·चतुदशलक्षण
गादाधरी
व्याख्यानत्रययुता
द्वितीयलक्षणान्ता
शिरोमणिविरुदभाना वेदान्तसाहित्यविशारदेन
पण्डित-सन्तानशर्मणा
संशोधिता
Sa Int
GAD.KRS
प्रथमः सम्पुटः
अड्यार ग्रन्यालयः
मद्यार
१९४२

·Price Rs. 4-8-0
Printed by
C St BDARAYL DC.
AT THE VASANTA PRISS.
ADYAR VADRAS

·PREFACE The present book is the first instalment of a series of Nyaya works which the Adyar Library proposes to publish in its series This volume contains the first two laksanas of that portion of Gadādhara's work called the Caturdasalaksans, which means the fourteen definitions The commentary on the work of Gadādhara for the portion by Krsnambhatta, the commentary called Nyājaratna by Raghunātha and the commentary by Pattābhırāma are also added in this volume of these three commentaries, only the first two have been available in print till now, and that only in Telugu script The third commentary, that of Pattāhırāma, is now printed for the first time The two systems of Indian Philosophy, the Nyaya and the Vaisesika, developed on parallel lines until they merged into a single system The Nyaya system tried an analysis of the Universe as thought content, in order to arrive at the truth of the Universe It started with postulating the means of knowledge, the objects of knowledge and fourteen other topics that have a bearing on this analysis Thus they postulated sixteen topics or padarthas The Vais'esika system attempted an analysis of the Universe as denotations of words and ·V1 they postulated seven divisions of the Universe lıke substances, qualities and actions The synthesis came when thinkers began to deal with the seven divisions of the Universe, as understood through the four means of hnowledge This stage marks the beginning of what may be called the navya or later Nyaya Ganges opādhyāya's Tattvacıntamanı is the basic work in this new phase of the development of Nyaya. Vansesika system in India Raghunathasiromani's Didhrts is the most outstanding commentary on this work and Gadadhara has written a commentary on this commentary of Raghunāthasıromanı on the Tattvacintamani of Gangesopādhyāya The relevant portion of Gadadhara's commentary is the basic text in this volume and it is now published with its three commen. taries The corresponding portions from the Tatloa. cintamani and the Drdhets are also added at the end of the book The edition of these later works has been undertaken by Pandit Santanam Aiyar, who is a scholar of eminence in South India He has selected the proper readings where there are different readings available, either in manuscripts or in printed editions or in different commentaries. He has also added his own notes here and there, to elucidate certain special points He has made use of all the material available till now in print and also the manuscripts that are available in Madras The present volume contains only the first two of the fourteen Jakşanas The remaining portions, especially such portions that are widely taught in the higher courses ·V11 in Nyaya in the Universities and in Sanskrit Colleges, will appear in due course Other sections of the work of Gadādhara, dealing with Hetvabhasa are also under preparation The portion dealing with the Samanyaaliruktz and Satpratipaksa with the commentary of Krsnambhatta has already been prepared for the press The commentary of Krsnambhatta for these portions is not available in print till now Although in the higher courses of studies in Sanskrit within the Arts Faculties of the various Universities, the navya nyaya with its complicated dialectics forms only a minor portion, yet in the corres-- ponding courses of higher studies which represent the traditional mode of learning conducted by the various Unversities and the Sanskrit Colleges, the Nyaya works occuppy a very important and prominent position Students undergoing such courses have to learn considerable portions of the worhs of Gadādhara and Jagadis a Handy editions of such works are not available There are various commentaries on the works of Gadadhara But many of them have not till now been printed, and the few printed works are available only in Telugu script Since teachers depend mainly on manuscripts and memory for such commentaries, alterations in the readings increase As such no apology is needed when the Adyar Library has launched upon such a scheme of publishing some of the important portions of such later Nyaya texts It has been found that the number of students who take up Nyāya for such higher courses is fairly large and consequently the ·V111 Library has the additional satisfaction that the publication will be helpful for a very wide public The work of Gadadhara and its three commentaries have been printed separately in this edition instead of the commentaries being printed below the pages with the work of Gadādhara on the top If small portions of each of the four works appear together on the pages, there is the disadvantage of the end of a commentary on a particular page being followed by the subsequent portion only with a page or two intervening, while there is the advantage of the commentaries on a portion appearing of the same page with the original above, which will facilitate comparison But in a Sastrarc nork, a commentary does not elucidate the words of the original, It only elucidates or discusses the points raised in the original. From this point of view, each of the commentaries is an independent work and in the presentation adopted in this edition, such a distinct nature for each work is brought out prominently Having regard to the nature of the training which the students using the work ordinarily receive, the constant presence of the original is not a necessity when using any particular portion of a commentary It is for these reasons that the different works have been printed as distinct units, one after the other The importance of this particular phase of the Nyasa philosophy, represented by the works of Gada - dhura nou undertaken for publication by the Library, has not been adequately recognized by the modern scholars There is 3 tendency to ignore it as mere verbal ·IX jugglery having no intellectual value, and as leading to no practical purpose It must be admitted that the literature in this field is too difficult for any one to grasp without a specialized training The mode of expression is extremely technical and the language is very artı. ficial The number of persons who are really proficient in this field of Indian Philosophical literature is extremely small and is dwindling gradually If the traditional mode of interpretation of the texts is not given proper encouragement, there is every likelihood of the whole wealth represented by this literature fall. ing into disuse and extinction And this is a danger from which it is the duty of every institution that has taken upon itself the difficult task of preserving and encouraging the various aspects of ancient Indian cul. ture, to keep the literature safe The Upanısads, the astronomy of Aryabhata, the original works in the Vedanta of the later days and the grammar of Pānını are some aspects of Indian culture in which we find man's intellect rising up to elevations seldom reached in the history of any nation. To this class must be added the contribution of Gadadhıra and other writers on Nyaya in the medieval times If modern thinkers cannot understand and appreciate their contributions, the intellectual dwarf ness of modern man is solely responsible for it Philosophy has two sides One is that of thought and the other is that of expression and communication The thoughts of one man cannot be directly grasped by another man Man's thought is a unit This unit B ·х Cision ing , has to be conveyed from one person to another person through a medium that is a series, namely, language The exact relation between the series of sounds, which we call language, and the ideas must be defined pre cisely The necessity for such precise definition in creases when the ideas become finer and more abstract in ordinary human relations, the words of one person are understood by another person with sufficient pre But in philosophical discussions there are more cases of mutual misunderstanding than of understand the result is that explanations and elucidations result in worse confusion, and discussions and con clusions land the parties in further and more complı cated problems The Nyaya philosophy deals essentially with the process of inference, which is the process of knowing a Particular from a Universal through another Parti cular There are the three terms, the major, the minor and the middle terms One has to be very definite regarding the exact relation between the subject and the predicate that constitutes a Universal relation One has to determine the circumstances under which alone a middle term can function as valid in a syllogism There must also be the determination of the exact import of a proposition through an examination of the real significance of the various elements in a sentence namely the words with their parts of stems and suffixes What is called nadja or later Nyaja deals with this aspect of philosophical disputation Understood from this point of view, there is a grcat importance attached ·X1 to this field of Sanskrit Philosophical literature, an importance that is not lesser than the contribution of the great Ācāryas, though the importance of the former is only as an aid in elucidating and understanding the teachings of the Acāryas. In a later volume in this series, I will take the opportunity to make a survey of the literature bearing on this aspect of navya Nyaya. The Book is in five parts. The first part contains the commentary of Gadādhara. The remaining three parts contain the three commentaries on the work of Gadadhara. The fifth and last part contains the text of the Tattvacintamanı and its commentary by Raghunāthas'ıromanı, on which it is that Gadadhara has written his commentary. Detailed contents for the work of Gadādhara and its three commentaries are given in Sanskrit. The general scheme is given below: PART PAGE GADĀDHARA'S WORK General First Definition Second Definition 1-10 11-47 48-60 11. COMMENTARY OF KRŞNANBHATTA General First Definition Second Definition 61-80 81-129 130 155 III. NIĀYARATNA OF RAGRUNĀTHA General First Definition Second Definition 157-164 165-191 192-201

·XII
PAGE
PART
IV TIPPANI OF PATTABHIRINA
First Definition
Second Definition
202 229
230 244
TATTVACINTAMANI
DIDHITI OF RAGHUNĀTHASIROVANI
245
245 247
On behalf of the Adyar Library I express my
appreciation of the difficult task which the editor,
Pandit Santanam Aiyar, has accomplished in preparing
the material for the present volume and I thank him
for this great contribution to the literary activities of
the Adyar Library It is also my pleasant duty to thank
the Vasanta Press for having printed the work with their
usual excellence, in spite of certain special difficulties in
printing such a work in which the same letter appears
many times even in a single line
Adyar Library,
C KUNHAN RAJA
December 1942

·-- ३ ५ विषयसूचिका पुटाड़ाः गादाधरी १. समवायितयेति मणे: तात्पर्यवर्णनम् २. मणिदीधित्योः एकवाक्यतासमर्थनम् ३. 'वाच्यत्वं यथेति दीधितिग्रन्थविचार: ४. घटत्वेन घटपटोभयाभावस्य केवलान्वयित्वसमर्थनम् ५. प्रमेयसाध्यके चेति दीधितेविवरणम् ६. इदमुपलक्षणमित्यादिना घटत्वपटत्वाभ्या प्रमेय मेदस्यापि लक्षणघटकत्ववर्णनम् १० प्रथमस्वलक्षणावतार: ८. लक्षणघटकपदप्रयोजनवर्णनम् १२ ९. यावत्पदप्रयोजनवर्णनदीधितिविवरणम् १३ १०. अत एवेति दीधितिप्रन्थावतारः १४ ११. तत्र मतभेदोपन्यासः १६ १२. गोत्वाधभावस्येति दीधितिविवरणम् १३. साध्यतावच्छेदकसम्वन्धेन साध्यवत्वनिवेश:. १८ १४. निरुक्तव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकत्वनिवेशनमफलमिति यतुकारमतोपन्यासः २१ २६. तत्खण्डनम् २२ २६. व्यापकतालक्षणे अभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्यनिवेशनमाव- श्यकमिति केचित्तुमतवर्णनम् २४ २७. अत्र च व्यापकताघटकत्वेन अभिमतो यः सम्बन्धः तेन प्रतियोग्यनधिकरणत्वनिवेशः . २५ . . . . .

·xiv . पुटाका. १८. प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टानधिकरणत्वनिवेश: १९. प्रतियोगिताया: व्यापकताघटकत्वेनाभिमतो यो सम्बन्धः तेन सम्बन्धेन वृत्तिमन्निष्टत्वनिवेशः २७ २०. व्यापकतावच्छेदकत्वशरीरे पारिभाषिकावच्छेदकत्वं निवेश- नीयमिति स्वमतोपन्यासः २७ २९. 'येन सम्बन्धेने 'स्यादिदीधितिविवरणम् २८ २२. एवं दळान्तरेऽपीति दीधितिप्रन्थावतारः २९ २३. सम्बन्धैक्यविवक्षयेति दीधितेस्वाभिप्रायवर्णनम् २४. तत्र मतभेदोपन्यास: खण्डनं च . ३१ २५. व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामावस्य सम्बन्धावच्छिनप्रतियोगि- ताकत्वसमर्थनम् . २६. रूपादीति ग्रन्थावतारः २७. दीधितिकारोक्तसद्धेतुत्वखण्डनम् . ३९ २८. तत्सामानाधिकरण्यमित्यादिदीधितिविवरणम् २९. स्ववैशिष्ट्यविशेषणप्रयोजनवर्णनदीधितिविवरणम् ४३ ३०. स्वयं लघुलक्षणकथनम् ४४ ३१. जलादीतिप्रन्थावतारः ४५ ३२. द्वितीयटक्षणावतारः . ४८ ३३. लक्षणघटकपदप्रयोजनम् ४९ ३४. प्रतियोगितावच्छेदकेत्यनेन विवक्षितार्थकथनम् ३५. अथवेति कल्पान्तरवर्णनम् ३६. व्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिनत्वोक्त्या व्यधिकरणधर्मा- वच्छिन्नाभावाभ्युपगमावश्यकत्वकथनम् ३७. साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन व्यापकत्वं तेनैव प्रतियोगि- सामानाधिकरण्यं वियक्षणीयमिति केचित्तुमतोपन्यासः तत्खण्डनंच .

·XV . २५ पुटाङ्काः ३८. स्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिनव्यापकताघटकयावत्सम्ब न्धेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिनसामानाधिकरण्यनि- वेशिमतखण्डनम् ३९. विषयतासम्बन्धेन व्यापकता तेन सम्बन्धेन प्रतियोगिसामा- नाधिकरण्यनिवेशखण्डनम् ४०. स्वप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन व्यापकत्वं तेनैव प्रतियो- गितावच्छेदकावच्छिन्नभावसामानाधिकरण्यं विवक्षणी- यमिति कथनम् . ४१. यावदभावानामिन्यत्र अभावपदस्य भावभिन्नत्ववर्णनम् ४२. व्यापकतावच्छेदकरूपे भाववृत्तित्वविशेषणम् ४३. व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावाभ्युपगमो नावश्यक इत्या- शक्य समाधानम् ५८ ४४. 'ज्ञेयत्वत्वादिने 'ति दीधितिग्रन्यावतारः ४५. शेषमिति दीधितेः अर्थवर्णनम् . ५९ ४६. निरुक्ताभावेष प्रतियोगिवृत्तित्वमेव लाघवान्निवेशनीयभिति- प्रतिपादनम् . . . . . कृष्णम्भट्टीयम् १. मूलार्थवर्णनम् २. मणिप्रन्यतात्पर्यवर्णनगदाधरीविवरणम् ३. एकवाक्यतासमर्थनगदाधरीविवरणम् ४. वाच्यत्वं यथेति दीधिन्यवतरणगादाधरीविवरणम् ५. घटत्वेन घटपटोभयाभावस्य केवलान्वयित्वसमर्थनगादाधरी- विवरणम् ६. प्रमेयसाध्यस्थले अनेकाभावप्रदर्शनग्रन्थविवरणम् ७. वहित्वेन निर्वहाविति दीधितितात्पर्यविवरणम् ६४ ६८ . . ७४ . .

·XVI . . . 5555 3 ३९ ८८ . पुटाहरः ८. प्रथमलक्षणावतारविवरणम् ८१ ९. पदप्रयोजनवर्णनगादाधरी विवरणम् ८२ १०. यावत्पदप्रयोजनवर्णनगादाधरीविवरणम् ८३ ११. 'अत एवेति ग्रन्थावतारविवरणम् ८३ १२. तत्र दर्शितपरेतुमतवर्णनम् १३. गोत्वाद्यभावस्येति दीधितिविवरणगदाधरीविवरणम् १४. साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यवत्वनिवेशनप्रन्यविवरणम् ८९ १५. व्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकत्वनिवेशनमफलमिति दर्शि- तयत्तुकारमतवर्णनम् ९२ १६. केचितुकारमतवर्णनगदाधरीविवरणम् १७. प्रतियोग्यनधिकरणत्वे सम्बन्धनिवेशनप्रन्यविवरणम् १८. प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टानाधिकरणत्वनिवेशनगदाधरी- विवरणम् १९. केचित्तुकारमते अस्वासोदावनम् १०१ २०. पारिभाषिकावच्छेदकत्वनिवेशनगादावरीविवरणम् १०२ २१. येन सम्बन्धेनेति दीधितिविवरणगादाधरीविवरणम् २२. सबन्धेश्यविवक्षयेति दीधितिग्रन्थतात्पर्यवर्णनगादाधरीविव- रणम् १०६ २३. यत्तुकारमतविवरणम् १०८ २४. द्वितीययत्तुकारमतविवरणम् २५. केचित्तुकारमतविवरणम् २६. व्यधिकरणधर्मावच्छिनाभावस्य सम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगि- ताकत्वसमर्थनगदाधरीविवरणम् २७. रूपादीत्यादिदीधित्तिविवरणगादाधरीविवरणम् . २८. अत एवेति प्रन्योत्तरमेव रूपादीति ग्रन्थो लेखनीय इत्या- शक्य परिहरति . . ११० .

·xvii . . . . . पुटाङ्काः २९. दीधितिकारोक्तसहेतुत्वखण्डनगदाधरीविवरणम् ३०. तत्सामानाधिकरण्येति दीधितिविवरणविवरणम् ३१. स्वविशिष्टेति विशेषणप्रयोजनगदाधरी विवरणम् १२३ ३२. लघुलक्षणगदाधरीविवरणम् १२६ ३३. जलेतिग्रन्थावतारगदाधरीविवरणम् १२७ ३४. द्वितीयलक्षणावतरणगदाधरीविवरणम् ३५. पदप्रयोजनवर्णनगदाधरीविवरणम् १३४ ३६. प्रतियोगितावच्छेदकेत्यनेन विवक्षणीयार्थकथनगदाधरीविव- Uমু १३८ ३७. अथवेति कल्पान्तरारम्भगदाधरीविवरणम् ३८. व्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नत्वोक्त्पत्यादि गदाधरी- विवरणम् १४१ ३९. केचित्तुकारमतवर्णनगदाधरीविवरणम् १४३ ४०. विषयतासम्बन्धेन व्यापकत्वादिनिवेशनमतखण्डनगदाधरी- विवरणम् १४५ ४१. स्वप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेनेत्यादिगदाधरोक्तार्थविव रणम् ४२. अभावपदं भावभिन्नपरमिति गदाधरोक्तार्थवर्णनम् १४६ ४३. व्यापकतावच्छेदकरूपे भाववृत्तित्वनिवेशनगदाधरीविव- रणम् १४९ . . . . . ४४. व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावाभ्युपगमावश्यकत्वकथनगदाध- . रीविवरणम् ४५. निरुतामावेषु प्रतियोगित्तित्वोपपादनगदाधरीविवरणम् १५३ न्यायरनम् १. मणितात्पर्यवर्णनगादाधरीविवरणम् . C ·XVIII . . . . . पुटाकरः २. एकवाक्यतासमर्थनगादाधरीविवरणम् ३. वाच्यत्वं ययेति प्रन्थविवरणगादाधरीविवरणम् ४. घटत्वेन घटपटोमयामावस्य केवलान्ययित्वोपपादनगादा- धरीविवरणम् १६० १. प्रमेयसाध्यके भनेकामावप्रदर्शनप्रन्यविवरणम्, १६३ ६. प्रथमलक्षणघटकपदप्रयोजनवर्णनगादाधरीविवरणम् १६५ अत एवेति दीधितिविवरणगदाधरीविवरणम् . ८. तत्र मतभेददर्शनगादाधरी विवरणम् ९. साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यवत्वनिवेशनमादाधरीविव- रणम् १७१ १०. यत्तुमतवर्णनगादाधरीविवरणम् ११. प्रतियोगिवैयधिकरण्यनिवेशनगादाधरीविवरणम् १७३ १२. प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टानधिकरणत्वनिवेशनप्रतियोग्य- नधिकरणत्वे सम्बन्धनिवेशनवर्णनगादाधरीविवरणम् . १७६ १३. पारिभाषिकावच्छेदकत्ववर्णनगदाधरीविवरणम् १७८ १४. एवं दळान्तरेति दीधितेरर्धवर्णनगदाधरीविवरणम् १७९ १५. व्यधिकरणधर्मावच्छिनाभावस्य सम्बन्धावच्छिनप्रतियोगि- ताकत्वसमर्थनप्रन्थविवरणम् . १८२ १६. रूपादीति दीधितिविवरणगदाधरीविवरणम् १७. तत्सामानाधिकरण्यमिति दोधितेरर्थवर्णनगदाधरी विवरणम . १८. स्वविशिष्टेति विशेषणप्रयोजनवर्णनगदाधरीविवरणम् १८८ १९. जलेति ग्रन्थार्थवर्णनगदाधरीविवरणम् १९० २०. द्वितीयलक्षणावतरणगदाधरीविवरणम् १९२ २१. पदप्रयोजनवर्णनगदाधरीविवरणम् १९३ २२. प्रतियोगितावच्छेदकेत्यनेन विवक्षितार्थकथनगदाधरी विव- रणम् . . . . . .

·xix पुटाङ्कः . . . १९८ २०१ . २३. अथवेति कल्पान्तरवर्णनगदाधरीविवरणम् २४. व्यधिकरणधर्मावच्छिनाभावाभ्युपगमावश्यकत्वकथनग्रन्य विवरणम् २५. केचित्तुकारमतखण्डनगादाधरीविवरणम् २६. यावदभावे भावभिन्नत्वनिवेशनगदाधरीविवरणम् २७. अभावेषु प्रतियोगिवृत्तित्वनिवेशनगदाधरीविवरणम् पट्टाभिरामटिप्पणी १. प्रथमस्वलक्षणारम्भः. २. द्वितीयस्वलक्षणारम्भः मणिग्रन्थः दीधितिः . " . २०३ २३० २४५ " ABBREVIATIONS रा Notes as found in Adyar Library MS. 19. E 49 Jāgādisi, Chowkhamba Sanskrit Series, Nos 101, 102, Devanāgari, 1908 Notes by the Editor. Vyadhikaranadharmâvacchinnabhāvaprakaranam, Chowkhamba Sanskrit Series, Nos. 187, 201 and 217, Devanagari, 1927. Krishnambhattı, Mysore Edition, Telugu Script, Vidya Tarangini Press, 1890. Nyāyaratnam, Mysore Edition, Telugu Script, Vidya Tarangini Press, 1894. Adyar Library MS. 19. E 49, 41, D. 80 Oriental Library MS R. 860. # Caturdas'alakşanı, Mysore Edition, Telugu Script, 1890.

·CORRECTIONS PAGE LINE READ १ ३ ५ ९ १२ " माध्यामाववद्वृत्तित्वस्य दुरित्वात सफलम् पत्रस्येव भावीय घटायभाव दुरैवेति अफलमिति धूमादिप्रकार छिमसयो *: १७ ६ २२ २४ १७ एक्धेत अनुपादेय व्यधिकरण, लक्षणघटक्तेति ४२ १.४ ११४ सदमावस्य साध्यतावच्छेदकल्याय सामान्याभावा प्रतियोगितायामपि ·श्रीरस्तु चतुर्दशलक्षणी गादाधरी अथ समवायितयेति मूलं 'व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावाभ्युपगम *एव संहच्छते, तादशाभावाभ्युपगमे सर्वत्र तादृशाभाववति हेतोवृत्तेर- सम्भव', साध्याभावववृत्तित्वस्य 'तादृशाभावमादाय लक्षणसङ्गमने सर्वत्र व्यभिचारिण्यतिन्याप्तिरिति लक्षपापरिष्कारासम्भवेन सौन्दलमतमवलम्ब्य लक्षणकर्तुरीदृशाशका न सङ्गच्छते इति चेत्~-अत्रोपाध्यायानु- यायिनः--केवलान्वयिनि साध्याभावाप्रसिद्धिनिवन्धनस्य दोषस्य उद्भावि- तत्वात् साध्याभावस्य कथंचित् प्रसिद्धत्वात् लक्षणस्य निर्दोषतेत्यभिमानेन । व्यधिकरणधर्मात्रच्छिनप्रतियोगिताकाभावाभ्युपगम-अ, प्रतियोगिताविशिष्टा- भावत्वमेव-व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावत्वम्-०; स्वाधिकरणनिरूपितत्तित्वाभावधर्मा- वच्छिनप्रतियोगिताकत्वस्वाधिकरणनिरूपितरत्तितानवच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नावच्छेदकतावप्र - तियोगिताकत्वान्यतरसम्बन्धेनेति-स्व, 'एव"शब्दो नास्ति- "ध्यधिकरणधर्मामच्छिन्नप्रतियोगिताक" इत्यर्थ:--रा. 'आध्याय मतानुयायिन --अ. निबन्धनदोषस्य--अ. प्रसिद्धावेव-अ ; कृष्णम्भ? “प्रसिद्धादेव" इति प्रतीक्धारणत अय पाठ प्रामाणिक.--स्व. . 2" 5 ·२ . चतुर्दशलमणी इयमाशङ्का ; तादृशाभिमानमेव निराकरिष्यत्यने तहाँति ग्रन्थेन, व्यधि- करणधर्मावच्छिन्नाभावोपगमेऽपि यथा व्यमिचारलक्षणे साध्यतावच्छेदकाव- च्छिन्नसाध्याभावो निवेश्यते, तथा व्याप्तिलक्षणेऽपि' तादृशसाध्याभाव एव निवेश्यः, अन्यथा असम्भवस्य अतिव्यास 'प्रसक्तेः च्याप्तेः अव्यभि- चाररूपतानुपपचेश्चेति पुनरमसिद्धिनियन्धनाव्याप्तिः केवलान्वयिस्थल इति हि तदर्थः,' नचैव तत्तद्वहित्वावच्छिन्नाभावव्यावर्तकसाध्यतावच्छेदका- पंच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वरूपेण साध्याभावस्य निवेशनीयतया वाच्यत्वत्वा- वच्छिन्नसाध्यकस्थले समवायित्वावच्छिन्नतदभावस्य अतादृशत्वात् तादृशा- भावप्रसिद्धिरनुपयोगिनीति कमियमाशङ्का ?, साध्यप्रतियोगिकाभावमात्र- निवेशाभिमानस्याशकावीजत्वे केवलान्वयिसाध्यकस्थले व्यासज्यवृत्तिरूपा- वच्छिन्न प्रतियोगिताकस्य विशिष्टाभावरूपस्य तादृशाभावस्य च प्रसिद्धि- सम्भयेन सौन्दलमतावलम्बनस्य निजित्लापातादिति वाच्यम् , महानसीय- वहित्वाधवच्छिन्नाभाववारणाय साध्यतावच्छेदकापर्याप्तस्वसमानाधिकरणधर्म- 1"अपि"शब्दो मास्ति--अ. "पूर्वोकरीत्या" वोध्यम्-रा. 'कूटघटितरीत्या परिष्कारे दोषान्तरमाइरा. 'अन्यार्थ:--रा. 'नचैवमपि-म. वाच्यत्वाभादस्य-अ. केवलान्वयिसाध्यके--अ. प्रतियोगिताकाभावस्य-अ. व्यावर्तनाय. "ध्यधिकरणपविन्छिनाभावसंग्रहाय भेदप्रतियोगिभूतप्रतियोगितावच्छेदबतायो यथा समानाधिकरणधर्मातिन्त्र निवेश्यते तथा तत्स्थाने अव्यामज्यतिधर्मनिष्टत्वं निवेश्य মানয়িাম য য় র খামখেন, - धिकरणत्वस्याव्यावर्तकता समानाधिक्ग्णधर्मनिनादशावच्छेदकताका या या प्रतियो.

·, गादाधरी निष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताभिन्नप्रतियोगिताकाभाव एव निवेश्य इत्यभि- 'मानेन आशङ्कासनतेः, प्रमेयत्वादिना प्रमेयमानं यत्र साध्यतावच्छेदकम् , तत्र प्रमेयत्वादिविशिष्टप्रमेयापर्याप्तं तदविशेषितघटत्वादिनिष्टमेवावच्छेदकत्वं प्रसिद्धम्, स्वसमानाधिकरणवृत्तितादृशावच्छेदकतानिरूपकप्रतियोगिताभिन्न च व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगितामात्रमेव ; यत्र यादृशं साध्यतावच्छेदकं विशिष्टमविशिष्टं वा तत्र तदनवच्छिन्नत्वसमानाधिकरणधर्मावच्छिन्नत्वो- भयाभाववत्प्रतियोगितानिवेशाभिप्रायको वा अयं ग्रन्थः इत्याहुः । नचैवं प्रमेयत्वावच्छिन्नसाध्यकस्थलेऽपि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमादायैव लक्षण- समन्वयसम्भवात् दीधितिकृतां तत्र गगनत्व घटत्वपटत्वोभयाद्यवच्छिन्नप्रमेय. सामान्याभावपर्यन्तानुसरणप्रयासो व्यर्थ इति वाच्यम् ; महानसीयवहित्वाद्य- वच्छिन्नाभाववारणाय साध्यतावच्छेदकसमनियतप्रतियोगिताकः साध्यता- वच्छेदकापर्याप्तसाध्यनिष्ठधर्मवृत्त्यवच्छेदकताकान्यप्रतियोगिताको वाऽभावो -- गिताः तत्तद्भेदसूटस्यैव लया निवेगनीयतया तदपेक्षया व्यासज्यत्तिधर्मनिटतादशावच्छेद- कताकप्रतियोगितासामान्यभेदस्यैक्स्य निवेशे लाघवाच । न चैवमपि तादृशोभयाभाववति हेतोः सत्वादव्याप्तिरिति वाच्यम् , व्यधिकरणधर्मावन्छिमाभावस्य लक्षणघटकत्वेऽपि तदोष. तौल्यात् सौन्दरममावलम्बनतीज पुन: मृग्यमित्याक्षेपो गीर्वाणगुरुणापि निवारयितुं न शक्यते ।-रा. प्रायेणा-अ. "न चे पहिमान् धूमादित्यादौ घटत्वेन पटाभावस्यापि माध्याभावत्वापत्तिरिति याच्यम्, इयत्वात्, प्रतियोगितायां साध्यनिश्त्वं या विशेषणमिति बोध्यम् ।-रा. 'एतादशग्रन्थस्याशङ्काचीजत्वे तस्य न्यूनतेर नास्ति, तत्परिहाराय दीधितिकृता ताशायासो व्यर्थ इत्याशवते-न चैत्रमिति ।-रा. 'एतदभिप्रायेणैव गगनत्वेन प्रमेयमामान्याभावक्थनं, न तु परकल्प इत्यवधेयम् । लाघरादाद- 'साध्यते.यादिग--एतस्मन्पे गगनावेन प्रमेयमामान्यामारस्य ताशवेपि नतिः।---रा, ·४ . चतुर्दशलक्षणी निवेश्य , 'तदभिप्रायेणैव तैस्तथाविधाभावानुसरणात् । न च घटत्व पटत्वोमयावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छदकता साध्यवृत्तिधर्मनिटैव, घटत्व पटवयो प्रत्येक साध्यनिष्टत्वादिति कथमसौ लक्षणघटक ? इति वाच्यम् , " साध्यवृत्तिधर्मनिटे" त्यनेन 'यत्पर्याप्त्यधिकरणधर्मविशिष्टाधिकरण साध्य वत् तत्त्वस्य विवक्षिततया घटत्यपटत्योभयपर्याप्तावच्छेदकताया अन्यत्व प्रतियोगिकोटावनन्तर्भावात् । वस्तुतो वृत्तिमवृत्तयो यावन्तस्साध्यतावच्छेदकसमनियतमति योगिताकाभावकूटाधिकरणवृत्तित्वाभावास्तद्वत्वमेव साध्याभाववत्तित्व मित्यस्यार्थ इत्यभिप्रायकतया अथेत्यादिग्रन्थ सार्वभौमैरियात दीधितिस्तामपि तादृशमन्थस्य एतदभिमायस्त्वमेवानुमतम् कूटघटित रक्षणस्य स्वयमले दूषणीयत्वेप्यापालत सम्भवदुक्तिकतयैव' शद्वित रभिप्रायविषयत्वौचित्यात्' व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाववादिमते निर्दोष स्यापि लक्षणस्य सम्भवेन तदुपेक्ष्य सदोप कूटघटितरक्षणमवलम्व्य प्रतियोग्यत्तिश्चेत्याचवतारणमनुचितमित्यभिप्रेत्यैव चाये तल्लक्षणमाक्षेप्य मिति न सन्दर्भविरोध । यत्समानाधिकरणा इत्यादि लक्षणाभिप्रायक्ता चान न युज्यते, तादृशव्याप्तेस्साध्यामायवदवृत्तित्वरूपत्वाप्रसत्तेतलक्षण परिष्कारासम्मवात । व्यभिचारशरीरे च साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्या इति कमेग आरशातेयभिप्रायेणेयर्थ ।-रा * यद्विशिधाधिकाण साध्यम्-अ, यद्यपि एतत्पादे गगनत्वेन प्रमेयसामान्याभr- साहो न भवति, तथ पि 'यद्विशिष्टाधिकरण तिमत्साध्यमि ति विक्षया न कोऽपि दोष इति पाटद्वयमपि साधु-स्व * सम्भवदुतिरनयेव तस्यागहितु -भ अनुमतमित्यनेन सवन्धरा इत्यादि अन्धावतरणमनुचितम् ।-अ 'मूलोक। - .

·गादाधरी भावनिवेशावश्यकतां प्रदर्य केवलान्वयिसाध्यकसाधारणसाध्याभाववदवृत्ति- त्वरूपव्याप्तेरव्यभिचाररूपता न सम्भवतीत्यभिधानेन 'साध्याभावववृत्ति- वाभावस्य व्याप्तित्वे निराकृते च साध्याभाववदवृत्तित्वपदार्थस्य व्याप्ति- त्वानभ्युपगमेऽपि न क्षतिरित्याशयेन 'यदित्यादि निर्दोपलक्षणमवलम्ब्य 'प्रतियोगी स्यादेः स्वयमवतरणीयत्वात् । न च (साध्याभाववदवृत्तित्वा- भावस्य व्यभिचारत्वानभ्युपगमेऽपि) साध्यतावच्छेदकसमनियतप्रतियोगिता- काभावकूटवद्वृत्तित्वस्य व्यभिचारत्वसम्भवादुक्तव्याप्तेरव्यभिचाररूपत्वमक्षत- मेवेति वाच्यम् , तस्य व्यभिचारपदार्थत्वे नचैव मित्यादिदर्शितायाः ज्ञेयत्वे वाच्यत्वव्यभिचारित्वव्यवहारापत्तेर्दुवारत्वात् . तस्यापि व्यधिकरणधर्मा- वच्छिन्नताशाभावववृत्तित्वेनोक्तलक्षणवत्त्वादिति सर्वमनाकुलम् । एवं च कूटघटितलक्षणाभिप्रायेणैव प्रमेयसाध्यकस्थले उक्ताभावानु- धावनं ग्रन्थकृतां सपलम् , घटत्वावच्छिन्नपटाद्यभावस्य साध्यतावच्छेदक- समनियतप्रतियोगिताकत्वविरहादिति ध्येयम् । ननु वाच्यत्वं पदशक्तिः, सा च तत्तत्पदवोद्धव्यत्वप्रकारिका भगवदिच्छव, न तु पदार्थान्तरम् , अपसिद्धान्तत्वात् । तथा च समवायित्वं समवायप्रतियोगित्वरूपं तदनुयोगित्वरूपं वा भवतु, उभयथैव वाच्यत्ववृत्तीति तेन रूपेण तदभावस्य कथं व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वम् ? न च भगवदिच्छाया वाच्यत्वपदार्थत्वे पटादेः 'घटादिपदावाच्यत्वानुपपत्तिः, घटादाविव पटादावपि घटादिपदबोद्धव्यत्वप्रकारिकाया भगवदिच्छायाः अव्यभिचारपदार्थसाध्याभाववत्तित्वाभावस्य । -अ. यत्ममानाधिकरणा इत्यादि । --अ. 'प्रतियोग्यत्तित्यादेः।-अ. *(...) एतचित्रान्तर्गतपाटो प्रामादिक:-रा. घटादिपक्ष्वाच्यत्वापत्ति:--अ अयं पारः ऋजुः-स्व. 5 .

·, चतुर्दशलक्षणी भावत्वेनेति । अभावत्वेनेति । अभावानां भावानामित्युमयत्रैवाभाव इत्यग्रिमस्य सम्बन्धः अभावत्वभावत्वाभ्या भावाभावयोरभावौ समनियततया अभिन्नाविति तत्प्रतियोगितात्वेन प्रमेयत्वादिसमनैयत्यमित्येतादृशाभावोऽपि कूटघटनया परिष्करणीयसाध्याभाववदवृत्तित्वरूपप्रथमलक्षणघटको भविप्यती- त्यभिप्राय. । न च यदभावीयप्रतियोगितात्वेन साध्यतावच्छेदक्समनयत्य - मिति विवक्षणे वाच्यत्वादिसाध्यके वयादिसाध्यके च तादृशाभावाप्रसिद्धि निखिलव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावाना समनियतत्वेनाभिन्नतया घटादेरपि तथाविधवाच्यत्वाभावप्रतियोगित्वात् , किश्चिद्विशिष्टस्वामावादेरपि वहयाद्य- भावप्रतियोगित्वात् इति तत्तत्प्रतियोगितात्वेन ' समनैयत्य विवक्षणीयमिति कथमुक्तामावस्य लक्षणघटकनेति वाच्यम् , समनयत्यशरीरे व्यापकताया तदभावप्रतियोगितात्वावच्छिन्नाया व्याप्यतायाश्च विशेषरूपावच्छिन्नाया निवेशनेनानुपपत्त्यभावात् । ननु - साध्यनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वरूपव्यापकता चेत्समनयत्यशरीरे निवेश्यते तदात्यधिकरणधर्मावच्छिन्नयोर्भावाभाववृत्ति प्रतियोगित्वयो द्वयोरेव प्रत्येक प्रमेयनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदक- पास्य तनासत्वात् वह्नित्वेनाद्युक्तिरितिवाच्यम् , तथासति गुणत्वेन तासबन्धावच्छिन- प्रतियोगिताकप्रमेयसामान्याभावस्य सर्वत्र प्रसिद्धत्वात् तत्परित्यागे वीजाभाव , हेतुसामा- नाधिरण्यार्थमभावत्वेनभावाभावप्रसिद्धिक्यनेऽपि भारत्वेनाभावाभावकथनेन संदर्भविरोधाच सयोगेनाभावाभावस्यैच केवलान्वयित्वात् । इदमवधेय सबन्धसामान्येन साध्यताभिप्रायेऽपि ईश्वरीयज्ञानत्वहेतुकस्थलेऽपि सवन्धमामान्येनामावस्य हेतुसामानाधिकरण्यासभवात विषयिता सबन्धेन साध्यतानुसरण "विरुद्धे "त्यवतरणे संदविरुद्धमिति स्योगसाध्यतावच्छेदक्स्थला- भिप्रायकत्वमेव पूर्वाभावाना भट्टाचार्याभिमत गुणत्वेन प्रमेयसामान्याभावस्य यादृच्छिक्मन भिधान भावत्वेनामावाभावनदर्शनन्तु अनुपद वक्ष्यमाणाभावाभावत्वेनाभावाभावसजातीय तयेति :--रा चेत्वदाचित् समनयत्यशरीरे--अ ·गादाधरी तया नोक्ताभावस्य साध्यतावच्छेदकसमनियतप्रतियोगिताकत्वमित्यतः अभा. वान्तरमाह-वह्नित्वेनेति । प्रमेयमात्रस्य अभाव इत्यग्रेतनेनान्वयः । वहित्येन प्रमेयं नास्तीति प्रतीत्या प्रमेयसामान्य एव यहित्यावच्छिन्नप्रति- योगित्वावगाहनात् प्रमेयत्वव्यापिकैव तादृशाभावीयवहित्वावच्छिन्नप्रतियोगि- तेति भावः । यदि च---तत्र वहिर्नास्तीति प्रतीतिसिद्धवह्निमात्रनिष्ठ- प्रतियोगितैव प्रमेयत्वसामान्याधिकरण्येन भासत इत्युपेयते । युक्तं चैतत् ; अन्यथा प्रमेयसामान्यस्यैव तत्प्रतियोगितया भानोपगमे वह्निः नास्ती- त्यादावपि सादृशमतीतिसिद्धनिखिलपमेयनिष्ठप्रतियोगिताया बहित्वादि- विशेषितप्रतियोगिवृत्तित्वेन भानोपगमसम्भवात् समानाधिकरणधर्मावच्छिन्न- वहित्यादिसमनियतप्रतियोगित्वाप्रसिद्धया वहिभिन्नत्वादिना वह्नयाघ- भावयीवहिमात्रनिष्ठप्रतियोगितामादाय पहिमान् प्रमेयत्वादित्यादावतिव्या- स्यापत्तेः इत्युच्यते । तदा तादृशामावस्य नोक्तरूपनेत्याशंक्याभावान्तरम् अनुसरति-अत्तिमात्रेति । गैगनं नास्तीत्यत्र गगनत्वसामानाधिकरण्येन या गगनत्वावच्छिन्नप्रतियोगिता प्रतीयते सैव गगनत्वेन गगनभिन्नं नास्ती- त्यादौ गगनभिन्नत्वादिसामानाधिकरण्येन प्रतीयतं, अबच्छेदकैक्य असति बाधके प्रतियोगिताया अप्यैक्यस्वीकारात् गगनभिन्ननिष्ठप्रतियोगिताया गगनवृत्त्वेिऽपि गगनत्वरूपप्रतियोगितावत्र्छेदकविशिष्टप्रतियोगिनोऽचित्वेन गगनत्वेन गगन भिन्नाभावस्य केवलान्वयित्वोपपत्तेः । वहित्वाद्यवच्छिन्न- घटादिनिष्ठप्रतियोगितायाश्च वहिनिष्ठतादृशप्रतियोगित्वामेदे वहयादिमति गगनत्वेन प्रमेयं नास्तीति प्रतीतिसिद्धाभावप्रतियोगितायाः निसिल्पमेयत्तित्व युफिमाह "गगन नास्ति" इत्यादिना--ग. वदित्वेन प्रतियोगिताया: निसिलप्रमेश्यक्तित्वे याधरमाह " पहिस्सानिम्नति .

·. - चतुर्दशलक्षणी वह्नित्वादिना घटाद्यभावसत्वानुपपत्त्या' उक्तरीत्या एकप्रतियोगितापत्त्य- सम्भवः, एवं च गगनत्वावच्छिन्नव प्रमेयत्वसमंनियतप्रतियोगिता प्रसिद्धय- तीति भावः । उक्तविशेषलाभायैव अवृतिमात्रवृत्तित्वकीर्तनम् । नन्वेवमपि यत्र विषयितासम्बन्धेन ममेयसामान्यं साध्यम् ईश्वरज्ञान- त्वादिकं हेतु: तत्र सत्तावान् जानेरित्यादौ साध्याभावकूटवति हेतुतावच्छे- दकसम्बन्धेन वृत्यप्रसिध्द्या अव्याप्तेारणायोपादेयसाधनसामानाधिकरण्यरूप- विशेषणाकान्तसाध्यतावच्छेदकसमनियतसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावाप्रसिद्धिः गगनादेरपि विपयितासम्बन्धेन ईश्वरज्ञानादि सम्बद्धत्वात् ताशसम्बन्धेन गगनत्वादिना प्रमेयसामान्याभावस्य साधन- सामानाधिकरण्यासम्भवात् इत्यतः अभावान्तरमाह-विरुद्धेति । येन सम्बन्धेन घटत्वपटत्वाद्योर्विरोधः, तत्सम्बन्धावच्छिन्नतदुभयनिष्ठप्रतियोगिता- बच्छेदकताकप्रमेयसामान्याभाव इत्यर्थः । प्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदको- भयत्वविशिष्टघटत्वपटत्वाधवच्छिन्नप्रतियोगिनोऽप्रसिद्धया विरोधिविरहेणा- भावस्य केवलान्वंयिनेत्यवधेयम् । इदमुपलक्षणम्- व्यधिकरणधर्मावच्छिन्ना- भाववादिनां प्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदकरूपेणेव तादृशसम्बन्धेनाप्य- वच्छेदकस्य वृत्तिमत्ताया अवच्छेदकतायामतन्त्रत्वात समवायादिसम्बन्धेन गगनाद्यवच्छिन्नममेयसामान्याभावस्यापि सौलभ्यं बोध्यम् । अत्यन्ताभाव- स्यैव अन्योन्याभावस्यापि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वोपगमात् प्रमेयसामान्यस्य यत्र तादात्म्येन साध्यता तत्र घटत्वपटत्वाभ्यां समवायेन गगनादिना वा प्रमेयसामान्यभेदो लक्षपघटकः, प्रतियोगितावच्छेदका वृत्तिसमवायित्वाद्यवच्छिन्नप्रमेयत्वादिना प्रमेयसामान्यमेदो वा तथेत्यवधेयम् । इति व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावावतरणम् ॥ 1 " असभव " इत्यनेनान्वयः-रा.

·गादाधरी ११ ननु व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावप्रसिद्धावपि व्यभिचाराभाव- रूपव्याप्तौ साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यामावस्य घटकतया अप्रसिद्धि- निबन्धनाव्याप्तेः दुरुद्धरतयैव वादिनो निवृत्तेः व्यधिकरणधर्मावच्छिन्ना- भावखण्डनपरग्रन्थानुत्थितिरित्यतः तादृशग्रन्थमवतारयति-नन्वित्यादि- ना। पारिभापिकमिति । तान्त्रिकसङ्केतरूपपरिभाषया व्याप्तिप्रतिपादकम् , न तु योगेनेत्यर्थः । अव्यभिचरितत्वम्-अव्यभिचरितत्वपदम् । 'अथवा पारिभाषिकमव्यभिचरितत्वम्-परिभाषया अव्यभिचरितत्वपदप्रतिपाद्यम् । व्याप्यत्वमिति शेषः ; न तु योगेन तत्पदलभ्यमित्यर्थ , तथाच व्यभिचार- घटकसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्याभावस्य व्याप्तिघटकत्वविरहेऽपि न क्षतिरिति भावः । . यदिति । यत्पदं यद्धर्मावच्छिन्नपरम् , अग्रे तत्पदमपि तद्धर्मा- वच्छिन्नपरम् ; स च धर्मों हेतुतावच्छेदकीभूतधूमत्वादिः, सद्धेतस्थले हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नसमानाधिकरणसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नेत्यादिविशे - पणाकान्तो व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताको घटत्वादिना वय- भावादिरेव, तस्य च प्रतियोगिसामानाधिकरण्यमावश्यकमिति लक्षण- समन्वयः । व्यभिचारिणि-व्यभिचारनिरूपकाधिकरणीभूतहेत्वधिकरणे साध्य- तावच्छेदकेत्यादिविशेषणाकान्तः साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताक- साध्याभावादिरपि, तस्य च प्रतियोगिसामानाधिकरण्याभावात तागा- भावस्य प्रतियोग्यधिकरण कालिकसम्बन्धेन वृत्तावपि विवक्षणीयस्य स्वविशिष्टयावद्धत्वधिकरणान्तर्भावेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यस्य 'विरहात् अबाव्यभिचरितत्वशब्दस्याव्यभिचरितत्वपदे शक्लभावात् निस्टरक्षणा वाच्या सापिन सम्मति, शन्दकारवरियाविशेषममभित्र्यवहार एव पदाना स्वार्थकतायाः तान्निवाभिप्रेतत्वादाहायवेति ।.

·गादाधरी १३ वर्तमानस्य सत्ताभावस्य तदप्रसिद्धया अव्याप्तिर्दुवारैवेति हेतुतावन्छेदक विशिष्टहेतुसामानाधिकरण्यमेवोपात्तम् । यत्तु अयमात्मा ज्ञानादित्यादौ आत्मत्वत्वादिना आत्मत्वादेरभावस्य लक्षणघटक्त्वेऽपि नाव्याप्ति , तस्यापि प्रतियोग्यधिकरणीभूते आत्मादावेक ज्ञान विषयत्वम्याश्रयाश्रयत्वादिरूपपरम्परासबन्धन वर्तमानत्या प्रतियोगि समानाधिकरणत्वादिति सामानाधिकरण्यान्तविशेषणमनर्थकमिति', तन्न , एकज्ञानविपयत्वादिना विशिष्टवुद्धी प्रमाणाभावेन तेपा ससर्गत्वाभावात् । नचैवमपि यदभावो व्यभिचारविरोधीत्युपाधिलक्षण इहोपाधिनेहोपाधि रिति प्रतीतिव्यवहारानुरोधेनाव्याप्यत्वस्य सम्बन्धताया ग्रन्थकृतैव स्वी कृतत्वात् तेन 'सम्बन्धेनैवात्मवृत्तेरात्मत्वाभावम्य प्रतियोगिसामानाधिकरण्य मक्षतमेवेति वाच्यम् , अव्याप्यत्वादेस्सम्बन्धताया विवादेन यदभावपदस्य यदव्याप्यत्वाद्यभावपरतामभ्युपगम्यापि ग्रन्थकृता तादृशलक्षणव्याख्यानात् तत्सम्बन्धताया अप्रामाणिकताभिप्रायेणैवात्र यत्समानाधिकरणा इत्यु पादानात् । यावत्पदासत्वे साध्यतावच्छेदकेत्यादिविशपणस्य व्या वृत्ति सङ्गच्छते, यत्किञ्चिदभावमादायैव रक्षणसमन्वयसम्भवात् , अतश्वर मोक्तस्यापि तत्पदव्यावृत्तिं प्रथमतो दर्शयति - सवति । तथात्वात्- . " 1"अपलमिति"-अ। कृष्णम्भीस्तु जनकमिति" पाटमनुमूत्य व्या- ख्यातम् इति शेयम् ।-स्व "इह हेतावुपाधि "-अ। भय ऋजु पाट -स्व । “हेतायुपाधिरित्यन पाध्य. व्यापकसाधनाव्यापकस्य सम्बन्धमामान्येनाभावो विषय इति वस्तु न युक्त, सद्हेतुस्थले तादृशोपाधेरसिद्ध किनु साध्यव्यापकस्य अत्र्याप्यतासबन्धादरियाभाव "...। "नेह हेतायुपाधि "अअय पाटो -स्व । "आत्मभिगम् आत्मन " याद आत्मत्वाभानस्योपाधिलया अत्मरूपहेती तशतीत्यायनुरोधेन ताइशोपाध्यभाववनिपिनहेनुतावच्छवीमततादात्म्यमरन्यावनियन मन्धित्वरूपव्यभिचारस्यापि सन्धत्वमावश्यकमिति भाव -।

·.. १४ चतुर्दशलक्षणी प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वात । तथाच यावत्पदादाने व्यभिचारिमाने एव अतिव्याप्तिरिति भावः । यद्यपि व्यभिचारिस्थल एव दोषस्य कथनीयतया सर्वत्र तादृशा- भावम्य तथात्वकथनमसङ्गतम् , तथापि यावत्पदानुपादाने अतिव्याप्तिरेव, नाव्याप्तिः इत्येतत्तूचनाय सवरेत्युक्तम् । अथवा; सर्वत्र--सर्वाधिकरणा- वच्छेदन, तथाच विवक्षणीयस्य स्वविशिष्टयावद्धत्वधिकरणान्तर्भायन प्रति- योगिसामानाधिकरण्यस्य सत्त्वं सूचितम् । ननु यावत्पदानुपादाने साध्य- तावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकत्वं परित्यज्यं साध्यता- वच्छेदकव्याप्यप्रतियोगिताकत्वेनैवाभायो विशेषणीयः, तद्वयाप्यत्वं च स्वव्यापकतत्कत्वम् ; अतो नानवस्था ; यहिमान् धूमादित्यादौ तत्तद्वयाय- भावानां साध्यतावच्छेदकव्याप्यप्रतियोगिताकानां यथाविवक्षणीयसामानाधि- करण्यविरहेऽपि घटत्वादिना वयाद्यभावमादायैव लक्षणसङ्गतिः, इत्थंच धूमवान् बहेरित्यादौ वाच्यत्वाधभावमादाय नातिव्याप्सिसम्भवः, तस्य धूमत्वाचव्याप्यप्रतियोगिताकत्वेन लक्षणघटकताविरहात , एवं सति हेतु- समानाधिकरणत्वविशेषणमनर्थकमिति चेत् , तदपि तर्हि त्यज्यतामित्या- शङ्कापरिहाराय तथाविधामावनिवेशनेऽपि यत्रातिव्याप्तिस्तत्र यावत्पदस्य व्यावृत्तिमाह --अत एवेति । अत एव~यावत्पदोपादानादेव । द्वित्वाव- च्छिन्नाभावस्य-- भूतत्वमुत्योभयत्वावच्छिन्नाभावम्य । प्रतियोगिसामा- नाधिकरण्येऽपि-मनसि अमावविशिष्टहेत्वधिकरणे मूर्तस्वरूपप्रतियोगि- सामानाधिकरण्येऽपि । तथाच यावत्पदानुपादाने साध्यतावच्छेदकव्याप्य- प्रतियोगिताकतादृशोभयाभावम्यैव प्रतियोगिसमानाधिकरणतया अतिव्याप्ति. स्यादिति भाव.। यावत्पन्दसत्वे यादृशाभावमादायातिव्याप्तिवारणं ताशाभावं दर्श. यति-भूतत्वमनोन्यत्वाभावस्येति । भूतत्वाभावम्य मनोन्यत्वाभावस्य ·चेत्यर्थः । गादाधरी १५ अतथात्वात्-प्रतियोग्यसमानाधिकरणत्वात् । यावत्पदेदत्ते सा यतावच्छेदकव्याप्यप्रतियोगिताकत्वनिवेशने वहिमान् धूमादित्यादौ ताह- शयावदन्तर्गतमहानसीयवयायभावमादायाव्याप्सिस्स्यादिति यथोक्तविशेष- णम्यैवोपादेयतया तादृशाभावयोरपि लक्षणघटकत्वादिति भावः । भूत- त्वस्यबहिरिन्द्रियग्राह्यविशेषगुणात्मकतया प्रतियोगिस्वरूपाणां तनिष्ठ प्रतियोगितानां चालिनीन्यायेन 'उत्पत्तिकालावच्छेदेन वा साध्य- वनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकतया भूतत्वाभावस्य न साध्यतावच्छे- दकावच्छिन्नंव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकत्वमित्याशयेनाखण्डव्याप्यवृत्ति - मनोभेदाभावानुधावनम् । उक्तरीत्या अत एवेत्यादिग्रन्थावतारात् प्रथमतो वाच्यत्वाभावमादाय सर्वत्रैव व्यभिचारिण्यतिव्याप्तेर्दर्शितत्वात् साध्याभावमादाय व्यभिचारिविशेपे अतिव्याप्तिप्रदर्शनं संदर्भविरुद्धमित्या- शङ्कानवकाश । केचितु-यावत्पदानुपादाने वाच्यत्वादेरुदासीनपदार्थस्थाभावमा- दाय व्यभिचारिसामान्ये अतिव्याप्तिर्विश्राम्यतु, साध्याभावमादायापि क्वचिदतिव्याप्तिम्स्यात् , साच यावत्पदोपादानात् न भवतीत्यभिप्रायकतया न सन्दर्भविरुद्धमित्याहुः । परे तु-~-ननु साध्यतावच्छेदकव्यापकीभूतप्रतियोगिताकयावदभाव. निवेशेनैवोपपत्ते साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापतावच्छेदकप्रतियोगिताक- यावदभावनिवेशनमफलम् , ताशप्रतियोगिताकत्वविशेषणव्यावर्तनीयस्य तत्त- द्वयाघमावस्य वह्नित्वव्यापकप्रतियोगिताकत्याभावेनोक्तविशेषणेनापि व्या- चालिनीन्यायेन ताशाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वे हेतु --रा। सामान्याभावीनप्रतियोगिता प्रतियोगितहमादोभयस्वरूपा विशेषाभावीयप्रतियोगिताच केवलप्रतियोगिस्वस्पा इति प्राचीनमत ज्ञेयम्-स्व । 'प्रतियोगिताया अतिरिक्तत्वत्वाह " उत्पत्ती"ति-रा।

·चतुर्दशलक्षणी वर्तनसंभवात् अत आह-अत एवेति । यत एव साध्यतावच्छेदका- वच्छिन्नन्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकामावे यावत्त्वमुपातम्, न तु साध्य- तावच्छेदकव्यापकप्रतियोगिताकामावे, तत एवेत्यर्थः । भूतत्वेति । साध्य- तावच्छेदकव्यापकप्रतियोगिताकाभावनिवेशे भूतत्वमूर्तत्वोभयवान् मूर्तत्वादि- त्यादी भूतत्वाभावमनोन्यवाभावप्रतियोगिताया उभयत्वाव्यापकत्वेन उभ- यत्वावच्छिन्नाभावादेरेव लक्षणघटकतया अतिव्याप्तिः स्यात् , यथोक्त- विशेषणाकान्ताभावनिवेशे च भूतत्वमनोन्यत्वाद्यभावानामपि लक्षणघटकतया नातिव्यातिरितिमावः । न च साध्यतावच्छेदकव्यापकप्रतियोगिताका- भावनिवेशेऽपि हेतुसमानाधिकरणस्य मनोभिन्नभेदस्य प्रतियोगितावच्छेदक- सम्बन्धन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहान्नातिव्याप्तिः, [साध्यतावच्छेदक. व्यापकताया लक्षणे निवेश] ताहशव्यापकताघटकसम्बन्धेन प्रतियोगि- सामानाधिकरण्यनिवेशासम्भवात् प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन तत्सामा- नाधिकरण्यस्य विवक्षणीयत्वादिति वाच्यम् । प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धन तत्सामानाधिकरण्यनिवेशेऽपि वहिमान् भूमादित्यादौ हेतुसमानाधिकरणस्य घहित्वव्यापकप्रतियोगिताकस्य पर्वतभिन्नभेदस्य प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यं पर्वतान्तर्भायेन नास्तीत्यव्याप्त्यापत्त्या तेन सम्बन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यस्य निवेशासम्भवात् साध्यतावच्छेदक- सम्बन्धेनैव प्रतियोगिसामानाधिकरण्यमगत्या वाच्यम् , तथा च मनोभिन्न- भेदस्य तेन सम्बन्धेन मूर्तत्यादिरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यमक्षतमेवेत्यति- ग ]"साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकताया लक्षणेऽनिवेश" (अ) (क) । "इदमुपलक्षणं संबन्धान्तरावच्छिन्नप्रतियोगिता साध्याभावमादाय सर्वत्र लक्षणा. मम्भवोऽपि योध्यः । अत्र समायसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक्वह्नयभावमादायाव्याप्तिमभवे नादाभेदपर्यन्तानुधावनं व्यर्थमिति मन्तव्यम् । “मनोभिन्नभेदस्यापि"-अ।

·गादाधरी . व्याप्ते । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगितामानाधिकरण्यनिवेशे वक्ष्य' माणस्थलान्तरेऽप्यतिव्याप्तिस्स्यादिति तु नाम्माक' दोष इत्यभिप्राय इति व्याचा, तत्तु न समीचीनतया प्रतिभाति, साध्यतावच्छेदकेत्यादिविशषण- व्यावृत्ते पश्चाद्वक्ष्यमाणतया, तदुत्तरमेव साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नेत्यादि विशेषणस्थले साध्यतावच्छदकव्यापकप्रतियोगिताकत्वविशेषण किन्नोपात्तमि त्याकाक्षोदयात् आदावेव तादृशविशेषणपरित्यागनीजकथनम्यासङ्गतत्वादिति। गोत्वाद्यभावस्येति । प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यादित्यर्थकेनातथा वादित्यनेनान्वय , तथा च साध्यतावच्छेदकेत्याद्यनुपादाने असभव इति भाव । यद्यपि गोत्वाभावादेरपि पूर्वक्षणवृत्तित्वादिविशिष्टस्वाभावरूपप्रति योगिसामानाधिकरण्य पर्वतादावप्यस्ति, तथापि व्यापकताया लक्षणाघटकत्वे साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन भावरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्य धूमवान् वढे 1"वक्ष्यमाणेति" दलान्तरेऽपीति दीधितिव्यारयानामरे गदाधाभट्टाचार्य वक्ष्य- माणघटत्वाभाववान् मेयत्वादित्यादावित्यर्थ -रा गदाधरेण धूमत्वप्रकारकप्रमाविशेष्य तावान् बहेरित्यादौ नास्माक दोप इति । प्रतियोगितावच्छेदक्सबन्धेन प्रतियोगिसामा नाधिकरण्यस्वीकारपक्षे तद्दोषस्याविशिष्ठत्वादिति भाव । तद्वारणप्रकारश्च भावरूपप्रतियोगि सामानाधिकरण्यविवक्षया, न चैव घटत्वाभावान् पटत्वादित्यादौ यावदन्तर्गतव्यधिकरण धर्मावच्छिनसाध्याभावस्थातथात्वादव्याप्तिरिति वाच्यम्, साध्यतावच्छेदकव्यापक प्रतियोगिताया भावनिष्ठत्वनिवेशात् । इत्थ च घटावृत्तित्वावच्छिनाभावमादाय लक्षणसम न्वय । आकाशामाववान् मेयत्वादित्यादौ घटत्वपटत्वाभ्या प्रमेवसामान्याभावमादाय लक्षणसमन्वय इय च प्राचीनटिप्पणीति ज्ञेया-अ "नास्माकमेत्र दोष " मै , एतत्पाठमनुसृत्य कृष्णम्भट्टीये प्रतीक्धारणम् , न्यायरत्ने." नास्माक दोष " इति पाठमनुसृत्य इति ज्ञेयम्-स्व 3"स्थाने"-अ 'अनुपादाने च-अ 'न्यायरत्न तु “साध्यतावच्छेदकसवन्धन" इतिपाठ प्रामादिक इत्युक्तमिति ध्येयम कृष्णभट्टीये तादृशपाठ. क्वचित् इति-स्व अत्र माध्यतावच्छेदक्सबन्धेनेत्यनेनैत्र 'धूमवान् बढे 'रिल्यादौ जतिव्याप्तिधारणेऽपि "धूमप्रकारकप्रमाविशेष्यतावान् वहे ' रित्यादौ अतिव्याप्तिवारणाय भावस्पेत्युक्तमिति ध्येयम्--रा . B 3 ·. चतुर्दशलमणी रित्यादौ धूमाभावादे पूर्वक्षणवृत्तित्वादिविशिष्टस्याभावरूपप्रतियोगिमामा- नाधिकरण्यमादायातिव्याप्तेरिणायावश्य विवक्षणीयम् , तथा चायमसम्भव इति भाव साध्यप्रतियोगिकाभावनिवेशऽपि गोत्वाद्यभावमादायासम्भवस्य वारणसम्भवात् तत्तत्साध्यव्यक्तयभावस्येति । अस्य च " नानाव्यक्ति साध्कके" इत्यादि , तथा च साध्याभावनिवेशऽपि वहिमान् धूमादित्यादार व्याप्तिस्स्यादिति भाव । साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापरतापच्छदक्त्वञ्च, साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यवन्निष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छदक्त्वम् । गुण कर्मान्यत्वविशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादौ विशिष्टसत्ताव्यापकतावच्छेदिकाया अपि द्रव्यत्वाद्यभावीयप्रतियोगिताया न साध्यवन्निष्ठाभावप्रतियोगितान वच्छेदकत्वम् , सत्तावति गुणादौ तादृशप्रतियोगित्वावच्छिन्नाभावसत्वात् अतो विशिष्टसत्ताद्यभाव एव लक्षणघटक , तस्य च गुणादौ सत्तादिरूप प्रतियोगिसमानाधिकरणत्यादतिव्याप्ति , अत साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्यो पादानम् । तथा च सति द्रव्यत्वाभावप्रतियोगिताया अपि विशिष्टसत्तात्वाद्य वच्छिन्नवनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकतया ताशाभावाना च गुणादाव तथात्वान्नातिव्याप्ति , 'यत्किंचिद्रूपावच्छिन्नसाध्यवत्ता निवेश च सतावान् जातेरित्यादौ विशिष्टसत्ताव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकद्रव्यत्वाभावादिक मादायाव्याप्तिर्षोध्या। साध्यवत्त्व च साध्यतावच्छदकसनन्धेन बोध्यम् , अन्यथा धूमवान् वहेरित्यादौ धूमाभावायोगोरकान्यत्वाभावादिप्रतियोगिताया कालिक . ] एतचिह्नमध्यस्थ नव्य पाट इत्युक्तम्-ना, तत्स्थाने व्यापकतावच्छेदवप्रतियोगिताकविशिष्टसतापभावस्य" इति पाट-अ (अ) पुस्तके नत्र्यपाठस्वेन उफावपि कृष्णभट्टीये तस्येत्यम्यार्थवर्णन दृश्यते---स्त्र यत्किंचित् पद साध्यतावच्छेदकपर तद्घायपर का, प्रकृते गुणकर्मान्यत्ववैशिष्ट्या वच्छितव्यापकतामादायातिव्याप्तेरभावादिति भाव - ·गादाधरी विशेषणताविपयितादिसंबन्धेन धूमाधिकरणकालज्ञानादौ संयोगादिसंबन्धेन स्वावच्छिन्नाभावसत्वात् न केनापि संवन्धेन व्यापकतावच्छेदकत्वमिति केवलान्वयिवाच्यत्वादिनिष्ठप्रतियोगितैव स्वरूपादिसम्बन्धघटितव्यापकता- वच्छेदिका स्यादित्यतिव्याप्तिः । 'न च संबन्धसामान्येन धूमादिमनिष्ठो योऽभावः तदीयविषयतासंवन्धावच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदिका या प्रमा. निष्ठप्रतियोगिता तन्निरूपकप्रमाभावस्य च न विवक्षणीयसाध्यतावच्छेदक- सम्बन्धेन साध्यनिष्ठव्याप्यता निरूपितस्वप्रतियोगित्वावच्छिन्नव्यापकताघटक- यावत्संबन्धेन स्वविशिष्टयावद्धत्वधिकरणे प्रतियोगिसामानाधिकरण्यं, साध्य- तावच्छेदकसंयोगादिसंबन्धावच्छिन्नसाध्यनिष्ठव्याप्यतानिरूपितस्वप्रतियोगि- निष्ठव्यापकतायां संयोगादिसम्बन्धावच्छिन्नघूमादिप्रकारतानिरूपितविशेष्य- तासम्बन्धस्यापि घटकतया तेन संबन्धेनायोगोलकादौ प्रतियोगिनोऽसत्त्वा- दिति वाच्यम् ; यतो विषयताया विषयतात्वेनैव सम्बन्धता प्रमाणिकी, न तु तथाविधविशेप्यतात्वेनेति । परन्त्वेतादृशदिशा समवायेन ज्ञानादि- साध्यकद्रव्यत्वादिहेतावेवातिव्यासिवारणं सम्भवति, तत्र ज्ञानाभावस्य सम्बन्धसामान्येन साध्यनिष्ठव्याप्यतानिरूपितविषयतासम्बन्धघटितव्यापक- तावच्छेदकप्रतियोगिताकस्य, साध्यतावच्छेदकसंबन्येन साध्यनिष्ठव्याप्यता- निरूपितस्वप्रतियोगिनिष्ठव्यापकताघटकयावत्संबन्धान्तर्गतसमवायेन घटादौ प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहादिति । न च सम्बन्धसामान्येन धूमादि- मन्निष्ठो योऽभावः तदीयसंवन्धसामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताया धूमाद्यभावीय- - 'यद्यपि वक्ष्यमाणरीत्या धूमवनिरूपितविशेषणतादिना वाच्यत्वाद्यभावस्यापि प्रति. योगिसामानाधिकरण्याभावात् नातिव्याप्तिरिति शङ्कापि सभवति, धूमवनिरूपितविशेषण- तात्वस्य क्वचिदपि अनुलेखात् न ताप्येण सबन्धताशढापि इत्यतो नचेत्यादिना शइते-~-रा. "विशेषरूपेण संसर्गतास्वीकारे अतिव्याप्त्यभावात् अभावे यावत्त्वविशेषणं निरर्थक- मिति न्यायरत्ने–स्व.

·चतुर्दशलक्षणी सबन्धसामान्यावच्छिन्नप्रतियोगित्वमध्यनवच्छेदक सयोगत्वाद्यवच्छिन्नसयो गादिसम्बन्धेन धूमादे यत्किञ्चित्सबन्धेन धूमादिमति अभावसत्वेऽपि स वन्धत्वरूपव्यापकधर्मावच्छिन्नसयोगादिसमन्धावच्छिन्नप्रतियोगितास्तदभावा सत्वात् , तथा च धूमाद्यभावस्यापि लक्षणघटकतया तस्य च साध्यतावच्छेदक संबन्धावच्छिन्नसाध्यनिष्ठव्याप्यतानिरूपितस्वप्रतियोगित्वावच्छिन्नव्यापक्ता घटकसयोगत्वाद्याच्छिसयोगादिसमन्धन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहान्ना तिव्याप्तिरिति वाच्यम् , सबन्धत्वेन सबन्धाना अभावप्रतियोगितावच्छेदक संनन्धत्वे मानाभावात् , तेन रूपेण समन्धाना व्यापकताघटकत्वासम्भवात् । वस्तुतस्तु प्रतियोगिसामानाधिकरण्यशरीरे व्यापक्ताया 'स्वातन्त्र्येण निवेशस्य 'प्रतिक्षप्यत्वात् ज्ञानवान् द्रव्यत्वादित्यादावतिव्याप्तिरस्त्येव । वस्तुतस्तु सयोगसमवायादिसाधारणानुगतसंबन्धत्वम्य 'कथञ्चित युवचत्वेऽपि तेन रूपेण सयोगादीना मम्वन्धतया भानस्य 'नियुक्तिकतया, व्यापक्ता- शरीरे लाघवानुरोधात् साध्यप्रकारेणाधिकरणनिवेश साभ्यसम्बन्धोऽपि विशि प्य ससर्गतया निवेश्य , तथा च विशिष्य साध्यतावच्छेदकसम्बन्धनिवेशन मावश्यकमिति ध्येयम् । यत्किंचित्सवन्धेन साध्यवत्ताया व्यापकताघटक्त्वे तु वहिमान् धूमादित्यादो विपयितासरन्धेन साध्य प्रति गुणत्वाद्यभाव प्रतियोगिताया अपि व्यापक्तावच्छेदकतया ताशाभावस्य रक्षणघटकत्वे 1"प्रतियोग्यधिकरणतानियामक्सबन्धघरकत्वेन"--रा "सबन्धभेदनिवन्धनो दोष" इत्यादि दीधितिव्याख्यानावसरेरा "एतेन जन्यमानस्य कालोपाधित्वानुपगमे अयोगोल्यादौ धूमाद्यमत्वात् सबन्ध सामान्येन धूमादिक प्रति विशेषणताविशेषेणायोगोरकान्यत्वादिरेव व्यापक तेन सबन्धेन प्रतियोगिमतित्वविरहात् 'धूमवान् बल ' इत्यादी नातिव्याप्तिसभव इत्यल प्रथमव्या पताशरीरे सबन्धविशेषनिवेगेनेति परास्तम्" हाचिवपाट इति-अ " अखण्डोपाधिचमुपे य" "अन्यतमत्वादि" सबन्धेन घने नास्ति इति प्रत्ययाभावादिति भाव- ·गादाधरी २१ तस्य च पर्वतादौ प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहादसम्भवो बोध्य इति साध्यतावच्छेदकसम्बन्ध एव ससर्गतया विशिष्य निवेश्य । साध्यवन्निष्ठा- भावाप्रतियोगिप्रतियोगिस्त्वनिवेशे सर्वस्यैव साध्ययनिष्ठद्वित्वाद्यवच्छिन्ना भावप्रतियोगितया तादृशाभावाप्रतियोगिनोऽप्रसिद्धिरित्यतोऽवच्छेदकगर्भता । तादृशाभावप्रतियोगितानच्छेदकत्वं च ताशप्रतियोगिताया समानाधिकरणं सत् यदवच्छेदकं तदन्यत्वम् , अन्यथा व्यतिरेकिप्रतियोगितामात्रस्यैव व्यधि करणधर्मतया साध्यवन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकतया विरुद्धघटत्वपटत्वो भयाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकप्रमेयसामान्याभावस्यैव लक्षणघटकत्वेन व्यभि चारिण्यतिव्याप्तिप्रसङ्गात् । यत्तु साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यवन्निष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छे- दकप्रतियोगिकत्वरूपसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकप्रतियोगिकत्वनिवेशेनैव सर्वसामञ्जस्य निरुक्तव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकत्वनिवेशनमफलम् ; वह्नि- मान् धूमादित्यादौ घटत्वादिना वयभावप्रतियोगिना वयादीना चालि नीन्यायेन साध्यवन्निष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदक्त्वेऽपि घटत्वादिना द्रव्यत्वाद्य- भावमादायैव लक्षणसमन्वयसम्भवात् , व्यभिचारिणि व्यभिचारनिरूपका- धिकरणभेदाभावमादायैवातिव्याप्तिवारणसम्भवाच्च । न च साध्यवन्निष्ठा- भावप्रतियोगितानवच्छेदकप्रतियोगिताकत्वापेक्षया तादृशविशेषणस्य न लघु- व्यापकतावच्छेदकताघटकाभावप्रतियोगितावच्छेदकता- या स्वरूपसंबन्धावच्छिन्नत्वस्याधिकस्य' निवेशनीयतया एतन्मते तदनि- वेशेन लाघवात् , तन्मते तदनिवेशे सर्वासामेव प्रतियोगिताना 'साध्यवन्निष्ठो शरीरतेति वाच्यम् , चालिनीभ्रामणे तत्स्थतण्डुलादीना तच्छिद्धारा सर्वेषा यथा पतनम् , एव क्वचित स्थितवस्तूना सर्वेषा लक्षणबहिर्भाव ""अधिकस्य" इति नास्ति-अ साध्यनिष्ठो य इति नास्ति-अ.

·२२ चतुर्दशलक्षणी यो विपयितादिसम्बन्धेन स्वावच्छिन्नस्याभाव तत्प्रतियोगितापच्छदक्तया व्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताया एव अप्रसिद्ध्यापत्ते , भेदप्रतियोगिताव च्छेदकताया व्यापकताघटकसन्धावच्छिन्नत्वस्यैतन्मते निवेशवत् भवन्मते प्यभारप्रतियोगिताया तन्निवेशस्यावश्यकतया तदश 'साम्यादिति , तदसत्,-~-यतोऽनवच्छेदकप्रतियोगित्व अनवच्छेदकनिष्ठप्रति योगितानिरूपक्त्व, प्रतियोगिताया तन्निष्ठत्व च स्वरूपसनन्धेन वाच्यम् , अन्यथा वह्निमान् धूमादित्यादावपि विषयतासम्बन्धेन साध्यव्यापके प्रमेय मित्याकारक विश्वविषयकज्ञाने विषयितासम्बन्धेन जलत्वाद्यभावप्रतियोगिताया वृत्ते तादृशाभावस्य लक्षण वापातात् , विषयिताया वृत्त्यनियामकतया एतदोषानवकाश' इति चेत् । एवमपि " एतद्वहिमान् एतद्भूमात्" " तद्रूप वान् तद्रसात्" इत्यादौ जलवाद्यभावप्रतियोगिताया कालिकसम्बन्धेन साध्यव्यापकसाध्यतत्समानाधिकरणकर्मादौ वर्तमानतया लक्षणघटकत्वापात तथा च व्यापकनिरूपितत्तौ स्वरूपसबन्धावच्छिन्न वनिवेशस्यैतन्मतेप्यावश्य कतया न लाघवावकाम , विपरीतमेव गौरवमाधेयत्वाशनिवेशाधिक्येनेति । न च व्यापकनिष्ठप्रतियोगिताकत्वेनाभावो न निवेशनीय , यनोकगौरव स्यात् , अपि तु अनुयोगितासम्बन्धेन व्यापकविशेपित एव, तत्र च व्यापकतावच्छेदकमतियोगिताकत्वेन अभावनिवेशापेक्षया लाघवम् 'अक्षतमे प्रतियोगिविशेषणतापन्नधर्मावच्छिन्ननिरूपितत्वानवच्छिन्नानु योगिताया अमावाश प्रतियोगिसम्बन्धतया भाने पटादिमति घटत्वा वच्छिन्नाभावविषयिण्या द्रव्य नास्तीत्याकारकप्रतीतेरापत्ते , तदवच्छिन्न . वेति वाच्यम्, 'अन्योन्याभावस्याखण्डतथा तदवच्छिम्मनिरूपितप्रतियोगिताया सबधावच्छिन्न वे नानिवेशात अत्यन्ताभावत्वस्यापि अरण्डत्वे दोष स्पष्ट एव इत्याशय --रा जलवायभावप्रतियोगिताया विपरितामवन्धेन तब वृत्तित्वासमादित्याशय -रा प्रतियोगित्वाप्रवेशेन-रा ·गादाधरी निरूपितानुयोगिताया एव संसर्गतया भानोपगमात् , व्यापकत्वावच्छिन्न विशेपिताभावस्य लक्षणे निवेशे व्यापकत्वावच्छिन्ननिरूपितानुयोगिताया सम्बन्धविधया निवेशनीयतया सद्धेतौ हेतुसमानाधिकरणसाध्यव्यापकल्ला वच्छिन्नसाध्याभावस्य सबन्धविशेषावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य कथंचित् प्रसिद्ध्या लक्षणसमन्वयेऽपि व्यभिचारिण्यतिव्याप्ति , व्यभिचारनिरूपकाधि- करणेऽपि कस्यचित् साध्यव्यापकस्य वृत्ते , व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावम्य लक्षणघटकत्वानुपपत्तेश्च । एवमनवच्छेदकपदेनावच्छेदकतापर्याप्तयनधिकरण त्वमवश्य वाच्यम् । अन्यथा द्रव्यत्वाभावादेरपि वह्निमन्निष्ठपूर्वक्षणवृत्तित्ववि शिष्टद्रव्यत्ववद्भेदप्रतियोगितावच्छेदकद्रव्यत्वप्रतियोगिकत्वात् लक्षणाघटकत्वा पत्ते , तथा च घटत्वावच्छिन्नघटाभावादेरपि लक्षणघटकत्वापत्ति , वह्रिमन्निष्ठ- भेदप्रतियोगितावच्छेदकताया घटत्वविशिष्टपर्याप्ततया शुद्धधैटस्य तत्पर्याप्तय- नधिकरणत्वात् । अथ निरूक्तव्यापकतावच्छेदकताया निवेशे कपिसयोगाभावादि साध्यकस्थले कपिसयोगाद्यात्मकाभावाना लक्षणघटकत्वानुपपत्ति , सयोगाभावादिनिष्ठत प्रतियोगिताना साध्यवन्निष्ठकपिसयोगाद्यात्मकाभाव - प्रतियोगित्वावच्छेदकत्वात इत्यग्रिमग्रन्थविरोध । न च व्यापकताघटकाभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्यविशेषणसत्वात् साध्यवन्निष्ठकपिसयोगाद्यात्मकाभावस्य न व्यापकतालक्षणघटकतेति वाच्यम् , प्रकृतव्यापकताया तादृशविशेषण प्रवेशस्य निष्प्रयोजनकत्वात् । . कपि 1 2 साध्यव्यापकामावस्य-अ इदमुपलक्षण यत्समानाधिकरणत्वस्य-स्वविशिष्टत्वस्य वैयर्थ्य वोध्यम-रा 'अत्रपाठभेद कृष्णमट्टीये-स्व 'तथा च व्यधिकरणधर्मवच्छिनाभावमादायलक्षणसमन्वयसभवात् कि स्वविशिष्ठ- हेत्वधिकरणावच्छेदनेति शेष-रा ·. चतुर्दशलक्षणी अत्र कंचित् ;-व्यापकतालक्षण अभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्य- निवेशनमावश्यकम् , अन्यथा अभावे सम्बन्धसामान्येन साध्यवनिष्ठत्वनि- वेशे कालपरिमाणवान् द्रव्यत्वादित्यादी व्यतिरेकितावच्छेदकप्रतियोगितामात्र. स्यैव कालिकसम्बन्धेन साध्ययद्वृत्तिः यः स्वावच्छिन्नाभावः तत्प्रतियोगि- तावच्छेदकतया वाच्यत्वादिनिष्ठप्रतियोगिताया एव व्यापरतावच्छेदकतया अतिव्याप्तत्यापत्तेः . देशिकविशेषणतासम्बन्धन तन्निष्ठत्वनिवेशे भावस्य तेन सम्बन्धेन वृत्तेरप्रामाणिकतया वहिमान् धूमादित्यादौ पर्वतत्वाद्यभावनिष्ठप्रति- योगिताया अपि व्यापकतावच्छंदकतापत्त्या पर्वतत्वाधात्मकामावस्यापि लक्षणघटकत्वापातात् ; हेतुसामानाधिकरण्यघटकाभावीयवृत्तावपि तादृश- सम्बन्धावच्छिन्नत्वनिवेशे नानास्थाने तादृशसम्बन्धनिवेशेन प्रतियोगितान- वच्छेदकत्वमित्यत्र च व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावीयप्रतियोगितावच्छेदक- तावारणाय सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्त्यवच्छिन्नत्वनिवेशेन च गौरवात् अमावे प्रतियोगिवैयधिकरण्यनिवेशनमयोचितम् . व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामावस्य प्रतियोगिसमानाधिकरणतयैव तमादाय दोपासम्भवात् , एतन्मते अवच्छेदक- ताया सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्यवच्छिन्नत्वस्यानिवेशात् अभावीयवृत्तौ सम्ब- न्धभेदानिवेशाञ्च लाघवम् । प्रतियोगिवैयधिकरण्यं च न प्रतियोगिसमाना- धिकरणभिन्नत्वम् , तथा सति तद्वहिसंयोगाद्यभावस्य प्रतियोगिसमानाधि- करणतया अभावान्तरमादाय तद्वहिसंयोगादिनिष्ठप्रतियोगिताया अपि वसि- त्वाद्यवच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकतापत्त्या तदभावमादायाव्याप्त्यापत्तेः; किन्तु प्रतियोग्यनधिकरणवृत्तित्वम् , तथा च प्रतियोग्यनधिकरणीभूतसाध्यवनिष्ठा- भावेत्यभावान्तार्थनिष्कर्षः । इदमुपलक्षणम् मद्धेतुमाने एव तादृशयावदभावान्तर्गतम्य तत्तद्वयतिसंयोगाद्यात्मका- भारण्य स्वविशिष्टहवधिकरणायच्छेदेन व्यापकताघटकसबन्धन प्रतियोगितामानाधिकरण्या- मावादसंभव.-रा. . 1 ·गादाधरी २५ अत्र च व्यापकताघटकत्वेन आभिमतो य. सम्बन्ध तेन प्रति- योग्यनधिकरणत्वं वाच्यम् ; तेन कालपरिमाणादिसाध्यकस्थले सम्बन्ध- सामान्येन प्रतियोग्यनधिकरणसाध्याधिकरणाप्रसिद्धावपि न क्षति । कालः 'सर्ववान् कालपरिमाणादित्यादौ साध्यतावच्छेदककालिकसंबन्धेन प्रति- योग्यनधिकरणसाध्याधिकरणाप्रसिध्धा तादृशसंबन्धस्य व्यापकताघटकत्वा- सम्भवेऽपि न क्षति ; तत्र समवायादिसंबन्धघटितव्यापकतावच्छेदकप्रति- योगिताकं घटत्वादिना द्रव्यत्वाद्यभावमादायैव लक्षणसमन्वयसम्भवात् । अथैवं दैशिकविशेषणतासंबन्धस्य क्वापि व्यापकताघटकत्वं न स्यात् , सर्वस्यैवाभावस्य पूर्वक्षणादिवृत्तित्वविशिष्टस्वाभावात्मकप्रतियोगिन तेन सम्ब- न्धेन साध्यवति वृत्ते , तेन सम्बन्धेन स्वप्रतियोग्यनधिकरणीभूतसाध्यवान्निष्ठा- भावाप्रसिद्धे । न च तादृशसंबन्धस्य व्यापकत्वाघटकत्वेऽपि क्षतिविरहः, सामान्यादिमात्रवृत्तिसाध्यकस्थलेऽपि विषयतासम्बन्धघटितव्यापकतावच्छेदक- प्रतियोगिताकसाध्यवत्त्वादिप्रकारकप्रमाभावमादायैवोपपत्तिसम्भवात् इति वा- च्यम् ; तादृशसम्बन्धस्यातथात्वे नेन संबन्धेन कपिसंयोगाभावादिसाध्यक- प्रमेयत्वादिहेतुकस्थले तन्निष्ठकपिसयोगाद्यात्मकाभावीयप्रतियोगिताया व्या- पकतावच्छेदकतानुपपत्त्या अग्रिमग्रन्थासङ्गतितादवस्थ्यमिति चेन्न- लाघवानुरोधेन येन येन संबन्धेन यादृशप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टानधि- करणं साध्यवत् तादृशप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमेव तादृशसम्बन्धघटितव्या- पकतावच्छेदकत्वमिति वक्तव्यम् ; इत्थं च कपिसयोगाभावादिसाध्यकम्थले अत्र कालिकसबन्धेन घटादे साध्यत्वे तेन संबन्धेन साध्यवतः किञ्चित्भूतलादे. तेन सबन्धेन तदसमानकालीनयत्किञ्चित्व्यक्त्यनधिकरणतया तद्धथक्त्यभावस्य व्यापकता- घटकत्वसभवात सर्वसाध्यकानुधावनम्-रा. वाच्यत्वादिसाध्यक्जातित्वज्ञेयत्वादिहेतावपि इत्यर्थ । अब मात्रपदं व्यर्थमिति मन्तव्यम्-रा. कुष्णभट्टीये न्यायरत्ने च वैयर्थ्यपरिहार -स्व. तादृशाभावो व्यधिकरणधर्मावन्छिनप्रतियोगिताकः- 4 ·. - २६ चतुर्दशलक्षणी तन्निष्ठप्रतियोगितावच्छिन्नप्रतियोगिता नोक्तयाशपदेनोपादातु शक्यते, ता दृशप्रतियोगितायच्छदकविशिष्टानधिकरणत्वस्य साध्यवत्यसम्भवात् , किन्तु घटस्वाद्यभावनिष्ठप्रतियोगितैव, दैशिकविगणतया तदवच्छदकावच्छिन्नान धिकरणत्वस्य साध्यवति घटादो सत्त्वात० तदनवच्छदकत्व च कपिसयोगा भावादिनिष्ठप्रतियोगिताया इति कपिसयोगादे दैशिकविसपणताघटितव्या पकतावच्छेदकप्रतियोगिताकत्वनिर्वाह समनियताभावैवयमते घटाद्यभावा नामपि घटत्यादिना प्रमेयसामान्यामश्वामिन्नतया प्रमेयमात्रप्रतियोगिकत्वेन प्रतियोग्यन धिकरणीभूतसाध्यवतोऽप्रसिद्धि , अत प्रतियोगितावदनधिकरणत्व विहाय प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टानधिकरणचनिवेश । न च घटाद्यमावाना प्रमेयमात्रप्रतियोगिवत्वेऽपि तदीयघटादिमात्रतिप्रतियोगितावदनधिकरण स्वमादाय व्यापकतालक्षणसामञ्जस्यमिति वाच्यम् , नादृशाभावानामभदे घटो नास्तीत्यादिप्रतीतीनामपि घटत्वादिविशेषितघटादिवृत्तित्वेन यावत्प्रमेयनिष्ठ प्रतियोगितावगाहित्वसभवात् घटादिमात्रवृत्तिप्रतियोगिताया अप्रामाणिक त्वात् समनियताभावानामभेदानभ्युपगन्नृमतेऽपि साध्याभावादिपतियोगितया साध्यवदवृतिपदार्थाभावस्य प्रतियोगितामादाय तादृशप्रतियोगिताना व्यापक तानवच्छेदकत्वापत्तिवारणाय प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टानधिकरणत्वनिवे शनमावश्यकम् । अथ द्रव्यत्वाधभावीयद्रव्यत्वादिनिष्ठप्रतियोगितानामपि सयो गादिव्यधिकरणसबन्धघटितव्यापकतावच्छेदक्तापत्ति , सयोगादिना तादृश प्रतियोगितात्मकप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टाधिकरणाप्रसिद्ध्या याशप्रति योगितेस्यत्र ताशप्रतियोगितावच्छिन्नाया प्रतियोगिताया उपादातुम शक्यतया प्रतियोगित्यान्तरमुपादाय तत्रानवच्छेदकत्वान्तसत्त्वात , तथा च 'यदि च घटत्वेन प्रमेयामात्रस्य परमादृत्तिप्रतियोगिकत्वमुक्तरीत्या स्वीक्रियत इति नासितिरिति विसाव्यते सहा ममनिपलाभाशारणलयलाफ क्ष्यमामहोपोऽध बोध्य रा, अनधिकरणमाध्यवत इति प्रतीक न्यायरने ·गादाधरी यावयापकताघटकसंबन्धान्तर्गतसंयोगादिना द्रव्यत्वाद्यभावस्य प्रतियोगि- सामानाधिकरण्यासम्भवादसम्भवः । न च संयोगादिना द्रव्यत्वाद्यमावस्य स्वसमनियतघटत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकवयाद्यभावामिन्नतया संयोगादिना वयादिरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यसत्वान्नासम्भवः इति वाच्यम् ; एवमपि सत्तावान् जातेरित्यादौ हेत्वधिकरणावच्छेदेन तादृशामावानां संयोगेन प्रति. योगिसामानाधिकरण्यासम्भवेनाव्याप्तेर्दुरित्वात् ; मैवम् – व्यापकताघटक त्वेन अभिमतो यः सम्बन्धः तेन सम्बन्धेन वृत्चिमन्निष्ठत्वेन प्रतियोगिताया विशेषणीयत्वात् द्रव्यत्वादेः संयोगादिना अवृत्तितया उक्तदोषानवकाशः इत्याहुः। वस्तुतस्तु-लघुरूपसमनियतगुरुधर्मस्य अनवच्छेदकत्वे घटाद्यभाव- प्रतियोगिताया अपि वयादिव्यापकतावच्छेदकत्वापत्तिः, तादृशप्रतियोगि- ताविशिष्टघटाद्यभावीयप्रतियोगितायां लाघवेन घटत्वादेरेवावच्छेदकतया घटाद्यभावीयप्रतियोगितानां तदनवच्छेदकत्वात् । न च प्रतियोगितायास्तद- भावीयप्रतियोगितात्वेन अवच्छेदकतायां गौरवेऽपि स्वरूपतोऽवच्छेदकत्वे अविशेषः, प्रतियोगितायाः स्वरूपतो भानाभावेन तेन रूपेणावच्छेदकताया अपि असम्भवादिति पारिभाषिकमवच्छेदकत्वं व्यापकतावच्छेदकताशरीरे निवेशनीयम् , तथा च साध्यवन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदको यो धर्म- स्तदवच्छिन्नाभाववदसम्बद्धस्वविशिष्टसामान्यकत्वं फलतः साध्यवद्यत्किञ्चि- द्वयक्त्यसम्बद्धस्वविशिष्टसामान्यकं यद्यत्स्वं तत्तदन्यत्वमेव व्यापकतावच्छेद- कत्वं, तथा च कपिसंयोगाद्यात्मकाभावस्यापि साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्या- पकतावच्छेदकप्रतियोगिताकत्वमनायासेनैव निर्वहति, यतः कपिसंयोगाद्य- प्रतियोगितावच्छेकसंबन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्योक्तावपि दोषलाभार्थ- . , मिदम्-कृ. १ प्रतियोगियधिकरणाघनिवेशेनैव-कृ.

