·maman
JAI KRISHNADAS-HARIDAS QUPTA,
The Chowkhamba Sanskrit Series Office,
VIDYA VILAS PRESS,
North of Gopal Mandir,
BENARES CITY.

·हरिदाससस्कृतमयमालासमाख्ये-
काशीसंस्कृतसीरिजपुस्तकमालायाः
९०
अलङ्कारविभागे (४) चतुर्थ पुष्पम् ।
काव्यकल्पलतावृत्तिः
श्रीअमरचन्द्रयतिनिर्मिता
अरिसिंहकृतसूत्रसहिता।
'काटङ्ग मिमोरियल हाई स्कूल बनारस मानि विद्यालये प्रधानपण्डितेन
साहित्योपाध्यायेन होशिङ्ग-इत्युपास्मेन
श्रीजगन्नाथशास्त्रिणा सपरिष्कार संशोधिता.
-
प्रकाशक:-
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्त
चौखम्बा संस्कृत सीरिज़ आफिस,
विधाविलास प्रेस, गोपालमन्दिर के उसर फारक,
बनारस सिटी।
१९८८
अस्य सर्वेऽधिद्वारा प्रकाशकेन स्वायत्तीहता।

·SODE
va
Sareews
इस कार्यालय प्रार। "काशीसंस्कृतसीरिज" के अलावा और भी ३ डारिन यथा
"चौसम्मसंस्कृतसारिज" "दनारससंस्कृतसीरिज" "इरिदाप्रसंस्कृतसीरिज" प्रग्य.
मालायें निकलती है तथा इन ४ सीरिज के पट्यात् और भी विविध शाल की पुस्तकें
प्रकाशित की गई है तथा अन्य सर स्थानों के छ हुए संस्कृत तया भाषामाण्य के
अन्य विक्रयार्थ प्रस्तुत रहते हैं, सूचीपत्र पृथक् मंगवाकर देलें, इसके अलावा हमारे
यही सर्व प्रकार की संस्कृत, हिन्दी, अजीको सुन्दर छपाई होती है, परीक्षा प्रार्थनीय है।
पत्रादि प्रेषणस्थानम्-
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः-
"चौखम्वा संस्कृतसीरिज” आफिस, विद्याविलास प्रेस,
गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक, बनारस सिटी।

·* भूमिका * उपमामा-अद्यत्वे किल सर्वत: पठनपाठनशैलीमनुसरनिविद्वद्भिः पुस्तकसौलभ्यद्वारा विद्यार्थिजनोपकारं चिकीर्षुभिर्यत्रतत्र मुद्रणयन्त्रालयसाहा- येन क्रियते पुस्तकानां प्रकाशनम् । तत्रापि साम्प्रतिकप्रणाल्या परोक्षोपयुक्तानि तु पुस्तकानि निर्वाध मुद्रणव्यवसायिभिः प्रकाश्य प्रचारमानीयन्ते । पुस्तक- मात्र नयनगोचरीकुर्वतां सर्वेषामेव विदुपामिदमापतति नेत्रयोः पुरस्तात् यत्- नकमपि पुस्तकं भूमिकामन्तरा प्राकाश्यमुपगच्छतीति । सपा प्रणाली कि मुपादेया हेया वा? इति समुत्पन्ने मनसि बिचारे समुपादेयैवेति प्रतिभाति समञ्जसमुत्तरम् । यतो हि प्रकाशको गर्वपकः सन विद्यार्थिजनोपकृतये यतमानः सर्व प्रन्थस्य प्रन्यकर्तुश्च विषये यथोपलब्धि सड्गृहाति सर्वतः प्रसृतमैति- हासिक वृत्तम् । तथैव साम्प्रतं मुद्रितस्य पुस्तकस्यापि भूमिकालेखन सुतरा साम्प्रतमिति तदर्थमायस्यते लेखन्या। मुद्रणोपक्रमः-अथेदानीमारभ्यते काव्यकल्पलताकविशिक्षावृत्ति. नाम प्रन्यो मुद्रयित्वा प्रकाशयितुम् । साम्प्रतं सर्वत्रैव कविसम्प्रदायस्योंच्छिन्न- प्रायत्वेन कवित्वसम्पादकसंस्कारानुद्भवात् , तदुत्पत्तावपि यथाकथञ्चित् सत्काव्य. प्रयोजककविसम्प्रदायानभिज्ञानाद्वा कविता न. चारुत्वमावहतीति तत्साधनाय परमयमुपयोगी अन्य इति तदर्शनपरिशीलनाभ्यां निणेतुं शक्यते । अत एव वाराणसेयराजकीयसंस्कृतपाठशालीयपरीक्षासमितिसदस्यैः संख्यावद्भिः साहित्यशाविपरीक्षायां विचारान्ते निर्णीय कवितासाधकतया पाठ्यग्रन्थे सं. निवेशितोऽयं पुराऽस्मद्गुरुवरमहामहोपाध्यायपण्डितवरश्रीरामशास्त्रितैलङ्ग- पूज्यपादैः प्रकाशितः । सच सम्प्रति दुर्लभ इति श्रीजयकृष्णदासगुप्तश्रेष्टिवर- स्तत्प्रकाशनायाऽभ्यर्थितोऽहं प्रावर्तिपि पुनर्मुद्रयितुमेनम् । अन्यकृत्परिचय:- सोऽयं काव्यकल्पलतावृत्तिनामा प्रन्थः सूत्रत वृत्तिरूपेण द्वैविध्यं धत्ते स्ववपुषः । तत्र तावत् सूत्राणि विद्वद्रत्नं श्रीअरिसिंहः प्रणिनायेति वृत्तिकदुल्लिखितात् 'मत्वाऽरिसिंहसुकवः कवितारहस्य'मिति द्वितीयपदस्याऽशात् स्पष्टं प्रतीयते । एष सूत्रकर्ताऽरिसिंहः श्वेताम्बरजैनसम्प्र. दायावलम्बी धोल्काराणावीरधवलस्य जैनमन्त्रिणो वस्तुपालस्याश्रयमुपाश्रित- स्तप्रशंसायां निबन्ध 'सुकृतसङ्कीर्तनामिधं ग्रन्थम् । वस्तुपालकालश्च १२४२ A. D.ईशवीयो वत्सरः । वस्तुतस्तु वीरधवलतनयस्य वीसलदेवस्य समयेऽसौ न्यवसदिति विद्वांस ऐतिहासिकाः पुरातत्वविदः । अस्य पितुर्नाम लावण्य- सिंहो लवणसिंहो वेति केचित् । श्रीमत बासस्य कृतेः विवेकमार्याः विक्रम- शाके १३३२ मिते बालचन्द्रकविकृतटीकाया उपोद्घाते समाप्तौ व प्रस्ताविता. दंशादेतत् स्थिरीकतु शक्यते यन्-'श्रीभिल्लमालाकुले कटकराजनामकान् ·२ , भूमिका। महतो जैनात् अनलदेव्यां पुत्रद्वयं श्रीवासड-जासह नामकमुदभूत् । तत्र श्रीमान् आसडः श्रीमदभवदेवसूरिसकाशालन्धविद्यः प्रणिनाय विवेकमञ्जरीम् , उप- देशकन्दलीम् , श्राद्वानप्रकरणम् , सरसां कालिदासकृतमेघदूतटीको च. मेघ- दूतकाव्यटीकानिर्माणेन गुर्जरदेशीयान कम्माच्चिद्राज्ञः 'कवितभाशृङ्गार' इति पदयीमविन्दत । तस्यैव द्वितीयपली पृथ्वीदेवी प्रासूत सुकविमरिसिंहमिति' । एतावयता प्रघट्टकेन प्रकृते समागतमिदं यत्-श्रीआसड इति सूत्रपितु- नर्नामेति । एतस्मादधिकमेतस्य विपये नोपलभ्यते किश्चिन्। वृत्तिकृत्परिचय:-काव्यकल्पलतायाः कविशिक्षाया वृत्तिं श्रीमान् अमरयतिर्जग्रन्थेति वृत्तौ दर्शिवादाद्यात् 'अमरेण यतीन्दुना' इति पद्यात् , चित्र प्रकरणेऽटारचक्रवन्धगतात् 'वाचं स्मृत्वा यतीन्द्रेण काव्यकल्पलता कृता, वारश्रीरमरणेयम्' इति पद्याच्च स्फुटं प्रतीयते । सचाऽयं श्वेताम्बरजैन. धर्मावलम्बी वायडगच्छवसतेविवेकविलासक जिनदत्तसूरेरन्तेयासीति तदी. याद् ग्रन्थान्तिमात्पद्यात् 'श्रीमद्वायडगच्छवारिधिविधो रित्याद्यात् स्फुटं ज्ञायते । असावपि वीरधवलतनयस्य 'अहिलवाइसिंहासनाधीश्वरस्य वीसलदेवस्य मन्त्रिणो वस्तुपालस्य न्यवसत् समये । एयोऽमरचन्द्रो न केवलं वृत्तिमेव न्यब. नादपितु श्रीमतोऽरिसिंहस्य सूत्राणां पूर्ति परिवृत्तिं च वाक तेति 'किञ्चिच्च तद्रचितमात्मकृतं च किञ्चिव्याख्यास्यते' इति पद्यांशात् स्फुटमेव। अमुना च एतेऽन्येऽपि मन्थाः कृताः-(१) पद्मानन्दापरनामधेयं जिनेन्द्रचरितं, (२)स्यादि. शब्दसमुच्चयः, (३) बालभारसं, (४) द्रौपदीस्वयंवरः, (५) छन्दोरत्नावलिः, (६) काव्यकल्पलतापरिमलः, (७) अलङ्कारप्रबोधश्च । तत्राऽन्तिमपन्य रत्नत्रयस्य वृत्तावस्यामेवोल्लेख: श्रीअमरचन्द्रेण कृतः । इतरेषु तु द्रौपदी. स्वयंवरस्य पण्डितवामनशास्त्रिणा स्वीये महाराष्ट्रभाषीयटीकासंवलित- काव्यकल्पलतापुस्तकस्योपोद्घाते, बालभारतस्य च देमहोदयेनाऽऽग्लभायोपनि- बद्धे 'संस्कृतकवीनामितिहास'नाम्नि पुस्तके समुल्लेखः कृतः । अवशिष्ट- योश्च पीटर्सन, वुइलर, फेस्टसूचीपत्रेषु यथाक्रमं नामनिर्देशोपलब्धिः । राजशेखरमतेन तिकृदमरचन्द्रोऽरिसिंहस्य शिध्यः सहाध्यायी वासीदिति श्रीधरभाण्डारकरप्रकाशिवपुस्तकसूचनातोऽवगम्यते । ग्रन्थपरिचय:-एतस्यां काव्यकल्पलतावृत्तौ ये विषयास्तेषां तालिका विषयसूचौनाम्नाउन सङ्ग्रहीता, परं प्रन्यपरिचयावसरे सामान्यतः किञ्चि- दिहापि प्रदश्यते-शिष्टाचारं परिपाल्य प्रथममनुष्टुप्छन्दस,मिन्नानामितरेया- मपि छन्दसां च सिद्धिप्रकारः, तदुपयोगिशब्दसमहः, छन्दोबद्धवादसिद्धिः, धर्यवस्तुस्थिविधेति प्रथमेप्रवाने प्रत्यकृता प्रतिपादितम् । द्वितीये-रूढयौगिक मिश्रान शब्दान् सविस्तरं विचार्य तादृशान् शब्दान निरूपयाऽनुप्रासलातणिका. दिकं प्रतिपादितम् । तृतीये-श्लेषस्य व्युत्पत्ति सर्ववस्तूनामुद्दिष्टवस्तूनां च ·३ भूमिका। वर्णनमभुतपर्णनप्रकारं च प्रपञ्च्य चित्रकाव्यप्रकार उपवर्णितः । चतुर्थे- अलङ्काराभ्यासप्रकारमुपवर्य वर्ण्यवरतूनामाकारक्रियादिकं च पश्य संख्या- वाचकशब्दानां विशिष्टं वर्णनं कृत्वाऽन्ते समस्यापूरणप्रकारः प्रदर्शितः, एवंच प्रन्थसमाप्तिरपि कृता। अस्य वैशिष्टयम्-दशमशताब्यामवस्थितस्य राजशेखरस्य काव्य मीमांसाऽपि कचिदशे कविता निर्माणविधिमुपदिशति न पुनः साकल्येन । सत्र पुनः साहित्यस्याऽलङ्कारशास्त्रस्य वा विषयाः प्रतिपादिताः, तथाच सर्व एव श्राकरमन्था एतादृशः। परं केवलं कवितानिर्मितिविधि नसे प्रतिपादयन्ती- त्यतिरोहितमेव पिदुपाम् । प्रसिद्धस्य काश्मीरकस्य राज्ञोऽनन्तदेवस्य सभायां वर्तमानो महाकविः क्षेमेन्द्रः कविकण्ठाभरणं नाम स्वल्पकायं कविताशास्त्रस्य .मूलतत्त्ववोधक ग्रन्थं निर्ममा, परमभ्यासक णां कृते न सोऽपि पर्याप्त इति । द्वादशशताब्दीकस्य जयसिहसिद्धराजस्य समये निर्मिता जयमङ्गलाचार्योपक्षा- कविशिक्षाऽत्यन्तं स्वस्पेति साऽपि नोपयुक्ता सुतराम् । हलायुधकृतं कविरहस्य तु केवलं क्रियाप्रयोगवैचिन्योद्बोधकमित्येकदेशीयमेव । इत्थमिदमापतितं यत् अभ्यसितः कृते तदिदं प्रन्यरलद्वयं काव्यफल्मलता-फविकल्पलताभिधं परमोपयोगितया भूषणायते। तत्रापि कविकल्पलता तु नैतस्याः काव्य- कल्पलतायास्तुलनामारोढुं क्षमा, साच साकल्येन एतस्याएवाऽनुकृतिः, बह्वशेषु तु सैव वर्णावलिरक्षरशोऽनुसता, कचिच्च ग्रन्थसारल्यायैतद्तो विस्तरोऽपि संक्षेपं नीतः ! 'असतोऽपि निबन्धन' इत्यारभ्य 'ऐक्यमेवाऽभिसंमतम्' इत्यन्तः प्रथमप्रताने पञ्चमस्तबकस्था, तथैवाऽन्यत्रापि बहुन वर्तमानो 'ग्रन्थोऽतरशोऽनुकृति भजते । एवं कवितानिर्माणोपयोगिमन्थेष्वयमेव सर्वेभ्यः श्रेष्ठतामावहतीति वैशिष्ट्यमेतस्य सिद्धयति । समयनिर्णय:--सूत्रवृत्तिकृतौ वस्तुपालवीसलदेवयोः सत्ताकाले विक्रमीयत्रयोदशशतान्या न्यबसतामिति पूर्वमुपरिष्ट्रात प्रदर्शितम् । 'सलेमसाहि' इत्यपराभिधेयजहाँगीरनृपतिराज्ये निवसता तपागक्छवासिहीरविजयसूरि- शिष्येण शुभविजयगणिना विजयदेवरिप्रार्थनया शररसरसभूमि(१६६५)समिते वैक्रमे शतके काव्यकल्पलताया मकरन्दाख्या व्याख्या निरमायि। सचाऽयं दीकारत सप्तदशे शतके यदमुष्य प्रन्थस्य दीको निरमादित्यतस्ततः पूर्वमरय स्थितिरिति स्पष्टम्। अन्यच्चशाङ्गधरपद्धत्या नागविशेपेशेपेइवि पद्यस्य देवेश्वर एव कर्तृत्वेन निर्दिष्टः शार्ङ्गधरपद्धतिसमयश्च विक्रमीयपञ्चदशशताब्या प्रारम्भः । ततस्तत्पूर्व देवेश्वरस्य सत्ताकालः । अयं देवेश्वरः कविकल्पलताया रचयिता, मालवाधीश्वरमहामात्यस्य वाग्भटस्य सूनुरेकं समस्यापूविश्लोक, त्रयोदश- चतुर्दशशशताभ्यन्तरे शासतः चौहानवंशीयस्य राज्ञो हम्मीरमहीमहेन्द्रस्य प्रशंसायां निबवन्धेति चतुर्दशशताब्दयारम्भकाले तत्सत्ताऽऽसीदिति ज्ञायते। सच ·भूमिका। कविकल्पलतोप्रन्यः प्रस्तुतमन्थादनन्तरं निर्माणपदवीमागत इति तत्वविदः । प्रस्तुतमन्थे अनुष्टुभः शासने पञ्चाक्षरोदाहरणे 'कुमारपाल भूपाल' इति पयेन त्रयोदशशताब्दीकस्य कुमारपालनाम्नो नृपालस्यापि समुल्लेखात स एवं कालः समागन्छति । तथाच चतुर्दशशतान्दयाः पूर्व त्रयोदशशताब्दी विक्रमीया सूत्रवृत्तिकचोः समय इति निर्विवादम् । प्रस्तुतपुस्तकस्यादर्श:- एतस्य पुस्तकस्य पूर्व वारद्वयं मुद्रणमभूत प्रथमं तावदस्मद्गुरुवरमहामहोपाध्यायश्रीरामशाखितैलङ्गसंशोधित काश्यां १८८६ ईशवीयवत्सरे प्रकाशित, द्वितीयं पण्डितवामनशास्त्रि-इसलामपुरकर- महाशयः सानुवादं संशोधित मोहमय्यां १८९१ ईशवीयेऽन्दे प्रकाशितम् । तत्र महाराष्ट्रभाषानुवादमयं सवृत्तिसूत्रं द्वितीयं पुस्तकं नास्माकमादर्शोपयोगि, यत- रतन केवलमनुवादोन मूलपन्थः, परं तान्येव संस्कृतोदाहरणानि तथैव न्यस्तानि। .अपिचैतत्पुस्तकं भूमिकालेखनसमयेऽस्माकं दृष्टिगोचरतामुपगतम् । प्रथम पुतस्कमेवाऽस्माकमादर्शत्वेन पुरो वर्तते । वस्तुतस्तदेवाऽऽदर्शपुस्तकमादाय प्रवृत्तमस्माभिरेतन्मुद्रणय । मुद्रणारम्भे नातिशुद्धमपूर्ण चैकं हस्तलिखितं पुस्तकमस्माभिः सुहृद्वरभारद्वाजश्रीगङ्गाधरशाखिणां तत एवोपलब्धं खसङ्केतन व्यवहृतम्। उपसंहार:-इत्थं पुस्तकद्वयमवलम्ब्यापि मुद्रितपुस्तकमात्रसाहाय्येन संशोधनं कृतम । संशोधनकर्मणि गृहीतभारेणापि मया कार्यान्तरव्यप्रतया मत्तिमान्येन या यदशुद्धयादि कचिद् दूरीकर्तुं नाशक्यत, तत्राध्यापका अध्ये. तारश्च मा क्षन्तुमर्हन्ति । भूमिका-प्रकरणसूची-विषयसूची-कारिकानुक्रमणि कोदाहरणपद्यसूची-शुद्धिपत्रादिभिः पुस्तकसंस्करणरूपेण मदीयेन व्यापारण यदि केपाश्चिदपि कश्चिदप्युपकारः स्यात्तहि सफलपरिश्रममात्मानं मन्येय । यत्प्रसादादधिगतेन ज्ञानलवेनेदं कार्य कर्तुं शक्तोऽहमभवं ते श्रीमद्गुरुवराणां पूज्यपादाः सर्वदा मनसि निवसन्त्यिति तान सादरं स्मृत्वा मुद्रणाय प्रवर्तयिने श्रेष्टिजयकृष्णदासगुप्तमहोदयायाऽऽशोभिरभिनन्द्य पुस्तकादिप्रदानसाहाय्यं कुर्वन्या सुहद्धरेभ्यः श्रीबटुकनाथशर्म एम० ए०, खिस्तेनीनारायणशास्त्रि, भारद्वाजश्रीगङ्गाधरशास्त्रि, वेतालनीअनन्तरामशाखिभ्यः सस्नेहं शतशो धन्यवादान् प्रदाय विरम्यते वृथापल्लविवादमुष्माल्लेखात । आशास्यते च गुण- कपक्षपातिनो विद्वांसो मा वर्धयिष्यन्याशीभिरिति शिवम् । विदुषामनुचरः- रथयात्रा सं० १९८८ होशिङ्गजगन्नाथशास्त्री। सूचना-पुस्तकस्य ७८ पृष्ठे २४ पक्को पट्यताम्- विनाधवडीनिहताजन्मसलोनिबद्धोररुचीनिकामम् । काशी, m ·* २ " " श्रीः प्रकरणसूची। विपयाः पृष्ठानि १ छन्दःसिद्धिमतान:- (१--२८) १ स्तबकः अनुष्टुपशासनम् छन्दोऽभ्यासः ३ सामान्यशब्दाः ४ वादः २०-२४ ५ वयस्थितिः २ शब्दसिद्धिप्रतान:- (२८-४७) १ स्तषक: रूढयौगिकमिधाख्यः २८-३३ २ यौगिकनाममालास्यः ३ अनुप्रासाख्यः लातखिकाख्यः ३ श्लेपसिद्धिपतान:- (४८-१०५) १ स्तबकः श्लेषव्युत्पादनम् ४८-६२ २ सर्ववर्णनम् ६२-६७ उहिष्टवर्णनम् ६७-७६ अद्भुतविधिः ७६-८ चित्रप्रपञ्चः ४ अर्थसिद्धिमतान:- (१०५-१५४) १ स्तबकः अलङ्काराभ्यासः १०५-११६ वर्यास्पत्तिः ३ प्राकारार्थोत्पत्तिः १२३-१२८ क्रियार्थोत्पत्तिः १२८-१३० प्रकीर्णकः १३१-१४३ ६ संख्याख्यः . " ३ ५ ५-१०५ २ " " ५ ॥ ७ समस्याक्रमः १४८-१५४ ·* श्री* विषयसूची * पृ० ३ ३ ५ प्रथमप्रतानस्प विषया:- मथमे स्तवके- सूत्रव्याख्याकृतोर्मङ्गलावरणानुबन्धचतुष्टयप्रतिपादनम्। १ कविताशास्त्रस्य सभेदं प्रकरणोरलेखः । प्रतानरूपप्रकरणस्य मेदानां स्तबकानां नामकरणम् । छन्दःसिद्धिपताने प्रथमेऽनुष्टुपछासने एकातरादिसाध्य- पदस्थापन, गुरुलघुविचारो, विशेषणः पूर्तिकरणं च। २ मनुष्टुपचन्दसः पथ्याववादीनां नियमा, प्रस्तारविधिः, गुरुलघुस्वरूपनिरूपणं च । क्वचिल्लघोगुरुत्वादिनियमः । वर्णनीयस्यार्थस्य घर्णादिना सविशेषणत्व, समाध्या- दिशब्दैवर्णनं, श्रीलक्ष्मीत्यादिभिस्तत्संयुक्तैरन्यैश्च पर्दै चनरूपेण कवितापूर्तिकरणविधिदर्शनम् । द्वितीये स्तवके- हस्वदीर्घस्वरव्यवस्थया एकाक्षरेणाऽनुष्टुवादिच्छन्दसा निरर्थकाक्षरमात्रसंयोजनेन छन्दोऽन्यासः । तत्प्रसङ्गेन स्नन्धरान्तानो समवृत्तानो पुष्पितागाधर्धसम. वृत्तानामार्याछन्दसश्च स्वरूपनिरूपणम् । चतुष्कतद्धितादिभिर्लाटानुप्रासादिः शब्दभेदबैश्च शब्दैः सोदाहरण छन्दःसाधनदर्शनम् । कथादीनां दृष्टलोकचेष्टादीनां च वर्णनैः छन्दोऽभ्यास. समर्थनम्। स्वेषामन्येषां वा पद्यानां तस्मिन्नेवायें तत्रैव छन्दसि छन्दो- न्तरपु वा परिवर्तनम् । छन्दासिययं छन्दोमर्मज्ञानविधिः । यतिनियमस्तनियोजनप्रकारश्च सोदाहरणः । तृतीये स्ववके--- छन्दापरणायैकातरादीनामनुलोमप्रतिलोमविधया रचनो. पयोगितया छन्दोविशेषे च माह्यानां सामान्यशदानां संग्रहः। १४-१९ चतुर्थे स्तबके छन्दोबद्धं बादे सानुप्रासोक्त्यादिना कवित्वकरणं, तत्र सानुप्रासोक्तौ सानुप्रासशब्दसंग्रहः, स्वोत्कर्षे प्रशंसाय सारसंग्रहः परनिन्दार्थमुदाहरणसंग्रहश्च । २०--२५ ·- विषयसूची। विषयाः- पञ्चमे स्तबके- महाकाव्यादिपु वएर्यानां राजादीनां परिगणन, नृपादिषु घण्यस्य विद्यादेरपि संग्रहः। २४--२७ कविसमयस्य चैविध्य, तत्राऽसतो नियन्धस्य, सतोऽप्य. निबन्धस्य, जात्यादिनियमस्य नियमविशेषाणां च प्रदर्शनम् । २७--२ द्वितीयमतानस्य प्रथमे स्तबके- रूढयोगिकमिश्रभेदेन शब्दानां त्रैविध्यप्रतिपादनम्, तत्र रुढस्य सोदाहरणमुल्लेखः। गुणक्रियासम्बन्धैरानुगमनरूपस्य यौगिकस्य शब्द: जातस्य सोदाहरणपरिवृत्ति प्रपञ्चनम् । २९--३३ मिश्रस्याऽपि सदृष्टान्त मुल्लेखः। ३३ द्वितीये स्तवके- समासव्यासहेतूनां योगार्हनाम्नां संग्रहः, तत्र सप्तम्यन्त. मुद्देशवचनं, ततो यौगिकोल्लेखः । तृतीये स्तवके- अनुप्राससिद्धये तादशशब्दसंग्रहो वर्णनोपयोगी कृतः, चित्रानुप्रासकरशदोन्नयनप्रकारप्रतिपादनं च । ३६-४३ चतुर्थे स्तबके- अभिधेयलाक्षणिकन्यजकशब्दानां स्वरूपनिर्देशः । ४३ लक्षणाविचारः सोदाहरणं तद्भेदप्रतिपादन, लक्षणाह. शब्दसङ्कलनं, तस्य कचिदुपमेये उपमाने चारोपणम् । ४३-४७ तृतीयप्रतानस्य प्रयमे स्तबके- श्लेपव्युत्पादनविधिः, तत्र ‘सभङ्गाऽभङ्गभेदस्तदुदाहरण. प्रदर्शनम्। समश्लेपे पूर्वातरोटनेन श्लेषसिद्धिः सोदाहरणा दर्शिता, तथैवाऽन्त्यातरघोटनोपयुक्तशब्दसंपदा, नेकविधचातुर्येण श्लेषसाधननिर्देशः, अन्तेच तदुचितशब्दसंग्रहः । द्वितीये स्तबके-- वर्णनीयस्य यस्तुनो पर्णाकारादिभिः श्लेपद्वारा सर्वविधा वर्णनसाधनप्रकार: तस्योदाहरणद्वारा स्पष्टीकरणं च । ६२-६७ -- ·३ विषयसूची। विपया:-- पृ० तृतीये स्तबके-- श्लेपेणोहि एवस्तुद्वयस्याऽभेदकरणकपोहिष्टवर्णनस्य पड़. विधत्वम् । ६७ सोदाहरणं श्वेतश्याम,रक्तश्वेत,पोतश्वेतरफश्याम,पीत. श्याम,पीतरकानामभेददर्शनम् । ६७-७४ परमादिशब्दैरभेदप्रतिपचिः सोदाहरणा । ७४--७६ चतुर्ये स्तवके-- प्रत्ययादिमिलिङ्गविभक्तीनामभेदेनाऽद्भुतकरणविधिः सोदाहरणस्तद्विस्तारध । ७६--८४ श्लेषभेदस्याऽष्टविधत्वं, तद्भित्रभेदविचारं, श्लेपेण यमको. पाय घकोक्त्यादीनामलङ्काराणामपि श्लेषसाध्याय. मुदाहरणैः अन्धकार प्रादर्शयत् । पञ्चमे स्तवके-- स्वरव्यञ्जनादिनियन्त्राणरूपचित्रकाव्यस्य लक्षणं, च्युत. गुढादिरूपस्य चित्रकाव्यस्य चातुर्विध्यं च । ध्यानचित्रोदाहरणं तद्याख्या, तत्साधकैकातरादि- शब्दसंग्रहः। एकार्थनानार्थंकवर्णादीनां नानामव्ययानां चाऽर्थप्रतिपादक- कोशाकारशब्दसंग्रहः । ७--१२ एकाक्षरादिधातूनां सार्यानां संग्रहः । द्वपक्षरचिाकान्योदाहरणं तत्साधककतिपयशब्दसंग्रहः । ९४--१६ स्थानचि दन्त्यस्यानादि सोदाहरणं प्रदर्श्य गतिचित्रेषु गोमूत्रिकातुरगपदपादगतप्रत्यागतानामुदाहरणानि दर्शितानि, ततोऽनुलोमप्रतिलोमशब्दसंग्रहश्च । ९६--१०० आकारवित्रेषु खड्गयन्धाऽटदलमयाऽष्टारचक्रयोडशदल. कमलबन्धान प्रदर्य चतुर्विधच्युतस्य चतुर्विधगढ- स्यापि सोदाहरणस्य प्रपञ्चन विधाय द्वात्रिंशत्रकोष्ठकेषु श्लोककरणविधिरुपदर्शितः। १००--१०५ चतुर्थप्रतानस्य. मथमे स्तवके-- उपमालक्षणं, तभेदाः सोदाहरणा, वावकोपमानधर्माणां प्रपञ्चनम्, एकस्य बहुधोपमानत्वं च । १०५-१०० विभक्त्यादिविपर्ययादपि काव्यकरणम्, तोग्यादिभेद. भिन्नत्वं चोपमाया। १०७-१०८ ·विषयसूची। विषया:- उपमासिद्धये तगतभेदज्ञानसम्पत्यालङ्कारान्तराभ्यास: उत्प्रेक्षावाचकाः शब्दाश्च। १०९ रूपकालङ्कारमपञ्चः सभेदोदाहरणः । १०१-१९२ राजादिप्यारोपाहाणो गुणानां, दोपाषां च भेषादिरूपेण रूपकालङ्कारस्य सोदाहरणं सिद्धिः। द्वितीय स्तवके-- अर्कोत्पत्ति प्रति वर्णाकारादीनां हेतुत्यप्रतिपादनम्, वर्णा- दिपु व्यस्तैः समस्तैर्षा प्रणम्। ११६-१७ वर्णादिभिः सदृशे वस्तुनि सदशवस्तुभावानालङ्कायोजनम् । १९७ वर्णादीनां गुणानां सादृश्यादिनोपमेये रोपणम् । अर्थोत्पतये शुक्लकृष्णनोलरकपिङ्गलसरपदार्थोपसंग्रहः, तदुदाहरणानि च। १९७-१२३ हतीये स्तबके-- प्राकारेभ्योऽर्थोत्पत्तये चतुरस्राकारादिपदार्थसंग्रहा सोदाहरण १२३-१२८ चतुर्थे स्तबके-- कियातोऽयोत्पत्तिकयनं प्रकारान्तरश्च । १२८-१० पञ्चमे स्तबके-- आधारपरिवारादिवोऽर्थोत्पत्तये धर्यजितस्य प्रस्तुमात्रस्य नेकविध योजनम, उदाहरणैः स्पष्टीकरणं च । १३१-१३८ सदशपदार्यानरमप्यर्थोत्पत्ति प्रति कारणतया वर्षाकारा. दिभ्योऽनन्तरं प्रकीर्णकसदृशवस्तुसंग्रहः । पष्टे स्तवके-- एकादिसंख्याभिनिवद्धामिरर्थपुष्टीकरणविधिः सोदाहरणं प्रपञ्चितः। १४३-१४८ सप्तमे स्तबके-- समस्यापूरणादावसम्मवरसमस्यापूर्तये कल्पादिकल्पान्त- वस्तुप्रतिपादनादिद्वारा लघुना गुरुत्वस्य गुरुओं च लघुत्यस्य करएम् । जगत्त्रयपदार्थस्य कयापि विधया परीत्यसम्पादन, तदुदाहरणानि च । १४९-१५१ यदिशन्देन वारसल्यादिना स्वप्नादिना च समस्यापूर्ति करणं सोदाहरणम् । एकै कस्मिन् भुवने भुवनान्तराणामवतारणविधिः सोदा. हरणः, गुणाधिकत्यकल्पनं च। रोशाहतः सपरिचयं ग्रयसमानिसूचनम् ।

