशनी हो
रही है । इस तरह 'चन्द्रमहल' से 'बादरमहल' पधारते हुए जयनगरेन्द्र
को लोगों ने बडे श्रादर से देखा ॥ ३२ ॥
उत्सववीथी
मर्दलम् 'तबलान्तर्गत' 'बाया' इति प्रसिद्धम्। कलं कांस्यपात्रवाद्यम् आनन्ति
ताडयन्ति इति दृश्यताम् । प्राङो यमहनेति न शङ्कयम् , अकर्मकादित्यनु-
वृत्तः । कटिं विलक्षणरूपेण परिचालयन्तो नृत्यन्तीति । ग्राम्यलीलामेवम्
श्रा-ईक्ष्य, सिताक्रीडनकानां संहतिः ( 'खांडके खिलौने') दृश्यताम् । ग्राम-
जनानां गीतिगोष्ठयां कामचारेण स्वच्छन्दविहारेण तादृशजनानां कृते रम्या,
रवैः ग्राम्याणां गीतिकोलाहलैरतीव अदम्या ॥३३॥
* वटसावित्रीदिने वटपूजा *
सौभाग्योपसाविवटसावित्रीपवित्रदिने
सुभगसवित्रीजने मोदघटा संदधाति
पुष्पधूपनैवेद्यादिपूजासाधनानि नयन्
सुन्दरीसमाजो वटमूलमनु संप्रयाति ।
पश्य, वटवृक्षे सितसूत्रं परिवेष्टय निज-
सौभाग्यस्य सूत्रं वर्द्धयन्ती प्रक्रमं ददाति
ज्येष्ठमासमञ्जुकुहूजातभव्यभावोदया
सेयं वटपूजामेकहृदया भजन्ती भाति ॥३४॥
सौभाग्यम् उपसूते तस्सौभाग्योपसावि, तस्मिन् वटसावित्रीपवित्रदिने ।
कितने ही मस्त होकर 'बांये'(तबले को) बजा रहे हैं, देखिये- कितने
ही कांसे की थाली पर डंके से ही तान तोड रहे हैं । कितने ही ग्रामनारियों
को देखकर कामचेष्टा में प्रवृत्त हुए कमर को लचकाकर नांच रहे है । इस
तरह 'रामगंज' में ग्रामीणों की लीला देखकर खांड के खिलौनों का निरीक्षण
करिये। ग्रामवासियों की गीतिगोष्ठी और यथेच्छाचार से रमणीय,
होहल्लेसे भरपूर इस रामनवमी ( मेला) को देखिये ॥ ३३ ॥
१७८
जयपुरवैभवम्
सवित्रीजने स्त्रीसमाजे मोदघरा आनन्दपूरः संनिहितो भवति । प्रक्रमं परि-
क्रमाम् । ज्येष्ठमासस्य मयां कुह्वां (अदृष्टचंद्रायाममायाम् ) जात: भव्य-
भावोदयो यस्याः सा । हूजा-पूजा -उदया हृदया चेति प्रासः ॥३४॥
* भरलानवमीमेलकम् *
सवैया (दुर्मिल)
रथ-तुङ्गतुरङ्ग-गता जनता
जनताहितसाङ्गपुरं श्रयते
गृह-तोरण-हर्म्य-मठोपरितो
भरितो जनसङ्घ इतो रमते ।
अपि गीतरसाऽऽकुलिता वनिता
जनिताऽतिमदं प्रमदं दधते
भरलानवमी नवमीनदृशां
नवमीक्षणसौख्यमिहाऽऽवहते ॥ ३५ ॥
स्थान् तुङ्गान तुरङ्गांश्च गता (अधिरूढा ) जनता,जनताऽर्थ हितकारक
साङ्गपुरं ('सांगानेरम्') श्रयते । गीतिरसैराकुलिताः स्त्रियः जनितातिमदं
सौभाग्यदायक 'बटसावित्री' के इस पवित्रदिन सौभाग्यवती स्त्रीसमाज
में अानन्दलहरी छा जाती है। पुष्प-धूप-नैवेद्य आदि पूजासामग्री लेकर
सुन्दरीसमाज वटवृक्ष के नीचे पहुँचता है। देखिये - वटवृक्ष में सफेद सूत्र
को लपेटकर अपने सौभाग्यसूत्र को बढाती हुई यह परिक्रमा देरही है।
ज्येष्ठमास की अमावास्या के दिन पवित्रभावोदयवाली यह एकचित्त होकर
वट-पूजा करती हुई सुशोभित होरही हैं ॥३४॥
उत्सववीथी
१७९
यथा स्यात्तथा प्रमदं (हर्षम् ) धारयन्ति । नवानां मीनदृशां (स्त्रीणाम् )
नवम् (अद्भुतम्) ईक्षणसौख्यम् (नेत्रयोरानन्दम्) प्रावहते करोति॥३१॥
* जयपुरे सुप्रथिता वर्षाकालिका महोत्सवाः *
* वनसोमवारमेलकः *
चतस्रो भाषा:
'उमड घुमड घिर आई घटा धूांधार
वारिवउँछार लिये बहत बयार ये' *
'वाजी वा हुयो छै अन्धकार किस्यो च्यारूं ओड़
बार बार बीजल्यां बतावै पलकार ये।'
'मजुनाथ यार! नहीं होगी ये बहार फिर
तर्जे गुफ़तार रहैं आज तो नये नये +'
'विभ्रमविचारमवतारय मनस्सु नृणां
वनसोमवारमजुमेलकमहोदये ॥ ३६॥'
.-...-----....-..
गाडी-बग्गी-ऊंचे घोडे आदि पर बैठकर जनता सांगानेर पहुँचती है।
वहां घर दरवाजे-महल-मन्दिरों में भरे हुये लोग प्रानन्द मनाते हैं । गान-
रस में मस्त हुई स्त्रियां प्रामोदप्रमोद करती हैं । ( इस तरह ) यह भरला
नवमी नवीन मीननेत्राओं ( भाषा में-मृगनयनी) के दर्शन का नवीन सुख
देती है ॥ ३५॥
वनसोमवार के मनोहर मेले की मस्ती में आज लोगों के मन में
विलासमय विचारों को उतार (जगा) दो ॥३६॥
१८० जयपुरवैभवम् पर्यन्ततो निविड़ा धनघटाः समवेताः। सीकरसहयोगी वायुर्वहति * | अहो समन्तास्कीदृशोऽन्धकारः संजातः । वारं वारं च विद्युतश्चण्डचमत्कृती: प्रदर्शयन्ति । 'अर (और) पलका बतावै' इत्यन्वयः । मञ्जुनाथ मित्र ! नेयं शोभा पुनर्भाविनी । अत एव ते वर्णनशैल्योऽद्य तु नवनवा एव विलो. क्येरन् । (अत एव, इत प्रारभ्य नानाभाषासु सूक्रिगुम्फः इति बोध्यम् )+ रसिकनृणां मनस्सु मेलकमदस्य उदये अद्य विभ्रमस्य विलासस्य विचारमवतारय संक्रामय । 'धार छार अन्धकारे'स्यादयः सर्वपद्यगताः प्रासाः ॥ ३६ ॥ * हरियाली मावस * ( मेलके मिलिता नानादेशीयाः सुहृदः सानन्दमवस्थिताः प्रावृद्- शोभां स्वस्वभाषया वर्णयन्ति ) प्रथमं वाङ्गमहोदयो वर्णयति- 'चाहिया चमक चञ्चलार चोंकिते छे चोख ब्रजभाषारसिकः परितोऽवलोक्याऽऽह- 'चारों ओर छाई घनघोर घटा धूत्रांसम' जेंटिलमैनः इङ्गलिशभाषया ब्रूते- 'ओह माई डियर! आइ लाइक दिस हाली डे' जयपुरीयो वर्षया भोजनसामग्रीमा मवलोक्याह- 'हरियाली मावस मनली जिद जीमां जम ।' -
उत्सववीथी
१८१
-
-
.
मित्राण्याह्वयन् गुर्जरो निर्जगाद-
'केवी छै बहार, जरा आवीने जुओ तो खरा!'
उर्दूपटुः सालङ्कार व्याजहार-
'फर्श ये बिछा है हरा देखिए ! दिखायँ हम'
तत्काल मागतान्वर्षाबिन्दून्निर्दिशन्महाराष्ट्रोभ्याचष्टे-
'अन्धकार झाला, मित्र! पाउस हे आला पहा!
संस्कृतज्ञः सानन्दमग्रे स्चयन्नाह-
'पर्वते पुरस्तान्मेघमालाऽऽलोकनीयेयम् ॥३७॥'
वाङ्ग:-'विद्युतश्चमत्कृतिं दृष्ट्वा चतुषो चकितनिमीलिते भवतः।
व्रज-धूमायिता घनघटाः पर्यन्ते संघटिताः।' अंग्रेजी-Oh my dear !
I like this holiday' मित्र ! एवंविधमवकाशदिनमभिरोचयामि ।'
जयपु० - 'यदा स्थैर्येण भुञ्जमहे, तदैव सेयं हरिताऽमावस्या सफला भवेत्।'
गुर्जरः -- 'कीदृशी शोभास्ति, किञ्चित् बहिरागत्य पश्यत तावत् ।' उर्दू-
'इदं हरितमास्तरणमास्तृतम्, वयं दर्शयामः । ' सस्यहरितां धरामवलोक्यो-
स्प्रेक्षा। महारा०-'अन्धकारो जातः । पश्य, मित्र! मेघ एवागत:' ॥३७॥
-
चाहिया०-
-बिजली की चमक देखकर अाखें चौंधिया जाती हैं। श्रोह
माई०-प्रिय मित्र आज की छुट्टी को मैं पसन्द करता हूँ। केवी छै०.
कैसी बहार है जरा पाकर देखो तो । अन्धकार झाला0- अन्धकार होगया,
देखो यह मेह ही मागया। पर्वते.-सामने पहाड़ पर यह भेघमाला देखने
लायक है ॥३॥
१८२
जयपुरवैभवम्
* श्रावणस्य तृतीयामहोत्सवः ®
प्रथमदिने शृङ्गारकम (सिंजारा)
एतस्मिन्नुसवे 'लहरिया' 'चुंदडी' प्रभृतिचित्ररङ्गवस्त्राण्यभिरोचयन्ति महिलाः
* तत्र बहुभाषाणां चुंदडी *
चोटी करि, भूरिभूषणानि कृतान्यनेष्वथ,
रङ्गे हिनाने भी खूब खूबी ये दुवारा की
धैर पैर घेवरना थाल भरी {क्या जुओ,
चाव हुयो जीने वक्तुं कोऽस्ति सूक्तिसंपाकी ।
मञ्जुनाथ तैनें सूक्तिसुन्दरीप्रसाधनाय
पँचरँग चूनरी रँगी है बहु भाषा की
चूनर चटक भरी भामिन को भाई
मनोलोभायाऽद्य सुन्दरीषु सोभाछै सिंजाराकी ॥३८॥
'चुदडी' चित्रङ्गे रङ्गाणां स्थानपार्थक्यं न भवति । सर्वे रङ्गाः प्रायो
मिलन्ति । तथैवाऽत्रापि प्रत्येकचरणे अनेका भाषाः संमिश्रिताः । परं पञ्च.
भिर्भाषाभिः सेयं सूकिसुन्दर्याः पञ्चांग चुंदडीत्यवश्यं चक्रव्यं स्यात्-यथा
केशप्रसाधनं कृत्वा अङ्गेषु भूषणानि धृतानि, तदुपरि यावकेन (मँहदी) कर.
भूरि-फिर अङ्गों में गहने पहने हैं । रङ्गे हिना-मेंहदी का रहा।
घेर धैर० -घर घर घेवर के थाल भरकर रखे हैं, देखो । वक्तुं०-कहने
को कौन प्रौढ़ है । सूक्ति-सूक्रि-(कविता)रूपी सुन्दरी के शृङ्गार के लिये।
मनोलोभा०-मन लुभाने के लिये सुन्दरियों में-॥३८॥
उत्सववीथी
१८३
पदे द्विगुणशोभा कृता । प्रतिगृहं घृतपुराणां पात्राणि भूतानि, पश्यत । रम-
णीषु योऽयमुस्साहस्तं वक्तुं को वा प्रगल्भः । मजुनाथ स्वयाऽपि सूकि-
सुन्दर्याः शृङ्गाराय पञ्चभिर्भाषाभिः पञ्चरङ्ग'चुंदडी' चित्रवस्त्र रन्जितम् ।
स्फुरद्रङ्गं तदेतचित्रवस्त्रं भामिनीभ्यो भाति । अत एव रसिकमनोलोभाय सेयं
शृङ्गारकस्य शोभा वर्तते ॥३८॥
* तृतीया *
कलितकुसुम्भरागकञ्चुकनिलीनकुच-
कुम्भनता कान्ता भाति दोलामुपनीयाऽसौ
वारिदवितानतले ललितलताऽभिवृता
भूमिहरिताऽद्य जलवेणीरमणीयाऽसौ ।
मञ्जुनाथ योषितो रमन्ते गेहे गेहेऽधुना
विमृश मनागयि मदुक्तिर्माननीयाऽसौ
मानमपनीयाऽऽयाहि सुमुखि मदीयाऽन्तिके
श्रावणतृतीया भाति नूनमद्वितीयाऽसौ ॥३६॥
कुसुम्भरागरन्जिते कन्चुके निलीनाभ्यां कुचकुम्भाभ्यां नता । दोलाम्
उपनीय अधिरुह्य । विमृश मनागयि, अयि मनाक् विमृश ॥३६॥
कसैंभीरङ्ग की कन्चुकी में छुपे कुचकुम्भों से नत यह सुन्दरी झूले
में बैठी सुशोभित है। बादलों के चंदोवे के नीचे मनोहर लताओं से घिरी
यह हरी भूमि बहती हुई जल की नहरों से अत्यन्त रमणीय है । अाज घर
घर में स्त्रियों में प्रसन्नता छाई हुई है। थोड़ा विचार करो, मेरे इस कथन
को मानो। हे प्रिये मान छोड़कर यहां पात्रो। यह सावन की तीज सब
स्योहारों में अद्वितीय (बेजोड़) है ॥३६॥
१८४ जयपुरवैभवम * सिंहाऽवलोकनम् * लहरीललितरङ्गरञ्जितरुचिरपटा सुन्दरीसुरूपघटामण्डिताऽद्य नगरी नगरीनरेशमाधवेशसभाभासितेऽस्मिन् तृतीयामहोत्सवे विभाति रङ्गसुझरी । सुझरी निबद्धा नीरधाराधरैरम्बुधरै- रेजते बियोगिनामुदीक्ष्य चिचशफरी शफरीसुचञ्चलगञ्चलमुषितमना नन्दति कुरङ्गनयनाऽसौ कामलहरी ॥४०॥ लहरीणां ललितरङ्गेण (लहरिया) रञ्जिताः रुचिराः पटाः यस्यांस रूपघटाभिर्मण्डिता अद्य नगरी (अस्ति) । माधवेशसभा-(दरबार-) भासिते तृतीयोत्सवे रङ्गस्य झरी (घटा) भाति । तहिने राजसभायामेकरङ्गाण्येव वस्त्राणि धार्यन्ते । अम्बुधरः सुन्दरा झरी (झडी) निबद्धा । झरी दृष्ट्वा वियोगिनां चित्तरूपा शफरी एजते कम्पते । मीनवत् चञ्चलेन दृगचलेन मुषितं रसिकानां मनो यया सा कामलहरी कामदेवस्य लहरीभूता॥४०॥ लहरियारंग के वस्त्रों से मनोहर यह नगरी सुन्दरियों की रूपघटा से प्राज मण्डित है । नगरी के नरेश श्रीमाधवेश के दरबार से प्रकाशित इस तीज के त्योहार में चारों तरफ रङ्ग की घटा शोभित है । [इस दिन दर- बार में रङ्गीन कपडे ही पहने जाते हैं] मेघों ने भी श्राज झडी लगा दी है। देख देखकर वियोगियों की चित्तरूपी मछली पाज तड़प रही है [जल भी तड़पना विशेषता है ] | मछलीसे चश्चल नेत्रों से मन हरनेवाली काम- देव की लहरी यह कुरङ्गनयनी अाज प्रसन्न हो रही है ॥४०॥ ।
उत्सववीथी
१८५
मेलकः
भवन-विटङ्क-वीथि-वातायन-मन्दिरेषु
पौरपङ्कजाक्षीद्युतिदूरदर्शनीयाऽसौ
पञ्चरङ्गकेतुधरकुञ्जर-तुरङ्ग-रथ-
पत्तिपुञ्ज-मजुगौरीयात्रामहनीयाऽसौ ।
मञ्जुनाथ भाति पुरी वारिदवितानतले
मेलकनिबद्धजनलेखालालनीयाऽसौ
प्रथमा समातिथिमध्ये गणनीयाऽप्यद्य
श्रावणतृतीया भाति नूनमद्वितीयाऽसौ ॥४१॥
मेलकदर्शनार्थं भवनादिपु स्थितानां पुरवासिनीनां पङ्कजाक्षीणां द्युल्या
अत्यन्त दर्शनीया (असौ पुरी),मेलके आगताः पञ्चरङ्गध्वजधारका ये कुञ्जराः,
तुरङ्गाः, रथाः, सैनिकपदातिपुत्राश्च तैः मजुला या गौर्याः ( तीज ) यात्रा
( सवारी) तया पूजनीया । वारिदरूपस्य वितानस्य तले, मेलके निबद्धा
.
भवन छत्त-रास्ते-झरोखे-मन्दिर सब जगह यह नगरी भाज पुर-
वासिनी सुन्दरियों की रूपकान्ति से अत्यन्त दर्शनीय है। पंचरंग झण्डावाले
हाथी, घोडे, रथ, सिपाहियों की पलटन आदि से मनोहर इस गनगौर की
सवारी ने इस तीज को और भी महत्व देदिया है । बादलों के कुदरती
शामियाने के नीचे यह नगरी नानारंगवाली मेले की अपारजनता से श्रद्-
भुत दिखाई पडती है । समग्र तिथियों में प्रथम गिनने लायक यह श्राक्य
की तृतीया अाज अद्वितीय मालूम होरही है। [प्रथम होने पर भी तृतीय,
विरोध ] ॥४१॥
जयपुरवैभवम्
या जनलेखा ( लोकानां पतिः ) तया लालनीया शोभनीया पुरी भाति ।
समप्रतिथिमध्ये उत्सवसंभारात् प्रथमत्वेन गणनीयाऽपि सेयं तृतीयेति
विरोधः ॥४१॥
'तृतीयामहोत्सवोचिता जयपुरीयहिन्दीसंस्कृतयोलहरि-
रचना ( 'लहरिया')।'
त्यारी हुई तीजकी तमासो तिरपोले जुडयो
सागै सहणायामें मलाररागणी बाजी
पश्य पञ्चरङ्गध्वजवाही वारणोऽयं भाति,
कौतुकं ददाति पदा सोयमुच्छलन् वाजी ।
वाजी वा! जम्यो छै म्हांटो मे भी किस्यो मौका माले
लैरया चूंदडयां भी आज भीजै भोत भायाजी
राजद्युतिराजन्मङ्घमेलकसमाजमनु
राजतेऽम्बुपूरैरियं राजवीथिकाराजी ।। ४२ ।।
मेलके मिलिताः स्वस्वभाषया तं वर्णयन्ति-गौर्याः (तीज) ाग.
मनस्य वेला जाता । 'त्रिपोलिया'समीपे कौतुकसामग्री संघटिता। पश्य,
सहनायिकासु स्पष्टं मल्लाररागो वाद्यते। एकेन पदा उच्छलन् । अहो मेघोपि
देखो, पंचरंग झण्डा लिये यह हाथी कैसा सुन्दर है। उधर देखो,
आये के पैरों से उछलता हुआ यह घोड़ा क्या तमाशे दिखला रहा है।
राजवैभव से शोभित इस मेले के जमघट में यह बाजार मेघ की झडी से
और भी सुशोभित हो गया है ॥४२॥
उत्सववीथी
कीदृशे समये समागतोस्ति, अद्य बहूनां लहरिया चुंदडीचित्रवस्त्राण्याणि
भवेयुः। राज्ञः शोभया राजति मेलकसमाजेऽस्मिन् राजमार्गपङ्क्तिः अम्बुपूरैः
शोभते ॥ ४२ ॥
रक्षाबन्धनम्
मङ्गलमनोज्ञवेपशोभमाननागरीभि-
रोपान्तलिख्यमानश्रवणा विभासते
पाविता पुरस्तात्पुरः श्रावणीनिलीनैर्द्विजैः,
योजिता नवीनैर्गीतिसंसदः समासते ।
शोभमानरक्षाबन्धबन्धुरकराग्रा नराः
प्रमदपरायणाः सुमङ्गलमुपासते
तूर्णमात्मदक्षिणायै घूर्णमानदीनद्विजा
पूर्ण-मा-समिद्धा रक्षापूर्णिमा प्रकाशते ॥४३॥
नगरवासिनीभिः सुवासिनीभिरदेशे लिख्यमानः श्रवणो यस्यां सा।
पुर: नगर्याः श्रावणीकर्मणि संलग्नैर्द्विजैः पवित्रीकृता । नवीनैः केवलं विला.
मङ्गल और सुन्दर वेष से भूषित नगरवासिनियों ने अपने अपने घर
के दरवाजों पर दुतरफा 'श्रवण' लिखे हैं । 'श्रावणी' में लगे ब्राह्मणों ने
वेदध्वनि से नगरी को पवित्र कर दिया है। नवीन विलासियों के यहां गाने
के जलसे होरहे हैं। हाथ में बँधी चमकीली राखियों से शोभित ये प्रसन्न-
चित्त पुरवासी मंगलकार्यों में लगे हैं। राखी की दक्षिणा नडूब जाय इस भय
से दीन ब्राह्मण जल्दी जल्दी घूम रहे हैं । पूर्णशोभा से युक यह राखी.
पूनों सुशोभित है ॥४३॥
जयपुरवैभवम् सिभिः योजिता: उत्सवार्था गानसभाः समासते अधिविष्टा भवन्ति । रक्षा. बन्धेन सुन्दरं कराग्रं येषां ते सुमङ्गलम् उपासते अनुतिष्ठन्ति । पूर्णया मया शोभया समिन्हा पाढ्या ॥४३॥ केचित्करनीतरम्यरक्षान्द्विजदक्षान्वीक्ष्य यान्ति किल कक्ष्यान्तरे भीता इव दुर्गमे नाऽभ्युत्थातुमन्ये क्षमाः पक्षाऽऽघातरुग्णा इव, दुरितविलक्षाः केपि भुग्ना भयविभ्रमे । केषांचिद्वचनमपि नैति नयरूक्षाऽऽनने गमनप्रतीक्षाः केचिदासते बुधाऽऽगमे याचन्ते न भिक्षां कलयन्ति किन्तु दक्षा इमे योग्यतापरीक्षां रक्षाबन्धनदिनाऽऽगमे ॥४४॥ करे नीता रम्या रक्षा (पट्टनिर्मिता राखी ) यैस्तान् वीक्ष्य, भीताः इव दुर्गमे गृहकक्ष्यान्तरे यान्ति । अन्ये पक्षाघातरोगिण इव अभ्युत्थानेपि क्षमन्ते । ये ब्राह्मणान्वीक्ष्य नोत्तिष्ठन्ति तदर्थमिदम् । केचिद्विप्रान् वीक्ष्य कितने ही धनी हाथ में राखी लिये हुये ब्राह्मणों को देखकर डर से जनानेरूपी किले में जा छुपते हैं । कितनों ही से लकवे के रोगी की तरह उठा ही नहीं जाता। कितने ही अपने अपराधों से झेपे हुये की तरह भय से नीचे पड़ जाते हैं । कितनों ही के नीति से रूखे मुख से वचन तक नहीं निकलता । ब्राह्मणों के आने पर कितने ही उनके जाने की प्रतीक्षा ही किया करते हैं । रक्षाबन्धन के दिन ब्राह्मण भिक्षा नहीं करते, किन्तु ये चतुरता साथ लोगों की योग्यता परीक्षा करते हैं ॥४४॥ के
उत्सववीथी
१८६
संकुचन्ति तदर्थमाह-दुरितैः विलक्षाः ( लज्जिताः ) केचिद् भयविलासेन
भुना अधोमुखीभूता इन । नीतिरूले केषांचित् प्रानने वचनम् अपि न पुति
(निःसरति)। बुधानाम् श्रागमने केचित् तेषां गमनमेव प्रतीक्षन्ते । श्रत-
एव चतुरा इमे विप्रा लोकानां योग्यतापरीक्षां कुर्वन्ति ॥ ४४ ॥
राजसभा (दरबार)
सर्वविधसम्पत्सर्वतोभद्राऽऽख्यहर्म्यतले
सर्वतो विभाति सभा करदमहीभृताम्
मध्ये मणिमण्डितमहार्हहेमसिंहासने
मानमेदिनीशो भाति शोभामुपनीय ताम् ।
मजुनाथ संमुखे समिन्धे मजुमन्लारोऽय-
मेषा कविमल्लानां सदुनिरवधीयताम्
'जयपुरधरणिमानरचावीरबाहुभृतो
मानभूभृतोऽद्य रक्षामङ्गलमुपैधताम् ॥ ४५ ॥
शोभायाः सर्वविधा सम्पत्तिः यस्मिन् ईदृशे 'सर्वतोभद्र' ('सर्वता'-)
सब प्रकार की राजशोभा से संपन्न इस 'सरबता' नामक सभाभवन
में प्रतिष्ठित सरदारों का दरबार होरहा है । रत्नों से जडे सुवर्ण सिंहासन
पर सकल राजशोभा को लिये मानमहीन्द्र मध्य में विराज रहे हैं। सामने
वाराङ्गना और गवैयों में मलार राग का समा जमा है । इधर कवियों की
उक्ति पर भी ध्यान दीजिये। वह कह रहे हैं जिनका भुजदण्ड जयपुरधरा
की मानरक्षा करनेवाला है उन मानमहाराज को यह रक्षामङ्गल
(राखी का मङ्गल)मुबारक हो ॥ ४५ ॥
१९० जयपुरवैभवम् नामनि सौधे करदायिनां भूम्यधिकारिणां सभा भाति । तां (प्रसिद्धां वर्ण- नीयाम् ) शोभामुपनीय अधिष्ठाय । संमुखे नृत्यन्तीनां वारवधूनां मुखात् मल्लाररागो विजृम्भते । तहिने आशीर्वादार्थमुपस्थितानां कविश्रेष्ठानां एषा सूक्रिर्निशम्यताम्, का सा ? तामाह-'जयपुरभूमेः सम्मानरक्षायां वीरं बाहुदण्डं बिभर्ति तस्व' ॥ ४५ ॥ सो०-मानसिंह नरनाथ ! जयपुररक्षाकरण हे । रक्षावहरक्षाऽथ रक्षतु रक्षाबन्धने ॥ ४६॥ रक्षाकारिणी इयं विप्रकरस्था रक्षा स्वां रक्षतु ॥ ४६ ॥ * गणेशचतुर्थी * द्वारि द्वारि धूप-दीप-सिन्दूरादिसंभारेण संभावितलोको गणनाथमर्चयत्यहो दण्डाऽऽरवनृत्यबालवृन्दपरितोषी पश्य सोयं वृद्धजोपी गुडधानान्संनयत्यहो । सायं गणनाथं पश्य मोतीडूंगरीस्थं सखे योऽतीव प्रसिद्धोऽभीष्टसिद्धिं रचयत्यहो व्यर्थीभूतयत्नः किमु सीदेसम्पदर्थी गण- नायकचतुर्थी चतुर्थी घटयत्यहो ॥ ४७ ॥ जयपुर की रक्षा करनेवाले हे मानसिंह नरनाथ ! रक्षाबन्धन के दिन सब विघ्नों से रक्षा करनेवाली यह रक्षा (राखी) आपकी रक्षा करै ॥४६॥ अच्छे लोग अपने अपने घरके दरवाजे पर धूप दीप-सिन्दूर आदि सामग्री से गणेशजी का पूजन कर रहे हैं । देखिये-डकों की तालपर नाचते उत्सववीथी १९१ दण्डानां (डंका) पारवेण नृत्यति बालवृन्दे परितोषयुक्रः । अथवा बालवृन्देन लोकान्परितोषयति तच्छीलः । वृद्धो 'जोशी'ति प्रसिद्धो बालका. नामध्यापकः । वृद्धपदेन 'साम्प्रतमियं रीतिर्विरलीभवतीति ध्वन्यते । चतु. रर्थी चतुर्णामर्थानां समाहारः, धर्मार्थादीन् सर्वपुरुषार्थान् घटयतीत्यर्थः॥४७॥ * परिक्रमा * नानाविधवाद्यानां निशम्यतां समिद्धो ध्वनि- विद्युद्विनिवद्धोऽयं प्रकाशः सुपरीक्ष्यताम् स्कन्धैरुह्यमानमणिसिंहासनगानामहो भगवत्सरूपाणां सुसौष्ठवं समीक्ष्यताम् । मञ्जुनाथ मन्दिरेषु रथ्यामुख-चत्वरेषु मार्गाणामुपहरेषु नारीततिरीक्ष्यताम् भूरिभक्तविक्रमाय भजनसमाजक्रमा लोकदुरतिक्रमा परिक्रमा प्रतीक्ष्यताम् ॥४८॥ हुए बालकों को प्रसन्नता से साथ लिए हुए ये पुराने जोशी गुडधानियों की उगाही कर रहे हैं । मित्र सायंकाल के समय मोतीडूंगरी के गणेशजी का दर्शन करिये, जिनकी सर्वत्र प्रसिद्धि ही नहीं, जो सबकी अभीष्टसिद्धि भी करते हैं । अपने प्रयत्नों को निष्फल देखकर ये धनार्थी क्यों उदास होते हैं। यह गणेशचतुर्थी चारों अर्थों को (धर्म अर्थ श्रादि ) पूर्ण करती है ॥४७॥ (पहले) बैण्ड आदि नानाबाजों की आवाजों को सुनिये,(फिर) बिजली के हण्डों की इस रोशनी को देखिये। कन्धों पर रखे जडाऊ सिंहासन पर बैठे स्वरूपों के शृंगारवगैरह पर विचार करिये। मन्दिरों पर, रास्तों के मुहांनों पर, चौराहों पर, रास्तों के आसपास स्त्रीसमूह को देखिये । जिसके भजन- ------... ..... । ।
१६२ जयपुरवैभवम् लोकानां स्कन्धैः उद्यमानेषु सिंहासनेषु स्थितानां भगवत्सरूपाणाम् राम कृष्णादिसमान रूपं येषाम् तेषाम् । उपह्वरेषु समीपेषु।बहूनां भक्कवणिजां पराक्रनप्रदर्शनाय भजनगानक्रमो यस्यां सा । अत्र हि भका अतीव तारस्वरेण गायन्तः स्वपराकनं प्रदर्शयन्ति । अतीव संकुलतावशात् लोकैः दुःखेन उल्लङ्घयितुं शक्या नगरपरिक्रमामण्डली प्रतीक्ष्यताम् । प्रतीक्ष्यतामित्यनेन सन्ध्यासमये साङ्गानेरगोपुरसमीपे स्थितास्तदागमनं प्रतीक्षन्ते इति तस्थितिः सूचिता ॥ ४८॥ * सन्ध्या ( साझी ) * कुत्रचित्कदलिपल्लवानाम् , क्वचित्तूलिकानाम् । रङ्गाणां क्वचित्तु शुभशिल्पमुपादीयते द्वासप्ततियन्त्रैः, क्वचिच्चित्रैः, क्वचिन्मूर्तिचयः, कुत्रचित्तु सिंहेनैव विस्मयो विधीयते । वैदेशिकवैभवेन देशे भृशमन्पायित- शिल्पानां प्रदर्शनीव किमियं न गीयते वर्तमानविज्ञवरैर्वन्ध्या विदिताऽपि सखे सन्ध्याशिल्पचातुरी न किं ध्यानेऽद्य नीयते ॥४६॥ . समाज में भजनगानेवाले भक्तों का पराक्रम (अतिजोर से गाने के कारण) देखने ही योग्य होता है, ऐसी इस भीड़भाड़वाली परिक्रमा की सांगानेर दरवाजे पर प्रतीक्षा करिये ॥४८॥ कहीं केले के पत्तों की, कहीं तुलियों ( सरकंडों की सींक ) की, कहीं रङ्गों की अद्भुत कारीगरी दिखाई जाती है। कहीं बहत्तर कलों से, कहीं मट्टी के खिलौनों से, कहीं केवल एक बडे भारी सिंह (मट्टी का बना ) से
उत्सववीथी
१६३
:
क्वचित्कदलिपल्लवानां सण्डैर्नानाविधगृहोद्यानादिचित्राण्युत्कीर्यन्ते
( केलकी संभ्या)। घाटगोपुरे जायमाना 'तुलीकी संभया' । व्यासानां गृहे
गोपीनाथमन्दिरादिषु च जायमाना 'रङ्गकी सांझी'। द्वासप्ततियन्त्रैः क्वचि.
ल्लोकानां विस्मयो विधीयते 'बहत्तर कलकी सांझी ।' मूर्तिचयैः 'बांदरी के
नासिक' स्थाने जायमाना 'रामसिंह की सांझी', 'चौडेरस्तान्तर्जायमाना
भट्टानां सांझी' सूच्यते । सिंहेन विस्मयः, महाविशालः 'देवादास का नाहर'
सूच्यते । इयं सन्ध्या हि, यदा वैदेशिकराज्यवशात् देशीयशिल्पानि देशे
अल्पतामभजन् , तदा लोकेषु तदुस्साहप्रवर्तनाय आश्विन कृष्णे कौतुकरूपेण
'सन्ध्या' व्यपदेशात् देशीय शिल्पानां संक्षिप्ता प्रदर्शनीव चतुरैः प्रचारिता
इति सूच्यते । वर्तमाना: ये विज्ञवराः ( साकूतमिदम् ) तैरियं सन्ध्या
निष्फला विदिता, परमुपयुक्ररीत्या उपयुक्ता सेयं शिल्पचातुरी भवता अव-
धाने किमिति न नीयते ? अपि ववश्यमवधाय उन्नति नेयेत्याशयः ॥ ४ ॥
* आश्विननवरात्रेषु जायमानः पष्ठीमेलकः *
प्रातर्नरसिंहमेच्य, यामद्वयीमध्ये मनो
मातरं शिलामयीमवेक्ष्य सफलं कुरु
देलरामरम्याऽऽरामदेशे पुजीभृतजमे
ह्यम्बरनगरमञ्जु गुञ्जी'कवलं कुरु ।
ही लोगों को आश्चर्यचकित किया जाता है। विदेशियों की कृपासे जब देश
के शिल्प अल्प हो चुके हैं तब इस (सांझी) को शिल्पों की प्रदर्शनी क्यों
न कहा जाय । नई रोशनी के समझदारों ने चाहै इसे वन्ध्या (निष्फल )
समझा हो, पर आप इस सन्ध्या (सांझी ) की कारीगरी पर क्यों नहीं
ध्यान देते ॥ ४६॥
१९४
जयपुरवैभवम्
सायंकालपूर्वमेव कालमहादेवं प्राप्य
वीक्ष्य बालवामा नेत्रयुग्मं तरलं कुरु
स्पष्टीकृतवृष्टिफल-मेलकमहिष्ठीभूत-
माश्वयुजशुक्लषष्ठीमेलकमलकुरु ॥५०
प्राचीनजनोपात्तः षष्ठीमेलकदर्शनक्रमो वय॑ते-प्रातः नरसिंह-
दर्शनं कृत्वा ( यतः अष्टवादनात्पूर्वमेव तत्र दर्शनादिकं भवति ), द्विप्रहर-
समीपे 'शिलामयी'मातरं वीषय, मनः सफलं कुरु । ततः अवतीर्य,
पुजीभूता: लोका: यस्मिन्नीदृशे 'दलारामोपवने' झाम्बेरनगरप्रसिद्धानां
गुजीनाम् ( 'गूंजी' पयःसारनिर्मिता: 'पेटक'विशेषाः ) कवलं भोजनं कुरु ।
स्पष्टीकृतं वृष्टिफलं येन तम् । (तन हि 'मावटा हदे यावजलमायाति
तावती वृष्टिः परिज्ञायते) । सर्वमेल केषु अतिशयेन महान्तम् ॥ ५० ॥
प्रात: ( आठ बजे के पहले ) नृसिंहजी का दर्शन करके दोपहर के
समीप शिलामयी के दर्शन से मनको सफल करो। (फिर वहां से उतर कर)
मनुष्यों से भरे 'दलाराम' के बाग में प्राम्बेर की गूंजियों (गुझिया) का
भोजन करिये । सायंकाल से पूर्व ही 'काले महादेव' में पहुंच, सुन्दरियों से
भरे मेले में नेत्रों को चंचल करो। जहां चातुर्मास्य की वर्षा का फल स्पष्ट
प्रतीत होता है ('मावटा में जलके भराव से), मेलों में जो नामी है, उस
पाश्विनशुक्ल छठ के मेले' को अलंकृत करो ॥१०॥
उत्सववीथी
१६५
* दशहरा*
चश्चत्पञ्चरङ्गनवपृथुलपताकावहा
रोचते चतुष्पटी नटीव रङ्गरुचिरा
तोपध्वनिधीरमर्चयन्ते गिरिदुर्गाऽङ्गणे
वीरराजपुत्रा मजुदुर्गा मन्त्रमुखराः ।
मञ्जुनाथ मानमेदिनीन्द्रहर्म्यमालान्तिके
वाजि-गजमाला भाति पूजापुष्पविकिरा
दिव्यरवदीर्घ घोषयन्ते दिवि दुन्दुभयो
'दीव्यति दिगन्ते दिव्यदशमी दशहरा' ॥५१॥
चश्चन्तः पञ्च रङ्गाः (वर्णाः) यासु एवंविधाः नवीना: पृथुला: राज-
पताका वहन्ती चतुष्पटी 'चौपड़ रुचिरा नटीव रोचते । नटी यथा नव-
रङ्गाणि वस्त्राणि धारयति तथा चतुष्पटी अपि महादीर्घा नवीनपताका धारयति
( तहिने नवा राजपताकाः (मंडा) स्थाप्यन्ते ) । तोपध्वनिभिरं यथा
स्यात्तथा हुर्गेषु राजपुत्रवीरा दुर्गा पूजयन्ति । मध्याह्न दुर्गेषु भगवतीपूजा
नये और विशाल पंचरण झन्डे से युक्त यह चतुष्पटी (चौपद) नटी
की तरह रङ्ग से मनोहर है [ उस दिन चौपड़ों में लगे झंडों पर नया पंच-
रंगी वस्त्र चढ़ाया जाता है ] । मध्याह्न के समय पहाड़ी किलों पर किलेदार
राजपुत्रलोग तोपध्वनि के साथ मन्त्रविधि से दुर्गा का पूजन करते हैं।
मानमहाराज के राजमहल में पूजा में पहनाये पुष्पों को बरसानेवाली हाथी
घोडे श्रादि की पति अद्भुत शोभा देती है। दिव्य-दीर्घध्वनि से दिगन्तों
को प्रविध्वनित करती हुई ये नौबतें घोषणा कर रही हैं कि भाज दशहरा'
नामक दिव्य दशमी है ॥११॥
१६६ जयपुरवैभवम् भवति, तदवसरे च दुर्गेभ्यः तोपध्वनयो भवन्ति । सायं च पूजापुष्पाणां विकिरा (प्रवर्षिणी) वाजिनां गजानां च पतिर्भाति । तहिने अश्व-गज रथा. दीनां राज्ञा पूजा क्रियते । दिवि आकाशे प्रतिध्वनिता दुन्दुभयः दिवि स्वर्ग देवैः कृतेन रवेण दीर्घ यथा स्यात्तथा इदं घोषयन्ति यत्-'अद्य दशहरा दीव्यति शोभते'। देवा अपि जयपुरेन्द्रस्याभ्युदये संमिलिता भवन्तीति वन्यते ॥ ५ ॥ राजसभा ( दरबार) सामन्तैः समेतः सर्वतोभद्रे विधाय सभां शिञ्जितैरनिद्रे याति सैन्धवपूजोत्सवे शिञ्जारवनिर्भरांस्तुरङ्ग-दन्ति-पुष्यस्थान युञ्जानोऽधिकारिचयैरर्चति सुखोत्सवे । तस्यान्तरे तोमध्वनौ भरति नभस्यान्तरे याति जयनगरनरेशो विजयोत्सवे मानमेदिनीन्द्रजययात्राऽऽलोकलोभाधिका भाति कापि शोभा जयदशमीमहोत्सवे ॥ ५२ ।। सामन्तों के साथ 'सरबता' में दरबार करके, गहनों की मनझनाहट से गूंज रहे ऐसे हाथी-घोड़ा-आदि के पूजास्थानमें मानमहाराज पधारते हैं। वहां मन्त्री श्रादि अधिकारीवर्गों के साथ विराजकर रत्नजटितगहनों की ध्वनि से पूर्ण घोडे..हाथी--पुष्यरथ (सिंगारा हुआ जो रथ मेले की सवारी के लायक हो, युद्ध के लिये नहीं ) श्रादि की पूजा करते हैं । इसके अनन्तर आकाश में तोपध्वनि के छा जानेपर श्रीमान् जयपुराधिपति विजयदशमी की सवारी में पधारते हैं। (इस तरह ) विजयदशमी के उत्सव में-मानमहा.
उत्सववीथी १६७ । सामन्तैः सहित: ( जयनगरनरेशः ) सर्वतोभद्राख्यहम्ये सभा विधाय, हय-कुञ्जरादीनां भूषणझणस्कारः अनिद्रे मुखरिते पूजोत्सवे याति । सुखे सुखकारके तस्मिन्नुरसवे अधिकारिवगैः सह युञ्जानः संगच्छमान:तुरङ्गादीन- चति । पुष्यरथः शृङ्गारितो यः शोभायात्रायां याति न समरे । तस्य अन्तरे (पश्चात् ), नभःसम्बन्धि नभस्यम् तस्मिन्नवकाशे (गगनदेशे इत्यर्थः) तोभध्वनौ भरति सति | तोमः 'नभ तुभ' हिंसायाम् ॥१२॥ * शलकमेलकम् * दशम्या द्वितीयेऽस्मिन्नतीवाऽऽमोददायिदिने वालुकया पीवा फतेटीबा समुपेयताम् 'रामबाण' 'घूमबाण' जाग्र'ज्जयसिंहबाण'- प्रमुखोऽत्र प्राणलोपितोपगणो वीक्ष्यताम् । मध्ये युज्यमानदन्तिवाद्येन्द्रविमानमुखे श्रीमन्मानमेदिनीमरुत्वान्समवेक्ष्यताम् नालकमुखोद्गतनिनादनदनालमिदं कलकलशालि शलकमेलकमवेक्ष्यताम् ।।५३।। राज की सवारी देखने की उत्कण्ठा जिसमें अधिक रहती है ऐसी एक अपूर्व शोभा होती है ॥ १२ ॥ अतिहर्ष देनेवाले विजयदशमी के दूसरे दिन बालू से भरे ‘फतह- टीबा' में जाइये । (वहां) 'रामबाण' 'घूमबाण' 'जयसिंहबाण' श्रादि प्राण सुखानेवाली तोपों को देखिये । मध्य में -जुते हुए हाथियों से चलनेवाले 'इन्द्रविमान' नामक दोखने रथपर मानमहाराज का दर्शन करिये। तोप और १६८ जयपुरवैभवम् बालुकया पीवा पुष्टः । तोपमण्डलस्य मध्ये युज्यमानाभ्यां दन्तिभ्यां वहनीयो यः 'इन्द्रविमान:' (तन्नामको महत्तमो रथः) तस्याग्रभागे। तोप- बन्दूकादीनां नालकस्य ('नाली') मुखात् उद्गता: निनादरूपा नदाः नाल- काश्च ('नाले') यस्मिन् तत् । महातोपानां मुखाद् घोरनादरूपा नदाः प्रा- दुर्भूताः, लघुनलिकास्त्राणां च मुखात् लघुनादरूपा नालका: समुद्गता इति यथायथं योग्यम् ॥५३॥ * नगरे आगमनम् (सवारी) * चत्वर-चतुष्पथ-चतुष्क-चित्रशाला-स्थिताः काश्चिच्चारुचैत्यचन्द्रशालाचयमासते विपणि-विटङ्क-वप्र-वातायन-मन्दिरेषु काचिद्वासवीथीवेश्ममालान्तराद्वीक्षते । देवगृह-गोपुर-गवाक्षचक्रवालान्तरात् काचित्केलिस मञ्जुजालात्प्रसमीक्षते पश्यत्पुरवालानयनारविन्दमालाऽक्षिता नगरीह मानभूमिपालाऽऽगममीक्षते ॥ ५४॥ बन्दूकों की नालियों से जहां नाद (शब्द) रूप नदी और नाले निकलते हैं [छोटी नालियों से नदी और नाजों का निकलना ही श्राश्चर्य है। ( नाली तोपों आदि की नली और जलप्रणाली)] ऐले इस कलकल से भरे 'शक्षक के मेले' को देखिये ॥२३॥ कई सुन्दरियां चौगान-चौराहे-चौक--और चित्रसारियों में बैठी हैं तो कई महत और चांदनियों ( उपर के खन का खुला मकान ) में बैठी हैं।
उत्सववीथी
१६६
-
चत्वरं विस्तृतं प्राङ्गणम् । चतुष्कं 'चौक' पदवाच्यम् । काश्चिच्च चैत्या.
नाम् ( पूज्यगृहाणाम् ) चन्द्रशालानां च चयं समूहम् भासते अध्यासते,
'पास'मात्रस्य उपसर्गसहकृतोों विवक्षितः । विटङ्कः 'छज्जा' प्रभृतिरुन्नतो
देशः । वप्रं प्राकाराधारः । वातायनं वातागममार्गः 'खिडकी'। गवाक्ष:
'झरोखा' पदवाच्यः। मेलकं पश्यन्तीनां पुरबालानां नयनारविन्दमालया-
ऽङ्किता चिह्निता (नगरी)। निजस्वामिनः कण्ठे परिधानाथं हस्तयोमङ्गल-
माल्यं वहन्ती शृङ्गारयुता काचिन्महिला उत्सत्रदिने यथा तदागमनं प्रतीक्षते
एवमुल्सवसंभारैरलङ्कृता जयपुरनगरी हर्षविकसितनारीनेत्रकमलमालामाद-
दती मानभूपस्यागमनं प्रतीक्षत इस्याशयः ॥१४॥
अस्य मेलकस्यान्योपि यात्रोत्सवः (सवारी) चित्रचत्वरे "२८' पचे विलोक्यः ।
-
* शरत्पूर्णिमा *
(दरबार)
'प्रियतमनिवासहर्यमालामजुमौलिगता
विशदविशाला चन्द्रशाला भूरि भासते
स्वच्छपयाफेनपाण्डुरेऽस्मिन् विपुलाऽऽस्तरले
शुभ्रमजुलाऽऽभा इमे सामन्ताः समासते ।
।
कोई दुकान-छत-परकोटा-खिडकी-और मकान पर बैठकर सवारी देख रही हैं
तो कोई निवासस्थान के मकान से ही। कई देवमन्दिर, नगरद्वार और
झरोखों से देख रही हैं तो कोई अपने केलिभवन की जाली से ही। जैसे
कोई नायिका हाथ में कमलमाला लिए नायक की प्रतीक्षा करती है इस
तरह यह नगरी मेला देखती हुई बालात्रों की नयनरूपी कमलमाला से
मङ्कित होकर मानमहीपाल के आगमन की प्रतीक्षा कर रही है ॥५॥
२००
जयपुरवैभवम्
मध्ये रौप्यसिंहासने मानमेदिनीश एष
पूर्णरजनीशरम्यरोचिषि विभासते
चूर्ण्यमानचन्द्रचयपूर्ण-मा-प्रमोदवहा
मानमहसाऽद्य शरत्पूर्णिमा प्रकाशते ॥ ५५ ॥
चन्द्रशाला 'चांदनी' । सर्वश्वेतवस्त्रधारणात् शुभ्रा मन्जुला च प्राभा
( कान्तिः ) येषां ते। चूर्णीक्रियमाणो यो बहूनां चन्द्रमसां समूहस्तस्य पूर्ण-
शोभायाः प्रमोदवाहिनी । श्रीमन्मानसिंहदेवस्य कीर्तिप्रकाशेन
शरपूर्णिमा तथा प्रकाशते यथा होषा चूर्णीकृतानामनेकचन्द्रमतां पूर्णशोभाया
वाहिनी भवेदित्याशयः ॥ ५५ ॥
* दीपमालिका *
खचितविचित्रचित्रजाला भाति भूमिरियं
सद्वन्दनमाला द्वारराजिरसौ भासते
बालाऽऽमोदवार्द्धनी विशालाङ्गणवेदिकासु
सूतपुष्पजाला पुष्पझरिका प्रकाशते ।
'प्रीतमनिवास' महल के ऊपर इस विशाल और स्वच्छ चांदनी (महल
के आगे खुलीहुई छत ) की आज अनुपम शोभा है । दूध के फेन की तरह
सफेद इस बिछायत पर सफेद वस्त्र धारण किये सब सामन्त नियमानुसार
बैठे हैं । मध्य में-चांदी के राजसिंहासन पर पूर्णचन्द्रमा की इस मनोहर
चांदनी में श्रीमाननरेश शोभित होरहे हैं । यह शस्त्पूर्णिमा मानमहाराज के
तेज से, चूर्णीकृत अनेक चन्द्रमानों की पूर्णशोभा और श्राह्लाद को धारण
करनेवाली की तरह आज प्रकाशित होरही है॥ ५५ ॥
उत्सववीथी
२०१
मञ्जुनाथ मजुचन्द्रशालामभिमएडय जनाः
प्रतिगृहमेते किल कमलामुपासते
बालाकरदत्ता दीपमालादिनदैर्घ्यकरी
राजत्सौधमाला दीपमाला भूरि भासते ॥५६॥
सुवासिनीभिः उत्सवानिमित्तं खचितानि (लिखितानि) विचित्राणि
चित्र जालानि यस्यामेवंविधा सेयं गृहभूमि ति। उत्तमा वन्दनमाला ('बंद-
नवार)यस्यां सा द्वारपंकिर्भासते। बालकानाम् श्रामोदस्य श्रानन्दस्य वर्द्धिनी,
सून नि ( उत्पादितानि ) पुष्पजालानि यया ईदृशी पुष्पझरिका ( 'फूलझडी'
अग्निकी उनकविशेषः ) प्रकाशते । जनाः चन्द्रशालां (उपरितनं गृहम् )
अभिभूष्य कमला उपासते (पृजयन्ति) । स्त्रीणां करैर्दत्ता, दीपमालादिनस्य
दीर्वताकरी ( दीपानां तथा प्रकाशो भवति यथा रात्रावपि दिनमिव प्रतीयते,
अत एव दिनस्य दीर्घता ), राजन्ती सौधमाला यया ईदृशी दीपानां पतिः
भापते ॥१६॥
स्त्रियों के लिखे विचित्र चित्रों (चौक आदि) से भूमि, और अच्छी
अच्छी बंदनवारों से यह द्वारपङ्क्ति शोभित है । बालकों के श्रानन्द को
बढ़ानेवाली, फूल बरसानेवाली यह फूलझडी (बारूद का खिलौना) विशाल
श्रांगनों में शोभित है। घर घर में उपर के मकानों को सजाकर लोग लक्ष्मी.
पूजा कर रहे हैं। नवबालाओं के हाथ से रक्खी गई दीपमालिका के दिन
को दीर्घ बनानेवाली [ दीपकों के प्रकाश से रात भी दिन होजाता है ]
महलों को शोभित करनेवाली यह दीपपनि अति शोभित होरही है ॥१६॥
२०२
जयपुरवैभवम्
दीपावल्याः सायंकाले नगरशोभा
हर्म्यमौलि-मन्दिर-गवाक्ष-गेह-गोपुरेषु
देवशिखरेषु दीपपद्धतिरुदीक्ष्यताम्
आपणेषु दर्शितनिवेशनैपुणेषु भृशं
पित्तलादिपात्रभूरिवैभवं परीक्ष्यताम् ।
मञ्जुनाथ सिंहदुर्गदीपद्युतिरेषा किमु
दृश्यते सुरेशादिकनगरे ? समीक्ष्यताम्
राजमार्गपालीभासिविद्युद्दीप्रदीपालीयं
जयपुरनगरदुर्गदीपाली निरीक्ष्यताम् ॥ ५७ ।।
दर्शितं पित्तलादिपात्राणां निवेशस्य (स्थापनप्रकारस्य ) नैपुणं येषु
ईशेष्वापणेषु । सिंहदुर्गस्य 'नाहरगढस्य' दीपकान्तिः सेयमिन्द्रादीनामपि
किं नगरे दृश्यते ? अपि तु नास्तीत्यर्थः। राजमार्गपाल्यां (राजमार्गपक्रयाम् ।
भासिनी विद्युत: दीप्रदीपानामालियस्यां सा, जयपुरनगरस्य नाहरगढदुर्गस्व
च दीपालिदृश्यताम् ॥१७॥
महलों की छत, मन्दिर, झरोखे, घर, नगरद्वार और शिखरबन्धों पर
दीपपति देखिये । सजावट का अनुपम चातुर्य जहां दिखाया गया है ऐसी
इन दुकानों में पीतल आदि के पात्रों का वैभव परखिये। अालोचना करिये.
नाहरगढ़ की सी रोशनी क्या इन्दादि के नगरों में भी होगी ? राजमार्गों की
दोनों पट्टियों में जहां बिजली की दीपपति प्रकाशित है ऐसी इस जयपुर
शहर की और किले (नाहरगढ़) की दिवाली देखिये ॥१७॥
उत्सववीथी २०३ राजरुचिरोचितसुरङ्गहर्म्यमालिकासु चञ्चत्काचकान्तिदीपरुचिरुपभासते राजमार्ग-वीथी-चणिगापण-गृहाजिरेषु काञ्चिद्रुचिमेक्ष्य रविरुचयोऽप्युदासते । मञ्जुनाथ सम्यगेव मन्यसे समक्षमियं मानराद्प्रतापपुञ्जमजुभा विभासते चत्वर-चतुष्पथ-चतुष्क-चित्रशालिकासु हाट्टालिकासु दीपमालिका प्रकाशते ॥५८|| राज्ञः शोभया दीप्तासु सुरङ्गहर्म्यमालासु, चन्चन्ती काचावरणानां कान्तिर्येषु ईदृशानां दीपानां रुचिः कान्तिः भासते । राजप्रासादे काचाच्छा- दिसदीपपङ्किः शोभते इत्याशयः । राजमार्गादिषु काम्चित् अपूर्वा कान्तिं आ-ईच्य भानुकान्तयोप्युदासीना भवन्ति । मन्जुनाथ त्वं सम्यगेव मन्यसे. यत् इयं दीपावलीदीप्तिर्नास्ति किन्तु मानसिंहदेवस्य प्रतापपुञ्जस्य मजुला भा (प्रभा) अस्ति। चत्वरो विस्तृतं प्राङ्गणम्। चतुष्कं 'चौक' पदवाच्यम् ॥८॥ । राजशोभा से अलंकृत सुन्दररङ्ग के महलों में (अर्थात् राजमहलों में) चमचमाते काच के गिलासों की रोशनी होरही है । बाज़ार, रास्ते, दुकान, घर, आंगनों की इस रोशनी को देखकर सूर्यकान्ति भी मात होजाती है। मम्जुनाथ तुम ठीक ही कल्पना करते हो कि 'यह रोशनी नहीं, माननरेश के प्रताप की मम्जुल कान्ति प्रकाशित है' । (इस तरह ) चौगान, चौराहे, चौक, चित्रसारियों में महल और अटारियों में दीपमालिका (दिवाली) दरस रही है ॥ १८॥ .
२०४
जयपुरवैभवम्
* राजसभा*
काचमणिमञ्जुलसुदृश्यदीपशाखिचयै-
विजितदिनेशविभा भूरि सभा भासते
सजलजलदभासि-वसनविभासिनोऽमी
सामन्ताः समन्तादिह मोदोन्मदमासते ।
मञ्जुनाथ राजोचिततेजसा महेन्द्रसमो
मध्ये जयनगरनरेशोऽयं प्रकाशते
राजन्ते महीपा बत दीपावलीवैभवेन
मानमेदिनीपादव दीपावली राजते ॥ ५६ ।।
दीपशाखिनः ('झाड') इति प्रसिद्धाः तेषां समूहैर्विजिता सूर्यस्यापि
विभा यया सा, अतिप्रकाशवतीत्यर्थः । जलदवद् भासन्ते यानि वसनानि
तर्विभासिनः, अतिश्यामवस्त्रधारिण इति भावः । दीपावल्या सर्वैः श्यामान्येव
'जगमग जोति जगी झाड औ फनूसन की,
दमितदिनेसद्युति द्योत दरबारी है
सजलजलदरंग सुन्दर बसन साज,
सोहत समाज के उमंग उर भारी है।
मध्य में विराजमान मानवसुधेन्द्र राजै,
महितमहेन्द्रसम राजतेजधारी हैं
औरै मेदिनी के पति दिपत दिवारी पाय,
मानमेदिनीपति सों दीपति दिवारी है' ॥५॥
उत्सववीथी २०५ वस्त्राणि धार्यन्ते । मोदोन्मदं यथा तथा प्रासते तिष्ठन्ति । अन्ये राजानो दीपावल्या राजन्ते मानभूमिपात्तु स्वयं दीपावली राजते । राज्ञां शोभाप्रदा- तुरप्ययं शोभादायक इति महातिशयो ध्वन्यते ॥ ५ ॥ भ्रातृद्वितीया मसीपात्रपूजा च भ्रातरः प्रयान्ति भगिनीनां भवनेषु यत्र सौभ्रात्रं भजन्तो धारयन्तो मजुमालिका भोज्यव्यञ्जनानि भूरि भूरि भजमाना स्वयं भोजयति भ्रातून भगिनीयं भव्यभाविका । मञ्जुनाथ यदिने मिमेल मसीपात्रपूजा कार्यालय-भू-जागृतपूजाविधिसाधिका भ्रातृभगिनीनां स्नेहभावैर्भावनीया भूरि किं भ्रातृद्वितीया गणनीया न गुणाधिका ?॥६०॥ सौभात्रम् प्रशंसनीयं भ्रातृभावम् । मन्जुमालिकाः सुवर्णादिनिर्मित. मालिकाः धारयन्त:, शृङ्गारयुक्ता इत्यर्थः । 'मालिकाः' इति विसर्गस्य पादा- तरभकारपरवाल्लोपः। कार्यालयभूमिपु जागृतस्य पूजाविधेः साधिका मसी. पूजाऽपि यहिने मिलिप्तास्ति । तद्दिन एव यवनाधिष्ठितेष्वपि न्यायालय- कार्यामयादिषु कर्मकाण्डविधिर्जागरूक हव दृश्यते इति सूच्यते ॥ ६ ॥ भ्रातृभाव को रखनेवाले सोने की कंठी श्रादि से सजे भाई जिस दिन भगिनियों के घर जाते हैं। स्नेहभाव रखनेवाली भगिनी नानाप्रकार के व्यक्षम बनाकर भाइयों को जिमाती है । कार्यालयों (कचहरी दफ्तर आदि) की भूमि में पूजाविधि को साधन करनेवाली 'कलमदानपुजा' भी जिस दिन पा मिली है । भाई बहिनों के स्नेहभाव से भरी इस 'भाईदोज' को क्या गुणाधिक नहीं मानोंगे?॥६० ॥ -
२०६
जयपुरवैभवम्
-
मकरसंक्रान्ति:
प्रतिगृहमेव मोदमुत्साहं विमार्ग मनाक्
स्त्रीषु सुखसंनाहं समीक्ष्य मुदुन्मुद्रयताम्
प्रतिगृहदीयमान फेनी तिलमोदकाऽऽद्य-
धीनीकृतकारुजने साधय सुभद्रताम् ।
मञ्जुनाथ पश्य पुरः पौराणां पतङ्गसुखं
बालानामिहोर्ध्वमुखं धावतामनिद्रताम्
श्रान्तिमपनीय पतङ्गेषु पराक्रान्तिमेहि
धेहि न संक्रान्तिदिव्यदिवसे दरिद्रताम् ॥६१॥
विमार्ग पश्य । सुखसंनाहं सुखोत्तेजनाम् । मुत् (हर्षः) उन्मुद्यताम् ।
रमणीषु सुखपूर्णमुत्साहं वीच्य हर्षो विकास्यतामित्याशनः । प्रतिगृहं दीय-
मानैः 'फेनी'-(गोधूमातिसूचमचूर्णनिर्मित: पिष्टकविशेषः 'सूत्रिका'-) तिल.
मोदकादिभिः अधीनीकृते कुम्भकार-नापितादिगृहकार्यकरजने भद्रतां
साधय । फेनिकादिप्रदानेन तान्वशीभूतान्कृत्वा तेषु व्यवहारे भद्रता स्थापय।
अप्रदाने तु ते न विनयं भजन्तीति भावः । पतङ्गानाम् 'कनकौश्रा' इत्यादि-
प्रत्येक घर
में
प्रानन्द
और
उत्साह
को लक्षित करिए । स्त्रियों में सुख
के साधनों को देखकर हर्ष को उल्लसित करिये । प्रत्येक घरमें ही दिये गये
फेनी, तिल के लड्डू भादि से अधीन किये गये कामकरनेवालों (कमीनलोंगों)
में भद्रभाव स्थापित करिये [देने से वह भद्रता से पेश आते हैं ] । सामने
ही पुरवासियों का पतङ्ग का मानन्द और ऊँचा मुँह किये छतों पर दौडने-
वाले बालकों का उत्साह देखिये । थकावट को दूर फैंक भान पतङ्गों में परा-
क्रम दिखाइये संक्रान्ति के इस दिव्य दिन दरिद्रता को दूर करिये ॥६॥
उत्सववीथी २०७ नाम्नां दोरकोडायनीयानां क्रीडनकानां सुखम् भानन्दम् । अर्ध्वमुखं यथा स्यात्तथा भवनपृष्ठेषु धावतां बालकानामनिद्रताम् (उत्साहं) च पश्य । पता- दर्शनार्थमुन्मुखाः धावन्तो बहवो नीचनिपन्तीति घटनापि सूच्यते । श्रमं दूरीकृत्य पतङ्गोड्डायने पराक्रमं स्वीकुरु ॥६॥ * जयपुरप्रसिद्धा अन्ये उत्सवा: * वरयात्रा (निकासी) अहह निशम्यतां सवाद्यसहनायीस्वरो रुचिर हवाई'ध्वनिर्दूरतः प्रतीक्ष्यताम् मध्यतः प्रविश्य सखे दृश्या बरयात्रिच्छटा नृत्ये निकटाऽऽगतापि गणिकेयमीक्ष्यताम् । मध्येसभं निन्दतां च बालकविवाहमहो! भव्यवरवेषबहो बालोऽसौ निरीक्ष्यताम् पात्राऽपात्रनि:स्पृहा सुभूरिधनमात्राव्यया जयपुरविवाहबरयात्राऽसौ समीक्ष्यताम् ॥६२॥ : आहा ! छकड़े पर चलनेवाले नगारे और सहनाइयों का स्वर सुनिये। चमस्कृत करदेनेवाली 'हवाइयों' की ध्वनि तो दूर से ही सुनिये । मित्र ! बरात की सजावट के लिये दुतरफा जमी सिपाहियों की पति में घुसकर बरातियों की शोभा देखिये । बरात के मंडल में खड़े होने पर, निकट भाई इस नांचती हुई वेश्या को भी निहार लीजिए।सभा पञ्चायत में जो बाल- विवाह की निन्दा किया करते हैं उन्हीं के घर के दूलह के वेष धारण करने- वाले इस बालक को भी देख लीजिए । यह इतने खर्चे के योग्य है या नहीं
२०८
जयपुरवैभवम
-
दुन्दुभिवायेन सहकृतः 'सहनायिका'वाद्यस्वरः श्रूयताम्, यद्वादक-
मण्डली शकटस्था अग्रे चलति । 'हवाई' गगने दूरं गत्वा सशब्दं चमरकुर्व-
तारकाप्रकाशकोऽग्निक्रीडनकविशेषः । मध्यत: उभयतो बद्धराजपदातिश्रेण्या
मध्ये प्रविश्य । वरयात्रिणामग्रतो निबढे मण्डले संमुखतो नृत्यन्ती गणिका
दृश्यताम् । श्रहो समाजसंशोधनसभाया मध्ये बालविवाहं निन्दतां वरपक्षी.
याणामेव सजनानां मध्ये वरवेषवाही असौ बालो वीचयताम् । ये सभायां
बालविवाह निन्दन्ति त एव मध्ये राजमार्ग भेरीनादपुरस्सर बालकवरस्य
वैवाहिकयात्रां नयन्तीति बालपदस्थाssकूतम् । धनध्ययस्य इदं पात्रम् अपात्रं
वेति विवेके निःस्पृहा, भूरिधनमात्राया व्ययो यस्यां सा | सेयं विचार पुरस्सरं
समालोचना दृग्गोचरीक्रियते न कौटिल्यभावेनेति 'समीक्षत्रता' पदेन
सूच्यते ॥ ६२ ॥
प्रथमप्रथमं विद्युतः (Electricity) प्रवर्तने अधिजयपुरं जायमानो
विद्युत्प्रकाशोत्सवः (पौषस्यामामारभ्य, संवत् १९८३)
१
विद्युत्प्रभाभासिता विभाति स्वर्गशूली भृशं
श्रीरामनिवासाऽऽद्यस्ति विस्मितसमस्तसूरि
विद्युदियं चारुचांदपोलयाता संचकास्ति
त्रितलत्रिपोलियाऽपि तडिता तमोविदुरि ।
-
इस तरह पात्र अपात्र का जहां विचार महीं, धनमात्रा का जिसमें पूर्ण व्यय
है, ऐसी इस जयपुर की वरयात्रा (विवाह आदि की निकासी) को देखिए ॥२॥
जयपुरवैभवम् वा
Pramoro.....
'त्रिपोलिया
No text on this page.
उत्सववीथी
२०४
-
मन्ये साक्षादिन्द्रमेव मत्वा मानमेदिनीन्द्र-
मेषा मुहुर्विद्योतते विद्युद् हृदयाऽवपूरि
तस्मादेव चञ्चलाऽप्यचञ्चलायितत्वमाप्य
स्वामिसदनानामञ्चलाऽऽगता विभाति भूरि ॥६३॥
रामनिवासोद्यानहर्म्यम् (म्यूजियम), तत्समीपस्थं घण्टागृहम् एत-
दादि स्थानम्, विस्मिताः समस्ताः सूरयो यस्माद् ईदृशमस्ति । मर्मरपाषाण-
निर्मितस्य सप्तभूमस्य लोकप्रसिद्धस्योद्यानहर्म्यस्य सर्वतो व्याप्तैर्विद्युहीपैर-
भूतपूर्वा शोभाऽभवदित्याशयः । नितलं त्रिपोलियाख्यगोपुरमपि विद्युता
(करणेन) तमः विदूरयति तादृशमस्ति । आमूलचूई विद्युद्भासितस्य तस्यापि
अनुपमा सुषमाऽभवदित्यर्थः । मानभूमीन्द्रं साक्षादिन्द्रमेव मत्वा मेघवाह-
नस्य इन्द्रस्याधीना एषा (विद्युत्) हृदयाऽत्रपूरि यथा स्यात्तथा (पूर्णहृदयेन)
विद्योतते । तस्मादेव (तत एव) स्वामिनः (माननरेशरूपस्य निजस्वामिन
इन्द्रस्य) सदनानाम् अञ्चलाऽऽगता प्रान्तोपस्थिता चञ्चलाऽपि सेयं
स्वामिसेवाभयेन निजस्य चञ्चलत्वं त्यक्त्वा भूरि भाति । स्वामी अप्रसन्नो
भवेदिति भयेन स्वाभाविकी चन्चलतां त्यक्त्वा सुस्थिरतया प्रकाशत
इत्याशयः । क्षणप्रभाया: सुस्थिरं प्रकाशं वीच्य सेयमुत्प्रेक्षा ॥६३॥
बिजली की रोशनी से जगमगाती हुई यह सरगासूली' अत्यन्त सुहा-
वनी मालूम होती है। रामनिवास के महलवगैरह भी (बिजली की रोशनी
से) चतुरों को चकित कर देनेवाले हैं। चांदपोल दरवाजे पर लगाई यह
बिजली की रोशनी भी अति शोभित है । तिक्खना तिरपोलिया भी बिजली
से जगमगा रहा है। मानों-मानमहीन्द्र को प्राज साक्षात् इन्द्र ही मानकर
यह बिजली हार्दिक प्रसन्नता से जगमगा रही है। तब ही तो यह चंचला
(बिजली) अचंचला (स्थिर) बनकर स्वामी (इन्द्र) के सदन के पास उत्साह
से चमचमा रही है ॥ १३ ॥
२१०
जयपुरवैभवम्
* 'हेडा' (भूरिभोजनम् ) *
प्रथमं प्रवेशद्वारि देयं भोजपत्रमिदं
भूरिभोज्यपेयं पटमण्डपमथेक्ष्यताम्
'भो भो देहि मोदकान्'-'निधेहि भूरि करिकाः'
'शीघ्रतां विधेही'त्यादि कौतुकमपेक्ष्यताम् ।
पटवृतिछिद्रेश्यो निरीक्षमाणनीचजन
निर्गमं प्रतीक्षमाणनापितं निरीक्ष्यतां
रथ्याधूलिधोरणीषु हेडाभोज्यमानजनं
जयपुरनगर'हेडा भोजनमवेक्ष्यताम् ॥ ६४ ॥
प्रवेशस्य द्वारे 'नाका' इति प्रसिद्ध भोजनस्य पत्रं 'टिकट' इति प्रसिद्ध
देयम् । अथ पत्रदानोत्तरं भूरि भोज्यं पेयं च वस्तु यस्मिन्नीदृशं पटनिर्मितं
मण्डपम् कनातान्त:' प्रविश्यतामित्यर्थः निरीक्षमाणाः भोज्यसामग्री सला.
