·No text on this page.

·피

·No text on this page.

·BIBLIOTHECA INDICA:
A
COLLECTION OF ORIENTAL WORKS
PUBLISHED BY
THE ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.
New SERIES.No. 844.
THE TATTVA-CHINTAMANI
BY
GANGESA UPADHYAYA.
VOLUME IV.
UPAMANA-KHANDA
WITH THE COMMENTARY OP
KRISHNA KASTA VIDYA-VAGISA.
EDITED BY
PANDIT KAMKHYX NATIIA TARKA.VAGISA.
Professor, Sanskrit College, Calcutta.
I.E.38
CALCUTTA:
PRINTED AT THE BAPTIST MISSION PRESB.
1894.

·S1e91
ๆ 1977 K.
ช่า :18/

·तत्त्वचिन्तामणौ उपमानखण्डं। श्रीमद्गशोपाध्यायविरचितं । श्रीकृष्णकान्तविद्यावागीशविरचितोपन्याख्यटीकासहितं । बामियाटौक-सोसाइटौ-समाजानुमत्या संस्कृत विद्यालयाध्यापक- श्रीकामाख्यानाथ-तर्कवागौशेन परिशोधितं । कलिकाताराजधान्यां पापनित मिनयो भनि । शकाब्दाः १९६० १५७।

·No text on this page.

·तत्त्वचिन्तामणौ। अपमानाखवतीयखा। पोपमानं निरूप्यते, तब साहस्यममावरक- उपमानाखवतीयखण्डदीपनी। बौनापारमोवाद खाने निधापयन् । मनोति बोसपकानास्तृतौषमणिदीपनौं । बोपरिनामपिदीपनी बर्ष निरनु विवाहसंस्थात्मक। तमिसमेषा निवि दिखा बचा दिनेमो पहिरन्धकार) (१) मधुरानापावाचा उपमानजन्याखाया दुर्गमवाव यासाला- पारं दिला पितामविपन्या दुधवा कोश प्रकाक्षिकाचालासमयकामामडायप्रोतबाला चरितनुपमा मावस्तीबल प्रकाशित मिति । (२) मा बतीचिन्तामणिदीपनी दिखा सदी विपतंशयात्मक निविदं गाई समिर पन्धकार पहिरन्धकार दिने र निसन्तु विनाशवतु इति रिवार्य। 1 ·तत्वचिन्तामने बतौयचिन्तामणिमाथुरौ पुनः सुदुर्लभाति परिश्रमो मम। प्रत्यायनैमिलितापि सत्पथ- प्रकाशिनी नेति मतिर्नियोजिका ॥ पौरुष्णकालवचनं तत्त्वज्ञानफलप्रदं। विहाय माथुरौचिन्ता क्रियते शूरिभिः कथं । लक्षण-स्वरूप-प्रामाणादिप्रकारेणानुमानं निकाय शिवराय पार्थमुपमाननिरूपणं प्रतिजानौते, 'अथेति अनुमाननिरूपणानन्तर- मित्यर्थः । यद्यपि पन्थलाघवार्थमनुमाननिरूपणप्रागेवानुमानोपमा- गयोरवसरमजातिः प्रदर्भिता इति पुनस्तत्मदर्शनमनुचित(२) तथापि उपमाननिरूपणेऽनुमाननिरूपणनमर्यानभिधाने उपमानस्थानमा- मानार्गनलसन्देहेन समस्तचिन्तामणिग्रन्थाध्ययनाधीनफलार्थिनी- धौतप्रत्यवादिपरिवेदव्यस्य उपमानाकालायां मिवृत्तिः स्थान विभिव्य एश्रूषापि न स्थादिति तदभिधानं । न च केवक्षात् 'उप- मानं निरूप्यते' रति प्रतिज्ञावाक्यादेव प्रतिजान्तरावगमात् अर्थत- एवानुमानपरिच्छेदममाप्तिज्ञाने उपमानस्यामुमानान्तर्गतत्वाभाव- निण्यात् कुतस्तसंभय रति वाचं। तथापि प्रतिज्ञेयं अनुमान- विशेषनिरूपणविषयिणी नवा इति मंशयेन तादृशसंशयोत्पादे (१) तथाच अनुमानापेक्षया प्राथमिकणिज्ञासाविषयत्वप्रयोजकाह- वादिसम्मतत्वकथनेन विरोधीभूतानुमाननिज्ञासाया विषयसिया निबत्तौ सत्यामुपमानं निरूपणीयमिति सूचनात् अवसरसङ्गतिः प्रदर्शितेति भावः । (२) पत्यादिग्रन्येन पुनः सङ्गतिप्रदर्शनमनुचितमित्यर्थः ।

·उपमानालाहतोषखहम् । बाधकाभावात् । पानमर्याभिधाने तु अनुमानपरिक्षेदसमाप्ति- मानात् उपमानेऽनुमानानन्तर्गतत्वनिमयेन तानसंशयानुत्पतेः । एवं पथभन्दय मालवाचितया पन्धारो मालवाचकदाभि- धानस्य अन्धकर्ण रौतिसितथापि तदभिधानं । मित्रास्त 'पथादेनेवाचावसरमतिः प्रदर्शिता। अनुमानगन्वे ताशपाठतु काल्पनिकः । न च खरूपमत्याः मातेरपेषितोऽपि तत्वदर्शनमपरति वाचं। अनुमानग्रन्थ एव मातिमदन-प्रति- ज्ञापलयोर्दर्भितत्वात् प्रचापि तयोरेव तत्फलत्वात् इति वदन्ति । अपरेतु 'उपमानं निरुप्यते' इत्येवाच पाठः । 'प्रथाम्दस्त काल्पनिकः किं तदर्थविवेचनया इत्याहुः । एतन्मतदयमेव न साधु मकसतान्त्रिकभिहपाठानामपक्षापापत्तः। पन्ये तुपथप्रदोष नानन्नार्थकः परम तस्य मानवाचिताचाः "पथ स्थानमाले प्रश्ने” रत्यादि कोषभितया ग्रन्यादौ मालवा- पकसम्दप्रयोगस्य पन्धकारीयरौनिमिडूतथैव तदभिधानमित्याः । तदप्यमत् धानमार्यानभिधाने दत्तदोषस्यैव जागरुकत्वात् । वटा वर्तमानातिमाध्यत्वप्रतिपादनात् वर्तमानातिमाथमिह- पणविषय उपमानमिति प्रतिक्षार्थः। उपमानपदस्य भावकरण- व्युत्पत्या उपमिति-तत्करणोभयपरतया उभयोरेव प्रतिज्ञानवेन प्रये उपमितिनिरूपणस्य नार्थान्तरत्वमित्यवधेयं । मादयस्थाति- रिकपदार्थतावादिनां मौमांसकानां मतमुपन्यस्यति, 'तरेत्यादिना 'इत्यनिरिकं सादम्पमित्यन्तेन()। 'तत्र' उपमाननिरूपणे, मनन्यर्थी र) इत्यधिकं सादृष्यमित्यन्तेनेति खचिकितपुस्तकपाठः, एतादृशपाठेन कस्यचिन्मूलपुस्तकम्य तादशः पाठोऽनुमोयते ।

·सवपिनाम घटक विषयावं या, तपाोपमाननिरूपच घटकं विषयो वा बदुपमा तन सादृश्यमाकरणस्पमिति बोक्मा। 'माझे बादि विक्षिपदव्यतावचेदकवावमारिलो वा मादबावषिर्ष- विशेश्यक-यत्किचित्पदापयत्वप्रकारिका प्रमा तस्करपमित्यर्थः, तेषां मने गोगशो मवषपदवाच रस्थाकारिकैवोपमिनिः, मातु गवयो मवषपदवाच रस्याकारिका, मादृशातिरिशतवा मवय- सवात्यपेक्षया अनुरुवेग तवैव गवयपदप्रवृत्तिनिमित्ततवा उप- मितो पारतम्रोष चादृश्ये शक्यतावच्छेदकत्वभानेन तसाद गारिवं तामप्रमाकरणस्योपमानरूपप्रमाणलाभिधानेनैव नाम- प्रमाथा सपमितिसमर्थत एवावगम्यते । प्रमानन्तु प्रकृते शानममेव मतदति तत्प्रकारकवरूपं तषिवेने प्रयोजनाभावात् ।। प्रमालाभिधानमयात जामवाभिधानसेन सम्बकालात् इति वा सूचे प्रमाणपदबवणात् 'प्रमायतलमत्र विवियते' धनेन प्रमाण- निरूपम प्रतिज्ञानबाट प्रमाकरणयेव प्रमाणसात् प्रमानाभि- धानात् । मनु मोमध इथं माइथं गवयपदभातावदवामिति समिकरणेऽनुभवेऽनियानिवारणाय प्रमावनिवेशनमावश्यकं सते- महोतयाशिवेन तेषां मनेऽप्रमालादिति चेन्, न । तथापि ताद- भानुमिनिकरऽतिबारित्वात् पतः भालप्रकारताविरूपित- विशेषतावचेदकत्वावविचविशेषतानिरुपितभातावचेदकावा- कारताषा निवेशनवा पतियाप्तिविरहात अनुमितौ पारतम्बेर भावाचौकारात् । तथापि तामत्वचादिकरणेऽतिबालि रिति बांचं। साइविषवतानियनविशिषकार्यतानिरूपित- ·उपमानासारवावयम्। कारताचा घटकासात् प्रबलादेशाविषयतानिवाला- भावात् । सादाप्रमाकरण साविधिहपिचप्रत्यामिति बांम्पदाधिकाः । नवास पाइपमा करणं यतिव्युत्पत्त्या पाचप्रमावदान- सामः, 'अपमान' पमितिः, 'प्रमाणे ज्ञानवमेव, बौकिकात्याने वा, तचाप गावप्रकारकचौकिकप्रत्ययमबज्ञानमुपमिनिरिति पर्ववरितार्थः । न चैवमुपमानप्रमाणनिरूपणे पर्थान्तरं न्यूगलं वा रति वाचं। मायामाकरणतानिरूपकवास उपमिती पालकाले अविनिवेद्यतया उपमितिनिपितकरबताचा अपि ताम- प्रमाषा पहात् नव नाणवमित्यर्थतो सामान, तथाच नाम- प्रत्यावरणतानिश्पकमानकरमजान अपमानप्रमावस पर्व बपित, नामव्याकरणतानिरूपकवानवमेवोपमितिक, सार- समत्ववानुभवाये अपमानलपणस्य उपमित्यनुष्यवधाचे उपमिति- सपल तिचानिवारणाच कारणामुपेश करतानियेषः, करपताविकपकमल तामप्रव्यापजन्यव्यापारजन्याले पनि नाम- प्रत्ययावं सर विशेषदानियेथे प्रयोजनाभावान् सत्यतमेव गरने नियम, तादृशमानकरपलच नाशमानजनकयापारवनका पातो न विशेषणचानादापमानसपणातियानिः रति वदनि । वसर पाइपमा विद्यते घेन इनि व्युत्पत्या ताराप्रमा- प्रयोजकमित्यर्थः, प्रमितमान्यनिरुपकमिति पर्यावधितं, तच गव- चादिनिहं पादृष्यं निरूपकं गवादि अतएव गवषयोपमानं गौः गोरपमेयो गवय रति व्यबहिवते लोकः, तपाहि गवयंपदोत्तर- ·A तत्त्वचिन्तामणो षष्ट्या विशेष्यवमर्थः, उपपूर्वकमाधातोच मादृष्यप्रकारकप्रमाऽर्थः, तथाच गवयविशेष्यकसादृश्यप्रकारकप्रमानिरूपको गौरिति तदर्थः, गोरुपमेयो गवय इत्यस्य तु गोरिति पयर्थीनिरूपितत्वं तथांच गोनिरूपितमादृश्यप्रकारकप्रमाविषयो गवय इत्यर्थः । अश्वस्योपमानं गौः गोरुपमेयोऽश्व इति व्यवहारवारणाय धात्वर्थ प्रमावान्तर्भावः, अतएव लक्षणेऽपि तत्रिवेभितं, अन्यथा तादृशव्यवहारापत्तिः। उप- मिनिस्तु मादृज्यप्रमैव, तादृशप्रमात्वन्तु तशक्षणमिति तु परमार्थः । अपरे तु गवादिजानमेव उपमानं लक्षणन्तु मादृश्यप्रकारक- प्रमाकरणत्वं । न च गवादिजाने मादृश्यप्रमाकरणवं बाधितमिति वाच्य। मादृश्यविशिष्टबुद्धौ मादृश्यज्ञानस्य विशेषण ज्ञानविधया हेतुत्वात् तत्र र गोजानम्य हेतुत्वात् निरुप्यज्ञाने निरूपकज्ञानस्थ हेतुताया चामर्गिकत्वादिनि यथाश्रुतमेव सम्यक् रत्याः। तन्मन्दं तब तत्करणताया अमिद्धत्वात्, यदि तजनकजमकत्वमेव तस्करणत्वं तथापि गवयस्योपमानं गौरित्यादिव्यवहारानुपपत्तिः सादृश्यप्रमा- या धात्वर्थत्वेन गवादौ तदन्वयबाधात् स्वजनकज्ञामजनकज्ञानविष- यतामम्बन्धेन तर तदन्वये तादृशमम्बन्धस्य कृत्यनियामकतया अश्वो न गवयस्योपमानं इत्यत्र शाब्दबोधानुपपत्ते: मादृश्यप्रकारकज्ञान- जनकज्ञानस्य लक्षणया धात्वर्थत्वे तु गोरुपमेयो गवय इत्यादौ भान्दानुत्पत्तेरवारणात् तत्र ज्ञानजन्यज्ञानजन्यमादृग्यप्रमाया धात्व- त्वे जानजन्यज्ञानजन्यत्वम्य पछ्यर्थत्वे वा लक्षणाखौकारापत्ते मानाव्युत्पत्तिखौकारप्रमङ्गात् तादृशमम्बन्धेन गोरवये तु नमम- भियाहारस्थले तदसम्भवात् । वयन्तु गोविशेष्यकगवयमादृम्यप्रका ·उपमानात्यातीयवहम् । . मुपमानमिति केचित्। साहश्यञ्च पदार्थान्तरम्, तबाहि। साहश्यव्यवहारादबाधितादस्ति) साहय, रकामाकरणमित्यर्थः, तब गवयविशेष्यकगोमादृश्यज्ञानं प्रत्यक्षादि- रूपं पतिदेशवाक्यार्थस्पतिरूपव्यापारद्वारा तजन्यं गोविशेष्यक- गवयमादृष्यजानमुपमितिरित्यालन्यते इति वदामः । मनु माश्यस्यानुगतस्याभावात् एकविधमादृश्यनिवेशे पन्यो- पमानेऽध्याप्तिः साम्प्रदायिकमते माश्यस्य स्वरूपतोऽभानात् गव- चत्वसुपेक्ष्य तक प्रक्यतावच्छेदकत्वकम्पने गौरवच्च इत्यत पाह, 'मादृष्योति, ‘पदार्थान्तारं' अतिरिक्तपदार्थः, तथाच मोऽनुगतः सरूपतो भातोऽपि इति नानुपपत्तिरिति भावः । मनु ताति- रिकपदार्थत्वे किं मानमित्याकाङ्क्षायां तस्य तथात्वे युकिमाइ, 'तथासौति, तथाहि मादृष्यस्यातिरिकपदार्थतां जानौहि इत्यर्थः, तत्रादौ मादृश्यमेव प्रमाणथति, 'मादृष्यव्यवहारादिति, धर्य- मिद्धौ धर्मविवेचनाया उन्मत्ततासम्पादकवादिति भावः । बाधि- नव्यवहारस्याप्रमाणत्वेन वस्त्वमाधकलादाह, 'अबाधितादिति। प्रथा- बाधितत्वं न भ्रममामान्यभिवज्ञानजनकत्वं तन्मते भ्रमाप्रमिः । मापि प्रमाजनकत्वं, भ्रमस्थापि किश्चिदंगे प्रमात्वमम्भवात् । नापि मन्याच विषयकजानजनकत्वं, मात्रार्थाप्रमिद्धेः। अत एवामविषय- कान्यज्ञानजनकत्वमित्यपि न, अमतोऽप्रमिद्धेरिति चेत्, मषिकपितं . (१) सदृशष्यवहारादवाधितादम्तौति ख० ।

·सावधिकाम तवन प्रतिपदार्थमेवं सर्वस्य सर्वसहशत्वापत्तेः सुसहश- मन्दसहशव्यवहारस्य तदेकत्वेऽनुपपत्तेश्च । न च व्यन कभूयःसामान्याख्यत्व-भूयत्वाभ्यां नहीरिति वा। यावत्खविषयिताकत्वं खविषयितात्वव्यापकसविरूपितत्वकत्वमिति यावत्, रति साम्प्रदायिकाः तत्र, बाधितव्यवहारस्थापि तथात्वात् । বহুল এ-খন্ধিাৰমিম্বালহিয়ালমিলল- जनकत्वं तत् । अबाधितत्वमनिवार्यत्वमित्यपि कचित् । मादृश्यन्व- शानुगतत्वादेव तस्थानुगतत्वं न त्वेकवादित्याह, 'तच्चेति मादृश्यो- त्यर्थः । ननु तस्यैकत्वे का चतिरित्याकाक्षायामाह, 'सर्वस्येत्यादि, तथाच गवयनिष्ठगोमादृष्यस्य खरनिष्ठाश्वमादृश्याभिवतया गवयो- सश-रति व्यवहारापत्तिरिति भावः । मनु सादृश्यस्य एकत्वेऽपि अवनिरूपितत्वविशिष्टमाइण्याधि- करणताया गवये बाधाष तथा व्यवहारः अश्वमादृश्यं गवयवृत्ति इति स्यवहारस्य इष्टत्वादित्यतो दोषागारमाह, 'ससह ति, तदेकत्वे' मादृष्यस्यैकत्वे, 'अनुपपत्तेरिति, तहतभयोधर्मवति यत्मादृश्यं तत् समापूवं नगतापधर्मवति यत्मादृश्यं तन्मन्दमादृश्यं यथा गोमशो गवयः अश्वसदृशः पौतगौरित्यादौ तस्यैकत्वे तत्रोपपद्यते विरुद्धयोः शोभनय-मन्दत्वयोरेकषासम्भवात् इति भावः । शहते, 'न चेति माइण्यज्ञानजनकज्ञानविषयाणं माइन्यमियतानां वा भूयसां साधा- रणधर्माण अल्पत्व-बहुत्वज्ञानाभ्यामित्यर्थः, 'तद्वौरिति सुमनत्व- मन्दसावधौर्यत इति व्युत्पत्या नावहार इत्यर्थः, तथाच तयोः ·उपमानाख्यटतोयखहम् । बहुभिरल्यैश्च व्यज्यमानघटादा हास-सुयोरदर्शनात व्यञ्जका भिमतादेव व्यवहारसिद्धौ अतिरिक्तासिडेश्च । नापि संयोगवत् व्यासज्यवृत्त्यनेकम्, गोत्वोपलक्षित- सादृश्याश्रयत्वात् गवयवत् गोरपि सुसहशत्वप्रसङ्गात गोरसन्त्रिकर्षे संयोगवदप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गाच्च। प्रत्यक्षत्वे वा कालिकाव्याप्यवृत्तितया एकस्मिन् समावेशसम्भवादिति भावः । शहां निरस्थति, 'बहुभिरित्यादि, 'घटादौ' घटादिमिष्ठमादृष्ये इत्यर्थः, घटादिरादिराश्रयो यस्येति व्युत्पत्तेः, 'हामयोः' यत्र- कानामन्यत्व-बहुवयोः, 'प्रदर्शनात्' मळच जातमशक्यत्वात् तथा यत्र तादृशज्ञानं नास्ति तत्र तादृशव्यवहारो न स्यादिति भावः । मनु या तादृशजानं नास्ति नत्र तादृशव्यवहार एव नेत्यतो दोषान्तरमाह, 'व्यनकाभिमतादेवेति, नगनभूयःमाधारणधर्मा- देवेत्यर्थः, 'व्यवहारमिद्धौ' मादृश्यव्यवहारोपपत्ती, 'अतिरिकामिडूः, तस्यातिरिकपदार्थत्वा मिद्धेः, व्यवहारस्यैव तत्कन्पकत्वादिति भावः । पुनः परते, 'नापौनि, 'व्यामध्यति' उभयवृत्तीत्यर्थः, 'अनेक- मिति, एकत्वे उकदोषतादवस्यादिति भावः । गोत्वविभिष्टमादृश्यस्य गवये बाधात् 'गोत्वोपसचितेति फसितं, 'समदृशवप्रमादिति तथाच गोमदृशो गौरिति व्यवहारप्रमादित्यर्थः । ननु स्वनिरूपि- तत्वविशिष्टसंयोगस्येव स्वनिरूपितत्वविशिष्टमादृग्यस्य स्वस्मिन बाधाप तथा व्यवहार इत्यत पाइ, 'गोरमत्रिकर्ष इति, 'अप्रत्यवत्वप्रमात्' ·१० तत्त्वचिन्तामणौ। गवर्यानरूपितसादृश्यस्यैकवित्तिवेद्यत्वेन गानिष्ठतया तद्विषयकलौकिकप्रत्यक्षाभावप्रमङ्गात्, निरूप्याक्षात्कारस्य निरू- पकमाक्षात्काराधीनत्वादिति भावः । ननु मादृश्यस्य सामान्यादि- गतत्वेनासमवेतत्वात् लौकिकमन्त्रिकर्षाभावेन न लौकिकप्रत्यक्ष- विषयत्वं किनवलौकिकपत्यविषयत्वमेवातोनोकदोष इत्यत शाह, 'प्रत्यक्षत्वे वेति, अलौकिकप्रत्यक्षमात्रनिरूपितविषयत्वे वेत्यर्थः । एक- वित्तिवेद्यत्वेन' तज्ज्ञानरूपैकोपनयमन्त्रिकर्षवेद्यत्वेन, 'चाचुषत्वप्रसङ्ग- इति उपनौतचाक्षुषविषयत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः, उपनौतप्रत्यचे विशेष्य- विशेषणभावस्य कामचारादिति भावः । इति साम्प्रदायिकाः । वस्तुतस्तु नन निरूप्यमाक्षात्कारे निरूपकमाक्षात्कारस्य इतत्वे मानाभावः गगनमंयुको घट इत्यादिसंयोगमाक्षात्कारे व्यभिचारात् परन् सम्बन्धमाक्षात्कारे सम्बन्धिनोरेकतरमाक्षात्कारस्थापि सम्ब- विमाक्षात्कारत्वेन हेतुत्वं घटमंयोगि गगनमिति साक्षात्कारस्य मन्त्रिकर्षाभावादेव वारणसम्भवादित्यत पाह, 'प्रत्यक्षत्वे वेति गोर- मविकर्षदशायमपि गोमादृश्यस्य लौकिकात्यक्षविषयत्वे वा रत्यर्थः, खौलते इति शेषः, 'एकवित्तिवेद्यत्वेन' एकसामग्रौयाह्यत्वेन गो-गव- यमधिकर्षदशायां यादृशमामग्रौतो गवये गोमादृश्ययहः गवि गवय- मादृश्ययाहिका तादृशमामय्येव इति नियमतो द्विविधविषयक- चाक्षुषप्रसङ्ग इत्यर्थः । 'अथवा एकवित्तिवेद्यत्वेन' एकज्ञानविषयत्वेन, नियमत इत्यादिः, अभेदे हतीया, तथाच तामविषयत्वाभिव- चाक्षुषविषयव प्रसङ्ग इत्यर्थः, सामय्या अविशेषादिति भावः । रति ·उपमानावरतीयषणम् । चाक्षुषत्वप्रसङ्गः, किन्तु प्रत्याश्रयं भिन्नम्। न चैकै- कस्य व्यभिचारादनगतरूपाभावाच्चानुगतप्रत्ययः साह- श्यपदव्युत्पत्तिश्च न स्यादिति वाच्यं । अनुगताकारवि- सुमार, दमापातत उभयमादृश्यभासकसामग्रीमहावे एकज्ञान- विषयवमिष्टमेव, न हि बाधाभावादिघटितमामय्योरक्यं सम्भवति, अन्यथा सिद्धान्तिमतेऽप्यनिस्तारात् । अतएव एतत्कन्येऽनिर्भरसूच- मायैव वामन्द उक इत्यप्यन्ये। तदा किमित्याकाक्षायामाच, 'प्रत्या- अमिति, 'भित्रमिति, तथाच न पूर्वातदोषाणामवकाश इति भावः । चेति वाचमिति परेणान्षयः, 'एकेकस्य' गवय-महिषा- दिमिष्ठस्य गोमादृग्यस्य, 'व्यभिचारात्' अयं गोमदृश इति प्रतौति- विषयनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वात् । ननु मादृश्यानां प्रत्या- अवभिन्नत्वेऽपि मादृष्यवृत्त्यनुगतधर्मादेवानुगतप्रत्ययः पदव्युत्पत्तिय स्थादित्यत पाह, अनुगतरूपाभावाञ्चेति, अनुगतप्रत्ययाभावे कदाधि- दिष्टापत्तिसम्भवात् पदव्युत्पत्तिपय॑न्तानुधावसं, गोमादृश्यानामननुगमे मदृशपदजन्यबोधविषयतावच्छेदकत्वावनिमहोत विषयताकपा पद- भकिन स्यादित्यर्थः, यथाश्रुनन्नु न मङ्गच्छते मादृश्येत्यस्य वाक्यत्वेन पदत्वाभावात् । मादृग्यानां तवृत्तिधर्माणचाननुगमे भानन्यभयेन मादृष्यपदस्य मादृष्यविशिष्ट प्रक्रिकनपनाऽसम्भवात् पदासक्यत्वेन सादृष्यमलोकं स्यात् कथचित्तदादिपदशक्यत्वेऽपि सदृप्रपदाबोध- त्वप्रमजस्य दुर्बारत्वमिति भावः । सो निरस्थति, 'अनुगताकारेति, पचम्बनाचयं तयोरुपपत्तरित्यवान्वितं, मादृश्यत्वेऽनुगताकारविन्ति- ·सवचिन्तामणौ। त्तिवेद्यसादृश्यत्वसामान्यात् सप्तपदार्थातिरिक्तत्वाहा जातिवदन्त्यविशेषवच्च स्वलक्षणाहा') तयोरुपपत्तेः । वेद्यत्वकथनेम तम्यानुगमे प्रमाणं प्रदर्शितं तथाच मादृश्यत्वमनुगतं अनुगतप्रतौतिविषयत्वात् घटत्ववत् विषयानुगमं विना प्रतीत्य- मुगमामम्भवात् इत्यनुकूलतर्कसहितमनुमानमेव तत्र प्रमाणमिति भावः। 'सामान्यात्' सामान्यधर्मात् । मनु किं माम मादृश्यत्वं न जातिरसमवेतवान् समवेतत्वेऽपि स्वरूपतोऽप्रकारत्वात्, नाण्यखण्डो- पाधिम्तत एव, किन्तु स्वरूपसम्बन्धविशेष इति तस्यापि नानात्वं दुर्पोरं उकानुमानम्य बाधदूषणग्रस्तत्वादित्यत पाह, 'मतेति, तथाच मतपदार्थभिन्नत्वमेव मादृश्यत्वं तादृशभेदस्यैकत्वेन सकलमादृश्यवृत्ति- त्वेन चानुगतत्वात् इति भावः । ननु मनपदार्थभिन्नत्वमेव तचामिळू प्रमाणाभावात् श्रत पाह, 'जातिवदिति जातौ यथा स्वलक्षणत् मात्मकव्यावर्त्तकधर्मात् तयोरुपपत्तिस्तथेत्यर्थः, एवमयेऽपि, जाति- स्वस्य स्वरूपसम्बन्धरूपतया जातिरूपत्वेऽपि यत्त्व तत्त्ववत् यथानुगतत्वं नया इति पर्यवमितं, तथाच नानात्वेऽप्यनुगतत्वं भवतापि खौकार्य- मिति मादृश्यत्वस्य स्वरूपसम्बन्धरूपत्वेऽनुगतत्वं दुरपवादमेवेति भावः । ननु जातिवं ध्वमाप्रतियोगित्वे सत्यनेकवृत्तित्वं, अनेकत्वन्तु स्वप्रति- योगित्सिव-खमामानाधिकरण्योभयसम्बन्धन भेदविशिष्टत्वं तश्चानु- गतमेव यत्त्व-तत्त्वयोरनुगतत्वन्तु प्रमाणसिद्धमित्यत शाह, 'अत्यवि- शेषवञ्चेति पदार्थनिरूपणे योऽन्यः प्रभावपदार्थ: तवेत्यर्थः, अतएव (१) समाक्षणत्वादिति खः ।

