·अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत्। साधनसाध्वलनासम्बन्धमुत्तरख वक्ष्यति भिद्यते उदयन्यि- रियादिना । अव चापरशम्दवायायामृग्वेदादिलक्षणायां विधिप्रतिपेधमालपरायां विद्यायां संसारकारणाविद्यादि- दोपनिस्तत्व नास्तीति स्वयमेवोक्ता परापरति विद्याभेद- कारणपूर्वकमविद्यायामन्तरे वर्तमाना इत्यादिना । परप्राप्तिसाधनं सर्वसाधनमाध्यविषयवैराग्यपूर्वकं गुरुप्रसाद- तथा . विद्यायाः पुरुषकर्तृत्वात् तत्प्रकाशकत्वेऽस्या उपनिषदोऽपि पीरुपेयत्वप्रमशात् पाक्षिकपुरुषदोषजत्वयाऽमामायाद ध्याचिग्यासितवं नोपपद्यत इत्याह । अस्यायेति । विद्यायाः सम्प्रदायप्रवत्तका एव पुरुषा न तूतक्षया निर्मातारः मम्म- दायकत्वमपि नाधुनातन येनानाखामः स्यात् किन्चनादर पारम्पयागतम् । ततोऽनादिमसिहमहाविद्यामकाशनसमोप- निषद पुरुषसम्बन्धः मम्प्रदायकार्तृत्वपारम्पयलक्षण एव तमा. दायेवाहेत्यर्थः। विद्यासम्प्रदायकर्तृत्वमेव पुरुषाणम् । यथा विद्यायाः पुरुषसमन्धस्तमेयोपनिषदोऽपि । यदि पुरुषमम्बन्धी विवक्षितः पौरुषेयत्वपरिहाराय नहि तयाभूतनमन्वाभिधाय- कैनान्येन भवितव्य स्वयमेव स्वसम्वन्धाभिधायकत्वे थामायय- प्रसङ्गादित्यामन्याइ स्वयमेव स्तुत्वमिसि । विद्यास्तुती तात्- पाव वत्तिदोष इत्यर्थः । स्तुतिळ किमर्थलत पाह थोबुद्धीति । प्रवत्तरबिति पाठो धुक्त' । हतधातोसत्मनेपद- लाहिद्याया यत् प्रयोजनं तदेवास्या उपनिषदोऽपि प्रयोजन भविथतीत्यभिमेत्य विद्यायाः प्रयोजनसम्बन्धमा प्रयोजनेन निति। .माएपरिणहिलविवादितपाल्बोहापराध यितत्तेः सम्भयात् नदये कापियामकायकोपनिषदव्यायाः ·अथर्ववेदीयमुण्डकोपनियत् । ३ नभ्यां ब्रह्मविद्यामा परीक्ष्य लोकानित्यादिना । प्रयोजन- वासलद ब्रवीति ब्रह्मविद नीव भवतीति। परामृतात् परिमुयन्ति सर्व .इति च । ज्ञानमात्रे यद्यपि सर्वामि-. गामधिकारस्तथापि सश्यामनिष्ठेव ब्राह्मविद्या मोक्षसाधन न कम्ममहितति भैक्षचUञ्चरतः सन्यासयोगादिति च ब्रुक्न् . 1 तव्येत्यागड्याह। अत्र चेति। संमारकारणमविद्यादिदोप- स्तनिवर्तकत्वमपरविद्यायाः कात्मिकाया न मम्भवत्यविगे- धात् । न हि शतशोऽपि प्राणायाम कुर्वतः शुक्तिदर्शनं विना तदविद्यानिवृत्तिदृश्यते। ततोऽपरविद्यायाः मंमारकारणा- विद्यानिवर्तकत्वं नास्तीति स्वयमेवोक्तां ब्रह्मविद्यामाहेति सम्बन्धः । किञ्च परमपुरुषार्थसाधनत्वेन ब्रह्मविद्यायाः पर- विद्यात्वं निकटसंसारफलत्वेन च कम्मविद्याया अपरविद्या- त्वम् । ततः समाग्याबलादपरविद्याया मोक्षसाधनत्वाभावो- ऽवगम्यत इत्यभिप्रेत्याह । परापरति । यज्ञाहुः कमजड़ाः कैवलबाह्मविद्यायाः कर्ट संस्कारत्वेन• कमानत्वात् खातन्त्रणा सुरुषार्थमाधनत्वं नास्तीति तदनन्तरतुत्वैव निराकतमित्याह । तथा परप्रामिसाधनमिति। ब्रह्मविद्यायाः कर्ममाङ्गत्वे कम्मको निन्दा न स्यात् न खुखझविधानाय प्रधानं विनिन्द्यते। अन्न तु मर्वसाध्यसाधननिन्दया तद्विपयवैगग्याभिधानपूर्वक पर- प्राप्तिसाधनं ब्रह्मविद्यामाह। विपयवैराग्यपूर्वकमिति । अतो वनाविद्यायाः स्वप्रधानत्वात् प्रकाशकोपनिषदां न कर्तृस्तावक- स्वमित्यर्थः । यद्युपनिपदो लतन्त्रव्रह्मविद्याप्रकाशकत्वं ग्यादि दध्येतॄणां सर्वेपामेव किमिति ब्रह्मविद्या न स्यादित्या- राधाह। गुरुप्रसादलभ्यामिति । गुर्यनुप्रहादिसंस्काराभावान् ·अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत् । दर्शयति । विद्याकम्मविरोधाच्च । न हि ब्रह्मामैकाल- दर्शनेन सह कम्मे स्वप्रेऽपि सम्पादयितुं शक्यम् । विद्यायाः कालविशेपाभावानियतनिमित्तत्वात् कालकम्न मोचानुप- पत्तिः। यत्तु एहस्थेषु ब्रह्मविद्यासम्प्रदायकत्वादिलित न तस्थितन्यायं बाधितुमुन्सहते । न हि विधियतेनापि तमःप्रकाशयोरेकन सम्भवः शक्यते कत्तुं किमुत लिङ्ग . मवेंपा यद्यपि न भविथति तथापि विशिष्टाधिकारिणां भवि- यतीति भावः । ननु सतन्वा चेद् ब्रह्मविद्या सहि प्रयोजन- साधनं न स्यात् । सुखदुःखप्रातिपरिहारयोः प्रवृत्तिनिवृत्ति- साध्यतावगमात् तत्राह । प्रयोजनञ्चेति । स्मरणमात्रेण विस्मृत- सुवर्णलाभे सुसमाप्तिप्रसिद्ध; रज तत्वज्ञानमाताच सर्पजन्य- भयकम्पादिदुनित्तिप्रमिश न प्रकृत्तिनिवृत्तिमाध्यत्वं प्रयोजनस्यकान्तिकम् अतो विय श्रुतिः प्रयोजनमम्बन्ध .विद्याया अमद अयोति। तस्मात् तबकाशकोपनिषदो थ्याख्येयले सम्भवतीत्यर्थः । यज्ञाहुरेकदेशिन, स्वाध्यायाध्यायन- विधेरावबोधफलस्य वर्णिकाधिकारवादधीतोपनिषजन्य ब्रह्मज्ञानेऽस्त्येव सर्वपामधिकारः। ततः मर्यायमकम्ममसच्चितर ब्रह्मविद्या मोक्षसाधनमिति तनाह । ज्ञानमात्र इति । मर्वख- न्यागात्मकसन्यासनिष्टेव परनधिद्या मोचसाधनमिति दी दर्शयति। ताहामन्यामिनां च कर्ममाधनस्याभावान कर्म- सम्भवः । पायमधोऽपि शमदमाधुप हितविद्यामनिष्ठत्व- मेव । तेषां शौचाचमनादिरपि तवती नाचमधर्मो लोक- संग्रहार्थत्वात्। 'जानाभ्यामनवाऽपावननिहते। न दि ·अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत् ।। फेवरिति । एवमुक्तसम्बन्धप्रयोजनाया उपनिषदोऽल्पग्रन्थ- विवरणमारभ्यते। य इमां ब्रह्मविद्यामुपयन्त्यामभावन. बदाभक्तिपुरःसराः सन्तस्तेषां गर्भजन्मजरारोगाद्यनर्थपूर्ग निशातयति परं वा ब्रह्म गमयत्यविद्यादिसंसारकारणचान्य- सममवसादयति विनागयतीत्युपनिषत्। उप-नि-पूर्वस्य सद- रेवमर्थमरणात् । मानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते इति स्मरणात् । त्रिपवण- मानविध्यादेरजसन्यासिविपयत्वात् । अतः कम्पनिहर साहित्यमानस्य न कर्मण प्रत्यर्थः । इतय न कर्मसमुचिती विद्या मोक्षसाधनमित्याह। विद्याकाविरोधाचेति । एकर्नु ब्रह्म वानि करोमि चेति स्फुटी व्याघात इत्यर्थः । यदा ब्रह्मा- मेकात्वं विस्मरति तदोपवविद्योऽपि किं करिष्यति ततः समु- चयः सम्भाव्य इति न यायमित्याह । विद्याया इति। ननु गृहस्थानामगिरःप्रभृतीनां विद्यासम्प्रदायप्रकर्तकत्वदर्शनादु गृहस्थायमकर्मभिः समुञ्चयो लिङ्गादेवगम्यत इत्यागवाह । यत्तिति। लिङ्गस्य न्यायोपह हितस्यैव गमकत्वागीकारात् समुच्चये च न्यायाभावार प्रत्युत विरोधदर्शनान लिङ्गन ममु- श्वयसिद्धिः । सम्प्रदायप्रवर्तकानाच गाईस्यस्यामासभावत्वानु- सन्धानेन मुहुर्मुहुर्याधात् । यस्य' में कामिन सपाट यस्य ने नास्ति किञ्च न । मिथिलायां प्रदीप्तायां न मे किचन धात इत्युद्वारदर्शमात् कमाभासेन न समुच्चयः स्यात्तत्र च विधिन दृश्यत इति भावः । साधित व्याग्येयत्वमुपसंहरति । एक- मिति।

·br धर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत् । अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिपदारम्भः । ॥ो । ब्रह्मा देवानां प्रथमः सम्बभूव विश्वस्य कत्ती भुवनस्य गोता। स ब्रह्मविद्यां सर्ववि- याप्रतिष्ठामधर्वाय ज्येष्ठपुवाय प्राह ॥ १ ॥ ब्रह्मा परिष्दो महान् धर्मज्ञानवैरायलय : सर्वान- न्धानतिशयेनेति। देवानां द्योतनवतामिन्द्रादीनां प्रथमी गुणः प्रधान: सन् प्रथमोऽग्रे या 'सम्बभूवामिव्यतः सम्यक गातन्त्रणेत्यभिप्राय:। न तथा यथा धमाधम्र्मवशात् मंसारिणोऽन्ये जायन्ते। योऽसावतीन्द्रियग्राम इत्यादि रमृते. । विक्षस्य सर्वस्य जगतः कौम्पादयिवा। भुवन- भ्योत्पत्रस्य गोमा पालयितेति विशेष ब्रह्मणो विद्यास्तुनये। म एवं प्रख्यातमहत्वो ब्रह्मविद्या ब्रह्माणः परमात्मनो विद्या ब्रह्मविद्या येनाक्षर पुरुप वेद सत्यमिति विशेषणात् । परमात्मविपया हि साप ब्रह्मणा वाऽग्रजनोतनेति ब्रह्मा- विद्या। ता सर्व विद्यामतितां सर्वविद्याभिव्यक्ति हेतत्त्वात् पन्य कथमुपनिपच्छन्दप्रयोग इति शहायामुपनिपच्छन्द- पाच्यविद्यार्थवालाक्षणिक इति दयितु विद्याया उपनिष छदार्थलमाह । य मामिति। प्रात्मभावनेति प्रेमास्पद तयेत्यर्थः । अनर्थपूग कोशममूह निगातयति शिथिलीकरोति अपरिपकंज्ञानाद द्विवदाभिर्मोनमाभवादित्वर्य'। ज्ञानम- प्रतिछ यस्य वैराग्यञ्च जगत्पते । ऐषय्यञ्चव धर्गय सह सिद्ध ·७ अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिपत्। अधर्वणे या प्रवदैत ब्रह्माथर्वा तां पुरोवांचा- भिरे ब्रह्मविद्याम् । स भारद्वाजाय सत्यवाहाय प्राह भारद्वाजोऽङ्गिरसे परावराम् ॥ २ ॥ सर्व विद्याश्रयामित्यर्थः । सर्व विद्याविद्यं वा वस्वनयैव विज्ञायत "इति । येनाश्रुतं श्रुतं भवति अमतं मतमविज्ञातं विज्ञात- मिति श्रुतेः । सर्वविद्याप्रतिष्ठामिति च स्तीति । विद्या- मथाय ज्ये छपुत्राय प्राह । ज्येष्ठथासो पुवयानेकेषु ब्रह्मणः सृष्टिप्रकारेवन्यतमस्य सृष्टिप्रकारम्य प्रमुख पूर्वमथर्वा सुष्ट इति ज्येष्ठस्तस्मै ज्ये ठपुत्राय माह ॥ १ ॥ यामतामथर्वणे प्रवदेत अवदत् बहाविद्या ब्रह्मा तामव ब्रह्मणः प्राप्तामथर्या पुरा पूर्वमुवाचीतवानगिरे अनिर्नाम्ने ब्रह्मविद्याम्। स चाही रहाजाय भारद्वाजगोत्राय सत्य- पाहाय सत्यवाहनाने माह प्रोक्तवान् । भरदाजोऽङ्गिरसे स्वगिधाय पुत्राय वा परावरां परम्मात् परस्मादवरेण प्राप्ति परावरा परावरमर्वविद्याविषयव्याप्तेवा पता परावरामदिरमे प्राहेत्वनुपङ्गः ॥२॥ चतुष्टयमिति स्मरणार्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यः सर्वानन्यानतिक्रम्य वत्त त इति परिहत्व मिडमित्यर्थः। योऽसावतीन्द्रियग्रायः सूक्ष्मोऽव्यक्तः सनातन.। सर्वभूतमयोऽचिन्त्य, स एप स्वय- मुद्दभी। खयमुद्भूतः शुक्रगोणितप्स्योगमन्तरेणाविर्भूत इति स्मृरो. स्वातन्वा गम्यत इत्यर्थः। वाक्योत्यबुद्धिकृत्त्यभिचा ब्रह्मव ब्रह्मविद्या। तच्च ब्रह्म सर्वाभिव्यञकम्। ततः सर्व-.

·. अथर्ववेदोयमुण्डकोपनिषत् । भोनको ह वै महाशालोऽङ्गिरसं विधिवटुप- सन्नः पप्रच्छ । कस्मिन्न भगवो विजाते सर्वमिद विज्ञातं भवतीति ॥३॥ . शौनक: एनकस्थापत्य महागालो महारहस्योऽद्विरम भारद्धाजशिष्यमाचार्य विधिवद्यथाधास्वमित्येतत् । उपसनः उपगतः सन् पप्रच्छ। शौनकादिरसयोः सम्बन्धादर्वाग्वि- धिववियेफ्णादुपसदनविधेः पूर्वेषामनियम इति गम्यने । मध्यदीपकन्यायार्थ वा विशेषणम् । अस्मदादिषम्युपसदन- वरिष्टत्वात् किमित्याह । कस्मिन्, भगयो विशात नु रति वित भगवो हे भगवन् ! सर्व यदिदं विज्ञेयम् । विज्ञान विशेषेण जातमवगतं भवतीत्येकस्मिन् प्रति सर्वविद भवतीति शिष्टप्रवाद गुतवान् भोनक: तदिशेष विनातकामः सन् कस्मिनिति विसर्कयन् पप्रच्छ । अथवा सोकसामान्य- इध्या मात्वव पप्रच्छ । मिति लोके सवर्णादिमकनभेदाः मवर्षवायकलविज्ञानन विज्ञायमाना लौकिकः । - तथा विद्याध्यमकतयाऽऽयीयत इति सर्वविद्यायया भविद्या- थया। अथर्वा सर्वविद्यानां प्रतिक्षा परिममाभिभवति यस्या- मुत्पवायां ज्ञातव्याभावात् सर्वविद्याप्रतिहल्याह। सर्वविद्या- वैध वेति ॥१॥२॥ पशवीजमाह । करिमविति । उपादानात् कार्यस्य पृथक- मात्राभावादुपादाने जाते तत् कार्य ततः पृथइनाम्तीति मात भरतोति सामान्यस्याप्तिस्तदलादा पत्याह अथ.

·ट
अधर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत् ।
तस्मै स होवाच । । विद्ये वेदितव्य इति
ह स्म यद्ब्रह्मविदो वदन्ति परा चैवापरा च ॥४॥
किन्वम्ति सर्वस्य जगन्ने दस्यैककारणम्। यदेकसिन् विभाव
सर्व विज्ञातं भवतीति। नन्वविदिते हि कस्मिन्निति प्रशो-
•ऽनुपपन्नः। किमस्ति तदिति तदा प्रश्नो युक्तः। सिद्धे
द्यस्तित्वे कस्मिन्निति स्यात् । यथा कस्मिविधेयमिति ।
नानरबाहुल्यादायामभीरुत्वात् प्रश्नः सम्भवत्येव । किन्त्वस्ति
तद्यस्मिन्नेकस्मिन् विज्ञाते सर्ववित् स्यादिति ॥ ३ ॥
ती गौनकायाङ्गिरा प्राह किनोवाच । किमित्रों
च्यते । विद्ये वैदितव्य इति। एवं ६ म्म किल यद्-
ब्रह्मविदो वेदार्थाभिना: परमार्थदर्शिनी वदन्ति । के ते
दूत्याह। परा च परमात्मविद्या। अपरा च धमाधम्म-
साधनतत्फलविपया। ननु कस्मिन् विदिते सर्वविद् भव-
तोति गोनकेन पृष्ट तस्मिन् वाव्येऽपृष्टमाह अगिरा ई
विद्य इत्यादिना। एप दोपः क्रमापक्षत्वात् प्रतिवचनस्य ।
अपरा हि विद्याऽविद्या सा निराकर्तव्या। तदिपये हि
विदित न किञ्चित्तवं नो विदितं स्यादिति निराकृत्य हि
पूर्वपचं पश्चात् सिद्धान्तो वक्तव्यो मवतेति न्यायात् ॥ ४ TI
वैति। प्रयाक्षरां यस्यामाक्षिप्य समाधत्तं । नन्वविदित हो-
त्यादिना । किमम्ति तदिति प्रयोगऽक्षरबाहुल्य नायामः स्यात्
तदभीरतया कस्मिन्नित्यचरसामञ्चम्य लाघवात् प्रश्न इत्यर्थः
॥३॥४॥

·अथवदायमुण्डकोपनिषत् । तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदाऽथव- वेदः धिना कल्पो व्याकरणं निरुतां छन्दी तत्र का अपरेत्युध्यते। ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदो- ऽथर्ववेदा इत्येते चत्वारो वेदाः। शिक्षा कल्पो ध्याकरण निरुत छन्दो ज्योतिपमित्यनानि पड़ेपाऽपरा विद्या । भधेदानीमियं परा विद्योचते यया तहक्ष्यमाणविशेषणम. क्षरमधिगम्यते प्राप्यते। अधिपूर्वस्य गमेः प्रायशः प्रात्य. र्धत्वात् । न च परमारवगमार्थस्य भेदोऽस्ति । अदि- या अपाय एव हि परमामिर्नार्यान्तरम् । ननु ऋग्- वेदादिवाहा सहि सा कथं परा विद्या स्याम्मोक्षमाधनञ्च । या वेदवाह्या मृतय इति हि स्मरन्ति । कुदृष्टिलान्निष्फल्नु । वादनादेया स्यात् । उपनिषदाच ऋग्वेदादिवायव स्यात् । ऋग्वेदादिले त पृथकरणमनर्थकम् । अथ परैति न वेद्यविषयविज्ञानस्य विवक्षितत्वात् उपनिषत् । अद्या- घरविषयं हि विशुनमिह परा विद्येति माधान्य न पिक- कल्पः सूत्र ग्रन्थ । अनुष्ठेयनामः कल्प इत्यधः । अविद्याया पपगम एव परमाप्तिरुपचयते । अविद्यापगमय ब्रह्मावगति- स्वेति व्याख्यातमस्माभिः। जातोऽर्थस्तज्ज्ञप्तिर्वा अविद्या- निवत्तिरित्येतदष्याख्यानायमरेऽधिगमशब्दोऽत्र प्राप्तिपर्याय एदैत्याह। न च परमाप्तरिति। माङ्गाना वेदानामपरविद्या- खेनोपन्यामात्सतः पृथकारणाद्देदवाछतया बनाविद्याया. परत्वं न मभवतीत्याक्षिपति। मन्विति । या वेदबाह्या स्मृतयों ·११ अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत्। ज्योतिषमिति। अघ परा यया तदक्षरमधि- गम्यते ॥५॥ यत्तट्रेण्यमग्राह्यमगोवमवर्णमचक्षुःश्रीवं तदः क्षितं नोपनिषच्छदाशिः। वेदशब्देन तु सर्वत्र शब्द- रागिविवक्षितः। शब्दराम्यधिगम्येपि यत्नान्तरमन्तरेण गुर्व- धिगमनादिलक्षणं वैराग्यञ्च नाक्षराधिगमः सम्भवतीति एथकरणं ब्रह्मविद्यायाः परा विद्येति कथनञ्चेति ॥ ५ ॥ यया विधिविषये कर्ताधने ककारकोपसंहारहारेण बाक्यार्थज्ञानकालादन्यत्रानुष्ठेयोऽर्थोऽस्थग्निदोषादि लक्षणेगे तथेह परविद्याविषये वापयार्थज्ञानसमकाल एष तु पर्य- पसितो भवति। केवलशब्दप्रकाशितार्थनाममावनिष्ठाव्य- तिरिताभावात् । तस्मादिह परा विद्यां सविशेषणेनाच- रण विशिनष्टि यत्तदट्रेश्यमित्यादिना। वक्ष्यमाणं बुद्दी संहत्य सिक्षवत्यरामृश्यते । यत्तदिति । अट्रेश्यमदृश्यं सर्वे बुहीन्द्रियाणामगम्यमित्येतत् । दृशैवहिपकतस्य पश्शेन्द्रिय- याच काय कुदृष्टयः। सर्वास्ता निष्फलाः प्रेत्य तमो निष्ठा हि ताः मृता इति स्मृतेः । कुदृष्टित्वादनुपादेया स्यादित्यर्थः । विद्याया वेदवायत्वे तदर्थानामुपनिपदामप्यूग्वेदादिवाध्यत्वं प्रमज्येतेत्यर्थः । वेदवाचलेन पृथक्करणं न सम्भवति। किन्तु वैदिकस्यापि ज्ञानस्य वस्तुविषयम्य शब्दराश्यतिरेकाभिप्रायेणे- त्याह। न वेद्यविपयेति। वैराग्यश्चेत्यव यनान्तरमिति शेपो ट्रष्टव्यः॥ ५॥. . .

·१२ भयवचंदोयमुण्डकोपनिपत् । पाणिपादं नित्यं विभुं सर्वगतं मुसूमं तदव्ययं यद्भूतयोनिं परिपश्यन्ति-धीराः ॥ ६ ॥ . , हारत्वात् । अयाध कम्मेन्द्रियाविषयमित्येतत् । भगोत्र गोत्रमन्व्यो मूलमित्यनान्तरम् । अगोत्रमनन्त्रयमित्यर्थः । न हि तस्य मूलमस्ति येनान्वितं स्यात् । पर्यन्त इति वर्णा द्रव्यधर्माः स्थूलत्वादयः शकलादयो या। अविद्य- माना वर्ण यम्य तदर्णमक्षरम् । अचक्षुः थोत्रं चक्षुय थोमच नामरूपविश्य करणे सर्यजन्तुना तेऽविद्यमाने यस्य दचक्षुः श्रोत्रम् । यः सर्वज्ञः सर्वविदित्यादि चेतनावत्त्व- विशेषणात् प्राप्त संसारिणामिव चक्षुःथोबादिभिः 'करण- यसाधकलं तदिहाचतु:योत्रमिति वार्यते । . पश्यत्यवचः म शृणोल्वकर्ण इत्यादिदर्शनात् । किञ्च तदपाणिपाद कर्मेन्द्रियरहितमित्येतत् । यत एवमग्राह्यमग्राहकञ्च प्रती नित्यमविनाशि। विभु विविधं ब्रह्मादिस्थावरान्तप्राणि- भेदैर्भवतीति विभुम् । सर्वगतं व्यापकमाकाशवत् ससूक्ष्म शम्दादिस्थूलत्वकरणरहितत्वात् । शब्दादयो याकाशवाया- कर्मचानाहिलक्षणत्वाभिप्रायेण च पृथक्करणमित्याह । यथा विधिविषय इति । अप्राप्तप्रसिधप्रसाद प्रधानपरत्व- मपि गहनीयमिति मलाई। यः सर्वज इति । श्रगुणत्वादिति उपमर्जनरहितत्यादित्यर्थः । सवात्मकत्वाचेति हास्यातिरिक्त- स्याभावाञ्चत्यर्थः । ब्रह्म न कारणं सहायशून्यत्वात् मुलाल- मावरदिव्यस्यानेकान्तिकमुल्यनामिष्टान्त न । ब्रह्म जगतो ·अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिपत्। यघोगनाभिः सजते गृह्णते च यथा पृथिव्या- मोषधयः सम्भवन्ति । यथा सतः पुरुपात् केश- लोमानि तथाऽनरात् सम्भवतीह विश्वम् ॥७॥ दीनामुत्तरोत्तरं स्थूलत्वकारणानि तदभावात् सुसूक्ष्मम् । किञ्च सदव्ययम् । उताधमत्वादेव न व्यतीत्यव्ययम् । न ह्यनङ्गस्य खानापचयलक्षणो व्ययः सम्भवति शरीरस्येव । नापि कोपापचयलक्षणो व्यय: सम्भवति राज इव । नापि गुण- हारको व्यय: सम्भवत्वगुणत्वात् सर्वाग्मकत्वाच। यदेवं लक्षणं भूतयोनि भूतानां कारणं पृथिवीव स्थावरजगमानों परि सर्वत आत्मभूतं सर्वस्याचरं पश्यन्ति धीराः धीमन्तो विवेकिनः । देशमक्षरं यया विद्ययाऽधिगम्यते सा परा विद्योति समुदायार्थः ॥ ६ ॥ भूतयोग्यक्षरमित्युक्तम्। तत्कथं भूतयोगित्त्वमित्युच्यते प्रसिदृष्टान्तः । यथा लोके प्रसिद्ध ऊर्णनाभि ताकीट किञ्चित्कारणान्तरमनपेक्ष्य स्वयमेव सृजुते खशरीराव्यति- रितान् तन्तून् पहिः प्रसारयति पुनस्तानव ग्रहते च ग्रहाति स्वात्मभावमेवापादयति । यथा च पृथिव्यामोपधयो ब्रोधादिस्थावरान्ता: स्वामाव्यतिरिक्षा एव भवन्ति । यथा नोपादानं तदभिनत्वात् स्वरूपस्येवेत्यनुमानान्तरम्यानका- न्तिकत्वमाध। यथा च पृथिव्यामिति। जगन्न ब्रह्मोपादानं तहिलक्षणत्वात्। यद्यद्विलक्षणं तत्तदुपादान न भवति । यथा घटो न तन्तपादानक इति । अस्य व्यभिचारमाह। - ·अथवेटीयमुग्ड़योपनिषत् । १४ . तपसा चीयते ब्रह्म ततोऽन्नमभिजायते । अन्नात् ग्रागो मनः सत्यं लोकाः कर्मसु चाम्- तम् ॥ ८. सतो विद्यमानानोवतः पुरुषात् केशलोमानि केगाव लोमानि च सम्भवन्ति विलक्षणानि। यय॑तष्टान्तस्तथा, विलक्षणं सलक्षणञ्च निमित्तान्तरानपेचाद्ययोशलक्षणादक्ष- रात् सम्भवति समुपद्यत १८ समारमण्इले विग्यं समस्त जगत् । अनेकदृष्टान्तो पादानान्तु समस्वायंप्रबोधनार्थम् । यब्रह्मण उत्पद्यमानं विश्वं तदनेन कमेणोत्पद्यते न युगपददरमुष्टिप्रचेपवदिति ॥ ७॥ मनियमविवक्षार्थोऽयं मन्त्र प्रारभ्यते । तपसा जाने- नोत्पत्तिविधिन्नतया भूतयोन्यक्षरं ब्रह्म चीयते उपचीयते उत्पादयिपदिदं जगदगुरमिव वीजमुञ्चन्यतां गति सुख- मिव पिता हर्षेण । एवं सर्वज्ञतया दृष्टिस्थितिसंहारशशि- विज्ञानवत्तयोपचितात्तता प्रमाणोऽवम् । अद्य ते भुज्यत इत्यत्रमव्यालतं साधारण संसारिणां चिकीर्पितावस्थारूपे यथा च मत इति। एकस्मिन्नपि दृष्टान्तेऽनुमानानामनैका- तिकत्वं योजयितुं शक्यमिति शद्धमानं प्रत्याह। अनेक- दृष्टान्त ति॥ ६ ॥७॥ ईसरत्योपाधिभूतं मायातत्वं महाभूतादिरूपेण सर्वजीव- रुपलभ्यत इति साधारणोऽपि कथं जायते नादिसिइत्यादित्या- मधरह । व्यचिकीपितेति । कर्माऽपूर्वममवायिभूतसूक्ष्ममव्या- ·अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिपत्। यः सर्वजः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः । तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नञ्च जायते ॥ ८ ॥ इति प्रथममुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ ५ गाभिजायते उत्पद्यते । ततयाव्यासतायाचिकीर्षितावस्था- • तोऽवात् प्राणो हिरण्यगर्भो ब्रह्मणो जानक्रियाशत्यधिष्ठित- जगत्साधारणोऽविद्याकामकम्भूतसमुदायवीजारो जग- दात्माभिजायत इत्यनुसनः। तस्मान्च प्राणान्मनो मन पास्य मङ्गल्पविकल्पसंशयनिर्णयाद्यात्मकमभिजायते। ततो- ऽपि सङ्कल्पाद्यात्मकत्वानानमः सत्यं सत्याख्यमाकागादिभूत- पञ्चकमभिजायते । तस्मात्सत्याख्याभूतपञ्चाकादगई कर्मग मप्तलोका भूरादयः। तेषु मनुष्यादिमाणिवर्णाश्रमकमेगा कम्माणि । कर्मसु च निमित्तभूतेष्वमतं कमजं फलम् । यावत्कम्माणि कल्पकोटिगतैरपि न विनश्यन्ति तावत् फलं न विनण्यतीत्यमृतम् ॥ ८॥ उक्तमेवार्थमुपजिहीपुमन्चो वक्ष्यमाणार्थमाह । य उक्त- लक्षणोऽक्षराख्यः सर्वज्ञः सामान्येन मर्व जानातीति सर्वनः तमिति केचित. न.तन प्रति जीवं भिन्त्रवादीवरलोपाधि- 'वामाभवात् । मामान्यरूपेण सम्भवेऽपि पृथिव्यादिमामान्यानां बहुत्वात्। प्रहातावेकखतिव्याकोपापाताज्जाध-महामाया- रुपेगेय सम्भऽपि न कर्मापूर्यसमवायित्वम् । तम्याकारकत्वाद बुझादीनामेव कारकत्वाभिधानात् । कारकावयव व क्रिया- समवायाभ्युपगमात् । विच न कार्यन्य स्वमारणमसतिल ·अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत् । विशेषेण सर्व वत्तीति मर्ववित् । यस्य ज्ञानमय 'भान- विकारमेय सर्वलक्षणं तयो नायासलचणं तस्माद्यथोतात सर्वनादेतदुक्त कार्यलक्षणं ब्रह्म हिरण्यगर्भाय जायते । किञ्च नाभामौ देवदत्तो यज्ञदत्त इत्यादिलक्षणम् । रूप- मिदं शक्ल नीलमित्यादि । अन्नच व्रीहियवादिलचथं जायते पूर्वमन्वोक्तामणेत्यविरोधो द्रष्टव्यः ॥ ८ ॥ इति मुण्डके प्रयमखण्डमा धम् ॥ १॥ पृष्टमिति भूतसूक्ष्मन्य पचीकृतभूतपञ्चकप्रततित्वं न स्यात् । कमान्महाभूतमर्गादिसंस्कारास्पद गुणवयमाम्मे मायातत्व- मव्याक्ततादिशब्दवाच्यमिहाभ्युपगन्तव्यम्। पूर्वस्मिन् कल्प हिरण्यगर्भप्राप्तिनिमित्त प्रकृष्ट ज्ञानं कर्म च येनानुष्ठितं तदनु- ग्रहाय मायोपाधिकं ब्रह्म हिरण्यगर्भावस्थाकारण विवर्तते। म च जीयस्तदयस्वाभिमानो हिरण्यगर्भ उच्यत इत्यभि- प्रेत्याह । ब्रह्मण इति। ज्ञानशतिभिः क्रियाशक्तिभिश्वाधि- ठितं विशिष्ट जगव्यष्टिरूपं तस्य साधारण: समष्टिरुपः स्वसञ्जक इत्यर्थः । समष्टिरूपं विवक्षितम् । व्यष्टिरूपम्य लोकरष्टिरुत्तरकालत्वादधमाणस्याविद्याविवरणम्यारम्भार्थमुक्तः परविद्यासूवार्थीपमहार इत्यर्थः । सामान्य नेति । समष्टिरुपए मायास्य नोपाधिनत्यर्थः। विशेषणेति व्यष्टिरूपंगाविद्यास्थ - नोपाधिनाऽनन्तजीवभावमापनः म एव सर्वखोपाधिस्तत् ससृष्टच मनीत्यधिदेवमध्यात्मञ्च तत्वाभेदः सूक्तिः । स्रष्टुत्वं . प्रजापतीनां तपमा प्रमिदम् । सष्टत्वे सपोऽनुठान वक्तव्यम् । ततः ममारित्व प्रमज्यत इत्यागड्याह । यस्य सानमयमिति । प्रवमयानमायाज्ञानाग्यो विकारम्तदुपाधिकं ज्ञानविकार ·अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत् । तदेतत्सव मन्तेपु कभागि कवयो यान्य- पश्वस्तानि बतायां बहुधा मन्त्र तानि। तान्या- माझा वेदा अपरा विद्योता ऋग्वेदो यजुर्वेद इत्या- दिना यत्तदहश्यमित्यादिना नामरूपमन्नञ्जायत इवलेन ग्रन्येनोक्तपक्षणमक्षरं यया। विद्यायाऽधिगम्यते इति परा विद्या सविशेषेणोला। अतः परमनयोर्विद्ययोपियो विवे- काव्यो संसारमोक्षावित्युत्तरो ग्रन्य प्रारभ्यत । तत्रापरविद्या- विपयः कादिसाधनक्रियाफन्लभेदरूप: संसारोऽनादिरनन्तो दुःखस्वरूपवाड्यातव्य: प्रत्येकं शरीरिभिः । सामस्त्ये न नदी स्रोतोवदवच्छेदकपसम्बन्धस्तदुपशमलक्षणो मोचः परविद्या- विषयोऽनादीनन्तोऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयः शुद्धः प्रसन्नः स्वात्म- प्रतिष्ठालक्षणः परमानन्दोऽदय इति । पूर्व तावदपरविद्याया विषयप्रदर्शनार्थमारम्भः। तद्दर्शने हि तनिर्वेदोपपत्तेः । तथा च वक्ष्यति । परीक्ष्य लोकान् कर्मचितानित्यादिना. न छप्रदर्शितं परीक्ष्योपपद्यत इति तत्प्रदर्शयन्नाद्ध तदेतत् सत्य- मयितथम् । विन्तग्मन्ये ग्वेदाद्याख्येषु कण्यग्निहोत्रा- सृज्यमानं सर्वपदार्थाभिनयलक्षणं तपो न तु के शरूप प्रज्ञा- पतीनामिवेत्यर्थः ॥ ८॥८॥ इति प्रथममुण्ड के प्रथमखगडभाष्यटोका। अनादिरूपादागरूपेग्णानन्तो ब्रह्मज्ञानात् प्रागत्यन्तासम्भ- यात् प्रत्येक गरीरिभितिव्यो दुःसरूपत्वादित्यगेन । यदाहु- रेकभीवनादिनः एकाचेतन्यमयायेवाविन्धया बई ससरति ।

·अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत् । चरयं निवतं सत्यकामा एयः वः मन्याः स्वतस्य लोक ॥१॥ दीनि मन्त्र रव प्रकाशितानि कवयो मंधाविनो वगिठादयो यान्यपश्यन् दृष्टवन्तः। यत्तदेतत्सत्यमकान्तपुरुपार्यमाधन- त्वात् तानि च वैदविहितान्युषिदृष्टानि कम्माणि वेतायां. बयो संयोगलचणायां होबाध्वयवोहावाकारायामधिकरण- भूतायां बहुधा बहुप्रकार सन्ततानि प्रहत्तानि कर्मिभिः क्रियमाणानि वेतायां वा युगे प्रायशः महत्तानि अतो यूयं तान्याचरय निवर्तयय नियतं नित्ये सत्यकामा यथाभूत- कमीफलकामा: सन्तः । एप वो युष्माकं यथा पन्या मार्गः मुक्तस्य स्वयं निर्वर्तितस्य कम्मको लोके फले निमित्त लोकान्ते दृश्यते भुज्यते इति कम्प्रफल नोक उचाले । तदर्थ तत्प्राप्तये एप मार्ग इत्यर्थः । यानि यान्यग्निहोवादीनि सय्य विहितानि कम्माणि तान्य प पन्याऽवश्यफलप्राप्ति- साधनमित्यर्थः ॥ १॥ तदेव कदाचिन्मुच्यते नाऽस्मदादीनां बन्धमोचौ स्त इति तद- पान्तं भवति । श्रुतिवहिप्कृतत्वात् । सुपुप्तेऽपि कियाकारक- फलभेदस्य प्रहाणं भवति। बुद्धिपूर्वकमहाशस्य ततो विधोप- माह। सामस्येनति। सोपाध्यविधाकायस्याविद्याप्रमाणे- नात्यन्तिकारहाणं विद्याफलमित्वर्यः। अमरोऽपभयरहितः । अमृतो नागरहित इत्यर्थः। अपरविद्यायाः परविद्यायार विषयो प्रदर्य पूर्वमपरविद्याया विषयदर्शने अतरभिप्राय- ·अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत् । यदा लेलायते यश्चिः समिद्धे हव्यवाहने । तदाज्यभागांवन्तरेगाहुतीः प्रतिपादयेच्या हुतम् ॥ २॥ सवाग्निहोत्रमय तावत् प्रथम प्रदर्श्यते प्रदर्शनार्थ- • मुच्यते । मर्वकम्मा प्राथम्यात् । कथम् । यदैव धनरभ्या- हितैः सम्यगिद्धे समिद्धे हव्यवाहने लेनायत चनति अर्च- स्तदा तम्मिन् काले लेलायमाने चलत्वर्धिप्याज्यभागा वा- ऽऽज्यमागयोरन्तरेण मध्ये पावापस्थाने आहुती: प्रतिपाद- येत् प्रतिपेयतामुद्दिश्य । अनेकाहःप्रयोगापेक्षयाऽऽद्धती- रिति बहुवचनम् । एप सम्यगाहुतीप्रक्षेपादिलक्षणकम्म- मार्गी लोकप्राप्तये पन्याः। यदयाहुतं तस्य च सम्यक्- चरणं दुष्करम् । विपत्तयस्त्वनेका भवन्ति ॥ २ ॥ माह । पूर्व तावदिति । यदीष्टसाधनतयाऽनिष्टसाधनतया या वेदन बोध्यते कर्म तम्यासति प्रतिबन्ध तसाधनलाव्यभि- मत्यत्वं न स्वरूपावाधवं सवा होते प्रत्यादिमा निन्दितत्वात् स्वरूपवाध्यत्वेऽपि चार्थक्रियामामर्थ सनकामि- न्यामिव घटत इत्यभिमेलाह। तदेतत् सत्यमिति। ऋग्वेद- विहित पदार्थो शत्रम्। यजुर्वेदविहित आध्वयेवम्। साम- वेदविहित प्रोहावम् । तद्रूपायां वेतायामित्यर्व ॥ १ ॥ सत्यवासा मोक्षकामा इति समुच्चयाभिप्रायेण व्यायान- मयुतम् । एप व पन्या: सुकृतस्य लोक इति वर्गफलसाधनत्व. विषयोपविरोधादित्याइवनीयस्य दक्षिणोत्तरपार्जयो राज्य- ·प्रयवेदीयमुण्डकोपनिषत् । यस्याग्निहोत्रमदर्शमपौर्णमाममचातुर्मास्य- मनारयणमतिथिवर्जितञ्च । अहुतमवैश्वदेवमवि- धिना हुतमासप्तमांस्तस्य लोकान् हिनति ॥३॥ । कथम् । यस्थानिहोषियोऽग्निहोत्रमदर्श दास्यन कर्मणा वर्जितम्। अग्निहोत्रिगोऽवसकर्तव्यबाहर्शम्य । अग्निहोत्रसम्बन्ध्यग्निहोत्रविर्गपणमिव भवति । तदतिय मानमित्येतत् । तथा पोर्णमाममित्यादिप्वप्यग्निहोत्रविणे पणत्वं दृष्टव्यम्। अग्निहोवाइवस्या विशिष्टवादपोर्णमास पॉर्षमाप्तकर्मवर्जितम् । अचातुर्मास्यश्चातम्पम्पिकमयजि. तम्। अनारयणं शरदादिकर्तव्यं तच न क्रियते यस्य । तथाऽतिथिषर्जितञ्चातिथिपूजनचाहन्यहन्यक्रिमाण यस्य सर्व सम्यगग्निहोत्रकाले हुतम्। अदर्शादिवईखदेवकम्मवर्जितं इयमानमम्यविधिना हुतं न यया हुतमित्येतत् । एवं दु.मम्पादितमग्निहोताटुपनक्षितं कम किं करीतीत्युच्यते भासप्तमान् सप्तममहितास्तस्य कत्तु लोकान् हिनस्तीयायास- मात्रफलत्वात् । सम्यक्रियमाणेपु हि कर्मसु कर्मपरिणाम- रूपेण भूरादयः सत्यान्ताः सप्तलोका: फल प्रायते । ते भागाविज्येते अग्नये स्वाहा सोमाय साहेति द पूर्णमासे । नयोमध्येऽन्ये यागा अनुष्ठीयते। तमध्यमावापपानमुध्यते । अग्निहोवाहुत्योदित्व प्रसिद्धम् । सूर्याय स्वाच्या प्रजापतये स्वाहेति प्रातः । अग्नये खादा प्रजापतये स्पाईति मायम् । तत्कथमग्निहोवं प्रक्राम्याहुतीरिति बहुवधन तताइ । घनेकाह ·अथर्ववेदीयमुगडकोपनिषत् । काली कराली च मनोजवा च सुलोहिता या च सुधूम्रवर्णा। स्फुलिङ्गिनी विश्वरूपी च देवी लेलायमाना इति सप्त जिह्वा ॥४॥ एतेषु यचरते भाजमानेषु यथाकालं चाहु- तयो ह्याददायन्। तन्नयन्त्ये ताः सूर्यस्य रश्मयों यव देवानां पतिरेकोऽधिवासः ॥ ५ ॥ लोका एयभूतनाग्निहोत्रादिकर्मणा अप्राप्यत्वादिस्यन्त इवायासमावन्त्वव्यभिचारीत्यतो हिनस्तीत्युच्यते। पिण्ड- दानाद्यनुग्रहण वा मम्बध्यमानाः पिपितामहप्रपितामहाः पुत्रपौत्रपौत्राः स्वामोपकाराः सप्तलोका उतमकारणाग्नि- होत्रादिना न भवन्तीति हिंस्यन्त इत्युच्यते ॥ ३ ॥ काली कराली च मनोजया च सुलोहिता या च सुधूम्रवर्णा । स्युलिङ्गिनी विश्वरूपी च देवी लेलायमाना दहनस्य जिताः। अग्न ई विराहुतिग्रसनार्या एता: मत जिह्ना ॥ ४ ॥ एतेष्वग्निजिद्याभेदेषु योऽग्निहोत्री चरत्यग्निहोत्रादि भ्राजमानेषु दीप्यमानेषु । यथाकालव यम्य वाणी य: .ऽति। अनेकवह सु प्रयोगानुष्ठानानि तदपेक्षयेत्यर्थः। दर्ग- पूर्णमासस्थाग्निहोत्राङ्गत्वे प्रमाणाभावात् कथं बेदकरणमम्नि- होत्रम्य विपत्तिरित्यागा यावज्जीवचोदनावगादग्निहोत्रियो- ऽवश्यकतव्यलात् तदकरणं भवेद्विपत्तिरिव्यभिप्रेथ विशेषणम् ।

·अथववेदीयमुण्डकोपनिषत् ।
एयेहीति तमाहुतयः सुवर्चसः सूर्चस्य
रश्मिभिर्यजमानं वहन्ति। प्रिया वाचमभि-
'वदन्योऽयिन्या एप वः पुण्यः सुकृतो ब्रह्म-
• लोकः ॥ ६॥
कालस्तत्कालं यथाकालं यजमानमाददायवाददाना पाई-
तयो यजमानन निर्वतिता अन्त नयन्ति पयन्य ता
पाहुत्यो ये धमा अनेन निर्वर्तिताः सूर्यस्य रश्मयो भूत्वा
रश्मिद्वाररित्यर्थः । यत्र यस्मिन् संग देवानां पतिरिन्द्र
एकः सर्वानुपयधिवसतीत्यधिवासः ॥ ५ ॥
कथं सूर्यस्य रश्मिभिर्यजमान वहन्तीत्युचते एदो-
होत्यायन्यः। सवर्चसो दीप्तिमत्यः । किच प्रियामिष्टां
वाच सुवादिनक्षणामभिवदन्य उच्चारयन्त्यः पूजयंन्यथैप
वो युगाक मुखः सुततो यथा ब्रहालोकः फलरूप: एवं
प्रियां वाचमभिवदन्यो वहन्तीत्यर्थः । ब्रह्मलोकः स्वर्ग:
प्रकरणात् ॥ ६ ॥
शरदादिपु नूतनान्नेन कर्त्तव्यमाग्रयण की। अदय वैश्वदेव-
मिति विशेषणम्। वैखदेवस्याग्निहोत्रानामगत्वेऽप्यवश्वकर्तव्य-
वादित्यर्थ पिण्डोदरदानेन पिवादीनां बयाणासुपकरोति ।
यजमानपुवाटीनाच बयाणां ग्रासादिदानेन । ततो मध्य
धर्तिना यजमानेन सम्बध्यमान, पूर्व वय उत्तरे च वयो
ग्राह्यन्त इत्याह । पिण्डदानादीति। पाहुतयो यजमान
वहन्तीति सम्बन्ध. ॥२॥३॥ ४ ॥५॥

·अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत् । लवा द्य ते अढ़ा यजरूपा अष्टादशोक्त- मवर येपु कर्म । एतच्छे यो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्युं ते पुनरेवापि यान्ति ॥ ७॥ अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः वयं धीराः पण्डितम्मन्यमानाः । जवन्यमानाः परियन्ति भूढ़ा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः ॥ ८ ॥ एवञ्च ज्ञानरहितं कर्मतावरफलमविद्याकाम्यकम्मकार्य- भतोऽसारं दुःखमूलमिति निन्द्यते । लवाविनाशिन इत्यर्थः । हि यस्मादेते अढ़ा अस्थिरा यजरूपा यज्ञस्य रूपाणि यज्ञरूया यननिर्वतका अष्टादगाष्टादशसंन्नकाः। पोड़प- विजः पत्नी यजमानश्च त्यष्टादश एतदायया उतां कथितं शास्त्र ण । येष्वष्टादशखवरं केवलं ज्ञानवर्जितं कम्म । अतस्तेषामवरकर्माययाणामष्टादशानामढ़तया सवत्वात् . लवते सह फलेन तत्साध्यं कर्म । कुण्डविनाशादिवत् क्षीरदध्यादीनां तत्स्थाननागः । यस एवमेतत्कम थेय इति येऽभिनन्दन्त्यभिकृप्यन्त्यविवेकिनो मूढाः अतम्ते जरा मृत्युथ परामृत्यु किञ्चित् काल सर्ग स्थित्वा पुनरेवापि यन्ति भूयोऽपि गच्छन्ति ॥ ७॥ किचाविद्यायामन्तरे मध्ये वर्तमाना अविवेकमायाः स्वयं वयमेव धीरा धीमन्तः पण्डिता विदितवेदितव्यायेति रुप्यते निरूप्यते यदाययतया यज्ञास्ते यज्ञरूपा । वय- ·२४ अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत् । अविद्यायां वहुधा वर्तमाना वयं कृतार्था इत्यभिमन्वन्ति वालाः। यत्कर्मिणो न प्रवेदयन्ति रागात्तेनातुराः क्षीणलोकाचावन्ते ॥८॥ दृष्टापूर्त मन्यमाना वरिष्टं नान्यच्छ्रेयो वेद- यन्ते प्रमूढाः। नाकस्य पृष्ठे ने सुकृतेऽनुभूत्वम लोकहीनतरञ्चाविशन्ति ॥ १० ॥ मन्यमाना पारमानं मम्भावयन्तस्ते च जन्यमाना जरा- रोगानिकानयंत्रातहन्यमाना भूर्ण पोद्यमानाः परियस्ति विभ्रमन्ति मूढाः । दर्शनवर्जितत्वादन्धेनवाचतुकेगव नीय- मानाः प्रदृश्यमानमार्गा यथा लोकेऽन्धा अधिरहिता गर्त- कण्टकादी पतन्ति तद्वत् ॥ ८॥ किचाविद्यायां बहुधा बहुप्रकारं वर्तमानाः वयमेव कृतार्थाः कृतभयोजना इत्येवमभिमन्यन्त्यभिमानं कुर्वन्ति बाला अशानिनः । यद्यस्मादेवं कर्मिणो न प्रवेदयन्ति रागात् कर्मफलरागाभिभवनिमित्तं तैन कारपनातुरा दुःखाताः सन्तः क्षीणम्लोकाः क्षीणकर्मफलाः स्वर्गलोकाचावन्ते ॥८ स्टापूर्तम् । इष्ट' यागादि योतं कर्म। मूतं वायो- क्यतडागादि मार्ग मन्यमाना एतदेवातिण्येन पुरुपार्थ- साधनं वरिष्ठं प्रधानमिति चिन्तयन्सोऽन्यदामजानास्य श्रेय. मवेति तत्वदयुपदेयानपैचतया स्वमनोरथेनैवेत्यर्थः ॥६॥9॥८॥ सुई न भवतीत्येको दुःख तत्र विद्यते यस्मिनमो नाकः ।

·अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत् । २५ तप:श्रद्धे ये ह्य पवसन्त्वरण् शान्ता विद्वांसो भैक्षचयां चरन्तः । सूर्योदारंग ते विरजाः प्रयान्ति यवामृतः स पुरुषो ह्यव्य- यात्मा ॥ ११ ॥ साधनं न वेदयन्ति न जानन्ति प्रमूढ़ा: पुत्रपशवध्वादिषु प्रमत्ततया मूढ़ास्ते च नाकस्य स्वर्गस्य पृष्ठ उपरिस्थाने मुसते भोगायतनेऽनुभूत्वाऽनुभूय कर्मफलं पुनरिम लोकं मानुपमस्माडीनतरं वा तिर्यड् नरकादिलक्षणं यथाकर्मशेष विशन्ति ॥१०॥ ये पुननियुत्तास्तविपरीतयानप्रस्थाः सन्यासिनञ्च तपः- श्रद्ध हि तपः खाययविहितं कम्म। यहा हिरण्यगर्भादि- विपया विद्या ते तपायडे उपवमन्ति सेवन्तरण्ये धर्त- मानाः सन्तः। शान्ता उपरतकरणग्रामाः। विहांसी गृहस्थाथ ज्ञानप्रधाना इत्यर्थः । भैयचा' चरतः परि- ग्रहाभावादुपयसत्यरण्य इति सम्बन्धः । सूर्यहारेण सूयेऽपि लक्षितेनोत्तरायणेन यथा ते विरजा विरजसः क्षीणपुखपापकर्माणः सन्त इत्यर्थः। प्रकर्षण यान्ति यव यस्मिन् सत्यलोकादावमृत; स पुरुपः प्रथमजो हिरण्यगर्भो चयामा अध्ययस्वभावो यावत्ससारः स्थायी । एतदन्तास्तु मसारगतयोऽपरविद्यागम्या: । नन्वेतं मोक्षमिच्छन्ति केचिन्न हैव सर्वे प्रविलीयन्ते कामाम्त सर्वगं सर्वत; प्राप्य धीरा मुतात्मानः सर्वमेवाविशन्तीति । अतिभ्यः प्रकरणाच्च । ३ .

·घवदेहोयमुण्डकोपनिपत्। परीक्ष्य लोकान् कांचितान् ब्राह्मणो निर्वेदमायानास्त्यशतः कृतेन । ' तहिताना अपरविद्याप्रकरणो हि प्रहत्तेन घकस्मान्मोक्षप्रसङ्गोऽस्ति विरजस्त्वन्वापेक्षिकं समस्तमपरविद्याकार्य माध्यसाधन- लक्षण कियाकारकफनमेदभिन्न तम् । एतापडिरखगर्भ- प्रास्यवसानम् । तथाच स्थावराद्या मंमारगतिमनुकरमताम् । ब्रह्मा विश्वएजो धो महानध्यक्तमेव च । उत्ता माविकीमतां गतिमाहुर्मनीषिण इति ॥ ११ ॥ अथेदानीमम्मात् माध्यसाधनरूपात् सर्वस्मात् संसाराद विरक्तस्त्र विद्यायामधिकारमदर्शनार्थमिदमुच्यते । परीक्ष्य यदेतहग्वेदाद्यपरविद्याविषयं स्वाभाविक्यविद्याकामसम्म- दोपवत्यरुषानुछेयमविद्यादिदोषवन्त एव पुरुष प्रति- विहितत्वात्तदनुष्ठानकायंभूताच लोका ये दक्षिणोत्तरमार्ग- लक्षणाः फलभूता ये,ध विहिताकारणप्रतिषेधातिकमदोप- माध्या नरकतिर्थक्मेतलक्षणासानेतान् परोप्न प्रत्वचान- मानोपमानागम: सर्वतो याथामेश्नावधार्य लोकान् संसार- गतिभूतानव्यमादिस्थावरान्तान् व्याकताव्याकृतलक्षणात् घोजावदिततरोपचि-निमित्ताननेकानर्धशतमहनसहा- भान् कदलोगर्भवदमाराम्भायामरीगुदफगधर्यनगराकार- मनकर्मिणां फलमुबा सगुणप्रयज्ञानमहितायमकर्मिणा मन ममारगोधरनेव दर्शयति । पुन मयुत्ता इत्यादिना ।

·अथर्ववेदीय मुण्डकोपनिषत् । स गुरुमेवाभिगच्छत् समित्यागिः श्रोत्रियं ब्रह्म निष्टम् ॥ १२॥ - स्वप्नजन्नबुडुदफेनममान् प्रतिक्षणध्वंमान् पृयतः कवा विद्या- कामदोषप्रवर्तितकम्मचितान् धर्माधम्मनिवर्तकानियेत यामएम्यैव विशेपतोऽधिकारः। सर्वत्यागेन ब्रह्मविद्याया- मिति मायग्रहणम्। परीघ्य लोकान् किं कुर्यादि- त्युच्यते । निर्यदं निःपूर्वी विदिरत्र वैराग्याथें । वैराग्य- मायात् कुर्यादित्येतत् । स वैराग्यप्रकार: प्रदर्यते। दर मंमारे नास्ति कथिदप्यरुतः पदार्थः सर्व एव हि लोका: कम्मचिता: कम्मचितबाचानित्याः। न नित्यं किश्चिदम्ती- त्यभिप्रायः । मर्वन्तु कर्मानित्यस्यैव साधनम् । यम्माश्चतु- विधमेव हि सर्व काम कार्यमुत्पाद्यमाप्य संस्कार्य विकायं' वा नातापर कम्मगणां विपयोऽस्ति । अहच्च नित्येनामृतेनाम- येन कूटस्थ नाचलेन भुवेणार्थी न तदिपरीतेन । अतः किं कृतेन कम्मेणाऽऽयासमाहुन्धेनानसाधनेनेत्येवं निर्विणी- ऽभयं गियमकृतं नित्यं पदं यत्त दिनानाथं विपणाभिगमा स निर्विगो बामणो गुरुमेवाचार्य शमदमदयासम्पन्नमधि- गच्छत् । शास्वन्नोऽपि स्वातन्त्रण ब्रह्मज्ञानान्वे पणं न घरये स्वोजनामझीर्ण देगे मुतानामिहेव सर्वकामप्रवि- नये मर्यारमभावच दर्शयन्ति युतयः । ब्रह्मलोकमाप्तिस्नु देश- परिच्छिन्नफलं ततो न मोक्ष प्रत्याह। इहेवेति। ब्रह्मा चतुर्मुसः। विखसृजः प्रजापतयो मरीचिप्रभृतयः। धर्मों ·अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिपत् । तामै स. विहानुपमन्नाय सम्यक् प्रशान्त- चित्ताय शमान्विताय। वेनानरं पुरुपं वेद सलं प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम् ॥ १३ ॥ इति प्रथममुण्डके द्वितीयः खण्डः । इति प्रथममुण्डकं समाप्तम् ॥१॥ कुर्य्यादित्येतहुरुमैवेत्यवधारणफलम् । समित्पाणिः समिझार- ग्रहीतहम्तः थोत्रियमध्ययनश्रुतार्थसम्पन्न ब्रह्मनिष्ठ हिला मर्वकर्माणि केवले ये ब्रह्मणि निष्ठा यस्य सोऽयं वमनिष्ठस्तपोनिष्ठ इति यावत् । न हि कर्मणो व्रह्मनिष्ठा सम्भवति कर्मात्मनानयोर्विरोधात्। स तं गुरु विधि- बदुपमन्त्रः प्रमाद्य पृच्छेदक्षरं पुरुषं सत्यम् ॥ १२ ॥ ती म विद्वान् गुरुब्रह्मविदुपसवायोपगताय । मभ्यग्यथा- शास्वमित्येतत्। प्रशान्तचित्तायोपरतदर्यादिदोषाय। शमाधि- ताय बाह्मेन्द्रियोपरमेण च युक्ताय सर्वतो विरतायेत्येतत् । येन विज्ञानेन यथा विद्यया च परयाऽचरमद्रेश्यादिविशेषणं तदेवाक्षर पुरुषशब्दवाच्य पूर्णत्वात् परिशयनाश सत्यं तदेव - यमः। महान् सूत्रामा। अन्यतं विगुणात्मिका प्रकृतिः। मात्विकी मषपरिणामज्ञानमहितकर्मफलभूतामित्यर्थः । ऐहिककर्मफलस्य पुवादेनांगविषय प्रत्यक्षं विमतमनित्यं सत- कावाटयदित्यनुमानमामुमिकनागविषयम् । 'तपथैह काम- जितो लोकः दीयत इत्याद्यागमती रनित्यत्वेन सर्वात्मनाव- धार्थत्यर्थः । नेतादृशं प्राधणम्यास्ति वित्तम् । यथेषता ममाता

·अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत् । २८
तदेतत्सत्यं यथा मुदीप्तात् पावकाहि-
स्प लिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते सरुमाः तधा-
परमार्थ-स्वाभाव्यादचरञ्चाक्षरणादक्षतस्वादक्षयलाच वेद
विजानाति तां ब्रह्मविद्या तत्त्वतो यथावत्प्रोषाचू प्रव्या-
दित्यर्थः ।
प्राचार्यस्याप्ययं नियमो यन्यायप्रायशिष्य-
निस्तारणमविद्यामहोदधेः ॥ १३ ॥
इति प्रथममुण्डक द्वितीयसण्डभाप्यम् ।
इति प्रथममुण्डकमायं पूर्णम् ॥ १ ॥
अपरविद्यायाः सर्व कार्यमुक्तम् । स च संसारो यत्-
सारो यस्मान्मूनादक्षरारसम्भवति यसिंथ प्रलीयते तदक्षरं
पुरुपाख्य सत्यम् । यस्मिन् विनात मर्यमिदं विज्ञातं
भवति तत्परस्या बना विद्याया विपयः स वक्तव्य इत्युत्तरो
ग्रन्थ प्रारभ्यते। यदपरविद्याविपयं कर्मफन्नलक्षणं सत्य
तदापचिकम् । इदन्तु परविद्याविपयं परमार्थतः सम्ल-
क्षणत्वात् । तदेतत् सत्यं ययाभूतं विद्याविपयम् । अविद्या-
इति स्मृतः । ब्राह्मणस्येवाधिकार इत्यर्थः । कूटम्येन परिणाम-
रहितेनाचलेन स्सन्दरहितेन ध्रुवेण प्रयदरहितमाहमर्थी।
समित्यागिरिति विनयोपलक्षणम् । अक्षरणादित्यवयवान्यथा-
भावलक्षणपरिणामशून्यत्वात् अक्षतत्वादिक्षयत्वाखेत्यगरीर-
त्वादिकारशून्यत्वादित्यर्थः ॥ ८ ॥ १० ॥ ११ ॥ १२ ॥ १३ ॥
इति प्रथममुक दितीयसहभाप्यटोका ॥२॥
इति प्रथममुण्डकभाषटीका ॥ १ ॥

·अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत् । क्षद्विविधाः सोम्य भावाः प्रजायन्ते तव चैत्रापि यन्ति ॥१॥ विपयत्वाचातृतमितरत् । अत्यनापरोचवात् । कथं नाम प्रत्यक्षवद्रक्षरं प्रतिपोरनिति दृष्टान्तमाह । यथा सुदी- सात् सुादीमादिदात् पावकादग्नेविस्फुलिङ्गा अग्न्यवयवाः, सहस्रशोऽनकशः प्रभवन्ति निर्गच्छन्ति स्वरूपा अग्नि- सलक्षणा एवं तथोक्तलक्षणादक्षरादिविधा नानादहोपाधि- भेदमनुविधीयमानत्वादिविधा है सोम्य भावा जीवा आका- भादिवटादिपरिच्छिवाः सुधिरभिदात् घटायुपाधिमभेदमनु- भवन्ति । एवं नानानामरूपक्षतदेहोपाधिप्रभेदमनमजायन्ते तत्र चैव 'सस्मिवाक्षरेऽपि यन्ति देहोपाधिविनयमनु- लीयन्ते घटादिविलयमन्विव सुपिरभेदाः। यथाकाशस्य सुषिरभेदोत्पत्तिमलयनिमित्तत्वं घटाद्युपाधिष्ठतमेव तहद- चरस्थापि नामरूपकृतदेहोपाधिनिमित्तमेव जीवोत्यत्ति- प्रलयनिमित्तखम् ॥१॥ हे विद्ये वेदितव्य इत्युपन्यस्यापरविद्यामाधमुण्डकैन प्रपञ्चा परविद्यासूत्रता प्रपञ्चयितु द्वितीयमुण्डकारम्भ इत्याह । अपरविद्याया इत्यादिना। कमीणोऽपि प्रागसत्यलमुक्त तह- दिदै सत्यत्वं न मन्तव्यमित्याह । यदपरविवाविषयमिति । विपीयते विशेष्यते विद्याऽनेनेति । व्युत्पत्त्या विषयभन्दस्य वस्तुपरवानपुंसकलिङ्गव परमार्थतः मलक्षणवादत्यन्तावाध्य. लादित्यर्थः । अत्यन्तपरोक्षत्वादिति शास्सैकगम्यबादपूर्ववद्

·अथर्ववेदीयमुण्डकोपनियत्।
दिव्यो यमूर्तः पुरुषः स वाद्याभ्यन्तरी
नामरूपयोजभूतादव्याकनाख्यात् स्वविकारापेक्षया
परादक्षरात् परं यत् सर्वोपाधिमेदवर्जितमक्षरस्यैव स्वरूप:
माकामस्येव सर्वमूर्तिवर्जितं नेति नेतीत्यादिविशेषणं विव-
क्षनाह। दिव्यो द्योतनवान् स्वयं ज्योतिट्वात् । दिवि वा
स्वामनि भवोऽलौकिको वा । हि यमादमूर्तः सर्वमूर्ति-
वर्जितः पुरुषः पूर्णः पुरि गयो वा। दिव्यो धमूर्तः पुरुपः
स वाद्याभ्यन्तरः सह वाह्याभ्यन्तरेण वर्तत इति। जो
न जायते कुतयित् स्वतोऽजस्थ जन्मनिमित्तस्य चाभावात् ।
यथा जलवुवदादेयादि । यया नभासुपिरभेदानां
घटादिसर्वभावविकाराणां जनिमूलत्वात् तप्रतिपेधन सर्वे
प्रतिषिक्षा भवन्ति । स वाद्याभ्यन्तरी यजोऽतोऽजरोऽमतो-
क्षयो ध्रुवोऽभय इत्यर्थः । यद्यपि देहाद्युपाधिभेददृष्टीना-
मविद्यावशाद्देहभेदेषु स प्राणः सुमना: सेन्द्रियः सविपय
ब्रह्मणप्रत्यचं न मम्भवति साक्षात्काराधीनञ्च कैवल्य ततः
कथं नाम सत्यमक्षरं प्रत्यक्षवत्प्रतिपद्यरन् मुमुक्षुव इत्यभि-
प्रेत्य जीवद्राह्मणोरकत्वे दृष्टान्तमाह। यथा सुदीप्तादिति।
एकवे मति प्रत्यग्रुपम्यापरोचवावायोऽपि प्रवचन भधि-
स्थति। घटेकदेशप्रत्यक्षवदित्यर्थः। यथा विभलादेगावच्छिन्न-
खेन विस्फुन्निङ्गेष्ववयवत्वादिव्यवहारः सतः पुनरग्न्यात्मत्व-
मेयोपणप्रकाशत्वाविशेषात् तथा चिद्रूपलाविशेमाजीयानां
खती प्रमालमेवेत्यर्थः ॥ १ ॥

·३२ प्रवर्षदोयमुण्डकोपनिषत् । ह्यजः। अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यभरात् परतः परः ॥ २॥ इव प्रत्यभामते तलमलादिमदिवाका तयापि त खत: परमार्थदृष्टो नाम प्राणो विद्यमानः क्रियाहिभिदवायल- नामको वायुर्यस्मिन्न विद्यते असावप्राण. । तथाऽमना अनेकज्ञानशक्तिभेदवत्सइल्पाद्यात्मक মনীঘবিয়ান यस्मिन् सोऽयममना प्रमाणो घमनायेति । प्राणादिवायु- भेदा' कमन्द्रियाणि तद्विषयाय तथा इडिमनसी हीन्द्रि- याणि तद्विपयाय प्रतिपिडा वेदितव्याः। यथा अत्यन्तरे ध्यायतीय लेलायतीति । यम्माश्य प्रतिपिडोपाधिरहय- स्तम्माच्छुभ: शुद्ध; | भतोऽधरावामरुपवीजीपाधिलक्षित- स्वरूपात् सर्पकार्यकारणवीजत्वेनोपलक्ष्यमाणत्वात् परं तदुपाधिलक्षणमब्याक्ततास्यमक्षर सर्वविकारभ्यस्तमात् - पचरस्यापि ,जीवोत्पत्तिप्रलयनिमित्नत्वमीमाधिकमुक्त मैकत्वसिद्धार्थम् । तत्वत स्तुतिनिमित्तनमित्तकमावोऽपि नास्तीत्याह नामरूपवीजभूतादिति। देहापेक्षया यहाहा भ्यन्तरच प्रसिद्ध लेन सह तादात्मान तदधिष्ठानतया वा वर्तत इति मवाद्याभ्यन्तरः । अत एव सर्वात्मत्वात् नदव्यतिरिक्त निमित्ताभावादतोऽज इत्यर्थः । जायते अस्ति विपरिणम घडते अपक्षीयते विनश्यतीत्येवामादिभावविकाराणां तात्पर्य मजशब्दम्याह । मर्वभावविकाराणामिति। जीपानां प्रासादि मत्त्वात् तदात्मने ब्रह्मणोऽपि प्राणादिमख प्राप्त तनियत यति। यद्यपीत्यादिना। स्मृतिसश्यायनेकमानेषु शक्ति- ·३ अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत् । एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिगी ॥३॥ परतोऽक्षरात् परो निरुपाधिकः पुरुप इत्यर्थः । यस्मिंस्तदा- कामाख्यमक्षरं सव्यवहारविषयमीतच मोतञ्च । वर्ग पुन- रमाणादिमत्त्वं तम्य॑त्युच्यते । यदि हि प्राणादयः प्रागुत्पत्तेः पुरुष इव म्येनात्मना सन्ति तदा पुरुषम्य प्राणादिना विद्य- मानेन प्राणादिमत्त्वं भवेन्न त ते प्राणादयः प्रागुत्पत्ते; सन्ति । अतोऽप्राणादिमान् परः पुरुषः ॥ २॥ यथाऽनुत्पन्ने पुत्र अपुत्री देवदत्तः कथं ते न मन्ति प्राग्यादय इत्युच्यते । यस्मादेव पुरुपानामरूपवीजोपाधि- नचिताज्जायते उत्पद्यतेऽविद्याविपयविकारभूतो नामधेयो- ऽटतात्मकः प्राणः । वाचारम्भण विकारो नामधेयमिति अत्यन्तरात् । न हि तैनाविद्याविपये गुणानृतेन प्राणेन विशेषोऽप्यास्तीति तथोक्तं नामरूपयो ब्रह्म तस्योपाधि- तया लक्षित गुडम्य कारणत्वानुपपत्या गमित स्वरूपमम्यति तथोक्तम्। तपादुपाधिरुपात् तद्दिशिष्टरूपाञ्च यतोऽक्षरात् पर इति मम्मन्धः। कर्य मायातत्त्वम्याक्षरम्य वरत्वमित्वा- याज्ञायामाह। सर्वकार्येति । कार्य ह्यपरं प्रमिहम्। तत् कारणत्वेन गम्यमानलाग्मायातल परम्। योतिकवाधाद- निर्वायत्वेऽपि स्वरूपोच्छेदाभावादक्षरम् । तदुक्क गीतायाम् । घर: सर्वाणि भूतानि कटस्योऽक्षर उच्यते । उत्तमः पुरुषम्तन्यः परमात्मेत्युदाहत इति ॥ २॥ . .

·अधर्षदीयमुण्डकोपनियस् । . समाएवं परस्य स्यादपुत्रस्य स्वप्रष्टेनेय पुत्रेण पुनलम् । एव मनः सर्वाणि चेन्द्रियाणि विषयाच तस्मादेव जायन्ते । तस्मात् मिझमम्य निरुपचरतममाणादिमत्त्वमित्यर्थः । यथा च प्रागुत्पत्त: परमार्थतोऽमन्तस्तथा प्रलोनार्थ ति दृष्टया यथा करणनि मनचेन्द्रियाणि या गरीरविषयकारणानि भूतानि स्वमाकामं वायुाह्य भावहादिभेदः । ज्योतिरग्निः । भाप उदकम् । पृथिवी धरिती विश्वस्य सर्वश्य धारिणी एमानि च गदस्यकपरमगन्धोत्तरोत्तरगणानि पूर्वपूर्वगुण- भहितान्येतस्मादेव जायन्ते । सच पतः परविद्याविषयमक्षरं - । यदेव चैतन्य निरुपाधिक गुइमविकल्म ब्रह्म तत्वज्ञाना- ज्जीवानां कैवल्य तदेव मायाप्रतिविम्बितरूपेण कारणं भवती- स्थरह । यम्मादेवेति । प्राणोत्पत्तेरुई तहि मा प्राणत्वमात्मनी भविष्यतीति गङ्गानिहत्यर्थ अत्यन्तरप्रमिदं प्राणस्य विशेषण- माह । अविद्याविषय इति । नामधेयमिति वाड्मात्री न वस्तु सत इत्ययः । प्राणादीना य उत्क्रमोपक्रमेण वाध्यते । गताः कलाः पञ्चदशप्रतिष्ठा इति। भूतषु लययवर्णन प्राणानां भीतिमत्वावगमादभूतोत्यत्त्यनन्तरं प्राणोत्पत्तिद्रष्टव्येत्वभिमुख- मागच्छन् वायु: प्रबहः पुरतो गच्छन् प्रवह इत्यादिभेदः शब्द- स्पर्शरूपरसगन्धा उत्तरोत्तरगुणा येषां सानि तथोमानि । यथा शुकतन्ववस्थापन्नादन्वयिकारणाजायमानः पट: भुकगुणो जायते तथाकाशावस्थापबाद ब्रह्माणो जायमानो वायुगकाश- गुणेन शब्देनान्वितो जायते। तथैव वायुभावापनाद ब्रह्मणो- ऽग्निम्सगुणेनान्विती जायत इति द्रष्टव्यम् । ननु सूक्ष्माणि भूतानि प्रयममुत्पदन्त अनन्तरं तासां विस्त विस्तमकंका-

·३५
अथर्ववेदीयमुण्डकोपनियत् ।
अग्निही चक्षुपी चन्द्रसूर्यो दिशः श्रोत्रे
वाग्वितांश्च वेदाः। वायुः प्रागो हृदयं विश्व-
मस्य पदयां पृथिवी छप सर्वभूतान्तरात्मा ॥४॥
निविशेष पुरुष मत्यं दिव्यो यमूर्त इत्यादिना मत्व णोधा
युनस्तदेव सविशेपं विस्तरेण वसाव्यमिति प्रकृते सापविम्त-
रोतो हि पदार्थः सुवादिगम्यो भयति सूत्रभाप्योक्ति-
चंदति ॥ ३ ॥
योऽपि प्रथमजात्माणाहिरण्यगर्भाज्जायतेऽस्यान्तविराट
म तत्त्वान्तरिक्षतत्त्वेन लक्ष्यमाणोऽप्येतस्मादेव पुरुपाजायत
एव तन्मयश्चेत्येतदर्थमाह । तञ्च विशिनष्टि। अग्नि'लोकः ।
पसी वाव लोको गौतमाग्निरिति श्रुतः । मूर्दा यस्योत्तमाझं
शिरः। चनुपी चन्द्रय सूर्य ति। चन्द्रसूर्यो यति
मकरोदिति । पञ्चीकरणोपलक्षार्थ विहार करणतः पञ्चा-
साकत्वमवगम्यते । तत एकैकम्य भूतम्य गुणवत्त्व वर्णितमन्यत्र
कमिह पञ्चीकरणमनादृत्य प्रथमसर्गेण वाऽऽकाशयकगुणत्वं
यायोहि विगुणवं तेजमस्त्रिगुणत्वमित्याद्युच्यते । सत्यम् ।
भूतमर्गे तात्पर्य्याभावद्योतनाय प्रक्रियान्तरं न विरुध्यते । न
होतत् प्रतिबद्धं किञ्चित् फलं यूयते । अतएव गुणगुणीभावो
ऽपि न वैगेपिकपनवदिह विवजितः। किन्तु राहो; शिर
इति तदव्यपदेगमात्रम्। विस्तरेण त्वन्त्यकार्यपर्यन्त सेन
सेनाकारम् ब्रहीव विवर्तित इति प्रपश्चाते। ततोऽतिरिक्त-
स्थाणुमात्रस्यामम्भवात्तस्मिन् विज्ञासे सर्वमिदं विनातं भव.
नीति प्रदर्शितमित्यर्थः ॥ ३ ॥

·३६ प्रयवदोयमुण्डकोपनिषत् । तस्मादग्निः समिधो यस्य सूर्यः सोमात् पर्जन्य ओपधयः पृथिव्याम्। पुमान् रतः सिञ्चति योपितायां वतीः प्रजाः पुरुषात् सम्प्रसूताः ॥ ५॥ सर्वत्रानुमङ्गः कर्तव्यः । अम्यत्वस्य पदस्य वक्ष्यमाणस्य यस्येति विपरिणाम सखा दिश; यो यस्य । वाग्वित्रता उहाटिता: प्रसिद्धा वेदाः। यस्य वायुः प्राणी यस्य हृदयमन्तःकरणं विख समस्तं जगदस्य यस्येत्येतत् । सर्व यतःकरणविकारमेव जगमनस्यैव सुपुप्त प्रलयदर्शनात् । आगरितऽपि तत एवाग्निविस्फुनिङ्गवहिप्रतिष्ठानात्। यस्य च पनयां ज्ञाता पृथिवी 1 एप देवो विष्णुरनन्तः प्रथम- भारीरी बैलोक्यदेहीपाधि: सर्वेषां भूतानामन्तरामा। स हि सम्भूतेषु द्रष्टा श्रोता मन्ता विज्ञाता सर्वकरणामा पचाग्निहारण च याः संसरन्ति प्रजास्ता अपि तस्मादेव शुरुषात् प्रज्ञायन्त ईत्युपते ॥ ४ ॥ तस्मात् परमात् पुरुषात् प्रजावस्थानविशेषरूपोऽग्निः। स विशेषते । यस्य सूर्य; ममिध इव समिधः । सूर्य ण हि धुलोकं समिध्यने । ततो हि द्युलोकादग्निनिष्पमात् मोमात् पर्जन्यो द्वितीयोऽग्निः मन्भवति । तमांच पर्जन्धा- दोपधयः पृयिया भवन्ति । अोपधिभ्यः पुरुषाग्नी हुताभ्यः, मर्वेषां भूतानामिति पञ्चमहाभूतानामन्तरात्मा स्थूलपच्च- भृत गरीरे हि विराडिलायः। पञ्चाग्निदारणेति युपर्जन्य- ·३ ३० अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत् । तस्मादृचः साम यजूंपि दीक्षा यज्ञाच सर्वे क्रतवो दक्षिणाश्च । सम्वत्सरञ्च यजमानय लोकाः सोमो यत्र पचते यत्र सूवः ॥ ६॥ पुमानग्नोरेत: सिञ्चति योपितायां योपिति योपाग्नी स्त्रियामिति । एवक्रमेण बद्धीबद्यः प्रजाः ब्राह्मणाद्याः पुरुषात् परस्मात् सम्प्रसूताः समुत्पन्नाः। किञ्च कम्मसाध- नानि फलानि च तस्मादेवत्याह ॥ ५॥ कथं तस्मात् पुरुषाचो नियताक्षरपादावसाना: गाय- वादिच्छन्दो विशिष्टा मन्त्रा: । साम पाञ्चभक्तिकं सास- भक्तिकञ्च स्तोमादिगीतिविशिष्टम्। यजुष्यनियताक्षरपदा- वसानानि वाक्यरूपाणि एवं त्रिविधा मन्त्राः। दीक्षा मोनादिलक्षणकर्तृनियमविभेषाः। यज्ञाय सर्वेऽग्निहोवा- क्रतव: सयूपाः। दक्षिणाश्चैकगवाद्यपरिमितमर्व. स्वान्ताः । सम्बत्सरच कालकाने । यजमानथ कती लोकास्तस्य कर्मफलभुतास्ते विशेष्यन्ते। सोमो यत्र येषु पक्त पुनाति लोकान् यत्र येषु सूर्यास्तपति ते च दक्षिणाय- नोत्तरायणमार्गहयगम्या विद्वदविहत्कर्तृफलभूताः ॥ ६ ॥ पृथिवीपुरुपयोपिरसु पञ्चवग्निदृष्टेः श्रुत्यन्तरप्रचोदितत्वात- हरिगीत्यर्थः ॥ ४॥ ५ ॥ पाञ्चभलिकमिति हिसारप्रस्तावोहीथप्रतिहारनिधनास्था; पञ्च भनायोऽवयवा यस्य तथोक्ताम्। साप्तभतिकमिति हिड्दार- प्रस्तावाद्युगोधप्रतिहारोपट्रयनिधानास्थाः सप्त भयो• यस्य ४

·अथर्ववेदीयमुगडकोपनिषत् ।
तस्माच्च देवा बहुधा सम्प्रसूताः साध्या
मनुष्याः
पशवो वयांसि । प्राणापानौ बीहियची
जपथ श्रद्धा सत्यं ब्रह्मचर्य विधिश ॥७॥
सप्त प्राणा; प्रभवन्ति तस्मात् सप्ताचिषः
समिधः सप्त होमाः। सप्त इसे लोका येषु चरन्ति
प्राणा गुहाशया निहिताः सप्त सप्त,॥ ८॥
तस्माच पुरुषात् कमाणभूता देवा बहुधा ववादिगण-
भेदेन सम्यक्प्रसूताः । साध्या देवविशेषाः)
कम्माधिसताः। पशवो पाम्यारण्याः । वासि पक्षिणः ।
जीवनच मनुष्यादीनाम् । माणापानी व्रीहियवी हवि:
रौँ। तपच कम्मापुरुषमतारनवणं खतन्त्रच्च फल-
साधनम् । श्रडा यत्पूर्वकः सर्वपुरुषार्थसाधनप्रयोगपित्त-
प्रसाद आस्तिक्यबुद्धिः । सत्यमतृतवर्जितं ययाभूतार्थ
वचनापीडाकरम् । "ब्रह्मचर्य मैथुनासमाचार। विधि
रोतिकर्तव्यता ॥ ७ ॥
किञ्च सप्तशोषखा, प्राणास्तम्मादेव पुरुषात् प्रभवन्ति ।
तयाच मातापिो दीप्तयः स्वस्तविपयावद्योतनानि । तथा
सप्त समिधः मप्त विषयाः। विषयहि समिध्यन्ते प्रायाः ।
तथोक्तम्। स्तोभोऽर्थशून्या वर्ण । विश्वजित् सर्वमेधयोः
सपलदक्षिणा प्रत एकाडामारभ्य सर्वखाना दक्षिणा भवन्ती-
स्वयः ॥ ६ ७॥

·. थर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत् । अतः समुद्रा गिरयव सर्वेऽस्मात् स्यन्दन्ते सिन्धवः सर्वरूपाः । अतश्च सर्वा ओपधयो रसथ येनैप भूतस्तिष्ठते छन्तरात्मा ॥ ६॥ . सप्तहोमास्तहिपयविज्ञानानि । यदम्य विज्ञानं तज्जुहो- तीति श्रुत्यन्तरात् । किश्च सप्त इमे लोका इन्द्रियस्थानानि येषु चरन्ति प्राणाः। प्राणा इति विशेषणात् प्राणानां विशेषण- मिदं प्राणापानादिनिहत्त्यर्वम् । गुहाया' शरीरे हृदये था स्वापकाले शेरत इति गुहाशयाः। निहिताः स्यापिता धाता सप्त सप्त प्रति प्राणिभेदम् । यानि च प्रात्मयाजिना विदुपा कर्माणि तत्साधानानि कर्मफलानि चाविटुपाञ्च कम्मागि तत्माधानानि कम्मफलानि च सर्वञ्चतत्परम्मादेव पुगपात् सर्वज्ञात्प्रसूतमिति प्रकरणार्थः ॥ ८॥ अतः पुरुपात् समुद्राः सर्वे धाराद्याः । गिरयश्च हिम- वदादयोऽस्मादेव पुरुपात् सर्वे। स्यन्दन्ते स्त्रयन्ति गङ्गायाः मिन्धवो नद्यः सर्वरूपाः बहुरूपाः । अम्मादेव पुरुपात् सर्वा भोपधयो व्रीहियवाद्याः। रसद्य मधुरादिः पड्धिो येन रमैन भूतैः पञ्चभिः स्थूलैः परिवेष्टितस्तिष्ठते तिष्ठति छन्त- रात्मा लिङ्गं सूक्ष्म शरीरम् । तद्वान्तराले शरीरस्थात्मन- यात्मा बईत इत्यन्तरामा ॥८॥ . तपय काङ्गमिति पयो ग्राणस्य व्रतं यवागूराजन्यस्या- मिक्षा वैग्यस्येत्यादि श्रुतिविहितं सच्चान्द्रायणादीत्यर्थः । श्रात्मयाजिनामिति मकलमिदमहच्च परमात्मैवेति भावना- ·आयर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत्। पुरुष एवेदं विश्वं कर्म तपो ब्रह्म यरामृतम्। एतद्यो वेद निहितं गुहायां सोऽविद्यायन्यि 'विकिरतीह सीम्य ॥ १० ॥ इति द्वितीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ॥१॥ एव पुरुषात्सर्वमिदं सम्प्रसूतम् । अतो वाचारम्भ विकारो नामधेयमन्त पुरुष इत्येव सत्यम् । अतः पुरुष एवेदं मर्यम् । न विष नाम पुरुपादन्यत् किश्चिदस्ति । अतो यदुना तदेतदभिहित कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते मर्वमिदं विज्ञातं भवतीति। एतस्मिन् हि परस्मिनात्मनि मर्यकारणे पुरुष एवेद विश्व' नामैतदस्तीति विज्ञातं भवतीति कि पुनरिद विपमित्युच्यते। काग्निहीपादिलक्षणम् । तपो जानं तत्कतं फलमन्यदेव तावडीदं सर्वम्। तच्चेब्रह्मणः कार्य तस्मादब्रह्म परममृतमहमेवेति यो वेद निहितं स्थित गुहायां इदि सर्वप्राणिना स एव विज्ञानादविद्यायस्थिमिव हढीभूतामविद्यावासना विकिरति विक्षिपति नाशयतोह जीववव न मृतः सन् है सोम्य प्रियदर्शन ॥ १० ॥ इति द्वितीयमुण्डके प्रथमपण्डभाष्यम् ॥१॥ पूर्वक परमेश्वराराधनवुधरा ये यजन्ति तेपामित्यर्थ । यत् पष्ट कमिव भगयो विज्ञाते मयमिद विन्नातं भवतीति तबि- रुपितम्। सर्व परमात्मनो जायते । अतस्तावमात्र म तम्मिन् विज्ञान विज्ञातं भवतीत्यषिद्याक्षयफलाभिधानेनोप- सहतमिति ॥८॥८॥१०॥ इति प्रथम खण्ड ॥१॥ ' ·अथर्ववेदीयमुगलकोपनिषत् । आविः सन्निहितं गुहाचरन्नाम महत्पदमवैतत् समर्पितम् । एजयाणनिमिषश्च यदेतज्जानथ सदसहरण्य परविज्ञानाद्यद्दरिष्टं प्रनानाम् ॥१॥ अरूपं सदक्षरं केन प्रकारेण विन्नेयमित्युच्यते । आविः प्रकार्ग सनिहितं वागाद्युपाधिभिचलति भाजतीति शुव्यन्तराच्छदादीनुपनभमानवदयभामते । दर्शनश्रवणु- मननविज्ञानाद्युपाधिधम्मेराविर्भूतं सलच्यते इटि सर्व- माणिनाम् । यदेतदाविर्भूतं ब्रह्म सब्रिहितं सम्यस्थित हदि तद्गुहाचर नाम गुहायाचरतीति दर्शनयवणादि- प्रकारगुहाचरमिति प्रस्यातम्। महासर्यमहत्वात् पद पद्यते सर्येणेति सर्वपदार्थास्पदत्वात् । कथं तन्महत्पदमित्युच्यते । यत्तवास्मिन् ब्राह्मण्य तसर्व समर्पित प्रवेशिते रयानाभाविव । एतच्चनत्पध्यादि । प्राणात्प्राणितीति प्राणापानादिमम्मनुष्य- पम्सादि । निमिपन्निमियादिक्रियावत् यच्चानिमिषञ्च शब्दात् समस्तमेतदवेव ब्रह्माणि समर्पितम् । एतद्यदास्पदं सर्वे जानर्थ हे शिष्या प्रयगच्छथ तदात्मभूतं भवतां सदसत्वरूपम् । प्रधुना यग्य सराटुपदेशमात्रेणाद्वितीयं ब्रह्मास्मीति वाक्यार्थ- मानमवत्यन्त न भवतीति तस्योपायानुठानेन भवितव्य- मित्यभिप्रेत्याह। अरूपं सदक्षरमिति। वायवार्थस्यैव पुनः पुनीयना ,युक्त्यनुसन्धानञ्चोपाय प्रत्याह। उच्चत इति । पावि.गन्दो निपात. प्रकाशपाची। ब्रह्म विखोपलथयात्मना प्रकाशमानमेय सदेति भावयेदित्यर्थः। श्रन्यैरप्युक्तं यदस्ति ·५२ अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत्। यदर्चिमद्यदणुभ्ययोगा यम्मिन् लोका निहिता लोकिनशा तदेतदक्षरं ब्रह्म स प्राणन्तटुवामनः। तदेतत्सत्य तदमृतं तद्देदव्यं सोम्य विधि ॥ २ ॥ सदमतोमू मूर्तयोः स्य नसन्मयोस्तहरतिरकणाभावात् । पौरप'वरणीयं तदेव हि सर्वस्य नित्यत्वात् प्रार्थनीयं एवं व्यतिरिक्त विज्ञानात् मजानामिति व्यवहितेन सम्बन्धी यली- किकविज्ञानागोचरमित्यर्थः । यद्दरिष्ठ वरतमम् । सर्वपदा- घेषु वरेषु तदा कं ब्रह्मातिगयेन वरं सर्वदोषरहितत्वात् ॥१॥ किञ्च यदमिदीक्षिमहोयाऽऽदित्यादि दीप्यत इति दीप्ति- मंब्रह्म । किञ्च यदणुभ्यः श्यामाकादिभ्योऽप्यणसूक्ष्मम् । चशदात् स्थू लेभ्योऽप्यतिशयेन स्मूलं पृषिष्यादिभ्यः । यस्मिलोका भूरादयो निहिताः स्थिता ये च लोकिनो लोकनिवामिनो मनुधादयर्थतन्याथया हि सर्वे प्रसिहा- तदात्मरूप नान्यत्तती भाति न चान्यदम्ति । स्वभावर्मवित् प्रतिभाति केवल पावर होतेति मयैव कल्पनेति। सनिहित- मिति सर्वेपी प्राणानां ददये स्थितवागायुपादिभिः शब्दादी- नुफ्लभामामयग्रीव जीवभावमापनमवभामते। ततस्ततो. उपरोक्षति मदा स्मरेदित्यर्थ । सर्वमिदं कार्य परिच्छिनच सालदकार्थत्वात् परिचिवस्वाञ्च घटादिवत् ततः मर्यास्पद यत् तदेव मायास्पदमात्ममतमिति युभयनुसन्धानमाह। मइत् पदमिति ॥१॥ घटादिषदादिन्यादेशवेऽपि यदीप्तिमत्त्व वैचिवा तदनुप- पत्त्यापि तत् कारणं सम्भावनीयमित्याह । किन यर्थि