लसं पश्यन्तो नीचाः ( चाण्डालादयः पात्राद्धहिष्कृताः ) जना यत्र तत् ।
भोज्यस्थाने संमार्जनी दातुं जननिर्गमं प्रतीक्षमाणाः नापिता यस्मिन् तत् ।
पहले प्रवेशद्वार (नाका) पर टिकट दीजिये। फिर जहां खाना पीना
होरहा है उस पटमण्डप (कनात) को देखिये। 'अजी लाडू ल्याओ' 'कचोरया
और मेल जाओ' 'जल्दी करो' इत्यादि कौतुकों पर कान दीजिये । कनात के
छेदों से जहां बाहरवाले (अस्पृश्य) देख रहे हैं, जगह साफ करनेवाले नाई
जहां लोगों के निकलने की ही प्रती किया करते हैं । रास्ते की धूलि में
हेला से (उपेक्षापूर्वक) जहां हजारों श्रादमी जिमाये जाते हैं, ऐसे इस जय-
पुर के 'हेडाभोजन' (श्लेष में 'ड'ल' का भेद नहीं, अतः हेला अर्थात्
भवहेलापूर्वक भोजन ) को देखिये ॥ ६४ ॥
उत्सववीथी
२११
।
-
रथ्याया: धूलिधोरणीषु (समूहे स्वित्याशयः)। हेडया हेलया (डलयोरभेदः)
भोज्यमानाः जना यस्मिस्तत् । येषां चण्डालादीनां गृहे शागमनमपि सदर्प
वयं निषिध्यामस्तेषां भोज्यनिरीक्षणम्, श्रावरणपटस्पर्शश्च, घे नापिताः
स्पर्शपि निषिद्धास्ते भोज्यखण्डसंकुलामुच्छिष्टस्थानधूलि केवलं संमार्जन्या
इतस्तत: कुर्वन्ति, धूलि चोडाययन्तीत्यादिदुर्दशाभिः सुस्पष्टा निमन्त्रिता-
नाम् अवहेला ॥ ६ ॥
* प्रसङ्गतो दाक्षिणात्यानां भूरिभोजनम् *
केचिन्मुखमानयन्ति मोदकमुदस्य मुदा
केचित्तन्निरस्य नीरमापिबन्ति वीक्ष्यताम्
वारयन्ति केचिन्नतनेत्रं परिवेषयन्ती-
मन्ये भोजलग्नास्तन्न पश्यन्तीत्युदीक्ष्यताम् ।
वामपङ्क्तिमध्ये मञ्जु यो जन इहाऽस्ति तस्य
भोजनेन साकं नेत्रयोजनमपीच्यताम्
सौरभसुवासि भव्यभवनविभासि भूरि-
दक्षिणदिग्वासि-विप्रभोजनमवेक्ष्यताम् ॥६॥
कितने ही प्रसन्नतापूर्वक मोदक को उठा मुंह में दे रहे हैं । देखिये-
कितने ही उसे छोड़ जल पीरहे हैं । कितने ही नीचे नेत्र किये परोसनेवाली
महिला को मना कर रहे हैं। भोजन में लगे कितनों ही की इस पर दृष्टि
ही नहीं । बाई पति में जो एक महात्मा बैठे हैं, भोजन के साथ साथ
उनका नेत्रयोजन ( प्रांख मिलाना) भी देख लीजिये । धूपबत्ती आदि से
सुगन्धित, रणवल्ली (भोजनस्थान के प्रासपास रंगों के चित्राम) से सुशो-
भित, भव्यभवन में होनेवाली दाक्षिणात्यब्राह्मणों की भोजनपक्ति को
देखिये ॥ ६॥
२१२
जयपुरवैभवम्
केचित् उदस्य उस्क्षिप्य मोदकं मुखं (मुखे) श्रानयन्ति, केचित् तत्
(मोदकम्) त्यक्त्वा जलं पिबन्ति । शिष्टतया नतनेत्रं यथा स्यात्तथा परिवेष-
यन्ती वारयन्ति । भोजे संलमाः अन्ये केचित्तु तत् (परिवेषणादिकम् ) न
पश्यन्ति । चित्रे वामपङ्गौ यो जनोऽस्ति तस्कर्तृकं मजु नेत्रयोजनं परिवेष-
यन्ती प्रति नेत्रपरिचालनमपि ईचयताम् । अगरुसौरभेण सुवासि
सुगन्धितम् ॥ ६॥
पूर्वस्मृतिः
ते केचिद्विलासाः समुढधनस्नेहरसा:
ते वै परिहासा ये प्रमोदमवहन्नहो
तत्तत्समयेषु मुहद्गोष्ठीसुखसंभृतानि
तानि रमितानि यानि चिन्तामहरन्नहो।
मञ्जुनाथ निध्यानेन किमपि नवीनानीव
कौतुकमिदानीमपि चित्तेऽजनयन्नहो
कानिचित्सुखानि तानि पूर्वमनुभूतान्यपि
साम्प्रतमतीतवृत्तभूतान्यभवन्नहो ॥६६॥
समुदूढः धृतः सान्द्रः स्नेहरसो यैः । तानि रमितानि यानि हि निध्या-
नेन विचारणेन नवानीव ( भूतवन्ति ) वर्तमानकालेपि कौतुकमजनयन् ।
प्रतीतवृत्तभूतानि अतीतकालस्य कर्णश्रुतघटनासदृशान्यभूवन्निस्या-
शयः॥ ६६॥
घने स्नेहरस से युक्त वे विलास, वे परिहास, जो प्रानन्द देते थे।
समय समय पर मित्रगोष्ठी के सुख से भरे वे प्रामोद प्रमोद जो कि सब
चिन्ताओं को दूर कर देते थे। विचार करने पर नवीनसे मालूम होते हुए
जो आज भी चित्त में कौतुक पैदा करते हैं, हा हन्त ! वे सब सुख पूर्वा-
नुभूत होने पर भी आज अतीतकाल के इतिहास की तरह होगये!॥६६॥
• नागरिकवीथी
* विशिष्टजनचत्वरः *
सो०-विश्वविदितविभवेषु वरनरेषु विलसितविभा ।
मद्वाचा विसरेषु वाग्देवी विलसतुतराम् ॥१॥
श्रेष्टपुरुषेषु शोभमाना विभा यस्याः सा । तथा च लोके यद्यत् वैभवं
तत्तद् भगवत्या विलास इत्यर्थः ॥ १॥
क० नव्यन्यायशास्त्र यो हि 'शास्त्री'तिप्रकर्षवहो
ज्ञाने काव्यशास्त्रीयेऽपि योऽसावभिभासते
प्रौढे वयसीह राजगौरवप्रमोदं प्राप्य
वीणया विनोदं वहन् वेलां यो विगाहते ।
मान-भूमिशक्राश्रितमान्यमहबृन्दे बृह-
चक्राकारमुष्णीषं दधानोऽसौ सुखायते
विबुधगणेषु यस्य वृत्तिरतिनम्रा भाति
राजगुरु-गोपीनाथसम्राडेष राजते ॥२॥
-
प्रकर्षवहः 'शास्त्री'ति उत्कर्षधारकः । ज्ञाने अभिभासते प्रकृष्यते ।
श्रीमानसिंह एव भूमीन्द्रः, तम् प्राश्रितं यत् मान्यानां महताम् ('सन्त-
महन्त' ) चन्दं तस्मिन् । सुखायते सुखकारको भवति ॥ २ ॥
२१४ जयपुरवैभवम् नियमानुसारं शब्दशासनमधीत्य ततो भूयः काव्यसाहित्यावकलनमनोहरे विद्वज्जनसंगमसुखानि नोपलभ्य भृशं राजगुरुगौरवतो गेहान्तरसुस्थिरे । अन्धवधिरेमपि पूर्वसंस्कारोपबन्धवशा- न्मञ्जुनाऽथ कवितागुणेन सुयशस्करे नारायणभट्टसिन्धुरे याऽमन्दलक्ष्मीरभू- न्नन्दतीह सा मुकुन्दरामपर्वणीकरे ॥३॥ अन्धबधिरेऽपि सति मम्जुन्लेन कवितागुणेन यशोभाजने नारायणभट्ट- प्रवरे याराजगौरवस्य लक्ष्मीरभूत्सा मुकुन्दरामपर्वणीकरे शोभते इति योजना नारायणभट्टानां परिचयो 'जयपुरविलासात्' प्राप्यः ॥ ३ ॥ धार्मिकपदस्थैर्भूरि मार्मिकतयैव वेद्यां संस्कृतसरस्वतीमदभ्रमुपजीव्य ताम् लब्ध्वाऽऽचार्ययोग्यतामथाऽऽधुनिककालोचिता- मिङ्गलिशभाषाम् एम्.ए. पर्यन्तं प्रणीय ताम् । लब्धोचितज्ञानो विबुधेषु नाभिमानोद्धतः सरलतयैव सुख संचरन्प्रतीयताम् मन्वानो महत्त्वं विद्ययैव, श्रमं तन्वानोऽत्र मन्वास्थानगोपी गोपीनाथः परिचीयताम् ॥४॥ मार्मिकतया बोध्यां संस्कृतभाषाम् अददं पूर्ण यथा स्यात्तथा । मन्वानः जानन् । पत्र विद्यायां श्रमं तन्वानः कुर्वन् । 'मन्वाजी' इति प्रसिद्धस्य पुरा.
नागरिकवीथी-विशिष्टजनचत्वरः २१५ - सनराजगुरोः स्थानाधिष्ठितः । 'राजगुरुसाहित्याचार्यगोपीनाथद्रविड एम्. ए. एल्. एल. बी.'॥४॥ अम्बरविचुम्बि चारुवातायनवौद्धरं दुर्गापममेतन्मञ्जु मन्दिरमुपेयताम् भोजनवशेन दीनछात्राश्रितमेतत्सदा प्रायोऽपररात्रान्तेऽस्य मङ्गलार्थमीयताम् । जयपुरनरेशायाऽपि रक्षाऽभयमेव दिशे- नाशिषमित्वादि चास्य गौरवमभीयताम् मालानन्दयोगादेव बालानन्दलीनः सदा बालानन्दमन्दिरमहन्तः संनिधीयताम् ॥ ५ ॥ बातायनवर्गेण उध्दुरम् ( उन्नतधुरायुक्रम् ) उत्तुङ्गमित्यर्थः । अत एवं दुर्गापमं दुर्गसदृशम् । दीनच्छात्रेभ्यो भोजनं दत्वा तेऽत्र न्यवास्यन्तेति सार्व. दिको नियमः । शीतादिष्वृतुषु अपररात्रान्ते (द्वित्रियावन एव) अस्य मन्दि- रस्य मङ्गलाख्यं दर्शनं भवति । प्रणताय जयपुरनरेन्द्राय अभयमुद्रया रक्षायै अभयमेव ददाति, प्राशी:प्रदान तु लिप्सादैन्यचितमित्याशयः । जपमा- लाया: अानन्दयोगेन बालवत् निर्मल स्वाभाविकानन्दे लीनः । 'मालस्य' धनस्य प्रानन्द इत्यादिस्तु न ॥५॥ संगीते प्रवीणो, मञ्जु वाघमानवीणोऽप्यथ शाखेष्वाहीणो यो व्यतारीद्भरि संपदम् मल्लकर्मदक्षाचार्यतल्लजानामन्यतमो हरिवल्लभार्यो भूषयांबभूव यत्पदम् । -
२१६
जयपुरवैभवम्
तस्मिन्नेव रामानुजाचार्यवर-पीठेऽधुना
विधिना निवेशितः प्रयाति सुखसंमदम्
धनबलताएडवेन लब्धोज्ज्वलतातपदे
गलताऽधिपेऽस्मिन् मज मिलताऽऽहितोन्मदम् ॥६॥
वाधमाना वीणा येन । अनहीणः अनिकृष्टः, शास्त्रज्ञ इत्यर्थः ।
तथा च-गीतवाद्ययोः प्रवीणः, शास्त्राभिज्ञः, संपद्वितरणशाली चेत्यर्थः ।
मल्लविद्यायां दक्षः,प्राचार्यश्रेष्टानां च अन्यतमः । अयं हि श्रीमान् हरिवल्ल-
भाचार्यों गीतिनिर्माणे, ताल-लयादिविज्ञाने, शारीरिकबले चाऽपरिमित
आसीत् । एष हि रूप्यकम् ( रजतमुद्रा )अङ्गुष्टतर्जनीभ्यां निष्पीडथ श्रामो-
टयामास, अक्षराणि च अपमार्जयामासेति प्रसिद्धिः। भारतवर्षस्य सर्वपि
संगीतज्ञा मल्लाश्चैनं जानन्ति स्मेत्यादयो हरिवल्लभाचार्य महोदयस्य
विशेषाः सांप्रतं भारतवर्षे दुर्लभा इति नातिशयोक्तिः । लब्धम् उज्ज्वलं
तात-पदं पितुहरिवल्लभाचार्यस्य स्थानं येन, तस्मिन् । आहितोन्मदं
सप्रमोदम् ॥ ६ ॥
.
.
हवामहलमभिवसन् वैभवाऽनूकं धरते
कुण्डलमण्डितगण्डयुगो दृशमाराद्धरते।
औदुम्बरभूदेवसमाजाऽग्रण्यो निवसति
जयपुरराजाश्रितो 'भट्टराजा' स हि विलसति ॥७॥
वैभवानूकं वैभवानुकूलम् अनूकं शीलम् । पारात् दूरात् दृशं हरते,
मौक्रिककुण्डलमण्डित इत्यर्थः । श्रीमान् केसरीलालमहोदयः । अधुना तु
निःस्वामिकमिदं स्थानं राजायत्तं जातम् ॥ ७॥
नागरिकवीथी-विशिष्टजनचत्वरः
२१७
क०-उत्सवदिनेऽसौ नरस्कन्धेर्मुहुरूढो भृशं
शिविकाऽधिरूढो याति राजद्राजमन्दिरम्
जीविकाबहुत्वेऽप्यप्रबन्धेनैव नित्यमयं
दुर्बलतामेति द्रव्यसंबन्धे सुनिर्भरम् ।
स्वीकुरुते कार्य निजगौरवाऽवलेपात्पुरा
वितरणकाले पुनस्तिष्ठेन्मौनमन्थरम्
'दाहिमा समाजान्तःप्रतिष्ठाभोगभाजामयं
मान्यो ‘मिश्रराजा' बत राजति निरन्तरम् ।।८।।
शिविका स्थितत्वात् नरस्कन्धैः ऊठः । द्रव्यसंबन्धे दुर्बलताम् एति,
शनैः शनैः रिको भवतीत्यर्थः । 'दाहिमा' दाधीचेति ख्याता ब्राह्मणजातिः ।
प्राकनः श्रीव्रजपतिरायमहोदयः। इदानीं तु दत्तकपुत्रस्यापि विलोपे इदं स्थान
राजायत्तमभूत् ॥८॥
चन्दनरचितभाल एप नासानालतले
कण्ठलम्बिपुष्कराचमाल इह दृश्यताम्
भक्त्या सेवनीयनिजदेवमन्दिरेऽपि सदा
केवलाऽधिकारिपरतन्त्रोऽसौ परीक्ष्यताम् ।
व्यसनिजनेभ्यो जातमानसविनोदो भृशं
विबुधजनेभ्यो भूरि बिभ्यदिव वेष्यताम्
बाष्परथगामी मदादामीलितनेत्रयुगो
गोपीनाथमन्दिरस्य गोस्वामी गवेष्यताम् ॥ ६ ॥
२१८ जयपुरवैभवम् भालः बाणफलकामाकारो गौडीयवैष्णवानां तिनकः । वेष्यताम् वा इष्यतां प्राप्यताम् । बाष्परथो मरुत्तरशकटिः ॥१॥ प्रथम दिवानिशं खवासवरसेवावशाद् ये वा प्राप्तमानास्तेषु मुख्य मानयत तम् औदुम्बरभट्टानां प्रतिष्ठितपदानां श्रियं भुङ्क्ते निजपाटवेन स्थापितवान् यः सुतम् । श्वेतोज्ज्वलचारूष्णीषमौलि बिन्दुभालान्वितं विद्रुमाऽक्षमालाशोभिकण्ठं निभृतामृतम् कृष्णीकृत-श्मश्रुयुगमोटनप्रकारपर्यु तं कृष्णकुमारभट्टमालोकयत द्रुतम् ॥ १० ॥ प्राप्तमानाः खवासश्रेष्ठस्य सेवनेन प्राप्तसंमानाः । सुतं स्थापितवान् , सुतं दत्तकपुत्रत्वेन तस्मिन् स्थाने संस्थाप्य प्रतिष्ठितस्थानानां लचमीमनु- भवति । द्विवस्थानेषु दत्तकीकृतपुत्र इत्यर्थः । निभृते एकान्ते अद्भुतचरित्रम् । खिजाबद्वारा कृष्णीकृतं यत् श्मश्रुयुगं तस्य मोटनप्रकारे पटुम् । 'मूंछमरोड भट्टजी' इति प्रथितम् ॥ १०॥ राजद्राजचिट्ठभूरि भाति राजधानी यस्य पदतोऽपि मानी यः स्वगौरवमवेक्षते संमानं समेति यो हि सचिवसभायां गतो दत्ते सर्वतोऽपि यः सहायतां प्रजाहिते ।
नागरिकवीथी-विशिष्टजनचत्वरः २१९ उन्नतपदस्थसुतसंपद्भाग्यशाली भृशं विनयविशालीकृतवैभवः प्रकाशते सामन्तान् समस्तान्बत योऽमूनतिशेते श्रिया चौमूपतिरेष भूरिभूतिः प्रतिभासते ॥ ११ ॥ राजचिह्वानि-गोपुरोपरि जयपुरवत् समये समये भेरीध्वन्यादीनि । मानी यः राजदत्तस्म अधिकारपदस्यापेक्षया स्वकीय गौरवमेव अधिकं पश्य- तीत्याशयः । उन्नतपदेषु स्थिता ये सुताः तादृशसुतसंपद्भाग्यशाली । एकः पुत्रो रावलपदाधिष्ठितः, अन्येप्यन्यस्थानाधिकारिण इत्यर्थः । यः अमून् सामन्तान् श्रिया उत्कर्षेण अतिशेते प्रतिकामति ॥११॥ प्रबलप्रतापोऽभवद्यस्य पूर्वजानां गणे जयपुरमहीन्द्रमणेः सचिवसहायके वैभवोपभोग-दानशक्तिरसमानाऽभवद्, यामद्यापि गायन्त्येकतानास्तत्र नायके । मञ्जुनाथ यायात्पूर्वपद्धतिमपीह भवा- नाशिषो भवन्तु नृणां त्वयि सुखदायके विनयाभिरामोदात्तकीतौ गुणभूमोदया- दामोदा लसन्तु हन्त सामोदाधिनायके ॥ १२॥ जयपुरपतेः सचिवे सहायके च यस्य पूर्वजानां समूहे प्रबलप्रतापो- ऽभूत् । तथा च रावलवैरीसालसिंहशिवसिंहादीनां विभूतिः सूचिता। वैभ- वोपभोगस्य दानस्य च शनिः अनुपमाऽभूत् ? नगरे प्रात्यहिक-साधारण- ।
२२०
जयपुरवैभवम्
यात्रायामपि रावलशिवसिंहस्य पृष्ठनः शतमश्वाश्चलन्ति स्म, धनं चाग्रतो
विकीर्यते स्म । यां दानादिशक्रि तन्नायकविषये एकतानाः सन्तो जनाः अद्यापि
गायन्ति-- रावल स्योसिंहसो सरदार फेर नहिं होयसी' इत्यादि। भवा-
नपि पूर्वपद्धतिमनुसरेत् । गुणभूम्न: गुणबाहुल्यस्य उदयात् उदात्तकी
उत्कृष्टयशसि सामोदपती श्रीसंग्रामसिंहमहोदये ग्रामोदा लसन्तु हर्षा
भवन्तु ॥ १२॥
पद्धरि- युधि यस्य पूर्वजैः समयमेत्य
कलकीर्तिरापि योधनमुपेत्य ।
संप्रति बहु यो धनमादधाति
अचरोलभूमिभर्ता स भाति ॥१३॥
समयं प्राप्य यस्य पूर्वजैः युधि समरे योधनमुपेत्य युद्धं कृत्वा शोभना
कीर्तिः श्रापि प्राप्ता ॥ १३ ॥
क०-वैवाहिककङ्कणममुक्तवद्भिरेव रणे
यद्वंश्यैः पणेन परिलेमे जयसंमदः
चामुण्डामठान्तिकतश्चक्रे जट्टराजो दल-
सैनिकसमाजो येषां शस्त्रैः प्रचलत्पदः ।
तीर्थस्थाननिर्माणादिकार्यैर्यस्य वंश्यैः सदा
कुर्वद्भिर्धनोपयोगमाप्तो मानसोन्मदः
साम्प्रतमनेकवधृलावण्योपभोग एवं
धूलाभूमिभर्तुः शौर्यमूला यान्ति संपदः ॥१४॥
नागरिकवीथी-विशिष्टजनचत्वरः
२२१
.
चामुण्डामठः 'चाँवड का मठ' । येषां धूनाधिपवंशजानां शस्त्रैः सीय.
माणसैनिकसमाजः जट्टराजः (भरतपुरीयः) प्रचलत्पदश्चके, युद्धाद्विमुखी--
कृत इत्यर्थः । तीर्थस्थाननिर्माणादिकार्यैर्धनस्योपयोगं कुर्वद्भिः मानसोन्मदः
हार्दिकानन्दः प्राप्तः प्राप्तः, वृन्दावने यमुनातीरे तन्निर्मापितघट्टादिकं
प्रमाणम् ॥ १४॥
नेत्ररहितेभ्यो नेत्रदाता, परिपाता सतां,
नैरोग्य विधाता यो हि कुष्ठिजनसंचये
दूरदूरदेश्यैर्जनैः कृतगुणगानमिदं
कल्याणाभिधानं हरिं यत्पुरेऽवलोकये ।
प्रायो धर्ममर्यादानुयानादथ, सत्कार्येषु
समुचितदानान्लब्धकीर्तिं तं प्ररोचये
चारणचयेन हि चतुर्दिग्गीतगाथमिमं
डिग्गीभूमिनाथमतिमोदादनुमोदये ॥ १५ ॥
कुष्ठिसमूहे नैरोग्य विधाता, तृन् । कृतं गुणगानं यस्य (कल्याणनाम्नो
हरेः) । प्ररोचये अभिरोचये । चतुर्दिक् गीता गुणगाथा यस्य । 'दिग्गी,
डिग्गी' इति प्रासः ॥ १५ ॥
दो०- अभिनन्दनभूनीतमपि यत्पूर्वैः परिशोध्य ।
अपटुतया न्यूनीभवति दूनीशस्य यशोऽध ॥ १६ ॥
यस्य वर्तमानस्य 'दूनी स्थानाधिपतेः पूर्वजैः परिशोध्य कलङ्कापनयन-
द्वारा निर्मलीकृत्य अभिनन्दनभुवं प्रशंसास्पदतां नीतमपि यशः स्वस्य भपटु-
तया (शिक्षाद्यभावेन ) न्यूनीभवति ॥ १६ ॥
२२२ जयपुरवैभवम् क०-वीरता तु राज्यस्याऽस्य किंवा वर्णनीया यस्य वणिजोऽपि लक्ष्मीमधिलुण्ठयाऽऽददतेऽद्भुतम् विरलजलाऽथ भूरिवालुकामयीयं धरा श्रेष्ठिवैभवेन परां धत्ते धनसंपदम् । जयपुरमहीन्द्रमणेः सामन्तेषु शक्तिशाली सोयं विबुधाऽऽलीवर्णनीयो भाति संततम् लक्ष्मीकरपङ्केरुहसीकरसमीरसुखो राजतेऽद्य सीकरधराधिपतिरुद्धतम् ॥ १७ ॥ वीरराज्याणां क्षत्रिया लचमी विजित्य प्रानयन्ति, अस्य राज्यस्य तु वधिजोऽपि कलिकत्तादिस्थानेभ्यो लचमीमानयन्ति । लघम्याः करधृतकम- लस्य मकरन्दसीकरविशिष्टसमीरवत् सुखकरः ॥ १७ ॥ प्रायः पूर्वकालादेव खेतरीनृपाला इमे सामन्तोचित स्म गुणमालामलंकुर्वते गुणिनां गुणज्ञोऽधुनैवाऽभवदजितसिंहो यस्य यशोगीतिगुणिलोकानवलम्बते । साम्प्रतमनेकविधव्यासङ्गोपसकमना नूनमधुनातनो विनोदमवष्टम्मते नेतरीह यौवने सुखे तरीरणेच्छ इव खेचरीधरित्रीशो विशोकमुपजृम्भते ॥ १८ ॥ अधुनातनः खेतरीस्वामी विनोदं प्रति अवष्टम्भते सुस्थिरो भवति ।
नागरिकवीथी-विशिष्टजनचत्वरः
२२३
यौवने नेतरि सति, सुखे तर्याः नौकाया: ईरणेच्छ: प्रेरणेच्छः विशोकं यथा-
स्यात्तथा उपजृम्भते प्रवलो भवति । यौवनप्रेरितः सुखप्रवाहे चरित्रनौका
प्रवाहयतीति भावः । ( इत: पूर्वस्य अमरसिंहमहोदयस्य वर्णनम् ) ॥१८॥
यस्य पूर्वजानां शेखावाटीयेतिहासे भूरि-
वीरताविलासेनाऽयकीर्तिरभिरोचिता
जयपुरराज्यान्तर्गतस्य यस्य काले पुरा
माज्या नयलक्ष्मीः कविलोकैः सततोदिता ।
संप्रति सुखोपभोगमात्रलवलीनमतेः
सुरिजनसंगते विरलताऽधुनोदिता
भ्रातृभिः समन्तादवहेलाप्रविभक्तश्रियः
खंडेलाधिपस्य हन्त खण्डेला विलोकिता ॥१६॥
अग्र्या श्रेष्ठा कीर्तिः अभिरोचिता शोभिता । जयपुरराज्याधीनस्य यस्य
( खण्डेलाराज्यस्य ) प्रभूता नयल चमी: कविभिः सततम् उदिता वर्णिता।
सूरिसमागमे विरलता न्यूनता उदिता जाता । खण्डेला खण्ड भूता इला
भूमिः, भूमेर्विभागा जाता इत्याशयः ॥ १६ ॥
दो०- श्रेष्ठिशवलनिजभूमितः कनककवलमधियाति ।
नवलगढाऽवनिपतिरसौ प्रबलगतिः प्रतिभाति ॥२०॥
कनककवलं धनोपहारम् ॥ २० ॥
नेयान्युपयोगे स्वयं परभोगे व्ययितानि ।
उनयाराधरणीपतेः सुनयाराध्यधनानि ॥ २१ ॥
नयेन भाराध्यानि उपााणि धनानि ॥२१॥
२२४ जयपुरवेंभवम् क०-सरिजनसङ्गात्काव्यरङ्गान्तः प्रवेशमाप्य सक्तीनां विविधसंग्रहः स्म येन तायते प्राचीनेतिहासपटुश्वारणनिचयबलात् , संस्कृतोक्तिसंग्रहेण संपति सुखायते । दानाऽवसरेऽपि बाह्यसंमानाद्विमोही विदां स्वच्छताप्रियोऽसौ सुपरिच्छदो विराजते अलसीकृतोऽपि वार्द्धकेन बलसीमां दधन्- मलसीसरस्य भूमिभर्ता भूरि भासते ॥ २२ ॥ 'विविधसंग्रहः' (पिङ्गल-डिङ्गलसूक्रिसंग्रहः) तन्यते स्म । सांप्रतं कृतः 'लोकसंग्रहः' । बाहयं संमानं प्रदर्श्य विदां विदुषां विमोहकः ॥२२॥ दो०-शेखावत-राजन्य-नयरेखां निर्वहतोऽद्य । 'खाटूपति-हरिसिंहतो मोद्यं मनो विनोद्य ॥२३॥ नयरेखां नीतिमर्यादाम् । 'खाटू' एतदधिकृतो ग्रामः । सुसंगेतिविष - यिणीभिर्वार्ताभिः मनो विनोद्य हरिसिंहतः प्रमोयम् प्रानन्दनीयम् ॥२३॥ क०-इङ्गलिशभाषामाप्य बी.ए.पदजुष्टो नव्य- सभ्यतानिविष्टो लेखकार्ये व्यवसीयते कतिपयपुस्तकाऽनुवादलब्धकीर्ति शं नूतनयुगेऽस्मिन् साधु लेखक-कवीयते ।
नागरिकवीथी-विशिष्टजनचत्वरः २२५ अर्थमनुसंधायैव कार्यारम्भशूरो मनाग्- दर्शितमहत्त्वगर्वपूरो गुणैर्गीयते चञ्च'चीफकोर्ट शासनस्य सुविलासमाप्य खाचरियावासशासकोऽसौ मुदमीयते ॥ २४ ॥ प्राप्य श्रा-श्राप्वा (स्यप्) । कतिपयपुस्तकानि 'मानन्दकी पग- इण्डिया' प्रभृतीनि । ईयते प्राप्नोति, ईङ्गतौ ॥ २४ ॥ सो०-जयपुरनृपासनाय विफलमुद्यमं दर्शयन् । बहुतरहानिमियाय स किल मिलायधरापतिः ॥२५॥ नृपासनाय जयपुरराज्यसिंहासनं प्राप्तुम् ॥ २५ ॥ दो०-यो नवाबमन्त्रित्वमनु व्यतनुत सचिवसुखानि । स हि सिवाडपतिरवति पुनरसिवाडपि भवनानि ॥२६॥ नवाबमहोदयस्य मन्त्रित्वकाले सचिवसुखानि कौंसिलसदस्यताम. न्वभूदित्यर्थः । 'सिवाड-असिवाड'इति विरोधः असि खां वहतीति असि- वाट् , ईदृशोऽपि सिवाडपतिः स्वभवनान्येव भवति रक्षति । खङ्गादिवीर- सज्जाभूषितोपि शासनाधिकारच्युतो भवने तिष्ठतीत्याशयः । श्रीमान् महताब- सिंहमहोदयः ॥ २६ ॥ क०-सप्रशंसमेष मेयोविद्यालयशिक्षामाप्य शासनाऽध्वशिक्षा बहुकालं बहिर्विन्दते नौत्सुक्यं प्रयाति सर्वकार्येष्वपि धीरमना- स्तत्त्वमनायासाद्वोमेष प्रमनायते । ।
२२६ जयपुरवैभवम् तेजोमजुमूर्तिरूद्धतिलकमनोजमुखो लोकहितकार्य संमुखोऽसौ सुमनायते भक्तिपथगामी भूरिनव्यविभामीलितोऽपि गण्यगुणो गीजगढस्वामी नः सुखायते ॥२७॥ शासनाध्वनः राज्यशासनमार्गस्य शिक्षाम् । बहिः लखनऊप्रभृतिषु । अनायासादेव कस्यचिद्विषयस्य तत्वं वास्तवरहस्यं बोद्धं प्रमनायते प्रकृष्टमनः शाली भवति । नव्यविभा 'न्यूलाइट' तया मीलितोपि भत्रिपथगामी, नवयुगप्रभावमतिक्रम्य भक्तिमार्गोपासक इत्याशयः ॥ २७ ॥ दो०- कुलकीा जयपुरपतेः सविधरूढमहिमाऽस्ति । चलन्मौलिनगरूपधृग् बगरूपतिरधिशास्ति ॥२८॥ वंशगतप्रतिष्ठया जयपुरेन्द्रस्य सविधगतमहिमा, राज्ञः समीपे 'अध- राजा' उपाधिवाहीत्यर्थः । चलन्मौलिदेशस्य नगस्य वृक्षस्य रूपधृक् । दीर्घः कममानशिरोधरश्चेत्यर्थः । सवि'धरू'ढ, नगरूप, 'वगरू' प्रासाः ॥२८॥ जाता यल्लक्ष्मीनिजबातायापि न शास्ति । दातारामगढेशितुर्दातानाम मृषाऽस्ति ॥ २६ ॥ संचिता यस्य नवमीः निजसमूहार्थमपि अर्थात् स्वकीयवर्गार्थमपि न शास्ति, योगक्षेमं नाऽधिकरोति । अत एव तस्य नाम्नि 'दाता' इति विशे- पणं मृषा ॥२६॥ क०-श्रीमद्रामसिंहनरपाले राज्यमातन्वति यत्तातस्य कीर्ति पुराकाले समाकर्णये यस्य बहोः कालादधिकारपदमातिष्ठतः संपदं प्रतिष्ठां चापि श्रवसोरभ्यर्णये। ।
नागरिकवीथी-विशिष्टजनचत्वरः
२२७
खड्गबद्धमुष्टिं दत्तदृष्टि द्रव्यराशीकृती
दृष्टगृहाऽऽरामसुविशिष्टि बत वर्णये
जयपुरनरेन्द्ररूप-सिंहसेवनाऽवहितं
चापावतरूपसिंहमेतमुपवर्णये ॥ ३० ॥
यत्तातस्य फतेसिंहमहोदयस्य । श्रवसोः अभ्यर्णये कर्णगोचरं करोमि।
दृष्टा गृहाणामारामाणां च सुविशिष्टि: विशदता स्वच्छता च यस्य तम् ।
जयपुरेन्द्ररूपो यः सिंहस्तस्य सेवने ॥ ३०॥
सो०-प्रगुणपीनपरिणाहि-वपुः सभ्यसरलः सदा ।
जोबनेरनेता हि शिक्षासचिववरो लसति ॥ ३१ ॥
'परिणाहो विशालता' ॥ ३ ॥
सबै.- नवचित्रकलाचयने चतुरं वरवाद्यविनोदविशेषितचर्य
समयोचितलेखविधौ निपुणं कृतवारवधूसुरहस्यसपर्यम् ।
पटुपद्यशतैः समनूदितगीतमतीतमनन्तरसङ्गमजयं
गुणभूम्नि तिरोहितवाच्यचयं श्रय रामप्रतापपुरोहितवर्यम् ३२
नवचित्रकला 'फोटोग्राफी'। विशेषिता चर्या यस्य, जीवनचर्यायां
वाद्यविनोदो विशेषरूपेणासीदित्यर्थः । समयोचिता लेखा मासिकपत्रादौ
निबन्धाः । वारवधूरहस्यं 'वाराङ्गनारहस्य' 'मेरीसूरज' प्रभृति । समनूदिता
गीता येन, 'श्रीकृष्णविज्ञान'रूपेण । अजयम् अनन्तरसङ्गम् अतीतम् , या
नवयौवनकालिकी संगतिः सुदृढ़ाऽऽसीत्तामपि उल्लंधितवन्तमित्यर्थः ॥३२॥
सो०- तत्तनयः स प्रताप-नारायण इति विश्रुतः ।
यः किल काव्यकलाप-कलनाभिः कविकीर्तिभाक् ॥३३॥
२२८ जयपुरवैभवम कलना रचना । काव्यानि तु-नलनरेश-रघुराजवाजिमेध-काव्यकानन- प्रभृतीनि ॥ ३३॥ क०-एम् ए.पदमण्डितो नवीनशिक्षानीतो यथा तद्वद्देशभाषापण्डितोऽसौ परमायते संप्रति सतर्कभावरक्षणीयामेतामहो जयपुरराज्यधुरां धैर्याद्योऽवलम्बते । विनय-विवेक चयो-विज्ञानैरलंकृतिमान् पण्डितसभासु मतिमान्यः प्रतिभासते नीतिनैपुणेन भूरिभीतिलवलोपी श्रील- गोपीनाथप्रवरपुरोहितो विराजते ॥ ३४ ॥ एतद्रचनायाम्-भर्तृहरेः शतकत्रयस्य हिन्दी-अंग्रेजीभाषयोरनुवादः, शेक्सपियरस्य कतिचिन्नाटकानां हिन्धनुवादः, 'समालोचक'नाम्नि हिन्दी- पत्रे प्रकाशिताः काश्चित्कविताश्चोल्लेखितुं शक्याः ॥ ३४ ॥ कुएड०- खिन्नः खलु नाऽऽलोकि यः शासनघने प्रयस्य । कान्तिचन्द्रकृतिनः सुतः सचिवकुञ्जरेन्द्रस्य । सचिवकुञ्जरेन्द्रस्य तस्य पद्धतिमनुगच्छन् । अचलो यो निजनिश्चये न पदमग्रे यच्छन् । मन्दो दाने भाषणे च गमने स्मृतिविन्नः। स्वस्ति गृहे लभतेऽद्य हस्तिबाबू बहुखिनः ॥३५॥ राज्यशासनरूपे घने वने प्रयासं कृत्वापि यः सचिवकुञ्जरेन्द्रः कान्ति. परिश्रान्तो न दृष्टः । स्मृतिविज्ञः असाधारणस्मृतियुकः अधिकरणे अभियोग.
नागरिकवीथी-विशिष्टजनचत्वरः २२९ श्रवणसमये प्रसिद्धान्तन्निदर्शनानि । खिनः जयपुरस्य प्राचीननीते: परि. वर्तनादसंतुष्टः। ईशानचन्द्रमुकर्जी महोदयः ॥ ३५ ॥ क०- 'कौंसिल'समक्षेऽप्यतिनिर्भयवचनचयं पितामहमस्य मोतीलालमभिवीक्षध्वम् निर्भयसुशासनात्प्रसिद्धगुणगाथं ततो जनकममुष्य जयनाथं च समीक्षध्वम् । एम.ए.पदधारी निजपूर्वजाऽनुकारी क्वचि- नव्यव्यवहारी सोऽयमसकृत्परीक्षध्वम् वैभवमरेण दरोदातरक्पटलमिम सांप्रतममरनाथमटलमुदीक्षध्वम् ॥ ३६॥ प्रतिनिर्भयेति० -'दीवानी'शासनं कुर्वतोऽस्य प्रतिभावतः 'कौंसिल'- निर्णयेष्वपि सुदृढा विप्रतिपत्तयो राज्यरहस्याभिज्ञेषु प्रसिद्धाः । दूरोदात्तः प्रत्युदारः दृक्पटलो यस्य ॥ ३६ ॥ माधवेन्द्रशासनेऽमुना का नोपभुक्ता रति- काधीश एव सोयमासीत्सर्वमानसे किं शासनकार्य किं नु राजसौधकार्य हन्त नैपुणेन सोयं सर्वराज्यमात्रमानशे । नानाविधोपायनानि नित्यं लभमानो निशि पानोत्सवगोष्ठीतः प्रसन्नोऽगान्महानसे माधवेन्द्रराज्ये सुख-वास-रसविज्ञोऽप्यय खिद्यते खवासबालाबख्शो निजमानसे ॥ ३७॥ -
२३०
जयपुरवैभवम्
अमुना का रतिर्न उपभुका ? अपितु सर्वैव सुखसामग्री अनुभूतेत्यर्थः ।
मनःसमूहो मानसम् सर्वेषां मनोवृन्दे अयं नाकाधीशवत् शकिशाली
अभूत् । अत्र मनःसमूहः, अग्रे मानसं ( मनः ) इति न पुनरुक्रिः । 'नाका'
चन्द्रमहलस्य प्रामुखभागस्तस्य प्रबन्धकर्ता च । माधवेन्द्रसमये 'नाका'
स्थानमधितिष्ठमयं राज्यमात्रस्य प्रबन्धं चकारेति सूच्यते । सर्व राज्यम्
मानशे स्वाधिकारेण व्याप्नोति स्म । 'प्रशू व्याप्ती' लिट् । महानसे अगात,
पानं कृत्वा भोजनार्थमगच्छत् । सुखपूर्वकं यो निवासः तस्य रसाभिज्ञः ।
'खवासः' जयपुरेन्द्रस्य प्रधानपरिचारकः ॥ ३० ॥
दो०- देया निजसम्मतिरहह देश-नरेश-हिते हि ।
मुंशीरामप्रतापतोऽमुं शीलय नयमेहि ॥ ३८॥
देशो जयपुरराज्यम् । एहि भागच्छ । अमुं नय नीति शीलय शिक्षस्त्र ।
रायबहादुरमुन्शीरामप्रतापखूटेटामहोदयः ॥ ३८ ॥
सवै०-शिक्षणमुच्चमवाप्य पुरा रुचिराचरणात्पदमावहते
न्यायविधौ सततश्रमतः क्रमतः पदमुन्नतमाभजते ।
लोकहितावहकार्यभरान्नितरामयमान्तरमुत्पवते
यः सुतरामपगर्वमनाः स हि नानगरामकृती रमते ३६।
पदम् अधिकरणे स्थानम् । पुरा भावहते, पूर्व प्राप्नोति स्म, पुरायोगे
'लट् । अयम् प्रान्तरम् अन्त:करणम् उत्पवते पुनाति । सर्वत्र वर्तमान-
कालोपि हन्त ! 'काल'कौटिल्येन संप्रति भूतकानोऽभवत् !! ॥ ३९ ॥
No text on this page.
जयपुरवैभवम् वा
:
भूतपर्वः प्रधानसचिवः सरमिर्जाइस्माइलमहोदयः
नागरिकवीथी-विशिष्टजनचत्वरः २३० (क) येन भूमिकायां 'प्रजामण्डल'मखण्डि, ननोऽ- दण्डि शनैर्नेतृजनो मूले न्यम्य वै घुणम् दुर्वामात्रमाधायाज भूर्याटकरूपा कुना श्री रामनिवासे पर्यवर्ति वीच्य वैगुणम् । माविरूपरेखाभिर्व्यवारि राष्ट्रपुद्धिः, पूर्व- कृतयो निरस्ता व्यये कृत्वापि वत छ गुणम् जयपुरपुगणगतिस्मारकमिहाऽम्मादृशान विम्माययति स्माऽखिलान इस्माइलानैपुणाम ॥१॥ प्रदाय - भूमिकायाम् ( प्रारम्भे एव ) प्रजामण्डल' नाम्नी संस्था-- हीरालाल- शास्त्रिप्रमुखासंचालकान वशीकृत्य-रखण्डिता पूर्वधरिगृहीत नीतिती निरस्ता। भूमिकायाम् धनस्थलीग्रामस्य भूमि अन्माविशालग्रादिकृते राजामण्डलमा उसात्कृतमित्यन्ये । प्रजामण्डलस्य मूले धुरणं (तदनुयायिषु परस्पग्दै विधमरूपं शनैः शनैर्धातकम् ) प्रदाय शनैः (प्रजास्वसंतोषो न अपरेत्तथा ) तन्नायकजनो, ( य: स्वाभिमतनाति नागीकृतवान ) श्रदगिड दण्डितः । दुर्वा० -- पुरातनान छायावृक्षान्विचिद्वय स्थाने स्थाने दुर्वाक्षेत्राणि संस्थाप्य भूमिटिक( 'वाडा' )रूपा कृता । मध्याह पि रविरश्मयो न अखरन्तीति उपवनानां शोभा, किन्वत्र छायाद्यभावावलं वृतिमात्रमित्यर्थः पूर्वसं निवेशे वैगुणं विगुणतां वीक्ष्य रामनिवासस्य श्रीः पर्यवर्ति परिवर्तिता । बायवेदि( बैण्डस्टैण्ड पशुसंनिवेश----प्रवेशद्वादिविरूपीकरणेन शोभा अन्यादृश्येव कृता । 'श्रीः परिवर्तितव अन्तः प्रविशन्त्येव बहिः परावर्तिता' ।
२३० (ख) जयपुर वैभवम अत एव साम्प्रतं वाटकमात्रमुद्यानमिति बहनामाशय ! भाविरूप-~-'माधव- पुरादिस्थानेषु महान्तो जलबन्धाः क्रियरन, क्षेत्रचिन्य: कुल्या: ( नहर ) निर्मीयरन्, कृषिकार्यादिसमुन्नतेर्बहून्यायोजनानि क्रियेरन, शिल्प-व्यापारादि- प्रसाराय वस्त्रवानादियन्त्रगृहाः स्थाप्येरन्, विद्युदपि जलप्रपातादिनयोत्पात' इत्यादिरूपरेग्वाभि: 'स्क्रीम' द्वारा राष्ट्रस्योगांतरग्रेभाविनी व्यवारि प्रकाशिता । भविष्यदुनतिप्रदर्शनेन लोकानां वर्तमाने संतोषणं नैपुण मेवेत्यर्थः । पूर्वतयो- सचिवमन्त्रणमचन--'महकमाखास---अधिकरण 'कचहरी-प्रातरालयादि-- पूर्वकार्याणि स्थाने स्थाने परिवर्तितानीति निदर्शनेन जयपुरीयपूर्वकृतयः निरस्ताः । जयपुरपुरागति यावच्छक्यं देशीयानामेव राजकार्येषु समावेश:, मितेन व्ययेन मार्मिकतयव कार्यपरिचालने, न बासशोभाप्रदर्शनसंरम्भेगा गृहारामादीनां बाह्यपुरुषतर्शन निवारिका उन्नतैव वृतित्यनुकूला, इत्यादि जय- पुरस्य पुरातनव्यवस्थानां स्मारकम् ( अग्रिम ग्रामं मत्वा पुरातनः स्मर्थने इति न्यायेन ) नैपुणं अस्मादृशान अखिलान् (प्राचीन व्यवस्था वेदिनी हिनचिन्त- कान्) विस्माययति । अहो अपारेगा व्ययेनापि गु! रीतयः कथं परिवर्तिता इति विस्मितान्करोति । 0 आगत्यैव येनाऽऽरम्भि पौरपरिष्कारः पुरा- वृक्ष-मन्दिराणां स्वैरमारब्धाऽमारणा नगराबहिष्ठाद्राजमार्गानवानाविष्कृत्य रचिताश्चतुष्पथाश्च सूचिता सुधारणा ।
नागरिकवीथी-विशिष्टजनचत्वर: २३० (ग) वृद्धानपि वैदेशिकान् मंगृह चापि नागरिकाः मेवातो निरस्ताः, कृता विपणिविधारणा नव्यानव्यनित्यपरिवृत्तिकेलिमन्दिरजा मिरजासदृक्षे नैक्षि स्थिरजा विचारणा ||२|| पुरस्सायं पौरः, पुरसंबन्धी परिष्कारो यथा--नुप्पटीनां रूपपरिक्ति राजकीय संस्थानां मार्ग परिवर्तन-शोधन जी द्वार-सुधालेपादिस्तथा भनमोप- बनादिवृतीनामपलारण न करणादिः । एवं गोपुरेष जलकुगड-दूर्धा-प्रदीपाया- क; । अथवा पौराणां जनानां परिष्कारः शीधनं. थेन हि नागरिकाः पञ्च- पञ्चाशदूधनियमात्सेवाती निरस्ताः, बाह्याश्चाऽऽहना । पुगतनपिप्पलादि- वृताशा देवमन्दिगदा व नगरस्य स्थानस्थानती उपसारणं यथेच्छम् (जयपुर- सदृशधार्मिकरज्यस्य नीतिमबिचायव ) प्रारब्धम् , यदर्थ नागरिकसंघेन (पुटे . ) मुहुराक्रोश: प्रार्थनं चापि व्यधाथि । सुधारमा सुधार' । ततश्च रात्री विद्युत्मदीपानां प्रकाशे द्विगुणं वेतनं प्रामाऽपि कमकरैश्चतुपटी---- ( नगराहि.)ीनां सरभसविरचनानिगासुधार. इति प्राख्यायते । वैदेशिकाः अन्यतो विश्रमवृत्तिम् (पैन्शन ) प्राप्नुवन्तो वृद्धः अपि संगृह्यन्ते किन्तु नगरवासिनः कार्यसमर्था अपि ५५ वर्षादुत्तरं संचा( सर्विस )न पृथक कृताः । विपणीनां पण्यवीथीनां विधारणा स्थिरस्थानावधारगाम् [ यथा शाकापण ( शाकमार्केट प्रभृतेनू तननिर्माणं रूपपरिवृनिश्च, तथा राजमार्गा- परणानां मुखभागनिम णादि] । नवनवनित्यपरिवर्तनरूपा केलियथा-.. अधिकरणानामेकस्थानादपसार्य इतस्ततो दूरे स्थापनादिः ।
२३० (घ) जयपुरवैभवम् चलति चतुर्दिक चिराचूर्ण-सुधासत्रं यत्र खनतां खनित्रं यत्र विश्रमं न चोपयाति स्थाने स्थाने भूमयो निखन्यन्ते, विरच्यन्तेऽथ मण्डलानि, स्थण्डिलानि स्थपतिगणो निर्विमाति। मानयजमानमाऽऽप्य मिरजाप्रजापतिको हूयमानविपुलवनस्पतिको विस्तृणाति नूतनयुगेऽस्मिन्नपनीतसर्वयज्ञोऽधुना नर्तितनयज्ञो नूनमेष कारुयज्ञो भाति ॥३॥ - चूर्णम् ( 'चूना' 'सुरखी' ) सुधा (कली मफेती)। खनित्रम् खननशस्त्र 'गैती, कुदाली'। यज्ञेऽपि कुण्डादिनिर्माणार्थ भूमिखननम् , मण्डल-स्थण्डिलनिर्माणं च भवति । स्थपति: गीपतियागकृत 'स गीपती- या स्थपति:' अमरः। शिल्पयज्ञेपि-भवन-पथ्यादिमूल 'बुनियाद, नींव' निर्माणाय भूमयः खन्यन्ते, मण्डलानि संसरणानां मध्ये मण्डलाकाराणि चतुष्पथानि (चौराहे, यथा स्टेशन' मानगार्ड मार्गादिषु ), स्थण्डिलानि चत्वराणि 'चौतरा, चौराहे वा' निर्मीयन्ते । स्थपति: गृहादिनिर्माता 'कारीगर, राज' । श्राऽऽप्य श्रा-प्राप्य । प्रजापतिर्यज्ञे ब्रह्मा । इह तु सर्वत: प्रधानम् । हूयमान०-यज्ञे वनस्पतिहोमः प्रसिद्धः । अत्रापि रथ्यासु स्थाने स्थाने विपुलानां वृक्षाणां विलोपः। विस्तृणाति प्रत्यहं विस्तारं गच्छति । नर्तिता: राजनैतिकसमस्यया [ एवंविधनिर्माणादिकार्याणि न चाल्यन्ते चेद् महर्धता. युगे भृतिजीविनां न निर्वाहः, निर्वाहश्चेत्साध्यते तर्हि न सिध्यति अनिर्वाह- नागरिकवीथी-विशिष्टजनचत्वरः २३० (ङ) चिवशीकृतानां लोकानां सेनायामापूरणम् ] चन्चलीकृता नीतिज्ञा: येन सः । कारयज्ञ: गृहनिर्माणादिकार्याणां महासमारोह: (सन् १६४३-४४ ) ॥ ३ ॥ नवीना जागतिः परितो नगरं वसतिर्वितता, धनिनी जनताऽरचि नः पुरजा सुपरिष्कृतिरेकपुरे न कृताऽपि तु राष्ट्रभरे कृतिरान्तरजा । अपि शासनसीम्नि प्रजाधिकृताऽनुकृतो नवरीतिरुपान्तरजा चिरजा स्थिरजागृतिमातनुयात्परिवृत्तिरियं मिरजाकरजा ।। परितो०- येन हि नगरस्य दूरदूरपर्यन्तं वानादियन्त्रालय-कार्या- लयादीनां प्रतिष्ठापना। धनिनी-कलिकात्ता-बम्बई-शेखावाव्यादिजयपुर- नगरबहिर्वासिनः श्रेष्ठिनः पूर्णमूल्येन भूभागं ( 'प्लाट' ) प्रदाय अस्मांक वासिनः कृता इत्यर्थ । किन-अस्माकं पुरे जाता जनता धनिनी भरचि, अर्थात् इयं जनता अस्मिन्पुरे एव जाता, धनोपार्जनादीन् बहिर्जायमानलाभादीपरि- त्यज राजच्छत्रच्छायायामेव जन्मभूमिवात्सल्यादुषिता, एतस्येदं फलं जातं यद् धनिभिर्यथा अख-शाक-फलादीन्यतिमहर्षाणि क्रीयन्ते तथा अस्या अंपि भाग्ये अतिमहर्षवस्तुक्रयणमापतितम् । भूमूल्यसंग्रहः, ब्यापारादिवृद्ध या शुल्कादि- लाभश्चान्यस्य, महर्षताजनितक्लेशानुभवश्चास्या:, कामं शिक्षाधुपजी- विनां जीविका पुरातन्येव भवेदित्यप्याकृतम् । सुपरिष्कृतिः अर्थात् नानासरणीनां निर्माणम् , रध्यानामायतीकरणम्, गृहादीनां परिष्कारः इत्यादि रचनात्मक कार्य न केवलम् एकस्मिन् पुरे एष, अपितु शतकोशव्यापिनि जयपुरराष्ट्र .
२३० (च) जयपुरवैभवम् मात्रेपि सेयम् प्रान्तरजा अभ्यन्तररूपेण प्रचलिता क्रिया संपद्यत इति नूनं विचारणीया शक्तिरित्याशयः। अपि शासन-शासनादिराजकार्यसीमायां प्रजाय अपि अधिकारो दत्तः । अर्थात् अस्यैव समये राजकीयशासनादिकार्येषु प्रजानामपि सहयोगाधिकारः प्रचलितः। अत एव हि नगरनिर्माणसमितेः प्रमुखः, शिक्षासचिवः, एतस्त्रभृतयः प्रजाभिनिर्वाचिताः स्वीक्रियन्ते राजतन्त्रेण । अनुकृता नवरीति०- उच्चतल-सुविशालवातायन-नानाविधस्थापत्यकलादि- भिर्यथा गृहनिर्माणरीतिः उपान्तरजा उपप्रान्तरे मोहमयीकलकत्तादिबहिः- प्रान्ते जाता सा अनुकृता । तथा कॉफीपानगृह-होटल-एतावन्माननगरे अष्टाष्ट- 'सीनेमा निर्माण-नृत्यमन्दिरादिस्थापन-प्रभृतिभिः सुस्फुटं नवसभ्यतापरि- गृहीता रीति: अनुकृता अनुकरणेन श्रिता । बहिर्देशादागतः स्पष्टमत्र नवसभ्यता- रीतिं प्रचलन्ती स्थिरीकुर्यादित्याशयः । चिरजा.- इयं मिरजामहोदयस्य कराजीता परिवृत्तिः (परिवर्तनम् ) चिरजा जयपुरराज्येऽस्मिन् अतिचिरकाले जाता [ माधवेन्द्रादिसमये अन्यभारतीयनगरेषु प्रचलितापि नाद्यावधि अन्ना- वकाश लेमें ] ततोयग्रे स्थिरां जागृति कुर्यात । अग्रे सेयं नवपद्धतिः सुस्थिरव भवेदित्याशयः । अत एव नवपद्धतिवर्णनेऽव्र नवपद्धतिप्रचलित: 'जागृति' शब्दः सूचितः। व्याकरणाऽऽग्रहे तु 'चिरजा स्थिरजागरणं तनुयात्' इति पाठो बोध्यः । किंच-व्यवसायवृद्धि-प्रदर्शनाय कालिकत्ता-मोहमयीप्रभृतिधनिकबहुल- नगरेयिवात्रापि रौप्यसुवर्णादिकानां काल्पनिक्रयविक्रय (सहा)-करणायाज्ञां प्रदाय रत्नापरावीच्या (जौहरी बाजार ) जनसंमदरूपा जागति प्रादर्शयत् ।
२३० छ नागरिकवथी-विशिष्टजनचत्वरः स्वतन्त्रभारते साम्प्रतिकं शासनम् छप्पय- भारतमिदमतिचिरात्पुराऽभूत्पूर्ण स्वतन्त्रम् । बहुतरवत्सरशते गतेऽपि च यत्परतन्त्रम् ॥ तदिह देवगतिवशाद्विभाजनदुर्नयदीनम् । चतुरधिकद्विसहस्रवत्सरेऽभूत्स्वाधीनम् ॥ सम्प्रति विशिष्टराष्ट्रान्तरे प्रजातन्त्रपरिभासनात् । इह जयति जयपुगभ्यन्तरे नव्या श्रीनवशासनात् ।। बहुतर०-अनेकशताब्दीषु व्यतीतास्वपि यद् (भारतम्) परतन्त्रम- भूत् तत् देवगत्या देशस्य विभाजन(हिन्दुस्तान-पाकिस्तान इति)रूपेण दुनयेन दीनं सत् चतुरधिकद्विसहस्रवत्सरे [ २००४ संवत्, अर्थात् १५ अगस्त स. १६४७] म्वाधीनमभूत । संप्रति तु विशिष्टानां राज्यानाम अभ्यन्तरे प्रजाननः स्य समुत्थानात् इह जयपुरराज्यमध्येऽपि नवीनशास- नात्[प्रजानिर्वाचित सचिवादीनां नियमनात्] नवीना लक्ष्मीविलसतीत्यर्थः। कीशं तन्निचिनमित्याह- येन पुरा देवभाषादीक्षा परिशीलिताऽभूत् सामयिकशिक्षामुच्चकक्ष्यामप्युपास्य ताम् लोकहितकार्येष्वेव पत्नी-परिव रवृतो योऽभूद दृढसंगतोऽन्यसेवां विनिरस्य ताम् । जयपुरराष्ट्रम्य प्रधानमन्त्रिणोऽद्य यस्य पूर्वा 'प्रजामण्डलस्य सेवा परिवस्यताम देशसेवाव्रतमेव भुवने भृऽस्त्रीकृत्य हीरालालशास्त्री किल के शब्दैः प्रशस्यताम् ।।
२३० जे
जयपुरवैभवम्
देवभाषा-संस्कृतस्य शिक्षा शाखिपरीक्षापर्यन्तमिति यावत् ।
उच्चा कक्ष्या उन्नता कोटिः यस्याः (बी० ए० पर्यन्तमित्यर्थः ) सामयिकी
शिक्षाम् आङ्गलभाषाशिक्षामपि नाम उपास्य । अद्य [२७ मार्च सन् १९४८]
वरिवस्यनां सक्रियताम् । भृशास्त्री-भृशम अस्त्रं ( विजयसाधनं ) कृत्वा ।
घनस्थली
छात्रावासपूर्व यत्राऽऽभाति शिक्षा बालिकानां
भेदभावनानां हवनस्थली प्रकाशते
भारतीयवीरनारीप्राक्तनचरितबलाद्
वीरवनिताना भवनस्थली विभासते ।
सम्प्रति स्वतन्त्रभारतस्य स्तवनस्थलीयं
राजपुत्रप्रान्तजीवनस्थलीष जायते
प्रवत्पयनस्थलो सुग्वानां सवनस्थलीव
पुण्योपवनस्थली वनस्थली विराजते ॥
वीरनारीणां चरितेषु यथा अश्वारोहण-खड्गपरिचालनादीनि
भूयन्ते तन्निपुणानां वीरवनितानां भवन( उत्पत्ति स्थली ।
स्तवनस्थली - एवंविधसंस्थाभिरेव. स्वतन्त्रभारतम्य स्तुतिरित्यर्थः ।
प्रेसनः (अनिगरितस्य) पवनस्य स्थली। पुण्यानां सुकृत्यानां उद्यानस्थली ।
No text on this page.
जयपुरवैभवम् वर्तमानः प्रधानसचिवः वी.टी.कृष्णमाचार्यमहोदयः जयपुरवैभवम्' गृह-सैन्यसचिवः श्रीअमरसिंहमहोदयः
No text on this page.
नागरिकवीथी-विशिष्टजनचत्वरः २३० (छ) भारतराष्ट्र विधानपरिषदः' प्रमुखमहिष्ठे रुद्धकरेऽप्यन्यत्र शिक्षणादौ सुपटिष्टे । संस्कृतविजे, क्रान्तिमये समयेऽप्यचलिष्ठे नीतिकृष्णिमा नैति कृष्णमाचार्यवरिष्ठे। प्रमुख०-प्रमुखेषु महिष्ठे संमाननीये, उपाध्यक्ष इत्यर्थः । रुख- अन्यत्र अन्येषु कार्येषु निन्द्वहस्तेऽपि, शिक्षादिकार्येषु मुक्तकरे। मैडिकल- कॉलेज, आयुर्वेदिकातुरालय-प्रारम्भिकशिक्षाया अनिवार्यताप्रभृतयोऽस्यैव समये जाता इत्यर्थः । वर्तमानः प्रधानसचिवः [प्राइममिनिस्टर ] V.T. कृष्ण- माचार्य महाभागः। गृह-सैन्य-सचिवपदमण्डितस्य दृढराजभक्तिरुपभाति यस्य । यो ह्यमरबलं धीरो दधाति वीरोऽयममरसिंहो विभाति ।। गृहसैन्य०-गृहसचिवः 'होममिनिस्टर', सैन्यसचिव: 'अामी मिनिस्टर' एतत्पदाम्या भूषितस्य । विनत-विज्ञ-वाकीलवरो विस्तृतपरिवारी निश्छलसेवाव्रतात्क्रमप्रानतंपदधारी । सरले-शिष्ट-मितभाषि-प्रजामण्डलहितकारी जनमतशिक्षासचिव-देविशङ्करस्तिवारी ॥
२३० (ज)
जयपुरवैभवम्
विस्तृत-पिता, पञ्चषा भ्रातरः, भगिन्यो भगिनीपतयश्चेत्यादिहा-
भागस्यास्य भूयान् परिवारः, सर्वे च सद्भावेन सह निवसन्तीति नवीनयुगे-
स्मिनवीनप्राया वार्ता । निश्छलसेवा०-एतस्य प्रमाणम्-'धन्वन्तोषधालय'-
'जयपुरराज्यप्रजामण्डल' प्रभृतिसंस्थानामयं चिरकालिको मन्त्री। इतोऽन्यान्ये-
प्वपि प्रजाहितकार्येषु सोयं सद्भावेन प्रवर्तते स्म । क्रमप्रीमत... -पूर्वमयं
सर्वस्यापि नागरिकसंघस्य (भ्यूनीसिपलबोर्ड) सर्वाभिः प्रजाभिनिर्वाचितः
प्रमुखः ( चेयरमैन ) भासीत्, साम्प्रतं च निर्विरोधं सर्वप्रजानिर्वाचित: सचिव:
( शिक्षासचिवः) अस्ति ।
शिष्टो मोदविदोहि-गोष्ठीरुचिरपि नयपटुः ।
जनसंमतसचिवो हि दौलतमलभण्डारिकः॥
मोदवि०-प्रमोदप्रपूरिका या गोष्ठयः नदृचिः।
[ एवं प्रमुखैर्मन्त्रिगणैर्मन्त्रितनयवाही
नवपद्धत्या निचितसचिवशुभमतिपरिणाही ।
अनुदिनमुमतिमभ्युपयन् हितपथमनुगामी
सोयं शासनतरुः फलतु मधुफलपरिणामी ।।
मन्त्रित-मन्त्रितः मन्त्रणया स्थिरीकृतो यो नयः (नीतिः) तं वहति ।
युगानुकूलया नवीनप्रणाल्या निर्वाचिता वे सचिवाः तेषां शुभमते परिणाहः
(विशालता) यस्मिन् । मधुफल. मधुराणि फलानि परिणामो यस्य सः।]
नागरिकवीथी-विशिष्टजनचत्वरः
क०- प्राचीनाः परिष्कृताः, नवीनाः पुनराविष्कृता
विद्यालया येन नगरेऽथ ग्रामसंचये
भाषायामभिज्ञो देवभाषाया रसज्ञो भृशम्
एम.ए.पदभूषितोपि वैदेशिकवाङ्मये ।
निःस्वार्थाऽनुरागाद्भरिसंस्थापरिचालकं यं
गुणिषु विनीतचर्यापालक विलोकये
शिक्षणविभागभरितोदये मनोऽद्य मुहु-
र्मोदयेयमस्मिन् श्यामसुन्दरमहोदये ॥ ४० ॥
भाषायां हिन्याम् । शिक्षाविभागे भरितः कृतः उदयः उन्नतिर्येन,
भूतपूर्वः शिक्षाविभागाध्यक्षः ॥ ४०॥
दो०- यस्य शासने सुरगवी न सौभाग्यमभियाति ।
संस्कृतशिक्षाकञ्जमुक्कचलूः किचलू ति ॥ ४१ ॥
सुरगवी संस्कृतम् । संस्कृतशिक्षैव काक् (स्त्री) तस्याः
केशलुशकः ॥ ४॥
सो०- विद्या-विनय-सुधर्म्यशीलो हरिनारायणः ।
राजान्तःपुरहर्यमालाप्रमुखप्रबन्धकृत् ॥ ४२ ॥
विद्यानिधि-पुरोहितश्रीहरिनारायणबी.ए.महोदयः 'मुन्तज़िम जनानी.
ज्योढ़ी' ॥४२॥
२३२ जयपुरवैभवम् क- आधुनिकशस्त्रक्रियाचतुरेषु डाक्तरेषु दूरदूरतोपि यस्य नाम प्रतिभासते नयनचिकित्सायामतीव लघुहस्तो यो हि सत्कार्य प्रशस्तो धनं प्रायः प्रतिदासते । स्पष्टोचितवादी सदा सरलः प्रसन्नमना वार्द्धकेपि सबलः सुधीषु प्रमनायते सर्वविधरङ्गसङ्गिसुजनानुषङ्गिमनाः सोयं दलजङ्गसिंहसुमनाः सुखायते ॥ ४३ ॥ प्रशस्त: य: प्रायः सरकार्ये धनं प्रतिदासते ददाति, 'दास दाने' । प्रमनायते उत्कण्ठते, विद्वदनुरागीत्यर्थः । सर्वविधरङ्गेषु विविधविषयेषु सङ्गिनो ये सुजना: तदनुसङ्गि तदासनं मनो यस्य सः ॥ ४३ ॥ सो०-नयविचारचयरोपि.शिक्षोपि च नयपथमवति । विश्वेश्वरनाथोपि चौबेगतचातुर्यभृत् ॥ ४४ ॥ नीतिविचारसमूहस्य आरोपिणी शिक्षा यस्य सः । चौबेजातिगतं यश्चातुर्य तद्वारकः ॥ ४४ ॥ क०- 'भावयेत भव्यमिति' भावनावशेन येन सा 'भारतमारती विचित्रा स्म विधाप्यते स्वल्पविद्यासारे यः समाजेऽप्युच्चशिक्षितोऽभू- धार्मिकविचारे यः स्वतन्त्रः समुपेयते ।
नागरिकवीथी-विशिष्टजनचत्वरः
२३३
श्रीमजयपचनेन्द्रशिक्षणनियुक्तोऽप्यद्य
गौराङ्गाधिकारीङ्गितयुक्तोऽसौ विचेष्टते
एम्.ए.पदालंकृतो बुधेषु निरहंकृतोऽथ
सोयं सूर्यनारायणसुकृती समेधते ॥ ४५ ॥
'मनुष्यः सर्वदा शुभविचारानेव कुर्यात्' इति सिद्धान्तं स्थापयता येन
मैथिलीशरणगुप्तनिर्मिताया: 'भारतभारत्याः' अतीतखण्डः स्थाने स्थाने
परिवर्त्य विचित्र एवं निर्माप्यते स्म । समाजे 'बागडा'ब्राह्मणाख्ये
वर्तमानजयपुरेन्द्रस्य 'गृहशिक्षकः"टयूटर' श्रीयुतसूर्यनारायणशर्मा एम.ए. ।
दो०- दीनदयालुतिवारि-तनयस्तथ्यविचारधृक् ।
सरल-संयताचारि-शिवकिशोरशर्मा लसति ॥ ४६॥
एतत्पिता दीनदयालुतिवारी अधिकरणकार्येषु लब्धकीर्तिायपरः
स्वयोग्यतया जयपुरेन्द्रं प्रीणयन् सचिवपदमायलंचकार ॥ ४६ ॥
क०- गाम्भीर्य-प्रभावशालिवाकीलेन येन पुरा
लेभे नगरान्तः सुप्रतिष्ठेत्युपवीक्षध्वम् .
हिन्दी-संस्कृतादिभव्यभाषास्वनुरागवतोऽ-
प्युर्दशब्दमिश्रा गीतिरचना निरीक्षध्वम् ।
साम्प्रतमबाधेऽस्मिन्नपील' न्यायशासनेऽद्य
राधेश्यामनामध्वनिसत्संगं समीक्षध्वम्
भक्कमण्डलीषु मिलद्भरिभक्तिनादमिमं
मथुराप्रसादम मुंशिनमुदीक्षध्वम् ।। ४७ ॥
गीतिरचना तु 'मथुरेशभजनमाला' दिका बहुशः प्रसिद्धा ॥ ४७ ॥
२३४ जयपुरवैभवम् * तोमरच्छन्दः * पुरप्रथितपुरन्दरकुलभवस्य । कृतसुरसरस्वतीपरिचयस्य ।। विबुधेषु यस्य विनयः पुनाति । भगवानदीनसुकृती स भाति ॥४८ पूर्वार्द्धात षष्ठयन्तं पदद्वयं यस्येत्यस्य विशेषणम् । जयपुरेन्द्रमहा- राजरामसिंहदेवस्य कृपापात्रं पुरन्दराख्यः पूर्व प्रभावशाल्यभवत्, तत्कुल- जातः सोऽयम् ॥४८॥ दो०- न परिजनाः कवलीकृता न गृहमरण्यमुशन्ति । पुण्यालय'नायब मिमं कथमु नृसिंहमयन्ति ॥ ४६॥ नृसिंहः नृणां कृते सिंहः । उशन्ति इच्छन्ति, 'वश' कान्तौ । अयन्ति जानन्ति, गत्यर्था ज्ञानार्थाः ॥ ४६॥ - सुधीचत्वरः * गुरुवरश्रीलक्ष्मीनाथशास्त्रिचरणाः * येषामाधिपत्ये पाठशाला पाठशालाऽभव- पाण्डित्येऽद्वितीयांस्तान कीर्तयन्प्रयस्यामि शब्दशास्त्रशैलीपरिशोधकानधिकतम जयपुरशिक्षाप्रतिबोधकान् वदिष्यामि ।
No text on this page.
G स्वर्गिणोऽद्य लक्ष्मीनाथशास्त्रियो नमस्मामि नागरिकवीथी-सुधीचत्वरः २३५ वात्सल्यानुरक्तशिष्यकृतपरिचर्यान् सदा मन्त्रशास्त्रधुर्यान् गुरुवर्यान् वरिवस्यामि नित्यमेव निर्मलनिसर्गिणो निपुणगणे स्वर्गिणोऽद्य लक्ष्मीनाथशास्त्रियो नमस्यामि ॥५०॥ पाठशाला ( राजकीयसंस्कृतकालेजः) पाठशाला उस्कृष्टपाठशालाऽभ- वत् । कीर्तयन्. न प्रयस्यामि, माहात्म्यातिशयशालिनां तेषां कीर्तने मे प्रयासो न भवतीत्याशयः । परिशोधकानिति० पूर्व हि व्याकरणपाठनशैली जयपुरे अन्यादृश्येवाऽभवत् । गुरुचरणैरेव काशीप्रक्रियया परिष्कृतमध्यापनं प्रचा- रितमित्याशयः । अधिकं किम्, न केवलं व्याकरणशिक्षाया एवं अपि तु, शिक्षामात्रस्य प्रतिबोधकान् उन्नायकान् वदिष्यामि । यतो हि पाठयक्रम- परिशोधनम्, सुव्यवस्थितः श्रेणिविभागः, नियमानुसार परीक्षाव्यवस्था च श्रीमतामेव समये समभवत् । निपुणगणे निर्मलस्वभावान् ॥ ५० ॥ सो०- जटिलविषयगहनेषु संचरतामपि संततम् । सुप्रसन्नवचनेषु येषाममृतमिवाऽस्रवत् ॥ ५१ ।। व्याकरण-धर्मशास्त्रादीनां जटिल विषयाणां गहनेषु सततं संचरतामपि येषां सुष्टुप्रसादगुणयुक्रेषु वचनेषु । एतस्य निदर्शनं 'चरित्रसंग्रहे द्रष्टव्यम् । * चरित्रसंग्रहः * श्रीमत्पूर्वजानामादिनिवासो मद्रासप्रान्ते स्वासीदेव परमुत्तरभारते सर्वतः पूर्व काश्यामागमनमभूत्, यत्र हि रामघाटसविधे श्रीमतां पारम्परिकंगृहमद्यापि विद्यते । जयपुरे तु पारम्परिकनिवासो ब्रह्मपुर्यामासीत् । श्रीमदुरुचरणपितामहानां द्राविडवाझणानां पं. काशीनाथशास्त्रियां राम- जयपुरवैभवम् नाथशास्त्री (अन्नाजी ), कामनाथशास्त्री ( मन्वाजी), इति द्वौ पुत्रा- वभूताम् । तयोज्येष्ठेभ्यः श्रीरामनाथशास्त्रिभ्यः १९०८ तमे विक्रमवत्सरे श्रीगुरुचरणानां जन्माऽभवत् । जन्मत एव मेधाविनः श्रीगुरुचरणाः भारते सुप्रसिद्धवैयाकरणानां प्रात:. स्मरणीयश्रीबालशास्त्रिणां शिष्या श्रासन् । स्वर्गीयश्रीतात्याशास्त्रिदामो- दरशास्त्रिगोविन्दशास्त्रि,म.म.शिवकुमारमिश्रमहाभागप्रभृतयः श्रीमतां सहा. ध्यायिनोऽभूवन् । स्वर्गत-म०म० श्रीगङ्गाधरशास्त्रिप्रभृतयस्तु श्रीमता- मुत्तरकालपाठिनः सतीर्थ्या बभूवुः । १६३० तमे वि.वत्सरे व्याकरणादि- शास्त्राणां पूर्ण पाण्डित्यमधिगम्य भीमन्तो गुरुचरणा जयपुर पराववृतिरे । श्रीमता ख्यातिस्तस्मिन्समये प्रसिद्धप्रसिद्धपण्डितेष्वामीत् । शास्त्रार्थप्रकि. यायां व्याकरणकोडपत्रेष्वपि च श्रीमतामसाधारणी मेधा बभूव । किन्तु जयपुरमागतानां श्रीगुरुचरणानां विद्याप्रसारप्रसङ्गेऽपि सुमहानेको विघ्नः प्रथममुपस्थितोऽभवत् । अनागत्यैव जयपुरराज्यदत्ताया प्रामादिसंपत्ते. रधिकारप्राप्यर्थमधिकरणेऽभियोगप्रचालनमावश्यकमभूत् । यतो हि श्रीमतां पितृव्या मन्वाजीति प्रसिद्धा जयपुरेन्द्रात् प्रामाष्टकं गुरुपदवीं चाधिगस्य पारम्परिकग्रामसंपत्तेरपि संपूर्णाधिकारिणो बभूवुः । पारम्परिकजीविकायां गुरुचरणानां यो भागोऽभवत्सोपि न तैः समदीयत । अत एव अनि- छायामपि निजस्वस्वप्राप्तये श्रीमतामभियोगप्रचालनमनिवार्यमासीत् । अस्मिन् दुःप्रसङ्गे बहूनि वर्षाण्यत्यगुः, नास्मिन्नवसरे कदाचिदपि विद्याप्रसारायाऽवकाशः सममिलत् । या हि शास्त्रार्थप्रक्रिया (व्याकरणपरि- कारस्य कोटित्रोटयः ) तस्मिन्समये देशे प्रचलिताऽऽसीत्तस्यां हि इयतां वर्षाणामेवमन्तरायः कियन्मलिनीकारको भवेदिति तु जानीयुर्मार्मिका एव । किन्तु स्वाभाविकमेधासंपन्नाः श्रीगुरुवरणास्तदनन्तरमपि तथा शास्त्राण्य. पाठयन्. दृढंच निजपाण्डिस्य तथा प्रासारयन् यथान्तःकषायितमनसोपि विपक्षपण्डिता हतप्रतिभा इव समभवन् । .
