·Printed by GL Stah at the Auand Prest, Station Road, Bhavnagar Published by Benojtogi Bhatticharyya at the Oriental Instituce, Baroda, on behalf of the Government of His Highness the Maharaja Gacksad of Baroda ·PREFACE. While the foi mes of the Nalavılūsu were passing through the press we came across a MS of the Karikās of the present work. We intended publishing them as an appendıs to the Nalavilāsu in order to give an idea of the rules of dramaturgy which Rāmacandra himself was likely to follow in the composition of his dranas including the Nalavrlūsu But unfortunately, all the copies we had the good fortune to secure being tery incorrect the idea rf including the Kārıls in the edition of the Nalavılāsd had to be abandoned, Later on however, we learnt that a copy of the Kātikās along with a commentary by the same authors-Rāmacandra and Gugacamra-was preserved in the collection of the MSS belonging to the late Ācārya Vijaya Dharma Sīri, now deposited in the Vijaya Lalami Jūāna Bhāndāra at Agra 1ccordingly an applr. cation was made to the Curator through whose courtesy a loan of the same MS was obtained. The authorities of the Oriental In-titute were struck with the patule of the materials presented w the work for the study of the science of dramaturgs, and forthwith included the same in the programme of the Gaekwal's Oriental Series. This edition based on one single manuscript of the work as obtained from Agira is not presented to the public for the first time in origiả1]' Sanskrit a vyo. XLVIII of the Guelicott's Oriental Series Thu nvi's 's zintuiti u tre stegnutyann in hethua Catalogue and ataladar pana in Peterson s leport for the geir 1892-95 The latyadarparia i cited as an authority by langa notun in his commentary on the Vikramorutsiya and bs Bharat malliku in his commentary on the Bharukalya, but there are reasons to suppose that these tyalar panas are different from the picecat work.

·In brs commentary Bharatamallıha quotes apuaiently passage from the Natyadarpana which however, does not appeai in the present edition The pas9ago 18 - IHTT A TETT FEAT Hata aragtet (sarga 14. stan/n 3) The word hūhala contained in the passie refers to a musical instrument, and the passage itself lies the description of 1 There is 20 occasion for the authors of the pictent Natyadar, ana to describe the diflerent musical instruments because their obvious object is to wiite a work on dramaturgs and not on music lt, therefore, appeare very probable that there was some other work with the same title Natyadarpann which treated of music besides ibe «cience of dramaturgy gain, Raäganitha in luis commentary on the Paramorunstyn bas quotesl a passage — तथा चोक्त नाट्यदर्पणकृता । अन च समामोत्तया पूवातप्रकारेण काल्यार्थप्रकाशनात् पत्रावलीसमाख्यय नान्दी । यस्या मोजस्य विन्यासो व्यभिधेयस्य वस्तुन । u 1411274111 T (p 7 N. S P edition) It may be noticed here that the passage deals with variety of landī which was known as Patravali showing apparently that there were several vaneties of Nandi But this passage also does not appear in the pic-ent ork pierent natyadarpana uwing to a lunited pomber of lākās, the treatment of the subject has been very simplt fact, so simple that it cannot Bari ut a minute description of the different kinds of Nandi 18 the passage in question is not found in the present Aătya darjima it ret me probably thnt there has some other work of the rame name which trented of the Anpaka- and incidentally the different kinds of landi too Iftor I'eturron the late Mr CD Dalil referred to the ·(3) present work and artually quoted a number of harikās while definn, the paroga and the six Rūpalas? It was protes-or Sylvain Levi who for the first time brought the Kārıbi and their commentary to the notice of the public in an article in the Journal Asiatique in 1940 1 D where he gave copious extracts from the commentary'. 1s much lias been said already about the life of Ramacandra in the introduction to the Nalavılāsa it is not necessary to repeat them here Suffice that be lived in the time of Siddhartja ( 1093-1143 A.D ), Kumālapāla (1143-1172 A. D.) and Ajayapula (1772-1175 A D ) This last king Ajayapāla 18 said to have been the cause of Rāmacandra s death Rāmacandra was made under his order to stand on a burning piece of copper and was thus killed. it to say, When asked by Siddharāja as to who should be the next successor (Pattadhara ) Hemacandra repued in favour of Rāmacandra As Hemcandra got Ācāryapada in 1110 A D it 18 reasonable to assign to his disciple Rāmacandra a lfe period from 1100 to 117. AD With regard to the place of Rāma capdra ut 13 very probable that he was born and flouriabed ID Guzcrat leis little is known about Ramacandra s contiere uuna candra All that we know about him is that re was a fellowstudent of Ramacandra and that both were the disciples of the great Hemacandra Gupacandra is not known as the author of any independent work while Rāmacandra 18 reputed to be the author of at least a bundred independent works, (Praban lha-Sata-karta) 1 V de Introduction page iu Gaekw ad s Oriental seu es No + 2 Vide Iut od iction page Gaehwad s Oriental Series Ni ? A copy of thus paper was personalls iven to me by the learned professor when I had been to Paris on mit way back frottle 1711 Internatianal Congress of Orientalists held at Oxford last year ·and no less than eleven of his dramas are quotes in the Nātundarpara. Namacındrı appears to be of a jovint temperament, which may be inferred from his hasing written a large number of tirupas where he introduces much h :1110nrnus obset. sations, and especially because of his composing the Suhilulusa. His confrere Guņccanlia seems to be of a more serious Unture becnue he does not join Rămocandra in composing dramas sad other works of light literature but only when he is engagerl in writing on more scriou8 eubjects as are met with in the Drai yalanlāraertti and Nityadarpana. The subject matter of the present work is the science of dramaturgy. It was first treated by Bharatı in his Natyasästra and afterwards in the Dasarūpaha, Bhatapradāsa, Sahityadar. pana, Pradāparudrayasobhūsana, etc. In most of these works Rūpakas are divided into ten kinds. The eleventh kiad, namely the Nātikā 18 also included by the first three authorities and both Bhāvapralāsa aud Sahityadarpana mention Ratnāvoli ag an example of this kind of Rūpaka. Rāmacandra does not give the 'naties of drawas as examples of a particular Rūpaka. The Dasarūpala hegias by saying that the Itīpala is of ten kinds like the ten Avatāras of Visnu, while Rūmacandra begins by decliring that the Rūpakas are of twelve varietielike the twelve Linds of speech made by the Jina 1 Although Dhananjaya divides the camas into ten Rūpakas, he, nevertheless, mentions Naukt is the eleventh valitty and quotes estensively from the Ratnatal which is an example of Natikā. But Rāmacandra divides dra'pas into twelve kinds, hus eleventh being the same as Nutika Hz. twelfth kapaka is Prakarani which he defines in one short line. He does not give the name of a Prakaraſı as an example No quotation from a Prakaran siso is to be met with in the whole of the Natyudarpan, Here he differs even from his preceptor kemacaalme who takes Sattaha as the twelfth kind 11 श्राचाराग, 2 सनकृताङ्ग, 3 स्थानाङ्ग, 4 समवायाङ्ग, 5 भगवती, 6 ज्ञाताधर्मकथा, 7 उपासकदशा, 8 अन्तकृद्दशाङ्ग, 9 अनुत्तरोपपाथिक, 10 प्रश्न व्याकरण, 11 विशक and 12 दृष्टिवाद ·(o) Nālyadarpana is divided into four chapters called Vivelas, the first Nataka-piranyavireha gives i complete description of the Nataka the second Praharanādyehūdasa-rūpanirnaya vivehe-describes the remaining cleven kinds of dramas, the third Vrttırısabhāvābhinayavicāra-describes the Yrttı Rasa Bhava and Abhinaya, the fourth Sarva-rūpıl isīdhāranalahsana urnaya -states the particulars common to all the Rūpīkas The division is quite simple, the treatment of the subject is praiseworthy and its examples are more profuse thin in the Dasar īpala The authors themselves at the end of the commentary say . If the good wish to have a connect idea of the dramas let them read the faultle s Natyadurpana The Dasarūpaka as the title indicates treats of the tea Rūpalas though it refers to the Mātıbā also in addition Rāmacandra does not limit himself to ten he can have as many kinds as possible But he has selected only twelve, as they give pleasure to all ? the varieties of aesthetic pleasure having been considered as of supreme import- The other hands of Rūpalas he considers insignificant because there is no special ,mportance given to Rasas in them and declares rather bluntly that the definer will define only as many us he has got reverence for 3 At the end in the commen tary lowever he gives the Dames of and lefines the following Uparūpahas (minor lūpakas ) armely Sattala “rigadita Dar mīlatá Prasthāna, Gosthì Hallisaka, Martaraki, Pieksapaks Rūsala Nätyarāsaka kāvga, Bhāna and Bhānikā The Natyadarpana follows the Dasarūpala in many in stances but nowhere in this book are to be found any references by name to either the Dasarūpala or its authoi Dhananjaya or its ance 1 रूपस्वरूप विज्ञातु यदीच्छ्रुत यथास्थतम् । सन्तस्तदाना गृहात निर्मल नाट्यदर्पणम् ॥ नाम्धदपण p 216 2 रसप्राधान्यादखिललोकरजकतया । नाट्यदपण p 26 12 १ लक्षणीयबाहुल्येजप यावत्येव लक्षयितु श्रद्धा तावानव लक्ष्यते । नाटपदर्पण р 26 1 1-2 ·( (ominentator Dhipiha They are referred to as Inge Apare herit etc It is not likelt that a standard work on dramatiusy liha the Dasarī pala shoull bo unknown to the authors of the 111-ent york That they hnew Dasar7j ala well is borne out by the fact that while stating the jointe where both Dhananjaya mul our authors held identical view, the latter in some places ne the exact wor ling of the Dasarūpala as quotations Iliere are at least 21 instance in the Natyadar pana where the authors agree witli the optuions expressed in the Dasarī paka of Dhananjaya Biit he was not always followed by our distin kuinho i authors and there arc at least two instancest in the Mar ya lar, anne where they lzfiere l from Dbanaijaya add criticised bım IP 62 अन्ये तु गृहभेदनम् 64 अन्ये तु भेद प्रोन्मानम् 65 भन्ये तु महतानाम् 73 मये तु वर्णानाम् 74 भन्यै नर्मशाम् 83 मन्ये वधीयते 86 मये कम 89 कैरिटेतन मन्यन्त इति 97 भये स्पस्य स्थान 91 तमनोजने पनि चिन्वित भय रोदविरोधी 100 स বিমল 105 भानु प्यमाय स्परागन्युति 106 trभा 137 चिययोय 140 रेरिरषमतन 115 परसपटनानाम 116 रेरितु माहारगर 146 नामोनो 150 170 pp29 111 ·(7) on In one place the authors iefer to an opinion of Bharata the question of the Dhirodāttu hero Here Ramacandra ind Gunacandra attach Dhananjaya because the latter tahes Dhiroditta only as the hero of a Natala, and opine that in this Dhananjaya committed a blunder as he did not understand Bharata . But it may be remembered that Bharata too tales Dhirodātta as the hero of a Natibaas it appears from the text of the Natyasastra as published in the kivyamila edition Bat as there are certain discrepancies butween the scadings in the printed edition and those referred to by our authors, it appears probable that the copy of our authors presented rear go somewhat different from those in the puntent edition. Bharata is sometimes referred to in the present work as Munis Kecit* and as a ridha 8 In another place in this woul Bharata 18 icferred to in connection with the definition and application of the Bhārati Vitti Bharata says that the Bhörati Vrtti should be used in Bibhats. and Karuna", Bharata in another place while describiug Bhūrati, bus allowed it in Prarocanã, Imokba, Vähi, Prahasana, ( sad iadt rectly in Bbāua which hus got many points in common with 1 ये तु नाटकस्य नेतार धीरोदात्तमेव प्रतिजानते न ते मुनिसमयाध्यवसायिन । नाट्यदर्पण p 29 प्रख्यात वस्तुविषय प्रख्यातोदात्तनायक चव । राजपिवराचरित तयेव दिव्याश्रयापेतम् ॥ नानाविभूति मयूतमृदि विलासादिनिगुगर्थव । भाप्रवेशस्य भवति हि तमाटक नाम । AUG 18-1-3 Supru 1 40mg taraq i map. 116 २ तम गरभिप्रायमरद । नाव्यदर्पण120 6 भयानर पर विमेशाग्भटा पुष । बीमा कम्या नव भारती मातना ॥ #20-81.

·(S) līthī und I'rab Bada) all of which are the dis 1510ns of Bhir itī: Our authors know both these places and find fault with Bharata for his self-contradiction What Bharata means 18 that Bharati 1 chiefly used in Bibbatsa and Karuna, it 15 certainly to be used in all Rūpalas because Bhūratı is nothing but speech which is requirect on the stage The Dasarī pala, which follows Bharata closely also mentions TIÊT HET Hreft, le Bharati 18 allowed in all the Rasas lo connection with PūrFaranga it may be noticed that Bharata is mentioneri as the Pūl Vācāryn Our authors are not in favour of the nine Intarjavanıla Bhedas, and ten Bahırja vanila Bhedas as they think then to be quite useless 2 Bharata is mentione again two other occas10083 The Pumber of Anges of the five Bandhis is the Natyadarpanı is the same as in the Bharata Natyasāstra Bharata describes the nature of the Rasas" in the sixth chipter and states that there are eight Rasag in a drama,s which are duly enumerated there Again, in the last stanza of the same chapter Bharata says that he has fully described the eight Ragas The G 0 S edition also agrees with K ME edition in giving the number of Natya-rasas in the saine Worda, Wbile inentioning the Varnus and Adlbedarvatas of these Rasas only eight Rasis are green m both the editions. But in G OS on 1 भेदाम्पत्यास्तु विज्ञेयायचारोगत्वमागता । प्रोचना मुख चैव वीथिग्रहसन तथा ॥ TATRITE . 20-1- 2 lide pige 135 3 Vide 192 ay Anl r191 774 thic latter 18 not clear from It seems to be the old custom Acc #17 । पपा बहुरम्य युगमनमभियुतम्। घामादयन्ति भुभाना भक भत्ताविदो जना भारामनयमादान भापन्नि मानिमान् । याम्पादबान्त मनगा तम्मानापरगा स्ना ॥ नादयसाय म.-28-34 5 बार हम्मरमानाय । गमगानुनमहायत्यष्टी नाट्य ग्मा रगता । रमा सहिन महात्मना । नाजशास म1-1 ·(9) editio. in the last line on page 3361 and in the first line on page 3422 nine Rasas are referred to. The variant of the first line on page 342, however, gives Jneyāstvastau which means that eight instead of nine Rasas are described. Thus the variant gives the same reading as in the K. M. editions Thus it is probable that the passage from page 333 ( begining with the Sānta Rasa ) to the end of the chapter excepting the last stanza is a clear interpolation made perhaps by the commentator Abhinavagupta who comments ou this portion." Bhăipaha does not even touch the subject of drama and con. sequently the Rasas, saying, that they are treated at great length by others. L'ilbhata says that there are ane Rasas in a drama and he quotes the exact verse of Bharata with the number eight changed to gine. Rudrata in one Aryā enumerates ten and adds that all these are Rasas 7 The commentator Namısādhu explains the passage in question by sayug that the Sthāyıbhi vas, Vyabhıcīribhāvas and the Sättvikabhāvas can also be claseed as Rasas. Rudrata 1 एवं नव रसा दृष्टा नाट्यज्ञैर्लक्षणान्विता । 2 एवमेते रसा ज्ञेया नव लक्षणलक्षिता ॥ G 0. S. edition. 3 एवमेते रसा ज्ञेयास्त्वष्टी लक्षणलक्षिता ॥ नाट्यशास्त्र 6-83_K. M. edition, 4 Abhinavagupta begins his commentary with the words ये पुनर्नव इति पठन्ति तन्मते शान्तस्वरूपमभिधीयते. 5 नाटक द्विपदीशम्यारासकस्कन्धकादि यत् । उक्त तदभिनेयार्थमुक्तोन्यैस्तस्य विस्तर ॥ भामह 1-24. 6 शृङ्गारहास्यकरूणरौद्रवीरभयानका । बीभत्सागुतशान्ताच नव नाट्ये रसा स्मृता ॥ उद्भट 4-4 7 शृङ्गारवीरकरूणा बीभत्सभयानकाद्भुता हास्य । रोद्र शान्त प्रेयानिति मन्तन्या रसा सर्वे ॥ रठ 12-3. 8 Com -शृङ्गारेति । गतार्थ न घरम् । शृङ्गारस्य प्राधान्यख्यापनार्थ प्रागुपन्यास. । इति शब्द एवप्रकारार्थ । एवप्रकारा अन्येऽपि भावा रतिनिर्वदस्तम्भादय सर्वेऽपि रसा बोद्धव्या । तत्र रत्यादयो स्थायिन । निर्वेदादयो व्यभिचारिण । स्तम्भादय सात्त्विका ।

·( 10 ) further on gives the etymology of the woril Rasa and says that all these i e Nirveda, etc can be included amongst the Rasas". The commentator while commenting on this verse gives in A nut-shell the intention of Rudrata in whose opinion there cannot be a single Cittavrtti which cannot become a Rosa when further developed. Other writers like Dhanuājaya and Mammata hold that there are only eight Rasas in a dramas because the Dintb or the Santa canuot be well developed on the stage", but Mammata admitted all the nine Rasas for the purpose of a Kavyaº. There are others like Udbhata who disbelieved in the theory and declared that the ninth Santa can also be developed in & drama Our authors belong to this class The Sangita ratnākara believed in nine Rasay in a drams and attached others Pehemently for admitting only eight Authors like Abhinavagupta7 and Dhana jaya tabe Sama as the Sthöyıbhāva of Santa, while Mammata”, the author of Sangitaratnālarato, etc, acknowledge Nirveda as the Sthāyıbhāva of Santa because while giving a list of Vrabhıcārbhāvas, Bharata mentions Nirveda (which is 1nauspicious) first. They seem to think 1 रसनाद्रसत्वमेपा मधुरादीनामिवोक्तमाचार्य निर्वेदादिष्वपि तन्निशममस्तीति तेऽपि Tat 11 e 124 2 Com -अयमाशयो अन्यकारस्य-यदुत नास्ति सा काऽपि चित्तवृत्तिर्या परिपोप गता न रसीभवति । 3 अष्टौ नाट्ये रसा स्मृता ॥ 412 4-29 4 पुटिर्नाटयेषु नैतस्य ॥ ? E1-36 शान्तोऽपि नवमो रस ॥ HTC 4-35, 6 Vide RE 1310 to 1312 Stanzas 7 Vide 24 Vol I Text and commentary from pp 333 onwardso G OS edition 8 शममपि वेचिप्राहु । § 4-35, 9 निर्वेद स्थायिभावोऽस्ति # 4-35, 10 Vide stanza 1313 Anandashran Edition ·than a ( 11 ) that the intention of Bharata in doing so was to show that it can be the Sthāyabhāva of the ninth Rasa i e Sānta, which though not applicable in a drama, may apply to a Kavya' Ramacandia and Gunacandra are not in favour of taking Nirveda as the Sthāyıbhāra2 but hold that it cannot be anything more Vyabhıcārıbhāva only Interesting discussion is found in the Sangitaratnālara and its commentary by Simhabhūpāla on the question of taking Nirveda as the Sthāyıbhāva of Santa 3 (म र pp 816) The commentator Simhabhūpāla of the Sangitaratnākara erplains certain terms of the text and remarks at the end that all these together form the Sthāyıbhāva of Santa Mammata, although he tales Nirveda both as a Sthāyıbhāva and a Vyabhicārı bhāva, does not give two separate definitions Bhănudatta in bis Rasatarangini ruises the question as to how Nirveda can be both Sthāyı and Vyabhicārı and answers that Nirveda can both be Sthāyi and Vyabhıcārı by the two different Upādhis (distinguishing propertres ) namely रसपर्यन्तस्थायित्वम् (of remaining 1 उद्दिश्य स्थायिन प्रासे समये व्यभिचारिणाम् । अमलमपि जूते पूर्व निर्वदमेव यत् ॥ 1315 ॥ मुनिर्मनेऽस्य तन्नून स्थायिताव्यभिचारित । पूर्वापरान्वयो यस्य मध्यस्थस्यानुषड्गत ॥ 1316 2 अय च (निर्वद ) रसेप्पनियतत्वात् कादाचिक्खाच व्यभिचारी न स्थायी । माग्यदर्पण pp 177 3 Com-शान्तस्य स्थायिभावविकल्प मतभेदेन दर्शयति । जुगुप्सां स्थायिभाव तु शान्ते देविदभाषिरे । उत्साहमाहुरन्येऽन्ये शम सर्वान्परे विदु ॥ 1314 ॥ Com --जुगुप्सामित्यादि । सर्वान्परे विद्यारति । सर्वान्निर्वदजुगुप्सोत्साहशमात् । शान्ते निर्वदस्य तावत्स्थायित्व मयातीतेषु जन्मान्तरेषु मोतोद्योगो न कृत इति तत्त्ववाजितस्य भावविशे पस्यानुस्यूतत्वाद्दष्टव्यम् । जुगुप्सायास्तु स्थायित्वमनुभूयमानविषयहेयत्वदर्शनानुस्यूत्या द्रष्टव्यम् । उत्साहस्य तु स्थायित्व साधनचनुष्टयसम्प्रत्यर्ष मानसप्रपालानुस्यूत्या द्रष्टव्यम् । शमस्यापि स्थायित्व सर्वन्द्रियव्यापारोपरतेरभ्यासादृष्टव्यम् । एवं समवेतानामपि निर्वेदादीना शान्त प्रति स्थायित्व मनुसन्धेयम् ॥

·(18) same Sānta Rasa," How far they are correct in attacking Mamma a can be seen from the two different functions these two kinds of Nirvedus have to discharge Mammata could have changed the name of the Sthayi of Santa Rasa but he did not do 80 out of respect for Bharata who mentioned Nirveda first in the list of the Vyabhıcūri Bhā vas, and for this reason he tool Airveda as the Sthāyi. Nirveda or remorse is inauspicious and as such it should not have been placed first in the list 2 This leads Mammaţa to suppose that it can be taken as the Sthāyıbhāva of Sānta which, however Bharata did not mention. Rati, the Sthāyī of Srngāra, becomes Vyabhıcūri in other Rasas in the same way every Sthāyi becomes Vyabhıcări in different Rasas These are named as Sthāyi or Vyabbicãri accor. ding as they are produced by many or a few Vibhāvas * In the Sangitaratnākara it is stated that there is a danger of the Sama becording permanent it may not become momentary when required in developing other Rasas « Hence the Sangitaratnākara tales Nurseda as the sthayi of Santa 11 hile treating of Rasadosas our authors sometimes agree with Mammata and differ from him on other occasions The 1 Wide foot-note 3 pp 12 2 निवदस्यामङ्गलप्रायस्य प्रथममनुपादेयत्वेऽप्युपादान व्यभिचारित्वेऽपि स्थायिताभिधानार्थम् । का 44 3 रत्यादय स्थायिभावा सुभूयियविभावा । खोकेर्विभावैल्पमास्त एव व्यभिचारिण । रसान्तरेष्वपि तदा यथायोग भवन्ति ते ॥ स र pp 840 4 यया हि हास शृगारे रति शान्ते च हरयते । बीरे कोपो भय शाके जुगुप्सा च भयानके । उत्साहविस्मयी सबरसेपु व्यभिचारिणी । राम सर्वरसेप्वास्ति स्पैर्यत्वेऽव्यभिचार्यसो ॥ सरpp 840 Com -असी रामस्त स्वतो विषयवेमुल्पास्मक सन्नुपम स्र्यात् पुनर्विपयाभिलाषा- भावेन वासनाया स्पिरलात् कदाचिदम्पभिवार्यव । शान्ते निल स्थाप्यरत्यर्प । यह प्रथम मुत्तमोऽपि पुनरपि मनसो विषयाभिमुखतया निवर्तते स तूपलपण शम एप न भवति । चिन्नु रामाभास एष । मन्त्र स्वरूपसत एष रत्यादे स्पामित सपरित र चिनार्यवे न चाभा. सस्पति समरदातम् । म ८Pp 841 ·( 14 ) Rasadosis with examples as given in the Kavyapralaša and the Natyadarpana are given below with a view to show more clearly the points of agreement and difference existing in the two works og the same question: The lengthy description of Hayagriva in the Hayagriratadhæ Kávya is pointed out as an example of the fourth? Rasadosa by liatamate Our authors say tbat the Vīra is the chief Rasa in that poem and Hayagriva the Pratināyaka should be described at full length with every possible detail. It is really a Guua, for there is greater skill in the hero if he kills such formidable enemies Oor authors are likely to be right in the case of Víra but they would certainly mar the Srngāra Rasa if they allow the Pratināyaka to be described so highly. The first among the Rasadosas given in Kāryapralaša is that the Vyabbicāri, the Rasa and the Sthayibhāva sbould not be expressed in words. This is a rale. But our authors differ from mamnata and cite the example i ara etc. (Natyadaypang pp. 175 ) in support of their statement, and say that the Rasa is not marred in any way although the word Utsuka (which is the same as a a Vyabhicări ) is used, the 3 mę 1 Names of the Doxas and their examples काव्यप्रकारा 'नाट्यदर्पण उदाहरणानि 1 प्रतिकूलविभावादिप्रह प्रतिक्लविभावादिनिबन्ध different 2 अकागडे प्रयनम् अकाण्डे प्रथनम् 3 अकाएडे च्छेद श्राण्डे विच्छेद the same 4 अगस्यातिबिस्तृति अद्रौप्यम् different exemple criticised 5दीप्ति पुन पुन रमस्य नैरन्तयेणं पुन पुनरुद्दीप्ति the same, 6 faisa ghria अहिंगमिन् the same 2 Supra 4 3 व्यभिचारिरमस्थायीमावानो शन्दवाच्यता । 41.7 ·un- (15) Now Mammata glves two examples: as an exception to this rule, and declares that there is no Dosa if at times the Sancārıbhāva (1 e Vyabhıcārı-bhāva ) is expressed The commentator explains that when the Anubhāvas of a Vyabhicãri are common the Vyabbicãri should not be expressed in words as Anubhavas suggest the particular Vyabbıcāri, but when these Anubhāvas are common to many other Vyabhıcārıs then only the particular Vyabhıcārī should be expressed 10 words, Another point on which Rāmacandra differs not only from Mammata but also from his preceptoı Hemacandra, 13 that the Rasa has the power to produce the feelings of both pleasure and pow.8 He divides Rasas into two classes, namely, Sukhotmaha and Dubblatwala. Other scholars including his preceptor Hema. candra hold that all Raeas are capable of cooking pleasure only, and they describe the aesthetic pleasure derived from the Kīvya as equal to the pleasure originating from the realizatiou of self or Brahmásvada " To the question why lo people go to witness the Duhkhātmaka 1 (4) श्रीसुक्येन कृतत्वरा सहभुवा व्यावर्तमाना हिया तैस्तैर्वन्धुवधूजनस्य वचनैनीताभिमुख्य पुन । दृष्ट्वा परमात्तसाध्वसरसा गौरी नवे सहमे सरोहत्पुलका हरेण हसता किया शिवायास्तु व ॥ भीमाय शब्द इव तदनुभावो न तथाप्रतीतिकृत् । अत एव दूरादुमुकमू इत्यादो मीडाप्रेमायनुभावानो विचलितत्वादीनामिवोत्सुकत्वानुभावस्य सहसा प्रसरणादिरूपस्य तथा प्रतिपतिरिवाभावामुममिति कृतम् ॥ का प्र7 *1 मेषां म्मभिचारिणा नासाधारणानुभावादिसम्भवत एव स्वशन्देनोपादेया न खन्वन्येऽ पीत भव ॥ मुसा पल्मको रस नादयदर्पण pp. 158-159. 3 प्रमानन्दास दमिनभावयन् न । परप्रसस्वादसोदर म्यानुशासन भ! महादसहोदर सा दर्पण 3 .

·( 16 ) dramas they reply that it 18 owing to the skill of the poet or the actor They do not believe in the theory that the actor cannot get the feeling of the different Rasas in his own mind while acting on the stage They are of opinion thrt the actor also may feel the same pleasure in his own mind which he attempts to evoke in the mind of his audience, like a prostitute or å singer who while trying to please others may at time themselves get a great pleasure 2 While (leseribing the Vilāsa (page 70 ) Our Authors say that Duryodhana's Pilūsa with Bhāpumati is a Dosa, but thit is certainly no place for talking of Dosas it 13 a blemish which is called the Alände Prathana (yant of propriety) and as such it 18 again described along with other Dosas on page 174 which 18 its proper place. The Srapnavīravadattā is the only word of Bhāsa which is referred to in this work under the name of Bhisa But the pagbage quoted bero is not to be found in the printed editions of the Sraprarāsaladatta Neither this work for the Angu i Anaming which is illustrated by the passage mentioned in the Dasarūpinka The Daridra-Carudatta 18 inentioned as the Dame of a drama which is most probably the Chărudatti of Bhūsa pablished in the Tritandrum Sanskrit Series, but no pasme froin the drama 18 quoted in the natyadarpana There are thret unknown drainos mentioned in the latyn darpana The apliject of these canoot be known from the titles, wamely, the Jūjipuispada, 1.dhlithila and Būlili-tañcitala, but 18 1 ननद र मर्यादालावेन कवि-नटराफिजन्यना चमतरेणा विश्लम्मा सप्रन्द सा दुगनरेमी करपारिश गुमेपम प्रनिगानने । एतास्वादन्येन प्रेचा अपि एतेषु atau aukiu pp 1:9 पदनिया रिपन मन परस्य रतन निरसना पदागिर दियो रति मनुमति । गायनाम पर रखपत परिसपमान ररयते । नाट्पदO PP 100 ·( 17 ) from the prissa ges then fion these dramas it appears that they deal with the lives of Raud, Nals and Kansa respectivly. The author of the Kundamåla is mentioned here as Viranāga and not as Dinnāga which appears in the printed edition There are six exten. $It& quotations in this work from an interesting drama namely the Devicandragupta now no longei extant These along with passages from other works have been made use of in order to prove the existence of a king aamer Rädaguptı ( who preceded his brother Candragupta II who is supposed to bave murdered him) and the marriage of Candragupta of the Gupta Dynasty with Dhiuyadevi who is supposed to have been the wife of hus brother Kāmagupta about whose existence and the warrige of his widow-queen with Candragupta II there is still room for controversy The managers of the Vijaya-Lakşmi Jääna-Bhāndāra at Agra deserve our warmest thanks for lending their excellent us and for keeping it with us for a long time Baroda. 16th May, 1929. G K. Shrigondekar ·नाट्यदर्पण-विषयानुक्रमः। पत्र ११-१५ नाट्यदर्पणम् (मूलमात्रम् ) १-२१ विषय पत्रे विषय १ नाटकनिर्णय १-७३ वत्ति रसभावाभिनयविचार प्रकरणामादशरूपनिणय ७-१० ४ सवरूपस्साधारणलक्षणनिर्णय नाट्यदर्पणम् ( सविवरणम) २३-२१६ प्रथमे विवेके। ४८ ४८-४९ नाटकनिर्णयः नमस्कारादि लक्षणविषयप्रतिज्ञा लक्ष्यद्वादशरूपानामनिदश [१] नाटक-लक्षणम नतस्वरूपम् चरितशब्दव्याख्या उत्तभेदा वृत्तवर्तव्यगुणा उत्तबन्धशिक्षा अनिबन्धनीयम अकलक्षणम् अङ्कसङ्ख्यापरिमाणम् अनिवन्धनीयम् विष्कम्भकादिवर्णनीयम् विषम्भर लक्षणम् प्रबेशरलपणम् अङ्कास्प-चूलिकारक्षम अकावतारलक्षणम् विष्पम्भकादिविषयव्यवस्था उपायव्यारव्या बाजम् पताकानिरूपणम् २३-११६ । पताकास्थानक-लक्षण-भेदा प्रारीलक्षणम् १४-२५ बिन्दुलक्षणम् २५ कार्यविवरणम् पताकास्थानक-मुख्यत्वव्यवस्था सन्धिप्रसननिरसनम् २८-२९ दशाभेदाः [१] (१) आरम्भ ३१ (२) प्रयत्न (३) प्राप्स्याशा ३३ (४) नियताप्ति (५) फलागम मन्धिभेटाः [५] (५) मुखम् (२) प्रतिमुपम " । ५४ ५४-५५ ३७ (३) गर्भ (४) अव(वि)मर्श (५) निर्वहणसन्धि मुखसन्ध्यद्गानि [१२ . (1) उपक्षेप (२) परिक्र (३) परिन्याम (४) ममाहित ६१ " ·" " विषयः [२] प्रकरण-लक्षणम् प्रकरणमेदा अकल्प्यस्वरूपम् उत्सर्गातिदेश [३] नाटिका-लक्षणम नाटिकाकर्तव्योपदेश कृत्यान्तरम् [४] प्रकरणी-लक्षणम [६] व्यायोग-लक्षणम् [६] समवकार-लक्षणम् कृत्यान्तरोपदेश शृङ्गारादिव्याख्यानम् [७] भाण-लक्षणम् नायकोद्देश [८] प्रहसन-लक्षणम् शुद्ध-सङ्कीर्णभेठी [९] डिम-लक्षणम् कृत्यान्तर-नायकोपदेश १४३ (21) द्वितीये विवेके। पत्रे विषयः पत्रे. ११५-१२० [१०] उत्सृष्टिकाङ्क-लक्षणम् १३० ११७-११९ शेषकृत्योपदेश १३१ ११९ [११] ईहामृग-लक्षणम् शेषक्त्यापदेश १३२ १२०-१२२ [१२] वीथी-लक्षणम् १२१ वीध्यङ्गानि [१३] १२२ (१) व्याहार (२) अधिबलम् १२३ (३) गण्ड (४) प्रपञ्च १२४ (५) विगतम् (६) छलम् १२५-१२६ (५) असत्प्रलाप १२७ (८) वाक्-केली १४५ (९) नालिका १४६ (१०) मृदवम् १४७ १२८ (११) उद्घात्यकम् (१२) अवलगितम् १२९ (१३) अवस्पन्दितम् १५० १३० रुपान्तरे सामान्यनाटकलक्षणम ९५१ तीये विवेके। ९५२ शृङ्गारस्य विभावानुभावो (२) हास्य १५३ हास्यभेदा १५४ (३) करुण १५५ (४) रांद्र १५६ (५) वार १५. { (६) भयानक १५८ (५) नामस १६९ १५८-१(२ (0) अद्भुत १६२ (3) शान्त १६३ रसनिबन्धोपदेश १५०-११ विदरसाना विरोधे व्यवस्था १७५-१७३ " " वृत्तयः [४] (१) भारती-लक्षणम आमुखम् नाट्यपानप्रवेशविधि प्ररोचना (२) सात्वती-लक्षणम् (३) कैशिकी-लक्षणम् (४) आरभटी-लक्षणम् रस-लक्षणम् अनुभावादि-लक्षणम रस-भेदाः [१] (१) शुमार-निरूपणम् ·KOT श्रीरामचन्द्र-गुणचन्द्रसंसूत्रितं नाट्य-दर्पणम्। चतुर्वर्गफलां नित्यं जैनी वाचमुपास्महे । रूपैदशभिर्विश्वं यथा न्याय्ये धृतं पथि ॥१॥ अभिनेयस्य काव्यस्य भूरिभेदभृतः कियत् । कियतोऽपि प्रसिद्धस्य दृष्टं लक्ष्म प्रचक्ष्महे ॥ २॥ नाटकं प्रकरणं च नाटिका प्रकरण्यथ । व्यायोगः समर्वकारो भाणः प्रहसनं डिमः ॥३॥ अङ्क ईहामृगो वीथी चत्वारः सर्ववृत्तयः । त्रिवृत्तयः परे त्वष्टौ केशिकीपरिवर्जनात् ख्यातायराजचरितं धर्म-कामार्थसत्फलम् । साझोपाय-दशा-सन्धि दिव्याङ्गं तत्र नाटकम् ॥ ५॥ उद्धतोदात्त-ललित-शान्ता धीरविशेपणाः । वर्याः स्वभावाश्चत्वारो नेतृणां मध्यमोत्तमाः ॥६॥ देवा धीरोद्धता धीरोदात्ताः सेन्येश--मन्त्रिणः । धीरशान्ता वणिम्-विप्रा राजानस्तु चतुर्विधाः ॥७॥ ॥४॥ १

·नाट्यदपणे
धीरोद्धतश्चलश्चण्डो दी दम्भी विकत्थनः ।
धीरोदात्तोऽतिगम्भीरो न्यायी सत्ती क्षमी स्थिरः॥८॥
शृङ्गारी धीरललितः कलासक्तः सुखी मृदुः।
धीरशान्तोऽनहङ्कारः कृपालुविनयी नयी ॥९॥
मुख्यमिष्टफलं वृत्तमङ्गं प्रासङ्गिक क्वचित् ।
सूच्यं प्रयोज्यमभ्यूह्यमुपेक्ष्यं तच्चतुर्विधम् ॥ १० ॥
नीरसानुचितं सूच्यं प्रयोज्यं तद्विपर्ययः ।
ऊह्यं तदविनाभूतमुपेक्ष्यं तु जुगुप्सितम् ॥ ११ ॥
प्रकाश ज्ञाप्यमन्येषां स्वगतं स्वहृदि स्थितम् ।
परामृत्य रहस्याख्याऽन्यस्मै सदपवारितम् ॥ १२ ॥
त्रिपताकान्तरोऽन्येन जल्पो यस्तजनान्तिकम् ।
आकाशोक्तिः :: स्वयम्प्रश्न-प्रत्युत्तरमपात्रकम्
स्वल्पपद्यं लघुगद्यं श्लिष्टावान्तरवस्तुकम् ।
सिन्धु-सूर्येन्दु-कालादिवर्णनाधिक्यवर्जितम् ॥ १४ ॥
एकादिरसमन्याह्नमद्भुतान्तं रसोर्मिभिः ।
अलचितमलङ्कार-कथा-हैरगलद्रसम् ॥१५॥
उक्तवाद् वक्ष्यमाणवाद भूयःकार्याद् यदुच्यते ।
तत् कर्णे श्रावयेद् येन न याति पुनरुक्तताम् ॥ १६ ॥
गोपुच्छकेशकल्पानि नाट्यवस्तुनि कल्पयेत् ।
उदात्ता रञ्जका भावाः स्थापनीयाः पुरः पुरः ॥१७॥
अयुक्तं च विरुद्धं च नायकस्य रसस्य वा ।
वृत्तं यत् तत् परित्याज्यं प्रकल्प्यमथवाऽन्यथा ॥ १८ ॥

·नाटकनिर्णयः।
अवस्थायाः समाप्तिर्वा च्छेदो वा कार्ययोगतः।
अङ्कः सविन्दुश्श्यार्थश्चतुर्यामो मुहूर्ततः ॥१९॥
आवश्यकाविरोध्यर्थः स्वल्पपात्रः सनिर्गमः ।
पञ्चसङ्ख्योऽपकर्पण दशसङ्ख्यः प्रकर्पतः ॥२०॥
अभिघातः प्रधानस्य नेतुन्थ्यो न कुत्रचित् ।
वन्धः पलायनं सन्धियोज्यो वा फललिप्सया ॥२१ ।।
दूराध्वयानं प्रोधो राज्य-देशादिविप्लवः ।
रतं मृत्युः समीकादि वयं विष्कम्भकादिभिः ॥ २२ ॥
अशानहस्य वृत्तस्य त्रिकालस्यानुरञ्जिना ।
सङ्क्षिप्य संस्कृतेनोक्तिरङ्कादो मध्यमेर्जनः
॥ २३ ॥
शृद्धो विष्कम्भकस्तत्र सङ्कीर्णो नीच-मध्यमः।
अइसन्धायकः शक्यसन्धानातीतकालवान् ॥२४॥
एवं प्रवेशको नीचेः परार्थः प्राकृतादिना ।
एतो प्रभूतकार्यत्वान्नाटकादिचतुष्टये
अङ्गास्यमन्तपात्रेण च्छिन्नाङ्कमुखयोजनम् ।
वस्तुनः सूचनं चूला पाननेपथ्यसंस्थितः ॥ २६ ॥
सोऽहावतारो यत् पानरकान्तरमसूचनम् ।
आयो सूच्ये वहावन्ये कमादल्प तरे तमे ॥२७॥
पीजं पताका प्रकरी बिन्दुः कार्य यधारुचि ।
फलस्य हेतवः पञ्च चेतनाऽचेतनात्मकाः ॥२८॥
स्तोकोद्दिष्टः फलप्रान्तो हेतुरीजं प्ररोहणात् ।
आविमर्श पताका चेत् चेतनः स परार्धकृत् ॥ २९ ॥

·४
नाट्यदर्पणे
चिन्तितार्थापरप्राप्तित्ते यत्रोपकारिणी।
पताकास्थानकं तत् तु चतुर्धा मण्डनं क्वचित् ॥ ३०॥
सहसेप्टार्थलाभश्च श्लिष्टसातिशया च वाग ।
झ्यर्थी चाप्रकटे श्लिष्ट-स्पष्टप्रत्यभिधाऽपि च
॥३१॥
प्रकरी चेत् क्वचिद् भावी चेतनोऽन्यप्रयोजनः ।
हेतोश्छेदेऽनुसन्धानं बहूनां विन्दुराफलात्
साध्ये वीजसहकारी कार्य कार्यस्तु मुख्यता ।
पताकायाः प्रधानत्वेऽनुसन्धिः सूचनाऽऽदिभिः ॥ ३३ ॥
आरम्भ-यल-प्राप्त्याशा-नियताप्ति-फलागमाः ।
नेतुत्ते प्रधाने स्युः पञ्चावस्था ध्रुवं क्रमात्
॥३४॥
फलायौत्सुक्यमारम्भः प्रयत्लो व्यापतौ त्वरा ।
फलसम्भावना किञ्चित् प्राप्त्याशा हेतुमात्रतः ॥ ३५ ॥
नियताप्तिरुपायानां साकल्यात् कार्यनिर्णयः ।
साक्षादिष्टार्थसम्भूति यकस्य फलागमः
मुखं प्रतिमुखं गर्भामर्श-निर्वहणान्यमी ।
सन्धयो मुख्यवृत्तांशाः पञ्चावस्थानुगाः क्रमात् ॥ ३७॥
मुखं प्रधानवृत्तांशो वीजोत्पत्ति-रसाश्रयः ।
प्रतिमुखं कियालक्ष्य-चीजोद्घाटसमन्वितः
वीजस्योन्मुख्यवान् गर्भो लाभालाभगवेषणैः ।
'उद्भिन्नसाध्य-विघ्नात्मा विमों व्यसनादिभिः ॥ ३९ ॥
सवीजविकृतावस्था नाना भावा मुखादयः ।
फलसंयोगिनो यस्मिन्नसौ निर्वहणं ध्रुवम् ॥४०॥

·। नाटकनिर्णयः। उपक्षेपः परिकरः परिन्यासः समाहितिः । उद्भेदः करणं चैतान्यवाथ विलोभनम् भेदनं प्रापणं युक्तिर्विधानं परिभावना । सर्वसन्धिष्वमूनि स्युादशाङ्गं मुखं ध्रुवम् ॥४२॥ वीजस्योतिरुपक्षेपः स्वल्पव्यासः परिक्रिया । विनिश्चयः परिन्यासः पुनासः समाहितिः ॥४३॥ स्वल्पप्ररोह उद्भेदः करणं प्रस्तुतक्रिया । विलोभनं स्तुतेर्गाय भेदनं पात्रनिर्गमः ॥४४॥ प्रापणं सुखसम्प्राप्तियुक्तिः कृत्यविचारणा । विधानं सुख-दुःखासिर्विस्मयः परिभावना ॥४५॥ विलासो धूननं रोधः सान्त्वनं वर्णसंहृतिः । नर्म नर्मद्युतिस्तापः स्युरेतानि यथारूचि ॥४६॥ पुष्पं प्रगमनं वामपन्यासोपसर्पणम् । पञ्चावश्यमप्यङ्गानि प्रतिमुखे त्रयोदश ॥४७॥ विलासो नृ-स्त्रियोरीहा धूननं साम्न्यनादरः। रोधोऽर्तिः सान्त्वनं साम पात्रोघो वर्णसंहृतिः ॥ १८ ॥ क्रीडायै हसनं नर्म दोषावृतौ तु तद्युतिः। अपायदर्शनं तापः पुष्पं वाक्यं विशेषवत् प्रगमः प्रतिवाक्-श्रेणिर्वजं प्रत्यक्षकर्कशम् । उपपत्तिरुपन्यासो नष्टेष्टेहाऽनुसर्पणम् ॥५०॥ सङ्घहो रूपमनुमा प्रार्थनोदाहृतिः क्रमः । उद्वेगो विद्रवश्चैतद् गुणतः कार्यमष्टकम् .

·नाट्यदर्पण आक्षेपोऽधिवलं मागोऽसत्याहरण-तोटके । पञ्चैतानि प्रधानानि गर्भेऽङ्गानि त्रयोदश ॥ ५२॥ सङ्ग्रहः साम-दानादी रूपं नानार्थसंशयः। अनुमा निश्चयो लिङ्गात् प्रार्थना भावयाचनम् ॥ ५३ ।। उदाहतिः समुत्कर्षः क्रमो भावस्य निर्णयः। उद्वेगो भीवः शङ्काऽऽक्षेपो वीजप्रकाशनम् ॥ ५४ ॥ अधिवलं बलाधिक्यं मार्गस्तत्त्वार्थशंसनम् । असत्याहरणं छन तोटकं गर्भितं वचः ॥ ५५ ॥ द्रवः प्रसङ्गः सम्फेटोऽपवादश्छादनं युतिः । खेदो निरोधः संरम्भो भवेयुर्गुणतो नव ॥ ५६॥ शक्ति-प्ररोचनाऽऽदान-व्यवसायास्तु मुख्यतः । त्रयोदशाहान्यामर्श द्रवः पूज्यव्यतिक्रमः ॥ ५७॥ प्रसङ्गो महतां कीर्तिः सम्फेटः क्रोध वचः । अपवादः परीवादश्छादनं मन्युमार्जनम् तिरस्कारो युतिः खेदः श्रमः काय-मनोभवः । निरोधः प्रस्तुतज्यानिः संरम्भः शक्तिकीर्तनम् ॥ ५९ ॥ कुद्धप्रसादनं शक्ति विसिद्धिः प्ररोचना । फलसामीप्यमादानं व्यवसायोऽर्थ्यहेतुयुक् ॥ ६०॥ . सन्धिनिरोधो प्रथनं निर्णयः परिभाषणम् । उपास्तिः कृतिरानन्दः समयः परिगृहनम् ॥६१॥ भाषणं काव्यसंहार-पूर्वभाव-प्रशस्तयः । चतुर्दशाहो निर्वाहः सन्धिीज-फलागमः ।। ६२ ।।

·७)
प्रकरणायेकादशरूपनिर्णयः ।
निरोधः कार्यमीमांसा ग्रथनं कार्यदर्शनम् ।
निर्णयोऽनुभवख्यातिः परिभाषा खनिन्दनम् ॥ ६३ ॥
सेवोपास्तिः कृतिः क्षेममानन्दो वाञ्छितागमः।
समयो दुःखनिर्वासोऽद्भुताप्तिः परिगृहनम् ॥६४॥
भाषणं साम-दानोक्तिः प्राग्भावः कृत्यदर्शनम् ।
ईप्सितं दातुमभिलापः प्रशस्तिः शुभशंसनम् ॥६५॥
इति रामचन्द्र-गुणचन्द्रविरचिते नाट्यदर्पणसूत्रे नाटक-
निर्णयो नाम प्रथमो विवेकः ।
अथ द्वितीयो विवेकः ।
प्रकरणं वणिग्-विप्र-सचिव-स्वाम्यसकारात् ।
मन्दगोनाहानं दिव्यानाश्रितं मध्यचेष्टितम् ॥६६॥
दास-श्रेष्ठि-विटैर्युक्तं क्लेशाढ्यं तञ्च सप्तधा।
कल्प्येन फल-वस्तूनामेकद्वित्रिविधानतः ।। ६७॥
कुलस्त्री गृहवार्तायां पण्यस्त्री तु विपर्यये ।
विटे पत्यो द्वयं तस्मादेकविंशतिधाऽप्यदः
अनाकल्प्यं पुरा क्लुप्तं यद्वाऽनामसद्गुणम् ।
शेपं नाटकवत् सर्व कैशिकीपूर्णतां विना
चतुरङ्का बहुस्त्रीका नृपेशा स्त्री-महीफला ।
कल्प्यार्था कैशिकीमुख्या पूर्वरूपद्वयोत्थिता
अख्याति ख्यातितः कन्या-देव्योर्नाटी चतुर्विधा ।
अत्र मुख्याकृतो योगः पर्यन्ते नेतुरन्यया
॥ ७०॥
॥ ७१ ॥

·नाट्यदर्पणे
प्रेमार्दो वर्ततेऽन्यस्यां नेता मुख्याभिशक्षितः ।
देवी दक्षाऽपरा मुग्धा समा धर्मा द्वयोः पुनः ॥ ७२ ॥
क्रोध-प्रसाद-प्रत्यूह-रति-च्छद्मादि भूरिशः ।
एवं प्रकरणी किन्तु नेता प्रकरणोदितः ॥७३॥
एकाहचरितकाङ्को गर्भामर्शविवर्जितः।
अस्त्रीनिमित्तसङ्कामो नियुद्ध-स्पर्धनोद्धतः ॥ ७४॥
खल्पयोपिजनः ख्यातवस्तुर्दीप्तरसाश्रयः ।
अदिव्यभूपतिखामी व्यायोगो नायिका विना ॥७५ ॥
विज्ञेयः समवकारः ख्याताओं निर्विमर्शकः।
उदात्तदेव-दैत्येशो वीथ्यगी वीर-रौद्रवान् ॥ ७६॥
अत्र द्वादश नेतारः फलं तेषां पृथक् पृथक् ।
अङ्कास्त्रयस्त्रिशृङ्गारास्त्रिकपटास्त्रिविद्रवाः ॥७७॥
पड्-युग्मैकमुहूर्ताः स्युनिष्टितार्थाः स्वकार्यतः।
महावाक्ये च सम्बद्धाः क्रमाद् होकैकसन्धयः ॥७८॥
शृङ्गारस्त्रिविधो धर्म-कामार्थफलहेतुकः ।
वञ्च्य-वञ्चक-देवेभ्यः सम्भवी कपटस्त्रिधा ॥७९॥
जीवाजीवोभयोत्थः स्याद् विद्वस्त्रिरमीषु तु ।
प्रत्येकमधेप्वेकैकः पद्यं च स्रग्धरादिकम् ॥८॥
भाणः प्रधानशृङ्गार-वीरो मुखनिर्वाहवान् ।
एकाको दशलास्याङ्गः प्रायो लोकानुरञ्जकः ॥८१॥
एको विटो वा धूतों वा वेश्याऽऽदेवस्य वा स्थितिम्।
व्योमोक्त्या वर्णयेत्र वृत्तिर्मुख्या च भारती ॥ ८२॥

·प्रकरणायकादशरूपनिर्णय ।
॥ ८४॥
वैमुख्यकार्य वीथ्यति ख्यातकौलीन-दम्भवत् ।
हास्यानि भाण-सन्ध्यङ्क-वृत्ति प्रहसनं द्विधा ॥८३ ॥
निन्द्य-पाखण्डि-विप्रादेरश्लीलासभ्यवर्जितम् ।
परिहासवचःप्रायं शुद्धमेकस्य चेष्टितम्
सङ्कीर्णमुद्धताकल्पभाषाऽऽचारपरिच्छदम् ।
बहूनां वन्धकी-चेट-वेश्याऽऽदीनां विचेष्टितम् ॥ ८५ ।।
अशान्त-हास्य-शृङ्गार-विमर्शख्यातवस्तुकः ।
रोद्रमुख्यश्चतुरङ्कः सेन्द्रजाल-रणो डिमः ॥८६॥
अनोल्कापातनिर्घाताश्चन्द्रसूर्योपरक्तयः ।
सुरासुरपिशाचाद्याः प्रायः पोडश नायकाः ॥ ८७॥
उत्सृष्टिकाकः पुंस्वामी स्यातयुद्धोत्थवृत्तवान् ।
भाणोक्तसन्धि-नृत्यको वाग्युद्धः करुणानिकः ॥ ८८॥
निवेदवाचो भूम्नान योपितां परिदेवितम् ।
नरा निवृत्तसद्रामाश्चेष्टाश्चित्रा विसंस्थुलाः
ईहामृगः सवीभ्यतो दिव्यशो दृप्तमानवः ।
एकादश्चतुरको वा स्याताख्यातेतिवृत्तवान् ॥ ९०॥
दिव्यत्रीहेतुसनामो निर्विश्वासः सविडुरः ।
सयपहार-भेद-दण्डः प्रायो द्वादशनायकः ॥ ९१ ॥
व्याजेनान रणाभावो बधासन्न शरीरिणि ।
व्यायोगोक्ता रसाः सन्धि-वृत्तयोऽनुचिता रतिः ॥ ९ ॥
सर्वस्वामिरसा चीधी लेकादा हरेकपात्रिका ।
मुसनिर्वाहसन्धिः स्यात्
सर्वरूपापयोगिनी ॥१३॥

·नाट्यदर्पणे
व्याहारोऽधिवलं गण्डः प्रपञ्चस्त्रिगतं छलम् ।
असत्प्रलापो वाकेली नालिका मृदवं मतम् ॥९४ ॥
उद्घात्यकावलगिते अथावस्पन्दितं स्मृतम् ।
भारतीवृत्तिवर्तीनि वीथ्यङ्गानि त्रयोदश
।। ९५॥
अन्यार्था भाविदृष्टिा व्याहारो हास्यलेशगीः ।
मिथो जल्पे स्वपक्षस्य स्थापनाऽधिवलं वलात् ॥ ९६ ॥
गण्डोऽकस्माद् यदन्यार्थ प्रस्तुतानुगतं वचः ।
प्रपञ्चः सस्तवं हास्यं मिथो मिथ्यकलाभकृत् ॥ ९७॥
त्रिगतं शब्दसाम्येन भिन्नस्यार्थस्य योजनम् ।
वचोऽन्याई छलं हास्य-वञ्चना-रोपकारणम् ॥९८ ।।
असत्प्रलापस्तत्त्वेन हितं यन्नावमन्यते ।
प्रश्नोत्तरं तु वाकेली हास्या वाक् प्रतिवागपि ॥ ९९ ॥
हास्याय वञ्चना माली व्यत्ययो गुण-दोषयोः ।
मृदवं परस्परं स्यादुधात्यं गूढभाषणम् ।। १०० ॥
तच्चावलगितं सिद्धिः कार्यस्यान्यमिपेण या।
स्वेच्छोक्तस्यान्यथाऽऽख्यानं यदवस्पन्दितं तु तत् ॥११॥
स्वां स्वां वैशेपिकी हित्वा सन्धि-वृत्त्यादिकां स्थितिम् ।
सामान्या नाटकस्यान्या विज्ञेया रूपकान्तरे ॥१०२ ॥
इति श्रीरामचन्द्र-गुणचन्द्रविरचिते नाट्यदर्पणे प्रकरणाघेकादशरूपनिर्णयो
नाम द्वितीयो विवेकः समाप्तः ॥२॥

·अथ तृतीयो विवेकः ।
भारती सात्वती कैशियोरभटी च वृत्तयः।
रसभावाभिनयगाश्चतस्रो नाट्यमातरः ॥ १०३ ॥
सर्वरूपकगामिन्यामुखप्ररोचनोत्थिता ।
प्रायः संस्कृतनिशेपरसाठ्या वाचि भारती ॥ १०४॥
विदूषक-नटी-मार्पः प्रस्तुताक्षेपि भापणम् ।
सूत्रधारस्य वक्रोक्त-स्पष्टोक्तैर्यत् तदामुखम् ॥ १०५ ॥
वाक्यार्थसमयाह्वान वोक्तैः पात्रसङ्कमः।
पूर्वरङ्गे गुणस्तुत्या सभ्योन्मुख्यं प्ररोचना
॥१०६॥
सात्वती सत्त्व-वागङ्गाभिनेयं कर्म मानसम् ।
सार्जवाधर्ष-मुद्-धैर्य-रौद्र-बीर-शमाद्भुतम् ॥ १०७ ।।
कैशिकी हास्य-शृङ्गार-नाट्य-नर्मभिदात्मिका ।
आरभट्यनृत-द्वन्द्व-छद्म-दीप्तरसान्विता ॥ १०८ ॥
स्थायी भावः श्रितोत्कषों विभाव-व्यभिचारिभिः ।
स्पष्टानुभावनिश्चयः सुख-दुःखात्मको रसः ॥ १०९ ॥
कायहेतुः सहचारी स्थाय्यादेः काव्यव्रत्मनि ।
अनुभावो विभावश्च व्यभिचारी च कीर्त्यते ॥ ११ ॥
शृङ्गार-हास्य-करुण-रौद्रे-धीरे-भयानकाः ।
वीभत्साद्भुत-शान्ताश्च रसाः सद्भिर्नव स्मृताः ॥१११॥

·१२
नाट्यदर्पणे
सम्भोग-विप्रलम्भास्मा शृङ्गारः प्रथमो वहुः ।
मान-प्रवास-शापेच्छा-विरहैः पञ्चधाऽपरः ।। ११२ ॥
स्त्री-पुंस-काव्य-गीतर्तु-माल्य-वेपेष्टकेलिजः।
अभिनेयः स चोत्साह-चाटु-तापाश्रु-मन्युभिः ॥११३॥
विकृताचार-जल्पाङ्गाकल्प-विस्मापनोद्भवः।
होस्योऽस्याभिनयो नासास्पन्दानु-जठरग्रहैः ॥ ११ ॥
विहासश्चोपहासश्च मध्ये ज्येष्ठे स्मितं हसः।
अपहासोऽतिहासश्च नीचे प्रायोऽधमे रसः
मृत्यु-वन्ध-धनभ्रंश-शाप-व्यसनसम्भवः ।
करुणोऽभिनयस्तस्य वाप्प-वैवर्ण्य-निन्दनः ॥११६ ॥
प्रहारासत्य-मात्सर्य-द्रोह-धापनीतिजः ।
रौद्रः स चाभिनेतव्यो घात-दन्तोष्ठ-पीडनैः ॥ ११७ ॥
पराक्रम-बल-न्याय-यशस्तत्वविनिश्चयः ।
वीरोऽभिनयनं तस्य धैर्य-रोमाञ्च-दानतः ॥ ११८ ॥
पताका-कीर्ति-रोद्राजि-शून्य-तस्करदोषजः ।
भयानकोऽभिनेतव्यः स्तम्भ-रोमाञ्च-कम्पनेः॥ ११९ ॥
जुगुप्सनीयरूपादि-परश्लाघासमुद्भवः ।
वीभत्सोऽभिनयश्चास्य निष्ठेवोद्वेग-निन्दनेः ।। १२०॥
दिव्येन्द्रजाल-रम्यार्थ-दर्शनाभीष्टसिद्धितः ।
अद्वैतः सोऽभिनेतव्यः श्लाघा-रोमाञ्च-हर्पतः॥१२१॥
संसारभयन्येराग्य-तत्त्व-शास्त्रविमर्शनेः ।
शोन्तोऽभिनयनं तस्य क्षमा-ध्यानोपकारतः ॥ १२२ ॥

·वृत्ति-रस-भावाभिनय-विचारः ।
अर्थ-शब्दवपुः काव्यं रसैः प्राणैर्विसर्पति ।
अञ्जसा तेन सौहार्द रसेषु कविमानिनाम् ॥ १२३ ।।
न तथाऽर्थ-शब्दोत्प्रेक्षाः श्लाघ्याः काव्ये यथा रसः।
विपाककम्रमप्यानमुद्वेजयति नीरसम् ॥ १२४॥
एकत्र खैरिणोस्तुल्यशक्त्योोंगे विरुद्धता ।
दोषोऽनौचित्यमगौय्यमपोषोऽत्युक्तिरङ्गिभित् ॥ १२५॥
रैतिर्हासश्च शोकैश्च क्रोधोत्साही भयं तथा ।
जुगुप्सा-विस्मय-शमा रसानां स्थायिनःक्रमात् ॥१२६॥
'निर्वेद-ग्लोन्यपस्मार-शा या-मद-श्रमाः ।
चिन्ता चापलमावेगो मतिर्व्याधिः स्मृतिधृतिः ॥१२७॥
अमर्यों मरणं मोहो निद्री-सुत्यौम्य-हृष्टयः।
विषादोन्मौद-दैन्यानि बीडी त्राँसो वितर्कणम् ॥१२८॥
गौत्सुक्यावहित्यानि जाड्यालस्यै-विवोधनम् ।
त्रयस्त्रिंशद् यथायोगं रसानां व्यभिचारिणः ॥१२९ ॥
'निर्वेदस्तत्त्वधी-क्लेशेवरस्यं श्वास-तापकृत् ।
ग्लानिःपीडाजराऽऽयासेरशक्तिःकार्य-कम्पभाक् ॥१३०॥
वैकल्यं ग्रहदोपेभ्योऽपस्मारो निन्द्यचेष्टितः ।
शका स्व-परदोरम्याद दोलनं श्यामताऽऽदिथुक् ॥३॥
द्वेषादेः सद्गुणाक्षान्तिरसूया दोपदर्शनी ।
ज्येष्टादोमुन्मदोमया निद्रा-हास्याभुकृत् कमात् ॥१३२॥
श्रमो रतादिभिः सादः स्वेदः श्वासादिकारणम् ।
आधिश्चिन्ता प्रियानाप्तेःशून्यता-श्वास-कार्ययुक्॥१३३॥

·माट्यदर्पण चापलं साहसं राग-द्वेषादेः स्वैरिताऽऽदिमत् । आवेगःसम्भ्रमोऽतकर्याद विकर्ताऽङ्ग-मनो-गिराम् ॥१३॥ प्रतिभानं मतिः शास्त्र-तर्क-भ्रान्तिच्छिदादिकृत् । - दोपेभ्योऽङ्ग-मनः क्लेशोव्याधिः स्तनित-कम्पवान्॥१३५॥ दृष्टाभासः स्मृतिस्तुल्यदृष्ट्यादेर्भून्नतिक्रिया। धृतिर्ज्ञानेष्टलाभादेः सन्तुष्टिदेहपुष्टिकत् ॥ १३६ ॥ क्षेपादेः प्रतिकारच्छाऽमपोंऽस्मिन् कम्पनादयः । व्याध्यादेमृत्युसङ्कल्पो मरणं बिकलेन्द्रियम् ॥ १३७ ॥ अचैतन्यं प्रहारादेर्मोहोऽवाघूर्णनादयः । इन्द्रियाच्यापृतिनिद्रा खेदादेर्मूर्धकम्पिनी ॥ १३८ ॥ सुप्त निद्राप्रकर्पोऽत्र स्वप्नायित-खमोहने । दुष्टेऽपराधान्नैपुण्यमाय घन्ध-वधादिभिः ॥ १३९॥ हः प्रसत्तिरिष्टाक्षरत्र स्वेदाश्रु-गद्गदाः । विषादस्तान्तिरिटस्यानातेनिःश्वास-चिन्तनः ॥ १४०॥ मनोविप्लुतिरुन्मादो ग्रह-दोपैरयुक्तकृत् । आपदः स्वान्तनीचत्वं दैन्य कार्यावगुण्ठनेः॥ १४१॥ नीडाऽनुताप-गुर्वादेरधाप्यं गानगोपकम् । घोराच्चकितता त्रासः कायसङ्कोच-कम्पितेः ॥ १२ ॥ एकसम्भावनं तो बादादरहनतकः । आत्मन्याधिस्यधीर्गा विद्यादेरन्यरीढया इप्टाभिमुरयमोत्सुम्यं स्मरणाद्यात् खराऽऽदिभिः। धाष्ट्याटेविक्रियारोधोऽहित्थाऽत्र क्रियान्तरम् ॥ १४ ॥ २२

·गृत्ति-रस-भावाभिनय-विचारः।
जोड्यमिष्टादितः कार्याज्ञानं मौनानिमेषणैः ।
कर्मानुत्साह आलस्यं श्रमाद्याजृम्भितादिभिः ॥ १४५ ॥
निद्राच्छेदो विवोधश्च शब्दादेरङ्गभङ्गवान् ।
केपांचित् तु रसादीनामन्योन्यं हेतु-कार्यता ॥ १४६ ॥
वेपथु-स्तम्भ-रोमांश्चाः स्वरभेदोऽथु मूर्च्छनम् ।
स्वेदो वैर्वर्ण्यमित्याद्या अनुभाया रसादिजाः ॥ १४७ ॥
भयादेपैथुर्गात्रस्पन्दो वागादिविक्रियः ।
यत्नेऽप्यङ्काक्रिया स्तम्भो हर्षादेहीं ! विपावान् ॥१४८॥
रोमाञ्चः प्रियदृप्यादे रोमहोऽङ्गमार्जनैः ।
स्वरभेदः स्वरान्यत्वं मदादेर्हप-हास्यकृत् ॥ १४९ ॥
अश्रु नेत्राम्बु शोकाद्य सास्पन्दाक्षिरूक्षणः ।
मूर्छनं घात-कोपाद्यैः खग्लानिर्भूमिपातकृत् ।। १५० ॥
खेदो रोमजलस्रावः श्रमादेयंजनग्रहः ।
छायाविकारो वेवयं क्षेपादोर्दग्निरीक्षणेः । ॥१५१ ॥
वाचिकोऽभिनयो वाचां यथाभावमनुक्रिया।
कर्मणोऽरुपाङ्गेश्च साक्षाद् भावनमालिका
सात्त्विकः स्वरभेदादेरनुभावस्य दर्शनम् ।
वर्णाद्यनुक्रियाहार्यों वाह्यवस्तुनिमित्तकः ॥१५३॥
।। १५२ ॥
इति श्रीरामचन्द्र-गुणचन्द्रविनिर्मिते नाट्यदर्पणसूत्र चि-रस-
भावाभिनय-विचारस्कृतीयो विवेकः ॥ ३ ॥

·१५ १७ भादमदर्पण चापेलं साहसं राग-द्वेपादेः स्वैरिताऽऽदिमत् । आवेगः सम्भ्रमोऽतकर्याद विकर्ताऽन-मनो-गिराम् ॥१३॥ प्रतिभानं मैतिः शास्त्र-तर्क-भ्रान्तिच्छिदादिकृत् । दोषेभ्योऽहा-मन:-क्लेशोव्याधिः स्तनित-कम्पवान् ॥१३५॥ दृष्टाभासः स्मृतिस्तुल्यदृष्ट्यादेर्धन्नतिक्रिया । धृति नेष्टलाभादेः सन्तुष्टिदेहपुष्टिकृत् ॥ १३६ ॥ क्षेपादेः प्रतिकारेच्छाऽमोऽस्मिन् कम्पनादयः । व्याध्यादेर्मुत्युसङ्कल्पो मरणं विकलेन्द्रियम् ॥ १३७ ।। अचेतन्यं प्रहारादेर्मोहोऽत्राघूर्णनादयः । इन्द्रियाव्यातिनिद्रा खेदादेर्मूर्धकम्पिनी ॥ १३८ ॥ सुप्तं निद्राप्रकर्षोऽत्र स्वप्नायित-खमोहने । दुष्टेऽपराधान्नैपृण्यमोयं बन्ध-वधादिभिः ॥ १३९॥ हर्षः प्रसत्तिरिष्टातेरत्र स्वेदाश्रु-गद्गदाः । विपादस्तान्तिरिष्टस्यानातेनिःश्वास-चिन्तनैः ॥ १४० ॥ मनोविप्लुतिरुन्मादो ग्रह-दोपेरयुक्तकृत् । आपदः स्वान्तनाचत्वं दैन्य कार्यावगुण्ठनेः॥ १४१ ॥ 'ब्रीडाऽनुताप-गुळदेरधायं गात्रगोपकम् । घोराञ्चकितता नौसः कायसङ्कोच-कम्पितैः ॥ १२ ॥ एकसम्भावनं तों बादारङ्गनर्तक । आत्मन्याधिक्यधीनों विद्यादेरन्यरीत्या ।। १४३ ॥ इप्टाभिमुख्यमोत्सुक्यं स्मरणाद्यात् स्वराऽऽदिभिः । धााट्रेविक्रियारोधोऽवहित्थाऽत्र क्रियान्तरम् ॥ १४ ॥ - : २२ ·१७ . सर्वरूपकसाधारणलक्षणनिर्णयः। विघ्नेऽप्यचलनं स्थैर्य प्रारब्धादशुभादपि । गाम्भीर्यं सहजा मूर्तिः कोप-हर्षादिगोपनी ॥ १६४ ॥ औदार्यं शत्रु-मित्राणां प्राणितेनाप्युपग्रहः । शृङ्गारिचेष्टा ललितं निर्विकाराः स्वभावजाः ॥१६५॥ अमुख्यो नायकः किञ्चिदूनवृत्तोऽय्यनायकात् । लोभी धीरोद्धतः पापी व्यसनी प्रतिनायकः ॥१६६ ॥ नीचा विदूपक-क्लीव-शकार-विट-किङ्कराः । हास्यायाद्यो नृपे श्यालः शकारस्त्वेकविद् विटः॥१६७॥ स्निग्धा धीरोद्धतादीनां यथौचित्यं वियोगिनाम् । लिङ्गी द्विजो राजजीवी शिष्याश्चैते विदूषकाः ॥ १६८ ॥ युवराज-चमूनाथ-पुरोधः-सचिवादयः । सहाया एतदायत्तकमैव ललितः पुनः ॥ १६९ ॥ शुद्धान्ते कारुको द्वाःस्थः कञ्चुकी शुभकर्मणि। वर्षवरस्तु रक्षायां निर्मुण्डः प्रेषणे स्त्रियाः ॥ १७ ॥ कार्याख्याने प्रतीहारी रक्षा-स्वस्त्योर्महत्तरा । पूर्वस्थितिविधौ वृद्धा चित्रादौ शिल्पकारिका ॥ १७१ ॥ नायिका कुलजा दिव्या क्षत्रिया पण्यकामिनी । अन्तिमा ललितोदात्ता पूर्वोदात्ता त्रिधा परे ॥ १७२ ॥ रागिण्येवाप्रहसने नृपे दिव्ये च न प्रभौ । गणिका क्वापि दिव्या तु भवेदेषा महीभुजः ॥ १७३ ॥ -

·अथ चतुर्थो विवेकः।
देव-भूप-सभा-भर्तृमुख्यानां मङ्गलाभिधा ।
नित्या रूपमुखे नान्दीपदैः पड्भिरथाप्टभिः ॥ १५४ ॥
प्रवेश-निष्कमाक्षेप-प्रसादान्तरसङ्गतम् ।
चित्रार्थ रूपकं गेयं पञ्चधा स्यात् कविध्रुवा ॥ १५५ ।।
उत्तमा मध्यमा नीचा प्रकृतिर्न-स्त्रियोस्त्रिधा ।
.एकैकापि त्रिधा स्वस्वगुणानां तारतम्यतः
शरपयो दक्षिणस्त्यागी लोकशास्त्रविचक्षणः ।
गाम्भीर्य-धैर्य-शौण्डीर्य-न्यायवानुत्तेमः पुमान् ॥१५७॥
मेध्यो मध्यगुणो नीचैः पापीयान् पिशुनोऽलसः ।
कृततः कलही क्लीवः स्त्रीलोलो रुक्षवान् (ग्)जडः ॥१५॥
लज्जावती मृदुर्वी(धी)रा गम्भीरा स्मितहासिनी।
विनीता कुलजा दक्षा वत्सला योपिदुत्तमा ॥ १५९ ॥
नरवन्मध्यमा-नीचे नीचोऽपीशः कथावशात् ।
प्रधानफलसम्पन्नोऽव्यसनी मुख्यनायकः ॥ १६०॥
'तेजो विलोसो माधुर्य शोभा स्थर्यं गभीरता ।
औदार्य ललितं चाप्टौ गुणा नेतरि सत्त्वजाः ॥ १६१ ॥
क्षेपादेरसहिष्णुत्वं तेजः प्राणात्ययेऽपि च ।
विलोसो वृषवद् यानं धीरा दृक् सस्मितं वचः ॥ १६२ ॥
माधुर्य विकृतिः स्तुत्या क्षोभहेतौ महत्यपि ।
शोभा चिहं धृणा-स्पर्द्धा-दाक्ष्य-शौर्योद्यमोन्नये ॥१६॥

·७ सर्वरूपकसाधारणलक्षणनिर्णयः। विघ्नेऽप्यचलनं स्थैर्य प्रारब्धादशुभादपि । गाम्भीर्यं सहजा मूर्तिः कोप-हर्षादिगोपनी ॥ १६४ ॥ औदार्य शत्रु-मित्राणां प्राणितेनाप्युपग्रहः । शृङ्गारिचेष्टा ललितं निर्विकाराः स्वभावजाः अमुख्यो नायकः किञ्चिदूनवृत्तोऽय्यनायकात् । :लोभी धीरोद्धतः पापी व्यसनी प्रतिनायकः ॥१६६ ॥ नीचा विदूषक-क्कीव-शकार-विट-किङ्कराः। हास्यायाद्यो नृपे झ्यालः शकारस्त्वेकविद् विटः ॥ १६७॥ स्निग्धा धीरोद्धतादीनां यथौचित्यं वियोगिनाम् । लिङ्गी द्विजो राजजीची शिप्याश्चैते विदूषकाः ॥ १६८ ।। युवराज-चमूनाथ-पुरोधः-सचिवादयः । सहाया एतदायत्तकमव ललितः पुनः ॥ १६९ ॥ शुद्धान्ते कारुको द्वाःस्थः कञ्चुकी शुभकर्मणि। वर्षवरस्तु रक्षायां निर्मुण्डः प्रेपणे स्त्रियाः ॥ १७० ॥ कार्याख्याने प्रतीहारी रक्षा-स्वस्त्योर्महत्तरा । पूर्वस्थितिविधी वृद्धा चित्रादौ शिल्पकारिका ॥ १७१ ॥ नायिका कुलजा दिव्या क्षत्रिया पण्यकामिनी । अन्तिमा ललितोदात्ता पूर्वोदात्ता निधा परे ॥ १७२ ॥ रागिण्येवाप्रहसने नृपे दिव्ये च न प्रभौ। गणिका क्वापि दिव्या तु भवेदेपा महीभुजः ॥ १७३ ।।

·नाट्यदर्पणे मुग्धा मध्या प्रगल्भेति त्रिविधाः स्युरिमाः पुनः । मुग्धा वामा रते स्वल्पमाना रोहद्वयः-स्मरा ॥ १७४ ॥ मध्या मध्य-वयः-काम-माना मूर्छान्तमोहना। प्रगल्भेद्ध-वयो-मन्यु-कामा स्पर्शेऽप्यचेतना ॥१७५॥ कार्यतः प्रोपिते पत्यावभूपा प्रोपितप्रिया। विप्रलब्धा ससङ्केते प्रेष्य दूतीमनागते ॥ १७६ ।। खण्डिता खण्डयत्यन्यासक्त्या वासकमीप्यिता। ईर्ष्या कलहनिष्क्रान्ते कलहान्तरिताऽऽर्तिभाक् ॥१७७॥ विलम्वयत्यदोपेऽपि विरहोकपिठतोत्सुका । हृया पासकसजाऽऽत्मन्यलकृतिपरेप्यति ॥ १७८॥ सुभगम्मानिनी वश्यासन्ने स्वाधीनभर्तृका । सरन्ती सारयन्ती वा रिरंसुरभिसारिका ॥ १७९॥ भावाद्या यौवने स्त्रीणामलङ्कारास्नयोऽङ्गजाः । दश स्वाभाविकाचैते क्रियारूपास्त्रयोदश ॥१०॥ सति भोगे गुणाः सप्त यत्नजाश्व स्वभावजाः । नावश्यम्भाविनोऽथेपा विंशतिः स्त्रीपु मुख्यतः ॥ १८१ ॥ भावो वागादिवैशिष्ट्यं चिह्न रत्युत्तमत्वयोः । नेत्रादिविकृतं हावः सशृङ्गारमसन्ततम् ॥ १८२ ॥ तदेव सन्ततं हेला तारुण्योद्योधशालिनी। रागादिना विपर्यासः क्रियाणामथ विभ्रमः ॥ १८३ ॥ .

·।
।
सर्वरूपकसाधारणलक्षणनिर्णयः।
विलासः प्रियदृष्ट्यादौ चारुत्वं गात्र-कर्मणोः ।
वेषाल्पतैव विच्छित्तिः परां शोभां वितन्वती ॥ १८४ ॥
लीला दयितवागादेः स्वे न्यासो बहुमानतः ।
विव्वोकोऽनादरो मान-दादिष्टेऽपि वस्तुनि ॥ १८५॥
विहृतं जल्पकालेऽपि मौनं ही-व्याज-मौग्ध्यतः ।
ललितं गात्रसञ्चारः सुकुमारो निरर्थकः ॥ १८६ ॥
कचौष्ठादिग्रहे कोपो मृपा कुटुमितं मुदि ।
मोहायितं प्रियेक्षादौ रागतो गात्रमोटनम् ॥ १८७ ॥
मुहुः स्मिताश्रु-कम्पादेः सङ्करः किलिकिञ्चितम् ।
औज्ज्वल्यं यौवनादीनामथ शोभोपभोगतः ॥१८६॥
सा कान्तिः पूर्णसम्भोग दीप्तिः कान्तेस्तु विस्तरः ।
सौम्यं तापेऽपि माधुर्यमौदार्यमुचिताच्युतिः ॥ १८९ ॥
चेतोऽविकत्थनं धैर्य प्रागल्भ्यं कौशलं रते ।
यथोचित्यं च नेतृणां नायिकाः कुलजादयः ॥ १९० ॥
सहायिन्यस्तु धात्रेयी-लिहिती-प्रातिवेशिकाः।
शिल्पिनी-चेटिका-सख्यो गुप्ता दक्षा मृदु-स्थिराः॥१९१॥
देवानीचनृणां पाठः संस्कृतेनाथ जातुचितू ।
महिषी-मन्त्रिजा-पण्यस्त्रीणामव्याजलिङ्गिनाम् ॥१९२॥
वाल-पण्ढ-ग्रहग्रस्त-मत्त-स्त्रीरूप-योपिताम् ।
प्राकृतेनोत्तमस्यापि दारिद्यैश्वर्यमोहिनः ॥ १९३॥

·२०
माट्यदपणे
अत्यन्तनीच-भूतादो पेशाची मागधी च वाक् ।
शौरसेनी "तु नीचस्य देशोद्देशे स्वदेशगीः ॥ १९४ ॥
तिर्यग्-जात्यन्तरादीनामानुरूप्येण सङ्कथा ।
.भाषा-प्रकृति-वृत्तादेः कार्यतः क्वापि लवनम् ॥ १९५ ॥
आर्येति शब्द्यते पत्नी लिङ्गिनी ब्राह्मणी द्विजः(जै)।
अम्वाऽपि जननी-वृद्ध पूज्या तु भवतीत्यपि ॥ १९६ ॥
भ्रात्राऽग्रजोऽधमैर्मन्त्री नटी-सूत्रमृतो मिथः ।
पुरोधः-सार्थवाहाभ्यां पली पल्या जरन् पतिः ॥ १९७॥
महाराजो नृपः सर्वस्त्वार्यपुत्रोति यौवने ।
पुंसा भद्रेति भोक्तव्या प्रियेति दयिताऽथवा ॥ १९८॥
पितापुत्राभिधायोगैर्मुख्या देव्यपि राजभिः ।
विदूषकेण भवती राज्ञी-चेट्यो नृपस्त्रियः ॥ १९९ ॥
भदिनी स्वामिनी देवीत्येवं सर्वाः परिच्छदैः ।
वेश्याऽज्जुकेति वृद्धा तु साऽत्तातुल्या स्त्रिया हला ॥२०॥
हले खनुत्तमा-प्रेष्ये भगवदिति देवता ।
'तपःस्था चार्य-देवर्षि-बहुविद्याः सयोषितः ॥ २०१ ।।
मान्यो नामान्तरै राजा लिगिनाऽथ विदूपकैः।
बयस्योऽप्यधर्मट्टी लोकैर्देवेति भूपतिः ॥ २०२ ॥
मित्राख्याभिर्विदू राज्ञा कुमारो भर्तृदारकः ।
मुनि-शाक्यो भदन्तेति स्वप्रसिद्ध्याऽपरो व्रती ॥२०३ ॥

·सरुपकसाधारणलक्षणनिर्णयः। १ सूत्री भावोऽनुगेनासौ तेन मार्षः समः सखा । शिष्यात्मजानुजाः पुत्र-वत्सौ तातो जरन्नपि ॥ २०४ ॥ सौम्यो भद्रमुखश्चेति नीचो हण्डे तु पामरैः । येन कर्मादिना यस्तु ख्यातः स तदुपाधिकः ॥ २०५॥ शूरे विक्रमसंसूचि कल्प्यं नामाथ वाणिजे । दत्तान्तं प्रायशो विप्रे गोत्र-कानुरूप्यतः ।। २०६ ॥ नृपस्त्रियां शुभं दत्ता-सेनान्तं पणयोपिति । पुष्पादिवाचकं चेट्यां चेटे मङ्गलकीर्तनम् ॥ २०७ ॥ इति श्रीरामचन्द्र-गुणचन्द्रनिर्मिते नाट्यदर्पणसूत्रे सर्वरूपकसाधारण लक्षणनिर्णयो नाम चतुर्थो विवेकः समाप्तः ॥ ४ ॥ OHSHNDHI13121OfSE1JDif111101121 समाप्तं नाट्यदर्पणसूत्रम् Dili|IICCIllitTIOIRITAMIOLOli111DIHIDIO ·श्रीरामचन्द्र-गुणचन्द्ररचितं स्वोपज्ञविवरणविभूषितं नाट्यदर्पणम् । चतुर्वर्गफलां नित्यं जैनी याचमुपास्महे । रूपैदिशभिर्विश्वं यया न्याय्ये धृतं पथि ॥१॥ महाकधिनिबद्धानि दृष्ट्वा रूपाणि भूरिशः। स्वयं च कृत्वा स्वोपझं नाट्यलक्ष्म विवृण्वहे ॥२॥ अलङ्कारमृदुः पन्थाः कथाऽऽदीनां सुसञ्चरः । दुःसञ्चरस्तु नाट्यस्य रसकल्लोलसङ्कुलः ॥३॥ न गीत-वाद्य-नृत्तज्ञा लोकस्थितिविदो न ये । अभिनेतुं च कर्तुं च प्रबन्धास्ते बहिर्मुखाः ॥४॥ स कविस्तस्य काव्येन मा अपि सुधान्धसः । रसोर्मिघूर्णिता नाटथे यस्य नृत्यति भारती ॥५॥ नानार्थशब्दलौल्येन पराञ्चो ये रसामृतात् । विद्वांसस्ते कवीन्द्राणामर्हन्ति न पुनः कथ(था)म् ॥ ६ ॥ श्लेपालङ्कारमाजोप रसा निःस्यन्दकर्कशाः। दुर्भगा इन कामिन्यः प्रीणन्ति न मनो गिरः ॥७॥ आरकाद् भूपति यावदौचिती न विदन्ति ये । स्पृहयन्ति कवित्वाय खेलनं ते सुमेधसाम् ॥८॥ प्राणाः कवित्वं विद्यानां लावण्यमिव योपिताम् । विद्यवेदिनोऽप्यस्मै ततो नित्यं कृतस्पृहाः ॥९॥ १ नमो वीतरागाय । बह च.