·४३
अधर्ववेदीयमुगडकोपनिषत् ।
धनुर्गृहीलोपनिषदं महास्वं शरं झुपासा
निशितं सन्धीयत। आयम्य तभावगतेन चैतसा
लक्ष्य तदेवाचरं सौम्य विहि ॥३॥.
मुदितत्सर्वाययमक्षरं ब्रह्मा स प्राणस्त दुवाड्मनी वाकु च
मनय सर्वाणि च करणानि अन्तस्यैतन्याः । अणो हि प्राणे-
न्द्रियादिसर्वसवातः। प्राणम्य प्राणमिति श्रुत्वन्तरात् ।
यत्प्राणादीनामन्तचैतन्यमनरं तदेतत्सत्यमवितयंमतोऽमत-.
मविनाशिनवेदव्यं मनसा ताडयितव्यम् । तस्मिन् मनः समा-
धानं कर्त्तव्यमित्यर्थः । यस्मादेवं हे सोम्य विद्धि अक्षरे चेत;
समाधत्स्व ॥ २॥
कथं वेदव्यमित्युच्यते । धनुरिष्वासनं ग्रहीत्वीपनि-
पदमुपनिषत्सु भयं प्रसिद्ध महास्वं महच्च तदस्वञ्च धनुस्त-
स्मिन् शरम् । कि विशिष्टमित्याह । उपामा निगित सन्त-
ताभिध्यानेन तनूरूतं संस्हातमित्येतत्। सन्धीयत सन्धान
मदिति। अर्चिमत्त्वादादित्यादिवदिन्द्रियग्राह्यत्व प्राप्त निषे-
धति । यदणुभ्य इति । परमाएपरिमाणत्वं तर्हि म्यादिति
नागकनीयमित्याह । चगदादिति। स्थूलत्तास् तर्हि अन्या-
धार म्यादिति नागझनीयमित्याध। यस्मिंशोका इति ।
प्राणादिप्रइत्तियेतनाधिष्ठानानिवन्धनाजड प्रहत्तित्वाद्रथादिप-
वृत्तियश्चिझेदे च प्रमाणाभावाद' चैतन्यमावमस्तीति विचा-
रयेदित्याच। तदेतत् सर्वाथयमिति। प्राणायधिष्ठानत्वात्
प्राणादिनच्य प्रात्मा द्रष्टव्यः ॥२॥

·४४ अथववेदीयमुण्डकोपनिषन् । प्रणवो धनुः गरो यात्मा ब्रह्म तलच्यमुच्यते । अनमत्तेन वेदव्यं शरवत्तन्मयो भवेत् ॥ ४ ॥ . कुर्यात् । सन्धाय चायम्याक्षप्य सेन्द्रियमन्त.करणं स्वविषया- हिनिवत्य लक्ष्य एवावर्जितं कवेत्यर्थः । न हि हस्तेनर धनुप पायतनामिह सम्भवति । वावगवन तस्मिन् ब्रहस्थ- क्षरे लो भावना भावम्तहतेन च सालच्यं तदेव ययोता. लक्षषमक्षरं मोम्य विधि। यदु धनुरादि नदुच्यते । प्रणव मोद्धारो धनुः। यथेष्वासन लये शरस्य प्रवेशकारण तथा- स्मशरस्याक्षरे लध्ये प्रवेगकारणमोहार। प्रपवन ह्यभ्यस्य- मानेन सस्क्रियमाणस्तदालम्बनोऽप्रतिवन्धनाचरेवतिष्ठते । यथा धनुषास्त पुलच्य। अतः प्रणवो धनुरिव धनुः । शरो द्वारमोपाधिलक्षणः पर एव जलसूर्यकादिवदिह प्रविधो देहे सर्वबौडप्रत्ययसाधितया सशर व स्वास्मविषयो- पनधिसृष्णाप्रमादवर्जितन सर्वतो विरकन जितेन्द्रिये शेकाप- चित्तेन बेदव्यं ब्रह्म लयम् । ततस्तद्दे धनादूई गरवत्तायो भवेत् । यथा शरस्य लक्ष्य कामले फलं भवति । तथा देहायनारमप्रत्ययतिरस्करणेनाचरैकामवं फलमापादयेदि- त्यर्थः ॥ ३ ॥४॥ विचागसमर्थस्य प्रश्वमवलम्पा ब्रह्मातीकले चित्तसमान- क्रममुतिफल दायितुमुपक्रमते। घायं वैयमित्यादिना । प्रणवो ब्रह्मेत्यभिध्यायत उपमंद्वतकरणग्रामस्य प्रणयोपरत यञ्चतन्यप्रतिविम्म सकुरति सपा मेवनुमचान प्रणव घर- ·४५ अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत् । अम्मिन् द्यौः पृथिवी बान्तरिक्षमोतं मनः सहप्राय सवैः। तमेवैक' जनाथ यात्मान- मन्यावाचो विमुञ्चय अमृतस्यैप सेतुः ॥ ५ ॥ अरा इव रघनाभौ संहता यव नाडाः स' अक्षरस्यैव दुर्लच्यत्वात् पुनः पुनर्वचनं सुलचणार्थम् । यस्मिन्त्रधरपुरुपे यौः पृथिवी चान्तरिक्षञ्चोतं समर्पितं ममथ सह प्राणः करगीरन्यैः सर्वम्तमेव सर्वात्ययमकमहितीयं जानथ जानीथ हे शिष्याः । आरमानं प्रत्यक्स्वरूपं युमार्क सर्वप्राणिनाच ज्ञात्वा चान्या वाचोऽपरविद्यारूपा विमुञ्चत परित्यजत। तत्प्रकाश्यश्च सर्व कम्मममाधानम् । यथाऽमृत- ग्येप मेतरतदारमजानममृतस्यामृतत्वस्य मोक्षप्राप्तये सेतः मैमारमहोदधेरुत्तरण हेतुत्वात् यथा च शुन्यन्तरम् । तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्या विद्यतेऽयनायेति ॥ ५ ॥ किञ्च । अरा एव । यथा रथनाभी ममर्पिता प्ररा एव महताः सम्पविष्टा यत्र यस्मिन् हृदये सर्वतो देहव्या- उत्तर- सन्धानम्। तम्य चित्प्रतिविम्बसन्धान लक्ष्यवेधः । ग्रन्यस्य पीनरुत्य परिहरति। अक्षरम्यैव दुर्लक्ष्यत्वादिति ॥ ससाधनं सर्व कर्मा परित्यज्यात्मैव ज्ञातव्य इत्येय हेतुमाह। अमृतम्येति । धनुपाऽऽयुधेन लक्ष्यत इति तलक्षण पालकत्व- मानाकार इत्यर्थः । कर्ममनिजनसङ्गल्या कमांडा विषय- यहा च याक्यार्थञानस्यावगत्यन्ततायाः प्रतिबन्धको विनास

·अथववेदीयमुण्डकोपनिषत् ।
एसोऽन्तथरते बहुधा जायमानः । श्रोमित्येवं
ध्यायथ आत्मानं खस्ति वः पाराय तमस:
परस्तात् ॥ ६ ॥
पिन्धो नाम तम्मिन् हृदये बुद्धिप्रत्ययमाधिभूतः स एष
मत पारमा तमध्ये घरते चरति वर्तते । पश्यन् शृण्वन् ।
मवानी विजानन् बहुधाऽनेकधा मोधहर्यादिमत्ययजांय-
मान एव जायमानोऽन्तःकरणोपाध्यनविधायित्वाद वदन्ति
लौकिका दृष्टो जातः क्रूडो जात इति तमात्मानमोमित्येव-
मोहारालम्बना: मन्तो यथोक्तकल्पनयाध्यायय चिन्तयत ।
उतच। वनाव्यम् शिष्येभ्य आचायेग जानता। शिष्याय
ब्रह्मविद्या विविदिपयो निहत्तः कमाणो मोक्षपये
महत्ताः। तेषा निर्विद्यतया ब्रह्ममाप्तिमाशास्याचार्यः।
स्वस्ति निर्विघ्नमम वो युमाकं पराय परकालाय ।
पविद्यातमसः परस्तात् । कस्मात् । भविद्यातमसोऽविद्या-
रहितवमात्मस्वरूपगमनायेत्यर्थः ! योऽसी तमसः परस्तात्
संसारमहोदधि तीवो गन्तश्यः परविद्याविषय इति ॥ ६॥
माभूदिति मगनम् । न तु वाक्यार्थावगती निप्पबायां फल-
प्राप्त विनगवाऽम्तीव्यभिप्रेत्याह । परस्तादिति । मदुपदेशा.
दूई मित्यर्थः। सर्वेश्वरत्वं मनोमयत्वादिगुणविशिष्टब्रह्मणो
वदयपुण्डरीके ध्यानञ्च क्रममुक्तिफलम् । सन्दब्रह्मविदो
विधीयत इति दर्शयितुमाह। योसौ तमसः परस्तादित्या-
दिना॥ ५ ॥६॥

·४७ अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत् । यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्यैष महिमा भुवि दिव्ये ब्रह्मपुर द्यपं व्योम्मात्मा प्रतिष्ठितः। मनोमयः प्राणाशरीरनेता प्रतिष्ठितोऽन्ने दृदयं सन्निधाय . स कम्मिन् वर्तत इत्याह । यः सर्वज्ञः सर्वविद्यो .व्याख्यातस्तं पुनर्विशिनष्टि । यस्यैप प्रसिद्धो महिमा विभूतिः । कोऽसी महिमा । यस्येमे द्यावा पृथिवी शासने विते तिष्ठतः। सूर्यचन्द्रमसी यस्य शामने लातचक्रवद: जस्र भ्रमतः। यस्य गासने सरितः सागराय खगोचर नातिकामन्ति । तथा स्थायर जङ्गमञ्च यस्य शामने निय- तम् । तथा चर्तवोऽयनेऽदाय यस्य शासन नातिकामन्ति । तथा कारः कर्माणि फलञ्च यच्चासनात् खं खं कालं भातिवर्तते स एप महिमा । भुवि लोको यस्य स एप सर्वस एवं महिमा। दिव्ये द्योतनवति सर्वघौडप्रत्ययकतद्योतने प्रहापुर मनसि । ब्रह्माणोऽत्र चैतन्यस्वरूपेण मित्याभिव्य- खाद ब्रह्मणः पुरं हृदयपुण्डरीकं तम्मिन् योम तस्मिन् व्योम्नयाकाणे इत्पुण्डरीकमध्यस्थे प्रतिष्ठित इवोपलभ्यते । पस्य परमात्मज्ञानस्येति। जीवम्मुक्तिफलस्याहैतवाक्यार्था- यगमस्य चोपासनस्येत्यर्थः। अविद्यावासनापचयो मिद्यत इति कोऽर्थः । किं बुद्धी विद्यमानायामविद्यादिभेदे ज्ञानफलं किया तनिहत्तौ। नाद्य । सत्युपादाने कार्यस्यात्यन्तोच्छेदार सम्भवात्। न द्वितीयः। ज्ञानस्याज्ञानेने साक्षाविरोध. प्रसिद्धः । किञ्च । बुधिरप्यनादि. सादिर्वा । नाद्यः । एतस्माज्जा- ·४६ अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत् । सविज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूपममृत यहिभाति ॥ ७॥ प्रापथ न ह्याकांशवत् मर्पगतस्य गतिरागतिः प्रतिदा वान्यथा सच वति। सघात्मा तवस्थो मनोतिभिरेव विभाव्यत इति । मनोमयो मन उपाधिलात् प्राणशरीरनेता। शरीरञ्च प्राणशरीरं तस्यायं नेता स्थू लाचरीराचरीरातर सूक्ष्म प्रति प्रतिष्ठितोऽने भुज्यमानान विपरिणाम प्रतिदिन- सुपचीयमानःपचीयमाने च पिण्डरूपाचे दर्य बुद्धिं पुण्ड- वीकछिट्रेसनिधाय समयस्थाप्य हृदयावस्थानमेव छात्मनः स्थितिरग्ने नदामनवं विज्ञानन विशिष्टेन शास्त्राचार्यो- पदेशजनितेन ज्ञानगमदमध्यानवैराग्यो तेन परिपश्यन्ति' भर्वतः पूर्ण पश्यन्ति उपलभन्ते धोरा विवेकिनः। भानन्द- रूपं मानर्थदुःखायासमहोणममृतं यदिभाति विगेपेण सामन्धव भाति सर्वदा n 0॥ यते प्राणो मनः सर्वन्द्रियाणि चेति अतिविरोधानान्त्यः प्रलये अद्याज्ञान विनेव बुडेन गसम्भवात् तदानयंक्यमसद्भात्। मादिवे च दुरुपादानं साक्षाद् ब्रह्म चेत् तन्नार्ग विनाऽत्यन्तोच्छेदो न स्यात्। माया चेत् मा दृष्टगतञानेन नोच्छेदमईति । लौकिकमाया विगतमायाया दृष्टगतनानेनोच्छेदादर्शनात् । किञ्च । बुहेरच्छेदो न तस्याः फलम्। सनास्याफलताबां स्मनः तस्य बुद्धिमङ्गाभावेन तदुच्छेदस्याफललात् । किशा- मनोऽविदाभिधानं श्रुतिविरुद्धप्रक्रमा विद्यायामन्तर वर्तमाना ·अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत् । ४८ भिाते हृदयग्रन्यिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । चीयन्ते चास्यं कर्माणि तस्मिन् दृष्ट परावर ॥८॥ . अस्य परमात्मन्नानफलमिदमभिधीयते । भिद्यते हृदय- ग्रन्थिरविद्या वासनामयः । बुद्याययास्तथा प्रोताः कामा येऽस्य हृदि थिता इति अत्यन्तरात्। हृदयाथयोऽसी नात्माययः । भियते भेदं विनागमायाति हृदयग्रन्थिः । छिद्यन्ते सर्वेऽज्ञानविषयाः संशया लौकिकानामामरणात्तु गगास्रोतोवत् प्रवृत्ता विच्छेदमायान्ति । अस्य विच्छिन्न- संशयस्य निहत्ताविद्यस्य यानि विज्ञानोत्पत्तेः प्राक्तनानि जन्मान्तर चामहत्तफलानि ज्ञानोत्पत्तिसहभावीनि च क्षीयन्ते कर्माणि । न वेतज्जन्मान्तरारम्भकानि प्रहस- फलत्वात् तस्मिन् सर्वोऽसंसारिणि दृष्टे परावरे परच कारणा- मना अपरच कार्यात्मना तस्मिन् परावर साचादहमस्मीति दृष्टे संसरणोच्छेदान्मुच्यत इत्यर्थः ॥ ८॥ इति श्रवणादुपसंहारे च अनीशया शोचति सद्यमान इति श्रवणाद बुद्धिगतमेवाविद्याद्यात्मन्यध्यस्थत इति चेदध्यस्थत इति कोऽर्थो निक्षिप्यते भ्रान्त्या दृश्यते वा । नाद्यः। अन्य- धर्मस्यान्यव निक्षेपासम्भवात् । भान्त्या च केन दृश्यते। न तावदात्मना तस्या विद्याययत्वानगीकारात्। न बुया । बुद्दे- रात्मविषयत्वासम्भवेन तहतदर्शनासम्भवात्। भ्रान्तेय स्वाश्रय- गतेन तत्त्वानुभवेन नियत्यखासिवेर्बुडेरनुमपाययस्वप्रसङ्गात् । तस्मावास्य भाष्यस्य सम्यगर्थं पश्याम ति चेदुच्यते।. चित्त- ५ ·अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत् । . हिरण्मये पर कोश विरजं ब्रह्म निष्कलम् । तछु, ज्योतिषां ज्योतिस्तद्यदात्मविदो विदुः ॥८॥ उक्तस्वार्थस्य सहपाभिषायका उत्तरी मन्त्रास्तयोऽपि हिरण्मये ज्योतिम्मये बुद्धिविज्ञानप्रकारों पर कोग इवाऽमः । पामस्वरूपोपलब्धिस्थानत्वात् परं सर्वाभ्यन्तरत्वात् तस्मिन् विरजमविद्याद्यशेषदोपरजोमलवर्जितं ब्रह्म सर्वमहत्त्वात् सर्वात्मत्वाञ्च निकल निर्गताः कला यस्मात् तनिष्कलं निरव यवमित्यर्थः। यस्माहिर निष्कम्तश्चातस्तच्छु, शाई ज्योतिषां सर्वप्रकाशामनामन्यादीनामपि तज्जयोतिरसभामम् । अग्न्या- दीनामपि ज्योतिष्वमन्तर्गतब्राह्मामचैतन्यज्योतिर्निमित्त- मित्यर्थः । तहि परं ज्योतिर्यदन्यानवमास्यभामज्योति- स्तधदामविद पात्मानं गन्दादिविषयवृद्धिमत्ययसारिणं ये विवेकिनो विदुर्विजानन्ति ते आमविदस्तहिदुरामप्रत्या यानुमारिणः । यस्मात् परं ज्योतिस्तम्मातत एव तदिनेंतरे वाह्यार्थप्रत्ययानुसारिणः ॥६॥ वानादिरनिर्वाथा विद्या चैतन्यमवच्छिय खावच्छिद्रचैतन्यस्य बुद्दादितादात्मारूपेण विवर्त्तते । तस्याय ब्रह्मामतासाचा- कारनिववरूपमङ्गीकारात् तबिवृत्ती तटुत्य' हृदयग्रन्यिभेद श्रुत्योयते । भाष्यकारीया युद्धाययेणाभिधानमहद्वारविश पणवेनाविद्यादेव्यवहारिकाभिप्रायस्वमामात्रयत्वाभिधाना- मनो निर्विकारत्वाभिप्रायम् ॥ ७॥६॥ बाधितानुत्तिय प्रकटायें प्रदर्शितति जोवन्मुशिन यिसन ·५१ अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत् । न तव सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः । तमेव भान्तमनु- भाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥ १०॥ । कथं तज्जयोतिपां ज्योतिरित्युचते। न तत्र तस्मिन् स्वात्मभूते प्रमाणि सर्वावभासकोऽपि सूर्यो न भाति । तद- ब्रह्म न प्रकाशयतीत्यर्थः। स हि तस्यैव भामा सर्वमन्व- दनात्मजात प्रकाशयतीत्यर्थः । नत तस्य स्वतः प्रकाशन- मामर्थ्यम् । तथा न चन्द्रतारकं नेमा विद्युती भान्ति कुतोऽयमग्निरस्मगोचरः। किं बहना । • यदिदं जगद्राति तत्तमेव परमेश्वरं खतो भारूपत्वामान्तं दीप्यमानमनुभाव्य- नुदीप्यते । यया जलोलमुकादि अग्निसंयोगादग्निं दहन्त- मनुदहति न खतम्तहत् तस्यैव भासा दीत्या सर्वमिदं सूर्यादिमज्जगदिभाति। यत एवं तदेव ब्रा भाति च विभाति च कार्यगतन विविधन भासा अतस्तस्य ब्रह्मणो भारूपत्वं स्वतोऽवगम्यते । न हि खतो विद्यमानं भासनमन्यस्य कर्तुं गनोति। घटादीनामन्यावभासकलादर्शनानारूपाणाञ्चादि. त्यादीनां तदर्शनात् ॥ १० ॥ ध्यते। भातीति एिजन्ताध्याहारण व्याख्यातं तस्य भासा सर्वमिदं विभातीत्वस्य ब्रह्मणः स्वतो भारूपत्वे तात्पर्य कथा यति। यत .एपमिति तदेव ब्रह्म भाति चेति । उपमंहार- मन्त्रस्य तात्पर्यमाह । यत् तन्नोतियां ज्योतिरिति । ब्रह्मणा विविध क्रियत इति वहिकारं सर्व जगरस ब्रोवेति न

·अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत् ।
ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्ताद ब्रह्म पश्चाद् ब्रह्म
दक्षिणतशोत्तरेण ॥ अधथोईञ्च प्रस्तं ब्रह्मवेद
विश्वमिदं वरिष्ठम् ॥ ११॥
इति दितीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥
इति द्वितीयमुण्डकं समाप्तम् ॥ २ ॥
हा सुपर्णा सयुजा सखाया समान वृक्ष'
यत्तज्जयोतिषां ज्योति तदेव सत्यं सर्व तद्धिकार
याचारम्भम् विकारो नामधेयमावमट्टतमितरदित्यतमार्थ
विस्तरेण हेवतः प्रतिपादित निगमनस्थानोयेन मन्लेए
पुनरुपसंहरति । ब्रह्मयोमालमणमिदं यत्पुरस्तादये ग्री-
वाविद्यादृष्टीनां प्रत्यवभाममान तथा पयादब्रह्म तथा
दक्षिणतय सथोरण ' तथैवाधस्तादूईच मर्वतोऽन्यदपि
कार्याकारणे प्रसृतं प्रगतं नामरूपपदवभासमानम् । किं
बहना ब्रह्मवेद विख समस्तमिदं जगहरिष्ठ वरसमम् ।
अमाप्रत्ययः सर्वाजविद्यामात्री रज्वामिव मर्पप्रत्ययः ।
प्रवक परमार्थ सत्यमिति वेदानुशासनम् ॥ ११ ॥
इति द्वितीयमुण्डकभाप्यम् ॥ २॥
परा विद्योता यया तदधरं पुरुषाख्यं सत्यमधिगम्यते ।
यदधिगम इदग्रन्धरादेः ससारकारएम्यात्यन्तिकविनाशः
बाधायां मामानाधिकरण्यं योऽयं स्थाणुः पुमानताविति तद-
म्वयञ्यतिरेकामावपरिहारण तावम्मावत्वं बोध्यते ॥१०॥११
इति हितीयमुण्डकभाषटीका ॥२॥

·प्रयर्यवेदीयमुण्डकोपनिषत् । ५३ परिषखजाते। तयोरन्यः पिप्पलं खाहत्त्यनयन्न- न्योऽभिचाकगीति ॥१॥ . म्यात् । दर्शनोपायच योगो धनुराापादनिकम्पनयोक्तः । अयेदानी तत् सहकारीणि सलादिसाधनानि यशव्यानीति तदर्य मुरारम्भः। प्राधान्येन तत्त्वनिहारण प्रकागन्त- रेण क्रियते। अत्यन्त दुरवगाधलात् कृतमपि तव मूब- भूतो मन्त्रः परमार्थयत्यवधारणार्थमुपन्धम्यते। दादी सपर्णा सुपर्णा गोभनपतनी सुपणों पक्षिमामान्याहा सुपर्णी मयुजा मयुजी महेव मर्यदा युझी सपाया सपायी समानस्वाती समानाभिव्यक्तिकारणी एयभूती मन्ती समानमयिगेपम्पन- भ्याधिष्ठामतया एक सच्चं अघमियोच्छेदमामान्यात् शरीर व परिपम्बजाते परिवसावन्ती। सुपर्णाविधक हर्ष फनोप- भोगार्थम्। अयं हि वध भईमूनोवाक्गाशोऽपत्योऽध्य- समूलप्रमयः क्षेत्रमंजकः सर्वमाणिकग्मफनावयम्तं परि- पतायती रापापियाविद्याकानक वामनायलिझोपा. . ध्यामेमरी। तयोः परिवशायोरन्य एका क्षेत्रो लिङ्गी- पाधिचमाथितः पिप्पल कम्मनिष्पन्न मुगदुःगनक्षणं फन . प्राधान्येनत्यपूर्मलेन तात्पर्यविपयतयेत्ययः । डा सुवर्ग- स्याटी द्विवचनम्याफारशान्दमः । जीपम्माजलेन नियम्यवेन योग्यत्वादोरम्प मजलेन नियामकत्वगकियोगाच्छोमनं परानमचितम्। नियम्यनियामकभावगमन,ययोती गोमन- पतनी। पषिमामान्याति घाययपादियमादित्यर्थः।

·५४ अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत् ! समान हने पुरुषो निमग्नोऽनीशया शोधति मुद्यमानः । जुष्टं यदा पश्यत्ययमोशमस्य महि- मानमिति बीतशोकः ॥ २॥ साइनेकषिचित्रवेदनास्वादुरुपं खाइत्ति भक्षयत्युपभुती- ऽविवेकतः। अनशन्नन्य इतर ईखरो नित्यशुदबुदमुक्त- .खभावः सर्वतः सत्त्वोपाधिरोखरो नाशाति। प्रेरयिता वसावुभयो ज्यभोक्तोनित्यमाक्षित्वसत्तामालेगा। स वन- अमन्योऽभिचाकशोति पश्यत्येव केवन्नम्। दर्शनमात्रेण हि नस्य रमितवं राजपत् ॥ १॥ तवं सति समाने वृक्षे यथोक्तो गरीरे पुरुषो भोक्ता जीबो- विद्याकामकर्मफलरागादिगुरुभाराकान्तोलापुरिव सामुद्रे 'जले निमग्नो निययेन देहात्मभावमापतोयमेवाह अमुष्य पुत्रोऽस्य नप्ता कशः स्थूलो गुणवानिर्गुणः सुखो दुःखीत्येवं मत्ययो नास्यन्योऽस्मादिति जायते मियते सयुज्यने वियुज्यते छ मम्बन्धिवान्धवैः । यतोऽनीशया न कस्यचित् समर्थोऽहं पुवो मम विनष्टो मृता मे भाया कि मे जीवितेनेत्येवं दोन- भावोऽनीशा तथा गोचति सन्तप्यते मुद्धमानोनिरनर्य- ऊईमुष्ट' अधमूलमधिष्ठाननस्य त्यूई मूलोऽर्वाचः प्राणा- दयः शाखा इवाम्येत्ययाशाख । स्वायस्थान नियन्तुमस्य न मक्यमित्यवस्था । अन्यतमध्याहतं भूलमुपादानमन्पयि तस्मात् प्रभवतीति तथोतो यापदज्ञानभावोत्यर्थ । अविद्याकामकमी- .

·५५ अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत् । यदा पश्यः पश्यते रुक्मवणं कर्तारमीशं पुरुष ब्रह्मयोनिम्। तदा विद्वान् पुण्यपाप विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति ॥ ३ ॥ प्रकाररविवेकितया चिन्तामापद्यमान; स एवं प्रेततियङ्म- नुथादियोनिप्वाजवं जवीभायमापन्न: कदाचिदनेकजन्मम शुद्धधम्मसञ्चितनिमित्तेन केनचित्परमकारुणिकेन टर्णितयोग- मार्गे अहिंसासत्वब्रह्मचयसर्वत्यागशमदमादिसम्पन्नः समा- हितात्मा सन् जुष्टं सेवितमनेकर्योगिमार्ग: कम्मभिय यदा यस्मिन् काले पश्यति ध्यायमानोऽन्यं वृक्षोपाधिलक्षणादिल- क्षणमोगमसंसारिणमनायापिपासा-गोकमोहजरामृत्वातीत. मीगं सर्वस्य जगतोऽयमहमस्मामा सर्वस्य समः सर्वभूतस्थो नेतरोऽविद्याजनितोपाधिपरिच्छिनी मायारमे ति विभूतिं महिमानञ्च जगद्रूपमस्यैव मम परमेश्वरस्येति यदैवं ट्रष्टा तदा वीतगोको भवति सर्वस्माच्छोकसागरादिप्रमुच्यते कृत- त्यो भवतीत्यर्थः ॥ २॥ अन्योऽपि मन्त्र इममेवार्थमाह सविस्तरम् । यस्मिन् काले पस्यः पश्यतीति विहान् साधक इत्यर्थः पश्यते पम्पत्ति पूर्यपटुपमपण. म्पर्य ज्योतिः स्वभावं स्वास्येच का यदा चेवरच तावित्यर्थः। सखो मायाग्यमुपाधिरग्येति सत्त्वो- पाधिः। ज्ञानात्मक स्यामलमत्त्वरागेरिति धुताम् । प्रावरणं विक्षेपय इयमविद्यायाः कार्यम्। तत्रेश्वरमाया प्रतिपत्ति- रनोगावरणं गोचतीति विक्षेपस्तदुभयहेतुरनिर्वायमज्ञान

·+
अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत् ।
प्राणो ह्येष यः सर्वभूतविभाति विजानन्
विहान् भवते नातिवादी। आत्मक्रोड माता-
रतिः क्रियावानेष ब्रह्मविदां वरिष्ठः ॥ ४ ॥
साम्य
ज्योतिरस्याविनाशि कर्तारं मर्वस्य जगत इंश पुरुषं ब्रह्मा-
योनि वा च तद्योनियासी ब्रह्मयोनिस्तं ब्रायोनि ब्रह्मली
वाऽपरस्य योनि स यदा चैव पश्यति तदा म पिहान् पयः
पुरुषपापे बन्धनभूते कमणी ममूले विधूय निरस्य दग्धा
निरचनो निलंपो विगतलेगः परमं प्रकटं निरतिशयं
समतामयलक्षणं इतविषयाणि सामान्यतो वाचे वातो.
ऽयलक्षणमेतत्परसं साम्यमुपैति प्रतिपद्यते ॥ ३ ॥
किश्च योग्य पाएस्य प्राणः पर खरो धेष महत: सर्व-
भूतैयादिस्तम्भपथ्यंन्तः । त्वम्भूतलक्षणा बनीया। सर्व-
भूतस्थः सर्वामा सप्रित्यर्थः। विभाति विविधं दोम्यते ।
मोहः। तेन विशिष्टोऽनकरनयमकार करोमीत्यादिभि
विवेकतया तादात्मरापवतयेत्यर्थः। आजवमनवरतं जीवमात्र
निसटभाव लक्षणया लघुमावं कर्म वायुप्रेरिततया जीवभाषे
शेपामापन. पूर्वपदित्यमैदेनेत्यर्थः । आत्मनि रतिरात्मरतिस्तत्-
पुरुष. मैव क्रियास्यास्तीत्यामरतिः। मियायानिति मतत्वे
का मतीयते कधमुना बद्दनीमितुर्थयोरण्यतरोऽशिरियत
इति। सत्वम् भसमारपाठे योरर्थवत्त्वमामीत् समामपाठे
वन्यतरे मनुरतिरिच्यते विशेष्यसे बाध्यक्रियानिष्पत्तिलामा
दिलथः ॥ १ ॥२॥३॥

·५७ अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिपत्। एवं सर्वभूतख' सानादामभावनायमझमम्मीति विजांनन् विद्वान् वाक्यार्थज्ञानमात्रे न स भवते न भवतीत्येतत् । किम् अतिवादी प्रतीत्य सर्वानन्यान् वदितुं शीलमस्येत्यवादी। तम्त्वेवं माक्षादात्मानं प्राणस्य प्राणु विद्वानातिवादी भव- तीत्यर्थः । सवं यदामेव नान्यदम्तीति दृष्ट तदा कि हमा- वतीत्य वदेत् । यस्य त्वपरमपरमन्यदृष्टमस्ति स तदतीत्य पदति । अयन्त विहानात्मनोऽन्यन्न पश्यति नान्य व्छगोति नान्यदिजानाति। अतो नातिवदति। किचात्मक्रीड़ आत्मन्येव कीडनं यस्य नान्यत्र पुत्रदारादिपु स ामक्रीड: तथाऽऽत्मरतिरात्मन्येव च रतीरमणं प्रीतिर्यस्य स प्राम- रतिः। कोड़ा वाह्यसाधनमापेक्षा। रतिस्तु साधननिर- पेक्षा वाद्यविषयप्रीतिमात्रमिति विशेषः । तथा क्रियावान् जानध्यानयेराग्यादिक्रिया यस्य मोऽयं नियावान् । समास- पाठे प्रात्मरतिरेव क्रियाऽस्य विद्यत इति बहनीहिमतुबर्थ- योरन्यतरोऽतिरिच्यते । केचित्त्वग्निहोत्रादिकमब्रह्मविदयोः ममुञ्चयार्थमिच्छन्ति। तचैप ब्रह्मविदां वरिठ इत्यनेन. मुख्यार्थवचनेन विरुध्यते । न हि वाह्यक्रिया पामरतिय भवितु शतः। कशिदाह्यक्रियाविनिहत्तो हारमोडो भवति वाह्यक्रियात्मक्रीडयोविरोधात् । न हि तमः प्रका- गयोर्युगपदेव म्पितिः सम्भवति । तम्मादसालपितमेतत् । अनेन जानकम्मममुच्चयप्रतिपादनम् । अन्या वाचो विमु- वय सयामयोगादित्यादिश्रुतिभ्यय । तम्मादयमेवेह क्रिया- । एकदेगिव्याण्यामुद्भाव्य निराचष्टे । केचिदित्यादिना।

·५८ अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत् । सलेन लभ्यस्तपसा होष आत्मा सम्यगना- नेन ब्रह्मचर्येगा निलाम् । अन्तः शरीरे ज्योति- मयो हि शुभी यं पशान्ति यतयः क्षीणदोषाः ॥५॥ . वान् यो जानध्यानादिक्रियावानसम्भिन्नार्थमर्यादः मयामी। य एव लचो नातिवाद्यामक्रीड आमरतिः क्रियावान् ब्रह्मनिटः स ब्रह्मविदां सर्वेषां परितः प्रधानः ॥ ४॥ अधुना सत्यादीनि भिधोः मम्यग्ज्ञानसहकारीणि साधनानि विधीयन्ते निवृत्तिप्रधानानि। सत्येनातत्या- मैन मृयावदनत्यागेन लभ्य. प्राप्तव्यः । किञ्च तपमा हीन्द्रि- यमन एकाग्रतया । मनसन्द्रियाणाञ्चकारा परमं तप प्रति स्मरणात् । तदानुकूलमामदर्शनाभिमुखीभावात् परम साधनं तपो नेतरचान्द्रायणादि । एष पास्मा लभ्य इत्युनु- पन। सर्वत्र मम्यग्ज्ञानेन यथाभूतात्मदर्शनेन ब्रह्मचर्येण मैथुनासमाचारेण नित्यं मत्येन नित्यं तपसा नित्व सम्यग्ज्ञानेनेति मर्वत्र नित्यशब्दोऽन्यदीपकन्यायेनानुष- न येषु जिनमतृत न माया चेति । वन्यति च। भनेन वचनन ज्ञानकर्मममुचयप्रतिपादन क्रियत इत्येतदमत्- प्रलपितमेवेति योजना ॥ ४॥ सम्बग्ज्ञानमहकारीणीत्यत्र सम्यग्ज्ञानशब्देन वस्तुविध- यावगतिफलावसान वाक्यार्थज्ञानमुध्यते। अवगतिफलस्थ स्काये विद्यानिवृत्ती महकार्यपेक्षामभवत् । अतोऽपरि- पकवानस्य सत्यादीनाथ परिपक्षाविद्यालाभाय ममुच्चय इथत ·अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत् । सत्यमेव जयते नानृतं सत्येन पन्या विततो देवयानः । येनाक्रमन्वृषयो ह्याप्तकामा यव तत्सत्यस्य परमं निधानम् ॥ ६ ॥ .. कोऽसावात्मा य एतः साधुभिर्लभ्यत इत्युच्यते । शरीरऽन्तमध्ये शरीरस्य पुण्डरीकाकारों ज्योतिन्मयो हि सावर्णः : शुनः शुद्धोऽयमामानं पश्यन्त्युपलभन्ते यतयो यतनशीलाः सन्यासिन: क्षणदोपाः क्षीणक्रोधादिचित्तमलाः सभामा नित्यं सत्यादिसाधनैः सन्यासिभिलभ्यत इत्यर्थः । न कदाचित् कः सत्यादिभिर्लभ्यते सत्यसाधनसृत्यर्थोऽयमर्य- वादः॥ ५॥ सत्यमेव सत्यवानव जयते जयति नावृतं नानृतवादी- न हि सत्यान्तयोः केवलयोः पुरुषानाथितयोः सम्भवो जयः पराजयो वा सम्भवति । प्रसिद्ध लोकेऽसत्य- पाननृतवाद्यभिभूयते न विपर्ययोऽत: सिह सत्यस्य बलवत् साधनत्वम् । किञ्च । शास्ततोऽप्यवगम्यते सत्यस्य साधना- तिशयत्वम् । कथम् । सत्येन यथाभूतवादव्यवग्थया पन्या देवयानाख्यो विततो विस्तीर्णः मातत्येन प्रहत्तः । येन त्यर्थः । एव । नैतावताभास्कराभिमतसिद्धि। परिपक्वविद्यावहकार्य- पक्षायां मानाभावात्। ततः कोऽसोपयवणादेवादीनां कमविहीनानां मुक्तिश्रवणाञ्चेति ॥ ५ ॥ कुहक परवचनमन्तरन्यथा ग्टहीत्वा वहिरन्यथा प्रका- शनम्। माया शाव्य विभवानुसारणाप्रदानम्। अहवारो ·अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत् । . सहच्च तद्दिव्यमचिन्त्यरूपं सूक्ष्माच तत्सम तरं विभाति । दूरात्सुरे तदिहान्तिके च पथात्- स्विहै निहितं गुहायाम् ॥७॥ . . या धाममन्ति क्रमन्ते ऋषयो दर्शनवन्त, कुइकमावा- মাৱাৱেম্মানমলিন। यासकामा विगतस्याः सर्वतो यन यस्मिन् तत्परमार्यतच सत्यस्योत्तमसाधानस्य सम्बन्धि साध्यं परमं प्रसष्टं निधानं पुरुषार्थरूपेण निधी- यते प्रवर्तते । तत्र च येन यया क्रमन्ति मत्येन विनत इति पूर्वेण सम्बन्धः । किं सा कि धम्मक सदत्युच्यते ॥६॥ वच तन्महम तत्प्रलष्टं ब्रह्म सत्यादिसाधनेन सर्वतो श्यामत्वात् । दिध्ये खयम्भमनिन्दियगोचरम् पतएव न चिन्तयितुं शक्यतेऽस्य रूपमित्वचिन्त्यरूपम् । मूक्ष्मा- दाकायादैरपि तत् सूक्ष्मतरं निरतिशयं हि सौरमामस्थ सर्वकारणत्वाहिभाति विषिधमादित्यचन्द्राहाकारणाभाति दोम्यते । किञ्च दूराद विप्रलष्टदेशात् सदूरे विकटतरे देशे वर्ततेऽविदुषामत्यन्तागम्यत्वात्तव । इह देहेन्तिक समीधे च । विदुपामाभत्वात् सर्वानारत्वाचाकायस्याप्यन्तर- मिप्याभिमानः । दमो धर्मध्वजिस्वम्। अन्तमयथादृष्ट- भापणम् । एतैदीर्वजिता प्रत्यर्थः । सत्यस्य निधान यदुई तत् पनविशेष्यत इत्याह । किन्तत् कि धम्मेवा तदिति ॥ ५ ॥ भानपमादेनेत्यत्र ज्ञायतेऽयोऽननेनि व्युत्पत्या बुद्धिरुयते। ध्यायमानी ज्ञानप्रसाद लभ्यते । ज्ञानप्रमादेनात्मन पश्यतीति 1 ·अथर्ववेदीयमुण्डकोपनियत्। न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा नान्यैर्देवै- स्तपसा कर्मणा वा। जानप्रसादन विशुद्धसत्त्व- ततस्तु तं पशाते निष्कलं ध्यायमानः ॥ ८॥ शुरीः । इह पश्यत्स चेतनायत्खित्वेतनिहितं स्थित दर्शनादिक्रियायत्त्वेन योगिभिनयमाणम् । छ। गुहायां बुधिलक्षणायाम् । तत्र हि निगूढं लक्ष्यते विधिः । सयाप्यविद्यया संहतं सत्र लक्ष्यते तवस्थमेवाविव शिः ॥ ७॥ सुनरप्यसाधाररोऽप्यसाधारणं तदुपलब्धिसाधनमुच्यते ॥ यमाव चतुपा रयते केनचिदप्यरूपखानापि रावते याचा- ऽनभिधेयत्वान्न चान्यदय रिन्द्रियः । तपसः सर्वप्राप्तिसाधनत्वे- ऽपि न सपसा ग्रहाते। तथा वैदिकेनाग्निहोत्रादिकम्मणा प्रमिदमहखेनापि न म्यते। किं पुनस्तरा ग्रहणसाधन- मित्याह। ज्ञानप्रसादेनारमायबोधनममर्थमपि स्वभावेन मर्वमाणिना ज्ञानं पायविषयरागादिदोषकलुषितमप्रसन- मशुई मद्यायबोधयति नित्यं सविहितमप्यामलं मलावनइ- मियादर्शम् । विलुनितमिय सलिलम् । तद्यदिन्द्रियविषय. संसर्ग-अमित-रागादिमलकातुष्यापनयनादादर्शसनिलादिवत् प्रसादितं स्वच्छ शान्तमयतिठते तदा भानस्य प्रसादः स्यात् । तेन पिशद्वान्तःकरणो योग्यो ब्रम द्रष्टुं यस्मात् क्रमो द्रष्टव्यः । संगयादिमलरहितस्य प्रमाणज्ञानग्यैष माघां- कारहत्त्वाद्यानक्रियायाः प्रमितिसाधनस्वामिद्धेरित्यर्थः। बौदादेचित्तादी चेतनत्वन्नमदर्शनाञ्चित्तं तम्मिन् समर्मिणि ·६२ अथर्ववेदीयमुडकोपनिषत् । एषोऽणुरात्मा. चेतसा वेदितव्यो यस्मिन् प्रातः पञ्चधा संविवेश । प्राणैश्चित्तं सर्वमोते प्रजानां यस्मिन् विशुद्ध विभवत्येष अात्मा ॥८॥ यं यं लोक मनसा संविभाति विशुद्धसत्त्वः तस्मात्तमात्मानं पश्यते पश्यति उपन्नभते निष्कलं सर्वावयव भेदवर्जितं ध्यायमानः सत्यादिसाधनतानुपमहतकरण एका- ग्रेण मममा ध्यायमानचिन्तयनयमामानमेव पवतीति ८५ एषोऽएः सूक्ष्मवेशमा विशदजानन केवलेन बेदितव्यः । कासी। यस्मिंश्छरीर प्राणो वायुः पञ्चधा प्राणापानादि- भेदेन संविवेश सम्यक्मविष्टस्तस्मिन्ने व गरीरे हृदये तसा य इत्यर्थः। कोशेन चेतसा वेदितव्य इत्याह । प्राण सहेन्द्रियमित सर्वमन्तःकरणे प्रजानामोतं ध्यासं भेन धीरमिघ नेहेम काष्ठमिवाग्निना। सर्व हि प्रजानामन्तः- कर चितनावत् प्रसिह लोजे । यस्मिंय चित्ते कशादि. मलवियुक्ते ई विभवत्येष य उत शमा विशेषेण खेना- सना विभवत्यात्मानं प्रकाशयतीत्यर्थः ॥ ८॥ य एवमुतालक्षणं सर्वात्मानमामत्वेन प्रतिपत्रस्तस्य सावमलादेव सर्षावाप्तिलक्षणं फलमाह। यं यं लोक च चैतन्याभिन्यजकले स्वभावत एव योग्यम् । तषित्ते पर मात्मनोऽभियशिमम्भावनाञ्चलमग यल्लमुश्यत इति मभाव- नार्थमाह। माणे. सहेन्द्रियश्चित्तमिति। श्रोतं चैतन्यन ·अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत् । कामयते बांथ कामान्। बं तं लोकं जायते तांश्च कामांस्तस्मादात्मनं धर्चये तिकामः ॥१०॥ इति.टतीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ११॥ स वेदैतत्पपरमं ब्रह्म धाम यत्र विश्वं निहितं पिवादिलक्षणं मनसा संविभाति सङ्कल्पयति मधमन्यन या भवेदिति विरासत्त्वः क्षीणलश अात्मविनिम्मलान्तःकरणः कामयते यांय कामान् प्रार्थयते भोगांस्तं तं लोकं जयते प्राप्नोति नाय कामान् सदस्पितान् भोगान् । तस्माद्दिदुपः सखसकल्पवादात्मन्नमामजानन विशद्धान्तःकरणं धयेत् पूजयेत् पादमचालनशयूपानमस्कारादिभिभूतिकामो वि- भूतिमिच्छुः। ततः पूजाई एवासी ॥ १० ॥ इति टतीयमुण्डके प्रथमखण्डभाप्यम् ॥ १ ॥ यस्मात् स वेद जानात्यसावेतद्यथोक्तलक्षणं परमं ब्रह्म प्रकष्ट धाम सर्वकामानामाश्रयमापदं यन यस्मिन् ब्रह्मणि धाम्नि विखं समस्तं जगविहितमर्पितं यच्च खेन ज्योतिपा सर्वम्य तर्हि चित्ते किमिति ब्रह्म खत एवापरोक्षं न भवती- यत घाह । यस्मिन् चित्त इति । मगुणविद्याफलमपि निर्गुण- विद्याम्मुतवे प्ररोचनार्यमुच्यते। यं यमितिः। परमार्थतत्त्व- नानादित्यर्थः ॥ ७ ॥८॥८॥ १० ॥ इति तोयमुण्डके प्रथमखण्डमाथटीका ॥१॥ विपयेषु यथास्थितदोपदर्शनात्पर्याप्तकामः क्षीणरागो ·. अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत् । भाति शुधम् । 'उपायते पुरुषं ये कामात शुक्रमेतदतिवर्त्तन्ति धीराः ॥१॥ कामान् यः कामयते मन्चमानः स काम- मिर्जायते तत्र तत्व। पर्याप्तकामस्य कृतात्म- नस्तु इहैव सर्वे प्रविलीयन्ति कामाः ॥२॥ भाति शुभं शुदम् । तमप्येवमात्मन्नं पुरुष ये ह्यकामा विभूतिष्णावर्जिता मुमुक्षयः सन्त उपासते परमिव देवं ते शक्र नृवीजं यदेतत् प्रसिदं शरीरोपादानकारपमति- वर्त्तन्तेऽतिगच्छन्ति धीरा बुडिमन्तो न पुनर्योनि प्रसर्पन्ति । न पुन: क रति करीतोति युतेः । अतस्तं पूजयेदित्यभि- प्रायः॥१॥ मुमुक्षीः कामत्याग एष प्रधानं साधनमित्येतद्दर्शयति कामान् यो दृष्टादृष्टेटविषयान् कामयते मन्यमानम्तगुणांधि- प्रार्थयते प्स तैः कामभिः कामधर्माधर्मप्रति हेतुभिर्विमयेचारूपैः सह जायते तत्र तत्र । यत्र यत्र विषयमालिनिमित्तकामाः कर्मसु पुरुषं नियोजयन्ति तत्र न्तवानः विरुहलक्षणयाऽऽत्मकामस्यात्मबुभुमयैव वशीकृतचित्तस्य विध- येभ्यः कामानिबत्ता भयन्तीत्ययः सामदिवगम्यते । स्वहेतु- विनाशात् पुनः कामा न जायन्त इति। ज्ञातानो शान प्तिापिन्समापदत्य' मा निीत उपनपद्- विचारव्यतिरिक्त नेम्यर्थः। तेन पणनेनेति कये व्याख्यानं यत् ·अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत् । . नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहूना श्रुतेनं। यमेवैप वणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा बगुते तनूं खाम् ॥ ३॥ तव तेषु तेषु विषयेषु तैरिव कामैवेष्टितो जायते । यस . परमार्थतत्त्वविज्ञानात् पर्याप्तकाम पामकामत्वेन परि- समन्तत प्राप्ताः कामा यस्य तस्य पर्याप्तकामस्य कतारम- नोऽविद्यालक्षणादपररूपादपनीय खेन परेण रूपेण कृत पारमा विद्यया यस्य तस्य रुतात्मनस्विहय तिष्ठत्येय शरीर। सर्व धर्माधम्ममहत्तिहतवः प्रविलीयन्ति विलयमुपयन्ति नयन्तीत्यर्थः । कामास्तजन्महतविनाशान जायन्त इत्य- भिप्रायः ॥२॥ यद्येवं सर्वलाभात् परमात्मलाभस्तम्लाभाय .प्रवचनादय उपाया बाहुल्येन कर्तव्या इति प्राप्त इदमुच्यते । योऽय- मात्मा व्याख्यातो यस्य लामः परः पुरुषार्थो नाऽसौ वेद- शास्वाध्ययनबाहुल्येन प्रवचनेन लभ्यः। तथा न मेधया ग्रन्थार्थधारणशक्तया । न बहुना श्रुतेन नापि भूयसा श्रवणे- नेत्यर्थः। केन तईि लभ्य इत्युच्यते । यमेव परमात्मानमेष तदोभिनार्थत्वं साधनविवक्षायाः प्रस्तुतत्वादित्यर्थ घूमः । परमात्मामीत्यभेदानुमन्धान वर्णनम् । तेन वर्णनेनैव धात्मा लभ्यो भवति । बहिर्मुखेन तु शतगोऽपि यवणादी क्रियमाणे न लभ्यते। अतः परमात्मा उस्मीत्यनुसन्धान परमात्मभजन पुरस्कृत्यैव प्रवणादिसम्पादनीयमिति भावः। अथवाऽयमेव ·अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत् । नायमात्मा वलहीनेन लभ्यो न च प्रमा- दात्तपसी वाप्पलिनात्। एतरूपायैर्यतते यस्तु विद्वांस्तस्यैप आत्मा विशते ब्रह्मधाम ॥ ४.॥ विद्वान् वणुते प्रातुमिच्छति तेन वर्णननेष परमात्मा लभ्यः नान्यन साधनान्तरेण । नित्यलयस्वभावत्वात् । कीदृशो- ऽसी विदुप मामलाभ इत्युच्यते । तस्यैप आत्माऽविद्या- सच्छन्ना खां पर तनूं खामतत्त्वस्वरूपां वितणते प्रकाशयति प्रकाश पूव घटादिविद्यायां सयामाविर्भवततीर्यः ॥ ३ ॥ तस्मादन्यत्यागेनात्मलाभप्रार्थनवात्मलाभसाधनमित्यर्थः। आत्मप्रार्थनासहायभूतान्येतानि च साधनानि बलाप्रमाद- तपासि लिङ्गयुतानि सन्यामसहितानि । यस्मादयमामा वलहीनेन बलपहीणेनामनिष्ठाजनितवीर्यहोनेन न लभ्यो नापि लौकिकपुखपखादिविषयासङ्गनिमित्तममादात् । तथा तपसो वायलिङ्गाझिङ्गरहितात्। तपोऽत्र ज्ञानम् । लिङ्ग मन्यामस्तासन्यामरहिता जानान्न लभ्य इत्यर्थः । एते- रुपायनाप्रमादमदासज्ञानर्वतते तत्परः मन् प्रयते । यस परमात्मान एते तेन परमात्मना मुमुसुरूपव्यवस्थितेन वर्णने- नाभेदानुसन्धानलक्षणेन प्रार्थनेन झल्ला लभ्य परमामेव मुमुक्षुरूपव्यवस्थित इत्यभेदानुमन्धानेनैव बभ्यो न कम्मणेत्यर्थः ॥१॥२॥३॥ यीयमिति। मियाज्ञानानभिभाव्यतालचणो विशेषः । अलिङ्गादिति कथम् । इन्द्रजनकगामिप्रभृतीनामयात्मलाम- ·अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत् । मंप्राप्थैनम्पयों जानताः कृतात्मानो वीतगगाः प्रशान्ताः । ते सर्वगं सर्वतः प्राप्य धीरा युक्ताल्यानः सर्वमेवाविशन्ति ॥ ५॥ • वेदान्तविज्ञानमुनिथितार्थाः सन्नवासयोगाद्य- । 'विद्वान् विवेकी पारमवित् तस्य विदुपः आत्मा एप विशते सम्पविशति ब्रह्मधाम ॥ ४ ॥ कर्थ प्रद्मविगत इत्युच्यते । सम्प्राप्य समवगम्यनमा- मानमुपयो दर्शनयन्तस्तेनैव जानेन टप्पा न वाोन तृप्ति- साधनेन शरीरोपचयकारणन । तामानः परमात्मखरूपे- गीय नियबास्मनः सन्तः। वीतरागा विगतरागादिदोपाः । प्रशान्ता उपरतेन्द्रियाः । त एवम्भूताः सर्वगं मर्वव्यापिन- माकागवत् सर्वत: सर्वत्र प्राप्य नोपाधिपरिच्छिन्ने नेकदेशेन । किन्तहि ब्रह्मवादयमात्मत्वेन प्रतिपद्य धीरा अत्यन्तविवे- किनो युक्तात्मानो नित्यसमाहितस्वभावाः सर्वमेव समस्तं शरीरपातकालेऽप्याविशन्ति, भिन्नघटाकाशवदविद्यालती- पाधिपरिच्छेदं जहाति । एवं ब्रह्मविदो ब्रह्मधाम एवं ग्रह्मविदो ब्रह्मधाम प्रविशन्ति ॥५॥ किञ्च वेदान्तजनितविनानं वेदान्तविज्ञानं तस्यार्थः वणात् । मत्य सन्यासो नाम सर्वत्यागात्मकस्तेषामपि सत्त्वा- भिमानाभावादस्त्येवाऽऽन्तरः सन्यामो वाह्यन्तु लिगमविव- क्षितम् । न लिङ्गं धर्मकारणमिति ममरणात् । नैष्कर्म्यसाहि.

·अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत्। तयः शुद्धसत्त्वाः । से ब्रह्मलोकेषु परान्तकार, परामृताः परिमुच्यन्ति सर्वे ॥ ६ ॥ • परमात्मा विन्नेयः सोऽर्थः सनिधितो येषां ते वेदान्तविज्ञान- सनियितार्थाः। ते च सन्यासयोगात् मर्षकम्परित्याग- स्तक्षणयोगात् कैवलन निठाखरूपाद योगाद्यतयो यब-. शोलाः शुइसत्त्वाः शुई सत्व' येषां सन्यासयोगात् ते शुद्ध- सत्वाः। ते ब्रहालोकेषु। ससारिणां ये मरणकालास्ते परान्तास्तानपेत्य मुमचूणां समारावसाने देहपरित्याग- काल: परान्तकालस्तस्मिन् परान्तकाले साधकानां घर- बाद ब्रहीय लोको ब्रह्मलोक एकोऽप्यनेकवद् दृश्यवे प्राम्यते च । अतो बहुवचन प्रलोकेष्विति ब्रह्मणीत्यर्थः। परा- मृताः परममतममरणधक बहामभूले येयों ने परामता जीवन्त एव ब्रह्मभूताः परामृताः मन्तः परिमच्चन्ति परि- समन्तात् पदोपनिर्वाणषद् घटाकायवञ्च नितिमुपयन्ति परिमुध्यन्ति परिसमन्ताभुज्यन्ते सर्वे न देशान्तर गन्तव्य मपेक्षन्ते । शकुनोनामिवाकाशे जले वारिचरस्य च । पर्द यथा न हश्यत तथा ज्ञानविदा गतिः। मनध्वगा पध्वस पारविष्णय इति श्रुति स्मृतिभ्यो देशपरिविवाहि गतिः संसारविषयेय । परिशिषसाधनमाध्यत्वात् । ममतत्वाव देशपरिच्छेदेन गन्तव्यम् । यदि हि देशपरित छिर्थ बम स्यान्मूर्सट्रष्यवदान्तवदन्याथित साषयवमनित्व घस तु त्वन्तु विक्षित प्रदीपम्य पर्तिरुताई ·अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत् । गताः कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठा दवाय सर्वे प्रतिदेवतासुं। कम्मागिल विज्ञानमयश आत्मा परीऽव्यये मर्व एकी भवन्ति ॥ ७॥ कृतकक्ष स्यात् । न वेयंविधं वा भवितुमर्हति । प्रत- स्तत्प्रातिय नैव देगपरिजिया भवितुं युता ॥ ६ ॥ अपि पाविद्यादिमंसारयन्धापनयनीय मोरामिषान्ति प्रद्यपिदी न तु कार्यभूतम् । किट मोचकाले या देशा- रमकाः कला: प्राणायाम्ताः म्याः प्रविटाः प्रतिमाहताः व कारणं गता भयन्तीत्यर्थः । प्रतिष्ठा इति दितीयाया- वचनम् । पचदग पञ्चदगमंग्यका या अन्यायपरिपठिताः प्रमिदा देवाय देहाययायघरादिकरणम्या: मर्ये प्रतिटेयता. स्वादित्यादिपु गता भयन्तीत्यर्थः । यानि च मुसुमला छातानि यायमप्यतफनानि प्रयत्तफनानामुपभोगर्नय सोणत्या विज्ञानमययामाऽविद्यारुतबुवाशुपाधिमाग्मत्वेन मत्वा जनादिषु सूर्यादिप्रतिविम्वाद प्रश्टिो देदेषु मामान्यतापतिमादित्याह । प्रदीपनिर्वाणयदिति। पद पाट- न्यामः। प्रतिविम' न दृग्यतामायादवेन्यर्थः। पति। मंमागध्वनां पारयियायः पारयितु ममापयितुमिचन्तीति ममामिकामा अनध्यगा भयन्तीत्वधः । ततोऽपय मानो यताभ्य इत्यार। देगपरिच्छिमाहीत्यादिना ॥uman • स्वाः प्रतिष्ठाः प्रतिगता भवन्तीति भूतांगानां भीतिमा- माय महाभूतेषु सयो दर्णितः। अन्त्यमयति माये, ·. पर्षदीयमुण्डकोपनिषत् । यया नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रास्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय । तथा विहानामरूपादिमुक्तः परात्परं पुमालमुपैति दिव्यम् ॥८॥ कर्मणां सत्फनायलात् सह तेनैव विज्ञानमयेनामना । पतो विज्ञानमयो विज्ञानप्रायः । ते एते कम्मर्माणि विज्ञान- मयसामोपाध्यपनयनेन सति परोऽव्ययेऽनन्ते अक्षये ब्रह्म- एखाकारणकल्पेऽजेऽजमृतेऽभये पूऽनपरेऽनन्तरेऽवाऽदये गिवे शान्ते सर्वे एकीभवन्यविशेषतां गच्छन्त्वकत्वमापद्यन्ते जलाद्याधारापनय इव सूर्यादिप्रतिविम्बात्तुयें घटायपनय- भाकाशे घटाद्याकाश: ॥७॥ किञ्च यथा नद्यो गङ्गाद्याः स्यन्दमाना गच्चन्यः समुदं प्राम्यास्तमदर्शनमविषारमभावं गच्छन्ति माप्नुवन्ति माम च रूपच नामरूपं विहाय हित्वा तथाऽविद्याशतनाम- रूपादिमुक्तः सन् परादक्षरात् पूर्वोतरत् परं दिधं पुरुष ययोक्तलक्षणमुपेत्युपगच्छति ॥८॥ . पठमश्ने प्राण श्रद्धाद्या याः कलाः पठिता इत्यर्थः । मायामय- महामूतांगावष्टव्ये जीवाविद्यामयभूतसूक्ष्मः प्रातिखिकरदृष्ट- महराते प्रातिखकाः प्राणादय भारभ्यन्त । ते च कर्मा- विवे, सूर्यादिभिरधिष्ठीयन्त । कर्मणो भोगनावमाने ते देवाः सस्थानं गच्छन्ति । यच प्रातिस्विक खाविद्याकायतच संध नहीव सम्पद्यत इत्याह । यानि चेत्यादिना ॥ ७ ॥८॥ . .

·अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषत् ।' स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति नांस्याब्रह्मवित्कुले भवति । तरति शोकं तरति पाम्मानं गुहाग्रन्धिभ्यो विमुक्तो- ऽमृतो भवति ॥६॥ तर्दतहचाऽभ्युक्तं क्रियावन्तः थोत्रिया ब्रह्म- निष्ठाः। वयं जुह्वते एकर्षि श्रद्धयन्तस्तेपा- ननु यस्यनेके विघ्नाः प्रसिद्धा अतः शानामन्यत- मनान्येन वाद वादिना च विघ्नती ब्रह्मविदम्यन्यां मृतो मच्छति न व्रवि । म विद्ययैव सर्वप्रतिबन्धस्यापनीतस्वात् । पविद्याप्रतिवन्धमावे हि मोचो नान्यप्रतिबन्धः। निब्य- खादामभूतत्वाच्च । तस्मात् स यः करिड 4 लोके तत् परमं ब्रहय वेद साभादहमेवास्मीति स नान्यानति मध्यति। देयरपि अस्य बद्धप्राप्ति प्रति विघ्नो न शक्यते कर्तुम् । यामा य पां प्रभवति । तमामयिद विहान् व वं भवति। किच नास्य विदुयोऽअध्धावित् कुले मयति । किञ्च तरति भोकमनेकैप्टवकल्पनिमित्त मानसं सन्तापं जीव- अवातिकान्तो भवति । तरति पापमान धम्माधर्मास्य गुहाग्रन्थिभ्यो. विमताः मनभूतो भयतीत्यमेव भिद्यते हृदयग्रन्यिरित्यादि ॥en श्रयेदानी ग्रामविद्यासम्प्रदानविघ्युपदर्शनयोपहारः एतद्ग्रन्यहारकविद्याप्रदानऽये विधिराधर्वणिकामामिति ।

·· अधर्ववेदीयमुण्डकोपनिषम् । मवेतां ब्रह्मविद्यां वदेत शिरोव्रतं विधिवौस्तु चीर्णम् ॥ १० ॥ तदेतत् सत्यपिरङ्गिराः . पुरोवाच नैत- 'दचीगनतोऽधीते । नमः परम ऋषिभ्यो नमः पर्रम ऋषिभ्यः ॥ ११ ॥ इति तृतीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥२॥ मुण्डकोपनिषत् समाप्ता॥ क्रियते । तदेतद् विद्यासम्प्रदानविधानमचा सन्त णाभ्युक्त- मभिप्रकाशितम्। क्रियावन्तो ययोतकर्मानुष्ठानयुकाः । योषिया अननिष्ठा अपरस्मिन् अभियुक्ताः परजा बुभवायः खयमेकर्षिमेकर्षिनामानमग्निं जुड़ते जुद्धति श्रद्ध- यन्तः अधानाः सन्तो ये नेपामेव संस्कतामना पात्र- भूतानामता प्रावविद्याट । यदेत घूयाच्चिरोवत शिरस्यग्नि- भारणलक्षणम् । यथाऽऽथर्वणानां वेद व्रतं प्रसिद्धम् । यस यश तञ्चोणं विधिवद्यथाविधानं तेषामेव च षदेत १०॥ तदेतदक्षरं पुरुष सत्यमपिरशिरा नाम पुरा पूर्व शौन- काय विधियदुपसबाय पृष्टपते उवाच। तदन्योऽपि खं. तथेय थेयोऽयिने मुमुक्षवे मोक्षार्थं विधिवदुपसमाय ब्रूया- दित्यर्थः। तदपन्यरुपमचीव्रतोचरितवतो नायधीते। • प्रकृतपरामर्यादेतचदादरगम्यते ग्रन्यहारण विद्यायाः क्षत- ·अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिपत्। नयवति ची व्रतस्य हि विद्याफलाय संस्कृता भवतीति । ममाता ब्रह्मविद्या सा येभ्यो ब्रह्मादिभ्यः पारम्पय॑क्रमेण सम्पासा तेभ्यो नमः परम ऋपिम्यः । परमं ब्रह्म साक्षाद दृष्टवन्तो ये ब्रह्मादयोऽवगतवन्तय ते परमर्षयम्तेभ्यो भूयो- ऽपि नमः । द्विवचनमत्यन्तादरा) मुण्डकसमाप्त्यर्थञ्च ॥११॥ इति तीयमुण्डकोपनिपनाप्ये द्वितीयखण्डः ॥२॥ इति श्रीगोविन्दभगवत् पूज्यपादशिष्यपरमहंसपरि- प्राजकस्य योमच्छङ्करभगवतः कृतावाथर्वए- मुण्डकोपनिपनार्थ समाप्तम् ॥ त्वमम्भवान मर्वत्र ब्रह्मविद्यासम्प्रदानमिति सूचयवाह। एतां ब्रह्मविद्यां वदेतेति ॥ ८ ॥१०॥ ११ ॥ इति श्रीमत् परमहंसपरिव्राजकाचार्यथीमदानन्दज्ञान- विरचितं मुण्डबभाग्यव्याख्यानं समाप्तम् ।

·न
प्रकागक-यीभुवनचन्द्र वसाक ।
निमतलाघाट ट्रीट)
प्रिएटर श्रीरामनारायण पाल।
(१६ न नूतन पगयापटों)

·३ पर्यवेदीयमाण्ट क्योपनिषत् । विपाम् स्वपिति मधुरभा मायया भोनयन् नो माया सोय होरसारि मन पैदामप्रमाण साई कथमस्थावधि- freजोधा भीवारोरगुभयन्ने भोजयिता वर. यो भोजन विषयमा प्रथमपलभ्यते । तदेतदव ने विरुध्यतया पर बाहर जीया अगदी परवति स कालनिया सम्मवतोयभित्याइ | Rat. भैति । प्रषष्ट जन्मादियिक्रियाविरहित इटस्थ भान जातिवर्ष वस्तु मनानं तमाम प्रधान अति सुते । तस्यायको समायो জীবাহামা কিনিল? সমাঘ বিধবা गझणो भेदनासन्तुस्ते प्रताना रिलाराले पर्याय मेवाशेयरीर- ज्यामिभिमदेवार। स्थिति सिरा वषादय । परा मनुष्या- hषा निकर समूहल व्या शीत मेषामिति तथा नैरिति पापत् । सोका सोन्यमाना विषयालाम् ध्यायति निषधसम्बन्धोक्ति सफल कपदति । भोगा' घटु खादिसामावकारामा स्यविधत स्हानतमत्व देवतानुसहोताधेन्द्रिय द्वारा प इंलत्तविषयाकारपरि- सामन्यस्य साम मुना। सांपतोलि सम्बन्ध एलेम जागरित मणि कल्पितमुक्तम् तमेष कल्पना दयति। पुनरपीति । जापदधतमधर्मश्च यानतर्थ पुन गन्दीर्घ । राप्रतकमाइने धमती यपि मोच्यते । न च स बाह्यानोन्द्रियाणि स्यूला विषयांच पनि गिनु धिषपादित मानो वाधनामनो विषयामासने संग्ननु भय सापतीत्यर्थ । तेषा मापनप न्यस्यति । यामजन्यानिति काम- पहy कम्मोवि वोरुप नच याम्। सस्याइयशल्पना मझणि दायिला न किल्पमा दर्शयति । पोलेनिन समें रिऐषाः। गः विषया स्यूजा समाच भागरित सारूपाला पोवा साल न्यात प्रविधाय रापिति कारण मायेम तितोन्यर्थ । नमानन्द माधान्य मभिप्रेन्य विगिन। मधुरभुगिति । अपस्यासयस मापात. मास मिपातसमरिरिमा बस्मासु सम्बन्धितामियापादाम्मान भोजवन पर्वते । चतो अझयवाष साक्षय तनो जीवा Inा मधषि परिय परिकलित ममिया ।

·पयन वेदीयमाण्ड म्योपनिषत् । संस्थातुरीयं परममतमजनम यत्ततोसि॥ यो विश्वात्मा विधिन विषयान् माय भोगान् थपि- छान पश्चाहान्यान् खमतिविभवान ज्योतिपा स्वेग , माय येति । तस्यैव बमोटवस्ताब यातीतत्वेन विमान दर्श यनि । तरोयमिति ः परयों पुरणं वरीयमिति ध्युव परोक्षण- स्वरीयत्वेन निगात्मानं दितीयत्वमित्या पलितस्थानीय- सध्या या वरीयलं न माहितीयत्वयाह । मायेति । गायापियन निसटवभागयोसम । परमिति | मायादारा बझणस्तवमानन्धर पियरूपद्दारा न तत्सम्म योरस्तीति कुनो मिहटते त्यर्थ সিম্বল যাননি রঙ্গিখালা ঘনীয় নষ্ট समय सम्यगाममायावमुक्तम् । थभिधेयफ तोतया बन्धाधिकारियो सचितौ । ममति निषेधहारा वस्तुप्रतिपादनमझियामाचित्य त्वन- थै नीयकम्य तस्यदायी मारिमझमायव प्रत्याययनि । यो विद्या. मेति । तब त्वमयः खस. मिथिचानः पर्यनामा परामयी। समिनागरितमारोपितमामुटाइरति । विवादसति । पिच चीन पचमहाभूत तहकामकं स्यूनं जगरा गरीरम् । गिरिले पा ममेत्यभिमानयानित्यर्थ । तस्मानियामुपन्यस्यति । विधिति विधीयत रहि विधिर्ध में मनानुस न सतो व्यतिरिक्तो विविध हाम्या धमाधम्माभ्यामपिद्याकाम रामाभ्या विषयाः पादयो अन्यन्ने । माम् भोग योग्यतया भोगगन्दितानादिव्याद्यगुटहीर पायेन्द्रियबारकप विपरियामगोचरतया स्यूसामाम् माग्य माशा- दाय स्थिती सत्य मान्य मदेव सारस्थामध्यस्थ यि । पछानि । जापतकम्मयानन्तरं सदेत काग प पति म्यनेभ्यो विषयेभ्योरन्यानम्मादेव देतो. खम्माम् वा वाचन्द्रियामाया. सुपरसवादविद्याशामसम्म प्रेरियात्मीयमतिप्रभाधादेव • मशागमा करणासनो' वासनाम बानादियाटियोतिषामनमितलादाल .

·चथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । सूक्ष्मान । सीनेतान पुनरपि शनः खात्मनि स्थाप- ज्योतिषा विषयोमहान नुभूचापीय महामनदात्मक खूण प्रपञ्च रस्या गरीरं साक्षानवाभिमतमान रक्षेवरी भावीयर्थः । नप एप्रकसना दशति । परति सूप्मदिमागे स्वानहाविमा भनेकामपानपि विशेषानुपा.' घियहार कसानह यगवारमयुक्त मोडवानन्नर तरहापि परिजिहो. पाया गनरतुझमेणा मेण रा सामन्याते कारणमनि सावित दोपह याष्यातप्रधान. मन मानो भवतीयः । तस्येप प्रत्यगा. तमान स्थानमयविक्टिम नान्न न हिमादिनिषेध. भास्वरसूतप्रमाणामममाहतस्य समानम्माविशेषान पार्यकारण हमाम् ममाय शामभामादेवं हित्वा रिपाधिकपरिपूर्ण परिवार परमात्मरूपेण परिनिामवंत कथयति । हिवेगि। मधमालोकन पदमिनमशास प्राइमाम प्रयोजन स्वामहर- भल्यामातीतं परवस्त पय प्रार्थयते द्वितीयेन । साविति । मोरया লালন অয়ন প্র মঘিয়াল ঘমিয়ে गिरामपुर हर परमाता नाषकाल्स नोनियमिकमा मोच्च प्रदानेन तदंतमानप्रदानेन । परिरहतादित्य च । केचिस যখঘরামী সময় ইবান্ধাইঘালামনাই দিম- पञ्च वाक्यमतिपाद्य मम प्रथमछोकन सूचितम्। हिती वैन मायदु। कातिध्याप्सानइयेणाकर प्रणमात्रामा पादानाकी- कर र प्रतिपाद्यं मम सूपितगिति मन्यने । न बहिनो यगोले चतुर्थ पादे इत्तशामावादशायमा महनीयम् । गाथालयस्य जब एसपादत्वादिति दृष्टव्यम् । अन्ये दायरेक मनमोबानत- मथुपमहानो दिमीरोष भाष्यकारणीतमभ्युपमान । तदधद । सुरभिवाद्यपि मोशे भायातो व्याख्यान प्रायनप्रसाद घोमित्येत दरमियादिमाया विरोधाश। चपरे पुनरायन भोकेन मास्य प्रतिपाद्यपरदेवमाता मारणहारा नमनाया रण.

·. ॥हरिः ॐ अथर्ववेदीयमाण्डज्योपनिषत् । ५ श्रीगौडपादीयकारिकासहिताय बेदीयमाए क्योप- निषदारम्म । ॥७ मित्येतदक्षरमिद७ यित्या हित्वा सधान विशेषान विगत गुणगण पासपी नगरीय ॥२॥ घोमित्येतदक्षरमिदं सयं तस्योपच्यापानम् । वेदा- पारपग्रहभूतमिदं मकरण चतुष्टयमोमित्येतद घरभित्वाधारयते । पम एष न पाठबन्याभिधेय- ता प्रारम्मोपयोगिबन कियते । परदेशतामतिपदपरदेशामत रमि বিশ্বায়ামৰ যাৰীৰ যিম্মায় সালাম। বয়ানীবাৰিৱিৰিয়ানাঘাঝাঘীবিকায়াসার ব্যাখা शम पुरुयो वेदे त्यादिवयाष्ठम्मेन पुपुष हा प्रार्थत तिथि मोकन कसयनीति ।।

·अथवेदीयमाण्ड क्योपनिषत् । सके तस्योपव्याख्यानं भूतं भवश्यिदिति समोङ्कार एव । - मयोजनानि वसाव्यानि । यान्ये च त वेदान्ने सम्बन्धामि. धेयप्रयोजनानि सान्ये वे भवितुमईन्ति। तथापि प्रक- रणव्याचिण्यासुना मझेपतेर बनव्यानि । तत्र प्रयोजन- पत्साधनाभिव्य स्त्रकत्वेनाभिधेयमबई यात्रं पारम्पे- व्या विशिसम्बन्धाभिययोजनबद्भवति । किं पुनसात् प्रयोजममिरच्यते । रोगात्स्येव रोगनिरौ स्वस्थता । तथा दुःखात्म कस्यात्मनो इतप्रपञ्चोपशमे स्वस्थता । पवैतभावः: प्रयोजनम् । दैतप्रावस्या विद्याकतत्वाविद्यया तदुपशमः, स्यादिति .महाविद्याप्रकाशनायासारभः मियते । यत्र हि तमिष मयति । यब, योन्यदिव ভাদাশীল অগিালীন। বৰ मर्चमाश्मेवाभूतत्केन कंपन्य केनं कं तद्विजानीयादि- त्यादिश्रुतिभ्योऽस्थार्थस्य सिद्धि तन ताबदोधारनिर्णयाय निम्। नियमतमानमतिपादकलात् । प्रतिपादन मापस हायानरत्वावकरदन शपथ, रान एम्पूर्णत्वादिन्य थैः । निविवादिप्रयुजमध्याोयबभागाडाह) चत एवेति प्रकरणावादेव प्रावीह देव चमचादीशामकी अवपि प्रकरण भारतातयानानि बग्यवतम्यातील पर गातीयवादोई मदीये प्रकरस्य वायापानि तथ्य त्वमर्थ स. पुनकरित्या । वान्य नेति । श्रोतारोहिगाम्बोध मारणं प्रतिपद्यमानाः, शास्त्रीया सम्बन्धादीनि चन्यन वपनामावेपि वध्यमानाः प्रातिलिन 4 ·- अथर्ववेदीयमारह क्योपनिमत् । . प्रथभं प्रकरणमागमप्रधानमात्म तत्वप्रतिपम्पायभतम् । यस्य वैतप्रपञ्चयोपशमेदतप्रतिपक्तिः रण्वामिम सपी. दिविल्योपैथमे रज्जुतत्त्व प्रतिपत्तिः । तस्य हैतस्य हेतु तो वैतव्यप्रतिपादनायद्वितीयं । प्रकरणम् । तथाऽदै तथापि वैतव्याप्रमष्ट्र प्राप्ती युक्तिमाथात्वदर्शनाय प्रकरणों 'टती- यमप तस्य तथा प्रतितिप्रतिपक्षमतानि यानि यादातराण्य वैदिकानि तेषामन्योन्यविधित्वाद तथार्थ- लेन तदुपपत्तिमिरेयं निराकरणाय चतुर्थ प्रकरणम् । कंध पुनरोद्वार निर्णय पात्मतत्व प्रतिमत्युपायत्वं मनि- . पद्यत इत्यु प्यते । प्रों मित्येतत् । एतदोणवनम्राट्वे सत्यकाम परमपर यम यदोबारा सम्मादिवानेते नेवा- यतनेनैकारमन्वेति । घोमित्या स्मार्ने 'युनीत घोमिति'ब्रह्म घोसार एथेदं सर्वमित्यादिश्रुतिभ्यः । 'रन्यादिपि मर्मादिविकल्पस्थास्पदोहय यात्मा परमार्थतःसन् माणादि विकल्पस्यास्पदो यथा तथा समपि वा प्रयवः माणाद्या मर्थम्नीत्ययः । ताई प्ररणकई देव बनाया तामि विषयादी नामोपासष्यवाभाष्य तो विप्रयायु पन्यासो अथा स्वादिस्या গা। নাগীনি সম্ববন্ধন মাখি सभाध्यक्षता तानि भोप तो पथ्यानीप्ति व्याख्यानगो मम्मतम् । हाभ्यामसुशावे तेवनाबाधामाकागादित्ययः । भापकता प्रयोजनादी वसष्य व मि' माहवर योमोशक्षणप्रयोजन या प्रतिजानीति समेति प्रयोजनासमिति नम्बया माम्स यह प्रेकरोषन यार्थम् । भोशन में मतं नमधानस्येप्यते न : गाम्नप्रकरण योरित्याग गई । मापनेति ॥ मन्यं मोक्षम्य माधगं मनात्मकत्वधानम् तस्य जन- गानादि समावेन भानयाधान मोक्ष यति गानादीत्यर्थः । .

·। प अथर्व पदीयमार श्योपनियत् । स्म विकल्पविषय , भोडार एक । सवात्मस्वरूपमेव । नाभधायकस्यात् । यो काररिकारशब्दाभिधानामिन यव । सः , प्रागादिराविकमोमिशनव्यतिरेके श्य मासि। वातारणं विकारो नामयं तदस्येदं वाचा सन्नता नामभिमभिः सर्व सितम्। सर्व कोदं नाग. नीत्यादितिभ्यः । पत पार चोमित्येतदघरमिदं सर्म- मिति। यदिदमर्यातमभिः यभूतं तस्वाभिमानाबति- रेकान् । अभिधानस . बाराव्यतिरेकात बार एथेदं मनम् । परख । असारभिधामाभिधेयोमायपूर्वक मेष गम्य तात्योहार एम। तस्यैतस्य परापरब्रह्मरूपस्या- घरस्मोमित्येतस्सोपव्यख्यानम् । मममतिपतुपायवाद बसमीपन याविस्पष्टं प्रकयनमपन्यास्थानं वेदित. व्यमिति वाग्यशेष:। भूसं भविष्यदिति कालव यमरि च्छेद यादप्योहार एमोकन्यायतः । मचान्य निका लातोपं कार्याधिगम्य वालपरिच्छेद्यमव्वक्षनादि, तद . तथापि माषा विषये च सम्पभो वेदाचा नायष्यते तरचमि यवसम्पद मालादीन्यायार अधिकारमनरेप जान जन- बायोगातजारमनद्वारा विषयसम्बन्धसिरिरिया। मधे बेसिक ज्ञान व्यवहितप्रयोजवादिशामादेवपहरति । पारण्य पपेति। तब सम्बन्धो प्रधान मातादिना जन्यम से श्ययोगम्य मोहादसाहदिर अत्यमित्ययोगभ्य रच्छेदादिषयोपतिः यह प्रोजमरख दादिपति कि पुनरिछि साध्यले पद निस्यत्व नित्यत्व माधवानधीमलाप तादयन माम्सादि प्रयोक्लम्म मित्यर्थः । मोरयामवलमत्वान्नानियल' नापि साधनामधयम् ।

·1 . भय वेदीयमाण्डूक्योपनिषत् यच्चान्यत्तिकालातीतं तदप्योङ्कार एवं ॥१॥ पोद्धार एव । प्रमिधानाभिधेययोरेकत्वेऽप्यभिधानाधा- न्येन निर्देशः कृतः॥९॥ उच्यत सभामाशप्रतिबन्ध नियनकत्वेनानद स्वादियुत्तरमा । रिया देय दत्तस्य परादिना रोगेणाभिभास्स मस्थता खहमाद मच्युतिहमा स्वरूपभूत व प्रागपि सती रोगमतिबाट मनोयं पिता चिकित्साशास्त्रीयोपायधोगमात् प्रतियन्वमूतरोगापगमे गत्यमिव्य- व्यते । न हिलोपायययय प्रतिएन्धव सार्थत्वात् । मघानिय समायागन। तस्सामा दमाध्यालादित्यक्त थै हातमाह। रोगात स्योति । यथोदितहटान्नानुरोधादात्मनः पतः ममुतखात- निषिलाखस्य मिरतियानन्द कतानस्यापि खाविद्यापलूसाहशारा- दिसम्बादात्मनि दुवमारोप्याई दुःखी रास मया पाव्य- मिति प्रतिपद्यमानस्य परमकामणिफाचार्योपदिष्टवायोत्यानवि- चासोईतनिधत्तौ प्रतिबन्धप्रवसे स्वभावमता परमानन्द ना निरत- समसानार्थता र भारस्य नाभिव्यका भवति । सा प स्वस्थता परिया पस्तवमापावासिरिष्यते । तदिदं मालोयं प्रयोजनं तसच सरूप. বনাধানাল্লাসির কিম। সব মানবকবি अन्धनिरनिफसत्वादिति दनिकमा । तति । ननु स्याह- पाराद्यात्मनो वस्ववादस्तुनच निदानपोववानित्यनैमित्तिककर्मा जत्वावियर विद्यार्चन करणाराम पोति लाइ। देति । चामारविद्यारस देस्यात्मविद्यया कारणमियभागनिहोराम. विद्याभिष्यतये गातारम्भो युच्यते । न च तस्माश्मिाकन स्य पिद्यमानदेहत्व प्रमाणमप्लीत्यागयाम्प य व्यतिरेकानुविधामिनी अति. उदाहरति मत हीनि । इसमन्दाभ्यामविद्यारसायनिभात यि- .

·पधर्मदीयमाया यथोपनिषत् । सर्व घेतबमाघमात्मा ब्रह्म मोऽय माना तु मात्॥२॥ भोमित्येतदचरमिद सर्वमित्याद्यभिधान प्राधान्येन निदिस पुनरभिषयमाधान्येन नियोऽभिधानाभिधेय- योरेकलप्रतिपातयं । इतरया झमिधाण तत्राभिधेय- मतिपतिरित्यभिधेयस्यानिधानत्वं गौगामित्याशङ्कास्यात् । एकावप्रतिपतेव । प्रयोजनमभिधानाभिधेययोकेनैव प्रय- पापा बैतस्य नतम तिभानस्य चामासत्वेन विद्याम यवमुच्यने । तति बिपो विद्यावस्थाया करकरणादिसर्प माप मान नाति দ্ধিমীয় বিয়ালা বর কামোমলব নাবালি লিহ্মাজাম্মেল বলিনিয়শিথী। বলা বানী स्वनित्तिनि रत्तसारिद्यावमाद्योतते । शादिशब्दावेश नामेज খাননিয়নাধারনীতিৰ ইয়াসিনুষ নাম আশা सपाक्यच ग्टहीतम् । अवार्थस्थति देवगताविद्याकतवस्यत्व । विषयायोधनाद्यनुमन्बोपन्याभुखन पन्यारम्भ स्मिते इति चादी मकर पतर यस मत्थ कम सही प्रमय पति पत्तिमौकरी सुपर नयम या । तम तापदिति । यो कारप्रकरणम्यापहीणं ममेय सामामि । सो कारेदि । नबिर्थयार प्रतरदमारमियुक्रम् । जभिये प्रगाणामावातस्य भानुपयोगितात् । चाममतिप्रािई पर पायीपयोगिनोत्यासमागमेवादिविषपदयम् । तदुपदेशमधा माएइक्योपनिषदासनकपम् । तेन तम प्रामाण्याडको निर्णय सेवाति न विद युनिभधान युक्तिवस्य मनोपि गावाद प्रधान वाद । न पायमोहारनियो चोपयज्यते । बदाम नलवमनारोपितरूप नप्रतिपक्षापायवाद । तत्प्रतिपकर मुकिफन वाद । मतवाद्य प्रकरणमोहारनिगायापान रफशहारेण माने परमको पर्यन ·. अथर्ववेदीयमाण्ड क्योपनिषत् । मे युगपत्रपबिलापयन, तद्दिलच ब्रह्मप्रतिपद्ये नेति । तथा च वक्ष्यति । पादा मात्रा मावाच पादा इति । तदार। सर्च ह्येतदवोति। सर्व पदुश्चमोङ्कारमात- मिति तदेतदव झा नच ब्रा परोक्षाभिहित प्रत्यक्षता 1 तस्य सती पदे शवगादधिगनयमित्यर्थ । वैनप्य प्रकरण स्यावानरविषय- विशेष दर्शयति । यति । पारोपितनि पंधे सत्यनारोपिरामविपत्तिः साभाविकीत्यन इयानमाह । रावध्यामिति । ततो सलाद्यन्नव- सदियुक्ति पमादित्यर्थे । 'पदेताकरणस्याविशेषमुपन्यसति । नया तस्यापति म्यापिईतवाशानुपपना मिथ्यात्ममा मारते । तस्यो मत्यामोपाधिको दाद्यपस्थायाः स्व त्यादयभिचारा. दिमुक्तिमानस्थपरमार्थत्व प्रतिपादयितुं शतीय प्रकरणमित्यया । यहासमानिकरणस्यादि कथयति। यह तस्यति । सथात्वगाधितत्वेन वस्तुन्वं तत्प्रेति पछत्व पवानराणामियम हेतमाह। अवैदिकानोति । तथा निराकार्यत्वे हेतुमाइ । यत पार्थ- वति। मिथानिधत्वनेत्यर्थ , नपपत्तिभिरेव निराकरणे रेतमाह । अन्योन्येति । पचानरप्रतिषेधमुखेनाहतमेष दृदयित- मनाप्रकरपमित्यर्थ । यो कारनिर्णयहारेपासशिप तुपायभूत गाद्य प्रकरण गित्य गुतम् । नवियस्य तमोहेवलायोगात् । न खलान्तर- भान अर्थातरजाने व्याप्तिमन्तरेणोपयुज्यते । न चाल धमाग्नवारिष माहिमचभ्यते। न चापकार्य लमोद्वारस्य युक्तम् । या कामादेर- विशेषाद । तस्य च मर्याललनात्मपत्तवकार्यवभाधानादिति मन्या सम् प्रथमप्रकरणार्थ पाएतमाशिपति । कप मिनि । न क्यमनुमाना- पादोकारनियमाम मतिपरपावमभ्युपगच्या मो येम यात्य भावो दोषमार हेद । किन्तु अतिप्रामाण्यातनिर्णयक्षही तरिति परिहरनि। उच्च रति । तम मत्युना भपिसोतस प्रति बोमित्येतदियोन पाकान अझनोमित्येतटु पदिष्टम् । समाहितेनोशरोधारणे यानन्यं स्फुर- वित होकर सामोपाव गापा ईन्य गोदारद ! सम्यते । तेक . ।

·अधर्मवेदीयमाएर क्योपनिषत् । विभीषण नियति । अयमामा अमेति । अपमिति पतुप्पाचन प्रविभज्यमानं प्रत्यगात्मतयाऽभिनयेन निह. ঘীলিখাৰী লীইযিনি বিঘিলা পলিবান। घोमिन्येतदिति मनिमाया पि विपदोहारो अझ दुखोपायमानो महामतिपट पायो भवनोन्यभिनय क्यानरं पठति। रतदार- भवनमिति किडायमोकारो यदा परापरमधाधा उपासने बदा सजापानोपायतामारोतीति भला पुनःहिं दमयति । एतति। विध | समाधिनियदोमिन्युशाभाममनुष्यते तदा खूत्तमकार. शुकार खफतच कारण भारतमपि कार्यकारणातीते प्रस्था- न्युपर्मन्य सनिधो भवतीत्यनेम प्रकारेपोद्वारस्य तत्प्रतिपन पामतेति विधान्तरेखा | घोमित्यारमानमिति । किच योग्य स्थाणुः स प्रमा मिति वद्यदेतदोमित्युच्यते तमझेति बाधा समानाधिकर एवं समाहिलो मन योध्यते । तथा च युक्तमोकारस्य मझमाने हेनत्व- मित्याह । योमिति बमोति। किच। समापदादोधारस महायच तपासादे कन्चजवादन्यत्वामारोशारतिपत्तिा पति- परिवेत्याह । श्रोधार एवेति । योमिनोदं सर्वमियादिबायान्तर- सायद्यार्थमादिपदमिन्यादि श्रुतिभ्योममायलियतुपायत्वमोहारस्थ प्रतिपादितमिलियः। ननु सामुगनमनिभाभे समाले रित माणादिपिकल्पस्य लिलादामना साएदत्वं न पुनरोरस बदलि धनगमादिति तन्वा । रजसतारिरिति । पहिरिमादिविधान विशेषः भई रजतमित्यादिविकल्पस्थासहो. भ्युपगततधारमा यस्वामिच्या वभावावपरमादस्वभावे यसमाष सस मायादिलिसासदोम्युपगम्यते । बथैष লই। माणादिरामशिफल्लो यस्ताहियः सवा वाक मपक्षो योकोहार मालामकसदादो गम्यते । म प जगत्योहारपानसुगम । पोडा. रेण मर्या पाक छन् णोतीति श्रुतेः । यो पुलमोहारस्य धर्मापद. मानावः नवजातस्यालासरबाटोहारास्पदलाच वापर प ·पववेदीयमाण्ड क्योपनिषत् । शति। अयमात्मेति । सोऽयमात्मा मोकाराभिधेयः परापरत्वेन व्यवस्थितयतुष्यात्कापि बन्न गैरिवति मारामारपदावमिति नेत्यास घेति । यात्मयापकत्वेपि नास्यो- कारस्यात्ममाल नहायकस्य बन्मालत्वमिति व्यायभायात् । पाणा- देरामविकल्पस्थाभिधानष्यनिरेक दर्शमादित्यामहमाई। चौकारति সৱ বিবাঃ । কামিম। অন্ধ ৰ বয়ী বাসিন অষ্ট। योद्वारस्य तमधानबाप्तेन माणादिशन्देन वाथ्य माणादिराम- पिछल. सर्य. साभिधानव्यतिरेकेा नास्ति। तच्चामिधाद प्राप्पादि. पन्दविशेषात्मक मोहारपिकारभतमोहारातिरकेण न सम्भवतीयोडा रमा पर्वमिति निधीयते । यात्मनोपि राहायस्य तन्माववामि- भानादिल । गम्दातिरितार्थीमारे मन्दस्यायाधकलानुपम ते । যই হিমবিবিৰাৰীৰিক বা এ আত্মবি- भागन्यं पर्य यस्य तीम्य भिनत्य कार्यस्य वस्तुतोरमले ममाणमाइ । যথায়েলিবি। শাহর দ্বষ মিলতি জানিয়ে- यस नद्यमतिपञ्चम्पायव मिद्धिरित्यागाह। सदस्यैति। तदिदं ধিকাৰ সল্পযঃ सम्बन्धि पापा मसारितरण तलामा सितंबई यामिवि सम्बन्धः । मन्दसामान्य मार्थसामान्यस्य न्यायपि धमर्थविशेषस्य गन्दविशेषष्यापिरिम्या না। নামিবিবি মবিধিমালীবিমঘল- पीदमर्थनासं ष्यानं वक्तव्यं न्यायस्य तुल्यत्वादिस्य एवम समर्थयते । सवै होति । देहि सर्व भामन्यविशेषात्म कम मातं चामान्यमिगेपमेष नाम्ना नीयते अपहारपथ मायने तेन नामनी न्युच्यते । तदेवं रागनुरक्तम नियोध्यत्वादाभान मम् । यागजात सर्व मोजारानुविवादोसारमावम् । स चोहार उपासनेनामधी यरियाद्यप्रकरणारा भरतीत्यर्थः । तद्यथा गठि चुसिंप हार्यमादिपद प्रतिमानमयम प्रकरयासिविरिति शेषः । अमुपपादा नाभि युनिभतारयति । अत पाहेति । त्रुन्थिाप रे! दिद सामान्यपया .