·२८ चतुर्दशलक्षणी भावनिष्ठप्रतियोगिताविशिष्टस्य सर्वत्रैव साध्यवनि वृत्तेः तस्याः स्वपदेन उपादातुमशक्यत्वात् तादृशं स्वं धर्मान्तरमेव, तदन्यत्वं च सादृशप्रतियोगि- तायामक्षतमिति । असम्बद्धत्वशरीर च व्यापकताघटकत्वेन अभिमतो यः सम्बन्धः स एव निवेशनीयः, द्रव्यत्वादिनिष्ठप्रतियोगित्वं च संयोगादि- सम्बन्धेन साध्यवदसम्बद्धस्वविशिष्टसामान्यकमेव, अतोन संयोगघटितन्या- पकत्वावच्छेदकत्वं तस्येति नोक्तदोषावकाश इति दिक् । येन सम्बन्धेन हेतुरिति । व्याप्यतावच्छेदकत्वेनाभिमतो यः सम्बन्धः इत्यर्थः । बोध्यमित्यस्य " हेतुसामानाधिकरण्यघटक" मित्यादिः, तेन- ताशसम्बन्धक्विक्षणेन । आत्मत्वे साध्य इति । अयमात्मा ज्ञानादित्या- दावित्यर्थः । साध्याभावस्य-साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यामावस्य । अतथात्वेऽपि--स्वविशिष्टस्य हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन हेत्वधिकरणस्य अप्र- सिद्धया "विवक्षणीयप्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहेऽपि । न क्षतिः- नाव्याप्तिः । वहिमान् घूमादित्यादौ धूमावयवादिवृहित्वाद्यवच्छिन्नाद्य- भावस्य स्वविशिष्टं यद्धेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन हेत्वधिकरणं तदवच्छेदेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यं सम्भवत्येव, तथाविधहेत्वधिकरणपर्वतादेः जन्य- मात्रस्य कालोपाधितया कालिकसम्बन्धेन ताहशामावविशिष्टत्वात् तदन्त- र्भावेन तेन सम्बन्धेन ताशप्रतियोगिसामानाधिकरण्यस्यापि सत्त्वाच, अभाववैशिष्ट्यादौ सम्बन्धविशेषानिवेशादित्यभिप्रायेण नित्यमात्रवृतिहेतु- कस्थलानुधावनम् । अथ वहिव्यापकस्य चरम क्रियाभावस्य योऽभावः चरम क्रियात्मकः तस्य कालिकसम्बन्धेन हेत्वधिकरणे महाकाले वर्तमानस्य न विवक्षणीय- - Jघटकत्वेन"-अ. 'विवक्षणीयस्वविशिटहेत्वथिकरणावच्छेदेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहेऽपि-~-अ.

·गादाधरी २९ प्रतियोगिसामानाधिकरण्यसम्भव तद्विशिष्टस्य हेतुतावच्छेदकसयोगेन धूमा धिकरणस्याप्रसिद्धे , धूमाधिकरणपर्वतादे तदसमानकालीनतया तत्र कालिक सम्बन्धेनापि तद्वैशिष्टयासम्भवादिति आत्मत्वसाध्यकपर्यन्तानुधावनमफलम् । न च वृत्त्यनियामकसयोगेन धूमसम्बन्धिपरमाणावेव चरम क्रियावैशिष्टयस्य प्रसिद्धया तत्र चरमनियाभावरूपप्रतियोगिनोऽपि सत्त्वात् सभवत्यव विव क्षणीयप्रतियोगिसामानाधिकरण्यम् , तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नहेतुकस्थलानु रोधेन हेत्वधिकरणावच्छेदेनेत्यन हेतुसम्बन्धित्वमात्रस्यैव विवक्षितत्वादिति वाच्यम् , यादृशपरमाणो कदापि धूमसयोगो नासीत् तदीयचरमक्रियात्मका भाववैशिष्टयस्य हेतुसम्बन्धिन्यसत्त्वेन तमादायैवाव्याप्तिसम्भवादिति चेन्न , महाकालस्यैव वृत्त्यनियामकसयोगसम्बन्धेन हेतुसम्बन्धितया तत्र कालिक सम्बन्धेन चरमक्रियात्मकाभाववैशिष्टयस्य दैशिकविशपणतया तदभावस्यापि सत्त्वेन विवक्षणीयप्रतियोगिसामानाधिकरण्यसम्भवात् , वृत्त्यनियामकसयोग स्यापि सयोगत्वेन हेतुतावच्छेदकसम्बन्धत्वात् । न च तथापि वृत्तिनियामक सयोगेन धूमहेतुकस्थले अव्याप्तिरस्त्येवेति वाच्यम् , नेन रूपेण सम्बन्धताया मानाभावात् , कालस्यावृत्तितया कालधुमसयोगस्य कालनिष्ठधमाधेयत्वा नियामकत्वेऽपि धूमस्य तेन सम्बन्धेन कालवृत्तित्वमस्त्येवेत्यस्यापि सुवचत्वाच्च , वहिमान् धूमादित्यादौ साध्याभावमादाय नाव्याप्तिसभव , किन्तु चरम क्रियाद्यात्मकमभावमादायैवेत्यव्याप्ते स्फुटतरप्रतिपत्त्यर्थ आत्मत्वादिसाध्यक स्थलानुधावनस्य सार्थकत्वाचेति ! ननु ज्ञानवानात्ममहाकालान्यतरत्वादित्यादौ हेतुसमानाधिकरणाना साध्यतावच्छदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकयावदभावानामेव स्वविशिष्टहेत्वधिकरणमहाकाले कालिकसम्बन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्य सत्त्वादतिव्याप्ति , न च तादात्म्येन ज्ञानव्यापकस्यात्मनोऽभाव एव न काले .

·चतुर्दशलक्षणी प्रतियोगिसमानाधिकरणः, आत्मनोऽवृत्तिया काले कालिकसम्बन्धेनावृत्तरिति वाच्यम् , आत्मन: कालावृत्तित्वे कालवृत्तित्वघटितकारणत्वाद्यनुपपत्या तदु- पगमस्यावश्यकत्वात् । 'नित्यद्रव्याणां कालावृत्तित्वेऽपि महाकालभिन्नो द्रव्यत्वात् " " ईश्वरज्ञानमिन्नं गुणत्वात्" इत्यादावतिव्याप्तिः, वृत्तिमतामेव' महाकालभेदेश्वरज्ञानभेदव्यापकतया तदभावानां यावतामेव महाकालेश्वर- ज्ञानादौ कालिकविशेषणताविषयितासम्बन्धघटितप्रतियोगिसामानाधिकरण्य- सत्त्वादिल्यत आह-~~एवं दलान्तरेऽपीति । दलान्तरे-~~प्रतियोगिसामानाधिकरण्यघटकप्रतियोगिमत्तादले। सम्ब- न्धभेदनियन्धनो दोप:-कालिकादिसम्बन्धमादायातिव्यातिरूपः । सम्ब- क्यविवक्षया-व्यापकताघटकसम्बन्धप्रतियोगिमत्ताघटकसम्बन्धयोरैक्य- विवक्षया । तथा च ॥ ज्ञानवानात्ममहाकालन्यतरत्वात्" ""महाकालमिनो द्रव्यत्वात्" इत्यादौ साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यनिष्टव्याप्यतानि- रूपितव्यापकताघटकसमवायदेशिकविशेषणतादिसम्बन्धेन ज्ञानाभावमहाकाल- भेदाभावादिप्रतियोगिनां कालादाववृत्तेनातिव्याप्तिरिति भावः । अत्र च येन सम्बन्धेन स्वप्रतियोगित्वावच्छिन्नस्य साध्यतावच्छेद. कावच्छिन्नव्यापकता, तेन तेन सम्बन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यममावस्य विवक्षणीयम् , अन्यथा “इदं नित्यज्ञानम् --नित्यत्वे सति सविषयकवा" दित्यादौ हेतुसमानाधिकरणनित्यज्ञानत्वाधभावस्य प्रतियोगिनः साध्यं प्रति विययितासम्बन्धेनापि व्यापकतया तेन सम्बन्धेन हेत्त्वधिकरणेश्वरेच्छाकृत्योः प्रतियोगिसामानाधिकरण्येनातिव्याप्तिः, येन येनेत्युक्तौ च तथाविधसमवा- यादिसम्बन्धेन अतथाल्वानातिव्याप्तिः । अत्र च साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न- 'पूर्वक्षणावच्छिन्नाभावाप्रतियोगित्वस्य कारणतापटकत्वे वाह-"नित्येति"-रा. 'आत्तीनां व्यापकत्वासंभव बत्तुमेवकारः न तु यावतां वृत्तिमता व्यापकत्व वाम-.

·गादाधरी व्याप्यतानिरूपितस्वप्रतियोगित्वावच्छिन्नव्यापकताघटकसम्बन्धत्वेन तादृश- सम्बन्धस्य प्रतियोगिसामानाधिकरण्यशरीरे न स्वातन्त्र्येण निवेश , तथा सति अभावे साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकत्व- विशेषणवैयर्यात ; न हि तादृशविशेषणानुपादाने गोत्वाद्यभावमादाय अस म्भवः सम्भवति, गोत्वाद्यभावानामपि हेत्वधिकरणे पूर्वक्षणत्तित्वविशिष्टस्वा- भावरूपप्रतियोगिनिष्ठव्यापकताघटकदेशिकविशेषणतासम्बन्धेन प्रतियोगिसा- मानाधिकरण्यसत्वात् , धूमवान् वढेरित्यादौ धूमाद्यमावस्य अयोगोलके पूर्व- क्षणादिवृत्तित्वविशिष्टस्वाभावात्मकप्रतियोगिसामानाधिकरण्येऽपि यावद्धया- पकताघटकसम्बन्धार्तगतसंयोगादिना प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहात् , घटत्वाभाववान् मेयत्वादित्यादौ घटत्वाद्यात्मकामावस्य तादृशप्रतियोगिसामा- नाधिकरण्येऽपि विशेष्यतासम्बन्धघटितसाध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिता- कस्य घटावृत्तेर्घटत्वाभावादिप्रमायास्तादृशसम्बन्धेन अभावस्य यावद्धयापकता- घटकसम्बन्धान्तर्गतताशसम्बन्धेन घटे प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहादति- व्याप्तयनवकाशात , अपि तु साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्याप्यतानिरूपित यद्यत्सम्बन्धघटितव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताका ये ये अभावा तेन तेन सम्बन्धेन प्रतियोगिसमानाधिकरणा इत्येवं क्रमेणैव निवेशात् व्यापकताया एकदैव लक्षणे प्रवेश इति । यत्तु-साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यनिवे- शात् न ज्ञानवानात्ममहाकालान्यतरत्वादित्यादौ अतिव्याप्ति इत्थञ्च व्यापक- तापि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धघटिता ग्राह्या, अत एव वहिमान् धूमादि- त्यादौ घटत्यादिना घटवृत्तित्वविशिष्टद्रव्यत्वत्वादिना वा द्रव्यत्वादेरमावस्य विशेष्यतासबन्धेनेत्यर्थ -स्व 'हेतुसामानाधिकरण्यसंपत्तये--स्व, ·2 ३२ चतुर्दशलक्षणी समवायादिसम्बन्धघटितसाध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकस्य साध्यताव- च्छेदकसंयोगादिसम्बन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहेऽपि न क्षतिरिति । तन, तथा सति कालिकविशेषणतया महाकालान्यत्त्वविशिष्टघटादौ साध्ये कालत्यादिहेतावतिव्याप्त्यापत्ते , तर महाकालान्यत्वविशिष्टघटामाव- महाकालान्यत्वाभावादीना कालिकसम्बन्धेन महाकाले घटादिरूपप्रतियोगि- सामानाधिकरण्यसत्त्वात् । यदि च महाकालान्यत्वविशिष्टोऽपि घटो महा- काले वर्तने. अन्यथा सिद्धान्तलक्षणे महाकालो घटवान् कालपरिमाणादि. त्यादी महाकालान्यत्वविशिष्टघटामावस्यैव प्रतियोगिव्यधिकरणस्य प्रसिद्धतया उभयाभावघटितप्रतियोगिवैयधिकरण्यनिर्वचनायासस्य निष्प्रयोजनकतापते. रिति दर्शितविशिष्टसाध्यकन्थले कालत्वादि सहेतुरेवेति मन्यते । तदापि घटत्वाभाववान् मेयत्वादित्यादी घटत्वाधात्मकाभावस्य साध्यतावच्छेदक्दै- शिकविशेषणनासम्बन्धेन किञ्चिद्विशिष्टस्वाभावात्मकप्रतियोगिसामानाधिकर- ण्यसत्त्वादतिव्याप्तिरेतन्मते दुरिव ; न च तेन सम्बन्धेन भावरूपप्रतियोगि सामानाधिकरण्यस्य विवक्षणीयतया नायं दोप इति वाच्यम् , तथा सति अमावसाध्यकसद्धेतौ निरुकयाबदभावान्तर्गतमावरूपसाध्याभावस्य 'भाव रूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यासम्मवादव्यासे , अभावपदस्य भावभिन्नामाव- परत्वे कपिसयोगाभावसाध्यकस्थले कपिसंयोगात्मकामावमादायाने स्ववि- शिष्टपदव्यावृत्तिकथनस्य असाहत्यापत्ते एवं साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन व्यापकत्वादिनिवेशे " सर्वत्रे" त्यादिना धूमवान् वहेरित्यादी वाच्यत्वाद्य भावमादायातिव्यातिप्रदर्शनस्य असाङ्गत्यापत्तेश्चेति । यत्तु--विशेषणताविशेषण व्यापकता, तेनैव सम्बन्धेन प्रतियोगि सामानाधिकरण्यं, मर्वत्र साध्यवत्त्वप्रकारकप्रमाविषयत्वाधभावमादायैव लक्ष- 'एकपूर्वम् " भावस्पप्रतियोग्यप्रसिध्या"-अ.

·गादाधरी गसङ्गमनमतिव्याप्तिवारणश्चेति , 'तदपि उक्तातिव्याप्ते 'आत्मत्वादिसाध्यक स्थले साध्याभावमादाय हेतुतावच्छेदकसम्बन्धव्यावृत्तिप्रदर्शनविरोधाच्चानु- पादेयमेव । केचित्तु-प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्य निवेशान्न मागुतातिव्याप्ति , इत्य च व्यापकतापि तेनैव सम्बन्धेन वाच्या, अतो वहिमान् धूमादित्यादौ सयोगादिघटितसाध्यव्यापकतावच्छेदकप्रति योगिताकस्य समवायादिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकवयाद्यभावस्य हेत्व धिकरणे समवायादिना प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहेऽपि न क्षति , ता दृशाभावाना साध्यतावच्छेदकसम्बन्धघटितसाध्यनिष्ठव्याप्यतानिरूपितस्व प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धघटितव्यापकतावच्छेदकस्वप्रतियोगिताकत्याभावेन निरुक्तयावदभावानन्त पातित्वात् । न चैव व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामावस्य सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वे मानाभावेन तादृशाभावस्य लक्षणघटकत्वा नुपपत्तिरिति वाच्यम् , सयोगेन घटत्वेन पटो नास्तीत्यनुभवबलात् तादृशा भावप्रतियोगितायामपि सम्बन्धस्यावच्छेदकत्वात् , अनुभवानादरे' समाना धिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रतियोगितायामपि सम्बन्धस्य अवच्छेदकत्वासिद्धे । अथ बाधबुद्धिप्रतिबन्धकताया सम्बन्धविशषनियन्त्रितत्वानुरोधेन समानाधि करणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावस्य सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमाव- श्यकम् , अन्यथा एकैकविधघटाद्यभावज्ञानस्य सयोगसमवायादिरूपनिखिल ससर्गावगाहिज्ञानप्रतिबन्धकत्वप्रसगात् । न च सयोगादिसम्बन्धावच्छिन्न घटादिप्रकारकबुद्धिं प्रति वस्तुगत्या सयोगादिसम्बन्धेन घटादिमत्ताविरोधी अनादेयमेवेत्यनेनान्वय --स्व आत्मत्वसाध्येकेति प्रतीक न्यायरत्ने-स्व अनुभवानादरे "-अ अनुरोधादिति प्रतीक न्यायरले-स्व 3 1 5 ·चतुर्दशलक्षणी योऽभावः तज्ज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकत्वान्नोक्तातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् , वास्तव. ताशाभावज्ञानत्वादिना प्रतिबन्धकत्वे घटाभावत्वादिना पदार्थान्तरावगाहि- ज्ञानस्य घटादिगवाज्ञानाविरोधित्वप्रसङ्गात् ; तस्मात्तत्तत्संसर्गकविशिष्टबुद्धौ तत्तत्संसर्गावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वावगाहिज्ञानत्वेनैव प्रतिबन्धकताया वक्तव्यतया समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगितायां सम्बन्धस्यावच्छे- दकतासिद्धिरिति चेत् ! तर्हि घटत्वादिविशिष्टपटाद्यवगाहिज्ञानघटत्वा- वच्छिन्नपटाद्यभावज्ञानयोरपि प्रतिवद्धयप्रतिबन्धकभावसत्वात् , ताशपति- बद्धयप्रतिबन्धकमावस्य सम्बन्धविशेषनियन्त्रितत्वानुरोधेन व्यधिकरणधर्मा- पच्छिन्नप्रतियोगिताया अपि सम्बन्धावच्छिन्नत्वावश्यकत्वात् । व्यधि- करणधर्मावच्छिन्नाभावज्ञानस्य अप्रतिबन्धकत्वे वाधमन्ये 'लापबोपनीत- काञ्चनमयत्वादिना वयानुमितिविरोधितया काञ्चनमयत्वावच्छिन्नप्रतियो- गिताकवड्याद्यभावस्य हेत्वाभासत्वोक्तरसात्यापत्तेरित्यलमप्रस्तुतविचारणेति वदन्ति । तदपि न साधीयः;-निखिलाभावस्य किंचिद्विशिष्टस्वाभावनिष्ठ- प्रतियोगितावच्छेदकीभूतदैशिकविशेषणतासम्बन्धेन तादृशप्रतियोगिसामाना- धिकरण्यसत्वेन व्यभिचारिणि अतिव्यातेः। यावत्प्रतियोगितावच्छेदक- सम्बन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यनिवेशे च निखिलव्यधिकरणधर्मावच्छि- नाभावानामैक्यमते निखिलसम्बन्धानामेचकताशाभावप्रतियोगितावच्छे. दकतया क्वचिदपि हेत्वधिकरणे संयोगविपयित्वादिरूपसकलसम्बन्धेन प्रति- योगिनोऽवृत्तेरसम्भवापत्तेः, प्रकारान्तरानुसरणे च गौरवादिति । लाघवपदं संपातायातमिति-कृ. 'बयनुमितीति न्यायरत्नम .

·गादाधरी अथ यावत्त्वमनुपादाय साध्यतावच्छेदकव्याप्यप्रतियोगिताकस्य ('तदुपादाय साध्यतावच्छेदकव्यापकप्रतियोगिताकस्य वाऽभावस्य निवेशे) उभयत्वावच्छिन्नसाध्यके व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिरुक्ता, न तु रूपसामान्याभा- वादिसाध्यके, प्राचीनमते विरुद्धे पृथिवीत्वादिहेतावित्यत्र किं बीजम् ? तथा सति तत्रापि रूपसामान्याभावाभावस्य रूपाद्यात्मकामावस्य स्वध्वंसप्राग- भावादिरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यसत्वेन अतिव्याप्तिसम्भवादित्याशङ्का- परिहाराय तस्य "स्वमते लक्ष्यत्वमेवोपपादयति--रूपादीति । यथोक्त- लक्षणेऽतिव्याप्तिशङ्कया तु नैतद्ग्रन्थावतारः, तत्र पृथिव्यन्यत्वाद्यभावस्यापि यावदन्तर्गततया तस्य पृथिव्यां पृथिवीभेदरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्या- सम्भवेनातिव्याप्त्यनवकाशात् । यत्तु---उत्पत्तिकालावच्छेदेन रूपसामान्याभावस्य पृथिव्यामपि सत्त्वेन न पृथिव्यन्यत्वाभावस्य रूपसामान्याभावव्यापकतारच्छेदकप्रतियोगि- ताकतेत्यभिसन्धिपूर्विका प्राचीनप्रवादमात्रेणासद्धेतुत्वाभिमानिनां तटस्थानां यथोक्तलक्षणे अतिव्याप्तिशङ्कां निराकरोतिरूपादीति । स तुरेवेति । यादृशरीत्या पृथिव्यन्यत्वाभावस्य लक्षणार्घटकल्योपपत्तिः तादृशरीत्या साध्य- वति हेतुसत्ताया अप्यावश्यकतया सद्धेतुरेवेत्यर्थ इति व्याख्यातम् ; तदनु- पादेयमेव, तादृशाशङ्कितुः पृथिव्यां रूपसामान्यामावसत्वे अविप्रतिपत्तावे- । एतचिह्नान्तर्गतपाठ: प्रामादिक:-र. "साध्यामावस्य"-अ. स्पात्मकामावस्येति प्रतीकम्-र, 'अभावस्पेति प्रतीकम्-र. "स्त्रमतामिप्रायेण लक्ष्यत्वमाह रूपादीति"-अ. वादिप्रतिवादिभावानापन्नानामित्यर्थ:--स्व. न लक्षणघटकत्वोपपत्ति:--अ. 8"हेतुमति साध्यवत्तायाः"-अ, 6 ·३६ चतुर्दशलक्षणी पातिव्याप्तिशङ्कासम्मयेनाने पृथिन्या रूपसामान्यामावव्यवस्थापनोपयि- काक्षानुत्पत्त्या सदसाङ्गत्यापते । प्रलये--महाप्रलये । परमाणूना नित्यतया तत्रोत्पत्तिकालावच्छेदेन रूपसामान्याभावासम्भव इति भाव । यद्यपि पाकापनाशोत्पत्तिकाले पूर्व- रूपात्मकप्रतिबन्धकसत्येन रूपान्तरानुत्पादेन इदानीमपि परमाणौ रूप- सामान्याभावसम्भव तथापि अविनश्यदवम्थस्य रूपस्य रूपप्रतिबन्धकल्वे पूर्वरूपनाशोत्पत्तिक्षण एव पाकजरूपोत्पत्तिसम्भव इत्यभिप्रायेण प्रलयपर्य- न्तानुधावनम् । उत्पत्तिकाल इति । अक्यविद्रव्यस्य जन्यतया प्रलये असत्त्वात् तदवच्छेदेन तत्रामावासम्भव इति भाव । तत्सत्वात-रूपादि- सामान्याभावसत्वात् । ननु सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावम्य अत्यन्ताभावात्मक- तया रूपप्रागभाववत्युत्पत्तिकालावच्छिन्नावयविनि रूपध्वंसवति प्रलया- वच्छिन्नपरमाणौ कथं रूपसामान्याभावसम्भव ? ध्वंसप्रागभावयो अत्यन्ता- भावविरोधित्वादित्याशैड्यय निरस्यति -न चेति । प्रतियोगिवादिति । यथा प्रतियोगिन एकालावच्छिन्नैकदेशावृत्तित्वरूपस्वात्यन्ताभावविरोधिता तथा स्वध्वसमागमावयोरपि स्वात्यन्तामावविरोधिनेति नेत्यर्थ । मानाभावादिति । ननु रूपध्वंसप्रागभावावच्छिन्नाधिकरणे तदत्यन्ताभावस्य वृत्तौ प्रमाणाभाव घटाद्युत्पत्तिक्षणे तद्वितीयक्षणे च तत्प्रत्यक्षासम्भवेन तद्वृत्तित्वेन रूपात्यन्ता- 1 प्रतिवन्धकत्वेन"-अ तदभाव--- "भागका निरस्यतिम 'वालपद क्षणपरम् । तेन दिवसात्मास्थूलकालावच्छिन्नशासादे सयोगतदभावा- वच्छेदकत्वेऽपि न क्षति । देशपदम् अवच्छेदक्देशान्तरानवच्छिनदेशपरम् , अतो विभिन्न भागावच्छिनस्थूलाग्यवस्त्य प्रतियोगितदभावोभयावच्छेदकत्वेऽपि न क्षति-स्व . 2 ·गादाधरी भावप्रत्यक्षस्य सुतरामसम्भवात् , द्वितीयादिक्षणावच्छेदेन रूपस्यैव तत्रोत्पत्त्या तदभावीयविशेषणताया असत्त्वेन तृतीयक्षणादावपि तादृशप्रत्यक्षासम्भवात् अनुभवे विप्रतिपन्नस्य प्रत्यक्षप्रमाणमुद्भाव्य निरसितुमशक्यत्वाच्च । अनुमा नश्चाप्रयोजकमिति ध्वसपागभावयोरत्यन्तामावविरोधित्वम् अर्थादायातमित्यत आह-अत एवेति । ध्वसपागभावयोरत्यन्ताभावविरोधित्वाभावादेव । अन्तरा श्यामे-पूर्वापरदशाया रक्ते मध्यदशाया श्याम इत्यर्थ । रक्त रूपं नास्तीति प्रत्यय इति । ध्वसप्रागभावयोरत्यन्ताभावविरोधित्वे तत्र पूर्वरक्तध्वसभाविरक्तभागभावयो सत्वेन अत्यन्ताभावावगाहिन्या प्रमात्मक तादृशप्रतीते अनुपपत्तिरिति भाव । एप:--रक्त रूप नास्तीति प्रत्यय । वसादीत्यादिना प्रागभावपरिग्रह । पूर्वापरेति । यत्र घटादौ पाकादेक रक्तरूपनाशानन्तर रूपान्तरमुत्पन्न तन्नाशानन्तर च रक्तान्तर तत तन्ना शान्तरोत्पन्नरूपान्तरनाशानन्तर रक्तान्तरम् उत्पद्यते तत्र मध्यरक्तदशाया रक्त रूप नास्तीति प्रतीत्यापत्तेरित्यर्थ , तत्रापि रक्तरूपध्वसमागभावयो सत्वादिति भाव । एतेन भवन्मते रक्तत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकात्यन्ता भाववत् तादृशध्वसप्रागभावावेव तादृशप्रतीतिविषयौ , अन्तरा 'रक्तसमान कालीनौ पूर्वापररक्तध्वसमागभावौ च न तथाविधौ इति नातिप्रसङ्ग इति निरस्तम् । तादृशध्वसप्रागभावयोरेव रूपान्तरदशाया तादृशप्रतीतिनियामक तया तयोरपि तथात्वस्वीकारस्य आवश्यकत्वात् , तत्र मध्यरक्तध्वसप्राग भावयो तथात्वस्वीकारे तु पूर्वापररक्तदशाया तादृशप्रत्ययापत्ते । अथ रक्तत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेन ध्वसादिरेव तादृशप्रतीति विषय , इत्थ च रक्तरूपदशाया लौकिकप्रत्यक्षात्मक तादृशप्रत्यय आपा अविरोधित्वादेव-अ . 3 रक्तरूप-अ परास्तम्-अ ·चतुर्दशलक्षणी चते ? अनुगित्यात्मको या, आधे रक्तरूपलौकिकप्रत्यक्षसामप्रया रक्तत्वा- च्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेन तदभावप्रत्यक्ष प्रति प्रतिवन्धकत्वान्नापत्तिः, अन्य- था भवन्मतेऽपि रूपान्तरकालावच्छेदेन तवृत्तिरक्तत्वावच्छिन्नात्यन्तामावस्यैव सदानी धर्म्यन्तरघटितसन्निकर्षात् तवृत्तितया प्रत्यक्षापत्तेः, विशेष्यघटित- सनिकपत्येन सनिकपस्याहेतुत्वात् । रक्तरूपग्रहमतिबन्धकदोपादिसत्वे च तादृशप्रत्यक्षस्येटत्यात् । नान्यः; वद्रूपावच्छिन्नव्याप्यवत्ताज्ञानादिसत्वे आनुमानिकतथाविधप्रत्ययस्येष्टत्वात् । न च तादृशप्रत्ययस्य प्रमात्वापत्तिः, भवन्मत्तेऽपि तथाविधात्यन्ताभावस्य तत्र सत्वात् ताशप्रत्ययस्य प्रमात्वेनेष्टा- पत्तेः, यदा च तन्त्र रक्तरूपं तत्कालावगाहिनः इदानीमत्र रक्तरूपं नास्तीति प्रत्ययस्य प्रमात्वं पुनः अशक्यापादनम् , तादृशप्रत्ययेन रक्तवावच्छिन्न- प्रतियोगिताकत्ये तत्कालावच्छिन्नत्वावगाहनात् , यदा च न तत्र रक्तरूपं तत्कालावच्छेदेनैव च ध्वंसप्रागभावयोः रक्तवावच्छिन्नमतियोगिताकत्वस्वी- कारेण तादृशाविषयबाधात् । तद्धर्मोपलक्षितामावांशे तत्कालावच्छिन्नत्वाव- गाहिप्रत्ययस्य प्रमात्वं पुनः इष्टमेव । न च तद्धमिनिष्ठध्वंसादौ तत्कालावच्छे- देन रक्तवाच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं कल्प्यते; किं या तत्कालावच्छदेन सत्र धर्मिण्येव रक्तत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकात्यन्ताभावः कल्प्यते इत्यन्न विनि- गमनाविरहात् ध्वंसायधिकरणे अत्यन्ताभावसिद्धेः निमत्यूहते वेति वाच्यम् , ध्वंसप्रागभावाधिकरणे अत्यन्ताभावाकल्पने ध्वंसादेः अतिरिक्तात्यन्ताभावा- कल्पनेन लाघवात् रक्तरूपात्यन्तामावस्यैतन्मते रक्तरूपध्वंसात्यन्ताभाव- समनियत्ततया तस्यैव ध्वंसात्यन्ताभावत्वात् ; मैवम् ; ततद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्यस्य अभ्याप्यवृतित्वोपगमे विशेषामावानामेव अधिकरणविशेषावच्छेदेन सामान्यधर्मावच्छिन्नपति- सिद्धिः निष्प्रत्यूहैवेति-अ.

·गादाधरी योगिताकत्वसम्भवात् अतिरिक्तसामान्याभावासिद्धिमसङ्गः, एक्मेकस्यैवाभाव- स्य अधिकरणविशेपकालविशेषवृत्तित्वावच्छेदेन घटत्वपटत्वादिरूपनिखिल. धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्भवेन अभावभेदविलोपप्रसङ्गः, एवं रक्तानधि करणकालावच्छेदेन रक्तध्वंसादेः रक्तत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकलोपगमे तसं. मानाधिकरणतत्समनियतध्वंसान्तरस्य तत्समानाधिकरणैकत्वादेरेव या ताश- कालावच्छेदेन तत्कल्पनमादाय विनिगमनाविरप्रसङ्गन्धेति ध्वंसपागभावाधि- करणे अत्यन्ताभावकल्पनमेव न्याय्यम् । अथ एतादृशयुक्तया रक्तध्वंसादिमति तदत्यन्ताभावसिद्धावपि रूपध्वंसादिमत्यां पृथिव्यां रूपत्यावच्छिन्नाभावः नियुक्तिक एवेति चेन्न, रूपोत्पत्तेद्वितीयक्षणे पुनः तदधिकरणे सामान्यसामग्रीबलात् रूपान्तरोत्पत्ति- वारणाय रूपं प्रति रूपत्वावच्छिन्नाभावस्य हेतुत्वं कल्पनीयम् , एवं च उत्पत्तिकाले पाकात् रूपनाशोत्सत्तिक्षणे च रूपत्वावच्छिन्नाभावास्वीकारे तदुत्तरं रूपानुत्पादप्रसङ्गः, रूपोत्पादानन्तरं रूपसामान्यस्य पुनरुत्पादश्च मागभावहेतुतया दुर्वारः ; रूपवत्यपि पाकजमाविरूपपागमावसत्वात् । न चैव- मपि पृथिव्या रूपात्यन्ताभावो नियुक्तिकः, यत्कालावच्छेदेन तत्र रूपात्य- न्ताभावो भवता स्वीक्रियते तत्कालापच्छेदेन रूपप्रागभावे रूपत्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताकत्वस्वीकारेणैव उपपत्तेरिति वाच्यम् ; दत्तोत्तरत्वात् । इदं त्ववधेयम् ; उक्तयुक्तया उत्पत्तिकालावच्छेदेन घटादौ रूपत्वा- वच्छिन्नाभावसिद्धावपि प्रलयकालावच्छेदेन परमाणौ तत्सत्वे मानाभावः, एवं रूपं प्रति रूपत्वावच्छिन्नाभावहेतुत्वमेव न करप्यते, स्पर्शोत्पत्त्यनुरोधेन अवश्यकल्पनीयस्पर्शसामान्याभावस्य तद्धेतुत्यैव रूपपति रूपान्तरापत्तेः 'समानाधिकरणेति व्यर्थमिति आशंक्य परीहार: वर्णितः-२. 'पत्तिद्वितीयक्षणे-अ. .

·चतुशलमणी शक्यवारणत्वात् । वायो स्पोत्पत्त्यनन्तर स्पोत्पत्तिवारणाय स्पर्शे प्रति रूपाभावहेतुताया वक्तुमशक्यत्वात् , स्पर्शाभावहेतुताया आवश्यकत्वात् । न च रूप प्रति स्पर्शाभावहेतुत्वे या पाकात् रूपसत्वे स्पर्शनाश तत्र स्पर्शान्तरोत्पतिकाले रूपान्तरोत्पादप्रसङ्ग इति वाच्यम् , एकजातीयस्यैव अमितयोगस्य रूपरसगन्धस्पर्शनाशकतया स्पर्शनाशकाले रूपनाशस्य आवश्य कत्वादिति । एव ध्वसमागभावाधिकरण सामयिकात्यन्तामावानभ्युपगन्तृमते ताशात्यन्तामावो न तदधिकरणे करप्यते, अनन्ताधिकरणेषु तादृशा भावकल्पनामपेक्ष्य लाघवात् एकैकेषु 'सद्धर्मावच्छिन्नवद्भेदेषु तद्धर्मा वच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वकल्पनेनैवोपपत्तेरिति ध्येयम् । तत्सामानाधिकरण्यम् --प्रतियोगिसामानाधिकरण्यम् । स्वविशिष्टे ति । स्वम्-यत्राभावे प्रतियोगिसामानाधिकरण्य ग्राह्यम् स एव । हेत्वधिकरणावच्छेदेनेति । हेतुतावच्छेदकसम्बन्धन यद्धेतुतावच्छेद कावच्छिन्नाधिकरण तत्वामान्यान्तर्भायेनेत्यर्थ । तेन वहयाद्यभावस्य धूमार यवाद्यवच्छेदेन द्रव्य विशिष्टसत्त्वादित्यादौ द्रव्यत्वाधभावस्य गुणाधवच्छेदेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहेऽपिनक्षति । पर्वतादे कारोपाधित्वानभ्युपगमे धूमवत्त्वप्रकारकप्रमाविषयत्वाधभावस्य कचिदपि प्रतियोगिसामानाधिकरण्य म्योपपादयितुमशक्यतया धूमवान् वहेरित्यादौ अतिव्याचप्रसक्ते दर्शित विवक्षाया स्थलान्तरे प्रयोजनमाह-तेन गोत्येति । तद्वतिगवादिमति । 1" तदधिकरणोषु' अ , " तत्तनागभावविशेषध्वसविशेषाधिरणेषु "मा तत्त्पप्रागभाषादिमानेदेषु" रा 'तत्तद्रूपत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकमामयिकात्यन्तामाववत्वम्"--रा 'हेत्वधिकरणसामान्येति प्रतीकम्-न, तल्सामान्येति--- 'विश्यवाभावस्येति प्रतीकम्--आदिपश्यटिनपाटानुसारेणार्थवर्णन च--- *विशेषरूपेण सतर्गत्वोपगमात् पालादौ धूमवत्त्वप्रकारकप्रमाविषयत्वस्मप्रतियोगि सामानाधिकरण्यविरहादिति भाव - . ३॥

·गादाधरी कालिकसम्बन्धेन गोत्वादिना गवादौ साध्ये प्रलयान्तर्भावेन व्यभिचारिणि गोत्वादिहेतौ लक्षणघटकाना गोत्वाद्यवच्छिन्नाभावाना गवादिमति एतत्काले गवाद्यनधिकरणदेशावच्छेदेन महाकाले च प्रलयावच्छेदेन वर्तमानतया प्रति- योगिसामानाधिकरण्यमक्षतमेव । एवं दैशिकविशेषणताविशेषेण गवादिव्यापक- प्रलयान्यत्वादेरभावोऽपि तेन सम्बन्धन प्रलयान्यत्वादिमति महाकाले कालिक- सम्बन्धेन वर्तमानतया प्रतियोगिसमानाधिकरण एव, प्रतियोगिसामानाधि- करण्यघटकीभूताभाववृत्तौ सम्बन्धविशेषानिवेशात् इति अतिव्याप्तिस्स्यात् , निरुक्तविवक्षणे च स्वविशिष्टयावद्धत्वधिकरणान्तर्गतप्रलयान्तर्भावेन तादृशा भावानां न प्रतियोगिसामानाधिकरण्यं, प्रलये तत्प्रतियोगिनो अवृत्तेरिति समुदायार्थ । गवादिव्यापकस्य चरमध्वंसादेरमावस्य योऽभावश्चरमध्वंसादि तस्य गवादिमति खण्डकाले न प्रतियोगिसामानाधिकरण्यम् , तत्र तस्या- वृत्तेरित्यतो महाकाले येत्युक्तम् । महाकाले च कालिकसम्बन्धेन वृत्ते तथा- . त्वमक्षतमेव । गोसाध्यकम्थले साध्यव्यापकतावच्छेदकजन्यद्रव्यत्वप्रलयावृत्तित्वाद्य वच्छिन्नाभावमादायातिव्याप्तिवारणं न सम्भवतीति स्फुटीकरणाय तत्तद्रूपा- वच्छिन्नसाध्यकस्थलेऽपि अतिव्याप्तिमाह--यदा कालत्वमित्यादिना । अथ एतादृशविवक्षापेक्षया लाघवात् प्रतियोगिसामानाधिकरण्यघटकाभावीयवृत्ती दैशिकविशेषणताविशेषसम्बन्धावच्छिन्नत्वमेव निवेश्यताम् , तथा सति दैशिक- विशेषणताविशेषसम्बन्धेन प्रलयान्यत्वादेरभावस्य प्रतियोगिसामानाधिकरण्य विरहेणातिव्याप्त्युद्धारस्य शक्यत्वात् । न चैव वहिमान् धूमादित्यादी कालिकविशेषणताविशेषसम्बन्धेन हेत्वधिकरणवृत्ते द्रव्यत्वत्वादिना द्रव्य- त्वादेरभावम्य दैशिकविशेषणतया द्रव्यवृत्तित्वाभावादव्याप्तिरिति वाच्यम् , 'महाकाले चेत्युक्तमिति प्रतीकम्-.. 6 ·४२ चतुर्दशलक्षणी हेतुसामानाधिकरण्यशरीरेऽपि अभावीयवृत्तौ दैशिकविशेषणताविशेषसम्बन्धा- वच्छिन्नत्वस्य निवेशनीयत्वात् तावतापि लाघवानपायात् । न च दैशिक- विशेषणताविशेषेण प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविवक्षणेऽपि उक्तस्थलेप्वति- व्याप्तिः तदवस्थैव, प्रलयान्यत्वाभावस्य प्रलयमात्रवृत्तेरभावमात्राधिकरणकतया प्रलयात्मकाधिकरणस्वरूपत्वात् तस्य च प्रलयान्यत्वरूपप्रतियोग्यधिकरण- परमाण्वादौ दैशिकविशेषणतया वृत्तेरिति वाच्यम् , एवमपि प्रलयान्यकाल- त्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वादेरभावस्य प्रलयातिरिक्तगगनादावपि वर्तमानस्य प्रलयानात्मकतया प्रतियोगिसामानाधिकरण्यस्य दुरूपपादतया अतिव्याप्तय- नवकाशात् । मैवम् , दैशिकविशेषणतया प्रतियोगिसामानाधिकरण्यनिवेशेऽपि दैशि- कविशेषणतासम्बन्धेन प्रलयावृत्तिसाध्यके कालत्वादिहेतौ अतिव्याप्तिर्दुरिव, तत्र प्रलयमात्रस्य व्यभिचारनिरूपकाधिकरणतया साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यं प्रति व्यापकतावच्छेदिका यदभावीयप्रतियोगिता, व्यापकताघटक- सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य तस्य प्रलयमात्रवृत्तितया प्रलयात्मकत्वात् निरुक्तरीत्यैव प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वात् इतरसम्बन्धावच्छिन्नाभावस्य प्रलयानात्मकत्वेऽपि प्रलयान्यवृत्तितया सुतरामेव प्रतियोगिसमानाधिकरणत्व- मिति निरुक्तविवक्षणमावश्यकम् , एतदभिप्रेत्यैव प्रलयावृत्तिसाध्यकानुधावनं अन्यकृत इति । वस्तुतस्तु प्रलयादिमात्रवृत्तेरभावस्य प्रलयाद्यनात्मकत्वेऽपि दर्शित- स्थलेषु उक्तविवक्षामन्तरेणातिव्याप्तिवारणमशक्यम् , प्रलयान्यत्वादेरभावस्यापि स्वप्रतियोगिनिष्ठव्यापकताघटकस्वरूपसम्बन्धन प्रलयात्मकनानाध्वंसान्तर्गत- 'प्रलयान्यकालत्वादेरभावस्य--अ; एतादृशपाट: कृष्णम्भट्टीये दर्शित:कालत्व- विशिष्टप्रलयान्यत्वादेरभावस्येत्यर्थः--कृ. 'इतरसंबन्ध:--व्यधिकाण:-स्व. - ·। गादाधरी यत्किञ्चिद्ध्वंसवृत्तित्वविशिष्टस्वाभावरूपप्रतियोगिनोऽधिकरणे ध्वत्तान्तरे स्वस्य प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वात् यत्किञ्चिद्ध्वंसान्यत्वाभावस्य यत्किश्चिद्ध्वंस. मात्रवृत्ते तदध्वंसवृत्तित्वविशिष्टस्वाभावाधिकरणे ध्वसान्तरे असत्वेऽपि कालि- कसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्वाभावस्य स्वानाधिकरणध्वंसावच्छेदेन स्वा धिकरणेऽपि सत्त्वेन तत्रैव तत्प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वात् प्रलयान्यविषयक- स्वोपलक्षितप्रमाया विषयतासम्बन्धेन केवलान्वयितया ताशसम्बन्धावच्छिन्न ताशप्रमाभावाप्रसिद्धे प्रलयान्यविषयकत्वविशिष्टममाभावस्य प्रलये प्रसिद्धा- वपि प्रलये तदन्यविषयकनित्यप्रमारूपप्रतियोगिसमानाधिकरणत्वात् प्रलया- विषयकैप्रमाभावस्य च जन्यप्रमामात्रप्रतियोगिकतया कालिकाव्याप्यवृत्ति- त्वेन प्रतियोगिमत्यपि तच्छून्यकालावच्छेदेन वृत्ते तादृशाभावमादायाति- व्याप्तिवारणासम्भवात , 'उक्तविवक्षणे तु मलये मलयाविषयकामामावस्य विषयत्तया प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वविरहात् अनिव्याप्तिवारणसम्भव , एक- मुक्तरीत्या घटत्वाभाववान् मेयत्वादित्यादावपि व्यावृत्तिर्बोध्या । हेतुमति प्रलय इति । हेतुमत्सामान्यान्तर्गतमलयान्तर्भावेनेत्यर्थ । तत्सामानाधिकरण्याभावात्--वादिरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यामा - वात् । अत्र गवादेरमावस्येत्यनुपज्यते । हेतुमति स्ववैशिष्टयनिवेशनफल- माह--स्वविशिष्टतीति । साम्प्रदायिक द्रव्ये सयोगसामान्याभावानभ्यु- 2 जन्यप्रमामावस्य-अ एतत्पूर्व "प्रतियोगिताया स्वरूपसम्बन्धात्मिकाया प्रतियोगिभेदेन भिननया प्रलयान्यभेदप्रतियोगिताया न तादात्म्येन साध्यव्यापकतायामस्छेदस्त्वमिति तादृशमेह- स्याधिकरणे प्रलयान्यत्वल्पप्रतियोगिनस्तेन सवन्धेनासत्वेऽपि नातिव्यात्युद्धार " अधिक पाठ-अ "प्रल्याविषयकाल्यान्यत्वप्रकारकयावत्प्रलयान्यविशेष्यफप्रमाभावस्य विशष्य- तया प्रतियोगिसामानाधिकरण्याविरहात अतिव्याप्तिवारणसभव ".-अ 'इद तु घोध्यमित्यादिना दूषितम्--कृ 1 ·चतुर्दशलक्षणी पगमात् सद्धेतृत्वार्थ कपिसंयोगाभावपर्यन्तानुधावनम् । सकलहेत्वधिकरणा- वृत्तित्वेऽपीति । नित्यगुणादौ केनापि सम्बन्धन कपिसंयोगासत्वादिति भावः । एतेन हेत्वधिकरणसामान्यातमावेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यं नास्तीति सूचितम् । नाव्याप्तिरिति । नित्यगुणादेः स्वविशिष्टत्वाभावात् तदन्तर्भावन अतथात्वेऽपि स्वविशिष्टहेत्वधिकरणान्तर्भावेन तथात्वस्य अक्षतत्वात् । अत्र व्यापकताघटकाभावे उक्तयुक्त्या प्रतियोगिवैयधिकरण्यस्य निवेशनीयतया साध्यवद्यत्किंचिद्वयक्तयसम्बद्धस्वविशिष्टसामान्यकभिन्नत्वरूपव्यापकतावच्छे - दकत्वस्य निवेशनीयतया वा कपिसंयोगाभावादिनिष्ठप्रतियोगिताया अपि व्या- पकतावच्छेदकतानिर्वाहः इत्यभिप्रेत्य कपिसंयोगाद्यात्मकामावमादाय अव्या- प्तिराशङ्किता, अन्यथा पुनः सत्तावान् जातेरित्यादौ काले कालिकसम्बन्धेन हेतुसमानाधिकरणानां सत्तात्वाद्यवच्छिन्नामावानां हेत्वधिकरणसामान्यान्तर्गत. गगनाद्यन्तर्भावेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहात् प्रसक्ताव्याप्तेर्वारणाय स्वविशिष्टेतिविशेषणमावश्यकमिति ; आदिपदग्राह्यमपि तादृशस्थलमेवेत्यपि बोध्यम् । अत्र तु साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताका यावन्तोऽभावाः प्रत्येकं यद्धेतुतावच्छेदकविशिष्टाधिकरणसामान्यान्तर्भावेन यत्र कुत्रचित्' तत्तत्प्रतिभोगिसामानाधिकरण्यकाः, साध्यतावच्छेदका- वच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताका यावन्तोऽभावाः यद्रूपविशिष्टाधि- अपार्थिवपरमाणुगतस्परसस्पर्शमासिद्धिकद्रवत्वन्नेहगुरुत्वस्थितिस्थापकनित्यव्यगतेक- त्वप्रथरत्वपरिमाणेश्वरबुद्धीच्छाप्रयत्नाः नित्यगुणा:--स्व. "अक्षतत्वादिति भावः"---अ. "कुवचित् पदायें "--.; यत्र कुत्रचित् इति नास्ति(मे)यत्र कुत्रविदिति शेषः . सामानाधिकरण्यम्-अ.

·. गादाधरी करणत्वव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताका तद्रुपवत्त्वमित्यादिक तादृशामावे हेतुसामानाधिकरण्यविशेषणाघटित हेत्वधिकरणे स्वविशिष्टत्वविशषणाघटित च व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामावटित लघुलक्षण सम्भवतीति बोध्यम् । ननु धूमवान् बहेरित्यादावतिव्याप्ति , धूमाभावादेरपि अयोगोल कादौ गोत्वाभावरूपप्रतियोगिसमानाधिकरणत्वात् , 'गोत्वाद्यभावस्य तत्प्रति योगित्व च धूमाभावे जलमृतित्वविशिष्टगोल्वाभावो नास्तीति प्रतीतिनिया मकामावस्य अभावाधिकरणकाभावप्रतियोगिकामावतया अधिकरणीभूतधूमा भावस्वरूपत्वात् जलवृत्तित्व विशिष्टगोत्वामावस्य शुद्धविशेष्यानतिरित्तत्वादि त्याशक्य जरवृत्तित्वविशिष्टगोवाभावाभावस्य धूमाभावातिरिक्तक्लप्ताभाव स्वरूपता प्रदर्शयन् तत्स्वरूपता प्रतिक्षिपति~जलेत्यादिना । न च धूमामावस्य स्वप्रतियोगिनिष्ठव्यापकताघटकयावत्सन्धान्तर्गतसयोगसबन्धेन प्रतियोगिसा मानाधिकरण्यविरहात् कथम् अतिव्याप्तिशकेति वाच्यम् , जल्वृत्तित्व विशिष्टगोत्याभावद्रव्यान्यतराभावप्त्यापि उक्तयुक्त्या धूमामावस्वरूपता सभवात् सयोगसबन्धेन द्रव्यात्मकप्रतियोगिनैव सामानाधिकरण्यसलात । न चैव जलवृत्तिद्रव्यमेव तत्प्रतियोगि, तस्येव प्रतियोगितावच्छेदकजल वृत्तित्ववैशिष्ट्याक्रान्तत्वात् , तस्य च धूमाभावविशिष्टसकलवहिमति वृत्तौ मानाभावात् नातिव्याप्तिसक्ति , यदि न जलगृत्तित्ववैशिष्टयमन्यतरत्व घटकीभूतभेदप्रतियोगिनि गोत्वाभावत्वावच्छिन्न एव विशपणम् , न तु अन्यतरत्वावच्छिन्ने विशपणतया प्रतियोगितावच्छेदकमिति जलावृत्ति द्रव्यस्यापि तत्पतियोगित्वमित्युच्यते, तदा तादृशामावस्य विशिष्टा घिटित च गोस्वाभावस्य-अ जलगृत्तित्वविशिष्टस्यापि गोत्वाभावस्व-अ 'प्रसग्यते--अ ·न 'तादृश चतुर्दशलक्षणी भावानात्मकतया अन्यतरत्वरूपप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टगोत्वाभावाधिक रणधूमाभावायधिकरणकत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम् , जलमृत्तिद्रव्य धूमाभाव विशिष्टयादृशहेत्वधिकरणे नियमतो वर्तते, तादृर्शव्यभिचारिहेतुकस्थल एव धूमाभावात्मकनिरुक्तविशिष्टाभावप्रतियोगिद्रव्यसामानाधिकरण्यमादा यातिव्याप्तिमाशक्य 'जलादित्तिवेत्यादिग्रन्थस्यावतरणीयत्वात् । चैव तादृशान्यनरामावस्यैव घूमाभावस्वरूपताप्रतिक्षेप उचित इति विशिष्ट- गोत्वाद्यभावस्याभाव इति ग्रन्थासगतिर्दुवारैवेति वाच्यम् , अन्यस्यापि गोत्वाभारप्रतियोगिकाभावत्वेन रूपेण जरवृत्तित्वविशिष्टताह शान्यतरत्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावपरत्वात् । न चैवमपि अयोगोलक भेदाभावस्यायोगोलकत्वादिरूपभावात्मकस्य म्वनिष्ठजलवृत्तित्वविशिष्टगोत्वा भावाभावस्वरूपताविरहात् तस्य प्रतियोगिसामानाधिकरण्य न घटत इति अतिव्याप्त्यप्रसक्ति, साध्यतावच्छदकसबन्धेन व्यापकताया लक्षणघटकत्व प्रागेव दूषितम् , अतो नायोगोलकभेदीभावस्य लक्षणघटकत्वासमव इति वाच्यम् , अयोगोलकभेदाभावादेरपि पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्वाभावरूपप्रति योगिसामानाधिकरण्यसभवात् । न चैव धूमाभावस्य गोत्वाभावाद्यप्रतियोगि प्रसिद्धहेतुकस्थलेऽतिव्याप्ति अस्ति इति-कृ "जलवृत्तीत्यादिग्रन्थस्य"-अ 'जलवृत्तित्व सयोगविशेषणतान्यतरसबन्धेन, तद्विशिष्टान्यतरत्वावच्छिनद्रव्ये प्रति योगितानिहाय सयोगान्तर्भावस्यावश्यकत्वात् विशिगोत्वाभावस्याभाव इति प्रन्यस्यापि विशिटगोत्वाभावप्रतियोगिमाभावत्वेन रूपेण जलवृत्तित्वविशिष्टत्वावच्छिनप्रतियोगिताका भावपरता बोध्या। अधिक्पाट-अ एतादृश---अ, क भेदाधमावस्य--अ, क भेदाधभावस्य--अ, 'अयोगोलबभिन्नभेदस्यायोगोलकत्वनिरूपितायोगोलबभिन्ननिष्टप्रतियोगिताया ता दात्म्यसबन्धेन साथ्यव्यापकतायामवच्छेदकत्व प्रतियोगिताया प्रतियोगिस्वस्पतामते न 1 4 अन्यत्वायभावस्य-क ·गादाधरी कत्वेऽपि पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्वाभावरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यसत्वाद - तिव्याप्तितादवस्थ्यमिति वाच्यम् , ताशप्रतियोगिनः स्वप्रतियोगिनिष्ठव्या- पकताघटकयावत्संबन्धान्तर्गतसंयोगादिना सामानाधिकरण्यविरहात् “घटत्वा- भाववान् मेयत्वादित्यादा "वपि घटत्वाभावादिप्रकारकेप्रमाभावस्य यावद्वया- पकताघटकसंबन्धान्तर्गत विशेप्यतासंबन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविर- हेणातिव्याप्त्यनवकाशात् । न चैवं जलवृत्तित्वविशिष्टगोत्वाभावद्रव्यान्यतरा- भावस्य 'धूमभावस्वरूपतया संयोगेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यसंभवेऽपि 'धूमादिप्रकारकप्रमाभावस्य यावद्वयापकताघटकसंबन्धान्तर्गत विशेष्यता- संबन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्याभावात् "धूमवान् वहे "रित्यादौ अति- व्याप्त्यप्रसक्त्या तादृशाभावस्य धूमाभावस्वरूपताप्रतिक्षेपो न युक्त इति वाच्यम् ; तादृशामावस्य तत्स्वरूपत्वे तुल्ययुक्त्या 'धूमादिप्रकारकप्रमा- भावनिष्ठस्य जलादिवृत्तित्वविशिष्टगोत्वाभावद्रव्यत्वप्रकारकप्रमान्यतराभावम्य तत्स्वरूपतया द्रव्यत्वप्रकारकप्रमाया अपि तत्प्रतियोगित्वेन तयैव समं विशे- प्यतासंबन्धेन तादृशाभावस्य सामानाधिकरण्यसत्वादतिव्याप्तिप्रसक्तेरिति । इति प्रथमस्वलक्षणम् । मभवतीति अयोगोलकभिन्नात्मकतत्प्रतियोगिनः तादात्म्येन अयोगोलकेऽमत्वेऽपि नाति- व्याप्त्युद्धारः एव च धूमसामान्यमाध्यवस्थले धूमसामान्याभावीयप्रतियोगिताया धूम सामान्यव्यापकतावच्छेदकत्वासमवेऽपि तत्तत्धूमव्यक्तिमाध्यस्थले ताशाभावस्य लक्षण- घटकतथा तदभिप्रायेण तस्य गोत्वाभावप्रतियोगिक्त्वनिराकरणं तत्तत्धूमव्यक्तेरपि अनेकाधिकरणवृत्तितया नायोगोलवभिन्नस्य कस्यापि तादात्म्येन तत्र साध्यव्यापक्त्वमिति । अधिक्पाठः- कृष्णभट्टीयपर्यालोचनायामेताशपाठ गादाधर्यो नास्तीति गम्यते-स्व. जन्यप्रमायाः अभावस्य-अ, जन्यप्रमाभावस्य"-. "धूमाद्यभावस्वरूपतया "-अ. “धूमवत्त्वादिप्रकारक्प्रमाभावस्य "-अ. 'धूमवत्वादिप्रकारकप्रमाभावनिष्ठस्य"--अ. 'विषयताविशेषणताविशेषान्यतरसंवन्धेन" अधिकः-अ.

·४८ , चतुर्दशलक्षणी नन्वेवमपि “धूमवान् वहे "रित्यादावतिव्याप्तिर्दुवारव, उक्ताभावस्य जलत्वाद्यभावस्वरूपत्वे तु तुल्ययुक्त्या धूमवद्वृत्तित्वविशिष्टतादृशाभावस्य धूमा- भावस्वरूपत्वेन द्रव्यसामान्यस्य तत्प्रतियोगित्वानेपायात् । एवं धूमाघभावस्य धूमत्वादिना प्रमेयसामान्याभावसमनियतत्वेन तत्तदभिन्नत्वोपगमात् प्रमेय- मात्रस्यैव तत्प्रतियोगित्वात् । यदि च धूमत्वादिना प्रमेयं नास्तीत्यादिप्रतीतौ धूममात्रस्यैव प्रतियोगित्वग्रहः; न प्रमेयान्तरस्य, अथवा प्रतियोगिसामा- नाधिकरण्यशरीरे "न्यूनवृत्तिसमानाधिकरणधर्मानवच्छिन्नप्रतियोगिता निवेश- नीया, 'एवं च तादृशप्रतियोगिताको हेतुसमानाधिकरणाभावो 'ग्राह्यः, यावत्प्रमेयनिष्ठप्रतियोगिता च तथाविधधूमत्वावच्छिन्नैव, तादृशधर्मानवच्छि ना च धूमादिमात्रवृत्तिधुमाभावीयप्रतियोगितैव, तदाश्रयसामानाधिकरण्यं च नायोगोलकाद्यन्तर्भावेनेति मन्यते, तदापि धूमाभावस्य वहिधूमोभयत्वा- वच्छिन्नाभावसमनियततया तदभिन्नत्वेन बहेरपि तदभावप्रतियोगितया, अयोगोलकान्यत्वाभावस्य अयोगोलकान्यवृत्तित्वविशिष्टाकाशाभावाभावसमनि- यततया तदभिन्नत्वेन आकाशाभावस्यापि तत्प्रतियोगितया, धूमवत्त्वप्रकारक- प्रमाभावस्य धूमवद्विशेप्यकत्वविशिष्टद्रव्यत्वादिप्रकारकप्रमाभावममनियततया 4 1"इदं विचारासहम् "-रा. 'स्वसमानाधिकरणत्वे सति स्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकमित्यर्थ:--रा. घटत्वेन प्रमेयसामान्याभावमादायाव्याप्तिवारणायाह-एवं चेति--रा. अन्यथा “वहिमान् धूमादि "त्यादौ यावदन्तर्गतस्य घटत्वादिना प्रमेयसामान्या- भावस्य स्वन्यूनवृत्तिधर्मानवच्छिन्नघटादिमात्रवृत्तिप्रतियोगितवेति तदाश्रयसामानाधिकरण्यं न हेत्वधिकरणावच्छेदेनेति असंभवापत्तेरितिभाव:-रा. तथापीति प्रतीकम्-कृ. 'यदि च धूमत्वादेरपि उभयामावप्रतियोगितावच्छेदकतया न तत्प्रतियोगिताया अपि स्वन्यूनत्तिधर्मानवच्छिनत्वं तदा धूमवत्तित्वविशिष्टव्यसामान्यामावस्य धूमा- भावसमनियततया अतिव्याप्तेरावश्यकत्वं वोध्यम्-रा.

·गादाधरी ४९ द्रव्यत्वादिप्रकारकप्रमाया अपि तत्प्रतियोगित्वेन, धूमभेदस्य धूमत्वसदुभय- त्वावच्छिन्नाभावसमनियतत्वेन सन्मात्रस्यैव तत्प्रतियोगितया, हेतुसमानाधि करणतादृशाभावाना स्वविशिष्टयावद्धत्वधिकरणान्तर्भावेन दर्शितप्रतियोगिभि सामानाधिकरण्यमक्षतमेवेत्यतिव्याप्ति । अथ साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदिका या या प्रति- योगिता ततन्निरूपकाभावाना स्वविशिष्टयावद्धेल्वधिकरणान्तर्भावेन तत्तप्रति- योगिताश्रयसामानाधिकरण्यं विवक्षणीयमिति नातिव्याप्तिरिति चेत्--तर्हि तादृशी या या प्रतियोगिता तदाश्रयसामानाधिकरण्यं यत्र कचित् यावद्यदधिकरणान्तर्भावेन तत्त्वमित्येतावतैव सामञ्जस्येऽभावे यावत्त्वस्य तत्तत्प्रतियोगितानिरूपकत्वस्य हेतुसामानाधिकरण्यस्य विशेषणस्य हेत्वधि- करणे च स्वविशिष्टत्वविशेषणस्य वैयर्थ्यप्रसंग , "एवं सर्वत्र हेतुसमानाधि- करणमुभयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकं साध्याभावमादाय लक्षणसमन्वयसंभवात् व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्याप्रामाणिकत्वेऽपि क्षतिविरहेण एतादृशव्याप्ति- लक्षणशंकाया प्रतियोग्यवृत्तिश्चेत्यादिना तादृशाभावखण्डनस्यासाङ्गत्यापत्ति; अतो लक्षणान्तरमाह "यत्समानाधिकरणानामिति । अत्रापि यत्त- त्पदयो. पूर्ववत् यत्तद्धर्मावच्छिन्नपरता बोध्या । “वहिमान् धूमादि "त्यादौ साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावा वहित्वादिना घटाद्यभावा एव, तेपाञ्च स्वविशिष्टयावद्धत्वधिकरणान्तर्भावेन वहित्वादिरूपप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसमानाधिकरणतया लक्षणसमन्व- य । अत्रापि प्रतियोगिसामानाधिकरण्यनिवेशे उक्तक्रमेण " धूमवान् वहे "रित्यादावतिव्याप्ति , अत प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधि- करण्यनिवेश ; तथा च धूमाद्यभावाना वहिधूमोभयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिता- 1"अवच्छेदेन-अ. 'एव सर्वत्र हेतुसमानाधिकरणमुभयत्वावच्छिन्नाभावमि"ति प्रतीकधारणम्--₹. . . 7 ·चतुर्दशलक्षणी श्रयवयादिसामानाधिकरण्यसत्त्वेऽपि प्रतियोगितावच्छेदकीभूततादृशोमय- त्वावच्छिन्नसामानाधिकरण्याभावान्नातिव्याप्तिः । एवं तादृशामावाधि. करणकधूमवद्वृत्तित्वविशिष्टगोत्वाभावद्रव्यान्यतराभावस्य धूमाभावस्वरूपत्वेऽपि तादृशाभावप्रतियोगितावच्छेदकधूमवद्वृत्तित्वविशिष्टत्वावच्छिन्नेन समं तादृशा- भावस्य स्वविशिष्टहेत्वधिकरणान्तर्भावेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहा. नातिव्याप्तिः], द्रव्यत्वेन धूमो नास्तीत्यादिप्रतीतौ च द्रव्यत्वादेः प्रतियोगि- तावच्छेदकत्वं न भासते, अपि तु धूमत्वादेरेव, द्रव्यत्वादेस्तु तृतीयोल्लिखितवैशिष्टयमात्रं धूमादौ भासने इत्युपेयते, अतः तादृश- प्रतीतिविषयाभावस्य धूमाभावादिसमनियततया तत्प्रतियोगितावच्छेदकं द्रव्यत्वादिकमपि धूमाभावप्रतियोगितावच्छेदकमिति प्रतियोगितावच्छेद- कावच्छिन्नसामानाधिकरण्यविवक्षणेऽपि अतिव्याप्तेर्दुरिता इत्याशंकाया नावकोशः। एतेन धूमकालावच्छिन्नधूमववृत्तित्वविशिष्टस्य वहित्वरूपेण यो- ऽभावः तस्य धूमाभावसमनियततया वह्नित्वमपि धूगाभावप्रतियोगितावच्छे- दकमित्यपास्तम् ; वहित्येन तादृशधूमववृत्तित्वविशिष्टं नास्तीति प्रतीतो तादृशधूमववृत्तित्ववैशिष्टयस्यैव प्रतियोगितावच्छेदकत्वावगाहनोपगमात्; अन्यथा धूमवद्वृत्तित्वविशिष्टवहिमति धूमशून्ये वहिवरूपप्रतियोगिता- वच्छेदकविशिष्टवहिरूपप्रतियोगिसत्येन तादृशप्रतीत्यनुदयप्रसंगात् , अस्तु वा तत्र तादृशवैशिष्टयसहितस्यैव वहित्वस्य तथात्वम् ; तावतापि न काचित्कोऽय पाठः इति--अ, 'अनवकाश:-अ. 1"इदं च धूमशन्यवद्विकाले धूमाभावसत्वात् समनयत्यरक्षाय "-0%धूमकाली- नेति प्रतिवम् कृ. 'ताशप्रतियोगिता-अ.

·. . गादाधरी क्षतिः प्रतियोगितावच्छेदकपदस्य प्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणार्थ- कत्वात् । अथैवमपि घटभिन्नत्वेन धूमघटान्यतरन्नास्तीत्यत्र घटधूमान्यतरत्व. मात्रस्य न प्रतियोगितावच्छेदकत्वभानम् , धूमशून्ये घटवति तादृशाती- त्यनुपपत्तेः; नापि घटभिन्नत्वसहितस्य तस्य, गौरवात् ; किन्तु घटभिन्नत्व- मात्रस्यैव, एवं च तादृशाभावस्य धूमाभावसमनियततया धूमामावस्यापि घटभिन्नत्वं प्रतियोगितावच्छेदकम् ; एवं भेदत्वेन अयोगोलकभेदघटात्यन्ता- भावान्यतराभावस्य अयोगोलकभेदत्वावच्छिन्नाभावसमनियततया भेदत्वमपि अयोगोलकभेदाभावप्रतियोगितावच्छेदकम् , एवं द्रव्यत्वभिन्नत्वेन द्रव्यत्व- धूमत्वान्यतराभावस्य धूमभेदसमनियततया द्रव्यत्वभिन्नत्वमपि धूमभेदप्रति- योगितावच्छेदकम् , ' तादृशधर्मावच्छिन्नानाञ्च अयोगोलकादावपि सत्वादति- व्याप्तिस्तदवस्थैवेति चेत् तर्हि प्रतियोगितावच्छेदकेत्यनेन प्रतियोगिताया न्यूनवृत्तिभिन्नं सत् , यदवच्छेदकं तदेव विवक्षणीयम् , न्यूनवृत्तित्वं च स्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वे सति स्वसमानाधिकरणत्वम् , तद्भिन्नत्वं च व्यधिकरणधर्मसाधारणम् ; घटधूमान्यतरादिनिष्ठप्रतियोगिताया न्यूनवृत्त्येव घटभिन्नत्वादिकम् , 'न च वहित्वेन प्रमेयं नास्तीत्यत्र मेयसामान्यवृत्तित्वेन वहित्वावच्छिन्नप्रतियोगिता या प्रतीयते, वहिर्नास्ती. यत्रापि वहिवृत्तितया 'सैव प्रतीयत इत्युपेयते, एकधर्मावच्छिन्नविभिन्न- प्रतियोगिताकल्पने गौरवात् , तथा च कालिकसंबन्धेन हेतुसमानाधिकरण- वहित्वावच्छिन्नवह्याद्यभावप्रतियोगिताया न्यूनवृत्तिमिन्नावच्छेदकाप्रसिद्धया अयोगोलकेऽपि तादृशप्रतीतेः सत्वान् अन्यतरत्वं न तत्प्रतियोगितावच्छेदकम् "-रा. "पटादौ ताशप्रतीतिसत्वात् नान्यतरत्वं तथा "रा. 'न त्यस्य वाच्यमित्यनेन अन्वयः-स्व. "वहित्वावच्छिन्नवायभावीयप्रतियोगिता"-अ. . .

·. . ५२ चतुर्दशलक्षणी 'अव्याप्तिरिति वाच्यम् , 'वहित्वेन प्रमेयं नास्तीति प्रतीतौ प्रमेयत्व- विशेषितस्य 'वहेरेव प्रतियोगिता भासते नान्यस्येत्यभ्युपगमात् तादृशाभाव- प्रतियोगितायां प्रमेयसामान्यवृत्तित्वस्यैासिद्धेः । अथवा प्रतियोगितावच्छेदकपदं प्रतियोगिताया अनतिरिक्तवृत्ति सत् यदवच्छेदकं तत्परम् , अनतिरिक्तवृत्तित्वञ्च स्वव्यापकतत्कान्यत्व- तत्सामानाधिकरण्योभयाभाववत्त्वम् , तथात्वं च व्यधिकरणधर्मसाधारणमपि, घटधूमान्यतरादिनिष्ठप्रतियोगितायाश्च अतिरिक्तवृत्त्येव घटभिन्नत्वादिकम् , तादृशप्रतियोगिताया यावद्धटभिन्नादिसाधारण्याप्रसक्तेः । वहित्वाद्यवच्छिन्न- प्रतियोगितायाः प्रमेयसामान्यवृत्तित्वेऽपि तदनतिरिक्तवृत्त्यवच्छेदक वहि- त्वादिकमेव, स्वव्यापकतत्कान्यत्वस्यावृत्तौ प्रसिद्धत्वादिति नानुपपत्ति- यदि हेतुसमानाधिकरणोऽपि तादृशधर्मावच्छिनप्रतियोगिताक एव ग्राह्यः, बधि- करणधर्मावच्छिनाभावमादाय सद्धेती लक्षणसमन्वयः, तदा धूमवान् वहेरिल्यादौ धूम- त्वाद्यवच्छिनधूमायभावानामुक्तलक्षणाघटकतया व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामावस्य वह्नित्वेन घटाभावसमनियततया तत्प्रतियोगितावच्छेदकाहित्वावच्छिन्नमामानाधिकरण्यादतिव्याप्ति- बोध्या-रा. अनन्तरं-एवं घटभिन्नत्वेन महाननीयवद्विघटान्यतराभावादेः धूमादिहेतुममानाधि- करणस्य महानसीयवद्वित्वावच्छिन्नतदभावसमनियतत्वेन तदभिन्नत्वस्य महानसीयवदित्वा- वच्छिन्नमहानसीयवहिमात्रवृत्तिप्रतियोगिताया. न्यूनवृत्तिभिन्नमवच्छेदकं महानसीयवदित्वा- दिक तदवच्छिनेन तादृशाभावस्य हेतुमति पर्वतादौ सामानाधिकरण्यासत्वात् अव्याप्तिः । यदि च विशिष्टमाध्यव्यापकतावच्चेदकस्वन्यूनवृत्तिभिन्नस्यावच्छिन्ना यदीयप्रतियोगिता ता. दृशभाव एवं निवेश्यते ; तथा सति उक्ताभावाना लक्षणाघटकतया व्यधिकरणधर्मावच्छिन्ना- भावमादायेव सद्धेतौ लक्षणममन्वय इत्युच्यते तदा धूमवान् वहेरित्यादौ अपि धूमत्वा- वच्छिन्नधूमाभावस्य उत्तरीत्या लक्षणाघटकतया व्यधिकरणधर्मावच्छिनाभावमादायाति- व्याप्तिः । इति । साकष्टे दशमपंक्तौ अधिपाट-अ. "धूमत्ववदित्वादिना "-रा. 'धूमवद्यादेः"रा. "अप्रसिद्ध:"-अ.

·गादाधरी गन्धोऽपीति । ['प्रतियोगिताया स्वन्यूनवृत्तिभिन्नाया यदवच्छेदक तद वच्छिन्नसामानाधिकरण्य' विवक्षितम् न्यूनवृत्तित्व च सामानाधिकरण्य घटितमिति व्यधिकरणधर्मपरिग्रह ] | तत्प्रतियोगितासमानाधिकरण सत् तत्प्रतियोगितानिरूपकाभाववद्वृत्तितावच्छेदक यत् तदन्यप्रतियोगितावच्छेदक वा निवेश्यम् । एतल्लक्षणे साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदक प्रतियोगिताकाभावनिवेशे वहिमान् धूमादित्यादौ वहित्वादिना घटाभाव समनियतत्वेन घटत्वादिना वह्नयाद्यभावस्य हेत्वाधिकरणावच्छेदेन वयादि रूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यसम्भवेऽपि वहिघटोभयत्वावच्छिन्नाभावस्यापि तथाविधतया तस्य' प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्याभावेना- संभव इत्यतो व्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमुक्तम् , अत एव व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावानभ्युपगमे हेतुसमानाधिकरणस्य साध्यता बच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नामावस्याप्रसिद्धया असभव , "अयमात्मा ज्ञानादि "त्यादौ केवलान्वयिसाध्यके चाव्याप्तिर्वा भवतीत्यभि प्रायकतया प्रतियोग्यवृत्तिश्चेत्यादिग्रन्थसगति । न चा " यमात्मा ज्ञानादि " 3 क्वाचित पाठ इति-अ, स्वन्यूनेति प्रतीकम्-कृ न्यायरने "स्वन्यूनवृत्तिभिनाया प्रतियोगिताया” इति प्रतीक्धारणम्- तम्मात् सार्वत्रिकत्वम्-स्व 'स्वन्यूनवृत्तिभिन्नम् (इति)-अ, क अनन्तरम् “वा"कार के अनन्तर घटभिनत्वादिना महानसीयवाहियगन्यतराभानमादाय उक्ताव्याप्तिवारणाय उक्तप्रतियोगितावच्छेदकविशेषण व्यापकतावच्छेदवरूपेऽपि निवेश्यम् अतो न ताशा भावाना लक्षणपकतेति । अधिक्पाठ-अ 'वहयादिस्पप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिनसामानाधिकरण्यमभवेऽपि-अ तस्य च-अ असमवेन- प्रतियोगिताकामावस्य- .

·.. ५४ चतुर्दशलक्षणी त्यादौ पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टात्मत्वत्वादेरात्मत्यादिव्यापकतावच्छेदकतया तद- वच्छिन्नाभावस्य उत्तरक्षणावच्छेदेन हेतुसमानाधिकरणतया " इदं वाच्यं ज्ञेयत्वादि "त्यादावपि 'एतत्क्षणान्यवृत्तित्वविशिष्टवाच्यत्वत्वादेः विषयता- संबन्धेन जन्यज्ञानत्वविश्वविषयकजन्यज्ञाननिष्ठतद्वयक्तित्वादेः साध्यव्यापक- तावच्छेदकतया तदवच्छिन्नाभावस्य एतत्क्षणावच्छेदेन प्रलयावच्छेदेन च हेतुसमानाधिकरणतया व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावानभ्युपगमेऽपि न तादृशाभावाप्रसिद्धिरिति वाच्यम् , प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटितव्यापकताया "एव निवेशनीयतया निरुक्तधर्मावच्छिन्नाभावानामपि साध्यवति सत्वेन तादृशधर्माणां व्यापकतावच्छेदकत्वासंभवात् । न च साध्यतावच्छेदका- वच्छिन्नप्रतियोगिताकामाव एव किम् न निवेश्यते ? प्रमेयसाध्यक- स्थले संयोगसमवायादिरूपव्यधिकरणसंबन्धावच्छिन्नप्रमेयत्वादिनिष्ठप्रतियोगि- तावच्छेदकताकाभावमादाय लक्षणसमन्वयसंभवादिति वाच्यम् , तथा सति लघुरूपसमनियत्तगुरुधर्मस्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन तद्रूपा- वच्छिन्नसाध्यके तथाविधाभावाप्रसिद्ध्या अन्यात्यापत्तेः ।। अत्र' च "ज्ञानवान् आत्ममहाकालान्यतरत्वादि" त्यादावतिव्या- प्तिवारणाय साध्यतावच्छेदकसंबन्धेन "व्यापकत्वं तेनैव संबन्धेन 'प्रतियो- गिसामानाधिकरण्यं विवक्षणीयम् , महाकालान्यत्वविशिष्टघटादिसाध्यकस्थले एतत्क्षणान्यक्षगवृत्तित्वविशिष्टवाच्यत्वत्वादेः"-83; एतादृशपाटः कृष्णभट्टी- येऽपि दर्शितः-स्व. १ "एव" शब्दो नास्ति-अ. "अनवच्छेदकत्वे"-अ. अब च भवानन्दमतमुपन्यस्य दूषयति-रा. वहिमान धूमादित्यादौ इव्यत्वाभावमादायाव्याप्तिवारणाय व्यापकतायां साध्य- तावच्छेदकमबन्धावच्छिन्नत्वनिवेश इत्यायुधम् । ना. 8"प्रतियोगितांवच्छेदवावच्छिन्नमामानाधिकरण्यम्"--अ. " .

·गादाधरी कालत्वादेः व्यभिचारित्वेऽपि तत्र हेतुसमानाधिकरणस्य महाकालान्यत्वविशिष्ट- घटाधभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टसामानाधिकरण्याभावेनातिव्या- प्त्यसंभवात् । तादात्म्यसंबन्धेन प्रमेयसाध्यकस्थले तादृशसंबन्धेन साध्यं प्रति तादृशसंबन्धेन व्यापकतायाम् अवच्छेदकीभूतो यः प्रमेयत्वादिरूपकेवलान्व- यिधर्मः तदवच्छिन्नस्य संयोगसमवायिविषयितादिसंबन्धावच्छिन्नाभावमा- दायैव लक्षणसमन्वयसंभवात् अभावप्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकसंबन्धा- वच्छिन्नत्वस्य प्रयोजनविरहेणानिवेशात् ; 'तन्निवेशेऽपि व्यधिकरणसमवा- यित्वावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकताकं प्रमेयत्वादिमद्भेदमादाय लक्षणसम- न्वयसंभवात् । “समवायितया वाच्यत्ववद्भेदोऽपि द्रष्टव्य " इति मिश्रोक्त्या तादृशभेदस्यापि सौन्दलसम्मतत्वादिति केचित् ; तदसत् , घटत्वाभाववान् मेयत्वादि " त्यादौ पूर्वोक्तदिशा अतिव्याप्तेः । 'स्वप्रतियोगितावच्छेदकाव- च्छिन्नव्यापकताघटकयावत्संवन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधि- करण्यनिवेशनमपि न सत् ; तथा सति " इदं वाच्यं ज्ञेयत्वादि" त्यादौ विषयतासंयोगादिसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावमादाय व्यधिकरणधर्माव- च्छिन्नाभावानभ्युपगमेऽपि लक्षणसामञ्जस्यात् प्रतियोग्यवृत्तिश्चेत्यादिग्रन्था- संगतेः । एतेन-विषयतासंबन्धेन व्यापकता तेन संबन्धेन 'प्रतियोगि- सामानाधिकरण्यं विवक्षणीयम् , साध्यवत्त्वप्रकारकप्रमात्वाद्यवच्छिन्नाभाव- मादाय सर्वत्र लक्षणसंगमनमतिव्याप्तिनिरासश्चेति निरस्तम् ; ज्ञेयत्वत्वादिना वाच्यत्वादीनामभाव' इत्येतादृशग्रन्थासंगतेश्च ज्ञेयत्वस्य ज्ञानविषयतात्मकस्य 1"अभावात्"-अ. "सर्वत्र व्यधिकरणसंबन्धावनिम्नप्रतियोगिताकाभावेनैव लक्षणसमन्वये प्रतियोग्य- प्रतिश्वेत्यादि ग्रन्थावतारासंगतिरित्यत आह:-"तग्निवेशेऽपीति ।-रा. 'भवानन्दस्य कल्पान्तरमपि दयितुमुपन्यस्यति-रा. "प्रतियोगितावच्छेदवावन्छिनसामानाधिकरण्यम्"--अ. मुलभः इत्यधिक:-अ.

·. . चतुर्दशलक्षणी विषयतासंवन्वेनाव्यापकत्वात् । किन्तु स्वप्रतियोगितावच्छेदकसंबन्धेन व्या- पकत्वम् , तेनैव' प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नभावसामानाधिकरण्यं विवक्ष- णीयम् , व्यभिचारिणि साध्याद्यभावस्य विशेषणताविशेषेण किञ्चिद्विशिष्ट- स्वाभावनिष्ठतादृशाभावत्वरूपप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्ये - ऽपि तदवच्छिन्नभावसामानाधिकरण्याभावात् नातिव्याप्तिः ; किश्चिद्विशिष्टस्य स्वस्य योऽभावः सामानाधिकरण्यसंबन्धेन तद्विशिष्टस्याभावश्च विशिष्टस्व- समनियतोऽपि स्वस्मादतिरिक्त एव, अभावमात्रप्रतियोगिताकामावस्यैव तद- भावप्रतियोगिस्वरूपतायाः सिद्धान्तसिद्धत्वात् । अतो धूमाधभावस्य सामा- नाधिकरण्यसंवन्धेन हृदादिवृत्तित्वविशिष्टधूमाद्यभावाभावविशिष्टत्वावच्छिन्न- भावसामानाधिकरण्येऽपि न क्षतिः । ["वस्तुतस्तु प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्ने भावत्वमनिवेश्य प्रति- योगितावच्छेदकेऽभावात्तित्वमेव निवेश्यम् , तादृशविशिष्टत्वं चाभावसाधा- रणमिति । यावदभावानामित्यत्रापि अभावपदं भावभिन्नपरम् . अतः कालि कादिसंवन्धेन हेतुसमानाधिकरणस्य वयादिव्यापकतावच्छेदकहृदत्वाद्यभाव- त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य हृदत्वादेः स्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नभाव- सामानाधिकरण्यासंभवेऽपि न क्षतिः ; न च हृदत्वाभावाभावस्य हदत्वा- भावप्रकारकप्रमाविषयत्वाभावसमनियततया स्वप्रतियोगितावच्छेदकतादृश- 1" 'तेनैव सबन्धेन"-रा. "भावपदं चतुर्थकल्पे व्यर्थम-कृ. "तदभिन्नाभावप्रतियोगिस्पताया इत्यर्थः यथा घटाभावमात्रप्रतियोगिवाभाव- स्यैव घटाभावप्रतियोगिघटस्पत्यम्"।-रा. "अयोगोलवीयवदयादि"-रा. ग ]" "काचित्कोऽय पाठः" इति-अ.

·गादाधरी प्रमाविषयत्वत्वावच्छिन्नभावसामानाधिकरण्यमस्त्येवेति वाच्यम् , तस्य 'भाव तया भिन्नत्वात् । "एवं च सति "कपिसंयोगाभाववान् मेयत्वादि "त्यादौ कपिसंयोगात्मकाभावस्य लक्षणाघटकत्वेऽपि विवक्षणीय " स्वविशिष्टे "त्यस्य सार्थकता 'पूर्वोक्तदिशा अवसेया। न च भावभिन्नाभावविवक्षणेऽपि "अयमात्मा ज्ञानादि "त्यादौ दैशिकविशेषणतया हेतुसमानाधिकरणस्य साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापक- तावच्छेदकीभूतकालिकसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाकाशाभावाभावत्वाद्यय- च्छिन्नप्रतियोगिताकस्य आकाशाभावादे स्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न- भावसामानाधिकरण्यासंभवात् लक्षणसमन्वयासंभव इति वाच्यम् , 'आका- शाभावीयतादृशाभावत्वस्य दैशिकविशेषणतया साध्यवद्वत्तेः आकाशाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकतया साध्यव्यापकतावच्छेदकत्वविरहेण तदवच्छिन्ना- भावम्य लक्षणाघटकत्वात् ; अस्तु वा व्यापकतावच्छेदकरूपाश एव भाववृत्तित्वविशेषणम् , "इदं वाच्यं ज्ञेयत्वादि "त्यादौ च व्यधिकरण- संवन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकवाच्यत्वाद्यभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकं न प्रतियोगितावच्छेदकसंबन्धघटितव्यापकतावच्छेदकम् , अतस्तादृशाभावस्य न रक्षणघटकतेति नोक्तप्रतियोग्यवृत्तिश्चेत्यादिग्रन्थासंगतिरिति । 'तथा च समनियतयो भावमित्रयोरेवस्य न तु भावाभावयोरपीति भावः" मावतयेतीति प्रतिकम्-कृ. "एवं सति" इति (अ) कृष्णम्भट्टीये अपि एव सतीति प्रतीकम्-स्व. 'सत्तावान् जातेरियादौ पूर्वोक्कदिशा अवसेया"-अ 'आकाशाभावस्यात्मत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यतात्वेन घटाभावसमनियततया भावसामा. नाधिकरण्यासमवेन इयमाका अनुपपन्ना ; इदमेर साधन कुतो न कृतमित्याशकामपि निरस्यनि “आकाशाभावीये "त्यादिनेति । वस्तुनो व्यापकत्वविरहात् कालिकामधेन भयभावप्रचारप्रमामावमादायाध्याप्तिर्योध्या । -. .