नागरिकवीथी-सुधीचत्वरः २३७ स्वर्गीयो महाराजाधिराजः श्रीरामसिंहदेवो जयपुरमागतेभ्यः श्रीमद्भया स्वाज्ञया नवीनं निर्मीयमाणस्य धर्मशास्त्रग्रन्थस्य निर्माणमाज्ञापयद् यन्त्र हि पं.श्रीराजीवलोचनमैथिलाः, गुरुवरश्रीकृष्णशास्त्रिचरणा अपि सह न्ययम्यन्त । श्रीरामसिंहमहाराजस्य श्रीमत्सु पूर्णा गौरवदृष्टिरासीत् । महाराजे दिवंगते गुरुचरणाः कियन्ति वर्षाणि केवलं 'मोदमन्दिर'नाम्न्या धर्मव्यवस्थासभाया एव सदस्याः समभवन् । यदा तु बाबूहरिदासशास्त्रि- महोदयो राजकीयाङ्गलकालेजस्याध्यक्षोऽभवत्तदाऽसौ गुरुचरणान् कालेजे संस्कृताध्यापकानकरोत् । अनन्तरं च १६४८तमे वि०वत्सरे पण्डितवरश्रीराम- भजनशर्ममहाभागेषु स्वर्गमधिरूढेषु श्रीमन्तः संस्कृतकालेजस्याऽध्यक्षा अभूवन् । प्रागत्यैव श्रीमद्भिः संस्कृतपाठशालायाः सुमहान् परिष्कारोऽक्रि- यत । सर्वत: पूर्व पाठयप्रणाल्या: शोधनं विधाय परीक्षाप्रणाली प्राचार्यत । व्यवस्थित: श्रेणिविभागः पर्यकलप्यत । व्याकरणादिप्रसिद्धशास्त्राणामध्याप. नस्य रुचिरा शैली निरधार्यत । शास्त्रिपरीक्षातोऽधिकः, प्राचार्यपरीक्षापर्यन्तः पाठ्यक्रमः प्रथमतया श्रीमद्भिरेव प्रवर्तितः । अन्यथा पूर्व शास्त्रिपरीक्षापर्यन्त एवाध्ययनक्रमः समभवत्, यस्य हि सर्वतः प्रथमं शास्त्रिपदवीं लभमानाः पं० श्रीरामचन्द्रशर्माणः ( ज्योतिषिकाः) भूतपूर्वप्रवेशिकागणिताध्यापका: प्रमाणं सन्ति । लेखे विस्तरो भवेत्, परं जानीयुस्तदभिज्ञा यद् राजकीयसंस्कृतकालेज. स्योन्नतिक्रमः श्रीगुरुचरणैरेव तथाऽऽरभ्यत यः संप्रति पूर्णमात्रायां वर्तते, येन चायं कालेजः काशीकालेजकल्पः कल्प्यते को विदेरध। श्रीमतामध्यक्षताकालो यथा नियमसौष्ठवस्याऽऽरम्भकोभूत्तथैव व्युत्पन्नानां दृढपाण्डित्यानां सर्वतो लब्धकीर्तीनां स्नातकानां बाहुल्यार्थमपि प्रशंसनीयोऽभवत् । एतस्मिन् काल एवं ते विद्वांसो निरमीयन्त ये साम्प्रतं जयपुरराजकीयसंस्कृतकालेजस्य प्रायः सर्वेष्वेव विभागेषु अध्यापकपदमधितिष्ठन्ति । एतदतिरिक्त भारतस्य दूरदूर- २३८ जयपुरवैभवम् प्रदेशेष्वपि जयपुरराजकीयकालेजतो बन्धविद्याः पण्डिताः प्रतिष्ठितपदान्य. धितिष्ठन्ति । यस्मिन् कालेजे ३२ अध्यापका भवेयुः सर्वेपि च ते तस्मिन्नेव कालेजे अधीतवन्तोऽपि स्युः, किमिदं सौभाग्यं यस्य कस्यचिद्विद्यालयस्य भवेत् ? श्रीमतां शिष्येषु प्रधानतया उल्लेखनीया इमे सन्ति- व्याकरणशास्त्रि-पं० लचमीनारायणशर्मा चतुर्वेदी । पं० रामकुमारशर्मा गौडः । जयपुरराजगुरुश्रीहरिदत्तशर्ममैथिलाः । दाधीच पं.भवदत्तशास्त्री(अजमेर-गवर्नमैण्टकालेजस्य भूतपूर्वःप्रधानपं०) पं० रूपनारायणशर्मा दाधीचः । पं. गोविन्दरामशर्मा गौडः । म.म.पं०गिरिधरशर्मचतुर्वेदः (राजकीयसंस्कृतकालेजस्य वर्तमानोऽध्यक्षः) वर्तमानराजगुरुपं० श्रीचन्द्रदत्तमैथिलमहोदयः । पं. सूर्यनारायणाचार्यः ( महाराजाकालेजस्य प्र० सं० पण्डितः) पं. मदनाचार्यः (सं० कालेजे धर्मशास्त्राध्यापकः) मन्दमतिः एतासां पङ्कीनां लेखकः । एते संस्कृतकालेजेऽधीतवन्तः श्रीमतां शिष्याः सन्ति । ये तु पाजल विद्यालये श्रीमतां शिष्याः समभवन, तेषु जयपुरराज्यस्य भूतपूर्वः प्रधान- सचिवः श्रीईशानचन्द्रमुकर्जी, अविनाशचन्द्रसेनः, भगवानदासबी.ए. एल. एल. बी, मादयः समुल्लेखनीयाः स्युः । गुरुचरणानां व्याकरणधर्मशास्त्रादिषु प्रकृष्टं पारिहत्यं तु विश्वविदित. मासीदेव, परं साहित्य काव्यनिर्माणेपि च श्रीमता तथा प्रौढिरासीद् यां दृष्ट्वा प्राजन्मतस्तत्कर्म कुर्वाणा अपि भृशं विसिष्मियिरे । अध्यक्षताकाले नागरिकवीथी-सुधीचत्वरः २३९ श्रीमद्भिः कतिचित्संस्कृतपाठयपुस्तकानि निरमीयन्त । यथा- भारतीयेतिवृत्त- सारः (भागचतुष्टयम्, भारतीयमैतिहासिकवृत्तम्, संस्कृतभाषाया इतिहास- शापि यथोपलब्धं संस्कृते समुपनिबद्धोऽस्ति । सुरुचिरया अस्य भाषया मार्मिका अपि हृदयतः प्रसीदन्ति ), प्रवेशिकापाठः (मस्मिन् प्रवेशिका- प्रधानश्रेण्याः कृते गद्य-पद्य-काव्यानां सुमनोहरः संग्रहः कलितोऽभूत् )। राजाज्ञया निर्मितो धर्मचन्द्रोदयस्तु श्रीमतां लेखसौष्ठवसाची स्यादेव, किन्तु नाऽसावस्माभिरालोकितो हरभ्याम् । परं स्वर्गीयमहाराजाधिराज- श्रीमाधवेन्द्रस्याज्ञया निर्मितो जयपुरराजवंशस्येतिहासो मया न केवलमा- लोकित एव, अपि तु लेखन्या लिखितोऽप्यस्ति, यस्मिन् हि श्रीगुरुचरणानां चरमं काव्यनिर्माणमार्मिकत्वं प्रत्यचरं खेलति स्म। तवृत्तान्तस्स्वयम्- यन्महाराजश्रीमाधवसिंहदेवेन कतिपयवर्षेभ्यः पूर्व संस्कृतभाषामयं जयपुरे. तिहास लेखितुं तस्मिन्काले प्रसिद्धारायः पण्डिता प्राज्ञप्ता श्रासन् । तेषु सूर्यवंशादारभ्य पौराणिकराजानां कालं यावत् प्रादिमभागनिर्माणं श्रीगुरु- चरणैरङ्गीकृतमासीत् । मध्यस्य निर्माणं गुरुवरश्रीकृष्णशास्त्रिचरणानामधी- नम्, चरमं च म. म. पं० श्रीदुर्गाप्रसादद्विवेदानामायत्तमासीत् । मध्यं च चरमं च कियञ्च कीदृशं च निर्मितमिति नास्ति विदितम्, परमादिमभाग: सोयं मया स्वलेखन्या प्रायो भूयान् लिखितः । कारणमेतस्य-मदुपरि भार• म्भादेव गुरुचरणानां विशिष्टोऽनुग्रहः समभवत् । प्रत्यक्षमेतस्य प्रमाणमिद मेव-यद् गुरुवरैः पाठशालानियतकालाइते स्वगृहे व्याकरणस्य सर्व एवं ग्रन्था मे पाठिता: सन्ति । ममैवेदं सौभाग्य येन सिद्धान्तकौमुदी, मनोरमा, परिभाषेन्दुशेखरः, शब्देन्दुशेखरः, वैयाकरणभूषणम्, महाभाष्यं चापि श्रीमता गुरूणामेव सकाशादधीतम् । प्रस्तु. ममाचराणि सुन्दराणीति केवलं मदुपर्यनुग्रहं प्रकाशयन्तः श्रीमन्तो बहुधा मत्सकाशादेव पस्किञ्चिदलेखयन् । अन्यथा श्रीमवरणानामेव तथा ..
२४० जयपुरवैभवम् सुभगानि सुभङ्गीनि चाक्षराण्यासन यान्यालोकयता चित्रीयते स्म चतुरा- णामपि चेतः । हा हन्त ! पारितोषिकपत्रेषु यानि श्रीमतामक्षराणि साम्प्र- तमपि विलोक्यन्ते तानि श्रीमता लेखसौष्टवं यथा, तथाऽन्तेवासिजने अंसाधारणी कृपामपि अन्तःकरणे अकस्माजागरयन्ति । अस्तु. जयपुरराजा- ज्ञया निर्मीयमाणस्य तस्काव्यस्यादिमो भागः,यावरस्मरामि तावत् सोयं सर्ग- द्वये पूरितोऽभूत् । तयोर्मध्ये प्रथमस्तु समन एव स! मया लिखितः, द्वितीयस्य तु कश्चिदंशः । नासीदिदं पूर्व विदितं यदस्मद्दौर्भाग्यात्तदिदं काव्यं केवलं परिश्रमप्रसूरेव भवेत् , न प्रकाश्येत, न वा लिखितमेवोपलभ्येत । अन्यथा मनोहरतमस्यास्य एका प्रतिलिपिरन्याऽप्यकारिष्यत । किन्तु हा हन्त साम्प्रतं तत्समग्रमेव लुप्तमभूत् । गुरूणां गृह मेव बद्धतालकमासीत् । एवं राजेरछा 'क्षणे सणे नवा नवा भवति जायमाना' इति प्रसिद्धयनुसारं जयपुरेन्द्रस्यापि सा इच्छा अन्याभिर्लहरीभिरभिभूयमानाऽभवत् । अत एव तत्समग्रं काव्यवैभवमनन्तकालार्थ कालस्य कोड एव लीनमभूत् । मनोरारभ्य सूर्यवंश: श्रीमद्भिराख्यातोऽभूत्, तत्र प्रथमं पद्यमद्यापि मे मनसिं वर्तते । पावनी सेयं स्मृतिरिति कृत्वा, श्रादर्शविधया तदिदं लिख्यते । काव्यमार्मिकाः अनेनैव निर्मातुरसाधारणमधिकारम् , समासां च शब्द- शय्यामंशत: परिचितुयु:- 'आसीदसीमसौभाग्यनिधिर्विधिरिवाऽपरः । आद्योऽस्य नरसर्गस्य नाम्ना वैवस्वतो मनुः ।।' श्रीमद्भिलेखिताः परिभाषेन्दुशेखरोपरि परिष्काराभवद्यापि विद्यन्ते ये हि वादसमयस्याऽतिक्रान्तस्वादग्रे च तदाशाऽभावारकेवलं मूषकमहोत्सवायैव मे मन्दस्य गृहे दृश्यन्ते । श्रीमतामन्तरणसुहृत्सु गुरुवरश्रीकृष्णशास्त्रिचरणा आसन् । पण्डितवरश्रीशिवराममहोदयान् स्वर्गीयगुरुवरधीजीवनाथमैथिल- नागरिकवीथी-सुधीचत्वरः २४१ प्रभृतींस्तु गौरवदृष्टयाऽपश्यन् । श्रीमता धर्मश्रद्धा, मन्त्रशास्त्रेऽभिनिवेशश्च विशेषतयोल्लेखनीय पासीत् । शिवस्तोत्रेषु स्तुतिकुसुमाञ्जलिः श्रीमतां परमप्रियोऽभूत् । हन्त संप्रति मे चक्षुषोगुरुचरणानां सा मूर्तिः प्रत्यक्षमुल्की- कीर्णव दृश्यते, या हि अध्यापनार्थमस्मदादीन् निरीक्षमाणाऽतिष्ठत् । संस्कृत- पाठशालायाः कार्यालये ( श्रीमतामध्यापनस्थानमपीदमेवाऽऽसीत् ) वेत्रा. सनमधितिष्ठन्तः श्रीमन्तः पाठनादवकाशसमये- 'यस्य शस्यमहसो निरर्गलं योगमाप्य चरणाब्जरेणुभिः । अद्भुतां दधति नीरजस्कतां तं जगत्पतिमुमापति नुमः ।।' इति कुसुमाञ्जलीयं पा सभक्रि सस्वरं च जगुः । अन्तेवासिनामुपरि श्रीमतामसाधारणः स्नेहो दया चासीदिति जानन्त्येव तद्विदः । गुरुर्न कन्धि- च्छात्रं विद्यां पानकमिव पाययतीति' लोके कथ्यमानं श्रूयते । परमहं तु इदं सत्यं सत्यमेव जाने यस्योपरि श्रीमतां हार्दी कृपा समभवत्,स विद्वानप्यभू. दिति प्रत्यक्ष मेवाऽऽलोकितमस्ति मार्मिकैः । गुरुचरणानां मध्यसमयस्य शिष्याः कृपाभाजनं च म०म०५०गिरिधरशर्म-राजगुरुश्रीचन्द्रदत्तमैथिल पं० सूर्यनारा- यणशर्म-मदनाचार्याः सन्ति, ये हि सोत्साहं च सदयं च सोच्चैःस्वरं च स्नेहेन पाठिताः समभवन् । किन्तु-प्रासां पङ्कीनां लेखकोयं श्रीमतामन्तिमः शिष्योऽस्ति यस्योपरि असाधारणी विशेषकृपाऽऽसीत् यस्या उल्लेखः पूर्व कृतः। स समयो गुरुचरणानां वार्द्धक्यस्यासीत्, नासीत्पूर्व इव स किल यौवनसहचरः समुत्साहः। परं कर्तव्यवशायावशात् मत्सौभाग्यवशाद्वा यद् यद् गुरुचरणः पाठितं तत्तत्सर्व वरप्रदानमिव मे सुस्थिरविद्यावताराय चिराय सममवत् । प्रतिदिनव्यावहारिकविषयेष्वपि स्नेहेन भर्सनया च यद्यत् शिक्षितं तत्तन्मे जीवनसाफल्याय समभूत् । प्रस्तु-पावनं तदिदं स्मरण- मयंहसां निवृत्तय एवेति यदप्यनुकूलं तथापि स्मर्यमाणेनानेन हृदयान्तस्तले काचित्पीडेव समुदेतीति विरम्यते विक्षोभात् । - २४२ जयपुरवैभवम् गुरुचरणानां पौत्रः श्रीविश्वनाथः साम्प्रतंमानामहाभिजने यवतमाल- ( बरार )-प्रदेशे निवसन व्यवसायकायं करोतीति श्रूयते । * गुरुवरश्रीकृष्णशास्त्रिचरणाः * येषां धर्मकर्मणि तपसि सत्यनिष्ठाऽभव- त्पाण्डित्यप्रतिष्ठाऽतो गरिष्ठाऽभूद्विसंदेहम् चर्याव्यवहारे चतुराणां शुद्धभावोऽभव- हाह्मणोपकारे येषां मानसममन्देहम् । राजकीयविद्यालये साहित्योपदेशकास्ते गुणगणनीयं स्मरणीयं येऽवहन्देहम् नानादेश-नानाजन-नानाकथा-नानारस- वर्पिणोऽद्य श्रीमत्कृष्णशास्त्रिणोभिवन्देऽहम् ॥५२॥ अतः (निष्टातः ) पाण्डित्यप्रतिष्ठा निःसंदेहं प्रभावशालिन्यभवत् । अमन्देहम् अमन्दा ईहा चेष्टा यस्य तत् । ब्राह्मणोपकारे सदा सचेष्टमानसा अभूवन्नित्यर्थः। नानादेशादीनां या नानाकथास्तासु नानाविधरसवर्षकान् ५२ * संग्रहः * तैलङ्गब्राह्मणानां श्रीमतामादिमो निवासो मद्रासप्रान्तस्य कुम्भघोणे- ऽभवदिति श्रूयते । श्रीमन्तो हि निजदेशं विहाय बाल्यादेवोत्तरभारते न्यवसन् । गृहस्थाश्रमप्रवेशारपूर्व भूयांसि वर्षाणि यावत् श्रीमद्भिबदरिका. श्रमप्रान्ते ब्रह्मचर्यनियमेन तपश्चरणमक्रियत । जयपुरेऽपि यदा प्रथमप्रथम- मुपगाताः (सं० १६४८ वि० ) तदापि श्रीमन्तो ब्रह्मचारिवेष एवासन् ।
नागरिकवीथी-सुधीचत्वरः २४३. एतस्मात्कालारपूर्वमुत्तरस्यां दिशि कुल्लू-मण्डीराज्येष्वपि श्रीमतां निवासोऽभवत् । मण्डीराज्ये तु कतिचिद्वर्षाणि श्रीमद्भिर्धर्मशासनपदमपि किञ्चिदधिष्ठितमिति श्रूयते । जयपुरमागतेषु श्रीमत्सु स्वर्गीयमहाराजाधिराज- श्रीरामसिंह देवस्य विशेषतः कृपा समभवत् । श्रीमता हि धर्मचन्द्रोदयस्य निर्माणाय पूर्वमेते न्ययम्यन्त, 'मोदमन्दिर सभायाः सदस्याश्चाकल्प्यन्त । अनन्तरं तु १६४८ तमे विक्रमवत्सरे कालेजाध्यक्षेण श्रीहरिदासशास्त्रिमहा. शयेन इमे संस्कृतपाठशालायां साहित्यप्रधानाध्यापका नियमिताः । श्रीमतां धर्मश्रद्वापरोपकारादिषु सुतरां व्यामकिरभूदिति तु सर्वत्र सुप्रसिद्धम् । विश्वविदितं पाण्डित्यमप्यस्मादशैरकिञ्चित्करः प्रस्तूयेत,एषापि लघोर्मुखा- महती वार्तास्ति । द्वयोरपि शास्त्रिचरणयोर्विषये जयपुरविलासे प्रोत्रम्- 'राजीवलोचनबुधेन समस्तशास्त्राण्यालोच्य रामवचसाऽरचि धर्मचन्द्रः। याभ्यामपूरिस ततोऽन्विह कृष्ण-लचमीनाथौ बुधौ कथय कस्य न संमती तौ॥' * पण्डितवर-श्रीशिवरामशर्ममहाभागाः * येषां शब्दशास्त्रे प्रौढपाण्डित्यं प्रसिद्धमभू- द्वेदान्तेऽपि मार्मिका न केन स्माभिनन्यन्ते राजमोदमन्दिरेऽपि मान्या यद्वयवस्थाऽभव- द्विद्यायै वदान्या येऽद्य विद्भिर्मुहुरिन्द्यन्ते । अध्यापनसिद्धाः शान्ति-धैर्यार्जवमुख्यैर्गुणैः सर्वविधसौख्यैर्जीवने ये स्माऽतिचन्द्यन्ते आदर्शायितोच्चसदाचाराञ्चितचर्याः सदा श्रीश्रीशिवरामसरिवर्याः प्रणिवन्धन्ते ॥५३॥ व्यवस्था धर्मशास्त्रीया। 'मोदमन्दिरं जयपुरराज्यस्य धर्मव्यवस्थापक-
२४४
जयपुरवैभवम्
सभा । बदान्या दानशौण्डाः,यः कोऽपि विद्यार्थी व्याकरणस्य लघुवा महान्तं
वा ग्रन्थमपठत्, सप्रेम तमपाठयन् । इन्द्यन्ते परमैश्वर्येण स्तूयन्त इत्याशयः,
'इदि परमैश्वर्ये'। ये सर्वविधैः सौख्यैः जीवने अत्यन्तं चन्धन्ते स्म पाहायन्ते
स । चदि 'प्राह्रादे' । सदाचारेण अञ्चिता पूजिता ।
* संग्रहः *
पर्वतीयसारस्वतब्राह्मणाः पं० श्रीशिवराममहाभागाः विगतदेशस्य
(काङ्गडाप्रान्तीय गुलेर' प्रामाञ्चलस्य) राजपुरोहितवंशजाः समभवन् ।
तत्र हि श्रीमद्वंशजानां 'मणिवन्तः, 'मणिवाले' इति प्रसिद्धिरासीत् । बाल्या.
वस्थायां गृहगतामतिविषमां दीनदशामनुभूय परमं विरज्यन्तः श्रीमन्तो
विद्याध्ययनाय काशी प्राऽतिष्ठन्त ।
कौमार एव जगतीतलजागरिष्य-
कीर्तिप्रभाप्रकटनेऽस्य मतिर्बभूव ।
तस्मादसौ गुरुजनाऽविदितोऽन्वयासी-
द्वाराणसीम खिलवाङ्मयलास्यभूमिम् ॥१॥
नासीत्तस्मिन्समये यात्रार्थ बाष्पशकट्यादीनां सौकर्यम् , नापि चासी-
दार्थिकी शक्तिरेव । अत एव सुदूरतमादपि देशात्पद्भ्यामेव व्रजन्तोति-
क्लेशेन चिरात्काशीमुपागमन् ।
तत्र प्रसिद्धबुधमण्डलमान्यगौड-
स्वाम्यन्तिके विभवरामसमीपतश्च ।
शब्दागमप्रमुखदुर्गमशासनेषु
प्राशस्त्यमाप स हि षोडशभिः समाभिः ॥२॥
No text on this page.
जयपुरवैभवम् x
-...-
पं० चन्द्रधरशर्मा गुलेरी बी० ए०
नागरिकवीथी-सुधीचत्वरः २४५ तत्र हि 'भाष्यब्रह्मचारी ति प्रसिद्धेभ्यः श्रीअभयराममहाभागेभ्यः साङ्गं व्याकरणशास्त्रमपाठि । भूतपूर्वजयपुरराजकीयसंस्कृतपाठशालाध्यक्षाः पं० श्रीरामभजनसारस्वतमहाभागाः श्रीमतां सहाध्यायिनोऽभूवन् । समा. पितविद्याः श्रीशिवराममहाभागास्तस्मिन्समये काशिकपण्डितानां संतोष- भाजनमभूवन् । सभायां वादपाण्डित्यमालोक्य परमं प्रसमा जयपुरमहा. राजाधिराजाः श्रीरामसिंहदेवा: पण्डितमहोदयान्निजराधानीमानयन् । १९२१ तमे त्रिंशे वा विक्रमवस्सरे श्रीमतामत्रागमनमभूदिति श्रूयते । अनागताः श्रीमन्तो राजकीयसंस्कृतपाठशालायामध्यापकाः, 'मोद- मन्दिर' सभायाः सदस्याश्चाऽभवन् । प्राचीनव्याकरणे श्रीमतां सुदृढं ज्ञान. मासीत् । अध्यापनकाले च प्रसन्नमुखाः श्रीमन्तोऽतिशान्त्या परमप्रेम्णा च विद्यार्थिनः समबोधयन्निति प्रत्यक्षमनुभूतम् । गुरुचरणानामध्यक्षतायां पण्डितमहोदयाः पाठशालायां वेदान्ताध्यापकपदमधितिष्ठन्तो दृष्टाः । महा- राजश्रीरामसिंहदेवानां श्रीमाधवसिंहदेवानां चापि समये श्रीमतां परमः सम्मानः समभवत् । भूतपूर्वो जयपुरराज्यप्रधानामात्यः श्रीकान्तिचन्द्रमुकर्जी महोदयः पण्डितमहोदयानां परमं गौरवमकरोत् । राज्ये साधीयसी प्रतिष्ठा, लक्ष्मीदेव्याः कृपा, श्राज्ञाकारिणो विद्वांसश्च पुत्राः, नैरुज्यपूर्ण पूर्ण च वयः, इत्यादि सर्वविधमेव लौकिकं सुखं श्रीमतामुपपन्नमासीत् । अत एव 'सर्व- सुखिनः' इति सुहृत्पण्डितगोष्ठयां श्रीमन्तोऽभ्यनन्द्यन्त । पण्डितमहाभागानां त्रयः पुत्राः समभवन् । तेषु ज्येष्ठः श्रीचन्द्रधर- शर्मा गुलेरी (बी० ए०) अजमेरनगरस्थमेयोकालेजस्य जयपुरराजकीय. भवनप्रबन्धकर्ता (मोहोतमिद जयपुरकोठी) तात्कालिक खेतडी'नरेश- स्याऽध्यापकश्वासीत् । एष हि महाभागो यथाऽऽङ्गलविद्यायां तथा संस्कृत- पाण्डित्ये हिन्दीसाहित्ये चापि परमं परिनिष्ठितोऽभवत् । अयं जयपुरात्प्र- 'समालोचक पत्रस्य काशीनागरीप्रचारिणीपत्रिकायाश्च काश्यमानस्य २४६ जयपुरवैभवम् । सम्पादकोऽभवत् । एतल्लिखिताः 'पुरानी हिन्दी' इत्यादयो गवेषणापूर्णा निबन्धाश्चमत्कृतवन्तो मार्मिकसमाजम् । हन्त हन्त यस्मिन्समयेऽस्य प्रतिभा प्रकामं प्रौढिमध्यगच्छत्तस्मिन्नेव समये सोयं महाभागो माननीयश्रीमदन- मोहनमालवीयमहाभागेन काश्यां नीत्वा हिन्दूविश्वविद्यालये संस्कृतविभा- गस्याध्यक्षो नियमितः । परं विद्वरसमाजस्मरणीयस्य सरलोदारचरित्रस्यास्य हन्त स्वल्प एव काले सर्वदार्थ काशीवासोऽभवत् । हिन्दीसाहित्ये प्रसि. द्धस्यास्येतिवृत्त 'हिन्दीकोविदरत्नमालायाम् ' मुद्रितमपीति किञ्चिरस्मराभि । पण्डितमहाभागानां मध्यमः पुत्रश्च पं० सोमदेवशर्मा गुलेरीति प्रसिद्धो मोदमन्दिरसदस्यता संस्कृतपाठशालाध्यापकतां चात्रैवाध्यतिष्ठदिति जानन्त्येव तद्विदः । परं सोऽप्यकाल एन परलोकमगात् । कनिष्टस्तु पुत्रः पं. जगद्धरशर्मा गुलेरी एम० ए० सम्पति लायलपुरनगरे (पंजाब ) राज- कीयस्य कृषिमहाविद्यालयस्य (एग्रिकल्चर कॉलेज)प्रबन्धकपदमध्यापकपदं च ससंमानमधितिष्ठतीति हर्षास्पदम् । पण्डितमहाभागानां विषये प्रोक्नं जयपुर- विलासे- । - 'प्रास्ते महाभाष्यमहाचमत्कृतिः स्फुरन्महा व्याकृतिप ठिनां गुरुः । सारस्वतो रामभजः स यस्य स सखा सतीर्थ्य: शिवरामपण्डितः ॥' * विद्यावाचस्पतिपं० श्रीमधुसूदनशर्ममैथिलाः * धार्मिकविमर्शनेष्वमिज्ञाः सर्वदर्शनेषु वेदान्तेष्वधर्षितमनीषा उपनम्यन्ताम् वेदेष्वसमानां 'यज्ञमधुसूदन' नामाऽऽकरो नूनं ब्रह्मविज्ञानादिग्रन्था अवगम्यन्ताम् ।
No text on this page.
जयपुरवभवम् श्रीमन्मधुमृदनमहाशया: प्रगम्यन्ताम् ।
नागरिकवीथी-सुधीचत्वरः २४७ मजुनाथ सांख्यदैशिकानां चतुराणां नये निगमपुराणाऽद्भुततत्वानि निशम्यन्ताम् वादिमदसूदनसमञ्जससमीक्षाचया: श्रीमन्मधुसूदनमहाशयाः प्रणम्यन्ताम् ॥५४॥ वेदेषु वेदविज्ञानेषु असमानाम् अनुपमानां येषाम् । पाकरः यज्ञविष- थक पाकरग्रन्थः । सांख्ये दैशिका गुरवः । किञ्च मम्जुनाथस्य सांख्यशास्त्रा- ध्यापने गुरवः । वादिगर्वनिराकर्ता समन्जसः समीक्षाचया येषाम्, अत एव 'समीक्षाचक्रवर्तिनः' । एतन्निर्मिता ग्रन्थाः वैदिककोष-प्रत्यन्तप्रस्थानमीमां- मा शतपथव्याख्या-गीताभाष्य-पाशीचपचिका-वर्णसमीक्षा छन्दःसमीक्षा- पुराणसमीक्षा इन्द्रविजय-प्रभृतयःभीमतां सकाशादेवाधिगन्तव्याः । श्रीमतां जीवनचरितादिकं तु 'संस्कृतरत्नाकरस्य' 'वेदाङ्के' विलोकनीयम् ॥ १४ ॥ राजगुरुश्रीहरिदत्तशर्ममैथिलाः दो०-विवृतशब्दशास्त्रोदयान् परमसहृदयान् स्तौमि । श्रीहरिदत्तमहोदयान् सदयान् संप्रति नौमि ॥ ५५ ॥ विघृतः कृतः व्याकरणशास्त्रस्य उदयः प्रचारो यैस्तान्, एतेषामेव द्वितीयाध्यापकतायां व्याकरणस्य मार्मिकाः साम्प्रतिकविद्वांसो निरवय॑न्तेति सूच्यते । परमसहृदयान्, इत्यनेन तेषां नैषधमाधादिकाव्यरसिकत्वं रसानु. भवमार्मिकत्व चाभिव्यज्यते । राजकीयसंस्कृतपाठशालायां परम्परातो व्याकरणाध्यापकानां जयपुर. राजगुरुश्रीनरहरिशर्ममैथिलमहाभागानां ज्येष्ठतनुजन्मान एते पैतृकम- ध्यापकपदं राजगुरुत्वं चाऽध्यतिष्ठन्पूर्वम् । दिवं गतानामेषामनुजन्मान:
२४८ जयपुरवैभवम् श्रीचन्द्रदत्तमहोदयाः साम्प्रतं व्याकरणाध्यापका राजगुरवश्च सन्ति,येषां परि- चयोऽग्रे । श्रीनरहरिशर्मणां विषये तु प्रोनं जयपुरविलासे-. 'सिद्धान्तकौमुद्युचितो बुधाग्रणीः समुच्छलचामरवीजितच्छविः । सन्मैथिलः सौम्यपवित्रदर्शनो राज्ञो गुरुः श्रीनृहरिविराजते । * प्रवेशिकाध्यापकाः काशीनाथशास्त्रिण: * व्याकरणाधानात्पठदन्तेवासिमानसेषु प्रोद्भासितसंस्कृताग्यमार्गा ये समद्यन्ते कविताविमर्श सानुरागाः शब्दशास्त्रपरा- मर्श नानुमेनिरे गरिष्ठबुधवयं ते । मञ्जुनाथव्युत्पत्तेः प्रवेशहेतवस्तेऽभव- न्येषामुपदेशगिरः प्रायो नातिचर्यन्ते सरलतयैव सुप्रकाशीकृतदेवगिरः काशीनाथशास्त्रिमहाभागा मुहुः स्मर्यन्ते ॥५६॥ व्याकरणस्य प्राधानात् दृढसंस्कारात् । संस्कृतस्य अग्र्यः श्रेष्ठो मागी यैः । कविताविमर्श सानुरागाः, अनेन रवाकरादिषु कविता-समस्या. पूादिकं सूच्यते । शब्दशास्त्रस्य विचारे प्रक्रान्ते, कस्मिन्नपि पक्षे दृढाग्रहे संजाते गरिष्ठमपि बुधवयं ते .न प्रमाणीचक्रुः । न अतिचर्यन्ते उल्ल- इयन्ते ॥५६॥ एते हि संस्कृतकालेजे प्रवेशिकाप्रधानश्रेणी व्याकरण-काव्याध्यापका भासन् । सुदृढाभ्यासद्वारा विद्यार्थिनः परिश्रमपूर्वकमपाठयन्निमे । दतिया- प्रान्तादुपागता एते। इमे हि गुरुवरामं श्रीलचमीनाथशास्त्रिचरणानां सम्बन्धिनोऽभवन् । गुरुपितामहानां काशीनाथशास्त्रियां पुत्री 'मङ्गलाबाई' नागरिकवीथी-सुधीचत्वरः २४६ नाम्नी आसीत् । एतस्याः पुत्री भाजशास्त्री परिणीतवान् यो हि श्रीकाशीनाथ- चरणानां लघुभ्राताऽऽसीत् । एतेषां विषये जयपुरविलासे प्रोक्तम्- 'जीयादजस्रं जिनपाठशालागुरुः पुरुप्रीतिचरुर्गुरुश्रीः । भङ्गाप्रकाशी कविरेष काशीनाथः सनाथ: प्रततैर्यशोभिः॥' शब्दशास्त्रबोद्धारोऽपि हेलयाऽन्यशास्त्रगतं पाण्डित्यं प्रदर्शयन्तः कैर्न वरिवस्यन्ते स्थूलकृष्णकायैतिनानाविधोपायरहो चाणक्यैरिवैतैः किल के वा न निरस्यन्ते । 'श्रीजीकी मोरी'मभिमण्डयन्तो हवनभरै- ये रीतिं श्रयन्तो वैदिकानामनुदृश्यन्ते निशितसमीक्षाशराः कुपितहशास्त्रिणोऽमी द्राविडास्ते वीरेश्वरशास्त्रिणोऽद्य शस्यन्ते ॥ ५७ ॥ निरस्यन्ते तिरस्क्रियन्ते । 'श्रीजीकी मोरी' इति निवासस्थाननिर्देशः । करसमालोचनैव शरो बाणो येषाम् । कुपिता दशम् अस्त्रमिव क्षिपन्तः॥१७॥ ज्योतिःशास्त्रसिद्धान्ताऽवनोधनप्रसिद्धान्, भूरि- तन्त्रमन्त्रदीक्षाऽऽगमसिद्धान्प्रसमीक्षध्वम् दुर्गमत्रिकोणक्षेत्रमितिकलनाढयान्पुन- चातुर्वर्ण्यवर्णनाप्रवीणान् सुपरीक्षध्वम् । - * ग्रन्थकर्तुवंशजानां संबन्धिनां च परिचयस्तु साहित्यवैभवस्य 'वंशवी- थ्याम्' द्रष्टव्यः।
२५० जयपुरवैभवम् काव्यमर्मविज्ञान् श्राव्यरचनाचमत्कृतिकान् महामहोपाध्यायान्मुनिप्रायानपेक्षध्वम् राजकीयपाठशालाऽध्यक्षान् स्थूललक्ष्यान् सदा श्रीदुर्गाप्रसादकृतिदक्षानभिवीक्षध्वम् ॥ ५८ ।। सिद्धान्तावबोधनेति-सिद्धान्तग्रन्थाध्यापने प्रथितान् । काव्यममेंति. अनेन साहित्यदर्पणटिप्पणभूमिकादिकृतिर्ध्वनिता । त्रिकोणमिति-क्षेत्रमित्योः सकल नममीभिः कृतम् । चातुर्वण्येति०-एभिः कृता 'चातुर्वर्ण्यसमीक्षा'परी- च्यग्रन्थेषु नियता । रचनेति देवराजचरित-प्रसादशतक दशकण्ठवधाधा: प्रथिताः । स्थूललक्षान् वदान्यान् ॥ १८ ॥ दुर्लभमहार्हग्रन्थसंपादनसिद्धहस्त- मेतत्कृतटिप्पण-सुशोधनमिहाऽऽनुवे ओएटलविद्यालयाध्यापनप्रसिद्ध- मर्थसंग्रहसुसिद्धमथ सरलमति ब्रुवे । वार्द्धकेपि बाल्य इव व्याकरणोत्सेधवशा- न्नानाविधशब्दवेधसंसक्तं न संनुवे महामहोपाध्यायाख्यसत्तमपदकपद श्रीमच्छिवदत्तपटुपण्डितमुपस्तुवे ॥ ५६ ।। प्रानुवे स्तौमि, प्राङि नुपृच्छयोः'। अर्थसंग्रहे धनार्जने । बाल्यइवेति व्याकरणस्य पठनदशायामेव तदुस्सेधस्य ( व्याकरणोत्कर्षस्य ) वशात् नाना- विधःशब्धवेधो भवति । (वीन लुनातीति विलावी मार्जारी, जयेन अर्जते इति जयोज: 'जॉर्ज' इत्यादि) परम् अयं वार्द्धकेऽपि तत्संसक्नः । अत एव .
नागरिकवीथी-सुधीचत्वरः २५१ एतं न संड्नुवे, न गोपयितुमिच्छामि। एतत्सूचनायैव 'श्रीमच्छिवेऽति व्याकरणानुकूलः संधिः। संग्रहे द्रष्टव्यमिदम् । पदकस्य पदम् श्रास्पदम् ॥५६ * चरित्रसंग्रहः * श्रीमतो जन्म सं० १९०८ तमे वि० वत्सरे मागंकृष्णदशम्यां सम- भवत् । राजकीयपाठशालायास्तात्कालिकाध्यक्षेभ्यः पं. रामभजनमहाभागे- भ्यस्तदनन्तरं च पं० श्रीशिवरामशर्ममहाभागेभ्यः श्रीमद्भिाकरणादिविधा- ध्ययनमकारि । वैदुष्यसंपादनोत्तरं सं० १९४७ तमं वत्सरमारभ्य पञ्चवर्षाणि यावत् राजकीयसं०पाठशालायां स्वपितुः स्थानेऽध्यापनकार्यमकुर्वन् । एतदनन्तरं सं० १९५२ तः १९८४ पर्यन्तं लाहोरनगरे ओरिएण्टलसंस्कृत- कालेजस्य प्रधानसंस्कृताध्यापकपदमध्यतिष्ठन् । म०म०पं० श्रीदुर्गाप्रसादमहोदयैः संपाद्यमाना अनेकेषां दुर्लभसंस्कृत- ग्रन्थानां प्रकाशयित्री 'काव्यमाला' समयेस्मिन् भूयस्तगं प्रसिद्धिमलभत । पञ्चविंशतिवर्षाणि यावत् श्रीमतापि तत्संपादनमकारि । शोधनादिकायें श्रीमतः प्रावीण्यं सहृदयैर्भूयस्तरामभ्यनन्धत । एतदतिरिक्रम्-निर्णयसागरे मुद्रितानां सटीकाऽमरकोष-शिशुपालवध-सिद्धान्तकौमुदी-काशिका-निहला- दीनां बहूनां संस्कृतपुस्तकानां श्रीमता संपादनं शोधनं चाऽकारि । सिद्धान्त- कौमुद्याः 'सरला' नाम धृत्वा रूपान्तरमेवाऽकारि, यत्र तिङन्तं पूर्वमवस्थाप्य षड्लिङ्ग-कारक-समासादीनां पश्चान्निवेशोऽक्रियत । परं सेयं प्रक्रिया जन- तायाः कृते कठिनाऽभवदिति नाऽस्याः प्रचारोभवत् । व्याकरणमहाभाष्यस्य तु सत्यं सत्यमुद्धार एव चिकीर्षितोऽभूद् यत्र हि (एकदेशिभाष्यम् ) (आक्षेप- भाष्यम् ) (सिद्धान्तिभाष्यम् ) इत्यादि शीर्षकं पृथक् पृथक् प्रकोष्टके दत्वा भाष्यविषयस्याऽत्यन्तं सुबोधता कृताऽऽसीत् । किन्तु दुर्दैववशादध्यात्र- द्वयमेवैतादृशं मुद्रितमभवत् । अस्मिन्कार्ये महानध्यवसायः,पूर्णा च तत्वज्ञता, अपारश्च परिश्रमः समपेतितोऽभूत् । अनया विधया संपूर्ण चेदमुद्रयिष्यत
२५२
जयपुरवैभवम्
तर्हि भाज्यस्य भूयस्तरां स्पष्टता श्रीमतां चाऽऽकल्पममरता समभविष्यत् ।
श्रीमतां वैदुष्यतः संतुष्टेन राजतन्त्रेण श्रीमद्भयः 'महामहोपाध्याये'ति
विद्वत्पदकमदायि।
वार्द्धक्येऽपि पुस्तकप्रकाशनादिषु श्रीमताममन्द उत्साहोऽभूत् । व्याक-
रणविषये चाधीयानानामिव स्फुरत्प्रतिभता चाऽनल्पं च परिज्ञानमासीत् ।
पासीस्किल श्रीमतो विचारो यद्भाषान्तरस्थाः सर्वेपि शब्दा: शुद्धसंस्कृतस्यैव
सन्ति । अत एव स्वर्गवासाकतिपयवर्षेभ्यः पूर्व तादृश्येका पुस्तिका प्राऽका.
श्यत यत्र हि हिन्दी-उर्दू-अंग्रेजी-आदिशब्दानां व्युत्पत्तिः संस्कृत व्याकरण-
तोऽकारि । यथा-मज़ादार (मचाधारः), जोरू: ( जयोरू: जयो जरू
यस्याः सा ), खरचः (खं शून्यतां रचयति ) काइण्डली'Kindly (काण्ड
लिनातीत्यादि)।
महामहोपाध्यायमहाभागस्य स्वभावःअतिसरलो निरभिमानश्चासीत् ।
वस्त्रविन्यासादिष्वतीव सारल्यमलच्यत । अन्तिमे वयसि संन्यस्तचिह्नानां
श्रीमतां १९८६तमे वि०वर्षे पुण्यधामनि काश्यां कैलासवासोऽभूत् ।
पं. भवदत्तशास्त्री, पं० विष्णुदत्तशास्त्री चेत्यग्रे उपवय॑मानौ धीमतां
विद्वांसी द्वौ पुत्रौ । श्रीमद्भिर्या किल संस्कृतभारत्याः सेवा कृता सा हि चिर-
कालं यावत्सहृदयानां स्मरणीया भवेत् । प्रोकं जयपुरविलासे-
'व्याख्याविशेषैर्लघुकौमुदीं स्फुटीचकार यो व्याकृतिकल्पितश्रमः ।
व्युत्पत्तिवित्तोऽमरवृत्तिशोधको न स्तूयते कैः शिवदत्तपण्डितः ॥'
उल्लाला- भङ्गाऽभङ्गश्लेषपरं
भङ्गारससङ्गात्
चक्रमन्तमन्तर्गृहं तु मातङ्गाऽऽरङ्गात्
यस्य हि जयपुरपञ्चरङ्ग'मुखगुम्फमुदीक्षे ।
बुधतल्लज-कविमल्लमिमं हरिवल्लभमीक्षे ॥६॥
No text on this page.
जयपुरवैभवम् चामींकरतुल्यतनुः स्वामी स हि लक्ष्मीरामसुकृती प्रशस्थत्ते
नागरिकवीथी-सुधीचत्वरः
२५३
सभङ्गे अभङ्गे च श्लेषे तत्परम् । एतस्योदाहरणानि रसिकेषु प्रसिद्धानि,
तल्लिखितपञ्जिकासुस्थितानि च।मातङ्गारङ्गात् हस्तिन इव मदानुगुणप्रकारात,
हेतुः । गुम्फो रचना-जयनगरपञ्चरङ्ग-कान्तावतोजशतोकि-लोचनोल्लास-
श्लोकबद्ध दशकुमारचरितप्रभृतिः प्रकाशिता । सं० रत्नाकरेपि च समये समये
मुक्रकसूक्रयः प्रकटिता: । सूक्रिनिदर्शनसापेक्षमेतस्य जीवनवृत्तं विस्तृतमुचितं
स्यादिति स्थानान्तरे प्रकाशनस्येच्छा ।
क- आयुर्वेदसंहितासु मार्मिक: प्रमितवचा
धार्मिकः समस्तसाधुलोकैरपि शस्यते
भारते चिकित्साकर्मचतुराणामन्यतम-
श्छन्दोविचिकित्सा विदाममुना निरस्यते ।
मञ्जुनाथ शिष्यगणघोषितविपुलयशा
धीरशान्तसत्यब्रह्मचारी वरिवस्यते
नामी वैद्यपण्डितेषु चामीकरतुल्यतनुः
स्वामी स हि लक्ष्मीरामसुकृती प्रशस्यते ॥६॥
प्रमितवचा: प्रमितं वचो यस्य सः । विदां विदुषां छन्दोविचिकित्सा
छन्दःशास्त्रविषयकः संदेहः। बन्दःशास्त्रपाण्डित्यमिदं श्रीमत: पारम्परिकम् ।
श्रीमत गुरवश्चन्दनदासस्वामिनश्छन्दसि निपुणा श्रासन् । 'छन्दो-
विन्मण्डन' नामक एतेषां ग्रन्थः संमुद्रितोऽप्यस्ति । एते च सुप्रसिद्धकवि-
श्रीकृष्णभट्टमहाभागैः 'छन्दश्चन्दनदासतः' इति छन्दोगुरुत्वेन गीताः ।
चामीकरं स्वर्णम् ॥ ६॥
२५४
जयपुरवैभवम्
कुण्डलि-अव्याज बुधसमुदये समयमवेक्ष्य ददाति ।
आर्थिकसाहाय्यं सदा सोयं स्वामी भाति ।।
सोयं स्वामी भाति संदधत्सर्वान् सुधियः ।
औषधजातममूल्यमेव दीनेषु दिशति यः॥
विद्यालयमुपरोप्य चोन्नयन स्वामिसमाजम् ।
लक्ष्मीरामस्वामिवरः श्लाघ्योऽस्त्यव्याजम् ॥६२॥
अव्याज निष्कपटम् वृद्धिं विना च । संदधदिति०-ये ये विद्वांसः प्रथिताः
सन्ति ते ते श्रीमतः सुहृत्कोट्यामिति | अमूल्यं बहुमूल्यम् . विनामूल्यं च ।
विद्यालयः 'दादूमहाविद्यालयः' । धन्वन्तयापधालयस्थापनादिवृत्तावगतये
स्वामिमहोदयस्य विशेषपरिचयार्थ च रत्नाकरस्य 'आयुर्वेदाङ्कः' संद्रष्टव्यः ।
क०- साहित्यादिमार्मिकोऽथ दर्शनविमर्शवहो
महामहोपाध्यायादिविरुदोऽयमिप्यताम्
रत्नाकरवाही महाकाव्यसंग्रहादिपरः
प्रायशः प्रवासी वकृताऽर्थेऽयाद्यशस्यताम् ।
अहिलः कदाचिदेव, सरलः स्मिताऽऽस्यः सदा
कार्यशतव्यापृतः सुदीर्घाह्निको दृश्यताम्
वेदोदितविज्ञानप्रकाशनेष्वखेदोदयो
गिरिधरशर्मचतुर्वेदो भूरि शस्यताम् ॥ ६३ ॥
संस्कृतरनाकरस्य वाहकः (प्रकाशकः) । अहिलः प्राग्रही । अखेदोदयः
नास्ति खेदोदयो यस्य ॥ ६३ ॥
- जयपुरवैभवम् । Peoow- - म० म० पं० गिरिधर शर्मा चतुर्वेदी
No text on this page.
नागरिकबीथी-सुधीचत्वरः २५५ माप्य संनिधाने यस्य काव्य-कथाऽऽलापादिभिः सकलजनस्य मनस्तोपं असमीक्षध्वम् तन्त्रे सुप्रगल्भं शब्दशास्त्रपरिष्कारे पटु- मौचित्योपचारे परिनिष्ठितं परीक्षध्वम् । पाठशालावातायनमध्ये मञ्जुमूर्त्या स्थित- मध्येतृषु भृत्येष्वपि मृदुलमुदीक्षध्वम् शान्तिकरी मुद्रामाप्य विबुधकरीन्द्रसमं राजगुरुचन्द्रदत्तचौधरी निरीक्षध्वम् ॥ ६४ ॥ श्रा-श्राप्य । विबुधपु करीन्द्रसमम् , ऐरावतसमं वा । चौधरीति मैथिल- जातीयोपाधिः ॥ ६४ ॥ माध्यन्दिनशाखामाप्य काश्यां समधीत्य श्रुति व्युत्पत्तिप्रकाश्यामथ विद्यामधिगत्य ताम् सदसि घनान्तवेदपाठी पुनः श्रौतविधा- वग्निचयनान्तक्रियाकुशलोऽवधार्यताम् । जयपुरराजकीयशालावेदपाठकोऽयं शिरसि विशालां दधदुष्णीषिकामिष्यताम् व्यञ्जन्नात्ममानं वैद्यसंमेलने षोडशेऽथ गोडशेगणेशशास्त्री वैदिको विभाव्यताम् ॥ ६५ ॥ मा-प्राप्य अवलम्ब्य । व्युत्पत्त्या प्रकाश्या विद्या. व्याकरणकाव्य. कोषादिः । जयपुरे जायमाने षोडशे वैद्यसम्मेलने (प्रारम्भे) वेदोक्लमाल २५६ जयपुरवैभवम कर्तुं प्रार्थितो गोडशेमहोदयः 'ईदृश्यां सार्वजनिकसभायां वेदश्रवणाऽनधि- कारिणो यवनादयोपि तिष्ठन्ति । अत एव वेदमर्यादाभिज्ञस्य वैदिकस्य मे नेदं कर्तव्यम्' इति सविनयं प्रत्याख्यत् । अयमासीत्पूर्व संस्कृतकालेजस्य यजुर्वेदप्रधानाध्यापकः । इदानीमेतत्स्थाने वेदाचार्य: शिवप्रतापमहोदयः पाठयति ॥ ६५ ॥ अध्यापकमुच्चराजकीयाङ्गलविद्यालये भाषामेतदीयामाप्य सिद्धं सभ्यसंचये सरलसरलसाधुसंस्कृतसुशिक्षापर- मविरलगाम्भीर्याभिमानमुन्नताशये । हेलयैव कवितागवीनां मूर्ट्सि केलिपरं मूरिसमुद्वेलितसभासु भान्तमुक्तये सामाजिकशोधकरणाय मण्डलान्तः स्थितं व्याकरणाचार्यसूर्यनारायणाख्यं श्रये ॥६६॥ उच्चो राजकीयाङ्गल विद्यालयः 'महाराजाकॉलेज। एतदीयाम् अागल. भाषाम् । सरलसरलेति. संस्कृतशिक्षायां सारल्यपक्षपातिनम् 'सरलसंस्कृत- शिक्षक' विधातार च । उन्नते निजस्याशये अविरलः अनल्पः गाम्भीर्यस्या- भिमानो यस्य तम् । कवितागव्यः कवितागिरः। किञ्च-वराक्यः कविता: गोसदृश्यो दीनाः, अत एव तन्मूर्ति यः कोपि केलिकरो भवति । विद्वत्पूरित. सभासु उक्रये व्याख्यानाय भान्तम् शोभमानम् । सामाजिकेति. पूर्वमयं 'समाजसुधारकमण्डलस्य' मन्त्री प्रासीत् ।। ६६ ॥
नागरिकवीथी-सुधीचस्वरः
२५७
न्यायशास्त्रशैलेभ्योऽथ भाईनाथमैथिलेम्यो-
धीततर्कतन्त्रं नीतमन्त्रं प्रसमीक्षध्वम्
तत्तत्कालिकेभ्यो राजतन्त्रपरिचालकेभ्यो
गाढव्यवहारात्प्राप्तलाभमभिवीक्षध्वम् ।
व्यङ्गथवाग्रसिकमानुकून्ये मित्रगोष्ठीप्रियं
स्वल्पप्रातिकूल्ये रक्तवदनं परीक्षध्वम्
बद्धसुहृद्भावं भूरि वैयाकरणानां गणे
नैयायिकवयं तं कन्हैयालालमीक्षध्वम् ॥६७॥
शैलेभ्यः शैलवत् अविचलेभ्यः । नैयायिकप्रवराणामेतेषां विषये प्रोक्तं जयपुर
विलासे-'यो जागदीशी सगदाधरी विदन्नैयायिको मैथिल विप्रपुङ्गवः ।
प्रियाद्वयीलालितपादपङ्कजः स भायिनाथोऽस्ति सभासभाजितः ॥'
स्वल्पेऽपि प्रातिकूल्ये सति क्रोधोदयेन रकवदनता भवतीति परीक्षध्वम् ॥६७॥
लब्धाचार्यगौरवो यो ज्यौतिषेऽप्यमन्दीभवन्
पत्रादिषु दर्शनीयहिन्दीलेखमर्माऽयम्
सर्वविधसाहित्यानुरागी लघुलेखपटु-
मित्रमण्डलीषु मिलन्मर्मस्पर्शिनर्माऽयम् ।
चक्रोष्णीषधारी भाति गुरुतां दधानोऽधुना
प्राप्तराजविद्यालयाध्यापकत्वकर्माऽयम्
वार्ताप्रौढिभावाद्भरिवेदी परामृश्यतां च
दृश्यतां द्विवेदी गिरिजाप्रसादशर्माऽयम् ॥६८॥
२५८ जयपुरवैभवम पत्रादिपु सरस्वती-माधुरी-आदिमासिकपत्रादिषु । सर्वविधं संस्कृत- हिन्दी-बङ्गला-अंग्रेनीमयम् । नर्म हासपरिहासः । गुरुताम् उभयथा, शरीरेण अध्यापनेन च । यो भूरिवेदी स द्विवेदी कथमिति विरोधः, बहुज्ञो यो 'द्विवेदी स्ववटङ्क इति तत्परिहारः ॥ ६८ ॥ सर्वविधपुस्तकसंग्राहकस्य यस्य गृहे परितोऽप्युदस्य पत्रराशिमुपलालय आगन्तुकलोकेभ्यः प्रदर्शयितुर्यन्त्रगृहं गेह एव यस्य मुद्रायन्त्रमुपभालय । ज्यौतिषे गरिष्ठमथ साहित्य निविष्टतम तं हब्बुलगारकुतुकस्थमनुपालय 'काव्यमाला संपादनगीतगुणगाथमिमं पण्डितकेदारनाथमचिरान्निभालय ॥६६॥ यदि किञ्चित्पुस्तकं पत्रं वा तव जितितं तर्हि गृहे परितोपि विकोण पत्रराशिम् उदस्य इतस्तत: प्रक्षिप्य उपलालय अन्वेषय । यन्त्रगृहं राजकीय- ज्योतिर्यन्त्रशाला 'आब्जरवेटरी', अन्यत्किञ्चिन्न बोध्यम् । मुद्रायन्त्रम् 'पण्डितप्रेम। हब्बुल गारं त्वस्मदविदितः कश्चित्पदार्थोऽस्ति,यस्य सहयोगेन पुष्टदर्पणोपरि मन्दाघाते कृते वृष्टिर्भवतीति महोदयस्याऽस्य कौतुकास्पदं विज्ञानम् ॥ ६६ ॥ फलितोपसन्ना मतिरस्ति तव ज्यौतिषे चे- जगन्नाथज्योतिषिवरिष्ठमुपढौकय ज्योतिषे गृहीताचार्यपदमुपनीताऽऽगमं राजभाषाविज्ञमेतत्सनुमनुमोदय ।
नागरिकवीथी-सुधीचत्वरः २५९ राजकीयशाला दर्शनोपलक्ष्ये गच्छसि चे- दुत्तरदिक्कत्ये तर्हि दृशमुपरोपय आयसशलाकान्तिके मत्तगजतुल्यस्थितं दुर्गादत्तगणकवरेन्द्रमवलोकय ॥७॥ फलितोपसन्ना फलितज्योतिषानुगामिनी। उपढौकय अनुगच्छ। उपनी- तागमम् अधीतशास्त्रम् । राजभाषा अंग्रेजी । एतरसूनुम्, एतस्य श्रीजगन्नाथ. ज्योतिषिवरिष्ठस्य पुत्रम् । अनुमोदय अभिनन्द । राजकीयशाला संस्कृतपाठ- शाला । उत्तरदिशः प्रकोष्ठं तदस्ति यस्मिन् साम्प्रतं पुस्तकालयोस्ति । तत्रैव लोहशलाकावेष्टितस्य महावातायनस्य सविधे महोदयस्यास्य पूर्वमासनमा. सीत् । अत एव पालानस्य सविधे मत्तकुञ्जरवदास्थितम् ॥७०॥ श्रीमत्कृष्णशास्त्रिमहाभागाज्ज्ञातसाहित्य हि मुन्शिप्रवरेण नित्यं मुदितमपेक्षेथाः वृत्तावुन्नतत्वेपि च वस्त्राथुन्नतत्वे सदा भूरिसरलत्वेन प्रवृत्तं सुपरीक्षेथाः । आलङ्कारिकत्वेपि च वेपेङ्गितसाम्यवशाद् वाक्यसंनिवेशेऽपि च स्थौल्यगुणं वीक्षेथाः नस्यभराऽऽधारीकृतनासिकानिकटतटं काव्यशास्त्रपारीणं विहारीलालमीक्षेथाः ॥७१।। मुन्शिप्रवरः स्वर्गीयो रामप्रतापमहोदयस्तत्प्रतिवेशी । वृत्तावुन्नत- त्वेति० संस्कृतकालेजे अध्यापकानां मासिकवृत्तौ उन्नतिर्जाता किन्तु असौ वस्त्रादीनाम् उन्नतिविषये सरलतया प्रवृत्तोऽभवत् अर्थात् न चकार । हन्त जयपुरवैभवम् जीवितदशायामुपनिबद्धः सोयं सुहृत्परिहासः स्वर्ग गते तस्मिन्प्रकारपत इति खेदः ॥७॥ - गणितविभागे यथा भरिपरिणद्धमति फलितविभागे तथा विज्ञतमं जानीथाः जाग्रज्ज्यौतिषागमनिविष्टमतेरस्य मुखा- दगतविशिष्टशतश्लोकानुपगृहीथाः । उज्जयिनी-देहलीप्रभृतियन्त्रशालासखं वार्द्धकेऽप्यखण्डगतिशक्तिमिम मन्वीथाः राजकीययन्त्रशालातन्त्रपरिभावनाय श्रीगोकुलचन्द्रभावनाय नमस्कुर्वीथाः॥७२॥ यन्त्रशालाः जयपुरराजकीयज्यौतिषयन्त्रशाला:, तत्सखं तासां जीर्ण- तोद्धारकर्तारमित्यर्थः । सखम् प्रखम्, इति प्रासः। अखण्डा गतिशक्तिः याता- यातसामर्थ्य यस्य । तन्त्रपरिभावनाय प्रबन्धपरिचालकाय, ज्योतिषयन्त्र- शालाया ज्योतिषिकायेत्यर्थः। 'भावन' इति 'गौड ब्राह्मणानामवटङ्कः । 'मावनाय' इति चतुर्थी तु 'नमस्कुर्मो नृसिंहाये तिवत् ॥७२॥ * संग्रहः * महोदयस्यास्य जन्म ११०६ तमविक्रमवर्षस्य शिवरात्रिदिनेऽभवत् । एष हि प्रथमप्रथमं जयपुरराज्यान्तर्गते सवाईमाधवपुरेराजकीयप्राथमिकविद्या. बयेऽध्यापनमकरोत् । ततो मथुरायाः प्रसिद्धष्ठिमनीरामस्यायं प्रधा- नज्योतिषिकोऽभवत् । अनन्तरमेतस्य ज्यौतिषपटिष्ठतामवगत्य जयपुरनरेशे- नारमै १६५वि०वर्षे ज्यौतिषयन्त्रालये ज्यौतिषिकपदमदीयत। एष हि यथा नागरिकवीथी-सुधीचत्वरः २६१ गणिते तथा फलितज्यौतिषेऽपि स्फुरत्प्रतिभोऽभवत् । 'पञ्चाङ्गशोधनसमित्या' मोहमच्यामस्मै भूयसी प्रतिष्ठा विद्याभूषण' इत्युपाधिश्चादायि । एष ज्यौति- षयन्त्रशोधनादिकार्येषु नितरामनुभवी समभूत् । विश्वविश्रुतेन सपाई- श्रीजयसिंहमहाराजेन जयपुरे दिल्ल्यां काश्याम् उजयिन्यांन ज्यौतिषयन्त्र- शाला निरमीययन्त । तासां जीर्णोद्धारः अनेनैव महाभागेन पुनरक्रियत । उज्जयिनीयन्त्रकार्यात्संतुष्टेन गवालियरनरेशेनाऽस्मै सुमहस्पारितोषिकमभि- नन्दनपत्रं चादीयत । शेखावाटीप्रान्ते फतहपुरनगरेऽपि रामप्रतापचमडिया- महोदयेन स्वोपवने ज्योतिषयन्त्राणि कानिचिदस्थाप्यन्त । तेषामपि स्थापना भावनमहोदयस्य हस्तेनैवाऽभवत् । अनेन महाभागेन-पञ्चाङ्गकल्पवल्ली-ग्रहलाघवसारिणी-मेलापक- सारणी-प्रादयो ज्योतिषनिबन्धा निरमीयन्त । बालबोधनामकं प्रारम्भिक- हिन्दीशिक्षक प्राणायि । मिथ्याज्ञानविडम्बनप्रहसनस्य पूर्तिः संशोधनं चा- कारि । एतल्लिखितो 'भारतीयवेधपथप्रदर्शक' नामको हिन्दीग्रन्थः स्मर- णीयोऽस्ति,यस्मिन् ज्यौतिषयन्त्रद्वारा वेधप्रकारस्तद्विषयकं विज्ञानं च प्रदर्शित- मस्ति । अनेन सहैव 'ताराविलास' नामको नक्षत्रविद्याग्रन्थोपि मुद्रितोस्ति । एष महोदयः सरलस्वभावः साहित्ये च परमसहृदयः समभूत् । संस्कृतस्य हिन्द्याश्च चमत्कृत-मनोरञ्जककवितानां तु भाण्डागार एवासीत् । सरलतमो धन्यश्चायं ७६ वर्षवयस्क: सन् १९८४ तमे वि० वर्षे लोकान्तरमगात् । परलोकप्रयाणमप्यस्याश्चर्यजनकमेवासीत् । एष हि शिवराज्यामेव जन्म लेभे, शिवरात्रिदिन एव च कैलाशवास्यभवत् । संस्कृतसरस्वतीप्रविष्टोपि रसातिशया- दिग्लिशपयस्वतीनिविष्टोऽसौ निरीयते गोडब्राह्मणेषु 'बावलया' प्रसिद्धियुक्तोऽप्येष विद्याग्रहणे तु सावधानो व्यवसीयते ।
२१२ जयपुरवैभवम लक्ष्मणपुरस्थराजकीयाङ्गलविद्यालये- ध्यापन प्रणीयाऽधुना सुस्थमवस्थीयते पूर्व न्यायशास्त्रीभवन् एम. ए.पदजुष्टस्ततो बद्रीनाथशास्त्री सप्रशंस संनिधीयते ॥७३॥ यः एकस्या नद्यां प्रविष्टः, सः अन्यनदीतः कथं निर्गच्छेत् । परमयं संस्कृतसरस्वतीविष्टोऽपि विद्याध्ययने तथा रसाविष्टोऽभूद् यथा तदनुष. नेय इंग्लिशसरस्वतीप्रविष्टः सन् निरीयते निर्गच्छति । चतुर्थचरणे स्पष्टीकृत- मेतत् । 'बाबलथा' प्रमत्तः (जयपुरीयहिन्दी ), गौडब्राहाणानामवटङ्कश्च । लक्ष्मणपुरम् लखनऊ ॥ ७३॥ छप्प०-धीरभावमयमुक्तिनिकरगधिसभमुपयुञ्जन् । संततसुजनसमासु साधुसहभावं युञ्जन् । मुद्रायन्त्रयुतोऽपि शिथिलतन्त्रं मुहुरश्चन् । चतुरतया तु धनस्य मूलमन्त्रं न विमुञ्चन् । रामसभासंयोजनात्प्रकृतधर्ममल्लो जयति । सपदि तु जपमालां करे बालचन्द्रशास्त्री नयति ॥७४॥ धीरभावमयम् धीरस्वरयुक्तम् । अधिसभं सभामध्ये । मुद्रायन्नं 'बालचन्द्रयन्त्रालयः । शिथिलतन्त्रं मुहुः गच्छन् वारंवार तत्प्रबन्धे प्राचीन. गतिमनुसरन्नित्यर्थः । प्रकृतधर्ममल्लः सत्यो धर्मवीरः ॥ ७ ॥ * संग्रहः * १६१२ तमस्य विक्रमवर्षस्य पौषशुक्ल चतुर्थी श्रीमतो जन्माऽभवत् । श्रीमता हि भारतप्रसिद्धगुरूपनामकश्रीजीवनाथमैथिलेभ्यस्तथा तमूर्ति नागरिकवीथी-सुधीचत्वरः २६३ श्रीभाईनाथमहाभागेभ्यश्च न्यायशास्त्राध्ययनमक्रियत । यस्मिन्समये श्रीमतो यौवनमासीत्तस्मिन्नेव समये भारते श्रार्यसमाजस्यापि प्रसृतिरभवत् । प्रसङ्गतश्च आर्यसमाजस्य प्रवर्तकः स्वामी श्रीदयानन्दमहोदयो जयपुरं प्रापत् । धार्मिकजनतायां मा किञ्चन शैथिल्यं भूदिति विचारेण धार्मिकविदुषां साहाय्याच्छीमता 'रामसभायाः' स्थापनाऽकारि, सदाचारमार्तण्डनामकं मासिकपत्रं च हिन्यां प्राकाश्यत । अतिसफलतापूर्वकं सेयं सभा बहूनि वर्षाणि जयपुरे धर्मप्रचारमकरोत् । धार्मिकविषयेषु व्याख्यानादिनापि श्रीमता भूयसी धर्मसेवा कीर्तिश्चातुला समपादि । एष हि महोदयः खेतडीनरेशस्य अन्यान्येषां च कतिचित्सामन्तानां मन्त्रदो गुरुरासीत् । सर्वतः पूर्व श्रीमतैव ६६०३ तमे वि० वर्षे प्रजापक्षान्मु. द्रणालयस्थापना जयपुरेऽकारि । एष हि महाभागो गौडजातिपरिष्कारेऽपि भूयांसं भागमग्रहीत् । जातौ कुरीतिनिवारणस्य यानि यानि कार्याण्यभवन् तेषु तेषु श्रीमत एव प्रधानं हस्तावलम्बोभवत् । सोय धार्मिकमल्ल: श्रीमान् श्रावणशुक्लद्वादश्यां ( १९६१ वि० वर्षे)धर्मसेवायाः प्रसिद्ध पन्थानं प्रदर्श्य वैकुण्ठवास्यभवत् । एतस्य पं० हरिश्चन्द्रशर्मा बी. ए. एल. एल. बी., पं. मोतीलालशास्त्री (शतपथब्राह्मणादिभाषान्तरकर्ता) इति पुत्रद्वयमस्ति यद्धि पितुः कीर्तिमुज्ज्वलामेव कुर्यात् । सर्वदा प्रसन्नमुखमुद्रादर्शनीयतम वार्तारसविद्रावितरोगिरोगमीक्षेथाः जयपुरराज्यपूर्वसामन्तप्रदत्तभूरि- भूभिमपि सरलनिसर्ग प्रसमीचेथाः ।
२६४
जयपुरवैभवम्
रामानुजसम्प्रदायसारं वहदस्य गृहं
विधुच्चमत्कारं भेषजागारं परीक्षेथाः
रुचिरचिकित्सयैनमावालप्रसिद्धनाम-
श्यामलालराजवैद्यमौलिमभिवीक्षेथाः ॥७॥
सामन्तः प्रदत्ता भूरिभूमिः यस्मै, तादृशमपि सरलस्वभावम् । रामा-
नुजेतिक-साम्प्रदायिकशैलीचित्रादियुक्त मन्दिरं वहद् गृहम् । चिकित्सया
भावालं प्रसिद्धं नाम यस्य, ईदृशम् एनम् । एतस्य महोदयस्यजीवनवृत्तादिकं
तु 'मायुर्वेदाङ्के' द्रष्टव्यम् ॥७॥
आयुर्वेदतन्त्र प्राप्य मान्यमिहाचार्यपदं
कार्यनैपुणी यो पहिन्त्विा परिचीय ताम्
नव्यरीतिभव्यभेषजालयमुदञ्चन्निह
दीर्घरोगदावढाऽऽघाती सनिधीयताम् ।
अर्थेऽवधानः क्षेमेन्द्रोक्किचश्चरीको भृश
जोषं प्राप्य भूरिवैखरीकोऽसौ समीयताम्
औषधालयैकनिलयत्वाचारुचर्यः सदा
श्रीदुर्गाप्रसादवैधवर्यः परिचीयताम् ।।७६॥
बहिः हरिद्वार-देहल्यादिषु । तां नैपुणीम्।उदञ्चन् उद्घाटयन् । दीर्घ-
रोगरूपो यो दावः ( अनलः ) तस्य ततया प्रतीकारकर्ता, प्रसिद्धश्च वय.
स्येषु तथा । क्षेमेन्द्रोनिः समयमातृकादिः तत्र अमरः । जोषं प्रीतिम्, भाषा-
प्रसिद्धाम् उत्तेजना वा । भूरिवैखरीकः सोत्तेजनोत्साहबहुवक्तृताकः ।
निलयः स्थानम् ॥ ७६ ॥
नागरिकवीथी-सुधीचत्वरः २६५ सवै. चरकादिपुराणभिषनिगमे भृशमेतमुपेतमतिं ह्यवगच्छत गुरुदत्तसमस्तभिषग्विभवं नृपवंशचिकित्सकमच्छलमृच्छत । सरलस्मितभाषिणमृद्धमिमं गुणिगायकगीतिगुणानपि पृच्छत तनुशोषक-रुक्परिशोषपटुं ननु नन्दकिशोरभिषङ्मणिमिच्छत ७७ चरक सुश्रुतसंहितादियः प्राचीनो भिषनिगमः वैद्यकशास्त्रं तस्मिन् । एतम् भृशम् उपेतमति अनुगतबुद्धिम् । गुरुणा स्वामिमहाभागेन समर्पित- सकलवैद्यकतस्वम् । अच्छलं यथा स्यात्तथा गच्छत । ऋद्धं धनशालिनम् इम गुणिनां गायकानां गीतिवैशिष्टयमपि पृच्छत, संगीततत्वज्ञमित्यर्थः । तनु- शोषिका या रुक् तस्याः निर्मूलनपटुम् ॥ ७७ ॥ सो०-योयं युगलकिशोरनामा एम्. ए.पदवहः । अनुजः सोऽस्य किशोर-वयसैव हि विनयोज्वलः ॥७८|| अस्य नन्दकिशोरवैद्यस्य । अयं संप्रति राजकीयसंस्कृतपाठशालानां निरीक्षकः ॥ ७ ॥ क-व्याकरणाचार्यतया व्याकुर्वन् सुरत्नमिव सूत्रवृत्तिसाधनिकासाधनेऽद्वितीयताम् शुद्धतया यत्किश्चिन्मुखाग्रगतमुच्चारयन् धारयन्निजाधिकृतकार्य माननीयताम् । मञ्जुनाथ पण्डितेषु पञ्चरङ्गहस्तिसमो रक्तहस्तिमन्दिरसमीपे परिचीयताम् प्रख्यापितप्रश्नवरपण्डितसमाजोन्मेष एष हि मदनमहाराजोऽमन्दमीयताम् ।।७६॥
जयपुरवैभवम् सुष्टु रत्नं यथा प्रोयमानस्य सूत्रस्य व्यापारसाधनिकासाधने अर्थात् सूत्रगुम्फनसौकयें अनुपमता प्रकटयति, तथा पाणिनीयव्याकरणस्य सूत्राणां वृत्तीना साधनिकानाम् (सिद्धिप्रक्रियाणाम् ) च साधने सम्पादने अनुपमा प्रकटयन् (मदनमहाराजः । निजाधिकृतेति.-अध्यापनादिस्वाधिकार कार्ये प्रामाणिकतां धारयन् । पञ्चरङ्गहम्तीति०-पञ्चरङ्गशालिजयपुरराजपता- काचिह्नितो हस्ती यथा सर्वेषून्नतो भवति, तथा सर्वपण्डितेषूत्तुङ्गः । रक- हस्तिमन्दिरं 'लाल हाथी मन्दिर' एतन्निवासस्थलम् । प्रश्नवरः 'प्रश्नोरा' इति गुर्जरजातिभेदः । मदनाचार्यमहाभागः ईयताम् उपगम्यताम् ॥ ७ ॥ जयपुरराजकीयपाठशालामध्यागतो व्याकरणाध्यापनतो नन्दति गतच्छलम् सायं पुनः कालीमन्दिरान्तमौनमुद्रासने सेवते गरुडमुद्रां प्रत्यहमचञ्चलम् । पञ्चकेशवैभवात्प्रपञ्चयन् स्वतान्त्रिकता नानाविधवाारसं योऽश्चति निरञ्चलम् मानसोपनीतचन्द्रशेखर-मधीतचन्द्र- शेखर-मभीत चन्द्रशेखरमनर्गलम् ॥८॥ शाजाम् अध्यागत: प्राप्तः । कालीमन्दिरान्तः, तस्मिन्समये मन्नगुरो. स्तत्रैवाधिष्ठानात् । मौनमुद्रासने स्थितः । निरचलं निरवसानम् अञ्चति अनुसरति । मानसे उपनीनः चन्द्रशेखरः शिवो येन । अधीत: चन्द्रात् (चन्द्रदत्तमहोदयात् ) शेखरो येन । ईदृशं चन्द्रशेखरनामानं विद्वांसम् अन- गलं निष्प्रतिरोधम् अभीत अभिगच्छत ॥ ८० ॥ ..