·प्रथम वेदीयमायरमोपनिषत् । जागरितस्थानो वहिःप्रन्नः सप्ता एकेन कथं चर्तुष्यात्वमित्याह । आगरितं सानमति जागरितस्थान' । डिप्रन्न सामव्यतिरित विषये प्रजा यस्य स वहि पन्नो वहिर्विषयेव प्रनाऽविद्याक्षताऽवभासत इत्ययः । तथा सप्ताङ्गान्यस्य तस्य ह तस्मात्मनो वैवानरस्य मूव सुतेशानुर्विश्व रूपः प्राणः प्रथममात्मा सन्देतो महलो वस्तिरेष रयिः पृथिव्येव पादावग्निहोवकल्पनाये- घवेनाग्निमुखत्वेनाहनीय त इत्येवं सप्ताहानि यस्य स सप्ताङ्ग। तथै फोनविंशति मुखान्यस्य बुद्धीन्द्रियाणि कर्मेन्द्रियाणि च दश वायवच प्राणादयः पञ्च मनो बुदिरवारचित्तमिति मुखानीय मुखानि तान्युपलब्धि- पादचव यन्त दूरोवमारितमिति सङ्क्ते । अपमिति । पर भार्य तश्च क्षमास्वाभापि कारानिक मुपायोपचभत पादचतवमाथि समित्यभिने न्याय पाद व्यवपादयति । थाइत्यादिना । स्थानम सत्यभिमानस · विषयोमतमित्यर्थः । भामाशापदादरवारिक पुतमिर बिशेष पमित्यागकर घ्यारबहिरिति । तन्यता मचा हपना न शमविषये प्रतिमाहते तसा विषयामधवाद । पायस विषयस्य बस्तु तोरमावादिलामाइ। वहिर्विषये चेति । न लगभूता प्रदा यस्तो वाद्यविषये प्यते सुशिक्षिरूपावसाय- शामकल्पिता तषिया भवति । न झापि बस्तततद्विषमतामनु मति । पस्ततः सयमभावादास्य विप यस्य वासनिकवादात. विषयत तिमानिमित्त । पूण विशेषणेन विशेष सानारं पिनोति। तति । सप्ताहतवमम्म्मन विषय विपदयहि ।

·अथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । विंशतिमुखः स्यूलभग्वैश्वानरः प्रथमः पादः ॥ दाराणीत्यर्थ । स एयविशिष्टो धानरो ययोमारैः चन्दादीन स्युनान विषयान् भुर इति स्थूलभुष । विश्वमा नराणामनेकधा नयानाविश्वानर । यहा विश्व- चासो नरशेति यिवानर विश्वानर एव वैश्वानर ।

·२९ भधर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । प्रेत्य सप्ताङ्गत्ववचनम् । मूह ते व्यपतिष्यादित्यादिलिङ्ग- दर्शराज्ञ । विराजकत्वमुपचवाय हिरण्यगर्भाव्याता त्मभोः। उनसम्मधुनालये। यत्रायमसो पंथियां तेजोमयोऽसतगयः पुरुषो यचायमध्यात्ममित्यादि । सुपु- सिहाति ! तनय ! सर्व भूतस्यामात्मान गर्घ भूतानि चामनि । सम्पयनामयाजी बैखाराज्यमधिगकतोति स्मृतिरनु टहोता. भरती. ग्याइ । पर्यगत क्षेति। ग घेद मानम चरममाभगिनि पनी- यम् । यद्दकि वम म नुरपटत पमिति सुतेरियभिप्रेत्य दार्थ तस्मति- ममता वति सूपयनि । खिति । यो हि पादयं प्राराक्रया निष या मपिलाय तरी नित्ये विजानिमाले पदानन्दकनाने परिवाने प्रतिमा महि पद्यते प अमाइमम्मोन्यालाभ जानानः सर्चमी भूतानामधिडानान्तरमनुपनभमान यात्मन्ये व मातीतिकानि तानि प्रत्येति । तेषु सप्वात्मान पत्ताफ र्तिप्रदपति। नवम न किञ्चिदपि गोपामिन मिच्चतीति यर्थच यथोकरीम्या नस्य मायाद कारे सग्रहीते ममि सीता स्थादित्य.। ध्यानाधिषियोर भेदाभ्यु पग महारेण मारापोरवाया तत्व मानानभ्य,पगमे दोभमाह । यदि सामादिक्षस्थापि मामाणिकत्वास व मति देई परि- toryस्य प्रत्यगामको दर्शनेम प्रामापिकोरारभ्युपगतो भगत। समस्यामुअत्तार प्रति गरीरमामभेद: सिंतोत्यागया। तथा चदि । साइयादीमा गाँवर्षय द ममि केन वदीयदर्शन- सातपियस्य विशेषाभापादन समिति तिमिनो विशेष लत्पन रिदेवदत' अतिविरोधो दवादे मरज्यत । व्यवस्था स्वौपाधिकमेदमधिधाव सुखा भविधतीवर्थ । मनु भेदयारिपि ना गतिमि । भावार्थमेव मोति यदत भिन्युए. देशभिरिन्याश शाह रथ पेलि । उपसमोसारकथादिना चा सामुपनिषदा सा देथा लेखमणिपादन परमिटमतो ध्यानार्थ त्वमई समूतर वयम् । पस्त परत्वनिविरोधादियर्थ ।

·अधर्ववेदीयमाण्ड क्योपनिषत् ।
साव्याससयोखेकत्वं सिद्धमेव । निर्विशेषत्वात्। एवञ्च
सत्यवतृसिहं भविष्यति सर्वतोपशमे चाइतमिति ॥३॥-
चध्यामाधिदैषयोरेकत्व गुपेत्यावेतपर्थ व माने भिई' सत्याध्यामिकस्म
बधामनी विश्वसनोकाम के माधिदैविकेन विराजा. अहमद
ग्रहोला यत्तस्य समाजवा नदविरुषमित्यमहरति । अत इति
अध्यात्माधिदेश्योरैको रेवनरमाह। मूवि । दिवारादित्यादिक
ঈশানায় যানএখনী লিগা এনৰেঘৰ
अपंगतस्य धो ते, यतिष्यमा नागमिष्य इत्यन्धोगविग्यो
यमामित्यादिव्यस्तोपामन निन्दा ममतोपामनयिधित मथा दम्यते । र
च धुलोकादिकं विपरीत का टहीतवतः खकीय महादिपरिपत-
नमुषितम्। यद्यध्यात्माधिदेव योरेको न भवेशमासयोरे कत्यमय
विवक्षितं भवतीत्यर्थः । ननु विराजो विश्वन कत्वमेव मूलचन्यो
म्यते । तत्कथमपिणाध्यामाधिदैवयोर कान्त विपक्षिवार हेस.
पर्ययमान भाष्यकता च्यते सवाह । यिरानेति । यन्मुखतो पिराजो
विका मदगि संतुहिरण्यगर्भस्य तेजनान्तर्यामिण याव्या.
बनोपहितस प्रासेन सहकत्वस्योपलक्षणार्थ मतो मनपन्येप्यपिशै-
पेण ध्यात्माधिदैवयोरेकलं वियक्षिामन्यदैन पर्यय मानसिद्धिरित्यर्थः ।
अध्यात्माधिदैवयोर्य देकत्वमिहोच्यते सन्मधु माझपि दनिमित्याह
कञ्चति । अधिदेव मध्यामच करूप निहेंग लत्ता प्रतिपर्यायमय मेव .
स त्यभेदय पनाहेक समय विकथितमित्यर्थः । ननु विश्वयिरातोः
स्यूसामिमानित्वात्तै जसहिरण्यगर्म योय समामिमानित्वादेवावं
युक्तम् । प्राजाव्यातयोस्त केन’ साधर्म्यौ कत्व तबाह । अपुप्त नि .
प्ररमो हि मध्य विपमुपसंहत्य निर्षिगंप' सुपने वाले प्रयदया
मध्यासच नि.येषविशेष सामान्य पहत्य निर्विशे परूपं निति
तेवोत साधम्यं पुरोधाम तयोरक्यमाविरुद्ध मित्यर्थः । यधामाधिदेव-
बरेकल्ले मारनन्यायेन प्रसिद्ध भत्युमग हारपक्रिय या मिममिति
फलितमा । एप्रज्ञे निसात प्रतिबन्ध मामालेण न एका रिति
किन्नु पायादेवाचार्योपदिशादिति पञ्चमन्दः ॥ ३॥

·न २४ पर्ववेदीयमास क्योपनिषत् । यत्र सुप्तो:न कश्चन काम का बसे न भोग पति । ममारमन्यत् । द्वितीयः पादसैजसः । दर्शनादर्शनरत्तोः स्वायस तुल्य यात्पुतिग्रह साथै यल सुप्त इत्यादिविशेषणम् । अथवा विवपि स्थानेषु नत्वाप्रतियोधलक्षण: खापोऽविशिष्ट इति पूनाम्य सुयुत विभजते। यत्र यािन् स्थाने काले वा सुमो न कञ्चन कामं कामयते न क'न सा पश्यति । कारनामा मात्रामा जसलभियागया। विधयेति । स्यूलो विषयो यस्यो वासनामय्या मचाया न पायते तस्या विषयसंसगमन्तरेय मकायमासन यास्सिनायामात्रयलेन भवनोनि पनद्रा जसो वि. हिम। तपन्देन यथोक्तासमामयाप्राय गिद्दे मादित्यर्थः । नमु विश्व असयोरशिष्ट प्रविधिभु गति विशेषणम् । प्रधागामो- ज्य तस्य तुल्यवाद । मेषम् । जस्सा भोज्यत्वापिपि तसामानर- भेदार मारिएयत्वादिचस भेज्या प्रमा स्यमा मयते। जो प्रभा विभग सम्पन्या परमनामारति पिरितो भोग। मिरतीयाः । .पिवस्यति । THE बोनवितिभुत्वमिायतद न्यदिव्युच्यते ।।। पादप व व्याख्याष रवीय पाद भारतौ न करनेत्यादिपिशप एस तापमार । दस स स य मिरवानाति पारितं दर्शनात्तिरिय- च। खामियदर्श भादवा नकद रानामा मस्यत्ति- साम्तीत्वदनिति बानयोः उपपदेश रूप स तवापरणख सत्यवाद । यस घन अन्य के नयोरपि प्रकको तापकोहेन पुप्त- सा ग्रह सायम् । यत्र रखादिवान कञ्चमेस्यादिपिएम् । सद स्थामइय व्यवछ उपभर पाइयोग्यर्थ । म कम खां समतोम्य मेने नि स्थानहरमधमाश्याविषयान्तर मबिधिवकभिवाद । चच ति। तथा व्याख्यास्यम् ध्याशाय- ·अथर्ववेदीयमाण्ड क्योपनिषत् । २५ कञ्चन समं पश्यति तत्सुषुप्तम । सुषुप्तस्थान हि सुषु पूर्वयोरिवान्यथा' ग्रहणलक्षणं स्वप्रदर्शनं कामो वा कसन विद्यते। तदेतत्सम स्थानमस्येति सुपुप्तस्थानः । स्थानद्वयमविभक्ती - समः स्पन्दितं दैत जातम् । तथारूपापरित्यागेनाविवेकापन्नं नैशतमोग्रतामि- वाहः पप्रपशु कमेकीभूतमित्युच्यते । प्रत एवं खनशान. न्मनःसन्दनानि मनानानि धनीभूतानीष सेयमवस्थाऽवि- वेकरूपत्वात्मज्ञापन उचते । यथा रातो नैशेन तमसा- ऽषिमज्यमानं सर्च घनमिक तहमत्रायन एव। एयश- प्रतिबोध वापस स स्थानव येपि तस्यवाजापरखप्राभ्यां विमण्य স্বয়' মামযিয় বিভিন্ময় । যক্ষই যিময় - कत्वमम्भवादल विशेष याभ्यामित्यस्य क. समाधिरियामहर विर्ग- पथयोपिकलने व्यवच्छेदकत्वामानश्यमिति मलाइ । न हीति ।. योग्यस्थापेक्षिताय कपयति । तदेदिक चन्यथा पहणन्यत्वं কাল্পবিলিন্থ বিহোবিবি। হয় - तीय कीमतत्ववियपणमिग्यारहा। स्थानहयेति ॥ आगरत सप्रति स्थान हयम् । तेन प्रविभक्त यवनं स्यूलं सूमञ्च तद सय मनासन्दिनमालमिति यच्यते । तच्च यथा सीयरूपमात्मनो पिभक्त तथैव तस्यात्यागेनाध्याताख्य कारण मापत्र सकीयसर्व- पिसारमहिनं कारणामकं भवति । यथाहनै गन ,नममा पलं जमल नैय यहियते तदमाप कार्थनातं कारणभावमापन कारणांमत्य ध्यपष्ठियते । तस्साञ्चायस्वाथा नपाधिराम कीभूत. विमभागभापतीत्व।। सथापि कारणोपड़िनस प्रधानधन विशेभ पामयुक्त निरपाधिकरीव तथा विशेषणसम्मवादिन्यागहगह। थत रति सम्म स कार्यप्रपञ्चस समाप्तस्य सर्भ कारणाममा ४ ·पर्ववेहोषमाएर क्योपनिषत् । योनिः सर्वस प्रमवाथयौ हि भूतानाम् ॥६॥ माणपन्धनं हि लोम्ब मन पति श्रुते । अयमेव कि सर्वस्य ममेराबस्यो शातत्येव सर्वच एषोमर्यायसर- नुभविश्व सर्वेषां भूताना नियन्तायन एव यथोक्त सभेदं जगतायत इलेष योनि सर्वस्य यत एवं प्रभषवाय. यश प्रभवाप्ययौ हि भूतानामेष एक ॥ई।। - VANWAR तारखामा प्राथ प्रातस्याधिषिके नानामिणा पहाभेद मनोवा विशेषता तर दर्शयति । एष हीति । सरूपावस्यायपाभिप्राधान्यावर সমাধান। অযথা বযঃ। সহিঙ্গাকে बाटस्थ मोश्चरस्यातीधन्न तदयुक्त मधुररामन्नस्यादिति न्यायविरो धादिन्यार। तस्मादिति । जिविरोधादपि ननस स्वमियाह । प्रायति। प्रमतमामात पर सदास सन्दित समवण बध्यतेसिन एवंय स्थनीति अपना नहि पोषख परमामातिरेण पर्यवसानमन्ति। ममसदपहित औपचता न्य प्राणमन्दस्याध्यामिका परसिर योगाबमा पदिसस नीपख नविन मर्ममाभिधानाहलतो भदो मास्तीति घोति तमिव विषयान साधमति चयति । धारण नोपपद्यते । प्यासपरामतोमामन्यामपि समाधि हरिया fruit: । भति। अनामित्व विषयावर विदयति । चनरिति । अन्य स बस्यचिदन्तरलुपये नियमने र भामयाभावाधारक विषय जय देव बाबा मानस प्रामस्थ समानदकारणव सिधवानरमाह । चत एनेति । अयोन वर लारिसादयविममियः । समे दमध्यामाभिदै पाभिभूशभद समिक्ष मावद । निमिमकारयवानियमेरपि प्राचीनानि विषय पानि मिनीयमा प्रतिष प्रतिमानापरोदिनि न्याया विमित्तोपादानयोजगति न मिनामध्या नियमसिमतो विभ ·भववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । मौड़पादाचायतदुपनिषदथाविष्करण रूप- बोकावतारणम् ॥ पते. बोका पहिमजा विमुर्विश्वो अन्तःप्रन्नस्तु तेजसः ।' घनप्रशस्तथा प्रान एक एव विधा स्मृतः॥९॥ 1,अवैतविन्यथो एते बोका भवन्ति । वािपत्र इति । पर्यायेण निस्सानत्वात्सोऽहमिति सत्या मिति- सन्धानाच सानलयव्यतिरिकत्वमेकत्वं सत्वमसङ्गत्यश्व सिमित्यभिप्रायः.1 महामत्स्यादिदृष्टान्तश्रुतेः ॥९॥ पवानरमियाह । यत रति । प्रभवत्यमादिति प्रभवः । वयेत्यति विस्यमय:- पैतो. भूतानामेकमोपादासाहते. सामाविवापिस्वधः D पापाथर्माण्ड क्योपनिषदं पठिला तगाण्यानगोकाषनारण. নয়াদি জনবসময় মাথাৎ আবি। যা एतमिनिति पिरस पिभुलं मापकाधिदैषिकाभेदादवधेयम् । अध्यात्माधिदै काभेदे मर्यादा अति पवित हिमन्दः । खूबसकारणोपाधि- भेदाब्जीय भेदमागबर खहकोपि खानोपाधि दमनरेण पिणे. पणमालभेदारबाजरभेदोतिरित्याह। एक .एवेति । पदायानामेव पूलमेयोतत्वातादपये शेकस्य वव्यमशिष्यते तदाह। पर्या- मेक्षित अद्यात्ममतन्यमय खाभाविक स्थान नदिदेव * मिचरितमइति व्यभिचरति चात्मानं स्थानवयं क्रमाक्रमाभ्यां नस लिस्थानवादालबातिरितवमानमः मिबम । यः समः सोई नागोव्य नुसन्धानादकत नसागतम् । एकत्वेन हि स्मृया घटा- दायकत्वमियते । प्रमोधमा रागपादिमखसापसाधर्मालामति कसबमपि मिति। स्थापि औद्योनापस्या की ·अथर्मवेदोषमार श्योपनियत् । সৰি দিবিনিয়ামিন সিহী:আই ম- तीमध्याहत एवं प्राण मुझे प्रतिभाभिमानक- ताम्। 'यथा माणसये परिचिाभिमानिमा मायो व्यांशतधा माणाभिमानिनोऽपवित्रेवापतागाकता রুত্ব ঘোমিনী মালাব: ধনটি বিকল্প रचालकानुगडेन्द्रिमानुपाहक, मारियानरम । विरामापि स्पतममहाभिमानी शमशानात्मकः समारबागमन पाहनसतोचानरमेर । येन प्रह-बहिरेको दक्षिणे व विमान स्थिता द्रा अघो' कर पानां निबन्ना कार्यकरमलामी नाम समादेशमन्योरभ्युमगम्यते । तदे समायरिदेन अधीननीय. मंदार कमेकत्वममिथईनकालनिको बीवभेदी बातमी पनि पिकाचोमय विती पनि शादिना ।। वो हिरो देवः सर्वेषु भूतेषु मडिवेन भ्यरित्र २ हमारतमितीति पर. पादयस्नुनो भेदो नाक्षीनं तु साधयति । एक लि। मधु देनेषु व्यवस्थित बस' भाभीवर जोति भावतो अपना नाति कौदामिॉरित्याइ । जलजपनि । बहु भने मादा का पाप गाई म भूसं भेदप्रयेयाशयाइ । अधिमकरोति ।। गलको निभा. गिपि रेहकलममा भेदधीरित्या करने का विषसा- विशेषान दक्षिणे चषि रिपनियोज्यते । यद्यपि परवानरेभ. बपि प्राधान्य मुक्तं तथापि माषा विपरिशेषणेनेति नवाह । सबै- विति। अत्यनुभवाय मिशविरागिरिभ्यर्थ. । यद्यपि रेहदेश- भेदे दिौरनुभवते तचापि कई जारित अमोरभयत Karan हिसी पादं ध्याच। दधिन ।। बचा सपनागशिरासनाने पाभिव्यक्तमशान घानुभवति तत्र जागरित दक्षिण पनि द्रपुत्वेन यास्थितः सविन er पुनर्मिीविनाको रमेश पोपखबिशनिसमुदण्डधाम नाममा मनसनरभिम परमविश जमो भवति। तथा च तमोमदामा नायतरतीब ·1 भयभवेदीयमाएई क्योपनियत् । समाना प्रसवीजात्मकत्वा तदध्यक्षकोऽव्याजतावस्था । परिचिमाभिमानिनामध्यवाणाच तेनैकत्वमिति पूर्वा विशेषणमेकीभूतः प्रज्ञानधन इत्याद्युपपन्नम्। तसिम्बे- सकिहेतुत्वाञ्च कथं प्राण शब्दत्वमव्याकृतस्य । पाणा- गरम पुन म्यिन হুম লাগৰিয়াৰ ঘৰৰীৰিশ্বৰ লগ্নীঘি ঘখি नमिन्याम दाह । यति ! जागरिते यथार्थकात दूधा पम्मति नमेय सपि तदुपसम्भाव तनो । तयो वा गद मिरित्यर्थ । द्वितीय पादय घ्याख्यामुपमहरति । अत इति । स्थानहये ट्रमेंदा- मा निरयकाति दयितमेवकार । रतीय पाई व्याकुर्वन बापन्येव सुति दर्शयति । श्राका चेति । यो विश्वम् ममत्वमुप- स्मरणासस्य व्यापारस्य व्याप्टनो योपिनाका भत्या मल्ल पणनधितो भवति। न हि तम्य रूप पिपरदर्गनमारणे रिन्य विमिटाकारनिविष्टस्य प्रासादधान्नर- न्यम् । अतव म एकीभूतो विषयविषयाकाररहित । यतो धनप्रज्ञी वियित्रामविरही रूपान्तररहितम्निष्ठ तोग्य उमर्थ प्रपञ्च यानोच्यापाराभावादिति इतमुका० 'व्याचष्ट । दर्शनेत्यादिना ॥ विमपणाच्यातरूपेणेत्यर्थ । अवस्थान जागरिते सप्तमिति शेष यडकमध्यानतेन पापात्मना इटसेटवम्यानमिति तल प्रमाण माह। प्राणो होति ॥ यो हि पापोरभ्याम प्रसिद्ध स पागाटीम् माणात्मनि ससहरतीति प्राय साध्यात्म वागादिसहत लमुक्तम् । अभिदै यच यो पाथु स्यामा मोरगन्यादीनारमनि सहरतीत्यगन्यादिमाह पद पायोरताना यामापिदैरयरवेशवादमापस अयोश्च भागादि गन्यादिघुसहर्जवनाव्यात वस्स मवर्गविद्यायो सूचितवाटण्या- हतेन मायामना सन 'मासस्यावस्थानमिगि यतमेदोक्तमिय। पूर्वमेव विदिराजोरेश्य प्रय स्थानन्तरच सयुप्नाव्यालम योरे कत्वस्य दर्ज तत्यानेजसहिरण्यगर्भयोरमुक्तमभेद पाध्यमिदानीमुपन्यस्यति । जन्म रति II RA समाइ । मन स्वत्वादिति । हिरगयगर्भस समरिमनो - प्पग ·+ समयदीर्यमासम्बोपनियत् । भन्न मोम्ब मन इति चुनेः । ननु म संदेश गोमेति प्रहरी सहा माणशदमाचम । नैषदोमः । वीजाबकत्वाम्मुगमात्सतः । यद्यपि मन मायामन्द. साच्च तब तथापि जीवप्रसर्व बीनावकत्वमपरित्यज्यव ..... मिस हिमोगलायोच समाजमिन सोरेवा. समोर जाहिरण्यगर्मयोरेकादमुशितभिन्दथे । विहिरन : गर्भस्थ क्रियायपाधो विजामतया प्रसिदत्वान - सामाना থিয়াগোলা মসঘা বাদাষারূপীপি নম্বর ও हिरण्यमभवमियाह । सिमित बिरुषस मनोमबत्वमा ধিমত্রায় ঘিরে নষধাশবাধিনমাৱিধানী- हिरण्यगमा भपितमरतीत्याह। मनोमन रति । मापस पात्र मस्थाशतत्वमाशिपति मिति : ryl fE को मामलामा ज्यानो युवापारय पारिति सईयादि । विज स्यामप्रसाद वागादोनि करणानि मायाम वानि भवन्ति । एत. सैये समविहित ६ पोधि मा साधा युद्ध मिबाट । तदात्मानीहि सन्यायेर प्रायस्थयातायोगाद- व्याहतेन माणा घातस्योगसन मनुक्रमिशिगमयति । समिति एउपयवादसमायोरेनत्योपत्तिरित्युतरमा नैर दौर रति । यथारतं हि देवकाटयसपरिषदा यम् । मायोरपि पो. महापुस्तथा । न हि कोमामा काडीनस्य प्रापस्य शादिपार दोरवगम्यते । तपार पक्षपापियंपादबामामोरेकवा. मित्यर्थ । तस्थाय प्राणो ममायमिति देगरिनंदप्रतिभीनारे सह- पालामावान मापस्याव्यासमिबागायाह । यद्यपीति । परि. शिवाभिमान मध्य प्रत्येक ममायमिति प्रापाभिमाने इनि पिस यद्यपि ध्यागत व भाति तवाधि इश्वरखायो पिर परिबियो यो पिaratयो बोरच ममेमिमावलस निरोप.

·अपर्णवेदीयमा योमनिषत् । ३५ प्राणपन्दवं मतः मछब्दवाचता यदि निनरूपं विचितं ब्रह्माऽभविष्यत् नेति नेति यतो वाचो निधन्ने अन्वदेव तहिदितादयो अविदितादित्यवच्यत् । न सत्तना- . मधिन भवतीति पापोरयालन एलि योजना । प्रतिपरया विमाभिमानविश्वन मामबीपि समुहमा नदुपसंहार- दण्यात प्रापसाविममिति माया विशेषाभिमाननिरोधे प्राण स्थायातक रमित्यागरा यति। परिविवामिमानिर्मा চাষীষ ননাশিমাসাদষ্ট মাযী নানকশাহী अर्थव्यते न चैव माणाभिमानिनोरपि तदभिमाननिरोधेनाविपापतिः साति: तमाध्यामसा माणस्य मागताताविमिसानसरे माभिमाननिरोधे प्राणस्साध्यातवं मसिहमित्यर्थः । किन यथा. धिदैविकमभ्यासतं नगदप्रयोगम् । तदं तबध्यालयमापीत- चाममाभ्यामेव व्याक्रियत रति सुतेः । तथा पायाख्यं च माग- रितक्षायोपरि पीजम् । तथा च कार्य निसपकपलबिमिर पुभयोरिति समयाविर्भमादयाननमाणयोरेवत्वस्थ प्रतितिरित्याह । যানশিয়ায়। মাখিীসা मायालयोरभेदमभिधायोपहितमायामापयामि या- दमाह। प्रध्यपति। यातापस्यः सममावस्थव मो. सहित समायोराध्यामिकाधिदैविकयोरेको भिछाता जिजाउ । पोमि तयोरेकत्वं घिरतीय। समुभाथ्यातयोरेवमेकन मसाध्य सिमस्यामते सपा मारा विपर्ष अमिधारा मरि- বি। যদি থিম যাসিমিযীমুকানি মিথ্য- मुपपादिर बघापि परिसिमाभिमानिनाधुपाधिमधानाना तब समाचाणाकोपरिवानामध्यातवमा मनोपि प्रायगिरी- प्रयोभयतिरिक। विद्यायामाभिदैशबोरेकतामिति मागोव- मजाकार बुलं पुसमा प्राणामन्यथामते पपोत विपण- विवाह पूतमिति । पन्नमवादिनन्दन चरतादिविर भई ·प्रथर्ववेदीयमार श्योपनिषत् । ব্যথা নিরলিন্নীতৰ স্ব স্বনি লীলাল মালা সদলবৗ বানানুমশিঃ । স্বাৰ্থ প্ৰহঘদিগম্বন্ধু। শীলামবিয়াল। নাঙ্গলীলামা ব ালয়সঙ্গ। বাস্তু- করে। সযজ্ঞ ঘষা বাৰিদ্ধাৰ কৱাৱােহমিয়ই বিবিধি 'যান। ঋথগিন । স্বল কবি ও যীশ মালবিষযল মাধহয় বলিনি এরি। মা- 'মিকি ও সযন্ত নথিযমৰ মন " মাহময় সমৗমায়াশায় বিষধর যন্ত্র হয় 'বিষাক । নম্বিনি। সন্ধায় প্লাবিষয়ক মঞ্চায যন্ত্র মতবাড়ীকাঙ্কিাৰ বা বহু সংযময়ী নয় মাখিয়ামোছামতীগ ছবি অধা সমন্বয়নি অাখী িবমনি মাহময় যান। শীষ, শ- যে কাঘাষধ খ। সময়খি যায়- বিগত বিস্মিত। মনির সব হয়নিদশা- লীখলেশ মােঘৰামলিম্বা। এবি বিন নগর মিষ্টি মিষ্টি গন্ধ যানীখিনি শ্রী रेय निबार्यते मिनु मतेरपीबाह । सति । किञ्च काजातं মহিলারানিয়া বালি মথ সদ্য বিমান আখি আল মুমদৗ সম্বলি, লীলা বনাম সাং সদ্ধঘঃ ধরি বন ধারাবী নাৰীসালাফীসুমালী স্কী না প্রদান ঘষটে ঘর ও ঘানম। মা 'স মন বিষাকমিলা। সিইনি । বাহী নধি মাহৰি যুদহুদ মীৰাগ ঘষিদ। দুয়া শাসিস মুশদ খামি হুমায় মন্ত্রী মশা মা ত্রাস করা যাচ্ছি। ধাধা । সাথে বিয়ে হীন লাখ। • ·অয়নীবানুমাসি । মীক্ষাগলনৰ স্বৰঃ স্যষস্রথম শুনি, '. স্বাবলম্বইঃ। অন যাবাসলে । ৰা- দ্ভাৱনাৰী স্থল। অনী যাণী লিয়ন। নীলনী- न्यादिना वीजवत्तापनयनेन, व्यपदेशः। तामयीज़ापस्या বীৰ সামৰস্থিম্ভ বলল হাবিনি। অঙ্গাঙ্গিী হয়নি। আমি ল 'জিম্বিক- - } সবী যিময়যমযম। সিয়াগসমবায়ালখালগাে- প্রামা। আননি। অল্পদিয়ানমাঘ শ এখামাষ নাযীহুবনিয়াৱিন্ধবীম( মাঘলবি লাখ গালিগামোমাইরালামনাইবাল লত্ব ক্যানইয়ামােননানাবিলিঃ। জিন্তু বেগম বলতামাসামনিস্কিসিবিনী ন্যায়মবদায়গায়। স ম মা, মাধবন, অবিকল মানববন- যায়ে ও ঋত্বি গমন ক্ষণিকামনার বাল ঘর বরিষণ। মাস কৰিষিবাষ। অ আমরা ভাদোতলায়শিয়ান মনিয়াঘায় । অন্যথা বয়ানীবাশ্রি। গল্পী বাসােবা বিব- বিলমাই পৰিলাে। বারিনি। ঘৰৰ সাজ- বিকাৱাৰি বঙ্কিণ মাথা ব্যয়ামাবধিমহত পিলি মাৰ বনীমালিবাগানতন্ত্র কাযেৰ মাযী শিক্ষার গুন যা আয়বনিমঘল যায় গন্ধ স্বাদুঘরিয়ন না। ইনি { অসম্মান নষ জাইয়া মাদ। तस्मादमरोग्यं परमात्मा । स हि कार्यकारणाभ्यामपृटो पते । যা আধঘন কাবাব। বায়া ঃ নানাধিষ্ঠান বল যক্ষমানৱিায়। স্ব স্ব বিজ্ঞানবিষয়খিজি বাপু সুস্থ, সুনিলীমাকে। অত্রী বা যক্ষা | ·। चमेदीचमार मोपनिषत् । वियो हिस्सूखमुक्रित्वं तैवसः प्रविविक भुषा धानन्द तथा मानसिधा मोग नियो- धत 'स्थल तर्पयते विश प्रविविक्तन्तु तेजसम्। श्रानन्दश्च तथा प्रानं विधा दृप्ति निवोधन . মিলিলিষ মর্যন্ত নুনুন, হইনি निरासस्थित इसुचते ॥२॥ चका) जोगी ॥४॥ वियु भाभ-मानदादिपु सूसमविषिशानन्दाख भोज्यमेकं विषाभतम् । यस विपतनसमाधाखो भोलकः मोऽसमित्येकत्वेन प्रतिसन्धानात, दत्वाविशेषाञ्च प्रको- तिः। यो वैदैतड्मय भोज्यमोलतयाऽनेकधा भिन्न मादाचा समां बनता नामाबाट निसने । मानन्द दारिधि या मारोपितममा बने। पादिगदगाववादिसाय पचते। बीनलनिराशेन प अपदिसते पेहीजन पनि रिसीव । बागा? भानुलवाममारवाहिरिपालीमा मानामिया दिशा मेवाभिम्याइ । मिति पतनान पर्ने व्यवस्थामाम- मामास देशमुपपासाबा हे बलिद पनि बयमुशमिया- मंचाहारीति पिादोगो नाnifnet RR मस्नेि प्रतिपाद्य तेरामा Inोमिनमावि कि ·अधर्मवेडीयमायक्योपनिषत् । विषु भामसु योज्य भोक्ता यश्च प्रकी- तितः । वेदैतदुभयं यमु समुन्वानो न लि. प्यते ॥५॥ प्रभवः सर्वभावानां सतामिति विनिश्रयः। - सभुशानी न लिप्यते । भीज्यस्य सर्वस कस्य भोलभाव्य- वात् । न हि यस्य यो विषयः । तेन हीयते बईते वा । न ग्निः सविषयं दग्ध्वा काहादि तत् ॥५॥ सता विद्यमानाना सेनाविद्यालतनामरूपमायाख- ন্য স্বামী বিবদম্মানা সম্বৰ ন- पतिः । मध्यति । बन्धवानो न तत्वेन मायया वापि . भोगायुको मधुमा मेधा विभकते । स्यूमिनि । उदा. मोकयोर्यासानामे चा वारयति । उहाामिति HAभोजभोग्यपदारयपरिचामरारामरकममाह लिपिति पूर्ण व्यापः । वायदादिष्विति । भोग्यत्येकवेपि वैविध्यमा पानारमेदाइयम् । भोतरेशव रेतमाह। मोरहामा यो घरमा भई ल मा । यक्ष सत्रमद्रार्क चौरमिदानी' आग न्य मतिमधीयते । नचव बाधकमन्ति । गद्यु' भोतरेक- • त्वमित्यर्थ. ! शिवाजानं नकार्थव प्रति प्रासादि इत्यस्याटि. वात्। इदे र प्रमाणामाया देकत्वमियाद्रपुर नि । मिजते । दोदा अचमे तापता मोगायुकदोपरा कला | मोति । यद्यपि भोक्तरेगा नर्म भोग्यमियपगतं नयापि च नये मुबानो भोगायतदोषाव भवतीयाया। मीनि। जसम ने स्पस्यति । नवनिरिलि। खाद- भाग कागदी दागा न हो पाने काग्निरिनि समस..

·, ४. पवर्मदीयमाएरव्योपनिषत् । जनयतिः प्राणश्चेतोऽशून पुरुषः पृथक ॥६॥. लायत इति । यदि धमतामेव जन्म सावायो सब- हार्य स्व ग्रहणदारामावादमत्त्वमसन । इष्टश्च रजमा- दीनामविद्यालतमायावीनोत्पन्नानो रजवाद्यात्मनासतम्। नदि निरोस्पदा रज्जुसमगटटिकादय कचिदुप- लभ्यते केनचित् । यथा रज्जयां प्राक् सर्पोतमले रजयात्मना सर्प * सन्चेमासीत् । एवं मर्ममावानामत पो माक् माणविनामनैव सत्व मिति । अतः अति- रपि वलि मदमात्मे दमयधामीदिति। मन बन- यति प्राण तोशूमशाद ब रविदामकस्य पुरषण चे तोरूपा मसार्कममा माजलेज मे विखदेन देव- तिर्थ गादिदेहभेदेषु विभाव्य मानाश्तों शवोये तान, . थत एक पप योनिरियन मास्य प्रापञ्चकारणत्व प्रतिक्षात तस पद कार्यमभकार्य प्रति का कारपत्वमिति सन्देहे निरथिलमारमते । प्रभय रमि नमागनरममाइ । समिति । पुरुषो हि सर्व अचेतन नगरपाधिभूत हम प्रधान डीवा जनयति । पुरुष कारपणाचि मापद मयुज्यते । एव म च चतन्य प्रधान त भवन्यस्याएदवस्थितान प्रतिदिन कल्यान जोगनामसभवानुमा दयति । पञ्चतनाचेतनामकाम, जगदहोणे मादरतीयर्थ । ननु मता भागना पत्त्वादेव मभो २ सम्मपति धिपसमादिया मा पसाई याच । सतामिति । सैनाविधानामना विद्यमाना के विद्याकत मायामयमारोपितलहप तेन मभर भारी भर ·प्रय टीयमाण्ड योमनिपत गुम्पः स्थग्विजयमायविनवणामग्निविस्कुलिङ्गात्मत- घणानु, शताव जोयलणारिखसराम, भर्यभावान् प्रायोजारमा जनयति ययोर्ण गाभि । यथाविस सिङ्गा इत्यादि गुरोः ॥६॥ Ahmewwwuly । तोय । थमन मिमिरमरमनरेग काय गटाना निमोरया यागिन्याया। पदतीनि समन पूर्व मर्यस्य मयप कारण यापारमाध्यवामि मियाल कर मनागेर म पो भाताना मिया । यति । कार्यमप सुम्माम से फारणम्य महाप' पारस्य न व्यवहार्यत्वाभायातम्य पत्तणे हारभूतम्य मिसाभाघाट मामेग मिरर । कार्यग हि नितुन कारमा अझाररमपि सदिस्य. पगम्यते । तदमन त रा कार मम्ब न्यधीरित्यगदेष कारणाम म्यादित्यर्थ । कार्यकारपयोगभयोगम भरवमयभित्यामना । पाँ । विद्यया माद्यामिर्वाच्य या नाच रे मायापी सादतप- স্নায়ন গৰি নামত্ৰীক। শুদ্ধী কনিষীণ गधि भूगरपालिका गश्य मिति योजना । मिगत मदुमा पलितला दूज सरिदिन्य ६ । साना गाध्यघिय सत्व far परिहरति । न हीति : विदितं राममनूद्य दार्शनिक माइ । यथेत्यादिना पाप गदित वीजगद्धात महा पक्षधया सदा रमल यावत् । तदेशाचतम गर्व गतप्रागुगपजिमनास्सिन प्राणो नीजाप याहारयोग्यतया जनमतोयुपमहरति । ग्यत इति सर्थ पादानोमादाय याकरोति चेतेर नित्यादिना: रमेरगयो यथा यो परपस पय चैतन्यामकस घेतोपातन्याभामा तो निग्निन्नता पुरुषो जनय तीत्यरन ते पिटामातगुरुपानगुरुपत व भेदाभारिधित्वा शिगिनी । जलागि। दधीमा तेषानुपाथिभेटादिया। मानवि पत्र गति सचितम् । पुरुषम्य औरगर्जने हेत कथयति सियनि । यथा- ग्नि साइपा फरिदा अन्यन तथा चिदात्मना समान दाम ·४२ अथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनियत् । विभतिं प्रसवन्तुन्चे मन्यन्त सृष्टिचिन्तकाः। विभूतिविनार ईरस मष्टिरिति हटिचिन्तका मन्यन्ते न तु परमार्थचिनकाना सृष्टावादर इत्यर्थः । रन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयत इत्यादियुतेः । मायाविनः सुनमाका निक्षिप्यते न तदायुधमारुह्य चक्षु।ररतामतीत्य युद्धन खण्ड यकिन पतितं-पुनरू. यितश्च पश्यता सत्कतमायादियतत्वचिन्तायामादरो भविष्यति। तथैवोयं मायाग्निः सूबप्रसारणसमः सुषुप्त- TH W भाषा जोधाने नोमादाले । विष विना गत्यात् । न प्राणन बीजा- मना नेपामुापारम्म ! म चोवपाद्यानां सीधानामुत्पात काचिदा मनासो भिवत्वम् । जनपालप्रतिविम्धितादित्यादीना मायभूताप्तत- नवनोदाभावात्तान विवादीन् पुरुषशिवप्रधानो सनयतीत्यर्थः । विध यभावेन व्याम्थिताम् पुनर्भागन् प्राणो जनयतीति र तीयपादार्थ- मुपमहरति । रामिति #fr इतनापेतनात्मक स्य जगत मर्ग पग्नते समतविवेचनार्थ मता. नरमपन्य ग्यति । विभूतिम्रम मिति । बरम्य वितिसार सको. येश्ययापन परिति पसे पटई स्तुत्य महायो पहानरमा । सति । कुरा सटिचिनशाना मेतसत तत्वविदामेर किन सात- बर। न त्वति यपि ववाहमा चिनकानामपि तबादरो भविष्यतीग्यारह । इन्द्र नि । मायामयी माथिपथान भरतोन्यत्र सान्तमा । नीति। मायादोवादिगद मत काय म्हशत। ननिविट भन्नि के योजयति । तय गति । ना परमार्थचितुशानी कुमार मरानभुभारमाह। सूययाटिना मायावतमालमानाने हेतः । तरोयारय जापद सभ सुषुप्न भ्यो पिचत नामान्य यातिरिक्त दम्प मिति शेषः । बिना हि सम्पनीहार फनघतो मन इन्या - ·- अथर्ववेदीयमाण्ड क्योपनिषत् । खममायाखरू पेति सष्ट्रिरम्यैर्विकल्पिता ॥9 इच्छामावं गमोः सृष्टिरिति सृष्टौ विनि- चिताः । कालात्प्रसूति भूतानां मन्यन्ते काल चिन्तकाः ॥८॥ स्वप्नादिविकासमतदारुढ मायाविममच ततस्थमानतेज- मादिः सूखतदारूदाभ्यामन्यः परमार्थमायावी। स एव भूमिठो मायाच्छन्नोऽभ्यमान एव स्थितो यथा तथा तुरीयाख्य परमार्थतत्वम् । चतरतचिन्तायामेवादरो मुमु. शूणामाऱ्यांनां न निष्प्रयोजनायां सृष्टायादर इति। अतः सृष्टिचिनाकानामेवैते विकल्पा इत्याह खममायाखरू- पेति । समस्वरूपा मायास्वरूपा चेति ॥७॥ इच्छामा प्रभोः सत्यसङ्कल्पत्वात्रष्टिर्घटादिः मह: ल्पनामानं न सङ्कल्पनातिरिऊ कालादेव सृष्टिरिति केचित् ॥८॥ m मायायाय पनादरनवनिछानामिन्याह । नेति । परमार्थचिन काना पृष्टायनाद. रादमरमार्थ निछानामेय छौ विशेषचिन्ने न्युनोथै धितोया मामार. यति। पन्यत इति । जापगतानामीनाव स धनात्तस्य सत्यत्वं माण्यादिलक्षणायाः सत्यत्वाशीफरादनयोकिल्लयोः मिहानाई पम्यमुझे यम् ॥७॥ पिलकामामेव एशिविपये पिकल्लानरमुस्थामयति । रामावमिति ज्योतिर्विदा मल्स नामकारमाह । कालादिति परमेश्वरस्य सामान स्टीरित्यात हेवमाह। मन्यति । यथा लोके कुमालादे। गल्ल मामानं घटादिकाय पति रिघा नामरूपाभ्याम. - ·अथर्ववेदीयमाण्ड क्योपनिषत् । गलममोति यत् । यदि हिवारस्यामविपण तरीय সলিব্রিামায়াঘমাস • ন্য- तापपत्तिा रजरिव सादिभिर्षि कामाना स्थानव ये ऽपि पति क एकान्त मजादित्वेन पिकल्परते यदा तदा न्त प्रनादिया प्रतिमेधविज्ञानप्रमाणसमकाल मेवात्मन्यनर्थ- मपनि तिजक्षणफन परिसमाप्तमिति तरीयाधिगमे प्रमाणानारं साधनान्तरं या न सम्पम् । रज्जु सर्प विवेक- समकान व रच्या सर्वनितिफले सति रज्यधिगमस्थ येपा पुलमोपनयव्यतिरेकेण घटादिगमे प्रमाणं व्याप्रि- यते तेघा छेद्याय यसबन्धवियोगव्य तिरेकेणान्यतरावय- वेऽपि हिदिया मियत इत्युक्तं स्यात् । यदा मुनर्घटतम सोनिककरणे भरतं प्रमाणमा-दिसिततमसो निर- . तिफलामसानं हिदिरिव, छेद्यावयमसम्बन्धविवेककरण - ·अथर्ववेदीयमागद मोपनिषत् । सालमेव ममारवादिभेदमिरसः । तथा.९ मध्यति । जाते तं न विद्यत इति। भानस्य हैतनिक्तिक- शपन्य तिरे चैम्प्य ईशान्त रामवस्थानाम् । अवस्थामे चान- वस्थामाङ्गानानितिः । तपातपतिविज्ञान- प्रमामायापारचम काल एयात्मन्ध्यारोपितान्त महत्वा- अनामितिरिति सिद्धम् । नान्त प्रचमिति जसप्रति- पंधः । न चमिन्नमिति विश्वप्रतिमेधः । नोभयतःप्रज्ञ. - अन्य धारन्यन्नामधयोर्मियः सम्पपिरहि गोरुपायोपेयभावायोगापारी- शपति पत्तो विशिष्ट स्स हारत्वाभावादन्यस्य च तदमतिपतिदारस्या दमनायापतिपत्तिय सादित्यर्थः ।। शामयात पति पत्ति स्यादिति पेने न्याइ। शाच ति, तहिगिररूपमना विषयांमा- पोहेन तस्य वरीयत्वमुपादिशति । भेदे धान्यन्ति के सदामई क्यान शाखातयति पतिरित्यर्थ: । मानईि तरीय प्रतिपत्तिभूयादिति चेतबाह । शून्येति । विगिरस्यैष प्रतिपमा तरीयस्याप्रतिपत्तो দান যন্ত্র বিশ্বখিযির সরল দৰাময় ধnfrষায়- राजधोटेवापद्यतेन्यर्थ । प्राथोकदोनदान सापति नई मामदभेदप खोपि कथ मिहतीनि घेतल कि फर्स पर्यनुदु- ज्य ने किस प्रमाखातरम था साधनान्तरमिति विकल्पाचं दूध- यति । रजरिये ति ।। यथा रज्जर पिछनभृता साधारादिभिर्वि- * मन्यते नेक गयामा स्थान मि यदान प्रसत्यादिना पिकल्पा- मानो वहुधा भासले हा तर नुवादेनान प्रत्यादिप्रतिपेयजनितं. यत्प्रमाणपवितान सदुत्पत्तिसमान काल मेवामन्यन नितिक भिमिति न फनपर्य मुयोगो कागवानिय गन्दस्य संख. परोक्षमा नहे तोरमसृष्टापरोक्षधान हेतवायोगातुरीचताने प्रमाणा. नरमाध्यमिति यत अन्याह। तुरीति । तस हि मावादकार एम्दानि रमपमा म प धम् । सदस्य विषयानुमारेण समारत ·अथर्ववेदीयमाण्ड क्योपनिमत् । मिति जाग्रत्वमयोरंन्तरालारस्याप्रतिषेधः । न प्रजा- नधनभिति सुयुधायस्थामतिषेधः । वीजामायाविवेकरूप- त्वात् । न अनमिति युगपत्सर्व विषयाटवप्रतिषेधः । नाप्रज्ञमित्य चैतन्यप्रतिषेधः। कयं पुगरन्तः प्रन यादोना- मात्मनि गम्यमानानां रज्ज्यादौ सर्पादिवत्पतिधौदसत्य गम्यत इत्युच्यते। जवरूपाविशेऽभीतरेतरव्यभिचा- गत रज्ज्वादाविय । रज्यादाविय सपीधारादिविकल्पि- तभेदवत्सर्वनाव्यभिचाराजवरूपस्य सत्यत्वं सुपुझे वात् । विषयस्य तुरीयस्यासंपटापरोधयादित्यर्थ: । शरीयमाचार- कारे प्रमउगाना धनानरमेटयमिति पर्ण प्रतिनिपनि पाध- नामर घेति प्रसनवारस्याप्रमाणावाब ममारूर्ष प्रति हेरातेति भायः । यथा रजरियं सीनेति पिवे कधीममुदयमा जानकार यामा यामेष रया भनितिफले सि रञ्जमा हात पारस्य फम्मानर प्रमाणानरं साधनानरं या न एग्यते तदात् सहामीयाद । रजविति ॥ विषयगतं प्राकटा प्रमाण फलं माध्यस्त निशक्तिरित्या. माह। येषामिति । सविपयाधानापनयनाय प्रयता प्रमाफिया বিষয় যদি বয়স যখলিয়াকাগিন্নিা रपि केद्यस योगापनयनानिरिक्तमतिपयमादध्याद । नच संयोगाय- नाशातिरिक्त विभागे सम्प्रतिपत्तिरनि। मामठास्य च प्राकार भानववा निकासपकाले सात् । तेनार्धन विना नायिलीति भाप । माननिय तहमा ममामिह पथे षिष यम्फ रगो फार गामापादिप्यसंवेदनं म स्यादित्यागवाह । यदेति : घटी दिनममा समातो व्यवहारयोग्य निति तस तमसो निम्म्य व्यवहारयोग्य. वापादने मन्य धादिप्रमाणे प्रवर्तते । तच्चानुपाटिमितस्यानिट स्थान- मेयस्य तमो निकिमये यदा मर्यस्यति तदा घटसंवेदनमा कि ममाण फर्ज न भवति । यथा शिदिक्रिया छेद्यस्य नरोरवय ·५२. अथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । व्यभिपरतोति चैन्न । सूपुप्तस्यानुभूयमानत्मात् । न हि बिज्ञातापिनाते पिपरिलोभो विद्यत इति च श्रुतेः । चत एवादृष्टम् । 'याददृष्ट तमादव्यवहार्यम् । अग्राह्य कर्मेन्द्रिऔरण मणमलिट्र मवेशदनुमेयमित्यर्थः । प्रत एका- चिन्ताम् । अत एवाव्यपदेश्य 'शब्द. । एकात्मप्रत्यय सारं शानदादिस्थानने कोऽयमा त्यव्यभिचारो यः प्रत्य- .

·अथर्ववेदीयमाण्डू म्योपनिन् । कार्यकारणवदौ ताविष्येते विशु जैसो। मानः कारण वस्तु है। तो तुये न सिध्यतः नात्मानं नापश्चैव न मत्य नापि चाड यबादतः सर्वभावाना रज्जु सर्प बना पात्वाम एप देषो द्योतनान्तुरीयता विभापो स.न. ११.॥ विश्वादीमा मामान्य विशेषभाको निरूप्यते तुळया. यामधारणार्थम् । कार्य क्रियत इति फनभाः। शारणं कमेतीति वीजभाषः । .तत्वाग्रहणान्यथायह. गाथा वीजफलमामाच्या तौ यथोक्तौ नि तैनौ बजी मंग्टहीताविर्य ते प्राजसु बीजभाचे नैव बद: । तत्वात्। मधियोधमाबमेव हि बीज प्रात्ये निमित्तम् । ततो वो तो बीजफलमाया तत्त्वाग्रहणान्यथाग्रह तुर्य न नियता न विद्यते न मम्भवत इत्यथ ॥११॥ गाह मर्यभावामिति । अवस्थामयातीतस्य तुरीयस्योराणत्व विदटमुममिमिति सूचति । सत पनि पिशादियानरयिश यांना पण हरिणतरीयमेव निवारयति झार्यमिति लोकस्य तात्पर्थमा । विवादोनामिसि । विश्वतजम योगभयपाल वामान्य प्रामस्य कारया मायब पिप स्पधेर्द निरूपण कुलोपयुज्यते तखाइ। वति । मासस अब प्रत्व माधयति । नत्वाप्रतियोनि । मयाणासवानरवि स्थिते प्रशतेरीये किमायात मिस्यामा तत तयोम्नस्मिन्त्रविद्य. भामर चिकनाने तयोमिएपयितुमरक्यवादिया। कारणमात- समय सि.

·अथर्ववेदीयमागडयोपनिषत् । नृतम् । मांजः किञ्चन संवेत्ति तय्यं तत्सर्वक सदा.॥१२॥ कायं पुन: कारगमद्धत्यं गाजर तुरीये वा तत्त्वान- 'इग्णान्यथाग्रहण लक्षणो मन्धो न विध्यत इति । यस्मादा- ल मिलघणमविचामीगमसूतं वायत प्रानो न किचन संवन्ति यया निखरीजसो त तश्वासो तत्वाग्रहणेग तमसा अन्वयाग्रहणसीजभूवेन बदो भपति । यथातुरीयं तत्व- बहका सदा तुरोयादन्यसाभावालीदा सदति । सव्वैच्च तहञ्चेति सर्बट मान्न तत्वायरलचण चीनम्। तल सत्प्रसूतस्यान्य याय एस स्याप्यत एवाभावो न हि सवितरि सदा प्रकाशाम के तदिएवमप्रकाशनं अन्य या प्रकाशनं या सम्मति । नहि दृष्ट टर्विपरिलोपो . PawanNA माजस्य कारगनसत्व माधयति । नात्मनामति तरीयस कार्यकारणायाम सरल म्प: यति तुर्थमिनि । गोकव्यायामा भनागाह। समिति यादातकथामत्य स्वामुरत्ति. सूप्यते । प्रथमचाद्याक्षरत्व न पादत्रय व्यापः । यरमादिात ॥ चिन्न क्षया मना मानगिति यायव । अन्तमायस्थ व्याख्यानमविद्यापीजप्रसूतमिति इस दितीयमसत्यमित्यर्थ । बधीदाहरणम् । यति मात्र स्थ विभागविद्वानाभाये फन माह । ततति । यथाश नमम कार्यालङ्क ममुमान रु पयति । य न्यथेति ॥ दिवाय चाद्य चतुर्मपादव्याख्या- नेन प्रत्यास्यामि यस्मादित्यादिना । सदय वरीयादन्य स्याभायात रोय में मन त सदा र पनि यहात्तस्मादिति योजना । तति परिपूर्णविदेक तान वरीय परमप्यत । य एषति कारणा. ।

·अथर्ववेदीमाण्डूक्योपनिषत् । अन्यथा गृहतः खमो निद्रातत्वमजान तः । विपासे तयोः क्षीणे तुरीयं मदम सुते ॥१५॥ इत्युक्तम् । नोमय पश्यनिा तुरोये निथिता बनविदेश विरुद्ध वात्मवितरीव तम । धतो न कार्यकारणबद्ध रत्युकास्तरीय ॥१४॥ कदा तरी निश्चित भवतीत्युच्यते । सपनागरित- योरन्यथा रज्जना सर्प दूर रजत स्राव खमो भयति । निदातत्वमजानतरितसृप्वयस्थाभु तुल्या। सम्पनियोस्तु ल्य त्याविण्य मसयोरेशाराशिवम् । अन्ययाग्रहणात् माधा- न्याच गुणभूगा निति तस्मिन् विपर्यास टतीये तस्माने तसाचामलक्षणा निव केवता विमः योस । धरासयो कार्यकारणस्थानयोरन्यथा ग्रहणा- अगलवयविपर्यास कर्णिकारण यन्धरूपे परमार्थतत्व प्रतिबोधत होणे तुरीये पदमवते दोभयलक्षणं वन्ध- रूपं तलापन हरीय निषितो भवतीत्यर्थ ॥१५॥ । सम. तिविदितीबाई यार। नोभयमिति . रोये निद्रायोर दने तपाई। विरुद्धत्व पति । या सार्य यो नियमे रोने सिपवाद परिमाल डागाह, एपितरो तिरीय वन ते नाविद्या सार्य यो परिसीवतीय भाग- पि मचिमिन्याह । अतो तिक • 'তা ভিন্ন। সংসীইঘাষা। লনি। তিনটি कदेति मन्दिहान प्रत्याइ । मिति। दरीमप्रति पनि भकि ·अथर्ववेदीयमाण्ड योपनिषत् । अनादिमायया सप्तो यदा नोवः प्रयु योऽयं समारो नीवः स उभयलक्षणेन सत्त्याप्रतिवीध रूपेण वीजालना धन्यथाग्रणखक्षणेन पानादिकाल- महन मायालक्षणेन सभेन ममायं पिता युचोज्यं नप्ता घेवं पशयोऽइमेषा स्वामी सुखी दुःखी चयिताऽह- मनेन वहि तश्चाने नेत्येय प्रकारान् समान स्थानदयेऽपि पन्य न सुप्तो यदा येदान्तार्थतत्वाभिन्न परमकारुणिकेन एप्पा नास्येनं त्वं हेतुफानात्मकः किन्तु तत्वमसीति मतियोध्यमानो. यदा तदै प्रतिबुध्यते । कथं नामिन् वाह्यमाभ्यन्तरं या जनादिभावविकारोऽस्यतोऽनं मया. धाभ्यन्तरसबभावविकारवर्जित मित्यर्थः । यमाजन्मादि कारणभूतं नारिमन्न विद्यातमेावीजं निद्रा घिद्यत इत्य. .. रते। विपर्याम इति सोकथ्यापकानामाकाशा दयति । कदेति । कदा खनिको भपति कदा निद्रानिध! 'सादिन्यपि दृष्टध्यम प्रत्र. नयस्योत्तर लोकेन दर्शयति । उयय रसि राल कदा समो भय नीति मन्त्र परिहरति । सनि अवस्थाइये, स्वपरित्यर्थ । द्वितीय अन्न समाधो । निति । विवादिषु विपु .नयोरिनि वियप पमित्यापहवाई। सुनियोरिति । पिवते नमानेको माशो द्वितीयः ततः लोके द्विपचनविरुदमित्यर्थः । प्रयमे रामौ विपर्यागयरूपं कथयति । अन्यति। विवोये रागो विपर्यासपिगम दर्मयति। तीये विति। दिनीयाहंगतान्यवरागि व्याकरोति । प्रत र िद्विपचनस्योपपत्रवादिपर्यासस्य विमा. • गेन निधारितत्वादियर्थ । रतीय प्रत्र प्रतिविधयो। उदेति ।। तस्य- पौधादिपर्यापचयापस्थायामित्यर्थ: ५.. . रागि।

·अधोदी मान्योपनिषत् । ध्यते ।। अत्रमनिमखममईत बुध्यते तदा मपञ्चो यदि पिधेत नित न संशयः ।। भिम् । पनिटं तितुरीयमस एवासमम् । निमित वादन्यथा अपस्य । यसञ्चामिदमसन' मदतं तरीयमात्मानं युध्यते तदा ॥ ११॥ प्रपंथनिरपया हमतियष्यतेऽनिहले प्रपधे कसम ईसमिति। उथते । सत्यमेव साप्रपञ्चो यदि पिधेत रज्यों धर्म व कल्पित त्यात न तु स विद्यते विद्यमान निवर्तत न संशय । न हि रक्षा मानिसयुवाका- पित ची मिद्यमान सन् विधेकतो नित। नैव মামা ভাগিনা সা হিসি অশষ্ট विद्यमाना सतो निहन्ता। तथेद प्रपशाख मायामा पदा नवमहिमोधो पियांपरेवतीमशाहामाह। बनादीदि। गिरध्यमार. वमेव मिगिरह। पनाम: जोरपन्दपाथम निरिगति! योगमिति । परमाणेष जोर. भावमापन समरतीयर्थ । जय बीमभावापत्तिरियामर भाकरमसादिया। ४ पति परमानोभरसपणे सापेश भतेमा भवनीयवाया। खापसोभयडपणत्वमेव प्रकटयति। सवेश्यादिना । मायारशनेम्य भयन हमध्यने ।। हजुनमेष व्यक्ति । ममेल्यादिमा । खाएपरिमहीयसप प्रतियोधमापकारी भरती बाद यदेखि अदा मलदा बुध्यते इति । पनि भक शिमदि। दानानि च प्रवियोधन अदालभात

·अथर्ववेदीयमारह मोनिषत् ।
मायामावमिदं दैतम तं परमार्थतः॥१७॥
ईर रज्जुदम्मायाविवच्चाईत परमार्यततवान चिला-
पञ्चः प्ररत्तो मिहतो वास्तीत्यमिमायः ॥१॥

·अथर्ववेदीयमा त्योपनिषत् । विकल्यो विनिवर्तेत कल्पितो येदि केन चित् । उपदेशादर्थं वादो जाते इतन विद्यते ॥१८॥ ननु शास्त्रा शास्वशिय इति विकल्पः कथं नित इत्युच्यते। विकल्पो विनिवर्तेत यदि केनचित्कल्पित स्वात् । यथास्य प्रपञ्चों मारिजुसपैमत्तथाऽय शिष्यादि भेदविकल्पोऽपि प्रा प्रतिबोधादेयोपदेशनिमितोऽत उपदेशादयं वादः शिथ्यः शास्ता भास्नमित्य प्रदेश कार्य तु जाने नि ले जाते परमार्थतत्त्वे · त न विद्यते तिरवण्य माविमो कार्य स्य-च नितिम . कारणसंग सशः যনি কাশ মনি সোয়ানাইনালুখবিষন। স ध कारणाधीन सन् प्रपोसि। तस्य' कसिनत्वेनावस्तुलादित्वप। *पक्षस्य मयथा विद्यमान नह मस्तवादित्य दाहरणायामुपपाद- यति । न होत्यादिमा । सोहि रजवाधानमायस्तिो नामको रगुरमति पियकधिया नित्तो भय प्रस्तुतो विद्यते । - यापितस्य कायम सवाभावात् । माया पेन्द्रजाल सन्दप्राधा-मायापिना प्रदर्शिता पार स्थाना मायादर्श मयतां चक्षुगतस्य बधाई दनप्रति भावामम भति भभुपद्रसम्यादा नही निता पनो नैव घस्तुती विक्षमामा भरिपुदमहत । यघाटमुन्दाहरण दई सधैद त प्रपा स्य मायामाधम परगार्यतो रलाव्यर्थ प्रपत्र स्यामर्ष गन्यबाद स्वादिया र दिति । सपनस पाठयि सियामा बालम महिमियपति तदादिति 1100 'महारान्नमा लागुभत्तिमा परिहरति । विकास वि. बाद देशपिना नाने कार्य सानादिविकरसो सय .

·अथर्ववेदीयमाण्डत्योपनिषत् । ॥ उपनिषद ॥ सोऽयमात्माऽध्यक्षरमोकारोऽधिमात्र पादा- अभिधेयप्रधान योङ्कारशतुप्मादाम ति व्याख्याती यः मोऽयमात्माध्यचरमचरमधिसत्याभिधानप्रधान्य न व गण्य मानोऽध्यक्षरम् । किं पुनरादरमित्या छ । पोवारः । सोयमोङ्कारः पादशः अपिमन्यमानोऽधिमाचं भावा- हति । विकल्प तम्त याप्य भी याधितो निघते न न तु तात्विकमत गिरोद्धम- सत्य पानातमागय स्यायामेर त त्योपदे मिमिती यतः । गासादिभेदोरन द्यते। उपदेगायत जाने निई से न किञ्चिदपि मममीत्य इतमविरुदमि यर्थः । म कश्यावसामाामा । नयिति दनितो नानमिचिन घ गातादिशेटस्य कल्पितवादविरोधः । तथा मति मानव मानववानप पतिरित्यर्थ में धमामामस्या- ध्यातस्यातच तत्व मि कलिनस्य मात्रादेन व नानसत्वं प्रतिविम्बा- दियदु पपसमित्युत्तरमाइ । उच्यत । गिय माता शास्त्रमित्य यं रिकल्पो माग भोपि निवृत्तिमतियोगितामावाहानयाध्यत्वाद तापिरोधीय. तियाभिस कल्पितत्व रहार्मर स्पष्ट यागि। यति मायाधिमा प्रयुक्ता माया यथा कथितेष्यते यथा ध गतिविक कनिधारयं प्रपञ्च मामि कल्पितो यम्नु म भवतीगि पवितं तथैव प्रपञ्च कदेश मिष्यादिरपि सामावमाक्षत्पितः मन. जनमतो मिथ्ये यर्थः । किमिति भानावपर्व ममौ कल्पते तबाद। उपदेश नि। उपदेशमुहिम य योविभाग पनमित्यना मुपसंहरति । यस नि । 'उपदेशात्प्रागिर तरमादूईमपि भेगेटनुष मामिया पिरोधिमहापाप मियाद । उपदेश नवसान ममर्थाना गध्यमानामुनमानाचाधिकारिमामध्यारो- पापपादाभ्या पारमार्थिक तष मुपदिशमिटानी सत्वपरासमों- मप .

·पचय दीयमा गड्डू क्योपनियत् । मावा मामाच पादा अकार उकारो मकार इति ॥८॥ जागरितस्यानो वैवानरोऽकार: प्रथमा कार: गधित्य वर्तत त्यधिमालम् । कथमात्मनो ये पादामा- चोहारस मावाः । कासा। घकार उफारो भकार इति तन यिोपनियमः क्रियते । आगरितस्थामो वैवा- नरो य; स प्रोद्वारस्साकरः प्रथमा माला । के म मामा- न्ये नेत्याचा चाराप्तिाप्तिरकारेण सनी वाग्ल्याहा। घकारो है सबा वागिति श्रुतेः । तथा खानरेण जगत्। रास्य च वैतस्यात्मनो वैश्वानरस्य मईव सुतेज इत्यादि श्रुतेः । अभिधागाभिधेययोरेक त्वचायोचाम । धादिरख विद्यत इत्यादिमाधयादिमदकाराय मधरं तथैव तेच Imman- नाममाधिकारिमामध्यानविध नामारोपरमेशपर ध्याच चमिधे ये ग्याटिमा । यध्य परनियतयाकरोति । घरमिति .. अध्य- धरमियम किं पुनस्ल दशरगति पथ पपक पतपादयति किं पुनरि ग्यादिना सस्य विषयामर दर्शयति । पौमिति । यातमा हि पाशीविभज्यते मावाभधिय शुभरोधारे यतिशते त्वायं पामा विभक्यमानस्याधिमासमिति प्रति मिति । पादान माताणाचकत्वादेतदोवामित्याहाबामन ति .. पादाना भावाशाच्च मध्ये विचास्यपि पसाबारमिष निग- अनि । यति । विशकारय व माररस सस्थापयित मध. मन्यव सत्येष तभिवापसरशनात नापाप किं तदारोभायोला ·७ पर्यवेदीयमाण्ड मोपनिषत् । मावाप्रादिमत्वादानोति ह वै सनि कामा नादिश्च भवति य एवं वेद ॥६॥ खभस्थानस्तेजस उकारो द्वितीया मालो- तकर्याटुभयवाहोत्कर्षति ह वै जानसन्तति नरमामाहा सामान्यादकारत्यं वैश्वानरस्य । तदेक त्वविदः मनमाह । प्राप्नोति इ ये सवान कामा नादिः प्रथमच भवति महतां य एवं वेद यथोक मेकर ये देत्य यः ।। स्वप्नस्थानौजसो यः म घोहारयोकारो विनीया- मावा । केन मामान्य नेत्याइ। उत्कर्षात् । अकारात् -- - का- मागसमिति सति । केनेति ॥ सामान्योप न्यामपरी वतिमवतार- यति । थाहेति ॥ व्याप्तिमेगाकारम्य श्रुन्य पन्यारेन व्यनक्ति । रेणेति ॥ अध्यायाधिदैविकयोरेकत्वं पर्य मुकभुपेत्य विश्वस्थ वैश्वानरस्स जगाति वन्य परम्भन स्पयति । तथेति । किञ्च मामान्यद्वारा माध्यापक योरेकत्वमारोप्य न भवति तयोरेकत्वस्य मागेयोकत्वादि. ग्याइ । अभिधानेति । मामान्यानरमा। ग्रादिरिति । तदेव स्फुट- जति । यथैवति । उकारो भकारयेयुग यमभेप्स अचमपासादिमाय- मकारस्य द्रव्यम् । विश्वस्य पुनरादिमत्वम् । तेजमानावपेच्या. दास्थाने वर्तमानलादित्यर्थः । इतस्य मा गान्याारस मातु टयति । समादिसि ॥ किमगिस्य सामान्यद्वारा तयोरेकत्वमुच्यते ताधिकारख फहयावादियाय । देशवेति साहपिकल्पादेव फलपिकल्प. द्वितीयपादस मितीयमा- नायायकत्व ध्यपदिति । याटिना या मधममादस्य प्रथममायावाचे कल सामान्यं पुरस्क त्यो पा. हियो यमादस ·। प्रयदोयमाएहन्योपनिषत् । समान भवति, नास्थाबाविस्कुलें भवति य एवं वेद ॥१०॥ জঃ ভাঙ্গা বাথী মরুময়লা মহ্মাৰ मकारयोर्मध्यस्थ उकारस्तथा विश्वप्रायोर्मध्ये तैषमोडत उभयमालसामान्याहिदतपसमुच्यते । उत्कर्षति । वे ज्ञानसन्ततिम् । विज्ञानसन्तति बयतीत्यर्थः । ममान- सुल्यच मिनमधस्य शव पक्षाणामयमद्देष्यो भवति । अग्रह्मविदस्य कुले न भवति य एवं वेद ५१ . . हितीमायावादकत्व सत्ये सामान्थे पक्ष सदभाके दारोश योगादिति अति । के मेक কামালীম্যানুসন্ধলবাম साधयति । कारस्य सागथापकत्वेनोदकरवस सवातकचं तमाइकारस्योत की वर्य ते नमाह । कारादिति । कारसोद का वास्तपि पाठकमाइ कारस्योत्कर्ष वयमोपचार कामकारयामुम मुपोद्दम । यथा थकाराष्ट्र भारोत्झर्षों - गलपा विशाल मस्सोद की पलभ्य । एशाभिमानिन स्यूमा- भिमानिन· सकारात् वर्षस युकवादित्याह। तति । कारत- लमयोन मायेक मुभयव एकवसोभयतन्याहातादित्यागकर रोति । एकाति । मध्यस्सवाइकारनयोकमयमा नामान्य रक्षाक्तयोऐकत्व समारोमयिमिया ! अति । यथोन कल विधान अनुधवाइपादेयमिशिरपति। विहटिति । पानसन्तो स्वरूपों माम पानवित्तस्याभेदावेद जडलामा बर्थ फदि. मित्याग घ्याप। विधानेति । पशायरल्यन मेशzn. पाच रवि शासभेदेन असमदमारेद्य विनियमान कल विशामफसमा असमिदिति ·अथर्वशीयमाण्डू न्योपनिषत् । सुपुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीवा मावा मितेरपीतेवी मिनाति ह वा इद ७ सबैम- पीरियं भवति य एवं वेद ॥११॥ : सुक्षस्थानःमानो यः स चोहारस मकारतृतीया माया। केन सामान्ये नेत्या मामान्यमिदमत्र । मितेर्मितिर्मानं मीयेत इय शिविखनसौ मानेन प्रयोत्पत्तोः प्रये अनिर्गमाभ्याम् । मस्र्थनेव यवाः । तथा घोटारसमालो पुनः प्रयोगे प प्रविश्य निर्गत पूवाकारोकारी मकारे । अपीतेऽसीतिरप्यय एकीभायः । चौतारोचारणेन्य- ऽक्षरे एकीभूताविवाकारोकारौ। तथा विखतै जसो सुघुप्तकाले मागे । प्रतो या सामान्यादेकत्व प्राज्ञमका- रयोः । पित्फलमा । मिनोंति घचेदं सर्च जगद्या- थामंत्र लानातीत्यर्थः । अपोतिय जगत्कारणारमा भक्ती- त्यर्थः । बतायान्तरफसवपनं प्रधोनसाधनात्यर्थम् ॥१५॥ खतीयपादस्य समीयमानायकत्व पन्य सति। पनि । पूर्व पदे कत्यप्रयोजकमलामि मनमर्वकमुपपर्ण यनि । के नेत्यादिना । मानमेव विद्धपोति । भीयेत इति चोमियोद्वारस नैरनयो- ঘাষ্টে কালী সদ সন্ধা হিল্প লাহিলাবি बोपलभ्यते तेन मकारेशमि मानसामान्यमिति ववष्यमित्यर्थ. एकी भायमेव स्फोरयसि योहामि ॥ मकारववापि तदति सामान्य मित्यादा तपेति। तस्यापि सामान्यस्य बतो नि सामान्यदयधारण माघमकारयोरेकत्वज्ञान माविवचित फलपलादिन्याह । विचदिन भरिपोरपि मगद्विषयमानमती. कनमा ·पथर्ववेदीयमाएएक्योपनिषत् । ॥ गौड़पादीयलोका: विन्यस्यात्वविवसायामादिसामान्यमुरक- टम् । मावासम्पतिमत्तौस्यादाप्तिसामान्य क्षेत्र च ॥१८॥ चनैते धोका मन्या मयन्ति। विश्व स्यात्वमकारमा- वयं यदा विवाय ते तदादित्वसामान्य मुकन्या येनोत्कट- मुभ सं दृश्यत इत्यर्थः । चत्वविवसायामित्यस्य व्याख्यान मावासम्प्रतिपत्ताविति। विश्वस्याकारमानत्यं यदा सम्प्र- तिपद्यर प्रत्ययः । प्राप्तिसामान्यमेव गोत्कटमित्यनुवर्तते शब्दात् ॥१८॥ न्यारत्र शिमिजगद्याधाममिति । धाचरमसान्यास प्रत यमनमानसाच फमियागाहा जगदिति ।यतकत्व चारे फादरपाडावनाभेदमागमा फसदी रार्थवादत्व- मुम्याह प्रवेति पाहामा मावापाड क्रमाकरिताने कसय सर्थान पादामाताच मर्षाः सामन्यनर्माष्प प्रधानस्य मध्यानस्य साधनं पदोहाराल्यामक्षरं तस स्वतापयुज्यते न च तदेवैकमुपा मनमितरसातवानोपातिकतमियः।.. पादाना भावायाच यदेशल सनिमिा यो पवन बन चुत्यर्थ विषपाम पर्थप देव शोकानमारपति । चलेन । मधमपादस খাশংশৈশন্সেস দিয়ক বিবি चत न्याय नादिरस्य त्यादाविन । पुनविपरिहारहारा पि. Fatar है। अनुत्तियो दसवति गदादिति ·। अथर्ववेदीयमाण्ड म्योपनिषत् सैजसस्योत्वधिज्ञाने उत्कर्षा दृश्यते स्फुटम् । मानासम्पतिपत्तौ सादुभयत्वं तथाविधम् ॥२०॥ मकारभाचे प्राजख मानसामान्य मुत्कटं। मावासम्प्रतिपत्तौ तु लवसामान्य मेव च ॥२१॥ लिपु धामसु यत्तुल्य' सामाना' बेत्ति .. . जसस्योत्वविज्ञाने उकारत्वविवक्षायामुत्की दृश्यते स्फुटं स्पष्ट इत्यर्थः । उभयत्वञ्च स्फु टमेवेति । पूर्वयत्- सर्वम् ॥२०॥ मकारत्वे प्राज्ञस्य मितिन यावत् कष्टे सामान्य इत्यर्थः ॥२९॥ यथोक्तस्थानब ये तुल्यमुक्त सामान्य वैत्येवमेवैत- दिति निश्चिता यः सम्प ज्यो वन्यच बाविस्लोके भवति ॥२२॥ ययोः सामान्य रामपादानां माताभिः सह कत्यं ·७२ अथर्ववेदीयमाण्ड क्योपनिषत् । मिञ्चितः। सम्पज्यः सर्वभूताना बन्दायैष महामुनिः ॥२२॥ अक्रारी नयते 'विचमुकारश्चापि तब. सम् । मकारच पुनः प्रानं नामाले विद्यते गतिः॥२३॥ रुत्वा ययोकोद्धारं प्रतिपद्य यो ध्यायीत तमकारो नयते विश्व प्रापयति अकारातघनोशारं विद्वान् वैवा- नरो भरतीत्यर्थः । तथोकारशैजसम् । भकारश्चापि पुमः प्राज्ञशशब्दान्नयत इत्यनुवर्तते । सोणे तु मकारे बीज- भाष यादमाचे चोहारे गति विद्यते कपिदित्यर्थः ॥१३॥ नियिति । बोकमानवयं जागरित स्वत्र घपुन ति वित शुरूप पाटाना मात्रा पति शेष । उक्त सामान्य मानिएको मितिरित्यादिना | महामुनिरित्ययार्थ माह । प्राविदिति ॥२२॥ पूर्वोकमामान्य सानो ध्याननिष्ठस्य विभाग दति। कार रति ।। यब पाटानां मानाशाच्च विभागो नास्ति नसतो सारे तरोयात्मनि व्यवस्थित स्स प्रा.मामय मानिविभागो नाती- स्याह । नामाबरनि । छोहारष्यायि न भकारो विश्व प्रापयती म्युक- मयुक्तम् । विश्वमाप्तध्यान मन्ने प मिदत्वात् । अकारस्य अध्ययस्योत फसापकलायोगादित्य मद्धमा प्रकारेति ।। तदासम्बन वा- धानमिति यावत् । अकारप्रधान मोद्धार भ्यायतो. यपा वानर मानिन थोकारप्रधान तमेव ध्याय तस्तै जनस हिरण्यगर्भ प्राप्ति कीया । In || भाप्रधानावार घ्यायन सस प्राना- ध्यानप्राप्तिय न्या। मकारयति । क्रियापदानुसुतिरुभवल पियविता ॥ पमर्थ पाई ध्याष्टं । वीर्ण विति स्यूमप्रको आरित ·. अपर्ववेदी समारहरमोपनिषत् । ॥ उपनिपद- अमावश्चतऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽहेत एवमोङ्कार यात्मैव संविशत्यात्म- पक्षातो माना यस नाति सोऽमात्र घोडारचं तुर्थ- स्तुरीय चात्मव फेवलोऽभिधानाभिधेयरूपयोर्वाचनसयोः वीणत्वाव्य बहार्यः । अपझोप शमः शिवोऽतः संरत एवं यथोक्तविज्ञानवता प्रयुक्त श्रोद्वारस्त्रि मानस्त्रिपादः। চান নিত্যান্য স্ব স্ব ব্যবসাম্বিগাব্দ य एवं बेद । परमार्थदर्शिमा वझविदा टसोयं बीजभावं दग्ध्यात्मानं प्रपिष्ट इति न पुनर्माय ते - तुरीयस्थायी- जात्यात् । न हि रज्ज्य मर्मयोविवेके रणव्यां मविष्ट ·U8 बषर्ववेदीयमागमोपनियत् । गाउमानं य एवं वेद य एवं वेद ॥१२॥ मौदशिनगान पुन 'पूर्वधताहि किनामुत्यास्यति । गन्दगयाधिचान्तु प्रतिपनसाधकभागना सनागंगामिना पचासना साताया पादानाच हातमामान्य विदो यथा एउपासमानकोदारो बसमतिम रोये पानम्बरोभवति । जया च वक्ष्यति। पात्रमाश्विविधा छीना इत्यादि सय आमदिनागाधिलगायत्रो पिपमित्याह । प्रमति । तस्य र साभावोयमति स्य परमानन्दयन पयसार सपथलि। पि तस्यै सब तरसनाधिष्टानत्वनावस्यानमभि म्याद चन इति ॥ योहारतरोष उमा कति यदु नएमति एनिनि। यथोक विधान पादानां मालामाश्चैकी त्वम् । न च पादा भामार हरीयामन्योहारे यन्ति । पूर्व विभागयोमरोरान्त भवन प्रमादा मनि पर्थरस्थती याला पाहता मयुक गयोधारो मादाय स्वपिनमा न्याम्यिात स्वागने भेदगपागानस द्र पो भगतोय । उकेन्यानस्य द माह । भरिशतीति । समान सामान पुनमायावत् मुसापि पान्म स्थादियाना! परमात । सुन तस्य पुनरुत्थान दोभूताना स सवाषपदाने । रुत रोषमतदान सतीय एमारा दम नया मातम रीय रिटोनिद्वानिति नासो पुनरुत्मानमति । कारण मनरण तदयो मादय सरोयमेर पुनरल नबीमा सरियतोन्याय पार्य बारपनि मुनस्य तय सदयोलमिवाट तुरीयस्यति । साभारा पुनरपानभाग मान्नम मिराप: नीति पहनाय पिकाखाय मिरे यई । हर बना रणधीरे FINITIRIहि याद । सिन र रोयल मुनि वर्ष

·.
पर्ववेदीयमाएर बसीपनियत् ।
इति माण्डू क्योपनिमानसन्चा:समाप्ति
सवाः ॥ त्रों-तत्सत् हरिः ।
॥ गौड़पादीयश्लोकाः॥
श्रोङ्कारं पादयो विद्यात पादा मात्रा
न संशयः । श्रोबार मादशो ज्ञात्वा न कि.
ञ्चिदपिचिन्तयेत् ॥२४॥
।
इति माण्ड क्यमूलमन्त्र भाष्यम् । घों
पूर्वपद ते चौका · भवन्ति । ययोः सामान्य :
पाहा. एक मात्रा माताश्च पादासासादोद्धारं पादशी
मिद्यादित्यर्थः । एबमोहारे चाते हधार्थमदृष्टार्थ या
न किञ्चित्प्रयोजनं चिन्तयेत् कतार्थ त्यादिवः ॥२४॥

·पथदीयमाण्ड भोपनिषत् । युतीत प्रणवे चेत प्रणवो ब्रह्मनिर्भयम्। प्रपये नित्य युक्तस्य न भयं विद्यते क्वचित् ॥२५ प्रणपो ह्यपरं बम प्रणवश्व परः मत.। शुष्त्रीत भमादध्यात् या व्याख्याते परमार्थ रूपे प्रय घेतो ममो यस्मात्मणवो ब्रह्म निर्भयम् । सन सदा युक्तस्य भय विद्यते कमिहिवान विभेति कुत- चनेति युते ॥२५॥ परापरे महाणि प्रणव परमार्थत वीष माता- मादेषु पर एषामा प्रोति न पूर्य कारणमस्य विद्यत इत्यपूर्ण । नास्थान्तर भिन्न जातीय किञ्चिविद्यत इत्य- बझा वा जानीयादिन्याइ । पोशामिति । तराईस तात्पर्य माह मिति । २४॥ प्रणवानुभवाचा तर प्रमानेनैव सब देतापवादकेन सयता भवतोयुतम् ।रदानी सदनभिजस परोपदेशमानमरणस्य ध्यान कम्यतां कथयति । यलो तेति । भनु मनम भमाधान अधाथि सय किमिति प्रमावे कर्तवतोच्यते गवाह । प्रपवति। पम्पति प्रण समाहितचित्तस्य फष्ट दर्शयति । प्रयवे नित्ये रमि । समाधान विषयमाइ । यधनि। तरोयहप योयते न समा। यस्मादिति । सदेव माधयति । न होति तल तिरोधकधुन्धारभु मूल्यमाह। पिछानिति । २५॥ कोई प्रबो मन्दाना मध्य मानाचारिकारिता को भरतीयामराह । म परे होति । छत्तमाधिकारिणा कोयताई महा बचगानगो परो भवति तदा । पूर्ण नि परापमा 1

·.
अधर्मवेदीयमाण्ट क्योपनियत
अपूर्वेऽनन्तरो बाछो न परः प्रणवोs-
व्ययः॥२६॥
मनस्य प्रणवो ह्यादिमध्यमान्तसथैर च ।
एवं हि प्रणवं ज्ञात्वा व्यश्रुते तदनन्तरम
॥२७॥
मन्तरः । तथा वाच्यमन्यन्न विद्यत इत्ययाह । अपर
मार्यमस्य न विद्यत इत्यनपरः । स वामाध्यमारो बज.
मैन्धबधन यदित्यर्थः ॥२६॥
पादिमथान्ता उत्पत्तिस्थितिप्रायाः । सर्वस्यैव मा-
याइमिरजममगटणि कासनादियदुत्पद्यमानस्य थिय-
दादिप्रपश्वस्य यथा मायाव्यादयः एवं हि मणयमात्मान
मायाव्यादिस्थानीयं ज्ञात्वा तत्चपादेव
व्यत इत्यर्थः ॥२०॥

·चधर्मसीचमा एकोपनिषत् । प्रणपंडीवरं विद्यालय स्य हदि संस्थि तम् । सर्वव्यापिनमोब्रारं मत्वा धीरोन गोचति ॥२८॥ सर्व प्राणिजातस्य स्म तिप्रत्ययाखदेहदये स्थितमी- श्वर मणवं विद्यात्सर्वव्यापिनं व्योमबदोहारमात्मानमः संसारिण धोरो मुहिमान मत्वा नः शोचशि। शोक- निमित्तासमपन्ने । तरतिशोकमात्मपिदिति निभ्वः - बने कोदाहरणमुवषयमानस्साभेकविधत्ववोधनार्य गवस प्रत्यगास লম্যালয় व खमायामशागतमि यदानमाह यति । यथा मायावी. राममविगारमनरेण मायाइतस्यादेरिन्द्रः मानस्य समायामादेव रे । यथा पा रज्पादय रूगत षिकारपिर. हिप्प .लासानादेव साहेबम्त चार यमामा पथवभको ध्यपहार दमाषा साविद्यया पर्षस हे सर्भवति । पतो दश तस्य परमाधी- रवायां पालयिनपगिन्य हितीबाई जिते । एवं हीदि। ओंकरिमा हम्पमिति वापर। Pानव मुवितो. सहावानरापेक्षा जास्तीति यति शिक्षणादेवात । गदाम भाय: मिदम मानापूदिषिरण परमार्थ रक्त परासते .३१५ अमकमा मिति ध्यायको पदमाय मुपदिति। प्रण मिलि परमार्थ टर्मियत देशाभिधाinetकाक भार मन को मोहक शोक रत्यादिति भिजमनुदान NER हदयंदेश पतस वक्षो ये पत्यति विशम्पति विभाजित प्रिय हित्व थते । कति साक्षावकार । रम्पतिपिच्यते । विदारा समाधानकारे पति मोमिनो ·. अधर्ववेदीयमाण्डायोपनिषत् । अमावाऽनन्तमानच हैतस्योपथमः शिवः। बोकारो विदितो येन स मुनितरोननः ॥२६॥ - अमात्यस्तरीय घोहारो,मीयतेऽन यति मात्रापरि- छिन्तिः -मा अनन्ता यस्य : सोऽनन्तमावः। नेताय त्व- मस्स परिच्छेनु- शक्यत इलः । सर्पहतोपशमयाट्रेक शिषः । पोशारो य या गाण्यातो विदितो येन स पर मार्थतटस्य ममनानानिः । नेतरो मनः शास्वविदपी. त्यर्थ: ।