·उपमानावरतीयखण्डम् । १३ "मरूपं रूपवत्वेन क्रियावत्त्वात् न कर्म तत् । न शेषः समवायित्वात् नमोऽन्यट्रयमिप्यते”। इत्यत्र शेषः प्रभावः इत्युपायकारेण व्याख्यानं। तथाचाभावत्वमनुयोगिताविशेषः तस्य स्वरूपसम्बन्धरूपत्वेनाभावरूप- तया अननुगतत्वेऽपि यथानुगतप्रत्ययादिसम्पादकं तथाचापौति भावः । प्रभावत्वस्थाखण्डोपाधित्वे भावभिनत्वखरूपत्वेऽप्यार, 'विशे- ति। न चासमामलिखनपरित्यागे वौजाभाव इति वाच्यं। खतन्त्रे- छस्य नियन्तुमशक्यत्वात् एतेनाभावविशेषवच्चेत्यनुक्का अन्यविशेषव- वेति कथमुक्तं इत्यनुयोगोऽपि निरस्तः । परमाणूनां व्यावर्त्तको विशेष-एव तयावर्तकन्तु स्वमेवानवस्थाभयात् विशेषत्वस्य स्वरूप- मम्बन्धरूपत्वेन विशेषरूपत्वात् इत्यननुगतम्यापि अनुगतप्रत्ययादि- सम्पादकत्वं भवतापि खौकार्यमिति भावः । साम्प्रदायिकास्तु अवयवानामन्तः परमाणु: तविष्टोऽन्यः, तथाच परमाणुनिष्ठविशेषववेत्यर्थः, अतएव समामलिखनमपि मनछते । न च परमाणुनिष्ठत्वाभिधानमनर्थकं, विशेषपदम्य व्यावर्त्तकपरत्वात् स च फलतो विशेष एव तत्र तदभिधानेन विशेषे प्रामाणिकत्व- प्रतिपादनात्, तथाहि परमाणुनां परम्परभेदमिहार्थमवश्यमेको- व्यावर्तकः खौकरणीयः अन्यथा मकलपरमाणुनामैक्यापत्तेः तथाच तेषां व्यावर्तनान्यथानुपपत्तिरेव तत्र प्रमाणमिति भावः । न नित्यद्रव्यनिष्ठेति किं नोक्रमिति वाचं । गगनादौ शब्दादेविन- कत्वसम्भवेन तत्र विशेषानभ्युपगमेऽपि क्षत्यभावादिति भावः । शेषः पूर्ववदित्याः। ननु मादृश्यस्यातिरिकवे किं मानं इत्यानत्तत्पदार्थ- ·तत्वचिन्तामणौ। १४ तब न द्रव्यं गुणः कर्म वा गुण-कर्मत्तित्वात् । न च सदृशाश्रयत्वादेव') तच व्यवहारः, पाश्रयवसादृश्ये- ऽपि तब तत्प्रतीतेः। अत एव नाश्रयसादृश्यासंसर्गा- कूटं देवत्य द्रव्यादिममुदायभिनवं सादृश्ये साधयितकामोऽये प्रत्येकपदार्थभेदान् साधयितुमुपक्रमते, 'तश्चेति, 'तच' सादृष्यञ्च इत्यर्थः, ‘गुण-कर्मवृत्तित्वात्' इति वैकल्पिकोहेतुः, तथाच गुणवृत्ति- वात् कर्मवृत्तिवास इत्यर्थः । न च प्राधेयत्वादिसम्बन्धस्य वृत्य- नियमेकत्वेऽपि कालिकसम्बन्धेन द्रव्यादेर्गुण-कर्मत्तित्वात् व्यभिचार- इति वाच्यं । तदन्यसम्बन्धन वृत्तित्वस्यैव हेतृत्वात् । केचित्तु 'वृत्तित्वात्' समवेतत्वात्, इत्याजः, तन्मन्दं मादृश्यस्य समवेतत्वे मामाभावेन स्वरूपासिद्धेः । भारते, 'न चेति, ‘मदृशाश्रयत्वादेवेति सदृश आश्रयो यस्य इति व्युत्पत्या सदृशाश्रयवृत्तित्वादेवेत्यर्थः, 'तत्र' गुण-कर्मसादृश्य- स्थले, 'व्यवहार इति, तथाहि गोरूपसदृशं गवयरूपं गोगमनसदृशं गवयगमनमित्यादौ गोसदृशत्तित्वमेव विषयः तथाच मादृश्ये गुण-कर्मवत्तित्वाभावादकानुमाने स्वरूपासिद्धिरिति भावः। 'पात्र- यवसादृश्येऽपि प्राश्रयस्य मादृश्याभावेऽपि, 'तप्रतीतेः तस्य प्रतौति- यत रति व्युत्पत्त्या तयवहारादित्यर्थः । तथाच गोरूपसदृशमश्वरूपं इत्यादिष्यवहारो न स्यात् अश्वे गोमादृश्याभावात् इति भावः । (१) सदृशानयत्तित्वादेवेति ख.।

·उपमानाख्यतौयखहम् । ग्रहात् सः, बाधकामावादविशेषेण वैपरीत्यसम्भवाच । नापि सामान्यं, तजि न सर्ववृत्त्येकमनभ्युपगमात् सुसदृश-मन्दसदृशष्यवहारानुपपत्तेश्च । अथ विजाती- यत्वे सत्यवयव-गुण-कर्मत्तिभूयःसामान्यं तत्, मन्वश्वे गोसादृश्याभावेऽपि तदमंसर्गाग्रहात्तादृशव्यवहारः स्यात् इत्याशय निषेधति, अत एवेति वक्ष्यमाणदोषादेव, 'मः' तादृशष्यव- हारः, 'बाधकाभावात्' गण कर्मणोः मादृश्यमत्त्वे बाधकाभावात् । मनु बाधकासत्वेऽपि साधकविरहादेव तयोर्न मादृश्यमिद्धिरित्यत पार, 'प्रविशेषेणेति माधकविरहस्य तुल्यत्वेनेत्यर्थः, 'वैपरौत्यसम्भवाचेति गुण-कर्मणोरेव मादृश्यं द्रव्ये तदभाव इति कथं न रोषयेरिति भावः । गोमहशो गवय इत्यादिव्यवहारम्य गोरूपमशरूपाश्रयत्व- विषयकत्वादेवकव्यतासम्भवादिति भावः । मामान्यभेदमपि नष माधयति, ‘नापीति, 'तद्धि' मादृश्यं हि, अमभ्युपगमे हेतुमाह, 'सदृशेत्यादि, तथाचानेकात्तित्वमेव तत्र मामान्यभेदमाधको हेतुरिति भावः । वस्तुतस्तु प्रत्याश्रय भिवत्वरूपहेतुरेव एतत्प्रति- पाधः अन्यथा ममवायाभावयोर्भेदमाधक हेत्वनुत्या न्यूमत्वापत्तेः । द्रव्यभेदमाधक हेतुनैव विशेषभेदमिद्धिः मामान्यभेदमाधकहेतुना त समवायाभावभेदमिद्धिरिति इत्वन्तरानुमन्धानानपेक्षणातबोकं । इदानों मौमांसकः स्वपई निर्वृद्धं कृत्वा विपक्षपक्षानुपन्यस्य दूषयति, 'अथेति, तथाच खवृत्त्यमाधारणधर्मशून्यत्वे मति अव- यवर्गुण-कर्मवृत्तिभ्यःसाधारणधर्मवत्त्वं मादृश्यं इति पर्यवमितं, ·१६ तत्त्वचिन्तामणौ। रव दूरस्थे प्रतियोगिनि भूयःसामान्याज्ञानान तथा सादृश्यप्रत्ययः वनं प्रासादा इतिवत् बहुत्वस्य समु- दायत्वस्य वैकल्यत्वादेकं सादृश्यमिति(१) धौ-प्रयोगा अन्यथा वनाद्यपि अर्थान्तरं स्यात्, सामान्यस्य बहु- कचिदवयवसाम्यात् क्वचिद्रूपादिमाम्यात् क्वचित् क्रियामाम्यात् मादृश्यप्रतीतिर्न भवति किन्तु एतत्त्रितयमाम्यादेव इति धर्म वृत्तान्तविशेषणं, धर्मिणि तादृशधर्मवत्त्वं खायाश्रयत्वसम्बन्धेन बोध्यं तादृशेकधर्मवत्त्वेऽपि न मादृश्यमिति भूयस्वनिवेशः। एक- निष्ठामाधारणधर्माम्यापरत्रामम्भवात् माधारणत्वनिवेश: । युक्रिमप्याह, 'अत एवेति, मादृश्यम्य एतादृशरूपत्वादेवेत्यर्थः, 'दूरन्थे' प्रमनिकष्टे, 'प्रतियोगिनि' गवादौ, 'न तथा मादृश्यप्रत्ययः' न निरुक्रमादृश्यलौकिकप्रत्यक्ष इत्यर्थः । ननु तस्य भ्रयःसामान्य- रूपत्वे एक मादृश्यमिति प्रत्ययो व्यवहारश्च न स्यादित्यत शाह, 'वनं प्रामादा इतिवदिति, 'ममुदायत्वम्य' समुदायत्वरूपस्य, 'वैकन्य- त्वात्' उत्पाश्यत्वात् तदिषयत्वेनाविवक्षितत्वादिति यावत्, ‘प्रयोगः' व्यवहारः, अविवक्षितत्वे दृष्टान्तः 'प्रामादा इतिवदिति, एकत्व- विशिष्टवने बहत्वविशिष्टप्रामादाभिन्नत्वाचयामम्भवात् यथा प्रामा- दादेहत्वमविवचितं तथात्रापति भावः । नन तत्र बहुत्वं विवक्षितमेव इति दृष्टान्तामिद्धिरित्यत शाह, 'अन्यथेति तब बहुत्वम्य विवक्षितले, 'प्रर्थान्तरं' प्रामादाभेदान्वया- निरूपक, 'स्यादिति, एकस्मिन् बहुत्वस्य बाधितत्वादिति भावः । (१) सामान्यामतोति ख० । .

·उपमानास्थरतीयखण्डम् । १७ वाल्यत्वाभ्यां सुसदृश-मन्दसदृशव्यवहारः, तदुच्यते, “सामान्यान्येव भूयांसि गुणावयव-कर्मणाम्। भिन्न- प्रधानसामान्यव्यक्तं सादृश्य मिष्यते"॥ इति, न, साजा- त्येऽप्यरविन्दइयवत् सजातीयावयवादिशून्ये गुणदा मनु उतधर्माणां मादृश्यत्वे सुमदृश-मन्दसदृशव्यवहारो न स्यादत- स्तमप्युपपादयति, 'मामान्यस्येति, उकधर्माणां मादृश्यरूपत्वे भट्ट- कारिकामपि प्रमाणयति, 'तदच्यत इति, तदर्थश्च ‘गुणावयव- कर्मणा', 'भूयांसि सामान्यान्येव' अनेके माधारणधा एव, 'भिन्नप्रधानसामान्य व्यक' प्रतियोगिवृत्त्यमाधारणधर्मभिवामाधारण- धर्ममिलितं प्रतियोग्यवृत्त्यमाधारणधर्मविशिष्टमिति यावत्, तथा तहत्यसाधारणधर्मवत्त्वमेव तईजात्यमिति भावः । उद्देश्य-विधेय- भावेनान्वयस्थले उद्देश्यगतलिङ्ग-मङ्ख्ययोरविवक्षितत्वात् 'दय्यते' इत्येकवचनं। दूषयति, 'नेति, 'माजात्येऽपि' वैजात्यविरहेऽपि इत्यर्थः, 'अरविन्ददयवत्' सदृशं पङ्कजदयमित्यादाविवेत्यर्थः, तथाच वैजात्यनिवेशे तत्र मादृश्यप्रत्ययो न स्यादिति भावः । ननूकस्थले असाधारणधी न पात्वं तस्य व्यत्यन्तरमाधारणत्वात् किनिवदम्य- मेव इति तत्र वैजात्यमम्त्येव इत्यतो दोषान्तरमाह, 'मजातीयेति, 'अवयवादौत्यादिपदाहुण-कर्मपरिग्रहः, अवयवादिगतमाधारण- धर्माशून्ये इत्यर्थः, 'गुणादावित्यादिपदात् कर्मपरिग्रहः । ननु गुणे • कर्मणि च मदृधाश्रयत्वादेव तत्प्रत्यय इत्यत पार, 'जाती . 3 16493 ·तत्त्वचिन्तामणी १८ जातौ च सहशप्रत्ययात्() विसदृशयोः करभ-रासभ- योस्तत्मत्वाच । नापि धर्म्यन्तरे धर्म्यन्तरवृत्तिधर्मबाहु- ल्यम्, असाधारणधर्मशून्यत्वे सति ततभूयोधर्मवावं वा, स्वनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिधर्मसमानाधिकरण- चेति, गुण-कर्मगतजातौ चेत्यर्थः । मदृशेति धर्मपरो निहेशः, तथाच सदृशत्वप्रत्ययादित्यर्थः, क्वचित्तथैव पाठः । ननु जातौ तत्प्रत्ययस्य मदृशाश्रयकत्वमेव विषयति यधुच्यते तदाप्यार, 'विसदृशयो- रिति, विसदृशावयवादियुतयोरित्यर्थः, 'करभः' करिभिशः, “करभः करिशावक इत्यमरकोषात्। तयोरवयवादौनामत्यन्तवैलक्षणेऽपि रामभोऽयं करभ व खादति इत्यादौ यत्किञ्चिक्रियामाम्येऽपि मादृश्यव्यवहारान् भवन्मते तदनुपपत्तेः गुणादित्रयाणां साम्याभावा- दिति भावः । तस्यैवापरकल्पानपि दूषयति, 'नापौति, 'धय॑न्तर- इति खभिषनिष्ठं वत्तिधर्मबाहुल्यमित्यर्थः, खभिवनिष्ठत्वञ्च स्वाश्रयाश्रयत्वसम्बन्धेन, खस्मिन् स्वमादृश्यवारणाय धर्म स्खभिन्न- वृत्तित्वनिवेशः। 'असाधारणेति तहत्यसाधारणधर्मशून्यत्वे मति तगतभ्योधर्मवत्त्वमित्यर्थः, स्वस्मिन् खमादृश्यवारणाय मत्यन्तं । 'स्वनिष्ठेति, स्वस्मिन् स्वमादृश्यवारणाय धर्म प्रतियोग्यन्नं। परस्पर- यधिकरणधर्माणां कुचाप्यमत्त्वात् समानाधिकरणत्वं धर्मविशेषणं, नाशयत्किञ्चिद्धर्मवत्त्वेऽपि मादृश्याव्यवहारात् भूयस्वनिवेशः । कल्प- (१) सदृशत्वप्राधयादिति ख.।

·उपमानावाटतोयखमम्। भूयोधर्मवत्वं वा, चिचतुःपचादिभेदेन भूयश्वस्था- मनुगमात् । न च कपिञ्चलवचित्वपर्यवस, विसहशयोरपि हस्ति-मशकयोः सादृश्यप्रसङ्गात् । तदुक्तम्। “एवं जाति-गुण-द्रव्य-क्रियाशक्तिषु धर्म- तः। रकैकहिचिसाधर्मभेदादेकर चिषता" इति ॥ अथ व्यावर्तकधर्मापेक्षया तहतधर्मबाहुल्यं साहश्य, अयमेकदैव दूषयति, 'चिचतुरित्यादि, 'अमनगमादिति। मरते, 'न चेति, 'कपिञ्चलवदिति, “कपिञ्चलानालभेत" इति श्रुती बहु- वचनस्य चतुष्ट-पञ्चत्वादिशक्रत्वे "मा हिंन्यात् माभूतानि" रति श्रुतौ विरोधमननाय भूतपदस्य कपिघलातिरिकपरतया तपा- नेकभेदनिवेशे गौरवापत्तिरिति बहुवचनस्य चित्वे भकिरवम्योपेया तथाचापि भूयस्वं चित्वमेवेति भावः । 'प्रमादिति, शुखादि- मत्स्य मशकेऽपि सत्त्वादिति भावः । दिविधर्ममाम्येऽपि न मार- यमित्यत्र प्रमाणमाछ, 'तदुकमिति, ‘एवमित्यादि, ‘एवं भयलय मादृश्यघटकत्वे, तथाच जात्यादिरूपस्वगतमपेक्ष्य एकैकदिषि- माधवैलवण्यात् यत्र तयोरेकस्मिन् वैशक्षण्यं तब न मादृष्यमिति भावः। शरते, 'अथेति, 'व्यावर्त्तकेति असाधारणेत्यर्थः, 'तगतवर्षौति तहतमाधारणधीत्यर्थः। ननु बाहुल्यस्थाननुगमामलणघटकत्वासम्भवः (१) भूयवस्थामनुगतत्वादिति ख० ।

·२० तत्त्वचिन्तामणौ बाहुल्यञ्च चिचतुरादिधनुगनं, इस्ति-मशकयोस्तु बहु व्यावर्तकं साधारणन्वल्पमेत एव किञ्चिभेदाधिष्ठान सादृश्यमुच्यते इति चेत्, न, व्यावर्तकसमस नाल्ये- नागणितेनापि धर्मेण सादृश्यव्यवहारात् । किञ्च सामान्यान्याश्रयभेदेनाभिन्नानि भवन्ति, सादृश्यन्तु भिन्नम्, सामान्यं निष्पतियोगिकं तदनि- इत्यत आह, 'बाइल्यञ्चेति, 'अनुगतमिति, तथाच बालमिति व्यवहारविषयत्वमेव वाहुन्यमिति भावः । पूर्वलक्षणप्रसकातिप्रसङ्गं वारयति, 'हस्ति-मशकयोस्विति, यावर्तकमिति, हस्तित्व-मन- कवादिरूपमिति शेषः, 'माधारणमिति, शुण्डवत्त्वादिरूपमिति शेषः । उपमंहरति, 'एत इति स्ववृत्त्यमाधारणधर्मापेक्षया बहु- समाधारणधर्मा एवेत्यर्थः, 'किश्चिद्भेदाधिष्ठान' प्रतियोगिभेद- महकतं । तथाच तद्भिवत्वे सति स्ववृत्त्यसाधारणधर्मवलतगत- भूयोधर्मवत्वं तनिरूपितस्वनिष्ठमादृश्यमिति पर्य्यवमितं । दूषयति, 'नेति, 'ममम नेत्यम्य धर्मणेत्यत्रान्वयः, एवमयेऽपि । ननु गणमभ्रान्तिवशात्तत्र व्यवहार इत्यत-पार, 'अगणितेनापति, 'व्यवहारादिति, तथा प्रगणनस्थले वाहुल्याज्ञानात् त्वमते ता- वहारो न स्यादिति भावः । मनु व्यवहारविषयत्वरूपवाडयं न गणनमापेक्षं संख्याया एव तत्मापेक्षत्वादिति यदि ब्रूयात्तदाप्यार, 'किश्चेति, 'भिन्न मिति, 'प्रत्याश्रयमित्यादिः, तथाच सामान्धवि- ·उपमानावरतीयखण्डम् । २१ रूप्यत्र । सादृश्यन्तु सप्रतियोगिकं तहौव्यञ्चन । अथ भेदे सति तहतभूयःसामान्यवावं सादृश्यं भेदथ प्रत्याश्रयमन्यः समतियोगिकश्चेति चेत्, साई साह- श्यस्य भेदघटितत्वेन सावधित्वे तस्मात सहश इति स्यात् न तु तेन तस्य वा सदृश इति स्यात् । न च सादृश्यस्यापि सप्रतियोगिकत्वेन तस्मात् सदृश इति स्यात्, सावधौ हि तथा प्रतीति-प्रयागी न तु प्रतियो- गिनि, प्रभावेऽपि घटादिति प्रतीतिप्रसङ्गात्। अपि रुद्धधर्मवत्त्वात् तद्भेदमिया मामान्यरूपता तस्य न मम्भवतीति भावः । एवमयेऽपि, 'तदनिरूप्यञ्चेति यद्गतमामान्यं तदनिरूप्यञ्चे- त्यर्थः, विरुद्धधर्मान्तरमपि दर्शयति, 'तद्धौव्यङ्ग्यश्चेति, 'चकारात्त- विरूप्यत्वसंग्रहः । शकते, 'प्रथेति, इष्टापत्तिमा निषेधति, 'न चेत्यादि, 'तथा' पञ्चम्यर्थविषयकेत्यर्थः, 'प्रयोगः' व्यवहारः, 'न विति न तु प्रतियोगिविषयकमात्रे पञ्चम्यर्थविषयकवमित्यर्थः प्रतियोगित्वस्य पञ्चम्यर्थत्वे दोषान्तरमाइ, 'प्रभावेऽपौति अत्यन्ता- भावेऽपौत्यर्थः । अत्यन्ताभावविषयकप्रतौतेरपि पञ्चम्यर्थप्रतियोगित्व- विषयकवापत्तेरिति यावत् । 'घटादितौति भूतले घटादभाव- इति प्रतौतिप्रमादित्यर्थः । विशेषणांशमादाय दोषमुद्भाव्य विशे- (२) घटा तौति ख।

·२२ तत्त्वचिन्तामणौ। च तहमवत्वं यदि सादृश्यं तदा मत्-तद्भिवतयोः सकरः स्यात्() तदर्मवत्ता हि तत्ता तदन्या च तहत्ता, यदि च तचैव तहत्ता तदा तदेव तहदिति स्यात् । तथाच तहमवत्ताप्रत्यभिज्ञानवत् सोऽयमिति स्यात्,नतु तहदयमिति। एवं तदत्तैव हि तत्तेति गवयेऽपि गोबुद्धि- व्यपदेशा स्याताम् गोगतसामान्ययोगित्वेन गोवत्तत्ता- यांप्रमादायापि तमुहावयति, 'अपि चेति, 'तत्तनिवतयोः' तत्ता- तद्भिवतयोरित्यर्थः, इन्दात्पर रति न्यायात्, ‘महारः स्यात्' एक- चोभयमत्त्वं स्यात्, अत्र हेतुमाह, 'तद्धर्मति तगतधर्मत्यर्थः । मादृ- ग्यस्थान्यरूपत्वे दोषमाह, 'तदन्येति भेदविशिष्ठतगतधर्मवत्ताभित्रा, 'तहत्ता' तत्मादृश्यं, 'तत्रैव' तत्रापि, 'तदत्ता' तत्मादृश्यं, तस्य भेदाघटितत्वादिति भावः । ननु तत्र तत्तासत्त्वे का चतिरित्यत- पाह, 'तदेति, 'तदेव' तदपि, 'इति स्यात्' इति व्यवहारः स्यात् । मनु तत्र तत्मत्त्वेऽपि व्यवहारनियामकोभेदोवक्रव्य इत्यत पाह, 'तथा चेति तथोकौ चेत्यर्थः, कचिदेवं पाठः स एव सम्यक् । 'इति स्यात्' वस्तुगत्या सादृश्यवति इति प्रतौतिः स्यात्, आपत्ति मुक्का अनुपपत्तिमाह, 'न विति, 'तबदयमितौति, वस्तुगत्या मादृश्यवतीत्यादिः, 'स्तौति इत्येवेत्यर्थः । तदत्तायास्तत्तारूपत्वे दोषमाह, ‘एवमिति, कुत इत्याकालायामार, 'गोगतेत्यादि, 'गोवत्सत्तात्रयत्वात्' गोत्ववत्तायास्तत्तायावाश्रयत्वादित्यर्थः। पूर्वो- (१) सपरप्रसङ्गादिति ख० ।

·उपमामाख्यरतीयखण्डम् । श्रयत्वात् न विशेषः प्रत्यक्षत्वात् । न समवायः कृत्ति- मत्वात्, इत्यधिक साहय। यतु सादृश्यं भावोऽभावो वा, भावोऽपि सगुणं निर्गुणं वा, निर्गुणमण्याश्रितमनाश्रितं वा, पाश्रि- तमपि सामान्यवनिःसामान्यं वा, सामान्यववे स्पन्दो- ऽस्यन्दो वा, निर्गुणं निःसामान्यमाश्रितमेकाश्रितमने- गुण-कर्मवृत्तिवरूपहेतोरेव विशेषभेदमिद्धेः मामान्यभेदमाध- करतोरेव समवायभेदमिद्धेः सम्भवेन तदानौं न विशेषः न सम- वायदत्यायनुक्का हेत्वन्तरेणापि तत्र विशेषादिभेदमिथिमम्भव- इत्यावेदनायैव इदानौं तमाह, 'न विशेष रति, 'प्रत्यक्षत्वात्' लौकिकप्रत्यक्षविषयत्वात्, 'वृत्तिमत्त्वात्' ममवेतत्वात्, पत्र ममवाय- पदं प्रभावोपलक्षक, क्वचित ममवायादिरिति पाठः । 'अधिक' सप्तपदार्थातिरिक। परमतं निरमितुमुपन्यस्यति, 'यविति, भावः' भावरूपं, एवमग्रेऽपि, भावादिशब्दस्याजहषिङ्गवान ममकत्वं । परविकरूपे प्राश्रितमित्यनमारं स्पन्दभिकं भावरूपमिति पूरणीयं, अन्यथा स्पन्दोऽस्पन्दो वा भावोऽभावो वेति विकम्पवयम्यानुत्तरत्वेन न्यूमता- पत्तेः । यद्यपि एकाश्रितमित्युत्तरेण परविकल्पस्यापि निवृत्तिः सम्भवति तथापि एकाश्रितमपि नित्यमनित्यं वा नित्यमपि प्रत्यक्ष. (२) इत्यतिरिक्तमिति ख।

·२० तत्त्वचिन्तामणौ। - काश्रितं वा, इति यथायथं सप्तपदार्थान्तर्गतमिति तन्न। व्यवहारानुपपत्त्या तद्दर्भािवात् अन्यथैताह- शविकल्पेन सामान्य-विशेष-समवायानामपि द्रव्या- दिचयसाधात्तत्तदन्तर्भावः। (१) स्यादिति । उच्यते। मप्रत्यक्ष वा इत्यादिवविधविकल्पधाराया अनिवृत्तिः । 'यथायथं यच यत्र यादृशं यादृशं सादृश्यं क्वचित् गुणरूपं क्वचित् क्रियारूपं द्रव्यरूपं मामान्यरूपमित्यर्थः, 'सप्तपदार्थान्तर्गतमिति, तृप्तपदार्थानां माधर्म्यनिश्चये विकल्पासम्भवादिति भावः । दूषयति, 'तन्नेति, 'व्यवहारानुपपत्त्या' तेन तस्य वा सादृश इति व्यवहारानुपपत्त्या इत्यर्थः, ददमुपलक्षणं तस्मात् मदृश इति व्यवहारापत्त्या इत्यपि बोध्यं । 'अन्यथा' प्रामाणिकव्यवहारमुम्बद्ध्य विकल्पभयमाचेण तस्य कृप्तपदार्थान्तर्गतत्वस्वीकारे, ‘एतादृशविकल्पेन' मामान्यं भावो- भावो वा इत्यादिविकल्पेन, 'मामान्य विशेष-समवायानामपति, प्रभावो भावोवेत्यादिविकन्यासम्भवादभावोनोकः, 'द्रयादित्रयगाध- यात्' समवेतत्व-द्रव्यममवेतत्वादिरूपतत्साधात्, समवायस्यापि खरूपमम्बन्धरूपत्वेन समवेतत्वात्, 'तत्तदन्तभावः' द्रव्य-गुण-कर्मा- तीवः । एतावता मौमांमकमते निर्वृढे जरनैयायिकः स्वयमुत्तरयति, 'उच्यते इनि, 'माधारणान्येति माधारणभित्रा ये तहतभयो- (१) तदन्तर्गतत्वमिति ख० ।

·उपमानाख्यातीयखण्डम् । असाधारणान्यतद्गतभूयोधर्मवावं तत्साहश्यं । यज्- धस्तित्वं, 'तत्मादृश्यं तविरूपितमादृश्यं इत्यर्थः । अस्ति च गवये गोत्वादिरूपामाधारणधर्मभिन्ना ये गोनिष्ठशक्लादिगण-चलनादि- रूपक्रिया-खुर-टङ्गादिद्रव्यात्मकधमा स्वद्वत्त्वात् गोनिरूपितसादृश्य। खस्मिन् स्वमादृष्यवारणाय तदृत्त्यमाधारणधीभाववत्वे मतौति वक्तव्यं, प्रसाधारणधर्मास्यापि भूयोऽन्तर्गतत्वेनासम्भव रति धर्मामा- धारणान्यत्वनिवेशः, अमाधारणान्यत्वञ्च स्वावच्छिन भिषावृत्ति यत् खं तदन्यत्वे सति स्वाश्रयत्तित्वं वृत्तिमत्वं वा, विशेष्यदलाद- वृत्तिव्युदासः, सत्यन्तव्यावृत्तिः स्फुटैव । वस्तुतस्तु प्रवृत्तेरसाधार- णान्यत्वेऽपि न बतिस्तगतत्वाभावेन यावदन्तर्गतत्वाभावेनामम्भवाभा- वात् इति विशेष्यदलं नोपादेयमेव । म चाम्य खत्वघटितत्वेना- मनुगततया मादृश्यस्य दुर्जेयत्वमिति वाच्छ । स्वविशिष्टविशिष्टत्व- मम्बन्धेन किञ्चिद्धर्मविशिष्टान्यत्वे मति वृत्तिमत्वम्यैव तथात्वात् प्रथमवैशिष्टं खनिष्ठावच्छेदकताकभेदवत्त्वमम्बन्धन, द्वितीयवैशिष्टय वृत्तित्वसम्बन्धावछिनखनिष्ठावच्छेदकताकभेदवत्त्वसम्बन्धेन, प्रवृत्ती अमाधारणन्यत्वव्यवहारवारणाय वृत्तिमत्त्वनिवेशः, प्रक्षते तदनि- वेशेऽपि न तिरिति माम्प्रदायिकाः । तत्र । प्रमेयत्वादेरेव तथात्वेनातिप्रसङ्गापत्तेः । नयास्तु धमाधारणोऽन्यो येभ्य इति व्युत्पत्च्या माधारणत्व लाभ:, तत्पदं तदुर्भावच्छिवपर, एवमयेऽपि, तावच्छिवगतमाधारणा- भूयोधर्मवत्त्वं तद्धभावछिननिरूपितमादृष्यं, तभूमीवच्छिन्नमाधा- ·মজিলানী जात्यादिसाधारणं भेदाघटिततया च निरवधि तात- बहुधर्मवत्त्वं तनिरूप्यमितीतरनिरूप्यत्वमेव तस्य सप्र- तियोगिकत्वं, तवापि सादृश्ये तदेव सप्रतियोगिकत्वं, न तु भेददीर्घादिवत्सावधित्वं तस्मात् सहश इति प्रत्य- यापत्तेः । बहुत्वव चिचतुरादिसाधारणमिति नाननु- रणवच नद्धीवछिन्नतिले मति तर्भावविवभिनमित्वं । नव खस्मिन् स्वमादृश्यापत्तिः, तावविवाभिवनिरूपितमाह- यतावच्छेदकसम्बन्धेन भूयोधर्मवत्त्वस्य विवचितत्वात् । न साधारणत्वनिवेशो व्यर्थः, भूयःपदस्य यावदर्थकत्वेनासम्भवापत्तेः । न चैवं 'भेदाघटितत्वाचेत्युत्तरग्रन्थासङ्गतिः,() प्रकारतया भेदा- घटितत्वादिति तदर्थत्वात्, तदभिधानस्य तस्मात् मदृश इति व्यवहारवारणमाचप्रयोजनकत्वादिति प्राडः । पपरे तु असाधारण: मादृश्यस्थामाधारणो धर्षों गवयादिः तदन्यबासौ च चेति कर्मधारयोत्तरतत्पुरुषः, खभिवतगतभयोध- भवत्वं खनिष्ठं तत्रिरूपितमादृष्यमित्यर्थः, 'भेदापटितलाश्चेत्यस्य तु प्रतियोगिभेदाघटितत्वादित्यर्थः, भूषस्वन्तु न यावत्वं कि बद्धत्वमेव, अतएव 'बडलमित्युत्तरपन्धसङ्गनिरिति व्याचक्षते । 'निरवधि' अवधित्वानिरूपकं । मनु तस्य निरवधिले मप्रतियोगिकलमपि न स्थात् रत्यत पाह, तहतेत्यादि, 'रतरेति (२) 'भेदाघटिततया च' इत्यत्र 'भेदाघटितत्वाच' इति कस्यचिन्मूलपुला- स्य पाठमनुस्य टीकाकतैतदुक्तमिति ।