·५८ चतुर्दशलक्षणी न च प्रतियोगितावच्छेदकसंपन्धेन व्यापकताविवक्षणेऽपि " इदं वाच्यं ज्ञेयत्वादि "त्यादौ विपयितादिसंबन्धेन वाच्यत्वत्वादिमतो ज्ञानादेः यः स्वरूपसंपन्धेनाभावः तस्य स्वप्रतियोगितावच्छेदकीभूतस्वरूपसंबन्ध. घटितवाच्यत्वनिष्ठव्यापक्तावच्छेदकवाच्यत्वत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताक्तया हेतुसमानाधिकरणतया स्वरूपसंपन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नवाच्य- त्वादिसमानाधिकरणतया च तत्र व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावानभ्युपगमेऽपि तमादायैव लक्षणसामञ्जस्यमिति ताशग्रन्थासंगतितादवस्थ्यमिति वाच्यम् , धूमवान् यहे "रित्यादौ संयोगादिसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकधूमाद्य- भारस्य कालिकमंन्धेन धूमत्वादिविशिष्टवयादिना संयोगेन-समवाय संपन्धावच्छिन्नप्रतियोगितारस्य अयोगोलकावृचिजातित्वाधवच्छिन्नाभावस्य कालिकादिसंबन्धेन तादृशजातित्वादिविशिष्टायोगोलकीयरूपादिना समं सम- वायेन-स्वरूपमंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगितारस्य धूमवत्त्वप्रकारकप्रमाविषय. स्वाधभावस्य कालिकादिसंबन्धेन- तामविषयत्वत्वादिविशिष्टसंयोगादि'. चमेन अनुयोगिताविशेषसंनन्धेन ताशविषयत्वत्वादिविशिष्टतादृशविषय त्वाद्यभानेन च समं स्वरूपसंपन्धेन-विषयतासन्धावच्छिनप्रतियोगिताक धूमवत्त्वाकारकप्रमाद्यभारम्य विपयितासंबन्धेन, फारिकसंबन्धन वा तादृश प्रमात्वविभिष्टं यदयोगोरकादिविषयमज्ञान तेन समं विषयतासमन्थेन- सामानाधिकरण्यमत्त्वादतिव्याप्तेवारणाय प्रतियोगितावच्छेदक्त्वपटकमंबन्धे नैव प्रतियोगितापदकविशिष्टत्वम्य विवक्षणीयतया “यहिमान् धूमादि". त्यादी विपयितासंबन्धन दन्यत्वत्वादिमतः ममवायादिसंबन्धावच्छिन्नाभावम्य स्वप्रतियोगितावच्छेदकसमवायादिसंबन्धघटितदन्यत्वादिनिष्ठव्यापातायो म्य. रूपमबन्धन अपच्छेदकीभूनो यो द्रव्यत्वत्वादि तदवच्छिन्न प्रतियोगिता न्याय "मयोगधमने "ति प्रतीकरणम्--स्व "प्रतियोगितारोदानवोदामधेने" - ·गादाधरी कस्य स्वप्रतियोगितावच्छेदकत्वघटकविपयितादिसंबन्धेन प्रतियोगितावच्छेदक- विशिष्टज्ञानादिना सम हेत्वधिकरणे स्वप्रतियोगितावच्छेदकसमवायादिना सामानाधिकरण्य न संभवतीति व्यापकतावच्छेदक्तायामपि स्वप्रतियोगि तावच्छेदकताघटकसबन्धावच्छिन्नत्वम्यावश्यं निवेशनीयत्वेन इदं वाच्यं ज्ञेयत्वादि "त्यादौ दर्शिताभावाना लक्षणाघटकत्वादिति दिक् । नन्वत्र रक्षणे समवायित्यादिना वाच्यत्वाद्यभावीयसमवायित्यादि रूपप्रतियोगितावच्छेदकस्य वाच्यत्वादिव्यापकतानवच्छेदक्त्वात् वाच्यत्वादि- साध्यकस्थले न तादृशाभावाना रक्षणघटक्ता, तथा च तत्र तादृशाभाव एव दुर्लभ इत्यत आह-ज्ञेयत्वत्वादिनेति । वाच्यत्वादीनाम् इत्यादि- पदात 'घटादेरपि परिग्रह । शेपमिति । स्वविशिष्टयावद्धत्वधि करणान्तर्भावेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यविवक्षण हेतु- सामानाधिकरण्यादिशरीरे संबन्धविशेषनिवेशनं तत्प्रयोजनश्चेत्यर्थ । अत्रच निरुक्तामावेषु स्वविशिष्टहेत्वधिकरणसामान्यान्तर्भावेन प्रतियोगितावच्छेदका वच्छिन्नसामानाधिकरण्यनिवेशापेक्षया प्रतियोगिवृत्तित्वमेव निवेशयितु मुचितम् , सद्धेतौ व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाना तादृशाभावाना केवलान्वयितया प्रतियोगिन्यपि वृत्ते रक्षणसमन्वयसंभवात् यहिमान् धूमादित्यादौ कालिकादिसबन्धेन हेतुसमानाधिकरणम्य रूपान्यत्वप्रकारक- प्रमाविषयत्वाद्यभावस्य दैशिकविशपणतया हेतुसामानाधिकरण्यनिवेदशेन' 1"व्यापकतावच्छेदक्ताघटक्मरन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकतापटकवैशिष्टयाभिधाने नातिव्याप्तिकारणसंभवे स्वप्रतियोगितावच्छेदक्तापटक्मरन्धेन तवैशिष्टय निवेश्य परिमान् धूमादित्यादौ अत्र्याप्ति प्रदर्य तेनेर सबन्धेन व्यापकतावच्छेदकस्वश्थनमयुष मिति ध्येयम्" "घटत्वादे "-अ "यारद्धवधिकरणान्तभावेन" में 'प्रतियोगितय इति न्यायरने प्रतीकवारणम् । ताहारीन्या पाये मन्यते-र "हेतुमामानाधिकरण्यनिवेगात तदिरहेण"-अ ·६० चतुर्दशलक्षणी वयादिभेदस्य प्रतियोगितावच्छेदकतादात्म्यसंबन्धघटितसाध्यव्यापकता- वच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वविरहेण लक्षणाघटकतया प्रतियोग्यवृत्तित्वे- ऽपि क्षतिविरहात ; कपिसंयोगाभाववान् मेयत्वादित्यादौ कपिसंयोगादेः उक्तरीत्या व्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वविरहेण दैशिक- विशेषणतया हेतुसामानाधिकरण्याभावेनाभावे भावभिन्नत्वविरहेण च लक्षणा- घटकतया प्रतियोग्यवृत्तित्वेऽपि न क्षतिः । "धूमवान् वद्दे "रित्यादौ धूमाघमावस्य प्रतियोगिवृत्तित्वेऽपि अयोगोलकान्यत्वादिप्रकारकप्रमाविषय त्वाधभावस्य भावप्रतियोगिकतया अयोगोलकत्वाद्यतिरिक्तस्य प्रतियोग्य- वृत्तित्वात् नातिव्याप्तिरित्यवधेयम् । इति द्वितीयस्वलक्षणम् । 1"विशेषणतया साध्यवभिष्टत्वस्य निवेशात् तस्य व्यापकतावच्छेदकत्व दुरिमिति योध्यम्"--रा. "विरहेण"-अ. इदमनास्थायाम-कृ. 'आदिपदाघटितपाठ -(अ) अयोगोलकान्यत्वप्रकारकप्रमाविषयत्वाभायस्येति प्र. तीकम्-कृ. S ·चैवमि"ति मूलम्. कृष्णम्भट्टीये चतुर्दशलक्षणी "मूलमित्यादि" । इच्छैव वाच्यत्वं, समवायित्वेन तदभावो विषय- तासंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताको यद्यप्यप्रसिद्धः, तथापि सरन्धान्तराय च्छिन्नतत्सौलभ्यमिति तु न संभवति. सामान्यरूपेण 'विशेषाभावास्वी कारात्. न्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्येति ग्रन्थविरोधाच्चेति भाव । "व्यभिचार" । ज्ञेयत्वं वाच्यत्वज्यभिचारीति व्यवहारापत्ति । वाच्यत्वत्वेन घटाद्यभावमादाय तद्वारणाय “सा ये "ति । "न चेति । घटे यो वाच्यत्वाभाव स न तादृश , म्वावच्छिन्नस्वरूप संबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसंवन्धेन वाच्यत्वत्वाभाववानित्यर्थ । घट निष्ठवाच्यत्वाभावप्रतियोगिता वाच्यत्वत्वाच्छिन्नत्वस्वरूपसबन्धावच्छिन्नत्वो- भयशून्येति वा । गादाधों "प्रसिद्धावेवे "त्यनेन “घट एव प्रसिद्ध' इति मुले ; घटे प्रसिद्ध एवेति योजना सूचिता । ननु व्यभिचाररक्षणे अन्या. दृशसाध्याभावनिवेशेऽपि, व्याप्तिलक्षणे साध्यप्रतियोगिकाभाव एव निवे श्यने, इत्यत आह “अन्यथे "ति । ननु साध्याभाव इव तद्वतित्या मावोऽपि ताशवृत्तित्वप्रतियोगिक एव निवेश्य , न तु तादृशचित्वसामा न्यामाव , एवं च व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नमृत्तित्वाभावमादायामभववारणा "विशेषाभावस्वीकारापातात्"--अ प्रगिनत्वात् इत्यपि पाटो श्यते । म च अप्रामाणिक एव-स्व -.

·. ६२ कृष्णम्मट्टीये दाह “अतिव्याप्तेर्वे "ति । तथा च, तुल्ययुक्त्या व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न- वृत्तित्वाभावमादायातिव्याप्तिरिति भावः । 'अनुपपत्तेश्चे"ति । तादृश- वृत्तित्वसामान्याभावस्यैव अव्यभिचारपदार्थता, 'व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाव- 'रूपत्वानुरोधेन, तादृशवृत्तित्वप्रतियोगिकामावस्य तथात्वे, व्यभिचारसामा- न्याभावरूपतानुपपत्तेरित्यर्थः । 'वस्तुतस्तु साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्या- भावस्य तत्राघटकत्वात् , 'तदनुपपत्तेरित्यर्थः । " मात्रे "ति | साध्याभावा- प्रसिद्धिवारणैकतानस्य दर्शितदोपास्फुरणेन तदवारणेऽपि, क्षत्यभावान् । न च साध्याभावे याकिञ्चित्वं निवेश्याव्याप्त्यादिकं वार्यताम्, तथापि वहिधूमान्य- तराभावमादायातिव्याप्तेः । “ महानसीये "ति । सान्यतावच्छेदकावच्छिन्ना- भावनिवेशेऽपि, महानसीयवहयाद्यभाववारणं न स्यात् , अतः, साध्यतावच्छे. दकेतरधर्मानवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावो निवेश्यः ; तत्र स्वसमानाधिकरण- त्वेन धर्मे विशेषिते, केवलान्वयिसाध्यकेऽभावः प्रसिध्यति, परंतु प्रेमेय. वत्साध्यके, साध्यतावच्छेदकेतराप्रसिद्धिरतो अपर्याप्तान्तमवच्छेदकताविशे. पणम् । साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नाभावे विशिष्टसाध्याभाववारकपर्याप्तित्या. गात्, पुनरभिमानानुधावनम् । “स्वम्" । भेदप्रतियोगिता । घटाभावा- दिवारणाय भेदकूटो निवेश्यः । स्वनिरूपकत्वस्वाश्रयधर्मसमानाधिकरणत्वो- भयसंबन्धेन तादृशावच्छेदकताविशिष्ट प्रतियोगिताप्रतियोगिक एक एव वा भेदः । तादृशप्रतियोगिताकान्याभावनिवेशे, व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाव- स्याकाशाभावरूपतया अप्रसिद्धिः स्यात्, अतः तन्नोक्तम् । प्रतियोगितायां 'अव्यभिचाररूपतानुपपत्ते"ति-अ. एतत्पूर्व-द्वितीयाभावस्येति पाठ:---मै ; ताशपाठ: नास्ति-अ. लाभानुरोधेन-अ. 'वस्तुतस्तु" स्थाने "एवमिति पाठ:--अ. " तदनुपपत्तिवाध्या"-अ. . . 3 ·. मात्र- , चतुर्दशलक्षणी साध्यतावच्छेदकताघटकसंबन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकत्वनिवेशात् , न "गुण- वान् द्रव्यत्वा "दित्यादौ, विषयितासंबन्धेन गुणत्वविशिष्टस्याभावमादाय अव्याप्तिः । तत्रैव साध्यतावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नत्वनिवेशात् , न वाच्यत्व- भेदमादाय तत्प्रसिद्धिः । पर्याप्तिनिवेशनप्रयोजनमाह" प्रमेयत्वादिने "ति । " तादृशावच्छेदकता" साध्यतावच्छेदकापर्याप्तावच्छेदकता । मेवे "ति । घटत्वेन पटो नास्तीति, प्रतीतिविषयाभावप्रतियोगितानामपि लक्षणघटकत्वात् । अत्र साध्यतावच्छेदकस्य वृत्त्यनियामकपर्याप्तिसंबन्धाव- च्छिन्नाधेयतासंबन्धेन अभावो ऽलीकः । साध्यतावच्छेदकानुयोगिकपर्याप्ति- प्रतियोगित्वाभावश्च, अनुयोगिताया अव्यासज्यवृत्तित्वात् , उक्तस्थले घटत्य. निष्ठावच्छेदकत्ये न संभवति । यद्रूपावच्छेदेन साध्यतावच्छेदकतापर्याप्तिः, तद्रूपावच्छिन्नपर्याप्तिसंबन्धावच्छिन्नाधेयत्वाभावनिवेशे, तादृशपर्याप्तिपतियो- गित्वाभावनिवेशे, वा, गौरवम् । वृत्त्यनियामकप्रतियोगित्वसंबन्धावच्छिन्न- तादृशपर्याप्त्यभावस्तु, अलीक इत्यत आहः-" साध्यते "ति । साध्यतावच्छे- दकपर्याप्तनिरूपकताकावच्छेद्यत्वाभावेत्यर्थः । पर्याप्तिसंवन्धेन साध्यतावच्छे. दकस्यावच्छेदकताविशेषणत्वात् , लाघवं बोध्यम् । समवायेन प्रमेयवदभाव 'पर्याप्तिसंबन्धे किम् मानमितिचेत् ! आकाशौ" इत्लादिवाक्यस्याप्रमाण्य- निर्वाहाय पर्याप्तिसंबन्ध आवश्यकः, तदभ्युपगम एव प्रकृत्यतावच्छेदकव्याप्यत्वविशिष्ट- पर्याप्तिमंबन्धेन द्वित्वादेरन्वयबोधस्य शस्याभ्युपगमतया तदप्रामाण्यसभवात् । प्रत्यर्थ. तावरणेदकव्याप्यत्वविशिष्टममवायेन द्वित्वादेरन्वयः स्वोर्तुम् न शक्यते, समायस्य एकत्वेन प्रकृत्यर्यतावच्छेदकाव्याप्यत्वात् । एवमपि दिलादीना अधिकरणभेदेन भिन्नतया देश व्याप्यत्वसंभवात् प्रकृत्यतावच्छेदकवैशिष्टयं द्वित्वे निवेश्य तागद्वित्वममायस्य संपन्धत्वस्वीकारात् न दोष इति चेन, लाघवात् ताशाद्वित्वस्यैव संपन्धत्वस्वीकारात् । तावतेव पर्याप्तः संसर्गतामितिः। पर्याप्तः द्वित्वानतिरेकात् । तदुक्तं दीधितिना "अममेको घटः इमौ दौ" इत्यादिप्रतातिसाक्षिः स्वस्एमन्धविशेषः पर्याप्तिरिति । पर्याप्तिाप्यातिरिति केचित् । अभ्याप्यात्तिरित्यन्ये-स्व. " ·६४ कृष्णम्मट्टीये प्रतियोगित्वादौ मेयावच्छेद्यत्वं सुलभम् । प्रतियोगिविशेपणतावच्छेदकान्त र्भायेन पर्याप्तिनिवेशात् , तदनवच्छिन्नत्वप्रसिद्धि । प्रतियोगिविशेषणीभूत- सफलधर्मेषु' अवच्छेदकतापर्याप्त्युपगमात् , महानसीयवहयभावव्युदास । अत्र एवं सति' कवलान्वयिसायके वाच्यत्वाभावपर्यन्तप्रसिद्धिकरणवैयर्थ्यम् अस्वरस । , च, ननु दर्शितरीत्याऽभावनिवेशे, मूलसगमनेऽपि, मणिदीधित्यो'कवा क्यताभङ्गप्रसङ्ग । तथा सति गगनत्वेन प्रमेयाभावादिवैयर्थेन, दीधिति कृता तथाऽभावनिवेशाभिप्रायासभवादित्याशंकते -" न चैवमि "ति । नन्वेवं 'समवेतवान् जाते "रित्यादौ एतद्रूपान्यत्वविशिष्टाभावस्य प्रसिद्धसाध्यके तार्णाताणोंभयाभावस्य वा न व्यावृत्ति ; विशेषणान्तरदाने गौरव मित्यत आह- 'साध्ये "ति । 'एवमपि वाच्यत्वसाध्यके, गुरूधर्म- स्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्वीकारे, विशिष्टाभावोपेक्षा निर्बीजा स्यादि- त्यवतारण सम्यक् । "यद्विशिष्टाधिकरणं साध्यमि"ति । यत्पदम्---- अवच्छेदकतापर, तथा च यादृशावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणीभूतो यो धर्म , तादृशधर्मविशिष्ट साध्य भवति, तादृशी या साध्यतावच्छेदकापर्याप्तावच्छेद- कता, 'तन्निरूपकप्रतियोगिताभिन्न प्रतियोगिताकाभावेत्यर्थ । शुद्धवहित्वा- पर्याप्ताया, महानसीयवहित्वपर्याप्तावच्छेदकताया, यत्पदेनोपादानसभवात् महानसीयवहयभावनिरास । न चै सति, "वहिमान् धूमादि "त्यादौ घटाभावादेरपि साध्याभावत्वापातादव्याप्तिरिति वाच्यं, लक्षणघटकाभाव प्रतियोगिताया साध्यनिष्ठत्वेन विशेषणीयत्वात् । 1"धर्म" इति-- इत पर "मूल कृताम्" इति- साध्यतेति प्रतीक्म-अ इत पूर्व "मनु"इति पाठ-मै 'तत्कातियोगिताभिमप्रतियोगिताकाभावेत्यर्थ - -- .

·. , चतुर्दशलक्षणी अत्र पाठे गगनत्वेन प्रमेयसामान्याभावम्य, रक्षणाघटकतया अग्रे तत्प्रदर्शन विरुभ्यत इति यत्पर्याप्त्यधिकरणविशिष्टाधिकरण साध्ययदिति पाठमादारयाचकु । यादृशावच्छेदस्तापर्याप्त्यधिकरणीभूतो यो धर्म , तादृशधर्मविशिष्टो य पदार्थ , तादृशपदार्थाधिकरणं साभ्यवत् भवति, ताशी या साध्यतावच्छेदकापर्याप्तावच्छेदस्ता, तन्निरूपकपति योगिताभिन्नप्रतियोगिताकभावेत्यर्थ । अत्रापि घटाभावादेरिणीय प्राग्वत् साध्यनिष्ठत्ल प्रतियोगिताविशेषण देयम् । अथवा पूर्वपाठे साध्यमित्यपहाय प्रमेयमिति, एतत्पाठे साध्यवदित्यम्य स्थाने प्रमेयवदिति, विवक्षया घटाभावादिरणीय , नेन न साध्यनिष्ठत्वस्य प्रतियोगिताविशेषणत्वेन गौरवम् । अत्र " यद्विशिष्टाधिकरण वृत्तिमत्साध्य मि"ति विवक्षया गगनत्वेन प्रमेयसामान्याभावसग्रहसमवात पाठान्तर कल्पन, वृथैवेति ध्ययम् । साभ्यतावच्छेदकसमनियतप्रतियोगिताकाभावकल्प एव गगनत्वेन प्रमेयसामान्याभावकथन, नोतरकल्प इत्यप्याहु । अत्र, साध्यतावच्छेदकानवच्छिन्नत्व वस्तुवृत्तिधर्मावच्छिन्नत्वोमया भाववत्पतियोगिताकामाव शक्यनिवेशन , वस्तुवृत्तिधर्मावच्छिन्नत्व च, म्वविशिष्टाधिकरणवस्तुकावच्छेदक्ताक्त्वम् , गगनत्वेन प्रमेयसागान्या भावम्य संग्राह्यत्वे स्वपर्याप्त्यधिकरणधर्मविशिष्टाधिकरणवस्तुक्त्वम् , अवच्छेद गाया निवेश्यमिति। अत्र निरुत्तसाध्याभावसजातीया य, तत्तदधिकरण. दृत्तिन्वाभावा, इति विवक्षया सामझम्यऽपि, गुरुधर्मम्य साध्यतावच्छेदक्त्वे, तम्य प्रतियोगितानवच्छेदकतया, तदवन्टिनाभारामसिद्ध व्यधिकरणधर्मा. , माध्यामवन्वापत्तिार येत्य-स्व 'न्यायरने तु पटान्तरमेव भद्रीकृतमिति हेपम्-स्व. 9 ·. . , कृष्णम्भट्टीये वच्छिन्नाभावमादायातिव्याप्तिः, माध्यतावच्छेदकम्थाने, साध्यव्यापकताव- च्छेदकत्वनिवेशे च तदवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वोक्त्यैव निर्वाहात् शेपवैयर्थ्यम म्यादतः, गुरुधर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वमेवोपेयम् , न तु तथाविधविवक्षा- पि। यदि च, साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नाभावशरीरे पर्याप्तिमनिवेश्यान्याहश एव साध्याभावोऽङ्गीक्रियते, तथा साम्यव्यापकतावच्छेदकावच्छिन्नाभाव शरीरे, पर्याप्तिमनिवेश्य साध्यव्यापकतावच्छेदकावृत्तिसमानाधिकरणधर्मवृत्ती त्यादिकमेण, साध्याभाव परिष्कार्य.. गुरुधर्मस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वं चोपेयमित्युच्यते, तदापि, साजात्यानिनिवेशस्य मिश्रमात्रसम्मततया उपा- ध्यायादीनामसम्मतत्वमालोच्य, साध्याभावप्रसिद्धावेव, लक्षणम्य कथंचित निर्दोपतेत्यभिहितम् . अत एव " ती "ति मूलव्याख्याने, असंभवाति- व्याप्ती पूरिते इति । नन्वेतत्पाठेऽपि, समवायितया वाच्यत्वाभावो. लक्षणघटको न भवतीति मणिविरोध इत्यत आह वस्तुत "इति । इदं तु चिंत्यम् । समवायितापदस्य योगेन गगनत्वविरुद्धघटत्वपटत्वोभयान्यतरपरत्वसंभवात् . यत्पर्याप्त्यधिकरणधर्मविशिष्टस्य, साध्यतावच्छेदकसंबन्धेन अधिकरणमिति विवक्षया, तस्य यथाश्रुतत्वेऽपि वा सामञ्जस्यमिति । परवीदृशाभिप्राये, या- च्यत्वसाध्यके घटत्वादिना पटाभावेदेरपि, लक्षणघटक्त्वसंभवात् , मणिका- राणा साध्यप्रतियोगिकामावानुसरणं, व्यर्थमित्येकवाक्यताभग एव। यदि च, वाच्यत्वसाध्यके एव घटाभाववारणाय, साध्यनिष्ठप्रतियोगिताक्ल्प एवा दरणीय तदा, सौन्दलमतावलम्बनं व्यर्थम् , वाच्यत्वादिभेदसंभवात् . प्रमेय- साध्यके, समवायादिसंबन्धावच्छिन्नमयाभावादि , साध्यतावच्छेदकसंबन्धा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं निवेश्य, तन्मतावलम्बने च, प्रयासाधिक्यमित्यवता- " . वस्तुतस्तु इति प्रतीकम्-र, ·. " . तस्य चतुर्दशलक्षणी ខ្ញុំ रणीयम् । एतत्कल्पे, विशिष्टवाच्यत्वाभावादौ, वाच्यत्वत्वादेरवच्छेदक- प्रवेशानुपगमात , विशिष्टाभावोपेक्षा । "दीधिती"ति । अशुद्धस्यापि शंकितुरभिप्रायविषयत्वे, बाधकामाव इत्याशयः । ननु " अथे "त्यादिग्रन्थस्य, यदि कूटघटितलक्षणाभिप्रायक्त्वं स्वम्याप्यभिमतं, तदाने तद्रूषणाभिधाने संदर्भविरोध , स्वानभिप्रेतार्थ- स्यैव, दूषणीयत्वात् , अतः संदर्भशुद्धिमाह " व्यधिकरणे "ति । एवं " अथे "त्यादिग्रन्थस्य, अगत्या कूटघटितलक्षणाभिप्रायकत्वेऽपि, " प्रतियोग्यवृत्तिश्चे "ति ग्रन्थावतारकत्वं, न संभवति, दुष्टत्वात , निराकृतस्य अभावखण्डनेन निराकरणस्य व्यर्थत्वादितिभाव . तथा च, अथे "त्यादिप्रन्थस्य कूटघटितलक्षणाभिप्रायकत्वं स्वाभिमत, तत्तु न दूषितं, किं तु " प्रतियोग्यवृत्तिश्चे "ति ग्रन्थावतारकत्वमेव, स्वान भिमतत्वादिति, तदुपणे, न संदर्भविरोध इति । ननु " अथे "त्या दिग्रन्थस्यापि " यत्समानाधिकरणा" इत्यादिनिर्दष्टलक्षणाभिप्रायकत्व- मन्तु इत्यत आह "यदि "ति । साध्याभाववदवृत्तित्वरूपलक्षण- कर्तुरेव साध्याभावाप्रसिद्धिनिराकरणार्थम् अथे "त्यादि शंकेति, तम्या " यत्समानाधिकरणा" इति लक्षणस्य, तल्लक्षणपरिष्काररूपत्वाभावेन, तदभिप्रायकत्वं न संभवतीत्यर्थ । कथं तर्हि “यत्समानाधिकरणा" इत्यस्य "प्रतियोग्यवृत्तिश्चेति ग्रन्थावतारकत्वं । चकारेण " अथे "त्यादि शंकाभिप्रेतलक्षणे एव, दूषणस्य समुच्चेयत्वादित्यत " अथे "त्याद्याशंकाभि- घेतलक्षणं, नैव तेन दप्यते, किन्तु अन्यदेवेति मनसिकृत्य, व्यधिकरणधर्मा. वच्छिन्नाभावमात्रनिराकरणपरत्वे, अर्थान्तरापनिरिति लक्षणान्तरम्यावतार- कत्वमुपपादयितुं, प्रथमदूषणं स्पष्टयति "व्यभिचारे "ति । “क्वले "ति । 'माति नास्ति-अ.

·६८ कृष्णम्मट्टीये कूटघटनया परिष्करणीयसाध्याभाववदवृत्तित्वमित्यर्थः । एतस्य केवलान्वयि साधारण्यमक्षतम् । “एवं चे"ति । यद्यपि, घटत्वेन पटाभावो, घटत्वेन घटमिन्नामाव एव, तस्य च, घटान्यत्वेन घटाभावेन प्रतियोगितयोरेकीकर- णामावेऽपि, सकलव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामावानां समनैयत्यादैक्यमिति, कथं तत्त्यागः? तथापि, समनियताभावभेदपक्षे इदम् । अन्यथा भावत्वेनेत्या- दिरिति साम्यम् । "विशेप्यतासंबन्धेने"ति । घटपदजन्यबोधविषयत्वनिष्ठप्रकारतानि- रूपितघटनिष्ठविशेप्यताख्यसंवन्धेनेत्यर्थः . अन्यथा, शुद्धविशेप्यतासंबन्धेन तद्धर्मप्रकारकत्वविशिष्टेच्छाया अपि, केवलान्वयितया, पटादेरपि घटपद- वाच्यत्वापत्तेरिति केचित् । वस्तुतस्तु; घटपदवाच्यत्वादिप्रतीतो, विशिष्टाधिकरणता निया- मिका, तस्यां च निरुक्तविशेप्यतेति, यथाश्रुतमेव, सम्यक् । विशिष्टाभावप्रतियोगितायाः, विशेप्यविशेषणोभयत्वावच्छे देन पर्याप्तिः, तस्या व्यासज्यवृत्तित्वादित्याशंकते ; "न चे"ति । " विशिष्टे- । बोद्धव्यत्वप्रकारकत्वविशिष्टेच्छाया । ननु प्रतियोगितायाः व्यासज्यवृत्तित्वेऽपि, समवायित्वे इच्छान्तर्भावेन प्रतियोगितासामानाधि- करण्यसत्वात् , कथं समवायितया विशिष्टाभावम्य, व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न- प्रतियोगिताकत्वम् ? न च, प्रतियोगिताव्यधिकरणत्वं, स्वरूपसंबन्धन प्रतियोगितानधिकरणवृत्तित्वं, तच्च, समवायित्वस्य प्रतियोगितानधिकर- णघटादिवृत्तित्वेन अक्षतमिति वाच्यम्. तथा सति सामान्यरूपेण विशेपा. भावात्मनो, वाच्यत्वेन वयभावस्य, व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावत्वापत्तेः, वहिनिष्ठप्रतियोगितानधिकरणवृत्तित्वस्य, वाच्यत्वादावक्षतत्वादिति चेन्न; , . . च्छायाः , "इत्याशयेन शंकते"-अ.

·अमा चतुर्दशलक्षणी प्रतियोगित्वाधिकरणावृत्तित्वस्य, प्रतियोगित्वपर्याप्त्यवच्छढकावच्छिन्नापर्याप्ति कत्वस्य, व्यधिकरणपदार्थत्वात् । "तद्विषयाभावादि "ति । घटत्वेन, घट पटोभय नास्तीति प्रतीतिविषयाभावम्य, म्यातुमगक्यत्वादित्यर्थ । यनिशप"ति । उभयाभावविशिष्टाभावेत्यर्थ न तु अभावमानस्य बढ्या दिसामान्याभावस्य प्रतियोगिताया, अव्यासज्यनित्वे बाधकामावात् , व्यासज्यवृतित्वे वेचलान्वयित्वापतेश्चेति भाव । विशेषपद, प्रतियोगि विशेषणधर्मसाजात्यस्य प्रतियोगिताया सूचकम् अन्यथा, घटत्वपटत्वाभ्या प्रमयसामान्याभाव इत्यत्र घटत्वपटत्वान्यतरोपादानवैयर्यात । ननु उभयम्य, घटत्वविशिष्टत्वासमवेऽपि प्रत्येकम्योभयानतिरिक्ततया प्रतियोगितापर्याप्ते , घट त्वेनोभयाभावस्य, कथ केवलान्ययित्वमित्याशक्य, तस्य क्लान्ययित्वनिया हायाह- 1-" यद्धर्मे "ति । प्रतियोगितापर्याप्त्यवादकधर्मावच्छिलपर्याप्तिक प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टप्रतियोग्यधिकरणतया अभावम्य विरोध इत्यर्थ । प्रकृने च, प्रतियोगितापर्यायवच्छेदकीभूतोभयत्वरूपधर्मावच्छिन्नपर्याप्तिक प्रतियोगितावच्छदकस्यैवाप्रसिद्धत्वेन, विरोध्यभावात् उत्तामावस्य फेवलान्व यित्वमिति भाव । पर्यात्यगुपगमेऽपि उपपत्तिसभवात् तदुपगमोऽनर्थक, इत्याशयन समाधते...-." प्रतियोगिताया" इति । एकधर्मासिस्वरूप विरोधासमवादाह-~-" एके "ति । न च विरोधस्यावच्छदकत्वापटक्तया अमावस्य कथम् सार्वत्रिस्त्वम् तेन विरोधघटकसबन्धावच्छिन्नत्वस्य अव च्छदक्ताया सिद्धे। विरुद्ध"ति । प्रमेयत्वावच्छिने प्रतियोगिताया व्यासज्यवृत्तित्वासभवेन, घटत्वपटलोभयम्य तदवच्छेदत्व तम्य च्यासज्य वृत्तित्व नायदयकम् , अन्यथा, विरान्वयित्वानुपपतिरिति, अन्यत्रापि, तथैवा प्रमेयाभावे- त्यति नास्ति- 'विरोधाभावात्म ·. कृष्णम्भट्टीये पपत्ती, प्रतियोगितापर्याप्तिस्वीकारवैयर्थ्यमिति स्फोरणाय दृष्टान्तानुसरणम् । अत्र, घटत्वे प्रतियोगितावच्छेदकत्वानुपगमे, ताशामावस्य केवलान्वयित्वं न स्यात् , अतः, तत्रापि प्रतियोगितावच्छेदकत्वमावश्यकम् . एवं च, घटत्येन तद्बटतदन्यघटोमयाभाव-बहिस्येन तार्णातार्णवहधुभयाभावादीनां घटत्ववाहित्यादेः न प्रतियोगितावच्छेदकत्वं. प्रतियोगिविशेषणस्यैव प्रति- योगितावच्छेदकत्वेनोपपत्तेरिति । ननु घटपटौ न स्तः, इति प्रतीतिः केवलोभयत्वे, अवच्छेदकत्वं नाव- गाहते. यत्किञ्चिदुभयवति कुव्यवसूलोमयवत्भूतले, तादृशप्रतीत्यनुदयापतेः . एवं, केवलघटत्वे, केवलपटत्वे, वा द्रष्टव्यम् . किन्तु घटपटोभयत्वे घटत्वे पटत्वे च त्रिवेव, अवच्छेदकत्वमवगाहते इत्यवश्य वाच्यम् . तेषां च त्रया- णामेकधर्मावच्छिन्नापर्याप्तत्वरूपविरोधशालित्वात् , विरुद्धोभयधर्मावच्छिन्ना- भाववत् , उक्ताभावस्यापि केवलान्वयित्वप्रसङ्गः. तस्यापि विरुद्धधर्मावच्छिन्न- प्रतियोगिताकत्यादित्याशङ्कते. "यद्यपी"ति । "पर्याप्तमि"ति । तथा च, पूर्वोक्तरीत्या, घटपटोभयाभावप्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्म- विशिष्टस्याप्रसिध्या, तस्यापि केवलान्वयित्वापत्तिः. तदुभयवति तदुभया- भावसत्वं चानिष्टमितिभावः । न ह्यभावस्य, निरुक्तविरोधशालिधर्मावच्छिन्न- प्रतियोगिताकत्वमानं केवलान्वयित्वे तन्त्रं, किन्तु अन्यदेव किञ्चिदित्याशयेन समाधत्ते---" तथापी"ति । " द्वित्वे "ति । ['अनेनैव द्वित्वे अवच्छेद- कत्वलाभः । " अवच्छेदकता" | द्वित्वव्याप्यत्वविशिष्टसमवायसंबन्धन प्रतियोगितावच्छेदकता । " स्वातन्त्र्येणापी "ति । शुद्धसमवायेनापीत्यर्थः । अयमभिप्रायः, यद्यत्संबन्धावच्छिन्ना यद्यधर्मनिष्ठा प्रतियोगि- तावच्छेदकता, तत्तत्संबन्धावच्छिन्नतत्तधर्मनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितप्रतियो- 1" द्वित्वेऽवच्छेदकतालाभार्थम्" इति-अ.

·च . । , चतुर्दशलक्षणी गिनिष्ठाधेयतानिरूपिताधिकरणतया साकमभावस्य विरोध । घटपटो न स्त , इत्याकारप्रतीत्या च घटपटोभयत्वे, घटत्वे, पटत्वे, प्रतियोगितावच्छेदकत्वमवगाह्यते । तत्रापि घटपटोभयत्वे घटत्व यापकत्ये सति पटत्वव्यापक्त्वविशिष्टो य समवाय , पर्याप्तिसबन्धो वा तादृश सन्धावच्छिन्नावच्छदकत्व घटत्वे पटत्वे च द्वित्वव्याप्यत्वविशिष्ट समवायसमन्धावच्छिन्नावच्छदकत्व वर्तत पर्याप्तितदन्यसबन्धभेदेन, निरव च्छिन्नत्वसावच्छिन्नत्वभेदेन, च अवच्छदकताना नानात्वेऽपि, तत्प्रतियो गितावच्छेदक्तात्वेन व्यासज्यवृत्तित्व सिद्धान्तलक्षणे' व्यवस्थापयिष्यते । एव च भूतल घटपटोभयवदिति प्रमासत्वेन घटपटोभयनिष्ठाधेय ताया तत्तन्निरुक्तसबन्धावच्छिन्नतत्तधर्मनिष्ठावच्उदक्तानिरूपकत्वस्वीकारात तथाविधाधेयतानिरूपिताधिकरणत्वस्य घटपटोभयाभावविरोधिन घटपटो भयवत्यव सत्वेन न तादृशाभावस्य केवलान्वयित्वप्रसङ्ग । न चोभयत्वसम- वाय घरत्वादिव्यापकत्व घटत्वादिसमवाये च तदुभयत्वव्याप्यत्व वा कथ भासने इति वाच्यम् , घटपटौ न म्त इत्यत्र घटके घटपटावित्यश उद्देश्यविधेयभावमहिम्ना उद्देश्यतावच्छेदकीभृतघटत्वादिव्यापकत्व विधेयी भूतद्वित्यससगे भासने । एव च तुल्यवित्तिवेद्यतया तादृशोभयत्वव्याप्यत्वस्य घटत्वपटत्यादिसमवाय भान सभवतीति । घटत्वेन घटपटोभय नास्तीत्यादौ तु निरक्तसबन्धावच्छिन्नावच्छेदकत्व धर्मत्रयेऽपि भासने । घटत्येनेत्यत्र घटत्व मात्रे शुद्धसमवायसबन्धावच्छिन्नावच्छेदकत्वमपि । एव च भूतल घटत्वेन पटपटोभयवदिति प्रमाविरहेण तादृशाधेयताया शुद्धसमवायसबन्धावच्छिन्न- घटत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकत्वासत्वात् तादृशावच्छेदकनिष्ठावच्छदकता - 'सबन्धेन- नव्यत्यासेन साध्यतावच्छेदके प्रतियोगितावच्छेदवभेदनिवेशविवारावमरे-स्व 'एवज्ञान विश्यतयेत्यर्थ-स्व 1 ·कृष्णम्मट्टीये निरूपिताधेयतानिरूपिताधिकरणताया अप्रसिध्यैव तादृशाभावम्य विला न्वयित्वोपपत्ति । प्रतियोग्यशे प्रकारीभृतधर्मम्यापि प्रतियोगितावच्छेदकत्वात द्वित्वस्य प्रतियोगितावच्छदकत्व बोध्यमिति न काप्यनुपपत्तिरिति । अत्र वदन्ति -~~-एव सति एक्धर्मावच्छिन्नापर्याप्तत्वरूपविरोध निप्कृप्य अवच्छदकताया व्यासज्यवृत्तित्वस्वीकारवैयर्थ्यप्रसङ्ग । वस्तुतस्तु घटपटोभय नास्तीत्यादौ घटत्वव्यापक्रयविशिष्टपटत्वव्या पकत्वविशिष्टपर्याप्तिसबन्धावच्छिन्नद्विनिष्ठावच्छेदकताफ एवाभाव प्रती यते। घटपटोभयवति च तादृशसबन्धेनोभयत्वविशिष्टस्य सत्वात् न तादृशाभावस्य सार्वत्रिक्त्वम् , प्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्त्यधियरणधर्म विशिष्टप्रतियोग्यधिकरणतया सार्धमभावस्य विरोधात् । घटत्वेन घटपटोभय नास्तीति प्रतीतिसिद्धाभावप्रतियोगितावच्छदक्ताया [घटत्वतादृशोभय त्वैतदुभयपर्याप्ततया पूर्वोक्तरीत्या तयोर्धर्मयो विरुद्धतया] तथाविधावच्छे दकतापर्याप्त्यधिकरणोक्तधर्मद्वयविशिष्टप्रतियोग्यप्रसिध्या सार्वत्रिकत्वमित्येव भट्टाचार्याणामाशय इति । घटत्वादे धर्मितावच्छेदकत्वोक्तया धर्मि तावच्छदकव्यापकत्वस्य द्वित्वसबन्ध लाभ । "अवच्छदवत्व प्रतीयते" इति । ससर्गतायामित्यादि । तथा च घटपटोभम नास्तीत्यादिप्रतीतौ घनत्वपटत्वयो प्रतियोगितावच्छेदकत्वानुपगमात् न तदभावम्य सार्वत्रिकत्व 1 घटपटीयद्वित्व-भ न तादृशाभाव इति न तादृशाभारस्य सार्वत्रिकत्वम"--अ [ ] एतचिहान्र्तगतपाटस्थाने ' पूर्वोक्तरीत्या विरुद्धघटत्वताशोभयत्वे तनुभयपर्माप्ततया विरोधघटक्सवन्धेन" इति अ '"अवच्छेदकता प्रतीयते" इति गदाधरीपाठ पूर्वमपि अवच्छेदकता इति प्रतीकधारणम् कृष्णम्भट्टीये--स्व ·चतुर्दशलक्षणी मितिमावः "स्वातन्त्र्येणापी "ति । प्रतियोगितांशेऽपीत्यर्थः । तेन प्रति- योगितावच्छेदकताया व्यासज्यवृत्तित्वलाभ इति । प्रतियोग्यंशे प्रकारीभूतधर्मस्य न प्रतियोगितावच्छेदकत्वमिति मते त्वाह । “आस्तां वे"ति । एतन्मते च प्रतियोगितापर्याप्त्यवच्छेद- कावच्छिन्नापर्याप्तधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं, व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रति- योगिताकत्वं, वह्नित्वेन तार्णातार्णोभयाभावादिवारणं प्राग्वत् । याव- तार्णादौ प्रतियोगितायाः पर्याप्त्यभावेन न्यतिरेकित्वं बोध्यम् । “अप्रा- माणिकमेवे "ति । व्युत्पादयिप्यते च विशिष्टाभावस्य विशेष्यमात्रप्रति- योगिकत्वमिति सिद्धान्तः । ननु अभ्रान्तानां पुरुषत्वेन दण्डविशिष्टो नास्तीति व्यवहारमूलप्रतीत्या पुरुषत्वावच्छिन्नविशेप्यविशेषणोमयपर्याप्त- प्रतियोगिताकामावो विषयीक्रियते । तादृशप्रतीते. पुरुषत्वदण्डोभयाव- च्छिन्नप्रतियोगिताकामावावगाहित्योपगमे दण्डिपुरुषाधिकरणाधिकरणकत दभावावगाहित्वानुभव विरोध इत्यतम्ताशप्रतीतिमेव निराकरोति- " दण्डी"ति । दण्डविशिष्टो वस्तुगत्या पुरुषः । एवं च वाच्यत्वस्य विशिष्टेच्छारूपत्वे विशिष्टामावप्रतियोगिताया विशेप्यमात्रवृत्तित्वेन अन्या- सज्यवृत्तितया कथं समवायित्वं व्यधिकरणधर्म इत्याशय । वच्धातोरिच्छार्थः, यत्प्रत्ययस्य विषय , तभ्य भावो वाच्यत्वम् , इच्छाविपयत्वम् , समुदितार्थ इत्याशयेनाह-~" वाच्यत्वमि "ति । एवं च घटे वर्तमानस्य तस्य पटेऽभावान्नपटस्य घटपदवाच्यत्वापत्ति , विषय. भेदेन विषयताभेदात् । वाच्यत्वशब्दम्य शक्तिमात्रार्थक्त्वे यत्सत्य. यानर्थक्यरूपं दोपमाह-"न वि"ति । अत्र च घटपदयोध्यत्वप्रकार- सिदान्तान्-अ. इत्यतः तय-अ. 10 ·न " कृष्णम्भट्टीये कत्वविशिष्टेच्छावत्यासत्वेन पटेऽतिप्रसङ्गवारणेऽपि घटपदयाच्यत्वं पटवृत्ती- त्यादिप्रतीत्यापत्तिः । च घटपदबोध्यत्वप्रकारकत्वेऽवच्छेदकत्वाव- लम्बनायां नापत्तिः, सामानाधिकरण्यावलम्बनायां त्विष्टापचिरिति वाच्यम् , विशिष्टसचा गुणवृत्तिरिति सामानाधिकरण्यावलम्बनायामनायत्या इप्टा- पत्तिसंभवेऽपि अत्र तम्या अयुक्तत्वादित्यपि द्रष्टव्यम् । “प्राचीने "ति । अतिरिक्तविषयतावादिनां प्रकारताया विषयतानात्मकत्वेन सिद्धान्तलक्षणे वक्ष्यमाणमतात् भेदमाविष्कर्तुम् “ मणिकारे "ति । अत्रेदं चिंत्यते; सिद्धान्तमतेऽपि मणिकारलेखनं संगच्छत एव, इच्छारूपवाच्यत्वे संयोगादिसंबन्धेन समयायित्वस्यासत्वात् । तत्संवन्धा- वच्छिन्नसमवायित्वनिष्ठावच्छेदकताकवाच्यत्वनिष्ठ प्रतियोगिताकाभावसौल- भ्यात् । अन्यथा घटत्वादिना पटामावादेरपि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्ना- भावत्वानुपपत्तिः। पटादौ कालिकादिसंबन्धेन घटत्यादेः सत्वात् . तथा च येन संबन्धेन प्रतियोग्यवृत्तित्वं धर्मस्य तत्संबन्धावच्छिन्नतन्निष्ठप्रतियो- गितावच्छेदकताकत्वं तत्त्वं. प्रतियोगितावच्छेदकम्य तेन संबन्धेन वृत्ति- मत्ताया अतन्त्रत्वादिति । अत्र समाधानं वक्ष्यामः; वाच्यत्वस्य इच्छात्मकतया शंकाया उक्तरीत्या परिहारसंभवेऽपि दीधितिकारैः वाच्यत्वस्य इच्छानात्मकत्वं स्वम- तमवलंब्य परिहृतमिति । "भावत्वेने "ति । यद्यपि समवायित्वेन वाच्यत्वाभावस्य वाच्यत्व- त्वेन वाच्यत्वभिन्नाभावस्य चैक्यात् क्लप्ताभावेनैव प्रसिद्धेः तदन्याभावकथनं व्यर्थम् ; तथापि समवायित्वम् आश्रयत्व-सामानाधिकरण्यान्यतरसंवन्धेन इतः पूर्व यज्ञा इति-अ. *तायां-अ. 'तथात्वं-अ.

·चतुर्दशलक्षणी समवायवत्त्वं तच्च भावत्वमिति रीत्या अस्यापि क्लप्तामावत्वम् ; यदि प्रति- योगितकीकरणेन समवायित्वेन वाच्यत्वाभाव-समवायित्वेन प्रमेयत्वाभावादेः समवायित्वेनासमवाय्यभावतयाऽसमवायित्वेन समवाय्यभावैश्येनापि निर्वाहो अस्ति तदा ईदृशायासमयादेव तथोक्तम् , पदार्थविभाजकयोरनयोः विरुद्ध- त्वस्य सुव्यक्तत्वादिति । "तत्प्रतियोगितात्वेने "ति । सामान्याभावप्रति. योगिताया स्वरूपसंबन्धरूपतामते धूमसामान्याभावस्य लक्षणाघटकत्वप्रसङ्ग । कस्यामपि धूमरूपप्रतियोगितायां धूमत्वसमनैयत्यासंभवात् । अतो भावप्रति- योगितात्वेन साध्यतावच्छेदकसमनैयत्यं निवेश्यम् । तच्च तेन रूपेण भावत्वाभावत्वावच्छिन्नप्रतियोगितयोरक्षतमिति भावः। एतच्च प्रकृताभि- प्रायेण । एकावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगितात्वेन समनैयत्यादिपक्षे एतद- भावस्य लक्षणाघटकत्वात् । “विशेपे"ति । न च तत्प्रतियोगिताव्या. पकत्वमुभयाभावादिकमादाय तत्भङ्गवारणाय साध्यतावच्छेदकवृत्तिधर्मेण प्रवेश्यम् , तथा च निरवच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकस्थलीयव्याप्तेः अवच्छिन्नसा- ध्यतावच्छेदकघटितत्वापात इति वाच्यम् , वैशिष्टचाद्यनवच्छिन्नप्रतियोगि- ताया एव तत्घटकत्वात् । यदि च तत्प्रतियोगिताश्रयनिष्ठभेदप्रतियोगितान- वच्छेदकत्वरूपव्यापकता प्रवेश्यते, लाघवात् , तदा तुल्यरीत्या साध्य- तावच्छेदकव्यापकताप्रवेशं प्रापय्योत्तरग्रन्थमवतारयति 1-" नन्वि "ति। 'चेदि "ति । प्रतियोगिताव्यापकत्वस्य भेदघटितत्वेऽपि साध्यतावच्छेद कव्यापकत्वमत्यन्तामावघटितमुपादीयते तदा न दोष इत्यावेदनाय । यत्तु प्रमेयसाध्यके चेति पढ़तेः स्वयं वक्ष्यमाणस्वपरसाधारणयावल- क्षणेषु प्रमेयसाध्यके व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावं दर्शयतीत्यवतारणम् , तन्न, वहित्येन प्रमेयसामान्याभाव इत्यभ्यासंगते । द्वितीयलक्षणे व्यापकता. वच्छेदकरूपावच्छिन्नाभावनिवेशात् वहित्वस्य व्यापक्तानवच्छेदकत्वात् । न ·संमवात्। .. ७६ कृष्णम्भट्टीये च प्रथमलक्षण एव तदुपदर्शनसंगतिः । तत्र समयायित्वेन वाच्यत्वाभावत्येव "स्वपरसाधारणयावदि "त्यस्यासंगतेश्चेति । "ताहगाभावीये "ति अन्योन्यामावघटितव्यापकत्वोपादानेप्येकधर्मा- वच्छिन्नत्वेन तत्प्रतियोगिताया ऐक्यान्नाभावाप्रसिद्धिरिति भावः । " 'वहि- भिन्नत्वादिने "ति । नन्वेतादृशाभावानुसरणं व्यर्थम् ; घटत्वादिना वह्याद्य- भावस्य लक्षणघटकत्वसंभवात् , न च " अवच्छेदकैक्ये " इत्याद्यग्रिमनियमेन घटत्वेन पटाद्यभावप्रतियोगितातो नोक्ताभावप्रतियोगिता भिद्यते घट- त्यस्यैकत्वादिति तत्प्रतियोगितायाः पटादिवृत्तित्वेन न साध्यतावच्छेद- कीभूतवह्नित्वादिसमनैयत्यमिति न घटत्वेन वयभावो लक्षणघटक इति वाच्यम् , एकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिता एकैवेति न नियमः । घटत्येन वयभावघटसामान्याभावप्रतियोगितयोरैक्यप्रसंगात् । इष्टापत्तौ च घटवति घटत्वेन वयभावासत्वप्रसंगः । न च व्यधिकरणीभूतैकधर्मा- वच्छिन्नप्रतियोगितानामेवैक्यमिति नियमः व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नस्थल एवेति वाच्यम् । तावतापि वह्निभिन्नत्वेन वयभावस्य न लक्षणघटक- तासंभवः । तत्प्रतियोगिताया वहिभिन्नत्वेन वहिघटोभयाभावप्रति- योगितैक्यापत्तेः, एकधर्मावच्छिन्नत्वात । यदि चैवं सति तादृशाभाया- प्रसिध्यैव नातिव्याप्तिरित्युच्यते. तदाऽसंभवापत्तिरिति चेन्न, व्यधि- करणीभूतकधर्मावच्छिन्नसजातीयप्रतियोगिताया एवैक्यम् इति नियमः । "आस्तां वा उमयाभावप्रतियोगिताया व्यासज्यवृत्तित्वमि "ति भट्टाचार्य- णोक्तत्वात् , वह्निभिन्नत्वेन वहिघटोभयाभावप्रतियोगिता व्यामज्यवृत्ति- रिति वहिभिन्नत्वेन वयभावप्रतियोगितासाजात्याभावेन भिन्नैव । एवं च घटत्वेन वयभावमुपेक्ष्य वहिभिन्नत्वेन वयभावपर्यन्तानुसरणम् युक्तमेव । वदिभिन्नत्वेनेति प्रतीकम्-न; वद्रिभिन्नत्वादिना इत्येव गदाधरीपाट.--स्व. . 1 ·७७ चतुर्दशलक्षणी अथवा एकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताया एकत्वमित्यत्र एकधर्मावच्छि- नत्वमेकधर्मपर्याप्तावच्छेदकताकत्वं, तथा च स्वावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरण- धर्मपयांतावच्छेदकताकप्रतियोगिताया एकत्वमिति नियमनिष्कर्षः । एवं च बहिभिन्नत्वेन बहिषटोभयामावप्रतियोगिता न यहिभिन्नत्वमात्रेणावच्छिन्ना; किन्तु प्रतियोगिविशेषणेनोभयत्वेनापि इति तद्भेदः उभयत्वानवच्छिन्नमति- योगितायामक्षत एव । न चैवं सर्वेष्वपि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभायेषु प्रतियोगिविशेषणम्योक्तरीत्या प्रतियोगितावच्छेदकत्वात् सर्वापि तत्पतियो- गिता नियमतो धर्मद्वयावच्छिन्नैवेति उक्तनियमकरणमसंगत मिति वाच्यम् । वहिभिन्नत्वादिना उभयाभावस्थल एव प्रतियोग्यंगे प्रकारीभूतस्यावच्छेदकत्वं. न तु व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमात्रस्थले मानाभावादित्याशयेन प्रति- योगिकीकरणनियमसंगतेरिति । "असति बाधक" इत्यस्य प्रयोजनगाह---" वहित्ये "ति । निमदत्तिधर्मस्यावृत्तित्वनियामकसंबन्धावच्छिन्न- प्रतियोगितावच्छेदकत्व एवं प्रतियोगितक्यं नान्यत्रेति विशेपेत्यर्थः । वृत्तिमद्वृत्तिधर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वे प्रतियोगितैषयासंभवात् प्रमेयत्व. समनैयत्यं न तस्यां, किन्त्वस्यामेवेति वा विशेषः । चानि "ति । ननु कूटपटितलक्षणे साध्यतावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नाभाव. निवेशेन गगनल्वावच्छिन्न विपयितासंबन्धावच्छिन्नाया गगनभिन्ननिष्ठप्रति- योगिनायाः तथाविधगगननिष्ठप्रतियोगित्वाभेदे विषयितासंबन्धेन गगनपत्ति ईश्वरज्ञाने ताशाभावासत्वं म्यादिति तद्भेदो वारयः । तथा सति साध्य- तावच्छेदकीभूतपमेयत्वसमनियत विपयितासंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताया एवा- प्रसिद्धः साधनसामानाधिकरण्यपर्यन्तासत्वेऽपि संमयात् किमर्थ तदुकीर्तन. मिति चेदत्राहुः----गगनत्वेन प्रमेयसामान्याभावप्रतियोगित्वस्य पदिन्येन "अमत्वे सत्वेऽपि गंभात"--अ. "उक्तविशेपे "ति । "सत्ता- ·७८ कृष्णम्भट्टीये प्रमेयसामान्याभावप्रतियोगितातुल्यत्वेन साध्यतावच्छेदकसमनियतत्वस्य दृषि- तत्वेऽपि वहिर्नास्तीति वहित्वेन प्रमेयं नास्तीति प्रत्ययाभ्यां प्रतियोगित्वयो- भैदोपगमेऽपि कूटघटितलक्षणानिर्वाहं वक्तुं तदुत्कीर्तन मिति । विरुद्धत्व- द्विवचनयोम्पादानफलं केवलान्वयितानिर्वाह एवेत्याह-"येने "त्यादि । उभयत्वस्यावच्छेदकतापर्याप्त्यवच्छेदकत्वेऽपि न क्षतिरिति तु बोध्यम् । ननु “वहित्वेन निर्वहौ" इत्यादिना दीधितिकृता केन संवन्धन प्रमेयसामान्यस्य साध्यतायामभावप्रसिद्धिः क्रियते ? न तावत् स्वरूप- संबन्धेन ; तत्संबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य वहिरवेन प्रमेमामावस्य केवलान्वयितया वहिमत्यपि सत्वेन " निर्वही" इत्यस्य वैययात् । नापि संयोगसमवायादिना ; तत्संबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकप्रमेयसामा- न्याभावस्य गुणादायेव प्रसिद्धेः वहित्येनेत्यस्यासांगत्यापत्तेः । संयोगेन प्रमेयसामान्यसाध्यकद्रव्यत्वादिहेतौ तादृशाभावस्य गुणादौ प्रसि द्धत्वेऽपि कूटघटितलक्षणे साधनसामानाधिकरण्यस्य साध्याभावविशेषण- तापक्षे तत्र तदभावात् वहित्येनेत्युक्तमिति वाच्यम् ; तत्संबन्धावच्छिन्न- प्रतियोगिताकम्य गुणत्वेन प्रमेयामावत्य 'सर्वत्र सुलभतया तत्त्यागस्य निबींजत्वापातात् । एवं तत्संबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्यामावत्वेन भावा- भावस्य समर्थनेऽपि भावत्वेनाभावाभावे भावत्वेनेत्येतदसंगतिः । संयोगा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावसामान्याभावस्यैव केवलान्वयित्वात् । हेतुसमा. नाधिकरणत्वाच्च । नापि तादात्म्येन ; तथा सति तत्संबन्धेन तादृशाभावस्य पहिभिन्न एव संभवेन “निर्वही" इत्यनुधावनासंगतेः । न हि तस्य वहिभिन्न इत्यर्थः संभवति ! निरादिपदानामत्यन्ताभावार्थकत्वात् । नापि । . सिद्धेतावमद्धतौ च-मयोगेन प्रमेयसामान्यस्य माध्यत्वे संयोगेन प्रमेयाभावोऽपि मुलम एव-अ.

·चतुर्दशलक्षणी संबन्धसामान्येन ; तथा संसर्गताया मानाभावात् । संबन्धसामान्येन साध्यतायामेवेश्वरज्ञानत्वादिहेतौ संबन्धसामान्यन ताशसाध्यामावस्य हेत्वसामानाधिकरण्येन दोषसभवात् विषयितासंबन्धानुघावनस्य निर्बीजतया तदाभासविरोधाञ्चेति चेत् । अत्राहु - प्रत्येकं संयोगत्वसमवायत्वादिनैव ससर्गता, एवं च प्रत्येकसंबन्धेन साध्यतास्थल एव साध्याभावप्रसिद्ध कर्तव्यत्वेन ताशस्थले निर्वहौ एव प्रसिद्ध संयोगादिसबन्धेन साध्यस्य क्वलान्वयित्वविरहेऽपि साध्यतावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकसमनियतप्रतियोगिताकाभा वप्रसिद्धरावश्यकत्वात् । अन्यथा विषयितासंबन्वेन विलान्वयित्यासंभवात् तत्र विरुद्धघटत्वपटत्वादिनाऽभावप्रसिद्धिकरणवैफल्यापत्ते । यद्यपि सयो गेन संबन्धेन प्रमेयत्वावच्छिन्नाभावो गुणादौ प्रसिद्ध , तथापि साध्या- भावे हेतुसामानाधिकरण्यसत्वात् , द्रव्यत्यादिहेतुके उत्तामावो न प्रसि- ध्यतीति पहित्वेन प्रमेयाभावानुसरणम् , बहित्वेनेत्यस्योपरक्षणत्वेन धूम हेतुफे घटत्वादिना प्रमेयाभायो द्रष्टव्य । सर्वन एकाभावप्रसिध्यर्थ गगनत्वेनेत्युक्तम् । गुणत्वेन प्रमेयाभावोऽपि सर्वत्र चेत तदा गगन- त्वेनेत्येतदुपलक्षणम् बोध्यम् । इत्य च विपयितासबन्धेन साध्यतास्थले 'न ताशसंबन्धेन गगनखेन प्रमेयाभावप्रसिद्धिरित्याभाससगति । एवं च स्वरूपसंबन्धेन साध्यतास्थलमभिप्रेत्यैव भावत्वेनाभावाभावे भावत्वेनेत्यु- - . कीर्तनसंगति । केचित्त-~-वहिल्वेनेत्यम्य वयधिकरणतात्येनेत्यर्थात् म्वरूपसंबन्धेन साध्यतास्थल एव इयं प्रसिद्धि रित्याहुः । नकारो नास्ति- 'अप्रसिद्धि--अ. अन्यथा वदित्वेन तारशराबधावन्धिमप्रमेयाभावस्य पर्वतेऽपि मत्यात- ·कृष्णम्भट्टीये कथंचित् प्रसिद्धानुमाने लक्षणसत्वे प्रसिद्धव्यभिचारिणि लक्षणासत्वे च सत्येव लक्षणे पदप्रयोजनाकाक्षेत्याशयेनाह---" सद्धेतुस्थले" इति । " अयमात्मेति" । ननु यत्समानाधिकरणा इत्यस्यानुपादानेऽपि साध्यव्या- पकतावच्छेदकप्रतियोगिताया साध्यतावच्छेदकानवच्छिन्नत्वदानादेव नात्म- स्वसामान्याभावसंग्रहः तथापि द्रव्यत्वाभावस्य यावदन्तर्गतत्वात् अव्याप्तिरिति चेत् । प्रतियोगिताया• साध्यनिष्ठत्वेन विशेषणीयत्वात् । यदि चैवं प्रमेयसाध्यतावच्छेदकके अव्याप्तिरुच्यते; तदा यत्किश्चित्वेन साध्यतावच्छेदकं विशेषणीयम् . मैवम् ; घटत्वात्मत्वैतदन्यतरत्वावच्छिन्ना भावमादायात्मत्वसाध्यकेऽव्याते. । ननु साध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगि- ताया स्वव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नत्वनिवेशात् न दोप इति चेन्न; तथापि हेतुसामानाधिकरण्यापेक्षया गौरवात् । स्वविशिष्टत्वानिवेशात् लाघवमिति चेदन वक्ष्याम 'द्रव्य विशिष्टसत्यादि "त्यादौ स्ववैशिष्टये संबन्ध- मेदानिवेशेन यावदन्तर्गतद्रव्यत्वाभावम्य कालिकसबन्धेन स्वविशिष्टप्रकृत- हेत्वधिकरणावच्छेदेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यान्नाव्याठिरत अयमात्मेति कालावृत्तिहेत्वनुधावनम् । "अष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यत्ववान् आत्मत्वादि ". त्यादिसंग्रहाय साध्यतावच्छेदकविशिष्टेति । असंभवाशंका निरस्यति-~- स्वे"ति। प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटितव्यापकताकरपेऽप्याह- नि"ति। द्रव्यत्वादिहेतौ उक्तरीत्याव्याप्तेरसत्वादाह--"आत्मत्वादि "ति । साध्यवति दैशिकविशेषणतया वृत्तित्वोक्तौ च आत्मत्वविशिष्टसत्ता. भावादिवोध्य । “एके "ति । आत्मत्व नास्तीति प्रतीतावेव प्रतियोगिताव- च्छेदकघटकतया आत्मभानात् । ज्ञानाद्यभावानुरोधेनाह "स्वाश्रये "ति। आत्मत्वाभावे स्वाश्रयात्मत्वम् । "अनर्थकमि "ति । स्ववैशिष्टय- "सत्तावा- आत्मत्वाद्यभावे-अ.

·८३ प्रथमस्वलक्षणम् स्यापि संबन्धित्वरूपत्वादिति भावः । “ एके "ति । यत्तु तेषां संसर्गत्वेऽपि प्रतियोग्यधिकरणाधेयत्वनिवेशात् यत्समानाधिकरणा इत्यस्य सार्थक्य; तच हेत्वधिकरणाधेयत्वमिति ; तन्न समञ्जसम् । प्रतियोग्यधिकरण- संबद्धत्वनिवेशेनैवोपपत्तौ तदाधेयत्वस्यैवानिवेशात् । "नाव्याप्तिरि"ति । पंचम्यन्तपदोल्लेख्यत्वावच्छेदेन लक्षणसत्वोक्त्या तत्सामानाधिकरण्येन तत्सत्वरूपानिष्ठलाभमानं ; न तु तदसत्वात्मकानिष्ठान्तरलाभ इति भावः । नन्वेवं [तत्सामानाधिकरण्येन लक्षणसत्वरूपानिष्ठलाभेऽपि तस्य तत्सामाना- धिकरण्येन तदसत्वाविरोधितया न तन्निराकरणसंभवः यावत्पदेन] सर्वव्या- वृत्तिश्चाविवक्षिता एवं हेतुत्वावच्छेदेनातिव्याप्तेः लाभेऽपि सद्धेतुभागेऽसद्धेतु- भागे वा अनतिप्रसंग इत्यपि न म्फुटमिति वाक्यार्थानुपपत्तिमाशंक्य व्यभि- चारिणीति पूरणेऽवच्छेदकावच्छेदेनान्वयात् सर्वत्रेत्यस्य वैयर्थ्यम् स्यादतः अवच्छेदकत्वार्थकसप्तम्यंगीकारेण तत्सार्थक्य मित्याहः अथवेति"ति। "नन्वि"ति । तद्वयाप्यत्वं च विशिष्य निवेश्यम् ; न तु यदभाव- प्रतियोगितात्वेन भूतत्वमूर्तत्वोभयाभावस्पर्शाभावयोः समनियतत्वेनैक्यपक्षे अतिव्याप्त्यसंगतेः । वहिभिन्नत्वेन वयाभाव-घटभिन्नत्वेन घटाभावयोरक्ये- नासंभवाच्च । एवं प्रतियोगिसामानाधिकरण्यं साध्यतावच्छेदकसंबन्धेन ; न तु प्रतियोगितावच्छेदकसंबन्धेन ; समवायेन प्रमेयसाध्यकव्यभिचारिण्यति- व्याप्तेः ; तथाविधस्य घटत्वेन प्रमेयत्वाभावस्य स्वरूपसंबन्धेन प्रतियोगिसामा- नाधिकरण्यात् । ननु प्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकव्याप्यत्वं न साध्यभिन्ना- वृत्तित्वं प्रमेयसाध्यकाव्याप्तेः ; किन्तु साध्यतावच्छेदकव्याप्यप्रतियोगिताकः . . स्वसंव-अ. ग ] एतत्विद्वान्तर्गतपाठस्थाने 'यावत्पदेन व्यभिचारिमाया- प्रति?लमा सामानाधिकरण्येन तत्मत्वासत्वयोः अविरोधात्" इति पाठः-अ. नन्विति प्रतीकं नास्ति-अ.

·. , कृष्णम्मट्टीये कश्चनाभाव प्रतियोगिसमानाधिकरण तत्वमित्येव , एव च साध्यतावच्छेद कीभूतवह्नित्वनिष्ठधर्म साध्यतावच्छेदकपदेनोपादायैव पतल्लक्षणप्रवेशेऽनवस्था पत्ति अनापि साध्यतावच्छदकव्याप्यत्वान्तरनिवेशादित्यत आह- " स्वव्यापके "ति । नन्वेव " वहिधूमोभयवान् धूमादित्या "दौ तादृशोभय त्वादिरूपसाध्यतावच्छदकस्य व्यासज्यवृत्तित्वेन प्रतियोगिताया प्रत्येकपर्यव सितत्वेन तद्वति तादृशोभय वाभावसभवात् व्यापकत्वासमवेनाव्याप्ते कथ मियमाशका? कथ च तादृशरीत्यैवोमयत्वावच्छिन्नाभावम्य रक्षणाघट कत्वात् भूतत्वमूर्तत्वोभयसाध्यकव्यभिचारिणि वाच्यत्वाभावमादायाति 'व्याप्ति । अथ सयोगाद्यव्याप्यवृत्तिसाध्यतावच्छेदकम्थले अभावप्रसिद्धयर्थ व्यापकताघटकाभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्य प्रवेश्यम्, न चैव' सयोगा वच्छिन्नसाध्यकव्यभिचारिणि वाच्यत्वाभावमादायातिव्याप्ति सयोगा भावस्य प्रतियोगिसमानाधिकरणभिन्नत्वासमवेन तादृशाभावप्रतियोगितावति वाच्यत्वेऽन्याभावस्यैवोक्तप्रतियोगिव्यधिकरणत्वादिति वाच्य , प्रतियोग्य नधिकरणप्रतियोगित्ववनिष्ठामावघटितस्य तस्य विवक्षितत्वादिति चेन्न , उभयत्वसाध्यतावच्छेदकस्थले उभयत्वे प्रतियोग्यनधिकरणप्रतियोगित्ववन्निष्ठा भावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्यैव सत्वेनोक्तदोषावारणात् , यदि प्रतियोग्यधि करण यद्यत् तत्तद्वयक्तिभेदकूटवत्प्रतियोगित्ववदित्युच्यते , तदा एकमात्रवृत्ति साध्यतावच्छेदककस्थले प्रतियोगितामात्रस्यैव साध्यतावच्छदकव्याप्यत्वसम वेन वाच्यत्वाभावमादायातिव्याप्ते , प्रतियोगित्वाधिकरणे साध्यतावच्छेदका भावस्य 'दुर्घटत्वात् तादृशसाध्यतावच्छेदकरूपप्रतियोग्यधिकरणस्यैकत्वेन . . अतिव्याप्यभिवानम्-अ 10 चैवमपि"-- 3 'दोषवारणाभावात् --अ 'दुर्धरत्वात्-अ ·प्रथमस्वलक्षणम् . यद्यदर्थाप्रसिद्धेरिति चेन्न ; साध्यतावच्छेदकभेदेन व्याप्यत्वभेदादुभयत्वादि साध्यतावच्छेदकस्थले केवलस्वरूपसंबन्धेन प्रतियोग्यनधिकरणत्वम्य निवेश- नीयत्वात् । यद्वा प्रतियोग्यनाधिकरणलं प्रतियोगिवृत्तिवैशिष्टयावच्छिन्ना- वच्छेदकताकभेदवत्वमतो न कोऽपि. दोष । प्रतियोगिनोऽव्याप्यवृत्तित्वे तद्वैशिष्टयावच्छिन्नाभावस्यव ईदृगभेदस्यापि तथात्वे तु प्रतियोगिमदवृत्ति- धर्मवत्त्वं, प्रतियोग्यवच्छिन्नप्रतियोगितावदन्यत्वं वा बोध्यम् । वस्तुतस्तु प्रतियोगितावद्वृत्तित्वं निरवच्छिन्नं निवेश्यमिति । "मनसी "त्यादि । म्वविशिष्टत्वसद्भावमभिप्रेत्य । अन्यथा पग्माणौ तदाभावस्यातथात्वेन तदसंगतः। दिक्कृतविशेषणतानुपगमात् नित्ये तदभावाद्वा । न च घटत्वेन भूतत्वमूर्तत्वोमयाभावमादाय तत्संगति । तथा सति घटत्वेन केवलमूर्तत्वाभावमादायैव तत्संगतिसंभवेन द्वित्वावच्छिन्नाभावेत्यस्य भूत- त्वमूर्तत्वोभयत्वावच्छिन्नाभावेति तद्विवरणस्य चासंगतेः । यत्तु-गगनमनसोरुभयाभावस्य प्रतियोगिसामानाधिकरण्यप्रदर्शनं कचित् ; तदयुक्तम् ; “गोमान् गोत्वादित्यादौ" अतिव्याप्तिवारणार्थमिदानी हेत्वधिकरणावच्छेदेनेत्यम्यावश्यकत्वात् । न च नदतिव्याप्तेरनत्यादिपद- ग्राह्यता. तद्वारणस्य यावत्वोपादानाप्रयोजनत्वात् । मूर्नत्वे स्वशब्दनिवेदिते आदिपदग्रामे भूतत्वे च तत्प्रदर्शनमित्यपि पदव्युत्पत्तिमसृणात करणैरनु- पादेयम् । वस्तुतस्तु स्ववैशिष्टयस्य निष्फलत्वेन हेयत्वेऽपि उक्तसाध्यके एव परमाण्यवृत्तिमूर्तत्वे मनोवृत्तित्वविशिष्टमूर्तत्वे जन्यमूर्तमनोन्यतरत्ये योभयत्वा- वच्छिन्नाभावमादायातिव्याप्तिः 'संभवत्येव । एतदर्थमेव वा आदि- पदमिति । संमवत्येवेति-अ. ग एतदन्तर्गतपाटो नास्ति-अ.

·. कृष्णम्भट्टीये तादृशोभयाभावस्येवे "ति । यत्किन्चिदभावस्य धर्तव्यत्वात् । “या वत्पद दत्ते" इत्यादि । अत्रेद चिन्त्यम्-साध्यतावच्छेदकव्याप्यप्रतियोगि ताफाभावनिवेशस्याभिप्रेतत्वे यावत्पदे दत्ते भूतत्वमनोन्यत्वाद्यभावमादायाति व्याप्तिवारणे तु दीधितियता मनोन्यत्वामावलेग्यनासगति , तस्य साध्यताव च्छेदकव्याप्यप्रतियोगिताक्त्वाभावात् । न च साध्यतावच्छेदकव्याप्यप्रति योगिताकयावदभावनिवेशे “वहिमान् धूमादि "त्यादौ महानसीयवयाय भावमादायाव्याप्तिवारणाय यथोक्तविशेषणस्यावश्यकतया तादृशाभावयो न लक्षणघटकत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम् । तथा सति "तादृशाभावयो रक्षणघटकत्वादि "त्यनेन तादृशाभावद्वयम्य रक्षणघटक्त्वसमर्थनासगते । भूतत्वाभावस्य प्रागपि लक्षणघटक्त्वात् । न च भूतत्वाभावस्य प्राक् रक्षणघटकत्वेऽपि मनोन्यत्वाभावस्यापि रक्षणघटक्त्वार्थ तथाभिधानमिति वाच्यम् , अत एवेत्यादिना यावत्पदव्यामृत्यभिधाने यावदन्तर्गतभूतत्वा- भावमादायैवातिव्याप्तिनिराससभवे "वहिमान् धूमादि "त्यादौ महानसीय. वयभावमादायाव्याप्तिवारणाय यथोक्तविशपणे मनोन्यत्वाभावस्य रक्षण सपाद्य तादृशामावमादायातिव्याप्तिवारणप्रयासस्य निष्फलतया तद्ग्रन्थस्य एतदर्थातात्पर्यकत्वादिति । अत्राहु ---यथोक्तविशेषणविशेषितयावदभावघटितलक्षणे यावत्वानु पादाने वाच्यत्वाभावमादाय दत्ताया अतिव्याप्ते वारणार्थ यावत्वनिवेश विद्वेषिणा यथोक्त विशेषण परित्यज्य साध्यतावच्छेदकव्याप्यप्रतियोगिताकत्व मादृतम् तत्र चोभयत्वावच्छिन्नसाध्यकेऽतिव्याप्तिरिति यावत्वनिवेश । तथा च साध्यतावच्छेदकव्याप्यप्रतियोगिताकयावदभावान्तर्गत भूतत्वाभाव मादायैव नातिव्याप्ति । एव च मनोन्यत्वाभावलेखन यथोक्तविशेषणप्रवेशस्य निर्वाजत्वेऽसगतम् स्यादित्यतो महानसीयवह्याद्यभावमादायाव्याप्ति प्रदर्शि घटकत्व ·प्रथमस्वलक्षणम् ता। अथ यथोक्तविशेषणप्रवेशेऽपि भूतत्वाभावमादायोभयसाध्यकेऽति- व्याप्तिवारणसंभवात् मनोन्यत्वाभावलेखनासंगतिरित्याशकापरिहाराय भूतत्व- स्येत्यादिना तदभावस्य यथोक्तविशेषणशून्यत्वस्य संपादनीयत्वेन तत्संगतेरिति । एवं च तादृशाभावयोरपि लक्षणघटकत्वादित्यस्य भूतत्वमनोन्यत्वा- भावयो साध्यतावच्छेदकव्याप्यप्रतियोगिताकाभाव-यथोक्ताभावघटितलक्षण- यो. क्रमेण लक्षणघटकत्वादित्यर्थ उक्तरीत्या साध्यतावच्छेदकव्याप्यपति- योगिताकयत्किञ्चिदभावनिवेशं कृत्वा यावत्पदासत्वे यथोक्तविशेषणसत्वे संदर्भ- विरोधं परिहरता मतमाह-“केचित्वि"ति । साध्याभावं , साध्यमात्र- प्रतियोगिताकाभावम् : तेन साध्यतदन्योभयाभावमादायातिव्याप्तेर्व्यभिचारि- सामान्ये सत्वेऽपि न क्षति । लेखनसोपनिधिना दीधितिकृता निर्वाज- लेखनप्रसंगोऽत्रास्वरस । व्याप्यव्यापकभावापन्नोभयसाध्यके "वहिधूमोभय- वात् वहे "रित्यादौ द्वित्वावच्छिन्नाभावमादायातिन्याप्तिसभवेऽपि परस्पर- व्यभिचारिभावापनोभयसाध्यकोत्कीर्तनं तत्र तदुभयनातिव्याप्तिसंभव व्याप्यव्यापकभावापन्नोभयसाध्यक एकत्रैव तत्समव इति विशेषज्युत्पाद- नार्थम् । विशिष्टसत्तादिसायके विशिष्टातिरिक्ततामते नातिव्याप्तिरिति तन्नोक्तम् । विशिष्टातिरिक्ततावादिनामपि सर्वमप्युभयत्वं वैशिष्ट्यातिरिक्त- मिति मतान्तरसत्वात् नातिव्यास्यसंगति । विरुद्धोभयरूपेण प्रमेयसामान्या भावमादायातिव्याप्तेर्यावत्पदम् । सामान्याभावीयान्यप्रतियोगिताया प्रत्या- श्रयभिन्नत्वेन वहिधूमोभयाभावमादायातिव्याप्ते तत्पदमिति केचित् । "भूतत्वाभावे "ति । न च साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नानुयोगिता- कमेघटितम् उभयत्वव्यापकत्वमक्षुण्णमेवेति वाच्यम् ; “ भूतत्वमूर्तत्वो- भयपान नित्यसदि" स्यादौ, 'भूतत्वामायमुर्तत्वाभाषयोरपि लक्षणयटक- 'तत्समवादिति--अ. 'जन्मभूतत्याभावजन्यवाभावयोरपि-अ.

·८८ " यद्वा- कृष्णम्मट्टीये तया तद्विशिष्टहेत्वधिकरणाप्रसिद्वेस्तदनिवेशात् । अव्यात्यापत्त्या" प्रमेयसाध्यके लक्षणगमनात् । “घटत्वाभाववान् मेयत्वादि "त्यादौ पूर्व घटत्वाभावत्वघटावृत्तित्वावच्छिन्नभेदस्य प्रतियोगितावच्छेदकतादात्म्यसंपन्धेन हेत्वधिकरणावच्छेदेन प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यात् न दोपः । इदानीन्तु तस्य घटत्वादिरूपसाध्याभावस्य च दैशिकविशेषणतारूपसाध्यतावच्छेदक- संबन्धेन पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्वाभावरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यादतिव्या- प्तिरित्याह-" साध्यते "ति । " नास्माकमेव" । साध्यतावच्छेदकव्याप्य- प्रतियोगिताकयत्किञ्चिदभावनिवेशिनामप्यैतदतिव्याप्तिसत्वात् । यथाश्रुते दीधितिकृतामेव दोपः ; नास्माकम् ; स्वाभावत्वानवच्छिन्नप्रतियोगि- तानिवेशेन तदुद्धारसंभवादित्याशयः । यद्वा-दीधितौ वक्ष्यमाणेत्यर्थः । रुपसामान्याभाववान् पृथिवीत्वादि "त्यादौ रूपाद्यात्मकसाध्यामावस्य स्वध्वंसादिरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यात् । तस्य सद्धेतत्ववादिनामस्माक- मित्यर्थः । परंतु रूपादीति ग्रन्थावतारिकायामप्येतदभिधानात् पौनरुक्त्यं प्रयत्ननिर्वाह्यम् ; पूर्वत्र तु रूपसामान्याभावसाध्यकोपेक्षाबीजं दीधितौ दर्शि- अन्याभावसाध्यकोपेक्षाबीजं तु अत्रेति न तदाशंकेति बोध्यम् । "पर्वतादावपी"ति । स्वविशिष्टहेत्वधिकरणेत्यादिघटितस्यापि लक्ष- णस्य दुरूपपादतालाभाय तदुक्तम् । “व्यापकताया" इति । एतेन तस्या लक्षणघटकत्वे तद्धटकसंबन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यस्य वाच्यतया भाव- रूपत्वं व्यर्थमिति चितम् । “भावरूपे "ति । न चैवमपि “धूमवान् धूम- कालीनवहे "रित्यादौ धूमामावस्य कालिकमंबन्धेन तथात्वं " धूमवान् धूमव- दहे"रित्यादौ धूमाभावस्य धूमाभाववद्भिन्नभेदतया धूमाभाववद्भिन्नहेतुरूपभाव 'हेत्वधिकरणे समवायेन प्रतियोगिनो अवृत्तेः अप्रसिद्ध:--अ. "स्वाभावमादायैवातिव्याप्तिपरिशेषार्यम्" अभिकपाठ:--अ. तम्।

·८९ प्रथमस्वलक्षणम् सामानाधिकरण्यं च दुर्वारमिति वाच्यम् ; अयोगोलकान्यत्वाभावस्य तादृश- प्रतियोग्यप्रसिद्धः। यदि च तस्यापि अयोगोलकभिन्नभेदतया अयोगोलक- भिन्नवयादिरूपभावसामानाधिकरण्यं दुरिं तदापि गगनाभावादेस्तादृशप्र. तियोग्यधिकरणाप्रसिद्धिः । यदि च तस्यापि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावतया घटादिरूपप्रतियोग्यधिकरणप्रसिद्धिर्मन्यते ? तदा "धूमवान् बढे "रित्यादाव- नतिप्रसंगादेव व्यभिचारिसामान्येऽतिप्रसंगनियमभङ्गो योध्यः । साध्यताव- च्छेदकसंबन्धेनेति च कचित् दृश्यते. धूमाभावादेः कालिकसंबन्धेन धूमवति सत्वात् , गोत्वाभावादेस्तत्सबन्धेन गोत्ववति सत्वाच तदावश्यकम् ; घटत्वाभावादिसाधकव्यभिचारिवारणाय भावरूपत्वं चेति भाति । एक- व्यक्तिसाध्यके लक्षणगमनादाह- "नाने "ति । व्याप्तिनिरूपकत्वरूप- व्यापकत्वोपादानेऽनवस्थेत्यतः "साध्यते "ति । साध्यतावच्छेदकताघटक- संबन्धेन साध्यतावच्छेदकवत्वलाभाय साध्यपदम् । तेन वाच्यत्वाभावप्रति- योगिताया एव संबन्धसामान्येन साध्यतावच्छेदकविशिष्टव्यापकतावच्छेद- कत्वेऽपि नातिव्याप्तिः । । सत्ताव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताक- विशिष्टसत्ताभावस्य । " किश्चिद्रूपम् "। साध्यतावच्छेदकमन्यद्वा । “वहि- मान् धूमादि "त्यादौ महानसीयवह्नित्वादिकिञ्चिद्रूपमुपादाय तद्वयभायस्य न प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटितसाध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकत्वसं - भवः । न चैवमपि महानसत्वाद्यभावमादायैवाव्याप्तिः । साध्यतावच्छेदक- व्यापकत्वेन किश्चिद्रूपनिवेशात् अतः सत्तावानिति । “अव्याप्तिरि "ति । 'एतद्रुपवान् एतद्रसादि "त्यादौ लक्षणगमनात् । मास्तु साध्यतावच्छेदकसंघन्धेन साध्यवत्त्वं, संबन्धसामान्यनैव तन्निवेशादित्याशयन शंकते--"न चेति । प्रमानिष्ठा च प्रतियोगिता तस्य 'न्यायरने साध्यतावच्छेदकसंबन्धेनेति पाठ: प्रामादिका इति-स्व, 12 ·९० कृष्णम्मट्टीये विषयतासंवन्धावच्छिन्ना व्यधिकरणधर्मावच्छिन्ना; समवायादिसंबन्धा. वच्छिन्ना तु समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नापि । जन्यप्रमायाः प्रतियोगिवै- यधिकरण्याघटितव्यापकत्वासंभवात् ; न च वाच्यत्वाभावस्य धूमवन्निरूपित- विशेषणतादिसंबन्धैनातथात्वेन अतिप्रसंगोद्धारसंभवात् कुतः तदुपेक्षेति वाच्यम् ; विषयतातिरिक्तस्थले विशेषरूपेण संसर्गतायाः शंकितुरसंमत- त्वात् । “न वि"ति । विशेषरूपस्य कचिदपि अनुल्लेखात् । सामान्य- रूपस्य अनुल्लेखेऽपि संसर्गाविषयकोच्छंखलप्रकारविशेषविषयकत्ववारणाय विशिष्ट प्रतीतेः सामान्यरूपेण संसर्गावगाहितैवोपेयते ; तावतैवोपपत्तौ विशेष- रूपेण संसर्गतायां प्रमाणाभाव इत्यर्थः । न चैवं धर्मितावच्छेदकव्यापकता. विशिष्टसंयोगत्वादिना प्रकारतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वविशिष्ट- संयोगत्वादिना च संसर्गता व्याहन्येनेति वाच्यम् ; प्रतियोग्यनुयोगिघटित- रूपेण तद्वयक्तित्वादिना च संसर्गता नोपेयने विषयतायाश्च विपयतान्तर- घटितरूपेणेत्याद्यनुभवानुसारादिति । साध्यतावच्छेदकसंवन्धेनेत्यनुक्तौ व्यभि- चारिमात्रे दोपोक्तावपि व्यापकताघटकयावत्संवन्धोपादानकल्पे साध्यता- वच्छेदकसंबन्धनिवेशव्यावृत्त्याक्षेपस्थलं दर्शयति-" परन्त्वि"ति।" अति- व्याप्ती"ति । प्रतियोगिता यत्संबन्धेन व्यापकतावच्छेदिका तेनैव प्रति. योगिसामानाधिकरण्यमिति विषयतासंबन्धस्य व्यापकताघटकतया तेनैव तथात्वादतिव्याप्तीत्यर्थः । “न चे"ति । न चाभावप्रतियोगितायां संयोग- समवायाधवच्छिन्नत्वेऽप्यक्षतेः संबन्धसामान्यावच्छिन्नत्त्वोत्कीर्तनमसंगतमिति वाच्यम् ; तस्य परित्याज्यत्वात् । साध्यतावच्छेदकसंवन्धेन साध्याधि- करणत्वानिवेशे प्रकारान्तरमवलंव्य " ज्ञानवान् द्रव्यत्वादि "त्यादौ अतिव्याप्ति पूरयति “वस्तुतस्त्वि"ति। न च संपन्धत्वेन संबन्धानां विशेष्यविषयकत्व-अ.

·प्रथमस्वलक्षणम् ९१ प्रतियोगितावच्छेदकसंबन्धतानङ्गीकारेऽपि संबन्धसामान्येन साध्याधिकरण- स्वप्रवेशे " धूमवान् वहे "रित्यादौ नातिव्याप्तिप्रसक्तिः साध्याधिकरणतायां संबन्धसामान्यावच्छिन्नत्वासंभवादिति वाच्यम् ; तादात्म्यसंबन्धेन साध्यता- स्थलानुरोधेन साध्यसंबन्धित्वस्यैव निवेश्यतया प्रकारविधया संबन्धत्वेन संबन्धानां निवेशे वाधकाभावेन तदतिव्याप्तिसंगनेः । साध्यतावच्छेदकसंबन्धेन साध्यवत्त्वं न निवेश्य ; किन्तु संबन्ध- सामान्येनैवेत्यत्रैव समाधानान्तरमाह-" वस्तुतस्त्वि"ति । अनुगतसंवन्धत्वं सांसर्गिकविषयताश्रयत्वम् । अन्यतमत्वमिति केचित् । साध्यसंबन्धानुयोगि- त्वेन न साध्याधिकरणं निविष्टं; किन्तु साध्येनैवरूपेण ; एवं च साध्य. स्याधिकरणेन साकं संवन्धत्वेन संबन्धाना संबन्धत्वं नैव संभवतीत्यर्थः । इदं च येन केनचित् संबन्धेन तद्वान्श्च प्रकृतो हेतुरिति दीधितौ स्फुटम् । "लाघ"ति । तथा च साध्याधिकरणत्वेन रूपेण निवेशकल्पे तादात्म्य- संबन्धेन साध्यतास्थलानुरोधेन साध्यसंबन्धित्वेन निवेशस्यावश्यकतया तत्र संबन्धत्वेन निवेशवशेनोक्तशंका स्यात् लाघवात् साध्येन रूपेणाधिकरणस्य निवेशे च संबन्धत्वेन संसर्गताया अप्रामाणिकत्वादधिकरणाशे संबन्ध- विशिष्टेन साध्यस्य विशेषणत्वासंभवात् ताशशंव नोदेतीति भावः । यत्तु धूमावयवेऽपि संयोगेन धूमान्तरस्य वृत्तौ जन्यमानस्यैव कालत्वानुपगमे साध्याधिकरणत्वस्यैव प्रवेशे च "धूमवान् वद्दे "रित्यादौ नातिव्याप्तिप्रसक्तिरित्यवतारणं तन्न ; सकलधूमावयवे संयोगेन धूमसद्भावे मानाभावात् । "असंभव इति"| नित्यज्ञानभिन्नं जन्यज्ञानत्वादित्यादौ कालिक- संबन्धं विषयितासंबन्धं वा आदायाव्यप्तयभावेऽपि किश्चित्पदेन महा. विशिरत्वेन-अ. 'अधिकरणस्येव-अ.