·अमर्मवेयमारक क्वोपनिमत् । इति माण्डूक्योपनिषदर्याविष्करणपराया गोड़पादोयकारिकाया, प्रथममागमप्रकरणम् ॥ अहतमत॥ रति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यमादशियस मरमन म परिवाषकापार्यस्य शङ्करभगवत बतावागमशास्त्र विध- गौडपादीयकारिकासहितमाण्ड क्योपनिषद्भाव्ये मथमभागमप्रकरण सम्प पम् । यो तत्मत् । hanuman इति श्रीमत्परमहसपरिणाशकाचार्य श्रीरामानन्दपादप ज्य प्रियगानन्दशाविरचिता माएकोपनिषदारिकरणपर गौरपदीयकारिकाभायटोकाया प्रथम मागममहारण सम्प में। को तत्सत् ॥१॥ २

·अथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् ।
श्रथ गौडमादीयकारिकाया वैवथ्यास्य
द्वितीयं प्रकरणम ॥
हरिः यो
वैतथ्य' सर्जमावानां स्वप्न पाहुर्मनी-
यो । चारो है से न विद्यत इत्युकाम् । एक मेवा-
द्वितीयमित्यादिश्रुतिभ्यः । धागगमावं तशवोपपत्त्यापि-
तस्य तथ्य परोपधारपितुमिरा डिनीयं प्रकरण.
भारम्पते। पैराध्यमित्यादिना । यित यस्य भायो वैतष्य
घनत्यत्वमित्यर्थः । कस्य। मर्या पायाध्यात्मिकानां
भावामा पदार्थामा सन उपलभ्यमानानामाः कथयन्ति
मनोपिणः प्रमाण कुगताः । तथ्ये हेतुमा। पन्तःस्सा
नात् । अन्तःशरीरस मध्ये स्यानं येपाम् । तल छि
भामा उपलभ्यन्त पर्वतग्यादयो न यदि शरीरात् ।

·८३ चपदीयमाण्डूक्योपनिषत् ।। अन्तःस्थानान्तु भावानां संस्तत्वेन मिरा । हेवना॥ १॥ तरणानो नितथा भवितुमहीना । ननु प्रपपरकाधन्तरुप- सध्यमाने घटादिभिरकान्तिको ऐतरित्याशङ्कवाद। पंरतत्वेन हेतुने ति । अन्त संर तसानादित्य न घन: गरते देशान्तर्नाटीपु पर्वत इसातादीना भावोऽसि। नदि देई पर्वतोऽस्तिा , मागममाधान्य नागद न युलित। मिदम् । तमिवागमतविगते मुभिमाधान्य नापि तनियादमवगनयमिति प्रकरणान्तरपारध- লিঃ। ব্যালাস্কায়াখাপ্পসহ সারা- दधीन विचारानन्तर तधोनविचारस सायशामवाधु पोर्चा पथ सरसकरपोरिन ममाति में काबराणि योजयति । मिताल यदि मामा घटादय । समादयस्वाध्यामि आया। भरीराम्रपसाग सानां भाजपनागिन्यावाशुभ मानि गरपोर। तपामनरपरभ्य मानपिन राथ्य व्यभिचारादिया हामनय मरिहरति । नपिवाटिमा । देवतरमहा वारयति । भनरिति । शपि देहान्न पिते देखापा वा पनि संचाधि फर्य तमा धामन्य त थाह 1 न होति । अन्तरियता फुटबाल 'पाव रति । सगर गर देगयित्र थाम्मर ब्योरयति । नीधिति । उम शिवन्यादेन उयति । न हीति यदा देर पर्म नादयो न समायले तदा तदन्न किमीषु माडी पनि एमाले सभाबरा नाम तिमिम सरसिया APRINTRE. मारा व भनि। अमित देश पवाद अनादियदिति भाषर - ·प्रयसीममार ममाडापगोपनि अदीर्घत्वाञ्च वोलख गत्वा देपान स्वामह खानां मायामाननीः संहतरखानमित्येतसि- कम् । यगात्प्राप्य पु मुप्त नदक्षु समान, पश्यन्निर ग्य ते इत्येतदाशझगा। देहानिर्देशान्तरं मला स्वताम् पयति । ययात्म नामात्र एष देशदेशाद्योगन- মালনি मासमानमा प्ये देणे समान पश्यनिय हन्यते । न च तशमा रागमनस्य प दीघः कालोमा प्रसो दोघं त्वाच कालस्य न खान्देशान्तरं गन्नति । किच प्रतिपय में सर्वः स खानदेश न विद्यते। यदि च सप्न देशानार गच्छेत् यतिम् देशे समान पर्यत सवैप प्रतियुध्येत। नरैतदसि । रानो देहावरेश देशार माया सभापानामुमनभान्पा रेहान संते नाडीपदेगे दर्शनमसन्मति पयामि वा परिहति । पदोध याति। यदि समोपलभिपको दोपानरमा । ति . बैंति व्यायामागगनुपदनि । खति । तथा देहान्न म पिने नाड़ीदेगे सितिदर्शनानिमयावमित्ये तदपि पम्पतिपमि- ग्य रेलमा । यसमादिगि। पम्यनिषेति पद नस्य निरूपणे ग्या. भास त्वमिन्दन बोल्यते । एमादा चोध परसो। पाया गत्या समान पग्स सी चव देवगाह । यस टिमि। ঘষা ও মূল वत । तथापि.कप हि समोपलमो न गातोति. द्विरितशिन्या. गाहा गति पर रुयोन भवति पिनारिक नवार पमान पटियभिनय फलिवमाई । अत तिचा देहाद- हिमानपत्र दर्शनशिया । किन रणापि सा देगानरे सभाम पश्यपत्रमा प्रतिय के न सवालि किन्न शयनदेय सलो ·पर्वपदोयमाण्डम्योपनिषत् । पश्यति । प्रतिव,इच्च वै सर्षस्तस्मिन् देशे न विद्यते ॥२॥ अभावच रथादीनां यूयते न्यायपूर्वकम् । सुप्तोऽहनि इव भावान, पश्यति बहुभिः सनतो येन सङ्गतो भवति तैट होत ॥ न च ग्टह्यते ग्टहीतयेत् वामद्य तचौपलब्ध वन्तो वयमिति युः । नचैतदस्ति। तस्मान्न देशान्तारं गच्छति स्वप्ने ॥२॥ इतश्च समदृया भावा वितथाः। यतो चाभावश्च- वरथादीना वादग्याना श्रूयते न्यायपूर्वकं युक्तितः श्रुती तथापि गत्वा सनदर्शने कानुपपत्तिरित्यागरात। यदि चेति । नरेव स्वप्रदर्शन मिति स्थिते वनमिथ्यात्वमुचिनकालमत्यादिन्युक्त #সুনি। নাহিনি । হাখি নী নিম্যালথা ম্য- नहानि पश्यन्द्रिव तिष्ठनि यत मगच शुरादिकरयोपि मरमति । शयामपि पर्यटन प्रतिपद्यते। यद्यपि महायविहीन सप्तस्तथापि वजमि सहाय समानुपलभ्यते । तझाडाच तस्य काखम्य करपस्य सहकारिणवाभापि सादर्शनातमिनियाव सिमित्यर्थः । सा मियाले दिनरमाइति । सहदभिरग्टह्यमाणाय सत्र द्रपुरसम्प्रति पमित्यायाधाइ । ग्टहीतदिति। पुरुषानरस वादा दमान गानरमाप्निदारा सादा नमिति बनुमगावादन रेक सुभदनभिन्नुचितद्देश कालाद्यभायातवियाल मिमित्यु पसहरति । तरमाणेति ॥ সঞ্চানা কষান। মিল বললো। অমাবলিঃ नसहरमा म रषयोगाने पन्यानो भवन्तीत्वादिया सर्व सब ज्योतिमात्मनो दाबल्या नवरयामा रयादीनामभावो योग्य है-

·पवनेदीयमाण्डवीपनिषत् ।
वैवयः तेन वै प्राप्त खम प्राजः प्रका-
गितम् ॥३॥
न स रथा इत्यव तेनान्तःस्थानसंरतत्यादिहेतुना मा
बैगथ्य तदनुयादिन्या श्रुत्या सम स्वयं प्योतिष्ट्रपतिपाद-
नपरया मफाणितमाऊब विदः ॥३॥

·अधर्वदोषभायह क्योपनियत् । वितधैः सदृशाः सन्तोऽवितथा इत्र लहिताः समयोजनता तेमां सने पिपतीपद्यते । + भाद्यन्तयोरमावाहितधेरेव भगतष्णिकादिभिः सहशत्वा- নিযা যা নবনিয়া = বহিবা মুলাল विङ्गिः ॥२॥ खमय जागरित दृश्यानामप्यसत्वमिति यदुक्त तदयकम् । याज्जाग्रहग्या অuালালা मिपासादिनिति' कुर्वन्न' गमनागमनादिकार्य च समयोजना हटाः नत समयाना तदमि नमानस्सन दृश्य पाहम्झानामसख मनोरथमान मि । तत्तकमा . - दोयम् । व्याप्रिमर माधम पक्षधम्म तोपन्या प्रतिमोपसंहार. बधा विगमनं दर्शयति । तचेति । चनुमान्तस्य पटादिपु सवा অন্ধ বিৗঘাম ধন্য বলি বায়াখাবিধি परवाना मिस्याह । सभापति स मिथालमाद्यम्नवाब पनि मिल फसमय प्रथमत्वाभावा जागरितस्य भरपर्यनत्वान मिप्यावमियागाह । प्रयोजन नेति । फरपपर्वक्षनारारियोपार्थ भावनध्यापक वे परितमा। साहिति । जापायाभाषा या राने। खोबस्य ध्यान मिमाध्यामदात्यारयति । सति । जापानामिव ला.. सानामपि सप्रयोजन त्वमित्युगधरमभवत्वमित्यागा। नविति। अनुमानस कोपाधिसत्वेनासाधम फबिनमाराया- ·अथर्ववेदीयमाण्डयोपनिषत् । तस्मादाद्यन्ततत्त्व न मिथ्यैव खलु ते स्म ताः अपव्वे स्थानिधी हि यावर्गनिवासिनाम् करमाद्ययात्सप्रयोजनता दृष्टा या अन्नपानादीनां सा स्व विप्रतिपद्यते । जागरिते हि भुक्का पीत्वा चाटतो विनि- वर्तितटट मुप्तमात्र एव चतपिपासाद्यामहोरात्रो- पितमभुक्रवन्तमात्मानं मन्यते। यथा स्वप्ने मुका पीत्वा पाटोस्थित माथा। ताज्जाहण्यानां सऽपि विप्रति पत्तिहट । यती मन्यामहे तेषामप्यसत्यं स्वमग्यवद- नाश नीयमिति । तम्मादाद्यन्त वावमुभयत्र ममानमिति खन्न ते स्वामाग्रझेदयो। समत्वाज्जायझेदानामसत्त्वमिति यदुक्तं तदसत् । कमात् । दृष्टान्त स्यासिद्धत्वात् । कथं मिथ्य व स्मृताः ॥ ७॥ । दिति ॥ हेतोः मोपाधिक त्वं दूप यति । नबेतिर माधन म्यागादिदो. पाहते मोपाधिनिरमझ सशकमित्यागाह। कादिति । फलप- य॑नताविरहिमोपाध. माधमन्याप्तिमाह । यसादियादिना ॥ तामेव विप्रति पनि प्रकटयति । जागरित होति । उक्कम तान्नन स्फुट- यति । यथेत्यादिना । उपाधे माध नव्याप्ति निगम यति । सम्मादिमि । हेतोः गोपाधिकदामा फलित माइ । प्रत इति ॥ हेतपय मुपमह. रति तस्मादिति ॥ शान्तम्य माध्यपिक व शिवा परिहरति । अपमिति । यथा सानिधनगी लानामिन्द्रादीनां मइसाक्षत्वादिधर्म था यदिदम- पूर्व सदानं मन्य से नदपि म्यानिनः स्वस्थानयतो दृष्टुरेष धम्म । नेन बातम्य मिष्यामिद्धिरित्यर्थ । कय तेने हवं तयार।

·। - धर्ववेदीयमाण्डूक्योपनियत् । तामयं मेधते गत्वा यदैवेह मुशिद्धितः॥८ नहि जाग्रदुष्टा एते भेटाः म्वदृग्स ने किन्ताई अपूर्व स्वप्न पश्यति स्तुत गजमाफ्टमटमुशमात्मानं मन्यते । अन्यदय प्रकारमपूज्यं पयति खो। तन्वायना मतास- गमिति मदेवतो दृष्टान्तोऽसिहरमात्खनवजागरित- स्थापत्य मित्ययकम् । राब समं दृष्टमपूज्य चन्मन्यसे न रा स्वतः सिद्धम् । किन्तईि पूर्व स्थानिधी हि स्थानिनो दृष्ट रेव हि सामानवतो धर्मः । यथा स्वर्गनि- चामिनामिन्द्रादीनां सहसाधावादि तया समशोऽव्याय धमः । न स्वतः मिझो द्रष्टुः सरूपवत् । तानेवं प्रकाशन पूर्वीन सचिनविकल्पानयं स्थानो समदृक समस्यानं गत्या प्रेक्षते। यथै यह लो मुशिक्षितो देशान्तरमार्ग- मेन मार्गेण देशान्तरं गत्वा तान् पदाशन पश्यति दत् । तस्माद्यया सानिधमाणां रज्जु तर्पगगणिका- दीनाममत्वं तथा समग्यानामपाणां स्थानिधमत्वमे- वेस्यमत्वम् । अतो न स्वमदृष्टान्तस्यामित्वम् . तथाध्य नानमिति । यह व्यवहारभनो चिनो रेशानप्तिमार्ग मन मार्गे गा टेभानरं मया तवतान् पदाधान वीक्षत साताम् पदाधीम् यी प्रकाराम प्रतिपद्यते। ततध समस्य बनिधत्वादन्नमर्यादिवनियामित्यर्ध । गोकमावत्त मारहा मुग्न्यम्मत। ति: ममत्वमाद्यनषादि । स्य गुमान सिखार्थ- भ्यानुमानैदोपोनिमन्तरेणासत्त्वमयुक्त मिति यति । फरमादिति । याप्रिमि दुपयन थालिभ टोपमाह। मानतिर चामिडसं प्रसपूर्वक विजयति । रुणिचादिना । अव दानव विजयोनि । .

·११ । अथर्ववेदीयनाएह क्योपनिषत् । स्वभत्तावपि त्वन्तश्चेतसा कलिातन्तसत । वडियेतोगृहीतं सदृष्टं वैतथ्यमे तयोः ॥६॥ चपूर्वत्याशङ्का निहारुत्य समदृष्टान्तस्य पुनः खान- तुल्यता जाग्रश दाना प्रपञ्चयन्नाहा स्वप्नर तायपि खन- स्थानेऽप्यन्तचेतसा मनोरथमड़ल्प तगमत् सङ्कल्पानन्तर- राम कालमेवादर्शनातवेप स्वप्ने पहिचेतसा ट हीरा पच- रादिद्वारेणोपन्नध' घटादि भदित्येत्रममत्यमिति निश्चि लेऽपि सटप विभागो दृष्टः । उभयोरप्यन्तर्वहितः कल्पितयो तथ्यमेव दृष्टम् ॥८॥ । . बसन्नमिति । अन्यपि विनवत्वादिष्टान्नम्य माध्यधिक तत्व सि मायकामुमानानुमत्तिरिति फन्तिनमाह। नरमादिति ॥ दृष्टान्ना. मिचिं दूध यन्ननुमानं माध यति । तति । तदर्फि घमायत' मिद प. रतो वा । नाद्य । आडम्य तदयोगादित्याह । न यदिति । दितीये नन्मिथ्यात्वमियभिमत्य प्रष्ट्यपूर्यक्रमाद्यपाटप्यनारयति । किन्त हाति। नहतान्य क्षरापि व्याकरोति । म्यानिन इति ॥ पर्व पन्नास्य स्यानिधम्म य रटानेन माधयति । य येत्याटिना ।। अपूर्यदर्गन खन धर्मपि चतन्यवत् कि न स्यादिन्यागा गधोपन्नधय भिन्या । न मत काराविमजत । नानित्यादिना ।। अपयोगा खत्र स्थानिधर्मलपि किमायामित्यागनाइ। तरमादिति ।। वहानाम्य माध्यविमानत्वाभाव निगमयति । चतो नेति। व्यपूर्ण म्या नपूर्णस्य या কামড়েঘর্ষ বল নথিয়ামিলভিলানী rষা- विपत्ते चेय जापटाना मिष्यात यशगित्यर्थ १८R जापद, ग्यास मिथ्यालं तेषु सटसदिमागप्रतिभागनिमित्या गार धान्नेन समाधते। बत्ताविति ॥ मोकम्य तादपर्यार्धमा । अभूर्णदेसि • सान्तस्यापू व्यं दशनत्य प्रयुक्त्वा गाभ्यापिकचत्वर ग्याना ·. २२ अधर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । जाग्रहन्तावपित्वन्तश्चेतसा कल्पितन्तुमत वहितो ग्रहीतं सद्युक्तं वैतथ्यमेतयो॥१०॥ "भयोरपि वैविध्य भेदानां स्थानयोर्यदि का एतान् वध्यते भेदान को वै तेषां कि- ल्पकः ॥११॥ सदसतो तथ्य' युक्तन् । धन्तर्वहित कल्पितत्वा. विशेषादिति व्यायातमन्यत् ॥१०॥ चोदकचाह। सम्मलाग्रतस्थानयो टाना यदि वैतथ्य क एतानन्त दियेत कल्पितान, बुध्यते। को ये तेषा विकल्पक । सातिज्ञानयो का पालम्बइत्यभिप्राय । नम्भिरात्मवाद इष्ट ११॥ .

·. श्रमवेदीयमाण्ड म्योपनिषत । कल्पयत्यात्मनात्मानमात्मदेहः खमा यया। स एव बुध्यते-भेदानिति वेदान्तनिश्चयः॥१२॥ स्वयं समायया स्वमात्मानमात्मा दे व प्रात्मन्ये व वक्ष्यमाणं भेदाकारं कल्पयति रज्ज्वादाविव सर्पादोन् । स्वयमेव च तान् बुध्यते भेदान् तहदेवेत्येवं बेदाननि- चयः ॥, नाऽन्योऽस्ति ज्ञाना त्याययः । नाच -निरापदे . एव जान तो वैवाशिकानामिवेत्यभिमायः ॥१२॥ पतिविरोधं फोरयति । सनेति ॥ चतुर्षमादमयतार्याीपत्ता. भरविरोधं स्फुटयति । को वै पामिति । कता हि पूर्वानुष्टतं मृत्वा नजानीयान् निर्मि मीनेट नुस्मृन्यनुभमायाक्षेपेण - कांच पो शिवषिरस्तथा च वादियवहारानुपपत्ति मिथ्यात्वे दुरिज। योग्भ्यास प्रमाता ययापिदै कोबरला भावपि मिथेश्यलोकारात् । प्रमावादेरसस्वमित्यागाह। न चदिति । यदि प्रमाता का या भेष्यते समिराममिटमेनापद्यते । चनद्रष्टुं शक्यते यामान कारणस्य दुष्करलानिराकरेयाम वादिन्यर्थः ॥११॥ का कार्यादियुपस्यानुपपनि परिहरनि । कल्पयतीति कर पास शिवत्ति । यात्मनेति । कर्मानरं व्यापयति । चामार- मिति । कनर निवारयति । पामेति । सख द्योतकानराणां मशिक्षित देय इति विववादं योगात । समाययेति । सर्वस्य मिप्यायपि मायया पिकसितभेदागुरोधेन कवादिय्ययहा- रस्थ मिलातीनि भार• । प्रमादप्रमाणादिव्यपहारागुपपतिं प्रायाइ । स एवेति । एकस्मियाहितीये मतोचि मलनि कासनिकोदनिय. न्धमा म व्यवस्थेत्याल प्रमाणमा रतिघेदानति मघा पटखटा छालोयिता महोटन्यो दृष्टो न तथेशान्योधिधातासोत्याई । মলিকি সয়াল থানাধিষ্ঠাবাসি ·अथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । । विकरोत्यपरान् भावानन्तश्चिते व्यवस्थि- तान् । 'नियतांच वञ्चित एवं कल्पयते- प्रभुः ॥१३॥ - सङ्कल्पयन् केन प्रकारेण कल्पियतीत्युच्यते । 'विक- रोति नाना करोत्यपरान् लौकिकान, भावान् पदाधान शब्दादीनन्या चान्तश्चिते वासनारूपेण व्यवस्थितानव्या- कतानियसाय पृय्याटीन् अनि यताच कल्यभाकालान् वहिशित सन् । तधान्तश्चित्तो मनोरथादिलक्षया- नित्येवं कल्प यति प्रभुरीश्वर प्रात्मेत्यर्थ ॥१२॥ वान्पडपादानमस्तोत्या। बमारमानमिति ।। नव च घरको भूमागो भव याभारम्न हाभारोरन्योरमीत्या । यात्मन्येवेति । परि पामयाद घ्यावन्तंत्र विवाद प्रकटथित समाययत्यु तव हटान माह! रजादायिनि । मायादारेण चिदात्मनो जगविर्माटवक्ता तवैव च मिति भितिस्थ प्रारमियाह। मथमेव पनि च দায়বত্র লাবন্ধ কথা বলে নিনিবো दिव्याह । सहदिति कादिभेदस्य प्रमाणादि दस मियाले ने माना तोयादिति मगायति । रत्वेषामिनि । म रवैश्य पक्षा रामाय। मान्योरतीति । यो लगदखधा यय प्रमाता तोय भानस्य सातवात्रयो गम्ति + घेतन दे मानटामावादनुभयो काश्यप व प्रश्चित्वादिय । जानरम घोरावयाशा विषयापेक्षा जा पालीत्यामगाबाविससिद्धिविरोधाभवभिन्याइ । न पनि बताया कल्पनावर विवक्षित झममुपन्य स्थान पिरोतोता यता विकारानियताति विपकने । मनियिपिसिन म प्रतिपर्थ शक्ति। क मालदिति । लोकारयोजना ·. ૮૫ , अथर्ववेदीयमागडयोपनियत् । - चित्तकाला हि येऽन्तस्तु इवकालाच ये समवञ्चित्तपरिकल्पित मर्ममित्येत दाशते । यममा- चिसपरिकल्पि तैमनोरथादिनचर्णविनपरिच्छेद्य म्न,च्च - णमा वाह्यानामन्योऽन्यपरिच्छेद्य त्वमिति मा नयुक्ताऽश- यानिति यावत् । चितमध्ये कामनापे या व्यवस्थितानभिव्यक्ती नामरूप- पवेग थाहारयोग्यत्व माह। अव्याहतानिति म कल्पनाकाखा पिद्य दादीन स्थिरानित्यर्घ । परिधितो बहिर्मुखान् याद्यान् घ्यय- हारयोग्यान पटायीन कल्प यति । यनश्चित्तमा तेभ्यो ध्यावर्तय दि. मनोरयाटिन यानामध्यवस्यितान भागन व्यवहारयोग्यान कल्य- यित्वा पुनर्व्यवहारयोग्यताथै कल्पयतीत्यर्थः । एतद भवति । यथा सो के कुचालो वा तन्तु यायो वा भट पर' या कार्य चिहिर्प रादौ व्यवहारयोग्याव्यक्ति डा याविर्भाव्य पथानामेष यहिनामरूपा- भ्या मम्पादयति । तथैयायमादिकापि मायानक्षणे चित्त नामापा নাম আ মিনা অদকাৰ সল্প বিনিখো- नर्विभाव्य पवादहिः मध्यातिपत्तिमाघारगारूमेण सम्पादयतीति कल्पनाया प्रमाधिगतिरिति ॥११॥ कल्पिना कल्पनाशनादन्यस्मिम् काले मत्वाभावाजापा- वानाच, कल्पनाकालात कालानरपि प्रतिया मवाय गमादनुप- पत्र तपा गिध्यात्वमित्यागया। चित्तेति । ये कल्पना कालभाविमो मनस्यनन।ये प्रत्यभिज्ञायमारल्यन पूर्वापरकानभा- पिनेहिरेक व्यवहारयोग्या हग्यले ते म कलिता सन्तो मिथक भाषितमहनि । प्रत्य मिसायमानत्वन नछो पिपरस्तुना काल्पत वा- युक्त कल्पितेपि नदर्शनाटिन्य । एलोव्यायामाहा दर्शयति । मादिति । यथा स्वप्न भ्य मात्र सर्प कल्पितं मिथ्यये प्यते । तथा जागरितमि म चित्तम्पति तेन कल्पित मिध्य वेत्येतवाद्यापि - ·अथर्ववेदीयमायण क्योपनिषत् । वडिः । कल्पिता एत्र ते सर्वे विशेपो नान्य हे तुकः ॥१४॥ रिकक्षा येऽन्तस्तु चित्तपरिकू द्यावधितवाल- व्यतिरेकेण परिच्छेदका काला येषां ते चित्त कालाः । कल्पनाकाम एवोपलभ्यन्त इत्यर्थः । इयकालाच भेदका. ना अन्योन्यपरिक द्याः । यथा गोदाइनमास्ते याबदा- ते ताबही होधियावहां दोन्धि तीवदासे ताया यमेतावान स इति परस्परपरिच्छदकत्व वाखानां भेदानां ते हयकालाधचित्तकाला वाह्याच इयकालाः । निरनमियम तिमाह। यस्मादिनियामाद्यिाविन, पिसेन भाष दनविनिम्मिा मनोरथरूपामनस्य नपीमामा वही रन मर्या. दयात विनय परिसिधन त हि कल्पनाकालमावभापिनो ना भौयने । सह वै लक्षण्य हो पाइपिदृश्यमानानां भावा. भागन्योटमा परिवं कामयावशिवत्वेन प्रत्यभिज्ञानगोचरत्य- मिति घरमाइपलभ्यते नरमादयु जागरितस्य प्रवन्मियावमित्यर्थ दोकापरसरमाह । साहि। येन गमय लमनोरघरमाभापाले विसकाला भयन्तीत्यत्तिकाल दिया। चिसयादिमा । याध्या पुसा विवक्षितामाइ। कसमेति। हितोवादमयतार्थ 'वाकरोति। इति । ये मनमो पहिरनम्मे भेदभाव कानस्य भेदो भेटकामः म येसो ने तति प्युपा । नगवान्न पूर्वेना. এ আই , ঘদ্বিামিতাধবি লুমিয়া- पुरियापक ध्वति । यति मागेक्षिक गोदोहन पर्थन मात देण्टनिहतीति प्रत्यभिजारोषलेमाभिधौदाहरणीसा माता काताम्रो बने तापता कानावच्छिद्रो गोदोरम 1 ·भवदीयमाण्ड्योपनिषत् अव्यक्ता एव येऽन्तस्तु स्कुटा एव च ये पहिः । .. -~- . ताया- फल्पिता एव ते सर्वे न वालो कालइयत्व विशेष: पल्पि- सत्यव्यतिरेकेणान्य तुकः। प्रवापि हि म्यमहष्टानो भवत्येव ॥१४ यद्यप्यन्तरव्यलत्यं भायाना मनोवासनामानाभिव्य- कामा स्फट त्यं पा पहिचुरादीन्द्रियानारे विशेषः । नासो नियतीन्यकालातम्यायितन प्रन्यभिगाविषयत्व नस दर्शयति । यादिति। याता कानावं घटोकिया नियत गति नायता का नापच्छिन मा तितायदाहरणानरमा । निदि परोहतया स्थितो यायमा कानापहिरन पकाप्य निर्वस्य Tणोग्य नायता सामेनापछि गरिती परमुटाहरणमार ! पनामानिति । न न्यायेन परेणापरे गा च कालेन परियल' मापदग्याना भावानाभुप्रनम्यते कान हयस्य च परिका शत्वम् । या ने मर्य मावा पहिरं समानाहयकालेन कानहगेम' परिमा भवन्नीयर्थ । हतीयपाद पाच: । मरिति । पर्थ पादायमाछा प्रभेने म्यादिना । बाघो मायग्स वाह्य पदार्थेषु व्यथितोकान हम वा कामदयापदेन कर प्रत्यभिज्ञायमानत्वपोषिो यदेत. को न भवतिकल्पित याविपिघसम्भवादियवतमाए। चनापिति यद्यपि भाग्य सापटनात कसित तथापि तर ययोको बिशेष स्फट प्रिति । स भयंस अदक्षातम कल्पित- यपि प्रत्यभिनायगान त्याजागरितेप सदुपपत्तेरिन्धर्ष मजागियोरभयोरपि मियाले 'स्फुटाम्प टावभाविभा- गानुपपनाविधेश मियावमिन्यागाह । यमता रहि ये मनस्व- नर्भा नादपवाटपम्फटा ये च मन सो पहिरुपमभ्यमाला मटा मपन्नि. न म मन म्पन्दन मामले न सिता मिथेशान हिरिन्द्रियभेदनिमितः ·अधवेदीयमाया क्योपनियत् । कल्पिताएर ते सर्व विशेषस्तिन्द्रियान्तरे॥१५॥ नीवं कल्पयतें पव्वं ततो मावान एथन्धि- L भेद गामस्तित्वात ने.पि तथा दर्शनात् । विन्ती- न्दूिपान्तरलत एवान्स कल्पिता एव। जानाथा अपि- समभाव वदिति सिइम् ॥१५॥ যাহালি ব্যানা মালাবিননলিমিনমিণি बतया कल्पनाया कि मुलमिति । उयते । नीवं देव- म्फ रत्वाद मा टन्यूयियो न मिधात्वमिप्याव या नलोपतुज्यते । fraryaभ्यपि तनादिमर्थ । लोपसाक्षराणि व्याकरोति । यद्य না। সনৱমলাগুত্ব বাঘ মাখাসালপুল সশ देव मा । मन पनि । चक्षुरादियाचवेन भनको पहिचाना स्वर 2: देवास मिपावरत मिति या पारयति । नासाविति समे समातिपमियावपि प म्फरवविपतिमानावामी विभयो मिममिप्यासपा प्रयोजयित भवतीया। सरपीमि। प्रय पिता ई के निधनाया तपादामाहाकि राति। गावसम्बन्धाटनर्भावाना वामनामाय स्पाग्रामम्फुटत्वम् । बहि मान चारादिपरिसिद्रियमसन्धारा यह फटत्व नदेष सिमो मिष्यादागिपसिभ्यतो याम्म टत्वप्रतिभामटय मि प्यावपि ममाप्रागकम नुमाामनिममन्युपमहति । भन्न पनि भवठ पयस्य कतिम् का पुमा मर्यकलाना न हारे या AIR भोमिता थामा हिसन मायामान बस पवादी frine पोष कहयान | RA दिनमा मनमाविर दिति 1 चमन ओपमापन नहारे इन नानाविधाम ·. अथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । धान । वायानाधमामिकांच्चैव यर्थ विद्यः स्तधाम्मतिः ॥१६॥ फनात्मकमाई करोमि ममसुखदु खे इत्येव लाल , घनेने लवण एम शुढे घामगि रञ्ज्यामित्र सर्प कल्प- यते पूर्वम् । ततस्तादयं न क्रियाकारकफलभेदेन प्रामा- दीनामायिधान मायान बाह्यानाध्यामिकाचैव कल्पयते। तत्व कल्पनाया को हेतुरित्युच्यते । योऽसौ स्वथ कल्पिती जीयः सर्वकल्पनायामधिलत. स यथाविद्यो यारशी विद्या विज्ञानमति यथाविद्य स्तथाविधैय म्म सिमस्येति तथा- म तिर्भवति स इति । अहो हेतुकल्पनाविज्ञामात्फरन- । ट वक्तव्य। भायान निर्मिभीते । भागमा निये पम्यात्तत् मन्येस भायेषु पैषम्योपपशि रिन्यर्थ । ग्लो कश्यावर प्रभुत्यापयति । दायात पदाची. माध्यमाधन तथा रियतावाद्या पदक पान गयन्ये य मारय स्थामा काम्नेषा परम्परं निमित्त नितिकतारमि। यायाचिन मीतन्याध्यात्मिका यति । नागपि निमित्तीकले तर मायने । तदेव- मितरेतरनिमित्तत या नैमित्तिकतया घ दालनाया मन निर्मनकल्यायामतिप्रसङ्गादिष्यर्थ । ग्लोकाचरयोजन या परिहरति । उच्यत इति । देवममा मकमिव्युतामेव व्यति। अहमिति। हेवफान भाववियन परिराजामरूप जोरकल्पनाधिधाम दर्शयति । अनेनेव मितिः धारोपस्याधिष्ठानामेधासीत्यात हातमाह। रज्जामिपति हितीयटतोयपादौ पिभजते । नत पनि । हाटर्यन प्रथम कल्पितम्य भोक्त सीरम्य जपलेनेयर्थ । यद्यपि जीय मर्थकल्पनाया ममतो मायापि तस्य कल्पनाविश को विशषत यतिर के ग्यान म- ·पदीयमाण्डूक्योपनियत् ।' अनिश्चिता यथा रज्ज्वरप्रकारे विक. विज्ञानं ततो हेतुफशमा तिक्षतसहिचानतदयाँक्रयाका- रकतत्फलभेदविज्ञानानि । तेभ्यस्ततम तिसत्पतेच पुनशहिज्ञानानि तेभ्यस तम तिशतय तेच पुनसचा- नानीत्येवं वाह्यानाध्यासिकांचेतरेतरनिमित्तमिशि- कभावेमानेकधा कल्पथ.. तन जीवकल्पना सर्यकल्पमामलमित्युक्तं मैव जीरकल्पना किं निमिति दृष्टान्तेन मतियार- यति । यथा लोके सन रूपेणानिश्चितानकारिया एवमेवेति रमन्दान्धकारे किं सर्प दकधारा- दण्ड इति याने कधाविकल्पिता भवति पूर्व वरूपानि- नीति शङ्कते। तवति । पतपादेनोत्तरमा। सच्यात रति कासिनो विमिटरूपेणति शेष । धित खामियन सम्बन्धन शम्पाय. । हिन्द मोकाशररयोजनाममानिय तनार्य । मक तकल्प नामेव प्रपञ्चयदि । यत इत्यादिना । मन्यधपानाधुपयोने प्रमादि भवति । श्रमति न भवनोलवयव्यतिरेक हपापायाद भोज नादिक हेरिति कल्पनाविधानमुत्पद्यते । ततस्वयादिकं फन मिति कल्पनाविधान जायते । नतोपरेद्यालयोरुभयोरपि पेसफटयो. समविरुदयति । ततश्च फचसाधनाममानजातीये कयताविधानम् । সন্ত লিথিন মাহ্মি খাদ্ধাদিয়ানীকলৰােধি तदफनामनिममयादीनि जिविज्ञानादीनि भवनि । तमो या दिस्मृति । सदगुडानम् । ततय फलमित्यनेन अमेय मियोरेट पतमाया, जलना भवतीत्यर्थ । REAT कमानामुपसहरति। मिति ० । - - ·भर्ववेदीयमाणा क्योपनिषत् । ल्पिता।सर्पधारादिभिर्भावस्तहदात्मा विक- ल्पितः॥१७॥ पथनिमित्तम् । यदि हिपूर्वमेव रब्लु सर्पण निश्चित स्थात् न सादिविकल्पोऽमविष्यत् । स यथा खसाई गु- न्यादिपु एष हटान्तस तुफलादिसतारधमानर्थविस्त- क्षणासया खेन विशुद्धविज्ञप्तिमावसत्ताहयरूपेणानिश्चि- सत्यानीवमाणाधनन्तभावभेदरामा विकल्पित इत्येष सम्पनिपदा सिद्धान्त ॥१॥ इदानी जीवकल्पनामिमि निरूपयति । अनिधितेति। लोकस्य नावपये दर्शयित हरी लोकायति । नति पूर्व लोक सप्तम्यर्थ । जीवकल्सनाया नियत्वायोगाद भनिमित्वस्य वहाय्यतात् तस्य च मम्मले निहलानुपपो । मयस्तवं च निमिभावासिद्धीपकलनावा ঘরবানুনাহি লা লা मागत। ति सत्तरयम नाकाक्षराम्य मार्य पाच । दानेनेलि खत्रपा भारण कप रणव तेनेति शायद । अनवधारितत्वमेव फोरयनि । रयमेवेति । रघुरेनेयमिन्यनेन प्रकारेणेवर्ष सादिकल्सनायामपय व्यतिरेकामामुपादानमुपत्यति । सति । कावधारणाराहिये कारण सूचयति । मन्दोति । पूर्व रणव पभियतयादमागवस्था यामिम्यर्थ एतदेव व्यतिरेनद्वारा शिपोशी यदि होति। देवदा कस्य हस्ताद्यवयवेधु नदू पेणैव निथितेषु भर्पादिविकल्पो यथा नोप सभ्य तथा पुरोनियपि रनुपरमेण मिस्तेिनामो दुखमा र रजप्रासादेव भवतीय उपमादित रसान्नमद्योटोनिसमा भन्दधानसर्थ पादामाह। एप पनि। तफलादियादिन्दन का सभोसल रागडेमादि कराते । स यत्व व फटमटिं।

·१०२० अथर्ववेदीयमास्योपनिषत् । निधिताया वथा रज्वां विकलो बिनि- वर्तते । रज्ज्वूरेवेति चाईनं तदात्मवि- निश्चयः॥१८॥ । 'स यर्थ रज्जु रेबेति' निश्चय सम्बावकल्पभिरत्तो' ररेषेति पाहत तथा नेति ने तोनि मर्मसारमशून्यप्रति पादकशास्वनिविज्ञानसूयालोकहतात्म विनिमयः । धात्मैवेद म अयोऽनपरोन्तनरोऽयाय मवाद्याभ्यन्तरी 'हजोऽजरोऽमरोभतोऽभय एवाइय इतिा९८ 1 T क्ष नेति । अनारोमितेति यावद। रिसप्तविकत्व अम्मादिराडि त्यभाकारानरम न्यत्व तमालत्ववेत्यर्थे । तन्मावत्यमयुक्त मामान विशेषाभावादित्यायधारा सन्तति । न च वायटमि समिति मत्ता विभिनाय । अहयेति । सचिदानन्दादयामा विद्यापतित वमियल प्रमाण दूषयति । इम्पैम ति। पाहत 'तचतयन्तावतो মইল যা ছি দিব নাথ বৰবুনিমালানী पात्यमारेट यना बमय यूयन्ते । तेनाइन वय" है समापिद्यारि সুপিগগিরি বেশিথিয় विद्याकता औरत्यय व यमुसोच तदेवान' पनि कमुखन : दर्शयति । निश्चितायामिति । रजरवेशि "रज निषितायं तदाननिखाइयपदिविकल्स सचा लिव- पाते रबमासाशियल इटामनि चौतो निखयो यदा मम्पद्यते नहा। सर्वसामपिद्याकलिस्य श्रीधादिरिकल्पस्या प्यारफोरई भेगम हाच परिगियते ! - *तसादाम विद्यारिज मिन जीवई । साना व्याप। रजनिति। तददिभ्यादि मकरोनि । अति । सर्पयापि ममाराममो धर्म स्थापनारी 41 T ·মনীষণশীলিঙ্গন। प्राणादिमिरनन्य भावरत विकल्प तः। 'माया तस्स देवस्य यया सम्मोहितः खयम . বাল হনি নিষ: খ :মাথাবিলি- শাম: স্বাধগম্য হয়। ভর । । যারা নারী য়ৈ। ব্যথা মাখা বিনা বিঞ্চি। মনমনিলি কুঠি: লালমালিহ্মীলিম t 1 দিনরাযাক যদি মন জবি ছিলাম বাদী ধনী সীমান্সফসিয়; স যা ৰিনীয় হন।. 8 অল অফ এম শীল। আমি চিনি। আ- # মনিমাম মুল ঘটক। মূমাধিসা সে শক্ষামুলীঃম: অধঃবিমা. কাষ্ট্র ব্যমনিমপান হিঃ মীরসমাধিলৈয়,সঙ্গমার কাকার । যমজ সামিয়া গিয়া। সবার। যান্য সংবাদ ও সামাখি কা- গৰামযম বা যাঁ। "ময় । ন লুবিধা যাৰণ মমমম মায যান ম জাহানবাবিয়া। য। বাঙমহঃ স বাহা।। সিলেব- মীয়। স্থানীয় খাদখান ! ন যা বিগৰীৰ স্বৰ सत्यम् । मिददया गयाम प्रगपि TETTE नामी जमिन মৰ সমনীষা। অন্য । অনী বিষৰ সন্ধিয় বিবিনিময় বিদ ৰাতিসারি। দিৱানী ফারি, ছায় নামাঞ্চ ও মাইনি। ঘাম নিন। এfa - # + • ·अपर्ववेदीयमातम्योपनिषत् प्राण इति प्राय विदो मतानीति. सहिदः। गुणा इति गुणविदम्त खानीति च तदिदः॥२. . करोति तथेयमपि देवस्य माया ययाऽयं सवमपि मोडि सो भवति । मम माया दुरत्ययेटकम् ॥१२॥ भाणः मानो वीजात्मा तत कार्यभेदा डीसरे सि লবণ মাসি কে ধৰি ৰাৱাৰ refলন ? यति । यति । नामे माया कायंदारा सोरनि । बाँन। सपा नौतिको मोहितो मोहमा म TT THAT मेक भाषा सभखामोहितो भाति । प्रतो मोक्षदारामन्यव भाराधिनतिर न्य । मायावा मोचता भगवतापि सूचितमिम्बाइ । मति । के से प्राणादयोनन्दा भाषा रामा किल्लत भारयेत्वपेचाया माणादिविकल्प नामुदाहरनिमा रतिः प्राथो हिरण्यगरम्य परी घास जगतो सिरिति प्रापपदो हरण्यगर्भाधा वैमरा दव पल्लयनि । दिद कर्स नामानम् । मानस रिसमस भगतत्व मानाभावाद । पौरुष वागमस्यापोह यातिपिरो बापमानवायोगात्तरम्पवरवादस्थ रमापतिमिहीनस ति पत्नुभगम्यबादित्य । अस्पताना यति । भतानीति पैति । বিষাহমাসি নাকি খ খয়া সুনামি সাবা नोरिलोकावतिकामदपि कलमामातम नहि भूतानि पर. भिजामि जडत्वपिरोधात् । नापिरत विधानि । सरापस वन्यस्य मुपा एकत्यायोगादहिगतोष ण्वस्य पहिधिववादर्शनाद । चतो भूतानि पग की बलरई । सत्यरजसमामि नमो गया माम्ये माखना मदारिनमणस्य कारपमिलि मापा । नरपि कसंगावालम माम्बा स्पिवान कारखत मामाकमाए।

·अब बेटीयमाण्डू क्योपनिषत् । पादा इति पादविदो विपया इति च तद्विदः । सन्नता पन्ये च सर्व लौफिमाः पर्वमाशिपरिकल्पिता वैषम्यमानस प निकत्वे नटा तटापाता । मधेतकवे हेवोनि- यत्व प्राचीनदीमानुपद्गादनियले हेदनरापेक्षायामनवम्यानाटियाह! गया इतीति । कल्पनारमाठ । तत्वानोति चेतिर.. धात्मविद्या शिवेति म प तम्त्रीए न त्वानि भवनमतप्रध- कानीति सेवा मन्यन्ते तदपि कल्पनामात्रम् । यात्मनो भिनत्वे शिवस्य पटाटिन्य त्याप्रमादभिनत्ये तत्याना वित्य व्याघातादिवर्ध। एक- स्यात्स नो विवादय. मचवहारहेतबो भवनीयपि कलनामात्रम् निरंगस्या मनेगमेटानुपपरिया पाटा hina यात्स्यायन- मतोमा कल्पना काय अति। विपया नोति ॥ शब्दादयो विषया भूयो भूयोभ माना त्यमिशि विम ममालम् । विमा विषयायाच दरमत्व नामनरं । उपक पिप इनिविप या स्मरबाट पोति विषयानुन न्या नव निन्दिर मातोपां पारगाधि लम्सागुप परित्यर्थ । भूभका मरिति भयो लाका यस्मता मनोति पौराणिका । तप कल्पना- भादम्। स्थानभेटेन बित्ये शटरमन्नास्य दुरत्तर त्यात मानन्चास्य चामित्यारित्याह । लोका पत्तीति ॥ अग्नीन्द्रादयो टेवामानातफल, टातारो नेश्वरमा यति देवतासागोया । तदपि अमादादिप्रयत्नमपेच्य मानटारले नेपा प्रत्येभ्यो दिपमानप्रमगाव । पालन्च गोपकारक वे तदाराध नये याद । नगनानामपि विप्रमिय. जिटनाद तनप्रमादसा किञ्चिदबरदाटिस्याह। देयाति पति कल्पनागम्यम्। ताप स्टग्य टाटयो टावदारमालानीति पारया पनि कहा नामालम् । न हि मटा दौकिक व व्यतिरिका दृश्यग्ने । भेष पाना बेटगनवाचलाजीपारा | मामयोहार ·पवयवदीयमा गडक्योपनियत् । लोसा इति लोकविदो देवाइति चतदितः॥२१॥ वेदा इति च वेदविदो यज्ञा इति च त- दिः । मोततिच भोता विदामोज्यमिति च तद्विदः॥२२॥ भेदा रन्जामिव मर्यादयः। तच्छ्न्ये भात्मनात्मसरूपा रगतो वर्णवारोयते। तथा च तचाविधकमवता नागारोपित रूपे या वेदण्ट्वाध्यत्वात् कुतो दाना परमार्थतन्याह। वेदा पनि । ज्यातियोमादयो यज्ञा वस्तुभूता भवन्तीति बौधायनममतयो यातिका मन्यन्ते सदापि नाम्निमात्रम् । यझं व्यासासामो दृष्य देवता याग ज्यविक कम्चिन्य विज्ञानामागावमधुदायस धार स्तुत्यादिन्याइ । यझा विचेति । भोक्तधामा न कति साहरा । तल भागो यदि विक्रिया मोक्रियते ताई कथ नानित्यवादिप्रसङ्ग सभावले पदा स्पादित विषयमविधी भोलत्व भ्रान्तिरेवेलाह। भोहोति चेति । सूपकारानु भोज्य परिवति प्रति जानते । तदपि न । मधुरादिरमध्य अनादेत देवान्यथाखदर्शनादैकस्यासम्भवादित्याह । गोध्यमिति चौत - याला सूमोटएपरिमाण सादिति बेचित् । नन । पुगपदय- शरोरयापिवदनानु मन्बानामिद्धरित्याह। सूचम नोसि । स्थलो देहारहप्रन्ययादामेति नोकायतभेद । नञ्च न । शतपन योरपि पड़ा. ताविपञ्चतन्यामात् । एकै क स ध भनस चैतन्यादानावसहा. सम्य चाद स्तुत्वादिया। स्पन्न इति चति । मूस्त्रि पठादिधागे बा परमाथा भवतीयागभिका । सपिधानि धमादारीरबत्तखापि मरोरस पाञ्चभौतिकवाली- में ली लाभादमियाह । म ति। 4 + - ·अथर्ववेदीयमाण्डक्यप निमत् । सूक्ष्म इति सूक्ष्मविदः स्थूल इति च तदिदः। मूर्त इति मूर्तविदा अमूर्त इति च तद्दिदः मान: साताम्। अन्य- काल इति कालबिदेा दिश इति च तद्विदः मादा इति वादविदा मुवनानीति हिदः॥२४॥ मन इति मनोविदेो बुद्धिरिति च तदिदः । निश्चयतोरविद्यया कल्पिता इति पिण्डीशतोऽर्थः । यमूः सो कारण यो निःस्वभायः परमार्थ इति शून्यवादिनः बदपि कल्पनामालम् । परमार्था निःखभावति व्याघातादित्याह। यमन रशिचनि २१० परमार्थ रति ज्योतिर्यिदः। तच्च न। कान म्य' मुहतीदिव्यहारायोगात् । तवानात्वीपि न विभयत्वेन प्रतीतेः । उदयकान इत्यादिना क्रियाधम वन म्फुट- न च किधर्मत्वं कालेपि तदुत्पत्तिदर्शनादन्यथा. काळानवशिमलन क्रियानित्यत्वापानी.दया। स्वरोदयविदस्त दिशः परमाधी त्याः। भपि भान्तिमालम् । नविदाममि पराजयदर्शनादिन्याह । दिश रति ति । धातवादी भन्ब याद त्यादयो यादा यस्तभूता भयनीति केचित् । तदपि कल्पना- मालम् । नामादिमा सिने न घ कनकादिराभावामभयात् । मन्बयादेमि कानदृष्टो न यति । अकालहरः स्वयमेवोत्थास्यतीत्यभ्यु पगमायामोहमालमित्याह । यादा इतीति । भुपनानि चतुर्दश वस्त- नीति भुवनको पविदः । तदपि कल्पनामालम् । तेषामदृछत्यात् । न च तेभ्यतननम् । तेषां मियो विप्रतिपत्तिदर्शनादित्याह । भुयनानीति त्पाद। काल if - गन एवाति लोकायतमंदः। नपि धान्तिमात्रम् । तस्य ·प्रथोदीयमाण्डूक्योपनिषत् । चिन्तमिति चिन्तदिदा धर्माधीचतदिदः ॥२५॥ पञ्चविंशक इत्येके पडिश इति चापरे। एकविंशक इत्याहुरनन्त इति चापरे ॥२६॥ प्राणादियोकानां प्रत्येक पदार्थव्याख्याने फान्गु प्रयोजन- । सामन्त्र से प्राप्तानुपपो.। अचातन्त्र प. पटवरनाम्यवाद करण. त्याच दोमदामलायोगादित्याइ । मन प्रतिािमेति मौदा। घामपि धानिमावगेव । सदराने व्यभिचागद्यस्य ध धरत- रितवेद्यत्यादिागह। बििरति । घिसमय धान्याकारएन्य पिता- नग । तदेशोत्यपरे । तखापि प्रागन्यायाविश पातु एयं, शामित्व- मित्याह । पित्तमिति । धर्माधो निधिविरोधचोदनागम्यो परमा- चापति गोमायक्षा । रादपि कम्पनामावम। देशकान्दादिप धम्मा- धर्मयोधिप्रतिपनिदर्शनादिया। धर्मेति ॥ १५॥ प्रधान मून्द्र मलति महदहदारमन्नावा पीति सप्त मनिष हनाय । पञ्चानेन्द्रिया। मधु मन्द्रियाणि । पञ्च विषयाः । मनगिति थोडा पिकाराः। पुरुषस्तु शिवभाव रति पति- गतिमद्धमाकः प्रपशो पमिति सारा । तर कल्पनामालम् । पार्थि নিবি মুহাৰ যথাৰ যাক ২ মাঘ - मिल्योरनुपपरित्याइ । पचावक रति । पातमाः पुमीवर- मधिक परयन' पडि गतिपदाचा इति शिकल्यन्ति। तदयकम। रथरम्य पुरुषानधादधिकायामुपए । घननीय ए घरपदनोचर बामङ्गादिन्याह । पशि रति पनि । पाशुमनाम्नु गाविधानिया शिवाभानामायाधिकाल एकविंगत पटापी रति मरते। तत्र । लंच- वेध रागाविद्ययोरवान्नर वटादाररपि हिमवन राति का तस पगोपहितीन वखाप्यपियोपनियता- ·. . पथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । लोकान लोकविदः प्राहुराथमा इति तविदः । स्त्रीनपुसक लैङ्गाः परापरमथा- परे ॥२७॥ सृष्टिरिति सृष्टिविदेा लव इति च तद्दिद। त्वाद्यलो न कतः ॥२०॥ २१॥ २२॥ २३॥ २४॥ २५॥ २६ ॥२७॥ २८॥ किं पडना मायादीनामन्यतममुनमगुतं मान्यं यं যামাবিলাযযাবহাল খ নিয়াৰি নৱমঘ मगतिरकतादय म्याम् । काल कलागु च सतप्रसिद्ध रियाइ । एकसि जयति । धनन्न. पदार्थमंटो म नियतोरस्तीति केचित् तदपि न । पादिना विवाददर्शनात् । दिपादस्य चालान म सक्षलादिन्या र । यनन्ना तोति २६ लोकानुरमन मैव तस्यगिति सौकिकाः । तदपि विमममावम् । দীয় মিথিলাগ্লেনাহি কাদা মাত্রা। सोफा निति टपरत यस्वाश्रमाः परमाथा इति समयन्ने दमद, গয়াশায়লাঘল ইসি সাজান সিরাজ, सस्यात्रमस्य दयारामगक्यत्वात्मकारस च देममयायिले पार लौकिक कल्यायोगाटस वात्मनि नटसमवायादिया। लोति । याकरणास्तु स्त्री नमक गजात समिति वर्ण यन्नि। सदभुतम् ताः अदभावले मादीमा बिलिमायोगा. देवस्थाने कसमायत्वामभयादोषाधिकधर्म त्वं च तस्साय त्याप्रसङ्गादि- ग्याइ । स्तोपु न सकमिति ॥ ६ बाझगोवेदितव्ये पर भामरवि सोचिए । तच च । परियोदे काचिदमि प्रम दायोगात् वन्ततोपरि- निस्स नानादिया। परावमिति २०३ मटियो ल यो वा सिनिय तलगिति पौराणिका । तदपि . थानमा- ·अथर्ववेदीयमाण्डूम्योपनिषत् । स्थितिरिति स्थितिविदः सर्वे चेहतु सर्वदा॥२८ यं भावं दर्शयेद्यस्य तं भावं. स तु भवति तञ्चावति स भूत्वासौ तद्ग्रहः समुपैति त २८ एतैरेपोऽटघगभावः पृथगेति लक्षितः। भावं पदार्थ दर्शयेद्यस्तापायोऽन्यो वासप्त इदमेव तत्व- मिति स त भावमात्मभूत पश्यत्ययमहमिति वा ममेति वा तश्च दृष्टारं समावोऽपति यो दर्शिनो भावोस मत्वा रक्षति । खेनाममा सर्वतो निरुणट्वि । तस्मिन ग्रहदू- ग्रहस्तदिभिनिवेश । इदमेव तत्त्वमिति स तं ग्टहीतार- मुपैति । तस्यात्मभाव निगछतीत्यर्थः । एतै मायादिभिराममोऽस्थगभरपयम्भावैरेष । । कपनामावम्। सतोर पसलोत्पत्तगाद्यभाषस्य वामापवादिति भवाद। पहिरिन्यादिना ज्योतपल्समाधिशान सूपवति । सः पेति। उदाहता दाहाय नादा सपनो विद्याने से सर्वेपि माता মন কানায় কালে সামন বিষন। মুন - स्तित्वेनाधिष्ठानबायोगादित्य माणादिलोकेषु प्राणदार्थ माह तस्वीकागो विकारपियवादिनरपान तरन्नभिव नेत्याह । मझायअन्तिम पदार्थ करयति । पन्य इति । कुल धर्मा पाभी देश धर्माच्च येते नर्बपन्देन यन्ने। सामान तदानादेष कपिन गराम पर यति । रजामिति । बामने जानयोग्यावार्थ पत्यनाय न्यत्वमाह । गभून्य तिमिति समुदा थार्थ लोकानापुच्यते । लोकारेविय मदेव पदाव्याश्यानले कि न स्यादित्यागाह । प्रम्य कमिति ।१८॥ सोषिकालो परीशकापाप अतिपयसनाभेदामुदागलामन + ·अथर्ववेदीयमाण्ड म्योपनिषा। एवं यो वेद तत्त्वेन कल्प येत्साऽविशतिः॥३० प्रात्मा रज्जुरिव मर्यादिविकल्प नारूप पृथगेवेति लक्षितो ऽप्यानधितो मूरित्यर्थः । विवेकिनान्तु रज्ज्यामिव कस्मिता सदियो, नात्मव्यतिरेकेण प्राणादयः सन्तीत्यभिप्राय. । इदं सर्व परमात्मेति युते । एषमात्मव्यतिरेकेणासत्त्वं रज्जुसर्पवदात्मनि कल्पितानामात्मानव केवलं निर्विकल्प यो वेद तत्त्वेन श्रुतितो यक्तितश्च मोऽविद्वतो वेदार्थ विभागत कल्पयेत् कल्पयतीत्यर्थ । इदमेव परं वाक्य- मदोऽन्यपरमिति । नानध्यात्मविदान ज्ञातुं शझोति तत्वतः । नानात्मवित्कशिक्रियाफलमुपान्न त इति हि मानवं वचनम् ॥३०॥ त्वादशेपतलेपामिहाहा ममक्यत्व दृष्ट्वा मईपमालमाचष्ट । य भाव मिति : पादलय विभनते कि बजनेत्यादिना ॥ तमेव माय विधि- नाट। यो दर्जिन रति, स कथदृष्टार रीत्यपेक्षायामाह। च्यमाथिति साधक पुरुषतादात्म प्रमापद्यन्यर्थे । रक्षगा प्रकार प्रकटयनि নান ॥ মহাশযান নব নিষ্কাশায়ায় বনীঃ प्रशत्तिमुपासकस्य निवारयतीत्यर्थ । तपाद व्याघटे । तस्मिदिति। एतेनान्य व प्रतिनिरोध हेनरमाई माणाटोमामामवाय मामि দয়া কষ্যমায় মিষ্টানিক ফলাববিলাই रिति २८ उन जास्तुत्य 4 माह । एषमिति । पूयाई व्याकमोति । एते- रिति । कल्पिनानामभिधानातिरेकेश मत्वाम्फुरणयोरभाषात्तद्दारेष मनि भेददर्शनमपिकिनामम । तदन्यथा कथापन धरित्यागार। प्राणानाम तिर विकिना-ति॥

·. यथा ११२ अथर्ववेदीयमाण्ड क्योपनिषत् । खामाये यथा धष्टे गन्तवनगरं यया । वना बवाद दिष्टं वेदान्तेषु विच क्षणोः॥३१॥ यदेत तसाः मत्त्वमुकं यक्ति तत हैरान्तममाणावग- तमित्याह। समद्य माया च सप्तमाये असहस्वात्मिक उसी सदह स्तामि के इस लक्ष्य ते पविकिभिः । र प्रसारितपण्यापण ग्ट इभामादस्त्रो जनपदव्यवहारा• कीया मिच गन्धर्वनगरं दृश्यमानमेव सर कस्मादभावता गसं दृष्टम् । यथा च सनमाये दृष्टेमद्र,पे तयायिवमिदं हैतं समस्त मसदृष्ट' के त्याह । वेदान्तेषु। ने नानाति किश्चन । द्रो गायाभिः। धात्मे वेदमग्र धामीत् । बौवेदमंग पासीत् द्वितीयाहै भयं भवति। नतु तद्- स्टमिति 11 उतरा योजयति 1 मिति ।। नत्त्व नामवेदनोपा समयभि। नवति । वपर प्य व जाया याना मिपावसाधको ग्यवाटितरन यतिनियुच्यते । यधोकपिधानवाट किरोन भात किन्ठ सय बेटायम स पंव मेटाथी गवतीयर्थ । विभागको थेटा चालानमिन यति । रमिति | सामका मासाटदैतवा परम। फम्र्मकाण्ड न माध्यगाधनममधनोधमहारा जमिन भयं धितम । सर्ने चेदा यदादमामननीति रित्यम् । यामपिटो दार्य विश्वमुक व्यनति ! न होति । तदेव हि घेदार्थमा यन्मत्यागात्मस्वरूपात साध्याम्म विदेष यथारम त पचाने मभवती न्यः । उ मतिभुटाहानि । न होति । नियामद प्रभाष- मुच्यते । तफल नयनानमग्निोवाकियाचाच पदिय पिहा. पर्यवमानादिः ।३.1 याभिभिसाम् पकरणे देस मिप्यावं कप्यते तामा - ·1 अथर्ववेदीयमायडूक्योपनिषत् । न निरोधो नचोत्पत्तिन बद्धो न च सा- द्वितीयमशि । यब त्वस्य सर्वमात्म वाहित्यादिप विच- क्षणेनि पुगातरसस्तु दहिभिरेभिः- पण्डितैरित्वर्थः । तमः वन्धनिभं दृट' यर्मवद्दमचिभम् । नाशप्राचं मुखाशन • गाशोत्तरमगावगमिति हि व्यासमतेः ॥३१॥ प्रकारणायोपसंहाराथाय सोकः। यदा विराय बैतमाले वैकः परमार्थतः सम तदेदं निम्मन्न, भवति मोऽयं शौकिको बैदिकच चपहारा विद्याविषय एवेति। तदान निरोधः। निरोधनं निरोधः प्रलय उत्पत्ति- र्जननं बदः, संगारी जीवः साधकः साधनान्मोचस्य नांतपर्याधमाइ । यदेवदहन सति असत्य मत्यवत् प्रतिमान कथ. मित्य गर ग्लोनाक्षराशि व्याच?। खागि। प्रसारितानि नल तय प्रकटता प्रापितानि । पस्यानि क्रयविक्रयट्यागिा ये पामापदषु इते प्रमारिनपस्यापणामो र दहाशु मामादाय स्त्री मुअनपदा सपा व्ययहाराराको मिति योजना दृष्टानल यमनद्य दार्शनि- कमाह । यया चेलि । गन्ध व्यं नगरापार चकारायः। नेह नानाति किचनेति वेदान्नाः । न 'तस्य यस्तु परमत्त्व म तिमपि दर्शयति । नम रति मधि मन्दायमारे रज्यामधिताने स्ट्रिमिति बहानामा भाति न विमं साला विवेक्षिनिर्षिश्च दृष्टं बचातीय चञ्चलमालक्षित माय गाय सोग्याससार । नच कदादिमि सुधकरमुपलभ्य ने दुःखाकान व हसते व नागपतम् । नागदूई ममलमवापयति ननई तस्य परमार्थत्व प्रमाणामाबादित्य : म ·+ १२. अथवेष्ट्रीयमाण्डूमोपनियत् । नात्मभावेन.नानेदं न सेनापि कथम्मन । दिमावरदयेन च परमार्थमताऽऽत्मना- रज्जुबत्मभाषक- लपर परभतेनायं वयमेवात्मा कल्पितः । मदैकसमायो- ऽपि से, मायादिभाका अवयेनेय .गतात्मना विक- ल्पिता । न हि निराम्पदा काचित्कल्पनोमलभ्यते। अतः सर्वकल्पस्प दत्वात्सेनात्मनाऽहयस्साव्यभिचारात । कल्प. नावस्थायामपद्यता शिवा। कल्पना.एव त्वशिवाः । रज्ज सर्पादिवतासादिकारिण्यो नि ता । अभया अत' सैव शिवा ॥२॥ घयता भ स्यात्मप पस्तनि विमेष यात्रिय निरोधादै समाधनवादमयमाम रते । तेन तस्य माधनापेक्षायो तदप्रदर्शन परोय लोक त्यर्थ । तल पूर्व मान्यवराणि हटान्नादरम्भन व्याचः । यथेन्यादिना । मनष्पेण । মিঃ বইঘানাহাথিরবাদুঘর জ্বালিত भुनायम् ययियामानरय मामा कसरते न परमार्थ वनपा सत्यमिति मेष " कथ प्रागादीना परमातो मत्वमित्याग समन्वयव्यतिरेकाभ्या तेो मन, मन्दित भावत्वमतीत पाव खदिन्याइ । नीति । য্যিকাবাসনালযাথি, মাযামিখালা গান समियागराह । न चेति । न हि भिोराम नो नभोगचलन बान बमय कल्पना न तदभावनिरषयवस्स परिणामसम्भपनेवर्थ । माया दोमामा परिणामत्वाचावे मनिसान। प्रचधिनस्यति॥ प्रगत चलित यस्य स न चा कूटस्यस्यैवाममो भारमाना भाषा न चैत मना मरियमुद महने । ग्यवान इत्व टिना समपन्मिध्यावरित वि. সাসান মিল মানি, ময় विराणा घ्याय्यानमुपमहति । था इति ।। यद्दय स परमार्य- बाद तामना कथनामकलित सादित्यामर नरूपेयाकसितस परभा ·अथर्ववेदीयमाग्र क्यो पनिपरा। 'ग एथङ नाष्टकाचिदिति तत्त्वविदो विदुः ॥३४॥ कुववाहयता शिया नानाभूतं . पृथत्यामन्यस्यान्यस्मा- धन दृष्टं तनाशिवं भवेत् । न यताइये परमार्थसत्या- मनि प्रागादिसंभारगातमिदं जगदात्मभावेम परमार्थ- सरूपेरण -निरूप्यमाणं नानावतन्तरभूतं भवति यथा रज्ज स्वरूपेण प्रकाशन निरूप्यमाणेन नानामतः काल्पितः भरूमेगा गित त्यमिमि न्याह । परगार्थमयति । अविद्यावमा- दिया कन्नान वावमादित्याह । म देति ॥ पादीनाममाये मन कथं श्ययादारगोचरत्वमित्यागबाट तीय पादार्थ माह । ते प्रति कल्पिानां प्रागादिमायानामधिधानमन्त या मत्य न न सतायक- लगते । नेपामविधानाशानियगाभाषादित्याययाइ। न हीति॥ गये विशल्पना माधि छानै प रयते । न चामबोधिष्ठानलमारोपिता- गुधाभायात्नु धात्त सतोधिधान त्वमेष्ट ध्यन् । तथा च प्राणादि- भावाना यस्ततोरमपि गति फसिगान मन व्यवहारगिल रियर्थः । यार्थ पादार्थ मा छत पति ॥ सनेति विशेष महाद- पेण व्यभिचारानीकारार्थम् । कल्यनाराहिंन्यायागेयादयता गिमे न्या कल्पनामावस्यागियवान्मय मिन्याइ । कल्पनेति ॥ सामादी न्याटिगन्दन इगोकादयो दयने । यह कमद्दयता मिवेति नपा- यति । पदयतेनि १२५ किञ्च किगिर्द नानाभूत दैतमामतादात्मेशन या मिध्यति स्वत- न्वेगा बैनि विकाव्यम् । नाद्य न्या। नाममायेने हिदं हि नानाभूगई। माम मादामेन पेहमहमि । जाजड़योर्विकासभा पयोमाटागायोगाद। भेटाटिगन्यामतादात्मे: प त समानावा- मिरिस: दिनीयं दृष्यति । न सेनेति । खेन सत्ताप्रतीक्योरन्या. .

·www. .. .. प्रवर्भवेदीयमाण्ट पयोपनिषत् । निर्विकल्पों ह्ययं दृष्टः प्रपञ्चोपगमोऽदयः॥३५ तस्मादेवं विदित्वै नमते योजयेत् मा तिम् । सतत् सम्यग्दर्शनं सूयते । 'विगतरागभयह पक्रा: धादिमवंटो मर्बदा मुनिभिर्मननशोन्नविकिभिर्वेदपा. गैरयगतवेदात ये नोनिभिनिर्विकल्पः सर्च निकाल्प- शून्योऽयमाला दृष्ट उपलब्धो वेदान्तार्ग तत्परः । प्रप- सोपशमः प्रमशो हैमेव म्हार स्तस्यो यमो भागो य. सिन सा पारमा प्रयचोपशम अत एगइयः । विगतद्दे- पैरेव पण्डित यंदा इते टान्तार्थतत्परैः : सन्यासिभि परमात्मा दृष्ट क्यो नान्यः रागादिकख पितचेतोभिः सपञ्चपात- दर्शने शार्कि कादिभिरित्यभिप्रायः ॥३५॥ त्यस्सायमा । तसित प्रयन सान्योन्याश्रयत्वं न दुर्थ चनत्वावधी दाहरणं तुपातीतिकं ट थकल्पमधिमन्यामि । व्याकरोहिरति । हाय प्रोगकन्यायेनामात्यात्तत्तदन्योन्य था परेशात्मना वा पहाटयगर वा से दमाईति। अतो इनिरूपत्वना किञ्चित् ईतनामनीशि प्रक्षाविदो मामित्यर्थः । ष्ट दिईन भयन्त दम्य छ पुनरदेवममयमेवेत्यु पाइरति श्राव इति ॥२५॥ किमिति यथोकमत भव्य पान मशीनिगोचरवाचरतो न्याया। विगतेहि ! रागादिप्रतियथाविधुराणामेय रथोतम तदनन मर्यपाभिस्ययः लोकय तात्पर्य मा बदेतदिति स्तुतिय नपा यातायुपतीति रोपः। यादि पदेन मम्यान मानवश्वका मर्ये दोषाः मन्ज.धन्ने । रागादियिमोको यदा कदाचिट- नधिकारियमपि मम्मश्यतो विशिष्टि। म देति । मदा राणादि व्यापतोपिक के प्रपञ्चयति । मुनिमिरिति दिवेकेर पदग- नाप्टपगियादि ·(२४ पनवेदीयमाण्डूक्योपभिमत् । । अद्वैतं समनुप्राप्य महवल्लोकमाचरेत ॥१६॥ यस्मात्मनानर्थप्रशमनरपवादहयं शिवं भयं पत एं मिदिवाढते प्रति योजयेत् । प्रहतारणमायैध ति कुर्खादित्यर्थ । বই নমন্যান্সি গ্য ब्रह्मतिविदित्वाशनायाद्यनीरा साचादपरोधादनमा. मानं मर्व लोकव्यवहारातीतो जडव मोकमाररेत् । चम- ख्य पायनात्मानमहमेबविध इत्यभिप्राय ॥२६॥ यांक्यतापर्यस्य च परिमान कारणमिन्याइ । वैदेनि । एव सम्यग- सानाधिकारिण साधम चतुष्टयम्म्पन्न मुशा नदिपय निरूपयतिनिधि कल्पति यानधास चवथा वारयति । उपनक्षति | हिम दयोन्यमईमाह । मेदाम्नति । सीपकल्पवान्या বাল বিন गपञ्चोपसमषिमात्मनोरभावव वीहिपा प्रत्य दसन देवत महान पुन मकि पिगम ण योpधति । व्यत एवेति ॥ मम्यादीना धिकारियदातानुपसारनिपिगतेति । अनधिकारिणो संयन वैषिवनाशकादियान भिभानमपि मदन व सूचयति । नान्य रिति ३ ॥ मियासान मच या स्कारा दानार्धतात्पर्य बता पगिडवानामपि नाई। प्रन्ययदा धिनीयाह । तमाादिति । साम्बादत मा तिसन्तति कुर्य तो लोकानुवर्तने विधिनियममाइ । घाई नमिति वरमादित्यस्यामाइ । यस्मादिति । एमिति निर्षिकत्यवादिपरा मर्श । विदित्वा शासनमाम्यस्यर्थ । बहसावमतिदाढा गृमि मनसि कर्तव्य ताया नियमविधिमभ्य मुजानाति । बदन रति । अनमियाद्युत्तराई विभजते । तच्चति । जडमासस्य कथ लोका चरणमब जितारिवादिन्याशमाहमहोति । तामांगम्य जौकिक ·१२५. पनवेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । निस्तु तिनिनमस्कारोनिःखधाकार एवच । चलाचलनिकेतश्च यतियादृच्छिको भवेत ७३॥ AAAAAAAAL कया पर्यया लोकमाचरेदित्याह । स्तुतिनमस्कारा- दिसन कम्यर्जित मात्रकसर्वकाहीषण: प्रतिमनपारमहंस्य- पारिवाज्य इत्यभिमायः। एतं वै तमात्मानं विदित्वेत्यादि- श्रुतेः । तदृयुद्धयसदात्माननिष्ठासात्परायणा इत्यादि मातेच । पलं शरीरं प्रतिक्षणमन्यथाभायात् । अचलमा- सातत्वम् । यदा कदापिगोषमादिव्यवहारनिमित्तमा- काशवदचलं खरुपमात्मतत्त्वमात्मनो निकेतनमाश्रयमा. मस्सितिं विस्मात्याहमिति मन्यते यदा तदा चलो देहो निकेतो यस मोऽयमेवं चलाच लनिकेतो विहान, न पून- म्य पहाराननीय विदुषो मड़वदाधरण कोटयमित्य मे पायां चरा' पादमनुध नादपर्थमाह । नवदिति ॥२६॥ एवं विधोरहमिन्यामान विद्याभिजानादिमिन ख्यापयन अह- पदेय विहान लोकमाघरेदिति योजना । ननु परापरदेष यो स्तति- पूर्व कारणामस्य पादादिक्रियायार कर्तव्यतया प्रतिबन्धादक बिमो बड़पदाचरणमिति तबाह । निस्तनिरिति पापिनीयता कापि स्थानध्यतादाचयदिग्स प्रवरावग्यकत्वातपातो जड़साडग्यमित्या. मनाहा गेति । पञ्चाचलच पाचशे ते निकेतो यस्मात्रय. गति यावत् । तथापि कौपीनामाद नागनपानादिदेशस्थितिप्रयो जकामेवा पत्तिौयानविदुषो जडवख्यतेत्यागा मतिरिति । पाकाद्धापूर्वक पूर्वाधराणि व्याच। कयेण्यादिना । वात्रमा भिमानव तन मात्रकर्मा वर्तमानस कमिद किमियामाहा ·- । अधर्ववेदीयमाइक्मोपनियत् । तत्वमाध्यात्मिक दृष्ट्वा तत्त्व दृष्ट्वा तु वाध्यतः। ह्यविधात्रयः । म 'याहाच्छको भवेत् । घरका प्राप्त कौपीनाच्छादनग्राममानदेहस्थितिरित्यर्थः॥३०॥ ' वाय' थिव्यादि तत्त्व माध्यात्मिकच देहादिलक्ष रञ्जमपादिवत् खममार्यादिचामत् । वाचारमय बि- कारों नामधेयमित्यादियुते यांमार भवाहाः कता पायाशवत्भर्यगत सूमोचलो निर्गुणो नि को निम्- क्रियात्मत्यं स आत्मा तत्वमसतिय ते इत्येतत्व व्यकेति । पारमहस्यं पारिमायं पति पत्नमाणक्य मप्रामाणिकालादिति चेत मै चुतिस्मृतिभिडत्यादिखाए । एवमिति । विदित्व व्यापातिक रेदन प्युभानतत्वनोच्यते । नमिवर पनि पतनि विषयान्तरे. भ्यो घ्यावतो व दिशामिति तथा । तर पर वस्तामा निभचरित शरूप येषा ते तपोधन्ते । तमित्र परिमिवाम मि निघा निसयेन स्थितिमान्त तथेत्याइ । दिवा पति । तदेवामन परं दस्त पर- भवन परा गतिथंधान तयाइ । तत्परायचा इति । शादिपन्दन म कमोजिमनसत्यादिशक्यं रहते । कदा पुनथुनो रही बिधो मिकेतो भनि तयारयदेति । बनिदिने हि कानपि पियहि ध्यपहार निमितीकन्यामस्थिति पिप गायतो हिमृत्याहारम- महारपरयो यदा विधानपतियते तदेति योजना । खभावम्ब धनमा. मतरूपमेवास्य निकेतनम् । चनं पुनः परीरमुण्टर्जित निम्मरणदारे- पनि निगमत। मोरयमिति थपिद्धपो मिशेषाई न्याय की- यहि । न पुनरिति । चतर्थपाटामा । स चेति ॥ चहक्षेत्र परमशान मनोरन्यदनि किचिदिति मतिम नतिक रथमपि न कालदिएपनियत किन भरनय य कर्तध्यमिखा। सव मिति यात्मिक (रीरादि कलिग सलमधिज्ञानमाया पासपो .

·+ प्रथोदीयमाण्डूक्योपनिषत् । तत्त्वीभूतम्त दाराम स्तत्त्वा बादमच्युतो भवेत ॥३८॥ স্থা বনানী নবায়ুমঘী ইয়ার कश्चिच्चित्तमालावन प्रतिपन्नचितारजनम चलितमा- रमानं मन्यमानरावाचतिनं 'देहादिभूतमात्मानं कदा चिन्मन्यते प्रत्युत्तोऽहमात्मतत्तवादिदानीमिति । ममा. चिरोतु मनमि कदाचित्तचभूतं प्रसन्नात्मानंमन्य ते इदानीममि तत्वोभूत इति । न तथात्मविवेत् । धात्मन एकरूपत्वात् स्वरूपमध्ययनासम्मयाच्च । मदैव बहामीत्यप्रच्यु तो भवेत् सदाऽप्रच्य नामदर्शमी ৱৈকিবি হিন উঘিাতি দ্ব জৰিৱনালাগিলামমম ग्यनुभय श्यय मपि द्रापरमार्थषमुसभावमा पदम यागत चेता था येभ्यो विषय भ्यो व्यारत्तम विनिमेय तले मेरमाभूते प्रनिधि तना वर्गनिध स्पादियर्थ ॥ धिव्या हादय प्रत्येक परमार्थत्व सम्भव कक्षमरिया मिदित्यागर याचवामित्याटिना किन दुभयोन व तदाह । रमपंचदिति । उस यि कारजातस्याग प्रमाणमाई। पापारम्भयमिति । दृष्टुराम नोरपि इग्य प्रतियोगिता तुल्य पाचारभ गायमित्यागया । यामा पनि ॥ भग्तु परस्यात्मन नमा दागम बनानगाकन लगा नयापि परामनो न यथो रूपत्वमियागाह ! नत्म यमिति । विपापनि तु प्राचीनानि साममोपानामि छ पुनरुतानि ।। हितोयाई व्यापष्ट। इत्येव मितिम यात्मारामत्य कथमित्यावर वादविषयासक्ति त्या प्रत्यगा परिमारिया। न याद्येति । नवादाच्य तो भवती व्यन व्यतिरकमुखा व्याकरोति । यथेत्यादिना । अतवदर्शीनि पद ग्रामविदा नाव्याम्पिमालदर्शनमियन हेतुमाह। रमन्या.