नागरिकवीथी-सुधीचत्वरः २६७ सो०-अपि नववयसि विराम-विद्या-विनय-विवेकभृत् । रञ्जयते जयराम-दासः स्वामिसमाजगः ॥१॥ नववयसि अपि । विराम: विषयेभ्य उपरामः । रञ्जयते गुणैः सर्वान- नुरक्रीकरोति । लक्ष्मीरामस्वामिमहोदयानामुत्तराधिकारी सोयं संप्रति संस्कृत- कालेजे आयुर्वेद द्वितीयाध्यापकः ॥ १ ॥ दो०-धन्वन्तरिमेषजभवनभव्यभिषक्प्रवराय । स्पृहय सुकृतसेवाय शुभमति-मुकुन्ददेवाय ॥२॥ सुकृतं सेवतेऽसौ सुकृतसेवः । निम्बार्कसंप्रदायानुगतधर्मकार्याण्यनु. तिष्ठतीत्यर्थः ॥ २॥ सो०-चन्दनचर्चितभालमालम्बितहयरश्मिकम् । गोपीनाथमिहाऽलमालक्षय भिषजां वरम् ।।८३॥ श्रालम्बिताः हयस्य रश्मयः प्रग्रहाः (रास) येन, अग्रासनमारहा स्वयमेव हयशकटिं चालयन्तमित्यर्थः । राजवैद्यश्यामलालमहाभागानां भ्रातृव्यः खाण्डल विप्रवरः सोयं वैद्यके प्रसिद्धः ॥ ३॥ का-चिरमजमेरुराजकीयाङ्गलविद्यालयेऽ- ध्यापननियुक्तो युक्रियुक्तोयं विमृश्यताम् वैयाकरणोपि चित्रमादधाति रात्रिन्दिवं मीमांसां प्रतन्वन्नर्थसंग्रहसुजुष्यताम् ।
२६६ जयपुरवैभवम् तत्रैवातिसक्लो जातु जयपुरमागतोऽपि पण्डितसमाजे याति बहुलमदृश्यताम् व्यजितविभवदत्तगौरवाभिमानभरो नूनं भवदत्तनाममूरिवरो दृश्यताम् ॥४॥ युनिर्मितव्ययिता, तद्युक्रः । यः वैयाकरणः सः 'अर्थसंग्रहस्य' लौगा- तिकृतग्रन्थस्य सुजुष्यताम् उपगम्यतां कुर्वन रात्रिदिवं मीमांसा ( तन्नामक शास्त्रम् ) कथम् प्रादधाति ? इति चित्रम्, विरोधः । धनसंग्रहप्रीयमाणतां धारयन् अहर्निश तद्विषयिका मीमांसामेव (विचारम्)धारयतीति तत्परिहारः। तत्रैव अर्थसंग्रहे एव । व्यजितः धनवैभवदत्तस्य गौरवस्य ( शारीरिकस्य प्रतिष्ठ' कृतस्य चेत्युभयविधस्य ) अभिमानभरो येन ॥ ८४ ॥ कुहचन रम्यस्थले मोदकरगोष्ठीमाप्य विविधविनोदपूर्णवार्ता हृदि नीयताम् शनैः शनैः कालक्रमसंचितोऽर्थकोष इव निकटगतोऽस्य गुप्तकोषोपि प्रतीयताम् । विजयां निषेव्य नवव्याडीव प्रचएडवचा रेवाडीपुरेऽयं चिरात्पाठयन्नभीयताम् प्रायः प्रभविष्णुदत्तसुरुचिरचित्तवहो- ऽवश्यं विष्णुदत्तपण्डितोयं परिचीयताम् ।।८।। मोदकरी सुहृद्गोष्ठी, मोदकचिडून भोजनगोष्ठी च । गुप्तकोषः एतन्निर्मितो बृहत् त्रैमासिककोषः यो बहुवर्षेष्वतिक्रान्तेष्वपि न प्रकाशितः, अत एव गुप्तः ।प्रचण्डवचाः दुर्धर्षवचनः । नवण्याडीति०-संग्रहकर्ता मन्ये - नागरिकवीथी-सुधीचत्वरः २६६ अभिनवो व्याडी एव समागतः । अभि ईयताम् अभिगम्यताम् । प्रभविष्णुना ईश्वरेण दत्तं निश्छलं चित्तं वहति सः ॥ ८५ ॥ सो-न्यायालयाऽनुपन्धि-धर्मविषयनिर्णयकरः। भाति निर्भरानन्दि-लालचन्द्रमैथिलवरः ॥८६॥ 'अदालतदीवानी' स्थानस्य धर्मशास्त्री ( व्यवस्थाकरः ) ॥८६॥ का-जानुदघ्नमेकमङ्गरक्षकं विधाय तनौ शिरसि निधाय चायमुष्णीपं युगन्धरम् साक्षात्सुराचार्य इति प्रणतिप्रतीक्षयैव नमति न पण्डितान्, निरीक्षते तु निर्भरम् । 'बादरमहल'वरणेन मन्त्रमूर्तिः स्वयं नाऽऽदरमुपैति मार्मिकेषु प्रमदोत्तरम् ओजायितकार्येष्वपि यो भावुकमूषसमः सेव्यतां स ओझावंशभूषणो निरन्तरम् ॥८७॥ जानुदनं जानुपर्यन्तम् अत्युचमित्यर्थः । अङ्गरक्षकम् 'अँगरखी' वस्त्रम् । युगन्धरम् युगयुगान्तरस्य तैलचिकणमतिप्राचीनमित्यर्थः । अयं साक्षात् सुराणां प्राचार्यः बृहस्पतिः, न तु सुरायाम् । अत एव अन्यपण्डित. कृतायाः प्रणतेः प्रतीक्षामेव करोति न तु पण्डितान् स्वयं नमति । एवं स्थितावपि अन्यदिङ्मुखो भवति इति न, अपि तु अप्रणमन्नेव तान् निर्भर निरीक्षते । 'बादरमहल' स्थानकृतेन राजकीयजपदुर्गापाठवरणेन । अत एव मार्मिकेष्वपि परिडतेषु हर्षपूर्वकम् श्रादरभावं न उपैति । पोजायितं वीरता । भावुकमूषः 'माऊमूसा' श्रामगोपने प्रसिद्धः ॥ ७ ॥ ।
जयपुरवैभवम्
७०-वेदाचार्यकपदमयन् वित्सु विनयमयमभिनयन् ।
काश्यामध्यापनकरो
विजयचन्द्रवैदिकवरः ॥८॥
'वेदाचार्य' इति उपाधिम् अयन् प्राप्नुवन् । विस्सु पण्डितेषु । काशी.
राजकीयविद्यालये वेदाध्यापकः । हन्त सोयं स्वल्पवयस्येव दिवमारूढ इति
खेदः ॥ ८॥
छप०-हिन्दीसंस्कृतपद्ययोजनेऽमन्दीभृतम्
अधिसभमेतच्छ्रावणे च निःस्पन्दीभृतम् ।
प्राक्तनवैयाकरणकेसरित्वं कलयन्तम्
आङ्गलविद्यालये धनिकबालान्विनयन्तम् ।
श्लाघयामि कृतिहेतवे सर्वजनश्लाघाकरम् ।
सरभसमन्द्रध्वनिधरं विजयचन्द्रपण्डितवरम् ॥८६॥
अधिसभम् सभायाम् एतेषां पद्यानां श्रावणार्थ निःस्पन्दीभूतं सुस्थि.
रम् । धनिकबालान् सामन्तकुमारान् विनयन्तं शिक्षयन्तम्, 'नोबिलस्कूल-
पण्डितम् । कृतिहेतवे स्वकार्यसिद्ध्यर्थम् ॥ ८ ॥
राजकीयविद्यालयमध्ये काव्यशास्त्रमध्येजयते यः ।
विविधोपायसमाहृतलक्ष्मीर्लक्ष्मीनाथबुधो हवसेयः ॥१०॥
अध्येजयते अध्यापनेन प्रभासयतीत्यर्थः । 'एजु'दीप्तौ । विविधोपायैः
अध्यापन-ज्यौतिष-कर्मकाण्ड-महानसप्रबन्धादिभिः अर्जितलचमीकः ।
पं० लबमीनाथशास्त्री दाधीचः। अक्सेयः ज्ञातव्यः ॥१०॥
नागरिकवीथी-सुधीचत्वरः - क०-शास्त्रिपदधारी काव्य-साहित्यागमे श्रमेण प्राप्ताचार्यचिह्नः पुनर्व्याकृतिमधीत्य ताम् शुष्यन्मुखमण्डलस्य यस्य ध्रुवोर्मध्ये शोण- शोभनस्त्रिकोणतिग्मतिलकः प्रतीयताम् । चित्ते महामहाराष्ट्रभावनया भव्यीभवन् प्रावेशिकपाठने परिश्रमी प्रणीयताम् यो धर्माधिकारिपदचिह्नितो विभाति सदा गोपीनाथशर्मा साधुकर्मा सोऽयमीयताम् ॥११॥ व्याकृतिं व्याकरणशास्त्रम् । तिग्म: तीषणाग्रभागः। ईयतां प्राप्यताम् ॥६॥ दो०-नेया दृङ् नैयायिके नन्दकिशोरे नाम । यस्तर्काध्यापकपदं संप्रति समधिजगाम ॥१२॥ दृष्टिनेंतव्या । संस्कृतकालेजे तर्कशास्त्रस्य द्वितीयाध्यापकपदम् ॥१२॥ उ०-बहुकालादध्यापयन् अधिसंस्कृतविद्यालयम् । प्रवेशिकागणितोच्चयम् रामचन्द्रविद्वानयम् ।।१३।। प्रवेशिकायां प्रधानगणिताध्यापको ज्योतिषशास्त्री पं० श्रीरामचन्द्र- महोदयः ॥ १३॥ क०-भ्रातृवरमन्नालालगणकमवाप्य सह संपन्नाचिरप्रसिद्धिमखिलसुधीचये सदाचारविद्यालय-कन्यापाठशालाधिपं व्यापारादिसंपादितसंपदमुदञ्चये।
२७२
जयपुरवैभवम्
एका गृहकार्यायाऽपराज्य शिक्षाकार्यायेति
सर्वदाऽस्य भार्याद्वयमुचितं प्रतर्कये
लोकहितकारिसभाकार्याणाममन्दमति-
मिह शिवनन्दशर्मपण्डितमुदीरये ॥१४॥
अखिलपण्डितसमूहे संजातशीघ्रप्रसिद्धिम् । अनेन हि व्यापारिणामा
र्थिकसाहाय्यं प्राप्य 'चतुर्भुजमन्दिर स्थः सदाचारविद्यालयोऽस्थाप्यत । ततः
स्वदत्तभवने 'सरस्वती-कन्याविद्यालयः' स्थापितः । अधुना च 'शिवराम-
छात्रालय नाम्ना प्रारम्भिकशिक्षालयः स्थापितः । उदञ्चये अभिगच्छामि ।
लोकहितकारीति०-यथा हि बहूनि दिनानि यावत् 'सनातनधर्ममण्डल'स्य
मन्त्रिताकार्य साभिनिवेशमक्रियत | उदीरये वर्णयामि ॥१४॥
०-प्रहरिबदास्थितविप्रतति-महरिह वरणे योजयति ।
डहरिमारुतिस्थानपति-लहरिगणकवर उल्लसति ॥१५॥
राजान्तःपुरादिपु वरणप्राप्त्यर्थ प्रहरि (यामिक) वत् गृहे अवस्थितां
ब्राह्मणमण्डलीम् । अहः एकदिनं यावत् वरणे स्थापयति । डहरिमारुतिः
'डहरके बालाजी' ॥३॥
पञ्चाङ्गं यो मुद्रयति, समये सुमनसि संदिशति ।
केवलगणकसुकुलमवति, स हि नारायण उल्लसति ॥६६॥
सुमनसि दिशति पण्डिते ददाति । अन्योपि निजपञ्चाङ्गं पूर्व गोपयति,
ततः समयोपरि सुन्दरमानसे कस्पिरिचत् समर्पयति ॥९॥
नागरिकबीधी-सुधीचत्वरः २७३ प्रभूः क०-कैशोरे कवित्वबीजमाप्य कृतिमाकलयन् लोकसाधुवादैः कृतिमानी सुकवीयते साहित्य समाप्य शास्त्रिपदवीप्रलब्धावेव सिद्धिस्तव-वाणीलहरीषु व्यवसीयते । नानाविधोपाधिभरैरुदरप्रशस्तिकरो गर्वभरोन्नदो गुणजात्या गुरौ गीयते नामावलदाधीचेषु नैपुणनिहितनामा सूरिहरिनारायणनामा सोऽयमीयते ॥१७॥ कृति कविताम् । सिद्धिस्तव-वाणीलहरीप्रभृतिरचनासु व्यवसीयते पाप्रियते । नानाविधोपाधिसमूहै: कविभूषण आशुकवि महोपाध्याय' तिभिः ( उपलक्षितः ) । 'उदरप्रशस्ति नामककाव्यनिर्माता । गुरौ गुरुविष- येपि गुणजात्या गर्वभरोन्नद्धः कथ्यते । नामावल' इति दाधीचाना गोत्रावटकः ।। ६७ ॥ सो०-यस्य मनसि घनघोर-यत्नो वसति यशःकृते । नन्दति नन्दकिशोरनामा नामावलवरः ॥१८॥ साहित्याचार्य पं० नन्दकिशोरशर्मा दाधीचः, यो हि वृत्ति प्रदाय गवेषणाकार्यशिक्षार्थ जयपुरशिक्षा विभागेन काश्यां प्रहितः । अयं महाभागः सम्प्रति राजकीयसंस्कृतपाठशालायां साहित्य द्वितीयाध्यापकः संजातः ॥१८॥ पूर्व भारतीसर्वस्वमङ्गीकृत्य, रत्नाकरे जयपुरवस्तुसङ्गी कुम्भजमुनीयते शब्दोच्चारणेषु बहिरङ्गीकृतरेफगणो भङ्गश्लेषभङ्गीदत्तचित्तोऽसौ समीयते ।
२७४
जयपुरवैभवम
पिङ्गलादधिकमेष डिङ्गलानुरागी, सभा-
मङ्गलाय पाण्डवीयस्यन्दन उदीर्यते
कार्यसाधनाभिधमबाधवनमालोडय-
न्माधवमहोदयोऽयमारात्परिचीयते ॥ १६ ॥
'भारतीसर्वस्व' नाम्नो हिन्दीमासिकपत्रस्य प्रकाशनमारब्धमासीत् ।
जयपुरवास्त्विति०-जयपुरवस्तुप्रचारकार्यालयं विशालवीथ्या संस्थाप्य व्यापारः
प्रारम्धोऽभूत् । रनाकरे (संस्कृतरनाकरे) अगस्स्यायते, सोत्साहमङ्गीकृत्य तं
प्रलोपयामासेत्यर्थः । भङ्गश्लेषस्य भङ्गी यथा-मदरसा, मदर-सा मातृवत्
पोषकः इत्यादि । समीयते संप्राप्यते । ब्रजभाषासाहित्यं 'पिङ्गल'नाम्ना,
राजस्थानीय 'चारण'भाषासाहित्यं च 'डिङ्गल' नाम्ना प्रथितम् । सभासु
मङ्गलाचरणे 'श्रीयदुनन्दन पापनिकन्दन पाण्डवस्यन्दन हांकन हारे इत्यादि
सवैयाछन्दः प्रायोऽधिकमाकर्यते स्म । स्वकार्यसाधनरूपम् अबाधं वनं
गाहमानः । माधवः ( वसन्तः ) वनं गाहमानो भवति । साध बाध०माध.
इति प्रासाः । 'श्राराहरसमीपयोः' उभयथापि ॥ १६ ॥
सो०-कृतिसमृद्धि-पदशुद्धि-सिद्धिषु पटुमनुविद्धि यम् ।
बुद्धिषु को निरुणद्धि वृद्धिचन्द्रवरविद्धियम् ॥१०॥
कार्यकौशलम्-शब्दानां साधुत्वम्, तेषां सिद्धिः साधनप्रक्रिया, एतेषु
व्याकृतिकार्यषु यं ( वृद्धिचन्द्रम् ) पटुम् अनुविद्धि जानीहि । बुद्धिविषयेषु
वृद्धिचन्द्राख्यस्य वर-विदः (श्रेष्टविदुषः ) धियं को निरुणद्धि ? 'विद्धियम्'
यमकः । व्याकरणधर्मशास्त्राचार्य पं० वृद्धिचन्द्रशर्मा ॥१०॥
श्रीमधुमदनदत्त-वैदिकविज्ञानोदये ।
साशं दृशमुपदत्त मोतीलालमहोदये ॥१०॥
नागरिकवीथी-सुधीचत्वरः २७५ विद्यावाचस्पनिश्रीमधुसूदनशर्ममैथिलैरुपदिष्टः वैदिकविज्ञानस्योदयो यस्म । साशम् श्राशया महिनं यथा तथा, एतस्पकाशात् वैदिकविज्ञानप्रचा. रस्य भूयसी अशेति भावः। शपथब्राह्मणादिभावान्तरकर्ता बालचन्द्र- मुद्रायन्त्रालयाध्यक्षः पं. मोतीलालशास्त्री ॥ ११ ॥ क०- यस्य हि पितामहोऽगदंकारेषु कीर्तिमधा- काव्यकला-लङ्कारेषु चाऽगादुपश्लोक्यताम् भङ्गारससेवकोऽपि गङ्गाधरस्तातो यस्य वेदुष्याऽनुषङ्गाद्ययौ सद्भिरुपढौक्यताम् । मञ्जुनाथशकटिनिधानतोऽतिहानि गतो विग्रहं विधाय वंशतोऽयात्खलभोग्यताम् परिहरणीयेष्वपि पर-हरिभावाऽऽकुलो नरहरिभट्टः सैप सादरं विलोक्यताम् ॥१०२॥ पितामहः श्रीकृष्णरामभहमहोदय: अगदंकारेषु वैयेषु उपढौक्यताम् अनुसरणीयताम् । गृहे घोटकशकटय दिस्थापनप्रभतिभियंयबहुलकार्यैः । मम्जुनाथस्य शकटि रति स्वर्थे नोचितः । वंशत: स्ववंशजैः सह कलह विधाय गृहभेदसतोषिणां खलानामुपभोग्यताम् अयात् । गृहे कलहप्रव- तकतया सर्वस्वभक्षकतया च परिहरणोयेषु दूरतस्यकन्येष्वपि वाक्कील- 'कामदार' प्रभृतिषु 'अयम् अपरः हरिः ( भगवान् )' इति भादरभावाss. कुलः ॥१०॥ दो०-धनविलासविन्मतिबलात्कृतिलालित्यमुपैति । चित्र-कलालवलास्यधृक् कलाधरः समुदेति ॥१०३॥ कृतिलालित्यम् दोहादिकवितामाधुर्यम् । कलाधरः कलाधरभट्टमहो-
२७६
जयपुरवैभवम्
दयः । श्रन्यः कलाधरोपि चन्द्रोऽपि चित्रं यथा तथा कलानां लास्यधृग् सन्
उदेति । किञ्च तस्मिन्समये धनविलासविदा कामिनां मति बलात् कामकलना-
लालित्यं प्राप्यते ॥ १०३ ॥
क०- बहुलं प्रजासु कर्मपाटवं विवृण्वन्नेव
क्रमशोऽयं राजकीयकार्यगो निरीक्ष्यताम्
कर्मकाण्डकूटस्थले कौशलेन जल्पन् वच-
श्चातुरीबलेन लब्धकीर्तिः प्रसमीक्ष्यताम् ।
कर्मकाण्डतुल्यमेव नर्मकाण्डवेदी भृशं
प्रासङ्गिकवार्तापटुः प्रचुरं परीक्ष्यताम्
अधुनोपलभ्यमानवैदिकसच्चूडामणिः
सोयं बत बच्चूलालचौबे चिरमीक्ष्यताम् ॥१४॥
कर्मपाटवं याजमानिक कार्यकौशलम् । नर्म परिहासः । उपलभ्यमानेषु
वैदिकेषु सन् ॥ १०४॥
सो०- साहित्योन्नतिदायि-हिन्दीविद्यालयधरे ।
गौरवमतिमुपयाहि गौरीलालकवीश्वरे ॥१०॥
हिन्दीविद्यालयः 'कविमण्डल-हिन्दीसाहित्यपाठशाला', तत्परि-
चालके । कान्यकुब्जवंशप्रसूतो जयपुरराजकीयकवीश्वराणामन्यतमः सोयं
महाभागो निःस्वार्थभावेन हिन्दीसाहित्यपाठशाला या अध्यापकत्वमन्यान्य-
बानुपङ्गिकं तत्कार्य निरुह्य तामेतां पाठशाला बहूनि वर्षाणि यावरसाफल्य.
पूर्वक परिचालयामास । अस्यांपाठशालायामधीत्य, 'हिन्दीपाहित्यसंमेलन'
परिचालिता: प्रवरपरीक्षाश्च समुत्तीय बहवः स्नातका हिन्दीसाहित्यधुरा
धरन्ति । हन्त सोयमकाण्ड एवं लोकान्तरमुपययौ ! ॥१०॥
No text on this page.
रामनिवास बारा जयपुर
उद्यानवीथी-रामनिवासः
२७७
दो०- कविवरपद्माकरकुलज-मसहजकविता यस्य ।
गणय गिराधरकविमिमं कविगणने विन्यस्य ॥१०६॥
गोविन्दरावेतिख्यातनामस्तलङ्गभूसुरोऽयम् ॥ ०६॥
सो०- यत्पाठः पुनरायमिश्रो भाति फलोदयात् ।
सोयं सुन्दग्गयमिश्रो मजुमना लसति ॥ १०७ ॥
येन कृतो वाल्मीकिरामायणादेव या पूर्वकः पाठः पायेन धनागमेन
मिश्रः । अयं हि पारिश्रमिकं धनं नियतीकृस्य पाठपुण्येन लोकानां कार्याणि
साधयामास ।।१०७॥
• उद्यानवीथी
* रामनिवासः *
साङ्गानेग्गोपुरसमीपवर्तिद्वारदेश-
मुल्लङ्घन्येममातुरचिकित्सालयमीक्षेथाः
'मेयो मूर्तिमालोक्यैव जन्तुशालानिकटपथा-
द्वर्तुलविशालां बैण्डवेदिं प्रसमीक्षेथाः।
मञ्जुनाथ नानाविधविटपिनिरुद्धरवि-
रश्मिपुञ्जमेत लताकुञ्जमभिवीषथाः
वाञ्छसि सुखेन यदि संतापोपराममये
'श्रीरामनिवास' नामपौराऽऽराममीक्षेथाः॥१॥
जयपुरवैभवम्
साजानेरगोपुरसमीपस्थं द्वारम् उल्लङ्घय । एनेन इत श्रारभ्यैव तदर्श-
नक्रमः सूच्यते । वायसरायलार्ड मेयोमहोदयस्य स्मारकरूपे स्वर्गीयमहा-
राजाधिराजश्रीरामसिंहदेवेन 'मेयो हॉस्पिटिल' नाम्ना प्राङ्गलचिकिरसानु-
सारी सोयमातुरालयो निर्मापितः । अत्र हि नागरिका विना मूल्यमेव
चिकित्सां लभन्ते । भारतवर्षीयप्रसिद्धातुरालयेषु परिगणितेऽस्मिन् सुयोग्याः
सिविलसर्जना एवं प्रधाना भवन्ति । अनेके च डाक्टरास्तदायत्ता नियतचि.
कित्सां कुर्वन्ति । अत्र हि दूरदूरतो नेत्र-व्रणादिरोगिणः समायान्ति ।
प्रतिवर्ष परोलममुद्राव्ययो भवति । चिकित्सालयः पातुरनिवासश्चेत्युभय.
संबद्वः सोयम् । वर्तुलां वृत्ताकारां विशालां च बैरडवाद्यवेदिं 'बैण्डस्टैण्ड'।
अये! यदि संतापोपरामं वान्छसि ॥१॥
* जन्तुशाला *
केसरसटावान् हरिरेकतोऽयमुद्गर्जति
मृग-शश-कीशादिकमन्यतोऽपदिश्यताम्
कङ्क-कलहंस-कोक-बक-जलकुक्कुटादेः
संमुखे कपोत शुक-लावादिकमिष्यताम् ।
सांगानेरदरवाजे के पासवाले बागके फाटकको उलाघ, पहले 'मेयो
हास्पिटिल' (अस्पताल ) देखिये । लॉर्ड मेयो की लोहनिर्मित मूर्तिको देख
'जन्तुशाला' (हिरन, खच्चर श्रादिका बाडा) के पास से गोल और विशाल
बाजेघरके चबूतरे ( बैण्डस्टैण्ड) को देखिये। नानाप्रकारके घने वृत्तोंसे जहां
सूर्यको किरणें भी नहीं पहुँच पातीं ऐसे इन लताकुञ्जोंको देखिये। यदि
सुखसे तापको दूर करना चाहते हैं तो 'रामनिवास'नामक पुरसमीपवर्ती
बागको देखिये ॥१॥
उद्यानवीथी-रामनिवासः
गर्तगतभन्लूकान्तिकेऽसावुष्ट्रपक्षी भाति
नानाजातिजन्तुसहसंस्थितिर्विमृश्यताम्
लम्बलोहजालाच्छन्नजन्तुगृहमाला, पुरः
सेयं राजकीयपशुशाला परिदृश्यताम् ॥२॥
अपदिश्यतां दर्शनाय व्यवहियताम् । गर्तगतो यो भल्लूकः ऋक्षः
तस्य समीपे, उष्ट्रपक्षी 'शुतरमुर्गः', अनेन द्वयोः स्थानसंनिवेशो दर्शितः।
नानाजातीयानां शुक-लावक-तित्तिरादीनामेकपञ्जरे स्थितिजन्तुस्वभावा-
लोचकानां विशेषकौतुकावहेति सूच्यते । दीर्पण लोहजालेन परिवृता जन्तूनां
गृहमाला यस्यां सा ॥२॥
* ऐलबर्टभवनम् ऐलबर्टहॉल' *
सूर्याचन्द्रमोभ्यां परिपालितमिवोपरितो
जैपुरनरेशैरग्रतोऽधिष्ठितमीयताम्
उपरिविलम्बि-विद्युद्वर्तिशतदन्तुरितं
काचमणिदीपाधारयुगलमुदीक्ष्यताम् ।
एक तरफ ये बबरी सिंह गरज रहा है [ यहां नाहरभी समझ लेना
चाहिये ] । दूसरी तरफ कई तरह के हिरन यारहसींगे नीलगाय, सुस्से बन्दर
आदि देखिये । कंक, बनराज,हंस (नकली) चकवे, बगुले,जलमुरगावी आदि
के सामने कई तरह के कबूतर कोयल तोते तीतर लवा मोर मैंना आदिको
( देखिये )। कुँए के माफिक बने खड्डेमें रहनेवाले भालू (रीछ ) के
पास ही ये शुतरमुर्ग है। अलग अलग जातिके जानवरों के एक स्थान पर
रहनेकी आलोचना करिये [ जन्तुस्वभावके आलोचकों के लिए यह कौतुकका
विषय है ] | लोहे के लंबे जालों में जहाँ जानवरों के घर बने हैं ऐसी
राजकी पशुशाला (चिडियाखानामादि ) देखिये ॥२॥
२८०
जयपुरवैभवम्
श्रीमद्रामसिंहमहाराजेनलबर्टकृते
निर्मापितमादर्शोऽयं शिल्पिकृतेर्वीक्ष्यताम्
हहो प्रतिवत्सरं परीक्ष्यमाणवालमिदं
विशदविशालमेलबर्टहालमीच्यताम् ॥ ३ ॥
एजबर्टभवनस्य उपरिभागे एकत: सूर्यस्य अपरतश्चन्द्रस्य स्थाधिष्ठित
चित्रं काचारछन्नजालिकायामालोक्यते, तनोत्प्रेक्षा । द्वाराग्रभागे च-महाराज.
पृथ्वीराजमारभ्य अर्वाचीनस्वर्गीयमहागजश्रीमाधवसिंहदेवपर्यन्तानां जय.
पुरराजानां विशालचित्राणि मन्नि, अतस्तदधिष्ठितमिदम् ईयता प्राप्यताम् ।
विद्युद्वर्तिशनैः दन्तुरितम् उन्नतदन्तशोभितम् । दीपाधाग्युगलं 'माडौंद्वयम् ।
महामूल्यं महाविशाल चेदं शिल्पकलाभां लोकानां विस्मापकमस्ति । इदं
शिल्पिनां कृतेः रचनायाः श्रादर्शभूतम् । परीक्ष्यमाणाः बाला यस्मिन् नत् ।
प्रतिवर्ष परीक्षाभवन-( Axamination Holl) रूपे व्यवहृति: सूच्यते ।
अपरके भागमें सूर्य और चन्द्रमा मानों जिसकी रक्षा कर रहे है,
[छत के पास काचाच्छादित जालियों में सूर्य और चन्द्रमा के चित्र हैं। भागे
के भागमें जयपुर के राजाओं से जो अधिष्ठित ( रक्षित) है | दरवाजे के
हॉल में महागजपृथ्वीराज से लेकर महाराज माधवसिंहजी ( द्वितीय ) तक
सब राजाओं के आदमकद सुन्दर चित्र हैं ] | सैकडों बिजलीकी बत्तियों के
दो कीमती
अद्भुत
काचके झाड देखिये । ऐलबर्ट ( प्रिल
भ्राफ वेल्म) महो.
दयके स्मरणार्थ महाराजाधिराज श्रीगमसिंहजी के बनवाये हुए इसको कारी.
गरीका एक अद्भुत नमूना समझिये । जहाँ प्रतिवर्ष कालेजके विद्यार्थियोंकी
उपाधि-परीक्षा ली जाती है ऐसे इस विशाल 'ऐलवर्टहाल' को देखिये ॥३॥
No text on this page.
जयपुरवभवम्
---
श्रीरामनिवामोगानिदधेमवलोक्यताम
उद्यानवीथी-रामनिवासः २८१ ऐतिहासिकवृत्तम्-प्रजानामानन्दार्थम् 'एलवर्ट एड्वर्ड प्रिंसपाम्बेक्स' महोदयस्य स्मरणार्थ स्वर्गीयमहाराजश्रीरामसिंहदेवेन तदिदं निर्मापयितु- मारब्धम् । ६ फरवरी सन् १८७६ समये प्रिंसमावेल्समहोदयेन निजहस्त- द्वाराऽस्य शिलान्यासः कृतः। स्वर्गीयमहाराजश्रीमाधवसिंहदेवस्य समय तदिदं पूर्णतया निर्मितमभूत् । 'एड्वर्ड ब्राडफोर्ड' महोदयेन ( एजन्ट गव. नरजनरल राजपुताना) २१ फर्वरी सन् १८८७ समये स्वहस्तेनोद्घाटि- तम् । अस्य निर्माणे ४,१५४४) रूप्यकाणां व्ययः समभूत् ॥३॥ विचित्रबस्तुभबनम (म्यूजियम) रोचितचतुर्दिक्चतुर्गुल्मटिकागुन्मवृता मर्मरकृताऽसौ चारुचूडा परिलोक्यताम् मर्मरगवात-जाल-कवहरश्रेणिभृता शिल्पिकृता पश्चतलपङ्क्तिरुपश्लोक्यताम् । मञ्जुनाथ नीचैस्तले बौद्धकालचित्रच्छटा- रुचिरपटावृतेऽत्र दृष्टिरुपढौक्यताम् विभवविलासोदयात्स्वर्गपरिहासोचतं श्रीरामनिवासोद्यानहर्नामवलोक्यताम् ॥ ४ ॥ शीर्षदेशमारभ्य वर्णनमिदम् । सेचिता: शोभिता: चतुर्दिशो येन ईशेन जिसके चारों कोनों पर चार विशाल गुंबजे (छत्री) बनी हुई हैं, ऐसी संगमर्मरकी बनी इस चूडा ( शिरोमाग, ऊपरीखन ) को देखिये। संगमर्मरके बने झरोखे खिडकी जाली कटहरे भादिकी पङ्गिसे भरे, कारी. गरोंके बनाये जिसके पांचों खनोंकी भूरि भूरि प्रशसा करिये । बौद्धकाल
२८२
जयपुरवैभवम्
चतुःसंख्याकेन गुल्मटिकागुल्मेन ( गुम्मज-बुर्ज -छतरी ) वृता मर्मरपाषाण-
निर्मिता चूदा शिरोभागः । कट्टहर: 'कटहरा' । पञ्चतलानां खण्डानां पतिः
समूहः उपश्लोक्यतां श्लाध्यताम् । बौद्धकालिकचित्रच्छटया रुचिरे,
भास्तरण जवनिकादिरूपैः श्रावृते ।
ऐतिहासिकवृत्तम्-स्वर्गीयमहाराजश्रीरामसिंहदेवेन फतहसिंहराठो.
ढस्य मन्त्रित्वे १८७६ तमे ख्रिष्टाब्दे तदिदं निर्मापयितुमारब्धं स्वर्गीयमहाराज-
श्रीमाधवसिंहदेवेन च कान्तिचन्द्रवन्धोपाध्यायस्य मन्त्रित्वे १८५७ तमे
ख्रिष्टाब्दे च तदिदं पूरितम् । एतद्भवनस्य निर्माणे ५१००३६, रुप्यकाणां
व्ययोऽभवत् । वस्तूनि तु पृथक् समगृह्यन्त यानि अनन्तमुद्रामूल्यानि सन्ति।
भवनस्य निर्माण कर्नल एस्.एस. जेकबमहोदयस्य निरीक्षणे मीरतजम्मुल-
हुसेनस्य प्रबन्धे समभूत् । लालारामबख्श-शङ्करलाल-छोटीलालादिभिश्चित्र.
शिल्पिभिः चन्दर-तारादिभिश्चित्रकारैश्चाप्यत्र निजशिल्पं प्रकटितमस्ति ।
दर्शनीयवस्तूनां संग्रहस्तु लेफ्टिनेंटकर्नल टी.
एच
हेडलीमहोदयस्य निरी-
क्षणेऽभवत् । अस्य कार्यारम्भः सन् १८८१ वर्षे, उद्घाटनं च १८८७ वर्षस्य
फर्वरीमासे समभूत् । श्रूयते यत् तस्मिन्काले नवनिर्मिते कौंसिलभवने नाना-
दिग्देशागतैः समृद्धव्यापारिभिः 'मीनाबाजार'नाम्ना नानाविधानि विविध
देशीयानि च शिल्पवस्तूनि प्रसारितान्यासन् । प्रतिबुद्धिमता यशस्विना च
महाराजेन श्रीमाधवसिंहदेवेन तानि सर्वाणि राजकोषतः क्रीतानि । एतान्येव
च वस्तूनि 'म्यूजियम' भवने प्रतिष्ठाप्य कार्यारम्भः कृतो योहि सांप्रतमत्युन्नति
गतः । एतद्भवनं विश्वविदितेषु शिल्पस्मारकगृहेषु परिगण्यते । भूमण्डलस्य
(बौद्धपीरियड ) के चित्रोंकी शोभा और बहुमूल्य परदे, विछायतोंसे युक्र
इस नीचेके खनपर दृष्टि दीजिये। वैभवविलासके कारण स्वर्णकेभी परिहास
के लिये तय्यार इस रामनिवासके महलको देखिये ॥४॥
उद्यानवीथी-रामनिवासः
२८३
चतुर्दशाश्चर्येषु तदेतद्भवनमपि ससंमानमाख्यायते लौकैः । विचित्रवस्तुसंग्र.
हाल यश्चायं भारतीयेपु एतेषु (म्यूज़ियम) अन्यतमः । अस्य हि दर्शनीयसा-
मग्री शिल्प-इतिहास-शिक्षा अर्थशास्त्र-इति चतुर्पु विभागेषु वर्गीकृता ।
या हि सम्प्रति भूयस्तरामुन्नतिं वृद्धिं च गमिता । अस्येतिहासो 'राजवीभ्यां
माधवसिंहमहाराजस्य जीवनचरिते पि द्रष्टव्यः ॥ ४ ॥
कुहचन नानाविधधातुवरशिल्पभृतं
कुहचिदनल्पशिलाशिल्पमुपभाल्यताम्
कुत्रचिदनेकदेश-भूषा-वेष-मर्त्यवृन्द-
मौषधिविशेष-जीवजातमधिपाल्यताम् ।
कापि चैतिहासिकमनुष्य-मुद्रा-मूर्ति-युतं
क्वचिदुचिंत नु चित्रजातमुपलाल्यताम्
विश्वमिव विष्वग्विधिविरचनचित्रवृतं
विविधविचित्रवस्तुवेश्म विनिभाल्यताम् ।।५।।
रौप्य -ताम्र-पित्तलादिधातूनां वरेण शिल्पेन मूर्ति-पात्रादिरूपेण भृतम् ।
शिलाशिल्पं पाषाणस्य मूर्ति-गृहादिकलारूपम् । नानादेशीयानां भूषण-वेष-
कहीं चादी ताबा पीतल आदि धातुओं पर नानाप्रकारकी कारीगरियों
से भरा । कहींपर अनेक प्रकारके पत्थरों पर अनेकही प्रकारकी कारीगरिये
देखिये । कहीं अनेक देशों के गहने-पहराव-मनुष्य-श्रादिके समूह, कहीं
अनेक औषधियां, और कहीं अनेक जीवजन्तु देखिये । कहीं (यह महल)
ऐतिहासिक मनुष्य-सिके और मूर्तियों से युक्त है तो कहीं उचित चित्रसमूह
देखिये । विधाताकी चारों तरफ़की (त्रिलोकीकी) सृष्टिरचनाके चित्रों (नकशे)
से भरा दूसरे जगत् की तरह इस म्यूजियम मजायवघर) को देखिये ॥१॥
२८४
जयपुरवैभवम्
विन्याम-मनुष्याणां वृन्दम् । अधिपाल्यतां दृश्यनामिति यावत् । विष्वक् ममन्ततः
विधिविरचनस्य विधातु सृष्टिरचनायाः चित्रैवृतं विश्व जगत् । सर्वसृष्टया,
चित्रः जगति आश्चर्यभूने पार्वतम् ।।२।।
क्रीडाक्षत्राणि
'क्रिकेट' धावित्वाऽपरेण क्षिप्तमेतद्विकिटान्तरतो
लकुटाहतं चोच्छलखे गेन्दुकमीक्ष्यताम्
'टैनिस' मध्ये ज.लमालम्ब्याऽथ जालकाष्ठपट्टिकया
गेन्दुकमाइन्यमानमेतत्सुपरीक्ष्यताम् ।
'फुटबाल' देश्यक्रीडाजातमिव पादधातमाहत्यैत-
दितस्ततः क्षिप्तं पादकन्दुकं समीक्ष्यताम्
पूर्वतनक्रीडानां प्रसस्य कण्ठपीडाकरं
नानाविधमेतच्छिशुक्रीडागृहं वीक्ष्यताम् ।।६॥
अपरेण 'बालर' इति ख्यातेन धाविमा क्षिप्तम् । विकिट' उभयप्रान्ते
रोपितं यष्टित्रिकम् । लकुटेन 'बैट' इति ख्यातन अाहतम् अत एव खे
उच्छलत् । जानकाष्ठपट्टिका 'टैनिम' काडायाः कट । क्रीडाजातं क्रीडा
दुतरफा गडे 'विक्टिों' के बीच में दौड़कर एकने (बाजरने, फैकी और
दूसरे ( प्लेयर, खिलाडी') ने 'बैट' से ( बल्ले से ) मारी, (मत एव)
भाकाशमें उछलती हुई इस गैंद को देखिये । बीचमें जाल बाँधकर दोनो
सरफ के खिलाड़ियों से 'कट' के द्वारा ताडन की गई इस गैंदकी भी परीक्षा
कीजिये। देशी खेलों के समूह
की तरह पैरों से तुगकर इधर उधर फैकी
गई इस फुटबॉलकी भी आलोचना कीजिये । पुगनी क्रीडा-ओं को कण्ठपीडा
गनाघोटना) करनेवाले नानाप्रकारके इस खेलघरको देखिये ॥६॥
उदाानवीथी-बैण्ड'वाद्यम्
२८५
समूहः । पादघातं पादेन हत्वा, णमुल । पादेन पाहत्य इतस्ततः क्षिप्त
देशीयक्रीडावृन्दमिव स्थितं पादकन्दुकं 'फुट बाल'दृश्यताम् । श्राभिः क्रीडाभिः
कबड्डीपालादिप्राचीनक्रीडानां निर्वासनेन तासां कण्ठपीडा कृतेत्या-
शयः ॥ ६ ॥
* बैण्ड'वाद्यम् *
नानाविधपुष्पभनेत्र परितर्फा भृशं
शाद्वलहरित-हारि-क्षेत्रे परिपूर्ण्यताम्
शिमलागृहेऽन्तीष्मविद्रावणमारचय्य
श्रावणसुभाद्रपदसुषमा निर्वर्ण्यताम् ।
सरलसोपानपथमारहयाऽथ दक्षिणेन
मञ्जुनाथ वाग्भिर्जलकुण्डमुपवर्यताम्
सायं सोमसौम्ययोः समन्तादवबध्येक्षणं
बैण्डवेदिमध्ये वैएडवाद्यमिहाकर्यताम् ॥७॥
शाद्वलेन हरितदूर्वापटेन हरिते हारिणि सुन्दरे क्षेत्रे 'फील्ड' । घूयंता
परिभ्रम्यताम् । श्रावण भद्रपदमापयोः सुश्मा शोभा । अनेन-जलयन्त्र-
नानाप्रकारके पुष्पों से नेत्रोंको तृप्त करके हरे हरे दूबोंके कित्तों
(फील्ड ) में धूमिये । शिमलाघर के भीतर गरमी को दूर भगाकर सावन
भादौं की शोभा देखिये। [यहाँ नलकी कल मोड़ने से पलभरमें जल
बरसने लगता है ] । दक्षिणकी तरफ ( पशुशाना होकर बैण्डघर मानेमें )
सीधी सीढियां चढ़ कर कवितावाणीमें जलकुण्डका वर्णन करिये । सोम
और बुधवारके दिन सायंकाल बाजेघरमें बैठ कर सब तरफसे श्राख हटा
बैण्ड बाजा सुनिये ॥ ७ ॥
२८६
जयपुरवैभवम्
साहाय्येन परितो भवन्ती वर्षा सूच्यते । अत एव 'सावनभादवा' इति
नाम्नाऽस्य स्थानस्य लोके ख्यातिः । दक्षिणेन मेयोहास्पिटिलद्वारतः प्रविश्य
पशुशालामुल्लाथ प्रत्यङ्मुखमागच्छनः पुरुषस्य कृते दक्षिणदिशि | सौम्यो
बुधवारः । ईचणम् अवध्य दर्शनव्यापार स्यावा । नेत्रे निमीत्य वा। अनेन
'जय'शून्यस्य प्राङ्गलसंगीतस्य क्रमः सूचितो या यस्मिन् वाद्ये उपादीयते।
सवमाधुर्यमन्विष्यः। संगीतमार्मिकेण तदिदं वाद्यम् असझया नेत्रे
निमीत्य यथाकथंचिदाकर्यत इत्यर्थः ॥ ७ ॥
* मानप्रकाश 'सीनेमाभवनम्' *
सवैक-बहुदरत एव मिलत्प्रमदैनिदैर्जनमानसमोदमुदीचे
निकटेत्विह रामनिवासतटे चपला-रुचिरुत्प्रकटेति परीक्षे।
स्फुटवाग्भिरुदञ्चितचित्रपटैःप्रकटैव हि नाटयकलेति समीक्षे
नवकौतुकिनामभिलाषहुताशविकाशकमानप्रकाशमपीते ॥८॥
मिलन् प्रमदः ( हर्षः ) येषु अर्थात् होत्पादकैः निनदैः गीतिस्वनैः
दूरत एवं जनानां मोदं पश्यामि । चपलारुचिः (विद्युत्प्रकाश: ) उस्प्रकटा
अत्युचततया दूरतो तश्या । स्फुटा मनुष्यवाक्येषु तैः उदश्चितैः, चनद्भिः
हर्षमिश्रित गीतिध्वनियों के द्वारा दूरसे ही लोगोंका आनन्द देखता
हूं। समीप भाकर रामनिवासके संमुख ही ऊंचेस्थान पर बिजली की रोशनी
स्पष्ट दिखाई देती है । बोलते और चलतेहुए चित्रों के द्वारा यहां नाटयकवा
प्रकट ही है, यह पालोचन करता हूं। कौतुकी लोगोंकी अभिलाषाग्निको
बढ़ाने वाले इस 'मानप्रकाश' को भी देखता हूं॥८॥
उद्यानवीथी-नवनिर्मितकालेजपरिसरः
२८७
चित्रपटैर्नाटकीया लीलाऽविकल प्रयत इति भावः । भपि ईने । 'मान-
काशचित्रभवनमपि पश्यामीत्यर्थः ॥ ८ ॥
* नवनिर्मितः कालेजपरिसरः *
स्वस्वविषयेषु भूरिनिपुणो विपश्चिद्गणो-
ऽध्यापयति च्छात्रान् यत्र हर्म्यतले निस्तुले
विज्ञानोपयोगिबहुमूल्यवस्तुजालेनेह
वैज्ञानिकशालेयं विभाति नित्यनिर्मले ।
क्रीडन्ति हि छात्रा यत्र सायन्तनकाले पुरः
प्राङ्गणान्तराले दिव्यदूर्वाहरितस्थले
मानमहीपालेनोपवेशितो विशाले स्थले
राजकीयकालेजोऽयमालेख्यो मनस्तले ॥६॥
विपश्चिद्गणः विद्वत्समूहः । निस्तुले अनुपमे 'सुन्दरे' नित्यनिर्म
कालेजे वैज्ञानिकशाला 'लैबोरेटरी' बहुमूल्यवस्तुसमूहेन विभाति । राज.
कीयकालेज: 'महाराजास् कालेज', मनस्तले आलेख्यः अङ्कनीयः ॥६॥
अपने अपने विषयके पूर्ण विद्वान् अध्यापक सुन्दर भवनों में जहाँ
छात्रोंको पढ़ाते हैं । सर्वदा स्वच्छ रहनेवाले इस कालेजमें वैज्ञानिकशाखा
(बैबोरेटरी ) साइन्सके बहुमूल्य सामानों से सुशोभित है। कालेज के
मागे खुलेहुए मैदान में सायंकाल छात्रगण हरी हरी दूबोंके फील्डमें
मादि खेलते हैं। मानमहीपाल के द्वारा विशाल स्थान में स्थापित इस राजकी-
य कालेजको हृदयपट पर अङ्कित करिये ॥६॥
२८८ जयपुरवैभवम् * फतहटीबा 'तोपध्वनि': * गगनमवाप्य गाढगन्धवहाद्वेणीभवन् वाढमवगों गिरिश्रेणीमभिगम्य ताम् ध्वनितो दिगन्तरेषु यातो गिरिगहरेषु मिलितो रवेण विहगानां परिभ्राम्यताम् । मारुतमहिम्ना धनवृक्षमण्डलीषु मिलन् कर्णशष्कुलीषु किरन मोदं परिभ्राम्यताम् कीवानभिधन्वन् फतेटीवामध्यदेशेऽधुना क्षीदायितः सोयं तोभनि?षो निशम्यताम् ॥१०॥ गाढगन्धवहात् प्रबलवायोर्वशात् वेणीभवन् वेणीरूपेण उपरिगच्छ- न्नित्यर्थः । गिरिश्रेणी प्रतिध्वनिना बाढम् अवगूर्णः गुञ्जितः । घनासु निबिडासु वृक्षमण्डलीषु । परिश्राम्यतां श्रमजीविनाम्, पूर्व हि मध्याह्ने तोप- ध्वनिश्रवणोत्तरं तेभ्यः अवकाशोऽदीयत । तीबायितः मत्त इव सर्वत: प्रसरन् । तुभ्यते अनेनेति तोभः । 'णभ तुभ' हिंसायाम् ॥ १० ॥ प्रबलवायुके द्वारा श्राकाशमें इकटे हुए, पहाड़ों में पहुँच कर खूब गूंजते हुए। दिशाओं में प्रतिध्वनित हुए, पहाडकी गुफाओं में पहुँचे, उडेहुए पक्षियों के शब्दसे मिले । हवाके झोंकों से धनी वृक्षश्रेणिमें टकराये,मजदूरों के कानों में मानन्द बरसाते हुए। [ पहले दुपहस्की तोप चलनेपर मजदूरों को अवकाश मिलताथा] । डरपोकोंको कपानेवाले मनकी तरह इधर उधर खेलनेवाले इस तोपके शब्दको 'फतहटीवे' में सुनिये ॥ १० ॥ -- उद्यानवीथी २८८ (क) श्रीमानगुल्मटिका ('स्टेच्यू-सरकिल') दक्षिणतो यस्य मानसैन्योपनिवेशो भाति नव्योपनिवेशो यस्य चोत्तरतो वीच्यताम् पश्चिमतश्चोभूपतिसदनं समीक्ष्य, ततो ह्यामुखतो भव्यभेषजायतनमीच्यताम् । चत्वारो विशालपथाश्चश्चन्ति हि चतुर्दिक्षु यस्य मजुता च महत्ता च सुपरीक्ष्यताम् मानमह्यमानसरमिरजाप्रसाद्यमान- मानभूरिमान मानगुल्मट' मुदीच्यताम् ।। मानसैन्योपनिवेश: 'मानगार्ड'। नव्योपनिवेश: 'न्यूकोलोनी' [प्राचीन- गन्दीमोरीसमीपवर्तिनवीनसंनिवेशः] । भव्यभेषजा० 'लेडीविलिङ्गडन हॉस्पिटिल' । मानमरमान.-मानेन श्रीमन्मानसिंहनरपालेन मह्यमानः सरिक्र- यमाणो यो मिरजा इस्माइलमहोदयस्तेन प्रसाध्यमानम् अलंक्रियमाणम् । मानभूरि-मानेन दैायामादिपरिमाणेन बहुमानम् (अधिकसमादरम्, भूरिकृतादरमित्यर्थः)। - दक्षिण की तरफ जिसके 'मानगार्ड' है और उत्तर की ओर जिसके 'न्यूकौलोनी' देखिये । पश्चिम की तरफ 'चौमूहाउस' देखकर संमुख (पूर्व) की ओर नया अस्पताल देखिये। जिसकी चारों दिशाओं में चार बड़े बड़े रास्ते सुशोभित हैं, जिस (सरकिल ) की सुन्दरता और विशालता अरछी तरह जाँचिये । श्रीमान् माननरपाल से संमानित सरमिरजाद्वारा सजाये गये, मान (विशाल परिमाण)से मानके योग्य इस 'मानगुग्मज 'स्टेच्यूसरकिल' को देखिये।
२८८ (ख) जयपुस्वैभवम् 'मानगार्ड 'रामोद्योन'सदेशविनिवेशितपुरुपरिसरम् । 'मानसैन्यविनिवेश' मभिनिवेशतो व्रज सखे ॥ 'रामबाग' समीपे स्थितः पुरुः (भूयान्, विशालः) परिसरो यस्य तम् | 'मानसैन्यमंनिवेश:' [मानगार्ड' ] । अभिनिवेशतः (आग्रहेण उत्साहेन) 'रामबाग' के समीप बड़ा लंबा चौडा जिसका मेरा है ऐसे इस 'मान- गार्ड में बड़े अाग्रह और उत्साह से चलिये। 'हास्पिटल नासा-नेत्र-कर्ण-दन्तरोगाणां चिकित्सां यत्र रोगिणः पृथक् पृथग विभागशोऽवकोकरन् विस्फोटकगुन्माश्मरीदीर्घरोगिणोऽपि यत्र चित्रं शस्त्रकर्मणा सुशान्तिमुपद्वौकस्न् । आतुरनिवासमथ 'एक्सरे' विभासमितो बस्तूनां परीक्षणविलासमुपश्लोकरन् वैद्यकचिकित्साक्रमे येषां विचिकित्मा भवे- न तनचिकित्सालयमेते परिलोकरन् ।। १ अवकोकेरन् प्राप्नुयुः । 'कुक वृक' श्रादाने। उपदौकेरन् प्राप्नुयुः । वस्तुपरीक्षाषिलापः 'धोरेटरी' । उपरलोकेरन् श्वाधेरन् । जहां रोगी 'प्राईवार्ड, डेन्टलवा' आदि विभागों के द्वारा रोगों की चिकि- सा कराते हैं। फोड़े-गुल्म पथरी आदि के भयङ्कर रोग शक चिकित्सा से जहां शान्त किये जाते हैं। जहां के थीमारों के पृथक् पृथक निवास, 'एक्सरे' विभाग, (लेबोरेटरी) श्रादि की प्रत्येक तारीफ करते हैं। वैधकचिकित्सा में जिन्हें संदेह हो वे 'लेडी विलिंगडन हॉस्पिटिल' को देखें।
No text on this page.
जयपुरवैभवम् आगलचिकित्सालयमेनं परिलोकेरन्
२८६
उद्यानषीथी-मोतीडूंगरी
* मोतीडूंगरी *
सांगानेरगोपुरमतीत्य दक्षिणायां दिशि
पचिरवरम्योद्यानपद्धतिरुदीक्ष्यताम्
मध्ये मञ्जुवाटिकासु पौरजनगोष्ठीसुखं
गायद्भरिबिम्बोष्ठीकदम्बकमपीक्ष्यताम् ।
मचुनाथ भङ्गापूर्णमाननयनानामिद
चूर्णमादिभव्यभूरिभोजनं समीक्ष्यताम्
दधती पुरस्ताद् गणनाथनाम ज्योती रहो
रम्याराममञ्जु'मोतीडूंगरी' निरीक्ष्यताम् ॥११॥
पक्षिरवेण रम्याणाम् उद्यानानां पतिः । भङ्गापानेन घूर्णमाने नयने
येषां (जनानाम् ) । चूर्णमा 'चूरमा' 'चूर-यू'। पुरस्ताद् गणनाथ (गणेश).
नामकं ज्योतिः रहः दधती । रम्यारामः मन्जुः ॥ ११ ॥
सांगानेर दरवाजे को उलापकर जयपुरसे दक्षिण दिशामें पक्षियों के
शब्दसे मनोहर बागोंकी पनि देखिये। बीचमें-'लड्डूवाली' 'पताशेवाली'
आदिवाटिकाओं में पुरवासियों की गोठों के प्रानन्द और गाती हुई सुन्दरियों
के
समूह
भी देखिये । भागसे जिनकी आखें घूम रही हैं ऐसे नागरिकों का
चूरमादिका भूरिभोजन भी देखिये । संमुख 'गणेश' नामकी जागती जोति
( सिद्धपीठ) को धारण करनेवाली, रमणीय बागों से मनोहर, इस 'मोती-
डूंगरी' को देखिये ॥१॥
२६० जयपुरवैभवम *टीबेश्वर * दो०- भ्रमणरसचीवेषु टीवेश्वरभूरपि सुखा । भङ्गाऽऽश्रयिजीवेषु जीवातुर्जलमुत्तमम् ॥ १२ ॥ भङ्गासेविनो जीवाः उत्तमं जलमेव जीवनौषधं मत्वा एवं विधेष्वपि स्थानेषु अनुरज्यन्तीत्यर्थः ॥ १२ ॥ *झालाना प्राषि प्रफुल्लकच्छकेतककुसुममिदं चक्रे जलबन्धान्मुदं नन्दनाऽवहेलकम् निर्यज्जलनिर्भरे ननन्द यत्र चोपवने गोष्ठीगतमिन्दुमुखीवृन्दमतिवेलकम् । मजुनाथ भाग्यवैभवेन वनमेतदभू- द्भग्नद्रुमभूमौ भ्रमद्भूयिष्ठक्रमेलकम् बालानामिदानी पूर्वकालानां कथेयमभू- ज्झालानाधरणिजातमजुतममेलकम् ॥१३।। नन्दनवनस्यापि तिरस्कारकमिदमुपवनं पूर्व 'जलबन्ध'कारणान्मुदं चके। भ्रमण के शौकीनों के लिये 'टीबेश्वर' की भूमि भी सुखकारक है। (क्योंकि ) भांग पीनेवाले जीवों के लिये उत्तम जल जीवनजड़ी है ॥ १२ ॥ पहले वर्षों में यहाँ केवड़ेके फूल खूब खिलते थे जिससे यह नन्दन वनसे भी बढ़कर मानन्द देता था। बागों में जलके मरने चलतेथे जिनपर गोठों में प्राई सुन्दरियों के झुंड हरदम मानन्द करते रहते थे। अब भाग्यवैभवसे
No text on this page.
जयपुरवेभवमा
रामबागह
लेयम्
उद्यानवीथी-रामबाग २६१ प्रतिवेलं भृशम् । उपवनमपि शुष्कबालुकामयत्वादुष्ट्रगम्यं वनमभूदित्यर्थः । मालामास्थाने जातं वनसोमवारमेलकं साम्प्रतिकानां बालानां कृते इतिहास- कथेवाभूदिस्याशयः ॥ १३॥ * रामबाग* कलितकपाटतुङ्गतोरणवितानयुता विततविटङ्कवरवातायनजालेयम् पुष्पितपलाशिभिः प्रशस्तपबनेन सुखा विद्युद्दीपदर्शनीयचारुचन्द्रशालेयम् । मञ्जुनाथ नानाविधवास्तुशिल्पकौशलेन प्राघुणिकीभूतभूरितोषितनृपालेयम् श्रीमन्मानसिंहमहीपालेनोपनीतोन्नति- मारामान्तराले रामबागहर्म्यमालेयम् ॥ १४ ॥ वितता: विटङ्का वराणि वातायनानि जालिकाश्च यस्यां सा। विटङ्क: यह ऐसा जंगल होगया है कि इस भूमि के सब पेड कट गये। अब और सवारियों की पहुंच नहीं, अधिकांश ऊंट घूमा करते हैं । इस समयके लड़कोंके लिये झालानेके सोमवारके वे शानदार मेले इतिहासकी कहानी होगये ॥1॥ जो सजे हुए कई तरहके किवाड, दरवाजे, महराबों से युक्त है। जिसके महलों की छतें बडी ऊँची, और खिडकी झरोखे आदि बड़ी सुन्दर कारीगरी के हैं । सुन्दर पुष्पित वृक्षों के कारण यहां की वायु प्रशस्त होने से यह ( स्वास्थ्य सुखकारक है । यहाँके उपरके महलों में तथा हौज प्रादि स्थानों जयपुरवैभवम् कपोतपालिकासाम्यात् तुङ्गनमो देशः, 'किरीटवेदिकाविटङ्कपीठोल्लुठितारु- याङ्गुलि' इति बाणः । चन्द्रशाला: शिरोगृहाः । वास्तुशिल्पं भवन निर्माण . कला | शिलाकौशलेन-श्रागन्तुकीभूना: भूरि तोषिताः नृपालाः यया सा॥ १४ ॥ * नगरसमीपस्थानि कतिचिदुद्यानानि * विहर विनायकास्थदेवीमुपगम्य सुखं पश्य स्नानसेवी बलदेवदुर्गरम्यताम् किं धावसि दूरे चन्द्रशिखरे हजारिबुर्ज'- सेतु-रङ्ग-निर्भरेषु निर्भर विरम्यताम् । मञ्जुनाथ 'वाटिकाहनूमान्'तातवाटिका'चा 'चन्दूवाटिका'वा गानगोष्ठीकृते गम्यताम् हरिते दिगन्ते स्थलचिन्तेयं नु किं तेऽभव- ज्जयपुरनगरपुण्यपर्यन्तेषु रम्यताम् ॥ १॥ 'विनायका'ग्रामस्था देवी । तदिदं मन्दिरं दर्शनीयवनशोभं सिंहाद्य. धिष्ठितत्वारसाहसिभिर्गम्यम् । बल देवदुर्ग ( 'बुर्ज' । पुरातनघट्टस्योपरिष्टात् पर बिजली की रोशनी से यह देखने ही लायक है। यहां नानाप्रकारकी भवननिर्माणकला और कुराई श्रादिका वह कौशल दिखाया गया है कि जो राजा महाराजा यहाँ पाहुने होकर ठहरे वे सब प्रसन्न होगये । श्रीमान् मानसिंहमहाराजने जिसे बहुत उन्नति दी है वही यह 'रामबाग' के बीचकी हर्यमाला ( महलायत ) है ॥ १४ ॥ 'विनायका की देवी' में जाकर सुखसे विहार करिये । हाके के स्वच्छ जलमें स्नानकी इच्छा हो तो 'बलदेवबुर्जे की रमणीयता देखो। दूर क्यों दौड़ते हो,
उद्यानवीथी-चरणमन्दिरं गणेशगढं च
पर्वतकूटे वर्तते । वर्षाकाले परितजलटकमिदं स्थानं स्नानाय वनशोभादर्शनाय
चानुपमम् । 'चन्द्रशिखरं' नाहरगढीयपर्वतस्यैकतमं शिखरम् । 'सेतुनिर्भरा'
'पाजकी खोल', 'रङ्गनिरा:', रांग की खोल' इति प्रसिद्धाः। एतानि स्थानानि
नाहरगढस्याधस्तात् । 'वाटिकाहनूमान्' 'बाडी का बालाजी अजमेरीगोपुराद्
बहिः शाकक्षेत्रान्तरतः । तातवाटिका 'दादाबाडी', मोतीडूंगरीमार्गे ।
चन्दूवाटिका 'चन्दू का बाग' आम्बेरस्य मार्गे। अत्र हि विशालं हम्य
सुन्दरं कुण्डं चेति गोष्ठयां सङ्गीतप्रबन्धार्थ रम्यमभवत्सांप्रतं तु राजपरिकर.
प्रबन्धः । वर्षाकाले परितो दिगन्ते हरिते जाते जयपुरस्य चतुर्दिषवेव रम्यत.
मानि स्थानान्युपलभ्यन्ते । अतः केयं ते स्थलचिन्तेत्याशयः ॥१५॥
* चरणमन्दिरं गणेशगढं च *
शैलशिखरेऽस्मिन्नीरनिझरनिनदधरे
सलिलभरेण सस्यसुषमामपेक्षेथाः
दशरकवृत्ते भ्राम्यन्भृरि शैलपथे
चरणचकासि हरिमन्दिरमिहेनेथाः।
'चन्द्रशिखर' 'हजारी बुर्ज' सेतुनिझर' 'पाजकी खोल' 'राँगकी खोल' आदि
नाहरगढकी तलहटी के स्थानों में पूर्ण प्रानन्द करिये । 'बाड़ीके बालाजी'
'दादाबाडी', और यदि गोठके साथ गानेका जलसा भी है तो 'चंदू के बाग में
जाइये । बरसात में जयपुर के चारोंतरफ जब हरियाली होगई है तब भापको
विहारके स्थानों की क्या चिन्ता है। जयपुरनगर के प्रासपास हरकहीं
मानन्द करिये ॥१५॥
२६४ जयपुरवैभवम् दूरदूरदृश्यान्यथ पश्यन् गिरिशृङ्गगतं नत्वा गणनाथमध्वखेदमप्युपेक्षेथाः बान्धवगणेगस्त्वं गणेश्वरचतुर्थ्याः पर गहन गणेशगढ' गौरवमवेक्षेथाः ॥ १६ ॥ दशरकाः 'डांसरथा' इति ख्यातास्तेषां वृक्ष ते । भगवचरणाम्यां चकास्ति शोभते तादृशं मन्दिरं 'चरणमन्दिरम् । इदं स्थानं 'जयगढ' दुर्ग- समीपस्थमिति न सर्वदा साधारणर्गम्यं केवलं भाद्रशुक्लपम्चयां (गणेश- चतुर्थ्या द्वितीयदिने) मेलकदिने दर्शनीयम् । बान्धवगणे गच्छतीति बान्धवगणेगः, तत्पुरुष कृतीत्यलुक् । संघीभूतैरेव तादृशं स्थानं गम्यते विनोदाय सिंहादिभयापनोदाय च । गणेशगढवर्णनमस्मत्पूर्वजश्रीकृष्ण- भट्टकविकलानिधीनां 'साहित्य वैभव'स्य वंशवीथी ५६६'पृष्ठे द्रष्टव्यम् ॥१६॥ * लालडूंगरी * पूर्वदिशि सूर्यदेवगोपुरमतीत्य ततो वामभागतोऽसौ वनमार्गः पर्यवेक्ष्यताम् घनतमबालुकासमुद्रमवरुह्य मनाक् मध्येवनमेषा वृक्षवाटिका परीक्ष्यताम् । जल के कानों की मनोहर आवाजों से भरे इस पर्वतशिखर पर जल- वर्षा से जो हरियाली फैली है उस पर नज़र दीजिये। 'डांसरया' के वृक्षों से भरे इस पहाडी रास्ते से घूमते घूमते 'चरण मन्दिर देखिये । पहाडों पर से दूर दूर के दृश्यों को देखते हुए (आप) पर्वतशिखर पर विराजमान श्री- गणेशजी को प्रणाम करके रास्ते की थकावट मिटाइये। गणेशचतुर्थी के दूसरे दिन बन्धुबान्धवों के साथ ( यह स्थान अकेले पाने योग्य नहीं) दुर्गम और बने गणेशगढ' का गौरव अनुभव करिये ॥१६॥ ।
उद्यानवीथी-गलता
२६५
रामगढबन्धाऽऽनीतनीरयन्त्रशालामेक्ष्य
गणपतिमूर्तिः सुबिशालाऽसौ समीक्ष्यताम्
धाराधरकाले दृश्यवैभवमयीयमद्य
मृत्तिकामयीव लालडूंगरी निरीक्ष्यताम् ॥१७॥
जयपुरनगरस्य पूर्वदिशि 'सूर्यपोल'गोपुरम् उल्लङ्घय वामभागे।
समीक्ष्यत मिस्यनेन अपरभागे मोतीडूंगरीस्थाने यादृशी गणपतिमूर्तिस्तादृश्येव
विशाला लालडूंगरीस्थाने स्थापितेति द्वयोरालोचना सूच्यते । अब ग्रीष्मादि-
कालेषु ॥ १७॥
* गलता*
जयपुरनगरपूर्वगोपुरमुपेत्य पुरा-
शिल्पपरिपाटीकृता 'घाटी' स्यात्पुरोगता
मध्ये गिरिसानुगतमुन्नतमुदेति दृशोः
श्रीमद्भानुमन्दिरं हि यस्मै जनता नता।
को उतर
जयपुर से पूर्व दिशा में सूर्यपोल दरवाजे से निकल कर उसके बाये
हाथकी तरफ़ पहले वनमार्ग देखिये। फिर विकट बालूके समुद्र
कर वन के बीच में यह वृक्षवाटिका देखिये । वहां से थोडी दूर चल, राम.
गढ के बंधे से लाये नलजल का कलकारखाना और टंकी श्रादि देखकर खुले
स्थान में विराजी विशाल गणपतिमूर्ति का दर्शन करिये [ यहाँ समीक्षापद'-
से सूचित किया है कि जयपुर से दक्षिण मोतीडूंगरी में जैसी मूर्ति है उस
की संमुख दिशामें यहां भी हूबहू वप्पी ही यह मूर्ति है,यह साम्पमालोचनी.
य है ] 1 वर्षाकाल में सुन्दर दृश्यों से भरी होने पर भी और समय में केवल
मृत्तिकामयी इस नालडूंगरी को देखिये ॥ १७ ॥
जयपुरवैभवम् 'मञ्जुना कदम्बकुण्डनिकटग्रतेन पथा यज्ञवेदिकुण्डतटगाऽसौ सरणिर्गता 'मालवमहीव नक्सालवनविच्छुरिता गालक्महर्षिमधुराश्रमसही मता:॥ १८ ।। पूर्वदिशो गोपुस्म् 'सूर्यपोल'। 'पुराशिल्पपरिपाटी प्राचीनस्थापत्य- 'प्रकारः । घाटी पर्वतारोहमार्गः । नक्रमालः चिरबिल्ववृक्षः॥ १८ ॥ सवै परितो गिरिराजिरुदश्चयते परितोषमियं मरुता चलता नवनीपसमिद्धसुगन्धवहाऽप्यवनी बहु भाति विरूढलता। अयि मञ्जुलनाथ विभाति मनाक् सरसी कृतसीकरशीतलता गिरिगह्वरगोमुखतो गलता सलिलेन सुखं कुरुते गलता ।१६। गिरिसमूहः चलता पक्नेन परितोषं जनयति । विरूढाः लताः यस्यां जयपुर के पूर्वी दरवाजे (सूर्यपोल और घाटीदरवाजा ) पर पहुँचने पर पुरानीवरिपाटी की बनी घाटी सामने दिखाई देगी। घाटी के मध्यमें पर्वतशिखर पर · सूर्यदेव का ऊँचा (शिखरबन्ध मन्दिर दिखाई देगा जिसको सब लोग प्रणाम करते हैं । कदम्बकुण्ड के पासकाले सुन्दरमार्गसे यज्ञवेदी कुण्ड के जानेका मार्ग गया है । (यों) मालवंदेशकी मही की तरह नक्कमाल (वृक्ष) वनसे मिली, गालवमहर्षि की सुन्दर :आश्रमभूमि मिलती है ॥5॥ चारोंतरफ पर्वतश्रेणि बहते हुए चायुके कारण बड़ा मानन्द देती है। बरसात में फूले हुए कदम्बों से सुगन्धित हरी भूमि खतामों से सुशोभित है। जल की फुहारों से शीतलता करनेवाला कुण्ड (सूर्यकुण्ड) बड़ा सुहावना है। पर्वतगुफा के गोमुख से गिरनेवाले जलसे यह गलता सुख देता हैं ॥१॥ '.
No text on this page.
जयपुरवैभवम्
गालवाश्रमेऽद्य
संदोह समीक्षेथा
-उद्यानवीथी-गलता २६४ सा। नीपः कदम्बः । कृता जलसीकरैः शीतलता. यया ईरशी सरसी .. (सूर्यकुण्डः)। गलता पतता सलिलेन ॥ १६ ॥ * गलतामेलक: * क०- कोविदकमठबन्धात्सितजनखण्डेऽधुना स्वैरं सूर्यकुण्डे स्नानकौतुकमुदीक्षयाः नीचैहन्मन्दिरेषु भूरिभक्तवृन्दोच्चितं दर्शनीयहिन्दोलनसंभारं निरीक्षेथाः । कदलीकुलान्तः किल केलिकुण्डमेतं सखे स्वच्छसुखसलिलसमिमभिवीक्षेथाः हिन्दोलक्रमेलकेषु किं दोलितचित्तोऽस्यये गालवाश्रमेऽद्य सुखसंदोहं समीक्षेथाः ॥२०॥ कमठबन्धः-जले कूईनकालिका 'कमठा' इति ख्यातो बन्धविशेषः । सिकाः जनखण्डाः यस्मिन् । कमठबन्धस्य एषैव प्रशंसा यावदुपरिभागात .कूद्दयते तावत्पर्यन्तं जलोच्छलनं भवेत् । अत एव अहमहमिकया कूर्द्दनको- । विदैर्धाट्या गच्छन्तो जनसमूहाः सिच्यन्ते । केलिकुण्डः 'केलका कुण्ड' । अये दोलितचित्तः इतस्ततो भ्रान्तचित्तः किम् असि । संदोहः संभारः ॥२०॥ चतुरों के बांधे 'कमठे' ( जल में कूदते समय का एक भासन ) से जहां घाटीपर चलनेवाले लोग भीग जाते हैं, ऐसे सूर्यकुण्डमें स्नानका कौतुक देखिये । घाटी से नीचे-बडे बडे मनिहरों में भक्कमण्डल से भरा, दर्शन के योग्य, हिंडोले का समारोह देखिये । केलेके बगीचे के बीच स्वच्छ और • सुखकारक जलसे भरे 'केजिकण्ड' को देखिये। मित्र हिंडोले के मेले में : दोनायित( डांवाडोल )चित्त क्यों होरहे हो, गालवाश्रम में आज सुख- समारोह देखिये ॥२०॥ . ..
जयपुरवैभवम् वाणी-भारती-सरस्वतीस्यायुपनामकानामस्मत्पूर्वजश्रीद्वारकानाथकवीन्द्राणां गालवगीतम् * छप्पय * "निर्यन्निर्भरनीरनिनदनृत्यन्मायूरे कचन कोकिलाकण्ठकुहूकलनिःस्वनपूरे । धनतरुलताविचित्रशिखरिसुन्दरकन्दरवति मृदुतरशाद्वललसितमृगीमृगशावकरुचिभृति । इति सरस्वती भणति स्फुटं गालवस्य नामाङ्किते इह कस्य मनो नाश्रमपदे लग्नं मुनर्जनाश्रिते ॥१॥ मायूरं मयूराणां समूहः। कुहू इति कलो निःस्वनपूरो यस्मिन् (आश्रमपदे)॥१॥ जिस श्राश्रममें कहीं जलके झरनोंका शब्द होरहा है और मयूरों का मुंड नाच रहा है । कहीं कोकिलों के कण्ठसे कुहू कुहूकी मधुर आवाजें निकल रही हैं । 'सरस्वती' कहते हैं-घने वृत्त, लताओंसे विचित्र पर्वत और सुन्दर कन्दराओंवाले, महात्माओं से पाश्रित, गालवनामाङ्कित इस आश्रम में किस का मन नहीं लगता ॥१॥ •जयपुरधराधिपति-प्राचीनमाधवसिंहमहारास्य राजसभाप्रधानकवीन्द्राणा. मेषां जीवनवृत्तं तु 'साहित्यवैभवस्य' वंशवीथी ५८२ पृष्ठे द्रष्टव्यम् ।
उद्यानवीथी-गलता २६६ इह पर्वतदेशेषु वृक्षवीरुद्गुल्मेषु स्फुटबद्धेषु सुमेषु फलेषु कलेषु दलेषु । स्वैरं नीरनदेषु विशेषस्थलवलयेषु स्थितिशालिषु गतिमत्सु पशुषु पक्षिषु मनुजेषु । प्रेमप्रियाणि 'वाणी' मुखादिति वांसि शृणु संनिधौ श्रीरामनाम लिखितं श्रुतं सिन्धोरिव बन्धनविधौ ।।२।। यत्रोपक्रममेत्य कोकिलः कूजति चूते तमनु कलापिकुलं नु गायति माभृति पूते । परे पत्ररथगणा बाद्यझकृतिमथ सुवते गुणिनो मरुतः परं लतासु स्वस्ति ब्रुवते । श्रीराममहारसविलसिंत शिक्षन्तः किमु तत्पराः तन्वन्ति रासमण्डलमधिस्तबकं स्तबकं मधुकराः ॥३॥ सिन्धुसेतुबन्धने पाषाणेषु यथा रामनाम लिखितं तथाऽस्मिन्स्थाने पर्वत. देशादिषु लिखितमित्याशयः ॥ २ ॥ पत्ररथाः पक्षिणः। 'स्तबकेषुस्तबकेषु 'वाणी' के मुखसे प्रेमभरे ये वचन सुनो कि जसे समुद्रपर सेतु- बांधने के समय पत्थरों पर रामनाम लिखा गया था वैसे यहां पर्वतस्थलों पर वृत्त, लता, झाडियों पर, खिले फूलों पर, फलों पर,मनोहरपत्तों पर, और नदियों पर, विशेष विशेष स्थानमण्डलों पर, क्या स्थावर और क्या जंगम पशु, पक्षी और मनुष्यों पर सब जगह रामनाम लिखा हुआ सुना- गया है। जहाँ आम पर पहले कोकिल 'प्राजाप'शुरू करता है, फिर उसीके साथ .
जयपुरवैभवम् अधि'-अव्ययीभावः । मधुकराः कोकिलगानादिना सह रासमण्डलमिव कुर्वन्ति ॥ ३॥ रोषादिव मा कृथा वृथा नयनद्वयमरुणम् तद्रूपं तब वपुर्जातमित्यूचे करुणम् । वाचंयमता शुभा तादृशो वाचः पक्षात् अस्मन्मतमातिष्ठ हरित्वं भविता पक्षात् । किं कुहूकुहूकथने वरं कुरु चित्तं वैष्णवमखे उपदिशति शुकः पिकनिकरमिह रामनाम वद हे सखे॥४॥ स्यन्दन्मकरन्दस्य बिन्दुभिश्चन्दनचर्चाम् वृन्तकछुपीकलितपुष्पमणिपुष्पैरर्चाम् । निर्यन्निर्यासेन सुरभिधूपं दधुरग्रा- चम्पककोरकदीपमथो फलभोगमुदग्राः । तादृश्या वाचः पक्षात् (अपेक्षया) वाचंयमता शुभा।पक्षात् (मासात् ॥४॥ पवित्र पर्वत पर मोर गाने लगते हैं। और पक्षी बाजोंका झंकार करतेहैं। गुणज्ञ हवा लताओं में स्वस्ति शब्द कहती है । इसतरह श्रीरामके भजनानन्द को सीखते हुए एकचित्त भौरे फूलों के प्रत्येक गुच्छे पर गूंजते हुए क्या रास- मण्डल ही कर रहे है ? ॥३॥ रोषसे वृथा आँखें लानं मत करो। रोष करते करते तुम्हारा शरीर काला पर गया है। ऐसे बोलने से तो चुप रहना ही अच्छा । हमारा कहना मानो, एकपत्र ( पन्द्रह दिन ) में तुम्हारा हरा रंग ( 'हरिव' हरिरूप भी हो जायगा। कुहू कुहू कथनमें क्या धरा है, वैष्णवों के भजनयज्ञ में मन दो। यो तोता कोकिनसमूह को उपदेश देता है कि हे मित्र रामनाम जपो॥४॥ .