·काशीस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालीयपरीक्षा साहित्यशास्त्रिपरीक्षायाम् ३ खण्डे २ पत्रे काव्यकल्पलतावृत्तौ प्रश्नाः । । १९२५ १ घादेऽनुप्रासयुकोक्तिः स्वोत्कर्षः परगणा । कुलशाधादिसंप्रश्नः स्वशाखाध्ययनप्रया । इय कारिका व्याख्येया । अनुप्रासयुक्तोक्त्यादीनां पदार्थानामुदाहरणानि च लेख्याति। ८ २ वर्णाकारक्रियामुण्यैः सदृशं वस्तु वस्तुनि । संयोजयेद्ययौचित्यमुपमापकादिभिः॥ इमां कारिकां विस्पष्टतया व्याख्याय सदृशवस्तुयोजनरीति प्रदर्शयत । ७ १ छन्दासिद्धिप्रतानस्य कति स्तबका ? तेषु च प्रत्येक प्रतिपादितास्य समासतो निरूपणपुरःसरं छन्दसिद्धि प्रकार उदाहरणमुखेन प्रदर्यताम् । १९२७ १ न्युपसर्गशब्दष्टगराजीतुल्यविशेषणसितैः। अन्ते क्रियाविशेषणसारैः काव्यं महाऽद्भुतं भवति । इमां कारिकां सम्यग् व्याख्याय तथाविध महाभुत काव्यमुदाहरणमुखेन प्रदर्शनीये, मनमनीयं च तनोपरिष्टात् प्रदर्शितं लक्षण । १९२८ १ यतिमङ्गो नाम कीदृशः, कदाऽसौ दोपतां वहति कदा नेति सोदाहरण प्रदर्शय । ८ ८ १ गुरु स्यालयु पादान्ते कदाचिल्लघु वा गुरु । उदाहरणजातैस्तद् दर्य सौम्य निरूपम ॥ १९३० १ वसन्तविषये स्थातिः कवीनामस्ति कीटशी । वसन्ततिलके वृचे मधुर निवधान ताम् ॥ २ श्लेपसाधनसम्पत्ति काव्यकल्पलतोदिताम् ॥ गोहरिहरपलेपविधया सम्प्रदर्शय ॥ १९३१ १ वर्णादिमिबिभिन्नत्योदिष्ट वस्तुद्वयल्य यत् । अभेदः क्रियते श्लेपात्तत्स्यादुद्दिष्टवर्णनम् ॥ उदाहरणप्रदर्शनपूर्वकमियं कारिका व्याख्येया। ८ ·॥श्रीः॥ श्रीमदरिसिंहनिर्मितसूत्रमहिता श्रीमदमरचन्द्रविरचिता .. काव्यकल्पलतावृत्तिः। विमृश्य मामयं ज्योतिरमरेण सवीन्दुना । काव्यकल्पलताख्येयं कविशिक्षा प्रतन्यते ॥१॥ सारस्वतामृतमहार्णवपूर्णिमेन्दोमत्वाऽरिसिंहसकयः कवितारहस्यम् । विदिश तचितमात्मकृतं च किंचियाख्याल्यते त्वरितकाव्यकृतेऽत्र सूत्रम् ॥ शास्त्रारम्भे(१) शाखकारः . समुचितेष्टदेवतानमस्कारपूर्व शास्त्रस्याख्या प्रेक्षाव- त्प्रवृत्या प्रयोजनमुक्तममिषेध वाह- वाचं नत्वा महानन्दकरसत्काव्यसम्पदे । कविशिक्षामिमां वच्मि काव्यकल्पलताहयाम् ॥१॥ वा नत्येति श्रेयोहेतुः, श्रेयसा विध्नेन शाखसमाप्तिर्भवति, महानन्दकर यत्सत्काव्यं तस्य या सम्पद् वृद्धिस्तदर्थम् , सयो रसास्वादजन्मा विगलितवेद्या. न्तरा परब्रह्मरसास्वादसोदरा परप्रीतिर्महानन्दः, 'इदं सर्वप्रयोजनोपनिषद्भुतं कवि. सहृदययोः काव्यप्रयोजनम् । कल्पलताऽपि सङ्कल्पमात्रलम्यत्वेन महानन्दकरी सत्का- व्या सलिण्या या सम्पत् तदर्थ स्यात् । महानन्दः प्रयोजन, तक्तं सत्काव्यमभिधेप, शास्त्रमभिधायक, तयोरभिधानाभिधेयलक्षणः सम्बन्धः । शेषं सुगमम् । शासङ्ग्रहमाह- चत्वारोऽत्र च्छन्दाशब्दश्लेषार्थसिद्धिनामानः । क्रमशस्तताः प्रतानाः पञ्चचतुष्पञ्चसप्तभिः स्तयकैः ॥२॥ सिद्धिशब्दः प्रत्येक योज्यः, स्तवकसंख्या यथासख्यम् । अन्न काव्यकल्पलताया छन्दःसिद्धिप्रतानः पञ्चभिः स्तव, शब्दसिद्धिपतानश्चतुभिः स्तबक, पसिद्धि- प्रतानः पञ्चभिः स्तबकै, अर्थसिद्धिपतानः सप्तभिः स्तबकैः इत्येते तता विस्तीर्णः । নাঘর্ম সনানাৰীঃ। क्रमेण स्तबकानो नामाश्याह- अनुष्टुपचासनं छन्दोऽभ्यास: सामान्यशब्दकः । वादो वयस्थितिः पूर्वप्रताने स्तएका मता ॥३॥ (1) इदं रा. पुस्तकेऽधिकम् ।

·२ अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः १- सहयोगिकमिश्राख्या यौगिकाद्वानमालिका । अनुप्रासो लावारिणको द्वितीय स्तरका स्मृताः ॥ ४ ॥ श्लेपन्युत्पादन सर्पवर्णनोद्दिष्टपर्णने । अद्भुतं चित्रमित्येते तृतीय स्तयकाः कृताः ॥ ५ ॥ तुर्ये पुनरलङ्काराभ्यासण्यांकृतिक्रियाः। प्रकीर्णकाभिधा संख्यासमस्ये स्तयका स्थिताः ॥६॥ इति शाखसंग्रहः । फायल्प छन्दोमूस्यात् प्रयम छन्दसिद्धिपतानः, तत्र पूर्वमनुएण्यासन यथा-- श्रादौ साध्यपदं स्थाप्यम् आदौ प्रथम साध्यमवाय प्रयोज्य पदं कार्यम् । एकाक्षरादीनि साध्यपदानि यथा-धी, समीर, कमला, कमलजा, जलधिजा, दुग्धान्धिपुत्री, दुग्धाब्धितनया, दुग्धाम्भोनिधिसम्भूता। एकादिदिलघु द्वयात् । एको दुस्यो दीर्घा वा वर्ग आदी ययोस्तो एकादी, दो लघु या पदे तदेकादिद्वि. लघु पर्दै जलधिजा-वारिधिज्ञादि द्वयावर्णद्वयात् स्थाप्यम् । यथा-असौ जारधिना देवी, इयं वारिधिजा देवी। हस्वादिदिलघुपदस्यादी लघु गुरमधू च न प्रयोज्यौ । यथा-इह जलधिजा देवी, रस जलधिजा देवी। पञ्चाक्षर समासे के विभक्तिभ्रशिनि स्वरे ॥ ७॥ पञ्चाक्षर पई कुमारपाल-क्षीरान्धिपुत्रीप्रभृतिपद समासेन कात्ययेन वा विभक्ति.. भ्रंशहेनुना पुरस्मस्वरेण वा स्थाप्यम् । यया-कुमारपास भूषाल, क्षीरान्धिपुत्रिका सेयम् , कुमारपालको राजा, कुमारपाल उलासी । स्यांचतुष्पञ्चपदस्वं प्रान्ते विषमपादयोः । चतुह स्वाक्षरं पदं दशायादिकं पदस्वाक्षरं पद कमलनादिकं पदस्वाक्षरं पदं समवमरणादिक प्रथमतृतीयपादयोः प्रान्ते चनुखिदिन्यः प्रायः सर्वगुरुभ्यो निश्चिता. न्तगुरुभ्यो वा परतः प्रपोज्यम् । यथा-पृथ्वीनायो दशरथाः, अथवा- तदा नेपो विस्म कमलवन, रथं समवसरणम् । शेपं विशेषणैः पूर्णम् शेप काय विशेषजः पूर्ण क्रियते । तूर्ण काव्यप्रदं पदम् ॥ ॥ इत्युक्लपकारेण प्रयुज्यमान पद शीघ्र डाव्यप्रदं भवति । अनुपनि प्रायः एम्या. पहनेणाऽश्यासः क्रियते .

·स्तवका १] कान्यकल्पलतावृतिः। अनुष्टुभि सनौ नाद्यात् तुर्यात्स्यायोऽक्षरादपत्रम् । पथ्यावक्त्रं भवेत् तुर्याद्वर्णाजे युग्मपादयोः ॥ ९ ॥ ऊजे तुर्यानयभरमसनविपुलादयः । आस्वोजे प्रायस्तुयों गुयुजि पड्न्यो लघुर्भुवः ॥ १० ॥ वर्णमामाभिधं द्वेधा छन्दः पद्यं चतुष्पदी । मयो रसौ तजौ नौ स्युरष्टौ वर्णगणात्रिकाः ॥ ११ ॥ मस्त्रिगुरुयों मुखलो मध्यलघू रस्तसारत्यगुरुभाक् सः । तोऽन्तलघुजों मध्यगुरादिगुरुभय नस्त्रिलघुः ।। १२ ।। नाम्ना दतवपपा द्विभिचतुष्पञ्चषट्कलाः । मानागणाः स्युभेदविधिपञ्चाष्टत्रयोदशैः ।। १३ ।। पूर्व सर्वगुरोः पादालघुरायगुरोरधः । अग्न्यं तूपरिवद् भूयो लघुरायगुरोरधः ।। १४ ॥ प्रादौ स्युर्मुग्यो यावत् पादः सर्वलधुर्भवेत् । प्रस्तारः कथितो घर्षच्छन्दसामिति कोपिदैः ।।१७।। मायाद गुरोरयो हस्यमयं तूपरियलिखेत् । भादौ लघु गुरुं तूने मानाजातिषु सम्भवेत् ।। १६ ।। एकमात्र ऋजुस्यो लघुज्ञेयो गुरुः पुनः । ग्यको दीर्घा विसर्गान्तः सानुस्वारो द्विमानका।। १७॥ श्रहादिसंयुते घणे व्यसने चाग्रगे ल गुरुः । पादान्ते पालघोर्गत्वं घंशस्यादिपु नो पुनः ॥ १८ ॥ अदादि यथा- सब दियाऽपरियो मान होरमुशियोऽपि दुत म एता सनः । पलभ्रामरमेचतामस मम प्रिये ८ समप्यति तत्पुनः ।। तोषप्रयनोधारेण हादायपि लघुर्गुरुः । यईभारेषु केशान्या सुप्तमीन व हदः ।। १९ ।। विशेपेगोपायमाह- विशिष्टायों वर्षाऽऽकाराधारायशियादिमिः । याः पदायों वन, माशरेण, आधारेण, मायेन, भिषा भादिशमात् परि. वादिभिः सविशेषगः क्रियते । यथा- पनिमेन्दु सिवाप: सतोम्याभूषणम् । कालालितो नयमानन्दनो दमौ ।। तथा तुल्यधिमा चारपन्धुपौरो रिपुः परम् ॥२०॥ ताज्यों मांदिभिप्रपा परायांना भय हो ।

·अमरचन्द्रयतिकृता- (प्रतानः १- पावां मित्रं वा भणनीयः । यथा- भवद्यगोमो भाति स्मेरकुन्दन्दुसुन्दरः । हातारकमन्दारकैशासोदरसोदरः ।। कपूरपूररक्चौरः शरदनप्रभारिपुः । ऐशयततुपारादिगेपमित्रं क्षमापते ।। पुनर्विरोपेगोरायान्तरमाह- गुणात् श्रिया युतम्राजिरोचिष्णुद्योतितादयः । गुणादर्यवर्णाः परत: श्रीशब्दस्तथैतदुपलक्षणात् लक्ष्मीठाया शोभाकलाकान्ति. भावप्रत्ययादयः कार्याः, ततस्तत्परतः समासेन युतायो प्राजिष्णुरोचिष्णुयोतितार्था- दयश्च 1 कापि श्रीप्रतिशब्दान् विनापि केवलगुणादेव परतस्तथा, कचिदसमासे. नापि युतायर्यादयो योज्याः । यथा- दोणश्रीसंयुतो भानुर्वृत्तलक्ष्मीसमन्वितः । अंशूनां शोभया कोणों गगनस्थितिसङ्गतः ।। श्यामलद्युतिविनाजी गजिरोविशुवैभवः । वियुता यो तितः प्रीति स्तनयित्नुतनोत्ययम् ।। तुल्यादमी सद्गजिष्णुमुख्याः पूर्व जितादयः ।। २१ ।। सुल्यापर्यस्य वर्णादिभिः समानात् पातोऽमी पूर्वोचरीत्या युतार्थाद्यास्तथा सह. गर्धाश्च जिष्णुजैवजयिजिल्वरजितमुख्याध तथैतदुपलक्षात् स्पढिधिकारिनिर्भसंक- बिडम्वनतकादयो योज्याः, तथा तुस्यात्पूर्व जित-मत्सित-विम्बित-धिकृत- न्यकृत-निहत-पराभूत-भवलित-अवगणित-अवमानित-तिरस्कृत-मधाकृत-तजि. तादयो योज्याः । यथा- चाइनीसंयुता कोतिः कर्पूरभाजिवैभवा । यस्य गलोमिरोविष्णुः कुन्दनोयोतिता बभौ ॥ कैलाससदर्श रेज धिम्शुगडांजिशुभम् । यद्यशो विधुधिकारि तुपाराद्रिविडम्बनम् ।। नितपार्चगशीतांशु पराभूतभवाचलम् । निर्मत्सिततुपाराद्रि भाति भुप भवद्यशः ।। इति श्रीजिनदत्तमरिशिष्यपण्डितश्रीमदमरचन्द्रविरचितायां काव्यकल्पलताकदि. शिक्षावृत्ती छन्दासिद्धिनताने प्रथमेऽनुष्टुप्शासनः स्तरक: प्रथमः ॥

·रतबकः २] काव्यकल्पलतात्तिः। अथ छन्दोऽभ्यासविधिः। प्रश्ना इई उऊ अंग्राहस्वदीर्घव्यवस्थया। काध्येकन्यजनोक्तेन छन्दसां परिपाटिका ॥२५॥ अआ प्रथमे पाद, ईई द्वितीय पाद, उऊ तृतीये पादे, अनुस्वाराकारौ चतुयें पाद लघुस्थाने हस्थो गुरुस्थाने दीर्घ इत्यनया व्यवस्थया ककारादिहकासन्तानां मध्यादेक. व्यन्जनोधारितेन पधेन पुनः पुनः परिवर्तन क्रियते । एकाक्षरादि सप्ताक्षगन्तं छन्दः कविभिाहुल्येनाऽप्रयुक्तत्वान्नान लिखितम् । साक्षरं विषमवृत्तं पयावा यथा- का काका काक का काका को को को को किकी किको।। • कूककक कक्कूक के के ककककम् ।। एवं सर्वत्र व्यन्जनः। नवाक्षरम्-रो नो भवति मदिका । रेग जन रेण कामिनी । दशाक्षरम् र येदैर्मता मभसगयुक्ता । माल्यो गो यदि पणा पाणः । एकादशाक्षरम्-स्यादिन्दवना ततजा गुरू घेत । का का क का का क क का क का का की की कि की की कि किकी कि की की। कूकूकु कू कू कु कु कु कू कूकककककककक कककम् ॥ एवं सर्वत्र छन्दः शेयम् । उपेन्द्रवत्रा जतना गयुग्मम् । इन्दयोपेन्द्रवनयी- रन्योन्याधिमेलनमुपजातियेत्, इन्द्रवंशावंशस्ययोरपि । सन्नरी गुरू रयोदता । स्वागता तु रनभाद् गुरुयुग्मम् । दैछिन्ना शालिनी मस्ततोगी । प्रत्यापिनी. तजभला मयुता । तानां अयं गो लयमाहिस्ताम् । दोधकमुक्तमिद मममादीHer लगुरू विदुषो मता । तो जौ लगुरू पदि मोटनकम् । भो नसो पदैर्धमाविलसितम् । द्वादशाक्षरम्-ख्यातेन्द्र वैशा ततसंयुतैः । पदन्ति वंशस्यमिदं जती गरी । दुत. विलम्बितमन्न नभी मरौ । इह सोटकमम्बुधिसः प्रथितम् । धमिर्पकार- (अङ्गप्रयातम् । सम्ममा ग्रिणी रेशभिर्युता । भौ ब्रो यहा त हलिता मो. तदा । प्रमिताक्षरा सगगतो जमसैः । परिकीर्तित किरय सयौ स्यो। प्रयोदशाक्षरम्-विदा मन जरगः प्रहपिगीयम् । जती समौ गो भाति मनुभाषिणी । सजसा जगौ यदि तदा तु नन्दिनी । सजसा सगो परिवार स्यात् । गदित सदन्त सयसा जो यदा। चतुर्दशाक्षरम्-रुपाता वसन्ततिलका तमगा अगो गः । भक्ष्मीमती ततोगत्। पघातारम्-सुपतिरियमुन्टा मालिनी नो भयो यः । सप्तदशाक्षरम-गुहास्यैरिभान्तिम नमममा गः शिलरिंगो जो जपपला पायी गुरु: । ममामा ममततनमा गो यति दामिः । म. मरममा पोतो हामी मता। एकोनशिया-भादित्य दिमः सागाः माविमदिनम् । - - यनिता ·अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः १- एकविंशत्यक्षरम्-विज्ञेया नग्धाऽसौ मरभनययया वाहवाहे तिश्चेत् । अर्द्धसमम्-अयुजि ननरजा भवन्ति पादे युजि च नजौ जस्गाश्च पुष्पिताया । विषमे ससना गुरू समे स्युः समरा यौ यदि मालभारिणी सा । एतावौपच्छन्दसिक. भेदौ । विषमे समजा गुरुः समे समा गौ तु तवा प्रशोधिता, भयं चैतालीय. अध मायालक्षणम्- यस्यां सतवतुष्कलराणा गुरुध जगणो न विपमे स्यात् । जः पष्ठोऽर्थ नलघुको पूर्वाद्धे जगुरिमामार्याम् ।। २३ ।। पठे द्वितीयलात् परके न्ले मुखलाश्च यदिह पदघदना । अपराधैं पञ्चमके मुखलादिह भवति पष्ठो लः ।। २४ ।। अन्यत् भाषांटन्दो मत्कृतच्छन्दोरत्नापल्यांशेयमिति । पुनश्छन्दोऽध्यासोपायमार- चतुकतद्धिताख्यातरस्यादित्यादिसम्भवः । कर्तृकर्मादिसित्यादिविभक्त्यविशेषजः ।। २४ ।। समाससंश्रितै समालोक्योगिकरपि । निरयैरर्थसंयुक्तैर्लाटानुप्राससंयुतैः ।। २६ ।। पड्मापासम्भवः शब्दैरभ्यसेच्छन्दभेदजैः । शब्देरिति सर्वत्र सम्बन्धनीयम् । चतुष्कशब्दैर्यथा- दण्डा सा गता नारी दधीदं हि नदीयते । मभूदक वधूढ़ा सा तवहा सेयमहना ।। तद्धिताग्दैया- इदानीमधुना सद्यः कुत्र यत्र यथा तथा । सर्वथा सर्वदा धीमान् पदुधाऽनेकधा कपम् ।। मालयातसग्दैथा- करोति तनुते वेत्ति वक्ति जानाति गुरूचति । भुक्त मक्षपति साति स्तीति रौति ग चाति च ॥ कृतशयथा- अरिष्मानन्दाममाटरस्पृहयालरः । संविधाय विधातुं स मेजिवान् कृतवानपि ।। स्यादिशदेपा- हसो ईसौ शुभौ ईसा इस ईसौ च इसकान् । ईसेन वाहंसाभ्यो इसईसाय शोभिने ।। हंसाभ्यां राजईसेम्यो ईसात् इंसस्य ईसयोः । सानां गयो ईसे हंसपोइसकेन्वरि ।। पाला या वरा पालामाल पाले मनोरमे। .