·२५ संविवरणे नाट्यदर्पने नासिकान्ते द्वयं श्चित्रं द्वयोवीडा रसज्ञयो । कुचामावः कुरङ्गाक्ष्याः कान्याभावो विपथितः ॥ १० ॥ अकवित्वं परस्तावत् कलङ्कः पाठशालिनाम् । अन्यकाव्यः कवित्वं तु कलङ्कस्यापि चूलिकाः॥११॥ कवित्ववन्ध्या क्लिश्यन्ते सुखाकर्तुं जगन्ति ये । नेत्रे निमोन्य विद्वांसस्तेऽधिरोहन्ति पर्वतम् ॥ १२ ॥ अथ शिष्टसमयपरिपालनाय प्रत्यूहन्यूहोपशमनाय च सकलसन्दर्मा- र्थस्तवनागर्म समुचितेष्टाधिदैववस्य सूत्रकारो नमस्कारश्लोकं परामशत:- चतुर्वर्गफला नित्यं जैनी वाचमुपास्महे । रूपैदशभिर्विश्वं यया न्याय्ये धृतं पथि ॥१॥ 'चतुर्वर्ग' इत्यादि। चतुर्वर्गो धर्मार्थ-काम-मोक्षा यथोचित्यं प्रधान गौणं वा फलं यस्याः ! समुदाय-समुदायिनोरभेदोऽप्यस्ति, तेन पुरुषमेदे- नक-द्वि-त्रिपुरुषार्थफलत्वेऽपि चतुर्वर्गफलत्वं न विहन्यते । इष्टलक्षणत्वाच फलस्य यो यस्य पुरुषार्थोऽभीष्टः स वस्य प्रधानमपरो गौण]। 'नित्यम्' इत्यनेन आवश्यकं वाचः] चतुर्वर्ग प्रति हेतुत्वमुच्यते । अर्थापेक्षया जिनानामियं 'जैनी' जिनोपदिष्टं बर्थमुपयो अथ्नन्ति । 'वाचम्' इति भारतीम् 'उपास्महे' वदर्थानुष्ठानेन समीपे वामहे । समीपवृत्या च वदेकशरण. त्वमात्मनः ख्यापितम् । नित्यमित्यस्याया(प्रा)पि सम्बन्धादुपासनस्यावि- विन्छि)तिः ख्यापिता। 'रूपाणि' अङ्गान्याचारादीनि दृष्टिवादपर्यन्तानि द्वादश ' प्रसिद्धानि । सहयानिर्देशेन चानियन्त्रितसहयाया जिनवाचा प्रस्तुतातुन्यत्वेन व्यवच्छेदः कथ्यते । 'विश्वम्' इति समुदायापेक्षमेकत्वम् । कर्मभूमित्वाद प्राधान्यविवक्षया मनुष्पलोको बा विश्वम् । 'न्याय्ये' न्यायादनपेते 'घृतं' व्यवस्थापितम् । व्यवस्थापनस्य त्रैकाल्येऽप्यतीत- निर्देशोर्यापेक्षया वाचोनादित्वख्यापनार्थः।' पथि' इति पुरुषार्थप्रापणी- पायत्वादहिंसा-दानादिक कर्म लक्ष्यते ।। (२) अयामिनेयमारपरक्या श्लोकोऽयं व्याख्यायते । यद्यपि .

·, नाटकनिर्णयः। साक्षाद्धर्म-कामार्थफलान्पेच नाटकादीनि, तथापि रामवद् पर्तितव्यं न रावणवदिति हेयोपादेय-हानोपादानपरतया धर्मस्य च मोक्षहेतुतया मोक्षोऽपि पारम्पर्येण फलम् । 'नित्यम् ' इत्यनेन चतुर्वर्गफलान्येव रूपकाणि निव- न्धनीयानि इति ख्याप्यते । जिनानां रागादिजेतृणां लक्षणप्रणयनापेक्षयेयं 'जैनीन नाम सर्वोपविष्ट लक्षणं न । नवेक्षााचीनदृशः सहेप-विस्त- राम्यां तत् कतुं प्रभान्ति। 'घाचं' नाटकाद्यां 'उपास्महे' परिशीलयामः । नित्यमित्यत्रापि सम्बध्यते । सत्तापरिशीलिवाभिनेव(य)वाचो हि कुतो नामौचित्यवेदिनो भवेयुः। रूप्यन्ते अभिनीयन्ते इति रूपाणि नाटकादीनि। अनभिनेयायां रूपशब्दाप्रतीतेः सामान्यनिर्देशेऽपि वाचोऽभिनेयत्वं लम्पते । भूरिभेदत्वेऽप्यभिनेयवाचो 'द्वादशभिः' इति प्रस्तुतप्रकरणापेक्षम् । विश्वम् इति पूर्ववत् समवकारादीनां देव-दैत्यचरितव्युत्पादकत्वात् । 'पथि ' इति यशःसम्पदुपायत्वात् कृत्यं लक्षयति । नायक-प्रतिनायकयोहि नयानयफ- लोपदर्शनेन नाटकादिभिर्दान्तचेतसा न्यायादनपेचे कृत्ये प्रवृतिळव. स्थाप्रवे । अनापि व्याख्याने श्रद्धापरत्वेन नमस्कारपरतेव श्लोकस्य । व्याख्येय-व्याख्यानयारेकमाईकवख्यापनार्थमयमेव श्लोको विवरणस्याप्पा- दावधीत इति ॥ १॥ अथ लक्षणस्य विषयं प्रतिजानीते- अभिनेयस्य काव्यस्य भूरिभेदभृत. क्रियत् । कियतोऽपि प्रसिदस्य दृष्ट लक्ष्म प्रचश्महे ॥२॥ अभिनेयस्य वाचिकारिक-साचिकाहार्यरमिनपैः प्रत्यक्षीमावनयोग्यस्य । प्राकाराभिमागापेक्षं चैतन, वेन स-भाव-नायक-नामिकादिलक्षणम अभिनेयं प्रति प्रचस्प अनमिनयन्यापित्वेऽपि न विरोधः । कान्यस्य वर्णनात्मनः शुन्दार्थग्रन्धनस्य कपिण्यापारस्य । भीन् रसप्रधानान् नाट- कादीन् अप्रधानरसांय दुर्मिलिता-श्रीगदिव-माणी-प्रस्थान-रासकादीन् भेदान् विमति । कियदित्यनान्तरीयकस्प रह-सम्पन्तराठादिलक्षणस्प परिहारेण यसमागमसन्धमाशम्यन्यननान्वरीपर्क कतिपयं लक्ष्मति योगः। फिपतोऽपि धरिपारभिप्रेतस्प, उन कोहलपनीवरक्षमाणः साटमादयो , ·२६ सविवरणे नाट्यदर्पणे न लक्ष्यन्ते । लक्षणीयबाहुल्येऽपि हि यावत्येव भागे लक्षयितुः श्रद्धा तावा. ने लक्ष्यते । कियतोऽपि च प्रसिद्धस्य रसप्राधान्यादखिललोकरञ्जकत्या ख्यातस्य नाटकादेः। दृष्टं पूर्वमुनिप्रणीतनाट्यलक्षणपोईपर्यपरामर्शेन उपयु- ततया निश्चितम् । एवं च स्वमनीपिकानिरासेन लक्षणस्योपादेयत्वमुक्तम् । लक्षयत्यभिनेयादनभिनेयाच कियतोऽपि व्यवच्छिनचीति लक्ष्म(क्ष)णम् (लक्ष्म) प्रवक्ष्महे सारासारोपादान-दानाभ्यां सझेप-विस्तराभ्यां च प्रकर्षण महे । एवं चापरभणीवलक्षणोत्कर्षेण निष्प्रयोजनत्वमपास्तमिति ॥ २ ॥ अथ व्यक्तिभेदानुद्देशे नियतं न शक्यते लक्षणमाख्यातुमिति तानुद्दिशति- नाटकं प्रकरणं च नाटिका करण्यथ । व्यायोगः समवकारो माणः प्रहसन डिमः ॥ ३ ॥ अं ईहामृगो "वीधी चत्वारः सर्ववृत्तयः । त्रिवृत्तयः परे त्वष्टौ केशिकीपरिवर्मनात् ॥ ४ ॥ चकारः सर्वपुरुषार्थफलत्वेन महापुरुषोपदेशार्हचरितत्वेन च प्रबन्धेषु नाटक-प्रकरणयोः प्राधान्यमाह । अधशब्दो नाटकादिचतुष्टयादपूर्णसन्धि- त्वेन विष्कम्भक-प्रवेशकायोग्यत्वेनानुपदेशाईचरितप्रायत्वेन चोचरेषां पार्थ- क्यं ज्ञापयति । अङ्क इति उत्सृष्टिकाहो न पुनरवस्थासमाप्त्यादिरूपः । अङ्क- पा मध्ये पाठात् छन्दोऽनुरोधाच एकदेशेनाभिधानम् । चत्वार इति प्रकर- ण्यन्ता व्यक्तिभेदाः। सर्वा गु(गो)णप्रधानभावेन चतस्रोऽपि वृत्तयो भारती- सावती-आ(त्या)रभटी-फैशिक्यो वक्ष्यमाणलक्षणा पत्र । तिस्रो भारती- सात्वत्यारमट्यो व्यस्ता समस्ता या वृत्तयों येपु। अत्र च येषु च्यायोग-सम- वकार-ई(२)हामृग-डिमेपु एकस्या वृत्तेर्न लक्षणे प्राधान्यनिर्देशस्तेषु व्यक्ति- भेदेन पृथक् पृथगेकैकस्या पृत्ति:(:) कविस्त्रेच्छया प्राधान्यं निवध्यते । येषु तु मेदेषु भाण-प्रहसन-उ(नोत्सृष्टिकाङ्क-चीथीपु यस्या धृतेः प्राधान्यनिर्दे- शस्तेषु प्रतिव्यक्ति तस्या एव प्राधान्यभपस्योगणित्वमन्पत्वादमावो वा। कशिक्याः परिः सामस्त्येन वर्जन अमावः । यद्यपि समवकारे शृङ्गार- त्वमस्ति, तथापि न तत्र कैशिकी। न सल काममा शृङ्गारः, किन्तु विलासोकपः । न चासौ रौद्रप्रकृतीनां नेतृणाम् । शृङ्गारशब्दश्य तत्र काम- मात्रपर्यवसायीति ।। ३-४॥

·नाटकनिर्णयः। २७ - अथ यथोद्देशं लक्षणमाह- ख्याताद्यराजचरितं धर्म-कामार्थसत्फलम् । साङ्कोपाय-दशा-सन्धि दिव्यानं तत्र नाटकम् ॥ ५॥ ख्याताघराजस्य चरितं यत्रेत्यन्यपदार्थः । इह ख्यातत्त्वं विधा नाम्ना चेष्टितेन देशेन च । कौशाम्ब्यां चरितं वत्सराजेनैव रजकम् । चरितमपि वत्सराजस्य कौशाम्ब्यां वासवदत्तालाभादिकमेव । वासवदत्ता- लाभादिकं वत्सराजस्य कौशाम्ब्यामेव | चरितख्यातत्वं च प्रधानचरिता- पेक्षया ततस्तदनुयायीनि रजकत्वार्थ(अ)ख्यातान्यपि चरितानि क्रियन्ते । तेन बहुपु रामप्रबन्धेषु सीताहरणानयनोपायानां युद्धानो गौणपात्राण्यपरेपो च भणितिविशेषादीनां भेदेपि न दोपः। आयेति पूर्वः, तेन वर्तमान- भविष्यतोनिरासः । कपिना हि रज्जनार्थ किञ्चित् सदप्युपेक्ष्यते, किश्चिदस- दप्याद्रियते । वर्तमाने च नेतरि तत्कालप्रसिद्धिवाधया रसहानिः स्याद , पूर्वमहापुरुषचरितेषु च अश्रद्धानं स्यात् । भविष्यतस्तु पृचं चरितमपि न भवति, चर्यते स्म चरितमित्यतीतनिर्देशात् । राजेति क्षत्रियमात्रम्, न पुनर- भिपिक्त एव; राम-जीमूतवाहन-पार्थादीनामनभिषिक्तानामपि दर्शना । क्षत्रियो मर्त्य एव, तेन न देवनेटकं नाटकमित्युक्तं भवति । नाटकं हि रामवद् वर्तितव्यं न रावणवदित्युपदेशपरम् । देवतानां तु दुरुपपादस्याप्यर्थस्येच्छा- मात्रत एव सिद्धिरिति तच्चरितमशक्यानुष्ठानत्वान्न मानामुपदेशयोग्यम् । तेन ये दिव्यमपि नेतारं मन्यन्ते, न ते सम्यगमंसतेति । नायिका तु दिव्याऽपि भवति यथोर्वशी, प्रधाने मर्त्यचरिते तच्चरितान्तर्भावात् । उपदेशानई- प्रायवृत्तत्वेन दीप्तरसत्वेनैव च समवकारादौ दिन्योऽपि नेता न विरुध्यते । परितमित्याचरितम्, न तु कवियुद्धिकल्पितम् । याहुन्यापेक्षं चैवक्तेनान्पं किमपि रजकं कल्पितमपि नदोपायति । धर्म-कामार्था व्यस्त-समस्ताः सद प्रघानं फलं यन । मोक्षस्तु धर्मकार्यत्वात् गौण फलम् । सन्तोऽचिरभावित्वाद् पर्तमाना वा धर्मार्थ-कामाः फलम् , तेन माविधर्म-कामार्थफलत्वादागमा न नाटकम्। वत्र धर्मफले नाटके दया-दम-दान-न्यायमायं दृष्टफलमामुष्मिक- फलंच राज्याघवाधया नेतुचरितं व्युत्पाद्यते, न पुनः सर्वसगपरित्यागं कृत्वा अवमाचरितमित्यामुष्मिकफलमेव । साधादृष्टफलार्थी हि लोकः। कामफले च ·R८ सविधरणे नाट्यदर्पण दिव्यकुलजस्त्रीसम्भोग-सगीवक-कामचारोपवनविहारप्रायम् । अर्थफले च शत्रूच्छेद-सन्धि-विग्रहादिराज्यचिन्ताप्रायमिति । साङ्केति अकोपायदशा- सन्धिभिक्ष्यमाणैः सह वर्तते । दिव्याङ्गमिति दिव्यं देवता अन्योऽपि चोचमा प्रधानस्य नेतुरङ्गं सहाय: पताका-प्रकरी-नायकलक्षणो यत्र । दिव्यो हि नैवैव विरुध्यते, न पुनः सहायः । अत्यन्तभक्तानामेवं नाम देवताः प्रसीदन्तीति देवताऽधनपुरःसरमुपायानुष्ठानमाधेयमिति व्युत्पादनार्थ दिव्योऽप्यङ्गत्वेन कार्यः। तत्र देवता यथा-नागानन्दे गौरी। उत्तमप्रकृतिर्यथा-रामादिप्रबन्धेषु सुग्रीवादिरिति । यद्वा दिव्यानि अनवधानि अगानि वक्ष्यमाणानि उपक्षेपादीनि यत्र । तति निर्धारणार्थः । अभिनेय- समुदायात् प्रधानपुरुषार्थप्रवृत्तविनयराजादिव्युत्पादनगुणेन नाटकं निर्धा- यते । नाटकमिति नाटयति विचित्रं रञ्जनाप्रवेशेन सम्यानां हृदयं नर्तय- वीति नाटकम् । अभिनवगुप्तस्तु नमनार्थस्यापि नटेर्नाटकशब्दं व्युत्पा- दयति, तत्र तु घटादित्वेन इस्वाभावचिन्त्यः यद्यपि कथाऽऽदयोऽपि श्रोतहृदयं नाटयन्ति तथाप्यकोपायादीनां वैचित्र्यहेतूनामभावात् न तथा रक्षकत्वमिति न ते नाटकम् । तथा नाटक प्रधानपुरुषार्थेषु राज्ञा तदगभूतेष्वमात्यादीनां घ बहूनां व्युत्पादकमिति कतिपयव्युत्पादकानि प्रकरणादीन्यपि न नाटक- मिति ।। ५॥ अप राजगन्दं व्याख्यातुं सामान्येन नेतुः स्वरूपमाह- उद्धत्तोदान-ललित-शान्ता धीरविशेषणाः । पाः स्वभावाचत्वारो नेतृणां मध्यमोत्तमाः १६ ॥ धीरो धैर्य महाव्यसनेऽप्यकातर्य विशेषणं येषां उद्धतादीनां धीरोद्धत- धीरोदात्त-धीरललित-धीरशान्ता इत्यर्थः । एवं नाम कविर्वर्णयति । जन्मो. रियतास्तु समावा नेतृणां यया तथा वा सन्तु। नेतृणामिति बहुवचनाद प्राये- कस्मिन् धर्मिण्पेकका स्वमापः, फचिदेव तु चत्वारः। मध्यमोत्तमा इति । यपि सस्थाने सर्वमपि उचम-मध्यमाघमभेदेन त्रिधा, तथापि धीरोद्धता. दयः स्वमावा उत्तम-मध्यमभेदेनव वर्णनीया इति ॥६॥ अप पहुवचनासमेव विपपमेदं स्पष्टपति- -- ·नाटकनिर्णयः। २९ देवा धीरोद्धता धीरोदाचाः सैन्येश-मन्त्रिणः । धीरशान्ता वणिग-विप्रा रानानस्तु चतुर्विधाः ॥ ७ ॥ स्वभाव-स्वभाविनोरभेदात् सामानाधिकरण्यनिर्देशः । राज्ञां चातु- विध्यभपनात् देवा धीरोद्धता एव, सैन्येश-मन्त्रिणो धीरोदाचा एव, वणिग- विप्रा धीरशान्ता एष वर्णनीया इति स्वयोगव्यवस्थापकत्वेनैवावधार्यते, नान्ययोगव्यवच्छेदेन । यः पुनः परशुरामस्याविक्रूरत्वख्यापनार्थो धीरो- द्धवत्वनिबन्धः स 'भाषा-प्रकृति-पादेः कार्यतः कापि लङ्घनम्' इत्यपवा- दादविरुद्धः । अयं च नियमो देवानां मर्त्यापेक्षया, न स्वापेक्षया शिवादीना- सदाचानां ब्रह्मादीनां च शान्तानामपि दर्शनात् । राजान इति क्षत्रियजातिः। बहुवचनाद् व्यक्तिभेदेन चतुःस्वभावो नाटकस्य नेता, न पुनरेकस्यां व्यक्तौ । एकत्र प्राधान्येन स्वभावचतुष्फस्य वर्णयितुमशक्यत्वादिति । प्रधाननायकस्य चायं नियमो गौणनेतॄणां तु स्वभावान्तरमपि पूर्वस्वभाव- त्यागेन निबध्यते । ये तु नाटकस्य नेवारं धीरोदाचमेव प्रविजानते, न ते मुनिसमयाध्यवगाहिनः; नाटकेषु धीरललितादीनामपि नायकानां दर्शना कविसमयवाधाश्च ॥ ७॥ अथ धीरोद्धतादीनां यथोदेशमर्थमाह- धीरोद्धतश्चलश्रण्डो दी दम्भी विकत्थन. । धीरोदात्तोऽतिगम्भीरो न्यायी सत्वी क्षमी स्थिर ॥८॥ शृङ्गारी धीरललितः फलासका मुखी मृदुः । धीरशान्तोऽनहद्वारः रुपालुविनयी नयी ॥९॥ अकातरत्वं धीरशन्दस्यार्पः सर्वन समान एव । चलत्यादयः पुनरुद्ध- तादीनां शन्दानामः । चलोऽनरस्थितः । चण्डो रौद्रः । दर्पः शौर्यादि- मदः । दम्मः मूटप्रयोगः । चिकत्यनः स्वप्रशंसी । अतिगम्भीरो दुरवरोध- मध्यः । सची गोक-झोपाचनभिमवनीयः । स्थिरो विमृश्यकारी । फला- सको गीवादितत्परः। मुखी मन्त्रिन्यस्तराज्यचिन्तामारत्वाभिरापिः। मृदूर- राचारः । अनहारः सर्वयाऽम्पनरलेपः । धीरोदाचस्तु विनपच्छभावलेप ·अविवरणे नाट्यदर्पण इति भेदः विनयी गुरुजनाद्यनुल्ल झीति । उपलक्षणमात्रं चैवंद, तेनोद्धवादीनो यौचित्यमपरेऽपि धर्मा द्रष्टव्या इति ।। ८-९॥ अथ चरितशब्द व्याचष्टे-- मुख्यमिष्ट फलं वृत्तमङ्गं प्रासङ्गिक क्वचित् । सूच्यं प्रयोज्यमम्यूह्यमुपेक्ष्यं तच्चतुर्विधम् ॥ १० ॥ मुख्यं सर्वप्रवन्धव्यापित्वात् प्रधानम् । इष्टं सर्वोत्कर्पण कवेरभिप्रेतं फलं यस्य । वृत्तं चरितम् । अझं मुख्यत्तस्यानुयायित्वादवयवः । प्रसङ्गात् परकीययत्नादागतं प्रासङ्गिकम् । इह तावत् न निसर्गतः किश्चित् चरितं मुख्यमई या. किन्तु बहुपपि फलेषु कविर्यस्यात्यन्तम्पत्कर्षममिति तत्फ- लमिटम् । अनेन च यत् फलवद् वृचं तदिह मुख्यम् । तदितरदगत्वात् प्रासङ्गिकम् । रामप्रबन्धेषु हि सुग्रीचमैत्री-शरणागतथिमीपणरक्षण- रावणवध-सीताप्रत्यानयनादिषु सीतामत्यानयनस्यैव प्राधान्यं कविना प्रतिपादितम् । वत्सम्पादनाय वदितरेषु प्रचेः । अत एव चान्यङ्गानि । कविरपि न स्वेच्छया फलस्योत्कर्ष नियधुमर्हति, किन्वौचित्येन । यस्य धीरोद्धतादेर्यदेव फलमुचितं तस्यैवोत्कर्षों निवन्धनीयः। प्रासद्धिकस्यापि च मुख्यवृत्तप्रयत्नेनैव निष्पचिर्विधया। प्रयत्नान्तरे हि तदपि मुखं(ख्य) स्यात् । तापसवत्सराजे हि वत्सराजस्य मुख्याय कौशाम्धीराज्यलामाय प्रवृत्तेनैव यौगन्धरायणन्यापारण प्रासङ्गिकं वासवदत्तासङ्गम-पद्मावतीप्रात्यादिकर्मापि साध्यते । कचिदिति यचैव मुख्यो नेवा फलसिद्धौ सहायमपेक्षते तर प्रासनिकम्, न सर्वत्र । यथा मट्टश्रीभवनुतचूडाविरचितायों कोश- लिकायां नाटिकायां कौशलिकाप्राप्तिमधिकृत्य प्रवृत्तस्य वत्सराजस्य न प्रासनिकम् । यथा वामदुपज्ञे सत्यहरिश्चन्द्र नाटके प्रविज्ञानियों प्रति प्रवृतस्य हरिश्चन्द्रस्य । तचतुर्विधमिति तत् सामान्येन वृत्तम् ।। १० ॥ अथ चातुर्विघ्यमेव स्पष्टयदि- नीरसानुनित सूध्य प्रयोज्यं तद्विपर्ययः उह्यं तदविनाभूतमुपेश्यं तु जुगुप्सितम् ॥११॥ ।

·नारकनिर्णय । - नीरसमि] रखकम् । अनुचितं सरसमप्यनईम् आलिङ्गन-चुम्बनादि, तत् सूच्यं विष्कम्भकादिमिर्जाप्यम् । तस्य नीरसानुचिवस्य सूच्यस्य विपर्ययः सरसमुचितं च प्रयुज्यते वाचिकादिभिरभिनयैः सामाजिकानां साक्षादिव क्रियत इति प्रयोज्यम् । तयोः सूच्य-प्रयोज्ययोरविनाभूवं देशान्तरप्राप्त्यादौ गमनादि ऊह्मते स्वयं वितर्यते इति अहम् । न नाम देशान्तरप्राप्ति पादविहरणादिकं विना भवति । उपेक्ष्यते ब्रीडादिहेतुत्वादवगण्यते इत्युपेक्ष्य योज्यम् । तयोः सूच्य-प्रयोज्ययोर्जुगुप्सनीयं भोजन-स्नान-शयन- प्रस्रवणादि । यत् पुनरुत्तररामचरिते रामोत्सङ्ग-निषण्णायाः सीतायाः, अस्मदुपज्ञे नलविलासे अरण्ये दमयन्त्याच शयनं प्रयुक्तं तत् प्रस्तुतो- पयोगित्वा म वाच न दुष्टम् ॥११॥ अथ अन्यानपि धृवभेदान् दर्शयति- प्रकाशं ज्ञाप्यमन्येषा स्वगतं स्वहदि स्थितम् । परावृत्त्य रहस्याख्याऽन्यस्मै तदपवारितम् ।। १२ ॥ त्रिपताकान्तरोऽन्येन जल्पो यस्तजनान्तिकम् । आकाशोक्तिः स्वयं प्रश्न-प्रत्युत्तरमपात्रम् ॥ १३ ॥ यदत्तमगोप्यतया अन्येपामात्मव्यतिरिक्तानामपि ज्ञाप्यं तत् प्रकाशन इति प्रकाशम् । यद् पुनरन्येषां गोप्यतया स्वहृद्येव स्थितं वद स्वगत्तम् । परावृत्म अङ्गचलनेनाश्रावयितव्येभ्यः पराङ्मुसीयान्यस्मै रहस्याख्या या तदपवार्यते पहूनां प्रच्छायत इत्यपचारितम् । आख्यायत इत्याख्या कर्म- साधना, वेन वृत्तमपवारितम् । एवमुत्तरनापि । जन्प्यत इति जन्पो चमेन । ऊस गुलिकानामिकः करत्रिपडाकः सोऽन्तरमभाग्यं प्रति व्यस्थाने यणान्येन सह जन्पो जनानामेकस्यैव गोप्यत्वात् बहूनामन्तिकं श्रान्यतया निकटंजनान्तिकम् । इह यद् वृत्चमेकस्पैच गोप्यं बहूनामगोप्यं तअनान्तिकम् । तद्विपरीतमपचारितम् । प्रश्नच प्रत्युत्तरं चेति समाहारः । अपारकं रङ्गमपिए- द्वितीयपानरहितम् । रङ्गप्रविष्टपानेण स्सयमात्मनच या प्रश्नो यचोचरं वदाफाशे पापामावाद शून्ये उक्तिः आकाशोकिा उन्यत इति उति प्रभौचरपियो।

·सविवरणे नाट्यदर्पण कचित् स्वोत्तरार्थमनुभापणन्छायया परकीयः प्रश्ना, क्वचित् स्वप्रश्नस्या- नुमापणच्छायया परकीयमुत्तरमित्युमयमप्याकाशोक्तिरिति ॥ १२-१३ ॥ अथ वृत्तस्य कर्तव्यगुणानाह- स्वल्पपद्यं लघुगधं श्लिष्टावान्तरवस्तुकम् । सिन्धु-सूर्येन्दु-कालादिवर्णनाधिक्यवर्जितम् ॥ १४ ॥ एकाङ्गिरसमन्याङ्गमद्भुतान्त रसोर्मिभिः । अलविन्तमलङ्कार-कथाऽङ्गरगलदमम् ॥ १५॥ सुप्ठु प्रसन्नार्थ प्रसिद्धशब्दमल्पं परिमितं पद्यं यत्र । गयेन ह्यर्थः कथ्यमानः सुखावपोधो भवति । लघु हृद्यं परिमितं च गये यत्र । कर्कशं बहुसमासं च गद्यं दुर्बोधत्वात् सेदमुपनयति । श्लिष्टानि पारम्पर्येण प्रधान फलसम्बद्धवान्यवान्तराणि प्रस्तुतान्तरालवर्तीनि वस्तूनि यत्र । नाट्थे हि तदेयावान्तरं वृत्तमायोज्यं यत् पारम्पर्येण प्रधानफलसाधकम् । यथा रत्ना- वल्या प्लवगसम्पातः सागरिकाऽनुरागनीजस्य फलकस्य सम्प्राप्तिहेतुः । यथा वाऽस्मदुपज्ञे मलविलासे कापालिक-विपकनियुद्ध राज्ञोऽनुरागमूलस्य दमयन्तीप्रतिकृतिदर्शनस्य हेतु । सिन्धुर्नदी समुद्रो वा । सूर्येन्दुभ्यां तदुदयास्ती गृह्यते । कालो वसन्तादिः प्रमातादिव । आदिशब्दात् गिरि-मधुपान-जल- क्रीडाऽऽदि । सिन्ध्वादिकं हि कान्यकण्ड्वशानिष्फलं न वर्णनीयम् । सफलमप्येकेन द्वाभ्यां वावृताभ्याम्, आधिक्यं तु रसमन्तरयतीति । एको नाय- कौचित्येनान्यतमोऽङ्गी प्रधानरमा यत्र । अन्येऽङ्गिरसादपरे रसा अहं गौणा यत्र । नाटकं हि सरसं केवलमेकोऽही, तदपरे गौणाः। अद्भुत एव रसोऽन्ते निर्वहणे यत्र । यतः शृङ्गार-वीर-रौद्रः खीरत-पृथ्वीलाम-रानुक्षयसम्पत्तिः । करण-मयानक-चीमसस्तनिचिरितीयता क्रमेण लोकोत्तरासम्भाव्यफल- प्राप्ती मवितव्यमन्तेऽद्भुतेनैव । अपि च नाटकस्यासाधारणवस्तुलामः फलत्वेन यदि न कल्प्यते, वदानी क्रियायाः फलमान]किश्चिदस्त्येवेति कि चोपायव्युत्पादनानेशेन । रसोमिमी रसाधियेनालद्विवमविच्छिन्नम् । न नामरसपरतया कपाशरीरमन्तरयेत् । अलङ्काराः सेपोपमाऽऽदयः। कया पचम्। अनान्युपपादीनि अङ्गभूता रसाथ तेरगलनटन रसो यत्र । त एव शेपो. पमाऽऽदयो विधेया ये रसनिप्पचिप्रयत्नेनैर निप्पयन्ते । वृत्तान्ते अनानि ·नाटकनिर्णयः। उपक्षेपादीनि च तथा निवन्धनीयानि यथा न रसमन्तरयन्ति । अङ्गभूता रसाथ तथा नियोज्या यथा नाङ्गिनं रसं विरोदधत इति ।। १४-१५॥ अथ वृत्तपन्धशिक्षामाह- उक्तत्वाद् वक्ष्यमाणत्वाद् भूय कार्याद यदुच्यते । तत् कर्णे श्राक्येद् येन न याति पुनरुक्तताम् ॥ १६ ॥ गोपुच्छकेशकल्पानि नाट्यवस्तूनि कल्पयेत् । उदात्ता रअका भावा स्थापनीयाः पुर पुर ॥ १७ ॥ उक्तं पूर्व वक्ष्यमाणं पुरः प्रकाश्यमानं प्रयोजनवशाद् भूयोऽपि यद् वृत्तमुच्यते तद् पुनरुक्तताभयान पात्रस्य कर्णे कविः श्रावयेत् । तथा च दृश्यते 'कर्णे एवमेव ' । गोपुच्छस्य च केशाः केचित् स्तोकमात्रयायिनः केचिन्मध्यावधयः केचिदन्तव्यापिनः । एवं प्रवन्धवस्तून्यपि । यथा रत्ना- वल्यां प्रमोदोत्सवो मुखसन्धावेव निष्ठितः, मुसोपक्षिप्तो पाभ्रव्यादि- धृतान्तश्च निर्वहणारम्भे, रत्नावलीप्रात्यादयश्च साररूपाः पदार्था अन्त इति । उदात्ता उत्तमप्रकृतियोग्याः। अनुदात्ता अपि ये रञ्जका भावास्ते सकलस्यापि प्रवन्धस्य रसारोदार्थ पुरः पुरो निवेशनीया इति ॥ १६-१७ ।। अथानिवन्धनीयमाह- अयुक्त च विरुद्ध च नायकस्य रसस्य वा। पृत यत् तत् परित्याज्यं प्रकल्प्यमथवाऽन्यया ॥ १८ ॥ अयुक्तमनुचित विरुद्धं विपरीवं परित्याज्यमुपेक्षणीयम् । धीरललि- तस्य धनुचितं परस्त्रीसम्मोगादि, विरुद्ध धीरोद्धतत्वादि । शृङ्गारस्य प्रत्यक्ष- मालिङ्गन चुम्बनायनुचितम्, धीमत्सस्तु विरुद्धः । अन्यथेति ऑचि- स्पेनाविरोधेन चा । यथा नलविलासे धीरललितस्य नायकस्य दोपं पिना सघर्मचारिणीपरित्यागोऽनुचित इति कापालिकप्रयोगेण निनद्धः । एवमन्य- दप्यूयमिति ॥ १८॥ धर्म-कामार्यसत्फलमिति सुगमत्त्वादुपेत्य साझोपाय-दशा-सन्धीत्य- भादश्पदं लक्षपति- ·। ३४ सविदरणे नाट्यदर्पण अवस्थायाः समाप्तिर्वा च्छेदो वा कार्ययोगतः । अङ्कः सबिन्दुईश्यार्थश्चतुर्यामो मुहूर्ततः ॥ १९ ॥ अवस्था वक्ष्यमाणाः प्रारम्मादिकाः पञ्च । तत्रान्यतमस्या अव- स्थाया उपक्रम-निम्पत्तिम्यां या समाप्तिः । असमासायामप्यवस्थायां कार्य- वशेन यो वा च्छेदः खण्डनं सोऽङ्कः । कार्य दूराध्वगमनाघेकाहाघटमानं भूयस्त्वादेकाहाशक्याभिनयं वा, तशावस्थाया अन्तराले यस्छेदः क्रियते सोऽप्यङ्क इत्यर्थः । एतावदकलक्षणम् । सविन्दुरिति सह विन्दुना वर्तते । विच्छिन्नविस्तृतार्थस्योत्तराङ्कस्यानुसन्धानात्मा वृत्तसझेप उतरत्र विस्तार्य- माणत्वादुदके तैलविन्दुरिव बिन्दुः । पूर्वोत्तरयोरङ्कयोरसम्बद्धार्थत्वं मा भूदिति पूर्वाङ्कस्यान्ते बिन्दुर्निवन्धनीयः । यथा तापसवत्सराजे- आदी मानपरिग्रहेण गुरुणा दूरं समारोपितां पश्चात्तापमरेण तानवकृता नीतां परं लाघवम् । उत्सङ्गान्तरवतिनीमनुगमान सम्पिण्डिताङ्गीमिमां सर्वागमणयं प्रियामिव तरुश्छायां समालम्बते ।। इति तृतीयासमाप्तायुसराङ्ककार्यानुसन्धायको चिन्दुः । यथा वा नलविलासे चतुर्थे स्वयंवराङ्के, नेपथ्ये पन्दी- " विन्यस्यामिनवोदये श्रियमयं राशि प्रतापोज्झितो चूतस्य व्यसनीव धूसरकरः सन्त्रुद्द्यदाशास्थितिः। निद्रायबललोचनां कमलिनी सन्त्यज्य मध्येवनं क्रामत्यम्बरसण्डमात्रविमवो देशान्तरं गोपतिः ।" इति । इदं च पदसुपयोगापेक्षम् । तेन सर्वरूपकपर्यन्ताइकाईपु च रूपकेषु समयकाराषकेषु चोपयोगाभागाद् बिन्दोनिबन्ध: । पार्थ इति दृश्या रअकत्वाद् दर्शनीया अर्था नायकचरितोपमोगा यत्र । चरितासाक्षात्कार दि प्रेक्षकाणामयुत्पत्तिः । सम्भोगासाक्षात्कारे च किमनेन महालेभेनेति वरस्यं स्यात् । शापारमान-विवाहादयोऽपि " ·नाटकनिर्णय.। रजकत्वात् साक्षात्कार्याः । यथोर्चश्याः शापोद्भवस्य लताभावस्य नाशः । दृश्याविनाभाविनी सूच्यावह्यावप्यौँ कचिद् भवतः । एतदकस्य स्वरू- पम् । चतुर्यामो मुहूर्वत इति मुहूर्वादारभ्य यामचतुष्टयं यावत् । सर्वा- पकर्षेण घटिकाद्वयाभिनेयः । सर्वोत्कण त्रिंशद्घटिकाभिनेयः । मुहूर्ताद- प्यपक प्रयोगापरिपूर्णत्वेन, यामचतुष्टयादप्याधिक्ये आवश्यककर्मविरोधेन च प्रेक्षक-प्रयोक्तृणां वैरस्यं स्यात् । एतदकस्यापकृष्ट-मध्यमोत्कृष्टं कालमान- मिति । अमुना वृद्धसम्प्रदायायातेनाङ्कलक्षणेन वक्ष्यमाणनीत्याऽङ्कसङ्ख्या- परिमाणमुपपद्यते । ये तु वृद्धसम्प्रदायमवधूयाङ्कमध्येऽप्यवस्था समापयन्ति, तन्मतसङ्ग्रहार्थमुत्तरार्धमेव लक्षणम् । अत्र पुनरकसख्यानियमकारणम- परमन्वेष्यमिति ॥ १९॥ अथाङ्कस्य लक्षणशेपं सख्यापरिमाणं चाह--- आवश्यकाविरोव्यर्थ स्वल्परात्रः सनिर्गमः। पञ्चसयोऽपकर्पण दशसड्ड्यः प्रकर्पतः ॥ २० ॥ एकस्मिन्नके तावदवान्तराणि पनि कार्याणि न निवन्धनीयानि । पत्रापि निषध्यन्ते तत्राप्पाचश्यकस्य सन्ध्यावन्दन-भोजनादेरविरोधेन । सुष्टु कार्योपयोगीन्यन्पानि सख्यया पात्राणि यत्र । तत्रोत्कर्षेण दश, मध्यमगत्या अष्टौ, अपकर्पण चत्वारि पञ्च वा पात्राणि । आधिक्ये तु पात्रसम्मर्दैनवाभिनयचतुष्टयं प्रेक्षकाणामविभावनीयं स्यात् । प्रभूतपुरुषसाध्य पर्वतोद्धरणादि न रङ्गे दर्शनीयमित्युक्त भवति । समयकारादौ तु बहुपानत्वेऽपि विशेपोपादानान दोपः । सनिर्गम इति निर्गमो रविणपात्रामा म्वकार्याणिए कन्वा लिममो जवनिकया विरोधानम् । पश्चसख्य इति अत्यन्तस्तोकतायां पञ्चाशः सर्गोत्कर्षण दश, मध्यम- घृत्या पद् सप्त अष्टौ नरेत्यङ्कसख्या यद्भेदाः । यदेकैकस्यामास्थायामेक- कोकस्तदा पश्चाझाः । यदा तु कार्यवशेन काऽप्यवस्थोपरमोपसंहाराम्यां छियते वदा पद् । एक उपक्रमाङ्गः । एक उपसंहाराङ्गः । अपरावस्थाचतु- एयस्प तु चत्वारः। एवं छत्त्वाची नव चा सर्वावस्थामदं तु दशति ।

·सविवरणे मापदपणे पदापि कार्यबहुत्या काऽप्यवस्था व्यका तदाऽप्युत्कर्पतो दशैव । एकस्याः कस्याश्चिदेकारकरणात् । एकस्यां चावस्थायां अङ्कत्रयं दृश्यते । यथा वेणीसंहारे गर्भसन्धी प्राप्त्याशावस्थाऽलते वृतीय-चतुर्थ-पञ्चमा अक्षाः । न्यूनत्वे त्वङ्कानामेकाङ्कताऽपि स्यात् । तथा च पञ्च सन्धयो नोपसहियेरन् । आधिक्ये पुनरनियतसट्रख्यत्वं स्यादिति मध्यमा वृत्तिराश्रीयते । नाटिका- प्रकरण्योस्तु चतुरकत्वं कस्याश्चिदवस्थाया अवस्थान्तरे मिश्रणादिति ॥२०॥ अथाङ्कानिवन्धनीयमाह- अभिघात: प्रधानस्थ नेतुन्थ्यो न कुत्रचित् । बन्धः पलायन सन्धिर्योज्यो वा फललिप्सया ॥ २१ ।। अभिघातः शोणितहेतुः प्रहारः । प्रधानस्य मुख्यस्य, तेन पताका-प्रकरी- नायकादीनां प्रथ्यत एष। कुत्रचिदिति विष्कम्भकादायपि । सामान्यो- कावयभिघाता परकृतः, तेन यदस्माभिः मत्यहरिश्चन्द्रे हरिश्चन्द्रेण देवतोपहारार्थ स्वयं स्तमांसोत्कर्तनं निगद्धं न तद् दोपाय । परेणापि विपक्षण कृतो निषिध्यते, तेन नागानन्दे गरुडकवाभिघातस्य जीमूतवाहनस्य साक्षात्करणं परोपकाराय सत्याधिक्येन विशेषतो रसपुष्टिमावहति । योऽपि चास्माभी रघुविलासे शक्तिसक्तवक्षसो लक्ष्मणस्य प्रवेशः कृतः सोऽपि न दोपाय, सीताऽऽनयनलक्षणफलसम्बन्धेन रामस्य मुख्यत्वात् । यन्ध इति परैर्ग्रहणम् । यथा वासवदत्तानृत्तवारे घत्सराजस्य । पलायनमप- सरणम् । यदाकुः--' अशक्ये सर्वमुत्सृज्यापगच्छेत् । दृष्टा हि जीवतः पुनरा. वृत्तिर्यथा सुयानोदयनयोः' इति । सन्धिः सन्धानम् । यदुक्तम्- प्रचचक्रेणाकान्तो राज्ञा पलववाञ्चलः । सन्धिनोपनमेत् तूर्ण कोशदण्डात्मभूमिमिः ॥" इति । फललिप्सयेति । पन्धनादीनि तावन्न योज्यानि, यदि च योज्यन्ते वदा पर्यन्ते विशिष्टं फलमक्ष्य, न पुनरेवमेति !! २१ ॥ अथ पिफम्मकादीनां लक्षणकयनार्थमदापर्णनीय विष्कम्मकादिमि- र्णनीपमित्साह- ·नाटकनिर्णयः। ३७ दूराध्ययानं पूरोधो राज्य-देशादिविप्लवः । रतं मृत्युः समीकादि वयं विष्कम्भकादिमिः ॥ २२ ॥ ८ दाध्ययानमिति । मुहूर्तत्रिक चतुष्कसाध्यं देशान्तरगमनं शक्यत्या- दकेऽपि दर्श्यते । यत् पुनरधिककालसाध्यं तदशक्यत्वाद् विष्कम्भकादि[भि]. रेख वर्ण्यम् , विश्रान्तिस्थान-शयन-पान-भोजनादीनां बहूनामरञ्जकक्रियाणां प्रसङ्गात् । समवकारादौ तु दूराध्वयानदर्शनेऽपि न दोपः, दिव्यस्य गगन- क्रमणसामर्थ्यात् । नगररोधोऽप्येवमेव, सेनायाः पटकुटी-यन्त्र-सुरङ्गाऽऽदि- दानव्यापाराणां च बाहुल्यात् । राज्य-देशादिभ्रंशोऽपि पतन-मरणादिसम्भ- वाद तथैव । रतमिति आलिङ्गन-चुम्बनादि ब्रीडादायित्वादेवमेव, तेन तदनुकूलानि रहाप्रवेश-वक्रोक्यादीन्यङ्केपि दयन्ते । मृत्युः प्राणनिर्गम एव । समीकं हस्तपादादिच्छेद एव, तेन नागानन्दे जीमूतवाहनस्य क्षणभाविनामिन्द्रियवैकन्यादीनाम् . रघुविलासे च रावणस्य विभीपणं प्रति साटोपं चन्द्रहासग्रहणस्याङ्केऽप्यविरोधः । आदिशब्दादपरमपि प्रभूत- काल-केशसाध्यं बीहाऽऽवदायि च गृह्यते । आदिशन्देन प्रवेशकावास्य- चूलिकाऽवचाराणां ग्रहणमिति ।। २२ ॥ अथ प्रथमं विष्कम्भकं शुद्धाशुद्धभेदं लक्षयति- अडानहस्य वृत्तस्य त्रिकालस्यानुरञ्जिना । सहिप्य संस्कृतेनोक्तिरकादौ मध्यमेननेः ।। २३ ।। शुद्धो विष्कम्भकस्तत्र सकीर्णो नीच-मध्यमैः । अझसन्धायकः शक्यसन्धानातीतकालवान् ॥ २४ ॥ अरजकं च रजकमपि एकदिनाशक्याभिनयं च प्रेक्षकैः साक्षादनु- पलम्पमानमकानईम् । त्रिकालस्य धृत्त-वय॑द्-वर्तमानकालस्य । अनुर- जिनेति असमस्तेन अदीर्घसमासेन च प्रसन्नेन । सक्षिप्य विवतमपि उत्तराक्षसन्धानोपयोग्यत्र कृत्वा । संस्कृतेनेति शुद्धविष्कम्भकापेक्षम् । सझीर्ण संस्कृतेनासंस्कवेनापि च, नीचपात्रस्यापि वत्र भावात् । अक्षदाविवि ·सविवरणे नाट्यदर्पगे प्रथमे आसु(मुखामध्ये(न्ये) पुनरारम्मे इति तावत् सर्वे समामनन्ति । कोहलः पुनरेतं प्रथमाझादावेच्छति । मध्यमरित्यमात्य-सेनापति- वणिम्-विषादिमिर्न पुनर्देवी-कुमार-नायक-प्रतिनायकादिमिः । मध्यमत्वं चैषां राजापेक्षया । राजपरिजनापेक्षया तु तेऽपि प्रधानम् । जनैरिति पुम्भिः स्वीमिः स्त्री-पुंसव सामान्यबाचित्वात् । बहुवचनमतन्त्रम् , तेनकेनापि स्वगतेनाकाशोक्त्या च निबध्यते । जनैरिति सामान्यनिर्देशादेव च शुद्धविष्कम्भके स्त्रिया अपि संस्कृतेनैव पातः ठः) । शुद्धो नीचाप्रवेशात् । विष्कम्नात्यनुसन्धानेन वृत्तमुपष्टम्भयतीति विष्कम्मकः । तत्रेति विष्कम्म- कादिषु पञ्चसु मध्यात् द्विभेदत्वेन विष्कम्मको निर्घायते । अथ सङ्कीर्णो नीचस्यापि प्रवेशात् । नीचा दास-चेदयादयः । अकसन्धायक इति अङ्कस्य अवार्थस्य सन्धायकः संसूचका प्रथमाभावी । अङ्कयोरकार्ययोः सन्धायकः सम्बन्धकः पुनरकद्वयान्तरालमावी। शक्यं सन्धानमनुस्मरणं यस्यासौ शक्यसन्धानः स चासाचतीतकालोऽतीतकालवृत्तोयसद्वान् विष्कम्भको भाति । इह तावद पुरुषप्रज्ञापेक्षया विष्कम्भकार्थकालो नियध्यते । राम-युधिष्ठिरादयो हि चिरातीतमप्यर्थमनुसन्दधतीति स तथैव निबध्यते । ये तु प्राकृताः स्तोककालमेवार्थमनुसन्दधते तदर्थस्तथैव निवन्धनीयः । कामफले तु नाटके वकवृत्तमेव निबध्यते, परतः संस्कारविच्छेदाद, क्योऽतिवृत्तेवति ।। २३-२४ ।। + - अथ विष्कम्भकलक्षणानुषादेन प्रवेशकं लक्षयति-- एव प्रवेशको नीचेः परार्थे. प्राकृतादिना । एतौ प्रभूतकार्यत्वान्नाटकादिचतुष्टये ॥ २५ ॥ एवमिति 'अड्डानहस्य' इत्यादि सर्व विष्कम्भकलक्षणमत्राविदिश्यते । केवल]मसौ नीचरेव पात्रैः परार्थर्मुख्यनायकादिकार्यनिष्ठेन पुनः स्वकृत्यैक- तत्परः। यथा ' आणत म्हि भट्ट(दि)दारियाए ' इत्यादि । नीचप्रयुक्तत्वादेव - १ शतास्मि मर्तृदारिकया।

·नाटकनिर्णयः ।.. च ग्राम्पार्थप्रायेण प्राकृतेन, आदिशब्दात् शू(शौ)रसैन्यादिना प्रवेशको भवति । अप्रत्यक्षान् अर्थान् सामाजिकहृदये [प्रवेश ]यतीति प्रवेशकः । केचित् प्रवेशकं प्रथमाङ्कस्यादौ नेच्छन्ति । एताविति विष्कम्भक-प्रवेशको । नाटकादिचतुष्टयं नाटक-प्रकरण-नाटिका-प्रकरण्यः । नाटकादौ हि परि- मितेनोपायेन बहुषु मुख्यावान्तरकार्येषु नृपादीनां तत्सहायानां चामात्या- दीनां व्युत्पत्तिः क्रियते इत्यत्रैव प्रभूतावान्तरकार्यव्युत्पादको विष्कम्भक- प्रवेशको, न व्यायोगादिषु एकाङ्केषु तावदन्पवृत्तत्वेनापकार्यत्वात् । बहके. प्यपि समवकारस्य परस्परसम्बद्धाङ्कत्वादपरेपां तु कतिपयदिनवृत्तत्वादिति । अङ्कास्पादीनि तु स्वल्पसूच्यत्वेन यथासम्भवं रूपकान्तरेपपि भवन्ति ॥२८॥ अथ अङ्कास्य-चूलिके लक्षयति- अवास्यमन्तपात्रेण च्छिन्नाङ्कमुखयोजनम् । वस्तुनः सूचनं चूला पार्नेपथ्यसंस्थितैः ॥ २६ ॥ अन्तपात्रेणेति पूर्वस्पास्यान्ते स्त्रीपुंसाऽन्यतरेण पात्रेण च्छिन्नस्य असम्बद्धस्य उत्तरामुखस्प योजनापक्षयो यस्तद् अङ्कास्यम् अङ्गमुखम् । यथा वीरचरिते द्वितीयाङ्कान्ते-- प्रविश्य सुमन्त्रः-भगवन्तौ वसिष्ठ-विश्वामित्रो भवतः सभार्गवान् आइयेते इति । इवरे तु-क भगवन्ती । सुमन्त्रः-महाराजदशरथस्यान्तिके । इतरे-तदनुरोधात् वय गच्छामः । इत्यकसमाप्ती । ततः प्रविशन्ति बसिष्ठ-विश्वामित्र-शवानन्द-- जनक-परशुरामाः। इत्यत्र पूर्वाधान्त एवं प्रविष्टेन सुमन्त्रपात्रेण शतानन्द-जनककधार्थ- विच्छेदे उपराशमुखवचनात् अङ्कास्यमिति । यस्तुन इति कस्यचिदर्थस्य सूचनमुपक्षेपः । पात्रः सी-पुंसः नेपथ्य- संस्सितर्पम(ब)निकान्तरदेशस्थापिमिः । सा चूढेव चूलिका रहामिनेयार्थस्य नेपथ्यपात्रोक्तेः शिखाकन्पत्वात् । यया उत्तरपरित द्वितीयाश्स्पादी- . " - ·सविवरण नाट्यदर्पणे "नेपध्ये स्वागतं तपोधनायाः । ततः प्रविशति तपोषना । अत्र नेपथ्यपात्रेण स्त्रिया वासन्तिकया आत्रेयीवस्तुनः सूचनात् चूलिका। यथा वा नलविलासे द्वितीयाइस्या- "स्वागतं सपरिच्छदाय कलहंसाय । ततः प्रविशति कलहंसो मकरि- काप्रभृतिकश्च परिवारस ।" अत्र नेपथ्यपात्रेण घुसा शेखरेण कलहंसादिवस्तुनः सूचनात् चूलेति । यथा वा रत्नावल्याम्- अस्तापास्तसमस्तमासि नमसः पारं प्रयाते रवा-- वास्थानी समये समं नृपजनः सायन्तने सम्पतन् । सम्प्रत्येष सरोरुहातिमुपः पादास्तवासेवितुं प्रीत्युत्कर्मकृतो दशामुदयनस्येन्दोरिवोदीक्षते ॥" इति नेपथ्यपात्रेण वन्दिना काननस्थस्योदयनवस्तुनः सागरिकां प्रति सूचनात् चूलिका ॥ २६॥ अथाङ्कावतारं लक्षयितुमाह- सोऽतावतारो यत् पात्रेरकान्तरमसूचनम् । पात्रान्तरामावेन यस्यैवाङ्कस्य पात्रैरविच्छिन्नार्थतया सूचनीयार्थ- स्यामावात् । प्रवेशक-विष्कम्भक-सूचनारहितमतान्तरं भवति । स द्वितीया- कावतारणादकावतारा यथा मालति(वि)काग्निमित्रे प्रथमेऽङ्के "विपक:- तण हि दुवे वि देवीए पेक्खागिह गड्य संगीदोवकरणं गहिय तत्तभवदो दं विसजेध । अधवा मुदंगसद्दो य्येच णं उत्थावइस्सदि १ तेन हि द्वावपि देव्या. प्रेक्षाप्रद गत्वा महीनोपकरणं गृहीत्वा तत्रभवन्तौ दूतं विसर्जयेतामथवा मृदहशब्द एव ननूत्थापयिष्यति ।

·४१ नाटकनिर्णयः । इत्युपक्रमे मृदङ्गशब्दश्रवणादनन्तरं तान्येव सर्वाणि पात्राणि द्वितीया- कमारमन्त इति । अन्ये तु यत्राके अन्याङ्कानां बीजलक्षणोऽर्थोऽवतार्यते तमङ्कावतार- मामनन्ति । यथा रत्नावल्यां द्वितीयोऽङ्कः । तत्र हि-"ईदिसंस्स कन्नगारयणस्स ईदिसे य्येव बरे अहिलासेण भोदव्वं " इत्यादिकोऽनुराग- लक्षणः सर्वाशानामर्थ इति । अयं च गर्भाडोऽप्युच्यते । यदाहुः- अङ्कान्तरेच चाङ्को निपतति यस्मिन् प्रयोगमासाद्य । वीजार्थयुक्तियुक्तो गर्भाको नाम विज्ञेयः ॥" इति ॥ अथ विष्कम्भकादीनां विषयव्यवस्थामाह:- आद्यौ सूच्ये बहावन्ये क्रमादरुपे तरे तमे ॥ २७ ॥ तर-तमप्रत्ययौ नान्तरीयकतया सनिधानाचाल्पशब्दं प्रकृतिमाकर्यतः, तेनापत्तरे अस्पतमे इत्यर्थः । छन्दोऽनुरोधाच प्रत्ययानुकरणनिर्देशः। अन्येऽ- कास्य-चूलिका-5ङ्कावताराक्रमादिति लक्षणक्रमेण । बहौ बहुकाले च सूच्ये आद्यौ विष्कम्भक-प्रवेशकौ । अल्पे अल्पकाले चाङ्कास्यम्, अल्पतप(रे) [अन्प]तरकाले च चूलिकाऽल्पतमे अल्पतमकाले चाकावतार इति ।। २७ ।। अथाानन्तरोदिष्टमुपायं व्याचष्टे- धीनं पताका प्रकरी बिन्दुः कार्य यथारुचि । फलस्य हेतवः पञ्च चेतनाचेतनात्मकाः ॥२८॥ उपायस्वरूपापरिज्ञाने तद्विपयाणामारम्भादीनां [ स्वरूपपरिज्ञाना] सम्भव [इति उपायस्वरूप] व्युत्पाद्यते । यथारुचीति नैपामौद्देशिको निबन्धक्रमः सर्वेषामवश्यम्भावित्वं वा । फलस्य मुख्यसाध्यस्य हेतव उपायाः । इह हेतुर्द्विधा अचेतनश्चेतनश्च । अचेतनोऽपि मुख्यामुख्यभेदाद् द्विधा । मुख्यो चीजम् , तन्मूलत्वादितरेपाम् । अमुख्यस्तु कार्यम् । चेतनोऽपि द्विधा मुख्य उपकरणभूतश्च । मुख्यो विन्दुः कार्यानुसन्धानरूपत्वात् । उपकरणभूतो विधा १ ईदृशस्य कन्मकारत्नस्येश एवं योऽभिलाषेण भवितम्यम् । .

·"R सविवरणे नाट्यदर्पण स्वार्थसिद्धियुतः परार्थसिदिपरः । परार्थसिद्धिपरश्च पूर्वः पताका, अन्यः अंकरीति । अत्र चाचेतन-चेतनानां मध्ये वीज-पिन्द्वोर्मुख्यत्वं सर्व- च्यापित्वादिति ॥ २८॥ अथ पीजमाइ- स्तोकोदिएः फलपान्तो हेतुनिं प्ररोहणात् । आदौ गम्मीरत्वादन्पनिक्षिप्तो मुख्यफलावसानश्च यो हेतर्मुख्यसा- ध्योपायः स धान्यचीजबद् बीजम् । प्ररोहणादुत्तरत्र शासोपशासादिमि- बिस्तरणात् । इदं चामुखानन्तरं निवध्यते । पीजं हि नाटकादीनामिति- वृत्वार्थस्योपायः । आमुखं तु रूपकप्रस्तावनार्थ नटस्यैव वृत्तम् । या पुनरत्र नाटकार्थस्पृशो नटोक्तयस्ताः प्रयोगपातनिकार्थमेव । अत एवामुखोक्ता अपि चीजोक्तयः प्रविष्टनाटकपात्रेण पुनरुच्यन्ते । तथा च रत्नावल्याम्- "द्वीपादन्यस्मादपि मध्यादपि जलनिधेर्दिशोऽप्यन्तात् । आनीय झटिति घटयति विधिरभिमतममिमुखीभूतः ॥" इत्याद्यामुखोत यौगन्धरायणा पठति । यथा वा सत्यहरिश्चन्द्रे- " सबैकवानवृत्तीनां प्रतिज्ञावार्यकारिणाम् । प्रभविष्णुन देवोऽपि किं पुनः प्राकृतो जनः १ ॥ इत्यामुखोक्तं हरिश्चन्द्रः पठति । यथा वा अस्मदुपज्ञ एव यादवाभ्युदये- "उदयाभिमुख्यमाजा सम्पत्यर्थ विपत्तया पुंसाम् । ज्वलितानले प्रपातः कनकस्य हि तेजसा वृदय ।।" इति नाटकपात्रं गुप्तमन्त्रः पठति । तत्र वीज क्वचिद् व्यापाररूपम्। यथा रत्नावल्यांवत्सराजस्य रत्ना. पलीप्राप्तिहेतुरनुकूलदैवः सागरिकान्तःपुरनिक्षेपादियौगन्धरायणच्यापारः।

·नाटकनिर्णय । क्वचित् तु व्यसननिवृत्तिफले रूपके व्यसनोपक्षेपरूपम् । यथा माया-. पुष्पके शापः प्रविश्य वचनक्रमेणाह- "कैकेयी का पतिव्रता भगवती कैवविधं वाग्विषं ! धर्मात्मा क रघूद्वहः क गमितोरण्यं सजायानुजः ।। क स्वच्छो भरतः क्व वा पितृवधान्मात्राऽधिकं दह्यते । किं कृत्वेति कृतो मया दशरथेचध्ये कुलस्य क्षयः ।। क्वचित् व्यसनाभ्युदययोरुपक्षेपरूपम् । यथा तापसवत्सराजे माणवक:- " अमच्छो(चो) वि एवं सामिणा अप्पणो पडिकूलमायरंतेण दढं आयासिदो । पत्थुदं च गेण सम्मणमिस्सेहिं सह संपधारिय सामिभ- त्तीए मदिविहवस्स य अणुरुयं(क)" इत्यादीति । क्वचिद् व्यसनोपनिपाते तमित्युपक्रमरूपम् । यथा मुद्राराक्षसे चाणक्य:- आः! क एष मयि स्थिते चन्द्रगुप्तमभिभवितुमिच्छति नन्दकुल- कालभुजगी कौपानलबहलनीलधूमलतामयापि वध्यमानां वध्यः को नेच्छति शिखां मे। इत्यादि नायक-प्रतिनायकामात्याद्याश्रयेण विचित्ररूपो चीजो. पन्यास इति ॥ अथ पताको निरूपयति- आविमर्श पताका चेञ्चेतनः स परार्थत् ॥ २९॥ स्वार्थाय प्रवृत्तो यो हेतुश्चेतना परस्य प्रधानस्य प्रयोजनं सम्पादयति स प्रसिद्धि प्राशस्त्यहेतुत्वात् पताकेर पताका । सुग्रीव-विमीपणादिर्हि रामादिनोपक्रियमाणो रामादेरात्मनथोपकाराय भवन रामादेः प्रसिद्धि प्रा- १ अमात्योऽप्येव स्वामिनाऽऽस्मन प्रतिकूलमायरता दृढमायासित । प्रस्तुत चानेन सम्मपमिधे सह सम्प्रचार्य स्वामिभक्त्या मतिविमवस्य चानुरूपम् ।

·८४४ साविवरणे नाट्यदर्पण शस्त्यं च सम्पादयति । चेदिति यदि फलसाधने साहाय्यापेक्षाणां नायकानां वृत्तं निबध्यते तदा पताका भवति, न तु स्वपराक्रमबहुमानि- नामिति । एवं प्रकर्मपि । आविमर्शमिति यदा मर्यादायामा तदाऽऽमुख- प्रतिमुरुगर्भान्, यदा पुनरतिविधी तदा विमर्शममिव्याप्य विरमति । वायत्येव पताका नायकस्य स्वफलसिद्धिर्निबध्यते । निर्वहणसन्धावपि तत्फले निवध्यमाने तुल्यकालयोरुपकार्योपकारकत्वामाबाद न तेन प्रधानस्योपकारः स्यात् । सिद्धफलस्त्वसी प्रधानफल एव व्याप्रियमाणो भूतपूर्वगत्या पताका- शब्दवाच्य इति ।। २९ ।। अथ पताकाप्रस्तावात् पताकास्थानकानां सामान्यलक्षणं भेदांचाह- चिन्तितार्थापरप्राप्तिर्वृत्ते यत्रोपकारिणी । पत्ताकास्थानकं तत् तु चतुर्की मण्डनं कचित् ॥ ३० ॥ अर्थः कर्म-करणव्युत्पत्या प्रयोजनमुपायश्च । अध्यवसिता प्रयोजना- दुपायाचान्यस्य प्रयोजनस्योपायस्य च प्राप्तिर्यत्रेति वृत्ते उपकारिणी प्रधान- फलोपकारिका वदिति वृत्तं पताकास्थानकम् । उपकारित्वमानसाम्याद पताकास्थानस्य तुल्यं पताकास्थानकम्, न पुनः पताकास्थानमेव । अत एव तुशब्द: पताकास्वरूपाद् व्यतिरेकं द्योतयति । मण्डनामति एकमपि पताकास्थानकं नाट्य-काव्यस्यालङ्करणम् , किं पुनद्वै त्रीणि चत्वारि वा ? एतद्विहीनं रूपकं न कार्यमित्यर्थः । कचिदित्यन्तरान्तरा, न तु पताकावन्नि- रन्तरम् । अत एव पताकातो भिद्यते ॥३०॥ अथाद्यभेदमाह- सहसेष्टार्थलाभश्च सहसेत्याकस्मिकत्वेन सभ्यानां चमत्कारहेतुत्वमाह । यथा रत्नाव- ल्याम्-सागरिकायां पाशावलम्बनप्रवृत्तायां वासवदत्तेति मन्यमानो राजा पाशाद् विमोचयति तदा तदुत्त्या सागरिका प्रत्यभिज्ञायाह- "कथं मे प्रिया सागरिका ? अलमलमतिमात्रेण ।" इत्यादि । अमान्यत् प्रयोजनं चिन्तितम् वैचित्र्यकारिचप्रयोजनान्तरं सम्पन्नम्। - ·नाटकनिर्णयः। यथा वा नलविलासे विपक-कापालिकनियुद्धनिवारणायोद्यतस्य राज्ञो दमयन्तीप्रतिकृतिलाभ इति । अन्यस्मिन्नुपाये चिन्तिते सहसोपायान्तरप्राप्तिर्यथा नागानन्दे जीमूतवाहनस्य शङ्खचूडादप्राप्तवध्यपटस्य कञ्चुकिना वासोयुगलार्पणमिति ।। अथ द्वितीयमाह- किष्टसातिशया च वाक् । श्लिष्टा प्रकृतसम्बद्धा सातिशयाऽत्यद्भुतार्था । यथा रामाभ्युदये द्वितीयेथे सीतां प्रति सुग्रीवस्य सन्देशोक्ति:-- बहुनाञ्च किमुक्तेन ? पारेऽपि जलधेः स्थिताम् । अचिरादेव देवि! त्वामाहरिष्यति राघवः ॥ अत्र पारेऽपि जलधेरित्यतिशयोक्तिरपि सीता प्रति तथैव वृत्तत्वात् प्रकृतसम्बद्धा । अत्र चाविशयोक्तिमात्राचिन्तितात् प्रयोजनादपरं तथैव सीताहरणं प्रयोजन सम्पन्नमिति सामान्यलक्षणम् ।। अथ तृतीयमाह- ार्था च वागिताहात्तरत्र च सम्बध्यते । अर्था श्लेपादिवशात् प्रस्तुतोपयोग्यर्था- न्तरोपक्षेपिणी । यथा-"प्रीत्युत्कर्षकृतो दशामुदयनस्येन्दोवि(रि)वोदीक्षते"। अत्र हि सन्ध्यावर्णनप्रयोजनेन काव्यं प्रयुक्तं सागरिकां प्रत्युदयनाभिव्य- क्तिलक्षणं प्रयोजनान्तरं सम्पादयति । तथा च "सागरिका-- अयं सो राया उदयणो जस्स अहं वादेण दिना इति ॥ अथ चतुर्धमाह- अप्रकटे शिष्ट-स्पष्ट-प्रत्यभिधाऽपि च ॥ ३१ ॥ अप्रकटे प्रत्युत्तरकारकेणाविज्ञातेऽर्थे केनचिदुपक्षिप्ते सति श्लिष्टमन्या- १ भय सरानोदमनो यस्मा अहं तातेन दत्ता।

·१६ सविवरणे नाट्यदर्पणे मिप्रायप्रयुक्तमपि प्रस्तुतसम्बद्धं स्पष्टं विशेपनिश्चयकारि यत् प्रत्यभिधानं प्रत्युत्तरं तद्रूपा च वागिति । यथा मुद्राराक्षसे- "चाणक्य:-अपि नाम दुरात्मा राक्षसो गृह्येत।" एवमस्फुटेऽर्थे उपक्षिप्ते " (प्रविश्य) सिद्धार्थका-अय्य ! गहिदो" इति प्रत्युत्तरं प्रस्तुतार्थसम्बद्धं विशेपनिश्चयकारि च । अत एव पुनः चाणक्यः-( सहर्षमात्मगतम् ) हन्त ! गृहीचो दुरात्मा राक्षसः" इति । इदं प्रत्युचरं सन्देशग्रहण-ज्ञापनप्रयोजनेन प्रयुक्तं चाणक्यस्य राक्षसग्रह निधाययतीति सामान्यलक्षणमिति । प्रत्येकं चकारश्चतुर्णामपि नाटके प्रति प्राधान्यख्यापनार्थ इति ॥३१॥ अथ प्रकरीलक्षणमाह- प्रकरी चेत् क्वचिद् भावी चेतनोऽन्यप्रयोजन । क्वचिद् भावी वृत्तैकदेशव्यापी अन्यस्य मुख्यनायकस्यैव प्रयोजनं यस्य स चेतन. सहकारी प्रकण खार्थानपेक्षया करोतीति प्रकरी । (औ)णादिके इप्रत्यये संज्ञाशन्दत्वेन स्त्रीत्वम् । यथा रामप्रवन्धेषु जटायुः। चेदित्यनेन पताकावदनपश्यम्मायित्वमाह । कचिद्भावित्वान् स्वार्थनिरपेक्षत्वाच पता- कादो भेद इति ॥ अथ विन्दं लक्षयति- हेतोस्छेदेनुसन्धान घडूना विन्दुराफलात् ॥ ३२ ॥ उपायानुष्ठानस्यावश्यकर्तव्यादिना व्यग्धाने सविनायक-प्रतिनायका- मात्यादीनां यदनुसन्धानं ज्ञानमसी ज्ञानविचारणफललामोपायवाद् विन्दुः । सर्वव्यापित्वाद् ग जले तैलबिन्दुरिच विन्दुः । आफलादिति पीजवत् समस्तेतिष्ठतव्यापकत्वमाह । केलं चीज़ मुखमन्धोष प्रति निमजे, बिन्दुस्तु बदनन्तरमिति । इह तारनायक-सहायोमयेभ्यसिधा फलसिद्धिः । तत्र सर्वेषामपि स्वस्वव्यापारविच्छित्ताचनुसन्धानात्मा मिन्दुनिषभ्यते । यथा च नायकेन प्रतिपक्षेतिवृत्तमनुमन्धीयते, तया प्रतिपक्षेणापि नायफस्पेति- १ मा पटीत ।

·नाटकनिर्णय वृत्तमनुसन्धीयते । अत एव बहूनामित्युपात्तम् । नायकस्य चिन्दुर्यथा अस्मदुपज्ञे राघवाभ्युदये पञ्चमेऽङ्के सुग्रीवचरितश्रवणेनातपि(पति)ते सीतापहारदुःखे सीतां स्मृत्वा रामः-- कलत्रमपि रक्षितुं निजमशक्तमात्मान्वय- प्रसूतमभिवाक्ष्य मामहह ! जातलाज्वरः । प्रकाशयितुमक्षमः क्षणमपि स्वमास्यं जने प्रयाति चरमोदधौ पतितुमप देवो रविः ॥" इत्यनेन पुनः सीतापहारदुःखमनुसंहितमिति । यथा वा तापसवत्सराजे मृगयाऽदिभिरन्यैश्चामात्यव्यापारर्वत्स- राजस्प विच्छिन्नेऽपि प्रियासमागमौत्सुक्यरूपे प्रयोजने द्वितीयेऽङ्के राजा वासवदतां दग्धामुपश्रुत्याह-" रुमण्वा(ब)न् । मुश्च मुन्न । क्षुद्रामेरमुतोऽपि धूमकलुपात् क्षिप्रस्थितेः सर्वतो ज्वालाताण्डवकारिणः किमपरं भीतोऽसि भाग्यैर्मम । अन्तर्बद्धपदं न पश्यसि सखे शोकानलं तेन मा- मेवं वारयसि प्रियाऽनुसरणात् पापः करोम्यत्र किम् ? ।। इति चासवदत्तायामाग्रहविशेषात् तदेवानुसंहितम् । एवमत्रोत्तरेष्व- प्यथेषु नायकस्य बिन्दुर्निबद्धोऽस्ति । एवं सहायोभयविपक्षाणामपि स्वव्या- पारानुसन्धानात्मा बिन्दुर्द्रष्टव्यः ॥ ३२ ॥ अथ कार्य विवृणोति- साध्ये बीमसहकारी कार्यम् प्रधाननायक-पताकानायक-प्रकरीनायकैः साध्ये प्रधानफलत्वेना. भिप्रेते बीजस्य प्रारम्भावस्थोत्क्षिप्तस्य प्रधानोपायस्य सहकारी सम्पूर्णतादायी सैन्य-कोश-दुर्ग-सामाग्रुपापलक्षणो द्रव्य-गुण-क्रिपाप्रभृतिः सर्वार्थचेतनः कार्यते फलमिति कार्यम् । अयमत्रोपायानां निबन्धसङ्केपः सहायानपेक्षाणां नायकानां वृचे वीज-विन्दु-कार्याणि त्रय एवोपायाः, सहायापेक्षाणां तु पताका-प्रकरीभ्यामन्यवरया वा सह पञ्च चत्वारो वेति ॥

·सविवरणे नाट्यदर्पण अथामीपां मुख्यत्वव्यवस्थायां हेतुमाह- कार्यस्तु मुख्यता) कार्यैः फलं प्रत्युपकारविशेषैः पुन(जादीनां मुख्यता बाहुल्यं प्राधान्य वा निबन्धनीयम् । ता बीज-विन्द्वोस्तावन्मुख्यत्वमेव सर्वव्यापित्वाद । पताका-प्रकरी-कार्याणा तु मुख्यफलं प्रत्युपयोगापेक्षया एकस्य द्वयोखयाणां या मुख्यत्वमन्येषां चामुख्यत्वम् । तत्र पताकाया मुख्यत्वं यथा-श्री- शूद्रकविरचितायां मृच्छकटिकायां पूर्वोपकारोपगृहीतस्यार्यकस्य । प्रकर्या यथा-वीरनागनिवद्धाया कुन्दमालायां सीतायास्तदपत्ययोश्च पालन- संयोजनाम्यां स्वफलनिरपेक्षस्य वाल्मीकः । उमयोपैया-रामप्रपन्धेषु सु- श्रीव-विभीपणयोर्जटायु-हनूमदनदादीनां च । पताका-प्रकोरल्पत्वेभावे वा सर्वत्र कार्यस्य मुख्यत्वमिति ।। अथ पताकायाः प्रधानत्वे समर्थिते सन्धिप्रसङ्गं निरस्यति- पवाकाया प्रधानत्वेऽनुसन्धि सूचनाऽऽदिभिः ।। ३३ ।। पताकावृत्तस्य प्राधान्यनिवन्धेऽपि अनुसन्धिर्मुख्यवृत्तसन्ध्यनुगतः सन्धिर्भवति गौणः सन्धिरित्यर्थः । यद्यपि पताकायाः प्रधानत्वे मुख्येति- वृत्तवत् सन्धयः स्युस्तथापि तेनुसन्धयो मुख्यसन्ध्युपयोगित्वेन गौणत्वात् । अपरथा पत्ताकावृत्तस्य प्रासङ्गिकत्वं न स्यात् . सन्धिसङ्ख्यावृद्धिश्च स्यात् । अत एव ते सूचनाऽऽदिमिर्भवन्ति । आदिशब्दाद वचिदन्ते, लेशतो निषध्यन्ते च, न च मुख्पसन्धिम्यः पृथग गण्यन्ते । अनुसन्धिरिति एक- वचनमाविवक्षितम् , मुख-निर्वाहयोरवश्यम्भावित्वात् । तेन द्विअभृतयोऽनु- सन्धयो भवन्ति । यथा मायापुष्पके- दुर्ग भूमिरमात्य-भृत्य-सुहृदो दाराः शरीरं धनं मानो वैरिविमर्द-सौख्यममरप्रख्येण सख्योन्नतिः। यस्मात् सर्वमिदं प्रियाविरहिणस्तस्याद्य शक्ता वयं न स्वेच्छामुलभः पयोऽपि घटने लामसण्डैरपि ।। अन एखादिसन्धिनिबन्धनीय रामेण सह भैयादिकमम्पूणमुपकन्प्य " ·नाटकनिर्णयः। सुग्रीववचनाद् रामशक्तिसम्पन्नाभ्युदयं निर्वहणस्यैव वृत्तमुपनिषद्धमिति । यथा वा राघवाभ्युदये- " मित्रं दर्शनमात्रतोऽपि गाणतः किष्किन्धमागत्य च क्षुण्णः क्षुद्रमतिः स साहसगविर्दत्ता सतारा मही। इत्थं तेन वितन्वता न विहितं देवेन रामेण किं ? वत् सत्यं मम तस्य कर्तुमुचितं प्राणैरपि प्रीणनम् ॥" अन मित्रमित्यादिना मुखम् , किष्किन्धेत्यादिना प्रतिमुखम् , क्षुण्णेत्यादिना विमर्शः, दचा सतारा महीति निर्वहणं सुग्रीववचनात् प्रकाशितम् । उत्तरार्धन तु मुख्यनायकानुयायित्वदर्शनादनुसन्धित्त्वं ख्या- पितमिति । प्रकर्यास्तु प्राधान्येऽपि स्वल्पवृत्तत्वात् सन्ध्यनुसन्धिचिन्तैव नास्तीति ॥ ३३॥ अथ उपायानन्तरमुपदिष्टां दशां लक्षयितुं तद्वेदानुदिशति- आरम्भ-यत्न-प्रात्याशा-नियताप्ति-फलागमाः। नेतुर्वृत्ते प्रधाने स्युः पञ्चावस्था ध्रुवं क्रमात् ॥ ३४ ॥ नेतुर्मुख्यफलं प्रति वीजाद्युपायान् प्रयोक्कुरवस्थाः प्रधानवृत्तावेपये काय चालू-मनसा व्यापाराः ! ध्रुवमिति प्रधाने वृत्ते पञ्चानामवश्यम्भाव- माह, तेन प्रासनिके यादयोऽनुसन्धिषद् गौणाच भवन्ति । नाटफलक्षण- प्रस्तावानाटके नाटकल सारिपु प्रकरण-नाटिका-प्रकरणीपु चायं नियमः । तेन व्यायोगादौ यथालक्षणं न्यूनावस्थत्यमपि न दोपाय । क्रमादिति उद्देशोक्तक्रमेणैव नियध्यन्ते, नोपायवत् क्रमाक्रमाभ्याम् । प्रेक्षा- पूर्वकारिणां हि.प्रथममारम्मस्ततः प्रयत्नस्ततः सम्भावना ततो निश्चयस्ततः फलपासिरित्ययमेव क्रम इति ।। ३४ ॥ अधारम्भ व्युत्पादयति-- फलायोत्सुक्यमारमा फलं मुख्य साध्यं तदर्थमात्सुक्यम्पायविषयमनेनोपायतन सिध्यतीति , ·सविवरणे नाध्यदणे स्मरणोत्कण्ठाऽऽदिकर्म तदनुगुणो व्यापारथीभयमारम्भः । उपायविषयमौ- त्सुक्यमौत्सुक्यानुगुणो व्यापारबारम्भावस्थेत्यर्थः । यथा वेणीसंहारे प्रथमेङ्के सहदेवं प्रति- " भीमा--अथ भगवान् कृष्णा केन पणेन सुयोधनं प्रति सान्ध फतुं प्रहितः । सहदेव:-आर्य ! ननु पञ्चमियोमैः । " इत्यादि । यथा वा नलविलासे प्रथमेऽङ्के-" नेपथ्ये तूर्यध्वनिः । कलहंसा-देव ! युगादिदेवदेवताति]नसन्ध्यावलिपटहध्वनिरयम् । राजा---(स्वगतम्) अहो! परमं शकुनम् । (पुनर्विमृश्य) प्रेषयाम्घेतं कलहंस दमयन्त्याः पार्थे । एषा च मकरिका विदर्भभाषा-चैपाचारकुशला सहेच यातु ।" इत्यादीति। एतासु चावस्थासु नायक-सहाय-प्रतिपक्ष-दैवव्यापाराणामन्यतमस्य द्वयोस्त्रयाणां चतुणां चैकरयां द्वयोस्तिसृषु चतसृषु पञ्चस्वपि च यथायथ- सन्मीलने वृत्तिः । फलयोगस्तु मुख्यनायकस्यैव । न च दैवात् कर्मणः प्रारम्भाधुन्मीलने मानुपकर्मामावान्नाटकस्यान्युत्पत्तिहेतुत्वम् । देव-मानुप- व्यापारयोः परस्परापेक्षयैव शुमाशुभफलसायकत्वात् । दैवादप्यर्थ पश्यन्तः पुण्यमुपचेतुं मानुपे कर्मणि प्रवर्तेरन् । उपमोगाच क्षीयमाणमननुकूलं देवं प्रति विहितप्राणात्ययाः प्रतीक्षेरमिति सर्वत्र देवस्य मानुषव्यापारापेक्षित्वाद् देवायत्तफलान्यपि रूपकाणि सामाजिकानां बुद्धिसंस्काराय निवन्धनीयानि । यथा पुष्पदूपितकं मृच्छकटिका चेति । अथ प्रयत्नमाह- प्रयत्लो व्यापृती त्वरा । मुख्यफलोपायम्यापारणे त्वराऽनेनोपायेन विना फलं न भवतीति निधन परमौत्सुक्यं प्रकण यत्नः प्रयत्नः । औत्सुक्यमात्रमारम्मः, पर- मौत्सुक्यं तु प्रयत्न इत्यर्थः । यथा रत्नावल्याम्- ·नाटकनिर्णयः। "तहा वि नथि अन्नो दंसणोघाउ ति जहा तहा आलिहिय जधा- समीहिदं करइस्सं । " इत्यादि । यथा वा नलविलासे तृतीयेऽङ्के- "राजा-(सत्वरम्) मकरिके ! प्रभवसि राजपुत्रीमिह समानेतुम् ? मकरिका-अहं दाव पयतिस्सं । आगमणं उण दिव्वस्स आयत्तं । राजा-तहि यतस्व।" इत्यादीति ।। अथ प्राप्त्याशां विपञ्चमति- फलसम्भावना किञ्चित् प्राध्याशा हेतुमात्रतः ॥३५॥ मात्रशब्देन फलान्तरयोगः प्रतिबन्धनिश्चयच [च्य]वच्छिद्यत । फला- न्तरासम्बन्धादनिश्चितबाधकाभावाचौपायादीपत् प्रधानफलस्य या सम्मा- वना न तु निश्चयः सा प्राप्तेः प्रधानफललाभस्याशा प्रात्याशा । यथा वेणीसंहारे तृतीयेऽङ्के भीमः- कृष्टा येन शिरोरुहेपु पशुना पाञ्चालराजात्मजा येनास्याः परिधानमप्यपहृतं राज्ञां गुरूणां पुरः। यस्योर स्थलशोणितासमई पातुं प्रतिज्ञातवान् सोऽयं मद्भुजपञ्जरान्तरगतः संरक्ष्यता कौरवा" इत्यत्र दुशासनवधादशेषकौरववधसम्भावनेन युधिष्ठिरस्य राज्यप्राप्ति सम्मका। यथा वा नलपिलासे चतुर्थे स्वयंवराके- नल:--कलहंस! मकरिके ! फलितः स एप वां प्रयासः। कलहंसः- देव ! नावयोः प्रयासः, किन्तु देवस्य स्वमः । नलः-समभूदिदानी स्वमार्थप्रत्याशा।" इति ॥ ३५॥ १ तथापि नास्त्यन्मो दर्शनोपाय इति यथा तयाऽऽलिल्य यथासमीहित करिष्ये । २ अइ तावद प्रयतिष्ये, आगमनं पुनर्देवस्यायतम् । " ·सविवरणे नाट्यदर्पणे स्मरणोत्कण्ठाऽऽदिकर्म तदनुगुणो व्यापारधोभयमारम्भः । उपायविषयमौ- त्सुक्यमौत्सुक्यानुगुणो व्यापारथारम्भावस्थेत्यर्थः । यथा वेणीसंहारे प्रथमेङ्के सहदेवं प्रति- " भीमा-अथ भगवान् कृष्णः केन पणेन सुयोधनं प्रति सन्धि कतुं प्रहितः सहदेवः--आर्य । ननु पञ्चभिग्रामैः ।" इत्यादि । यथा वा नलविलासे प्रथमेऽङ्के-" नेपथ्ये तूर्यध्वनिः । कलहंसः-देव ! युगादिदेवदेवताय[]नसन्ध्याबलिपटहध्वनिरयम् । राजा--(स्वगतम्) अहो ! परमं शकुनम् । (पुनर्विमृश्य) प्रेषयाम्येतं कलहंस दमयन्त्याः पार्थे । एपा च मकरिका विदर्भभापा-पाचारकुशला सहव यातु ।" इत्यादीति । एतासु चावस्थासु नायक-सहाय-प्रतिपक्ष-दैवव्यापाराणामन्यतमस्य द्वयोस्त्रयाणां चतुर्णा चैकस्यां द्वयोस्तिसृषु चतसृपु पञ्चस्वपि च यथायथ- मुन्मीलने वृत्तिः । फलयोगस्तु मुख्यनायकस्यैव । न च दैवात् कर्मणः प्रारम्भाधुन्मीलने मानुपफर्माभावात्राटकस्यान्युत्पत्तिहेतुत्वम् । देव-मानुप- व्यापारयोः परस्परापेक्षयैव शुभाशुभफलसाधकत्वात् । दैवादप्यर्थ पश्यन्तः पुण्यमुपचेतुं मानुपे कर्मणि प्रवर्तेरन् । उपमोगाच क्षीयमाणमननुकूलं दैवं प्रति विहितप्राणात्ययाः प्रतीक्षेरनिति सर्वत्र देवस्य मानुपव्यापारापेक्षित्वाद् दैवायत्तफलान्यपि रूपकाणि सामाजिकानां बुद्धिसंस्काराय निवन्धनीयानि । यथा पुष्पदूषितकं मृच्छकटिका चेति । अथ प्रयत्नमाह- प्रयत्लो व्यापृतौ त्वरा । मुख्यफलोपायच्यापारणे त्वराऽनेनोपायेन विना फलं न भवतीति निश्चयेन परमौत्सुक्यं प्रकर्षेण यत्नः प्रयत्नः । औत्सुक्यमात्रमारम्मः, पर- मौत्सुक्यं तु प्रयत्ल इत्यर्थः । यथा रत्नाचल्याम्--