उद्यानवीथी-गलता
३०१
मैलिन्दम गुञ्जास्वैः सामस्तोत्रं पर्वते
पञ्चोपचारमिव रघुपतेरुरवस्तरवः कुर्वते ॥५॥
व्यासाश्रम इव शुकप्रचुरवचनामृतशाली
वल्मीकाश्रम इव प्राप्तकुशलवपरिपाली ।
कौशिककाश्रम इव प्रणयिलक्ष्मणानुषङ्गी
वाशिष्ठाश्रम इव स्वरसशिष्टागमसङ्गी ।
समचतुराश्रमपूजाविधौ यत्र हरिः कुक्षिम्भरिः
श्रीगालवाश्रम इति मतो वरीवर्ति सर्वोपरि ॥६॥
वृन्तकच्छपी, पुष्पवृक्षविशेषः । मैलिन्दैः मिलिन्द(भ्रमर)संबन्धिभिः ।
उरवः विशालाः तरवः ॥ ५॥शुकादयः श्लिष्टाः । समा; समानतया स्थिता
ये ब्रह्मचार्याद्याश्रमाः तस्कृतपूजाविधौ ॥६॥
झरते हुए मकरन्द ( पुष्परस )-बिन्दुओंसे चन्दन लगाते हैं । डंठलों
में लगे पुष्पोंसे पूजा करते हैं। बहते हुए गोंदका सुगन्धित धूप और अग्रभाग
में लगी चम्पाकी कली का दीपक बनाते हैं । फलोंका भोग रखते हैं।
भौरों के गुंजारवों से सामवेद की स्तुति करते हैं । यों बड़े बड़े वृक्ष जहाँ
रघुपति का मानों पञ्चोपचार पूजन करते हैं ॥५॥
यह व्यासाश्रम की तरह शुक (शुकदेवजी और तोता) के वचनामृतों
से युक्त है । वल्मीकाश्रम की तरह कुशलवों ( तन्नामक रामपुत्र और दी के
खंड ) का परिपालन करनेवाला है । विश्वामित्र के आश्रम की तरह प्रेमी
लघमण और बचमणा सारसकी स्त्री से युक्त है । वशिष्ठाश्रम की तरह
प्रामानन्दमन्न शिष्टलोगों के आगमनसे युक्त है । समानरूपसे चारों आश्रम
माह्मण आदि ) की पूजाविधि में जहां भगवान् फल देनेवाले हैं । इसलिये
गालवाश्रम सर्वोपरि है ॥ ६ ॥
३०२
जयपुरवैभवम्
शुकपिकचातकचटककोककलहंसचकोराः
निजनिजभावमरेण मनःकृतरामकिशोराः ।
परितो हरितो मिलत्सुधारससरितो रोधे
क्रीडन्ति स्म सुखेन मग्नकरणा भृशबोधे ।
किमुताऽनुरागशीला जना रासरसामृतचुलुकिनः
संततसमाधि-निर्वाधहरिचिन्तनधृततनुपुलकिनः ॥७॥
शिखरिणि यत्र विचित्रसानुमति सरः पवित्रम्
मणिनिवद्धनिःश्रेणि सुरभि शिशिर मधुमित्रम् ।
गालवतपःप्रभावसदासमुदितपीयूषम्
पयोहारियोगीन्द्रकृष्णदासस्थितिभूषम् ।
नक्षत्रशतप्रतिफलमिलद्यस्य जलं जाने बुधाः !
सुस्नातदेवरमणीपतषणमिति सन्नो मुधा ॥८॥
मनसिंकृतो (ध्यातः ) रामरूपःकिशोरो यैस्ते। शुकादिपक्षिणः सरितो
दिशश्चैव यन्न ब्रह्मज्ञाने मग्नकरणा: तन्मयेन्द्रियाः, तत्राश्रमपदे जना हरिस्म-
रणपुनकिनः स्युः किमुत किमाश्चर्यम् ॥७॥
कृष्णदासस्य स्थितिरेव भूषा यस्य तत् । नक्षत्रप्रतिबिम्बयुक्तं यस्य जलं
जहाँ तोते कोयल पपीहे चिडिया चकवा हंस चकोर अपनी भावना
के द्वारा किशोरावस्थावाले श्रीराम का मनमें ध्यान करते हैं । दिशायें, अमृत
रससे भरी नदिये तक प्रात्माके निरोध और ब्रह्मज्ञानमें तन्मयेन्द्रिय हैं वहाँ
अनुरागी मनुष्य यदि नीलामृतके पालन करनेवाले हों और समाधिमें
निर्विन हरिचिन्तनसे रोमाशित होजाय तो इसमें क्या पाश्चर्य ॥ ७॥
उद्यानवीथी-गलता
३०३
नो ॥८॥
स्नातोस्थितदेवरमणीपतषणयुक्रमिति सत् सत्यं, मुधा
सुकृतसमयमधिकृत्य समागतशिष्टनृदेवम्
स्नानदानजपहोममानितश्रीपतिदेवम् ।
क्वणितरणितभणितेषु यस्य शब्दितमतिमधुरम्
नामध्वनिकलितं नु लक्ष्यते कलकलविधुरम् ।
नित्यं निसर्गनिर्गतजलं यत्र गोमुख राजते
केनापि कृता मालेव यत्परितः पदवी भ्राजते ॥६॥
समागताः शिष्टाः नृदेवाः राजानः यस्मिस्तत्। वाद्यादिशब्देषु सरस्वपि
यस्य गोमुखस्य शब्दितं कलकलरहितं नामध्वनियुक्रमित्र लक्ष्यते। गोमु.
खस्य चतुर्दिन मार्गः मालेव भ्राजते ॥६॥
।
विचित्रशिखरवाले जिस पहाड़ पर रवजटितसीढीवाला, सुगन्धित,
ठंढा, और वसन्त का सदामित्र । गालव ऋषिकी तपस्याके प्रभावसे सदा
अमृत मरनेवाला, पयोहारि (केवल जलही पीनेवाले )योगिश्रेष्ठ महात्मा
कृष्णदासजी के निवास से भूषित, एक पवित्र सरोवर है। जिसके जजमें
ताराओं के प्रतिबिम्ब पढ़ने से ऐसा मालूम होता है कि मानों स्नानकरके
गई देवाङ्गनाओं के भूषण इसमें गिर गये हैं। यह बात सच्ची है झूठी
नहीं ॥८॥
पुण्यसमयपर जहाँ शिष्ट और राजालोग पाते हैं। स्नान दान जप
होममें जहाँ विष्णु की मानता होती है। जहाँ गोमुख से सदा अपने आप
अल निकलता है, जिसका शब्द बाजे भूषण और बातचीतके शब्द होनेपर
भी कलकलरहित और मनोहर प्रतीत होता है। मानों नामध्वनि में लीन है
जिस गोमुख के चारों तरफ का मार्ग मालाकी तरह प्रतीत होता है ॥३॥
जयपुरवैभवम्
गालवमन्दिरमहितमेरुवरभालबालिता
भित्तिसूत्रसंचरजानपदजनमणिललिता।
अच्छाऽतुच्छसमुच्छलत्कजलसच्छविकिरणा
प्राक्कनसुकृतविपाकजातनवंगुम्फाऽऽभरणा ।
केनापि निबद्धा पद्धतिर्गोमुखस्य मालेव या।
मणिमध्यनायकप्रतिकृतिः सरोवरस्थितिरतिशया॥१०॥
मन्दिरमतिसुन्दरं यत्र मन्दरमनुकुरुते
दर्पणमसृणशिलासु रुचिः प्रतिबिम्ब कुरुते ।
भित्तिषु विपिनविचित्रमहीरुहलतिकाललितम्
केकिकोककलविङ्कककुभकोकिलकुलकलितम् ।
गालवमन्दिरमेव मेरुबरः मालायां सुमेरुस्तस्य भालवेन कान्तिलेशेन
कलिता । जानपदा जनपदवासिनो ये जनाः त एव मणयः तैः ललिता। उच्छल-
जलमेव मालायाः किरणाः ।प्राकनसुकृतेन अस्या मालाया गुम्फो जातः । सरो.
वरस्थितिः नायकः-मध्यमणिसदशी । गालवमन्दिरं मालायाः सुमेरुः, सरोवरं
नीचैलम्बिततरलस्थानीयम् । सूत्र-मणि किरण-सुगुम्फनादिभिश्च
गोमुख्याः सविधस्थिताया उत्प्रेक्षणमित्याशयः ॥१०॥
वह चारों तरफ के मााकी माला गालवऋषिके मन्दिररूप सुमेरुके
कान्तिलेश से युक्र है । भित्तिरूप सूत्रके सहारे चलते हुए नगरवासी(लोग)रूपी
मनियों से ललित है । स्वच्छ सुन्दर उछलता हुशा गोमुख का जल ही
उसकी कान्तिकिरण हैं । प्राचीनपुण्यों के परिणामसे हुमा गूंथना ही उसका
भूषण है। किसी का बनाया चारों तरफ का मार्ग माना है और सरोवरकी
स्थिति मध्यमणि ( लटकन 'धुगधुगी' ) है॥1.॥
उद्यानवीथी-गलता
३०५
तुझं विजेतुमुस्थितमिव प्रतिरवमिषतो गर्जयत्
दिवि मारुतधुतवसनाञ्चलैः कलिमागतमिव तर्जयत् ॥११॥
उरसि यस्य वनदाम, शिरसि शिखिपक्षापीडम्
अलिके गैरिकतिलकमीक्षते यः सवीडम्
मञ्जुलकर्णतटाऽवलम्बिगुज्जासरशोभी
मकराकृतिकुण्डलविटङ्किकर्णस्थललोभी ।
पीतोत्तरीयकच्छांशुकः शृङ्गवेणुवादनरतिः
गोपालवेषधारी सदा यत्र विहारी रघुपतिः ॥१२॥
यस्य मन्दिरस्य कान्ति: प्रतिबिम्बम् उत्पादयति। कलिं विजेतुं तुणतया
उस्थितम्, अत एव गर्जत् ध्वजैस्त यच्च ॥११॥ श्रीरामोपि गोपालवेषधारी
सदा विहरति । एवं हरिरपि रामवेषधारी लसतीत्यग्रे सूक्रिः ॥ १२ ॥
जहाँ अतिसुन्दर मन्दिर मन्दरपर्वत का अनुकरण करता है । दर्पण
की तरह स्वच्छ शिलाओं में जिसकी कान्ति प्रतिबिम्बित होती है। जो
भित्तियों पर लिखे वन विचित्रवक्ष लता आदि से मनोहर है। जिसपर मोर
सारस चिडे टिटहरी कोयल प्रादि लिखे हैं। जो प्रतिध्वनि के मिषसे गर्जना
करता हुआ मानो कलिको जीननेके लिए उठा है और श्राकाशमें वायु
फटकारे से फहराते हुए वजात्रों के वस्त्रों से मानों आते
हुए कलियुगको
तर्जना करता है ॥११॥
जिनके वक्षस्थल में वनमाला, मस्तकपर मोगमुकुट, ललाटपर
गेरुका तिलक, जो सलज देखते हैं । सुन्दर कानके नीचे तक पहुँची हुई
गुजामाख से शोभित हैं । मकराकृति कुंडलयुक्र कानोंसे जो मन लुभाते हैं।
पीले दुपट्टे की जिनने फैट बाँध रखी है, शृङ्ग और बंसी बजाते हैं । इस तस
गोपालवेष धारण कर रघुपति जहाँ सदा विहार करते हैं ॥ १२ ॥
जयपुरर्वेभवम्
हेमहीरवरजटितकिरीटप्रसूमरकान्तिः
श्रुतिविटङ्किकुण्डलमरीचिभृतकुन्तलतान्तिः ।
कुसुमदामवक्षा ललामकञ्चुकपरिधानः
कृपाशालिहक्पालिकटाक्षच्छटा दधानः ।
सुरतरुच्छायमणिवेदिकारत्नपीठमध्यम्भरिः ।
भुवि सकलसतां निर्वाणदो धनुर्वाणहस्तो हरिः॥१३॥
रूपजलनिधौ कोकनदप्रसरः करचरणम्
चिकुरनिकरमपि वेशि तत्र शैवालस्फुरणम् ।
मुखमिन्दुनयनद्वयं नु मीनायितमस्मिन्
वचनममृतमधरो विरोचिकुरुविन्दममुष्मिन् ।
तत्रैव कौस्तुभो भानुमान् किरतितरां परितः करान्
उल्लस्य तनुः कादम्बिनी वर्षति मधुरिमसीकरान् ॥१४॥
कुण्डल किरणः भृता केशान्तं तान्तिविस्तारो यस्य सः । पाल्याः
कटाक्षच्छटाः ॥१३॥ भगवतो लावण्यरूपे जलधौ करचरण कोकनद(रक्कमल)
विस्तारः, चिकुरादयः शवालादयः इति ॥ १४ ॥
हीरोसे जडे सोनेके किरीट से जिनकी कान्ति चारोंतरफ फख रही है।
कानों में शोभमान कुण्डलों की कान्ति से जिनके केश भरे हैं। वक्षस्थनमें
फूलोंकी माला, सुन्दर जामा पहन रखा है । कृपा करनेवाली कटाक्षशोभा
नेत्रोंमें धारण की है । कल्पवृक्षकी छाया मणिवेदिका के ऊपर रत्नसिंहासनके
मध्यमें सकल सजनों को मोक्ष देनेवाले श्रीकृष्ण धनुषवाण हाथमें लिये जहाँ
विराजते हैं॥१३॥
उद्यानवीथी-गलता ३०७ व्यतिभाते सीतावरस्य चरणे नखललिते स्थिते वैरमवधूय किं नु पर्दो शशिकलिते । पुनरुद्भवति स्मरे विभौ सेवितुमभिजातम् किं च तूणयुगलं नु पञ्चपञ्चेषुविभातम् । अथ सरस्वती भणति प्रियं भक्तभवाम्बुधितारणे स्थाने सदैव जानेतरां नौके सुखविस्तारणे ॥ १५ ॥ नखललितयोः चरणयोः चन्द्रसहितयोः पनयोःसंदेहः । अत एव वैर- स्यागोत्प्रेक्षणम् । एवमेव चरणयोः तूणयुगलसंदेहः । पञ्चाङ्गुलयः पञ्चबाण- स्थानीयाः। किञ्च भवाम्बुधितारणे इमे चरणे नौके जानामि इति स्थाने ॥१५॥ उन श्रीकृष्ण के रूपसमुद्र में कर और चरण लालकमल है । केशसमूह उसमें सिवाल हैं। मुख चन्द्रमा, नेत्रयुगल मछलिया, वचन अमृत, अधर कुरुविन्द का पुष्प है । वहा कौस्तुभ ही सूर्य है जो चारों ओर किरणें फैलाता है । और शरीररूपी श्याम मेघमाला उल्लसित होकर माधुर्यरूपी फुहारें बरसाती है ॥ १४॥ नखसे सुन्दर रामचन्द्र के चरण इस तरह शोभित हैं मानों वैर छोड कर चन्द्रमा से युक्र दो कमल ही स्थित हैं । अथवा कामदेव के जन्म होने पर अपने स्वामी की सेवा करने के लिए अंगुलीरूपी पांच बाणों से युक्त मानों कामदेव के दो तरकस ( बाण रखने के घर ) ही है । सरस्वती प्रिय बात कहते हैं कि भक्तों को भवसागर से उतारने और सुख विस्तारने के लिये दो नौका ही है, यह मैं जानता हूं ॥१५॥ ।
जयपुरवैभवम्
**नया घाट*
-
पर्यन्ते पलाशि-वरवल्लरी-वितानयुता
मध्ये मञ्जुकञ्जा जललहरी प्रकाशते
फुल्लल्लोलपाटलपमूनमकरन्दवहाः
सन्ततममन्दगन्धवाहाः समुपासते ।
मञ्जुनाथ गायत्कञ्जनयनाविलासवशो
निविडनिकुञ्जमसौ लोको न जिहासते
कान्ताजनविभ्रमविराजदुदकान्ता सेयं
नौविनोदकान्ता 'नवघट्ट भूविभासते ॥२१॥
पलाशिनो वृक्षाः । पाटलम् 'गुलाब' । निबिडनिकुञ्ज न जिहासते न
हातुमिच्छति, मोहाड्। ध्वनिना समागमलालसापि सूच्यते । विराजन् उद.
कान्तः ( अलतटम् ) यस्याम् । नौविनोदेन कान्ता मनोहारिणी, सति
राजपरिचये नौकारोहणसौकयं सूख्यते ॥ २१ ॥
जो भूमि दोनों तरफ वृत्त और श्रेष्ठ लतावितानों से युक्र है और
जिसके मध्य में सुन्दर कमलोंवाली जनलहरी नहर) शोभित है । खिले
हुए गुलाब के सुन्दर मकरन्द को लिए सुन्दर पवन जहां सदा चला करती
है। जहां गाती हुई कमलनयनियों के विलास से वशीभूत होकर ये लोग
इस सधन कुज को नहीं छोड़ना चाहते। जिसके जलतट कान्ता(स्त्री)
जनों के विलास से सुशोभित है, नौकाविहार से मनोहर यह 'नयेघाट' की
भूमि है ॥२१॥
उद्यानवीथी-नयाघाट
* जलयन्त्राणि *
पर्यन्ते बहुलतमबालुकासनाथमपि
चित्रं वीरुदन्ते जलं सवति समन्ततः
श्रावणसुमासि बनसोमवारदिव्यदिने
दीव्यति हि दोलारूढयुवति समन्ततः ।
मञ्जुनाथ नीचैरवरुह्य पश्य यन्त्रगृहं
विस्मयावहं यद् धृति धुवति समन्ततः
अनलबलेन चलन्नलजलनालमिदं
'नव्यघाट'मक्ष्णोर्मुदं सुवति समन्ततः॥ २२ ॥
बालुकामये स्थानेपिजलस्रवणं चित्रम् । वीरुदन्ते लतानामन्ति के । श्राव.
णस्य शोभने मासि, सुवृष्टियुक्रे इत्यर्थः । दोलारूढाः युवतयो यस्मिन् तत् ।
यन्त्रगृहम् 'Water works'। धृतिं धुवति कम्पयति । यन्त्रप्रभावं दृष्ट्वा
जनश्चित्रितो भवेदित्यर्थः । अग्निबलेन चलन्त: नलानां 'पाइप' जलनाला:
यस्मिन् ॥ २२॥
आश्चर्य है कि चारोंतरफ घनी बालू (मिट्टी के टीवे ) होने पर भी
लतानों के पास पास यहां चारोंतरफ जल कर रहा है। सावन के महीने
में वनसोमवार के दिन चारों तरफ स्त्रियां यहां भूलों में मूलती हैं, जिससे
यह सुशोभित होता है । इस (घाट) से कुछ नीचे उतर नलों का कलकार-
खाना ( Water works) देखिये, आश्चर्यकारक जो देखने पर
लोगों के धैर्य को कॅपादेता है। अग्निके बलसे जहां नलजनके नाले
चलते हैं ऐसा यह नयाघाट भांखों को सबतरह मानन्द देता है ॥२२॥
जयपुरवैभवम्
* माडखएड: रावलजलबन्धश्च *
.
मार्गे मजुमीलन्मधुमालतीसुगन्धयुत-
रावलरचितजलबन्धमभिवीथाः
निर्यञ्जलकोलाहलकौतुकमुदीक्ष्य ततः
समयं समीक्ष्य नवनौविनोदमीयेथाः ।
मञ्जुनाथ पश्चिमेन सेनासंनिवेशतटे
नीरनिकटेऽमुं नवप्राकार प्रविन्देथाः
खेलत्खएडपरशुपरीष्टये प्रयातं दिवः
खण्डमिव मोदाभाडखण्डमभिवन्देयाः ॥२३॥
मीलन्त्यः उन्मीलन्त्यः (मालस्यः) । समयानुसारम् (यावान् समयो
भवेत्) नौचालनविनोदम् ईयेथाः प्राप्नुयाः, ईङ् गती। क्रीडतः खण्ड.
परशोः शिवस्य परीष्टये प्रतीक्षायै श्रागतं दिवः खण्डमिव स्थितम् ॥ २३ ॥
खिलीहुई चमेलियों का जहां मधुर सुगन्ध आता है, ऐसा रावलजी
का बनवाया जलबन्ध मार्ग में देखिये। बहते हुए जल का कोलाहल और
कौतुक देख चुकनेपर समय को देख कर अर्थात् जितना समय हो उसके
अनुसार नौका चलानेका मानन्द भी प्राप्त करिये । बन्धके पश्चिमकी
तरफ सेनानिवास ( लान्सर ) के पास जल के किनारे ही नये बनाये पर-
कोटे में पहुँचिये । विहार करतेहुए शिवजीकी प्रतीक्षा में (उनकी सेवा
के लिये) मानों स्वर्गका एक खण्ड ही पाया हो, इस तरहके इस
माउसयर' को प्रणाम करो ॥ २३ ॥
उद्यानवीथी-पुराना घाट
* पुराना घाट *
परितो हरितशस्यशालिशैलमाला भाति
तदधो विशालाऽऽक्रीडसरणिविभासते
भ्राम्यन्ती कुसुमवाटिकासु पादपानां तले
शोभायामतुल्या जलकुल्या भूरि भ्राजते ।
मजुनाथ चित्रं गिरेरके चन्द्रशाला भान्ति
कर्कशशिलानामके बालुका प्रकाशते
विभ्रमविहारभूमिरिख भोः प्रकृतिदेव्या
भाग्यैः सुखसेव्या घाटवसुधा विराजते ॥ २४ ॥
प्राक्रीडानाम् उद्यानानांसरणिः पक्रिः । यदा हि 'माखाना' जलबन्धः
पूरितोऽभूत्तस्मिन् समये प्राचीनघट्टे पारामेषु वृक्षाणां तले भ्राम्यन्ती जल-
कुल्या भूरि शोभते स्म । पर्वतस्य अङ्के उत्सङ्गभागे शिरोगृहाः, शिलानां
समीपे च बालुका प्राप्यते इत्येव चित्रम् । यः किल पर्वतमयः प्रदेशस्तत्र
चारोंभोर हरियाली से भरी ऊंची ऊंची पर्वतमाला है। उसके नीचे
बडे बडे बागोंकी श्रेणि चली गई है । पुष्पवाटिकाओं में वृक्षों के नीचे
नीचे घूमती हुई जल की नहर बहुत सुन्दर मालूम होती है, जो कि शोभा
में बेजोड है । पाश्चर्य है कि पहाडकी गोदी में बडे बडे सुन्दर महल
और चांदनियां सुशोभित हैं [देखिये रूपनिवास, व्यासजीका गग भादि] ।
और कठोर शिलानोंके पास ही सोनेकेसे रङ्ग की कोमल बालुका है।
[यह बात सर्वत्र सुलभ नहीं] । अत एवं प्रकृतिदेवी की मानों विहारभूमि
ही हो ऐसी, भाग्योंसे भोगने लायक यह घाटकी भूमि शोभित है ॥२॥
३१२ जयपुरवैभवम् स्वर्णसदृशी कोमल बालुका दुर्लभा, यश्च बालुकाप्रदेशस्तत्र पाषाणाः अप्राप्याः । इह तु द्विविधमपि सौष्ठवं दृश्यते, अत एव प्रकृतिदेव्याः विलास- सूचिका विहारभूमिः ॥ २४ ॥ श्रारम्भादन्तपर्यन्तो घाटसंनिवेश: विशदशिलाऽवबद्धमुन्लङ्घयावरोहपथं श्रेष्ठिनिर्मितोपवने मोदमधिविन्दामः पश्चाच्चूडसिंह-व्यास-रम्याराममुद्वीक्ष्याल- माज्ञया निरीक्ष्यान् भूभृदारामान्निरिन्दामः । मञ्जुनाथ पौरन्दरमारामं निरीक्ष्य ततो जैनचैत्यशिल्पं वीक्ष्य चेतसाऽतिचन्दामः घाटगोपुरस्य पुरः प्राचीरं प्रलय परं प्राचीपाश्चले प्राचीनघाटमभिनन्दामः ॥२५॥ अवरोहपथः 'गूणी'। श्रेष्ठिनिर्मितं माणिकचन्द्रस्योपवनम् । राजाज्ञया दर्शनीयाः विद्याधर रूपनिवासाचा: राज्ञः पारामा: । निर् इन्दामः 'इदि सुन्दर पत्थरोंसे बनी घाटी ( गूंनी ) को उलांघ, पहले सेठ मानिक- चन्द और अनन्तरामके बागमें श्रानन्द पाते हैं। फिर चूडसिंह और ग्यासजी के बागोंको देखकर राजाज्ञासे देखनेयोग्य 'रूपनिवास' 'विद्या. धरका बाग' श्रादि सरकारी बाग देखते हैं । फिर पुरन्दरजीका बाग देखकर जैनमन्दिर ( नसियां) की कारीगरी को देखकर चित्त से हर्षित होते हैं। (इस तरह ) घाटदरवाजेको बांधकर जयपुरसे पूर्वदिशा में पुराने घाटका अभिनन्दन करते हैं ॥ २५ ॥ ।
जयपुरवैभवम्ब
Hinde
प्राचीप्राञ्चले प्राचीनघाटमभिनन्दामः
No text on this page.
उद्यानवीथी-घाट
३१३
परमैश्वर्य' द्रष्टुं समर्था भवाम इति यावत् । जैनचैत्यं 'नसिया' । चन्दामः
प्रसीदामः, चदि श्राह्लादे । प्राचीरं कोहः । प्राचीमाञ्चले पूर्वदिग्भागे ॥२५॥
फुल्लकुसुमासु लसदारामावलीषु यत्र
रामा विहरन्ति गीतगोष्ठयां मोदमागता
भूपतिनिवासोचितसौध-सुखसजायुता
यद्पनिवासोद्यानमाला महदायता ।
मञ्जुनाथ निर्यजलवेणीविरहेण सेय-
मद्याऽऽरामश्रेणी हन्त तान्ति समुपागता
नन्दनवनीव मोदजननी विबुधहुदा-
मन्यथा बभूव सेयमवनी सतां मता ॥ २६ ॥
मोदगागताः भूपतिनिवासेत्यत्र मध्ये विसर्गलोपो बोद्धयः। जलवेणी
कुल्या । तान्ति शोभाकार्यम् । अन्यथा जलवेणीसत्तायाम् ।, नन्दनवनी
विबुधानां देवानां मोदजननी, इयमवनिः देवानां पण्डितानां च ॥२६॥
खिलेफूलोंवाले सुन्दरबागोंमें, गाना जहां होरहा है ऐसी गोठमें
आई हुई सुन्दारियां प्रसन्नतासे विहार कर रही हैं। राजाओं के निवासयोग्य
सुन्दरमहल और सम्पूर्णसुखपाधनोंसे युक्त 'रूपनिवास' नामक जिसकी
उद्यानमाला बड़ी लम्बी चौड़ी है । बहती हुई जल की नहर बन्द होजाने
से यह उपवनपकि बाज कुमला गई है। अन्यथा नन्दनवनी( स्वर्ग का
बाग) की तरह विवुधों ( देवता और पण्डितों ) के हृदयों को मानन्द
देनेवाली यह भूमि सब ही सहृदयों को संमत थी ॥ २६ ॥
जयपुरवैभवम्
* घाट के बालाजी *
वारिदधरेषु बल्गुवर्षावासरेषु सखे
बालुकोत्करेषु हारि हारित्यं प्रतीयताम्
मञ्जुनाथ घाटस्योत्तरेण वनवीथिपथे
दर्शनमनोरथेन यात्रा प्रविधीयताम् ।
पर्वतसमीपे पुरः प्राकारेण गूढतरे
तुङ्गमन्दिरेऽस्मिन् साधुसोपाने ह्यभीयताम्
नूनं नेत्रराजीवेन वीच्या वनराजी तर्हि
घाटोद्यानराजी बत बालाजी समीयताम् ॥२७॥
बालुकोस्करेषु बालुकास्तूपेषु 'टीवा' । नेत्रकमलेन यदि वनपंक्रिदर्श-
नीया सहि बाटोघाने राजते तच्छीनः णिनिः, 'बालाजी'हनुमान् समीय-
ताम् उपगम्यताम् ॥ २७॥
हे मित्र ! बहलोंसे व्याप्त वर्षा के दिनों में बालूके टीबों में सुन्दर
हरियालीका अनुभव करिये । घाटके उत्तरकी तरफ वनके रास्ते में सैर
देखनेकी इच्छासे यात्रा करिये। पर्वतके पास, सामने ही परकोटेसे
घिरे ऊँचे मन्दिरमें इस सुन्दर सीढ़ी पर चढ़िये । नेत्रकमबसे यदि
वनपक्कि देखनी है तो घाटोचानमें विराजमान 'बालाजी' (हनुमानजी )के
जाइये ॥ २७ ॥
उद्यानवीथी-प्रभातपुरी
३१५
* प्रभातपुरीनिझरः *
हरितमनोज्ञशस्यशाली गिरिरस्ति पुरः
पुष्पितकदम्बभूरुहालीयं विमृश्यताम्
उच्चैः शैलमौलितः प्रपातिगिरिनिर्भरोऽसौ
तत्तजलाशयोऽसौ स्नानार्थ निविश्यताम् ।
मजुनाथ धारावर्षिधाराधरकालेऽधुना
किमसि विषएणमना जोषं नोपविश्यताम्
अम्बरनगरमार्गमध्यादुपयातपथा
मुप्रभातमायेचेत्प्रभातपुरी दृश्यताम् ॥२८॥
तस्मात् गिरिनिर्भरात्सुतस्य जलस्य श्राशयः हृदः । असौ निझरः
असौ जलाशय इति प्रत्यक्षमङ्गुल्या निर्देशः । किमिति खिन्नचित्तः असि ?
उत्तिष्ठ,जोषं तूष्णी नस्थीयताम् । अम्बरमार्गात् उपयातः पन्थाः यस्याःसा।
यदि सुप्रभातम् पायेत् आगच्छेत् तर्हि । स्थानस्यालौकिकसौन्दर्य
व्यज्यते ॥ २८॥
.
सामने सुन्दर हरियालीसे भरा पहाड़ है, सामने फूलेहुए कदम्बोंकी
यह पक्रि है, इस पर दृष्टि दीजिये । बडे ऊँचे पहाड़के शिखरसे गिरने.
वाला यह पहाड़ी झरना है, इसके झरावका यह कुण्ड है, इसमें स्नानके
लिये जाइये। झडी नगीहुई है ऐसे इन वर्षाके दिनों में उदासचित्त क्यों
हो ? चुप चाप मत बैठो । यदि सुन्दरप्रभात हुआ हो अर्थात् ( भाग्यसे
अच्छा दिन पाया हो) तो पाम्बेरके रास्तेके मध्यसे जिसका मार्ग जाता
है, ऐसी 'प्रभातपुरी देखिये ॥ २८ ॥
जयपुरवैभवम
*आम्बेर*
अम्बरनगरपरिदर्शनमभीप्ससि चे-
चेतो ध्रुवगोपुरमतीत्य बहिर्गम्यताम्
मध्ये मानसागरमवेक्ष्य जलसौधान्यपि
कालमहादेव-गोविन्दोपवने रम्यताम् ।
मजुनाथ घाटीमधिरुह्य नूतनेन पथा
देलरामशिल्पपरिपाटीयं निशाम्यताम्
अम्बरनरेश-राजसौधसुषमामयीह
विपुलविभामयी शिलामयी प्रणम्यताम् ॥२९॥
हे चेतः! ध्रुवगोपुरम् 'ध्रुवपोल' । जलसौधानि जलमहल' । देलराम-
शिरूपम् दलारामस्य भागमे । निशाग्यताम् दृश्यताम् । राजसौधस्य शोभा-
सर्वस्वभूता शिलामयी भगवती ॥ २६ ॥
ऐतिहासिकवृत्तम्-शिलामयी मानसिंहमहाराजेन उडीसादेशादानीता । इयं
हि गायध्याः अनेकपुरश्चरणानां केवलं सिद्ध शिलवासीत् पूर्वम् । सेयं प्रता.
पादित्यस्य इष्टदेवताऽभूत् । पश्चाच कायस्थराज केदार विजित्य बाम्बेरनगर-
।
यदि आम्बेर देखना चाहते हो तो हे चित्त 'ध्रुवपोल'को उलांघ कर
बाहर चलो। बीचमें 'मानसागर' और 'जलमहल देखकर 'काले महादेव'
और गोविन्दजी के बागमें विहार करिये। फिर नये रास्तेसे घाटी चढ़कर
दलारामके बागकी यह कारीगरी देखिये ।। फिर ) भाम्बेरनरेश के राज.
महलोंकी शोभासर्वस्व, पूर्णकान्तिमयी इन 'शिनामयी (देवी)को प्रयाम
करिये ॥२१॥
No text on this page.
চলনা সুশা :
वातावामीता सात सात
*म्बेिरराजभवनानि
कारकार्यरम्यं राजसभागृहमेश्य तता
प्रथमं गणेशगुण्यगोपुरमुदायः
जगजयसौभाग्यादिमन्दिराएयवेक्ष्य ततो
निजबहुरूपतामबैकतो निवर्शयो।
अन्तरदेश चन्द्रशालाबालचित्रशाला
मजन
संगापमालामोचितासनतमवापसाला-
मबरनावाइम्यमानामवलोकये ३०॥
३१८
जयपुरवैभवम्
कारेण निरमीयतेति प्रसिदिः । गणेशगोपुरम् 'गणेशपोल', एतद्धि जयपुर-
नगरप्रतिष्ठापकेन जयसिंहमहाराजेन निर्मापितम् । जगन्मनिदरम्, जयमन्दि.
रम्, सौभाग्यमन्दिरम्, एतदादिनामकानि । एकतः काचमणिमण्डिते मन्दिरे
च निजस्य बहुरूपतां पश्ये:, तत्र हि काचान्येवंरूपेण भित्ती जटितानि
सन्ति येग्वेकस्यैव पदार्थस्य युगपदहवः प्रतिनिम्बा दृश्यन्ते । जल जालानि
जलवेण्या प्रागमनस्य तथा जालमार्गा निमिताः सन्ति येभ्यो निष्पतजलं
प्रसृतपटाकारम् 'चादर' अद्भुतं विलोक्यते । किञ्च राजमहिषीणां पदप्रक्षालन-
कौतुकाय भुवि मर्मस्पापादस्य सुन्दरनालिकास्तथा निर्मिताः सन्ति यासु
श्यामपाषाणस्म लहरिरचना जलप्रवहणकाले अद्भुतवालोक्यते । उन्नता
रस्कृष्टा गवाक्षमाला 'झरोखे' यस्यां सा । विशालविशालेषु वातायनेषु
एकस्मिन्नेवातिव्यायते बहुमूल्यमर्मरपाषाणे तथा जाल शिल्पं दर्शितमस्ति
यद्धि शिल्पमार्मिकानपि चित्रयते ॥ ३० ॥
नामक सुन्दर दरवाजे पर पहुँचिये। फिर 'जगतमन्दिर' 'जयमन्दिर"सुहाग
मन्दिर' आदि नामके विशाल राजमन्दिरोंको देखकर 'काचमहल में अपनी
बहुरूपताको देखिये। [इस महल में छोटे छोटे शीशे इस खूबीसे जडे हैं कि
एक चीज़के अनेक प्रतिबिम्ब दीखते हैं ] । जनाने महलों में सुन्दर सुन्दर
चांदनियां, चित्रसारियां तथा स्नानके कमरोंमें जलकी जालियां देखिये।
[यहां जलकी नहरमें संगमर्मरकी जालियां बना दी हैं जिनसे जलकी
'चादरें' गिरती हैं । फर्शमें काले और सफेद पत्थरों की लहरियेदार
जालियो हैं जल बहने पर जिनकी अद्भुत शोभा होती है ] । जहां कारीगरी
भरी बहुमूल्य विशाल पत्थरोंकी जालियां हैं, स्वर्गको उपमाके योग्य
माम्बेरनरेशकी इस हर्म्यमाला ( महलात )को देखिये ॥३०॥
उद्यानवीथी-जयगढ़
*जयगढ *
दूरादवलोकय पताकामिवाऽऽलोकगृहं
द्वारं वैरिलोकदुर्निरीक्ष्यं सुसमीक्ष्यताम्
निशितशतघ्नीशतस्थानान्यवगच्छ पुरः
प्राकारे नियच्छ दृशं शिल्पं सुपरीक्ष्यताम् ।
लक्षावधिसैन्यजलसौकर्याय सन् योऽगोपि
रत्नाकरसागरोऽपि भाग्ये सति वीक्ष्यताम्
दुर्दान्तद्विषद्भिरपि दुर्ग दृढ-दीर्घतया
ध्वस्तवैरिवर्ग जयदुर्ग प्रसमीक्ष्यताम् ।।३।।
अालोकगृहम्-एतद्धि दुर्गस्याग्रतस्तुङ्गे स्थाने तथोन्नतं निर्मितमस्ति
यथा अस्मिन् प्रकाशे प्रज्वालिते पर्वतस्वाधस्तादग्दृम्पर्यन्तं प्रकाशो भवेद्येन
समवेतस्य सैन्यस्यान्धकारक्लेशो न स्यात् । वैरिलोकदुनिरीक्ष्यम्, एतद्द्वार-
पर्यन्तं वैरिणामागमनमेव दुःसंभवं मध्य एवं विजितानां तेषां पलायनात् ।
ऊँची ध्वजाकी तरह दिखलाई पडनेवाले रोशनीके स्थानको दूरसे
ही देखिये [ एक उंचे गुंबज पर तेल से भिंगाये कपड़ों की रोशनी करने पर
पहाड़ पर और आसपास प्रकाश होजाता है ] । परकोटेके दीखने पर भी
दुश्मनोंको दिवाई न पड़े ऐसे दरवाजेकी आलोचना करिये । दूर तक
मार करने वाली तोपों के स्थान ( रखने ) पहचानिये, मज़बूत कोटपर दृष्टि
दीजिये, किलेकी कारीगरी की परीक्षा कीजिये । लाखों सिपाहियोंको जल
देता है, तौभी जो गुप्त है ऐसे 'रत्नाकरसागर' को भी भाग्य हो तो
देखिये । दृढ़ता और ऊँचाई के कारण प्रचण्ड बैरी भी जहां न पहुँच सके,
शत्रुओं को ध्वस्त करनेवाले इस 'जयगढ़'को देखिये ॥३॥
३२० जयपुरवैभवम् अस्य किञ्च अस्य दुर्गस्य प्राचीरे द्वारं तथा शिल्पेन निर्मितं यथा पर्वतोपरि स्थितस्याप्यस्य सर्वःप्राकारो दूरतो दृश्यते, न तु द्वारम् । अतघ्नी तोमः' । दुर्गे यदि सैन्यसंग्रह आवश्यको भवेत्तहि तस्य जलसौकर्याय 'रत्नाकरसागर' नामको जल बन्धो निर्मितोस्ति, यो हि विशेषावसरं विना न केनचिद् द्रष्टुं शक्यते । एष सागरो गुरोः रखाकरपौण्डरीकस्य नाम्ना जयसिंहमहाराजेन प्रसेधितः । दुर्ग दुःखेन गन्तुं शक्यम् । एतद्धि दुर्ग प्राचीनेन मानसिंहमहारा- जेन, मिर्जाराजा' जयसिंहदेवेन चाधिकांशतो निर्मापितम् । जयपुरनगरप्रति- छापकेन सवाई जयसिंह महागजेन चेदं सर्वाङ्गतया पूर्णीकृतम् । निर्माणारम्भः षोडशशताब्द्याम् पूर्ति अष्टादशशताब्द्यामासीत् ॥ ३१ ॥ * आम्बेरस्य कतिचित्स्थानानां क्रमशो दर्शनम् * दादुद्वारमालोक्यैव न्यायालयपात्तित- 'श्छीलावाय'बाराह्यादिदेशः स्पर्शनीयस्ते जगति शिरोमणिमवेक्ष्य महन्मन्दिरं तत् श्रीमन्नरसिंहोऽप्यम्बिकेशो मर्शनीयस्ते । मञ्जुनाथ नृत्यन्नरमुण्डे स्नानकालावधि पन्नामियाकुण्डे धर्मखेदः कर्शनीयस्ते धर्मपि हि भूरिवहत्पाथोरवरम्यस्ततो गीतगुणगाथो हर्षनाथो दर्शनीयस्ते ॥३॥ न्यायालयः 'निज़ामत तहसील' । 'छीलाबाय' चातुर्मास्ये पूरिताति. स्वच्छजला गभीरतमा वापिका । 'वाराही देवी, अत्र हि शिशुमातरः 'दादूद्वारा देखकर कचहरियोंके पाससे 'छीलाबाय' ( एकबावडी) 'वराही' (देवी) श्रादि स्थानों पर पहुँनिये । 'जगत् शिरोमणिजी का
उद्यानवीथी-भूतेश्वरः
३२१
शिशूनां शीतलाचारोग्यार्थ यात्रां कुर्वन्ति । श्रादिपदेन 'बटुकभैरव-दांदूका
भैरवादयो बुध्यन्ताम् । शिल्पेन जगति शिरोमणिस्थानीय जगतशिरोमणि'इति
ख्यातं विष्णुमन्दिरम् । इदं हि मानसिंहमहाराजस्य ज्येष्टपुत्र श्रीजगत्सिंहस्य
स्मरणार्थ वि.सं. १६७७ तमे तन्मातुरादेशान्निरमीयत । नरसिंहमन्दिरं
प्राचीनराजहाणां सविधे वर्तते. अत्र प्रातरष्टवादनपर्यन्तमेव देवदर्शनं कर्नु
शक्यम् । अम्बिकेशः अतिप्रत्मः शिवः । इदं मन्दिरं भूमेरधस्ताद्वर्तते, चातुर्मास्ये
जलपूरितं भवति । स्नानकालपर्यन्तं मेलकावसरेषु नृत्यन्ति तरतां जनानां
मुण्डानि यस्मिन् सः।तरणसमये उपरितः पश्यद्भिर्मस्तकमानमेवावलोक्यते ।
पाथोरवरम्यः जलकलकलमनोहरः। हर्षनाथभैरवमन्दिरे 'रत्नाकरसागरस्य'
कुल्या सर्वदा प्रवहति ॥ ३२ ॥
* भूतेश्वरः *
हर्षनाथभैरवविभूतिमनुभूय तत-
स्तूत्तरेण पर्वतचरेण पथाऽभीयेथाः
शैलशिखरस्थगोप्यगोपुरमतीत्य ततो
हरितघनेषु दूरविपिनेषु लीयेथाः ।
विशाल मन्दिर देखकर 'मृसिंहजी' 'अम्बिकेश्वरजी के दर्शन करिये। ( मेलों
के अवसर पर ) जिसमें तैरनेवाखों के मस्तक ही मस्तक दिखाई पड़ते हैं
ऐसे 'पन्नामियांके कुण्ड में गरमीके खेदको दूर करिये। गरमी में भी
बहतेहुए जलकी आवाजसे मनोहर, प्रभावशाली हर्षनाथ ( भैरव ) का
दर्शन करिये ॥ ३२॥
३२२ जयपुरवैभवम् हरितवनान्ते साधु सोपानं समधिरुह्य सानन्दं शिवेन शान्तशमलो विधीयेथाः पूर्व पुरुहूतेन प्रभूते वारि वृष्टे ततो जीमूतेऽथ भूते भूरि भूतेश्वरमीयेथाः ॥३३ ।। हर्षनाथस्योत्तरत: । अभीयेथाः अभिगच्छ । मार्गे शैलशिखरोपरि राजप्रबन्धात् गोप्यं गोपुरं लभ्यते । शान्तशमलः शान्तपापः । पूर्वम् इन्देण प्रचुरे वारि जले वृष्टे, तदनन्तरमपि जीमूने मेधे भूने जाते सति । प्रचुरवारि. वर्षया स्थाने स्थाने जलनिमराश्च वनहरितता च, मेघाडम्बरेण प्रातपरक्षा प्राकृतशोभा च । एतादृशमेव स्थानमिदम् । अत्र हि राजानुमतिपत्रं विना न गन्तुं शक्यम् ॥ ३३ ॥ प्रसङ्गेन जयपुरराज्यान्तर्गतानामन्यस्थानानामपि वर्णनम् जमुबारामगढ़ (बन्ध) दूरदूरवर्तिशैलमालाप्रतिरोधनेन विस्तृति विशालां वीक्ष्य विस्मितो विधीयेथाः वर्षासमये तु घनघोरवाग्विर्णमाप्य पयसः प्रकर्षात्पूरवृद्धिं प्रसमीक्षेथाः । 'हर्षनाथ' भैरव) का वैभव देखकर ( अर्थात् वहां से भागे ) उत्तर की तरफ पहाडी मार्गसे चलिये । पहाड़के शिखरपर छुपेहुए दरवाजे (यह किले के समीप है अत: गुप्त रहता है, विना प्राज्ञा यहां नहीं जा सकते) को उलांघ हरे और घने जंगलों में लीन होज इये । हरे जंगलके किनारे सुन्दर सीढ़ियां चढकर शिवदर्शनसे अपने क्लेशोंको दूर करिये । मेह बरसनेसे खूब जल भरगये हों और फिर गहरे बादल हों, उस समय 'भूतेश्वर' में जाइये ॥ ३३॥ --
उद्यानवीथी-जमुआरामगढ़
३२३
तटनिकटे च जगदम्बामवलोक्य, निशि
केसरिकदम्बानां निनादेनापचीयेथाः
तिसृषु दिशासु शैलसन्धावम्बुसंधानेन
रामगढजातजलबन्धान्मुदमीयेथाः ॥ ३४ ॥
-
जलबन्धस्य विस्तृतिम् । तिसृषु दिनु पर्वताः, एकतस्तु जयपुरराज्य-
निर्मापिता वेला, इत्यनुमीयतां महाविस्तारः । धना निबिडा धारा च वर्षा ।
सिंहसमूहानां नादेन अपचीयेथाः भयात् दुर्बलो भवेः । शैलसंधौ पर्वतानां
मध्यावकाशे, जलप्रतिरोधनेन । 'कर्नलजैकब निर्मापितः सोऽयं जलबन्ध-
स्तथा कौशलेन रचितो यथा वाग्वृिद्धौ उपरितो जलनिर्गमेऽपि नास्य भङ्ग-
भयम् । अयं तथा विशालो यथाऽस्य भङ्गे सनि भरतपुरराज्यस्याऽलवरस्य च
विनाशो भवेदत एव एतत्कृते जयपुरस्य दायित्वम् । अस्य कुल्याभिर्बहुक्रोश.
पर्यन्तं कृषिसेकः समभूत् । सांप्रतं तु विद्युयन्त्रद्वारा जयपुग्नगरे जलनल-
प्रबन्धः कृतोस्ति । अस्मिन् हि पञ्चाशल्लक्षेभ्योप्यधिकमुद्राणां व्ययः सम-
भूत् । लार्डइरविनमहोदयेनाऽस्योद्घाटनक्रियत ॥ ३४ ॥
द्ग्दूरके पहाडोंको रोककर [अर्थात् 'पाल' (तट) कायम करके ]
यह बनाया गया है, इसलिये इसके विशाल विस्तारको देखकर विस्मित हो
जाइयेगा । बरसात में घोर जल वर्षा के कारण जब यहां जल बढ़ता है उस
समय इसके भरावपर विचार करिये। तट के समीप ही भगवती (जमवाय
माता )का दर्शन करके ( यदि रातको वहीं सोये तो ) सिंहसमूहों की घोर
गर्जना से दुबले होइये । तीन तरफ पहाडोंकी संधियोंमें जल रोकनेके
कारण विशाल इस 'रामगढ़ के बन्ध' से आनन्द उठाइये ॥ ३४॥
३२४
जयपुरवैभवम्
* सवाईमाधवपुरम् *
गोपुरसमीपे तुङ्गमन्दिरमुपेत्य ततो
भैरवादिदर्शनतो भरितो भवेः सुखे
जयनगरानुकारिणीषु राजरथ्यास्वहो
चिनुहि चतुष्पटीक्रमं च बत संमुखे ।
नानाफलपुष्पशाखिशालिन्यामुपत्यकायां
सावधानमेया न चेदेया मृगराएमुखे
धावमधोरणीप्रधानस्थितिधामधरे
माधवपुरेऽस्मिन्नचिरेण विचरेः सखे ॥ ३५॥
पूर्वगोपुरस्य समीप एवं हस्तिद्वयाधिष्ठिततोरणमतितुङ्गं भैरव.
मन्दिरं तत्समीपे च गोपालादिमन्दिरमस्ति । अत्र हि राजपथानां निर्माण
जयपुरवत् वर्तते, तथैव च 'चोपड'क्रमः । उपत्यकायां पर्वतासन्मभूम्यां
सावधानम् एयाः (भा इयाः आगच्छेः ), न चेत् मृगाधिपतिमुखे एयाः ।
संभावनायां लिङ् । धावन्त्याः धूमशकटयाः प्रधानं यस्थितिस्थानम्
(जंक्शन स्टेशन ) तद्धारके । इदं नगरं सवाईजयसिंहमहाराजस्य पुत्रेण
श्रीमाधवसिंहदेवेनावासितम् । महाराष्ट्रान् विजित्य पूर्व रणस्तम्भवरदुर्ग
मधिकृतं तत्समीपे च-१८१२ तमे विक्रमवर्षे इदं नगरं प्रतिष्ठापितम् ॥३५॥
दरवाजे के पास ही ( गोपालमन्दिर और दो हाथियोंवाले ) ऊंचे
मन्दिरमें भैरवके दर्शन करके सुखी होइये। जयपुर की नकलपर बने बाजा-
रोंमें जयपुर की तरह चौपड़ों का क्रम देखिये । नानाफल फूलवाले वृक्षोंसे
भरी पर्वतकी तलहटी में सावधानतासे जाइये, नहीं सिंहके मुख में पहुंचि-
येगा। रेलवे जंकशन' से युक्त इस माधवपुर में शीघ्र ही विचरिये ॥३१॥
उद्यानवीथी-रणथंभौरदुर्गम्
३२५
* रणथंभौरदुर्गम् *
छप्पय- माधवपुरपश्चिममहिभृति मानसमुपढौकय
रणस्तम्भवरदुर्गसर्गमद्भुतमवलोकय ।
यत्र तडागद्वितयतटे पशुपतिरधिराजति
तत्सविधे हम्मीरवीरमस्तकमुद्भाजति ।
अतिनिबिडशैलमालावृते गणपतिमानम दिनमुखे ।
हम्मीरवीरलीलासखे दुर्गेस्मिन् हिरेः सखे ॥ ३६ ॥
पश्चिमपर्वते मानसम् उपढौकय प्रेरय। दुर्गसृष्टौ अद्भुतता
सेयं
यन्महाविशालमपि तदिदं दुर्ग समीपागमनं विना दूरतो न कैश्चिद् दृश्यम् ।
दुर्गस्थस्तु पुरुषो बहुक्रोशान्तरितमपि पश्यति । दुर्गस्य परितः पर्वतवेष्टनानि
सन्ति । तडागद्वितयम् 'जौरा, भौंरा' । दिनमुखे प्रातः। पश्चाद् गणपति.
दर्शनसौकर्य न भवेत् ।
ऐतिहासिकवृत्तम्-हम्मीरः सम्राटपृथ्वीराजवंशजः । अस्य पिता जयन-
सिंहोऽभूत् । पृथ्वीराजे दिवंगते तत्पुत्रो गोविन्दो दिल्ली-अजमेरादीनां
पृथ्वीराजभ्रात्रा राज्यादपवाहितः सन्
"
राजाऽभवत् ।
माधवपुरसे पश्चिमवाले पहाडमें मनको रवाना कीजिये। वहां
'रणथम्भोर' दुर्गकी अद्भुतसृष्टि ( योजना ) देखिये । जहाँ 'जौरा भौंरा'
नामक दो जलाशयोंके तटपर शिवजी का मन्दिर है। उनही के पास वीर
हम्मीर का मस्तक ( पाषाणका) शोभित है। प्रातःकाल के समय ( फिर
दर्शन का सौकर्य नहीं होता) भतिविकट पर्वतमालासे घिरे इसदुर्ग में
गणेशजी को प्रणाम करिये । महावीर हम्मीर की वीरमीला के साधी इस
दुर्गमें विहार करिये ॥ ३६॥
जयपुरवैभवम्
रणस्तम्भवग्दुर्गे न्यवारसीत् । अस्यैव वंशे जयसिंह आसीत् यस्य पुत्रो
महावीरो हम्मीरोऽभूत् । अनेन भूयांसि युद्धानि विजितानि । अस्य प्रशंसा-
मयानि प्रसिद्धानि बहूनि काम्यानि । अस्य दुर्गस्योपरि जलालुद्दीनस्य मला.
उहीनस्य च भयंकराक्रमणान्यभूवन् । अन्ते १३१८ तमे विक्रमवर्षे हम्मीरो
वीरलीलां प्राप, रणस्तम्भवरदुर्गे च खिलजीसम्राजोधिकारः समभूत् ।
अस्मिन् दुर्गे कियत्कालपर्यन्तं उदयपुरराजस्य बुंदीराजस्य चाप्यधिकारः
समभूत् । किन्तु, अकबरसम्राजः समये तेन विजित्य तदिदं दिल्लीसाम्राज्ये
संनिवेशितम् । पुनश्च औरङ्गजेबोत्तरं यदा दिल्लीसाम्राज्यं शिथिलमभूत्तदा
दुर्गोपरि महाराष्ट्राणामाक्रमणान्यभवन् । एतस्मिन् समये शिथिलेन दिल्ली-
साम्राज्येन महाराष्ट्रानपसारयितुं जयपुरराज प्राज्ञप्तः । सप्तानां सेनापती-
नामाधिपत्ये जयपुरस्य सैन्यं दुर्गाभिमुखं प्रतस्थे। भयङ्कायुद्धोत्तरं महाराष्ट्रान्
पराजित्य जयपुरराज्येन स्वाधिकारः कृतः । श्रामीत्तस्मिन् समये जयसिंह-
महाराजाधिराजस्य द्वितीयः पुत्रः श्रीमाधवसिंह देवो जयपुरराज्यस्य स्वामी
॥३६॥
शेखावाटी
खेलच्चएडवेगमरुलहरीतरङ्गायिता
स्वर्णरुचिरङ्गा बालुकाऽसौ परिमृश्यताम्
वारिणे तपस्यन्निव कानने निरुद्धको
मार्गे चित्ररूपो दुर्गकपोयं विमृश्यताम् ।
मञ्जुनाथ नानाविधनामभिर्विशाला मनाक्
श्रेष्ठिस्थापिताऽसौ पाठशालाततिरिष्यताम्
श्रेष्ठिगणलक्ष्मीलालेखालालितापि मिलन्-
मरुरुचिरेखा शेखावाटी परिदृश्यताम् ॥३७॥
उद्यानवीथी-शेखावाटी
चण्डवेगो यो मरुत् (पवनः) तल्लहरीभिः तरङ्गायिता तरङ्गाकारयुका,
सुवर्णकान्तिसारका बालुका । ग्राममार्गेषु-दुर्गसदृशः प्रत्युन्नतवेदिकः,
चतुर्दितु रचितचतुर्गुल्मः अत एव विचित्राकारः, चतुर्हस्तानुस्थाप्य वारिणे
जलाय ( जलप्राप्त्यर्थम् ) तपश्चया कुर्वन्निव कूपः । उन्नतवेदिकायां दूरतो
दृश्याश्चत्वारः स्तम्भास्तथा प्रतीयन्ते यथा हस्तानुन्थाप्य अभिसूर्य स्थितः
कूपो दुर्लभजलप्राप्स्यर्थ तपश्चर्या करोतीत्याशयः । साधारणेन एकमात्रणा.
ध्यापकनाश्रितापि 'वेद-वेदाङ्ग-पाठशाला' इत्यादिभिराडम्बग्युकै मभि-
विशाला । कलिकत्तादिप्रदेशेषु धनमुपार्जितवतः श्रेष्ठिगणस्य लपनीलवले -
खया (धनलेशसरण्या ) लालिता शोभितापि वास्तवे मिलन्ती मरुदेशस्य
रुचिरेखा (कान्तिलेखा) यस्याम् । श्रेष्ठिनां धनवैभवतो मण्डितापि प्रकृति-
नियमानुसारं शुष्कायां मरुभूम्यामियमधिविष्टेन्याशयः ॥ ३७ ॥
दो०-कियदिव वीरा सा धरा यद्वणिजोऽप्यधिशान्ति ।
दूगदपि भूपरिसरान्नीत्वा श्रियमायान्ति ॥ ३८ ॥
अन्यत्र देशेषु क्षत्रियादयो वीराः दूरदेशेभ्यो युद्धादिद्वारा श्रियं नीस्वा
जिनमें चलती हुई प्रचण्डवेगवाली वायुकी नहरों से लहरसी पड़ी
हुई हैं ऐसी सोनेकेसे रङ्गवाली इस श्रथाह बालू को देखिये। गावों के
मार्ग में चारों हाथ ऊंचे उठाकर जलके लिये मानों वनमें तपस्या ही कर
रहा हो ऐसे, दुर्ग के समान उंचे इस कूपको देखिये [ इस प्रान्त में प्रति
अोंडे कुत्रों का पारा बड़ा ऊँचा होता है और उसके चारों कोनोंपर बड़ी
ऊंची ऊंची चार गुंबजे सी होती हैं जो प्यासों को बुलाने के लिये उठे
हाथसी प्रतीत होती हैं ] । 'वेदावेदाङ्गपाठशाला' इत्यादि बड़े बड़े नामोंसे
ही विशाल, सेठ लोगों की स्थापित, बहुत सी पाठशालायें देखिये । सेठ
लोगों की धनलेखा (धनप्रवाह ) से शोभित होनेपर भी प्रकृति नियमानुसार
मरुदेशकी शुष्करेखापर विराजमान इस शेखावाटी को देखिये ॥ ३७ ॥
३२८
जयपुरवैभवम्
(विजित्य भायान्ति । अत्र तु हीनबलत्वेन ख्याता वणिज: श्रपि, भधि-
शान्ति युद्धादिकं विना शान्त्यैव, वर्मादिदूरदूरभूप्रदेशात् श्रियं गृहीत्वा
भायान्ति । अत एव इयं भूमिः कियद्वीरा स्यादित्यनुमीयताम् ॥ ३८ ॥
वह भूमि कितनी बहादुर है कि जिसके बनियें भी बड़ी शान्ति के
साथ वरमा भादि दूर दूर के प्रान्तोंसे लक्ष्मीजीत कर यहां लाते हैं [ और
देशोंके क्षत्रियादि वीरही लघमी लूटकर लाते हैं, सो भी मारकाट मचाकर,
न कि शान्तिसे] ॥ ३८॥
हैं अभिनन्दनवीथी
चित्रचत्वरः
सो०-चारु चिकीर्षसि 'चित्र,चत्वर'चयनं चित्त ! चेत् ।
चरणं चित्रचरित्र,चित्रणचतुरं चिन्तये ॥१॥
विचित्रस्य चरित्रस्य चित्रणे (प्रत्यक्षप्रकटने) चतुरम् ॥ १॥
* शिबिकाबन्ध: *
गुणगण-गुणगणस्य गणनाम् अतीतम् , अगणनीयगुणमित्यर्थः ।
सापत्०-सापदाम् आपत्तियुकानां सापनानां (शत्रूणाम् , सपत्न एव सापत्नः,
प्रज्ञाधण) पतौ पातकोत्तङ्कनकरम् , अातङ्कदायकमिति यावत् ॥ २ ॥
हेचित्त यदि इस 'चित्रचत्वर' का गुम्फन अच्छे प्रकार से करना
चाहते हो तो अद्भुतचरित्रों के चित्रणमें चतुर इष्टदेवता के चरण का चिन्तन
करो ॥१॥
भानुवंशके अवतंस (भूषण), अगणितगुणयुक्र, आपत्ति से घिरे
शत्रुओं की पक्कि में भय देने वाले, सकल कविकलाओं के विश्रामस्थान,
वैभवयुक्त जयपुरीको मानन्दपूर्वक पालन करने और सजनों को आनन्द देने
वाले श्रीमानसिंहजी को हयग्रीव भगवान् रक्षा करें ॥२॥
नातीत
भाखडसावतम
* शिबिकाबन्धः *
सा
Hindi
होस
Home
ग
ला
NOMIND
वि
श्रमास्थानभूमि
म
मुल ल सद्भरिभोगां
वदन हरि
सावन समाद
मानसिंहं वि
पु
भास्वद्वंशावतंसगुणगणगणनाऽतीतमातङ्कतकं
सापत्सापत्नपङ्क्तौ सकलकावकलाविश्रमास्थानभूमिम् ।
सक्षेमं पालयन्तं विपुलजयपुरीमुल्लसद्भरिभोगां
साधून संमोदयन्तं हयवदनहरिर्मानसिंहं विपुष्यात् ॥२॥
अभिनन्दनवीथी-चित्रचत्वर:
* चक्रबन्धः
लितैः प्रोगात्सल मुब
तमः समोदने निर्भ
द्राज्यावनिमावरान क
यते ममोद मौरनं ज 1
वश्वाय गुण पुस्तम
प्रासाननवद्यनीति
कीर्ति
यद्राज्याऽवनिमावसन् कलयते संमोदसौख्यं जनः
यश्चायं गुणपुञ्जमचुलतमः संमोदते निर्भरम् ।
स श्रीमाननवधनीतिललितैः प्रीणात्यल सुव्रते-
स्तैस्तैरायतगेयकीर्तिसरसैनः सत्पुरं चेष्टितैः ॥ ३ ॥
३३२
जयपुरवैभवम्
* अष्टकोणबन्धः *
यास
लोका
नाय
भन्य
m
पतिः॥१
मौच
अपि
तिगः।
मान
प्रस
श्रियं ॥२॥
यचा
मा
12
लोकानां भव्यदानाय यज्ञानां प्रसवाय च ।
समिद्धधनपूर्णश्रीर्भासते मानभूपतिः ॥ ४ ॥
अपि भूमौ च नाके च यः सदा गणनाऽतिगः ।
विभवायतधर्मिष्ठः स नः पूरयते श्रियम् ॥ ५॥
जयपुरवैभवम्
* छत्रबन्ध: *
सिं
ही
न
पा
स
न
ग
एय
मानसिंहमहीपाल: माननीयगुणोज्ज्वलः ।
वाहयन्धरणीभारं वामगुण्यो जयेषिरम् ॥६॥
३३४
जयपुरबैभवम्
* चक्रवन्धः *
स श्रीमान्( मानसिंह देवः) अनवद्यया निर्दोषया नीत्या ललितैः, सु-
श्लध्येन व्रतेन नियमेन युक्तः. अायतया (सर्वत्र विस्तृतया) गेयया च कीर्त्या
सरसैः, तैस्तैः चेष्टितैः ( सत्कार्यैः ) नः अस्माकं जयपुरं प्रसादयति । पूर्वार्द्ध
स्पष्टम् ॥३॥
* अष्टकोणबन्धः *
समिद्ध०-पमिद्धन दीप्तिशालिना धनेन पूर्णा शोभा यस्य सः ॥ ४ ॥
गणनातिगः लोकगणनामतिक्रान्तः, अनुपम इति यावत् । विभवा०- विभ-
वेन आयतः महान् , धर्मिष्टश्च । सः (माननरेन्द्रः) नः श्रियं पूरयति ॥ ५ ॥
* छत्रबन्ध: *
धारणीभारं वाहयन् परिचालयन् । वामगुण्यः वामानां विरुद्धानामपि
कृते प्रशस्तगुणयुक्रः ॥ ६ ॥
जिनके राज्यमें रहते हुए लोग आनन्द भोगते हैं, गुणसमूह से मनो-
हर जो सदा आनन्दित रहते हैं वह श्रीमानसिंह महाराज निर्दोष राज-
नीति से प्रशंसनीय और विशालकीर्ति से मनोहर अपने सत्कार्यों के द्वारा
इस पुरी को प्रसन्न कर रहे हैं ॥ ३ ॥
लोगों को कल्याण देने और यज्ञों को करने के लिये पूर्णधनशाली
श्रीमान् महाराज सुशोभित हैं । भूमि क्या स्वर्ग तक में जिनकी तुलना नहीं,
वैभवशाली धार्मिक वह महाराज हमारी श्री को पूर्ण कर रहे हैं ॥ ४-५ ॥
रमणीय गुणों से मनोहर, भूमिके भारको उठाने वाले, जिनके गुणों
की विरुद्ध भी प्रशंसा करते हैं, उन महाराज का सदा जय हो ॥६॥
अभिनन्दनवीथी-चित्रचत्वरः * चामरबन्ध: * शा चन्दिरसद्य सनीतितमत् भवभरा हुजविवाग व प्रजारजनामा वकीर्तितपाल . . यः प्रजारजनोन्माननवकीर्तिसुधालयः । नभस्तततमोमोकोन्नतचन्दिरसद्यशाः न कोन्मो मोतततमः, नतहकविवाग्वशा। तस्य नीतिलसच्छास्तितन्त्रस्य मतिरस्ति या ॥८॥ तद्वैभवभरा शास्ति तन्त्रस्य मतिरस्तिया ।।
जयपुरवैभवम्
* चामरबन्ध: *
यः (भूपतिः) प्रजाराकः (अस्ति), तथा उत्कृष्टमानायाः नवकीर्ति-
रूपायाः सुधायाः श्रालयः (अस्ति) तथा नभसि (अाकाशे) ततः वि.
स्तृतः,
तमोमोके अन्धकारविनाशे उन्नतश्च, यश्चन्दिरः (चन्द्रः) तद्वत् सत्
यशो यस्य सः ॥७॥
किच-(सः) कोन्मः न ? कवत् विरचिवत् उत्कृष्टा मा लक्ष्मीर्यस्य
तादृशः नास्ति ? अपि त्ववश्यमस्तीति काका अर्थः। किञ्च-मया लचम्या :-
ता (मोता ), तता (विस्तृता ) च भा ( कान्तिः ) यस्य तादृशः सोस्ति ।
नतदशां कवीनां वाक् तस्य ( राज्ञः ) वशा। तस्य राज्ञो महिमानमालक्ष्य
कवयो नतदशः सन्तः प्रभावातिशयेन स्ववाचं तद्वशां कुर्वन्तीत्याशयः । नी-
तिलसच्छासनतन्त्रस्य तस्य ( राज्ञः ) या तन्त्रस्य (प्रजानियमनस्य) मतिः
तद्वैभवयुका, अस्तिया ('अस्ति' परलोकादिकमिति विश्वासं यातीति) श्रा-
स्तिकविश्वासयुका मतिः शास्त्रमतिरेव शास्ति प्रजाः पालयति । राष्ट्रशासन-
बुद्धेवैभवं सहकारिरूपेण सह श्रादाय तस्य धार्मिकमतिरेव प्रजाः शास्तीत्य-
थः । तस्य.शासने राष्ट्रशासनबुद्धया प्रास्तिकतामतिर्न अभिभूता, प्रत्युत प्रा-
स्तिकतामतिरेव शासने प्रधानम् । राष्ट्रशासनबुद्धिस्तु उपकरणभूता इस्याशयः
..
जो प्रजारंजक और अमित नवीन कीर्ति-सुधा के स्थान हैं, जो अाकाश
में विस्तृत अन्धकारनाशक चन्द्रमा के समान स्वच्छ यशःशाली हैं। क्या
वह विधाता के समान उत्कृष्ट सचमीयुक्त नहीं ! जिनकी कान्ति लक्ष्मी से
युक्त और विस्तृत है, कवियों की वाणी जिनके वशीभूत रहती है। नीति-
शाली जिन महाराज की प्रास्तिकता को लिये शाबबुद्धि ही प्रजाका शासन
करती है ॥८॥
* खड्गवन्धः * 'दुईषः सावतेन १. भाज रः सर्वक्षितीशानां सम्पत्सौभाग्य वो विलसहो . सा Snk - IRL दोपाल सारः सर्वक्षितीशानां सम्पत्सौभाग्यभाजनम् । नन्दयेद्वसुधामेतां मानसिंहनृपोऽञ्जसा ॥ ६ ॥ साऽऽटोपाऽरिकुलध्वंसी दुर्द्धर्षः क्षात्रतेजसा । साडम्बराऽसिविलसदोर्दण्डो नृपसिन्धुरः ॥ १०॥ को
जयपुरवैभवम्
* धनुर्वन्धः *
مال غرة
-
RESS
दाक्षिण्यपुण्यविभवो विद्वत्कुमुदचन्द्रमाः ।
माराऽभिरामो जयतान्मानसिंहनृपः सदा ॥ ११ ॥
अभिनन्दनबीथी-चित्रचत्वरः
* शरबन्ध: 2
तवि
दिग
प्रभः
कुलोत्तमो
तेज
दिता
रा
ARMy कच्छवाह
सुचि
कच्छवाहकुलोत्तंसो दिगन्तविततप्रभः।
तेजसा सादिताऽरातिः सुचिरं रञ्जयत्विलाम् ॥ १२ ॥
३४०
जयपुरवैभवम्
* शनिबन्ध: *
.
रेन्दूसमप्र
कार्तिहशोरि
भ
44
य
पत्तनमूद
दत्ताश्रितामा
Aahe
जयपत्तनमूर्धन्य धन्य दत्ताऽऽश्रिताऽभय !।
भक्ताऽऽर्तिहं शौरिममरेन्द्रसमप्रभ ॥ १३ ॥
अभिनन्दनवीथी-चित्रचत्वरः
* खड्गबन्धः *
साटोपं सदर्प यदरिकुलं तस्य नाशकः । सोपकरणः साटोपो वायः असिः,
तेन विलसन् भुजदण्डो यस्य सः । नृपसिन्धुरो राजश्रेष्ठः ॥ १-१०॥
* धनुर्बन्धः %
माराभि-कामवद् अभिरामः । चन्द्रमाः माराभिराम इत्यत्र विसर्ग-
लोपो बोध्यः ॥ ११॥
* शरबन्ध: *
तेजोबलेनेच सादिताः नाशिताः अरातयः (शत्रवः) येन सः । इलां
पृथिवीम् ॥ १२ ॥
* शक्तिबन्ध: *
भक्कार्तिह शौरिम् (विष्णुम् ) यज पूजय ॥ १३ ॥
सर्वराजाओं में सारभूत, संपत्ति और सौभाग्य के पात्र, गर्वित वैरि-
कुल का विध्वंस करने वाले, क्षत्रियतेजसे प्रभावशाली, भुजदण्ड में विकट
खग लिये, नृपश्रेष्ठ श्रीमानमहाराज इस भूमिको सदा आनन्दित करते रहैं ।
॥ 8-१०॥
चातुर्य के कारण प्रशंसनीय वैभवशाली, पंडितरूपी कुमुदों के लिये
चन्द्रमा, कामदेव के समान मनोहर, श्रीमाननरेशका सदा जय हो ।॥११॥
कच्छवाह कुल के भूषण, जिनकी कान्ति दिगन्तों में फैली है, तेजसे
जिननें वैरियों का नाश कर दिया है, वे मानमहाराज भूमि को सदा अनुरक
करें।॥ १२॥
जयपुर के मुकुट, आश्रितों को अभयदेनेवाले, इन्द्र के समान कान्ति-
शाली (हे राजन् ) आप भक्तपीडाहारी हरिका अर्चन करें। ॥ १३ ॥
३४२
जयपुरवैभवम्
* गोमूत्रिकाबन्धः *
य
पी
कर
कृत्
रा
पु
सा
क्ष
र्य
वि
'लोन
4.
हा
राजन् जयपुरीनाथ प्रजासापेक्षकार्यकृत् ।
राकाजविपुलोनाहा प्रशंसा रक्षणेऽर्थमन् ! ॥ १४ ॥
अभिनन्दनवीथी-चित्रचत्वरः
हारबन्धः
पदाशिव
kesari
सदाशिवस्स्वयं धत्ते यभेदमभागतः।
सदा शिवमयं द्राक् ते प्रदत्तादभ्रभागतः ।। १५ ।।
---
जयपुरवैभवम्
* अष्टदलकमलवन्धः *
निः
तमेष दे
प्रश
यशः
ली
मन- साम
रनीतिशा
त
सीमशौर्योत्
समर्हणी
बीन्द्र संगी
मोदतां सं
समस्तसामन्तसमहणीयः
असीमशौर्योत्तरनीतिशाली।
कवीन्द्रसंगीतयशःप्रशस्ति:
प्रमोदतां संततमेष देवः ॥ १६ ॥
अभिनन्दनवीथी-चित्रचत्वरः
३४५.