·उपमानावरतोयबदम् । गमः। न चातिप्रसङ्गः, इस्ति-मशकयोरपि प्रावित्व- मुखित्व-दुःखित्वादिना सादृश्यात् । अतएव वैसाहश्ये- ऽपि पाहादजनकत्वादिमा(९) चन्द्र इव मुखं पुश्चा- दिनार महिषीव गौरिति वाल्पतहतधर्मवत्वेन । पाण्यावयेतरेत्यर्थः । एतेन गवादेरेव तविरूपकत्वं न तु गवया- देरित्यावेदितं, 'तव' मौमांसकस्य । मनु भूषवं बहुत्वमेव तब नानुगतं रति तस्य लक्षणघटकत्वासम्भवइत्यात पार पडत्वमिति, 'साधारणमिति, पत्किचिडुद्धिविषयत्वरूपत्वात्तस्येति भावः । भरते, ' नति, 'पतिप्रसङ्गः' इस्ति-मनकयोरपि सनत्वप्रमाः, कुतः इत्याकाहायामाह, पिस्तीत्यादि, 'मादृष्यात्' मारण्यखा प्रामाणिकत्वात् । 'अतएव' तहतचिचतुरादिधर्मवत्त्वेऽपि माइग्य स- प्रामाणिकवादेवेत्यर्थः, 'वैमादृश्येऽपि' तगतपिचतुराबतिरिका- भावेऽपि, ‘पाहादजनकत्वादौत्यादिपदान चाकचा-मण्डलाका- रवपरिग्रहः, पुष्पादौत्यादिना बहुतौरव-पावनत्वपरियहः, 'गौरि- तौति, व्यवहार रति शेषः। मनु भवन्मते सुमनव-मन्दसदृशत्व- व्यवहारः कथं स्यादित्यत पाइ, 'बम्पेति, अल्पत्वं पञ्चवन्यूनवृत्ति- दिलण्यापकमवावाचं, मझा र गणरूपा विषयतारूपा वा इत्यन्य- देनन्, अत एकधर्मवत्त्वे पञ्च-पादिधर्मवत्वे वन मन्दमादृष्यस्थ (१) प्रानिव-परीरित्व-सुखित्वादिनेति ख. । (२) पाडादकावादिनेति ख•। (0 बक्षीरवादिनेति ख.।

·२८ নন্দিনী सुसदृशत्व-मन्दसहशत्वम्। अतएव गवये गोसादृश्य पृष्टः तहर्मवलमेव विवेचयति, वराहं गावोऽनुधाव- तौत्यच गोसादृश्यं वराहेऽप्युक्तम्। तहमवत्वेनोपमा- नोपमेयव्यवहारः काव्यादौ, साध्य-साधनवत्तामात्रेण दृष्टान्ते पक्षसादृश्यवाचकवति प्रयोगः परीक्षकाणाम् । वहारः । सुमदृशावलक्षणे पञ्चत्वव्यापकमङ्ख्यावत्त्वं निवेण्यमिति विशे- षलक्षणद्वयमिति भावः । 'प्रतएव' त्रि-चतरादिधर्मवति मादृश्य- मत्त्वादेव, अस्य वक्ष्यमाणप्रथमान्तत्रयेणान्वयः । 'प्रतएव' मादृश्यस्य नदगतधर्मस्वरूपत्वादेव, इति केचित् । तन्मन्दं । 'वराहमित्यादि- यन्यामतेः तस्य अन्पधर्म मादृश्यत्वप्रतिपादकग्रन्थत्वेन सन्दर्भवि- रोधापत्तेः । 'गोमादृश्यं पृष्टः' गोमदृशः क इति जिज्ञासाविषयः पुरुषः, 'तद्धर्मवत्वं' गोगतधर्मवत्त्वं, 'विवेचयति' गणयति, 'वराहे- ऽप्युमिति वननिष्ठत्व- चतुष्पदव-धावमानत्वमत्त्वात् इति भावः । 'तद्धर्मवत्त्वेन' नगतद्विविधर्मवत्त्वेन, 'कायादाविति “अकस्मात् डेष्टि यो भक्रमाजन्मपरिमेवितं। न व्यननं कामयते त्याज्यो नप- स्वातुरः" इत्यादौ धर्मद्वयेन, “प्रतापी बहुभिर्यागैर्युको राजा भवामहं । इति मन्ये महाराज यग इन्द्र व चितौ” इत्यादौ धर्मत्रयेण तयवहारः, ‘माध्येत्यादि, 'मात्रपदेन धर्मान्तरव्यवच्छेदः, 'सादृश्यवाचकवति' उदाहरणात्मकवाक्ये, 'प्रयोगः', महानसस्ये- त्यादिः, 'परौचका' पण्डितानां ।

·उपमानाख्यटतोयबाहम् । न चैते गौणाः, मुख्य बाधकाभावात्। तस्मात् केनचिहर्मेण कस्यचित् क्वचित् सादृश्यवस्वमन- मुंगतमस्ति । किञ्च यादृशबहुतद्धर्मवत्वज्ञानं साह- श्यव्यञ्जकं तदेव तद्यवहारनियामकमस्तु किमधिकेन। अन्यथा विचतुरादित्वे तु व्यञ्जकमपि बहुधर्मवत्व- केचित्तु प्रतिवादिनि पुरुषे मदृष्टान्तोदाहरणवति मति खोयानिजादेः प्रयोगः । अन्यथा न्यनत्वेनैव वादिनियहात् प्रति- जादिप्रयोगे तेषां वृत्तिरेव नोत्पद्यत इत्याहुः । 'न चैत इति, 'एते' व्यवहाराः। मजस्य ममदृशत्वापत्तिरूपदोषं पूर्वपक्ष्य तं स्वयं वारयति, 'तस्मादिति, 'अननुगतमिति, नतु प्रत्याश्रयमेकमित्यर्थः । ननु तहतभूयोधर्मवत्त्वरूपमपि मादृश्यं नगत- यादृशधर्मवत्त्वज्ञानोत्तरमेव ग्टह्यते तदेव मदृशव्यवहारनिमित्तं माइ- ध्यमस्तु आवश्यकत्वादित्याशङ्कते, 'किञ्चति, 'मादृश्यव्यचक' मादृश्य- जानजनकं, 'तदेव' तादृशधर्मवत्त्वमेव, 'तद्व्यवहार नियामकमिति तत्मादृश्यव्यवहारविषयतावच्छेदकं मादृश्यरूपमिति यावत्, 'किं अधिकेन' किं तादृणधर्मातिरिक्रधर्माणां मादृश्यघटकत्वेन, अमाव- ध्यकत्वादित्यर्थः । 'अन्यथा' तादृशधर्मम्य मादृश्यरूपत्वाभावे, तस्येति शेषः, 'त्रिचतुरादित्वे' त्रिचतुरादिधर्मस्वरूपत्वे, बहुधर्मवत्वमिति व्यङ्ग्यानामनेकत्वे एकस्मिन् व्यचकत्वं न सम्भवति व्यभिचारादिति तेषां प्रत्येकधम्म प्रति एकैकस्य व्यत्रकत्वमावण्यकमित्यभिप्रायः । मनु ·. नावचिन्तामो मननुगनं स्यात् । व्यचकमननुगतमपि वह्नौ प्रत्यक्षा- दिवदिति चेत् । न । तत्राभिव्यक्तीनां वैजात्यात धूमा- खोकादौ वहिव्याप्यत्वमेवानुगतम्। अचापि तयाप्यं- त्वमस्तीति चेत्, ताई यादृशं तद्याप्यत्वं तदेव तड्याव- हारनिमित्तं। न च तहतबहुधर्मवत्वं ) न व्यञ्जक- तथा सत्यपि का चतिरित्यत पाह, 'अननुगतं स्यादिति, तथाच गौरवमिति भावः । ननु अनायत्या गौरवमपि स्वीकार्य यथा धूमादौनामननुगमेऽपि नत्प्रत्यक्षादिकं वहिव्यञ्चकं इत्याशरते, 'थचकमिति, अखिति शेषः, अवैव दृष्टान्तमाह, 'वकाविति, नजामनुगम एव नास्ति इति दृष्टानमामिद्धिरित्यागते, 'तचेति, 'अभिव्यकौना' व्यञ्जकानां धूमादौनां, अभि सर्वतोभावेन व्यक्ति- नि यस्मादिति व्युत्पत्तेः, 'वैजात्यात्' वैलक्षण्यात्, 'अनुगतमिति, तथाच तदेव धूमादौनामनुगमकं इति कुतो गौरवमिति भावः । इदच तबदन्यावृत्तित्वरूपव्याप्यत्वाभिप्रायेण व्यापकसामानाधिकरण्य- पाया व्याप्ते ईतनावच्छेदकभेदेन भिन्नत्वात्। 'प्रचापि' मादृश्येऽपि, 'नह्याप्यत्वं' मादृष्यव्याप्यत्वं, 'अस्ति' व्यत्रकानुगमकमस्ति इत्यर्थः । मौमांमकः परते, 'नौति, 'तदेव' मादृष्यव्याप्यत्वमेव, 'यवहार- निमित्त स्वाश्रयाश्रयत्वसम्बन्धेन व्यचकविधया मादृश्यव्यवहारप्रयो- जकं तदेव तानकमस्विति यावत्, 'तदेवेत्येवकारव्यवच्छेचं स्वय- मार, 'सङ्गति, 'म यचक' न मादृश्यज्ञानजनक, रति जति (९) न तु तदतबऊधम्मवावज्ञानमिति ख .

·उपमानावरतीयखयम् । मेवानुभवविरोधात् तहतमूयोधर्मस्य पाल्यत्वज्ञान विना सुसहश-मन्दसहशत्वज्ञानाभावाश। पथ तात- बहुधर्मवत्वं न सप्रतियोगिकं सादृश्यन्तु न तथेति) व्यवहतव्यसाधकमिति चेत्, न, साहश्यवत्तस्यापि स- प्रतियोगिकत्वात् । योजना । केचित्तु 'न चेति न वित्यर्थः, 'न यचकमिति नकारो- भित्रक्रमे, दूषयति, 'नेति, अर्थस्तु पूर्ववदित्याः । 'अनुभवविरो- धादिति, तथाच गवि तादृशबहुधर्मज्ञानोत्तरमेव गवये मादृश्य- शानं न वन्यदा इत्यनुभवादिति भावः। तादृशानुभवे विप्रतिपर्व प्रत्याह, तहतेति, तथाच तहतधर्वाणं वहस्पत्वज्ञानस्यावश्यकतया सादृश्ययोधकतया मादृष्य ज्ञानात्पूचे तहतधर्मज्ञानमावण्यकमिति भावः। मते, 'प्रथेति, 'न तथा' म मप्रतियोगिकवाभाववासप्रति- योगिकमिति थावत्, 'इति' इत्येव, 'व्यवहव्यसाधक' अतिरिक- मादृष्यसाधकमित्यर्थः, दूषयति, 'नेति, 'माइग्यवत्' भवन्मतमिहा- तिरिक्रमादृश्यवत्, 'तस्थापि' तगतबहुधर्मवत्त्वस्थापि, 'मप्रतियोगि- कलात्' तत्वेनानुभूयमानत्वात्, अनुभवापशापे तवापि तव तलि- दिन स्थादिति भावः। 'यचिति, 'तसा-तदत्तयोः' तत्ता-तसादृश्ययोः, 'मबरः स्यात्' एका समावेशः स्यात्, तत्तायास्ततधर्मवत्तारूपत्वादिति भावः । . " (१) मादृष्यन्तु तथेतीति ।

·तत्त्वचिन्तामणो यत्तु तत्ता-सहत्तयोः सङ्करः स्यादिति, तन्त्र, तचैव तहमवत्ता तदभेदो वा तत्ता सा च सोऽयमिति प्रत्य- क्षक्षाने भासते, भेदे भासमाने तदन्यस्मिन् तहमवत्ता सहत्ता यतो भवति तहदयं न तु स इति तयोर्भेदात्। नम्वेवं व्यत्यन्तरे गोत्वग्रहे तहोवदियमिति स्थान दूषयति, 'तत्रेति, 'तत्रैवेति, ‘एवकारोभिन्नक्रमे, 'तद्धर्मवत्तेति तगतधर्मवत्तेवेत्यर्थः, 'तत्तेतिपरेणान्वयः । ननु गोतत्ता गवयवृत्ति- रिति व्यवहारः स्यादाधेयताया अनतिरिकत्वात् इत्यत आह, 'तदभेदो वेति, भासमान इति मतौति शेषः, अन्वयश्चास्य 'भव- तौत्यनेन, 'भवति' व्यवडियमाणा भवतीत्यर्थः । 'इतौति 'यतो भवतीति पूर्वणान्वयः । 'तयोरिति, प्रत इत्यादि। केचित्तु 'इतिशब्दस्य काकाचिगोलकन्यायेन उभयत्रैवान्वय- इति प्रत इति न पूरणीयमित्याहुः। तत्र । एकस्य इतिशब्दस्य उभयार्थकत्वे सन्दर्भविरोधापत्तेः 'तयोः' तत्ता-तद्वत्तयोः, 'भेदात्' अवग्याभ्युपेयभेदात् । नन्वे- तन्मते मादृश्यस्य भेदाघटितत्वादिदममङ्गतं इति चेत्, न, तस्य तदाघटितत्वेऽपि पाश्रयभेदघटितत्वात्। न च तथापि तदन्यस्मि- बिस्यमङ्गतं, तस्य फलकथनरूपत्वात् । घाइते, 'नम्वेवमिति, 'एवं' उतरूपेण तयोर्भदे, 'व्यकन्तर इत्यनेन तातिभेदमत्त्वमावेदितं, तत्र गोत्वाग्रहे इष्टापत्तिसम्भवात् 'गोवगहे इति गोत्वनिश्चये इत्यर्थः, 'नगोवत्' तद्गोव्यत्यन्तरवत्. 'दयं पुरोवर्निव्यतिः, 'स्थादिति, ·उपमानावरतीयखण्डम् । २२ त्वियमपि गौरिति चेत्, न, गोत्वमाषस्य तदन्यव्यक्ति- वृत्तित्वसमुच्चयात् एकच नानासम्बन्धानवगमात् । तंहोत्तिबहुधर्मज्ञाने भवत्येव तहोवदियमिति । तत्र नहोभेदम्य तगतबहुधर्मवत्त्वस्य च सत्त्वात् इति भावः । आपत्तिमुक्काऽनुपपत्तिमप्यार, 'न वियमपौति, 'गौरिति गवा- भेदवतीत्यर्थः, 'स्थादिति पूर्वणान्वयः, तत्ता-तत्तयोविरुद्धवा- दिति भावः । शाहां निरस्थति, 'नेति, 'समुच्चयात्' जामात, 'एकत्र' व्यत्यन्तररूपैकवर्षिणि, 'नानेति गोगतनामाधणं, 'सम्बन्धानवगमात्' श्राश्रयत्वरूपसम्बन्धानवगमात्, मथाच तहत- भूयोधर्मवत्त्वज्ञानाभावात् न तत्र तदत्ताप्रतौतिरिति भावः । मन्येवं दूयं तहोवदितिप्रतीतिः कदाचिदपि न स्यात् इत्यत पाए, 'तहोवृत्तीत्यादि, तथाचयापत्तिरिति भावः । ददमुपलक्षणं व्यत्य- न्तरे नयनः मादृग्यमत्वेऽपि गोमामान्यतत्तायां बाधकाभावात् उकानुपपनेरप्यभावः । मनु मादृश्यम्य नानाधर्मरूपत्वे गोमदृश रति ज्ञानं ममूहालम्बनं स्थात् न तु विशिष्टज्ञानं इत्याग ममाधत्ते, 'तथाप्ययमपौति, 'गोमदृश इति, विशिष्टवेशियधौरिति शेषः । 'एकचेति, 'उभयपदं नानापरं, 'ममुच्चय इति धर्मपरोनिर्देशः, तथाच एकस्मिन् जाने नानाविशेष्यतानां मम्बन्धनिरूपकत्वं ममु- क्षयत्वमित्यर्थः । 'भूयोधर्मवत्त्वं' तादृशधर्मत्वावच्छित्राधिकरणत्वं, 'विवेकात्' निष्कर्षात्, तथाच तादृप्राधिकरणताया ऐक्न सषि- 5 ·३४ तत्त्वचिन्तामणगै तथाप्ययमपि शृङ्गादिमानिति समुच्चयधौः स्यात् न तु गोसदृश इति चेत्, न, एकचोभयसम्बन्धः समुच्चयो- ऽन्यगतभूयोधर्मवत्वमन्यच सादृश्यमिति विवेकात्। रूपितविशेष्यताया अप्यैक्यान्नानाविशेष्यताविरूपकत्वाभावेन न तस्य समूहालम्बनत्वमित्यभिप्रायः इति साम्प्रदायिका व्याचक्षते । सजवस्तु ननु मादृश्यस्थानेकधर्मरूपत्वे तज्ज्ञानं समुच्चयावगाहि स्थादित्यागते, 'तथाप्ययमपौति, 'समुच्चयधौः' समुच्चयावगा- हिधौः, 'न तु गोमदृश इति नैकसम्बन्धावगाहि गोसदृश इति जानमित्यर्थः । 'एकत्र' एकस्मिन् धर्मिणि, 'उभयसम्बन्धः' अनेक- सम्बन्धः, अन्यत्पूर्ववत् इत्याहुः, तच्चिक्यं । वस्तुतस्तु, ननु अत्यन्ताभाव-प्रतियोगिनोरिव भेद-प्रतियोगि- गतधर्मयोरेकत्रावगाहि ज्ञानं पाहार्यभित्वं चेत् समुच्चयः इति मा- दृश्यस्य तद्भेदघटितत्वेन गोसदृश इति जानं समुच्चयरूपं स्थादिति तटस्थ-आशकते, 'तथाप्ययमिति, 'न गोमदृश इति, समुच्चयानात्मक- इत्यादिः। भेदावगाहिममुच्चयोऽप्रसिद्ध इति न देयं, तस्याव्या- प्यत्तितामते संयोगिभित्रो वृक्षः संयोगवानित्यादेरिव प्रसिद्धत्वात् । समाधत्ते, 'एकति एकधर्मणि भावाभावसम्बन्ध इत्यर्थः, तदवगा- हित्वेन ज्ञानमपि तत्त्वेन व्यपदिश्यते इति भावः । 'अन्यगतेति गव- यान्यगतेत्यर्थः, 'अन्यत्र' गवये, “विवेकात्' विवेचितत्वात्, तथा भेदो गवि पतितः तादृणधर्मवत्वन्तु गवये इत्येकधर्मिष्युभयानव- गाहित्वेन कुतः समुच्चयत्वप्रमकिरिति भावं वयं युक्त व्याचकहे।

·उपमानाख्यटतोयखण्डम् । ३५ नवौनास्तु । विलक्षणसुखहये इतरसकलव्यात साहश्यमनुभूयते न तु तदुभयमावत्तिजातिरस्ति) तदुभयाभावेर) जातेरनाश्रयत्वेनानित्यत्वप्रसङ्गात् । नापि जन्यं धर्मान्तरंमस्तीत्यधिकं सादृश्यमुपेयं, तवापि मध्यमीमांसकमतमुत्थाप्य दूषयति, 'नवौनास्विति, 'इतरम- कलव्यावतं' तादृशमुखभामान्यारत्तीत्यर्थः, 'अनुभूयते' एतत्म- खमदृशं नमुखमित्यनुभूयते, लोकैरिति शेषः । तथाच तदुभय- मात्रवृत्तिधर्माभावात् भवन्मते तत्र मादृश्यानुभवोऽनुपपत्र इति भावः। तदुभयाभावे' तदुभयनाशे, 'अनाश्रयत्वेन' खममवा- यिरहितत्वेन, 'अनित्यत्वप्रमादिति, तथाच पुनस्तादृशसुखदये उत्पचे तादृप्रजातिरवण्योपेया अनेकसमवेतत्वाभावेन जातित्वमेव तस्या न स्यादित्याश्रयनाशादेव तन्नाशस्तदुत्पत्तौ तदुत्पत्तिरिति सुतरामनित्यत्वं इति भावः । न च प्रत्यये घटत्वादेरिव तादृश- जातेरपि तदानौं कालमम्बन्धमा पश्चात्तदुत्पत्तौ ताभ्यां मह तत्सम्बन्धोऽपि उत्पद्यते मम्बन्धस्यानित्यत्वे सम्बन्धिनोऽनित्यत्वमिति तु रिकं वचः मनःमम्बन्धादेम्तथाल्वेऽपि मनःप्रभतेरथात्वात् इति वाच्य। मानाभावेन तत्कल्पनासम्भवादित्येव तत्वं । 'अधिक' सप्तपदार्थातिरिकं, नव्यमतोपरि शहते, 'तवापोति, 'ममानधर्मवत्वं (१) तड्यमात्रवृत्तिमातिम्म्तौति वा । (२) तद्दयाभाव इति ख० ।

·३र तत्वचिन्तामणौ। समानधर्मवत्वं व्यञ्जकं विना कथं तच सादृश्याभि- व्यक्तिरिति चेत्, न, प्रतीतिबलात् द्रव्ये तथा गुणादौ तु व्यभिचारात् । अतएव न व्यञ्जकेनान्यथासिद्धि- स्तदभावेऽपि सादृश्यानुभवादिति । तत्तुच्छं विल- क्षणं सुखद्दयं न सुखमाचहेतुजन्यं सुखान्तरस्यापि तादृशत्वापत्तेः, किन्तु विलक्षणादृष्टजन्यं तच्चादृष्टं विहितत तुक्रियाविशेषानुष्ठानादन्येषामप्यस्तौति ते- नहतधर्मवत्त्वं, 'अभिव्यकिः' प्रतौतिः, 'द्रव्य इति सावधारणं, 'तथा' व्यञ्जकमापेक्षं, 'यभिचारात्' गुणदिधर्मिकमादृश्यज्ञाने व्यञ्जक- जानव्यतिरेकव्यभिचारात् । 'श्रतएवेति, तथाच व्यञकस्य मर्च- पापेक्षितत्वे व्यचकेनैव सदृशत्वव्यवहारोपपत्तौ किमतिरिक्रमा- दृश्यकल्पनया इत्यत्रानुयोगोऽपि नास्तौति भावः। 'तदभाऽवेपि' व्यनकाभावेऽपि, ‘मादृश्यानुभवात्' गुणादावित्यादिः, 'इतीति, पाइरिति शेषः। दूषयति, 'तत्तुच्छमिति, 'सुखमात्र हेतुजन्य' सुखसामान्यकारणजन्यं, 'सुखान्तरस्य' अविलक्षणसुखस्य, 'तादृश- त्वापत्तेः' विलक्षणत्वापत्तेः, धादिरूपकारणमाम्यादितिभावः । 'विलक्षणादृष्टेति विजातीयादृष्टेत्यर्थः, सुखजनकादृष्टस्य धर्मतया निषिद्ध क्रियायास्तत्रानुपयोगात् 'विहितेति, 'तदेतः' विजातीया- दृष्ट हेतः, 'अन्येषां' पुरुषाणां, 'अस्तौति 'इतिशब्दः हेवर्थकः । (१) इत्याहुरिति ख।

·उपमानास्थरतीयखण्डम् । षामपि तादृशानि सुखानि भवन्तीति तेषु कारण- विशेषप्रयोज्या विलक्षणजातिरस्ति तस्मात् जीवा- नामानन्यात्'' अनादिनिधनत्वादुत्पन्नानागतवि- भवतावता का चतिरित्यभिप्रायेणाङ्कते, 'तेषामपौति तादृश- पुरुषाणमपौत्यर्थः, 'कारणविशेषप्रयोज्या' विहितक्रियाविशेष- प्रयोज्या, तत्रेति गोषः, 'अम्तौति, तथाच तादृशक्रियाविशेष- जन्यत्वादिकमादाय तत्र मादृश्यव्यवहार इति भावः । ननु तादृशमुखदयं न कस्यापि कदाचिदत्पन्नं न वोत्पत्स्यमानं न वादृष्टविशेषजन्यं येन तादृशसुग्वमादृश्यानुपपत्त्या तदतिरिकं स्यात् इत्यताह, 'तस्मादिति अदृष्टविशेषाजन्यजन्यमुखम्याप्रामाणिकत्वा- दित्यर्थः, 'धानन्यात्' असंख्यत्वात्, 'अनादिनिधनत्वात्' उत्पाद- विनाशरहितत्वात्, 'उत्पन्नानागतविजातीयं उत्पनेभ्योऽनागतेभ्यश्व विलक्षणं सुखं नास्तीत्यर्थः। तथाचानन्तममारे कदाचित् कम्यचित तादृशं सुखमुत्पत्रं अवश्यमुत्पत्स्यते वा इति भावः । तादृशमुखं नास्तौति मियमिद्धिपराहतं, उत्पन्नानागतादृष्टविशेष- जन्यसुखातिरिके सुखवाभावोक्तो तात्पर्य्यात् । मनु तादृशसुख- स्थापसिद्धावपि दुःखादिकं तादृशं मम्भवति इति विलक्षणे दुःखा- दित्रये मादृण्यानुभवादधिकं तवायं इत्यत श्राइ, 'एवमिति उकरूपेण तादृशमुखस्याप्रमिद्धावपि, 'दुःखादौत्यादि, तादृ- (१) चात्मनामानन्यादिति ख।

·३८ तत्वचिन्तामणौ जातीयं न सुखमस्ति, एवं दुःखादिकार्यान्तरेऽपि, न धनुत्पन्नजातीयमनुत्पत्स्यमानजातीयं वा कार्य- मस्ति। यच्च व्यक्तिनाशे जातेरनित्यत्वमापादितं, तदपि न, नाशकाभावात्, अतएव इयोरपि तदवस्थानम् अपि चैकच प्रतियोगिभेदेन सादृश्यं भिन्नं न त्वेक शेत्यादिः, 'कार्यान्तरेऽपौति, अपमिद्धिरिति शेषः । 'एवं अप्रसि- दिः, 'कार्यान्तरेऽपौत्यनन्तरं किमपि न पूरणीयमित्यप्याड: कुत इत्याकाङ्क्षायामाह, 'न हौति, ननु तादृशमुखे वैजात्यखौकारे पाश्रयमा जातेरनित्यत्वं स्थादित्याशङ्कां निराकरोति, 'यति, 'आपादितमिति भवतेत्यादिः। 'नाशकाभावादिति, अन्यथा घटत्वादेरपि प्रलये नाशापत्तेः गुणनाशं प्रत्येवाश्रयनाशस्य हेतुत्वा- दिति भावः । उपसंहरति, 'श्रतएवेति, 'इयोरपि' तादृशविजाती- यसुखयोरपि, 'तदवस्थान' तह्नतावस्थानवत्वं मादृग्यमिति यावत् । 'इयोरपि' अदृष्टवैजात्य-सुखवैजात्ययोरपौत्यर्थः, 'नन्' तदानौं पाश्रयनागदमाया, 'अवस्थामं' अवस्थितिरिति वार्थः। शहते, 'अपि चेति, 'व्यवहारादिति, एकस्मिन् गवये गोमादृश्यं महिष- मादृश्यं भिन्न भिवं तयोरेकवे गोसादृश्यं शोभनं महिषमादृष्यं मन्दमिति व्यवहारानुपपत्तेरेकर शोभनत्वमन्दत्वयोरसम्भवादिति . (१) दुःखान्तरकायेष्वपौति ख० ।