·स्तषक:२] काव्यकल्पलत्तावृत्ति बाला या लया बालाभ्यां पालाभिः प्रतिवासम् ।। बालायै वायालाभ्यां वालाभ्यस्तदनन्तरम् । घालाया वरयालाभ्यां वालाभ्योऽपि निरन्तरम् ।। घालाया पालयोनित्य बालानां विनमस्पृशाम् । - पालायां बालयोरेव थालासु सकलास्वपि॥ स्पादिशग्दैर्यधा- करोति कुस्ते नित्यं ते कुर्वन्ति करोपि किम् '. कुस्थः कुख्य स्पष्ट करोमि विसनोमि च ।। कुर्वः कुमो वयं कार्य कुस्ते कार्यमुत्तमः । फुति कुर्दते देवाः पुरुष व पोन्मितः ।। कुर्थाथै कुरुध्ये कुवें कुर्वहे कुभदे वया ।। एवं सर्वकालविभक्तिपु। फर्तृकर्मादिशग्दैथा- कट करोति दत्तोऽयं मर्द द्विजाय गाम् । वृक्षास्पतन्ति पर्णानि राज्ञो धर्म वा मतिः ।। स्यादिविभक्तिविशेषजैर्यथा- प्रविशन्ति पुरे कुन्ता हे शिष्य पर सर्वदा । मातरं मातुरमात मातुरध्येति मातरम् ॥ स्यादिविभक्तिविशेषजैर्यथा- स्म पुराधीयते सेनेति ह स्म कथयत्यदः । घसन्तीह पुरा छाना राघो मापते तर उपुरत्र पुरा छात्रा बभापे राधवस्तदा । पुराऽवसन्निह च्या प्रास्तदाऽभापत राघवः ।। पुराज्यात्सरिह छात्रास्तदाऽमापिष्ट राघवः । यावद् भक्के पुरा भुत पुरा इत्यपि समाससभितैर्यथा- नीलोत्पलं जदस्ती केवलानं नवोदकम् । पनपूली सुखप्रासो गोहित ग्रामनिर्गतः ॥ आरुदवानरो वृक्षः पलाशधवपिप्पलाः । पीतच्छनोपानहं स्थादुपामसधिनि च ।। माममालाशब्दैषधा- धात्री वसुन्धरा भुमिः कारन विपिनं धनम् । राजा पृथ्वीपतिर्भपः समुद्रोमबुधियारिधी ।। यौगिकशब्दैर्यथा- क्षितीशः क्षमापति: माप क्षोणीनाथः समापतिः । उक्ष्मीर: श्रीपतिः श्रीप: स्वनाथ स्वर्ग नायकः ॥ ॥

·अमरचन्द्रपतिकता. [प्रनानः १- निरपर्यधा- सकाकाRAHITसमासाविहरादरा । सगावगावरालासोरानोरासकधीमधी ।। सार्यपा- तर्णको वर्णकौव कर्मकश्चित्रपर्णकः । कुण्ड मुण्ड महामोकं स्तोक सस्कुलपयूरो ।। लाटानुप्राससम्भवैर्यया- यामिनी यामिनीनायो मेदिनी मेदिनीश्वरः । मलिनी नलिनीकान्तस्तोपयामास तोपवान् ।। पड्मापासंश्रितैर्यथा- संस्कृत प्राकृतचैव शौरसेनी च मांगी। पैशाचिकी धापभ्रंशं पद् भाषा: परिकीर्तिताः ॥ संस्कृत प्रस्तुत्तोक्तमेव । प्राकृतभर्यया- सम्पया सरिया एसा दीहाऊ घणुई धिणू । यीसा तीसा हो किम्पि के सुर्य किं मयं तहां ।। सम्पत्सरिदेषा दीर्घायुर्घनुपन्धेनुः । विशत्त्रिंशत्कुतः किमपि किंशुकं किं धुतं तथा ।। शौरसेनीमवैया- दुदो अन्देउर दाव पदिण्णापुर कंधम् । नायो भविय मोदूश भविस्तादि फरिस्सदि ।। कुतः अन्तःपुरं तावत्प्रतिज्ञापूर्व कथम् । नायो भविता भूत्वा भविष्यति करिष्यति ।। मागधीशब्दैर्यथा- एते सुपुलिसे विजाहले जाणादि सथिदे । कष्णका वलणं पणा पण्णाई पण्णवनिदे ।। एष सुपुरुषः विद्याधरो जानाति सुस्थितः । कन्यका वरण प्रज्ञा पुण्याहं पुण्यवर्जितः । वैशाचीभवैर्यथा- कुतुम्बकं हितपर्क जातिसो तातिसो गुनो। भरिआ कसर्ट सको सड्डो गन्तून पञ्चवी ।। कुटुम्बकं हृदये यादृशः तासः गुणः । नायर्या कष्टं स्वर्ग: सधः गत्वा पाती। अपभ्रंशमवैर्यमा- :: तरहे गिरिहे जोसो जिमच्छम्मुतु संकुरु । जहि तहि सामि यहो कहांडु सउ मागदो।

·स्तमकः .२] काव्यकल्पलतावृत्तिः। सरुः गिरिः यथा पंरमुखः शङ्करः । यन तन स्वामिन् महो कुतः भगवन् मागतः ।। शम्दभेदजैर्यधा- घर्णानेकस्य शब्दस्य सर्यान् नवावस्वरैः ।। २७ ।। संयोज्य जनिता ये ते शब्दाः स्युः शब्दभेदजाः । अनुप्रासेपु चित्रपु सोपयोगा भवन्त्यमी ॥२८॥ पा- : कर फरः किरिः कीर: क्रूरः कुररकोरको। कुर्कुरः कर्करः कारा राका रोऽइ कुरः करी ॥ सिरी रोग रिशकारः करीराकररकुकाः । काककेकिकककोककारकोकाऽङ्कफेकराः ।। पुमरूपायान्तरमाह-- कथापुरादिसर्वार्थदिनकृत्यादिवर्णनैः। लोकानां दृष्टचेष्टाभिः छन्दोऽभ्यास समर्थयेत् ॥ २९ ।। कथा रामायणभारतादयः । कथाभिर्यया- भस्त्ययोध्या पराऽयोध्या पुरी स्वर्गपुरीसमा । तस्यां दशरयो राजा समभूद् भूरिविक्रमः ॥ तनयाः समजायन्त चत्वारस्तस्य भूपतेः । रामो लक्ष्मणभरतशत्रुघ्न इति नामभिः ॥ इत्यादि। पुरादिवर्णनैथा- पुरनुपकुमारमन्त्रिप्रयाणरणदूतजलधिवनगिरमः । रविचन्द्रोदयपरिणयतमधुनलकेलिरतविरहाः ।। ध्वस्तध्वान्तभरं ()रनवेमविस्मेर मिमिः । राजधानी दिनस्येव तत्पुरं धोतते सदा ॥ इत्यादि। साथवर्णनैः, ये केपि पदार्था हगोचरीभवन्ति ते वयोः, यथा- स्थाली भावि विशालेय सिद्धानपरिपूरिता । भूरिकरसौरम्यैरम्भोभिः शोभते घटः ।। दिनकृत्यवर्णनैर्यथा- भयमुद्यमवान् बाझे महतें नियोज्झितः । सद्यः शय्या परित्यज्य चक्र देवगुस्स्मृतिम् ।। नमस्कारपरावर्तपरायणमनाः क्षणम् । स्थित्वा बाघभुवं गत्वा देहचिन्ता विनिर्मम ।। सदनं पुनरागत्य विदथे दन्तधावनम् । स्नानमाधाय शुद्वात्माऽऽनर्च देव जगदगुरम् ।। इत्यादि।

·स्वकृत परकृतं वा श्लोकं तदन व नः पदमिव उन्दसा मन्दोस्ताक्षरिवयित् । अमरचन्द्रपतिकृता- लोकानां या घेष्टा दृश्यते सा सा काप्ययन काया, प्रया- पुम्माणि पानिदेशेऽसौ हत्या कोणाति कामुकः । ताम्यूठिकोऽपि ताम्यूलमस्य पणाऽपित्यसो 11. मित्रेण समापमयमारपयस्यहो। अयं हो इसतयुरिय गापति गायनः ।। पुनदपायान्सरमाइ- तदर्थान्यपदैः स्पान्यो कार्यपरिवर्तनात् । तय छन्दस्यभ्यस्येदत्यच्छन्दोन्तरेपपि) ३०॥ यथा सदैव बन्दास-- प्रत्यर्यायधिवोपालतमोजासादिवाकरः । भीतिप्रतिपर्जन्यो राजते पृथिवीपतिः ।। प्रत्पनीकावनीकान्तध्वान्तविर्ध्वसनांशुमान् । भयरहिषनामोदः शोभते भूमिवहभः ।। प्रतिपक्षक्षमानायतिमिरोन्मायमानुमान् । न्यामपचोपयोवाइः स विभाति भुवो विभुः ।। अन्दोतरेया- সংগিঘিনালারীঘদিনহাে। संमोतिषतीवधनौरवाहो विशम्भराया दयितो विभाति ।। दुर्धशरिधरणोधोद्धतध्यानरामविखण्डनांशुमान् । नौतिवष्टिवभभूतनास्तुदो मेदिनीविभुरसौ विभासते ।। रातिमापजातिप्रतामध्वान्तस्तोम सनग्योमरत्नम् । न्यायोन्मीहिनच्याम्बुवाको भूभामिन्या परमो मासतेऽसौ ॥ दृष्यतिरोधिधरणीदयिताधिकारागमारतारमदागतीक्ष्णमानुः । सन्यायवर्तिदनन्तनतोयवाहो विमाजते वसमतोयुक्तीमुजरः ।। माहिन्यामेव यथा- सानिधवकिरीटम्यस्तदेय स्रनधुतिमिपमधुपालीसेध्यपादारबिन्दः । निखिपविडामात्यसौरम्मलुम्यन्मधुपयुवतिराजीनादवाचा पाइस ॥ अनुरुपरशिपालगिरगिप्रसूनप्रसमामकरन्दस्नातपादारविन्दः । प्रणमददनिनायोत्तसामाणिस्यमालाकिरगपुरणनीरस्नातपादाजयुग्मः ।। नमदखिलधरित्रीनायाकिरीटस्फटिकािणमालासेव्यमानाभिः । দিগন্যালীগবিক্ষিপঞ্জীমূলক इतनुपतिकिरीटस्फारमाणिस्यमालादरगमयूस्खयोतमानामिपौ । (१) तत्रैव मन्दसान्दान्ताची पोपतयेत-इति स पुस्तके पाठः ।

·स्तवक:२] काव्यकल्पलताकृति। प्रणतनृपतिराजीमौलिकोटीरकोटीस्फटिकचिजलान्तःशोभमानाधिपमः ।। एवं परकृतान्यपि काव्यानि पदान्तश्छदोन्तश्छन्दासिद्धये परावर्तयेत् । मक्लेशेन छन्दसा ज्ञानोपायमाह- कियन्मात्रेषु सिद्धेषु छन्दस्वभ्यासतः सुधीः । शेषाणां छन्दसां सिध्यै छन्दोमर्माणि चिन्तयेत् ॥ ३१ ॥ यथा-भद्रिकायामन्ते गलाया रथोद्धता । इन्द्रवज्रोपेन्द्रवन्नयोरन्तगुरोः प्रागधिक लधुना इन्द्रवंशावंशस्थे भवतः । विदुष्यामन्त्यवर्गद्वयात् प्राक् लघुना मोटकम् । मोटके पूर्वगुरुस्थाने लाम्यां तोटकम् । रथोद्धतायामादौ गुरुणा ललिता । वंशस्थे सप्ताक्षराने लघुना मजुभापिणी । रथोडतायामादौ ताभ्यां नन्दिनी । स्वागतायां प्रधर्म लाभ्यां कुटजम् । वंशस्य पूर्वलघुना मदन्तम् । इन्द्रवज्रायां धतुरक्षाने नगणेन वसन्त. तिलका । शालिन्यां चतुरक्षरान्ते चतुर्गुरुमिविया । वसन्ततिलकायाः प्रान्तगुरोः प्राक् लघुना मृदाकः । शिखरिण्याः प्रान्तगुरोः प्राक् लघुदयस्थाने गुरुणा जयानन्दम् । शालिन्यां चतुरक्षराने नसाभ्यां मन्दाक्रान्ता । लक्ष्म्यो सताक्षर प्रान्ते नगाम्यां काञ्ची । मन्दाक्रान्तायां धतुरक्षराने लघुना पन्द्रलेषा । मन्दा. कान्तायां चतुरक्षाप्रे गुरुणा कुसमितलतावेलिता । हरिण्यामादौ लघुना ललितम् । मन्दाक्रान्तायामादौ लगाभ्यां मेघविस्फूर्शिता । शार्दूले आपगुरुस्पाने खाया मत्तेमविक्रीडितम् । शार्दूलस्य प्रान्तचतुरक्षरस्थाने सगणेन शार्दूलललितम् । मेघ. विस्पूजितायां पदक्षराने लघुना शोमा | काळच्या सताक्षराग्रे लाभ्यां चिप्रमाला । भाजयां सताक्षरान्ते नमर्गः स्नग्धरा । काञ्चयां सताक्षराप्रे नगणेन स्रग्धा. यामायगुरुस्थाने। लाभ्यां महासाधरा । बालविक्रीडितान्ते सलगैविभ्रम यतिः । प्रमिताक्षरायामाधपञ्चाक्षरैः पर्यन्ते शितैर्युतविलम्वितम् । पराया भाधसप्ताक्षरेहरिण्याः प्रान्तसताक्षर्जिया ।, स्रग्धराया आपससीः बालस्य प्रान्तसप्ताक्षरज्योत्स्ना । मालिन्या आघाष्टाः शार्दूलस्य प्रान्तमा चन्द्रो. पोतः । मालिन्या भाघाटाईरिण्याः प्रान्तसप्ताक्षरुपमालिनी । मन्दाकान्ताया आघदशाक्षः शिखरिण्याः प्रान्तपसमदनललिता । शालिन्या मापवर शार्दूलरूप प्रान्तद्वादशाक्ष:कामलता । मन्दाकान्ताया सायदशाक्षः शार्दूलस्य प्रान्त- समाक्षीहरिणी । हरिण्या आयशा शालिन्याः प्रान्तसप्ताक्षः पद्मम् । इरिण्या भादशाक्षः शार्दूलस्य प्रान्तसप्ताक्षरः रोहिणे । साधराया आयसलाक्षः शार्दूलम्स प्रान्तादाक्षरः काजी । चन्द्रदेखाया आकादशाक्षरईरियाः मातsarsh चलम् । चन्द्ररेखाया आधैकादशाक्षरै शार्दूलस्य प्रान्तसताक्षरम् । इरिण्या भायकादशाक्ष शालिन्याः प्रान्तसप्ताक्षरे अन्द्रमाला । शिसरिया मापारिया: प्रान्तसताक्षीमकरन्दिका । शिखरिण्या आयद्वादशाक्षः शालस्य प्रान्तमा छाया । धराया सापश्तुर्दशाक्षौः शिखरिण्याः प्रान्तपदशरैः सदा । इत्यादि स्वभ्याडम्यूमम् ।

·1 अमरचन्द्रयतिकृता [प्रतानः १- अय पतिशिक्षामाह- पादान्ते प्राधाक्षरविच्छिन्नपादान्तयोर्यतिः क्रियते । लुप्तालुप्तविभक्तिकयोः पुनरथें समाससन्धी न ॥ ३२ ॥ पादान्ते यथा- शाश्वतानन्दरूपाय तमास्तोमैकमास्वते । ' सर्वज्ञाय नमस्तस्मै कस्मैचित्परमात्मने । म त्वम्-- नमस्तस्मै महादेवाय शशार्धधारिणे । इति लुसविमति यथा- नमस्तुशिरश्चम्विचन्द्रचामरचाखे । भलुप्तविभक्तिके यथा- वशीकृतजात्कालं कमेकालं नमाम्यहम् । इति । आयाक्षरविच्छिन्ने लुप्तालुप्तविभक्तिके यथा- उत्तुङ्गस्तनकलशया नताही लोलाक्षी विपुलनितम्यशालिनी च । यक्षके जनकतनया नानपुण्योदकेषु । इत्यादि। लोकाढेन समासो यथा- सरासरशिरोरतराजिनोराजितनमः । जयत्यपारसंसारपारहवा जिनेश्वरः ॥ न खेवम्- सराहरशिरोरत्रस्फुरत्किरणमञ्जरी- पिजरीकृतपादाब्जदन्दं वन्दामहे शिवम् ॥ अधेन सन्धिर्यथा- नमस्यामि सदोद्भूतमिन्धनीकृतमन्मथम् । ईश्वशख्य पर ज्योतिरज्ञानतिमिरापहम् ॥ यति कुर्यात् पंदान्तस्थां पदमध्येऽपि कुत्रचित् । . पथा- पर्याप्त सप्तचामीकरकनकतरे शिष्टशीतेतरांशी । इत्यादि । -- यथा वा- कूजकोयष्टिकोलाहलमुखरभुवः प्रान्तकान्तारदेशाः । हासो हस्ताप्रसंवाहनमपि तुलिताद्वीन्द्रसारद्विषोऽस्य । धेरवानां तथोधारितचतुरचा चाननानां चतुर्णाम् । खड़गे पानीयमादादयति हि महिषं पक्षपाती पृपत्कः । इति । स्यात् पूर्वोत्तरभागस्थैकातरत्वे तु नो यतिः ।। ३३ ।। पूर्वभागस्यकाक्षरले पया-: एतल्या गण्डतलममलं गाइते चन्द्रकक्षाम् ।

·तबक: २]
काव्यकल्पलतात्तिः।
१३
यथा-
एतासां राजति समनसा दामावलम्बी । इति ।.
उत्तरमागस्यकाक्षरवे यथा-
सुरासुर शिस्तनिवृष्टचरणारविन्दः शिवः, इति ।
पादान्तेऽपि पदमध्ये न प्रायः क्रियते यतिः ।
प्रणमत भवन्धक्केशनाशाय नारायणवरणसोजदादमानन्ददेवम् । इति ।
सन्धौ स्वरः कचित् पूर्वान्तयत् क्वचित् परादियत् ॥ ३४ ॥
पूर्वान्तदद्यथा-
स्यादरभानोपगतयमुनासङ्गमेवाऽभिरामा ।
जम्मारातीभकुम्भोद्भवमिव दधत इति ।
दिकालायनवच्छिनाइनन्तचिन्मानमूर्तये ।
परादिवधा-
स्कन्धे दिग्धयादिबुद्धया निरुपति महिपस्याहितोसूनहापात्--इति ।
ने पूर्वोत्तरमागस्थैकादरे स्परसन्धयः ।
.
यथ-
।
अस्या वक्त्रानमवजितपूर्णेन्दुशोभं विभाति । इति ।
स्यात्सन्धौ व्यजनं याद्यादेशोऽपि च परादिवत् ॥ ३५ ॥
सन्धौ ध्यान यथा-
शूल सूलं तु गाद प्रहर हर पीकेश केशोपि वळशकणाकारि किन्ते-इति ।
याचादेघोपि यथा-
मच्छिन्नसराणि नाय भवतः पातालकुक्षौ यशा.
स्यद्यापि पयन्ति कोकिलकुलच्छायासपर्व तमः । इति ।
विततवनतुपारयोदशुभ्राउ पूर्वा
स्वविरलपदमालामुज्ज्वलामुलिखन्तः । इति ।
सम्बद्धानामुत्तरेण पादेनकचरस्पृशाम् ।
प्रादीनां पूर्वपादान्ते यतिनं क्रियते ऋवित ॥ २६ ॥
दुःख मे प्रक्षिपति हृदये दुःसहस्त्वनियोगः ।
पूर्वपदसम्यद्धानामनेकानपणां तु क्रियते ।
पूर्वपदसम्बद्धानां यया-
धेयांसि बहुविनानि भवन्ति महतामपि ।
अनेकाक्षराणां तु यथा-
दूरावप्रमोद इसितमिव परिस्पृष्टमासा सलोमिः । इति ।
प्राक्पदाधिकातरं वादेः पूर्व तु नो यतिः ॥ ३७॥

·अमरचन्द्रयतिकृता- मतानः १- यथा- यथा- रसादु स्वच्छ धमसिलमिदं प्रीतये कस्य न स्यात् । अप्राक्पदसम्बद्धस्यानेकाक्षरस्य तु पूर्व मयति । मन्दायन्ते न खलु सुदामभ्युपेतार्थकृत्याः । प्रत्यादेशादपि प मधुनो विस्मृतविलासम् । इत्यादि । इत्यायोचित्यतो शेया यतिः श्रुतिसुखा बुधः ॥ ३८॥ अबदापि मधुरा मनो हरति मारती । समोनिचयसाशा मत्तनादेव कोकिला ॥ इति थी जिना छन्दासिद्धिमताने छन्दोभ्यासस्तवको द्वितीयः । अथ छन्दःपूरणाय सामान्यशन्दाः । छन्दस्वनुष्टुवमुख्येषु शब्दाः शीघ्रत्वसिद्धये । प्रामाक्रमोचिता हेयाः सामान्यैकादरादिकाः ॥ ३९ ॥ प्रथमेऽनुष्टुभः पादे फ्रमादेकाक्षरादयः । व्यतिक्रमाच कश्यन्ते शब्दा: साधारणा यथा ॥४॥ [प्रथमैकाक्षरम् श्री सं सन् द्वार विश् आ नि भाव में उत् तत् । आधाक्षरद्वपम्--श्रीमत् श्रेठम् ज्येष्ठम् प्रेष्टम् प्राज्यम् प्रौदम्' सारम् फारम् तारम् रुच्यम् धुर्यम् वयम् रम्यम् काम्यंम् कम्नम् कान्तम् हुधम् हारी · मन्नु पाए बगु सत्यम् नित्यम् कामम् पञ्चत् वलगत् स्फूर्जत् क्रीडत् सदा स्वयम् स्फुटम् भूवम् मृशम् स्यात् जगत् प्ररम् वरम् महत् पटुः बहु स्फुरत लसत् लुलत् छलत् । आधाक्षरत्रयम्--निःशङ्कम् सच्छायः सोभम् शोभाव्यम् वेगेन श्रीपाज्यम् विस्फूर्जत् विक्रोड प्रोदाम प्रोत्तु प्रोताल प्रक्रीडत् सपदि प्रकटम् विकसत् विलसत् निकामम् नितान्तम् प्रकामस् प्रसर्पत उदधि विसवि वेण जोन सर्वदा सर्वया सर्वतः सत्वरम् निश्चितम् वेगत: विस्फुरत् प्रोलसत् । आद्याक्षरतुष्टयम्-प्रथादेव जगदेव सर्वकालम् । इनिश्चितम् रूफारशोभा प्रमायुक्तः स्फूर्जच्यायः प्रियान्वितः । तुम एकाक्षरम् --हि तु न च स ।