·इत्पत्र दुशासनवघादशैपकौरववधसम्मायनेन गुधिष्ठिरस्य राज्यत्राप्ति-
नल:- कलहंस ! भकरिके फलितः स एप यां प्रयास।।
फलहंसा--देव! नावयाः प्रयास:, किन्तु देवस्य स्वमः।
नाटकनिर्णयः।
तहा वि नस्थि अन्नो देसणोवाउ चि जहा तहा आलिहिय बधा-
समीहिद करइस्सं ।" इत्यादि ।
यथा वा नलविलासे तृतीयेऽङ्के-
"राजा-(सत्वरम्) मकरिके ! प्रभवसि राजपुत्रीमिह समानेतुम् ?
मकारका-अहं दाव पयतिस्सं । आगमणं उण दिव्यस्स आयचं ।
राजा-तर्हि यतस्व।" इत्यादीति ।।
अथ प्रात्याशा विपञ्चयति-
फलसम्भावना किश्चित् प्रात्याशा हेतुमावतः ॥३५॥
मात्रशन्देन फलान्तस्योगः प्रतिबन्धनिधयश्च न्यायच्छिद्यत । फला-
न्तरासम्बन्धादनिश्चित्तबाधकामावाचौपायादीपत् प्रधानफलस्स या सम्मा
बना न तु निश्चयः सा प्राप्त प्रधानफललामस्याशा नात्याशा।
यथा घेणीसंहारे तृतीयेऽङ्के भीम:-
कष्टा येन शिरोरुहेषु पशुना पाञ्चालराजात्मजा
येनास्याः पारधानमप्यपहृतं राज्ञां गुरुणां पुरः।
यस्योरस्थलमोणितासवमहं पातुं प्रतिज्ञातवान्
सोऽयं मनुजपञ्जरान्तरगतः संरक्ष्यता कौरवा
सम्मा।
यथा वा नलचिलासे चतुर्थे स्वयंवरा-
नठः-समभूदिदानी स्वमार्थप्रत्याशा।
इति ॥ ३५॥

·१२ सविवरणे नाट्यदर्पण -- अथ नियताप्ति स्पष्टयति- नियताप्तिरुपायाना साकल्यात कार्यनिर्णयः । प्रधानफलहेतूना प्रतिबन्धकाभावेन सकलसहकारिसम्पच्या कार्यस्य प्रधानफलस्य निर्णयो भविष्यत्येवेति निश्चयो नियता फलाव्यभिचारि- ण्याप्तिर्नियताप्तिः। यथा वेणीसंहारे- कर्ता द्यूतच्छलानां जतुमयशरणोद्दीपनः सोऽभिमानी राजा दुःशासनादेगुरुरनुजशतस्यागराजस्य मित्रम् । कृष्णाकेशोचरीयन्यपनयनपटुः पाण्डवा यस्य दासाः कास्ते दुर्योधनोऽसौ कथयत न रुपा द्रष्टुमभ्यागतौ स्वः ।। इत्यादिना भीमार्जुनाम्यामेकशेपदुर्योधनान्वेषणानियताप्तिर्दर्शिता । यथा वा राघचाभ्युदये पष्ठेऽङ्क- "सुग्रीवः-(जाम्बवन्तं प्रति) अमात्य । भवतु पादृशस्ता दृशो वा स पारदारिको राक्षसस्तथापि देवपादानों वध्यः । रामः-(सीताऽपहारं स्मृत्वा सगर्व-विषादम् ) कपिराज प्रतिराज- विक्रमयामिनीतपनोदये भवति सहाये सति । निहत्य दशकन्धर सह विपक्षरक्षःकथा- प्रधाभिरघिसङ्गरं जनकजां ग्रहीये ध्रुवम् । शशाक न स रक्षितं रघुपतिः परेम्यः प्रिया- मयं तदपि सम्भवी चिरमकीर्तिकोलाहलः" इति ।। अथ फलागमं निरूपयति-- साक्षादिष्टार्थसम्भूति यकस्य फलागमः ॥ ३६॥ साक्षात् समनन्तरं, न तु दानादिभ्यः स्वर्गादिफलमिव जन्मान्तरमाविनी इटस्याभिप्रेतस्य अर्थस्य प्रयोजनस्य सम्यक् पूर्णत्वेनभूतिरुत्पतिः। फलस्यागम ·नाटकनिर्णयः। आगमारम्भो न पुनरागतत्वम् । इह फलस्योत्पच्यावेशः पञ्चम्यवस्था । उत्पवन- स्य तु नायकेन यः सम्भोगस्तत् प्रबन्धस्य मुख्यं साध्यम् । अत एव फले साध्ये नायकस्य पञ्चावस्थाः सङ्गच्छन्ते । नायकस्येत्यनेन चावस्थान्तराणि सचिव- नायिका-विपक्ष-दैवादिव्यापारैरपि निबध्यन्ते इत्युक्तं भवति ।तानि तु तथा निबद्धान्यपि फलतो नायक एव पर्यवस्यन्ति । अत एव रत्नावल्याम्-"प्रारम्भ ऽस्मिन् स्वामिनो वृद्धिहेतो" इत्यादि स्वामिगतत्वेनैव यौगन्धरायणेनोक्तम्। फलागमः पुनर्नायकस्यैव निबध्यते । यथा वेणीसंहारे पाठेढे-- भूमौ क्षिप्त्वा शरीरं निहितमिदमसृक् चन्दनामं मया(मा)ङ्गे लक्ष्मीरायें निषण्णा चतुरुदधिपयासीमया सामुा । भृत्या मित्राणि योधाः कुरुवलमनुजा दग्धमेतद् रणानी नामकं यद् ब्रवीपि क्षितिप! तदधुना धार्तराष्ट्रस्य शेपम् ।। इत्यनेन दुर्योधनं हत्वा भीमसेनेन युधिष्ठिरराज्यसमर्पणफलयोगो दर्शितः। यथा या राघवाभ्युदये रामा- "वैदेही हृतवांस्तदेष महतः सख्ये विपक्ष क्लमां- श्वकोत्पाटिवकन्धरो दशमुखः कीनाशदासीकृतः । प्राणान् यद्विरहेऽप्पहं विधृतवांस्तेन त्रपासुन्दरं वक्त्रं दर्शयितुं तथापि न पुरस्तस्या विलक्षः क्षमः ॥” इति । इह च तावत् पुरुषकारमात्राभिनिवेशिनां दैवमपाकुर्वतां नास्तिकानां देवपहुमानव्युत्पत्त्ये पुरुषकारोऽप्यफलस्तदमावोऽपि सफल इति दर्शनी- यम् । ततो देवायचफले दरिद्रचारुदत्तादिरूपके पुरुषव्यापारस्य गौण- त्वात् कथं प्रारम्मादयः स्युः । न, तत्रापि नायकस्य फलार्धित्वाव, फलस्य च प्रारम्मादिनान्तरीयकत्वात् । अनुप्तान्यापे हि सस्यानि पृष्टिसे- काप्यायिवायां भुपि उच्छ्नताऽङ्कुरोद्भेद-स्तम्बमवन-पुष्पोद्गमक्रमेणैव फलन्ति। यद्यपि हि सेवाऽऽयशेपच्यापारविमुखः पुरुषो न व्याप्रियते, क्यापि ·सविवरणे नाव्यदर्पण . दैवप्रेरितो राजादियानियत एव । स च राजादिगतो व्यापारः पुरुपगत एव, तद्व्यापारसाध्यफलार्थित्वात् । अपरथा परतः प्रासमपि फलं नाङ्गी. कुर्यादिति ॥ ३६ ॥ अथ दशाऽनन्तरमुद्दिष्टान् व्याख्यातुं सन्धीनुरिक्षपात- मुखं प्रतिमुखं गर्भामर्श-निर्वहणान्यमी। सन्धयो मुख्यवृत्तांशाः पञ्चावस्थानुगाः क्रमात् ॥ ३७॥. मुख्यस्य स्वतन्त्रस्य महावाक्यार्थस्यांशा भागाः परस्परं स्वरूपेण चाडै सन्धीयन्त इति सन्धयः अवस्थाभिः प्रारम्मादिभिरनुगता अनुयाता अवस्थासमाप्तौ समाप्यन्त इत्यर्थः । अवस्थानां च ध्रुवमावित्वात् सन्ध- योऽपि नाटक-प्रकरण-नाटिका-प्रकरणीषु पञ्चावश्यम्भाविनः । समवका- रादौ तु विशेषोपादानादूनत्वेऽपि न दोपः । क्रमादिति मुखाद्युद्देशकमेणा- वस्थाक्रमेण च निवध्यन्ते । इह तावत् प्रबन्धनिबन्धनीयोऽर्थोऽवस्थाभेदेन पञ्चभिर्भागैः परिकल्प्यते । एकैकश्च भागो द्वादश त्रयोदशेत्यादिरूपयाऽङ्ग- सङ्ख्यया विभज्यते । प्रासङ्गिकवृत्तसन्धयस्तु मुख्यसन्ध्यनुयायित्वादनुसन्धय एवेत्युक्तमेवोति ॥ ३७॥ अथ मुखं लक्षायितुमाह-- मुखं प्रधानवृत्तांशो बीजोत्पत्तिरसाश्रयः । प्रारम्भावस्थामावित्वात् प्रधानवृत्तस्य मागो मुखमिव मुखम् । चीजोत्पत्तेर्मुख्योपायोपक्षेपस्य रसानां च शृङ्गारादीनामाश्रयोऽवतरणं यत्र । प्रारम्भोपयोगी यावानर्थराशिः प्रसक्तानुसक्या विचित्ररससन्निवेशस्तावान् मुखसन्धिरित्यर्थः । यथा रत्नावल्यां प्रथमोऽङ्कः । अत्र हि सागरिका- राजदर्शनरूपे अमात्यप्रारम्भविपयीकृतेऽर्थराशी अमात्ययौगन्धरायणस्य पृथ्वीसाम्राज्यविजिगीशीरः, वत्सराजस्य वसन्तविमावः शृङ्गार, पौरप्रमोदावलोकनादद्भुतः, तत उद्यानगमनादारम्प पुनः शृङ्गार इति । यया या सत्यहरिश्चन्द्रे प्रथमोऽङ्कः । तत्र हि कुलपतिप्रारम्मविषयीकृते पृथिवीसुवर्णदानाम्युपगमरूपेर्थराशी राज्ञः प्रथमं महावराहदर्शनेऽद्भुतः, ·नाटकनिर्णयः ।। " प्रहतहरिणीदर्शने करुणः, पुनराश्रमदर्शनेऽद्भुतः, हरिणीचधश्रवणक्रुद्धस्य कुलपते रौद्रः, ततः पृथिवीसुवर्णदानाभ्युपगमे राज्ञो दानवीर इति । रसप्राणो नाट्यविधिरिति रसाश्रयत्वमुत्तरसन्धिष्वपि द्रष्टच्यामिति । अथ प्रतिमुखं व्याचष्टे- प्रतिमुखं कियलक्ष्यबीजोघाटसमन्वितः ॥ ३८ ॥ प्रधानवृत्तांश इहोचरेषु च स्मर्यते । कियल्लक्ष्यस्य मुखसन्धौ गम्भी- रत्वेन न्यस्तत्वादीपत्प्रकाशस्य बीजस्य प्रधानोपायस्योद्घाटन प्रबलप्रकाशनेन सम्यगनुगतः प्रयत्नावस्थापरिच्छिन्नो यःप्रधानवृत्तांशः स मुखस्याभिमुख्येन वर्तत इति प्रतिमुखम् । 'द्वीपादन्यस्मादपि ' इत्यादिना ह्यमात्येन सागरि- काचेष्टितरूपं बीजं मुखसन्धौ न्यस्तं वसन्तोत्सव-कामदेवपूजाऽऽदिना तिरोहितत्वादीपलक्ष्यम् । तस्य च सुसङ्गतारचितराज-सागरिकासमागमेन द्वितीयाङ्के उद्धाट इति ॥ ३८ ॥ अथ गर्भ व्याख्यातुमाह- बीनस्योन्मुख्यवान् गर्भो लाभालाभगवेषणैः । उत्पयुद्घाटनदशाद्वयाविष्टस्य बीजस्पोन्मुरूपं फलजननाभिमुरूपं तद्वान् । प्रात्याशया तृतीयावस्थया परिच्छिनोलाभालामगवेपणैः पुनः पुनर्भवद्भिर्युक्तः प्रधानवृत्तांशो गर्भसन्धिः। यथा वेणीसंहारे तृतीय-चतुर्थ-पञ्चमेष्वङ्केषु । नेपथ्ये फलसाधकानां पाण्डवानां वृत्ते भीमसेनेन कृष्टा येन शिरोरुहेपु पशुना इत्यादिना प्रतिज्ञानिर्वहणोपक्रमात् विजयानुगुप्यलाभेन बीजस्योन्मु- ख्यं दर्शितम् । तथा ' भगदत्तलहिलकुम्भके ' इत्यादिना राक्षसीमुख- सूचितेन प्रधानयोधयधेन एशे पु (ख)धिट्ठज्जुण्गेणं केशपु गिहिय दोणे चावायोइदि' इत्यादिना राक्षसमुखमुचितेन च सेनापतिवधेन स्वपलक्षोभका- रिणा कर्णाश्वत्थाम्नोः कलहेन च दुर्योधनस्य विजयालाभलक्षणं पाण्डववृत्ते फलानुगुणं पीजस्योन्मुखं( ख्यम् ) तथा-'आः शक्तिरस्ति वृकोदरस्य १ भगदत्तरुधिरकुम्भकः। २ एष खलु धृष्टद्युम्नेन केशेषु गृहीत्वा द्रोणो व्यापाद्यते ।

·सषिवरणे नाव्यर्पणे मयि जीवति वत्सस्य छायामप्याक्रमितम् । इति योद्धं निष्कान्तेन दुर्योधनेन विजयान्वेषणरूपं औन्मुख्यम् । तथा- " राज्ञो मानधनस्य कार्मुकभृता दुर्योधनस्याग्रतः प्रत्यक्षं कुरुवान्धवस्य मिपतः कर्णस्य शल्यस्य च । पीतं तस्य मयाऽद्य पाण्डववधूकेशाम्बराकर्षिणः कोष्णं जीवत एव तीक्ष्णकरजक्षुण्णादसृग् वक्षसः ।। इत्यादिना भीमसेनेन दुःशासनवधात् विजय लामरूपमौन्मुख्यम् । एव. मत्र पुनःपुनर्लामालाभगवेपणैर्गीजस्योन्मुख्यं दर्शितम् । अत एव फलप्राप्ति- सम्भावनारूपो गर्मसन्धिरुच्यते । एवं शृङ्गारादिप्रधानेष्वपि रूपकेषु लाभाला- भगवेषणानि दर्शनीयानि । इह गर्मसन्धावप्रायशः प्रधान(न)फलसम्भाव- नाऽऽस्मकत्वान्, अन्यथा फलनिश्चयात्मक एव स्यात् । अवमर्शसन्धौ तु प्राप्यंशः प्रधान(न)फलनिश्चयरूपत्वादिति विशेषः । इति ।। अथावमर्शमाह- उद्विन्नसाध्यविनात्मा विमर्शो व्यसनादिभिः ॥ ३९ ॥ पीजस्योत्पत्युद्घाट-फलौन्मुख्यैरुद्भिन्नं भवनाभिमुखं यत् साध्यं प्रधा- नफलं तद्विघ्नात्मात(प्रात्यूहहेतुसम्पातात्मा नियतातिचतुर्थ्यवस्थापारीच्छिन्नः प्रधानवृत्तांशः। विमृशति बलवदन्तरायहेतुसम्पालात प्रत्यासन्नमपिसाध्यं प्रति सन्देग्धि नेताऽस्मिन्निति विमर्शः । नियतफलाप्त्यवस्थया व्याप्तत्वेऽप्यस्य सन्धेः सम्भावनानन्तरं सन्देहस्याप्राप्तावपि च फलं प्रति जनक-विघातकयो- स्तुन्यबलत्वात् सन्देहात्मकत्वम् । विगैरपि हन्यमानाश्च महात्मानो विशेषतो यतन्ते' इति तचतो नियतफलाप्तिरूपत्वम् । 'श्रेयांसि बहुविघ्नानि भय- न्ति' इति विघ्नहेतुसम्पातेऽपि प्रत्यासमवानि फले न निवर्तनीय- मिति च व्युत्पादयितुमवश्यमत्र सन्धौ विघ्नहेतवो निवन्धनीयाः । व्यसना- दिमिरिति आदिशब्दात् शापादिपरिग्रहः । तत्र व्यसनाद् विघ्नो यथा रामाभ्युदये पञ्चमेढे रामः-- ·नाटकनिर्णयः। . प्रत्याख्यानरुपः कृतं समुचितं रेण ते रक्षसा सोढं तच्च तथा त्वया कुलजनो धचे यथोच्चैः शिरः। न्यर्थ सम्प्रति विभ्रता धनुरिदं त्वद्व्यापदः साक्षिणा रामेण प्रियजीवितेन तु कृतं प्रेम्णः प्रिये ! नोचितम् ।। अत्र रावणेन यन्मायारूपसीताच्यापादनं तद्रूपेण व्यसनेन सीताप्राप्ति- विघ्नजो विमर्शः। यथा वा रघुविलासे पष्ठेऽके लक्ष्मणः- "नाकीर्णा दशकन्धरी पलभुजां पत्युः शितैः पत्रिभि- दत्ता नापि विभीपणाय सुहृदे लाधिपत्यस्थितिः । चैदेही विरहाग्निमग्नमनसो नार्यस्य सन्दर्शिता जातं जन्म पृथा हहा ! रणधुराधौरेयदोष्णो मम ।। अत्र लक्ष्मणस्य शक्तिमेदव्यसनेन फलप्राप्तिविघ्नजन्मा विमर्शः शापाद् यथा अभिज्ञानशकुन्तले पञ्चमेऽङ्के दुर्वास शापविमोहितत्वेन स्यक्तायां शकुन्तलायामन्तहितायां 'घ, पष्ठेथे अहुलीयकदर्शनेन समुप- जातस्मृती राजनि दुर्वासाशापविघ्नजो विमर्शः । दैवतो यथा विधिविलसिते पञ्चमेऽङ्के-- "कञ्चुकी-हा ! घिर कष्टम्, नयोलस्था प्राक्तनः कर्मविपाकः । वार्ताऽपि नव यदिहास्ति स राजचन्द्रः तेनोज्झिता विधिविमोहितचेतनेन । देवा बने विदशनाधविलासिनीमिः कहुं गवा जगति सख्यमिति प्रबादः ॥ अत्र सदावारविलम्बिनि नले देवत्यक्तदमयन्ती-राज्यप्राप्तिविघ्नजो विमर्शः फ्रोधाद् यया वेणीसंहारे पष्ठेऽके सिद्धकन्पेऽपि कार्य क्रोधातिशया- दपर्युपिता प्रतिज्ञामास्थितपति भीमसेने दुर्योधने चान्तर्बलं निमग्ने यत्नान्वे. पगैरप्यनुपलभ्यमाने युधिष्ठिरो निर्वेदाद् विमृशन्नाह---.

·सविवरणे नाव्यदर्पगे मयि जीवति वत्सस्य छायामप्याक्रमितम् इति योद्धं निष्क्रान्तेन दुर्योधनेन विजयान्वेपणरूपं औन्मुख्यम् । तथा-- " राज्ञो मानधनस्य कार्मुकभृतो दुर्योधनस्याग्रतः प्रत्यक्षं कुरुवान्धवस्य मिपतः कर्णस्य शल्यस्य च । पीतं तस्य मयाऽद्य पाण्डववधूकेशाम्बराकर्षिणः कोणं जीवत एव तीक्ष्णकरजक्षुण्णादमृग वक्षसः॥ इत्यादिना भीमसैनेन दुःशासनवधात् विजयलामरूपमौन्मुख्यम् । एव- मत्र पुनःपुनर्लामालाभगवेपर्णीजस्योन्मुख्यं दर्शितम् । अत एव फलप्राप्ति- सम्मापनारूपो गर्मसन्धिरुच्यते । एवं शृङ्गारादिप्रधानप्यपि रूपकेषु लामाला- भगवेषणानि दर्शनीयानि । इह गर्भसन्धावप्रायशः प्रधान(न)फलसम्भाव- . नाऽऽत्मकत्वात्, अन्यथा फलनिश्चयात्मक एवं स्यात् । अवमर्शसन्धी तु प्रायशः प्रधान(न)फलनिश्चयरूपत्वादिति विशेषः । इति ।। अथावमर्शमाह- उद्विन्नसाध्यविधात्मा विमों व्यसनादिमि ॥ ३९ ॥ मीजस्योत्पत्युद्घाट-फलोन्मुख्यरुनि मबनाभिमुख यत् साध्य प्रघा- नफलं तद्विघ्नारमात(प्रारयूहहेतुसम्मावात्मा नियताप्तिचतुर्व्यवस्थापरिच्छिन्त्रः प्रधानवृत्तांश विमृशति बलवदन्तरायहेतुसम्पालात प्रत्यासनमपि साध्यं प्रति सन्देग्धि नेतास्मिन्निति विमर्शः । नियवफलास्यरस्थया च्याप्तत्वेऽप्यस्य सन्धेः सम्भावनानन्तरं सन्देहस्यामाप्तावपि च फलं प्रति जनक-विघातकयो- स्तुन्यपलवाद सन्देहात्मकत्वम् - विरिपि हन्यमानाश्च महात्मानो विशेपतो यतन्ते' इति सचतो नियतफलाप्तिरूपत्वम् । श्रेयांसि बहुविघ्नानि भव- न्ति' इति विघ्नहेतुसम्पातेऽपि प्रत्यासमवानि फले न निवर्तनीय- मिति च व्युत्पादयितमवश्यमत्र सन्धौ विघ्नहेचरो नियन्धनीयाः । व्यसना- दिमिरिति आदिशन्दाद शापादिपरिग्रहः । वा व्यसनाद् विघ्नो पया रामाभ्युदये पश्चमे रामा--- ·नाटकनिर्णयः। " प्रत्याख्यानरुपः कृतं समुचितं रेण ते रक्षसा सोढं तच्च तथा त्वया कुलजनो धचे यथोच्चैः शिरः । व्यर्थ सम्प्रति विभ्रता धनुरिदं त्वद्व्यापदः साक्षिणा रामेण प्रियजीवितेन तु कृतं प्रेम्णः प्रिये ! नोचितम् ।। अत्र रावणेन यन्मायारूपसीताब्यापादनं तद्रुपेण व्यसनेन सीताप्राप्ति-- विघ्नजो विमर्शः। यथा वा रघुविलासे पष्ठेऽके लक्ष्मण:--- "नाकीर्णा दशकन्धरी पलभुजां पत्युः शितैः पत्रिभि- दत्ता नापि बिभीषणाय सुहृदे लङ्काधिपत्यस्थितिः । वैदेही विरहाग्निमग्नमनसो नार्यस्य सन्दर्शिता जातं जन्म वृथा हहा ! रणधुराधौरेयदोष्णो मम ।। अत्र लक्ष्मणस्य शक्तिमेदव्यसनेन फलप्राप्तिविनजन्मा विमर्शः । शापाद् यथा अभिज्ञानशाकुन्तले पञ्चमेके दुर्यास शापविमोहितत्वेन त्यक्तायां शकुन्तलायामन्तर्हितायां च, पष्ठेके अगुलीयकदर्शनेन समुप- जावस्मृतौ राजनि दुर्वासःशापविघ्नजो विमर्शः। दैवतो यथा विधिविलसिते पञ्चमेऽङ्के-- कञ्चुकी-हा ! धिक् कष्टम्, नैवोलयः प्राक्तनः कर्मविपाकः । वार्ताऽपि नैव यदिहास्ति स राजचन्द्रः तेनोज्झिता विधिविमोहितचेतनेन । देवा बने त्रिदशनाथविलासिनीमि: कर्तुं गता जगति सख्यमिति प्रबादः ।। अत्र सूदावारविलम्बिनि नले देवत्यक्तदमयन्ती-राज्यप्राप्तिविघ्नजो विमर्शः क्रोधाद् यथा वेणीसंहारे पठेऽङ्के सिद्धकन्पेऽपि कार्ये क्रोधातिशया- दपर्युपितां प्रतिज्ञामास्थितवति भीमसेने दुर्योधने चान्तर्जलं निमग्ने यत्नान्वे. पणैरप्पनुपलभ्यमाने युधिष्ठिरो निर्वेदाद् विमृशमाह-..

·व्य- सविवरणे नाट्यदर्पणे "तीर्णे भीष्ममहोदधौ कथमपि द्रोणानले निर्पते कर्णाशीविपभोगिनि प्रशमिते शल्ये च याते दिवम् । भीमेन प्रियसाहसेन रमसात् स्वल्पावशेषे जये सर्वं जीवितसंशयं वयममी वाचा समारोपिताः ॥ एप भीमक्रोधात् कार्यविनिपाते सति जात इति क्रोधजप्रतिज्ञाविमात्मा विमर्शः । एवमनेकहेतुनो विमर्शसन्धिः ॥ ३९ ॥ अथ निर्वहणसन्धि निरूपयति- सबीनविरुवावस्था नानाभावा मुग्वादयः । फलसंयोगिनो यस्मिन्नसौ निर्बहणं ध्रुवम् ॥ ४ ॥ बीजस्य विकृतं विकार उत्पयुद्घाट-फलन्मुिख्यादिकः सह पोज- विकृतैरवस्थाभिश्च प्रारम्मादिमिर्वर्तन्ते । नाना विचित्रा भावाः स्थायि- भिचारि-साविका अथवा भावयन्ति फलं साधयन्ति मावा उपाया बिन्दु-पताका-प्रकरी-कार्याणि यत्र । सुखप्राप्तौ च फले रति-हासोत्साह- विस्मय-स्थायिभावयाहुन्यं धृति-चित्सुिक्य-मदादि-व्यभिचारिबाहुल्य च मुखादीनाम् । दुःखहानौ तु फले क्रोध-शोक-भय-जुगुप्सा-स्थायिभाव- बाहुल्यमालस्यौग्यादि व्यभिचारिवाहुल्यं च द्रष्टव्यम् । मुखादयो मुख- प्रतिमुख-गर्भ-विमोः । फलेन मुखसाध्येन नायक-प्रतिनायक-नायिका- ऽमात्यादिव्यापारः सम्यगौचित्येन युज्यन्ते सम्बध्यन्ते यस्मिन् प्रधानवृत्तांश स फलागमावस्थया परिच्छिन्नो निर्वहणसन्धिः । ध्रुवमिति प्रारम्भस्य निर्वाहाविनामायित्वात् सर्वरूपकेवस्यावश्यम्भावमाह ! यथा रत्नावल्या- मैन्द्रजालिकप्रवेशात् प्रभृत्यासमा रिति । केचित् तु मुखादयः सन्धयोऽवस्थाश्च यत्र पृथक् पृथक् सझेपत्ता पुनरु- ल्लिङ्गयन्ते तं निर्वहणसन्धिमाहुः । यथा सत्यहरिश्चन्द्रे पष्ठेऽङ्के देव:- "आखेटो मुनिकन्यका कुलपतिः कीरः शृगालोऽध्वगा विप्रो म्लेच्छपतिर्मनुष्यमरणं लम्बस्तनी मान्त्रिक । उद्भः पुरुषो वियञ्चरवर्गोमायुनाद: फणी सर्व सत्वपरीक्षणोत्सुकरसरस्माभिरेतत् कृतम् ।। " ·नाटकनिर्णय । . - आखेट इत्यादिना मुखसन्धिनिबद्धाः, कीर इत्यादिना प्रतिमुखसन्धि- भाविनः, अध्वगेत्यादिना गर्भसन्धिग्रथिताः, मनुष्येत्यादिना च विमर्शसन्धि- सविता यथासङ्ख्यं प्रारम्भाद्यवस्थानुगताः फलवन्तोऽर्था निर्वहणसन्धावक- वाक्यताऽऽपादनार्थ सझेपत' पुनरुपात्ता इति ॥ ४० ॥ अथ दिव्याङ्गमित्यत्राङ्गशब्दोपात्तानि उपक्षेपादीनि अङ्गानि विपञ्च- यितं प्रथम मुखसन्धिगतान्युद्दिशति- उपक्षेप परिकर परिन्यास समाहिति । उद्भेद करणं चैतान्यत्रेवाथ विलोभनम् ॥ ४१ ।। भेदन प्रापण युक्तिर्विधान परिभावना । सर्वसन्धिप्वमूनि स्युादशाङ्ग मुख ध्रुवम् ॥ ४२ ॥ अत्रैवेति उपक्षेपादीनि करणान्तानि मुखसन्धावेव भवन्ति । तत्रापि उपक्षेप-परिकर-परिन्यासानां यथोद्देशकममादावेव, समाघामस्य तु रचनावशान्मध्यैकदेश एव, उद्धेद-करणयोस्तु उपान्त्ये निवन्धः । उपक्षे- पादीनि करणरहितानि युक्तिसहितानि पट् अनावश्यं भवन्ति । विलोमनादीनि तु सर्वसन्धिष्वपि भवन्ति, संविधानकवशात् तदर्थस्यान्यत्रापि सम्भवात् । बाहुन्यनिबन्धापेक्षया त्वत्रोपादानम् । एवमन्यसन्धिपपि ज्ञेयम् | भेदस्तु सर्वसन्धिष्वङ्कान्ते प्रवेशक-विष्कम्भकान्ते च अवश्यं निवन्धीयः, पात्रभेद- रूपत्वात् तस्य । उपक्षेप-परिकर-परिन्यासेभ्योऽपराण्यङ्गानि वृत्तानुगुण्या- दुद्देशक्रमातिक्रमेणापि निबध्यन्ते । आमुखस्य च नटवृत्तत्वेनेतिवृत्तानङ्ग- स्वात् तदनन्तरमगानां निवन्धः । द्वादशाङ्गमिति सन्धिः। संविधानखण्डा. न्यगानि सन्धिरूपस्यागिनोऽवयवत्वेन निष्पादकत्वात् । अगसहचानियमश्व सन्धिपूपानाङ्गापेक्षया । सन्ध्यन्तरङ्गानुप्रवेशे तु न सङ्ख्थानियमः । सङ्ख्या- सङ्केपश्चाङ्गानां परस्परान्तर्भावेन प्रतिसन्धिसुकरोऽपि प्राचीनरकृतत्वात भणितिभगिबाहुन्यस्य च चमत्कारकारित्वादस्माभिर्न कृतः । ध्रुवमिति मुखसन्धिः सर्वरूपकेष्ववश्य भवति । निर्वहणमप्येवम् । आरम्भ-निर्वाहयो- खश्यम्भावित्वात् । प्रतिमुखादयस्तु व्यायोगादिषु यथालक्षणं भवन्ति न भवन्ति च । अनानि च वृत्तविस्तरकारित्वादवश्यं निवन्धनीयानि । अपरथा .

·सविवरणे नाट्यदर्पणे रामस्य पत्नी रावणेन बनान्तादपहृता रामेण च जटायुपः समुपलभ्य सुग्रीवं सहायं वानराधिराज्यप्रतिपादनादधिगम्य समुद्रसेतुबन्धमापाय निहत्य च रावणं प्रत्यानीवेत्यन प्रारम्भाद्यवस्थानिबन्धनीयैः पञ्चभिरपि सन्धिभिजाद्युपाययुक्तर्निबद्ध रूपके वृत्तसझेपः स्यात् . तथा च न चम- कारः। किन्च अरञ्जकमपि वृत्तमङ्गवैचित्र्येण निबध्यमानं परां रक्तिमा- वहति, कार्यवशाच पुनरुच्यमानमपि वृत्तमङ्गमङ्गया निबद्धमपुनरुक्तमिवा- भाति । अयाशलाकाकल्पता चाङ्गसम्बद्धस्य वृत्तस्य न भवति । प्रत्येकश- चाहानां प्रयोजनं यथाज्यसरं लक्षणे दर्शयिष्यामः ॥ ४१-४२ ॥ अथ सकलकाव्यार्थार्थ] प्रधानरसलक्षणं प्रयोजनं च सोपेणोपक्षिप्यत इति प्रथममुपक्षेपं लक्षयति- बीजस्योतिरुपक्षेपः विस्तारिणः काव्यार्थस्य मूलभूतो भागो बीजमिव बीजं तस्योति- रावापमात्रमुपक्षेपः । यथा रत्नावल्यां नेपथ्ये- "द्वीपादन्यस्मादपि मध्यादपि जलनिधेर्दिशोऽप्यन्ताम् । आनीय झटिति घटयति विधिरभिमतमभिमुखीभूतः ।। इत्यादिना यौगन्धरायणेन वत्सराजस्य रत्नावलीमाप्तिहेतुः स्वव्या- पारानुकूलदैयो पोजमुमम् ॥ अथ परिकरः- स्वल्पव्यास परिक्रिया । उपक्षिप्तार्थस्य सुष्टु विशेपवचनैरल्पं विस्तारणं परिकरः । यथा चेणी- संहारे भीमसेनः सहदेवमाह- प्रवृद्धं यद् बैर मम खलु शिशोरेव कुरुमि- न मार्यों हेतुर्भवति न किरीटी न च युवाम् । जरासन्यस्योरःस्थलमिव निरुढं पुनरपि क्रुषा भीमः सन्धि विघटयति यूयं घटयव ।। इति॥ -- ·नाटकनिर्णयः। अथ परिन्यास:- विनिश्चयः परिन्यासः उपक्षिप्य विस्तारितस्यार्थस्य विशेषेण निश्चयः सिद्धतया हृदयेऽवस्थापन परितो न्यसनं परिन्यासः । यथा राघवाभ्युदये- मतिसागरः-देव ! मा शविष्ठाः, प्रलयेऽपि कि विपरियन्ति मुनिभापितानि ? जनक: -तत् किं भुजखण्डविक्रमाक्रान्तभारतखण्डत्रयस्य तस्यापि पराजयः सम्भाव्यते । मतिसागरः-(स्वगतम्) अहो ! दुरात्मनो राक्षसस्याज्ञैश्चर्य यदयं रहोऽपि देवस्तदभिधानमुच्चारयन् विभेति । (प्रकाशम्) देव ! सम्भाव्यत इति किमुच्यते सिद्ध एव किं नाभिधीयते देवेन?" इति। यथा वा] वेणीसंहारे- " पञ्चगुजअमितचण्डगदाभिघात- सञ्चार्णितोरुयुगलस्य सुयोधनस्य । स्त्यानावनद्धघनशोणितशोणपाणि- रुत्तंभविष्यात कचांस्तव देवि ! भीमः॥ इति । यथा वामदुपज्ञे रोहिणीमुगाङ्काभिधाने प्रकरणे प्रथमेड़े मृगाई प्रति वसन्तः कुमार ! मा शतिष्ठाः उन्मत्यप्रेमसंरम्भादारभन्ते यदङ्गनाः । वत्र प्रत्यूहमाधातुं ब्रह्माऽपि खलु कातरः ॥ अनुपक्षिप्तश्चार्थो न विस्तार्यते, अविस्तारितश्च न निश्चीयत इति त्रयाणामप्येषामुद्देशक्रमेणैव निवन्धः॥ अथ समाहितिः- पुनास. समाहितिः ॥ ४३ ॥ ससिप्योपक्षिप्तस्य चीजस्य स्पष्टताप्रतिपादनार्थ पुनासो मणिति- " " " ·सविधरणे भायण वैचित्र्यं सम्यगासमन्ताद् धानं पोपणं समाहितिः। यथा वेणीसंहारे- " (नेपथ्ये) भो भो द्रुपद-विराट-वृष्ण्यन्धक-सहदेव-प्रभृतयोऽस्मदक्षी- हिणीपतयः । कौरवचप्रधानाथ योधाः श्रूयताम् । यत् सत्यव्रतमङ्गमीरुमनसा यत्नेन मन्दीकृतं यद् विस्मर्तुमपीहित शमवता शान्तिं कुलस्येच्छता । तत् पूतारणिसम्भृतं नृपशुना केशाम्बराकर्षण। क्रोधज्योतिरिदं महत् कुरुवने यौधिष्ठिरं जुम्मते ॥" इति । स्वस्था भवन्ति' इति यद् वीजं तदिदानी प्रधाननायकगतत्वेन सम्यक् पोपं नीवमिति ।। ४३॥ अधोद्धदा--- स्वल्पप्ररोह उद्भेद: आमुखानन्तरमुप्तस्य बीजस्य स्वन्यप्ररोहः । किश्चित्फलानुष्ठानानुछ- न्यप्रदर्शनं घान्यस्योछ्नतेपोछेदः । वीजस्योद्घाटनमकुरकल्पम्, उद्धेदर धुनराकुरकल्पाद्घाटनाद् भूमिन्यस्तधान्योच्छ्नतेव प्राचीनावस्था इत्ययं मुखसन्धेरेवाङ्गम्, न पुनरुद्घाटरूपत्वात् प्रतिमुखसन्धेः यथा वेणीसंहारे- " नाघ पुणो चि तए आगच्छिय अहं समासासइव्वा । इति द्रौपद्याभिहितो भीमः प्रत्याह- "अयि! किमद्याप्पलीकावासनाभिः ? भूयः परिभवक्षान्तिलक्षाबन्धुरिताननम् । अनिम्शेपितकौरव्यं न पश्यसि धृकोदरम् ॥ इति फुरुनिधनारम्मरूपस्य बीजार्थस्यायमुद्भेद इति । अन्ये तु गूढमेदनमुद्भेदमामनन्ति । यथा रत्नावल्यां वत्सराजस्य नाप! पुनरपि स्वागत्याह समस्चसिवना।

·-
नाटकनिर्णयः।
कुसुमायुधव्यपदेशनिगूढस्य 'अस्तापास्त-' इत्यादिना वैवालिकवचसा
सागरिको प्रत्युद्धेदः।
यथा वा राघवाभ्युदये-
सीता-(समन्तादवलोक्य रामं च सविशेष निर्वर्ण्य स्वगतम्)
कथमयमनङ्गोऽप्यङ्गमास्थाय चापारोपणं द्रष्टुमायातः प्रसाद भगवननङ्ग
प्रदि तथा कुर्या यथा राम एव चापारोपणाय प्रभवति ।
लवङ्गिका-( अङ्गुल्या रामं दर्शयन्ती) जं भट्टिदारिया इचियं
कालं मणोरहगोयरं कयवदी तं संपर्य दिडिगोयरं करेदु ।
सीता-(ससम्भ्रमं स्वगतम् ) कथमहं राममेव अनङ्गमज्ञासिपम् १"
इत्यनङ्गभ्रान्त्या निगूढस्य रामस्य लवङ्गिकावचसा उद्भेदः ।।
अथ करणम्-
करणं प्रस्तुतक्रिया ।
अवसरानुगुणस्यार्थस्य प्रारम्भः करणम् | यथा वेणीसंहारे-
"सहदेवः-आर्य! गच्छामो वयं गुरुजनानुज्ञाता विक्रमानुरूपमा-
चरितुम् ।
भीमा-एते च ययमुद्यता एवार्यस्याज्ञामनुष्ठातुम् ।
इत्यनेनानन्तराङ्कप्रस्तूयमानसशामारम्भणात् करणम् ।
यथा या यादवाभ्युदये द्वितीयाकोपान्त्ये-
कंस:-( सप्रसादम् ) साध्वमात्य ! साधु अयमेव सङ्ग्रहोपायो नान्यः ।
वत् वर्हि ब्रज त्वं सामग्रीकरणाय ।"
इत्यनेना[न]न्तराष्ट्रप्रस्तूयमानमल्लरङ्गभूमिप्रारम्भात् करणमिति ।
अन्ये तु विपदां शमनं करणमाहुः, शमनं चाशीर्वादवशेनान्यथा वा।
यथा वेणीसंहारे भीमं प्रति द्रौपदी-
१२ भर्तृदारिका इयन्त काल मनोरयगोचर कृतवती, त साम्प्रत दटिगोचर करोतु।

·सचिवरो माय्यदर्पणे " असुरसमराभिमुहस्स हरिणो मङ्गलं ते तुम्हाणं भोदु ।" इति । अथ विलोभनम्- विलोभनं स्तुतेगीयम् स्तुतेर्गुणवदेतदिति श्लाघातः प्रस्तुते कृत्ये गायमभिलापस्थिरीकरण विलोमनम् । यथा वेणीसंहारे 'चञ्चगुज-'इत्यादिश्लोकानन्तरं द्रौपदी- नाया कि दुक्करं तए परिकुविएग ! ता अणुगिण्इंतु एवं यवसिदं देवदाउ। इत्यनेन सुयोधनवधस्य गुणवत्रख्यापनाद् भीमस्य गाध्यापदं विलो. मनम् । इदं च परिन्यासानन्तरमेव निबध्यते । सन्ध्यन्तरसाधारण्याय चोक्तक्रमणोद्देशः। अथ भेदनम्-- मेदनं पात्र निर्गमः ॥ ४४ ।। रङ्गप्रविष्टानां पात्राणां निर्गमो रङ्गानिःसरणं येन तद् भेदनम्। पात्राणां यथास्त्र प्रयोजनवशादितय इतथ गन्तुमन्यार्थोऽप्यभिप्राय उद्यमो वा रङ्गा- निर्गममापादयन भेदनमुच्यते । यथा वेणीसंहारे भीमो द्रौपया सहामा- पायकन्या शरीरानपेक्षे पराक्रमे निषिद्धः प्रत्याह-"अपि सुक्षत्रिये ! अन्योन्यास्फालमिन्नद्विपरुधिर-पसासान्द्रमस्तिष्कपङ्के मग्नानां स्यन्दनानामुपरिकतपदन्यासविक्रान्तपत्तौ । स्फीतामृक्पानगोष्ठीरसदशिवशिवातूर्यनृत्यत्कबन्धे सवामैकार्णवान्तःपयसि विचारितु पण्डिताः पाण्डुपुत्राः॥” इति । एतेन हि सहामविचरणे पाण्डवानां पाण्डित्यख्यापनेन सद्दामावतरणा- भिप्रायः सहदेवस्य चात्मनश्च सद्दातमेदनार्थ एवोपदार्शत इति भेदोऽङ्गम् । अन्ये तु भेदं प्रोत्साहनमाहुः । यथा वेणीसंहारे- , यमुसिमराभिमुखस्य होमलं तद् युष्माक भय। १ नाय । दुष्क त्वा परिकपिटेन ! खाणन्तु एत व्यवखित देवताः।

·नाटकनिर्णयः। [द्रौपदी-] नाध ! मा खु जण्णसेणीपरिभवुद्दीविदकोवा अणवक्खिदसरीरा परिकमिस्सध यदो अपमत्तसंचरणीयाई रिउवलाई सुणीयंति। भीमा-अयि सुक्षत्रिये ! अन्योन्यास्फालभिन्न-" इत्यादिना विषण्णाया द्रौपद्याः क्रोधोत्साहवीजानुगुण्येनैव प्रोत्साह- नात् भेद इति । अन्ये तु संहतानां प्रतिपक्षाणां बीजफलोत्पचिनिरोधकानां विश्लेपक भेदरूपमुपायं भेदनं मन्यते इति ॥ ४४ ॥ अथ प्रापणम्- प्रापणं सुखसम्प्राप्तिः सुखस्य सुखहेतोश्च सम्यगन्वेषणादाप्तिः प्रापणम् । यथा वेणीसंहारे- (प्रविश्य ) कञ्चुकी-कुमार ! एष खल] भगवान् [वासुदेवः पाण्डवपक्षपातामर्पितेन कुरुराजेन संयमयितुमारब्धः । ततः स महात्मा दर्शितविश्वरूपतेजसम्पातमूर्छितमवधूय कुरुवलमस्मत्सेनासनिवेशमनुप्राप्तः । यतो देवः कुमारमविलम्बितं द्रष्टुमिच्छति । अयं बर्थो भीमसेनस्य कुरुभिः सह सन्धिमेदमापादयंश्चान्तः सुखय- तीति । तथा भणितिवैचित्र्यार्थमङ्गानि कवय एकस्मिन्नपि सन्धावावर्तयन्ति । यथा वेणीसंहारे इदमेवाङ्गं पुनर्निबद्धम् । तथाहि-- " चेटी-(द्रौपदीमुद्दिश्य सानन्दम् ) मट्टिणि ! परिकृविदो विध कुमारो लक्खीयदि । द्रौपदी-एवं ता अवधीरणा वि में एसा समासासेदि । ता इध य्येव उवयसिअ सुणामो दाव नाधस्स धवसिदं । १ नाय ! मा खलु याज्ञसेनीपरिभवोद्दीप्तकोपा अनपेक्षितशरीराः परिक्रमिष्यथ, यतोऽप्रमत्तसवरणी- यानि रिपुबलानि भूयन्ते। २ भत्रि ! परिकुपित इव कुमारो लक्ष्यते। ३ एव तावदवघीरणाऽपि मामेषा समाश्वासयति । तदवोपविश्य शूणमस्तावद नायस्य । भ्यवसितम्।

·सविवरणे नाट्यदर्पणे
.
भीमा-
मथ्नामि कौरवशतं समरे न कोपाद्
दुशासनस्य रुधिरं न पियाम्युरस्तः ।
सञ्चूर्णयामि गदया न सुयोधनोरू
सन्धि करोतु भवतां नृपतिः पणेन ।
द्रौपदी--(सहर्षम् ) असुदपुरवं इंदिसं वयणं ता पुणो वि मा ।
इति द्रौपद्या अभिप्रेतार्थप्राप्तिरिति ।
अथ युक्किा-
युक्तिः सत्यविचारणा।
विचारणा गुण-दोपविवेकतः कार्यपर्यालोचनम् । यथोदात्तराघवे-
लक्ष्मण:--
किलोमेन बिलचितः स भरतो येनैवदेवं कृतं
मात्रा नीलघुतां गवा किमथवा मात्रैच में मध्यमा ?
मिथ्यतन्मम चिन्तितं द्वितयमप्यार्या नुतोऽसौ गुरु-
ीता तातकलत्रमित्यनुचितं मन्ये विघात्रा कृतम् ।।
इयं च युक्तिः स्थानान्तरमाविन्यपि तापसवत्सराजे उपक्षेप-परि-
करानन्तरं निबद्धा दृष्टेति । राघयाभ्युदये तथैवास्माभिग्रंथिता । नत्र हि-
"मतिसागरः-पत् पुरा भट्टारकेण सागरवुद्धिना घिमीपणाय कथितं
यथा-सीतानमित्तिको दाशरथितो रावणवध इति । तस्यार्थस्य वदेवच्चा-
पारोपणं चीजमुपस्थित कथितं च मे करहानाम्ना लाभारिमा चरेण
यथा-भामण्डलस्येवरावणस्यापि सीतायां प्रेमास्त्येव, किन्तुदोर्दीचापा.
रोपणे नायातः। (विमृश्य) उन्नूनमसौ पश्चादपि सीवामपहरिप्पति।" इति।
-
१ बातमी ववनम् , तव पुररपि मण ।

·मारकनिर्णयः। ६७ " अथ विधानम्- विधानं सुख-दुःखाप्तिः द्वयोः सुख-दुःखयोरेकनानेकत्र वा पात्रे प्राप्तिरेकस्यैव वा सुखस्य दुःखस्य वा प्राप्तिर्विधानम् । एकत्र पात्रे सुख-दुःखयोः प्राप्तिर्यथा मालती- माधवे-" माधव:- यद् विस्मयस्तिमितमस्तमितान्यभाव- मानन्दमन्दममृतप्तवनादिवाभूत् । तत्सन्निधौ तदधुना हृदयं मदीय- मङ्गारचुम्बितमिव व्यथमानमास्ते ।। इत्यनेन सानुरागमालत्यवलोकनान्माधवस्य सुख-दुःखाप्तिः । अनेकत्र यथा तापसवत्सराजे काञ्चनमालया ज्ञातिगृहवार्ताविशे- पापदेशात् वासवदत्ताया वियोगदुःखेऽपहनुते राजा स्मित्वाऽऽह- दृष्टिं प्रेमभरालसां मयि मुहुर्विन्यस्य लज्जावती कालस्याहमिहासहेत्यनिरतं प्रत्यर्पयन्ती मनः । जाता देवि ! तदा ममापनयने हेतुस्त्वमेवाधुना कि सन्देशनवीभवत्कुलगृहोत्कण्ठाधिकं ताम्यसि ॥" अत्र च वासवदत्तायाः प्रवासाभ्युपगमाद्दुरखम्, वत्सराजस्य चा- विदितविप्रवासवृत्तान्तस्य सुखम् । एकस्य सुखस्य प्राप्तिर्वथा रत्नावल्याम्- " केचणमाले! प्रइटावेहि असोयमूले भयवंते पज्जुन्न।" (इत्युपक्रमे) राजा-“कुसुमसुकुमारमूर्दिधती नियमेन तनुवरं मध्यम् । आमासि मकरकेतोः पावस्था चापयष्टिरिव ॥ इत्यारम्य " वासवदत्ता राजानं पूजयति" इति यावत् । कधनमाले प्रतिष्ठापयाशोकमूने भगवन्त प्रद्युम्नम् । । " ·सविवरण नाट्यदर्पण एकस्य दुःखस्य यथा अस्मदुपज्ञे निर्भयभीमनाम्नि व्यायोगे- भीम:- " अन्यायकजुपः शठवतपुपो येऽस्माकमत्र द्विष-- स्ते नन्दन्ति मदं वहन्ति महती गच्छन्ति च श्लाध्यताम् । ये तु न्यायपराः परावधरास्ते पश्यतामी वयं नीचैःकर्मकृतः पराभवभूतस्वप्ताश्च वर्तामहे ।। सुखस्य सुखदेतोश्च अन्वेषणरूपा प्राप्तिः । सभिहितसुखात्मकं च एकपात्रगतसुखा[स्मकं च विधानमिति मेदः॥ अथ परिमावना- विस्मयः परिभावना ॥१५॥ जिज्ञासातिशयेन किमेतदिति कौतुकानुषन्धो विस्मयः परिमावना) यथा नागानन्दे-" (मलयवतीं दृष्ट्वा ) नायका- " स्वर्गखी यदि वन कतार्थममवञ्चक्षुःसहस्रं हरे. नागी चेन्न रसातलं शशमृता शून्यं मुखेऽस्याः सति । जाविनः सकलान्यजाविजयिनी विद्याधरी चेदियं स्यात् सिद्धान्वयजा यदि त्रिभुवने सिद्धाः प्रसिद्धास्ततः ।। यथा वा रोहिणीमृगाकामिधाने प्रकरणे प्रथमेऽ?- मृगाया-(सोत्कण्ठम् ) सा स्वर्गलोकललनाजनवर्णिका वा दिव्या पयोधिदुहितुः प्रतियातना वा । शिन्पधियामथ विधेः पदमन्तिमं का विधत्रयीनयनसाइटनाफलं वा ॥" इति । एवानि मुखसन्धेर्दादशाहानीति ॥ ४५ ॥ दवता(अथ) प्रतिमुरासम्ध्यहानुयु)दिशति- - ·नाटकनिर्णयः। बिलासो धूननं रोधः सान्त्वनं वर्णसंहृतिः । नर्म नर्मद्युतिस्तापः स्युरेतानि यथारुचि ॥ ४६ ॥ पुष्प प्रगमनं वसमुपन्यासोपसर्पणम् । पञ्चावश्यमवा(प्य)ङ्गानि प्रतिमुखे त्रयोदश ॥ ४७॥ यथारुचीति वृत्तवैचिन्यानुरोधेनात्र भवन्ति न भवन्ति च । पुष्पादीनि पुनः पश्चावश्यं प्रविमुखसन्धी भवन्त्येव । त्रयोदशाप्येतानि प्रतिमुख एव सुतरा निर्बन्धमईन्ति । उद्देशनमश्च निवन्धेपु नापेक्षणीय इति ॥४६-४७॥ अथ विलास:- विलासो नृ-स्त्रियोरीहा नृ-स्त्रियोः परस्परमीद्दा रत्यभिलापः । यथा अभिज्ञानशकुन्तले मुखसन्धावुपलब्धायां नायिका प्रतिमुखे तद्विपयो राज्ञो विलासः । तत्र हि राजा आह-- " कामं प्रिया न सुलमा मनस्तु तद्भावदर्शनाचासि । अकृतार्थेऽपि मनसिजे रविमुभयप्रार्थना कुरुते ॥ (स्मितं कृत्वा) एवमात्मामिप्रायसम्भावितएजनचिचवृत्तिः प्रार्थयिता विप्रलम्पते कुतः १ स्निग्ध चीक्षितमन्यतोऽपि नयने यत् प्रेपयन्त्याऽनया यावं यच नितम्बयोर्गुरुतया मन्दं विलासादिव । मा गा इत्युपरुद्धया यदपि तत् सास्यमुक्ता सखी सर्व वत् किल मत्परायणमहो ! कामः(मी) स्वतां पश्यति ।। इत्यादिना राज्ञो रविसमीहा। यथा वा नलविलासे हतीयाङ्के- दमयन्ती-(राजानमवलोक्य स्वगतम् ) कहमेस सयं मय पंचवाणो ! अहवा घरायस्स अगंगस्स कुदो ईदिसो अंगसोहग्गप्पन्मारो ? ता कदत्यो दमयन्तीयाए अंगचंगिमा ।" इति । रमेपलर भगवान परमाणः ! भयका रास्मानास्य पत ईदृयोऽयोमाम्मप्राग्भार.! बडादायां दमयन्स्पा मारा।

·। सविदरणे नाट्यदर्पण यथा पाश्मदुपज्ञे कौमुदीमिघ्राणन्दनाम्नि प्रकरणे तृतीय- "मित्राणन्दा-प्रिये! विविक्त्रं शीतरुचिर्वचासि च सुधा दृष्टिश्च कादम्बरी विम्बोष्ठः पुनरेप कौस्तुभमणिमूर्तिश्च लक्ष्मीस्तव । श्रद्धालुर्युगपद् विलोकितुमयं स्थापत्यजातं चिरा- देकस्थं विरचय्य कुन्दरदने । वामर्णवः सूतवान् प्रतिमखस्य चादावेदमङ्गं निवन्धनीयम् । य एव मुख्ने रस उपक्षिप्यते तस्यैव स्थायी विमावानुमाघ--व्यभिचारिमिः पोपणीयः । कामफले च रूपके मुखसन्धाधुपक्रान्तः शृङ्गारः प्रतिमुखे विलासेन स एव विस्तार्यते । विलासप्रकाशकान्येव चेतराण्यङ्गानि निवन्धनीयानि । वीरादिरसप्रधाने- प्वर्यफलघु रूपेषु पुनरुत्साहादिसम्पद्विपया (यो) नृखियोरीहाच्यापारो विलास। यस्तु घेणीसंहारे भानुमत्या सह दुर्योधनस्य दर्शितो रत्यभिलापरूपो विलासः स नायकस्य वारशेऽवसरेऽनुचितः । यदाह- " सन्धि-सन्ध्यङ्गपटनं रसपन्धव्यपेक्षया । न तु केवलशास्त्रार्थस्थिविसम्पादनेच्छया ।।" इति । अथ धूननम्- धूननं मान्यनादरः। सान्पनुनये अनादरो मनागनातिः 'नजोऽन्पार्थत्वात् । यथा पार्थविजये चित्रसेनेन संयते दुर्योधने सति युधिष्ठिरा- भीमसेन। अयं से फालः शूराणां सिमानां यत्र यन्धुषु । आपद्गतपरिवाणमपूर्वोऽनुनयक्रमः" भीमसनोपि दुर्योधनं प्रति युधिष्ठिरस्यानुनयमगृहन्नाह-- फोऽयमनेकपिधापकारकारिणः कौरपानुपियार्पस्पार्द्रमायः " इति । वत्स U

·नाटकनिर्णयः ।।
कचिद् धूननमरतिमाहुः, तच्च रोधेनैव सङ्ग्रहीतमिति ।।
अथ रोधः-
रोधोऽतिः
आतिः खेदो न्यसनमिष्टरोधाद् रोधः । यथा देवीचन्द्रगुप्ते-
"राजा-(चन्द्रगुप्तमाह)
त्वदुःखस्यापनेतुं सा शतांशेनापि न क्षमा ।"
ध्रुवदेवी-(सूत्रधारीमाह)
हैले ! इयं सा ईदिसी अउत्तस्स करुणापराहीणदा ।
सूत्रधारी-देवि ! पडति चंदमंडलाउ वि चुडुलीउ कि एतु(स्प) करिम्ह ?
राजा-त्वय्युपारोपितप्रेम्णा त्वदर्थे यशसा सह ।
परित्यक्ता मया देवी जनोऽयं जन एव मे ॥
ध्रुवदेवी-~-अहं पि जीविदं परिचयंती पढमयरं य्येव तुमं परिचइस्सं ।
अत्र स्त्रीवेशनिहते चन्द्रगुप्ते प्रियवचनैः स्त्रीप्रत्ययात् ध्रुवदेव्या गुरु-
मन्युसन्तापरूपस्य व्यसनस्स सम्प्राप्तिः ।
यथा वा सत्यहरिश्चन्द्रे---
राजा-देवि! अवलम्बस्व मद्वचनम् । अत्रैव तिष्ठ। अशिक्षितपादचारा
न शक्ष्यति भवती मितुं दर्भाधुरविधुरासु बनविधु(वसुन्ध)राम् ।
सुतारा- मोदि तं भोदु । अहं गमिस्स ।
. हवे ! इय सा ईदृशी भार्यपुत्रस्य करुणापराधीनता ।
२ देवि 1 पतन्ति चन्द्रमण्डलादप्युल्काः, किमत्र कुर्मः ।
३ अहमपि जीवित परित्यजन्ती प्रथमतरमेव त्वां परित्यक्ष्मामि ।
४ यत् भवति स म । मह पमियामि।
"
--

·विवरणे माट्यदर्पणे
-
राजा---(कुलपति प्रति) भगवन् !
त्यजन् हेम्नो लक्षा(झ) चतुरुदधिकाची च वसुधा
सुधाम्मोभिः स्नानादपि समधिको प्र(प्री)तिममजम् ।
सवत्सामेतां तु प्रवसनपरा वीक्ष्य दयिता-
मिदानी मन्येऽहं ज्वलदनललीढं वपुरदः । इति ॥
अथ सान्त्वनम्-
सान्स्वनं साम
क्रुद्धस्यानुकूलनम् । थथा रामाभ्युदये द्वितीये?-
"मारीचा--नायमनुत्तिवचसामवसरः । परिस्फुट विज्ञप्यते ।
दाराणां प्रतिनां च रक्षणविधौ वीरोऽनुयु (यो)ज्यानुज
वीराणां खर-दूपण-त्रिशिरसामेको वधं यो व्यधात् ।
तस्याखण्डिततेजस कुलजने न्यत्कारमाधिक(विष्कृतः
कुण्ठः सगरदुर्मदस्य भवतः स्याञ्चन्द्रहासोऽप्यसिः ॥
रावण:--आ: प्रतिपक्षपक्षपातिन् । क्षुद्र ! राक्षसापसद ! किंबहुना ?
तवैव रुधिराम्बुभिः क्षतकठोरकण्ठस्नुते
रिपुस्तुतिमवो मम प्रशममेतु कोपानलः ।
सुरद्विपशि स्थलीदलनदष्टमुक्ताफल:
स्वसुः परिभवोचितं पुनरसौ विधास्यत्यसिः ।।
(इति खड्गमाकर्पति)
महस्त:-(पादयोनिपत्य) प्रसीदतु प्रसीदतु महाराजा । नेदमनुरूपं
स्वामिनः । देव ।
लोकत्रयधयोद्धप्रकोपाग्रेसरस्य ते ।
ईशयन्द्रहासस्य मृत्येप्वनुचिता क्रमः ॥
"

·नाटकनिर्णयः। - . . -- . (पुनः क्रमादाह) देव! प्रसीद । प्रणयादतिक्रमोऽस्य न वामतया। इति मारीचं प्रति क्रुद्धस्य रावणस्य प्रहस्तविहितोऽयमनुनयः सान्त्वनम् । वजमप्यत्र प्रसङ्गाद् प्रयुक्तम् ‘कुण्ठः सङ्गरदुर्मदस्प भवतः स्याश्चन्द्रहासोऽप्यसिः' इत्यस्य प्रत्यक्षनिष्ठुरत्वात् ।। अथ वर्णसंहतिः- पात्रौधो वर्णसंवृतिः ॥ ४८ ॥ पृथक् स्थितानां पात्राणामोघः कार्यार्थ मीलनं वर्ण्यन्त इति वर्णा- [: तेषां वर्णानां नायक-प्रतिनायक-नायिका-सहायादिपात्राणां संदृति- रेकत्र करणम् । यथा रत्नावल्याम्- राजा-सुसङ्गते ! कासौ कास ( इत्यत आरभ्य) श्रीरेपा पाणिरप्यस्थाः पारिजातस्य पल्लवः । कुतोऽन्यथा स्रवत्येप स्वेदच्छामृतद्रवम् ॥” इति यावत् । अत्र राज-सागरिका-विपक-सुसङ्गतानामेकत्र मीलनम् । अन्ये तु वर्णानां ब्राह्मणादीनां यथासम्भवं द्वयोस्त्रयाणां चतुर्णा चैकन मीलनं वर्णसंहारमाचक्षते । यथा वीरचरिते तीयेऽङ्के- " परिपदियमृषीणामेष वृद्धो युधाजित् सह नृपतिभिरन्यैलोमपादश्च वृद्धः । अयमविरतयज्ञो ब्रह्मवादी पुराण: प्रभुरपि जनकानामनुहो याचकस्ते ॥ एके तु वर्णितार्थतिरस्कारं वर्णसंहारमामनन्ति ! उदाहरन्ति च यथा वेणीसंहारे कन्चुकिना रथकेतनपतने निवेदिते भानुमती- " अंतरीयदु ताव एवं समत्यवंभणाणं वेयज्झुणिमंगलुरघोसण । इति ॥४८॥ इति । १ अन्तरीयतां तावदेवत् समस्त(योबाह्मणाना वदध्वनिमश्लोरोपेण ।

·सविवरणे मापदणे अथ नर्म- . क्रीडायै इसनं नर्म यथा रत्नावल्याम्--- विदूषकः-(कणं दत्वा ससम्भ्रम राजानं हस्ते गृहीत्वा) भो वयस्स ! पलायम्ह । एदसि लकुचपायो कि पि महाभूदं परिवसदि । यदि मेन पत्तियसि, ता अग्गदो मविय सयं य्येव आयन्नेहि । राजा--( आकर्ण्य ) चयस्य । सारिकेयम् । " इति । तथा- [विदूषकः-]"भो ! मा पंडिचगबमुबहह । इदं देअह यक्वाण- इस्सं जा एसा आलिहिदा सा कण्णगा दसणीया या राजा-वयस्य । यद्येवम् अवहितैः श्रोतव्यमस्त्यवकासो(यो) नः कुतूहलस्प। " तथा-- "सुसङ्गता--सहि जस्स कए तुर्व आगदा, सो अयं पुरदो चिढदि। सागरिका--(सास्यम् ) सुसंगदे ! कस्स कए अइं आगदा? सुसङ्गता-अपि अप्पसंकिदे ! णं चिचफलहयसस, ता गिह एदं।" इति । एता विपक-सुसङ्गतयो राज-सागरिकाक्रीडार्थ हासोक्तयः । अवे- ल(नेकोशोऽप्येकमेवाझं नियध्यत इति त्रिघोदाहृतम् । १ मो वयस्य ! पलायामह । एतस्मिन् लाचपादप रिमपि महाभून परिवनि । यदि मां न प्रत्येषि, ददातो भूत्वा स्वयमेवाकर्मय। २ भो ! मा पाण्डित्यम्बमह । इद दवाय व्याख्यास्यामि या एपालिखिना सा अन्य माया । ३ सि! यस्य विस्वमागता, सोज्य पुनस्तिष्यति । - सुपावर प्रोदमागता! ५ मि! स्मशाहिरा निरलस्य, तद्दनम् ।

·"
नाटकनिर्णयः
यथा वा नलविलासे-
विपकः-(लम्बस्तनी विलोक्य सभयकम्पम्) भो रायं अहं
एदाउ हाणा उहिस्सं ।
राजा-किमिति ?
विदूषकः-जइ एसा थूलमहिसी कडिअई नचाती ममोपरि पडेदि
ता धुवं मं मारेदि ।"
तथा-
राजा-लम्बस्तनि ! इदमासनमास्यताम् ।
विद्पका--मोदी ! लंबत्थीए दुब्बलं खु एदं आसणं । ता तुमए
सावहाणाए उवविसिदव्यं ।"
वथा-
'विद्पका-मोदी ! किं अइदुबला सि?
लम्बस्तनी--मैग्गपरिस्समेण ।
विदूषकः -भो कलहंसा कित्तिपहिं गोणेहिं मुदेहिं एसा इध संपत्ता?
(कलहंसो विहस्पायोमुखस्तिष्ठति ) इति ।।
अथ नर्मद्युतिः-
दोपातौ तु तद्युतिः ।
दोपावृत्त्य दोपाच्छादनाय यद पुनईसनं हास्पहेतुर्वाक्यं सा तस्य
नर्भगो घोवनं नर्मद्युतिः । यथा रत्नावल्याम्-
'विदरका-भो ! अज बि एसा चउबेउ(ई)विय श्रमणो रियाउ
पढिउं पयचा ।
1 मो राजन् । भहमेतस्मात् पानास्पास्यामि ।
२ सपा स्मूल्महिषी कटितट मर्नमन्ती ममोपरि पवेत् , तदाब मां मारयर ।
३ भवतियातन्य दुल सल्वतदासनम्, तत् त्वमा सावधानयोपवेट पम् ।
४ भाविनिविस! | ५ मार्गपरियोग। ६ भो. करमा सिभिभिरपा
पम्माता।
• मोः! अपायेा चशिक मनपा पलिका

·- ७५ सविवरणे मापदणे राजा -बयस्य ! किमप्यन्यचेतसा मया नावघारितम्, तत् किम- नयोक्तम् । पिपका-मो पद पदाए पढिदं- दुम्नहजणाणुराओ लआ गरूई परन्चसो अप्पा । पिपसहि ! पिसमं पिम्म मरणं सरणं नवरमेकं ।। राजा-मो महामायण | कोऽन्य एवं ऋचामभिन्नः १ " इति । अप(प) मौर्यदोपं छादपितुं यद् विपकेणोच्यते तदू राशो दास्य- हेतुत्वाचर्मपुतिः। अन्ये तु नर्मजो धृति नर्मपुतिमाहुः । यथा रत्नावल्याम्- "सुसमचा-सहि ! अदि(द)रिखमा दाणि सि तवं जा एवं मट्टिको इत्पावलंपिया चि को न मुंचसि । सागरिका-(सघूमनमीपद् विहस्य) सुसंगदे । इयाणि पिन विरमसि1" इति। एते च नर्म-नर्मपुती आरे कामप्रधानेपेष रूपकेषु निरन्धमईसः । कैशिकीप्राधान्येन पो हास्योचितत्वादिति ॥ अथ ताप:- मापदर्शन ताप यथा पार्थविजये- फकी-मो मो लोकराला परिवायत्रम् । एषा व भरतराजकुलस्य साथी दुर्योधनस्य महिषी प्रिपसारस्य । विस्मृत्य पाण्-पृतराष्ट्र-पितामदादीन् गन्यवीरपामिः परिपू(भाय स्म ।

·• नाटकनिर्णयः। .. युधिष्ठिरः--(श्रुत्वा दुर्योधनान्तःपुर(रे) महतीमपायशङ्कामाविष्कुर्व- बाइ)आय ! वत्स ! स्वगोत्रपरिभवाविष्कारनिष्ठुरः शब्दः । अद्याप्यभ्रान्त एवासि । कः कोऽत्र ? चापं चापम् (इति चापारोपणमभिनयन्, सम्भ्र- मादुत्तिष्ठति)" इति । केचित् तु स्थानेऽस्यानुनयारत्योह-निग्रहरूपं शमनं पठन्ति । यथा पार्थविजये- --आ:! क एप मयि स्थिते भरतकुलं परिमवति ?, अतः परं न मर्पयामि । " इति । अत्र 'अपि वत्स! स्वगोत्र-' इत्यादिपूर्वदर्शितेन युधिष्ठिरसंरम्भेण भीमस्यानुनयग्रहणम् । अरतिनिग्रहो यथा घेणीसंहारे- सखी-जेई एवं ता कहेहि जेण म्हे पडिट्ठाययंतीउ पसंसाए देवदाणं संकिरण दुचा(ब्यादिपरिगहेण पडिहणिस्सामो।" "भीमा- पुनः स्वावसरे-- " भानुमती-( अर्घपात्रं गृहीत्वा सूर्याभिमुखं स्थित्वा ) भैयचं ! अंबरमहासरेकसहस्सवत्त ! दिसावहूमुखमंडणकुंकुमविसेसय ! सयलवण- रयणप्पईव ज इह सिविणयदंसणे जं किंचि अचाहिदं तं मयवदो पणामेण समादुणो अय्यउचस्स कुसलपरिणामं मोदु ति । अत्र दुःस्वमदर्शनोभूताया अरवेनिग्रह इति ।। अथ पुष्प पुष्पं वाक्यं विशेषवत् ।। ४९ ॥ पूर्व स्वयमन्येन वा केनचित् प्रयुक्तं वचनमपेक्ष्य यद् विशेपयुक्त १ यदि एव तदा फयय येन वय प्रतिटापयन्त्यः प्रशंसया देवतानां सहोर्तनेन, वाऽदिपरिग्रहेण प्रतिनि- प्पामः । २ भगवन् ! अम्बरमहासरएकसदसरन ! दिग्वधूमुखमण्डनकमविशेषक! सकलभुवनानपदीप! भोर स्नाशने यह विधिदस्पादित तद् भवतः प्रगामेन धारावस्म त्यसपरिणाम मच शति ।

·" सविवरणे नाव्यपणे वचनं प्रयुज्यते तेनान्येन पा तत् पूर्वस्माद् विशेपचत् । तथ याक्य पुष्पमिव पुष्पम् । केशरचनायाः पुष्पमिव पूर्ववाक्यस्यालङ्कारकारित्वात् । यथा विलक्षदुर्योधने-" भीमा--- एतत् ते हृदयं स्पृशामि यदि वा साक्षी तवैवात्मजः सम्प्रत्येव तु गोग्रहे यदभवत् तत् तावदाकर्पोवाम् । एका पूर्वमुदायुधः स बहुमिष्टस्ततोऽनन्तरं यावन्तो वयमाहवप्रणयिनस्तावन्त एवार्जुनाः ।। अत्रोचराधं विशेषपद् वाक्यम् । यथा वा सत्यहरिश्चन्द्रे- वसुभूति:--(सरोप राजानं [प्रति ) न नाम स्युः स्वर्ण-क्षिति-सुत-कलत्राणि यतिना तदस्मै यद् दत्तं तदिह निखिलं मस्मनि हुतम् विहाय व्यामोई विमृश विमृशाधापि नृपते ! वपोव्याजच्छन्नं किमपि नियत दैवतमिदम् ॥ फुलपति:-( सोपहासम् ) अरे पुखर ! सचिवापसद ! चिराद् पथार्थमभिहितवानसि । दुस्तपतपाकरकलितस्वर्गापवर्गशर्मणो मापदेशेन दैवतान्येव मुनयः। अत्र यमुभूवियाक्यादुत्तरवाक्यं समर्षकत्वेन विशेषवदिति ॥ १९ ॥ अथ मगमनम्-- प्रगमः प्रतिवाणि प्रश्नप्रतिपन्थिनी पाक् प्रतिवाक् तस्याः श्रेणिः । अपकर्पतो के प्रति- वचने, उत्कर्पतो पहून्यपि । यथा वेणीसंहारे- भानुमती--अप्पउच! अदिमिर्च मे संका माधदि । ता अणु- मोतु में अअउपौ। मात्र भविमान में गड्डा बापट, नुसन्मठो मामापत्रः ।

·नाटकनिर्णयः।
राजा--अयि देवि!
किं नो व्याप्तदिशा प्रकम्पितभुवामक्षौहिणीनां फलं ?
किं द्रोणेन किमहराजविशिखैरेवं यदि क्लाम्यसि ।
भीरु ! भ्रातृशतस्य मे भुजवनच्छायासुखापाश्रिता
त्वं दुर्योधनकेश(स)रीन्द्रगृहिणी शङ्कास्पदं किं तव ॥
भानुमती-अय्यउत्त !न हु मे किंचि संका तुम्हेसु सन्निहिदेसु ।" इति ।
यथा वा नलविलासे तृतीयेऽङ्के--
दमयन्ती-(सुजमवलम्बित राजनि क्रमादाह) "जई एवं मुंच मे पाणि ।
राजा-कथमपराधकारी मुच्यते ?
" इति ॥
दमयन्ती-कि एदिणा अवरद्धं ?
राजा-एतेन त्वत्प्रतिकृतिमालिख्याहमियति विरहानले पातितः ।
दमयन्ती (स्मित्वा) जंह एवं वा अहं पिते पाणि गहिस्सं । तब
पाणिलिहिदेण पडेण अहं पि एदावत्थसरीरा जादा ।
अथ वनम्-
वज प्रत्यक्षकर्कशम् ।
यनिष्ठुरत्या प्रत्यक्षरुक्षवाक्यं यत्र पूर्वप्रयुक्तस्यान्यवाक्यस्यानु-
प्ठानस्य वा प्रध्वंसकं तद् वज्रमिव वजम् । यथा वेणीसंहारे-
अश्वत्थामा-(कर्णमुद्दिश्य } रे रे राधागर्मभारभूत ! सूतापमद !
कथमपि न निषिद्धो दुःखिना भीरुणा वा
द्रुपदतनयपाणिस्तैन पित्रा ममाघ ।
१ आर्यपुत्र ! न हि मे किश्चित् शङ्का युष्मासु सन्निहितेषु ।
२ यदि एव मुध मे पाणिम् । ३ किमतेनापराधम् ?
४ यदि एव तदाऽहमपि ते पामि प्रदीध्ये । तव पाणिनिखिवेन पटेनाइमप्येतदस्यीय कावा।
"

·सविवरणे नाव्यपणे . वव भुजबलदध्मायमानस्य वाम: शिरसि चरण एप न्यस्यते वारयैनम् ।। तथा कृत्यारावणे द्वितीयेथे- "रावण:-विदेहराजपुत्रि! विक्रमेण मया लोकास्त्वया रूपेण निर्जिताः। सब्रह्मचारिणमतो भजमानं भजस्व माम् ।। सीता-हंदास अप्पा दाब तए न निजिदो, का गणणालोएसु? अनेन प्रत्यक्षकर्कशेन वाक्येन रावणवचनं प्रध्वस्तम् । यथा [वा] रघुविलासे--- रामा--(विराघवेषं रावणं प्रति साक्षेपम्) युद्धश्राद्धमयं सकुट्टिमनटीशाणानिशाताश्रयो(? या) देवीमप्यनलम्मविष्णच इमे बातुं यूपत्का यदि । मथ्नन्तः पृथुपुखपत्रपवनैर्धम्मिल्लमाल्याश्रियं निर्भिधुः कथमिकीकशपना पौलस्त्यकण्ठाटवीम् ? ॥ यथा वात्रैव- कैनवेयः-(रामं प्रवि) अजितेन्द्रिय: खल दुरामा रावणो न क्षाम्यति कलिवसौभाग्यसाराणा परदाराणाम् , तदियमार्या वैदेही कचिदपि गोपयितुमुचिता। लक्ष्मणः- अजितेन्द्रियः पल दुरात्मा सूर्यहासो न शाम्यति पापीयसां पुंसाम् , वदियमार्या वैदेही न कचिदपि गोपयितुमुचिता । अनेन वैनवेयश्चनं प्रध्यस्तमिति ।। अधोपन्यास:- उपपत्तिरुपन्यास कश्चिदर्य विधातुं योपपत्तियुक्तिः स उपन्यासः । यपा कृत्यारायणे- . ठाश ! आस्मा तावत् त्वया न निर्जितः, भगणना हो।