·उपमामाख्यरतीयखारम् । सुसहश-मन्दसदृशष्यवहारात्, तथाच योग्यत्वादेकाहे सर्वग्रहप्रसङ्गः। प्रतियोगिगतभूयोधर्मज्ञानस्य व्यन- कस्य कमात् क्रमे तदेव व्यवहारनिमित्तमित्युक्तम् । किश्चैवं वैसादृश्यमपि स्यात् । न च सादृश्याभावः, . भावः । 'योग्यत्वात्' धात्रयमविकर्षस्यावश्यकत्वेन सर्वेषां मादृश्यानां सनिकृष्टत्वात्, 'एकपहे' एकमादृश्यग्रहदशायां। मनु व्यचकग्रह- क्रमादेव तद्रुकम इत्याशय दूषयति, 'प्रतियोगीति तादृश- धर्माणं यहोयस्मात् इति व्युत्पत्या तादृशधर्मयाहकव्यन्जकज्ञानस्य इत्यर्थः, 'मे' मादृश्यग्रहकमे, 'तदेव' तादृशं व्यचकमेव, 'व्यव- मरनिमित्त' सदृशव्यवहर्त्तव्यतावच्छेदकं, 'इत्युक्रमिति इत्यत्र समाधानं उक. मयेतिशेषः । केचित्तु पूर्व मादृश्यव्यायानां प्रतियोगिगतधर्माणां व्यञ्जकत्व- मागडितं तदभिप्रायेणेदं यथाश्रुतमेव मम्यगित्याहुः । समाधानच अनुभवविरोधरूपं समदृशत्वादिव्यवहारानुप- पत्तिरूपञ्च । प्रशान्तरमुत्थाप्य निरस्थति, 'किश्चैवमिति, ‘एवं' माधयम्य मादृश्यरूपत्वे, 'वैमादृश्यमंपौति, मादृश्यवतीत्यादिः, 'स्थादिति, भवन्मते मादृग्यस्य माधर्म्यरूपत्वे सतरां वैधयस्य वैसादृश्यरूपत्वमिति गूढाभिप्रायः । श्रममन्मते वैमादृश्यस्य मादृ- स्याभावरूपतया नेयमापत्तिः सम्भवतीत्याह, 'न चेति, मादृष्य- वतौति जेषः, 'मादृश्याभावः' मादृश्यमामान्याभावः, कुत इत्या- ·तत्त्वचिन्तामणौ। तडैपरौत्यस्यापि सम्भवात् । सादृश्याभावत्वेनैव प्रती- तिर्विशब्दस्य निषेधार्थकत्वात्() इति चेत्, तर्हि गौरिव महिषोत्यच पावनत्व-क्षौरववादिना विव- क्षितसादृश्यानाश्रये गवये वैसादृश्यं न स्यात, न हि काङ्क्षायामाह, 'तद्वैपरीत्यस्थापौति, 'तद्वैपरीत्यस्थापि' मादृश्या- भाववेपरीत्यस्थापि मादृश्यस्थापौति यावत्, 'सम्भवात्' तत्र सत्त्वा- दित्यर्थः । ननु विमदृश-इति प्रतीतेवैधयंत्वेन तद्विषयत्व- मनुभवमिहूं विमदृशपदस्य विधर्मपरत्वादित्यतस्तस्य तथालमनु- भावयति, 'मादृश्याभावत्वेनैवेति मादृश्यसामान्याभावत्वेनैवेत्यर्थः, 'एवकारेण वैधयंत्वव्यवच्छेदः । तत्र युनिमार, “विशब्दस्येति, 'निषेधार्थकत्वात्' अत्यन्ताभावार्थकत्वात्, तथाच तस्य तादृशार्थ- कवं योगलभ्यमेव भवन्मते तु अन्यार्थकत्वं पारिभाषिकमिति गूढाभिप्रायः । उत्तरयति, 'तही ति, 'इत्यत्रेति, 'विवचितेति परेणान्वयः, 'पावनत्वं' पवित्रत्वं, 'चौरवत्त्वादौत्यादिना श्टङ्गा- दिमत्त्वपरियहः । अभेदे हतीया, 'विवक्षितेति व्यवहतेत्यर्थः, 'अनाश्रय इति, एतेन मादृश्यप्रतियोगिकाभाववत्वं गवये जापित तेन च योगलन्यमादृश्यप्रतियोगिकाभाववत्त्वं तत्रास्तौति मन्मते नानुपपत्तिरिति व्यञ्जितं । 'न स्थादित्यत्र हेतमाह, 'न हौति, (१) निषेधार्थ पर स्वादिति ख.।

·उपमानास्थाहतोयखाहम् । ४१ तब गोसाहयं तदभावश्च, तस्मात् साधर्माय-वैधम्म साहस्य-वैसाहये। यत तद्दृत्त्यनेकधर्मवत्वं सादृश्यं तेनाभेदेऽपि "गगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः। राम-रावण- योयुद्धं राम रावणयोरिव" । इत्यादौ सादृश्यं। न चैवं 'हि' यस्मात्, 'तत्र' गवये, 'तदभावः' गोमादृश्यमामान्याभावः, तथाच सामान्याभावप्रतियोगिनोविरुद्धयोरेकचामत्वेन भवनते गवये गोवैमादृश्यव्यवहारो न स्थात् मन्मते तु मादृष्यप्रतियोगि- काभावस्य वैमादृश्यरूपत्वेन तत्र तावहारो नानुपपत्र इति भावः । उपमंहरति, 'तम्मादिति, 'माधमय तहतधर्मवत्त्वं, 'वैधयं तदवृत्ति- धर्मवाचं, तथाच वैमादृश्यस्य यौगिकत्वाभावेऽपि न तिरिति भावः । एकदेशिमतमुत्थाप्य दूषयति, ‘यत्त्विति, 'मादृश्यमिति, तथा नवृत्तिभूयोधर्मवत्वमा तत्मादृश्यं न तु भेदगर्भ रत्यर्थः, तम्य भेदाघटितत्वे युक्रिमप्याह, 'तेनेति, 'तेन' मादृग्यस्य भेदाघटितत्वेन, 'अभेदेऽपि' प्रतियोग्यनुयोगिमोर्भेदाभावेऽपि, 'इत्यादावित्यादि- पदात् “ममैतच्छिामादृश्यमस्मिन्नान्यत्र कुपचित्"। इति यशोदो- किपरिग्रहः । ननु मादृश्यस्य भेदघटितत्वेन गौरवाच तप गवय- पदशक्यतावच्छेदकत्वं भेदाघटितत्वे गौरवाभावात् कथं तान गवयादिपदशक्यतावच्छेदकत्वं । न च तथापि गोत्तित्वादिविणे- पवैशिषघटितत्वेन गौरवं नदवम्य मेव इति वाच्यं । तम्योपलक्षण- त्वादन्यथा गोवृत्तित्वविशिष्टधर्माणां गवयेऽभावात्तत्र तत्यादृष्यानुप- 6 ·४२ तत्त्वचिन्तामणौ गोरपि गोसदृशत्वे गवयपदाभिधेयत्वापत्तिः। तब सादृश्यपदस्य) विशेषे तात्पर्य्यात् । अन्यथा महिषे- तिप्रसङ्ग इति। तन्न। तस्य तेन वा सहश इति- पत्तेः गोनिष्ठभेदप्रतियोगित्वविशिष्टतादृशधर्मवत्त्वस्य तथात्वे विशेष्य- विशेषणगुरुतरधर्मदये तदवच्छेदकत्वकन्यने महागौरवात् इत्याश- इते, 'न चैवमिति, ‘एवं' तस्य भेदाघटितत्वे, 'गवयपदाभिधेयत्वं गवयपदशक्यतावच्छेदकवत्त्वं । समाधत्ते, 'तत्रेति, 'मादृश्यपदस्य मादृश्यवाचकमदृशपदम्य इत्यर्थः, मादृश्यस्य वाक्यत्वेन पदत्वाभावात्, 'विशेषे' प्रत्याश्रयविभिन्ने खुर-रङ्ग-रूपादिरूपविशेषधर्म, 'तात्य- उत्' मझेतात, तथाच तादृशधर्माणां शक्यत्वन्यूनवृत्तित्वेन तद- वच्छेदकत्वासम्भवात् अनन्तशक्रिकल्पने महागौरवं इति भावः । मनु मादृश्यानां तथारूपवेऽपि मादृश्यत्वरूपानुगतरूपेण शक्यता- वच्छेदकत्वकल्पने बाधकाभावः, न वा करनन्तत्वं इत्यत आह, 'अन्यथेति अनुगतमादृश्यत्वरूपेण गोमादृश्यस्य गवयपद शक्यता- वच्छेदकत्वे, ‘महिषेऽतिप्रमङ्गः' महिषेऽपि गवयपद शक्यत्वप्रसङ्गः, गोनिरूपितमादृश्यत्वावच्छिन्नस्य तत्रापि सत्वादिति भावः । 'इति- प्रयोगादिति प्रयोगम्य प्रामाणिकत्वात्, तथाच तस्य सदृश इत्यत्र षष्ठ्य निरूपितत्वं तस्य च मादृश्येऽन्वयः, तेन सदृश इत्यादौ हतीयार्थः साहित्य, ममानधर्मवत्त्वं तत्र मदृशशब्दार्थः, तादृश- व्यवहारदयस्य भवन्मते भेदस्यले सम्भवेऽपि अभेदस्यले सम्भवादिति (१) सदृणपदम्येति ख० ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । ४३ प्रयोगात् । न चाभेदे सम्बन्धः सहार्थो वा सम्भ- वति । गगनं गगनाकारमित्यादौ तु गगनाद्येवैतादृश. धर्मवनान्यदित्यत्र तात्पर्यम्। यहा स्थानान्तरोयगगन-सागरयोरुपमानत्व) त- योर्युद्धविशेषे तयोरेव युद्धान्तरमुपमानमिति । भावः। ननु कथं अभेदस्यले तादृशप्रयोगामम्भव इत्यत शाह, 'न चेति, 'अभेदे' प्रतियोग्यनुयोगिनोरभेदम्यले, 'मम्बन्धः' निरू- पकत्वरूपमम्बन्धः, स्ववृत्तिधर्मवत्त्वम्य स्वनिरूपितत्वाभावात् स्वाभिने खमाहित्याभावात्तस्य विभक्त्यर्थत्वे उद्देश्यतावच्छेदक-विधेयतावच्छे- दकयोरेक्याच्छाब्दबोधामम्भवाचेति भावः । नन गगनाकारमित्यादः का गतिरित्यत आह, 'गगनमित्यादि, 'मान्यदिति, तथाच गगन- मिति मावधारणमिति भावः। 'इत्यत्र तात्पर्यमिति, अव- धारणर्थकपदे तात्पर्यमिति भावः । ननु गगनं गगनं इत्यादिवत् गगनं गगनवृत्तिधर्मावदित्यादेरपि निराकासत्वात् तादृशवाक्यार्थ- स्यापार्थकत्वापत्तिरित्यत पाह, 'यद्दति, 'उपमानत्वमिति, तथा मामान्यशब्दम्य विशेषपरतया गगनप्रदद्वयम्य मागरपदद्वयम्य च विशेषपरतया नानुपपत्तिरिति भावः । ननक्रयशोदोके: का गति- रिति चेत्, बलरामतात्पर्यणापि तदुपपत्तेः तत्रेदम्पदस्य बलराम- परत्वे बाधकाभावात् । (९) इति प्रतीतिप्रयोगादिति ख० । (२) सर्गान्तरीयगगन-सागरयोरुपमानत्वमिति ख. ।

·88 तत्वचिन्तामणगे। नम्बयं देवदत्तस्तदन्यो वा भवतु तत्सदृशस्तावदय- मिति भेदाभेदसंशयेऽपि सादृश्यनिश्चयात् अतिरिक्त सादृश्यमस्त्वितिर) चेत्, न, देवदत्तधर्ममाचाभिप्रा- येण(र) एकदेशे सादृश्यपदप्रयोगात् कथमन्यथा स स्वायं न तु तत्सदृश इति, तत्सहशोऽयं न तु स इति प्रतीति-प्रयोगौ। न चाच सदृशपदं भेदमाचपरमिति मादृश्यस्यातिरिकताव्यवस्थापकं मौमांसकयुक्त्यन्तरं निरस्थति, 'नपित्यादिना, 'तत्मदृशः' देवदत्तमदृशः, इतौत्यस्य 'निश्चयादि- त्यनेनान्वयः, मात्रपदेन भेदव्यवच्छेदः। तथाच तत्र सदृशपदस्य देवदत्तगतधर्मवावमाचे लक्षणेति भावः । 'एकदेशे सदृशपदाक्ये- कदेशे, 'मादृष्यपदप्रयोगात्' मादृश्यवाचकमदृभपदप्रयोगादित्यर्थः । तथाच लक्षणमूलकस्तादृशष्यवहार इति भावः । तत्रैव युकिमाइ, 'कथमन्यथेति, 'अन्यथा' सादृश्यस्य भेदाघटितत्वे, तस्मिन् तत्मदृम- भेदप्रतौति-प्रयोगायुक्का तत्सदृशे तबेदप्रतौति-प्रयोगावाह, 'तास- मोऽयमिति, उप्रतीति-प्रयोगयोः मादृश्यविशिष्टे त दावगाहि- तयायुपपत्तिरित्यत शाह, 'नत्मदृशोऽयमिति तत्मादृण्यावच्छिनो- ऽयमित्यर्थः, तथाच तत्मादृश्यमामानाधिकरण्येन तादृशप्रतीत्यादे- उपपतावपि तत्मादृश्यावच्छेदेन तद्भेदावगाप्रितीत्यादर्भवन्मतेऽनु- पपत्तिः अभेदेऽपि मादृश्यखौकारात् इति भावः । इति तु वस्तु- (२) सादृश्यमितौति ख० । (२) देवदत्ताभिप्रायेणेति ख० ।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । ४५ युक्तं, मुख्ये सम्भवति लक्षणाया प्रयोगात् तस्मान पदार्थान्तरं सादृश्यमिति । स्यादेतत्, मा भूत् पदा- र्थान्तरं, तथापि प्रत्यक्षाच्छब्दाहा गवये गोसादृश्यता- नात् गवयसदृशो गौरितिज्ञानमुपमितिः। न चैतत्प्र- त्यक्षं, असन्निहितविशेष्यकत्वात् । नानुमानं लिङ्गा- गतिः। शकते, 'न चेति, 'युक्रमिति परेणान्वयः, अयुकत्वे हेतु- माह, 'मुख्य इति शक्ये इत्यर्थः, अर्थ इति शेषः । उपसंहरति, 'तस्मादिति। मादृश्यस्यातिरिक्रतां व्यवस्थापयितुमगनोऽपि मौमां- मकः मलनः शकते, 'स्थादेतदिति, ‘एतत्' सादृश्यस्य स्कृप्तपदार्था- न्तर्गतत्वं, ददश्च “तुभ्यतु दर्जनः" इति न्यायेन उर्फ। 'एतत्' मादृश्य, ‘पदार्थान्तरं', 'मा भूदिति न स्यादित्यर्थः । 'प्रत्यक्षादिति इन्द्रियादित्यर्थः, जन्यत्वं पञ्चम्यर्थः, 'जानादित्यचयो, एवमग्रेऽपि । प्रतीन्द्रियेऽमनिष्टे च गोसादृश्य ज्ञानात् गवि तत्मादृश्यज्ञानस्यापि उपमिनिवादाह, 'शब्दावति, 'जानादिति 'जानमित्याय, तादृ- मज्ञानजन्यज्ञानमित्यर्थः, लक्षणन्तु तत्मादृश्यप्रकारकजानजन्य-तद्धि- मेष्यक-तत्मदृप्रसादृश्यप्रकारकजानत्वं. तविशेष्यकोपमितित्वमिति, सामान्यलक्षणन्तु मादृश्यप्रमाकरणकजानत्वं इति तदभिप्रायः । तवानस्य प्रत्यक्षादिभिवत्व एव उपमितित्वं मेस्यति इति प्रत्य- चादिभिन्नत्वं तत्र सम्पादयति, 'न चैतदिति, 'श्रमविहितविशेष्य- कत्वात्' गवादेर्दूरवर्तित्वादमनिष्टत्वादिति यावत्, तैरलौकिक- (२) विशेष्यासन्निकर्षादिति ख० ।

·तत्वचिन्तामगौ। । भावात् । न च गवयगतं सादृश्यं लिङ्गम्, अपक्षधर्म- त्वात्। अथ सदृशयान्तरदर्शने यो यहतसादृश्यप्रति- योगीस तत्सदृश इति प्रत्यक्षेण व्याप्तिग्रहे सति गवय- गतसादृश्यप्रतियोगित्वात् गौर्गवयसदृश इत्यनुमिति- रिति चेत्, न, व्याप्तिग्रहं विनैव प्रथममपि प्रत्यक्षाच्छ- ब्दादा गोसदृशं गवयं ज्ञात्वा गवि गवयसादृश्यज्ञानोद- यात्। किञ्च गवि गवयसादृश्यं न साध्यं प्रथमतस्तद- सन्त्रिकर्षानभ्युपगमादिति भावः । 'लिङ्गाभावादिति अव्यभिचारि- पक्षधर्मलिङ्गाभावादित्यर्थः। शकते, 'न चेति, 'मादृश्यमिति गोमा- दृष्यमित्यर्थः, 'अपक्षधर्मत्वात्' गवावृत्तित्वात्, ददमुपलक्षणं गवय- सादृश्यस्य गोत्वस्य वा तथात्वे माध्याविशेषान् सिद्धसाधनादित्यपि बोध्यं। तहतमादृश्यप्रतियोगित्वेन हेतुना तत्मादृश्यं माधनौयं तत्र पचे माध्यमन्देहेन पक्षान्तर्भावेन व्याप्तिनिश्चयो न मम्भवतीति दृष्टान्तस्थलं प्रदर्शयन् मामान्यव्याप्तिमुद्भाव्य शकते, 'अथेति, 'मदृश- दयान्नरेति गो-गवभिनखराश्वादौत्यर्थः, 'दर्शने' तयोः सादृश्य- जामदशायामित्यर्थः, एतेन तत्रैव व्याप्तिनिश्चयः सम्भवतीत्यावेदितं, 'विनैव' विनापि । ननु व्याप्तिग्रहो यत्र न जातस्तत्र न जायत एव नज्वानमिति यधुच्यते तदाण्याह, 'प्रथममपौति, 'प्रथममपि' व्याप्तियहात् पूर्वमपि। क्षणबिलम्बस्य सपथनिर्णयत्वादाह, 'किञ्चेति, 'न माध्यमिति, वकुं शक्यत इति शेषः, 'प्रथमतः' व्याप्तिग्रहात् पूर्व, व्याप्तियहस्य माध्यज्ञानाधीनत्वादिति भावः । मामान्यव्याप्तौ प्रकृत- ·उपमानाखतीयखण्डम् । प्रतीतेः, गवयगतसादृश्यप्रतियोगित्वञ्च गवि न प्रत्यक्षं विषेष्यस्थासनिकादिति नानुमितिगम्यं तल्लिङ्गस्यापि तहतत्वेनाप्रत्यक्षस्य लिङ्गान्तरगम्यत्वेनानवस्थानात् । न च गौरेतहवयसदृशः गवयगतभूयोऽवयवादिसामा- न्यवत्वात् गवयान्तरवदिति रामं । गवयान्तराज्ञानेऽपि गवि गवयसदृशत्वप्रत्ययात् । अतएव गवि गवयगत- साध्यज्ञानानपेक्षणाद्धेवमिद्धिमाह, 'गवयगतेति, 'विशेष्यस्यामत्रिका र्षात्' पक्षस्य गोरमन्त्रिकर्षादित्यर्थः। ननु तादृगहतरपि तत्रानुमेय- इत्यत आह, 'तम्बिङ्गम्यापोति गवयमादृश्यप्रतियोगित्वरूपलिङ्गा- स्थापौत्यर्थः, 'तगतत्वेन', 'अप्रत्यक्षम्य' प्रत्यक्षा विषयम्य, उदश्च 'लिङ्गा- न्तरगम्यत्वे नेत्यत्र हेतुगर्भविशेषणं, 'अनवम्यानादिति तत्साधकलिङ्ग- मप्यनुमेयं पुनम्तत्माधकलिङ्गमप्यनुमेयमित्याद्यनवम्थानादित्यर्थः । उकानवस्थाया अनादित्वयाह, 'न चति, 'एतदिति गवयातरम्य दृष्टान्तत्वमम्पत्त्यर्थ । न च विशष याप्तिरप्रयोजिकेति देण्यं, दृष्टान्तमत्त्वे तस्या अपि प्रयोजकत्वात् अन्यथा ननिर्वचने ग्रन्थक मन्मत्ततापत्तेः, न हि प्रकृतानुपयुकं कुत्रचित्कश्चिनि कि । 'मामान्यवत्त्वात्' तत्- प्रतियोगित्वादित्यर्थः, अन्यथा माध्या विशेषापत्तः । इति राम रति मनोजमित्यर्थः । 'प्रत्ययादिति, तथाच तादृशजानम्यागत्या उप- मितित्वं खीकरणीयमिति भावः । यद्यपि गोरमबिष्टत्वेन प्रहात- हेतोः पक्षधर्मताज्ञानं न मम्भवतीत्युक्रदोषस्य जागरुकत्वादोषार- ·तत्त्वचिन्तामणौ गोसादृश्यं गोगतगवयसादृश्यं विनानुपपद्यमानं तत्क- त्ययति, न हि गोसदृशो गवय एतद्विसदृशो गौरिति वाच्यमिति निरस्तम् । गवयनिरूपितगोसादृश्याप्र- सिद्धौ तेन विनानुपपत्तिज्ञानाभावात्। किञ्च तवार्था- पत्तियतिरेक्यनुमानं । न च गवयगतसादृश्यप्रतियो- दानममङ्गतं, तथापि गवि मन्त्रिकर्षदशायामपि तादृशज्ञानस्य नानु- मितित्वमम्भव इत्यावेदनायैव तथोकिरिति । अयमापत्तेः प्रमा- ान्सरत्वखौकारात् । तत्र तत्रास्तोत्याह, 'अतएवेति वक्ष्यमाणदोषा- देवेत्यर्थः, अस्य निरस्तमिति परेणान्वयः, 'गवौति, 'तत्कन्ययतीति परेणान्वयः । गवयगतगोमादृश्यं तत्कन्यनकर्तृ तत्र विशेषणं अनु- पपद्यमानान्तं, 'तत्' गवयमादृश्य । न चापाद्यापादकयोः वैय- धिकरण्यं, गवयगतगोमादृश्यपदेन गोनिष्ठस्य गवयनिष्ठमादृश्यप्रति- योगित्वम्य उनत्वात् । श्रापाद्यापादकयोर्यभिचाराभावं ग्राहयति, 'म हौति, ‘एतदिमदृशः' एतत्मादृश्याभाववान् इत्यर्थः । गोरमधि- कृष्टत्वेनापाद्यजानामम्भवेन तदनुपपत्तिजानमसम्भवौति दूषयति, 'गवयनिरूपितेति, गोमादृश्याप्रमिद्धाविति, गोरमविकृष्टत्वेनेत्यादिः, 'अप्रमिद्धौ' अनिश्चये, 'तेन विना' तादृशमादृश्येन विना, 'अनु- पपत्तिजामाभावादिति अनुपपत्तिज्ञानासम्भवादित्यर्थः । अर्थापत्तः प्रमाणान्तरत्वं नेयायिकैरनङ्गीकारात् किं दूषणान्तरदाने प्रयाम- इत्यभिप्रायेणाह, 'किञ्चेति, 'तव' नैयायिकस्य, 'व्यतिरेक्यनुमान' तत्स्वरूपेत्यर्थः। तस्यास्तथात्वे का चतिरित्यत पाह, 'न चेति, ·उपमानाख्याप्रतीयखहम् । १९ गित्वं गवि प्रत्यक्षादिना ज्ञातुं शक्यमित्युक्तम्। नम्वेवं करभे गोवैधयंज्ञानात् गवि करभवैधय॑ज्ञानमपि मानान्तरात स्यादिति चेत्, न, गवि करभवैधयं यदि करभत्तिधर्माभाववत्वं तदा स्मृते गवि प्रागस्तितावद- नुपलब्धेः गम्यमेव ।। अथ करभात्तिधर्मवत्वं तदा जातुं शक्य मिति परेणान्वयः। 'उक्रमिति गवयगतमादृश्यप्रति- योगित्वञ्च गवि न प्रत्यक्षमिति ग्रन्थे इत्यादिः । जाइते, 'नव- मिति, ‘एवं' गवये गोमादृश्यज्ञानानन्तरं गवि गवयमादृश्यजानस्य मानान्तरादुत्पन्नत्वे, ‘मानान्तरात्' प्रत्यक्षानुमान-शब्दातिरिक- प्रमाणत् उपमानादिति यावत्, तथाच भवदकतमक्षणस्य तत्रा- गमनादव्याप्तिरिति भावः । अपरे तु 'मानान्तरात्' कृप्तप्रमाणा- तिरिकप्रमाणदित्यर्थः, उपमानलक्षणस्य तत्रागमनेन तम्य तद- न्तर्गतत्वासम्भवादिति भावः । तथाच भवन्मते प्रमाणान्तरखौ- कारप्रमङ्ग इत्यभिप्रायः । करभवैधयं वितयं ममाधत्ते, 'नेति, 'प्रागस्तितावत्' पूर्ववत्तीत्यर्थः, 'अनुपलब्धेः' करभनिष्ठाभाव- प्रतियोगिधर्मवत्त्वं विना गवि करंभवृत्तिधर्माभाववत्वमनुपपत्र- मिति जानात्, जन्यत्वं पञ्चम्यर्थः, म च जानविषयार्थकगम्य- पदार्थकदेशे जानेऽन्वेति, तथाच तादृशानुपपत्तिजानजन्यज्ञान- विषय एवेत्यर्थः । एवञ्च तम्योपमानलक्षणालक्ष्यत्वेन कुतोऽव्याप्ति- (१) अनुपलब्धिगम्यमेवेति ख० । 7 ·५० तत्वचितामयी। गोधर्मा गवि रहौता रव') इदानों स्मृतगोधर्माणां परमेऽभावमाषमधिकं गम्यं तच्च प्रत्यक्षादेव। अथ मत्प्रतियोगिकैतविष्ठसादृश्ये भासमाने समानसंवि- संवेद्यतया एतत्प्रतियोगिकतविष्ठसादृश्यं वैधर्म्यम जातमेवेति चेत्। न। विशेषण-विशेष्यप्रतियोगिभेदेन समानसंविसंवेद्यत्वासिकः एतत्सदृश रतहिधर्मा स- रिति भावः । 'महौता एवेति करभे गवावृत्तिधर्मवत्तायहकाले इत्यादिः, एतेन गोधर्मस्मतिकारणानुभवः सम्पादितः । इदानी- मिति, तदनुभवजन्यमंस्कारादिति शेषः, 'करभेभावमा करभ- निरूपितवृत्तित्वाभावमा पूर्वाग्रहोतं, 'गम्यं ज्ञानविषयः, कर्तव्य- रति मेषः, 'तत्' करभवृत्तित्वाभावविषयकं जानं, “प्रत्यक्षादेव' इन्द्रियादेव, मत्रिकर्षमत्त्वादिति भावः । मनु गोगवयमादृश्ययोः तधर्मायोष तुख्यवित्तिवेद्यतया एकग्रहकालेऽपरग्रहसम्भवात् किसुपमितिखौकारेणेत्याशय तयोस्तुन्यवित्तिवेद्यत्वं न सम्भवतीति समाधत्ते, 'प्रथेत्यादि, 'जातभेव' नामयोग्यमेव, "विशेषण-विधे- व्येति, 'विशेषणं' गवादिवृत्तित्वप्रतियोगिगवादि, 'विशेष्यं गवय- करभादि, 'अमिद्धेरिति, विशिष्टयुद्धौ विशेषण ज्ञानस्य हेतवन गवयादिविशेष्यज्ञानाभावदशोत्पन्नगोमादृष्य-वैधय॑ज्ञानस्य मवय- माग्य-वैधविषयकवासम्भवादिति भावः । विशेष्ये मत्रिकर्षस्था- वसकत्वेन तजजामस्थापि सम्भवात् क्षणविलम्बस्य अपथनिर्णय- (१) गवि-गता एवेति ख.।

·उपमानाखाहतोषखयम्। इत्येतहिशेष्यकमत्ययानुदयाच, तहिशेष्यकप्रत्यक्षे तास- विकर्षस्य हेतुत्वात्। ननु प्रत्यक्षे विशेष्यसविवर्षों हेतुन तु यावहिशेष्यसन्निकर्षागौरवात् अन्यवातीता- नागतवर्तमानव्याप्यविशेष्यकव्याप्तिप्रत्यक्षं न स्यादिति चेत् । न। अतीतानागतविशेष्ये सामान्यलक्षणायाः सत्वात्। अथ गवंयसादृश्यं गवि गवयगतशृङ्गित्वादि- सामान्यवर, तच गवये गोसादृश्ये भासमाने गवि भातमेव, यहा गोगतङ्गित्वादेर्गवयगतत्वं गवये बाहोषान्तरमाह, 'एतदित्यादि, 'अनुदयाचेति, कथमित्या- काझायामाह, 'तविशेष्यकेति, प्रकृताभिप्रायेणेदं, वस्ततो विषयता- सम्बन्धन प्रत्यक्षत्वावछिवं प्रति मधिकर्षस्य हेतुत्वात् विशेष्यतायाः कार्यतावच्छेदके प्रवेशादमल्यापत्तेः। 'हेतुत्वादिति, तथाच तत्र विशेष्ये मत्रिकर्षविरहात् तादृश जानस्य प्रत्यक्षत्वामम्भवेन सतरा- मुपमितिबमङ्गीकार्यमिति भावः । अतएव पूर्व 'म इत्यनेन विशेष्य- निमः कृतः । 'हेतुः' इततयाऽपेक्षितः, 'अन्यथा' यावनि विशेष्ये सत्रिकर्षस्यापेक्षितत्वे, 'न स्यादिति सत्रिष्टधूमादिविशेष्यकन्याप्ति- प्रत्यवस्थातीतानागतधूमादिविशेष्यकत्वं न स्यादिति पर्यवमितार्थः, 'सामान्यशक्षणाया रतिं नवेत्यादिः, मन्मते खतौतामागतविशेयकवं नव नायवेति भावः । तटस्थः परते, 'प्रथेत्यादि, 'त' ताइन- सामान्यवत्वच, 'भातमेवेति गोमायभानकालीनभानविषय एवे- (१) गवयगतरादिमत्वमिति ख•।