·९२ कृष्णम्भट्टीये कालानुयोगिककालिकसंबन्धं द्रव्याभावं चादायाव्याप्तिरित्यसंभवाभिधानम् . " साध्यवदिति"। साध्यवदवृत्त्यभावप्रतियोगिप्रतियोगिफत्वेत्युक्तौ च प्रसिद्धानुमाने जलाधभावसंग्रहस्स्यात् . वहिजलाधन्यतरामावस्य साध्य- ववृत्तित्वात् । "तादृशे "ति। न चैवमपि द्रव्यत्वनिष्ठप्रतियोगित्वघट- स्वनिष्ठप्रतियोगित्वाभ्या द्रव्यत्वाभावस्य साध्यवन्निष्ठतया तत्प्रतियोगिता समानाधिकरणमेवावच्छेदकं द्रव्यत्वनिष्ठप्रतियोगित्वमित्यसंभव इति वाच्यम् ; समानाधिकरणवृत्त्यवच्छेदकत्वपर्याप्त्यनधिकरणत्वस्य वाच्यत्वात् । "वि- रूद्धे "ति । प्रमेयनिष्ठप्रतियोगित्वस्य केवलान्वयितया तेन रूपेणाभावा- संभवादनवच्छेदकत्वम् . सामान्यरूपेण विशेषाभावोपगमे तु तेन रूपेण गगनामावसत्वादसंभवो बोध्य । " तदंश"इति । भेदत्वमखण्डोपाधिरिति न तादाम्यसबन्धनिवेश. प्रसंग । जलवाभावप्रतियोगिताया द्रव्यत्वादी केनापि सबन्धेनासत्वात् ज्ञानरूपन्यापकानुसरणम् । अत एवाने एकव्यक्तिसाध्यकानुसरणम् । तत्र साध्यस्यापि व्यापकत्वात् । यत्किञ्चिद्विषयकत्वे व्यापकताभङ्ग इत्यत "विश्वे"ति । क्रियामात्रस्य कालत्वनयेऽप्याह"तत्समानाधिकरणकर्मादा". विति । " लाघवमि "ति । साध्यव्यापकतावच्छेदकं यत् निरूपकतासबन्धेन तद्वत्वनिवेशे प्रतियोगितात्वेनानिवेशेऽपि व्यापकतावच्छेदकघटकत्वेन बहु- तरसंबन्धनिवेशे गौरवात् । सबन्धविशेष तादात्म्यादि । संबन्धभेदेन व्यापकताया भिन्नत्वात् समवायेन साध्यव्यापकस्य संयोगादि । स्वप्रतियो- गितापटकसंबन्धेन व्यापकत्वानिवेशात् “कथचिदि "ति । चिदि"ति । साध्यव्यापकत्वस्य भेदादावपि सत्वात् । साध्यन्यापको यो यस्तदभावनिवेशेऽप्याह --"व्यधी"ति । तथा च "प्रतियोग्यवृत्तिश्चे"ति स्वसामानाधिकरण्यस्वाधिकरणकृत्यभावाप्रतियोगित्वोभयसपन्धेन प्रतियोगिताविशि धर्मावच्छिनप्रतियोगिताकाभाव सामान्यस्पेण विशेषाभावः-स्व "कस्य ·प्रथमस्वलक्षणम् ग्रन्थानवतारापत्तिः घटत्वेन साध्यव्यापकं नास्तीति प्रत्ययात् किश्चिद- वच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसंवन्धेन व्यापकविशेपिताभावनिवेशेऽप्याह-''एव- मि"ति । यत्तुकारमते दृषणान्तरमाहेति केचित् । “शुद्धे "ति | ननु घटत्वोपलक्षितवद्भेदप्रतियोगितावच्छेदकतायाः शुद्धघटे पर्याप्तत्वात् कर्थ घटाभावस्य लक्षणघटकत्वम् ? उपलक्षकान्तर्भावेण तस्या अपर्याप्तर्वक्ष्य- माणत्वात् अत्र निरवच्छिन्नावच्छेदकताशून्यत्वमन्यथा द्रव्यत्वादेः पूर्वक्षण- वृत्तित्वविशिष्टद्रव्यत्ववद्धेदप्रतियोगितावच्छेदकतयाऽव्यापकतापत्तेः । तथा च घटाभावस्य लक्षणघटकत्वापत्तिः घटनिष्ठसाध्यवद्भेदप्रतियोगितावच्छेदक. तायाः सावच्छिन्नत्वादिति पाठान्तरम् । घटत्वविशिष्टवद्भेदप्रतियोगिताय. च्छेदकता निरवच्छिना सावच्छिन्ना चेति द्वैविध्यात् पर्याप्तिनिवेशोऽपि योध्यः । प्रतियोगितायाः स्वरूपतो भानोपगमेन तथैवावच्छेदकत्वात् ना- स्माकं घटादिनिष्ठप्रतियोगिताया व्यापकतावच्छेदकत्वापत्तिरित्याशयः । न च प्रतियोगिताया स्वरूपतो भाने मानाभाव एव अनवच्छेदकत्व विशिष्ट- स्वप्रतियोगितात्वविशिष्टकत्वनिवेशात् न घटामावस्य लक्षणघटकत्वमिति वाच्यम् ; अनिमाविशेपोक्तिविरोधात् । तस्यास्स्वरूपतो भानेऽपि प्रतियोगि तात्यविशिष्टे अनवच्छेदकत्वस्य दुर्वारत्वादिति । न च पर्याप्तिमनिवेश्यै- वावच्छेदकतायां वैशिष्टयाधनवच्छिन्नत्वं निवेश्यं ; तावतैव घटाघमावस्य वारणसंभवादिति वाच्यम् ; तथापि द्रव्यगुणोभयभेदवारणाय पर्याप्तेरावश्य- कत्वात् । यद्यद्वयक्तित्वेन तादृशभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं तरद्वयक्ति- भेदकूटवप्रतियोगिताकत्वस्याभावविशेषणत्वे तु गुरुत्वेन ततद्वयक्तित्वादिना घटत्वादेर्मेदप्रतियोगितानवच्छेदकतया न तदभाववारणसंभव इति । हृदत्वात्मकाभावस्य प्रतियोगिसामानाधिकरण्यात् पर्वतत्वात्मका- लक्षणघटकत्वापातादि"ति । न चैवमपि न क्षतिः भावानुसरणम् ।

·९२ कृष्णम्भट्टीये कालानुयोगिककालिकसंबन्धं द्रव्याभावं चादायाव्याप्तिरित्यसंभवाभिधानम् . " साध्यवदिति" | साध्यवदवृत्त्यभावप्रतियोगिप्रतियोगिफत्वेत्युक्तौ च प्रसिद्धानुमाने जलाधभावसंग्रहस्स्यात् . वहिजलायन्यतराभावस्य साध्य- वदवृत्तित्वात् । "तादृशे "ति । न चैवमपि द्रव्यत्वनिष्ठप्रतियोगित्वघट- स्वनिष्ठप्रतियोगित्वाभ्यां द्रव्यत्वाभावस्य साध्यवान्निष्ठतया तत्प्रतियोगिता- समानाधिकरणमेवावच्छेदकं द्रव्यत्वनिष्ठप्रतियोगित्वमित्यसंभव इति वाच्यम् ; समानाधिकरणवृत्त्यवच्छेदकत्वपर्याप्त्यनधिकरणत्वस्य वाच्यत्वात् । “वि- रूद्धे "ति । प्रमेयनिष्ठप्रतियोगित्यस्य केवलान्वयितया तेन रूपेणाभावा- संभवादनवच्छेदकत्वम् . सामान्यरूपेण विशेषाभावोपगमे तु तेन रूपेण गगनाभावसत्वादसंभवो बोध्यः । "तदंश "इति । भेदत्वमखण्डोपाधिरिति न तादाम्यसंबन्धनिवेश- प्रसंगः । जलस्वाभावप्रतियोगिताया द्रव्यत्वादी केनापि संबन्धेनासत्वात् ज्ञानरूपव्यापकानुसरणम् । अत एवाग्रे एकव्यक्तिसाध्यकानुसरणम् । तत्र साध्यस्यापि व्यापकत्वात् । यत्किश्चिद्विषयकत्वे व्यापकताभङ्ग इत्यतः 'विश्वे"ति । क्रियामात्रस्य कालत्वनयेऽप्याह"तत्समानाधिकरणकर्मादा". विति । " लाघवमिति । साध्यव्यापकतावच्छेदकं यत् निरूपकतासंबन्धेन तद्वत्वनिवेशे प्रतियोगितात्वेनानिवेशेऽपि व्यापकतावच्छेदकघटकत्वेन बहु- तरसंबन्धनिवेशे गौरवात् । संबन्धविशेषः तादात्म्यादिः । संबन्धभेदेन व्यापकताया भिन्नत्वात् समवायेन साध्यव्यापकस्य संयोगादि । स्वप्रतियो- गिताघटकसंबन्धेन व्यापकत्वानिवेशात् "कथंचिदि "ति । कस्य- चिदि"ति । साध्यव्यापकत्वस्य भेदादावपि सत्वात् । साध्यव्यापको यो यस्तदभावनिवेशेऽप्याह -"व्यधी"ति । तथा च "प्रतियोग्यवृत्तिश्चे"ति 'स्वसामानाधिकरण्यस्वाधिकरणवृत्यभावाप्रतियोगित्वोभयसंयन्धेन प्रतियोगिताविशि धर्मावरियमप्रतियोगिताकामावः सामान्यरूपेण विशेषाभाव:-स्व. .

·'लक्षणपटकत्वापातादि"ति । नवनितिः प्रथमस्वलक्षणम् ग्रन्थानवतारापत्ति: घटत्वेन साध्यव्यापकं नास्तीति प्रत्ययात् किञ्चिद- वच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसंबन्धेन व्यापकविशेषिताभावनिवेशेऽप्याह---"एव- मिति । यत्तुकारमते दूषणान्तरमाहेति केचित् । “शुद्धे "ति । ननु घटत्वोपलक्षितबद्भेदप्रतियोगितावच्छेदकतायाः शुद्धघटे पर्याप्तत्वात् कथं घटाभावस्य लक्षणघटकत्वम् ? उपलक्षकान्तर्भावेण तस्या अपर्याप्तर्वक्ष्य- माणत्वात् अत्र निरवच्छिन्नावच्छेदकताशून्यत्वमन्यथा द्रव्यत्वादेः पूर्वक्षण- वृत्तित्वविशिष्टद्रव्यत्ववद्भेदप्रतियोगितावच्छेदकतयाऽव्यापकतापत्तेः । तथा च घटामावस्य लक्षणघटकत्वापत्तिः घटनिष्ठसाध्यवद्भेदप्रतियोगितावच्छेदक- तायाः सावच्छिन्नत्वादिति पाठान्तरम् । घटत्वविशिष्टवद्भेदप्रतियोगिताव- च्छेदकता निरवच्छिना सावच्छिन्ना चेति द्वैविध्यात् पर्याप्तिनिवेशोऽपि बोध्यः । प्रतियोगितायाः स्वरूपतो मानोपगमेन तथैवावच्छेदकत्वात् ना- स्माकं घटादिनिष्ठप्रतियोगिताया व्यापकतावच्छेदकत्वापत्तिरित्याशयः । न च प्रतियोगिताया स्वरूपतो भाने मानाभाव एव अनवच्छेदकत्वविशिष्ट. स्वप्रतियोगितात्वविशिष्टकत्वनिवेशात् न घटामावस्य लक्षणघटकत्वमिति वाच्यम् ; अग्रिमाविशेषोक्तिविरोधात् । तस्यास्स्वरूपतो भानेऽपि प्रतियोगि. तात्वविशिष्टे अनवच्छेदकत्वस्य दुर्वारत्वादिति । न च पर्याप्तिमनिवेश्य- वायच्छेदकतायां वैशिष्टयाधनवच्छिन्नत्वं निवेश्यं ; तावतैव घटायमावस्य वारणसंभवादिति वाच्यम् ; तथापि द्रव्यगुणोभयभेदवारणाय पर्याप्ठेरावश्य- कत्वात् । यद्यद्वयक्तित्वेन तादृशभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं तत्तद्वयति- भेदकूटवत्प्रतियोगिताकत्वस्याभावविशेषणत्वे तु गुरुत्वेन तत्तद्वयलिलादिना घटत्वादेर्भेदप्रतियोगितानवच्छेदकतया न तदभाववारणसंभव इति । हृदत्वात्मकाभावस्य प्रतियोगिसामानाधिकरण्यान् पर्वबाला भावानुसरणम् ।

·९४ कृष्णम्मट्टीये तस्य विशेषणतासंबन्धघटितसाध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताक- तया तेन संबन्धेन किञ्चिद्विशिष्टस्वाभावरूपप्रतियोगिसमानाधिकरणत्वादिति वाच्यम् घटत्वाभाववान् मेयत्वादि "त्यादौ घटत्वरूपसाध्याभावस्य तथात्वेनातिव्याप्तेः । स्वाभावत्वानवच्छिन्नप्रतियोगितानिवेशे तु 'पर्वतत्वा- स्मकाभावो दुर्वारः । न च समवायेन घटान्यत्वप्रकारकत्वविशिष्टप्रमाऽभाव- स्तद्वारकः । तस्य नित्यप्रमारूपप्रतियोगिसमानाधिकरणत्वात् । तादृश- जन्ययत्किश्चित्प्रमाऽभावश्च न प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटितसाध्यव्यापकता. वच्छेदकप्रतियोगिताक इति. जगदीशेन प्रतियोगितायां व्याप्यवृत्तिता- निरूपकत्वदानात् तदतिव्याप्त्युद्धारे तु पर्वतत्वाद्यात्मकाभावमादायाति- व्याप्तिर्दुबारैवेति । ननु जगदीशमते पर्वतत्वाभावाभावपर्वतत्वाभावप्रकारकप्रमाऽभावयो- रैक्येन पर्वतत्वरूपाभावस्य स्वप्रतियोगित्वावच्छिन्नव्यापकताघटकयावत्संबन्धा- न्तर्गत विषयतासंबन्धेन किञ्चिद्विशिष्टस्वाभावादिरूपप्रतियोगिसामानाधिकर- ण्यासंभवादन्याप्तिरित्यभिप्रायोऽस्तु ; मैवम् ; पर्वतत्वरूपाभावस्य पर्वतभिन्न- भेदात्मकतया विषयतासंबन्धेन पर्वतभिन्नरूपप्रतियोगिसमानाधिकरणत्व- संभवात् । यत्तु पर्वतत्वाभावतत्प्रमयोरैश्योपगमेन विषयतासंबन्धस्य व्यापकता. घटकत्वनिर्वाह इति । तत्तुच्छम् ; संयोगस्य समवेतत्वेन व्याप्यवृत्तेरपि मंयोगत्वेनाव्याप्यवृत्तित्ववत् पर्वतत्वाभावत्वेन व्याप्यवृत्तेरपि तत्प्रमात्ये- नाव्याप्यवृत्तित्वात् नैयायिकमतेऽभावोच्छेदापत्त्या तदैक्यासंभवाच । ननु जगदीशेन व्यधिकरणसंबन्धेन वाच्यत्वाद्यभावमादाय लक्षण- समन्वयसंभवात् प्रतियोग्यवृत्तिश्चेति ग्रन्थावतारानुपपत्तिमाशंक्य स्वप्रति- योगितावच्छेदकसंबन्धेन साध्यव्यापकत्वं प्रतियोगिसामानाधिकरण्यम् अ. पर्वतत्वात्मकाभावमादाय दोष एव-अ.

·९५ प्रथमस्वलक्षणम् भावपदलभ्यभावभिन्नत्वं च प्रवेश्य लक्षणस्य परिष्करणीयतया घटत्वाभावादि- साध्यके घटत्वाद्यात्मकाभाववारणेऽपि घटत्वादिना घटत्वाभावादेरभावस्य घटान्यत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वाभावस्य च किश्चिद्विशिष्टस्वाभावरूपप्रति- योगिसामानाधिकरण्यादतिव्याप्तिवारणाय भावरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यं वाच्यम् ; एवं च हृदत्वाद्यात्मकाभाववारणाय भावभिन्नत्वस्यावश्यकतया कथं पर्वतत्वाद्यात्मकाभावमादाय दोषाभिधानमिति चेन्न ; यतस्समनियता. भावानामैक्ये अनैक्येऽपि लक्षणद्वयस्योक्तत्वात् । तदैक्यपक्षे प्रथमलक्षणे पर्वतत्वहृदत्वाद्यात्मकाभावानां पर्वतत्वाभावत्वादिना प्रमेयाद्यभावरूपतया प्रतियोगिसामानाधिकरण्यात् घटत्वात्मकाभावमादायातिव्याप्तेरवारकत्त्वाञ्च भावरूपत्वभावभिन्नत्वयोवैयर्थ्यमेव । द्वितीयलक्षणे तेषां घटभिन्नत्वेन घट- हृदत्वाभावाद्यन्यतराभावरूपतया स्वप्रतियोगितावच्छेदकीभूतभाववृत्तिघट- भिन्नत्वावच्छिन्नसमानाधिकरणत्वात् भाववृत्तित्वभावभिन्नत्वयोर्वैयर्थ्यमेव । तदनैक्यपक्षे च वक्ष्यमाणरीत्या स्वयं द्वितीयलक्षणमात्रे तदुभयनिवेशस्य वक्तव्यत्वेऽपि एतन्मते तदुभयलक्षणेऽपि न तयोनिवेश• तथा सति गगनाभावत्वादिना घटाभावं घटत्वादिना गगनाद्यभावाभावं च यावदन्त- र्गतमादायासंभवापत्तेः । न च समनियताभावभेदपक्ष एव प्रथमलक्षणम् ; जलादित्यादिनन्यविरोधात् । वस्तुतस्तु-अग्रे स्वप्रतियोगितावच्छेदकसंबन्धेन साध्यव्यापकत्वा- दिनिवेशस्य निराकरणीयतया यावदयापकताघटकसंबन्धेनैव प्रतियोगि- सामानाधिकरण्यस्य एतन्मतशेपे वक्तव्यतया घटत्वाभावादिसाध्यके साध्य- प्रमाभावमादायानतिप्रसंगात् भावरूपत्वभावभिन्नत्वयोवैयर्थ्यमेव । केचितु स्वप्रतियोगितावच्छेकविशिष्टप्रतियोगिमत्तामहविरोधिता- नियामरुसंबन्धेन हेतुसामानाधिकरण्यनिवेशेन हृदत्वाद्यात्मकामाववारणात भावभिन्नत्वं व्यर्थमेवेत्याहुः ।

·९६ । कृष्णम्मट्टीये "सामानाधिकरण्ये "ति । न च द्रव्यत्वनिष्ठप्रतियोगित्वघट- त्वनिष्ठप्रतियोगित्वाभ्यां द्रव्यत्वाद्यभावमादायासंभवः । पर्याप्तिव्याप्यवृत्ति- त्ववादिभिः समानाधिकरणं सत् यदवच्छेदकं तदन्यत्वस्य वक्तुमशक्यत्वा. दिति वाच्यम् । प्रतियोगिविशेषणतापन्ननिष्ठविलक्षणायच्छेदकताया एव निवेश्यत्वात् । एतेन साध्यववृत्तेः महानसीयवहिवृत्तित्वविशिष्टप्रतियोगि- त्वावच्छिन्नवयभावादेः पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टप्रतियोगित्वावच्छिन्नद्रव्यत्वा- भावादेश्योपगमेऽव्याप्तिः अत एव मन्मते पर्याप्तिस्वीकार आवश्यक इत्यपास्तम् । तादृशावच्छेदकतायां निरवच्छिन्नत्वघटितवैलक्षण्यामावादेवा- दोषात् । एतदर्थमेव प्रत्यासत्तिपदमिति । अथवा प्रतियोगिताश्रयानुयोगिकावच्छेदकप्रतियोगिकसंबन्धः प्रत्या- सत्यंतार्थः; तथा च तत्संबन्धावच्छिन्नत्वम् अवच्छेदकताविशेषणम् वहि- प्रतियोगित्वेन घटाभावीयप्रतियोग्यनुयोगिकस्तादृशप्रतियोगिताप्रतियोगिको न स्वरूपसंबन्धोऽस्ति संबन्धे च निरवच्छिन्नैवावच्छेदकता तेन स्वरूप- संबन्धावच्छिन्नावच्छेदकत्वस्य वहिप्रतियोगित्वे सत्वेऽपि प्रतियोगियत्ति- त्वविशिष्टतत्संबन्धावच्छिन्नत्वोक्तौ विशेषरूपेण संसर्गतापत्तावपि न क्षतिः । ननु सामानाधिकरण्येन अनवच्छेदकत्वघटितव्यापकतायच्छेद- कत्वस्य दैशिकविशेषणतासंबन्धावच्छिन्नहेतुसामानाधिकरण्यस्य च निवेशेन पर्वतत्वाद्यात्मकाभावादिकमादाय सकलदोषवारणेऽपि घटत्वेन पर्वतत्वाभावा- भावमादाय "वहिमान् धूमादि"त्यादावव्याप्तिः दुर्वारैवेतिचेन्न; सम- नियताभावैक्यमतेन व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामावस्य प्रतियोगिसामानाधि- करण्यसंभवेनानुपपत्त्यभावात् । "तद्धटभिन्नं घटत्वादि"त्यादौ तद्वक्ति- त्वरूपसाध्याभावस्य तद्धटभिन्नत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वाभावस्य च स्वरूप- पर्या. व्याप्यवृतित्वमिति जगदीशमतम् -स्व.

·प्रथमस्वलक्षणम् संबन्धेन वृत्तितयैव नातिव्याप्ति । किन्तु हेतुसमानाधिकरणाभावे भाव- भिन्नत्वं निवेशयतो जगदीशम्य मते एव तत्रातिव्याप्तिरिति साध्यववृत्ति- भावप्रतियोगिप्रतियोगिकान्यत्वरूपं भावभिन्नत्वं निवेशनीयमिति दिक् । वन्तुतस्तु व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नपर्वतत्वाभावनिष्ठप्रतियोगित्वा - वच्छिन्नाभावस्यातिरिक्ततया तत्प्रतियोगिताया व्यापकतानवच्छेदकत्वात् न दोपः । तेनोक्तरीत्या पर्वतत्वात्मकाभावमादाय समनियताभावभेदपक्ष एव दोषस्य संगमनीयत्वेऽपि “तद्धटभिन्नं घटत्वादि"त्यादौ तद्धटभिन्नत्वप्रकारक- प्रमाविशेष्यत्वाभावस्य तद्वद्भिन्नभेदात्मकम्य तद्वद्भिन्नात्मकप्रतियोगिसमानाधि- करणतया अतिव्याप्तावपि च न क्षतिरिति । "अव्याप्त्यापरि"ति । प्रतियोगितायां साभ्यसमानाधिकरणवृत्ति त्वनिवेशे तद्वयादिसाध्यके लक्षणगमनात् । कालपरिमाणद्वयं महाकालपरि- माणम् । न च प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्याग्रे वक्तव्यतया महाका- लान्यत्वविशिष्टघटाद्यभावमादाय तत्प्रमिद्धिरिति वाच्यम् । महाकाले तादृश- घटाङ्गीकारपक्षे तदभिधानात् । विषयतासंबन्धम्य वृत्त्यनियामकत्वेऽपि साध्यप्रमाऽभावस्य लक्षणघटकत्वानुरोधेन प्रतियोग्यसंबन्धित्वम्य निवेशनीय- तया तादात्म्येन गगनाद्यभावप्रतियोग्यसंबन्धित्वम्य काले प्रसिद्धगगनम्य वृत्तिमत्वपक्षे इदम् । वस्तुतम्तु म्वावच्छिन्नानाधिकरणसाध्यवन्निष्ठाभावप्रतियोगिताव च्छेदको यो यो धर्मस्तदन्यत्वरूपव्यापकतावच्छेदकत्वशरीरेऽव्यावर्तकघटत्वा- दिभेदानामनन्ताना निवेशे गौरवात तादृशी या या प्रतियोगिता तदन्य- त्वमेव निवेश्यमिति तदप्रसिध्यभिधानसंगति । एवं च यादृशप्रतियोगि- तेत्यादिना प्रतियोगितयोरक्यनिवेशनमात्रं योध्यम् । संबन्धसामान्यन प्रतियोग्यनधिकरणत्वं निरम्य साध्यतावच्छेदक- संबन्धन तनिरम्यति "काल इति" । गगनादेरपि मर्वत्वादिना वृत्ति- ·. ९८ कृष्णम्भट्टीये मत्त्वमेव । “कापी "ति । " वहिमान् धूमादि "त्यादौ साध्यसमानाधि करणघटादिरूपाभावस्य दैशिकविशेषणतासबन्धेन किञ्चिद्विशिष्टम्वाभाव रूपप्रतियोगिसमानाधिकरणतया जलवाभावनिष्ठप्रतियोगितायाम्तेन सबन्धेन व्यापकतावच्छेदकत्व न स्यादित्यर्थ । नन्वेवं " सत्ताभाववान् जात्य भावात्" "जाति घटत्वादि "त्यादौ सयोगादिसन्धाना व्यापक्ताघट कत्वासभवात अन्ततो दैशिकविशपणतासबन्धम्यैव तथात्व वाच्य, तच्च दुर्घटम् , जातित्वादिरूपाभावस्य किश्चिद्विशिष्टस्वामावरूपप्रतियोगिसमा नाधिकरणत्वात् । न च सयोगादिसबन्धन वाच्यत्वाद्यधिकरणाप्रसिध्या वाच्यत्वनिष्ठप्रतियोगितैव साध्यव्यापक्तावच्छेदिकेति वाच्यत्वाभावमादायैव लक्षणसगतिरिति वाच्यम् , तेन सबन्धेन वृत्तिमन्निष्ठत्वम्याग्रे वक्तव्यतया तादृशप्रतियोगितावारणादित्यत आह-" सामान्यादी"ति । यद्यपि वाच्यत्वादिसाध्यके भावाभावाविलक्षणैव दैशिकविशेषणतेत्यव्याप्तिसत्वात् मात्रपदमनर्थक , तथापि सामान्यादिमात्रवृत्तिसाध्यके सयोगादिसबन्धाना साध्यासमानाधिकरणतया व्यापकत्वघटक्तासभावनापि नास्तीत्यावेदयितु तत्पदम् । यद्वा यदि च भावाना स्वरूपसंबन्धात् अभावाना देशिक विशेषणता अन्यैव , अन्यथा' वाच्यत्वादिसाध्य केऽव्याप्ते साध्यवति सर्वम्यैवाभावम्य किञ्चिद्विशिष्टस्वाभावरूपप्रतियोगिन स्वरूपसबन्धेन वृत्ते तथा च वाच्यत्वाभावमादायैवोपपत्तिरित्युच्यते , तदा सत्ताभावादिसाध्यके व्यभिचारिणि साध्यसमनियतासण्डाभावाप्रसिद्धर्वाच्यत्वाद्यभावमादायाति व्याप्ति । "जन्य जन्यात्मान्यतरत्वादि"त्यादौ जन्यत्वम्य अखण्डोपाधि त्वनये तदभावमादायैव नातिव्याप्ति भावाभावविशेषणताभेदेन स्वा भावरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यासभवादिति मात्रपदोपादानमिति द्रष्ट व्यम् । तादात्म्य च न व्यापकताघटक मिति प्रमाभावानुसरणम् । उत्तरीत्येति अधिकपाटा-ब ·९९ प्रथमस्वलक्षणम् .. 'समनियताभावैक्यमत" इति । नन्वतन्मते प्रतियोगिवैयधिकरण्ये प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वनिवेशे' व्यावृत्त्यसंगतिरेव तन्मते गोत्वाभावा- दीनामपि गोत्वत्वेन प्रमेयाभावाभिन्नतया प्रतियोगिसामानाधिकरण्यसंभवेन साध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकत्वस्यैव वैयर्थ्यात् । अनैक्याभिप्रायेण तद्दलं प्रवेश्य तदैक्याभिप्रायेण तद्धटकव्यावृत्रयुक्तत्वात् । मैवं ; धूमवान् वहेरित्यादौ धूमाभावस्य धूमत्वेन प्रमेयसामान्याभावाभिन्नतया घटत्वादिना धुमाभावस्य घटत्वादिना वयभावाभिन्नतयाऽतिव्याप्ते यत्समानाधिकरणा यद्यत्प्रतियोगिताका यावन्तोऽभावा. तत्तत्प्रतियोगिताश्रयेत्यादिरीत्या परि- कृत्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नगोत्वाभावादिप्रतियोगिताव्युदासाय ऐक्य- पक्षेऽपि तद्दलोपादानात् ; तत्पक्षे चाग्रे वीप्साया अपि विवक्षणात् । " सम- नियताभावैक्यमते " इति प्रतियोगितैकीकरणार्थम् ; तेन प्रतियोगिताभेदा- भावेन तन्मताप्रसरेऽपि न क्षति । "निवेश" इति । इद तु चिन्त्यं. प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टा- नधिकरणत्वोक्तावपि घटाभावप्रतियोगिताया केवलान्वयितया' घटाभावस्य लक्षणघटकत्वप्रसंगेनासभव तस्यापि यत्किञ्चित्प्रमेयरूपप्रतियोगिसामानाधि- करण्यमेवेति चेत् ; उक्तंयुक्त्याऽतिव्याप्तेर्दुरित्वात्. न च अवृत्तिमात्र. वृतीति ग्रन्थावतारणरीत्या तादृशप्रतियोगिताना घटादिमात्रवृत्तित्वं वदाम इति वाच्यम् ; एवं सति घटादिमात्रवृत्तिप्रतियोगिताया अप्रामाणिक- त्वादियुत्तरपन्यासंगते प्रतियोगिताश्रयनधिकरणत्वनिवेशेनैवोपपणे प्रति- योगितावच्छेदकविमिष्टानुधावनस्याजागलम्तनायमानत्वाचेति । अत्र घट- भिन्नत्वेन पटो नास्तीति प्रतीतिविषयप्रतियोगितावदनधिकरणत्वं साध्य- 'निवेशब्यारस्यसतिरेव-अ. 'पटामावप्रतियोगिरवन अभावस्य म्यापरसापटपवन इत्यधिकपाटा-अ. 'तुल्ययुस्त्या- ·कृष्णम्भट्टीये वत प्रसिद्धमेति प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टोपादानवैयर्थ्यम् । न च जगदीशेन वहित्वेन घटाभावस्य या वहित्वेन घटनिष्ठा प्रतियोगिता सैव वहिरवेन वहिधूमोभयाभावम्यापि वहित्वावच्छिन्नवहिधूमादिनिष्ठा लाधवात् इति चक्रवर्तिलक्षण कण्ठत एव व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगितकीकरणात् घटभिन्नत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताया वहिधूमादिसाधा रण्यासिद्धे गदाधरेण समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावीयप्रतियोगिताया प्रमे यमात्रवृत्तित्वोपगमादप्रसिद्धिसगतिरिति वाच्यम् , प्रतियोगिव्यक्तीना भेदेऽपि एकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताया लाघवेनैश्यमिति नियगनिराकरणाथै चहित्येन घटाभावादे यहित्वेन प्रमेयसामान्याभावरूपत्व जगदीशन दर्शितम् . एतन्मते वहिर्नास्तीति प्रत्ययविषयीभृताभावप्रतियोगिताया वहिमात्रनिष्ठत्व विना sगते । न चैतन्मते वह्विसामान्याभावप्रतियोगितापि प्रमेयमात्रनिष्ठेव , परतु प्रतियोगिविशेषणभेदादेव प्रतीतिविशप वहिर्नास्तीत्यादौ वहिवम्यैव प्रति योगिविशेषणत्वात् , वहित्वेन घटो नास्तीत्यादो तु घटत्वादेरिति याच्यम् , समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावयोरविलक्षणत्वापत्ते । यदि च जगदीश ग्रथे वहिपद सपातायातम् , एव च वहित्वावच्छिन्नवहिभिन्ननिष्ठप्रतियोगि ताको व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाव इत्युच्यते , तदा वहिभिन्नवान् घटादि त्यादौ वहिभिन्नत्वेन वयभावमादाय सामानाधिकरण्येनेत्युपादानसार्थक्य सभवात् जगदीशग्रन्थो सगत स्यात् , तथा चैतन्मते कथमप्रसिद्धिसगति ।। व्याप्यवृत्तित्वघटितचक्रवतिरक्षणत्यागावसरे च वहित्येन वहिधुमोभयाभाव यहित्वेन पर्वतावृत्त्यभाव च प्रदर्शयतो जगदीशस्य तयोर्वहित्वेन प्रमेय सामान्याभावानात्मकत्वमभिप्रेतम् , अन्यथा हेतुसामानाधिकरण्यानुपपत्ते तदनुसारिणा च गदाधरेण समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताया एव - साधारण्यसिद्धे--- ·१०१ प्रथमस्वलक्षणम् .. विशेपनिष्ठत्वं निराकृतम् । एवं चैतन्मतेऽपि अप्रसिद्धिरसंगतैवेति , तम्मा देकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिता एकेति नियमम् विहाय समनियताभावाना भेदमते वक्तव्य साध्याभावादिप्रतियोगित्वेन घटाभावादिकमादाय दोपो अत्रापीति तद्वारकं विशिष्टान्तं योभ्यम् । व्यधिकरणीभूतकधर्मावच्छिन्नसजातीयप्रतियोगितेति पक्ष साध्या भावप्रतियोगित्वेन जलेन्धनाधभावप्रतियोगितयोरेक्यात् व्यापक्तावच्छेद- क्ल्योपपत्त्या विशिष्टान्तवेयर्यमिति तद्भेदपक्षं सार्थकयति. साध्यवद वृत्ती"ति । विशिष्टपदं प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेद- क्तास्त्वलाभाय , तेन न वढ्यभावप्रतियोगिमहानसीयवहिमतेंदमादाया व्याप्ति वयभावप्रतियोगित्वेन घटवद्भेदसत्वे तु भदप्रतियोगितावच्छढक्त्व प्रतियोगितावच्छेदकवत्तित्वेन विशेषणीयम् न तु प्रतियोगिवृत्तित्वेन , नाधिकरण्यनिवेशेन लाघवाभिधानविरोधात् । “ यावदि"ति । म्वप्रति योगितावच्छेदकसबन्धन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यनिवेशपक्षम्याग्रे निराकर्त व्यतया" नित्यज्ञानं नित्यसविषयक्त्वादि "त्यादावतिव्याप्तिवारणायेदम् । "न च संयोगादिन "ति । यद्यपि समवायेन द्रव्यत्वाभावमादायापि उक्तलक्षणदोष सभवति, तथापि प्रतियोगितावच्छेदसंपन्धेन प्रतियोगि- सामानाधिकरण्योक्तावपि दोपलाभार्थमिदम् . प्रतियोगितावच्छेदक्सरन्यन सामा व्यापकतापक्षे वा. आहुरित्यम्वरससूचनाय. स च साध्यव्यापकत्वे प्रतियोगिवय धिकरण्यं न निश्यम् ; न चैवमुक्तरीत्या स्वरूपमंबन्धन सा यवद्धतित्वम्या- वश्यं निवेगनीयतया पर्वतत्वात्मकाभावममहापतिरिति वाच्यम् । प्रतियोगि- तावच्छेदकभेदेनाभावभेदोपगमात पर्वतत्वाभारनिष्ठप्रतियोगित्वावच्छिता- भावम्य पर्वतत्यानात्मकम्य म्यरूपमंगन्धेनैव साध्यवृत्तिन्यात् । न चैवं पर्वत ·१०२ कृष्णम्भट्टीये त्याभावत्वावच्छिन्नाभावस्य पर्वतत्वात्मनः स्वरूपसंबन्धन साध्यवद्वत्तित्वात् द्वितीयलक्षणघटकत्वापत्तिरिति वाच्यम् ; तत्र हृदत्वरूपामाववारणार्थ लक्षण- घटकाभावे भावभिन्नत्वस्य निवेशनीयत्वात् । एवं सति पर्वतत्वाभावत्वेन घटाद्यभावस्यावारणात् तत्राव्याप्तिः दुर्वारैवेति चेन्न ; वक्ष्यमाणप्रकारस्यानु- सर्तव्यत्वात । वस्तुतस्तु द्वितीयलक्षणे साध्यवद्वृत्तित्वे स्वरूपमंबन्धावच्छिन्नत्वं न निविष्टमित्यग्रे व्यक्तम् । एवं च पर्वतत्याभावत्वं साध्यव्यापकतावच्छेदकमेव न भवतीति । ननु व्यापकताघटकाभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्यमनिवेश्य सामा- नाधिकरण्येन अनवच्छेदकत्वनिवेशेऽपि संबन्धसामान्येन साध्यवन्निष्ठत्व- निवेशस्योक्तदोपग्रस्ततया स्वरूपसंवन्धेन व्यापकताघटकीभूतस्वप्रतियोगिता. श्रयवत्ताग्रह विरोधितानियामकसंबन्धेन वा तन्निवेशात् कपिसंयोगात्मकाभाव- संग्रहोऽस्त्विति चेन्न'; तथापि घटाधभावस्य लक्षणघटकत्वापत्त्यैतद्व्याप- 'कताया अनिवेशात् । 'फलत"इति । न च सामान्यपदानुपादाने घटादेः साध्यव्या- पकतावारणात् यत्किञ्चित्वं व्यर्थमिति वाच्यम् . सत्तावान् जातेरित्यादौ द्रव्यत्वादेः साध्यव्यापकतावारणार्थत्वात् । यद्यपि घटत्वावच्छिन्नवयादि- निष्ठप्रतियोगित्वावच्छिन्नमहानसीयादिवहेस्तादृशासंवद्धत्वेऽपि न क्षतिः साध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकं घटत्वादिना एकव्यक्तिकद्रव्यत्वाद्य- भावमादाय लक्षणसंगतेरिति सामान्यपदं व्यर्थम् ; तथापि गवाद्यमावस्यति - 1 १ साध्यवदवृत्तित्वात्-अ. अत:--इति पाठः । चेन इति नास्ति-अ. तथापि नास्ति-अ. व्यापकतानिवेश निराकरोति वस्तुतस्तु इति अनिवेशादिति नास्ति-अ, ' ·प्रथमस्वलक्षणम् १०३ लेखनसंगमनाय निवेशनीयभेदकूटसंकोचाय च तदुपादानम् , अन्यथा गोनिष्ठप्रतियोगित्वावच्छिन्नतत्तरगवादेस्तादृशासंबद्धत्वेनानुपपत्ते । वस्तुतस्तु सामान्यपदोपादाने न निर्भर । तथा सति वयादे साध्ययति स्वरूपादिसंबन्धेनासंबद्धत्वात् तमुपेक्ष्याग्रे द्रव्यत्वाधनुधावनवैफ स्यात् । तत्गोसाध्यकस्थलानुरोधेन तत्गवाभावपरतया तत्संगमनेऽपि मनोन्य वाभावप्रदर्शनानुरोधेन असंबद्धत्वशरीरे चेत्यादिलेखनेऽपि साध्यताव च्छेदकसंबन्धेन असंबद्धत्वोक्तौ कपिसंयोगात्मकाभावे लक्षणघटकतानिर्वा हात् । तत्पक्षे द्रव्यत्वाद्यभावस्य लक्षणाघटकतया अनायल्या वयभावादेर्लक्ष णघटकत्वार्थ सामान्यपदोपादानम् । द्रव्यत्वादिनिष्ठप्रतियोगित्व चेति पड़तौ स्वरूपादिसंबन्धेनेत्यनुक्त्वा सयोगादिसबन्धेनेत्युक्ते साध्यतावच्छे- दकसंबन्धघटितव्यापकत्वनिवेशपक्षस्यापि लाभात् । एतत्पक्षे भूतत्याभावत्यैव लक्षणपटकता, पक्षातरे तु मनोन्यत्वाभावस्यापीति विशेष । परंतु पटवान् महाकालवादित्यादो महाकालमात्रवृत्तिविशेषणतासबन्धेन सर्वस्वविशिष्टस्य कालिकसंबन्धेन या साध्यत्वे गगनादेर्वृत्तिमत्वपक्षे समयायेन द्रव्यत्वादे यापकतार्थ साध्यतावच्छेदकसंबन्धघटितच्यापकत्व नोक्तमिति तु ज्याय । "अनायासेनैव । प्रतियोगिवैयधिकरण्यायनिवेशेनैव । दिगर्थस्तु- स्वविशिष्टाधिकरणतानिवेशे प्रयोजनाभावेन "नित्यज्ञानं नित्यराविषयकत्या दि"त्यादौ नित्यज्ञानान्यत्वविशिष्टघटादे न विषयितासंबन्धेन साध्यवद- संबद्धत्वसंभव ; विशिष्टानतिरिक्तत्वात् इति समवायस्यैव व्यापकताघद- फत्वात् येन येनेति वक्ष्यमाणवीप्सा अनावश्यकी । न चेदं " मनोऽणुस्वा. दि"त्यादौ मनस्वाभावप्रतियोगिन दिनविशेषणतासंबन्धेन साध्य- व्यापकत्वात् तस्योत्तसंबन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यात् अतिव्याप्ति- रतो वीप्सेति वाच्यम् ; ताशविशेषणताया मानाभावात् ! माध्यमकारक.

·१०४ कृष्णम्भट्टीये प्रमामावस्यातिव्याप्तिवारक्त्वाच्च । मनोभिन्नत्वविशिष्टघटाभावप्रतियोगिन म्ताहशविशपणतासबन्धेन साध्यवद्वत्तित्वात् । म्वरूपसबन्धन गगनादेरवृत्ति त्वमते असद्धत्वनिर्वाहकसनन्धन वृत्तिमत्त्वेन स्वविशिष्टस्य विशेषणीयत्वात् । एतेन " स्पन्द एतत्स्पन्दो या महाकालत्वादि "त्यादी महाकालान्यत्वाभावस्य कालिकसनन्धन निरुक्तव्यापकतावच्छदकप्रतियोगिताकतया अतिव्याप्तिवार णाय वीप्सेति प्रत्युत्तम् । एतत्स्पन्दकालीनसाध्यप्रमाभावस्य लक्षणघटकत्वात् । तवसादिकालीनसाध्यप्रमायाश्च कालिकविशेषणतासबन्धेन यत्किञ्चित् - साध्यवदवृत्तित्वात् । अत्र " द्रव्य पृथिवीत्यादि "त्यादौ घटत्वेन द्रव्यत्वा भावादे प्रतियोगिनो द्रव्यत्वस्य कालिक्सनन्धेनापि व्यापकता सभवति नित्यद्रव्य कालिकसबन्धाप्रसिद्ध जन्यद्रव्य तत्सबन्धेन तस्य सत्वादित्यपि न शक्यम् , वीप्साविरहेण समवायमादायैव लक्षणसमन्वयात् । यदि च तद्वयक्तित्वेन घटादिभेदयत्ताज्ञान सामान्यलक्षणाजन्यतत्घटाद्यविषयक पक्ष इतरभेद साभ्य नित्यसविषयक्त्व हेतु तत्र साम्यवति विषयितासबन्धे न असबद्धतद्घादिक्मादाय साध्यव्यभिचारनिरूपकाधिकरणान्यत्वादीना' व्यापकतया तदाभावस्य स्वविशिष्टहेत्यधिकरणायच्छदेन तथात्वादित्यति व्याप्तिरिति वीप्साया आवश्यकतयोक्तस्थल कालिकसरन्धमादायाव्याप्ति रिवेत्युच्यने , तदा वीप्सामुपगम्य यत्सब-धसामान्ये साध्यवत्यत्किञ्चि द्वयक्त्यनुयोगिकत्व यद्विशिष्टप्रतियोगिकत्वोभयाभावस्तदन्यत्व तद्वाच्यमिति दिक् । एव व्यापकतावच्छेदकताघटकत्वेनाभिमतो य सबन्धस्तेन सबन्धेन म्वविशिष्टत्व प्रतियोगिसामानाधिकरण्यघटकप्रतियोगिताश्रयस्य च निवेश्यम् , अन्यथा कालिकसबन्धेन म्वविशिष्टस्य साध्यस्य व्यापकताघटकसबन्धेन सबद्धतया सा वदसनद्धस्वविशिष्टसामान्यकाप्रसिद्धे । कालिकमबन्धेन धुम 1" पक्षनिष्टतद्वयक्तित्वमाध्यप्रकारकप्रमादिग्रहार्थम् ' -अ ·प्रथमस्वलक्षणम १०५ -- निष्ठप्रतियोगिताविशिष्टवड्यादिकम् अयोगोलकभेदनिष्ठप्रतियोगिताविशिष्ट- ध्वंसादिकमादायातिव्याप्तेश्च । 'साध्यवत्यत्किञ्चिद्वयक्त्यसंबद्धत्वमिति" यत्किञ्चित्वं, तस्कृटनिवेशार्थ ; यरिकश्चित्पर्वतासबद्धत्वस्य पर्वतीयवस्या- घभावप्रतियोगित्वधति असत्वेन तदभावमादायाच्याप्ते ; "एवं च साध्य- बदृधिरुभयावृत्तियों धर्म तद्वत्संबद्धत्वसामान्यामावपर्यन्तनिवेशो व्यर्थ अननुगमतादवस्थ्यात् ; साध्यवहृत्युभयावृत्तिधर्मत्वेनानुगतरूपेण तु न निवेशसभव ; साध्यवदसंबद्धत्वकल्पोक्तदोषात् । हेतौ तृतीयार्थान्वयवाघादुक्त "व्याप्यते "ति । इदानीमुत्तरदल. प्रविष्टहेतुमत्ताया अनिवेशादाह " हेत्त्वि"ति । “ यादृशपरमाणावि"ति । यदि च तादृशचरम क्रियाकालीन सफलपरमाणुधूमद्वषणुकसंयोगसभवो मन्यते ; अत एव चरमध्वसात्मकाभावो न दोषयारक , तदा धूमासयोगि घटादिपरमाणुनिष्ठक्रियाविशेषात्मकोऽभावो बोध्य । “ हेतुसंवन्धितये"ति । प्रभामण्डलादौ व्यभिचारवारकहेततावच्छेदकरूपावच्छिन्नहेतुसंबन्धितये . त्यर्थ । एतेन महाकालान्यत्वाभावोऽपि निराकृतः, महाकारस्य यहि- संबन्धितया तदन्यत्वस्य वयल्यापफत्वात , तेन रूपेणासंबद्धित्वेऽप्याह "कालस्ये "ति । " सुवचत्वादिति । धूमादेवृत्तिनियामक्सबन्धप्रसिध्या तेन तस्य कालवृत्तित्वे वाधकाभावात् । वृत्त्यनियात्वतदभावयोरेकत्र प्रसंगमयेन कालधूममयोगस्य वृत्त्यनियामक्त्वेऽप्याह-~-" यहिमानि"ति । स्फुटतरेत्युपादानात् प्रयोजनगवेषणेऽनायास सूचित । विषयतासंबन्ध. घटितसाध्यव्यापक्तावच्छेदकप्रतियोगिताकस्यात्मत्वप्रकारकयत्किञ्चित्ममा . एतस्विन्हान्तर्गतपारस्थाने " यद्यत्स्वमिति कूटनिवेशार्थम् ; अन्यथा"- 'एव च " मास्ति-अ. 1">णुक-अ. "देवतावकमन्यत्सापन्धिमेति-म, 14 ·१०६ कृष्णम्भट्टीये भावस्य प्रतियोग्यसमानकालीनसण्डकालेऽतथात्वादुक्तं " महे "ति । पूर्व क्षणावच्छेदेन कार्यसमानाधिकरणाभावाप्रतियोगित्वरूपकारणत्वसंभवादाह- "कारणत्वादी "ति । आदिना परमार्थसत्त्वपरिग्रह । अवृत्तित्वप्रवादानु- रोधेनाह-" नित्येति । परमार्थसत्त्वं च प्रमेयत्वं ; न तु कालिकसंबन्धा- वच्छिन्नाधारताकत्वं ; कादिमति चाप्रसिद्धमेव ; अष्टद्रव्यान्यत्वं खवत्वादिना साधनीयं तेन गगनवत्ताज्ञानस्य भ्रमत्वेऽपि न क्षति ; उक्तरीत्या काला- न्यत्वप्रकारकयत्किञ्चित्प्रमाभावमादायानतिप्रसंगात् उक्तं महेति । ज्ञानभेद- प्रकारकयत्किञ्चित्प्रमाभावस्य प्रतियोग्यसमानकालीनतदविषयकज्ञानेऽतथा- त्वादुक्त "मीश्वरे"ति । " वृत्तिमतामेवे "ति । महाकालभेदादीनामित्यर्थ । अत्तीना व्यापकत्वासंभवं वक्तुमेवकारः । न तु यावतां वृत्तिमता व्या- पफत्वं वक्तुम् । "धूमवान् बहे "रित्यादौ अय पिण्डान्यत्वाभावस्य स्वाभावरूप प्रतियोगिसामानाधिकरण्येऽपि पर्वतादे कालोपाधित्वानुपगमे कालिकसंबन्ध- स्य व्यापकत्वाघटकतया प्रतियोगिवैयधिकरण्यघटितसाध्यव्यापकतावच्छेद- कप्रतियोगिताकधूमाभावस्य तादृशसंयोगेन धूमवत्त्वप्रकारकप्रमाविषयत्वात्य- न्ताभावम्य वा तथात्वात् नातिव्याप्ति । यदि च तत्रापि स्वाभावसामानाधि- करण्यमादाय वीप्साप्रयोजनमुच्यते; तदा या या प्रतियोगिनेति कल्पे स्वाभावत्यानवच्छिन्नप्रतियोग्युपादाने वा नातिव्याप्तिरित्यत आह-" इद नित्यज्ञानमि"ति । “विपयितासंबन्धेने"ति । यद्यपि येन संवन्धेन साध्यव्यापकतावच्छेदकत्वं तेन संबन्धेन प्रतियोगिताश्रयो वाच्य ; अन्यथा कालिकसंबन्धेन धूमाद्यभावप्रतियोगिताया वह्नौ सत्वादतिव्याप्ते । तथा च साध्यवति नित्यज्ञानान्यत्वविशिष्टघटाभावसत्वेऽपि तादृशघटत्यस्य समवायेनैव तियोगितावच्छेदक्त्वात् तेन संबन्धेन प्रतियोगिताश्रयाप्रसिद्धि । तादृश- प्रियप्रसिद्धि-अ.

·१०७ प्रथमस्वलक्षणम् प्रतियोगित्वावच्छिन्नाभावस्य तु साध्यवदवृत्तित्वमेवेति ; तथापि नित्यज्ञा- नान्यत्वविशिष्टवाच्यत्वाद्यभावो बोध्यः । यत्तु नित्यज्ञाने नित्यज्ञानान्यत्वविशिष्टघटादिसत्वमते साध्यसमा. नाधिकरणाभावप्रतियोगितासामान्ये यत्सामानाधिकरण्ययदवच्छिन्नत्वयत्सं. अन्धावच्छिन्नवैतत्रितयाभावस्तत्त्वमेव साध्यव्यापकतावच्छेदकत्वमिति ; तन्न ; विनापीदृशविवक्षां नित्यज्ञानत्वादिसाध्यकसद्धेतौ वाच्यत्वाद्यभावमादाय लक्षणगमनसंभवेनेतद्विवक्षायाः निर्वीजत्वात् । केचित्तुः---नित्यज्ञानान्यत्वस्वनिष्ठतद्वयक्तित्वोभयविषयकं जन्यज्ञानं पक्षः तद्वयक्तित्वं साध्यं तद्वयक्तिनित्यज्ञानान्यतरत्वं हेतुस्तत्र अतिव्याप्तिः । विषयितासंबन्धघटितसाध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकयोस्तद्वयक्तित्वा- भावनित्यज्ञानान्यत्वाभावयोविषयितासंबन्धेन प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वादिति येन येनेति वीप्सा आवश्यकी । तद्वयक्तित्वस्य ; तन्निष्ठासाधारणधर्मरूपत्वे तद्वयक्तेस्तादात्म्यनैव साध्यव्यापकत्वात् तद्भेदमादायातिव्याप्त्यसंगत्यापत्तिरतः स्वनिष्ठत्योपादानम् । नित्यज्ञाननिष्ठप्रतियोगिताकभेदत्वेन पक्षे प्रवेशः । तेन घटनित्यज्ञानान्यतरभेदादेः साध्यव्यापकत्वेऽपि न तदसंगतिः । पक्षोत्पत्तिका- लोत्पत्तिकपक्षज्ञानविरहस्थले इदम् ; तेन तादृशज्ञानस्य साध्यव्यापकत्वेऽपि न तदापत्तिः । अतादृशज्ञानस्य च न विषयितासंबन्धेन प्रतियोगिवैयधिकरण्या- घटितसाध्यव्यापकता ; तादृशज्ञानविषयत्वं वाअव्याप्यवृत्ति ; अन्यथा स्वरूप- संबन्धेन स्वाभावरूपप्रतियोगिसमानाधिकरणमेवेति दिगित्याहुः । इदं तु चिन्त्यं ; साध्यवन्निष्ठाभावप्रतियोगितासमानाधिकरणं सत् यदवच्छेदकं प्रतियोगित्वं तदन्यत्वमेव साध्यव्यापकतावच्छेदकत्वम् ; तथा चोक्तस्थले नित्यज्ञानान्यत्वविशिष्टघटाभावस्य साध्यवति सत्वेऽपि तत्पति- योगिताविशिष्टाभावासत्वेनातिव्याप्तेरेवासत्वात् वीप्सा व्यथैवेति । "ईश्वरज्ञानस्वत्वविशिष्टपटायधिकरणत्वं विषयितासंबन्धेन साम्यवत्सबद्धमेवेत्यभि प्राय:-अ.

·१०८ . कृष्णम्भट्टीये तकिया पक्षः तद्वयक्तित्वं साध्यं तक्रियातत्समानकालीन क्रियान्तरा- न्यतरत्वं हेतुः तत्र येषां संबन्धान्तरण व्यापकत्वं तेषां कालिकसंबन्धन व्यापकत्वस्य तदभावे प्रतियोगिसामानाधिकरण्यस्य च सत्वात् येन येनेति वीप्सा; पक्षसाध्यादिपनायाश्च नियमतो व्यभिचारनिरूपकाधिकरणविषय- कत्वे तदसत्वस्थले वा इदमित्यपि केचित् । इदं तु बोध्यम् । प्रतियोगिसामानाधिकरण्ये प्रतियोगिपदार्थ एव लक्षणघटकः ; स च स्वरूपसंबन्धेन प्रतियोगितावान् । एवं च धूमामावादेः कालिकसंबन्धेन प्रतियोगिताश्रयवहेरयोगोलझान्यत्वाभावस्य स्वप्रतियोगिता- श्रयध्वंसादेः सामानाधिकरण्येऽपि नातिव्याप्तिः । एवं च स्वरूपसंवन्धेन साध्यव्यापकतावच्छेदकत्वं प्रवेश्यम् ; जलवाभावप्रतियोगितायाः कालि- कसंबन्धेन वहिव्यापकतावच्छेदकत्वेऽपि न दोपः; एवं च व्यापकतावच्छेद- कताघटकसंबन्धन प्रतियोगिताश्रयविवक्षाऽनादयेति । " स्वाभावे "ति । प्रतियोगिवैयधिकरण्यघटितव्यापकतानिवेश इदम् । अन्यथा पुनर्गौरवम् ; अत एवानुपदं वक्ष्यति “एकधैये "ति । न च समवायादिसंबन्धावच्छिन्नयादृशप्रतियोगिताश्रयानधिकरणं साध्यवत् तादृशप्रतियोगितानवच्छेदकं स्वाभावनिष्ठप्रतियोगित्वमिति समवायादिना प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यात् कथं नासंभव इति वाच्यम् ; तेन संवन्धेन वृत्तिमन्निष्ठत्वाभावेनादोपात् । अत्र च वीप्साघटितव्यापकत्वस्योद्देश्यदले निवेश एव गौरवम् ; प्रतियोगिवैयधिकरण्यापटितव्यापकत्वस्य विधेयदल निवेशे लाघवादित्यालोच्य द्वेधा तन्निवेशत्यागे दीधितितात्पर्यमाह--" एकधैवे "ति । समनियता- भावैक्यमते तस्य घटत्वादिना वयाद्यभावरूपत्वेनादोपादाहः- . "घटे"ति। - रण्यघटित-अ.

·तथा च प्रथमस्वलक्षणम् १०९ कारत्व, महाकालत्वम् , अन्यथा मल्यातयात्वेनातिव्यात्यसगते । " महा कालान्यस्वाभावे "ति । सयोगेन साध्यतायामुत्पत्तिकालावच्छेदन वयाद्य भावस्य साध्ववृत्तित्वात् साध्यतावच्छदकसयोगसबन्धेन साध्यव्यापकता वच्छेदकत्वसपत्य प्रतियोगिवैयधिकरण्य प्रवेश्यम् , न चैव सर्ववान् महा काल्लादित्यादावव्याप्तिरिति वाच्यम्, प्रतियोगितावच्छदकसबन्धन प्रति योगितावच्छेदकावच्छिन्नतत्समानाधिकरणप्रतियोगितावच्छेदक्ताकभेदघटित प्रतियोगियधिकरण्य प्रवेश्य ताशप्रतियोगिताया साध्यतारच्छेदकसबन्धा वच्छिन्नत्वयादृशप्रतियोगित्वावच्छिन्नत्वैतदुपयाभावनिवेशात् , साध्वति महाकालावच्छेदेन कालिकसबन्धावच्छिन्नमहाकालान्यत्वाभावस वेऽपि न क्षति । " भावरूपे "ति । अस्य कालिकसबन्धेन हेतुमद्वृत्तित्व योध्यम् , भावभिन्नत्वैनिवेशे घटत्वादिना घटत्याभावाभावमादाय भावत्वसत्वे व्याप्ति , तदसत्वेऽतिव्याप्ति । एव भावप्रतियोगिकत्वनिवेशात् घटत्वाभाव प्रमाविषयत्याभावमादाय न दोष इत्यपि भावत्वानुपादानेऽतिव्यात तदु पादाने च गौरवम् , मनोन्यत्वाभावलेखनासगतिश्च , साध्यवद्वृत्तिभावपति योगिप्रतियोगिकान्यत्वनिवेशऽपि तथा घटत्वाद्यात्मकामावावारणात् । सर्व कल्पे तद्रुपान्यत्वविशिष्टसमवेतवान् जातेरित्यादौ अति याप्ति । मि"ति । सर्वोत्यस्य सवाधिकरणावच्छेदनेत्यर्थे स्वरूपसमन्धन साध्यतापा सर्वनेत्यर्थे च घरवृत्तित्वविशिष्टसाध्यक एवातिव्याप्ति , न तु व्यभिचारिणि अवच्छेदकावच्छेदेन । न च तत्तथैरेति वाच्यम् धूमवान् यहेरित्यादौ गुण त्यादिना द्रव्याभावमादायातिव्याप्ते सत्वात् तदकथनेन न्यूनताया प्रसाक्षी दिति सकलव्यभिचारिण्यकामावनिबन्ध इति तत्रापि तदमन्यविरोधसूचनाय - - एच । - साध्यध्यापकत्वसपश्रय-स भिमत्वानिवेदो अभाववारणात्-थ ·११० कृष्णम्भट्टीये धूमवानित्युक्तम् । तद्रूपान्यत्वविशिष्टसत्तादेः साध्यत्वे जात्यादिहेतावति- व्याप्तिन द्वितीयलक्षणे ग्रन्थविरोधस्तु तत्साधारण इत्ययमेवोक्तः । "उक्ते"ति । घटत्वाभाववान् प्रमेयत्वादित्यादौ घटत्वाभावप्रमाविष- यत्वाभावस्य विशेषणतासंबन्धन स्वाभावरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यात् ; विपयित्वीयत्वं च विशेषरूपमित्यतिव्याप्तिरित्यर्थः; अत्र सकलव्यभिचारि- ण्यतिव्याप्तिर्बोध्या। आत्मत्ववत्ताप्रकारकप्रमाविषयत्वाभावमादाय तया- वृत्तिसत्वादाह " साध्याभावमादाये "ति । व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावं विनापि व्यधिकरणसंबन्धावच्छिन्न- वाच्यत्वाद्यभावमादाय लक्षणसमन्वयसंभवात् प्रतियोग्यवृत्तिश्चेति अन्याव- तारानुपपत्तिरतः प्रतियोगितावच्छेदके "ति । "न प्रागुक्त "ति। नित्यज्ञानत्वादिसाध्यकनित्यसविषयकत्वादौ । तत्र समवायाद्यवच्छिन्नसा- ध्याद्यभावादेरेव लक्षणघटकत्वात् । " इत्थं चे"ति । व्यापकता च प्रति- योगिवैयधिकरण्याघटिता; अन्यथा प्रतियोगितावच्छेदकसंबन्धेन व्यापकत्वो- पादानेऽपि समवायावच्छिन्नवहयाद्यभावस्य साध्यतावच्छेदकसंबन्धेन साध्य- निष्ठव्याप्यतानिरूपितव्यापकताघटकीभूतस्वप्रतियोगितावच्छेदकीभूतदैशिक- विशेषणतासंबन्धेन तदवच्छेदककिञ्चिद्विशिष्टस्वाभावप्रतियोगिताकत्वेन ताह- शाभावाव्यावृत्तेरसंगतिः। न चैवं समवायावच्छिन्नवयभावप्रतियोगित्वस्य सं. योगघटितसाध्यव्यापकतावच्छेदकत्वान्नापत्तिरिति वाच्यम् ; समवायेन साध्य- व्यापकतावच्छेदकसंयोगावच्छिन्नप्रतियोगिताकद्रव्यत्वाद्यभावस्य तदर्थत्वात् । न चैवमपि तादृशाभावस्य स्वाभावरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यसत्येनाव्या- युद्धारसत्वात् प्रतियोगितावच्छेदकसंबन्धेन व्यापकत्वं व्यर्थमिति वाच्यम् ; धूमाभावादेः स्वाभावरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यवारणाय यावत्प्रतियोगि- तावच्छेदकसंबन्धस्य वाच्यत्वात् । अग्रे च यरकिञ्चिताशसंबन्धनिवेशपक्ष दुपयित्वायं पक्षो दप्य इति न तद्विरोधः . स्वाभावत्वानवच्छिन्नप्रतियोगि- ·प्रथमस्वलक्षणम् - त्वोपादानपरो वाय ग्रन्थ । “सबन्धे "ति । सबन्धविशेषावच्छिन्नप्रति योगिताकाभावत्वावगाहित्वघटितधर्मावच्छिन्नत्वेत्यर्थ "वस्तुगस्य "ति । विरोधस्य प्रतिबन्धकज्ञानाविषयत्वलाभाय , तदवच्छिन्नज्ञानस्य प्रतिबन्धक त्वेऽपि बाधबुद्धिविधया अप्रतिबन्धकत्वात । " प्रसगादि"ति । वस्तुगत्या सयोगादिसबन्धेन घटादिमत्ताविरोधितावच्छेदकरूपावच्छिन्नविषयताकत्वेन न प्रतिबन्धकतासमव , घटाभावत्वादेरतथात्वादिति भाव । “ तादृशे"ति । अन्यथा व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावत्वावगाहिज्ञानस्य निखिलसबन्धावगाहि स्वप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिमत्ताबुद्धिप्रतिबन्धकत्वप्रसग , विष यविरोधविरहेण तस्य तथावस्येष्टत्वे वाह " सवन्धे "ति । सबन्धाविशेषित प्रतियोगिताकामावत्वेन ज्ञानप्रतिबन्धक्त्वस्यादृष्टचरत्वादिति भाव । लाप वोपनीतेति बाचित्कलाधवपद सपातायातम् , बाधग्रन्थे तथा अनभिधानात् । "निखिले "ति । न च भावरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यनिवेशा नातिन्याप्ति । जगदीशेन साध्यवहृत्तित्ये स्वरूपसबन्धावच्छिन्नत्वनिवेशऽपि पर्वतत्वाधात्मकाभावधारणाय दैशिकतया हेतुसामानाधिकरण्य भावभिन्नत्व घोच्यतामिति वाच्यम् । अभावसाध्यके घटत्यादिना साध्याभावस्य भाव रूपप्रतियोग्यप्रसिद्धे । भावप्रतियोगिकत्वोक्तौ च तत्रैव व्यभिचारिण्यति व्याप्ति । साध्यममाऽभावस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटितसाध्यव्यापका प्रतियोगित्वात् । न च तद्धटितव्यापकत्व प्रवेश्यम् , तथापि कपिसयोगाद्या स्मकामावस्येति लेखनासगते । " यावदि "ति । नन्वेव जलादीत्यादि मन्थानुस्थिति , धूमाभावे तादृशगोत्वाभावाभावस्य धूमाभावरूपत्वेऽपि याव दन्तर्गतसयोगेन प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यात् । न च धूमवत्त्वप्रकारकप्रमा विशप्यतावान् वहरित्यादौ माध्यामा तामागोत्याभावाभावम्य साध्याभाव भावस्वानुपापाने- ·११० कृष्णम्मट्टीये धूमयानित्युक्तम् , तद्रूपान्यत्वविशिष्ट सत्तादे साध्यत्वे जात्यादिहेतावति व्याप्तिर्न द्वितीयलक्षण ग्रन्थविरोधस्तु तत्साधारण इत्ययमेवोक्त । "उक्ते "ति । घटत्वाभाववान् प्रमेयत्वादित्यादौ घटत्वाभावप्रमाविष यत्वाभावस्य विशपणतासरन्धन स्वाभावरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यात् , विपयित्वीयत्य च विशषरूपमित्यतिव्याप्तिरित्यर्थ , अत्र सकलव्यभिचारि ण्यतिन्याप्तिनोध्या । आत्मत्ववताप्रकारकप्रमाविषयत्वाभावमादाय तद्वया वृत्तिसत्वादाह " साध्याभावमादाये "ति । व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाव विनापि व्यधिकरणसबन्धावच्छिन्न वाच्यत्वाधभावमादाय लक्षणसमन्वयसभवात् प्रतियोग्यवृत्तिश्चेति ग्रन्थाव तारानुपपत्तिरत 'प्रतियोगितावच्छेदके "ति । "न प्रागुक्ते "ति। नित्यज्ञानत्वादिसाध्यकनित्यसविषयकत्वादो। तत्र समवायाद्यवच्छिन्नसा ध्याद्यभावादेरेव रक्षणघटकत्वात् । " इत्थ च "ति । व्यापक्ता च प्रति योगिवैयधिकरण्याघटिता, अन्यथा प्रतियोगितावच्उदकसबन्धेन व्यापकत्वो पादानेऽपि समवायावच्छिन्नवयाघभावस्य साध्यतावच्छेदकसबन्धेन साध्य निष्ठव्याप्यतानिरूपित यापकताघटकीभूतस्वप्रतियोगितावच्छेदकीभूतदैशिक विशेषणतासबन्धेन तदवच्छदककिञ्चिद्विशिष्टस्वाभावप्रतियोगिताकत्वेन ताद शाभावाव्यात्तेरसगति । न चैव समवायावच्छिन्नवयभावप्रतियोगित्वस्य स योगघटितसाध्यव्यापकतावच्छेदकत्वान्नापत्तिरिति वाच्यम् , समवायेन साध्य व्यापकतावच्छेदकसयोगावच्छिन्नप्रतियोगिताकद्रव्यत्वाद्यभावम्य तदर्थत्वात् । न चैवमपि तादृशाभावस्य स्वाभावरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यसत्वेनाव्या युद्धारसत्वात् प्रतियोगितावच्छेदकसबन्धन व्यापकत्व व्यर्थमिति वाच्यम् , धूमाभावादे स्वाभावरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यवारणाय यावत्प्रतियोगि तावच्छेदकसबन्धस्य वाच्यत्वात् । अग्रे च यकिश्चित्ताशसबन्धनिवेशपक्ष दुषयित्वैवाय पक्षो प्य इति न तद्विरोध स्वाभावत्वानवच्छिन्नप्रतियोगि ·. - प्रथमस्वलक्षणम् लोपादानपरो वाय ग्रन्थ । "सबन्धे "ति । सबन्धविशेषावच्छिन्नप्रति योगिताकाभावत्वावगाहित्वघटितधर्मावच्छिन्नत्वेत्यर्थ । वस्तुगत्ये "ति । विरोधस्य प्रतिबन्धकज्ञानाविषयत्वलाभाय , तदवच्छिन्नज्ञानस्य प्रतिबन्धक त्वेऽपि बाधबुद्धिविधया अप्रतिबन्धकत्वात् । “ प्रसगादि"ति । वस्तुगत्या सयोगादिसबन्धेन घटादिमत्ताविरोधितावच्छेदकरूपावच्छिन्नविषयताकत्वेन न प्रतिवन्धकतासभव , घटाभावत्वादेरतथात्वादिति भाव । “तादृशे "ति । अन्यथा व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावत्वावगाहिज्ञानस्य निखिलसबन्धावगाहि स्वप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिमत्ताबुद्धिप्रतिबन्धकत्वप्रसग , विष यविरोधविरहेण तस्य तथात्वस्येष्टत्वे त्याह " सबन्धे "ति । सनन्धाविशपित प्रतियोगिताकाभावत्वेन ज्ञानप्रतिबन्धक्त्वस्यादृष्टचरत्वादिति भाव । लाप वोपनीतेति छाचित्कलाघवपद सपातायातम् , बाधग्रन्ये तथा अनभिधानात् । "निखिले"ति । न च भावरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यनिवेशा नातिव्याप्ति । जगदीशेन साध्यवद्वृत्तित्वे स्वरूपसबन्धावच्छिन्नत्वनिवेशऽपि पर्वतत्वाद्यात्मकामाववारणाय दैशिकतया हेतुसामानाधिकरण्य भावभिन्नत्य वोच्यतामिति वाच्यम् । अमावसाध्यके घटत्वादिना साध्याभावस्य भाव रूपप्रतियोग्यप्रसिद्ध । भावप्रतियोगिकत्वोक्तौ च तत्रैव व्यभिचारिण्यति व्याप्ति । साध्यप्रमाऽभावस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटितसाध्यव्यापका प्रतियोगित्यात् । न च तद्धटितव्यापकत्व प्रवेश्यम् , तथापि कपिसयोगाद्या स्मकाभावस्येति लेखनासगते । "यावदि "ति । नन्वेव जलादीत्यादि प्रन्यानुत्थिति , धूमाभावे तादृशगोत्वाभावाभावम्य धूमामावरूपत्वेऽपि याय दन्तर्गतसयोगेन प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यात् । न च घूमवत्त्वप्रकारकप्रमा विशप्यतावान् वहेरित्यादी माध्यामाचे तादृशगोत्याभावाभायम्य साध्याभाव - मारस्वानुपादाने ·११२ कृष्णम्मट्टीये रूपत्वेनातिव्याप्तिरेव । धूमवदनुयोगिकत्वविशिष्टम्वरूपसंवन्धत्यादिना संसर्ग- तानुपगमादिति वाच्यम् । तत्रापि यावदन्तर्गतधूमाभावे तादृशगोत्वाभावा- भायस्य तद्रूपतया तदुद्धारसंभवादिति चेन्न । एतन्मतेऽपि तादृशगोत्वाभाव- संयोग्यन्यतराभावस्य धूमाभावस्वरूपत्वेन तद्न्यम्योत्थानात् । “ऐक्यमते' इति । यद्यपि तद्भेदमतेऽपि समयायावच्छिन्नवह्याद्यभावस्य साध्यव्यापक- तावच्छेदकीभूतपूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्याभावनिष्ठप्रतियोगिताकतया प्रतियो- गितावच्छेदकयावदन्तर्गतसमवायेन प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यादसंभवः ; तथापि प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटितव्यापकताया एवं प्रतियोगितावच्छेदक- संबन्धघटितत्वस्य सार्थकीकृतत्यात् तदनुरोधेनैक्यानुधावनम् । अनैश्यमते चावतारकत्वानुपपत्तिः व्यधिकरणसंबन्धावच्छिन्नवाच्यत्वाद्यभाववारणेऽपि किश्चिद्विशिष्टवाच्यत्वाद्यमावावारणात । न चैतल्लक्षणे सिद्धांतेऽपि असौ दोषो वर्तत एव; परंतु नित्यज्ञानं नित्यसविषयकस्यादित्यादायतित्र्याप्तिवारणाय मंबन्धत्रयं वीप्सामपेक्ष्य लाघवादिति वाच्यम् ; तथापि समनियताभावैक्य- पक्षानुरोधेन वीप्सायाः एवौचित्यात् । यत्तु जगदीशेन "स्पन्दो महाकालत्वात् " महाकालान्यः कालत्वादि "त्यादौ कालिकाविशेषणतासंबन्धावच्छिन्नस्पन्दत्वाभावस्य तथा- विधमहाकालान्यत्वाभावस्य प्रतियोगिताघटकविशेषणतासंबन्धेन तथात्वात् अतिव्याप्तिरित्यभिहितम् । तदभिप्रायश्चायं दैशिकविशेषणतासाधारणविशे- पणतात्वेन कालिकविशेषणताया अपि संबन्धतया तादृप्येण कालिकविशे- पणतासंबन्धावच्छिन्नतदमावस्य साध्यवत्यसत्वेन प्रतियोगितायां साध्य- व्यापकतावच्छेदकत्वमक्षतमित्यतः संबन्धत्रयैक्यमुक्तम् ; तथा च समवाया- वच्छिन्नस्पन्दत्वाद्यभावमादाय नातिव्याप्तिरिति । “ . भावारणाद-अ.

·प्रथमस्वलक्षणम् १२३ सदपेशलम् , सामान्यतो विशपणतात्व निराकृत्य कालिकविशेषण तात्यादिनैव सबन्धताया व्यवस्थापनात स्पन्दत्यमहाकालान्यत्वादे काल्कि- विशेषणलासबन्धेन साध्यव्यापकताया एवासभवात् स्पन्दत्वाचनधिकरणधर्म्य बच्छेदेन कालिकसबन्धावच्छिन्नम्पन्दत्वाधभावसत्वात् इति । "प्रकारान्तरम् " । यावत्प्रतियोगितावच्छदकसबन्धस्य हेत्वधिकरण- वृत्तितावच्छेदकत्व विशपणम् । न च हेत्वधिकरणवृत्तितावच्छेदका स्वप्रति योगितावच्छेदका य य सबन्धास्तथाल्वोक्ती सत्तावान् जातेरित्यादौ सयो गेन समवायन च व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नघटसचाद्यभावस्यैक्यन तथाविध- सत्ताभावस्य यावदन्तर्गततयोगेन हेत्वधिकरणावच्छेदेनातथात्वादन्याप्ति , हेत्वधिकरणसामान्यवृत्तितावच्छेदकत्वोक्तौ धूमवान् मेयत्वादित्यादौ सयो गायवच्छिन्नधूमाद्यभावप्रतियोगितावच्छदकसयोगासग्रह । एतेन स्वविशिष्ट हेत्वधिकरणत्वोक्तावपि न निस्तार इति वाच्यम् । साध्यव्यापकताव च्छेदकत्वेन स्वप्रतियोगिताया उत्तत्वात् । घटल्वेन वयादिनिताशप्रति योगितावच्छेदकविपयितासबन्धवारणाय हेवधिकरणतितावच्छेदकत्वमा वश्यकम्। सत्ताभावस्य समवायघटितसाध्यव्यापकतारच्छेदकप्रतियोगि ताकम्य प्रतियोगितावच्छेदकसयोगवारणाय वृत्तित्वप्रतियोगित्वयोस्सामा नाधिकरण्य वाच्यम् । पर तु यावत्व व्यापकत्वम् । तथा च हेत्वधि करणसितावच्छदकत्वप्रतियोगितावच्छेदकसबन्धत्वव्यापकविर क्षणावच्छद - कतामस्वप्रतियोग्यधिकरणतापटितप्रतियोगिसामानाधिकरण्य फलितम् । अथ सयोगसमवायादिनिहाना प्रतियोग्यपिकरणतावच्छदकताना नानात्वेन कस्या मपि तस्या न तद्व्यापकत्वम् स्वपतियोग्यधिकरणतावच्छेदकतात्वेन ब्या- पकत्वोक्तौ किचिद्विशिष्टस्वाभावाधिकरणतावच्छदकदेशिकविनपणतामादा यातिव्याप्युन्मजनमसग । एतेन यत्किश्चित्तादशसबन्धस्वव्यापकत्वमपि 15 ·. ११४ कृष्णम्मट्टीये परास्तम् , मैवम् , यद्यत्समन्धावच्छिन्नाधिकरणतावच्छदकतावृत्त्यन्यतमत्वेन ताशसमन्धत्वसमनियतत्व ततत्सरन्धावच्छिन्नप्रतियोगितासामानाधिकरण्य स्य वाच्यत्वादित्याहु । स्वप्रतियोगितावच्छदकीभूतन यन सबन्धन साध्यव्यापकतावच्छे दकप्रतियोगिताकत्व तन सबन्धेन तथात्वमिति वा प्रकारान्तर बोध्यम् । "साध्यतावच्छदकव्यापके "ति । नन्वत्र घटत्वेन रूपसामान्या भावाभावमादायैव नातिव्याप्ति । न च तस्यापि पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्ट स्वाभावरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यमेवेति वाच्यम् , स्वाभावत्वानवच्छिन्न प्रतियोगिसामानाधिकरण्यस्य वाच्यत्वात् अन्यथा यथोक्तविशेषणा कान्ताभावनिवेशेऽपि पृथि य-यत्वाभावादे स्वभावरूपप्रतियोगिसामानाधि करण्यसभवेन प्राचा तदतिव्याप्त्यनुद्धारप्रसगात् । ग्रन्थकारेणापि रूपा द्यात्मकाभावस्य स्वध्वसादिरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यस्यव स्वाभावसामा नाधिकरण्यस्यानभिधानाचेति चन्न, समनियताभावैक्यमते तस्य घटत्वादिना वायुत्वाद्यभावाभावतया वायुत्वाभावादिरूपप्रतियोगिसमानाधिकरणत्वात् । न चैवमपि पृथिव्यवृत्तित्वावच्छिन्नाभाव एव तत्रातिव्याप्तिवारक , तस्य साध्यमतावच्छदकव्याप्याप्रतियोगिताकत्वेऽपि साध्यतावच्छेदकव्यापकप्रति योगिताकत्वादिति वाच्यम् , तस्य पृथिव्यन्यत्वविशिष्टामावतया गगना भावरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यात् , यद्यपि धूमवान् वहेरित्यादावेवेदृशरी त्यातिव्याप्ति तथापि समनियताभावैक्य सा लक्षणदोष , अत्र तु सद्धेतु त्वेन समाधानमिति विशेषमादृत्यैतन्मात्राभिधानम् । न च यथोक्तलक्षण पृथिव्यन्यत्वाभावमादायाति याप्रयुद्धारलेखनासगति , तस्य पृथिवीभेदवि साध्यतावच्छेदकव्यापकेत्यादिगदाधरीपाठ प्रामादिक इति न्यायरने-स्व अभावाभावतया-अ न तु ऐक्ये अवेटापत्ति अनैक्ये तु नातिव्याप्तिरिति समाधानम्-अ ·प्रथमस्वलझणम् शिष्टाभावतया तत्समवादिति वाच्यम् , प्राचा मते यथोक्तलक्षणे समनिय ताभावभेदमत एवानतिप्रसग इष्ट , तदभेदमने प्रसिद्धव्यभिचारितो विशेष स्य दुर्वचत्वात् साध्यतावच्छेदकव्यापकप्रतियोगिताकाभावनिवेशे चोक्तक्रमे- णोपेक्षाबीजसंभवादिति । अत्रेद चिन्त्यम् , एव सति अत एवेति ग्रन्थानन्तरमेवास्याभिधातु मुचिततया इदानीमेतदभिधाने सदर्भाशुद्धि । वस्तुतस्तु प्राचा मते रूपसामान्याभावसाध्यकपृथिवीत्वादौ वक्ष्य माणरीत्याऽतिव्याप्त्यभावेऽपि वादकथात्मके शास्त्रे वस्तुगतिमनुरुभ्यैव व्युत्पा- दनीयतया तदभिधानम् । वस्तुतस्तु उक्तरीत्या अत एवेत्यादिग्रन्थे अवतारिते यावत्वनिवेश यथोक्तविशेषणावश्यकतया तव्यावृत्तिप्रदर्शकपक्तिरावश्यकी , तथाविध स्यापि अयमात्मा ज्ञानादित्यादावव्याप्तिग्रस्तत्ववारणाय येनेत्याधभिहितम् , तदुपरि च मनोन्यत्वाभावस्य परपरासरन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्य सभवात् न तदतिव्यात्युद्धारसभर इत्याशकाया एव दलान्तरेऽपीति लेखन मिति प्रकृतं समाप्य रूपादीत्यादिनोपेक्षाबीजप्रदर्शनात् कथ सदर्भाशुद्धि । गोत्वाभावयेत्यादिग्रन्थो यथोक्ताभावविशेषणप्रभृत्ति व्यावृत्तिप्रदर्शनार्थ इत्यभि प्रायेण भट्टाचार्य तथा व्याख्यानेऽपि वर्णकान्तरमादाय सदर्भाशुद्धिपरि हारेऽपि तदभिमायोपगमानविरोध इति । "पृथिव्यन्यत्वाभावस्यापी"ति । पतस्य स्वाभावरूपप्रतियोगि सामानाधिकरण्येऽपि वक्ष्यमाणरीत्या पृथिव्यन्यत्वप्रकारकप्रमाद्यमावा बोध्य । खण्डप्रलये परमाणो पूर्वसर्गसिद्धमेव रूप म्बीकार्यम् , अन्यथा रूपोत्पत्यर्थ पुन पाकस्वीकारापरित्यतो महेति । "यद्यपी "ति । विनश्यदवस्थस्यापि रूपस्य प्रतिबन्धक्त्वादिति भाव । ननु नव्यमने रूपादे न रूमसामान्याभावाविरोधित्य , नापि तद- ·. कृष्णम्भट्टीये सामानाधिकरण्यरूपं तद्विरोधित्वमित्यन्वयव्यतिरेकदृष्टान्तानुपपत्तिरत आह " यथे"ति | "मानाभावादि"ति । रूपध्वंसादिः न रूपसामान्याभाव- विरोधी तत्वे साधकाभावात् ; अन्यथानुपपत्यभावादिति यावत् इति प्रयोगो बोध्यः । अनुभवे" इति । अनुभवे विप्रतिपत्तिः ; घटे रूपं नास्तीति प्रत्यक्षानुदयेन प्रत्यक्षप्रमाणस्यैवासत्वात् । तत्र प्रमाणत्वसंशयाद्वा। नन्वस्तु घटो रूपसामान्याभाववान् नित्यरूपवदन्यत्वादित्यनुमानमित्यत आह " अनुमान चे"ति । "प्रमात्मके "ति । तथा च रक्तरूपसामान्या भावो यदि घटावृत्तिः स्यात् तदा अन्तराश्यामधर्मिकप्रमाविषयो न स्यादिति तर्केण रक्तरूपसागन्याभावाविरोधित्वानुमानेऽप्रयोजकत्वशंका निरसनीय- त्यर्थः । प्रोक्तानुमानेऽप्रयोजकत्वशंका निरासं च रूपसामान्याभावो यदि रूपवदवृत्तिः स्यात् तदा रूपाहेतुस्स्यादिति तर्केण स्वयं वक्ष्यति । तद्वृत्ते- रित्यन्तं प्रमात्वलाभाय । ननु तदधिकरणकाभावप्रत्यक्षं प्रति इन्द्रियसंयुक्त- तदधिकरणविशेषणतायाः एव सन्निकर्पत्वोपगमात् न दोष इत्यत आह " विशेष्ये "ति । “अहेतुत्वादि "ति । विशेष्यभेदेनानन्तकार्यकारणभाव- कल्पने गौरवात् ; प्रयोजनान्तराभावाचेति भावः । अत एव सामान्यामाव- अन्ये अधिकरणद्वयान्तर्भावेन घटो नास्तीति प्रत्ययविषययावद्विशेषाभाव- सत्वात् तत्प्रत्यक्षापत्त्या अतिरिक्तसामान्याभावो दीधितिकृता व्यवस्थापयि- प्यते । अनुमितिग्रन्थे ग्रन्थकारेण फुटीकृतमेतत् । “इष्टत्वादि"ति । तस्य तवापि दुरत्वात् ; एवमग्रेऽपि । तत्कालावगाहिप्रत्ययः किं तत्काला- वच्छिन्नत्वं ताशप्रतियोगिताकत्ये; किं वा अभावे; अवगाहते ; आये " तादृशे "ति ; द्वितीये तु इष्टापत्तिमाह "तद्धर्मे "ति । प्रतिवंदेरनुत्तरतया सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्याव्याप्यवृत्तित्वेऽपि न देशिकाव्या- 1"संशयावा घटे"-अ.

·प्रथमस्वलक्षणम् " प्यवृत्तित्वमित्युक्त्या अतिरिक्तसामान्यामावासिद्धिप्रसंगाभावाभेदप्रसंगयोश्च सिद्धान्तितर्मना का वारणेन दूषणान्तरमाह "एवं रक्त "ति । यत्र सयु. क्तयो• रक्तघटयोरन्यतरस्मिन् रक्तनाशस्तत्संयोगनाशश्च तत्र संयोगनाशस्य तथात्वावीकारे घटान्तरेऽपि तत्प्रतीत्यापत्तिरिति समनियतध्वंसेति । तेषा- मेकतया तत्र तत्स्वीकार न बाधकमित्यत आह "तत्समाने "ति । "एकत्वादेरि"ति। भावोपादानमत्यन्तानिष्ठत्वव्याकम् । नियुक्तिक एवे"ति । पृथिव्या रूपं नास्तीत्यप्रत्ययात् । [" रूपान्तरोत्सत्ती"ति ! रूपे तत्र तदुत्पत्यनन्तरोत्पत्तीत्यर्थ ! | "पाक "ति । भाविपार्ज तु नापाद्यम् , पाकरूपकारणाभावात् , किन्तु प्रागभावत्वेन सामान्यकारण तामुपगम्य रूपसासान्यम् । वस्तुतः पूर्वोत्पन्न एव रूपे उत्पत्त्यन्तरं आपाद्यम् , न तु तद्भिन्नं किञ्चित् रूपं वा तदसमवेतन्येवालीकस्य तत्रापादनासंभवात् , नापि तत्प्राग भावस्य तत्त्वेन हेतुतया तद्वारणसंभव , तस्यैवालीकत्यादिति । 'यस्कोले "ति । यत्काल , उत्पत्तिकाल , पाकापनाशकालश्च ; तथा न कालान्तरे रूप नास्तीति न प्रतीति । नापि रूपान्तरोत्पत्यापत्ति रूपानधिकरणकालावच्छेदेन एकत्वादौ तत्संभव स्मारयति "दत्ते 'ति । "प्रलये "ति। इदं तु बोध्यम् , पार्थिवपरमाणुररूपस्य पाकजन्यवरूपसिद्धान्तानुरोधे नाद्यपाकक्षणे परमाणो रूपत्वात् दीधितिकारस्तादृशावच्छेदकं कुतो न प्रदर्शितम् । यदि विनश्यतो रूपस्याप्रतिबन्धकतया संसारप्रवाहस्यानादि- तामभिप्रेत्य तन्त्रोक्तमित्युच्यते । तदा क महाप्रलय , यदि च परमाणुरूप- स्थाजन्यता मनुते तदा अनादेर्भावस्य नाशासभवान्नित्यत्वापत्ति 1 किंच एतदन्तर्गतपाटो नास्ति (मैं) युस्तके-स्व 'यत तत्" इति (मैं) पुस्तके । अनन्तर यलाल इति नास्ति--स्व . “ .

·-- कृष्णम्मट्टीये विनश्यतोऽपि रूपस्य प्रतिबन्धकतामते पाकाद्रूपनाशोत्पत्तिक्षणे उक्तयुक्त्या परमाणौ रूपसामान्याभावसत्वात् कथं भट्टाचार्यः सद्धेतुत्वं निरस्यते इति । दीधितिकारोक्तं सद्धेतुत्वं निरस्य प्राचीनाभिमतं विरुद्धत्वं साधयति "एवमि"ति । दीधितौ रूपाभावपदम्य स्पर्शाभावपरत्वमित्यपि निरस्यति "एवमि"ति । एतन्मते च रूपोत्पत्तिकालोत्पत्तिकध्वंसविशेषस्य कारणगुण- प्रक्रमजन्यरूपादिकं प्रति विशिप्य प्रतिबन्धकत्वान्न दोषः । " यत्रे "ति । प्रतियोगिसामानाधिकरण्ये स्वनिष्ठत्वलाभाय ; अन्यथा स्वविशिष्टत्वचैयादित्यनुपदं स्फुटीभविष्यति । सामानाधिकरण्यस्य व्याप्य- वृत्तितया न स्वरूपसंबन्धरूपहेत्वधिकरणावच्छिन्नत्वमित्यत आह-तत्सा- मौन्ये "ति । तथा च स्वनिष्ठस्वप्रतियोगिसामानाधिकरण्यनिरूपकताकत्वेन हेत्वधिकरणताव्यापकत्वमित्यर्थः । “ पर्वतादेरि "ति। स्पन्दप्रलययोरेव कालो- पाधित्वं नान्यस्येत्यर्थः । एवं च प्रलयस्य कालिकसंबन्धेन गोत्याधिकरणतया हेतुमति प्रलय इत्यस्य नासंगतिः । [स्पन्दस्य कालोपाधित्वे इदम् इदा- नीमिति प्रत्यय एव प्रमाणम् ; एवं च तद्वति काले इत्यस्यापि संगतिः । धूमाभावस्योत्पत्तिकालावच्छेदेन पर्वतेऽयोगोलकभेदाभावस्याभाववृत्तौ संबन्ध- विशेषानिवेशेनायोगोलकभेदवति काले कालिकसंबन्धेन अयोगोलकावच्छेदेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यादाह धूमवत्त्वे "ति । वृत्त्यनियामकसंयोगेन साध्यत्वं नास्तीत्याशयेनेदम् । एतेन साध्यतावच्छेदकसंबन्धेन धूमसंबन्धिनि महाकाले धूमाधि- करणत्वप्रकारकप्रमाविषयत्वस्यासत्येनाव्यापकतया तदभावस्य न लक्षण- " गादाधों तत्सामान्येत्यादि पाठः श्यते; अपि तु न्यायरने हेत्वधिकरण- मामान्येति प्रतीक्धारणम्-स्व. भ ] एतदन्तर्गतपाठो नास्ति (अ) पुस्तके -स्व.