·गाटकनिर्णय.। रावण:--सीवे ! आरुह्यतां पुष्पकम् । सीता--हतास ! अवि मरिस्सं न पुण आरुहिस्सं । रावण:-आः! किंबहुना ' यावत् करेण दृढपीडितमुष्टियन्त्रमुत्खाय चन्द्रकिरणद्युतिचन्द्रहासेन त्वत्पुरो बशिर कमलोपहार आरभ्यते, सम- धिरोह शिवाय तावत् । सीता-वर अत्तणो सरीरस्स अचाहिदं, न उण तवोधणाणं । इयं अधिरहामि मंदभाइणी। हा अञ्जपुत्त ! ( इति रुदती आरोहं नाटयति)" इति । यथा वा रघुविलासे- "विराधवेपो रावणः--(राम प्रति) आगन्तयो यूयम् , अहं पुनराक- लितविपिनकुहरो बनेचरदेशीयः प्रभूतान्तरायं सम्परायं च राधणप्रमुखेभ्यो रक्षोम्यः सम्भावयामि भवताम् । वधूवागुरानियन्त्रितमनसश्च कुत एव योधुमलम्भविष्णवः । तदियमार्या वैदेही किमपि वनकुहरमलङ्कुस्ताम् । इयमपहारार्थिना रावणेन सीतामेकाकिनी कर्तुं युक्तिर्दर्शिता । इति ।। अथानुसर्पणम्- नष्टेप्टेहाऽनुसर्पणम् ॥ ५० ॥ पूर्वमुपलब्धस्य पुनरन्तरितस्यैतिवृत्तपशादभिलपितस्यार्थस्येहाऽन्वेप- णमनुसर्पणम् । यथा पार्थविजये द्वितीयेऽङ्के द्रौपदी युधिष्ठिरमुद्दिश्याह- महाराय ! इमाहिं य्येव दिवसपरिवत्तणगणणाहिं किणीभूदपरि- भधुज्वेयदुपएस्स मे हिययस्स पम्हुट्ठो वि(चि)य अणअदुस्सासणेण अत्तणो केसग्गहायमाणवुत्तो। " हताश । अपि मरिष्यामि, न पुनरारोच्यामि । २ वरमात्मनः शरीरस्यात्याहितम् , न पुनस्त- पोधनानाम् । इयमधिरोहामि मन्दभागिनी । हा आर्यपुत्र । ३ महाराज ! इमाभिरेव दिवसपरिवर्तनगगनाभि किणीभूतपरिभवोदगदुःखस्य में हृदयस्य प्रम्मत पवाना दुःसानेन थापरः केशमहापमानश्चन्त ।

·सविवरणे नाध्यपणे अत्र प्रागनुभवाद् दृष्टं निष्प्रतीकारकालहरणात् प्रस्मृतं नष्टमिति युवती पुनस्तमनुस्मरतीति ॥ ५० ॥ एतानि प्रतिमुखसन्धेरङ्गानि त्रयोदशेति । अथ गर्मसन्धेरङ्गानि व्याख्यातुमुदिशति- सङ्घहो रूपमनुमा प्रार्थनोदाहृति क्रम । उद्वेगो विद्रवश्चैतद् गुणत कार्यमष्टकम् ॥ ११ ॥ आक्षेपोऽधिपलं मार्गोऽसत्याहरण-तोटके। पञ्चैतानि प्रधानानि गर्भेऽङ्गानि त्रयोदश ।। ५२ ॥ गुणत इति गुणमावेन गुणमुपकारमपेक्ष्य वा । तेन फलोद्भेददर्शनार्थ सङ्घहोऽवश्यं निवन्धनीयः । आक्षेपादीनि तु मुख्यानीति ।। ५१-५२ ।। अथ सहः- ममहः साम-दानादि साम-दाने भेद-दण्डयोरुपलक्षणम् । आदिशब्देन मायेन्द्रजालादिस- इहः । यथा रत्नावल्याम्-- 'राजा-- वयस्यान खलु किञ्चित् त्वयि न सम्भाव्यते।" इति साम। सङ्केतादिवार्ता श्रुत्वा कटकवितरणं तु दानम् । तथा रघुविलासे पञ्चमेऽङ्के क्रमात् पवनवेपो राक्षसः प्राह--"प्रसीदतु देवः । रावणः-गृहाण प्रसादम् । (पुनः प्रतीहारं प्रति) वराहतुण्ड ! समा- दिश कुमारं कुम्भकर्ण यथा- पवनं किष्किन्धाराज्ये त्वरितममिपिञ्च।" एप द(दौ)त्यार्थमागतवतो वालितनयस्य क्षोमार्थ कृतको हनमपितुः सुग्रीवाद् भेदः प्रयुक्तः। यथा वात्रैव चतुर्थे[5] यायावरेण किमनेन वनेचरेण ? मां स्थावरं वरमुपास्स्व कुरङ्गकाक्षि!| किं वा स्तुवे तव पुरश्चतुरस्थितीनां वैदग्ध्यसौरभवती मवती प्रकाण्डम् ।। “ रावण:- ·नाटकनिर्णयः। झाकारो रूप सीताको वि(वा) जाजावरो को वि(वा) थावरु ति विवेगं लक्ख. णनारायपद्धई वावि[करि]स्सइ । रावणः-(सरोपं चन्द्रहासं परामृश्य) प्रेमावनद्धहृदयः सर्व लहेश्वरः सुदति ! सोढा । सोढा न चन्द्रहासः पुनरयमुल्लुण्ठवृत्तानाम् ॥ एप सीताक्षोभी रावणेन दण्डः प्रयुक्तः । मायाप्रयोगश्चात्रैच कृतकलक्ष्मण-स -रावण-सीवाघटनादिको निबद्ध इति ॥ अथ रूपम्-- रूपं नानार्थसंशयः । नाना र्यानां संशयोऽनवधारणं रूपमिव रूपम् । अनियतो । मुखसन्ध्यङ्गाद् युक्तेः कृत्यविचाररूपत्वेन नियता- काराया अस्य भेदः। यथा कृत्यारावणे रामो जटायुपमप्रत्यभिजानन्नाह - "गिरिरयममरेन्द्रेणाद्य नि नपक्षः कृतरिपुरसुरेशैः शातितो वैनतेयः । अपरमिह मनो मे यः पितुः प्राणभूतः किमुत बत स एष व्यते(पेती)तायुर्जटायुः ॥" इति। अन्ये त्वधीयते-रूपं वितर्कपद् वाक्यम् ' इति । यथा रत्नावल्यां राजा क्रमादाह- "प्रणयविशदो दृष्टिं वक्त्रे ददाति न शङ्किता घटयति घनं कण्ठाश्लेपे रसान पयोधरौ । वदात बहुशो गच्छामीति प्रयत्नधृताऽप्यहो! रमयतितरां सङ्केतस्था तथापि हि कामिनी ॥ कथं चिरयति वसन्तकः किं नु खलु विदितः स्यादयं वृत्तान्तो देव्याः" इत्यनेन रत्नावलीसमागमप्राप्त्यानुगुण्येनैव देवीशङ्कया वितर्काद् रूपमिति । १ कोऽपि(वा) यायावर कोऽपिवा) स्थावर इति विवेक लक्ष्मणनाराचपतिराविष्करिष्यति ।

·- सविवरण माटपदप अन्ये तु 'चित्रार्थ रूपकं वचः' इति पठन्ति । यथा वेणीसंहारे सुन्दरकण चित्रसामवर्णनमिति ॥ अथानुमानम्- अनुमा निश्रयो लिङ्गात् लिहावेतोनान्तरीयकस्थलिगिनो निश्चयोऽनुमानम् । निश्चयरूप- त्वादेव चोहरूपाया युक्तर्मियते । यथा भासकृते स्वमवासवदत्ते- शेफालिकामण्डपशिलावलानवलोक्य वत्सराजः-- पादाक्रान्तानि पुष्पाणि सौष्म चेदं शिलातलम् । नूनं काचिदिहासीना मां दृष्ट्वा सहसा न(ग)ता ।। पूर्वार्द्व लिङ्गमुत्तरार्धमनुमानम् । यथा या यादवाभ्युदये पष्ठे गर्मान्त रुक्मिणीमवलोक्य कष्याः- " अस्यां मृगीशि शोरमृतच्छटायां देवः स्मरोऽपि नियतं विततामिलापः। एतत्समागममहोत्सयपद्धतृष्ण- माहन्ति मामपरथा विशिखैः कथं सः॥" इति । अथ प्रार्थना- प्रार्थना भावयाचनम् ॥ १३ ॥ भावानां साध्यफलोचिताना रवि-इपोत्सवादीनां याचनं प्रार्थना ! यथा देवीचन्द्रगुप्ते चतुर्थेथे चन्द्रगुस:- विय(प्रिये) मापासेन त्वमिदानी मे पन्धमाज्ञापप । कण्ठे किन्नरकण्ठि ! याहुलतिकापारा समासज्यतो हारस्ते स्तनशन्यो मम पलाद् मनातु पाणिद्वयम् । पादौ त्वअधनस्थलप्रणायिनी सन्दानयेन्मेराला एवं त्वद्गुणपदमेव हृदयं यन्यं पुनर्नादेति ॥ " ·॥ मालनिर्णयः। अन रते प्रार्थना। तथा कृत्यारावणे चतुर्थेऽके सीवाहरण-मातृदुःखाच दुःखितो विफलान्वेपणो लक्ष्मण:- तदापि नामायमस्मवृत्तान्तस्य प्रतिक्षणमुपचीयमाननायकव्यसन- भाजोऽभ्युदयावसानः संहारो नाटकस्येच भवेत् ।" अत्राभ्युदयात्मक उत्सवो लक्ष्मणेनार्थितः। केचिदभ्यर्थनामात्रं प्रार्थनामाहुः । यथा रघुविलासे कृतकहनूम- पितृवेपो राक्षस:-(रावणं प्रति) यद् मनं विपिनं धनुर्धरकलादक्षो यदक्षो हतः शिक्षा लक्ष्यतः क्षपाचरपतेर्यन्मूलि दत्तं पदम् । यद् वेश्मानि परम्शतानि शिशुना क्षुण्णानि कापेयत- स्तत् क्षन्तव्यमशेपमेप पुरतस्ते देव ! पद्धोञ्जलिः ॥” इति। केचित् तु प्राक्तनमिदं चाङ्गंन मन्यन्ते ।। ५३ ॥ अघोदाइतिः- उदाहृतिः समुत्कर्षः लोकप्रसिद्धवस्त्वपेक्षया यः समुत्कर्षः समुत्कयोऽर्थः स उत्कर्षाहरणा- दुदाहृतिः । यथा रत्नावल्याम् राजा-अहो ! महदाश्चर्यम् । मनः प्रकृत्यैव चलं दुर्लक्षं च तथापि मे। कामेनेदं कथं विद्धं समं सः शिलीमुखैः ? ।। अत्रैतरधन्धिम्यो मन्मथस्य युगपद सर्वैः शरैः स्वभावचपलदुर्लक्ष- मनोवेधेन समुत्कर्षः॥ अथ क्रमः-- क्रमो भावस्य निर्णयः । भावस्य पराभिप्रायस्याथा भाग्यमानस्यार्थस्योह-प्रतिभाऽऽदिव-

·सविवरणे नाटपरणे
शानिर्णयो यथावस्थितरूपनिश्चयः क्रमा, बुद्धिस्तत्र क्रमते न अविहन्यत
इत्यर्थः । यथा देवीचन्द्रगुप्ते-
"चन्द्रगुस:-(ध्रुवदेवीं दृष्ट्वा स्वगतमाह)इयमपि देवी विष्ठवि यैपा-
रम्यां चारतिकारिणी च करुणां शोकेन नीता दशां
तत्कालोपगतेन राहुशिरसा गुहेव चान्द्री कला ।
पत्युः क्लीयजनोचितेन चरितनानेन पुंसः सतो
लज्जा-कोप-विपाद-भीत्यरातिभिःक्षेत्रीकता ताम्यति ॥
अत्र ध्रुवदेव्यभिप्रायस्य चन्द्रगुप्तेन निश्चयः ।
तथा रत्नावल्याम्-
"हिया सर्वस्यासौ हरति विदितास्मीति वदनं
द्वयोदृष्ट्वाऽऽलापं कलयति कथामात्मविषयाम् ।
सरीपु स्मेरासु प्रकटयति बैलक्ष्यमधिक
प्रिया प्रायेणास्ते हृदयनिहितातऋविधुरम्(ग) ॥"
अत्र राज्ञा माध्यमानायाः सागरिकायाः स्वरूपावस्थानिर्णयः कृतः।
अन्ये तु 'क्रमा सञ्चिन्त्यमानाप्तिः' इत्याहुः । यथा रत्नावल्यां
वत्सराजस्य सागरिकासमागममभिलपतो चिपकेणोपचने योजनम् ।
अन्ये तु भविष्यदर्थतन्योपलब्धि क्रममिच्छन्ति । यथा वेणीसंहारे-
"कृपा-नाजन् दुर्योधन ! महान् खलु द्रोणपुत्रेण वोढुमध्यवसितः
समरमारः। भवता च कृतपरिकरोऽयमुच्छेत्तुं लोकत्रयमपि समर्थः कि
पुनरेतद् युधिष्ठिरपलम् १" इति ।
अथोगि:-
उद्वेगो मीः
चौर-नृपारि-नायिकादिम्पो भयमुद्धेगः। यथा अमात्यशकविरचिते
चित्रोत्पलावलम्पितके प्रकरणे पञ्चमेश नेपथ्ये सीत्कारम्-
..

·नाटकनिर्णयः। "'गिण्हेध ले गिण्हेध । वेढेध ले वेढेध । (सर्वे सभयमवलोकयन्ति) स्थविर:--हा ! धिक् कष्टं दस्यवः सम्पतन्ति । किमत्र शरणं प्रपद्येमहि ? अत्र नायिका-सखी-स्थविरादीनां राजगृहमनेन विद्रुतानां दस्यु- भ्यो भयम् । तथा मृच्छकट्यां सार्थवाहचारुदत्तस्य चौर्याभिशापर्ज नृपाद् भयम् । तथा वेणीसंहारे पञ्चमेऽके नेपथ्ये कलकलानन्तरम्- " भो भो दुर्योधनानुजीविनः कौरवभटाः! किमिदमस्मद्भयाद- यथायथं सश्चरन्ति भवन्तः ! धृतराष्ट्र:-(साशङ्कम् ) सञ्जय ! ज्ञायतां किमेतदिति । सञ्जयः--(उत्थाय नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ) तात महाराज ! प्राप्तावेकरथारूढी पृच्छन्ती स्वामितस्ततः । सर्वे-(साशङ्कम् ) कच कच ? सञ्जयः -स-कर्णारिः स च क्रूरो वृककर्मा वृकोदरः ॥ गान्धारी-जाद ! कि संपदं अवलंबणं?" इति । एतदरिभयम् । तथा रत्नावल्याम्- "सागरिका-वैरंदाणि अहं सयं य्येव अत्ताण उबंधेय उवम(र)दा। न उण जाणिदसंकेतवुचंताए देवीए सुसंगदा पिय परिभूद म्हि । ता जाव इध असोए गदुअ जहासमीहिदं करिस्सं ।" १ गणीत र गृह्णात करध्व रे वध्वम् । १ आत! कि साम्प्रतमवलम्बनम् । ३ घरमिदानीमह स्वयमेवात्मानमुबध्योपम(र)ता। न पुनज्ञातसतासान्तया दव्या मुमावर परिभूता- ऽस्मि, तद् यावदवाशोके गत्वा यथासमीति करिष्य ।

·पविलाणे गाम्यपणे अन्न नायिकातो भयम् । अथ विद्य:- दव शङ्का भय-वासकारिणो वस्तुनो या शङ्काऽपायकारकत्वसम्भावना सा द्रवति श्लथीभवति हृदयमनयेति यः । उपनतं भयमुद्वेगा, तत्सम्भावना तु विद्यः । यथा कृत्यारावणे पटेऽङ्के शान्तिगृहस्थे रावणे नेपथ्ये- हो अजउत्त! परित्तायाहि परित्तायाहि । प्रतीहारी--( श्रुत्वा ससम्भ्रममात्मगतम् ) अम्मो ! मट्टिणी वि(चि)अकंददि । (प्रकाशम् ) भट्टा! अंतेउरे महतो कलयलो सुणीयदि । रावणः-ज्ञायतां किमेतद् ?" इति । अन्न रावणस्य शङ्का। ये त्वत्र शक त्रासरूपं ससम्भ्रममङ्गमाहुः, वद् विद्रवोद्वैगाभ्यां गतार्थमिति । अथाक्षेपः- आक्षेपो बीजप्रकाशनम् ॥ ५४॥ प्राध्याशापस्थानिवद्धस्य बीजस्य मुसकार्योपायस्य प्रकाशन प्रकर्षणा- विर्भावनमाक्षेपः । यथा वेणीसंहारे "सूत:- दच्या द्रोणेन पार्थादमयमपि न संरक्षितः सिन्धुराजः क्रूरं दुःशासनेऽस्मिन् हरिण इव कृत भीमसेनेन कर्म । दुःसाधामप्यरीणां लघुमिव समरे पूरयित्या प्रतिज्ञा नाहं मन्यो समान कुरकुलपिमुवं देवभवापाsi अन पाण्डवानां राज्यप्राप्तिरूपकार्योपायस्योन्मुख्याविष्करणं कृतम् । १ हा ! आर्यपुत्र । परिवायच परिवायत्व । २ अहो ! मी एवाकन्दति । भत ! बन्तपुरे महान् र भूपठे।

·नाटकनिर्णयः। अथवा वीजस्य हृदयभूमिनिगूढत्यादभिप्रायस्य बहिष्कर्षणमाक्षेपः । यथा रत्नावल्यां वासवदत्तायाभेव सागरिकेति राज्ञा विपकेणं च परिगृहीतायां तदुक्तिपु-" प्रिये सागरिक ! शीतांशुमुखमुत्पले तव दृशौ पद्यानुकारी करौ रम्भागर्भनिभं तथो(वो)रुयुगलं बाहू मृणालोपमौ । इत्यालादकराखिलागि रभसा निःशङ्कमालिङ्ग्य मा- मङ्गानि त्वमनङ्गतापविधुराण्योहि निर्वापय ॥" इत्यादिषु राज्ञा स्वाभिप्रायबहिष्प्रकाशनम् । केचिदेतदङ्गं न मन्यन्त इति ॥ ५४॥ अथाधिवलम्- अधिवलं छ(ब)लाधिक्यम् परस्परवञ्चनप्रवृत्तयोर्यस्य बुद्धिसहायादिबलाधिक्येन यत्कर्मतरवति सन्धातुं समर्थ व कर्म छ(ब)लविषये अधिकालयोगादधिवलम् । यथा रत्नावल्याम्- " किं पयस्य रुचं न हन्ति नयनानन्दं विधत्ते न वा ? वृद्धि वा झपकेतनस्य कुरुते नालोकमात्रेण किम् ? । वक्वेन्दौ तव सत्ययं यदपरः शीतांशुरभ्युद्गतो दर्पः स्यादमृतेन चेदिह तदप्यस्त्येव बिम्बाधरे ।। इति पाठानन्तरं राज्ञा वासवदत्ताया मुखोद्घाटने प्रत्यभिज्ञानम् । अत्र सागरिकावेपं धारयन्ती विदपकवुद्धिदौर्वन्याद् वासवदत्ता राजानमभि- सन्धचे। कपटस्पान्यथाभावमन्ये अधिषलमाहुः । यथा रत्नावल्याम्- राजा-एवमपि प्रत्यक्षदृष्टव्पलीकः किञ्चिद् विज्ञापयामि। आताम्रवामपनयानि(मि) विलक्ष एप लाक्षाकतां चरणयोस्तव देवि ! मूर्ला । १२

·सविसरणे मादपदणे
कोपोपरागजनितां तु मुसेन्दुविम्ये
हर्तु क्षमा यदि परं करुणा मयि स्यात् ।। " इति ।
अन वासवदत्ता प्रति राज्ञो वञ्चनं विफलं जातम् ।
एके तु सोपालम्भं वाक्यमधिबलमिच्छन्ति । यथा वेणीसंहारे
पञ्चमेके धृतराष्ट्रमुद्दिश्य भीमसेनः--"अलमिदानीं मन्युना।
कृष्टा केशेषु कृष्णा नृपसदसि चधूः पाण्डवानां नृपयः
सर्वे ते क्रोधवही कृशशलभकुलावज्ञया येन दग्धाः।
आतस्त्वां भावयेऽहं न खल भुजबलश्लाघया नापि दाद
पुत्रैः पौत्रैय कर्मण्यतिगुरुणि कृते तात ! साक्षी भय त्वम् ॥” इति ।
अध मार्ग:-
मार्गस्तत्वार्थशंसनम् ।
परमार्थस्य वचनं सामान्येनोच्यमानं प्रकृतार्थेन यत् सम्बध्यते तन्मार्गः।
पथा मुद्राराक्षसे-"राजा-(प्रविश्य स्वमतमाह)
राज्यं हि नाम राजधर्मानुवृत्तिखितस्य नृपतैर्महदप्रीतिस्थानम् । कुतः?
परार्यानुष्ठाने जडयति नृपं स्वार्थपरता
परित्यक्तस्वार्थो नियतमयथार्थः क्षितिपतिः।
परार्थचेत् स्वार्थादभिमततरो हन्त ! परवान्
परायचः प्रीतेः कथमिव रसं वेति पुरुषः १ ॥
अपि च दुराराधा लक्ष्मीरात्मवद्री राजभिः । कुतः
तिक्तादुद्विजते मृदौ परिभवत्रासान्न सन्तिष्ठते
मूर्ख द्वेष्टि न गच्छति प्रणयितामत्यन्तविद्वत्सु च ।
शूरेभ्योऽम्यधिक बिले(मे)त्युपहसत्येकान्तमीस्तर)हो ।
श्रीलब्धप्रसरेव वेशवनिता दुःखोपचर्या भृशम् ।। इति ।
यथा वा रघुविलासे चतुर्थेऽके-" रावणः-(सविषादम्)

·नाटकनिर्णय। लहेश्वरे त्रिदशदर्पहरे चिरागो रागस्तु काननचरे जनकात्मजायाः। सौन्दर्य-विक्रम-कला-विभवानपेक्षः प्रेम्णां विचारविमुखः खलु कोऽपि पन्थाः ।। एतत् तचार्थकथनं सामान्येनोक्तमपि प्रकृतेन सम्बध्यत इति ।। अथासत्याहरणम्- असत्याहरण उद्म यथा मालति(वि)काग्निमित्रे यज्ञोपवीतबद्धाङ्गुष्ठो विदूषकः- (प्रविश्य ससम्भ्रममाह ) परित्तायदु परिचायदु भवं । राजा--किमेत? विदूषकः--भो ! सप्पेण म्हि दहो। ( सर्वे विदूषकं दृष्ट्वा विषण्णाः) राजा-कटं क भवान् परिभ्रान्तः ? विदूषकः--देवं पेक्खिस्सं ति आचारपुष्फस्स कारणा पमदवणं गदु म्हि । तहिं च असोयत्थवगस्स पसारिदे अग्गहत्थे कोडरविणिग्गदेण सप्परूपेण कालेण म्हि लंभिदो। इमाणि दुवे दाढावणाणि । अत्र राजप्रसादपरीक्षार्थ बिदूपकेण केतकीकण्टकक्षवस्यासत्या सर्प- दंशता प्रकाशितेति ॥ अथ तोटकम्- तोटकं गर्भित वच ॥ ५५ ।। क्रोध-हादिसम्भृतावेगगर्मितं वचनं तोट्यति भिनत्ति हृदयमिति तोटकम् । यथा रामाभ्युदये चतुर्थेऽङ्के- १ परिवायता परित्रायता भवान् । २ भोः । सर्पणास्मि दष्ट । ३ देव प्रेक्षिध्ये इत्याचारपुष्पस्य कारणात प्रमदवन गतोऽस्मि । तत्र चासोकस्तबकस्य प्रसारित हस्ताने कोटा विनिर्गतेन सर्परूपेश काळेनास्मि लन्ध । इमो दो दष्ट्रावगी।

·९२
सविवरणे माव्यदपणे
"इन्द्रजित्-तात ! किमिदमनुचितमारब्धं तातेन ? यदयमकाण्ड
एव कुम्भकर्णः प्रतियोध्यते । किमत्र न कथित क्षुद्रतापसोपमय सम्मा-
वितस्तातेन ? अपि च-
रक्षोवीरा दृढोरप्रतिफलनदलत्कालदण्डप्रचण्डा
दोर्दण्डाकाण्डकण्डविपमनिकपणत्र्यास्त(वासिवमाधरेन्द्राः ।
याताः काम न नाम स्मृतिपथमपथपस्थितेन्द्रानुसारी
स्वर्वासिक्लिष्टदृष्टः कथमहमपि ते विस्मृतो मेघनादः!"
एतत् क्रोधादावेगवचनम् ।
यथा रघुविलासे चतुर्थेऽङ्के--
रावणः- वक्त्राणि हे ! हसत गायत तारणं(तारतार)
नेत्राणि ! चुम्बन विहस्य च कर्णपाली[] ।
दोलयः कुरुत ताण्डवडम्बरं च
श्रीरावणं ननु विदेहसुता रिंसुः ॥
इदं होदावेगगर्भ वचः ॥ ५५ ॥
एतानि गर्भसन्धेस्रयोदशाङ्गानि ।
अधात [भामर्शसन्धे(न्)रङ्गानि व्याख्यातुमुदिदाति-
द्रवः प्रसङ्गः सम्फेटोऽपवादश्छादनं द्युतिः ।
खेदो निरोधः संरम्भो भवेयुर्गुणतो नव ॥ १६ ॥
शक्ति-प्ररोचना-दान-व्यवसायास्तु मुख्यतः ।
त्रयोदशाङ्गान्यामर्श
द्रवादीनि नव प्रयोजनमपेक्ष्य गौणतया अध्यन्ते, शक्त्यादीनि
चत्वारि पुनः प्राधान्येन ।
अथ द्रव:-
द्रवः पूज्यव्यतिक्रमः ॥ १७ ॥
व्यतिक्रमो मार्गाचलनम् । यथा रत्नावल्यां सन्निहित भारमव-
गणय्य विपकस्य सागरिकायाश्च वासवदत्तया बन्धनमिति ॥ ५७ ॥

·नाटकनिर्णयः। अथ प्रसङ्ग प्रसङ्गो महता कीर्तिः कीर्तिः संशब्दनम् । यथा वेणीसंहारे पष्ठेऽङ्के- " युधिष्ठिरा--(मुखं प्रक्षान्योपस्पृश्य च) एप तापजलाञ्जलिजियाय गुरवे प्रपितामहाय शान्तनवे । अयमपि पितामहाय विचित्रवीर्याय । ( सास्रम् ) तातस्याधुनाऽवसरः । अयमपि तत्रभवते स्वर्गस्थिताय गुरवे सुगृहीतनाने पित्रे देवाय पाण्डवे ।" इत्यादि । केचिदप्रस्तुतार्थवचनं प्रसङ्गमिच्छन्ति । यथा वेणीसंहारे पाठेके युधिष्ठिरः-(द्रौपदी प्रति) स कीपकनिषदनो पक-हिडिम्ब-किरिहा मदान्धमगधाधिपद्विरदसन्धिस(र)म्भाशनिः । गदापरिघशोभिना मुजयुगेन तेनान्वितः प्रियस्तर ममानुजोर्जुनगुरुर्गतोऽस्तं किल ।। अत्र मायातपस्विना राक्षसेन पलीकभीमवघकथनात् युधिष्ठिर- स्याप्रस्तुतः शोकः॥ अथ सम्फेट:- सम्फेट' क्रोधनं वचः । परस्परं क्रोधजन्मोत्तरप्रत्युत्तररूपः संलापः सम्फेटः । यथा वेणी- संहारे- "भोः कौरवराज! कवं बन्धुनाशदर्शनमन्युना । मैवं विपादं कथाः पर्याप्ताः पाण्डवाः समरायाहमसहाय इति । पञ्चानां मन्यरो(से)ऽस्माकं यं सुयोघं सुयोधन!। दंशितस्याचशस्त्रस्य तेन तेऽस्तु रणावत्रः(सवः) । इत्थं धुत्त्वाऽस्त(सू)यात्मिका(का) निधिप्य कुमार(१) धृष्ट(दृष्टि)मुक्तवान् धाराष्ट्रा- :-

·सरिवर नाटपदपणे
'कर्ण-दुःशासनवधान् तुन्यावेव युवा मम ।
अप्रियोऽपि प्रियो योद्धं च (स्व)मेव प्रियसाहसः ॥'
इत्येतद् भीम-दुर्योधनयोरन्योन्य रोपमापणम् ।
यथा वा यादवाभ्युदये सप्तमेऽहै-
पलभद्रः--(स्वगतम् ) कथमुपहसति नारदा? भवतु । (प्रकाशम् )
वृद्धोक्षस्य नृपस्य तस्य नियवं को नाम मल्लो युधि ?
व्यायचे किल यस्य विक्रमचणः पर्ष मुनिारदः।
कंसध्वंसकृतश्रमी मधुरिपोर्षाहू तथाऽप्पाहवे
क्षामस्थामलवानुरूपमचिरादापास्पतः किचन ॥
नारद:-(सरोषमिव)
कंसांसमित्तिमदमर्दनकेलिचञ्चोश्चक्रस्फुलिङ्गगणसङ्गापिशङ्गबाहुः ।
सम्पूरयिष्यति हरेरपि गाढसढसद्धामदोद्ददमसौ मगवाधिनाथः ॥" इति ।
अथापवाद:-
अपवादः परीवादः
परीवादः स्वपरदोषोद्यद्दनम् । यथा पुष्पदूपितके पञ्चमेऽङ्के-
'ब्राह्मण:--मार्जिता हि ब्राह्मणस्य मुखमधुरः कालपाशः। तथाहि-
हतः पुत्रो हतो भ्राता हतो मार्जितया पिता ।
तथाप्येतां स्वगोत्री निन्दामिव पिवामि च ॥” इति ।
अत्र स्वदोपोद्घट्टनम् ।
तथा रघुविलासे ससमेऽङ्के रावणं प्रति मारीच:-
खण्डय न्यायवेजोभिः शूर : कोलीनदुर्दिनम् ।
अनीति-धूमरी हन्ति यशश्चूतानमञ्जरीः ।।
अत्र परदोषोनिमिति ॥
"

·नाटकनिर्णयः। - अथ च्छादनम् छादनं मन्युमार्जनम् ॥ १८ ॥ मन्युरपमानो येन मार्यते तद छादनम् । यथा रत्नावल्याम्-- " सागरिका-दिडिया पञ्जलिदो भयवं हाया] सणो अझ करिस्सदि मे सयलदुक्खावसाणं ति। अन्ये तु कार्यार्थमसह्यस्याप्यर्थस्य सहन छादनमामनन्ति । यथा श्रीशुक्तिवासकुमारविरचितेऽनङ्गसेनाहरिनन्दिनि प्रकरणे नवमेऽङ्क राजपुत्रचन्द्रकेतुना दत्तं कर्णालङ्कारयुगलं नायिकया माधव्या नायकस्य प्रेपितम् । नायकेन हरिनन्दिना पुष्पलकनामानं ब्राह्मणं राजबन्धनान्मोच- यितुं तन्मात्रेऽतिसृष्टम् । तत् प्रत्यभिज्ञाय च स ब्राह्मणः पौरेषु प्रकाशित चौर्यो राज[]ज्ञया वध्यस्थानं नेतुमारब्धः । तन्मात्रा चागत्य हरिनन्दिने निवेदितम् । हरिनन्दिना च ब्रामणरक्षार्थ चौर्यमात्मनोऽङ्गीकृत्यायशो विसोढमिति । अन्ये त्वस्य स्थाने च्छलनमवमाननरूपमाहुः । यथा रामाभ्युदये सीतायाः परित्यागेनावमाननं छलनम् । अपरे तु छलनं सम्मोहमिच्छन्ति । यथा वेणीसंहारे पठेऽङ्के- युधिष्ठिरः-(अश्रूणि मुञ्चन् चार्वाकमाह) क(स)र्वथा कथय ब्रह्मन् ! स पाद् विस्तरेण वा । वत्सस्य किमपि श्रोतमेतद् दत्तमरो मया ॥ राक्षस:-श्रूयताम् । तस्मिन् कौरव-पार्थयोर्मुरुगदापोरध्वनी संयुगे। द्रौपदी-(लब्धसंज्ञा ) अयि । तदो किम् ? १ दिष्ट्या प्रज्वलितो भगवान् हुताशनोऽय करिष्यति में सकलदुःखावसानर्माित । २ मयि ! तत. किम् ।

·अविवरणे नापदपणे ॥ इति । राक्षस:-(आत्मगतम् ) कथं पुनरप्यनया लब्धा संज्ञा? अय- मपहराम्यस्याः प्राणान् । (प्रकाशम् ) शी(सी)री तत्क्षणमागतश्विरमभूव तस्थाग्रता सद्गरः ।। कञ्चुकी-नूनं तत्कृतोत्र कश्चिदपचारों भविष्यति । राक्षस:- आलम्ब्य प्रियशिष्यवां तु हलिना संज्ञा रहा सा कृता । यामासाद्य कुरूत्तमः प्रतिकृतं दुःशासनारो गतः ।। अत्र तापसेन व्यामोह(:) कृतः ॥ ५८ ॥ अथ पुति:- तिरस्कारो द्युति. यथा कृत्यारावणे मन्दोदरी प्रति अङ्गदः- मा गास्तिष्ठ पुनर्ब्रज क्षणमितो गत्वा पुनः स्थीयता यत्रास्ते मुजवीर्यप्तिमदो विद्रावणो रावणः । मदाहुद्यपञ्जरान्तरगता मूढे ! किमानन्दसि ? सिंहस्याङ्कमुपागतामिव मृगी कस्त्वां परित्रास्यते ? तर्जनोद्वेजने घुति केचिदिग्छन्ति । अपरे तु वर्जनाधर्षणे धुति मन्यन्ते । तदेतन्मतद्वयमप्यर्थाभेदात् सङ्ग्रहीतम् । एवमन्यदपि साक्षात् पारम्पर्येण वा न्यक्कारपरं वाक्यं द्युतिरेव ॥ अथ खेदः- खेदः श्रम. काय-मनोभवः । यथा विक्रमोर्वश्यां पुरुरवा:- "अहो ! श्रान्तोऽस्मि । भवतु । अस्यास्तावद् गिरिनद्यास्वीरे स्थितस्तरवावं सेविष्ये ।" इत्यादि । अत्र कायिकः । H ॥

·"
माटकनिर्णयः।
तथा रघुविलासे सप्तमेङ्के रावणः-(सखेदम् ).'.
"हुं शक्रः स जितो जितो धृतधृतः कैलासशैलोस्थ(प्यारे।
क्रान्तं कान्तमिदं जगत् प्रतिभवा(ट)[प्रस्ता]सिकै हुभिः ।
याऽऽरम्भ() प्रति बन्धुवन्धनकथा लङ्कापतेर्जीवतः
कर्णेषु प्रथते किमेकमल(न)या णीत (नीत) न विस्फूर्जित[म्] 1 ।।
अत्र मानसः ।
तथा कृत्यारावणे लक्ष्मणः--
"मार्गाः कण्टकिनः प्रतप्तसिकतापांशूक्ष(क)रा लडिताः
कान्वाः शृङ्गवतां निकामपरुषाः स्थूलोपला भूमयः ।
भ्रात(न्त) रप्तमृगेन्द्रनादजनितत्रासैः समं दन्तिभिः
पीतं च द्विपदानराजिकलुपव्यासङ्गतिक्तं पयः ॥" अनोभयजः ।
यद्यपि श्रमोद्वेग-वितर्कादयो व्यभिचारिमध्ये लक्षयिष्यन्ते, तथापि
रसविशेषपुष्पर्थ सन्ध्यङ्गावसरेपि लक्ष्यन्त इति ॥
अथ विरोधः-
विरोधः प्रस्तुतज्यानि
प्रस्तुतस्य कार्यस्य जा(ज्या)निरत्ययो विरोध इव विरोधः । यथा
कृत्पारावणे सप्तमेऽङ्के-
" कञ्चुकी-(लक्ष्मण-विमी[प]णौ प्रति) कुमार ! एवत् ।
टम-लिम्'
कञ्चुकी-आः । इदम् ।
उभी-आर्य ! कथय कथय ।
कन्चुकी-का गतिः ! श्रूयताम् । आर्या खर सीता रावणाज्ञया
किडरोपनीतं मर्तुमायाशिरोऽवलोक्य सपीभिरावास्यमानाऽपि निवृत्तप्रयो-
चना 'नाहमात्मानं पयामि'श्युक्त्वा ।
"
-

·" यविवरपे नाट्यदर्पने सर्वे-किकृतवती? कञ्चुकी-यन शस्यते वक्तम् । शशिन इव कला दिनापसाने कमलवनोदरमुत्सुफेव हंसी । पविमरणरसेन राजपुत्री स्फुरितकरालशिखं विवेश बद्विम् ।। अत्र सीतापत्यानयनस्य प्रस्तुतस्य विरोधः। अन्ये तु खेद-विरोधो न मन्यन्ते, विद्रव-विचलने तु पठन्ति । चत्र विद्रवो बन्ध-वधाभ्यवसाया]दि । यया च्छलितरामे- "येनावृत्य मुखानि साम पठतामत्यन्तमायासितं वाम्याद् येन इताक्षसूत्रबलयप्रत्यर्पणैः क्रीडितम् । युप्माकं हृदयं स एप विशिवरारितास स्थलो मूर्छायोरतमःप्रवेशविक्यो रद्घा लयो नीयते ।।" इति । वक्षाध्यवसायस्तु मृच्छकटिकायां चारुदत्तविपयः। तथा रत्नावल्याम्-" पुनर्वासवदत्ता-अजउत्त! णं सु अवलो कारणा मणामि एसा मए निग्विणहिअयाए संपदासागरिया विवअदि।" इति। अत्र सागरिकाया बन्ध-वधामिभिर्चिद्रवः । तथा वेणीसंहारे-" युधिष्ठिरः-कः कोत्र ? सनिपङ्गं धनु- रुपनीयताम् । कथं न कश्चित् परिजनः। भवतु वा । बाहुयुद्धसम्भावना विहस्तमेनं दुरात्मानं गाढमालिङ्गय ज्वलितं ज्वलनमभिपतामि । " इति । अत्र सम्भ्रमात्मको विद्रव इति । शौर्य-कुल-विद्या-रूप-सौभाग्यादिसम्भवमात्मविकत्यनं तु विचल- नम् । यथा वेणीसंहारे पञ्चमेके-"तात ! अम्ब ! , आर्यपुत्र ! मनु खन्दात्मन कारणाद् भगाम्येषा मम निघृणहत्याया सम्पत् सागरिका विरफ्ते।

·नाटकनिर्णयः। १९ सकलरिपुजयाशा यत्र बद्धा सुतैस्ते तृणमिव परिभूतो यस्य गर्वेण लोकः । रणशिरसि निहन्ता तस्य राधासुतस्य प्रणमति चरणौ वां मध्यमः पाण्डवेयः ।। अपि च । तात! चूर्णिताशेपकौरव्यः क्षीवो दुःशासनासृजा । भक्त्या सुयोधनस्योरू भीमोऽयं शिरसार्चति ॥” इति । अत्र स्वगुणाविष्करणाद् विचलनमिति ॥ अथ संरम्म:- संरम्भः शक्तिकीर्तनम् ॥ १९ ॥ संरब्धानामुत्तरप्रत्युत्तरेणात्मशक्तिभापणं संरम्भः । यथा वेणी- संहारे दुर्योधनं प्रति क्रमाद् "भीमः-अन्यच्च मूढः(1) शोक स्त्रीवनयनसलिलैर्यत् परित्याजितोऽसि भ्रातुर्वक्षःस्थलविघटने यच्च साक्षी कृतोऽसि । आसीदेतत् वव कुनृपतेः कारणं जीवितस्य क्रुद्ध युष्मत्कुलकमलिनीकुञ्जरे भीमसेने ॥ राजा-दुरात्मन् ! भरतकुलापसद ! पाण्डवपशो! नाहं भवानिय विकत्थनाप्रगम्भः । किन्तु- द्रक्ष्यन्ति न चिराद सुप्तं बान्धवास्त्वां रणागणे । मद्गदाभिन्नवक्षोऽस्थिवेणीकाभीमभूपणम् ।।" इत्यादीति । असंरब्धस्यापि दृश्यते । यथा वेणीसंहारे-"युधिष्ठिरः- नूनं तेनाद्य वीरेण प्रतिज्ञामङ्गमीरुणा। अभ्यता केशपाशस्ते स चास्याकर्षणक्षमः ।। इति । सम्फेटे क्रोधेन भाषणमात्रम् , संरम्भे तु पलकीर्तनमित्यनयोर्मेद इति ॥ ५९॥ - ·१०० सविवरणे नाट्मदर्पणे - अथ शक्तिः- "राजा- कुदमसादनं शक्तिः [क्रुद्धस्य ] प्रसादनमनुकूलनु(न) बुद्धि-विमयादिशक्तिकार्यत्वेन सा शक्तिः। यदि वा क्रुद्धस्य द्विपतः प्रकर्पण-सादनं विनाशनं शक्तिः । यथा रत्नावल्याम्- सव्याजेन( जैः शपथैः प्रियेण वचसा चित्तानुवृत्या भृशं बैलक्ष्येण परेण पादपतनैर्वाक्यैः सखीनां मुहुः । प्रत्याप(स)त्तिमुपागता मम तथा देवी रुदत्या यथा प्रक्षाल्ये (घ) तपैर बाप्पसलिलै कोपोऽपनीवः स्वयम्" इति। तथा कृत्यारावणे सप्तमाङ्कस्य पूर्वार्द्ध- "कटं मोः कष्टम् । रामेण प्रलयेनेव महासवेन लीलया। पातितोऽयं दशशिराः शृङ्ग्यानिव पर्वतः ॥ अत्र विरोधिनो रावणस्य विनाशनमिति । एक तु विरोधप्रशमनं शक्तिमामनन्ति । यथोत्तरचरिते-"लव:- विरोषो विश्रान्तः प्रसरति रसो नितिषन- स्तदौद्वश्व(द्धत्व) कापि ब्रजति विनयः प्रहयति माम् । अगित्यस्मिन् दृष्टे किमपि परवानस्मि यदि वा महापस्तीर्थानामिह हि महतो कोऽप्यतिशयः ॥" इति । एतदप्यत्रैवान्तर्भूतम् , प्रसादने प्रसत्तेपि भावात् । अस्ति चात्र लवस्य क्रुद्धस्य मनःप्रसत्तिरिति । प्रताभिप्रायविरुद्धाचरणहेतुरभिप्रायो भावान्दरमझमत्रान्ये मन्यन्ते । यथा तापसवत्सराजे पष्ठेऽङ्के यौगन्धरायणस्य यासपदत्तां भरणाध्य- वसायान्निवर्तयितुं भावः । तद्विरुधा चरि(चि)ताविरचनक्रियाऽभिप्रायान्तरात् कृतेति भावान्तरम् । तत्र हि " यौगन्धरायणः-भद्र विनीतक ! रचय विताम् ।" इति। अन्ये तु शक्तः स्थाने आज्ञां पठन्ति । युक्तायुक्तमविचार्य क्रोपाद् ·नाटकनिर्णयः ।। " यदाज्ञापनं साऽऽज्ञा । यथा कृत्यारावणे त्रिजटया दारुणिकाऽभिधाना राक्षसी पृष्टा--"दारुणिए ! कि तुम भणासि ? दारुणिका-अय्ये तियडे! आवि नाम अप्पडिहदा आणा मम सरीरे निवडिस्सह । न उण ईदिसं अकजं करहस्सं । बिजटा-सहा वि तुमं दारुणि ति बुञ्चसि! पुनः क्रमानेपध्ये- "हा वियडे ! एसा दे पियसही सीदा मधुणो मायासिरदसणुप्पची- मरणनिच्छया आगि पपिसिउकामा । त्रिजटा-हो हदम्हि मंदभाइणी मा दाणि दिब्वेण भपुणो आणा संवा(पा)दीयदि । एतस्मादवसीयते सीताव्यापादनाय क्रोधाद् रावणेन दारुणिकाया आज्ञा दति। सर्वसन्धिष्वपि मतान्तराणि वृद्धोक्तत्वाद् मणितिभंदो दै(मदाद् वैचित्र्यस्य रक्षकत्याच प्रमाणान्येव । अत एव सर्वसन्धिष्वप्यङ्गसहया- करणमुदाहरणपरं द्रष्टव्यमिति ॥ अथ प्ररोचना- भाविसिद्धिः प्ररोचना । निर्वहणसन्धौ माविनोऽर्थस्य सिद्धिः सिद्धत्वेनोपक्रमणं प्रकर्षेण - दाणिक । कि त्व भणसि ? २ मा त्रिजटे ! अपि नामाप्रतिहताऽझा मम शरीर निपतिष्यति, न पुनरीशिमकार्य करिष्य । ३ तथापि त्वं दारुणिकेत्युष्यसे । ४ हा! त्रिजटे! एषा ते प्रियसखी सीता भर्तुर्मायाशिरोदर्शनोत्पतिमरणनिश्चयाऽग्नि प्रवेष्टुकामा। ५ हा ! हताऽस्मि मन्दमागिनी मा इदानी देवेन भरा सवा(पा)यते ।

·- - धविचरणे नाट्यदर्पण रोज्यते दीप्यतेऽनया रूपकार्थ इति प्ररोचना । यथा वेणीसंहारे- "पाश्चालक:-('अहं च देवेन चक्रपाणिना'इत्युपक्रम्य) कृतं सन्देहेन । पूर्यन्ता सलिलेन रत्नकलशा राज्याभिषेकाय वे कृष्णाऽत्यन्तचिरोज्झिते च कबरीपन्धे करोतु क्षणम् । रामे शातकुठारमासुरकरे क्षत्रदुमोच्छेदिनि क्रोधान्धे च वृकोदरे परिपतत्याजौ कुतः संशयः ॥ अत्र युधिष्ठिरराज्याभिषेकस्य द्रौपदीकेशसंयमनस्य च भाविनोऽपि सिद्धत्वेन कन्पनम् । यथा वा राघवाभ्युदये सप्तमेढे- " सीताया वदनं विकाशमयता रामस्य शोकानला शान्ति यात सगीतयश्चलभुजैर्नृत्यन्तु शाखामृगाः। सन्धानाय बिमीपणः प्रयततां लकाधिपत्यश्रिया सौमित्रेदेशकण्ठकण्ठविपिनं काल कियांछिन्दतः ॥" इति। अन्ये तु सत्कारादेशनं प्ररोचनामाहुः । यथा वेणीसंहारे- " युधिष्ठिरः- पुरुषमवलोक्य ) भद्र । उच्यतां सहदेवः क्रुद्धस्य वृकोदरस्यापर्युषितां दारुणां प्रतिज्ञामुपलभ्य प्रनष्टस्य मानिनः कौरव- नाथस्य पदवीमबोक्षतुमतिनिपुणमतयस्तेषु तेषु स्थानेषु परात्मदिनथारा मन्त्रिणः सचिवाश्च भक्तिमन्तः पटुपटहव्यक्तघोषणाः सुयोधनसञ्चार- वेदिनः प्रतिश्रुवधन-पूजा-प्रत्युपक्रियाः सञ्चरन्तु समन्तपञ्चकमिति । धनपूजाप्रतिश्रवणप्रचोदिताः प्रत्युपकारे वर्तिप्यन्ते दुर्योधनप्रविलम्म- वातायै ।" इति । अन्ये त्वस्य स्थानेषु युक्ति पटन्ति । युक्तिश्च सविच्छेदोक्तिः। यथा पुष्पदूषितके-"समुद्रदत्तः- मा तवाहमिति कष्टदशाविरुद्ध पुनस्तवैप कुत इत्यनुदारतेपा । शस्त्रं पुरः पतति किं करवाणि हन्त व्यक्तं विरौमि यदि साभ्युपपत्स्यते माम्॥" इति।

·नाटकनिर्णय । . - अथादानम्- फलसामीप्यमादानम् मुख्यफलस्य दर्शनमादानम् । यथा नागानन्दे-नायकमुद्दिश्य गरुड:- " नागानां रक्षिता मावि गुरुरेप यथा मम । तथा साशनाकाङ्क्षा व्यक्तमद्यापनेष्यति । " इति । अत्र नागरक्षालक्षणस्य मुख्यफलस्य सामीप्यनियन्ध इति ।। अथ व्यवसाय:- व्यवसायोऽयहेतुयुक् ॥ ६॥ 'युगिति ' योजनं युक् । अर्थनीयफलस्य हेतुस्तयोगी व्यवसायः । यथा रत्नावल्याम्-ऐन्द्रजालिकप्रवेशादारभ्य ‘एको उण खेडओ तए अवस्स पेखिदव्यो' इति यावत् । अत्र हि यौगन्धरायणेन यदगीकृतं तनिष्पादकदेतसमागमः। अन्ये तु-व्यवसायः सशक्त्युक्तिः' इति पठन्ति । यथा वेणीसंहारे- नूनं तेनाय वीरेण प्रतिज्ञामङ्गभीरुणा । बध्यते केशपारास्ते स चास्याकर्पणक्षमः ||" इति । एतच 'संरम्भः शक्तिकीर्तनम् ' इत्यनेनैव सदगृहीतमिति । केचिदन्यतमायानगीकारेण द्वादशाङ्गमेवेत सन्धिमिच्छन्ति, एवं गर्भसन्धिमपीति । एतान्यवमर्शसन्धेत्रयोदशागानि ।। ६० ।। अथ निर्वहणसन्धेरङ्गानि लक्षयितुमुदिशति- सन्धिनिरोधो अथन निर्णय: परिभाषणम् । उपास्ति. रुतिरानन्द समयः परिगृहनम् ॥ ६ ॥ भापण काव्यसहार-पूर्वभाव-प्रशस्तयः । चतुर्दशाको निर्वाहः १ए पुन: मास्त्वयावर प्रदिताम.।

·सविपरणे मादसवर्ष विशेषानुपादानात् :सण्येवैतानि प्रधानानि ॥६॥ अथ सन्धिः सन्धिीम-फलागमः ।। ६२ ।। मुखसन्धौ न्यस्तस्य प्रारम्भावस्थाविषयीकृतस्य पीजस्योद्घाटोन्मु- ख्यार्विकारः फले फलागमावस्थायामागमनं टोकन सन्धिः । यथा रत्नावल्याम्- वसुभूतिः--(अग्निविद्रयानन्तरं सागरिका निर्वर्ण्य ) पानन्य ! सुसदृशीय राजपुत्र्याः। पाम्रव्या-ममाप्येवमेव मनसि ।" इति । अत्र मुखे यदुसं बीजं तन्निकटीभूतमिति । इदमनमवश्यं निबन्धनीयम् ॥६२।। अथ निरोधा- निरोधः कार्यमीमासा नष्टस्य कार्यस्य, युक्तये यदन्वेपणं तनिरुद्धवस्तुविषयत्वाभिरोधः । यथा छलितरामे लक्ष्मणेन पद्ध्वाऽऽनीतो लवो यज्ञार्थ सीताप्रतिकृति- मुपकल्पिता रामसदसि दृष्ट्वा स्वगतमाह-- अये! कमियमम्बा राजद्धारमागवा ! ( उत्थाय सहसोपग- स्याञ्जलिं बद्ध्वा) अम्ब ! अभिवादये (निरूप्य) कमियं काञ्चनमयी! (अपमृत्योपविशति, सर्वे परस्परमवलोकयन्ति) राम:-( दृष्ट्वा ) वत्स ! किमियं तव माता ? लवा-राजन् ! ज्ञायते सैवेयमस्मजननी, किन्त्वेषा देवी भूषणोज्ज्वला। (रामः सवाष्पं हस्ते गृहीत्वा समीपे उपवेशयति) लक्ष्मणः-(सास्त्रम् ) आयुष्मन् ! किनामधेया सा देवानाम्पियस्य जननी? ख्वः-तां खट मातामहोऽस्मान्ममिषचे सीतेति । 8 ·नाटकनिर्णयः। लक्ष्मणः-(सबाप्पं रामस्य पादयोर्निपत्य) आये दिष्ट्या अर्धसे । सपुत्रा जीवत्यार्या। अत्र नष्टस्य सीताजीवनकार्यस्य युक्त्या मीमांसेति ।। अथ प्रथनम्- ग्रथन कार्यदर्शनम् । कार्य मुख्यफलम् । अथ्यते सम्बध्यते व्यापारण मुख्यफलमनेनेति ग्रथनम् । यथा वेणीसंहारे-- " भीमसेनः-पाश्चालि ! न खलु मयि जीवति संहर्तव्या दुःशा- सनविललिता वेणिरात्मपाणिना । तिष्ठतु तिष्ठतुं स्वयमेवाहं संहरामि।" इति । अत्र द्रौपदीकेशसंयमनकार्यस्य व्यापारेण अथनमिति ॥ अथ निर्णय:- निर्णयोऽनुभवख्याति शेयेऽर्थे सन्दिहानमप्रतिपद्यमानं या प्रति यदनुभवस्यानुभूतस्यार्थस्य निर्णयार्थ कथनं व[व] ज्ञेयार्थनिर्णयानिर्णयः । यथा यादवाभ्युदये- समुद्रविजयं प्रति वसुदेवः-( सप्रमोदम् ) " देव ! मया कंसप्रति- भयेन कृष्ण गोकुले गोपयता यो महान क्लेशोनुभूतस्तस्य फलमिदानीम- भूत् । किन्तु लोकपरिज्ञानभयेन यन्मया देवपादानामपि न विज्ञप्तं तत्र देवेन क्षन्तव्यम् । अत्र यसुदेवेन स्वानुभूतं कृष्णगोपनलेशं समुद्रपिजयो मोधितः । यथा वा पुष्पदूपितफे प्रकरणे-'किन्नामनक्षत्रोऽयं बालक ?' इति समुद्रदत्वेन पृष्टः सेनापति:-'विशाखानक्षोऽयं पालकः' इत्याह । समुद्रदचः भुत्वा पूर्वानुभूतं नन्दयन्तीसमागमं स्मरनाह तदा किल नन्दयन्त्या पृटेन मया कथितं यथा-- एती ती प्रतिदृश्येते चारुचन्द्रसमप्रमौ । ख्याती कल्याणनामानामौ विष्ठा(प)- पुनर्वस ॥" इति । -- ·o " सवियरणे नाट्यदर्पणे तदाधानाद् दशमं जन्मनक्षत्रमिति ज्योनिःशाखसमयविदो यत् त्रुपते तदुपपनमेव इति ॥ अथ परिमापा- परिभाषा स्वनिन्दनम् ॥ ६३ ॥ स्वापराघोद्घद्वनं परिमापा । यथा तापसवत्सराजे वासवदचाप्रति राजा-(सास्रम् ) "देवि ! किं ब्रवीपि यथा तथा धृतप्राणं निःस्नेहं निरपत्रपम् । आनन्दामृतवर्षिण्या दृष्ट्वा(श्या)प्यनुगृहाण माम् ॥" यथा वा नलविलासे दमयन्ती प्रति नल:- न प्रेम निहितं चिचे न चाचारः सतां स्मृतः । त्यजता त्वां वने देवि ! मया दारुणमाहितम् ।। यथा या राघवाभ्युदये रामः--(स्वगतम् ) 'वैदेही हृतवांस्तदेप महतः सख्ये विपद्य क्लमां- श्वकोत्पाटितकन्धरो दशमुखः कीनाशदासीकृतः । प्राणान् यद्विरहेऽप्यहं विस्तास्तेन त्रपापांसुरं वक्त्रं दर्शयितुं तथापि न पुरस्तस्पा विलक्षः क्षमः ॥ एषु वत्सराज-नल-रामभद्राणां स्वापराधोघट्टनमिति । एतदङ्ग रजकत्वादनावश्यं निवन्धनीयम् । एके तु' परिभाषा मिथो जल्पः ।' इति पठन्ति । अत्रापीदमेवो- दाहरणमिति ।। ६३॥ अथोपास्ति:- सेवोपास्तिः सेवा परप्रसचिहेतुर्व्यापारः । यथा वेणीसंहारे- " भीमा--(द्रौपदीमुपसृत्य) देवि ! पञ्चालतनये ! दिष्ट्या वर्षसे रिपुकुलक्षयेण।

·नाटकनिर्णयः। १०७ अनेन भीमेन द्रौपद्याः प्रसादितत्वात् पर्युपास्तिः। यथा वा रघुविलासे-" रामः-(सविनयं सीतां प्रवि) प्राणान् यद्विरहेऽप्यहं विधृतवान् देवि ! प्रियमाणित- स्वत् क्षन्तव्यमशेपमेष समयः स्मेराक्षिा नैव क्रुधाम् । सौमित्रेः कपिमर्तुरस च मनाप्रीत्यै तदेहि प्रिये ! हस्तिस्कन्धमलङ्कुरुष्व ननु ते पूर्णः प्रतिक्षाऽवधिः ॥" अत्र रामस्य सीताप्रसचिहेतुापारः । अन्ये त्वस्य स्थाने प्रियहिताचरणजनितां प्रसत्ति प्रसादमङ्गं मन्यन्ते । यथा तापसवत्सराजे गृहीतपश्चालाधिपति रुमण्वन्तं यौगन्धरायणं च प्रति राजा साधु सचिवाग्रेसर ! साधु। श्लाघ्या धीधिपणस्य रावणवशं यात: सुराणां पतिः सर्व वेत्युशना रसातलमहाकालान्धकारे बलिः। इत्यस्माननपेक्ष्य वैरिविजयप्राप्तीजसो के घयं स्तोतारः स्वयमेव वेचु युवयोर्लोकच(स्त्र)योश्चान्तरम् ।।" अत्र वत्सराजस्यामात्याभ्यां प्रियहिताचरणजनिता प्रसत्तिरिति । अथ कृतिः- कृतिः क्षेमम् लन्धस्य परिपालनं क्षेमः । यथा रत्नावल्याम्- "वासवदचा-- अय्यउच । ट्रे से गादिउलं । वा तघा करेसि जधा पंधुअणं न मुमरेदि । अनेन लब्धाया रत्नावन्याः स्थिरीकरणम् । अन्ये पुनरस्य स्थाने प्रामस्य प्राविकून्यशमनं पुतिमाहुः । यथा मुद्राराक्षसे- १ माघ । एस्पा मातिम्, तद् तथा मां या बन्धुग्न न स्मरति । .

·'पागस्या-अमात्य रायम! अपीप्यते चन्दनदास जीवितम् ? राधना-मो विष्णुगुप्त! कृतः सन्देहः ? चाणक्य:--अगृहीतानेण भवना नानुगृहने वृपल इत्यतः सन्देहः । तद यदि सत्यमेव चन्दनदासस्य जीवितमिप्यते गृह्यतामिदं शस्त्रम् । राममा-विष्णुगुप्त । मा मंत्रमयोग्या वयमस्य, विपतस्त्वया गृहीतम्य प्रदणे। पुनर्बहु प्रशस्य राव घाणम्प आह-किमनेन ? मरतः मन्नग्रहण- मन्तरेण न चन्दनदासस्य जीवितमस्ति । राक्षसा-नमः सर्वकार्यप्रतिपचिहेतवे मुट्टा(स्न)हाय । का गतिरप गृदामि। एनन्यस्य राक्षसस्य साचिव्यग्रहणवामताप्रसमनाद् पुतिः। अपरे तु क्रोधादेः प्राप्तस्य शमनं पुतिमामनन्ति । यथा वेणीसंहारे- " भीमसेनः- राजपुत्रि ! अलं मामेवमवलोक्य त्रासेन । कृष्टा येनासि राना सदसि नृपशुना तेन दुःशासनेन स्त्यानान्येतानि तस्य स्पृश मम करयो। पीसशेपाण्यसृञ्जि । कान्ते ! रानः कुरूणामतिसरसमिदं मद्गदापूर्णितोरो- रङ्गेऽङ्गेऽसृग निपिक्तं तब परिमवजस्यानलस्यास्तु शान्त्यै ।।" अत्र भीम-द्रौपद्या: प्रोधोपशमः। तथा रत्नावल्याम्- " देव ! भूपताम् । इयं हि सिंहलेश्वरदुहिता सिद्धनादिष्टा । योऽस्याः पाणिग्रहीष्यति स साघमोमो राज्ञा' आ) भविष्यति ।" इत्यादेरारम्प " परिक्षातायाः स्त्रमगिन्याः सम्प्रतिकरणीये देवी प्रमाणम् ।" इति यावत् । अनेन स्वाजन्यावगमात् वासवदत्तायाः सागरिका प्रतीया कोपस्य अमनमिति ॥ अथानन्द आनन्दो वान्छितागमः ।

·नाटकनिर्णयः। प्रकारशान्छितस्यार्थितस्य सामस्त्येन आगमः प्राप्तिरानन्दहेतुत्वा- दानन्दः । यथा रत्नावल्याम्- वासवदत्ता-(राजानमुपेत्य ) अजउत ! पडिच्छ एदं । राजा-(हस्तौ प्रसार्य) को देव्याः प्रसादं न बहु मन्यते ? विदूषकः-ही ही! भो! जयदु भवं । णं पुहवी इदाणि हत्ये भूद य्येव पियवयस्सस्स ।" इति ॥ अथ समय:- समयो दुःखनिर्वासः दुःखनिर्गमयुक्तः कालः समयः । यथा मृच्छकट्यां चारुदत्तं पाल- कस्य राज्ञ आज्ञया वध्यत्वेन चाण्डालगोचरगतं तत्क्षणप्राप्तराज्यस्यार्यकस्या- ज्ञया शालिक आह अपयातापयात जान्मा: ! ( दृष्ट्वा सहर्षम् ) धियते चारुदचा सह वसन्तसेनया। सम्पूर्णाः खन्वस्मत्स्वामिनो मनोरथा। दिष्ट्या मो! व्यसनमहार्णवादगाधा- दुचीणे गुणवृत्तया सुशीलवत्या । त्वामेव प्रियतमया युतं समीक्षे ज्योत्स्नाभट्यं शशिनमिवोपरागमुक्तम् ॥ अत्र चारुदत्तस्य दुःखापगम इति ॥ अथ परिगृहनम्- अमृताप्तिः परिगृहनम् ॥ ६४ ॥ विस्मय-स्थायिभावात्मकस्याद्भुतरसस्य प्राप्तिरुपगृहनम् । यथारामा- भ्युदये रामेण प्रत्याख्याता सीता ज्वलनं प्रविष्टा । तदनन्तरं नेपथ्ये . । -- कलकला धूमवावं वितानीकतमुपरिशिखादोमिरग्रंलिहात्रै- पिनद् भ्राजिष्णु रत्नं बतपुरसि तथा चर्म चामूरवं च । १ भार्यपुत्र ! प्रतीच्छताम् । २ही ही भोः ! जयतु भवान् । मनु पृथ्वीदानी इन्वे भूतैव प्रियवयासम्म ।

·सविर नादपाये भूयस्सेजाप्रतानविरहमलिनो क्षालयममाजो देव्याः समाचिराविर्मवति विफलयन् वाञ्छितान्यन्तकस्य । ततः प्रविशति पटाक्षेपेण सीतामादाय वहिः । सर्वे दृष्ट्वा ससम्भ्रम- मुत्थाय- आश्चर्यमाश्रयं नमो भगवते हुताशनाय' इति प्रणमन्ति । अत्राग्निप्रविष्टसीताप्रत्युजीवनादद्भुतप्राप्तिः । यथा वा रघुपिलासे- " मध्येऽम्भोधि वभ्व विंशतिभुज रक्षो दशास्यं पुन- स्तत् पाताल-मही-त्रिविष्पमश्विनाम दोर्विक्रमः। मर्त्यस्तस्य पुनर्पणालतलया चिच्छेद कण्ठाटवी वैराग्यस्य च विस्मयस्य च पदं रामायणं वर्तते ।। पुष्पदूपितके तु निर्णयवर्जितानि सन्ध्यादीन्यङ्गानि परिगृहनान्ता- न्येकस्मिन्नेव झोके घश्यन्ते । तथाहि- समुद्रदत्तः स्वमोऽयम् । सेनापति:- हि। समुद्रदच:-विनमो नु मनसः । सन्धिः । 'सेनापतिः शान्तम् । समुद्रदत्तातदेषा अपा। 'निरोध:२। 'सेनापतिः-जाया ते।' अथनम् ३ । सबद्रदचा- कथमङ्कबालतनया' परिभाषणम् ।। 'सेनापत्तिा-पुत्रस्तवायम् । समुद्रदचा-मृषा ।'पुतिः ५। 'सेनापति:---आलम्बाय न एप वेचि नियत सम्बन्धमेवगतम् ।' प्रसादः ६ । " ·नाटकनिर्गमः। 'समुद्रदचा-केनैतद् घटितं विसन्धि ।' आनन्दः ७ । 'सेनापतिः-विधिना ।' समयः ८। समुद्रदचः-(सुतरूपं दृष्ट्वा) सर्व समायुज्यते ।" परिगृहन- मिति ९ ॥६४॥ अथ माषणम्- भाषणं साम-दानोक्तिः तानो वचनं ददतश्च वचनम् । आम्यामुपलक्षणपरत्वात् प्रियं हितं च गृह्यते । यथा मृच्छकयाम्-आर्यकराजाज्ञया शालिकश्चारुदत्चमाह- "त्वद्यानं यः समारुय गवस्ते शरणं पुरा । पशुपद् वितते यत्रे हतस्तेनाय प[]लकः ॥ चारुदत्तः-शालिक ! किं योऽसी राज्ञा वा(पा)लकेन घोपादानीय निष्कारणं कूटागारे पन्धने पद्ध आर्यकनामा त्वया मोचितः ? शालिका--सत्यम् । सिंहासनाधिरोह अनुष्ठितमात्रे चतेन तव सुहृदा राज्ञा आर्यकेणोलपिन्यां च वेलावटे तुम्य राज्यमतिसृष्टम् । वत् प्रतिमा- न्यता प्रथमः सुहृत्प्रणयः । (पुनर्वसन्तसेनामाह-) आर्ये वसन्तसेने राजा तवोपरि तुष्टो मवती वधूशन्देनानुगृयादि । वसन्तसेना-अज सवलिय ! कपत्थ म्हि । (पुनश्चारुदचमाह-) आर्य ! किमस्य मिक्षोः क्रियताम् । पादच:-मिधो। किं तब बहु मवम् ? भिक्षुः-अणिपदणं पेक्सिय पन्दवा(आ)बहुमाणे संकुचे । पादचा-ससे दोऽस्प निययः। तत् पृथिव्यां सर्वविहारेष कुलपतिः क्रियताम् । शालिका--एवमेवन् । बाजारभावामा बस्य प्रेक्ष्य मामा ।

·१११
सविवरणे माया
चारुदत:-प्रियं नः।
वसन्तसेना-संपदं जीविद म्हि ।
शालिक:-स्थावरकस्य किं क्रियताम् ।
चारुदत्ता-सुभृत्योऽयमदासोऽस्तु ।
शालिका-एवं यथाऽहार्यः।
अत्र साम्ना दानेनान्यैश्च प्रियहितेरुक्तिः अनयोः पृथगप्युक्तिर्निबध्यत
एव । इदमप्यमवश्यं निवन्धनीयमेवेति ॥
अथ पूर्वभावः-
प्राग्मावः कृत्यदर्शनम् ।
यथा रत्नावल्याम्--
"यौगन्धरायणा-एवं विज्ञाय भगिन्याः सम्प्रविकरणीये देवीप्रमाणम्।
वासवदत्ता-इंडं य्येव किन भणासि पडिवाहेदि( एहि) से
रयणमाल ति।"
अत्र 'वत्सराजाय रत्नावली दीयताम्'इति कार्यस्य यौगन्धरायणा-'
भिप्रायानुप्रविष्टस्य वासवदचया दर्शनम् ।
यथा या यादवाभ्युदये-
"युधिष्ठिरः-देव कृष्णोऽयं भरतार्धचक्रवर्ती नवमों वासुदेव इति
मुनयः शंसन्ति ।
समुद्रविजया--जाने भरतार्धराज्ये कृष्णमभिषेक्तुं मामुत्साहयति
महाराज।
युधिष्ठिरः--एतदेव देवस्य जरासन्धवप्रयासफलम् ।" इति ।
अत्र युधिष्ठिरामिमतं कृष्णराज्यामिरेककार्य समुद्रविजयेन दर्शितम् ।
१ पाम्प्रत बीविताऽस्मिा २ स्फुटमेव किं न भवसि प्रतिपादयास्मै रत्नमाला(स्नावली/मिति ।

·नाटकनिर्णयः । मुखसन्ध्यायुक्तवाक्यसदृशवाक्यदर्शनं पूर्ववाक्यमङ्गमस्य स्थाने केचि- दामनन्ति । यथा मुद्राराक्षसे- चाणक्यः- (पुरुष प्रति ) इदं च वक्तव्यो विजयो दुर्गपालः । अमात्यराक्षसदर्शनप्रीतो देवश्चन्द्रगुप्तः समाज्ञापयति । विना हस्तिभ्यः क्रियतां सर्वबन्धनमोक्ष इति । अथवा अमात्यराक्षसे नेतरि कि हस्तिभिः प्रयोजनम् । विना वाहन-पोताम्यां मुच्यतां सर्वबन्धनम् । पूर्णप्रतिज्ञेन मया केवलं बध्यते शिखा ॥" अत्र मुखे यदुपक्षिप्तम्-'वध्यः को नेच्छति शिखां मे' इति तदेव भ- झ्यन्तरेणोपन्यस्तमिति । उद्देशोक्तसंज्ञातः संज्ञान्तरेण यलक्षणविधानं सर्वत्र तत् छन्दोऽनुरोधादिति ॥ अथ काव्यसंहार:- [ वरेच्छा काव्यसंहारः] ईप्सितं दातुममिलापो बरेच्छा । तजनितो 'भूयः किं ते प्रियमुपकरोमि' इति प्रश्न इत्यर्थः। स च ग्रहीतर्यप्रतीच्छति प्रतीच्छति च सम्पादयितुर्भूयसी- मिच्छो दयितुं निवध्यते । तत्र सति सर्वस्मिन्नेवेप्सिते सम्पन्ने प्रस्तुत काव्यमेव संहियत इति काव्यसंहारः । यथा कृत्यारावणे सीतारक्षणे रामस्य प्रिये हिते च महति कर्मणि कृतेऽप्यसन्तुष्यनग्निराह-'वत्स! उच्यतां किं ते भूयः प्रियमनुकरोमि' इति । "रामः-भगवनवः परमपि प्रियमस्ति ?" इति। पया या कादकाभ्युदपे-- " युधिष्ठिरः-देव ! किमतः परं प्रार्थ्यते यद्नाम् । समुद्रविजया-(साश्चर्यम् ) किमतः परमपि प्रार्थनीयमस्ति ? त्रातो घोपभुवां विधृत्य मधुजित् कंसः क्षयं लम्भितः सम्प्रत्येव विनिर्मितं मगधभूभर्तुः कवन्धं वपुः । १५ ·सविवरणे नाश्यपनि पादाक्रान्तमजागताईभरतं तद् हि नः किं परं ? श्रेयोऽस्मादपि पाण्डवेश ! पुनरौिप्याशास्महे यद् चयम् ।। अनयोरप्रतिगृहीते वरे काव्यसंहारः। तथा इन्दुलेखायां नाटिकायां राजी नायिकामिन्दुलेसामाह- " 'ईदिसीए तह इमाए कुलाणुसरिसीए सीलसंपत्तीए समुहीरुदस्स मे हिदयस्स उपवनो य्येव समुचिदाए पडिवत्तीए अयं अवसरो ता मम व्येव पियं करिती वरेसु जंते समीहिदं । नायिका-ईदिसस्स देवीपसायरस न दाव अधियं सरिसं कि पि भविस्सदि वरइस्सं । तधा वि को देवीए पसादाणं पञ्जतकामो १ ता पियदसणं मे पसादीकोदु देवी । राज्ञी-चार्ट पडिवादिदा। नापिका-महंतो पसादो (स्वगतम् ) संपदं पमजिय जिस्सभावं पियदसणाए इच्छा-गुरुव-नेहस्स अणुसरिसं ववहरिस्स। अत्र वरस्य प्रतिग्रह इति । इदमगमवश्यं निपन्धनीयं प्रशस्तिनान्तरी[योकत्वादिति ॥ अथ प्रशस्तिः प्रशस्ति: शुभशंसना ।। ६५ जगतः कल्याणाशंसना प्रशस्तिः। तच नायकस्तदन्यो वा पठति । यथा कृत्यारावणे "रामः-तथापीदमस्तु- १ ईदृश्या तवानया कुलानुसरया शीलसम्पच्या सम्मुवीकनस्य मे हृदयस्योपपत्र एवं ममुचिया प्रतिपश्याऽयमवसरस्वत् ममैव प्रिय कुर्वन्तो वृणुञ्च यत् ते समीहिनम् । २ ईशस्य देवीप्रमादस्य न तावधिक सदश किमपि भविश्यति यद् परिध्यामि तथापि को देण्याः प्रसादाना पर्याप्तकाम , तब प्रियदर्शना में प्रसादीकरोतु देवी। ३ बाढ प्रतिपादिता 1 ४ महान् प्रसाद । साम्प्रन प्रमार्य भुविध्यभाव प्रियदर्शनाया इच्छा- गौरव-स्नेहम्यनुम"श व्यवहरिष्ये।

·माटकदिर्णयः। " यथाऽयं मम सम्पूर्णश्चिन्तितार्थों मनोरथः। एवमभ्यागतो रङ्गः सर्वपापैः प्रमुच्यताम् ।। अपिच- निरीतयः प्रजाः सन्तु सन्तः सन्तु चिरायुपः । प्रथन्तां कवयः काव्यैः सम्यग् नन्दन्तु मातरः ।।" यथा वा यादवाभ्युदये “ युधिष्ठिर-तथापि किमपि घूमो वयम्- कल्याणं भूर्भुवःस्य[:] प्रसरतु विपदः प्रक्षयं यान्तु सर्वाः सन्तः श्ला भजन्तामप यतां दुर्मतिर्दुर्जनानाम् । धर्मः पुष्णातु पृद्धि सकलयदुमन कैरवारामचन्द्रः प्राप्य स्वातन्त्र्यलक्ष्मी(क्ष्मी) मुदमथ वहतां शाश्वती यादवेन्द्रः॥ इयं चावश्यं निवन्धनीया। तथेतिवृत्तान्तर्भूताचेयम् , तेनास्याः प्र(पू)थग- गणने चतुःपष्टिरप्यङ्गसख्या भवति । सन्धि-निरोध-प्रथन-पूर्वभाव-काव्य- संहार-प्रशस्तिभ्योन्याङ्गानां शेषसन्धिष्वपि कार्यवशवो निवन्धः। अत्रापि च स्वेच्छया नियोगः । एतानि निर्वहणसन्धेश्चतुर्दशाङ्गानि । सर्वसन्धीनां चाङ्गानीतिवृत्ताविच्छेदार्थमुपादीयन्ते । इतिवृत्तस्याविच्छेदश्च रसपुष्ट्यर्थः, विच्छेदे हि स्थाय्यादेस्युटितस्यात् कुतस्त्यो रसास्वादः ? ततो रसविधान- कतानचेतसः कवेः प्रयत्नान्तरानपेक्षं यदङ्गमुज्जृम्भते तदेवोपनिषद्धं सह- दयानां हृदयमानन्दयति । नि च स्थायि-विभावानुभाव व्यभिचारि. रूपाणि द्रष्टव्यानि । अमीपां च स्वसन्धी सन्ध्यन्तरे च योग्यतया निवन्धः । योग्यतां च रसनिवेशैकव्यवसायिनः प्रबन्धकायो विदन्ति, न पुनः शब्दार्थग्रथनवैचिव्यमानोन्मदिष्णवो मुक्तकरयः । तेनैकम्प्यॉ रस- पोपकत्लादेकस्मिन्नपि सन्धौ द्वित्रि; निबध्यते । यथा वेणीसंहारे सम्फेट-विद्यौ पुनः पुनर्दर्शितौ वीर-रौद्ररसावुद्दीपयतः । रत्नावल्यां च विलासः पुनः पुनरुक्तः शृङ्गारमुल्लासयति । अतः परमपि निबन्धस्तु रैर- स्यमावहतीति । तथागद्वयेन सापा(ध्यं?) यदेकेनैव सिध्यति तदेकमेन निबध्यते। यथा श्रीभीमदेवमनोर्वसुनागस्य कृती प्रतिमानु(नि)रुद्ध परिकरार्थस्यो. . -

·प्रविधरणे माट्यदर्पण
पक्षेपेणैव गतत्वान तनिमन्धः । एवमङ्गनयेणापि । यथा मेजलविरचिते
राधाविप्रलम्भे रासकाङ्के परिकर-परिन्यासयोरुपक्षेपेणैव गतत्यान्न तीन-
बन्धः । एवं परस्परान्तर्माचे चतुरङ्गोऽपि कापि सन्धिर्भवति ।
अनान्तरे च केचिदेकाविंशतिः(दि) सध्यन्तराणि स्मरन्ति-
"साम भेदैस्तथा दैण्डो दानं च वैध एव च ।
प्रत्युत्पन्नमतित्वं च गोत्रस्खलिवमेव च ॥
साहसं च मयं चैदी(मी)मायाँ क्रोध एव च ।
उ('ओ)जः संवरणं भ्रान्तिस्तथा हेत्वधारणम् ॥
तो लेखैस्तथा स्वेमचित्रं मंद इति स्मृतः।" इति ।
एषु च कैपांचित् सामादीनां स्वयमङ्गरूपत्वात् केपांचिन्मत्यादीनां
व्यभिचारिरूपत्वात् दूत-लेखादीनामितिवृत्तरूपत्वादन्येषामुपक्षेपाचनतर्भा-
वाचन पृथक् लक्षण(गे) प्रयासः। तथाहि गर्भसन्धौ साम-दानादिरूपसङ्कहो-
ऽङ्गम् । मत्पादयो व्यभिचारिपु लक्षयिष्यन्ते । दूत-लेखादीनामितिवृत्तरूपता
दृश्यते । तथोदात्तरायवे हेत्वचधारणात्मा उपक्षेपः। प्रतिमानिरुद्ध स्वम-
रूपः । रामाभ्युदये मयात्मा । वेणीसंहारे क्रोधात्मा । एवमन्येषप्यङ्गे-
ध्वन्तर्भावः कीर्तनीय इति ।। ६५ ।।
इति रामचन्द्र-गुणचन्द्रविरचितायां सोपज्ञनाट्यदर्पणवियुती
नाटकनिर्णयः प्रथमो विवेका ॥१॥