·५२ तत्त्वचिन्तामणौ गोसादृश्यं एवं तस्यैव गवयगतस्य गोगतत्वं गवि सादृश्यं तच्चेन्द्रियेणैव ज्ञातं सामान्यस्यैकत्वेनेन्द्रिय- सनिकृष्टत्वात् अयं सइति विपरीत प्रत्यभिज्ञाया- मिवेति चेत्, सत्यं, गोविशेष्यकगवयगतशृङ्गित्वादि- जानं नेन्द्रियजन्यं गोरसन्निकर्षात् तस्मादेतत्सदृश- त्यर्थः, मतिमतम्या ममानकालौनत्वप्रतिपादनात्। गवयगततादृश- धर्मभ्यो गोगततादृशधर्माणां भिन्नतया इदममङ्गतमत साह, 'यद्धति, 'गोगतरङ्गित्वादेः' गोवृत्तितावच्छेदकश्टङ्गत्वावच्छिन्वादेः, 'गवयगतत्वं' गवये गतत्वं यस्येति व्युत्पत्त्या गवयवृत्तीत्यर्थः, षष्ठ्यर्थी- ऽभेदः, तथाच गोवृत्तितावच्छेदकटङ्गत्वावच्छिन्नाभिन्नगवयवृत्तौति पर्यवमितार्थः, अन्यथा गोगतधर्माणं गवयादावसत्त्वात् सादृश्यम- प्रमिद्धं स्यादिति भावः । एवमग्रेऽपि, यथाश्रुतन्तु न मङ्गछते गवय- वृत्तित्वादेर्गीमादृश्यरूपत्वाभावात् एवं गोवृत्तित्वस्य गवयमादृश्य- रूपत्वाभावाच्च । 'तच्च' तादृशमादृग्यच्च, 'जात' ज्ञानयोग्यं, कुत- इत्याकाङ्क्षायामाह, 'सामान्येति ग्टङ्गत्वादिरूपनातेरित्यर्थः, अत्रैव दृष्टान्तमाछ, 'यमिति, तथाच मोऽयमिति प्रत्यभिजायामिद- स्वावच्छिन्ने तत्तावत्तादात्म्यस्थैव तत्तावति इदन्त्वावच्छिन्नतादाम्य- रूपतया यथा तादृशप्रत्यभिज्ञा तथा गोवृत्तितावच्छेदकटङ्गत्वादे- रेव गवयवृत्तितावच्छेदकरूपतया तत्र मन्त्रिकर्षस्थावश्यकत्वेन एकदा क्षणविलम्बेन वा उभयसादृश्ययोरुभयत्र यहसम्भवः । 'गोरमवि- कर्षात्', मया अलौकिकमन्त्रिकर्षानभ्युपगमादिति भावः । उप- (१) गोसादृश्यमिति खः ।

·उपमानास्यरतीयखण्डम् । एतद्विधर्मा एतस्माद्दौर्घः स इति ज्ञानं नानुमानात् विशेष्यासन्त्रिकर्षे तहतबहुलिङ्गाज्ञानात्, एवञ्च सम- तियोगिकपदार्थज्ञाने तत्प्रतियोगिकपदार्थज्ञानमुप- मानं। तदाहुः प्रत्यक्षादिकं विनार्थादर्थान्तरज्ञानं मंहरति मौमांसकः, 'तम्मादिति, प्रथमान्तवयस्य 'म इत्यनेम सम्बन्धः, 'नानुमानात्' इत्यत्र हेतुमार, "विशेष्यामधिकर्ष इति गवादौ मधिकर्षाभावे, एतेन प्रत्यक्षेणापि तज्ञानं ममर्थयितुं न शक्यमित्यपि व्यनितं । 'तगतेति गवादिगतेत्यर्थः, 'वहिति मन्पा- तायातं, अथवा नहतं यबहना गवयधर्माण मादृश्यात्मकानां लिङ्गमनुमापकं तदज्ञानादित्यर्थः । 'तत्पदं गवयादिपरं, तथाच गवयादिगता ये वहवो धाः तदनमापकाजानादित्यर्थः, इत्यपरे, नत्र, तत्पदस्य प्रकान्नवाचितानियमात् । वयन्त तद्गतानि विशेष्य- गतानि यानि मादृश्य-वैधH-दीर्घत्वादीनां बहनि लिङ्गानि तेषा- मज्ञानात् ज्ञानामम्भवादित्यर्थः इति बमः । तथाचागत्या तज्ञान- मुपमित्यात्मकं मन्तव्यमिति भावः । ननु उक्रोपमानलक्षणं मादृश्य- मात्रघटितत्वेन वैधर्म्य-दीर्घत्वादिजाने व्याप्तमित्यत श्राह, ‘एवञ्चेति अमविष्टविशेयकवैधर्म्य-दौर्घत्वादिजोनम्यापि उपमितिलक्षणाल- क्ष्यत्वे मिढे च, 'जान इति तादृश जानानन्तरमित्यर्थः, 'उपमान' उपमितिः, तथाच नमतियोगिकपदार्थप्रकारकजामविशव्यतापत्र- प्रतियोगिकपदार्थप्रकारकत्वे मति तत्प्रतियोगिकपदार्थप्रकारकजान- जन्यतदिष्यक ज्ञानत्वमुपमितिलक्षणमिति पर्यवमितं प्रतो नाया- प्तिरिति भावः । अत्रैव प्राचीनसंवादं प्रमाणयति, 'तदाङरित्यादि, ·५४ तत्त्वचिन्तामणो। पूर्वेषामुपमानात्, विगहितमेतत् ", तथाहि परस्पर- सहशं इत्यादिकं प्रत्यक्षमतो यो यत्साहश्यप्रतियोगी स तत्सहश इति सामान्यतो व्याप्तिनाने सति गौर्गवय- सहशः तत्सादृश्यप्रतियोगित्वात् यथा चातुर्भगिनी । गवयगतसादृश्यमतियोगित्वच्च गोर्गवयगतसादृश्य- वित्तिवेद्यमेव सादृश्ये गोः प्रतियोगित्वेनैव ज्ञानात् 'प्रत्यचादिकं' श्रादिनाऽनुमानपरिग्रहः, 'अर्थात्' मप्रतियोगिकपदा- र्थज्ञानात्, 'अर्थान्तरज्ञान' मप्रतियोगिकपदार्थान्तरज्ञानं, 'पूर्वेषां' अतीतगवादौना, 'उपमानात्' उपमितिजनकप्रमाणदित्यर्थः, विशेष्यावं षष्यर्थः । नियूँढं मौमांसकमतं दूषयति, 'विगर्हितमिति निन्दितमित्यर्थः । कचिद्विवर्णितमिति पाठः अपव्याख्यातमिति तदर्थः, तथाहि निन्दितत्वं यथा तथा जानौहि इत्यर्थः, 'हत्यादिक- मित्यादिना खराश्वादिपरियहः, 'प्रत्यक्ष प्रत्यचविषध एव, एतेन वक्ष्यमाणानुमाने दृष्टान्तः स्थिरौलतः । 'अतः' एतहूयान्तीवेन, अवयवास्य याप्तिजान इत्यच, 'तत्मादृश्येति गवयनिष्ठमादृश्येत्यर्थः, इष्टानामाह, 'यथेति, 'भ्रातरिति हत्यादीनामित्यादिः नातः सन्दर्भविरोधः। मनूकडेनुज्ञानं पूर्वमसम्भवौत्यत पाह, 'गवयगतेति गवयनिष्ठेत्यर्थः, एवमयेऽपि, 'गोरिति गोनिष्ठमित्यर्थः, 'वित्ति- वेधमेवेति, तथाप गवये गोप्रतियोगिकसादृष्यग्रहकाले तस्यवित्ति- बेचतथा गवयनिष्ठमादृश्यप्रतियोगित्वं गवि रखते रति भावः । नवधिकरणत्वाधेयत्वयोनिरूपकत्व-निरूप्यत्व योस तुल्यवित्तिवेद्यतया (१) विना_दर्यापनौ पर्वेषामुपमागतेति वार्समेतरिति ख.।

·उपमानाख्यटतोयखखम् । अन्यथा सादृश्ये गोरनन्षयापत्तेः। यत्तयां सामान्य- तोव्याप्तिग्रहं विना एतत्सदृशः स इति फलासिह यत्तयां व्याप्तिग्रस्माकं व्यतिरेकी परेषामर्धापत्ति- रित्यन्यदेतत्, सादृश्यस्योभयत्तिधर्मस्य किञ्चिदिशेष्य- सत्रिकर्षात् प्रत्यक्षेण भानं यावहिशेष्यसविकर्षस्या- प्रयोजकत्वात् । अन्यथाऽयं स इति भ्रान्तविपरीतप्रत्य- भिज्ञायां का गतिः। मनसैव चैतनिष्ठसादृश्यप्रति. प्रत्यवस्खले तद्ग्रहकाले एतद्ग्रहमम्भवेऽपि गवयो गोः सदृम- रतिमन्द तस्यवित्तिवेद्यताया प्रभावात् तब का गतिरित्यत- पाह, 'मादृश्य रति, 'प्रतियोगित्वेनैव' प्रतियोगित्वरूपषष्ट्यर्थदारैव, 'ज्ञानात्' शाब्दबोधात्, एतेन तस्य मानसोपनौतभानसामग्रीमा व्यञ्चितं। ममासस्थलेऽपि गोप्रतियोगितानिरूपके गोपदस्य लक्षणया नचापि तत्सत्त्वं बोध्यं, 'अन्यथा' प्रतियोगितायाः सम्बन्धले, 'अनन्य- यापनेः', नामार्थयोर्भदाययस्याव्युत्पन्नत्वादिति भावः । सामान्य- व्याप्तेरावश्यकत्वं दर्शयन् उकानुमानस्य व्यतिरेकित्वं प्रदर्य अर्थापति- खौकारापत्तिं निराकरोति, 'यत्तयां मामान्यत इति, 'फलामिद्धेः', प्रश्नमाध्यस्य पूर्व ज्ञानामम्भवादिति भावः । 'यतिरेकौति, नदिमा अनुपपद्यमानत्वं तदभावव्यापकौभताभावप्रतियोगित्वमिति भावः । 'परेषां' मौमांसकानां, एतावता परमतं दूषयित्वा जरबेयायिकः खमते उपमितिस्वरूपं निरूपयितुं भूमिकामारच्यवाह, कौन- गवय इति कौनगवयपदवाच इत्यर्थः, उत्तरमगवषपदमपि ·५४ तत्त्वचिन्तामणौ। योगित्वग्रहः प्रत्यक्षविशेष्यकत्वं परामर्श न प्रयोजक- मित्युक्तम्। कोदृशगवय इति जिज्ञासायां यथा गौ- स्तथा गवय इति श्रुतोत्तरस्य) तथाभूते पिण्डे दृष्टे तथायमित्यतिदेशवाक्यार्थानुसन्धाने ९) अयं गवय- शब्दवाच्य इति मतिरुपमानफलम्। न चेयं वाक्य- मात्रात, अप्रत्यक्षीकृतपिण्डस्यापि प्रसङ्गात् । नापि गवयपदवाच्यपरं, "जिजामायां' प्रतिपाद्यपुरुषोयतादृश जिज्ञासायां मत्यां, 'दतोति इत्याकारकवाक्यादित्यर्थः, 'श्रुतोत्तरस्य' श्रुतः भाब्दविषयोकृत उत्तरवाक्यार्थी येन इति व्युत्पत्त्या अवगतोत्तर- वाक्यार्थस्य इत्यर्थः, 'दतीत्यम्य उत्तरान्चितत्वे तादृशप्रयोगानुपपत्तेः श्रुधातोः श्रवणार्थकत्वे उत्तरवाक्यार्थज्ञानाप्राप्या पश्चात् तत्स्मरणा- मुपपत्तेश्च । षष्ठ्यर्थः कर्तत्वं, तस्य च वक्ष्यमाणक्रियात्रयेऽन्वयः, 'तथा- भूते' गोमादृश्यवति, "पिण्डे' गरौरे, मप्तम्यर्थो विषयत्वं, 'दृष्ट इति भावे कः नादृश पिण्डविषयकदर्शने मति अयं गोमदृश इति प्रत्यचे मतौति यावत्, 'तथायमिति' गोसादृश्यवान् गवय इतौत्यर्थः, 'अनु- मन्धाने' स्मरणे मतीत्यर्थः, तादृशप्रत्यक्षम्यैवोद्दोधकत्वादिति भावः । 'प्रयं' गवयः, 'मतिः' जान, 'उपमानफलं' उपमानप्रमाणफल- मित्यर्थः । शकते, 'न चेति, 'इयं' उका मतिः, 'वाक्यमात्रात्' गवयो गवयशब्दवाचरति वाक्यमात्रजन्या, 'मापदेन अनिदेश- वाक्यार्थम्मरणव्यवच्छेदः, 'प्रमङ्गात्' तादृशमतिप्रसङ्गात्, एतन (१) या गौम्तद्वद्गवय इतोति रव० । (२) श्रुतोकारवाक्यम्येति ख० । (३) तथा गवय इत्यतिदेशवाक्यानुसन्धाने इति ख. ।

·उपमानावरतीयखण्डम् । प्रत्यक्षमावात, अश्रुतवाक्यस्यापि प्रसङ्गात् । नापि तयोः समाहारात्, स हि प्रमाणसमाहारो वा फल- समाहारो वा, आद्ये प्रमाणत्वे सति समाहारः समा- हतयोर्वा प्रामाण्यं,१) नाद्यः फलानेकत्वे समाहारा- । तादृशमतेः शाब्दत्वव्यवच्छेदः । 'प्रत्यक्षमात्' इन्द्रियमाचात्, एतेन प्रत्यक्षत्वव्यवच्छेदः प्रदर्शित इत्युकृङ्खलाः, तन्न, आपत्तिदयामते- रिएखात् प्रकृतानुपयोगाच्च । वस्तुतस्तु अतिदेशवाक्यार्थज्ञान-पिण्ड- प्रत्यक्षयोईयोरेव तत्र प्रयोजकत्वं व्यवम्यापयन् एकमात्रष्यतिरेकेण फलव्यतिरेक दर्शयति, 'न चेत्यादि, 'वाक्यमाचात्' पतिदेश- वाक्यार्थज्ञानमात्रात्, ‘माचपदेन पिण्डप्रत्यक्षव्यवच्छेदः, 'प्रमात्' सादृशमतिप्रमङ्गात्, एवमयेऽपि। 'प्रत्यक्षमाचात्' पिण्डप्रत्यक्षमात्रात्, 'माचपदेनातिदेशवाक्यार्थज्ञानव्यवच्छेदः, 'अश्रुतवाक्यस्य' अनवगता- तिदेशवाक्यार्थम्य, 'प्रमादित्युकार्थकं । अनिदेशवाक्य-तदर्थस्मते- रपि अपेक्षितत्वं व्यवस्थापयितुं तव्यतिरेकेण फलव्यतिरेकमाइ, 'नापीति, 'तयोः' अतिदेशवाक्य पिण्डप्रत्यक्षयोः, 'ममाहारात्' साहित्यात् सहकारित्वात् एककार्यकारित्वादिति यावत्, पञ्चम्यर्थः प्रयोज्यत्वं, ममाहारपदार्थ वितयं दूषयति, ‘म हौति, 'म:' ममाहारः, 'हि' हेतो, 'प्रमाणं' कारणं, 'फन्न' कार्य, प्रमाण- समाहारमपि वितर्कयति, 'श्राद्यदति, 'प्रमाणत्वे मतौति विभिन्न- धर्मावच्छिनकार्यतानिरूपितकारणत्वे मतीत्यर्थः, 'ममाहतयोः' एक- (१) प्रमाणत्वमिति ख 0 ·पूज নন্বিামী नुपपत्तेः तस्य परस्परसहकारिरूपत्वात् । नान्यः, वाक्य-प्रत्यक्षयोभित्रकालत्वात् । वाक्य-तदर्थयोः स्मृति- हारोपनयेऽपि(१) समयपरिच्छेदासिद्धेः। फलसमाहारे धर्मावछिवकार्यकारिणोः, 'प्रामा' फलजनकत्वं । 'नाच इति, 'फलानेकवे' कार्याणां नानाधर्मावच्छिनत्वे, 'समाहारानुपपत्तेः' एकधर्मावच्छित्रकारित्वानुपपत्तेरित्यर्थः, कथमित्याकाङ्क्षायामार, 'तस्येति ममाहारस्येत्यर्थः, 'परस्परेति खजन्यतावच्छेदकधर्मा- वषिजन्यतानिरूपितजनकत्वमपरस्य तब्जन्यतावच्छेदकधर्माव- छिचजन्यतानिरूपितजनकत्वं स्वस्य इत्यन्यतररूपत्वात् इत्यर्थः । गोमादृश्यावच्छिने गवयपदवाच्यत्वज्ञानत्वं वाक्यस्य गवयत्वावच्छिन- गोमादृष्यालौकिकप्रत्यक्षावं पिण्डप्रत्यक्षस्य कार्यतावच्छेदकमिति तयोर्भदादिति भावः । गवयत्वावच्छिने गवयपदवाच्यत्वमेव तदु- भयोः कार्यतावच्छेदकमित्यन्धकमपं दूषयति, 'नान्यदति, "भिन्न- कालत्वादिति, तथाच कार्यप्राक्क्षणे तदुभयोरममावेशात् कुत- एकधर्मावच्छिनकार्य-कारणत्वप्रमकिरिति भावः । ननु तयोरेक- कार्यजमकत्वासम्भवेऽपि स्वजन्यस्मतिद्वारा एककार्यप्रयोजकत्वमस्त्येव तदेवैककार्यकारित्वमस्माकमिति तदपि दूषयति, 'वाक्य-तदर्थयो- रिति वाक्य-तदोरनिदेशवाक्य-पिण्डप्रत्यक्षयोथै अर्थो विषयौ तयोरित्यर्थः, 'मतिद्वारा' स्मतिरूपोपनयमधिकर्षदारा, 'उपनये' उपनौतभानप्रयोजकत्वे, 'ममयः' शतिः, तथाच गवयत्वे शक्तिला- (१) 'स्मतिद्वारोपगयेऽपौत्यनन्तरं 'गवयपिण्डसम्बन्धेगापि इन्द्रियादिना तदूतसादृश्यानुपनये' इत्यतिरिक्तः पाठः चिहितपुस्तके वर्तत इति ।

·उपमानाल्यरतीयखमम् । ५९ तदन्तर्भावे शब्दानुमानयोरपि प्रत्यक्षवप्रसङ्गः । तत् किं तत्फलस्य प्रमाणवहिर्भाव एव पन्तर्भाव वा कियती सा मतिः,() तत्तदसाधारणेन्द्रियादिसाहि- मामिद्धेरित्यर्थः, तादृशज्ञानस्य गवयत्वे शक्यतावच्छेदकत्वविषयक- वामिद्धेरिति यावत्, गवयो गोमदृशः गोमदृशो गवयपदवाच्य- इत्याकारकतया तादृशजामस्य गवयवावछिने सत्यनवगारित्वेन पारतव्येण गवयत्वे मनिभानामम्भवादिति भावः । ननु गवयो गवय- पदवाच्य इत्युपनौतप्रत्यक्षं प्रत्येवानिदेशवाक्य-पिण्डप्रत्यक्षयोः स्वजन्य- स्मतिद्वारा हेतुत्वमिति कन्यं दूषयति, ‘फलममाहारे चेति, 'सदार्भावे' तस्य उपमानफलस्थान्तर्भावे प्रत्यक्षफलामतर्भावे, 'प्रत्य- शत्वप्रसङ्गः' प्रत्यक्षप्रमाणान्तर्गतत्वप्रमङ्गः, तत्फलयोरपि उपनौत- प्रत्यवत्वसम्भवात् इति भावः । महाते, 'तस्किमिति, 'तत्फलस्य' अयं गवयशब्दवाच इति ज्ञानरूपनिरकफलस्य, 'प्रमाणवहिर्भाव- एव' प्रत्यक्षप्रमाणजन्यत्वमेव, 'अन्तर्भावे' प्रत्यक्षप्रमाणजन्यान्तर्भावे, 'तत्फलस्येति पूर्वणाचयः, कियतो' प्रत्यचविभाजककिंधर्भवती, 'मा मतिः' अयं गवयशब्दवाच्य इति मतिः, 'तत्तदमाधारणेति प्रत्यचविभाजकतत्तद्धावच्छिन्नजनकेत्यर्थः, यथाच तस्यायाधुषत्वे पःसाहित्यं त्वाचत्वे त्वक्माहित्यं अस्ति' अपेचितमस्ति, 'रन्द्रि- थादौत्यादिना मधिकर्षपरिग्रहः, तथाच तादृशजानस्य प्रत्यक्षखमेव (१) कियती सौमेति ख.।

·१० सावचिन्तामणौ। त्यम् अस्ति, ताई, सादृश्यज्ञानेऽपि विस्फारितस्य चक्षुषो व्यापारः, अस्मिन् सति तस्यानुपयोगात उपलब्धगोसादृश्यविशिष्टगवयपिण्डस्य वाक्यार्थस्मृति- मतः कालान्तरेऽपि तदनुसन्धानबलात् समयरिच्छे- न तूपमितित्वं इति भावः । समाधत्ते, 'तहौ ति, 'मादृश्यज्ञानेऽपि' मादृश्यविशिष्टपिण्डप्रत्यचे सत्यपि, 'विस्फारितेति अनिमीलिते- त्यर्थः, एतेन मनिकर्षमत्त्वमावेदितं, 'व्यापारः' चाक्षुषरूपः तस्य यत् फलं अतिदेशवाक्यार्थस्मतिरूपं अवश्यमपेचितमस्तीत्यर्थः, तदिमा फलानुत्पत्तेरिति भावः । 'अस्मिन् मति' तादृशम्मति- रूपफलेऽवण्यापेक्षणीये मतीत्यर्थः, 'तस्य' पिण्डप्रत्यक्षस्य, 'अनुपयो- गात्' तादृशमतौ अनावश्यकत्वात् । ननु पिण्डप्रत्यचासत्वे तादृश- मतेरभुत्पादादचय-व्यतिरेकाभ्यामेव तस्यापेचितत्वमित्यत आह, 'उपलब्धेत्यादि प्रत्यचौलतगोमादृश्यविशिष्टगवयपिण्डस्य, 'वाक्यार्थ- मतिमतः' अनिदेशवाक्यार्थस्मरणवतः, 'कालान्तरेऽपि' पिण्डप्रत्यक्ष- मामानन्तरबहुकालानन्तरेऽप्ति, 'तदनुसन्धानेति तस्मात् पिण्डप्रत्य- चात् यदनुसन्धानं तदिषयस्मरणं तबलादित्यर्थः, 'समयेति गवयो गवयपदवाच्य इति शकिज्ञानोत्पत्तरित्यर्थः, तथाच प्रत्यवं विनापि तदुत्पत्त्या अषय-व्यतिरेकावेव न स्तः कुतस्तस्य प्रत्यक्षा- पत्वसम्भावनेति भावः । उपसंहरति जरयायिकः, 'तस्मादिति, 'भागमः' अतिदेशवाक्यं, 'प्रत्य' इन्द्रियं, ताभ्यामतिरिकमेवे- ·उपमानाख्यरतीयहम् । दोत्पत्तेः) । तस्मादागम-प्रत्यक्षाभ्यामन्यदेवेदमागम- स्मृतिसहितं सादृश्यज्ञानमुपमानप्रमाणमिति अर- नैयायिका जयन्तप्रभृतयः। तन्न। वैधाव्याप्तः। यदोदोच्छन क्रमेण के निर्गत्योक्तं) धिक्करभमति- व्यर्थः, 'इदं' तादृश ज्ञानरूपफलजनकं, 'आगममतिमषित' अति- देशवाक्यार्थस्थतिमहितं, 'मादृग्यजाम' मादृग्यविशिष्टपिण्डज्ञानं, 'जयन्तेति जयन्तभट्टप्रभृतयः, वदन्तौति शेषः। एतन्मते एकावच्छे- देन मादृश्यप्रकारकपिण्ड जानातिदेशवाक्यार्थस्मरणोभयजन्यजानमु- पमितिः तत्करणमुपमानं तच्च मादृश्यप्रकारकपिण्डजानं राक्यार्थ- स्मतिश्च व्यापारः पिण्डज़ानानुव्यवमाये स्मरणानुव्यवमाये चाति- व्याप्तिवारणाय एकमात्रजन्यत्वमपहायोभयजन्यत्वनिवेशः तयोः समू- हालम्बनवारणय एकावच्छेदेनेति जन्यताविशेषणं इत्यादिकं स्वय- मूा। दूषयति, 'तबेति, 'वेधमांव्याप्तेः' वैधयंप्रकारकपिण्ड- निययरूपोपमानेऽव्याप्तरित्यर्थः । तस्य लक्ष्यत्व एवाव्याप्तिः सम्भवती- त्यन्यथानुपपत्त्या तम्य लक्ष्यतां व्यवस्थापयति, 'यदेत्यादि, 'उदी- येन' उत्तरस्या दिश भागतेन, दक्षिणापथं गन्तुकामेन इति शेषः, 'क्रमेणेति 'निर्गत्येत्यनेनाग्चयः, 'क' उत्तरापथं गन्तुकामं पुरुषं प्रतीत्यर्थः, 'निर्गत्य' वमादित्यादिः, 'उक्रमिति, किमित्या । (१) समयपरिच्छेदोपपत्तरिति खः । (२) कमेलकं निन्दतोक्तमिति ख.।

·(२ तत्त्वचिन्तामणै। दीर्घग्रीवं प्रलम्बचपलौष्ठं कठोरशूकाशिन') कुत्सिता- वयवसन्निवेशमपसदं पशूनामिति तदुपश्रुत्य दाक्षि- णात्य उत्तरापथं गत्वार) तादृशं वस्तूपलभ्य नूनमसौ करभ इति प्रत्येति, तब किं मानं न तावदुपमानं सादृश्याभावात, न च प्रमानान्तरं सम्भवति । उच्यते। न तावदनुगतं शक्यतावच्छेदकमुपलक्षणं कामायामाह, 'धिक करभमिति, 'अपमदं' पशूनां मध्ये अपकृष्ट, 'दाक्षिणात्यः' दक्षिणस्या दिशः आगतः, 'उपलभ्य' दृष्ट्वा, 'नून' निथितं, 'प्रत्येति' जानाति, 'तत्र' तादृशज्ञाने, अभेदः सप्तम्यर्थः, तथाच तदात्मकमितिजनक किमित्यर्थः, 'मादृश्याभावात्' मादृश्य- प्रकारकपिण्डजानाभावात्, 'सम्भवतीति, व्याप्तिज्ञान-विशेषण ज्ञाना- देरभावेनानुमानादेरसम्भवादिति भावः । इति पूर्वपक्षरहस्यं । जरबैयायिकद्वारा मौमांसकमतं संदूष्य खमतमाह, 'उच्चत- इति, 'म तावदिति 'गवयादिपदशक्रियह इति परेणवयः, 'अनुगतं' सकलगवयसाधारणं, 'शक्यतावच्छेदक' 'विनेति परेणा- स्वयः, एवमग्रेऽपि । ननु शक्यतावच्छेदकासम्भवेऽपि उपलक्षणीभू- तकिश्चिद्धारूपेण तत्र प्रक्रियहो भविष्यतीत्यत आह, 'उपल- (१) कठोरतोष्णकण्टकाशिनमिति ख.। (२) उत्तरापथं गत इति ख० ।

·उपमानास्थरतीयखण्डम् । वा विना') प्रत्यभिज्ञानतः शरीरैकत्ववादिना शरीर- विशेषे चैचादिपदवदध्यक्षत्वेन शृङ्गमाहिकतया गव- यादिपदशक्तिग्रहः,गवयान्तरेपि भावात् । नाप्यन- ध्यक्षे गत्यन्तरोपस्थिते परिभाषात आकाशादिपदवत, , क्षणं वेति, 'प्रत्यभिज्ञानतः' गोसदृशोऽयमिति सदृशाभेदचामतः, अत्र दृष्टान्तमाह, 'शरीरविशेष इति यथा चादिपदस्य शरीर- विशेषे पेत्रोऽयमिति जानतः प्रतिग्रहस्तथा पत्र नेत्यर्थः, तब शरीरस्थ बाल्य-किशोर-यौवनावस्थादिभेदेन नानावे चत्वस्य शरीरगतस्य जातित्वसम्भवेन तस्यैवानुगतस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वात न दृष्टान्तत्वं मम्भवतीत्यत पाह, 'शरोरैकत्ववादिनामिति परौर- नानात्वानङ्गीकर्तृणं, मत इति शेषः, तस्यानध्यक्त्वे प्रक्रियहासम्भ- वात् 'अध्यवत्वेनेति, नवेकदा मकलगवयानामध्यचत्वामम्भवादाह, 'श्टङ्गमाहिकतयेति यदा यत्राध्यवत्वं तदा तत्र प्रक्रियह रति रौत्येत्यर्थः, नर्थ हेतुमाह, 'गवयान्तरेऽपौति यस्य गवयस्य कदा- चिदपि नाध्यक्ष्यत्वं तत्रापौत्यर्थः, 'भावात्' वस्तुगत्या गवयपदशके: मत्त्वादित्यर्थः, तथाच निरवच्छिनाया अपि प्रतः मच गवये यहासम्भव इति भावः । नन्वनध्यक्षेपि श्राकामादिपदवत् तत्र प्रक्रिग्रहो भविष्यतीत्यत पाह, 'नापौति, 'गत्यन्तरोपस्थिते' शब्दो- द्रव्याश्रितोगुणत्वाद्रूपवदित्याद्यनुमानप्रमाणोपस्थिते, 'परिभाषातः' (२) प्रतिनिमित्तमुपलक्षणं वा विनति ख० । (२) सम्भवादिति ख.।