·तिरकः ३] काव्यकल्पलताशचित पामादपम्-पात स्वयम् स्फुटम् मशम् सदा मन्वहं जवात् महत् परम् परम् धुरम् दुनम् स्फुरत् लसत् लुइन् मिलत् ललत् । अनुमक्षासम्- जोन प्रभारविमायो साभसलपम्पा विज्ञानप्रपची। अर्गामने पशुरक्षागि-याय जगदेव परामोगयीको ससम्मोकलसम्यो सरप्योमरप्यायो । मय व्यतिकमेगाभराणि, अन्रयाक्षरम्-धी: विद्रशम् । अरपारद्वयम्- सम्यक मेगा प्रतिम् प्राज्यम् सत्यम् निस्पम् कामम् कान्तम् श्रीमान् वीमम् श्रेष्टम् स्फारम् तारम् पर्यम् दयम् । मरपारत्रयम्-उत्तासः सतस्मीः सभीक: हामः शोमा मोवान् उसमायः सध्यायः सम्योमः काम्ययोः पर्यशी: रम्यधीः । सामाः पवादिना एक व्यतिक्रमे धतुरक्षाः । भात्याक्षरपयाम्-प्रपरभीम रचिरम्यापम् स्फुटलक्ष्मीकम् यतःसम्यक् वेगतः श्रीमान् क्लपायुक्तः सततं कान्तः प्रायः । भन्याक्षरषदकम् -उदयितरछायः सारतरछायः स्फुरितलक्ष्मीक: रम्यतमश्रीकः प्रौदामिया युक्तःवरतराटोपः कान्ततमीकः प्रकटशोमान्यः । सकलोपि पाय-समुसितशोभायः बाराकलाशाली उपद्यतरस्फूतिः परवानपुरक्ष्मीः रिभासंभारसंगोभी प्रभाप्रमावसम्मान्यः विमाप्रागभारसारथी: रोनि:सायरोचिष्णुः ।। द्वितीयेऽनुष्टुभः पादे पायदेपाऽक्षरत्रयम् । विशेयं पूर्वपादोक्तं कथ्यन्ते चतुरक्षराः ॥ ४॥ (सकालम् सर्वदेय स्यादेव जगदेव शोमायुक्तः इटित्व रपादिह जवादित प्रौदलक्ष्मीः स्फूर्जच्छायः शुश्रीकर घरच्छापा वामोगः महाभोगः प्राटीः विकटाचिः । अनुमपतः- पूर्वापास्यशक्षस्त्रयम् । धतुम चत्वारि-ग्यारहो जयादको मनोरमम् मनोहरम समन्ततः सरित्यपि वरधुति: महामहाः। अय व्यतिक्रमेणारयाक्षरम्-भाक् शुष्क हुत मृत् वृत मद् यत् भएक जहि वे हे भो हा त स सा था प्य सा दो म ये ओ। अन्त्याक्षरद्वपम्फुटम् भृशम् दुतम् ध्रुवम् स्वयम् पात् जवात् अलम् सना शनैः परम् पाम् विरात् शुभम् चरम् । अन्स्याक्षरत्रयम्-सर्वदा सर्वतः सर्वथा नित्यशः सत्वरम् सन्ततम् निश्चितम् धेगतः उपकैः मनसा शीनतः सन्दरम् पेशलम् कोमलम् नि मालम् । सदा ·अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः १- व्यसिकमेऽपि सुरक्षरशब्दाः पूर्वोक्ता एव । अन्त्याक्षरपञ्चकम्-मन्जुलस्थितिः सुन्दरपुतिः प्रवरच्छविः अमरः कोमटनमः प्रसरचिः प्रभवत्प्रमः प्रसरगसः कान्तिमण्डितम् सुतिएन्दरम् विराजितम् प्रभयान्वितम् नववेभवः दिभवद्विमः स्फुरितोदषः विकटोपः । मन्त्याक्षरपट्कम् -सन्दरदीधितिः अद्भुतवैभवः भरितरधुतिः उघतमाततिः कान्तिनिकेतनम् इदसमक्रमः पारतरच्छवि: अक्षिमहोत्सवः। सकलपाद:-रोचिनियरोचितः कान्तकान्तिनिकेतनम् पतिमण्डलमण्डितः विभावैभवभार.. विमवरिविभवो मनोहारितमक्रमः महामहिममन्दिरम् महोदयमहोमयः । पादद्वयम्-- चमत्कारकरस्कारप्रमाप्राग्भारमाउरः । मनोरमतमक्रीडत्कान्तिमण्डलमण्डितः । मनोहरतरस्फूर्जदूर्जस्वलकलोज्ज्वलः । नयनानन्दनोदामरामगीयकमन्दिरम् । विस्फुरद्रश्मिविस्मेरविस्मयाविष्टविष्टः । प्रीतिस्फीतिकरप्रेट्सत्प्रभासंहतिमंदतः । मनोहारिमदोच्यायकायद्यायचयान्वितः । अत्यनुत्तवपुःशोभासम्भ्रान्तभुवनत्रयः।] एवं साधारणैः शब्दरौचित्येन नियोजितः । दक्षाश्चन्दःसु सर्वैपु कुर्वन्ति पदयोजनाम् ॥ ४२ ॥ [अथेन्द्रवज्ञायां पूर्याक्षरद्वयम्-उद्यत् माद्यत् पञ्चत् राजत् रङ्गत् सर्पत् भास्वत् । आघमक्षयम्-माजिष्णु विभाजि रोचिष्णु प्रधानः प्रशस्य विष्णु संशोमि । आधमक्षरचतुष्टयम्-स्फारस्फुरत् प्रौदोलसत् वर्षादयत् स्पष्टस्फुरत् । अक्षरम्-विस्मेसोमः प्रोलोसिलक्ष्मीः उत्सपिशोभः स्मेरप्ररोहत् । अक्षरपत्रकाद--यहु दृढ गुरु जब वा स्फुट धन स्मितम् । अक्षरपञ्चकात्-निविड खचिर समग विमल प्रवर प्रयुर प्रस्त प्रसभ प्रभवत् विलसत् विकसत् विहसत् विचरत् प्रचरत् पसरत् । अन्त्याक्षरायम् --प्रधान प्रास्य प्रभाव विमाय प्रवीण शुभश्रीः परश्री: एशोमः स्फुटनीः प्रसपत् प्ररोहर विसर्पत् विकासि विलासि विसाएं बिसारि। उपेन्द्रवज्ञायां पूर्वाधाद्वयम्-रसत मिलत् स्फुरत् ज्वलत् स्फुटम् ध्रुवम् । । माधवर्णवयम्--प्रधान प्रशस्य प्रवीण धुरीण प्रवेक विकासि विसपि विलासि । प्रमल ·स्तबका ३] काव्यकल्पलतावृत्ति। १७ माधवर्णचतुष्टयम्--वरोदयत् स्फुटस्फुरत् परिस्फुरत् लसद्विभा मिलप्रभा। माधाक्षरपञ्चकम् --उदारसपत् उदचितश्रीः सिपिलक्ष्मीः किसिशोभा वरप्ररोहत् । शेषमिन्द्रवज्रावत्, इन्द्रवनोपेन्द्रवनाम्यामुप. जातिश्छन्दः। रयोक्तायामाद्यमक्षरद्वयम् --प्राज्य फार प्रौढ स्पट चारु हारि तारे सार हृद्य राय ' सपि स्मेर । आद्याक्षरत्रयम् --विस्फुरत् सञ्चरत् प्रोहसत् पेलवम् सन्दरम् मन्जुलम् अद्भुत उत्कट, उच्छ्रित । अक्षरया--नवलसत् दमिलत् वरतर नवमह गुरुतर गुस्तम । समानामग्रे--मनोहरम् महामहः वरयुतिः शुभच्छविः गुणालयः श्रिया: युतः स्फुरन्महाः जयोच्छूितः गुणोज्ज्वलः । वागतायां सताक्षराणि पावश्योक्तावत् । अन्त्यवर्णचतुष्टय मथा--स्फुटलक्ष्मीः गुणरम्यः प्रवरश्रीः वयोमा रुचिलोः परिसपत् नवराजत् वरवटगत् । शालिन्यां प्रधमाक्षरद्वयम्--सत्यम् नित्यम् शश्वत् सर्पत राजत् क्रीडत् रात बलात् प्रेवत् । आधमक्षरचतुष्टयम्--फारस्फूर्जत् लीलोन्मीलत् वारदात प्रौढप्रेसर उच्चैश्ववत् वस्तुवलगत् चहक्ष्मीः स्वच्छच्छायः । चतुणोमक्षराणामये-चारु हारि सपि स्मेर रूफार बल्गु रम्य नव्य । चतुर्णाम-विस्फुरत् प्रोल्लसत् पञ्चरत् पेलब पेशल इन्दर मञ्जुल प्रेलित स्मेरित । सप्लानामग्रे-भ्राजमान राजमान स्फारशोमः शोममानः दोसरूपः स्फाररूपः प्रासलीला प्रोडलक्ष्मीः मजुलधीः । घसन्ततिलकायां चतुणोमक्षराणामग्रे लध्वक्षामयम्-सपदि प्रभवः प्रसरत् प्रवर विमल चतुर्णामप्रे-दृढमिलत् परिलसत् वरमहा वरगुगः नवरचि प्रहमर शुचितम वरता परिमल परिचय सनिविड प्रतिपद प्रतिदिन । , अन्यदिन्द्रवधा. प्रान्त्यपदक्षरवत् ज्ञातव्यम् । मालिन्यामाद्यमक्षाद्वयम्-बहु हा स्पुट घना आयमक्षरग्रयम्-निवित प्रदत दुल प्रवर । आयमक्षरचतुष्टयम् --प्रथमर अविल सनिविः धनवर । 'आयमपञकम्-बहुलतम प्रकटता अतिनिबिड अधिकाम । आपमरपट्कम्-अविरलतम प्रस्मरतम बालनिवित अधिचिर। मायाक्षराटकम्-अविरलतासर्पद मतिहचिरविसपत बालनिदिहराम प्रसमातरवत्। मष्टानामक्षराणाम-दुध राय धार सार । । ३काक० ·१८ अमरचन्द्रयतिवृता- [प्रतानः १- अष्टानाम-सप्रभा सच्छदिः प्रोत्कट विस्फुरत् । एकादशानामग्रे-राजमान प्रौदशोम प्राप्तलील स्फारस्प । व्यतिग्रमेणाऽन्त्याक्षरद्वयम्-म्य हृय सार चारु । अन्त्याक्षरत्रयम्-प्रधान प्रशस्य प्रवीण स्फुटधीः सोम परश्रीः । चतुरक्षास्त पय राजमानप्रभृतयः। अन्त्याक्षरपञ्चकम्-विभ्राजमान विस्फारशोम विस्तीर्णलक्ष्मीः संशोभमान । अन्त्याक्षरसप्तकम्-राजमानप्रभाव घोतमानप्रपत्र Fफायमानस्वरूप श्रेणिसंरम्मरम्पम् । अन्त्याक्षरनवकम्-लीलारोचमानप्रपा मालाशोममानान्तरालम् गोमाबमवभ्राजमानम् राजीराजमानस्वरूपम् । अन्त्याक्षरदशकम्-विलासारम्भसंरम्भरम्यम् विभावाभोगसौभाग्ययुक्तम् समूहोलास्यमानप्रभावम् वितानोत्तायमानस्वरूपम् । अन्त्यैकादशाक्षराणि-परिणाहस्पीतलक्ष्मीविलासम् परिणाममाजितोदामशोमम् निकुरम्दरम्राजमानम् समुदायफायमानप्रमोदम् । शिखरिण्यामाद्यमक्षरहयम्-लसत् मिलत् चलत् लगत् स्फुटम् भूवम् द्रुतम् भृशम् स्वयम् । आयमक्षरग्रयम्-विसर्पत् प्ररोहत् विराजत् नितान्तम् प्रकामम् स्फुटोगत् । आद्याक्षरचतुष्टयम्-पुरस् फूर्जत स्फुरष्टक्ष्मीः विसर्पिधीः वाच्छायः नवोन्मीलन परिक्रीडत् नवप्रेङ्गत् नवोदजत् । आद्यमक्षरपटकम्-प्रकामस्फूर्जत् समुन्मीरहीला नवप्नवलक्ष्मीः परिस्फूर्जच्छायः स्फुटीरोचिष्णुः । एण्णाम-प्रसमर विस्मर प्रकटित घरतर घरतम । पण्णामेवाने-परिलसित नवललित प्रस्ततर निचिततर निचिततम । पण्णाम-प्रबलविलसत प्रचुरविवस्त् नवपरिलसत् घनतरचरत् नवपरिलसत् धनपरिचरत् पण्णामग्रे-प्रस्टतरलस्मीः विकसितनवश्रीः विशदताशोमः । प्रयोदशानामो-नवमहाः शुभरुचिः स्फुटगुणः विकसित विलसित् । हरिएयां पूर्वाक्षरषटकम्-चिरविचरद विमलविलसद् नवनवमिलत् । पापामगे-विभाजिम्णः संवर्दिष्णुः सव्योमोलन प्रौढक्रीडत् चारुदत् रूफारस्फूर्जत् । दशानामने-प्रधान प्रशस्य प्रवीण प्रद विसर्पि विसार विलासि विराजि । दशानाम-मनोहर विकस्वर नवोदित शुभोच्छित प्रकाशित । दशानाम-वरप्रचात नवप्रसात् विसर्पितिः विलासिमहः । दशानाम-विकस्वरवैभवः स्फुटस्फुरितोदयः प्रशस्यरुचिस्थितिः चिया परिलासितः। .

·स्तबकः३] काव्यकल्पलतात्तिः । १९ - मन्दाक्रान्तायामाधमक्षरद्वयम्-उद्यत्माद्यत राजवरणात् प्रेतत् क्रीडव माजत् । आद्याक्षरचतुष्टयम्-स्फारस्फूर्जत बल्गुवलगत् उच्चात् लोलोन्मीलत चजलक्ष्मीः। चतुर्णामो-बहु इद घन पर। चतुर्णामो-निबिड बहुल प्रसृत स्फुरित रचित । चतुर्णाम-धनतर बहुतम सनिविड विसमर । चतुर्णाम-प्रवरविलसत् रुचिरविचरत् स्फुटतररुचिः बहुतममहः । दशानाम ग्रेप मालिनीमान्तसमाक्षरवत् । आयवर्णदशकम्-उदैश्चेतोहरपरिलसत् विश्वानन्दप्रदसमुदयम् प्रौढप्रीतिप्रदविटमर इपोत्कर्पप्रकटनलसत् । शार्दूलविक्रीडिते आयवर्णवयम्--प्रकोडत प्रोन्मीलत् प्रस्फूर्जत् उतोहत् नत्र्योधत फारश्रीः धारधीः लक्ष्मीवान् सच्छायः शोभावान् । मायाक्षाचतुष्टयम्-चचचारु रस्तु प्रेहन्तार स्पेरोक्षम विराजिष्णुः सैवद्धिष्णु स्फारस्मेर। आयपधाक्षराणि-लोलोन्मीलित उचैवम्बित स्फारस्मेरित चारूदचित । आयशरागि-बदामप्रसरत् प्रोत्सालपमिलत् प्रावीण्यप्रचलत नव्योत्सर्पिरुतिः । परणाम-प्रचार प्रसारि विसपि मनोज्ञ प्रशस्य प्रधान प्ररोदि विलासि । नवानाम-विलसत् विकसत् विहसत् विचरत रुचिर सभा बहुल विमल निभव । बादशानाम-फारस्फुरत् स्फूर्जन्महा कोइद्गुणः प्रोटोद्यत् सम्योयन् द्वादशानामग्रे-प्रौदप्रसर्पद भ्राजिष्णुलक्ष्मीः भास्वद्विभाव प्रौढप्रभावस्फुटप्रकाश । पञ्चदशानामप्रे-सारद्युति सर्पगुग रगदुधि तारोधत विधाजित संशोभित । स्रग्धरायां पूर्व चतुरक्षामि-स्फारस्फूर्जत् लोलोन्मीलन् सर्पलक्ष्मीः मोलासिनी। खामग्रे-प्रसर्वत् विराजत् स्फुटश्रीः वरेण्य प्रशस्य प्रधान । समानामप्रे-वरतर स्फुटतम प्रथमर विस्मर विकसित विलसित प्रकटित । एकादशानामये-विलसत् विकसत् विचरत् सभग विमल विशद बहुल रुधिर । चतुर्दशनामग्रेवलगुवलगत् चारुचञ्चत् सारसर्मत् प्रौदलक्ष्मी स्मारमोम । अष्टादशानामग्रे--प्रकामम् नितान्तम् विसर्पद प्रसर्पद इत्यादि ।। एवमन्यच्छन्दःस्वपि यम् । दीर्घहस्वातरद्वन्द्वगणप्रस्तारतः क्रमात् । क्षेयाः साधारणाः शन्दाः सर्वच्छन्दोऽभियुक्तये ॥ १३ ॥ एते शब्दा मत्कृतकापकल्पलतापरिमलाद शेवाः । इति श्रोजिनद मन्दासिद्धिप्रताने प्रथमे समान्याभस्तबकस्तृतीयः ।

·२० अमरचन्द्रयतिकता- [प्रवानः १- अथ वादशिक्षा। चादेनुमासयुक्तोकिः स्वोत्कर्षः परगहणा । कुलशास्त्रादिसंप्रश्नः स्वशाखाध्ययनप्रथा ॥ १४ ॥ अनुप्रासयुक्तोक्तिर्यथा- जरपामि कल्पामितभी—मो भ्रमोटनाश्रिताः । पदामि दामि मो जल्पियामि श्यामितशानवः ।। जल्पामोऽनल्पसम्बोधवादसादरनादमृत् । एवं शब्दाः सानुप्रासाचिन्त्या वादोक्तियुक्तये ॥ [कियन्तोऽपि सानुप्रासाः शब्दा यथा- सरि भूरि पूरित सूरीणाम् दृरि कुरी क्रूरीकृतम् दम्भ जम्म रम्भ सम्भ भम्भ फूर दूर पूर सूर पुरण क्षोभ लोम प्रेम स्थेम हेम क्षेम हेमया येमया सेमहः ते महान्तः प्राज्ञ मान्य धान्य नान्य तान्यव्यवस्थापपन् भूप स्तूप धूप यूप कूप रूप सूपकार भूम्याम् धूम्याम् अवन्याम् बन्याम् गुवों उीं उधर क्षोणी श्रोणी कोणीकृत दोगी मायाम् मायाम् छायाम् जायाम् सायान्धतमसम् घ्योम सोम रोम स्तोम कोमल लोम कोमया यो महान् उक्ति युक्ति भुक्ति शुक्ति मुक्ति सोहम् मोहम् द्रोहम दोहम् कोहारः दोह लौह दोहद सन्देह सन्दोर दुग्ध मुग्ध खिग्ध विदग्ध दान मात्र पात्र क्षाग्न नात्र छात्र मात्र शानव गोत्र स्तोत्र कोत्र पोत्र योन हो। कुर्याम् माधुर्यम् चातुर्यम् नुर्यम् पुर्याम् काय्यम् श्राव्यम् नाव्यम् ऋश्यम् बाद नाद माद साद सादर छाद शाद यादः पाद मन्द पद ध्यान सध्यान इमान गान ज्ञान पान स्थान पान भाग मान यान घोप ओप तोप दोष पोप पोप लोला कोला कोलाहल गोला दोला तोलन लोलुप मन्द्र चन्द्र सन्द्र चन्द्रमाः सान्द्र पद भद्र मद्र धावः कार प्राचलत् साच याचिकाचित साचि पापाल पाचाट प्राचासीत् प्राणी पाणी पाणी पाणी त्या भारत्या क्षारत्यागम् भापा कासा गावो नावो प्रस्ताव स्थायर दाव पावन भाव राव हाव सरस्वत्या सत्यापितनस्या इस्या पत्या मत्या स्त्या गीर्वाण गोशंण कविता मविता सविता पविता रचिता पाप्ता नैव देव सैव धीर कोर क्षीर धीर जीरक तीर नोर धीर सीर हीर कोटीर कुटीर वानार महीरमण भारम्घ एन्ध स्तम्य वर्ग कर्ण अणे वर्णक तर्णक अणक पक भर्ण स्वर्ण पण्डित सहित दग्दिस मगित कुछ खुद स्व गुद प्रयुद्ध युद सवय मालती मारतो व्रतती कृती कवि गवि छवि पवि रवि घिसिक विविक्तधाधा दया मेधा मेधायो भातुर र शेत्र क्षेत्र सेन वैद्य नेत्र पंग क्षत्र क्षेत्रात ना धर्म पर्मन शर्म मर्म धर्म धर्म हम्य दक्ष कस वक्ष यक्ष पक्ष रक्ष मक्ष कुशलव फल गल दल पर उपस फस पास हल गेय जय देव श्रेय घेय नेप पंधीय मेव विषय पारीण प्रोगपुरीण दक्ष कर सर तरंग दर्पण मर्पण सणस विनर घर पर मारद गामशान म्यान दान मान पान पान सन छान भान सर्वग पर्व पर्वण ·स्तवकः ४] आयर्वन काव्यकल्पलतावृतिः। २१ । महङ्कार तुर लोहार आकार कोप गोप साटोप रोप शोध योध योप रोध शोध उत्कर्ष अमर्प अपकर्ष काय उपाय। स्वोत्कर्षों यया- ज्योतिपामिव तिग्मांशुताराणामिव चन्द्रमाः । सैन्येशानामिव स्कन्दः कवीनामहमुत्तमः ।। प्रशताहेतोः सारसपहो यया- वसूनां पावरुश्चन्द्रस्ताराणा, ज्योतियां रविः राणा शङ्करो, यक्षरक्षसां धनदोऽपि च ॥ गन्धर्वाणां विनरयो, पृहस्पतिः पुरोधसाम् । महषीणां भृशमुनिदेवर्षीणां च नारदः ॥ सैन्येशानी कार्तिकेयो, मोचिस्तामपि। सिद्धानां कपिलो, व्यासो मुनीना, पेगिनां मरत् ॥ यादसा वरणोऽनन्तो नागानां, रूपिणां स्मरः। सांगां वाराकिः, शुक्रः कवीनां, पतिनगाम् । सर्वशषता समः, पावा परयः । सर्वायुधानो दम्भोलिः, पक्षिा गरउस्तया उभशस्तुरगाणां गजानामनमूपतिः । विधानामध्यात्मविद्या गायत्री एन्दसामपि सपाणी मारा, मिही मृगाणा, कामधुग गयाम् । पर्वताना मेवगिरि, स्थावराणा हिमालयः ।। मदोनों जन्हुतनपा सरप्ता सरिताम्मतिः अक्षरागामकारच भूतानामपि पेटना । पेदानां सामवेदोपमासाना मार्गशीर्षक: । पहाना अपयशव मोवृक्षः शामिनाम् । यसन्सः सकलन नामोपधानां योऽपि । गाना दमा, पातून स्पर्ग, माना() मनम्नया । प्रगम्यः पन्यो भुवनजनने जीवनमा सांगिणना, पानपान पुतिमनाम् । दिम स्वादिमनिसमुदयानां परमगि- {माणां का, हरिनिवहानामामी इहोपामपि पानामुत्वीयोपमानाम्पानि भनागानि । सपा- पीपग्मोपरिष, भामिनी चिन्तामगिर्मगि, पनु वामनः ।

·अमरचन्द्रयति कृता- [प्रतानः १- .. - ध्यानं तपस्य, सक्तेपु कृपा, व्रतेषु ब्रह्मवत, क्षितिपतित्वमुरीकरोतु ॥ वृपो विपाणप्रहतीस्तनोत्यहो जयेहया जाम्भनिशुम्भकुम्भिनः । मया सम तत्वमतत्ववित्तमो मुधा कृतोन्मादविवादसादः॥ त्वयाऽधेरारब्धं करचरणचारेण तरणं करेणोपकान्ट स्थानकरणं चाऽम्बामणेः । शिरोग्रेण स्वर्गावलदलनमङ्गीकृतमहो मदोग्रेण ध्याता यदिह मम वादेन समता ॥ बदामो यदामोदर(१)पदसरिद्वीचिम्टल- प्रगत्माभिर्वाग्मिर्भवति मतिहीने सति पुनः । तदन्याये नृत्य बधिरपुरपे मन्त्रकरणं दृपस्पेपोत्कर्षों गगनहननं मुष्टिनिवः ।। प्रारंभे सिकताकणाशनमिदं प्रोहामदावानल- ज्वालालिङ्गनमुनषतरलव्यालावलीखेलनम् । सन्तप्तत्रपुपानकर्म भवता विश्वविश्वम्भा- विद्वद्वन्धपदयस्य मम भो वादोक्तिरङ्गीकृता ॥ पीन्द्रपरवतंसकाला स्वदन्तिदन्तैः सितकुण्डलाशा । गजास्यकुम्भस्थलमौक्तिकोधैरिस्पृहा मनवमीहसे यत् ॥ हस्तास्तरताडनेन हि पृतः कृष्णाहिरुद्यत्फणः सिंहः स्वामिमहाप्रहारविधिना स संबोधितः । पातल्याभिमुखस्थितेन भवता दावामिरुज्ज्वालितो पादोन्मादवर्शवदेन यदह साटोपमाकोपितः । जातिः सातिशया तव स्फुरति का श्रीसलं कि कुल देश शनिवालेवारहितः कः सन्दरं किं पुरम् । शास्वत्र पवित्रता मतिरपि प्रोदप्रस्टेगिरी मारः सारत विशारद । वद प्रोत्यै मम प्रोन्मदः ॥ कि स्व लक्षणदक्षिणोऽसि किमु दा साहित्य साहित्यभूः छन्दःकन्दलितोऽसि कि च किमु धालारसारस्थितिः । किंवा वितरकशमनाः किं ज्ञानविज्ञानवान् यज्ञानासि समाजवेयमिति मोः सर्व सगवे वद । सर्वव्याकरणावान्तामपि क्षोभोधमनिर्मला छन्दःप्रारवगोत्पितावपि विधाललारतारप्रमा। (.)विष्णुपदम् ।

·स्तरकः ४] काव्यकल्पलतात्तिः। पटकमीमकरन्दसङ्गहरभिः स्फूर्जत्वलाशासिनी काप्येया मम शेमुषी हमनसा स्वान्तामि हन्तुं क्षमा ॥ भी यस्य न कोऽपि रोपितपदो विद्वान् परप्रातिम- पौडिप्राभूतकीकरोति निभृतं भानोरियोपतः । सोऽई मोहतमःप्ररोहदमनः प्रागल्भ्यसम्यक्स्फर- द्वाग्दीप्तिप्रसर प्रकाशित हृवृन्दावन्दारकः । परगईगा यथा- कृष्णसर्पस्य मण्डूकपेटां दातमुद्यतः ।' रे मूढ ! यन्मया साई विवाद कर्तुमिच्छसि ।। एवं वृषभः परदन्तिनं विषाणैः प्रह, द्विषो दन्ताभ्यां गिरि पातयित, पाशकः कराभ्यां सिंहस्कन्धकेसरान् कष्ट, मूषकः स्वदन्तैमाजादिंष्ट्रां पातयितुमपत इत्यादि । यथा- तुलया तोलन मेरोः करेण स्थगनं स्वः। मानं ध्योन्नोऽङ्गुलीभियंत प्रेप्सदिन मज्जयम् ॥ एवं बाहुभ्यामधेस्तरणम्, शिरसा गिरेभेद, पनयां नयाः प्रतिसोतोगति. रित्यादि । यथा- इदे पापाणदलनमन्धस्याटेरूपदर्शनम् । मन्त्रण बधिरै ! त्वया पादं तनोमि यत् ॥ एवं जलविलोडनं, व्योमहनन, निनदण्डनं मृगतृष्णायां जलादानमिति । यथा-- खड्गधारामसभारमयत्रगम्यणम् । अङ्गारशयन प्रेस्यत्वं मजपमोहसे । एवं सिकताकणभुषिः, तसनपुपानं, दावानलज्वालालिगन, कृष्णसमुखभुम्बन, व्यालखेलनमित्यादि । मथा- करेण काहसिष्टुं भूस्यः स्वर्गद्रुमारीम् । वाईन यदसौ मद ! निभृशुर्मजयधियम् ॥ एवं शेषशेखरमणि, गरापरवर्तसम्, ऐरावदन्तस्तार तारतमहिषेण पानीयमानपिन, सिंहदष्ट्रया कण्डमपनेतुमित्यादि । यया- BAसस्त्वा सिंहः पादापातेन बोधितः । यदर यादववनाटोपन परिकोपितः । एवं हस्तापातेन कृष्णाहिरत्फणीकृतः, दावाभिमुतस्थितेन दागमिवालितः, शरीरसौख्याय कश्किलताऽलिङ्गिता, दुर्वासा दुधनैः कोरित इत्यादि। कुलशाखादिसम्भो पया- कस्मिन् कुठे तत्पत्तिः नावे परिधमः । कस्मारकस्मात् प्राप्तो समेतत्यकापताम् ।