·अथ द्वितीयो विवेकः। अथ 'नाटकं प्रकरणं च' इत्यतो नाटक लक्षयित्वा प्रकरणं लक्ष्यते---- प्रकरण वणिग्-विप्र-सचिव-स्वाम्यसकरात् । मन्दगोत्राङ्गन दिव्यानाश्रित मध्यचेष्टितम् ॥ ६६ ॥ दास-श्रेष्ठि-विटैर्युक्तं शान्यं तच सप्तधा । कल्प्येन(त) फल-वस्तूनामेक-द्वि-त्रिविधानत ॥६७ ।। प्रकण क्रियते कल्प्यते नेता फलं वस्तु वा व्यस्त-समस्ततयात्रेति प्रकरणं प्रसिद्धत्वात् लक्ष्यमनूय लक्षणं विधीयते । वाणिजः क्रय-विक्रयकृतः। विप्राः पदकर्माणः। सचिवो राज्यचिन्तकः । अयं वणिग्-विषयोर्मध्यपात्यपि धीरोदात्त-धीरप्रशान्ती प्रकरणे नेतारौ भवतः [इति प्रतिपादनार्थ पृथगुपचः यस्त्वमात्यं नेतारमभ्युपगम्य धीरप्रशान्तनायकामति प्रकरणं विशेषयति स वृद्धसम्प्रदाय-बन्ध्यः। यदाहु:-'सेनापतिरमात्यश्च धीरोदात्तौ प्रकीर्तितौ' इति । असङ्करादिति व्यक्तिभेदेन चणिगादयो नेतारः, न पुनरेकस्यामेव प्रकरणव्यक्तौ समवकारादिवत् त्रयोऽपि । मन्दगोत्रा मन्दकुलाङ्गना नायिका यत्र । यद्वा मन्दा मन्दवृत्चा रो(गो)त्राङ्गना यत्र । अत एवात्र नायिको- चित्येन नायकोऽपि मन्दगोत्र एव । एवं च पुष्पदूपितकेऽशोकदत्तादि- शब्दाकर्णनेन समुद्रदत्तस्य नन्दयन्त्या या व्यलीकशङ्कोपनिषद्धा सा न दोपाय । परपुरुषसम्भावनाया निर्वहणं यावदनोपयोगित्वात् । अपरथोत्तम- प्रकृतीनां स्वसु(श्वशु)रेण वधा[:] पुत्रे दूरस्थिते निर्वासनं निर्वासितायाश्च शवरसेनापतिगृहेऽवस्थानमनुचितमेव । उत्तमप्रकृतीनां राज्ञां तु कुलनियां व्यलीकसम्भावना दुर्योधनस्येव मानुमत्यामनुचितैव । वणिगमात्य-विप्राश्च स्ववर्गापेक्षयेवोत्तमा, न राजापेक्षया। एतदर्थमेव च मन्दशन्देन गोत्रं विशे- पितम्। प्रकरणे हि नायको व्युत्पाद्यश्च मध्यमप्रकतिरेव । 'दिव्यानाश्रितम्' इति दिव्यैरनाश्रितम् । नाटके ह्यङ्गत्वेन दिव्यो भवति, प्रकरणे तु तथामावोप नेष्टः । तस्य सुखपाइन्येनान्पदुःखत्वाद्, अपरथा दिव्यत्वमेव हीयते ।

·सविधरणे नाट्यदर्पण
मध्यं सर्वोत्तम-हीनप्रकृत्ययोग्यं चेष्टितं विहार-व्याहार-चेप-सम्मोगादिको
व्यापारो यत्र । तेन कल्पितवृत्त्वेऽप्यस्य न राजोचितोन्तःपुरादिसम्भोगः,
कञ्चुकीप्रभृतिभृत्यवों चा न चाधमपानसम्मोगादिर्वा निवन्धनीयः ।
तथा च वेश्यायां नायिकायो विनयरहितमपि चेष्टितं निबध्यते । यथा
विशाखदेवकवे देवीचन्द्रगुप्ने माधवसेनां समुद्दिश्य कुमारचन्द्र
गुप्तस्योक्ति:-
" आनन्दाश्रुजलं सिवोत्पलरुचोरापघ्नता नेत्रयोः
प्रत्यङ्गेषु वरानने । पुलकिपु स्वेदं समातन्वता ।
कुर्वाणेन नितम्बयोरुपचयं सम्पूर्णयोरप्यसौ
केनाप्यस्पृशताऽप्यघोनिवसनग्रन्यिस्तवोच्छ्वासितः।।" इति ।
व्युत्पाद्योऽपि च प्रकरणे मध्यमप्रकृतिरेव, नेवचरितस्यापि तथाभूत
वादिति। 'दास-श्रेष्ठि-विटयुक्तम् ' इति । दासो जीवितावधि चेतनफ्रीतो
पाल्यात् प्रभृत्ति पोपितो वा । श्रेष्ठी पणिप्रधानम् । विटो धूर्तः। तत्र
कञ्चुकिस्थाने दासः अमात्यस्थाने श्रेष्ठी । चिपकस्थाने विटः । उपलक्षणं
चैतन, तेनापरमपि चाटुकार-सहायादिकं वणिपाचौविधे(गाद्यौचित्ये)न निव-
न्धनीयम्। 'क्लेशाय(दयम्' इति । दुःखप्तिम्, अपायशतान्तारतफलत्वादिति
एतापलिक्षणम् । तच्चेति उक्तलक्षणं प्रकरणं सप्तभेदम् । इनो नायका । फलं
मुख्यसाध्यम् । वस्तुफलसाधका उपायाः। एतेषामेक-द्वि-त्रिविधानेन सप्तभेद
प्रकरणम् । तत्र नेतुः प्रकल्पने तदितरयोयाकल्पने एको भङ्गः । एवं फल-
वस्तुनोरपि । एपमेककल्पाविधाने त्रयो भङ्गाः । तथा नायक-फलयो यक-
वस्तुनोः फल-वस्तुनोर्वा कल्पने शेपस्यैकस्य चाकल्पने त्रयो द्विकमङ्गकाः ।
नायक-फल-वस्तूनां त्रयाणां समुदितानामपि कम्पने एको भङ्गः । एवं
सर्वमीलनेन सप्तधा प्रकरणमिति ॥ ६६-६७ ।।
अथ नायिकायोगद्वारेण भेदसख्यात(न)मप्याह-
कुलस्त्री गृहवासाय पण्यस्त्री तु विपर्यये।
विटे पत्यो द्वय नस्मादेविंशतिधाऽप्यद ॥ ६८ ॥

·प्रकरणायकादशरूपनिर्णयः । गृहवार्तायां गार्हस्थ्योचितपुरुषार्थसाधके वृत्ते कुलजैव स्त्री नायिका- त्वेन पणिगादीनां निबन्धनीया यथा पुष्पदूषितके । विपर्यये तु गार्हस्थ्यधर्मोचितपुरुषार्थावर्णने वेश्यैय नायिकात्वेन निबन्धनीया यथा तरङ्गदत्ते । उभययोगस्य विट एव विधानादनयोरप्यवधारणम् । विटे गीत-नृत्य-वाद्यविचक्षणे द्यूत-पान-वेश्याऽऽदिपु प्रसक्ते कलाकुशले मूल- देवादी पत्यौ नायकत्वेन विवक्ष(क्षित । कुलस्त्री चेति द्वयं तदुचितगार्हस्थ्य- पुरुषार्थापेक्षया निवन्धनीयम् । अस्य तु विटत्वादेव पण्यस्त्री प्रधानम् । कुलस्त्री तु पित-पितामहाधनुरोधाद् गुणः(गौणम्)। चिटस्य पतित्वानुवादावणिगा- द्यनन्तर्भूतोऽपि प्रकरणे विटो नेता लभ्यते । वेश्या-कुलजाभ्यां सङ्कीर्णत्वादयं भेदोऽशुद्धः । पूर्वी तु शुद्धौ स्त्रीसङ्कराभावात् । शुद्धभेदयोरपि विटः ससहाय एकः । सङ्कीर्णे तु बहवः । केचित् तु वणिग्नेतृकमपि .धूतसङ्कुलत्वान्मृच्छ- कटिकादिकं सङ्कीर्ण मन्यन्ते । एपुच भेदेषु नायकवृत्तानुरूप एव व्युत्पाद्यः। अत्र हि वणिगमात्य-विप्राधुचिता त्रिवर्गप्राप्तिस्तदर्जने स्थैर्य-धैर्यादि, व्या- पदि मूढता, कुलस्त्रीवृत्तं वेश्यासुसम्भोगचातुर्य विट-दूत्तपोः स्वरूपं नायिकाया रागापरागलिङ्गानि हृदयग्रहणप्रयोगश्च नायकयोरपरागकारणानि चतुरोत्तम- मध्यमप्रकृते यकस्योत्तम-मध्यमाधमप्रकृतेर्नायिकायाश्च स्वरूपं सामाधु- पायप्रयोगक्ष व्युत्पायानामुपदिश्यते 'तस्मादिति' यतः शुद्धसङ्कीर्णभेद- त्रयरूपं सप्तभेदं प्रकरणम् , तस्मादेकविंशतिधाऽप्यद एतत् प्रकरणम् । चतुर्दश शुद्धाा, सप्त सङ्कीर्णाः प्रकरणभेदाः । नायिकायाः कल्पिताकल्पितत्वे. ऽन्येऽपि भेदाः सम्भवन्ति, परमदृष्टत्वादुपेक्षिताः ॥ ६८ ॥ अथाकल्प(प्य)स्वरूपं निरूपयति- अत्राकल्प्य पुरा कृप्तं यद्वाऽनामसद्गुणम् । अत्र प्रकरणेऽकल्प्यमनुत्पाद्यं यत् तत् पूर्वकधिकृतकाच्यादी कृतं सत् समुद्रदचतन्चेष्टितादिवद् ग्राह्यम् । अथवा यदत्राकल्प्यं तत् पूर्वर्पिप्रणीतशास्त्र- व्यतिरिक्तवृहत्कथाऽघुपनिबद्धं मूलदेवतच्चरितादिवदुपादेयम् । असद्गुण- म्' इति । यदनाकल्प्यं पूर्वकविकल्पितं वृहत्कथाऽऽद्युपनिषद्धं वा चरितमपि तदसद्गुणम् । पूर्वकविकाव्ये वृहत्कथाऽऽदौ चासन्तो गुणा रसपुष्टिहेतवो , ·. सविवरणे माय्यदर्षणे भणितिविशेषादयो यत्र । यदप्यत्र प्राक्तनं निबध्यते, तत्रापि कविना रस. पुदिहेतुरधिकावापो विधेय इत्यर्थः । अत एवार्पस्य पर्जनम् । तत्र हाभूतगुणा- वापे श्राद्धलोकस्य जुगुप्सा स्यादिति ॥ अपवादभूतं कृत्यमुस्पोत्सर्गमतिदिशति-- शेयं नाटकवत् सर्व कैशिको पूर्णतां विना ॥ ६९।। उता पणिग्-विप्र-सचिव-स्वाम्पादिका क्षणाच्छेपमपरमभिनेयप्र. बन्धोचितं फलाकोपाय-दशा-सन्धि सन्ध्यङ्ग प्रवेश-विष्कम्मकाङ्कावताराक- मुख-चूलिका-वृत्तिभेद-रसादिकं यथा नाटके लक्षितं तथानापि सर्वमौचित्या. नतिक्रमेणायोज्यम् । वृत्तिचतुष्टयस्यातिदेशेऽपि कैशिकीयाहुल्यं न निबन्ध नीयम् । क्लेशप्राचुर्येण शहार-हास्पयोरल्पत्वा । यथा मृच्छकटी-पुष्प- दुषितक-तरङ्गादत्तादिपु । यत्पुनर्भवभूतिना मालतीमाधवे कैशिकी- बाहुल्यमुपनिबद्धम् , तत्र(न) वृद्धाभिप्रायमनुरुणद्धीति। तदयं सझेपो यस्य पूर्व- प्रसिद्ध एवार्थे कुतूहलमसौ मुनिग्रणीतशास्त्रप्रसिद्धचरितन नाटकेन राजादि- रुधमप्रकतिर्युत्पाद्यते, यस्य पुनरुत्पाद्येऽर्धे कुतूहलमसी वणिगादिमध्यम- प्रकृतिः प्रकरणेन । दुर्मेधसा(सां) हि न्याय्य वर्मनि वृत्यर्थ कवयोऽभिनेयप्र- चन्यान् अथ्नन्तीति ॥ ६९॥ अथ प्रकरणानन्तरोद्दिष्टां नाटिकां लक्षयितुमाह- चतुरका बहुस्त्रीका नृपेशा स्त्री-महीपला । कल्य्यार्थी फैशिकीमुख्या पूर्वरूपद्धयोत्थिता ॥ ७० ॥ अख्याति-ख्यातितः कन्या-देव्योर्नाटी चतुर्विधा। 'चतुरकेति' अवस्थात्रयसमातिपरिच्छिन्नास्त्रयोऽङ्काः कस्याविदवस्था- या प्रभूतरसेऽवस्थान्तरे समावेशेन युगपदवस्थाद्वयसमात्याङ्कविच्छेदे च- स्वारोऽकाः । अल्पं हि वृत्तं नाटिकायामतो वृत्तसक्षेपार्थमवस्थायाः समा- वेशः । बहुस्त्रीकता च कैशिकीमुख्यत्वेन शृङ्गाररसबाहुल्यात् । अत एव ललितामिनयात्मिकाः खियय देवी-ती-सखी-चेटी-कन्यकाऽऽदयः । नृपः कैशिकीप्रधानत्वादि] धीरललियो राजा ईशो नेता यस्याम् । अव एवात्र प्रकरणोद्भवत्वेऽपि सर्वो राजोचितो व्यवहारः, नायकानुसारित्वात् सर्वव्य- ·प्रकरगाोकादशरूपनिर्णय। - वहारस्य । स्त्री-महीफला' इति स्त्रीलाभपुरःसरराज्यप्राप्तिफला। कल्प्यार्था' इति कर्म-करणव्युत्पत्तिभ्यामर्थः] फलमुपायाश्च । तेन द्वावप्यत्रोत्पाद्यौ । कैशिकी वक्ष्यमाणलक्षणा सा मुख्या प्रधानं यस्यां मुख्यत्वं च शेषवृत्त्यपेक्षया बाहुल्यम् । तत एव गीत-नृत-वाद्य-हास्यादीनां शृङ्गाराङ्गानां प्राचुर्यम् । पूर्वरूपद्वयं नाटकं प्रकरण च तस्मादुत्थितमुत्थानं यस्यां कैशिकीप्राधान्याच यत् स्त्रीप्रायं कामफलं नाटकं प्रकरणं च किश्चित् तदिह ग्राह्यम् । अन्येपा- मनुरूपत्वाभावात् । एतद्वयोस्थितत्वेन चावस्था-सन्धि-सन्ध्यङ्ग-वीज-विन्दु- पताका-प्रकरी-पताकास्थानकाङ्कप्रवेशक-विष्कम्भकतिवृत्तभेदादीन्युभयभे- दसाधारणानि लम्यन्ते । तत्र 'नृपेशा'इति नाटकधर्मस्तत एव नायकोऽकल्पितः 'कल्यार्था' इति प्रकरणधर्मः। एतावलक्षणम् ||७०॥ 'अख्याति-ख्यातितः' इति । इह नाटिकायां नायिकाया द्वयं कन्या देवी च युगपत् । अपरिणीता कन्या। अन्तःपुरसङ्गीतकमेदभिन्ना परिणीता तु देवी । तयोः प्रत्येक प्रसिद्ध्यप्रसिद्धिभ्यां चतुर्भेदत्वानाटिकाऽपि चतुर्विधा । तत्र देव्यच(प्र)सिद्धा, कन्या प्रसिद्धत्येकः। देव्यप्रसिद्धा, कन्याऽप्यप्रसिद्धति द्वितीयः । देवी प्रसिद्धा, कन्या त्वप्रसिद्धति हवीयः । देवी प्रसिद्धा कन्यापि प्रसिद्धति चतुर्थः । उभयोः प्रसिद्धत्वेऽपि च कन्पितार्थत्वं नाटिकाया:, अन्यथा संविधानकरचनात् । नाटयति नर्तयति व्युत्पाद्यमनासीत्यचि गौरादेराकृतिगणत्वाच डयां नाटी । अल्पवृत्- त्वादन्पार्थे कपि नाटिकेत्यपीति । स्त्रीप्रधानत्वात् सुकुमारातिन(श)यत्वाच स्त्रीलिङ्गसंज्ञानिर्देशः । एवं प्रकरण्यामपीति ।। अथ नाय(टि)कागतं कर्तव्यमुपदिशति- अत्र मुख्यास्तो योग. पर्यन्ते नेतुरन्यया ।। ७१ ॥ प्रेमार्दो वर्ततेज्यस्या नेता मुम्ल्याभिशहिलः । अत्र नाटिकायां मुख्या नृपवंशजत्व-गम्भीरत्व-परिणीतत्वादिभिः प्रधानं नायिका तशादन्तःपुरसङ्गीतकसम्बन्धेन श्रुति-दर्शनाम्यामासन- याऽन्यया कन्यया योगः सम्बन्धो नायकस्य पर्यन्ते निर्वहणसन्धी दर्शयि- तन्यः ॥७१॥ नेता च तल्लाभादवि प्रवर्धमानानुरागो मुख्यातश्वक्तिहृदयः कन्यायामपवनादिपु सङ्केवस्थानेषु साहटते ।।

·१२२ सविवरणे नाट्यदर्पणे कृत्यान्तरमपि दर्शयति- देवी दक्षाऽपरा मुग्धा समा धर्मा द्वयोः पुनः ॥७२॥ मोष-मसाद-प्रत्यूह- -रति-च्छमादि भूरिशः। देवी दक्षा चतुरा निरन्धनीया । अपरा तु कन्या मुग्धा चातुर्य- वर्जिता । धर्माः पुनः क्षत्रियवंशजत्य-नय-विनय-लजा-महत्व-गाम्भी- योदयस्तुन्या द्वयो देवी-कन्ययोनिबन्धनीया ||२|| तथा कन्यानुरागपरि- ज्ञाने देन्या राजनि क्रोधः । राज्ञा च तस्याः प्रसादनम् । देव्या च राज्ञः कन्यासमागमे विनः । राज-कन्ययोः परस्परं रतिः। सर्वेषामन्योन्यं वश्चनम् । आदिशब्दादन्यदपि शृङ्गाराङ्गं भूयो भूयो निवन्धनीयमिति ।। अथ नाटिकालक्षणातिदेशेन प्रकरणी लक्षयति- एवं प्रकरणी किन्तु नेता प्रकरणोदितः ॥७३|| एवं नाटिकोक्तचतुरहस्वादिलक्षणानुसारेण प्रकरणी अथनीया, किन्तु नेता प्रकरणोक्तो वणिगादिः । तेन वाणगाधुचित एव चेप-सम्मो- गादिः सर्वोऽप्यत्र व्यवहार । त्यपि तजात्यनुरूपैव । फलमपि महीलामस्य वणिगादेरनुचितत्वात् स्त्रीप्रातिपुरस्सरं द्रव्यला मा]दिक द्रष्टव्यम् । कैशिकीबहुलत्वं च नाटकधर्मः, प्रकरणस्याल्पकैशि- कीत्वा । कल्प्पार्थत्वं वणिगादिनायकत्वं च प्रकरणधर्मः । तथा नाटक- प्रकरणोत्थितत्वेऽपि नाटिका-प्रकरणिकयोर्नाटकोक्तनायि(य)कानुसारेण नाय(यि)काव्यपदेशः। नायकानुसारित्वात् सर्वव्यवहाराणाम् । प्रकण क्रियते करप्यते अस्यामर्थ इति प्रकरणी । अल्पार्थे कपि प्रकरणिका । एते च द्वे अपि मुख्यरूपकद्वयसङ्करनिष्पन्नत्वा व ] सङ्कीर्णभेदरूपे । एवमन्येऽपि सङ्करभेदा रूपकद्वय-त्रयादिसाङ्कर्येण सम्भवन्ति । परमदृष्यत्वादरञ्जकत्वाच न ते लक्ष्यन्त इति । नाटिकायां च राज्ञां प्रकरणिकायां तु वणिगादीनां बिलासप्रधान धर्मार्थाविरोधि वृतं नाटक-प्रकरणयोरिव व्युत्पाद्यम् ॥७३॥ अथ पूर्णदशा-सन्धीनि रूपकाणि लक्षयित्वा न्यूनदशा-सन्धीनि ·प्रकरणायेकादशरूपनिर्णयः। निरूप्यन्ते । तत्रापि मनुष्यनायकप्रत्यासच्या प्रथमं व्यायोग लक्षयवि- एकाहचरितैकाको गर्भामर्शविवनितः । अस्त्रीनिमित्चसङ्घामो नियुद्धस्पर्धनोद्धतः ॥ ७४ ॥ स्वल्पयोपिजनः ख्यातवस्तुर्दीप्तरसाश्रयः । अदिव्यभूपतिस्वामी व्यायोगो नायिका विना ॥ ७५ ॥ एकदिवसनिवर्तनीयकार्य एक एवाको यन्त्र । एकाहचरितत्वाचकाकत्व- मस्य । दीप्तरस-नायकयुक्तत्वाद् गर्मावमर्शविवर्जनम् । दीप्तरसो हि कालक्षेपा- सहिष्णुतया विनिपाताना शङ्कया च प्रारम्भ-प्रयत्नानन्तरं फलागम एव यतते । एवमीहामृगनायि(घ)का अपि । डिम-समवकारनायकास्तु बहुतरफला- र्थित्वेन प्राप्त्याशायुक्ता दीप्तरसत्वेन च विनिपातानाशतिनो निर्विमर्शकाः । भाण-प्रहसनयो यकस्याधमत्वादुत्सृष्टिकाके शोकार्थत्वाद् वीभ्यां चासहा- यत्वात् सर्वेषामन्पवृत्तत्वाच प्रारम्भानन्तरं फलागमनिपन्धः । नाटकादिनाय- कस्य तु प्रेक्षापूर्वकारित्वेनार्तिसहत्वाद् हिवबहुफलकतच्यारम्भित्वेन विनि- पातप्रत्ययापाकरणाच सर्वावस्थासम्भवेन पञ्चापि सन्धयो भवन्त्येव । अत्र च गर्भावमर्शसन्धिप्रतिपेघे एतत्सन्धिपरिच्छेदिके प्राप्त्याशा-नियताप्ती अवस्थे अपि प्रतिपिद्धे एव । एवमुरेत्व( मपरेप्य )पि रूपकेषु तत्तत्सन्धि- निषेधे तवत्सन्धिपरिच्छेदिकाऽवस्थाऽपि निपिद्धव द्रष्टच्पेति । अत्रीति अस्व्यर्थसहामसंयुक्तश्च यथा जामदग्न्यजये परशुरामेण सहस्रार्जुनयधः कृतः । नियुद्धं बाहुमुद्धम् । स्पर्धनं शौर्य-विद्या-कुल-धन-रूपादिकृतः सं- हर्पः । वाम्यामुदतो दीतः । स्वन्पनीपात्रत्वं च कैशिकीरहितत्वात् । एतेन पुरुषपावसाहुन्यं लम्पते । ख्यातं प्रसिद्ध वस्तु नायकोपायलक्षणं यस्य । दी- सानां चीर-सांद्रादीनां रसानामाश्रयः। अत एवात्र गधं पयं चीजोगुण- युक्तम् । वधा दिव्यभूपतिवर्जित सेनापत्यमात्यादिदीसरस-नायकसम्पनः । केचिदस्य द्वादशनेहकत्वमाम्नासिपुः। विशेपेण आ समन्ताद् युज्यन्ते कार्या- में संरमन्तेऽग्रेवि न्यायोगः । नायिका विनेत्पनेन नापिकायास्तचितस्य च दूत्यादेः परिजनस्य निषेधः । तेन नायकपरिच्छदभूतावेद्यादयो भवन्त्येव । अनघ मन्त्रि-सेनापत्यादीनां पुदादिबहुलं एवं व्युत्पामिति ।।७४-७५ ।।

·१२४ पविवरणे नाट्यदर्पणे अथ क्रमप्राप्तं समवकारं लक्षयति- +- विज्ञेयः समवकारः ख्यातार्थो निर्विमर्शकः । उदात्तदेव-दैत्येशो वीथ्यङ्गी वीर--रौद्रवान् ।। ७६ ।। सङ्गतैरवकीर्णधार्थ: त्रिवर्गोपायैः पूर्वप्रसिद्धैरेख क्रियते निबध्यते इति समवकारः । 'ख्याताथै ' इति वृहत्कथाऽदिप्रसिद्धनायकोपाय-त्रि- वर्गफलो विमर्थसन्धिविवर्जितया उदात्त' इति उदात्तत्वं महच्च-गाम्भी- र्यादि । देव-दैत्यानां हि धीरोद्धतत्वं मापेक्षयैव, स्वजात्यपेक्षया तु धीरो. दात्तत्वमपि । अत्र च तत्तदेव-दैत्यभक्तानामिष्टदेवताऽऽदि-कर्मप्रभावादि- कीर्तनात् महती प्रीतिर्यात्रा-जागरादि-प्रेक्षाकरण-तदनुष्ठितोपायादिषु प्रथ- त्तिश्च भवतीति देव-दैत्यौ नेतारौ। एवमन्यन्वयमनुष्यनेनुकेषु वाच्यम् । यी- थ्यङ्गानि व्याहारादीनि वक्ष्यमाणानि तद्वान् वीर-रौद्रवानित्यविशायने मतुः। तेन त्रिशृङ्गारत्वेऽपि वीरो(र.) रौद्रो(द्रौ) प्रधानम् । देव-दैत्यानामुद्ध- तत्वेन शृङ्गारस्य छायामात्रत्वेन निबन्धादिति ।। ७६ ।। अथ कृत्यान्तरमुपदिशति- अत्र द्वादश नेतारः फलं तेषां पृथक् पृथक् । अकास्त्रयस्त्रिशृङ्गारास्त्रिकपटास्त्रिविद्रवाः ॥ ७७ ॥ पड्-युग्मैकमुहूर्ताः स्युनिष्ठितार्थाः स्वकार्यतः । महावाक्ये च सम्बद्धाः क्रमाद् द्वय कैकसन्धयः ॥ ७८ ॥ अत्र समवकारे नायका द्वादश । तत्र प्रत्येकं द्वादश । यदि या प्रत्यक्षं नायक-प्रतिनायको तत्सहायौ चेति चत्वारश्चत्वारस्ततः सर्वसङ्ख्यया द्वादश द्वादशेति मध्यमा वृत्तिः, तेन स्वचिन्न्यूनाधिकत्वेऽपि न दोषः । वेपाम् ' इति द्वादशानां नायकानां पृथग्भूतानि फलानि अध्यन्ते। यथा पयोधिमथने हरि-पलिप्रभृतीनां लक्ष्म्यादिलाभाः। अत एव सहाया अपि सुग्रीवादिवनायकत्वेन ब्यपदिश्यन्ते । त्रय इति योऽङ्का भवन्ति शृङ्गारवयादिविशिष्टा न त्वेकैक एकस्मिनके शृङ्गारादीनामेकैकभावादिति । .

·प्रकरणायकादशरूपनिर्णयः। मुहूर्तो घटिकाद्वयम् । तत्र पण्मुहूर्तः प्रथमः। द्वितीयो द्विमुहूर्तः। तृतीय एकमुहूर्तः । एतन्मानकालनिष्पाद्यास्त्रियोऽङ्का इत्यर्थः । एके तु प्रत्यक्षं यथोदितद्विगुणं कालमानमाहुः । निष्ठितार्था अङ्कार्थसाध्यफलस्याङ्कान्तरा- सम्बद्धत्वेन स्वस्मिन्नेव परिसमाप्तार्थाः । महावाक्ये च परिपूर्णप्रबन्धार्थ- साध्ये फले सम्बद्धाः । सकलप्रवन्धसाध्यफलोपायभूतास्त्रियोऽङ्का इत्यर्थः। इह तावदामुखानन्तरं सझे पेणाश्त्रयार्थोपक्षेपकं घीजं निवन्धनीयम् । तदनन्तरमहादयमवान्तरवाक्यार्थेन परस्परविच्छिन्नमायोज्यम् । तृतीयस्त्व- कस्तथा निवन्धनीयो यथावान्तरवाक्याविच्छिन्नः सर्वाङ्कार्थसम्बन्धा- र्थश्च भवति । एवं हि पूर्वापरानुसन्धानावधेयधियो भ्यवहिता- नुसन्धानावहितबुद्धयश्च त्रिवर्गसिद्ध्यपायव्युत्पत्त्याउनुगृहीता भवन्ति । अङ्कान्तरार्थानुसन्धायी च परस्परासम्बद्धाङ्कत्वादन न बिन्दुर्निबध्यते । 'क्रमाद्' इति प्रथम-द्वितीय-तृतीयक्रमेणाका व्यकैकसन्धयः । तत्र प्रथमेऽके मुखे(ख-) प्रतिमुखे, द्वितीये गर्म:, तृतीये निर्वहणमिति ॥७७-७८॥ अथ शृङ्गारादीनि व्याख्यातुमाह- शृङ्गारस्त्रिविधो धर्म-कामार्थफलहेतुका । वन्य-वञ्चक-देवेभ्यः सम्भवी कपटस्त्रिया ॥७९॥ जीवाजीवोभयोत्थः स्याद् विद्रवस्त्रिरमीपु तु । प्रत्येकमवेप्वेककः पद्यं च स्त्रग्धरादिकम् ॥८॥ धर्म-कामार्थाः फलं हेतवश्च यस्य तत्र पत्नीसंयोगरूपस्य शृङ्गारस्य परदारवर्जनादिको धर्मः फलम् , दानादिकस्तु धर्मः स्पादिलाभस्य हेतु काम-शशारदाम्पा स्त्री-पुसयो रतिस्तद्धेतुश्च खी-पुंसादियवे। तब स्त्री-पुंसादिरूपशृङ्गारस्य रतिरूपः कामः फलम् । रविरूपस्य शृङ्गारस्य स्त्रीपुंसादिरूपः कामो हेतुः । अत्र च कामगृहारे वी परस्त्री कन्या च ग्राया, न पुनः स्वदारा वेश्या या। यथा शक्रस्पाहल्या। स्वदाराऽदी हि धर्मस्याप्य. नुप्रवेशेन केबलस्पैच कामस्य फल-हेतुमानो न स्यात् । अर्थो राज्य-सुवर्ण- धन-धान्य-वस्खादिः तत्र पण्यादियोपिता केपांचित् सुभगानां पुंसां चार्थ- ·सविवरणे नाव्यदर्पणे - फला शृङ्गारः । वेश्याऽऽदिषु च पुंसामर्थहेतुकः शृङ्गारः । देवादीनामाप गन्धर्व-यक्षादिरूपाणां राज्याधर्थसमीहा भवत्येव । तदाराधकानां चार्थ- प्राप्तिः। अत्र च पक्षे कारणे कार्योपचाराद् देवानामर्थशृङ्गारो द्रष्टव्यः । अथ- वार्थोऽर्थनीय परोपकार प्रतिज्ञानिहादिकं तच देवादीनामपि भवत्येवेति । मिथ्या प्रकल्पितः सत्यानुकारी प्रपञ्चा कपटः । स च यत्र वचनीयः साप- राधः स पञ्च्योत्यो वञ्चकस्य चञ्चनेच्छायां सत्यां कपटः । पञ्चकबुद्धरमाचे सापराधेऽपि वञ्ये वञ्चनाया सम्प(म्म)त्ययोगात् वेन पञ्झ्योत्थः कपटो वञ्चकाविनाभाव्येव ! अत एवोमयजश्चतुर्थो न भवति । यत्र तु पञ्च्यापराचं विना वश्वकयुद्धयैव केवलया कपटो भवति स वञ्चकसम्भवी । यत्र तु द्वयोस्तु- न्यफलाभिधानवतो. काकतालीयन्यायेनैक उपचीयतेऽपरोऽपचीयते स वञ्च्या- पराधाभावेन वश्चकस्य च वञ्चनायुद्ध्ययोगेन च देवसम्भवीति । विद्वन्ति त्रस्यन्ति जना अस्मादिति विद्रयोज्नर्थः । 'निः' इति प्रकारत्रययुक्तः । तत्र जीवोस्थो हस्त्यादिजः । अजीयोत्थः शस्त्रादिजा । जीवाजीवोत्थो नगरोप- रोषजः । तत्र हस्त्यादेः शस्त्रादेश्च व्यापारादिति । 'अमीषु तु' इति शृङ्गार- कपट-विद्रवाणांत्रिषु मैदेषु मध्ये एकको भेदोऽङ्केषु पृथक् पृथग निबन्धनीयः। तत्र प्रथमेकेन्यतमः कपट उपाय:(ये), विद्रवो व्यापतिसम्भावनायाम् , शृङ्गारः फलाशे। एवं द्वितीय तृतीये च। प्रथमे चाङ्के शृङ्गारः कामशृङ्गार एव, रखनायांसाधकतन(मोस्य प्रथममुपादानात् । अत एव प्रहासोऽप्यत्र निबध्यत - इति । पर्यं च मुग्धरादिकम् , आदिशब्दाद् बहुसरं शालाघोजोगुणयुक्त गृह्यते, न पुनर्गायत्र्यादि। वेन हि पहामिधाने क्लिष्टता स्यात् । केचित् धुन- रल्पाक्षरं गायच्यादिकमर्धसम-विषमादिकं चात्र पद्यं मन्यन्ते । अनेन च गद्यस्यात्र न निषेधः, पद्यवैशिट्यविधानार्थत्वादिति । समवकारे च सहितः सहास्यः शृङ्गारः कपटो विद्रवो देवासुरवैरनिमित्तं सम्प्रहारादिकं च दिन्य- प्रभाषसाध्य लौकिकीभिरुपपत्तिभिहीनं मायेन्द्रजाल-प्लुतलचनोच्छेद्य- पुस्तापातादिबहुलयाऽऽरभव्या वृत्या सर्वमपि प्रहसन-कपट-विद्रवादि कुतूहलिनां परी तुष्टिमुत्पादयितुं व्युत्पाद्यते । यदाहु:- शूरास्तु वीरौद्रेषु नियुद्धेष्वाहवेषु च। वाला मूर्खाः खियश्चैव हास्य -शोक-मयादिषु ॥

·प्रकरणाकादशम्पनिर्णयः। परितुष्पन्तीति वाक्यशेष इति ॥ ७९-८० ॥ अथ भाणस्य क्रमप्राप्तो लक्षणावसर:- भाणः प्रधानशृङ्गार-वीरो मुख-निर्वाहवान् । एकाङ्को दशलास्याङ्गः प्रायो लोकानुरक्षकः ॥ ८१ ।। भण्यते व्योमोच्या नायकेन स्वपरवृत्तं प्रकाश्यतेति भाणः । शौर्य- सौभाग्यवर्णनाचाहुल्येनात्र वीर-शृङ्गारयोः प्राधान्यम् । शृङ्गाराङ्गात्वात् हास्योऽप्यत्राङ्गतया वर्णनीयः । तथा मुख-निर्वहणसन्धिसम्पूर्ण एका- हनिवर्तनीयत्वादेकाकः । दश चात्र लास्याङ्गानि निबध्यन्ते । तानि चैतानि यथा च- " गेयपदं स्थितं पाठ्यमासीनं पुष्पगण्डिका । प्रच्छेदक(क) त्रिमूढं च सैन्धवाख्यं द्विमूढकम् ॥ उत्तमोत्तमकं चैवमुक्त-प्रत्युक्तमेव च ।" इति । प्रायेण लोकस्य पृथग्जनस्य विट-चेश्याऽऽदिवृत्तात्मकत्वाद् रञ्जनात्म- कः। विट-धूर्त-कुट्ट(ट्टि)न्यादिचेष्टितं राजपुत्रादीनामपि चातुर्यार्थ ज्ञयमवोत प्रायोग्रहणमिति ॥ ८१ ॥ अथ कर्तव्योपदेशेन नायकमुद्दिशति- एको विटो वा धूर्तो वा वेश्याऽऽदेः स्वस्य वा स्थितिम् । व्योमोक्त्या वर्णयेदत्र वृत्तिर्मुल्या च भारती ॥ २ ॥ एको द्वितीयपावरहितः रितः(विटा) पल्लवकः, धूर्तचौर-द्यूतकारादिः वेश्याऽऽदेः पण्यत्री-कुलटा-शम्भल्यादेः स्वस्यात्मनो वा स्थिति चरितं व्यो- मोक्या रङ्गाप्रविष्टद्वितीयपात्रसम्बन्धिवचनानुवादेन वर्णयेदङ्गविकारैः सा- माजिकानवगमयेदन भाणे । भारती चात्र वृत्तिः प्रभूततया प्रधानम् । वीर- शृङ्गारयोः प्रधानत्वेऽपि व्योमोच्या वाचिक एवात्राभिनयो न सात्त्विकाङ्गि- काविति, न सात्वती कैशिकी वा प्रधानम् । अत्र विटादीनां परवञ्चनात्मक वृत्तं प्रेक्षकाणामवञ्चनीयत्वापादनार्थ व्युत्पाद्यत इति । अत्र केचित् कल्पितं धृत्तं नायकं च विटमेव मन्यन्ते ।। ८२ ।। - -

·सविवाणे नाश्यदर्पणे
-
--
अथ प्रहसनस्य समय:
-
वैमुख्यकार्य वीङ्गि ख्यातकौलीनदम्भवत् ।
हास्याङ्गि भाणसन्ध्यङ्क-वृत्ति प्रहसनं द्विधा ।। ८३ ॥
*-
मुख्यं बहुमानाभावः कार्य प्रयोजनं यस्य । प्रहसनेन हि पाखण्डिप्रभृ-
तीनां चरित विज्ञाय विमुखः पुरुषो न भूयस्तान् वचकानुपसर्पति । वीथ्य-
.ाहारादिभिर्यथायोगं संयुक्तं च विधेयम् । कोलीनं जनवादः तत् ख्यातं
प्रसिद्ध दम्भश्चात्मन्यतथ्यसाधुत्वारोपणरूपः ख्यातोच विधेयः । यथा
शाक्याना स्त्रीसम्पको(को) गईणीयो न चौर्यम् । एवं दम्भोऽपि । हास्यो
रसोऽङ्गी मुख्योऽत्रामाणवच सन्धीमुख-निर्वहणे । एकोऽङ्कःभारती वृत्तिश्चात्र
निवन्धनीया । हास्यरसप्राधान्येऽप्यत्र न कैशिकी पृतिः । निन्धपाखण्डि-
प्रभृतीनां शृङ्गारस्थानौचित्येनामावाद केवलहास्यविषयत्वमेव । अत एव
लास्याङ्गान्यत्राल्पान्येवेति । 'द्विधा' इति द्विप्रकार शुद्ध सङ्कीर्ण चेति ।।८३॥
तत्र नायककथनद्वारेण शुद्धमाह--
निन्ध-पाखण्डि-विप्रादेलोलासम्यवर्जितम् ।
परिहासवचःप्राय शुद्धमेकस्य चेष्टितम् ॥ ४ ॥
निन्द्याः शीलादिना गर्हणीयाः, पासण्डिनः शाक्य-भगवत्तापसादयः,
विप्रा जातिमानोपजीविनो द्विजन्मानः, आदिशब्दादन्यस्याप्येवंविधस्य
दुष्टस्यैकस्यैव कस्यचिचेष्टितं वृत्तमश्लीलेन ग्राम्येण जुगुप्सा-उमङ्गल्यहेतुना
च असा(असम्ये)न च ब्रीडाकारिणा रहितम् । परिहासप्रधानवचनबहुलं
पैतदभिधायि रूपकमपि चोपचार(राव) शु) प्रहसनम् । द्वितीयवेश्या.
पिचार(दिचरि)तसाङ्कर्यरहिवत्यादिति ॥ ८४ ॥
अथ सङ्कीर्णम्-
सहीणमुद्धताकल्प-भाषाऽऽचार-परिच्छन्दम् ।
बहना बन्धनी(की)-चेट वेश्याऽदीना विचेष्टितम् ॥ ५ ॥

·प्रकरणायेकादशरूपनिर्णयः। १२९ बहूनां चरितैः सङ्कीर्णत्वात् सङ्कीर्णम् । अत्युल्वणवेप-व्याहाराचार-परिजनम् । उद्धतत्वं च सत्तामनुचितत्वाद् बन्धकी स्वैरिणी चेटो दासः वेश्या पण्यस्त्री आदिशब्दात् शम्भली-धूर्त-वृद्ध-पण्ट-पाखण्डि-विप्र-भुजग-धार-भटा- दयो विकृतवेप-भाषा-ऽऽचारा गृह्यन्ते । विगईणीयं हास्यजनक चेष्टितमनु- छानम् । एकस्य बन्धक्यादेः कस्यचिद् द्वारेण यत्रानेक एवंविध एव प्रकर्पण हस्यते तत् सङ्कीर्णचरितविषयत्वात् सङ्कीम् । शुद्धे तु पासण्ड्यादेरेकस्यैव चरितं प्रहस्यत इति पूर्वरसाद् भेदः । अन्ये तु-स्वभावशुद्ध-पासण्ड्यादे- थरितं प्रहस्यते तन् सङ्कीर्णचरिताविषयत्वात् सङ्कीर्णम्' इत्याहुः । सङ्कीर्णमनेकाई केचिदनुस्मरन्ति । अत्र च प्रथमेन श्लोकेन सामान्यलक्षणं, द्वितीयेन शुद्धस्य, तृतीयेन च सङ्कीर्णस्य लक्षणम् । उभयत्र तु विट-चेव्यादेः परिजनस्य भूयस्त्वमिति । प्रहसनेन च बाल-खी-मृर्खाणां हास्यप्रदर्शनेन नाट्य प्रशचना क्रियते । ततः सञ्जातनाट्यरुचयः शेषरूपर्धर्मार्थ-कामेषु व्युत्पाद्यन्ते । तथा वृत्तच्युतस्य पासण्डिप्रभृतेत्त शुद्धम् , बन्धक्यादेश्च धूर्तादिसङ्कुलं सङ्कीर्ण वृत्तं त्याज्यतया व्युत्पाद्यत इति ॥ ८५ ॥ अथ डिमस्य लक्षणक्रमः- अशान्त-हास्य-शृङ्गार-विमर्श ख्यातवस्तुक । रौद्रमुख्यश्चतुरङ्क सेन्द्रनाल-रणो डिम ॥ ८६ ॥ शान्त-हास्थ-शृङ्गाररूपरसत्रयेण विमर्शाख्यचतुर्थसन्धिना च रहित- त्वाच्छपरसैरन्यसन्धिभिश्च युक्तः। शान्तस्य करुणहेतुकत्वेनोपलक्षणत्वाद करणोऽपि निषिध्यते दुःसप्रकर्षात्मकत्वात् । इह च करुण-रौद्र-भयानक- वीभत्साश्चत्वारो रसा दुःखात्मानः । शृङ्गार-हास्य चीराद्भुत-शान्ताः पश्च सुखात्मकाः । दिव्यानां च सुखबाहुल्येनाल्पदुःखत्त्वादन्यथा दिम्पत्त्वमेव न स्यादित्येषां तत्प्रभावानुगृहीतानामन्येषां च दुःखात्मानो रसा अप्रयोज्या एव । समवकारादौ तु यद् रौद्रादिवर्णनं तद् दिव्यहेतुकस्वाभाविकसुखा- बाधकत्वाददुटमेव । माद्यवज्ञाऽऽदिसमुत्थो हि रौद्रा, स्वाधिकक्रोधादि- सम्भवो भयानकः, माद्यशुचिशरीराद्यवलोकनाद् बीभत्सश्च दिव्यानामा- गन्तुक एव, करुणः पुनरिष्टनियोगप्रभवशोकप्रकपरूपत्वात् साभाविकसुरा- परिपन्थी सर्वदैपामवर्णनीय एव, शान्तोऽपि विपयासक्तिमत्त्वादसम्मन्येर ।

·प्रकरणायकादशरूपनिर्णयः। दुखात्मकस्य करुणरसस्यात्र प्राधान्यात् । दिन्यानां च सुखबाहुल्येन तत्सम्बन्धायोगात् । ख्यातं भारतादौ प्रसिद्धं यद् युद्धं तत्र सम्भवि करुणरस- बहुलं यद् वृत्तं तत् स्वयं प्रसिद्धं वा []सत्र निबन्धनीयम् । भाणप्रतिपादितं मुख-निर्वहणाख्यसन्धिद्वयम् । परिदेवितवाहुन्यान्मुख्या भारती वृत्तिरेकाह- निवर्तनीयचरितत्वादेकाङ्कश्चात्र कर्तव्यः । शौर्यादिमदावलिसानां परस्परं दोपोद्घटनं वाग्युद्धं तद्बहुलः । मत्वर्थायेनो भूम्न्यत्र विधानात् । वाग्युद्धं चानुशोचनपरायणानामिति रौद्राप्रवेशेन न करुणस्याङ्गित्वव्याधातः । करुणो रसोऽङ्गी प्रधानं बाहुल्यनिरन्धादन विधेयः। ख्यातयुद्धोत्थवृत्ते वध- चन्धादिसभावेनेष्टवियोगादिप्राचुर्यादिति ॥ ८८ ।। अथ कृत्यशेषमुपदिशति-- निर्वेदवाचो भूम्नान योपिता परिदेवितम् । नरा निवृत्तसभामाश्चेष्टाश्चित्रा विसस्थुलाः ॥ ८९ ॥ अत्रोत्सृष्टिकाङ्के यासु श्रुतासु निवेदो जायते, ता निदवाचो बाहुन्येन निबन्धनीयाः । देवोपालम्मात्मानन्दादिरूपानुशोचनात्मक परिदेवितं च योपिता बहुधा वर्णनीयम् । पुमांमश्वोपरतोद्धतप्रहार-वध-बन्ध-ताड- नादिरूपसङ्घामाः पात्रत्वेन नियोज्याः । भूमिनिपात-विवर्तितोर:-शिरस्ता- डन-स्वकेशत्रोटनादिका नानाप्रकाराश्चेष्टा विसंस्थुला दर्शनीयाः । अत्र चोत्सृष्टिकाङ्के उत्तमानां मध्यमानां च बहुविधव्यसनपातेन वैरस्यार्दितानां महाविपद्यप्यविपादिना स्थिराणां च पुनरुन्नतिर्दृश्यत इत्यविपादं चित्तस्थैर्य च विधातुं स्त्रीपरिदेवितबहुलं वृत्तं व्युत्पाद्यत इति ।। ८९ ॥ अथेहामृगस्य लक्षणप्रपञ्चे पर्याय:- ईहामृगः सवीथ्यङ्गो दिव्येशी दतमानव । एकाइश्चतुरको वा ख्याताख्यातेतिवृत्तवान् ।। ९० ॥ दिव्यस्त्रीहेतुसङ्कामो निर्विश्वास सवितुरः । ध्यपहार-भेद-दण्ड प्रायो द्वादशनायक ।। ९१ ॥ ईहा चेष्टा मृगस्येव स्त्रीमात्रात्रेतीहासगः। सह वीथ्यबॅाहारादि- ·सविवरणे नाट्यदर्पण भिर्वर्तते । दिव्येशो दिव्यनायकः । हप्ता उद्धता मानवा मर्त्यपुरुषपात्राण्यत्र । एकाङ्कश्चतुरको वेति । अत्र च वृत्तसझेप-विस्तरानुरोधिनी कविस्वेच्छा प्रमा- णम् । एकाङ्कत्ये एकाहनिर्वयमेव चरितम् । चतुरकत्वे तु चतुर्दिननिर्वय॑म् । ख्याताख्यातं प्रसिद्धाप्रसिद्धं यदितिवृत्तं तद्वान् । प्रशंसायर्या च मतुस्तेन च- तुरङ्कत्वे परस्पराकसंबद्धमितिवृत्तम् , न तु समवकारवदसम्बद्धम् । दिव्यत्री- हेतुः सङ्ग्रामो यत्र । अत्र हि दिव्यां नायकस्त्रियमनिच्छन्ती प्रतिनायकोऽपह- रति । ततस्तनिमित्तको नायक-प्रतिनायकयोः सहामो निवन्धनीयः । निर्गतो विश्वासः परस्मिन् प्रत्ययो यस्माद । आवेगानर्थ-परस्परस्पर्धाऽऽदयो विवरस्तयुक्तः । स्वीनिमित्तमपहार-भेद-दण्डा यत्र । ते च यथासम्भव स्त्रीवि- पया अन्यविषया वा । भेदः साम-दानादिना विश्लेषापादनम् । दण्डो बन्धा- दिः । प्रायोग्रहणं नायिकान्यूनाधिकत्वख्यापनार्थम् । ९०-९१ ॥ अथ कृत्पशेषमुपदिशति- व्याजेनान रणाभावो वधासने शरीरिणि । व्यायोगोक्ता रसाः सन्धि-वृत्तयोऽनुचिता रतिः ॥ १२ ॥ वधासने समरानन्तरं भाविवधयोग्ये शरीरिणि व्याजेन पलायना- दिना रणामायो विधेयः । आस्तो साक्षानेपथ्येऽपि वधो न वर्णनीयः। रसा वीर-रौद्राया दीसा । सन्धयो गर्मायमर्शवर्जितात्रयः । वृत्तयथ कैशिकीही- नास्तिस्त्र एव । 'सन्धि-वृत्तयः' इतीतरेवरयोगो द्वन्द्वः । अनुचिता रतिः रत्याभासः स च प्रतिनायकस्य निष्प्रेमस्त्रीविषयत्वादिति ॥ ९२ ॥ अथ क्रमप्राप्तां चीथीं लक्षयति. सर्वस्वामिरसा चीयी स्वकाका दधेकपात्रिका । मुख-निर्वाइसन्धि. स्याद् सर्वरूपोपयोगिनी ॥ ९३ ॥ नाटकादिसर्वरूपकाणामेतदुक्तं वक्रोक्तिमार्गेण गमनाद् धीधीव वीथी। सर्व सामिन उत्तम-मध्यमाधमरूपाः । सर्ने रसाथ शृङ्गारादयः पर्योपैणात्र विधातव्याः। यदाह कोहल!-- उत्तमाधम-मध्याभियुक्ता प्रतिमिनिधा। एकहार्या विहार्या या सा वीथीति(त्यमि)संहिता ।। इति ।

·प्रकरणायकादशल्पनिर्णयः। शङ्ककस्त्वधमप्रकृतेर्नायकत्वमनिच्छन् प्रहसन-भाणादौ हास्यरसप्रधाने विटादेर्नायकत्वं प्रतिपादयन् कथमुपादेयः स्यादिति । एकाङ्केत्यनेनैकदिव- सप्रयोज्यमितिवृत्तमप्रेति दर्शयति । द्वाभ्यां पात्राभ्यामुक्ति-प्रत्युक्ति-वैचि- व्यविशिष्टाभ्यामेकेन वा पात्रेणाकाशभापितसमनितेन युक्ता पीथी कवि- ना स्वेच्छया विधेपा । मुख-निर्वाहाख्यौ सन्धी यस्याम् । सर्वेषां रूपकाणां नाटकादीनां वक्रोक्त्यादिसङ्कुलत्रयोदशाङ्गप्रवेशेनोपयोगिनी वैचित्र्यकारिका । अत एवान्ते लक्षिता । वक्रोक्तिसहस्रसङ्कुलत्वेन शृङ्गार-हास्ययोः सूचना- मात्रत्वात् कैशिकीवृत्तिहीनत्वम् । अत्र च बहुविधा वक्रोक्तिविशेषा उत्तम- मध्यमाधमनायकानां व्युत्पाद्यन्त इति ॥ ९३ ॥ अथास्या अङ्गान्यभिधीयन्ते- व्याहारोऽधिबल गण्ड, प्रपञ्चस्त्रिगत छलम् । असत्प्रलापो वाक्केली नालिका मृदव मतम् ॥ ९४ ॥ उद्धास्यकावलगिते अथावस्पन्दित स्मृतम् । भारतीवृत्तिवर्तीनि वीथ्यङ्गानि त्रयोदश ॥ ९५ ।। एतानि त्रयोदश वीथ्यङ्गानि विविधवक्रोक्त्यादिरूपत्वाद् भारत्यां धृत्तौ वर्तनशीलानि । अत एव वीथ्यप्येषामङ्गानामगिभूता भारतीवृत्येका. द(कदे)शः ॥ ९४-९५ ॥ तत्र प्रथमं व्याहार:- अन्यार्थी भाविदृष्टिी व्याहारो हास्यलेशगी । अन्योऽर्थः प्रयोजनं यस्या भाविनी वा भविष्यन्ती दृष्टिदर्शिवविष- योऽर्यो यस्याः सा हास्ये लेशप्रधाना गीर्वाणी । पिपियोऽर्थ आलियतेऽनषेति व्याहारः । तत्रान्यार्थो यथा मालति(वि)काग्निमित्रे लास्यप्रयोगावसाने मालती(विका) निर्गन्तुमिच्छति । विदूषकः-" मोदी ! चिट्ठ दाव, विसु. मरिदं खु वो किंचि तं ताव पुच्छिस्सं । १ भवति । निठ तावत्, विस्मन खल व किचित् तत् तावत् प्रक्ष्यामि ।

·सविवरणे नाट्माहर्ष। गणदासा-वत्से ! विष्ठ वाचदुपदेशविशुद्धौ गमिष्यसि । (मालति(वि)का स्थिता) धारणी-गोमवयणं पि अजो हियए पमाणीकरेदि ! गणदासा--देवि! मा मैवम् । देवप्रत्ययात् सम्भाव्यते । सूक्ष्मदर्शी गौतमः । पश्य- मन्दोऽप्यमन्दतां याति संसर्गेण विपश्चितः । पङ्कच्छिदः फलस्येव निकर्षणाविलं पयः ।। (विदूषकं विलोक्य ) किं विवक्षितमार्यस्य ? विद्यका-पंढमं दाव पेक्खगे पुच्छ । पच्छा जो भए कम(म्म)मेदो लक्खिदो, तं मणिसं। गणदास:-भगवति ! गुणो वा दोपो वा यथादृष्टमभिधीयताम् । परिव्राजिका ~यथा मे दर्शन तथा सर्वमनवद्यम् । गणदासः-देवः कथं मन्यते ! राजा-चयमपि सपक्ष प्रति शिथिलाभिमानाः संवृत्ताः। गणदासा--देव ! अब नर्तयिताऽस्मि । धारणी-दिडिया पेक्पगाराधणेण । (गणदासमवलोक्य ) अओ वह(हादि। गणदासः-देवीपरिग्रहो मे पृद्धिहेतु: । (विपकं विलोक्य ) वदे- दानीं यत् ते मनः कर्षति । विसका-पदमावदेसदसये पढम भणस्स घूया इच्छिदवा, सा तए लंघिदा। १ गौतमववनयपि आर्यों हृदये प्रमाणीकरोति । २ प्रथम तावर प्रेक्षकान पृच्छ, पश्चाद् यो मया (कमर्मभेदो लक्षिप्त मनिभ्यामि। ३ दिष्ट्या प्रेक्षकाराधनेन । आर्यों वर्धते । । प्रपमोपदेशराने प्रथम प्रामणस्य पूजेटमा, या त्वया साहिता ।

·प्रकरणादोकादशरूपनिर्णयः। परिव्राजिका-अहो ! प्रयोगाभ्यन्तरः प्रश्नः । (सर्वे प्रहसन्ति, मालती स्मितं करोति)" इत्ययं नायकस्य विश्रब्धनायिकादर्शनार्थं प्रयुक्तो हास्यलेशकारित्वाद् व्याहार इति । भाविदृष्टिर्यथा रत्नावल्यां द्वितीयेऽङ्के राजा- " उद्दामोत्कलिकां विपाण्डुररुचिं प्रारब्धजृम्भा क्षणा- दायासं श्वसनोद्गमैरविरलैरातन्वतीमात्मनः । अयोधानलतामिमां समदनां नारीमिवान्यां ध्रुचं पश्यन् कोपविपाटलद्युति मुखं देव्याः करिष्याम्यहम् ॥ अत्र राज्ञा वासवदत्तां प्रति भाव्यर्थदर्शनं हास्येनोक्तमिति । अन्ये तु वर्तमानप्रत्यक्षार्थवाचकं हास्यलेशकरं वचो व्याहारमिच्छ- न्ति । यथा मृच्छकट्यां विद्पको गणिकाया वसन्तसेनाया गृहं प्रविशन् वसन्तसेनाया मातरं दृष्ट्वा पृच्छति-"का एसा बंधुला ? [चेटी-] एसा अज्जुआए जणणी अत्तिया । विदूपका-दि मरे ता सीयालसहस्सस्स पञ्जत्तिका । अथ किं एवं पवि(वे)सिय दुवारसोहा निम्मविदा ? आदु उक्खंदाव(दवे)ण पवेसिदा ? चेटी-अय्य! मा एत्तियं अन्नेक्खसु । अत्तिका चाउत्थएण वा(वा)- धीयदि। विपक:-भयवं चाउत्थय ! म पि भणं अणुकंपेहि । " इति । यथा नलविलासे लम्बस्तनीकापालिकी प्रति विपका- "एकं दाव मे संसयं भंजेहि । मह भणीए माया मू(धूोलकुट्टणी जा पाडलिपुत्ते वसदि, सा कि तुमं ? आदु अन्ना का वि ?" इत्यादीति । १ का एषा बन्धुला(ग) । २ एपाऽरजुकाया जननी अत्तिका । ३ यदि नियेत, तदा शृगाला. हत्य पर्याप्ता । अथ किम् एता प्रवेश्य द्वारशोभा निर्मापिता ! अथवावस्कदेन प्रवेशिता । ४ आर्य ! मेतावदन्वीक्षस्व । अत्तिका चातुर्यिकन बाध्यते । ५ भगवन् चातुर्थिक ! मामपि ब्राह्मणमनुकम्पस्व । ६ एक तावन्ने सशय भव । मम माझमा माता स्थूलकदिनी या पालिसने वसति, सा विमुतान्या काऽपि? - ·सविवरणे नाट्यदर्पणे अथाधिवलम्- मिथो जल्पे स्वपक्षस्य स्थापनाऽधिबल बलात् ।। ९६ ॥ मिथः परस्परं जन्पे उक्ति-प्रत्युक्तिक्रमे क्रियमाणे स्वपक्षस्य स्वाभ्यु पगमस्य परस्परप्रझोपजीवनवलात् स्थापनासुघटितत्वं क्रियते यत्र तदधिक- बलसम्बन्धादधिवलम् । यथा कृत्पारावर्ण प्रथमे सीताधेपधारण्या सू(शूर्पणखया सह संवादे ( नेपथ्ये)- 'हा भ्रातर्लक्ष्मण ! परित्रायस्व मां परित्रायस्व । ( इति श्रुत्वा सू(शूर्पणखा मोहमुपगता) तस्यां च मूढायो लक्ष्मणः-आर्ये ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि । सू(शूर्पणखा-(अक्षिणी उन्मील्य सक्रोधं सक(ह)सा च) आ अणज! अज वि सुमं चिट्ठसि य्येव । अहो । दाण सि तुमं निस्संसो निम्षिणो य ! चिट्ठदु दाव भादुरसिणेहो, कध पाम इक्खाउकुलसंभरेण महाखतिएण भविष एवं नए ववासियं ' ण मणामि, एवमकदंतो सचू वि न उव(वे)क्खीयदि, किं पुण अअउत्तो ? लक्ष्मण:-आर्ये । ननु त्वदर्थ एवार्येण स्थापितोऽस्मि । सू(शूर्पणखा-कुमार एवं मन(म) अत्यो कदो होदि । एवं च अई परिरक्खिदा होमि । ता सम्बधा अग्नं ग्येर दे अणिटुं अमिप्पायं लक्रोमि। इत्यादि । यथा वा रघुबिलासे- " "

·प्रकरणाकादशरूपनिर्णय ।
૧૩૭
रावणः--(साक्षपेम्) आर्य! सीतापहारमतितरां जुगुप्सते लकालोका?
मया--(सभयम् ) अथ किम् ।
रावण:-(सावहेलम्)
अविदितपथः प्रेम्णां चाह्योऽनुरागर(रु)जां जडो
वदतु दयितामैत्रीवन्ध्या यथाप्रतिभं जनः ।
मम पुनरियं सीता राज्यं सुखं विभवः प्रियं
हृदयमसवो मित्रं मन्त्री रतिधृतिरुत्सवः ।
(पुनः सखेदम् ) आर्य ! किमेकमस्य पामरप्रकृतेलवालोकस्य विचा-
रचातुरीवैमुख्यमुद्भावयामि'
अस्यां प्रेम ममेव वाड्-मनसयोरुत्तीर्णमन्यस्य चेद्
वैदेद्यां नयनैकलेहलवणप्रारोहभूमौ भवेत् ।
कापेयं परिरम्य स प्रकटयन्नुल्लुण्ठभूयं हठात्
किश्चित् कामितमादधीत कृतवान् बेवास्तु मां रावणम् ॥
अपरथा पुनरार्य ।
अहंयुनिकराग्रणीरवगणय्य धर्मार्गला
प्रसघ यदि जानकीमाभिरमेत लङ्कापतिः ।
अमुष्य ननु रोदसीविजयनिष्णदोष्णः समि-
न्मृगव्यरसिकस्तदा क इव नाम वैतण्डिका!॥
मयः-( अपवार्य मन्दोदरी प्रति ) वत्से ! यथावस्थितमभिधाने
लवापती किमतः परं विज्ञापयामि ?" इति ।
कोचित् त्वन्योन्यवाक्याधिक्योक्तिः स्पर्धयाऽधिबलं भवेदिति पठन्ति ।
एतदप्पाभेदादनेन सद्गृहीतमिति ॥ ९६ ।।
अथ गण्ड:--
गण्डोऽकामाद यदन्या प्रस्तुतानुगत बच ।
१८

·-- सवितरणे नाट्यदर्पणे अन्याभिप्रायेणाकस्मात् प्रत्युक्तं प्रतिवचनतयाऽनुचारितमपि प्रवि- बचनरूपतया प्रक्रान्तेन यत् सम्बद्धं वचनं तद् दुष्टार्थगर्भवाद् दुष्टशोणित- गर्भगण्ड इब गण्डः । यथोत्तरचरिते- रामः-(सीतामालोक्य) इयं गेहे लक्ष्मीरियममृतवर्तिनयनयो- रसावस्याः स्पर्शो वपुपि बहलचन्दनरसः । अयं कण्ठे बाहुः शिशिरमसूणो मौक्तिकसर किमस्या न यो यदि परमसह्यस्तु विरहः ।। (प्रविश्य) प्रतीहारी--'देव ! उपस्थिदो । राम:-अधिका? प्रतीहारी-'देवस्स आसन्त्रपरिचारओ दुम्सुहो। इति । अत्राकस्मात् प्रतीहारीवचनमन्याभिप्रायप्रयुक्त प्रस्तुतरामवचसा संयुज्यमानत्वात् गण्डा पथा वा बालिकायश्चितके-"कंसा- रिटस्तावदुदग्रशृङ्गविकट' शैलेन्द्रकल्पो वृपः सप्तद्वीपसमुद्रजस्य पयसा शोपक्षमा पूतना । केशी वाजिवनु: खुरैविघटयेदापनगान्मेदिनी साथै यन्धुभिरेवमूर्जितलं का समास्कन्दति ? ॥ (नेपथ्ये) ओ अमओ पाओ अन्नण य चडिओ महुप्पहयो। कण्हो सो परउहो मारेह न कोई धारेइ ।।" इदं रङ्गमध्यप्रविष्टपात्रपठितेन पचसा नेपथ्यपठितमनिटार्थसूचक संयुज्यमानं चूलिका गण्डः । १ देर । उपम्पिनु । २ देवम्यासमरिचारको दुर्मुखः । । योध्या प्रगतोयेन चस्तिो मनभायपर गारगति न कोऽपि पारयति ।

·- + प्रकरणायकादशमनिर्णयः। यथा वा सत्यहरिश्चन्द्रे- "राजा-कपिञ्जल! पुरो गत्वा विलोकय, आश्रम: किपति दूरे ? (' यदादिशति देवः' इत्यभिधाय कपिञ्जलो निष्क्रान्तः1) राजा--( सखेदम् ) धिग मा भ्रूणविघातिनं सकलुपं घिन जीवितं मेऽखिल- क्षोणीलोककरोपतापजनिता धिर धिङ ममेवाः श्रियः। पुण्यास्ते करुणामृतामनसो ये नाम वाचंयमा हस्तारोपितशर्माण प्रतिकलं वृत्ताः शुमे कर्मणि ।। कुन्तल ! वयमिदानी सर्वस्वपरित्यागमीहामहे । (प्रविश्य ) कपिञ्जल:-देव! प्रत्यासन्नं पश्य । राजा-किं सर्वस्वपरित्यागम् ? कपिञ्जला- नहि, मुनीनामाश्रमम् ।" इति । अथ प्रपञ्च:- ? प्रपञ्चः सस्तवं हास्यं मिथो मिथ्येकलामरुत् ॥ ९७ ॥ यथा रत्नावल्यां राजा कदलीगृहे चित्रगतां सागरिकां पश्यन् सुसङ्गनाया दर्शने फलहकं प्रच्छाध तामाह सुसङ्गते ! कथमिहस्थो मवत्या ज्ञात: सुसङ्गता-'भट्टा! न केवलं तुचं, समं चित्तफलएण सब्यो पुचतो मए जाणिदो, वा गडय देवीए निवेदहस्सं । वसन्तक:-( अपवायें ) भो ! सव्वं संमवीयदि । मुहरा सु एसा गन्मदासी । वा किंचि दइय परिदोसेहि । राजा--(सुसङ्गवाया अलकान् प्रमार्जयन ) सुसङ्ग्वे! क्रीडामाप्रक- १ भर्तः । न केवल स्था, सम विश्लोन सवों पुतान्दो मया माता, वर गत्वा देय निदपियामि। २ भोः । सो सम्भापत । मुसा परवा गर्भसी, तर पिद्दपा परितोषनाम् ।

·१४० सदिवरणे नाट्यदर्पण मेवैतत् , तथापि नाकारणे त्ययादेवी खेदयितव्या।इदं च ते पारितोपिकम्।" ( इति कर्णाभरणं ददाति) सुसङ्गता--(प्रणम्य सस्मितम् ) 'भट्टा! (प)सादो मे कण्णा- भरणेण । " इत्यादि। अत्र राज-सुसङ्गतयोमियो देव्यै निवेदयिष्यामि इति हास्यम् । भट्टा पसादो' इति स्तवसहितमेकस्य राज्ञः सागरिकासङ्गमलाभकारणं प्रपञ्चोऽसतत्वाद । सुसनवाकर्णाभरणलामस्तु मुख्यसाध्यं प्रत्यनुपयोगि- स्वान्न विवक्षितः केचित् त्वस झूवेन पारदार्यादिनैपुण्यादिना योऽन्योऽन्य- स्तवो हास्यहेतुस्तं प्रपञ्चमाहुः । यथा-- "रंडा चंडा दिक्खिदा धम्मदारा मज मंसं खजए पिजए वा। भिक्खा मोजं चम्मखंडं च सेजा कोलो धम्मो कस्स नो मादि रम्मो॥" अन्ये तु द्वयोलाम विना मिथ्यारूपं हास्यं संस्तवयुक्तं प्रपञ्चस्वेन मन्यन्ते । यथा प्रयोगाभ्युदये-- "तरङ्गदचकचेटी-अम्मो ! अयं खु एसो संचारिमं उपहासपट्टणं अय्यभंडीरवो इदो य्येवागच्छदि । विदूषकः- ( उपसृत्य ) मोदी ! सागदं ते । चेटी-(स्वगतम्) परिहासइस्संदावण । [प्रकाशम्] को दाणि एसो अम्हाणं पेसणयारओ चेडउत्ति। विपक:--- अहं घडदासीणं सामिगो।

·प्रकरणाघेकादशल्पनिर्णयः । चेटी-'कि चेडउ ति भणिदे कुविदो तुम ! विपका–को दाणि विससो घडदासीणं कुंमदासीणं च ? चेटी-मा कुप्प, भट्टउचो त्ति भणिस्सं । विदूषका-मोदी ! तुर्व पि मा कुप्प, अञ्जा इति भणिस्सं । चेटी-अहो ! भट्टउत्तस्स ग(मोदी । विदूषकः-अहो ! आदिरूआ अजया।" इति ॥ ९७ ॥ अथ त्रिगतम्-- त्रिगतं शब्दसाम्येन भिन्नस्यार्थस्य योजनम् । भिन्नस्य प्रस्तुवादन्यस्य । त्रिगतमनेकार्थगतम् 'शब्दस्यानेकार्थत्वात् ' तेन व्यर्थमपि । यथा देवीचन्द्रगुप्ते द्वितीयेऽङ्के प्रकृतीनामाश्वासनाय शकस्य ध्रुवदेवीसम्प्रदाने अभ्युपगते राज्ञा रामगुप्तेनारिवधार्थ यियासुः प्रतिपन्नध्वदेवीनेपथ्यः कुमारचन्द्रगुप्तो विज्ञपयन्नुच्यते । यथा- "प्रति(ति)ठोक्तिपु न खल्वहं त्वां परित्यक्तुमुत्सहे । प्रत्यग्रयौवनविभूषणमङ्गमेतद् रूपश्रियं च तव यौवनयोग्यरूपम् । सक्तिं च मय्यनुपमामनुरुध्यमानो देवीं त्यजामि बलवांस्त्वयि मेनुरागः ।। अन्यस्त्रीशङ्कया ध्रुवदेवी-~-यदि भविं अवेक्खसि तदो मं मंदमाइणि परिचयसि। राजा-अपि च, त्यजामि देवीं तृणवत् त्वदन्तरे । १कि चेटक इति भणिवे कुपितस्त्वम् ? २ क इदानीं विशेपो पटदासीना बुमभदासीना च? ३ मा कुप्य, 'भटपुत्रः' इति भणिष्यामि । ४ भवति । त्वमपि मा फुग्य, 'आर्या' इति भणियामि । ५ अहो । भट्टपुत्रस्य मतिः। ६ अहो! अतिस्पाया। यदि(तो) भकिमपक्षसे, ततो मा मन्दभागिनी परित्यजसि ! ७

·२४२
धविवरणे नाट्यदर्पण
ध्रुव०-अहं पिजीविदं परिचयंती अजउचं पदमयरं य्येच परिचइस्सं।
राजा-त्वया विना राज्यमिदं हि निष्फलम् ।
भुक्देवी-मैमाषि संपदं निष्फलो जीवलोओ सुहपरिचयणीओ
मविस्सदि।
राजा-उडेति देवीं प्रति मे दयालुता ।
ध्रुवदेवी--- इयं अजउत्त । ईदिसी दयालदा ! जं अणवरद्धो जणो
अशुगदो एवं परिचईयदि ।
राजा--त्वयि स्थितं स्नेहतिवन्धनं मनः।
ध्रुवदेवी--अदो य्येव मंदभागा परिचइयामि ।
राजा- त्वय्युपारोपितप्रेम्णा त्वदर्थे यशसा सह ।
परित्यक्ता मया देवी जनोऽयं जन एव मे ॥
ध्रुवदेवी-हंजे । इयं सा अय्यउत्तस्स करुणदा!
सूत्रधारी--'देवि ! पति चंदमंडलाउ वि चुडुलीओ, कि एत्थ
करीयदि
राजा-देवीवियोगदुःखार्तास्त्वमस्मान् रमयिष्यसि ।
ध्रुवदी-वियोगदुक्खं पि दे अकरुणस्स अस्थि व्यय !
राजा-त्वदुःखस्यापनेतुं सा शतांशेनापि न क्षमा । " इति ।
एतत् स्त्रीवेपधारिचन्द्रगुप्तबोधनार्थमामिहितमपि विशेषणा(ण)साम्येन
१ अहमपि जीवित परित्यजन्ती आर्यपुत्र प्रथमतरमेव परित्यक्ष्यामि।
२ ममापि साम्प्रन निसलो जीवलोक मुस्परित्यजनोयो भविध्यति ।
१ इयमार्यपुष । ईशी दयाना ! यदनपरदो जनोऽनुगत एव परित्यज्यते ।
४ अत एव मन्दमागा परित्यग्ये।
५ हजेय साड्यालस्य कणता !
१ देवि! पतन्ति चन्द्रप्रण्डलादप्युल्का, किमा क्रियते*
वियोगदुसमापि तेणत्यारस्त्येव !
V

·प्रकरणायकादशहानिर्णयः । देच्या स्त्रीविषयं प्रतिपन्नमिति भिनार्थयोजकम् । एवं ध्यर्थमपि श्लेपादि- वशादुदाहार्यम् । अथवा श्रुतिसारूप्येणैकस्यैव प्रश्नरूपतया सतः प्रतिवचनतया भिन्ना- थस्य योजनम् । यथा विक्रमोर्वश्याम्-- "सर्वक्षितिभृतां नाथ ! रष्टा सर्वाङ्गसुन्दरी । रामा रम्ये वनान्तेऽस्मिस्त्वया विरहिता मया ।। अत्र प्रश्ने महीभृतः प्रतिशब्दनैतदेवोचरम् । यद्वा शब्दोऽव्यक्तं ध्वनिमात्रं तत्साम्येनानेकार्थयोजनं त्रिगतम् । यथेन्दुलेखायां वीथ्याम्- "राजा चयस्य ! किं नु कलहंसनादो मधुरो मधुपायिनां नु झङ्कारः । हृदयगृहदेवतायास्तस्या नु सनूपुरश्चरण इति । अथ च्छलम्- वचोऽन्यार्थ छलं हास्य-वञ्चना-रोपकारणम् ॥ ९८ ॥ प्रयोजनान्तरेण प्रयुक्तं यद् वचनमन्यस्यान्यस्य हास्य-चश्चना- रोपकारणम्, तद् वञ्चनाहेतुत्वाच्छलम् । यथा- " कस्स च न होइ रोसो दट्टण पियाए सव्वणं अहर है । सवामल(भमर)पउमग्याइरि वारियवामे ! सहसु इण्हि ।। एतद्वचः सख्या भईप्रत्यायनप्रयोजनेनोक्तं विदग्धजनस्य हास्य स्वसु(श्वशु )रादेर्वञ्चनां सपत्न्या रोपं जनयतीति ।। ९८ ॥ अथासत्प्रलाप:--- असत्प्रलापस्तत्त्वेन हितं यन्नावगम्यते । परमार्थतो हितमुपकारपर्यवसायि यद् वचनमविवेचकत्व-मौयाभ्यां १ कस्य वा न भवति रोषो दृष्ट्या प्रियायाः सवणमधरम् । सवामल(भ्रमर)पद्माघ्रायिणि वास्तिवामे ! सहस्वेदानीम् ॥

·सविवरणे नाट्यदर्पणे तत्वेन हितत्वेन नैवावयुध्यतेऽविवेचकैश्च तत् तो प्रत्यसतोऽसाधुभूतस्य प्रलपनमसत्प्रलापः। सत्राविवेचकं प्रति यथा रामाभ्युदये द्वितीय के- रावण:-प्रायशः श्रुतमेव भवद्भिर्यथा कलत्रमात्रसाधनोऽसौ ताप- सस्तदपहार एव तावनिरूप्यताम् । न च कलापहरणाद् ऋते पुरुषस्यापरं परिभवस्थानमस्ति । तत्र मारीचेन साहायक क्रियमाणमिच्छामि । मारांच:-स्वामिन् ! जीवतो रामस्य परिभव इत्यंशक्यमेतत् । न खल नापस इति तमवज्ञातुमर्हसि(ति) देवः। अन्यदेव वस्त्वन्तरं किमपि तम् । रावणः--( सोधम् ) आ: किं नाम वस्त्वन्तरं तत् ? मूढ ! युक्त्यैव क्षत्रपन्धोः परिमवमसमं जीवत्तः कर्तुमिच्छन् मायासाहायके स्वं निपुणतर इति प्रार्थये नासमर्थः। यच्चान्यत् तत्र वजाहतिमणितस्फारकेयूरभाजः सजास्त्रैलोक्यलक्ष्मीहठहरणसहा वाहवो रावणस्य ।। अत्र मारीचवचनं परमार्थतो हितमपि रावणेन नावगतम् । मूर्ख प्रति यथा भीमटविरचिते मनोरमावत्सराजे वत्सराजाम्यु- दयाशंसी रुमण्वान् पाञ्चालमुच्छे चुकामस्तस्य कृतकभृत्यतां श्रितो विश्वासोत्पादनार्थ वत्सराजान्तःपुरमादीप्य यौगन्धरायणप्रमुखानाह- कौशाम्बी मम हस्त एव परया शक्या मया स्वीकृत पञ्चालाधिपतिः प्रभुः स भवतां न ज्ञायते काधुना। नन्बादीपित एप मोहितपरानीकेन लावाणको देवी सम्प्रति रक्ष्यतामयमहं प्राप्तो रुमण्वान् स्वयम् ।। एतच परमार्थतः पाञ्चालोच्छेदपरं यौगन्धरायणेनावयुद्धम् , वासब- दचया सम्प्रमकनाम्ना यौगन्धरायणानुचरेण च मानावगतम् । यथा वा व्यसनिना राजपुत्रेण किं सुखमिति पृष्टे मन्त्रिपुरेणोच्यते-- "सर्वदा योऽधविजयी सुरासेवनतत्परः। तस्यार्थानां सुखानां च समृद्धिः करगामिनी ।। ' ·प्रकरणायकादरारूपनिर्णयः। एतदपि मूर्खत्वात् प्रियांशे पाशकविजय-मद्यपानरूपे गृह्यते, न वि. न्द्रियजय-देवताराधनरूपे हितांश इति । अन्ये तु बालोत्कण्ठितादीनामसम्बद्धकथाप्रायमसत्प्रलापमिच्छन्ति । यथा- १ - एकं त्रीणि नवाट सप्त पडिति व्यालुससङ्ख्याक्रमा वाचा क्रौञ्चरिपोः शिशुत्वविकलाः श्रेयांसि पुष्णन्तु वः। यथा वा रघुविलासे सीताविरहितो रामः-- " अरण्ये मां त्यक्त्वा हरिण ! हरिणाक्षी क्व नु गता पराभूतो दृष्ट्वा कथयसि न चेन्मा स्म कथयः । अरे क्रीडाकीर ! त्वमपि वहसे कामपि रुपं यदेवं तूष्णीकामनुसरसि वाचंयम इव ॥” इति ।। अथ वाकेली- प्रश्नोत्तरं तु वाकेली हास्या वाक् प्रतिवागपि ॥ ९९ ॥ प्रश्नस्य प्रश्नयोः प्रश्नानां चोत्तरं प्रश्नोत्तरम् । सहासा च्छेकोक्ति- प्रत्युक्तिर्वा । द्वयमध्येत वचनक्रीडारूपत्वाद् चाकेली । यथा- नदीनां मेघविगमे का शोभा प्रतिभासते । चाह्यान्तरा विजेतव्या के नाम कृविनाश्या ?" अनारय इत्येकत्र रयाभावोऽपरन शत्रव इत्येकं प्रतिवचनम् । एवं वनामपि द्रष्टव्यम् । एतत् प्रश्नोचरम् ।। छेकोक्ति-प्रत्युक्तिर्यथा-- कोऽयं द्वारि हरि प्रयायुपवनं शाखामृगस्यात्र किं ? कृष्णोऽहं दयिते ! विभमि सुतरां कृष्णात् पुनर्वानरान् । मुग्धेऽहं मधुसूदनो ब्रज लतां तामेव तन्वीमलं मिथ्या सूचयसीत्युपेत्य धनिकां ह्रीतो हरिः पातु वः ॥" १९ ·विश्रणे नाव्यदर्पण केचित् तु साकारस्य वाक्यस्य विनिवर्तनं वाकलीमधीयते । यथो- त्तरचरिते- " त्वं जीवितं त्वमसि मे हृदयं द्वितीयं त्वं कौमुदी नयनयोरमृतं स्वमझे। इत्यादिभिः प्रियशतैरनुरुध्य मुग्धों वामेव शान्तमथवा किमतः परेण ?॥ ॥१९॥ अथ नालिका- हास्याय वश्चना नाली परविप्रतारणकारि यदुत्तरं हास्याय हास्यनिमिर्च निगूढार्थत्वाद् भवति सा नाली ब्याजरूपा प्रणालिका । यथा रत्नावल्यां सागरिका चित्रफलहकार्यमागता कदलीगृहे वत्सराजं दृष्ट्वा बहिः स्थिता सुसङ्ग- तयोन्यते- " सहि । जस्स कए तुर्व एत्य आगदा सो एत्य य्येव चिट्ठदि । सागरिका-(सकोपमिव ) सेहि ! कस्स? सुसङ्गता--(सहासम् ) अयि अप्पसंकिदे ! गं पउत्तमहसवे चितफलहयस्स ।" केचित् तु हास्पहेतुनोपेचा(ता) निगूढार्परुपां प्रहेलिकां नाली मन्यन्ते । यथा पालिकावश्चितके पारिपार्थका- - तपनीयोत्क(ज्वालकरकं कुवलयारुचि भासमानमाकारों। तेजोमयं दिनकराद्वितीयमाचक्ष्व मे भूवम् ।।" अत्र निगूढो नारदलक्षणोयः सूत्रधारेणास्मिर भोके द्वितीय- मेन धनि पश्येति चतुर्थपादान्ययाकरणेन व्याख्यात इति । १ सखिदिसपनागता सोऽत्र तिति । १ स!ि! २ मयि कमला ननु प्रमो) चित्रकार ·अन्नणाचकादशमनिर्णयः। अथ मृदयम्- व्यत्ययो गुणदोषयोः । मृदवम् गुणानां दोपत्वं दोषाणां च गुणत्वं येनोत्तरेण व्यत्ययो विपर्यासः क्रियते तन्मृदा परपक्षमर्दनेन स्वपक्षमवति रक्षतीति मृदयम् । गुणस्य दोषी- करणं यथा वेणीसंहारे द्वितीयेऽङ्के- "जयद्रथमाता-जाद! ते खु बंधुवधामरिसुद्दीविदकोवा समरे अण- क्खियसरीरा परिकमिस्संति । राजा-(सोपहासम् ) एवमेतत् । सर्वजनप्रसिद्धमेवामर्पित्वं पाण्ड- वानाम् । पश्य। हस्ताकृष्टविलोलकेशवसना दुग्शासनेनाज्ञया पाश्वाली मम राजचक्रपुरतो गौौरिति व्याहृता । वस्मिनम्बस किन का(गा)ण्डिवव(धारो नासीत् पृथानन्दनो यूनः क्षत्रियवंशजस्य कृतिनः क्रोधास्पदं किं न वन १ ।।" अन धनुर्धरत्वादयो गुणा दोपीकताः । यथा नलविलासे- राजा-देवि ! उपालम्यसेऽभ्यन्तरपरिजनापराधेन । दमयन्ती के विय ? राजा- वक्वेन्दुः स्मितमावनोदधिगते दृष्टी विकासश्रियं वाह काटककाराण्याविभूतां प्रासागिरो गौरवम् । किं नाङ्गानि तवातिथेयमसृजन् स्वस्वापदेयोचितं सम्प्राप्ते मयि नैतदुल्झवि कुचद्वन्द्वं पुना स्तन्धवाम् । अत्र स्वन्धत्ता स्तनगुणो दोपीछतः । अपि च । यथाऽस्मदुपज्ञे सुधाकलशे- १ जात ! ते खल बन्धुवधामोंदीप्तकोपा समऽनपक्षितगरीराः परिकमिश्यन्ति । २ कामिव ।

·१५८
सविवरणे माट्यदर्पण
"लच्छी गिहीण भूसा अपतविज्ञाण सा पुणो गरुई ।
तत्तो पढेज विज आजम्मदुहंकरं सकनो ।
अन निर्वेदाद् विबुधैर्विद्या गुणोऽपि दोपीकृतः ।
दोपस्य गुणीकरणं यथा वेणीसंहारे कचुकिना सह विवादे-
"दुर्योधनः-सूक्तमिदं कस्यापि ।
गुप्तः साक्षान् महानन्यः स्वयमन्येन वा कृतः।
करोति महती प्रीतिमपकारोऽपकारिणाम् ॥
येनाद्य द्रोण-कर्ण-जयद्रथादिनिहवममिमन्युमुपसृतेद्ध(श्रुत्योच्छ)-
सितमिद (व) नश्वेतसा।
अन क्षनधमं त्यक्त्वामिमन्युनिहत इत्ययं दोप: स्वप्रीतिहेतुत्वेन
गुणीकता।
यथा वा नलविलासे--
"सर्वेपामपि सन्ति वेश्मसु कुतः कान्ताः करणीशो!
न्यायार्थी परदारविप्लवकर राजा जनं पाधते ।
आज्ञा कारितवान् प्रजापतिमपि स्वां पञ्चवाणस्तता
कामाः फ जनो ब्रजेत् परहिवाः पण्यानाः स्युर्न चेत् ॥
अत्र पण्यखीत्वं दोपः शृङ्गारपुष्ट्यर्थ गुणीकृतः ।
अपि च । यया सुधाकलशे-
" ताण नमो निग्गुणसेहराण गुणिसलहिजजम्माणं ।
निमगुणरिहलतमा सिविणे विन जाण अरईउ ॥
अघ निर्वेदाद् गुणिभिनिर्गुणत्वं दोपोऽपि गुणीकृतः ।।
१ महिना मातवियाना सा पुनर्गी ।
ततः पठे विधाम जन्म सघा सवर्ण:।।
१ चम्पा नमो निगगेसोम्यो गुणिलाध्यमानसम्मम्म ।
नित्रगुशिलत्वमा स्वकेपि न पेपामरतयः ।।
"

·प्रकरणायकायशम्पनिर्णयः। उभयमेकत्र यथा-- " सन्तः सच्चरितोदयव्यसनिनः प्रादुर्भवद्यन्त्रणा सर्वत्रैच जनापवादचकितास्तिष्ठन्ति दुःखं सदा । अव्युत्पन्नमतिः कृतेन न सता नैवासता व्याकुलो युक्तायुक्तविवेकशून्यहृदयो धन्यो जनः प्राकृतः ।। अत्र सचं गुणोऽपि दोपीकृतः, प्राकतत्वं तु दोपोऽपि गुणीकृत इति । अथोद्घात्यकम्- परस्परं स्यादुद्घात्यं गूढभाषणम् ॥ १० ॥ पृच्छक-प्रतिवफ्नोरन्योन्यं गूढार्थमुक्ति-प्रत्युक्तात्मकं भापणम् उद्- पाते प्रश्नात्मके साधूद्घात्यम् । यदा प्रष्टा विवक्षितोत्तरदानसमर्थः, किन्तु यन्ममाभिप्रेतं तद् युक्तमयुक्तं वेत्यभिसन्धाय पृच्छति, प्रतिवक्ता चोचितम- भिधचे तदोद्घात्यमित्यर्थः । यथा पाण्डवानन्दे सूत्रधार-पारिपाश्चिकयोरुक्ति-प्रत्युक्ती- का भूपा बलिनां क्षमा परिभवः को यः स्वकुन्यैः कृतः किं दुःखं परसंश्रयो जगति का श्लाघ्यो य श्चा(आ)श्रीयते । को मृत्युर्व्यसनं शुचं जहति के पैनिर्जिताः शत्रका कैर्विज्ञातमिदं विराटनगरच्छन्नस्थितैः पाण्डवैः ।।" इति ॥१०॥ अथावलगितम्-- तचावलगित सिद्धि कार्यस्यान्यमिषेण या । विवक्षितप्रयोजनस्यान्यकार्यकरणब्याजेन सम्पत्तिर्यत्र तदन्यकार्यावल- गनादवलगितम् । यथोत्तरचरिते समुत्पन्नवनविहारदोहदायाः सीताया दोहदकार्यमिपेण जनापवादादरण्ये त्यागः । केचित् तु पात्रान्तरे स्वव्यापार निक्षिप्य यत् कार्यान्तरकरणं तदव- लागिवमित्याहुः । यथा कृत्यारावणस्यामुखे- सूत्रधार!-(निम्धस्य) आर्ये । ननु ब्रवीमि । " ·सविवाणे नाटपणे चाप्रपश्चकसारेण निर्विशेषाम्पचिना । स्वामिनेव नटि(टोत्वेन निर्विण्णाः सर्वथा वयम् ।। तद् गच्छतु भवती पुत्रं मित्रं वा कमपि पुरस्कृत्य क्रमागतामिमा कुजीविकामनुवर्तयितुम् । " तता क्रमादाह- "परिग्रहोरुग्राहौषाद् गृहसंसारसागरात् । बन्धुस्नेहमहावादिदमुचीर्य गम्यते ॥" अत्र स्पजीविका दारेषु निक्षिप्य परलोकहेतुकार्यकरणं स्वयमाश्रितम् । अपरे तु--"प्रस्तुतेऽन्यस्मिन् कार्यं यदन्पद स्वयमेव सिध्यति तदयलगितम् । यथा छुलितरामे- रामः-लक्ष्मण ! वातवियुक्तामयोध्या विमानस्थो नाहं प्रवेष्टुं शक्नोमि, वदवतीर्य गच्छामि । कोऽपि सिंहासनस्याषः स्थितः पादुकयोः पुरः । बटाबानक्षवलयी चामरी च विराजते ।। अत्र भरतदर्शनकार्यान्तरस्यैवमेव सिद्धिरिति । अथावस्पन्दिवम्-- स्वेच्छोक्तस्यान्यथाऽऽख्यान यवस्पन्दितं तु तत् ।। १०१ ॥ स्वेच्छया वर्णनामिप्रायमात्रेणोक्तस्यान्यथाऽऽख्यानमन्यार्थकथनरूपं यत् उदवस्पन्दिवं चक्षुःस्पन्दनादिवदन्तर्गतसूचनीयसम्मवात् । यया वेणीसंहारे- सत्यक्षा मधुरगिरः प्रसाधिताशा मदोद्धवारम्माः। निपतन्ति धाराष्ट्राः कालवशान्मेदिनीठे ॥ अत्र स्वेच्छया शरवर्णनाय हंसवर्णनं सूत्रधारेणोक्तम् । एतत् पारि- पाक्षिकेन धृतराष्ट्रसुताना दुर्योधनादीनाममङ्गलार्थकथनेनान्यथाऽख्यातम् । यथा या छलितरामे- " ·प्रकरणाथेकादशरूपनिर्णयः। "सीता-जाद ! पन्माए तुब्भेहिं अउज्झाए गंतव्यं । सो अ राया विणएण पणमिदव्यो। लवा-अम्ब ! किमावास्यां राजोपजीवकाम्यां भाव्यम् सीता-सो खु तुम्हाणं पिदा । लवा-किमावयो रघुपतिः पिता? सीता-(साशङ्कम् ) नै खु तुम्हाणं, सयलाइ व्येव पुहवीए।" इति । एतानि च त्रयोदश वीथ्यङ्गानि सर्वरूपकाणां सर्वसन्धिषु निबन्ध- नीयानि । सर्वसन्धिसाधारण्यादामुखेऽपि भावाच सन्ध्यङ्गेभ्यः पृथगुक्ता- नीति ॥ १०१ ॥ अथ व्यायोगादौ रूपकान्तरे सामान्यनाटकलक्षणातिदेशमाह- स्वा स्वा वैशेषिकी हित्वा सन्धि-वृत्यादिका स्थितिम् । सामान्या नाटकस्यान्या विज्ञेया रूपकान्तरे ॥ १० ॥ वैशेषिकीमसाधारणी ' सन्धि-वृत्यादिकाम्' इति आदिशब्दादकपरि- माण-रस नायकादिपरिग्रहः । 'अन्या' इति पात्रोक्तिवैचित्र्याङ्कोपाय-दशा- सन्ध्यनलक्षणनायकादिप्रकृत्यौचित्यादिका स्थितिायोगादौ रूपकान्तरे नाटकप्रतिपादिता ज्ञातव्या । प्रकरणे तु नाटकसमानत्त्वमुक्तमेव । नाटिका- प्रकरण्योः पुनर्नाटक-प्रकरणान्तर्भूतत्वान किंचित् पृथग् वाच्यमिति सर्व समञ्जसम् ॥ १०२॥ इति श्रीरामचन्द्र-गुणचन्द्रविरचितायो स्वोपज्ञनाट्यदर्पण- विवृतो द्वितीया प्रकरणायेकादशरूपनिर्णयो विवेका समाप्तः ॥ २ ॥ १ जात । प्रभाते युवाभ्यामयोध्यायां गन्तव्यम् । स च राजा विनयेन प्रमन्तव्य. । १ स खलु युक्यो फ्तिा । ३ न खलु युवयोः, सझलाया एव पृथ्व्या । .