·प्रथमस्वलक्षणम् ११९ घटकता; धूमसंबन्धित्वप्रकारकप्रमाविषयत्वाभावस्य च महाकाले प्रतियोगि- सामानाधिकरण्यमेवेति निरस्तम् । परंतु महाकाले वृत्तिनियामकसंयोगेन धूमवत्त्वस्य स्वयमगीकारात् तत्पक्षे असंगतमेवैतत् । न च धूमवत्त्वप्रकारकत्वविशिष्टप्रमाविषयत्वाभावस्ये- श्वरीयप्रमाविषयत्वरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यं दुर्वारमिति वाच्यम् ; धूम- वन्मात्रमुख्यविशेष्यकममाया एवोपादानात् ; तस्याः अव्याप्यवृत्तित्वेऽपि तद्विपयत्वस्य व्याप्यवृत्तित्वात् अन्यथा धूमाधिकरणत्वाभावो बोध्यः ; यदि च संयोगेन धूमादिकरणत्वमव्याप्यवृतीति मतम् ; तदा धूमसामाना- धिकरण्यावच्छिन्नस्वरूपादिसंबन्धावच्छिन्नाधिकरणत्वाभावः ; आदिपदमप्ये- . तदर्थमेव । लक्षणघटके "ति। गवाद्यभावस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यघटित- साध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकत्वं भट्टाचार्योक्तसाध्यव्यापकतावच्छेद- कप्रतियोगिताकत्वं च बोध्यम् । प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटितसाध्यव्यापक- च्छेतावच्छेदकप्रतियोगिताकत्वं तु चरमध्वंसाभावाभावादेरेवे"ति | "प्रल- यावच्छेदेने "ति । प्रलयो गवाघनधिकरणत्वेनावान्तरकालविधयाप्यवच्छेदकः दैशिकविशेषणतासंबन्धेन वृत्तावेवेदमवच्छेदकमुपदर्यते । एतेन कालिकसंबन्धेन वृत्तिमादाय दोषयोजनासंभवात् गवाघनधि- करणधर्म्यवच्छेदेनेति व्यर्थमिति प्रत्युक्तम् । दैशिकविशेषणतासंबन्धा- वच्छिन्नप्रतियोगिसामानाधिकरण्यकल्पस्याने निराकर्तव्यत्वेऽपि आपातत- स्तदुपगमेऽप्येतदभावानां न वारणमित्यावेदनार्थत्वात् । अथ चक्रवर्तिलक्षणे कालिकसंबन्धेन वृत्तावचच्छेदकत्वमुपदय॑ते ; उपदर्शितं च वयभावस्य कारिकसंबन्धावच्छिन्नाभावस्य वहिमदवयवा- बच्छेदेन वृत्तित्यम् । तच्च प्रतियोगिनः कालिकसंबन्धेन वृतावपच्छेदक ·१२० कृष्णम्भट्टीये विना नोपपद्यत इति चेन्न, तारता कालिमसन्धावच्छिन्नगवाघमावस्य कारिक्सरन्धेन वृत्तावरच्छेदक न सिध्यति , तस्य य कालिकसन्धा वच्छिनामार तम्य प्रतियोग्यनधिकरणदेशकालराप्रसिध्या व्याप्यत्तित्वात विरोधित्वानियामक्कारिकसनन्धेन वृत्तेरव्याप्यत्तित्वाघटक्त्वाच्च । कि दैगिकविशपणतासबन्धावच्छिन्नप्रल्यान्यत्वाभावम्य या कारिक्सनन्धेन वृत्तिरपदयते सापि प्रत्यभेदानधिकरणानच्छिनेर , अन्यथा कालि कसन्धावच्छिन्नतादृशमल्यान्यत्वाद्यमावाभावम्याव्याप्यत्तित्वानुपपत्तेरिति कालिकमबन्धन वृत्तित्वेऽपीढमावश्यफमेवेति । दैशिकविशषणतासरन्धावच्छि नालयान्यत्याभावमादाय नातिव्याप्तिनिरास इत्याह----" एवमि"ति । अत एव अर्थत्याद्यग्रिमाशफायामुक्ताभावस्यैवोत्कीर्तनम् , न तु गाद्यभाव स्यति । "दैशिके "ति । कारिकसनन्यावच्छिन्नप्रलयान्यत्वाभावस्य प्रल्या त्मकप्रतियोग्यनधिकरणदेशावच्छदेन दैशिकविशपणतयैव तथात्वात् तद्वयु दासार्थम् , प्रलयावृत्त्यभावस्य त द्रव्यत्वघटाभावादिरूप यत् प्रतियोग्यनधि करण तदवच्छेदेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्य बोध्यम् । " गवादी "ति । ध्यसप्रागभावयोरत्यन्ताभावविरोधितामते चरमध्वसप्रागभाववति परमाणौ न तदभाव । अथैवमपि चरमध्वसमागभावध्वसस्य चरमध्वसतया तत्र प्रागभावा त्मकप्रतियोगिसामानाधिकरण्य दुर्वारम् , मैवम् , तादृशप्रागभानध्वसस्य चरम ध्वसरूपत्वानुपगमात् । लक्षणघटकप्रतियोगितामुपादायैव वा प्रतियोगि सामानाधिकरण्यस्योपपाद्यत्वात् । तदविरोधितामते तु चरमध्वसवद्भेदाभाव तस्यापि चरमध्वसात्मकत्वेन स्वात्यन्ताभावरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्य तु तत्प्रकारकप्रमाविषयत्वाभावो बोध्य , तस्य भावप्रतियोगित्वेनातिरिक्त त्वात । एव चरमध्वसमागमायो न गवादेर्व्यापकत्वेन दर्शित । तदभावस्य परमाणौ प्रतियोगिसामानाधिकरण्यन महाकालानुधावनस्य तत्राफलत्वात् ।

·प्रथमस्वलक्षणम् " महाकाल" इति । अथैवं एतत्कालावच्छेदेन गवादिव्यापकी- भूतस्वाभावरूपप्रतियोगिमति एतत्कालीनघटध्वंसरूपखण्डकाल एव स्व- कालावच्छेदेन कालिकसंबन्धेन चरमध्वंसादेवृतेः प्रतियोगिसामानाधिकर- पयसंभवात् महाकालानुधावनं व्यर्थमिति चेन्न; क्रियैव काल इति मते ध्वं. सादेरकालत्वात् । नन्वेवं यदा गोत्वं तदा गौरित्यत्र सहेतुत्वं स्यात् । प्रलयस्या- कालत्वात् । न च चरमक्रियायामेव व्यभिचारः यदा गोत्वं तदा-- प्रलयावृत्तीत्यादावेव सद्धेतुताया आपादनीयत्वात् । न च जन्यमात्रस्य कालत्वानुपगमेऽपि प्रलयस्य कालत्वमावश्यकम् ; अन्यथा 'क्षणत्वघटितो. त्पत्तिलक्षणस्याव्याप्त्यापरिति वाच्यम् ; स्ववृत्तियावरध्वंसविशिष्टसमयत्व- रूपक्षणत्वस्य महाकाले एव संभवेन तद्धटितोक्तलक्षणनिर्वाहादिति चेन्न; स्वस्वपूर्ववत्तियावत्पदार्थविशिष्टसमयत्वरूपक्षणत्वपक्षे महाकालस्य क्षणत्वा- संभवेन प्रलयस्य कालत्वावश्यकतया तदसद्धेतुत्वनिर्वाहात् । अथ दैशिकविशेषणतासंबन्धावच्छिन्नप्रलयान्यत्वाभावस्य प्रतियोगि- मति इदानीन्तनध्वंसे प्रतियोग्यनधिकरणप्रलयकालावच्छेदेन कालिकसंवन्धन वृतित्वं दुर्घटम् । तस्याकालत्वात् ; किन्तु दैशिकविशेषणतासंपन्धेनेय तद्वन्चरमध्वंसाभावरूपप्रतियोगिमति इदानीन्तनध्वंसे चरमध्वंसोत्पचिक्षणाद्य- वच्छेदेन दैशिकविशेषणतासंबन्धेन तदभावस्य वृत्तित्वोपगमसंभवेन महा- कालानुसरणं व्यर्थमिति चेन्न; दैशिकविशेषणतया अन्याप्यवृत्तित्वस्य दुर्घटत्वात् । "अध्वस्तक्षणयोगस्य क्षगयोगा जनिर्मत "ति उत्पत्तिलक्षगप्रतिपादनाचार्याय कारिका-स्व, ताधिकरणक्षणाक्तिवव्याप्यस्वासिष्यसप्रतियोगितारसमपतित्वम्" उत्पति- लक्षणार्थः इति मणिकार:--स्व. " 16 ·. १६० कृष्णम्भट्टीये विना नोपपद्यत इति चेन्न; तावता कालिकसंबन्धावच्छिन्नगवाद्यभावस्य कालिकसंबन्धेन वृत्ताववच्छेदकं न सिध्यति; तस्य यः कालिकसंबन्धा- वच्छिन्नाभावः तस्य प्रतियोग्यनधिकरणदेशकालाप्रसिध्या व्याप्यवृत्तित्वात् विरोधित्वानियामककालिकसंबन्धेन वृत्तेरव्याप्यवृत्तित्वाघटकत्वाच्च । किंच दैशिकविशेषणतासंबन्धावच्छिन्नप्रलयान्यत्वाभावस्य या कालिकसंबन्धन वृत्तिरुपदय॑ते सापि प्रलयभेदानधिकरणावच्छिन्नैव ; अन्यथा कालि- कसंवन्धावच्छिन्नतादृशप्रलयान्यत्वाद्यभावाभावस्याव्याप्यवृत्तित्वानुपपत्तेरिति कालिकसंबन्धेन वृत्तित्वेऽपीदमावश्यकमेवेति । दैशिकविशेषणतासंबन्धावच्छि- न्नप्रलयान्यत्वाभावमादाय नातिव्याप्तिनिरास इत्याह-" एवमि "ति । अत एव अर्थत्याद्यग्रिमाशंकायामुक्ताभावस्यैवोत्कीर्तनम् ; न तु गवाद्यभाव- स्येति । "दैशिके "ति । कालिकसंबन्धावच्छिन्नप्रलयान्यत्वाभावस्य प्रलया- त्मकप्रतियोग्यनधिकरणदेशावच्छेदेन दैशिकविशेषणतयैव तथात्वात् तद्वयु- दासार्थम् ; प्रलयावृत्त्यभावस्य तु द्रव्यत्वघटाभावादिरूपं यत् प्रतियोग्यनधि- करणं तदवच्छेदेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यं बोध्यम् । “गवादी"ति । ध्वंसप्रागभावयोरत्यन्ताभावविरोधितामते चरमध्वंसप्रागभाववति परमाणौ न तदभावः । अथैवमपि चरमध्वंसप्रागभावध्वंसस्य चरमध्वंसतया तत्र प्रागभावा- स्मकप्रतियोगिसामानाधिकरण्यं दुर्वारम् ; मैवम् ; तादृशप्रागभावध्वंसस्य चरम- ध्वंसरूपत्वानुपगमात् । लक्षणघटकप्रतियोगितामुपादायैव वा प्रतियोगि- सामानाधिकरण्यस्योपपाद्यत्वात । तदविरोधितामते तु चरमध्वंसवद्भेदाभावः तस्यापि चरमध्वंसात्मकत्वेन स्वात्यन्ताभावरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्ये तत्प्रकारकप्रमाविषयत्वाभावो बोध्यः; तस्य भावप्रतियोगिकत्वेनातिरिक्त- त्वात् । एवं चरमध्वंसप्रागभावो न गवादेापकत्वेन दर्शितः । तदभावस्य परमाणौ प्रतियोगिमामानाधिकरण्येन महाकालानुधावनस्य तत्राफलत्वात् ।

·१२१ प्रथमस्वलक्षणम् महाकाल" इति । अथैवं एतत्कालावच्छेदेन गवादिव्यापकी- भूतस्वाभावरूपप्रतियोगिमति एतत्कालीनघटध्वंसरूपखण्डकाल एव स्व- कालावच्छेदेन कालिकसंबन्धेन चरमध्वंसादेवृत्तेः प्रतियोगिसामानाधिकर- ण्यसंभवात् महाकालानुधावनं व्यर्थमिति चेन्न; क्रियैव काल इति मते ध्वं- सादेरकालत्वात् । नन्वेवं यदा गोत्वं तदा गौरित्यत्र सद्धेतुत्वं स्यात् । प्रलयस्या- कालत्वात् । न च चरमक्रियायामेव व्यभिचारः यदा गोत्वं तदा- प्रलयावृत्तीत्यादावेव सद्धेतुताया आपादनीयत्वात् । न च जन्यमात्रस्य कालत्वानुपगमेऽपि प्रलयस्य कालत्वमावश्यकम् ; अन्यथा 'क्षणत्वघटितो. त्पत्तिलक्षणस्याव्याप्त्यापत्तेरिति वाच्यम् ; स्ववृत्तियावरध्वंसविशिष्टसमयत्व- रूपक्षणत्वस्य महाकाले एव संभवेन तद्धटितोक्तलक्षणनिर्वाहादिति चेन्न ; स्वस्वपूर्ववत्तियावत्पदार्थविशिष्टसमयत्वरूपक्षणत्वपक्षे महाकालस्य क्षणत्वा- संभवेन प्रलयस्य कालत्वावश्यकतया तदसद्धेतुत्वनिर्वाहात् । अथ दैशिकविशेषणतासंबन्धावच्छिन्नप्रलयान्यत्वाभावस्य प्रतियोगि- मति इदानीन्तनध्वंसे प्रतियोग्यनधिकरणप्रलयकालावच्छेदेन कालिकसंबन्धेन वृत्तित्वं दुर्घटम् ; तस्याकालत्वात् ; किन्तु दैशिकविशेषणतासंबन्धेनैव तद्वच्चरमध्वंसाभावरूपप्रतियोगिमति इदानीन्तनध्वंसे चरमध्वंसोत्पत्तिक्षणाद्य- वच्छेदेन दैशिकविशेषणतासंबन्धेन तदभावस्य वृत्तित्वोपगमसंभवेन महा- कालानुसरणं व्यर्थमिति चेन्न; दैशिकविशेषणतया अव्याप्यवृत्तित्वस्यं दुर्घटत्वात् । "अध्वस्तक्षणयोगस्य क्षगयोगा जनिर्मते "ति उत्पत्तिलक्षणप्रतिपादकाचार्याय कारिका-स्व. " तदधिकरणक्षणाक्तित्वव्याप्यस्वात्तिध्वसप्रतियोगिताकसमयक्तित्वम्" उत्पत्ति- लक्षणार्थः इति मणिकार:-स्व. 16 ·१२२ " वा कृष्णम्भट्टीये प्रलयान्ये "ति । प्रलयान्यत्वविशिष्टत्वं च न विशेष्यत्वस्य विशेष- णम् ; तथा सति प्रलये एव प्रतियोगिसामानाधिकरण्यं स्यात् ; किन्तु काल- त्वस्य । विशेष्यभेदेन विशेष्यत्वभेदे तु विशेष्यत्वस्येति बोध्यम् । प्रलयान्य. त्वकालत्वोभयपर्याप्तप्रकारनेति तु ज्यायः । वक्ष्यमाणरीत्या च प्रलयावि- पयकप्रमैवोपादेया; तेन न ईश्वरीयप्रमामादाय दोपः; तस्याः अव्याप्य- वृत्तित्वेऽपि तद्विषयत्वं व्याप्यवृत्त्येव ; अन्यथा प्रलयान्यकालत्वाधिकरणत्वा- भावो बोध्यः विशिष्टाधिकरणताया अतिरिक्तत्वात् । एतेन प्रलयान्यकालस्वप्रकारतानिरूपितप्रमीय विशेष्यत्वाभावपरं प्रल- यान्यकालमात्रवृत्तिप्रलयान्यकालत्वप्रकारतानिरूपितविशेप्यत्वाभावपरं इत्यायासः प्रत्युक्तः। प्रलयान्यकालत्वादेरभावस्येति पाठे तु कालत्यविशिष्टप्रलयान्यत्वादेर- भावस्येत्यर्थः । यथाश्रुते तदभावस्य विशेष्यभूतकालत्वरूपप्रतियोगिसामा- नाधिकरण्यादतिव्याप्तितादवस्थ्यात् । कालत्वादेः कालिकसंवन्धन गवादि- व्यापकत्वात् समनियताभावभेदपक्षे चेदम् ; अन्यथा तस्य प्रलयान्यकाल- त्वाभावरूपतया उक्तदोपस्य दुर्वारतेति । अत एव कालिकसंबन्धेन प्रलया- वृत्तिसाध्यके दोषाभावात् दैशिकविशेषणतासंवन्धानुधावनम् । प्रलयवृत्तित्वं च दैशिकविशेषणतासंबन्धेन; तेन प्रलयान्यत्वस्य साध्यतानिर्वाहः । कालिकसंबन्धेन तन्निवेशे प्रागभावानामेव माध्यत्वं स्यात् । " प्रागभाववान् कालवादित्या "दौ च नातिव्याप्तिः उदाहरणामासे यत्रेत्युपादानात् दैशिक- विशेषणतारूपसाध्यतावच्छेदकसंवन्धलाभः । "साध्यतावच्छेदकसंबन्धेने "ति'.। कालत्वादिविशिष्टप्रलयान्य- त्वादेः दैशिकविशेषणतासंबन्धेन साध्यं प्रति अध्यापकत्वात् तदभावस्य .. . 16 'कालिकमंवन्धस्य व्यापकत्वाघटकत्वसूचकम् ", अधिकपाटा-अ.

·प्रथमस्वलक्ष्णम " . प्रलयानात्मकस्य न लक्षणघटकतेति भाव । इतरसरन्ध , व्यधिकरण । एतदि "ति। एतेन पूर्वोक्तप्रयोजनस्यैकत्र जन्यद्रव्यसाध्यकस्थले सभवात् प्रलया वृत्तिसाध्यकानुधावन व्यर्थमिति परास्तम् । ननु प्रलयान्यत्वाभावस्य प्रलयऽपि सत्वेन दैशिकविशपणतासबन्धेन वृत्तिरावश्यकी , अन्यथा निरूक्तहेतुसामानाधिकरण्यमद्भापत्ते सदर तस्या- तिरिक्तत्वम् । एव च परमाणो प्रल्यान्यत्व नास्तीति प्रत्ययस्यापि तत्वेन वृत्त्यगोचरत्वेऽपि वारणमतिव्याप्त्युद्धारश्च । एच प्रत्यान्यत्वप्रकारकप्रमा विषयत्वाभावादे प्रलयात्मकत्व विना न दोषयोजना भवतीत्यत आह-~ "वस्तुतस्त्वि "ति । प्रल्यान्यत्वादेरित्यादिना तत्प्रकारकप्रमाविशेषविशप्य त्वपरिग्रह । "नाने "ति । प्रत्यत्व निखिलचरमध्वससाधारणमित्यमि प्राय । तदा पूर्वक्षणादेरसत्वात् यत्किञ्चिध्वसेति । स्व-प्रलयान्यत्वा भाव । स्य-तद्ध्वसत्वात्मकोऽभाव । “विशिष्टनम "ति । प्रलयान्य स्वप्रकारतानिरूपितविशप्यताया एव तत्प्रकारकत्वविशिष्टप्रमावत्त्वनियामक त्यात् । “उक्त"ति। इद तु बोध्यम् --~-प्रलयाविषयकप्रमाविषयत्वाभावस्योक्तविवक्षा विना प्यतिव्याप्तिवारकत्वम् । विषयताया अव्याप्यवृत्तित्वे तु धूमवान् वहेरित्या- दावुपेक्षारीजकथन निर्माजमिति । "कपी"ति । सयोगप्रतियोगिकरभावत्वेन साध्यत्वे तदवच्छिन्न प्रतियोगित्वाप्रसिद्धि । अन्यथैव सयोगस्य प्रतियोगित्वोपपचे । "अन्यथा पुनीि "ति । ननु दैशिकविशषणतासबन्धेन हेतुसामानाधिकरण्यनिवेशात नाय दोष इति चेन्न, व्यापकतायटकामावीयवृत्तौ स्वरूपसबन्धनिवेश एवं पर्वतत्वादिरूपाभावयारणार्थ दर्शितसरन्धेन तनिवेश प्रसज्यते , स एवं - ·१२४ कृष्णम्भट्टीये न। प्रतियोगिमत्ताग्रहविरोधितानियामकसंबन्धेन ताशवृत्तिनिवेशात् पर्व- तत्वरूपाभावस्यापि व्यापकताघटकत्वेन लक्षणाघटकत्वात्. पर्वतत्वाभाववृत्ति- प्रतियोगित्वावच्छिन्नाभावस्यातिरिक्तत्वाच्च । नन्येवमपि सत्ताभाववारणायैव दैशिकविशेषणतासंबन्धेन हेतुसामानाधिकरण्यनिवेशोऽस्त्विति चेन्न ; तथापि गगनादिवृत्तित्वविशिष्टसत्ताभावादिकमादायाच्याप्तेः । अत्र च स्वविशिष्टहेत्वधिकरणावच्छेदेन प्रतियोगिसमानाधिकरणा इत्युक्तौ तृतीयान्तार्थस्यैकदेशान्वयप्रसंग इति प्रथगभिधानम् । द्वितीय च स्वविशिष्टहेत्वधिकरणावच्छेदेनेत्यस्यानुवृत्तये भावप्रत्ययोक्तिः । उद्देश्य- विधेयवद्वाचकयोः समानविभक्तित्वम् उद्देश्यवाचकानां षष्टयन्तत्वे विधेय- वाचकस्य प्रथमान्तत्वमपेक्षितमिति व्युत्पत्तिभेदसूचनमपि लक्षणद्वय द्रष्टव्यम् । इदं चात्रावधेयम्---स्ववृत्तित्व-स्वविशिष्टहेत्वधिकरणावच्छिन्नत्व-स्व. प्रतियोगिनिरूपितत्वैतत्रितयसंबन्धेनाभावविशिष्टं यत् सामानाधिकरण्यं तद्वि- शिष्टं यत् साध्यतावच्छेदकविशिष्टसामानाधिकरण्यं निरूपकतासंबन्धेन तद्वत्वं हेतौ व्याप्तिः; तद्विशिष्टत्वं तद्वदन्यावृत्तित्वसंबन्धेन, तेन व्यभिचारिणि वाच्यत्वाद्यभावमादाय नातिव्याप्तिः । साध्यतावच्छेदकवैशिष्टयं च सामा- नाधिकरण्यसंबन्धेन ; तच; स्वावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताक- स्वादिसंबन्धेन ; तद्वति स्वरूपसंबन्धेन वृत्तित्वं ; तेन न विशिष्टपरामर्शानुप- पत्तिः । एवं हेत्वधिकरणावच्छिन्नसामानाधिकरण्यनिरूपकप्रतियोगिकत्व- विशिष्टत्वं यत् साध्यतावच्छेदकविशिष्टसामानाधिकरण्यं निरूपकतासंबन्धेन तद्वत्वम् ; साध्यतावच्छेदकविशिष्टव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकत्ववदन्यून. वृत्त्यनुयोगितानिरूपकप्रतियोगिताश्रयसामानाधिकरण्यनिरूपकताव्याप्याधि- फरणतानिरूपकतावच्छेदकं यद्धेतुतावच्छेदकं तद्वत्वं वा व्याप्तिरिति दिक् । 1 दवीयस्थानान्तरस्थास्यानुसन्धानमनुत्ति:--स्व.

·प्रथमस्वलक्षणम् १२५ केचित्तु-~यावत्वम् ; व्यापकत्वम् ; तथा च स्वावच्छिन्नसामानाधि- करण्यविशिष्ट प्रकृतसाध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकाभावत्वसमानाधिक- रणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकीभूतोक्तसंबन्धेनाभावविशिष्टसामानाधिकरण्य - त्वकधर्मवत्त्वमिति निष्कर्षों बोध्यः । धूमवान् वहेरित्यादौ च न तादृशः कोऽप्यभावः संभवति ; धूमाभावे यद्विशिष्टसामानाधिकरण्यं भवेदिति न कोऽपि दोषः । परं तु एतदपेक्षया लाघवात् स्वावच्छिन्नसामानाधिकरण्य- विशिष्टतादृशप्रतियोगिताकाभावव्यापकतावच्छेदकस्वस्वप्रतियोगिसामानाधि- करण्यकधर्मवत्वमेवोचितम् ; तथा सत्यपि गोमान् गोत्वादित्यादौ तादृश- गवाद्यभावाधिकरणे प्रलये गोसामानाधिकरण्यविशिष्टाभावासत्वेनातिव्याप्त्य- नवकाशात् । न चैवं घटत्वेन वाच्यत्वाद्यभावसाधारणामावविशिष्टसामा- नाधिकरण्ये तादृशाभावव्यापकतावच्छेदकत्वसंभवात् सा दुर्वारेति वाच्यम् ; स्वव्यापकतावच्छेदकस्वप्रतियोगिसामानाधिकरण्यकसकलतादृशाभावकत्वस्यो. क्तत्वात् । स्वं-तादृशामावः । एवमपि स्वविशिष्टेत्यादिवैयर्थ्यस्य दुर्या- रत्वात् । कपिसंयोगाभावादिसाध्यके कपिसंयोगरूपसाध्याभावाधिकरणे. प्रसिध्या कपिसंयोगाभावसामानाधिकरण्यविशिष्टाभावासत्वेन “ सत्तावान् जाते "रित्यादौ सत्ताभाववति सत्तासामानाधिकरण्यावच्छिन्नाभावासत्वेन चादोपात् । येन संबन्धेन हेतुमद्वृत्तित्वं तेन संबन्धेन तादृशसामानाधिकरण्य- विशिष्टसाध्याभावयत्त्वनिवेशादित्याहुः । ताशाभावा ये ये प्रत्येकं तत्तद्वयापकतावच्छेदकतत्तदभावप्रति- योगिसामानाधिकरण्यकत्वकूटवत्धर्मवत्वमर्थ. । व्यापकताघटकसंबन्धादिभे- दात् तवापि कूटनिवेशं विना अगतेरित्यन्ये । स्वविशिष्टसामानाधिकरण्यविशिष्टव्यापकतावच्छेदकीभूतसाध्यव्या. पकतावच्छेदकपतियोगिताकाभावप्रतियोगिसामानाधिकरण्यसामान्यकत्वमपि संभवति ।

·.. १२६ कृष्णम्भट्टीये प्रत्येकमिति । यावदभावघटकैकैकाभावस्येत्यर्थः । यत्र 'कुत्रचि- दिति शेषः । हेतुनिष्ठतत्तत्प्रतियोगिसामानाधिकरण्यमेव कुतो नोक्तमिति तु बोध्यम् । यद्धर्मावच्छिन्नाधिकरणत्वव्यापकतत्तत्प्रतियोगिसामानाधिकरण्य- निरूपकताकधर्मवत्वमर्थः । कपिसंयोगाभावादिसाध्यके च संयोगवृत्तिपति- योगिसामानाधिकरण्यनिरूपकतायास्तादृशाव्यापकत्वेऽपि गगनाभावादिसा- धारणतन्निरूपकतायाम्तथात्वान्नाव्याप्तिरिति स्वविशिष्टत्वं व्यर्थम् । यद्यपि हेत्वधिकरणताव्यापकत्वादन्यैव स्वविशिष्टहेतुमत्ताव्यापकता तथापि अभाव- निष्ठत्वांतस्य निष्प्रयोजनतया त्यागात् स्वविशिष्टत्वत्यागेऽपि न क्षतिरि- त्याशयेन तद्वैयर्थ्यमुक्तम् । एवमग्रेऽपि । लाघवादाह-~-यद्रूपेति । विशिष्टरूपेणाधिकरणप्रवेशे द्रव्यं वि- शिष्टसत्वादित्यादौ अव्याप्तिवारणाय विशिष्टाधिकरणताघटितव्यापकता. प्रवेशार्थमधिकरणतापदम् । आदिना यावत्यस्तादृशप्रतियोगिताः यद्रूप- विशिष्टाधिकरणताव्यापकतावच्छेदिका इत्यस्य परिग्रह । अत्र च सम- नियताभावैक्यमतेऽपि नातिव्याप्तिरिति बोध्यम् । व्यधिकरणसंबन्धा- वच्छिन्नवाच्यत्वाद्यभावश्च दीधितिकृदुक्तनिष्कर्षे इव नेदानीं स्मर्यने; लक्षणघटकपदव्यावृत्त्युत्तरमेव तत्संस्कारोबोधात् । गगनाभावभावश्च नास्त्येव इति भावः। ननु दीधितिकृता यावन्तः साध्यव्यापकतावच्छेदकीभूतगगना- वच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावा हेत्वधिकरणावच्छेदेन प्रतियोगिसमानाधि- करणा इत्येव कुतो न कृतम् ? मैवम् ; तथा सति अवृत्तिश्च धमों न प्रति- योगितावच्छेदक इत्येव वाच्यं स्यात् ; समवायित्वेन वाच्यत्वाभावादेर्लक्ष- णाघटकस्य निराकरणानौचित्यादिति । - .. । अत्र पाठभेदा: गदाधरीये दर्शिता.-स्व.

·१२७
प्रथमस्वलक्षणम
अय
चाभाव
एतेन समनियताभावैक्यमते गगनेन धूमाभावस्य गगनेन वय
भावस्यैक्यादतिव्याप्तिरिति परास्तम् ।
यावत्य तादृशप्रतियोगिता हेत्वधिकरणावच्छिन्नस्वाश्रयसामानाधि
करण्यका इत्यस्य विवक्षितत्वात् ।
व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नधूमाद्यभावाधिकरणकस्य
गगनाभाववढ्यु
भयाभावादे तद्रूपतापतिक्षेपस्त्वकिञ्चित्कर , तथापि समनियताभावैश्यमते
तस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नवयाद्यभावैक्यात् इति तन्मते समानाधि
करणधर्मावच्छिन्नाभाव एवातिव्याप्तिवारक इत्याशयेनाह-" धूमाभावा
देरपीति"। (“ जलेति"।
न सयोगाद्यवच्छिन्न
प्रतियोगिताक , तथा सति धूमाभावाधिकरणकत्वसभवेन प्रतियोगिता
वच्छेदककोटौ जलवृत्तित्वोपादानवैयर्थ्यात् , किन्तु स्वरूपसबन्धावच्छिन्न
प्रतियोगिताक इति ध्येयम्) । "अन्यतरत्वरूपेति"। जल्वृत्तित्व
विशिष्टगोत्याभावभिन्न यद्व्यभिन्न तदन्यत्वस्य शुद्धगोत्वाभाये सत्त्वात् ।
अत्र चायोगोलकादौ तादृशगोत्वाभावसत्त्वेन तादृशान्यतराभाववत्त्वप्रत्य
यानुपपत्तिरपि द्रष्टव्या। जलायोगोलकवृत्तिद्रव्य दीर्घदण्डादि , दीर्घवति
विशेषादिस्तमसमानाधिकरणो महानसतदयोगोलकान्यतरत्यादिश्च हेतु ।
इद तु चिन्त्यम् -- अयोगोलकवृत्तित्वविशिष्टगोत्वाभावद्रव्यान्यतरा
भावमादाय दर्शितरीत्या प्रसिद्धस्थले (अतिव्याप्तिसभवात् जलादित्यक्षरानु
रोधेन अप्रसिद्धस्थलानुधावन न तु प्रसिद्धस्थले)' अतिव्याप्ति नास्तीत्या
-
शयेनेदम् ।
) एतदन्तगतपाठ र नास्ति। किन्तु उत्तरत्र 'परत्वादिति"
प्रतीक्धारणात् पूर्व वर्तते-अ
( ) एतदतर्गतपाठ नास्ति-

·१२८ .. . कृष्णम्भट्टीये यक्षु-समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नधूमाभावस्य विशिष्टाभावात्मकत्वे व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नधूमाभावस्यापि तथात्वं पश्चात्तु प्रतिक्षेप इत्याशये- नातिव्याप्तिरिति; ततुच्छम् . केवलान्वय्यभावस्य व्यतिरेकिविशिष्टाभावरूपत्वासंभवे. नैवोपपत्तेः समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नधूमाभावविशिष्टाभावयोर्मेदव्यवस्थाप- नवैयर्यात् । " 'परत्वादिति" । अत्रेदं चिन्त्यम्----एवं सति जलवृत्तित्व- विशिष्टत्वावच्छिन्नाभावमादायैवातिव्याप्तिर्वाच्या; तावतापि जलवृत्ति. द्रव्यस्य धूमाभावप्रतियोगितासंभवात् ; न तु जलवृत्तित्वविशिष्टान्यतरत्वा- वच्छिन्नाभावम् ; संयोगविशेषणतान्यतरसंबन्धेन जलवृत्तित्वस्य भवतोऽपि आवश्यकत्वादिति । वस्तुतस्तु-संयोगेन जलवृत्तित्वविशेषणतासंबन्धेन जलवृत्तित्वान्य- तरविशिष्टत्वावच्छिन्नाभावोऽयम् , अन्यतरत्वं तु न प्रतियोगितावच्छेदकम् तदुपादानेऽपि द्रव्यस्य तत्प्रतियोगित्वार्थ संयोगान्तर्भावस्यावश्यकत्वात् । न च प्रतियोगिसामानाधिकरण्यस्य प्रतियोगिसंबन्धिवृत्तित्वरूपताया आ- वश्यकतया संयोगसंबन्धेन जलसंवन्धित्वविशेषणतासंवन्धेन जलवृत्तित्वान्य- तरदेव प्रवेश्य विशिष्टाभाव उच्यताम् ; तावतापि तादृशगगनादिरूपद्रव्यस्य जलायोगोलकयोः सत्त्वादतिव्याप्तिसंभवे तस्य' धूमाभावविशिष्टसकलवहि- मति वृत्तौ मानाभावादिति पूर्वग्रन्थासंगतिरिति वाच्यम् ; वृत्यनियामक- संयोगस्य व्यापकत्वाघटकत्येन गगनादेः प्रतियोगित्वोपादानवैफल्यात् । 1"जलेति" प्रतीकधारणम्, "अयं चाभावः" इत्यादिना तादृशग्रन्थाभिप्राय- वर्णनं च इत: पूर्वमेव दृश्यते--अ, पुस्तके ; मैसू पुस्तके प्रागेत्र वर्णितम्-स्व. "तस्य च"-.

·१२९ प्रथमस्वलक्षणम् न अत्र वदन्ति-जले आदिपदग्राह्यस्पन्दे वा कालिकसंबन्धेनायो- गोलकवृत्तिवयादेः सत्त्वेन कालिकसंबन्धावच्छिन्नजलादिवृत्तित्वविशिष्टा- भावमादायातिव्याप्तिसंभवात् एतादृशायासो निष्फल इति । अत्र तादृशगोत्वाभावाभावस्य धूमाभावरूपतामते तादृशगोत्वाभावा- भावत्वेन जलादौ वृत्तित्वानगीकारेण तत्प्रत्ययापत्त्युद्धारसंभवेऽपि लाघवेन समनियताभावैक्यमते जलत्वाभावरूपतासिद्धान्तानुरोधेनैव तथाविधवृत्ति- नोंपगम्यते इति तत्परित्याग । "संभवादिति"। च तादात्म्येन अयोगोलकभिन्नमपि धूमव्यापकम् तदभावश्चायोगोलकत्वमिति व्यापकताघटकतादात्म्यसंबन्धेन अयोगोलकभिन्नरूपप्रतियोग्यसामानाधिकरण्यात् नातिव्याप्तिप्रसक्तिरिति वा- च्यम् , प्रतियोगिताया प्रतियोगिरूपतामतेऽयोगोलकभिन्ननिष्ठप्रतियोगिताया व्यापकतावच्छेदकत्वासंभवात् । न चैवं धूमसामान्यसाध्यके तन्निष्ठप्रति- योगोताया अपि न व्यापकतावच्छेदकत्वमिति वाच्यम् , तद्भुमसाध्यके एव गोत्वाभावे लक्षणघटकतत्तद्धमाभावप्रतियोगित्वनिराकरणात् । न च तत्रैवायोगोलकभिन्नस्य तद्भुमव्यापकतासंभवात् नातिव्याप्तिप्रसक्तिरिति वा- च्यम् ; यमव्यक्ति अनेकाधिकरणवृत्ति तत्सा यकम्योक्तत्वात् । स्वा- भावेति" । स्वाभावत्वानवच्छिन्नप्रतियोगिसामानाधिकरण्योक्तौ तु 'अधि- कविशेषणप्रवेशापत्ति । नन्वेवं घटत्वाभाववान् प्रमेयत्वादित्यादौ घटत्वादि- किश्चिद्विशिष्टस्वाभावरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यात् अतिव्याप्तिरित्यत आह- --"घटत्वाभाववानिति"। रूपसाध्याभावस्य इति कृष्णम्मट्टीये प्रथमस्वलक्षणम् । अधिकरणविशेषप्रवेशापत्ति "..-अ. "मेयवादित्यादौ"---अ.

·कृष्णम्भट्टीये द्वितीयस्वलक्षणम् .. अत्र च जलं गोभिन्नद्रव्यत्वादित्यादौ अतिव्याप्तिः; प्रतीत्यति- प्रसङ्गामावेनोक्तरीत्या जलवृत्तित्वविशिष्टगोत्वाभावद्रव्यत्वान्यतराभावादेः जलवाभावरूपतया द्रव्यत्वरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यसत्त्यात् । न च व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नजलवाभावमादायैव नातिव्याप्तिः; जले ताशाभाव- प्रतीतिप्रसंगेन विशिष्टाभावस्य केवलान्वयितदभावात्मकत्वासंभवादिति वा- च्यम् ; इत्थमपि तस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नद्रव्यत्वाद्यभावसमनैयत्येनाति- व्याप्तेर्दुरित्वादिति शंकानिराकरणाय प्रसिद्धव्यभिचारिण्येय तथाविधा- भावमादायातिव्याप्ति शकते." नन्वित्यादिना"। साध्यान्यधर्मवद्वृत्ति- त्वविशिष्टाभावादेः साध्याभावरूपतापतिक्षेपेऽपि साध्यवद्वृत्तित्वविशिष्टा- भावस्य साध्याभावरूपतया अतिव्याप्तिः सकलव्यभिचारिण्युक्तलक्षणावतार- बीजमेवेति भावः । अत्र दीधितिकृतां समनियताभावैक्यमभिप्रेत्य न समा- धानम् ; किन्तु विशिष्टाभावस्य विशेषणाभावरूपतामेव तत्पतियोगितायाश्च विशेष्ये वाधात् नातिव्याप्तिरिति चेत् ब्रूयात् तदाप्याह-" एवमिति"। ननु वहिमान् धूमादित्यादौ घटत्वादिना प्रमेयसामान्यामावस्य यावदन्तर्ग- तस्य लक्षणघटकतया यावद्धत्वधिकरणान्तर्भावेन तत्समनियताभावीयताश- घटमात्रवृत्तिप्रतियोगिताश्रयसामानाधिकरण्याभावादसंभव इत्यत आह- "एवं चेति"। धूमवान् वहेरित्यादौ घटत्वादिना धूमाभावस्य घटत्येन वयाघमावामिन्नत्वेन तथात्वात् 'तत्समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाव एय 'तत्पदं नास्ति-अ.

·द्वितीयस्वलक्षणम् दोषवारको बोध्य.' तस्यापि च तथात्वेन दोषवारणं नास्तीत्याशयेन आह-" तथापीति" । यदि च प्रत्येकमुभयत्वावच्छिन्नभेदसत्त्वात् ता- शोभयत्वादेरपि स्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वरूपन्यूनवृत्तित्व- मस्तीति मन्यते । तदा व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नभेदमादाय दोषवारणाय ता- दृशमेदे स्वप्रतियोग्यवृत्तित्वरूपविशेषणस्यावश्यक्तयोभयत्वस्यान्यूनवृत्तित्वं योध्यम् । यद्यपि धूमत्वादेरप्युभयाभावप्रतियोगितावच्छेदकतया तत्प्रतियो- गिताया न्यूनवृत्तिधर्मावच्छिन्नत्यम् ; तथापि धूमवद्वृत्तित्वविशिष्टद्रव्यसामा- न्याभावस्य धूमाभावसमनियततया अतिव्याप्ति , न च कथं तस्य प्रति- योगिसामानाधिकरण्यम् धूमवद्वृत्ति यादृशद्रव्य नियमतो हेतुमति वर्तने ता- दृशद्रव्यस्य प्रतियोगित्वात् । अथवा संयोगकालिकविशेषणतैतदन्यतरसंबन्धेन धूमवद्वृत्तित्वं तादृश संबन्धावच्छिन्नवृत्तित्वसंबन्धेन धूमवद्विशिष्टत्वं वा निवेदयम् । विशेषणा- भावात् विशिष्टाभाव इति । [उभयाभावपदम्य तादृशद्रव्याभावपरतया] गगनमपि तत्प्रतियोगीति तत्संबन्धिवृत्तित्वमादायैवातिव्याप्तिसतिरिति तु केचित् । " अयोगोलकान्येति" | लापनाकाशाभावत्वम्य प्रतियोगिता. वच्छेदककोट्यप्रवेशेऽपि आकाशाभावस्य प्रतियोगित्वमक्षतम् । "धमेति"। धूमवत्तदितरविशेष्यकद्रव्यत्वप्रकारकप्रमाभावम्य तादृशाभावसमनैयत्यार्थ वि. शिष्टेति । "धूमभेदम्येति" | न चाभावप्रतियोगिताया संन्धविशेषा- यच्छिन्नत्वनिवेगात् धूमभेदव्युदास । अत एव वाच्यत्यभेदादे न्युदामात् वाच्य -- "विशेषणादिनिस्पकल्याभावात् विशिभाव इति"- [ ] एनान्तर्गतपायस्थाने "तालण्यामायम्येति- "ध्यापरतापटक "-.

·-- १३२ कृष्णम्भट्टीये लक्षणस्य प्रतियोग्यवृत्तिश्चेति ग्रन्थावतारकत्वनिर्वाहोऽपीत्युत्तुरदृषणमप्यसङ्गत- मेवेति वाच्यम् ; एतावता धूममेदव्युदासमात्रं ; न त्वतिव्याप्तिनिरासोऽपीति प्रतियोगितायां संबन्धविशेषावच्छिन्नत्वनिवेशो व्यर्थ एव ; ततश्च उत्तरदूषण- सङ्गतिरपीत्यभिप्रायात् । “घूमत्वेति" । अस्य समवायेतरसंवन्धावच्छिन्ना- भावत्वे समनैयत्यभङ्गो बोध्यः । " अथेति"। आत्मा ज्ञानादित्यादी आत्मत्वाभावमादाय हेतु- समानाधिकरणाभावीयत्वं प्रतियोगिताविशेषणम् । " तहीति"। प्रतियोगि- तायां यावत्त्वोक्तावधिकमभाववैयर्थ्यमेव लक्षणदोषः । तथा सति आत्मत्व- स्वावच्छिन्नात्मत्वनिष्ठप्रतियोगिताया यावदन्तर्गततया तन्निरूपकाभावस्या- तथात्वात् अव्याप्तिशंकायामर्थतः प्रतियोगिसामानाधिकरण्येऽभावनिष्ठत्वत्या- गात् नाव्याप्तिः । एवं च स्वविशिष्टत्वहेतुसामानाधिकरण्ययोरपि वैयर्थ्यमि- त्यभिप्रायेणेदम् । तेन प्रतियोगितायां यावत्त्वानुपादानेऽपि एतेषां वैयर्थ्यस्य सत्त्वात् दोपतया अभिधानासङ्गतिरिति नाशक्यम् । अथ साध्यव्यापकतावच्छेदकीभूतव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगि- ताका यावन्तोऽभावा यदधिकरणावच्छेदेन प्रतियोगिसमानाधिकरणाः तत्त्व- मित्युक्तौ धूमवान् यहेरित्यादौ उक्ताभावानां व्युदासः ; आत्मा ज्ञानादि- त्यादौ आत्मत्वसामान्याभावादेश्चेति चेत् ; तर्हि धूमवान् बहेरित्यादौ अति- घटत्वेन धूमाभाव-घटत्वेन वयभावयोरैश्यात् ; तद्भेदेऽपि प्रति- योगितावच्छेदकैक्येन प्रतियोगितैक्याच्च । यदि च तथाविधयद्यत्प्रतियोगि- ताका यावन्तोऽभावाः 'तत्पतियोगिताश्रयेत्यादिरीत्या निवेशः धूमभिन्नत्वेन धूमाभावमादाय नातिव्यातिः; तस्यापि वहिभिन्नत्वेन ययभावरूपत्वात् व्याप्तिः। तथात्वात् "-. तत्तत् "--अ.

·द्वितीयस्वलक्षणम् स एव दोष इति यद्यदिति । धूमभिन्नत्वेन धूमाभावधूमभिन्नत्वेन धुमतद्भि- नोभयाभावप्रतियोगितयो नैक्यमैसजातीयत्वादित्युच्यते , तदा व्यधिकरण- धर्मावच्छिन्नत्वरूपविशेषणं व्यर्थमिति । यथासन्निवेशेऽवैयादाह-" एवमिति" । व्यधिकरणसंबन्धा- वच्छिन्नवाच्यत्वाभावमादाय लक्षणसगतिस्तु प्रतियोगितावच्छेदकसंबन्धेन व्यापकताकरपेनेति तदुपेक्षा । उभयाभावादे उभयत्वाद्यभावरूपतापक्षे उभयत्वनिष्ठप्रतियोगिताया साध्यव्यापकतावच्छेदकत्वाभावात् यथोक्तविशे- पणाकान्तव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावोपगमेनैवावतारकत्वम् अत सिद्धान्त- मनुरुध्याह -" उभयेति" | " अप्रामाणिकत्वेऽपीति"। अत्र च भट्टाचार्य व्यापकताघटकत्वेन सामानाधिकरण्येनेत्युपादा- नात् नावतारकत्वमङ्गश्चक्रवर्तिलक्षणवदिति तु न वाच्यम् , चक्रवर्तिना सामानाधिकरण्येनेत्युपादानमेवोभयाद्यभावमालोचयता व्यधिकरणधर्मावच्छि- न्नाभावव्यञ्जक , तदभावासत्त्वेऽपि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावसत्त्यात् तमा- लोच्यैव साध्याभावघटितलक्षणकथनात् न त्विह तेपा तथा किश्चिदस्ति , दीधितो सामानाधिकरण्येनेत्यस्यानुक्ते तदप्रामाणिकत्वे तदघटितसाध्य- व्यापकतावच्छेदकत्वस्यैव लाभसभवात् । अवच्छेदकानवच्छेदकोमयादिभेद वारणाय प्रतियोगिताविशेषसंबन्धेनावच्छेदकविशेषितभेदनिवेशात् अर्थत एव न तत्र तादृशामावव्यक्तिसंभव । एव साध्यवद्यत्किञ्चिद्वयक्तीत्यादि- व्यापक्तामतेऽपि । नन्वेवमेतादृशदुष्टलक्षणाभिधानं दीधितिकृतामसात- मिति चेन्न, समवायित्वेन वाच्यत्वाभावमारोच्य आपातत तेपा तथाभि- धानम् ; पश्चात् दोपालोचने ज्ञेयत्वत्येन वाच्यत्वाभायोपरक्षणत्वात् । "सजातीयत्वात् "--अ. "तदभावमावेऽपि "-अ ·१३४ कृष्णम्भट्टीये "तथा चेति"। तथा च प्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्तिप्रवेश इति भावः । " न भासत इति" | तदभानेऽपि प्रतीत्युपपत्तेरिति भावः । एतेन समवायित्न याच्यत्वं नास्तीति प्रतीतिसिद्धो मणिकृतिः पहित्वेन प्रमेयं नास्ति यहित्वेन महानसीयवाहिघटान्यतरन्नास्तीत्यादि प्रतीत्या यत्किञ्चि- प्रतियोग्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नाभायो दीधितिकृतिः व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न- प्रतियोगितावच्छेदकताकभेदः समवायितया वाच्यत्ववद्भेदोऽपि द्रष्टव्य इति मित्रैश्च कण्ठरवेणैवोक्त इति एत एव सौन्दलसमताः न तु तद्भिन्नः सामान्यरूपेण विशेषाभावः ['मणिकाराद्यननुमतः व्यधिकरणधर्मावच्छिन्ना- भायाप्रमेढतया सौन्दलसंमत इति तदप्रामाणिकत्वयीजमाविष्कृतम् । अत एवामे तदखंडनेन' न न्यूनता । न च निरुक्तभेदस्याग्रेऽखंडनात् न्यूननेति वाच्यम् । प्रतियोगिताया व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नत्वखंडनदिशा तदवच्छेद- कतायाः तखंडनसिद्धेः। एतेन ताशाभावाङ्गीकारेऽपि प्रतियोगितावच्छेदकपदेन प्रति- योगितानतिरिक्तवृत्त्यवच्छेदकस्य तत्प्रतियोगितासमानाधिकरणं तत्पति- योगितानिरूपकाभाववत्तितावच्छेदकं तदन्यप्रतियोगितावच्छेदकस्य वा अग्रे विवक्षणीयतया नातिव्याप्तिः । स्वन्यूनवृत्तिभिन्नप्रतियोगितावच्छेदके- त्यादिविवक्षायास्तु अतिव्याप्तिग्रस्तत्वेन हेयत्वादिति पूर्वपक्षोऽपि निरस्तः । तादृशाभावस्यैवाप्रामाणिकत्वात् । न च द्रव्यत्वेन घूमो नास्तीति, प्रत्ययस्य द्रव्यत्वेन धूमवानिति ज्ञानप्रतिबन्धकत्वानुरोधेन ताशाभावः सुवचः; सिद्धान्ते द्रव्यत्वविशिष्टधूमवत्ताज्ञाने धूमाभाववत्ताज्ञानस्य क्लप्त- - । ] व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावाप्रभेदतया सौन्दल्समत इति मणिकारा- धनुकतदप्रामाणिकत्वबीजमाविष्कृतम् "-अ. "तदखंदनेऽपि"-अ.

·द्वितीयस्वलक्षणम् १३५ प्रतिबन्धकतयोपपत्तेरतिरिक्तप्रतिबन्धकतायां मानाभावात् । 'एवं वहिवेन तार्णातार्णवढ्युभयाभावेऽपि वहित्वं न प्रतियोगितावच्छेदकं तृतीयोल्लिखित- वैशिष्टयेनैवोपपत्तेः किन्तु तदुभयत्वमेव ; अत एव यावन्तः साध्याभावाः तयापकीभूताभावप्रतियोगितावच्छेदकहेतुतावच्छेदकवत्त्वलक्षणे ज्ञेयं प्रमे- यादित्यादौ प्रमेयत्वव्यधिकरणप्रतियोगित्वाप्रसिद्धेः अन्यात्यभिधानसङ्गतिः । अन्यथा प्रमेयत्वेन घटपटोभयभेदमादाय तदसतेः । न च तद्भेद- सत्त्वेऽपि गौरवेण प्रमेयत्वं न प्रतियोगितावच्छेदकमिति तत्सङ्गतिः विषयतामात्रस्यैव हेतुतावच्छेदकत्वात् । प्रमेयत्वावच्छिन्नपतियोगित्वेत्यन- भिधाय प्रमेयत्वव्याधिकरणेत्यभिधाने उन्गाप्रलपितत्वापत्तेश्च । न च धूम- वान् बहेरित्यादौ वहित्येन तद्व्यभाववारणाय स्वन्यूनवृत्तिभिन्न प्रतियोगिता- वच्छेदकत्वं प्रतियोगितानतिरिक्तवृत्तिप्रतियोगितावच्छेदके वा वाच्यमिति तत्सङ्गतिरिति वाच्यम् । एवमपि प्रमेयत्वेन गगनतद्भिन्नोभयभेदमादाय लक्षण- वहित्येनादेन्धनजवहिशुष्कन्धनजवयुभयाभावादिकमादायाति- व्याः । न च प्रतियोगितापर्यास्यनधिकरणावृत्तित्वं प्रतियोगितावच्छेदक- विशेषणम् । पर्यासिरूपन्यधिकरणसंबन्धावच्छिनप्रतियोगित्वाभावस्य धूमे सत्त्वादव्याते. अयमेको घट इत्यप्रिमप्रन्थस्य प्रत्येकपर्यवसितसंबन्धातिरिक्त- संबन्धाव्यवस्थापकत्वात् ; विशेषणपूरणापाताचेति दिक । "तादृशेति" । प्रतियोगितावच्छेदकत्वं तृतीयार्थ इत्यभिमानः । प्रतियोगिविशेषणविशिष्ट प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्वति अभावविरोधात धूमाभावसमनेयायम् । धुमशून्यवहिकाले धमाभावसरेन न समनयत्यमतो सगतेः 1"एवं व"-अ. "असिद:"--अ. विरुद्धभ्यार बोध्यम् --अ. “विशिश्वतया"-अ. 2 ·कृष्णम्मट्टीये धूमकालीनेति । एतच काल एव द्रव्यमव्याप्यवृत्तीतिमने ; तेन नितम्यादी वयादिसत्त्वे शिखरे धूमाभावस्य तादृशतृणादेश्च सत्त्वेन समनयत्यभङ्ग इति वहित्वस्य प्रतियोगितावच्छेदककोटिप्रवेश आवश्यकः । न चैतन्मते तृणादि- वारणाय वहित्वस्य प्रतियोगिविशेषणत्यमस्तु शिखरादौ अयःपिण्डीयवय- न्तरसंभवादिति शंकानवकाशः । धूमववृत्तित्वविशिष्टवहिमतीति अय:- पिण्डसाधारणदीर्घ धूमध्वंसकालानुवृत्तं वा यहिमभिप्रेत्य धूमकालावच्छिन्न- धूमवन्निरूपितकालिकसंबन्धावच्छिन्नवृत्तित्वस्य वा निवेशः; प्रयोजनाभावेन वहित्वस्य न प्रतियोगितावच्छेदककोटिप्रवेश इति भावः। देशतोऽपि द्रव्याव्याप्यवृत्तित्वमते च देशकालसाधारणावच्छेदकत्वमङ्गीकृत्य धूमवद- वच्छिन्नत्वं धूमवदवयवावच्छिन्नवं वा दत्त्वा समनैयत्यमुपपाद्यमिति बदन्ति । उक्तमतीतौ तृतीयया बहित्ववैशिष्ट्योल्लेखो न संभवति । तद- भावस्य सामान्यरूपेण विशेषाभावत्वापत्तेः' इत्यनायत्त्या वहित्वस्य प्रति. योगितावच्छेदकत्वमावश्यकमित्यत आह अस्तु वेति " 1 पूर्वाभिमतपर्याप्ति- प्रवेशं स्मारयति-"प्रतीति"। वस्तुतस्तु पूर्वकल्पेऽपि पर्याप्तिनिवेश आवश्यकः; अन्यथा वहिसाधारणाधेयतायाः प्रतियोगितावच्छेदकत्वात् अतिव्याप्तितादवस्थ्यात् ; परं तु आधेयता नानैव तदनुगमकं चाधेयतात्वं वृत्तित्वविशेषसंबन्धेन धूमवत एव वा प्रतियोगितावच्छेदकत्वम् तद- वच्छिन्नाधिकरणतायाश्च धूमकालावच्छेदेनैव धूमवति सत्त्वात् इत्युच्यते ; तदा तत्र न प्रयोजनमित्याशयेन तत्कल्पे तदनुत्कीर्तनमिति । 'धूमकालेति; अ; गदाधर्यामपि धूमकालीनेति नास्तिव, * वैशिथ्यस्योडेखो"-अ. अनन्तरम् “ अनुदारात्" इत्यधिकपाठ:-अ. -- ·१३७ द्वितीयस्वलक्षणम् " एतेन यथा वहित्वेन धूमवद्वृत्तित्वविशिष्टाभावस्य वह्नित्वसहितम'- सहितं वा प्रतियोगिविशेषणमेव प्रतियोगितावच्छेदकम् तथा पहिरवेन तार्णातार्णदहनामावस्यापीति सूचितम् । तेन चक्रवर्तिलक्षणे नेदृशाभाव- मादाय दोपः। घटभिन्नत्वेनेति" | नन्वत्र धुमत्वमात्रं प्रतियोगितावच्छेदक स्यात् । वह्नित्वेन प्रमेयसामान्याभावभिन्नस्य वह्नित्वेन महानसीयवहि- घटान्यतराभावस्येव घटभिन्नत्वेन प्रमेयसामान्याभावान्यस्य एतदभावस्य यत्किञ्चित्प्रतियोग्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नाभावप्रभेदस्य सर्वमतसिद्धत्वात । पहि- त्वेन प्रमेयसामान्याभावप्रतियोगिताया वह्निमात्रवृत्तित्वमतेऽपि वहित्वा- वच्छिन्नमहानसीयवहिघटान्यतरवृत्तिप्रतियोगित्वान्तरमावश्यकम् कृत्सवय- वृत्तित्वात् । घटव्यावृत्तत्वे तु सामान्यरूपेण विशेषाभावत्वापत्तेः । अन्य- तरत्वेन प्रतियोग्युल्लेखश्च प्रतियोगिताया व्यासज्यवृत्तित्वं नास्तीति सूचनाय । केचित्तु-धुमत्वमात्रस्यावच्छेदकत्ववारणाय प्रतियोगिविशेषणता- पन्नांशे अवच्छेदकत्वावगाहिप्रत्ययः असति बाधके प्रतियोगिविशेषणम् यद्यत् तत्रैवावच्छेदकत्वमवगाहते । सति च बाधके न कापि तत्र समुदायस्य प्रत्येकानन्यत्वात ; अन्यथा नीलो घटो नास्तीत्यत्रापि घटसामान्याभावादि- भानापतेरिति नियममाहुः । भेदत्वेनेति"। अयोगोलकभेदशून्यघटामाववति तत्प्रतीतिस- त्वात् नान्यतरत्वं प्रतियोगितावच्छेदकम् । न च भेदत्वेन अयोगोर कभेद- घटान्यतराभावः कुतो नोक्तः; संयोगाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताम्य तस्य केवलान्वयित्वात् । विशेषणताविशेषावच्छिन्नस्य च तस्यान्यतरत्वे एव प्रति- "भमाहितमि "ति नास्ति-भ. 'अनन्तरं "न स्यान्" इत्यधिश्वाट:--अ. 'प्रमेयसामान्याभावस्य-अ.

·१३८ कृष्णम्भट्टीये योगितावच्छेदकतासंभवात् । अयोगोलकभेदशन्यस्य तत्संबन्धेन घटवतोऽ- प्रसिद्धत्वात् । विशेषणताविशेषावच्छिन्नायोगोलकभेदद्रव्यान्यतराभावस्तु नोक्तः, लाघवेनायोगोलकभेदत्वस्यैव तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वात् । तेन संबन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यानुपपत्तेश्च । " एव- मिति" | घटादावपि तादृशप्रतीतिसत्त्वात् नान्यतरत्वं प्रतियोगितावच्छेद- कम् । स्वमते धूमभेदस्य लक्षणाघटकत्वेऽपि मतान्तरे साध्यतावच्छेदकसंवन्ध- घटितव्यापकतासत्त्वात् तत्रापि इयं शंकेत्याशयेन प्रदर्शनम् । धूमभेदमादाय चेदतिव्याप्तिर्वार्यते । तदा मतान्तराश्रयणमपि सुकरमिति वा आशयः । धूमायभावप्रतियोगितायाः न्यूनवृत्तिभिन्न द्रव्यत्वादिकमादाय दोपादाह---- अवच्छेदकमिति । ननु यत्किञ्चित्प्रतियोग्यवृत्तित्वं न्यूनवृत्तित्वं यत्किश्चित्वघटितत्वेन दुर्वचमित्यत आह-"न्यूनेति " | न च ज्ञेयत्वत्वेन वाच्यत्वाभावस्य एकमात्रवृत्तिप्रतियोगिताकतया तन्न्यूनवृत्तित्वाप्रसिद्धिः । तादृशभावस्य वाच्यत्वत्वेन घटाद्यभावाभिन्नत्वेन तत्प्रसिद्धेः । एव मेकमात्रवृत्तिसाध्यके एतद्रूपाभावादेः एतद्रूपकालावच्छिन्नैतद्रूपवद्वृत्तित्वा वच्छिन्नैतद्रूपान्यप्रमेयाभावाभिन्नतया तत्प्रसिद्धिवोंध्या वस्तुतस्तु स्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्वसमानाधि- करणत्वोभयाभावो निवेश्यः ; भेदे चोक्तरीत्या प्रतियोग्यवृत्तित्वमावश्यकम् । अन्यथा द्रव्यत्वाभावादेः तादृशप्रतियोगितावच्छेदकाप्रसिद्धया अव्यातेः । "अव्याप्तिरिति । न च हेतुसमानाधिकरणाभावेऽपि तादृश- धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वनिवेशात नायं दोषः; तथा सति धूमाभावादी नामुक्तरीत्या लक्षणाघटकत्वेन व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्य पहित्येन घटाभावाभिन्नतया अतिव्याप्तेः ; धूमाभावस्य प्रतियोगितानतिरिक्तवृत्तिसत्त्व- - 'एतदूपत्वे न्यूनक्तित्यवारणाय"-अ.

·द्वितीयस्वलक्षणम् १३९ द्रव्यत्वाद्यवच्छिन्नसामानाधिकरण्यादतिव्याप्तेः। "अवच्छेदकमिति"। एव- मुत्तरत्रापि । वहित्वेन घटभिन्नत्वेन वा महानसीयवहिघटान्यतराभावस्य तादृशा- वच्छेदकाप्रसिद्धिः महानसीयवहयभावाभिन्नत्वमते तु तादृशावच्छेदकं महानसीयवह्नित्वमेवेत्यव्याप्तिरतो रूपमपि निरुक्तन्यूनवृत्तिभिन्नत्वेन निरुक्ता- नतिरिक्तवृत्तित्वेन वा विशेषणीयम् । तेन धूमवान् वहेरित्यादौ साध्या- सामान्याभावादेः प्रमेयसामान्यवृत्तिप्रतियोगिताकत्वेऽपि नातिव्याप्ति । नन्वत्र स्वनिष्ठव्याप्यत्वं प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसंबन्धेन ग्राह्यम् । अन्यथा गगनादे. स्वरूपसंबन्धेन विषयितादिसंबन्धेन च वृत्तिमत्त्वे अप्र- सिद्धे, प्रमेयसामान्यवृत्तिप्रतियोगिताया तत्संबन्धेन गगनव्यापकत्वात् । एवं च तेन' संबन्धेन यहित्वादे साध्यतावच्छेदकत्वेऽप्रसिद्धिरित्यत आह-" स्वन्यूनेति" । अत्रापि एकव्यक्तिसाध्यके साध्यसामान्याभावस्य स्वन्यूनवृत्तिप्रतियोगित्वाप्रसिद्धि उक्तरीत्या उभयाभावं वा निवेश्य वार- णीया। नन्वप्रसिद्धिवारणाय प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसंवन्धेन स्वनिष्ठ- व्याप्यत्वं यत् तद्धटितं स्वव्यापकतत्कान्यत्वतत्सामानाधिकरण्योभयाभावयत्त्वं रूपविशेषणं पर्यवसन्नम् । एवं च कालिकसंबन्धेन रहित्वविशिष्टस्य साध्यत्वे साध्याभावो न लक्षणघटक; किन्तु व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियो- गिताको दव्यत्वादिना गुणाद्यभाव इति किम् ईदृशप्रतियोगिताविशेषणेनेति चेन्न ; लाघवमात्रादेवोत्तरकल्पस्यावतारणीयत्वात् । घटभिन्नत्वेन घटमहान- सीयवझ्यन्यतराभाववारणाय च रूपावच्छिन्न प्रतियोगितायामपि स्वन्यून- वृत्तिभिन्नत्वं निवेश्यम् । अत्र कल्पत्रयेऽपि यथायथं धूमवद्वृत्तित्य विशिष्टद्रव्याभाववहिधूमो- भयाभावादिवारणाय प्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्ते वाच्यतया गौरवम् । तिमत्वेन"-. " "तेनतेन"-अ.

·कृष्णम्मट्टीये एवं ममनियनामावभेदपो यहिन्यागनाम्या यदित्येन्धनत्याभ्या या वय. भागमादायागंभवः । यद्वित्वेन घटामारमादाय तधात्वासमवात् । एवं यद्यपि मदानमीपवयमायम्य वहित्येन महानसीयाविघटान्यतरामाविषयेऽपि अवच्छेदकविशेषणेन वदित्वयारणात् अपरछंदकतापर्याप्यधिकरणगन्देन ने महानसीययहित्यम्योपादानम् म्पविशेषणस्य यहित्येऽसत्त्वेन नम्य लक्षणा. पटकत्वात् । तथापि पर्वतान्यत्वविशिष्टसलामावमादायाव्याप्ति. । सत्ताले रूपविशेषणमत्त्वात् , विशिष्टगतात्वस्यावच्छेदस्तापर्याप्यधिकरणत्वात् । तम्य पर्वनान्यत्वविशिष्टत्वेन सापर्वतत्वान्यतरामावत्वापत्वेऽपि तादृशविशिष्टत्व- स्यावच्छेदकविशेषणासत्त्वेन दुर्धरत्वादतः वृत्मिद्रुपपर्याप्तप्रतियोगितावच्छे- दकतास्त्वमपि निवेश्यमिति गौरवमिति तदुभयानिवेशमभिप्रेत्याह- "तत्प्रतियोगितेति" । वृत्तित्वं प्रतियोगितावच्छेदक्संनन्धेन ; प्रयोजन स्फुटम् । धूमाभावस्य प्रतियोगितासमानाधिकरणत प्रतियोगितानिम्पकी- भूतामाययरितायच्छेदकान्यत्वस्य वहित्यादौ सत्त्वादतिव्यामिरतोऽवच्छेद- फेति । तदन्यान्तं रूपविशेषणमपि कार्यम् । तेन घटभिन्नत्येन घटमहान. सीयवहयन्यतराभावादिनिरासः । प्रतियोगिताया वा स्यावच्छिन्नसमा नाधिकरणाभावनिरूपितत्वे सति स्वममानाधिकरणं यद्यत्तदन्यत्व देयम् । वहिघटोभयत्वादीत्यादिना जलवृत्तिद्रव्यत्वाद्यभावपरिग्रह । चतुर्थपक्षे तु समवायसंपन्धावच्छिन्नजलत्वविशिष्टत्वावच्छिन्नाभावस्य समवायावच्छिन्ना- धेयतासंबन्धेन जलावच्छिन्नाभावस्य च साध्यन्यापक्तावच्छेदकद्रव्यत्वादि- निष्ठप्रतियोगिताकस्य परिग्रह । यदि चोक्तविशेषणस्थाने प्रतियोगिताया स्वनिरूपकीभूताभावदन्तिावच्छेदकत्वज्यधिकरणधर्मानवच्छिन्नत्योभयाभाव- नकारो नास्ति- 'भभावरूपत्वेऽपि-म.

·द्वितीयस्वलक्षणम् १४१ वत्त्व निवेश्यते वैयधिकरण्य च धूमाभावप्रतियोगिताया प्रमेयमात्रवृत्तित्वमते यत्किञ्चित्प्रतियोग्यत्तित्व तदा ['न कोऽपि दोष इति बोध्यम्] | "अप्रसिद्धयेति" । यद्यपि पर्वतादे कालोपाधित्वानुपगमे वय भावस्य हेतुमद्वृत्तित्वासमवेऽपि कालो घटवान् काल्परिमाणादित्यादौ साध्यसामान्याभावस्य कालिकसबन्धेन हेतुमवृत्तित्वात् अव्याप्तिरेव तथापि स्वरूपसबन्धेन हेतुसामानाधिकरण्यमभिप्रेत्यदम् । अन्यथा त्वाह- " अयमिति | "एतत्क्षणान्यवृत्तित्वेति"। एतत्क्षणान्यत्वस्य 'व्याप्य वृत्तितया स्वरूपसबन्धेन तवृत्तित्वविशिष्टवाच्यत्वाभाव एतत्क्षणावच्छेदेन सुलभ । स च एतत्क्षणान्यत्तित्वविशिष्टवाच्यत्वाधिकरणताया सर्वत्र सत्त्वेन प्रतियोगिवैयधिकरण्याभावात् लक्षणघटक । नन्वेतत्क्षणान्यत्वस्य व्याप्यत्तितया एतत्क्षणान्यवृत्तित्वविशिष्टवाच्यत्वाभावस्य साध्यवति ए तत्क्षणरूपशब्दज्ञानादौ प्रतियोगिवैयधिकरण्यात् न लक्षणघटकत्वमत आह- ' विषयतति"। एतत्क्षणान्यक्षणेति' पाठे एतत्क्षणान्यीयकालिकसबन्धा वच्छिन्नत्तित्वविशिष्टवाच्यत्वाभावो न प्रतियोगिव्यधिकरण , एतत्क्षणस्यापि स्वान्यक्षणसमानकालतया एतत्क्षणान्यक्षणासमानकालीनाप्रसिद्ध , सर्वत्रापि तादृशवाच्यत्वसत्त्वात् , तथा च क्षणिकपदार्थनङ्गीकारादय रक्षणघटको भवतीत्याशय । तत्तत्क्षणवृत्तित्वविशिष्टवाच्यत्वत्वावच्छिनानधिकरणत्व त तत्क्षणासमानकालीनपदार्थ इति तादृशवाच्यत्वाभाव प्रतियोगिव्यधिकरण त्वात् न लक्षणघटक । तत्त्क्षणावृत्तिवाच्यत्व त्वप्रसिद्धमिति तत्सरित्याग । क्षणिकपदार्थाशीकारऽपि अभाव दर्शयति-" विषयतेति"। महा . एतदन्तगनपाटो नास्ति । तस्थाने असभवासभवादाह--अन एवति"-श्र "अध्याप्यात्तितये 'ति-अ 'एताशपाट गादापर्यो दर्शित--स्व .

·" विश्वेति"। कृष्णम्भट्टीये प्रलयानङ्गीकारे जन्यज्ञानसामान्याभावासत्त्वात् आह- "प्रतियोगीति" | साध्यवन्निष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य घटत्वाद्यव- च्छिन्नप्रतियोगित्वरूपगुरुधर्मसाधारण्यऽपि तदवच्छिन्नाभावाप्रसिद्ध संभवः । यत्तु---प्रतियोगिवैयधिकरण्यापटितसाध्यवन्निष्ठेत्यादिव्यापकतानिवे- शने गोत्वादिभेदस्य लक्षणघटकतापत्त्या असंभवः साध्यवनिष्ठगोत्वाभाव- प्रतियोगितायां लाघवेन गवेतरावृत्तित्वस्यैवावच्छेदकतया सकलगोवृत्तित्वे सति गवतरावृत्तित्वस्यानवच्छेदकत्वेन व्यापकतावच्छेदकत्वात् । न च गोत्वभेदस्यापि प्रतियोगितावच्छेदकं गवेतरासमवेतत्वमात्रमिति वाच्यम् ; रूपादौ गोत्वं न भवतीति प्रत्ययानुरोधेन तत्रोक्तविशिष्टधर्मस्यैव प्रति- योगितावच्छेदकत्वात् इत्यतः साध्यवत्यत्किञ्चिद्वयक्त्यसंबद्धस्वविशिष्टसामा- न्यक यद्यत् तद्भेदकूटवत्त्वमेव साध्यव्यापकतावच्छेदकत्वं विवक्षणीयम् ; एवं च साध्यवत्त्वप्रकारकप्रमाव्यक्तेः साध्यवदसंबद्धत्वविरहेण साध्यव्यापकता- वच्छेदकत्वं ताशप्रमाव्यक्तित्वेऽक्षतमिति तदवच्छिन्नाभावमादायैव सर्वत्र लक्षणसमन्वयसंभवात् प्रतियोग्यवृत्तिश्चेति ग्रन्थासङ्गतिर्दुवारैवेति । तदसत् । स्वप्रतियोगितावच्छेदकसंबन्धेन व्यापकताया निवेशि- तत्त्वात् । तदनिवेशेऽपि गौरित्याकारकज्ञानीयप्रकारताविशेषस्यैवातिलाघवेन भेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाच्च । [साध्यतावच्छेदकताघटकसंबन्धेन प्रतियो- गितावच्छेदकवैशिष्ट्यनिवेशात् धूमाभावस्य कालिकसंबन्धेन धूमत्वादिवि- शिष्ट वयादिकं प्रतियोगितावच्छेदकसंबन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्य- प्रवेशात् कालिकसंबन्धेनायोगोलकादेः धूमवत्त्वं चादाय नातिव्याप्तिः । ननु प्रमेयसाध्यके साध्यतावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नसाध्याभावाप्रसि- द्धिरत आह.-"प्रमेयेति" । " लघुरूपेति" | विषयितासंबन्धेन प्रमे- [ एतदन्तर्गतपाठः नास्ति-स.

·द्वितीपस्वलक्षणम् यवहित्ववज्ञानामावस्य संयोगसंबन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकस्य लाघवेन पहित्व एव प्रतियोगितावच्छेदकत्वमिति भावः । ननु प्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकसंवन्धावच्छिन्नत्वं न निवेश्यते वैयर्थ्यात् ; किन्तु साध्य- तावच्छेदकसंबन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यमेव । उक्तस्थले च समवाया- वच्छिन्नप्रतियोगिताकं विषयितया प्रमेयवहित्ववरज्ञानाभावमादाय (नाति- व्याप्तिरिति चेन्न; तथा सति प्रमेयसाध्यकेऽपि विषयितया प्रमेयत्ववज्ञाना. भावमादायी लक्षणसङ्गतिसंभवात् प्रतियोग्यवृत्तिश्चेत्यस्यानवतारापतेः । वस्तुतः तदूंथावतारार्थ प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसंबन्धेन साध्य- व्यापकतावच्छेदकत्वं न प्रवेश्यम् ; किन्तु लाघवेन साध्यतावच्छेदकनिष्ठ- प्रतियोगितावच्छेदकतायां व्यधिकरणसंबन्धावच्छिन्नत्वमेव साध्यतावच्छेदक- ताघटकसंबन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकवैशिष्टयनिवेशेनानतिप्रसङ्गात् । एवं च प्रतियोगितायामपि न साध्यतावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नत्वं प्रवेश्यते; प्रयोज- नामावादिति शंकार्थः । " लघुरूपेति" | विययितासंबन्धेन प्रमेयवहित्व. वज्ञानामावो न लक्षणघटकः अवच्छेदकतायाः व्यधिकरणसंबन्धानवच्छि- नत्वात् । सास्यतावच्छेदकव्यापकरूपावच्छिन्नामावनिवेशे तु सत्तावान् जातेरित्यादी विशिष्टसत्ताभावमादायाव्याप्तिरिति कृतबुद्धयो विदाकुर्वन्तु । द्रव्यत्वत्वेन घटात्यन्ताभावस्य साध्यतावच्छेदकसंवन्धनातयात्वा- दाह-~-" साध्यतावच्छेदकसंबन्धेन व्यापकत्वमिति" । ननु महाकालान्य- त्वविशिष्टपटवान् कारवादित्यादावतिव्याप्तिः। संयोगेन वयादिसाध्यके साध्यवति उत्पचिकालावच्छेदेन तदभावसत्वात् साध्यतावच्छेदक संबन्धन साध्यन्यापकलापसिद्धिवारणाय र प्रतियोगियधिकरभ्यस्यावश्यकतया ] एतदन्तर्गतपाटो नास्ति-भ. बस्ततस्तु -म. रामवायायरि- 14 ·१४४ . आह- कृष्णम्भट्टीये तद्धटितसाध्यव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य कालिकसंबन्धा- वच्छिन्नमहाकालान्यत्वाभावस्य महाकालावच्छेदेन हेतुमद्वृतेः साध्यताव- च्छेदकीभूतकालिकसंबन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसमानाधिकरणत्वा. दित्यत आह---- " महेति" । तथा च प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामा- नाधिकरण्यदले प्रतियोगितावच्छेदकतापयाप्तिनिवेश आवश्यक इति भावः । वस्तुतस्तु-साध्यतावच्छेदकसंबन्धेन व्यापकतापटितपूर्वलक्षणे महा- कालान्यत्वविशिष्टघटाभावमादायापि अतिव्याप्तिरित्यस्वरसादेतल्लक्षणारंभः अत्र तु सा नास्तीति भावः । ननु प्रतियोग्यवृत्तिश्चेति ग्रन्थावतारानुरोधेन तदावश्यकत्वमत " तन्निवेशेऽपीति"। "पूर्वोक्तेति"। घटत्वाभावाभावघटभेदाभाव- योर्घटत्वरूपतया किचिद्विशिष्टस्वाभावल्वरूपप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न- समानाधिकरणत्वात् । एवं व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्यापि । नन्वेत. होपवारणाय एतन्मनेऽपि स्वसमानाधिकरणतत्प्रतियोगितानिरूपकीभूताभाव वद्वृत्तितावच्छेदकान्यत्वेन प्रतियोगितावच्छेदकं विशेषणीयम् । न च सचावान् जातेरित्यादौ सत्ताभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकसत्तात्वे संबन्ध- सामान्येन तत्प्रतियोगितानिरूपकीभूताभाववद्वृत्तितावच्छेदकत्वसत्त्वादव्या- तत्प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टतत्प्रतियोगिताश्रेयवत्वाग्रह विरोधिता- नियामकसंबन्धेन ताशाभाववत्त्वस्य निवेशनीयत्वात् । मैवम् ;-उक्तरीत्या साध्यव्यापकत्वस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यघटिततया घटत्वाभाववान् पट- त्वादित्यादौ किञ्चिद्विशिष्टसाध्याभावत्वं तद्धरितसाध्यव्यापकतावच्छेदक तदवच्छिन्नाभायो घटत्वाभावः तस्य ताशप्रतियोगितावच्छेदकाप्रसिद्धया अव्याप्ते. । व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावानुपगमेऽपि अयमात्मा ज्ञानात् ताज्ञान प्रति अव्याप्यत्तित्वज्ञानाभावविशिष्टतदभाववत्ताज्ञानस्य विरोधि. प्तिः । त्वात-अ.

·द्वितीयस्वलक्षणम् १४५ परममहत्वम् आकाशपरिमाणत्वादित्यादौ पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टसाध्यता- वच्छेदकं साध्यव्यापकतावच्छेदकं तदवच्छिन्नाभावमादाय लक्षणसमन्वय- संभवात् अवतारकत्वानुपपत्तेश्च । न च रूपमपि तेन विशेषणीयम् ; तथापि तादाम्येन प्रमेयसाध्यकेऽव्याप्तेः; समवायादिसंबन्धावच्छिन्नप्रमेया- भावस्य समवायित्वेन प्रमेयत्ववद्भेदस्य च रूपस्य प्रतियोगितावच्छेदकस्य च तादृशविशेषणशून्यत्वात् लक्षणघटकाभाव प्रसिद्धे.। 'प्रतियोगितावच्छे. दकसंबन्धसामान्ये यदवच्छिन्नप्रतियोगिकत्वतदभावाधिकरणवृत्तित्वोभयाभावः तत्त्वनिवेशे तु प्रतियोगितासामानाधिकरण्याप्रवेशप्रसङ्ग इत्यन्यैरनुज्जूभितः पन्याः। अर्थतन्मते भावभिन्नत्वनिवेशात् घटत्वात्मकाभावस्य प्रतियोगिता- वच्छेदकावच्छिन्नभावसामानाधिकरण्यनिवेशाच्च घटत्वाभावत्वादिना घटा- भावस्य वारणात् अभावाप्रसिद्धथैव नातिव्याप्ति ; घटत्वाभाववान् पटत्वादि- त्यादी घटत्वाभावत्वादिना पटायभावादे समनियताभावभेदमते भावरूप- प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाप्रसिद्धया अव्याप्तिरतो भाववृत्तित्वं रूपविशे- पणम् ; वाच्यत्वत्वेन 'ज्ञेयत्वाभावमादायैव लक्षणसङ्गतिरिति । मैवम् ;--- प्रतियोगितायां संबन्धावच्छिन्नत्वस्य वैयर्थ्यात् अवतारकत्वानुपपत्ते । "यावदिति" । एतन्मते घटत्वाभावादिसाध्य तत्प्रकारकप्रमाद्य भाव एवातिव्याप्तिवारकः । दोषान्तरमाह- ज्ञेयत्वत्वादिनेति" । "किन्विति"। नित्यज्ञानं नित्यसविषयकत्वादित्यादौ दैशिकविशेषणता- संवन्धावच्छिनेच्छान्यत्वामावमादायानतिप्रसमात् चीप्सा न कार्येति लाघवं द्रष्टव्यम् । "व्यभिचारिणीति" । न च प्रतियोगितावच्छेदकसंवन्धक्य- 1अभावायप्रसि"-अ. 'स्पविशेषणम्-भ. "इयत्वायभावम्"-. . " - ·१४६ कृष्णम्भट्टीये विवक्षयव निर्वाहात भावपद व्यर्थमिति वाच्यम् , म्वामायत्वम्य साध्य व्यापरतावच्छेदक्त्यमादायापि दोपसमवात । "भावेति"। अद योभ्यम् ----किचिद्विशिष्टम्य स्वस्य योऽभाव तद्वते तादृशा मायत्यापप्रतियोगितावच्छेदपम्य तादृशाभावनिष्ठप्रतियोगितासमानाधिकर णत्वे मति तत्प्रतियोगितानिरूपको य शुद्धस्वात्मकोऽभाव तद्वद्वृतिताव च्छेदकत्वेनातिव्याप्त्यभावात भावपद चतुर्थकरुपे व्यर्थम् । ननु प्रतियोगितावच्छेदक तत्प्रतियोगितासमानाधिरणेत्यादिरीत्या न विशेषणीयम् सुतरामेव रूपम् घटमिन्नत्वेन धूमघटान्यतराभावम्य धूमामाक्येऽपि घटभिन्नत्यम्य धूमत्वादिनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकताघटक- समवायसबन्धेनावृत्तित्वेन दुर्धरत्वात् । एव चोक्तरीत्या भावपदसार्थक्यमिति चेत् , मैवम् । यहित्येन धूमायोगोकात्तिवहयन्यतराभावस्य धूमाभाव- रूपतया अतियाप्तिवारणाय प्रतियोगितावच्छेदके तद्विशपणावश्य. कत्वात् । " सामानाधिकरण्यम्" । तदधिकरणे समन्धसामान्यन वृत्तित्वम् । न च विशिष्टम्वाभावविशिष्टाभावम्य विशिष्टस्वस्वरूपतायामनतिप्रसङ्गेऽपि शुद्धस्वस्वरूपतायामतिप्रसङ्गो दुर्वार इति वाच्यम् । अयोगोल्के विशिष्ट स्वाभावविशिष्टामावत्वेन वृत्तेरनङ्गीकारेण तद्वारणात् । "स्वम्मात्"। धूमाभावात् । भाव । अयोगोरकीयवहयादि , तत्प्रमाविषयत्व च। "भावतयेतीति'" । समनियतयोविभिन्नयोरक्य न तु भावाभावयोरपि, तथा सति प्राभाकरा एव विजयरनिति भाव । ॥ एव सतीति"। 'धूमाद्भिनेत्यर्थ --- भावतयेति प्रतीकम् अ-स्व ३"एव च सती"त्यपि पाठो गदाधों वर्तते-स्व .

·१४७ द्वितीयस्वलक्षणम् अत्र वदन्ति-एवं सतीत्यस्य भावभिन्नत्वे सतीत्यर्थे प्रतियोगि- वैयधिकरण्याघटितसाध्यव्यापकताया एवात्र निवेशितत्वात् कपिसंयोगस्य लक्षणघटकत्वमेव नेत्युपष्टम्भासङ्गति । न च साध्यवनिष्ठत्वं स्वरूपसंवन्धेन निवेश्यमन्यथा स्पन्दो गतित्वादित्यादौ साध्यवति काल्किसंबन्धेन साध्या- मावसत्त्वात् वाच्यत्वत्वेन घटाद्यभावमादायातिव्याप्तेरनुपद स्वयमपि दैशिक- विशेषणतया साध्यवन्निष्ठत्वोक्तेरिति वाच्यम् , तथा सति पर्वतत्वरूपामाव- वारणार्थमेव भावभिन्नत्वनिवेशसंभवात् हृदत्वात्मकाभावपर्यन्तानुधावनस्य नि:जत्वापातात् । न च प्रतियोगिमत्ताग्रहविरोधितानियामकसंबन्धेनैव साध्यवन्निष्ठत्वं निवेश्यम् , तथा सति पर्वतत्वरूपाभावस्य वारित- त्वात् हृदत्वात्मकाभावपर्यन्तानुधावनसार्थक्यमिति वाच्यम् । तथा सति निरवच्छिन्नसंयोगाभाववत्ताज्ञानं प्रति समवायसवन्धेन सयोगवत्ताज्ञानस्य विरोधित्वात् उपष्ठम्भासङ्गतिर्दुरिव । ननु साध्यवद्यत्किञ्चिद्वयक्त्यसंबद्ध स्वविशिष्टसामान्यकभिन्न यद्रूप तदवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावे भावभिन्नत्व- निवेशे सतीत्येव तदर्थ इति चेन्न, प्रतियोगियधिकरण्याघटिताया एवं व्यापकताया इति ग्रन्थविरोधात् । जन्यज्ञानत्वादेरक्तव्यापक- तावच्छेदकतया तदवच्छिन्नाभावमादाय लक्षणसगतेरवतारकत्वानुपपत्तेश्च । तस्मादेवं सतीत्यस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटितसाध्यव्यापकत्वोपादाने सतीत्येवार्थ इति । यद्वा एव सतीत्यस्य भावभिन्नत्वविवक्षणे सतीत्येवार्थ । प्रतियोगि- मनामहविरोधितानियामकसनन्धेन वृत्तित्व विवक्षितम् ; समन्धो निरवच्छिन्न- समवाय । तेन संयोगस्य सान्यवद्वृत्तित्यामभवात कपिमयोगात्मकामावो रक्षणपटक; स न न भावभिन्न इति द्रष्टव्यम् । 1"मवभिनत्व निशे"-भ.

·१४८ कृष्णम्भट्टीये वस्तुतस्तु दैशिकविशेषणतया साध्यवन्निष्ठत्वं प्रविष्टमित्याशयनेदम् । पर्वतत्वरूपाभावोपेक्षा च सर्वाधारतानियामकसंबन्धान्यसंबन्धावच्छिन्नतन्नि- वेशोऽस्तु इत्याशंकावारणाय । पूर्वोक्तदिशेति"। सत्तावान् जातेरित्यादौ कालिकसंबन्धेन हेतुसमानाधिकरणस्य सवाभावस्य गगनादौ तादृशप्रतियोगितामानाधि- करण्याभावात् अव्याप्ति. यदि स्वविशिष्टपदं न स्यादित्यर्थः । यद्यपि पूर्वलक्षणे दैशिकविशेषणतया हेतुसामानाधिकरण्योक्तावपि गगनादिवृत्तित्व- विशिष्टसत्ताभावमादायाव्याप्तेः स्वविशिष्टपदमावश्यकम् । परन्तु तत्राभावा इति स्वरूपकीर्तनमान पर्वतत्वात्मकाभावस्य स्वाभावरूपप्रतियोगिसामानाधि- करण्यात् पर्वतत्वाभावनिष्ठप्रतियोगितायाः साध्यव्यापकतानवच्छेदकत्वात् वा दैशिकविशेषणतारूपसंबन्धभावभिन्नत्वयोर्वैयर्थ्यात् तथापि एतल्लक्षणे दैशिक- विशेषणतानिवेशेन हृदत्वात्मकामाववारणेऽपि स्वविशिष्टत्वनिवेशवयर्थ्यभयेन अभावानामिति दीधित्यनुसारेण गुरुतरभावभिन्नत्वनिवेश उक्त इति । ननु प्रथमलक्षणे साध्यनिष्ठसंबन्धप्रतियोगिताया व्यापकतावच्छेद- कत्वात् तन्निरूपकस्य यावदन्तर्गतसंवन्धस्य लक्षणघटकताप्रसङ्गेन गौरव- वारणाय अमावा इति अभावीयप्रतियोगितालामार्थमिति कथमभावा इति स्वरूपकीर्तनमात्रमित्युक्तमिति चेन्न; संबन्धाभावप्रतियोगितयोः एकरूप- स्वाभावेनाभावीयविलक्षणप्रतियोगिताया साध्यव्यापकतावच्छेदकत्वनिवेश- सूचकत्वेऽपि तदर्थाप्रवेशादिति । कालिकसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकगगनाभावाभावत्वस्य वयादि- व्यापकतानवच्छेदकत्वात् वयादिसाध्यकेऽदोषात् अयमात्मेति । स्वप्रति- योगिमतामहविरोधितानियामकसंबन्धेन साध्यवद्वृत्तित्वं वाच्यम्; अन्यथा 1"तनिवेश एवास्तु"-अ.

·- द्वितीयस्वलक्षणम् १४९ वयायधिकरणे वयाद्यभावस्य कालिकसबन्धेन सत्त्वात् वह्नित्वादे साध्यव्यापकतावच्छेदकत्व न स्यादित्याशय । समनियताभावैश्यमते तु नैतत्शकावतार तन्मते वाच्यत्ववादिरूपप्रतियोगिताबछेदकावच्छिन्न सामानाधिकरण्यसभवात् । स्वरूपसबन्धन साध्यवद्वृत्तित्व निविष्टमित्यमि प्रायेण समाधत्ते-" आकाशेति" । ननु वहिमान् धूमादित्यादौ घटवृत्तिरूपध्वसवदन्यत्वाभावादे का लिकसवन्धेन हेतुसमानाधिकरणस्य भावरूपप्रतियोग्यप्रसिद्धे घटत्वाभावादि साध्यके यावदन्तर्गतघटत्वाभावत्वेन पटाद्यभावस्य तत एवाव्याप्ति । एव गगनाभावत्वेन हृदत्वाभावत्वेन वा पटाद्यभावमादायासमवश्चेत्यत भाव भिन्नत्व परित्यज्य प्रकारान्तरमनुसरति ~~" अस्तु वेति"। केचित्तु---प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नभावनिवेशो न कार्य किन्तु प्रतियोगितावच्छेदके अभाववृत्तित्व निवेश्यम् , एव च पूर्वोक्तहृद वृत्तित्वविशिष्टस्वाभावविशिष्टत्वावच्छिन्नाभावस्यानतिरिक्तत्वेऽपि नातिव्या प्ति तत्प्रतियोगितावच्छेदकस्याभाववृत्तित्वात् , एव च घटभिन्नत्वेन घटधूमान्यतराभाववारणेऽपि अभावभिन्नत्वेन धूमघटाभावान्यतराभाववार- णायैव स्वन्यूनवृत्तिभिन्नप्रतियोगितावच्छेदकाद्युपादानमित्याहु । "इदमिति"। न च तादृशग्रन्थासङ्गतिभयेन स्वप्रतियोगिता वच्छेदकसन्धावच्छिन्नत्वविवक्षणमसङ्गतमिति वाच्यम् । नित्यज्ञान नित्य सविषयकत्वादित्यादौ समवायावच्छिन्ननित्यज्ञानत्वाद्यभावस्य विषयता सरन्धेन साध्यव्यापकप्रतियोगिफस्य तेन सबन्धेन प्रतियोगितावच्छेदका वच्छिन्नसामानाधिकरण्यादतिव्याप्तिवारणाय वीप्सामपेक्ष्य लाघवेन तद्वि "वाच्यत्वादिस्प"-अ पटापभावभावस्य-अ "अभावादिवारणेऽपि "--अ ·१५० कृष्णम्मट्टीये वक्षणात् । एवं च व्यापकताघटकसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य तेन संबन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्योक्तौ समवायविषयितयोापकताघटक- तया दोषावारणेन तादृशयत्संबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमित्येतावत्पर्यन्ता- भिधानवारणायेत्थमुक्तम् । अयोगोलकनाशजन्यसंयोगनाशसंभवात् उक्तमनु- योगितेति । अयोगोलकत्वप्रकारकप्रमाविषयत्वस्य कालत्वसंदेहात कालिक- संबन्धोपेक्षा भाववृत्तित्वनिवेशपक्षे इदम् । वस्तुतस्तु प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसंबन्धेन प्रतियोगितावच्छेद- कवैशिष्टयाविवक्षणे भावत्वं व्यर्थम् । तन्निवेशेऽपि कालिकसंबन्धेन धूमत्व- विशिष्टवयादिसामानाधिकरण्यादिति । इदमापाततः~उक्तसंयोगादिध्वंसादिवारणायैव भावत्वनिवेशसंभ वात् । तावतापि प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसंबन्धेन प्रतियोगितावच्छेदक वैशिष्ट्यनिवेशप्रतिक्षेपसिद्धेः । एतन्निवेशेन भावत्वनिवेशाप्रतिक्षेपाच । "व्यापकतावच्छेदकतायामपीति"। न च विपयितासंबन्धेन द्रव्यत्वत्वादिमज्ञानाभावस्य किश्चिद्विशिष्टस्वाभावत्वनिष्ठप्रतियोगितावच्छेद- कताघटकीभूतस्वरूपसंबन्धेन द्रव्यत्वत्वविशिष्टो यो द्रव्यत्वादिरूपाभावः तत्सामानाधिकरण्यात् नाव्याप्तिरित्येतद्विशेषणवैयर्थ्यमिति वाच्यम् । शब्द- वान् एतत्त्वादित्यादौ प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटितसाध्यव्यापकतावच्छेदकं यत् सत्त्वादि विषयितासंबन्धेन तद्विशिष्टज्ञानामावस्य हेतुमति दर्शितरीत्या सगवायेन तादृशज्ञानसामानाधिकरण्याभावादव्याप्तेः तदुपादानादिति । अधिकमनुपदं वक्ष्यामः। "दर्शिताभावानामिति"। यद्यपि विपयितासंबन्धेन वाच्यत्व. त्वविशिष्टज्ञानामावादेः किञ्चिद्विशिष्टस्वाभावत्वनिष्ठस्वप्रतियोगितावच्छेदक- 1"वारणार्यमेव"-अ.