·२४ अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः.१- स्वशाखाध्ययनप्रथा पया- लक्षणे मम दक्षत्वं साहित्य संहिता मतिः । तके कर्कशतात्पर्य व शाखे नास्ति मे थमः । इत्यायनेकोलेखैः सर्वच्छन्दोभिर्वादोऽभ्यसनीयः । इति श्रीजिनदत्तसू० छन्दःसिद्धिप्रताने वादस्तवकवतुर्थः ।। अथ वानि कश्यन्ते तानि यानि कवीश्वरैः। महाकाव्यप्रभृतिषु प्रयन्धेषु यवन्धिरे ॥ ४५ ॥ राजाऽमात्यपुरोहितो नृपवधू राजाजः सैन्यपो देशप्रामपुरीसरोऽन्धिसरिदुधानान्यरएयाधमाः । मन्त्रो दूतरणप्रयाणमृगयाश्वेभत्विनेन्दया घीयाहो विरहः स्वयंवरसुरापुप्पाम्युखेला रतम् ॥ ४६ ॥ मृपे विद्या नयः शक्तिलं तस्करतातयः । प्रजाशास्तिः प्रजागो धर्मकामार्यतुल्यता ॥ १७ ॥ प्रयागरणखड्गादिशाखाण्यरिपराजयः । अरिलायोऽरिशैलादिवासोऽरिपुरशून्यता ॥ ४८ ॥ महाश्रीदानकोल्या गुणौया रूपवर्णनम् । मानया मौलितो वा देवाधरणतः पुनः ॥ १९ ॥ महामात्ये नयः शास्त्र स्थैर्य युद्धिगंभीरता । शक्तिः शस्त्रमलोमत्वं जनरागो विचेकिता ॥५०॥ मन्त्री भक्तो महोत्साहः कृतको धार्मिकः शुचिः । अकर्कशः कुलीनम्न स्मृतिशः सत्यभापकः ॥ ११ ॥ विनीतः स्थूल(३)लक्षश्चाऽव्यसनो वृद्धसेवकः । अक्षुदः सत्यसम्पन्नः प्राशः शरोऽचिरक्रियः ॥ ५२ ॥ राजा परीक्षितः सोपधामु निजदेशजः । राजार्थस्यार्थलोकार्थकारको निस्पृहः शुमी ॥ ५३॥ अमोधवचनः कल्पः पालिताशेषदर्शनः । पात्रौचित्येन सर्वत्र नियोजितपदक्रमः ॥ १४ ॥ आन्धीक्षिकीत्रयोवार्तादण्डनीतिस्तनमः । फामागतो घणिपुत्रो भवेद्राज्यविवृद्धये ॥ ५५ ॥ पुरोहित स्मृतिदा निमित्तापत्पतिमिया । दण्डनीतिलता शुद्धधर्मशीलकुलक्रमाः ॥ १६ ॥ (.) वदान्यः।

·स्तमकः ५] काव्यकल्पलतात्तिः । देव्यां विशानचातुर्य प्रपाशीलयतादयः । रुपलावण्गसौभाग्यप्रेमशृङ्गारमन्मथाः ॥ ५७ ॥ वेणीधम्मिल्लसोमन्तभालश्रवणनासिकाः। कपोलाऽधरनेत्रभूकटाक्षदशनोक्तयः ॥ १८॥ कण्ठयाहुकरोरोजगाभ्यो मध्यं वलियम् । रोमालिश्रोणिजमोहगतिकमनखाः प्रमात् ॥ ५ ॥ कुमारे शस्त्रशारमश्रीकलायलगुणोच्छ्रयाः | याह्याली खुरली(१) राजभक्तिः सुभगतादयः ॥ ६ ॥ सेनापती महोत्साहः स्वामिभक्तिः सुधीरभीः । अभ्यासो वाहने शास्त्रे शस्त्रे च विजयो रणे॥६॥ देशे बहुखनिद्रव्यपण्यधान्याकरोद्भवाः । दुर्गग्रामजनाधिक्यनदीमातकतादयः ॥ १२ ॥ मामे धान्यलतावृक्षसरसीपशुपुष्टयः । क्षेत्राऽरघट्टकेदारनामेयोमुग्धविभ्रमाः ॥ १३ ॥ पुरेऽट्टपरिखावनप्रतोलीतोरणालयाः । प्रासादाऽध्यप्रपाऽऽरामवापोवेश्यासतीत्वरी॥ ३४॥ सरत्याभोलहर्यम्भोगजाद्यम्बुजपट्पदाः । हंसच मादयस्तीरोद्यानरोपायकेलयः ॥ १५ ॥ अग्धौ द्वीपादिरलोमिपोतयादोजगाप्लयाः । विष्णुकुल्यागमश्चन्द्राद् पृचिरोयोऽप्दपूरणम् ॥ ६६ ॥ सरिस्यम्युधियायित्यं धीच्यो अलगजादयः । पदमानि षट्पदा हंसमाधाः फूलशाखिनः ॥ ६ ॥ उद्याने सरणिः सर्पफलपुष्पलताद्रुमाः। पिकालिकेकिहंसाधा फोडावाप्ययगस्थिnिten शले मेघोषधीधातुपंकिनरनिराः। गृहपादगुहारनयनजीयाऽभ्युपत्यका ॥६॥ भरण्ये हि वराहेभयसिंहादयो दुमाः। काकोल्याकपोताधा मिलमलयाद्रयः ॥ ७० ॥ आमेऽतिपिपूजेणयिभ्यासोनियान्तता । याधूमो मुनिसुता हुसेको पत्कलद्रुमाः ॥१॥ मन् पञ्चाहता शक्तिः पाइगुरुयोपापसिद्धयः । उदयाचिन्तनीयाध सोयोनत्यादिसूनायः । ७२ ॥ इते स्वस्यामिनेजम्योधिममौसम्परादयः । शत्रुतोमकरी चेष्टा धाष्टयं दासमभोगता (1)रली गेनिकशिक्षणाभ्यासः । . ४का०५० ·अमरचन्द्रयतिवृता- [मतानः १- युद्धे तु वर्मयलघोररजांसि तुर्य- विश्वासनादशरमण्डपरतातनद्यः । छिनातपत्ररथचामरकेतुकुम्भी. मुक्तासुरोवृतभटामरपुष्पवर्षाः ॥ ७४ | प्रमाणे भेरिनिस्थानभूकम्पयलधूलयः । करमोक्षध्वजच्छभवणिकशकटयेसराः ॥ ७ ॥ मृगयायां श्वसंचारो पागुरा नीलवेपता। भटढका मृगत्रासः सिंहयुद्धं त्वरागतिः ।। ७६ ॥ अश्ये खरखुरोत्खातरजः सल्लतपस्थितिः । गतिवेगवती चक्रमास्यं घारामपञ्चनम् ॥ ७ ॥ मजे सहस्रयोधित्वमुञ्चत्यं कर्णधापलम् । अरिव्यूहविभेदित्य कुम्ममुक्तामदालिनः ॥ ७८ ॥ वरमा दोला कोकिलमारुतसूर्यगतितरुदलोभेदाः । जातीतरपुष्पचयाघ्रमखरीम्रभरझङ्काराः ॥ ७९ ॥ प्रीष्मे पाटलमल्लीतापसरस्पयिकशोपयाताल्यः । सत्तुमपामपानीमृगतृष्णाम्रादिफलपाका: ८० ॥ वांत घनशिखिस्मयसमा पङ्ककन्दलोटुभेदौ । जातीकदम्बफेतकझझाऽनिलनिनगा हलिप्रीतिः ॥ ८ ॥ शरदीन्दुरविपटुत्वं जलाच्छताऽगस्तिहंसपदाः । समच्छदपद्मसिताम्रधान्यशिविपक्षमदाताः ॥ ८२॥ हेमन्त दिनलघुता शीतययस्तम्यमरुयकहिमानि । . T॥३॥ । चन्द्रे कुलटाचक्राम्बुजमानविरहितमोहानिरोज्वल्यम् । जलधिजननेत्रकैरवचकोरचन्द्राश्मदम्पतिप्रीतिः ॥ ८ ॥ विशहे स्नानशुम्रागभूपोलूलत्रयोरयाः । बेदी सीमन्ततारेक्षालाजा मङ्गलवर्तनम् ॥ ८६ ॥ विरहे तापनिभ्यासचिहा मौन रुशाङ्गता । अल्जशय्या निशादेय जागरः शिशिरोष्मता ॥ ८ ॥ स्वयंवरे शचीरक्षा मञ्चमण्डपसन्नता। राजपुत्री नृपाकारान्ययचेष्टाप्रकाशनम् ॥ ८ ॥ हरापाने विकलता स्खलनं बचने गतौ । लजा मानच्युतिः प्रेमाधिक्य रक्षणभ्रमाः ॥ ८९ ॥ पुष्पावच्ये पुष्पावचयः पुष्पार्पसार्थने दयिते।

·२८ अमरचन्द्रयतिकता- [प्रतानः १- नियमविशेषो यथा- नीलकृष्णयोहरितकृष्णयोस्तथा श्यामकृष्णयोः । पीतपाटलयोः शुलगौरयो गसर्पयोः ॥ १०५ ॥ महार्णवसागरयोः क्षीरक्षारसमुद्रयोः। कमलासम्पदोः कामध्वजे मकरमत्स्ययोः ॥ १०६ ।। द्वादशानामप्याणां धाय॑त्रिगन्जचन्द्रयोः । चन्द्रे शशैणयोधिपणुरोपकूर्मादिकस्य च ॥ १० ॥ नारायणदामोदरमाधवप्रभृतेरपि । दानवासुरदैत्यानामैक्यमेयाऽभिसंमतम् ॥ १०८ ॥ चतुर्भिः कलापकम् । दानयास्तु विप्रचित्तिः शम्बरो नमुधिस्तथा । पुलोमादयोऽप दैत्या हिरण्याल्यो विरोचनः ॥ १०९ ॥ याणो हिरण्यकशिपुलिप्रहादकादयः । अथाऽसुरा वृषपर्वबलवृत्रादयः स्मृताः ॥ ११० ॥ स्त्रीणामदणः कटाक्षाणां शुलता कृष्णताऽथया । कृष्णताप्यथवा शुक्लश्यामता शुलणता ॥ ११ ॥ पहुकालजन्मनोऽपि शिवचन्द्रस्य बालता। मनोभवस्य मूर्तत्वममूतत्वं च वर्यते ॥ ११२ ।। देवदेवीस्थिति विद्यान्नायिकानायकक्रमम् । स्वमायान् सर्वजीवानां व्यवस्था देशकालयोः ॥ ११३ ॥ एतत्सोकोक्तमायान् वण्यांना विशेषान्तराणि कविसमयोदाहरणानि मस्कृत. काव्यकल्पलतापरिमलात ज्ञेयानि । स्तवकोऽयं गतार्थः । इति श्रोजिनदत्त वर्ण्यस्थितिस्तकका पामः ॥ समाधाऽयं एन्दासिद्धिप्रतानः प्रथमः ॥ अथ शन्दसिद्धिप्रतानः । तत्र पूर्व स्वयोगिकमिशदारयानं यथा- रूढयोगिकमिधाख्यात्रिधा शब्दाः प्रकीर्तिताः । व्युत्पत्तियर्जिता रूढाः शब्दा पाखण्डलादयः ॥ १ ॥ प्रतित्यपविभागेनारहिता घ्युत्पत्तिजिताः, गदा इत्पनुवापनि, हा इति विशेषसम्, आवसाइप इस्युदाहरणम् ! नत्र प्रकृतिप्रत्यपविमागेन म्युरपतिरम्सि, आदिसम्दान्मगादयः । यदि "नाम धानुज मिति शाकटायन. मंतम रूा मपि प्युत्पतिमानणापि यांनुर्यनुज्ञानमात्रप्रपोजना तेणं युस्पतिः, र पुनरम्पयो प्रवृत्ती कारणमिति सा मयुरपया एव ।

·स्तबकः १] काव्यकल्पलतावृत्तिः। यौगिकान् शब्दान् व्याचटे- योगो गुणेन क्रियया सम्बन्धेन कृतोऽन्वयः । शब्दानां परस्परमर्थानुगमनमन्वयः संयोगः । गुणक्रियाकृतयोगेन यौगिकाना- मुदाहरणम् ॥ गुणाः स्युनीलपीतादिनीलकण्ठादयस्ततः ॥२॥ ततो गुणतो गुणनिबन्धनो येषां योगस्ते शन्दा नीलकण्ठायाः नीलः कण्ठोऽम्येति गुणप्राधान्यानीलकण्यः शङ्करः, आदिशब्दाच्छितिकण्टः कालकण्ठ इत्यादि । सहया. पि । गुण एवेति वैशेपिकमते पञ्चगाणपण्मुखाऽटप्रवोदशमुखादयः । ततः कारणात्यय- बाणादयोऽपि गुणनिबन्धनयोगाः ॥ क्रियाः करोतिप्रमुखास्वतः स्रक्रिया मताः । . ततः क्रियातः क्रियानिबन्धनो योगो येपान्ते स्पष्टप्रभृतयः । एजतीति सन. प्राधान्यात् स्रष्टा मझा । एवं धातत्यादयः । सम्बन्धं व्याचष्टे- सम्यन्धः स्वस्वामित्वादिस्तत्राहुनाम तद्वताम् । स्वान्नेतृपतिभुपालधनमत्यर्घकादगः ॥ ३ ॥ स्वमात्मीयं, स्वामी यस्तन प्रभविष्णुस्तयोर्भावः स्वस्वामित्य, सदादिः सम्बन्धः आदिशब्दाजन्यजनकभावादिसम्बन्धः, तत्र स्यम्यामिभावसम्पन्धे नेतृप्रमुग्याः पादाः स्वात्परे नियोजितास्ततो स्वामिनां नामाः । मत्वर्थ इति । मनुस्तदित. स्तस्यार्थोऽस्त्यस्मिन्निति मनुरप्रत्यपविधानात् मनोरयों यस्य मत्व हस्तदितो मनुना समानार्थ इस्पर्धा, स च हजणिकादिः । न फेवल मत्वर्थक एवं मत्वांग्यभिचारान्मा. रपि। आदिशब्दात्पादयोऽपि । 'तबाहुनाम तद्वता मित्युसरेप्यन्यनुवर्तनीयम् । क्रमेणोदाहरणमाह- भूनेता भूपति भुक भूपालो भूधनस्तथा। भूमांश्चेति कये ढ़या शेयोदाहरणायली ॥४॥ इतिशा प्रकारार्धस्तेन भूपादयोऽपि । कबीना रूदिः परम्परामाता प्रसिदिम्गया न तु कविरून्यतिक्रमेण । यथा कपालोरयादौ सत्यपि स्यम्यामिभावसम्पये कमाली मत्वीयान्त एवं भाति, न ६ लाल कगलपनः बालभु कसलनेत . पतिरित्यादि।

·अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः २- - योन्यादयः शब्दास्तद्वता कारणवतां कार्याणां नामाहुः । यथा यात्मयोनिः पात्मजः भात्मजनिः आत्मभः आत्मसम्भवः सामरहः भात्मसतिझा, तस्य हि आत्मा कारणमिति रुढिः । वक्ष्यमाणस्यायशब्दस्याभिसम्बन्धादात्मजन्मादयोऽपि । सणा- दयस्तु भृगोरपत्यं भार्गवः, दितरपत्यं दैत्यः, यत्सस्यापत्य वात्स्यायन इत्यादि। अवापि हि भार्गवादीमां भृग्वादयो जनका इति रूतिः । कविरुदयेत्येव । न सारमा योनिवदात्मजनक आत्मकारक इति भवेत् । धार्यधारकभावसम्बन्धे यथा-- धार्यात् ध्वजाखपाण्यङ्गमौलिभृन्मण्डनसमानाः । घरभर्तुमालिमत्वर्थशालिशेखरसदृक्षाश्च ॥ ६ ॥ धार्यवाचकात्परे ध्वजादयः शेखरान्ता धारकस्य नामाहुः । यथा-धृपध्वजः शूलाखः पिनाकपाणिः वृषाङ्कः चन्द्रमौलिः शूलभृत् शशिमण्डनः । समानग्रहणात्सह. शार्थाः । वृपफेतनः शूलायुधः वृपलक्षमा चन्द्रागिराः चन्द्रभूषणः चन्द्राभरणादयो गृह्यन्ते । यथा-गङ्गाधरः विनाकमा पिनाकमाली, पिनाकं मालते धारयतीति कृत. स्वात्, शूली पिनाकशाली शशिशेखरः । कविरुदयेत्येव, तेन सत्यपि धार्यधारकसम्बन्ध न सर्वेभ्यो धाभ्यो ध्वजाद्यर्थाः शब्दाः प्रयोज्याः । न हि भवति वृपध्वजवच्छूल. ध्वजः शूलाखबत् चन्द्रायः पिनाकपाणिवदहिपाणिः वृपावचन्द्राः धन्द्रमौलिबदू गङ्गामोलि: शशिमण्डनवत् चन्द्रमण्डनः गङ्गाधरवचन्दधरः पिजाकभर्तृवचन्द्रमा पिनाकमालिवत्सर्पमाली शूलिवच्छूलवान् शूलशालिवत् चन्द्रशाली चन्द्रशेखरवद्गगा. पोखर इति । भोज्यभोजकमावसम्बन्धे यथा- भोज्याद् भुग्लिट्पाय्यन्धोवतपाशाशनप्रमुखाः । मोन्य भक्ष्यं तद्वाचिनः शब्दात्परे भुपादयः शब्दास्तां भोज्यवतां भोक्तयां नामाहुः । यथा-अमृतभुजः अमृतलिहः अमृतपायिनः अमृतान्धसः अमृतमता। अमृतपाः अमृताशाः अमृताशना देवास्तेषां घमृतं भोज्यमिति रूढिः । प्रमुखशब्द स्तत्समानार्थंभोजनादिशब्दपरिबहाय । कविरूध्येत्येव । न हि यथाऽमृतभुजस्तया. अमृतबल्लभा इति भवति । पतिकलनभावसम्बन्धे यथा- पत्युः कान्ता दयिता वधूः प्रणयिनी प्रियाऽङ्गना तुल्याः । पत्न्याः प्रणयिप्रियवररमणप्राणेश्वरेशसमाः ॥७॥ पतिवरयिता वाचकाच्छदात परे का तादिसशाः वादास्नहतीनां पतिमतीनां मार्याणां नामाहुः । यथा-शिवकान्ता शिवदयिता शिववधुः शिवप्रणयिनी शिवप्रिया शिवाङ्गाना गौरी, तस्या हि शिवः पतिरिति रुदिः । तुल्यग्रहणाद्रमणीवछभाप्रभृतयो गृह्यन्ते । कविरुध्येत्येव । न हि भवति यथा शिवकान्ता तथा शिवपरिग्रह इति । तथा पनोदाचकाच्छन्दात्परे प्रणयिप्रमुखाः शब्दास्तद्ववां कउत्रवतां वरपितृणां नामा. दुः। यथा-गौरीमणयो गौरीप्रियः गौरीवर गौरीरमशः गौरीप्राणेश्वरः गौरीशः ·स्तबकः १] काव्यकल्पलतावृत्तिः। शिवस्तस्य हि गौरी वस्त्रमिति रूतिः । सम्शदात्समानाः पत्यादिशब्दा गृह्यन्ते । कविरुध्येत्येव । न हि यथा गोरीयाः शिवः तथा गावर इति । सख्युः सम्बन्धे यथा- सख्युः सखिप्रभृतयः सखिवाचकाच्छन्दात्परे सखिसमानार्धास्तद्वतां सखिवता नामाहुः । यथा--- श्रीकण्ठस्य मखा श्रीकण्ठसखः कुवेर, मधुसतः कामः । प्रमृतिमहणात्मुहदादयो गृह्यन्ते । कविरुद्धयेत्येव । न हि भवति यथा श्रीकण्ठसखो धनदस्तया धनदसत्यः श्रीकण्ठ इति । वायवाहकसम्बन्धे यथा- पाह्याधानासनप्रायाः । पायवाचिन: शब्दात् परे यानाद यस्तद्वतां यासवता पाहयितणां नामाहुः । यथा-वृपयानः वृपासनः शंभुः, तम्य हि पो यानमिति रुदिः । प्रायःभाग्दात् वृषगामी वृषवाहन इत्यादयोऽपि । फविस्येत्येव । नहि भपति पया नरयाहनः कुवेर तथा नरगामी नरयान इत्यादि। शालेयसम्बन्धे यथा- ज्ञातः खस्दुहिधारमजाऽप्रजाऽघरजसकाशाः । शातिः स्वजनस्तदाचिमः शब्दात्परे स्यमादपस्तद्वत जातेथवता मातीनां मामा. हुः । स्वनादीनां प्रातिविशेषाधित्वात् जातिविशेषादेव प्रयोगो पथा-यमस्वसा यमुना, हिमवाहिता गौरी, धन्दात्मनो बुधः, गदाप्रज, इन्दारज विष्णुः । ममादयो हि यमुनादीनां प्रामादिशातय इति रूदिः । संकाशादात् सोदरादयो गृपन्ते । पथा कालिन्दीसोदरो पमः। कविल्होत्येव । न भवति यया यमुना यमस्यमा तथा शनिस्वसापि। भाधयायिभावसम्बन्धे पधा- आध्यतः सदनारयाः सदासिशयप्रकाराघnen आधयो नियासः सदायिनः शदात् परतः साननामानि तथा सदनादयता. माश्रयतामाथिताना मामाः । यथा-माना, गुमनानो देवाः । दिवोरमः, दि. शादोऽकारान्तोऽपस्ति-इति । पामतयः दिवाश्रयाः म पनिगगिनः गया देवाः पीः वर्ग:स पतंगामाप इति रुतिः। कपिपेर । म मिति था. घुसमानस्तया भूमिगमानो मनुष्या इति । वयवधकमासम्बन्ध पथा- यापाद् भिजिलातिद्वग्भ्रिष्यसिशासनयिपशाः । मप्यन्तकारिस्तनपनियामनदारिमपनापEn वायां पायसवादिनः गदार परे भिदायः माहायोति मामाहुः । यथा-पुरमित रशिरभाती पुरक्षेपो धार परामी पुरमान पुन परान्तगरी पुरसूदनः पुतिन नादमतः पुरा पुामपनः मिशः, सम्पदा 1 ·अमरचन्दयतिकृता- [प्रतान: २- घध्य इति रूदिः । मादिशब्दात् पुरनिहन्ता पुरकेतुः पुरहा पुरान्तका पुरजयोति । ध्य इति वधाईमाग्नेऽपि, तेन कालियदमनः कालियारि कालियशासनो विष्णुरित्यादयोऽपि गृहान्ते । कविरूद्ध्येत्येव । तेन कालियदमनादिवत् कालिययातीति न भवति । उक्ताः स्यस्वामित्वादयः सम्बन्धभेदाः, ते च यथा भिन्नद्रव्याश्रयास्तथैकद्रव्याश्रया अपि भवन्तीति दर्शयितुमाइ- सम्बन्धोऽपि विवक्षात इति पदादेकतोऽपि संयोज्याः। औचित्याद्विबुधैः प्रादर्शितसम्बन्धिशब्दास्ते ॥ १० ॥ विवक्षानिबन्धनो हि सम्बन्धस्तत एकस्मादपि वृपादः सम्बन्धिपदात् परे साब- धान्तरनिबन्धा चाइनादयः शब्दा ययौचित्य प्रयुज्यन्ते । पतदेवाह- वृषस्य सति बाह्यत्वे शङ्करो वृपयाहनः । धार्यत्वे तु वृपाकोऽयं स्वत्वे वृपपतिस्तु सः ॥ १५ ॥ धार्यत्वेऽशोरंशुमालो सत्ये तु रविरंशुमान् । अहेर्वध्यत्वे हि रिपुभोज्याये घहिणोऽहिभुक् ॥ १२ ॥ पाययाइकभावसम्पन्धविवक्षायां पथा धूपवाइनो रुद इति भवति तथा धार्यधारक- भाषसम्पन्धचिवक्षायां वृपलान्छना, स्वस्वामिभावसम्बन्धविवक्षायां वृषपतिस्त्यिति । तथा धार्यधारकमावसम्बन्धविवक्षायां यथा शुमाली रविरिति भवति तथा स्वस्वामिः भावसम्बन्धविवक्षायाम गुपतिः अंशुमानिस्यपि । तथा वध्यवधकभावसम्बन्धे यथा हिरिएमयूरस तथा भोज्यभोजभावसम्बन्धे वाहिभुरित्यपि भवति । सम्बन्धनिबन्धी व्युत्पत्तिमुस्त्या घ्युत्पत्यन्तरमाह- ध्यक्तचिन्हाङ्कितो जातिशब्दोऽपि व्यक्तिवाचकः । यथाऽगस्तिनिवासा दिक् दक्षिणाशा कोयते ॥ १३ ॥ व्यक्त निःसन्देह यचिन्ह तेन चिन्हितो जात्यभिप्रायकोऽपि वान्दो ब्यक्ताको भाति । व्यक्तनामता पातीत्यर्थः । ययाऽगस्तर्मुनिविशेषस्य निवासी यस्यां सा इति ध्यक्त निम्सन्देह चिन्ह तेन चिन्हिता दिगिति जातिशब्दो दक्षिाशाया ध्यत्तरभि. पायी भवति । एवं सप्तपिपूना विगुत्तराभा, अमेयनमगुस् ज्योतिश्चन्द्र इत्यादयोऽपि । प्युटरपन्तरमाइ- शब्दो विपक्षसप्तादियायको विषमायुजौ । योजयेह त्रिनेत्रपञ्चशरसनच्छदादिषु ॥ १४ ॥ निमसादिस्याने सिम-भयुकाम्दो ग्रिनेत्रादियदेषु योजनीयो । यया-त्रिनेनो मिनेोऽयुत्रश्र दाभुः, पारो विमारोऽयुसरन कामा, ससउदो विषमच्यो- - युध्या सर्गः। प्युपायन्तामाइ- इतरातो नम्प्यों गुणशदोऽयंविरोधनं पति- या सिनेतरोऽमिन एवं प्रतिपयते पण १५॥