·६० सत्वचिन्तामणी। अतएवाध्यक्षत्वाच्च उपलक्षणस्य च शक्तौ वहिर्भावा- भावात् तहदेव । नापि योगनिर्वचनात्याचकादिपद- वत, अन्यथा(१) पचिक्रियानुपहिते पचतौति न प्रयोगः शब्दाधिकरणमाकाममिति पण्डितसङ्केतात, हेतमाह, 'अतएवेति उनहेतोरेवेत्यर्थः, एकमात्रवृत्तिसङ्केतस्यैव परिभाषारूपत्वादिति भावः। क्वचित् 'तत एव' इति पाठः, तत्राप्ययमर्थः, उपलक्षणस्य प्रत्यक्षले सक्यतावच्छेदकत्वमपि सम्भवतीत्याह, 'अध्यक्षत्वाचेति, चस्त्वर्थ, 'वहिर्भावाभावात्' वहिभावामम्भवात्, अत्र दृष्टान्तमाह, 'तददेवेति तत्पदवदेवेत्यर्थः, इदञ्च बुद्धिस्थत्वं तत्पदशक्यतावच्छेदकं नोपलक्षणमिति प्राचीनमताभिप्रायेण । ननु तत्र शत्यमम्भवात् योग- एव कल्प्य इत्यत आह, 'नापीति, योगनिर्वचनात्' योगकल्पनात्, 'पाचकादिपदवदिति पाचकादिपदम्य यथा योग: कल्प्यते तथा- चापौत्यर्थः, पाचकादिपदे योगकल्पकमस्ति पत्र तु तत्रास्तोत्या- वेदयितुं तत्र तत्कल्पकमाह, 'अन्यथेति पाचकपदस्य पाकक्रिया- विशिष्टे क्रिखीकारे, 'पचिक्रियानुपहित इति, तथाच पचिक्रिया- नुपहिते पाककर्तरि विक्तित्यनुकूलव्यापारस्य पाकस्य तण्डुलामि- संयोगादिरूपस्याभावादिति भावः। 'न प्रायोगः स्यात्' प्रयोगो न (१) 'पाचकादिपदवदित्यनन्तरं 'अन्यथेत्यस्य पूर्व 'सोपलक्षणे' इत्यधिकः पाठः खचिहितपुस्तके वर्त्तते परन्त्वयं पाठः पापरसङ्गतिराहित्यात् म समीचीनः ।

·उपमानास्थरतीयखखम् । (" । स्यात् । अतस्तदनुगुखन्नानादिवोगिनि शक्तिः । अव- च्छेदकतया तूपलक्षणेऽपौति योगात् । नाप्युपस्थित- निमित्तसकोचनात्, स्वर्गादिपदवत् तदभावात्। अतो- गन्धाधुपलक्षितेन पृथिवीत्वेन निमित्तेन पृथिव्यादि- पदवत् सादृश्याधुपलक्षिते गवयत्वादौ गवयादिपदानां स्थादयोग्यत्वादिति भावः । तदनुगुणेति पाकक्रियानुगुणेत्यर्थः, 'ज्ञानादौति दृष्टमाधनताजानादौत्यर्थः, श्रादिना कतिपरिग्रहः, 'योगिनि' विशिष्टे, शकिरवण्य कल्येति शेषः । 'उपलक्षणे' रुति- विशेषणे पाकादौ, तथाच महागौरवं, 'योगात्' योगकन्दनात्, तथाच तादृशकल्पकमत्र नास्तीति भावः । ननु उपस्थितद्रव्यवा- दिसङ्कोचात् द्रव्य विशेषे गवयपदशकिरस्त इत्यत्र पाह, 'नापीति, नर्थ हेतुमाह, 'स्वर्गादिपदवदिति यथा स्वर्गादिपदस्य सुख- वाचितया सुखान्तरे तत्प्रयोगाभावात् सुखविशेष एव तच्छक्तिः कल्यते तथाच नास्तीत्यर्थः, 'तदभावात्' उपस्थित निमित्ताभावात्, द्रव्यत्वादेर्गवयपदनिमित्तत्वाभावादनुपस्थितत्वाच इति भावः । उप- संहरति, 'श्रत इनि, 'गन्धाधुपलक्षितेनेति, श्रादिना नौनरूप- वत्त्वपरिग्रहः, तथापि मकल पृथिव्या व्यवहारविषयतया विभिन्न- संस्थानवत्तया चाव्युत्पनेन का पृथिवौति जिजामायां गन्धवती पृथिवौति श्रुत्वा इयं गन्धवतीत्युपलभमानेन पृथिवी पृथिवौपद- वायेति जायते गन्धादेः शक्यतावच्छेदकत्वे गौरवात् पृथिवी- (१) योगाभावादिति स्व. । १ ·तत्त्वचिन्तामणौ। शक्तिरिति तु परमार्थतः। अन्यथा फलस्याभासत्वे मानत्वविरोधात् । न च पूर्व गवयत्वमुपस्थितं, उप- स्थापकाभावात् । न च गवयपदादेव तदुपस्थितिः, अन्योन्याश्रयात्। अथ वाक्यादेवानेन समयः परि- च्छिन्नः केवलमग्रेऽप्यभिजानाति(१) योगेनेदृशा गवय- पदवाच्यत्वेनावगतः(२) सोऽयमिति नापमानस्य विषय- बजातेस्तथात्वमिति भावः । 'अन्यथा' गवयत्वे शक्यतावच्छेदक- वामत्त्वे, ‘फलम्य' तत्र शक्यतावच्छेदकत्वावगायुपमितिरूपफलस्य, 'प्राभामत्वे' भ्रमत्वे, 'मानत्वविरोधात्' उपमानस्य प्रमितिकर- पात्वविरोधात्, तथाच फलस्य प्रमितित्वरक्षार्थमेव तत्र शक्यता. वच्छेदकात्वमवण्यमगीकार्यमिति भावः । 'अन्योन्याश्रयादिति गव- यपदनिग्रहं विना न गवयपदात् शाब्दबोधः तं विना न गवयत्व- ग्रह इति गवयत्वग्रहे गवयपदशकिग्रहापेचा शनिग्रहे च गवयत्व. ग्रहापेक्षा इत्यन्योन्याश्रयादित्यर्थः । शकते, 'अथेति, 'अनेन' गो- मादृश्येन, 'परिच्छिन्नः' ज्ञानविषयः, 'केवलमिति 'नापमानस्य विषय- इति परेण सम्बन्धः, 'ग्रे' अतिदेशवाक्यजन्यशाब्दबोधात् परं, 'अभिजानाति', 'योगेन' गोममानाकारसम्बन्धेन, 'अवगतः' भाब्द- विषयोकतः, 'इति नोपमानस्य विषयः' इत्याकारकोपमानस्य न केवलं विषय इति नार्थ:, दुषणग्रन्थामङ्गतेः :। वस्तुतः ननु गब्दादेव (१) केवलमये प्रत्यभिजानातीति ख० । (२) यो गोसदृशो गवयपदवाचत्वेन मयावगत इति ख. ।

·उपमानाख्यटतीयखयहम् । इति चेत् । न। न हि सादृश्यमेव निमित्तं, अप्रती- तानामव्यवहारप्रसङ्गात् गौरवाच । नापि गवयत्वं, तदनुपस्थितेः। अतएव नोभयं, स्वयं प्रतीतसम- सङ्गान्तयेऽतिदेशवाक्यप्रयोगानुपपत्तेः। गवयत्वे धयं . गवयपदशक्रिग्रहो भविष्यति किमुपमित्या इत्याइते, 'प्रथेति, 'अनेन' गवयपदवाच्यत्वेन, ‘परिच्छिनः' जातः, परिच्छेद क्रियावि- श्रेषणत्वात् केवलपदोत्तरं द्वितीया, 'अंग्रेऽपि' पश्चादपि, 'अभि- जानाति', 'योगेन' गोमादृश्येन, 'मोऽयमिति 'परिच्छिन इति पूर्वणन्वयः, 'नोपमानस्येति श्रत इत्यादिः, नोपमितिविषय इत्यर्थः, तथाच किमुपमितिस्वीकारेणेति भावः । शक्यतावच्छेदकं विना शनिवौकारात् तेन विना वृत्तिजानं कथं शब्दात् तादृशबोध- इत्यभिप्रायेण दूषयति, 'न हौति नैवेत्यर्थः, 'निमित्तं' शक्यता- वच्छेदकं, 'अप्रतीतानां' गोमादृश्येनाप्रतीतानां गवयानां, 'अव्यव- हारप्रसङ्गात्' गवय इति व्यवहाराभावप्रमङ्गात्, इष्टापत्तावयाह, 'गौरवाचेति गवयत्वापेक्षयेत्यादिः । 'गवयत्वमिति 'निमित्तमिति पूर्वेणान्चयः, 'तदनुपस्थितेः' शाब्दबोधात् पूचं तदनुपस्थितेः । 'अतएव' गवयत्वानुपस्थितेरेव, 'नोभयं' न मादृश्य-गवयत्वोभयं । ननु गवयपदस्य निग्वच्छित्रैव क्रिः स्वीकरणीया प्रतो नोक- दोष इत्यत पाह, 'स्वयमिति, ‘प्रतोतमममान्तय' स्वयं यद्रूपण गवयोजातस्तद्रूपेण तज्ज्ञानाथ, 'अनुपपत्तेरिनि, भवन्मते गवयत्वेन तस्य शान्दाविषयत्वादिति भावः । ननु गोमादृश्यमेव' निमित्तं ·५ तत्त्वचिन्तामणे व्युत्पन्नो न गोसादृश्ये निमित्तस्य गवयत्वस्य प्रतीतेः। मनु यद्यपि तद्दाक्यं समयपरिच्छेदपूर्व नागौजनत् तथापि(र) तदेव वाक्यं स्मृतं सत्प्रतिनिमित्तं परि- छेत्स्यति अध्ययनसमयगृहीत इव वेदराशिरङ्गोपाङ्ग- पर्यवसितः कालान्तरे । न च वाक्यार्थस्येवास्य प्रागेव बोधितत्वात् पर्यवसितमिति वाच्यं । गाः सादृश्योप- स्वयमपि तद्रूपेणैव पुरा जानः तद्रूपेणाजातेऽव्यवहारश्च इष्ट एव इत्यत श्राह, ‘गवयत्वे ह्ययमिति, 'उत्पन्नः' ग्टहीतगतिः, 'न गोसादृश्य रति व्युत्पन्न इति पूर्वेणान्वयः, इति व्यवहारादिति शेषः, 'गवयत्वस्येति मावधारणं, तथाच निमित्तस्य गवयत्वस्यैव प्रतीरित्यर्थः । 'तद्वाक्यं अतिदेशवाक्यं 'ममयपरिच्छेदपूर्व' गव- यत्वावच्छिन्ने गवयपदशक्रिग्रहजनकं, 'नाजीजनत्' नोत्पादितवान्, तथाचेदं वाक्यं गवयत्वावच्छिन्ने प्रक्रिजानजनकं भववितीच्छया नोबारितवानित्यर्थः, परिच्छेत्स्यति' ज्ञापयिष्यति, अत्र दृष्टान्तमाह, 'अध्ययनेति, 'कालान्तर इति ग्टहीतवेदाध्ययनानन्तरं, तथाच यथा वेदराशित्वेन ग्रहोतोऽपि अङ्गोपाङ्गत्वेन ग्रहविषयः पश्चात्त- थेहापि एकतात्पर्येण प्रयुक्तोऽपि शब्दः अपरार्थबोधप्रयोजक इति भावः । शकते, 'न चेति, 'वाक्यार्थस्य' गोमदृशे गवयपदवाच्यत्वस्य, 'पर्यावमितमिति, शकिवानमिति शेषः । सन्धेहादिति, तथाच (१) यदेति ख.। (२) तदेति ख० ।

·उपमामाख्यटतीयखण्डम् । लक्षणत्व-निमित्तत्वयोः सन्देहात, पश्चाद्गवयत्वेऽवगते तर्कलाघवसहकारात् (१) सादृश्यस्योपलक्षणत्वे निश्चिते गङ्गायां घोप इत्यत्रेवान्वयबोधी भविष्यतीति चेत् । न। उपलक्षणनिमित्तत्वसन्देहेऽपि यो गासदृशः स गवयपदवाच्य इति सामानाधिकरण्यमात्रेणान्वयोप- पत्तौ मानान्तरोपनीतानपेक्षणात् रक्तारक्तसन्देहे- ऽपि पटेो भवतीति वाक्यवत्, अन्यथा पर्यवसितेपि पूर्व प्रक्रिज्ञानमम्भवेऽपि गवयत्वे शक्यतावच्छेदकत्वनिश्चयामम्भवा- दुपमितेरपेचेति भावः । पुनः शङ्कते, ‘पचादिति गोमदृश गवय- पदवाच्यत्वज्ञानानन्तरं, 'तर्कलाघवमहकारात्' लाघवरूपतर्कसह- कारात्, 'दूत्यत्रेवेति, यथा मुख्यार्थबाधादिमहकारात् गङ्गापदेन लक्षणया तौरबोधस्तथात्रापति भावः । गोमदृशो गवयपदवाय- इति जानस्य शक्यतावच्छेदकत्वावगाहित्व एव मादृश्ये तदसम्भवेन मानान्तरेण गवयत्वोपस्थितेरपेक्षा इत्युकज्ञानम्य मादृश्ये शक्यत्व- मामानाधिकरण्यावगाहित्वनोपपत्तौ मानान्तरोपनौतगवयत्वापेक्षा नास्तौति ममाधत्ते, 'नेत्यादि, अब दृष्टान्तमाह, 'रकारक्रेत्यादि, 'वाक्यवदिति, यथा तादृशवाक्येन पटे रकत्वमन्देहदायां रक- मामानाधिकरण्येन पटे वर्तमानप्रागभावप्रतियोगित्वावगाहिणान्दो जन्यते तथा इत्यर्थः, मानान्तरमहकारे दोषमाह, 'अन्यथेति, (१) तर्क पुरस्कारादिति ख. , ·. सत्यचिन्तामणौ वाक्ये मानान्तरसहकारात् तदन्वयबुद्धौ') वाक्यभेदा- पत्तेः। गङ्गायां घोष इन्यत्र तु पदार्थ एवान्वया- योग्य इति युक्तं तव मानान्तरापेक्षणम्। यदि च प्रतीतसंसर्गबलायातोऽप्यों वाक्यस्यैव तदा वाक्यभेदा- पत्तिः। अथ तात्पर्य्यानुपपत्त्या यष्टीः प्रवेशयतिवत् तल्लक्षणास्तु गवयपदव्युत्पन्न प्रति तबुझेरुत्पत्तयेर) वाक्यमाप्तेनोक्तं तच्च न प्रतिनिमित्तोपादानं विना। 'पर्यवमितेऽपि' सम्भवविशिष्टान्वयबोधकताके पौत्यर्थः, 'तदन्वयबुद्धौ' नजन्यान्वयबुद्धिखौकारे, 'वाक्यभेदापत्तेरिति गवयो गोमदृशश्व गवयपदवाच्य इति समूहालम्बनबोधजनकत्वापत्तेरित्यर्थः, सादृश्य- भानेऽपि बाधकामावादिति भावः । ननु गङ्गायां घोष इत्यत्रापि अन्वयानुपपत्तिज्ञानादिसहकृतलक्षणाजानरूपमानान्तरापेक्षणे वाक्य- भेदापत्तिरित्यत पाह, 'गङ्गायामित्यादि । ननु तदा कीदृशवा- क्यस्य वाक्ये भेद इत्यत आह, 'यदीति, 'प्रतीतेति प्रतीतस्य संसर्ग- रूपं यद्बलं तदधीनः प्रतीतसंमर्गघटित इति यावत् । शहते, 'प्रथेत्यादि, 'तलक्षणा' सदृशपदलक्षण, 'गवयपदव्युत्पन्न' गवय- पदव्युत्पित्सुं तादृशपदाकिज्ञानेछु प्रतीति यावत्, 'तबुद्धे- रुत्पत्तये' गवयपदभक्तिबुद्धेरुत्पत्तये, क्वचित् 'तत्तबुद्धिव्युत्पत्तये' इति पाठः तप तस्य तद्बुद्धिसम्पादनाय इत्यर्थी बोध्यः, 'प्राप्तेन' भ्रमादिदोषशून्येन पुरुषेण, 'तच' तद्बुद्धिसम्पादनन्ध, (१) तत्तदन्वयबुद्धाविति ख० । (२) तद्युत्पत्तये इति ख.।

·उपमानाख्यटतीयखण्डम्। न च गोसादृश्यं तथेतितात्पर्य्यतो गोसादृश्यपदेन गोसमानाधिकरणं गवयत्वमुपलक्षितं कल्पाते न तु यथा धमोऽस्तीत्यत्र बह्रौ तात्पर्य्यमनुमानेन निर्वह- तौति न लक्षणा। न चाच प्रमाणान्तरमस्तीति येन तन्निर्वाह्य, उपमानस्यासिद्धे, अन्यथान्योन्याश्र- यात् । न च वाक्ये न लक्षणा तस्याः पदधर्मत्वादिति वाच्यं । एकपद एव लक्षणा पदान्तरन्तु नियामक- मित्यस्य वक्ष्यमाणत्वात् । अथ गवयत्वेन लक्षणया 'तथा' प्रवृत्तिनिमित्तं, 'इतितात्पर्य्यतः' इत्याकारतात्पर्यज्ञानतः, 'कल्यत इत्यत्रान्वितमिदं। ननु मदृशपदलक्षणयैव मादृश्यो- पलचितगवयत्वोपस्थितिः प्रमाणान्तरेण तत्र तात्पर्यनिर्वाहण लक्षणाया प्रयोगादित्यत आह, 'न विति, 'लक्षणेत्यवान्चयः, 'इत्यति वयर्थिनामितिजिज्ञामावाक्ये, 'लक्षणा' धूमपदस्य लक्षणा । 'अत्र' अतिदेशवाक्यस्थले, 'प्रमाणान्तरं' गवयत्वे शक्यता- वच्छेदकत्वमाधकं एतदाक्या निरिकं प्रमाणं । मनूपमानमेव तद- स्तोत्यत श्राइ, 'उपमानस्येति, 'अमिद्धेः' तादृशशाब्दात् पूर्वममिद्धेः, 'अन्यथा' तादृशबोधे उपमानम्यापेक्षितत्वे, 'अन्योन्याश्रयात्', पर- परापेक्षणादिति भावः । ननु वाक्ये लक्षणाविरहातादृशामदेव भावतरतीत्यार, 'न चेति, 'तम्याः' लक्षणायाः, 'एकपद एव' वाक्यघटकैकपद एव, 'वक्ष्यमाणत्वात्' स्वमणा वित्यादिः । मदृश- (१) वक्तव्यत्वादिति ख.।

·१२ सत्वचिन्तामणौ तदुपस्थितावपि व्यक्तिवाच्यता न ज्ञायेत तच्छब्दा- दिति) विशिष्टवाच्यताग्राहकमानान्तरमवश्यं स्तोक- रणीयम्। न च यन्निष्ठो धमी यत्पदवाच्यः सोऽपि तद्याच्य इति नियमः, जातिपदे व्यभिचारादिति चेत्, न, प्रवृत्तिनिमित्तवहाच्यत्वबोधतात्पर्य्यकत्वेन ज्ञाता- तिदेशवाक्ये गवयत्वविशिष्टव्यक्तरेव लक्षणातः। अथ यदि गवयत्वे साक्षात् तात्पर्य गोसदृशपदस्य गृहीतं तदा लक्षणा, न च साक्षात् तात्पर्य्यमवधृतम्, अन्यथा धूमोऽस्तीत्यत्रापि साम्यादिति चेत् । न। उपस्थाप- कान्तराभावे तात्पर्य्यस्यैव साक्षात् तात्पर्य्यरूपत्वात्, न चोपमानमेव तथा, अन्योन्याश्रयात् । पदस्य मादृश्योपलक्षितगवयत्वमात्रे लक्षण इति भ्रान्या शकते, 'प्रथेत्यादि, 'लक्षणातः' लक्षणाखौकारात्। शकते, 'प्रथेति, 'माक्षादिति मानान्तरमहकृतमित्यर्थः, 'गोमदृशपदम्येति सप्तमी- तत्पुरुषममामात् तद्घटकमदृशपदम्येत्यर्थः, 'तदा लक्षणेति, माक्षा- तात्पर्यजानन्यैव लक्षणावोजत्वमित्यभिप्रायेणेदं। साचात्तात्पर्य- ज्ञानस्य तदवीजवे दोषमाह, 'अन्यथेति, 'माम्यादिति, मा- क्षात्तात्पादिमत्त्वस्थाविशेषादिति भावः। 'तात्पर्य्यरूपत्वादिति, धूमोऽस्तौत्यत्रानुमानमेव वयपस्थापकमस्तौति भावः । सामाधत्ते, (१) शब्दादितीत ख.।

·उपमामाख्थाटतीयखण्टम् । मैवं, यव प्रतिनिमित्तविषयबोधने न तात्पर्य योगोसहशः स गवयशब्दवाच्य इति स्वरूपाख्यानमा तथाप्युक्तसामग्रौतः ससयपरिच्छित्तिर्भवत्येव। न च तच व्युत्पित्सुव्युत्पत्तये प्रवृत्तिनिमित्तविशेषे तात्पर्य यदनुपपत्तिलक्षणावौजं स्यात् । अपि च, धिक् कर- भमतिदीर्घनौवमित्यादिवाक्यस्य करभनिन्दातात्पर्य- कस्य प्रतिनिमित्तपरत्वाभावेऽपि तादृशपिण्डमनु- भवतः स्मरतश्च वाक्यार्थमयं करभशब्दवाच्य इति भवति मतिः। न च तत्र प्रतिनिमित्तविशेषे तात्प- र्यमस्ति लक्षणाया वीजं, निन्दापरत्वात् । किञ्च सर्वचान्वयानुपपत्तिरेव लक्षणावीजं यष्टौः प्रवेशये- त्यादावपि प्रकरणादिना पुरस्कारादिप्रयोजनकत्वं प्रवे- शनस्यावगतं तादृशे च प्रवेशनादौ यष्ट्यादेग्नन्वयात् 'मैवमिति, 'लक्षणावौ स्यादिति, तथाच तत्रैव गवयत्वे शक्यतावच्छे- दकत्वयार्थमवश्यमुपमानापेवेति भावः । ननु तादृशतात्पर्य विना तादृशवाक्यमेव न प्रयुज्यते इत्यत आह, 'अपि चेति । तात्पर्या- नुपपत्तेलक्षणावौजवमेव खण्डयति, 'किञ्चेति, 'अनन्वयात्' अन्वया- सम्भवात्, नथाचानुपपत्तिरेवेति भावः । ननु यत्र प्रकरणदिजानं नास्ति तचापि लक्षणाया अावश्यकत्वेन तात्पर्य्यानुपपरेव ·तत्त्वचिन्तामणौ। तात्पर्यानुपपत्तेरपि तात्पर्य्यमज्ञात्वा ज्ञातुमशक्यत्वेन तदर्थं प्रकरणदेरवश्योपजीव्यत्वात् । अथ प्रकर- णादेरननुगमः तात्पर्य व्याप्यत्वेन तदनुगमे तात्पर्य्य:- नुपपत्तिरेव सहौजमस्तु लाघवादिति चेत् । न। धूमादिवदननुगतस्यापि व्याप्यत्वाविरोधात् । तस्मात गवयशब्दः कस्यचिद्दाचकः शिष्टैः प्रयुक्तत्वादिति सामान्यतो निश्चितेऽपि गवयत्वविशिष्टो धमौं गवय- पदवाच्य इति लाघवानियम्। तच्च प्रमाणसहकारि, तदोजत्वमावश्यक इत्यत आह, 'तात्पर्य्यानुपपत्तेरपौति, 'तदर्थ' तात्पर्यज्ञानार्थ, 'अवश्योपजीव्यत्वात्' अवश्य प्रयोजकत्वात्। शाइस्ते, 'प्रथेति, 'साघवादिति, तात्पर्याभाववदत्तित्वेन प्रकरणज्ञानस्या- पेक्षितत्वे तात्पर्य्यज्ञानस्य नियतपूर्ववर्त्तितायः तृप्तत्वेनानन्यथा- मिद्धत्वमाचकल्पने लाघवात् प्रकरणज्ञानस्य हेतुत्वे उभयोरेव कल्यत्वेन गौरवादिति भावः । व्याप्यानुगमस्थानुमित्यनुपयोगि- तया तदननुगमे चतिविरह इति समाधत्ते, 'नेति, उपसंहरति, 'तस्मादिति, 'शिष्टैरिति, यद्यपि अपभ्रंशशब्दस्यापि शिष्टप्रयोज्य- नया तत्र व्यभिचारः तथापि साधुपदत्वस्यैव हेतुत्वे तात्पर्य, गवयशब्दवाच इति सामान्यतोनिश्चयस्य विशेषव्यवहारानुपयोगि- वादिति भावः । 'लाघवादिति गोसादृश्यापेक्षया गवयत्वे लाघव- मिति लाघवज्ञानादित्यर्थः, 'तच' लाघवञ्च, 'प्रमाणमहकारीति (१) तात्पर्य्यमज्ञात्वा ज्ञातुमणक्यत्वादिति खः ।

·उपमानाख्यढ़तीयखण्डम् । न च तस्यां दशायां प्रमाणान्तरमस्ति, अता यत्र- माणसहकारि तत्प्रमाणान्तरमास्थेयम्। अथात्वन- मानं तथाहि गवयशब्दो गवयत्वविशिष्टधर्मिवाचका असति वृत्त्यन्तरे :१) प्रयुज्यमानत्वात् गवि गो- शब्दवदिति चेत् । न। गवयत्वविशिष्टो यो धम्मौ तस्य वाचकत्वग्रहेपि गवयत्वस्य प्रतिनिमित्तत्वासिद्धेः । न च शक्तिमज्ञात्वा वृत्त्यन्तरं कापि अवधारयितुं शक्यते, सामानाधिकरण्यमावस्य निमित्तोपलक्षण- बहुनौहिः, प्रमाणान्तरमहकारं विना लाघवज्ञानस्य ज्ञानामर्जक- बादिति भावः । तस्यां दणायां' लाघवजान काले, 'प्रमाणातर' अनुमानादिकं, 'यदिति, तस्येत्यादिः, तथाच तदानौं लाघव- ज्ञानस्य यत्महकारि तत् प्रमाणान्तरं उपमानप्रमाणमित्यर्थः । शाहाते, 'अथेति, 'अमतीत्यादि शकिधमाजन्य-लक्षणग्रहाजन्य-गव- यत्वविशिष्टविषयकशाब्दजनकत्वादित्यर्थः । मनु गवयत्वावच्छिन- वाचकत्वमेव माध्यं तदादिपदे तज्ज्ञानम्य पूर्व मम्भवादत पाह, 'म चेति, 'शक्यत इति, लक्षणायाः गनिघटितघटितत्वादिति भावः । मनु गवयत्वविशिष्टवाचकत्वं तनिष्ठाक्रिनिकपकावं तथाच गत्यंगे गवयभानदशायां पारतन्व्येण गवयत्वम्यापि अवच्छेदकतानिरूपकत्व- सम्बन्धन भानात् तत्र निमित्ततामिद्धिः समानाधिकरणयोरेकपा- परस्य पारतव्येण भाने बाधकाभावात् इत्यत पाह, 'मामानाधि- (१) अभियुक्तरिति ख० ।

·०६ तात्यचिन्तामयी तासाधारणत्वात् । अथ गोसादृश्यस्य प्रतिनिमि- सतायां गौरवावतारे नापमानस्यावतारः) । तथाच सर्केण इतगप्रतिनिमित्तत्वे निश्चिते(२) गवयपदं गव- यत्वप्रतिनिमित्तकं इतराप्रतिनिमित्तकत्वे सति करण्यमात्रस्येति, शक्रेरित्यादि, 'माधारणत्वात्' समानाधिकरण- त्वात्, तथाच मामानाधिकरण्यम्य तनियामकत्वे सादृश्यस्यापि च तथात्वापत्तेरतिदेशवाक्यात्तथा प्रतीतेरिति भावः । इति माम्न- दायिकाः । वस्तुतम्त ननु क्रिमामानाधिकरण्यमेव निमित्ततामाधकं भविष्यतीत्याशय व्यभिचारमाह, 'मामानाधिकरण्यमात्रस्येति, 'मात्रपदेन गङ्केतविषयताव्यवच्छेदः, 'माधारणत्वादित्युकार्थकं इति तु परमार्थः । शकते, 'अथेति, 'गोमादृश्यस्य प्रवृत्तिनिमित्ततायां' तस्य गवयपदशक्यतावच्छेदकतायो, 'गौरवावतरे' गवयत्वापेक्षया गौरवजाने, मप्तम्यर्थः प्रयोजकत्वं, 'नोपमानस्यावतारः' नोपमान- जानं, तथाच भवन्मतेऽपि गौरवज्ञानस्य महकारित्वमावश्यक तजनकतया उपमानस्थापि नोपयोगित्वमिति प्रमाणान्तरेण तज्- जानमन्पत्तौ किमुपमानेन इति गूढाभिप्रायः । ननूपमानं विना कथं तच निमित्तग्रह इत्याकाङ्क्षायामाह, 'तथा चेति, 'तण' माधवजानरूपतर्कण, 'इतरेति गवयत्वभिषे शक्यतावच्छेदकवाभावे निश्चिते इत्यर्थः । इतरेति इतरत् प्रवृत्तिनिमित्तभिन्नं यस्येति (१) गोसादृश्यनिमित्ततागौरवम्यानवतारे या नोपमानस्याप्यनवतार इति ख०। (२) तस्य प्रतिनिमितकत्वेऽवगते इति खः ।