·द्वितीयस्वलक्षणम् त्वघटकीभूतस्वरूपसंबन्धेन साध्यव्यापकतावच्छेदकवाच्यत्वत्वनिष्ठप्रतियोगि- तावच्छेदकताकत्वात् लक्षणघटकत्वमेव । न च प्रतियोगितावच्छेदका- वच्छिन्नभावेत्यादिस्थले भाववृत्तिप्रतियोगितावच्छेदकताघटकसंबन्धेन प्रति- योगितावच्छेदकविशिष्ठो यः तत्सामानाधिकरण्यनिवेशेऽपि व्यभिचारिणि दोपवारणसंभवात् उक्ताभावानां लक्षणाघटकत्वमेव नेषां भाववृत्तिप्रतियोगि- तावच्छेदकताघटकविषयतासंबन्धेन वाच्यत्वत्वविशिष्टज्ञानासामानाधिकरण्या- दव्याप्तिवारणाय भाववृत्तिप्रतियोगितावच्छेदकताघटकसंबन्धेन साध्यव्यापक- तावच्छेदकत्वस्यावश्यकत्वादित्याशय इति वाच्यम् । तथा सति घटत्वा- भाववान् 'प्रमेयत्वादित्यादौ घटत्वाभावप्रकारकप्रमाविषयत्वाभावस्य स्वरूप- संबन्धेन स्वाभावरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यादतिव्याप्ते. । घटत्वाभावप्रमा- भावस्तु न प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटितसाध्यव्यापकप्रतियोगिकः ; तथापि तत्प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसंबन्धेन व्यापकतावच्छेदकत्वं तद्वैशिष्टयं च विवक्षितमित्यदोपः। साध्यव्यापकतावच्छेदकताघटकसंबन्धावच्छिन्नप्रति- योगितावच्छेदकताकत्वोक्तौ स्वाभावत्वनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकताया तादृश- स्वरूपसंबन्धावच्छिन्नत्वं न हीयते इति तादृशाभावस्य लक्षणघटकत्वापत्तिः । तत्र तत्प्रतियोगितोपादानेऽपि धूमाद्यभावत्वादौ कालिकसंबन्धस्यापि व्यापक- तावच्छेदकघटकतया अतिव्याप्तिरतो यत्संबन्धपर्यन्ताभिधानं स्यादतः तनोक्तम् । ननु व्यापकतावच्छेदकताघटकसंबन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टा- भिधानेनातिव्याप्तिवारणसंभवात म्वप्रतियोगितावच्छेदकताघटकसंबन्धेन तद्वै. "भाववृत्तिवृत्ति"-अ. "भाववृत्तिवृत्ति"--अ. 'घटकीभूतविषयिता"-अ. इत्यारायः इति नास्ति-अ, 'मेयत्वादित्यादौ"--. .

·१५२ कृष्णम्मट्टीये शिष्टयं निवेश्य बहिमान् धूमादित्यादौ अव्याप्ति प्रदर्य तेनैव संबन्धेन व्यापकल्यावच्छेदकत्वकथनमयुक्तमिति चेन्न ; कालिकसंबन्धस्यापि घूमत्वनिष्ठ- व्यापकतावच्छेदकत्वघटकतया अतिव्याप्त्यनुद्धारापत्तेः; व्यापकतावच्छेद- कताघटकयावत्संवन्धनिवेशे गौरवात् । न च धूमवत्त्वप्रकारकप्रमाविषयत्वा- भावमादायैव नातिव्याप्तिः। एवमपि तादृशप्रमाविषयत्वस्यानुयोगिता- विशेषसंवन्धेन साध्यव्यापकतावच्छेदकत्वात् अतिव्याप्तेः । यादृशायोगोलके संयोगध्वंसो नियतः तन्मात्रान्तविन व्यभिचारिण्यतिव्याप्तेश्च । प्रतियोगि- तावच्छेदकावच्छिन्नभावोक्तावपि विषयताया विषयादिरूपत्वेन जन्यत्व- संभवात् वहिमताज्ञानविषयत्वे कालिकसंबन्धेन धूमप्रकारकप्रमाविषयतात्व- सत्त्वेनातिव्याप्तेरिति । ननु वहावपि संयोगेन वहित्वं न वर्तते इति संयोगसंबन्धावच्छिन्न- वहित्वनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकताकामावस्यापि साध्ययन्निष्ठाभावप्रतियोगि- तायाः सामानाधिकरण्येनानवच्छेदकत्वघटितलक्षणघटकतया प्रतियोगिताव. च्छेदकीभूतसंयोगेन तद्वैशिष्टयं दुर्घटमित्यव्याप्तिरतो दिगिति । तेन संबन्धेन वृत्तित्वस्यापि व्यापकतावच्छेदकत्वनिरुक्तिघटकत्वादिति । इदं तु बोध्यम्-~-प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्ये प्रयोजनामावेनामावनिष्ठत्त्वत्यागे प्रतियोगितायामेव यावत्त्वोपादाने वा तन्निरूपकाभावस्यापि त्यागात् स्वविशिष्टत्वहेतुसामानाधिकरण्ययोः वैयर्थ्यम् परंतु अवतारकत्वं न हीयत इति द्रष्टव्यम् । दीधितो ज्ञेयत्वत्वादिना वाच्यत्वादीनामिति लक्षणद्वयाभिप्रायकतया प्रतियोगिविशेषणस्य प्रतियोगि- तावच्छेदकत्वार्थ चोक्तम् । 1"ध्यापकतावच्छेदकल"-अ. विषयत्वत्वस्य--अ.

·द्वितीयस्वलक्षणम् "वयादिभेदस्येति"। संबन्धभेदानिवेशेन कालिकसंवन्धेन तस्य प्रतियोगिवृत्तित्वसंभवेऽपि न क्षतिः । आदिना द्रव्यत्वादिभेदपरिग्रहात् । न च समनियताभावैक्यमते तस्य द्रव्यत्वत्वाभावतया द्रव्यत्वत्वरूपप्रतियो- गिवृत्तित्वमिति वाच्यम् । समनियताभावभेदपक्षानुरोधेन प्रतियोगितावच्छे- दकसंबन्धेन व्यापकताया आवश्यकत्वात् । 'प्रतियोगितावच्छेदकसंबन्धेन साध्यव्यापकताया उक्तत्वात् व्यधिकरणसंबन्धावच्छिन्नवाच्यत्वाद्यभावानां वहिमान् धूमादित्यादौ तादात्म्यसंबन्धघटितसाध्यव्यापकतावच्छेदकं या- व्यत्वादि विषयितासंबन्धेन तद्विशिष्टज्ञानादिभेदस्य प्रतियोग्वृत्तित्वेना- व्याप्तिरिति स्वप्रतियोगितावच्छेदकताघटकसंबन्धावच्छिन्नव्यापकतावच्छेद- कताया निवेशनीयतया विषयितासंबन्धावच्छिन्नवाच्यत्वत्वप्रतियोगिता- वच्छेदकताकाभावानां लक्षणाघटकत्वेन प्रतियोग्यवृत्तिश्चेति मूलावतारः । प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटितव्यापकताकल्पे स्वरूपसंवन्धेन साध्यवन्निष्ठत्वम्य निवेशनीयतया कपिसंयोगात्मकाभावस्य लक्षणघटकत्वमत आह--"'देशि. केति" । दीधित्यनुसारेणाह--" भावभिन्नत्वेति"। इदमनास्थयोक्तम् । रूपान्यत्वप्रकारकप्रमाविषयत्वाभाववारणाय दै- शिकविशेपणताया आवश्यकत्वात् । "'अयोगोलकान्यत्वप्रकारकप्रमाविषयत्वाभावभ्येति" । न च सम- नियताभावैक्यमतेऽयोगोलकतदन्यत्वप्रकारकप्रमाविषयत्वान्यतरामावस्यायोगो- लकान्यत्वप्रकारकप्रमाविषयत्वत्वेनायोगोलक अयोगोलकान्यत्वप्रकारका "भयोगोरखा. 'प्रतियोगिताघटकमबन्धेन"-अ. "दैशिक्तयेति" प्रतीक्धारणम्-अ%; "देशिकविशेषणतया" इत्येव पाटः गादायों दृश्यते । "देशिकतपेति" प्रतीक्षारणात् पाठान्तरमपि वर्तन इति ज्ञायते स्व. "अयोगोल्यन्यस्वादिप्रकारकप्रमाविषयत्वाघमावस्येति पाट: न्यचादिकारकप्रमाविषयत्वाभावस्ये "ति पान गादधयों स्यतेस, ·'घटत्वा- १५४ कृष्णम्मट्टीये माविषयत्वान्यतराभावस्य अयोगोलकावृतित्वावच्छिन्नाभावस्य च दर्शिता- भावसमनियततया तदात्मकत्वेनायोगोलकरूपप्रतियोगिवृत्तित्वात् अतिव्या- सितादवस्थ्यमेवेति वाच्यम् ; तन्मते उभयावृत्तिप्रतियोगिताश्रयवृत्तित्वस्य वाच्यत्वात् ; सद्धेतौ च वहिवादिना 'तद्धटाभावप्रतियोगितामादाय लक्षण- समन्वयः । उभयावृत्तित्वं च स्वप्रतियोगिवृत्तित्वस्वसामानधिकरण्योभय- संबन्धेन भेदविशिष्टान्यत्वम् । 'वस्तुतस्तु-अयोगोलकत्वप्रकारकप्रमाविशेप्यत्वाभावत्यस्यापि धूम- व्यापकतावच्छेदकतया तदवच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य ताशप्रमाविशेष्यत्व- रूपाभावस्य अभावमात्रवृत्तिप्रतियोगिताकस्य भाववृत्तिप्रतियोगिताकायोगो- लकावृत्तित्वावच्छिन्नाभावादतिरिक्तस्य प्रतियोग्यवृत्तित्वेनातिव्याप्तिविरहात् उभयावृत्तित्वं प्रतियोगिताविशेषणं व्यर्थमेव । न चैवमपि घटत्वाभावभिन्न 'प्रमेयत्वादित्यादौ घटत्वाभावत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वाभावाभावस्य भावत्वस्वरूपतया घटत्वाभावत्वेन रूपेण विशेषणतासंबन्धेन स्वप्रति- योगिनि तादृशविशेष्यत्वाभावे सत्त्वादतिव्याप्तिः । एवमयमात्मा ज्ञानादि- त्यादौ घटान्यत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वाभावस्य म्वृत्तिघटादिवृत्तित्वविशिष्ट- गोत्वाभावाभावात्मकतया ताशगोत्वाभावाभावत्वेन हेत्वधिकरणवृत्तेः तस्य तादृशविशेष्यत्वरूपप्रतियोग्यवृत्तित्वेनाव्याप्तिरिति वाच्यम् ; प्रतियोगिवृत्ति- त्वहेतुमद्वृत्तित्वयोः तादृशाभावत्वेन निवेशनीयत्वादिति । नन्वेतल्लक्षणे इदं वाच्यं ज्ञेयत्वादित्यादौ वाच्यत्वत्वेन वाच्यत्व- वृत्तित्वविशिष्टवाच्यत्वाभावम्य वाच्यत्वरूपप्रतियोग्यवृत्तित्वेनाव्याप्ति.। न च तस्य ज्ञेयत्वत्वेन वाच्यत्ववृत्तित्वविशिष्टज्ञेयत्वाभावरूपतया ज्ञेयत्वरूपप्रति- . . "तवटाद्यभाव"-अ. "मेगत्वादित्यादौ"-अ. घटत्वाभावस्वरूपतया

·द्वितीयस्वलक्षणम्
योगिवृत्तित्वमिति वाच्यम् ; समनियताभावभेदमतेऽगतेरिति चेन्न ; वह्नित्वेन
महानसीयवहयभावानुपगंतृभिः ईदृशाभावानुपगमादिति । यत्समानाधि-
करणानां साध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकयावदभावाना प्रतियोगि-
वृत्तित्योक्ती वाच्यत्ववृत्तित्वेन वाच्यत्वाद्यभावमादाय अव्याप्ते तल्लक्षणे तथा
नोक्तमिति स्मर्तव्यम् ।
इति कृष्णम्भट्टीये द्वितीयस्वलक्षणम् ॥
देपदाघटितपाठ:-.

·न्यायरत्ने चतुर्दशलक्षणी . " भावोऽपीति । 'साध्यप्रतियोगिकाभावस्येत्यादि" | अनैदं बोध्यम् । साध्य- मात्रप्रतियोगिकामावनिवेशस्य शंकाबीजत्वे, व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्ना- भावो न लक्षणघटकः ; गुरुधर्मस्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वे विशिष्टा- साध्यतावच्छेदकापर्याप्ते "ति । साध्यतावच्छेदकतापर्या- प्त्यवच्छेदकधर्मावच्छिन्नापर्याप्तिकेत्यर्थ । तेन, तद्वहित्वनिष्ठावच्छेदकताया उभयपर्याप्तत्वे एकपर्याप्तत्वाभावासत्वेऽपि न' क्षति । इदं च समानाधि- करणधर्मावच्छिन्नाभावसंग्रहाय । यत्तु.---तन्न देयमेव, न च तदनिवेशे समानाधिकरणधर्मावच्छिन्ना- भावस्य लक्षणाघटकत्वेन व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमादाय असंभवोऽति- व्याप्तिश्चेति वाच्यम् : तस्य लक्षणघटकत्वेऽप्यसंभवातिव्याप्त्योः प्रागेवोक्त- त्वादिति । or 1" साध्यप्रतियोगिताभावस्येति गादाधर्यो पाठो न दृश्यते--स्त्र. 'न क्षतिरिति-वहिमान् धूमादित्यादौ यद्यपि वह्नित्वनिष्टसाध्यतावच्छेदकता निर. वच्छिन्नैव तथापि साध्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यवच्छेदक वहित्वनिष्ठ तद्वयक्तित्वम् तच्च न तहित्वादिनिष्टावच्छेदकतापर्याप्त्यवच्छेदकम् ; व्यासज्यगृत्तिधर्मपर्याप्तरकमात्रवृत्तिधर्मस्यान. वच्छेदकत्वात् ; अन्यथा आकाशौ इति प्रयोगापत्तेः; न चैव घटपटावित्यादौ घटमान. वृत्तिधर्मस्य कथं घटपटगतद्वित्वपर्याप्यवच्छेदकत्वेन भानमिति वाच्यम् ; एक्माच्युद्देश्यता- वच्छेदकतास्थल एव द्वित्वपर्याप्त्यनवच्छेदकत्वस्योद्देश्यतावच्छेदके भानोपगमात् ; तथा च तद्वदित्वनिष्टावच्छेदकतायां साध्यतावच्छेदकापर्याप्तत्वसत्वात् तस्यभाववारण संभवतीति माध्यातिरिति भावः।

·न्यायरत्ने . -व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमस्वीकृत्य प्रथमतो महानसीय- वहयभावमादाय लक्षणाव्याप्तिवारणार्थ " साध्यतावच्छेदकापर्याप्ते "त्यादि परिष्कृने ततः अप्रसिद्धावुद्भावितायां, व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावं स्वीकृत्य शंकायाः कृतत्वात् , तादृशाशंकायामेव असंभवातिव्याप्त्योः पूर्वमुक्तत्वात् । एतेनावच्छेदकतायां साध्यतावच्छेदकापर्याप्तत्वाविवक्षणे स्वसमा- नाधिकरणधर्मावच्छिन्ना या या प्रतियोगिता तत्तदन्यत्वस्य निवेशनीयतया कूटसंकोचार्थमेव तन्निवेश इति निरस्तम् । उक्तरीत्या साध्याभावसंग्रहायैव सार्थक्यसंभवात् । " 'प्रमेयत्वविशिष्टापर्याप्ते "ति । प्रमेयत्वानवच्छिन्नेत्यर्थः । ननु साध्याभावपदेन, साध्यतावच्छेदकसमनियतप्रतियोगिताकाभावविवक्षणे "च- हिमान् धूमादि "त्यादौ, तार्णातार्णवहथुमयाभावमादायाव्याप्तिः, व्यास- ज्यवृत्तिधर्मानवच्छिन्नत्वस्य प्रतियोगिताविशेषणत्वे, वहिधूमोमयसाध्यके तदन्यतराभावमादाय लक्षणसमन्वयेऽपि, तादृशोभयसाध्यकव्यभिचारिणि तमादायातिव्याप्तिः । साध्यतावच्छेदकानवच्छिन्नत्वव्यासज्यवृत्तिधर्माव- च्छिन्नत्वोमयाभावस्य प्रतियोगिताविशेषणत्वे, गौरवमत आह-" साध्यता- वच्छेदकापर्याप्तसाध्यवृत्तिधर्मनिष्ठे "त्यादि । नन्येतत्कल्पे वाच्यत्वसाध्यके घटाभावस्यापि लक्षणघटकत्वात् , मूलकृतां सौन्दलमतानुधावनं निजमिति चेन्न; 'तादृशमतानुधावनस्य प्रमेयसाध्यकस्थलाभिप्रायकत्वात् । वाच्य- स्वसाध्यके समवायितया वाच्यत्वाभावप्रदर्शनं साध्यतावच्छेदकसमनियत- प्रतियोगिताकामावनिवेशाभिप्रायेणेति ध्येयम् । यद्वा--" साध्यवृत्तिधर्म- प्रमेयत्वादिविशिष्टप्रमेयापर्याप्तमिति गदाधरीपाठः-स्व. दहनोमयाभावम् साध्यनिष्ठधर्मवृत्तीति गदाधरीपाठः-स्व. तादृशानुधावनस्य-ग. .

·चतुर्दशलक्षणी निष्ठे "त्यनेन, “यत्पर्याप्यधिकरणधर्मविशिष्टाधिकरणं साध्यवत् " इत्यने विवक्षितं ; तेनैव वाच्यत्वसाध्य के 'घटाभावो न लक्षणघटक इति बोध्यम् । "साध्यवृत्तिधर्मनिष्ठेत्यनेने "ति । अत्र यत्पर्याप्त्यधिकरणधर्मविशिष्टं साध्य- मित्युक्तौ, प्रमेयसाध्यके गगनत्वेन प्रेमयसामान्यामावसंमहानुपपतिरतोऽधि- करणमिति, साध्यवदिति च । नन्वेवं विवक्षणे समवायितया वाच्यत्वामावो लक्षणघटको न स्यादत आह वस्तुतस्वि"ति । अत्रेदं बोध्यम् । यत्पर्याप्त्यधिकरण- धर्मविशिष्टाधिकरणमित्यत्र अधिकरण साध्यतावच्छेदकसबन्धेन वक्तव्यम् , तथा च समवायिरवेन वाच्यत्वाभावस्य लक्षणघटकत्वं सभवति । एवं सति, वाच्यत्वसाध्यके पटाभावोपेक्षणं साध्यतावच्छेदकसमनियतप्रतियोगिता- काभावनिवेशकल्पाभिप्रायेणेति । नन्वथेत्यादिग्रन्थस्य, यदि कूटघटितलक्षणाभिप्रायक्त्वं 'दीधिति कृतामभिमतं, तदा तद्रूषणे संदर्भविरोध , स्वानमितम्यैव दृषणीयत्वादत , संदर्भशुद्धिमाह:--" व्यधिकरणे "ति । तथा च, अथेति ग्रन्थस्य कूट- पटितलक्षणामिप्रायकत्वमगत्या स्वस्याभिमतम् , तत्तु न दूषितम् , " प्रति- योग्यतिथे "ति ग्रन्यावतारकत्वमेव, तम्य दुष्टत्वान्न स्वाभिमतं, तत्तु पित मिति, न संदर्भविरोध इति भाव । तत्पदयोद्धव्यत्वे "ति । तत्पदजन्यबोधविषयतेत्यर्थ । यश इत्यादि " ---यद्धम्यैशे यद्धर्मिविशेष्यकत्वावच्छेदेन यम्य प्रकारता, 'ईशरीया गादापों पाठान्तरकल्पनं थेवेति कृष्णम्भीये-स्थ ने घटामावो रक्षणघटना. गादाधों वस्तुत इति पाल । कृष्णभट्टीयेऽपि " यस्तुत इति" प्रतीक धारणभू-स्व. दीधितिकृत -- 'तत्तत्पदेति गदाधरीपाठ-स्व - " "यद्ध- ·न्यायरत्ने . यनिष्ठप्रकारताकत्वम् अथवा यद्धय॑शे यनिष्ठविशेष्यतानिरूपितेत्यर्थः । अन्वयश्चास्य प्रकारतायाम् । " तद्धर्मप्रकारकत्वविशिष्टवत्त्वोपगमादिति"। तन्निष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतायाः एव विशेष्यतासंबन्धेन तत्प्रकारक- स्वविशिष्टाधिकरणतायां तन्त्रत्वादिति भावः । अथ तत्पदबोद्धव्यत्वप्रकारक- खविशिष्टेच्छाधिकरणत्वस्य तत्पदवाच्यत्वव्यवहारे विषयत्वं स्वीकृत्य पटो घटपदवाच्य इति व्यवहारवारणेऽपि पटे घटपदवाच्यत्वमिति व्यवहारा- पत्तिर्दुर्वारा, विशिष्टस्य शुद्धविशेष्यानतिरेकितया घटपदवोद्धव्यत्वप्रकारक- त्वविशिष्टेच्छारूपे घटपदवाच्यत्वपदार्थे पटवृत्तिताया अक्षतत्वादिति चेन्न; तादृशप्रतीत्या घटपदवाच्यत्वत्वाच्छेदेनैव पटवृत्तित्वस्य विषयीकरणात् , तन्निष्ठाधिकरणतानिरूपकतावच्छेदकम्यैव तदाधेयतावच्छेदक्त्वोपगमात् , घटपदवाच्यत्वत्वे पटवृचितावच्छेदकत्वामावेन विषयवाधात् । स्वपर्याप्त्यवच्छेदकावच्छिन्नपर्याप्तिकत्व-स्वावच्छिन्नत्वोभयसंबन्धेन घ- मविशिष्टान्यत्वं व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नत्वमित्यभिप्रायेण शकते.-"न चेति" । विशिष्टामावीयप्रतियोगितायाः विशेषणान्तर्भावेन पर्याप्तौ माना- भावः । न च विशिष्टाभावोपलक्षितामावयोः वैलक्ष्ण्यानुपपत्तिरेव प्रमाण- मिति वाच्यम् ; विशिष्टाभावीयप्रतियोगिताया. विशेषणसाधारण्योपगमेनैव निर्वाहादित्याशयेन समाधत्ते-"यत इति"। " विशेप्याशमात्र "इति । विशेष्यांशमात्रवृत्तिधर्मावच्छिन्ने इत्यर्थः । तेन विशेषणसाधारण्येऽपि न क्षतिः । ननु घटपटौ न स्त इति प्रतीतिः, केवलोभयत्वे, नावच्छेदक- त्वमवगाहते, तथा सति यत्किञ्चिदुभयवति तादृशप्रतीत्यनुदयापत्तेरतो घटत्वसमानाधिकरणपरत्वसमानाधिकरणद्वित्वेऽवच्छेदकत्वमवगाहत इति वक्त- व्यम् । तत्र च द्वित्वसमानाधिकरणं घटत्वं पटत्वं वेति विनिगमनाविरहात् ·कत्वम् । द्वि- चतुर्दशलक्षणी प्रतियोग्यंशे भासमानत्वाद्वा घटत्वपटत्वयोरप्यवच्छेदकत्वावगाहनौचित्यात् त्रयाणामेवावच्छेदकत्वप्रसक्तौ तेषां चैकधर्मावच्छिन्नापर्याप्तिकत्वरूपविरोधा- श्रयत्वात् विरुद्धोभयधर्मावच्छिन्नाभाववत् घटपटोभयत्वावच्छिन्नामावस्यापि केवलान्वयित्वं स्यादिति शङ्कते- "यद्यपीति"। समाधत्ते " तथापी "ति । "स्वातन्त्र्येणापी"ति । प्रतियोगिनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारत्वाप्रयोज्य- त्वम् अवच्छेदकतायां स्वातन्त्र्यम् । अयं भावः-घटत्वेन घटपटोभयं नास्तीत्यत्र घटत्वे द्विविधमवच्छेद- एकं द्वित्वधर्मितावच्छेदकत्वेन, अपरं च व्यधिकरणत्वेन, तत्र प्रथमावच्छेदकतायाः तदभावीयप्रतियोगिविशेषणतापन्नत्वावच्छिन्नावच्छेद- कतात्वरूपेण घटत्वपटत्वद्वित्वैतत्रितयपर्याप्तता तदवच्छेदकं तत्रित्वम् , तीयावच्छेदकत्वस्य घटत्वमात्रपर्याप्ततया तदवच्छेदकं घटत्वनिष्ठतद्वयक्ति- त्वम् , तथा च प्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्त्यवच्छेदकताव्यापकावच्छेद- कताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकनिरूपकताकाधिकरणतयैव अभावस्य विरोधात घटपटोभयाभावीयप्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्त्यवच्छेदकताव्यापिकाया घट- स्वपटत्व द्वित्वैतत्त्रित्वनिष्ठा घटपटोभयवत् भूतलमिति प्रतीतिसिद्धघटपटो- भयत्वावच्छिन्नाधिकरणतानिरूपकतावच्छेदकतापर्याप्त्यवच्छेदकता तत्पर्याप्ति- का या तादृशत्रितयनिष्ठा निरूपकतावच्छेदकता तत्का या तादृशोभय- निष्ठाधेयत्वरूपा निरूपकता तन्निरूपिताधिकरणता घटपटोभयाधिकरणे वर्तते इति न तादृशोभयत्वावच्छिन्नाभावस्य केवलान्वयित्वम् । घटत्वेन घटपटोभयं नास्तीति प्रतीतिविषयाभावप्रतियोगितावच्छेदकतापर्यात्य. वच्छेदकतायाः तादृशत्रित्वघटत्वनिष्ठतद्वयक्तित्वयोः सत्वेन घटत्वेन घट- पटोभयवदिति प्रतीतिविरहेण तादृशावच्छेदकताव्यापकावच्छेदकतापर्याप्ति- कावच्छेदकताकनिरूपकताया अप्रसिद्धत्वेन विरोधिनोऽभावात् तादृशा- भावस्य केवलान्वयित्वमिति । 21 ·न्यायरने १६२ एकदेशिमतानुयायितये "ति । अथ विषयताया विषयस्वरूप त्वेऽपि घटादिरूपविषयताया विषयतात्वेनैव स्वरूपसंयन्धेन घटादिवृत्तित्वं, घटत्वादिनेति घटत्वादिना विषयत्वं नास्तीति प्रतीतिविषयाभाव इव समवायित्वेन स्वरूपसंबन्धेन वाच्यत्वाभावस्य घटादौ आवश्यकत्वात् तादृशाभावस्य लक्षणघटकत्वसंभवे मूलस्य मतविशेषपरतया संगमनमनु- चितम् । न च तथापि मूलोक्तं व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताक्त्वं तस्य न संभवति, समवायित्वस्य प्रतियोगितासमानाधिकरणत्वादिति वाच्यम् । प्रतियोग्यंशे प्रकारीभूतधर्मावच्छिन्ना या प्रतियोगिनिष्ठाधेयता तदनवच्छेदकत्वस्य तादृशधर्मावच्छिन्ननिरूपकताकाधेयत्वाभावस्य वा प्रति- योगिताव्यधिकरणत्वपदार्थत्वात् समवायित्वादौ तादृशविषयतात्वावच्छिन्ना धेयतानवच्छेदकत्वस्य तादृशविषतात्वावच्छिन्ननिरूपकताकाधेयत्वाभावस्य च सत्वात् तदवच्छिन्नाभावस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताक्वाक्षते. रिति चेन्न; अथेत्यादिग्रन्थस्य कूटपटितलक्षणामिप्रायकतया व्याख्यात- स्वात् तत्र च सा याभावे समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावभिन्नत्व विशेषणस्य आवश्यकतया समवायितया वाच्यत्वाभावम्य विषयताया विषयस्वरूपत्वे समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकतया तदन्यत्वविरहान् । न च तत्रापि समानाधिकरणध साध्यतावच्छेदकव्यापकत्वविशेषणस्यावश्यकतया तस्यापि लक्षणघटकत्वं संभवतीति वाच्यम् । समानाधिकरणधर्मावच्छिन्ना. भावीयप्रतियोगिताभेदस्य साध्याभावीयप्रतियोगितायां निवेशकल्पे तदना- 'वश्यकत्वात् । सत्तावान् जातेरित्यादौ विशिष्टमतात्वावच्छिन्नाभावघटितकूटाधिकरणसमवेतत्या- प्रमिया प्रसक्तान्या साध्याभावप्रतियोगितायो तादृशप्रतियोगितामेदनिवेशेनैव वारणात् समानाधिकरणधर्मे ताशविशेषणमनावश्यकमिति भाव स्व.

·चतुर्दशलक्षणी १६३ इत्यत"इति । यद्यपि प्रमेयसाध्यके संयोगाद्यवच्छिन्नसमवायि- त्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकाभावः सुलभः; तथापि वस्तुगतिमनु- रुध्येदम् । . .. 'वह्नित्वेने "ति । अथ एतादृशाभावप्रदर्शनं किं स्वरूपसंबन्धेन प्रमेयसाध्यके, उत समवायसंयोगाभ्यां वा। नायः ; निर्वहावित्यसंगतेः, स्वरूपेण तादृशाभावस्य केवलान्वयित्वात् । नान्त्यः; संयोगसमवायादि- संबन्धावच्छिन्नाभावस्य गुणसामान्यादौ वर्तमानतया वहित्वेनेत्यसंगतेरिति, चेन्न; संयोगादिना प्रमेयसाध्यके जलत्वादिहेतुके संयोगादिना प्रमेय- सामान्याभावस्य गुणादौ सत्वेऽपि साधनसामानाधिकरण्याभावात् वह्नित्वेनेति संगतम् । न च जल इत्येव वक्तुमुचितम् ; न निर्वहाविति शंक्यम् । जलत्वगुणत्वसत्त्वादिहेतुकस्थलसाधारण्येन तदुक्ते । वस्तुतस्तु कूटघटित- लक्षणे भावानामपि दैशिकविशेषणतया वृत्तित्वस्य व्यवस्थापितत्वात् स्व- रूपसंबन्धेन प्रमेयसाध्यकस्थलाभिप्रायकमेवेदमिति ध्येयम् । यहिभिन्नत्वेने "त्यादि । ननु वहिमिन्नत्वेन वहिगगनान्यतरा- भावीयप्रतियोगिताया वह्निभिन्नत्वेन वयभावीयप्रतियोगित्वाभिन्नतया वहि- मात्रनिष्ठत्वासंभवात् कथं तस्याः साध्यतावच्छेदकसमनैयत्यमिति चेन्न; अव्याप्तिवारणाय साध्यतावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नाधेयताविशिष्टप्रतियोगिता- स्वेन समनैयत्यस्य विवक्षणीयतया तेन रूपेण तादृशप्रतियोगिताया एतदभिप्रायेणैव तन्मात्रनिष्ठत्वकथनमपि । वस्तु- तस्तु-नायमभासोऽवतरति ; विषयितया वहेः साध्यक एव तथोक्तेः; वहिमात्रनिष्ठत्वात 14 अपि"शब्दो नास्ति-प. 'पटे न घटत्वाभाव, इत्यादि नघुलेख्यप्रतीतिव्यवहारयोरनुपपत्तिः इत्यादि- युस्त्येत्यर्थ -स्व. 'वहिभिन्नत्वादिना इति गदाधरीपाठ:--स्व.

·" न्यायाले नत्र पटिमित न यटिगगनान्यतगमाचीयपनियोगिन्ययतिभिन्नत्वेनवर- भाषीयतियोगित्ययोः क्यामावान् । पनेन पूर्वल्पं 'तादाम्यगंबन्धा- यच्छिन्नमाध्यताफम्पत्यानुरोन माध्यतावच्छेदकर्मबन्धापच्छिन्नमंगन्धिताया विषाणावश्यकन्यन दगिनप्रतियोगिताया गगनसाधारण्येऽपि न क्षतिः । "विपयितासंबन्धन प्रमेयमारमाध्य" इनि। इनमत्र चिन्त्यम् -- मेयोगेन प्रमेयसा योऽपि अपमिद्विभवात् तायपयन्तिानुपावनं व्यर्थम् ; न न तर संयोगेन गगनसेन प्रमेयसामान्याभावम्तयेति शक्यम् ; तस्य हेतुमामानाधिकरण्यामानान। वृत्त्यनियामक्मंबन्धेन गगनस्य मंपरिपत्यात । न च 'वृत्त्यनियामकर्मबन्धम्यामावप्रतियोगितानयच्छंदक- वमताभिप्रायेणेदमिति याच्यम् । विपयिताया अपि तथात्येन तत्मसन्धा. वच्छिनामावप्रदर्शनामंगरिति । परंतु विपयिताया वृचिनियामक्त्व मताभिप्रायेणेदमित्यवधेयम् ॥ इति व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावावनम्णम् । 140 'तादात्म्यमरन्धेन साध्यापलानुरोधेन"--- विषयितासंबन्धन प्रमेयसामान्य साध्यमिति गदाधरीपाट -स्व. "त्यनियामस्मरन्धावच्छिना यथा निस्पकता न भवति तत्सन्धावच्छिम- प्रतियोगितापि तथा नस्वीक्रियते"-स्व ·न्यायरत्ने प्रथमस्वलक्षणम् अथायमात्मा . " घटत्वादिना वयभावादिरेवे "ति । हेतुसामानाधिकरण्यघटक वृत्तौ सबन्धनिवेशनमभिप्रेत्येदम् , जन्याना कालवानगीकरणेन वा, तेन वहिसाध्यके समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नवह्नयभावस्य कालिकसबन्धेन हेतु. सामानाधिकरण्येऽपि न क्षति । " अयमात्मे "ति । ज्ञानादित्यादावात्मत्वसामान्याभाववारणाय प्रतियोगिताया साध्यतावच्छेद कानवच्छिन्नत्वमेवोपादेयम् । न चैवमपि द्रव्यत्वाभावमादाय दोष इति वाच्यम् , साध्यनिष्ठत्वस्यापि निवेशात , न चामत्वनिष्ठतद्वयक्तित्वा वच्छिन्नाभावमादायाव्याप्तिरिति वाच्यम् , साध्यतावच्छेदकानवच्छिन्नत्व मित्यनेन साध्यवृत्तिधर्मानवच्छिन्नत्वस्य विवक्षणात् । यत्पर्याप्त्यधिकरण धर्मविशिष्टाधिकरण साध्यवत् तन्निष्ठावच्छेदकताकान्यत्वस्य तदर्थत्वात् न प्रमेयसाध्यके तादृशाभावाप्रसिद्धि , घटत्वपटत्वोभाभ्या प्रमेयसामान्या भावस्य तादृशस्य प्रसिद्ध , एव च साध्यनिष्ठत्व न देयमेव , एतेन प्रतियोगिताया साध्यनिष्ठत्वनिवेशे “ विशिष्ट सत्तावान् जाते "रित्यादावति व्याप्तिरिति निरस्तम् , तादृशद्रव्यत्वाभावमादाय तद्वारणादिति चेन्न , हेतुसामानाधिकरण्यविशेपणापेक्षया गौरवात् । प्रतियोगिवेरधिकरण्यापटितव्यापकताररूपे हेतुसामानाधिकरण्यघकातो सन्ध- निवशे गौरवमिति भावार्य वक्ष्यमाणत्वादाइ "जन्यानामिति"-स्त्र 'आत्मत्वनिष्टतद्वपक्तित्वावनिसमाभावस्य साध्यत्तिधर्मावनिरामप्रतियोगिताकस्यात् नाव्याप्तिरिति भाव ---स्व - ·. न्यायरने यत्तु स्वत्यधिकरणधर्मावच्छिन्नत्वमेव प्रतियोगितायां देयम् , अवच्छिन्नत्वसामानाधिकरण्योभयसंबन्धन धर्मविशिष्टान्यस्वरूपमेय, स्ववि- शिष्टेति न देयमिति न गौरवावकाश इति ; तन्न; समनियताभावैक्यमते घटत्वेन धूमामावस्य घटत्वेन वयभावाभिन्नतया वहिरूपप्रतियोगिसामा- नाधिकरण्यमादायातिव्याप्तेः । न च यत्सामानाधिकरण्यनिवेशेऽपि समनि- यताभावैक्यमतेऽतिव्याप्तरेतल्लक्षणे वक्ष्यमाणतया तौल्यमिति वाच्यम् ; तथापि लक्षणद्वयानुरोधेन यत्सामानाधिकरप्योक्तेः लक्षणान्तरत्वाच्च न क्षतिः । एतेन यत्सामानाधिकरण्यमपहाय प्रतियोगितायां गगनावच्छिन्नत्व- निवेशोऽपि समाहितः । "न तत्राव्यातेरिणं तत्फलमि"ति । यद्यपि वहिसाध्यकेऽपि चरमक्रियात्मकाभावस्य लक्षणघटकतया तस्य स्वविशिष्टहेत्वधिकरणाप्रसिद्धः अव्याप्तेर्वारणं तत्फलं संभवति, तथापि महाकालानुयोगिकधूमसंयोगस्य धूमांशे यत्तिनियामकताया अग्रे ग्रन्थकृद्भिः' प्रतिपादनात् महाकाल एवं ताशामावविशिष्टं हेत्वधिकरणं संभवतीति न तत्राव्याप्तिरिति ध्येयम् । पृथिव्यावष्टद्रव्ये "ति । तादृशाष्टद्रव्यातिरिक्तं द्रव्यमात्मैव परिभापित- स्तेन यत्किश्चिदष्टद्रव्यातिरिक्तत्वस्य सकलद्रव्यसाधारण्येऽपि न क्षतिः । द्रव्यं विशिष्ट सत्त्वादित्यादौ द्रव्यत्वसामान्याभावस्य काले वैशिष्टयसंभवात् स्ववैशिष्ट्यांशे संबन्धानिवेशात् एतावदनुधावनम् । यदित्यादिविशेषणस्य नेदमसाधारणप्रयोजनमिति शंकते-" यद्यपी "ति । नन्वेकार्थसमवाय- संबन्धेनं कपिसंयोगात्मकामावस्य जातो वैशिष्टयसंभवात् नान्याप्तिः । च परंपरासंबन्धानां संबन्धवनिराकरणान्नेदं युक्तमिति शक्यम् ; " न 1 अन्यकृता येन संबन्धेन हेतुरित्यादिदीधितिव्याख्यानावसरे-स्व.

·१६७ प्रथमस्वलक्षणम् , असमवायिकारणद्वैविध्यानुरोधेन समवाय-एकार्थसमवायान्यतरसंबन्धन सत्ता- वत्वं भावत्वं, तदभावोऽभावत्वमिति भावाभावयोर्लक्षणानुरोधेन च तस्य विशिष्टवुद्धिनियामकत्वरूपसंबन्धताया आवश्यकत्वात् ; तदतिरिक्तैकज्ञान- विषयत्वादिरूपपरंपराणामेव संबन्धताया निराकरणादत आह---" सत्ता- वानि"ति। केचित्तु---कपिसंयोगात्मकाभावस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटित- व्यापकतानिवेशकल्पे लक्षणघटकत्वं न संभवतीत्यतः तत्कल्पेऽपि दोषदाना- याह--" सत्तावानि "ति । अथ प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटितव्यापकत्व- कल्पे साध्यवन्निष्ठत्वांशे स्वरूपसंबन्धनिवेशावश्यकतया कपिसंयोगात्मका- भावस्य साध्यवति स्वरूपसंवन्धेनासत्वात् व्यापकताघटकत्वासंभवेन लक्षण- घटकत्वं संभवत्येव; अन्यथा सत्ताभावीयप्रतियोगित्वावच्छिन्नाभावस्यापि कालिकसंबन्धेन साध्यवति सत्वात् तस्यापि लक्षणघटकत्वानुपपत्तिः । न च स्वप्रतियोगिमत्ताग्रहविरोधितानियामकसंबन्धेन साध्यवद्वृत्तित्वं निविष्टमित्य- भिप्रायेणेदमिति वाच्यम् । एवं सति प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटितव्यापकत्व- कल्पे पर्वतत्वात्मकामावमादाय दोषवारणाय यत्सामानाधिकरण्यघटकवृत्तौ स्वरूपसंबन्धनिवेशावश्यकत्वं प्रदर्श्य नानास्थाने संबन्धनिवेशप्रयुक्तगौरवो. द्भावनस्यासांगत्यापत्तेरिति चेन्न ; साध्यवत्ताग्रहविरोधितानियामकसंबन्धन साध्यवद्वृत्तित्यनिवेशाभिप्रायेणास्वरसस्य गौरवोद्भावनस्य च संगतेरित्याहुः । [तदसत् ; सत्ताभाववान् जातित्वादित्यादौ ताशसंबन्धेन साध्यव. दृत्तित्वाप्रसिद्धः तथा विवक्षितुमशक्यत्वात् ] साध्यसामानाधिकरण्यघटक- वृत्तौ स्वरूपसंबन्धावच्छिन्नत्वनिवेशे सत्ताभावमादायाव्याप्तिविरहेऽपि आत्म- वृत्तित्वविशिष्टसत्ताभावमादायाव्याप्तिबोध्या । ] एतचिदमध्यस्थपाटो नास्ति-ग.

·१६८ न्यायरने 'व्यभिचारविरोधी"ति । व्यभिचाराभावव्याप्य इत्यर्थः । इह हेतावुपाधिर्नेह हेतावुपाधिरिति व्यवहारद्वयप्रदर्शनेनाव्याप्यत्वसंवन्धस्य विशिष्टवुद्धिनियामकत्वमभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं च दर्शितम् ! " अव्या. प्यत्वस्ये "ति । अव्याप्यत्वं च स्वाभाववत्संबन्धत्वम् । तेनात्मत्वाभावाभावयति आत्मनोऽवृत्तित्वेऽपि न क्षतिः । यावत्पदस्यासाधारणप्रयोजनं नास्तीत्यभिप्रायेण "अत एवे"ति ग्रंथमवतारयति 'नन्धि"ति । एतेन " साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नेत्यादि विशेषणस्य व्यावृत्तेः पश्चाद्वक्ष्माणतयेत्यादि " जगदीशानां उपरि वक्ष्यमाण- दूपणमेतन्मते निरवकाशम् । " स्वव्यापकतत्कत्वमि "ति । अत्र स्वव्या- पकत्वं स्वसमानाधिकरणप्रतियोग्यवृतिभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वं भेदे प्रति- योग्यवृत्तित्वनिवेशात् व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नसाध्यके साध्याभावीयप्रति- योगितायाः प्रत्येकवृत्तितया तत्रोमयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्य सत्वेऽपि न साध्यतावच्छेदकव्याप्यप्रतियोगिताया अप्रसिद्धिः स्विसमानाधिकरण- प्रतियोग्यवृत्तिरित्यनेन स्वाधिकरणावच्छेदेन प्रतियोगितानयवृत्तित्वाभाववत्वं प्रतियोगितानधिकरणस्वाधिकरणवृत्तित्वं वा विवक्षितमिति न परकीयकुचो. यावकाशः] । अत एव भूतत्वमूतत्वोभयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताया अपि साध्यतावच्छेदकव्याप्यत्वात् तनिरूपकाभावस्य लक्षणघटकत्व निर्वाहः । यद्यप्येतत्कल्पे स्वविशिष्टत्वनिवेशे प्रयोजनामावेन यावद्धत्वधिकरणजलपर- माणौ केनापि संबन्धेन भूतत्वमूतत्वोभयाभावासत्वात् न तादृशाभावस्य विव- 1 अत्र पाठभेदाः गादाधर्यो दर्शिताः । आगदीश्या नेह उपाधिरिति प्रतीवधारणम् । हेताविति अनुषच्यते इति वर्णितं जगदीशेन आधिवादे । दीधितावपि पाठभेदः वर्तते इति गम्यते--स्व. व्यासज्यवृत्तित्वं च एकत्वावच्छिमानुयोगितापर्याप्तिकान्यत्वम्-स्व. एतत्पाशे नास्ति-ग.

·१६९ प्रेथमस्वलक्षणम् भाव। क्षणीयप्रतियोगिसामानाधिकरण्यमिति नातिव्याप्तिस्तथापि नित्यानामपि मूर्तानां दिगुपाधित्वमित्यभिमानेनेदमिति ध्येयम् । अथवा भूतत्वमूतत्वोभयघटकभूतत्वं बहिरिन्द्रियप्राधविशेषगुणरूप- मेवेति न क्षतिः । " व्यापकताघटकसंबन्धन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यनिवेशनासंभ- वादि "ति । प्रतियोगिताया साध्यतावच्छेदकव्यापकत्वस्य स्वरूपसंबन्धेनैव सत्वात् तादृशप्रतियोगिताकस्य वयाद्यभावस्य स्वरूपसंबन्धेन प्रतियोगि- सामानाधिकरण्याभावात संयोगेन वयादिसाध्यके धूमादिहेतावव्याप्तेरिति "पर्वतभिन्नभेदस्ये "ति । अथ प्रतियोगितावच्छेदकसंबन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यनिवेशेऽसंभव कुतो नोक्त ? न च प्रमेयसाध्यके पक्षभिन्नभेदस्य साध्यतावच्छेदकव्यापकप्रतियोगिताकत्वविरहेण घटत्व- पटत्वोभाभ्या प्रमेयसामान्याभावमादाय लक्षणसमन्वय संभवतीति वाच्यम् ; तत्रापि हेत्यधिकरणवृत्तितानवच्छेदकसबन्धावच्छिन्नाभावस्य तेन संबन्धेन हेत्वधिकरणे प्रतियोगिसामानाधिकरण्यासंभवात् । केचित्-प्रतियोगिताया तादात्म्यसंबन्धावच्छिन्नत्वदाने प्रमेयसाध्यके लक्षणगमनात् नासंभवोऽभिहित इत्याहु । वस्तुतस्तु-विषयितासंबन्धस्य वृत्त्यनियामकतया 'अभावप्रतियो- गितानवच्छेदकत्वे 'प्रमेये साध्य भूतलत्वादिहेतौ लक्षणसमन्वयः संभवति तत्र विपयित्वातिरिक्तसंबन्धाना हेत्वधिकरणवृत्तितावच्छेदकत्वात् । अत्र 10 'निवेशासंभवादि "त्येव गादार्या पाटो दृश्यते-स्व * यत्संवन्येन प्रतियोगिन सत्वेन प्रत्यक्षमापादयितु शक्यते तस्यैव प्रतियोगिताव- च्छेदकत्वमित्याश्य.--स. 'प्रमेयसाध्यक्भूतलत्वादिहेतुके-ग 22 ·१७० न्यायरने वक्ष्यमाणस्थलान्तरे "ति । घटत्वाभाववान् मेयत्वादित्यादावि- त्यर्थः । “अतिव्याप्ति"रिति । पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्वाभावरूपप्रतियोगि- सामानाधिकरण्यमादायत्यादिः । . 'नास्माकं दोप"इति । पूर्वमतेऽपि सत्वादिति भावः । यद्वा यादृशप्रतियोगिताकामावे स्वावच्छेदकावच्छिन्न- सामानाधिकरण्यव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावभिन्नत्योभयाभावः तादृशप्रति- योगिताश्रयसामानाधिकरण्यस्यैव प्रतियोगिसामानाधिकरण्यमित्यनेन स्वमते विवक्षणीयत्वात् पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्वाभावत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताया अता- दृशत्वात् नास्माकं मतेऽतिव्याप्तिरित्यभिप्रायः । "भावरूपप्रतियोगि- सामानाधिकरण्यमि"ति । साध्यतावच्छेदकसंबन्धेनेति कचित् पाठः । स च प्रामादिकः । व्यभिचारिणि सर्वेषामेवामावानां पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्ट. स्वाभावरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यमादायातिव्याप्तिवारणाय भावरूपप्रति- योगिनिवेशसार्थक्येऽपि साध्यतावच्छेदकसंबन्धेनेत्यस्य 'व्यर्थत्वात् । न च तदनिवेशे व्यभिचारिणि महाकालभिन्नः कालवादित्यादौ सर्वेषामभावानां कालिकसंवन्धेन प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वात् गगनादीनां कालवृत्तित्व- स्वीकारात्, गगनाभावस्यापि तथात्वात ; गगनादीनां कालावृत्तित्वेऽपि, "ईश्वरज्ञानभिन्नं गुणत्वादि "त्यादौ सवेपामेवाभावानां विषयितासंबन्धेन प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वात तनिवेश आवश्यक इति वाच्यम् ; भावात्म- कानां महाकालभेदेश्वरज्ञानभेदाभावानां भावरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्या. च तादृशामावानां महाकालेश्वरज्ञानमिन्नामावानां च लाघवात् महाकालत्वेश्वरज्ञानत्वादिरूपत्वस्वीकारात् प्रसिद्धयत्येव तेषां भावः "नास्माकमेव दोष" इत्यपि गादापर्यो पाटः । नास्माक्मेवेति कृष्ण भट्टीये प्रतीक्धारणम्--स्व. कृष्णभडीये " साध्यतावच्छेदकसंबन्धनिवेशो आवश्यकः" इति-स्व. .. . भावात् । न ·१७१ प्रथमस्वलक्षणम् प्रतियोगीति वाच्यम्, तथापि सर्वत्र व्यभिचारिण्येतद्रूपध्वसामावस्य यावदन्तर्गतस्य भावरूपप्रतियोग्यप्रसिद्धयैवातिव्याप्तिवारणस्य सुकरत्वात् । " यत्किञ्चिद्रूपावच्छिन्नसाध्यवत्तानिवेशे चे' "ति । नन्वेव वहिमान् धूमादित्यादौ महानसीयवह्नित्वावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकमहा- नसीयवयभावमादायाव्याप्तिसमवे सत्तासाध्यकानुधावन निर्बीजमिति चेत् , अत्र केचित्-यत्किञ्चिद्रूपे साध्यतावच्छेदकव्यापकत्वनिवेशे महा नसीयवयभावस्योक्तस्थले न लक्षणघटकत्वमिति तत्पर्यन्तानुधावनमित्याहु । वस्तुतस्तु-साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वनिवेशस्य विशिष्टसत्तासा ध्यकजातिहेतौ व्यावृत्ते पूर्वमुक्तत्वात् सत्ताया जातेश्योपस्थितत्वात् तत्राव्याप्तिरुक्तेति ध्येयम् । न तु तथाविधविशेप्यतात्वेने "ति । विशेषरूपेण ससर्गतास्वीकारे व्यभिचारिणि साध्यवदनुयोगिकस्वरूपसबन्धस्यापि व्यापकताघटकतया तेन समन्धेन वाच्यत्वाभावम्य व्यभिचारनिरूपकाधिकरणे प्रतियोगिसामानाधि करण्याभावात् अभावे यावत्व व्यर्थम् स्यादिति भाव । ननु सबन्धसामान्येन धूम प्रति धूमान्यत् यत्समवेत तदन्यप्रमेयस्यापि स्वरूपसबन्धेन व्यापकतया तदभावस्य सयोगसबन्धावच्छिन्नधूमनिष्ठव्याप्यतानिरूपितस्वप्रतियोगित्वा वच्छिन्नव्यापकताघटक्सबन्धसामान्यान्तर्गतसयोगेनायोगोलकादौ प्रतियोगि सामानाधिकरण्याभावात् नातिव्याप्तिरिति चन्न स्वरूपसबन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकतादृशप्रमेयाभावस्य सर्वत्र वाच्यत्वाभावादिरूपतादृशप्रमेय सत्येनाप्रसिद्धतया सयोगादिसबन्धावच्छिन्नाभावस्य च धूमत्वस्यैवावच्छेद कत्वसभवेनाप्रसिद्ध । न "यत्त्वि "त्यादि । विशिष्टसत्तासाध्यके व्यभिचारिणि गुणान्यत्व दव्यत्वाभावप्रतियोगिना साध्यवद्गुणादिनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकतया निवेशे च सत्तावानि"ति-ग ·न्यायरत्ने १७२ तेषां लक्षणघटकता संभवतीति मत्ताधभावमादायातिव्याप्तिरतः साध्यता- बच्छेदकावच्छिन्नेति एतन्मते तदनिवेशेन लाघवादि "ति । ननु भेद- स्वस्य तादात्म्यसंवन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वरूपस्य निवेशात् न लापवाव- काशः । न च भेदत्वमखण्डोपाधिरिति मतेनेदमिति वाच्यम् ; एवं सत्यपि वहिमान् धूमादित्यादौ साध्यव्यापकत्वेनाभिमतद्रव्यत्ववाच्यत्वादेरपि साध्य. वन्निष्ठो यो द्रव्यात्यन्ताभावादिस्तस्यापि स्वावच्छिन्नभिन्नभेदस्वरूपत्वात् भेदत्वेन तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वेन साध्यव्यापकस्यैवाप्रसिद्धेः साध्यवन्नि- ठाभावीया या तादात्म्यसंवन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता तदनवच्छेदकत्वरूप- स्यैव साध्यव्यापकत्वस्य निवेशनीयत्वात् । अत्र केचित्-भेदत्वमनुयोगिताविशेषः ; एवं च साध्यवद्वृत्तिता- वच्छेदकतादृशानुयोगितानिरूपकतानवच्छेदकत्वरूपव्यापकत्वस्यैव निवेश्य- त्वात् न साध्यव्यापकाप्रसिद्धिः । न चैवं लाघवानवकाशः ; वयाद्यभावीय- प्रतियोगित्वावच्छिन्नाभावे विद्यमानो यो घटत्वामावादिभेदः तस्य अधिकरणम्वरूपानतिरिक्ततया साध्यवन्निष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य वढ्यायभावप्रतियोगितायां दुर्घटत्वात व्यापकताघटकसंबन्धावच्छिन्ना या साध्यवत्तितावच्छेदकाभावत्वनिरूपकता तदनवच्छेदकत्वपर्यन्तनिवेगावश्य- कत्वात् । अथैवमपि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नावच्छेदकताकभेदमादाय व्यापक- त्वाप्रसिद्धिवारणाय म्बव्यधिकरणधर्मानवच्छिन्नावच्छेदकताया एवं निवेश- नीयतया न लावावकाशः इति चेन्न तन्नियेशस्य सामानाधिकरण्येनान- वच्छेदकत्वनिवेशेन समानत्वात् । व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नावच्छेदकताकात्य- न्ताभावाभ्युपगमे त्वेतन्मतेऽप्यवच्छेदकतायां म्वव्यधिकरणधर्मानवच्छिन्नत्व- निवेशावश्यकत्वाचेति वदन्ति । 'घटत्वविशिष्टपर्याप्ततये "ति । घटत्वघटोभयत्वाच्छेदेन पर्याप्ततये- "शुद्धघटस्ये "ति। घटत्वावच्छेदेन तत्सर्याप्त्यनाधिकरणत्वादि- त्यर्थः ।

·प्रथमस्वलक्षणम् त्यर्थः " लक्षणघटकत्वापातादि "ति । अथ पर्वतत्वात्मकाभावस्य लक्षण- घटकत्वेऽपि न क्षतिः ; तस्य व्यापकताघटकस्वरूपसंबन्धेन पूर्वक्षणवृत्तित्व- विशिष्टस्वाभावरूपप्रतियोगिसमानाधिकरणत्वादिति चेत् ; अत्र केचित्-घटत्वाभाववान् मेयत्वादित्यादौ घटत्वात्मकामावस्य तादृशप्रतियोगिसामानाधिकरण्यमादायातिव्याप्तेरिणाय प्रतियोगिसामा- नाधिकरण्यघटकप्रतियोगितायां व्याप्यवृत्तितानिरूपकत्वस्य यादृशप्रतियोगि- ताकाभावे स्वावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यव्यधिकरणधर्मावच्छिन्ना- भादभिन्नत्वोभयाभावः तादृशत्वरूपस्य स्वाभावत्वानवच्छिन्नत्वस्य वा निवे- शनीयत्वात् ; न च तत्र घटत्वाभावप्रकारकप्रमाभावमादायातिव्याप्तिवारणं संभवति ; जन्यप्रमायाः प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटितव्यापकत्वासंभवात् ; प्रमासामान्याभावस्य च व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्यैव प्रसिद्धेः तस्य प्रतियोगिसामानाधिकरण्यावश्यकत्वात , च तत्र घटभिन्नस्य तादा- म्यसंबन्धेन साध्यव्यापकतया तद्भेदस्य व्यापकताघटकतादात्म्यसंबन्धेन घटे प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहेण नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । प्रति- योगितायाः प्रतियोगिस्वरूपत्वे घटभिन्नभेदीयप्रतियोगिताया व्यापकतानव- च्छेदकत्वादित्याहुः । अत्रेदं बोध्यम्-प्रतियोगिताया. प्रतियोगिस्वरूपत्वे गवाभावमा दाय लक्षणद्वयसाधारणयावद्धत्वधिकरणावच्छेदेन प्रतियोगिसामानाधिकर- ण्यनिवेशव्यावृत्तिदानासंगतिः, तस्य लक्षणघटकत्वासंभवात , धूमाभावस्य लक्षणघटकत्वाभावेन जलादिवृत्तीत्यादिग्रन्थानुस्थितिश्चेति प्रतियोगितायाः प्रतियोगिस्वरूपत्वं नानुमतं ग्रन्थकृतामिति घटभिन्नभेदस्यापि उक्तम्थले लक्षणघटकत्वं दुर्वारम् । 'प्राचीनमते सामान्याभावीयप्रतियोगिता प्रतियोगितदभावोभयस्वरूपा, विशेषा- भावीयप्रतियोगिता च केवलप्रतियोगिस्वख्या-स्व. 'प्रन्थकर्तुरिति-ग.

·न्यायरत्ने वस्तुतस्तु-वक्ष्यमाणरीत्या व्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताया भदा नवच्छिन्नत्वविशेषणावश्यक्तया न घटमिन्नमदस्य लक्षणघटकत्वमित्यवधेयम् । हेतुसामानाधिकरण्यघटकाभावीयवृत्तावपी "ति । अथैवमपि घट त्येन पर्वतत्वाभावाभावमादायाव्याप्तिर्दुर्वारैव । न च समनियताभावानामैक्य मते तभ्य घटत्वेन वयधिकरणत्वाभावाभिन्नतया वयधिकरणत्वरूपप्रति योगिसामानाधिकरण्य सभवत्ययेति वाच्यम् , तन्मत धूमवान् बहेरित्यादौ वक्ष्यमाणातिव्याप्तिवारणाय 'यद्यत्प्रतियोगिताकामावा इति निवेशस्यावश्य कत्वात्। अत्र केचित्-भावप्रतियोगिकत्वरूपस्य भावभिन्नत्वस्यैव ताश विशेषणेन विवक्षितत्वात् घटत्वादिना पर्वतत्वाभावाभावस्यातथात्वान्न दोष । न चैव सति पर्वतावृत्तित्वावच्छिन्नाभावम्य लाघवेन पर्वतत्वात्मकस्य साध्य वति देशिकविशषणतया वृत्तित्वविरहेण लक्षणघटक्त्वापत्तिरिति वाच्यम् भावमात्रप्रतियोगिकत्वस्य तदर्थत्वात् , निरुक्ताभावस्य पर्वतावृत्तिपर्वत वा भावादिप्रतियोगिकत्वात् । न च तथापि पर्वतावृत्तिजातित्वावच्छिन्नामावस्य लाघवेन पर्वतत्वात्मकस्य रक्षणघटकत्व दुर्वारमिति वाच्यम् , भावभिन्न व मित्यनेन साध्यवद्वृत्ति यो भाव तत्प्रतियोगिप्रतियोगिकान्यत्वस्य विवक्ष णान्न कोऽपि दोष इत्याहु । धूमवान् वहेरित्यादौ अतिव्याप्तिधारणाय भेदानवछिपप्रतियोगिताश्रयसामानाधि करण्य विवक्षणीयम् , तथा सति सद्धेतौ साध्ययभिन्नस्यापि तादात्म्यसब धेन साध्य व्यापक्तया तद्भेदस्यापि लक्षणयकतया अव्याप्तिप्रसक्ति तद्वारणाय व्यापकतावच्छेनक प्रतियोगिताया भेदानवच्छिन्नत्वमावश्यवमिति वक्ष्यमाणरीत्येत्यर्थ-स्व 'धूमामावस्य धूमत्वेन प्रमेय सामान्याभावाभिन्नतया घटत्वादिना धूमाभावस्य पात्वादिना बहुयभावाभिवतया अतिव्याप्ते ,तद्वारणाय यद्यप्रतियोगितारा याव तोऽभावा तत्तत्प्रतियोगितात्रयसामानाधिकरण्यमिति विवक्षाया आवश्यकत्वादिति-स्व ·१७५ प्रथमस्वलक्षणम् परेतु-पर्वतत्वाभावत्वावच्छिन्नप्रतियोगितायाः सामान्याभावीय- प्रतियोगितायाः 'प्रतियोगितावच्छेदकधर्मस्वरूपत्वमिति जगदीशोक्तरीत्या पर्वतत्वाभावत्वस्वरूपत्वात् तदवच्छिन्नाभाव एव पर्वतत्वस्वरूप. , घटत्वेन पर्वतत्वाभावाभावीयप्रतियोगिताया अतिरिक्ततया तदवच्छिन्नाभावो न पर्यतत्वस्वरूप इति तस्य दैशिकविशेषणतया साध्यवद्वृत्तित्वात् न तादृश- प्रतियोगिताया व्यापकतावच्छेदकत्वमिति तादृशाभावस्य लक्षणघटकत्वमेव नास्तीति पूर्वपक्ष एवायं नावतरतीति वदन्ति । " 'सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्यवच्छिन्नत्यस्यै "ति । प्रतियोगिता- समानाधिकरणवृत्त्यवच्छेदकतात्वावच्छिन्नपर्याप्तिशून्यत्वस्येत्यर्थ ; तेन वया- दिनिष्ठप्रतियोगित्वतदवृत्तिप्रतियोगित्वाभ्यां वयभावमादाय न वयादि- निष्ठप्रतियोगितानां व्यापकतावच्छेदकत्वानुपपत्ति यहिनिष्ठप्रतियोगित्वेन वह्नितदन्योभयाभावीयप्रतियोगितावच्छेदकत्वं तु तादृशोभयत्वान्तभावेनैव पर्याप्तम् । केचित्तु-समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावीयमतियोगिता प्रतियो- गितावच्छेदकरूपा; व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिता चातिरिक्ता एवं 'सामान्याभावीयप्रतियोगिताया: प्रतियोगिताबच्छेदकधर्मस्वरूपत्वे घटाभावादि- प्रतियोगितावच्छेदकीभूतपटत्वादेरवच्छेदकत्वमवच्छेद्यत्वं च स्यात् ; न चेष्टापत्ति. ; अवच्छे- दकावच्छेयभावस्य भेदनियतत्वादिति चेन्न; केवलस्य घटत्वादेरवच्छेदकत्वमभावनिरुपि. तत्वविशिष्टस्यावच्छेद्यत्वमित्यभ्युपगमात् । यद्यपि प्रतियोगितावलक्षण्याधीनमेवाभाववेलक्ष- ग्यमिति संयोगेन घटाभावात् समवायेन घटाभावस्य लक्षण्य न भवति तथापि प्रतियो- गितायाः प्रतियोगितावच्छेदकरूपत्वस्वीकारेऽपि न निखिलसंवन्धावच्छिन्नत्यमिति न - दोषः-स्व. * चक्रवर्तिलक्षणे-स्व. 'व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्थले च प्रतियोगिता न प्रतियोगितावच्छेदकस्वरूपा, किन्तु अतिरिक्ता अन्यथा प्रतियोगितावच्छेदक विशिष्टप्रतियोगिनैव सार्धममावस्य विरोधात तवच्छिमवति तादृशामावस्यासत्त्वप्रसनात्-स्व. "सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्यवच्छिमत्वनिवेशेन" इरयेवगादायर्यो पाटो वर्तते-स्व, ·न्यायरत्ने चात्र सामानाधिकरण्यमभेदः । तथा च तादृशप्रतियोगित्वामेदतदवच्छेद- कत्वोभयाभावः सामानाधिकरण्येनानवच्छेदकत्वमिति न कोऽपि दोष इति वदन्ति । गौरवादि "ति-ननु प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नानाधिकरण- त्वघटकावच्छिन्नत्वाधिकरणत्यादी तत्संबन्धावच्छिन्नत्वस्य यादृशयाशप्रति- योगितावच्छेदकावच्छिन्नानाधिकरणत्वं साध्यवतः तादृशताशप्रतियोगिता- वच्छेदकत्वाभावकूटस्य तन्मते निवेशनीयतया नैतन्मते गौरवमिति चेन्न ; तन्मते साध्वनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदकत्वाभावस्यानुगतस्यैव निवेशनीयत्वात् । “वहिसंयोगादी"ति । यद्यप्यत्र तत्तत्संयोगाभावः सर्ववैव लक्षणघटक इत्यसंभव एव वक्तुमुचितः तथापि साध्यसमानाधिकरणनिष्ठ- खेन व्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताविशेषणत्वे "एतद्रूपवानेतद्रसादि "त्यादौ लक्षणसमन्वयः तादृशप्रतियोगिताकाभावस्य हेतुमति प्रतियोगिसामानाधि- करण्यनियमादित्यभिप्रायः । साध्यतावच्छेदकसंबन्धन प्रतियोग्यधिकरणत्वनिवेशे वाह---- "कालस्सर्ववानि "ति । "सामान्यादिमात्रवृत्ती"ति । भावानां स्वरूप- संबन्धः अभावानां दैशिकविशेषणतासंबन्धश्च विलक्षणः ; एवं च वाच्य- त्वसाध्यके घटत्वादिना वाच्यत्वाभावमादाय लक्षणसमन्वय इति मात्र. पदम, तथा च जात्यभावसान्यके व्यभिचारिणि दैशिकविशेषणतायाः व्यापकताघटकत्वाभावे घटत्यादिना वाच्यत्वाभावमादायातिव्याप्तिसत्वेऽपि साध्यवत्यप्रकारकप्रमाभावमादायातिव्याप्तिवारणं संभवतीति प्रघट्टकार्थः । "प्रतियोग्यनधिकरणसाध्यवतोऽप्रसिद्धिरि "ति । अथ घटादिभिन्नत्वेन घटाद्यभावीयप्रतियोगिताया घटादिमात्रवृत्तिताया अन्यत्रोक्तत्वात् यादृश- "प्रतियोग्यनधिकरणीभूतसाध्यवतोऽप्रसिद्धिः" इति गादाधो पाटो विद्यते-स्व, ·प्रथमस्वलक्षणम् पदेन तादृशप्रतियोगितामादाय तदाश्रयानधिकरणलं साध्यवतोऽस्त्येवेति कथमप्रसिद्धयभिधानम् ? घटभिन्नत्वेन घटगगनान्यतराभावीयप्रतियोगिताया- स्तादृशप्रतियोगित्वाभिन्नत्वे बाधकाभावात् , तादृशप्रतियोगिताया घटमात्र- वृत्तित्वासंभवस्तु न शंक्यः तथापि अप्रसिद्धेरभावात् । अत्र केचित्-अप्रसिद्धिरित्यस्य यादृशप्रतियोगिताश्रयानधिकरणं साध्यवत् तादृशसमानाधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताया अप्रसिद्धिः; तथा चासंभवः ; घटभिन्नत्वेन घटाभावस्यापि लक्षणघटकत्वात् तस्य यावद्धत्वधि- करणेषु प्रतियोगिसामानाधिकरण्याभावात् । न च समनियताभावैक्यमते तस्य घटत्वादिना वयभावाभिन्नतया वहिरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्य- संभवः इति वाच्यम् ; समनियताभावैक्यमतेऽतिव्याप्तिवारणाय यद्यत्प्रति- योगिताका इत्यादिविवक्षणावश्यकत्वात् इत्याहुः । अपरे तु-याशयाशप्रतियोगिताश्रयानधिकरणं साध्यवत् तादृश- तादृशप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावकूटनिवेशे घटत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिता- वच्छेदकत्वाभावनिवेशे गौरवात् प्रतियोगित्वनिष्ठा या समानाधिकरणतया अवच्छेदकता तन्निरूपकप्रतियोगित्वावच्छिन्नप्रतियोगितैव यादृशप्रतियोगि- तेत्यनेनोपादेया ; तथा च तादृशप्रतियोगिताया अप्रसिद्धिः घटभिन्नत्वा- वच्छिन्नप्रतियोगिताया अप्युपादानासंभवादिति वदन्ति । ननु समनियताभावैक्यमते प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टत्वस्य व्या- वृत्तिरसंगतैव ; तन्मते गोत्वाभावादीनां गोत्वत्वेन प्रमेयसामान्याभावाभिन्न- तया सर्वत्र प्रमेयरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यसंभवात् साध्यतावच्छेदके- स्यादिविशेषणस्यैव वैयर्थ्यात् । न च तदनैक्यमताभिप्रायेणैव तद्विशेषण- मिति वाच्यम् ; तदनैक्यमताभिप्रायेणप्रविष्टसाध्यतावच्छेदकेत्यादिदल- प्रविष्टपतियोगितावच्छेदकविशिष्टत्वव्यावृत्तेस्तदैक्यमताभिप्रायेणकथनस्यायु : तत्वादिति चेन्न ; समनियताभावैक्यमतेऽपि साध्यतावच्छेदकेत्यादिविशेषण- 23 ·न्यायरत्ने १७८ -- व्यावृत्तेः संभवात् ; तथा हि तन्मते तुल्ययुक्त्यातिव्याप्तिवारणाय यद्यप्रति- योगिताका यावन्तोऽभावाः स्वावच्छेदकसंबन्धेन प्रतियोगिसमानाधिकरणा इति विवक्षाया आवश्यकत्वात् । " सत्तावान् जाते "रित्यादौ संयोगा- दिना घटाभावस्य तादृशयावदन्तर्गतस्य यावरेत्वधिकरणान्तःपातिगुणादौ संयोगेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्याभावात् साध्यतावच्छेदकेत्यादिविशेषण- स्यावश्यकत्वादिति 'दिक् । 'फलतः साध्यवदि"ति । वहिसाध्यके महानसीयवयमावीय- प्रतियोगित्वावच्छिन्नस्य साध्यवत्संबन्धत्वसामान्याभाव विरहेण तादृशामा- वीयप्रतियोगिताया व्यापकतावच्छेदकत्वापत्तिवारणाय यत्किश्चिदिति । नन्वत्र सामान्यपदं व्यर्थम् । न च तदनुपादाने बहिसाध्यके वहिसामान्या- भावीयप्रतियोगित्वावच्छिन्नयत्किञ्चिन्महानसीयवहेः साध्यवद्यत्किश्चित्पर्वता- संबद्धत्वेन वहिसामान्याभावीयप्रतियोगिताया व्यापकतावच्छेदकत्वानुप- पत्तेस्तदावश्यकमिति वाच्यम् । तादृशप्रतियोगिताया व्यापकतानवच्छेद- कत्वेऽपि द्रव्यत्वाभावमादायैव लक्षणसमन्वयसंभवात् । अत्र केचित् । सामान्यपदानुपादाने वहयभावद्रव्याद्यभावीयानेक- प्रतियोगिताभेदकूटनिवेशापत्तेः गौरवात् कूटसंकोचार्थ सामान्यपदोपादा- नम् ; न च तथा सति तादृशानेकाभावानां लक्षणघटकतापत्तेस्तेषां प्रत्येक प्रतियोगिसामानाधिकरण्यनिवेशे गौरवमिति वाच्यम् ; अनुयोगिन्येकमात्र- वृत्तित्वस्यापि निवेशादित्याहुः । तदसत् ; तथा सति गवाभावस्येति ग्रन्थासंगतेः, जलादिवृत्तित्व- विशिष्टेत्यादिग्रन्यासंगतेध दुर्वारत्वात् ; तादृशमन्यानुरोधेनैव सामान्य. पदोपादानमित्यस्यैव वक्तुं शक्यत्वाच । ... भवेहिना ·१७९ प्रथमस्वलक्षणम् वस्तुतस्तु- -" वाच्य ज्ञेयत्वादि"त्यादौ सत्ताभावीयप्रतियोगिताया अपि समवायेन व्यापकतावच्छेदकत्वापत्ति तत्र तादृशप्रतियोगिताया स्वपदेनोपादाने तदवच्छिन्नस्य साध्यवद्र्व्यगुणकर्मरूपव्यक्तिसबद्धत्वनिय मात् समवायेन सामान्यादिसवद्धत्वाप्रसिद्धेश्च घटायभावीयप्रतियोगिताया एव स्वपदेनोपादेयत्वात् तदन्यत्वस्य तादृशप्रतियोगितायामक्षतत्वात् , सत्ताभावस्यापि लक्षणघटकतया तस्य च व्यापकताघटकसमवायेन यावद्धे वधिकरणसामान्याद्यन्तर्भावेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यामावादव्याप्तेर्वार णाय व्यापकताघटकसबन्धावच्छिन्नस्वावच्छिन्नाधिकरणतासामान्ये साध्य वद्यत्किञ्चिद्व्यक्त्यसबद्धत्वमेव निवेशनीय, तत्र च सामान्यपदानुपादानेऽघि करणताया अधिकरणस्वरूपत्वमते वयादिसायके व्यापकतावच्छेदक प्रतियोगिताया अप्रसिद्धयापत्ते द्रव्यत्वाभावीयप्रतियोगित्वावच्छिन्नाधि करणताया महानसादिरूपाया साध्यवद्यत्किञ्चित्पर्वतासबद्धत्वादत सा मान्यपदोपादानम् । अथैवमपि द्रव्यत्वाभावीयप्रतियोगिताया 'सयोगादि रूपव्यधिकरणसबन्धघटितव्यापकतावच्छेदकत्वापत्ति , सयोगसवन्धावच्छिन्न तदवच्छिन्नाधिकरणत्वाप्रसिद्धया तस्या स्वपदेनोपादानासभवात् , तथा सति तादृशप्रतियोगिताकाभावस्य यावद्धत्वधिकरणगुणादौ तादृशसयोगेन प्रति- योगिसामानाधिकरण्याभावात् सत्तावान् जानेरित्या "दावव्याप्तिारै वेति वाच्यम् । यादृशसबन्धावच्छिन्नाधिकरणतासामान्य यादृशप्रतियोगि त्वावच्छिन्ननिरूपकताकत्वसाध्यवद्यत्किञ्चिद्वयत्तिवृत्तित्वोभयाभावस्तदन्यत्व मेव तेन सबन्धेन व्यापकतावच्छेदकत्वमित्यस्य विवक्षणादिति दिक् । आत्ममहाकालान्यतरत्वादि "ति । विषयितासबन्धघटितसाध्य व्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकस्यात्मत्वप्रकारकयत्किञ्चित्प्रमाभावस्य प्रति 'सयोगेन व्यापकतावच्छेदकत्वापत्ति-अ ·१८० न्यायरने योग्यसमानकालीनखण्डकाले प्रतियोगिसामानाधिकरण्याभावात् नातिव्याप्ति- रिति हेतुकोटौ महेत्युक्तम् । " कारणत्वादी "ति । आदिपदेन परमार्थ- सत्वपरिग्रहः तस्य कालसंवन्धरूपत्वात् । अवृत्तित्वप्रवादानुरोधेनाह- "नित्ये "ति । अत्रापि कालान्यत्वप्रकारकयत्किञ्चित्प्रमाभावम्य ज्ञानभेद- प्रकारकयत्किञ्चित्प्रमाभावस्य च प्रतियोग्यसमानकालीने खण्डकाले प्रति- योग्यविषयके ज्ञाने च प्रतियोगिसामानाधिकरण्याभावान्नातिव्याप्तिरतो महे- तीश्वरेति चोपातमिति ध्येयम् । " इदं नित्यज्ञानं नित्यत्वे सति सविषयकत्वादि "ति । अथ नित्य- ज्ञानत्वाभावीयप्रतियोगिताया विपयितासंबन्धघटितव्यापकतावच्छेदकत्वं न विति साध्यवति नित्यज्ञाने सर्वस्यैव विपयितासंबन्धेन सत्वात् तेन बन्धेन स्वप्रतियोग्यनधिकरणसाध्यवतोऽप्रसिद्धत्वात् । विपयितासंबन्धेन ध्यवन्नित्यज्ञानासंबद्धस्वविशिष्टसामान्यकप्रतियोगिताया अप्रसिद्धत्वाच्च । एतेन ज्ञानेच्छयो. समानविपयकत्वनियमात् गंगापदजन्यबोधविषयत्व- विशिष्टतीरत्वावच्छिन्नाधिकरणता ज्ञाने न स्वीकर्तुं शक्यते ; तथा सति तीरे गंगापदशक्तिरेव स्यात् , एवं नित्यज्ञानान्यत्वविशिष्टघटत्वावच्छिन्नाधि- करणतापि इति स्वीकारेऽपि न निस्तार साध्यवद्यत्किञ्चिदित्यादि- परिष्कारस्य आवश्यकत्वात ; तत्र च घटत्वाद्यनन्तमेदनिवेशे गौरवेण लाघवेन प्रतियोगिताया एव स्वपदेनोपादेयतया तादृशतीराभावीयप्रति- योगिताया नित्यज्ञानान्यत्वविशिष्टघटाभावीयप्रतियोगितायाश्च विशेप्यी- भूततीरघटमात्रनिष्ठतया तदवच्छिन्नस्य नित्यज्ञानासंबद्धत्वविरहात् । अत्र केचित्-~-प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटितव्यापकत्वाभिप्रायकमि- दम् ; तथा च साध्यवनिष्ठो यो व्यधिकरणधर्मेण विपयितया प्रतियोगित्वा- वच्छिन्नाभावस्तत्प्रतियोगिताया सामानाधिकरण्येनानवच्छेदकत्वरूपं विपयि.

·१८१ प्रथमस्वलक्षणम् तया साध्यव्यापकतावच्छेदकत्वं नित्यज्ञानत्वाभावीयप्रतियोगितायामक्षतम् । न च तादृशप्रतियोगितायां सामानाधिकरण्येन अवच्छेदकत्वाप्रसिद्धिः शंक्या सामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वोभयामावस्य'। ['प्रतियोगितासमाना- धिकरणवृत्तित्वावच्छिन्नावच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगिताकामावस्य वा सामा- नाधिकरण्येनानवच्छेदकत्वमित्यनेन विवक्षणात् । प्रतियोगिवैयधिकरण्य- घटितव्यापकत्वकल्पे तु नित्यज्ञानान्यत्व-स्वनिष्ठतद्वयक्तित्वोभयविषयकं जन्य- ज्ञानं 'पक्षः तनिष्ठतद्वयक्तित्वं साध्यं तद्वयक्तिनित्यज्ञानान्यतरत्वं हेतुस्तत्र तद्वयक्तित्वनित्यज्ञानान्यत्वाभावप्रतियोगिनोर्विषयितासंबन्धेन व्यापकतया तेन संबन्धेन तादृशाभावयोः प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वादतिव्याप्तिवारणाय येन येनेति वीप्सा आवश्यकीत्याहुः । वस्तुतस्तु-नित्यज्ञानमित्यत्र नित्यत्वविशिष्टं ज्ञानत्वमेव साध्यत्वेन विवक्षितम्, वैशिष्टयं च स्वरूपस्वाभावविशिष्टघटाविषयकसर्वविषयकज्ञान- त्ववत्त्वान्यतरसमवायोभयसंबन्धघटितसामानाधिकरण्यसंबन्धेन ; तथा साध्यवत्पटाविषयकसर्वविषयकज्ञाननिष्ठो यो घटाभावीयप्रतियोगित्वावच्छिन्न- स्य विषयितासंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकोऽभावस्तत्प्रतियोगितानवच्छेदक त्वस्य नित्यज्ञानत्वाभावीयप्रतियोगितायामक्षतत्वात् न काचिदपि क्षतिः इति सुधियो विभावयन्तु । समनियताभावैक्यमते घटत्वादिना द्रव्यत्वाभावस्य घटत्वादिना वयभावाभिन्नतया साध्यतावच्छेदकसंयोगसंबन्धेन वहिरूपप्रतियोगिसामा- नाधिकरण्यसंभवमाशंक्याह- --" घटवृत्तित्वविशिष्टद्रव्यत्वत्वादिने "ति । हे- तुसामानाधिकरण्यसंपत्तये घटवृत्तित्वविशिष्टेति । सामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वोभयाभावस्यैव निविटत्वात्---. [ ] एतत्पाठो नास्ति-ग.

·न्यायरत्ने १८२ - “ " " उमयाभावघटिते "ति। स्वप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टप्रतियो- गिकत्वहेत्यधिकरणयत्किञ्चिद्वयक्त्यनुयोगिकत्वसामान्योभयाभाववत्साध्यता वच्छेदकसंबन्धसामान्यकत्वरूपेत्यर्थः । "अव्याप्तेरिति"। 'नन्वेवमभाव- पदस्य पूर्वोक्तभावभिन्नार्थकत्वात् न घटत्याभावसाध्यकेऽव्याप्तिरिति चेन्न तथा सति कपिसंयोगात्मकाभावमादाय स्वविशिष्टत्वविशेषणव्यावृत्त्यसंगनेः । ननु सतावान् जाते "रित्यादौ तद्वयावृत्तिः संभवतीत्यत आह- 'एवमि"ति। । उक्तातिव्याप्तेरि "ति । घटत्वाभाववान् मेयत्वादि"त्यादौ इत्यर्थः । अभावे भावमिन्नत्वस्य प्रतियोगिनि भावत्वस्य च निवेशे त्वाह--- "आत्मत्वसाध्यके "ति। "याधवुद्धिप्रतिबन्धकताया"इति । तद्वत्ताज्ञाननिष्ठतत्संबन्धाव- च्छिन्नतद्धर्मावच्छिन्नप्रकारताशाल्यनाहार्यज्ञानत्वावच्छिन्नप्रतिबद्धयतानिरू - पिततदभाववत्ताज्ञाननिष्ठप्रतिवन्धकताया इत्यर्थः । " संबन्धविशेषनियन्त्रि- तत्वानुरोधादि "ति । 'तद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगित्वांशे तत्संबन्धावच्छिन्नत्वाव- गाहित्वघटिततर्भावच्छिन्नत्वानुरोधादित्यर्थः । “ अन्यथा " । तेन संबन्धेन तद्वचाज्ञान प्रति केवलतदभावावगाहिनिश्चयस्य प्रतिवन्धकत्वे । "अवि- रोधित्वप्रसंगादि "ति । अत्र वस्तुगत्या घटसंयोगविरोधी योऽभावः तद्वृत्त्यनुयोगितासंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिप्रकारतानिरूपिताभावत्वावच्छिन्नप्र - 1 नवभावपदस्य--1. 'आत्मत्यादि साध्यकस्थले" इति गादार्या पाठो दृश्यते--स्व. "संवन्धविशेषनियन्त्रितत्वानुरोधेन" इति गादायों दृश्यते--स्व. 'तद्धर्मविषयतावच्छिन्न-अवछिमत्वविषयतावच्छिन्न-प्रतियोगित्वविषयतात्वेन प्रति- योगित्वविषयता निवेशनीया ; तेन, गुरुयर्मावच्छिन्नप्रतियोगित्वाप्रसिद्धावपि धम्युग्रीवादिमान नास्तीत्याकारक्वायद्धिप्रतिबन्धकतायां नानुपपत्ति -स्व, ·१८३ प्रथमस्वलक्षणम् कारताकज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकत्वात् न दोप इति नाशकनीयम् , तादृशानु योगितात्येनान्यानुयोगितावगाहिज्ञानस्याप्रतिबन्धकत्वप्रसगात् । " उपनीत काञ्चनमयत्वादिना 'वयनुमिती"ति । काञ्चनमयत्वज्ञानरूपसन्निकर्ष सहकारेण वहित्यावच्छिन्नव्याप्यवत्तापरामर्शजन्यकाञ्चनमयत्वप्रकारेण वह्नयनु मितीत्यर्थ । इत्यर्थ । . " प्रकारान्तरानुसरणे" इति । हेत्वधिकरणवृत्तितावच्छेदकस्वप्रति योगितावच्छेदका ये ये सबन्धा प्रत्येक तेन सबन्धेन प्रतियोगिसामानाधि करण्ये सति तेन सबन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यमिति निवेशानुसरणे अथ यावत्त्वमनुपादाय साध्यतावच्छेदकव्याप्यप्रतियोगिताकस्ये त्येव पाठ तदुत्तर तदुपादाय वा साध्यतावच्छेदकव्यापकप्रतियोताकाभाव निवेश इति" पाठ प्रामादिक' एव , तथाहि साध्यतावच्छेदकव्यापक प्रतियोगिताकयावदभावनिवेशकल्पे घटत्वादिना रूपसामान्याभावाभावस्यापि लक्षणघटकतया तस्य प्रतियोगिसामानाधिकरण्याभावात् नातिव्याप्ति । न च तस्यापि पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्वाभावरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्य सभवात् भवत्येवातिव्याप्तिरिति वाच्यम् , घटत्वाभाववान् मेयत्वादित्यादा वतिव्याप्तिवारणाय प्रतियोगिसामानाधिकरण्यघटकप्रतियोगिताया निरुक्त व्याप्यवृत्तितानिरूपकत्वस्य निवेशनीयत्वात् । ग्रन्थकृद्भि' ध्वसप्रागभाव रूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यस्यैवोक्तत्वाच्च, न च समनियताभावैक्यमते घटत्वादिना रूपाभावाभावस्य घटत्वादिना वायुत्वाभावाभावाभिन्नतया वायु त्वामावरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यमस्त्येवेति वाच्यम् , तत्कल्पे यद्यदि त्यादिविवक्षाया बहुश आवेदितत्वात् , अन्यथा व्यभिचारिसामान्य 1" वयानुमिती' ति गादादर्यो पाठ-स्व कृष्णम्भट्टीये ताशपाठ अङ्गीकृत --स्व "ग्रन्यकृता"- १ ·न्यायरत्ने १८४ एवातिव्याप्तेरिति । नन्वेवमपि रूपसामान्याभावे साध्य इति ग्रन्थोऽत- एवेतिग्रन्थोत्तरमेव लेखनीय इति संदर्भाशुद्धिारैवेति चेत् ; अत्र केचित्-उक्तरीत्या अत एवेति ग्रन्येऽवतारिते यावत्त्व- विशेषणस्थ साध्यतावच्छेदकेत्यादिविशेषणनिवांशतया तयावृत्तिमदर्शक- अन्य आवश्यकः; एवमपि अयमात्मा ज्ञानादित्यादावव्याप्तिवारणाय येनेत्यादिग्रन्थः ततश्च मनोन्यत्वाभावस्य परंपरासंबन्धेन प्रतियोगिसाम- नाधिकरण्यसंभवात् नोक्कातिव्याप्त्युद्धार इति शंकायामेवं दलान्तरेऽपीति लिखित्वा प्रकृतं समाप्य रूपादीत्यादिनोपेक्षाबीजदर्शन मिति न संदर्भा- शुद्धिरिति वदन्ति । 'रूपात्मकाभावस्य स्वध्वंसप्रागभावरूपप्रतियोगी "ति । भावस्य प्रागभावध्वंसयोरतिरिक्तत्वेऽपि ध्वंसस्य प्रागभावः प्रतियोगिस्वरूप एव, एवं प्रागभावस्य ध्वंसोऽपि प्रतियोगिरूप एव, लाघवात् तथा च रूपध्वंसप्रागभावस्य रूपमागभावध्वंसस्य च रूपस्वरूपत्वात् प्रागभाव- ध्वंसयोश्च सप्रतियोगिकत्वनियमात् रूपप्रतियोगित्वं तत्ध्वंसप्रागभावयोरव्या- हतमित्यमिप्रायः । यत्तु ---रूपवद्भिन्नभेदस्य रूपस्वरूपत्वस्वीकारात् तादृशभेदप्रति- योगिरूपवद्भिन्नान्त:पातिरूपध्वंसप्रागभावयोः रूपप्रतियोगित्वमित्यभिप्राय- "" वर्णनम् । तदसत् -- "धूमवान् वहे "रित्यादौ सर्वत्यैवातिव्याप्तिवारकधूमा- भावादेः विषयितया स्वावच्छिन्नभिन्नभेदस्वरूपत्वात् तत्प्रतियोगिविषयि- तया स्वावच्छिन्नभिन्नवयादिरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यमादायातिव्या- प्तिवारणाय प्रतियोगिताया भेदानवच्छिन्नत्वविशेषणमावश्यकम् । न चैवं माधात्मकाभावस्येति गदाधरीपाठ:--स्व. - ·घावनं निर्जीजम् ; न च तत्र पूर्वरक्तापरप्रथमरक्तध्वंसप्रागभावयो सामान्य- १८५ प्रथमस्वलक्षणम् सद्धेतौ साध्यशून्यभिन्नस्यापि तादात्म्यसंबन्धेन साध्यव्यापकतया तद्भेदस्यापि लक्षणघटकतया तस्य व्यापकताघटकतादाम्यसबन्धेन भेदानवच्छिन्नप्रति योगिताश्रयसामानाधिकरण्यविरहादव्याप्तिरिति वाच्यम् , व्यापकतावच्छे- दकप्रतियोगितायामपि भेदानवच्छिन्नत्वस्य विवक्षितत्वात् , एवं च रूप- वद्भिन्नभेदीयरूपध्वसप्रागभावनिष्ठप्रतियोगिताया अतादृशत्वात् ध्वंसादि- रूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यमादायातिव्याप्त्यप्रसक्ते । " महाप्रलये" इति । खण्डप्रलये परमाणुपु रूपसामान्यामावो न संभवति ; तथा सति माविसर्गे रूपानुत्पादप्रसग असमवायिकारणाभावात् तदर्थं परमाणुपु पाककल्पने वरं पूर्वसिद्धरूपस्वीकारेणेत्यत प्रलय इत्यस्य महाप्रलय इत्यर्थकरणम् । “ मानाभावादि "ति । रूपध्वंसादि न तदत्य न्ताभावविरोधी तत्त्वे साधकामावादिति प्रयोगो बोध्य । ननु घटो रूप. सामान्याभाववान् नित्यरूपवदन्यत्वादित्यनुमानमेव घटे रूपात्यन्ताभावे अनुमान “ अप्रयोजकम्" । व्यमि चारशकानिवर्तको यो दर्शितसाध्यहेत्वो कार्यकारणभावाद्यनुपपत्त्यापादक तर्क तच्छून्यमित्यर्थ । प्रमात्मके "ति । तथा च रूपसामान्यामावो यदि रूपप्रागभावध्वसावच्छिन्नावृत्ति स्यात् तदा तद्धसप्रागभाववत्श्यामघट- धर्मिकप्रमाविषयो न स्यादिति तर्केण रक्तरूपध्वसप्रागभावयो रक्तरूप- सामान्याभावाविरोधित्वानुमानेऽप्रयोजकत्वशकानिरास । " यत्र घटादौ । चे"ति। प्रमाणमित्यत आह- " पाकादि"ति । , अत्रेद बोध्यम्-अन्तरा श्यामे पूर्वरक्तापररक्ते, चतूरूपीघटेऽपि मध्यरक्ततादशाया रक्तं रूपं नास्तीत्यापत्तिसभवे पञ्चरूपीघटपर्यन्तानु- भेद-ग.