·• १२८ अथर्ववेदीयमागडयोपनिषत् उपासनाथितोधर्मो नाते ब्रह्माणि वर्तते। . ओंकारनिर्णये उक्तः प्रपझोपशमः शिवोत चामे- तिप्रतिज्ञामालेणु । नाते इतं न विद्यत इति च । तत दैताभायरस वैतव्य प्रकरणे न सनमायागन्धर्वनगरादि- शान्तई ग्यापाद्यन्त वत्त्वादि हेतुभि सर्केण च मातिपादितः। अहत किमागममाचेगा प्रतिपत्तव्यमाहोसितगामी त्यत आह । शाक्य ते तणापि ज्ञातुम् । तत्कय मित्यदे- त प्रकरणमारभ्यते। उपास्योपासनादिभेदजातं सर्व वितधं के सलवामाऽदय. परमार्थ इति स्थितमतीत प्रक- रणे। यत उपागनामित उपासनामालनो मोक्षसाधन- तफावट भन हैत तथ्यनिरूपणं परिममाप्यात परमा- किमपि तत गम्भाशय प्रकरणानां प्रारिपगरपासोपामफ- भैरहष्ठि सायद पयति । इमामनेशि ॥ देहस्य धारणग्धभी जोको भत महावाकारे ग जाने अाणि तदभिगानित्वेन यनी । म प्रारत- पोरज म-गिन्येच कालावहिन वसु मन्यते । म पुनरुपासना पुरुषार्थ माधनले नाश्रितमा देय अक्ष प्रतिपत्स्य' शरीरपातादूमि- ज्येषम् । यतो मिच्याज्ञान वानयतिधते तेनागौ रुपणोटल्प को महाविनः बहान चिन्तित रल्यर्थ. ।। प्रकरणानरमवारयन् उत्तमनुवति । योना- रेशि ॥ त माहिनिया ये प्रथमे प्रकरणे प्रपञ्चोपशम. शिवोदित इति जिप ऐराया प्रति जामादो गााहितीयो बायात. पलाय, ।दितीय- प्रकरणा मद्धिम्यान पति । जात इमिनाये मकर गो जाते देन न विद्यत रयल प्रतिक्षामाले तामाय उक्त । म तु द्विती- येन प्रकरणे न देव ढटानात्म के न मर्केण ध प्रतिपाटितो नाव प्रतिपाट सिनव्या मशिनत्यम् । एतीय कर णगाकाहापूर्वक मयशारयति ।

·चर्न वेदीयमाण्ड क्योपनियन् । सागुत्यकार सम्य तेनासौ कपण: सा.तः ॥१॥ . न्येन गत उपासकोऽई ममोपासा। तदुपासनं कृत्या माने बलायि इदानीं वर्तमानो वन भीरपाताई प्रतिपसेर मागत्मत्तेवानमिदं सर्चमहश्च । यदामको. ऽहं प्रागुत्पत्त रिदानी जातो जाते जहागि प वर्तमान उपासनथा पुनमा देव प्रतिपत्य इत्येमुपासनाधितो धम्मः । साधकी येनैव' छुवावित नासौ फारणेन कपणो दीनोऽल्पक तो नित्यानन मदगिभिर्महात्मभि- मायः ॥ यहाचा नाभ्युदितं येन वागस्युद्यते तदेव ब्रह्म त्व चिट्वि नेद' यदिदमुपासत इत्यादि श्रुतेतलवकाराणाम् पहनमिति ॥ *पान में ण मातरा पनयरि चुरदन र वन सागक्यामित्याविपति। नदकति खतन्चतकाप्रवे साप समि नागमित समरिया भावनागलानणाधिशातुं मक्यमिति व्यवहारोपयतिरिति म त्याचति ॥ यदि तणा हत मभावयितु प्रसारण मारभ्यते ताई शिगिन्यमास कनिन्दा घमं मनूयते तपाइ। उपासेति : करप्यमाणाविरोपित्याइपामक स्य नविदा प्रातोपयोगिनीत्यर्थ । कथ ताई ताजखमात्मनो मन्ती श्रुति टिस्थते समा। ग्रामिति : प्रागयया सर्वमिदभम महश तणे पास के यतो मयले तय प्रागवस्य बद्मरिषया भविष्यत्यजत्व. व निरिम्यः । चालिसा दिम तम्बासमिनाई मिमुपासनया प्राथमिवामयादा बदामक निदानीमुवपर वस्थाया जातो जाने माप सिमस्यामा वर्तमानौटई प्रारात्पर्क घंटात्मक सवार नरेश पुन धावस्थायामुपामन या पतिपदखेंग्य ·'-१३ . पथपेदीयमारड्योपनिषत् । अतो पच्यायकार्मण्यमजाति समताइतम् । सवायाभ्यनरमजमात्मानं प्रतिमत्तुमंशा पत्र विद्यथा दीनमात्मानं मन्यमानो जातोऽहं नाते बह्मणि वत्त तदुपासनाधितः सन् वा प्रतिपत्स्य इत्येवं प्रतिमनः कृपणो भयति ययादतो वक्ष्याम्य कार्प य मकपणभाव- मज वम ॥ ट्वि कार्मग्यास्पदं यनान्योऽन्यत् पश्य त्यन्य- च्छृणोत्यन्य द्विजानाति तदल्प मर्त्य समाचारम्भ यिकारो नामधय मित्यादिश्रुतिभ्यः । तदोपरितं सवा ह्या- भ्यन्तरमजमकार्पण्यं मृमाण्य वम ।। यत्प्राप्याविद्या- हतसर्वकार्पण्यनिरतिसादशार्पण्य वच्यामीत्यर्थः। तद जाति अविद्यमाना जातिरस्य। समताणतं सर्वमान्य गतम् । कस्मात् । अयय व वैपस्यामावात् । यदि गावयव वस्तु तदययय वै पम्य नायरा इत्युच्यते। इदन्तु निरवयव त्वात् गमता समिति न कैशिदश्ययैः स्फट त्यतोऽजात्य V कतन्यायादिति मम्बन्धः । तलपकाराणां पाखायामुपास्यस्य ग्रा- त्वनिषेधदर्शनाचीपासवमिन्दा युक्तेन्याई । यहाचेति । अनभ्युदितमन मिप्रकाषितमभ्युद्यतेभिप्रकारय ते उपास्य ते याचाविषयोजयन्तीत्यर्थः । यादिगन्दन यन्मन मेत्यादि रयते । मददर्शिनमुपामकमतविरोधिन निन्दित्वा मम्मलाई प्रतिभा करोति । यते इति । नानिर्जन्म तटूडितम जाति । तस हेतुमाह । समतामिति । जन्मराहिय माधयति । तथेति ॥ यतः शब्दार्थमाह! गुवाोति प्रतिमाभागं विभजते । अपगोति । तदेव. व्यतिरेक- मुखेन फोरयति । तीति। दर्शनादि विषयवहारगोचरीमत ·अथर्ववेदीयमाण्डूक्योपमिपत् । यथा न जायते किञ्चिजायमानं समै ततः॥२॥ ! आत्मा ह्याकाशवज्जीधैर्घटाकाशैरिवोहितः । कापण्यम् । समन्ततः समन्नाद्या न जायते किजिद- 'ल्पमपि न स टति रव्व सर्प वर्दविद्याशतच्या जायमानं येन प्रकारेण न जायते सर्वतोऽनमेवं ब्रह्म भवति तथा प्रकारं खित्यर्थ: ॥२॥ प्रजाति ब्रह्माकार्पण्य वक्ष्यामीति प्रतिज्ञातं तत्- सिद्धार्थ हेतु दृष्टान्तं वस्यामोत्याह । घामा परी हि कार्य जात परिनिनाशि चोच्यने । तदेव जपणत्वालम्बनगिन्ध । समियाभूसमित्यत प्रमाण माह । वाचारम्भय मिति कार्पग्य मुवा तदभार रूपमकापण्य प्रकट यति। नहिपस्तिमिति: मान्य जाति यावत् । दितीय पाद व्याध है। बदजानी यादिना मर्म स्मना माम्ब निमि गंपत्य गसमित्यत्र प्राति सादिति । निर्विशेषत तमा । पर्यपालि। इसमेव पकटपा. व्यतिरेक मुखे नाजत्व प्रापयनि। यशोग्यादिना। समन्तत पति पूर्णत्वमसी नम् ।। हितोयाई व्याचष्टे । यस्यादिना यथा र सपा भान्तमा लायने तथा मर्य भानिया जायमानन भाममानमपि यथा येन कारण धस्तु नो न जायते तथा किन्नु भई तो देगा कानको रतनय पर्व जाटस्य मेर अनु भवति नथा के प्रकार मिति सम्बन्ध प्रनिसावाक्ये जागन्दन परमात्मना FT म कीरगिस ध्ययमा, नलिनीतिमा लयात्रा जोरिति । यथाकाशी विवादिधर्म. सातताचिस दवाम भवति तथा परमासाना विशेषाभावात् । यया च महाकामो घटा ·: प्रथर्ववेदीयमाण्डू क्यो पनिषत। घटादिवच्च संवातर्जातावेतन्निदर्शनम् ॥३॥ यस्मादाकाशयत् सूक्ष्मो निरवयवः सर्वगत' याकाशव- दुक्तो जीवैः क्षेत्रघटाकाशैरिव घटाकायतुल्य उदित उक्तः । स एवाकाशसमः पर भारमा । अथवा घटाका- शैर्य योदित उत्पन्न तथा परो जीवात्मभिरुत्पन्नो जीवा- त्मनां परमादात्मन उत्पत्ति अ यते वेदान्तेषु सा महाकाशाहटाकायोत्पत्तिसमानं परमार्थत इत्यभिप्राय:- तसादेवाफाशाहटादयः सङ्घाता यथोत्पद्यन्ते एवमाकाश स्थानीयात्परमात्मनः रथिव्यादिभूतसाता प्राध्यामि .. काच कार्यकारणलक्षणा रचुसर्पवहिकल्पिता नायन्ते। कागाकारेण पतीयते तथा परमात्मना नामाविधजीवाकारेण प्रतीति- गोचरो भवतीत्यर्थः । कथं मधातानां परम्माइपत्तिरित्यागवाह । घटादिदिति । यथा सदः मकामाहटादयो लायन्ने तथा परमा- मैय यध्यादिमाद्वाताकारण जायत ज्यर्थः । यदात्मनो जीवादी नामुत्पत्तिरिटा तदा तस्याभुत्पत्तो हानपचन मेत दिया। जाताविति ॥ श्लोकस्स उत्तानुपादपूर्वकं नाव पर्थ माई। जातीया- दिना प्रथमपादम्याचराधमा । यात्मे न्यादिना विमतसंगततात्वि- कभेदान्यो सूक्ष्मालाविरय यवत्वादिभूत्वादाकामवत् । एपादौ सम्मलादेयभिचार: तस्यैषासम्मनत्वात् । कचिदपि तायि- कदमम्मतिमत्तेत्यर्थः । जीयरित्यादिना याच:। जीति जीयाकार परमात्मैवोक्तः । शेव चापि मां विधीतिस्मृतरित्यर्घः । उटितशब्द येतार्थ नहि परस्मैगात्मनः महातहप्पोक्तत्व समप- चत्वं ममज्ये ते त्यागाह । प्रायति । तहि नाम व तेरिनि न्याय- विरोधः स्यादित्याशयाह । जीवात्मानमिति तोयपाद व्याच । न चपरमा- ·अथर्ववेदीयमाण्ड पयोपनिषत् । घटादिषु मलीने पु घटाफाबादपो यथा। अाकाशे सम्पुलीयन्ते नहज्जीव इहात्मनि ॥४॥ यथै कस्मिण घटाकाशे रजोध मादिभिर्यु ते । श्रत उथते घटादिवञ्च सहातदिति इति । यदा मन्द. विमतिपिपादयिफ्या व त्यात्मनो मातिरच्यते नीचा- दीनां तद जातात्रुपगम्यमानायामेननिदर्शनं दृष्टान्तो यथोदिताकाशवदित्यादिः ॥२॥ यथा घटाघत्पत्या घटाकशायुत्पत्तिः ! घ घटादिम लये घटाकाशादिम लयसह हादिसतातो त्पत्त्या जीवोत्पत्तिस्तव मलये च जीगानामिहात्मनि प्रलयो न स्वत इत्यर्थः ।।४।। सर्वदेवात्मक ले एकसिन् जननमरणसुखादिम- त्यात्मनि सर्वात्मनां तत्सम्बन्ध कियाफलसाइन यथा तस्मादेवेनि । तर वाफामवतारयति । यत इति । च्या कापसार झापादानेच घटायुत्पत्तो कारयव निर्विकारस्यैत्र समिति दूर- ध्यम द्रामापिस्वादेरमाहयदेति ॥१॥ थई तस्य जीवनितिरिरोध परिहाय तसार जीवनय श्रुत्या विरोधमागध परिहरति । घटादिम्निति । चौपाधियो जीया नामुवतियो न सभाको । तथा चोद पत्तिता गिरोधाभाव- पद तस्य प्रक्षयात्रु च्यापि न पिरोधोरस्तीति लोकापरव्यास्यान प्रकट यति । य घेत्यादिना।। ४. इदानीमई तस्य व्यवस्थानुपपत्ता विरोधमागहर परिहरति । वधैकशिविति । उक्तदानशादे कमिन जी सवादियुक्त पत्य ·अथर्ववेदीयमाण्डू पयोपनिषत् । न सधै सम्पयुज्यन्ते राइजोला सुखादिभिः।। क सादिति य यातिन सा प्रतीदमुच्यते । यथै करिगान घटाकाशे रजोधमादिभियुते संयुक्त न गर्थे घ.टाका शाद य तद जोधमादिभिः संयुज्यन्ते तहज्जोयाः सुखा दिभिः। नन्वेक एवात्मा । वाढम् ननु श्रत त्वया पाका शक्त्सर्वसहातेवक एवात्मेति यदि एक एवात्मा ताई. मात्र सुखी दुखी च स्यात् । न घेई साधोद्य सम्म वति । न हि मार धाम नः सुखदुःखादीनाम्। न चोप लब्धि स्वरूपस्यातानो भेदक ल्पनायां प्रमाणमस्ति । भेदा भाये प्रधानस्य परार्थ्यानुपपत्तिरिति चेत् । न । प्रधान कतस्यार्थस्यात्मन्यसमवायात् । यदि हि मधानकतो वन्धो परे जीवामनरेव गवादिभिर्न यज्य ने चौपाधिक दादिया। नद. दिति । लोकव्यावतर्गमा दर्शयति ।म देहेविति । र कार कतर्यकमिाम् कार सवै भोकरि कास्मिन भोक्तारः मय भये यु- रित्यव्यवस्यानरमाइ। क्रियेति। व्यवस्थानुपपत्यादैनमेष्टष्यमित पदन्नं मन्युत्तरत्वेन लोकमतारयति । ताम प्रतीति । किमिदमै- कामे मार्य कि मेकाग्मिनजीरे व्यवम्यितेन राणादिना ओवातराणां नहाय स्यादित्युच्यते मिंया सोपाधियात्म यातस्य वरूपेण भ. खादिमयं स्यादिन्यापाद्यते तला प्रत्याह । तदिति यात्मनः मर्प फलानस्य वरुण मसपादिमत्वमिति द्वितीयं पचयियक्ष- भागवत कम्पिति मय वात्मक मुहमङ्गीकरोति । पाटमिति ॥ तदेकत्वमुमपत्तिमून्यं कथमशीलतमित्यागराहा ननुनेति । यदि पकवनियमिप्यन नहिं तब तब सुरिखव :खित्वं च तस्य ·चथर्मवेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । मोद्योगार्थ पुरुष भेदेन समयेति ततःप्रधान स्य पाराध्य • मात्मे कावे नोपपद्यत इति युक्ता पुरुपभेद कल्पना न च । सासन्धो . मोक्षो वार्थः पुरुपसमयेतो भ्यपगम्यते । निर्षियपाच चेतनमाबा ग्रामनोऽस्यपगम्यन्ते। अतः पुरुपसत्तामाचप्राकमेव प्रधानस्य पाराध्य मिशन तु पुरुमभेद प युक्त मिति । घतः- पुरपभेद कल्पनायां प्रधा नम्य पारार्य हेतु । न चान्यत्पुरुषभेट कल्पनाया प्रमाणमस्ति सायानाम् । परसत्तामाब मेष तन्निमि तीत्य खयं बध्यते मुच्यते च प्रधानम् । परोपलब्धि मात्न सत्तास्वरूपेण प्रधानमरत्तौ हेतुर्न केनचिदिशेये प्रेति। नेवल मूढ तयैव पुरुषभेदकल्पनावेदार्थपरित्यागच्च । चैकस्य प्रतिमिति व्यवस्था मिचिरिति द्योतयति । यद्यक राजेति । ध्यात्मसम्म स्य मर्यवेकवेपि कल्पित भेटाहराव म्याकिपिरिन्य भिमेन्य किमिद सापास चोध कि षा वैषिकादेरिति शिकल्पालाइ । न घेदमिति ॥ कि कात्मा दूश्यता मान सङ्गे दोरभ्युपगम्यते । म प नाभ्युपगन्न, शक्य ते तम्मानाभावादिन्याह । न पेति । प्रभान हि कस्यचि गोगमपवर्गच यस्यचिदादपद पुरुष शेमिप्यते । तच्च पुरुष भेटाभावेनोपपद्यते । तेनार्थ पत्ता पुरुषभेद मियतीति भइते । में दैनि । व्यर्धापत्रनुदय बद त्तरमाह । नेत्यादिना । सदिममेवोन विष्णोति । यदि होत. प्रधानस पारायं सामर्यादेय पुरुपे कञ्चि- टलिंग यो मविश्थतीत्यापापभिवान्न प्रसनान्म मियाह 1 निसिपा रति । किञ्च प्रधानस्य पारार्थ पर पिणमपंचते । न मस्मिन भेदपिकाबने । छनोरन्यथाथपपत्तिरित्याह । यन रति । जन्म मर- या व्यवस्थानुपपत्ता पुरुषदकल्पन नपि न युनो' व्यधिभरपत्वादिति ।

·अथवदीयमाण्डू क्योपनिषत् । ये त्वाङ पिकादय इच्छादय प्रात्मसमायिन इति । तदप्य सत् । स्म तिरेतूना संस्काराणाममहेशव त्यात्मन्य- समवायात् । पात्म मन सयोगाच्च मृत्यत्पत्ते सतिनि- यमानुपपक्ति । युगपदा मस्त त्युत्पत्तिप्रसग । न च भिन्नजातीयाना स्पशीदिदीनानात्मना मन यादिभि. सम्बोधो युक्त । न च द्रव्यादृरूपादयो गुणाः कम्सामा- न्य विशेषसमवाया भिन्ना सन्ति। परेपा यदि हत्यन्त. भिन्ना एव द्रव्यात् स्युरिच्छादयशात्मनस्तथासति द्रव्येण तेपा सम्बन्धानुपपत्ति । अयुत सिद्धाना समवायन क्षण. सम्बन्धो न विरुध्यत इति चेत् । न । इच्छादिभ्योऽनि- गवाह । न चंति । न केवल प्रमाण या पुरुषभेदकल ना किन्न प्रयो- जनभन्या त्या যনি । ন ন ঘামাৰ নিৰিীতল प्रधान प्रयते। किनोवराधिष्ठितमिति सेश्वरादिमतमाशहर तस्यापि पुरुषत्वापिपादुम लबिमालत्वमभ्यु मेत्याह । परवेति ॥ वेदारी दातिपाद्यमत द्वितीयमुस्यापयति । ये विति। बुलिस पद खेशा पप्रयलधर्माधम गकारा नत्र विगगणा त प प्रत्येकमासस व्यय स्थया ममता सोनियन्ने । तां व्यदभ्यानुपपत्या प्रतिदेहमास भेट निकरित्यर्थ । कि मादयो हपादितामण्यापिन किश्रा स योगा. दिषदेकदेशवनय । नाद । सानादिगणानामात्रयव्यापिनामात्रय- सयत मयं विपर्याये गा मातवादिय्याद्वारजनकत्वमादित्याह। तदप्यमदिति । दितीये लेकदेश मन्यो सत्यो वा । पचभे घटादिवदा, सन सत्येक देशलात कार्यदादिम सस । दितीये कल्पते कदेशानामेय जानादिगण वयम् श्याम नह न तद्दनव गिनीयाह । गतीति । . - ·- अथववीयमाण्डूक्योपनिषत् । ये व्य प्रारम नो मित्यस्य पूर्वामित्वान्नायु तमितत्वोपपत्ति। थामना युमित्वे शादीमामात्मगतमहत्वन्नियत्व. प्रससचानिष्ट । चालनोऽनिर्मोक्षप्रमङ्गात् । मम- दायस्य च ध्यादन्यले कति टोण सम्बन्धान्तरं वाच्यम्। यथा द्रव्य गुणयो समायो नित्य सम्बन्ध एवेत्ति न वाय. मिति चेत् । ती 4 समपायमबन्धवर्ता नित्यसम्बन्धमस. जात्राथकामुपपति । अत्यन्तध के च घ्यादीना स्वर्थ- यदस्पर्शद्रव्यपोरिव पश्चानुपपति । इशापजनापाय- वगुणवत्र चात्मनो नित्यस्खा सञ्ज । देहफलादिवत्मा- क्यपद विमियावच देहादियदेति सोपावरि- THREF-.. 1 पास बम नि तप मारा भावानात्याने या यहणमिनरेपागुपन क्षणार्थ नपामात्मनि ममनायाभागव भिवान्तामिद्धिरिति रेप । जिवामन मयोगाम ममापिकारणान मानानामुत्पनिरिटा। तथा प गति यह ममये स्मृतिने भम्भवावति नियमो नोपपद्यते । पण कारमयोगेनैव स्मृत्व पपत्तिसम्म धादियाइ । यातति किलो मनमो भयोगांदेकरमादेक स्था मते अभुत्पत्तिगये ममृत्यन्नरा गयपि सुनपरिन् । चमभवायिकारणस वल्यत्वात् । न च समुद पक्षि धिर्म कारायोगपद्याद्युगमनुत्पत्ति । तेषां इहोपस्य पात्मनि विप्रतिपनतेने "म्म नमाभयतनभविमम्भशादिन्यभिमत्याह । समानजातोयानाम्पमोमिनाच परम्पर मचन्यो। मथा मझाना मैंयाणा र घटादौनाई नभयाभावादात्मना मन वादिभिः समन्यामिनीताद माथिकारणा मादिगण पनि सिबमोटाहान पति । गुणादी भाजात्यस म्याटिमसम्य थाभायपि द्रव्येण सम्बन्ध य दालनो मनचादिभि समन्य युगप मिति ·प्रयर्ववेदीयमान -क्यो पनिपत। हा।-यथा त्वाकाशस्याऽविद्याध्यारोपितरजोधूमसनला दिदोपवाय तथात्मनोऽविद्याध्यारोपिरामुत्राद्यपाधिशत- सुखदुःस्वादिदोषवत्येवन्धमोक्षादयोव्यवहारिका न विरु- ध्यन्ते । मर्वयादिभिरविद्याकृतव्यवहारास्युपगमात्र, पर- चेन्याई । न हि तन मन्मा द्रव्यं गन्दनाल विक्षित न ततो भेन गुणोदयो पैदान्ति मते पिद्यन्ने पट खगहो गौn:- त्यादिसामानाधिकरण्यदर्शनात् । द्रव्यमय तु कल्पन या तत्तटाकार ग भाटी त्यभ्युपगमाव अतो दानासम्मतिपत्तिरित्यर्थः ॥ विपच्च टोय- माइ । यदि हीति ॥ पादयो दयाद त्यन्तभिन्ना हिमाद्विन्धत्रयोरिय यदि स्यु यदि चात्मनः सकाशादिखाटयोटत्यन्त भिना भवेयुलटा गुपा. दीना घ्या सहदेव मपन्धानुप मी । इच्छादोनाचारमना नदयो- गावपारतमम्वमिद्धिरित्यर्थः । अन्यन्न भिवानामपि मगया यगम्बन्धात्- पारतन्नोपपत्तिcिfe गहने । ययुतेति IT किमिटमयुगमित्वम थकाव किया थग्दे गत्वमुनाष्ट यकस्यमावत्यमाहोसितम योगवि- भागायोग्यतम् । नाद्यः। विकल्सास हत्वात् । किमिळाद्यपेयाटय- काललं किं यात्मामेशया यादीनामिति, टिकल्पाद्यं- दूषयति । नेत्यादिना । यद्यात्मना महारटपकानमिवादीमा तदात्मनोनादि- वात्तद, नम हम वनित्यावं तेषामापतीया । यात्मनेति : समस्येष्ट- त्वमागहर निराघटे । म-चति । न. पाटयाट् गत्व मयुतमित्वम् । तन्नुम दादीना पृथग्दे गावामय तमिप्रभाव प्रमादान चारथक तभावत्वमयु तसिदतम् । भेदपक्ष परिक्षयात् । न प सयोग विभागायो ग्यत्वमयुतसिदत्वम् । -देवदत्तस्य ,हमादीमा चायु नमिभावापा. तादित्यभिप्रत्य ट्र यादनन्य वे, तारन्मान देन तत् सम्वन्यख श्राघाताततान्यि त्वेन मम्म धान्न रमलि म मेसि पिक स्वप्रा स्यादनवस्यति । द्वितीयं गहस । ममयाय इति ॥ न याच्य' मम्वन्धा- न्त मिसि प. | समवायस नित्य सम्बन्धत्व ममायस्थ . समवायपता स्थाt-

·.
N
..
चर्मवेदीयमारलग्योपनिषत् ।
माधानभ्य पगमाच। तमादालभेद परिकल्पना व
तार्किकः क्रियत इति ॥५॥
कर्य पुनरात्मभेदनिमित्तव्यवहार एकासनातन्त्रवि
द्यालत उपमद्यत इति । उच्यते । यथे झाकाश एकचिन
घटकरकापवरकाद्वाकागनामल्पत्वमहत्वादिरूपासि भि-
द्य तथा कार्यमुदकाहरणधारणशयनादिमाखाच
दीनामपि नहत्वात् । भेदस कदाचिदप्यमुमल भात पक्रयान-
पपत्तिरिति दूषयति । दधा हि । ह'योगस्यामि समपावसाम्य
'वकारेण सूच्यते । समवायस्य ममाथिमिग यादीनाच द्रव्य पाय.
जभ देहिमबिबरपोरिव सम्बन्धामुपपत्ते । तेषु परसाम्यवहारा-
मिद्धिरित्याह । पश्यन्तनि न कि छादयो नाम गुयाः पजनासाय-
वयापादियम् । यदाउमा नानिय पवादिन्यत्वातिरेकेण देहादि
पदिया। रादीति । म केवसमाम नोटामिय गणव नित्यावा.
तिरेव दोष' कितन्यदपि दोनदयं हरिहरमिति गधकालरमाए ।
भावयत्वमिति ः यद्यात्मनो नेहादिगणव व तदा तस्य बधामावा.
मोचो न स्याहतो बन्धमा व्यवस्यानुपपया प्रसि देई सुखदापादि
विमिटा दमिद्धिरियामहराए । यथा विति। भरतवादविद्या
এছালামালসামালিঞ্জিলোমা-
इ । मबयादिभिरिति । विद्याशनमष्यलाध्यारोमेश लौशिकदि-
साव्यपहारः सवादिभिरिष्यते सत्ता च व्यवस्था स्थीयते। तक्षा-
दस्माकमपि तर सबमविहामिल थे। परमा ए मोक्ष कमापि
धादिना व्याहारो नाभ्युपगम्यते । तथा च मोक्ष परेषां अपहारस्वैरा-
भावाविहापारमार्थिव दाभ्युपगमो याह। परमाता
माहिएत दमादम मातम मेयर स्वामी स्वाद पारमार्थिकामभद.
कन्य नाममाया बोजनमून्यन्य पमहरात । तयादित ॥५॥

·पवयेदीयमाण्ड क्लोपनिषत 180 रूपकार्यममाख्याच भिद्यन्ते तत्र तत्र वै।। श्राकाशस्य न भेदोस्ति तबज्जोवेप निर्णया। घटाकाशकरकाकाश इत्याद्यासतकताच भिन्नाव हसन्चे। सन व्यवहारविषय इत्ययः । सोय- माकाशरूपादिभेदकतो व्यवहारो न परमार्थ एप य। परमार्थतस्याकाशस्य भेोऽस्ति । न चाकाशभेदनिमित्ती व्यवहारोऽसान्तरेण परोपाधिकतं हार यथैतत् । तइहे. झोपाधिभेदकतेघु जीयेषु घटाकाशस्थानीयेष्वात्मसु निरू- पणन्मतो बुद्दिभिर्निर्थ यो मिसय इत्यर्थः ।।६।। पतस्य शुन्यादिविरोधाभायनुमानयिरोधमाश्याने का- निकलेगानुमान दृपयति । पेति। लोकव्यापकार्गमाहामाह। कथमिति । यात्मभेदवादे तदनिमित्तो पादिव्यपहारलपैकलि- वामन्यामे करपये कमादिव्यवहारो अपपद्यते । तपाच पिमना भीवान खतो भिधम्ने मिदनाम कवात् । সিঙ্গালারি থবাঘবিঘিামিবমিঃ। पटाकामादि- पनवानिक विपतिवाद । लोकायराणि युवपादयति । या यादिना । अयमादिमाख्याय भिद्यन्न इति सम्बयः । तदक्षता यत्र न रिकसिनो घरकाममेदोग्टद्यते । कारोद. धारणाः । घटालामादीनामुक्तरेव पि पिच्चत्वाभाये कधमनै का- निकमियागाहा मायमिति । एक्ट वतीयं मादं विभजते । परोपाधिन घटकरकादिनच्यते । दृष्टान्न मनध दा- नि ब्यापन दिखादित्रा ·- २४२ चथर्ववेदीयमाण्ड क्योपनिषत् । नाकामस्य घटाकायो विकारावयवौ यथा । नैवात्मने सदा जोवो विकारावयौ तथा॥७॥ লৰ নৰ সঘন হয় ঘরাহ্মাহিদ কান্ধায় दिभेदुव्यवहार इति। नैशरस्ति। यस्मात्परमाथीका शस्य ध टाकाशो न विकारः । यथा सुवर्णस्य रुचकादि यथा वाऽमा फेनबदहिमादिर्नायवयवः। यथा च वृचस्य शासादिः । न तथाऽऽकाशस्य घेटोकाशः । विकारावयवी यथा तथा नेवात्मनः परस्य परमार्थातो महाकाश स्थानीयस्य घटाका स्थानीयो जीतः मदा सर्वदा यथोक दृष्टान्तवन्न विकारों नाप्यवयवः । प्रत धात्मदकतव्य हारो सत्य १५५ म - . ." घटाकागादी विपछत्वाभाषमा पहिरति । नेम्यादिना। घटाहामादिराका स..पिकाययो त्यतीकारावापि भेदस्य नायिकत्वान मियतेति लोकस्य व्यापा चोद्यमुस्पाम यति । नन्विति । पाकास निर्विकारत निरषय त्वच लोकसित ग्टहीला परिहरति । तदम्मोहित वव वैधदाहरण द यमाह । यति । घटकामादिरावाशाय म्य महाकामयाब यमो न भारतीय व्यतिरेक दानमाह । यथा शस्य दि । एकानानी दान्तिकमाइ । न तथेति । घामास महाका प्रनि विकारवमवयवच नाही. व्युतम् । रामालय दार्शनिक दयनजरा भ्याकरोति ।, वघेत्यादिना । कानिकलेगानुमानस्यामानाने म्यिते. फलितमाए । यत वि ·रूपा पथर्ववेदीयमाण्डम्योपनिषत् । यया भवति वालानां गगनं मलिनं मलैः तथा भपत्य नद्यानामात्माऽपि सन्निनो मलैः॥८॥ यस्माद्यथा घटाकाशादिभेदयतिनियन्धनो यदिभेदध्यपहारमाथा देहोपाधिलोउभेदकतो जन्म मर पादियवहारः तम्मात्तत्मस मेर लश करीफलमल यत्त्व- मात्मनोन परमार्थत इत्येतमयं दृष्टान्तन प्रतिपिपाद- विपन्नाचा यया भवति लोके सालानामविवेकिना गगन- माकाशं घनरजोधूमादिमन्नै म लिनं मलबन्न गमनं मल- यत् तद्याथात्म्य पियफिनाम् । तथा भवत्यारमा परोऽपि यो विभागा, प्रत्यक क्शकमाल मलेलिनोऽवदाना मृत्य- गाम पबै करचिताना नामयिय कयताम् । न परदेश- साइतमागयध्यारोपितोदकफेन तरङ्गादिमान । तया मम्मत्व- जीपोभमपो भागो म विकारोपित मझायो पाध्य भुवि जीवन्दि समित्युक्त प्रभा राद्धत्वाम्नीवस्य रागारिमलय पाटनेक वादेकवा योगादिया परमार्थ तो जीयस्यामि नाम्नि मियाह । तथेति । श्लोकस्य तात्पर्य माह यम्मानित पटाकागो मटाकाश रचीपासणानि पापिनिमित्तो भेदन दिषयादि सहप्रयुको सपोक्रियाभेटो नामभेदति रहारो नाम यथोपन भ्यते नमा देहायपाधिभेटपयक्ता जीवभेदमरक्षतो जन नम रगण्ड बारिम्पयहारो व्यवाितो यसमाथीय सम्माना- विद्यमानेन तमेवात्मनी रागारिमन्नत्व न वातोनोन्य तमर्थ हा न सारा प्रतिपिपादपमागे धानमाहेति योजना धान भागविष्टान्य मरागिण व्याच: । यत्यापिनादानिक मागगता ·१३५ है अथर्ववेदीयमा त्योपनियत् । भरणे सम्म चैव गत्यांगमन योरपि। स्थितौ सर्वशरीरेषु आकाशेनाविलक्षण HLI सवाता. सवत्स श्रात्ममायाविसर्जिताः । मात्मा अदुधारोपितले शादिमलमलिनो भवतीत्यर्वे. पुनरयुक्तमेवार्थ प्रमञ्चयति पटाकाशजन्मनाशगमना নামৰল্লিলিহামঘৰীৰাজনী নায়ি नाविलक्षण मत्येतत्र्य इत्यर्थ ॥६॥ घटादिस्थानीयान देहादिसहाता समदृश्य हाटि. 'यम्मायाविकत देहादिवञ्चात्म याविवर्जिता धात्मनो माया नामपरायाममाह । तथेति । याहि प्रत्यगामा विशाता सोरस नगाना भनिनो भातीति सम्बन्ध , 'अनुदानामिन्ये इंग। प्रत्यगामनि पाधिकिभिरप्यारोपितेपि प्रत्यगात्मनो विव मनप्रयुक्त फन तय याम व वियतोग्याशा । न होति ।। मनु भीमो मरणानन्तर धर्मानुरोधन वर्ग मति । ध्यधर्म साशनरक प्रतिपद्यत । धमाधम योय भोगेन पये पुनरागन्य यौनिमिष मत IRA याष गोग रिस वा पुनरपि परनोवार प्रनिघते 1 বামীবষেষবমাণিত্বলিনি तमा भरणनि । मोकद तावपर्थ माह । पुनरपीत : च्यात्मनि भी थाहारो विद्याक्ष वामगे नैन्यकोर्थ । बाममोहि गगनोपमस्थ गन्यादेस्तोरसम्भवादविद्यारुतमसिम् गत्यादिरि ई 14 ननु सङ्घातयन्दितानामुषाधोना सवलासमय भदस्यापि तथा वादात्त दानुषपश्चितावस्थामति अत्यवाह । माता रति । देवा ·१४५ अयच वेदीयमागड क्योपनियत् । आधिको सर्व साम्ये वानोपपत्तिर्हि विद्यते॥१०॥ रसादयो,हि य कोगा व्याख्यातातैत्तिरीयके।' . विद्या तथा प्रत्युपस्यापिता न परमार्थतः सन्तीत्यर्थः ।। यद्याधिक्यमधि कमानतिर्यग्द हाद्यपेक्षाया देवादिका. र्य कर पमहरतानां यदि वा सवैयां समते ३ नेमामुपपत्ति- संम्भवः सजाय सिपाटको हेतुविद्यते । नास्ति हि यक्षा- पामादविद्याशता एव परमार्थतः सन्तीत्ययः ।१०।। उत्पत्त्याटियर्मितस्यादयस्थास्यात्म तत्वस्य अतिप्रमाण- पात्य प्रदर्शगार्य वाग्यान्य पन्यपन्ने । रमादयोऽन्नरममयः भागामय इत्ययमादयः कोया इव कोगा अस्यादेरिवो- तरोत्तरस्यापंच या यहिर्भावात मूर्बस व्यास्थाता विस्पष्ट मैदपु दिदैहाना प्रध्यन गत्तेनाधिम्याभ्यनगमायागन्यत्यहिरियार देह. चिदाधिक्यं मूढवद्या कालापि वियेकदृष्ट्या मर्या पशुभनाम कलावियाटगे यामाम्य या चोरुले मासि महग्ने मत्यत्वं काचिद्ध पत्तिरियाद । आधिक्य इति ॥ पूर्वाशीराणि योज- यति । घटादोति । मणिमन्याटिरूपा गाथामिन्द्रजाल प्रयोजकभूतां व्यायति । विद्येति। मिता देहान मन्या देवत्वातमम्मतिपत्र वदित्यर्य. महादिदेहानामुन करायादायिद्यात तमित्यागादिवो- म्याई ध्याचट । यटीयादिना.. जीवस्याद्वितीयन दावमुपपत्य परम्भ नोयपादितम् । इदानीन- बेपतरोय युगमात् पर्थमाइ । रमादयो होति । लोकस्य तात- पर्यमाए । उत्पत्तवादिति । अमरार्थ जथय ते । श्रादिशाम मनोम विज्ञानमयानन्दमया ग्टह्यनं ! बघ गादे यथा सादयरन ·प्रथर्ववेदीयमागम्योपनिषत् । तेपामात्मा परो जीवःखं यथा संप्रकामिंतः॥१९॥ इयोईयोर्मभुत्ताने पर बम प्रकाशितमः। मारण्यासातैत्तिरीयाशाखापनि यहल्यां तेषां कोशागा- 'मात्मा येनात्मना पशापि फोशा घामवन्तोऽन्तरतमेन । म हि मर्यपां जीवननिमित्वान्जीवः । कोऽमारियोह। पर एवामा यः पर्ष सर्य चानमनन्तं बहोति प्रस्तः । यमादालानः स्वप्नमायादिक्दाकाशादिक्रमेण रसादयः कोशलक्षमाः महाता याममायाविसर्जिता इटुक्तम् । म अात्मामाभिधा खं तधेति संप्रकाशितः । शाकाशवादित्यादि सोमाः । न तार्किक परिकल्पिमात्मपत- पुरुप धिप्रमाणगम्य इत्यभिप्रायः ।।११।। किवाधिदैनमध्यात्मञ्च तेजोमयोऽमतमयः पुरुषः धिव्याद्यन्तर्गतो यो विज्ञाता पर एवात्मा मम सर्व धात्मा + . कोशासपेक्षया बहिलि देने मञ्च कोमा व्यपादयन्ते । तल हेतमा। तरोत्तरसेति। पूर्वपूर्ण स्थान मयादेमहरोत्तरमाण- मयाद्यपेक्षया बहिर्भायात् अझ मान्नर मनिशाभूतमशानन्दमय- स्यापि धर्माया विरोपाटवियर पश्चामामपि कोगवमित्यर्थ । द्यागिन्य राशि म्याप । व्याख्याता न्यादिना। तब जोरद पत्ति तपादयति । म हीगि nिe शोकान्दार्थ गाकाहारा बाबति । कोमाधिलादिना। হিলা মজাময় एन्धनग्मादिति । HE तस्स परस्सारमन चौत कालमा न्यारिना भनुम भाग : प्रह' को भोaneमिति ·अथर्ववेदी यमाम्ड फ्योपनियश - १४७ थिव्यामहरे चैव यथाऽऽकाशः प्रकाशित ॥१२॥ मिति इयोईयोरतच यात् परं बलं प्रकाशितम् । कत्याह । वनविद्यारयं मध्यमृत अग्रतत्वं मोदनवत्या- विचायते यचिन्निति मधुचानं मधुबालगं तमिानि- त्यर्थः ॥ किमिवेत्या इथिव्यामुदरे चैव यथैक भाकामो. अनुमानेन प्रकाशितो लोके तदित्यर्थः ॥१२॥ पञ्चामा विनिशाना यदे यरूपममुगत प्रम्य क.चतन्य नष्ट हो यति जोपरयोरेक्य निरीय शुसम्तात्पर्य पुक्का ये एह टारग्य कसुते- रपितापर्यमा । इयोरिति । मधुवामा पाप पायेषु अधिदे- याध्यात्मयिभायोः सानयोर यमेव म इति पर मा प्रत्यक पकागि नम् । प्योरिमन पदारगर सुरपि मझाने का तात्पर्यमित्यर्थ । तय हटान्त माह थियामिति । म के पल मे को तैत्तिरीय युतिरेय नावपर्य किन छहदारण्यक सुतेर पोत्याह। किञ्चति । अधिरै म एघिच्यादायध्यासच गरीर तेजोमयो ज्योतिर्मायतन्यप्रधानोरा. मयोमरणाधी पुरुष पूर्ण थियादौ शरीरे धान्नको यो विशाला म पर एषामा । तेन स रिसाता मर्च परमपरिनिं महा- वेति पर नामकामिनमिति मम्पन्धः । अपवादायम्यायामध्यारोमा मम्भ वाद हयोई योरिति कथ मुच्यते सवाद। ग्रतक्षयादिति । सायपर्यन्त पक्ष प्रकाशितम्। दयोद्द योरिति पुनरनुयाटमाय मित्यर्थः ! मधुजाने सवव प्रकाशित प्रश, न्याय मधुशान गन्दा व्युत् पादयति । के न्यादिना सहस्य कपिदाधितत रूप बदनुमोयो । तव गदाधिकरणं मामान्यत मिद्ध पारित थाटामाज- मिनि मिडमिति ! तञ्च कस्सनामाघमादेकमेयेति गम्यने । तथा च पहि. रन क म वाफाममनुमानप्रामाण्याधिगतम् । तथाधिनमायाम गम प्रत्यग भूत पिदमित्युत्तराई व्या किमयादिना । १२॥ • प ·अथर्ववेदीयमाण्ड क्योपनियत् । जीवात्मनोरनन्यत्वमभेदेन प्रशस्यते । नानात्वं निन्दयते यञ्च तदेवं हि समञ्जसम् ॥१३॥ यद्य . तितः युतितय निर्धारितं नीवस्य परस्य चाम- नोरनन्यत्पम देन प्रशखते सूयते शास्त्रेण व्यागादिभिश्च। यच्च सर्वप्राणिसाधारणं स्वाभाविकं शास्वपरित कुता. तिकचितं नानात्वदर्शनं निन्द्यते । न तु तददितीय- मसि। द्वितीयाहै भयं भवति । उदरमन्तरं कुरुते । चच तस्स भयं भवति । इदं सर्वम् । यदय मारमा । सत्योः स मृत्युमानोनित्यादिवाक्य चान्य व व मविमिः। यच्च- नादेवं हि समय अयोध न्यायमित्यर्थः । यास' तरकत्वे तीन तापमित्याह । जोधामनोरिति । - देन प्रशपिया भलोयादिना मनभायादेनेत्यर्थः । यत्' मग ते विधेयभिम्यादिन्यायव । एकत्य दर्शन फन्न पाटोप पन्तु प्रपल. म्भादेकत्वं मन्नमवादितिमिति भाव । यशानेका मा. माधारण तदिन्यमान ! निन्याने विविध्यत इति न्याया- मानावमामाया म भरतोयानानात्वमिति तम य मेकत्वमा सम भागावनिन्दन कलमेर पानीयमस्य स्थगो मति युमिति फमिनमाह। तीति । ज्ञाकाराणा प्याच मदिति अनन्यत्वाभाध्याय करमत दर्शयति । अभेदेने नि । समा- स्ते साम्त पति समदमादाय ध्याय यम्। माणामेट दनेन पलपादेव । व्यापारादि वेदार्थ सारवासीर काव मबते । बागदेव, अमित स महासा न. । पर. सममिद जनार्दनो नान्यसनः बार पकार्यज्ञानमिदादियारित्यारा ·चथर्ववेदीयमाण्ट क्योपनिषत् १४८ ताकि कपरिकल्पिताः फुटयमा अनुचो निरूप्यमाण न घटानां प्राञ्चन्तीत्यभिप्राय. ॥३॥ ननु अत्यापि जीवपरमात्मनो प्याक' यत्मागुत्पत्ते सत्पत्त्योपनिषद्दाक्येभ्य मा प्रकीर्तित कम्पकाए। अनेकशः कामभेदत इदंकामोऽद काम इति। परय सदाधारयथियोद्यामित्यादिमन्त्रयणे ः। तत्र कथं कज्ञा- । नकाण्ड नाक्य विरोध ज्ञानकाण्डवाक्याथैसवैकत्वस्य साम- अस्यमयधार्यत इति। अबोच्यते ॥ यतो वा इमानि - व्यासातिभित । हितीयाई विभजते । यतिबनिन्धत पति वन्द नोप कमात्र व्यम् । व्ययिनामोहितात्मान पुरुपा भिवाद. नि । किनेन न त पाप धोरणामापहारियोन्याटियाक्या माद- योरपि तदर्शन निन्दनीया। अन्य यति एयमनेकत्वदर्शनस्थ निन्दितत्वेन निपिदलानानेकत्व शास्त्रीयमिन्युक्षा चवर्थमादार्थमाह । यञ्चनदिति । विषयभेदेन प्रशंसन निन्द नञ्च त्यर्थ । एक होति । इतस्यामाम्लीयत्वमद तस्यैव तत्तात्पर्यगम्यत्वमिन्यगोकार मनो व्यर्थ । भेदरहितामपि न्याय्यत्वाविशेषाद् ददर्शनमिन्द नस्य कुतो न्याय- त्वमित्वामहराह । याम्पिति या दयाह्या म्म त यो याय काय कुदृष्टय । सांता निस्फ ना त्यस मोमूना हि ता रा ता इति मनुथ चनादित्यर्थ । न्याविरोधाटपि भटवाटा नामसमश्नमत्वमित्याह । তিজা, সুবি, ১ মিলিমি, শবে भेदश्च परम्परा यतादिदोषदृपिता न ममीयते । तन भेट्वादानामुद मेक्षामलानामममममतेत्यये । १३ में दवादानामुत्प्रेक्षामाबम नत्व तिम लवादिन्यागमा परि हरति । जीयामति । उत्पत्तियं दक्कि सम्यक जाम तदपिनि - 4

·.
अथर्ववेदीयमान योपनिपन् ।
जीवात्मनोः पृथक्वंयत्प्रागुत्पत्ते प्रकीर्तित
भूतानि
जायने । यधाऽग्ने'च द्रा विस्म निगा । तम्माहा
एतस्मादात्मन आकाश सम्भूत । तदैवत । तत्तेजोऽस.
जतैत्याद्युत्पत्त्य /पनिपहायचे भ्यः प्राक् पृथक' की
काण्ड प्रकीर्तित यत्तन्न परमार्थ किन्तर्हि गोगाम् ।
महाकाश घटाकाशादिभेदवत् । यथौदनं पचतीति भवि-
यह त्त्या तहत् । न हि भेद वाक्याना कदाचिदपि मुख
भेदात्व तुपपद्यते। स्वाभाविकाविद्यावत् मागिभेदहथ्य
मुवादित्वादात्मभेदपाश्यानाम् । इह चोपनियन्सूनपत्ति
7
भटेवनया
যা না মা আদম শান মহীলানাৰ
मुल नदोरन पचतीति भविश्यमासस तरह देवोदना गोड
भवन मुख्यभदार्थत्व चुते यते । भदस्या न बत्वपुरुषार्थत्व योरमा
माहितार्थ । ग्लोथ्यापार्यामाधामा। नन्विति । न केवलमाभि
स्वविनामद भिन्न वस्यापि दातमित्यपरोर्थ ।
तेक्षावपर्य नियमभ्यास' सूचयति। छमेशा । कम माण्ड
तत्तदकामनाभ देन नियोजय भदरिद्वापि कच सोपरयाद
सिध्यति परस्स तयानुकत्यारित्यागयाइ । परद्य nि : हिरण्यगर्भ
समवस वाप रति मन्त्र प्रशो हिरण्यगर्भ मर्म नाना परामप्यते ।
मरमा टधीपी द्यामपि तमान। धन्यथा गुरुवायोरष साना
योगात् । न च हिरपय नीतिरिक्षमीवर पर बुध्यन्न मलाई ।
पर प्रकीति रति सबन्ध । कार्मकाण्डा मानकापाकाप
वाध्याममाएका सदस्य बामप्रसाMENTS राब
बाधक्षमा निर्धारण कारणानधारणाम अमित्याह 1 तमिजाका

·प्रय बेदीयमाण्ड्ययोपनिषत् । भविष्यदत्तयागौणं तन मुख्यत्वं हिनयु जयते॥१४॥ प्रन्त यादिवाक्य जारपरमात्मनोरेकत्वमेव प्रतिपिपादयि- पितम् । तत्वमसि पन्योऽभावन्योऽइभीति न स वेदे- त्यादिभिः । अत उपनिपत्स्से कत्वं श्रुत्या प्रतिपादयिपित भविष्य तोति माविनामे करत्तिमाथिन्य लोके भेददृध्यनु- बाटो गोगा एबे त्यभिप्रायः । अथा तदैवत । तत्तेनो. सत्यात पत्तेः प्रागेकमेवाद्वितीयमित्येकत्यं प्रकी- तिसम्। तदेव प तत्मत्यं स धात्मा ततमसीले कन्वं ·- अयनेष्टीयमाग गोपनिषत् सलाहविस्फनिगादोः सृपियो चोदिताइन्य या -- भविष्यतीति ता गरियंदक्किम पेक्ष्य यजीवात्मनो पृथक्त्व यद सचिवाक्ये गम्यमान ढोग्यम् । यबौदन पचतीति तहत् । १४ ॥ ननु यात्मते मागम मर्चमेक मेवा द्वितीयं नथा- प्य त्पत्त रुच जातमिद संघ जीवाच भिन्ना इति । मैवम्। अन्यायवादुत्पत्तियुतीनाम् । पूर्वमपि परिहत एवाय • सम वदात्म मायाविसर्जिता. साता घटाकाशो- त्पत्तिभेदाटियजीवानामुत्पत्तिदादिरिति । इत एनो- त्पत्तिमेदादिवतिभ्य पालयेह पुनरुत्पत्ति तीनाम- - , दोप . मेव मनिपिपादयिषितमिति पूर्वक सम्पन्ध । एकत्ये च नस्नात्पर्य सिद्ध तोरपाटावरम्मन फलित माह । दन रति लोडस माध्या पार व्यास्थानान्तरमा | काय वादिमाग एवादिषतिषु गन्दगतिवादे व राज्यादिहरेईनामुप पत्तिरिया । टल्लो इति । उत्पादि सोना सानिधत्व मुभेन्य च्यात वाद्य मुस्थापयति । नग्विनि । नासा यानिधत्वामा विकाशवोद्यमिह परिहरति म पमिति , मरिहत्त्वाच नेद चाद्य भाव कामिया । पूरा पानि । यदि प्रशाद पत्तााईट शुतिभ्य पादुपाकमोपस हारकरण तात्पयनिगमायानाथ एचादिश्रुत त सायपरत्व परिहत हि पुनरूपन्यामो छपा सादि न्यागत । रस यति । एट तृपतवादयुतीना मियामर परत्व पूर्ध मुनम् । तासाझा वाद पर्थ प्रतिपादने नया पुनरूपन्या रा निदातोयुत्तरमाई। र पुनरिति । पादव यगतान्यचराय ३ था ·. अथर्व नेटीयमाण्ड क्योपनियत । ९५२ उपाय सोऽवताराय नास्ति भेदः कथञ्चन॥१५॥ दं पारम्पर्य प्रतिपिपादयिषयोपन्यामः । मल्लो हविस्फन्नि- ट्रादिहटान्तोपन्यासप्टिी सोदिता प्रकाशिता धन्यथ प म भन्दै मष्टिप्रकारो नीवपरमात्म कत्वबुधव तारायो- मायोसारकम् । यथाप्रागासंबादे वागाद्यासुरपाप्म वेधा. द्याप्यायिका कल्पिता प्राणवैशिध्यमोधावताराय तदप्य- सिमिति चेत् । न । शाखाभे देवन्य था च प्राणादिसंवाद अयगात् । यदि हि वादः परमार्थ एत्रामदेकरूप एव संवादः सर्वशाखास्सयोप्याविरुद्धाने याप्रकारेगा नायोप्यत् । योजयति । दिन्यादिना . य. दया प्रतीयते न स शुन्यषामयति किन्नु मात्पर्यगम्यस्यैव शुग्यतायल दमानमाह । यथेगि ॥ पागादीनां प्राणानाम यानिति मियः मर्प मवादमा व माव्यायिका ! श्रूयते नामो बन्यो भवति ! पागादीनामचेतनत्वात् । तथा पया- दिय तिरपिन सार्थ तात्मय बतीत्यर्थे । उटाहरमाान्तरं सपर्यो त। धागादीति देगारमयामे देवासावद मगनमिभक्तिमुपचक्रमिरे । वाभाटीयोहारत्वेन दिरे। माय यागाटीन कल्याणारागन न पाप मना अमुग यिविधुरित्याद्याख्यायिका च न यथायुतार्था । वागा. दीना वागभावे नोहानामामात् । किम्वकारधर्णितत्यानमाणोत्क्रानो देशपातपमिदं च प्राण हो भवतीति प्राणशिधनियये बापतार पत्वेन मा कल्पिता । तथैव प्रशतेपि पश्यादिश्रुने मार्थे तात्मा- भायातकार्यस्य सदातिरेके गाभायात्तदेवामीत्यदैतम चावतारोमा- यावन कायारिकिया कल्पिते त्यर्थ । देयताभन्दप्रयोगाननवं यागा. टोनामिनि मुसार्यत्व सपादादिनापम्य । अतोरमिअमुदाहरणमिनि ·१५४ अथर्मवेदौरमास्योपनिषत् । बते तु नसावतारयं सवार युतीनाम् । प्रयोपति- वाश्यामि प्रत्येक व्यानि । कल्पसर्गभेदात्मवादश्रुतीनाथ प्रतिमसमन्वयात्वनिति चेन। निष्प्रयोजन त्याद्योगबुम- .वहारप्रयोजनव्य तरेकेण । न वन्यप्रयोजनरव' संबा- दोत्पत्तिबुतीना शक्य' कल्पयितुम् । तथात्वप्रतिपत्तथे ध्यानामिति चेन्न । कमहोत्पत्तिममयाना मोतपर- निष्टत्वात् । तदुत्पत्त्यादिश्रुतव धात्मकन्या छपता. रायैव नान्याची कल्पयितु युक्ता । पत्तो नास्थ त्य- क्यादिकतो भेद कञ्चन ।।१५।। mantra-AAA HARNAAAAA दपोसि । मवादविसार योरमको त्र तेचे मामा मईया ' दाम पडीकारविरोधायेजमेपार्षमादामामयम् | हतु पर परम्पादिन मामायमिति परिहति नखादेविति मायादीन्यादिशन्दन मुख्यातिरिका वागायो सामने । ख- मेर समाधान मतिरेखेम विपोनि । मटि ही कविहिपद 'मानामा मायामो समयमा प्रजापतित्रुगताना वषि धुरकान्ते भरीरभिद पापिटरमा सिनिमर्थ ठो भवमोनि नमोकामा Rषा ऋय । कवि पातन्न । यभिचुदकाने शरीर fre vala : चयानिम्दामोच्च यासो व्यपदिश्यते । कचिदपुन कपघु' वामनामीति पुग्थ्य प्रादागिरिकावार न म कॉम বাবা ধীর দিক সঙ্ক ৫ৈ বাংঘসীলা গুই fafa - प्रायन पर काम मिचो पिरोधानानि खाणे प्रामाभित्यु पराशि सामानानुरोधाइदतियान्यपि विदिनानि। कन्दिाकाभिश सचिरनमानिय कानप्रासादिको करिदोष परमपरामहनिमादिया, ·अथर्ववेदीयमाएर क्योपनिषत् । श्राथमास्त्रिविधा होनमध्यमोत्कृष्टदृष्टयः । यदि पर एवामा नित्य शहाबुइमतसंभार एकः घर- मार्थः भन्ने कमेवाद्वितीयमित्यादिऋतिभ्योऽसदन्यकिमर्थ. यमुपासनोपदिया। प्रारमा वा अरे दृष्टव्यः । य प्रात्मा- ऽपहत पापुमा म ऋतु कुबीत। प्रात्मत्येवोपामीतेत्यादि- तिभ्यः । कम्माणि चाग्निहोत्रादीनि । पृणु तब कार- याम् । पाश्रमा प्राथमिणोऽधिकताः । वर्णिमञ्च मार्गगा। धाश्रमशब्दस्य प्रदर्शनार्थवाचियिधाः । कथम् । हीनम- 1. ननि । प्रति कल्स टिभेदस्पेटत्याइवती नामपि प्रतिमर्गमन्य था बावस्यया यर्थयय सादिति गते । कति सि गामाती ध्यमस्या कल्पाते । तदेव नाद्यापि सिंमिन्युत्तरगा। मेन्याटिना । नामा प्रयोजनवं वापि सीनमित्यानाह। योtaa योजनान्तराभा प्रकट यति । न होति प्रामादिभाय प्राप्तये ध्याना माणादिसतीनमिति शहते । नचालेति । सं यथा यथोपायते देश भवतीति श्रुतेः । न्याय माम्यानक लहादिध्यानामानि फलं स्यात् । तथानिटमिति परिहरति । नेत्यादिना । प्राणभयादतीमा मायथै मिधानाधायगारार्थत्वगुममाय टानिकपुपमहरति । समादिति । उत्पश्यादिवतीमामुदत्तत्रादिपरत्वामाने फनितञ्चत पादायटन पट यति । घन नि१५. उत्पावितिपिरोधममाह से परिहयोपामनषिध्यनुप पति विरोधं परिहरनि । यात्रमा रहि । यामिणो वर्णिम कार्यम- भोपामका होनाटयः । कारणमझोपाएका मध्य मरष्टय । यदि- होयमझदर्शनशोचालनमायः । एयमतेच विविधए भने नेपा - .

·पवरहीयमा सहयोपनियता उपासनोपदिष्टेयं तदर्थमनुकम्पया १६ ध्यमोत्कृष्टष्टय । हीना भिजष्टा मध्यमा उत्नया दृष्टिदर्शनसामर्थ्य च येषा ते ८ पैता इत्यर्थ । उपासनोपदिष्टयं तदर्थ भन्दमयमचा- श्रमाद्यर्थ कर्माणि च । न चात्मक एवाहितीपत निश्चितोत्तमध्यर्थे दयालुना बेदे नानुकम्पया सन्मार्गमा. . + मन्दाना मध्यमानाञ्च उत्तमटि म गार्य दयानुना वेदेनोपनीय दिष्ट।। तथा चोषामनामुष्ठानदारेशोत्तमामेकबडष्टि क्रमेण प्राप्ता अजमध्यपान्तर्भविश्य नीत्यर्थ । श्लाकव्यायामागदामा । यदीति: तसेच परमार्थ व मत्वममा यामाह। एकमेति ॥ प्रतीतेमिया : देवाविषयलमाविरोधमा । पमदिति ॥ यह तस्य व यस्तुले ध्याग- विधिविरोधमा। किमनि पाम मोपदे ग मेष विमति । थामेति । तन िनिदिध्याभितव्य युधामनोपदिश्यते । य पा, ज्यादो त श विजिनामितव्य रति ध्यानविधि । स समित्या - दन शमादिमानधिकारी परामयते । बनस्य च पहर्वक विधिविरोधोरभि प्रहरतोन्याह । कर्माणि पनि किमयान्युपदिशानीति सम्बन्ध । पदमाधिकारिणोधिकार्यलर प्रति विधिहम भाका मिति परिहरति । शिखति नवलुगानोपदेश कमें पदेना ग्टह्यते । तदेय कारयामचरयोजाया प्रकटयति। धात्रमा रति। पात्रममन्द नामिणो टपना वर्णिम कष ग्रो रविवाघमार। वाचमि । भूदान व्यापारी बेवारि जानामय पहधार्थ मा गा sta विशेष मानिध्य मेवाकाक्षाहारा फोरजति । कमित्यादिना। काबअझविषयत्वाविलमत्वमा मध्यमत्व कारण विपवताव।

·r अथर्ववेदीयमाण्डू क्योपनिषत् । खसिद्धान्त व्यवस्थासु तिनो निश्चिता दृढम् । सन्त. कथमिमामुत्तमामेकत्व दृष्टिं प्रान युरिति । यम- नमा न मनुते येनाहर्मनो मत तदेव बाल विधि ! नेदं यदिदमुपासते तत्त्वमि श्रात्म वेदं सर्वमित्यादि- श्रुतिभ्यः ॥१६॥ शास्त्रोपपत्तिभ्यामवधारितत्वात श्रदयात्मदर्शनं समय- ग्दर्शनं तदाह्यत्वान्मिथ्यादर्शनमन्यत् । इतच मिथ्यादर्शन द्वेतिनां रागद्वेषादिदोपास्पदत्वात् कर्य सिद्धान्तव्यव- स्थासु स्वसिद्वान्तरचनानि यमेषु कपिल कपा(दबुहादि- कलमद्दतविषयत्वादिति द्रष्टव्यम् । एवं प्रति व्याख्यायोत. राई व्याकरोति । इपासनेति ॥ काप देशस्थापि तदर्थत्वमाह। कम्मावि घेति । व्यायौ गदा दर्शयति । न येति ।। वेदेनोपामना- धुपदेशे भन्दाना मध्यमानाच कथमनुपहः सिध्यतीत्यामाह। सनमार्गगा ति ॥ प्रात्रु युरियुपासनोपदिरा। कम्माणि घेति पूर्वेण सम्बन्धः । उपास समय न भवतीति प्रतिषेधात् मन्द मध्यम भत्त्य मु पाम नस्य प्रतिभातीन्याह । यमनसेति । यद्दतटीना वर्णा- चमभेदीभिमानाभागदेय नोपान कर्म वा सम्भवतीत्याह। नयम- 4 अनदर्शनस्योपासनादिविधिविरोधाभापि मतान्तरैर्विरोधोरतीत्या. पर तेषा धानिमल लाम्म पमित्या: । समिधानेति। लोकस्य तादपर्य पक्त भूमिका करोति । गाम्वति ॥ तदायत्वादिन्यव तन्दन गालो पत्ती दह्यते ॥ तदर्शनस्स मियादान हे त्वन्तर परत्वमवतारित स्य लोकस्य दर्शयति । इतति त महामेष दर्शयति । तिनामिता ·१५ अथर्ववेदीयमावड़योपनिषत् । अद्दत परमार्थो हि हैत तने द उच्यते। R केन हेतुना न विरुध्यत इत्युच्यते । अद्वैतं परमा। हि यथावतं नानात्वममस्याहतस्य भेदस्तस्य कार्यभिः त्ययः । एकमेवाद्वितीयम् । ततेजोऽसजतेति श्रुतेः । उप- पत्तेच। सचिन्तस्पन्दनाभावे समाधी मूर्छाया मुघुनौ चाभावात् । अतसाद उच्यते हैतम् । विनान्त, तेया परमायतश्चोभयथापि वैतमेव । यदि च तेषा मानानां हैष्टिरस्माकमद्दतदृष्टिरभ्रान्तानां तेनायं हेतुनामत्- पक्षो न विरुध्यते तैः। इन्द्रो मायाभिः । न तु नहि- ॥ ন ঘঠনগর বিখরা বিধিঘিলার যত্ন विरोधकाचो युक्तिरित्याग थमतपालोधनया नावदविरोधमाह । यद तमिति : मिष्याभूतेन तेनादनस्याविरोधेपि मरमार्थभूतेन নম হিম মিয়া বয়াবিধ বৰম নহ্মীনি মকা। नेपामिनि निना परमादेनायरमार्थत्वेन च तमेय व्ययहारगो- चरीभूतम् तव सम्प्रतिपन्न सन्निध्ये न्येवं स्थिते न होनातस्य बिरोध गश्यहो भवतीत्यर्थ ॥ श्लोकातिपध्य प्रश्न करोति । बेनेति। लोकावराणाम माचशागो इतमाह। उच्यत इनि। तस्यादेत काथव ममासमाई। एकमेवेति । श्रुतिप्रामाण्यावस्याई नकार्य- वागमात् कार्यस्य च धारणात् भेदेन मत्त्वनिषेधात्तहमन्यमिन्य वधार पानाईतटन देवदर्शनेन विरुदमित्यर्थ । अनदर्शन देतदर्शनैर- विमित्यय युक्तिमाह । उमप शेति । नामयोपमति भविष्य यति । चिनोति ॥ सुपुतवादावसाया स्वकीयघिसस्पन्दनाभाये ·. अधर्मवेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । अद्वैत परमार्थो हि हैन तङ्गद उच्यते। केन हेतुना न विरुध्यत इत्यच्यते । अद्वैतं परमार्थ 'जियमाढुवतं नानात्वममस्याह तय भेदस्तस्य कार्यामि: त्ययः । एकमेवाहितीयम् । तत्तेजोऽस्मतेति श्रुतेः । सम. मत्तेच। सचित्तस्पन्दनाभावे समाधी मायां सुषुप्तौ चाभावात् । अतस्तद्भद उच्चने दैतम् । ईतिनान्त, तेषां परमाधेशश्चोभयथापि दैतमेव । यदि च तेषां भ्राताना दैतष्टिरस्माकमद्दत दृष्टिरमान्तानां नेनार्य हेतुनापत्- पक्षो न विरुध्यते नैः। इन्द्रो मायाभिः । न त तद्दि- নাই নদৱ শিৱস্থা বিঘিনালাল জয় विरोध वाचो युक्तिरित्या खगतमा लोपनया तावदविरोधमाह। यह मिति मिथ्याभूतेन तेनाई तस्यायिरोरधि परमार्थभूनेन तेन विरोध स्यादित्याग तथाविधं इनमेर नास्तीति मत्वाहा नेपामिति ॥ शिमा परमानापरमार्थत्वेन च तमेव व्यवहारगो- चरीभूतम् तञ्च सम्मतिपत्र तवन्मिध्य त्येवं स्थिते न होनाइवस्य पिरोध: शक्यगद्धो भवतीत्यर्ध. लो बामतियध्य पन्न करोनिनेनि लोकाराणामधेमाचक्षाणो हेतमाह । उच्चन इति। तस्यादेत. कास्यत्व प्रमाणमाह । एकमेवेति । श्रुतिप्रामाण्यादरमस्याई सकार्य- बागमात्कार्यस्य ध कारणात् भेदेन सत्वनिषेधात्तवम त्यमित्यवधार- णादाई तदर्शनं देवदर्शनेन यिममिन्य र्थ. । व्यई नदर्शनं देवदर्शनैर- বিনিম্ন प युक्तिमाह । उपपत्त ति। नामेवोपपनि समिप्य दर्शयति । बधित पुसमाधास्वाया स्वकीय वित्तस्पन्दनाभाने ·पंधेदीयमाण्ड क्योपनिषत् । तत्वतो मिामाने हि मत्तामझतंबजेता अजातस्यैव मावस्य जातिमिछन्ति वादिनः । मायया भिद्यते होततमिरिकानेनवन्ट्रवद्रज्जः मर्यादि. धारादिभिरिव न परमार्थतो निरवयवन्वादात्मनः । सावययं यवयवान्यधावेन भिद्यते । यथा मघटादिभेदैः। तमाबिरवयवम नान्यथा कथश्चन केनचिदपि प्रका- रेण न भिद्यत र त्यमिमाय. । तत्त्वतो भिद्यमाने मतम- अमइ स्वभावत. सन्मयं तां व्रजेत् । यथाऽग्निः शीत- ताम् । तच्चानिष्टं स्वभाववैपरित्यगमनम् । सर्वप्रमाणधि- रोधात् । अमव्ययमात्मतत्त्वमाययैव भिद्यते न परमा- र्थतः तयाब परमार्थसद्वैतम् ॥ १॥ ये तु पुनः केचिदुपनिषद्ववाण्या तारो ब्रह्मवादिनी यावद्का अमातस्सवात्मतत्वसाम तस्य स्वभावतो नाति- त्वाचन्द्रादिभेदरदिन्यर्थ । विमनं तस्यतो भेदरहितम् । निरपयवला. विवादजवादतिरेकेण मदादिदिन्याहा नेत्यादिना निरयय- यपि वस्तन स्फटनधम्म'वभागया। मावई हीति क भनुमान निगमयति । तस्मादिति । अन्यथा परमार्थत्वेनेत्यर्थ । पुन- সময় যারা জাহান্নামি দাদিন; जिप दोष परम् द्वितीयाई विडयोति । तश्वत रति । प्रसास्येष्ट. बमार निराधा। सच्चेति । विवादमुपसंहरति । प्यनमिति । स्थित विवाद फतिमाह निम्मादिति et खुपच मुका खयूथपशमनुभाथ दूषयति । धनातस्यनि। अनु पाधिभाग विमझने। वे तिति । सभामत रवानातस्थ, सभापत' .

·विहीमनायडू न्योपनिषत् । अजातो घम्तो भाषो माता न भवत्यमत मत्तां न मममृततस्तथा। प्रकतेरन्यथाभावो न कश्चिदविवति २८. 'खमावेनामृतो यस भावो गच्छति नैवतां । मुत्पतिमिच्छन्नि परमार्थत एक तेर्षा पास गईन मयंतामेव्यत्यवश्यम् । स भागातो अमृतभाषः खमावत; समारमा कथ मार्थतामेति न कयान मत्व बसमाव- परीत्यमेष्यतीत्यर्थ ॥२॥ यशास्त्र भवत्यमृत' मत्त्व लोकेनापि मम ममृतं तथा तत प्रहते खभावस्थान्यथाभावः सतः प्रचुतिन कवधि- अविष्यति । पग्नरिौपारस्य ॥२१॥ यस्य पुनादिन. सभावेनासतो भायो म गति परमार्यतो जायते तस्य मारपतेः सभावः . पातस पालतवस परमार्थत एम जातिमुलति ने हमा जिवनीत्यर्थ । जारस हि भुयो पत्यरिति नायन पनि । तपामिति । पजातो होत्याद्यवरार योभयति। वि... । पदार्थाना खभावपरीवगमन मनुषपमित्युत प्रपद भरतीति । मब वा तत्वेन स्थाच । तन्मानित। नसावं मात्र पोनयति । सहरति । बाम सभागभूगोसावमा वगमनमयुक्त वाम्न्यापि सभावसानधातममुक्ति सपनाम महादिस्य ।। ननु जसकारण मांगपतमपि वा गरेजोमदार भाव मयता मिश्चति । तबो पभेटाइभवमविरनिधि AIEm ·अथर्ववेदीयमाण्ड क्योपनिषत। सत केनाइतस्तस्य कथं स्थास्यति निश्चलार२॥ भूततोऽततो वापि सृज्यमाने समा ग्रुतिः । - समायतोऽमत इति प्रतिज्ञा भव । कताई कतकेना---- मतस्तस्य समाय: शतकेनामतः स कथं स्थास्यति निच- लोऽमतखभावतया न कश्चित्स्थास्यति प्रात्मा जातिवा- दिनः सर्वदान नाम नात्य व सर्वमेतन्मयं । अतोऽ. मिोचप्रसङ्ग रत्यभिप्रायः ॥२२॥ नम्बजातिवादिनः सृष्टिप्रतिपादिका श्रुतिर्न ' सत्र- छते प्रामाण्यं । वार्ड विद्यते सृष्टिमतिपादिका श्रुतिः । मा त्वन्यपरा। रुपायः सोऽवतारायेत्यवोचाम। इदा- नीमुक्तेऽपि परिहारे पुनश्चोधपरिहारौ विवक्षितार्थ प्रति 1 खभामेति ॥ पूर्वाई माध्याहारं योजयुनि। यति । मागवम्था- যাবি দায কাবাকাকৈ ভীয়া নাগাদ मनिला सादित्यर्थः । कय तहि तस्य प्रतिक्षा युक्ती त्यागहर मसकेन भय विनयेनान्तक्षस वादिनः म कारणाख्यो भायो भवतीति मतिघा युवाइ । कमियादिना : भरत प्रसयाय स्थायाममतास्थापरिणा. मेणावं तो वा किं सादिया गया। इसके नेति । सतकत्वस्व सकतनदनित्यमिति बिनागिन यानन्दादिय : किशास्थान- साधा कार्यमा बस्तित्वनं ब्रह्मामीति सानामापामोहान सादिया। जामेति ॥२२॥ परिणामवादस्य पस्त्रियनुहारेण नीकार्थत्वमामहर, निरस्यति । भूना रति । परिणामशदे शिवनगरविमादसामु ·वर्षवेडीवमायोपनिषद । निश्चितं युक्तियुक्तञ्च यत्तयति नैतरत् ॥२॥ राष्टित्यहाणामानुलोम्यविरोधाशमारितारा. याभूतत. परमार्थन' इज्यमाने बानि चमततो भाषा था माया पिनेव राज्यमाने वसुनि समा तुल्या सहि श्रुति । ननु गौण मुखपोखे धब्दार्थप्रतिपतिया। पन्यथा सष्टरमासदत्वाविष्य योननत्वाशेवमोचामा पषि चारष्टिविषयैव सर्ना गौणो मुखानि परमा- र्थतः । सबाह्याभारो राज इति श्रुते । तसा त्या निधितं यदेकमेवाद्वितीयमनममतमिति युक्तिना। युक्त्या च सम्पन्न तदेवत्यबोसम पूर्वग्रन्यैः। तदेव श्रुत्यमें भमति नेतरत्कदाचिदपि ॥२॥ रोपिनियुक्तिवाविवादस्व खोकतव्यतेनि भार । पाँचुतेर सामुग से प्रमाण युस्य नुहोसमईतमाभ्यमन्तव्यमिति पति- माह । निमित्तमिति । लोकघ्यावी या दर्शयति । विति।। ग्गामा कार्याकारण न जायते गाई हस्वितिरfeet सादि न्य । पचनुदिनी तिरतोयडीकरोति। पामिति । नया मियानुवादित्वेन कयपुपपत्तिरियासतार। ঘৰখই বিশ্ববি। यदि सारभुतेरस परतन हिरोसिमाशी बधमारपोशी पुनशोधं परिहार को इमरजेरियाणा पदागी. निर्माता मिया अतिपयमापनसमवदिबादीमामा भन्म रोिधाणाया तापाव परिहा पुभयोधरितारा। विचः। खोकम, तामचका पर्माधि मारोति।

·पर्ववेदीयमारत क्योपनिषत् ।
मेघनानेति चाम्बायादिन्द्रो मायाभिरित्यपि।
भूतत प्रति
कथं श्रुतिनिश्चय इत्याई । यदि हि भूत एव सष्टिः
साततः प्रत्य मेव नाना पस्विति तदभावप्रदर्शनमार्यमा-
नयो न स्यात् । पति ने नानास्ति किश्चनेत्यादि.
राम्बायो दैतभावप्रतिषेधार्थः । तस्मादात्मकत्वप्रतिप त्यर्थी
कल्पिता सृष्टिरमतेव माणसंवादवत् । इन्द्रो मायामि-
माया षा मया होत्यादिवत् तखोरहजतेति
पति: सत्र त्यचामदिवि श्रुतिस्त देवदत्तोव्याघ्रोभवदिति । नन । म
दत्यवं विशेषणमालोपलभ्यते । तेन मायामथा पटापिटायापि
सरिक्षिः नित्य। गौए मुख्य यो एक कार्य सम्प्रत्यय इति
न्यायमाचियगरते। प्रतिनि। निर्माणवक रयन माणकेरग्नि-
मन्दप्रयोगोपनिमानयेत्यादिप्रयोगे प्रथम वहिनीते ग्थमेव प्रथम
मविभातीति मुख्य पदव्युत्मते मुंण्यातया सन्या पटियेन्यः ।
मुख्यधीकारपि सन्या सरिन सिदाति । चापले पत्यायाः
सोः पदार्थत्व नामित्वादिति, परिहरति। मेयादिना।
सौविकाना भुस्सक सत्यपरिवेपि फवाभावान सात तितामर्थ-
मिया मिप्रयोगमवावति । यो परममिव सावति ।
वयिति । गोखो खो रवादिष्ट । मुख्या नागरे घटादित
লাঠিয়াল বা বার্নব সাহা বশ্বে কাদি
सम्भवति । तथा मूतस्यान्वयाभूतस्य श्यत परतो वा वस्तुनी
न्यथाभावयम्भवादतिरके खप हरयोगादित्यर्थ । बस्तनपा.
सोचनया बानमा सलिले तिमनुष्यति । सवाहोनि ।
परविद्याविद्यमानवमि कि वह विवक्षितमिन्यानोत्तराई
मिलते। नकादिति । निरपलं विभुमिवादिया । तेनाई
नातिनालय मिति फलितमाइ । मदेवेति ॥२१॥

·अधर्मयेदविमाल न्योपनिषत् ।
पजायमान बहुधा मायया बायते तु सःRen
रित्वभूतार्थप्रतिपादन मावाशब्दन बपदेशात् । ना
अनावनो मायाशद । मत्व । इन्द्रियचाया पविया-
लेन भायात्वाभ्युपगमारदोष । मायाभिरिन्द्रियात्रा-
भिरविद्यारूपाभिरित्यर्थ । पजायमानो वहया पिकापत
इति श्रुते । तथामाययैव जायते दस । तपन्दोs.
धारणार्थ । माययैवेति। अनायमानत्वं बडा बन
बन मम्मति । अग्नाविन शैत्यमौषवश्च । पथरला.
-
-
কােৰীযোদ্ধা প্রনয় শিবা
औरनियमेव सियोगि। डेवि परकालो पदस लोगहराव
मापरीनिमित्यादिना । माद्या व्यतिरेक दरियापुर
मालानेन व्या अधिोति, निभावसद प्रतिविधते कम न
वारुपदिश्यते तबाह मादिति हाशिमा मात्र
मराद दुविर कमाते तथा पहिरेकल महिपावेन सितापा
क्षया बरबोगसोपदिनादिवर्ष । कसिमा लिरित्रपर
दम रितीर पादमरता तात्पर्यभार र नि मायादेन
बरसादसो बहिरमा एकति शेर । अभिधानपये प्रधानावर
पाडाबासादो भिषाची मोहिते। बिति
दस प्रधानामहारत पाठमोरोति। मिति । कई
बिचाव तारारम्दि हिनाबादिहागना पत्र
वाम विवमायानिरनिरिसादौ मितियवाद। रिसमावि
द्रियाना रसाबाविद्याबरपमिरेषानुविधाक्सिग
विद्यालय
-

·१२७ अथर्ववेदीयमाण्डक्योपनिषत् । सम्भूतेरपवादाच्च सम्भवः प्रतिषिध्यते। । .. ३ चात्मकत्वदर्शनमेव ऋतिनिश्चितोऽर्थः । तत्र को मोहः कः योका एकत्वमनुपश्यत इत्यादिमन्न वर्णात्। मत्योः स मत्युमामोतीति निन्दितत्वाच सध्यादिभेदहष्टः ॥२४॥ अन्वन्तमः प्रविशन्ति ये, सम्भूतिपासत इति श्रुतेः सम्मतेसपार्यत्वापवादात्मम्मयः प्रतिषिध्यते। न हि पर- मार्थतः सम्मृतार्या सम्भूतौ तदपवाद उपपद्यते। नतु विनाशेन सम्भूतेः समुच्चयविध्यर्थः सम्भूत्वपवादः इन्धनमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते इति। सत्यमेव यथा- मिप्यायामायागदस मिप्यार्थत्वेनानुपपत्तिरित्यर्थः। बालर्याभुशा রমযানুষ। মায়ামিবিবি। সুষম বীয় কি सम्पन्न । मायाम यो सिरियन हेत्वम्भरपरवेन तीयपादमवता. रयता बनायमान शिबजायमानस्य बहुधा रिजायनामवं विहरमित्यागार तपादभुत्यापयति । तस्मादिति । शत्रुतस्य कच- भेपकारस्थावापः सादित्यागया। तमन्द ति. कावधारपरूप- मई मेवामिनयनि । माययैरेनि । ममादित्यमवधार्यते। वासरे जन्मनि का यह पतिरित्यागया। न जेनि । यात्मकत्वधाममेव सहि. अतितामर्थगम्यं सृष्टिम्त तत्वादवियप्पिनेस्थल देवन्तरमाह । कमवस्वाशेति ॥ सस्य फलयाचे प्रमाणमाइ । तति । एकत्वमाचा- योपदेशमनुपरमात भावादकलकत्वमाक्षात्कारे सति गोकमोडो. पसचिन धारो न मवतोय । न केवलं विफनावादारविय- चिता किन्न निस्यलेन निषिकलादन करणत्वान्या भन्योरिति ·१६८ अथर्ववेदीयमाण्ड क्योपनिषत्। एकेन पुरुषेण सम्बध्यमाना अविद्यया समुच्चीयत, इत्युच्यते। पतोऽन्यार्थ त्वादम तत्वबाधनं ब्रह्मविद्यामपेच्य निन्दार्थ एव भवति सम्भूत्यपवादः । यद्यप्यशदिवियोग हेतुरतन्नि छत्वात् । अत एव सम्मनेरपयाटात् सम्भूतेरपेक्षिकमेव सर , मिति । परमार्थसटात्मक त्वमपेक्ष्याताख्यः सम्भवः प्रति- मियते । एवं मायानिम्तिस्यैव नीयस्यायिद्यया प्रत्युप- स्थापित स्थाविद्यानाशे सभायरूपत्वात्परमार्थतः को न्वेनं जनयेत् । न हि रज्चामविद्यारोपित संप पुनर्यिवेकती नटं जनयेत् कश्चित् । तथा न कश्चिदेनं जन येदिति को . य पवादस्य ममुचयविध्यर्थ वे दृष्टान्नमाह। यति । अव खवविद्या. गदित कम्मापयादो विद्या कम्पोः ममुच्चयविध्यर्थः सितो विद्याचा- xिद्याच्च यस्तछेदोमयं महति अपमादित्यर्थः । उक्तचोद्यममुजानाति । मन्यमिति । नाई मान्यपपादनदषस्तत्वण्या पको न भवतीयुर स्थित भेगेत्याग र भमुञ्च यस्सा विद्यायम्मायामस्थितमय वाद्यदय स्तुत्वं ममा- स्यादेमिन्दाधीनमुळं तत्तदषम्य मेटि ग्यानः मम्राष्ट। गथापीति । यथाग्निहोत्राद: भारतीय स्य कर्म यो शास्त्रीय प्रतिरूपम्टयुतरणा- चत्वं तथा माधनाये पगारूपमत्युतरणार्थ त्वं ममञ्चय स्यापि वाच्यम् । तथा घ मान्यादेश्व स्तत्वमाविरुद्धमित्यर्थः । मयुतर गार्थत्वे संस्कारार्थत्वं कथमियामधाइ। एवं होति । कामधारकामवादकामभक्षणादि नशा सामाधिक प्रतिरूपागुद्धिषियोगः मंस्कारो यथा नित्याग्निहो' बाटि फन नया निष्णा मे नानुदितसमुच्चयक कामाया दिव्याति. रित्यर्थः । अविद्यया मृत्यु सोति मन्त्र प्रत्युतरणतरविद्येति घरमादा मग्मत्याग्रतम रा इति च ममातरम्मतत्वफवामिलापात्कर्थ समुच्चय फलं चोरतितरगमित्यासाह। यत इति । यतो न सम- A ·१७० अथर्ववेदीयमारह क्योपनिमः। स एप नेति नेतीति व्याख्यातं निगुते यतः । चित्याक्षेपायाकारणं प्रतिपिश्यते। घविद्योद्भतरू नष्टस्य जनयिट कारण न किषिट सीत्यभिप्रायः 1 नाय कुनचिन्न पाव कशिदिति यते ॥२५॥ सर्वविशे प्रतिधेनाथातोऽदेशो नेति नेतोति प्रति- 5 - - স্বময়মত ঘন না। বিশ্ববান <নি হজ্ঞা " न्वात् । यत म मुचन क्षणा यरिद्या विद्यया गन्य गोयल निाई- गत । घोधितमत्युमर या केतुत्व भाम गदित्य । यद्यपि विद्यागन्दन समुदयो वियते । कथ नाईद्यिावाविद्यायनेन विद्याविधयो. समुच्चयो निदि म्यते । न हि देवतादीन क स सुन यस अवविद्याया: समुचय. सभापतीत्या एवमिति नानारीयकन्यमवयम्भा. पित प्रतिबन्धकामाचे कायोत्पत्तरियर्थ रस मनमा हिने प्रक्षने फलित माह । यति । शन्या व समुचयस्यागुदिपवित्व प. दिए लिमिलपाटमा । यद्यशति । तथास्यविध त्यात परमाया- भूर वनवाभावानदपयामिशिरियर्थः । पवाद फलं दावाद्य भागरिमल नमुपमश्रति चन एवेति । ले म जनये पुनरिति भुब्बभाच पापो दिनी या विभने । एवं मायेत्यादिना । कम मानन स्पष्ट महि । हीन ॥ न घिदे अनादिति कारणं अति. प्रिय म्पिय. अशा किसयमाने कार्य कर मति- रियाचाह को चिति । शजराई मुका वितीयास नाद. पर्थमा । विनिता तो ओर कई नस जनयि कारण मेलम्पले ध्यामाerangang ना नि । जीपस्थ अधिकार पामा ममाय माह। नामिति । तस्माविचामनरेण मनो जन्म मात्र प्रयोत । न भवेति ।" रोपई मन न भवतीत्या । एष इति। देगये त्याटिमा ·। अथर्ववेदीयमाण्डूग्योपनियत् । सर्वमग्राह्यभावेन हेतुनाऽनं नकाशते ॥२६॥ पादितस्यात्मनो दुबीध्यत्वं मन्य माना ग्रुतिः पुनः पुनपा- यान्तरत्वेन तस्यैव प्रतिपिपादयिपया यात्राख्यातं तत्- सर्च निग,ते। ग्राय जनिमडुद्दिविषयग पत्नपत्ययात्म एप नेति नेती त्यात्मनोऽहयतां दर्शयन्ती तिरुपाययो- पेयनिठतामनागत उपाययेन व्यारयातस्योपयवद ग्रामथ- तामाभूदित्यनाच्यभावेन ऐवना कारगेन नित इत्यः। तराशेयमुपायसोपेयनिष्ठतामेव जानत उपे यस्य च नित्य- करुपत्यमिति तस्य सयाद्याभ्यन्तरमजमात्मताच मकाशते सयमेव ॥२६॥ व्याश्यातं गृमि नादि म मय न्यायमग्रामं नेति ने तोनि पी गया यतो निपंधति तिरतः म एप इन्युपक्षम्य प्रतिपादितस्यात्मनस्य ग्य कूटम्य स्थाविप यत्वेन प्रथमोपपशिरियर्थः। नेश नेवीति वीमा तात्पर्य माह। सति । रूपचयोन्यामानन्तरं तनिषेधगन्नरंगा नियि यसप्रतिपत्तस्योगासहमतिपत्त्या च पुरुषार्थ परिममाप्ति गम्भपादादेगो निर्विशेफ्स्यात्म तत्वोपदेशनापन प्रमागते । एयं मनुष्य सि नेतीति वीस यामयं स्य मम दिविशेषस्यारोपितस्य निय धो दर्शितमोन चारमा शिक्षामिनो विशिष्टोनिटियर्थ । म देखें मामाधिकारे प्रतिपादितमाई किमिति प्रान पुनः पुनर मनिपाद्यते पुनकरित्यागत व्यासातमित्यादि च्याच । भतिपादित स्येति यद्यपि मामूमकर प्रतिपादितमा । ताम तथापि तम्य परमसम्मलाद मानत्वं मन्यते भुति.। मा पुनरु पायविशेपमतावा. FIRTण तस्स र पुन. पुनः प्रतिपाटनेच्या य चटारोपित तत्तटगे. अपहत्याशिमामवहां निवेशयतो त्यर्थः । मर्म मियादि रएको । - ·अथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । सतो हि मायया नम्म युज्य ते नतु तत्वतः । एवं हि श्रुतिवाक्यशते. संवाह्याभ्यन्सरममावतत्त्व- मदयं न ततोऽन्यदतीति निश्चितमें य । तद्युक्त्या चाइनै. तदेव पुनर्निझीर्य त इत्याह। तबैतत् स्यात्मदा ग्राह्य- मेव चेदस देवात्मतत्वमिति । तन्न । कार्य ग्रहणात् ।.यया व्याल्यात यस एप रति ध्याचष्टं। पायमिति । स पप याद्या तिर- हरयतामा नो विशेष निषेध मुखेन दर्थ यन्नी याद दम्य कार्य मनमा वायाच गोचरीमन नदीय मर्यादपलपति ! सा हि परमार्थ स स्वरम- मिति व पापा दासस्य वस्तुत्वेनोपपद्य ने तथा चानुपपत्तेईस वर्ग सा- वस्तुत्य सिद्धमित्यर्य । ननु किमिति त्रुतियाख्यात विशेषज्ञात निह ने पाइमचाननन्यायापातादिन्यागापामा नेयादि व्याकरोति। उपाय स्पेति। हे या पेत्यादिना रूपमपञ्चसादिनीव সল্লাল্লাষবিনামসবিঘাষাল লাবীবালানি मतस्थापि मपञ्चस्य पालन पाह्य वाया या का माभूदित्य शेषराडि न्येनाहितीय बझपरूपनिवारणार्थ मारोपित पक्ष प्रतिपंधति वृति- रित्यर्थ । उपायस्य कल्पितत्वेग वसवाभावाई मेयस्य च त्वात् कथ तथाविधवस्खपतिपत्तिरियामवामित्यादि व्यार। बस- रोति । ममारोपितस्य सर्वस्य निर्ष धादेव सासम्बाप रस त्या भायनियादारोपितमी देरधिष्ठानातिरडे यामलादुपारय मा. देरुयाददिनोय ब्रहमायतामेव मदि पदामामस्थ मनपाच मदे फ्ररूप- लक्टसनित्यारिसभावादि आनतमस्योत्तमस्याधिकारिण• सय- मेधान्यापेक्षामरामतत्वमुना विमा प्रकागि पनि । कसितस्स घोपायव मतिबिम्बादिवविरुदमियर्थ ।।६। चालतमाम दहितीद परमानम् । देसम्म मागवित .

·पथर्ववेदीयमाएर क्योपनिषत् । तत्त्वतो नश्यते यस्य जातं तसहि जायते॥२७॥ सतो मायाविनो मायया जन्म कायं एवं मंगतो, कार्थ ग्टह्यमाशं मायाबिनमिव परमार्थ सन्तमात्मानं जगज्जन्म मायास्पदमेव गमयति । यस्मात्ससोहि विद्य- मानानकारणात् मायानिमितस्य इस्पादिकार्यस्येव जगज्जना युज्यते नासतः कारणात् । न तु तत्त्वत एवा- मनो जना युज्यते। अथवा सतो विद्यमानस्य वस्तुनो रज्ज्वादेः सर्यादिवन्मायया जन्म सुन्यते न तु तस्यतो यथा तवाग्राह्यतस्थापि सत एवात्मनो रज्ज सर्पधन्न गट. पेण मायया जन्म युज्यते । न त तवत एयाजस्थात्मनो जन्म । यस्य पुनः परमार्थसदनमात्मतत्त्व जगद्रूपेण ममदिदिगिपादितम् । तदेव देवन्नरमाइ। सतो होनि यदात्म. तय भदा मटेक रूम' तस्या मायाया अगदाकारेण जन्मयकम् । যায়নিকসীয়ধামসৈান কমেনন্ধাবহ। मोवमापारयति विरोधादियर्थ । विपक्ष दोषमाइ । तन्तत इति । यस्य वादिनो मते मार परमार्यतो जगदाममा जायते तस्याजस्म ভাষমানবনিম্নয়া আবার যাৰ বাসায় व्यर्थ । यह तमावेदयन्या इतनिषेधक त्रुया सत्व जडत्वादियुतया तथाविध या निझारितम लोकारार्ध कथनार्थ मदनि । एक- मिति ॥ उक्तमेव यस्त यजय नरेण पुनर्निदारयितुपुत्तर पन्यमति- रित्याह । अधुनेति । पूर्वाई महोत्तरत्वेन ध्याख्यात ययति। सवति । जोक भातम्या परामप्यते । यब कदाचिदपि म्यते तदन्य नासदेय गाविमायादियदेव्यम् । प्रमाणाभारे प्रमेयामिरित्यर्थः ।

·. (0g अधर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । असतो मायया जन्मतत्त्वतो नैव युजाते । जायते धादिमो महि तस्याजं जायत इति शक्य वक्त विरोधात । ततस्तस्यायोज्जातं जायत इत्यापन्नम् । तत- शानवस्थापाताज्जायमानत्वं न । तस्मादजमेकमेवात्मतत्त्व- मिति सिद्धम् ॥२॥ असदादिनामसती भावस्य मायया तत्त्वतो वा न कथ- चन जना युध्यते। अदृष्टलात् । न हि बन्धयापुचो । - कार्यनि कानु मानवशादात्मनस्वस्थाकारलेन मश्वनिर्णय हात नाय. स्वचोद्यमिति दूषयति । नोति । मन हीनमर्थ इसालेर विष्णोति। यति । विमत सदधिष्ठानं कार्यवाद समाति पन्नवदित्यर्थः । उके स्थ पचिराणि योन यति । अस्मादिति ॥ नमाविकारणस सत्य मविवादमिति शेष । नामत. रति मस्य नि.खभाय त्यावकारया वायो- पादिवघे । न विति। तथा भूत स्यान्यथा भूतस्य च जन्म योगादि- वर्य । सुत इति पञ्चम्यन्न पद होला निमित्त कारण परसथा ध्यारया सम्प्रति सत रति पध्यान परमादायोपादान परनया व्यारया करोति । थथ बेति । यथा रच्यो सधाराद्याकारण मायालत भन्म तथापाह्यस्यापि स पस्यामनश्यस्य जगदात्म वा जन्म मावा मयुक्त प्रतिपत्तव्यम् । जन्मराहतस्य यस्ततो जन्म व्याधातादित्यर्थ । राई विभजते । वस्य न्यादिना । मावि के जन्म न ताखि मिनि स्थिते फघिसमाइतमादिनि ভবঘুষ খাগৰি ন আম । মুম্বামিল মাঝা भ्युपगमादियामाहा थमत इति। हवतोस मदतो वा नामत. सदाबारेण अवर्थ । तब टासमाह । बन्धेति । पर्या व्याक.