* गोमूत्रिकाबन्धः *
प्रजासापे०-प्रजानाम् अपेक्षासहितानि (प्रजानुमतानि ) कार्याणि क-
रोति सः । रक्षणे अर्यमन् सूर्यरूप ! रक्षाकार्ये ते प्रशंसा ( कीर्तिः ) राकाच-
न्द्रवत् विपुलोत्कर्षा ॥ १४ ॥
*हारबन्धः *
स्वयं सदाशिवः (शम्भुः) अभागतः भागं विना निःशेषमिति यावत् ,
यस्य (तव, मानभूपस्य ) अभेदं धत्ते धारयति । लोकपूज्यतायां शिवादभिन्न-
स्वमित्यर्थः । अभ्रभा-गतः कण्टे मेघकान्तियुक्रः अयम् ( शिवः) सदा स-
र्वदा झटिति ते तुभ्यं शिवं मङ्गलं प्रदत्तात् देयात् ॥ १५ ॥
* अष्टदलकमलबन्ध:*
असीमशौर्यम् उत्तरं प्रधानं यस्यामेवंविध-नीतिशाली ।। १६ ॥
प्रजाकी इच्छानुसार कार्य करने वाले सूर्यसमान हे जयपुरीनाथ रक्षा
करने में आपकी कीर्ति चन्द्रमा के समान विपुल है। ॥ १४ ॥
स्वयं शिव श्रापके साथ अभिन्नता रखते है अर्थात् श्राप शिववत -
जनीय हो । अत एव कण्ठमें मेधकी सी कान्ति धारण करनेवाले सदाशिव
अापको सदा शिव (कल्याण) दें । ॥ १५ ॥
संपूर्ण अधीन राजाओं के आदरणीय, असीम वीरता और नीतिसं
शोभित, जिनकी यशःप्रशंसा को कवि गाते हैं, वह माननरेश सदा प्रसन्न
हैं। ॥१६॥
जयपुरबैभवम्
2 'लाकेट' बन्ध: *
सौ
नराड
भाग्यभू
नराज्य
दतान्मा
(..
।
।
sin
सौभाग्यभृतराज्यश्रीः श्रीमानमरराडिव ।
बन्धः सुमनसां नूनं नन्दतान्मानराडसौ ॥ १०॥
अभिनन्दनवीथी-चित्रचत्वरः
* श्रीफलबन्धः *
मुधोपम-बचश्च
केश सुन्दर-मुखः
यः
रा
यद्गुणज्ञावसुन्ध
सताममृतं सूते
राकेशसुन्दरमुखः सुधोपमवचश्चयः ।
यः सताममृतं सूते यद्गुणज्ञा वसुन्धरा ॥ १८ ॥
जयपुरवैभवम्
* 'लाकेट' बन्ध: *
सौभाग्येन युता राज्यलक्ष्मीर्यस्य सः । अमरराट् (इन्द्रः) सुमनसा
देवानां वन्यः, अयं तु सुमनसां साधुचेतसा वन्धः । अत एव इन्द्रसदृशः
असौ मानराजो नन्दतात् । चित्रकाव्ये विसर्गादीनां भेदो न परिगण्यत इति
राज्यश्रीः श्रीमानिति विसर्गाभावः समाधेयः॥ १७॥
* श्रीफलबन्ध: *
चन्द्रवत्सुन्दरमुखः, सुधोपमो वचनसमूहो यस्य सः । यः सजनानाम्
अक्षय्यं सुखमुत्पादयति । स जयपुरेन्द्रो जयत्विति प्रकरणालभ्यमेव ।। १८ ।।
जिनकी राजलक्ष्मी सौभाग्यपूर्ण है, इन्द्र के सामन जो 'सुमनसों' से
वन्दनीय हैं [देवताओं से वन्दनीय इन्द्र, सुन्दरचित्तवालों से वन्दनीय मा-
ननरेन्द्र ], यह माननरेन्द्र आनन्दित रहैं' ॥ १७ ॥
जो चन्द्रमा के समान सुन्दर मुखवाले, अमृतकी तरह मधुर वचन-
वाले जो सजनों को सदा अक्षयसुख देते हैं, पृथिवी जिनके गुणो को जा.
नती है, [उन माननरेश का जय हो] 1॥ १८ ॥
अभिनन्दनवीथि:-चित्रचत्वरः
भाषासमकम्
'हिन्दी
[अर्थात् हिन्दीभाषामयमपि पद्यं संस्कृतबद्धं भवति ]
दो०-हे शङ्कर आनन्द कर सदा सु मङ्गल चार ।
मानसिंह भूपाल के अव कर जय जय कार ॥ १९ ॥
हिन्दीभाषायां स्पष्ट एवार्थः । संस्कृते तु-श्रानन्दं करोति तत्सम्बुद्धी
हे अानन्दकारक ! सदा सुमङ्गलं चारयति प्रजासु विस्तारयति तादृश ! -
वकर ! अवौ ( रक्षको) करौ यस्य तत्सम्बुद्धौ, स्वहस्ताभ्यां नोकस्य रक्षाका-
रकेत्यर्थः । हे शङ्कर ! मानसिंहभूपालके जयकार त्वं जय । मानसिंहभूपतौ
विजयं सृजन्नेव त्वं सर्वोत्कर्षेण वर्तस्वेत्यर्थः ॥ १६ ॥
जय जयपुरधरणीधनी दारद भय कर दूर ।
सदा छत्रछायातले प्रजा सु सुख भर पूर ॥२०॥
हिन्दी-जयपुरधरणी के धनी ( स्वामी)! प्रजा के दारद के (दरि-
द्वता के ) भय को दूर करो। आपकी छत्रछाया के नीचे, प्रजा सदा सुख से
भरपूर रहै।
संस्कृतम्-दारदभयकरदूर ! विषभयकारकान दूरयति तत्सम्बुद्धी, प्र.
जाऽनिष्टकारकेभ्यो रक्षकेत्यर्थः । 'दारदो वत्सनाभश्चे' स्यमरः । निजच्छत्रच्छा-
यायास्तले प्रजासु सुखभरं पूरयति तत्सम्बुद्धौ । जयपुरधरण्याः स्वामी त्वं जय
॥ २२ ॥
जयपुरधरणी धरण हित, जय जय मान महेन्द्र ।
सकल नरनि चित कामना पूरण कर मनुजेन्द्र! ॥२१॥
३५० जयपुरवैभवम् हिन्दी- जयपुरधरणी के धरण हित (धारण के लिये) हे मानमहे- न्द्र अापकी जय हो २ । सकल मनुष्यों की चित्त की कामनाओं को हे मनु- जेन्द्र ! श्राप पू.ण करो ।। संस्कृतम् जयपुरधरण्या धरणे हितकारक ! सकलनरनिचितकामनापूर- णकर ! सकल नरैः निचितानां कामनानां पूरणकारक ! मनुजेन्द्र हे मानमहेन्द्र ! त्वं जय जय ॥ २१ ॥ * जयपुरीय हिन्दी * विघ्न हरण मङ्गल करण, नमी नमो गणरान। अव वाञ्छा पूरण करो, देवो बुद्धि दगज ॥ २२॥ हिन्दी-दराज बड़ी (दीर्घदर्शिनी ) बुद्धि देो । अन्यत्सुस्पष्टम् । संस्कृतम्-(बुद्धिदानां राजा तत्सम्बुद्धौ, बुद्धिदायकेषु देवेषु श्रेष्ठतमेत्यर्थः) वान्छापूरणकारकः देवस्वम् अव, श्रीमन्तं मानसिंहदेवं रक्षेत्यर्थः । अन्यत्स्प- टमेव ।। २२ ॥ . * भाषाचित्रम् * [ अग्रतः पृष्टतो वा पठनेन यत्र भाषान्तरवाक्यं निःसरति । ] * विवाहकालिक हिन्दीचित्रम् * अग्रतः श्रीमद्भानुवंशवैजयन्ती भासतेऽसौ पुरो मानमुन्नयन्ती कच्छवाहानां कुलक्रमे नव्यसुमहाईवरवसनविभासिनोऽमी भूपा भूषयन्ति सभामय्या मानसंभ्रमे ।
अभिनन्दनवीथि:-चित्रचत्वरः ३५१ पण्डिताः प्रगन्भन्ते कवित्वे मञ्जनाथनिरा कीर्तिस्ते दिगन्ते भातु भूयो जगत्संक्रमे जयपुरराजमान मानमहाराजमणे : यशसा विराजसे विवाहोत्सवसंगमे ॥ २३ ॥ कुलक्रमे वंशपरम्परायाम् कच्छवाहानां तद्वंशीयराजपुत्राणां संमानम् उन्नयन्ती उच्चः कुर्वती असौ भानुवंशस्य वैजयन्ती [ पञ्चध्वजः ] भा- सते । मानसंभ्रमे मानमर्यादायाम् , अभ्याः श्रेष्ठाः भूपाः सभा भूश्यन्ति । जगत्संक्रमणे [ कल्पान्तेऽपि ] ते कीर्तिर्भातु । अत्र हि अग्रिम.क्षराणां पठने न 'श्रीमानभूप की जय' इति वाक्यं सिध्यति ॥ २३ ॥ * उर्दृचित्रम् * [भग्रतः पृष्टनश्चापि पठनेन यत्र उद्यखण्डो निःमरति ] चैत्रे मासि मोदन्ते मृगावं वीक्ष्य यद्वन्नरा नन्दति तथैव त्वयि वीर ! सुप्रजा प्रजा जैत्रीयं विभाति भूमिभत्री सुर धेनु विप्र- पुञ्जपरिपालनोषक: भवतो भुजा । कुलमर्यादामें कच्छवाहों के संमानको ऊंचा करनेवाली, यह सूर्यवंशकी पताका फहरा रही है। नवीन और बहुमूल्यवस्त्रों से सुशोभित मानमर्यादा में श्रेष्ठ ये राजा दरबारको शोभित कर रहे हैं। मञ्जनाथकी वाणीद्वारा परिहु- त लोग अपनी प्रौढता प्रकट कर रहे हैं । बल्यान्त पर्यत आपकी कीर्ति दि. गन्तों में शोभित रहै । जयपुरमें विराजमान हे मानमहाराज! विवाहोत्सव म श्राप यशसे शोभित होरहे हैं ॥ २३ ॥ .
३५२ जयपुरवैभवम् रञ्जयसे मान्म नाथ निजनीतिक्रमे मेदिनीयमामोदं दधाति त्वयि नीरजा रज्यखोकलोचनचकोरकृते चन्द्रबिम्ब हे नृप तवावलम्बमर्हति महाब्धिजा ॥ २४ ॥ सुप्रजा सुसन्ततियुक्ता प्रजा । देव-गो-ब्राह्मणसमूहस्य रक्षणे उपकी, भूमिभारधारिणी ते जैत्री भुजा भाति । भुजः स्त्रीलिङ्गऽपि-'अथो भुजा । द्व- योर्बाही करे॥' इति मेदिनी। रज्यतां लोकलोचन-चकोराणां कृते चन्द्रबिम्ब- सश! हे नृप महाब्धिजा लक्ष्मीः, तवाऽवलम्बनस्य योग्बा। त्वं तस्यै अव- लम्बं ददासीति योग्यमेवेत्याशयः । अत्र हि अग्राऽक्षराणां अन्त्यवर्णानां च योगेन 'चैन जैपुरमें रहै राजा प्रजा में जा ब जा' [ 'स्थाने स्थाने ] इति उर्दूपचखण्डो निःसरति ॥ २४ ॥ * सांकेतिकभाषाचित्रम् * दो०-जन्तयपुन्तुररन्तसारन्तमणे दन्तक्ष । अन्तयि चिन्तिरमिन्तिमान्मन्तनुजारन्तच ॥ २५॥ लोकाः मध्ये 'न्त''द' इत्यादिवर्णान्समिश्य सांकेतिकभाषां सुहृद्भिर्व्य. चैत्रमासमें चन्द्रमाको देखकर जिसतरह मनुष्यों को प्रानन्द होता है इस तरह प्रजा आपके कारण आनन्दित होती है । भूमिका भार धारण कर- ने और देवता गौ साक्षणों का पालन करने वाली विजयशालिनी यह आपकी भुजा सुशोभित है। आप अपने नीतिक्रमसे मनुष्यों को अनुरक्त करते हो। निष्कंटक हुई यह भूमि आपसे आनन्दित होती है । अनुरक प्रजाके लोचनों के लिये चन्द्रसहश हे राजन् ! यह लक्ष्मी अापके अवलम्बन के योग्य है।
अभिनन्दनवीथि:-चित्रचत्वर!
३५३
वहरन्ति । तदनुसारम्-'जयपुररसारमये दर! अयि चिरमिमान्मनुजान्
रक्षेति वाक्यं संपद्यते ॥ २५ ॥
* बहुभाषामिश्रणचित्रम् *
[ 'जौहरीबाजारस्थले नानादेशीयजनाः दशहराद्वितीयदिनभावि सलक-
मेलकं विलोकयन्तः संलपन्ति । ]
क०-'श्रोह लुक दैट एलिफेन्ट इज़ कमिङ्ग हियर'
'ज़के बर्क अस्प मानिन्दे परिन्द ये तमाम
'एइ दिके एसो हेरो की बहार पेशाकेर'
'किंमत कुबेरनी करी छै जरा जूओ प्राम।'
'वाह वा सरस सहनाई ये सुनो तो सही'
'काई खयी जाय यां चिरागच्यांको भारयो काम'
'महाराजांचे भाऊ बन्धु पाले हे पहा मित्र'
'मानमहीपाले मङ्गु दृष्टिीयतांतमाम् ॥ २६ ॥
अष्टभाषामयेऽस्मिन् तत्तद्देशीयानां स्वभावरुचिः सूचितेति सूचममालो-
चनीयम् । अंग्रेजमहोदयो ब्रूते-Oh look ! that Elephant is com-
ming bear' 'अयि पश्य, स हस्ती इत एवाऽऽगच्छन्नस्ति!' पञ्चाङ्गध्वजयुतं
हस्तिनं विलोकयतो द्वीपान्तरवासिनस्तदर्शनात्कौतुकं प्रतीयते । उर्दू भाषामुल्ल.
पन् 'पर्शियन'पण्डितः कश्चिन्माहम्मद श्राह-'जर्क बर्क०' 'सुवर्णमयाः सर्वे.
ऽपीमे अश्वाः गमने पक्षिसदृशाः।' अनेन हि धनचाकचक्यलोलुपता अश्व-
.
जयपुरभूमिको मानन्दित करने में चतुर श्राप चिरकाल तक इन में-
नुष्यों की रक्षा करते रहैं ! ॥ २५॥
३५४ जयपुरवैभवम् णवेदिता च व्यज्यते । वागमहाशयो भाषते-'एइ दिके.'-'इत एहि, पश्य, वस्त्राणां कीशी शोभा'। एतेन वङ्गीयानां स्वाभाविकी वस्त्र पारिपाव्य' रुचिः परिचीयते । धनवैभवं विलोकयन्विस्मितो गुर्जरदेशीयः कथयति-'किंमत कुबे- रनी'-'कुबेरस्यापि मूल्यं कृतम्, इतस्तु किञ्चि पश्य !' । अनेन गुर्जराणां धन- व्यापाररुचिः सूच्यते । ब्रजवासी जस्पति 'वाह वा सरस०'-'साधु साधु ! सरसं सहनायीवाद्यं तु शृणु तावत्' । अनेन हि सर्वत्रापि रसिकतां प्रकाशयतो ब्रजवा. सिनः सहजसुभगैरसरैः कवितानुकूलं हृदयं परिज्ञायते । जयपुरीयः संलपति- 'काई खई जाय.'-"किंवा कथ्यताम्, एतेषां दीपाधारवाहिनां विषमं कार्यम्' । पूर्व हि राजपरिचारका द्विशङ्गकान्दीपाधारान् [ 'दुसंखा' ] श्रादाय अग्रतश्चल- न्ति स्म, येषामुभयतो बद्धा लेखा रुचिरा प्रतीयते स्म । कदाचिदतिनिकट- मागतानां दर्शकानामपसारणकार्यमप्यनेन अग्न्याधारेण विधीयते स्म । तार- शमेव व्यतिकरं प्रत्यक्षमात्मोपर्यनुभवतो जयपुरीयनागरिकस्य सेयमुकिरिति प्रायो बहुत्र न्यग्रता, व्याकुलता वाभिव्यज्यते । महाराष्ट्रमहोदयो व्याहरति 'महाराजाचे - नरेन्द्रस्य भ्रातृबान्धवाः आगताः, पश्य मित्र!'। अनेन स्वाभा- विकवाक्येन, मरहट्टबन्धूनां प्रेमप्रवणता प्रतीयते। 'मानमहीपाले.'-अनेन तु सर्वमवमुच्य तत्वोपरि दृष्टिः संस्कृतभाषाप्रणयिनः प्रकटीभवतीत्यन विज्ञषु ॥ २६ ॥ * भाषाद्वयचित्रम् * कीर्तिपटलस्य यस्य सा काचन लक्ष्मी ति राकापतिरीक्ष्यते यदने पुरुपिण्याकी ताहगमो गीयतेऽध राजसम्पदायां यतो यस्य तुलनायां नरैर्नीयते न वै नाकी । मञ्जुनाथ यस्य यशो गीतिमुपवर्णयितुं
अभिनन्दनवीथि:-चित्रचत्वरः
त्वमपि विभासि देशभाषासूक्तिसम्पाकी
"तेज तुङ्ग ताजा बीर विक्रपके बाजा बजै
राजा हू नजर करें मानमहाराजा की" ॥ २७ ।।
पुरुपिण्याकी अत्यन्त खलयुक्रः । निःसार इत्यर्थः। 'तिलकरके च पि-
ण्याकः' अमरः । राजवैभवे असौ [मानमहाराजः] ताहग्गीयते यस्य तुलनायो
नाकी [ इन्द्रः] अपि न नीयते । हे मञ्जनाथ ! यस्य यशो वर्णयितुं त्वमपि
देशभाषासूक्रिषु सम्पाकी परिपाकयुक्रः [अर्थात् प्रौढः ] भासि । का सा देश-
भाषा, तामाह-"तेज तुङ्ग." तेजोयुक्रानि तारस्वराणि वा, उनतानि नवीनानि
यस्य नरेशस्य वीरपराक्रमस्य वाद्यानि ध्वनन्ति । सीकरखेतराप्रमृतीनां राजा-
नोऽपि यस्य महाराजस्य राजसभायामुपायनमुपहरन्ति ॥ २७ ॥
* वर्णपरिवर्तनचित्रम् *
[अर्थात् एकस्य वर्णस्य स्थाने वर्णान्तरस्थापने यत्रार्थान्तरचमत्कारः संपद्यते ।
लास्यलीलाभाजनं भृतश्रीबलकी सदा
नूनं नव्यवाहननिविष्टोऽसौ सुखायते
मीननयनोऽथ मन्यमानो वरणीयधनो
वाहाऽऽकुलगेहो मतस्नेहो जनैः ख्यायते ।
जिनके र्कीतिपुञ्जकी वह अनिर्वचनीय शोभा है कि जिसके आगे च-
न्द्रमा भी खली की तरह निःसार दिखाई देता है। राजसंपत्ति में आपकी
वह प्रशंसा है कि जिसकी तुलनामें लोग इन्द्र को भी नहीं लेते। हे मञ्जु-
नाथ जिनके यशवर्णन करने में तुम भी देशभाषाकी सूक्रि में परिपाकयुक्त
अर्थात् प्रौढ मालूम होते हो ॥ २७ ॥
जयपुरवैभवम् मञ्जुनाथ तावद्वयेतेऽसौ तव वैरिगणो यावन्मुखभागे हेतिसङ्गो न विभाव्यते श्रीमन्मानमेदिनीश ! पश्यामोऽर्थविकलमिम सकलपदादौ हेतियोगो यदि जायते ॥ २८ ॥ हे श्रीमन्मानमेदिनीश ! मुखभागे संमुखतः यावत्तव हेतीनां शस्त्राणां समन दृश्यते, तावत्तव वैरिगणः-'लास्यलीलाभाजनम् (नृत्यादिदर्शनपात्रम्) भृ- तश्रीः, (संभृता शोभा लचमी, यस्य), बलकर्षी ( सैन्यं कर्षति सह नयति तच्छीलः), नव्येषु अश्व-रथादिवाहनेषु निविष्टः, सुखकारको भवति । तथा मौननयनः, लोकैः मन्यमानः, वरणीयं गुणिजनद्वारा प्रापणीयं धनं यस्य सः, चाहैः संकुलं गेहं यस्य, मतस्नेहः । जनैः पाहतः स्नेहो यस्य सः) च ख्या- यते । यदि तु सकलपदादौ सकलानां शत्रूणां पदादौ चरणाद्यङ्गपु, हेतियोगः शस्त्रसम्बन्धः जायते, तर्हि तव इमम् वेरिंगणम् अर्थेन पुरुषार्थन विकलं रहितं पश्यामः । तव शस्त्रस्पर्शे जात एव सर्वेपि वैरिणो निरर्थकाः (मृतप्रायाः ) भवन्तीत्याशयः । वास्तवे तु सकलानां कृतसमासानां पदानाम् अादौ 'ह' , लास्य-नृत्यादि कौतुक देखने का अधिकारी, मृत०-लक्ष्मी अथवा शोभा से पूर्ण, बल०-सदा सेना साथ रखनेवाला, नव्य-नवीन नवीन वाहनों पर बैठा हुआ यह सुखकारक होता है । मीन०-मछली की तरह चंच- लनेवाला, मन्य०-सब लोगों से संमान किया गया, वर०-गुणी लोगों से प्रापणीय है धन जिसका, वाहा०-अश्वादि वाहनों से भरा हुआ है घर जि. सका, मत-लोगों से संमानित है स्नेह जिसका, यों प्रख्यात होता है। मजुनाथ कहता है कि तुम्हारे वैरी गण का यों वर्णन तब ही तक होता है जब तक मुख प्रादि अङ्गों में तुम्हारा 'हेति' अर्थात् शस्त्रोंका संग नहीं होता। किन्तु हे माननरेश ! ज्योंही सब 'पद' पैर आदि अङ्गों में 'हेति' अर्थात् अभिनन्दनवीथि:-चित्रचत्वरः इतिवर्णस्य सङ्गो यावन दृश्यते तावदेव 'लास्यलीलाभाजनम् इत्यादिरूपेण तव वैरिंगणः वर्ण्यते । यदि तु सकलसमस्तपदानाम् श्रादौ 'ह' इतिवर्णस्य योगः जायते तर्हि पूर्वेण वाच्यार्थेन विकलं पश्यामः । अर्थात् आदी 'ह कार- परिवर्तनेन अर्थान्तरमेव संपद्यते यथा- 'हास्यलीलाभाजनम् जनानाम् उ- पहासपात्रम्), हृतश्रीः, हलकर्षी ( राज्यच्युतत्वात् हलकर्षणेन जीवनशीलः), अत एव असौ हव्यवाहननिविष्ट एव अग्निसात्कृत एव सुखं लभते, पूर्वमनुभू. तराज्यसुखत्वादस्य मरण एव सुखं भवेदित्याशयः । हीननयनः, हन्यमानः, वनं गतः वनेचरादिद्वारा हरणीयधनः, हाहाकाराऽऽकुलगेहः, अत एव जनैः हतस्नेहः असौ ख्यायते ॥२८॥ स्रोंका योग होता है वैसे ही इस वैरिगण को हम अर्थ याने पुरुषार्थ से रहित देखते हैं । दूसरा अर्थ यह है -तुम्हारे वैरिंगण की तब ही तक 'लास्थलीला- भाजनम् इत्यादि विशेषणों से तारीफ़ होती है जब तक प्रत्येक पदमें 'हेति' अर्थात् 'ह इति अक्षरका योग नहीं होता । यदि प्रत्येक समस्त-पद के प्रादि में 'ह का योग होजाय तो अर्थ से विकल हो जाता है। जैसे-लास्य में 'ह होने से 'हास्यलीलाभाजनम् लोगों के उपहास का पात्र, 'हृतश्रीः' (छीन ली है श्री जिसकी), हलकर्षी (राज्यच्युत होने के कारण हल चलाकर जीवन बिताने वाला), ( अतएव ) हव्यवाहन निविष्ट एव अर्थात् भोगने के अनन्तर अन्त में यह दुःख भोगने के कारण अग्नि में पहुँच कर ही सुख पाता है। हीननयन, हन्यमान ( लोगों से स्थान स्थान पर ताड़न किया गया ) हरणीयधन (हरण करने योग्य है धन जिसका ) हाहाकुलगेह (हाय हाय शब्दसे व्याकुल है घर जिसका ) अतएव 'हतस्नेह लोगों में यह नष्ट--स्नेह प्रख्यात होता है। ॥२८॥ पहले राज्यसुख
३५८
जयपुरवैभवम
* मकारादिचित्रम्
मत्तारातिकुलस्य मानमरणो मित्रातिचिन्ताहरो
भीलन्मानिननाय मुक्तविभवो मुर्दाभिषिक्ताऽग्रणी ।
मेधावन्मनुजेषु मैत्ररुचिरो मोघेतरश्रीसखो
मौर्वीभृन्महिपेषु मंजुमहिमोन्मः स्यात्स मानप्रभुः ॥२६॥
मत्तस्य वैरिकुलस्य मानहारकः, मिखाणाम् प्रातिचिन्ताया हारकः, मीलते
दैन्यं गच्छते मानिजनाय दत्तवैभवः, बुद्धिमत्पुरुषेषु मैत्रेण (मित्रभावेन)रु-
चिरः, अमोघायाः श्रियाः सखा, मौर्वीभृसु (धनुर्धारकेषु ) राजसु मजुम-
हिम्ना श्रेष्ठमाहात्म्येन उन्मः उत्कृष्टलक्ष्मीकः सः (प्रसिद्धः) मानसिंहप्रभुः
स्यात् । प्रार्थनायां लिङ् ॥ २६ ॥
* बहिर्लापिका *
[प्रभस्योत्तरं पद्यतो बहिर्भूतमेवेत्यर्थः ]
दो०-संबोधय संमानमय कः स्वामी विपिनेषु ।
जयपुग्मण्डलमवति कस्तिलकः क्षितिपालेषु ॥ ३० ॥
संमानं संबोधय, अर्थात् मानस्य किं सम्बोधनम् ? उत्तरम् 'मान !।
प्रत्येक पद के प्रादि का वर्ण 'म मा मि मी प्रादि होते है-वे मानमहा-
राज प्रमत्त वैरीकुल के मान और मित्रों की दुःखचिन्ता के हरण करने वाले,
मानी लोगों को वैभव देने वाले, क्षत्रियों में अग्रगण्य, बुद्धिमान् पुरुषों में
मित्रभाव से मनोहर, अमोघ लचमी के स्वामी, धनुर्धारी राजाओं में श्रेष्ठम-
हिमा के कारण उत्कृष्टशोभा वाले हों [यह भगवान से प्रार्थना है] ॥२६॥
भभिनन्दनवीथि:-चित्रचत्वरः ३५९ विपिनेषु कः स्वामी ? उत्तरम्-'सिंहः' । क्षितिपालेषु तिलकायितः कः जयपु- रमण्डलम् अवति ? संमिलितमुत्तरम्-'मानसिंहः ॥ ३० ॥ * अन्तापिका * [प्रभस्योत्तरं पद्यान्तर्गतम् ] सिंहमाह मुग्धा नु किम् , मनुजः क रतिरभाजि । क मुदमयति जयपुरधरा, 'मानसिंहनरराजि' ॥ ३१ ॥ मुग्धा नायिका हस्तादिषु स्पृशन्तं सिंहम् किम् अाह ! उत्तरम्-'मा' 'न' सिंह ! (हे सिंह ! मा स्पृश, न खेदयेत्यादि)। प्रजाजनैः क प्रीतिः प्रभाजि (अकारि , ? उत्तरम् -'नरराजि' ॥ ३१ ॥ * द्वादशराशिचित्रम् , मेषयुद्धमङ्गणेषु, भूरिभारवाही वृपो, मिथुनं तवैव, रथं कर्कोऽश्चति सोत्सवम् सिंहस्यापि विक्रम विहंसि, पुरे कन्याः शतं न्यायतुला द्वारे, याति वृश्चिकः पराभवम् । प्रभ-मान को संबोधन करो। उत्तर'मान' । जंगलों में स्वामी कौन ? उत्तर 'सिंह': । राजाओं में तिलकायित कौन हैं जो जयपुरमण्डल की रक्षा करते हैं ? संमिलित उत्तर 'मानसिंहः ॥ ३० ॥ प्र०-मुग्धा नायिका हस्तादि स्पर्श करते हुए सिंहान्तनामवाले पति को क्या कहती है ? उ०-'मा' ('मत छनो) 'न' (मत दुःख दो आदि)। प्र.- प्रजाजन किसमें प्रीति करते हैं। उ०-'नरराजि राजा में। प्र-जयपुरधरा किस पर प्रसन्न होती है ? संमि. उ.-'मानसिंहनरराजि' मानसिंह नरेश में जयपुरवैभवम किं बहुना हस्ते धनुर्मकरोस्ति कुण्डलेषु कुम्भो जलवाही, मीनमीक्षे तव दृक्स्तवं स्फीतयशोगशिसुप्रकाशिगुणवश्यतया भाषितमिद ते राशिवलयेन वैभवम् ।। ३२ ।। तव अङ्गनेषु 'प्रातिश प्रभृति-पशुयुद्धक्रीडाक्षेत्रेषु मेषाणां युद्धम् (भा. ति)। मिथुनं तवैव, स्वमेव श्रीश्रीमस्या महाराश्याः सहकारेण मिथुनीभूतोs- सीत्यर्थः । तव रथं कर्कः (श्वेतोश्वः) वहति । 'पृष्टयः स्थौरी सितः कर्कः' अमरः। मृगयाक्रीडायां सिंहस्यापि पराक्रमं पराकरोषि। राशिचके एकैव कन्या (राशिः), भवतः पुरे शतं कन्या इत्याशयः । भवतो द्वारे न्यायस्य तुला, भवतः शासने विवदमानानां जनानां सुसमीक्षितो न्यायो भवतीत्याशयः । वृश्चिकः (तत्सदृशो दुष्टः ) तिरस्कारं गच्छति । मीनं तव दृशोः स्तुतिकारकं वीक्षे । स्तौतीति स्तवः, दृशोः स्तवः हस्तवः, पचायच् । विशदेन यशोरा- शिना सुप्रकाशिनो ये गुणाः तद्वशीभूततया, राशिवलयेन एवं ते प्रभुत्वं सू. .. मेष प्रादि बारह राशियां तुम्हारे आँगन में 'मेष' अर्थात् मैंढों का युद्ध होता है। 'वृष (बैल , तुम्हारे यहां भार ढोता है । 'मिथुन' अर्थात् श्रीमहारानीजी के सहवास से युगल तो आप स्वयं हैं । 'कर्क (श्वेतघोडा। आपके रथ को खेचता है। 'सिंह' के पराक्रम को भी प्राप तोड़ देते हो। राशिचक्र में एक 'कन्या है किन्तु अापके नगर में सैकडों हैं। न्याय की 'तुला' अापके दरवाजे पर है । 'वृश्चिक' (अर्थात् विच्छू की तरह दुष्ट लोग ) पराजय पाते हैं। अधिक क्या, हाथ में धनुष' और आपके कुण्डलों में 'मकर' (मछलियां ) हैं । 'कुंभ' (घड़ा) तो आपके यहाँ जल भरता है! 'मीन (मच्छी) आपके नेत्र की स्तुति करती है [अर्थात् श्राप मछली से भी सुन्दर नेत्र वाले हैं ] । यो स्वच्छ यश से सुप्रकाशित आपकी गुणराशि
भभिनन्दनवीथि:-चित्रचत्वरः
३६१
चितम्, अर्थात् राशिचक्रमपि तवानुगामि सदनुवर्तत इत्याशयः। क्रमशो मेष-
वृषादिराशयः सूचिता इति रत्नावली ॥ ३२ ॥
* षड़तव: *
हेमन्तागमोऽस्ति मदमत्तमल्लिकाभरेषु
क्षेमं तावदस्तं कीर्तिशिशिरेऽरिकञ्जानाम्
सूरिसहकारकुले वीक्ष्यते वसन्तोदयो
दृश्यते दुरन्तो ग्रीष्मगरिमाऽज्ञगुञ्जानाम् ।
मञ्जुनाथ वैरिवधूवीक्षणेषु वर्षाऽऽगमो
लसति सहर्षा शरत्कारुकाशकुञ्जानां
सपदि समस्तान्तूनेवमिह तूल्लिखामि
मध्येऽहं महीन्द्रमानसिंहयशःपुञ्जानाम् ॥ ३३ ॥
मदोन्मत्ता जना एव मल्लिकावृक्षसमूहाः तेषु तव यशःपुञ्जाः हेमन्त-
तुविकाससदृशाः । हेमन्ते यथा मल्लिका म्लायन्ति तथा तव यशः श्रुत्वा
मदमत्ता भयेन स्वाविनयं त्यजन्तीत्याशयः । कीर्तिरूपे शिशिरतों वैरिरूप-क-
मलानां क्षेमम् अस्तम् । शिशिरतौं कमलानीव, तव कीा अश्यः प्राप्तपरा-
भवाः क्लेशं लभन्त इत्याशयः । अज्ञरूपाणां गुञ्जावृक्षाणां दुरन्तो ग्रीष्मम-
हिमा दृश्यते । ग्रीष्मे यथा गुञ्जाः शुष्यन्ति तथा मूढास्तिरस्क्रियन्ते । वैरिव-
धूनेत्रेषु प्रावृडागमः, दयितविरहाकुलास्ताः सर्वदा रुदन्तीत्यर्थः । कारवः
से वशीभूत होने के कारण समस्त राशिवलय ने आपका वैभव कहा है।
अर्थात् राशिचक्र भी तुम्हारे अनुगामी होकर चलता है ॥ ३२ ॥
३६२ जयपुरवैभवम् कृतिशीलाः शिल्पिनस्तद्रूपाणां काशगुल्मानां शरत्, भवतः सकाशात्प्राप्तपा- रितोषिकाः कर्मचतुराः प्रफुल्लन्तीत्यर्थः । इह तु-एवं यशःपुञ्जमध्ये षडपि अतून्समर्थयामीत्याशयः ॥ ३३ ॥ * द्वादशमासाः * चैत्ररथचारावमी आरामे विभान्ति द्रुमा वै शाखाऽवनम्रा अपि ज्येष्ठा गुणं जानताम् आषाढोपपन्ना मुनयोऽपि यश श्रावणाय भाद्रपदे भान्तो यान्ति चाश्विनोपमानताम् । कार्तिकसमस्य ते भयेन मार्गमीयुश्चलाः पौषकमलाकरा इवाऽगुः खलाम्लानतां माघे भानुभास इव मन्दाः संयदन्ते द्विषो वीक्षन्तेऽनिशं ते फुल्लफाल्गुनसमानताम् ।। ३४ ॥ छहों ऋतु-महीन्द्र श्रीमानसिंहजी के यशःपुञ्ज में मैं समस्त ऋतुओं का उल्लेख करता हूं क्यों कि मदोन्मत्त रूपी मल्लिकाओं के लिये यह (यश) हेमन्त ऋतु है। [हेमन्त में जैसे मल्लिका (बेला) कुम्हला जाती है वैसे ही उन्मत्त पुरुषों की यहाँ गुज़र नहीं]। आपकी कीर्तिरूपी शिशिर में वैरीरूप कमलों का कुशल अस्त है, अर्थात् वैरियों का पूर्ण पराभव है । पण्डितरूपी धाम के वृक्षों के लिये यह (यश, बसन्त है अर्थात् उन्नति देनेवाला है । मूर्खरूपी धुंधचियों के लिए यह दुरन्त प्रीष्मऋतु है अर्थात सूखे जा रहे हैं । वैरिवधुओं के नेत्रों में यह वर्षा है [उनमें सदा आँसू बहते रहते हैं] । शिल्पी (कारीगर)रूपी काँसकुओं के लिए यह 'शरत्' अतु है क्यों कि कारीगर इस समय प्रफुल्लित हैं ॥ १३ ॥ ।
अभिनन्दनवीथि:-चित्रचत्वरः
वै (निश्चयेन ) शाखावनम्रा अपि गुणाभिज्ञलोकानां कृते ज्येष्ठाः
(प्रशस्ताः ) अमी दुमाः, चैत्ररथवत् कुबेरारामवत् चारौ सुन्दरे तवाऽऽरामे
भान्ति । पालाशदण्डेन
युकाः मुनयोऽपि,
भद्राणामिदं भाद्रम् ,
भद्रलोक-
संबन्धिनि पदे ( सिंहासन इत्यर्थः) भान्तः सन्तः प्रख्यातस्य तव यशसः
श्रावणाय शुभ्रवस्त्रावृतत्वात् आश्विनसमानतां यान्ति। श्वेतवसनधारिणो
मुनयोऽपि त्वामागत्य तव प्रशस्ति गृणन्तीत्याशयः। चपला राजानः, गुह-
समानवीरस्य तव भयेन मार्ग सन्मार्गम् ईयुः अनुसनुः । पौषमासे कमल-
पण्डा इव खला म्लानताम् अगुः प्रापुः । माघमासे यथा भानोः भासः ( धु-
तयः) तथा मन्दीभूताः वैरिणः, संयदन्ते (समरान्ते) नवपराक्रमस्य फा-
ल्गुनस्य ( अर्जुनस्य , समानतां ते वीक्षन्ते । सदा युद्धे त्वामर्जुनवत्पराक्रमिणं
वैरिणो जानन्तीत्याशयः ॥ ३४ ॥
* सप्त वारा: *
श्रीमानयमादित्यो विभाति तव वंशधरो
नित्योदितसोमसोदरास्ते कीर्तयोऽश्चन्ते
बारह महीन-'चैत्र'रथ अर्थात् कुबेर के उद्यान के समान सुन्दर इस
आपके बाग में वो वो वृक्ष शोभित हैं जो 'वै' (निश्चय ) शाखाओं से नम्र
हैं तो भी गुणज्ञों की दृष्टि में 'ज्येष्ठ' याने बडे हैं । 'श्राषाढ' अर्थात् पाला-
शदण्ड से युक्र मुनि भी यशः'श्रावण' अर्थात् सुजस सुनाने के लिये 'भा-
दपद' भद्रलोगों के पद । श्रासन ) अर्थात् सिंहासन पर सुशोभित होकर
श्वेतवस्त्रों से 'आश्विन' (कार) के महिने की समानता धारण करते हैं ।
'कार्तिक (स्वामिकार्तिक )-सदृश तुझारे भय से चपल लोग 'मार्ग' (रास्ता
और अगहन महीना)पर आगये । 'पौष' में कमलखण्ड की तरह दुर्जन क्रान्त
होगए । 'माघ' में सूर्याऽऽतप की तरह युद्ध में मन्द पड़गए ऐसे वैरीगण
प्रसन्न 'फाल्गुन' अर्थात् अर्जुन के साथ आपकी समानता देखते हैं ॥ ३४ ॥
जयपुरवैभवम् मङ्गलमनोज्ञास्तव सर्वविधयोऽमी बुधा- स्तुलितबृहस्पतयो नित्यमुपतिष्ठन्ते । मञ्जुनाथ कविमण्डिता ते सभाभूमि ति शनिवदशनिहताः शत्रवोऽद्य वेपन्ते अन्योन्यं विभज्यमानसेवाऽवसरास्त्वाममी सप्ताऽपि च वासराः सरागमभिषेवन्ते ॥३॥ . अयम् प्रादित्यः तव वंशप्रवर्तकः । नित्योदितसोमस्य (चन्द्रस्य) सोदराः समानास्ते कीर्तयः प्रचन्ते परितः प्रसान्ति । प्रसिद्धश्रन्द्रः क्षयमपि गच्छति, परं नित्याभ्युदयशालिनश्चन्द्रस्य समानास्त्वत्कीर्तय इत्याशयः। तव सर्वविधयः ( सर्वकार्याणि ) मङ्गलेन अभ्युदयेन मनोज्ञाः, तव सर्वकार्येषु स्वत एव मङ्गलं भवतीत्यर्थः । बृहस्पतिसमानाः अमी पण्डितास्त्वां नित्यं संगच्छन्ते । यथा शनिग्रहेण हतास्तथा अशनिनापि ( इन्द्रवज्रेणापि) आह- तास्ते शत्रवो भयात्कम्पन्ते । एवं परस्परं त्वत्सेवावसरं विभज्य, प्रादित्य- सोमाद्याः सप्तापि वासरास्वां सेवन्ते । कविः शुक्रोपि ॥ ३५ ॥ सात वार--यह 'प्रादित्य' ( सूर्य ) तो आपके वंशधर हैं। नित्य उदय होने वाले 'सोम' ( चन्द्र) के समान आपकी कीर्ति है। आपके सब कार्य 'मङ्गल' से मनोहर हैं और ये 'बुध' ( पण्डित ) जो कि 'बृहस्पति' के समान हैं आपके पास निस्य उपस्थित होते हैं। आपकी सभा 'कवि' (कवि- ता करने वाले और शुक्र) लोगों से मण्डित है। आपके शत्रु 'शनि' की तरह प्रचण्ड अशनि (वज्र) से आहत होकर काँप रहे हैं । यो सेवा के अवसर को परस्पर विभाग करके सातों ही वार अनुराग से आपकी सेवा करते हैं ॥३५॥ ।
अभिनन्दनवीथि:-चित्रचत्वर।
* श्लोक: *
आदित्यस्तव कीर्त्यतां कुलगुरुः, सोमोपमानं यशो
भूमौ भातु, सदैव मङ्गलमयी मूर्तिस्तवाऽऽलोक्यताम् ।
स्तोतु त्वां बुधमण्डली, गुरुजनस्त्वामाशिषा मण्डयेत्
श्रीमन्मानवशक ! शुक्रमपि ते शत्रौ शनिर्जायताम् ॥३६॥
ते शुक्रं शौर्यम् , शत्रौ शनिः ( शनिवद् भयङ्करम् ) भवतु ॥ ३६ ॥
* अलङ्कारा: *
उपमाविचित्रचारुचूडामणिचित्रा, श्लेष-
कुण्डलविचित्रा, हेतुहारमियमीयते
ललितललन्तिका प्रतीपपत्रपाश्यासुखा
रूपककेयूरमन्पमूर्मिकाऽप्युदीयते ।
काव्यलिङ्गकङ्कणनिरुक्तियुक्तिकाञ्ची युता
सारहंसको विनोक्किनूपुरोऽपि नीयते
दीव्यदलङ्कारैर्भूरिझङ्कारितदेहलता
सेयं सूक्तिसुन्दरी त्वदकाऽऽगममीहते ॥ ३७॥
उपमाऽलङ्कारविचित्राऽलकारावेव चारुचूडामणिस्थानीयौ ताभ्यां चित्रा
-
'मादित्य' को तो आपका कुलगुरु कहना चाहिये। सोम के समान
आपका यश सुशोभित हो । 'मङ्गल'मयी भापकी मूर्ति सदैव देखी जाय ।
'बुध' आपकी स्तुति करें, 'गुरु' लोग आशीर्वाद से आपको मण्डित करें।
आपका 'शुक्र (शूरता ) शत्रुओं पर 'शनि' हो ॥ ३६॥
जयपुरवैभवम्
आश्चर्यकारिणी । इयं ( सूक्रिसुन्दरी) हेत्वलकाररूपं हारमीयते प्रामोति ।
प्रतीपालकार एव पत्रपाश्या ( ललाटभूषणम् )तया सुखकारिणी। रूपकरूपं
केयूरम् , अल्पालंकार एव ऊर्मिका अङ्गुलीयकम् ) उदीयते । काव्यलिङ्गं
कङ्कणः, निरुक्रियुक्त्यलकारौ काची एताभ्यां युता । सारालारो हंसकः पाद-
कटकः । दीन्यद्भिरेभिरलङ्कारैः झाङ्कारयुका देहलता यस्याः सा इयं सूक्रिसु-
न्दरी भवदकाऽऽश्रयं वाञ्छति । कविताऽधुना भवतः अकागताऽस्ति, इदानीं
तत्सभाजनं स्वदधीनमिति सूच्यते ॥ ३७ ॥
* श्लोक: *
दृष्टान्तस्त्वमिलाभृतां परिकरस्ते प्रत्यनीकाऽपहः
सारो वाचि, विकस्वरास्तव गुणाः, कस्ते प्रतीपो भवेत् ।
उल्लासो मनसि, प्रहर्षणगुणाद्वक्रोक्तिरस्तं गता
नानाऽलङ्कतिसार भास्करकुलाऽलङ्कार जीव्याश्चिरम् ।।३८॥
त्वम् इलाभृतां (राज्ञाम् ) दृष्टान्तभूतः । ते परिकरः (परिजनः) श-
अलङ्कार-'उपमा' और 'विचित्र' अलंकार चूडामणि (शिरोभूषण)
हैं जिनसे यह श्राश्चर्यकारिणी है। श्लेषरूपी कुण्डल से विचित्र है। ‘हेतु'
अलंकाररूपी हार धारण कर रखा है । 'ललित' इसकी लम्बी माला है।
प्रतीपरूपा ललाटभूषण से यह सुखकारिणी है । 'रूपक' बाजूबन्द और
'अल्प' अलंकार अँगूठी है । 'काव्यलिङ्ग' रूपी करण तथा 'निरुक्रि' और
'युक्ति रूपी काजी ( करधनी तगडी ) से यह युक्त है । 'सार' पैर का कडा
और 'विनोनि' पाजेब हैं। यों चमत्कारयुक्त अलङ्कारों से मंकारितशरीरवाली
यह सूक्रि-( कविता ) सुन्दरी आपके अक का आश्रय चाहती है [ इसका
आदर अब आपके अधीन है] ॥ ३७॥
अभिनन्दनवीथि:-चित्रचत्वर: त्रुनाशकः । प्रहर्षणगुणात् सदाप्रसन्नतारूपाद् गुणात्, वक्रभाषणं त्वयि नास्त्येव । नानाविधभूषणानां सारभूत ! (अर्थात् भूषणानामपि भूषक)। पक्षे दृष्टान्तादयोऽलकाराः सूच्यन्त एवेति मुद्रा ॥ ३८ ॥ * छन्दांसि * श्रीस्ते पञ्चचामरमरुद्भिर्मदलेखाऽऽवहा लक्ष्मीरतिलेखा तव हस्ते लोकनीयेयम् पृथ्वी त्वपराजिता जयाय ते रथोद्धताऽद्य चित्रं स्वागताय संप्रहर्षिणी त्वदीयेयम् । आर्याणां मनोरमा नरेन्द्र गुणगीतिरहो चित्रा वैरिलोकेष्विन्द्रवज्रायिता जातेयं वंशस्थाऽङ्कशालिनी सुवृत्तपरिपालिनी ते कीर्तिजयमालिनी मनःसु माननीयेयम् ॥ ३६ ।। तव श्रीः (लक्ष्मीः शोभा वा) पञ्च-चामराणां पवनैः, मदचिह्नधा- रिणी । त्वं चामरपवनैः प्रमदितचित्तो भासीत्याशयः । ता हस्ते राजलक्षम्याः आप राजाओं के 'दृष्टान्त' हैं। आपका परिकर' (परिजन ) 'प्रत्यनीक' अर्थात् शत्रुओं को मारने वाला है। आपकी वाणी में 'सार' और गुण 'विकस्वर' (फैलनेवाले ) हैं । फिर भला कौन आपके 'प्रतीप' (विरूद्ध ) होगा? आपके मन में 'उल्लास है। 'प्रहर्षण' (प्रसन्नता)गुण से 'वक्रोक्रि' (बाका बोलना) आपके संमुख अस्त है। नानाअलंकारों के सारभूत हे भानु- के अलंकार ! आप चिरंजीव रहैं। [यहां 'दृष्टान्त' 'परिकर' आदि भलकारों की भी सूचना है ] ॥ ३८ ॥ छन्दों की सूचना-आपकी राजलक्ष्मी (अथवा शोभा) पांच चव- रों की वायु से मदचिह धारण करने वाली है। आपके हाथ में राजलक्ष्मी
३६८
जयपुरवैभवम्
रतेः प्रीतेः लेखा (रेखा ) दर्शनीया, तव हस्ते तथा सौभाग्यरेखास्ति यथा
राजलक्ष्मीस्त्वां प्रीत्येव सदानुसरति । तव जयाय ( विजययात्रायै ) रथद्वारा
उद्धृष्टा; अपराजिता अन्येन राज्ञा नविजिता, त्वदीया इयं पृथिवी, तव स्वाग.
तविधानार्थ प्रहर्षयुकास्तीति चित्रम् । हे नरेन्द्र ! तव गुणगीतिः आर्यजनानां
मनोरञ्जिकाऽपि वैरिषु इन्द्रवज्रसदृशी पीडाकारिणी जाता इति इयं गुणगी-
तिर्विचित्राऽस्ति । अत एव वंशस्थेन अङ्केन (चिह्न पञ्चरङ्गध्वजादिना)
शोभमाना सवृत्तपालिका विजयमालाधारिणी ते कीर्तिः सजनानां मनसि
संमाननीया । अत्र हि क्रमशः श्री-पञ्चचामर-मदलेखा-लक्ष्मी-रतिलेखा-
पृथ्वी-अपराजिता-जयकरी-रथोद्धता-चित्रस्वागता-प्रहर्षिणी-आर्या-मनो-
रमा-नरेन्द्र-गीति-चित्रा-इन्द्रवज्रा-वंशस्थ-शालिनी-कीर्ति-मालिनी छन्दांसि
नामतः सूचितानि भवन्ति । बहूनि वृत्तरत्नाकरे, बहूनि च छन्दःप्रभाकरे
(हिन्दीग्रन्थे ) द्रष्टव्यानि ॥ ३६ ॥
* श्लोक: *
मन्दाक्रान्तामव तव यशःशालिनी वीर पृथ्वी-
मार्योन्नेयां प्रथयतु भवान् भानुवंशस्थगीतिम् ।
की प्रीति की रेखा देखने योग्य है। आपकी विजययात्रा के लिए रथसे
खुदी, दूसरे किसीने नहीं जीती ऐसी यह आपकी पृथिवी श्रापके स्वागत के
लिए हर्षयुक्त है। हे नरेन्द्र ! आपकी गुणगीति आर्यजनों के लिये मनोर-
अक है तो भी आश्चर्य है कि वैरीलोगों में वह इन्द्र के वज्र के समान पीडा
करने वाली है । वंशस्थ अङ्क से अर्थात् खानदानी चिह्न (पँचरङ्ग झण्डा
आदि) से शोभित, सद्वृत्तको पालन करने वाली, विजयमाला धारण करने
वाली, आपकी कीर्ति सजनों के मन में संमाननीय है । इस पद्य में क्रमश:-
श्री-पञ्चचामर-मदलेखा-श्रादि छन्दों की सूचना है, जिनके लक्षण आदि
हिन्दी के 'छन्दःप्रभाकर' में देखिये ॥ ३९ ॥
अभिनन्दनवीथि:-चित्रचत्वरः
३६९
विद्युन्मालाललितभवने श्रीर्जयस्रग्धरा स्ता-
कामक्रीडा तव रिपुगणेष्विन्द्रवज्रायिताऽस्तु ॥ ४० ॥
हे वीर ! साम्प्रतं मन्दजनैराक्रान्ताम् तव यशःशोभमानाम् इमां
पृथ्वीम् (जयपुरवसुन्धराम् ) अव मन्दान् बहिनिःसार्य रक्ष । भानुवंशस्थां
यशोगीतिं भवान् आर्यजनबर्द्धनीयां विदधातु । विद्युद्दीपमालाभिललिते
भवजवने राजलक्ष्मीः विजयमाल्यधारिणी भवतु । तव कामकेलिः रिपुगणेषु
इन्द्रवज्रमिव पीडाऽऽवहाऽस्तु ॥ ४० ॥
* सिंहावलोकनम् *
मीयन्तां मधुद्रवेण वाचो मानभूमिपते-
नीतिनैपुणेन परिपन्थिनो विनीयन्ताम्
नीयन्तां समस्तसुखसौभग विनीताः प्रजाः
कीतयो दिगन्तरेषु निर्भर निधीयन्ताम् ।
धीयन्तां प्रजामनःसु मुद्राः शुभकार्यशतै-
धर्मविपरीताः क्रूरकृतयो विगीयन्तां
गीयन्तां शुभाशिषो गृहे गृहेऽद्य मञ्जुनाथ
मानमेदिनीन्द्रगृहे संपदः समीयन्ताम् ॥४१॥
-
हे वीर ! मन्द लोगों से अाक्रान्त ( दबाई गई) और कीर्तिशालिनी
इस पृथ्वी (जयपुरधरा) की रक्षा करिये । भानुवंश की यशोगीति को
पाप श्रेष्ठजनों से बढाने योग्य बनाइये । बिजली की दीपपति से मनोहर
आपके भवनों में राजलक्ष्मी जयमालाधारिणी हो। और भापकी यथेच्छ
क्रीड़ा बैरीलोगों में इन्द्रवज्र के समान हो ॥ ४० ॥
जयपुरवैभवम्
मानभूपालस्य वाचः सौगद्रवेण उपमिता भवन्स्विस्याशीः । नीतिनैपु-
णेन प्रतिकूला अपि विनीताः क्रियन्ताम् । आज्ञाकारिण्य इमा जयपुरप्रजाः
सुखसौभाग्यं अनु ( भवता)प्राप्यन्ताम् । शुभकार्यशतद्वारा प्रजामानसेषु
निजप्रमावस्य मुद्राः अकयन्ताम् । तथाविधानि प्रजाहितावहकार्याणि क्रियन्तां
यैर्हि प्रजानां मनसि भवतः प्रभावस्य मुद्रा अङ्किता भवेदित्याशयः । क्रूराः
कृतयः (प्रजानामुत्पीडककार्याणि )। अत एव 'मानभूपस्य गृहे संपत्तयः
समेताः (संगताः ) भवन्तु' इति शुभाशिषः प्रजानां गृहे गृहेऽद्य गीयन्ताम् ।
एवं सत्कायः सुप्रसन्नाः प्रजाः गृहे गृहे भवतः संपदभिवृद्धराशिषः प्रददत्विति
कवयितुराशीः ॥४१॥
माननरेन्द्र की वाणी शहद के समान मधुर हों। नीतिनिपुणता से
विरोधिगण जीते जाँय । राजभक्त प्रजाओं को समस्तसुख और सौभाग्य
दीजिये । दिदिगन्त में आपकी कीर्ति कर दीजिये। अच्छे अच्छे कार्यों से
प्रजा के मन पर अनुराग की मुहर बिठा दीजिये। धर्मविपरीत ऋर कार्यों को
ठुकरा दीजिये । घरघर में यह शुभ आशीर्वाद गाये जाँय कि-'माननरेन्द्र
के घर में सब संपत्तियां इकट्ठी होजाय ॥४१॥
अभिनन्दनवीथि:-नीतिनिवेदनम् ३७१ ® नीतिनिवेदनम् ® * सोरठा * जयपुरनगरनरेश भानुवंशवारिधिविधो।। अवधारय सनिवेशमेतां सुजननिवेदनाम् ॥ ४२ ॥ सनिवेशम् अभिनिवेशपूर्वकम् अवधानपुरस्सरमित्यर्थः ॥ ४४ ॥ क०-भारतविभासमानश्रीमन्मानभूमिभुजा कीर्तिवल्लरीयं परिगोपिता निपिच्य ताम् विद्यास्वनुरागवता तदनु विवर्द्धिताऽसौ जयसिंहभूमिभृता पुष्प्यन्ती विविच्य ताम् । गुणिजनतोषकेण श्रीमद्रामभूमिपेन मञ्जनाऽथ माधवेन पुष्टाऽसौ विविच्यतां भानुवंश्यभूमिपतिकुञ्जर महीप मान सेयं भवताऽध दानवारिणा निषिच्यताम् ॥४३॥ भारतवर्षे सर्वत्र विभासमानेन (प्रख्यातेन) श्रीमता मानसिंहभूपालेन (प्रथमेन ) तां (मानसिंहकालिककीर्तिवल्लीः हृदये स्मरणेन परोक्षनिर्देशः) अथवा तां मूलकन्दली ('जड़) निषिच्य, इयं (अस्मिन् समये वर्तमा- In भानुवंशरूपी समुद्र के लिये चन्द्र के समान हे जयपुरनरेन्द्र ! इस सुजनों के निवेदन को अवधानपूर्वक सुनें ॥ ४२ ॥ भारत के इतिहास में सुप्रसिद्ध श्रीमान् सवाई मानसिंहजी ने उस मूल कन्दली को सींचकर इस कीर्तिलता की रक्षा की। फिर विद्यानुरागी
जयपुरवैभवम्
नेति, समक्षनिर्देशः) कीर्तिरूपा वल्ली परिगोपिता रक्षिता । तदनु तदनन्त-
रम्, विद्यासु अनुरागवता सवाईजयसिंहदेवेन (द्वितीयेन )तां पूर्वोक्ता कीर्ति-
वल्लरी पुष्प्यन्ती विकसन्ती विविच्य ज्ञात्वा प्रसौ कीर्तिवहरी वर्द्धिता। श्री.
मजयसिंहदेवस्य प्रख्यातो विद्याऽनुरागः। अनेनैव हि स्थाने २ ज्यौतिषयन्त्र-
शालाः स्थापिताः सन्ति, या विस्मापयन्ते दर्शकान्विदुषः । तदनन्तरम्-
गुणिजनानां सन्तोषकेण श्रीमद्रामसिंहदेवेन ( अर्वाचीनेन)। अथ पित्रा
प्रतिष्ठापिताया राजपढ़तेः, गुणिजनजीविकायाश्च यथावन्निर्वाहणात् मञ्जना
अभिरूपेण (प्रशस्येन) श्रीमन्माधवसिंहदेवेन (अर्वाचीनेन) च असौ
कीर्तिवल्ली पुष्टा (सुतरां वर्द्धिता), इति विविच्यतां विचार्यताम् । तस्मात्-
भानुवंश्याना भूमिपतीनां मध्ये कुअर श्रेष्ठ ! हे मानमहीप ! सा इयं कीर्ति-
वल्लरी अथ भवता दानवारिणा मदजलेन निषिच्यताम् । कुझरो मदजलेन
निषिच्य स्वाभीष्टां वल्ली यथा वर्द्धयति तथा भवता दानसामयिकेन अर्ध्य-
जलेन निषिच्य इयं कीर्तिवल्ली वयताम् इति माननरेन्द्र प्रति दानौदार्य
प्रार्थ्यते । किन्न शब्दशक्रिमहिना-"भवता दानवारिणा दानवानां दैत्या-
श्रीजयसिंह महाराज (जयपुर बसाने वाले ) ने इसको फूलती हुई देखकर
बहुत कुछ बढ़ाया। अनन्तर गुणीजनों को संतुष्ट करने वाले श्रीरामसिंह
महाराज ( अर्वाचीन), तथा उनकी पद्धति को अक्षुण्ण रखने वाले श्रीमा-
धवसिंह महाराजने इस (कीर्तिलता) को परिपुष्ट किया। भानुवंशी राजाओं
में कुअर के समान हे मानमहाराज इस कीर्तिलता को अब आप दानजल
से[हाथी के पक्ष में मदजल और महाराज के विषय में दान के समय संक-
ल्पका जल] सीचिये। ('दानवारिणा' इस पद में 'दानव-अरि' इस पद-
च्छेद से दैत्यारि भगवान् का अर्थ होकर ध्वनि निकलती है कि-'समय
समय पर अंशावतार लेकर भगवान् लोक की रक्षा किया करते हैं। भगव-
द्विभूतिरूप आपको भी उस ही प्रकार रक्षा करनी चाहिये')॥४३॥
अभिनन्दनवीथि:-नीतिनिवेदनम् ३७३ नाम् अरिणा विष्णुरूपेण सता निषिच्यतामयमर्थोपि ध्वन्यते । समये समये प्राविर्भूय यथा हरिर्दुष्टान्दमयित्वा त्रिभुवनीरूपां कीर्तिलता गोपायति, तथा दानवानामरिणा दुष्टदण्डकेन सता भवता, इयं कीर्तिवल्ली निषिच्यताम् ।" तथा च नरेन्द्रस्य विष्णुसमानत्वं ध्वन्यते ॥ ४३ ॥ सर्वविधशोभाशालि जयपुरराज्यमहो पालितं पुराणैः प्राज्यमेतत्परिगीयते श्रीमद्भानुवंशोप्यद्य यावद्भाविभूपवर- लम्भितप्रशंसोऽस्तीति केन न वा स्तूयते । मञ्जुनाथ राज्यस्याऽस्य जातः कर्णधारो भवान भानुकुलाऽऽधारोऽप्यद्य भवति निरूप्यते जयपुरराष्ट्रस्याऽष्टचत्वारिंशन्लचदृशा- मेकमात्रलक्ष्यमसि श्रीमन्मानभूपते ॥४५॥ प्राचीनः राजभिः पालितं जयपुरराज्यमिदं शिल्प-कला-दिद्वारा मनुष्य- कृतशोभया, गिरि-निझर-बालुकाप्रान्तरादिबहुलतया प्राकृतिकशोभया च भूषितं प्राज्यं सुसम्पन्नं च परिगण्यते । भानुवंशोप्ययम् अद्ययावत्संजातैः राजवरैः प्रापितप्रशंसः। एतदवधिसंजातै पै नुवंशस्य प्रशंसैव प्रचारितेति सर्वैरेव स्तुतिः क्रियते । निरूप्यते दृश्यते । राज्यनिवासि-चतुर्विंशतिलसं- प्राचीन राजाओं से परिपालित यह जयपुर का राज्य सर्वविध शोभाओं (शिल्पकलाओं के कारण मानवी शोभा, पहाड़ मरने बालुका आदि से प्राकृतिक शोभा) से भूषित और संपत्तिशाली है। इस भानुवंश को भी अब तक के राजाओं ने प्रशंसा ही दिवाई है। हे राजन् ! इस राज्यनौका
३७४
जयपुरवैभवम्
ख्याकलोकानाम् अष्टचत्वारिंशवक्षसंख्यानां नेत्राणां त्वमेव एकमानं लय-
मसि।निजोअतिनिमित्त सर्वाः प्रजास्वामेव साभिलाषमीक्षन्ते इत्यर्थः ॥४४॥
राज्याऽनुग्रहेण नलयन्त्राअलमाप्यतेऽद्य
मार्गमार्गमध्ये दीपपकिर्दीप्यते भृशम्
प्रान्ते प्रान्त एव शिक्षासत्त्रमुपपन्नमस्ति
यत्र निनिरोधमेषा शिक्षा लभतेऽनिशम् ।
एवमनपायां भवदीयच्छत्रच्छायां प्राप्य
भूयोऽप्युन्नतीनामद्य सैषा वहते तृष
हंहो भूपतीनामीश ! सेयं त्वदधीना प्रजा
तव भुजदण्डोपरि दीना दधते दृशम् ॥ ४५ ॥
अग्रे यद्भवेत्तदस्तु, परम् अद्य (वर्तमानसमये) राजतन्त्रस्यानुग्रहेण
जलयन्त्रेभ्यो जलं प्राप्यते । राजद्रव्येणैव प्रत्येकमार्गस्य मध्ये विद्युद्दीपपतिः
प्रकाशते । प्रन्ति प्रान्ते राज्यस्य प्रायो बहुषु स्थानेषु शिक्षायाः सत्त्रम् 'सदा-
वर्तः उपपन्नं सुलभम् । सत्त्रपदेन 'शुल्कं विनैव राज्ञा विद्यालयेषु शिक्षा
प्रचारिते'ति शुल्कपक्षपातिषु राज्याधिकारिकतिपयेषु पूर्वतनराजानामौदार्य-
नियमः सूच्यते । एषा (प्रजा)। अनिशमिति 'हिन्दीसाहित्यरात्रिपाठशाला'
प्रमुखविद्यालयेषु रात्रिशिक्षापि प्रचारितेति सूचितम् । अनपायाम् हानिभय-
रहितां त्वत्कृतां रक्षां प्राप्य इदानीम् इतोऽधिकानामुन्नतीनां तृष्णां धारयति ।
के अब आप कर्णधार हुए हैं । भानुवंश का प्राधार भी अब आपही पर है।
(अत एव) हे माननरेन्द्र इस राष्ट्र के अडतालीस लाख नेत्रों के (चौबीस
लाख जनसंख्या के) एकमात्र लक्ष्य इस समय आप ही हैं ॥ ४४ ॥
भभिनन्दनवीथि:-नीतिनिवेदनम्
जल-पालोक-शिक्षादीनां निःशुल्कप्राप्तिरूपा उप्रतिस्तु पूर्वत एवास्ति, इदानीं
श्रीमता निजराज्यप्राप्तरुपलक्ष्ये का नवीना अस्याः प्रजाया उन्नतिः क्रियते इति
उन्नतिविषये स्वत्सापेक्षिणी अत एव दाना प्रजा तव भुजदण्डोपरि दृशं दधते
स्थापयति 'दध धारणे' । भवान् हि सीकरखेतरीप्रभृतिराजपदाङ्कितमाम-
न्तानामीशः । अतएव अतिसमृद्धस्य तव प्रजानामुन्नतिकार्ये द्रव्यविनियोगः
सुकर एवेति स्वत एव भवता विचार्य समयोचिता उन्नतिः कार्या। राजभका
जयपुरप्रजा तु प्राप्याधिकारबलं प्रदर्श्य न किञ्चिप्रार्थयितुमर्ह ति, तदेव 'दीना'
इत्यनेन ध्वनितम् । अन्यथा अस्मिन्समये अन्यान्यदेशेषु प्रजा तु राज्ञां सका-
शाबलेन निजमधिकार लिप्सते इति ता नीति प्रति जयपुरप्रजाया उपेक्षा च
सूचिता ॥ ४॥
नानाविधकाम्यकरजालात्परिमोचिताऽऽसी-
निजनरपालादुन्नताऽसौ सुकृतैरहो
निःशुन्कौषधालयादिसंस्थाभिः सुरक्षिता च
निःशुन्कं सुशिक्षिता च साधुशिक्षितैरहो।
हहो जयपत्तनपुरन्दर ! धुरं दधत-
स्त्वत्पुरोऽर्थयन्ते बुधा विनयशतैरहो
राज्य की तरफ से ही मार्ग मार्ग में नलों से जल मिल रहा है, और
दीपकों की पति रोशन है । प्रान्त प्रान्त में ही शिक्षा के सदावर्त खुले हैं
जिनमें यह प्रजा बेरोक टोक शिक्षा प्राप्त कर रही है। इस तरह हानिभय से
रहित आपकी छत्रछाया को प्राप्त करके यह प्रजा इससे अधिक और भी कुछ
उमति और लाभ की प्राशाय रखती है । राजाओं के राजा हे माननरेन्द्र !
आपके अधीन हुई यह प्रजा श्रापके ही भुजदण्डपर अपनी सतृष्ण दीन दृष्टि
बांधे हुए हैं ॥ ४५ ॥
जयपुरवैभवम्
पूर्वतोऽनुभूतभूरिभव्या भवदीया प्रजा
नव्याजेन वळच्या भवेन्नव्याधिकतैरहो ॥४६॥
पूर्वैर्जयपुरराजैः नानाविधात काम्यात् (स्वेच्छया योजितात् ) करजा-
लात् ('टैक्स' समूहात् ) इयं प्रजा रविता । सुकृतैः ( सौभाग्यवशात् )
निजात् नरपालादेव चेयमुन्नता अभूत् । शुल्करहिताभिः औषधालय-
'हॉस्पिटिल'-'म्युनिसिपिलटी' प्रभृतिभिः संस्थाभिः इयं प्रजा पालिता,
निःशुल्कम् उत्तमशिक्षणः शिक्षिता च । हे नरेन्द्र ! जयपुरराज्यभारं गृहीत-
वतः तव पुरस्तात् इमे बुधाः (बुद्धियुक्राः, अत एवैषां विनीता प्रार्थना नोपे-
येति ) शतविनयपूर्वकं प्रार्थयन्ते-"स्वत्कृपया, पूर्वकालादारभ्य अनुभूतना-
नाकल्याणा सेयं प्रजा नवीनतया अस्या आन्तरिकीमावश्यकतामजानदिन-
वीनैः पदाधिकारिभिः केनापि मिषेण न प्रतारणीया भवेत् " ॥ १६ ॥
भूरिलक्षमुद्राभिर्यवेशि विद्युदस्मिन्पुरे
'गैस'रुचिरेखां बहुमूल्यामपनीय ताम्
लक्षव्ययैः कृष्णश्लक्ष्णपृष्ठा कृता राजपथा
राजगृहा रङ्गादिभिर्नीता. रमणीयताम् ।
प्राचीन राजाओं की कृपा से ही यह नानातरह के करों (टैक्स) से
छुड़ाई गई और उन्हीं से यह उन्नत भी हुई। बिमा मूल्य राजकीय
हॉस्पिटल प्रादि संस्थानों से यह सुरक्षित और बिना फीसकी अच्छी अच्छी
उन्नत शिक्षाओं से यह सुशिक्षित हुई। हे जयपुर के इन्द्र ! राज्य
की पतवार थामे हुए श्रीमान् के आगे बडी नम्रता के साथ बुद्धिमान् लोग
यही प्रार्थना करते हैं कि 'भापकी कृपा से अबतक अनेक प्रकार के पाराम
पाचुकी यह प्रजा आगे भी नये अधिकारियों द्वारा कानूनी लपेट में न
फासीजाय ॥ ४६॥
अभिनन्दनवीथि:-नीतिनिवेदनम्
३७७
किन्तु रूपानाथ ! पहिर्दर्शनीयसौन्दर्याऽपि
सेयं पुरी त्वन्तर्यातसारा परिचीयतां
शिल्पपरिष्कारं विना व्यापाराधिकार विना
राजधनाऽऽधारं विना पारं कथमीयताम् ॥ ४७ ।।
बहुमूल्यां 'गैस'प्रकाशपतिम् उत्पाव्य, बहुलक्षमुद्राणां व्ययेन विद्युत्
(Electricity) न्यवेशि स्थापिता। लक्ष-लक्षमुद्राणां व्ययैः राजमार्गाः
कृष्णवर्णाः मसूणपृष्ठान कृताः । नवीनशिल्पचातुर्यमप्रदर्श्य केवलं रङ्गादिभिः
उपरितनसंस्कारैः राजगृहा रमणीयता नीताः । बहिस्तो दृश्यसौन्दर्याऽपि
अन्तर्भागे तु सेयं पुरी धनवृद्धि विना गतसाराऽस्तीति परिज्ञायताम् । पूर्व
यद्धि श्रेष्ठिनां व्यापारकायें प्रसृतमासीत्तस्य राजकीयद्रव्यस्य साहास्यं विना
प्रजेयं निजनिर्वाहविषये कथं वा पारमीयताम् पारंगता भवतु, ईङ् गती ॥४७॥
जिस पर पहले बहुत खर्च हो चुका था ऐसी गैसकी रोशनी को हटाकर
लाखों के व्यय से यहां बिजली की रोशनी लाई गई। लाखों के ही खर्च
से नई नई सड़कें बनीं और पहले की सड़कों पर डामर विवाया गया।
राजमहलों को नये रंग ढंग से सजाया गया । हे कृपानाथ ! यों बाहर से
यह नगरी बहुत सुन्दर दीखती है किन्तु भीतर से इसका सार कम होता
जारहा है । जब तक यहां की कारीगरी का सुधार और विस्तार न कियाजाय,
देशी व्यापार को परिष्कार और प्रसार न दिया जाय, राजकीय धन का
प्राधार और संचार न हो (जैसा कि पहले राजकोष का धन व्यापारियों में
हुआ था) तब तक प्रतिस्पर्धा के इस युग में इसका बेडा पार कैसे
हो? ॥ ४७ ॥
जयपुरवैभवम्
श्रीमन्तं समेत्य भूरि मोदते विनीता प्रजा
धार्मिकं भवन्तं वीक्ष्य विज्ञः कुरुते स्तुतिम्
शिक्षापथदीक्षितो भवानपि च राज्यं प्राप्य
जाने यत्सभाज्यं कर्म कुर्वन् लभते द्युतिम् ।
मञ्जुनाथ किं जल्पामि नीतिसारविज्ञो भवान्
वारं वारमेतत्किं तु यातु भवतः स्मृति
तव भुजदण्डोपर्यखएडोदयशालिन्विभो !