·स्तवकः १.] काव्यकल्पललावृत्ति . गुणवाची शब्द इतरदाब्दान्तो नम्पूर्वश्च विरोधिनमर्थमभिवत् । पया--सितो. ऽसितश्च कृष्णः, एवं कशेतरोश स्थूल इत्यादि। व्युत्पत्यन्तरमाह- जलदादिषु पूर्वपदे सरोजमुख्येषु चोत्तरपदेषु । सुरपतिसमेषु चोभयपदेषु पर्यायपरिवृत्तिः ॥१६॥ जलदादिषु शन्देषु पूर्वस्मिन्नेव पदे पर्यायपरिवर्तनम् । यथा जलदस्तोपदो नीरदः । आदिग्रहणात् जलधिस्तोयधिनीरधिरित्यादि । सरोजमुश्येषु शपु उत्तास्मिन परे पर्यायपरिवर्तनम् | यथा सरोजं सरोहहम् । मुख्यशदाद यहवामिवंदवानलो पाया। पन्हिरित्यादि । सरपतिप्तशेषु पूर्वोत्तरपदेषु पर्यायपरिवर्तनम् । यथा-परपतिः देवराजः त्रिदशेश्वरः। समशब्दापतिर्महीपतिः भूभुक् महीभुमित्वादि । इति परिवृत्तिसहा ये योगा यौगिकाः शन्दाः। परिवृत्यसहा ये ते मिश्रा गीर्वाणतुल्यास्तु ॥ १७ ॥ इत्येवं पूर्वोत्तरोभयन च पदे परिवृत्तिः पर्यायपरिवर्तन सहन्ते क्षमन्ते परिपति- सदा ये ते जलदादयो योगादन्वयानयुरिति यौगिकाः । गीर्वाणादयः शब्दाः पुनः पूर्वोत्तरनोमपत्र परे पर्यायपरिवृत्तिमसहमाना मिश्राः । को मायः १ योगयुक्ताः सदि. मन्तवतुल्यग्रहणाव कृतान्तदशरथप्रभृतयः ।। इति श्रीजिन पादसिविताने द्वितीये रूखयोगिकमिनारूपः प्रथमस्तथा । अथ योगाईनामानि । भवन्ति यौगिकाः शम्दाः समासन्यासदेतयः । तंयोगाहाणि नामानि त्यपि प्रतिपादये ॥१८॥ उद्देशवचतं पूर्व सप्तम्यन्तमिहोदितम् । पञ्चम्यन्तं पूर्वपदं प्रथमान्तं पुरः पदम् ॥ १६ ॥ शन्दः स एक पात्र स्यादेकवचनात् फतात् । यहयो यहुवचनामुण्याचादेस्तदर्घकाः ॥ २० ॥ स्य सुरेभ्यो गेहानि देव एम्पः सदाइयः । स्थाहास्यधाम्याच सुधा मातुभ्योऽपि मुगादयः ॥२१॥ दैत्येभ्योऽरयोऽ सहस्राम् नरप्रभृतेरपि । उणेभ्यशाशयमाहिनेन्योऽपि यायः ॥ २१॥ पान्तेम्पो रिपयो गोधुपामिनीम्पो मदादिनाः। प्रभायिभामासोदियादिनाइदिपसार परः ॥ २५॥ ममोदिनम्यो रयानि गगनेन्यो:यजामगाः | समादेण्या भरमेऽम्यः सारपस्तया २४॥ ५का०५० ·अमरचन्द्रयतिकता मितानः २- यिनतायाः सूनपस्तु गयदेभ्योऽप्रजाः पुगः । यातके तु कुमुदात फेरवादपि पान्धयः ॥ २५ ॥ शशाकलायाश्यायाया मृगेन्योऽपि भूदादयः । तारानिशापुमुदिनी कौमुदीभ्यो शिजाननाः ॥ २ ॥ भोपध्यादतलायाश रोहिण्याथ प्रियादयः । "सुधाश्येतहिमेभ्यो मा निशान्यो मणयः कारः ॥ २७ ॥ इन्ने सहननेपाणि शताच प्रतयोऽपि च । पन्नेम्यः पाणिप्रमुखाः फेशपेभ्योऽप्रजाः पुनः ॥ २८ ॥ निदियेभ्यः स्थः पुरीभ्यः सुधर्माया सुरादिनः । पौलोमीभ्यः पूर्वदिग्भ्योऽसरोया पतिसनिमाः ॥ २९ ॥ जम्मापाकालात् वृत्रारपुलोस्रो नमुचेरपि । अदिभ्यः शासनसमा जयन्ताजनकादपा ॥३०॥ 'यन्हो धृमा ध्यजातव्यापिहुंतानुगादयः । ज्यला-या सप्तादेमन्त्रजिज्ञासप्तादितोऽचियः ॥ ३१ ॥ स्थाहाया बलमा और पायायाय पन्हयः । पमै दण्डादनमुखा महिपेभ्यो पजादयः ॥ ३२ ॥ शालिन्दीभ्यः सोदरास्तु धूमोणायाः प्रियादयः । दक्षिणाशाभ्यः प्रेतेभ्यः पितुध पतयो मतः ॥ ३३ ॥ सूर्येभ्योगजा रक्षसि रजनोग्यम्परा पुनः । निकायाः सुताः न्यादेर्मुजो वरणे पुनः ॥ ३० ॥ यादो जलेभ्यः पतयः पाशादत्रादयस्तथा । वायो नित्येभ्यो गतिः स्यादाशुशदाश गोगनिः ॥ ३४ ॥ श्रीदे शर्येभ्यः सरयादिस्तत्पुधाजनकादयः । निघानयक्षविनरघनेभ्यः स्वामिसग्निमाः ॥ ३६ ॥ अलकायाश्चैत्ररथारपुष्पकात्पतयः पुनः । शिवयकमालेभ्यो दृशो घुपाट् वृपभात् ध्वजाः ।। ३७ !! दिग्भ्यो यासांसि श्यामेभ्यः कण्ठगत् कालात् पुराइजात् । पूपान्धकाम्यां कामेभ्यो मखेम्पः प्रतिपरियनः ॥ ३८ ॥ 'पशोगणेभ्यो भूताश गौरीभ्यः पतिसन्निमा । शूलात् सवाहात गहाया भुजगेन्दुमसादपि ॥ ३९ ॥ पिनाफा कपालाच्च कपर्दाच्च भूदादयः । गौयों महिपेभ्यः शुम्भात् निशुम्मान्मथनोमुखाः ॥ ४ ॥ भयेभ्यः मिया मेनाया हिमाद्रिमुखारमुताः । हेरम्पे गणविघ्नाम्यामीशाश्चैकपुरोरदाः ॥ १ ॥ प्रापवेभ्यो धाहमानि गजेन्यो यदनानि च ।

·स्तकः:२] काव्यकल्पलतावृत्तिः।
स्क शिखिभ्यो ध्वजाद्याः शक्तश्च पाणिसनिभाः ॥ ४२ ॥
: शरादग्निभ्यो भूमुख्याः कौशाइस्तारकाद द्विषः ।
गडोमाभ्यः कृत्तिकाभ्यः सुताः पटतो मुखावि च ॥ ४३ ॥
घाण्यात्मजः पद्मभ्यो नाभेप्रमुखास्तथा।
सरोजेभ्योऽध्यासनानि हंसेभ्यो वाहनागिध ॥ ४५ ॥
ब्राह्मयां ब्रह्मभ्यो नन्दिन्यो धचनेभ्योऽधिदेवताः ।
विष्णौ श्रीभ्यः पतिसमा वादिभ्यः शयनादयः ॥ ४५ ॥
५ इन्द्रेभ्योऽवरजा यैनतेयेभ्यो बाहनानि च ।
दैत्येभ्योऽरयः पुराणात् योभ्यः पुरुषात्पुनः ॥ ४६ ॥
शाहीत चक्रगदाशलादेः श्रीवत्सात् भृतस्तथा।
तान्येभ्यो ध्वजा देवक्याः पुत्राश्चतुःपुरोभुजाः ॥ ४७ ॥
गोपेभ्यः प्रभुसाशाः पोवेभ्यो वसनानि च ।
कालियात् कालनेमेश्च वाणूराछेनुकान्मधोः ॥ ४८ ॥
पूतनायाः शाल्यात् फैसकेशिभ्यां यमलार्जुनात् ।
शिशुपालयप्रीवराहुभ्यः फैटभान्मुरात् ॥ ६ ॥
शकटेभ्यो पलिभ्यश्च द्विचिदानरकादपि ।
हिरण्यकशिपोर्मेदवाणारियायतोऽरयः ॥ १० ॥
रुक्मिण्याः सत्यभामाया राधायाश्च प्रियादयः ।।
रामे मुसलात् सोरेभ्योऽस्त्राणि तालाग्रतो ध्वजाः ॥ ५ ॥
रोहिण्याः पुत्रा रेवत्याः प्रियाः ऋष्णादितोऽग्रजाः ।
तथा अक्सिमलम्याभ्यां यमुनाभ्यो भिदादयः ॥ १२ ॥
नीलेभ्यो पसनमाया सदस्यां कृप्यादितः प्रिया।
पद्मभ्यो यासाचा क्षीराग्धिभ्योऽधिम्योऽपि पुत्रिकाः ॥ ५३ ॥
कामे विषमादत्राणि श्रीभ्यः पुत्रा रतिप्रियाः ।
मधुभ्यः सुहृदो मीनमकरेभ्यो ध्यज्ञादयः ॥ ५४॥
अनिरुद्धास्पितमुखाः शम्बरात सूर्यकाद्भिदः ।
पञ्चादितः शरमाया पुष्पेभ्यः फेतनानि च ॥५॥
मृणालादपि पुप्पेभ्यो याणास्त्रधपि च ।
शृङ्गाराभ्यां सङ्कल्पावितेभ्यो योनिसनिभाः ॥११॥
ताऽरणेभ्योऽयरजा विष्णुभ्यो पाइनानि च ।
विनतायाः सुपायाश्च कश्यपाच्च तनूद्भवाः ॥ ७॥
सपेभ्योऽरयः पतिभ्यो भाषा पनिमुखाजितः ।
दैत्ये दितेर्दनोः पुत्रा देधेम्यो रिपस्ता ॥ ५ ॥
मियामन्धिम्यो नेमोमेखलायसनानि च ।
ले भन्यो धरा ध्रोऽयुयादाघुद्याच्या ॥ ५९॥

·अमरचन्द्रपतिकवा {मवानः २-
पूदिगिरयोऽस्माद्वापरतात्पन्यरमुखामगाः ।
हिमादायुग्रहिमेन्योऽद्रियोऽदिभ्योऽधिपास्तथा ॥ ६ ॥
मेनकायाः प्रियसमा पार्यतीभ्यो गुफ पुनः ।
मलपे दक्षिणालाः लासे स्फटिकामगाः ॥ ११ ॥
• मेरी स्थगिन्या स्वगम्या मुवशेभ्योऽपि भूधराः ।
मन्या कान्ते सूर्येभ्योऽनिभ्यो रगोपलादयः ॥ २ ॥
पन्द्रेभ्यः कान्त चन्द्रग्यो मण्यो हपदोऽपि च ।
अवधौ नदीभ्यो यारिम्य स्रोतसो यादसोऽधिपाः ॥ ६३
अपो निध्याशयौ राशिधिग्धादेः परेऽर्णपाः !
मायां सिद्धात् स्वास्यांगनभोम्यो निगा: समाः ॥ ६ ॥
· जन्होः पुरुषः कालिन्दा कलिन्दादकांदितः सुताः ।
शतान्तेभ्यो भगिन्योऽपि रेखायो सफलता ॥ १५ ॥
ইয়া। রায় নববরণী।
ने जम्पा सरसा पहाजन्मजरुहाः।
मुझे पुष्पेभ्यो मध्यादेलिहः पादतोऽध्ययः ।
सर्प पातेभ्योऽशनाचा द्विशब्दावसनासाः ॥ १७ ॥
दृभ्यः श्रुतयो विषेभ्यः फणेभ्योऽपि घरादयः ।
मयूरे नीलेन्यः पराठा भुजङ्गेभ्यो भुगादयः ॥ १८ ॥
जलदेभ्यः सुहृत्तुल्या वृक्षे दमाभ्यो जरुडदाः ।
जलवा जलेभ्यस्तु याहो मुग दो धरादयः ॥ ६९, ११
एवं परावृत्तिसदान् शब्दानौचित्यतो युधः ।
समासम्याससिम्ययं परावृत्य प्रयोजयेत् ॥ ७० ॥
स्तको निगदसिदः।
इति चोमिनदत्तसूरिशदसिदिमताने द्वितीये यौगिहनाममालास्तरको नितीया
॥
अधाऽनुभासोपायमाह-
अनुप्रासस्य सिदयं शदान् साधारणान् प्रवे।
मण्डितं मण्डलैः पूरी पूरितं सङ्गुले कुलः ॥ ७ ॥
राजितं राजिभियुक्तं पक्तिमिः पटलः पटुम् ।
निचितं नित्यरोधमा सञ्चयसञ्चितम् ॥ २ ॥
पुन्जेन मन्जुझातेन सुजातं वृन्दसुन्दरम् ।
कदम्यधुम्यितं सार्थकतार्य सगुणं गुणैः ॥ ७३ ५
राशिभिसितं नातः कान्तं संहतिसंहतम् ।
सोमं स्तौमि ससाई सयैः प्रोतमज भजे ॥७४ ॥

·स्तबकः ३]
काव्यकल्पलतात्तिः।
स्फुरन्मदं समुदयैः प्रकरण प्रियङ्करम् ।
ततमान वितानेन निकुरम्बसहम्बरम् ॥ ७ ॥
निकरण प्रोतिकरं नियावहत्तमम् ।
निकायेन सुकायश्रीविसरमसरदसम् ॥ ७ ॥
यूथेन ग्रथितं जालजटालं पूगसङ्गतम् ।
सन्दोहसप्ररोहनि समुदायमाश्रितम् ॥ ७७ ॥
समूहसुमहदम्युहमहितं धारधारकम् ।
समाजराजितं चकाऽश्चितमुत्करमुत्करैः ॥ ७ ॥
चालविशालश्रीसङ्घातघटितोदयम् ।
धोरणीधारणं घेणीशरणं कलमालिभिः ॥ ७९ ॥
ततिभिर्विततं मालामालितालिशालितम् ।
विशालशालितं कीर्णविस्तीर्ण भूरि पूरितम् ॥ ८० ।।
प्रभूतभूतं प्रचुरप्रचार कलपुश्कलम् ।
भूयिष्ठपुष्टमुद्दान्ताद बहुलतावहम् ॥ ८१ ॥
चारप्रचारहारिस्फारितरुचिरविवन्धुराबन्धाः ।
शोभनशोमं सुपमसममधुरधुरोत्तमतमनिममायाः ॥
प्रहप्रवह सुन्दरतरसत्तमतमनवप्रवराः।
पुण्यवरेण्यमामग्रामण्यो काममभिरामः ॥ ८३ ॥
बलाबल्गुमनोहरतरसम्यग्रम्यमन्जुरुचिपुसः ।
दृएप्रष्टकामं यामाग्याग्रा मुखप्रमुखाः ॥ ८ ॥
मञ्जुलोज्ज्वलसोद्रेकप्रवेकानुत्तमकमाः ।
निवेशपेशलप्राग्रजाग्रत्प्राग्रहराग्रहाः ॥ ५ ॥
नम्रकनं काम्यकामवर्यधुर्यप्रियक्रियाः।
साधुशुद्धं कान्ततान्तस्पष्टपृष्ठवराऽन्तराः । ८६ ॥
मुख्यसंख्यरुध्यसचिसम्यक्सौम्यस्फुरत्पराः ।
हृद्यविद्योतिसौभाग्यभाग्यमाधुर्यधुर्यकाः । ८७ ॥
प्रधानसन्धानज्येष्ठश्रेष्ठौ मनोरमः क्रमः ।
पराध्यपरद्धिर्जात्यजातोऽनुचरसन्तात् ॥ ८॥
सरलाग्नेसरोवर्गाग्रणीरन्योन्यधन्यभाः।
अकनीयकमनीयः पुरोगतपुरोगकाः ॥ ८९ ।।
आयतादिवा:-
धवलप्रबलो लक्ष्यवलदो गौरगौरवः ।
सितस्मितशुभादभ्रकेतकश्वेतकान्तयः ॥ १० ॥
पलाण्डुपाण्डरहरहरिणो गर्जदर्जुनः ।।
दन्तायदाती विसविशदः शुक्लांशुशुक्लनाः ॥९॥

·३८
अमरचन्द्रयतिकृता [प्रतानः २-
अयणायणहयोशोणपाटलपाटलाः ।
पमानतानमाविष्टवरिष्ठौ रोहिरोहितः ।
उद्विचारतलोहितलोहितादम्रयम्रयः ॥ २२ ॥
फडारस्फारदारिद्रहारिणय भएकदयः ।
पम्यम्नयापिही भृशं पिरामकम् ॥ ९३ ।।
कपिकपिशकपिलहरिरितपियरपुअपिलमलमाः ।
उन्नीलामीलश्रीः परितो हरितो निकामतः श्याम ९४ १५
रापरणतालकालमेचक्किएउमेरकाः ।
श्यामा श्यामलमसिवदसितः शितिगस्थितिः॥ ९ ॥
নাঙ্গী: মম।
प्रसर सरोधप्रधूमलो धूमकवयक ॥ ९६ ॥
पुरः कयुरकिारकिरणः फलचिप्रलः ।
कपोतकान्तिकरमामय्प्लो वियित्रयम् ॥ ९७ ॥
निर्वएभ्यिर्णसन्नदासनसनिधिसन्धयः ।
सदेशपेशलधीमत्ससीमविकटान्तिकाः ॥९८॥
.. सन्निधानगुणाधानसन्निकर्षकता।
अभ्यामराग्रहसमुपकराठविपुगठता ॥ ९९ ॥
अभ्यासमभ्यासमता निकटप्रफटस्थितिः ।
उपान्तकान्तसम्भ्रान्तपरिझोडरसगोडता ॥ १० ॥
सवेशसनिवेशश्रीः सविधो विविधोदयः ।
शश्यत् पाश्चें सन्निष्टोत्रएसमोपदोपताः ॥१०१ ॥
समर्यादस्यमर्यादो द्विताव्यवाहिताशयः ।
अपदान्तपदान्तश्रीरनन्तरपरस्परः ॥ १२ ॥
संसक्तव्यको नेदिष्ठदिष्टोऽथ दूरपूरतः ।
विप्रकृष्टः प्रमएच दबीयापदयो यथा ॥ १०३ ॥
दविष्ठविनिविष्टोऽय धर्मकर्मणि शर्ममा
सतत्य सत्यसहजसहचारीति नीतिमान् ॥ १०४॥
रूपस्वरूपस्वमायभायसंसिद्धिसिद्धयः ।
निसर्गतर्गप्रतिकृतिनो लक्षणक्षणाः ॥ १०५ ॥
शोलानश्लीलशीलोऽय स्वस्थावस्थादशावशात् ।
रतिस्थितिरयो स्तेहासन्देहीतिरोतितः ॥ १० ॥
प्रेमस्थेमातिदाक्षिण्पदाक्षाऽनुकूलमूलतः ।
संभ्रमन्नमसम्पर्कात् तर्कनिःशङ्कसकराः ॥ १० ॥
अवधाननिघानश्रीः समाधानविधानतः ।
प्रणिधानमुधाधानसमाधियाधियाधिनी ॥१०॥

·अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः २- mirmwarfraमान ।.. : दुर्गा दुर्गाणि रुद्राणी पाणी शाणिपाणिना ॥ १२७ ॥ पात्या कात्यायिनी सर्वमङ्गला सर्वमङ्गला । नघानीता भवानी साऽपर्ण वर्ण शियाऽशिया ॥ १२ ॥ रणे गणेशविघ्नेशनिघ्ने हेरम्यडम्पराः । परः परशुपाणिश्रीः सनायक विनायकः ॥ १२९ । । स्तम्यो लम्योदरो दन्तैकदन्तेमास्यलास्ययत् । टूपको मूपकरथो महासेनमहा महान् ॥ १३० ।। स्वामी कामी कृतास्कन्दः स्कन्दपएमुखसंमुखाः । महातेजोमहातेजा दत्तातिः कार्तिकेययत् ॥ १३१ ॥ कुमारसारसेनानीः सेना गाङ्गेयगेयता । सब्रह्मचारी सग्रह्म यमाहुर्याहुलेयवत् ॥ १३२ ॥ সুভা বিয়ায় বিশ্রাহিমূহঃ। तारका तारकारातिर्नादद्वादशलोचनः ॥ १३३ ॥ विश्वरूपस्थरूपीः ऋतुपूरुषपौरुषः । दामोदरपदुद्दामो धरणीधरदुर्धरः ॥ १३४ ॥ श्रीवत्संवदतुच्छश्रीः स त्रिविक्रमविक्रमः । सेवामु वासुदेवाभः स एपीकेशपेशलः ॥ १३५ ॥ विष्वक्सेन विष्वक्सेनच्छाना पद्मनाभवत् । विष्णुवर्तिप्णुवैकुण्ठकुण्ठलोकेशकेशयाः ॥ १३६ ॥ द्विट मुण्डपुण्डरीकाक्षो भारानारायणप्रभुः । स्फोता पीताम्बरो मजुमन्जुकेशाच्युताच्युताः । १३७ ॥ श्रीवत्साङ्कशशाङ्कधीजनार्दन इवाऽर्दनः । सदा गदाधरः शाली वनमालो हरिहरिः ॥१३८ । अाशादाशाहवद्वयाणः पुराणपुरुपक्रमः । इन्द्रोपेन्द्रकृष्णराप्णपुरुषोत्तमपौरुगः ॥ १३९ ।। वृषा वृषाकपिः सेतुस्ताय॑केतुरजोऽग्रजः। नयज्ञयशपुरुपविक्रमोपमविक्रमः ॥ १४ ॥ विएरश्रवसाविष्टो विश्वं विश्वम्भरःप्रमुः। मनाक् सनातनः शौरिगौरि गोविन्द विन्दति ॥ १४ ॥ द्वोपनीपतियारिीत्या कुन्दमुकुन्दवत् । अगाधमाधवः पद्म पद्मशययदाशयः ।। १४२॥ बलदेवरलो देवः सीरभृद्धीरविक्रमः।

·.. स्तबकः ३] काव्यकल्पलतात्तिः । कालिन्दीकर्षणोत्कर्षसो कस्त्वेककुण्डलः ॥ १४३ ॥ लीला नीलाम्बरो भद्रवलभद्रो हलो वली। कुशली मुशली तालध्वजोत्तालो यलाहलः ॥ १४४ ।। ततो लम्बः प्रलम्बनः क्षमापालः कामपालबत् । आनन्तानन्तसङ्झामो रामकामः सरामवत् ॥ १४६ ५ सङ्कल्पजन्मकाल्पश्रीविपमो विषमायुधः । चञ्चरपञ्चशरः पुष्पपुष्पाखो घस्मरः स्मरः ॥ १४६ ॥ प्रद्युम्नद्युम्नकन्दर्पकन्दसद्दपदकाः । मनो मनोभयो मन्यवदनो मदनोपमः ॥ १४७ ।। पीनमीनध्वजः कामकामना मारसारता। ऋशारयोनिःशृङ्गारस्तम्बशम्बरसूदनः ॥ १४८ ॥ अनङ्गयङ्गसङ्गत्या मधु भाः। अथ मन्मयवदूनप्रसूनशरभासुरः । १४९ ॥ प्रजा प्रजापतिर्धर्ता जगत्वार्ता विधिर्विधिः। ब्रह्म सम्रह्मचारित्वं पितामहमहा महान् ॥१५० ।। स्रष्टा पशास्फुरन्मेधा घेधाः कमलभूरभूत् । स्वयम्भूमिः स्वयम्भूबद्धाता प्राता जगत्रयीम् ॥ १५१ ॥ चतुरा चतुरास्यश्रीः पद्मभूः सद्म सम्पदाम् । परमेष्टः परमेष्ठी वेदगर्भसगर्भमाः ॥ १५२ ।। शतानन्दरतानन्दद्रोहिणो दुहिणारुतिः । सुरज्येष्ठः सतां ज्येष्ठो नाभिभूर्गभिभूतये ॥ १५३ ॥ श्रीमानिन्द्र योनिद्रः कश्चिद् दुचवतोपमः । महामहाः सहस्रातः समन्युः शतमन्युयत् ॥ १९ ॥ वर्यः पर्यशचत्पूर्वः पूर्वदिक्त्रान्तकान्तमाः । सुनासीरसुनालीरः सातादिय दियस्पतिः ॥ १५५ ॥ शमायक्रपुष्हतपूतः सुप्रामधाममा । नास्तो बास्तोपतिः क्षोणीखण्डमाखण्डलप्रमः ॥ १५६ ॥ अनयो मयया भूपः स पुरन्दरसुन्दरः। पासवासयसारौजा विडोजा दम्भसम्मजित् ॥ १५७ ॥ ससकन्दनसकन्दा पार पासवासरः । प्राचीनदिः प्राचीनवर्गः स्वर्गपतिप्रमः ॥ १५ ॥ मादित्यनित्यसविता कविता फरवत् । अंशमाली महाशाली दिवाकर वायरः ॥ ३५९ ॥ द्वादशामा महात्माऽसौ त्रयीत नुमनुमन्नन् । जगच्चक्षुःसहतधीरहपंतिमहस्ततिः । १६ ॥ ६का०क० ·४२ अमरचन्द्रयतिकृता [ प्रतानः २- धर्मकर्मफर्मसादी परिधिप्रमानुयत् । अर्यमा धर्यमाहात्म्यसत्तः सप्तसप्तियत् ॥ १६१ ॥ प्राप्त मागचण्डश्रीमणिदिनमणियुतिः । योतनः प्रयोतनयत् सहमांशुमाहःसदः ॥ १२ ॥ भास्वद्भास्यन्नानुभातुः शौर्यसूर्यरबिच्छविः । पतझवतरणितरस्वस्तिगभस्तयः ॥ १३ ॥ विरोधनरोचनश्रीः पूषा भूषार्फफर्कशाः । नमो नगोमणिः प्रांशुः खः कोपगोपतिः ॥ १६४ ॥ दएडदण्डधरो ध्यान्तकृतान्तसमविमामः । करालकालसद्धों धर्मराजोऽन्त कान्तरुत् ॥ १६९ ॥ होना पीनाशकीनाशयतिना समयतिना। सुधादश्रद्धदेवेन शमनो दमनो द्विषाम् ॥ १५६ ॥ संमदी कौमुदीकान्तः सातादाक्षायणपतिः । दोषधीरोपनीमा मुदः समुदयान्धयः ।। १६७ ॥ दैवावाहकः सोमः कोमलो विन्दुरिन्दुयत् । विधुर्विधुरितो राजा राजानिस्तन्दचन्द्रमाः ॥ १६ ॥ दसनवधनायोः रोहिणी रोहिणोशवा । स्फारातारापतिम्तारतारकास्तारका प्रमुः ॥१९॥ गिरमाद्भिरसक्षोत्रपोपजीयोऽगुरुगुंहः । धिपणो धिषणोदनश्चित्रश्चित्रशिखण्डिजः ॥ १७ ॥ याचं याचस्पतिः सौरि रिहयहस्पतिः । सचिवार्य मुराचार्यसभृहीपतिगोप्पतिः ॥ १७ ॥ इति शन्दा नृपामात्यनूपपुवादिवर्णने । यथोचित्यं प्रयोक्तव्याः शीघ्रानुप्राससिद्धये ॥ २७२ ।। मनुप्रासानयनोपायान्तरमाह- आदिक्षान्तलिपौ कादिक्षान्तशब्दगयेपणम् । चिमानुप्रासयमकशब्दनिश्चयराद्भवेत् ॥ १७३ ॥ अकारादिक्षकारान्तादे सत्ति अन्ये तत्सदृशाः ककारादिक्षकारान्ताः शब्दा वीक्ष्यन्ते, तदा चिनाइनुप्रासयमकशनिश्चयो भवति । यथा अरशदस्य सदृशाः कादिक्षान्तशब्दाः यथासम्म लिख्यन्ते-आ कर खा गर घर चा घरह जरया क्षरया विड्वर ताणि संस्तर दर घर नर परस्पर अम्दर भर मर वर शरवण सर हर सक्षर । तथा-आर कार गार चार जारदार तार धार व्यापार फार भार मार वारसार हार क्षार । तथा-आम काम प्राम आचाम जामयः तामस दाम धाम नाम पामया याम राम चाम श्याम साम क्षामाः । तथा-कीर चीर जीरक तौर नीर धीर भोस्वःसार हीर शार कोटीर कुटीर वानीर महोरमणाः । तथा-अर्ग कर्ण नर्गक पर्ण वर्ण स्वर्ण अर्णव ।