·. घयावहीयमाण्ड, न्योपनियतार वन्धवापुवो न तत्त्वेनं मायया वापि जायते॥२८॥ यथा समोहयाभासं स्पन्दते मायया मना- * मायया रायशो वा जायते तिसादसदादो दूरत एवानु- पपन्न इत्यर्थः ।। २८॥ कथं पुन सतो माययय जनोत्युच्यते । यथा रज्ज्वा विकल्पिराः सी रज्जुरूपेणावेक्ष्यमागा' मन গলাজিষ্মমনাক আমায ধন, স্বায়া- रूपेण दयाभास स्पन्द ते स्वप्न मायया रज्यामिव सर्मः। एवं मनः ध्यात्विा- 7 रोति । श्रमदादिनामिति ॥ व्यगनो निम्वरूपस्य पदमाभावादेव हव गोरतस्यतो मा कार्याकारण 7 युन अन्भे त्यस क्षेतमा । दिति ॥ उपराई प्याकुर्य व दृष्टत्व मेय दृष्टानेन स्पष्टयति । न होति । महादो मायया मम्भवति । अमदार मत तयापि नेति विशेष दर्शयति । तम्मालिनि । कार्य का निरूपया मति परापयते ॥२८॥ मर जय मायया जन्मस्ट समुपादयति। यति । मायया जन्म न्यायकम् । अवस्था ये पि है तस्य मन म्पन्दित वस्वी. জানি চুল্লীবন্ধু'বাঘবনি । ঘৰৰ এ अधिष्ठान रूपेण मनोरपि मटिति महमालमुत्तरमा। उच्यत इति । सनम मन्मालावपि कथगनेकधा म्पन्द ममित्यागन बहान व्यारष्ट। पायति । दार्शनिक माह न्यादिना । मायाधीन गन स्पन्दन- भय स्तभूत मिति द्योतमिमिथ युक मनी नक्ष ना तस्य पीमियामर TET न निराच । चोति । शानभाग विभजते । रयिनि । इटान चतन्यातिरितस्य 1 कारगाहयम्॥२८ धद्दय- ·. पधर्मदीयमाण्डूयोपनिषत् । तथा जांग्रद्दयाभासं सन्दते माययामन २८॥ अद्दयश्च दयाभासं मनः खप्ने न संशय । अहवञ्च दयाभास तथा जाग्रन्न सशय ॥३॥ - मनोदृश्यमिदं हैतं यत किञ्चित, सचराचरम् ॥ तथा तहदेव जाग्रजागरिते स्पन्दते मायया मन स्पन्दत दूयेत्यर्थ ।। २८ ।। रज्जरूपेण मर्प व परमार्थत प्रात्म रूपेगा इयं सक्तदु- इयाभाम मन, स्वप्न मुश य । न हि सहस्त्यादि ग्राह्य ग्राहकं पक्षुरादिदयं विज्ञानव्यतिरेकेणासि । जाग्रदपि तथैवेत्यर्थे । परमार्थसहिजाममानाविशेषात ॥३०॥ रजुमर्पयादिकल्पनारूप हैतरूपेण मन एष सुक्तम् । तत्र कि प्रमाणमित्यन्त्रयव्यतिरेकनवणमनुमानमाह। कर्थतन हिमममा विमलवमानेन च मनोदृश्यमिद है। सर्व मनति प्रतिज्ञा। तद्भावे भावासदभावभावात् । पाह्य पाहादस मन सन्दित स्वासव साधयति । न हीति तय মাখনমি যখনই ভুল ধনী ভাষাঃফজা रणरषभासते। नया च परमाई मनोविज्ञानमालास्यास्पाइपोषि जिसमाभागातमिवाधिछाने मायापल्पित मन सन्दले । हयाकार मिनटीकारा न कारणद्दय मक्तियमित्याह । लापदपीति मने मातमि यब प्रमाणमाह। मनोरम्पमिति । एच ·प्रवरहीयमाण्ड क्योपनिषम् । मनसो घमनोभावे इतं नैवोपलभ्यते ॥३१॥ मात्मसत्यानुबोधेन न सल्पयते यदा । मनसो घमनीमाये निरुद्दे विवेकदर्शनाभ्यासवैराग्याम्यां रज्ज्वामिय, सपै लय वा सुपुप्ते तं नैवोपलभ्यत इत्य- भावापिई दैययायमित्ययः ॥३१॥ कथं पुनरयं मनोभाव इति । उथते। पामेव सत्य- मात्म सत्यं मतिकावत् । वाचारम्भ विकारो नामधेयं मस्तिकेत्येव सत्यमिन्यतेः। तस्य शास्त्राचार्योपदेशमन्वय- बोध अात्मस त्यानुयोधः । तेन सङ्घल्पनांभायाप्तया न सङ्क- धामन्द्य लेक तात्पर्य्यमाह। रविति तथा रन्ज भरूमेण হিন বা শলী ও বিহ্মনাম। নাৰিৱাৰিব मित्युक्त प्रमाणपणायो पिशिष्टमनुमानमुमन्यसतीत्यर्थ । तदेव 'मन्त्रपूर्वक प्रकट यम् पथमाधिराग्धि व्याव। पमित्यादिता । विमतं मनोमा मत् । भावे नियतभावत्वात् । यथा भगाये नियतभायो पन्मायो घटादिरित्यनुमानमा घरयति । इतमिति । उकमेव व्याविरक म्फोरयम् हितोयाई विभजते । गनमो होति । समाधिसापकोई- स्थानुपलभमि मामयमित्यायन भानाधीना मेयमिद्धिरित्यधि- त्याह। त्यभाशदिति ।" मनमो यदम नम्वमुक्त तदपपादयति । धामेति । समाधिछापयो-' বনগাধি লন্ত বৃদয় নিন্মবাৱাৰলিখিনি। আধ- मिति । सहयो हि गनमो व्यवहारिक रूपम् । मह सच सलाम. जवाद सदभाये न भवति । सामन्य वगमे बरसामावान्मनमो गन न बने तयापि एफुरति चेदात्मैवेति न पिवेकिया मनो नामालीति ग्लोकाचारमाह। उच्यत इति । तस्यैव सत्यले २३ ·अथर्ववेदीयमाण्ड क्योपनियर । अमनस्तां तदा याति.ग्राह्याभावे तद्ग्रह ३२॥ अकल्पकमज़ान नेयाभिन्न प्रचक्षते। ल्पपते । दाह्यामा पल नमिवाग्नेः । यदा यधिन् काले तदा तस्बिन काले। अमनस्ताममनोभायं । याति ग्राह्या- भावे। तन्मनोऽग्रहं ग्रहणनिकल्पनाजिनमित्यर्थः ॥२३॥ यद्यमदिन है त केन समनसमात्मतत्त्वं विमुध्यत इति । उच्यते । अकल्प के सर्व कल्पनायर्जितम् अत एवाजं ज्ञानं इशिमात्र येन परमार्थसता ब्रह्मणा भिवं प्रचक्षते कथ- यन्ति बसविदः । न हि विज्ञानुर्विज्ञातेभिपरितोपो. विद्यतेऽग्नुरणपत् । विज्ञानमानन्दं ब्रह्म । सत्यं जाममनन्तं महोत्यादिमिभ्यः । रास्य विशेषण ब्रह्मा ज्ञेयं यस्य स्वयं हाचमाह मत्तिकादिति । यथा धट प्ररावादिष्पचक्य र रन्तिका. मालमुस्थत रामिप्यते न थैवाना मध यसत्ये म्यात्म भावं, मत्व मेष्टव्यम् । सअन्यमित्यदधारादेव फारस इमान्तनिश्स्सि दानिकेर नुमका- दिव्यधं टिटानो प्रमाणमाह वापारम्भणमिति यामिष्टान्य. राणियाच । तस्येत्यादिना । तेन सत्वानानात्मातिरिवाभाने निथिने हलविषय भावनिरगया पहलामा नमार। दाशिवधायदा हाभाचे अमन न भवति मधामसाभाषे सालो निराधकाम सादिलः । अल्पमाभाये कि मनमो भवति तदा यदेवि ॥११ मनसभा च्याते शाई यभारनामोधो ध्यक्ष कामाला दिया प्रकल्प कमिटि लोशष्यापर्या' गवामाइ । योनि । मरोग्यस्य पाए म्य अकाभानानासानोधा चम्भाति । मन . 3 5 T - ·पथर्ववेदीयमाण्ड क्योपनिषत् । १७. ब्रह्म जेयजं नित्यमजेनाज विबुध्यते ॥२॥ निगृहीतस्य मनसो निर्विकल्पस्य धीमतः । तदिदं अक्षयं औषणनस्य याग्निवदभिन्नं । तेनात्मस्वरू- पेशाजेगजानना शेयमातत्यं सयमेव पियुध्यते धव- गच्छति गित्य प्रकाशसरूप एव सविता। नित्यविज्ञानकर. सधमत्याम्न ज्ञानान्तरमपेक्ष्यत इत्यर्थः ॥२३॥ घाममत्यातुरोधम मदनपम कुर्वर वायविषयाभावे निरिन्धनाग्नियत्म शान्तं निग्रहीतं निकई मनोभवतीत्युकाम। एव गमलो झमनीभाव द्वैताभाष द्योतः । तसर्ष निग्ट भीतस्य निरहस्य मनसो निर्विकल्पस्य सर्वकाल्पनापतिस धीमतो विवेकवतः प्रधरणं मचारो यः स तु प्रचारविशे पेश ज्ञेयो योगिभिः । ननु सर्वगत्ययाभावे यादृश सुपप्तिस्यरस धानुद्रष्टव्यमिति श्रुतेः । मनसश्चासत्वाङ्गीकारादित्यर्थ । स्वरूपभूनेम सामनेघामेमोरवयोधसम्भपादागिरिने मनस्यपेचेन्युत्तरमाद । उच्यत रशि। मोमिनमामित्यव मीरदाहरति । न होति । मायग्नो नदामा मौघण्य न परिनुप्यते तथेत्युदाहरति । अागन्युषण बदिति ।। प्रधान पीयादिश्रुतिमाशार्थमादिपदम् । प्रयाभिषामन्युक्तं स्फट- यति । तस्येवेति । यातमा लयमेवावतिरूपत्वाम्रार्थानरापेक्ष वेनमार्थ हटानेन टयति । निर्यात १२॥ লীলা ভুন, যাব ন ঘছি জিন যধিষজ্ঞ। प्रतच प्रसनजान फलस्य मनोनिरोधस प्रत्यक्ष त्वाई प्रसङ्गं करोति । निष्ट होवस्पेकिन तस्य विजेयत्व एएने मसिधवादियामाह। सुषुप्त इति । लोकायराणि व्याकर्नु पुतं की यति । यात्मति सस्थ m C ·इन्य . अथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । प्रचार स त विजेच सुषुप्तेऽन्यो न तत्सम ॥३४॥ কলষ্ট সম্বাদাম হয় নিৱম্ভাষি সামামি- पाकि तल विजेयमिति । पत्रोच्यते । नैव । यस्मात्सुपुक्त मचारोऽविद्यामोइसमोनस्तस्यान्तीनाने कानप्र- प्तिवीजवासनायतो मनस यात्म सत्यानुवोधहुताशविक्ष- टाविद्याधनमांचवीजस्य निरुइस्यान्य एप प्रशान्त सर्च ले शरस खतन्त्र प्रभार । पतो न तत्मम । तस्माद्युक्त स विज्ञातमित्यभिमाय १३४॥ অয় নাৰীষন বজাৰৰ আ'ল্প ঘিয়র ব্যায়া भावे निरालम्बन स्व प्रचारासम्भव যম সমান निकाच प्रभवतीत्य वय - निर्षिय मन शाम्य सोन्य स्थानमाह। निरिवति । मिस मनभि मनस्वध्यारो मन स्पन्दिनस्य तस्या भारमुक्त स्मारयति । एवञ्चति । एस समनूध मारलयस्यार्थमा । नस्पति । एष विषयामासनेति यावत् । न्याम पत्यानुभोधो रिवेकर दार्थ । प्रत्यंगामवन पर्यशान प्रचारसय विद प्रत्ययात्व विवणिया योगिभिरिन्यु । चराध पादव्यापतीमा माइ । नापनि । निम् अस्यापि ममम प्रचार प्रति सम्बन्ध । पिपपप्रत्ययाभावस्य निरोध सापेच विधाभावादिति त्वः । तल मबारे पनि समीति यावत् । पपादपुनरवनापहारयति । यति । निरुदस्य मनस एएमयर मचारस्य गजानन्दात् न हात भातथ्यमलोयुक्त प्रत्याइ । नयमिति । বিমান বাrিথর বিশ্ব প্রাযয়ি সমাধি अन्न ना उमा बनेकानफलामा मनोना वीजभना पाना अभिन्ममि नस्यति 'सुपुत्रास विशेषणम् । शालान भन्मयानुवोधी यो मायान स एष इलामोनिसान विन टान्य विद्यादीन्यनेका मन ·प्रयर्ववेदीयमाण्ड क्योपनियता . १८१ लीयते हि सुषुप्ते तन्निगृहीतं न लीयते। तदेव निर्भयं ब्रह्म ज्ञानालोकं समन्ततः ॥३५॥ प्रचारभेदे हेतुमाह। 'लीयते हि। यस्मात्माभि- र विद्यादिप्रत्यय वीजवासनाभिः सह समोरूपमरिशेषरूपं बीमभावमापद्यते सविवेकविधानपूर्वक निरूह निग्टहीतं सत् न लीयते तमोपीजभावं नापद्यते तस्मादुक्तः प्रचार- भेदः मुफ्तस्य समाहितस्य मनमः। यदा ग्राह्यग्राहका- विद्यालतमल हयवर्जितं तदा परमहयं यहोव समत- 'मित्यतमा देव नियम् । द्वैतग्रहणस्य भयनिर्मिनस्या- भावात् । शान्तममय यहा। यदिहान्न विभेति कुत्तवन । तदेव विशेष्यते चाप्ति नमात्मखभावश्चैतन्यं तदेय ज्ञान- मालोकः प्रकायो यस्य तद्ब्रह्म ज्ञानालोकं विज्ञान कर- नयंपन्नमहीना वीजानियस्य तस्यति निरस विपर्ष कण मानं मयंगात्मक रक्षो यस्येति तरमेष विपणानरम् ॥ धान्यो मधखरूमाव स्थानात्मक रत्ययः । यथोक्तस प्रचारस सपुमा पारयि- महास्य इनवे स्थिते फलितमाह । तस्मादिति ॥२४॥ मनमः पुनस माहितस्य व प्रचारभेदोरमीज्युक्तं नाव शेतमाह । लीयते होति । ममाहिवस मनमो नर्षितस्य स्वरूप. कथयति । नवेति । पार्दम्य तात्यर्थमा । पचारेति । मममः पुनस्थ समाहितस्य घेति वक्तव्यम् । यस्मादित्यस्य नरमादित्य तरेण सम्बन्धः । प्रविद्यादीत्यादिशन्देमास्मिनारागादयो ग्रसने । पाने मनमो वाम- नाभिः मह मयप्रकारं कथयति। नमोरूपमिति । थापद्यत रति सम्बन्धः नागपमयस्यानपि तस्यमियतो विधिनाट। अपि- -- - - ·4 +- पर्ववेदीयमारडूक्योपनिषत् । अजमनिमखनमनामकमरूपकम् । मधममित्यर्थः । समन्तत समनात्मयतो व्योमपरन्त- यण व्यापकमित्यर्थः ॥३५॥ जन्मनिमित्ताभावात्मवाच्याभ्यन्तरमनम् । विद्यानिमित्तं हि जम्म रज्जु सर्पपदित्यकोचाम् । सा चाविद्याऽऽत्म सत्या- नुबोधेन निरुवा । यतोऽज प्रसाएवानिदम्। अविद्याल. क्षणा नादिमा यानिद्रा। खापात्मवोदयखरूपेनामना, प्रतोऽसनम् । अमयोधसते स्वस्य नामरूपे,प्रबोधाच ते रज्जुसर्पवहिनष्टे । न नाम्नाऽभिधीयते ब्रह्म रूप्यते या न शेम त्यादिगा। एक माद्य साद व्याप्याय व्याप: । तदिति । पूर्णवि भागविजनेन फलितमा । दमादिति । ददेव निर्भय मझम्पसार्य भाइ। यदेति । समाहित मनो पाहकमिन्यनिद्यात यन्मलइय तेन वर्जिन यदा नदेति सम्बन्ध । मनमो प्रात्ये निर्भयत्वं संस पनिसमारभ्यत रशिम इतमा पदेन सूचितमाति, पडपमान मधाभयमित तसाभवत्ये प्रमाण सूचयति । यदिहा- निति । मनु वयोहं वक्ष प्रकाशन वा प्रमागते । प्रकाशते घेदपाया- मेषयामत व्याधात । नव प्रकार पुरपार्थवाचितिरिहि सलाह। तदेवति। तस्य ममत्व सिद्धये परिजिनल 'व्यवति । समन्नत ति॥१५॥ प्रशद मकारान्तरे निरूपयति। मियादिना । न च गनिपिपाधि माणिजाते वयष सम्परतोन्याह । मेति । बलत्वमुपादयति । जन्मेति । कि नजानिमित पदमावादलत- पुपपाद्यते तदाह । यद्यति। कुनलाई नविष्या अजयसिदिस बार । पा पेलि । निमित्तनिया भयवसियुकमिव । निद्रा T ·- अयनवेदीयमाण्डूक्योपनियत् । २८३ सक-हिभात सर्वजनोपचार:कथञ्चन ॥६॥ -- केगरित्प्रकारेणे त्यनाम कमरूपकच तत् । 'यतो वाचो निवर्तन्त इत्यादियते । किञ्च संकदिमात सदेव' विभात संदा' भोरुपमग्रहणान्ययाग्रहणाविर्भावतिरोभावारी वोत् । 'ग्रहणांग्रहण दिराबाईनी तमशाविद्यालक्षणं सदा 'ऽभावत्वे कारणं तदभावात नित्यचेतन्यभारूप- न्याञ्च युक्त महिभातमिति। यश एय सर्वच तत् सरूप- वेति सम्बन्। 'नेह ब्रह्मण्येषिधे उपचरणमुपचारः 'यथाऽन्येपामात्मस्वरूपव्यतिरेकेण समाधाना- दुपचार मित्य छहबुद्धमुक्तसमावानं मणः कथचन न कंचिदपि कर्तव्यसम्मको विद्यानां इत्यय: ३६॥ ... कर्तव्यः । .. t गन्दनायिद्याभिलापादियाह । यत एवेति ॥ विशेषणान्तरं मापयति । विद्यालक्षणेति ॥ । उत्सरविशेषणहर्ग विमोति । प्यावाति ।। अझयो . मामरूपयत्या भावे प्रमाणमाइ। यत इति विशेषणा- न्तरमा किंञ्चति भदाभामरूपत्ते इतमाह पहणेति । जीवे अपाधिसे रूपाहणानुदये निरोमाय:, कर्नाइमियन्यथा- यहणोदये पाविभावो भवति सदभायाद्गाक्षरूपमेव मदा मोत्यर्थः । त्याचार्योपदेशात पूर्व प्रधगयग्रहण गइपदेशान्तदपाणमिति प्रमिझे अझण्याप ग्रहणायहगो . स्मातामित्यारवाह। पहनि ।। यथा गरिव मे क्षया रात्राइनी न : किन्न दयान्तमयकल्लन या कल्पते नया अद्ययभामालोचक या पदणायाणे न विद्यते कितपाधिकारा फोरले । तेन नझयाः गदामारूपत्वमविरुवमित्यर्थः। तय निरूपा- भिकं मम मदा विभावमेधितष्यमित्याह ! समनि ।। पभातल ·। 18 अथर्ववेदीयमाण्डू गोपनिषत् । सर्वामिलापविगतः सर्वचिन्तासमुत्थितः । सुप्रशान्तःसलज्जयोतिःसामाधिरचलोभयः॥०॥ अनामकत्वाद्युतार्थसिद्धये हेतुमाह । अभिनयतेने- नेति प्रमिलापोवाकरणं सर्चमकारस्यामिधानस्य तम्मा- हिंगतः । वागवीपलक्षणार्या सर्व वाह्य करणवर्जित इत्ये- तत् । तथा सर्वचिन्तासमुत्थितः । चिन्त्य तेऽनयेति चिन्ता बुद्धिसस्या. समुस्थितोऽन्तःकरणविवर्जित इत्यर्थः । प्रम- माणो ह्यमनाः शुभ्र इति श्रुतेः। प्रधरात्परतः परः। यमा सर्वविघयार्जित प्रत. सुमशान्त । सज्जनोतिः सदैव न्योतिरामचैतन्य खरूपेण समाधि. समाधिनिति- प्रचावगम्यत्वात् । समाधोय तेऽसिामिति वा समाधिः । अचलोविक्रियापत एवाभयो विक्रियामावात् ॥३॥ नदभावो मारध्या सम समन्धाभाव । हेत काय विषेषणानर विद्धयति । छत रfa | दिपुषो निरुण मनसो माखरूपावस्थानमुक्तम्। व विषा पि समाध्यादि कर्तव्यभाषते नाम प्रयाह। ति सविधवनिदाधिकवभुप चारा समाध्यादि । निरुपाधि के नझणि बिटुमो न कर्तब्यको शीतमय मादाहरवेन साधयति । बोयादिना ।। अन्येभा मनामविदामिति यावत् । अविद्यादमायामेष यों कहारो विद्या दमायावाविद्याया परवाच कोप व्यवहारमाधिमामुरक्या त ध्यपहाराभामिद्धिरित्यर्थ ॥१६॥ विदाने प्रशान्यजीव प्रकन गझ निगवन निर्दिनि । सध्यति ।। लोकस तात्पर्थमा बनामेति ॥ यदि तपदो- पादाने साई सर्मकरणपतित्व स्वाप सिंडत्वात्तरविणेष एमानक ।

·. अथ वेदीयमाण्ड कोपनियत् । ९८५ ग्रहो न त नोत्सर्गश्चिन्ता यन न विद्यते। यमाद्वीप समाधिरपलोऽभय इत्युक्तम् अतो न तन तखिन् ब्रह्मगि ग्रहो ग्रहणम् उपादानं नोत्मर्ग उत्सर्जन हानं या विद्यते। यत्र हि विक्रिया तहिपयत्वं या तब छानोमादाने स्यातां न तत् हयमिह ब्रह्माधि सम्भवति । विकार हे तोरन्यस्याभागनिरव यवत्वाच । तो न तब हानोपादाने इत्यर्थः। चिन्ता यत्र न वि- यते। चमकान चिन्ता न समावति । यतामनस्वं कुरामाव हानोपादाने इत्यर्थः । यदैयात्ममत्यानुयोधी सातसादैात्मसंस्थं विषयामानादन्य रणवदात्म त्मिन्येव स्थित मित्यागरा। सर्व वाह्यति ।। बाह्य करण सम्बन्धराहित्यवदन्त:- कर मम्वन्धराहित्य टायशि । राति ॥ उभयविधकरणसम्बन्धधु- व्यात्मन: गुबत्ये प्रमापामाइ । व्यप्राण नि हिन्यमा छ । अपरादिति ॥ तस्य परवं कार्यापे दया दृष्टव्यम् । उक्तं उनलम्य विशेप पानरं पिशटयति । यस्मादिति ॥ चम्मिम परमिा. बामनि ममाधीयते मिमिप्यते जीवनइपाधियति समावि परमारमा । শাঘিনিলিয়া সল্য নক্সালান যা লাঘবমান ৷৷ অন দুই জ্ঞzযনি । গিন্ধিয়নি । ৩) मझते अाग्यविकि ये विधिनिपेशाधीन योपैदिकयो लौकि कयोयो धानोपादान योरनयभागवमित्याह । ग्रहो नेति । मनोवि. पयत्याभावाच मागि तयोरवकागो नातीया । चिन्नेशि ॥ यथोले माणि भात फलितमाह। ग्रामेति ॥ प्रकरगादौ प्रतिशतमुप- इरति । अज्ञातीति । किमिति लौकिको येदिको वा पहोगा माधिन भयतनवाह। समाeिr उक्तपेमार्यमुपपादयति । कारपामबखरा- ·.. अथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । अात्मसंवन्तदा ज्ञानमजाति समतां ग़तम्॥३८॥ असहयोगो के नाम दुर्दशः सर्वयोगिभिः । जानम् । पजाति मातिभितम् । समतो गतं परं साम्य- मापन्न भवति। यदादी प्रतिज्ञातमनो यक्ष्याम्य कापण्य- भनाति समता गतमिति । इद तदुपपत्तित शास्तत- चोकमुपसंहियते । प्रजाति समन गतमित्येतसादात्म- सत्यानुवोधात् कार्मणाविषयमन्यत्। वो वा एतददर गायविदित्वाऽमाल्लोकात् मैति स समण इति श्रुते । मायैतत सर्व कृतमत्यो बामणो भवतीत्यभिप्राय ॥३०॥ यद्यपीदमित्य परमार्थतत्वम् अस्पर्श योगो मामायं 'यस होति । मझणि विक्रियाभार तमाह। विकारेति। सस्थ बिक्रियाविषयत्वाभायेत कथयति । निरवस्यवाञ्चति । पिक्रिया यातदिषयत्वस्य चाभारे फलितमाह। यत नि ! हितोय मादभव- नार्य ध्याच। चिनेत्यादिना रतीय पाद विभजते । यदेवेनि । पर्यपाद घ्याकरोति । पाजातीक्षिा मिद फरणादायुक्त किमय पुनरिहोच्यते नवाह । बदादाविति । ननु पहो न शयेन्यादी पूर्वत्र नवधान मुक्त न व कार्मण्य तकथन कार्पग्य मामी चुपकान्नस्यालो অনুঞ্চাৰ ৰনীয়াৰ সমস্যাবলীঘষা चिरियाई। एतमादितिनवज्ञानातिरिक्त शाम करमण्यम भयमित्या लिङ्गदर्शयति । यो वा ति। तत्त्वज्ञानराहिन्ये सपण व पार तदव फलितमाह । प्रायव३। परमार्थम झसरूपार स्थानकाचक वेदविदर्गन किमिति नहि पदे व नादिरते समाह । अम्पतिक परमार्थ तय कर्मनिष्ठाना ·पथर्ववेदीयमाण्ड क्योपनिषत् । योगिनो विध्यति स्वस्मादमये भयदर्शिनः ॥३८॥ सर्वसम्बन्धास्यस्पर्श वर्जितत्वादस्पर्शयोगों नाम वै भयंते प्रसिद्ध उपनियम । दुःखेन हन्यत इति दुर्दर्शः गिमिवेदान्तविज्ञानरहितैः सर्वयोगिभिरात्मसत्यानुबोधा- यामसभ्य एवेत्यर्थः । योगिनो बिभ्यति यस्मात्सर्वमल- वर्जिवादप्यात्मनाशरूपमिमं योगं मन्यमाना भयं कुर्वन्ति अभय मिान् मयदर्शिनी भनिमित्तात्मनाशदर्शनशीला अविवेकिन इत्यर्थः १३॥ . . यहि पाना इदंर्भ मिन्यय हेतमा । योगिन रति : यह समय सामं रूपारस्थानफल कमिति तदनीकरोति । यद्यपीति । परमार्थ. वस्वं महोदं प्रत्याभूतम् । रत्यं प्राय व परिपाच्या यूटस्थ मचिदानन्दा तमकं यापि तत्वज्ञानाद माम्यते वापि भूतस्तातनिधा न भय. नीति पा : यस्य तस्वानुभवस्य पदपायस्यानं फल मुझं तमिदानी विगिन। थपति तब यणांत्रमादिधर्मग पापादिमन व स्प. जण न भवत्यमादित्यतानुभवम्प: । म एप योगो नीरस्य अझ भनिन योजनादिव्याइ। म नि । नामेति निपातस्य पर्यायं ग्टहीला विनितमर्थमाई। मामेश्याटिना। उपनिषदम न लिप्यते कर्मणा पापक नेत्याद्या दुःप धप मननादिलक्षणम ॥ योगिसदस्य शानि- विषय घ्यावयति । बैदान्तति । कैलाई यथोक्तस्यानुभवस्य लभ्य- - ·अथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । मनसे निग्रहायत्तममय सर्व योगिनाम् । दुःखमयः प्रयोधचाऽप्यतया शन्तिर व च ॥४०॥ येपा पुनर्मम स्वरूपव्यतिरेकेण रजसर्प वत्कल्पित. मेव मम इन्द्रियादि च न परमार्थतो विद्यते तेपां ब्रह्म- खरूपाणामभय मोचास्या चाक्षया शान्तिः स्वभावत एव गिद्धा नान्यायना मोपचारः कथञ्चने त्यवोधाम । ये स्वतोऽन्ये योगिनो मागंगा हीनमध्यमदृष्टयो अगोऽन्य- दात्म व्यतिरिक्तमाम सबन्धि पश्यन्ति तेपामात्मसत्यानु. योधरहितामा मगसो निग्रहायतममयं भयंपा योगि- नाम्। किन दु सक्षयोऽपि । म ह्यात्मसपन्धिनि मनाम मचलिते दुख क्षयोऽरत्यायिवेकिमाम्। किश्चात्मप्रबोधोऽपि मनोनिग्रहायत्त एव । तथाऽज्ञ यापि गोधारया शान्तिस्तेषां मनोनिग्रहायत्तव ॥४॥ . उत्तमहीनामईदर्शनम् बाई मष्टि फखञ्च' मनोनिरोधनका गन्द होना मनोनिरोधाधीनमात्मदामपन्य Afri मन इति च्या मर्याय मयनितिमाधनामदनगुच्यते। मब योगिना सपा योगिनां क मानुछाननिधाना बुद्धिसामित्यर्थ । मनोनिरोधाधीन मायतमना भदफन कैवल्य कषयति । टुति । श्लोकस्य विषय परिधिनदि मेषामिति भवं भयरादित्यम् अमन्नासम्मकमि न्य । उक्षणा मानिमिरतियानन्दाभिक्ति स्वभावको विद्या- सरूप सामर्यादिन्य । विदुषी बीवमतमो मुक्त सिद्धवादन साधनापेक्षेन्याई। नान्यायति। नत् वायोपक म मनुकून यति।

·• अथर्ववेदीयमाण्ड क्योपनिमन। उतोक उदधेर्यद्वत, कुशाग्रेणै कबिन्दुना। मनसा निग्रहस्तहाइवेदनपिखेदतः ॥४१॥ उपायेंन निरलीयाविनितं कामभोगयो। भगोनिग्रहोऽपि तेषां उदधेः कुशाग्रेगोकविन्दुना उत्से- चनेन भोपणव्यगायवत् व्यवसाययतामनवमन्नान्तःकर- - यानामनियंदादपरिछेदतो भयतीत्यर्थः ॥४१॥ किमपरिखिन्न व्यवसायमालमेव मनोनिपा उपायो नेत्युच्यते। अपरिखिन्नव्यवसायवान् सन् पक्ष्यमाणेनोपा. नेयादिना उतभेभ्यो ज्ञानयोरधिकारिभ्यो व्यतिरिकानाधिका- रेणापतारयति । ये विति । योगिमः तानुशायिनसदनुहानादेय सन्मार्गगामिनम्झेपामपि सावधानं कशिद्धपजातं घेदलं मनोनिप:- ऐत्यागया। तेषामिति । अभयं तदेव तत्यानम् । दुपनिति- रपि मनोनिपाहमय भयतीच्याह । कि ति , देव व्यतिरेकमुखेग फोरयति। न होति तय मनो निपहीतव्यमिन्याह। किशेति। अभयमिन्यत्र सूचित पदं विष्णोति प्रामेति । तिच मनो- निपहोवानित्याह। तथेति तेषा साधकाना मुमुक्षूणामिति यापद ॥५॥ कचं मुमुक्षणां जिज्ञासूनां मनोनिपहा सिध्यदित्यामधाइ। उदमेक इति । इटालदार्शनिकभूतलोकनिविद्याक्षराणि व्यापारे। मनोनियहोरपोति। तेषां व्यवसाययताम् उद्योगभागितामनुग. मसामिनि सम्बन्धः । पशु पो निमीलने तमो दृश्यते । तस्य च 'उन्मी- लने घटायोमलप्यते। में कदाचिदपि ब्रोन्युदंग परिवर्ननाद । पारादीरिताना मनोनिग्रहः सम्भवति तदाद। अपरिवेदन इति ·१६ अथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । सुप्रसन्नं लय चैव यथा कामी लयस्तथास४२॥ दुःखं सर्वमनुस्मात्य कामभोगान्निवर्तयेत् । येन कामभोगविषयेषु विक्षिप्त मनो निग्रोथात् निरु- स्थात् प्रात्मन्येवैत्यर्थः। किञ्च हीयतेऽस्मिन्निति सुषुप्तो लयसस्मिन् लये र सुप्रसन्नम् घायासवर्जितमपि इत्येतत् मिग्टलीयादित्य नुवर्तते । तुमसन्नश्चेत् । कमान्निस्टह्यत इति । उध्यते। यमाद्यथा कामीऽन हेतसथों लयो ऽपि । पतः कामविषयस्य मनमो निग्रायझयाददि निरोगव्यमित्यर्थः ॥५२॥ कः स उपाय इति।. उच्यते । मयं दैतम् अविद्यावि- शुम्भितं दुःखमेवेत्यनुस्मृत्य कामभोगात् कामनिमित्तो বলা কৃম বাদবিন্ধা । ভয়বিষ तेभ्यो मममी वरमाणोपायेन निमा कार्यात् । धन्यथा समाधिसापा खानुपपत्तरियाह। उपाय मैति। . प्रासादपायादेव मनोनिगरे परिपरे प्राणादिषिध्यानमिति मन्दान मदते किमिति ॥ पूर्षों कोपायवत चषणाद्यमुछितो मनोनिपइदारा नवधानपिद्धिरित्यु तरमा । नेम्युष्यत इति तोयपाद ध्याच। किनि । तीयते स्वानहमिहि षः । चतुर्थ पादमाकाहाहारा चित्रणोमि । सुमन- मित्यादिमा ।। पायेन नियहोयादिव्युतम् । तमेवोपाय वैराग्यरूपमुपदि पति। समिति पानाभ्यासायमुपायान्तरमुपन्यस्यति । मिति । शशरण्यायाहामाकाल निक्षिपति । क सरति तय पाई प्यारोति । उच्चत रयादिना । वैसम्यभावना बल नाम घर- ·- अथर्ववेदीयमाण्ड म्योपनिषत् । १९ अजं सर्वमनुस्म,त्य जातं नैव तु पश्यति॥४२॥ लये अम्बोधयेच्चित्तं विक्षिप्तं मयेत्पुनः । भोग इच्छाविपयः । तमात् यिमस्तं मनो निवर्तयेत् वैराग्यमायनया इत्यर्थः । अजवल समित्येतत् शास्त्रा- चार्योपदेशतोऽनुमत्व नविपरीस ईतजातं नैव तु पश्यति । प्रभावात् ॥४॥ एवमनेन जामाभ्यासबैराग्यहयोपायेन लये सुषुप्ते नीनं सम्बोधयन्मनः। प्रात्मविवेक दर्शनेन योजयेत् । विमन इत्यनान्तरम् । विचितच कामभोगेषु शम- येत् पुनः । एवं पुनः पुनरभ्यस्यतो तयात सम्बोधितं विषयेभ्यश्च व्यायनित नापि माम्यापन्नम् धनराग्नावस्थं सकपायं सरागं पीनसंयुक्त मन इति विज्ञानीयात् । ইযিয়ই হয়।দুষানল ঘোষনা! নয়া স্বামীর মনী निरोशव्यमित्यर्थः । द्वितीयाई शानाभ्यामयिय यं याकरोति । यज- मित्यादिना ॥१॥ जानाभ्यामराम्याभ्यां नयाहि क्षेपाच व्यातिं मनो राग- प्रतिम क्षणमनननिरिभ्यामनाभ्यामप्रसूतमम्प्रातममाधिपर्यन्न तोरपि प्रतिवन्वादयाननीयमित्याह । लय इति । लोकायराणि व्याकरोति। एमिन्याटिना, স্নানাগান্তঃ শানিগি शयि चगुत्वाटिदोपदर्शनेन थेट गवं वैराग्यं नयो निद्रा मम्मयोधन- मेवामिनयति। ध्याति ॥ मनमि प्रहते किमिति चित्तयुच्यते । तबाह वित्तमिति। विक्षिप्नं पिप्रमृतं गमयेत व्यायन येत रति यावत् पुनरियन्द विपक्षिनमर्थगाह । एवमिति , उभय तो ध्यावर्तित ·९८२ अधर्मवेदीयमाण्ड म्योपनिषः । सकपायं विषानीयात् सममानचालयेत ॥28॥ नाखादयेत् सुखं तव निःसङ्ग प्रनयां भवेत् । ततोपि यत्नतः गाम्यमापादयेत् । यहा सु समप्राप्त भयति समप्राप्तभिमुखो भरतीत्यर्थः। ततस्तत् न विपा- ल येत विपयाभिमुखं न कुर्यादित्यर्थः ॥38॥ समाधिसतो योगिनो यत् सुखं जायते तनाखा- दयेत् तब न रज्ये तेभ्यर्थः । कथ तईि नि:सई निस्पृहः मन्नया विवेकयुद्या यदुपलभ्यते मुखं तदविद्यापरि- मनमहिनिर्षि मेषबह्मरूपता गतमियामशाह । नापोति । धनरा. लापसमन खरूपं रतीयपादावस्मोन सत्यति। सकपायमिति रागस बोजवं पगधीनविषयप्रदमि प्रति प्रतिपस्यध्यम् ॥ यथोक्त मनोजावा किंतष्यमित्यपेक्षायामाहा नोटपोति । अनरासा- वस्था पञ्चम्या परामरमते । सवार स्यादि हटान्तयितमपिगदः। यवतः सम्प्रभातम माधरिति यावद । साम्य समन्मजाससमाधिमित्यर्थः । पर्धपादस्याईमाह । यदा विति । समाधिय हारेण मम निधि परिपूर्म वझर्म प्राप्य ममलन्मावत या ममापोदमानमतिधः स्थादिन्याह। समप्राप्तीति । ततो निर्विशेषस्तुप्राताभि- मुख्यादतरमिन्यः । किं तन्मनसचालनं यदप्रतिषिध्यते तबाद। विषयेति ॥४॥ समाधिसायां यवरावभुत्पयते तहिषयाभिशापारपि मनी निरोजामियाद नासाटयेति । तति समाध्यबस्योच्यते । फिन्त नस्यामास्थायां सुखं तदंपन्नभ्यते तन्नु मानविजम्भित मिथ्यति माया विकषितानेन निम्प इ. सन् मार दियाह । निसा fat किच्च यपि माधोगराग्याद्युपायेन निधन भत्यंगामायण' महाधित N ।

·अथर्ववेदीयमाण्ट क्होपनियत् । १८३ नियन'निश्चरत् चित्तं एकोकुर्यात् प्रयत्नतः॥४५॥ यदा-न लीयते चित्तं न च विक्षिप्यते पुनः। कल्पितं नमैनेति विभावयेत्। ततोऽपि सुखरागाम्नि की- यात् इत्ययः। यदा पुनः मुखरागानिरतं निश्चल- स्वभावं मन्नि सरहहिनिंगच्छङ्गति पित्तं ततस्ततो निय- म्योतोपायेन प्रात्मन्य वैकीकुर्यात् प्रयत्नतः । पित्स्वरूप- सचामानमेवापादयेदित्यर्थः ॥४५॥ यथोकन उपायेन निम्दीतं चितं यदा सुयुप्ने न तद्यदि चमावानुमारण यहिगिन्नमित्तटा मममसातममाधेर- समाजातममाधिपर्थनाद प्रथलाव बदामन्येयै कोलन्य तन्मायमापद्य. परियपरिषर्णमझात्मक मयं निछेद इन्वाह । निघरदिनि प्रथमपाटावराण योजयति। ममाधिमित इति ।। थम्यायामिनि शेष ।। द्वितीय पादमाकाहाद्वारा विष्णोति । कथमि- ग्यादिना । गि स्पो यथोक राखे अनुरोगरहिन सदिय । विकरूपा पुगिन्तकस्य र मर्पणव कसिनत्यमिन्येवमामिका नया भायये- दिति सम्बन्ध ॥ भावनामकारमभिनयति । यदित्यादिना ।। मथमा ईस्माचरा मुना तात्पर्यो निगमयति । तोरणीति ।। उत्तरा भिजते । यधे यादिना ।। बोक्कममाभ्यनुरोधादामन्ये नियनसभा मधित यथोक्त सनरागनिमित्त तद्पायरागनिमित्त या नियस्त भद- सोनि सम्बन्ध' । नच चित्त बाद्य विषयाभिमुग्याद वोमायेन माना- भ्यामाटीना व्यायालय परसिन अद्यपि प्रयत्नतः ममप्रांत- ममाधिपादेको क्यान । यसमजात ममाधियुक्त परिपूर्ण अझैवापाट- टियर्थ न पश्यति । चिसहति ३४५॥ . . . कदा पुनरिटं चित्तं मममममापद्यने नला। यति । २५ तस्य भमाध्य·rh १८४ अथर्मवेदीयमाण्ड क्योपनिया। अनि नमनाभासं निष्पन्नं ब्रह्म तत्तथा ॥४६॥ खरखं शानिर्वाणं कथ्यं सुखमुत्तमम । लीयते म पुनर्विपमेघु विधिप्यते पनिङ्गनमचल निवा- सप्रदीपकल्पम् । धनाभाम भ केनचित्याल्पितेन विषय- भाधेनापमामते इति । यदैव लक्षण पित्त तदा सिन्न मानहासरूपेण निष्पन्न वित्त भयतीत्यर्थ ॥६॥ ययो परगा ये मुखमात्मसत्यानुघोषलवणं सामान स्थितम । शान्त मानर्थोपशमरूपम् । गनि- बाय नितिर्निग कैवल्य सह निर्याणेन वर्तते । Nनिसियविधुर विषयाकाररहि। यदा चित्तमपातले तदा मधगम्पन भवतीय , यशराणि पाच । यथोकनेत्याना । उपायो जान भ्यामादि । निहीत विषयेभ्यो निमुपीकत ननीयते नमिदापाराग्यन कारणाम तो गमिव । पचम रागादिशापना भूमिधर्म पचव दामो नियनिति । किन्न प्रकारपत्येध जसणं चिपा या साप द्यते तदेनि योपना। निष्ण व महान्युकमेव रफुपति । मझवरूपेण नि। बमम्मामममाध्यवस्थाची येन मेण विमानामयते सद अझ सह विविवि पनि । यातितिमिमि में । तब बिदुपा सम्म तमुदाहरति । भय समिति चोमियमम्मज्ञान समाधिशम्प ब्राम्य । तह परमपुरुमनामाह । वैयिक मुल प्याला परमातिभिषणम् । मेने याशमाह । ध्यात्मनि । सस्य गत्य प्यागमाचानु धिमा बाधन वध्यत प्राप्यत समिति घोच्यते । तस्य नममितिल माह। 'हामनीति पर्चस विधिम्यान सोपएमेनोपसहित .* है एख जिन्तव ·अथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । १८५ अजमन.जेयेन सर्वनं परिचनते ॥४७॥ न कश्चिज्जायते जीव. सम्भवोऽस न विदाते। तच्चाकथ्यं न शक्यते कथयितुम । अत्यन्तामाधारणविषय- त्वात् । सुखमुत्तम निरशितय घि तत् योगि प्रत्यक्ष मेष । न जातमित्य जम् । यथा विधयम् अनानुत्पन्नेन जयेना- व्यतिरत सत् स्पेन सर्बजरूपेण मर्लन बहीव सुख परि- चचते कथयन्ति बहाविद. 18 | सर्वोऽप्ययं मनोनिग्रहादिमल्लौछादिवत्राष्टिरूपासना पोका परमार्थस्वरूपमतिपत्त्युपायत्येन न परमार्थसत्यति । परमा येमत्यं न कश्चित् जापते जोष ' कर्ता भोका च नोत्पाते केनचिदपि प्रकारेण । स्खमावतोऽश- वादपि पुरुषार्थत्वमिद्धिरित्याह । मति निरतिशयानन्दाभिव्य किनिम्योपान? च्छित्तिय तेय लक्षण भोक्षमापी । सत्कयमिद अझ न्यायपाटन मनिमोगामिति तस्य क्षीरराडादिमाधुर्य भदस्य यामुभवमानाधिगम्य वादवायलमाह । नञ्चति । यदुक परमार्थ रुखमिति नटिदानोमुपपादयति । उखमिशि। नहि मई पामेव सत्यादित्यायवाच । योगीति । मानस्सारजातत्व वैधय वातमाह। यति ॥ उक्तानामुपायाना परमार्थ मन्यत्व मायड़त हानि । प्यन्यथा तद समिसिरियामाह। न कधिदिति। स्थति । श्लोकालरापि याक भूमिका व्याकरराति । सोयाति ॥ भ्यवहारिक मत्व व भयो पायाना न परमार्थ मल्य त्यमित्य गोसत्य पार मार्थिक मला स्स प्रतिपक्युपाय हवेने को क्या। अदिति । यदुक मन मेष सतमाह। सम्भवो ·4 पथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । एतत्तदुत्तमं सत्यं यत्न किञ्चिन्न जायते ॥४॥ इति गौडपादीयकारिकायामहेताख्यं दृतीयं प्रकरणम् ॥ ३ ॥ ॐ तत्सत् ॥ स्याऽस्यै कस्यात्मन सम्भव' कारणं न विद्यते भास्ति। यमान्न विद्यतेऽस्य कारणं तस्यान्न कशिज्जायते .जोय इत्येतत् । पूव्यघूपाययेनोकानां सत्यानामेतदुत्तमं मत्वं यस्मिन् मत्यस्वरूपे बस एयणुमानमपि किचिव जायते इति ॥४॥ इति श्रीगोविन्दभपरपूज्यपादशिष्यस्य परम इस परि- माजकार्यस्य श्रीशङ्करभगवत' सती गोडपादीयभाष्ये प्रागमशास्त्रवियरपोऽनास्थलतीयमकरणमास्यम् ॥३॥ घों तत्सत् ॥ निपहादीनां परमार्थ व देशानिरिति तपाइ । मैन्यादिना । नेपाम परमात कायम हैन मनिपत्तिरित्यपि न यहारिकम त्यानामपि तत ममितिदेतत्वस प्रतिविम्दप पवैरिति भार । उपायाना' ध्यपहा- रिक सत्यतेने पारमार्थिक रयत्न कि न सादिति तबाह । परमा ति। नदेष पाया। कर्मति । सभाषनोजत्व हेतुकमा 'व्यम् । नव वन्नरमाइयम इति : हेलन रमेश पयति । यमादिति । उमरा याच रे । पूवैयिति । पूर्व पर्यावति प । रतिशब्दो नमकरण परिसमाग्नि द्यावयति रनि श्रीमत्यरमट सपरिमाजकाचार्यत्रीपदानन्द मध्यपादशिष्य भगवदामन्दतानविरचिताया गौड़पाटभावटी काया रतीय मकरण माम शो तहगत् । हरि खो ·१४७ अथर्ववेदीयमाण्ड क्योपनिषत् । ज्ञानेनाकाशकल्पेन धर्मान् गगनोपभान्।' ! । - h मौकारनियबारेण योगमत प्रतिज्ञातस्यादतर वाह्यविषयभेदेयतथ्याइ प्रसिद्धस्य पुनरद्वैते शास्त्र युक्तिभ्या साधान्निर्धारितस्यैतदुत्तम सत्यमित्युपसंहार' कत । अन्ते शपे तस्यागमार्थस्थाद्वैत दर्शनस्य प्रतिषशभूगा वैतिनो दैना- शिकाश्च तेपा चान्योन्य विरोधादागद्देपादिले शास्पदं दर्श- नामिति मिथ्यादर्श नत्व सूचितम् ।। दयानास्पदलालू सम्यग्दर्शनमित्य तदर्शनस्तुतये । तदिह बिस्तरेणान्योन्य- विरुइतया असम्यग्दर्शनन्यं प्रदर्थ तत्प्रतिषेधेनासंदर्शन- सिद्धिरूपसंहर्तव्या । भावीतन्यायेनेत्यानातशान्तिरार- भ्यते । तबाद्वैतदर्शन सम्प्रदायकत्तुंरतखरूपेणेय नम - क । T याद्यन्तमध्यमला पन्या प्रचारियो भवनीयभिप्रेत्यादावो. पारोचारण यदन्ने परदेवतामणामय व मध्येपि परदेवतारूपमुप' देचार प्रणमति । भानेति । भोसरप्रकरणसम्बन्धमिमा पूर्व- प्रकरणत्रये एत्तमर्थ क्रमादन्द्रावि ।। प्योंकारेति । अत रत्य है तो- मलक्षित रतोय प्रकरण मुच्यते । चतुर्थ' प्रकरणमत्रवारयितमुपयुक्त. मर्धानरमनुबदति । तस्सनि । निनो भेदयादिनो बनाशिक व्यक्ति দ্ধি ঘৃন বাজা মাহিলী যথাহীয়াবিনানি रित गोमादानम् । पपानराणा मिच्यादर्मनलसचर कुलोपनज्यते ति। पानिकामेड कवा समनन्नरप्रकरणप्रति प्रतिज्ञानोते । नदिहेति । नदसम्यन्दन त्वमिति सम्बन्ध । नन्याया व्यतिरेकन्याय । यथा यस्कत के तदनित्यत्व मियनयादमि यसअगले पि यन्नानिय न तस्कृत कमिति व्यनिरकोप व्यभिचार सवाइ। छापी ·२८ पाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनियत जेयागिन्नेत सम्बनम्तं वन्दे विपदाम्बरम॥१॥ कापर्यो यमाद्यसोक । पाचार्य पूषा ह्यभिगार्थ- सियष्यते शास्त्रारम्म माकानेषदसमाप्तमाकाश- कल्पमाकाशतत्य मेत् । तेना काशकल्पेन ज्ञानेन किं धयाना मग कि विशिष्टान् गगनोपमान मगनमुपमायेषान्ते गगनोपमा तानाम नो चमान् । ज्ञानव पुनर्मिशे- पणम् । वैधम्म राताभिरभिन्न मग्न्य चायखविटमकांश- वच्च जान तेनयाभिन्न ज्ञानेनाकायकल्दैन रेयात्म- स्वरूपायशिरतन गगनोपमान भन्मान् य संमुत समुईगानित्य यमेवेश्वरो यो नारायणाख्य स बन्दै अभि- वादये विपदा यर् विपदोपनधिताना पुरुषाणां वर शानिरत्यन पानिमामिप्यते । नपा तर्फत सम्भावित सावममेनाधमतस्यापि प्रतिप्रशमन वादानपाराप्रपामनरें पाचिको सभ्यशाला' सादईन टन स्यति तनिषधन मस्विरुप सत्तभ्यननावमानिनोपनाशवमारभ्यते प्रकरणमिव । विश में पथभितो बोझ मन भवतीसीत । सदीत एकावीत। नैन न्यायेन व्यतिरेकेणति यावत् । प्रकरपय सात्पर्य मध यता प्रथमलोस जापर्यमा नवनि। तर पर मारण समस्या परामरस है किमियतिरूपे पाचार्यो नमस्तियते नमारा ध्याचा- यति । पमित नायक समस्यापिपरिसमातिय विनिमयादि লাঞ্ছি! আগাম জামির মাপ স্তমায় অখ- समान वयम्। विभुत्वावुपमा ट्राच्या वाचनपुपाधिक लितभदाभिप्रायम् । तमामपि पिन्मायाब पिबक्षिसोक्त मानवति । तेनेत्याहि पुनरमुबाईसापय मन्वापर याचासो हि पुरा परिका T- पा ·प्रध-दीयमाण्ड क्योपैगिपत्। 2. असर्शयागो वै नाम सर्बसच्वसुखी हितःr प्रधान पुर्णपोत्तममित्यभिप्रायः । 'उपदेष्टनमसनरम- सेन ज्ञानज्ञेय नाटभेदरहित - परमायतनदर्शनमित मकर पो प्रतिपिपादयिपित प्रतिप्रचतिघद्वारेण प्रति- जातं भवति ॥ ९॥ -- अधुनाई तदर्शनयोगस्य- नमस्कार सत्तये, स्पर्शनं स्पर्श सम्बन्धो न विद्यते यस्य योगस्य केनचित्कदाचिदपि सोऽम्पर्श योगो ब्रह्मम्वभाव ए पै नामेति । ब्रह्माविदाम- स्पयोग इत्ये प्रसिद्व इत्यर्थः । स च सर्वसत्त्व मुखो भ- वति। कश्चिदत्यन्त मुसमाधनविशिष्टोऽपि दु खस्वरूप यथातथ· अयन्तु न तथा किन्तईि सचमत्वाना मुखः ।। L h श्रमे नरनारायणाधिधिते नारायण भगवन्तमभिव्य तपोमहदनभ्यत । सतो भगवानति म मनमा रमे विद्या मदादिति मषिद्ध परम गुरुत्व मर- मेश्वरति भाग । ननु प्रकरणे प्रारभ्यमा यो मनिपचे प्रमेये वक्तव्ये किमि व्युपदेटर नमक्रियते तबाह । उपदेट्रिति १ । इदानीमतदानयोगस्तृतये नमस्कार ममतौति । यसति । श्लोकस्य तात्पर्य माह । मधुमेति तख च स्वति मसाधनेषु प्रय सावपयुज्यते ।' भम्प्रत्यक्षराणि ध्याच घाम्प योग मन्द' व्याव- रोति। अम्पर्शन मिति। योगस्यारन्य मम्बन्धम मडाभावात् कथमम्पर्श समित्या अझति निपातयोरण कथयति । वे नामेति । मला अश्याना देशभता खयनीति व्युत्पच्या राषतत्व प्रदा खभाषस्य- सम्वविशेषग्येन दर्शयति । मवेति र सुखहेतापपि ब्रह्म खभाये वियक्षिस वियप दर्शयति । भवतीति । हिनयिशपथा स्थ तापर्यमाह। नह नपती वादिना, स रस हितने तिमाह।

·सधवेदीयमारसम्योपनि पत्त । ख्याप्यमानामजातिन्तैरनुमोदामहे व.यम् । विवदामो न तैः साईमविवादं निवोधन ॥५॥ अणातस्यैव धर्मस्य जातिमिच्छन्ति बादिनः।, अजातो द्यरतो धनी मर्त्यतां कथमेष्यति ।। .. 1 . भा तेरस्याप्यमानामाशिमे यम स्वित्यनुमोदामहे के- वल नतः साईविवदामः पच्चमतिपश्चन। यथा तेन्गेन्यगिलभिमायः । पतसमविचारं विवादरहित परमायदर्शनममुजासमक्षाभिर्विशोधत हे शिथ्याः ॥५ ...काहादिनः स यान्ति पुरस्कार भापक्षोक । marrier--...- वई मायादिमिक स्वादाविधि पम्यस्य येण्या- गा। प्याथमानामिति । प्रतिपादिमि स विषादामा फागत. विवादमाम । परालि व्याप रियादिमा भईरहाटको तिवादिभिर्विवादाभाये HTETHE I refeपारामाद । त ति मातस्त्र वन क्यानम्मामासालासर पदार्थ म्य सम्म भवानिमहादिनच समापिनी नीति पापमपात । बातलि. RR पिEमोरोप प्रदाभ्यगुजामाहि। लामो श्री ने दियो येताच तया। मदान furन लोकापराव व्याख्याताप पुमाख्यानमावासीयार। Trtefotu माह।

·अथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिपत् । नामवत्या तं मर्त्य न मयं ममन्तथा । प्रयातेरन्यधाभावो न कजिनविष्यति ॥ खभावनामृतो यस्य धम्मा गच्छन्ति मर्त्य ताम् । कृत केनामतरतस्य कय स्थास्यति निश्चलः ॥८॥ समितिकी साभाविकी सहजा अकृता च या। भेनेति मत्वाहा 'उतार्थाना मोकामामिहोपन्यासः परवादिमधाणाम- न्योन्यविरोधख्यामितानुमोदनप्रदर्शनार्थः ७८॥ यमाल्लौकिक्यपि प्रतिर्न विपर्यति कागावित्या इ सम्यक् सिद्धि संसिविता भवा सौमितिकी यथा योगिना सिहानामणिमापुर्यप्राप्तिः प्रतिः सा भूतमवियन- ঘষিয়ামিমঙ্শই মনক্সকসি যমু অন সম্মান न भरतोनि यामत हि अझ न नद्रपे स्थित मर्य विनमहति । स्थितरूपविरोधात् । न भ मत्य कार्य प्रारूप- स्थिते पत्यारस्यायागत मन मम्पद्यते । नपि व्यरूपे तस्यैवा भावामान्य थायमित्यभिप्रेत्याइ। प्रम तेरिति । किञ्च यस परिणाम- यादिनः सभाषे नाटसः मन परगा माल्यो धर्मगदितो गावो मत्यता कार्यभायामच्या गति । तस्मतते केन ममुञ्च यामुधानेमाहतो जागो मुतो पाष्य । म च कथ नियन. खात पारयनि । यद- तक समित्यमिति न्यायविरोधादिया। सभा मेति । पुनात गायर यादिशति । रार्थानामिति ७॥ अहोरन्यथामायो न कश्चिदिन्युकं मय प्रातिभन्दाय कप. यति । सामित्रिकीति । लोकाहराणि व्याकूम प्रकतेग्न्यथालभाने हेतुमाह। यमादिति । तस्मादमा तपमा सविन विमतीति ·है , पधर्ववेदीयमालूम्योपनिषत् । स्याप्यमानामजातिन्तैरनुमोदामहे वयम् । विवदामो न तैः साईमविकादं निवोधत ॥५॥ अजातस्यैर धर्मग्य जातिमिच्छन्ति वादिनः।। अजातो घरतो धनी मर्त्य तां कयमेष्यति ॥ तेरे' याथमानाम जातिमेरमस्वित्यनुमोदामहे के- पलभतेसाई विदामः पथप्रतिपचय होन। यथा गेन्यमित्यभिप्राय..।, पतसामविवार , विवादरहितं परमार्यदर्शनमभुज्ञात महाभिनियोधत हे शिष्याः, M५॥ सदशहाधिमः सथै यान्ति पुरस्तारात भापमोक । 1 . - भा वरि पतिपादिमितवादजानिएपि अन्य व्ये येण्या- TERIE+ साथ मानामिनि । प्रतिपादिमि विवादाभावे फमित माइ। पवियामिनि। अपराणि व्यास । रियादिना । पतपादिको भावादिमिनिपादाभाचे माह । गति पदई पादामाद चत रवि ॥ जाता जाम म्यानाशाजातर पदार्यस्य जन्म पहादिनोपादित सापिधी नीति पर चमनुतनि । जागति ra frumeदोष प्रदीभ्यनुजानाति । पलानो के को तमियो MAY ! सदा अप freift लोकापरा ध्यासातवान पुनसम्ममामेचापीया।

·अथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनियत् । न भवत्या मर्त्य न मयं ममन्तथा । प्रक्षतेरन्यधामायो न कश्चिद्भविष्यति ॥9॥ स्वभावेनामृतो यस्य धो गच्छन्ति मर्त्य ताम् । कृतकेनामतत्तस्य कय स्थास्यति निश्चल. ॥८॥ सांमितिकी खाभाविकीसहजा अकृता च या। wimmarvarwww उतार्थाना मोकानामिहोपन्यास परवादिपधाणाम- न्योन्यपिरोधण्यापितानुमोदनप्रदर्शनार्थ 19u यमाल्लौकिक्यापि प्रतिर्न विपयति कागापित्याह सम्यक् सिद्धि संसिविस्तराभवा समितिकी यथा योगिनां मिहानामणिमादीश्वर्यप्राप्ति प्रति सा भूतमवियत्- परिणामिनावादे यदम झयानिभिर्दू ष सामुच्यते 'पदप्यनुभात नीति मचाइ। न मरतोलि प्यरत हि प्रक्ष न सदू में स्थित गर्य भक्तिमहति । स्थितरूपविरोधात् । न च मन्य कार्य रूप स्थिते पळयायस्थायागत अझ मम्पद्यते । नृष्टेपि व्यको नस्यैवा मायामान्यधात्वमित्यभिप्रत्याइ। मसतेरिति । किञ्च यस्य परिणाम वादिन समाधेनारस मन् परमामाख्यो धर्मशब्दितो गावो मयता कार्यभावपच्या पायनि। तस्माते केन मशयामुष्टाने नामको जानों मुशो वय । म च कच नियल सात पारयति । यद- हतक समित्यमिति न्यायविरोधादिन्याह । खभावति । पुमति मामा प्रत्यादिशति । कार्यानामिति ॥ ७॥८॥ प्रकतरन्यासापो न कांदिव्युत नय प्रसतिगन्दा कप यति । मामिरिकीति । शोकाक्षराणि घ्याङ्कन प्रशतेरन्यथावभावे सेतुमाइ । यस्मादिति तरसादसातराभाया प्रक्षविन विमयंतीति - ·२०४ अथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । प्रतिः सेति विनेया स्वभावं न जहाति या जरामरणनिर्मुक्ता: सेर्थे धर्मः खभावतः । . पणम कानयोरपि योगिना म विपर्येति तथैव साभाविकी द्रव्यसभाव त एप सिद्धा । यथान्यादीना- সামাবিন্ন জালান নিয়নি देशान्तरे च तया सइमा धात्मनाः सहैव जाता यया पच्यादीनामाकाशगमनादिलक्षणा! धन्यापि या करधिः दसता के नचिन्न लता यथापा निम्नदेशगमनादिल- घणा। न्यापि या काचिश्वभाषं न महाति सा सनी अतिरिति विशेया। लोके मिथ्या कल्पितेषु लौकिके- प्यति वस्तुप प्रगति न्यया भवति किमुताभिसमादेषु परमार्थवसुष्वर रावलक्षणा मत्ति न्यया भवतीत्यभिः माय-12 किविषया पुन' 'या प्रकतिर्यस्या अन्यधाभावो Munnyonium किमु पक्षाव्यमिति योजना। कमुनिक न्यायद्यो नार्यों पिपद । प्रिय शित रेत स्फुटयित प्रश्रपूर्वक विभजने । कापापित्यादिना । चार योगममुछाय परिसमापन समिति বিৰানামায় सामपीएम्पानी या याचिदमभावाम महानि घटस्य घडल पटस पटवमित्यादिकशिप , प्रामनिक मततिपदार्यमुक्का सरन्यथा लानाsara यमीरमधोयातित नियति पत्रिकीमा जीपाना प्रala दायित प्रमामले । जति ॥ .

·, प्रयदैवेदीयमाण्ड कोपनिषत् । २.५ नरामरणमिच्छन्तावन्ते तन्मनीपया १०॥ कारणं यस्य वै 'कायं कारणं तख जायते बोदिभिः कल्पते कल्पनायांया को दोष इत्याइ। जरा- मरणनिर्मुक्ताः। नरणादिगर्वविक्रियावर्जिता इत्ययः। फे सव्य-धमी म भोमन । इत्येतत्स्वभावतः प्रजातितः । एवं खायाः मन्तो धम्मी जरामरणमिच्छन्न इवेच्छन्ती रज्वमिव सर्पमात्मनि कल्पयन्तन्ते "समावेशद्या- नीत्यर्थः । सन्मनीपया मन्ममरणचिन्नया तशावभाषि- तत्वेदोषणेत्यर्थः ।। कथं सज्जातित्रादिभिः सागरनुपपन्न मुच्यत इत्याई वैशेषिकः। कारणं महदुपादानलक्षणं यस्य वादिनो वे कार्य कारणमेव कार्याकारण। परिणामते यस्य वादिन यात्मनो मर्यविकियारहिमा समायतो भवनोवा नेपामुक प्रल तेरन्ययावे का तिरियागया। बरामरणगिति " . मर्य- যিন্ধিয়াম মনি বিক্রিয়াকলাখাৰাসবাদাসানি। सादित्यर्थः । ग्लोफापराथि व्याक गामाइ दर्शयति । किपिथ- येति चाचविपयो विषय यद 'यमलतं "सतेराचयनिरूपण मित्यागनाई। यस्था रति । प्रचामरं प्रकरोति । कल्पनायामिति । নাম পুরন জালালিভা ধিদী। एवं घमामा रनि.yorE সাস্থ অতি ক্ষত্র ব্যাখ নষ্কানিদাই ভুব- मन्यनुमातमनुभापते। कारयमितिकारणस्य जायमानले का हानिरित्यागवाह । नायमानमिति : मायवतम प्रधानस नित्य- ·अधर्मवेडीवभावोपनिषत् । जायमान थमनं भिन्न-मित्व कवच तत् ॥११॥ 'कारांद्यानन्यवमता कार्यमत्र यदि । इत्यर्थः । तस्याऽत्रमेव, समधानादि कारण माहारि कार्यरूपेण जायताइवयः,मदाद्याकारेवाबाव- माम प्रधानं कथमजमुचते। तैर्विमतिसिंबई प्रावते निशेति। नित्यतैरुच्यते। प्रधान भिनिदोर्म स्फुर- वमेक हैन सत्कथं नित्यं भोदित्यच. 1- हिसारया घटादिएकदेशस्फुटनम्मिनित्यं दृष्टं शोक-इत्यध। विदी- सं च स्यादेकदेशेनाज नित्यञ्चेति । एतदिमतिमिरभि. शरीयत इत्यभिप्राय .." स्वार्थसपष्टीकरणाधमा । कारणादजात्का- पर्यस्य या नव्यवमिष्टं समातिना- काजनिति प्राप्तम् । न्वानुमपत्तिारधाह I मिमिति । । लोकस, तात्पर्य माता मिति तल प्रवपादाणि, दोजपति कारणामयाचिका यति। बाापति विषदं पिमजतेन स्वैदिक प्रधामादोयादियट्रेन तदभमा सवादयो टहाने । इदादी सारिण्टेवादारादिपापम् । तीयपरदं 'व्यावरो 1 महदी. दीति। मिति विपदमकिन जायत xfrr: पर्थमादामाह। रिति । विमत मतिमं ब्राध्यात्वाइ' घटादिदिबभिमेवानं न होति। सातिविश्वममुमान मिलायवाद। विदीसंञ्चति ! . । बिच । कार्यकारणोरमदे कि कारणाभित्रका किंवा कायोभित्रकारणमिति विकल्पाद्यपदति। कारणादिति तो- ८ साधयति ।

·प्रय नेदीयमाण्ड क्योपनिमत्त नीयमानाद्विवैकात्किारणं ते कधं ध्रुवम् ॥१२॥ अंजादै जायते यस्य दृष्टान्तस्तस्य नास्ति,वै 1. पदश्चान्यहिमतिमिदं कार्य मनोनित । किवाऽन्यत्कार्या- कारण योरनन्य त्वे जायमानावि- वै. कार्याकारणमनन्य. नित्य वच ते कथं भवेत् । नहि. कुछ या एकदेशः पयो एकदेशः प्रसबाय कल्पते ॥१२॥ "किमान्यदलादन त्पन्नाइसनो-लायते तस्य वादिनः कार्याम् । इष्टानमास्य- नास्ति वै. दृधानाभावेऽर्थादजान समिर पर कार्य मजायातको ताधिकारणामित्वादिति दुम- गणितानि दितीयमवतिः। अदीति। जानगीना कार्यात कारणाभियं यदीति योजना। यदीनि । न गई कारणं भयं สุด नाभि वातस्य चाभुत्दादिति दूषयनि । फरिण- गिनि । लोकस्य तात्पर्यमाहा एफ स्यति । कार्यकारगायोर मैद- यदि शातिर धो गित: तस्यै दो करणार्धमय लोकं त्यः । यादा नरोथममायाकारणादिति 'प्रारपियंदमाय- विदा चितिधानस्याम आय सोनवञ्च विमतिमंद- मित्य कर्म । न्यादिन्यभव व्यक्षिा कार्यागन्ति । अपि मायावाद नैप दो! कारणय कार्याटनन्यवानभ्यगमाद । कार्य- सै कारणगाववाडौकारादिति “मलाई । तयस द्वितीया विभजते। किश्चान्यदिति भेटवादपि कार्य योनित्यत्वा कार- जसविगिनियस्याः किमिति नभर्तीयोगा। होतिश" किञ्च यस्य प्रधानमोदिनो मते प्रधानोरंशामिधं का जायते महादीयुपगम्यते । तस्य' मई कस्मिन इटालो वक्तव्य:- 1 म ·अयन वेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । अशक्तिरपंरिज्ञान क्रमकोपोऽथ वा पुनः । एवं हि सईचा बुडैरजातिः परिदीपिता ॥१६॥ অঘন অমৰ ৰন্ধ জিনি স্বয়মনবি- ज्ञानम्। तत्त्या विधेको मूढते त्यर्थः । प्रघ वा योग्य त्वयोतः क्रमः हेतो फलस्य सिद्धिः कलाच हेतोः सिद्वि- रितोतरेतरानन्तर्यलचणस्तस्य कोपो विपर्यासोऽन्यथा- 'भाव' स्यादित्यभिमायः। एवं इतफलयोः कार्यकारण- भावानुपपत्तेरजातिः सर्वस्थानुमत्तिः परिदोपिता मका- शिताऽन्योन्यापेक्षदीयं युवनिर्वादिभि वैः पण्डिनेरि- त्यर्थः ॥१८॥ यसम्बन्ध- . . 1 वरुष्यमित्याइ। सदोति । लोकाचराणि योजयति। त्यादिमा.१८ सफल योरिदं पूर्वमिदं पयादिति न जायते । परम्परा त्रया প্রন মুসমিতি যুলমালিপ্ত। তিনি শুন্য राक्षसरे चेकरामरिजानं नहिं कथमनिराधक नविपस्यानम प्रतिभाभिधानीयमामतीत्यर्थ । कि यदि क्रमस नियतपूर्नामर মানাল লীগেয়ান বা দুল গা ধুম জামিবি সন্নিা हीयेव । गथा प प्रतिसातानिर्षियान्तरमापद्य ते न्याह। फर्मति । वन्योन्य पक्ष प्रतिक्षेपमुखेम सतो सनम जन्बनो मबाख्याते । कमाभ्यामुत्यसरनुपपत्तरजादिरमामटर्मिमता वादिमिरादापता मन- नोयुपमहरति । एवं होति प्रसाद पाद व्याकरोति । छोला समम पूनिय दमेत मादेन परामयते । (हितोयरट योजयति । पत्यादिना दितो याद पिपोत Jएपमिनि । १८ मा .

·पथर्ववेदीयमाण्ड क्योपनिषत् । वीजाङ्कुराख्यो दृष्टान्तः सदा साध्यसमाहि सः। - . 1 সৱ ঈদলী; ক্ষার্থক্যশাৰ লালিঙ্গ शब्दमाखमानित्य छलमिदं त्वयोन पुवाजन्म पितुर्य या विषाणच्चासम्बन्ध इत्यादि।'न अम्माभिरसिद्धा' देतोः फलसिधिः अभिवादा फलावेतसिहरभ्युपगता किनाई धीशावरवत्कार्यकारणाभावोऽभ्युपगम्यत इति । अबो- च्यते । बीमाहुराख्यो यो दृष्टान्तः स साध्येनातुल्यो ममे- त्यभिमायः। न'तु'प्रत्यच्चः कार्यकारणभावो वीनारयों- रमादिः न पूर्वस्य पूर्वस्याऽपरवादादिमत्याऽभ्युपगमात् । यथेदानोमुत्पन्नोऽपरोऽहुरो वोलादिमान वीनसा- परमन्यमादपुरादिति क्रमेणोत्पन्नत्वादादिमत् । एवं वीजादुरयोरिव हेसफलयोरन्योन्यं कार्य कारणमायाभ्युपग- मावास्योन्याश्यावमित्यामशाह । बोसि। म सापकत्वमस्तिस्यागनाइ न होति । लोकापो चोद्यमु- माययति । नयिति। मन्दमानं विवहितार्थमून्यम् । पदमाविष्य कलप्रयोगमेवोदाहरति । पुवादित च्यादिन्दन फलादुत्पद्यमान मन न ने हेस. ममियतीत्यादि ग्रयो । कार्यकारणभावो इतफल- योरित्यवानभिप्रेतमई कथयति। न हीति । तत्रैव प्रन्नपूर्वकमभिप्रे तममुदाहरति । किनहाति रानासम्मतिपश्या परिहरनि । योनि । मायायादिम कपिदपि कार्यकारगाभावस्य वस्तुतस्या. सम्प्रतिपन भमेत्य सम् । प्रत्यचावष्टम्भन हान्न माधवनाशते । कि बोजारयायोरिद कार्यकारणत्वमिथत किं वा बीमारमन्नानयोरिति विकल्पमाद्यं दूषयति । न पूर्व स्पेति । नदेव प्रपञ्च यति। यत्यादिना । बोजव्यक्तरद्वार व्यक्त योक्तमकारेशानादि- हान्नस्य साध्यसम- ॥ नम्पिनि। .

·२१६ अथवेरीयमागड्योपनियत् । स्वतो वा परतो वापि न किञ्चिदजायते। सदमत्यदमदाऽपि न किञ्चिदस्तु जायते ॥२२॥ केनपिपि प्रकारे जन्म सम्भवति। न तावतस्वयमेवा इमरिनिमन्नारसरूमान सममेव मायते यथा घटतभा- देव घटात् । नापि परंत अन्य मादन्यो यथा घटात्परः तथा नोभयतः । विरोधात् । यथा घटपटाभ्या धर: पटो का जायते। जायते पितुच पुतः सत्यम् अक्षि जायत इति प्रत्यय शब्दच मूढानां तावेद शब्दप्रत्ययो विकिभिः पराप्येते पटान् पटा नन मदो घरो ·अथर्ववेदोयमाण्ड कोपनिषत् । किंमत्यमेव तो लत मति यात्रता परीक्ष्यमाणे। शब्द- मत्ययविषय वस्तु घटपुतादिल शब्दमानमेव तत् । वाचारम्भप्यमिति श्रुतेः। सञ्चन्न जायते सत्वात् , एडादिवत् । यद्यससथापि न जायते न विद्यत प्रस- वादेव शशविषाणपत् । प्रय सदसत्तथापि आयते विरुद्धस्यै कस्सामम्भयात् । अतो न किधिहसु जायत इति सिद्धम् । नेपा पुन ज्जे निरेव नायत इति क्रियाकारक- फरने कात्वमभ्युपगम्यते क्षणिकत्यञ्च वसुनः । ते दूरत एव न्यायापेनाः T: । इदमित्यमित्यवधारणक्षणान्तरानवस्थामात् अननुभूतस्य स्मात्यनु पपन्ते च ॥२२॥ ॥ जायमानी हरयते । না জামান বাবলা সমীয়- पमित्यर्थ । थन्यत्व सत्यपि अन्य जनकभावस्य प्रत्यच्चत्वाम्रामौ शम्यते प्रतिलिमिति गते । नश्यिति । कि प्रत्यक्षानुमारिणौ भन्दप्रत्यया- अधिवेकि नामिभ्यं ते कि वा विवेक्षिनामिति विकल्पाद्यमशीकरोति । मन मनि । हितोयं प्रन्याट। तावेयर वेनि परीच्यमाणे तीर्ति सम्बन्ध । तच जन्मगदधीविषयं वस्तु पदमात्रमेय । वाचा. ম্য গল্পমালানী যান। বিশ্বন। বল্লাবাল सन्दप्रत्यय योरेष्ट व्यमिति योजना ॥ धार्थ मिथिनयति । सम्झदिति ॥ मतम निराकरोति । यदीति ॥ ४ प्रन्यादिति । यदादिना । परमा विकल्पामा निरासे फनितं निगमयति । प्यतो नेति। क्रियाका- रकफन नानात्वपये अजजन्मामुप पत्तिदोष मुका पक्षानरमनद्य दूषयति। वेषाम्प न गित । बौछाना न्यायारम्भे न वस्तु व्ययम्याप यता कुतो न्यायवाद्यसमिन्याममाह । मिति: इटमा वस्त पराम्पम् । यमिनिकिम विचितम् । एवमवधारणाथि द धणे पस्तव कक्ष तिरि व स्तनोट स्थानाभायाम तमिाधुभष, मध्यती. २८ ·२२० पर्ववेदीयभाण्डम्योपनिषत् । संकेयस्योपलव्धेच परतवास्तिता मता ॥२४॥ 4 परतभ्वमित्यन्यशास्त्र तस्य परतनवाश्रयस्थ. वाधार्यस्य जानव्यतिरिक्त स्थाऽस्तिता मताऽभिप्रेता। न कि प्रज प्रकाशमानस्वरूपाया नोलपीतादिवालालम्बचित्रा- मन्तरेण समावभेदेनैव वैचित्र सम्भवति । सटिकस्येव नीलाद्यपाध्यायैर्विना चित्र न घटत रवभिप्राय । पूतश्च परतन्वाथयस्थ याह्यार्थस्य ज्ञानव्यतिरिक्तस्वासिता भलेशन संशोदु खमित्यर्थः । उपलथते ह्यग्निदाहादि- निमित्तं दुखं यद्यग्न्यारिवाचं दारादिनिमितं विज्ञान- व्यतिरिकं न स्यात् ततो दाहाद्विदुःखं नोपलभ्येत उपलभ्यते.तु प्रतस्तेन मन्यामहे अस्ति चाह्योऽर्य इति । RAJA wwxx. स्यति। मामेति । प्रविगिरमेशवान बानिरिक्तविषमतेन्या गाहा न होति । भनिमित्तल सविषयत्वा पुरयम् । अमेय देत हिलीयपाटबोजनमा ािदयति । अन्यति । प्रत्यायो। चेति । प्रत्यय देवि समुपसिपयुक्त फल बास्थानेम कथयति । यत इनि । ननु प्रज्ञा प्रभावमदेव वाया सम्ममावामनरेशलगत पित्रा परिभ्यते तदाह । महोति । पौराधिक नहिं प्रत्ययविनामियामर दादारितोपाध्य नधिगमा मियाह । स्फटिकसहित तीवपाद विनरपरले नाम तारयति । तति । नसोपविभुपमास्यति । सपलभ्यत होति । नापदम्भरि हता वाद्यामिदिरियामा। दीति । लधिरव गइ खस्य मारिति धेछ। भानुभयपिरोधादित्याह । मपनवने विति । विमिटु खोपमधानप पतिविद फरमा । थत ति। पिजामानिरिकाधाोभाप संशोयमविपि .

·. प्रथर्ववेदीयमाण्ड क्योपनिषत् । २२१ प्राप्ते सनिमितत्वमिप्यते युक्तिदर्शनात् । . . न हि विज्ञानमात्रे, संक्शरे युक्तः। अन्यचादर्शनादि- त्यभिप्रायः ॥२४॥ अवोच्यते बाढम् एवं प्रनतेः मनिमित्तत्व इयसके. शोपलब्धियुक्तिदर्शमादिष्यते त्वया। स्थिरीभत्र नावावं युक्तिदर्शनं वस्तुतस्तथान्वाभ्युपगमे कारणमित्यच मूधि किन्तत इति । उच्यते । निमित्तस्य प्रचत्वालम्बनाभि- मतस्य तय घटादेनिमित्तत्वमनालम्बनत्यं वैचित्रा हेतु- त्वमिप्यतेऽस्माभिः कथं भूतदर्दनात् परमार्थदर्शनादि- त्येतत् । न हि घटो यथाभूतमद्रूपदर्शने सति सद्यति- रेकेपास्ति। यथाऽखान्महिपः पटो वा तन्तुव्यतिरेकेण । 0 त्याममा होति । अन्यत्र दाइलेदादिव्यतिरिक्त चन्दन पाह- से पादापित यावद ॥१॥ दाम्यामां पतिभ्या या धार्थवादे प्राप्त विशामवाट मुभावयति । ফুলদখিনি । অজানান যসিল্লিামাঞ্চ। নিমিনি ॥ मनातरे पाने मदिराकरणमुच्यते । पितामयाटिनेनि । लोकस्य तात्पर्य्यमाह 1 चयेति स पूर्षा विभअते । वामित्यादिना । तिनमय तक प्रधानता प्रतीतिमायगरणा यु कति मत्वा । स्थिरी. भषेति । यस्नो वाद्ययार्थस्य तथा प्रतिविष यत्वं तस्याभ्युपगमे कारणं मारायक्तिदर्शन मिस्येत मित्र व स्थिरीभवेति योजना। विचारहरिमेयावहभ्याई वर्षों किततो दूषणं मूहीगि कति भू. होति । तमोत्तराई मिदानी व्याकर्वदुत्तरमाइ। उच्यते इत्या दिना ॥ घटादे धिवास प्रश्नपूर्व के हेतमाइ । कमित्यादिना : परमार्थदर्शनं प्रमञ्चति । न हीवित न धर्मबहानमाइ । - ·. पथर्ववेदीयमाण्डूयोपनिषत् । निमित्तस्यानिमित्तत्वमिष्यते भूतदर्शनात ॥२५॥ तन्तववाश्य तरेकेणेत्येवमु तरोश्चरीभूतदर्शने चाशन्द- प्रत्ययनिरोधानव निमिनमुपलममाह इत्यर्थ । अथवा भुतदर्शनासायायैन्यानिमितत्वमिष्यते । रज्ज्वादाविव सपदिरित्यर्थः । बान्तिदर्शनावषयत्वाञ्च मिमित्तस्यानिमि- जब भवेत् । तदभावेऽभावात् । न हि पुससमारित- मुलाना भ्रान्तिदर्शनाभावे भात्मव्यतिरिक्तो बायोऽर्थ उपलभ्यते । न ह्युमसावगतवम्ब नुत्पत्रांप तथा भत गम्यते एतेन हयदर्शन को गोपनधि प्रयुता॥२५॥ RAHAAviyn - सवित घटा गित न्याय पटपि दर्शयति । पटो यति । तन्त वधि न्यायसाम्य मुदाहरति। तन्नर रदि। परमार्थदर्शनफनभुष- महरति । ये मिति । घटादी सकारवतिरेके पासना प्रत्यय विवागत्वम् चतो घटादिययपद प्रथयान रागयपि प्रत्यावि शेषादात वालदमय जिनानिबनव्यानीत्यर्थः । भूतन यौतिक दन ततो निमित्त सानिमितलमिलि व्याख्यातम् । दानीमा दशनादिति परको व्याख्यानानरमाह। अथ वेति । यथा रच्या दाधिशाने पहिसरोपितस्य दनाद तस्स बखतो दन मन्या सम्बनखमिदम् । वाधिनतामाकया परमार्थतो दयनाद पाझरसार्थस्य पानम्मायासम्ममत्व वानवमभ्युपगन्तममामिम्यर्थ । किश। शिमो वाघार्यो तो प्रयाबाबन बानिविषय बाप र मर्यादिदिया। भानीहिद साधयति । तदभाव in भारत माझा भरतारेखमा रिMr. देहाभिमानरमी वाद्य निभानौशादहनदर्शिनोमि तत्रतिभा. ममम, प्रामोतोमाशाह । न चुन्ममाति वाघाईसमर्थ नाई-

·• अथर्ववेदीयमागडुग्योपनिषत् ।
चित्तं न संस्कृशत्यधं नार्थाभांसं तथैव च ।
अमूतो हिं यतश्चाधी नार्थाभासस्ततःष्टयक्॥२६॥
यस्मानासि बाह्यं निमित्तम् प्रतश्चित्तं न स्पृशत्यर्थ
वाह्यालम्बनविपयम्। मायामास चिप्तत्वात्सवित्तयत् ।
अभूतो हि जागरितेऽपि -खमार्थवदेव वा यः शब्दार्थो
थत उक्त हेतुत्वान्न नाप्यर्घामाथित्तात्पृथक् चित्तमेव हि
घटाद्यर्थवदयभासते यथा खमे ॥२६॥
मुक्तमपत्तिद्वयं कंध निरम नीयमित्याह । एतेनेति ॥ तत्वदशिना
फरणातिरिक्तवलनुपमम्प दर्शन वेचिदम दुखोपसचिव
सका। सेनामुपपद्यमावार्था पसिहयस्यानुस्यानम् । व्यवहारहधा
न ममममारोपित सयदेव सवेदने वैचित्र इाख व्यवहाराण-
मित्य न्यथाप्यु पनिरित्यर्थ ॥३॥
मानस्य सालम्यनत्यमितत्य या सयामा भानममि न.
स्थानियारागाह। चिसमिति। न हि स्फुरण सफर्मर्फ तस्य
सकमीक त्वमिद्धाभावात् । भानाते स्तु मकम्मकत्वं क्रियाफनत्वकल्प-
या ग्योतसमिति भार । चितसार्थम्पणिवाभावेटपि तटामाम-
सनिय स्याटियागया। नाति । तद हेतुमाह । यभूत इति ।
घय पादं याच । यम्मादिति । विमतं चित्तम ांभामपि न स्मृति
चितवार सम्मतिपदिति दितीय पाद विभजते । मापीति न
हिरानं तस्या भामशिव तस्येव तदात्मना भानादित्य ।
रतीय पाद व्याकरोति । चतो होति । पिमतीर्थ मन्न भपति
पर्य याद सम्प्रति पनवाट र गुमानाब मान स्थानम्वनमित्यर्थ । दिम.
तो स्वविषय ज्ञान जनको न भवति मानिविषयत्वात् सम्प्रति पन.
पदिन्युलमनुमान स्मारयति ।
मर्यजन्यवाभावे विधान.
स्थाचांभारजन्यत्वं स्मादिन्याशा चतर्थ पादार्थमाह । नापीति॥२१॥

·२२४ पथर्ववेदीयमाया कोपनिष।। . निमित न सदा वित्तं संसशत्यध्वसु विषु । अनिमित्तो विपर्यासः कथं तस्य भविष्यति ॥२७॥ माय ननु विपर्यासताई प्रति घटादौ घटाद्याभामता पित्तरस तथा च सत्यविपर्यासः कचिवक्तव्य इति। अतो- च्यते । निमित्त विषयमतीतानागतवर्तमानावसु विष्वषि सदा चित्तं न स्पृशंदे व हि। यदि हि कचि संम्प शेसो. ऽविषया॑म परमात इति । अतस्तदपेक्ष याति घटे घटाभासता विपर्यास. स्वात् न स तदास कदाचिदमि चित्त स्वार्थ संस्पर्शनम्। तस्मादनिमित्तो विपर्थ्यासः कथं तस्य पित्तस्य भविष्यति न कश्चिदिमासोऽस्त्रीत्यभि- । अयमेव हि खभावचित्तस्य । यदुतासति निमित्ते घटादौ तहदयभासनम् ॥२७॥ मालम्ब नयाभावे तस्य तथा प्रथा मानिदे। झानियाधानिमतियोगिनीयन्यथाख्यातिमतमाया - कामवयेपि सनस्य यस्तोम्पत्तिामा उहापमा भाषा नजन्या नान्यथा स्थाति मिति। सान्निस्तु विधानरेगापि भविष्यतोत्याह। अनिमित्त रति । लोकयावतमामा दर्शयति । नम्विति । यदि घटादियाझोटचों न रखते माई तस्मिनमले। नदामासलानानस्य विपOम : पनामदन रस्त पावाद । विध त्यामे र सोसते काचिदयविपर्यामो वक्तव्य । धानेराभान्निपूर्व- त्वम्यान्यथा ख्यातिवादिभिरिवादिम्यर्थे । शत पनाईयोजन या पहिरति । यत । एक्वार्थ भुतराईयोलमार्थ साधयति । यदीति । धनान्तरभागासव भानरसति पदादौ पटाद्याभारता मानस कव निम हतीयाममाह। अब मेवेति । मानस्य मिति सभारमन्दमा ·अथर्ववेदीयभाण्डमोपनिषत् । २२५ तस्मान्न नायते चित्तं चित्तदृश्यं न जायते। अजमे मनिमित्तत्यमित्या नदन्तं विचानवाटिनी बौदस्य वचन वायार्थवादिपक्षप्रतिधपरमाचार्येणा- नुमोदितम् । तदेव हेतु कत्वा तत्पच प्रतिधाय तदिटमु- ज्यते तमादित्यादि। यमाटस त्येव घटादौ घटाद्याभामता चित्राम्य विज्ञानवादिनाऽभ्युपगता तदनुमोदितममाभि- रपि भूकदर्शनात् तस्मात्तस्यापि चिन्तस्य जायमानाव- भासतामत्येव जनानि यता भवितुमित्यतो न जायते चित्तम्। यथा चित्तस्य न जायते अतस्तस्य चिन्तस्य ये जातिं पश्यन्ति पिनानपादिन क्षणिकदु खत्वपून्य त्वा- नात्मत्यादि । तेनैव रित्तेन चित्तस्वरूप दृष्टुमशक्य पम्सन्त खे वै पम्यन्ति ते मदं पक्ष्यादीनाम् । अत इतरे- विद्याच्यते । न हि मानिरमान्ति पृपिति नियम । मविषयाणा भरणाम विद्यावाश्यपगमारियर्थ ॥२७॥ वाघा बाटि पक्षमेव विरानवारिमुऐन प्रतिक्षिप्य विधानमार. मिनीम पयति । तम्मारिति ।। प्रतिक्षण विज्ञानस्य जन्म श्यते पितानाशिभरित्याशा। तस्यति । अत्तमदोरीन पूर्य के श्लो कम्य नात्मप्यमार । प्रसारित ॥ तच वाध्यायवाटिनो बाझोटों वजानवर नोति पचनिषेधम नाप्रत तत्पुनराधार्यए भवेध मित्यभ्यनुज्ञातम् ॥ याद्यार्थवाददूषणय समतमि नम्मतबादित्याई । वाट रति ॥ वाचावाटदूषणानुमोदन प्रयोजनमाइ। तदेवति || धनयर घटाघटाद्याभाग व विज्ञानस्य यडत तदेव इतनोपादाय विज्ञानवापधार्थ याहार्यपक्षदुषणमनुमोदितमित्यर्थ १६ सम्प्रति विजानादमयताम्याला तटिदर्भाित तस्मानियादि व्याघ।

·अथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् ।। तस्य पश्यन्ति ये नाति खेवैपश्यन्ति तेपदम्॥२८॥ अमातं जायते तस्मादजातिः प्रकृतिस्ततः । . भ्योऽपि हैतियोविनसाहसिका इत्यर्थः । येऽपि मून्य- वादिनः पश्यन्त एव सर्वम्यून्यतां खदर्शनस्थापि शून्यता अतिमानते ते तोपि माहसिकनरा. खं मुष्टिनारमि भिवृक्षन्ति ॥२८॥ चतुभिरनमे अझेति मिदं यत्पुमरादौ प्रति- । २ यस्मादिति ।। मतदानात् घटादेमंदादिमाय भूत रस्तुत पवं तयार पित भिमा न तस्य शाम्ब तो दर्शनाटिति यावत् ॥ हिनी यमदं रान्वेने विभजते । यति । विमत दिनसम्म न नाविक सत्वानीलपीतादिदित्यर्थः । विपशे दोष माह । धम ति।। सवतो विहानसा नभयोगादये तस्य तात्विक सम्म पनि ते पशादीना खेपि ५१ पम्पनीमन्वयः। यात्मवादिन्दनायोन्य- मिलमणत्वमन्योन्यमारण्याचा प्रयने ।। तन सूचयति। नि । सनेरनुपपरेसदश्यतामन ध तहम्म ह ग्यतासम्भया दिन्यः विद्वानवादे फनित विशेष सति । अत इति । न्य- वादिन प्रति विशेष कथयहि पीति ।। परान ए त्यषिनु मदि- पपता द्योन्यते । . हमारेर मर्याभार. रिध्यति । गभायपस्ट क नियत् । न च चाव उगेध नभा साध्येत् । तयोरकका खानुपपरित्यर्थ ।। किव सर्व गन्यता वदन्न.' शून्यता दमन म्य सामानस्य पहायता वदनि तथा च सपखामिद्विारस्यभिने न्याइ। पर्दशनमति ॥ ततोशीति वितान वादिभ्योपीचर्य ॥२८॥ কবি বিলম্ব আংলৰনৰ বলি বুবস্ব ল মনি कहा भयतोत्यामगा। यज्ञामिति ।। तस्यसि ·- अथर्ववेदीयमाण्ड क्योपनिषत् । २२० प्रकृतेरन्यथाभावो न कथञ्चिद्भविष्यति ॥२६॥ अनादेरन्तवत्त्वञ्च संसारस्य न सेत्स्यति । -- जातं तत्फलोपसंहारार्थोऽयं शोक । प्रजातं यच्च ब्रह्मैव जायत इति वादिभिः परिकल्परते तट जातं जायते यवादबासिः प्रतिस्तस्य ततस्तस्मादजातरूपाया: मक- तेरन्यथाभावो जन्म न कथविद्भविष्यति ॥२८॥ अयश्चापर प्रात्मनः संसारमोक्षयो परमार्थमडाववा- दिना दोप उच्यते । अनादेरतीतकोटिरहितस्य संसार- स्यान्तवयं समाप्तिन सेत्स्यति युक्तितः सिद्धि नोपास्यनि। न ह्यनादिः सन्नन्तवान् कश्चित्मदायी दृष्टो लोके । योना- कुरसम्बन्ध नैरन्तर्यविच्छे दो दृष्ट इति चेत् । न। एकव स्व- ·२२८ . पथर्ववेदीयमाएर क्योपनिषत् । तथा पानन्तता चादिमती मोक्षस्य न भविष्यति॥३०॥ प्रादावनोच यन्नास्ति वर्तमानेऽमि तत्तथा । वितथे. सदशाः सन्तोऽचितथा इव लक्षिता ॥३॥ समयोजनता तेषां समे विप्रतिपद्यते । तसादाद्यन्तवत्त्व नमियर खल ते स्मंताः ॥३२॥ भावेनापोदितत्वात् । तथानन्तनापि विज्ञानमाप्तिकाल. प्रभवस्य मोक्षस्थादिमतो न भविष्यति । घटादिबदर्श- नात् । घटादिविनाशवदवतन्वाददोष इति चेत् । १ मोबस्य परमार्थसगावप्रतिज्ञाहानि । प्रसत्वादेव शशविषाणस्वादिमत्त्वाभाव ३.॥ तथ्ये कृतव्याख्यानो लोकाविड मसारमोक्षाभाव- प्रसङ्गन पविती ॥३॥१२॥ योरनादिभाव सोन्तवानति व्यामिनि व्यशायाह । महोति । वीनारयोहतफलमान सम्बवतस्य नैरल समानता स्यादि भावपि विवाद म्यान स इटलादन कानिकतेति सङ्कने । पोज মাযহত্যার বাবিননার মমিথাযেgf চুয়নি। নীতি दिनीयाई व्याप। महि । यवाटिमव तम नामावमिमि व्याप्रिभूमिमाह। यथाशनकापि घटादिमो निन्य साया ममोपि भविष्यतीवनकान्निज नमार्न । दीति । भोपस्याभारत्व मवि परमार्यमत्वमसिना भल्यतेति ट्रमयति । तथा चेति शिष मागमत भत्ता समवाब शायद तषि सोच या समिती याह । श्रमवानि ।। व्यस्तु ताई मोस्याद्यन्नघव तवाह। बादाविति । यति यूधदकादि साले साधा वस्तुतो भास्थति दायद । वितधैचरम घटाटियान घटा - ·अथर्ववेदीयमाण्डू क्योपनिषत् । सर्च धास्टमा खन्ने कायास्यान्तर्निदर्शनात् । • संवत्तेऽस्मिन् प्रदेश वै भूतानां दर्शनं कुतः॥३३॥ न युक्वं दर्शनं गत्वा कालसानियमागतो। निमित्तस्यानिमितत्वमिष्यते भूतदर्शनादित्ययमर्थः प्रपत्र एतैः लोकः ॥३३॥ नागरिते गत्यागमनकाली नियतो देशः प्रमाणतो . गरीच्युटकादिभिः माडम माद्यनवत्यम् । विमता भोशादयो न भरमा सन्नो भपितुमईन्दि चाद्यन्नथवान्मरीथुटकादिवदित्यर्थः । कथं तहिं मोवादीनामपि नथात्वमन्यारा। वितथा ति ॥ नचिता मदेरविचार कैरिति भेषः । उपरोदकादीनां सानपानाटि- प्रयोजनानुपम्मानो म्यगांदीनान्त দিগ্নিমৗলগরিল- म्मान मोचादिय तथ्य मित्याशयाई । सप्रयोजनतेति ॥ न मोक्षा- दीनामिति याद । पुनरुक्तिमता वारयति । तस्य इति ॥ ३ ॥१२॥ किच ये हेतना सरस्य मिथ्यात्वमिदं तस्य जागरितेपि লোহ্মাহিন মবিন্যায় নতছলিনি বিশিষ্ট। मुद्रीत । यदि देहान्नईशनान्निध्यात्वं सरस्पेट लाई राजदेहे स्य जागरितस्य दर्शनाद मिथ्यात्वं र्यारमिन्यर्थः । किञ्च योग्य- देशवेधुर्यान्मियात्वं सनस्य यद्यभोटं नाई भरते प्रदेणे प्रत्यग्भूते पाण्यखण्डकर से भूतानां विद्यमानामा दर्शन म कृतोपि स्थान अक्षपोटनवकागवादिन्याह । मंहत 'ति. अनारित लोकम हिसानामुत्तरलोकाना सात्यामासमित्यमामात नाना सामर्थमाह। निमित्तस्येति ॥१६॥ मेवा प्रमञ्चयनि । 'न युक्तमित्यादिना ॥ स देगान रगतो সিজন ৰূলধাৰা বা কিছু নয়। মাধ্যমি गला अझदर्शनमयुक्तं कानानवनिमत्यादि स्यर्थः । किञ्च यशस्था .