·सविवरणे नाटपणे वाक्प्रपञ्चैकसारेण निर्विशेषाम्पचिना । स्वामिने नटि(टोत्वेन निर्विष्णाः सर्वथा क्यम् ।। तद् गच्छतु मवती पुत्रं मित्रं वा कमपि पुरस्कृत्य क्रमागतामिमा जीविकामनुपर्वपितम् । " ततः क्रमादाह- " परिप्रदोरुपाहौषाद् गृहसंसारसागरात् । बन्धुस्नेहमहापादिदमुत्तीर्य गम्यते ।।" अत्र स्वीविका दारेषु निक्षिप्य परलोकहेतुकार्यकरणं स्वयमाश्रितम् । अपरे तु-" प्रस्तुतेऽन्यस्मिन् कार्य यदन्यत् स्वयमेव सिध्यति वदवलगितम् । पश छलितरामे--- रामः-लक्ष्मण ! तातवियुक्तामयोध्या विमानस्थो नाहं प्रवेष्टुं शक्नोमि, तदवीर्य गच्छामि । कोऽपि सिंहासनस्याधः स्थितः पादुकयो। पुर। जटावानक्षवलयी चामरी च विराजते ।। अत्र भरतदर्शनकार्यान्वरस्यैवमेव सिद्धिरिति । अथावस्पन्दितम्- स्वेच्छोक्तस्यान्ययाऽऽख्यान यदवस्पन्दित तु तत् ।। १०१ ॥ स्वेच्छया वर्णनाभिप्रायमाणोक्तस्यान्यथाऽख्यानमन्यार्थकथनरूपं यत् तदवस्पन्दितं चक्षुःस्पन्दनादिवदन्वर्गवचनीयसम्मवाद । पया घेणीसंहारे- सत्पमा मधुरगिरः प्रमाधिताशा मदोद्धवारम्मा। निपठन्ति धाराष्ट्राः कालवशान्मेदिनीपृष्ठे।। अग्र स्वेन्छया शरवर्णनाप इंसवर्णनं सूत्रधारेणोक्तम् । एतत् पारि- पाचिकेन घृतराष्ट्रसुताना दुर्योधनादीनाममङ्गलार्यकपनेनान्यथाऽऽख्यातम् । यथा वा छलितरामे- ·वृत्ति-रस-भावाभिनयविचारः । आमुख-प्ररोचनयोरुस्थितः सम्भवो यतः प्रायो बाहुल्येन संस्कृतेन सर्वरसैश्च दीप्ता | प्ररोचया(ना)मुखयोरन्यत्रापि च रूपकैकदेशे प्राकृतादिपाठेन भार- तीदर्शनात् प्रायोग्रहणमर्थवत् । सर्वरूपकभावित्वाद् रसानां च वाग्जन्यत्वात् सर्वरसात्मकत्यम् । ये तु भारत्या बीभत्स-करुणौ प्रपन्नास्तैः सर्वरसीथी- प्रधानशृङ्गारवीरभाण-प्रधानहास्यप्रहसनानि स्वयमेव भारत्यामेव वृत्तौ निय- न्त्रितानि नावेक्षितानि । 'वाचि' वाग्व्यापारविपये वाग्व्यापारात्मिकेत्यर्थः । भारती चाग्व्यापारविषय एवेत्ययोगव्यवच्छेदः । तेन वाचिकाभिनयात्मिका सात्वत्यपि भवति । वृत्त्यन्तराणि तु सर्वथाऽभिनयविषयाणि । भारतीरूप- त्वाद् व्यापारस्य भारतीति ।। १०४ ॥ अथ भारतीसम्भवमामुखं लक्षयति- विदूषक-नटी-माः प्रस्तुताक्षेपि भाषणम् । सूत्रधारस्य वक्रोक्त-स्पष्टोक्तैर्यत् तदामुखम् ॥ १०५ ॥ पारिपार्श्विक एव विदूषकवेषधारी विदूषकः । मार्पः पारिपार्श्विकः । विदूषक-नटी-मार्व्यस्तैः समस्तैर्वा सह सूत्रधारस्य रङ्गसत्रणाकर्तुः सूत्र- धारगुणानुकारस्य वा नाट्यार्थस्थापनाकर्तुः स्थापकस्य प्रस्तुतस्य काव्यार्थ- स्याक्षेपि उपस्थापकं भाषणं धोक्तैः साक्षाद् विवक्षितार्थस्याप्रतिपादकैः, स्पष्टोक्तैः साक्षा विवक्षितार्थस्प प्रतिपादकैश्च यत् स्वस्याभिप्रायोत्कीर्वनं तदा- मुखम् । 'आङ् मर्यादायाम् ' तेन मुखसन्धि सम्प्राप्य निवर्तते । ईपदर्थे वा' तत ईपन्मुखं मुखसन्धिसूचकत्वादारम्भः । प्रस्तावनाशब्देनाप्येतदुच्यते । इदं तावदामुखं नाट्यात् पृथग्भूतम् । तत्र कदाचिद् रङ्गमूत्रयितैवामुखार्थ- मनुतिष्ठति । तथा च दृश्यते-नान्धन्ते सूत्रधारः। नान्यन्त इत्यवयवे समुदा- योपचारात् पूर्व(ब)रङ्गान्ते इति द्रष्टव्यम् । नान्दी हि पूर्व(व)रङ्गस्याङ्गम् । अत्र च पक्षे आमुखार्थस्य सूत्रधारविषयत्वान्मुखसन्धेः प्रभृति कवेापारः । कदाचित् तु सनान्दीकं रङ्गमनुष्ठाय विश्रान्ते सूत्रधारे तत्तुल्यगुणाकृतिः स्थापक आमुखमनुतिष्ठति । तथा चानङ्गवत्या नाटिकायां दृश्यते-'पूर्व- रङ्गान्ते स्थापकः' अत्र व पक्षे आमुखानुष्ठानेऽपि कवेापारः, स्थापकस्य सूत्रधारानुकारिणो रामानुकारिणो नटस्येव कविनैव प्रवेशात् । 'वक्रोक्त-' इति २.

·अथ तृतीयो विवेकः। अथ रूपकोदशश्लोकोदिष्टाः क्रमप्राप्तां वृत्तयः प्रपञ्च्यन्ते--- भारती सास्वती शिश्यारभटी च वृत्तय । रसभावाभिनयगाश्रतस्त्रो नाट्यमातर ॥ १०३ ।। शुरुषार्थसाधको विचित्रो व्यापारो वृत्तिः। रस-भाषाभिनया वक्ष्यमा णास्वस्तिन्मयत्वेन गच्छन्ति । रस-भावाभिनयसम्मिमो हि सर्वो नाटये घ्यापारः। चवसः' इति चतुर्भेदत्वमन्यतमचेटशिप्राधान्यविवक्षया, अपरयाऽनेकन्यापारसंचलितमेकमेव पृचितचम् । न नाम प्रबन्धेषु व्यापा- रान्तरासंबलितः कोऽप्येकाकी कायिको वाचिको मानसो वा व्यापारोल- क्ष्यते । कायियो हि व्याश्तयो मानसर्वाचिकच व्यापारः सम्मियन्ते । अन्दोलिखितं मनःप्रत्य[य] विना रअकस्म कायव्यापारपरिस्पन्दस्या- मावात् । पाचिक्यो मानस्पच कायपरिस्पन्दाविनामाविन्य एप, तान्चा- दिव्यापारामारे पचनानुशारणान, प्राणादिरूपकायपरिस्सन्दामा मनोन्या- वापनुपलधणार । मनाशून्याय व्यापार: कापिको वाचिको वारकत्वा- दनिरन्धनीप एवं ! विषकोऽपि च हास्यायं पुद्धिपूर्वकमेर विसंस्थुलं वि. पेष्टते । अतः सङ्कीर्णत्वेऽप्यंशप्राधान्यापेक्षया श्चयशवसः । नायस्पामि- नेयकाम्यस्य मातर व मातरः । आम्मो हि वर्णनीयत्वेन कविहदये पर- स्थिताम्या काव्यमुपपवे। नाय-' इति प प्रस्तावापेक्षम् तेनानमिनेऽपि काव्य पायो भवन्येषा न हि प्यापारशून्यं किश्चिद् पर्णनीयमस्ति । रहान- न्तरं घ नायमिति रहस्य व्यापारशून्यत्वेनापरित्वेऽपि न कश्चिद् दोपः । मादी । म्यापारामारेन पृश्यभावेऽपि न नाय्यस्य पनिमयत्व हानिः, पाहुण्यापेयया परिमसत्यस्यामिमतत्वादिति ॥ १०३ ।। सत्र मारत्या लक्षणमाह- सांरूपागामिन्यागुम-पोरनोस्यिमा । माप पनि परमादया वारि मारनी ॥ १० ॥ गांरूपरेपमिनेपानाभिनय गमनशीलादिमायान्मपन्या पर्मनाया ·वृत्ति-रस-भावाभिनयविचारः । "तवास्मि गीतरागेण हारिणा प्रसभं हतः । एष राजेच दुष्करप्य)न्तः सारङ्गेणातिरंहसा ॥" अत्र नाट्यामुखयो सम्बन्धनार्थ कविना भाविप्रवेशस्य पात्रस्य युक्त्या नामग्रहणम् । पूर्वत्र तु समानविशेषणवलानामाय(ग)तमित्यनयोविशेष इति । एषां च नाट्यपात्रप्रवेशप्रकाराणामन्यवम एवैकश्चमत्कारकारी निबन्ध- नीयः। अन्यथा पात्रप्रवेशग्रन्थबाहुल्येन प्रस्तुतार्थविधातः स्यादिति । शब्द- व्यापारवाहुल्याच भारत्यंशभूतत्वमस्य । एवं प्ररोचनायाः पूर्वरङ्गाङ्गभूताया अपीति । पात्रप्रवेशस्य पूर्वो भाग आमुखम् , उत्तरः पुननाव्यमिति । अथ प्ररोचनां व्याचष्टे- पूर्वरङ्गे गुणस्तुत्या सम्योन्मुख्यं प्ररोचना ॥ १०६॥ पूर्व नाट्यात् प्रथमं गीत-ताल-वाद्य-तृत्तानि नाव्यादिकं च पाव्यं व्यस्त समस्तं च प्रयुज्यते यत्र रङ्गे रञ्जनाहेतौ नाट्यशालायां स पूर्वरङ्गः । अस्य च पूर्वरङ्गस्य प्रत्याहारादीन्यासारितान्तानि नवान्तर्जवनिक गीतकादीनि प्ररोचनान्तानि च दश बहिर्जवनिकमङ्गानि प्रयोज्यानि पूर्वाचायलेक्षितानि । अस्माभिस्तु स्वत्तो लोकप्रसिद्धत्वात् तन्न्यासक्रमस्य निष्फलत्वाद् विविधदेव- तापरिवोपरूपस्य तत्फलस्य च श्रद्धालुप्रतारणमात्रत्वादुपेक्षितानि । प्ररोचना तु पूर्वरङ्गाङ्गभूताऽपि नाटये प्रवृत्ती प्रधानमङ्गमिति लक्ष्यते । तत्र पूर्वरङ्गे गुणस्तुत्या प्रस्तुतप्रवन्धार्थस्य प्रीत्यादिहेतुत्वप्रशंसनेन सामाजिकानां श्रव- पावलोकनोत्साहोत्पादनं प्रकृतोऽर्थः प्रकर्षेण रोच्यते उपादेयतया ध्रियतेऽ नयेति प्ररोचना । यथा क्षीरस्वामिविरचितेभिनवराघवे- स्थापका-(सहर्षम् ) आर्य ! चिरस्य स्मृतम् । अस्त्येव राघवमहीनकथापवित्रं काव्यं प्रबन्धघटनाप्रथिवप्रथिम्नः। भद्देन्दुराजवरणान्जमधुव्रतस्य क्षीरस्य नाटकमनन्यसमानसारम् ।।

·सविवरणे माव्यदर्पणे च वीथ्यद्गानामेवंविधरूपाणां व्याहारादीनां सद्भावमाहेति । स्पष्टोक्तिस्त्वेवं यथा-'नागानन्दे नाटयितव्ये किमित्यकारणमेव रुद्यते?' इति ॥१०५।। अथामुखाङ्गभूतं नाबपात्रप्रवेशविधिमाह- वाक्यार्थ-समयावान वोक्तैः पात्रसक्रम । समयः कालः आह्वानं संज्ञा। एतैः सूत्रधार-स्थापकाभ्यामुक्तैर्हेतुभूतैः पात्रस्य मुख्यनायकादिभूमिकाधारिणो नटादिलोकस्य सङ्क्रमः प्रवेशः । वाक्यार्थयोरनूधमानतया पात्रप्रवेशहेतुत्वम् , समयाहानयोस्तु सूचकत्वेनेति । वाक्येन यथा सत्यहरिश्चन्द्रे- " सत्वकतानवृत्तीनां प्रतिज्ञातार्थकारिणाम् । प्रभविष्णुन देवोऽपि किं पुनः प्राकृतो जनः १॥" एतदेव पठन् हरिश्चन्द्रः प्रविशति । अर्थेन यथा वेणीसंहारे- निर्वाणवरदहनाः प्रशमादरीणा नन्दन्तु पाण्डुतनयाः सह माधवेन । रक्तप्रसाधितमुवा क्षतविग्रहाथ स्वस्था भवन्तु कुरुराजसुताः सभृत्याः ।। इत्यस्य वाक्यस्य छन्दसा ग्रथितस्य चतुर्थपादेन 'स्वस्था भवन्ति मयि जीवति धार्तराष्ट्राः' इत्यनेनार्थ गृहीत्वा भीमः । समयेन यथा छलितरामे- "आसादितप्रकटनिर्मलचन्द्रहासः प्राप्त शरत्समय एष विशुद्धकान्तः । उत्खाय गाढतमसं घनकालमुग्रं रामो दशास्यमिव सम्मृतवन्धुजीवः ॥ अन समानविशेषणे रामशब्दकीर्तनाच रामप्रवेशमूचा । आहानेन पया अभिज्ञानशकुन्तले- " ·वृत्ति-रस-भावाभिनयविचारः। " तवास्मि गीतरागेण हारिणा प्रसभं हृतः । एप राजेच दुष्क(प्य)न्तः सारङ्गेणाविरंहसा ।। अत्र नाट्यामुखयोः सम्बन्धनार्थ कविना भाविप्रवेशस्य पात्रस्य युक्त्या नामग्रहणम् । पूर्वत्र तु समानविशेषणवलानामाय(ग)तमित्यनयोर्विशेष इति । एपांच नाट्यपात्रप्रवेशप्रकाराणामन्यतम एवैकश्चमत्कारकारी निवन्ध- नीयः। अन्यथा पात्रप्रवेशग्रन्थबाहुल्येन प्रस्तुतार्थविघात: स्यादिति । शब्द- व्यापारवाहुन्याच भारत्यंशभूतत्वमस्य । एवं प्ररोचनायाः पूर्वरङ्गानभूताया अपीति । पात्रप्रवेशस्य पूर्वो भाग आमुखम् , उत्तर! पुनर्नाट्यमिति । अथ प्ररोचनां व्याचष्टे- पूर्वरङ्गे गुणस्तुत्या सम्योन्मुख्यं प्ररोचना ।। १०६॥ पूर्व नाट्या प्रथम गीत-ताल-वाद्य-नृत्तानि नाट्यादिकंच पायं व्यस्त समस्तं च प्रयुज्यते यत्र रहे रञ्जनाती नाट्यशालायां स पूर्वरङ्गः । अस्य च पूर्वरङ्गस्य प्रत्याहारादीन्यासारितान्तानि नवान्तर्जवानिक गीतकानि प्ररोचनान्तानि च दश बहिर्जवनिकमङ्गानि प्रयोज्यानि पूर्वाचार्यलक्षितानि । अस्माभिस्तु स्वतो लोकप्रसिद्धत्वात् तन्न्यासक्रमस्य निष्फलत्वाद् विविधदेव- तापरिवोपरूपस्य तत्फलस्य च श्रद्धालुप्रसारणमात्रत्वादुपेक्षितानि। प्ररोचना तु पूर्वरङ्गाङ्गभूताऽपि नाटये प्रवृत्तौ प्रधानमङ्गमिति लक्ष्यते । वत्र पूर्वरङ्गे गुणस्तुत्या प्रस्तुतप्रपन्धार्थस्य प्रीत्यादिहेतुत्वप्रशंसनेन सामाजिकानां श्रव- णावलोकनोत्साहोत्पादनं प्रकृतोऽर्थः प्रकर्षण रोच्यते उपादेयतया ध्रियतेऽ नयेति प्ररोचना । यथा क्षीरस्वामिविरचितेऽभिनवराघवे- स्थापका-(सहपेम् ) आर्य ! चिरस्य स्मृतम् । अस्त्येव राघवमहीनकथापवित्रं काव्यं प्रपन्यघटनाप्रथितप्रथिम्नः । भद्देन्दुराजचरणान्जमधुमतस्य क्षीरस्य नाटकमनन्यसमानसारम् ।।

·सविवरणे नाट्यदर्पण यथा वा रघुविलासे- "सीतां काननतो जहार विहितन्याजः पुरा रावण- स्तं व्यापाद्य रणेन तो पुनरथो रामा समानीतवान् । एतस्मै कविरक्तिमौक्तिकमणिस्वात्यम्भसे भूर्भव:- स्वामोहनकार्मणाय सुकथारनाय नित्यं नमः ।। यथा वा नलविलासे-- "कविः काव्ये राम: सरसवचसामेकवसति-- नलस्पेदं हृद्यं किमपि चरितं धीरललितम् । समादिष्टो नावे निखिलनटमुद्रापटुरई प्रसन्ना सभ्यानां कटरि! भगवानद्य स विधिः॥" इति। इयं परोचना पूर्वरङ्गाद प्रथमं पश्चाच निबध्यते । निबन्धे चास्या नावश्य- म्भावनियम इति ।। १०६ ।। अथोद्देशप्राप्तां सात्वती लक्षयति-- सात्वती सत्त्व-बागङ्गाभिने कर्म मानसम् । सार्जवाधर्ष-मुद्-धेर्य-रौद्र-वीर-शमादभुतम् ।। १०७ ॥ सत् सत्त्वं प्रकाशस्तद् यत्रास्ति तत् सत्वन्मनस्तत्र भवा सात्वती संज्ञाशब्दत्वेन बाडुलका स्त्रीत्वम् । सत्त्व-वागङ्गाभिनेयं सच्च-पागङ्गामिनयै- म्यम् । सच्चाभिनय-यागभिनयागाभिनययुक्त मानसं कर्म सात्वतीत्यर्थः । अभिनयत्रयाभिधानेऽपि मानसव्यापारस्य सचप्रधानत्वात् सत्वाभिनय एचात्र प्रधानमिवरौ गौणौ । अत एव सत्यशब्दः प्रथममुपातः । आर्जवम- कौटिन्यम् । आधर्पो वाचा न्यक्कारः । मुद् हर्पः । धैर्य व्यसनेऽप्यकातर्यम् । एतै रौद्रादिमिश्च सह वर्चमानो मनोव्यापारः सात्वती । आर्जवस्योपादाना- दन्न कफ्टामामः । आधर्षख्यापनादुद्धतपुरुपसद्भावः । मुत्प्रतिपादनाच्छोक- करुण-निर्वेदाभावः। धैर्यामिधानात् स्त्र्यादिसङ्गमौत्सुक्याभावश्चामिहितो भवति । रौद्ररसयोगेऽपि केपांचित् सचं प्रकाशरूपं दृश्यत एवेति रौद्रोपादा- नम्। वीररसवात्र युद्ध-दान-दयावीरादिरूपः सत्यवाहुल्याद् गृह्यते। 'शम-'इति - ·- वृत्ति-रस-भावामिनयविकारः। च शमः स्थापिभावः शान्तो रसो द्रष्टव्यः, अरिप१र्गजपस्य सवैकनिव- न्धनत्वात् । असतोऽप्यन्यसचावलोकनाव साचिकानां दृश्यत एवेति । इदं च मानसं कर्म विचित्रामिर्गम्भीरोक्तिमिः प्रारब्धकार्यापरित्यागात् , कार्या- न्तरपरिग्रहेण सहामाय परोत्साहनेन सामादिप्रयोग-देवादिना अरिसमाव- भेदजननेनान्यैश्च बहुमिः प्रकारर्लक्ष्यत इति ॥ १०७ ।। अथ कैशिकी- कैशिकी हास्य-शृङ्गार-नाट्य-नर्मभिदात्मिका । अतिशायिनः केशाः सन्न्यासामिति केशिकाः खियः 'स्तनकेशवतीत्वं हि स्त्रीणां लक्षणम्' तत्प्रधानत्वात् तासामियं कशिकी । हास्य-शृङ्गाराम्पा स्त्री- पाहुन्य-विचित्रप्रकारनेपथ्य-कामन्यवहाराणां सदभावमाह । नाट्यं नृच-गीत. यादिनाणि । अपाम्प इष्टजनावर्जनरूपो वाग्-चेप चेष्टामिः परिहासो नर्म । याचा यथा- पत्त्युः शिरश्चन्द्रकलामनेन स्पृशति सन्या परिहासपूर्वम् । सा रअपित्या चरणी कपाशीर्माल्येन at निर्वचनं जपान ॥ यया या सत्य हरिश्चन्द्रे- "राजा-(विहस्य ) विहाराज! निःशेपवेश्याचकाचिनीमेना लम्बस्तनीमुपसोफय। शुकः-पुण्यप्रागन्म्यलम्पाप वेदयापण्याय मालम् । यय प्रतीपाः ग्रामस्य कामादर्यप्रयतयः॥" पेण यथा नागानन्दे विपक-शेखरकम्पतिकरे । चष्टानम मया मालति(यि)फानिमिग्रे-"निपुणिका पिदपकस्पी. परि सपरिभ्रमकारि दप्टकाष्ठं पातपति।" इति । एतप क्वचिन्मानान् स्वपिन हास्यात् फचिव गृङ्गारहास्पात् फपिद् भपहास्पान फपिन सापरापप्रियप्रतिमंदनान पित् पूर्वनायिनप्रतिमपा. दित्यापनेरुपा द्रएन्पम् । भागृहाररमेन स्याम्पो मानमो हास्पन नर्मदेय पारियो नाटोन कापिझप पापारामादीव एनिम्मापाग्यपमरारिमांसमिति ।। " ·सपियरले नाट्यदर्पणे " अथारमटी- भारभन्धनृत-द्वन्द-छम-दीप्तरसाविता ।। १.८ ॥ आरेण प्रतोदकेन तुल्या भटा उद्धृताः पुरुषा आरमटास्ते सन्त्यस्या- मिति 'ज्योत्स्नादित्वादाण' आरमटी । अनृतमसत्यम् । द्वन्द्वयुद्धमनेक- प्रकारम् । छद्म वञ्चनाहेतुः प्रयोगः, अनेनेन्द्रजाल-पुस्तप्रयोग-च्छेद्य-मेयादि- ग्रहः। दीप्ता रसा रौद्रादयः औद्धत्यावेगादिहेतवः। अत्रानृतादिमिः विचित्रने- पथ्य-किलिञ्जहस्तिप्रयोग-मायाशिरोदर्शनादिकम् । भय-हातिशयाकुलित- पात्रप्रवेशः। पूर्वनायकावस्थायाः परित्यागेन नायकावस्थान्तरमहोवस्क- न्दाग्न्यादिकतचिद्रयादिकं विविधस्थायि-व्यभिचारिमावयुक्तं प्रसङ्गागतकार्या- दिकं बाहुयुद्ध-शवमहारादिकं च सगृह्यते । अत एवेयं सर्वामिनया- त्मिका सर्वव्यापारात्मिका च । तत्र विचित्रं नेपध्यं वेणीसंहारे अश्वत्था- ना। उदयनचरिते किलिजहस्तिप्रयोगः । मायाशिरोदर्शनं रामाभ्युदये। बलीमुखमयेन पात्रप्रवेशो रत्नावल्याम् । हर्पण वामनचेयाः प्रवेश सत्यहरिश्चन्द्रे । वालिनेतृत्यागेन च सुग्रीवनेत्रन्तरग्रहणम् । परशुराम- स्यौद्धत्यावस्थात्यागेन शान्तावस्थान्तरग्रहणम् । विचित्रमा कार्यान्तरं कृत्यारावणे । तथाहि अङ्गदेनाभिद्र्यमाणाया मन्दोदर्या भयम्, अङ्ग- दस्योत्साहोऽस्यैव रावणदर्शनेन 'एतेनापि सुराजिता' इत्यादि वदवो हासः, 'यस्तावेन निगृह्य बालक इव प्रक्षिप्य कक्षान्तरे' इति च जल्पतो जुगुप्सा- हास-विस्मयाः,रावणस्य रति-क्रोधौ।नियुद्धादि तु रामायणीयेपिन्द्रजिल्ल- क्ष्मणयोरिति ॥ १०८॥ अथ 'रस-भावामिनयगाः' इत्यवो वृत्तिलक्षणात् प्रथम रसानाचष्टे-- स्थायी भावः श्रितोत्कर्षों विभाव-व्यभिचारिभिः । स्पष्टानुभावनिश्चयः मुख-दुःखात्मको रसः ॥ १०९॥ प्रतिक्षणमुदय-व्ययधर्मकेषु यदुष्वपि व्यभिचारिष्वनुयायितयाऽवश्य विष्ठतीति स्थायी । यद्वा तद्भाव एव भाषाद, अभावे वा भावाद् रत्यादि- यमिचारिणं ग्लान्यादिकं प्रत्यवश्यं स्थायी । उपचयं प्राप्य रसरूपेण रत्या दिर्भवतीति भावः । विभावैर्ललनोद्यानादिमिरालम्बनोदीपनरूपैयविहेतुभिः ·वृत्ति-रस-मावामिनयविचारः। सत एवाविर्भावाद्, व्यभिचारिभिर्लान्यादिमी रसिकमन:-शरीरवर्तिभिः परिपोपणाच श्रितोत्कर्षः । स्वीकृवसाक्षात्कारित्वानुभूयमानावस्थो यथा. सम्भवं सुख-दुःखस्वभावो रस्यते आस्वाद्यत इति रसः । तत्रेप्टविभावादि- प्रथितस्वरूपसम्पत्तयः शृङ्गार-हास्य-वीराद्भुत-शान्ताः पञ्च सुखात्मानोऽ परे पुनरनिष्टविभावायुपनीतात्मानः करुण-रौद्र-बीभत्स-मयानकाश्चत्वारो दुःखात्मानः। यत् पुनः सरसानां सुखात्मकत्वमुच्यते, वह प्रतीत्तवाधिवम् । आस्तां नाम मुख्यविभावोपचितः काव्याभिनयोपनीतविभावोपचितोऽपि भयानको वीभत्सः करुणो रौद्रो वा रसास्वादवतामनाख्येयां कामपि क्लेशदशा- मुपनयति । अत एव भयानकादिभिरुद्विजते समाजः । न नाम सुखास्वादा- दुद्वेगो घटते । यत् पुनरेभिरपि चमत्कारो दृश्यते स रसास्वादविरामे सति यथावस्थितवस्तुप्रदर्शकेन कवि-नटशक्तिकौशलेन । विस्मयन्ते हि शिर- श्छेदकारिणाऽपि प्रहारकुशलेन वैरिणा शौण्डीरमानिनः । अनेनैव च सर्वा- हाहादकेन कवि-नटशक्तिजन्मना चमत्कारेण विप्रलब्धाः परमानन्दरूपतां दुःखात्मकेष्वपि करुणादिषु सुमेघसः प्रतिजानते । एतदास्वादलोज्येन प्रेक्षका अपि एतेषु प्रवर्तन्ते । वयस्तु सुख-दुखात्मकसंसारानुरूप्येण रामादि- चरितं निवघ्नन्तः सुख-दुःखात्मकरसानुविद्धमेव ग्रनन्ति। पानकमाधुर्यमिव चवीक्ष्णास्वादेन दुःखास्वादेन सुवरां सुखानि स्वदन्ते इति। अपि च सीताया हरणम्, द्रौपद्याः कचाम्बराकर्षणम् , हरिश्चन्द्रस्य चाण्डालदास्यम्, रोहिता- श्वस्य मरणम्, लक्ष्मणस्य शक्तिभेदनम् , मालत्या व्यापादनारम्भणमित्याद्य- मिनीयमानं पश्यतां सहृदयानां को नाम सुखास्वादा?। तथाऽनुकार्यगताथ करुणादयः परिदेवितानि(नु)कार्यत्वात् तावद् दुःखात्मका एच । यदि चानु- करणे सुखात्मानः स्युना(न) सम्यगनुकरणं स्यात्, विपरीवत्वेन मासनादिति। योऽपीटादिविनाशदुःखवतां करुणे वर्ण्यमानेऽभिनीयमाने वा सुखास्वादः सोऽपि परमार्थतो दुःसास्वाद एव । दुःसी हि दुसितवार्वया सुसमभिमन्यते, प्रमोदवाया तु साम्यतीति करुणादयो दुःखात्मान एवेति । विप्रलम्मशृङ्गा- रस्तु दाहादिकार्यत्वाद् दुःखरूपोऽपि सम्भोगसम्भावनागर्भत्वात् सुखात्मकः। रसश्च मुख्यलोकगतः प्रेक्षकगतः काव्यस्य श्रोननुसन्धायकद्वयगतो वेति । 'स्पष्टा-' इति स्मशः सम्यग निर्गीवाः । असन्दिग्धं हि लिङ्गं भवति । अनुभाव- ·- सविवरणे नाट्यदर्पणे यन्ति परस्थानपि रसानयोधयन्तीत्यनुमावाः स्तम्भ-स्वेदाच-रोमाञ्च-भ्रूधे- पादयस्तैर्यथासम्भवं सत्तया निश्चयः । इह तावत् सर्वलोकसिद्धा परस्थस्य रसस्य प्रतिपतिः । सा च न प्रत्यक्षा चेतोधर्माणामतीन्द्रियत्वात् । तस्मात् परोक्षैव । परोक्षा च प्रतिपचिरविनाभूताद् वस्त्वन्तरात् । अत्र च रसे अन्यस्य वस्त्वन्तरस्यासम्भवात् कार्यमेवाविनाकृतं परमतविमावाद्यनुक्रिया- यां च पररञ्जनार्थ प्रवृत्तस्य नटस्य रसाभावेऽपि स्तम्भ-स्वेदादयो भवन्ती- ति । नैपां रसानान्तरीयकत्वमाशङ्कनीयम् । तेषां परगतरसजनकत्वेनाकार्य- त्वात् । नटगता हि स्तम्भादयः प्रेक्षकगतरसानां कारणम् , प्रेक्षकगतास्तु कार्याणि । परोक्षं चार्थ घुमुत्सुना परोक्षार्थनान्तरीयक लिङ्गस्वरूपे निपुणेन प्रतिपत्ता भाव्यम् । नटेऽपि च रसं गमयन्त्येव यदा रसकार्या भवन्ति, न च नटस्य रसो न भवतीत्येकान्तः । पण्यस्त्रियो हि धनलोभेन पररत्यर्थ रतादि विपञ्चयन्त्यः कदाचित् स्वयमपि परां रतिमनुभवन्ति । गायनाश्च परं रञ्जयन्तः कदाचित् स्वयमपि रज्यन्ते । एवं नटोऽपि रामादिगतं विमलम्मा- धनुकुर्वाणः कदाचित् स्वयमपि तन्मयीमावमुपयात्येवेति । तद्गता अपि रोमाञ्चादयस्वन्त्र रसं गमयेयुरेव । अत एव स्पष्टानुभाव-' इत्युक्तम् । रोमाञ्चा- दयश्च ये स्त्री-पुंस-नट- कान्यस्थास्ते परेपा रसजनकत्वात् विभावमध्यवर्तिनः। प्रेक्षक-श्रोत्रनुसन्धात्रादिस्थिवास्तु रसस्य कार्याणि सन्तो व्यवस्थापकाः । तत्र विमावाः परमार्थन सन्तः प्रतिनियतविषयमेव स्थायिनं रसत्वमापाद- यन्ति । तत्र नियतविपयोल्लेखी रसास्वादप्रत्ययः। युवा हि रागवती युवति- मवलम्ब्य तद्विपयामेव रति शृङ्गारवयाऽऽस्वादयति । यत्र तु परानुरक्तां वनितामवलम्ब्य सामान्यविषया रतिरुपचयमुपैति, तत्र न नियतविषयः शृङ्गाररसास्वादः, विभावानां सामान्यविषये स्थाय्याविर्भावकत्वात् । बन्धु- शोकाता च रुदतीं खियमवलोक्य सामान्यविपय एवं करुणरसास्वादः । एवमन्येष्वपि रसेषु विशेप-सामान्यविपयत्वं द्रष्टव्यम् । ये पुनरपरमार्थसन्तोऽपि काव्यामिनयाभ्यां सन्त इवोपनीता विमावास्ते श्रोत्रनुसन्धार-प्रेक्षकाणां सामान्यविषयमेव स्थापिनं रसत्वमापादयन्ति । अत्र च विषयविभागानपेक्षी रसास्वादप्रत्ययः। न हि रामस्य सीवायां शृङ्गारेऽनुक्रियमाणे सामाजिकस्य सीवाविषयः शृङ्गारः मसति, अपि तु सामान्यत्रीविषयः । नियतविषय- ·चि-रस-भावाभिनयविचारः। स्मरणादिना स्थायिनः प्रतिनियतविपयतायां तु प्रतिनियतविपय एव रसा- स्वादः। तथा परमार्थसतामभिनयकान्यापितानां च विभावानां बहुसाधा- रणत्वाद् य एकस्य रसास्वादः सोऽन्यान् ] प्रति क्षेपात्मेत्ययोगव्यवच्छेदेन न पुनरन्ययोगव्यवच्छेदेन । एवं च लोके काव्ये या सर्वरसिकसाधारणो रसास्वादो न पुनः सर्वथाप्याधारानुल्लेखी । आधारोलेसनिरपेक्षाया- श्चिचत्तेः कस्याश्चिदनुपलक्षणात् । चित्तवृत्तिविशेषश्च रसः । अत्र च रत्यादे- विभावैराविर्भूतस्य पोपकारिणो व्यभिचारिणो रसिकगता एव ग्राह्याः । यदा हि विभावैः स्यादिभिः कान्यनटगतेऽन्यस्य रत्यादयो रसोन्मुखत्वे- नोन्मीन्यन्ते, तदा यथायोग व्यभिचारिणोऽपि तत्र प्रादुःपन्ति, नहि सयादिचिन्तां शूगारो धृति हास्यो विपाद करुणोऽमपं रौद्रो हर्ष वीरखास भयानकः शङ्कां वीभत्सः औत्सुक्यमद्भुतो निर्वेदं शान्तः सहचारिणं विना प्रादुर्भवति । अन्यगतचेतसो विरक्तचेतसो वा वाक्यार्थावबोधे वनिवादि. दर्शनेऽपि वा चिन्ताद्यभावे रसाभावात् । सौम्यादाशुभायाच कचिदनुप- लक्षणेऽपि न दोपः । प्रादुर्भूताथ व्यभिचारिणो रसोन्मुस स्थायिनं पोप- यन्तो रसत्वमापादयन्ति । अत एव रसत्योन्मुखाना स्थायिनां व्यभिचारिणः सहचारिणो विभावास्तु प्राग्भाविनः । ये पुनः सयादिगताः काव्याभिन- योपदर्शिताश्च व्यभिचारिणोऽनुभावा वा ते परस्मिन् रसोन्मुसत्वेन स्थायिनमुन्मीलयन्ति ते विभाषा एव जनकत्वात् । व्यभिचार्यानुभाव- म्युपदेशः पुनरेवेषां सपायपेक्षया वर्णनीयानुकार्यापेक्षया च । यदप्युच्यते विभावानुभावल्यभिचारिसंयोगाद् रसनिष्पतिः' इति वनाप्यनुमावा व्यभिचारिणय स्यादिवर्णनीयानुकार्यापेक्षयैव द्रएव्याः । तदेवं स्व-परयोः प्रत्यक्ष-पराधाम्यां गमः सुख-दुःसात्मा लोकस्य नटस्य काव्यश्रीन- नुसन्धात्रोः प्रेक्षकस्य च रसः। केवलं मुख्यत्री-पुंसयोः सप्टेनव रूपेण रसो विमानानां परमार्थसचादत एव व्यभिचारिणोऽनुभावाश्य रसजन्याः तन स्सएरूपाः अन्यत्र तु प्रेक्षकादौ ध्यामलेन रूपेण निभावानामपरमार्थसतामर काव्यादिना दर्शनात् । अव एव व्यभिचारिणोऽनुमावाश्य रसानुमारेणास्पष्टा एव । अत एव प्रेक्षकादिगतो रसो लोकोचर इत्युच्यते । काव्यस्य च रसापिर्भावकविमाषपभाव सरसत्तम्, न पुनः कान्पमेन रसः, काये .

·१६२ मविपरणे नारयपणे वाधारे रसः श्रितोत्कों हि चेतोचिरूपः स्थायी भावो रसः । स चा- चेतनस्य काव्यस्यात्मायो वा कथं स्यात् 1 ततः काव्यार्थप्रतिपत्तेरनन्तरं प्रतिपनृणां रसाविर्भावः । प्रतिपत्तास्थात्मस्थं सुखमिव रसमास्वादयन्ति, न पुनहिःस्थ रस मोदकमिय प्रवियन्ति। अन्यो हि मोदकस्यास्वादोऽन्यत्र प्रत्ययो रिसस्य नहि बहिःस्थितस्य रसस्त्र प्रत्ययमात्रेण रसास्वादश्चर्वणा- स्मकः सङ्गच्छते । भयानक-करुणाविभावाद्धि काच्यार्थात प्रतिपतुश्चेतोधर्मतया स्थिती भय-शोको भयानक-फरुणतया परिणतः। यदि च प्रतिपचुः स्था- य्येव न रसतया भवति तदा बहिःस्थस्य रमस्य प्रत्ययोऽपि न मामोति । काव्ये नटेऽन्यत्र वा रसस्यासचान, असतश्चापि पत्ययेऽहृदयस्यापि प्रतीति: स्यात् । ततो विभावप्रतिपादककाव्यप्रतिपत्तेरनन्तरं प्रतिपतुरेव स्थायी रसो भवति, तद्धेतुत्वाच काव्य रसवदिति ॥ १०९ ॥ अथ रसभेदकथनावसरेऽपि प्रस्तावागतानामनुभावादिसंज्ञानां विपयं लक्षयति- कायहेतुः सहचारी स्थाय्यादेः काव्यवर्मनि । अनुभावो विभावश्च व्यभिचारी च कीयते !! ११० ॥ स्थायिनामादिशब्दाद् रसभावानां च यथासम्भवं ये लोकसिद्धाः कार्यहेतसहचारिणास्ते काव्ययमन्पमिनेपानभिनेयभेदमिने यथासवथमनु- भाव-विभाव-व्यभिचारिसंज्ञाभिः कीर्यन्ते काव्यसंस्कारतिरस्कृतात्मभिः कदाचिल्लोकेऽप्येवं व्यवाहियन्ते । तत्रानु लिङ्गनिश्चयात् पश्चाद् भावय- न्ति गमयन्ति लिङ्गिनं रसमिन्यनुभावाः स्तम्मादयः। वासनात्मक्या स्थित स्थायिनं रसत्वेन भवन्तं विभावयन्त्याविर्भावनाविशेषेण प्रयोज- पन्तीत्यालम्बनोद्दीपनरूपा ललनोद्यानादयो विभावाः । रसोन्मुखं स्थायिनं प्रति विशिष्टेनाभिमुख्येन चरन्ति वर्तन्त इति व्यभिचारिणः । आभि- मुख्यं च पोषकत्वं यद्वा व्यभिचरन्ति स्थायिनि सत्यपि केऽपि कदापि न भवन्तीति व्यभिचारिणः स्वविभावव्यभिचारिणः भावे भावाद , अभावेऽ- भावाच । रसायनमुपयुक्तवतो हि ग्लान्यालस्य-श्रमप्रमृतयो न भवन्त्येव । तत्र स्थायिनो रत्यादयः संविदात्मकत्वादजडा एव । धैर्यादीनां स्वेदा.

·वृत्ति-रस-भावाभिनयविचारः। दीनां चानुभावानां वनितादीनां पर्वतादीनां च विभावानां निदादीनां व्याध्यादीनां च व्यभिचारिणां यथासङ्ख्यं संविन्मयत्व-शरीरधर्मवादिना जडाजडात्मकत्वम् । एते चानुभावादयः स्थायिनं प्रति कार्यकारणसहचारिरूप- त्वादेवाप्रधानम् । स्थायी तु प्रकर्षप्रायैषां प्रच्छादकत्वात् प्रधानम् । तथा व्याघ्रादविभावस्य क्रोध-भयाविर्भावकत्वाच्छ्रम-चिन्ताऽऽदेश्च व्यभिचारिणो भयोत्साहादिपोषकत्वात् स्तम्भ-वेपथु-स्वेदादेश्वानुभावस्य शृङ्गार-भयान कादिजत्वात् क्वचिदपि न पार्थक्ये नियमः । सामग्रीपतितस्य तु नियम इति सामग्येचैपामाविर्माविका पोपिका ज्ञापिका चेति ॥ ११० ॥ अथ प्रस्तुतानेय रसभेदानाह-- शृङ्गार-हास्य-करुणा रौद्र-वीर-मयानकाः । बीभत्साद्भुत-शान्ताश्च रसा सद्विर्नव स्मृताः ।। १११ ।। तत्र कामस्य सर्वजातिसुलभतयाऽत्यन्तपरिचिततया च सर्वान् प्रति हृद्यवेति पूर्व शृङ्गारः। ततः शृङ्गारानुगामित्वादू हास्यः । ततो हास्यविरो- धित्वात् करुणः । कामस्य चार्थजत्वात् ततोऽर्थप्रधानो रौद्रः । कामार्थयोश्च धर्मजन्यत्वात् ततो धर्मप्रधानो वीरः । अस्य च भीताभयप्रदानसारत्वाद ततो भयानका । भीतस्य च साचिकैर्जुगुप्सनीयत्वात् ततो बीमत्सः । वीभत्सस्य च विस्मयेनापनीयमानत्वात् ततोऽद्भुतः । धर्मस्य च शममूलत्या दन्ते शम इति । एते शृङ्गारादयो नयैव रसा रञ्जनाविशेपेण पुरुषार्थोपयो- गाधिक्येन च सद्भिः पूर्वाचार्यरुपदिष्टाः । सम्भवन्ति त्वपरेऽपि यथा गर्द्धस्थायी लौन्यः, आर्द्रतास्थायी स्नेहः, आमक्तिस्थापि व्यसनमरति- स्थायि दुःसं, सन्तोषस्थायि सुखमित्यादि । केचिदेषां पूर्वेष्वान्तर्माच- माहुरिति ।। १११ ॥ अथ सभेदं शृङ्गारं निरूपयति- सम्भोग-विप्रलम्भात्मा शृङ्गारः प्रथमो बहुः । मान-प्रशास-शापेच्छा-विरदः पञ्चधाऽपरः ।। ११२ ।। पिलासिनोरन्योन्यानुकूलचतिनोः प्रेमपरयोर्यद् दर्शन-स्पर्शनादिः स सम्मोगः । परस्परानुरक्तयोरपि विलासिनोः पारतन्त्र्यादेरघटनं चिच- ·" सविवरणे नाव्यदर्पने विश्लेपो वा विप्रलम्मः । एतौ द्वायप्यवस्थाविशेषावात्मा स्वभावो यस्या- यस्थातुर्दशाद्वयानुयायिन आस्थापन्धात्मकरतिप्रकर्षरूपस्य शृङ्गारस्य तेन गृहारस्य नेमो भेदी गोत्वस्येच शायलेप-याहुलेयायपि तु सम्मोगेपि विप्रलम्मसम्मावनासद्भावाद् विप्रलम्भेऽपि मनसा सम्भोगानुवेधादुमय- संबलिवस्वभावः शृङ्गारः। उत्कटत्वाचैकदेशेऽपि सम्भोगशृङ्गारो विप्रलम्भ- शृङ्गार इति चोपचारेणोच्यते । अवस्थाद्वयमीलननियन्धने च सातिशयश्च- मत्कारः। यथा- एकस्मिन् शयने पराङ्मुखतया वीतोत्तरं ताम्यतो- रन्योन्यं हृदयस्थितेऽप्यनुनये संरक्षतोगौरवम् । दम्पत्योः सनकैरपागवलनामिश्रीमवचक्षुपो- मैग्नो मानकलिः सहासरभसच्यातकण्ठप्रहम् ॥ अत्रेाविप्रलम्मसम्भोगयोर्विमावादिकता सातिशया चमत्कृतिः। प्रथमा सम्भोगाख्यो पहुः परस्परावलोकन-चुम्बन-विचित्रपक्रोस्यादिमे- दतोऽनन्दप्रकारः । यथा-- "किमपि किमपि मन्दं मन्दमासत्तियोगा- दचिरलितकपोलं जल्पतोरक्रमेण । अशिथिलपरिरम्भन्यापृतककदोष्णो- रविदितगतयामा रात्रिरेप व्यरंसीत् ।।" इति । अपरो विप्रलम्भः । ईया-प्रणयमङ्गाम्यां बैमनस्य मानः । यथा- यावे द्वारवतीं तदा मधुरिपौ तद्दत्तझम्पानतां कालिन्दीतटरूढवजुललतामालिङ्गय सोत्कण्ठया । तद् गीतं गुरुवाष्पगद्गदगलत्तारस्वरं राधया येनान्वर्जलचारिभिर्जलचरैरप्युल्कमुत्वजितम् ।। सन्निहितदेशस्यापि रूपान्तरापादनं शापः। यथा कादम्बर्या महा- श्वेतया बैशम्पायनस्य शुकरूपापादनम् । मातापित्रादिपारतन्त्र्याइ भावि- नवसङ्गमयोः सङ्गमामिलाप इच्छा । यथा-- " ·वृति-स-भावामिनयविवार “ उद्धत्यो पियइ जलं जह जह विरलंगुली चिरं पहिओ। पावालिया वि तह वह धारं तणुअंपि वणुएइ ।। यथा वाऽस्माकं सुधाकलशे- रस्थाइ संचरंतं निपच्छिउँ पाडिवेसियजुयाणं । कम्मयरीकम्मं पि हु घणवधूआ सयं कुणइ ॥ सम्भूतमोगयोर्मातायभावेऽपि कार्यान्तरव्याप्ततयाननुसर्पणे विरहः। यथा- । अन्यत्र बजतीति का खल कथा नाप्यस्य वाक् सहद् यो मां नेच्छति नागतश्च सह हा ! कोऽयं विधेः प्रक्रमा । इत्यापेवरकल्पनाकवलितस्वान्ता निशान्तान्तरे घाला पृचविवर्तनव्यतिकरा नामोति निद्रा निशि ॥" इति ॥ ११२ ॥ अयोभयात्मनोऽपि शृङ्गारस्य विमावानुभावौ प्रतिपादयति-- स्त्री-पुंस-काव्य-गीतd-माल्य-चेपेष्ट-केलिनः । अभिनेयः स चोत्साह-चाटु-तापाच-मन्युभिः ।। ११३ ॥ इह शृङ्गारे स्त्री-पुंसी परस्परं मुख्पविमावौ । तयोयोचमप्रकृतिकयो- रुपयोगी कान्यादिः । काव्यं च सरसमभिनेयानभिनेयमेदमिनम् । गीवेन पाय-नृचायपि गृयते । शवयो वसन्तायाः | मान्येन पिलेपन-ताम्बूल- विशिष्टभवनादि लक्ष्यते । वेषो विशिष्टवस्त्राभरणादि नेपथ्यम् । इष्टो विपक- चन्द्रोदय-चक्रवाक-हंसालेख्यादिः । यद्वा नयन-चदनप्रसाद-स्मित- मनोज्ञानविकार-वकोज्यादयो ग्लान्पालस्य-श्रमादयः । एवंविधा हि विकाराः परस्परं स्त्री-पुंसयोरिष्टा भवन्ति । केलयः पुप्पापचयोपवनगमन- , य. पिरति ज यया यथा रिसाहालिरिचर पवित्र। पापालिकाऽपि तथा तपा पारा अनुमपि तनपति ।। २ रम्यायो समान्त वा प्रादिस्मियुवानम् । कर्मनीकापि स पनातिदुदिला स्वयं वे ॥

·, सविधरणे माटपदमे जलक्रीडाऽऽदयश्चेष्टाविशेषाः । एवमन्येऽभ्युपलक्षणादेवंविधा विभावा द्रष्ट- व्याः । एम्यो यथायोगमुभयात्मापि जायते । रतिस्थायी शृङ्गारः । स च शृङ्गारो लन्धसत्ताकः सन्नभिनेयो वाचिक-साधिकाशिकाहायमिनयैर्नटेन सामाजिकानां साक्षाचणागोचर उत्साहादिभिः कर्तव्यः । उत्साहो नयन- वदनप्रसादकारी चित्तोल्लास: । अयं च स्थाय्याप वीरस्यात्रागन्तुकत्वादनुः भावः । एवं रसान्तरं प्रतिव्यभिचारित्वमपि स्थापिनां सहचारितया भवत्येव । अस्प च स्थाय्यिानुभाषाभिनयद्वारेणात्राभिनयहेतुत्वम् । एवं रत्यादा- बपि वाच्यम् । वापोऽभिमतामा काय-मन पीडा । मन्युरीया-प्रणव- भङ्गाम्यो चित्तोद्वेगः। उत्साह-चाटुम्यां नयनचातुर्य-भ्रूक्षेप[पारस्थानाधिका- रादिः सम्भोगशृङ्गारस्यानुभावः सूचितः । तापाच-मन्युभिः पुनः परिदेव- नादिविप्रलम्भशृङ्गारस्यानुभावो लक्षितः। तत्र सम्भोग सुखमया धृत्यादयों व्यभिचारिणः, विप्रलम्मे खालस्यौन(ग्य)-जुगुप्सावर्जा निर्वेदादयो दुःख- प्राया इति ॥ ११३ ॥ अथ हास्य:- विकृताचार-जल्याङ्गाकल्प(ल्य)-विस्मापनोद्भवः । हास्योऽस्याभिनयो नासास्पन्दाश्रु-जठरग्रहः ।। ११४ ।। विकृतः प्रकृति-देश F-काल-वयोवस्थादिविपरीतः । अङ्गस्य च वि- कृतत्वं विरूपो व्यापारस, खज-कुण्टत्वादि वा । उपलक्षणाच घाय-लोन्या- दीनामनुचितानां मर्मोद्घटनान्यहसनायलोकनादेश ग्रहः । विस्मापनं कक्षा- नासावादन-ग्रीवा-कर्ण-चूडा-भूनर्तन-परमापाचनुकरणादिकं विटचेष्टितम्। एम्यः स्वपरस्थेम्पो हासस्थायी हास्यरसः प्रादुरस्ति । नामया गण्डौष्ठादयो ऽश्रुणा चाकुश्चनप्रसारणादयो नेत्रविकारा जठरग्रहेण पार्सग्रह-फरताडन- मुसरागादया सद्गृह्यन्ते । व्यभिचारिणश्याम्याचहित्य-हर्पोत्साह-विस्मया. दय इति ॥ १४ ॥ अथास्य मेदानुपदिशति- विहाप्तश्रोपदासश्च मध्ये ज्येष्ठे स्मितं हस । अपहातोऽतिहास नीचे प्रायोऽधमे रसः ॥ ११५॥ .

·वृत्ति-रस-भावाभिनय विचारः। तत्र हसनं मधुरस्वरं सास्यराग-समयप्राप्तं च विहसितम् । सांसशिरः- कम्पमुपहसितम् । एतौ भेदौ मध्यमप्रकृतौ । अलक्षितद्विजं स्मितम् । किञ्चिल्ल- क्ष्यदन्तं हसितम् । इमौ भेदावुत्तमप्रकृतौ । अनवसरप्राप्त साश्रुनेत्रमुत्कम्पिता- स-शिरश्चापहसितम् । करोपगूढपार्श्व विष्टस्वरमुद्धतं चातिहसितम् । अमृ भेदा- वधमप्रकृतौ । एवं पड़ते हास्यभेदाः । अयं च हास्यो रसः प्रायो पाहुन्येना- धमप्रकृतौ पामरप्राये भवति । स्ववर्गापेक्षया च स्त्रिया प्राधान्येऽपि पुरुषा- पेक्षयाऽधमतैवेति तस्यामपि । एवं करुण-भयानक-धीभत्साद्भुता अप्यधम- प्रकृतौ भूयस्त्वमनुभवन्ति । पामरप्रायः सर्वः प्रकण हसति शोचति विभेति परनिन्दामाद्रियते, स्वल्पेनापि सुभाषितेन सर्वत्र विस्मयते इति ॥ ११५ ॥ अथ करुणः- मृत्यु-बन्ध-धनभ्रश-शाप-व्यसन सम्भव । करुणोऽभिनयस्तम्य बाप्प प-वैवर्ण्य निन्दनः ॥ ११६ ॥ शापोऽभिमतधियोगहेतुर्दिव्यप्रभावयतः आक्रोशः । व्यसनमन। अनेन देशोच्चाटनादेर्जातं विनवजातं सङ्गह्यते । एभ्यो विमावेभ्यः शोकस्था- यी करुणो रसः सम्भवति । बाष्प-वैवर्ष्याम्यां निश्वास-मुखशोप-स्मृति- लोप-सस्तगात्रताऽऽदयोऽनुभावाः सचिताः । निन्दनमात्मनो देवस्यान्य- स्य चोपालम्भः । अनेन रुदित-प्रलपितोरस्ताडनादि गृह्यते । व्यभिचारिण- स्तस्य निर्वेद-ग्लानि-चिन्तौत्सुक्य-मोह -श्रम-भय -विपाद-दैन्य- (न्या)धि-जडतोन्मादापस्मारालस्य-मरण-स्तम्भ-वेपथु-वैवर्ष्याश्रु-स्वरभे- दादय इति ॥ ११६॥ अथ रौद्र: प्रहारातत्य-मात्सर्य-द्रोहाधर्षापनीतिज । रौद्रः स चाभिनेतव्यो घात-दन्तौष्ठपीडनै ॥ ११७ ।। परमविदारयतो विदारयतश्च शस्त्रादिव्यापारणं प्रहारः। अनेन गृहभृत्यायुपमर्दनस्य ग्रहः । असत्येन वध-बन्धाद्यभिधाय[क]वाक्पा- रुष्यस्य [ग्रहः]। गुणेष्वरया मात्सर्यम् । द्रोहो जिघांसा। दारादि- सलीकार-विद्याकर्मदेशजात्यादिनिन्दा राज्यसर्वस्वहरणादिराधर्षः । अन्या- -या- ·११८ विवरणे नाव्यदर्पणे योऽपनीतिः । अनेनौद्धत्यं सूचितम् । एतेभ्यो विभावेभ्यः क्रोध- स्थायी रौद्रो रसो जायते । पातेन छेदन-भेदन-रुधिराकर्पणादिरनु- भावो गृह्यते । दन्तौष्ठपीडनेन गण्डौष्ठस्फुरण-हस्तायनिष्पाद्यनुभावयन्द सूच्यते । व्यभिचारिणश्चास्य मोहोत्साहावेगामर्प-चापलौम्य-स्वेद-वेपथु- रोमाश्चादय इति । स्थायिनोऽपि चोत्साहादयो रसान्तरं प्रति व्यभिचा- रिता स्वीकुर्वन्ति । स्तम्भ-स्वेदादयश्च रसकार्या व्यभिचारिव:(ण:), किन्तु स्थायिका इति ॥ ११७ ॥ अथ वीर:- पराक्रम-बल-न्याय-यशस्तत्त्वविनिश्चयः । वीरोऽभिनयनं तस्य धैर्य-रोमाञ्च-दानतः ।। ११८ ॥ पराक्रमः परकीयमण्डलाद्याक्रमणसामर्थ्यम् । पलं हस्त्यश्व-रथ-- पदाति-धन-धान्य-मन्न्यादिसम्पत्, शारीरिकी शक्तिर्वा । न्याय: सामादीनां सम्यक्प्रयोगः । अनेनेन्द्रियजयो गृह्यते । यशः सार्वत्रिकी शौर्यादिगुणख्यातिः । अनेन शुत्रुविपये सन्तापकर्तृत्वप्रसिद्धिरूपः प्रचापो गृह्यते । तचं याथात्म्यं तस्य विनिश्चयः । एवमादिभिर्विभावैरुत्साहस्थायी वीररसा सम्भवति । स चानेकधा युद्ध-धर्म-दान-गुण-प्रतापावर्जनाधुपा- धिभेदात् । धैर्य महत्यपि परसैन्ये विपदि चाकातर्यम् । अनेन सैन्योत्तेजन- पराक्षेपादेरनुमावस्य ग्रहः । दानेन प्रमोद-माध्यस्थ्य-शान्तचेष्टादेः । व्य- रणथास्य धृति-मति-गवेगौग्यामर्प-स्मृति-रोमाञ्चादयः। वीररसे च युद्धादिमावेऽपि न रौद्रत्वम् , उत्साह-न्यायप्रधानात् । रौद्रे तु मोहाह- झारापन्यायप्राधान्यमित्यनयोर्न साङ्कर्यमिति ।। ११८ ॥ अथ मयानक:--- पताका-कीर्ति-ौदानि-शून्य-तस्करदोषनः । भयानकोऽभिनेतव्यः स्तम्भ-रोमाञ्चकम्पनैः ।। ११९ ॥ रौद्राः स्वराकारवकृत्येन भीपणाः पिशाचोलूकादयः । आजिः शस्त्रा. पाता, अयं चोपलक्षणं वध-बन्धयोः। शून्यं निर्जनं गेहारण्यादि। दोयो ·वृत्ति-रस-मावामिनयविचारः। गुरुनृपादेरपराधः । एम्यो दृष्ट-श्रुतेम्पश्चिन्त्यमानेभ्यो वा चिमावेम्पो भय- स्थायी भयानको रसो जायते । गावस्याचलनं स्तम्भः । कम्पनं कर- चरणादीनां प्रयेपनम् । एभिर्गाव-मुख-दृष्टिविकार-गलशोप-वैवर्ण्य- मूर्खाऽध्दपोऽनुभावाः समन्ते । व्यभिचारिणश्वास्य शङ्का-मोह-दैन्पावेग- चपलवा-त्रासापस्मार-मरण-स्तम्भ-स्वेद-रोमाञ्च-वेपथु स्वरभेद-चैव. योदय इति ॥ ११९ ॥ अध चीभत्सः- जुगुप्सनीयरूपादि-परश्लाघासमुद्रवः । बीमत्सोऽभिनयश्चास्य निष्ठेपोहेग-निन्दनेः ॥ १२० ॥ जुगुप्सनीपा मालिन्य-कृधितत्व-दुर्गन्धित्व-कर्कशत्त्वादिभिरमनोज्ञा रूपादयो रूप-रस-गन्ध-स्पर्श-गन्दलक्षणा विषयाः । परस्य विपक्षस्य सापा स्तुतिः। एम्पो दृष्ट-श्रुतेभ्यो विभावेम्पो जुगुप्सास्थायी पीभत्सो रसः समुद्भवति । परसापायां हि विशेपतो दोपदर्शनेन जुगुप्सते । निष्ठेवः कफनिरसनम् । उद्वेगो गानभूननम् । निन्दनं दोपोपट्टनम् । एमिर्गाव- सशोचन-मुखचिकूणन-नासा-कर्णप्रच्छादन-हालेखादिरनुभावः सूपवे । व्यभिचारिणयास्य व्याधि-मोहावेगापस्मार-मरणादय इति ॥ १२० ।। अपातः- दिल्पेन्द्रमाल-म्पार्थ-दर्शनामीसिद्धितः । मतः सोऽभिनेतव्यः लापा-नोमाघ--हर्पतः ॥ १२१ ।। दिभ्यासमादयः। इन्द्रजालं मन्त्र-द्रव्य-हस्तयुल्यादिनाऽसम्मपद्- पस्तुप्रदर्शनम् । रम्पः सातिशपत्वेन हयोऽर्थः शिल्पकर्म-रूप-वाक्य-गन्ध- रस-स-नृव-गीतादिकस्वस्य दर्शनं साक्षात्कारः अनेन स्वयं कीर्तनं श्रवणं प गुपते । अभीष्टमत्यन्तीप्सिवम् । तस्य सिद्धि प्राप्सिनिपचिळ । एवमा. दिभ्यो विमापेम्पो विस्मयस्थाप्यमुतो रसो भरति । हर्षण स्वानुभाषा: एम्पन्वे । एभिर्नपनविस्तार-गायोटुम्सनानिमिपमेधण-ठासिघ्रमण- गद्गदरचन-पधु-वेदादेरनुभावस्स हाम्मभिचारिणयास्यायेग-जडवा- सम्प्रम-स्तम्माथु-गद्द-रोमामादय इति ।। १२१ ।।

·१७० सविवरणे नाट्यदर्पणे . अथ शान्त:-- संसारभय-वैराम्य-तत्त्व-शास्त्रविमर्शनः । शान्तोऽभिनयनं तस्य क्षमा-ध्यानोपकारतः ।। १२२ ॥ देव-मनुष्य-नारक-तिर्यग्रूपेण बहुधा परिभ्रमणं संसारः तस्माद् भयम् । वैराग्यं विषयवेमुख्यम् । तत्वस्य जीवाजीव-पुण्य-पापादिरूपस्य, शास्त्रस्य मोक्षहेतुप्रतिपादकस्य विमर्शनं पुनः पुनश्वेतसि न्यसनम् । एवमादिभिर्वि- भावैः काम-क्रोध-लोभ-मान-मायाऽऽद्यनुपरक्तपरोन्मुखतावियर्जिवानिष्ट- चेतोरूपशमस्थायी शान्तो रसों भवति । तर्जन-ध-बन्धादिसहनं क्षमा । ध्यान जीवाजीवादितच भावनम् । अनेन स्वानुभाषा निश्चलदृष्टितादयः मूचिताः। उपकारेण मैत्री-प्रमोद-कारुण्य-माध्यरध्यादयोऽनुभाषा गृह्यन्ते। व्यभिचारिणश्वास्य निर्वेद-मति-स्मृति-धृत्यादयः । अयं च कैश्चिन्नोक्ता, तेषां सकललशविमोक्षलक्षणमोक्षपुरुषार्थपराङ्मुखत्वमेत्र दूषणमिति ।।१२२।। अथ काव्येषु रसनिधन्धेज्वहितैर्भाव्यमित्युपदिशति- अर्थशब्दवपुः काव्यं रसेः प्राणेविसर्पति । अञ्जसा तेन सौहादं रसेघु कविमानिनाम् ।। १२३ ।। शब्दार्थाभिनेयानभिनयभेदस्य काव्यस्य वपुः शरीरम् । रसाः पुनः प्राणाः तैर्विभायो निबन्धन[करणोपनीतैः सहृदयहृदयेपु काम्यं विसर्पति तेन हेतुना कविम्मन्यानामञ्जसा मुख्यतो रसेषु सौहार्द प्रीतिः । रसाविर्भाविना प्रयत्नेनैवोपनीतस्यालङ्कारस्यापि निबन्धः स चेतथमत्करोत्येवेत्यञ्जसे- त्युक्तम् । यथा- " कपोले पत्राली करतलनिरोधेन मूदिता निपीतो निश्वासरयममृतहृयोऽधररसः । मुहुः कण्ठे लग्नस्तरलयति बाप्पः स्तनतटं प्रियो मन्पुर्जातस्तव निरनुरोधे न तु वयम् । यथा राघवाभ्युदये- वहावण्यमनन्यवृत्तिवचसा तत् कौशलं पेशलं तत् सौभाग्यममाग्यम_विमुसं तद् योवन पावनम् ।

·वृत्ति-रस-भावाभिनयविचारः । .१७९ • एकेन प्रियसङ्गमेन मनसो विश्रामधाम्ना विना व्यर्थ सा हृदि सर्वमेव मनुते व्यालोलनेत्रोत्पला ॥ यथा घाऽस्मदुपज्ञे मल्लिकामकरन्दे प्रकरणे मकरन्द:- "आस्यं हास्थकर शशाङ्कयशसां विम्बाधर सोदरः पीयूपस्य यांसि मन्मथमहाराजस्य तेजांसि च | दृष्टिविष्टपचन्द्रिका स्तनतटी लक्ष्मीनटीनाट्यभू- रौचित्याचरणं विलासकरणं तस्याः प्रशस्यावधेः॥" यथा धाऽस्मदुपज्ञायां वनमालायां नाटिकायाम् - राजा--( दमयन्ती प्रति) " दृष्टिः कथं जरठपाटलपाटलेयं कम्पः किमेप पदमोष्ठदले वबन्ध । नारङ्गरगहरणप्रवणः प्रियेऽस्य वक्त्रस्य कुङ्कुममृतेऽरुणिमा कुतोऽयम् १ ।। एषु रसप्रयत्नेनैव शब्दार्थालङ्कारलाभ इति ।। १२३ ॥ अमुमेवार्थ द्रढयति- न तथाऽर्थशब्दोत्प्रेक्षा श्लाघ्या काव्ये यथा रसः । विपाककम्रमप्यानमुद्रेनयति नीरसम् ॥ १२४ ॥ न हि नवनवार्थव्युत्पन्नशब्दग्रथनमेव कान्यम्, तर्क-व्याकरणयो- रपि तथाभावप्रसङ्गाद; किन्तु विचित्ररसपवित्रशब्दार्थनिवेशः । विपाक- कमनीयमपि सहकारफलं विरसमुद्वेगमावहति । अतः शब्दार्थमात्रशरणा: शुष्ककवयो यमक-श्लपादीनामेव निबन्धमईन्ति, न तु रसैकशरणस्य नाट्यस्येति ॥ १२४ ॥ अथ विरुद्धरसानां विरोधे व्यवस्थामाह- एक्त्र स्वैरिणोस्तुत्यशक्त्यायोगे विरुद्धता ।

·सबिवरणे नाट्यदर्पणे एकस्मिन्नाश्रये नायकादौ तस्मिन्नेव प्रक्रमे परस्परविरुद्धयो रसयो- विरुद्धता, न तु भिन्ने । यथार्जुनचरिते- " समुस्थिते धनुर्धनौ भयावहे किरीटिनः । महानुपप्लवोऽभवद पुरे पुरन्दरद्विपाम् ॥ अन्न नायकस्य धीर, प्रतिपक्षाणां तु भयानकः । यथा वा--- "दन्तक्षतानि करजश्व विपाटितानि प्रोद्भिनसान्द्रपुलके भवतः शरीरे। दत्तानि रक्तमनसा मृगराजवध्या जातस्दैर्मुनिभिरप्यवलोकितानि ।।" अत्र तस्मिन्नेव प्रक्रमे मुनि-फामुकयोमियोर्न शृङ्गार-शान्ती विरुद्धाविति । तथा स्वैरियो स्वतन्त्रयो। सतोविरुद्धयो रसयोबिरुद्धता, न तु पर- तन्त्र स्वतन्त्रयोर्मुख्यस्यायचयो । यथा- कुरबक! कुचायातक्रीडा-सुखेन वियुज्यसे यकुलविटपिन् ! स्मर्तव्यं ते मुखासब-सेचनम् । चरणघटनाशून्यो यासस्यशोक ! सशोकता- मिति निजपुरत्यागे यस्य द्विषां जगदुः खियः ।। अत्रोद्दीपन विमाः कुरसकादिभिरुद्दीप्यमानः शृङ्गारो विशेषतः करुणं स्वतन्त्रमनिनं द्विपत्स्त्रीणां पोपयति । यथा बा- "अयं स रसनोरकी पीनस्तनविमर्दनः । नाम्पूरु-जघनस्पी नीवीविध(सं)सनः करः ।। अत्र भूरिश्रवस: समरभुवि पतितवाहुदर्शनेन तत्प्रियाणां शृङ्गास स्म- र्यमाणः करुणं पोपयति । मुख्यस्यायची यथा- "क्षिप्तो हस्तापलग्नः प्रसमममिहतो च्याददानोंऽशुकान्तं गृहन् केशेवपास्तथरणनिपतितो नेक्षितः सम्भ्रमेण ।

·धृत्ति-रस-मावामिनयविवारः। आलिङ्गन् योऽवधूतत्रिपुरयुवतिमिः सास्रनेत्रोत्पलाभिः कामीवार्द्रापराधः स दहतु दुरितं शाम्भवो वः शराग्निः ॥" अत्र त्रिपुररिपुप्रभावातिशयस्य करुण-शृङ्गारावङ्गभूतौ । परस्परविरो- घेऽपि चान्यमुखप्रेक्षितपारतन्यदुःखामिघातेन स्वात्मपुष्टिमलभमानयोर्नु- पसमीपस्थिताततायिद्वयवत् कुतः करुण-शृङ्गारयोर्घात्य-धानकभाव इति । तथैकाश्रययोरपि तुल्यबलयोर्विरोधो न तु हीनाधिकबलयोः । यथा पुरूरवाः प्राह- "काकार्य शशलक्ष्मणः क च कुलं भूयोऽपि दृश्येत सा! दोषाणां प्रशमाय मे श्रुतमहो ! कोपेपि कान्तं मुखम् । किं वक्ष्यन्त्यपकल्मषा कृतधियः स्वमेऽपि सा दुर्लभा चेतः । स्वास्थ्यमुपैहि का खलु युवा धन्योऽव(धोरं धास्यति ॥" अत्र शृङ्गार-शान्तयोर्न परस्परमङ्गानि(जि)भावोऽपोय-पोपकत्यात् । तृतीयस्थाभावादभावोजपि नास्ति, किन्तु स्वतन्त्रौ, तथापि न विरोधः शान्तस्यागन्तुकत्वेनाल्पवलत्वात् । अत एवात्र पर्यन्ते शृङ्गारे विश्रान्तिः । एवमन्यत्राप्युदाहार्यम् । तथैकाश्रययोः स्वैरिणोस्तुल्यशक्योविरुद्धयोोंगे नैरन्तर्ये विरोधो न त्वविरुद्धेन रसान्तरेण व्यवधाने । यथा नागानन्दे- रागस्यास्पदमित्यवैमि न हि मे धंसीति न प्रत्ययः । इत्यादिनोपक्षेपात् प्रभृति शान्तो रसस्तस्य विरुद्धो मलयवतीविषयः गृङ्गारः। अहो! गीतमहोबादित्रम्' इत्यादिनाऽद्भुतमन्तरे कृत्वा निबन्धः। एवमन्येष्यप्युदाहार्यमिति । विमानव्यभिचारिणां तु रसानुरोधेन विरोधः परि- हारश्च द्रष्टव्यः। अथ रसदोषानाह~- दोषोऽनौचित्यमङ्गोध्यमपोपोऽन्युक्तिरनिमित् ।। १२५ ।। सहृदयानां विचिकित्साहेतु कर्मानौचित्यं तच्चानेकपा । तत्र कचित् प्रतिकूलविभावनिबन्धो यथा- त्यजत मानमलं यत विग्रहैन पुनरेति गवं चतुरं वयः । परभृताभिरितीव निवेदिते स्मरमते रमत स्म वधूजनः ।।" " " ·१७४ सविवरणे नाट्यदप अन शृङ्गारप्रतिकलस्य शान्तस्यानित्यताप्रकाशरूपो विभागो निबद्धः। धचिदकाण्डे प्रधनम् । यथा वेणीमहार धीगंद्वतप्रकृवेरपि दुर्यो धनस्य भीष्मममुखमहावीरलक्षक्षयकारिणि प्रवृत्ते ममरसंरम्भे भानुमती प्रति शृङ्गारवर्णनम् । कचिदकाण्डे विच्छेदो यथा वीरचरिते राघव-भार्गपयोर्धाराधि- रूढे वीररसे 'कङ्कणमोचनाय गच्छामि इति राघनस्योक्तिः । कचिदुत्तमाघम-मध्यमानां प्रकृतीनामन्यथा वर्णनम् । यथोचमानां हास्य-वीभत्स-करुण-भयानकाद्भुतप्रकर्षः, मध्यमाधमानां त्वग्राम्यः शृङ्गा- र, वीर-रौद्र-शान्तप्रकर्षश्च । उत्तमेष्वपि दिव्येषु सम्भोगशृगारवर्णनं पिनो सम्भोगवर्णनसमं यथा कुमारसम्भव उमा-महेश्वरयोः। अदिव्यपूचमे- पाप सद्याफलदकोष-स्वा-पातालगमन-समुद्रलहनाधुत्साहवर्णनम् । धी- रोदात्त-धीरोद्धत-धीरललित-घीरशान्तै पृत्तमेषु बीर-रौद्र-शृङ्गार यान्ता- नामवर्णनं विपरीवरसवर्णनं वा । मध्यमाघमेषु त्वेषु वीरादिरसप्रकर्षवर्णनम् । कचिद् वर्ण-समासान्ययाप्रयनम् । तत्र दीप्लेषु रसेपु संयुक्तैर्द्धन्यैश्य वर्णः समासदैन्यण च प्रायः प्रसन्नो मसृणश्च रन्धः । अदीप्तषु तु शृङ्गार- हास्य-करुण-शान्तेषु मूर्द्धस्थवर्गपञ्चमहस्वैश्व वगैरसमासेन मध्यसमासेन च प्रायः प्रसनो बन्धः । सर्वेषु च प्रसिद्धरक्लिष्टैरग्राम्यैः पुष्टार्थः पादैन्यासः । कचिदुचमस्योचमनायिकायां पलीकसम्भारना। कचिनायिकापाद- प्रहारादिना नायकस्य कोप किचिद् वयो-वेष-देश-कालावस्था-व्यवहारा- दीनामन्यथा वर्णनम् । एवमन्यदपि यमक-श्लेप-चित्रादिकमृतु-समुद्रादि- चन्द्रार्कोदयास्तादिप्रकर्षवर्णनं च रसानगमनौचित्य द्रष्टव्यमिति । अथाडौम्पम् । अङ्गस्य मुख्यरसपोपक्तया अवयम्भूतस्यौम्यं विस्त. रेणोत्कटत्व दोपः । यथा कृत्यारावणे जटायुबंध-लक्ष्मणशक्तिभेद- सीताविपत्तिश्रवणेषु रामस्य मुहुर्मुहु. करुणाधिक्यम् । अङ्गभूतो हि रसो न धाराधिरोहमहति, अन्यथाऽङ्गिन वीररस विरोधीत । केचिदन हयग्री- ववधे एपग्रीनवर्णनमुदाहरन्ति । स पुनर्वृत्तदोषा वृत्तनायकत्याल्पपर्णनाद !