जयपुरभव्यभूमिखण्डो वहते धृतिम् ॥ ४८॥
धार्मिको भवेत्तर्हि श्रीमन्तं वीक्ष्य, धर्मस्य राजनीतेश्च
विज्ञो जनः स्तुतिं कुर्यात् । अहमपि चैतजाने यत् प्राप्तशिक्षो राज्यं प्राप्य
भवान् स्वत एव सजनैः सभाज्यं (अनुमोदनीयम् ) कर्म कुर्वन् कीर्ति
लभते । भवतः स्मृति यातु, भवान् सदा स्मरतु इत्यर्थः । किं तदाह-"हे
अखण्डाभ्युदयशालिन् ! तव भुजदण्डोपरि भन्योयं जयपुरभूखण्डो धैर्य
धारयति" । भारवहनक्षमेण निजकरेण त्वमेव रक्षां समयोचिताभ्युदयदाना-
दिकं च करिष्यसीति धैर्यादेव सोयं मौनमास्ते इत्याशयः ॥ ४८ ॥
यदि भवान्
श्रीमान् को पाकर यह विनीत प्रजा बड़ी प्रसन्न हुई है। आपको धा-
मिक देखकर विज्ञगण स्तुति भी करते हैं । श्रीमान् शिक्षा दीक्षा पाचुके हैं
अत एव मैं जानता हूं कि राज्यभार लेने पर श्रीमान् प्रशंसनीय कार्य करके
अवश्य ही कीर्ति प्राप्त करेंगे । मैं क्या कहूं , स्वयं श्रीमान् नीति का सार
जान चुके हैं । किन्तु श्रीमान् को बार बार यह स्मरण में आना चाहिये कि-
'अखण्ड ऐश्वर्य को भोगने वाले हे जयपुराखण्डल (इन्द्र) आपके ही
भुजदण्ड पर जयपुरभूखण्ड को घमण्ड है॥४८॥
अभिनन्दनवीथि:-नीतिनिवेदनम्
३७९
जीविकामनाप्य जना नूतनप्रबन्धोदये
यान्ति दीनबन्धो ! दूरे क्रोशकसहस्राणाम्
मासि मासि मोदन्ते विदेशाऽऽगता मुद्राशतै-
मासिकमलभ्यं किन्तु दीनैर्दशमुद्राणाम् ।
किं कुर्युः कृपानिधान : धान्यं सुमहधमभू-
द्याति बहिरि ततो निद्रां विद्धि विद्राणां
यावन्न भवेयुरभिधार्याः शिल्पकार्यालया-
स्तावदपसार्या कथं दुर्दशा दरिद्राणाम् ॥ ४६॥
नवीनप्रबन्धे जीविकाम् न श्रा-श्राप्य (अप्राप्य ) नराः क्रोशसह-
स्राणां दूरे यान्ति । विदेशेभ्य आगताः पदाधिकारिणस्तु मुद्राशतैः (अप-
रिमितमुद्राभिः ) प्रतिमासं मोदन्ते । धान्यं भूरिपरिमाणे बहिर्देशेषु याति,
ततः (तस्मादेव दुःखात् ) निद्रां विद्राणां पलायितां विद्धि । अभिधार्याः
स्थापनीयाः ॥ ४६ ॥
निजकार्येष्वधिकारिजनात्सहकारमलब्ध्वा ।
कृषिकाः कृषिकायं त्यजन्ति विनिकारं लब्ध्वा ॥
जीविका न पाने के कारण बहुत से गरीब काले कोसों जारहे हैं।
विदेशी पुरुष सैंकडों मासिक पाकर प्रसन्न हैं किन्तु गरीबों को दस रुपया मासिक
भी दुर्लभ है । क्या करै कृपानिधान ! धान्य महँगा होता जा रहा है, बाहर
भी निकासी होरही है। अत एव फिक्र से नींद उड गई है। जब तक
देशी कारखाने नहीं स्थापित किये जायें तब तक दरिद्रों की दुर्दशा कैसे
हटाई जा सकती है ॥ ४६॥
जयपुरवैभवम्
जन्मभूमिमवमुच्य वेतनाधान्ति विदेशे।
प्रचुरकृषिक्षेत्राणि वन्ध्यतां विदधति शेषे ।
अयि धरणिधुरन्धर ! धरणिरियमेति सरणिमेतां हि चेत् ।
कथमृद्धिरयेनृपकोषजा पुनः प्रजापि च किं पचेत् ॥ ५० ॥
निजकार्येषु कृषिकार्येषु 'नाजिम तहसीलदार' प्रभृतिपदाधिकारिंगणात
सहयोगम् ( सहायताम् कृषिकार्ये सौकर्यप्राप्तिरूपाम् ) अलब्ध्वा, प्रत्युत तिर-
स्कार प्राप्य कर्षकाः कृषि त्यजन्ति । वेतनात् वेतनं प्राप्य । ततश्न शेषे परि-
णामे प्रचुरकृषियोग्यानि क्षेत्रालि वन्यताम् अकृष्टताम् ('बंझल') धारयन्ति ।
इयं धरणिः शनैः शनैरेतामेव सरणिं (वन्ध्यतारूपाम्) चेत् एति, तर्हि
राजकोषजा ऋद्धिः कथमयेत् ? कृर्षि विना कोषस्थापनोचितं द्रव्यं कथमाग-
च्छेत् ? कृषि विना दीना प्रजापि च किं पक्वा भुजीतेत्याशयः ॥ १० ॥
* धर्मपालनविषये निवेदनम् *
क०-भारतमेवाहुर्बुधा आधसभ्यताया गुरुं
तस्योत्कृष्टता या मौलिमान्या सा महीयसाम्
कौटिलीयशास्त्रगतनीतिरेतदीया देव !
दादर्चनीया ह्यपि पाश्चात्त्यस्थवीयसाम् ।
खेतों के कामों में प्रान्तीय अधिकारियों की सहायता नपा बल्के सब तरह
तिरस्कार पाकर खेतिहर लोग खेती छोड़ रहे हैं। यही नहीं, जन्मभूमि छोड़
कर नौकरी की खातिर विदेश जा रहे हैं । इस ही लिवे खेती के योग्य
से खेत बंझड होते जारहे हैं। भूमि के भार को उठाने वाले हे भूमिनाथ !
यदि भूमि इस ही रास्ते चली तो खज़ाने की समृद्धि कैसे होगी और प्रजा
मी क्या पकावेगी? ॥१०॥
अभिनन्दनवीथि:-नीतिनिवेदनम्
३८१
भानुवंशभूषण ! भवन्तं भूरि भाषे किमु
भारतीयरीतिः सुप्रकाशेयं गरीयसाम्
सर्वोपि हि साचीकृताऽमयमुपयाची भवे-
त्प्राचीनप्रथायाः परिपालनपटीयसाम् ॥५१॥
तस्य भारतस्य' या उत्कृष्टता सा न तिरोहिता, अपि तु अतिशयेन मह-
तामपि जनानां शिरसा वन्दनीया । एतस्य प्रत्यक्ष प्रमाणं निर्दिशति-हे देव!
कौटिलीयाऽर्थशास्त्रगता एतद्भारतसंबन्धिनो राजनीतिः पाश्चात्यानामपि गुरु-
पुरुषाणां गर्वपूर्वकं सत्करणीया। अत एव प्राचीनप्रथायाः पालनचतुराणां
नृपाणामने सर्वोपि जनः (देशवासी वैदेशिकश्च) तिरोहिताऽसूयम् (असूर्या
त्यक्त्वा) उपयाची भवेत् प्रानुगत्यप्रार्थी भवेदित्यर्थः ॥ ११ ॥
किं नाऽभवन्भारतीयभूमौ भूरिभूपाला हि
कीति विना कालात्स्मृतिर्येषां मार्गणीयेयम्
कीर्तिः किल कच्छकुलजानां धर्मकृत्यैरेव
पौरपरिस्तुत्यैरिति वार्ता द्रढनीयेयम् ।
खोज करने वाले विद्वान् भारतवर्ष को ही सभ्यता का आदिम गुरु
बतलाते हैं । इसके उत्कर्ष को बड़े से बड़े लोग सिर झुका कर मानते हैं।
हे देव ! 'कौटिलीय अर्थशास्त्र में भारतीय वह राजनीति है जिसे बड़े गर्व
से पश्रिम देश के बड़े बड़े लोग भी संमान देते हैं। हे भानुवंशभूपण !
आपसे विशेष क्या निवेदन किया जाय, भारतीय रीति बडे बडे आदमियों
में जाहिर है। प्राचीन प्रथा का पालन करने वाले राजाओं के आगे सब
लोग ईर्ष्या छोडकर अनुगत हो जाते हैं ॥ ११ ॥
३८२
जयपुरवैभवम्
किं बहुना श्रीमद्रामसिंह-माधवेन्द्रमुखै-
रखिलसुखैश्चरितैः ख्यातिरर्जनीयेयं
हहो भानुवंश्यभूप ! सूरिसुविचार्यैः शुभ-
कार्यैः कला कच्छकुलकीर्तिः कलनीयेयम् ॥५२॥
भारतभूमौ बहवो भूमिपालाः अभवन् परं कीति विना येषां भूपानां
स्मृतिः कालवशादिदानीमन्वेषणीयैव । इतिहासेषु येषां कीर्तिः प्रख्यायते, त
एत्र सवैः स्मर्यन्ते अन्येषां तु स्मतिः कालगर्भे विलीनेत्याशयः। सा कीर्तिस्तु
कच्छवंशप्रसूतानां राज्ञां पौरजनद्वारा स्तवनीयैर्धार्मिककायरेव भवतीत्येषा
वार्ता दृढीकरणीया । बहुना प्रमाणेन किम् ? श्रीरामसिंहमाधवसिंहप्रमुखैः
(अस्यामेव शताब्यां प्रख्यातैः ) राजभिः सकलप्रजासुखकारकैः धर्माचरण-
रेव इयं ख्यातिः अर्जनीया अभूत् । अत एव अस्मिन्नेव भानुवंशे प्रसूत हे
भूप! सूरिभिरपि मननीयैः सुविचार्य कृतरित्यर्थः। शुभकार्यैः कच्छवंशस्य
कीर्तिः कला मनोहारिणी कर्तव्या ॥ १२ ॥
भारतभूमि में ही क्या ऐसे बहुत से राजा नहीं होगये हैं जिनकी
ऐतिहासिक कीर्ति न होने के कारण कालने स्मृति ही विलुप्त करदी ।
और कच्छवंशी राजाओं की कीर्ति पुरवासियों से प्रशंसनीय धर्मकार्यों से ही
होसकती है, इस बात को भी दृढ कर लेना चाहिये। अधिक क्या, महाराज
श्रीरामसिंहजी और माधवसिंहजी आदि राजाओं ने भी प्रजाहित के कार्यों
से ही ख्याति पाई है । इसलिये हे भानुवंशभूषण ! अच्छे श्रादमी भी
जिनकी प्रशंसा करें ऐसे शुभ कार्यों से कच्छवंश की कीर्ति को उन्नत बनाना
चाहिये ॥१२॥
अभिनन्दनवीथि:-नीतिनिवेदनम ३८३ * प्राक्तननीतिनिर्वाहार्थ निवेदनम् * येषां पूर्वपूरुषा नृपायें जहुर्जीवनानि राष्ट्रमङ्गलार्थे भवेत्तन्मतिर्न नेया किम् ? दूरदूरदेशान् जातिवेषान्परिहाय पुनः प्रतननरेशानाश्रिता ये तेऽद्य हेयाः किम् सुप्रसिद्धग्रन्थान्स्वामिनाम्ना निर्मिमाणWश्च कच्छकुलकीर्तिः कृता नाऽद्य जगद्गेया किम् ? हंहो जयनगरनिवेशनौकाकर्णधार ! तेषामधिकारमनु धारणा न धेया किम् ? ॥ ५२ ॥ येषां सामन्तानां पूर्वजाः राजनिमित्तं निजजीवितानि त्यक्रवन्तः, मौ- लानां तेषां संमतिः राष्ट्रस्य मङ्गलार्थ किं न नेतन्या भवेत् ? अपि तु राज- कार्ये तेषां संमतिरवश्यं ग्राह्या। ये च दक्षिण-कान्यकुब्जादिदूरदूरदेशान् , निजजातिस्वीकृतवेषांश्च त्यक्त्वा प्राकननरेशान् प्राश्रितवन्तस्ते हि राज्या- श्रिताः पुरुषाः अस्मिन् युगे किं हेयाः ? निजजात्यां प्रतिषिद्ध भूप्रतिग्रहादिकं ये गृहीतवन्तः, जयपुरराज्यस्य प्राकननीतेरनुसारेण [ सर्वपि राजपरिगृहीतं वेषं भाषाञ्चत्र स्वीकृत्य राज्यहितकार्येषु एकभाषा एकवेषाश्च सन्तस्तद्देशाभि- जिनके पूर्व पुरुषों ने राजाओं के लिये अपने जीवन तक देदिये हैं, राष्ट्र के कल्याण के लिये क्या उन लोगों की सलाह नहीं लेनी चाहिये? प्राचीन राजाओं की रुचि के अनुसार अपनी अपनी जाति के वेष-भाषा-व्य- वहार श्रादि को त्यागकर जो लोग जयपुरराज्याश्रित अर्थात् जयपुरीय हो चुके हैं क्या आज उन्हें छोड़ देना चाहिये ? गुणों के कारण जो आज भी
३८४
जयपुरवैभवम्
मानिनो भवेयुरिति ] यैर्निजजातीयताभिमानं त्यक्त्वा निजस्वाम्याश्रयाऽभि-
मानः सबहुमानमङ्गीकृतः, ते चिरन्तनाश्रिताः साम्प्रतं कथं वा त्यागमहन्ती-
त्याशयः । यैश्च राजाश्रितैर्निजाश्रयस्य जयपुरेन्द्रस्य नाम्ना सुप्रसिद्धान् ग्रन्था-
निर्माय तस्य कीर्तिः जगद्गेया किं न कृता ? अपि तु जगप्रसिद्धा कृता ।
अत एव जयनगरसंनिवेशरूपाया नौकायाः संचालक हे मानभूप ! तेषां
चिरन्तनाश्रितानां लोकानाम् अधिकार प्रति किं धारणानस्थापयितन्या? अपि
त्ववश्यमवधानं दातव्यम् ॥ ३ ॥
* प्रजार्थ निवेदनम् -
देवोत्पातदस्युदुःख-दुर्मिचाधुपद्रवेभ्यो
राष्ट्रोपलवेभ्योऽप्यसो त्राता खलु खेलया
यूरोपीययुद्धे प्रजालोकान्माधवेशोऽप्यवन
कोषाद्ददौ द्रव्यं दययैव समुद्वेलया ।
मञ्जुनाथ नन्देननु राजा प्रजासम्पदेव
शोभा कैव राज्ञां प्रजाशून्ययाऽनयेलया ?
पूर्वतः प्रजातपरिपालनप्रमोदां प्रजा-
मेवं प्रजानाथ ! किं प्रजानास्यवहेलया ॥५४॥
महामारीप्रभृतिदवोस्पातेभ्यः, देशोपरि लुण्टाकादीनामाक्रमणादिद .
स्युदुःखेभ्यः, दुर्भिक्षाद्युपद्रवेभ्यः राज्योकान्तिप्रभृतिभ्यो राष्ट्रोपद्रवेभ्यश्च
प्रसिद्ध हो रहे हैं ऐसे ग्रन्थों की अपने स्वामी राजा के नाम पर रचना करके
क्या उनने कच्छवंश की कीर्ति को जगद्गेय नहीं बनाया ? इसलिये हे जय-
पुरराज्य की नौका के कर्णधार ! ऐसे पुरुषों के अधिकार के प्रति क्या ध्यान
नहीं देना होगा। ॥ १३ ॥
अभिनन्दनवीथि:-नीतिनिवेदनम् ३८५
असौ प्रजा पूर्वतनैर्जयपुरेन्द्रैः क्रीडयैव (न तु क्लेशं मत्वा) रक्षिता । अस्मिन्
यूरोपीयमहासमरे भारतसम्राजः साहाय्यप्रार्थनायां सैनिकसमृद्धयर्थ निजप्र-
जालोकानदत्वा, उद्वेलितया दयया निजकोषाबहुलं द्रव्यमेव माधवसिंहदेवो
ददी, न तु दयापरवशः प्रजालोकान्प्रेषयामास । राजा प्रजानां सम्पदा समृ-
या एव नन्देत् । प्रजाशून्यया अनया इलया पृथिया) राज्ञां कीदृशी
शोभा ! अत एव पूर्वकालात् संजातः परिपालनस्य प्रमोदो यस्यास्तामिमां
जयपुरप्रजामेवं साधारण्येन किं परिचिनोषि । अपितु पूर्वजातभूपालानां समये
सम्यगनुभूतपालनसुखामिमां प्रजां विशेषरूपेण परिजानीहि । यतस्त्वं हि
सर्वस्याः प्रजाया नाथः। अत एव सावधानः सर्वदा इमां परिपालयेति प्रार्थना
.
आसीनानुवंशे भूमिभर्ता रघुवीरमणिः
स्मर्ता चरितानि यस्य लोको याति धन्यताम्
अन्येऽप्यत्र विख्याताः सुवंशे भूरि जाता नृपाः
साक्षी नो यदंशेऽद्येतिहास एव मन्यताम् ।
महामारी आदि देवोत्पात, डाकू आदि के हमले, अकाल प्रादि के उप.
द्रवों से और राज्यक्रान्ति (गदर) प्रभृति झगड़ों से इसकी सहज ही
रक्षा की। युरोपयुद्ध के समय श्रीमान् माधवसिंहमहाराज ने असामान्य
दया के कारण अपनी प्रजा की रक्षा के लिये ख़ज़ाने से प्रचुर धन दिया।
प्रजा की समृद्धि से ही राजा का आनन्द है। प्रजाशून्य इस इला (पृथ्वी)
से कौनसी शोभा है। (प्रत एव) हे प्रजानाथ ! जिसे पहिले से राजरथा
का आनन्द मिल चुका है ऐसी इस प्रजा को अवहेला की दृष्टि से न देखें
॥५४॥
नयपुरवैभवम् मञ्जुनाथ मध्ये मानसिंहः स बभूव नृपो यः शत्रूनपोह्य भारतेऽयासीदनन्यता तस्मिन्नेव वंशे लब्धराज्यो भासि भूपमणे ! भवसि सभाज्यो यथा सर्वैस्तथा तन्यताम् ॥ ५५ ॥ भानुवंशे रघुवीरमणिः श्रीरामो भूमिभर्ता आसीत् यस्य चरितानि स्मर्ता (चरितानां स्मारकः, तृन् ) जनो धन्यतां याति । अन्येपि बहवो नृपा अस्मिन्वंशे जाताः, यदंशे । यस्य प्रामाण्यांशे) अयं भारतेतिहास एव नः अस्माकं साक्षी। मोगलसम्राजां समये श्रीमानसिंहो नृपः स ासीद् यः पठानान् अपोह्य निर्वास्य भारते अनन्यतां (नास्ति अन्यः समानो यस्य, असाधारणताम् ) ययौ । अत एव सर्जनैर्यथा त्वं प्रशंसनीयो भवसि तथैव वन्यता, किं विशेषप्रार्थनया ॥१५॥ कच्छकुलस्य तदा कतिता जनता यदि निर्भरमुन्नतिमेयात् दानमपास्य न यूथपति पतिश्च लसेत्किल केवलगेयात् । नीतिमिमां परिचिन्त्य चलेरखिलेशहरिः करुणां त्वयि धेयात् मानसमर्थयमानमिद भुवि माननृपो बहुमानमुपेयात् ५६॥ भानुवंश में पहले श्रीरामचन्द्र राजा हो गए हैं जिनके चीत्रों को स्मरण करने से लोग धन्य होजाते हैं । इस वंश में और और भी सुप्रसिद्ध राजा हो चुके हैं जिनके विषय में यह इतिहास ही साक्षी है। मध्ययुग में श्रीमानसिंह वह राजा हुए हैं जो शत्रुओं को भारत से हटाकर असाधारण गिने गये है। हे भूपमणि! आप भी उस ही वंश में राज्य के अधिकारी हुए हैं। अत एव सब लोग जिस तरह आपकी स्तुति करें वही काम होने चाहियें। १९॥
अभिनन्दनवीथि:-नीतिनिवेदनम्
१८.
जनता यदि प्रचुरं यथा स्यात्तथा उन्नतिम् एयात् (पा-इयात् प्राप्नु-
यात्), कच्छकुलस्य कच्छवंशजातस्य भूपसमूहस्य तदा कृतिता कुशलता।
दानं मदम् वितरणं च अपास्य केवलात् गेयात् कीर्तिगानात् यूथपतिः कुअरो
नृपतिश्च न शोभेत । चलेः व्यवहरेः (लिङ्)। अखिलेशः सकलस्य
स्वामी हरिः। ( यतो हि) इदं मे मानसम् एतत् प्रार्थयमानम् अस्ति-य-
भूमौ माननरेन्द्रो बहुमानं प्राप्नुयादिति । लोकस्य सकाशात् भवतः संमान-
कामनयैव सेयमुपयुका नीति-प्रार्थना मया निवेदितेति भावः ॥ १६ ॥
श्रीमन्मानमहीन्द्रमण्डनमणे ! भूम्यङ्गणे ते यशो
माधुर्य हरिदन्तरेषु विलसन्नूनं वसन्तेऽप्यगात् ।
तन्मार्गन्ति मृणालिनीषु मधुपाः काङ्गन्ति केलीशुका-
स्तद्गायन्ति कलाकलापकुशलाः प्रोद्यत्कलं कोकिलाः ।।
इह भूमौ सर्वदिगन्तरेषु यस्ते यशोमधुरिमा प्रसृतः स एव वसन्तेपि
संक्रान्तो यद्वशात् कमलिन्यादिषु मधुपादयस्तन्माधुर्यमद्याप्यन्विष्यन्तीति
भावः । प्रोद्यन् विलसन् कलो गम्भीरमधुरः स्वरो यस्मिन् तथा।
करछवंश की तब ही तारीफ़ है जब प्रजा की अधिकाधिक उन्नति हो।
दान अर्थात् मदजल और वितरण (देना) के बिना केवल कीर्तिगान से न
यूथयति (बड़े हाथी) की ही प्रशंसा है न राजा की । इस ही नीति को
विचार कर श्रीमान् व्यवहार करैं । सर्वेश भगवान् की आप पर दया बनी
रहै । हमारा यह चित्त यही प्रार्थना करता है कि श्रीमानसिंहमहाराज अधि-
काधिक संमान पावै ॥५६॥
३८८ जयपुरवैभवम् .. ® आशीर्वादाः श्रीलगणनायकतो भातु गणनायकता सकलसहायकता श्रीपतेरुदीयताम् पारिजातपादपादुदेतु कामपूरकता पावकता सेयं पुनः पावकात्मणीयताम् । मञ्जनाथ नित्यं महामहिमा महेन्द्रादथ चन्द्रालोकलोचनचमत्कृतिरभीयता निर्जरनिकरदत्तसद्गुणसमूहधर- जयपुरनगरनरनाथो मुदमीयताम् ॥ ५७ ।। श्रीमद्गणेशात गणस्य (समाजस्य) नायकता भातु । श्रीपतेः विष्योः सकाशात् । पात्रकाद् वढेः पवित्रीकारकता। महेन्द्रात् शक्रात् । अभीयताम् प्रागच्छतु । पूर्वोकप्रकारेण-गणेशविष्णुप्रभृतिदेवसमूहदत्तानां समाजनेतृत्वादिगुणसमूहानां धारको जयपुरेन्द्रो मोदम् प्राप्नोतु । छन्दोऽनु- रोधादाषाप्रसिद्धं 'जैपुर' इति नाम पाठचं ततश्च छन्दसि नाहरवृद्धिः ॥१७॥ - -" श्रीगणनायक (गणेश) से गणनायकता अर्थात् समाजनेतृत्व और श्रीविष्णु से आपको सकलोपकारकता मिले। कल्पवृक्ष से मनोरथपूरण की शनि और अग्नि से प्रापको पवित्रता प्राप्त हो । महेन्द्र से महान् ऐवर्य और चन्द्रमा से लोचनों की सुखकारकता उत्पन्न हो। इस तरह-गणेश भादि देवसमूह से प्राप्त हुए सद्गुणसमूह को धारण करने वाले श्रीजयपुरनरेश सदा मानन्द में रहै।५७ ॥
अभिनन्दनवीथि:-आशीर्वादा: - श्रीमद्भानुवंशवरवारिधिरगायतमी महसा समिध्यमानसुषमोऽभ्युदयताम् श्रीमतः समन्तात्सुखशासनमिहोपलभ्य संपदमनन्तां सर्वजनता कलयताम् । मञ्जुनाथ शिक्षाऽऽगमदीक्षितेन देवेनाऽध शिक्षणविभागोऽनिशमुन्नतिं रचयतां माननीयराजोचितसद्गुणविराजमान- श्रीमन्मानसिंहवीरतिलको विजयताम् ॥ ५८ ॥ महसा क्षत्रियोचिततेजसा समिध्यमानसुषमः वर्द्धमानशोभः, अगाध- तमो वंशगतगौरवेण अतिगभीरः भानुवंशरूपः श्रेष्ठो वारिधिः अभ्युदयं गच्छतु । श्रीमतः (माननरेन्द्रस्य)। शिक्षितेन मानसिंहदेवेन (कारणभू- तेन ) शिक्षाविभागः प्रतिदिनमुन्नतिं यातु ॥ १८ ॥ ज़म्भतां जनेषु जयपत्तनविकासिविभा भानुवंशभासा भूमिरेषा सुविधम्भताम् श्रम्भतां विरोधिलोकलक्ष्मीर्मानभूमिपते ! भूरिविभवस्ते सतां यायादवलम्बताम् । क्षत्रियोचित तेज से बढ़ी हुई शोभावाला भानुवंशरूपी यह अगाध समुद्र अभ्युदय को प्राप्त हो। श्रीमान् के सुखकारक शासनको प्राप्त करके यह सकल प्रजा अनन्त संपत्ति को पावै । सुशिक्षित हुए श्रीमान् मानसिंहदेव से यह शिक्षाविभाग उत्तरोत्तर उन्नति पावै। माननीय राजाओं के योग्य सद्गुणों से भूषित, वीरश्रेष्ठ श्रीमान् मानसिंह का विजय हो ॥ ५ ॥ ।
जयपुरवैभवम्
लम्बतां प्रजासु गुणमाला तव भूपमणे !
धर्माचरणेषु भवत्प्रीतिः प्रतिजम्भताम्
जम्भतां जगत्सु जयलक्ष्मीस्तव पुण्यफला
काम्यकला कीर्तिः किश्च भूरि समुज्जृम्भताम् ॥५६॥
जयपुरस्य प्रसरणशीला विभा लोकेषु जम्भता बर्द्धताम् । भानुवंशस्य
भासा कीर्त्या भूमिः सुविश्रम्भतां विश्वसितु । विरोधिलोकानां लक्ष्मीः श्रम्भ-
तां प्रतिहता भवतु । 'श्रम्मु प्रमादे । प्रतिजम्भतां प्रवर्द्धताम् । पुण्यं पवित्र
फलं परिणामो यस्याः ईदृशी जयलक्ष्मीः जम्भतां वर्द्धताम् । काम्या कामयितुं
योग्या, कला मनोहारिणी च ॥ ५ ॥
सवैया ( दुर्मिल)
हरहाससुधासितयधशसा
वसुधा परितो भरिताऽतिमदा
अपि भानुकुलोज्ज्वलकन्पलता
हरिता यमवाप्य न भाति कदा।
।
उत्तरोत्तर बढ़ने वाली जयपुर की शोभा लोगों में सुप्रसिद्ध हो । भानु-
वंश की कीर्ति पर यह भूमि पूर्ण विश्वासयुक्त हो। हे माननरेन्द्र, विरोधी
लोगों की लक्ष्मी नष्ट हो, और आपका वैभव सजनों को अवलम्ब देने
वाला हो। हे भूपश्रेष्ठ श्रापकी गुणमाला प्रजा के हृदय पर लूमती रहै
[अर्थात् आपके गुण प्रजा के हृदय पर स्थायी प्रभाव डालैं]। धर्माचरण
में अापकी प्रीति बढ़ती रहै। उत्तमपरिणामवाली आपकी विजयलचमी जगत्
में उत्तरोत्तर बढे । प्रजाप्रिय हुई. आपकी कीर्ति सर्वत्र फैले ॥ ५६ ॥
अभिनन्दनवीथि:-आशीर्वादा:
बत मञ्जुलनाथमनोघटना
प्रमना यमवेक्ष्य न माति मुदाः..
मतिमानवनीन्द्रगुणैर्युतिमा-
निह माननृपः सुखमेतु सदा ॥ ६ ॥
यम् अवाप्य हरिता (नवीभूता) भानुकुलकल्पलता कदा न भाति,
अपि तु सर्वदैव भातीत्यर्थः । यम् (माननृपम् ) अवेक्ष्य प्रमनाः हृष्टमानसा
म नाथस्य मनःकल्पना, मुदा अात्मनि न माति । अवनीन्द्रगुणैः राजोच्चि-
तगुणैर्युतिशाली ॥ ६०॥
क०-श्रीमन्मानमेदिनीपुरन्दरमधिपमाप्य
यातु महिमानमिह सुजनसमाजोऽयम्
भाविनि प्रकर्षमये समये प्रमोदयता-
ज्जयपुररत्नगर्दा सहयुवराजोऽयम् ।
मञ्जुनाथ शिचापथगौरवं विभावयता
देवेनाऽभ्युदेतु शिवायज्ञगोऽनुयाजोऽयं
रञ्जयताञ्जनतामयोन्नतिमुर्जयता-
ज्जयतान्महीन्द्रमानसिंहमहाराजोऽयम् ।। ६१॥
शंकर के हास्य और सुधा की तरह श्वेत जिनके यश से यह पृथिवी
सब तरह भानन्द से भरी है । जिन (माननरेन्द्र ) को प्राप्त कर हरी हुई
यह भानुकुलरूपी उज्वल कल्पलता कब नहीं शोभित होती ? जिनको देखकर
प्रसन्न हुई यह मञ्जुनाथ की मनःकल्पना प्रानन्द के कारण आपमें नहीं
माती । मतिमान् तथा राजोचित गुणों से कान्तिमान् ये माननरेन्द्र सदा
सुखी रहैं ॥१०॥
३६२
जयपुरवैभवम्
श्रीमन्मानसिंहरूपं मेदिनीपुरन्दरम् (भूमीन्द्रम् ) अधिपं प्राप्य ।
अभ्युदयशालिनि भाविनि समये युवराजसहितः अयं जयपुरवसुन्धरां प्रमोद-
यतात् । अनेकुमारो जायतां सोऽपि च श्रीमदन एव यौवराज्योचितो भव-
स्वित्याशीर्वादः । 'प्रकृत्याशिषी'ति सहस्य प्रकृतिभावः । शिक्षाया गौरवं
विचारयता भवता (कारणभूतेन ), शिक्षायज्ञसंबन्धी अनुयाजः (शिक्षाऽ.
भिवृद्धिरूपः) अभ्युदयं गच्छतु । अयं मानसिंहमहाराजः जनतां रायतात्,
तस्या उन्नतिम् उत् (अत्यन्तम् ) ऊर्जयतात् वर्द्धयतात्-अत एव मानमहा-
राजः अयं जयतात् ॥ ६१ ॥
* श्लोकाः *
श्रीमद्भास्करवंशवारिधिसमुखासाय कीर्तिच्छटा-
विन्यासाय, सतां मनाकुमुदिनीसंपद्विकासाय च ।
उद्धासाय विशुद्धनीतिसरणेः संविद्विलासाय नः
श्रीमान्मानमहीन्द्रशारदशशी शश्वत्समुज्जृम्भताम् ॥६२।।
शशिवः समुज्जम्भणं वारिधेरुशासाय, अस्य शशिनः पूर्णोपचयस्तु
भानुवंशरूपस्य सागरस्याभिवृद्धये इत्यादि । कीर्तिरूपायाः छटायाः (कान्तेः)
स्थापनाय । नः अस्माकं संविदः प्रेक्षायाः प्रतिभाया इतियावत । विलासाय
श्रीमान् माननरेन्द्रसदृश स्वामी को प्रात करके यह सज्जनसमाज
महिमा को प्राप्त हो । अभ्युदय देने वाले भावी समय में युवराज सहित ये
महाराज इस जयपुरभूमि को प्रानन्दित करें। शिक्षापद्धति के गौरव को सम-
मने वाले इन महाराज से यह शिक्षा-यज्ञ अभ्युदय को प्राप्त हो। इन
महीन्द्र मानसिंह का विजय हो, इनसे जनता अनुरक हो, तथा उन्नति के
कार्य अधिकाधिक ब॥६॥
अभिनन्दनवीथि:-आशीर्वादा: श्रीश्रीमानयमिह मानमेदिनीन्द्रो गोपाग्याजयपुरमण्डलं चिराय । किं चेयं रविकुलकीर्तिकल्पवल्ली संभूयादमितफलप्रहर्षिणी नः ॥ ६३ ॥ रविकुलस्य कीर्तिरूपा कल्पवल्ली, अमितेन फलेन नः प्रहर्षकारिणी भूयात् । छन्दश्च तशामकमिति मुद्रा ॥ ६३ ॥ सोल्लासप्रसमरसद्गुणैकसिन्धोः श्रीश्रीमज्जयनगराऽधिराजमौले । सोन्नाहामनुदिनमुन्नतिं समन्ता- दाशास्ते मतिरतुलप्रहर्षिणीयम् ॥ ६४ ।। सोल्लासं यथातथा प्रसरणशालिनां सद्गुणानां सागरायितस्य श्रीजयन- गराधिराजश्रेष्टस्य (मानभूपस्य ) वास्तविकाऽभ्युदयसहितां समन्तात् (सर्वेषु विषयेषु) उन्नतिम् इयं नः अतिहर्षशालिनी मतिराशास्ते ॥६४॥ भानुवंशरूपी समुद्र को उमड़ाने के लिये, कीर्तिरूपी चन्द्रिका को फैलाने के लिए, सजनों के मनरूपी कुमुदिनी के विकास के लिये, विशुद्ध- नीतिमार्ग के प्रकाश के लिये, और हमारी प्रतिभा के विलास के लिये, मान- महीन्द्ररूपी शरश्चन्द्र सदा पूर्ण बना रहै ॥ २ ॥ ये श्रीमान् माननरेन्द्र जयपुरमण्डल की सदा रक्षा करें। और भानु- कुल की यह कीर्तिरूपी कल्पलता अपरिमित फल से हमारे लिए प्रहर्षिणी (हर्ष देने वाली) हो [ यहां छन्द भी 'प्रहर्षिणी' है ] ॥ १३ ॥ अपरिमितमहर्षिणी (हर्षवाली) यह हमारी मति, उल्लास के साथ सर्वत्र प्रसिद होने वाले सद्गुणों के एकमात्र समुन्द्र श्रीमान् जयपुरराजाधिराज की जयपुरवैभवम् श्रीमद्भानुकुलस्य भूषणसमो भाग्यायितो भूभृतां दिकान्तामुखमण्डनायितलसत्कीर्तिप्रभाभासुरः। विभ्राजज्जयपत्तनाऽवनिमुदे राकासुधादीधितिः श्रीमान्मानमहीन्द्रमण्डनमणिः शश्वद्विजेजीयताम् ॥६५ भूभृतां राज्ञां भागधेयसदृशः, नरपतीनां महजागधेयं यत्तेषु श्रीमान्मा- ननरेन्द्रोपि परिगण्यत इत्याशयः । दिकान्तायाः मुखमंडनसदृश्या कीर्तिप्रभया भासुरः, राजमानायाः जयपुरवसुन्धरायाः प्रानन्दाय पूर्णिमाचन्द्ररूपः, माना- भिधो महीन्द्राणां मण्डनमणिः अतिशयेन विजयताम् ॥ ६५ ॥ लक्ष्मीरुन्मदमेतु कच्छकुलभूसौरभ्यसंभारिणी भूमेर्जाडयमपास्य भातु भुवने नित्यं प्रतापस्तत्र । मोदन्तां जनतालतास्तव यशोज्योत्स्ना भ्रमेद्भूतले श्रीमन्माननरेन्द्र ! ते गुणगणै याद्वसन्तः सदा ॥६६॥ वास्तववसन्ते सौरभसंभारिणी लघमीरुन्माद्यति । ते गुणगणः कच्छ - कुलजानां कीर्तिसौरभ्यसंभारिणी राजलक्ष्मीः उत्कर्ष यातु । वसन्ते शत्यं सब विषयों में प्रतिदिन उन्नति का आशीर्वाद देती है [ यहां भी 'प्रहर्षिणी बन्द की सूचना] ॥ ६४ ॥ भानुकुल के भूषणसमान, राजाओं के भाग्यसश, दिशारूपी नायि- काओं के मुखमण्डनसश सुन्दर कीर्ति से विराजमान, जयपुरभूमि के प्रा. नन्द के लिये पूर्णचन्द्रसरश श्रीमान् माननरेन्द्र सदा विजयी हों। ६५॥ कच्छवंशियों के गुणसौरभ से भरी लक्ष्मी (शोभा) उत्तरोसर बढे। बसन्त में भूमिकी जड़ता (शीव) को दूर कर जैसे ताप सुहाता है ऐसे अभिनन्दनवीधि:-आशीर्वादा: ३९५ निरस्य तापो भुवने भाति । एवमत्रापि पृथिव्याः जडतां (उचितशिक्षणद्वारा) अपास्य तव प्रतापो भातु । एवमादिभिस्ते गुणगणः सदा वसन्तो भवतु लोके शोभाप्रसारकत्वात् ॥ ६६ ॥ श्रीमत्समस्तगुणगौरवगुम्फितश्री- वीराग्रणीविजयतां जयपत्तनेशः । यद्भरिभीमभुजदण्डपराक्रमेण प्राप्ताऽभया प्रमदमावहते प्रजेयम् ॥ ६७ ।। भयदायिनां कृते भूरिभीमस्य यद्भुजदण्डस्य पराक्रमेण प्राप्ताऽभया जय- पुरप्रजा प्रानन्दं धारयति ॥ ६७ ॥ श्रीमद्भानुकुले सुकीर्तिकृतिमान् मर्मस्थले नीतिमान् विद्यायां मतिमान् कलासु रतिमान पूर्वक्रमे प्रीतिमान् । पात्रीधूर्भरधारणेऽथ धृतिमान् धर्मोत्क्रमे भीतिमान् श्रीमान् मानमहीपतिः सहसुतः संजायतां स्वस्तिमान् ॥६८ सुकीर्तिकृतिमान् सुकीर्तिसंपादिका या कृतिस्तद्वान् । मर्मस्थले अतिसा- ही उचितशिक्षण के द्वारा जडता (अज्ञान) को हटाकर प्रापका प्रताप भुवन मैं फैलै । प्रजारूपी लताएँ लहलहाएँ। यशरूपी चन्द्रिका सर्वत्र फैलै । हे माननरेन्द्र आपके गुणगणों से यों सदा वसन्त रहै ॥ १६ ॥ समस्तगुणों के गौरव से बढी हुई शोभावाले वीराप्रगण्य श्रीजयपु- रेन्द्र का विजय हो । शत्रुओं के लिये प्रचण्ड जिनके भुजदण्ड के पराक्रम से निर्भय हुई यह प्रजा प्रानन्दित हो रही है ।। ६७ ॥ भानुकुल में कीर्तियुक्त कृतिमान् (अच्छे कार्य करने वाले), बारीकी के
जयपुरवैभवम्
वधानतास्थाने । पूर्वक्रमे प्राचीनपद्धत्याम् । धर्मोत्क्रमे धर्मस्य लंघने ॥ ६॥
राज्यश्रीविततेयमस्तु महिते वंशेऽत्र भासां पते-
लक्ष्मीलाभवते सदाऽस्तु भवते स्नेहः सतां संगते ।
प्रीतिः पूर्वजसंमते मुनिमते निधूतशङ्कास्तु ते
श्रीमन्मानमहीपते तव सुते लक्ष्मीपतेः स्याद्दया ॥६९॥
भासां पतेः सूर्यस्य महिते पूज्ये वंशे अत्र अस्मिन् । भवते तुभ्यं त्वां
तोषयितुमित्यर्थः, क्रियार्थोपपदस्येति चतुर्थी । सतां संगते मैत्र्याम् । पूर्वजानाम्
अभिमते मुनिमते ऋषिप्रतिपादिते राजधर्मे । निर्धूतशङ्का निःशङ्का ॥ ६ ॥
श्रीमद्भास्करवंशवैभवकरे साद्गुण्यरत्नाकरे
दृष्टया दूरितदुर्नयव्यतिकरे विद्वत्प्रतिष्ठाकरे ।
नीत्या निर्जितनिष्ठुरारिनिकरे दानाय राजत्करे
श्रीमन्मानसुधाकरे विजयतां लोकस्य नेत्रोत्सवः ॥७॥
स्थल पर नीतिमान् , विद्या में मतिमान् कलाओं में रति( अनुराग)मान्,
प्राचीन पद्धति में प्रीतिमान् , भूमि के भार उठाने में धृति( धैर्य )मान् ,
धर्मोल्लंघन में भीतिमान् , ये श्रीमान् मानमहीपति राजकुमारसहित स्वस्ति-
(कल्याण) मान हों ।। ६८ ।।
लोकसंमानित इस सूर्यवंश में यह राजलक्ष्मी बढ़ती रहै । लचमी के
भाजन श्रापको सज्जनों की मैत्री में स्नेह हो। पूर्वजों से स्वीकृत प्राचीन
राजधर्म में आपकी निःशङ्क प्रीति हो। हे मानमहीपति आपके कुमारों पर
लक्ष्मीपति ( भगवान् ) की दया हो ॥ ६ ॥
अभिनन्दनवीथि:-आशीर्वादा:
३९७
प्रतिष्ठायाः करे कारके । राजन् शोभमानः करो हस्तो यस्य ॥ ७० ॥
पृथ्वी भातु रथोद्धता तव सदा सुस्वागतोपस्थिता
वाणीयं प्रमिताक्षराऽथ रुचिरा मूर्तिर्जयनग्धरा ।
आर्याणां प्रमदाय वंशलतिका ते पुष्पिताग्रा भवेत्
श्रीमन्मानमहीप शत्रुषु भवेच्छार्दूलविक्रीडितम् ॥७१॥
रथेन उद्धता क्षुण्णा। सुस्वागताय उपस्थिता (पृथ्वी)। जयस्रग्धग
रुचिरा ते मूर्तिर्भातु । अत्र क्रमश:-पृथ्वी-रथोद्धता-स्वागता-उपस्थिता-
प्रमिताक्षरा-रुचिरा-स्रग्धरा श्रार्या-प्रमदा-वंशस्थ०- पुष्पिताग्रा-शार्दूलविक्री-
द्वितच्छन्दसा सूचना ॥ ७१ ।।
वीराणां घुमणिः सुधैर्यधरणिपिद्विपानां मृणि-
दैन्यायत्तरणिः परार्थघटनाचातुर्यचिन्तामणिः ।
सूर्यवंश के वैभव को बढाने वाले, सद्गुणों के समुद्र , दृष्टि से ही
कुनीति को दूर करने वाले, विद्वानों की प्रतिष्ठा करने वाले, निष्ठुर वैरियों
को नीति से जीतने वाले, दान के लिये शोभित हस्तवाले श्रीमान् मान-
सुधाकर(चन्द्र)में जनता का नेत्रोत्सव मुबारिक हो ॥ ७० ॥
आपके रथ से क्षुण्ण हुई यह पृथ्वी आपके विजयस्वागत के लिये
उपस्थित होकर सुशोभित हो । परिमित अक्षरवाली आपकी वाणी और
जयमाला धारण करने से मनोहर आपकी मूर्ति सुशोभित हो । यह श्रापकी
वंश-लता सजनों को सुख देने के लिए सदा फूलती फलती रहै। हे मान-
महीन्द्र शत्रुओं पर सिंह की तरह अापकी क्रीडा होती रहै [यहां भी पृथ्वी
रथोद्धता आदि छन्दों की सूचना है ] ॥ ७१॥
जयपुरवैभवम् सत्संपत्सरणिविवेकविपणिर्मानीन्द्रचूडामणिः श्रमान्मानमहीन्द्रमण्डनमणिविभ्राजता भूतले ॥७२॥ धुमणिः सूर्यः । सृणिः अङ्कुशः । दारिद्रयापत्तिरूपायाः सरितः तरणि. नौका । परार्थसाधनचातुर्ये चिन्तामणिः ॥ ७२ ॥ * दोहा * मुविमलदिनकरकुलजलधिविशदशरत्कुमुदेश । जयनगरीनायक नमय मत्तान्माननरेश ! ।। ७३ ।। दिनकरकुलरूपस्य जलधेः कृते शरचन्द्र ! माननरेश अभिमानमत्तान् नमय ॥ ७३ ॥ कच्छवंशवरवारिरहविलसत्सुदिनदिनेश । मानसिंह नृपकुलतिलक जय जयपुरपरमेश ॥ ७४ ।। कच्छवंशरूपं यद् वरं वारिरुहं तस्य कृते विलसतः सुदिनस्य (न तु मेघच्छादिनस्य) दिनेश सूर्य ! ॥ ७४ ॥ वीरों में सूर्य धैर्य की भूमि, वैरीरूपी हाथियों के लिये अंकुश, दरि- द्रता से उबारने की नौका, दूसरों के मनोरथसंपादन की चतुरता में चिन्ता- मणि, उत्तम संपत्तियों के मार्ग, विवेक के स्थान, मानियों में शिरोमणि, महीपतियों के मण्डनमणि माननरेन्द्र भूतल में चमकते रहैं ।। ७२ ॥ निर्मल सूर्यवंशरूपी समुद्र के लिये शरचन्द्रसदृश हे जयनगरेन्द्र अभिमानियों को श्राप नमावै ॥ ७३ ।। कच्छवंशरूपी कमल के लिये निर्मेध आकाश के सूर्यसदृश, राजसमूह में श्रेष्ठ, जयपुर के स्वामी हे मानसिंह आपका जय हो ।। ७४ ।।
अभिनन्दनवीथि:-आशीर्वादाः * बरवै मिहिरवंशमणिमण्डन तुलितमहेन्द्र । प्रकृतीश्चिरमनुरञ्जय जयनगरेन्द्र ॥ ७५ ॥ सूर्यवंशस्य शोभाय मणिमंडनसदृश ! ॥ ७१ ।। क-हंहो भानुवंशभानु-श्रीमन्मानभूमिपते ! स्यूता संस्कृतेन स्तुतिभारती मदीयेयम् नव्ययुगवैभवान्न भायात्तव चेतसि चे- त्तदपि न खेदश्चित्तरचना स्वकीयेयम् । किन्तु नरनाथ बहोः कालान्मञ्जुनाथकुले भास्करकुलेशनृपकीर्तिः कवनीयेयं तस्मादेव नूनं नरदेव ! दिव्यदेवगिरा- ऽप्याशीर्वादमाधादेवमुक्तिरस्मदीयेयम् ।। ७६ ॥ भानुवंशस्य प्रकाशकरत्वाद् भानुरूप हे मानभूपते ! संस्कृतभाषया स्यूता संग्रथिता इयं मे स्तुतिवाणी नव्ययुगस्य वैभवात् तव चेतसि चेत् न रोचते, तदपि खेदः न । यतः इयम् चित्तस्य स्वकीया रचना । चेतसस्तरङ्गण स्वत इयं रचना जाता । अत एव कस्यापि तोषो भवतु मा वा भूदित्याशयः । सूर्यवंश के भूषण, महेन्द्र के समान, हे जयपुरनरेन्द्र श्राप प्रजाओं को चिरकाल तक अनुरक करते रहैं ॥ ७ ॥ भानुवंश के भानु (सूर्य) हे माननरेन्द्र ! संस्कृतभाषा में गुम्फित की हुई यह मेरी स्तुतिग्चना नवीनयुगके प्रभाव से यदि आपके चित्तमें न
४००
जयपुरवैभवम
किन्तु हे नरनाथ ! मजुनाथस्य कुले बहोः कालादारभ्य भास्करकुलस्य ईशा
वे नृपास्तेषां कीर्तिः इयं कवनीयाऽभूत् । मञ्जनाथकुलस्य पूर्वजैः श्रीकृष्ण-
भट्ट-द्वारकानाथ-जगदीशादिभिः सूर्यवंशीयराजानां श्रीजयसिंहदेवादीनां
कीर्तिः कवितया निबद्धत्याशयः । तस्मादेव कारणात् हे नरदेव ! इयम् अस्म-
दीया उक्रिः दिव्यया देवगिरा (संस्कृतया) अपि एवम् (पूर्वोकप्रकारेण)
आशीर्वादम् श्राधादेव अस्थापयदेव । पूर्वजरीत्यनुसारं भानुवंशीयस्य भवतः
आशीर्वादरूपेण कीर्तिः संस्कृतभाषयाऽपि कर्तव्यानुरोधेन न्यवक्षामित्याशयः।
'देव' पदस्य चतुर्वारं चतुर्धा निर्वाहः प्रेचयः ॥ ७६ ॥
भावै तौभी मुझे खेद नहीं, यह मेरे चित्तके तरङ्ग की एक खास रचना है।
हे नरेन्द्र मलनाथ के कुलमें भानुकुल के राजाओं की कीर्ति चिरकाल से
कविताओं में बाँधी गई है। इस लिए हे नरदेव ! इस मेरी रचनामें अपने
अनुराग के कारण इस देववाणी में भी आपको यों भाशीर्वाद दिया
ही है ।॥७६ ॥
ब्रज-कविता-वीथी व्रज-कविता-वीथी [हिन्दी(व्रजभाषा)कविता में नये प्रकार के चमकारका संचार भी जयपुर का एक वैभव है। कवितागुणग्राही यहाँ के महाराजाओं के समय में यहाँ वो वो कवि हुए हैं जिनकी कलमने कविताचित्रकारी में एक अद्भुत ही उजास ( लाइट) पैदा कर दिया । शृङ्गारादि रस, भगवद्भक्ति, ऋतुवर्णन आदि विषय तो थे ही किन्तु ध्वनि अलंकारादि के द्वारा राजाओं का वैभव भी राजस्थानी कवियों की लेखनी ने वह चित्रित किया है जो धीरे धीरे साहित्य की शोभासामग्री बन गया। क्या वीरता, क्या राजवैभव, क्या नगरादि. वर्णन जहाँ भी समर्थ कवियों की प्रतिभा एकाग्रता से लग गई है उस ही विषय को चमका दिया है। फिर कहिये, जिन्हें पढ़ते ही लोगों का हृदय चमत्कार से फड़क उठता है क्या वह उति काव्य के दायरे में नहीं पायेगी? काव्य में चमत्कार ही तो सार माना गया है। भूषण की कविता को सुन कर और और अङ्गों में पहुँचने वाला हाथ भी मूंछों पर पड़ता था यह पुरानी प्रसिद्धि तो है ही किन्तु क्या आज भी उस कविता को सुन कर जीवित हृदय में जोश नहीं उमॅडता? सुधरे दिमागवाले इस कविता को 'भटैती' कह कर प्राज हटा रहे हैं, हटायें । रहे पहे इस भारतीय साहित्य को भी लुप्त करना चाहते हैं, करें। उन्हें रोकने वाला है ही कौन ? माज भारतीयसाहित्य के दिन ही यह है कि वह 'अनन्त की ओर' जबरदस्ती लेजाया जा रहा है। किन्तु ४०२ जयपुरवैभवम् राजस्थानी कवियों के सिर ही इस दोषको मँढनेवाले बेचारे भारतीय साहित्य से बिलकुल कोरे हैं। पुराने से पुराने भारतीयसाहित्य में भी राजवर्णन इतना ऊँचा है जहाँ हिन्दी के कवि पहुँचे तक नहीं। साहित्यशास्त्र के मूलस्तम्भ श्रीआनन्दवर्धनाचार्य, श्रीमान् मम्मटभट्ट प्रादि के अलंकारग्रन्थों में भी राजवर्णन साहित्य का एक अङ्ग है, और बहुत उच्च कोटि का है- "-'हे पृथ्वी! तुम्हारे ऊपर बड़े बड़े ऊँचे पहाड हैं, तथा अति विस्तृत समुद्र हैं। इन सब का बोझ धारण करने पर भी तुम ज़रा नहीं थकती। आपकी इस महिमा के कारण श्रापको बारंबार प्रणाम है' यों जैसे ही पृथिवी कीस्तुति करता हूं वैसे ही हे वीर! तुम्हारे भुजदण्ड का स्मरण हो पाया जो इस तरह की महिमाशालिनी पृथ्वी को भी अनायास धारण किये हैं। बस फिर क्या था । पृथ्वी की स्तुति के लिये वाणी ने तो धृष्टता की थी । यहाँ उसपर भी मुहर लग गई । अापकी स्तुति के लिये मेरे पास शब्द कहाँ?' 'हे राजन् ! कोई कवि आपको चाहै त्रिलोकी का स्वामी ही कहते हों किन्तु अलौफिक प्रभाव के कारण तीनों लोक(पाताल, पृथिवी और स्वर्ग)स्वयं 'आपके स्वरूप हैं। क्यों कि श्राप ही 'पातालम्' 'अलम्' सब तरह से 'पाता' रक्षिता रक्षा करने वाले हैं। आप ही 'पाशानां निबन्धनम् ' 'श्राशा' दिशा- ओं के निबन्धन अर्थात् नियमस्थान भूलोक हैं । भूलोक (मध्यमलोक ) में ही सूर्य की गति से दिशाओं का विभाग प्रतीत होता है । यहां भी कवि का । • 'प्रत्युषाः परितः स्फुरन्ति गिरयः स्फारास्तथाऽम्भोधय- स्तानेतानपि बिभ्रती किमपि न श्रान्तासि, तुभ्यं नमः । भाश्चर्येण मुहुर्मुहुः स्तुतिमिति प्रस्तौमि यावहुव- स्तावद् विभ्रदिमां स्मृतस्तव भुजो वाचस्ततो मुद्रिताः ॥'
ब्रज-कविता-वीथी ४०३ तात्पर्य है- लोगों की प्राशा (उम्मीद) ओं के निबन्धन (निर्वाहक) आप ही हैं । और 'वं चामरमरूदमिः, त्वं च अमरमरुभूमिः' श्राप ही अमर (देवता) और मरुद्गणों की भूमि स्वर्गलोक हैं । कवि का तात्पर्य है-त्वं चामरमरुभूमिः' श्राप चामर अर्थात् चँवरों की जो हवा उसकी भूमि, पात्र हैं । राजविभूति श्रापकी सेवा करता है।' कहिये, ध्वनिकार और श्रीमम्मटभट्ट को किसकी दाब थी जो वे 'भटेती' को अपने ग्रन्थमें प्रश्रय देते ? बात यह है कि राजा और प्रजा का संबन्ध भारतीय सभ्यता में बहुत उच्च है। राजा जैसे अपनी प्रजाको अपने स्त्रीपुत्रादि से भी बढकर समझते थे, उस पर प्राण तक न्योछावर कर देते थे, वैसे ही प्रजा भी राजाको न केवल पिता ही बल्के ईश्वरस्वरूप समझती थी- 'यस्य प्रसादे पद्मा श्रीविजयश्च पराक्रमे । मृत्युश्च वसति क्रोधे सर्वदेवमयो हि स::॥ न सही, इस धार्मिक नीतिपर न झुकै तौभी काव्य, साहित्य तो सहृद- यों के हृदय को रम्जन करने की सामग्री है । 'उदात्त' 'अत्युक्ति' आदि अलंकारों की बन्दिश यदि साहित्यशास्त्र में स्वीकृत है तो समझ लीजिये, राजवर्णन के बिना मैदान खाली रहेगा । और यदि वैभववर्णन से काव्यचमत्कार उत्पन्न होता है तो फिर वहाँ किसी की 'दुहाई देने से भी क्या होगा ? जो कुछ हो । राजस्थान और उसमें भी विद्या और कलाओं को सदा x 'देव त्वमेव पातालमाशानां त्वं निबन्धनम् । त्वं चामरमरुभूमिरेको लोकत्रयात्मकः ॥' + जिसकी प्रसन्नता में लक्ष्मी, पराक्रम में विजय (फतह) और क्रोध में मृत्यु रहता है वह राजा सब देवतास्वरूप है।
४०४ जयपुरवैभवम् से उन्नति देनेवाले जयपुरराज्य के कवि हिन्दीसाहित्य में अपना एक वि- शेष स्थान रखते हैं । राजकीय संरक्षणनीति के कारण बहुत से कवियों का परिचय अभी हिन्दीसाहित्यसेवियों को नहीं। किन्तु जिनको लोग जानते हैं उनकी योग्यता से आप अनुमान कर सकते हैं कि जयपुरराज्य के श्रा- श्रय में कैसे कैसे कवि हुए होंगे। भला कहिये, महाकवि बिहारी और पद्माकर को कौन नहीं जानता ? इन पतियों के लिखनेवाले के पूर्वज संस्कृत, प्राकृत तथा ब्रजभाषा हिन्दी) के केवल असाधारण विद्वान् ही नहीं, सफल ग्रन्थकार भी हुए है। अपने श्राश्रयदाता महाराजाओं की प्राज्ञा से उन्हों ने 'अलंकार कलानिधि जैसे से ग्रन्थ ब्रजभाषादि में बनाये हैं । उन कवियों का जीवन- चरित तथा उनकी रचनाओं का परिचय 'साहित्यवैभव' की 'वंशवीथि में मैं पहले दे चुका हूं। उनके जानने की इच्छा रखनेवाले वहाँ देख सकते । यहाँ दुबारा देने से नाहत विस्तार होगा। संस्कृत का समय निकल गया । व्रजभाषा पर भी 'खड़ी बोली' खड़ी होगई । किन्तु बजभाषा की कविता में जो मिठास और 'लोच' है वह खड़ी बोली के सिपाहियाना ठाट में अाज भी नहीं, इस मर्म को अब भी बहुत से परखते हैं । उसही व्रजभाषा में जयपुरराज्य के द्वारा क्या क्या साहित्य- सेवा हुई है, इसका कुछ परिचय मैं समझता हूं साहित्यरसिकों के लिये अरो- चक न होगा। इस ही लिये-लाल (श्रीकृष्णभट्ट कविकलानिधि ), सर- स्वती वाणी भारती (श्रीद्वारकानाथजी), महाकवि जगदीश, ब्रज(निधि) लाल, मण्डन, आदि पूर्वजों की कुछ कविता नमूने के रूप में यहाँ दी है, जिससे इस विषय में 'जयपुर का वैभव' अधूरा न रहै। ] + व्रज-कविता-वीथी ब्रज-कविता-वीथी भक्ति विशद भाल पर चन्द्र, इन्द्र सुर मुनि पद परसत अष्टसिद्धि नवनिद्धि ऋद्धि निजजन पर बरसत । शुण्डादण्ड प्रचण्ड करत अरि अघगन खण्डन कविमएडन राजत अखएड साँपनके मण्डन । मद बहत कपोलन पर तहाँ भ्रमरपन्ति २ सरसन्त की। शिवसनु कन्त बलवन्त जय, जयति जयति इकदन्त की ॥१॥ बरन ३ विचार लघु गुरु लोक ४ लीकन कों साधि सोधि रसना के सुबरन पत्र पर कर ५ चितही चतुराई चारु लेखनि लै सवद अरथ ६ रंग, व्यङ्गयनि उजास धर । १. बैरी और पापों के समूह । २. पति । ३. वर्ण्य अथवा वर्ण रंगत ) का विचार । ४. लघु, गुरु यही लीक (रेखा)। ५. चित्तरूपी कर सें । ६. शब्द अर्थरूप रङ्ग, और उनमें व्यङ्गय (ध्वन्यर्थ ) का उजास (चमस्कार )।
जयपुरवैभवम सरसुति राधिका कुँवर ब्रजचंद जू के रूप की घटानि बरसा रस रङ्गझर नेह के नगर जग जगरमगर ऐसे सुघर सुघर बन्दौं भारती के चित्रकर ॥२॥ कैधों देवदेवन के पालक प्रवीन बनें कैधों सुखसंपति के हेत गुन धारे हैं कैधों । हृषिकेश औ स्वयंभू २नीललोहित के कारन प्रकट कैधों कैधों सोभभारे हैं। कैघों प्रेमतरुकों बनाये ३ आलवाल, कैघों मंडन सरन तिहुँ लोक में हमारे हैं कैधों मकरन्दभरे अम्बुज खिले हैं आनि, कैघों जगदम्ब अम्ब चरन तिहारे हैं ॥ ३ ॥ केसरिथा पाग पर चन्द्रिका सुहाग पर कलँगी की लाग पर रतनारी दामरें बंदन की झूम पर मोतिन की लूम पर अलकन धूम पर भौंहनकी ४ भाँवरें । जामा ५ फुलकारी पर बनमाला भारी पर भूषन उजारी पर बैन के बनावरें १. विष्णु। २. शिव । ३. पेडके लिये थाँवले । ४ भृकुटियों का भ्रमण। इन चीजों पर भृकुटि भानन्द से घूमती हैं। ५. फुलडी, बूदें ।
ब्रज-कविता-वीथी १ आँखें अरविन्द पर चारु मुखचन्द पर राधिका गुविन्दपर नैंनन निछावरें ॥ ४॥ कनककिरीट मणि मानिक २ बनक बन्यो रुनुक झुनुक पग नूपुर अनन्द कों बानी कहैं खूले केस झूलैं कान कुण्डलन मनमथ डूलै ३ धुज वाढत अमन्द को । ललित त्रिभङ्ग अङ्ग कासमीरी चारु चित्र गुञ्जमाल गर्दै धरै चैन छवि छन्द कों भोंह धनुरेखें नैन बानन विसेच, ठाढ़ो नटवर भेखें चलि देब री गुविन्द को ॥ ५ ॥ सोसनी पाग लपेटा बन्यो, तुररा कलँगी सिर पेच दराज केसर खोरतें भाल लस, गल मोतिन माल विसाल विराज है। को ५ ति अमोल विकात नहीं छिन देखत होत न गेहको काज है देखरी ठाडो है सुन्दर साँवरो ६ ओपसो गोपनमें व्रजराज है ।।६।। १. नयनों को निछावर करें। २. मणि माणिक्यों का बनाव बना । ३. कान के कुण्डल मकर की प्राकृति के हैं। कामदेव का ध्वज भी मकर है। अत एव मन्मथ का ही ध्वज डूलै (फहरा रहा) है। ४. भोंहों की धनुष लेबै अर्थात् धनुष देखते हैं । नैनों को बाणों से भी विशेष मानते हैं। ५. कौन ति (स्त्री) विना मोल नहीं बिकती। सब ही स्त्रियाँ रूपमोह से बिना मोल की दासी हो जाती हैं। ६. शोभा।
४०८ जयपुरवैभवम् माथे जराउ किरीट लस, गल गुज्ज की माल विसाल बनी है बानी कहैं मुख बैन बजाय ठगी ब्रज की अमनी रमनी हैं। नन्द के लाडले प्यारे गुविन्द की यों अखियाँ भ्रुकुटीन तनी है खञ्जन बाँधन ? मैनखिलारनैं पिञ्जर की कल मानों उनी हैं ॥७॥ मञ्जल मोरकिरीट त”, चनगुञ्जलरें लटक छबि छाई फूल के चौसर हार हिये, नक बेसर. केसर अङ्ग लगाई। बानी कहैं पियरी कछनी, उपरैन बनी मुख बैन सुहाई भायी गुविन्द की मूरति ऐसी बसो मेरे नैनन माँझ सदाई ॥८॥ केसरानी जालदार पगिया सुहानी सिर, तैसो २ पचतोरिया को वागो छापेदार है पानी कहैं ललित त्रिभंग तनु, मुसकात बैनमें बजात मोहिनी को मन्त्रसार है। फूलन के सिरपेच लटकन फूलमाल अगरजा चोली में लगायो इकसार है आनंद अपार, सुकुमारपन जीते मार, बजके हिये को हार नन्दको कुमार है ॥ ६ ॥ सुन्दर सुरंगी ३ सपतालू पगिया पै लगी १. मैन (मदन ) रूप खिलाड़ी ने खंजनोंको बाँधने के लिए पिंजरे की कल लगाई है। नेत्र खंजन, अकुटि पिंजरे की कल । २. बस की जाति । ३. शफतालूरंग की। --- ब्रज-कविता-वीथी ४०९ मानिक कलंगी सिरपेच मोरचंद की बन्दी रतनारी, मुकताहल ढरारे कान बानी कहैं कुन्तलनि कैयो छबि छन्दकी । कोरदार जामा फुलकारी को दिपति मनि- माल बनमाल, पग नूपुर अमंद की चैनसुर साजै, देखि कोरि मैंन लाजै. बसो नैनन के छाजै यह मूरति गुविन्दकी ॥ १० ॥ केसर की खोर भाल, मोतिनकी माल उर, उर बसी जालनि बिसाल की जु पहरी पहुँची जराऊ 'गजराऊ और २ कराऊ, पग पैंजनी ढराऊ बजे बानी की ३ चुपहरी । जालदार सोसनी बनी है पाग खूटेदार बॅटेदार बागो खुले बन्द को रुपहरी मानिक जटित सिर सोभा श्री गुविन्द जूकें मानों फूल फूले हैं तमालपै दुपहरी ।। ११ ।। लाल पगिया पै कैयो कलगी रतन पेच तुररा तुलत पान खयै पै मिलतु है चिलकत हीरे को तिलक भाल गोविद के १. गजराहू। २. करा (कडा)हू। ३. बानी की चुप्पी मौन को हरनेवाली। ४. खवा (कन्धेपै)। .