·अथर्ववेदीयमाण्डूग्योपनिषत् । बतिबुद्धच्च वै सर्वसम्मिन् देशे न विद्यते ॥३४॥ मिताद्यै. माइ सम्मन्दा सम्बुडो न प्रपद्यते । । गृहीतश्चापियत्किञ्चित्प्रतिवुद्धो न पश्यति॥३५॥ यस्यानियमात् नियमसाभावात् सने न देशान्तर- गमनमित्यर्य ॥३५ मिला सर सम्मन्य तदेय मन्या प्रतिबद्धो न प्रप- द्यते । ग्रीतश्च यत्किश्चित् हिरण्यादि न मानोति । गतच न देशान्तर गच्छति समे ॥३५॥ यचा खन पयति प्रतिवादिन्दगे नास्तीत मिप्यात्वमभीरम् । मिन्द में स्थित समारपगुभवति प्राभाष प्रतिपन्नम्नमिन्देश नाति भरिपूर्मम शरूपेणाप स्यानादतो जागरितस्यापि मिथ्यात्वभेटयाम न्याइ । प्रतिवति । लोकस्य हात्यांचे कथयति। जागरित ·प्रधबदीयमाण्ड क्योपनिषत् । . खन्ने चावस्तु कायः पृथगन्यस्य दर्शनात । यघा कायस्तथा सर्व चित्तदश्यमवस्तुकम्॥३६॥ ग्रहणान्जागरितवत्तहेतुः खन इप्यते । कि: 1 खने च घटन दृश्यते य काय• मोऽस्तु कमातो ऽन्यस्य स्वापादेशस्थ स्य रथ कायान्तरस्य दर्शनात्। यथा स्वमग्य' कायोऽसंस्तथा मर्बचित दृश्य मयस्तुक जागरि- तेऽपि पित्तहखत्यादित्यर्थ । समसम त्वादसजागरितम- पीति मकरणाध ॥३६॥ एतचासत्त्व जाग्रहसनो जागरितयज्जागरितस्यैव अहमाद् ग्राह्य प्राइकरूपेण समस्य तजागरित हेतुरस्य समस्तोतर्भागरित कार्यमिप्यते । तत्याज्जागरित- कार्य्यत्वात्तस्यय समहश एव सजागरितं न त्यन्ये पाम् । किञ्च वारस्थायां यन दे हैन नद्यादिषु पर्यटति स मिला 'गभगम्य निवनम्य दर्शनाद । तथा नागरिते यो न परिमाज- कादिगरीरेण लोक स्य पूज्यो ईप्यो वा रयते म मिथ्या कश्यते । पृय गेत फूटम्य नझापसारीरस्यानुभवादिन्याह । वन चेति । किञ्च यथा या देखो मिया नया पिकास जड़ मब मय स्तर मियामतमपि समित्याह । यति ॥ पार्षगतान्यवराणि योजयति । खने रति ॥ एतराईगतान व्याकरोनि । यथेन्याटिना ॥ मरणार्थ मुए। महाशि । खति १० यथा नागरित तथा बमो ग्टहा। तथा चप्रस्य नागरित कार्यवाय' मनसा तर जागरित अदिति खत्रवत्तमिथ्यात्वमि ग्याइ। यहयादिति । किन जारित विद्यमानत्व मने कमाधा रपत्य स्खनो नाम प्रकारणवाद किन्त तथा मासभानन्यांमत्याह ! । .

·पथर्ववेदोवमाएट्योपनिषत् । तहेतुत्वात्तु तस्येव सागरितमिभ्यते ॥३०॥ उत्पादस्वातिसिह त्वादजं सर्चसुदाहृतम् । न च भूतादभूतस्य सम्भवोऽस्ति कथचन ॥३८॥ यथा स्वप्न इत्यभिप्रायः । यथा सभः समहश एवं सन् साधारण विद्यमानव वदभामते तथा तरकारणत्वात्सा- धारणविद्यमानधन दवभासनं न तु माधारण विद्यमान- धनु समषदेवे त्यभिप्रायः॥३॥ ननु सप्रकारजन्य नागरितवनको न खरवसु- ग्यम् । अत्यन्त लोहि स्वप्नो आगरिसन्तु सिरं लक्ष्यते । सत्यमेशाधियकिना स्यात् विवेकिमान्तु २ मस्यचित् पचन उत्पादः मामिदोतोममिहलादुत्मादसात्मैव समित्यज ममुटाहतं वेदान्तेषु मगधाम्यन्तरोनाज त । पदापि 4- . नवत्यादि। आगामस्य तो मरेनरमरल दर्शयति । इतति । रत पदार्थ में फोरया पूर्वाई । जागरितपनि सारा योजयति। वत्वादिति। मति ममारिवाध्यताप्रय मियाद नागरितम्य पुममशुपमामाद पर मार पम् । कायस्य मियाले कारया स्यापि मध्यामिति मामा. भागात मजिसमाधारण विद्यमान जारित मिणा भात मुतामियागार ययादिना । १७ । कार्थकारणापि भारतियों मियावधिषि मन्यन्न- गया। उप टम्यति । दमा लाभारदवं मन्या- सम्योरे। गरमारितगोरिडत हा दुमिका । पनि। पायांगापामाइ । ननिनि । जिमिद ननयमकिन ·२३३ अथर्ववेदीयमाण्डूयोपनिषत् । असज्जागरिते दृष्ट्या खप्ने पश्यति तन्मयः। : मन्यसे नागरितात्मनोऽसत्खनो जायत इति तदसत् । न भूतादिद्यमानादभूतस्सासतः सम्भवोऽस्ति लोके । न हसतः शशविषाणादे: सम्भोः दृष्टः कथचिदपि ॥३८॥ ननु उल त्ययेय स्वप्नो जागरितकार्यमिति तत्कथ- मुत्पादो प्रगिड इत्युच्यते। गृणु तच यथा कार्यका- रणभावोऽमाभिरभिप्रेत इति असदविद्यमानं रज्जु सर्प- यहिकल्पितं वस्तु जागरिते. दृष्ट्वा तहावभाषित खन्यायः म्स में जागरितवायग्राहकारूपेन्द्य विकल्प यम् पश्यति प्रतिभाति किया विवे किनामिति विकल्पमाद्यमङ्गोकरोमि । सत्यमिति द्वितीयं मन्याइ । पिवे किनायिनि । द्वितीयभागमाकाडाद्वारा विभ- जते । यदपीत्यादिना । मभयो नाम तोरस्तीत्येतत् हटान्तन साधयति । न होति । कथञ्चिपि मनोरमतो वेत्यर्थः ॥२८॥ पद्धत मुत्पादसाममिलत्वं तदधम। खपजागरितयोल कायं- औरणावाङ्गीकरणादित्यागहमाह। यसदिति ॥ जागरित रहस्य सप्रे दर्गनात जागरितस्य स्वनम्मति कारणत्वं चेत्तहि सप्ने दरस्य जागरितेपि दर्शनात्तख नागरितम् प्रति झारपत्वं किं न सादिन्या. अयाह। श्रम व सपोनि ॥ लोकव्यायामाशामुस्खापयति । नन्विति ॥ सूर्यामरविरोधे घोदिते परिहारे कथ्यमाने मन:समाधान प्रार्थयते। साविति । तमेय प्रकार प्रकरयवक्षराशि योजयति । धमदिति हष्ट व्यछिनत्ति । रम्पिति । दर्शनस्यामास बषयगि। पिकल्पितमिति । यथा जापहः स विशेषस्य समें दर्शनानागरितवासनाधीनः खनो नागरितफाप्यत्वेन व्यपक्षियते तथा स एस जागरितपि दर्शनात्तकार्यलं नागरितस्य मामिला- शधर दितीयाई व्यापटे। तथेति । यत्तु सप्रनोगरि तयोरुक्तं कार्य- 1 .

·२३४ भयौदीयमावडू क्योपनिषत् । असत्खनेऽपि दृष्ट्वा च प्रतिबुद्दो न पश्यति ॥३॥ नास्य सहेतुकमसत् सदसद्धेतकन्तथा । तथा ससप्रेऽपि वा च मतिबुद्दो न पश्यति अवि- कल्पयन् च शब्दात् । तथा नागरितेऽपि दृष्ट्वा व • न पश्यति कदाचिदित्यर्थः। तस्माज्जागरितं सपहेतु'- मच्यते न तु परमार्थमदिति लावा ॥३१॥ परमार्जसम्तु न कसचित्केचिदपि प्रकारेण कार्य कारणभार उपपद्यते करं नास्तरसदेत कममच्छशविधा- गणादि हेत. कारण यस्थासत एव खपुमादेसदसईतुक- मसन्न विद्यते । यथा सदपि घटादियस्तु । चसईतकं शश- विघापादिकार्य नाति । तथा सच्च विद्यमानं घटादि- ·. प्रय वेदीयमायह क्योपरिपत्। सच्च सद्धेतकं नास्ति सतिकमसत्कुतः॥४०॥ विपासाद्यथा जाग्रचिन्त्यान् मृतवत् समेत्। तयां सप्ने विषय-साइम्मीस्तवैव पश्यति ॥४१॥ +rammarwar.MAA वस्वन्तरकायं नामि । मत्कार्यममत्कुत एम सम्म यति । चान्यः कार्यकारणमायः सम्भवति भयो वा कल्पयितुम् । चतो विकिनामसिद्ध एय कार्यकारणभायः कस्सपिदि. त्यभिप्रायः॥५॥ पुनरपि जानत्म्यप्रयोरमतोरपि कार्यकार प्यभागापा- बामपन यन्त्रा। विषयांसादिक्कतो यथा माग्रजा- নিঃখিনা মাতাল আবিদালীবাল তীর भूतत्य यत्परमार्थ वत्म्यागेर स्पशविर विकल्पयेदित्यर्थः । फविद्यया तथा सग्ने विषयोमाइल्यादीन् पयनिय विकल्पयति तय पश्यति न तु जागरितादुत्पद्यमाना. त्यर्थः ॥५१॥ पारम्पतं मया याच प्रक्रियया प्रतिपादितमुचितम् अन्यमा प्रमिन प्रकोपादियादिदिति । कमिति : निर्वाच्य मायामयं कार्य- कारण प्रतीतिमावमिमयो'कमविसत्य ममिरिधिभिमया- या पाट भिजते । नामोम्याटिना। हिमोर पार्ट च्या च नये. ग्यादिना । सतीयं पार्ट ब्याक्षरोति । तथा मति । चत पाटाई- माद। दिन । यस्तारान्न कार्यकन्या- मार योग्यागुनधिविरुवामगिया म चेति ।.. ম নিযীবনী সাণি কালিম। বল- मार पियामादिति । सोम्य तालमा पुनरपोनि । यशराण क पनि । विषयांसारित्याटिना। कधिदिसम्य पर्व पर ·अपने वेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । उपलम्मात् समाचारादम्ति वस्तुत्ववादिनाम् । भातिमु देशिता वुडैरज़ातेस्त्र सतां सदा ॥४२॥ यापि बदरतादिभिजीतर्देशितोपदिया। उप- लमानमुपलम् समादुपलब्धेरित्यर्थे । समाचाराधि- गादिध समापारणाचाभ्या हेतुभ्यास्ति पस्तुत्ववादिना- मसि वस्तुभाव इत्येव वदनशीलाना दृढग्राइवता बह- धानाना मन्दविवेकिनामर्योपायवेन सा देशिता जापि ता ग्रहन्तु तायत । येदान्ताम्यासिनान्तु स्वयमेवाजाद्दया- त्मविपयो विवेको भविष्य तोति न तु परमार्थबुद्या । ते हि श्रोतिया । स्तबुद्धिवादजाते । प्रजातिवस्तु न भदा बस्न्यात्मनाश मन्यमाना अश्वेिकिन इत्यर्थ ॥४२॥ हाम्तमभूध दार्शनिकमाह । यपत्या क्रिया पदेन सम्बन्ध 1 दिना ॥४॥ नवरच्या कार्यकारणत्व स्थाप्रसिद्धत्वे कथ सन्मादिस्वप्रमुख सूबेगकारण अझ सवितमिन्यायगाह। उपलम्भादिदि यविवदिना विलोपायलन कार्यकारणत्यमुपेच सुखकारमतिर भ्यर्थ । पल्लो काराणि बापट | यापीयाटिना : अक्षि बस्तुभायो तस्येति गप । कार्यकारणभायमुपेत्य उन्म पदिगतामयादिना मन्द विकिए विवकरायोपायदान क च तदुपदम स्थादिन्याममा तामिति या मझ मकामाप वगवतीयभ्युपेत गदा नदतिरे केस जगनो चमावात् ब्रस मीमति निधितम् । सहिष मच वदान्नधु पौवाम यानोनितेषु तदम्यामिना तेशा तम्यास महादाय इटस्यादितोयपस्त दय टाटा सदस्थतीत्यभिप्रभ्याईन धादिभिनाविरुदान ततस्य तितो न्यायव निरूपायतन

·.
प्रथर्ववेदीयमाण्ड क्योपनिषत् ।
अजातेस्त्रसतान्तेपासुपलम्भाहियन्ति ये।
नातिदोपान सेत्स्यन्तिदोपोऽप्यल्पोभविष्यति॥४॥
उपलम्भात् समाचारान्मायाहस्ती यथोच्यते ।
उमायः सोऽयतारायैत्युक्तम् । ये चैयमुपक्षम्मात्
समाचाराचाऽनातेरजातिवस्तु नस्त्र सन्तो ऽस्ति बस्वित्य-
हयात्मनो वियन्ति विरुद्धं यान्ति दैतं प्रतिपद्यन्त इत्यर्थः ।
तेपामजातेलसतां श्रद्दधानाना सन्मार्गावलम्बिनो आति-
दोपा जात्युपलम्मकता 'दोषा न सेत्स्यन्ति मिद्धि
नोपयासन्ति । विवेकमार्गप्रशस्तत्वात् । यद्यपि कश्चिद्दोपः
स्थात् सोऽयल्प एव भविष्यति । सस्यग्दर्शनाप्रतिपत्तिहेतुक
इत्यर्थः
':॥४॥
ननूपलम्पसमाचारयोः प्रमाण वादस्तेघव दैतं वस्विति
यस परमार्थत्वं ग्टहीला जाहिरुपदित्य नातिरेर भारमार्थिको
या पर्यपादार्थमाइ । ते हीति ॥४३॥

·२८. पदमा गोपनिषत् । वालम्मात् ममाचारादसि यमुनोचते ४ जात्याभासं चलामा वस्वाभास तथैव च । प्राचलमवात्य विज्ञानं गान्तमद्वयम् ॥४॥ - भोपसम्मममाचारपोयभिचारात्। र व्यभिचार त्य- बसे । परमभ्यते हिमाचारमी मोर मिनभवाय ममान्ति पन्यनानगरपाटिभिमावधिभिधम्मोनि पोच्यते । धमपि यथा वोपनमार ममाचारात न मेटरूपमति धीम्य युथने । नम्मायोपमम्मममानाईत. यमुमनाये दम्भपरा रत्यभिमाय: किम्पुनः परमार्थमहम यदाम्पदा बात्याद्यदाय इत्याद। जानि ममानिटभामा पति छायामाम। गद्यया देय दतो भायत रति । पलामाम बननमिया. मामा रशि। यदा म एम टेवदको मनोमि। अम्बा- भामं पम्न द्रव्यं धम्मिं सहदभागत इति बस्वाभाने। यथा म एव देवको गौरी दीर्घ इति। जायते देव- काः पन्दते दोषों गौर इत्येवमयमामते। परमार्य- ग्लोबणारयामासमय दूपयति । बिदादिना । भिगार- বাণিৱিকাময়। বহিরি। সিঙ্গা। মাদানী मायामये मिनि पत्याभागा । पाहोनि तवमाधवत्वमिन्यपहारनिमादित भूतंर्गनापमान निम्मानिमिमत्वमेमदनालोदि प्रश्चितम् । मभूमति भदनपसरति । जान्यामममिनि । स्नोकाक्षराएदागदादा मोति । ति पुनरियादिना। गौर ·'पथर्ववेदीयमाण्ड क्योपनिषत् । .२३८. . एवं न जायते चित्त मे बंधम्मो अजाः स्मृताः। 'एवमेव विनानन्तो न पतन्ति विपर्यये ॥४६॥ तवजमपतमवरदत्यमद्रव्यश। किन्तदेयम्भकारं विज्ञान विज्ञप्तिः । जात्यादि रहितत्वाच्छान्तम्। छत एवाइयश तदित्यर्थः ॥४५॥ एवं तयोभ्या हेतुभ्यो न 'मायते चित्तमेवंधमा प्रात्मानोऽजाः स्मृता प्राविङ्गिः। धमी इति यहु- वचनम्। 'देहे भेदानुविधायित्वादइयस्यैवोपचारतः । एकमेव यथोक्त विज्ञानं नात्याटिरहितमहयमाम तत्त्वं विजानन्तसक्तवाघिणाः पुनर्न 'पतन्त्यविद्याध्वान्तमा- गरे। विपर्य्य ये तव को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यत इत्याटिमन्यषर्णान् ॥३॥ त्वदीर्घत्वोया देवदाम्य गुणवत्येन द्रष्यत्व म्फुटीक्रियते । पूर्या- और्थानादेना पराछ योजयति । ठायत न्यादिना । विशेष्यन्त्र पीक विमद पनि । किनदित्यादिना ॥५॥ अघविद्रप म्याजत्वमुपपादनमुपमहरति । एय नेति। पिपियाना भीगना सिम्बननामाववाटजत्वमपिमिटमित्याह। एवमिनि, मझाम का ज्ञान म ममाह । पचमिति । इलोका- वरात्रि व्याकरोति । एवमित्याटिना। कार्यकारणभारस दुर्भश. बादयो यचोझा वित्तवेतन्य मास यावत् । पमिति पनि विम्बा निममानव जीवानामपि प्रतिविम्बकल्पाना निम्बतमझ भामवादिन्यर्थ । अदयस्य बडयच नभाकम युक्तमि न्याया। धर्मा रनोति। उत्तराई यामयति । एवमेत : विशाम विनिदपं. जोन्यये । यथोकशने मुख्याधिकारिणो व्यपदिति । यति । उपनियता संसारभवामाभावे ममागामाहा न४ि॥

·२४. अथर्ववेदीयमा यमागडूक्योपनिषत् । ऋजुवक्रादिकाभासमलातसन्दितं यथा । ग्रहण ग्राहकाभासं विज्ञानन्दितन्तथा ॥४॥ असन्दमानमलातमनाभासमज यथा । अस्सन्दमानं विज्ञानमनाभासमजं तथा ॥४८॥ गथोक्त परमार्थदर्शन प्रपञ्चयिष्यवाह। यथा हि लोके मजुवकादिप्रकाराभासमनातस्पन्दिनमुल्काचमनं तया ग्रहगाग्राहकाभास विपयामासमित्यर्थः। किन्त- हिज्ञानस्पन्दितम् । स्पन्टितमिव स्पन्दितमविद्यया । न ह्यचन्नस्य विज्ञानस्य स्पन्दनमस्ति । अजाएलमिति कम् ॥५७० अस्पन्दमाग स्पन्द नबर्जित तदेवालातनवाद्याकारे- पाजायमानम् । अनाभासम यथा तथाऽविद्यया स्पन्द- मानमविद्योपरमे अस्पन्दमानं जात्याद्याकारणानाभास- मनमपसम्भिविष्यनीत्यये ॥४॥ रातन विधानमनमघरमेश जान्याभामश्वेन्युक्त नदिदानी अपञ्चति । जवादिकति । यमच्यतमरूपस्यामा नानाकार वभासो विस्त दल विज्ञानस्य सन्दितत्व लोकस्य नामर्थ माह यथोक्तमिति । तल हान्नभाग घ्या चष्ट । यथा होति । दादान्तिक योजना तथति कमिन्यपि द्यामनरण मुख्यमेव पन्दन विधा नस्य नेयते वाश न होति. निरसयषस्य विमुनो विधानस वस्त तय विकल्प स्याविद्यमानमेव स्पन्दमियम बायोपक्रमानुल्य कथमहि । अजेति ॥४॥ विधान मानमिन्यु ल ातन स्पष्ट यति । थम्पन्दमानमिति ।

·पर्ववेदीयमाण्ड क्योपनियत् । २४१ . अलाते खन्दमाने वै नाभासा अन्यतो भुवः । नततोऽन्यव निस्सन्दान्मालातम्प्रविशन्ति ते॥४८॥ न निर्माता अला तात्ते द्रव्यत्वाभावयोगतः । 1.1.किश तमिन्दानाते सन्दमाने नुनकाधाभाचा पक्षातादन्यत: फुतचिदागत्यालातेय, भवन्तीति नान्यतो भुः । न च तस्मानिस्सन्दादलातादन्यत्र निर्गताः । नप निस्सन्दमलातसेव प्ररिपन्ति ते ॥४॥ किचन निर्गना पक्षासाने। प्राभासा ग्रहादिव ३ -- ग्लोकाक्षराणि व्याकरोति । अस्पन्दमानमित्यादिना । धाविद्यवे- न्योलाविधयेमि केदः ४८॥ । यदानटाने कथं एजुषकादीनामम स्वमिन्याभवायां निरू- पणाम इत्यादिव्याह । पनात sonा खवलातं म्पन्दमानमय- निहते तदा नरिमन न्यनो देमातरादागायामामा भवन्दीविन गवयं वहारशुधमाद्याभासानां 'देशानरादागमनस्यानवगमायदा तदेवा- माई निम्पन्दनं म्पन्दनवर्जितं वर्मते तदा ततोन्यवाभासा भवन्ती- न्यापन युक्तं यतमनुपरम्भाविशेषाद । म घामामामरिममेवालाते लीयने सदनुपदिानत्वात्। यदि डिम्पन्दन मिमित्तगयातमुपा. মন না লিফিশ্বাসাঘামামিনিন্দামালালাবান্ধায় स्पन्दनाभाटयनाते भयुरित्यर्थः । म इमान्ने बहानानामामा- माना मिथ्यात्वमेव्यमित्याह । विति। हेवन्नरमेत पवम् पूजा- राणि न्यायद्रियेलिबभामानां देभानरादागमन स्थानुप- नमो देवः कर्तव्यः । अनुपनबिनेर रेतू मन्य हतीयपादार्थमा । नति पतपादायमा । न च निम्पन्दमिति ४८ रजकाद्याभासाना हाने निर्गमनामयोरममा साधा यति। नेत्यादिमा साननिविटामासबालि केमि हमाद्या. -- 1 ·२१२ . 'पघवेदीयमाययोपनिषत् । विज्ञानेऽपि तथैव पुरीभासस्याविशेषतः ॥५॥ 'विनाने सन्दमाने वै नाभामा अन्यतो भुवः । न लोऽन्वा निसन्दान्न विमानं विशन्तिो५॥ - + द्रव्य वाभाष योर्गत.। व्यंस भायो' व्यावं सदभावो द्रवामायः' इव्यत्वाभाषयोगतो द्रव्यवाभावयुक्त वस्तु त्याभाषादित्य ये । “म्नु नो पर 'प्रवेशादि मिति नावस्तुन ॥५०॥ , निशानेऽपि मान्या भासिथैर्द खुराीमाविशे- पतनुल्यत्वात् । क्या तुल्यन्वमि यार। अहातेन समान सर्वपिज्ञानत्य सदा प्रचलत्वन्तु विज्ञानस्य विशेष जा. "त्या द्याभागा विन्नानारले कि कता इत्या। कार्यकार- + भासा मिच्यर युरिचाह निजानेपोनि: - पाद्याकारेषु सम्माद्याफारच मापापस तन्यत्वादिनि देवमा पाभारस्यति। इतर रसाने मिथ्यात्वभानामेष्यमित्याह । शिनि । सदेव एका मोजरथा विशदयति । ति जनक्राहामाया पसलोभाप किमिति ममानिदिरियायना वस्नमो गीदिदितीबाई दानिशमा बितानेतीति। यह सानोमरलोकेन बाध किचमियादिना । • महिमा पिसाने या मिलनात ते न्यनमारक शिव जमाद्य भासात मतितम इनि। तथा प्रधाभापात म पतप विनाता Taarस्थतादयमाभामा मपितमुत्सईने पतीयाभासरावादापि नदेन विज्ञान प्रविमनि । कस्य केवल स्य हादानलानुषामान त दिजाने प्रोमियोलो' निर्गनु 'पापा! ते परम तत्वादिस्य पिलाने प्रषा का ·भयनवेदीयभाएडक्वीपनिषत् । न निर्गता विज्ञानात्ते द्रव्यत्वाभाषयोगतः। : कार्यकारणतामावाद्यतोऽचिन्त्याः सदैव ते॥५२॥ द्रव्यं द्रव्यस्य हेतः स्वादन्यदन्यस्य चैव हि . पातामायात् “जन्यजनकत्वानुपपत्तेभावरूपत्वादचिन्याम्ते यतः सदैव । यथाऽसरमुकच्चाद्याभासेष पण्या दिबुद्धि- टानातमा तथाऽमत्तेव जात्यादिपु विज्ञानमा गात्यादिबुद्धिर्मपैवेति समुदायार्थः ॥५९५५२ , 1. अमेकमात्मतत्त्वमिति स्थितं तत्र यैरपि कार्य- कारणभावः कपरले नेपाद्रिव्यं द्रव्यस्यान्यस्यान्यवेवः कारणं सान त तस्यैव तत् । नायव्य कस्यचित्कारणं ·पववेदीयमालूक्योपनिषत। व्यवमन्यभावो वा धील नोपपद्यते ॥५॥ एवं न चित्तनां धर्माश्चित्तवामिन धनम् than man hiroinwr.airer खतनं दृष्टं लोके । न च मन्य धाणामानामुपपद्य- तेऽन्यत्वंपा। कुतश्विद्यमान्यभारण कार्य में बाा प्रति- पोत। अतोऽद्रव्यवादनन्ययाच न कश्चित्कार्य कारणं वात्मेत्यर्थः ॥५२॥ एवं यथोक्तभ्यो हेतवः आत्मविज्ञानस्वरूपमेव चित- मिति । न पित्तजा वाघधा नापि वावज नितम् । विज्ञानम्वरूपाभासमावयासर्वधर्माणाम् । एतं न तो फलं जायते नापि फलातरिति हेतुफजयोरजाति क्षेत- যর সুধযুষিমাশুল। বামন' অন । না আজামাৰ বুঝি ব্যায়ামাগা। ঘাম। स्थापि कसाहेमा पारिदार गौत्यादौ कार पाभियतो মনি। বলষি। ক্য মিলললল খালা' गोबारा र पेरि महिनबगर ट्रयत्व निरीणसाचापि समाधिवेन तपासमन्योन्यायमात् । तल धिरत्य पम्प समानावारूपतनिभानाanोन मारपर्व पार्षद वा प्रतिष सममिति कतिमाह ति॥ पिहोरिनकुमावदनसमन : इमरहि। अम्मतचासो का नया सरिट जनबमोति रोपपद्यते। सार.. रवि चिनुगेकानन्द वादिया। एमि। पब मम्मीदे गरीरादेय पार्यकार पभागो हिराचा पुरमादिरला पोरवाला- भाग धितोबार । विति।' पार योजनाका प মাহি। বাহায় মিলাৱাৰ বৰবিশি।

·. अयर्ववेदीयमाण क्योपनिषत् । २४५ एवं हेतुफला जाति प्रविशन्ति मनीषिणः ॥५४॥ यावद्धतफलावेशस्तावतफलोद्भवः । नीगणे हेतुफलावे नास्ति हेतुफलोद्भवः॥५५॥ यावद्देतफलावेयः संसारस्तावदायतः । । फता नाति पविशन्ति अध्यवसन्ति । पालनि हेवमल- योरभावमेव प्रतिपद्यन्ते ब्रह्मविद इत्यर्थः ॥५४॥ 'ये पुनतुल्लयोरभिनिविष्टासोपां किं स्यादित्युच्यते । धर्माधर्माय हे तोर की' मम धमाधम्मों तरफ कालान्तरे कषिप्राणिनिकाये बातो मोक्ष्य इति थाय- तिफलयोरावेशो हेतुफताग्रह पात्मन्यध्यारोपर्ण तञ्चित्त- तेत्यर्थः । तायतफलयोरङ्गयो धम्माधर्मीयोस्सरफलस्स पानुच्छेदेन प्रवृत्तिरित्यः। यदा पुनभन्यौपधिवीर्ये- घेव ग्रहावेशो यथोताईतदर्शनेनाविद्योदमूतहेतुफला- वेशोपनीतो मयति तदा तस्मिन् क्षीणे नासि हेतफलो. हवः ॥५५॥ दयो सयोतात. पाया थामी घटादयो नामन । नच धर्म- मन्दिगाना सीवानां विसन्दिताम् परमादात्मनो जन्मेति युवा तेषा प्रतिबिम्बकमाना विम्तमझमाववादिलादिभिमेन्याए । विज्ञानेति । सराबोजयति । एव तिan न पहात बने नामि फलं तोरिति तवयोपदिकम् । दामी मानदभिनिवेशवाय नरभानवे मानवापाययो- माहौदर्यवति । मादिति । लोकायराण्याकाहामशनपुरावर' विदोदि । वे पुनरियादिना । पू५॥ - ·२४६ . पर्वौदावमाष बोपविकम् । वीणे हेतुपालावेगे समान प्रपद्यते॥५६॥ संहत्या ज्ञायते सर्व गाव नामित तेन वै । . - यदि हेतफलोवरादा.को दोष इत्युच्यते यावत्सम्य- पदर्शनेन हेतफलादेशो न निवर्ततेऽधोण: मंसारसाय- दायतो दीर्घा भवतीत्ययः । वीणे,पुगतालावेशे सवारं नप्रपद्यने कारणामावात ५.६ नम्बशारा मनोन्यवापर तत्कथं हेतुफलयोः भसा- रस पोत्पत्तिविनाशायुच्यते त्वया । संवरणं मंतिरविद्याविषयो लौकिक इत्या जायते सर्व मेनाविद्याविषये मानत नित्य नासि T" 1. संरत्या 7 T म - - प्रिनिशमशफ्लो अभिनिवेशनिया नमुह वाकिस्मादियागार जीत, पोषाहाय पूर्भा बोजार। बदौति। उहाँ व्याप। चीर पुनरिति ५० Hindi उदस्यमदिकीयमामत त्यमिता कुलो जन्मनायो, पहियेते तबाह । संरत्येति । विद्यया सर्वस बायमान सन्यविद्याविषये निय नाम नायफेन्यास - शामिति: मातात पच प्रज रायमासोते तेन कल्पान विना पिनाशी नाल्या नफना दे. रित्या । सागैतिक पूर्वापरविरोधमारते ।, मबिति। ताबदामनो अन्धविमाशो नस्य कूटस्य वादापि सतोरन्यस्य नौ बुक्षौ नमाहितीथवाद) शहा हेवा वसा जलनागौ न वया वक्रमावियर्थः । उच्चमाने समाधाने मना समाधानमर्थयते । म "स्थिति, पूर्व भागार्थ पनि धन्येन्मादिमा याविषय नियस स्तनो चमारे फलित माइ नि , fram.

·२४७ अथर्ववेदीयमाण्ड कर्कोपनिषत्न सिद्वान ह्यजं सर्वमुच्छेदस्तन नास्ति वै ॥५॥ धर्मा यति जायन्ते जायन्ते तेना सत्त्वत: वै । अत उत्पत्तिविनाशस्तक्षण संसारायंता इत्युच्यते । परमार्थसद्भावेन वनं सर्वमात्मैव यन्मात् । अतो नात्यभायादुईदा तिन नास्ति यो कस्यचितुफलादे- रित्यर्थः ॥५॥ मायेयात्मानोन्येच धम्मा जिायन्ते रति कल्पनन्ते त इत्येयमकाययोका संनिनिश्यित इति । संरत्येव धमा जायन्ते नाते तस्वतः परमार्थतो गायन । यत्युन- सातामहत्या जन्म- तेषां धांणां गयोक्तानाम्ग्यथाामा- यया जना तथा तम्मायोपमं प्रत्येतव्यम् । माया नाम बस्तु Trimurna याचिरापमान!..परमार्थति जायभायो नमादिविक्रियाभावः तमेवीदाभाने के सं कथयति । मेनेति । यथा पुरोवर्तिनि भगा. भोयमनुभयन विदेशी नामि जान निषा कय तय नियोति भानमभिदधाति भानस्तखकीयादपरोधादेव भन्न परिकल्पत्र भोसः मम पसायने न पतन विवेकिनो वचनं महाच्या विरुध्यते । येचा परमार्थ करम्यान व्यय होरिजमादिचनेनापिरनिति R - -- भाव. ५०० 7 . मकन्या जायते समिायुकं तदिदानी प्रपञ्चयति । धम्मा रति, नवाद्य , पादं विभजते। येपोति। प्रमिद्यापधोदकत्वमिनिमन्दस्य दर्यान । त इन्यपहारा ति । एष प्रकारवमेव मोरयति । यचो. नोति ॥ अनन्नर प्रतातिरितिशदनोला। तथा च महत्वैव ते भमा नाय ने न तु तेषा नक्वनो जन्मानीयई। न ले सकते इत्युक प्रपञ्च यति। परमार्थ इति । अस्यामि जम्मं पारमार्थिक मेरे यागार ·२१८ . अथर्ववेदीयमाए क्योपनिषत् । नमसमायोपमोषां'मा च माया न विद्यते ५८ यथा,मायामयाहीजाब्जायते तन्मयोऽगुरः । नामोनियोन चोच्छेदी तद्दषु योजना ५॥ नायेषु सर्वधर्मषु शाञ्चताशावतामिधा । T ताईन सा प मायाग विद्यते भावविद्यमानसाल. त्यभिप्रायः १५८॥ कर्थ मायोपमनपा धपाणां जन्मेयायचा माया- मयाटामादिनीनाजायते तन्मयो मायामयोपुरोगासा- बररो नित्यो न चोछेटी विनाशो वा। अभूतत्वादेन धनेषु जन्मनाशादियोजनावतिः । तु परमार्थतो धाणां जना नाशो का यज्यत इत्यर्थः ॥५॥ মর্থনালয় নিষেবিধিমালা- के भाजतोपाखत इति वा नाभिधानाभिधानं प्रवर्तत इत्ययः । यत्र येमु वर्मकन्ने पैरास्ते वर्माः गन्दा न प्रव- भन्तेऽभिधातुं प्रकायितुन प्रवर्तन्त इत्यर्थः । रदमेव- 여 M र तायपाद योजयति । यमनरिति । मन्येतव्य जति पर्व- पादार्थमाशाखाद्वारा फोरपतिमायेत्यादिना ॥५॥ अगामायोपम नेपामिस्त । तदपि हानाबटन माधयति । ययादिना । स्लोगादराएवाकाहा दम्' योजयति। मित्यादिना Bair यह सभागेन खज समिति तपश्यति । नाविति । बामनि नियानिधचा नायतरतीत्वनीवमाह । बालति । लोकस पौर यापदे। परमाईतितिदिनीमार बाबरोति । बोलि। - ·२४2. पपदीयमाण्ड श्योपनिषत् । यत्र वणी न वर्तन्ते विवेकस्तब नोचते ॥६॥ वथा खप्ने दयाभासं चित्तं चलति मायया । तघा जाग्रड्याभासं चित्तं चलति मायया ॥६१॥ घयञ्च हवामासं चित्तं सुने न संशयः । अद्दयञ्च हयामासं तथा नाग्रन्न संशयः ॥६॥ समदृक् प्रचरन् खप्ने दिक्षु वै दशसु स्थितान् । मिति विर्वको वियेत ता तत्र नित्योऽनित्य इति नाच्यते । यते वाचा निरर्तन्त इति यते ॥६० ॥ अत्युगर्वाग्गोचरन्यं परमार्थतोऽदयस्य विज्ञानमा- चस्थ तन्मनमः स्पन्दनमा न परमार्थत इत्युक्तार्थों सोको १७६२॥ इतश्च वाग्गोचरस्याभायो दैतस्य समान पश्यतीति स्समदृक् प्रचरन् पर्यटन सो खग्रस्थाने दिच वै न्यादिना नस प्रशतेषु धोबिति यावत् । यात्म नित्यानित्य- चामा गन्दगोचरल हेवमल प्रमाणमाह । यत रति !.. यात्मन. गन्दागाचरत्वे कथममी व्याख्यात्मभिः गदर पति- पाद्यतामाचरतीत्याग इन चित्तम्पन्दनमावविचार सन्दरं तिपाद्य- प्रतिपादकपदमिमि मानमा यति । चने प्रतिपाद्यपति- पाटक तस्य चिन्नम्पन्दितमावपि जागरिते कथं तथा स्पादिया. मायाह । अइयञ्चेति । मौनरूत्यं ग्लोकयोरासनिरनिरा मादान्मेपमिति मम्मानः ममा । यत्पुनरिनि stus वाचो गोचरोभूनम देनस्यामध्ये लिन्नरमाचच्चायो बहान भाष । सुप्रगित यांम् पश्यति ते न विद्यन्न गित्युतरत ·स धर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । . लक्षलागून्यमुमयं नमते नैव गृह्यते ॥१॥ Amw+MAmwwwwwww Musriram विधिदसोति पोचते पित्तं का रिचणीयं वा । किन्त- दस्तीति क्विकोनोचते। न हि खत्रे इस्ती इस्तिपित्त बा विद्यते तदापि विवे किनामित्यभिप्रायः । कथं नच- खारान्य लक्ष्यतेऽनयेति लक्षणा प्रमाणे ममाणशून्यमुभयं रित्वं इयं यतः तन्मते नैव तचित्ततयैव तत् स्ट- दे। नहि बटमति प्रत्याख्याय घटो ग्ट ह्यते नापि घट कशासाव घमति । हि तव प्रमाण प्रमेयभेदः शम्यते कल्पयितुमित्यभिप्राय. ॥६॥ .

·पथवेदीयमाण्डक्योपनिषत् । यथा खममयो नीश जायते मयतेऽपि च । तथा नीश अमी सर्वे भवन्ति न भवन्ति च ॥३८॥ यथा.मायामयो जीवो जावते मियतेऽपि च । तथा जीवा अमी सर्च भवन्ति न भवन्ति च॥६. यथा निर्मितको जीवो जायते वियतेऽमि वा। तथा जीवा अमी सर्वे भवन्ति न भवन्तिच॥७०॥ मायामयो मायाविना यः सतः निर्मिनको मन्त्रोप- ध्यादिमिनिप्यादितः। स्वप्रमायानिर्मितका घरहना- दयो नोया यथा "जायन्ते बियने र तथा मनुष्याति.. लक्षणा विद्यमाना एव पित्तविकत्यनामावा इत्यर्थः ॥ ६८॥६॥७॥ r नई लौकिकाना परीक्षकानाच प्रमाणामे यविभागमत्तिरित्यागहर चतुपादार्यमाह। नमतेनेति भी प्रपञ्चयनि। न होनि । घटे किं प्रमाणमिन्युझे पानमिन्यनुत्तरमतिमसहावापि घटानभन्यो- न्या त्रयममजादवोन पहनज्ञानयोर्माममेयभावः समारतीत्यर्थ..१७॥ গৱানাকুলাহীন মানিপ্লোমানুস নং- प्राहकप्रमाणाधं परिहय दर्शनाहिरकेण नेपाममाये जमादि- प्रत्यया स्यादिन्याग परिहरति । यथादिना । मायामय स्थ नितिक च जीवस विशेष भुसमान मत्याह । मायेति. संविदामिरेमेवाहाटीनां परमात मयाभावानुमानस्य न ममा. दिप्रतिमासna | सत्याभावरपि बाटिए जन्मारिषिक रूपमाड. योमनमादिति लोकमयस्स तालमा। सोयादिना ·२५४ अथर्ववेदीयमा त्योपनिषत् । * . - न कश्चिमायते जोषः सम्मयोऽस्य न विद्यते।। एतत्तदुत्तमं सत्यं यद किश्चिन्न जायते ॥७॥ चिशन्दितमेवेदं ग्राग्राहकवयम् ।। . . ' । चिन्तं निर्वि पयं नित्यमसन्तेन कोर्तितम्॥७२॥ योऽस्ति कल्पितसंवृत्या परमार्थन नास्त्यऽसौ। memories mañana 'व्यवहारसत्यपियजीवामा जनामरपाादिः खनादि जीववदित्युकम् उत्तमन्तु परमार्थसत्य न कश्चिजायते जीम इति । उतार्थमन्यत् ॥११॥ मी पाय माइकवत् 'चित्तस्पन्दितमेव इयं चित्त' परमार्थत पात्म वेति निषियन्तेन निर्वि पयत्वेन नित्य- ममई कोर्तितम् । असङ्गो झय. पुरुष इति श्रुतेः । सविषय हि विषथै मनः। निर्विपगत्वाचितममा इत्यर्थः ॥७२॥ ननु निर्विषयत्वेन दमनाय वित्तस्य न नि सङ्गता । - . - 4 वहा असादिमत्यमिति मन्यन प्रति प्रारत समारयत्तिान काँदिवि । त्तानुवादपूर्वक लोकतामर्थमाह। व्याहारैति । ঘি ন আছহাবি গ্রামবাস্থি। তাইমি "मवेदनस्य कसितश्यापइनमेष इम्यवान ध्यतिरेकेण समिति सरदान नोमिदानो याद । मवेदमस मिश्रुम्बा भावादामेव सवेदमित्याह । शिरा अचयनि । सब- मित्यादिना : बिपियले नासव सिद्ध भूमिमपि भादयति', ए- सदो हीति निमम भइत्य साधर्यात । सपिमा ३५ निविषयले ग वित्त मामलममतं वदम इस शास्त्रार्थ . - ·२५५ अथर्ववेदीयमाण्ड क्योपनिषत् । परतन्वामिसंरत्या स्वान्नास्ति परंमार्थतः॥७३॥ +HAN भवति । यम्माच्छासा शास्त्र शिष्यवेत्येवमादेपियस्थ विद्यमानत्वात् । नैष दोष । कस्मात् । य पदार्थ शास्त्रादिर्विद्यते म कल्पितमरत्या। कल्पिता च या परमार्य प्रतिपत्त्य पाय त्वेन भरतिय सा तयास्ति परमा- थेन नास्त्यऽमो न विद्यते । नाते दैतं न विद्यत इत्यतम् । यच परत न्वामिहत्या परशास्त्र व्यवहारेण स्यात् पटाथैः म परमार्यो निरुप्यमायो नामात्र । तेन युक्तमुक्कम सज तेन कीर्तितमिति॥२॥ पयम्य चालियाग। योरनोति । ननु परमायती येथे पिका पट पदाथान द्रव्याटिममयायान्नानातिने तथा च चितम्य कथम महलं नसाह। अपरेन । वैशेषिपारिभामिकथाहारामुरोधेन पायो यो द्रयाति समवायान्न स्या न परमार्थ तोनि किन्त भर या प्रतिभागि नमामि म म त्यो मान्यर्थ ॥ घ्यावयचोद्यमुत्य - पनि। मधिति नव यम्माटिनि सामान्य नीक केन विशेषतो, भानक्ति माम्यात। यानि ममाat मागा प्रमेयाम याटि दायते । यमयाक्षम परिति । नेप होप इन वय निधि- অৱবর সময় মাথায় হায়নি। জান্নিহিন । परमार्थतरे हनम्याटरले पायो पर ममनुपमादर्शयति । नि। हिलीयाई योजयति। यति नहि ट्रयस्य नक्ष যথাবিষয় ও যা যজমানিলিয়ন বমিলবে मात्यात ताम्रधानमप्रतिपको हितविपत्ति । Tमतिपतोच Tযন রমনি যদি তিনি এলাকার चिपि वखत निइदिवई । यस्ता नि ध य व मिनबाट मङ्गलचितस्य । गक गहतमेवयुपमहरति । मात Tथ ·चपर्ववेदीयमाश्योपनियन् । अजः कल्पितमहत्या परमार्थन नाप नः । परतन्त्रोऽमिनिमत्ता संहत्या आयतेत सः॥8॥ ननु शास्त्रादीना मतिन्वे बज रतीयमपि कल्पना संशतिः स्यात् । सत्यमेवं शास्त्रादिकल्पितमहत्यवान इत्यु- च्यते । परमार्थेन नायज्ञः। ययात् परतवाभिनिष्पत्या परशास्त्रमिदमपेक्ष्य योऽज रत्युतः स मंहत्या जायते। अतोऽज दनीयमपि कल्पना परमार्य विषये नैष कमत इत्य यः ॥७॥ . शास्त्रादिभेटकल्प नायरः संगतिमिले भदधीनामान्यजत्वकल्प- नापि भवतिमिव स्वादिलासाडीकरोति। बस ति: कस्सिर- मामन्य जत्वमिन्यन हेतमाह। परतन्वेति । परिणामवादप्रमि. লক্ষ্য নানা লাবন বন বিধান নদিঘালয়াতি तपावं युक्तमित्यर्थः । लोकपीरपर्धामाहामाह। नन्विति मा. बादिभेदस्य कलित त प्रयतमामन्य अवमपि कलि सादिन्य। किम जोटयमामेति व्यवहारस्य कसिम किं वा तदुपर्नहित स्थ रूपति पिकल्पाद्यमीकरोमि। समिति। अलोरयमित्यमि- धानस्य मनिमयुद्धत्वास दृष्यपहारस कलितत्वमिमिय: कैर- ल्यारम्यायामोरयमित्यभिधानाभावमभ्युपेत्य व्याप दर्शयति । पर- भचिनेति । यात्मन्य जत्वध्यपहारस्य कसिबसे हितीयाईप्याख्याने देवमाह । यस्मादिनि । परेषा परिणामवादिनां माले या परि- यामप्रमिजिम्मामरेज्य सनि धै म यो मोक: * करतो आय ते याच प्रतियोगिनो मन. सानिदिदातविषेधरुपमसत्व- मपि तारागेवर्थ । अप्रवादियवहारोपतिरपस्याकत्सित.

·प्र-- .arul...इया-1 .पत् । अभूताभिनिवेशोऽस्ति इयं तत न विद्यते । । इयामास बुद्वैव निर्निमित्तो न जायते ॥७॥ बदा, न लभते हेतूनुत्तमाधममध्यमान।' यन्माटम दिपयहारमाटम त्यभूते हैतेऽभिनिवेशोऽम्ति के- वनमभिनिवेश नाग्रइमात्र हय तब न विद्यते । मिथ्या भिानवेशमा वञ्च उन्मन कारणं यसत्तायाभावं बुढा निनिमित्तो निरत्तमिध्याहयाभिनिवेशो य नायते ॥५॥ जात्यायमविहिता भागीयर्जितैरनु ठीचमानात् धम्मा- हे व त्वादिप्राप्तिहेतवे उत्तमा कोयलाच । धर्मापर्यव्या- मिया मनष्यत्यादिमाप्तना मध्यमा । तिर्यगादिप्राप्तिनि- मित्ता धमनघणा प्रत्तिविशेपाश्चाधना । तानुत्तम- मध्यमाधमानविद्यापरिकल्पितान् यटा एक मेयरहितीय- प्रमितिदेवत्व प्रति चाटे पिम्बा प्रविस भम्पनियन्नवा- दिति दूरध्यम् ॥७॥ ननु चानस्य कलिलतमामाटिजन्यले मिया पावापुनराष्ट्रनिफन साधाव नेवाह। अभूतति ॥ यटि दिनोय सभार मन्य स्याद नदा सवयच माधन माप अस्तुभतमभिधीयते मिथाभिनिवेशगावस्य त मिप्योपायपन्य नापि मानेन वरनिन मिचि मिध्यतीनि ग्लो का पयति । यस्मारिवाटिना ॥५॥ निर्मितो न पायत वा तदतव प्रपत्रयनि । योनि। उत्तमान् हेदन विभजते । जातीति । अागी जिते फलटणार हितैरधिकारिमिरिति वान् । देवत्वादित्यान्टिनोत्सर स्टच्यते । बरनवा धागा प्राधान्यम् । ममुयला ।

·२५८ पधवेदीयमाण्डुम्योपनिषत् । तदा न जायते चित्तं हेत्वभावे फलं कुतः ॥७६॥ अनिमित्तस्य चित्तस्य यानुत्पत्तिः समाऽदया। मालतत्त्वं सर्वकल्पनावर्जित जानन लमते न पश्यति • यथा पाल ग्यमानं गगने मलं विवेकी न पश्यति तन- त्तदा न जायते नोत्पद्यते चित्त देगद्याकारैरुतमा. धममध्यम फलरूपेण । न हसति हेतौ फल मुत्पद्यते सीवाद्यभाव इय सस्यादि ॥७|| हेत्वमाये रिनोत्पद्यत इति ह्युतम् । मा पुनरनु- त्यनिश्चितस्य कीदृशोति । उच्यते । परमायेदर्शनेन निर. स्तधमाधमास्थोत्मतिनिमित्तस्यानिमित्तस्य चिति न मध्यमयोन यो म्यान्ते । नियंगादीत्यामन्दं नाधमजा घने । बायोनशानाद जाननित्तो हविवध विशिना । विद्येति । याचिदा प्रतीयमाना क्षेतको विदुई म भतिभानीत्यनद इमानन स्फुरसति। यति । तोटे विलन चतर्थ पाद थापः। होनि तदा न जायते पित्तमिति कालपरिसदप्रतीतेरागन्तुकत्वमा मात्र परिहरति। यानिमित्तयोगि। चिसस्य हि निमित्त यर्षितस्य नियमिास्य या मरमुनि मा निर्विशेषाहितीया घेन्याल रेम मा। स्वभातस्यति । सर्वस्व देतस्य विनग्यतन मिथ्यात्वा- नियमिास परिषर्षस्य चित्तास्य रस स्फुरणस जमायोगात्तदनु सक्तिमान हवा यावर्य । उक्त मन द्याकाद्धापू यक इलाकमवतार्थ माकरोति ।. देखभाब रयादिना । बधा हयफल्पनाकाखेपि अरस्यात सामायिक तथा जमकल्पनाकापि सक्दिो निर्षि पादितीय पक्षण सामाविकी। असमनिमय पे व या त तदा " ·२५६ अथर्ववेदीयमाण्ड क्योपनियत् । अजातस्यैव सर्वस चित्तदृश्यं हि तद्यतः ॥७७॥ वुद्धा निमित्ततां सत्यां हेतुं प्रथगनानुवन् । . . या मोक्षास्यानुत्पत्तिः सा सर्वदा सर्वावस्थाम समा नि- विशेषाऽहया च। पूर्वमप्य जातस्यै मानुत्पवयं रिम्य सर्वस्यादयस्येत्यर्थः । यमात्मागपि विनानाधिनग्यं तत् इयं जन्म पतरमादज्ञातस्य मर्वम्य मबदा चित्तस्य समा- ऽदय याऽनुत्पत्तिन पुनः कदापिङ्गवति कदापिहा न भपति सर्वदैकरूप वेत्यर्थः ॥७॥ यथोकन न्यायेन जन्मनिमित्तस्य दयाभावाद निमि- पाताच मत्यां परमायुरूपा युद्धा हेतु धादि कारणं म आयत न्युकमिन्याइ । मयं देति । न के काम मोधार प्यन्य। चैतन्यम्यानत्वं बिना घटा परत म्यापीन्य भिमन्याह । गा वम्या- जिति. भर्ष स्यथ पित्तमतिबिम्बम्य विपकल्प अझम्पवाटिति तुमभिप्रे यार । अहया पेगि: रटतोय पादार्थ कथयनि । पूर्व- ममीनि सय विमाह। यस्मादिति । तम्मा समय ईनस्य जम्ममय सत्याहस्त नोगियादिति यावत् । ०७३ हयाभाएं म ब दैव निनिमितो न जायत इत्यु नटिदानों সমযান। দনিক মালিখির মামলায়ন না ম- শাঘমুনিম বীযোনিমামী গায়িষণাখলুনি यदा विदानवनिधने' तदा सर्व मंमारकारणहित पटम युवानो न पुनः गरीर ग्रहातोय : ग्लोक व्यायौ। यद्योकि वादिना हेतुना इस रनुमोदिया कल्पितत्व यथोक्लन्याबेन चान्यस जन्मनि यद इ . निमित्त नसाभापतामभायोपचिता सका निमिकामानादेवानाद्यनन्दा मम देव मत्या देति भाजना।

·१२६९ अथर्ववेदीयमासूजयोपनिषत। अवस्तु.सोपलम्मच इथं लौकिकमियते॥८॥ अपस्वनुपलम्भन लोकोत्तरमिति सातम्। mami संरतेरप्यभायात् । सोपलम् वस्तुवत् उपसम्भवमुंपलम्भो. सत्यपि वस्तुनि तेन सह वर्तत इतिः भोपन्नम्भश्च । शुक्र केवलं प्रतिबिवितं नागरितात् स्थूलात लौकिकं भर्ष- प्राणिसाधारणत्वादिष्यते स्वप इत्यर्थः ॥७॥ । पवस्व नपला 'पाय यहणजितमित्येत लोकन- रम् । अत एव लोकातीतम्। 'पाह्यग्रहणविपयोति 'लोकः सदभावात् सर्वप्रतिवीज , सुषुप्तमित्येतदेवं मतं सोपायम्परमार्थतत्त्वं तौफिक्रम्। शुई। लौकिक शुज तिपदार्थः सोरपि स्थनार्थ सनं भवति । दधा च वाह्य करणेष प. सहनेषु जागरितवासनानुमारे मनमलजदभामाकारांपभान एदिमित्यर्थः । एग्रियस केप समिति पर्याय कौवा पिम- तिमीमा । प्रतिविमिति ॥ तस्यामि .मोकप्रमिय लौकिकाम. वनेनो सहिपोति । सर्वप्रायोति । ८७॥ गमति पनं दर्शयति । व्यवस्लिति । स्थनं समच पन्त विषयभू यय न विद्यते तमथा इन्द्रियार्थसम्म योग जन्यो वा माना.. ঘাষান্ধী মালামীয যমীলীন মনি বিজ্ঞানসুর 'एमिति बिगिन । अनुपम नि । नाम कारवासना व रयस्थानम् । न च कारण लोके, अमिहमा कार्यस्यैरयाइया. स्मकस्य नघावादिस्य भिया। लोकोत्तरमिति । तस्य मादि- प्रसिदत्वं विपतियोमित्याइ । रमृतमिहि ।' ज्ञान प्रयास कमेकापरा. भई दरीयन परमार्थनाव विदनुभवममधिगयामन्याह। मिनि इलोकमतमदइयम न द्य पिशितमय कथयति । सिति । . मान- ·. १ २९८ प्रधदरीबमारह क्योपनिषत् । ज्ञानं जेयच्च त्रिज्ञेयं सदा बुद्ध: प्रकीर्तितम्॥ ॥ जाने च, विविधे जेये क्रमेणाविदिते खयम् । -- कौकिक लोकोत्तरं क्रमेणं येम ज्ञानेन जायते तनानं नेयमे तान्ये व योणि। एतव्यतिरेके य घेयानुम। मामाकल्पित वस्तु नोत्रियासर्भावाहियं परमार्थ- मत्यं तख्यिमइयमनमात्मतपमित्यर्थः । मदा मर्कदैत- लौकिकादिविज्ञेयान्तः परमार्यदर्शिभिमे झामिशिः । प्रकीर्मितम् ॥८८117 जाने मौकिकादिविषये। ये रजौकिकादौ •विपि पूर्वी लौकिकं स्यूलम् । तदभावेन 'पवाछु -adam पावपापविभागपतिवादेय कुतो नोकातीत त्यमित्याग गह। पायात "पद मोकिकं कई दवगम्यमामियामाह। मामलोस पाण्याहय योज यानीमन्येतामिद शाम्य विदा. मिन्या। एवमिति। थेषम्सालय मेवमुखा जनमदा कथयति । भोपायमिति । शान मम मनोत्ति विवचितम स्यालयातिरिक्त मपि परोपकपरिकलित यं मयसोत्यागह। भति । मर्च- বৈ মাথায় যখন কেবিরহ বাধা- रूपमा मोटरसाव नियमनानभाग यानरं नाम्नोग्य य. भेष रिय विमुच्यते न तदपि भाव म्यादयानिरिकतमस्ती स्यामा । विनयमिति । उपायोपे यभूते यपोक्त में विदुषामा मामाद यति । मटेति ॥ জানি fান যদি মিয়ানমুখীতি পুত্র যলসিঙ্গা। नवम्तमाने फतीति कप यति । जाने चेति । "मानयवेदमे विपशित कममझामति । पूष मित्यादिना । यतातरयसामया- ·२९.. अथवेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । सर्बजता हि सर्वव भवती महाधियः ८८॥ हेवाज्ञेयाप्यपाक्यानि विजेयान्य ग्रयाणतः । - . लौकिकमा नदभावेन लोकोमरमित्येव कमेण स्थानत्रया- भावेन परमार्थसत्ये तुयेइये जे भये विदिते संयमेवात्म- स्वरूपमेय सर्वज्ञता सर्वचामौ च सर्वसहाय, सर्वच ता हाथिल्लोके भवति मताधियो महाबुझे। सर्वलोकाविषयमविष यमुहिल्यादेवंग्दिः सर्वव सर्वदा भवति । सद्विदिते स्वरूपे व्यभिचाराभावाहित्यर्थ । नहि परमार्थविदो ज्ञानोद्भवाभिमयी तो ययाऽन्ये पा प्राकाकानाम् ॥ELI लौकिकाहीना क्रमेण यत्वेन निर्देशादस्तित्वाशा . तीत वरीयनपरिधाने शिक्षित क्रम दर्शयति । शातिर्थ- ििदत मनीति समन्ध ।। सस्य म्यानत्र यामई तामागोपलचितन्त महा थदय इति । जम्माटिम मिझियारतिवन । कौटस्थ कषति । ज इति । कार्थसम्बन्धमान नासीति वक्त कारणभना ব্রিাদামযিনি बमवद्धि ययोजतवमानस्य परिपूर्ण अनपेयास्यान फसमाह । सयमवेति । ज्ञानवतो यथोक्त फलमदिरादिमागायतमिति म पारयति । रहेन । उसमान ধনী সাবিরা। নবীনি। মামলী যা মা कदापिहरेदापि कामानरे भिभू समसकसम्भयियतीवाशमाह । एपरिद रजि. न्यायायवादादिदिते वक्ष्ये सहरयम यमिपारामायापरिपूर्ण निकपता विदुषो भरतोयुक फुट यति । नीति सम्यान यस जेवत्वनिगासरमातोशलिल मामर परि.

·. + पथर्ववेदीयमान क्योपनिषत् । तेपामन्यव विजेयाटुपलभ्यविषु स्मनः ॥६॥ प्रकृत्याकांशवाजा याः सर्वे धमी अनादयः । परमार्थतो माभूटित्याह । हेयानि च लौकिकादीनि बोलि जागरितखन सुपुतान्यामन्यमवेन रज्ज्वा सर्पवद्धातव्या. नीत्यर्थ । जयमित चतुष्कोटिवर्जितं परमार्थ तत्त्वम् । प्राप्यान्याप्त व्यानि त्यक्त वा_पग्णाचयेण भिक्षुणा पाण्डित्य- बाल्यमौनाख्यानि माधनानि । पाक्यानि रागद्वेषमोहा- दयो दोगा. कमायास्यानि पक्यानि। माण्येवानि हेयजेयाप्यपामानि विजेयानि मिचुया उपाययेनेत्यर्थः । अग्रयाणत प्रथमस्तेषां हेयादीनामन्यव विजेयात्पर मार्यसत्यं विजेय ब्रहोर्ष वनयिन्या। उपलम्मनमुपलमो- विद्याकल्पनामात्रम्। हे याप्य पायेषु विष्वपि मृतो बम- यिनि परमार्थसत्यतस्वयागामित्य थे. ॥१०॥ परमार्थतस्तु प्रकृत्या सभायत प्राकाशवदाकाशा- हरति । येन, मोरवन लोकमवतार्य यान्दार्थ व्याया। मौकिकादीमामिति । तान्येव त्रीणि विभजते । जागरितेति । पा. वेटान्न तात्पयामितत्वमहिनीवास्तविचारधार्थ परिसिम्पन्न पाएम। रास्य टम्म कारादिराजन्यम् । युक्रिता सनार्धा नुसन्धानकुमार मौन मुमे के महानायासनमा निदिध्यासन गदितम् । तान्यतान्यायानि । यद्यपि यस्य विजेयत्व युक्त सपापि कथ यादीनां विजयावमित्यागया। उपाय त्वेनेति । तदेव पयितु प्रथम इत्युकम् । उत्तराई ध्याच। नेपामिति' हेय .. दीना रामपंचदविद्यापिनत्वाबानि परमार्थत्व गई यर्थ ..] यदु संय चतुष्कोटि वर्वित परमार्थतत्त्वमिति तटिय ।

·२७ अंथर्ववेदीयमार क्योपनिषत् ।। विद्यते नहि नानावे तेषां कचन किञ्चन २॥ आदिबुडाः प्रत्येव सबै धम्मी सुनिश्चिताः।। सल्यामनिरचनसर्वगत भव्य धर्ममधामनो यां अमुमुभिरनॉदयों नित्या । बहुवचनकतभेदाश निरा- कुम्बाई कपन किचन किश्चिदणामांवमपि नैषा नविध नामावतिति । - मयतापि धर्मागां सरयन परमार्थत यह श्रादीतियमादादी बहार धादिकाः"प्रकृत्येष खी वत एचयियों नित्य प्रकाश स्वरूप संवित का नित्यषोध- खरूपा इत्यर्थः स धम्मा प्रात्मानः। नतेपा' निश्चय कर्तव्यो नित्यनिश्चित रूपा रत्यर्थः । मन्दिर ह्यमानस्वरूपाए नैववैति ये स्वं ममुची ययौनप्रका- रेण सर्वदा योनिमनिरपेक्षेनी पामाय परार्थ या . फुटयति। महनि। रासन प्रयोगमाप्नं दोषपन्यादिति । विद्या प्रति कलितभेदनिबन्ध नम्बद्धापनमित्यर्थः । मेनि देश कानावस्थापणम् 1. व्य गुमालमपीति कार्यकारणभावस्यांगांशि- भावस्य गोपादानम् ।। सेमादप्रयोगात मुख्यमेव त्वं प्राप्नं प्रत्यु टस्यति । शादिनका ef. ययोतरीया समुत्पत्रस्य मानस सलमाई। .वस्येति । श्रमः, पादस्य मात्पर्थ माह । यतापीनि। छतमर्षे हानेन पनि । यति । परामरम्वार्थ कवति। न हि निक्षियरूपलमा थनिरेनद्वारा मोरयति । नयादिना । न सुस्तामा मात्तालावं. মিনি শিল্পানী পৰিষদ। 'অশিখা रात्त पस . पागे साधितत्वादिस्यर्थः । द्वितीया याकरोति।

·अथर्व वेदोयमाग्योपनिषत् । २७३, 'यस्यैवाति नान्तिः सोऽटतत्वाय कल्पते॥६२। आदि शान्ता यनुत्यन्नाः प्रसव सुनिताः । . सर्वना:समाभिन्नासाय्यं विशारदम्॥३॥ Arriavrhinew wwANrview यथा सबिता नित्यं प्रकाशान्तरनिरपेशः सार्थ परार्ध. खेत्येयम्भवति। 'शान्तिनोंधकर्तव्य तानिरपेक्षता सर्वदा सात्मनि मोचत त्यायासतभावाय कलपते। सोबाय स- मी भवतीत्यर्थः ॥१.२॥ तया नापि शान्तिाव्यताऽलनीलाइ । यशादादि शान्ता नित्यमेव शान्ता गुमन्ना अशाच मलत्यैव सरि- ताः सुदु पर स्वभावा नित्यमुक्तस्वभावा इत्यर्थः । १ धमाः समाचासिन्नाश्च समभिन्ना अनं साम्यं विशारद विशुद्धमात्मतत्त्वं यस्मान्तरमाच्छान्तिमोक्षो या नामि कर्तव्य इत्यर्थः । न हि नित्यैकसभावस्य हतं किञ्चिदेव स्यात् ॥८॥ यस्य यस्यादिना श्रामणरुपम्य म्फन्दूपत्वं यथोक्तमप्रकार । यो धाग्यो निरयो बोधनिययन रिमनिरपेचत भार्थमन्यार्थ वा भपति मोरमत त्वाय कन्यत इति सम्बन्धः ॥ तदेय दृष्टानेर माध- राति। यर्थयादिना: इतिगन्दी यथेयोन सम्बन्ध्य ते सोतवार्य- मादिरपनात १८२ अागन्तसमटत व प्रत्युदस्यति । धादि गाना इति लोकस्य तापर्यभक्षरार्थ च निर्दिति । तथा नापोलाटिना । मेयाघ चतुर्थ पादेन सहिय दर्शयति । अमित शोधामुपमहराज। विरामिति । महानीकार गोक्षस्थापु माan wiframe ,

·घयवेटीयमार श्योपनिषत् ।
वैशारा न वै नास्ति भेदे विचरतां सदा ।
भेटनिकायवाटास्तवात्तेटायचासतमा
अजे माध्ये तु ये केचिई वियति सुनिशिताः।
য যখনকায়ন না হাথষয়। লীন
परास्तन्ये इत्या। यस्माटनिम्ना भेटानुयाधिनः
म गगनुगा इत्यर्थः । के। स्थगदा थक् नाना वस्ति-
त्येवं बटन तेमा ते पृथग्वादा इतिन इत्यर्थः ।
কান কথা : মৃনা যন্ত্রে লিয়ানামি
नेपाम्भेद विसरता हैतमार्गाव द्याकल्पिते सर्वदा पर्स-,
माना नामित्यर्थः । यलो युकमेव तेमा कार्यसमित्यभि-
माय
..

·• २७५ अथर्ववेदीयमाण्ड्कयोपनिषत् । ते हि लोके महान्नानास्तञ्च लोको न गाहते॥॥ मार्यतत्व एवमेवेति ये केचित् स्याटयोऽपि मुर्मिर्थिता भविष्यन्ति चेत्त एय हि लोके महाज्ञाना निरतिशय- तवधिपरा मनागा इत्यर्थ । तच्च तेया या तेगा वि- दित परमार्थन मामान्यबुदिरन्यो नीका न गाते नायतरति न विषयोकगतीत्य ॥ सभाममनस्य सर्वभूतदिवस च। देवा मार्गेऽपि मुम्वन्ति खपदस्य पदैपिणः ॥ शकगीनामियामा गनिने वोपन भ्य इत्याट पारगात् ॥५॥ ~ प्रामा ध्यमहामत्व पिपयशानस मगो के माधारगावातपय सामता किामति अग्न यत गवाह । तथेति । शोकम्य तात्पर्य मा । यffमास ॥ 'यदित्यपकमा तदमहामभिरनय गाध्यमिति योजनीयम | द्रव्यमा तब हेबरपण्डित dिai व्यपागिइन्य यिनकक्ष- त्वम्। तल दानयादिना सूरध्यत । नपा पोमोपय गा भय्या नोचनापरिचय परानरियर्थ, पिचारचातयोभारा पदा वायविभागारमशून्यत्वमा। छल्पा शेरित ॥ ताई पारम - कि गत्व कोपामय मनोपी रमुनिशिया वेमा कपादि। विधा मिला। ये केचिदिति राज्यातीनाम परिपतहाराजाना शिकागभावेपि, दारान्तरप्रयुकम्त दधिकार गम्भपतीत्वभित्यापी न्यूक्तम् । सत्यभानस्य टुर्नभत्वमभ्य मेत्य चेटुही चमर्थपाट पाचट । बच नि । मानवता यिज्ञात परमाधास्वमन्य धाम नवपद्यमियल सब मृति। नवागनाना बीने साम्बपी नामामात्मा परम्म तद्भुत स्य विटुप सव्यं वामभूतमा मर्षे ५ निरुपचरितम्यरूपवादय परमहितस परगत गरमादेश यमरमा ·२७६ . अथर्ववेदीयमाण्ड क्योपनिषत् । अंजेजमसंक्रान्तं धन्मेषु ज्ञानमियते । । चतो न क्रमते ज्ञानम मङ्गं तेग कोर्तितम् ॥६६॥ प्रणमामि वैधर्मर जायमानाश्मिञ्चितः। कथं महाज्ञानवमित्याइ । अजेष्वमुत्मम्नेष्वचलेषु धम्म- वात्मखजमरलञ्च ज्ञानमिष्यते सवितरीवौणंत्र प्रकाश यतस्तस्मादसान्तमर्थान्तरे ज्ञानमजमिप्यते। यथान्न क्रमतेऽन्तर जानन्तेन कारनामम् तत् कीर्शितमा- काशकल्पमित्यु कम् ॥२६॥ तोऽन्येषां वादिनामणुमावेऽपि वैधर्मत्र यन्तुनि खासस्य प्राप' पुरपायविरहियो माग देश विद्यायन्तोपि पट- मम माया विविध मोरगुपनीयई । महात्मनो जानवतो गन्नध्य- पदरहितम्य परिपस्य गतिरवगतमा काति निदर्श नवा विश्द- यति । गनीनामिति ॥५॥ ध्या साम्यगियुक्त प्रमेयम । तहिपदनिश्चय याम प्रमाता । समाएं तथाविधनियवानमिति । वस्तु परिदे कथं महापानमन्या. Kा। दिनि म पजा धम्मो पियतिविम्वा जीवा वि. ध्यन्ने। नेपन शानं भूटप्पटिप विम्बकल्प प्रधाचत्तमात्मभूत- अभ्युपगन्यो। तथा मानण्यारिभाषस्य कसितवापि वस्वको याउपरिटमन सजशानघता महालामत्यमित्यर्थः । किक्षा- रमन्मने शानस पसलमद्रीत तदपि विषयमादेष मिति । सहय मुझो निमि पगं मन इति यशो तरपिकमित्याह । यो are चाकादायक पधाई बोजा । धमिधादिना - माई याया। याति: नित्यविनिमसामनोमङ्गत्यं प्रागपि धिनमियाह । पाकात ·. अथर्ववेदीयमाण्डू कयोपनिषत् । असइता सदा नास्ति किमुतावरणच्यतिः अलब्धावरणाः सर्वे धर्माः प्रकृतिनिर्मलाः । .... वहिरन्तर्वा जायमाने उत्पद्यमानेऽयिपश्थितोऽविवेकिनो ऽसङ्ग तामङ्गत्यं सदा नामि किमु वक्तव्यमावरणंच्यतिळन्ध- नाशो नास्तीति ॥७॥ तेपामावरणच्युतिर्नास्तीति ब्रुवता समिवान्तेऽस्यपगतं तहि धर्माणामावरणं नेत्युच्यते । अनब्धावरणा' । अन्न- धम प्राप्तमावरमामयिद्यादिवन्धनं येया ते धमा अलग्याव- रणा वन्धनरहिता इत्यर्थः । प्रतिनिम्मलाः स्वभाव. शुदा पादौ युद्धास्था मुक्ता यमान्नित्यशुदबुद्धमुक्त खभावाः । यद्येवं कथं तईि बुधन्त इत्युच्यते। नायकाः खामिनः समर्था थोई बोधशक्रिमत्सभावा इत्ययः । Amre- नरे पुन मावियत्वान्नान स्यामङ्गत्वममगत प्रसज्य तत्याह । व्यणुमाने पीति । दिदया कस्यचिदपि पटायस्य जन्मानीक रे शानस्य नदंनुपविलेनामङ्गलायोगे बन्धवमलक्षण प्रयोजनं दुरापासम्भवती त्याह । किमु तेति । श्लोकाचराषि व्याकरोति । इन इति ॥१७॥ यिदान हे तशादी पञ्चम्या पराष्टग्यत । न वेदायराच्यनिरिष्यत नहि घोसतमावरणमित्यागना । अलति । बोहत्व नौह कथ मिन्यामा बौधनशक्तिमत्याटियाह । बुध्यन्न इनि । महोत्तरलेन ग्लोकमयवारयति । नेपामित्यादिना अविवशारद्यावरण मिध्यति । न तत्व त्यमित्य व्याच ॥ अलति । सतीर्थ हेक कथनाचे विशेषणलमित्याह । यस्मादिति । तम्मान वचनदी इति पूर्थे सम्बन्धः । यात्मनो यथोक्तभाव बोधल ·.. अथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । यादोबुद्धास्तथा मुक्ती बुद्धान्त इति नायकाः॥ ॥ ममते नंदि मुद्धस्य जानं धर्मबु तापिनः N यथा नित्यम काशस्वरूपेऽपि सविता प्रकाशत इत्युच्यते या या नित्यागतयोऽपि नित्यमेव शैलासिउन्तीत्यु- च्यते तहत् ॥ यम्मान हि क्रमने सुइस परमार्थदर्शिनो ज्ञान 'विपयान्तरेमु धर्मषु धर्म संस्थं सक्तिरीय प्रभा । ताापन: तापोऽस्यारतीति तापो तस्य सन्तापवतो निरन्तरखाका- शकल्पयेत्ययः । पूजावतो वा प्रज्ञायतो वा स धनी धात्मनोऽपि तथा ज्ञानदेवाकाशमा ल्पवान्न कमन्ते करि- दप्पान्तर इत्ययः । यदादावु पन्चसं जानेनाकातो- नेत्यादि तदिदमाकाशझल्पस तापिना नुधरा तगन्ध- वादाफाश कल्पज्ञानं न क्रमते कापदप्यन्तरे तया and----- याधिपति। योवमिति , पान्तरेतरगाह। उच्चत Trn मुरसावध कियाकारी सतिय याभ्यामनियादित्याय नियम मुदाहरणाभ्या निरस्थति। ययाटिना र किमिति मुख्य बोमृत्व मम्मापिस देश नेef मार वानस्थ बिहा विषय मम्वधामम्मयादित्याह । मत Tian Fra जी बामा प्रशासना fryलाहाकावन् क्रिया ममया या योगाम मुम्स बोडावं मधमालमियाह । म त । भानमा पारमार्थिक तरत्र भारयाटिकल्तिमिति मौतमनना चापि माल्पि जगह 1 जानेमिनि । तव यांचराणि भ्याकरोति । गन्मादि . यदि परमार्थीको सान विषयान्तरधु क्रमतभिन्न समिरिमका. मक्षामन्य र प्रतिदिन यादिश्यत तम्मानामिन मासत्व संदमाईको ·प्रचलने दीयमाण्ड क्योपनिपत् । . सर्व धर्मास्तथा ज्ञान नैतदछुडेन भापितम्॥६६॥ दुईमति गम्मीरमन सायं पिशारटम्। . धन्य इति धाकामिवाचनमविकिय निरनय नित्यम- हितीयममग महण्यम ग्राह्यम शनायाधतीनं ब्रमागत- त्वम् । न हि हद पार लोपो विद्यत इति । जाननेयनाटभेदरहित परमार्यतत्वमद्दयमे तन्न पुन भापितम् । यद्यपि पाया निराकरगा नानमात्र कल्पना पाद्वयानुमामीप्य मुका। टन्तु परमार्थ तत्वमद्वैत वेदा. न्ये पियमित्यय शाखममानो परमार्थतत्त्वत्पर्य नमस्कार नच्यते । M ·- पर्धवेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । वुड्डा पदमनानात्वं नमकुमो यथा वलम् ॥१०॥ বুনি মীমা নাজ্ঞীঘনিন্দা श्रका सम्पूमी ॥ ॐ तत् सत् ॐ ॥ = ক. , ভুগ বল মন মন্ । ঋদিনানি অনু- স্বাবিলিনৰান্ বিষমি. ঘন হয়নিগী বুঃসম পানমুনম। মুগ বা বিয়ায়। বু মংমালাৰ বানি S অলর নমুনা: বলি যব সহবাসযাঘিলঘৰ ঔৰ বিষথি হিগিনছি। সিমিন। অদ্যাবিশিষযাঙ্ক স্কুল দিলিশও নববনবিধান ইবননা। দ্বিাসাে? বিগঘন সঙি ঘিনঘন বাদ্যশনি নিয়ঃ যুদ্ধ। মা যীলতার সায়ীদদিবাস- ইয়াবহমানরামি গ্রাঃ। যবমিনি কম ন যত ব্রিফিং কুনলামিয়া দীন্ধিবানীয়া। অলা- পাবলিন অবমি বল্কিালার নায়লান বয়াতি বয়া না নাৰালসলন্দা জানি নানা পাপিয়া খয়াহিয়ানমনী,মাঝি fHন । খুলীয় সময়- না। মানি। যার যমান গ্রাম্প লিখি - যিন না সালমানুযায়ী স্মৃতি মিশ্র, नदर्थमाटाविधाश्मानेपि प्रकटीभावसहिषयभोकनोमरसते । तथा ও মলিকায় শী নাগরি বানিলিয়ে। লম্বু ঘঞ্জি । অল্পীfণ। মানব বন্ধ লাশন মা- ষষমাঃ শহ্যবানা বা ববি বনা, সমিল্লাহ। অননি। বীবিবিধ লালনশষ সহমতবি। মুল ·तलवकारोपनिपत् । परमहमपरिव्राजकाचार्ययोगदरभगवत्लत भाप्यसहिता . यीशुमानन्दभगवत्पूज्यपादगिष्यभगवदानन्द- 'मानसतभाथदीका विभूपिता। थीयुक्त नयचन्द्रगिरोमणिना परिगोधिता। योभुवनचन्द्रयमाकेन प्रकाशिता (८ निमतलाघाट ट्रीट) (हितोयसम्हता) कलिकातानगरे १६ नं. नूतन पगयापटी , नारायणयन्ये मुद्रिता। ईराजी १८८० मन १२८६ साल।

·ॐ तत्सत् । सामवेदीयतलवकारोपनिपाप्यम् । ० ! श्री परमात्मने नमः । केनेपितमित्याद्योपनिषत् परब्रहायिपया वक्तव्येति नवमस्याध्यायस्यारम्भः । प्रागेतस्मात् कमाण्यगेपत: परिममापितानि समस्तकम्माययभूतस्य च प्राणम्योपासनान्युक्तानि कम्मानसामविपयाणि च । अनन्त- रच गायत्रमामविपयदर्शनं वंगान्तमुक्ता कार्य सर्वमत- धयोव' कम्म च मानव मम्यगनुष्ठितं निष्कामस्य भुमुधोः सत्त्वशाथै भवति । मकामस्य तु ज्ञानरहितस्य ॐ परमात्मने नमः ॥ॐ॥ यशोवादेरधिष्ठानचक्षुर्वागाद्यगोचरम् । खसोऽध्यक्षं पर साधा नित्यमुत भयामि तत्॥१॥ पा०। केनेपितमित्यादिकां तलयकारणाग्योपनिपर्दष्याचि- स्याउमंगवान् भाष्यकारोऽहंप्रत्ययगोचरस्यात्मनः संसारित्वा. दसंसारि-वनभायम्योपनिपप्रतिपादम्यासम्भवानिविपयवाद. व्यास्ययत्वमित्यागवाहवारसाचिणः संसारित्वग्राहकप्रमाणा- विषयत्वान्नानलप्रतिपादने विरोधामम्भवात् मविषयत्वाहा- ख्येयले प्रतिजानीते। केनेपितमित्यायेति। कस्तहि नयम- स्याध्यायस्याष्टाध्याय्या मह नियतपूर्वोत्तरभावानुपपत्तिलभ्यः मम्बन्ध इत्याशय हेत हेतुमद्रावलन्त्रणसम्बन्ध दशयितु हत्त.

·सामवेदीयतलबकारोपनिषत् ।। केवलानि यौतानि सातानि च कर्माणि दक्षिणमार्गप्रति- पत्तये पुनराहत्तये च भवन्ति । खाभाविक्या, त्वशास्त्रीयया प्रत्या पखादिस्थावरान्ता अधोगति: स्यात् । तथैतयो: पथौन कतरे च न तानीमानि गाण्यसकदावानि भूतानि भवन्ति जायख मियखेत्येतत्तृतीय स्थानमिति श्रुतः । प्रजा इ तिस्रोऽत्यायमोयुरिति मन्त्रवर्णाहिरासत्वस्य तु. निष्कामस्यव बाधादनित्यात् साध्यसाधनसम्बन्धादिह तान् पूर्वकताहा संस्कार विशेषोइबाहिरकस्य प्रत्यगाम- विषया जिज्ञासा प्रवर्तते तदेतहस्त प्रयमतिवचनलक्षणया त्या प्रदर्यते केनेपितमिताद्यया काठके चोप्ताम् । पराधि खानि व्यढणात् स्वयम्भूस्तस्मात् पराए पश्यति मान्तरामन् । मनुवदति। प्रागेतमादित्यादिना। कमालमामपावभक्तिक साप्तभतिक तविषयाण्युपामनानि पृयिष्यादिदृष्टयोलानि । माणदृष्ट्या गायत्रसामोपासनञ्च । शिष्याचयमन्तानाविदो 'यभमतदयमानेन पन्थेन कार्यरूपमेव वस्तूमाञ्चत्तहि माणाधुपा- सनमक्षितस्य कर्मणः संसारफस्तत्वात् ब्रहामानानुपयोगात् कथं हेतहेतुमद्रायः सम्बन्धी विधिसित इत्याशय नित्यकर्मयों भाषभानोपयोगित्वं कथयति। सर्वमेतदिति । काम्यान मतिपिडानाच फन्न तदोपदगनेन पेराग्याथै कथयति । मका. मम्य विति। एतयोः पथोनिकम्णोर्मध्ये केनापि मार्गप येन प्रहत्तास्त प्रतिपिडानुष्ठायिन इत्यर्थः । जायख मियति पुन.पुनीयन्ते मियते चेत्यर्थः । तिमः प्रजाः खेदजाजो- विलक्षणाः। मिटयान-देवयान-लमणमार्गगमनहयमतीत्व मटामिद गतिमीयुः माता इत्यर्थः । एवं कम्फसमक्षा ततो ·४ सामवेदीयतनयकारोपनिषत् । कश्चिदीरः प्रत्यगात्मनि मैचदाहतचातुरमतमिध्यब्रित्यादि परीय लोकान् कम्मचितान् ब्रह्मणो निवेंदमापन्नात्रास्य- शतः कृतेन तदिनानाथं स गुरुमेवाभिगच्छत् समित्याणिः श्रोत्रियं प्रनानिष्ठमित्यादि । भाथर्वणे च । एवं हि विरक्तस्य प्रत्यगामविषय विज्ञानं योत मन्त विधातुच मामध्यमुप- पद्यते नान्यथा । एतस्माद प्रत्यगामध्यविज्ञानात् मंसार- योजमजान कामकम्मप्रष्टत्तिकारणमशेषतो निवर्तते । तब को मोहः कः शोक एकत्वमनुपग्यत पति मन्त्रवर्णात् । सरति शोकमामयित् भिद्यते उदयग्रन्थिग्ज्यिन्त मयं. विरभास्य विशुद्धसत्वस्य ब्रह्मज्ञानेऽधिकार इति दर्शयन् शु. हेतुमझायमाह। विरासत्वस्य विति । साध्यमाधनसम्बन्धा- दिरतास्येति सम्बन्धः । तत्र निमित्तस्यादृष्टस्यानियतत्वमाह । इह सातादिति। कम्फलादिरहस्य ब्रह्मजिज्ञासा भवतीत्यत्र संवादमार। काठके घेति । पाहतचतुरिति साध्यसाधनमा. यादुपरतकरणग्रामयशुम्रहणस्योपलक्षणार्थत्वात्। अन्वयव्यति. रेकमिहत्वचाह। एवं होति । नान्यथेत्वविरसास्य पहिर्विपया- चिमचेतस आत्मजिघ्रासमानुपपना कयश्चिजातापिन फलाव- साना स्यात् शूद्रयागादिवदित्यर्थः । यद्यप्येवमुपनिपदः कम्म- काण्डसम्बन्धोऽम्ति तथाप्युपनिषष्मन्चचानम्य निप्पयोजनवा- खोपनियटो व्याप्यारम्भः सम्भवतीत्याराहाइ । एतस्माक्षेति। मसमययादिनोऽभिप्राय शङ्कले। कमसहितादपीति । एका- ध्ययनविधिपरियहीतत्वात् कम्भेजानकाण्डयोरेकं फल वायं ततः कम्मममुचितामानात् सनिदानमंसारनिहत्तिलक्षणं फल सिहातीति न कमांस विरतास्योपनिषदारभ इत्यर्थः। अध्ययन- ·3 सामवेदीयतलवकारोपनिषत् । . संगया: । चीयन्त चास्य कम्माणि तम्मिन् दृष्टे परावर इत्यादिवतिभ्यश्च । कम्भमहिनादपि ज्ञानादेतत् सिध्यतीति चैन । वाजसनेयके तसान्यकारणत्ववचनाजाया में समादिति मेखत्य पुरेणायं लोको युज्यो नान्येन कर्मणा कमेणा पिटलोको विद्यया देवलोक इत्यात्मनोऽन्यसा लोकत्रयसा कारणत्वमुक्त्वम् । वाजसनेयक तव च पारिवाज्यविधाने हेतुगताः। कि प्रजया करिधामो येषां नोग्यमामा नायं लोक इति तत्रायं हेवर्थः । प्रचाकी तत्संयुक्त विद्याभि- मनुष्यपिटदेवलोकत्रयसाधनेरनामलोकप्रतिपत्तये कारण: किं करिष्यामो न चास्माकं लोकत्रयमनित्यं साधनसाध- मिष्टं येषामस्माकं साभाविकोऽजोऽजरोमतोऽभयो म वईते कर्मणा नो कनीयान् नित्यय लोक इष्टः। स च विधिपरिग्रहमाबेण कर्मकाण्डस्य न मोक्षफलत्व' शक्यं फला- न्तरावगमविरोधादित्याह। वाजसनेयक इति। किञ्च यदि गुतेः कम्मममुशिताज्ञान विधिसित स्यात्तदा पारिवाज्यं नोपदिश्येत् । श्रुत्या हेत्वभिधानन ततो न समुच्चयः श्रुत्यर्थ इत्याह। तत्रैव चेति। प्रनाराष्ट्रस्योपलक्षणार्थलमादाय इत्यर्थमाह। तवायमिति। किं करियामो न किमप्यामका- त्वादेवेति शेपः। तत्फलं भुजा क्रमेण मोक्षसम्भवात् किमिति प्रजादिष्वनादर इत्याशयाह। न घेति । इष्टोऽप्ययमामलोकः कर्मणा विना न लभ्यते फलवान्मोक्षस्थान्यथाखभावमुक्तले बन्धमोचावस्थयोरविशेषापातादित्यामयाह । स चेति । कम्- मोचे कार्यस्योस्पायादेरसभवात् सम्यग् सानादविद्यानिया m- .