·वृत्ति-रस-भावाभिनय विचार । १७५ तत्र हि वीरो रसः स विशेषतो वध्यस्य शौर्य-विभूत्यतिशयवर्णनेन भृष्यत इति । । 'अपोपः' इति धाराऽनधिरोहणमपोपो दोपः । यथा- " बीभत्सा विषया जुगुप्सिततमः कायो वयो गत्वरं प्रायो बन्धुभिरध्वनीव पथिकोंगो वियोगावहः । हातव्योऽयमसम्भवाय विरसः संसार इत्यादिक सर्वस्यापि हि वाचि [चेतसि पुनः कस्यापि पुण्यात्मनः अत्र कविना वाचीत्युपनिरनता विषयबीभत्सत्वादीनां शान्तजननं प्रति मन्दत्वमुक्तम् । अन्यथा सर्वस्य चैतस्यपि स्यात् । अपोपश्चागिनोऽङ्गानि- (शि)भाववर्जितस्य वा मुक्तकोपात्तस्य अङ्गभूतस्थापोपः पुनरदोप एवति । 'प्र(अत्युक्तिरिति ' धाराधिरूढस्यापि रसस्य नैरन्तर्येण पुनः पुन- रुद्दीतिर्दोषो यथा कुमारसम्भवे रतिप्रलापेषु । लब्धपरिपोपो हि रसः पुनः पुनः परामृश्यमानो मालामान्यमिव म्लायति । अत एव प्रकर्षप्राप्त- रसपिशिष्टानां कवीनामल्पीयानेय वाग्विलास इति । 'अङ्गिभिदिति 'बहुरसे प्रबन्धे अवयवभूतरसापेक्षयानिनोऽधयवि- भूतस्य रसस्य भिदननुसन्धानं दोषः । अनुसन्धिर्हि सर्वस्वं रसपोपस्य, स्मृत्यभावे पुनरपोप एच । यथा रत्नावल्यां चतुर्थेऽके बाभ्रव्यागमनात् सागरिकाविस्मृतिरिति । अङ्गीम्यादयश्च दोषाः परमार्थतोऽनौचित्यान्तःपातिनोऽपि सहृदया- नामनाचित्यव्युत्पादनार्थमुदाहरणत्वेनोपाचाः । केचित् तु व्यभिचारिरसस्था- पिनो स्वशब्दवाच्यत्व रसदोषमाहुस्तदयुक्तम् , व्यभिचार्यादीनां सवाचक- पदप्रयोगेऽपि विभायपुष्टी। दूरादुत्सुकमागते विच(च)लितं सम्भापिणि स्फारितं संश्लिप्पत्यस्ण गृहीतवसने किं वाऽश्चितभूलतम् । मानिन्याश्ररणानतिष्यतिकरे याप्पाम्पूर्णक्षण चक्षुर्जातमहो ! प्रपञ्चचतुरं जातागसि प्रेयसि ।।"

·सावित्ररणे नाट्यदर्पणे इत्यादौ रसोत्पचेरदोष एवायं तस्मादव्युत्पबोक्तित्वादयकोक्तिरेयम् । एवमुभयरससाधारणविभाषपदानां कटेन नियतविमावाभिधायित्वा- धिगमोऽपि सन्दिग्धत्वलक्षणो वाक्पदोप एव । यथा- " परिहरति रति मति लुनीते स्खलतितरां परिवर्तते च भूय । इति वत विपमा दशा स्वदेई परिमववि प्रसभं किमत्र कुर्मः १॥ अन मतिपरिहारादीनां विभावानां करुणादावपि सम्मवात् शृङ्गारं प्रति भावत्वसन्देह इति ॥ १२५ ।। अथ धृत्तिलक्षणे रमानन्तरमुद्दिष्टानां मावानामवसरस्तत्रापि रसानु- रोधेन प्रथम स्थायिन उच्यन्ते - रतिहासश शोकश बोघोत्साहौ मयं तथा । जुगुप्सा-विस्मय- -शमा रसानां स्थायिन. क्रमात् ।। १२६ ॥ स्त्री-पुंसयोरास्थापन्यापरपर्यायोज्योन्यमभिप्वगो रतिः। एपा च कामावस्थानुवर्तिन्या अभिलापमात्रसाराया व्यभिचारिण्या देवतादिपु बन्धुषु मनोहरवस्तुषु च प्रीतिरूपायाच रतेर्विलक्षणव । रञ्जनोन्मादानुविश्चित्तस्य विकासो हासः । निर्वेदानुविद्धं दुःखं शोकः । अपचिकीर्पा-जुगुप्साहेतुः परितापावेशः क्रोधः । धर्म-दाम-युद्धादिकर्मण्यनालस्यमुत्साहः । वैक्लव्य भयम् । कुत्सितत्वाध्यवसायो जुगुप्सा । उत्कृष्टत्वावसायो विस्मयः । निस्पृहत्वं शमः । रसानां रादीनां स्थायिनः परिणामिकारणानि 'क्रमादिवि 'रसोदेशक्रमेण, तेनामी रसान्तराणां व्यभिचारिणोड नुभावाश्च भवन्ति, तत्रपामागन्तुकत्वेन स्थायित्वाभावात् । सहभावित्वेन पोषकत्वे व्यभिचारिता। कार्यत्वे त्वनुभावता। तथैषां विमावा अनुमावाश्च येशृङ्गारा- दिषु रसेपूक्तास्त एवेति न पृथगुच्यन्ते ।। १२६ ।। 'निर्वेद-प्लान्यस्मार-शङ्का-सू-भद-श्रमाः । चिन्ता चापलमायेगो मतियोधिः स्मृतितिः ॥ १२७ ॥ अमर्षो मरणं मोहो निद्रा-मुप्तौम्य-हृष्टयः । विषादोन्माद-देन्यानि वीडीत्रांसो वितणम् ॥ १२८ ।। १८ १.२. २१ ·त्ति-रस-भावाभिनयविचार । . वात्सुक्यौवहित्यानि नाईयालस्य-विबोधनम् । त्रयस्त्रिंशद् यथायोग रसाना व्यभिचारिण ।। १२९ ।। त्रयस्त्रिंशदिति द्वन्द्वानुवादमात्रमन्येऽपि पुनः सम्भवन्ति यथा क्षुत्- तृष्णा-मैत्री-मुदिता-श्रद्धा-दयोपेक्षा-रति-सन्तोष-क्षमा-मार्दवार्जव-दा- क्षिण्यादया तथा स्थायिनोऽनुभावाचेति । 'यथायोगमिति' रसौचित्यानति- क्रमेण । तेन केचित् साधारणा, केचित् पुनरसाधारणाः। एतच्च यथारसं नि- . गीतमेवेति ॥ १२९ ।। अथेषां प्रत्येकशः स्वरूपप्रतिपादक लक्षणमुच्यते- निर्वेदस्तत्त्वधी क्लेशैवरस्य श्वास-तापकृत् । क्लेशा दारिप-च्याध्यपमाना-भ्रमाक्रोश-ताडनेष्टवियो[ग] परवि- भूतिदर्शनादयः । तत्त्वज्ञानादिभिर्विभावैर्यद् वैरस्यं स निर्वेदः, स च नि- सास-सन्तापयोरुपलक्षणत्वादन्येषां च चिन्ताऽश्रु-वैवर्ण्य-दैन्यादीनामनु- भावानो कारक इति । अयं च रसेप्पनियतत्वात् कादाचित्कत्वाच व्यभि- चारी न स्थाधी । एवमन्येष्वपि वाच्यम् । मम्मटस्तु व्यभिचारिकथनप्र- स्तावे निर्वेदस्य शान्तरसं प्रति स्थायितां प्रतिकूलविभावादिग्रह इत्यत्र तु तमेव प्रति व्यभिचारितां च ब्रुवाणः स्ववचनविरोधेन प्रतिहत इति । अथ ग्लानिा- ग्लानि पीडा जराऽऽयासरशक्ति कार्य-का ॥ १३० । पीडा व्याधि-वमन-विरेक-क्षुत्-पिपासाऽऽदिभिरनेकधा काय -मनो- दुःखम् । आयासो व्यायामाध्वगति-सुरतादिमि कायक्लेश-पीडा-जरा- ऽऽयासैरुपलक्षणादन्यैश्च निद्रोच्छेद-मनस्तापादिभिर्विभावैर्याऽशक्तिः साम- ामावः साग्लानिः। सा च काय कायक्षामता । कार्य-कम्पावुपलक्षणत्वात् धामवाक्य-मन्दपदोत्क्षेप-वैवर्ण्यमुत्साहादीश्वानुभावान् भजत इति ॥१३०॥ अधापस्मार वैकल्य अइदोपेभ्योऽपस्मारो निन्यचेष्टितः । ग्रहाः परग्रहणशीला पिशाचायाः । धातुपम्यं दोषः । बहुवचना- ·सविवरणे नाट्यदर्पणे दुच्छिष्ट-शून्यस्थानसेवनाशुचिसम्पर्कादर्यद् वैकल्यं कृत्याकृत्याविवेचकरवं सोऽयस्मारः । निन्धं विहितं सहसा भूमिपात-फेनमोक्ष-निम्श्वसन-धा- चन-प्रवेपन-स्तम्भ-स्वेदादिकं चेष्टितमत्रेति ।। अथ शङ्का- शका स्व-परदौराल्याद दोलनं श्यामताऽऽदियुक् ॥ १३१ ॥ दौरात्म्यमकार्यकरणम्। उपलक्षणत्वाचास्य सादृश्यादयोऽपि विमावा ग्राह्याः । दोलनं क्षोम-सन्देहास्यामनवस्थितत्वं चेतसः । आदिशब्दान्मुई- रचलोकनायगुण्डन-मुखौष्ठ-कण्ठशोष-जिह्वापरिलेहन-वेपथु-पलदृष्टित्वा- दयोऽनुभावा गृह्यन्ते इति ।। १३१ ।। अथास्या- हेपादेः सदगुणाक्षान्तिरसूया दोषदर्शनी । आदिशब्दादपराध-गर्व-परसौभाग्यैश्वर्य-चिद्या-लीलादर्शनादिग्रहः। सद्गुणाज्ञानक्रियादयो विशिष्टधर्माः । एषा च दोपान् पश्चकत्वादीनसतः सतो वा दर्शयति । उपलक्षणाद् भ्रूमझावज्ञा-गुणनिहव-मन्यु-क्रोधादयो- उनुभावा गृह्यन्त इति ॥ अथ मद:- ज्येष्ठादी मुन्मदो मद्याद् निद्रा-हास्यांश्रुकत् क्रमात् ।। १३२ ।। ज्येष्ठ उत्तमा!आदिशब्दान्मध्यमाधौ गृह्यते। निद्या स्मित-मधुरा- स्थराग-रोमहर्पपदृव्याकुलचन-सुकुमारगत्यादयः, हास्पेन स्सलन-घूर्णन- बाहुसंसन-कुटिलगमनादयः अश्रुणा च निष्ठीवन-जिह्वास्खलन-स्मृतिनाग- गतिश-छर्दित-हिका -कफादयो गृह्यन्ते । 'क्रमादिति ' उचमादौ यथा- सहयं निद्रादयोऽनुभावाः । नार्थ च रञ्जनानिमित्तमापानमपि फचिदमि- नीयते वित्र च मदो व्यभिचारी सम्मपति । यत् पुनः पात्रं पीतमद्यमेवप्रवि- शति, तस्य प्रासादिना मदोऽपनेयोऽन्यथा कार्यव्याघातः स्यादिति ॥१३२।। - अथ श्रमः- श्रमो रतादिभिः सादः स्वेद. श्वासादिकारणम् ।

·वृत्ति-रस-भावामिनयविचारः। अथ मरणम्- व्याध्यादेर्मुत्युसङ्कल्पो मरणं विकलेन्द्रियम् ।। १३७ ।। व्याधयो वात-पित्त-श्लेष्मवैषम्य-ज्वर-विचचिंका-पिटकादयः । आदि- शब्दाच्छनाभिघात-विषपानाहिदंश-श्वापद-गज-तुरगाद्याक्रमण-वाहनोच- स्थानपतनादेविमावस्य ग्रहः । मृत्युसङ्कल्पो दुष्प्रतिकारोऽयमनर्थस्तस्माद- वश्यं मरिष्यामीत्यध्यवसायः। विकलानि स्वविषयग्रहणं प्रत्यसमर्थानीन्द्रि- याणि यस्मिन् । उपलक्षणाद् विह्वलचेष्टित-हिका-नि:श्वास-परिजनानवेक्षणा- व्यक्ताक्षरभाषण-बदनदैन्य-सहसाभूमिपतन-कम्पन-स्फुरण-कार्य-फेन- जादप-हस्ति]-स्कन्धमझानपेक्षितगात्रसञ्चारादयोऽनुभावा गृह्यन्ते । प्राण- निरोधरूपं तु मरणं न नादये प्रयोज्यमिति । न तस्य विभावानुमावस्वरूपाणि प्रतिपाघन्त इति ॥ १३७ ।। अथ मोहा- अचैतन्य महारादेमोहोञाघूर्णनादयः । अचतन्यं प्रवृत्ति-निचिज्ञानामावो न तु सर्वथा गवचेतनत्वम् । प्रहारो मर्मण्यभिपात: आदिशब्दात् तीव्रवेदनाशक्यप्रतीकारचौर-राजाहि- व्यामायाक्रमण-देशविसवाग्न्युदकाघुपघात- रिदर्शन-श्रवणादेविमावस्य प्रहः । अत्र मोहे आदिशब्दाद् भ्रमण-पतनेन्द्रियाच्यापारादेरनुमावस्य ग्रहा। अथ निद्रा- इन्द्रियाव्याप्रतिनिद्रा खेदादेमुंडकम्भिनी ।। १३८ ॥ इन्द्रियाणि स्पर्शनादीनि, न तु मनस्तस्य निद्रायामपि व्यापाराद । अभ्यातिपिपग्रहणोपरतिः। आदिशब्दादालस्प-दान्य-रात्रिजागरणा- त्याहार-मद-अम-क्लम-चिन्ता-शयालवाऽध्दर्विमावस्य ग्रहः । मूर्द्धकम्पनेन जुम्मण-बदनविकास-निश्वास-नेत्रर्णनाङ्गभङ्गाक्षिमीलन-सर्वक्रियासम्मो- हादयोऽनुमावा उपलक्ष्यन्त इति ॥ १३८ ।। - अप सप्तम्- मुतं निद्रामध्योऽय स्वमायित-समोहने ।

·सविवरणे नाट्यदर्पण नवनवोन्लेखशालिनी प्रज्ञा प्रतिमानम् । शास्त्रं शास्त्रविषयं चिन्तनम् । तर्को विधि-निपेविषयौ सम्भावनाप्रत्ययावन्वय-न्यतिरेकप्रत्ययो वा । भ्रान्तिः संशयो विपर्ययो वा । आदिशन्दादुपदशादिग्रह इति ।। अथ व्याधिः- दोम्योऽन-मनःशो व्याधि स्तनिस-कम्पवान् ॥ १३ ॥ दोषाः कफ-वात-पित्त-सन्निपातादयः । स्तनितमार्तस्वरः। उपलक्ष- णान्मुखशोप दन्तवीणावादन शीतामिलापविक्षिप्ताङ्गता । सन्तापादयोऽध्य- नुमापा गृहन्त इति ॥ १३५ ॥ अथ स्मृतिः- दृष्टामास स्मृतिस्तुल्यदृष्ट्यादैर्भूनतिकिया। दृष्टामासः पूर्व दृष्टमिति ज्ञानम् । तुल्यदृष्टिः सदृशदर्शनम् । आदि- शब्दाद सदशश्रवण-चिन्तन-संस्कार-रात्रिपश्चाद्मागनिद्रोच्छेद-प्रणिधान- पुनःपुनःपरिशीलनपूर्व दर्शनपाटयादेविभावस्य ग्रहः । भ्रूमवर्धव ऊर्ध्व क्षेपस्योपलक्षणाच्छिरस्कम्पनावलोकनादेशानुभावस्य क्रियानिष्पत्तिर्यस्याः सा तथेति ॥ अथ धृति:- धृति नेटलाभादे सन्तुष्टिदेहपुष्टिरत् ॥ १३६ ।। ज्ञानं विवेकज्ञानं बाहुथुत्यं वा । इष्टस्यैप्सितस्य लामः प्राप्तिः । आदिशब्दाच्छौचाचरण-क्रीडा-देवतादिभक्ति विशिष्टशक्त्यादेविमावस्य ग्रहः। देहपुष्टिरुपलक्षणं गताननुशोचनादीनामनुभावानामिति ॥ १३६ ॥ अथामर्प:- क्षेपादे प्रतिकारेच्छाऽमर्पोऽस्मिन् कम्पनादयः । क्षेपस्तिरस्कारः, आदिशन्दादपमानादेविभावस्य ग्रहः । अपकारिणि स्वयमपकरणामिलापः । प्रतिकारेच्छा परस्यापकारामावपि परानर्थकरणा- मिप्रायरूपः क्रोध इत्यनयोमैदः । अस्मिन्नम आदिशब्दादधोमुखचिन्तन- प्रस्वेदोत्साह-व्यानोपायान्वेषण-तर्जन बाडनादीनामनुभावानां ग्रह इति ॥

·वृत्ति-रस-भावामिनयविचारः। अथ मरणम्- व्याध्यादेर्मुत्युसङ्कल्सो मरण विकलेन्द्रियम् ।। १३७ ।। व्याधयो वात-पित्त-श्लेष्मवैषम्य-ज्वर-विचर्चिका-पिटकादयः । आदि- शब्दाच्छनाभिघात-विषपानाहिदंश-श्वापद-गज-तुरगाद्याक्रमण-वाहनोच्च- स्थानपतनादेविभावस्य ग्रहः । मृत्युसङ्कल्पो दुष्प्रतिकारोऽयमनर्थस्तस्माद- वश्यं मरिष्यामीत्यध्यवसायः। विकलानि स्वविषयग्रहणं प्रत्यसमर्थानीन्द्रि- याणि यस्मिन् । उपलक्षणाद् विह्वलचेष्टित-हिका निःश्वास-परिजनानवेक्षणा- व्यक्ताक्षरभाषण-बदनदैन्य-सहसाभूमिपवन-कम्पन-स्फुरण-कार्य-फेन- बाप-दस्त]-स्कन्धमझानपेक्षितगात्रसञ्चारादयोऽनुभावा गृह्यन्ते । प्राण- निरोधरूपं तु मरणं न नाट्ये प्रयोज्यमिति । न तस्य विभावानुभावस्वरूपाणि प्रतिपायन्त इति ।। १३७ ।। अथ मोहा- अचैतन्यं प्रहारादेर्मोहोत्राघूर्णनादयः । अचैतन्यं प्रवृत्ति-निवृत्तिज्ञानाभावो न तु सर्वथा गवचेतनत्वम् । प्रहारो मर्मण्यभिषातः आदिशब्दात् तीनवेदनाशक्यप्रतीकारचौर-राजाहि- व्याघ्राद्याक्रमण- देशविक्षवाग्न्युदकाधुपघात-रिदर्शन-श्रवणादेविमावस्य प्रहः। अत्र मोहे आदिशब्दाद् भ्रमण-पतनेन्द्रियाच्यापारादेरनुमावस्य ग्रहा। अथ निद्रा- इन्द्रियाव्यातिनिद्रा खेदादेई कम्पिनी ॥ १३८॥ इन्द्रियाणि स्पर्शनादीनि, न तु मनस्तस्य निद्रायामपि व्यापारान् । अन्यापतिर्विषयग्रहणोपरतिः। दिशब्दादालम्य दौर्बल्य-रविवारक- स्याहार-मद-श्रम-क्लम-चिन्ता-शयालताऽऽदेविभावस्य ग्रहः । मूर्द्धकम्पनेन जृम्भण-चदनविकास-निश्वास-नेत्रघूर्णनाङ्गभगाक्षिमीलन-सर्वक्रियासम्मो- हादयोऽनुभावा उपलक्ष्यन्त इति ।। १३८ । अथ सुसम्- सुप्तं निद्रामोन स्वमायित-खमोहने ।

·सविदरणे माट्यदर्पण प्रकों गाढतमावस्था स्वमस्य तात्कालिकविषयज्ञानस्य आयितं प्रती- विर्यतस्तत् स्वभायितं प्रलपितम् । खानां मनःपष्ठानामिन्द्रियाणां मोहनमति शयन विषयवमुख्यं निद्राया मनसोऽवधानमस्ति, अत्र तु तदपि मनागुपरुध्यत इति भेदः । विभावास्तु निद्रागता एवात्र प्राधाः ॥ अयोग्यम्- दुष्टेऽपराधान्नैपुग्यमौम्य बन्ध-वधादिभि ॥ १३९ ।। दुष्टे हिंस्रत्वानृतधादित्व-वश्चकत्वादियुक्ते अपराधादकार्यकारित्वाद् दौर्मुख्य-चौर्यादिरूपाद् विभावाद् यद् राजादेनण्यं निर्दयत्व तदौम्यं तच्च वध-पन्धाम्यामादिशब्दात् ताडन -निर्भर्सन-स्वेद-शिर कम्पादि[ भि]- रनुमाइभिनेतव्यमिति ॥ १३९ ।। अथ हप:- हर्ष प्रसत्तिरिष्टाप्तेरत्र स्वेदाच-गद्गदा । प्रसचिश्तोषिकासा । इष्ट प्रियसंयोगाप्रियसंयोगनिवृत्ति-देव-गुरु- राज-मप्रसाद-भोजनाच्छादन-धन-पुत्रादिलाम-पुत्रादिगतहर्षविषयोप- भोगोत्सवादि । गद्गदो पापरुद्धकण्ठस्य वाक् । उपलक्षणात् पुलक-प्रिय- मायण-नेत्रमुखमसादादेरनुमावस्य ग्रह इति । अथ विषाद:- विषादस्तान्तिरियानाप्तेनिश्वास-चिन्तनै ।। ११० ॥ तान्तिरनुत्साहाक्रान्तश्चित्तसन्तापः । इष्टं प्रारब्धनिर्वहण-दैवाप्रति- कूलत्वादि तस्यानातिरलाभो विपरीतलामो वा चिन्तनमुपायानाम् । बहु- बचना सहायान्येपण-पैमनस्यादिभिर्मध्यमोचमगतेर्मुखोप-निद्रा-ध्यान- निदापरिलेदादिमिस्त्वषमगतैरनुमावैरमिनीयत इति ।। १४०॥ अथोन्मादा- मनोविप्लुतिरूमादो ग्रह-दोपरयुक्तरुत् । विप्नुतिविसंस्थुलता फ्यचिप्यावश्रान्तिरिति यावत् । ग्रह-दोपाव- ·वृत्ति-रस-भावाभिनमविचारः। पस्मारे व्याख्यातौ । अयुक्तमनुचितं गीत-नृत्त-पठितोत्थित-शयित-प्रधा- वित-रुदिताक्रुष्टासम्बद्धप्रलापनानिमित्तहसित-भस्म-पस्विवधूलन-निर्मान्य- वीरघटवक्त्र-शराबाभरणोपभोगादि । अयं चोत्तमस्य विप्रलम्भेऽधमस्प करुणे व्यभिचारी । अपस्मारस्तु चीमत्स-भयानकयोः। स च मनोवैकन्यमयं तु मनोनवस्थितिरिति भेद इति ॥ अथ दैन्यम्- आपदः स्वान्तनीचत्वं दैन्यं काावगुण्ठनैः ॥ १४ ॥ आपदो दौर्गत्य-न्यक्कारादेः । स्वान्तनीचत्यं मना क्लैब्यम् । कायं बदनश्यामता। अवगुण्ठनं शिरो-गाववरणम् । बहुवचनाच्छरीरासंस्कार-गौ- स्वपरिहार-वनमालिन्याद्यैश्वानुभावरभिनेवव्यामिति ॥ १४१ ॥ अथ ब्रीडा- घोडाऽनुतापगुर्वादेरघार्टयं गात्रगोपकम् । अकृत्यकरणादनु पश्चात् तापो मानसो विवेकः । गुरुर्माता-पित्रादिः। आदिशब्दात् प्रतिज्ञातानिर्वहण-गुरुव्यतिक्रमावज्ञानासंस्तवादेविभावस्य ग्रहः। अधायमवयात्यम् । गावगोपनेनोपलक्षणादधोमुखचिन्तन-नखनिस्तोदन- भूविलेखन-वस्राइलीय-स्पर्शनादेरनुमावस्य ग्रह इति । अथ त्रास:- पोराचकित[ता] नाम: कायसोच-कम्पितैः ॥ १४२ ॥ पोरं भीषणं निर्घाताशनिपात-महाभैरवनाद-महारौद्रसचशवदर्शना- दि। चकितनोद्वेगकारी चमत्कारः । अनर्थसम्भावनातः सचदंशो भयमि- त्पनयोर्मेदः) बहुवचनाव स्तम्भ-रोमाञ्च-मू -गद्गदवचनादिमिश्यायम- नुभावैरभिनीयत इति ।। १४२ ॥ अथ वर्क:- - एकसम्भावनं तों वादादेरगनतकः । बादो विप्रतिपतिस्तस्मादादिग्रहणात् सन्देहबाधकरलोभूतपधान्त- ·सविवरणे नाट्यदर्पने रामावज्ञानविशेषप्रवीत्यमिलापादेविभाषाद् यद्येकस्य पक्षस्य सम्भावनं भवि- तव्यमनेनेति प्रत्ययः स तर्कः । अङ्गस्य भ्रू-शिरोऽहुन्यादेर्नक इति । अथ गर्व:- आत्मन्याधिक्यधीर्गर्यो विद्याऽऽदेरन्यरीढया ॥ १४३-। आधिक्यघी परजुगुप्साकान्तः स्वस्मिन् बहुमानः।आदिशन्दाजाति- कुल-लाम-बुद्धि चाल्लभ्य-यौवनैश्वर्यादर्विभाषस्य ग्रहः । रीढाऽवज्ञा तया उप- लक्षणा पारुष्यास्या-धर्षणानुत्तरदानागावलोकनोपहसनालङ्कार-व्यत्यासा- दिभिश्चानुभावैरभिनेतव्य इति ॥ १४३ ।। अथौत्सुक्यम्- इप्टाभिमुख्यमौत्सुक्यं स्मरणाद्यात् त्वराऽऽदिभिः । आमिमुख्यमौत्सुक्यं स्मरणमिष्टस्य । आयशब्दान्मनोज्ञदिक्षाऽभिष्वङ्ग- लोमादेविभावस्य ग्रहः । त्वरा मनो-वार-काय-दृष्टिचापलम् । आदि- शब्दात् कृत्यविस्मरण-दीर्घनिश्वासासम्बद्धवचन-स्वेद-हत्तापादेरनुमा- चस्प ग्रह इति।। अथावहित्यम्-~ पार्टयादेविक्रियारोघोऽवहित्याऽत्र क्रियान्तरम् ॥ १५४ ॥ पायं प्रागम्यम् । आदिशब्दाद् भय-लक्षा-गौरव-कुटिलाशयत्वादे- विभावस्प ग्रहः । सर्वानुगतत्वख्यापनार्थ घायं प्रथममुपाचम् । समयादि- रपि ह्यप्रगल्भो न शक्नोत्याकारं संपरीतुम् । विक्रिया भूविकार-मुखरागादिका तस्था रोषा संवरणम् । रोधकारकत्वेनोपचाराचितविशेषोऽपि रोधः, न चहिःस्था चित्तत्तिरिति पोदरादित्वादरहित्था । अत्रावहित्यायो प्रातुचकि- गातोऽययनावलोकनकथामडकृतकस्यादिकं क्रियान्वामिति ॥ १५४ ॥ अथ जाधम्- माइममिष्टादित कार्याज्ञानं मोनानिमेषणे । इदं प्रियं तस्य दर्शन-श्रवणे अपीटे । आदिशन्दादानेष्टदर्शन-थवण-च्या ·- -- वृत्ति-रस-भावाभिनय विचारः। ध्यादेविभावस्य ग्रहः । कार्याज्ञानं नेत्राभ्यां पश्यतोऽपि श्रोत्राभ्यां शृण्वतोऽपि चेदानी कि कृत्यमित्यनिश्चयः। नेदं वैकल्याचैतन्यस्वभावमित्यपस्मार- मोहाभ्यां भिन्नम् । मौनं तूष्णीम्भावः । अनिमेषणं अनिमेपनिरीक्षणम् । बहुवचनात् परवशत्वादिभिरनुभावैरभिनेतव्यमिति ।। अथालस्यम्- फर्मानुत्साह आलस्यं श्रमायाज्जृम्भितादिभिः ।। १४५ ॥ आदिशब्दात् सौहित्य-स्वभाव-च्याधि-गर्भादिभिर्विभावैः स्त्री-नीचा- नामनुद्यमरूपमालस्यं भवति । श्रमस्य व्यभिचारित्वेऽप्यन्यन्यभिचारिणं प्रति विभावत्वे न दोषः, व्यभिचारिता तु परस्परं व्यभिचारिणां स्थायित्वप्रसङ्गाद् दुष्टैव । एवं व्यभिचारिणामनुभावत्वमपि भवत्येव । जृम्भितेनादिशब्दादासि- तेनाहारवर्जितपुरुषार्थानारम्मादिभिवानुभावैस्तदभिनेतव्यम् । अलसोशप हा(घ)वश्यमाहारं करोत्येवेति ॥ १४५ ॥ अथ विवोधा- निद्राच्छेदो विबोधश्च शब्दादेरङ्गभगवान् । आदिशन्दा स्पर्श-स्वमान्ताहारपरिणामादेविभावस्य ग्रहः । उपलक्ष- णात् म्भाक्षविमर्दन-शयन-मोक्षण-भुजाक्षेपाहुलित्रोटनादिरनुभावो द्रष्ट- च्या पर्यन्ते चकारः सर्वव्यभिचारिसमुच्चयार्थ इति ।। अर्धेपो रसादीनां मध्ये केपाश्चित् परस्परं कार्यकारणतामाह- केपाश्चित तु रसादीनामन्योन्यं हेतुकार्यता ॥ १४६॥ आदिशब्दाद् व्यभिचारिणां यथा वीरादझुतः । महापुरुषोत्साहो हि जगदिस्मय फलें साधादनुसन्धचे। तथा द्रौपदीस्वयंवरादी वीराच्मृङ्गारोऽपि रौद्राच वधवन्धादिफलानन्तरं करुण-भयानको । तथा सर्वरसेभ्योऽनन्तरं सर्वे सजातीया रसा भवन्ति । यथा शृङ्गारिणं दृष्ट्वा शृङ्गारः, हसन्तं दृष्ट्वा हास्य इत्येवं सर्परसेषु हेतुफलभावो वान्यः । सर्वरसानां चाभासा अनौचित्य- प्रश्चत्वाद् हास्परसस्य कारणम् । रावणस्य यविषयप्रवृत्तत्वात् शृङ्गारामासः सतो हास्यमुपजनयति । हास्यामासादपि हास्यो भवति । यथा-

·१८६
धविगे नायाग
"लोकोचराणि चरितानि न लोक एए
सम्मन्यते यदि किमङ्ग बदाम नाम ।
यत् त्वत्र हासमुसरत्वमनु(स)प्य वेन
पार्थोपपीडमिह को न विजाहसीति ? |
[वामनगुप्तस्यैतदित्योभनवगुप्तः नाट्यशास्त्रपा० अ. ६,४५]
व्यभिचारिणामप्पुत्पाद्योत्पादकमावो यथा व्याघेनिर्वेदः, चिन्ता-
वियोधाभ्यां स्मृतिः, प्रमादालस्थमित्यादि । व्यभिचार्यामासादप्यनौचित्य-
प्रवृचाद् हास्यो भवतीति ॥ १४६ ॥
अथ रसानां स्थायिनां व्यभिचारिणामनुमावानां च कार्यवाननु-
मावान् प्रतिपादयति-
घेपयु-स्तम्म-रोमाञ्चाः स्वरभेदोऽनु मूर्छनम् ।
स्वेदो वैवयेमित्याचा भनुमाया रसादिमाः ॥१४७॥
आद्यशब्दाद प्रसादोसास-निःश्वास-फ्रन्दन-परिदेविनोल्लकसन-
भूमिविलेखन-विवर्तनोहर्चन-नखनिस्तोदन-भुटिकटाक्ष-विर्यगधोमुख-
निरीक्षण-प्रशंसन हसन-दान-चाटुकारास्यरागादयः क्वचित् स्थायिनी
व्यभिचारिणश्च यथायोग रसानां स्थापिनो ममिचारिणामनुभावानां च
सहस्त्रसवथा अनुमावा इति ॥ १४७ ॥
अथ ते प्रत्येको लक्ष्यन्ते । तत्र वेपयुः--
भयादेपयुर्गात्रस्पन्दो वामादिविक्रियः ।
आदिशब्दाद् रोग-हर्ष शीतनरोप-प्रियस्पर्शादेर्षिभावस्य ग्रहः। स्पन्दः
किश्चिचलनम् । वागादेरादिशब्दाद् गतिचेष्टादेविक्रिया यस्मादित्यनुमाव-
कथन मिति ॥
अथ स्तम्म:-
यत्नेऽप्यनाक्रिया स्तम्भो हपदिही ! विषादवाम् ॥ १४८ ।।
अङ्गानां हस्त-पादादीनामन्तःपरिस्पन्देऽप्यक्रिया चलनामाव:
स्वम्मः। आदिशब्दाद् विस्मय-मर्य-मद-रोगादेषिमावस्य ग्रह इति ॥१४॥

·वृत्ति-रस-भावाभिनय विचारः।
:
अथ रोमाञ्च:-
रोमाञ्चः प्रियदृष्ट्यादे रोमहर्षोऽङ्गमार्जनैः ।
आदिशब्दाद् व्याधि-शीत-क्रोध स्पर्शादेविभावस्य ग्रहः । बहुवचना-
दङ्गमेदुर-प्रमुख नेत्रविकास-दन्तवीणावादनादिमिरमिनतव्यः ।।
अथ स्वरभेद:-
स्वरभेदः स्वरान्यत्वं मदादेह हास्यरुत् ॥ १४९ ॥
अन्यत्त्वमुपचयापचयाम्यां भेदः । आदिशब्दाद् भय-जरा-हर्ष-क्रोध-
राग-रौक्ष्यादेर्षिभावस्य ग्रहः । उपलक्षणाद् ब्रीडा-निर्वेदादयोऽप्यनुभावा
द्रष्टच्या इति ॥ १४९ ॥
अथाश्रु-
अश्रु नेत्राम्बु शोकाद्यैर्नासास्पन्दाक्षिरूक्षणैः ।
आयशब्दादनिमेपप्रेक्षणान(म)न्दामप-धूमाञ्जन-जृम्भण-भय-पीडा-
हास्यादेविभावस्य प्रहः । नासायाः स्पन्दः श्लेष्मसवणम् । बहुवचनानिष्ठी-
वन-गद्गदस्वरादेरनुभावस्य ग्रह इति ।।
अथ मूर्छनम्-
मूर्छनं पात -कोपायः सग्लानिर्भूमिपातकृत् ।। १५० ॥
आधशब्दाद् मदादर्षिभावस्य ग्रहः । खग्लानिरिन्द्रियाणामभिभवः ।
उपलक्षणात् स्वेद-धासादयोऽप्यनुभाषा इति ॥ १५० ।।
अथ स्वेदः-
स्वेदो रोम-जलस्तावः श्रमादेर्व्यननग्रहः ।
आदिशन्दाद् भय-हर्ष-लजा-रोग-ताप-ग्रह-दुःख-धर्म-व्याया-
मादेविमावस्य ग्रहः । बहुवचनाद् वाताभिलाप-स्वेदापनयनादिभिरप्पमि-
नेतन्य इति ।।
अथ वैवर्ण्यम्-
मायाविकारो वेवण्ये क्षेपादेर्दिनिरीक्षणः ॥ १५ ॥

·- सविवरले नाट्यदर्पगे छाया शोभा वस्या विकारो विरूपत्वम् । क्षेपस्तिरस्कारः। आदि- शब्दाद सन्ताप-भय-क्रोध-व्याधि-शीत-श्रम-तीत्रांशुकरादेर्षिभावस्य ग्रहः । बहुवचनानसनिस्तोदन-ब्रीडाऽऽदिभिरप्पभिनेतव्यमिति ॥ १५१ ॥ अथ रस-भावानन्तरोदिष्टस्याभिनयस्यायसरः । स च वाचिकानिक- साचिकाहार्यभेदैवतुर्दा । तत्र प्रथम वाचिकं लक्षयति- वाचिकोऽभिनयो वाचां यथाभावनुकिया । वागनुकार्या प्रयोजनं हेतुरस्येति "प्रयोजनम्" [म०६४।११७] इतीकाण घाचिका सामाजिकानामाभिमुख्येन साक्षात्कारण नीयते प्राप्यते अर्थोऽनेने- त्यभिनयः । वाचां संस्कृत-प्राकृतादीनां साथिकानामनार्थिकानां वा यथामावं क्रोधाहकारजुगुप्सोत्साह-विस्मय-हास-राति-भय-शोक-सुख-दुःख-मोह-लोम- मायाऽसूयाशङ्कादीनां वेपघु-स्तम्भ-रोमान-मूर्छ-वर्ण्य प्रसादादीनां वा भावानामनतिक्रमेण । तथा च कवयः सक्रोधं सावेगमित्यादीन्यनुकार्यभावप्र- काशकानि क्रियाविशेषणान्युपनियघ्नन्ति । तेनैकेनोक्तमपरस्यायथामावमनुव- दतोऽनुवाद एव न वाचिकोभिनय इति । अनुक्रिया चवागादीनां तदध्यव- सायवशान पुनर्वस्तुतः। रामादेरनुकार्यस्य नटेन प्रेक्षकैर्वा स्वयमदृष्टत्वात् । अनुकर्ता ह्यनुकार्यमदृष्ट्वा नानुकतुमलम् । प्रेक्षकोऽपि चादृष्टानुकार्यों नानुकत- रनुकईत्वमनुमन्यते । तदयं नटो रामादेश्वरित कविनिबद्धमधीत्यात्यन्ताम्या- सवशतः स्वयं दृष्टमनुमन्यमानोऽनुकरोमीत्यध्यवस्यति । परमार्थतस्तु लोकव्य- वहारमेवायमनुवर्तते । प्रहृष्टोऽपि हि रामेण रुदिते रोदिति, न तु हसति । विषण्णोऽपि च हसिते हसति, न तु रोदितिीत्यादि। प्रेक्षका अपि रामादिशब्द- सङ्केतश्रयणादतिहृद्यसङ्गीतकाहितवैवश्याच स्वरूप-देश-कालभेदेनातथाभूते- घप्यभिनेय चतुष्टयाच्छादनाव तथाभूदेविय नाते)पु रामादीनध्ययस्यति । अत एव वासु तासु सुख-दुःखरूपासुरामाद्यवस्था तन्मयीभवति । अपरे तेषु तु नामसङ्केत-सङ्गीतकाभिनयेषु रामाधध्यवसायहेतुपपदेशपरमेतदिति मन्य. माना हेयोपादेय-हानोपादानैकतानचेतसो जायन्ते । अथवा इह ता" स्थमाकृतिरित्थं गतिरित्यं जन्पितमित्यं क्रोधादिललितमित्ये रामादिललितमृषीणां कालदर्शिना बानेन निथितं करयो न्ति । तत्र चार्थे मुनिज्ञानविश्वासान्नटस्य साक्षाद्

·वृत्ति-रस-भावामिनयविचारः।
---
म्भा-कारस्य(प)-मेदुरत्वोल्लुकसनावहित्थ-सावधानता-लाला-फेनमोक्ष-
गात्रसंसन-हिक्कादेहः । नायमभिनयो वाचिका, शब्दाननुकारात् । नाप्या-
निका, अङ्गोपाङ्गसाध्यस्पष्टचेष्टाया अभावादिति । स्वरभेदायनुभावपद-
र्शनं रसोचम-मध्यमाधमप्रकृत्यादौ(द्यौ)चित्यानुसारतो द्रष्टव्यमिति ॥
अथाहार्य:-
वर्णाद्यनुक्रियाऽऽहार्यो बाह्यवस्तुनिमित्तकः ।। १५३॥
वर्णः श्वेतादिः, आदिशब्दाद् रसगन्धाकल्पायुध-वाहनाङ्गाधिक्य-
केश-नदी-नगर-वन -पक्षि-द्विपद-चतुष्पदापद-प्रासाद-पर्वतादेह। बाह्य
शरीरव्यतिरिक्तं भस्म-धातु-जतु-राग-हरिताल-मपी-मृचिका-वस्त्र-शु-
दलादिकं निमित्तमस्येति । वाचिकादयस्तु शरीरनिमिचा इति भेदः।
अयं च देश-काल-कुल-प्रकृति-दशा-स्त्रीत्व-पुंस्त्व-पण्डत्वादौचित्यानु-
सारतो विधेय इति । यस्तु पञ्चमश्चित्राभिनयः प्रोक्ता सोऽप्यङ्गोपाङ्गकर्म-
विशेषरूपत्वादाङ्गिक एवान्तर्भवति । अभिनयद्वय-त्रय-चतुष्टयसन्निपातरूपः।
सामान्यामिनयः पुनर्वाचिकादिलक्षणेनैव चरितार्थ इति ॥ १५३ ।।
इति श्रीरामचन्द्र-गुणचन्द्रविरचितायां सोपहनाट्यदर्पणविश्वा
वृत्ति-रस-भावाभिनयविचारस्तृतीयो विवेकः ॥३॥

·विवरणे नाट्यदर्पणे दीनि करणान्यष्टोचरं शतमित्यादिः सर्वोऽपि चेयाविषयोलोपामप्र- भवत्यादानिक एवाभिनयः । गतयोऽप्येवम् । तत्रौत्तम-मध्यम-नीचाना क्रमेण धीरा मध्यमा द्रुता च सामान्येन गतिः। विशेपस्तु वृद्ध-व्याषित- क्षुधित-धान्त-तपःकान्त-क्षुभित-सावहित्थ-शोक-शृङ्गारान्वित-स्वच्छन्दादीनां मन्थरा । हर्षावेगकुतूहल-भयौत्सुक्यादिमा त्वरिता प्रच्छन्नकामुक-चैरि-चौर- रौद्रसचादिशदितादीनां निशब्दपदसञ्चारा उन्मार्गा दिगवलोकनवती च । सी(शी)त-वादितयोः कम्पमाना सम्पीडिताड़ा। धर्मातस्य स्वेदापन- यना छायावलोकनवती। प्रहारार्त-स्थूलयोरङ्गाकर्षण-श्वासवती स्थिरा च । पतिनां नेत्राचापल्य-पुरतोयुगमात्र निरीक्षणवती । उन्मत्त-मनयोविंचूर्णि- वनेत्रा स्खलिता च । पिदपकस्यासम्बद्वेक्षणरती। जले पादपिकवती, प्रवरणे जठर-शय-काया-बाहुम्यो जलविपाटनवती च । जलहियमाणस्य तु विसंस्थुलाङ्ग-कैश-वसनवती । अन्धान्धकारगतयोराकृप्यमाणमन्दपदा पुरःप्रसारितविलोलहस्ता च । आरोहणे ऊोवलोकनपरा, विपरीता त्वव- रोहणे । आकाशे समाभ्यां पादाम्यां वाहनः पक्षाभ्यां वा । आकाशान्यतो विसंस्थुलाङ्गकेशांशुकन्याधनेको गतिप्रकार इति । तथा रूपस्य शिरसि इस्तौ कृत्वा किञ्चिदास्यचालनानिमिपप्रेक्षणाभ्याम् , शब्दस्य शिरसा पार्श्वनतेन, स्पर्शशेष(स्य) नेत्राकुचनेन, रम-गन्धयोथैकोच्छ्वासेनाभिनयः । सर्वोऽपि चाभिनय इष्टो मध्योऽनिएथेति त्रिप्रकारः। तत्रेयः सौमुख्य-प्र(पालकगात्र नेत्र- विकासादिना क्रियते, मध्यो माध्यस्थ्येन, अनिष्टः शिर.परावर्तन नेत्र- साविकोणनादिति । चतुर्विधधात्र मुखरागः प्रसन्नः स्वाभाविको रक्तः श्यामश्वेति रसौचित्यानतिक्रमेण भवति । यदपि सर्वशरीरसाध्यं भूपातादिकं तदप्याङ्गिक एव, अङ्गोपाङ्गरूपत्वाच्छरीरस्येति ।। १५२ ॥ अथ साचिका- सात्त्विक स्वरभेदादेरनुभावस्य दर्शनम् । अपहितं मनः सचं वत् प्रयोजनं हेतुरस्येति साविकः । मनोऽनवधाने हि न शक्यन्त एव स्वरभेदादयो नटेन दर्शयितुम् । आदिशब्दाद् चेपा- स्तम्भ-रोमाश्व-मर्छन-स्वेद-वैवर्णयाथु-निश्वासोच्छास-सन्ताप-शैत्य-नृ- ·सर्वरूपम्साधारणलक्षणनिर्णयः। अत्र द्वादशावान्तराशीर्वाक्यानि । पद्भिरिति त्र्यसमष्टमिरिति चतु- रखं रङ्गापेक्ष्यमध्यमनान्द्या निर्देशः । यसरड्ने चोत्तमा द्वादशभिरधमा त्रिमिः पदैर्नान्दी । चतुरस्ररङ्गे पुनरुत्तमा पोडशभिरधमा चतुर्भिरिति । नान्दी च पूर्वरङ्गाङ्गानां द्वादशमङ्गं सकलपूर्वरङ्गाङ्गोपालक्षिका, तेन नान्यन्ते सूत्रधार इत्यस्य सकलपूर्वराङ्गानि तु फेषांचिल्लोकप्रसिद्धत्वात् केपांचिनि- फलत्वात् केपांचिदनवश्यम्भावित्वाच न लक्ष्यन्ते । नान्दी स्ववश्यम्मा- वित्वान्मङ्गलाभिधानपूर्वकत्वाच शुमकृत्यारम्भस्येति लक्षिता। अत एवं कवयो रूपकारम्भे 'नान्यन्ते सूत्रधारः' इति पठन्ति । यत्र तु कविकृता नान्दी न दृश्यते तत्रापि रङ्गसूत्रणाकर्टकता द्रष्टच्या नान्दीपाठकाश्च सूत्रधार-स्था पक-पारिपार्धिका इति ।। १५४ ।। अथ ध्रुवा लक्ष्यते- प्रवेश-निष्कमाक्षेप-प्रसादान्तरसद्गतम् । चित्रार्थ रूपकं गेयं पञ्चधा स्यात् कविध्रुवा ॥ १५५ ।। रूपकं कविवेति सम्बन्धः । प्रविशतः पात्रस्य रस-भाव-प्रकृत्यवस्था- दिकं प्रवेशयन्दनोच्यते । बदनुमारेण श्लेप-समासोक्त्याघलकृतं यद् रूपकं गीयते सा प्रवेशः प्रयोजनमसा इतीकणि प्रादेशिकी । यथा अनर्घराघवे- दिपपरकिरशुधेरो पिपापरी को पि जीवलोपस्स : फमठमउलंकवालीकपमहुअरकट्ठणवियहो । ময়স হয়ে, খায়, ডিসিশ জাতি- त्योदयवर्णनाम्याजेन प्रवेशचिका । यथा या देयीपन्द्रगुप्त पयमेक- ·अथ चतुर्थों विवेकः। अवः परं सर्वरूपकोपयोगि किश्चिदुच्यते- देव भूप-समा भर्टमुख्याना मङ्गलाभिधा। नित्या रूपमुखे नान्दी पदैः पड्भिरथाप्रमिः ॥१५४ ॥ मुख्यग्रहणं सरस्वती-कविप्रभृतीनामुपलक्षणार्धम् । मङ्गलामिया सद्भूतगुणोत्कीर्तनमाशीर्वचनं वा। नित्यैवंविधरूपैव, अपरेपो तु पाख्याना- मुत्थापनादीनां पूर्वरङ्गाङ्गानां प्रयोगवशादन्यथात्वमपि भवति, अवश्यम्मा- वाद् वा नित्यत्वम्, शेषाणां हि रजाङ्गानां नावश्यम्भावः । अहरहः- प्रयोज्यत्वाद् वा नित्यत्वम् । यावद्धि रूपकस्याभिनयस्तावदेषा नान्दी प्र- योक्तव्यैव । रूपकस्य नाटकादेर्मुखे प्रारम्भे नान्दी प्रयोगस्थानकथनमेतत् । नान्दीत्वं च मगलामिघायाः प्रत्यूहापसारणेन समृद्धिजनकल्वात् । पदानि वाक्याङ्गानि । केचित् तु पूर्णवाक्यापेक्षयाध्यान्तरवाक्यानि पदानीत्याहुः । तथा च भरतमुनिर्नान्दी पठात [नाट्यशास्त्रे अ० ५, ११०-११३]- नमोऽस्तु सर्वदेवेम्पो द्विजातिम्यच वै मन (नमः)। जितं सोमेन वै राज्ञा शिवं गो-ब्राह्मणाय च ।। ब्रह्मोत्तरं तथैवास्तु हता ब्रह्मद्विपस्तथा । प्रशास्त्विमा महाराजः पृथिवीं च ससागराम् ।। राष्ट्र प्रवर्धतां चैत्र रङ्गस्पाशा समृध्यतु । प्रेक्षाकर्तुमहान् धर्मो भवतु ब्रह्ममाषितम् ॥ काव्यकर्तुर्यशश्चापि धर्मश्चापि प्रवर्धवाम् । इज्यया चानया नित्यं प्रीयन्तां देववा इति ॥"

·, सर्वरूपसाधारणलक्षणनिर्णयः। अन्तरं छिद्रं तत्र भवा आन्तरी अनुकर्तुर्यदा अनाशङ्कित एव धनवि- घावादिना विघात उद्धतप्रयोगश्रमाद् वा मूर्छा-भ्रमादिसम्भावना वस्त्राभर- णादेवी प्रच्युतिस्तदा तत्संवरणावकाशदित्सयेयं गीयते । अस्यां च प्राक्तनं भावि वा [स]स्य स्वरूपमनुवर्त्यम् । छिद्राच्छादनमानप्रयोजनत्वाचास्या न सार्थकपर(ठ)नासनमुपयोगीति शुष्काक्षराण्येवास्यां निबध्यन्ते । सङ्गतं प्रवेशायनुरूपार्थम् । चित्रो नानाप्रकारः सर:-काननादि- दिवस-रात्रि-सन्ध्याऽऽदिरुचम-मध्यमाघमप्रकृतिर्गज-वाजि-सिंहादिर्भाचो रत्यादिकश्चार्थो यत्र । अर्थश्च तथा निवन्धनीयो यथोपश्रुतिशकुनन्यायेन प्रत्ययेन प्रस्तुतोपयोगी भवति रूपकं नियतमात्राक्षरं छन्दः । गेयं स्वरता- लैर्गानाईम् । पञ्चधा प्रवेशादिभिः पञ्चप्रकारा, उपयोगवाहुन्यापेक्षं चैवत् । अपरे च ध्रुवाप्रकाराः सन्ति, अन्पोपयोगित्वात् तु न लक्षिताः। कवि- ध्रुवेति' कवेः प्रवन्धकर्तरियं पञ्चविधा ध्रुवा । अनेन रङ्गमध्यवर्तिनीनां ध्रुवाणां रङ्गविध्यनन्तरं नाद्याचार्यकन्पितानां गानध्रुवाणां च व्युदास इति ॥ १५५ ॥ अथ नाट्यपात्राणां प्रतिभेदानाह- उत्तमा मध्यमा नीचा प्रकृतिर्नु-स्त्रियोस्त्रिधा । एकेकापि विधा स्वस्वगुणानां तारतम्यतः ॥ १५६ ॥ उदित्यव्ययसत्कटेऽर्थे ततः प्रकष्टार्थे तमप्युचमा । प्रकर्षेण क्रियन्वे बाया चेटा अस्या इति प्रकविर्जन्मसहमवं शुमाशुमं शीलम् । विधेति विस्रोऽपि प्रकृतयः स्वस्थाने उचमा-मध्यमा-नीचाचेति । गुणाः प्रत्येक प्रकृतिषु वक्ष्यमाणाः। प्रकृष्टस्य किश्चिदाधिस्य-बहुत्वभाविनोस्तरए-चमन- त्यययोरनुकृतिस्वर-तमाविति वयोर्मावस्तारतम्यं सामान्य-किश्चिदाधिक्य- माविण्याधिस्यलक्षणावस्थात्रययोगित्वमिति ॥ १५६ ।। अपोचमप्रकृतेः पुंसो गुणानाह- शरण्यो दक्षिणम्त्यागी लोकशास्त्रविचक्षणः । गाम्भीर्य-धैर्य-योण्टीर्य-न्यायवानुत्तमः पुमान् ॥ १७ ॥ शरणमापद्गदत्राणं तत्र साधुः । दक्षिणोऽनुकूलः । लोकबन्दैनात्र ·अविवरणे नाव्यपणे " ' एसो सिपकरवित्थरपणासियासेसवेरितिमिरोहो । नियविह(हिवरे(से)ण चंदो गयणं गह लंपिउं विसई॥" इयं स्वापायशनिः कृतकोन्मत्तस्य कुमारचन्द्रगुप्तस्य चन्द्रोदयवर्ण- नेन प्रवेशप्रतिपादिकेति । अङ्कान्वेङ्कमध्ये वा सनिमित्तं रक्षात् पात्रस्य बहिनि:सरणं निष्क्रमः, तत्प्रयोजना अनुशक्तिकादेराकविगणत्यादिकण्युभयपदवृद्धौ नैष्कामिकी । यथा देवीचन्द्रगुप्त पञ्चमाशान्ते- चैहुविहकअविसेसं आइगूढं निण्हवेइ मयणादो । निक्खलह खुद्धचित्तउ रत्ताहुचं मणो रिउणो ॥” इति । इयं उन्मत्तस्य चन्द्रगुप्तस्य मदनविकारगोपनपरस्य मनाम् शत्रुभी- तस्य राजकुलगमनार्थ निष्क्रमसचिनोति । प्रस्तुतरसोलद्धनेन रसान्तरोद्धावनमाक्षेपा, तत्प्रयोजना आक्षेपिकी । यथोदात्तराघवे रामस्य प्रस्तुतशृङ्गारोल्लङ्घनेन- "अरे रे तापस ! स्थिरीमप, क्वेदानी गम्यते ? स्वसुर्मम परामवप्रसव एकदत्तन्यथा खरप्रभृतिवान्धवोद्दलनवातसन्धुक्षितः । तवेह विदलीभवत्तनुसमुच्छलच्छोणित- च्छटाच्छुरिक्वक्षसः प्रशममेतु कोपानलः॥ इत्यादि नेपथ्यवाक्याकर्णनेन वीररसाक्षेपः। प्रस्तुतस्य रसस्य बिमावोन्मीलनेन निर्मलीकरणं प्रसादः। प्रविष्टपार- स्यान्तर्गतचित्तप्रवृत्तेः सामाजिकान् प्रति प्रथनं या प्रसादः। प्रसादप्रयोजना प्रासादिकी। इयं च प्रावेशिक्याक्षेपिकानन्तरमवश्यं प्रयोज्येति वृद्धसम्प्रदायः। १ एष सितकरविस्तरप्रणाशिताशेषवैरितिमिरोध । निजविभावरेण ( विधिवशेन) चन्द्रो गगनग्रह लधितु विशति । २ बहुविधधर्यविशेषमतिगूढ निनुते मदनात् । निष्कल( सर )ति भुम्धचित्तो राक्षिप्त मनो रिपो ।। " ·सर्वरूपकसाधारणलक्षणनिर्णयः। अन्तरं छिद्रं तत्र भवा आन्तरी अनुकर्तुर्यदा अनाशक्षित एव धनवि- पातादिना विघात उद्धवप्रयोगश्रमाद् वा मूर्छा-भ्रमादिसम्भावना वस्त्रामर- णादेर्वा प्रच्युतिस्तदा तत्संवरणावकाशदित्सयेयं गीयते । अस्यां च प्राक्तनं भावि वा [स]स्य स्वरूपमनुवर्त्यम् । छिद्राच्छादनमात्रप्रयोजनत्वाचास्या न सार्थकपव(ड)नासनमुपयोगीति शुष्काक्षराण्येवास्यां निषध्यन्ते । सङ्गतं प्रवेशायनुरूपार्थम् । चित्रो नानाप्रकारः सरर-काननादि- दिवस-रात्रि-सन्ध्याऽऽदिरुचम-मध्यमाधमप्रकृतिर्गज-पाजि-सिंहादि वो रत्यादिकश्चार्थो यत्र । अर्थश्च तथा निबन्धनीयो यथोपश्रुतिशकुनन्यायेन प्रत्ययेन प्रस्तुतोपयोगी भवति रूपकं नियतमात्राक्षरं छन्दः । गेयं स्वरवा- लैनाईम् । पञ्चधा प्रवेशादिभिः पञ्चप्रकारा, उपयोगबाहुन्यापेक्षं चैतन् । अपरे च ध्रुवाप्रकाराः सन्ति, अन्पोपयोगित्वा तु न लक्षिताः। कवि- ध्रुवेति' का प्रवन्धकर्तुरियं पञ्चविधा ध्रुवा । अनेन रङ्गमध्यवर्तिनीनां ध्रुवाणां रगाविध्यनन्तरं नाट्याचार्यकन्पितानां गानधुवाणां च भ्युदास इति ॥ १५५॥ अथ नाट्यपात्राणां प्रकृतिभेदानाह- उत्तमा मध्यमा नीचा प्रकृति-स्त्रियोस्त्रिया । एकै कापि त्रिधा स्वस्वगुणानां तारतम्यतः ॥ १५६ ॥ उदित्यव्ययमत्कटेऽर्थे ततः प्रकष्टार्थे तमप्युत्तमा । प्रकर्षण क्रियन्ते बाया चेष्टा अस्या इति प्रकृतिर्जन्मसहमवं शीलम् । विधेति तिम्रोऽपि प्रकृतयः स्वस्थाने उचमा-मध्यमा-नीचायति । गुणाः प्रत्येक प्रकृतिपु वक्ष्यमाणाः। प्रकष्टस्य किश्चिदाधिक्य बहुत्वमाविनोस्तरप्-तमन- त्यययोरनुकविस्तर-उमाविति तपोर्मावस्तारतम्यं सामान्य-किश्चिदाधिस्प- माविशयाधिस्पलक्षणावस्थात्रययोगित्त्वमिति ॥ १५६ ।। अपोचमप्रकवेः पुंसो गुणानाह- शरण्यो दक्षिणस्त्यागी कोकशास्त्रविचक्षणः । गाम्भीर्य-पर्य-शोल्टी-स्यायवानुचमः पुमान् ॥ १७ ॥ शरणमापगढवाणं वय साधुः । दधिणोऽनुकूलः । ठोकरन्दनात्र ·प्रतिवरणे नाट्यदर्पणे लोकव्यवहार उच्यते, तनं विचक्षणः । एवमादयोऽन्येऽप्युचमपुरुषगुणा द्रष्टव्या इति ॥ १५७।। अथ मध्यमप्रकृतिः- मध्यो मध्यगुण मध्या नात्यु(प्यु)त्कृष्टा नाप्यपकृष्टा गुणा लोकव्यवहार-चातुर्य- कला-विचक्षणत्वादयो धर्मा अस्योति ।। अथ नीचप्रकृति:- नीचः पापीयान् पिशुनोऽलसः। कृतन कलही छीबा स्त्रीलोलो रूक्षवान् (म्) जडः ॥ १५८ ॥ पिशुनः कर्णेजप: । लीची हीनसच इति ॥ १५८॥ अथोचमा नियमाइ- लज्जावती मृदुः(धी)रा गम्भीरा स्मितहासिनी । विनीता कुलना दक्षा वत्सला योषिदुत्तमा ॥ १५९।। वत्सला स्नेहलेति ॥ १५९ ॥ अथ मध्यमा-नीचे- नरवन्मध्यमा-नीचे मध्यम-नीचपुरुषचन्मध्यमा नीचे खियो बोद्धव्ये । एपा नृ-खियो- विधा प्रकृतिरनुरूपा विरूपा रूपानुरूपिणी चेति पुनखिप्रकारा । बत्रानुरूपा पुंसः पौंस्नः स्त्रियास्तु स्त्रैणो वयोऽवस्थानुरूपो भावः । विरूपा तु बालो- चितभावस्य स्थावरेण स्थविरोचितस्य तु बालेन दर्शनम् । रूपानुरूपिणी पुरुषोऽपि स्त्रीरूपेण भूत्वा स्त्रिया पुंरूपया स्त्री-पुंसमावदर्शन मिति ॥ अथ प्रबन्धेषु नीचमतिकमापि नायकमाह-- नीचोऽपीश. कथावशात् । कथा वृत्तं तस्या वशः सामध्ये हसनीयत्वादि तस्माद् भाण-प्रह- सनयोः कस्यांचिद् वीभ्यां च नीचोऽपि नायकः । प्रथमविवेके मध्यमो- समयोर्नायकत्वमुक्तम् , तदपवादोऽयमिति ॥

·सर्वपकसाधारणलक्षणनिर्णयः। १९७ अथ सर्वरूपकेषु मुख्यनायकं लक्षयति- प्रधानफलसम्पन्नोऽव्यसनी मुख्यनायकः ।। १६० ॥ व्यसनं स्याद्यासक्तिर्विपद् वा ॥ १६० ॥ अथास्य गुणानुद्दिशति- तेभो विलासो माधुर्य शोभा स्थैर्य गभीरता । औदार्य ललितं चाष्टौ गुणा नेतरि सत्त्वनाः ॥ १६१ ।। अष्टावित्युक्तपरिगणनम्, न तु सल्यानियमोऽन्येपामाप सम्भवात् । सत्वं विपुलाशयत्वम् ॥ १६१ ॥ अथैषां प्रत्येकशी लक्षणम्- क्षेपादेरसहिष्णुत्वं तेनः प्राणात्ययेऽपि च । क्षेपस्तिरस्कारः। आदिशब्दाद् दैन्यावज्ञादिग्रहः । प्राणात्ययेऽपि चेति प्राणात्ययमप्युगम्येत्यर्थः । तेनासहिष्णुत्वमक्षमा, न तु देशकाला- वस्थाद्यपेक्षया नीत्या(ता)वसहनपूर्वकं निर्यातनामिति ॥ अथ विलास:- विलासो बृपवद् यानं धीरा दृक् सस्मितं वचः ॥ १६९ ।। वृषो महोक्षः। धीरत्वमुदात्तत्वमिति ॥ १६२ ।। अथ माधुर्यम्- माधुर्य विकृतिः स्तु(स्तु)त्या क्षोभहेतौ महत्यपि । प्रस्तुताद् रूपाद् रूपान्तरं विकृतिः । (स्तु)त्या रोमाञ्च-परिकर- अन्धश्मश्रुकेशसमारचन-शस्त्रावलोकनादिकात् । क्षोमः सत्वचलनमिति ॥ अथ शोभा- शोभा चिहं घृणा-स्पर्द्धा -दाक्ष्य-शौर्योधमोनये ॥ १६३ ॥ चिद्ध घृणादेः सचानिश्चयहेतु शरीरविकारः । घृणा नीचार्थजुगुप्स- नम् । स्पर्धाऽधिकेन सह साम्याधिक्यामिलापः। उद्यम उत्साहः । एपामुन्नया सत्तानित्रय इति ॥ १६३।।

·सविवरणे नादयदर्पण
अथ स्थैर्यम्-
विघ्नेऽप्यचलनं स्थैर्य प्रारब्धादशुभादपि ।
विमा प्रत्यूहः। अचलनं दायम् । अनुमामिह-परलोकानुचितामिति ।।
अथ गाम्भीर्यम्--
गाम्भीर्य सहना मूर्ति कोप-हर्षादिगोपनी ॥ १६४ ॥
सहजा मुखराग-दृष्टिविकारादिरहिता। मूर्तिदेहस्वभावः । आदि-
शन्दाद् भयशोकादिग्रहः । गोपनी प्रच्छादिकेति ॥ १६४ ॥
अथौदार्यम्-
औदार्य शत्रु-मित्राणा प्राणितेनाप्युपमहः ।
बहुवचनान्मध्यस्थानां ग्रहः । प्राणितशब्देन स्वजीवितव्यस्य दान-
मुच्यते । आपिशब्देन दान-प्रियभाषणादिग्रहः । उपग्रह उपकार इति ।।
अथ ललितम्-
शृङ्गारिचेष्टा ललित निर्विकाराः स्वभावमाः ॥ १६५ ।।
शृङ्गारिण्यः शृङ्गाररसजनिताचेष्टास्तिर्यग्विलोकन-चक्रोक्तिमापण-
शरीरसंस्कारादिकाः । निर्विकारा गरिहिताः । स्वभावजा अबुद्धिपूर्वका
इति ॥ १६५॥
अथ मुख्यनेतारमुवा गौणमाद-
अमुल्यो नायकः किश्चिदूनवृत्तोऽध्यनायकात् ।
अमुख्यत्वं प्रधानफलापेक्षयावान्तरफलमाजनत्वात् । नायकत्वं बहु-
तरवृत्तव्यापकत्वान्मुख्यनेसहायभूतत्वाच । किश्चिद्नं स्वल्पन्युनं वृत्तं
शौर्य-त्याग-पुयादिकं यस्य । अयं च पताका-प्रकरीरूपो नायको
द्रष्टव्य इति ॥
अथ प्रतिनायकमाह-
कोभी धीरोद्धतः पापी व्यसनी प्रतिनायक ॥ १६६॥

·सर्वपकसाधारणलक्षणनिर्णयः । मुख्यनायकस्य प्रतिपन्थी नायकः प्रतिनायकः । यथा राम- युधिष्ठिरयो रावण-दुर्योधनवदिति ॥ १६६ ।। अथ विद्पकादीनां प्रकृति केषांचिल्लक्षणं चाह- नीचा विदूषक-कीब-शकार-विट-किङ्कराः । हास्यायाद्यो नृपे श्यालः शकारस्त्वेकविद् विटः ॥ १६ ॥ क्लीवो नपुंसकः । एषां च नीचत्वं नैसर्गिकम् । स्वामिचिचानुरोधा- दौपाधिकं शु (तु) मध्यमत्वमपि । तत्रायो विषको हास्यनिमित्तं भवति । हास्यं चास्माङ्ग-नेपथ्य-वचोविकारान् धा । तत्राङ्गहास्यं खलति- खञ्ज-दन्तुर-विकृताननत्यादिना | नेपथ्यहास्यमत्यायताम्बरवोल्लोकित- विलोकितगमनादिना । वचोहास्यमसम्बद्धानर्थकालीलभाषणादिना भव- ति | नृपे नृपस्य सम्बन्धी श्याला पत्नीभ्राता । नीचत्वादेव चायं हीनजातिः।हास्यायेत्यत्रापि सम्बन्धान सर्वो राजपुत्रादिपश्यालः शकारः, किं तर्हि विकृतहास्यहेतुः परिचारक एव । एक राजोपयोगि किंचिद् गीता- दिषु मध्ये वेचीत्येकविद् विटो ज्ञेय इति ।। १६७ ॥ अथ धीरोद्धतादीनां नेतृणां प्रत्येकं विभिन्नान् विदूषकानाह- स्निग्धा धीरोद्धतादीना यथोचित्यं वियोगिनाम् । लिङ्गी हिजो रानजीवी शिष्याश्चेते विदूषकाः ॥ १६८ ॥ स्निग्धाः सुहृदः । आदिशन्दाद् धीरोदात्त-धीरललित-धीरशान्ता गृह्यन्ते । एपा वियोगिनां विप्रलम्भशृङ्गारवतामौचित्यानतिक्रमेण लिङ्ग्या- दयो यथासम्भवं सन्धि विग्रहेण विग्रहं सन्धिना च विशेषेण दुपयन्ति विना- शयन्ति, विप्रलम्भं तु विनोददानेन विस्मारयन्तीति विदूषकाः । उचितच लिङ्गी देवतानाम् , ब्राह्मणस्य शिष्यः, राज्ञां तु शिष्यवर्जास्रयः, एवं वणिगादेरपीति ॥ १६८॥ अथैषामेव धीरोद्धतादीनां सहायानाह- युवराज-चमूनाथ-पुरोधा-सचिवादयः । सहाया एतदापत्तकमैव ललितः पुनः ॥ १६९ ।। " ·१०० सविवरणे नाट्यदर्पणे आदिशन्दादाटविक-सामन्वादयस्तापसादयश्च गृह्यन्ते । एते च केचिदर्थ-कामयोः सहायाः केचिद् धर्मसहायाः। तथा सहायायत्तसिद्धिरेव धीरललितः। सहायन्यापारय नायकव्यापार एव, एतावद्रूपत्वान्नायकस्य । धीरोद्धवादयस्तु स्वान्योमयसिद्धय इति ॥ १६९ ॥ अथ शुद्धान्तोचितं परिवारमाह- शुद्धान्ते कारुको द्वाास्थः कन्चुकी शुमकर्मणि । वर्षवरस्तु रक्षाया निर्मुण्ड प्रेषणे स्त्रियाः ॥ १७० ।। कार्याल प्रतीहारी रक्षा-स्वस्त्योमहत्तरा । पूर्वम्यितिविषौ वृद्धा चित्रादौ शिल्पकारिका ॥ ११ ॥ शुद्धान्तमन्तःपुरं तस्मिन्नाचारवानार्यो हीनसचः पुमान् कारुकः। स द्वारपालो दक्षो नपुंसकः । कञ्चुकी अदम्यजातिः स्त्रीस्वभावः । तुच्छसयो विनीतश्च वर्षवरः। तिनि सचोऽकर्मकच निर्मुण्डः। स च स्त्रीणां दास्या- दीनां प्रेषणकारकः । रक्षा भूत्यादिकर्म । स्वस्तिमङ्गलवाचनम् । चित्रं पत्रवन्न्यादि । आदिशब्दाद् गन्ध-पुष्प-शिल्प-शय्याऽसन-च्छत्र-म पठन-संवाहनाकीड-रजनादिग्रह इति ॥ १७०-१७१ ।। अथ नायिका लक्षयति- नायिका कुलना दिव्या क्षत्रिया पण्यकामिनी । अन्तिमा ललितोदात्ता पूर्वोदात्ता त्रिधा परे ॥ १७२ ।। कुलजा विप्र-वाणिगादिकुलसम्भूता । अन्तिमेति पण्यकामिनी ललि तोदात्ता रूपकेषु वर्णनीया, कामार्थप्रधानत्वात् । पूर्वा कुलजा पुनरुदात्ता, नय-विनय-गुरुमीत्यादिबहुलवाद । परे द्वाम्यामन्ये त्रिधा धैर्य- लालित्योदात्त्वेन त्रिप्रकारे, दिव्योत्तमजावित्वाम्यां कामानिष्ठत्त्वाच्च । शान्तलमकारस्तु भोगभूमिजत्वेन दिन्यानां दिव्यासाहचर्पणोपाचत्वाच क्षत्रियाणां नैव गृह्यते इति ।। १७२ ।। अथासां विशेषमाह- -- ·सर्वरूपकसाधारणलक्षणनिर्णयः। २०१ रागिण्येवाप्रहसने नृपे दिव्ये च न प्रभौ । गणिका क्वापि दिव्या तु भवेदेपा महीभुनः ॥ १७३ ।। प्रहसनवर्जिते रूपके गणिका नायिका रागिण्येव विधेया। यथा मृच्छकटिकायां चारुदत्तस्य वसन्तसेना । प्रहसने तु हास्यनिमित्तमर- कापि । नृप-दिव्यनायकयोश्च गणिका न नायिका निबन्धनीया । एषा गणिका यदि दिव्या भवति तदा राज्ञः कापीति वृत्तानुरोधानाय(यि)कात्वेन भवति । यथोर्वशी पुरूरवसः । 'नृपे दिव्ये च न प्रभौ' इत्यस्यापवादोऽय- मिति ॥ १७३ ॥ अथासां त्रैविध्यमाह- मुग्धा मध्या प्रगल्भेति त्रिविधाः स्युरिमाः पुनः । इमाः कुलजादय इति । अथ मुग्धा- मुग्धा वामा रते स्वल्पमाना रोहवय:-स्मरा ॥ १७४ ।। रतं सुरतं तत्र विपरीता अनभिज्ञत्वात् । अत एवेपदीया-कोपा । रोह अवत(ध)मानं वयो यौवनं स्मरथ यस्या इति ॥ १७४ ।। अथ मध्या- मध्या मध्यवयः-काम-माना मूर्छान्तमोहना । मध्या अनधिरूढप्रौढययः-काम-माना यस्या। मून्तिमचैतन्यपर्य- वसायि मोहनं सुरतं किञ्चिदभिज्ञत्वादस्याः। एषा च धीरा अधीराधीराधीरा चेति विधा । तत्र धीरा कृतागास प्रिये सोत्पासवक्रोक्तिपरा | अधीरा साश्रुपरुपमागि(पिणी । धीराधारा साश्रूत्वासं परुपयक्रोक्तिवादिनीति ॥ अथ प्रगल्भा- प्रगल्भेद्धवयो-मन्यु-कामा स्पर्शेऽप्यचेतना ।। १७५ ॥ इद्धा दीपा चयो-मन्यु-कामा यस्याः। प्रियेण स्पृष्टाऽपि प्रकृष्टकामत्वा- देषा चैतन्यं मुश्चति । एपाऽपि मध्यावत् त्रिप्रकारा । तर धीरा कृतागसि ·२०३ सविवरणे नाव्यदर्पणे प्रिये सावहित्थादरा कृतौदासीन्या च रते । अधीरा सन्तर्जन-ताडनपरा । पीराधीरा सोत्प्रासवक्रोक्तिपरेति ।। १७५ ।। अथ प्रकारान्तरेण नायिकानां प्रसिद्धान् भेदानाह- कार्यतः मोषिते पत्यावभूषा प्रोपितप्रिया । कार्य धनार्जन-राजप्रयोजनादि तस्माद् देशान्तरं गते प्रिये अभूपा केशसम्मार्जनादिभूपारहिवेति ।। अथ विमलब्धा- विपलब्धा ससदेते प्रेष्य दूतीममागते ॥ १६ ॥ पत्याविति सर्वेषु स्त्रीभेदेषु स्मरणीयम् । तेन कार्यतः कृतसङ्केते दृतीं वा प्रेप्यानागते पत्यो विपलब्धेति सम्बन्धः ॥१७६।। अथ खण्डिता- खण्डिता खण्डयत्यन्यासत्या वासकमाध्यिता। अपरस्त्र्यमिवहादुचितं चासकर्म कुर्वाणे मियेऽस्याक्ती खण्डिता । विपलब्धायां नान्परूयासक्तिरित्यस्या भेद इति ।। अथ कलहान्तरिता- ईयाकलहनिष्फान्ते फलदान्तरिताऽऽर्तिमाक् ।। १७७ ।। ईर्ष्याकलहेन तत्समीपानिष्क्रान्ते तत्स[विध मनागच्छति प्रिये पीडापती कलदान्तरितेति । अय॑या कलहपूर्वक परस्परमसंयोगामिलायः । र नाविका समारमार्थिनी कलहामावाद, किन्तु अन्यासमिनि प्रिये ईर्ष्यामाश्वतीति विशेष इति ॥ १७७॥ अथ विरहोत्कण्ठिता- विलम्बब(योत्यदोपेऽपि विरहोत्कण्ठितोत्सुका । अन्यनारीव्यासङ्गादिना प्रस्तुतीमत्तापरापामावेऽपि तमागन्तुका- - ·सर्वरूपकसाधारणलक्षणनिर्णय । मेऽपि विलम्यं कुर्वाणे पत्यौ नायकोत्सुका सतीविरहोत्कण्ठिता। अत्र प्रिया- गमनमचिरादवश्यम्भावि, परस्परं कलहश्च नास्तीति सर्वाभ्यो भिन्नेयमिति । अथ चासकसजा-- हृष्टा वासकसन्नाऽऽत्मन्यलड्कृतिपरेप्यति ॥ १७८ ॥ प्रियेण सह राज्यादिवसनं वासक, तत्रोचिते उद्यमपरा । एष्यति वि. वक्षितकालागमनवति प्रिये स्वमण्डनवती नायिका वासकसजा। पूर्वासु सर्वा- सु विप्रलम्भशृङ्गारोऽत्र तु सम्भोगशृङ्गार इति भेदः ॥ १८ ॥ अथ स्वाधीनभईका- सुभगम्मानिनी वश्यासन्ने स्वाधीनभर्तृका । सुभगमात्मानं मन्यते या नायिका सा पश्ये आसन्नेच पत्यावेतदीय रूपयौवनाधाक्षिप्तहृदयत्त्वाद स्वाधीनमरीका । आसन्भवतिप्रियतमत्त्वेन पूर्व- स्यामिमेयमिति ॥ अथाभिसारिका- सरन्ती सारयन्ती वा रिंसुरभिसारिका ।। १७९ ।। सरन्ती स्वयं तस्य पार्थे सारयन्ती वातं प्रियमात्मसमीपे रिसुः सुर- तार्थिनी नायिकाऽभिसारिका । अत्र नायिकायाः प्रियसनिधी गमनमिति मेद इति ॥ १७९ ॥ अथ स्त्रीणां यौवनस्थान् धर्मानाह- भावामा यौवने सीणामलकारास्त्रयोजना दश स्वाभाविकाते मियारूपास्त्रयोदश ।। १८० ॥ सति भोगे गुणाः सप्तायत्ननाश्च स्वभावमाः । नावश्यम्भाविनोऽपा विंशति स्त्रीपु मुख्यत ॥ १८१ ॥ यौवने उचमप्रकृतीनां च वनितानां च भाव-हावादयोलशाराः कटक -केपूरादिवदन(पु)विभूपाहेववः प्रादुर्भवन्ति । पान्येऽपि किश्चिदुन्मीठन्ति । पाक तु प्राचुर्येण नश्यन्ति । एते च यौवने स्त्रीणां प्राधान्यतोलाराः।

·२.१ सविकारणे नाट्यपणे पुंसां तूत्साहादयो मुख्यतोऽलङ्काराः । तेन नायकमेदेपृद्धतादिषु धीरत्वं पि- रोपणमुक्तम् । मारादयस्तु पुरुषाणामुत्साहाघाच्छादिता एव भवन्तीति ते गोणाः। भावादीनां च विंशतिसहयात्वमत्रोदिष्टमेदापेक्षया, अपरथा यौवने वनितालझाराणामनन्तसहायास्यमेव । तत्र अधमे प्रयोगाद् यौवनोदोघशा. लिनः प्रियदृष्टि-पख-माल्यादिवाधनिमिचरहिताद् गात्रमात्राआयन्ते । तेभ्यः परे दश स्वस्माद् रविलक्षणाद् मावाद प्रियोपोगानुपयो(भी)गयोर्जायन्ते । एते च दर्शविन्यादिविकल्पेन मावान्नावश्यम्माविनः । वयाऽङ्गजा स्वामा. विकाध क्रियारूपाः खीचेष्टात्मकाः । मिलिताश्य त्रयोदशसख्याः । तता परे सप्त यत्नमन्तःपरिस्पन्दं पिना देहधर्मरूपाः पुरुपोपमोगे सति भवन्ति । पूर्वे तु चेष्टारमका, इच्छावो यत्नस्ततो देहचेप्टेति यत्नजा इति ॥१८०-१८११॥ अथ मायादीनां प्रत्येको लक्षणमाह- भापो वागादिवशिष्ट चिहं ररयुतमत्वयोः । याचामादिगन्दात् कर-पादादीनो वैशिष्टय हृयो विकारोन्तर्गतरति- मावस्य पामरनायिकालक्षपेनापमप्रकृतिकस्वस्य पनिषयहेतुर्मापसमपति हि तया यागादिपैचित्र्यमुफ्लम्पापुद्धोऽयमन्तः कामप्रदीपोऽस्था इत्यु घमप्रकतिष नापिकीमति सहृदयस्य निक्षय इति । नेत्रादिविरत हाप मारमातन्ततम् ॥ १२॥ नेप्रयोगदिशन्दा -चिमुक-ग्रीवादेष सातिशयो विकार - द्वारोपित उद्रियोनिय विधान्तिमत्वेनासन्तवो हाव इति ॥ १८ ॥ अप हला- रदेश मन्तता सामग्पोहोपशानिनी। तदेव गावियर नेशादिषि मन्वा ममरमशीलं मगृहारं समुचित रिमापपिपीपराविरसदनिपतविषय प्रदरविमाषणमन्धित देला अस्पांप वारपार प्रागमनम् । पते प प्रपोजा परसरमपिता अपि मरन्ति । पारिमारे प्रोटरमामारगतमावानादन-भरनाम् मा.