. जयपुरवैभवम् अलकनि मोतिन की झलक मिलतु हैं। बानी नैन कोरन भोहैं : भौरपाँति मैं अधर पियूख मंद हास उझलतु ऐसे स्वेत बागे पै मिलति मनिआभूखन जैसें चैत चाँदनी में २ नखतु खिलतु हैं ॥ १२ ॥ को है भटू ३ इत आन कढयो वह नैन नचावत साँवरोसो है सोहै मनोहर मोरपखा सिर, बैन बजाय रिझायके मोहै। मौहै भटू मुधि नाँहि रहै, वह बारहि बार कटाच्छन जोहै जो है सो है सुनि मोरी लली जिन झाँक झरोखै न जानिये को है॥१३ नीकी ब्रजललना मुलावै रंगपलना में सोहैं कोरि चंदसम सीस मोरपंखियाँ राजे रंगरूली सी ४ जरूली अलकनि अंग, झूना की मैंगृली तामें पीरो रंग नखियाँ । रुचि रचि खोंडा भाल, अंजन दृगनि, उर हेम-मनि-हीर-हार मिली बघनखियाँ तात तात बैन तुतरात जात, मात कर खात जात मांखन, सिरात जात अखियाँ ॥१४॥ - १. भौहैंरूपी भ्रमरपति, मैं (भ्रमती हैं)। २. नक्षत्र । ३ स्नेह से जी को संबोधन । ४. जडूले (मुंडन संस्कार से पहले के) अलक (केश)। १. चंदन की खोर ।
ब्रज-कविता-वीथी - प्रथम पयान कीनों कर-वलयानि. पुनि पीतम के मीत असुवानि गोंन ठान्यो है धीरज अधीर एक छिन हू न रहि सक्यो चित्तने अगाऊ ही चलन मन मान्यो है। करि सुख सूनो मौंन पीतम विदेस गौन करत, सबनि चलिबोई उर आन्यो है तो ह चलिगे ही तो उचित मेरे पान !, प्राण- नाथसाथ तजि किहिं लालच लुभान्यो है ॥१५॥ डोलि कटिकाछनी में नाभी सर न्हाइये री, त्रिवली तरंगनि में अति सरसाइये रोमावली रूखतर नेक विरमाइये री- राची उरकेसरि के रंगनि रचाइये । बाँकी बनमाल सौं लपटि उरझाइये री अंग के त्रिभग पर वारि वारि जाइये तेही छिन तन मन ताप बिसराइये जू, प्यारे ब्रजचन्द को दरस नैंक पाइये ॥ १६ ॥ एक कुलकानि की खरी ये अकुलानि इतै, दूजे लोकलाज घेरि नैनन लई लई , --- १ वृक्ष के तले।
४१२ जयपुरवैभवम तीजे कोरि कोरि मैंनमाधुरी तिहारे रूप हियो हरै लेत हरि जीजत दई दई । इतै ब्रजवाथिन विथारी २ इन बिथा,पिय- संग छवि छाकी रहै छतियाँ छई बई रंगभरी बाँसुरी अनेक गुनगाँसुरी, ३ नि पाँसुरी पुरानी पीर पारती नई नई ॥१७॥ चंदन गुलाव घनसार ४ धार दीजियत कीजियत सेज जलजातन के पात की सीरे उपचारनमें बार बार राखियत त्यौं त्यौं अति दौरे तनताप अधिकात की। रंगभरी रावरे की बाँसुरी को नाद सुनि तेही छिन प्यारे ! सुधि भूली सुख सात की देखो परभात की परी है, बडे तातकी न सुधि गोरे गात की न बातकी न घातकी ॥१८॥ एक दोय पैंड पर केलिको सरोज तजि तीन चार पैंड पर डारी फूलमाल कों पांच छैक पैंड पर डारी मनिमोती माल १. दई दई (दैव देव कहके) जीजत (जीयत, जिया जाता है) २. व्यथा विथारी विस्तारी (विस्तृत की)। ३. इन (पुरानी पसलियो में) ४. कपूर।
ब्रजकविता-वीथी अङ्गनि बिहाल धेरै 'बादलाई सालकों। प्रेममदमाती अरसाती प्रतिबेग चलि देख्योई चहत प्रान प्यारे नंदलाल कों उरज उतुङ्गताई नितम्बन गुरुताई कटि लघुताई दुखदाई भई बाल कों ॥१६॥ जोग के झुंजार जिन डारिये हो दीनबन्धु ! भोगहू के मारगमँझार मति नाखिये तीरथ भगीरथि दै आदि भटकाइये न बडे ब्रत हूके नाथ जतन न भाखिये । कवि जगदीस यहै माँगों एक बिनती के साहिब जू सुनि ताहि दैन अभिलाखिये सेवाकुञ्ज सेवा सब द्यौस फुरमावो नाथ निधुवनवीथिन निसीरथिन में राखिये ॥२०॥ जो तू थूल है तो ३ करकौंल पटपद होइ जो तू अणु है तो लगि चरन ललाम में जो तू बक्र है तो रहि भौंहनमें मेरी सौंह जो तू है सरल रहि बासुरी के धाम में । जो तू है अचेतन तो आभूखन अंग होइ चेतन है जो तू जगदीस रहि नाममें १. जरी की (साल)। २. रात्रि । ३. करकमल ।
४१४ जयपुरवैभवम् जो तू गौर है तो गोरी राधिका सरीर रहि जो तू स्याम है तो मन रहि घनश्याम में ॥२१॥ भून्यो हो सरूप नेकु हून निजरूप जानों मायासिन्धु बीच परयो ताते निसारिहो साधत न जप तप, लपत अलीकही कों औगुन अनेक ऐसे हरिजू ! बिसारि हो। एहो प्रभु परम कृपा के निधि दीनबन्धु एकै परसिद्ध जगदीस उर धारि हो एक गजखोज ही में आँवे सब खोज यातें गज के तराये नाथ मोहू कोऽव तारि हो ॥२२॥ सुंदर उदार सुकुमार रिझवार राम मुनिन के धाम काम पूरन कहाइ हो बीरन के बीर रनधीर परपीरहर नीरधि गंभीर गान गुननि गवाइ हो । वेदन के मेदन में खाविंद गरीवन के करनी न देखि ब्रह्मपदवी बताइ हो तीन हुँ भुवन ठकुराइँ जब जानिहों जो मोसे पातकी को नाथ तुरत तिराइ हो ॥२३॥ करुनाकलित नैंन अरुना नलिन नीके सरनागतिन गति चक्र हि चहत हैं व्रज-कविता-वीथी जहत हैं १ दीनन उबारिबकी जाहर जरूर किय गरुर सवारी गौंन गालिब गहत हैं । मापने को त्रिविध संताप सों सिरावन कों नीग्दवरन जगदीस न भारी भवसागरतें भक्कन के तारिखे कों पाईं गिरिधारी काछ काही रहत हैं ॥२४॥ आगि ले दवानल सी काली के इलाहलसी सिन्धु बडवानलसी फैलत हो जायगी जोग हून जप हू न कोरि जुग तप हू न मिटेगी निपट दिन दिन अधिकायगी। छाती २ छेक पारि अति तेजभरी ३ झारनि सों कूबरी के द्वारनि लों जाइकें समायगी लालन सों जाइ कहि ऊधी समुझाइ, बिन उर सों लगाइ लिये ४ लाइ न सिरायगी ॥२॥ रैन दिन नैन-सरिता के नीर न्हाय न्हाय, को न ब्रजनारी उँहि ध्यान मन पागैगी कान्ह अति मानी कुबजासों रति मानी यहै जगत कहानी पंच पावक सी लागेगी। १. कालिय सर्प । २. छेद । ३. झार (अग्नि की झल, ज्वाला)। ४. लाय (अग्नि)।
जयपुरवैभवम् रसन रसाला हरि गुनन की माला बाला जपत जपत चित अति अनुरागैगी सिखावत कहा ऊधो ! सूधो यह पन्थ अब श्रापु ही ते जोग की जुगति जिय जागैगी ॥२६॥ जलधर दूर देश तातें मुरझानी भति बरी लसति इक लता सुबरन की सोने के २ सरोज पर सोवत सरद चन्द आस पास धरै रास गाढ तिमिरन की। परसि परसि ३ तिलकुसुम समीर धीर चंचलता होति ४ बन्धुजीव के सुमन की खजनजुगल सुरसरिजलबिन्दु जिमि उगलत अवलि नवल मुकतन की ।। २७ ।। उरतें उतारी इन्दिरासी पानप्यारी उठि, आगे आनि धारी पायपादुका हू डारी है पीतपटवारी कटि फैट ह बिसारी. देखि महल की नारी कानांकानी करि हारी है। १. जलधर अर्थात् नायक दूर देश चला गया है इसलिए सुवरन की बता (नायिका) दूबरी लसति । यो सर्वत्र उपमान से उपमेय का अर्थ प्रतीत होता है । अतिशयोकि। २. हस्त । ३. तिलकुसुमसमीर नासिका का पवन (निश्वास)। ४. बन्धुजीव का सुमन (पुष्प अर्थात् ओछ)।
ब्रजकविता-वीथी बिनहीं १ पलांने खगराज असवारी करि, धाये बनवारी कर चारु चक्र धारी है गज की गुहारी किहिं और कान पारी, तुण्ड ग्राह की विदारी, दीन भारति निवारी है।॥ २८॥ कीनी और ठौर कामकेलिन की दौर यह बात हू वनैं न इँहि ऐसे प्रेम पोखे में नांहि पुनि इनके २ अनैसो ऐसो मित्र कोऊ मोहि न चहत जो रहत दीह दोखे में। मेरे भौंन आये नहिं नंदलाल प्यारे तहाँ होइ कौन कारन धों या विधि अनोखे में हिय के मझार यहै विरह की झार धरै बार बार झुकि झुकि झाँकति झरोखे में ।। २९ ।। मिटिगो ३ अयान-तम, सिसुता रजनि बीती.. भासी न सयानप्रभा जोबनदिवस की बालकेलि ४ बिसदससी की रुचि फीकी परी, कामकेलिभानकिरनें हूं दिपी निसकीं। सूधीचितवनि कुमुदिनि मुदि आई, हुल- सनि सरसाई दृग-पंकज सरस की १. विना ही पलान (जीन, पीठका बिछावन )। २. ईर्ष्याशाली। ३. प्रयानतम भोलापनरूपी अन्धकार । ४. बालक्रीडारूपी विशद चन्द्र ।
४१८ जयपुरवैभवम् उर अनुराग अरुनोदय उजास भये, उपा सी लखाई दसा बैससंधि रसकी ॥ ३० ॥ चंचल बिराजै लता कंचन की तापै चंद, तहाँ अति चारु सुधारसके तरंग हैं तिनकी छबीली छवि विद्रुम के बीच बीच, विद्रुम को सदा उदै २ सूरज सों जंग है। चाँदनी के चहूँ ओर राजै अंधकारकुल, तिनको सदा ही चक्रवाकनि के संग है लोचन सफल करि लीजियत 'लाल' इहिं महल झरोखे अनोखे रूप रंग हैं ॥ ३१ ॥ रेसमरसमसम सिरोरुह सुन्दरी के सघन घटा को स्यामताई सरसाति है तामें दुहूँ ओर कर कसिकै सँवारी पाटी पियमन पारिवे की घाटी दरसाति है। गुंफित गुननि गजमोतिन सँवारी माँग, ताकी उपमाको मति एकै अकुलाति है की मानों चारु चंद्रमा की चौकी चली जाति है ।। ३२ ।। चमकि तमकि तम-पुञ्ज चमू को चीरि. १. मुख । यहां भी पूर्ववत् अतिशयोक्ति है । २. उदीयमान सूरज लाल मालका विंदा।
व्रज-कविता-वीथी ४१४ थाको रूप देखबाको आँख्या के अनोखो चाव आगम उछाह नित कराँ गुणवन्ता जी पलकाँ का पाँवडा बिछास्यां व्रजनिधि प्यारा गोरी ने निहाल कीज्यो नेह उलहन्ता जी। मन म्हाँको थाँ से मनमोहनजी लाग्यो रहै साँची कहाँ साजन सनेहमहम्हन्ता जी प्यारी थाँकी बालमजी छिन छिन बाट न्हालै ई रितु बसन्तमें मिलोला कद कन्ताजी ॥ ३३ ॥ * सूर्यास्त * कैघों इँहि औसर सुघर रंगरेज रँगि रजनी बिलासिनी के बसन सुकाये कैधों ललनाजनमनोरथ-कलपलता ताही के अरुनरंग फूल फूलि आये हैं ।' कैधों तुङ्ग अस्ताचल मुंगन तैं गैरिकादि धातुरज रविरथ-चक्रनि उड़ाये हैं कैघों विप्रधुनि सुनि फूली साँझ सानुराग, कैधों कामभूपके वितान नभ छाये हैं ।। ३४ ॥ * षड् ऋतु * कुंजगृहमङ्गल, रसालमंजरी को मित्र, बन को सुहाग, बनबेलिन को कन्त है २२० जयपुरवैभवम् कोकिला को मौनहर भौरन को केलिकर मञ्जुमलैमारुतको संत बिलसंत है। मानिनीनमायक, मनोज को सहायक, संजोगीसुखदायक, वियोगी जन अन्त है चाँदनी को सोधक विरोधक मुनीन मन रोधक बिदेस, फूल्यो बागन बसन्त है ॥ ३५ ॥ कुंजगलीनायिकानि नायक मलयपौन लागत ही जाग्यो नव अङ्कर अनङ्ग है पल्लव अधर चूमि, किंसुक नखच्छत दै, होत पिक हुंकरनि कंठधुनि रंग है । गुंजे अलिपुंज तेही किंकिनी नूपुरधुनि, पंकजपराग पट डारयो दूर अंग है श्रमजल मकरंद, फैल फूल आभूषन, होइ न बसंत यह रति को प्रसंग है ॥ ३६॥ पंपाके सलिल मधि-झपा करि ताही छिन चंपाके कुसुम की लपट लूटि लायो है कासमीरदेस की कुरङ्गनेनी कुचतट केसरि के लेस देस देस तरसायो है । मालतीलता को परिरंभ कंप ताकों देत धरै मंदताको जनताको तरसायो है ब्रज-कविता-वीथी ४२१ धीरन अधीर किये, नीरनिधिनीर लिये, बीर पंचतीर को समीर आज आयो है ॥ ३७॥ मानिनी के मन-धनवन के भवन रह्यो मान-मृगपति ताकी ताक लगि धायो है प्यारे मनमोहन के रूपमाधुरीनमयी बावरी दई सो नई प्रीति सरसायो है। चारों ओर फूले कुंज पुंजन की बारि करि, विरह- मतंग मत्त तापर मुकायो है पाँचों सर साधि के खिलावत सिकार, काम- नृपको करोल है वसंत बनि आयो है ॥ ३८ ॥ पुर-मलयाचल चन्दन हेर हेर लीनो बहु सौरभ अगर है पुहुप पराग के पिछोरनकी पोट बाँधि बाँध कर लादी पौन-बैल पीठ पर है। चारों ओर कोकिल पुकारत लदनियाँ से भौंर घोरघण्टावलि नादन को घर है आज ब्रजवीथो-बन साँकरी गलीनि घिर रह्यो ऋतुराज को समाज सौदागर है॥ ३९ ॥ सोहत सघन दल पूरत अपार जल रंग रंग फूल मनिमानिक को भाव है में बिटप हाट ४२२ जयपुरवैभवम् उडत पराग तेई उन्नत तरङ्ग बहु सौरभ की धार नदी लाखन मिलाव है। चारों ओर भास वडवानल, पलास मक- रन्द सुधा, भौंर विष ग्राह रतिराव है वृन्दावन चंद कोरि कला उदै उमग्योरी आज ऋतुराज को समाज दरियाव है ॥ ४० ॥ डार द्रुम पालक, बिछोना नवपल्लव के सुमन अँगूला तेई तन छबि भारी दै पवन मुलावें केकी कीर बतरा, मिलि कोकिल हरखि हुलरावे कर तारी दै । पुहुप पराग सो उतार करें लौंन राई कुंजगली-नायिका लतानि सिर सारी दै मदननरेसजू को बालक बसन्त ताहि प्रातहि खिलावत गुलाब चटकारी दै॥४१॥ हरत हिये को हरी पन्नाकी लगाय डाँडी माँडी मीनाकारी करि पाँखुरिया पंत है केसरा किरन करहाटक बराटक मुकताफल निकाम ललित लसंत है। कहि जगदीस महाराजा जगतेसजूकी पूरनभगति पाइ उर उलसंत है। कै ब्रज कविता-वीथी ४२३ राधिका गुविंद जूकों आभूषन कीबे कंज- कर्णफूल जडि ल्यायो जडिया बसंत है ॥ ४२ ॥ पल्लव पुसाक फूल मनिमय आभूषन सीसपर मोरन को मुकुट समाजै है मलयसमीर बान, बेलिजालकी कमान, तुरी अलिबुंद पिक बैन कवि गाज है। मंडन पराग मकरंद अंग अंगराग, चाँदनी विछाति चंद छत्र सिर भ्राज है बन बन सोहत ये मोहत न काको मन साचें नृपसाजसों बसंत ऋतुराज है ॥ ४३ ॥ मधुजुत माधुरी में माधवी में मालती में सोहै सोनजा घनमें सरस सुगन्ध साज अम्बमौर झौंरनि में गुंजभरे भौंरनि में कमल गुलाब गुललालामें निहारे काज । चाँदनीमें चन्द्रमें परागमकरन्दन में मंडन समीर मलयाचल में राज राज व्रज वन बागनमें बगर बगिचिन में बृन्दाबन बीथिनमें बिकस्यो बसंत आज ॥४४॥ पंकज पीन पराग की जीन धरै, मकरंद को तंग कसायें सौरभसार चढयो असवार, लसै अलिमाल लगाम लगायें ४२४ जयपुरबैभवम् है अधिकाई इती लघुताई चलै जलऊपर पाँव छुवाये बसंत के पौन तुरङ्ग के छौन मनोजमहीपति के मन भाये ।। ४५॥ सीतल सुगन्ध मन्द मारुत महामतङ्ग कोकिल तुरङ्ग लै नजर गुजरायो है हरी हरी डा बहुमान भरे खूम भरि फूले फूल जवाहर लाखन दिखायो है । भौरन सों मेली करें बातें रसमेली अलबेली चल बेली ये सहेली संग लायो है बुद्ध भुवपाल तुम्हें देखत निहाल, लिये विजय की रसाल रतिराज आज आयो है ॥ ४६॥ मत्त तिय मुंडनमें खेलें फागु नंदलाल रहसि रहसि रसकेलि यों निहारी है केसरि के रंग भरि डारत गुलाल तापै चलत अबीरन की मूठि अतिभारी है। धावत अलिंगनकों पावत पियहिं देखि चली कुञ्जमहलते सबै नवनारी हैं मानों लालमुनियायें खेलनकों खिलवार पाँतिन की पाँति पीजरानतें निकारी हैं ॥ ४७ ।। केसरके रंगभरी छूटें पिचकारी भारी तेई बहु धीरधीर धुरवान लेखिये ब्रज-कविता-वीथी ४२५ बाजत मृदंग तेई गाजत गहर धुनि, नूपुर मधुर मोरनादन विसेखिये। बैठे नंदलाल जहाँ खेलत सरस फाग रंग तहाँ बरसै ऋतु पावस ही पेखिये ललित गुलालमयी लाल लाल बादरमें बालन की देहदुति दामिनि सी देखिये ॥ ४८ ॥ अमर उडाइ पिचकारिन चलाइ, रोरी गालन लगाइ, धाइ धाइ बलकन को छिकि गुलाब चोवा चन्दन अतर तापै पोटरियाँ फैं मींचि मींचि पलकन कों । मंडन कहत कासमीरी कीचबीच खरे लखिकें अवीर औ गुलाल झलकन कों छल करि प्यारी के कपोल पिय पौंछे त्यौं अगौ3 प्रानप्यारीजू गुविंदअलकन कों॥४६ ।। बिटपि बिलंद बँधे मारुत बरत ताप पराग कवि जगदीस कोरि केकि कोक कीरादिक परी पंछिभीर सो तमासगीर तट है। . फिरत छपद लै सीस घट है १.प्रवीर।
४२६ जयपुरवैभवम् पिकमै बजाय मोहबाजन, पुहपमय मनिगन लेत बिछ किसलय पट है जानो रतिराज महाराजके रिझावन को नीकै साज होइ रहयो ऋतुराज नट है ॥ ५० ॥ भारी तपी भासमान भास जिन जानों यह फैली चारु चंदकी सु चाँदनी है गहरी सीतल सुगन्ध मन्दताई वारि डारियत ज्यों ज्यों अति चलत प्रचंड पौनलहरी । नींद भरि सोये सब भीतर के भौंननमें कौंन काहि पूछत खरोई २काम कहरी आगें कत जात घनस्याम सुनों बात इंहिं देस अधरात होत जेठ की दुपहरी ।। ५१ ॥ छूटत गुलाबजलही के जलजंत्र जहँ, चंदन कमल धनसार सरसानो है सीतल सुगंध मन्द पवनझकोर जोर ठौर ठौर फुलनकी सेजनि मुहानो है। मधुर मृदंगधुनि सारंग के सुर सुनि मुनिहूके मन मैंनवान परसानो है १. पिकमय (पिकरूपी)। २. कहरी (कहर करदेने वाला) काम- देव खरोई खडा ही है।
व्रजकविता--वीथी ४२७ सिसिरखजानों किधौं हिमालय मानों कविनाथ दरसानों ऐसोखासो खसखानो है।॥५२॥ गालिब गुलाब राइबेलि मोतिया कों जानि जंत्रनमें ठांनि माने अतर वहाने में मंडन त्यों चंदन कपूर कासमीरी अंग- राग है पयोधरसरन सुखसाने में | सिसिर ससंक कूप गिरिक भई है रङ्क गातजल जात बात जलके खजाने में ग्रीखम गनीम ताके डरतें रही है जाइ सीतल सुगन्ध मन्द पौन तहखाने में ॥ ५३॥ छूटत फुहारे जल सघन गुलाबबारे जिनकी फुहार धन साँवन सुहाने में कवि जगदीस गिलगिली कॉल गिलमनि सिलसिली सोमा चारु चंद्रक विछाने में । सुघर सहेली जंह गाँवें राग सारंग कों बीच बीच सारँगके सुर तारताने में करके सिसिर वृषभानुनंदिनी को उर प्यारे व्रजचंद आज राजै खसखाने में ॥ ५४ ॥ १. सारंगी।
४२८ जयपुरवैभवम् दावादार दादुर दरैरो देके नाद करै दाहैं देह दमकन दामिनीन की महा घोरी धोरी धाग धरै धाये धूम धाराधर, घोंसा की धुंकार धमाधमी की कहूँ कहा। केकी कूक पारै त्यों मरोर मोर मारें, धेरै हरी हरी डारै द्रुम बेली बन उलहा भारी तपी गाढ, कामवान चढयो बाढ, आली आवत असाढ़, लाग्यो डाढ़ दैन बिरहा ॥ ५५ ॥ धोरी धुरवाई पर माते मुरवाई पर पौंन पुरवाई पर जीन से रूपायो है डोंगर अटाँन पर पटाली घटान पर आठ हू तटान पर पाखर पुरायो है । सोभा अवनीन पर केतन बनींन पर दामिनि अनींन पर बाढसे चढायो है मौनी मुनि मान पर मानिनी गुमान पर वियोगी पियान पर पावस रिसायो है ।। ५६ ।। भर लाग्यो झरी उघरै न घरी नदियाँ उमगी जलधारन सों यह भूमि हरी मन लेत हरी धुरवा धुकि जात पयारन सों।
ब्रज-कविता-वीथी
४२६
लखि बादर दादुर सोर करें
मिलि कूकत मोर मलारन सों
हँसि दोऊ मिलैं गरवाही दिएं
झुकि झूलें कदम्बकी डारन सों ॥ ५७ ॥
मेधन लगायो झर नाँचें बिज्जु ब्योमचर
कूक मोर मत्तवर बैठे हरी डारतर
सुखी भये चराचर गावे गीत घरघर
छोडयो ज्ञान जटाधर देखि बन सरवर
राजत हैं तरवर बेलिन को लिएँ घर
गोविंद असमसर मारत बियोगी नर
ऐसे अवसर गिरिधर पै अनङ्ग भर
प्यारी मान दूर कर बैठो परियङ्क पर ॥ ५८ ॥
गोधनसिखरपर राधिका कुंवरकाल
देखिरहे सावन की संपति सुहाई है
हरित है रही चहुँ ओर ब्रजभूमि, लूमि
भूमि घूमि घननकी घटा घहराई है।
बन उपवन कदम्बनकी पवन सीरी
धीरी धीरी चलत सुरत सुखदाई है
रिमिझिमि झीनी झीनी झकोरनि परें फंही
परसत गात सुधारस अधिकाई है ॥ ५९॥
४३० जयपुरवैभवम् गौंने आई कामिनी ज्यों दामिनी मिली है नव- घन-मनभावन सों सुरत सुहायो है अंबर पलंग पर थहर थहर परै तोरी मोतीमाल बगजाल दरसायो है। बुदै स्वेदबूंद, मोरसोर चहुँ ओर जोर आभूषनझनक झकोर झर लायो है आठों दिस आली जब उझकन लागी तब सकुचि दिनेस दौरि दीपक दुरायो है ।। ६० ॥ आँवन कहयो हो मनभावन सपथ कर साँवन की तीज इहिं सरस रसाली में बोलिहैं ललित पिक, खोलिहैं सनेहन डोलिहैं वे इन्द्रवधू कुञ्ज महि पाली में । तिनमें सुहागसनी अति अनुरागभरी है हों बडभाग कर मेल बनमाली में एरे रँगरेज के तू चूदरी गुलअनार रंग रंग ल्याव घन ऋतु हरियाली में ॥ ६१॥ गरज मृदंगधुनि दादुर अलाप बनि बैंन से पपीहा सुनि गावे मोर करखा चपला चतुरसुरकंचनी बतावै गति सरसुति इन्द्र इन्द्रचाप देन परखा ।
ब्रज कविता-वीथी माधवेस तेरे विजैमङ्गलमुहरत पै बरखासमय यह देवगन हरखा वादरविमानन सों आदर के सनमुख छाई धीर धुरवान फूलनकी बरखा ॥ ६२ ॥ जगदीस या पावसमें बिनु पीतम कौनधौं हहै विरंचिलिखी कहि पीव दहैं दुरजीव पपीहरा के मकी कौंपें करें बिलिखी । बदरा बदराह मों पारत हैं विप जारत हैं तन झारि सिखी बकसीसरतीससों ले कलंगी सखि मारत ये विरहीन रसिखी॥६३॥ आली वनमाली विन कैसे कै रहेंगे प्रान कौन सरजोर रहै बरजोर मीच ते चातक चुवाल चहि बुलये प्रलयकारी करिहैं कहा री मिलि जलनिधि नीच रौं । कवि जगदीस एन कारे तन जानिए तौ मुरसि भये हैं स्याम झलकी नगीच ते बीजुरी न ए तो विरही न बारिबे को पानी बाडव अनल बदरानि सिंधु बीच ते ।। ६४ ॥ अब तू मुकरै मति री दुलही ये मिलाप को मौसरहै मुकरें इमि मेरी न मानत तो जगदीस सुनै न पपीहरा पी उचरें । १. अग्नि । २. मोर।
जयपुरवैभवम्
यह भागसों सांवन आयो अली मनभावन कान्ह के लागि गरें
चहुँ देखि लै चंचल चंचला सीपिय मेघनसों मिलि केलि करें ।६॥
दामिनि दीह दिसा दमकै धन घोरनि ठौर न राखी तिलै
बावरी कूप तडाग भरे जगदीस जगौ जलही उभिलै ।
छाइ रही रितु पावसकी भये मानसरोवर हँस मिले
रेजिय-हंस ! तुहू उडिकै पिय मानसमें किन जाइ मिले ।। ६६ ॥
कैधों छीरसिन्धुकी लहरि छिति छाइ रही
छहरि छहरि नभमण्डल हू आई है
कैधों कामभूपति की मानें सब प्रान तातै
ताही की सकल जग कीरति दुहाई है।
कैघों विधि निरखि अंगार चुगिबे को व्रत
रीझिकें चकोरनको सुधा झर लाई है
कैधों चंद सुरदसुहागिल को मुख सोहै
ताही की छबीली छवि फैली मनभाई है।। ६७ ।।
मालिन ज्यों करमें कमल लिये आगें खरी
चौसर चमेली के रुचिर रचि लाई है
जौहरी की कामिनी ज्यों तेज भरे तारागन
हीरनिकी हारावलि विविध दिखाई है।
पच्छिम के ओरकी प्रवीन मृगनेंनी अङ्ग
प्रोटें चार चांदनी ये चादर मुहाई है
ब्रज-कविता-वीथी लाल लखि लीजै यह रावरे रिझावन को सरद-खवास चंद-आरसी ले आई है ॥ ६८ ॥ सेत बिछौंननि सो छिति छाई छजै छवि नैननि आँनददायक मालती-फूलसे फूलि रहे जन फूलि रहे कर लेत महायक । चंदन वंदन भेद मिट्यौ कसतूरी कपूर सबै मनमायक फैलि रही चहुँ ओर चराचर आज की चाँदनी रीझिवे लायक ।। ६६ ।। अंबर पलंग, चारु चाँदनी बिछौना विछे, हिमगिरि रूपगिरि गेंदुवा हैं निखरे हटयो है बितत चीर सुरमरिपूर परयो व्योमगंग रुचिर चबेली ते रखि खरे । कवि जगदीस आठककुभ सहेली. फूले कैरव-नयन सों तमामे खासे दिख रे कलानिधिकन्त कोककला को करत, तारा रजनि-विलासिनी के हारा दुटि बिखरे ।। ७० ॥ जागत जुन्हैया जामें जरीकी जलूस रची तेज औ मजेज सेज सरस समोय रही जयपुर वैभवम् कीने हैं निकुंजन में गंज जलजातन के मंजुल अलिपुञ्जन के गुञ्जारव जोय रही। मंडन बजाय बाजे सखीजन गाँवै जस हजारन चंददुति मंद जहाँ होय रही जोवन जवाहिर के जोतिनके जालन सों सरद की जामिनी में जगामग होय रही ॥७१॥ कारे चोर चंचरीक कोसतें निकारे करी प्रफुलित मोदसों कुमोदनकी बसती कवि जगदीस सीस नाइ,पाय पर हारे नायक अधीन कीनी मानिनी अकसती । चेत करि दीनो है चकोर चौकीदारन के भानी चक्र द्यौसके दुसंगिन की मसती तारे नहिं होंय ये चिराक के उजारे, चंद- फोजदार फिरत मनोजराज गसती ॥ ७२ ॥ फूले फूल कैरव के धरे हैं सुबेस छापे, चाँदिनी चहूँघाँ चार तबक सुथापी है आठहूँ ककुभ कसवीनकी ये कामिनियाँ व्योमगंग गजसों अजब रीति मापी है। १-कोष खजाना और कमलों का कोष कली, दौनों से ही काले चोर और चंचरीक, ( भौरे ) निकालने पडते हैं ।
व्रज-कविता-वीथी तारन समेत ससि शोभा देत अंबर में कहै जगदीस मंत्र चिन्तामनि जापी है सरद-तियाके हेत रूपहरी छापेदार चादर मन हुँ काम-कारीगर छापी है ॥ ७३ ॥ देखि मगजी को अति आनँद बढाई, भाँति है बहुत नीकी रही बंदन लगाइ है अति सुख कारीगर सी के गुन गनन तयार करी सखी अंग अंगनि सों लाइ है। रंग चटकीली छवि छाजत छबीली जाकी तूल है मुलायम ही भरो भले भाइ है रहिये निचंत या हिमंत ही में पाइ बनी सोहनी सरस मेरे अंगन कबाइ है ॥ ७४ ॥ १-'निश्चिन्त रहिये इस हेमन्तऋतु में ही पाई ऐसी सुहावनी कबाई (रूई भरी पहनने की अँगरखी ) मेरे अङ्गों में बनी है' यह स्पष्ट वाच्य अर्थ है । दूसरा व्यङ्गय अर्थ है--'वह सोहनी बनी ( वधू ) मेरे अजान कब भाइ है ? जिसको ही में ( हृदयमें ) पाइ या हिमन्त में निचि. न्त रहिये'। श्लिष्ट शब्दों से कवित्त में ये दोनों ही अर्थ निकलते हैं। मगजी (मग़ज़ी, अँगरखी की कोर ) । नायिका पक्ष में मग (मार्ग)देकि जी को (जीवको) अति आनँद बढाई । अँगरखी-बहु तनीकी ( बहुतसी तनी 'बंद'वाली)अत एव बंदों को लगा रही । नायिका-जिसकी भाँति (प्रकार ) बहुत नीकी ( अच्छी) है । अतः जो बंदन बंदना कर रही है । अंगरखी अतिसुख (देनेवाली) जयपुरवैभवम् मनिमय कुंजकी निकुंज, मञ्जु मन्दिर में फरस बिछाई पसमीने रंग लालाके चाहे चित जैसी बिछी गुदगुदी सेज तैसी धूपित अगर धूप सहित मसाला के । मृगमद-अंबर अतर तर होय रहे मंडन सुअंग नंदलाला ब्रजवाला के रंग सुखसाला आला अलग रजाई परी रूपमदप्याला पिये काम न दुसाला के ॥७५ ॥ सिसिर सतायो कमलासन कमल कढि मता करि हंसपै चढयोई रहै हाल सिसिर सतायो संभु सीरो कयलास जानि छांडिकै रह्यो है जो मसानन गुसाल है । कवि जगदीस या सिसिरडर सागरते निकरि बरुन भाजि भयो दिकपाल है कारीगरने गुनगन (डोरों से)सी कर तयार कर राखी । नायिका-अतिसु- खकारी । गरसी अर्थात् जाडेमें 'गुरसी' अँगीठी-के गुनवाली, उप्णता पहुँचा ने वाली । अङ्ग अङ्गनि०-दौनों अर्थों में स्पष्ट । अँगरखी-रग में चटकी. ली, जिसकी सुन्दर छबि (शोभा) सोहती है। जिसकी तूल (रूई) मुलायम है और अच्छे प्रकारसे भरी है । नायिका-रङ्ग चटकीली आदि का प्रायः वही अर्थ, किन्तु 'तूल है मुलायम', कोमलतामें मुलायम तूल है (रूपक)। ही हृदय ) में भले भाइ (अच्छे भावों से) भरी है।
व्रज-कविता-वीथी - जा रहैं सार्दै कुंज सिसिर दहत यातें मुंज अटची में भखी अगनि गुपाल है ।। ७६ ॥ राजवर्णन, कीर्ति- हीरासी हरा सी हरदेहसी हलायुध सी, हंस सी हँसी सी करकासी घनसार सी सारदसी नारद सी पारद सी पय सी, पियूख सो हिमाचलसी रूपेके पहार सी। मोती सा कुमोदिनी सी केतकसी चंदन सी, मालती सी मुनिन के मनसी मुरार सी जयसिंहभूपति की पुन्यमई कीरति सी, फैली है जुन्हैया आजु गंगजलधार सी ॥ ७७ ।। सुधासों सुधारि कीनी चाँदनी फरसबंद सरस सुमेरु चारु सिंघासन साजई दिग्गज २ सितून, तन्यो तारकावितान नभ जस मसनंद भान तकिया विराजई। चंदमय छत्र औ अकासगंग चौंर ढुरै अवनि अखंड मंडि महाछबि छाजई माधवमहिन्द्र ! सातदीप नवखण्डनमें रावरो प्रताप एक एकछत्र राजई ॥ ७८ ॥ १. कमलकंद। २. चंदोवे के चोब , खंभे।
जयपुरवैभवम गंगाको प्रवाह जानि सोस पै अनावै पानि कंकन बनावै जानि भोग भुजगेस को सीतभानु जानि भाल ऊपर दिपावें, अङ्ग अङ्गनि लगावें जानि चंदन सुदेस को। बिसद बिसाल दिगबारन की खाल जानि सोहत दिगम्बर को अम्बर हमेसको दसरथनंद महाभाग बली रामचन्द्र रावरो सुजस कैधों मंडन महेस को ॥ ७९ ॥ पूजा के समे मैं आज कौतुक लख्यौ जू एक सुनों जयसिंघ सब सुख ही को हेत है । आछी विधि पूजि बिदा कीने ब्रजराजै, प्रभु टेरयो पच्छिराजै चढि जैबे को २निकेत है ताही समैं रावरो सुजस गायो, तासों भयो स्याम जू को तन स्वेत वसनसमेत है देखि देखि झिझकि झिझकि इँहि हालै सोऽव गरुड गुपालै देखो चढन न देत है ॥८॥ ककुभरमनि हार विरचैं सिंगार हेत भयो भूमिधारनकों और फन सेस को १. निवासस्थान ।
ब्रजकविता-वीथी
सरसुति विधि हरि हर सुरनाथन के
सुरन के साथनके सुख भी हमेस को।
धायगे चकोर हंस, कलुष को अंस मिटयो
फैन्यो अवतंस सो सुजस माधवेस को
गिरि गिरिजाकें गेह गये गीत मंगल के
देखि देखि दूजो दन्त उलहयो गनेसको ।। ८१ ॥
सारदमें नारदमें पारद पियूख हमें
पयमें सरद घनसारमें सुहाई है
कमल ससी में मानसरमें हलायुधमें
रूपेके पहार ३ वारपार छवि छाई है।
मालती में मुनिनके मनमें कुमोदिनी में
मोती कइलास कवि मंडन लुभाई है
हरमें हरामें हंस हीरा में हँसी में देखो
भूप जयसाह तेरी कित्तिकी निकाई है ।। ८२ ।।
पहल पताललोक भये स्वेत सेस, फेर
गङ्गाकी तरङ्ग भई स्वेत, सब मानेंगे
स्वेत भये तारा चन्द्र पारद कपूर ब्रह्मा
इन्द्रलोक माँहि स्वेत अमृत बखानेंगे ।
१. क्षीरसागर।
४४० जयपुरवैभवम् हैं नारिनके मुखमें भयो है मन्दहास स्वेत भूप जयसाह तेरी कीरतितें गानेंगे देव औ अदेव नरनारी और नदी-नद होत चले स्वेत कैसे जुदे जुदे जानेंगे ॥ ८३ ॥ केते कवि कहैं चारु तारागन दीखत हैं केते कहैं चन्द्रमाकी समबुंद भाई हैं केते कहैं तमीपति तमी को सिंगार कियो ताके अङ्ग मोती आभूखन झलकाई हैं । केते कहैं नभ १ देवरानीमंदहासफूल भूप जयसाह ऐसें मंडनने गाई हैं मेरे जांनि विधिने विचारि चातुरी सों तेरी कीरति के खेलबेकी गंद ये बनाई हैं ।। ८४ ॥ ऐतिहासिक महत्त्व- अकबर पायो भगवन्त के २ तनैसों मान बहुरयो जगतसिंह महामरदाने सों पायो जहाँगीर भावसिंह ३ जयसिंहजू मों शाहजहाँ पायो जयसिंह जगजाने सों। १. देवरानी के मंदहासरूप पुष्प । २. तनय, पुत्र मानसिंहजी। कवित्त में यहां का पाठ अनैतिहासिक और बेमेल है। इसलिये इतिहास अनुसार यह शोधन करना पड़ा है। . के ब्रज-कविता-वीथी अब अवरङ्गजेब पायो रामसिंहजू सों औरै दिन दिन पैहैं कूरम के माने सों केते राना राव मान पाऐं पातसाहन सों पातसाह पावै मान मान के घराने सों ॥ ८५ ॥ जन्मदिनोत्सव- जैसी जेब सादी ये खुलत मसनंद पर, तैसी कहाँ सूर ससिमंडल कमीने में केती और तारा ग्रह जोति वार डारियत हीग मनि मोती माल नोंछावर कीने में । संपति बिसाल करि सादी सालगिरह की बैठे जयसिंह भूप बानिक नवीने में केते कवि जाचकनि भाल की गिरह खुलैं परै २ सालगिरह गनीमन के सीने में ॥ ८६ ॥ 'माधवविलास कीनो माधवेस ऐसो 'माधवविलास' जिहिं सघन द्रुमनि रविकिरने परी रहैं दिसि विदिसनि धूरि धुंधरि परागन की सरस सुमन मधुभर की झरी रहैं । - १. गांठ, ललाट की गाँठ खुले (भाग्य खुले)। २. साल (चोट) रूपी गाँठ।
४४२ जयपुरवैभवम् - मंजु मंजु मंजरि सगुञ्ज 'अलिपुञ्ज बीन ऊँचे सुर २ कैलियाँ अलाप उघरी रहैं हरी हरी लतनि घरीक विधुरी सी जहाँ किन्नरी परी हू छवि देखन परी रहैं ।। ८७ ॥ वीरवर्णन- राजाराम रावनसों कीनो करि क्रुद्ध जुद्ध रच्छनको ३ अच्छ पच्छ छिति पर स्वै गयो मंडन कहत कर कोमल कमान लेत लाखन हयंद औ गयंद मद च्चै गयो । लंका घर घरमें घरयाल घुरसालन में खाइन खजाननमें खास छवि छुवै गयो बाग रुकि बन रुकि सरिता समुद्र कि जमी भासमान भाँन बानमय है गयो । ८८ ॥ कमठ ठुक्कि गइ "पिठ, ५ दिट्ट दिकपाल झडक्किय घरा चुकि गइ चाल हालि दिग्गज सुझडकिय । सुनत दसानन सीस बीस भुज कम्पन लग्गिय सातदीप नवखएड बीच जगमग जस जग्गिय । 1. मंजरियों के उपर गुजन करनेवाले अलि(भ्रमर )पुञ्ज बीन (वीणा)। २. कोयलें । ३. राक्षसों का प्रच्छ (अच्छा, स्वच्छ), पच्छ (पर)। ४. कमठ की पीठ टुक गई। ५. दृष्टि ।
ब्रज-कविता-वीथी - करि कूच राम गढ लंक पै चलत 'कोल कलमलत भय । फनसहस सेसके सुकिकें धुक्कि धुकि के झुक्किगय ॥८६॥ कमठ सकुचि कंकोल, कोल दवि होत लोलतन फैन झरत कुंकरत, परत २ फनपत्ति पंति फन । दिब्ब ३ दरिय बिदरिय, दरिय दर दरकि दरीभृत सत्त समुद सरहद सकि मुद्रा निज मुद्रित । दिग्गज अडिग्ग डिग्गत दिसन ५ दुवन बग्ग भय भग्गि नग जयसाह भूप हठ धरत जब कंचन जेब रकेन ६ पग ॥१०॥ हाथी- सदमदगीले जोर जंगनि अँगीले, लाल- रंगन रँगीले धरै घंट जसबाजा के भरत अरीले, छवि छाजत छबीले, अर- चीले उनमीले तन तेह तेज ताजा के । धावत मतङ्ग डील दीरघ दँतीले, नीले कजल के टीले, धुरै घोर घन गाजा के कीले कोट किलनि कटीले गढ ढीले होत चढत हठीले जयसिंह महाराजा के॥१॥ १. वाराह ( भूमि को धारण करने वाले)। २. फणिपति (शेष) की फनपंति (फणपंकि) ३. दिव्यदरी (गुफायें) विदलित होती हैं। ४. पर्वत दरककें दरिय ( फटते हैं)। ५. द्वेषियों का वर्ग भय से नग (पर्वतों पर) भगे। ६. घोडे की रकाब । ७. सदा मद से भीगे हुए।
४४४ जयपुरवैभवम - सुंडनि लपटें सीस टक्करनि ड₹, मद झरत निपट्टै पट्टे काजर के टीले हैं चरखी उछ, भाले नखनसों क₹ औ कहुक पान छुट्टै तऊ रहत ही कीले हैं। साटदार डट्टै अति, फिरत न हट्टै. पाइ पटकत फ भूमितल भये ढीले हैं दन्तनि दप? ऐसे पारन हजारन ही माधवनरेस द्वार राजत जंगीले हैं ॥ १२ ॥ नीले डील अजब अडीले मदगीले सदा देखि जिन्हें गरवी गरव गरियो करें ऊदभट जिनकी गरज प्रतिधुनि तेई धनकी घटनि दिगतट परिबो करें । जग जय हेत श्रीसवाई माधवेस भूप रावरे वितुंड कैंधों भाव भरियो करें मुंडनि सों खंडि २ व्योमकुण्ड-पुंडरीकझुंड मारतंडमण्डल की पूजा करिबो करें ॥ १३ ॥ साहिब सवाई माधवेस के वितुंड वर सरसुति बरनि बताओं छलबल के १. हाथी । २. आकाशरूपी कुंड के पुंडरीक(कमल )मुंड खण्डित कर (तोड कर ) सूर्यमंडल की पूजा करें ।
ब्रजकविता--वीथी चापवंत घनसे सिंगारे, मद-बुंद चुवै, जिन्हें लखि लागें दिकपीलडील हलके । खलके हरन, निजदलके सरन, भूमि- तल आभरन, जे महल जल थल के मंदरसे जिनके विलंद कद ऊपर है चंद रवि देखिये मुरातिब से झलके ॥ ९४ ।। कजलबरन सदा सजल-जलद से हैं गज्जन सों दिग्गज गुमान बलकों दलैं कदनि उतंग, जंग जीतत जजीरन ही अंग अंग मदके रहत नीर उझलैं । ऐसे गज मौजनसों माधवमहीन्द्रद्वार कहैं जगदीस कविकुल छितिके पलैं पिसि जैहैं सेस कहूँ दौरन के जोर यातें धीरें ही धरनि पै चरन धरते चलें ॥ ५ ॥ टीले से लसत कसतूरी भूरि कजल के जीतन समत्थ फौजें दुज्जन अनीन की जिनके करत घोष धोखे मेघ गज्जनके धुकत फनीस, होत किरचें मनीन की। ऐसे जगदीस माधवेस मौज राजै करी जिन लखि आँखें लुभै १ हरित-धनींन की १. हरित-धनी दिशाओं के स्वामी (इन्द्रादिक लोकपाल )।
जयपुरवैभवम् होंहि न ये सुंडि अरि कोपानल फूंकन कों राखी विधि मानों मुख फूंक फूंकनीन की ॥ ९६ ॥ - झलकत झूलें मुकताहलकी झालरनि झुकि मुकि झंपति अरोर अनियार से धुकि धुकि धरनी धसावत पतार, धारा- धरसे सवत मदधारन अपार से । कहैं व्रजलाल दिग्गजनसे बिलंद, दिग्ग- दंतिन गिरा गिरि डार करि छार से ऐसे महाराज माधवेसजूके दरबार बारन हजार करें चलते पहार से ॥ ९७ ॥ हलत चल ते भूमिभारतें फनिंदफन कमठ बराह दबि होत हैं अबल के अङ्ग की उँचाई जिन पाई रविमण्डल लों, भाई नभगङ्गधार मुंडन सबल के। मंडन मतङ्ग ऐसे जगत्नरेस तेरे मोती धूम लूमत कपोल भल भलके चूमत अकास. झूल झूमत जरीकी सदा ठाननमें घूमत मतङ्गन के हलके ।। १८ ॥
ब्रज-कविता-वीथी घोडे- दानबीर नृपति सवाई माधवेस द्वार सज्जित तुरङ्गतति भाँति भाँति रखियाँ लाँबी बेलि, उफनत अङ्गनि बिलंद कद चाहियत जैसी रतनारी जिन अँखियाँ । दानसमै फेरतमें दौरत, निरखि तिन्हैं मोरत उकति कविमंडली हरखियाँ कंधरनि बंधुर उडात बन्द ऐसे मनों लागी गन्धवाहनकै मीननकी पँखियाँ ॥ ६ ॥ रंगन जतात जिन अङ्ग चपलाइ मधि, पीलनि अकसि नभ उछलि सुहात हैं खलनि के खंडनमें कीये उतपात अति तंग कसे तेज पौन पंछी लौं उडात हैं।' ऐसे माधवेस के तुरङ्ग कविकुल कहि जिन मुसकात लखि मन हू सँकात है कौन हम आग २ रवि-हरि-हय ऍही हेत चलके गरूर मुख लोहनि चबात हैं ॥१०॥ १. मानों हवाओं के मत्स्यों ( मच्छली) की पंख लगी हैं, अथवा मीने की पंख । कन्धों के पास जेरबन्द उडता है उस पर उप्रेक्षा । २. सूर्य- और इन्द्र के घोडे ।
४४८ जयपुरवैभवम् रंगे रंग रंगनि, उतंग अंग अंगनि सों, जीतत कुरंगनि तताईभरे जे हमेस जगमग मीनन के जीनन जलूसदार भूपन उदार, मनि मोतिन सों मूंदे केस । सोहैं बीजुकनसे औ मनसे पवनसे हैं कीरतिभवनसे कहाँवें वेस देस देस चब्बन खलीन, गब्बदब्बन १ दुवन, कवि- कव्वन पै देत ऐसे ३ अब्बनकों माधवेस ॥१०॥ राजत सुरंग अंग अंग अंगरंगन सों जातत छलंगनसों चीता मृग नाह कहैं जगदीस पुचकार रंच नंचि रहैं छुछकार नैंक अरिनगरनि ठाहरें । बकसत ऐसे रघुवंसी दानवीर तुरी जगमग साजन जे कौंन मन ना हरै हम हूं मथत सिन्धु निकरे मँझार ही सों झारि मुख झाग यों करत मनु जाहरॆ ॥ १०२ ।। गरुडगुमान भाँनि डारै गौन नैकु ही में पौन हू सो चलैं करछालनमें बधिक १. वैरिओं के गर्वको दाबने वाले। २. काव्यों पै । ३. अर्वा (घोडे )।
ब्रज-कविता-वीथी ४४६ कहैं जगदीस जगजाहर जलूसदार बीस विसेके हैं राग बागनसों सधिके । देत जस हेत माधवेस भूप ऐसे तुरी (जिन) यालन के जाल रहैं सूपमन बँधि निज 'उतपतिथान जानि मनु याही हेत कोनि मानि लंघि पार जात न जलधिक ॥ १०३॥ परी से उठत छिति छुवत न एकौ छिन छूटै फूलझरी से लखेतै रीमियतु है मीत मनके से. चपला के चारु बालसखा खुरी भरै मूमनकी छाती छीजियतु हैं। ऐसे हयराज महाराज माधवेस दै दै कवि व्रजलालकों निहाल कीजियतु है। रूपरंगवारे, अंग २मुकर सँवारे, जे ३ करी के मोलवगरे बकरी लौ दीजियतुं हैं ।१०४॥ केतक बलक्खी लखे लक्खी अवलक्खी किते केतक सुरक्खी जे दुरक्खी वागविंद के मंडन त्यों केते ताजी सिरगा सुरंग खिंग संदली सँजावी सेत सोहने मिलिंद के। १. उत्पत्तिस्थान । २. अङ्गरूपी मुकुर ( दर्पण) में संवारे सजाये। ३. हाथी।
जयपुरवैभवम् जेते गुन तेते विधि कीने इनहीं में, हेम- साकत नवीने जीनें, भीने कुरुविंद के साहब सवाई जगतेस देखि दानसमैं देत हैं परिंद मोल उतरै करिंद के ॥ १०५।' अङ्गनि सुरङ्ग, अतिताते चतुरङ्ग मधि जीतत दुरंग जे कुरङ्ग असवारी में ऊंची गति अंचे, नारिनैनन ज्यों नंचे मन हूकी गति बंचे, परपंचें खुरतारी में । ऐसी मौज राजै जयसाह नग्नाहजू की जैसी न बिलोको काहू भूप छत्रधारी में तेई तेई घोरे नित देई देई होत द्वार जेई जेई भारी थेई थेई कर थारी में ॥ १०६ ॥ शिकार- चढ़त नढत मृगयाके मन माधवेस चन्लैं बोरबाने चढि कच्छकुलसंगमें महाकेही के हुकम हँकारे सिंह सारदुल पंजनि लपेटें घन छनक छलङ्गमें । सरसुति भूप भट हरखि हरखि तहाँ मारे दुष्टजीव बान बेध २उतमङ्गमें १. हाका हल्लेही के हुक्म से सिंह शार्दूल हँकारे (चलाये, बुलाये) २. उत्तमाङ्ग (मस्तक)। .
ब्रजकविता--वीथी ४५१ -- ऐंही हेत सिंह हि दुराय सिंघवाहिनी हू बैल चढी डोलत गिरीसभरधङ्ग में ॥ १०७ ॥ युद्धवीर- जुटो जङ्ग जाटनसों माँवडा के खेत, तहाँ छत्रकुल अवनकी ऐसी बाड करी है जैसी महाभारत रमायनमैं देखी नहीं चण्डमुण्ड खाण्डत चमुण्डा ह न धरी है। सरसुति कहैं तहाँ कन्दुकलों उछलात सत्रुनके मुण्डन सो रनभूमि भरी है तेगचढी कूरम के काली को बिलोकि. सोन- धारा चहि तारामिस तारा दूटि पर है ॥ १०८॥ करि कतलान बीर बाँके किते बैरिनकों पैरन को रुधिरप्रवाहनि प्रकारकी गवरि गनेसजू को दीनी गर मुण्डमाल लीनी त्यों गिरीस गज खालनि बहार की । मंडन विमान चढि छाई छिति देववधू लैंन को गयन्द मुकताहल अपारकी जोगिनिजमातन को संग लेके वीर ! तेरी गावत बधाई महामाया तरवारकी ॥ १० ॥ १. अस्त्रों की। २. तनामक देवी ।
४५२ जयपुरवैभवम् कोटिन कटक काटे, पाटे नदी नार खार, तेरी तरवारकी गयंदन के चौंक ये तोबन की तमक, झमक रंजकनवारी, भारी जन विमुख दवागिनि की दौंक ये। मंडन कहत बीर तोसों डरि रावराने हय गय भूमि धन देते रहैं सौक ये रातदिन रावरे अरिन्द मतिमन्द के करेजनमें ठगढी रहैं ध्नेजनकी नोंक ये ॥ ११ ॥ मधुकर नृपति ! रुपत पेसखाने तुव केते डूठ लुपत धमक परै चोवकी सरसुति गजकी घटानि घुमड़त महि सेसदीठ होती ज्यों कसूभरंग डोब की । दलके दरेरनि दुवन पयमाल होत होत जयमाल चहूँ चालें चमू दोबकी चाँपै न चरन भूमि, झाँ से रहत चख, का दिककुञ्जर तरा. मुनि तोबकीं ॥ १११ ॥ १. सेरी तरवारकी गजेन्द्रों को ये 'चौक' (चमक, बर) है। २. दा. वामि की दौक (ज्वाला) ३. रिश्वत, उत्कोच । ५.नेजे, भाले । ५. वरी ६. नगारे के डंके । .. वैरी । ८. चक्षु नेत्र, मॉपैसे रहत ऑपकाये (मांचे) - ब्रज-कविता-वीथी ४५६ परपुरजारन धरमधुरधारन समरजयकारन बजत जस बाजाके दौनो पेलिपारन कहरपूरपारन दवागिसमजारन रही है तेज ताजाकैं। माते माते बारन गरूर की निवारन कहर करिडारन प्रगट सुभकाजाके राती राती धारन बिपच्छदलडारन उदार करवार कर राजै रामराजाकें ॥ ११२ ॥ बैरिन के प्रानपौनपानकों पयान करि म्यान तजि साँपिन समान सरक्यो करै दारिद के दारन दरेरी दुति देखि देखि दुजन को दिल दरदन दरक्यो करै । राजा जयसिंघ तेरे कर करवाल जाके धार धूजि धीरन की धार धरक्यो करे कारी कालरातिसी, कराल कालकामिनी सी करेरी करिन के करेजें करक्यो करै ॥ ११३॥ म्यांन ते कढत कवि पढत अपार गुन बढत हमेसैं अंग जीते झलाभलसी १. तरवार की धार । २. धाद (समूह)।
४५४ जयपुरवैभवम माते मदमोकल मतङ्गन के कुंभनतें गजमुकताइल कों लेत भलाभलसी।, मंडन महीन्द्र जयसाहजू के कर राजे छाजे चहूँ चक्कनमें सक बलाबलसी वैरिनके दल-दरियावन के दाहन में जाकी तरवारधार देखी दवानल सी ॥११४ ॥ बीर जयसिंघ भूप तेरी तरवार क. मेदन को गूदन को गंज गिरि सो ठयो सुंडनत रुडनतें गंडनके मुण्डनते धारा कढि रुधिरप्रवाह छिति पै छयो। भूत अवधूत प्रेत मिलिकें पिसाचगन डाँइन गुसांइनको सोर बहुतै भयो हरत गिरीसगन गिरिजाकी गोदमें तें गैल बिन कितकों गनेस गिरि गयो ॥ ११५ । कमल गुलाब भाव अङ्गन भरीसी, जोति- जालउघरीसी कामकेलि को धरीसीं हैं संपतिफरीसी, रागरंग की २ घरी सी, मोति- मानिकमरोसी. हावभावनि ३तरी सी हैं। १. शक, शंका, अथवा बलवान् शक्रमी छाजै। २. रागरंग से.ही मानों घड़ी (बनाई)। हावभावों में तैरती सी।
ब्रज-कविता-वीथी ४५५ चीर जयसाह तेरो रोस लखि वैरि-चामा हीरनकी माल कालजुरसों जरीसीं हैं मति को हरीसी, छवि छटनि छरीसी, सब भाजत फिरै वे गिरिसीस परीसों हैं ॥ ११६ ॥ सत्रुन के सिरन निमांन पञ्चरंगनकी लागी फहगनि कालजीभसी लहलही सरसुति छाये रणसिंघन के सिंघनाद मारूगग गाये वजी नौबति गहगही। उकठि दलनि तैं चलन लागे बीर दूहूँ मांची मार तीर तुबकन की बहबही अलसदृगनि जोलौं देखें तेग माधवेस तोलौं हर मुंडमाल पहरी डहडही ॥११७ ॥ राजनके राजा महाराजा राव बुद्धसिंघ जबतें लखी है कर तेरे असि-दामिनी तब ही तें धाम तजि धाये बन २वाम, तन नेकुन विराम पाठों जाम दिनजामिनी । तिनके नगर जगमगर अगनि ज्वाल फिरत निकेतनमें प्रेतनकी कामिनी १. पञ्चरङ्ग निसान (झंडे ) कालजीभ से फहराने लगे। २. वैरी। ३. घरों में।
४५६ जयपुरवैभवम् मैरों भूरि भीर भासमान भई माइनसों भौननि के भीतरनि भूतनकी भामिनी ॥ ११८ राजा राव बुद्धराव रावरे विपच्छिन के भौन भौंनभरे भूत भैरों भाज रीसते बरखत प्रेत तिहि मंदिर मसानरज हरखत हिये जिहिं ठौर हय हींसते । चाचरति चावसौं चुरैलै नांच पाचरत चौहटेनि चौपट के चौखंडन चीसते भूरे भूरे सीस मिलि बैठे बीस तीस जहाँ दीसत खईसनके ईस दाँत पीसते ॥ ११ ॥ बैठत खईस इक होइ तहँ ईस आगे चुहल मचाइ २चौं नंचत चुरेलियाँ डाइन डमके डौंरू, गाइन पिसाचगन प्रेत देत ताल, ख्याल जुग्गनि उझेलियाँ । मुंडनिकी माल रीझि करत निहाल तहँ ज्वाल मुख सुखहीं मसालनि उजेलियाँ माधव महिन्द्र तुव चैरिन के सूनें भौन भृतन के मजलसि होत कलकेलियाँ ॥ १२० ॥ १. भावों से (भासमान भई भूतों की भामिनी)।२. चौहै।
प्रज-कविता-वीथी मोहीकों डरान आये दल प्रसुरान के ते कीजै कतलान बरदान ते जु पाये हैं : सूर सिरदार अति सुन्दर उदार अति लीजै मोहि अंक अभिलाख जु बढाये हैं। लाल कवि कान रेसिसुपाल रुकमिनी को, स- जोग यह ताहो के सँदेसे ये सुनाये हैं साहिब सवाई भूप साहिब भाये हम दूसरी दिली ने दिल दूत के पठाये हैं ॥ १२१ ॥ ३गरुरे गनीमन सों दच्छिन दवे पै, छाडि धायो पातसाह सुधि खान की न पान की धाये कुल खान पाला सोचत दिवान परयो मकाको ४पयान गति मान किरवान की। कोस पाठ ऊपर अमेठि भले बैठे वीर वाह मुनि होत काहू साह सुलतान की फह फह जातही सु कहि कहि जात नांहि बही वही फिरत बहीर मुगलान की ॥ १२२ ॥ १. असुरों के 'ते' (वे)दन । २. मुगलों का दिल्ली से संयोग शिशुपाल और रुक्मिणी का सा है । ३. गर्विष्ठ । ५. किरवान (कृपाण, सलवार ) से गति मका(वीर्य) का प्रयाण मानकर ।
जयपुरवैमवम् काटे कोट कटक पटक पौरवासिन के खटकत खग्ग खलकुल उरदाह के पाटे नील खारनि पनार सोनधारन के : साजे मसहार भये संतत सराह के। मच्छरी विपग्छ जरै पायकें पतङ्ग जिमि राजत २प्रताप-दीप दीप अवगाह के और ठौर दौर परी जीत के नगारे बजे देस देस साहिब. सवाई जयसाह के ।। १२३ ।। मानकुलमण्डन है मान महीमण्डल कों आखण्डल धान, गुनि गाहके निवाह को भान. सीतभान पश्चबान के समान ताहि देखें ना गुमान रहै भान नरनाह को। राम जैसों बीर, धरै धर्म छाँह गीर. नीर- निधि सो गभीर धीर कीरति की चाह को चापि चाँपि चित्त उठै काँपि कॉपि कामिनी ज्यों दिल्ली सुनै सुजस सवाई जयसाह को ॥१२४ १. खलकल को उर(हदगोदाह करने वाले खम्ग (खा) खडकते हैं। २. जयसाह का प्रवापरूप दीपकः । ३. द्वीपः । ४. अन्यः (अर्थात् दूसरा भाखण्डन इन्द्र)। भानु शीतभातु (चन्द्र)।
प्रज-कविता-बीथी कहूँ होति अङ्गजोति सोनजाइ केतकीसी कहूँ होत आँसुनि कलिन्दीजलतालसे मोह-दृग-दन्त-श्रोठ झलकनि होत कहूँ • द्वैलता-कमल-मुकताहल-प्रवाल से । केसपास-नासा-कुच-कटि भुज-ललकनि होत केकि-कोर-कोक-केहरि मृणाल से माधवमहिन्द्र तुव वैरिनकी बाम भजि सैल -बन-गैलनि रचाये इन्द्रजाल से ।। १२५ ॥ परम प्रचण्ड मारतएड का तपनि सो ही चादर चहूंघाँ चारु छबि मानियत है आई ब्रहमण्डमें तें अमल बिराजै गङ्गा झालरी की मोतिनकी लूमें मानियत हैं। मंडन किरनिअवली के २रसरानि खिच्यो विधिना फरास ताके हाथ-पानियतः साहब सवाई जयसिंघ तिहूँ लोकनमें गवरे प्रताप को चंदोचा तानियत है ।। १२६ ॥ लक्ख लक्ख ३ पक्खर पवंगन की खुरटाप- टंकनकी धूरनसों सागर भरत हैं १. भौं हैं दो नता, हग कमल, दन्त मुक्राफल, भोप्रवाल । ऐसे ही यथाक्रम आगे भी। २. किरणों की अवलि( पंक्नि)रूपी रस्सों से खिंचा। ३. तेज (प्रखर), पवंग घोडे।..
जयपुरवैभवम् चलत मतंग जब जंगन के रङ्गभरे मण्डन कहत धग धूजिबो धरत है। चलत भटोप कोप अोपसों पयाद, तोप- धमके मुनत अरि भाजिवें सरत हैं साहिब सवाई जयसिंघ कुंचमारन सों फननि फनिंद फुफकारबो करत हैं ॥ १२७ ।। बीर जयसाह च. लहरें सवारी करि थहरें अरिन्द मन भाजै जिन सहरै फहरै निसांन भागें, घहरै नगारे चलें पैदल परिंद औ गयंद मद छह । चहरें हँसत बीर, महरें कविन्दन मण्डन चलत बडे दाननकी नहरें कह पात, धरा धहरें, फनिन्द फन गह, कमठपिट्ठ स्वेदन को पहरें ॥ १२८ ।। दानवीर- चाहों दियो एक हौं, दिवात २सत केते यह सत के कहेत ये हजारन चहत है चहत हजार हौं, ये लाखन के लाख देत लाखन बहेते कोटि कोटिन गहत है। १. वैरियों में कहर (गजव)। २. शत (सैकडे)।
व्रज-कविता-वीथी चिन्तामनि कामधेनु सुरतरु कीने पृथा इनके कथामें नाम मण्डन कहत है भूप जयसिंह तेरो दान लखि चौकि चौकि चक्रित सो चाहि चतुरानन रहत है ॥ १२६ ॥ देत मदमाते मदमोकल मतंग केते लाखन हयंद के तबेले छवि छत कों मोतिन की माल देत हीरा भरि थाल देत देत मुखपालन के जाल जतमत को। मुलक मवासे देत खास औ खवासे देत तासे देत बाजन को आसे सोमसतको दूर प्रभु कीनों यातें बस नहिं भूप ! तेरो नेरौ भ3 देतो तू सुमेर परवत कों ॥ १३० ॥ सुंदर सुमेरसम कंचनमहल देक धनदसमान धन धान धरि कीने हैं हीरा के हमेल मोतीमाल मनि मानिक लै जगमग जोतिनके जालसों नवीने हैं। मंडन जगतसिंह कोलों कहों जैसी करी करत विधाता ताके तैंने जस लीने हैं प्रभु की कृपा तें जग अचरज देख्यो यह द्विजन को तेरे दान देव करि दीने हैं ॥ १३१ ।।
जयपुस्वैभवम बरसमान परी नजरें तिहाशी लखि पर विपच्छ परतापतेजश्तावरें मंडन कहत तेरो जस चैतचन्दसम :: भूतल में छायो गायो देवन के गाँवरें । बखत बिलंद दानदाताफ्नपूरे वीर बकसत तू ही बकसीस चित्तचाव विक्रम के दाव रजपूती मजबूती भरे मूंछनपै ताव साँचे भूप नित रावरे ॥ १३२ ॥ पाशीर्वाद- हाजिर हयंदन के बृन्द औ मयंदगोल सुंदर विसाल सुखपाल चढियो कसे छाइ छिति सुजस समुद्दन के पार जाई घेरिकें दिसान को प्रकास भरिवो करो। चाहि चित मंडन गरीवन के हेत सदा दान दरियाव करमाँझ कढिबो करो साहिब सिपाह नरनाह जयसाह बली रात दिन रावरो प्रताप बढियो करो ॥ १३३ ॥ कारापथ कोलदेस माने तिलँगाने पान कासी करनाट करहाट जस छाँयेंगे २. पातपमें ('वावडा' जयपुरीय भाषा)।
ब्रजकविता-वीथी :०० काबिल कनौज करवीर करनालदेस कालिंजर कौसल कलिङ्ग थहरायँगे। मंडन मगध गुजरात कुरुदेस बेस कजली बंधार में नगारे धहरायेंगे मच्छ मरहट्ठ मुलतान औ फिरङ्ग मऊ बीर जयसाह के निसान फहरायेंगे ॥ १३४ ॥ १सामयिकरचना रुचिर चन्द्रमय मुकुट सोसपै झलमल राजत । हिमगिरि-विमलदुकूल देहदीपति सो छाजत ।। निर्भय तेतिसकोटिकण्ठ मिलि जय उच्चारहु । हिल मिल छासठ कोटि करनि श्रद्धाञ्जलि धारहु ।। जो हृदय सिंघासन सोभिनी सकल सुकारज सारती । अस भव्य भारतीमातुकी करहु २भारती. भारती॥१३५।। भारतीय लोगन की मान्यतम मातृभाषा आशाभरे दीनन को कभु न विसारती सारती समस्त कविलोकन के काज सभी रचना प्रचारि सब ३साहितं सुधारती। १. समर्थ कवियों की रम्यरचना के साथ यह मेरी मी 'तुकबन्दी' प्रसङ्ग से दे दी है । 'पोथीखाने ( जयपुरराजमहल का पुस्तकालय )से दी हुई समस्याओं की पूर्ति के रूप में यह व्रजभाषारचना का अभ्यास है। २. भारतीय, भारतवासी । ३. साहित्य । ग्रन्थकार जयपुरवैभवम् धारती धरा पै गुन ज्ञान औ विज्ञान यही सकलकलानि दयादृष्टि सों निहारती हारती कभून निज भारतीयहितमाँझ भारती हरैगी यही भारत की भारती ॥ १३६ ॥ गीध गुहराज रिच्छ कीससे रमनीस तारे गौतम मुनीसरती को कोनो उद्धार है पितुपन पालिबे को आप वनवास लीनो कीनो मरजाद हेत पत्नीपरिहार है। कूर खर दूसन सुबाहु कुम्भकर्ण हने दृप्त दससीस मारि मेटथो भूमिभार है दीननिसतार अरु धर्मविसतार हेत भारअवतार को सु रामअवतार है ॥ १३७ ।। लाल हैं कण्ठमें गुञ्जकी माल बिसाल भुजानमें बाजू खुसाल हैं साल हैं सोभित 'अंसधरी विधुरी अलकै लखि होत निहाल हैं। हाल हैं रामविलास पगे उमगे रससों सखि ये ब्रजपाल हैं पास हैं या ब्रजमण्डल के चलिकें लखिये विहर नँदलाल हैं १३८॥ ललितनिकुञ्जन में बंसीधुनि गुञ्जन वो जासों मुधि भूली हम देह धन धामकी १. पीडा । ५. असमर्थ । ६. स्त्री, महल्या । • शाल (दुशाले)। . ६.कधा।
ब्रजकविता-वीथी मदनअधीर होय जमुना के तीर जाय कामपीर हरिवो हू बात भई नामकी । मथुरानगरवारी अाज उन्हें प्यारी भई हम वजनारी हैं गँवारी कौन कामकी प्रेमसुधसाधे भाव आधे हू रहे न, कछु राधे जिन कहो सुधि पावत है स्यामकी ।। १३९ ॥ उदधि अथाह बीच ग्राहने दबायो जब दीन गजराजपै असीम कणा भई गीध गुहराज गनिका हू पै करी ही दया अधम अजामिल हू अगम गती लई । दुर्मद दुसासन ने दुसह सताई जब द्रुपदसुता यों तब टेरी दीनतामयी- "मेरी बेर एती देर कैसे के करी है कान्ह करुणानिधान तेरी करुणा कितै गई" ॥ १४ ॥ नल हरिचन्द्र भूपभरत भगीरथ से सगर जुधिष्ठिर से प्रबल प्रमानी हैं चौंसठि कलानि चौदह बिद्यनि चतुर नऊ जाकी महिमा को कोऊ नेक ना पिछानी है। छन ही में छार होंय पातसाह रंकसम रङ्क हू निसङ्क होंय राजै राजधानी हैं जयपुरवैभवम् गगन पतालतल पैंठि जात कोऊ तक तात! विधिनाकी गति जात नहिं जानी है ॥१४॥ अद्भुत प्रभाव दरसाये बालपन ही में छन ही में पापमति पूतना पछारी है देवदुखकारी दुष्ट दैत्य दुराचारी हने भक्त वनचारिन की विपति विदारी है। भाप ब्रजनारीमध्य रम्यरासकारी बने तऊ शान्तिकारी गीता जग में प्रचारी है मृष्टिप्रतिहारी विधिएकी मति हारी जहाँ भक्कभीतिहारी गति माधव ! तिहारी है ।।१४२॥ हारिये कभू न सत्यपच्छ के परीच्छन में .दच्छन में काव्यगुनरीति निरधारिये धारिये सदा ही निजमनमें पराये गुन औगुन की बगनि नित चितसों बिसारिये । सारिये सकल काम स्यामसों सनेह करि देह धरि नाहक न जनम गुजारिये जारिये निखिल दुखदूखन अहंमति के संमति के आगे अप हिम्मति न हारिये ॥१४३।।
ब्रज-कविता-बीथी - सुजन वही जो कबहुँ आदि मरजाद न छोडै । सुहृद वही जो कबहुँ मित्रसों नेह न तोडे ।। बीर वही जो विपद पडे हू नेह निभावै । करी प्रतिज्ञा जासु कबहुँ पुनि बहुरिन पावै ॥ सुनु सुजन आपने वचन की दृढता उपर ध्यान दै। यदि भान मनुज निजवचन से हटें तो भल हट जान दै ॥१४४॥ ऋतुवर्णन- विकसित विटपिकदम्ब अम्ब नव मौरन छाये कर्णिकार कचनार कुलक किंशुक विकसाये । ललित लवङ्गलतानि मञ्जु पिकपुञ्ज सुहाये विकच कमल कन्हार मधुपगुञ्जारव भाये । नवविलास सुखसाज लै विहरत रसिकसमाज है चतुरन चित हितकाज यह छयो आज ऋतुराज है,॥ १४५ ॥ फाग मुहाई नन्दघर छाई गगन गुलाल । रंगघटा उमँडी बहुरि ब्रजवीथी भइँ लाल ॥ ब्रजबीथो भइ लाल ग्वालगन होरी गावै जम्यो घेरको रंग चङ्ग मोचङ्ग बजावें। रंग पिचकारी चलें कुमकुमन धूम मचाई बहुरि भाग अनुरागभरी यह फाग सुहाई ॥ १४६ ॥ २. लौटकर, पीली । ३. समूह । १. मात्र कमला।
जयपुर वैभवम्
घर घर देखो ये उमङ्ग भरि भोर हो तें
पूजै गनगोर अम्बमौरन की छाह में
फेर फूलगुच्छभरी सीस सुच्छ भारी लिये
गावत कुमारी चलैं उ*गि उमाह में।
तीज लगि घर घर घेवर के थार भरे
प्यार भरे नारिनके नेहमरे रनाह में
होरी के दिना ही तें सुहाग रङ्गरोरी दिये
गोरीगन गाँवें गनगोरी के उछाह में ॥ १४७ ।।
दिन ज्यों ज्यों चढ़े गरमी हू बढे. बस आग कढै ज्यों चढ़े हैं प्रभाकर
घर हाट अटारी बरोठे अटा गरमी की घटानि बने हैं तवाघर ।
न सुहात महीन हू वस्त्र सखी तनसों ये पसीनन की है लगी भर
उगलै असमान हू भाग महो बस ये बजराग निदाघ के वासर १४८
चारों ओर गहरे मु बादरवितान तने
दादुर नकीचन की सुनत प्रवाई है
मस्त भये कीर, मीर मोरन के शोर मचे
कोयल करोलन की रोल बनि पाई है।
दिन दिन दूनी ओप बकुल-कदम्बन की
अम्बन की डार फलभारनि नमाई हैं
1. भाम के मौरः॥२. नाथ, स्वामी।
ब्रज-कविता-वीथी सर्वलोकभीखम मु ग्रीखमरिहाई हेत मदनदुहाई देत पावस मुहाई है।। १४९ ॥ चहुँ ओर अटा चढि चन्द्रमुखी निरखें पुरवासिन की खुस खेला बहुगाँमन के नरनारि जुरे रसरङ्गभरे विहरै करि रेला । गनगौर गुसांइन की मु जलूस लखो हग खोलि भये शुभबेला नवदंपतिमें रतिवीज वयै रसरीझ भरथो यह तीजको मेला १५० छाये व्योममण्डल में उते कजरारे धन इते मतवारे द्वार झूमैं गजराज हैं पिजकी छटा हैं उनै. विज्जुदीपपाँति इते गर्जना उते को इतै नौवति गराज हैं। सन्ध्या के समेमैं उतै छाँई रंगभीनी घटा इतै दरबारछटा सुरँग मुसाज हैं मानद के काज नवउत्सवसमाज भरे उतै सुरराज इतै मानमहाराज हैं ॥ १५१॥ घर घर आनँद के अधिक उछाह भरे अमित उमाहभरि विष अभिलाखी है। कोऊ पाटफोंदा, कोऊ कदमी, जडाऊ कोऊ, मोतिन की राखी जजमानकर राखी है मानमघवान तहँ राज दरबारमधि नजर गुजारें सरदार, ककि भाखी है जयपुरभवम् कूरमनरेसमुभसंपतिसुसंगमरी असमउमङ्गमरी रङ्गभरी राखी है।। १५२॥ अम्बर ते.अम्बुदभडम्बर विदूर भयो दस हू दिसांन दुति दुगुन दिपावनी सलिलप्रवासन में कमलबिकास भयो कासगुन्छ फूले मनों अवनी मुहासिनी । चंचूपुट खोलि चारु चंचल चकोर चले चेती चहुं ओर चंदचाँदनी लुभावनी सरद सहाय पाय सोहै ये सकल ससी ससिसों सरस सोहै सरद मुहावनी ॥१५३॥ फूलदार पारचे के परदा झुके हैं द्वार चित्रनसों दनी लसै सोभा चित्रसारी की है। मृगमद 'सम्बर की २अम्बर सुगन्ध बसी मानसबसीकरन सौंज. सुखसारी की। केलिगृहभूमि पै सु गिलम गलीचा विछे रत्नपरजंक पै निसंक दुति प्यारी की सरद के अन्त में हिमन्त सुखकारी सखि सरस तयारी सखो माज मिरिधारी की ॥१५४॥ .. सुगायनमः । २ वा।
ब्रज-कविता-वीथी मानिनकी पौनहर सोततम पौन चलै भीतर के भीनन में चित्रकवि छाई है साल पसमीने के अनंदकर अम्बर हैं मृगमद अम्बर की सौरभ मुहाई है। गुदगुदे गद्दनपै गिलम गलीचा विछे अन्तर अछेह रस रीमि सरसाई है दीननकों भीत श्री प्रवीनन कों प्रीतकर सर्वऋतुजीत यह सीत सुखदाई है ॥ १५५ ।। राजवर्णन- सगर दिलीप रघुराज से प्रतापी भये कैयक नरेस, जिहिं जस जग थाई है और तो कहाँ लों कहैं साक्षात् रामचन्द्रहूनें प्रगटि धरामें दीनयातना नसाई है और पृथिराज मानसिंघ जयसिंघजसे प्रगटे नरेस जिन गीति गुनी गाई है छोनीपतिकत्रिनमें छत्रसमरूपन की भानुसभूपन की कति बहु भाई है ॥१५६ ॥ सकलमहीमें मान्य बत्रिन में जन्म भयो जैपुरभूखण्डपै अखण्ड तेज छायो है १. जिसका छेह (अन्त) नहीं।
जयपुरवैभवम् यौवनउभार में कुमारजन्म पायो आप विपति विदारि बसवैभव बढायो है। मान महिपाल ! तुष सुजस सराहें कोलों पोलो यह खेल तामें ठोस पद पायो है कच्छकुलगौरव गुनीन गन गायो आज पुन्य के प्रताप पायो आप मनभायो है ॥ १५७ ।। तोपधुनि छाय रहीं दुग्गन कँगारे चढि नौबत नगारे बजै आनँद उमाह के सकल प्रजा के उर विजयपताका भरें २राकासम संमद चकोर चित चाहे के मञ्जुनाथ राजै दरबारमधि मानभूप साजै सोमिसुजस सुवंस कछवाहे के कोविद कवीन्द्रगन सोभासों सराहे राजर सौजदसराहे आज काज दसराहे के ॥१५८ छत्रिन में छत्रसम सोभित दिनेसवंस तामें अवतंससम सोमा सरसाई है यौवन ही में राजपुत्रन के जन्म भये सकल प्रजामें सुखसंपति सदाई है। पोले खेल में भी आपने ठोस पद पाया है। पोलो' नामक खेल, जिसमें प्राप विश्वविजयी माने गये है । २. पूर्णिमा । ३. राजशोभा के दश- राहे (दसमार्गवाला बीच का मुरमुट, चौराहे की तरह)।
ब्रज-कविता-वीथी दिन दिन दूनी दुति होत भूपमण्डल में क्रीडा हू में विश्वजयकीरति लहाई है चरम सवाई मानसिंघ महिपाल जूकी संपति सवाईहेत विरद सवाई है ।। १५६ ।। दिपत दिगन्तनमें चन्द्रिका सुचारुसी रु राजै मञ्जुकुञ्जन में मल्लिका उदारसी पारावारपार लसै हंसरपरिवारसी सु भासै व्योममण्डलमें रुचिविसतारसी। क्रूरम सवाईमानसिंघ! महिमण्डल में कीरति तिहारी दिपै हीरन के हारसी रजतपहारसी कुसुमउपहारसी रु सोमसुधासारसी सु गंगजलधार सी ॥ १६० ॥ केरल कलिङ्ग कामरूप खुरासान कच्छ कासमीर काबुल लों केलि कर पाई है मालव मेवाड़ महीसूर मारवाड़ मिलि मुरकि मरहन पै मेरु मँडराई है। १. खेल करते हुए विश्व का विजय अद्भुत धीरता । पोलो के खेल में माप विश्वविजयी माने गये हैं। २. हंससमूह । ३. कान्ति का विस्तार । ४. चन्द्रमा।
जयपुरभवम्
आगे चलि चीन जयपान अफगान फिरि
भटकि अमेरिका युरोपमधि छाई है
कच्छकुलकैरवकलानिधि महीप मान
भानुकुलकीर्ति चहुँ ओर चलि भाई है ॥ १६१ ॥
भानुवंस अवतंस भये जिन जस जग जानत
कूरमकुल की कलित कीर्ति कहु को न बखानत
दान मान सनमान देइ जिन द्विजकुल पालिय
सकलमहीतल माँकि धरम की नीति प्रचालिय ।
कहु बहु धरममरजाद की क्यों न सुनीति ठनी रहै
भुवि भानुवंशभुवपाल की अक्षय कीर्ति बनी रहै ॥१६२॥
दो-विज्जुजालसजित सकल सौधमाल मुदहेत ।
जयपुरपालभुवाल की सालगिरह सुख देत ॥ १६३ ॥
दिव्य दसराहे के उछाह छये चारों ओर
सोर घनघोर करें तोप तेजवारी हैं
मुक्कामनि मानिकनि हाथी हयमाल सजै
नानाविध बाजे बजैं आनंद अपारी है।
मानमहिपाल की म विजयसवारी सजी
कोविदकवीन्द्रगन उकति उचारी है
भानुवंशवृद्धिवारी संपतिसमृद्धिवारी
सर्वसिद्धिवारी आज आसिस हमारी है ॥ १६४ ॥
ब्रज-कविता-वीथी सकल मही में पूजनीय ये दिनेसस ताकी सुप्रसंसा सुनि उर उमहयो करै जैपुरधराके माननीय महागज यह गुनि कविराजनसों कीरति चहयो करें। सकलसमृद्धिपूर्ण अम्बावतिराज्य यह देवी जगदम्बा की सु करुणा लधो करे दीनदुखदारकदुनीपतिदयासों, राज- दंपति को सर्व सुखसंपति रहयो करैं ॥ १६५ ।। प्रसङ्गसे प्राचीन- सुरतरु पंचता लै रहे परपंचमधि- कामधेनु पसुता लै पेखियत रद है पाहन परसमनि कौसतुभ चिन्तामनि कौन पै पठाऊं, वपु चिन्तासों जरद है। मेरो मतो मानि पिय जाहु जयसिंह जू पै बांचत ही छिन मेरी ओरकी फरद है पानी को बरद, कलिकाल को करद, कवि- दारिददरद, मरदनको मरद है ॥६६॥ किरति बिमल कुलबनिता ज्यों संग्रहत हिय नहिं हेत परबनिता ज्यों वित्तके पण्डित के दास मूढमति सों उदास रहें खोले दिल खिलबती साधूजन चित्त के ।
जयपुरवभवम् कविपेजपाल नंदलाल से कृपाल, कलि- काल में न आन मानदाता गुन मित्तके रूह की खुराक जिन मँहगे कवित्त किये हिम्मती नौ किम्मती जे गाहक कवित्त के ।। ६७ ॥ लच्छि कहे नेहहीन, दोष को प्रासरो न, इन्द्रिय कहत नित निग्रह की बात है औजस कहत भील, नीरस विसन कहै, कलि कहै कौनों विधि सोयो नहिं जात है। काम कहे कैंसे हूं न लीनीजात चित्तवृत्ति, तियाजित कहै सरसुति सरसात है परतिय कह पएड, सूरजन कहें भूप जयसिंह एक हू अनेक सो दिखात है ॥ ६८॥ पालने मामि मुलाइकै मोदभरी हुलराइकें लेत बलैया अंचल प्रोटि विरंचिसोमांगजियो मेरोगो-बछरानि पलैया। चुंबति चावसों चंदसो आनन मानति है फल कोरि फलैया श्रीजयसिंह को कामद खेले जसोमति अंक में कान्ह ललैया ॥६६ चिरंजीव कविताकि कलानाथमुदहेत। किय कविताकोमलकुसुमहार हिये सुख देत. सं० १६.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.