·उपमानाख्यटतोयखण्डम् । सप्रतिनिमित्तकत्वात् यन्नैवं तत्रैवमिति चेत् । न । तर्कस्यानिश्चायकत्वात्। न चायं तको व्याप्तिग्रह- मूलको येन विपर्यायानुमानादर्थसिद्धिः। अथ गवय- पदं सप्रतिनिमित्तकमिति सामान्यतादृष्टमेव तर्क- सहकृतं गवयपदस्येतराप्रवृत्तिनिमित्तकत्वं परिच्छि- नत्ति न तु मानान्तरं कल्पयित्वा तर्कः सहकारी कल्पाते इति चेत्। न। इदं सप्रतिनिमित्तकमन्यच न प्रतिनिमित्तमिति बुद्धावपि गवयत्वप्रतिनि- व्युत्पत्तिः, 'मप्रवृत्तीत्यादि किञ्चिन्प्रवृत्तिनिमित्तकत्वादित्यर्थः, विशेषव्याप्तौ अन्वयदृष्टान्नामम्भवेन व्यतिरेकेण तमाह, 'यत्रैवमिति, 'तर्कस्येति लाघवरूपतर्कस्य, 'अनिश्चायकत्वात्' मन्त्रिकर्षप्रमाणदि- भिन्नत्वेन निश्चयाप्रयोजकत्वात् । नन्वेवं धूमोयदीत्यादितर्कस्यापि तथात्वं स्थादित्यत आह, 'न चायमिति, 'प्रयं' लाघवादिरूपः, 'व्याप्तौति, आपाधापादकयोरित्यादिः, 'अर्थमिद्धिरिति, तथाच तादृशतर्कस्यैवार्थमाधकत्वादिति भावः । पाते, 'अथेति, ‘मप्र- वृत्तिनिमित्तकं' किञ्चिद्धमावच्छिन्नाक्यताक, 'इतौति इत्यनु- मितिजनकसाधुपदत्वज्ञानरूपमामान्यतोदृष्टमनुमानमेवेत्यर्थः, उका- नुमानस्य कार्य-कारणलिङ्गकत्वाभावात् मामान्यतोदृटत्वं, 'तर्कति लाघवरुपेत्यादिः, 'परिच्छिनत्ति' सम्पादयति, 'मानान्तरं' उप- मानरूपप्रमाणं, 'महकारोति तस्येत्यादिः, 'इदमिति गवयपद- मित्यर्थः, 'अन्यच्च' गवयत्वान्यचेत्यर्थः, 'इनि बुद्धावपौति इत्या- ·सत्त्वचिन्तामणौ। मित्तकं गवयपदमिति मानान्तरं विना अप्रतौतेः अनुमितापकतावच्छेदकमात्रप्रकारकत्वनियमात्"। अथ यथेच्छायां सामान्यतादृष्टेन विशेषबाधकसहकते- नाष्टद्रव्यानाश्रयत्वं'९) प्रतीयते अन्यथा विशेषबाध- कारिका बुद्धिर्यतइति व्युत्पत्त्या तादृशमानमोपनौतभानप्रयोजि- कायामनुमितावपौत्यर्थः, अनुमितेस्तनामकत्वासम्भवेन यथाश्रुता- मगतेरिति साम्प्रदायिकाः । वस्तुतस्तु 'इदं गवयत्वमित्यर्थः, 'प्रवृत्तिनिमित्तमित्येव पाठः, मकारयुक्रपाठस्तु प्रामादिकः, तादृशपाठस्य प्रामाणिकत्वे 'निमि- तेति धर्मपरोनिर्देशः, 'इति बुद्धावपि' इतिजानप्रयोज्यानुमिता- पौत्यर्थः, इति तु परमार्थः, 'गवथपदमितीति 'अप्रतीते रित्यत्र प्रतौतावन्चितं, 'प्रकारकत्वेति तथाच किञ्चिदवछिनशक्यता- कत्वत्वेनानुमितावपि स्वरूपतो गवयत्वावच्छिनशक्रिनिश्चयार्थमवश्यं प्रमाणान्तरापेक्षा इति भावः । नन्वात्ममिद्धौ यथेच्छा द्रव्यममवेता गुणत्वादिति सामान्यतोदृष्टानुमानेन प्रत्येकं पृथिव्याघसमवेतत्व- निश्चयमहकतेनाष्टद्रव्यानाश्रितवं प्रतीत्य व्यतिरेक्यनुमानेनात्ममम- बेतत्वमिद्धिस्तथात्रापौत्याशङ्कते, 'अथ यथेच्छायामिति, 'विशेष- बाधकेति पृथिव्यायकैकममवेतत्वाभावनिश्चायकेत्यर्थः, 'अष्टद्रव्याना- श्रयत्वं' अष्टद्रव्यानाश्रितत्वमित्यर्थः, अष्टद्रव्यान्यनाश्रयो यस्या इति व्युत्पत्तः, 'प्रतीयते' अनुमौयते, तथाच व्यापकतानवच्छेदकधर्मा- (१) अनुमितेापकतावच्छेदकत्वप्रकारताकवनियमादिति ख० । (२) विशेषबाधकसहकृतेनान्यदव्याश्रितत्वमिति ख० । .

·उपमानाख्यातीयखण्डम् । कानां द्रव्यव्यतिरेकविषयकत्वेनाष्टद्रव्यानाश्रयत्वं (१) केन ग्राह्यम्। तथाचापि गौरवास्यतर्कसहकृतसा. मान्यतादृष्टादितराप्रतिनिमित्तकत्वे ज्ञाते(२) पश्चात् स व्यतिरेको स्यात् कल्प्यप्रमाणान्तरापेक्षया कृप्त- वच्छिन्नविधेयताकत्वमप्यनुमितौ खौकार्यमिति भावः । 'अन्यथा' अनुमितेस्तथात्वनियमे, 'विशेषबाधकानां' पृथिव्याघेकैकसमवेतत्वा- भावानुमापकानां पृथिव्यादिममवेतत्वाभावव्यापकाभावप्रतियोगि- मनोमात्रयायत्ववत्तापरामर्शानामन्चयपरामर्शानां इति यावत्, 'द्रव्ययतिरेकः' द्रव्यममवेतत्वव्यतिरेकः, कचित्तथैव पाठः, 'विषयक- बेमेति हेतुव्यापकतयेत्यादिः, तथाच प्रत्येकममवेतत्वाभावत्वमात्रस्य व्यापकतावच्छेदकतया अवगाहित्वेन इति पर्यव मितं । 'प्रत्रापि' गवयपदभक्रिग्रहस्थानेऽपि, ‘मामान्यतोदृष्टात्' गवयपदं मप्रवृत्ति- निमित्तकं साधुपदत्वादित्यनुमानात्, 'जाते' अनुमिते, 'मः' गौर- वाख्यस्तर्कः, 'व्यतिरेको स्यादिति इतरानवच्छिवशक्यताकं गवयपदं गवयवावच्छिनशक्यताकवं विना किश्चिदवछिनशक्यताकं न स्थादिति व्यतिरेक्यनुमानप्रयोजकः म्यादित्यर्थः । ननु तादृशतकस्य उपमानमहकारित्वमेव कल्यते किमनुमानमहकारित्वेन इत्यत- . (१) विशेषणबाधकानां एथिव्यायेक कमात्रव्यतिरेकविषयकत्वं अन्यव्या- नाश्रितवमिति ख० । (२) इतराप्रतिनिमित्तं झायत इति ख० ।

·तत्त्वचिन्तामणौ। प्रमाणसहकारित्वस्य युक्तत्वादिति चेत् । न । इच्छाया- मेकैकबाधसहकतापरबाधकैरेव') तावद्रव्यविशिष्ट- वैशिष्ट्यादष्टद्रव्यानाश्रयत्वपरिच्छेदात्र) न तु सामा- न्यतादृष्टेन विशेषणहयोः परिच्छित्त्यैव(२) विशिष्ट- वैशिष्ट्यानिवाहात् तर्कानवतारदशायां तस्य परि- शाह, 'कल्यप्रमाणान्तरेति, 'युक्रत्वादिति तथाच प्रमाणान्तरकन्यने गौरवमिति भावः । दूषयति, 'नेति, 'अपरबाधकैरेवेति पृथिव्या- दिप्रत्येकसमवेतलाभावकूटेरेवेत्यर्थः, तावद्भिरष्टत्वसंख्यावत्पृथिव्या- दिभिर्विशिष्टं पृथिव्यादिनिरूपितं यत्समवेतत्वं तस्य वैशिध्यं प्रति- योगित्वरूपं यत्र एवम्भूतोऽष्टद्रव्याश्रितत्वमामान्याभावस्तस्यानुमिते- रित्यर्थः, एवकारव्यवच्छेद्यं स्वयमाह, 'न विति, 'सामान्यतोदृष्टेन' इच्छा न पृथिवीममवेता मनोमात्रग्राह्यत्वादित्याधनुमानेन, "विशे- षणदयोः' पृथिव्याघेकैकममवेतत्वाभावकृटाष्टद्रव्यसमवेतत्वमामान्या- भावयोः, 'परिच्छित्येव' ज्ञानेनैव, 'विशिष्टेति तावत्समवेतत्वमामा- न्याभावबोधनिर्वाहादित्यर्थः, तथाच व्यापकतानवच्छेदकरूपेणनु- मितिः कुचापि न खौकार्यति भावः । नन्वितरबाधस्थले दवा- चापि व्यापकतानवच्छेदकरूपेणानुमितिः भवितुमईतौत्यतोदोषा- तरमाइ, 'तर्कत्यादि, गौरवायतकाज्ञानदशायामित्यर्थः, 'तस्य' (१) एकैकबाधसहकृतापगपरबाधकैरेयेति खः । (२) तावडूपविशिएवैशिथ्यादन्यदत्यानाश्रयत्वपरिच्छेदादिति ख० । (३) विशेषणतयोपस्थि यैवेति ख० ।

·उपमानाख्यातीयखण्डम् । २ छेदकत्वाच । न च व्याप्तिपरमिदं वाक्यं यो गोसहशः स गवयपदार्थ इति वाक्यादवगतव्याप्तेरनुमित्युदया- दयं (९) गवयपदवाथो गोसदृशत्वात् अतिदेशकाला- बगतपिण्डवदिति वाच्यं । न हि गोसदृशं ज्ञात्वा अनेन पृष्टः स किंशब्दवाच्यइति, किन्तु सामान्यतो व्यापकतानवच्छेदकावच्छिन्नस्य, 'परिच्छेदकत्वात्' अनुमापकत्वप्र- मङ्गादित्यर्थः, अनुमितेापकतावच्छेदकमाचावच्छिन विधेयताकत्व- स्थानियमादिति भावः । 'तस्य' अनुमानस्य, 'परिच्छेदकत्वादिति व्यापकतानवच्छेदकरूपेणेत्यादिः, तथाच तादृशनियमाभावे तर्कस्था- सत्त्वस्थलेऽपि व्यापकतानवच्छेदकरूपेणानुमितिः स्यादिति भावः । रत्यपि कचित्। माइते, 'न चेति वाच्यमिति परेणान्वयः, 'याप्ति- परं' व्याप्तितात्पर्य्यकं, 'इदं' अतिदेशात्मकं, तस्य तत्त्वं स्फुटपति, 'योगोसदृश इति, अवगतव्याप्नेः' पुरुषस्य, अनुमित्युदयादिति, तथाच तब तात्पर्याभावे व्यानरबोधेनानुमितिर्न स्यादिति भावः । मनु मामान्यव्याप्तौ गोमादृश्यत्वम्यानुगतत्वे महिषादौ व्यभिचारः अगमु- गतत्वे दृष्टान्तामिद्धिरतो विशेषव्याप्तिमाह, 'प्रयमिति, 'श्रयं पति- देशकालामवगतो गवयः, दृष्टान्तमाएं, 'प्रतिदेगेति, दूषयति, 'न हौति, 'हि' यस्मात्, अनेन' गोमदृशजाचा पुरुषेण, 'पृष्ट इति, प्रभा- कारमाह, 'म किमिति, 'मः' गोमदृशः, तदा किं पृट इत्याकासा- (१) तस्य तदपरिच्छेदकत्वाचेति ख० । (२) अवगतव्याप्रिनुमिनुयादमिति ख.। 11 ·तत्वचिन्तामणौ। गवयपदार्थमवगत्य) स कौडगिति, तथाच यद्योग- प्राथम्याभ्यां तस्यैव व्याप्यत्वर) ततः किं तेन । अथ लक्ष- णपरमिदं९) वाक्यं किंलक्ष्य कोऽसाविति) प्रश्नार्थः, एवञ्च वाच्य इति प्रयोक्तव्यपरमसौ") गवयइति व्यवह- . यामाह, 'किन्विति, 'गवयपदार्थमिति, तत्वेनेति शेषः, अज्ञातवस्तु- मोऽपि पदार्थत्वेन ज्ञामसम्भवात् यथा वारणदिपदार्थत्वेन वारणा- दिजानमस्मदिधानां, ‘अवगम्येति कचित् पाठः स च प्रामादिकः श्रगुणे धुटि पञ्चमलोपस्थानुशासनिकत्वात्, 'तथाच' गवयपदार्थत्व- ज्ञानस्य पूर्वमावश्यकत्वेन च, 'तस्यैव' गवयपदार्थत्वस्यैव, 'किं तेम' किं मादृश्येन, तथाचोकानुमाने दृष्टान्तामिद्धिरिति भावः । शङ्कते, 'अथेति, 'लक्षणपरं' गवय इति व्यवहारप्रयोजकधर्मतात्पर्य्यक, 'इदं' अतिदेयवाक्यं । ननु गवयपदशक्य जिज्ञासायां तस्य लक्षणपरत्वे उपरत्वं न सम्भवति जिज्ञामिताभिधानस्यैव तथावादित्यतः प्रश्ना- र्थमप्यन्यथा करोति, 'किंलक्ष्यकोऽमाविति किंप्रयोज्यव्यवहारवि- षयोऽसावित्यर्थः, 'प्रश्नार्थः' प्रश्नवाक्यार्थः, तथाचोत्तरवाक्यं न विरु- द्वार्थकमिति भावः। ननूत्तरवाक्ये व्यवहारबोधकपदाभावात् कथं (१) गवयपदार्थमवगम्येति ख० । (२) ययोगप्राथमाख्यां तस्यैवार्थत्वमिति खः । (३) लक्षणापरमिदमिति ख.। (७) किंलक्षणकोऽसावितौति ख० । (५) एक्च प्रयोक्तव्यमयमसाविति ख.।

·२ उपमानाख्यटतोयषणाम्। तव्यो गोसहशत्वात् यस्तु न तथा नासौ गोसदृशः यथा हस्तौति चेत् । न । न हि इत्यादौनां विलक्षणत्वे) प्रमाणमस्ति, सर्वप्रयोगस्य दुर्जेयत्वात्(R) कतिपय- तादृशार्थकत्वमित्यत आह, 'वाच्य इतौति उत्तरवाक्यस्थवाच्य इति- पदमित्यर्थः, उद्देश्य-विधेयभावबलात् प्रयोज्य-प्रयोजकभावलाभ इति भावः । अतएव 'गोसदृशत्वादिति पञ्चमौमिहेशः । ननु तच तत्व- योजकत्वं व्यापकत्वमेव जनकत्वादेर्बाधात् तच व्याप्तिनियतं माग नास्ति व्यभिचारात् इत्याशय व्यभिचाराभावं दर्शयति, 'यस्थिति, 'न तथा' न गवय इति व्यवहारविषयः, तत्र दृष्टान्तमाछ, 'यथेति, हस्तिनि योरेवाभावमत्वादिति भावः । दूषयनि, 'न हौति, 'विल- क्षणसे' गवय इति व्यवहाराविषयत्वे, 'प्रमाणमस्तौति मिजामितुः प्राष्टज्ञानमस्ति, प्रकर्षश्चाप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितत्वं, तथाच गो- मादृश्याभाववति व्यवहारविषयत्वमन्देहात गोमादृश्ये तत्प्रयोजक- वसन्देहासत्वं तादृशवाक्यादपि म ममावतीति भावः । ननु मर्चषां गवयपदप्रयोगे हस्तितात्पर्य्यकत्वाभावादेव तत्र तसिद्धिभविष्यती- त्यत बाह, 'सर्वप्रयोगस्येति सर्वेषां तत्प्रयोगे तत्तात्पर्य्यकला- भावस्य इत्यर्थः, 'दुर्जेयत्वादिति, विना मार्चश्यं सर्वज्ञानासम्भवा- दिति भावः। केचित्तु 'प्रमाणपदं यथाश्रुतार्थकं, तथाच प्रमाणाभावादेव नद्रानाभाव रति भावः । ननु मर्वप्रयोगेन एतत्साधनौयं रत्यत- (२) विपक्षत्व इति खः । (२) दुर्धानत्वादिति ख..

·तस्वचिन्तामणौ। व्यवहारस्यानैकान्तिकत्वात्। न च(१) कोहक किंलिङ्गक- इति प्रार्थः,(२) न घनेन लिङ्गमज्ञात्वा गवयपदस्य वाचकत्वं कस्यचिच्च तड्याप्यत्वं नावगतं,() येन तदर्थ प्रश्नः। प्रतिनिमित्तविशेषलिङ्ग ५) प्रश्नः गवयपदं येन पाह, 'सर्वप्रयोगस्येति, 'दुईयत्वादिति, तथाच हेतज्ञानाभावात् कथं तब तमिद्धिरित्याशय इत्याडः, तन्मन्द, माध्याविशेषापत्तः । मनु कतिपयजनानां प्रयोगे तत्तात्पर्यकत्वाभावनिश्चयादेव तत्र तमिद्धिरित्यत आह, 'कतिपयेत्यादि, माध्य-हेलोयधिकरण्य- मिति तु नामाङ्कनौयं प्रयोगनिष्ठतात्पर्य्याभावस्य स्वप्रतियोगि- विषयतासम्बन्धेनैव हेतृत्वात्, ‘अनेकान्तिकत्वात्' व्यभिचारित्वात् । भरते, 'म चेति, 'कौदृक्' इति, उदीयेतिशब्दोऽत्राप्यन्वितः, 'किंलिङ्गक इति, तथाच किंनिङ्गकप्रश्नार्थी यादृशः कीदृगिति- प्रश्नार्थोऽपि तादृश इत्यर्थः, दूषयति, 'न हौति, 'अनेन' प्रश्नकर्ता पुरुषेण, “लिङ्ग' गवयपदवाच्यत्वानुमापकं, 'वाचकत्व' वाचकता- निरूपकत्वं वाच्यत्वमिति यावत्, गवये इति शेषः, 'अवगतमिति परेणाषयः, 'तड्याप्यत्वं' गवयपदवाच्यत्वयाप्यत्वं, 'तदर्थं' नयाप्यत्व- ज्ञानार्थ, 'प्रश्नः', कत इति शेषः, तथाचातिदेयवाक्यात् पूर्व गवये गवयपदवाच्यत्वस्यैवाजानात्तादृशप्रश्न एव न सम्भवतीति भावः । . (१) अथेति ख•। (२) किंलिङ्गमिति प्रश्नार्थ इति ख० । (३) कस्यचिहाच्यत्वमवगतमिति ख•। (४) अर्थ प्रतिनिमित्तविशेष प्रति ख. ।

·उपमागायतीयखण्डम् । ८५ निमित्तेन वर्तते तस्य किं लिमित्यर्थः इति चेत्, न हि तदनुमानमेवेत्यनेन निश्चितं यत इति स्यात् (२) । ज्ञानहेतुमाचप्रश्ने तविशेषेणोत्तरमिति चेत्। न। 'तयाप्यत्वमवगतमिति क्वचित् पाठः, तत्र 'न होत्यस्य 'प्रश्न इत्यत्र नान्वयः, किन्तु 'अवगतमित्यत्र, 'वाचकत्वमित्युकार्थकं, लिङ्गमज्ञात्वा' विशेषतो लिङ्गमज्ञात्वा, 'कस्यचिच्चेति किश्चित्पदार्थस्य वित्यर्थः, 'तयाप्यत्वमित्ययुकार्थकं, 'अवगतं' निश्चितं, तथाच मामान्यधर्मप्रका- रकजानं विना अवान्तरधर्मप्रकारकजिज्ञासानुदयात्तादृशप्रश्न एवम सम्भवतीति भावः । तदर्थ' लिङ्गत्वावान्तरधर्मप्रकारकशानार्थ, 'प्रश्नः' सात इति शेषः इत्यर्थः । शकते, 'प्रवृत्तिनिमित्तेति गवयपदशक्यता- वच्छेदकानुमापके प्रश्न इत्यर्थः, प्रश्नार्थ स्पष्टीकरोति, 'येनेत्यादि गवयपदं यविच्छिन्नशक्यताकं तम्यानुमापकं किमित्यर्थः। दूष- यति, 'न हौति, 'निथितमिति परेणान्चयः, 'तत्' गवयपदशक्यता- वच्छेदकं, 'अनुमानमेवेति अनुमेयमेवेत्यर्थः, “कत्ययुटोऽन्यचापौति वचनात् कर्माणि युट्प्रत्ययः, तथाच तत् किञ्चिभिङ्गकानुमितिविषय- इति पर्यावमितं, 'इतौति निश्चितेत्यत्रान्वयः, अनेन' प्रश्नकर्ता पुरुषण, 'यत इति स्यात्' येन इति प्रश्नः स्यात्, तथाच मामान्यज्ञामा- भावान विशेष जिज्ञामेति भावः । शङ्कते, 'नामेति, तथाच गवय- पदवाच्यत्वज्ञानजनक किमिति प्रश्नार्थः पर्यवमितः, 'तविशेषेण' (१) तदनुमेयमेवेत्यनेनेति ख० । (२) येन तथा स्यादिति ख० ।

·বলম্বিনয়ী अविशेषादिन्द्रियसन्निकर्षमप्युत्तरयेत्, वनं गतो द्रक्ष्य- सौति । तस्मानिमित्तभेदे एवायं प्रश्नः कौडग्गवयः केन निमित्तेन गवयपदं प्रवर्तते, गवयत्वस्य साक्षादुप- दर्शयितुमशक्यत्वात्, पृष्टः स तदुपलक्षकं सादृश्यमा- चष्टे, पश्चाच्च दृष्टेपि पिण्डेऽतिदेशवाक्यार्थ) स्मरत- गवयपदवाच्यत्वज्ञापकलावान्तरधर्ममादृश्यत्वप्रकारेण, 'उत्तर' जिज्ञा- माविषयबोधकवाक्यं । दूषयति, 'नेति, 'अविशेषात्' जानजनकत्वा- विशेषात्, 'इन्द्रियमनिकर्षमपौति, इन्द्रियमनिष्टोगवयपदवाच- इत्युत्तरतोऽपि तादृशजिजामानिवृत्तेरिति भावः। इन्द्रियमधि- कर्मत्वेनोत्तरवाक्यस्य पर्यवमितार्थमाह, 'वनमित्यादि, इदमुपलक्षणं मादृश्यस्य तज्ज्ञानजनकत्वाभावेन तदाक्यस्योत्तरत्वं न सम्भवतीत्यपि बोध्यं । उपसंहरति, 'तस्मादिति, 'निमित्तभेदे एव' प्रवृत्तिमिमित्त- विशेषण एव, 'प्रश्नोऽयं' कीदृशगवय इति प्रश्न इत्यर्थः, प्रनाथै स्पष्टयति, 'केनेत्यादि किंधर्मावच्छिनाक्यताकं गवयपदं इति पर्यावमितार्थः। ननु किमर्थं मादृश्यमानष्टे इत्याकाशायामाह, 'गवय- वस्येति, 'माचादित्यादि प्रत्यक्षतो ज्ञापयितमशक्यत्वादित्यर्थः, तस्य तथावे गवयपदं गवयत्वावच्छिवशक्यताकमित्येवोत्तरयेदिति भावः । 'म:' उत्तरयिता, 'तदुपलक्षक' गवयत्वोपलक्षक, मादृश्यस्य प्रत्यक्ष- . तोऽपि दर्शयितं शक्यत्वं अवयवादिमाम्यादिति भावः । 'पचाचेति (१) बतिदेशवाक्यमिति ख० ।

·७ उपमानाण्यातीयखण्डम् । स्तर्कसहकारात्() गवयत्वविशिष्टो धौ गवयशब्द- वाच्य इति प्रतिनिमित्तविशेषपरिच्छित्तिरुपमान- फलम् । अथ गौरवेणन्यानिमित्तकत्वे सति सनिमि- तकत्वादिति व्यतिरेकिणएव गवयत्वप्रतिनिमित्त. अतिदेशवाक्यार्थानुभवोत्तरमित्यर्थः, 'दृष्टेऽपि' अयं गोसदृश इति साक्षात्कारविषयेऽपौत्यर्थः, "पिण्डे' गवयशरोरे, 'स्मरत इति, तादृशप्रत्यक्षस्यैवोहोधकत्वादिति भावः। 'तर्कसहकारात्' गौरवाख्य- तर्कसहकारात्, 'प्रवृत्तिनिमित्तविशेषेति प्रवृत्तिनिमित्ते गवयपद- शक्यतावच्छेदके यो विशेषस्तत्परिच्छित्तिस्तज्ज्ञानं, 'उपमानफलं' अनिदेशवाक्यप्रयोजनं । केचित्तु 'उपमानफलं' उपमितिरिति व्याचक्षते, तब माधु, उपमानमनभिधाय तत्फलत्वेनोपमित्यभिधानासम्भवात् प्रतिदेश- वाक्यप्रयोजनाभिधानप्रस्तावे तदभिधानम्यार्थान्तरत्वाच्च । गरते, 'अथेति, गौरवेण' गौरवाख्यतर्केण, निथितादिति शेषः, 'अन्यानिमित्तकवे मति' गवयत्वभित्रधर्मावछिनमनिशून्यत्वे मति, 'मनिमित्तकत्वात् किञ्चिदवच्छिवशक्यताकत्वात्, इति व्यतिरेकिण:' एतस्वरूपात् व्यतिरेकव्याप्तिविशिष्टाद्धेतोरित्यर्थः, तथाच गवयपदस्य गवयत्वप्रवृत्तिनिमित्तकत्वं विना अन्याप्रतिनिमित्तकत्वविशिष्ट- मप्रतिनिमित्तकत्वं न सम्भवति इति व्यतिरेकव्याप्तेरिति भावः। (१) सर्कसहकारगति ख० ।

·तत्वचिन्तामणौ । कत्वधौरिति चेत् । न । व्याप्त्यमूलकतया गौरवस्य(१) तविपर्ययस्य वा अप्रमाणत्वात् तचाप्रमाणे सहका- रितामात्रेण(२) अन्यनिमित्तत्वशङ्कायां(९) कथमुपमान- मिति चेत् । न। गौरवसहवतापमानादेवान्यानिमि- अन्वयसहचाराभावेनान्वयव्याप्तिग्रहासम्भवायतिरेकित्वानुधावनं। दू- षयति, 'नेति, व्यायमूलकतया' आपाधापादकयोाप्तिग्रहानपेक्ष- तया, 'गौरवस्य' गौरवाख्यतर्कस्य, 'तविपर्ययस्य प्रतिनिमित्तत्व- विपर्ययस्य, अन्यस्मिबिति शेषः, 'अप्रमाणत्वात्' अनिवायकत्वात्, तथाच व्याप्तिमूलकतर्कस्यैव निधायकत्वात् गौरवाख्यतर्कणातथा- भृतेन अन्यस्मिन् प्रवृत्तिनिमित्तत्वाभावप्रत्यायनासम्भवादुकस्य हेतु- वासम्भव इति भावः । शकते, 'तत्रेति, 'तत्र' गौरवायत, 'प्रम- माणे' अनिवायके, मतीति शेषः, 'महकारितामात्रेणेति, तस्येत्यादिः, अन्वयथास्य उपमानमित्यत्र, 'अन्यनिमित्तत्वशङ्कायां' अन्यस्मिन् प्रवृत्तिनिमित्तत्वशङ्कायां, स्थितायामिति शेषः, 'कथमुपमान' उप- मित्यात्मको गवयत्वे शक्यतावच्छेदकत्वनिश्चयः कथमित्यर्थः, गौर- वाख्यतर्कस्य किश्चिदनिश्चायकत्वेन तच्छाया अनिवृत्तरिति भावः । दूषयति, 'नेति, 'परिच्छेदादिति निश्चयादित्यर्थः, तथाच गौरवस्था निश्शायकत्वेऽपि तत्महकतोपमानप्रमाणदेव तविषया- (१) गौरवग्रहस्येति ख। (२) सर्कश्यपदेशप्रमाणसहकारितामात्रेणेति खः । (३) बन्यनिमित्तमायामिति ख. ।