·स्तयकः३] काव्यकल्पलतावृत्तिः। एवं सर्वशब्देषु शब्दान्तराणि गवेषणीयानि । शब्दस्य सकलान् वर्णान् स्वरैः सबै कमाझमात् । संयोज्य जनिताः शब्दाश्चित्रानुशाससिद्धिदाः ॥ १७४ ॥ एते शब्दाश्छन्दोम्यासस्तबके शब्दभेदनशदपिवरणात शेयाः । इति श्रीजिन शब्दसिद्धिग्रताने द्वितीयेऽनुमासस्तकस्तृतीयः । अथ मुख्यलाक्षणिकपक्षकाना शब्दानां स्वरूपमाह- शब्दो मुख्यो लाक्षणिको व्यञ्जकश्च विधा मतः। मुख्यार्थवानको मुख्यो व्यापारोऽर्थेऽस्य चाऽभिधा ॥ १७ ॥ लक्ष्याश्रितो लाक्षणिको व्यापारो लक्षणाऽस्य तु । व्यङ्गययुको ब्यक्षकोऽस्य व्यापारो व्यानं मतम् ॥ १७६ ॥ साक्षात्सतविषयो गोपिण्डादियांच्यो गुरुयोऽयस्तदभिधायी गोप्रभृतिशम्दोऽपि मुख्यशब्दस्य मुख्याय व्यापार संकेतापेक्षा, वाच्याऽगमनशक्तिरभिधा । लक्ष्यलक्षक. स्य लाक्षणिकशब्दस्य लक्ष्यनिष्टो व्यापारो, लक्ष्यादगमनशक्तिरक्षणा । पायव्यान. समस्य व्यकशब्दस्य व्यायनिष्टो ध्यागमनशक्छियानम् । मुख्यायाधे मुख्यासिन्नरवे लक्ष्यतेऽपरः । र प्रयोजनाद्वाऽर्थो यत्सोका लक्षणा बुधैः ॥१७७ ॥ मुख्यार्थयाधाऽनुपपत्तेरनुपयोगाश्च कर्मणि कुदाला', nायां घोपा इत्यादा पनुपपत्तिः। 'शमोऽस्मि सब सहे' इत्यादानुप्रयोगः । अत्र प्रस्तागदमियप्रतिपत्तो रामशब्दोऽनुप्रयुज्यमानत्यान् वाधितार्थ: स्वाभिययभूतार्थगामिरवरूपपम्बन्धादाय. धेशप्रयासपितृसीतावियोगादिसावर लक्षयति । असामान्यनिदादिव्याय प्रयो. जनम् । मुरुपार्यासन्नत्व परधा । यदुक्तम्- 'अभिययेन सम्बन्धात् साहश्यात् समवापतः । परीत्या क्रियायोगात् एक्षणा पत्रधा मता' । अभियं मुख्यायेस्तेन सह सम्बन्धो यया-गङ्गार्या धोप:' । अत्र गनाशमा अभिधेयस्य सोतसो धोपाधारतानुसः मुख्यावाचे योग्य समीपमापिमानारमा सम्बन्धस्तदाययणेन गारदस्त लायति । गाय एकासमनपुग्यस्थमनोरम. स्वत्यादिप्रतिपादनं ध्यायं प्रयोजनम् । न हि तत्पुण्यस्यादि गदातर हरयादिशदा. न्ताः स्रष्टापि शक्यने । सादृश्याश-गोर्वाक, गोरेवावा या हत्यादी मुख्य स्य सास्नादिमवादः प्रत्यक्षादिप्रमाणेन बाधे मभिन सासनादय. मारवादिगुणयुधो वाहीको लक्ष्यने । प्रयोजन सारोपायर्या साप्पप्रतितिः । साध्यवसानार्या सोपा भेदप्रतिरत्तिः । समापारमाहर्याप-ताप्रशि तस्यादी कुन्तान शानुसया मुख्यावाचे मापन या कुतात; पुरा सायात । प्रयोजन होस्वादीनां सातिशया प्रतिगदनम् । मा. - ·अमरचन्द्रयतिकता [प्रतानः २-- या-'लभदमुखे भद्मुखः । अत्र भद्रमुखशब्दम्य अभद्रमुचे प्रयोगात् स्वार्ध- दाधः । अतोऽसौ स्ववाच्यभूतस्य भमुखत्वम्य परीत्यादभद्रमुखत्य लक्ष. परयाऽवगमयति । प्रयोजनं तु गुहाऽसम्यार्थप्रतीतिः । निगायोगायधा- महति समर शत्रुघ्नस्त्वम्। इति । अन मरा रामशब्दप्रयोगात् स्वार्थमाधः । शमशन्ध अशा शत्रुहननक्रियाकर्तृत्त्रायोगात् लक्षणया प्रयुक्तः । प्रयोजनं च वर्यमानम्य शत्रुनाशवाभिधेपनुपरूपताप्रतिपादनम् । 'कणि कुशः' इत्यत्र कुशान् लाताति दर्मप्रणायोगात् मुग्यार्यवाधे विनम्त्यादौ च सम्दन्ये रुटितः प्रवीणपुरुषरूपोऽर्थों लक्षगाव्यापारण लक्ष्यते । एवं द्विरेफद्विपानुलोम्बलावण्याइयो रूटिनन्दाः, तत एतेषु सदिलक्षणा । गायां घोपः' इत्यादी प्रयोजनात् लक्षगा । प्रयोजतं च पावित्र्यादि व्पनायम् । तस्वमिदम्-हडिलक्षगायां वाचको लाक्षणिकति नामदयम् । अभिधा, लक्षणेति व्यापारद्वयम् । प्रयोजनलक्षायां तु शन्दम्य वाचो, लाक्षणिको, पन्जक श्रेति नामवयम् । अमिधा, लक्षमा, व्यञ्जनं चेनि व्यासस्त्रयम् । रूद्विलक्षणायान्तु ध्ययप्रयोजनाभावात् सदस्य न व्यस्तता न व्यन्जनभ्यापारः । शब्दव्यापारो निरलरार्थनिष्टोऽमिया मता। स तु सन्यवधानार्थनिष्टो भवति लक्षणा ॥ १७ ॥ सव्यवधानो मुख्यार्थवाधादिहेतुनयान्तरितो यो लक्ष्यस्तटादिर्थ स्तन्त्र विश्रान्तः शब्दव्यापारो लक्षगा । अभिधेर मुख्याधं वाधिता सती अचरितार्थत्वात् अन्यत्र प्रसरति, तत्पुन्छभूतव लक्षगा। शुद्धोपचार मिश्राऽसौ द्विधा शुद्धाऽपि हि द्विधा । उपादानलक्षणाऽऽद्या परा लक्षएलक्षणा ॥ १७९ ॥ उपादाने स्वसिद्ध्ययं पराक्षेपः । यथा 'युरे कुन्ताः प्रविशन्ति' । अत्र कुन्तैः स्वप्रवेशसिध्यय स्वसंयोगिनः पुरुपा आक्षिप्यन्ते तत उपादाननेयं लक्षगा। पराय स्वार्पण लक्षणेन लक्षणलक्षणा । यथा-गढ़ायां घोषः । अत्र तस्य धोपाधिक्षरतासिद्धये गाशा स्वार्थ- मर्पयतीतीत्यादी लक्षणेन लक्षणा । अयमभिप्राय:-यन शब्दः सर्वथा स्वार्थमत्यजन् भन्यमर्थ लक्षयति सन लक्षणेन तदादिज्ञापनेन लक्षगा स्यात् । यत्र तु स्वाधरपि अनन्यमुपादत्ते तोपादानेन लक्षगा । इमो द्वावपि भेदो शुद्धी, उपवारणाऽमित्र. त्यात् । यया 'गोवाहीकः' इत्यत्र वस्वन्तरे वस्त्वन्तरमुपश्यते, न तयाऽनेति भावः । उपचारमिनाऽपि चतुर्विधा । सादृश्यागौणसारोपा गौणसाध्यवसानिका ॥ १८ ॥ गौर्वाहिको गोरेवाऽयम् यत्रोपभानगतगुगतुल्यायोगलक्ष पुरस्सरीकृत्योपमेधे उपमानशब्द सारोप्यते मो गोगी भेदो, गुणेन्य आगतत्वात् गोगमवाव्यो । सम्बन्धान्तरतः पुनः विक्रया शुद्धसारोपा शुद्धसाध्यवसानिका ।

·स्तषकः ४] काव्यकल्पलतावृत्तिः। ४५ , आयुधुतमायुरेवेदम् अनयोः शुद्धभेदयोः कार्यकारणभावः सम्बन्धः, साहश्याभावान गौणता । यथा सायुकारण धृतं तथा न क्षीरादीति क्षीरादिवसादृश्येन आयुःशब्दान्न व्यभिचारतीति कार्यकारित्यादि प्रयोजनम् । पड्भेदेति लक्षणा ॥ १८१ ॥ उपादानलक्षणा, लक्षणलक्षणा गौमसारोपा, गोगसाध्यसाना, शुद्धसारोपर, झवसाध्यवसाना इति षड् भेदाः। अारोप्यारोपविषयो सारोपायां स्फुटावुमौ । पुनः साध्यवसानायामरोप्याऽन्तर्गतः परः ॥ १८२ ॥ आरोप्यो मयादिः आरोपविषयों वाहोमादिः, सारोपा सादृश्यहेतुका, ९पा उप. मानोपमेयर विद्यमानरूपत्वात् रूपकालारबीजम् । यत्राऽऽरोग्येण गयादिना निगीर्ण. तया आरोपविषयस्य वाहोकादेः प्रतीतिः सासाध्यबसाना, इयमतिशयोक्तेयाजम् । यथा-- कमलमनम्भसि कमले च कुत्रलय तानि कनालतिकायाम् । साच एकुमारसभमेत्युत्पातपरम्परा केयम् ॥ कार्यकारणभावादिलक्षगायां तु न रूपकादिविषयता, सहस्याभावात् । यथा- आयुर्वत यशस्त्यागो भयं चौरः सर्व प्रिया । वैरं सूतं गुरुनि श्रेयः सत्तीर्थ सेवनम् ।। तथा अन्यापदेशालद्वारस्य साध्यवसानलक्षणात्वम् । यथा- भनयः कोऽप्यन्तस्तव हरिण हेवाकमहिमा स्फुरत्येकस्यैव त्रिभुवनचमत्कारजनकः । इत्यत्र हरिणेन सह प्रतीयमानस्या भेदः । सम्बन्धा बहवः । यदुक्तम्- 'एकातं पष्टपाः । प्रचित्तादथ्योदुपधारः, पथा-- इन्द्रार्थाः स्थूणा इन्द्रः । क्वचित हवस्वामिभावाश्या-राजकीयः पुरुषो राजा । चि. वयवावयविभावाद्यथा--अग्रहस्त इत्यप्रमात्रेऽवयवे हस्तः । काऽपि तात्कस्यात् यथा-अतक्षा तकचिन्मानाद्यथा-आदमश्नाति । कचित् स्थानाद्यथा--मचाः कोशन्ति । इत्यादयः सर्वे यथालक्ष्यं लक्षणीयाः। यदा-सहावरणस्थानतादर्य- वृत्तिमानधरणसामीप्ययोगसाधनाधिपत्येभ्यो ब्राह्मणमन्वकटराजसक्तचन्दनमाश्यटका. नपुरुषेष्वतद्भावेऽपि तदुपचास । एषु शुद्धा रक्षणा । काचित् रुदितः, काचित् प्रयो- जनाव, काचित सारोपा, काचित् ध्यरसाना । अथ लायाहाँ केविच्छन्दाः थ्यन्ते- विवेन्द्रजालयाच्यद्विर्भावस्वप्नयमकसंवादाः । द्वैगुण्याभिनयकथाद्विरुक्तिपर्यायवकपुनरुक्तिः ॥ १८३ ॥ रूपावस्थाावपुर्भयान्तरं परिणतिवियत्तौं। अनुवादानुप्रासानुक्रतिच्छायामतिविम्वशब्दौ च ॥ १८४ ॥ प्रतिवीरमलनायकावियेशी पन्धुरसुक्ला ।

·अमरचन्द्रयति कृता-
[प्रतानः २-
-
प्राण्याज्यशातिमुद्दायादसनामिसहचरसतीयाः ॥ ३८५ ॥
सब्रह्मचारिनीलोरागसहाध्यायिसदृशसध्यूचः।
गणनाधिकः सवर्णः संबादी सांयुगीनरिपू। १८६ ॥
अधिदेवतविद्यागुरुकुलनायकुलपुरःपुरुषाः ।
प्रोङ्कारचक्रवतितेमकरसार्थवाहतीर्थानि ॥ १८७ ।।
ज्येष्ठसमावत्यग्रेसरोत्तमर्णप्रतीक्ष्यजितकाशि ।
अद्वैतवादिधुयोलाधनगृहमेधिनोऽध्यक्षाः ॥ ३८८ ॥
तस्यब्रह्मोपनिषद्रहस्यचैतन्यधृतपरात्मानः |
सौरभ्योत्कर्षरलाभोगानन्दाभिजात्यपरभागाः ॥ १८६ ।।
लपसर्वस्वविलासास्तण्डुलनियसभाग्यमानः ।
जीविततात्पर्यार्थव्युत्पत्त्यपयादमममकरन्दाः ॥ १९० ॥
साम्राज्यसिंहनादाहकारेश्वर्यसंस्कृतविपाकाः ।
सारोद्धारनिदानव्याख्याटीकाचरित्रविधम्भाः ॥ १९१ ॥
मूलद्रव्यविवेकव्याकरणनिरुक्तसौप्ठयाभ्युदयाः ।
सौन्दर्योन्मेपनवीनत्यमरोहसंभ्रमोत्साहाः ॥ १९२ ॥
वैदग्भ्यावष्टम्भावुत्सबनयनीतयौवनादेशाः ।
महिमनिघण्टौद्धत्यान्तरपूर्वोक्त्यधित्यकास्येच्छाः ॥ १९३ ॥
ध्याप्तिर्वदुधनपीवतीयमहोदामतुगताः प्रौतिः।
समिसारपृद्धिव्यूहव्यासाऽहदाससयाः ॥ १९४ ॥
घिकाभवज्ञपातानभ्यायापन्हयाधिसंवादाः ।
फेतूदयान्तरायायातकोपप्लयाध्यवरकन्दाः ॥ १९५ ॥
प्रत्याख्यानान्तद्धिच्यापेधविडम्यनान्यतीचाराः।
अनुपदारन्तुदकरदरिफिनास्तिशाः पुरोभागी ॥ १९६ ॥
स्थायी श्यं फिट्टस्तुपपिएयाको पलालपदधूली ।
उमाइपूर्वरङ्गप्रतिमामस्तावनाटयसम्फेटाः ॥ १९० ।
গল্পীঃ নয়ন্ত্রণায়মানুযানি।
प्रश्नोत्तरप्रदेस कलमकिशोरो प्रमालमसयों !
निर्माल्यमनिकरणोकेतयपाखरिडकणिकामेदाः ।
तर्णशपरागसैन्योपपदसमस्याकलान्तरोत्सर्गः ॥ १९९ ॥
प्राकाम्यवस्नुपाचिकसभ्योधनपादुकायहित्यानि ।
ध्ययहारकिंवदन्तीप्रभूसयिमानकारिकोपाधिः ॥ २० ॥
पहिरकोपधुतिमृगतृष्णानासोरपादपोटानि ।
ध्यातिदिग्धपरोकागएइपोपत्यकामहमनानि ॥ २० ॥
गुपराशियसैनिशमविषप्रतिहारमए संशगणाः ।
धदासिवसेनानीयतालिकवटुपदात्यनुगाः ॥ २० ॥

·स्तबका ४] फाव्यकल्पलतावृत्तिः । प्रामीणपारिपाश्चिकनान्दीवटुकारभक्तपरिवारः । प्राकृतपरान्नमायिकदासपराधीनयवदात्रधराः । २०३ ॥ वैमाग्नेयेयालून परिचारकभर्तृहारककनिष्ठाः । अधमर्णराजवंश्यो वन्दाररताञ्चलस्फुलिङ्गकरणाः ॥ २०४ ।। दिङ्मानमेकदेशः खण्डं वालोऽङ्करः शिशुता । संक्षेपक्षामध्यावयवकलाशीकरलहयः ॥ २० ॥ इत्याद्या लक्षणाशयाः सदृशत्योपयोगिनः । उपमाने क्वचिद्रोप्या उपमेये कवित्तथा ॥ २०६ ॥ उपमाने यया- इन्दुर्वक्त्रम्य वीप्सासदनमुफ्कथा पादयोः पङ्जाली, पर्यायोऽलि: २बयां, ननु तनुमहस कर्णिकाकर्णिकारम् । आभातः कुम्भिकुम्भयमुसिजयोः, कामकोदण्डदण्डा, पाखण्ड भूलताया, रतिरमिनयनं, पश्य रूपस्य अस्याः । उपमेये यथा- व्यापेधो धरणीधरेशितुरनध्यायः मुघाया, विधो. रन्तर्धिनाचलस्य निधन, दुग्धोदसिन्धोः पिधा । प्रत्याख्यानममानाद्विपमहादेद्यतेनिन्हको जान्हव्यास्तव भूभुजा यशसा मारो दिशा हारति ।। अन्येऽपि लक्षणाशब्दा लिख्यन्ते । यथा-लुण्टाक जल्पाक गृहयालु स्पृहयाल धस्मर मेदुर भगुर छिदुर जागरूक वावदूक विकस्वर प्रमहर सत्वर जित्वर गत्वर कम्प उन्मदिष्णु वैतन्डिक मायिक तुन्दिल तुण्डिक पिचण्डिल पिचण्डिक सुण्डिल तुण्डिक शुभंयुः दन्युर जड्याल दंष्टाल भुजाल पांसुल प्रज्ञाल प्रहिल रजस्वल फेनिल वाचाल वाचाद मुखर पडिल इत्यादयो, विद्वन्नाम धौर महोत्साह उद्धत कोपन वैङ्गिक कर्मशूर अलङ्कमर्माण कर्मठ पृष्ट सान बन्धुगोत्रादीनां नामानि । एकप्रकाराः शब्दः लक्षणासाधका यौविस्य प्रयोज्याः । यथा- विप्रोऽप्यर्थ द्रुतमहीनमहीनकीर्ति ज्याकशक्तिरपसादगुरुप्रसादः । वेश्यं प्रपातयति पश्यत रे नरेन्द्राः! कीर्ति स्मरन्मनसि गौरुचं न कृष्णाम् ॥ इति श्रीजिनदत्तसूरिशिष्यमहाकविपण्डितश्रीमदमरविरचितामां कविशिक्षा- वृत्तौ माब्दसिद्धिप्रताने लाक्षणिकः स्तदाश्चतुर्थः । --000-00- सम्पूर्णश्वाऽयं शब्दसिद्धिपतानो द्वितीयः ।

·अमरचन्द्रयतिकृना- [प्रतानः ३- अथ.श्लेपसिद्धिमतानः। तत्र पूर्व श्लेपव्युत्पादनं यथा- वर्णाकारक्रियाघाराधेयसम्बन्धियन्धयः । द्विट्पत्तीप्रियसम्पकिस्वामितुल्यगुणादाः ॥ १ ॥ एपा स्यानामभिः श्लेपो नानायधएयवस्तुनि । भारलेयोऽधिककसन्मुख्यैः पूर्वाग्नगैः पुनः ॥ २ ॥ वर्यवस्तूनां वादिनाम्नां मध्याद्यद्यनाम सूप व्यर्थ नानार्थ या भवति सेन नाम्ना झेप: कार्यः । यया धवलार्जुनहरिगोप्रभृतयः शब्दाः । मालपस्नु वपर्यवन्या. दिनाम्नः पूर्वगतैरधिकादिमिरग्रगतैः कसदादिभिः सामान्यशब्दै मिलति यथासंभव कार्यः। यथा कमलशब्दस्य भल इति अग्रेतनाक्षराधे मिलति पूर्वाक्षरकसोट्यते । यथा- अधिकमलशली' । अधिकशब्दा सामान्यः । तथा करकशब्दस्य कर इति पूर्वाधारायें मिलति उत्तराक्षाकस्रोट्यते । यथा 'करकसचक्ष्मीः' । कसच्छब्दः सामान्यः । पूर्व पूर्वाक्षराणां नोटनाय पूर्वप्रयोश्याः सामान्यशब्दा यथा- अधिकस्वकस्वकीयकसनीकाः सुखसुगौ पुरोगश्च । शेयाः समानोच्चसदास्वच्छाः सदाच्छसजौ च ॥ ३ ॥ तज्याभिशमुखताः शोभितयित्राजितादयः स्वस्थः । सुखद तर्द शोमा बद्धसौन्दर्यप्रभृतितो यद्धम् ॥ ४ ॥ सम्पन्नमुशोभनलोलुपसम्पन्नवसगौरवमहाभाः। घहुशोभनसदाशुभयहुभाः परमसमानयामनोहृद्यम् ॥ ५ ॥ पीवरसुरुचिरमधुरा मञ्जुलपृथुलो स्वभावतः शंश्च । सुमुखदशः समहासः सलमग्रहपरमहौ च बहुलतः ॥ ६ ॥ एतैः शब्दः पदानां पूर्वाक्षमणि नोठ्यन्ते । यथा- सनी-क-पालिस्थितिः कैलासः, सरोवत् । स्य-क-लडाभोगः शशी, रावणावत् ! -ख-रोचितः कुलाला, प्रकृतिवत् । सुख. लीनस्तुरगा, सकृतिवत् । मुस्त-द्योतस्तपारपत्रो, नृपयत् । पुरो-ग-अलस्थितिः सारङ्गधनुः, मलबत् । समा-न-ध-न-र-स-मा-सितं सरो, नृपवन । उ.चा-मस्श्रीः नृपतिः, इन्दछन् । सदाऽच्छ गणराजितं गोस्थान, रुद्रस्थानवन् । स-ज-बी-रगण विनत् यनं, नृपवत् । अभिज्ञातिस्थितिः कुलीनो, विदग्धगोडीवत् । शोभि-तरङ्गान्वितो जलधिः, नवत् । स्वस्थपुटताशाली शैलमार्गो, मृदङ्गवन् । सुख-दा-नस्थितिः यदान्यः, पाकटिकवत् । शोमाबद्ध-बलान्वितो रद्रो, नृपवत् । सुशोम-न-गरस्थितिः स्तूपः, शिवकण्वत् । लोल-प-यन-स्थितिः सागरतरगो, गिरिवत् । सम्प-न-प-धामोगः पार्थिवः, ठरवत् । बहु-शो म वनान्वितं पुरं, गिरिवत् । परमहेलाशाली ट्रेधावि कामुकः । मनो- ह-यो-धस्थितिः युद्धभूमित्र धेनुवन् । सरचि-र-मीरमणीयः पाणिग्रहमहो, रोहण- वत् । मृयु-स-क्षणं गृह, चन्द्रश्न् । त्यमावशरणधुरीणो द्वधा समरः । समाहास-कल: सजना, पूर्णिमेन्दुवत् । पाम-इ-सितश्री: एली, शिवात् । बहुल-क्ष-पर्ण ·५०. अमरचन्द्रयतिकृता [ प्रतानः ३- शतशकलशवलशान्ताः स्त्रकामसार्थो स्थमावसमुदायाः ॥२२॥ समसोमोदितमोदितसितसारोचिताः सभासकलौ। सद्योतिसभाजनसारचितस्वेच्छास्वतन्त्राथ ॥ २३ ॥ सततसमर्यादससीमसदेशसमानहासिता हारी। हूतं हितश्च हसितं हीनाद्वी हसंश्चापि ॥ २४ ॥ तिप्रानं च क्षुद्रव्याप्तं चैव क्षमोदितं शान्तम् । एते पुरतः शब्दा अन्येऽप्येवंविधा बुधैयोध्याः ॥ २६॥ पतैः पाठ पदानामरत्याक्षराणि यथासंभव घोट्यन्ते । यथा-फल-कसलक्ष्मी युद्धकारःफलितहमवत् । नर-का-स्तस्थिनिर्विष्ण, नपयत् । शङ्कचिताटोपं विश्रच्छा- बादकः, पुण्यनरवत् । मुद्रा हितो मरदेशः, पुणेहितवत् नियं गढविभव विभ्रदन, वेश्या- जनवत् । परि-घाग यदि स्थिति: पुरमतोली धर्मपरवत् प्राट्कालवाक-च-रोचिता घेणी, समुद्रवीचीवत् । तापिच्छ-विराजितो वनोद्देशो, रविवत् । सदा-ग-जातिश्रीपो. वनवत् । रस ज्ञानवधिस्थितिरिसनाधिपो, रसिकवत् । माटोपचितो पोरवों, गिरिवन् । सुर त-श्रिय विम्रद् वेश्यावर्गः, स्वर्गवन् । स्वस्थामोदितश्रोः सुरेन्द्रो, मल्लयत् । कलदान्तस्थितिः स्वर्णालङ्कारकारी, दक्षवत् । सुधा-मो-दितनीः स्वर्गा, रवि- घत् । उपाय न-पसश्मीद्वेधा नृपः । कच्छप-रचितश्री शाशयो, ग्रामवत् । अधिकफ-ल. सरिस्थतिर्वसन्तः, सम्यामिसेपावत् । केश-व-रोचितश्रीरकापुरी, सकेशीयत् । कर- भा-चितो मरदेशो, रविचन् । कज-ग-इसइक्ष्मी सरकालः, सपुण्यवत् । वलय तः स्थिति बिभ्रत् नारीप्रकोप्टो, मलबत् । तिमि-रो-चितधीः हः, समुदवत् । कुण्ड-ल-सलक्ष्मीर कगेलपाली, Bधावत् । मान व सस्मितिः मर्त्यलोको, मानिवत् । गिरिज-ता-श्रिय विभ्रत् कैलासः, पृथ्वीवत् ! मानस-मो दितथीः श्रीदपुरीप्रदेशो, मानिवत् । कल-ह.सि. तस्थितिः नारदः, कामिवत् । वल-क्ष-मो.दितश्री: हिमादिः, शान्तबत् । पुवमन्यैरपि सामान्यान्दैः श्लेषः साध्यते- अपूर्वश्चाऽद्वितीयश्वाऽमध्यमोऽनन्त इत्यपि । अमात्र मानाधिकश्चाऽतिझान्ताद्वलितक्रमः ॥ २६ ॥ केवलोऽथान्तरत्यन्तादिभ्यश्च पुरतो गुरुः । इलेपमुत्पादयेदेतैः शब्दरुपपदस्थितैः ॥ २७ ॥ फ्रमेगोदाहरणानि-अपूर्वदिशाभोगः, पक्षे दशमोगः । समनः गीर्यण वृन्दा- एक विध अमृत दानव मीमांसा पिगाक कुमार केशव कन्द इत्यादिशब्दानामा अपूर्वशब्दः प्रयोज्यः । अद्वितीयपालिश्रीः, पक्षे कलिश्रीः । अमर दानव स्वयम्भू आराम पिन क वृपा कमल भाम्फर इत्यादिशन्दानामादौ अद्वियाऽमध्यमादी प्रयोज्यो । अनन्तदानवश्री:-पो दानवीः । देवत असर प्रजापति भारती मदन नन्दक इत्यादिशमानामा अनन्तशब्दः प्रयोज्यः । अमानशालस्थितिः, पो कलम्धितिः ! जार बार स्फार दार भार बार हार ·। स्तरक] काव्यकल्पलतावृत्तिः । ५१ इत्यादिशब्दानामादौ अमात्रशब्दः प्रयोज्यः । मानाधिककेवलहान: - पक्षे फेवलाज्ञानः । रुपण कमल कल घरभर हर इत्या. दिशदानामादी मात्राधिकशब्द प्रयोज्यः | मतिकान्तक्रमभारतीस्थितिः, पक्षे तीस्मास्थितिः । वलितकमपोतवैभवः, पक्षे तपोवैभवः । हर नादक वाल सार कर्तन सह भावि राजा भार्गव धारा लारसा दिया दीन नीलिमा राक्षस रुत चार पुत्र शाप भान पात्र रद कपि छग वलभी इत्यादिशबानामादौ गतिमान्तकम,लितमाशी प्रयोज्यो । केवलकारकस्थितिः, पक्षे करकस्थितिः । कम्बल कोमल दाय प्रमोद इत्यादि- प्रारदानामादी केवलशब्दः प्रयोज्यः । अन्तरुपस्थितिः, पक्षे पाणख्यितिः । शरज प्रमदनिका विकर इत्यादिशब्दानामादौ अन्तर्गुरशब्दः प्रयोज्यः । अन्तगुरुम्मलस्थितिः, पो कमलास्थितिः । पा राम बाल बाम इत्यादिश. ब्दानामादौ अन्तगुरुशब्दः प्रयोज्यः । मादिगुरुवलस्थितिः, पधे बालस्थितिः । वर कल दह हर वर इत्यादिशब्दा. नामादौ आदिगुरुशब्दः प्रयोज्यः । अथ वर्णाक्षेपेण श्टेपप्रकारान्तरमाह- मामतोऽपूर्वोऽचितावितासितावाहितोहितोरूढाः । उयोतिकान्तिकासितकामोदितकुलसिताः कसंश्चापि ॥ २८ ॥ उदितं फ्रमाच्च कूटोपचित खचितं सुखं पुरोगचितम् । गाहितगुरूदगुढघनदिघोरीकना शेयाः ॥ २९ ॥ घाटोपचितोचरोचितचक्राश्चितकरोचिताश्चान्तम् । विराजिमुनाश्च लसन सज्जं जालोचितश्च जातियुतः ॥३०॥ शानाद्वी टोपचिततिरोहिततानवद्धिनो योध्याः। तारोचितस्थिरोचितस्तिरोहितस्थानचिनो शेयाः ॥ ३१ ॥ स्थामोवितदूरोचितदान्तो धीरोचितश्च धनयीं । धामोदितो धरोचितनव्याप्सनिचितनवासिनियताश्च ॥ ३२ ॥ निहितनिबद्धपरोचितपिहितपिनद्धप्रभासितप्रमुखाः । प्रान्तप्रकटप्रवरप्रमोदिताः पोनवी च ॥ ३३ ॥ पुरोचितप्रमोदित प्राप्रमभासिताः स्फुटोपचितम् । स्फारोचितच फलपद्विलसदामोदिता यसव्याप्ती ॥ ३४ ॥ विपरीतविकटसम्पन्नयिमासिवयरोचितन्यूढाः। विप्रोत्कृष्टोद्भासितभारोचितभानवर्द्धिभून्याप्ताः ॥ ३५ ॥ भासितभीमोदितमोहितमहसम्मानचिनो शेयाः । यानाद्वर्धा रोचितरचितौ रोपचितरुद्ररूपचिताः ॥ ६ ॥ रामोदितलसितलसल्लाभाधितलूनयर्टिनो लव सत् । लीनावी शुभ्राजितशकलधुभासिताः सुशोमश्च ॥ ३० ॥ .