·૧૮૮ न्यायरने त्वविशिष्टस्वाभावरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यं दुर्वारमेवेति चेन्न; भाव- रूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यनिवेशे नातिव्याप्तिरित्यभिप्रायादित्याहुः । 'वस्तुतस्तु-महाकालक्रियायोगोलकान्यतमासमवेतत्वावच्छिन्नाभा- धमादायातिव्याप्तिवारणं बोध्यम् ; तादृशामावस्यापि आदिपदग्राह्यत्वात् । 'महाकाले चेत्युक्तमिति । अथ चरमध्वंसात्मकस्यापि अभावस्य एतत्कालीनघटध्वंसादौ प्रलयकालावच्छेदेन सत्वात् एतत्कालावच्छेदेन प्रतियोगिनश्च सत्यात संभवत्येव खण्डकाले प्रतियोगितामानाधिकरण्यम् ; न च क्रियामात्रस्यैव' कालोपाधित्वमित्यभिप्रायेणेदमिति वाच्यम् ; तथा सति प्रलयस्यापि कालत्वानुपपत्त्या प्रलयावृत्तिमान् कालवादित्यस्य सद्धेतृत्वप्रसंगेन तत्रातिव्याप्तिदानस्यासांगत्यापतेरिति चेन्न; प्रलयत्वं हि जन्यद्रव्यानधिकरणत्वे सति द्रव्याधिकरणत्वं, प्रलयस्याकालत्वे च ताशप्रलयत्वमेव न स्यादिति क्रियातिरिक्तस्य प्रलयात्मकध्वंसस्यैव कालत्वं स्वीक्रियते न तदतिरिक्तध्वंसस्येत्यभिप्रायात् न कोऽपि दोषः । " अन्यथा पुनः सत्तावानि "ति । यद्यपि प्रतियोगिवैयधिकरण्या- घटितव्यापकत्वकल्पे हेतुसामानाधिकरण्यांशे स्वरूपसंबन्धावच्छिन्नत्वस्य निवेशावश्यकत्वं पूर्वमुक्तं तदिदानी कथं स्वविशिष्टत्वानिवेशे तेन संबन्धेन हेतुसामानाधिकरण्यनिवेशं विस्मृत्य सत्तामायमादायाव्याप्तिप्रदर्शनं संगच्छत इति शंका अवतरति ; तथापि गगनादिवृत्तित्वविशिष्टसत्ताभावमाढायैव स्वविशिष्टेत्यस्य व्यावृत्तिः विवक्षितेति बोध्यम् । 1. इत्याहुः" इति पाठो नास्ति-ना. 'तिनियामकर्मयोगेनकाले धूमवत्वस्य भाचार्येणाङ्गीकृतत्वादाइ-वस्तुत- स्त्विति-स्व. "महाकाले वे"ति गदाधरीपाठ:-स्व. 'ध्वंसादीनां व्यापत्ययम् एवकारः-स्व.

·१८९ प्रथमस्वलक्षणम् न यत्तु विशिष्टाभावमादाय सर्वत्रैतलक्षणसमन्वयात् प्रतियोग्यवृत्तिश्चेति ग्रन्थावतारकत्वानुपपत्ते विशिष्टामावस्य सबन्धाभावरूपत्वमवश्य वक्तव्य मिति तादृशाभावस्य रक्षणघटकता न सभवतीति केनचिदुक्त, तन्न , प्रतियोग्यवृत्तिश्चेति ग्रन्थावतारकत्वानुपपत्तेरेव एतल्लक्षण परित्यज्य द्वितीय लक्षणानुसरणे बीजत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् । अत्रेद बोध्यम्-द्वितीयलक्षण व्यापकताया प्रतियोगिवैयधि करण्याघटिताया एव निवेशेन तत्र हेतुसामानाधिकरण्याशे स्वरूपसबन्ध निवेशावश्यकतया सत्तासाध्यके सत्ताभावस्य स्वरूपसबन्धेन हेतुसामानाधि करण्यविरहेण विशिष्टसत्ताभावस्य तल्लक्षणाघटकत्वेनाव्याप्तिविरहात् स्व विशिष्टेति व्यर्थमिति, “शेष पूर्वदिशा अवसेयमि"ति दीधितिरसगता । च तल्लक्षणे भावभिन्नत्वमेव निविष्ट, न हेतुसामानाधिकरण्याशे स्वरूपसबन्धनिवेश इति वाच्यम् कपिसयोगात्मकाभावस्य दैशिकविशेषण तया हेतुसामानाधिकरण्यविरहेण भावभिन्नत्वविरहेण चेति द्वितीयलक्षणे ग्रन्थकृदुक्तविशेषणद्वयनिवेशे प्रयोजनाभावेन भावभिन्नत्वविरहेणेत्यस्य स्व रूपसबन्धेन हेत्वसामानाधिकरण्य हेत्वर्थकताया आवश्यकत्वेन स्वरूप सबन्धस्यैव हेतुसामानाधिकरण्ये निवेशनीयत्वात् । न च भावभिन्नत्वविरहे स्वरूपसबन्धेन हेत्वसामानाधिकरण्य हेतु सभवति तादृशद्रव्यत्वाभावादे भावभिन्नत्वविरहाभावात् । च समुच्चयार्थकतत्रत्यचकारासगतिरिति वाच्यम्, प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटितव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रति योगिताकत्वविरहेणेत्यनेनैव समुच्चयस्य विवक्षितत्वात् । न च प्रतियोगि वैयधिकरण्याघटितव्यापकताया साध्यवनिष्ठत्वाशे स्वरूपसबन्धावच्छिन्नत्व निवेशावश्यकतया कपिसयोगात्मकाभावस्य स्वरूपसबन्धेन साध्यवन्निष्ठत्व विरहेण लक्षणघटकत्व सभवत्यवेति वाच्यम् , स्वप्रतियोगिमत्ताग्रहविरोधिता नियामकसबन्धेनैव साध्यवद्वृत्तित्वस्य विवक्षणीयत्वादिति । न ·न्यायरने १९० "जलवृत्तिद्रव्यमि"ति । इदं च "जलादी "ति दीधितिग्रन्थानु- रोधेन । यहिमवृत्तित्वविशिष्टगोत्वाभावद्रव्यान्यतराभावस्य धूमामावाधि- करणकस्य धूमामावस्वरूपस्य यहिमवृत्तिद्रव्यरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्य- मादाय प्रसिद्धहेतुकन्यभिचारिण्यातिव्यप्तिसंभवात् । इदं तु बोध्यम्-एवंरीत्या गदाधरग्रन्थसंगमनेऽपि दीधित्यसंगति- रिवेति । अत्र केचित्-कालिकसंवन्धेन जलवृत्तित्वविशिष्टस्य यः कालिक- संबन्धेनाभावः तस्य धूमाभावाधिकरणकस्य धूमामावस्वरूपतासंभवात् कालिकसंबन्धेन जलवृत्तिद्रव्यरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यमादाय “धूम- वान् बढे "रित्यत्रैवातिव्याप्त्यभिप्रायकता दीधितिग्रन्थस्य संभवति । न च तादृशामावस्य नित्यमात्रवृत्तेः न जलवाभावरूपता संभवतीति वाच्यम् , समवायसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकजलवाभावासमनैयत्येऽपि कालिकसं- बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकजलस्वाभावसमनयत्येन तद्रूपतासंभवादित्याहुः । तन्न, जन्यस्य कालोपाधितानभ्युपगन्तृमतसाधारण्येनैव जलादीति ग्रन्थस्य व्यभिचारिविशेषपरत्वस्य गदाधरैरुक्तत्वात् । अथैवमपि अयोगोल- कभिन्नस्यापि तादात्म्यसंबन्धेन धूमं प्रति व्यापकतया अयोगोलकभिन्न- भेदस्य लक्षणघटकतया व्यापकताघटकतादात्म्यसंबन्धेनायोगोलकादौ तद्भिन्न- रूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्याभावात् नातिव्याप्तिः । न च तादृशभेदाधि- करणकजलवृत्तित्वविशिष्टगोत्वामावतादात्म्यसंबन्धेनायोगोलकवृत्तिद्रव्यान्यत - राभावस्य तादृशभेदस्वरूपतया तादात्म्येनायोगोलकवृत्तिद्रव्यस्यापि तत्प्रति- योगित्वात् तत्सामानाधिकरण्यमादायातिव्याप्तिरस्त्येवेति वाच्यम् ; तथा सति जलादीति ग्रन्थस्य व्यभिचारिविशेषपरस्येन संगमनस्यायुक्तत्वात् धू- माभावाधिकरणकजलवृत्तित्वविशिष्टगोत्वाभाववहिमवृत्तिद्रव्यान्यतरामावस्या - " धूमवान् वहे "रित्यादौ एवातिव्याप्तिसंभवा- पि धूमाभावरूपतासंभवेन ·१९१ प्रथमस्वलक्षणम् दिति चेन; पूर्वोक्तयुक्त्या प्रतियोगिसामानाधिकरण्यघटकप्रतियोगितायां भेदानवच्छिन्नत्वविशेषणावश्यकतया " एतद्रूपवान् एतद्रसादित्या "दौ पट- भिन्नभेदस्य 'व्यापकताघटकतादात्म्यसंबन्धेन भेदानवच्छिन्नप्रतियोगिता- श्रयसामानाधिकरण्याभावादव्याप्तिवारणाय व्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिता- यामपि तादृशविशेषणस्यावश्यकतया अयोगोलकभिन्नभेदस्य लक्षणघटकत्वा- भावात् । इति प्रथमस्वलक्षणम् । 'यावदन्तर्गतस्य" अधिक्पाट:-ग.

·न्यायरत्ने द्वितीयस्वलक्षणम् "एवं सर्वत्र हेतुसमानाधिकरणमुभेयत्वावच्छिन्नाभावमि "ति । वाच्यत्वगगनोभयत्वाचवच्छिन्नाभावमित्यर्थः । तादृशोभयत्वावच्छिन्नाभावीय- प्रतियोगिताया अव्यासज्यवृत्तितया साव्यवति तादृशप्रतियोगित्वावच्छिन्ना- भावासत्वात् लक्षणघटक्त्वमव्याहतम् । अथ द्वितीयचक्रवर्तिलक्षणे यथा व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्या- प्रामाणिकत्वे सामानाधिकरण्येनानवच्छेदकत्वमित्यत्र सामानाधिकरण्येनेति व्यर्थ स्यादिति तदावश्यकत्वं तथा अत्रापि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्या- प्रामाणिक्त्वे साध्यवन्निष्ठाभावीयप्रतियोगिताया सामानाधिकरण्येनानवच्छे- दकत्वरूपसाध्यव्यापकतावच्छेदकत्वघटकसामानाधिकरण्यनेत्यस्य वैयर्थ्य स्यादिति तदावश्यकत्वम् ; यदि च प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटितव्यापकता- वच्छेदकत्वस्य गौरवग्रस्तत्वात् तद्धटितव्यापकतावच्छेदकत्वमेव ग्रन्थकृदभि- मतमिति मन्यते तदापि तादृशव्यापकतावच्छेदकत्वस्य यादृगपतियोगिता- वच्छेदकविशिष्टानधिकरणं साध्यवत् तादृशप्रतियोगितानवच्छेदकत्वरूपस्य शरीरे यादृशप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टत्ववैयर्थ्यस्य दुर्वारत्वादिति चेन; साध्यवनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकतानवच्छेदकत्वरूपस्यैव प्रतियोगिवैयधि- 1"उभयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताक साध्यामावम्" इत्येव पाठो गादापयाँ दृश्यते-स्व ·द्वितीयस्वलक्षणम् करण्यघटितव्यापकतावच्छेदकत्वरूपतायाः प्राक् दर्शितत्वात् तत्र च प्रति- योगितावच्छेदकविशिष्टत्वादेरनिवेशात् । ननु तादृशावच्छेदकतानवच्छेदकत्वं तादृशावच्छेदकत्वत्वाच्छिन्न- तादृशावच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगिताकत्वम् ; तत्र च तादृशावच्छेदकतात्वेन घटाभावस्य घटाभावीयप्रतियोगितासाधारण्येन घटाभावस्यापि लक्षणघटक- त्वादसंभववारणायोपादेयप्रतियोगितायामवच्छेदकत्वनिष्ठत्वं व्यर्थम् स्यादिति व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्यावश्यकत्वमस्त्येवेति ; मैवम् ; प्रतियोगिता- संबन्धेन तादृशावच्छेदकत्वत्वविशिष्टविशिष्टाभावस्यैव निवेशात् समानाधि- करणधर्मावच्छिन्नाभावस्यैव तथात्वात् तस्य घटाभावीयप्रतियोगितासामा- नाधिकरण्यविरहात् । एवं 'सति स्वविशिष्टसामान्ये साध्यवद्यत्किञ्चिद्वय- कत्यंसंबद्धत्वघटितपरिष्कारेऽपि स्वविशिष्टत्वावच्छेदेनैव प्रतियोगितया साध्य- वद्यत्किञ्चिद्वयक्तिसंबद्धत्वत्वविशिष्टविशिष्टाभाव एव निवेशनीय इति न कोऽपि पूर्वपक्षावकाश. इत्यलम् । "द्रव्यत्वेन धूमो नास्तीति" । अथ द्रव्यत्वेन धूमाभावीय- प्रतियोगिताया द्रव्यत्वस्यावच्छेदकत्वेऽपि प्रतियोगितावच्छेदकेत्यनेन प्रति- योगिताया अनतिरिक्तवृत्ति सत् यदवच्छेदकमित्यादिविवक्षाया आव- श्यकत्वेन तादृशाभावीयप्रतियोगिताया द्रव्यत्वादे अतिरिक्तवृत्तित्वेनैव नातिव्याप्ति । अथ सामान्यधर्मस्य विशेषाभावीयप्रतियोगितायामवच्छेदक- त्वस्वीकारे मिश्रलक्षणे प्रमेयत्वेन गगनाभावस्य साध्याभावव्यापकतया तत्पतियोगितावच्छेदकत्वस्य प्रमेयत्वे सत्वात् वाच्यत्वसाध्यकप्रमेयहेतुके- ऽव्याप्तिकथनं दीधितिकृतो विरुध्येत ; न च प्रमेयत्वस्य प्रमाविषयत्वरूपस्य विषयत्वापेक्षया गुरुत्वेनाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं न संभवतीत्यव्याप्ति- संगतिरिति वाच्यम् ; एवं सति प्रमेयत्वस्य गुरुत्वेनानवच्छेदकत्वादित्युपेक्ष्य 1"सतिनास्ति-ग.

·न्यायरत्ने द्वितीयस्वलक्षणम् "एवं सर्वत्र हेतुसमानाधिकरणमुर्भयत्वावच्छिन्नाभावमि "ति । वाच्यत्वगगनोभयत्वाद्यवच्छिन्नाभावमित्यर्थः । तादृशोभयत्वावच्छिन्नाभावीय- प्रतियोगिताया अव्यासज्यवृत्तितया साध्यवति तादृशप्रतियोगित्वावच्छिन्ना- मावासत्वात् लक्षणघटकत्वमव्याहतम् । अथ द्वितीयचक्रवर्तिलक्षणे यथा व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामावस्या- प्रामाणिकत्वे सामानाधिकरण्येनानवच्छेदकत्वमित्यत्र सामानाधिकरण्येनेति व्यर्थ स्यादिति तदावश्यकत्वं तथा अत्रापि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्या- प्रामाणिक्त्वे साध्यवन्निष्ठाभावीयप्रतियोगिताया सामानाधिकरण्येनानवच्छे- दकत्वरूपसाध्यव्यापकतावच्छेदकत्वघटकमामानाधिकरण्येनेत्यस्य वैयथ्य स्यादिति तदावश्यकत्वम् ; यदि च प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटितव्यापकता- वच्छेदकत्वस्य गौरवप्रस्तत्वात् तद्धटितव्यापकतावच्छेदकत्वमेव ग्रन्थकृदभि- मतमिति मन्यते ; तदापि तादृशव्यापकतावच्छेदकत्वस्य यादृशप्रतियोगिता. वच्छेदकविशिष्टानधिकरणं साध्यवत् तादृशप्रतियोगितानवच्छेदकत्वरूपस्य शरीरे यादृशप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टत्ववैयर्थ्यस्य दुरित्वादिति चेन्न ; साध्यवनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकतानवच्छेदकत्वरूपस्यैव प्रतियोगिवैयधि- .. 1"उभयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताक साध्याभावम्" इत्येव पाटो गादायों दृश्यते-स्व.

·१९३ .. द्वितीयस्वलक्षणम् करण्यघटितव्यापकतावच्छेदकत्वरूपतायाः प्राक् दर्शितत्वात् तत्र च प्रति- योगितावच्छेदकविशिष्टत्वादेरनिवेशात् । ननु तादृशावच्छेदकतानवच्छेदकत्वं तादृशावच्छेदकत्वत्वाच्छिन्न- तादृशावच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगिताकत्वम् ; तत्र च तादृशावच्छेदकतात्वेन घटाभावस्य घटाभावीयप्रतियोगितासाधारण्येन घटामावस्यापि लक्षणघटक- त्वादसंभववारणायोपादेयप्रतियोगितायामवच्छेदकत्वनिष्ठत्वं व्यर्थम् स्यादिति व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्यावश्यकत्वमस्त्येवेति ; मैवम् , प्रतियोगिता- संबन्धेन तादृशावच्छेदकत्वत्वविशिष्टविशिष्टाभावस्यैव निवेशात् समानाधि- करणधर्मावच्छिन्नाभावस्यैव तथात्वात् तस्य घटाभावीयप्रतियोगितासामा- नाधिकरण्यविरहात् । एव 'सति स्वविशिष्टसामान्ये साध्यवद्यत्किञ्चिद्व्य- क्त्यंसंबद्धत्वघटितपरिष्कारेऽपि स्वविशिष्टत्वावच्छेदेनैव प्रतियोगितया साध्य- यद्यत्किञ्चिद्वयक्तिसंबद्धत्वत्वविशिष्टविशिष्टाभाव एव निवेशनीय इति न कोऽपि पूर्वपक्षावकाशः इत्यलम् । " द्रव्यत्वेन धूमो नास्तीति"। अथ द्रव्यत्वेन धूमाभावीय- पतियोगिताया द्रव्यत्वस्यावच्छेदकत्वेऽपि प्रतियोगितावच्छेदकेत्यनेन प्रति- योगिताया अनतिरिक्तवृत्ति सत् यदवच्छेदकमित्यादिविवक्षाया आव- श्यकत्वेन ताशाभावीयप्रतियोगिताया द्रव्यत्वादे अतिरिक्तवृत्तित्वेनैव नातिव्याप्ति । अथ सामान्यधर्मस्य विशेषाभावीयप्रतियोगितायामवच्छेदक- त्वस्वीकारे मिश्रलक्षणे प्रमेयत्वेन गगनाभावस्य साध्याभावव्यापकतया तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य प्रमेयत्वे सत्वात् वाच्यत्वसाध्यकप्रमेयहेतुके- ऽन्याप्तिकथनं दीधितिकृतो विरुध्येत ; न च प्रमेयत्वस्य प्रमाविषयत्वरूपस्य विषयत्वापेक्षया गुरुत्वेनाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं न संभवतीत्यव्याप्ति- संगतिरिति वाच्यम् ; एवं सति प्रमेयत्वस्य गुरुत्वेनानवच्छेदकत्वादित्युपेक्ष्य 1"सति" नास्ति-ग.

·न्यायाने १९४ प्रमेयत्वव्यधिकरणप्रतियोगिताया अप्रसिद्धत्वादिति लेखनस्वारस्यमादिति चेन्न; "धूमवान् बहे "रित्यादौ धूमाभावव्यापको यो पहित्वेनायोगोलक- वृत्तिवहितदन्यवृत्तिवदयुभवाभावः तत्पतियोगितावच्छेदकत्वमादायातिव्याप्ति- वारणाय स्वसमानाधिकरणस्वनिरूपकाभाववद्वृत्तितानच्छेदकस्वावच्छेदकस्य प्रतियोगितावच्छेदकेत्यनेन विवक्षणीयतया उक्तस्थले प्रमेयत्वस्यातथा- त्वेनाव्याप्तिकथन विरोधाभावात् ; अत्र केचित्-प्रतियोगिताया न्यूनवृत्तिभिन्नं सत् यदवच्छेदकमिति प्रथमपरिप्कारातिव्याप्तिवारणानुरोधेन वस्तुगतिमनुरुध्य वा द्रव्यत्वस्य ताशाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वनिराकरणमित्याहुः । ननु द्रव्यत्वेन धूमाभावीयप्रतियोगितायां द्रव्यत्वस्यावच्छेदकत्वा- स्वीकारे शुद्धधूमवत्तानिश्चयोचरं द्रव्यत्वेन धूमाभाववत्तावुद्धयनापत्तिः; तस्याः धुमवत्तानिश्चयप्रतिबद्वयतावच्छेदकधूमत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताका- भावत्वावच्छिन्नप्रकारताशालिबुद्धित्वाकान्तत्वादिति चेन्न; शुद्धधमत्वा. वच्छिन्नप्रतियोगितासंबन्धावच्छिन्नशुद्धधुमत्वावच्छिन्नप्रकारताघटितधर्मस्यैव धूमवचानिश्चयप्रतिबद्धयतावच्छेदकत्वोपगमात् ; तादृशप्रतीतौ दव्यत्ववै- शिष्टयस्याधिकस्य धूमांशे भानात् नोक्तापत्तिः ; 'द्रव्यत्वेन धूमाभावीयप्रति- योगितायां द्रव्यत्वस्यावच्छेदकत्ववादिनोऽपि महानसीयधूमो नास्तीति बुद्धेः धूमवचानिश्चयप्रतिबद्धयत्ववारणाय निरुक्तरूपस्य प्रतिबद्धयतावच्छेदकत्वोप- गमस्य आवश्यकत्वाच । धूमशून्येऽझारशेपे धूमवद्वृत्तित्वविशिष्टवहयभावासत्वात् तादृशा- भावस्य न धूमाभावसमनयत्यसंभव इति धूमकालावच्छिन्नेति धूमवद्वृत्तित्वे निरकल्पस्य प्रतिषध्यतावच्छेदकत्वोपगमेऽपि सिद्धान्तिमते गौरव नास्तीति प्रतिपादयति-"द्रव्यत्वेनेत्यादिना"-स्व.

·द्वितीयस्वलक्षणम् विशेषणम् ; उक्तप्रतीतेः वहित्वेऽवच्छेदकतावगाहित्वेऽपि तद्विषयस्य सामा- न्यरूपेण विशेषाभावत्वाप्रसक्तेः इत्यभिप्रायेणाह-"अस्तु वे"ति । "घटभिन्नत्वेने "ति । अत्र धूमत्वस्यावच्छेदकताप्रयोजकतृतीयान्तोल्लेख्यत्वा- भावात् घटधूमभेदद्वयावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदवत्त्वरूपान्यतरत्वावच्छिन्न- रूपप्रतियोगिनि साक्षात् विशेषणत्वाभावाच्च न ताशाभावप्रतियोगिता- वच्छेदकत्वशंकेति ध्येयम् । भेदत्वेने "ति । अत्राप्ययोगोलकभेदशून्ये घटाभाववति तादृशप्रतीत्यनुदयापतेः न तादृशान्यतरत्वमात्रस्य प्रतियोगि- तावच्छेदकत्वम् । भेदरवेनायोगोलकभेदघटान्यतराभावस्य संयोगसंबन्धा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य केवलान्वयित्वेन नायोगोलकभेदाभावसमनैयत्यं ; स्वरूपसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य तत्समनैयत्यसंभवेऽपि अयोगोलक- भेदशून्यस्य स्वरूपसंबन्धेन तादृशान्यतरत्वावच्छिन्नवतोऽप्रसिद्धत्वेनाति- प्रसङ्गविरहात् तादृशान्यतरत्वस्यैव प्रतियोगितावच्छेदकत्वसंभवेनातिव्याप्त्य प्रसक्तेः तादृशाभावोपेक्षेति ध्येयम् । "न्यूनवृत्तित्वं चे"ति । यद्यपि वाच्यत्वसाध्यके लक्षणघटकज्ञेयत्वत्वेन वाच्यत्वाभावीयप्रतियोगिताया न्यून- वृत्त्यैव ज्ञेयत्वत्वं न्यूनवृत्तित्वनिरुक्तौ स्वपदेन तदभावीयप्रतियोगिताया एवोपादेयतया समनियताभावैक्यमते तादृशाभावस्य वाच्यत्वत्वेन ज्ञेयत्वा- भावाभिन्नतया तदीयप्रतियोगिताया ज्ञेयत्वेऽपि सत्वात् , तथापि स्वसमाना- धिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्व-स्वावच्छेदकत्व-सामानाधिकरण्यैतत्रितय - संबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकतदभावीयप्रतियोगित्वाभाववत्तदभावीयप्रतियो गितावच्छेदकं न्यूनवृत्तिभिन्नं सत् यदवच्छेदकमित्यनेन विवक्षणीयमिति न दोषः । एतत्कल्पे साध्यव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगितायामपि स्वन्यूनवृत्तिधर्मानवच्छिन्नत्वं देयम् ; तेन वहिसाध्यके वहित्येन महानसीयव- हिघटान्यतराभावस्य यावदन्तर्गतस्य प्रतियोगिताया न्यूनवृत्तिभिन्नावच्छेद- कापसिद्धावपि न क्षतिः ।

·न्यायरने "अथ. वे"ति। वयाधभावीयप्रतियोगिताया: प्रमेयसामान्यवृत्तित्वे वाह- " स्वव्यापकतत्कान्यत्वे "ति । स्वनिरूपकत्व स्वाश्रयसमानाधि- करणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्व-स्वाश्रयसामानाधिकरण्यैतल्लितयसंबन्धेनाव - च्छेदकताविशिष्टान्यप्रतियोगितावच्छेदकमेव तादृशोभयाभाववत्प्रतियोगिताव- च्छेदकमित्यनेन विवक्षणीयमिति नाननुगमादि दोपः । एतत्कल्पे व्यापक- तावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतिगितायामपि निरुक्तत्रितयसंबन्धेनावच्छेदकता- विशिष्टान्यत्वं देयं ; तेन वहित्येन महानसीयवहिघटान्यतराभावीयतादृशा वच्छेदकत्वस्याप्रसिद्धावपि नाव्याप्तिः । अत्र स्वव्यापकत्वशरीरे स्वाधिकरणत्यस्य प्रतियोगितावच्छेदकता- घटकसंबन्धेनैव विवक्षणीयतया यादृशामावप्रतियोगितावच्छेदकताघटकः कालिकसंबन्धो विषयितासंवन्धो वा तदभावीयतादृशप्रतियोगितावच्छेदक- त्वस्य स्वव्यापकतत्कान्यत्वाप्रसिद्ध्या अप्रसिद्धिरत आह 'स्वन्यूनवृत्ति- भिन्नायाः प्रतियोगिताया" इति । अवच्छिन्नत्य-सामानाधिकरण्य- समानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वैतत्रितयसंवन्धेन धर्मविशिष्टान्याया इत्यर्थः; तेन नाननुगमः । एतत्कल्पे व्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रति- योगितायामपि निरुक्तत्रितयसंवन्धेन धर्मविशिष्टान्यत्वं देयं, तेन न वहिवेन महानसीयवहिघटान्यतराभावीयप्रतियोगितायाः तादृशत्वविरहेऽपि अव्याप्तिः । निरुक्तकल्पत्रयेऽपि भावरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यनिवेशावश्यक- तया गौरवात् आह---" तत्प्रतियोगितासमानाधिकरणे "ति । एतत्कल्पे प्रतियोगिनि भावत्वनिवेशः प्रयोजनामावाद्धेय. । अत्र पाठभेदः गादायों दर्शितः-स्व. सामानाधिकरणमिति गदाधरी-स्व. विशेषणताविशेषेण विचिद्विशिष्टस्याभावनिष्टताशाभावत्वल्पप्रतियोगितावच्छेदका. वच्छिन्नसामान्याधिकरण्यमस्तीति व्यभिचारिणि अतिव्याप्ति.; तद्वारणाय प्रतियोगिता- ·" असभव व्यापक्ता- . निवेशात् । द्वितीयस्वलक्षणम् " इति । हेतुसामानाधिकरण्याशे स्वरूपसवन्धनिवेश पर्यवसितभावभिन्नत्वनिवेशाभिप्रायेण । " अव्याप्ति "ति । वच्छेदकरूपे भाववृत्तित्वनिवेशकल्पाभिप्रायेण , तत्कल्पे 'भावभिन्नत्वा "प्रमेयसाध्यकम्थल" इति । ननु एतत्कल्पे धूमसाध्यके कालिकसमन्धेन धूमाभावप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टवहिसामानाधिकरण्य •मादायातिव्याप्तिवारणाय प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसनन्धेन प्रतियोगि तावच्छेदकवैशिष्टय निवेशनीय , तथा च वहिसाध्यकसद्धेतौ विषयितया वहित्वविशिष्टामावस्य प्रतियोगितावच्छेदकताघटकविषयितया प्रतियोगि- तावच्छेदकविशिष्टज्ञानादिना पर्वतादौ सामानाधिकरण्याभावादव्याप्ति वारणाय साध्यतावच्छेदकनिष्ठावच्छेदकताया साध्यतावच्छेदकताघटक सबन्धावच्छिन्नत्वनिवेशावश्यकतया कथ सयोगादिसबन्धावच्छिन्नप्रमेयत्व निष्ठावच्छेदकताकाभावमादाय लक्षणसमन्वय इति चेन्न , अतिव्याप्ति वारणाय साध्यतावच्छेदकताघटकसबन्धेनैव प्रतियोगितावच्छेदकवैशिष्टयस्य निवेश्यत्वात् साध्यतावच्छेदकनिष्ठावच्छेदकताया तत्सबन्धावच्छिन्नत्वा " लघुरूपसमनियत "ति । प्रमेयवहित्वाद्यवच्छिन्नसाध्यक इत्यर्थ , यद्यपि गुरुधर्मस्यावच्छेदकत्व सिद्धान्ते आवश्यकम् , साध्यवन्निष्ठगोत्वाभावीयप्रतियोगिताया लाघवेन गोसमवेतत्वस्यैवावच्छेदक अन्यथा निवेशात् । वच्छेदकावच्छिनभावसामानाधिकरण्य भट्टाचार्य विवक्षितम् । एतत्वल्पे प्रतियोगिनि भावत्व न निवेशनीयमिति प्रतिपादयति 'एतत्कल्प इति-स्व यद्यपि भट्टाचार्य कपिसयोगात्मकाभावस्य देशिकविशेषणतया हेतुसामानाधि करण्यविरहेण भावभिनत्वविरहेण च इति वक्ष्यमाणत्वात् भावभिन्नत्वविशेषणमपि आवश्यक मिति प्रतिभाति तथापि हेतुमामानाधिकरण्ये स्वरूपसबन्धनिवेशेन दोषवारणान् भाव भिन्नत्वनिवेशो अनास्थयोक्तमित्यभिप्राय -स्व 'भावभिनत्वानिवेशादित्यस्य हेनुमामानाधिकरण्याशे स्वरूपसवन्धानिवेशादि त्यर्थ ·न्यायरने १९८ तया तद्विन्नगवेतरासमवेतत्वसकलगोवृत्तित्वाभ्यां गोत्वभिन्नाभावस्य याव- दन्तर्गतस्य गोत्वरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्याभावादसंभवापत्तेः; तथापि तत्समनियताभावान्तरमादाय तस्यापि प्रतियोगिसामानाधिकरण्यात् नासंभव इति तदनावश्यकम् । ननु प्रमेयवहिसाध्यके विषयितया प्रमेयवहित्वविशिष्टाभावस्यैव प्रसिद्धेः नाव्याप्तिः। न हि वहित्वस्यैव ताशाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं. संभवति , प्रमेयवयविषयकवहिविषयकज्ञानवति तादृशाभावासत्वप्रसंगात् ; न च संयोगेन प्रमेयवहिसाध्यके विपयितया प्रमेयवहित्वविशिष्टस्य संयोगेन योऽभावः तस्य केवलान्वयितया वहित्वस्यावच्छेदकत्वेऽपि संयोगेन विपयि- तया वदित्वविशिष्टस्यासत्वादेव नातिप्रसंग इति वाच्यम् ; प्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नत्वस्य प्रयोजनाभावेनानिवेशात् समवायेन तादृशामावप्रसिद्धेः। न च प्रमेयत्वविशिष्टात्मत्वसाध्यकईश्वरत्वहेतुके विषयितया साध्यतावच्छेदकविशिष्टाभावस्य हेतुसामानाधिकरण्याभावेन व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्याप्रसिद्धेः अव्याप्तिरिति वाच्यम् ; आत्मत्व- मात्रविषयकज्ञान-प्रमेयत्वमात्रविषयकज्ञानान्यतरत्वविशिष्टस्य साध्यतावच्छे- दकरूपेणाभावस्यैव प्रसिद्धेरिति चेन्न; प्रमेयत्वविशिष्टेश्वरावृत्तिसाध्यक- ईश्वरत्वहेतुके विपयितया साध्यतावच्छेदकविशिष्टाभावस्य हेतुसामानाधि. करण्यविरहेण व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामावमादायातिव्याप्तेः साध्यतावच्छेद- कनिष्ठावच्छेदकतायां विषयितासंवन्धानवच्छिन्नत्वनिवेशस्यावश्यकतयोक्त- गुरुधर्मावच्छिन्नसाध्यके तादृशावच्छेदकताकाभावाप्रसिद्ध्या अव्याप्तेर्दार- त्वात् । पूर्वोक्तदिशातिव्याप्तेरि "ति । पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्वाभावरूप- प्रतियोगिसामानाधिकरण्यमादायातिव्याप्तेरित्यर्थः । ननु पूर्वक्षणवृत्तित्ववि- शिष्टस्वाभावत्वे तत्प्रतियोगितासमानाधिकरणतत्प्रतियोगितानिरूपकाभावव- " ·द्वितीयस्वलक्षणम् दृत्तितावच्छेदकान्यतत्पतियोगितावच्छेदकत्वाभावात् नोक्तातिव्याप्तिरिति चेन्न; तादृशविवक्षाकल्पे रहिसाध्यके यावदन्तर्गतवहिरवेन महानसीयवह्नि- घटान्यतरामावस्य ताशप्रतियोगितावच्छेदकाप्रसिद्ध्या अन्यासिवारणाय साध्यव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगितायामपि स्वसमानाधिकरण- स्वनिरूपकाभाववद्वृत्तितावच्छेदकधर्मावच्छिन्ना ‘या या प्रतियोगिता तत- दन्यत्वनिवेशावश्यकतया संयोगेन द्रव्यस्य अव्याप्यवृत्तित्वमते धूमाभावस्य लक्षणघटकत्वानुपपत्त्या व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमादायातिव्याप्तेरिणाय प्रतियोगिताया अनतिरिक्तवृत्ति सत् यदवच्छेदकमित्येतादृशविवक्षणस्यैवादर- णीयत्वेन पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्वाभावत्वे तादृशावच्छेदकत्याक्षतेरतिव्याप्तेर्दु- रित्वात् । न च तादृशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नभावसामानाधिकरण्य- निवेशान्नातिव्याप्तिः, सिद्धान्तेऽपि प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्ने भावत्व- निवेशस्यावश्यकतया मन्मते तन्निवेशे गौरवविरहादिति वाच्यम् ; सिद्धान्ते तत्प्रतियोगितासमानाधिकरणेत्यादिकल्पस्यैवादरणीयतया पूर्वक्षणवृत्तित्वविशि- प्टस्वाभावत्वरूपप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यमादायातिव्या - प्स्यप्रसक्तेः तदनावश्यकत्वात् ; किश्च एतन्मते संयोगेन द्रव्यस्याव्याप्य- वृत्तित्वमते संयोगेन वयादिसाध्यके साध्यतावच्छेदकसंबन्धघटितव्यापक. ताप्रसिद्धयर्थम् साध्यवन्निष्ठाभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्यनिवेशावश्यकतया वाच्यत्वसाध्यकेऽपि दर्शितविशिष्टाभावमादाय लक्षणसमन्वयसंभव प्रति- योग्यवृत्तिश्चेति ग्रन्थानुस्थितिः गौरवं च । यद्यपि स्वप्रतियोगितावच्छेदकसंबन्धघटितव्यापकत्वमिति सिद्धान्तेऽपि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावसंग्रहो न संभवति, संयोगेन वाच्य- त्वामावस्यापि पूर्वक्षणवृतित्वविशिष्टस्वाभावनिष्ठा या स्वप्रतियोगिता तद- वच्छेदकस्वरूपसंवन्धघटितसाध्यव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिता - कत्येन लक्षणपटकतया तस्य च तादृशस्वरूपसंबन्धन वाच्यत्वत्वरूपप्रति- ·न २०० न्यायरत्ने योगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यमादाय सर्वत्र लक्षणसमन्वयात् ; च संयोगेन वाच्यत्वाभावीयप्रतियोगितायाः स्वसमानाधिकरणस्वनिरूपका- भाववद्वृत्तितावच्छेदकवाच्यत्वत्वावच्छिन्नत्वेन तदन्यत्वविरहात् तादृशामावस्य न लक्षणघटकतेति वाच्यम् ; स्वनिरूपकाभाववद्वृत्तित्वांशे स्वावच्छेदक- संबन्धावच्छिन्नत्वनिवेशावश्यकत्वेन तादृशसंयोगेन वाच्यत्वादेरवृत्तेः वाच्य- त्वत्वस्य तादृशवृत्तितावच्छेदकत्वविरहात् । न चैवं तादृशाभावस्य लक्षण- घटकत्वेऽपि तत्प्रतियोगितासमानाधिकरणेत्याद्यवच्छेदकत्वस्य वाच्यत्वत्वे- ऽसंभवेन न तदवच्छिन्नसामानाधिकरण्यमादाय लक्षणयोग इति वाच्यम् ; तत्रापि स्वनिरूपकाभाववद्वृत्तित्वांशे स्वावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नत्वविवक्षाया आवश्यकत्येन वाच्यत्वत्वे तादृशावच्छेदकत्वानपायात् । न च स्वनिरूपका- भाववद्वृत्तित्वांशे स्वावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नत्वनिवेशे वयादिसाध्यके सत्ता- सामान्यामावस्यापि लक्षणघटकतया यावदन्तर्गततादृशाभावीयप्रतियोगि- तानिरूपकाभावयति सामान्यादौ स्वावच्छेदकसमवायसंबन्धेन वृत्तेरप्रसिद्धया तत्प्रतियोगितासमानाधिकरणेत्याद्यवच्छेदकाप्रसिद्धया अव्याप्तिरिति वा च्यम् ; सत्ताभावस्य स्वरूपसंबन्धेन हेतुसामानाधिकरण्याभावेन लक्षण- घटकत्वविरहादिति पूर्वपक्षोऽवतरति ; तथापि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्ना- भावास्वीकारे तत्प्रतियोगितावच्छेदकसंग्रहायोपात्ततत्प्रतियोगितासमानाधिक- रणेति विशेषणवैयथ्य स्यादिति तदावश्यकता द्वितीयचक्रवर्तिलक्षणवदिति बोध्यम् ; एवं वहित्वेन धूमकालावच्छिन्नधूमवद्वृत्तित्वविशिष्टामावस्य धूमा. भावसमनियततया तदवच्छेदकवहित्वावच्छिन्नसामानाधिकरण्यमादायाति- व्याप्तिवारणाय प्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणमेव तदवच्छेदकेत्यनेन विवक्षणीयम् ; तथा च महानसीयवहयभावस्यातयात्वादव्याप्तिरतो व्यापक- तावच्छेदकरूपपर्याप्तावच्छेदकताकप्रतियोगिताकाभावस्यैव विवक्षणीयतया न सर्वत्र विशिष्टाभावमादाय लक्षणसत्वशंकेति ध्येयम् ।

·" अस्तु . द्वितीयस्वलक्षणम् पूर्वोक्तदिशे"ति । "सत्तावान् जाते "रित्यादौ कालिकसंबन्धेन हेतुसमानाधिकरणसत्ताभावमादायेत्यर्थः । ननु भावभिन्नाभावनिवेशे वह्नि- साध्यके घटवृत्तिरूपध्वंसवदन्यत्वाभावस्य कालिकसंबन्धेन हेतुसमानाधि- करणस्य भावरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्याभावादव्याप्तिरत आह- वे"ति । "संयोगध्वंसेने "ति । तत्प्रतियोगितासमानाधिकरणेत्यादिप्रति- योगितावच्छेदकनिवेशाभिप्रायेणेदं ; तत्कल्पे प्रतियोगिनि भावत्वत्यागस्योक्त- त्वात् ; अयोगोलकनाशजन्यसंयोगनाशसंभवस्थलानुरोधेनाह-~-" अनुयोगि- ते "ति । वहिपकारकप्रमाविषयत्वादेः कालत्वसंदेहात् कालिकसंबन्धपरि- 'प्रतियोगिवृत्तय "इति । प्रतियोगितावच्छेदकसमानाधिकरणा इत्यर्थः । तेनायोगोलकान्यत्वप्रकारकप्रमाविषयत्वाभावस्य तादृशविषयत्व- स्वादिना प्रमेयाभावाभिन्नत्वेन प्रमेयमात्रस्य तत्प्रतियोगित्वेन तादृशाभावस्य प्रमेयरूपप्रतियोगिवृत्तित्वेऽपि नातिव्याप्तिरिति बोध्यम् । त्यागः। इति द्वितीयस्वलक्षणम् 16 'संयोगादिध्वंसेने "ति गादाययो पाटो दृश्यते--स्व. प्रतियोगिवृत्तयः" इति गदाधरीपाठो न दृश्यते--स्व, । 26 ·" "अयमात्मा श्रीरामचन्द्रपरब्रह्मणे नमः। पट्टाभिरामटिप्पण्यां प्रथमस्वलक्षणम् श्रीदक्षिणामूर्तिरशेषमर्थ व्यबोधयञ्चेतसि मे निषण्ण । तत्प्रेरिता मां रसनासमेत्य वाग्वादिनी वादयतु प्रसन्ना । 'यत्समानाधिकरणा इत्यादि" तत्प्रतियोगितायां व्यधिकरणधर्मा- वच्छिन्नत्वनिवेशेनैवोपपत्तौ यत्समानाधिकरणा इति स्वविशिष्टेति च व्यर्थम् ; तथा हि साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताका व्यधि- करणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताका यावन्तोऽभावा यदधिकरणावच्छेदेन प्रति- योगिसमानाधिकरणा• तत्त्वं व्याप्तिः । “वहिमान् धूमात् ' ज्ञानात् " “कपिसंयोगाभाववान् मेयत्वादित्यादौ " तादृशस्य व्यधिकरण- धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य साध्याभावस्य हेत्वधिकरणावच्छेदेन प्रति- योगिसमानाधिकरणत्वात् लक्षणसमन्वयः । धूमवान् बहेरित्यादौ तादृशस्य घटत्वेन धूमाभावस्य हेत्वधिकरणीभूतायोगोलकान्तर्भावेन धूमाद्यात्मकप्रति- योगिसामानाधिकरण्याभावान्नातिव्याप्ति.। न च धुमाभावस्य धूमत्वेन वयभावसमनियतत्वेन तदभिन्नतया तादृशाभावस्य अयोगोलकान्तर्भावेनापि वहिरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यसत्वात् अतिव्याप्तिरिति वाच्यम् ; सम- नियताभावैक्यपक्षे लक्षणे बहुदोषप्रसक्त्यैव नन्वित्यादिना भट्टाचार्येण द्वितीयलक्षणस्य अवतारयिष्यमाणतया प्रथमलक्षणस्य समनियताभावभेदाभि- ·धूमवान् वहेरि "त्यादौ तस्य जलत्वाद्य- २०४ पट्टाभिरामटिप्पण्यां प्रायकत्वावगते । भवानन्देन द्वितीयलक्षणावतरणमन्ये प्रथमलक्षणस्य सम- नियताभावभेदाभिप्रायकतायाः कण्ठत एव कथितत्वाच्च । अथ एतलक्षणस्य समनियताभावभेदाभिप्रायकत्वे जलादिवृत्तित्व- विशिष्टगोत्वाभावस्यामावस्तु जलत्वाधभाव इत्यादिदीधितिग्रन्थविरोधः । तत्र जलवृत्तित्वविशिष्टगोत्वाभावत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य स्वसम- नियतजलत्वाभावाभिन्नत्वोपपादनादिति चेन्न । तत्र हि जलवृत्तित्वविशिष्ट- गोत्याभावस्य जलवाद्यभावरूपत्वव्यवस्थापने न दीधितिकृतामभिनिवेश । किन्तु धूमाद्यभावरूपतापतिक्षेप एव । तथा हि धूमाद्यभावस्यायोगोलकादौ गोत्वाभावरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यमादाय “ अतिव्याप्तिप्रसक्तावयं ग्रन्थः प्रवृत्तः तत्र हि जलवृत्तित्वविशिष्टगोत्वाभावा- भावस्य धूमाभावरूपत्वप्रतिक्षेप एव उपयुज्यते । न भावत्वव्यवस्थापनमपि । ननु तादृशाभावस्य जलवाभावरूपत्वे यदि निर्भरो न स्यात् तर्हि अतिसंक्षिप्तलेखननिर्बन्धितार्किकशिरोमणि जलादिवृत्ति- त्वविशिष्टगोत्वाद्यभावस्याभावो न धूमाद्यभाव इत्येव अभिदध्यात् । तस्य जलत्वाद्यभावरूपतावाचकपदं किमिति प्रायुक्त । मैवम् । तस्यापाततो युक्त्यन्तराभिप्रायकत्वात् । तथा हि जलवृत्तित्वविशिष्टगोत्वाभावाभावस्य धूमाभावरूपतापक्षेऽतिरिक्ताभावव्यक्त्यकल्पनाप्रयुक्तलाघवम् । तद्रूपतानभ्यु- पगमे तु गौरवमिति यदि परोऽभिदधीत तदा तं प्रति यदि जलवृत्ति. त्वविशिष्ट गोत्वाभावत्वावच्छिन्नाभावस्य किश्चिद्रूपता वक्तव्येति तयाभि- निवेश तदा तस्य जलवाद्यभावरूपतेव वक्तुमुचिता । न तु धूमाद्य- भावरूपता। तथा सति जलादावपि तादृशप्रत्ययप्रसङ्गादिति वक्तव्यम् । अत: तस्य जलवाद्यभावरूपतावाचकं प्रायुक्त दीधितिकार। ननु मर्वमेतदेवं स्यात् यदि प्रथमलक्षणस्य समनियताभावभेदाभि- प्रायकत्वे बीजं किश्चित् स्यात् । तदेव तु नेक्षामहे । मैवं-- धूम- ·. - प्रथमस्वलक्षणम् २०५ वान् वहेरित्यादौ धूमत्वेन धूमाद्यभावस्य वहिधुमोभयत्वेन वहिधूमोभया- भावाभिन्नतया अयोगोलकाद्यन्तर्भावेन वयादिसामानाधिकरण्यमादायाति व्याप्त्यापत्तेरेव बीजस्य जागरूकत्वात् तदर्थमवगम्यते समनियताभावभेदा मिप्रायेणैव प्रथमलक्षणमारभ्य वर्णितम् । जलादिवृत्तित्वविशिष्टेत्यनेन ग्रन्थेन समनियताभावैवयमङ्गीकृताभिप्राय जातम् , तत समनियताभावैक्यपक्षमा दाय धूमवान् वहेरित्यादावतिव्याप्ति स्मृतिपदमारूडा ततो द्वितीयलक्षण मनुभूतमिति । अत एव प्रथमलक्षणान्ते एव जलवृत्तित्वविशिष्टेत्यादिना समनियताभावैक्य स्मारित न तु मध्ये तदिह यदि समनियताभावैक्यमादाय व्यभिचारिण्यतिव्याप्ति मा प्रत्युद्भाव्यते , तदा यथाश्रुतलक्षणेऽपि तदैक्य- मादायातिव्याप्ति मयोद्भावनीया । यदि समनियताभावैक्यनिबन्धनो दोष नात्र लक्षणे उद्भावनीय इति यथाश्रुतलक्षणवादिना समय क्रियते , तदा तुल्यम् ममापि । दृश्यते चात्र यथाश्रुतात कोऽपि विशेष , यथाश्रुते हि समवायादिसबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकवाच्यत्वाद्यभाव घटवृत्तित्वादिविशिष्ट वाच्यत्वत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावश्चादायैव लक्षणसङ्गमनात् प्रतियोग्य- वृत्तिश्चेत्यादिग्रन्थानुत्थितिरूपदोष प्रसज्यते , स चात्र कल्पे नास्तीति यथा श्रुतादन विशेष प्रतिभाति । अथ प्रथमलक्षणस्य समनियताभावभेदाभिप्रायकत्वे बहुतरभट्टाचार्य ग्रन्थसन्दर्भविरोध प्रसज्यते । तथा हि यादृशप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टा नधिकरण साध्यवत् तादृशप्रतियोगितावच्छेदकत्व व्यापकतावच्छेदकत्वमिति अस्मिन् परिकारे यादृशप्रतियोगितावदनधिकरणत्व विहाय यादृशप्रति योगितावच्छेदकविशिष्टानधिकरणत्वनिवेशस्य घटायभावाना घटत्वादिना प्रमेयसामान्याभावाभिन्नत्वमादाय व्यावृत्ति दर्शिता, तच्च विरुध्यते , न तु प्रथमलक्षणस्य समनियताभावभेदाभिप्रायकत्वनिर्भरेण तादृशग्रन्थ प्रवृत्त । किन्तु समनियताभावैक्यपक्षे तद्भेदपक्षे च प्रतियोगितावच्छेदक- .

·२०६ पट्टाभिरामटिप्पण्यां निवेशव्यावृत्तिः भट्टाचार्यः प्रथमतः तदैक्यपक्षे ब्यावृत्तिमाख्याय पश्चात् तद्भेदपक्षे तामाख्यातवान् ; अत एव समनियतामावैक्यादित्यनभिधाय सम- नियताभावैक्यमते इत्युपक्रान्तम् ; अत एवानुपदं तादशाभावानामभेद इति सप्तम्यन्तनिर्देशेन तादृशामावाभेदस्य विवादत्वं सूचितम् सविवादत्वनिबन्ध- नादेव स्वरसात् समनियताभावानामभेदाभ्युपगन्तृनयेऽपीत्यादिग्रन्थेन प्रति- योगितावच्छेदकनिवेशव्यावृत्तिरन्यथा दर्शिता। तत्र समनियताभावान- भ्युपगन्तृनयेविति तु शब्दमप्रयुज्य अपिशब्द प्रयुञ्जानो भट्टाचार्यः पूर्व- कल्पेऽस्वरसम् अत्र कल्पे निर्भरश्च सूचयतीति चेन्न ; एवमपि संयोगादिना द्रव्यत्वाधभावस्य स्वसमनियतघटत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकवयाद्यभावा- भिन्नत्वकथनमनुपदमुत्तरत्र विरुध्यते । यत्समानाधिकरणा इत्यादि अत्र स्वविशिष्टहेत्वधिकरणान्तर्भावेन प्रतियोगिसमानाधिकरणा इतिस्थाने व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताका इति वक्तुं युक्तम् ; वहिमान् धूमादित्यादिसद्धेतौ सर्वत्र घटत्वाद्य- वच्छिन्नवयादिनिष्ठतादृशप्रतियोगिताकानां यावतामेवाभावानां व्यधिकरण- धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वात् लक्षणसमन्वयः। धूमवान् वहेरित्यादौ व्यभिचारिणि साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यनिष्ठप्रतियोगिताकामावस्यापि लक्षणघटकत्वात् तस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वाभावात नाति- व्याप्तिरिति । ननु सत्तावान् द्रव्यत्वादित्यादौ हेत्वधिकरणे महाकाले कालिक- संबन्धेन वर्तमानस्य सत्तावाद्यवच्छिन्नसत्तानिष्ठप्रतियोगिताकाभावस्य व्यधि- करणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावादत्र्याप्तिः । न च स्वप्रतियोगिता- चच्छेदकावच्छिन्नवत्तामहविरोधितानियामकसंबन्धेन हेत्वधिकरणवृत्तित्वविव- क्षणात् नायं दोषः इति वाच्यम् ; समवायसंबन्धेन संयोगवचाबुद्धेरपि व्याप्यवृत्तित्वग्रहशून्यकालीनायाः संयोगाभाववत्ताबुद्धिप्रतिबन्धकताया भट्टा- ·प्रथमस्वलक्षणम २०७ चार्यसम्मततया संयोगाभाववान् मेयत्वादित्यादौ तादृशसमवायसंबन्धेन हेत्वधिकरणवृत्तिसंयोगात्मकाभावस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताक- त्वाभावेन तथाप्यव्याप्तेरपरिहात् ; स्वरूपसंबन्धेन हेत्वधिकरणवृत्तीनामतथा- त्वेनाव्याप्तेरनपायात् । अथ व्यापकतावच्छेदकप्रतियोगितायां साध्यनिष्ठत्वनिवेशात् नायं दोपः । साध्यनिष्ठप्रतियोगिताकस्य संयोगस्य हेत्वधिकरणे स्वरूपसंबन्धेन वृत्तित्वाभावात् हेत्वधिकरणे स्वरूपसंबन्धेन वर्तमानस्य संयोगाधिकरणत्वादेः साध्यनिष्ठप्रतियोगिताकत्वाभावात् व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावस्यैव लक्षणघटकत्वादिति चेन्न ; एवमपि संयोगाधिकरणत्वाद्यभावसाध्यकप्रमेय- स्वादिहेतौ साध्यनिष्ठप्रतियोगिताकस्य संयोगाधिकरणत्वाद्यात्मकाभावस्य तथात्वादव्याप्तेरपरिहारात् । ननु अभावपदं भावभिन्नपरं ; नातः संयोगाधि- करणत्वाद्यात्मकाभावमादाय दोषः; हेत्यधिकरणवृत्तित्वं तु स्वरूपसंबन्धेन ; तेन सत्तावान् द्रव्यत्वादित्यादौ कालिकसंबन्धेन हेत्वधिकरणवृत्तिसत्ताभाव- मादाय न दोषः । साध्यनिष्ठत्वं तु प्रतियोगिताया न निवेशनीय ; प्रयोजना- भावादिति चेन्न ; एवमपि संयोगेन द्रव्यस्याव्याप्यवृत्तितया वहिमान् धूमा- दित्यादौ वह्नित्वावच्छिन्नवयभावं संयोगी गुणाद्यन्यत्वविशिष्टसत्वादित्यादौ संयोगत्वावच्छिन्नसंयोगाभावञ्चादायाव्याप्ते. तथापि अपरिहारात् इति । मैवं-साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नवनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वरूपव्या- पकतावच्छेदकत्वगर्भनिविष्ठाभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्यस्य प्रयोजनाभावे- नानिवेशनीयतया संयोगाभावनिष्ठप्रतियोगितायाः साध्यवन्निष्ठसंयोगाद्यात्म- काभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वात् वह्निसंयोगादिनिष्ठप्रतियोगितायाश्च साध्य- वन्निष्ठवड्यभावाद्यात्मकाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वात् तादृशाभावानां लक्षण- घरकत्वाभावात् । अथैवमपि सत्तावान् द्रव्यत्वादित्यादौ हेत्वधिकरणे कालि- कसंबन्धेन वर्तमानसत्तात्वावच्छिन्नाभावमादाय दोपस्य स्वरूपसंवन्धेन हेत्व- ·२०८ पट्टाभिरामटिप्पण्या धिकरणवृत्तित्वनिवेशेन वारणेऽपि तत्र लक्षणघटकीभूताभावाप्रसिद्धिः । तत्र हि घटत्वेन सत्तामावो लक्षणघटको वाच्यः; तच्च न संभवति । सत्ताभाव- प्रतियोगित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य सत्ताभावात्मकामावस्य साध्यवति काले कालिकसंबन्धेन वर्तमानस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वात् सत्ताभावप्रति- योगितायाः। न च घटत्वेन वाच्यत्वाभाव एव सर्वत्र लक्षणघटको भविष्यति तत्प्रतियोगिताया- केवलान्वयितावच्छेदकत्वेन तदवच्छिन्नप्रति- योगिताकाभावाप्रसिद्धेरिति वाच्यम् ; तथा सति द्रव्यं सत्त्वादित्यादौ अतिव्याप्तेः व्यतिरेकितावच्छेदकप्रतियोगितामात्रस्यैव साध्यवति महाकाले कालिकसंबन्धेन वर्तमानो योऽभावः तत्प्रतियोगितावच्छेदकतया केवला- न्वयितावच्छेदकीभूतवाच्यत्वादिनिष्ठप्रतियोगिताया एव लक्षणघटकत्वेन तन्निरूपकाभावस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वनियमात् । अथ साध्यतावच्छेदकसंबन्धेन साध्यवत्ताज्ञान प्रति विरोधिता- नियामको यस्संबन्धः तेन संबन्धेन साध्यवन्निष्ठत्वमभावस्य निवेशनीयम् ; तेन द्रव्यं सत्त्वादित्यादौ तादृशविशेषणतासंबन्धेन साध्यवन्निष्ठाभावप्रति. योगितानवच्छेदकद्रव्यत्वत्वावच्छिन्नद्रव्यत्वनिष्ठप्रतियोगिताकाभावस्य तथा- त्वान्नातिव्याप्तिरिति चेत् ; तर्हि सत्ताभाववान् जात्यभावादित्यादौ साध्यव- सामान्यनिरूपितताशसमवायसंबन्धावच्छिन्नवृत्तित्वाप्रसिद्धया अव्याप्त्या- पत्तेः। ननु विशेषणतासंबन्धेनैव साध्यवन्निष्ठत्वं विवक्षितम् । न चैवं वहिमान् धूमादित्यादौ पर्वतत्वात्मकाभावीयप्रतियोगितायाः साध्यवति विशेषणतासंबन्धेन वर्तमानो योऽभावः तत्प्रतियोगितावच्छेदकतया पर्वत- त्वात्मकाभावं संयोगाभाववान् मेयत्वादित्यादौ तथाविधसंयोगात्मकाभावञ्चा- दायाव्याप्तिरिति वाच्यम् ; हेत्वधिकरणे विशेषणतासंबन्धेन तादृशाभावानां लक्षणघटकत्वासंभवादिति चेत् ; एवमपि सर्वासामेव प्रतियोगितानां साध्य. वनिष्ठाभावीयव्यधिकरणसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकत्वात् व्यापकता- ·प्रथमस्वलक्षणम् वच्छेदकप्रतियोगित्वाप्रसिद्धिः उत्तरत्र पुनरपि व्यापकताघटकसंबन्धग्रहणा- भावेन भट्टाचार्योपदर्शितरीतेः असंभवदुक्तिकत्वात् । प्रतियोगितायां साध्यता- वच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नत्वनिवेशे वहिमान् धूमादित्यादौ साध्यतावच्छेद- कीभूतसंयोगसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकप्रतियोगित्वाप्रसिद्धयाव्या. तिः । न च व्यापकताघटकाभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्यं निवेश्यते । तथा च व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकवयभावप्रतियोगिनो बहेः संयोगसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य वहिमति प्रतियोगिव्यधिकरण- वाभावेन तादृशाभावो व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नवहयभाव एवेति कथमव्याप्ति- रिति वाच्यम् ; एवं सति वहित्वावच्छिन्नवयभावीयप्रतियोगिताया अपि तदीत्या व्यापकतावच्छेदकत्वेन तस्य च व्यधिकरणधर्मप्रतियोगिताकत्वा- भावादव्याप्तेः दुर्वारत्वात् । अत एव स्वावच्छिन्ननिरूपितसाध्यतावच्छेदक- संबन्धावच्छिन्नाधिकरणतावद्भिन्नसाध्याधिकरणकं यद्यत् स्वं तद्भिन्नव्यापक- तावच्छेदकत्वमित्यपि निरस्तम् । तादृशवहित्वावच्छिन्नवहिनिष्ठप्रतियोगि- ताकाभावमादायाव्याप्त्यापत्तेः । अथ साध्यवन्निष्ठाभावीययत्किञ्चित्संबन्धा- वच्छिप्रतियोगितानवच्छेदकत्वं व्यापकतावच्छेदकत्वम् । वह्निमान् धूमादि- त्यादौ तादृशसमवायस्वरूपादिसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकीभूतपट- त्वाधवच्छिन्नवाच्यत्वादिनिष्ठप्रतियोगिताकाभावानामेव तथात्वात् लक्षण- समन्वयः । धूमवान् वहेरित्यादौ अयोगोलकान्यत्वत्वेनायोगोलकान्यत्वाभाव- स्यापि लक्षणघटकत्वात् नातिव्याप्तिरिति चेत् तर्हि ज्ञानवान् आत्मत्वादि- त्यादौ तादृशाभावीयविषयतासंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकीभूतसम- वायसंबन्धावच्छिन्नज्ञानत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य सुषुप्त्यादिकाला- वच्छेदेन हेतुसमानाधिकरणस्यातथात्वादव्याप्तेः सर्वत्रैव समवायस्वरूपादि- संबन्धावच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकीभूतकालिकविशेषणताविषयतादिसं- यन्धावच्छिन्नद्रव्यत्वत्ववाच्यत्वत्वाद्यवच्छिन्नद्रव्यत्ववाच्यत्वादिनिष्ठप्रतियोगि- ·२१० पट्टाभिरामटिप्पण्यां ताकस्य लक्षणघटकस्यातयात्वादसंभवस्य वा प्रसक्तेः । अथ लक्षणघटकी. भूताभावप्रतियोगितायां स्वरूपसंबन्धावच्छिन्नत्वनिवेशात् नायं दोषः स्वरूपसंबन्धावच्छिन्नज्ञानत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावस्य स्वरूपसंबन्धा- वच्छिन्नद्रव्यत्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य च केवलान्वयित्वेन व्यधि- करणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावामिन्नत्वात् स्वरूपसंबन्धावच्छिन्नवाच्य- त्वाद्यभावस्य च व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्यैव लक्षणघटकत्वा- दिति चेत् , एवमपि भगवत्समयेतभेदस्य विषयतासंबन्धेन साध्यतायां नि. त्यज्ञानत्वादिहेतौ विषयतासंबन्धघटितव्यापकतावच्छेदकीभूतस्वरूपसंबन्धा. वच्छिन्नभगवत्समवेतभेदत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य भगवत्समवेतत्व- रूपतया स्वरूपसंबन्धेन हेतुसमानाधिकरणस्यातयात्वादन्याप्ते?रित्वात् । ननु भगवत एव विषयतासंबन्धेन भगवज्ञानसंबन्धितया तनिष्ठात्यन्ताभावी. यविषयतासंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगितैवाप्रसिद्धति कथं तत्संबन्धघटितव्यापक- तावच्छेदकत्वम् तस्या इति स्वरूपादिसंबन्धघटितव्यापकतावच्छेदकीभूत- प्रतियोगिताकवाच्यत्वाद्यभावस्यैव तत्र लक्षणघटकत्वात् नाव्याप्तिः । न च घटत्येन पटो विषयतासंबन्धेन नास्तीति प्रतीतिसिद्धाभावीयप्रतियोगितैय ताशी प्रसिद्धयतीति वाच्यम् ; तर्हि भगवत्समवेतभेदनिष्ठप्रतियोगित्वेन घटो विषयतासंबन्धेन नास्तीति प्रतीतिसिद्धाभावीयविषयतासंबन्धावच्छिन्न- प्रतियोगितावच्छेदकत्वमेव भगवत्समवेतभेदनिष्ठप्रतियोगितायाः इति कथं तत्संबन्धघटितव्यापकतावच्छेदकत्वं तस्याः । नन्वेवं सति सद्धतौ सर्वत्र वाच्यत्वादिनिष्ठप्रतियोगिताया अपि वाच्यत्वादिनिष्ठप्रतियोगित्वेन घटो नास्तीति प्रतीतिसिद्धाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेन व्यापकतावच्छेदकप्रति- योगित्वामसिद्धिः । न च घटत्वपटत्वाभ्यां किमपि प्रमेयं नास्तीति प्रतीति- सिद्धाभावीयप्रतियोगितैव व्यापकतावच्छेदिका तस्याः केवलान्वयित्वेन तयधिकरणप्रतियोगित्वाप्रसिद्धेः इति वाच्यम् ; तद्रीत्या व्यभिचारिण्यपि ·प्रथमस्वलक्षणम् २१५ तादृशप्रतियोगिताया एव व्यापकतावच्छेदकत्वापत्त्या अतिव्याप्तेः । अतः साध्यवन्निष्ठाभावीययत्किञ्चित्संबन्धावच्छिन्नप्रतियोगितानिरूपितसामानाधि - करण्यप्रत्यासत्त्यवच्छिन्नावच्छेदकताशून्यत्वमेव व्यापकतावच्छेदकत्वम् । व्य- भिचारिणि व्यभिचारनिरूपकाधिकरणान्यत्वनिष्ठप्रतियोगिताया अपि साध्य- वन्निष्ठाभावीयविशेषणतासंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगितानिरूपितसामानाधिकरण्य- प्रत्यासत्त्यवच्छिन्नावच्छेदकताशून्यतया तन्निरूपकाभावस्य व्यधिकरणधर्मा- यच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वविरहात् नातिव्याप्तिरिति वक्तव्यम् । तथा च दर्शितस्थले भगवत्समवेतभेदनिष्ठप्रतियोगितायाः विषयतासंबन्धावच्छिन्न- प्रतियोगितायां व्यधिकरणतया अवच्छेदकत्वेऽपि सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्य- वच्छिन्नावच्छेदकताशून्यत्वमक्षतमेवेति चेत् । तत्र विषयतासंबन्धावच्छिन्न- प्रतियोगितानिरूपितसामानाधिकरण्यप्रत्यासत्यवच्छिन्नावच्छेदकताया एवा- प्रसिद्धत्वेन तच्छून्यत्वस्य तादृशप्रतियोगितायां दुरुपपादत्वात् । अथ सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्यवच्छिन्नावच्छेदकत्वं हि तत्प्रतियोगि- तासमानाधिकरणत्वे सति तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वम् । तथा च विरुद्धघट- त्वपटत्वाभ्यां विषयतासंबन्धेन किमपि प्रमेयं नास्तीति सिद्धाभावीया या विषयतासंबन्धावच्छिन्ना प्रतियोगिता तत्समानाधिकरणत्वे सति तदवच्छेद. कत्वं घटत्वपटत्वोभये प्रसिद्धम् । घटत्वपटत्वोभयस्य प्रत्येकं प्रतियोगिता- समानाधिकरणत्वात् तदवच्छेदकत्वाच्च तच्छून्यत्वं भगवत्समवेतभेदनिष्ठ- प्रतियोगितायामक्षतमिति चेत् ; तर्हि तद्रीत्या भगवत्समवेतभेदनिष्ठप्रतियोगि वघटत्वाभ्यां विषयतासंबन्धेन किमपि प्रमेयं नास्तीति प्रतीतिसिद्धाभावीया या विषयतासंबन्धावच्छिन्ना प्रतियोगिता तत्समानाधिकरणले सति तद- वच्छेदकत्वस्य भगवत्समवेतभेदनिष्ठप्रतियोगितायां सत्त्वेन तच्छून्यत्वरूपं व्यापकतावच्छेदकरवं तस्या दुर्घटमेवेति ।

·पट्टाभिरामटिप्पण्यां वस्तुतस्तु यादृशप्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्त्यवच्छेदकधर्मावच्छिन्न- स्य तत्प्रतियोगिताधिकरणवृत्तित्वं सैव सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्यवच्छिन्ना प्रतियोगितावच्छेदकता । तथा च घटत्वपटत्वाभ्यां किमपि प्रमेयं विपयतया नास्तीति प्रतीतिसिद्धाभावीयप्रतियोगिताया अपि सामानाधिकरण्यप्रत्या- सत्यवच्छिन्नावच्छेदकत्वाप्रसिद्धिर्दुर्वारेत्यधिकमन्यत्र विवेचनीयमास्ते । तथा च कथं भगवत्समवेतभेदसाध्यकाव्याप्तिरिति । मैवं-तत्र भगवत्समवेतभेद. विषयकयत्किञ्चिजन्यज्ञानव्यक्तेरपि साध्यवत्त्या तन्निष्ठात्यन्ताभावीयविषय- तासंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगितानिरूपितसामानाधिकरण्यप्रत्यासत्यवच्छिन्नाव - च्छेदकतायाः तदविषयीभूतघटादिनिष्ठतद्वयक्तित्वादौ प्रसिद्धत्येन तच्छून्यत्व. स्य भगवत्समवेतभेदप्रतियोगितायामक्षतत्वात् । एवं कालिकसंबन्धेन गगनादेर- वृत्तितामते महाकालभेदस्य कालिकसंबन्धेन साध्यतायां महाकालवादिहेतौ कालिकसंबन्धघटितव्यापकतावच्छेदकीभूतमहाकालभेदत्वावच्छिन्नस्वरूपसंब - न्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावस्य महाकालत्वरूपस्य स्वरूपसंबन्धेन हेतुसमा नाधिकरणस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रयियोगिताकत्वाभावात् अव्याप्तिः । साध्यवनिष्ठाभावीयकालिकसंवन्धावच्छिन्नप्रतियोगितानिरूपितसामानाधिक - रण्यमत्यासत्त्यवच्छिन्नावच्छेदकताया गगनत्वादौ प्रसिद्धिः । वस्तुतः कालि. कसंबन्धेन गगनादेःवृत्तित्वेऽपि न क्षतिः । कालिकसंबन्धावच्छिन्नप्रति- योगिताकगवाघभावस्य मन्दुरायवच्छेदककाले सत्त्वेन गोत्वादावेव तादृशा- बच्छेदकताप्रसिद्धः । यदि च कालिकसंवन्धावच्छिन्नमहाकालभेदनिष्ठप्रति. योगित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्यापि दैशिकसंवन्धेन महाकालभेदानधि- करणीभूतमहाकालावच्छेदेन महाकालवृत्तिया महाकालभेदनिष्ठप्रतियोगि- तायाः तादृशावच्छेदकताशून्यत्वं दुर्घटमिति । एवमभावपदस्य भावभिन्न- परतया महाकालत्वरूपाभावस्य पूर्वोक्तभगवत्समवेतत्वरूपामावस्य च भाव- रूपतया लक्षणघटकत्वासमवेन ब्यधिकरणधर्मावच्छिन्नमतियोगिताया एव ·.. प्रथमस्वलक्षणम् २१३ लक्षणघटकतया नोक्तदूषणद्वयमपीति विभाव्यते; तदापि विषयतासंबन्धेन पृथिवीसमवेतत्वादेः साध्यतायां पृथिवीसमवेतविषयकजन्यज्ञाननिष्ठतद्वयक्ति- त्वादिहेतौ विषयतासंबन्धघटितव्यापकतावच्छेदकीभूतपृथिवीसमवेतत्वत्वाव- च्छिन्नस्वरूपसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य स्वरूपसंबन्धेन हेतुसमा- नाधिकरणस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वाभावादव्याप्तिर्द्वारा । तत्र च ब्रूमः-साध्यवति विशेषणतासंबन्धेन वर्तमानो योऽभावः तदी- यस्वावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकत्वं व्यापकतावच्छेदक- त्वम् । स्वपद-व्यापकतावच्छेदकत्वेनाभिमतप्रतियोगितापरम् । यह्निमान् धूमादित्यादौ समवायेन घटत्वेन द्रव्यत्वं नास्तीति सिद्धाभावो लक्षण- घटकः । कपिसंयोगाभाववान् मेयत्वादित्यादौ कपिसंयोगाद्यात्मकाभाव- स्य विशेषणतासंबन्धेन हेतुसमानाधिकरणत्वात् वारणम् । व्यापकताव- च्छेदकत्वेनाभिमतप्रतियोगितायां संबन्धविशेषावच्छिन्नत्वं न निवेशनीयम् । प्रयोजनामावात् । साध्यवति विशेषणतासंबन्धेन वर्तमानो योऽभावः तदीय- विशेषणतासंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकीभूतविशेषणतासंबन्धावच्छि - नप्रतियोगितावच्छेदकविशेषणतासंबन्धेन यत्समानाधिकरणा यावन्तोऽभावाः व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताका इति वा विवक्षणीयम् । एवं च प्रतियोगिसामानाधिकरण्यघटितलक्षणे व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताका. भावाभ्युपगममन्तरेणापि सर्वत्र वाच्यत्वाद्यभावमादायैव लक्षणसंभवात् प्रति- योग्यवृत्तिश्चेत्यादिग्रन्थानुत्थितिरिति दोपः प्रसज्यते । लक्षणघटकीभूता- भावप्रतियोगितायां व्यापकताघटकसंबन्धावच्छिन्नत्वस्य प्रयोजनान्तरविर- हेणानिवेशादिति । एवं नन्वेवमपीत्यादिद्वितीयलक्षणावतरणिकायां भट्टा. चार्येण प्रतिपादयिष्यमाणा व्यभिचारिणि समनियताभावैक्यपक्षमादाय धूमा- धभावानां वहयादिरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यमादाय प्रसक्तातिव्याप्तिरपि अत्र न प्रसरति । तत्तद्वयभिचारनिरूपकाधिकरणान्यत्वाचवच्छिन्नप्रतियोगि- ·२१४ पट्टाभिरामटिप्पण्या ताकानां यावदन्तर्गतानामभावानां प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहेण व्यधि- करणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वविरहेण अस्मदुक्तपरिष्कारेऽतिव्याप्तेरप्र- सक्तेः । एतेन लक्षणस्य लक्षणान्तरादूषकत्वात् नायमाक्षेप इति कैश्चिदुक्तं प्रत्युक्तम् । व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावाभ्युपगमपक्षे निर्दष्टस्य प्रकृतोप- युक्तस्य च लक्षणस्य संभवे तदुपेक्ष्य कथंचित् सदोष लक्षणमादाय सर्वज्ञेन तार्किकशिरोमणिना ताशाभावखण्डनपरग्रन्थावतरणासंभवादिति । अत्र प्रतिभाति---एतादृशलक्षणकरणे इदं वाच्यं ज्ञेयत्वात् वहिमान् धूमादित्यादौ सर्वत्र वैशिष्टयव्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नवाच्यत्वाद्यभावानामपि यावदन्तर्गत- तया लक्षणघटकत्वापत्तिः । अथ वैशिष्टयव्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नाभावमा- दाय दोपो द्वितीयलक्षणावतरणिकायां भट्टाचार्येणापि एवं सर्वत्रेत्यादियथा- श्रुतलक्षक्षणे वक्ष्यते इति नायमिदानीमुद्भावनीयः इति चेत् ; प्रान्तोऽसि तत्र तादृशाभावानादायैव लक्षणसमन्ययसंभवात् प्रकृतानुपयोगमा प्रतिपाद्यते । इदानीन्तु यावदन्तर्गतानां तेषां व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वा- भावात् असंभव इति । यदि पुनः ताशाभावधारणाय वैशिष्टयव्यासज्य- वृतिधर्मानवच्छिन्नत्वं प्रतियोगितायां निवेश्यते ; नायमसंभवः भट्टाचार्यस्य तु नैतन्निवेशसंभवः अनतिप्रयोजनकत्वादिति विभाव्यते ; तदापि पर्वतान्य खेन प्रमेयं नास्तीति प्रतीतिसिद्धाभावीयप्रतियोगिताया अपि निरुक्तव्या- पकतावच्छेदकाक्रान्ततया तन्निरूपकाभावस्य हेत्वधिकरणे पर्वतादौ वर्तमानस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वाभावात् असंभव इत्यादिरीत्या सुदूरं परमालोचनीयम् । येन येन संबन्धेन स्वप्रतियोगित्वावच्छिन्नस्य साध्यतावच्छेदका. वच्छिन्नव्यापकता तेन तेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यमभावस्य विवक्ष- जीयम् । अन्यथा इदं नित्यज्ञानं नित्यत्वे सति सविपयकत्वादित्यादौ हेतु- समानाधिकरणनित्यज्ञानत्वाद्यभावप्रतियोगिनः साध्यं प्रति विषयतासंबन्धे.

·प्रथमस्वलक्षणम् २१५ नापि व्यापकतया तेन सबन्धेन हेत्वधिकरणेश्वरेच्छाकृत्यो प्रतियोगिसामा नाधिकरण्येनातिव्याप्ते । यन येनेत्युक्तौ च तथाविधसमवायेनातथात्वान्ना तिव्याप्तिरिति लिखित भट्टाचार्येण । अत्र विचार्यते--विपयितासबन्धस्य दर्शितस्थले व्यापकताघटकत्व सभव एव हि तेन सबन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यमादायातिव्याप्ति प्रसज्यते । तदेव न सभवति । तथा हि साध्यवत्यत्किञ्चिद्वयक्त्यसबद्धस्व विशिष्टसामान्यकभिन्नत्व-व्यापकतावच्छेदकत्वमिति निष्कृष्ट प्राक् । तत्र च सबद्धत्वशरीरे व्यापकताघटकत्वेन अभिमतो य सबन्ध स एव दर्शनीय इत्युक्त भट्टाचार्येणैव प्राक् । इत्य च इद नित्यज्ञान नित्यत्वे सति स विषयकत्वादित्यादौ साध्यवति नित्यज्ञाने यद्विशिष्टसामान्य विषयिता सबन्धेनासबद्ध तादृश स्वमेवाप्रसिद्धम् । सर्वस्यैव विषयितासबन्धेन भगव रज्ञानसबन्धित्वात् । अथ मास्तु येन येनेत्यस्य इद नित्यज्ञान नित्यत्वे सति सविषयकत्वादित्यत्र व्यावृत्ति , तथापि स्वरूपसबन्धेन जन्यत्वसाध्यके महाकालान्तर्भावेन व्यभिचारिणि कालत्वादिहेतौ आदिपदग्राह्ये तद्वयावृत्ति सभवत्येव । तत्र हेतुसमानाधिकरणजन्यज्ञानत्वाद्यभावप्रतियोगिन साध्य प्रति कालिकसबन्धेनापि व्यापकतया तेन सबन्धेन हेत्वधिकरणमहाकाले प्रति योगिसामानाधिकरण्यात् । तत्र हि कालिकसबन्धेन गगनादेरवृत्तित्वपक्षे कालिकसबन्धेन साध्यवत्यत्किञ्चिद्वयक्त्यसबद्धस्वविशिष्टसामान्यक गगन त्वादिकमेव प्रसिद्धयति । कालिकसबन्धेन तादृशव्यक्त्यसबद्धस्वविशिष्ट सामान्यक प्रसिद्धयतीति अतिव्याप्ति प्रसज्यत । येन येनेत्युक्तौ च तथाविधस्वरूपसबन्धेनातथात्वान्नातिव्याप्तिरिति चेत्, न हि वय यन यनेत्यस्य निष्प्रयोजनतामाचक्ष्महे यन तदुत्तर स्यात् , किन्तु इद नित्यज्ञान नित्यत्वे सति सविषयकत्वादित्यत्र विषयितासबन्धस्य व्यापकताघटकत्व मादायातिव्याप्तिरिति यदभिहित तदसभवदुक्तिकमित्यत्रैवास्माकमामह । . .