·मामवेदोयतलवकारोपनिपत्। । नित्यत्वासाविद्यानित्तियतिरेकेणान्चमाधननिष्णाास्तस्मात् प्रत्यगात्मब्रह्मविज्ञानपूर्वकः सर्वेपणासन्यास एव कर्तव्य इति । कमेसहभाबित्वविरोधाच प्रत्यगात्मव्रह्मविज्ञानसा । न छुपात्तकारकफल्लभेदविज्ञानेन्द्र कम्भणा मत्यस्तमितमर्व- भेददर्शनम्य प्रत्यगात्मग्रामविषयस्य सहभावित्वमुपपद्यते । वस्तुमाधान्य सत्यपुरुषतरत्वाद्ब्रह्मविज्ञानस्य । तस्माद दृष्टादृष्टेभ्यो बायसाधनमाध्येभ्यो विरतास्य प्रत्यगात्मविषया ब्रह्मजिज्ञासयं कैनेपितमित्यादिशुत्या प्रदयते । शिप्याचार्य- प्रनप्रतिवचनरूपेण कथनन्तु सूक्ष्मवस्तुविषयत्वात् सुसप्रति- पत्तिकारणं भवति। केवलतांगम्यत्वञ्च दर्शितं भवति । नेपा तकेंण मतिरापनीयेति । श्रुतय श्राचार्यवान् पुरुषो वेद प्राचार्याधय विद्या विदितासाधिष्ठं मापदिति । तदिद्धि “प्रणिपातेने त्यादिवतिस्मृतिनियमाय । कश्चिदगुरं ब्रधनिष्ठ विधिवदुपेत्य प्रत्यगात्मविपयादन्यत शरणमपश्यन्नभयं नित्य शिवमचलमिन् पप्रच्छेति कल्पते । केनेपितमितत्रादि । फलामिडापपत्तेन कर्मकार्यो मोक्ष इत्ययः । ब्रह्मज्ञानम्या- भावावमानासिद्धये परोचनिययपूर्वकः मन्यासः कर्तव्यः । मि चानुभावावमाने ब्रह्मात्मज्ञाने स्वभावाप्राप्तः मयाम इति ट्रयः। इसय न कर्म ब्रह्मात्मतानिश्चयममुच्चयः । गास्वार्थ इत्याह । कम्म सहभावित्वेति ॥ ननु कामवहायज्ञानस्य विधि- तोऽनुष्ठे यत्वाविधेश्च विनियोग्यादिभेदापेक्षितत्वात् वाथ' मर्व- भेददर्गनं प्रत्यम्तमुच्यते ॥ वनजाने मतीत्यामयाह । वस्तु- प्राधान्य सतीति। विधिजन्य प्रयन भाच्चो हि विधिविषय उच्यते ज्ञान न तयेति तदिधेरसिद्धिरित्यर्थः। यस्मात् मत्यगा. ।

·सामवेदीयतनवकारोपनिषत् । विशेषोऽवगन्तुं युक्तः। न प्रयसामयाद्दे हादिसहातादनि- त्यात् कम्मकार्याधिरकोऽतोऽन्यत् कत्न' नित्यं वात बुभुस- मान: एच्यतीति सामयादुपपद्यते । इतरच्छायाक्काम- भिर्देहादिसतातस्य प्रेरयिटव प्रसिद्धमिति प्रयोऽनर्थक; स्यात् । एवमपि प्रपितशब्दल्यार्थेन प्रदर्शित एव न मयय- यतोऽयं प्रय इति प्रेषितगन्दस्यार्थविशेष उपपद्यते। किं • यथा प्रसिदमेव कार्यकारणसझातस्य प्रेषयिटल कि वा सातव्यतिरिक्तस्य स्वतन्त्रस्येच्छामात्रेणेव मन आदिप्रप- यित्वमित्यस्यार्थम्य प्रदर्शनार्थ केनेषितं पतति । प्रेपितं मन इति विशेषणद्दयमुपपद्यते । न तु स्वतन्त्र मनः स्ववि- पये स्वयं पततीति प्रसिद्धम्। तत्र कथं प्रश्न उपपद्यत इता- ध्यते । यदि स्वतन्त्र मन: प्रतिनिधत्तिविषये स्यात्तद्दि सर्वमानिष्टचिन्तनं न सादन] च जानन् सझल्पयति । अताग्रदुःखे च कार्य वार्यमाणमपि प्रवर्तत एव मन- स्तम्माटुता एव कैनेपितमितमादिप्रयः । केन प्राणो युक्तो नियुतः प्रेरितः सन् प्रति गच्छति स्वव्यापार प्रति प्रतस्थे प्रति प्राणविशेषगं सात्तत् पूर्वकात्वात् सर्वेन्द्रियवृत्तीनाम् । ल्पिकप्रयोगादर्शनादिति ईपितमितिपदद्दयम्यायं वत्वमाइ । नव प्रेपितमित्यादिना॥ पूच्छशमात्रेणेति ॥ प्रपतनमन्तरेल । सनिधिमा ऐति व्यायात नेदं व्याख्यानमपि शोभते। अप- ायगम्दभेदम्यार्थ भेदव्यभिचागदित्याह । अपि चेति ॥ खदु- मोऽयमर्थ विशेपो न घटते सद्धातम्यैवेच्छादिभिः प्रवत्तकसिद्धेः प्रश्नानुपपत्तिममङ्गादिल्याह । न प्रश्नेति ॥ मनसः स्वातन्त्रात् ·मामवेदीयतलवकारीपनिषत् । थोत्रस्य योवं मनमो यहाचो इ वाचं स । कनेपितां वाचमिमां शब्दलक्षयां वदन्ति लौकिकाः । तथा चतुः भोवञ्च स्वे वे विप क उ देवो द्योतनवाल युनति युत प्रेरयति ॥ १॥ एवं पृष्टवते योग्यायाइ गुरुः शृण ख यत्पृच्छमि । मन बादिकरणजातस्य को देवः स्वविपये प्रति प्ररयिता कथ वा प्रयतोति। थोत्रस्थ थोत्र' मृणोयनेनेति यो शब्दस्य श्रवण प्रतिकरणं शब्दाभित्र्यचकं थोत्रमिन्द्रियं तव्य थोत्र म यस्त्वया पृष्टयः योर क उ देवो युनतीति । असाववं विशिष्टः थोत्रादीनि नियुड्त इति वताये न त्वतदननुरूपं प्रतिवचनं थोत्रस्य थोत्रमिति। नैष दोपः । तस्यान्यथा विशेपानवगमात् । यदि हि थोत्रादिव्यापार- व्यतिरिकोन खव्यापारण विशिष्टः श्रोत्रादिनियोक्ताऽवगम्येत दानादिप्रयोल वचदिदमननुरूपं प्रतिवचन स्यात् । न विह . खयतिरिक्षप्रयत कप्तम्भावनाभावात् प्रयो न घरत इत्याक्षिप्य समाधत्ते । ननु पतन्वमित्यादिना ॥ अत्युग्रदुःसे चेति ॥ १ ॥ अद्यतनोनदुःखे द्यूतादिकार्य प्रतिवचनस्य प्रधाननुरूप- त्वमाशा समाधत्त । चमावेवविशिष्ट इत्यादिना ॥ थोत्रा- दयः खविलक्षण गेपा: महतवादग्रहादिवदित्यनुमानेन योवा- दिशेपोतावदनगन्यते मोऽपि महतः म्यात्तहि रहादिवद- चेतनः स्यात्। ततस्तस्याप्यन्यः शेषी कल्पास्तस्याप्यन्य इत्वनव. स्थाममङ्गपरिहारायासंहतयेतनो गम्यते। अतः सर्वमाधि ·सामवेदीयतलवकारीपनिपत्। प्राणस्य प्राणश्चक्षुषश्चक्षुरतिमुच्य धीराः प्रेत्यासालोकादमृता भवन्ति ॥ २ ॥ श्रोत्रादीनां प्रयोक्ता खव्यापारविशिष्टो लविवादिवदधिगं- म्यते। योत्रादीनामेव त संहतानां व्यापारणालोचनस- इल्पाध्यवसायलक्षणेन फलावसानलिङ्गेनावगम्यते । अस्ति हि श्रोत्रादिभिरसंहतो यत्प्रयोजनप्रयुक्त: थोत्रादिकलापो रहा- दिवदिति मंहतानां परार्थवादवगम्यते योवादीनां प्रयोता। तस्मादननुरूपमेवेदं प्रतिवचनं श्रोत्रस्य योत्रमित्यादिकम् । पुनरत पदार्थ: थोत्रस्य योनमित्यांदेः। न धन योवस्य थोत्रान्तरेणार्थः । यथा प्रकाशस्य प्रकाशान्तरण । नेपदोपो- ज्यमत्र पदार्थः । श्रोत्रं तावत् स्वविपयव्यजनसमर्थ दृष्टम् । सच्च स्खविषयव्यप्जनमामथं योवस्य चैतन्य ह्यात्मज्योतिर्षि नित्ये संहते सर्वान्तर सति भवति नासतीत्यत: योवस्य योवमित्याद्युपपद्यते । तथा च श्रुत्वन्तराण्यामनवायं ज्योति- पस्त तस्य भाषा सर्वमिदं विभाति । येन सूर्यस्तपति तेज- सद्ध इत्यादीनि। यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयताखिलम् । क्षेत्र क्षेत्री तथा छत्न प्रकाशयति भारतेत्यादिगीताम् । काठके च । नित्योऽनित्यानां चेतनथेतनानामिति । योवा- धेच सर्वस्यात्मभूतं चेतनमिति प्रसिह तदिह निवाते । अस्ति किमपि विद्दहिगम्यं सन्तरतमं कूटस्थमजर- लक्षयितु युक्तमेव प्रतिवचनमित्यर्थः। फलावसानं फलनि- प्पत्तिलिङ्गम्। यस्मिनवगल्या हि करणसा व्यापारो लिइले ·सामवेदीयतलवकारोपनिषत् । इति। ममतमभयमजयोवादेरपि श्रीवादितमामर्थमिति प्रतिवर्ष नम् । शब्दार्ययोपपद्यते एव । नया मनमोऽक्तकरणस्य मनो न ह्यन्त:करणमन्तरण चैतन्यज्योतिषा दीपितं स्ववि पंयमहत्याध्यषसायादिममधे स्यात्। तस्मान्मनमोऽपि मन दह बुद्धि मनसो एकीकृत्य निह मो मनस रति यहाची हवाचं यदी यस्मादर्थे श्रोत्रादिभिः सर्वः सम्म ध्यते। यम्माच्छोत्रस्य थोत्रम् । यस्माअनसो मन इत्येवं वाचो इ वासमिति द्वितीया प्रथमावेन विपरिणम्यते । प्रायस्य प्राण इति दर्शनादाचो ह वाचमित्य तदारीधन प्राणवं माणमिति। कमाद्वितीयेव न क्रियो । न । बहमामगुरोधस्य युक्तावादाचमित्वस्य धागिन्य तावदलय स उ माणसा माण इति । शब्दहयानुरोधेन हि बइनामनु- रोधो युक्तः सतः स्यात्पृष्टश्च धन्तु प्रयमयैव निष्ठं युताम् । स यस्तया पृष्टः प्रायस्य माणाख्यात्तिविशेपस्य प्राणस्वत्- रुत हि माणस्य माणनसामयम् । न यात्मनानधिष्ठि- नित्यायतिध्यञ्जकत्याहा फलावसानलिब्यापारस्तेन तमी लक्ष्यत इत्यर्थः । प्रतिवचनस्य सझेपतस्तात्पर्ययमाह। श्रोबा- वेव सर्वस्येति । यस्मादस्ति श्रोत्रस्य श्रोत्र' तस्माच्छावादा- वात्मबुद्धिः सत्यव्य ति शेषः। प्राणचेष्टा चेतनाधिष्ठानपूर्विका चेतनप्रहत्तित्वाट्यादिप्रतिवदित्यभिप्रेत्याह। न यात्मना- धिष्ठितस्येति। जावे तिपदाध्याहार कारणमाह । मष्टुः पृष्ट- सोनि। मासर्यादिति। मोवाचामनावत्यागमन्तरणामृतला सम्भवाज्ञानबलातोवाद्यामभाई त्यत्वाऽमृता भवन्तीति ·सामवेदीयतलवकारोपनिषत् । तस्य प्राशनमुपपद्यते । को वेवान्याक: माणात् यदेष अाकाश प्रानन्दो न स्यात् । जई प्राणमुत्रमयत्यपानं प्रत्य- मस्तीत्यादिश्रुतिभ्यः । इहापि च वक्ष्यते येन प्राण: प्रणी- यते तदेवं ब्रह्मत्व' विद्दीति । श्रोत्रादीन्द्रियप्रस्ताव प्राण- माणस्य न त युक्त प्रणम्। सत्यमेवं प्राणग्रहणेनैव तु घ्राणस्य ग्रहणे कृते एव मन्यते श्रुतिः। सर्यस्यैव करणकला- पस्य यदर्यप्रयुक्ता प्रकृतिस्तद्वति प्रकरणाऱ्या विवक्षितः । तथा चक्षुपयसूरूपमकाशकस्य चक्षुषो यद्रूपग्रहणसामर्थ्य तदायमचैतन्याधिष्ठितस्यैव प्रतयत्नुषयचः प्रछुः पृष्टस्यार्थस्य भ्रातुमिष्टत्वाच्छोवादिलक्षणं यथोत ब्रह्मजावे त्यध्याहियते। अमृता भवन्तीति फलश्रुतेख । नानादाऽमृतत्व' प्रार्थते । प्रात्वाऽतिमुध्यत इति सामथ्यात् । थोत्रादिकरणकलाप- मुक्तित्वात् थोत्रादी धामभायं सत्वा तदुपाधिः मतदारमना जायते नियते संतरति च। अतः योत्रादेः थोत्रादिलक्षणं घयामे ति विदित्वाऽतिमुच्य थोत्राद्यान्मभावं परित्यज्य ये श्रोत्राद्यामभावं परित्यजन्ति ते धीरा धीमन्तः। न रि' विशिष्टधीमत्त्वमन्तरेण थोत्राद्यावाभाव: शक्यः परित्यताम् । प्रेत्य व्याहत्यामाझोकात् पुत्रमितकुलबन्धुषु ममाई भाव- सम्बन्धः। एतत् स्फुटयति। थोत्रादो होत्यादिना। मृत्बेति विदेहमुक्तिर्विवक्षिता प्रारब्धभोगक्षये शरीरान्तरोत्पादे कार- सामावादवग्यम्भाविनी विदुषोऽविदुपथ मुक्तिरित्यर्थः। मा- यध्यामाधिछानरज्ज वोवाद्यध्यासाधिछानचैतन्य थोत्रस्य योवमित्यादिना लचितं तर्हि राख्नु वदधिष्ठानत्वादिषयत्व- ·मामवेदोयतनवकारोपनिषत् । न तव चचुर्गक्षति न वाग्गच्छति नो मनोन विज्ञो न विजानीमो यथैतदनुशिष्या- संव्यवहारनवणात् त्वलसर्वेषणा भूखत्यर्थः । पर्मता प्रम- रएमाणो भवन्ति । न कम्मणा न प्रजया न धनेन यारी- नैकेनामतत्वमानरः पराञ्च खानि व्यत् । पाहतचतुर-. रतलमिछन् । यदा सर्व प्रमुच्यन्ते । अत्र ब्रह्म समथुने प्रत्यादितिभ्यः । अथवातिमध्ये त्यनेनेषणात्यागस्य सिह- वादमाशोकात् प्रेत्यास्माकरोरा प्रेत्य मृत्वेत्यर्थः ॥ २॥ यमाटोवादेरपि योबादामभूत बघ्र प्रतो तब मम्मिन् ब्रह्मणि चक्षुर्गच्छति। खात्मनि गमनासम्भवात् । तथा न वाम्गच्छति। वाचा हि शब्द उच्चार्यमाणोऽमि- धेयं प्रकाशयति यदा तदाभिधेयं प्रति वाग्गच्छतोतायते । तस्य च शदस्य तद्रिवर्तकस्य च करणस्यामा बधा- तो न यामध्छति । यथाम्निाहक: प्रकाशवापि सन् न घामान प्रकाशपति दहति च तहदो मनो मनवान्यस्य ममा ति शहां निवत्तयति ! यमाछोवादेरपीत्यादिना। अध्यस्तम्य धधिष्ठानमेव स्वरूपमाद्यतमध्येषु नदव्यभिचारात् खष्यविषयता चन पदार्थ धर्मस्ततोऽमयोजकोऽयं हेत- रित्यर्थः ॥२॥ अविषयत्वातहि शास्त्राचार्योयदेश्यत्वमपि न स्यादित्या- वध कान्येव कस्तमित्याह । इन्द्रियमनोभ्यां हीति । नाप्रयोऽयमित्यादि जातितः। कृष्णोऽयमित्यादि गुणतः ।

·सामवेदीयतलवकारीपनिषत् । दन्यदेव तदिदितादयो अविदितादधि। इति शुशुम पूर्वेषां ये नस्तद्याचचदिरे ॥३॥ सङ्कल्पयित यध्ययसायिन च सवात्मानं सङ्कल्पयत्वध्यवस्पति च । तस्यापि बनातीन्द्रियमनोम्यां हि वस्तुनो विज्ञानं तदगोचरत्वान्न विद्मस्त शमित्वतो न विजानीमो यया येन प्रकारणेतब्रह्मानुशिष्यादुपदिशेच्छियायेत्यभिप्रायः । यदि करणगोचरन्तदन्यसी उपदेष्ट,' शक्य जातिगुणक्रिया- विशेपर्णः । न तज्जात्यादिपिशेपणवद्ध । तस्माद विपर्म गियानुपदेगेन प्रत्याययितमिति । उपदेशे तदर्थग्रहणे च यत्नातिगयकर्त्तव्यतां दर्शयति न यिनेत्यादि। अत्यन्तमेवो. पदेगप्रकारप्रत्याख्याने प्राय तदपवादोऽयमुच्यते । सत्यमेवं प्रत्यचादिभिः प्रमाणन पर: प्रत्याययित शक्यः । पागमन तु शक्यत एय प्रत्याययितम् । तदुपदेयार्थमागममाघ । अन्यदेय तदिदितादयो प्रविदितादधीति । प्रन्यदेव पृथगेव तात् प्रशतं थोत्रादीनां योषादीयुतामविपयञ्च तेषां तद्- विदितादन्यदेय हि विदितं नाम यद यिदि क्रिययाऽतियये- पाचकोऽयमित्यादि क्रियातः । राजपुरुष इत्यादि सम्बन्धविशे- पषत उपदिश्यते । बन तु न नात्यादिमत् केवन्तो निर्गुण- येत्यादितः। अन्त नागमस्य भेदेन प्रतिपन्नत्वात् तहध्या- चार्यस्याप्यविद्यालेगोच्छेददृश्या व्यवहारिक उपदेश उपपद्यते। पागमतम्तम्यवारमा ब्रह्मरूपेण लक्षयितुं योग्यतातिगयत्वा- दित्यभिप्रत्याह । अत्यन्तमेवेति । याक्यस्य पदार्थान् व्यास्याय तात्पर्य' दर्शयितुमुपक्रमते। यदिदितं तदल्पमित्यादिना।

·१४ सामवेदीयतलवारोपनिषत् । नातं तदपिदि क्रियाकभभूत कचित् किचित् कम्यपि विदितं स्यादिति तम्मादिति सर्वमेव व्याकर्स सपिदिनमेव मादन्यदित्यर्थः । विदितमजातं त ति प्रान पार। प्रयोऽप्यविदितादृविदत-विपरीतादण्यासतादविद्यालयवाद व्याहतपीजादधीत्युपर्यय लक्षणया पन्धदित्वधः। यति यस्मादध्युपरि भवति रुत्तस्मादन्यदिति प्रसिद्ध यहिदित तदम्पमत्यन्तदुःखाममकञ्चेति हयम् । तस्मादिदितादन्यद-- ब्रह्मेन्युमो बहेयत्वमुक्त' स्यात् । तथाविदितादधीयुक- उनुपादेयत्वमुक्त' स्यात् । कार्यार्थ हि कारणमन्य- दन्य मोपादीयते तय न वैदितुरन्यन प्रयोजनायान्यदुपा- देयं न भवतीत्येवं विदिताविदिताभ्यामन्यदिति हेयोयादिय- "प्रतिषेधेन खात्मनोऽन्यवाद अनविषया जिन्नासा गियस्य निर्वर्तिता स्यात् । न शान्यस्य स्वामनो विदिताविदिता- व्यामन्यले वस्तुनः सम्भवतीत्वामा अप्रेत्येष वाक्यार्थः । षयमामा बाम य भामाऽपहनपामा। यत् साचादपरोधाद वध य पामा सर्वान्तर इत्यादियुत्यन्तरेभ्यत्येवं सर्वा- यदितुरन्यद विदितमषिदितच ति योर्गतिः। ततो विदित- वाहिदितत्वनिषेधेन वैदितुःखरूप रोयन तात्पर्यमागम- 'स्येत्याह। न धन्यस्येति । उत्तवाक्याथें लौकिकतार्किका मीमांसकातिपत्तिविरोधमागध परिहरति। विदितादन्यत्व- प्रपञ्चनाय । अन्यदेव तदिदितादित्यादिना। अष्टम स्थाने- विति। अष्टी स्थानानि वर्णानामुर कण्डः शितस्तथा। जिद्धा- मूलध दन्ताय नासिकोठीच तालु चेति एतेवाकायदेश- पाथितमित्यनेनाकामोपादानब सूचितम् । भाग्नयमित्यग्नि- ·सामवेदीयतलवकारोपनिषत् । १५ मनः मर्यविपरहितस्य चिम्मानज्योतिपो ब्रह्मात्यप्रतिपाद- कस्य वाक्यस्याचार्योपदेगपरम्परया प्राप्तलमाह । इति एसमेत्यादि । ब्रह्मा चैतन्यमाचार्योपदेगपरम्परयेवाधि- गन्तव्यं न ततः ॥ प्रवचनमेधा बहुततया यज्ञादिभ्य- शेत्येयं शुश्चमः युतवन्तो धर्य पूर्वेपामाचार्याणां यचनम् । ये पाचाया नोऽस्मभ्यं तद्न व्यावचचिर व्याख्यातवम्तो .पिम्प कथितवन्तमोपामित्यर्थः। प्रन्यदेव तदिदितादयो पविदितादधीत्यनेन वाकोनामा प्रति प्रतिपादिते योग- रागहा जाता सत् कयमामा बाम । पामा हि नामाधि- कृतः करमण्युपामने च संसारी कर्मोपासनं या माधनमनु- ठाय अनादिदेयान् स्वर्ग या प्रामुमिपति तत्तग्मादम्यत् । उपायो विशुरीडर इन्द्रध माग्यो वा यन्त्र भयिएमईति न बामा । लोकप्रत्ययविरोधात् । ययाऽन्ये तार्किका इंग- रादन्य भागमा इत्याचचते तया कणोऽस यजाम् यज- त्यन्या एप देयता उपासते । तस्मायु हो यहिदितमुपायं तद्मन भवेत् । ततोऽन्य उपामक इति तामतामागहां देयताकमित्यर्थः। न केयने करणे यागुएले दर्यायोश्यन्त इत्याह । यायेति। तदुता यायतो याहगा ये च यदर्थ- प्रतिपादका वर्णाः प्रभातसामान्ते तदर्यायबोधका इति । गोरिति पद गफारीकारविसर्जनीया एवं मयिगेपायसिधा इति मीमांसकाद्यनुमारणोक्त स्फोटयादिनोऽनुसारेणाइ । तद- भिवन्ध इति। स्फुय्यते व्यज्यते वर्गरिति स्फोट: पदादिबुद्धि प्रमाणक एकरूपाया बुडरनकरायलम्पनत्वासम्भवादिति भावः। उत वाधा गुतिसम्मतिमा। अकार इति।

·सामवेदीयतलवकारोपनिषत् । यहाचानभ्युदितं येन वागभ्युद्यते । तदेव ब्रह्म त्वं विधि नेदं यदिदमुपासते ॥ ४ ॥ . मिष्यलिनेनोपलचित तहापवाहा मै माठिाः । यच्चतन्य- भावसत्ताक वाचा वामिति जिज्ञामूलादिष्वष्टम स्थानेषु विपशामन्यं वर्णानामभिव्यकं करणं वांयासतपरि- छिद्रा एतावन्त एवं क्रमप्रयुता इत्येवं तदभिव्ययः प्रादा' पदं यागिन्युच्यते । अकारो वै सर्वा याक् सैपाऽस्य स्पर्गा- इन्तस्थोपभिर्यज्यमाना बद्धी नानारूपा भवतीति युतः। मितममितं स्वरः॥३॥ सत्यानृते एव विकारो यस्याम्तया वाचा पदत्वेन परि- 'च्छित्रया करणगुणवत्याऽनभ्युदितमप्रकाशितमनन्युय येन अह्मणा विवक्षितायें सकरणा वागभ्युचते चैतन्यज्योतिषा प्रकाश्यो प्रयुज्यत इत्येतत् । यहाचो ह वागिल्युमं वदन् अकारप्रधानो कापेपलक्षिता स्फोटाच्या चिन्छतिः सर्वा वाक् सैपा स्पर्शापभिर्व्यज्यमाना कादयो मावसानाः स्पी । यरलवा अन्तस्था'। शपसहाः उष्माणः तः क्रमविशे- पायच्छितव्यज्यमाना नानारूपा विवर्तन्ते । मित ऋगादि। पादावमाननियतातरत्वात्। अमितं यजुरादि । श्रनियता- शरपादावसानत्वात्। खरः साम। गोतिमाधान्यात् । सत्यं यथा दृष्टार्थवचनम् । अमृतं तहिपरीतम्। कारग वागिन्द्रियम् । गुण उपसर्जन यस्या, सा करणगुणवती पुरुषेषु चैतनेषु या वाक्- शक्ति सा घोपेषु वर्णेषु प्रतिष्ठिता तव्ययत्वादियर्थः ॥ ३ ॥ तदेवत्येवकारस्य छत्यमाई। यैागाद्यपाधिमिरिति । - ..

·मामवेदीयतलयकारोपनिषत् ।
यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतम् ।
तदेव ब्रह्म त्वं विधि नेदं यदिदमुपासते ॥ ५ ॥
.
.
वाक् यो वाचमन्तरो यमयतीत्यादि च वाजसनेयके । या
वाक् पुरुपेषु प्रतिष्ठिता कश्चित् तां वेद ब्राह्मण इति मन्त्र-
मुत्पाद्य प्रतिवचनमुक्तं सा याग्यया स्वप्ने भाष्यत इति ।
सा हि वक्तुतिनित्या याक्चैतन्यज्योति:स्वरूपा। न हि
वनुक्के विपरिलोपो विद्यत इति युतः । तदेवामखरूपं ब्रह्म
निरतिशयं भूमाख्य महत्वाद वझेति विधि विजानीहि त्वं
यैर्वागाद्युपादिभिः । वाचो ह वाक्चक्षुपयक्षुः श्रोत्रस्य योवं.
मनसो मनः की भोका विनाता नियन्ता प्रशासिता
विज्ञानमानन्द ब्रह्मोत्येवमादयः संव्यवहारा संव्यवहार्य
निर्विशेपे पर मौम्ये ध्वणि प्रवर्त्तन्ते तान् व्युदस्याग्मानमेव
निर्विशेषं ब्रा विहीत्येवशब्दार्थः। नेदं वन यदिदमित्यु-
पाधिभेदविशिष्टमनामेश्वराद्युपासते ध्यायन्ति । तदेव मध्य
वं विदीयुक्तऽपि नेदं यीत्यनाप्मनोऽब्रहावं पुनरुच्यते ।
नियमार्थमन्यद ब्रह्मबुद्धिपरिसमानार्थं वा ॥ ४ ॥
यम्मनसा न मनुते । मन इत्यन्तःकरणं बुद्धिमनसोरेक-
खेन ग्यते। मनुसेऽनेनेति मनः सर्वकरणसाधारणम् ।
सर्व विषयव्यापकत्वात् । कामः संकल्पो विचिकित्सा यहा
-
नियमार्थमिति पचे अनामन्यपि उम्रबुद्दी प्राप्तायामारमेय
ब्रह्मति बुद्धि नियन्तुमित्यर्थः। अन्यस्मिन्नुपास्ये या ब्रह्मयुद्धि-
स्तन्नित्त्यर्थ वायुनरब्रह्मवमुच्यत इत्यर्थः ॥ ४ ॥

·सामवेदीयतलवकारोपनिषता यञ्षुषा न पश्यति येन चचूिंपि पश्यति । सदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ६ ॥ यच्छोवेण न शृणोति येन थोबमिदं श्रुतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ७ ॥ यत्याणेन न प्राणिति येन प्राणः प्रगीयते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ८॥ इति प्रथमः खण्डः ॥१॥ तिरति( रित्येतर सर्व मन एवेति चतः । कामा- दिसिमन्मनस्तेन मनसा यतन्यज्योतिर्मनसोऽवभासक न मनुते न सल्पयति नातिनिचिनोति। मनसोऽव- भासकलेन नियन्तृत्वात् । सर्वविषयं प्रति प्रत्यगवेति वा- मनि न ववेऽन्तःकरणम् । पन्तस्थेन हि चैतन्यज्योतिया- उपभासितस्य मनमी मननसामर्थ्य सेन सहत्तिक मनो ब्रह्मणा मतं विषयोततं व्याप्तमाः कथयन्ति प्रापिदः । तरमासदेव मनम मामानं प्रत्यक् तयितार ब्रह्म विधि । मेदमित्यादि पूर्वपत् । यसपा न पश्यति न विषयोकरो- त्यन्त.फरणत्तिर्मयुक्तन येन पपि पन्त:करणात्तिभेद- भिवायपुर तो: पश्यति लोक सन्यामज्योतिपा विषयी- करोति प्यानोति । यच्छ्रोवेण न शृणोति दिग्देवताधिष्ठिने- सर्व स्पमिति न व्यायातम् ५॥ ६ ॥७॥ इति मधम. खण्डः।

·सामवेदीयतलपकारोपनिषत् । यदि मन्यसे सुर्वदेति दभ्रमवापि नूनं त्वं नाकागका ग मनोत्तिसंयुमोन विषयीकरोतिनोको येन थोत्रमिदं श्रुतं याप्रमिदं चैतन्यामन्योतिपा विषयोक्षतं तदेव पूर्ववत् । यप्राणेन धाणेन पार्थियेन नामिकापुटान्तराध- स्थितनान्त,करणमापत्तिया मश्तेिन यव प्रागिति गन्धर्वन विपयीकरोति येन चैतन्यामध्योतिपायभास्यत्वेन पविषय प्रति मागः प्रणीयते । तदेवेवादि मर्च ममानन् । ५। ६ । ७.८॥ इति प्रथमः पगड़ः। १॥ एवं हयोपादेयधिपरीतम्बमाना महोति प्रत्यायितः गियोऽहमेय ब्रह्मेति सुन येदाइमिति मा ग्रसीयादित्या. गयादाहाचार्यः । गियदिपिचालनार्य यदीत्याह । नन्दि- टय मुपदाहमिति निषिता प्रतिपतिः। मत्यमिष्टा निषिता प्रतिपतिनं शि सुवेदाहमिति। यदि येदा या विपयि भयति सा सुतु येदितुं गया दाखमिय दग्धुमग्ने दग्गुन त्वम्ने: मरूपमेव । मर्यस्य हि वैदितः मामा यति सर्ववेदानानां रानिथितोऽर्थः । इह च तदेय प्रतिपादित प्रत्यप्रतिवचनोपा थोषम्य योमित्यााया। भ्युदितमिति पिगेपतोऽवधारितम्। ब्राथिम् मम्प्रदाय- पदितुः सरपये प्रधागो माभूतिपयत्वम्। पल्प मानाभायात्। अतिरिकाम्य यिमयले विमगुपपत्रमित्याग- ध्याज। मर्षम्य दीति। यदिगदायोगे कि फरणमित्यत माद। पदाधिदिति। पचिनिगरम्य प्रतिमाया दृमत प्रति गमिदयटुपदेगारीरमात्मेति प्रतिपदः। दायाच्यामि यद्याचान- ·सामवेदीयतनपकारोपनिषत् । वेत्य ब्रह्मणो रूपं यदस्य त्वं यदस्य देवप्वय नु नियययोशोऽन्यदेव सविदितादयो पविदितारधीयुपन्यमुए- संधारिष्यति चायिनातं विजानतां विधातमपिज्ञानसामिति । सम्मायुक्तमेव शिष्यम्य सुवेदेति बुद्धिनिराकर्तुम् । न हि वेदिता दिसुर्यदिवं गस्योऽग्निरिव दग्ध रिव दग्धुमनेः । म चान्दो वैदिता ब्रह्मणोऽस्ति यस्य वैद्यमन्यत् म्यान. नान्यदतोऽस्ति विनावित्यन्यो विनाता प्रतिपिध्वते । तस्मात् सच, बैदा वति प्रतिपत्तिमिप्येध । तपाद्युतमेवाधा- चार्यो यदीधादि। यदि कदाचिन्मन्धमे सुर्वेदेति भुट, वेदाई प्रोति । कदाचिद्ययावत दुर्वियमपि चोपदोपः समेधाः कचित् प्रतिपद्यरी कथिन ति सागमा यदी- त्यादि। हटश य एपोऽधिणि पुरुपी दृश्यले एप भामेति होयाचैतदमृतमभयमेतद्म युक्त प्राजापत्यः पण्डितोय भुरराड्विरोचन: स्वभावदीपवमादनुपपद्यमानमपि विप- चारित्व बुझेल्यर्थः । सक्षदिति य एपोऽचिणि पुरुषो दृखते प्रत्येकवारमुल्ल य एप खने महीयमानयरतोति हितोयेनोस' सद्यत्रतत् सप्तः समस्तः सम्प्रपत्र इति विवतमप्यात्मानमंप्रति- पद्यमानः । इन्द्रो ब्रह्मचर्येषाधमादिदोषक्षयमपेक्ष्य चतुर्थे पर्याये य एप सम्प्रसादोऽस्माच्छरोरात् समुस्थाय पर न्योती- रूप सम्पय खत प्रथमपयायोक्त्वमेव व्रा प्रतिपत्रवानिवर्थः धर्मकाणि चेति अल्पानि न खतो रूपमस्ति ब्रह्मए इत्युक्त सदाधिपति। ननु येनैवेति । केन तर्हि विशेषण ब्रह्मणो निरूपणमित्याकादायां चैतन्यरूपेणेत्याह। चैतन्यमिति । - ·मामबंदीयतन्नरकारीपनिपत् । मीमांस्यमेव से मन्ये विदितम् ॥ ८॥ १ ॥ नाई रोलमय शरीरमाशि मतिराम नयेन्द्रो देवराट मधि- त्रिमतवाप्रतिपयमान: बभाण्टोपञ्चयमपैथ्य चतुयें पाये मयमोतमेव अन्न प्रतिपनयान्। लोकेऽपि एकम्माहुरोः रातां कशिद्ययायत् प्रतिपद्यते फविदययावत् कविहिप- रोतं कपिय प्रतिपद्यते किमु यतन्यमतीन्द्रियमामतत्त्वम् । पत्र हि यिप्रसिपनाः मदमहादिनस्तार्किकाः मयं । तम्याद- विदित प्रीति सुनिमितोत्तमपि विप्रतिपत्तिवादि मन्यमें इत्यादि माग' वचनं युप्मेवाचार्यम्य दहरमम्पमेपापि भूगं त्वं येता जानीपे ब्राह्मणो रूपं किमनेकानि अनगो कमणि महासभसागि घ येनादहरमरेत्यादि। यादम्। पने कानि हि नामरूपोपाधिसतानि बगो पाणि न सराः। मतगु अगदमम्मगमगपमन्ययं तथारमनित्य- मगन्धयय यत् । यदि गन्दादिभिः मह रूपाणि प्रति. भूताना मममााना या देहामारपरिगताना चेतन्य धर्मा न भयतीति यहिरगुपगम्भात् नइम्मत्वे रुपादिवत् माधकत्वाभाव- प्रमाण । तया चोवादीनामपि भौतिकवामिगेपार्थान्यधर्मी न भरतीति पारिशयार स्वानचेतन्यं ग्रहामो रुपम्। तय तिसम्मतिमा। तयाचोामिति । मत्वमेर घेतन्य' यार- माधिक अमरूपं दलितात्ययगम्य सापि यदुत रो रूपं कथं नास्तीति तदुपाधिदागर यहाणा गर्दन निरुपये निदंगनं न पत त्यभिप्रेत्यान्ताकरणाभिव्यक्तिमुपलभ्य हि गदुपाध्यभिन्यणिनिमित्त परथ तद् प्राति निर्दिग्यत ·. सामवेदीयतलवकारोपनिषत् । मन् मुटेति नो न वेदेति वेद ध । यो नस्त- मिध्यन्ते । ननु येनैव धन्भेष यद्रूप्यते तदेव तम्य खरूप- मिति ब्रह्मणोऽपि येन विशेफपेन निरूपणं तदेव तम्य रूप यादत उच्यते । • चतन्य' पृथिव्यादीनामन्यतमस्य सर्वेषा विपरिणताना वा धम्मो न भवति । तथा योषादीनामत:- करणम्य च धर्मों न भवतीति ब्रह्मणो रूपमिति ब्रह्म रूप्यते चैतन्य न। तथाचीत विज्ञानमानन्दं ब्रा । विज्ञान- घन एव । सत्यं जानमनन्त' बोति च ब्रह्मणो कर्म निर्दिष्ट अतिपु सत्यमेव तथापि तदन्तःकरणदेहेन्द्रियो- पाधिद्वारेणव विज्ञानादिगदनिर्दिश्यते तदनुकारित्वाई- हादिवहिमवोचच्छदादिषु नागेषु च न स्वतः । स्वविनातं जानतां विज्ञातमविज्ञानतामिति स्थितं भवि- प्थति । यदस्य ब्रह्मणो रूपमिति पूर्वेण सम्बन्धः । न केवलमध्यामोपाधिपरिच्छिवस्यास्य ब्रह्मणो रूपं त्वमय वैथ यदप्यधिदैवतीपाधिपरिच्छिन्नस्यास्य ब्रह्मणो रूप देवेषु वैस्य त्वं तदपि नूनं दहरमेव वैत्य इति मन्येऽहम् । यद- ध्याम तदपि चोपाधिपरिच्छिववाहहरवान ,निवर्तते । प्रत्यर्थ । ननूपाधिरुपहितसम्बदो भवति चैतन्यस्य स्वसदस्य कर्थ देहादिरुपाधिरित्याशयाह। तदनुकारित्यादिना । यथा जले कम्पमाने सविता कम्पत इव भिद्यमाने भिद्यत वेति मिष्या त्वधर्मभागिलात् सवितुर्जलमुपाधिरित्युच्यते न तु सम्ब- बाद दूरस्थयो; संयोगाद्ययोगात् तदादेधिसडीचचक दा. दिषु दाहादिषु नायेषु चैतन्यस्य मिप्यादेहधर्मामागित्लाहेहाद- .

·सामवेदीयतलवकारोपनिषत् । २३ हेद तहद नो न वैदेति वेद च ॥ १० ॥२ यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वैद सः । . यत्त, विध्वस्तसर्वोपाधिविशेपं शान्तमनन्तमेकमत भूमाख्यं नित्वं ब्रह्म न तत् सुवेद्यमित्यभिप्रायः । यत एवमथ नु सस्मान् मन्येऽद्यापि मीमांस्यं विचार्यमेव ते तय ब्रह्म । एवमाचार्योत: शिष्य एकान्त उपविष्टः सन् यथोत्तमाचार्य- णागममर्थतो विचार्य तर्कतय निहाय खानुभव तत्वाss- चार्यसकायमुपगम्योवाच । मन्योऽहमदानीं विदितं प्रोति । कथमिति । शृण । नाई मन्ये म वेदेति नैयाई मन्य स वेदेति ज्ञानविपर्य बोति । नय तर्विविदितं त्वया ग्रहोत्यु आह । नो न वेदेति वेद च । वेद घेति च शब्दाय वेद त्वम् । ननु विपतिपिई नाई मन्येस वेदेति नो न वेदेति धेद चेति । यदि न मन्यसे सु वैदेति कथं मन्यमे वेद चेति । अथ मन्यसे दैवेति कथं न मन्यसे सवेरेति । एक यस्तु येन जायते सेनैव तदेय वस न सु विज्ञायत इति विमतिपिई समयविपर्ययो वर्जयित्वा । न च ब्रह्मा संगयितत्वेन जेय विपरीतत्वेन वेति नियन्तु शक्यम् । रुपाधिलमभिधीयत इत्यर्थः । ननु न खतचैतन्यतया निरुप्यते अध वार्थ तईि तदनुभव इत्यागयाह। स्वतस्विति । अवि- पयतयेय विपयानुपरक्त चित्स्फुरणं प्रधानुभव इत्यर्थः। तर्कत- थेति वेद्यत्वे घटादिवदनात्मत्वादिप्रसङ्गादित्यादितर्कत था- स्मनो पेय ब्रझन भवत्येवेति निदी-नानसंशयायभावेन ·२४ सामवेदीयतलबकारोपनिषत् । अभिजातं विजानतां विज्ञातमविजानताम् ॥ ११ ॥३॥ संशयविपर्यययौ हि सर्ववानर्यकरत्वेनैव प्रसिद्धी। एवमाचा- येण विधाल्यमानोऽपि शिष्यो न विचचाल । अन्यदेव तद्- विदितादयो अविदितादधीत्याचार्योशागमसम्प्रदायबलादुप पत्त्यनुभवबलाच जगजं च ब्रनाविद्यायां हनिययतां दर्शय-. बात्मनः । कथमित्युच्यते । यो यः कसिन्नोऽस्माकं स ब्रह्म चारिणां मध्ये तन्मदुना वचन तत्त्वतो वेद स तनहा वेद । किं पुनस्तद्दचनमित्यत प्राह नो न वेदेति बेद वेति । यदेवान्यदेव तदिदितादयो प्रविदितादधीयुक्त वस्तु तदेव पनुमानानुभवाभ्यां संयोज्य निपितं वाक्यान्तरेण नोन वेदेति वेद चेत्यवोचदाचार्यबुद्धिसवादार्थ मन्दबुद्धिग्रहण- व्यपोहार्थश्च । तथा च गर्जितमुपपन्न भवति यो नस्तदेति ॥2॥ १ ॥ १ ॥२॥ शिष्याचार्यसंवादात् प्रतिनिषर्त्य खेन रूपेण सुतिः समस्तसंवादनित्तमर्थमेव बोधयति यस्यामतमित्यादिना । यस्य ब्रह्मविदोऽमतमविनातं ब्रह्मेति मतमभिप्राय: नियय- स्तस्य मतं जातं सम्यग्बोत्यभिप्रायः। यस्य पुनर्मतं जातं खानुभव छत्वेत्यर्थः। प्राचार्यवचनादन्यदेव पचन शिष्य उवा- चेति नाशदनीयमित्याह। यदेवान्यदेधेति। तथा चेत्या चार्यबुद्धिसयाद सत्यान्तरानभिधाने सतीत्यर्थः । अथवा हवयं इति लोके शत्यादितव विज्ञानतां यतोऽध्यस्तरुप्याद्य- विधात भवति। अजानतामेव तु अध्यसाविज्ञानं भवतीति ·सामवेदीयतलयकारोपनिषत् । २५ प्रतियोधविदितं मतममृततत्त्वं हि विन्दते । आत्मना विन्दते वीर्य विद्याया विन्दतेऽमृतम्।। १२ ॥ ४ ॥ विदितं मया ब्रह्मेति निययो न वेदैव स न वन विजानाति स:। विद्ददविदुपोर्यथोक्ती पक्षायवधारयत्यविज्ञातममत- 'मविदितमय ब्रह्म विजानतां सम्यविदितवतामित्येतदिनातं विदितं ब्रह्मा विजानतामसम्यग्दर्शिनामिन्द्रियमनोबुदिष्वे- वात्मदर्शिनामित्यर्थः । न त्वत्यन्तमवाव्युत्पन्नबुद्धीनाम् । न हि तेषां विज्ञातमस्माभिव्रोति मतिर्भवति । अतीन्द्रिय- मनोबुदुरपाधिष्वानदर्शिनान्तु ग्रामोपाधिविवेकानुपलम्भात्। बुद्धवाद्युपाधेश्च विज्ञातत्वादिदितं ब्रह्मोत्युपपद्यते भ्रान्तिरि- त्यतोऽसम्यग्दर्शनपूर्यपरत्वेनोपन्यस्यते पिज्ञातमयिजानता. मिति । अथवा हेवर्थ उत्तराईऽविज्ञातमित्यादिः ॥११॥३॥ अविनातं विजानतामित्यवतम्। यदि ब्रह्मात्यन्तमेवा- विशातं लौकिकानां ब्रह्मविदाञ्चाविशेषः प्राप्तः। अवि- जातं पिज्ञानतामिति च परस्परविरुद्धम् । कयन्तु तना सम्यग्विदितं भयतीत्येवमयमाह। प्रतिबोधविदितं बोधं प्रसिद्धम् । तथा अणि ज्ञेयत्वस्याध्यस्तत्वादेव तत्त्वविदो न जातं बन पश्यन्तीत्यर्थः ॥८॥१॥१०॥२॥ ११ ॥ ३ ॥ मातब्रह्मत्वादर्शने ब्रह्मास्मीति कर्ष व्यवहरतीति चेत् किमनयेष्टकावाहकानां रनपेटकर्चितया नातग्य व्यवहारा- इंले बदतोऽपि वस्तुप्रकाशस्य व्यवहाराशत्वस्येष्टलाहास्तव.

·. सामवेदोयतनवकारोपनिषत् । वोध प्रति विदितम्। बोधशब्देन वीदाः प्रत्यया स्यन्ते । सर्वे प्रत्यया विषयी भवन्ति यस्य स आत्मा सर्वबोधान् प्रतिबुध्यते सर्वमत्वयदर्भो चिक्तिस्वरुपमाव: प्रत्ययरेव प्रत्ययेष्वविशिष्टतया लभ्यो नान्यद्वारान्तरात्मनो विद्वाना यात प्रत्ययमत्यगामतया विदितं ब्रह्म यदा तन्मतं तदा तत् सम्यग्दर्शनमित्यर्थः । सर्वप्रत्ययदर्शित्वे छोपजननापाय- वर्जितहक स्वरुपतानित्यत्व विशुद्धस्वरूपत्वमानव निर्वि- शेपतकलञ्च सर्वभूतेषु सिदं भवलक्षण भेदाभावाद व्योम्न इव घटगिरिगुहादिषु । विदिताविदिताभ्यामन्यद ब्रोवागम- एव परिशद एषोपसंहतो भवति । दृष्टेट्टा श्रुतेः थोता मतमन्ता विज्ञातर्विज्ञातति हि वृत्य स्तरम् । यदा पुनधिक्रियाकति बोधनियालक्षर्णन कर्त्तार विजानातीति बोधलक्षणेन विदितं प्रतिवीधविदितमिति वावधार्थः । जाततानपेक्षकत्वादिति व्युत्पादनाय योद्यमुद्भावयति । अधि- जातमित्यादिना। नीलपीतायाकाराणां जडानां यच्चतन्य- व्यासत्वेनाजडयदवमामस्त' माक्षिणमुपत्नस्य सोचमात्मा 'वति महावाक्यादविषयतयैव यो वेति स ब्रह्मविदुयते । तेन नाविशेषमसङ्गादि चोदापशाम इत्याह । प्रविबोधवि- दितमिति । प्रत्येकविशिष्टतयानुगतरूपेणेत्ययः । येन चित्- सस्पेणाहमत्र माची तम्य स्वताविशेषान्न कस्सिनव देहोई भाषी भेदोत्पत्त्यादीगां साक्ष्यगतवैन साक्षिण एकत्वनित्यत्वा दिकमपि सिध्यतीत्याह। समययदर्भिले पेति। विदितत्वा- विदितलयो सायगतबेन तदन्यत्वमप्यस्मिन् पक्षे सम्भवती. . . । 1 ·सामवेदीयतनवकारोपनियत् । ध्याप्यायी। यथा यो वृक्षगापाचालयति स वायुरिति नदर। तदा योधमिधागतिमानामा.द्रव्यं न बोधस्वरूप एव । योधम् जायते विनश्यति च। यदा वोधो जायते तदा बोधक्रियया सह विशेषः । . यदा बोधो नयति तदा नाटयोधी द्रव्यमान निविगेपः । तत्रय सति विनियामक माश्ययो नित्योऽशह इत्यादयो दीपा न परिहत्तुं शक्यन्ते । थदपि कागादानामात्मनः मंयोगजो बोध पात्मनि मम- यति । अत पात्मनि बोल न तु यिझियामक प्रारमा । दृश्यमाया भयति घट इव रागममयायो। अस्मिन् पर- इम्यतमं द्रव्यमा प्रति मानमानन्दं प्रशान नामेन्याद्या: शुरायो बाधिता: म्युः। प्रात्मनो निरवययत्वेन प्रदेशा- भाषासियमयुसत्याच मनमः मृत्युत्पत्तिनियमामुपपत्तिरप- रिमाया स्यात् ममर्गधर्णित्वचा मनः श्रुतिस्मृतिन्याययिकई त्याह। पिदिशापिदिताभ्यामन्यदिति । एकदंगियाप्यान. महाथ दूपयति । यदा पुनरित्यादिना। अग्निमयोगाट- स्नोदित्ययगान' मयोगादममयायियारणादामन्यचेतने चैतन्य- मुपपद्यत इरान दोपले श्रुतिविम्यममभापितत्यवेत्याह । पामनो निरषयमत्वेनेति । भदंगयता प्रदेगपतो लोफे मयोगो दृष्टः। प्राग्मनो निप्पदेशवामनमा प्रयोगो न भवतीत्यु सदगुतम् । युगपत् मर्पमूत्तमयोगित्वं मपंगतत्वमाग्मनमातो मनम, मयोगोऽपीति चेत्तवाह। नित्येति। पहपकानादन्य- पाल एय स्मृतीनां झमेगेयोत्पत्तिरिति नियमो पेगंपिकमा नोत्पधरी ग्रहणकानेऽपि स्मृत्युत्पत्तिप्रमाग गम्काग्यदाम ·२६ मामपंदीयतलवारीपनिपत। कन्तित स्याम् । असंगो न हि मजले। मत मबभदिति श्रुतिस्मृती है । न्यायध । गुणवदगुणवता संमृज्यते नातुख्य- जातीयम् । अतो नियं निविशेषं मर्यविलक्षण केन- पिपिपरपजातीयन संसग्धत इत्येतश्यायविनई भवेत् । तस्मानित्यालुप्तन्नानम्वरूपज्योतिरामा बही त्वयम: । सर्व बोधबोदृत्वे प्रारमन: सिध्यति नान्यथा । तस्मात् प्रतिवीध- विदितं मतमिति यया व्यास्यात एवार्योऽम्माभिः । यत् पुनः . स्वसंवेद्यता प्रतिबोधविदितमित्यस्य वाक्यस्यार्थी वर्षात तत्र भवति मोपाधिकत्वमाग्मनो बुडम्याधिखरूपत्वेन भेदं परि- क परामानं वेत्तोति संव्यवहारः। पात्मनेयात्मानं परति म्वयमेवात्मनात्मानं वेत्य त्वं पुरुषोत्तमति न त निरुपाधिक- स्यामन एकत्वे स्वसंवेद्यता वा मम्भवति । संवेदनखरूपत्वात् मनामयोगस्याविशेषादित्यर्थः । सर्वगतलच्च माधवधान- मात्र न तु मयोगित्वं कल्पनीयमित्याह । संसर्गमिवञ्चति । न्यायविरुद्धमित्युतं तत् स्फुटयति। न्याययेति । एकदेशि- व्याख्यानान्तरमनूय दूपयति। यत् परित्यादिना। यद वेद्य नद वैदितुर्वेदमाच भिन्न यथा घटादीति व्याप्तिविरोधात् स्व- संवेद्यत्वं वास्तवं नोपपद्यते ततो वुझादावात्मभावमार्गप्यामना तम्य घेद्यत्वं वायमिति निरुपाधिकसरूपस्थितिर्न स्यादि- त्याच। तत्र भवति मोपाधिकत्वमिति। कापादस्य समये- त्वानङ्गीकारबलात् परवेद्यत्वं प्रसज्जत इत्यपि न वाध्यमित्याहा संवेदनखरूपत्वादिति। बोहेन स्वसवेद्यसंविघ्नानमिदं तव कि स्यादित्यत थाह। बीइपच इति । प्रत्यवस्थ पत्तमाना- ·सामवेदीयतलवकारीपनिषत् । संवेदनान्तरापेक्षा च न सम्भवति । यथा प्रकाश्यप्रकाशान्त रूपेक्षाया न सम्भवस्तहम् । दीइपक्षे खसयेद्यतायान्तु क्षण- भद्गुरत्वं निरामकवच विज्ञानस्य स्यात् । न हि विज्ञातुर्वि- भातविपरिलोपो विद्यतेऽविनारित्वात्। नित्यं विभु सर्वग्न स एवंप महानज प्रामाजरोऽमरोऽमृतोऽभय इत्याद्याः श्रुतयो पाध्येरन् । यत् पुनः प्रतिबोधशदन निर्निमित्तो बोधः प्रतिबोधो यथा सप्तस्येत्ययं परिकल्पयन्ति सकाविज्ञान प्रतिबोध इत्यपा। निनिमित्तः सनिमित्तः सदाऽससद्दा प्रतियोध एव हि सः। अमृतत्वममरणभाव' स्वारमन्यव- स्थानं मोचं हि यस्मादिन्दते लभते यथोतात् प्रतिबोधात् प्रतियोधविदितारमकात्तस्मात् प्रतिबोधपिदितमैच मतमित्य- भिमायः । बोधस्य हि प्रत्यगामा थारमविषयं मतममृतत्वे . भामकलात् चणान्तविशिष्ट सात्मनि क्षणान्तरविशिष्ट तदेव विज्ञान प्रामाभिश्याम्य न सम्भवति.अतः स्वात्मनि खय- मेय विगाने प्रत्यक्ष चेहर्तमानक्षणमात्र मत्वं स्यात्। स्वमवेद्य- त्वेन भाचिणोऽनङ्गीकाराभिरामत्वञ्च म्यादेव तातिविरुदोक्ता- रित्यर्थः। प्रतियोधवाक्य म्यार्थान्तर शकते। यत् पुनरिति । मामाहमम्मीति चिन्तयतो यावधेतो व्यापूतिम्नावत् सम्प्रजात- ममाधिनिटत्तिचेतो व्यापार यः परमानन्दसाक्षालारः सौयुप्ता- नन्दमानात्कारयत् मोऽसम्प्रजातममाधिपतियोध उच्यते । तदुक्तं पातिकशता। अपरायत्तबोधो हि निदिध्यामनमुच्यत इति । अयना क्रियावामात्मस्त्रानुभरे सति प्रमारत्वानुपपत्ती पुन- भीनाममामात् सद्यो मुक्तिकारण साविज्ञानं प्रतिमोध उच्यते ·मामवेदीयतलबकारोपनियत् । - पामना हतः। न धामनोऽनामावादामनोऽमृतलं निर्निमित्तमव । एवं मालमापनो यदविद्ययाऽनात्मप्रतिपत्तिः कथं पुन- येयोतयामयिद्ययामतखं विन्दत व्यत पाह। स्पेन सरूपेण विन्दत लभते वोयं वनं सामयं धनसहाय- मन्योपधितपोयोगततं पीयं मृत्यं न शक्रोवभिभवितुम- नित्यपसुपतत्वात् । पात्मविद्याशतं त वीर्यमामनव विन्दत नान्येनत्यतोऽनन्यसाधनवादात्मविद्यावीय्यस्य तदेव बोये. मृत्यु मोत्यभिभवितुम्। यत एवमात्मविद्याकृतं वीर्य- मात्मनय विन्दवेऽतो विद्ययाऽऽत्मविपयया विन्दतेऽमृतं नाय. सतत् प्रवत्या मृदु नातिक्रियाकारकरूपभूदज्ञानमागमभानसा- प्रत्यं नास्त्यतोऽनयोरिति पक्षधयऽप्यरुचिमाह। निनिमित्त इति। प्रयमाययस्तावदविद्यानिवर्तकस्याग तकस्य बोधम्य निर्निमित्तत्वं सम्भवति कार्यस्य सनिमित्तव्याप्तः। सीपुप्त- स्थापि न निर्निमित्तत्वमविद्यायाः पूर्वपूर्वनिरोधावस्थासंस्का- रोतसाहयात्वमिष्यताचैतन्यस्य तव सुखसाधाकारोयगमा- दत एव हत्तिविशिष्टस्य विनाये स्मरणमुपपद्यते। पवापि सात्तिसंस्कारमचयानित्तेऽपि चित्ते ब्रह्माभिव्यक्त स्यादिति चन्द्र। तथा सत्यममात्वेन विनष्टपुत्रापरोक्षादावविद्यानिवृत्तिन स्थामादधानसम्भवात् प्रमावे परतन्तत्वप्रसङ्गः शम्दमूल- बात् प्रमात्वेन निनिमित्ततेति महत्तकर्मफलप्रतिबन्धाद वत- मानमाळत्वाभासानिहत्तेरसक्षदोधोऽपि पक्षयेऽपि नादर सर्वद्यापि परमात्मा प्रतिबोध एव बोधप्रति बोध प्रति साचि तया भानोति ॥ लत्यपदार्थविवेचनपूर्वकं महावाक्योथ' पर भात्मामीति जानमैव सम्यग्ज्ञान यस्मात्तत एवामृतवं लमत ·. सामवेदीयतलयकारीपनिषत् । '३१ इह वेदवेदीदध सत्यमस्ति न चेदिहावेदीत् मात्मा बलहीनेन लभ्य प्रत्यायर्वणे। अत: समर्थो हतुः अमृतत्वं विन्दत इति ॥ १२ ॥ ४ ॥ कष्टा खलु सुरनरतियफ्रेतादिषु मंसारदुःखबहुलेषु प्राणिनिकायेषु जन्मजरामरणरोगादिसम्प्राप्तिरज्ञानादत इ. व चेग्मनुष्योऽधिसत: समर्थः सन् यद्यवेदीदात्मानं ययोता- सक्षणं विदितवान् यथोतोन प्रकारेणाय तदास्ति सत्यं मनुष्यजन्मन्यस्मिन्नविनाशोऽर्थवता या सद्भावी वा परमार्थता या सत्यं विद्यते न चेदवेदीदिति । न चेदिह जीवं दधि- छातोऽवेदीय विदितवान् तदा महती दीर्घाऽनन्ता दिनष्टि- विनागनं जन्मजरामरणादिप्रवन्धापिच्छेदनक्षणा संमारगति- इत्याह । अमृतत्वमिति ॥ उसमर्थ मझिम्याहा बोधम्य होति ।। युधिपरिणामस्य सर्वस्य भामर्क प्रत्यक्चैतन्य परमात्मा न भवति किन्तु पाण्डादहिस्थितस्तत्प्राप्तिरा मोर इत्याग- याध। न होति ॥ अनारमप्राप्तिकर्मफलवदनित्यत्वेनामृतत्व- प्रसिदिन म्यादित्यर्थः। यदुक्त दोपपरिहाराय श्रोपाधिकदैन भिमत्व महागाः स्वतः स्वात्मत्वमेति मन्यसे तबाद। बाग्मत्वा- दिति ॥ ब्रह्मण धात्मत्वादेवात्मनोऽमृतत्वं स्वभावमिई तर्हि विद्याया पानपर्य प्रायमित्यागवाह। एवं मयं त्वमिति । प्रयिदाया देहाद्यान्मत्वप्रतिपत्तिरिति यत्तदात्मनो मर्यवं तमि- हत्तिविद्याफन्नमित्यर्थः ॥ १२ ॥ ४ ॥ वोर्य विद्याक्षतमुताम् । मुतत्वे दार्च तच म्वाभाविकमेव महात्व' वाम्त सर्वगरीगधर्मसर्गित्वानभोवनिरवयवत्वादेव । ततर नित्यमुना एवाइमित्यवष्टम्भी विद्यासतं वामित्यर्थः ·२२ सामवेदीयतलयकारोपनिषत् । महती विनष्टिः । 'भूतेषु भूतेयु विचिन्त्य धीराः प्रत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ १३ ॥ ५ ॥ द्वितीयः खण्डः ॥२॥ ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये तस्य ह ब्रह्मणो - -- स्तस्मादेव गुणदोपी विजानन्तो ब्रह्मणो भूतेषु भूतेषु सर्व- भूतेषु स्थावरपु चरेषु चेकमामतवं विचिन्त्य विनाय साक्षात्कृत्य धीरा धीमन्तः प्रेत्य व्यावर्त्य ममाई भाव- लक्षणादविद्यारूपादस्मालोकादुपरम्य सर्वात्मकत्वमायमई- तमापत्राः सन्तोऽमृता भवन्तीत्यर्थः । सयो । तत्परम ब्रह्म वेद ब्रह्म व भवतीति श्रुतेः ॥ १३ ॥ ५ ॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥२॥ ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्येऽविज्ञात विजानतां विज्ञात- मविजानतामित्यादियवणाचदस्ति तद्विज्ञातं प्रमाणैर्यवास्ति तदविनातं शयधिपाणकल्पमत्यन्तमेवासदृष्टम् । तथेद ब्रह्माविधातत्वादसदेवेति मन्दबुद्धीनां व्यामोहो माभूदिति उत्तरवाक्यस्यापेक्षितमर्थमाह । कष्टा खलिति॥ लौकिकमपि मत्य चिर जीवनधनवत्वं महायः साधुभावः ग्यातिः। एत- दपि मर्व वह्मविदो भवन्तीति स्तुत्यर्थमुच्यते परमार्थतो ब्रह्मा- रूपस्थितिम्तु फलमवग्यम्भवतीत्यर्थः ॥ १३ ॥ ५ ॥ हितीयः खएइ.समाप्त. ॥ २॥ उत्तरगम्यम्य प्रतीकमादाय तात्पर्यमाइ। ब्रहोत्यादिना ॥ अभिमेत तात्पर्यमाह। यस्थमाणेति॥ उत्तमाधिकारिगी- .

·मामवेदीयतलबकारोपनिषत् । विनय देवा अमहीयन्त त हेचन्तास्माकमेवार्य विजयोऽस्माकमेवायं महिमेति ॥ १४ ॥१॥ तदर्थयमास्यायिकाऽऽरभ्यते । 'तटेव हि ब्रह्म मर्वप्रकारेग्य प्रगाम्तृ टेयानामपि परो देव ईश्वराणामपोग्वरी दुवियों देवानां जयतुरसुराणां पराजयहेतुम्तत्कथनास्तीत्येतस्या- 'म्यानुफूलानि झुत्तराणि वांसि दृश्यन्ते । अथवा बिहाविद्यायाः स्तुतये। कथं ब्रह्मविज्ञानाधान्यादयो देवानां येष्टल' जन्म मातोऽप्यतितरामिन्द्र इति । अथवा दुर्वि- नेयं वय त्येतत् प्रदर्ग्यते । येनाग्यादयोऽतितजसोऽपि केगनेय ब्रह्म विदितवन्तम्तयेन्द्रो टेवानामीज्वरोऽपि सन्निति यध्यमायोपनिपविधिपरं या सयं ब्रह्मविद्याव्यतिरं कण माम्पिनां कर्ट वाद्यभिमानो मिथ्येतद्दर्शनार्थ वारस्या- यिका। यथा देवानां जयादभिमानम्तहदिति । यथोशलचाणं पर ह किन्न देवेभ्योऽथ विजिग्ये जयं लब्ध- यदयानामसुराणाच मंग्रामेऽसुरान् जित्वा जगदरातीनीपर- मेराभेतन टेपेभ्यो जयं तर फनञ्च प्रायच्छत् जगत: सीन । तस्य हकिल व्रह्मणो विजये देया भग्न्यादयो महीयन्तो महिमानं प्राप्नुवन्तम्तटारमसम्यस्य प्रत्यगामन ईश्वरस्य मयंशस्य मर्वक्रियाफनमंयोजयितः प्राणिनां सर्वशले जगत: स्थिति चिकिर्पोरयं यो महिमा चेत्यजानन्तम्ते देया घरमविपर्य बालारमताजानं पूर्ववोतमुत्तरव तु मन्दाधिकारि- गोचर सगुणनोपामन ययते तत्परं यध्यमाणं सवाक्यजात- ·१४ सामवेदीयतलबकारोपनिषत् । तोपां विजजी तेभ्यो हि प्राटुर्वभूव तब व्यजानन्त किमिदं यक्षमिति ॥१५॥२॥ तेऽग्निमब्रुवन् जातवैद एतद्विजानीहि ऐक्षन्त इंचितयन्तोऽन्त्यादिस्वरूपपरिचिन्नामको माक- मेवाय विजयोऽस्माकमैवाय महिमाऽग्निवायुिन्द्रत्वादिलक्षणी जयफलभूतोऽमाभिरनुभूयते नास्मत्प्रत्यगानमूनेम्बरकत इत्येवं मिथ्याभिमानक्षणवतां ताकिलपा मिथ्य क्षणे विजनी विनातवत् ब्रह्म । मक्षित हि तत्सर्वभूतकरण प्रयौन त्वाद देवानाश मियाज्ञानमुपलभ्यमवासुरवमिष्याभिमानात् परा- भवेयुरिति तदनुकम्पया देवान् मिथ्याभिमानापनोदनेनानु- गृतीयामिति तेभ्यो देवेभ्यो ह किलार्थाय प्रादुर्वभूव खयोग- माहामानिर्मितनात्यभुर्तन विमापनीयेन रूपेण देवाना- मिन्द्रियगोचरे प्रादुर्वभूव। तत् प्रादुर्भूतं मन न व्यजानम्त नैव विज्ञातवन्तो देवाः। किमिद पूज्यं महदभूतमिति ॥ १४ ॥ १५ ॥ २॥ ते तदजानन्तो देवाः मान्तर्भयास्तहिजिजामवोऽग्नि- मग्रगामिन जातवेदसं सर्वकल्पमब्रुवनावन्तो है जातवेद स्पष्टविधिदर्शनादतोऽत्रैव तात्पर्यमांन्तरतात्पर्यपदर्शनन्तु स- भावनामात्रेणेति द्रष्टव्यम् । ईश्वरस्य सेतयो मर्यादा वा- श्रमादिधास्तछेदकान् जगतः सोने म्येयाय सत्वरजस्तमसां श्रयाणां गुणानां योगो युतिर्घटनमाया सम्माहामनित्ययः । १४॥ १ ॥ १५ ॥२॥ एतीयखण्डमाय स्पष्टमतो न बिसमिति ·सामवेदीयतलयकारोपनिषत् । किमेतद्यनमिति तयति ॥ १६ ॥३॥ तदभ्यद्र- वत्तमभ्यवदत् कोऽसीति अग्नियांऽहमस्मीत्य- प्रवीज्जातवेदा था अहमम्मीति ॥ १७ ॥ ४ ॥ तस्मिंस्त्वयि किं वीय्यमित्युपीदं सर्व दहये यदिदं पृथिव्यामिति ॥ १८ ॥ ५॥ तस्मै तृण' निधायेतह हेति तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न गगाक दग्धु स तत एव निववृते नैतदशक विज्ञातुं यदेतद्यनमिति ॥ १८ ॥ ६ ॥ एतदाहगोचरम्य यर्ष विजानीहि पिगेपती युध्यस्य त्वं मोजमी फिमेसवधमिति । तथामिवति। तयक्षमभ्य- ट्रयत् सत्प्रतिगतयानग्निः । तञ्च गतपस पिचिपुता समीपेऽप्रगल्भल्यात् तूणीभूतं नयनमभ्यद्रयदग्नि प्रत्य- भापत कोऽमोति। एवं अप्रणा पटोऽग्निरप्रयोदग्निय पग्निनामा प्रसिहो जासयेदा इति घ । मामयेन प्रसिह- तयामानं माघयविति। एपमुलयन्तं मनायोचत् तमि. दर्य प्रसिइगुमनामयसि त्वयि फि योर्य साममिति । मोऽमनोदिद जगत् मयं दहेयं भग्नीयाम् । यदिदं स्थाव- रादिथियामिति । पृयिश्वामित्युपलक्षणार्य यतोऽन्तरिक्ष- ग्यमपि दधत एयाग्निना। तम्मै एयमभिमानवते व वर्ष निधी पुरोऽग्नेः म्यापितयन तर हामा ममा- प्रतो दह न घेदस्य दग्धं समयों मुभ द वाभिमानं मोल्युम तत् सपमुपोयाय एसमीपं गला सर्वनदेन ·. सामवेदीयतत्तयकारीपनियत् । अघ वावुमनुवन् वायवे तहिनानीहि किम- ताक्षमिति तघेति ॥ २० ॥७॥ तदभद्रवत्तम- भ्यवदत् कोऽसीति वावुर्वा अहमन्मोत्यवीन्मात- रिश्वा वा ग्रहमसीति ॥ २१ ॥ ८॥ तमिंस्तुयि' कि वीव्यमित्यपीदं सर्वमादीयं यदिदं पृथि- व्यामिति ॥ २२॥६॥ तस्मै ढगां निदधावेत- ' सर्वोत्साहकतेन गवा न गयाक नाशवाहा म जातवेदा- स्तुणं दग्ध मगको ग्रीड़ितो इतप्रतिझम्तत एव यहादेव सूपणी देवान् प्रतिनिवहते निवृत्तः प्रतिगतवान् नेताह- मयकं गतवानह विज्ञातु विपती यदेतद्यक्षमिति ॥ १६॥ ॥ ३ ॥ १७॥ ४ ॥ १८॥ ५ ॥ १८ ॥ ६ ॥ घय पायुमित्ययानन्तरं वायुमनवन् है वायो एतद विनोदि इत्यादि ममानार्थ पूर्वेण । वानाद गमनाद गन्ध- नाद वायुः । भातय॑न्तरिये म्बयतीति मातरिखा। इदं सर्वमम्याददीये ग्रहोयाम् । यदिदं पृथिव्यामित्यादि समान- मैव । पधेन्द्रमित्ययेन्द्रमन्नुवन्मघवतद्विजानीहि इत्यादि- पूर्ववदिन्द्रः परमेरो मघवान् बलवत्त्वात्तथेति नदभ्यद्रव- तस्मादिन्द्रादामसमीपगतात्तद्ब्रह्म तिरोधे तिरोभूतमिन्द्र- त्वाभिमानोऽतितरां निराकर्तव्य इत्यतः संवादमावमपि नादामहान्द्राय जयक्ष यस्मिनाकागे प्राकाम्प्रदेश प्रात्मानं दर्शयिला तिरीभूतमिन्द्रय ब्रह्मणसिरोधानकाले यस्मि- बाकाशे प्रासीत् स इन्ट्रस्तनिवाका तस्थौ। कि ·सामवेदीयतलवकारोपनिपत् । दादतखेति तदुपप्रेयाय सर्वजन तन्न शशाका- दातुं स तत एव निववृते नैतदेशक विजातु यदेतद्यक्षमिति ॥ २३ ॥ १० ॥ अथेन्द्रमब्रुवन्मघ- वन्ने तद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति तद भ्यद्रवत्तस्मात्तिरोदधे ॥२४॥११॥ स तस्मिन्नेवा- काशे स्त्रियमाजगाम पहुशोभमानामुमा हैम- अतीं तां होवाच किमेतद्यक्षमिति ॥२५॥१२॥ टतीयः खण्डः समाप्तः ॥३॥ सा ब्रह्मेति होवाच ब्रह्मगो वाहतदिजये महीय . तक्षमिति ध्यायन निवहतेन्यादिवत्तस्येन्द्रस्य यक्षे भक्ति हा विद्या उमारूपिणी प्रादुरभूत् स्त्रीरूपा। स्तामुमा बहुगोभमानां सर्वेषां हि शोभमानानां शोभन- तमा विद्यां तदा बहुशोभमानेति विशेषणमुपपवम्भवति । हेमवती हेमकताभरणयतीमिव बहुशोभमानामित्यर्थः । प्रथया उमेय हिमवतो दुहिता हेमवती नित्यमेव सर्यन ईखरण सा यन्त इति ज्ञातुं समर्था इति छत्वा तामुप- जगाम इन्द्रस्तां । उमा किलोवाच पपा ब्रूहि किमत- वर्गयित्वा तिरोभूतं यक्षमिति ॥ २० ॥ ७ ॥ २१ ॥ ८ ॥२२॥ ८॥ २३ ॥ १० ॥ २४ ॥ ११ ॥ २५ ॥ १२॥ इति तीय- खण्डभायम् ॥ ३ ॥ सा प्रोति होवाच इकिल प्रद्मण इंशरस्यैव विजये . ४ ·सामवेदीयतलवकारीपनिषत् । . " ध्वमिति ततो हेव विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥ २६ ॥ १॥ तस्माद्दा एते देवा अतितरामिवान्यान् देवान् यग्निर्वायुरिन्द्रस्ते ह्ये नन्नेदिष्ट पस्प- मुस्तै छ नत् प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥२७॥ २॥ तस्माद्दा इन्द्रोऽतितरामिवान्यान् देवान् स ह्य नन्ने दिष्टं पस्पर्श स छ नत् प्रथमो विदा.. नकार ब्रह्मेति ॥ २८॥३॥ देखरेणेव जिता असुरा यूयं तव निमित्तमात्र' तस्यैव विजये यूर्य महीयध्वं महिमान प्रान,य। एतदिति क्रिया- विशेषणार्यम्। मिष्याभिमानतु युष्माकमेष महिमेति । ततस्तस्मादुमावाक्याइ एव विदाञ्चकार ब्र तीन्द्रोऽवधार- णात्तती हैवेति न खातन्तण । यस्मादम्मिवायिन्द्रा एत देवा ब्रह्मणः संवाददर्शनादिना समोपमुफ्गतास्तस्मादेवयं- गुणरतितरामिव शक्तिगणादिमहाभाग्य रन्यान् देवानतितरा- मतिशयेन शेरते इवैते देवाः । देवशय्दोऽनर्धकोऽवधारणार्थों वा। यदग्निर्वायुरिन्द्रस्ते हि देवा यस्मादेवब्रह्म नेदिष्ट- मन्तिक ममीप प्रियतम पस्पर्मुः स्पृष्टवन्तो यथोक्तं ब्रह्मणः सबादादिप्रकारस्ते हि यस्माच हेतोरनबद्ध प्रथमः प्रथमाः प्रधानाः मन्त इत्येतद्विदाञ्चकार विदाञ्चकरित्येतद्मद्मति । यस्मादग्निवायू अपीन्द्रवाक्यादेव विदाञ्चक्र,म्त इन्द्र नघुमा- वाक्यात प्रथमं श्रुतं ब्रह्मेत्यतस्तम्माई इन्द्रोऽतितरामतिशयेन ·सामवेदीयतलयकारोपनिषत् । ३८ तस्यैप आदेशो यदेतद्विद्युतो व्यंद्युतदा इतीति न्चमीमिपदा इत्यधिदेवतम् ॥ २९ ॥ ४ ॥ . गेत इवान्यान् देवान् स ये नन्न दिष्ट पस्पर्श यस्मात् में धे नत् प्रथमो विदाञ्चकार व त्युतार्थं वाक्यम् ॥२६॥ १ ॥ २७॥ २ ॥ २८॥ ३ ॥ प्रकृतस्य ब्रह्मण एप आदेश उपमोपदेशो निरुप- मस्य ब्रह्मणो येनोपमानेनोपदेशः सोऽयमादेश इत्युच्यते । किन्तद्यदेतत् पसिई लोके विद्युतो व्यद्युतविद्योतनं कृत- पदित्येतदनुपपन्नमिति । विद्युतो विद्योतनमिति कन्पाते। पा इत्युपमार्थे । विद्युतो विद्योतनमिवेत्यर्थः । यथा मक्का- विद्युतमिति वन्यन्ती च दर्शनाहिद्युदिव हि मकदारमानं दयित्वा तिरोभूतं ब्रह्मदेवेभ्योऽयवा विद्युतस्तेज इत्याध्या- हाय्य व्यद्युतदिद्योतितवत् था इव विद्युतम्तेजः समद्विद्यो- तितवदित्यभिप्रायः। इति शरद श्रादेशप्रतिनिर्देशार्थ इत्य- यमादेश इति । इतिशब्दः समुश्चयार्थः । अयञ्चापरस्तस्या- विद्युतः मकागाविद्योतनं कृतवदित्यनुयपन ब्रह्मणः स्वयं ज्योतिष्टात् पराधीनप्रकागानुपपत्तेविद्युत्सम्बन्धि द्योतनं कृत- पष्टित्यनुपपत्रमन्याश्रयम्य विद्योतनस्यान्यकर्तृत्वानुपपत्तेरतो सथा तामम्भवादन्यत्र तात्पर्य वक्तव्यमित्यर्थः प्रतिनिर्देगार्य इति परामर्थ । चक्षुपो निमपर्ण द्रुतं भवतीति प्रसिद्ध तब्रह्मगि क्षिप्रकारित उद्यादौ प्रतिबन्धाभावनोपासना- ·सामवेदीयतलवकारोपनिषता अथाध्यात्म यदेतद् गच्छतीय च मनोऽनेन चैत- दुपस्मरत्वभौक्षा सहाल्पः ॥ ३० ॥ ५॥ तह तद- वनं नाम तद्वनमित्युपासितयं स य एतदेवं देशः। कोऽमो न्यमीमिपत् । यया चक्षुधमोमिनिमेष कृतवत् स्वायें णिच् । उपमाघे एवकारः। बचपो विषय, प्रति प्रकाशतिरोभाव इव चेत्यर्थः। इत्यधिदेवतं देवता- विषयं वक्षण उपमानदर्शनम् ॥ २८ ॥ ४ ॥ अथानन्तरमध्याम प्रत्यगात्मविषयमादेश उचते । तद- तद् गच्छतीष च मन एतवद्ध ढीकत इव विषयोकरीतीव यथाऽनेन मनसा एतद्मयोपस्मरति समीपतः सारति साधकोऽभोहण भृशं सद्धपश्च मनसो ब्रह्माविषयो मन उपा. धिकत्वादि मनसः सङ्कल्पस्मृल्यादिप्रत्ययरभिव्यज्यते ब्रह्म विषयोक्रियमाण एव वातः स एष ब्रह्मणोऽध्यात्ममादेशो विद्युनिमेषणवदधिदेवतं द्रुतं प्रकाशनधर्मि अध्यात्मञ्च मनःप्रत्ययसमकालाभित्र्यतात्वेिय प्रादेशः । एवमादि- भावेन च द्रुतकारित्वं धर्मः अधिदैवतं यदेयं ब्रह्मरूपं तद्यथा विद्युतः प्रकाशो युगपदिश्वव्यापकस्तथा निरतिशयज्योतीरूपं द्रुतं सकलगध्यादिकारि परमैश्वर्यसम्पमित्युपमानोपदेशे- नोक्तम् ॥ २६ ॥ १॥ २७ ॥ २ ॥२८॥३॥ २८॥ ४ ॥ अधुना प्रत्यगामतया ब्रह्मणी यथाभिव्यक्तिः ग्यात्तथोप- दिश्यत इत्याइ । अथानन्तरमिति । एतत्प्रकृतज्योतीरूपं ब्रम

·४१
सामवेदीयतलवकारोपनिपत् ।
वेदाऽभि हैमं सर्वाणि भूतानि संवाञ्छन्ति
उपनिपदं भी बहीत्युत्ता त उपनिपट् ब्राह्मीं
श्यमानं हि ब्रह्म मन्दबुद्धिगम्यं भवतीति ब्रह्मण आदेशोप-
देशः। न हि निरुपाधिकमेय वन मन्दबुद्धिभिराकुलयितुं
शक्यम्। किन तब्रह्म ह किन तदनं नाम तस्य वनं
तदनं तस्य प्रणिजातस्य प्रत्यगारमभूतत्वाइननीयं सम्भज-
नीयमतस्तदनं नाम प्रख्यातं ब्रह्म तदनमिति यतस्तम्मा-
तदनमित्यनेनैव गुणाभिधानेनोपासितव्यं चिन्तनीयमित्य-
नेन नाम्नीपासकस्य फलमाह । स यः कश्चिदेतद्यथोक्त
ब्रीय यथोक्तगुण वेदीपास्ते ह एवमुपासकं सर्वाणि भूता-
न्यभिसपाञ्छन्ति प्रार्थयतः एव यथा ब्रह्म एवमनुष्टिः
शिष्य प्राचार्य मुवाच ॥ ३० ॥ ५ ॥ ३१ ॥ ६ ॥
उपनिषदं रहस्यं यञ्चिन्त्य भो भगवन् बृहीत्येवमुक्तवति
प्रति मदीय मनो गच्छदत्तंत इति चिन्तयेदित्युपदेशः । स
प्राध्यामियोऽभीषण पौन.पुन्येन मम मनसः सङ्कल्पो ब्रह्म-
विषय एवेति ध्यायत: प्रत्वगभूतब्रह्माभिव्यक्तिः स्यादित्याह ।
मन उपाधिकरवादीति। उक्तमर्थ सहिप्याह। विद्युत्रिम-
पणयदिति । मगुणझोपासन नेम्वयफलकमुक्ताम् । तत्र विरता
उत्तमाधिकारी परमरहस्यं पृच्छतोत्याह । एवमनुशिष्ट इति
॥३०॥ ५॥ ३१ ॥६॥

·४२ मामवेदीयतनपकारीपनिपत्। वाब त उपनिषदमयूमेति ॥ ३२ ॥७॥ तस्यै तपो दमः कम्मति प्रतिष्ठा वेदाः सर्वाड्रानि 1 शिये पार पाचायः । उताभिहिता ते तवोपनियत् । का पुन: त्याह । वानी ब्रह्मणः परमात्मन इयत्ता पर. मात्मविषयवादतीतविज्ञानम्य वाव एय ते उपनिषदमनुमे- न्युतमेव परमात्मविद्यामपनिपदमबूमत्यव धारयत्युत्तरार्थम् । परमात्मविषयामुपनिषदं श्रुतवत उपनिषदं मे बहीतीच्छतः शिष्यस्य कोऽभिमायः। यदि तावच्छुतस्यार्थस्य प्रयः कृत- स्ततः पिष्टपणवत् पुनरुतोऽनर्धक: प्रश्नः स्यादसायशेपो- शोपनिपसात्ततस्तस्याः फलवचनेनोपमहारो न युक्त: प्रेत्या- स्मालोकादमृता भवन्तीति । तस्मादुतोपनिषच्छपविपयो- ऽपि प्रयोऽनुपपत्र एवानव”पितत्वात् । कस्ता भिप्राय. प्रटुरिल्युथते । किं पूर्वोतोपनिपच्छेपतया तत्महकारि- साधनान्तरापेक्षा। पथ निरपेक्षैव सापेक्षितविषयानुप- निषदं ब्रूहि । अय निरपेक्षा चेदवधारय पिप्पलादवव्रातः परमरहस्यं योवमित्यादिनीतामैवोत्तरार्थमित्युत्तरग्रन्धम विद्या प्राप्युपाय विधानार्यमुक्ता विद्यानिरपेक्ष वेत्यवधारयति । अवधारणार्थ प्रतिवचनस्य चोद्यमुखेन त्यति । परमात्म- विषयामित्यादिना। कि पूर्वोतोपनिषशेपतयान्यदपेक्ष्यते। शेषगदेन फलोपकार्यङ्ग विधचितम् । सहकारिशदेनानुपम- बनमपि समुच्चयार्थ विवक्षितम्। एवं वेदवेदारे. शिष्याभिप्राय-- ·सामवेदीयतलवकारोपनिषत् । सदमायतनमम् ॥ ३३ ॥८॥ यो वा एतामेवं परमतीत्येवमभिप्रायः। एतदुपपनमाचार्यस्यावधारण्यचन- मुक्ता त उपनिपदिति । नभु नावधारणमिदं यतोऽन्यद्ध वत्तायमित्याह । तस्यै तपोदम इत्यादि सत्यं वतव्यमुच्यते प्राचार्येण न तूतोपनिपच्छेपतया तसहकारिसाधनान्तरा- • भिप्रायेण था। किन्तु ब्रह्मविद्यामाप्युपायाभिप्रायेण वैदै- स्तटगय सह पाठेन ममीकरणात् तपःप्रभृतीनाम् । न हि वेदानां गिनायझानाञ्च साक्षाद ब्रह्मविद्याशेपत्वं तत्- महकारिसाधनं वा सहपठितानामपि ययायोग्य विभज्य विनियोगः स्यादिति चेद्यथा सूक्तवाकानमन्त्रणमन्त्राणां यथा दैयत विभागस्तथा तपो दम: कम मत्यादिना ब्रह्म- विद्याशेपत्वं तत्सहकारिमाधनत्वं वैति कल्पाते । वेदानां तदद्वानाचार्यप्रकाशकलेन कमान्मभानोपायत्वमित्येवं ह्ययं विभागो युज्यते। अर्थमम्बन्धोपपत्तिसामादिति चेत् । नायुनोः । न ययं विभागो घटनां प्राञ्चति । न हि सर्व- क्रियाकारकफलभेदबुद्धितिरस्तारिया ब्रह्मविद्यया: शेमा- पेक्षा महपारिसाधनसम्बन्धी वा युज्यते । सर्वविपयव्या- वृत्तप्रत्यगात्मविषयनिठत्वाच माविद्यायास्तत्फलस्य च . मुपवस्वं ममाधानमार। एतदुपपत्रमिति। विद्याङ्गत्वहीनैरिति- पाठातप प्रमृतीनां विद्याङ्गत्व नान्तील्युतम्। तर योग्यतावशेन गेपगेपीभाषः महपाठस्त्वकिञ्चित्कर इति गइते। महपठिता- नतमपोति। अग्निरिदं इविरजुपत अवीधतमहो ज्यायो- ·सामवेदीयतलवकारोपनियत् । चतुः खण्डः समाप्तः ॥ ४ ॥ इति सामवेदीय- तलवकारोपनिषत् समाप्त । ओं तत्सत् ॥ चेति श्रुतैः। तस्मात् सत्यमायतनमिति कल्पाने.। तप पादिष्वेव प्रनिठालेन प्राप्तस्य सत्यस्य पुनरायतनबेन ग्रहर्ष साधनातिशयवज्ञापनार्थम्। असमेधसहस्र सत्यक्ष तुलया तम् । अवमेधसहस्रादि सत्यमेकं विशिष्यत इति स्मृतः । यो वै एतां ब्रह्मविद्यां केनेपितमित्यादिना यथोतामेवं महा- भार्ग भ्रम ह देवेभ्य इत्यादि स्तां सर्व विद्याप्रतिष्ठा वेदामृत- त्वं हि विन्दत इत्युक्तमपि ब्रह्मविद्याफलमन्ते निममयले । भपहत्य पापानमविद्याकामकर्मलवर्ण संसारबीजे विधूया- नन्तपर्यन्ते खगें लोके सुखात्मके ब्रह्मणोत्येतदननो इति विशेषणान विपिष्टपेऽनन्तगन्द श्रीपचारिकोऽपि स्यादित्यत भाह । ज्येये इति। न्यये ध्यायसि मर्वमहत्ती स्वात्मनि 1 फलस्य च फमलवखादित्यर्थः। तच्छन्दापेक्षितं यच्छन्द पूरयति । यामिमामिति । प्राप्त सगुणविषयां निर्गुणमझाम- विषयाचैत्यर्थः। पादरूपकल्पनेति प्रसिहपादसामान्यस्य कल्पितरवादितररप्यः कल्पनारूपैभक्तिध्यमित्यर्थः। तस्ये तपो दमः कमत्ववेनियब्दम्योपलक्षणार्थत्वात् सत्यमपि संग्रहीतव्यं पार्य पृघगुयत इत्याशयाह । तपं आदिव वेति । मगुणयिपिया, क्रममुत्यर्थत्वात् क्रमेए प्राप्यं यत् कवल्य' निर्गुणविद्याफल तत्पूर्वोहामिहोपसहियते इत्याह । यो वै एतामित्यादिना । योऽसी सर्वेसरो विष्णुः मत्मिा सर्वदर्शनः ।

·सामवेदीयतलवकारोपनिषत् । मुख्य एव प्रतीतः । न पुनः संसारमापद्यत इत्यभिप्रायः ॥ १२॥७॥३३॥८॥३४॥८॥ इति योगोविन्दभगवत्पूज्यपादृशिष्यपरमहंसपरिव्राजका- चार्यस्य श्रीगङ्करभगवतः कृती तलवकारोपनिषत्पद- भाष्यं समाप्तम्॥ . योधामुधिः साक्षात् मोऽहं नित्यामकः प्रभुः ॥ ३२ ॥ ७ ॥ ॥८॥३४॥८॥ तिथीपरमहंसपरिव्राजकाचार्ययीमच्छुद्धानन्दपूज्यपाद शिष्ययीमदानन्दजानकृतायां यीमच्याइरतलय. फारोपनिपायटिप्पणं सम्पूर्णम् ॥ प्रकागक-थीभुवनचन्द्र यसाक ८ नं. निमतलाघाट ट्वीट् । मिण्टर-श्रीरामनारायण पाल १६ नं. नूतन परीयापटी, नारायणयन्त्र ।