·२०५ सर्वस्यकसोपारणलक्षणनिर्णयः। वादयोऽनुरूपा विरूपाश्च भवन्ति । किन्तूत्तरानपेक्ष एव भावः। हावस्तु भावा- पेक्षः, हावापेक्षणी च हेला । पूर्वपूर्वोत्कर्षरूपत्वादनयोरिति ।। अथ स्वभावजेषु प्रथम विभ्रममाह- रागादिना विपर्यास क्रियाणामथ विभ्रमः ॥ १८३ ।। अथेत्याङ्गिकानन्तर्यार्थः । रागः प्रियतमं प्रत्येव बहुमानः । आदि- शब्दान्मद-हादिग्रहः । मदो मधकृतश्चित्तोल्लासः। हर्षः सौभाग्यगः । अन्यथा वक्तव्येऽन्यथा वचनम्, हस्तेनादातव्ये पादेनादानम् , कटीयोग्यस्य कण्ठे निवेशनमित्यादिकश्चेष्टाविपर्यासो विभ्रमः । विशिष्टविभावलामे रति. प्रकर्षाद् देहविकाराः स्वाभाविकाः । अङ्गजास्तु विशिष्टविभावमन्तरेणेति विशेषः ॥ १८३॥ अथ विलास:- विलास प्रियदृष्ट्यादौ चारुत्वं गात्र--कर्मणो । आदिशब्दात् सम्भाषणादिग्रहः । चारुत्वं तात्कालिकः सातिशयो विशेषः । कर्म स्थानासन-मन-निरीक्षणादिचेष्टेति ॥ अथ विच्छित्तिः- वेषात्पतेव विच्छित्ति परा शोभा वितन्वती ॥ १८४ ॥ स्वन्पाप्याकल्परचना प्रकृष्टसौभाग्यादिगुणयुक्तत्वात् परां शोमा स्त्रियां वितन्वती विच्छित्तिरिति ॥ १८४॥ अथ लीला- लीला दयितवागादेः स्वे न्यासी बहुमानत ) आदिशब्दाद् वेप-ज्यापारादिग्रहः । प्रियतमप्रीत्यतिशयेन दयित- वागादेः सशृङ्गारं स्वस्मिन् न्यासः सम्यक् करणं लीलेति ॥ अथ विबोका- विल्वोकोऽनादरो मान-दर्पादिप्टेऽपि वस्तुनि ।।१८५॥

·२०६ सविवरणे नाव्यवणि मानचित्तसमुन्नतिर्देर्पः सौभाग्यगर्वः। इष्ट वस्त्रमान्यालकारादीनि ॥१८५।। अथ विहतम्- विहृतं जल्पकालेऽपि मौनं ही-व्याज-मौग्यतः। जल्पकालो भाषणस्योचितः समयः । मौनममापणम् । व्याजा छन । उपलक्षणत्वादनायत्तत्व-वाल्यादयोऽपि गृह्यन्ते । आत्मनो हादिप्रकाशन- निमित्तं समयेऽप्यभापणं विहन मित्यर्थः।। अथ ललितम्- ललितं गात्रसञ्चारः सुकुमारो निरर्थकः ।। १८६ ।। मात्रस्य नेत्र-हस्तादेः समारो व्यापारः सुकमारोऽतिमनोहरो द्रष्टव्यं विना इरिक्षेपो ग्राह्ममृते हव(स्ता)दिन्यायतिरित्येवं निष्प्रयोजनो ललितम् । सप्रयोजनस्तु व्यापारी विलास इत्यनयोर्मेद इति ।। १८६ ॥ अथ कुटुमितम्- कचौधादिग्रहे कोपो मृपा रुझुमितं मुदि । आदिशब्दात् स्तन-करादिग्रहः । प्रियतमेन कचादिषु गृह्यमाणाया अन्तः प्रमोदेऽपि व्यलीककोपकरणं कुटुमितमिति ॥ अथ मोहायितम्-- मोडापितं प्रियेक्षादी रागतो गात्रमोटनम् ॥ १८७ ॥ प्रियस्य दर्शन-श्रवणानुकरणादिपु वद्रावभावनात्मकरागवशादङ्गम- दनपर्यन्तं योपिताः] चेष्टितमिति ॥ १८७।। अथ किलि(ल)किशितम्-- मुहुः स्मिताभुकम्पादेः सदा किलि(ल)किञ्चितम् । आदिशन्दा मय-हसित-श्रम-रोप-गर्व-दुःखामिलापादिग्रहः ।

·सर्वरूपकसाधारणलक्षणनिर्णयः। गर्वाद् वारं वारं स्मितादीनां सङ्कीर्णतया योपिता यत् करणं तत् किलि(ल)- किञ्चितम् । एते दश स्वाभाविका मुक्तायामभुक्तायां च योपिति रति- भावोद्बोधाद् भवन्तीति । अथायनजेषु सप्तसु शोमा प्रथम लक्ष्यते- औज्ज्वल्यं यौवनादीनामथ शोभोपभोगतः ।। १८८ ॥ यौवनस्यादिशब्दाद् रूप-लावण्यादीनां च पुरुषेणोपभुज्यमानानां यदौज्ज्वन्यं छायाविशेषः सा शोमा । अथेति स्वाभाविकानन्तर्यार्थ इति ॥ १८८।। अथ कान्ति-दीप्ती- सा कान्ति' पूर्णसम्भोगा दीप्तिः कान्तैस्तु विस्तरः । शोभैव रागावतारधना कान्तिः । कान्तिरेव चातिविस्तीर्णा दीप्तिः । यौवनादीनामौज्ज्वल्यस्य मन्द-मध्य-तीवावस्था: क्रमेण शोभा कान्ति- दीसय इत्यर्थ इति ॥ अथ माधुयौदार्य- सौम्य तापेऽपि माधुर्यमौदार्यमुचित्ताच्युतिः ॥ १८९ ॥ शोक-क्रोध-भयामादिजः सन्तापस्तापः । अपिशब्दाद् ब्रीडा- रत्यादिजेऽस्वास्थ्येप्रीति । तापेऽपि सत्युचितस्य विनयादिकस्याच्युतिरपरि- त्यजनमौदार्यम् , माधुर्यमाक[राविकृतिरित्यनयोविशेष इति ॥ १८९ ॥ अथ धैर्य-प्रागल्भ्ये- चेतोऽविकत्थन धैर्य प्रागल्भ्यं कौशल रते। अविकत्थनमात्मश्लाघा-चापलाम्यो रहितं चेतो धैर्यमिति । कौशल वैशारधं रते सुरतक्रियायां यत् तत् प्रागल्भ्यम् । एते यत्नमन्तरेण पुरुपो- पभोगनिष्पन्नाः स्त्रीणां सप्त गुणा इति ।। अथैवंविधालङ्कारवतीनां स्त्रीणां नायकेषु विनियोगमाह-- यथोचित्यं च नेतृणा नायिकाः कुलमाऽऽदयः ।। १९० ।।

·सविवरणे नाट्यदर्पण मानचिनसमुन्नतिर्दर्पः सौभाग्यगर्वः इष्टं वस्त्रमान्यालङ्कारादीनि॥१८५।। अथ विहृतम्- विहृतं जल्पकालेऽपि मौन ही-व्याम-मौग्ध्यत: जल्पकालो भापणस्योचितः समयः। मौनमभापणम् । व्याजा छन । उपलक्षणत्वादनायत्तत्व-बाल्यादयोऽपि गृह्यन्ते । आत्मनो हर्यादिप्रकाशन- निमित्रं समयेऽप्यभापणं विहनमित्यर्थः ।। अथ ललितम्- ललितं गात्रसञ्चारः सुकुमारो निरर्थकः ।। १८६ ।। मात्रस्य नेत्र-हस्तादेः सञ्चारी व्यापारः सुकुमारोतिमनोहरी द्रष्टव्यं विना दृष्टिक्षेपो ग्राह्ममृते हव(स्ता)दिव्यातिरित्येवं निष्प्रयोजनो ललितम् । सप्रयोजनस्तु व्यापारो विलास इत्यनयोर्भेद इति ।। १८६ ।। अथ कुटुमितम्- कचौष्ठादिमहे कोपो मृषा कट्टमितं मुदि ।। आदिशब्दात् स्तन-करादिग्रहः । प्रियतमेन कचादिषु गृह्यमाणाया अन्तः प्रमोदेऽपि व्यीककोपकरणं कुटुमिवामिति ।। अथ मोडायितम् -- मोहायितं प्रियेक्षादौ रागतो गात्रमोटनम् ॥ १८७ ॥ प्रियस्थ दर्शन-श्रवणानुकरणादिषु तद्भावभावनात्मकरागवशादाम- दनपर्यन्तं योपितः चेष्टितामिति ॥ १८७ ॥ अथ किलि(ल)किश्चितम्- मुहुः स्मिताभुकम्पादेः सका किलि(ल)फिश्चितम् । आदिशन्दाद् भय-इसित-श्रम-रोप-गर्व-दुःखामिलापादिग्रहः ।

·सर्वकपसाधारणसवाणनिर्णयः ।
गर्वाद् पारं पार स्मितादीनां सङ्कीर्णतया योपिता यत् करणं तद फिलि(ल).
किश्चितम् । एते दश स्वाभाविका भुक्तायाममुक्तायां च योपिति रसि.
भावोबोधादू भवन्तीति ॥
अथायत्नजेषु सप्तसु शोभा प्रथम लक्ष्यते-
औज्ज्वल्यं यौवनादीनामथ चोमोपभोगता || १८८ ॥
यौवनस्यादिशब्दाद् रूप-लावण्यादीनां च पुरुषेणोपएज्यमानानां
यदीज्ज्वन्यं छायाविशेषः सा शोभा । अथेति म्यामाविकानन्तार्थ
इति ॥ १८८॥

·सविवरणे नादपदर्पणे
औचित्यं प्रकृत्यवस्थाऽऽचार-देश-कालाविरोधः । तदनतिक्रमण
धीरोद्धतादीनां नायकानां कुलजाऽऽदयो नायिका नाटकादिपु निवन्धनीया
इति ।। १९०॥
अथासां नायिकानां सहायिन्य उच्यन्ते-
सहायिन्यस्तु धात्रेयी-लिगिनी-पातिवेशिकाः ।
शिस्पिनी-चेटिका-सख्यो गुप्ता दक्षा मृदु--स्थिराः ॥ १९ ॥
धात्रेयी स्व(स्त)न्यदायिनी लिङ्गिनी परिव्राजिकादिलिङ्गवती । प्राति-
वेशिका निकटारसथा। शिल्पिनी चिनादिशिल्पकारिका । चेटिका दासी ।
सखी समानगुणा मैन्यमुपगता । एवमादिकाः प्रियघटने सहायिन्यः। एताश्च
गुप्तारहस्पधारणसमर्धा दक्षा देश-काल-समयादिविदः। मृदयोऽनहंकता
स्थिराथापलवर्जिताः । एवमय(न्येऽपि गुणा द्रष्टच्या इति ॥ १९१ ॥
अथ सामान्येन मापाविधानमुच्यते-
देवानीचनृणां पाठः संस्कृतेनाथ नातुचित् ।
महिषी-मन्त्रिजा-पण्यस्त्रीणामभ्यामलिङ्गिनाम् ॥ १९२ ॥
देवशब्देन मुराः मुर्यश्चैकशेषाद् गृह्यन्ते । एपा च नीचवर्जिताना-
मुचम-मध्यमनराणां च स्त्रीणां प्राकृतस्यैव विधानात् पुरुपाणामेव संस्कृता
मापा ! कदाचित् पुनः कार्यवशतः कृतामिषेकापा राश्या मन्त्रिजा-पण्य-
खियोलिङ्गिनां चैकशेपेण पुंस्त्रीरूपाणां परिवाण्युनि-शाक्य-श्रोत्रियादीनां
संस्कृतं द्रष्टव्यम् । लिङ्गिनश्च दम्भ विना ये गृहीतवतास्तेषां संस्कृतम्,
सामर्थ्याच व्याजलिहिनां प्राकृतमिति लभ्यते। स्वगोपनार्थमेतैर्मापान्यथा-
त्वस्य का(कारणात् । तत्र महिप्याः सन्धि-निग्रहचिन्तनादिना, मन्त्रिजाया
न्यायप्रवृत्यादिना, वेश्याया वैदग्ध्यादिना, लिङ्गिनां च सर्वविद्याकौशल
स्थापनादिना कार्येण संस्कृतमन्यत्र तु प्राकृवमवगन्तव्यम् । 'योपिताम्' इति
महिप्पादीनां प्राकृतस्यैव प्राप्तौ देवानीचनृणाम्' इति च लिङ्गिनां संस्कृतस्यैव
प्रसने जातुचिदित्यप्राप्त्यर्थ प्राप्तनिषेधार्थ चोपात्तम् , तेन लिङ्गिना पाहुन्येन
प्राचते मवतीति ॥ १९ ॥

·सर्वरूपकसाधारणलक्ष मनिर्णयः । २०९ अथ प्राकृतं पाठ्यमाह- बाल-पण्ड-ग्रहग्रस्त-मत्त-स्त्रीरूपयोषिताम् । प्राकतेनोत्तमस्यापि दारिद्यैश्वर्यमोहिनः ।। १९३ ॥ ग्रहै। शनैश्चरादिभिः कदाग्रहर्चा प्रस्ता दूपिता ग्रहग्रस्ताः । स्त्रीरूपाः स्त्रीप्रकृतयः पुरुषाः बालादीनामज्ञत्व-नीचप्रकृतिकत्वि-तुच्छस्वभावन्वादेः प्राकृतेन पाठः । तमो(थो)त्तमप्रकृते र]पि धीरोदात्तादेर्दारियैश्वर्याम्यामुप- लक्षणाद् धन_शादिना च मूढमनसः प्राकृतपाठ इति ॥ १९३ ।। अपरमपि वाकप्रकारमाह- अत्यन्तनीच-भूतादौ पि(पे)शाची मागधी च वाक् । शौरसेनी तु नीचस्य देशोदेशे स्वदेशगीः ॥ १९४ ॥ अत्यन्तनीचः प्रकृष्टाधमप्रकृतिः। आदिशन्दात् पिशाचादिग्रहः । एषु पैशाची मागधी च साङ्कर्येण भाषा भवति । नीचमात्रप्रकृतेः पुनः शौर- सेनी । देशस्य कुरु-मगधादेरुद्देशः प्रकृवत्वं तस्मिन् सति स्वस्वदेशसम्ब. धिनी भाषा निवन्धनीयेति ॥ १९४ ।। प्रकारान्तरमप्याह- तिर्यग्नात्यन्तरादीनामानुरूप्येण सङ्कथा । तिर्यञ्चः पशवः पक्षिणश्व जात्यन्तराणि वणिग्-विप्र-चण्डालादीनि । एतानि चैकस्मिन्नपि देशे भवन्ति । आदिशब्दाद् ग्राम्य-नागरकारण्य- चिट-देवकुलिकादिग्रहः । एवंविधपात्राणामानुरूप्येण यस्य तिर्यगादेया या भणिविरीतिः प्रसिद्धा सा सा तस्य सम्यग् वर्णनीया, येन स एवायं तिर्यगादिरिरीत वाद्रूप्यावगमो भवति । इयं च देशगीय प्रायोऽपग्रंशे निप- []तीति ॥ अथ मापादेरन्ययात्वमपि भवतीत्याह- भाषा प्रकृति-वृत्तादेः कार्यतः क्वापि लहनम् ॥ १९५ ।। भाषायाः संस्कृत-पाकवादेवाचः प्रकृतेरुचम-मध्यमाधमरूपाया वृच- ·. सविवरणे नाट्यदर्भमे स्याचारस्येतिकृतस्य या आदिशब्दात् धीरोद्धतत्वादिधर्माणां नेपथ्यादे केनचित् प्रयोजनेन लखनमिति क्रमो विधेयः । एतच्च यथायथं क्वचित् कि- चित् प्रदर्शितमेव स्वयं याऽम्यूबमिति ॥ १९५ ॥ अथ रूपकेषु यो येन नाम्ना व्यवहर्तव्यस्तस्य तदाह-- आर्येति शब्द्यते पत्नी लिङ्गिनी ब्राह्मणी द्विनः । अम्बाऽपि जननी-वृद्धे पूज्या तु भवतीत्यपि ॥ १९६॥ भ्रामाऽमनोऽधर्मन्त्री नटी-सूत्रभृतौ मिथः । पुरोधा-सार्थवाहाभ्यां पत्नी पन्या जरन् पतिः ।। १९७ ॥ आर्यशब्द इत्यन्तोऽविवक्षितलिङ्ग-सङ्कथा-कारकः शक्तिस्वरूपमात्रेण ग्रहणार्थमुपात्तः । तेन नानालिङ्ग-सङ्खथा-कारकेपु प्रयुज्यते । एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् । पत्नी सधर्मचारिणी ! ' अम्बाऽपीति न केवलमार्याशब्देन किन्त्वम्पाशब्देनापि जननी-वृद्ध उच्यते । पूज्या मान्या । सा चापवृद्धा सती भवतीति शब्देनाशिन्देन च वाया। मानाऽनुजेनाग्रजोज्येष्ठो माता- ऽधमैहींनमन्त्रीराज्ञः सचिवो नव(टी)-सूत्रधारौ मिथः परस्परं नट्या सूत्रधार, सूत्रधारेण च नटी, पुरोधः-सार्थवाहाभ्यां कर्वभ्यां पत्नी पल्ल्या च का वृद्धः पतिराति शब्द्यते इति सम्बन्धः । 'आर्येति शब्द्यते पली' इत्यनेनैव सिद्धेऽपि 'पुरोधा-सार्थवादाभ्यां पत्नी ' इति गौचनेऽप्यायति वेति निय. मार्थम् ॥ १९६-१९७७ अन्यदप्याह- महारानो नृपः सर्वस्वार्यपुत्रेति यौवने । पुंसा भद्रेति भोक्तव्या प्रियेति दयिताऽयका ॥ १९८ ॥ पितापुत्राभिधायोगैमुख्या देव्यपि रानभिः । विदूपण भक्ती राजी-चेन्यौ नृपस्त्रियः ॥ १९९ ॥ भट्टिनी स्वामिनी देवीत्येवं सर्वाः परिच्छदैः । वेश्याऽगजुरेति वृद्धा तु साऽत्ता तुल्या स्त्रिया हला ॥ २०० ।। परन्यति जरमिति चानुवर्तते। तिन पल्याजान्नृपो महाराजेति। सर्वस्तु नृपोऽन्यथ पतिपिने वर्तमान आर्यपुत्रेति पल्पा कीर्त्यते ।, आर्यपुरोति हि ·सर्वरूपकसाधारणलक्षणनिर्णयः। ૨૨૪ श्वशुरेण व्यपदेशो यौवनस्य शृङ्गारोत्रितत्वख्यापनार्थः । यौवनादन्यत्र त्वा- येत्येवं कीर्त्यते । भोक्तव्या भोक्तुमभिलपिता प्रथमपरिचये पुरुपेण स्त्री भद्रेति, दयिता भार्या पुनयविने प्रियेति कीर्त्यते । अथवा दयिता पिता-पुत्रयोर्यद- मिधानं तद्योगैस्तेन युज्यमानः शब्दैर्माठरपुत्रि सोमशर्मजननीत्येवमादिभिः पुरुषेणाभाष्या । मुख्या कृताभिपेका दयिता पुनर्देवीति अपिशब्दाव नि. येति च राजभिर्वहुवचनादन्यैश्च पुम्भिः । तथा विदृपकेण गज्ञी राजपत्नी चेटी च भवतीति वाच्या । तथा सर्चा अपि नृपस्त्रियो राजपल्यः परिजनेन भट्टिनी स्वामिनी देवीति शब्दैः शन्धन्ते । वेश्या पण्यस्वी यौवनवती द्रष्ट- व्या, वृद्धाया नामान्तरविधानात् , परिजनेनाजुकेति सेति वेश्या । वृद्धा पुनर- तेति । तुल्या समानकुल-शील-चयो-ऽवस्थाऽऽदिका वनिता च समानया स्त्रिया हलैति वाच्या इति ।। १९८-२०० ।। अन्यदप्याह- हंजे त्वनुत्तमा-प्रेष्ये भगवदिति देवता । तपःस्था चार्य-देवर्षि-बहुविद्याः सयोषितः ॥ २०१॥ मान्यो नामान्तर राना लिङ्गिनाऽथ विदूषकैः । वयस्योऽप्यधर्भट्टी लोंकैर्देवेति भूपतिः ॥ २०२॥ उत्तमप्रकृतिरहिवा युवतिस्प्रेषणीया सत्यनुत्तमा सा प्रेष्या च इंजेशब्देन कीर्त्यते । देवता सरस्वत्यादिका । तपःस्था व्रतविशेषवती । एते च स्वतन्त्रे, न तु कचनापि पतिमाश्रिते । अाः पूज्यतमाः । बहुविद्या बहुस्यु(श्रुतिा एते अादयः स्व(स)योपितौ भार्याऽप्येतदीयाभगवच्छब्देनोच्यत इत्यर्थः । तथा मान्यः प्रसिद्धनामपरिहारेण नामान्तः प्रशंसासूचिभिरमात्य! श्रेष्ठिन् ! घत्सराज ! सोमवंशमौक्तिकमणे ! इत्यादिभिराभाषणीयः । प्रायिकं चैतत् , वैन चाटुकारादौ 'उदयने महीं शासति को विपदामवकाशः ?' इति स्व- नाम्नाप्पाभाष्यः । मान्यादन्मस्तु मध्यमः स्वनामभिर्वाच्यः। नीचस्य स- म्भाषणं तु वक्ष्याम इति लिङ्गिना च राजन्शन्देन शब्द्यते भूपतिरित्युत्तरेण सम्बन्धः। उपलक्षणात् कौरव्येत्याधपत्यप्रत्ययान्तैरपि। विपकैः पुनर्भूपतिर्व- यस्पशन्देनापिशब्दाद राजन्शन्देन च । अधर्मच नीचप्रकृतिमि पविर्भट्टिन्- शब्देन लोकैश्चोत्तम-मध्यमाधमप्रकृतिमिनै पतिर्देवशब्देन शन्यच इति ।। २०१-२०२॥

·-- सविवरणे नाट्यदर्पण किञ्च-- मित्राख्यामिविदू राज्ञा कुमारो भर्तृदारकः । मुनि-शाक्यौ भदन्तेति स्वप्रसिद्धयाऽपरो व्रती ।। २०३ ॥ सूत्री मावोऽनुगेनासौ तेन मार्षः समः सखा । शिष्यात्मनानुनाः पुत्र-वत्सौ तातो जरन्नपि ॥ २०४ ॥ सौम्यो भद्रमुख श्रेति नीची हंडे तु पामरैः । येन फर्मादिना यस्तु ख्यातः स तदुपाधिकः ॥ २०५ ॥ वयस्य-सखीत्यादयो मित्राख्याः ताभिर्विदूषको राज्ञा सम्माष्या। सूत्रत्वाच विद् इत्येकदेशनिर्देशो न विरोधी । कुमारो युवराजः कौमारे वयसि वर्तमानोऽन्यो वा एष भर्तदारक इति, भईदारको वा कुमार इत्यभिधातव्यः । एवं कुमार्यपि द्रष्टव्या। मुनिर्निर्ग्रन्थः शाक्यः सौगतः एतौ भदंतेति । अपर! पाशुपतादिवती स्वसमयप्रसिद्धनामभिर्वाच्यः । यथा पाशुपतस्य भापूर्व भासर्वज्ञ इत्यादिसम्भाषणम् । तथा मन्त्री सूत्रधारोऽनुगेनानुचरेण कर्ता भावशब्देन सम्भाष्यः । असावित्यनुगः सूत्रधारात् किंचित् न्यूनगुणस्तेन सूत्रधारेण माप इत्यभिधातव्यः । तथा समो वयोऽवस्था-गुणादिना तुल्यः समेनैव सखेति वाच्यः मित्राभिधायिना शब्दन सम्माष्य इत्यर्थः । अनेन च विधानेन समस्य प्रसिद्धस्वनाम्ना सम्भापर्ण न निषिध्यते । असम्भवायो- गयोर्व्यवच्छेदफलत्वात् सर्वस्यापि नामविधानस्य तेन आर्यादिनामविधाने- ऽपि नान्यशब्देन कीर्तननिपेया। शिप्यात्मजानुजाः' इति । शिष्यो दीक्षितो- अध्यापितो वा । आत्मजः पुत्रः । अनुजो लपीयान् भ्राता । एते गुरु- जनक-ज्येष्ठभ्रातृभिर्यथासङ्ख्यं पुत्रशब्देन वत्सशब्देन वा सम्माप्याः । तावशब्देन पुनर्जरनपिशब्दात् शिष्पात्मजानुजाश्च कीर्तनीयाः । तथा नीचप्रकृतिमध्यमोचमाभ्यां सौम्य इति भद्रमुस इति च शब्धते । पामरनीः पुनर्नीच एव इंडेशन्देनोपलक्षणादरे ! हो ! इत्यादिना च वाच्यः । येनेति कर्म पाणिज्य-कृषि-पाशुपान्य-गीत-नृत्त-बाधवा- दन-चित्र-राजसेवा-शखश्रमादिव्यापारः । आदिशन्दाआति-कुलादिग्रहः । पैन फेनचित् कर्मादिना यः कथित प्रसिद्धा, सतेन कर्मादिनोपाधिना शब्द- प्रचिनिमिचेन सङ्कीर्तनीयः । यथा गान्धिकः, ताम्यूलिका, छपीपला, ·सर्वपकसाधारणलक्षणनिर्णय शुपालो गोपालो गान्धर्वश्चित्रकरः सेवकः वैद्यः क्षत्रियो ब्राह्मण इत्यादि । तथा स्वयं वा यत् कम्प्यते तदपि कर्माद्यानुरूपे(प्ये)णवेति ।। २०३-२०५ ।। अथ कल्पनीयनाम्नां कल्पनाप्रकारमाह- शूरे विक्रमसंसूचि करप्यं नामाथ वाणिजे । दत्तान्तं प्रायशो विप्रे गोत्रकर्मानुरूप्यतः ।। २०६ ॥ नृपस्त्रियां शुभं दत्ता-सेनान्तं पणयोषिति । पुष्पादिवाचकं चेट्यां चेटे मङ्गलकीर्तनम् ॥ २०७ ।। शूरे सचप्रधाने पुरुषे विक्रमस्य शौर्यस्य संसूचकं नाम कल्पनीयम् । यथा भीमपराक्रमोऽरिमर्दन इत्यादि । वाणिजे पुनः प्रायशो बाहुल्येन दत्त- शब्दान्तं नाम विधेयम् । यथा समुद्रदत्तः सागरदत्त इत्यादि । प्रायोवचनाद् धनपतिरित्याद्यपि । विप्रेतु गोत्र-कर्मणोरानुरूप्येण नाम कन्पनीयम् । यथा शाण्डिल्यो गाायण इत्यादि, आथर्वणिका सामको अग्निहोत्रिय इत्यादि । प्रायोवचनादग्निशर्मा सोमव(श)मत्यपि तथा नृपस्त्रियां शुभं शुभसंसूचकं नाम कर्वव्यम् । यथा सुलक्षणा विजयपत्तीत्यादि । पणयोपिति वेश्यायां पुनर्दत्त- शब्दान्तं सेनाशब्दान्तं च नाम करणीयम् । यथा देवदत्ता, वसन्तसेना । प्रायो- ग्रहणाद् विदग्धमित्रा वसन्तश्रीरित्याद्यपि । तथा चेयां प्रेष्यायां योपिति मालिनी मल्लिकेत्यादीनि पुष्पाचकान्यादिशब्दाच्चूतलतिका प्रियङ्गुमञ्जरी- त्यादीनि च नामानि कन्पनीयानि । चेटे प्रेषणीयपुरुषे पुनर्मगलं मङ्गलकारणं वस्तु कीर्त्यते शब्द्यते येन नाम्ना तत् सिद्धार्थकेत्यादि सिद्धिं नेयम् । एवमन्य दप्यत्रोत्तममध्यमाधमपात्राणांप्रयोजनानुसारतो नामरूपकेषु कीर्तनीयमिति ।। २०६-२०७॥ तदेवं नाटकादीनि चीथ्यन्तानि द्वादश रूपाणि सप्रपञ्च लक्षितानि । अन्यान्यपि च रूपकाणि दृश्यन्ते । यदाहु:- "विष्कम्भक-प्रवेशकरहितो यस्त्वेकमापया भवति । अप्राकृत-संस्कृतया स सहको नाटिकाप्रतिमः ॥१॥ तन श्रीरिव दानवशत्रोयस्मिन् कुलाङ्गना पत्युः । वर्णयति शौर्य-धैर्यप्रभृतिगुणानग्रतः सल्पाः ।।

·२१५
सविवरणे नाव्यदर्पणे
पत्या च विप्रलब्धा गातव्ये तं क्रमादुपालमते ।
श्रीगदितमिति मनीषिभिरुदाहृतोऽसौ पदामिनयः ॥ २ ॥
चौर्यरतप्रतिभेदं यूनोरनुरागवर्णने चापि ।
यत्र ग्राम्यकथाभिः कुरुते किल दृतिका रहसि ॥
मन्त्रयति च तद्विपयं न्यगजातित्वेन याचते च वसु ।
लब्ध्यापि लब्धुमिच्छति दुर्मिलिता नाम सा भवति ॥ ३॥
प्रथमानुरागमानप्रवासशृङ्गारसंश्रयं यत् स्यात् ।
प्राथद्-वसन्तवर्णनपरमन्यद् वापि सोत्कण्ठम् ॥
अन्ते वीररसाद्यैर्निबद्धमैतचतुर्भिरपसारैः ।
प्रस्थानमिति ब्रुक्ते प्रवासमुपलक्षयत् सुधियः ।।
नृत्यच्छिन्नानि खण्डान्ययसाराः ॥४॥
गोष्ठे यत्र विहरतश्चेष्टितमिह कैटभद्विपः किञ्चित् ।
रिटासुरप्रमथनप्रभृति तदिच्छन्ति गोष्ठीति ॥५॥
यन्मण्डलेन नृत्तं स्त्रीणां हल्लीसकं तु तत् प्राहुः ।
तत्रैको नेता स्याद् गोपस्त्रीणामिव मुरारिः ॥ ६ ॥
यस्य पदार्थाभिनयं ललितलयं सदसि नर्तकी कुरुते ।
तन्नतनकं शम्या-लास्य-च्छलित-द्विपयादि ॥ ७ ॥
किन्नरविपयं लास्यं नृतं शम्या। शृङ्गाररसप्रधानं लास्यम् । शृङ्गार-
वीर-ौद्रादिप्रधानं छलितम् । द्विपद्यादयः छन्दोभेदाः ॥
रथ्या-समाज-चत्वर-सुरालयादौ प्रवर्यते बहुभिः ।
पापविशेपर्यत् तत् प्रेक्षणकं कामदहनादि ॥८॥
पोडश द्वादशाप्टी या यस्मिन् नृत्यन्ति नाय(पि)काः ।
पिण्डीपन्धादिविन्यासै रासकं तदुदाहृतम् ।।
पिण्डनाद तु भवेत् पिण्डी गुम्फनाच्छ्सला भवेत् ।
भेदनाद् मेघको जातो लताजालापनोदतः ॥ ९ ॥

·सर्वरूपकसाधारणलक्षणनिर्णयः।
कामिनीभिर्भुवो भर्तुश्चेष्टितं यत् तु (त्र) नृत्यते ।
रागाद् वसन्तमासाद्य स ज्ञेयो नाट्यरासकः ॥ १० ॥
आक्षिप्तिकाऽथ वर्णो मात्राध्रुवकोऽप्यभग्नतालश्च ।
पद्धतिका छर्दनिका यत्र स्युस्तदिह काव्यमिति ॥ ११ ॥
हरि-हर-भानु-भवानी-स्कन्द-प्रमथाधिपस्तुविनिबद्धः ।
तद्वत (उद्व) करणप्रायः स्त्रीवों वर्णनायुक्तः॥
यदि चैव शुद्धवाचा शुद्धः सङ्कीर्णया च सङ्कीर्णः ।
सर्वामिओपामिश्चित्रैश्च विचष्टितचिना ॥
अयमुद्धतोऽथ ललितो भाणो ललितोद्धतश्च सम्भवति ।
अर्थानामौद्धत्यालालित्यादुभयसवाच ॥
यद् दुष्करमभिनेयं चित्रं वाऽत्युद्भटं च सम्भवति ।
तद् भाणकेमिनेयं युतमनुवालवितालेश्च ।।
प्रायो हरिचरितयुतः स्त्रीकत्तगाथादिवर्णमात्रस्य(श्च)।
सुकुमारतः प्रयोगाद् भाणोऽपि हि भाणिका भवति ॥१३॥" इत्यादीनि।
एतानि च स्वल्पमात्ररञ्जनानिमित्तत्वाद् वृद्धैरनभिहितत्वाच वृत्चा-
वेव कीर्तितानीति ।।
शन्द-प्रमाण-साहित्य-छन्दोलक्ष्मविधायिनाम् ।
श्रीहेमचन्द्रपादानां प्रसादाय नमो नमः ॥ १ ॥
परोपनीतशब्दार्थाः स्वनाम्ना कृतकीर्तयः ।
निबद्धारोऽधुना वेन को नौ क्लेशमवेष्यति ? ॥२॥
न सूत्र-वृत्योराधिक्यं न हीनत्वं न कुण्ठता।
यावदी गिरः सन्ति स्वयं सन्तो विवेचताम् ॥ ३ ॥
शब्दलक्ष्म-प्रमालक्ष्म-काव्यलक्ष्मकतश्रमः ।
वाग्विलासनिमार्गो नौ प्रवाह इव जादुजः ॥ ४ ॥

·सविवरण नाट्पदर्पणम् । रूपस्वरूपं विज्ञातुं यदीच्छत यथास्थितम् । सन्तस्तदानी गृहीत निर्मलं नाट्यदर्पणम् ॥ ५ ॥ श्रीरामचन्द्र-गुणचन्द्रविरचितायां स्वोपननाट्यदर्पणविकृती सर्वरूपकमाधारणलक्षणनिर्णयो नाम चतुर्थो विवेकः ॥ ४ ॥x x सवत् १७०२ वर्षे अश्व(आश्विन मुदि ५ ॥३॥ शुम भवतु ॥ कल्याग द्वा)यार ॥ श्री स्तु ॥ छ। छ । छ॥ श्री धी॥ यदक्षर पदप्रष्टं स्वरयजनबर्जितम् । तत्सर्व क्षमता देवी पासि(प्रसीद परमेश्वरि !!" न(न्यू)नाक्षर वादपिकाक्षा का देवीप्रसादात परिपूर्णपस्तु ॥ छ॥ ॥ छ ।

·परिशिष्टम् । नाट्यदर्पणोदाहृतपद्यसूची। ७ .... १६५ पपनारम्भ. अन्तरेव पाहो ... अन्यत्र प्रमतीति अन्यायकनुपः अन्योन्याम्फाभिमहिप- अयं स काम भयं स रसायनोकषी भरण्ये मा त्यस्त्वा अविदितमयः भस्तापास्तसमस्वभाति मस्येव रापवमहीन- प्राप्तिस्थलम्. ( नाट्यशाले अ. १९, ११०] [काव्यप्रकाशे उदृतम् १,१३] ३ निर्भयभीमव्यायोगे १७ घेणीसंहारे २१ पार्थविमये २२ [महाभारते स्त्रीपर्वणि अ.२४,१९) ८ रघुविधासे ... १७२ १४५ ... .... " " ९ ११५ मस्या प्रेम .... अस्पो मृगीरशि भयुनिहरामगी-.... भामेटो मुनिन्न्याहा... भातामवामपनयामि... भारी मानपरिमंहन... भानन्दा भासपिपरिम्मता भामादिरनिर्मन- .... रत्नावत्याम् २२ मभिनवरापरे १. रविणसे १२ याववाभ्युदये म. ६ १६ र विलासे २४ सत्यारिप्रन्द्र म.६ रत्नायस्पाम् १५ सामसराने देवीपदाने ६ नीमहारे भ.६ स्तराम मा ५ उपरवीन माम्यहम्मर . .. मामी THAN सोगास मा. 10) ·" कोऽयं द्वारि हरिः.... नाव्यदपणोदाहृतपयसूची । २१९ पत्यप्रारम्भ एष्टे पढौ प्राप्तिस्थलम्, रुप्टा केशेषु कृष्णा ६ वेणीसहारे अ.५ कृष्टा येन शिरोरुहेपु.. ...५१,५५ १३,१८ अ.३ कृष्टा येनासि राज्ञा कैकेयी क्व पतिव्रता ४३ ३ मायापुप्पके कोऽपि सिंहासनस्याधः १५० १२ छलितरामे १४५ २१ शृङ्गारप्रकाशे १२ उद्धृतम् ) कौशाम्बी मम हस्त एव १८ मनोरमावत्सराजे काकार्य शशलक्ष्मण ८ [विक्रमोर्वश्याम् ] क्षिप्तो हस्तादलग्न २७ (अमरुशतके २] क्षुद्राग्नेरमुनोऽपि १२ तापसवत्सराजे अ. २ खण्डय न्यायतेनोभि. २१ रघुविलासे अ. ७ गिरिरयममरेन्द्रेणाद्य १३ कृत्यारावणे गुप्त साक्षान्महानल्प ६ वेणीसहारे गेयपद स्थितपाध्यम् १२७ ९ [नाट्यशास्त्रे अ. १८, १७.] १३ वेणीसहारे चूर्णिताशेषकौरव्य ... ९९ नो अनओ २० मालिकावश्चितके तपनीयोजवलकर नलावण्यमनन्यवृत्ति १७० २६ रापवाभ्युदये तवास्मि गीतरागण १ अभिज्ञानशाकुन्तले तवेच रविराम्बुभि ७२ रामाभ्युदये अ. २ तस्मिन् कौरव-पार्ययो २१ वेणीसहारे अ. ६ ताण नमो निगुण- १९ सुधाकलशे तिकादुद्धिमते मृदी २० मुद्राराक्षसे तीर्ण भीष्ममहोदधी १ वेणीसहारे अ.६ त्यमत मानमल १७३ [ रघुवशे ९,४७] यमन हेम्नो लक्ष २ सत्यहरिचन्द्रे बातो पोपभुवा २४ यादवाभ्युदये स्व नीवित त्वमसि मे १४६ ३ उत्तरचरिते ६ देवीचन्द्रगुप्ते .. चञ्चद्भुनभ्रमित- ६ " विदु सस्थापनेतुं ·६ .... . .... ... परिशिष्ठम् (१) पृष्ठे प्राप्तिम्थलम्. पद्यप्रारम्मः उदयाभिमुख्यभाना.... ४२ २० यादवाभ्युदये उद्दामोत्कलिका १३५ रत्नावस्याम् अ.२ उद्धच्छो पिया १ [गाथासप्तशत्याम् २,६१] उन्मत्तप्रेमसरंम्भा-.. १९ रोहिणीमृगाके अ. १ एकस्मिन् शयने पराङ्मुखतया.. १६४ ८ [अमरुशतके २३ ] एकं त्रीणि ( अर्चिमन्ति'..).. १४५ ५ (दशरूपकावलोके प्र. ३ उद्धृतम्] एतत् ते हृदयं स्पृशामि विलक्षदुर्योधने एतेनापि सुरा मिता १७ हत्यारावणे एतौ तौ प्रतिदृश्येते २४ पुष्पदूषितके एषा वधू भरतरान- ७६ २० पार्थविजये एसोसियकरवित्थर- १ देवीचन्द्रगुप्ते कंसांसमित्तिमदमर्दन- ९४ ११ यादवाभ्युदये अ. ७ कण्ठे किन्नरकण्ठि ८४ २१ देवीचन्द्रगुप्ते अ. ४ कथमपि न निषिद्धो १९ वेणीसंहारे कपोले पत्राली १७० २१ [ अमरुशतके ८१] कर्णदुःशासनवधात् .. १ वेणीसंहारे कर्ता तच्छलानां ५२ कलत्रमपि रक्षितुं ४ राघवाभ्युदये भ.५ कल्याणं भूर्भुवः स्वः ७ यादवाम्युदये नलविलासे कस्स वन होइ [ध्वन्यालोके उ. १ उदृतम्] का भूषा लिन १४ पाण्डवानन्दे काम प्रिया न सुलमा १३ मभिज्ञानशाकुन्तले किलोमेन विलहिता १२ उदात्तराघवे किनु कलहंसनादो.... १० इन्दुलेखायाम् किनो व्याप्तदिशां २ वेणीसंहारे किमपि किमपि मन्दं १५ उत्तररामचरिते किं पद्मस्य रुचं रत्नावस्याम् कुरण कुत्रापात-- काव्यमीमांसाया ए. ७३ उप कुमुममुहमारमूर्ति- स्नावस्याम् ... ७ कविः काव्ये रामः .... ... ... ...

·... . .... नाट्यदपणोदाइतपयसूची । पद्यपारम्भ प प्राप्तिस्थलम्, रष्टा केशेपु रुष्णा ६ वेणीसंहारे म. ५ रुया येन शिरोरुहेपु... ...५१,१५ अ.३ कृष्टा येनासि राज्ञा... कैकेपी व पतिव्रता ४३ ३ मायापुष्पके कोऽपि सिंहासनस्याधः १५० १२ छलितरामे कोऽयं द्वारि इरिः १४५ २१ शृङ्गारप्रकाशे १२ उद्भुतम् । कौशाम्बी मम हस्त एवं १४४ १८ मनोरमाश्त्सराजे ফ্লাস্কা হলঃ १७३ ८ [विक्रमोर्वस्याम् ] क्षिप्तो हस्तावलग्न १७२ २७ [अमरुशतके २] क्षुद्राग्नेरमुनोऽपि १२ तासवत्सराजे अ.२ खण्य न्यायतेनोभिः २१ रघुविलासे अ. ७ गिरिरयममरेन्द्रेणाय १३. कृत्यारावणे गुप्तः साक्षान्महानल्पा ६ वेणीसंहारे गेयपदं स्थितपायम १२७ ९ [नाट्यशास्त्र अ. १८,१७०] चघद्धनभ्रमित- १६ वेणीसंहारे चूर्णिताशेष कौरव्यः. म.५ मो अन्ना २० बालिकावधितके तपनीयोवलकारक १९ Jष्ठावश्यममन्यवृत्ति १७० १६ रापमाम्युदये तवास्मि गीतरागण १ अभिज्ञानशाकुन्तले सवेव रविसम्मुभिः १५ रामाभ्युदये भ. २ तस्मिन् कौरव-पार्ययो. ९५ २१ घेणीसंहारे अ. ६ ताण नमो निगुण- १९ मुधाकलशे विकादुद्धिमते मृदी मुद्राराक्षसे सी भीप्यमहोदधी [ रघुवो ९,४७] स्मान् हेनो लक्ष २ सम्महरिचन्द प्रातो पोपभुया २४ यादराम्पुये भीवित स्वमति में ३ टसररिते स्वद्ध सत्यापनेतुं ६ देवीचन्द्रगुने " " वेणीसहारे म.६ - त्यमतमानमल ܨܘ ·. .... .... . परिस्टिम् (१) पचप्रारम्भ एष्ठे प्राप्तिस्मलम्, पद्रयान या मृच्छकट्याम् वायुपागेपितपेम्णा... ७१, ११२ १०,१. देवीचन्द्रगुप्ते अ. २ रत्वा द्रोणेन १७ देणीमहारे इन्वक्षतानि.... १७२ [ध्वन्यालोके उ. ३ उदृतम्] दाराणा दिनां च.. ७२ १० रामाभ्युदये म. २ दिणयरफिरपुरो १८ अनर्थरापये दिष्ट्या मो १२ मृच्छकट्याम् दुर्ग भूमिरमात्य- २१ मायापुष्पके दुराहमणाणुरामो रत्नावल्याम् दूतो लेखम्तया स्वप्न. ११६ [ नाट्यशाने न. १९, १.१] दूरादुम्सुकमागने १७५ २६ (अमरशतके १९] दृष्टि प्रेममरालसा १६ तापसवत्सराजे सधि कथं मरठ- २७५ बनमालायाम् दश्यन्ति न चिरात्... १९ पेणीसहारे दीपावन्यम्मादपि १२.६० १२,१५ रत्नावस्याम् पिग मां भूगविषातिनं ५ सत्यहरिशन्दे १०९ २६ रामाभ्युदये नदीनां मेपविगमे म नाम स्यु स्वर्ण- ११ सत्यहरिचन्दे न प्रेम निहित नित १. मलबिलासे नमोस्तु सर्वदेवम्यो १५ [नाट्यशास.१, ११.-११५] माली दम्परी ८ रविलासे म.६ मागास पक्षिका माति नागानन्द पानी मन्यमेश्मा २२ येणीसहारे परपु भिन्द्रासामनेन ११ [गुभारम भरे ५.१९) परानुशाने महान १५ मुद्राराक्षसे परिमोदो... एस्याराने परिपरिषATV । ११ रपरिने भ.३ परिनिहितीन... १५ [मागे रवा, २२६) दिमी पवसामया धूमपात वितानी- २. १ । . .

·नाट्यदर्पणोदाहतपयसूची। पधप्रारम्भः एष्ठे .... १५५ १०२ .... .... पुण्यप्रागल्म्यलम्याय पूर्यन्तां सलिलेन प्रणयविशदां दृष्टिं प्रत्यग्रयौवनविभूषण- प्रत्याख्यानरुषः प्रवृत्तचक्रेणाक्रान्तो प्रवृद्धं यद् वैरं प्राप्तिस्थलम्. १८ सत्यहरिश्चन्द्रे ३ वेणीसंहारे १९ रत्नावस्याम् १४ देवीचन्द्रगुप्ते अ.२ १ रामाभ्युदये अ.१ २१ [कौटिलीयेऽर्थशास्त्र अधि.७ अ.३] २२ वेणीसंहारे ३ रघुविलासे .... .... माणान् यहिरहे १०७ ९ रामाम्युदये अ. २ ८ देवीचन्द्रगुप्ते भ. ५ .... १९४ ... प्रेमावनहहृदयः बहुनाऽत्र किमुक्तेन बहुविहकजविसेसं. बीभत्सा विषया भर्ता तवाहमिति भूमौ क्षिप्त्वा शरीरं भूयः परिभवक्षान्ति- मम्नामि कौरवशतं.... १०२ २६ पुष्पदूपितके ९ घेणीसंहारे भ.६ ६६ मध्येऽम्भोधि बभूव... .... २ ७ रघुविलासे १८ रत्नावल्याम् ६ मालविकाग्निमित्रे १२ पत्यारावणे ४९ ... ४ मनः प्ररूत्यैव चलं मन्दोऽप्यमन्दतां याति मा गास्तिष्ठ पुनर्ब्रज मार्गाः कण्टकिनः मित्रं दर्शनमात्रतोऽपि यत्सत्यप्रतभङ्गभीरू- यथा तथा धृतपाणं यथाऽयं मम सम्पूर्णः यद् भग्नं विपिन यद् विस्मयस्तिमित- यस्तातेन निगृह्य बालक इव.... माते द्वारवती तदा यायावरेण किमनेन.... .... .... (५ ३ राघवाभ्युदये वेणीसंहारे तापसवत्सराजे रुत्यारावणे ९ घुविलासे ६ मालतीमायने १४ रत्यारावणे २. [वक्रोक्तिभीविते २,६९ उदृतम्] २३ रघुविला. ४ .... .... १६४ ·.... ७ .... .... . परिशिधम् (.) पधप्रारम्भः पृष्ठे प्राप्तिस्थलम्, स्वयानं यः ९ मृच्छकट्याम् त्वप्युपारोपितप्रेम्णा.. ७१,१४२ १०,१० देवीचन्द्रगुप्ते भ.२ दत्त्वा द्रोणेन वेणीसंहारे दन्तक्षतानि.... १७२ [ध्वन्यालोके उ. ३ उद्धृतम् ] दाराणां विनां च.... ७२ रामाभ्युदये अ.२ दिणयरकिरणकेरो १९३ १८ अनयराघवे दिष्ट्या भो १२ मृच्छफट्याम् दुर्ग भूमिरमास्य- ४८ २२ , मायापुप्पके दुल्लहनणाणुरामो रत्नावस्याम् दूतो लेखस्वया स्वप्नः ९ [नाट्यशास्त्रे स. १९,१.१] दूरादुत्सुकमागते १७५ २३ [अमरुशतके १९] हहिं प्रेमभरालसा १३ तापसवत्सराजे दृष्टिः कयं नरठ- १७१ १० बनमालायाम् द्रक्ष्यन्ति न चिरात्... १९ घेणीसंहारे हीपादन्यस्मादपि १२, ६० १२,१५ रत्नावल्याम् पिग मां भ्रूणविधातिनं 4. सत्यहरिश्चन्द्रे धूमपातं बितानी-.... २६ रामाभ्युदये नदीनां मेपविगमे न नाम स्युः स्वर्ण- ११ सत्यहरिश्चन्द्रे न प्रेम निहितं चिते नलक्लिासे नमोऽस्तु सर्वदेवेभ्यो १९२ १४ [नाट्यशास्खे म.९,११.-११ माकीर्णा दशकापरी ६७ ८ रघुविलासे म.६ नागानां रक्षिता भाति नागानन्दे पपानी मन्यसेऽम्मा २२ वेणीसंहारे परयुः चिरअन्दालामनेन १९७ १३ [कुमारसम्भवे ॥ १.] परार्यानुष्ठाने माध्यति ९. १५ मुद्राराक्षसे परिमहोरुमादीपात्... १५. ५ रुस्यारावणे परिपरियमपीणामेप १९ बीरचरिते अ.३ परिहाति रति मति सुनीते... १७६ (काव्यप्रकाशे उदृतग७, ३२ • पारामान्दानि पुमानि < स्वप्नवासवदते .... .... .... .... ४ ·। २२३ .... .... ७० .... १५० .... पद्यप्रारम्भः शोक स्त्रीवन्नयनसलिलैः श्रीरेषा पाणिरप्यस्याः काम्या धीधिषणस्य सकलरिपुनयाशा स कीचकनिषूदनो सत्त्वेकतानवृत्तीनां सन्तः सरितोदय- सन्धि-सन्ध्यङ्गघटनं सत्पक्षा मधुरगिरः समुत्थिते धनुर्ध्वनी सर्वक्षितिभृतां नाय.... सर्वथा कथय ब्रह्मन् । सर्वदा योऽक्षविनयी सर्वेषामपि सन्ति सल्यानेन शपथैः साम मेदस्तथा दण्डो सा स्वर्गलोकललंना साहसं च भयं व सीतां काननतो सीताया बदनं स्निग्धं वीक्षितमन्यतोऽपि स्वप्नोऽयं नहि विभ्रमः म्वर्गस्ती यदि तत् म्बसुमम पराभव-:. इतः पुत्रो हतो भ्राता हस्ताकृष्टरितोल- इंशक समिती. दिया सम्यासी नाट्यदर्पणोदाहृतप५५।। एष्टे पड़ी प्राप्तिस्थानम्. ९९ १३ वेणीसंहारे ११ रत्नावस्याम् १०७ ११ तापसवत्सराजे ९९ १ वेणीसंहारे अ. ५ अ.६ ४२, १५४ १६, ९ सत्यहरिश्चन्द्रे २ [दशरूपकाव. उ.प्र. ३ उदृतम्] १४ [ध्वन्यालोके उ. ३, १२ ] २० वेणीसंहारे ३ अर्जुनचरिते ५ विक्रमोर्वश्याम् १८ वेणीसंहारे अ. ६ २५ मनोरमावत्सराजे १३ नलविलासे ६ रलावल्याम् ५ [नाट्यसास भ. १९, १.१] १९ रोहिणीमृगा भ.५ [नाट्यशास्त्र म. १९, १०२] १५६ २ रघुविलासे ९ राघवाम्युदये म. ६९ १७ अभिज्ञानशाकुन्तले १३ पुष्पदूपित १३ नागानन्दे उदात्तरापर्व १७ पुष्पदृपितके भ.. १० २ पिलासे म.. रस्नावस्याम् ... ... .... .... ७ .... बेणीसहारे भ. २ ·... ... पद्यपारम्मः गुत्यैव क्षत्रमन्धोः . युरभादमयं येनापत्य मुखानि रक्षोवीरा स्टोर रंडा चंडा दिसिदा .... . ... १०४ स्थाइ संचरतं ... ... ... रम्यां चारतिकारिणी रागस्यासदमित्य मि राज्ञो मानधनस्य रामेण प्रलयेनेव रिष्टस्तावदुदम- लोवरे त्रिदशदर्पहरे कच्छी गिहीण भूसा लोकत्रयक्षयोवृत्त- लोकोत्तराणि चरितानि परिधिम् (.) पटे मासिस्थलम्. १० रामाभ्युदये भ.२ ११ रघुविलासे 1 छलिनरामे ४ रामाभ्युदये अ. ४ १० [कर्पूरमशम् ] ४ सुधाकलो ८६ देवीचन्द्रगुप्ते नागानन्दे ३ वेणीसंहारे रस्पारावणे .. बालिकावधितके १ रघुविलासे अ.४ १ सुधाकल २२ रामाभ्युदये म. २ १ [नायशासव्या. अ. ६,४५ उदृतं वामनगुप्तस्य ] ३ कीमुदीमित्राणन्दे अ. ३ १० रघुविलासे अ. ४ १४७ १९ नलविलास १ रत्यारावणे १८ विधिविलासिते अ.१ ५ हत्यारावणे अ.२ मुद्राराक्षसे १७ नलविलासे १५ उत्तरचरिते ६ यादवाम्युदये अ.७ १५,१३ राघवाभ्युदये ९८ ३ कृत्यारावणे अ. ७ रत्नावल्याम् १२६ २७ [हेमकाव्यानुशासनविवेके अ. ८. ३२६ उदृतम् ] ७० .. वान शीतरुचि वक्त्राणि! हे हसत वक्वेन्दुः स्मितमातनो- चावप्रपञ्चैकसारेण वार्ताऽपि नैव यदिहास्ति विक्रमेण मया लोकाः विना वाहन-पोताभ्यां विन्यस्याभिनवोदये... विरोधो विश्रान्तः वृद्धोक्षस्य नृपस्य वैदेही हृतवांस्तदेष.. शशिन इव कला शीतांशुर्मुखमुत्पले शरास्तु वीर-रौद्रेषु.... ३४ ४ ...

·.... १५० .... .... माध्यवर्पगोदाइतपपसूची। २२३ पद्यप्रारम्भः प्राप्तिस्थलम्. शोकं स्त्रीवन्नयनसलिले वेणीसंहारे श्रीरेषा पाणिरप्यस्याः ११ रत्नावस्याम् ठाच्या धीधिषणस्य १०७ ११ तापसवत्सराजे सकलरिपुनयाना .... ९९ १ वेणीसंहारे अ.५ स कीचकनिषूदनो १० अ.६ सत्वैकतानवृत्तीना ४२, १५४ १६, ९ सत्यहरिश्चन्द्रे सन्तः सच्चरितोदय- २ [दशरूपकाव. उ.प्र. ३ उदृतम्] सन्धि-सन्ध्यघटन १४ [ध्वन्यालोके उ. ३, १२ ] सत्पक्षा मधुरगिरः .... २० वेणीसंहारे समुत्थिते धनुर्ध्वनौ ३ अर्जुनचरिते सर्वक्षितिभृता नाथ.... १४३ ५ विक्रमोर्वश्याम् सर्वथा कथय ब्रह्मन् ! ९५ १८ वेणीसंहारे अ. ६ सर्वदा योऽक्षविनयी २५ मनोरमावत्सराजे सर्वेषामपि सन्ति १३ नलविलासे सव्यानेन शपथैः ६ रत्नावल्याम् साम मेदस्तथा दण्डो ५ [नाट्यशास्त्र भ. १९,१०१] सा स्वर्गलोकललना १९ रोहिणीमृगाः म.५ साहसं च भयं चैव [नाट्यशास्त्रे अ. १९, १०२] सीता काननतो २ रघुविलासे सीताया वदन ९ राघवाम्युदये अ.७ स्निग्ध वीक्षितमन्यतोऽपि ६९ अभिज्ञानशाकुन्तले स्वप्नोऽयं नहि विभ्रमः १३ पुप्पदूपितक स्वर्गस्त्री यदि तत् १३ नागानन्दे म्वसुर्मम पराभव-:. १९४ १५ उदात्तराघवे हत. पुत्रो हतो भ्राता १७ पुप्पदूषितके अ.५ हस्ताकृष्टविलोल- १. वेणीसहारे भ. २ २ रयुविलासे अ. ७ १० रत्नावस्याम् ... ... ७ ... .... ... हुं शक समितो हिया सर्वम्यासी

·(२)
नाट्यदर्पणनिर्दिष्टग्रन्थकृन्नामसूची।
२५,३८, १३२
१९२
३०
अभिनवगुप्त [नाट्यशास्त्रस्याभिनवभारतीतिकार ]
इन्दुराजमट्ट (क्षीरस्वामिगुरु )
कोइल (सहकादिलक्ष्मप्रणेता)
क्षीरस्वामी ( मद्देन्दुराजशिष्योऽभिनवरायवकर्ता)
भरतमुनि [नाट्यशास्त्रनिर्माता ]
भवनुतचूडा भट्ट ( कोशलिकानाटिकाकार )
भषभूति (मालवीमाधषकर्ता)
भास (स्वप्नवासवदत्ताकर्ता)
भीमद (मनोरमावत्सराजकर्ता)
भीमदेव (वसुनागजनक)
भेजल (गधाविप्रलम्भकर्ता)
मम्मट [ काव्यप्रकाशकार ]
वसुनाग (भीमदेवसूनु प्रतिमानिरुद्धकर्ता)
विशाखदेवः (देवीचन्द्रगुप्तकर्ता)
घीरनाम: (कुन्दमालाकतों)
११६
९६
अमात्य (चित्रोत्पलावलम्बितकप्रकरणकार )
शुक्तिषासकुमार (अनङ्गसेना-हरिनन्दिप्रकरणकार )
शुद्रक (मृच्छकटिकाकार )
हेमचन्द्र (शब्द-प्रमाण साहित्य-छन्दोलभ्मविधाता नाम्यदर्पणरुदगुरु) २१५

·नाट्यदर्पणनिर्दिष्टनाट्यप्रवन्धादिनामसूची । .... ... .... ... .... .... नाट्यादिनाम पृष्ठे १ .अनवती नाटिका २ .मनगसेना-हरिनन्दि प्रकरणम् । शुक्तिवासकुमारविरचितम् ३ अनर्घ्यराधवम् [ मुरारिरचितं नाटकम् ] .... ५ अभिज्ञानशकुन्तलम् [ कालिदासरतं नाटकम् ] १७, ६९, १५४ ५ अभिनवराघवम् [नाटकम् ] भद्देन्दुरानशिष्यक्षीरस्वामिरचितम् ६ अर्जुनचरितम् [ मानन्दवर्धनरचितं महाकाव्यम् ] भाचाराङ्गम् [ तीर्थरुद्गणधरमथितं सूत्रम् ] २४ ८ इन्दुलेखा नाटिका बीपी १४३ १. उत्तरचरितम् ३१, ३९, १००, १३८, उत्तररामचरितम् [ भवभूतिरचितं नाटकम् ] ११ उदयनचरितम् १५८ १२ .उदात्तरापवम् [ मायुरानविरचितं नाटकम् ] ६६, ११६, १९४. ११ कादम्बरी [ यापममणीता कथा ] १४ कुन्दमाला [ नाटकम् ] चीरनागनिक्दा.... १५ कुमारसम्भवम् [ कालिदासस्तं महाव्यम् ] १६ .रत्यारावयम् [ नाटकम् ] ८०,८३,८५,८८, ९६, १७, १.० १.१ ११३, ११४, १३६, १४९, १५८, १७४ १७ कोरलिका नाटिका । महभीमवनुतनूराविरचिता } भवभूतिरचितं नाटकम् ] } ... ... .... * গোপোয়েখ মায়া মুনাধিনান।

·२२८
परिशिष्टम् (३)
....
...
-
नाट्यादिनाम
पृष्ठे
५८ वीरचरितं नाटकम् [ भवभूतिरचितम् ]
३९, ७३.
५९ वेणीसंहारम् [ भट्टनारायणनिर्मितं नाटकम् ) ३६, ५०, ५१, ५२, ५३,
१५,५७, ६०, ६१, ६२, ६३, ६४, ६५,७०, ७३, ७७, ७८,
१०५, १०६, १०८, ११५, १४७, १४८, १९०, १९४,
१५८, १७४.
६. सत्यहरिश्चन्द्रं नाटकम् । स्वोपज्ञम् ३०, ३६, ४२, ५४,६८,७१,
७८, १३९, १५४, १५७, १५८.
६१ *सुघाकलश । स्वोपज्ञा
१४७, १४८, १६९.
६२ स्वप्नवासवदत्तम् [ नाटकम् ] भासकतम्
६३ हयमीववधम् । भर्मण्ठविराचित महाकाव्यम् ]
. १७१
.
SITE

·शुद्धिपत्रकम् । पत्रे पतो ७ ६ २३ १५ रसा नि:- २६ २० चधूम- ७ ११७ कल्स्येन (त) ग्रन्थ्यो अन्ध्यो(थ्यो) इप्सितं दातुमभिलाप: वरेच्छा काव्यमहारः रसानिः- लक्ष्म (क्ष)णम् (लक्ष्म) लक्ष्म [लक्षणम् -ग्रन्थ्यो -ग्रन्थ्यो(थ्यो) वधूभ- ताम्नो साम्नो कल्येन (कल्पने) प्रत्येक प्रत्ये(त्यं) स्थितं पा- स्थितपा- त्रिमूढ़ द्विमूढकम त्रिमू(गू)ह द्विमू(गू)ढकम काव्यं प्रबन्ध- काव्यप्रबन्ध- परोचना प्ररोचना सुराजिता उद्धृत्यो उद्धच्छो सह हा। स हहा ! अवस्था ऊर्ध्वाक्षः -वृत्तिवचसा वृत्ति वचसा मतिप- म(र)तिप- ११ २३ १५५ १५६ १५८ सुरा जिता १६५ १ " २६ ६ ·GAEKWAD'S ORIENTAL SERIES. Critical editions of uopriated and original works of Oriental Literature edited by competent scholars and published by the Oriental Institute Baroda 1 BOOKS PUBLISHED RSA Katyamimamsa a work on poetics by Rajasekhara (880–920 A D) ed ted by C D Dalal and R Ananta krishna Sastry 1916 Re issue 1924 2-4 This book has been set as a text-book by the Bombay and Paina Universities 9 Naranarayanananda a poem on the Pauranic story of Arjuna and Krsna s rambles on Mount Girnar by Vag tupala Minister of King Viradharala of Dholla com posed between Samvat 1277 and 1287 1e AD 1221 and 1231 edited by CD Dalal and R Anantakrishna Sastry 1916 out of print 3 Tarbasangraha a work on Philosophy (refutation of Vaisesika theory of atomic creation) by Anandajana or Anandagırı the famous commentators on Sankara caryas Bhasyas who flourished in the latter half of the 13th century edited by T N Tripatkı 1917 2-0 4 Parthaparakrama a drapia describing Arjuna s re covery of the cows of King Virāta by Prahladanadeva the founder of Palanpur and the younger brother of the Paramara king of Chandravati (a state in Marwar) and a feudatory of the Logs of Guzerat who was a Yuvaraja in Samvat 1220 or AD 1164 edited by CD Dalal 1917 0-6 5 Rasgraudhavamsa an historical poem (lahabavya) describing the history of the Bagulas of Dayuragiri from Rastraudha Ling of kangut and the auginator of the dynasty to Narayana Shah of Mayuragırı by Rudra Kavi composed in Saba 1618 or AD 1596 edited by Pandit Embar Krishnamacharya with Intro duct on by CD Dalal 1917 1 12 6 Lloganusasana on Grammar by Vamana who I ved between the last quarter of the 8th century and the first quarter of the 9th century edited by CD Dalal 1918 0-8 7 Vasavtavilasa an historical poem (Mabalavya) des cribing the I fe of lastupala and the bistory of ·२३० शुद्धिपत्रकम् । पत्रे पड्को शुद्धम् गुणा ज्ञान- १७८ -ङ्गता-स- ७ १८८ २२ २३ " ११ १९१ २०६ अशुदम् -गुणाज्ञान- अता।म- -ध्यवस्यति -भवति -दौचित्या- इयोंदि- -ण्य-विट- -योषितौ -दीयाभग- शुपालो तद्वत ( उद) क- २०९ १८-१९ --ध्यवस्यति(न्ति) -भवति(न्ति) -दौ(धौ)चित्या- हूधादि- ण्यविट (ण्याटविक ?) -योपितो -दीया मग- पशुपालो तद(उद्ध)तक- त्यजामि देवी १४१ २० देवीचन्द्रगुप्ते अ. २. " २१३ १ २१५ ६ २९ ·3 Rs. A. A D. edited by C. D Dalal and G. K. Shrigondelar, 1925 2-0 20 Bhayışayattakahā or Pancamikahā : & romance in Apabhramsa language by Dhanapāla (circa 12th century) edited by C D Dalal, and Dr P. D Gune, 1923 22 A Descriptive Catalogue of the Palm-leaf and Im. portant Paper MSS. in the Bhandars at Jessal. mere, compiled by C D Dalal, and edited by Pandit LB Gandhi, 1923 3-4 12. Parasurāmahalpsūtra: a work on Tantra, with com. mentary by Ramesvara edited by A Mahadeva Sastry, BA, 1923 .. out of print 23. Nityotsava: a supplement to the Parasurāmabalpasūtra by Umāpandanātha edited by a Mahadeva Sastry, BA, 1923 out of print Tantrarahasya: a work on the Prabhakara School of Púrvamımamsa, by Ramănujncarya edited by Dr R Shamasastry, 1923 1-8 25, 32 Samarāngana : a work on architecture, town. planning and engineering, by king Bhoja of Dhara (11th century) edited by Mahamahopadlıyaya T Ganapati Shastri, PhD, 2 vols, 1924-1925 10-0 26, 41 Sadhanamala: a Buddhist Tántric text of rituals, dated 1163 AD consisting of 312 small works, com. posed by distinguished writers edited by Benoytosh Bhattacharyya, MA, PhD, 2 vols, 1926-1928 14-0 27 A Descriptive Catalogue of MSS. in the Central Library, Baroda : Vol 1 (Veda, Vedalaksana and Upanisads), compued by G K Shrigondekar, MA and K S Ramaswāmi Shastri, vitit Preface by B Bhattacharyya, PhD, 1925 28 Mānasollasa or Abbilasitārthacintīmani : an ency. clopædic work divided into one hundred chapters, treating of one hundred different topics by Somesrarade. va, a Chaluhya blog of the 12th century. edited by G K. Shirigondekar, A, 3 vols, vol I 1925 2-12 29 Nalayilīsa : & dsama by Rimcbapdsasás, pup) of Hemachandrasūn, describing the Paurīnika story of Sala and Damayant edited by G K Shrigondebar and L B Gandhi, 1926 2-4 30, 32 Tattvasaagraha: a Buddhist pbilosophical work of the Sth century by Santaraksita, a Professor at Walands with Pabiba (commentary) by bus disciple Kamalasila, also a Professor at Nolaadt dited by Pandit Embar Krishda machirga with a Forcu ord in Eaglısła by B Bhattacharyja, MA, Pb D, ? rols 19.0 .

·2 Rs. A. Guzerat, by_Balachandrasūri (from Modheraka or 1-8 8 Rūpabasatham: $1x dramas by Vatsaraja, minister of Param ardıdeva of Kalinjasa, who lived between the and balf of the 12th and the 1st quarter of 13th cen. tury edited by C D Dalai, 1918 Mohaparājaya: an allegorical drama describing the Overcoming of King Moha (Temptation), or the conver- $100 of Kumarapala, the Chalubya King of Guzcrat, to Jainism, by Yasahpala, an officer of King Ajaya 9 •*•9 - 10 2-0 11 Hammıramadamardana : a drama gloriyıpg the two brothers Vastupala and Tejahpala and their King Viradhavala of Dholka, by Jayasinhasūn, pupil of Virasūn, and an Acarya of the temple of Niunisuvrata at Broach, composed between Samvat 1276 and 1286 Or AD 1220 and 1239 edited by C D Dalal, 1920 Udayasundarıbathā: a romance (Campū, in prose and poetry) by Soddhala, A contemporary of and patronised by the three brothers Chekittarafa, Nagarjuna, and Jumapuntaja, successive rulers of Konkan, composed between A.D 1026 and 1050 edited by CD Dalal and Pandit Embar Krishnamacharya, 1920 Mahāvidyāvidambana: a work on Nyāya Philosophy, by Bhatta Vadindra, who lived about 4D 1210 to 1274 edited by N R Telang, 1920 Prācīnagurjarahāvysangraha : collection of old Gozeratı poems dating from 12th to 15th centunes AD edited by C. D Dalal, 1920 12 2-8 13 8 15 ** . 7-8 15 28 27 Ganahariki, 8 work on Philosophy (Påsupats School) by Bhisarvajna who lived in the 2nd half of the 10th century edited by CD Dalal, 1921 Sangitamaharagda. A work on Jusic by Nárada edited by Telang, 1920 Karindräcārya List: list of Sanskrit works in the collection of harindricĀzy a, a Benares Pandit (1656 AD) edited by R Anantakrishna Shastry, with a fores ord by Dr Gangadatha Jha, 1921 Vārāhasshy asutra: Vedic ritual (domestic) of the Yajurveda edited hy Do R Shamasastry, 1020 Lelbapaddhati a collection of models of stato sod prirate docaments, dating from $th to 15th centuries 0-12 18 0-10 10 ·3 , 1 Rss cdited by C D Dalal and G K Sbrigondekar, 1025 20 Bhavisayattahaha or Paucamihaha 1 romance in Apabhranusa language by Dhanapala (circa 12th cen tury) edited by C D Dala) and Dr P D Gune 1923 21 A Descriptive Catalogue of the Palm-leaf and Im. portant Paper MSS in the Bhandars at Jessa). mere compiled by CD Dalal and edited by Pandit LB Gandhi 10 3 3-1 Parasuramahalpsutra A work on Tantra with com mentary by Rimevata edited by A Sabadeva Sastry B 1, 1923 out of print 23 Nityotsava a suplement to the Parasurāmakalpasutra by Uiloandanstha edited by & Valadera Sastry B 10.3 out of print Tantrarahasya & work on the Pribliákara School of lurramimmrt by RÅToujicirse edited by Dr R Sban asastry 1923 1-5 25 32 Samarangana work on architecture toun planning and eng neering by Ling Bhoja of Dhara (Ilth century) cdited 3 Jahamahopadhyaya T Gai apati Shastri 11 D 2 sols 1924 19. 10-0 2011 Sadhanamal. a Buddhist Tntric text of rituals dated 116, AD consisting of 312 small works com posed by distinguu edasterd edital by Beasy toshi Bhattacharya ID ? sols 1000-19.3 11-0 A Descriptive Catalogue of YSS in the Central Library. Baroda Vol 1 (leda Tadalah ana and Upani nds) compued by Ch Shngonuchar II and h S. Ramasw 1001 Slastri witli I relacc ly 1) Dlattacharya II D 19. Vanasoll.sa or Abhilasitarthacintamani an ency cloped work divided into one I undred chapters trusting of one bundeld flerent topics by Sumcstara le A Cualuli of the 12th century Cited by Gh$l sigundelar \ 1 3 sols sol I 10-5 . 12 Talallas drama by mubandtasuni pupi of 11 machandra un desenli ns the laurar stort of ala aad Damaianti (Jited by oh Surandchar and L.1 Goodh: 10.0 30 31 Tattasadgraha luullut lunikal xurL «tim dili cratury Santeraksta al rufra-ur at Wala di with lari (quaitaratary! in hu do that haclaila al Ir ut at lola red by la di Leler haldia 1 at word in La, bu B Hallda 11a II LD д As ·60 RS A 33 34 Mirat-i-Ahmadi By Al Mahammad Khan, tbe last Bioghul Dean of Gujarat edited in the original Persian by Syed Nasabalı, Professor of Perian, Baroda College, 2 rols, 1926–1929 19-8 35 Mânatagrbyasūtra. A work on Vedic ritual (domestic) of the Yajurveda with the Bhasya of Astarabra edited rith an introduction in Sanskrit by Pandit Ramakrishna Harsbaji Sastrt, with a Preface by Prof BC Lele, 1926 36 Natgasistra of Bharata Tith the commentary of Abhinayagupta of Kasbmit edited by » Bapakah na Karı, XI 1,4 vols, vol I, illustrated, 1926 6-0 37 Apabhrams alāyyatrayi: consisting of three works, the Carcart, Upadesarasa fans and hálascarūpalalala, by Jinadatta Sīri (12th century) with commentaries edited with an elaborate introduction in Sansknt by LB Gandhz, 1927 Nyāyapravesa, Part 1 (Sanskrit Text) on Buddhist Logic of Dionaga, with commentaries of Hanbbaden Sūri and Parradeva edited by Principal A B Dliru Ta, MA, LL B, Pro Vice-Chancellor, Hindu Univer. sity, Benares Shortly 39 Ngāyapravesa, Part II (Tibetan Text) edited with introduction, notes, appendices, ete, by Pandit Vidhu selbara Bhattacharyya, Principal, Vidyabhavana, Vis Tabharatı, 1927 1-8 Adyagavajrasangraha consisting of twenty short Forks op Buddhist philosophy by Adtagavajra, a Bad dhust sayant belonging to the 11th century AD, edited by Mahamahopadhyaya Dr Haraprasad Sastni DACIE, Hon D LITT, 1927 42 Kaipadrukosa standard work on Sanskrit Lexico graphy by Kesay& edited with an elaborate introduc t1on and indexes by Pandit Ranayatara Sarma MA, Sahityacharya of Pataa In two volumes, vol 1, 1929 10-0 43 Murat-i-Ahmadi Supplement by Al Muhammad Khan Translated into English from the original Persian by a C X Seddon, ICS (retired) and Prof Syed Nawab Alı, MI A. Corrected Re issue 1928 6-8 Two Vajrayāna Works comprsing Prajnopayavınız cayasiddhi of Anangavafra and Jaapasiddhi of Iodira buti tro boportant works belooging to the little known Tantra school of Buddbiedi (8th century AD) edited by B Bhattacharyya, PhD 1929 3-0 45 Bhāvapralisana of S aradatapaya a comprehensive worh on Dramaturgy and Rasa belooging to AD 1120-50 edited by H12 Holidess Yadagiri Yatırala Swami, Belkot and KS Rapaswami Sasta, Oriental Institute Baroda 1929 ·5 46 17 RsA Rāmacarita : of Abhinanda, Court poet of Haravarsa (cir 9th century AD) edited by K S Ramaswami Sastri 1929 7-8 Naõjarājayasobhūşana : by Nrsimhakavi alias Abhinava Kalidasa, a work on Sanskrit Poetics and relates to the glorification of Nanſaraļa, son of Virabhūpa of Mysore. edited by Pandit E Krishnamacharya 1929 5-0 Natyadarpana: on dramaturgy by Rimacandra Sūri with his own commentary edited by Pandit L B Gandhi and G K Shrigondekar, N A 1929 50 48 II BOOKS IN THE PRESS ? 3 5 6 7 Nātyaśāstra Vol II edited by Mi Ramakrishna Kavi Jayāhhyasamhitā an authoritative Pancharitra work cdited by Pandit E Krisboamacharyya of Vadtal Buddhist works on Logic: containing reconstructed texts from Chinese tion of Chinese texts Vasubandhu, etc, by : Manasollāsa or Abhilasıtārthacintamani, vol II edited by G K Shrigondekar, MA A Descriptive Catalogue of MSS, in the Oriental Institute, Baroda, vol II (S'rauta, Dharma and Grhya Sátras) compiled by the Library staff A Descriptive Catalogue of M$$. in the Jain Bhandars at Pattan : edited from the notes of the late Mr CD Dalal, by L B Gandhi, 2 vols Siddhantabindu : op Vedanta plulosophy by Madhusū dana Sarasvati with commentary of Purusottama edited by P O Divanjı, N A. LL N Tathāgataguhyaka or Guhyasamnāja the earliest and the most authortative work of the Tantra School of the Buddhists edited by B Bhattacharya, PhD Portuguese Vocables in the Asiatic Languages : Translated into English from Portuguese by Prof A X Soares, MA, Baroda College, Baroda Ahsan-ul-Tawarıkh: history of the Safvi Period of Persian History, 15th and 16th centuries, by Absan Romju edited by ON Seddon, ICS (relsred), Reader in Persian and Marath), University of Oxford Abhisamayalankāraloka, a land commentary on the Prajućpacatuită, A Buddhist philosophical work, by Simbabhadra edited by Prof Giuseppe Tucci Mirat-i-Ahmadi Supplement of Al Pluhammad Khan Persian test giving a history of Guzerat edited by Syed Nawab Ali, DI A Principal, Bahauddin College, Junagadh 8 0 10 12 ·6 13 15 16 RA halpadrukosa, Sol I! inderes and vocabulary edited by the late Mahainalopidhynja Pin lit Ramavatara Sarmı Sahityacityn ol Patna Padminandı Mahāhavya gising the life history of Brabhaders the first Tirthanhars of the Jainas by Amarachandra Karı of the 13th century edited by II R hapadı: MA Dandarisela , & comprehensivo Penal Code of the ancient Ilindus by Vardhamana of the 12th century AD editel by Vahamahopadhyayn hamala hnehna Smrtitirtha Mityotsava a supplement to the Parasuitámahalpas itm by Umunandanitha second edition by Swami Trio krama Tirtha Saktisangama Tantra A voluminous compendium of the Hindu Tantra comprising four books on Tari Kali Sundart ard Chhinnamasta edited by B Bhattacharyya, PhD Paränanda Sutra an ancient Tantric work of the Hindus in Sutra form giving det 1113 of many practices and rites edited by Sam Trivikrama Tirtha. Udbhatalanharavivști ancient commentary on Udbhata s Karyalankarasa rasangraha generally attr buted to Vukula Bhatta (10th century AD) edited by h S Ramaswami Sastri 17 18 119 an