·पट्टाभिरामटिप्पण्यां ननु नित्यज्ञानमित्यत्रातिव्याप्तौ अनिर्भरादेव आदौ इत्यभिहितवान् भट्टाचार्य इति का अनुपपत्तिरिति चेत् ; संभवत्येवं यदि कथञ्चिदपि नित्यज्ञानत्वसाध्यकेऽतिव्याप्तिः संभवदुक्तिका स्यात् । एवं खलु मन्थकृतां फणितिरुपपादनीया यदेकधारीत्या प्रथममुद्भावितहेतौ दोपमुपपाद्य पश्चात् प्रकारान्तरेण तदोपवारणे सति आदिपदग्राह्यस्थालान्तरानुसरणमिति । न हि असंभवदुक्तिकदोपप्रसक्तिकल्पनं प्रथममुद्भाव्य पश्चात् संभवदुत्तरं स्थ- लान्तरं सूचयन्ति ग्रन्थकर्तारः; अन्यथा समवायेन वहेः साध्यत्वे वहिमान् धूमादित्यादौ हेतुसमानाधिकरणवह भावप्रतियोगिनः साध्यं प्रति संयो- गादिसंबन्धेन व्यापकतयेत्येव किं नाभिदध्यात् । उक्तस्थले विषयता- संबन्धस्येव दर्शितस्थले संयोगसंबन्धस्यापि व्यापकताघटकतया संभवदुक्ति- कत्वेऽपि क्षतिविरहात् ; आदिपदग्राह्यस्थल एव येन येनेत्यस्य व्यावृत्ति- संभवात् तस्मात् इदं नित्यज्ञानमित्याद्यपरिचितस्थलविशेषमन्विप्यतो भट्टा- चार्यस्य किञ्चिदाकूतमिति न जानीमहे । अथ जगत्प्रसिद्धव्यापकता. वच्छेदकत्वस्य प्रकृतलक्षणघटकत्वाभिप्रायेण नित्यज्ञानत्वसाध्यकेत्यभिधानम् स्वपरिष्कृतव्यापकतावच्छेदकत्वस्य लक्षणघटकत्वाभिप्रायेण च जन्यत्वसाध्य- कोक्तहेतुसंग्राहकादिपदाभिधानं संगमनीयम् प्रसिद्धव्यापकतावच्छेदकत्वन्तु साध्यवन्निष्ठाभावीयप्रतियोगितानवच्छेदकत्वम् । न चात्र कल्पेऽपि नित्य- ज्ञानत्ववन्निष्ठाभावीयविपयितासंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगित्वाप्रसिद्धया विपयिता- संबन्धस्य व्यापक्ताघटकत्वं दुर्वारमिति वाच्यम् । नित्यज्ञानेऽपि विप- यितासंबन्धेन घटत्येन पटो नास्तीति प्रतीतिसिद्धाभावीयप्रतियोगिताया एव तादृश्याः प्रसिद्धत्वेन तस्य व्यापकताघटक्त्वसंभवादिति चेत् । तर्हि नित्य- ज्ञाने नित्यज्ञानत्ववनिष्ठप्रतियोगित्वेन विपयितासंबन्धेन घटो नास्तीत्या- दिप्रतीतिसिद्धाभावीयप्रतियोगितामादाय नित्यज्ञानत्ववनिष्ठपतियोगिताया अपि विपयितासंबन्धघटितव्यापकतावच्छेदकत्वानुपपत्तेः साध्यवनिष्ठाभावी- ·प्रथमस्वलक्षणम् यप्रतियोगितानिरूपितावच्छेदकतायां सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्यवच्छिन्नत्व- निवेशात् तादृशावच्छेदकताशून्यत्वरूपं व्यापकतावच्छेदकत्वं तस्याः सुल- भमेवेति चेत् ; तर्हि साध्यवन्निष्ठाभावीयविपयितासंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता- निरूपितसामानाधिकरण्यप्रत्यासत्त्यवच्छिन्नावच्छेदकत्वाप्रसिद्धिः । अथ घटत्वपटत्वाभ्यां किमपि प्रमेयं विषयितासंबन्धेन नास्तीति प्रतीतिसिद्धाभावीयप्रतियोगितानिरूपितावच्छेकतैव तादृशी प्रसिद्धा; घटत्व- पटत्वोभयस्य प्रत्येकं तत्प्रतियोगितासमानाधिकरणत्वात् तत्प्रतियोगितावच्छे- दकत्वाच्च । नन्वेवं सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्यवच्छिन्नत्वं न तत्प्रतियोगिता- वच्छेदकतायाः घटत्वपटत्वोभयत्वावच्छिन्नस्य सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्त्य- वच्छेदकत्वाभावादिति चेत् ; किमिदं सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्यवच्छिन्ना- वच्छेदकत्वम् । न तावत् सामानाधिकरण्यसंबन्धावच्छिन्नत्वम् । घटाभावीय- प्रतियोगितायां घटत्वस्य समवायेनैवावच्छेदकत्वेन तत्प्रतियोगितावच्छेदकता- याः सामानाधिकरण्यसंबन्धानवच्छिन्नतया व्यापकतालक्षणघटकत्वानुपपतेः । वयादिनिष्ठप्रतियोगितानिष्ठस्वरूपसंबन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकघटादिनिष्ठ - प्रतियोगितायाइववयादिनिष्ठप्रतियोगितानिष्ठसामानाधिकरण्यसंबन्धावच्छि- नावच्छेदकताकघटादिनिष्ठप्रतियोगिताया अपि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नायाः प्रसिद्धया तदीयसामानाधिकरण्यसंबन्धावच्छिन्नावच्छेदकताश्रयीभूतायाः वयादिनिष्ठप्रतियोगितायाः लक्षणघटकत्वानुपपत्तेश्च । किन्तु तत्प्रतियोगि- ताश्रयानुयोगिकत्वोपलक्षितसंबन्धावच्छिन्नत्वमेव सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्य- वच्छिन्नत्वं तच्च घटत्वपटत्वोभयनिष्ठावच्छेदकतायामपि अक्षतम् घटत्वपटत्यो- भयस्य समवायसंबन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकत्वमित्यस्य व्यधिकरणधर्मा- वच्छिन्नाभावप्रारम्भो भट्टाचार्येणैव उक्तः । समवायसंबन्धे च तत्प्रतियोगि- ताश्रयीभूतप्रमेयानुयोगिकत्वस्याक्षतत्वात् । नन्वेवं सति वयभावप्रति- योगितानिष्ठसामानाधिकरण्यसंबन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकघटादिनिष्ठप्रति- 28 ·२१८ पट्टामिरामटिप्पण्या योगिताया वहयभावादिप्रतियोगितानिष्ठस्वरूपसंबन्धावच्छिन्नावच्छेदक- ताकपटादिनिष्ठप्रतियोगितायाश्च वारणं शक्यम् । सामानाधिकरण्यसंवन्धे स्वरूपसंबन्धे च तत्प्रतियोगिताश्रयीभूतघटानुयोगिकत्वस्याक्षतत्वात् । कि- श्चिनिरूपितसामानाधिकरण्यस्वरूपसंपन्धयोः घटे सत्त्वादिति चेन्न ; तत्पति- योगिताश्रयानुयोगिकत्वस्वाश्मयप्रतियोगिकत्वोभयोपलक्षितसंबन्धावच्छिन्नत्वस्य विवक्षितत्वात् । स्वम्---अवच्छेदकता । तथा च वयादिप्रतियोगिताप्रति- योगिकत्वपटाद्यनुयोगिकत्वयोरुभयोः कुत्रापि स्वरूपसंबन्धे अभावान्न उक्त- दोपः । घटत्वपटत्वोभयनिष्ठा या अवच्छेदकता तदाश्रयीभूतप्रत्येकप्रतियोगि- स्वतत्प्रतियोगिताश्रयीभूतप्रमेयानुयोगित्वयोः एकत्र संबन्धे संभवेन तदव- च्छिन्नप्रतियोगिताया व्यापकताघटकत्वोपपत्तिः । न च वहिमान् धूमादि- त्यादौ साध्यवन्निष्ठो यो वयादिप्रतियोगितानिष्ठविषयितासंबन्धावच्छिन्ना- वच्छेदकताकज्ञानादिनिष्ठसंयोगसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावः तत्प्रति- योगितानिरूपिता या तत्प्रतियोगिताश्रयीभूतज्ञानानुयोगिकत्वस्वाश्रयीभूत- वयादिप्रतियोगिताप्रतियोगिकत्वोमयोपलक्षितविपयितासंबन्धावच्छिन्नाव- च्छेदकता तदाश्रयत्वात् वयदिप्रतियोगिताया लक्षणघटकत्वानुपपत्त्या तत्प्रतियोगिताश्रयानुयोगिकत्वस्वाश्रयप्रतियोगिकत्वोभयोपलक्षितविषयितासंब- न्धावच्छिन्नावच्छेदकता तदाश्रयत्वात् वयादिप्रतियोगितायाः लक्षणघटक- त्वानुपपत्त्या तत्मतियोगिताश्रयानुयोगिकत्वस्वाश्रयप्रतियोगिकत्वोभयोपलक्षि- तस्वरूपसंबन्धावच्छिन्नत्वमेव लक्षणे निवेश्यम् । तथा च घटत्वपटत्योभय- निष्ठावच्छेदकतामादाय उपदर्शितस्थले प्रसिद्धिः घटत्वादे; स्वरूपसंबन्धा- भावादिति वाच्यम् । तथापि घटत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यतात्वपटत्वप्रकारक- प्रमाविशेष्यतात्वाभ्यां विपयितासंबन्धेन किमपि प्रमेयं नास्तीति प्रतीति- सिद्धाभावीयप्रतियोगितावच्छेदकतामादायैव प्रसिद्धयुपपादनसंभवादिति । मैव-तद्रीत्या वयभावप्रतियोगित्वघटत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वत्वाभ्यां संयो- ·२१९ प्रथमस्वलक्षणम् गसंबन्धेन किमपि प्रमेयं नास्तीति प्रतीतिसिद्धाभावीयसंयोगसंबन्धावच्छिन्न- प्रतियोगितानिरूपितनिरुक्तस्वरूपसंबन्धावच्छिन्नावच्छेदकताश्रयत्वेन वया- दिप्रतियोगिताया लक्षणघटकत्वानुपपत्तेः । नित्यज्ञानत्वाभावीयप्रतियोगित्व- घटत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वत्वाभ्या विषयितासंबन्धेन किमपि प्रमेयं नास्तीति प्रतीतिसिद्धाभावीयविषयितासंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगितानिरूपित निरुक्तस्व- रूपसंबन्धावच्छिन्नावच्छेदकताश्रयत्वेन नित्यज्ञानत्वादिनिष्ठप्रतियोगिताया विपयितासंबन्धघटितव्यापकतावच्छेदकत्वस्य तथापि दुरुपपादत्वाच्च । न च यथोपदर्शितप्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्त्यनधिकरणत्व व्यापकतावच्छेदकत्व- मिति विवक्षया नोक्तदोपद्वयम् उपदर्शितावच्छेदकताया उभयत्रैव पर्याप्ततया केवलप्रतियोगिताया तत्पर्याप्त्यधिकरणत्वाभावादिति वाच्यम् । तथा सति वह्निमान् धूमादित्यादौ घटाद्यभावीयप्रतियोगिताया अपि लक्षणघटकत्वा- पत्ते । तथा हि वयादिमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्व यद्यपि घटा- भावीयप्रतियोगिताया वर्तते तथापि तादृशावच्छेदकतापर्याप्ति न केवल प्रतियोगितात्वविशिष्टे तथा सति वहिमनि प्रतियोगी नास्तीति बुद्धयापते । नापि घटादिनिष्ठप्रतियोगिताव्यक्तौ , स्वरूपतोऽवच्छेदकतापर्याप्तिस्स्वीक्रियते नात प्रतियोगी नास्तीति बुद्धयापत्ति । तादृशप्रतीत्या प्रतियोगितात्ववि शिष्टे अवच्छेदकतापर्याप्त्यवगाहनात् इत्यपि युक्तम् । प्रतियोगितायाः स्वरूपतो भानाभावेन प्रतियोगिताया स्वरूपतो अवच्छेदक्त्वस्य भट्टा- चार्येणैव बहुश प्रतिक्षेप्यत्वात् किन्तु घटाघभावीयप्रतियोगिताविशिष्टे घटादिनिष्ठप्रतियोगितात्वविशिष्ट तत्तत्प्रतियोगिताव्यक्तित्वविशिष्टे तादृशा- वच्छेदकताया पर्याप्ति घटामावप्रतियोगी नास्ति घटनिष्ठप्रतियो- गितावान्नास्ति ततत्प्रतियोगितावान्नास्ति इत्येव प्रतीते । तथा च घटा- भावीयत्वाद्यन्तर्भावेनैव तादृशावच्छेदकताया पर्याप्त्या घटादिनिष्ठाया प्रतियोगिताव्यक्ते तत्पर्याप्त्यनधिकरणत्वेन तादृशप्रतियोगिताया अपि ·२२० पट्टाभिरामटिप्पण्यां लक्षणघटकत्वापत्तौ तन्निरूपकाभावस्य यावद्धत्वधिकरणान्तर्भावेण प्रति- योगिसामानाधिकरण्यामावादसंभव इति । अथ तादृशावच्छेदकतापर्याप्त्य- नधिकरणस्वप्रतियोगितात्वविशिष्टका यावन्तोऽभावा इति विवक्षणीयम् । स्वपदं लक्षणघटकत्वेनाभिमताभावपरम् । अतो न घटादिनिष्ठप्रतियोगि- ताया लक्षणघटकत्वापत्तिः । घटाभावीयप्रतियोगितात्वविशिष्टस्य तादृशा- वच्छेदकतापर्याप्यधिकरणत्वादिति चेदस्तु तथा ; एवमपि एतादृशव्यापक- तावच्छेदकताया स्वयं दूपितत्वेन स्वपरिष्कृतव्यापकतावच्छेदकत्वनिवेश- पक्षे येन येनेत्यस्य व्यावृत्यलाभात् । न च तत्कल्पे आदिपदप्रायजन्यत्व- साध्यककालत्वहेतौ व्यापकताघटककालिकसंवन्धेन प्रतियोगिसामानाधिक रण्यमादाय दोपवारणाय येन येनेत्यस्य व्यावृत्तिरुक्तैवेति वाच्यम् । तत्रा व्यावृत्तेः विचारासहत्वात् । तथा हि तत्र महाकालाविषयकयावञ्चन्य विषयकयत्किञ्चित्प्रमाव्यक्त्यभावोऽपि विषयतासंबन्धघटितव्यापकतावच्छेदव प्रतियोगिताकतया लक्षणघटकः । तस्य च महाकाले व्यापकताघटकविषयत संबन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यम् कालिकसंबन्धस्तु तत्प्रतियोगिनि व्यापकतापटको न भवति । तत्प्रमाव्यक्तेः कालिकसंबन्धेन स्वसमा कालीनजन्यासंबद्धत्वात् । एतेन यद्धर्मावच्छिन्नवति येन संबन्धेन यद्धर्मा- वच्छिन्नसत्वं तद्धर्मावच्छिन्ननिरूपिततत्संबन्धघटितव्यापकतावच्छेदकत्वं तद्ध- मस्येति तार्किकी रीतिमनुरुध्य नित्यज्ञानत्वसाध्यकस्थलमुदाहृतम् । स्व- परिष्कृतव्यापकतावच्छेदकत्वनिवेशे तु स्थलान्तरगवेषणीयमित्यभिप्रायेणादि- पदं प्रयुक्तमिति नासद्भतिरित्यपि परास्तम् । तादृशस्थलान्तरानुकलनात् न हि स्वयमुपरितनपदपरिष्कृतवर्मना कथमपि असंभवदुक्तिकप्रयोजनकं येन येनेत्यादिरीतिमनुरुध्य केवलं निवेशयितुमुचितम् भट्टाचार्येण । यदि तु स्थलान्तरे वा तद्विशेषणं सार्थकं स्यात् तदा ग्रन्थस्य कयश्चित् लौकिक- ।

·२२१ प्रथमस्वलक्षणम् रीत्यनुरोधितया सामनं युज्यते । तदेव तु नेक्षामहे । अत्र प्रतिभाति- तद्रूपाभाववदित्याकारिका तद्रूपाश्रयीभूतघटव्यक्त्यविषयणी तद्रूपाभाववत्त्व- . रूपसामान्यलक्षणजन्या तद्रूपाभाववत्त्वप्रकारेण तद्रूपाश्रयीभूतघटव्यक्तिभिन्न- निखिलजगद्विषयिणी तद्रूपाश्रयीभूतघटव्यक्त्यसमानकालीना च या काचित् जन्यज्ञानव्यक्तिः पक्षः तानव्यक्तीतरभेदः साध्यं तञानव्यक्तिभगव- आनान्यतरत्वं हेतुः तत्र भगवानान्तर्भायण व्यभिचारिणि हेतावति- व्याप्तिवारणाय येन येनेत्यावश्यकम् । तत्र हेतुसमानाधिकरणज्ञानव्यक्ती- तरभेदाद्यभावप्रतियोगिनः साध्यं प्रति विषयतासंबन्धेनापि व्यापकत्वात् । विषयितासंबन्धेन साध्यवदसंबद्धस्वविशिष्टसामान्यकं तद्रूपाश्रयीभूतघटादि- निष्ठतद्व्यक्तित्वमेव प्रसिद्धम् । तादृशज्ञानव्यक्तेः तद्धटव्यक्त्यविषयकत्वात् एतदर्थमेव हि तद्रूपाश्रयीभूतघटव्यक्त्यविषयिणीत्यन्तं लक्षणघटकीभूतनि- खिलाभावप्रतियोगिनामेव विषयितासंबन्धेन साध्यव्यापकत्वसंपत्तये सामान्य- लक्षणापत्त्यासत्तिजन्यत्वमात्रस्य तद्रूपाश्रयीभूतघटव्यक्तिभिन्ननिखिलजगद्विष- यकत्वमभिहितम् । तादृशज्ञानव्यक्तेः तद्रूपाश्रयीभूतसमानसमानकालीनत्वे साध्यं प्रति तद्धटस्य कालिकसंबन्धेन व्यापकतया कालिकसंबन्धघटितसा- ध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकस्य तद्धटाभावस्य भगवज्ञानान्तर्भावेन व्यापकताघटककालिकसंबन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्याभावात् नाति- व्याप्तिः प्रसज्यते । विषयितासंबन्धस्तु तद्धटनिष्ठव्यापकताघटको न भवति साध्यवत्त्वात् तञानव्यक्तौ विषयितासंबन्धेन तटस्यासत्त्वात् । अतः तद्धटस्य कालिकसंबन्धेन साध्यव्यापकतावारणाय तद्रूपाश्रयीभूतघटव्यक्त्य- समानकालीनेत्युक्तम् । इत्थं च हेतुसमानाधिकरणाना निखिलानामेवा- भावानां स्वविशिष्टयावद्धत्वधिकरणान्तर्भावेन स्वप्रतियोगिनिष्ठव्यापकता- घटकविषयितासंबन्धेन प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वात् अतिव्याप्तिः । येन येनेत्युक्तौ च तद्वयक्तीतरभेदाद्यमावानां तथाविधविशेषणताविशेषादिना ·२२२ पट्टामिरामटिप्पण्या प्रतियोगिसामानाधिकरण्यामावात् नातिव्याप्तिरिति । इद च भट्टाचार्य दर्शितस्थलसजातीयमेवातिव्याप्त्युपादानरीतिरपि तदीयोपपदानरीतिसजाती यैव । तथा हि भट्टाचार्येण निखिलविषयकस्य नित्यज्ञानस्य पक्षत्वमादृतम् । य तु यत्किश्चिद्धटमात्राविषयकनिखिलविषयकजन्यज्ञानस्य एव तेन सर्व विपयिण्यो भगवदिच्छाकृत्यो व्यभिचारनिरूपकाधिकरणत्वमादृतम् । मया तु तादृशभगवानस्य एव विषयितासबन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्य मादायातिव्याप्तिप्रसक्तिरपि उभयत्र समा। तदिह लौकिकी रीतिमनुरुध्य नित्यज्ञानत्वसाध्यकस्थलमुदाहृतम् । स्वपरिष्कृतव्यापकतावच्छेदकत्वनिवेशे तु सजातीयस्थलान्तर गवेषणीयमित्यभिप्रायेणादिपद प्रयुक्तवान् भट्टाचार्य इति सारम् । साध्यवत्यत्किञ्चिद्वयक्त्यसबद्धस्वविशिष्टसामान्यक यद्यत् स्व तत्त दन्यत्वमेव व्यापकतावच्छेदकत्वमित्यभिहित भाट्टाचार्येण । नन्वत्र साध्यवद्वयक्तौ यत्किश्चित्वविशेषण व्यर्थम् , सामान्यत साध्यवदसबद्धस्यैव निवेशयितुमुचितत्वात् । वहिमान् धूमादित्यादौ साध्य वदसबद्धस्वविशिष्टसामान्यक यद्यत्स्य जलत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यतात्वादि तद्भि नत्वस्य वयादिप्रतियोगिताया सत्त्वेन लक्षणसमन्वयात् । न च इद वाच्य ज्ञेयत्वादित्यत्र सामान्यत साध्यवदसबद्धस्वविशिष्टसामान्यक स्वमप्रसिद्धम् । तत्र हि तादृश स्व घटत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यतात्वादीति वक्तव्यम् । तच न सभवति । तद्विशिष्टस्य साध्यवदसबद्धत्वाभावात् । यत्किञ्चित्पदोपादाने च तद्विशिष्टस्य पटाद्यसबद्धत्वात् तादृश स्व घटत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यतात्वादीति वाच्यम् । तत्र व्यापकतावच्छेदकत्वेनाभिमतो य स्वरूपादि तेन सबन्धेन साध्यवदसबद्धस्वविशिष्टसामान्यकस्य गगनत्वादेरव प्रसिद्धत्वात् । मैव- तथा सति घटत्वप्रकारकप्रमाविशप्यत्वादिनिष्ठप्रतियोगिताया अपि ताश गगनत्वादिभिन्नतया लक्षणघटकत्वापातात् । एव वहिमान् धूमादित्यादौ - ·२२३ प्रथमस्वलक्षणम् पर्वतीयवयायभावानां लक्षणघटकत्वापत्तिवारणाय यत्किञ्चित्वनिवेशाव- श्यकत्वात् अन्यथा तदीयप्रतियोगिताविशिष्टस्य साध्यवदसंबद्धत्वाभावेन लक्षणघटकत्वापातात् । यत्किञ्चित्वनिवेशे तु तादृशप्रतियोगिताविशिष्टस्य तथाविधमहानसादियत्किञ्चिद्वयक्त्यसंबद्धत्वात् न तदभावस्य लक्षणघटकतेति स्यादेतत् । स्वविशिष्टसामान्यकमित्यत्र सामान्यपदं व्यर्थम् । न चैवं वह्निमान् धूमादित्यत्र घटत्वाद्यवच्छिन्नवयादिनिष्ठप्रतियोगिताया लक्षण- घटकत्वं न स्यात् तद्विशिष्टस्य पर्वतीयवहे महानसादिरूपसाध्यवत्यत्किञ्चि व्यक्त्यसंबद्धत्वात् इति वाच्यम् । तादृशप्रतियोगिताया लक्षणाघटकत्वेऽपि क्षतिविरहात् । घटत्वाद्यवच्छिन्नद्रव्यत्वादिनिष्ठप्रतियोगितामादायैव लक्षण- संभवात् ; धूमवान् वढेरित्यादौ धूमत्वाद्यवच्छिन्नधूमादिनिष्ठप्रतियोगिताया लक्षणघटकत्वाभावेऽपि एकव्यक्तिभुतायोगोलकमेदादिप्रतियोगितामादायै- वातिव्याप्तिवारणसंभवात् । ननु यथोक्तव्यापकतावच्छेदकत्वप्रवेश एव भट्टा- चार्यस्य निर्भरः । न तु तद्धटकसामान्यपदप्रवेशावश्यकत्वेऽपि किन्त्व- नावाश्यकलक्षणघटकताकानामपि वयादिप्रतियोगिताना ग्राहकतया संपाता- यातमुपरञ्जकविशेषणम् । वस्तुतः परित्याज्यमेव तत्प्रयोजनस्य भट्टाचार्येण स्वयमकथनाच ग्रन्थसन्दर्भविरोधः । न हि ग्रन्थकृल्लिखिता यावतामेव पदाना प्रयोजनमभिधातव्यमिति नियमोऽस्ति । किन्तु संभाविताना यत्पदस्य प्रयोजनं ग्रन्थकृल्लिखितम् तदेव तु यथाकथञ्चित् समर्थनीयमिति । मैव- विचारासहत्वात् । तथा हि साधनसमानाधिकरणगोत्वाद्यभावस्येत्यादि दीधि- तिव्याल्यानानुपदं साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकत्वं च साध्य- तावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यवन्निष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमित्युक्त्या तदु- परि किञ्चिद्विचार्य तदुपरि अयेत्यादिना निरुक्तव्यापक्तावच्छेदकतानियेशे तु कपिसंयोगाभायवान् मेयत्वादित्यत्र स्वविशिष्टपदव्यावृत्तिवर्णनपरभावि- दीधितिग्रन्थविरोधः। कपिसंयोगाभावनिष्ठप्रतियोगितायाः साध्यवनिष्ठा.

·२२४ पट्टाभिरामटिप्पण्या भावप्रतियोगितावच्छेदकत्वात् प्रकृतव्यापकताशरीरे प्रतियोगिवैयधिकरण्य- निवेशे प्रयोजनविरहादित्याशंक्य अत्र केचिदित्यादिना प्रकृतव्यापकताशरीरे प्रतियोगिवैयधिकरण्यविशेषणं सार्थकीकृत्य भाविदीधिति समर्थयितुं केषां- चित्मतमुपन्यस्य वस्तुतस्तु इत्यादिना तत्रास्वरसमभिधाय स्वयमन्यथा व्यापकतावच्छेदकत्वं निरुक्तवान् भट्टाचार्यः साध्यवत्यत्किश्चिदित्यादिना । ततः च भाविदीधितिग्रन्थसमर्थनप्रयासप्रदर्शनेनानेन व्यापकतावच्छेद- कत्वपरिष्कारेण निखिलभाविदीधितिग्रन्थविरोधिना अवश्यं भवितव्यम् । तच न घटते। यदि दीधितिग्रन्थसमर्थनाय अयं ग्रन्थः प्रवृत्तः तदा अव्यवहितपूर्वदीधितेः तदव्यवहितोत्तरदीधितेश्च विरोधात् । तथा हि कालो गोमान् गोत्वादित्यादौ गवाद्यभावस्य लक्षणघटकता दीधितौ दर्शयिप्यते । तच्च सामान्यपदाप्रवेशे विरुध्यते। गवाधभावीयप्रति- योगिताविशिष्टाया यत्किञ्चित्गोव्यक्तेः स्वानधिकरणीभूतायां साध्य- वत्यत्किञ्चित्खण्डकालव्यक्तौ कालिकसंबन्धेनासंबद्धतया तादृशप्रतियोगि- ताया लक्षणघटकत्वासंभवादिति । न चैतद्दीधितिसमर्थनायैव सामान्यपदं लक्षणे निवेश्य मिति वाच्यम् । यदि केवलं दीधितिग्रन्थसमर्थनायैव प्रयोजनान्तरशून्यस्यापि विशेषणस्य लक्षणे प्रवेशनं भट्टाचार्यस्याभिप्रेतं स्यात् तर्हि कपिसंयोगाभाववान् मेयत्वादित्यादि दीधितिसमर्थनायैव व्याप- कताशरीरे प्रतियोगिवैयधिकरण्यनिवेशसंभवेन व्यापकताशरीरे प्रतियोगि- वैयधिकरण्यवैयर्सेनिबन्धनभाविदीधितिविरोधशंकायां तत्सार्थक्यसंपादनेन तादृशदीधिति समर्थयतां मन्मतोपन्यासस्य उन्मत्तप्रलापतुल्यत्वापत्तेः । अथ गोमान् गोत्वादित्यादौ गवाद्यभावस्य लक्षणघटकत्वाभावेऽपि गवादेरित्यादि- पदग्राह्यप्रलयान्यत्वाधभावस्य प्रतियोगिसामानाधिकरण्यमादाय प्रसक्तदोप- वारकतयैव तत्सार्थक्यं संभवतीति न तदीधितिविरोध इति चेत् तर्हि कपिसंयोगाभाववान् मेयत्वादित्यादौ कपिसंयोगात्मकामावस्य लक्षणघट- ·इत्यभिप्रेत्यत्यस्य अन्यथा पुनरित्यस्य न सम्याम्बिग्सपर्यालोचनायाम् एत २२५ प्रथमस्वलक्षणम् कत्वाभावेऽपि यावद्धत्वधिकरणान्तर्भावेनेत्यस्य आदिपदग्राखे सत्तावान् दव्यत्वादित्यत्र सत्ताधभावमादाय प्रसक्तातिव्याप्तिवारकतयैव स्वविशि टपदसार्थक्य सभवतीति तद्दीधितिविरोधपरिहाराय व्यापकताशरीरे प्रतियोगिवैयधिकरण्यसार्थक्योपपादनस्यानर्थक्यात् । अथ आदिपदग्राह्य स्थलान्तरे स्वविशिष्टपदव्यावृत्तिरास्ताम् । कपिसयोगाभाववान् मेयत्वा दिति दीधिते का गतिरिति तदर्थ प्रतियोगिवैयधिकरण्यसार्थ क्योपपादनमिति चेत् , तर्हि गोमान् गोत्वादित्यत्रापि आदिपद- ग्राह्यप्रलयान्यत्वाद्यभावमादाय यावद्धत्वधिकरणान्तर्भावेन तस्य व्यावृत्ति रास्ताम् । गवादेरमावस्येत्यादिदीधिले का गतिरिति तुल्य पर्यनुयोग । एवमन्यादृशा अपि शकास्तुल्यपर्यनुयोगेन परिहार्या । एव सामान्यपदाप्रवेशे धूमवान् वढेरित्यादौ धूमादिनिष्ठप्रतियोगिताया लक्षणघटकत्वाभावेन धूमाद्य भावाना गोत्वाभावादिरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यमादायातिव्याप्तिशकाया अनवतारेण तादृशशफाया जलवृत्तित्वविशिष्टेत्यादिदीधितिग्रन्थोत्थापना सङ्गतिश्चेति । एव सामान्यपदाप्रवेशे भट्टाचार्यग्रन्थसदर्भा अपि परश्शता विरुध्यन्ते । अत्र केचित्-~-साध्यवत्यत्किञ्चिद्वयक्त्यसबद्धस्वविशिष्टसामान्य कभिन्नत्वरूपव्यापकतावच्छेदकत्वस्य वा निवेशनीयतया कपिसयोगाभावादि निष्ठप्रतियोगिताया अपि व्यापकतावच्छेदकत्वनिर्वाह इत्यभिप्रेत्य कपिसयो गाद्यात्मकाभावमादाय अव्याप्तिराशक्तिा । अन्यथा पुन सत्तावान् जाते रित्यादौ काले कालिकसबन्धेन हेतुसमानाधिकरणाना सत्तात्वाद्यवच्छिन्न सत्ताद्यभावाना हेत्वधिकरणसामान्यान्तर्गतगगनाद्यन्त वेन प्रतियोगिसामा नाधिकरण्यविरहात् प्रसक्ताव्याप्तेरिणाय स्वविशिष्टेति विशेषणमावश्यकम् । आदिपदग्राह्यमपि तादृशस्थलमेवेति बोध्यमिति भट्टाचार्यग्रन्थो दृश्यते । अत्र कपिसयोगाभावनिष्ठप्रतियोगिताया अपि व्यापकतावच्छेदकत्वनिर्वाह 19 ·। १२६ पट्टामिरामटिप्पण्या दीधितिसमर्थनायैव साध्यवत्यत्किञ्चिदित्यादि व्यापकतावच्छेदकत्वनिरक्ति पागस्माभि कृता वास्तविकन्तु व्यापकतावच्छेदकत्वमन्यदेव निर्वचनीयमास्ते इत्यवगम्यते । न च साध्यवत्यत्किञ्चिदित्यादि व्यापक्तावच्छेदकशरीरे मामान्यपदाप्रवेशऽपि कपिसंयोगाभावनिष्ठप्रतियोगिताया व्यापकतावच्छेद कत्यनिर्वाहात् सामान्यपदवैयर्थ्यमिति वाच्यम् । गवादेरभावस्येत्यादि दीधि तिसमर्थनाय तदुपादानात् । न चैव व्यापकतावच्छेदकत्वशरीरे प्रति- योगिवैयधिकरण्यप्रवेशप्रयासप्रतिपादनप्रयास प्रागुक्तरीत्या व्यर्थ इति वाच्यम् । सभवत प्रयोजनस्य परित्यागानौचित्यात् । अत्र च साध्य- वत्यत्किञ्चिद्वयापकतावच्छेदकत्वनिरुक्त्यस्वरसबीजन्तु दीधितिसमर्थनमात्र प्रयोजनकस्य प्रयोजनान्तरशून्यस्य सामान्येत्यस्य प्रकृतलक्षणे प्रवेशनीयत्व मेव । अत तद्वयैर्थ्यप्रयुक्तदूषण नेदानीमुद्भावनीयम् भट्टाचार्येणैव तस्य सूचि तत्वात् प्रतियोगिवैयधिकरण्यघटितनिरुक्तव्यापकतावच्छेदकत्वास्वरसबीजन्तु गुरुधर्मस्यानवच्छेदकत्वनिबन्धन तु भट्टाचार्येणैव प्रागुपदर्शितम् , निर्वच नीयव्यापकतावच्छेदकत्व तु साध्यवन्निष्ठाभावीयवैशिष्टयव्यासज्यवृत्तिधर्मा नवच्छिन्नव्यधिकरणधर्मानवच्छिन्नप्रतियोगित्वान्यूनानतिरिक्तवृत्तिभिन्नत्वम् । वहिमान् धूमादित्यादौ तादृशप्रतियोगिता घटत्वाचवच्छिन्ना घटादिनिष्ठा प्रतियोगिता तदन्यूनानतिरिक्तवृत्तिभिन्नत्वस्य घटत्वाचवच्छिन्नवहयादिनिष्ठ प्रतियोगिताया सत्त्वाल्लक्षणसमन्वय । तर च एतत्क्षणान्यक्षणवृत्तित्व विशिष्टवाहित्वावच्छिन्नाभाव तार्णातार्णदहनोभयत्वावच्छिन्नामाव यहित्वेन वहयभावमादाय वयादिप्रतियोगिताया व्यापकतावच्छेदकत्वासमववारणाय वैशिष्टयव्यासज्यत्तिधर्मावच्छिन्नत्व प्रतियोगिता विशेषणम् । घटत्वेन वय भावप्रतियोगिताया घटत्वेन किमपि प्रमेय नास्ति घटत्येन किमपि द्रव्य नास्तीत्यादिप्रतीतिसिद्धाभावीयप्रतियोगितानतिरित्तवृत्तित्वात् महानसीय वहिर्नान्तीत्यादिप्रतीतिसिद्धाभावीयप्रतियोगित्वात न्यूनवृत्तित्वाच तद्दोष- ·२२७ ' प्रथमस्वलक्षणम् वारणाय अन्यूनेत्यनतिरिक्तवृत्तीति च, सयोगेन द्रव्यस्याव्याप्यवृत्तित्वे तु वहिमान् धूमादित्यादौ घटत्वेन द्रव्यत्वाद्यभाव लक्षणघटक । न च प्रथमतो व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताको घटत्वादिना वयभावादिरेवेत्यभिधान भट्टाचार्यस्य विरुध्यत इति वाच्यम् । तस्य सयोगेन द्रव्यस्य व्याप्य वृत्तित्वमिति स्थूलदृष्टया उक्तत्वात् । अन्यथा तवकारेण समा नाधिकरणधर्मावच्छिन्नवयभावव्यावृत्तिकथनवैयर्थ्यापते । इदानी कपि सयोगाभावनिष्ठप्रतियोगिताया व्यापकतावच्छेदकत्व न निर्वहति तस्या कपिसयोगात्मकामावीयतादृशप्रतियोगित्वान्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वादिति पर्या लोच्य अन्यथा पुनरित्यादिना प्रकारान्तरेण स्वविशिष्टपदव्यावृत्तिर्दर्शिता । अत्रैव कालिकसबन्धेन गवादेरव्याप्यवृत्तितया गवादिनिष्ठप्रतियोगिताया निरुक्तव्यापकतावच्छेदकत्वनिर्वाहेण गवादेरमावस्येत्यादि दीधितिसदर्भविरोध इति का नो हानि । न हि दीधितिसदर्भसमर्थनायाय परिष्कार साध्यवत्यत्किञ्चिदित्यादिपरिष्कारस्यैव दीधितिसदर्भसमर्थनपरत्वात् । पर तु एतत्परिकारेऽपि दीधितिकृता निवेशिताना विशेषणाना प्रयोजनत्वमुप पादनीयम् । अन्यथा पुनरित्यादिना भट्टाचायेण स्वविशिष्टत्वव्यावृत्तिदानात् लिङ्गात् । तच्चोपपद्यत एव । गोमान् गोत्वादित्यादौ प्रलयान्यत्वाभाव मादाय अतिव्याप्तेर्वारकतया हेत्वधिकरणावच्छेदेनेत्यस्य सत्तावान् जात रित्यादौ सत्ताभावमादायातिव्याप्तेर्वारकतया स्वविशिष्टेत्यस्य च प्रयोजनत्वात् । नन्वत्रापि व्यापकताघटकाभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्यनिवेशनमावश्यकम् । अन्यथा सबन्धसामान्यन साध्यवन्निष्ठत्वनिवेशे काल्परिमाणवान् द्रव्य खादित्यादौ व्यतिरेकितावच्छेदकप्रतियोगितामात्रम्यैवेत्यादिना भट्टाचार्योप दर्शितदूषणप्रसङ्गादिति चेन्न, प्रतियोगिमत्ताग्रहविरोधितानियामकसबन्धेन साध्यवन्निष्ठत्वनिवेशनैव तद्दापवारणसभवेन प्रतियोगिवैयधिकरण्यनिवेशस्या नावश्यकत्वादित्याहु । एतावता ग्रन्थसमर्थनमात्रप्रयोजनकसामान्यपदघटन ·२२८ चेत् । पट्टाभिरामटिप्पण्यां मेव हि अन्यथा पुनरित्यादिसंदर्भसूचिते साध्यवत्यत्किञ्चिदित्यादिव्यापक- तावच्छेदकत्वनिरुक्त्यनादरे बीजतया दर्शितम् । तच्च न संभवति । तथा सति सामान्यपदं परित्यज्य दर्शितव्यापकतावच्छेदकत्वस्यैव स्वीकर्तुमुचित- त्वेन व्यापकतावच्छेदकत्वान्तरनिरुक्तेः अन्याय्यत्वात् । न च सामान्यपद- परित्यागे गवाद्यभावस्य लक्षणघटकत्वोपपादकदीधितिविरोध इति वाच्यम् ; तस्य इदानीमप्रयोजकीकृतत्वात् अन्यथा व्यापकतावच्छेदकत्वान्तरनिरुक्त्या- .दरेऽपि अनिस्तारात् । अथ मास्तु व्यापकतावच्छेदकत्वान्तरनिरुक्तिरिति तर्हि अन्यथा पुनरित्यादिना स्थलान्तरे स्वविशिष्टपदव्यावृत्तिदान- गवेषणानुचिता । सामान्यपदानुपादानेऽपि कपिसंयोगाभावसाध्यके स्ववि- शिष्टपदव्यावृत्तेः सुवचत्वात् । तस्मात् स्वनिरुक्तव्यापकतावच्छेदक- तायामपरितोपात् अन्यथा पुनरित्यादिग्रन्थो न प्रवृत्तः किन्तु व्यापकता- वच्छेदकत्वान्तरनिरुक्त्यादरे कपिसंयोगाभावसाध्यके व्यावृत्त्यभावमाशंक्यैवेति वक्तव्यम् । तथा च सामान्यपदेवयर्थ्यप्रयुक्तदूपर्ण भट्टाचार्येण सूचितमिति शक्यत एव तदिदानीमुद्भावयितुं मयेति । वयं तु धूमः; साध्य- वत्यत्किञ्चिद्वयक्त्यसंबद्धस्वविशिष्टसामान्यकभिन्नत्वमित्यत्र सामान्यपदप्रवेशनं लाघवायैव । तथा हि तथाविधसामान्यकभिन्नत्वं न तथाविधसामान्यकत्वा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकैकभेदवत्त्वं स्वत्त्वस्य अनुगतानतिप्रसक्तस्याभावात् । किन्तु तादृशस्वविशिष्टसामान्यकं यद्यत् तत्तद्वयक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताक- भेदकूटवत्त्वम् । अत एव यद्यत् स्वमित्यादि भट्टाचार्येणोक्तम् । तत्र च सामान्यपदाप्रवेशे वयादिप्रतियोगितादेरपि तथाविधस्वविशिष्टकतया तद्भेदा अपि निवेशनीयाः प्रसज्येरन् । निवेशनं च तेपां निष्प्रयोजनमिति पर्यालोच्य भट्टाचार्यः सामान्यपदं दत्तवान् । इदानी वयादिप्रतियोगिता- देरतादृशतया शैवालप्रतियोगिकत्वतनद्वहित्वाचवच्छिन्नप्रतियोगित्वादीनामेव च ताशत्वेन तद्भेदा एव निवेश्यन्ते ; न तु वहयादिप्रतियोगिताभेदा ·२२९ प्रथमस्वलक्षणम् अपीति कतिपयभेदानिवेशनप्रयुक्तलाघवसंपादकं सामान्यपदं निवेशनीयम् । एवं च साध्यवत्यत्किञ्चिदित्यादिव्यापकतावच्छेदकत्वं समीचीनमेव । न चास्य समीचीनत्वेन अन्यथा पुनरित्यनेनात्रानिर्भरसूचनम् भट्टाचार्यस्या- सङ्गतमिति वाच्यम् । अन्यथा पुनरित्यादिग्रन्थस्यात्रानिर्भरसूचकत्वानङ्गी- कारात् प्रकारान्तरेण व्यापकतावच्छेदकत्वनिरुक्त्यैव कपिसंयोगाभाववान् मेयत्वादित्यत्राव्याप्तिवारणसंभवात् तद्वारणप्रयोजनकं स्वविशिष्टत्वविशेषणं व्यर्थमित्याशंकायां प्रकारान्तरेण व्यापकतावच्छेदकत्वनिरुक्तावपि तद्विशेषण- सार्थक्योपपादनायैव अन्यथा पुनरित्यादिग्रन्थोत्थानादिति पुनः निलीक: पन्थाः। इति प्रथमस्वलक्षणम् ·द्वितीयस्वलक्षणम् - द्वितीयस्वलक्षणे प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्य- मित्यत्र प्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदकसंबन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकवैशिष्टयं निवेगयिप्यता धूमवान् वहेरित्यादौ लक्षणघटकाना यावतामेव अभावाना यथाकथश्चित् प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यमुपपाद्यातिन्याप्ति पसञ्जयता भट्टाचार्येण स्वरूपसंपन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य धूमवत्त्व- प्रकारकप्रमाविशेष्यत्वाधभावस्य कालिकसंबन्धेन तादृशविषयत्वत्वादिविशिष्ट- संयोगादिश्वसेन अनुयोगितासंबन्धेन तादृशविषयत्वत्वादिविशिष्टताश- विषयत्वत्वाद्यमायेन च समं स्वरूपसंबन्धेन सामानाधिकरण्यसत्त्वात् अति- व्याप्तिरिति लिखितम् । तत्र विचार्यते-~-व्यभिचारिणि साध्याभावस्य विशेषणताविशेपेण किचिद्विशिष्टम्वाभावनिष्ठताशाभावत्यरूपप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसा मानाधिकरण्यमादाय अतिव्याप्तिवारणाय प्रतियोगितावच्छेदकापच्छिन्नसा. मानाधिकरण्यमित्यनेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नमावसामानाधिकरण्यम्य स्वयमेव पूर्वमेव विरक्षिततया दर्शितम्थले संयोगादिध्वंसस्य ताश. प्रमाविषयत्वत्वाघमावम्य च येन केनापि सबन्धन प्रतियोगितावच्छेद- फविशिष्टत्वेऽपि भावरूपत्वाभावेन यथोक्तधूमवत्त्वप्रमाविषयत्वाभावम्य प्रनि. योगितावच्छेदकावच्छिनभावमामानाधिकरण्याभावात् कथमतिव्याप्तिरिति । न तु प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्ने भाग्यविशेषणप्रयोजनाभिधानप्रस्ताये ।

·द्वितीयस्वलक्षणम् २३१ वस्तुतस्तु प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्ने भावत्वविशेषणमपेक्ष्य प्रति योगितावच्छेदक एवाभावापृत्तित्वं निवेशनीयमिति काचित्क पाठो दृश्यते । तल्लक्षण एव भट्टाचार्यस्य निर्भर । प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्ने भावत्व निवेशकल्पे किञ्चिद्विशिष्टस्य स्वस्य योऽभाव सामानाधिकरण्यसंबन्धेन तद्विशिष्टस्याभावो विशिष्टस्वसमनियतोऽपि स्वम्मादतिरिक्त एवेति निर्बन्ध- स्यावश्यकर्तव्यत्वात् अत्र तु तदनावश्यकत्वात् तथा च तादृशपक्षाभिप्रायक एवायं ग्रन्थ दर्शिताभावप्रतियोगितावच्छेदके धूमवत्त्वप्रकारकप्रमाविषयत्वके अभावावृत्तित्वस्याक्षतत्वात् । न च धूमवत्त्वप्रकारकप्रमाविषयत्वस्यापि दर्शित संयोगादिध्वंसधूमवत्त्वप्रकारकप्रमाविषयत्वत्वाभावादौ कालिकविशेषणतानुयो गिताविशेषादिसंबन्धेन वृत्तित्वमक्षतमिति वाच्यम् , तथा सति सद्धेतुस्थलेऽ भावप्रतियोगितावच्छेदकमात्रस्यैव ध्वंसात्मकाभावे कालिकसंबन्धेन वृत्तिमत्तया असंभववारणाय प्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदकसबन्धेनैव अभावावृत्तित्वस्य वाच्यतया धूमवत्त्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वत्वे तादृशस्वरूपसंबन्धेनाभावावृत्ति त्वस्याक्षतत्वात् । मैवं~यतोऽत्र कल्पे भट्टाचार्यस्य न निर्भर , युक्त्य- सहत्वात् । उत्तरग्रन्थस्वरसविरोधाच्च । युक्त्यसहत्वं कथमिति चेत् , उक्तयु. क्त्या अभावनिरूपितवृत्तिताया प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसंबन्धावच्छिन्न- त्वस्यावश्यं निवेशनीयतया वहिमान् धूमादित्यादौ वहित्वेन घटाभावस्य समवायित्वेन वाच्यत्वाभावाभिन्नतया स्वरूपसंबन्धस्यापि तत्प्रतियोगिता- वच्छेदकताघटकत्वेन तत्संबन्धावच्छिन्नाया अभावनिरूपितवृत्तिताया कथं. चित् प्रसिद्धिसंभवेऽपि वहित्वेन वयमावस्यापि तर लक्षणघटकतया तत्प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसमवायसंबन्धावच्छिन्नाया अभावादिनिरूपित- वृत्तिताया अप्रसिद्धया अव्याप्त्यापत्ते । न च प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटि- तव्यापकताया एव एतल्लक्षणे निविष्टतया संयोगेन द्रव्यम्याव्याप्यवृत्ति- वेन तत्र वहयभावस्य लक्षणघटकतैव नास्ति; किन्तु द्रव्यत्वाभावत्वत्वेन ·२३२ पट्टाभिरामटिप्पण्यां घटाभावादीनामेव तत्र लक्षणघटकता तत्प्रतियोगितावच्छेदकताघटक- संबन्धश्च स्वरूपसंबन्ध एवेति नाप्रसिद्धिः वयभावधूमाभावादीनां तत्र तत्र लक्षणघटकत्वोपवर्णनं तु भट्टाचार्यम्य प्रौडवादाभिप्रायकम् प्रकृत- लक्षणे प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटितव्यापकतानिवेशस्य तेनैव असकृदुपपादि- तत्वात् इति वाच्यम् ; तथापि काल• सर्ववान् इत्यत्र महाकालपरिमाणा- भावस्य कालिकसंबन्धेन हेतुसामानाधिकरण्यम्य प्रतियोगितावच्छेदकता वच्छेदकसमवायसंबन्धनाभावनिरूपितवृत्तित्वाप्रसिद्ध्याव्याप्तेर्दुरित्वात । न च महाकालपरिमाणामावस्य समवायवत् म्वरूपसंबन्धोऽपि प्रतियोगिता- वच्छेदकताघटक पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टतदभावत्वस्य स्वरूपसंबन्धेनैव तत्प्रति- योगितावच्छेदकत्वात् तेन च संबन्धेनाभाववृत्तिता नापसिद्धेति वाच्यम् । तथापि वहिमान् धूमादित्यादौ कालिकसंबन्धन हेतुसामानाधिकरण्यस्य समवायसंबन्धावच्छिन्नवाच्यत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावस्यापि लक्षणघट- क्तया तस्य च प्रतियोगितावच्छेदकीभूतस्वरूपसंबन्धावच्छिन्नामावनि- रूपितवृत्तित्ववदन्यप्रतियोगितावच्छेदकाप्रसिद्धया अव्याप्ते?रित्वात् । न च समवायसंबन्धावच्छिन्नवाच्यत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य समवायसंसर्ग- कवाच्यत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वाभावसमनियतत्वेन तदभिन्नतया तादृशप्रमा विशेष्यतात्वमपि तादृशप्रतियोगितावच्छेदकम् तच्च म्वरूपसंपन्धेनाभाववृत्ति तदवच्छिन्नसामानाधिकरण्यमपि पर्वताद्यन्तर्भावेण ताशाभावेऽक्षतमिति को दोप इति वाच्यम् । एवमपि कालिकसंबन्धेन धूमसमानाधिकरणम्य मम- वायसंबन्धावच्छिन्नद्रव्यत्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य कालिकसंबन्धा. वच्छिन्नद्रव्यत्वनिष्ठावच्छेदकतावस्वरूपसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावस . मनियतत्वेन तदभिन्नतया कालिकसंबन्धोऽपि द्रव्यत्वाभावप्रतियोगिता. वच्छेदक तेन संबन्धेनाभाववृत्तिप्रतियोगितावच्छेदकाप्रसिद्धिः। सर्वस्यैव च ध्वंसात्मकाभावे कालिकसंबन्धेन वृत्ते. दर्शिताभावममनयत्यं द्रव्यत्वा- ·द्वितीयस्वलक्षणम् २३३ भावस्य कथमिति चेत् । यतः कालिकसंबन्धेन द्रव्यत्ववान् ध्वंसः स्वरूप- संबन्धेन सर्वत्रैव द्रव्ये वर्तते ; न गुणादौ ; न च उत्पत्त्यनन्तरोत्पत्त्यनन्तरत्रि- चतुरक्षणपर्यन्तं घटादौ पवमानपरमाणुसंयोगध्वंसस्यापि उत्पादासंभवात् ताव- रक्षणावच्छेदेन तत्र दर्शिताभावसत्त्वात् न तस्य द्रव्यत्वाभावसमनैयत्यमिति वाच्यम् । तथापि कालिकसंबन्धेन चरमक्रियाध्वंसस्य साध्यतायां प्रलयमहा कालान्यतरत्वहेतौ कालिकसंबन्धेन हेतुसमानाधिकरणस्य कालिकसंबन्धा- वच्छिन्नचरमक्रियाध्वंसत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य साध्यतावच्छेदका- वच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकीभूतभाववृत्तिरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वविरहेण लक्षणाघटकत्वेऽपि कालिकसंबन्धसंसर्गकचरमक्रियाध्वंसवत्त्वप्रकारकप्रमावि- शेष्यत्वाभावस्य तादृशस्य लक्षणघटकतया तस्य च कालिकसंबन्धावच्छिन्न- चरमक्रियाध्वंसनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकताकभेदसमनियतत्वेन तदभिन्नतया कालिकसंबन्धस्यापि तत्प्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदकत्वेन तेन च संबन्धे- नाभावावृत्तिप्रतियोगितावच्छेदकाप्रसिद्धिः तदेवमभावावृत्तित्वनिवेशपक्षस्य युक्त्यसहत्वं दर्शितम् । अथोत्तरग्रन्थस्वरसविरोधः कथमिति चेत् ; इत्यम् ; वस्तुतस्तु इत्यादिग्रन्थानन्तरं प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नभावसामानाधि- करण्यमित्येव बहुशो लिखितम् । भट्टाचार्यों यद्यभावावृतित्वनिवेशपक्षमेव निरभरिप्यत् तर्हि अभावावृत्तिप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिक- रण्यमित्येवालिखिष्यत् । तस्मात् वस्तुतस्तु इत्यादिग्रन्थः न वास्तविकः । किन्तु केनचित कल्पितः । अत एव बहुपुस्तकेपु अयं ग्रन्थो न दृश्यते । तस्मात् संयोगादिध्वंसादिसामानाधिकरण्यमादायातिव्याप्त्युपपादनमसात- मिति । स्थूलदृष्ट्या इदमभिहितम् निपुणतरविवेचनायां तु कालिकसंबन्धेन ताशप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्ट वयात्मकभावसामानाधिकरण्यमादायैवा : तिव्याप्तिः उपपादनीयेति वाच्यम् । प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामा- नाधिकरण्यस्य प्रतियोगितावच्छेदकसंबन्धेनैव प्राक् विवक्षिततया धूमवत्त्व- ..

·२३४ पट्टामिरामटिप्पण्यां प्रकारकप्रमाविशेष्यत्वाभावप्रतियोगितावच्छेदकीभूतस्वरूपसंबन्धेन वहेरवृत्तेः । न च धूमवत्त्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वाभावस्य धूमामावसमनियतत्वेन तद- भिन्नतया संयोगोऽपि तत्प्रतियोगितावच्छेदक इति तेन संवन्धेन वहिसामा- नाधिकरण्यमादायातिव्याप्तिप्रसक्तिरिति वाच्यम् । अवच्छिन्नवृत्तिकत्वा- वच्छिन्नवृत्तिकान्यत्वरूपविरुद्धधर्माध्यासेन तयोर्भेदात् । अत्र केचित् । विषयतायाः विषयस्वरूपतावादिप्राचीनमते अयो- गोलकत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वस्यायोगोलकस्वरूपत्वेन तस्य कालोपाधितया औचित्यावर्जनीयतया धूमप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वाभावस्य कालिकसंवन्धेन स्व- प्रतियोगितावच्छेदकीभूतधूमप्रकारकप्रमाविशेष्यतात्वामावस्य कालिकसंबन्धेन स्वप्रतियोगितावच्छेदकीभूतघूमप्रकारकप्रमाविशेष्यतात्वविशिष्टं यदयोगोलक- त्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वं तेन स्वरूपसंबन्धेन सामानाधिकरण्यमयोगोल- कान्तर्भावणाक्षतमिति अतिव्याप्तिप्रसक्तिरित्याहुः । तत्र च विषयितायाः कालोपाधित्वमस्ति न वेति न वयं निश्चेतुं प्रभवामः । अन्ये तु अव्याप्यत्वस्य संबन्धतायाः दीधितिकृदभिप्रेततया धूम- प्रकारकप्रमाविशेष्यतात्वस्याव्याप्यत्वसंबन्धेन अयोगोलकत्वप्रकारकप्रमाविशे- प्यत्वेऽपि सत्त्वात् तेन सामानाधिकरण्यमादायातिव्याप्तिप्रसक्तिरित्याहुः । अत्र च अव्याप्यतायाः संवन्धतापक्षाश्रयणे यत्समानाधिकरणा इति विशेषणं स्वविशिष्टत्वविशेषणं व्यर्थम् । अतो नात्र लक्षणे तत्पक्षाश्रयणं युक्तम् वयं तु ब्रूमः----अभावावृत्तित्वनिवेशपक्षे एव भट्टाचार्यस्य निर्भरः तत्पक्षे दर्शितनिर्बन्धाभावात् । न चैवं चरमक्रियाध्वंसस्य कालिकसंबन्धेन साध्यतायां प्रलयमहाकालान्यतरत्वहेतौ उक्तरीत्याव्याप्तिरिति वाच्यम् । स्वप्रतियोगितावच्छेदकघटकीभूतयत्किञ्चित्संबन्धावच्छिन्नाभावनिरूपितवृत्ति - ताशून्यत्वविवक्षयैव तादृशाव्याप्तिवारणात् । तत्र कालिकसंबन्धसंसर्गकचरम- क्रियाध्वंसप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वाभावस्य स्वप्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदकी- ·२३५ द्वितीयस्वलक्षणम् भूतो यो विशेषणतात्मकयत्किञ्चित्संबन्धः तदवच्छिन्नाभावनिरूपितवृत्तिता- शून्यं यत् तादृशप्रकारकप्रमाविशेष्यतात्वरूपं प्रतियोगितावच्छेदकं तद- वच्छिन्नसामानाधिकरण्यसत्त्वात् । एवं प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नभाव- सामानाधिकरण्यमित्युत्तरग्रन्थस्वरसविरोधोऽपि कथंचित् परिहर्तुं शक्यत एव । प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्ने भावत्वोक्त्या प्रतियोगितावच्छेदके- ऽभावावृत्तित्वस्य लाभसंभवादित्यास्तां विस्तरः । अधिकमन्यत्र विवेचनीयम् । द्वितीयस्वलक्षणे साध्यतावच्छेदकसंबन्धादिना साध्यतावच्छेदका- वच्छिन्नव्यापकत्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्ययोः निवेशे प्रतियोग्यवृत्तिश्चेत्यादिग्रन्थासङ्गतिं परिहतवान् । तत्र च भक्षितेऽपि लशुने न शान्तो व्यधिरिति आक्षिपाम:-तथा हि " अयमात्मा ज्ञानादि" त्यादौ संयोगसंबन्धावच्छिन्नात्मत्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाव एव लक्षण- घटकः तस्य च समवायसंबन्धावच्छिन्नाकाशत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकामाव- समनियतत्वेन तदभिन्नतया समवायसंबन्धस्यापि तत्प्रतियोगितावच्छेद- कत्वेन तत्संबन्धघटितसाध्यव्यापकतावच्छेदकीभूतात्मत्वावच्छिन्नप्रतियोगिता- कत्वस्य तत्संबन्धघटितात्मत्वरूपप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नभावसामानाधि- करण्यस्य च तत्र सत्वात् । एवम् इदं वाच्यं ज्ञेयत्वादित्यादौ संयोग- संबन्धावच्छिन्नवाच्यत्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाव एव लक्षणघटकः तस्य च स्वरूपसंवन्धावच्छिन्नाकाशत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावसमनैयत्यमादाय सर्वमुपपादनीयम् । एवं च प्रतियोग्यवृत्तिश्चेत्यादिप्रन्यासनतिर्दुरिव । न च स्वीयतत्प्रतियोगितावच्छेदकसंबन्धेन तत्प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न- भावसामानाधिकरण्यस्य विवक्षितत्वात् नायं दोपः । दर्शितस्थले समयाय- संबन्धावच्छिन्नायाः स्वरूपसंबन्धावच्छिन्नायाश्च आकाशनिष्ठतदवच्छेदकी. भूताकाशत्वावच्छिन्नसामानाधिकरण्यस्य तादृशाभावयोरसंभवादिति वाच्यम् । तादृशविवक्षायाः प्रयोजनान्तरविरहेण केवलप्रन्थसङ्गमनायैव तथाविधविवक्षा- ·२३६ पट्टाभिरामटिप्पण्या दरे तथाविधव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताका इति स्वातन्त्र्येणाभाव- विशेषणप्रक्षेपस्यैव उचितत्वेन यत्त्वप्रवेशप्रयासवैफल्यात् अन्यथा विषयता- संबन्धेन व्यापकत्वं तेनैव संबन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधि- करण्यं विवक्षणीयमिति पूर्वकल्पेऽपि लक्षणघटकीभूतप्रतियोगितायामपि विषयतासंबन्धावच्छिन्नत्वं प्रवेश्य संयोगसमवायादिरूपन्यधिकरणसंबन्धा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववारणसंभवेन सर्वत्र व्यधिकरणसंबन्धावच्छिन्नप्रति- योगिताकाभावमादायैव लक्षणसमन्वयसंभवात् प्रतियोग्यवृत्तिश्चेत्यादिनन्या- सतिरित्यर्थकेन एतेन इत्यनेन तत्पक्षदूषणं मट्टाचार्यस्य विरुध्येत । न च एतदस्वरसेनैव ज्ञेयत्वत्वादिना वाच्यत्वाभावस्सुलमः इत्येतादृशग्रन्थासङ्गतेश्चेति दूपणान्तरमादृतमिति वाच्यम् । एवमपि स्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न- व्यापकताघटकयावत्संवन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्य- निवेशनरूपतत्पूर्वपक्षे दर्शितप्रतियोग्यवृतिश्चेत्यादिग्रन्थासङ्गतेरेव दूपणत्वे- नामिहिततया तत्रापि लक्षणघटकीभूतप्रतियोगितायां व्यापकतापटकसंब- न्धावच्छिन्नत्वनिवेशेनैव व्यधिकरणसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववारण- संभवेन तदसङ्गते१रित्वात् । ननु लक्षणघटकीभूतप्रतियोगितायां व्याप- कताघटकसंबन्धावच्छिन्नत्वनिवेशेऽपि उपदर्शित दोषो दुर्वार एव । तथा हि विपयतासंबन्धावच्छिन्नात्मस्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य संयोगसंबन्धा. वच्छिन्नात्मत्वप्रकारकप्रमावस्यापि तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वेन विषयता- संबन्धस्यापि तत्प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकताघटकयावत्संबन्धान्त- र्गतविषयतासंबन्धेन आत्मत्वत्वरूपप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधि. फरण्यासंभवादन्याप्तिरिति वाच्यम् । नेन संबन्धेन आत्मत्वप्रकारकप्रमा. त्वरूपप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यसत्त्वात् । न च तत्र समवायविषयतयोरुभयोरपि स्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकताघटक- तया तदुभयसंबन्धेनैकप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यसंमवा.

·द्वितीयस्वलक्षणम् दतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । यतो न ताशयावत्संबन्धेन एफपतिमोगिता. वच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यं विवक्षितम् । किन्तु सादशगायरान्य यथाकथंचित् प्रतियोगितावच्छेदकावच्छितसामानाधिकरण्यगेग ; सग ग प्रकृते दुर्घटम् विषयासंबन्धेन आत्मत्वप्रकारकममात्यस्पप्रतियोगितायत. कावच्छिन्नेन समवायसंवन्धेन चात्मत्वत्वरूपप्रतियोगितावच्छेदफायच्छिन्नेन समं सामानाधिकरण्यस्य तत्र सत्त्वात् ; अन्यथा यदिमान, भूगानि. त्यादौ वहिप्रकारकप्रमाविशेष्यतात्वावच्छिसस्यरस्पसंयन्धावच्छिन्नप्रतियोगि. ताकांभावस्य विशेप्यतासंवन्धावच्छित्यक्षिप्रकारकममात्वायच्छिन्नप्रतियोगि- ताकामावसमनियतत्वेन तदमिन्नतया स्यम्पविशेष्यतयोरुभयोरेय तप्रति योगितावच्छेदकावच्छिन्नव्यापफसायनरेतकरयाका । अव्यस्यस्येन पटामावस्य वाच्यत्वत्वेन घटामावसमनियतरोग तमिततया समयायायापर्मबन्ध. योरुभयोरेव तत्प्रतियोगितायडेगकापतिध्यापफसापटकस्याग माहा. यावत्संबन्धेन एफप्रतियोगितामांगमापन्निसामानाधिकरण्याय ना. भावेषु अनुपपत्त्या अनुपपते । सभा मायामा शानानियादी व्यधिकरणधर्मायच्छिनामायावीकारणाव MAHIम गुयन पत्र । एवमिदं याच्यं शेयस्यानिमानी पाना HARIHARI योग्य । तस्मात् व्यापकापट पनियोगितामानिमामानाधि. करण्यनिवेशपठनपर्ण महाlhan finafमनि म मा यम: प्रतियोगितावनी कामिनयामनन नियाfn- तावोदकाश्मिनामानाfatya/ M नानाhinfian | नया :-afficuTH | मि. HIATREATI. - वभिनffiftIt Item पnिfantitatisfaithi-11yri mi Mai मात्र ·२३८ अथ पट्टाभिरामटिप्पण्या यद्यत्संबन्धावच्छिन्नत्वं लक्षणघटकीभूतप्रतियोगितायामपि निवेश्यताम् । तत्र यद्यत्संबन्धपदेन व्यापकताघटकप्रतियोगितायां यद्यत्संबन्धावच्छिन्नेत्यत्र यत्संबन्धो ग्रहीतः स एव ग्राह्य इति वयं पर्यनुयुञ्जामः । तथा सति प्रतियोग्यवृत्तिश्चेत्यादिग्रन्थानुत्थित्यभावात् । तत्र हि साध्यवन्निष्ठाभावी- यसमवायसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकं यदात्मत्वत्वं तदवच्छिन्न- समयायसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावश्च न हेतुसमानाधिकरण इत्यादि- रीत्या व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्वीकारस्य आवश्यकत्वात् । तस्मात् केवलग्रन्थासङ्गतिनिवारणाय लक्षणे किश्चित्वविवक्षणमन्याय्यमिति प्रतियोग्य- वृत्तिश्चत्यादिग्रन्थानुत्थितिर्दुर्वारैव । द्रव्यभिन्नत्वप्रकारकममात्वावच्छिन्नविशेप्यतासंबन्धावच्छिन्न- प्रतियोगिताकाभावभिन्नं प्रमेयत्वादित्यत्र लक्षणघटकीभूतानां यावतामेव समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावानां व्यभिचारनिरूपकाधिकरणीभूततादृशा- भावमात्राधिकरणकत्वनियमेन तेषामधिकरणीभूततादृशाभावस्वरूपतया स्व- विशिष्टतादृशाभावात्मकहेत्वधिकरणावच्छेदेन स्वात्मकाधिकरणीभूताभाव. प्रतियोगितावच्छेदकविशेप्यतासंबन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकीभूतद्रव्यभिन्नत्व- प्रकारकप्रमात्वावच्छिन्नसामानाधिकरण्यसत्त्वात् अतिव्याप्तिः । न चामा- वाधिकरणकाभावस्य अधिकरणामावस्वरूपत्वं दीधितिकृतामसम्मतम् । तैः धूमामावाधिकरणकस्य जलवृत्तित्वविशिष्टगोत्वाभावाभावस्य धूमाभावस्वरूप- ताप्रतिक्षेपादिति वाच्यम् । तावता भावसाधारणस्यैव अभावाधिकरण- कामावस्य अधिकरणीभूताभावस्वरूपताया दीधितिकृदसम्मतत्वेनावगमात् । अभावमात्राधिकरणकाभावस्य तथात्वे बाधकामावादिति । अधिकमन्यत्र विवेचनीयम् । तथा च दर्शितातिव्याप्तिवारणाय स्वावच्छेदकसंबन्ध. घटितसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नयद्यत्प्रतियोगि- ताका ये ये अमावाः तेषां प्रत्येकं ततदवच्छेदकावच्छिन्नसामानाधि- ·२३९ - द्वितीयस्वलक्षणम् करण्यमेव विवक्षणीयम् । दर्शितस्थले च द्रव्यभिन्नत्वप्रकारकप्रमात्वा- वच्छिन्नविशेष्यता संबन्धघटितव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्ना किन्तु साध्य- प्रकारकप्रमाविशेष्यतात्वावच्छिन्नस्वरूपादिसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगितैव ताह- शीति नातिव्याप्तिः । इत्थं चायमात्मा ज्ञानात् इदं वाच्यं ज्ञेयत्वादित्यादौ संयोगादिव्यधिकरणसंबन्धावच्छिन्नात्मत्वत्ववाच्यत्वत्वाद्यवच्छिन्नसमवायस्व रूपादिसंबन्धावच्छिन्नाकाशत्वावच्छिन्नप्रतियोगिता वा न लक्षणघटकी- भवितुमर्हतीति व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावप्रतियोगित्वादर इति चेन्न ; एवं सति प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्ने भावत्वविशेषणवैयर्थ्यात् तद्धि धूमाभाव स्य पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्याभावत्वरूपप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामाना- धिकरण्यमादायातिव्याप्तिवारणाय निवेशितम् । तच्च इदानीं न घटते । तत्र संयोगसंबन्धावच्छिन्नधूमत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताया अपि यद्यत्प्रतियोगि- तान्तर्गततया तदवच्छेदकीभूतसंयोगसंवन्धेन तदवच्छेदकावच्छिन्नसामानाधि- करण्याभावेन अतिव्याप्त्यप्रसक्तेः । न च संयोगेन द्रव्यस्याव्याप्यवृत्तिया । धूमत्वस्य संयोगसंबन्धघटितव्यापकतावच्छेदकत्वं प्रतियोगिवैयधिकरण्या- पटितव्यापकत्वस्यैवात्र लक्षणे निवेशनीयत्वादिति न धूमत्वावच्छिन्नप्रति- पोगिता यद्यत्प्रतियोगितापदेन उपादातुं शक्यते । किन्तु पूर्वक्षणवृत्ति- त्वविशिष्टतदभावत्वावच्छिन्नप्रतियोगितैवेति अतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । तथा सति पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टतदभावत्वस्य वहिनिष्ठधूमाभावीयस्वरूप- संवन्धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकतया तदवच्छिन्नप्रतियोगिताया अपि लक्षणघटकत्वासंभवात् । तथा च धूमप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वाभाव एव लक्षणघटको वाच्यः तेषां च किश्चिद्विशिष्टस्वाभावनिष्ठप्रतियोगिता इव धूमप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वादिनिष्ठप्रतियोगिता अपि यद्यत्प्रतियोगितान्तर्गता इति तदवच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यस्यायोगोलकान्तर्भावेन तादृशा- भावानामसंभवात् नातिव्याप्तिः । एवं यद्यत्पतियोगितानिवेशे प्रथम- ·२४० पट्टाभिरामटिप्पण्यां स्वलक्षणदूषणवेलायां भट्टाचार्योपदर्शितरीत्या तादृशी या या प्रति- योगिता तत्तदवच्छेदकसंबन्धेन तत्तदवच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यं यत्र वचन यत्विधिकरणयावदन्तर्भावेन तत्त्वमित्येतावतैव सामञ्जस्ये तत्तत्प्रतियोगितानिरूपकाभावप्रवेशस्य अभावे यावत्त्वप्रवेशस्य यत्समानाधि- करणत्वस्व विशिष्टत्वयोश्च वैयर्थ्यप्रसङ्गः। अथ यथोपदर्शिताभावसार्थकव्यभि- चारिण्यतिव्याप्तिवारणाय तादृशयद्यत्प्रतियोगिताकाः ये येऽभावाः तेषां तत्तदवच्छेदकसंबन्धेन स्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्य- मित्येवोच्यते । स्वम्-~-अभावः । न तु प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न- सामानाधिकरण्यमित्यत्रापि प्रतियोगितायाः तत्तद्वयक्तित्वेन निवेश इति नोक्तदोपद्वयम् । तथा हि धूमवान् वहेरित्यादौ लक्षणघटकीभूतस्य धूमवत्त्व- प्रकारकप्रमाविशेष्यत्वाद्यभावस्य धूमवत्त्वप्रमाविशेष्यत्वाद्यभावनिष्ठप्रतियोगि- ताया अपि तादृशत्वेऽपि तदवच्छेदकीभूतस्वरूपसंबन्धेन किचिद्विशिष्टस्वा- भावत्वरूपप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यमादायातिव्याप्ति- वारणाय भावत्वविशेषणं सार्थकम् । एवं तादृशी या या प्रतियोगिता तत्तदवच्छेदकसंबन्धेन तत्तदवच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यं यत्र कचने- त्यादि दीधितिरिदानी न संभवति । तदवच्छेदकावच्छिन्नसामानधिकरण्य- मित्यस्माभिरनिवेशात प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नेत्येवास्माभिनिवेशात् प्रथ- मतो भावग्रहणाभावे तदुपपादनस्यावश्यकत्वात् लक्षणघटकपदार्थानां येन येन रूपेणास्माभिनिवेशः कृतः तेन तेन रूपेणैव तन्निवेश्य इतरवेयर्थ्य- स्योपपादनीयतया रूपान्तरेण तन्निवेशप्रयुक्तेतरवैयर्थ्यस्यादोपत्वात् दर्शित- प्रमाभावभेदसार्थकव्यभिचारिण्यतिव्याप्तिरपीदानी नास्ति । तत्र द्रव्य- भिन्नत्वप्रकारकप्रमात्वावच्छिन्नविशेष्यतासंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताया अताह- शतया साध्यवत्त्वप्रकारकप्रमाविशेष्यतात्वावच्छिन्नस्वरूपसंबन्धावच्छिन्नप्रति- योगितायाश्च तदवच्छेदकीभूतस्वरूपसंयधेन तादृशाभावे प्रतियोगितावच्छेद- ·२४१ द्वितीयस्वलक्षणम् कावच्छिन्नाभावसामानाधिकरण्यस्य हेत्वधिकरणीभूततादृशप्रमाभावान्तर्भावे- नासत्वादिति चेन्न ; अधिकरणीभूतस्य द्रव्यभिन्नत्वप्रकारकप्रमात्वावच्छिन्न- विशेष्यतासंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य द्रव्य भिन्नत्वप्रकारकप्रमा- विशेष्यत्वत्वावच्छिन्नस्वरूपसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावसमनियतत्वेन तदमिन्नतया तत्प्रतियोगितावच्छेदकीभूतद्रव्यभिन्नत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यतात्व- मपि तदात्मकलक्षणघटकीभूतसाध्यवत्त्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वाभावप्रतियोगि- तावच्छेदकमिति तादृशाभावे दर्शितस्वरूपसंवन्धेन द्रव्यभिन्नत्वप्रकारक- प्रमाविशेष्यतात्वरूपप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यस्य हेत्वधि- करणीभूततादृशप्रमान्तर्भावेनाक्षतत्वादतिव्याप्तेर्दुरित्वात् ; एवं धूमवान् वहे- रित्यादौ धूमप्रकारकप्रमात्वावच्छिन्न विशेप्यतासंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगित्या- योगोलकासमवेतजातित्वावच्छिन्नसमवायसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगित्वयोरपि ताशयद्यत्प्रतियोगितान्तर्गतत्वेन तत्तन्निरूपकाभावानामयोगोलके तत्तद- वच्छेदकविशेष्यतासमवायाभ्यां स्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नासामानाधि- करण्यादेवातिव्याप्तिवारणेन भावत्वविशेषणवैयर्य दुर्वारम् । अथ स्वावच्छेदकसंबन्धघटितसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकता- वच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताका यावन्तोऽभावाः स्वीयतत्प्रतियोगिता- वच्छेदकसंबन्धघटितसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकं यत् तत्पति- योगितावच्छेदकं रूपं तदवच्छिन्नेन समं तत्प्रतियोगितावच्छेदकसंबन्धेन समानाधिकरणा इति विवक्षणात् न दर्शितानुपपत्तिः । अत्र तत्प्रतियोगिता- वच्छेदकपदत्रयेण एकैव प्रतियोगिता धर्तव्येति एतावानेव नियमः न तु अभावविशेषणनिविष्टप्रतियोगितैव धर्तव्येत्यपि । तथा च दर्शितप्रमाभावभेद- साध्यकन्यभिचारिणि लक्षणघटकीभूतस्य साध्यवत्त्वप्रकारकपमाविशेप्यत्वाद्य- भावस्य तादृशप्रतियोगितावच्छेदकं साध्यवत्त्वप्रकारकप्रमाविशेष्यतात्वादि- कमेव न तु द्रव्यभिन्नत्वप्रकारकप्रमाविशेप्यतात्वादिकमिति नातिव्याप्तिः ।

·२४२ पट्टाभिरामटिप्पण्या धूमवत्त्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वाभावायोगोलकासमवेतजात्यभावादीनां तादृश- प्रतियोगितावच्छेदकं पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्याभावत्वादिकमपीति तादृशप्रति- योगितावच्छेदकस्वरूपसंबन्धेन तदवच्छिन्नसामानाधिकरण्यमादायातिव्याप्ति- वारणाय भावत्वविशेषणमपि सार्थकम् । मैवम्-एवमपि स्वरूपसंबन्धा- वच्छिन्नवाच्यत्वत्वावच्छिन्नघट निष्ठप्रतियोगिताकाभावभिन्नं मेयत्वादित्यादौ लक्षणघटकीभूतानां सर्वेषामेव समानाधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावानां व्य- भिचारनिरूपकाधिकरणीभूतस्वरूपसंबन्धावच्छिन्नवाच्यत्वत्वावच्छिन्नघटनिष्ठ - प्रतियोगिताकाभावमात्राधिकरणकत्वेन तदभिन्नतया तत्प्रतियोगितावच्छेदक वाच्यत्वत्वमपि लक्षणघटकीभूताभावप्रतियोगितावच्छेदकं तस्य च वाच्यत्व. त्वावच्छिन्नघटनिष्ठप्रतियोगितामादाय स्वीयतत्प्रतियोगितावच्छेदकसंबन्धघटि- तसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकत्वमपि सूपपादमेव । तथा च तत्प्रतियोगितावच्छेदकीभूतवाच्यत्वत्वावच्छिन्नेन समं तत्प्रतियोगितावच्छेद- कीभूतस्वरूपसंबन्धेन सामानाधिकरण्यस्य सर्वेषामेवाभावानां सत्त्वादति- व्याप्तिः । अभावमात्राधिकरणकस्यापि अभावस्य अधिकरणीभूताभावस्व. रूपत्वं नास्तीत्यभिप्रायकमेव एतल्लक्षणम् प्रथमस्वलक्षणे भट्टाचार्यस्य तथा व्यवहारदर्शनेऽपि द्वितीयस्वलक्षणे तददर्शनादिति चेत् तर्हि तद्रीत्यैव दर्शित- प्रमाभावभेदसाध्यकव्यभिचारिण्यतिव्याप्तियारणेन प्रतियोगितावच्छेदकाव- च्छिन्नसामानाधिकरण्यनिविष्टप्रतियोगितावच्छेदके तत्प्रतियोगितावच्छेदक- संबन्धघटितव्यापकतावच्छेदकत्वस्य प्रतियोगितावच्छेदकसंबन्धेनेति निवेशस्य च व्यर्थतया प्रतियोग्यवृत्तिश्चेत्यादिग्रन्थानुत्थितिः दुरुपपादेव दर्शितरीत्या । अत्र ब्रूमः-धूमवान् चहेरित्यादौ धूमवत्त्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वाभावस्य निघूमनिरूपितस्वरूपसंयन्धावच्छिन्नवृत्तिाशून्यत्वावच्छिनस्वरूपसंपन्धाव- च्छिन्नप्रतियोगिताकाभावसमनियतत्वेन तदभिन्नतया तत्पतियोगितावच्छेद- कीमतताशवृत्तिाशून्यत्वावच्छिन्नज्ञानेन साकं स्वसमनियतधूमप्रकारक- ·२४३ द्वितीयस्वलक्षणम् प्रमात्वावच्छिन्नविशेप्यतासंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावप्रतियोगितावच्छे - कीभूतविशेष्यतासंबन्धेनायोगोलकान्यत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वाभावस्य अयो- गोलकनिरूपितस्वरूपसंबन्धावच्छिन्नवृत्तिताशून्यत्वावच्छिन्नस्वरूपसंबन्धाव - च्छिन्नप्रतियोगिताकामावसमनियतत्वेन तदभिन्नतया तत्प्रतियोगितावच्छेद- कीभूततादृशवृत्तिताशून्यत्वावच्छिन्नेन ज्ञानेन साकं स्वसमनियतायोगोलकान्य- त्वप्रकारकप्रमात्वावच्छिन्नविशेष्यतासंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावप्रतियो- गितावच्छेदकीभूतविशेप्यतासंबन्धेनायोगोलकासमवेतजातित्वावच्छिन्नसमवा- यसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य प्रसिद्धावपि तस्यायोगोलकासम- वेतत्वावच्छिन्नसमवायसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावसमनियतत्वेन तद- भिन्नतया तत्प्रतियोगितावच्छेदकीभूतायोगोलकासमवेतत्वावच्छिन्नेन ज्ञानेन साकं स्वसमनियतायोगोलकासमवेतजातिप्रकारकप्रमात्वावच्छिन्नविशेप्यता- संबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावप्रतियोगितावच्छेदकीभृतविशेप्यतासंबन्धेन सत्त्वात् अतिव्याप्तिवारणाय स्यप्रतियोगितावच्छेदकसंवन्धघटितसाध्यता- वच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकावचिनप्रतियोगिताका यावन्तोऽभावाः स्वीयतत्प्रतियोगितावच्छेदकसंबन्धेन तत्प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसमाना- धिकरणा इत्यवश्यं विवक्षणीयम् । अत्र तत्प्रतियोगितापदद्वयम् एक विधप्रतियोगितापरम् । न तु पूर्वप्रतियोगितैव ग्राह्येत्यपि नियमः । एवं चायमात्मा ज्ञानात् इदं वाच्यं ज्ञेयत्वादित्यादौ संयोगसंबन्धावच्छिन्ना- स्मत्वत्ववाच्यत्वत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य स्वसमनियतसमवायस्व- रूपादिसंबन्धावच्छिन्नाकाशाभावप्रतियोगितावच्छेदकीभूतसमवायस्वरूपादि - संबन्धघटितव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेऽपि तेषां दर्शित- सामानाधिकरण्यासंभवेन व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावपरः । न च व्यधि- करणधर्मावच्छिन्नाभावाङ्गीकारेऽपि दर्शिताभावानां लक्षणघटकत्वानपायात् तेषां च दर्शितसामानाधिकरण्यासंभवात् अव्याप्तिरिति वाच्यम् । व्यधि- ·२४४ पट्टाभिरामटिप्पण्यां करणधर्मावच्छिन्नाभावस्वीकारे दर्शिताभावानां वाच्यत्वत्वेन घटाभावसम- नियतत्वेन तदभिन्नतया तत्प्रतियोगितावच्छेदकीभूतवाच्यत्वत्वावच्छिन्नसामा- नाधिकरण्यमादाय लक्षणसमन्वयात् । यदि चैवमपि अयमात्मा ज्ञानात् इदं वाच्यं ज्ञेयत्वादित्यादौ कालिकसंबन्धावच्छिन्नवाच्यत्वत्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताकामावस्य म्वरूपसंपन्धावच्छिन्नकालत्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिता- कामावसमनियतत्वेन तदभिन्नतया स्वीयकालत्वनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकी- भूतस्वरूपसंबन्धघटितव्यापकतावच्छेदकीभूतवाच्यत्वत्वावनिप्रतियोगिताकस्य यथोक्तस्यापि लक्षणघटकतया तस्य च स्वीययत्प्रतियोगितावच्छेदक- संबन्धेन तत्प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्याप्रसिद्धयाव्याप्ति- रित्युच्येत; तदा स्वावच्छेदकसंबन्धघटितसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नल्याप- कतावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताका इत्येव निवेश्यम् । स्व-प्रति- योगिता। कालिकसंबन्धावच्छिन्नवाच्यत्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिता स्वरूप- संबन्धावच्छिन्नकालत्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिता वा न ताशीति न दर्शिता- व्याप्तिः । इत्थं चायमात्मा ज्ञानात् इदं वाच्यं ज्ञेयत्वादित्यादौ व्यधिकरण- धर्मावच्छिन्नप्रतियोगितयैव तादृश्या भवितव्यमिति व्यक्तमिदानी प्रति- योग्यवृत्तिश्चेत्यादिग्रन्थोत्थितिः । धूमवान् वहेरित्यादौ धूमवत्त्वप्रकारकप्रमा- विशेष्यत्वाद्यभावस्य पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्वाभावनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकी- भतस्वरूपसंबन्धेन तदवच्छेदकीभूततादृशाभावत्वावच्छिन्नसामानाधिकरण्य- मादायातिव्याप्तिवारणाय भावत्वविशेषणमपि नानुपपन्नम् ; किन्तु समा- धानान्तरं मृग्यम् । इति द्वितीयस्वलक्षणम् ·श्रीरस्तु तत्त्वचिन्तामणौ चतुर्दशलक्षणी अथ “इदं वाच्यं ज्ञेयत्वा" दित्यत्र समवायितया वाच्यत्वाभावो घट एव 'प्रसिद्धः, व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्य केवलान्वयित्वात् । न चैवं घट एव व्यभिचारः साध्यतावच्छे- दकावच्छिन्नसाध्याभाववहृत्तित्वं हि व्यभिचारः, न च वाच्य- त्वाभावस्तादृशो घट इति चेत् ; तर्हि तादृशसाध्याभावसामा- नाधिकरण्याभावो व्याप्तिः, तथा चाप्रसिद्धिः । " दीधितिः "समवायितये "ति। वाच्यत्वं यथा न समवायि, तथा वक्ष्यते ; घटादिसमवायितयेत्यर्थ इत्यप्याहुः । प्रमेयसाध्यके च भावत्वेन अभावानामभावत्वेन भावानां वहित्येन निर्वही अवृत्तिमात्रवृत्तिगगनत्वादिना विरुद्धघटत्वपटत्वाभ्यां च प्रमेयमानस्याभावः सुलभः । इति व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावावतरणम प्रसिद एवेति योजना-स्व.

·तत्त्वचिन्तामणौ २४६ ननु पारिमापिकमेवाव्यभिचरितत्वम् , तथाहि-यत्समानाधिकरणा साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापक्तावच्छेदकप्रतियोगिताका यावन्तोऽभावा. प्रतियोगिसमानाधिकरणा तत्त्वम् । सर्वत्र वाच्यत्वाद्यभावस्य तथात्वाद्यायत्त्वोपादानम् , अत एव "भूत- त्वमूतत्योभयवान् मूर्तत्वा" दित्यादौ द्वित्यावच्छिन्नाभावस्य प्रतियोगि सामानाधिकरण्येऽपि भूतत्वमनोन्यत्वाद्यभावस्य अतथात्वात् नातिप्रसङ्ग । साधनसमानाधिकरणगोत्वाद्यभावम्य तत्तत्साध्यव्यक्त्यभावस्य वा अतथात्वात् "साध्यतावच्छेदके" त्यादि । येन सम्बन्धेन हेतुस्तेनैव सम्बन्धेन तदधिकरणत्व बोध्यम् । तेन आत्मत्वे साध्ये समवायन हेतो ज्ञानस्य विषयतयाधिकरणे घटादौ वर्तमानस्य साध्याभावस्यातथात्वेऽपि न क्षति । एव दलान्तरेऽपि सम्बन्ध- भेदनिबन्धनो दोष सम्बन्धैक्य विवक्षया निरसनीय । रूपादिसामान्याभावे साध्ये पृथिवीत्वादिक सद्धेतुरेव , प्रलय पर- माणौ उत्पत्तिकाले चावयविनि तत्सत्वात् । न च प्रतियोगिवत् ध्वस- प्रागभावयोरत्यन्ताभावविरोधित्वम् , मानाभावात् अत एव श्यामे 'रक्त रूप नास्ती"ति प्रत्यय । न चैष रक्तिमध्वसाधवगाही, पूर्वापररक्तिमध्वसप्रागभाववति मध्य रक्तेऽपि तथा प्रत्ययप्रसङ्गात् । तत्सामानाधिकरण्य च स्वविशिष्टहेत्वधिकरणावच्छेदेन बोध्यम् , तेन गोत्वजन्यद्रव्यत्वप्रलयावृत्तित्वादिना गवादेरभावस्य गवाद्यनाधिकरण "अन्तरा - 'अत्र व्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताका इत्यत्र व्यापकताया अवच्छेदो ययेति बहु नीही प्रत्यय तेन प्रतियोगितया सममवच्छेदिकापदस्य समासे कोपधत्वेऽपि पुबद्भाव -~-ज न च गुणे शुकादय पुसील्यनुशासनात रक्को नास्तीत्येव प्रयोगो युक्त इति वाच्यम् , वस्त्वन्तरविशेषणतानापन्नस्यैव शुशादिशब्दस्य पुस्त्वानुशासनात् , अत एव शुक्र स्ममिति प्रयोग मणिकृतेव वक्ष्यते इति ध्येयम्-ज ·चतुर्दशलक्षणी २४७ र्धम्यवच्छेदेन तद्वति काले महाकाले वा वृत्तावपि “यदा गोत्वं तदा गौः" "यदा कालत्वं तदा जन्यद्रव्यं प्रलयावृत्ति वे "त्यादौ नातिप्रसङ्गः, हेतुमति प्रलये तत्सामानाधिकरण्याभावात् । “स्वविशिष्टे "ति विशेषणात् “ कपि- संयोगाभाववान् मेयत्वा "दित्यादौ संयोगाद्यात्मकसाध्याभावस्य सकलहेत्वधि- करणावृत्तित्वेऽपि नाव्याप्तिः । जलादिवृत्तित्वविशिष्टगोत्वाधभावस्याभावो जलवाद्यभाव एव; न तु धूमाघभावः, जलादावपि तदभावप्रत्ययप्रसङ्गात् । इति प्रथमस्वलक्षणम् यत्समानाधिकरणानां साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदक. रूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकानां यावतामभावानां प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न- सामानाधिकरण्यं तत्त्वं वा तत् ज्ञेयत्वत्वादिना वाच्यत्वादीनाममावस्सुलभ एव ; शेष दर्शितदिशाऽवसेयमित्यत आह-प्रतियोग्यवृत्तिश्चेति । इति द्वितीयस्वलक्षणम् ·RUANNE ALYANA VANA KAVYA by Rajacudamapı Liki Ed ted by the Tapdits of the Adyar Library and Vir TR Chinta UNFLBLISHED VIVOR UPAVISADS with the Commentary of Sri Upaarsad Brahma Yogis Edited by the Tapdits of the Adyar man MA under the direction of Irof Chunban Raja A. Library, under the direction of Prof Chunban Raja VA 18 20 1 Cloth 2 Vol 3 100 4 30 5 PUBLICATIONS OF THE ADYAR LIBRARY (The Theosophical Society, Adyar, Madras, S India) 1910 Rs A A PRELIMINARY LIST OF THE SANSKRT AND PRAKRT MISS 19 the Adyar Library (Samskrt Devanagan) Boards Cloth 1912 A DESCRIPTIVE CATALOGUE OF THE SANSKRT MSS in the Adyar Library By F O Schrader Pb D Vol i Upadisads 5 0 THE VINOR UPANISADS (Samskrt) critically edited for the Adyar Library By F O Schrader PhD 1 --Samnyāsa Cloth 10 0 1916 AHIRBUDHNYA SAVHITA OF THE PANCARATRA AGAMA (Samsk). Edited under the supervision of F O Schrader Ph D 2 Vols Cloth INTRODUCTION (English) TO THE PANCARATRA AND THE AHIR Cloth BUDHNYA SAMHITA By F O Schrader PhD 1920 YOGA UPANISADS-20-with the Commentary of Sri Upanışad Brahma Yogin Edsted by Pandit A Mahadeva Sastri BA 5 0 1921 SASANYA VEDANTA UPANISADS-24-with the commentary of Sn Upan şad Brahma Yogio Edited by Pand I A Mahadeva Sastri BA 1923 8 VAISVAVA UPANISADS--14--with the Commentary of Sri Upanışad Brahma Yogn Edited by Papdit A Mahadeva Sastri BA 1925 9 S'AIVA UPANISADS-15—with the Commentary of Sri Upanısad Brahma Yogin Edited by A Mahadeva Sastri BA 10 SAXTA UPANIS 4D5--8--with the Commentary of Sri Upanisad Brahma login Edited by Papdit A Mahades a Sastrı BA 1926 11 CATALOGUE OF SANSKAT MSS in the Adyar Library (revised) Edited by the Papdits of the Adyar Library under the direct on Chunhan Raja MA D Phul (Oxon ) 2 Vols Cach 6 50 4 0 3 0 28 - 3 12 A 12 Branim Papd ts of the Auyla Chunhan Raja MAD hii lui 2 0 13 1933 D Phil (Oson) 5 0 Drbil (Oxon ) ·4 1936 Rs 15 Tev DIATOR UPASSAD) kith the Commentary of Sutpanısad Brahma Yogin Ed ted by the Papy ts of the Adyar Library under the direct on or f'rof C, Kunban Raja VA OPEL (Oxoa) Isa to Aitareya Yol ! Chandogya and Bhadirapsala 1o 11 6 Vol 1 Boards 9 Val 11 1937 16 MELARAGAVALIKA Of Maháva dyanatha Sinan Edited by Pandit S Subrahmaaya Sasiri TTS 21 1938 17 SAYOSANACORAMV-EUited by Papelat S Subrahmanya Sastra ITS with a critical Introduction in Engl sb dy T R Sram asa Asyadgar DA LT 5 18 PRATYABI KAFF DAYAS (The Secret of Recognition) with Eng sh Translat on and Notes by Ir Le decker MA PhD Text odited by the Staff of the Adgar Library under the drection of Dr C Srinivasa Murt) BA BLMB & CM Vaidya 19 1 20 Asyangar BA IT and Pandit S Subrahmana Sastri FTS 50 21 * WHERE THEDSOPAS AND SCIENCE NEET up four Partsi by a body of experts-Edited by Professor D D Kanga MA IES (Retd) Part 1 Nature Frame Mactaoosm to V Crocos 1 Part 2 Man-From Atom to Van 1 14 Part 3 God-From Humanity to DIV Ally 2 4 Part 4 Some Pract cal Applical ons 1939 ROVEDAS YAIVA MADHAVA KATA-Ed sed by Prof C Kunhan Raja MA D Pail (0201) Vol? 6D 1940 23 THE NUMBER OF RASIS BJ 1 Raghavan MAP D Department of Sagslyt University of Vadras 1 th a Foresord by Prof 41 Hirigacht MA formerly Professor of Sanskrt Alakarajah s College Mysore 3 0 1941 24 SAMANYA VEDATA UPANISADS-Translated into English by TR St masa Avangar BALT and Papchat S Subrab marya Sastri FTS 50 25 BHAGAVANGISARTHAPRAKASILA of Upasisad Brahmayogid (Saps trt) Edited by the Fand te of the Adyar Library with an Introduction by Prof Chunhan Raja Ni A D Phi (Oxou 40 26 SAVAVEDA SAYAITA-V: the Completar es of Vadbava and Bharatas ämn Edited by I'rof C hunhan Raja MA D Phil (Oxos) Published under the auspices of the Adjar Library Association ·RSA 3 S 5 0 4 0 7 RAJA DHARYA (Dewan Bahadur K krishnaswami Rao Lectures 1938 Unu ersity of Madras) by Rao Babadurh v Rangaswami 25 VARIVASTARAHASYAM of Bhasuranandanatha (2nd Ed tion) by Papdit S Subrahmanya Sastrı FTS (with English Translation) 29 VYAVAHARANIRWAYA OF VARADARAJA~Edited by Rao Bahadur h V Rangaswami Aiyangar MA and & N Krishna Aiyangar MALI Adyar Library with a FOREWORD by 39 SAMGITARATNAKARA With the Commentaries of Catura hal linātha and Simbabhupali Sastrı FTS Vol I Edited by Papçıt S Subrahmanya 1942 31 CATALOGUE OF THE ADYAR LIBRARY Western Section part 1 - prepared under the d rection of Bhikshu Arya Asanga Ji D rec tor and Curator Western Section Adyar Library 32 ALAMBANAPARIKSA DE VETTI by Dinnája with Englsh transla tion Tibetan test etc by Pand i N Anaswami Sastrı Tirupatı 38 Ph D Unnersity of Madras VEDANTAPARIDHIASA --ush Engi sb translat on and Notes y Prof S S Suryanarayana Sastri VA BSc (Oxon) Bar at Law Reader Head of the Department of Pi losophy Uni Versity of Madras A DESCRIPTIC CATALOGUE of the Sanskrit Manuscripts in the Adyar Library by h Madhava hr shna Sarma MOL under the d rection of Prof C hunban Raja MID Phil (Oxon) Vol I--Vedc S'RI PARCARATRA RAKSA of Sri Vedinta Desika-Cd ted by la dyaratni Pano! Duraiswami Aryangar and ledánia Stromapı T Venugopalacharya wth an Introduction in English by G Srinivasa Vurt Hon Drector Ady as Library CATALOGUE OF THE ADYAR I IBRAX) Western Sect on met: prepared under the direct on o! Bh kshu Arya Asanga lt D rector and Curator estern Sect on CATLRDASALASSANT OF GADADHARA # th three commentaries Edited by Papun Sanlasam Ayar Tol I PAMPHLETS 1939 2 12 34 15 0 35 48 36 4 % 37 ·5 6 IN THE PRESS AS VALĀYAVAGRHYA-SOTRA-With Devasvāmi Bhasya--Edited by Swami Ravi Tirtha 2 ASVALĀYANAGRHYA SOTRA (Bhāşya of Devasvāri) Translated into English by A N Krishna Aifangar, MA, L1 Adgar Library 3 JIVĀNANDANAN 08 ANANDARAYA VAKHI with a Commentary by I asdra ratna Pandit M Durasswami Aigaogar Edited by Vaidyarato a G Srina vasa Mürti BA, BL, MB&CM and Vaidyaratna Pandit M Duraiswami Atyangar 4 V415V UPANISADS-Translated into. Engl.sh by T R Sripitasa Anyangar, BA, LT and Dr Srinivasa Murti Hop Director, USAVINUDDHO of Råma Págırâda Edited by Papdit S Subrabmanya Sastri, FTS and Prot C Kunhan Raja M A., D Phil (Oxon NYĀYAXUSUAS IÑAL 1 of Udayanācārya-Translated into English by Swam Ravı Tintha 7 THE APASTAVBASMRTI- Edited by A N Krishna Argangar, MA.LT, Adyar Library 8 THE ACYUTARATÁBXYUDARA U of Rājadatha Diadema--Sargas 7 to 13 9 IMA. 10. Adyar Library 11. KLĀORSX OF Aortia BKATTA-Edited og Rau Balladur KV Rangaswami Aiyangar MA, and AN hristina Anyangar, MA.LT, Adyar Library 22 Pansart OR CADIDHARA-wth four commentaries by Pandit N Santanam Aiyar • NSrini 13 14 a Edited und AN + 15 Vol 11 and III by Papdit N Santanam Arsar AAAAA 3 WORKS UNDER PREPARATION 1 ATAYAVA QE GADĀDU 4XA --with commentaries by Pançıt N. Santadam Aryar 2 Eoghsh Translaton and Notes by with commentarie's Edited 0 + 1 commentrries Edited by Mapdit VI UTPATTIVĪDA OS GADĀDIIARA with commentaries Edited dy Panic N Santanám Anyar Agents for our publications: THE THEOSOPHICAL PUBLISHING HOUSE Adyar, Madras, S. India 5