·उपमानास्यवतीयखण्डम् । तकत्वे सति सनिमित्तकत्वपरिच्छेदात्। अस्तु गौरक- सहकृतात् सनिमित्तकत्वमानादेव) गवयत्वनिमि- तकत्वसिद्धिः, न चैवं, व्यतिरेक्यच्छेदात् । कार्यत्वे पर्यवसिते बाधकानन्तरं व्यतिरेक्युदयात्। यत्र च दुकमवानिवृत्तिरिति भावः । महकारित्वं सामानाधिकरण्यमाचं म तु तनन्यजनकत्वं बाधितत्वात् । शकते, 'अस्विति 'मिद्धिरिति परेणान्वयः, 'मनिमित्तकत्वमानात्' किश्चिदवच्छिन्नशक्यताकत्वरूपा- नुमापकहेतोः, दूषयति, 'न चैवमिति, नर्थ हेतुमाह, 'यतिरेक्यु- छेदादिति तादृश हेतौ यतिरेकव्याप्त्यसम्भवात्, तस्य गवयवा- वच्छिन्नशक्यताकत्वव्यभिचारादिति भावः । नन्वेवं क्षितिः सकर्तृका कार्यात्वादित्यादावपि मर्गाद्यकालौनाणुकेऽन्यकर्तृकत्वाभावनिश्चयेन व्यतिरेकिण कार्यत्वेन ईश्वरकर्तृकत्वं न मिहोत इत्याशङ्कायामाह, 'कार्यत्व इति, 'पर्यावमिते' विनाशिभावत्वादिना तत्र कार्यत्वेऽनु- मिते मतीत्यर्थः, 'बाधकानन्तरं' अन्याकर्तृकत्व निश्चयानन्तरं, 'व्यति- रेक्युदयात्' व्यतिरेकव्याप्तिग्रहात्, तथाच प्रकृते हेतुघटकान्या- निमित्तकवामिद्या हेतुरेव पूर्वममिद्ध इति भावः । यदि च तत्र क्षितित्वेन पक्षता तदा मर्गाद्यकालीनयणु के नमिद्यर्थं बाधकम्या- पेक्षितत्वेऽपि घटादौ बाधकं विनापि कथं तमिद्धिरित्यत पाह, (१) सनिमित्तकत्वग्राहकमानादेवेति ख० । (२) अतिरेक्युच्छेद इति ख० । 12 ·तचिन्तामो प्रथम व्यतिरेकाभावः() तप कार्यत्वादेव फलर) अन्यानिमित्तकत्वं सनिमित्तकत्वञ्चेति बुद्धावपि गव- यत्वनिमित्तकं गवयपदमिति बुझेरसिबेरुतत्वात् । किच अच व्यवहारेण प्रवृत्तिविशेषे९) पदशक्तिग्रहो न तु तबिमित्ते तेनाप्रतिबन्धात,न गौरवातिव्यात्या- 'यत्र ऐति इदानीन्तनचित्यादौ, 'प्रथम' इतरबाधनिबयान पूर्व, 'व्यतिरेकाभावः' अन्यकर्तृकत्वव्यतिरेकाभावनिश्चयः, कार्यवादेवेति, 'एवकारेण व्यतिरेकित्वव्युदामः, 'फलं' अनुमितिः, तायव्याप्ति- विशिष्ट कार्यत्वादेवानुमितिरिति भावः । तुष्यत दुर्जन इति न्यायेनार, 'अन्यानिमित्तकबमिति, 'उकात्वादिति, इदं मप्रक्ति- निमित्तमिति बुद्धावपौत्यादिपन्थे इत्यादिः । भनिग्रहो नोपमित्यात्मकः किन्तु शक्तियहानन्तरं शक्यता- बच्चेदकत्वग्रह एव तदात्मकः तदेवोपमामफलमित्येकदेशिमतं उपन्यख निरस्थति, 'पति, 'व्यवहारेण' गामानयेत्यादिप्रयोजक- रहवाक्यात् प्रयोज्यबद्धस्य गवानयनादिना, 'प्रवृत्तिविशेषे यक्रिवि- जेषे, ‘पदाक्तिग्रहः' पदविशेषतिग्रहः, 'नचिमित्ते' नयमिव्यावर्तके, 'शक्रिया रति पूर्वणान्वयः, 'तेनाप्रतिबन्धात्' 'तेन' तबिमित्तेन, सच भक्रियताप्रतिबन्धात्, व्यको शक्तिमानस्य निमित्त प्रतिभाना- (२) बाधकालाभ इति ख० । (२) तत्र कार्यत्वादेव पल मेति सः। (२) प्रतिविषये इति ख.।

·उपमानास्थरतीयखहम् । ६५ दिनेतरनिरासे गोत्वानिमित्तत्वग्रहः, गौरवाद- रतर्कत्वात्र) अप्रमाणत्वाच्च । तस्मात व्यक्तौ शक्तिग्रह- एव खाघवादिसाहित्येन इतरानिमित्तकत्वे सति) गोत्वादिनिमित्तकत्वमवधारयति। सर्वच तदेवोप- नियतत्वादिति भावः। नैयायिकाभिमतं यत्तविराकरोति, 'नेति, थमिममियाकाल एव इति शेषः, 'दतरनिरासे गोतरानिमि- सकलनियये, तब हेतुः ‘गौरवातियाण्यादिनेति गोरूपतयनित्यादौ गौरवाख्यतर्कण द्रव्यत्व-प्रमेयवादावतिप्रसङ्गेनाश्वत्वादावादिपदोपा- नासामानाधिकरण्येन तबिरास इति भावः। 'गोत्वादेरित्या दिना गवयत्वादिपरिग्रहः, "निमित्तवग्रहः' शक्यतावच्छेदकलयहः, नर्थ हेतमाह, 'गौरवादेरिति, 'तर्कत्वात्' आपत्तित्वावच्छिनाप्रयो- अकखात्, श्रादिना अतिव्याप्यमामानाधिकरण्यपरियाः । ननु तेषामतत्वेऽपि इतरनिरामकत्वमत्येव इत्यत पाह, 'प्रमाणवा- बेति पनियायकत्वाचेत्यर्थः, तथाच तेषां कुतस्तविधायकवमिति भावः । उपसंहरति, 'तस्मादिति, 'मनिग्रह एवेति व्यवहारादिना व्यती प्रक्रिग्रहे मत्येव इत्यर्थः, 'लाघवादिसाहित्येम' लाघवादीनां साहित्यं यति व्युत्पत्त्या लाघवादिसहितनेत्यर्थः, 'पादिना गौरवातिप्रमामामानाधिकरण्यपरियहः, 'अवधारयतौति, तथा (१) मच गौरवादियायादिनेतरनिरासेनेति ख० । (२) गौरवादेरतनवत्वादिति ख० । (२) जाधवादिसहकृतोऽन्यतरनिमित्तकत्वे सतीति ख० ।

·साचिन्तामणौ मानफलमिति) कश्चित्, तन्त्र, शक्तिग्राहकमेव लाघ- वादिसहकृतं निमित्तमध्यवधारयति, यथा क्षित्यादौ कर्तुरेकताम् (२)। अथैवं भिन्नकर्ट केषु लाघवात् कार्य- लाघवादिमहितेनोपमानरूपप्रमाणेन जनः अवधारयतौत्यर्थः । 'सर्वत्र' गवि गवयादौ, 'तदेव' तादृशावधारणमेव, 'उपमानफलं' उपमानप्रमाणफलमित्यर्थः, तथाचोपमानस्य न व्यकिशक्रियाकलं "शनिग्रहं व्याकरणोपमानेत्यादिप्राचीनप्रवादस्य शक्यतावच्छेदकत्व- रूपमकिग्राहकतयेवोपपत्तेरिति भावः । दूषयति, 'तत्रेति, 'मकि- ग्राहकमेव' व्यक्रियनिग्राहकमेव, 'लाघवादौत्यादिना गौरवाति- प्रमगामामामाधिकरण्यपरिग्रहः, 'निमित्तमपि' गवयत्वादिकमपी- त्यर्थः, श्रादिमा व्यक्रिपरिग्रहः, 'अवधारयति' शक्यत्वेन मिश्चाय- यति, तथाच प्रयोज्यवृद्धव्यवहारादिना निग्रहासम्भवेन तदर्थ- मुपमाममपेक्षितं तदेव निमित्तस्यापि शकिग्राहकं अन्यथा गव- यादिसामान्ये प्रक्रिग्रहामम्भवतादवस्थापत्तेरिति भावः। न च व्यवहारादिना शक्रिग्रहकाले कथं निमित्ते न तद्ग्रह इति वाच्यं । मकलव्यकव्यवहाराविषयत्वेन गवयत्वादेरतिप्रमजात्व सन्देहेन गौरवा- दितर्काभावेन च तदानौं तत्र तत्सन्देहेन निश्चयाभावात् । ननु यकिशक्रिग्रहकाल एव तत्र शक्रियह इति तु राज्ञामाज्ञावत् प्रतिभातौति गायां दृष्टान्तमाह, 'यथेत्यादि, 'चित्यादौ' चिति- त्वेन पक्षीभूते मर्गाद्यकालौनाणकादौ, 'कर्तुरेकतां' तादृशक्षिति- (२) तयति देवोपमानमितीति ख० । (२) क्षियादौ कर्ट ग्राहकं कर्तुरेकतामिति ख० । .

·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । मेककर्टतां बोधयेत् बोधयत्येवर) पश्चादाधकेन त्यज्यते इति चेत् । न(२) । बाधितविषयत्वेनाभासत्वात अल- कर्तुरौश्वरस्यैकता, 'अवधारयतौतिपूर्वेणान्वयः, तथाच यथा वितिः सकर्टका कार्यात्वात् कार्यादा इत्यत्र क्षितिक रेकत्वेन लाघवं इति लाघवादिरूपतर्कसहकृतं कर्तृत्वानुमापकप्रमाणमेव कर्तृत्वानु- मितिदशायामेव कर्तुरेकतामष्यवधारयति तथानापौति भावः । अन्यथा तत्रापि कर्तृत्वानुमित्यनन्तरमेव एकताग्रह इति कथं न रोचयेर्युक्रेस्तौल्यादित्यभिप्रायः । शकते, 'अथैवमिति, ‘एवं' माघ- वादिमहकतानुमापकस्यैव कर्तुरेकताप्रत्यायकत्वे, “भिन्नकर्तृकेषु' कुलालादिकर्डकेषु घट-पटादिष्वपि, ‘लाघवात्', 'कार्य' लाघवादि महतं कार्यरूपमनुमापक, 'एककलता', 'बोधयेदिति, तथाच चितित्वेन चितिमामान्यस्दैव पचतया घट-पटादिष्वपि लाघवादि- महतकार्यरूपहेतुना ईश्वरकर्डकत्वमिद्धिः स्यादिति भावः । तत्रे- धापत्तिमार, 'बोधयत्येवेति, मर्वकर्तुरीश्वरस्य घट-पटादिकत्व- मस्येवेति भावः । पुनः शकते, 'पश्चादिति घट-पटादावेककलकत्व- बोधानन्तरं, 'बाधकेन' बाधनिश्चयेन, 'त्यज्यते' अप्रामाण्यग्रहविष- तया ज्ञाप्यते, तथाच घट-पटादेशककर्दकत्वं नास्त्येवेति भावः । दूषयति, 'नेति, 'बाधितविषयत्वेनेति तादृशानु मितेरित्यादिः, 'आभासत्वात्' उकतोराभामतामम्पादकत्वप्रमङ्गात्, तथाच तेन (१) कार्यत्वमेककर्ट कताच कोऽपि बोधयत्येवेति ख० । (२) एतत् पूर्व 'तहि महतोगभामानुमितिः माध्यायभिचागद्यभावा- दिति चेत्' इत्यधिकः पाठः खर्चािहतपुस्तके वर्तते ।। .

·वावचिन्तामणै। धुनि लघुज्ञानस्य अयथार्थत्वेन तज्जन्यानुमितेरा- भासत्वाच । न चोपमितिरेव इतरव्युत्पत्तिः) अन्यथा तदनिरुक्तरिति वाच्यं । व्युत्पत्तेः शब्दसहकारित्वे हेतुना सर्गाचकालीनगणुकादावपि नसिद्धिन स्थादिति भावः । ननु घटः कुलालकढको घटवादित्यादावपि खाधवादेककर्दकत्व- सिद्धिः स्थादित्यत पाह, 'अलघुनौति, 'सध्विति धर्मपरोनिमः, कचित्तथैव पाठः, लघुत्वज्ञानस्येत्यर्थः, 'अयथार्थत्वेन' धमत्वेन, 'तन- न्यानुमितेः' भ्रमात्मकलाघवज्ञानजन्यानुमितेः, 'आभासत्वात्' भ्रम- त्वात्, भ्रमजन्यानुमितेः प्रमावासम्भवादिति भावः। तथाच भ्रमस्य वस्खमाधकत्वात् कुलालादेर्बकत्वसिद्धिरिति भावः । इदच्च "तव्यतु दुर्जन इति न्यायेनोकं । वस्तुतस्तु यथार्थलाघवज्ञानस्यैवानुमितिहेतु- बोकावयुकदोषवारणसम्भव इति । शकते, 'म चेति वाच्चमिति परेणान्वयः, 'इतरव्युत्पत्तिः' भक्रिज्ञानात्मकतया शब्दसहकारिणे, स्थादिति शेषः, 'अन्यथा' तस्था अतथात्वे, 'तदनिरुकरिति, तथा चोपमितित्वेन भतिज्ञानस्य हेतता स्यादिति पर्यवसितापत्तिरिति भावः । दूषयनि, 'व्युत्पत्तेरिति क्रिज्ञानस्य, 'शब्दसहकारित्वे' तत्त्वेन इत्यादिः, 'मानान्तर' प्रमाणन्तराधीनगविज्ञानसत्त्वे, 'व्याघातात्' उपमितेरमत्त्वात्, तथाचोपमितित्वेन गनिज्ञानस्य शाम्दहेतुत्वे व्यभिचारादिति भावः । ननु यचोपमित्यात्मकगति- (१) लघत्वज्ञानस्येति ख। (२) व्युत्पत्तिरिति ख०।

·६१ उपमानाख्यदतीयखण्डम् । मानान्तरन्वे) व्याघातात्। व्युत्पत्तिस्तु या बुद्धिमा- साद्य पदार्थविशेषबोधः(२) सा। अन्ये तु यत्तदादिपदानामनुगतैकरूपाभावेनैकपैव शक्तिमहादन्यचापौति पदान्तरव्यवहारः पदान्तर- जानसहकारेण गवयादिपदात् भाब्दबोधः तत्र तथा व्युत्पत्तित्व- मव्याहतमेव इत्यत शाह, 'व्युत्पत्तिस्विति, 'या' यद्धावच्छिवां, 'पापाच' श्रमायैव, ‘पदार्थविशेषबोधः', 'सेति' तत्रेति शेषः, 'मा' व्युत्पत्तिः, तथाच शब्दजन्यतावच्छेदकावच्छिन्नजनकस्यैव शब्दमह- कारिता व्यक्तिविशेषे तस्या अपेचितत्वेऽपि न शब्दसहकारित्वं तेन रूपेण माब्दत्वावच्छिवाहेतुत्वादिति भावः । उपमाणप्रमाणं खण्डयतां मतमुपन्यस्य दूषयति, 'अन्ये विति, 'यत्तदादौत्यादिपदात् पर्वनामान्तरपरिग्रहः, ‘पदानामिति पति- पहादितिपरेणान्वयः, 'अनुगतेकरूपाभावेन' मकलसाधारणकधर्मा- भावेन, 'एकव' एकवर्षियेव, 'अन्यत्रापि' अन्यस्मिबपि धर्मिणि, इतौति एवमित्यर्थः, कचित्तथेति पाठः, नत्र पूर्वं यथेति पूरण- चमिति विशेषः, ‘पदारेति गवयादिपदाधौनव्यवहार इत्यर्थः, तथाच व्यवहारादेकस्मिन् गवये प्रक्रियऽपि गवयानरे गवयपद- व्यवहारो भवितमईतौति भावः। ननु व्यत्यन्तरे पदानरमनिग्रहा- (१) शब्दसहकारित्वेन मानान्तरत्वेनेति खः । (२) पदार्थबोध इति ख.।

·सत्त्वचिन्तामणौ वैधर्मगात, न प्रमाणान्तरमुपमानमिति, तन्त्र, बुद्धिस्थत्वादिनोपलक्षणेन साधारणेन शक्तिमहात् बुद्धिविशेषादेव विशेषपर्यवसानं तथैव व्यवहारात देव व्यवहार इति तटस्थाशङ्कायामाह, ‘पदान्तरवैधादिति तत्प- दस्य अन्यादृशपदत्वाभावात् तत्पदाधौनव्यवहारस्थान्यपदशक्रियहा- धौनत्वस्यात्यन्तमसम्भावितत्वादिति भावः । उपसंहरति, 'न प्रमाणा- मारमिति प्रत्यक्षानुमान-शब्दभिन्नप्रमाणमित्यर्थः, न चैवं मिझ- सिद्धिव्याघातः, प्रत्यक्षादिनयत्वव्याप्यं प्रमाणवमित्यत्र तात्पर्य्यात् । दृष्टान्नवैषम्यमुद्भाव्य दूषयति, 'तन्नेत्यादि, 'बुद्धिम्यवादिनेति बुद्धि- विषयत्वात्मकोपलक्षणेन इत्यर्थः, 'माधारणेन' घटत्व-पटत्वादिमकल- धर्मसाधारणेनेत्यर्थः, 'बुद्धिविशेषादेवेति नविच्छिन्ने इत्यादिः, 'बुद्धिविशेषादेव' बुद्धिम्यत्वज्ञानादेव, ‘पर्यवसानं' नद्धर्मावच्छिन्ने प्रतिज्ञान, 'तथैव' तेन रूपेणैव, 'व्यवहारात्' तत्पदाधौनव्यवहा- रात्, 'अन्यथा' तद्रूपेण यत्तदादिपदानां शत्यकल्पने, 'मानान्तरे- ऽपि' उपमानस्वीकारोपि, 'दोषः' अन्यधर्मिणि तदादिपदाधीम- व्यवहारासम्भवरूपो दोषः, अस्त्येवेति शेषः, तथाच यत्तदादिपदानां ताद्रूप्येण भक्रिकन्पनं सर्वमत एव समानं गवयादिपदानान्तु न तथा इति दृष्टान्तवैषम्यमिति भावः । अनुगतरूपेण यस्य जानं तव शक्कियह इति नियमात् कथमन्यत्र मनिग्रह इत्यत शाह, (९) व्यन्यत्रापि शब्दव्यव्यवहार इति पदान्तरवैधम्मादस्तु मानान्तर- मुपमानमिति चेन्नेति ख।

·उपमानाख्यटतौयखगडम् । अन्यथा मानान्तरेऽपि दोषः। न धनुगतरूपप्रतीता- वेव तच शक्तिग्रहः। यत्तु मात्रादिपदानां जनकस्त्रीत्वादिना शक्तिग्रहे कथं मैत्रमावादिलाभः । न च समभिव्याहारविशेषा- दिति वाच्यं । पदार्थो हि पदार्थान्तरमन्वेति, जनक- स्त्रीत्वञ्च न तथेति'' कथं मैचादिना जनकत्वान्वय- इति मानान्तरमिति, तन्न, जनकत्वस्य जन्यसापेक्ष- 'न होत्यादि । वस्तुतस्तु उपमानम्य प्रमाणत्वं तदादिपदाक्रिय मकलव्यकिभानाथं मानान्तरं खौक्रियतामित्यत पाह, 'अन्यथ- त्यादि, 'दोषः' अनुगतधर्माभाव धर्मभेदनानन्तक्रिकल्पनरूपदोषः । नन् यहाको अनुगतरूपप्रतौ तिम्तवेव क्रिग्रहनियमात् कथमन्यत्र शक्रिग्रह इत्यत पाह, 'न हौति 'अनुगतरूपप्रतोतावेवेति अनु- गतरूपम्य प्रतौतिः यत्र दति व्युत्पत्त्या तादृशव्यक्किन्नाभः, 'क्रिग्रह- इति, मानाभावादिति भाव इति परमार्थः । मानानराम्खौकारे दोषमाशते 'यत्त्विनि, मिद्धान्तमा गया निषेधति, 'न चेति 'वाच्यमिति परेणान्वयः, 'ममभिव्याहारवि- शेषात्' मैत्रादिपदममभिन्याहारात्, 'पढार्थान्तरमिति मावधारण पदार्थान्तरमेवान्वेतीत्यर्थः, 'न तथा' न पदार्थः, किन्तु पदार्थता- वच्छेदकमिति शेषः, 'मानान्तमिति बोकार्यमिति षः । व्युत्पत्तिवैचिव्यात् मापेक्षपदार्थम्य पदार्थान्तरकदंश अवयस्वीकारः मकलतान्त्रिकमम्मत इति ममाधत्त, 'तवति, योग्यत्वादीत्यादिना (१) जनकस्त्रीत्वञ्च तर्थताति ख० । . 1:3 ·तत्त्वचिन्तामणौ। त्वेन) योग्यत्वादिना मैत्रेणान्वयात् । लक्षणन्तु उप- मितिकरणत्वम् । उपमितित्वञ्च जातिः। न चासिद्धिः, कारणविशेषे कार्यवाजात्यमावश्यकमिति र कारण- व्यङ्ग्यत्वात्(२) । यद्दा नियतधर्मसमानाधिकरणशब्द- श्राकाहादिपरिग्रहः, तथाच किमर्थं केवलजनकभानार्थं प्रमाण- नरखौकार इति भावः । एतावता जरन्नेयायिकमतं मंदृष्य स्वय- मुपमानादिलक्षणमभिधत्ते, 'लक्षणन्विति, 'उपमितिकरणत्वमिति उपमितित्वघटितधर्मावच्छिन्न कार्यतानिरूपितकरणत्वमित्यर्थः, अतः मादृश्यविशिष्ट प्रत्यक्षम्य उपमितिकरणम्य केवलोपमितिलावच्छिन्न प्रत्य हेतुत्वेऽपि न पतिः, अतिदेशवाक्यार्थस्म तिरूपव्यापारे अति- व्याप्तिवारणाय कारणवमपहाय करणत्वनिवेशः, करणवन्त स्वरूप- सम्बन्धविशेषः तज्जनकव्यापारजनक वा । उपमितिनिरूपणम्यापि प्रतिजातत्वात् उपमानलक्षणम्य तहस्तित्वाच उपमितिलक्षणमप्याह, 'उपमितित्व मिति । तनातेरलिङ्गत्वमाशय निषेधति, 'न चेति, 'अमिद्धिरिति तादृशजातेरित्यादिः, 'कारण विशेषे' कारणवेलक्षण्ये, 'श्रावश्यकमिति, न चेत् कार्य-कारणकल्पनमेव न सम्भवतीति भावः । 'कारणव्यङ्गत्वात्' कारणविशेषप्रमाणकत्वात् । ननु का उपमिति- रित्युपमितित्वावान्तरधर्मप्रकारकजिजामायाः तेन रूपेण तदभि- (१) जनकम्य जन्यापेक्षत्वेनेति ख. (२) कार्थवै नात्यमप्रयुक्तमितीति ख० । (३) कारणविशेषव्यत्यत्वादिति खः ।

·उपमानाख्यदतीयखण्डम् । ह प्रवृत्तिनिमित्तज्ञानमुपमितिः) प्रकारतया शब्द- शक्तिविषयत्वं निमित्तत्वम्' । अग्रहीतममयकसंजया . धानेनानिवृत्ते: तदवान्तरत्वम्य तद्भदगर्भवात् कथमन्यथा अनु- मितिलक्षणमप्यनुमितित्वमिति नोक इत्यत आह, 'यति. निय- तेति नियता ये धर्माः माधय-वैधरूपाः तेषां प्रत्येकममानाधि- करणं यद्वयत्व-करभत्वादिकं तम्मिन् किञ्चिच्छब्दप्रतिनिमित्त- वज्ञानमित्यर्थः, नियतत्वम्यानुगतम्याभावात् स्वनियतति तक, म्व तादृशजानविशेष्यत्वेनाभिमतं गवयत्वादि, तच्च न म्वाभावदत्तिवं खाश्रयभिन्नावृत्तित्वं वा पदार्थी वस्तुशब्द वाच्य इत्युपमिती धनो श्राद्यपदवाच्य इत्युपमिती चाव्याप्यापत्तः पदार्थलम्य केवन्नाम्वयि- त्वात् वृत्त्यनियामकमम्बन्धम्याभावप्रतियोगितानवच्छंद कनाच, पद- वाच्य इत्युपमिती गवयत्वनिष्ठविषयतायाम्तयात्वात् । किन्न म्व- ममानाधिकरणभेदप्रतियोगितानवच्छेदकले मति म्बमामानाधि- करण्यं, उभयत्र म्वाधिकरणत्वं निमित्ततावच्छेदकताघटकमम्बन्धन, अवच्छेदकलं वृत्तित्वञ्च मामानाधिकरण्यघट कमबन्न नातः सम्बन्धभेदनिबन्धनो दोषः । नन किनाम शब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्व- मित्याकाक्षायामाह, 'प्रकारतयंति, अवच्छिन्नत्वं बतायाः, म च विषयत्वान्वयौ, तथाच गवयो गवयपदजन्य-गवयत्वप्रकारकशाब्द- बोधविषयतावान् भवतु इति नित्यमझतीयशाब्दप्रकारत्वावच्छिन्न- (१) नियत धर्मममानाधिकरण प्रतिनिमित्तज्ञानमुपमिति गति स्व० । (२) शब्दाक्तिग्रहविषयानिमित्तत्वमिति ख० ।

·सत्त्वचिन्तामगो वाक्यार्थसामानाधिकरण्येन संज्ञानिमित्तप्रकारताप- रिच्छेदा वा, किञ्चिद्दाक्यार्थसामानाधिकरण्येन संज्ञा- विषयताया गवयत्वे मत्त्वात् गवयत्वं गवय शब्दप्रवृत्तिनिमित्तं एव- मन्यत्रापि इति भावः । उपमित्यनन्तरोत्पन्नतदाकारकप्रत्यक्षे शाब्दे वा तदनुव्यवमाये चातिव्याप्तिरतो लक्षणान्तरमाह, 'अग्टहीतेत्यादि। केचित्त उल्लक्षणम्य स्वत्वगर्भवेनाननुगमाबक्षणान्तरमाह, 'प्र- होतेति इत्याहुः । तन्मन्दं । गवयत्वे प्रतिनिमित्तवपरिच्छ- दिका का इत्यादिजिजामाया अप्यननगमात् जातिघटनयापि अनुगतत्वमम्भवाच्च । 'अग्रहीतः' अनिश्चितः ममयो यम्याम्तादृशी या मंज्ञा गव- यादिरूपा तम्या यो वाक्यार्थः शक्यत्वं वाक्येनार्थी येन इति व्युत्पत्तेः, तत्मामानाधिकरण्येन तद्विशेष्यतावच्छेदकत्वेन, अवच्छिन्नत्वं हतीयार्थः, तथाच तदवच्छिन्ना या 'मंजानिमित्तप्रकारता' शब्दशक्यतावच्छदकप्रकारता, तच्छालिजानमित्यर्थः, ममानाधि- करणविषयतयोरवये द्यावच्छेदकभावम्यौत्सर्गिकवादगवयो गवयपद- वाच्य इत्युपमित्या ग्रहौतश निकगवयपदवाच्यत्वप्रकारकप्रत्यक्षादौ अतिव्यानिवारणायाग्रहीतममयकत्वं संजाविशेषणं । ननु व्यवहा- रादिना गवयादिपदा निग्रहानन्तरमेव उपमानात् शकिग्रहो जायते अन्यथा कौदुग्गवयपदवाच्य इति जिज्ञामैव नोदेति, तदकमभियतः, “म तम्य ग्रहः पूर्वं वृद्धम्य व्यवहारतः। पश्चादे- वोपमानाद्यैः शानिधीपूर्वकैरमौ" इति, तथालोपमितिमात्र सम्भवः ·उपमानाख्यटतीयखण्डम् । निमित्तप्रकारतापरिच्छेदा वा । गाविसहशो न गवय इत्यचापि परम्परया तच तात्पर्य्यमत्येवेति सर्वमवदातम्। इति श्रीमहामहोपाध्याय-गणेशविरचिते तत्त्व- चिन्तामणौ उपमानाख्य-तृतीयखण्डं समाप्तम्। अतस्तत्परित्यज्य लक्षणान्तरमाह. 'किश्चिद्याक्यात, अर्थक एव । नन जिजामानन्तरं गोविमदृशो न गवय इत्यतिदेयवाक्यं प्रयुक अर्थप्रत्येतरयं न गोविमदृश इति प्रत्यक्षम्य उपमित्य करणत्वेन तजन्यतादृशवाक्यार्थस्मतेरप्यव्यापारवन तदनन्तरजाततादृशजाने ऽतिव्याप्तिः मादृश्यप्रकारकज्ञानम्यव उपमितिकरण वन लक्ष्यलम्बो कारामम्भवादित्यत श्रार, 'गोविमदृण इति, परम्परया' गो मादृश्यभावाभावत्वरूपवत्नया, 'तत्र' मादृश्ये, 'तात्पर्यमिति पति- देष्टुरित्यादिः, तथाचातिदंगणे पिण्डप्रत्यक्षे च मादृग्यविषयतायाः मादृश्यत्व-तदभावाभावत्वान्यतररूपावछिनत्वन निवेशातम्य नस्य- वमिष्टमेवेति भावः । 'प्रवदान' निम्मन्नोभृतम् । इति श्रीमाकान्त विद्यावागोभट्टाचार्यविरचिता उपमानाग्य- तौयचिन्तामणिदीपनी ममाता ।। (१) संज्ञानिमितपरिच्छदो वेति ख।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·16093
ROYAL ASIATIC SOCIETY OF BENGAL LIBRARY
Author
Nyaya
Tatra - chintamani - (vol4.)
Title
Call No.
Date of issile
Issieu to
Date of Return
Library of the
ROYAL ASIATIC SOCIETY OF BENGAL
Call No. 181:4/6.197T:K. (Y4)
Accession Yo.. 1.6.0.23...