·[प्रतानः ३- । ५२ अमरचन्द्रयतिकता- सहसितसततसमोहितसारोचितसीमोदिताश्च सद्योती । सवलं हासितहीनापद्धिक्षिप्रायक्रमोदितकाः ॥ ३८ ॥ शब्दै मिरपूर्वाद्यः पूर्वभागप्रयोजितः । शेषाय शब्दमध्यंषु निक्षिपेद्रर्णमएडलीम् ॥ ३९ ॥ यया-अपूर्वशरस्थितिः, पक्षे असरस्थितिः । अर्चितगजयुतः, पक्षे अजः | आचितखेटकशोभी, पक्षे आसेटकः । उद्योतिपरामपूर्णः, पक्षे उपरागः । कामोदितसरः- स्थितिः, पक्षे कासरः । एवं सर्वत्र । सचितयोतयुतः । गाहितजारोहः । घनवधि- स्मरः । वरोचितपलश्रीः । छविराजिगणः । गालोचितवनः । पुरोज्ञानवर्द्धिरस प्रसाः । अप्रेसदाटोपवितकात्रीः । तारोचितरणीः । स्थामोदितपुटः । दामोदित. नवश्रीः । घरोचितबलः । नव्याप्तक्षनराजी । परोचितवनशोभी। प्रमोदितकटस्थितिः । स्फुटोपचितरगश्रीः । व्याप्तरक्षस्थितिः । वामोदितमनःस्थितिः । भारोचिनातधीः । भासत्सूमोमो । यानादियास्थितिः । रचितमणीभाउरः । लसितगुइरम्य: 1 शाल. धुक्तः । सततगोत्रस्थितिः । पुरोहसितपयुकः । क्षमोदितपणस्थितिः । एवं वर्णक्षेपकराब्दा अन्येऽप्यूह्याः । यथा--कोपपद टोपपद रोपपद लोपपद कूपपद भूपपद धूपपद रूपपद । तथा काजिरकान्तारादिशब्दानामप्रेजितशय प्रयोज्यः । यथा-कराजिताया। कविछविरविप्रमुखाः, तथा नौवी अग्बी मुख्यविकारान्तीकारान्तादिशब्दाना. मने आयशदा प्रयोज्यः । यया-उज्यातनीव्याताः । तथा अवर्णोपलक्षितरेफान्तपादानामने उपचितोपयुक्तशब्दो प्रयोज्यौ । करोप. चितः । वोपयुक्तः । जोफ्युक्तः । उफ्लिक्षितरेफान्तशब्दानामय उपचितोपयुक्तशब्दो प्रयोज्यो । यया-तरूप. चितः । मरूपयुक्ताः अप वर्णाकर्षणेन श्लेपत्रकारान्तरमाह- মান্ধাযুয়igয়াঘাঁৰাত্ৰি:(?)। अक्षाऽटाधाऽहाऽण्यएवनाऽयतोऽत्ययार्थोऽयो (2) ॥४॥ भक अ अग अग्यूक्षम अघ अर्धे जय अर्ग अर्थ अधिः अ अज मन अट अप अब अणि अगु अन अति अतः अति अथ अर्थ अथो । अदोऽदिरब्दोधोख़्ध्याध्यनोऽन्वन्या अपाप्ययि । अर्वावगम्यन्नाम्यम् (2)अमायर्यायेऽयमय्ययाः ॥ ४१ ॥ अदा अदि मान्दा अयः अर्थ अभय अघि अनः मनु अन्य अप अपि अवि अर्व भव ममि अभ्र श्रमी अभू ममा अर्या अये अपम् अपि अयः । परमहररर्यरात्राल्पाल्यलमश्याश्रयोऽधिरसौ। अनास्वहो अहरहमहायता विजितविहीनौ ॥ ४२ ॥ अरम् अरु मेरे यार भर अस मल्प अलि अलम् अन्न अश्नु अनि भो अध भर षही अहः पहम् अई अदिः अशिक्ष।

·स्तवक: १] काव्यकल्पलतावृत्तिः। अखिलान्यूनाजनानन्ताभीक्षण्याधिकापरापातः । अतुलानेकानल्पाशेपासक्तानघामदादभ्राः ॥ ४३ ॥ प्रहदामरासुराद्या इत्याकारादयो हि ये । योजयेत् तान् यथोचित्यं वर्णाकर्षणहेतवे ॥४४॥ एते धन्येऽपि यक्षरास्त्र्यक्षराश्चतुरक्षा वा अकारादयः शब्दानामादौ वर्णाकर्षणाय प्रयोज्याः, श्लेषो भवति । यथा-अकमलशाली, पझे मलशाली । अच्छच्छगण- शाली, पक्षे गणशाली । अलकेशयुक्तः, पक्षे फेशयुक्तः । इत्यादिशब्दा क्षेत्राः । ककोकुकूखखुगगौधोवचाविषयस्तथा । जातातीस्थिददादूधधीननीपापपोपुपू ॥ ४५ ॥ स्फस्फावावीयवेवैभभामारोशूशलासम् । सीहहाहीतक्षादीक्षौ एतेषां रहितः पुरः ॥ ४६ ॥ एतेषां वर्णानाम रहिताब्दः प्रयोज्यः । कातिकीरहितेत्यादि । एतैः शब्द- भाकृप्यन्ते । करहितकमलशाली, पक्षे मउशाली । कीरहिराइन्धु कीयुतः, पझे बन्धुयुतः । इत्यादि ज्ञेयम् । स्मेरज्वरस्वरस्मरद्वारस्थावस्तुपारमुख्यानाम् । पारावारादीनां रान्तानामग्रतो हितो योज्यः ॥ १७ ॥ यथा-स्मेरहित, ज्वरहित इत्यादि । हमाहितस्मरणशाली, पक्षे रणशाली । इत्यासम् । एवमन्येऽपि शब्दाः । यया-अहीनम् , अलङ्कृतम् , नूनम् । लकारान्तलाकारान्तशब्दानामय उपयुक्तः शब्दः प्रयोज्यः । जलोपयुक्तः विलोप- युक्तः कलोपयुक्तः पेलोपयुक्तः । आकारोपधपकारान्तशब्दानामने नोदशब्दः प्रयोज्यः, तथा उपपादकरचिता दिशब्दाः प्रयोज्याः । यथा--कृनतापनोदा, रचितवापनोदः । अथ श्लेपसाधकाः ककारान्ताः ककारादिप्रमुखाच शब्दा लिख्यते । यथा- नाक निष्क पिक काक शुक बक्र पङ्क भैक धूक स्तोक अलोक पुलक अंशुक गर्भक ताईसक कृषिक कर्षक कौतुक श्यामाक नरक कलङ्क नन्दक वारक कारक गुटक विपाक अलिक कटक स्थानक स्तबक बन्धूक गण्डक जाहक चन्दा तर्णक व्यलोक विटङ्क जालक स्वस्तिक मणिक पथिक इतक लपक नाविक गयक कविक सभीक अनोक फलक बन्धुक पृथुक दारुक जनक अम्बक तिलक अंशुरु अलक नालिक रजक लालिक लुब्धक स्फोटक बाईक माक्षिक पातक तलक उपक अधिक मस्तक वनीक मकारक अपवरक उच्छीपक प्राधुणक वनोपक दौवारिक आरालिक प्ररोधक विशेषा भयानक स्माणिक वैरिक । एपाम-आकर कर कल करि कपि कवि कम्न का कन्या को कच कफ का कपालि कदर्य काई कलह कदली का कपाल काला कपोत का काम करत मदन कबरी कर्ण काजल कपोल कवध कम कमल काय कर करवीर का काम पडलु करवाल कर्णधार का कह का कद काल केन्या कष्ट हान कन्दर ·अमरचन्द्रयतिकृता [प्रतानः ३- फन्दपं कडून फेयलि फोल कोयष्टि कोप कोरीन फेलि फेनु शव कोदण्इ फेश फेदार कोदव कैरव केसर चक्र तक वक्र शक्र शुक्र ना मुक्त । अये-मोड मत मध्य क्लेश मम मोधन क्रमेलक मकव। राका राष्ट्र कालिका दलाका बालिका अनिका नामिका तारका प्रतिका उत्क- लिका । अग्रे-कासि काप काकु काशी का काम कान्ता का कामि काच कार कार काशेल काय कासा कानन कान्तार काचन काश्यपी कारण कातर कासार । नाकि पिनाकि वातकि पकि श्रीवृक्षफि प्रवलाकिं । अग्रे-मिल किरण किंतुक किसमय फिक्का । शुकी रिकी पावकी बाकी आमलकी । अग्रे-कील कौर कोनाश कीलाल | काकु रइकु न्या छु । एपामग्रे-कुल कुच कुश कुट कुक्षि कुम्भि कुण्ड कुन्त कुण्डल कुन्तल कुशीलर फरवक कुलमधू कुलाल मुहर कुरणी कुरा कुलीन । मुम्ब मख पुतनख सुख दुःख शङ्ख । अग्रे-वर खनि खग खश खर्च सल खलीन खद्योत खचित खण्ड खान खन्न । शिखा शाखा रेखा लेखा परिक्षा विशाम्बा । अग्रे-खानि पात । सखि सखी । अप्रे-अखिल खिल । आखु । अग्रे-तुर । तु स्वर्ग र मुमत वा पूग खग छा छाग राग याग वेग रोग उरग नाग भोग युग पुरोग तडाग तरा पन्नग स्थाइ भुनन चतुर बहराग रारा अनुग भुजम अध्वग उत्तर कलिङ्ग सारङ्ग । अग्रे-गदा गज गति गद्य बाद गर्भ गद गरल गल गर गजराज गजारोह गङ्गा गण्ड गन्ध आगन्तु गोधा गौर गोसर्ग गौधय गोधन गाङ्गेय गौरव। मरगा आपया निम्नगा । अग्रे-गान गात्र अगाध । भनि भोगि। अग्रे-गिरि । भुजगी । अग्रे-गीति । पगु गु प्रियंगु । अग्रे-अगुरु गुर गुह । भाम् । अग्रे-गूढ गूह गइनम् । आग: रुग पाग त्वा ग ईग प्राग् अवाम दाए । अग्रे-अग्नि । अप्र व्यग्र समय उन मण्डलाय । अग्रे-प्राव प्राम पौवा ग्राह ग्रामणो। अंघ मेघ सा उस परिध । अप्रै-धन योर अघ घाभर धनरस । जया । अग्रे-घाट घास । न्याय । अग्रे-आघ्राण। प्राज्ञ यज्ञ अभिज्ञ क्षेषज्ञ देवइ प्रज्ञा अवज्ञा प्रतिज्ञा रसज्ञा। अनाति शानि सान। नीच काय कुच कर उच्च रोमांच वयम् । अ-चक्र चय चार चर वह अचल आध. मन घनचपल अन्वर चन्चल चला।

·स्तबकः ..] काव्यकल्पलतावृत्तिः । । । चन्च बचण्ड ता । अग्रे-चारु चाप चामुण्डा चरण चामर चारित्र। शुचि रुचि । अग्ने-चित्या चिता आचित चिद्रूप । काची वीची शची प्राची विपञ्ची घृताची । अग्रे-चोर चौवर ! चञ्च पिछ । अग्रे-कुम्बक । धनू । अग्रे-चूडा चूत चर्ग पिच्छ पुच्छ गच्छ गुच्छ स्वच्छ तुच्छ । अ-रवि छल छन छग छद छाल अच्छभल्ला मच्छ इच्छा वाञ्छा । अग्रे छान छाग आदन । मुझ गुञ्ज अपहज राज बाज ध्वज भुज खन्न बोज अम्बुज मज ध्याज लाज मुरज करन नीड आत्मज रेसिज इतज समाज गजराज मरसिज मलयज । अग्रेजल जन जपा अना जब जरा जगन जङ्घा जम्योर जंघाल जगति भवन जगर जघन अजगर जवनिका । रुजा लामा भुजा प्रजा गिरिजा । अग्रे-जाहरु जार जाति जात जाया जाल जागुडजावाल जागर जालक जातरूप जातमात्र। राजि आजि वाजि वनराजि । अग्रे-अजित जित जिन । राजी । अz-जीवन जीव जीरक जीक्ष। गरज अग्रे-ज्वाला। झझा । अग्रे-झप झम्पा झापुक। वात वीत भून पित्त गीत यत मत्त गरी पूर्व भीत अहित मुक्त कुन्त सत पात दन्त चित्त पोत जात नत द्रुत समान्त गाचित एकान्त चैत गित पीत सङ्गीत प्रभात अतृत हरित पर्वत राजत व दुर्गत उत्कष्टित उपतीव सम्वित विधीत पदात सैकत प्रपात मिनात निशित शुद्धान्त सामन्त हसित सात मणि नापित भरत पारत घेधित विभात अचित उन्नत आयत ऐरावत नवनीत प्रक्षालित अपहस्तित अप. वारित अनरत । अग्रे-तपतर तनु तन अन्तर तरी ती तम रु तर्क इतर तान तण्डुल तत्पर तनय आता तरण तडाग तमिया तक ना तानिशी तरुपण्ड तर. बारितोरण तेजित या महम् हरित् दास्त पतत् उपानत् उपविशन् असहन हुन् विपत् सर्पत शश्वत् युहत् संसन चिता कान्ता लता बासिता देवता वनिता उपमाता ! अz-तात हात ताम्र तापिच्छ तार ताम्बूल ताम्रचूड तामस ताडपत्र । कृत्ति धति ज्ञाति पत्ती हेति प्रति यति मति गति आति रीति क्षिति स्तुति रति प्रति अति नाति भ्रान्ति दुर्गति काहति अराति पदाति पक्षति प्रति शान्ति विप्रीति आशापति प्रजापति शड्डागति अभिजाति । यो-तिल तिमि तिमिर तिशक्ति । उन अनमिन पुत्र पत्र गान श्रीन यन्त्र नेत्र गांव पात्र यत्र अत्र मन्त्र दान क्षेत्र अशिक्षा पवित्र परतन्न ताडपत्र सातपन्न । अग्रे-ग्रस्त अस्त प्रमा। .

·५६ अमरचन्द्रपतिकृता- [प्रतानः १.३. यात्रा वरना। अग्रे-त्रास। रामि । अग्रे-निक त्रिगुण त्रिफला विशंकु विदश । अमात्य नित्य वात्या चित्या । अप-त्याग। सत्व । अग्रे-त्वरी। सती अति वासन्ती मालती भारती युवती । अग्रे-तीर तीय । सेतु केतु हेतु ऋतु आगन्तु धातु । अप्रे-तुप तुच्छ सुला ऋतु तुहिन तुवरी तुरंग तुरगम पूर्ण तल तु तुन्द । गद नाद कन्द छद मद मन्द सूद शोद गुद उस इद अगद स्वेद भेद छेद स्क- द धनद प्रसाद स्वच्छन्द दोहन कलाद विनोद मकरन्द अरविन्द । अग्रे-देव दम दनु दरी दम दल दक्ष दशा द६ दश दा दया उदक उपधि उदय अन्न दर्भ दक्षिण नद रद दहन दम्भ दण्ड दण्डि दन्त दोला देव देव देव दास दोप दौवारिक । गदा गोदा सदा सर्वदा क्षणदा नर्मदा । अग्रे-दानव दारुण दान्त दास दाम दान दासी दार दात्र। नन्दि बन्दि आदि सादि मांसादि होमवादि। अग्रे-दिन दिया दिवस दिति मादि आदित्य आदिम। बेदी नन्दी कालिन्दी । भग्रे-दीन दीप दीक्षित उदीरण । कन्दु विन्दु इन्दु । अग्रे-दुलो दुस्थ दुःख दुहिता दुकूल । अन्न् । अग्रे-दूर दून दूरमणी। पाद साद रुद्र मद्र भद्र क्षुद्र शूद दद छिद्र सान्द्र हारिद्र दरिद्र वैद्य सघ 1 अग्रे- द्वार धुति द्रव्य दाक्षा द्विषि द्वीपि द्विरद द्रुत दोह द्विषत् । बुद्ध युद्ध क्रोध व्याध आयुध अगाध न्ययोव समिद्ध अविद्ध अवशेध अपराम अपविद्ध । सगे-अन्ध धन धरा अधः उबल्य अधः धेनु धनुः अन्धाधव धवल अधर सन्या क्षुधा मेघा गोधा सुधा अभिधा द्विधा राधा भचिंधा । अग्रे-धाना धान्य धातु धार आधार। उदधि व्याधि आधि अवधि निधि सन्धि, विधि । यय-अधिए अधिपति अधिभू अधिकृती अधिरोहिणी । सुधी । अग्रे-धौ धीर धीवर अधीश। सिन्धु अन्धु सीधु साधु विधु । भये-घुमो धुर्व धुरीम वधु । अप्रे-धूप धुलो धूपर धूमयोनि । अध्वरम साध्य । अग्रे-धान्त धान ध्वास ध्वनि अव अघि अध्यक्ष ध्वाहाराति । धन धन जिन गान दिन ध्यान वन दान जन पौन होनादान स्नान यान अंजन मौन न भुग्न मान उन्न सन्न स्तन अनः धनुः मनः एन: प्रथम कर्तन कल्पन समान मासन्न पाठन तुहिन मजिन बामन जीवन मोहन दर्शन रदन आलिङ्गन मण्डन घाराधर।

·स्तबकः१] काव्यकल्पलतावृत्तिः ५७ नधन आनन सूरत प्रस्थान वाहन स्यन्दन उपायन स्पर्शन अपान शालीन कोधन साजन कोपन जनन भासून भासन वल्लोचन मायतन ईशान मदन प्राचीन मान मदन दशन आलीजन धन खजन मन्यन वन्धन भवन मोहन अन्न धान प्रविमान मरवाहन बालामन वेत्रासन, अध्वनीन अभिवादन सिंहासन ब्यापादन, बाच्छादन सारसन निमालनासप्रेम नग नर नल नख ना नदी नद्र नत नव नव्य नेम पत्र एन: नो नर्मदा नक्षत्र नखर आनन नगर नरदेव नवनीत'11 अवधान ध्यान धामा अष्टना मेगा वासना देशमा यातना रसना प्रार्थना पर्दना वर्णना पूखना। अग्रे-नाग नाश नाया नारों नाम नाद नाना नाहल नापद आनाय मासिका नाविका '. मुनिध्वनि अवनि खनि खानि अनि योनि धूमयोनि । भो-निशा निधि अनिश निम निश्चय नित्य निद निहित नितान्त निबद्ध निखिल निश्चित निधार निरस्त निषित निवह निकाय निधन निकर निरय निदान निष्पान अनि निमिप निखात निदाघ नियति निकुञ्ज निगड निलय निश्रेणि निकेतन निवसन निमालन निरवग्रह । धुनी जननी बनी जनी कटिनी कामिनीः मामिनी सेनानी यदिनी दामिनी भवानी मानिनी शाहिनी । अप्रै-नीर नीवी,नीलो नीय नीव मीभ मनीक नोहार हीवार । जानु तनु सूनु सातु भानु दन कुशानु । अ-मुति अनुप अनुभम अनुपदी अनुचर अनुराध अनुकूल अनुताप अनुक्रोश अनुजीवी । तन् । अमे-जून भूतन नूपुर। धम्प घान्य स्तन्य शून्य राजन्य कन्या : अप्रे-पस्त न्यास न्यकु न्यश्चित स्पोट. । शाप पुष्प सर्प विष पुप तूप रूप प भूप सूप चाप वा ताप पाप विलाय मच्छप लोलुप अधिप मण्डप मधुप कलाप पादन अघिप.अनेकप अवलेप अन्तरी उपलाप उपजाप । अग्रे-पह पर्ण पशु पवि पशुपति पक्षि पक्षमही पर पति पल पक्ष पमा पनि पत्र पवन परसव उपहास उपक्रोश अपवाद उपकार पयोद पक्कण उपवार उपधान उपवीत उपपनि उपसर्प उपयाम पयोधर उपयाम अपवरक परवा परतत्र अपनप उपताप उपजाप उपचों परेत पंमग आपंगा उपकण्ठ अपविध उपक्रम अपरेश अपज्ञान अपकार परुष अपवारित अपहस्तित पङ्गु पङ्क १३ पन्चर पाशु पाल पेशल पौरोगव पञ्चानन । ,वपा श्रपा प्रपा जपा क्षपा शिशपा अपनपा। अग्रे-पाप पाणि पात्र ATAR पाशा पाली उपाना उपाधि: उपानत् पाताल, पार्थिव पामर अपान पान पादर उरायन पार्वती पाणिग्रह पारिजात पादरक्षण पाशिक्षिक।। , : कपि लिपि द्वीपि कलापि । अप्रे-पिक-पिष्ठ पिशित पिधान पिचुः पिप्पल दिनाक पिशङ्ग पिहित पिनद्ध पिल पिण्ड......... वापी काश्यी । अप्रे-पीन पोश पोत पोर पोर आपोड। ८काक० ·५८ अमरचन्द्रयतिकृता- [ प्रतानः ३- . . निप्र वा । अग्रे-पुनाग पुस्कर पुष्प पुर पुरा पुट पुग्न पुरी पर पूत पूज पूज्य अपुप : पून पुनः पुरुष पूजि पूजित पश्रित पूांपुः । वन विप्रसिप पुरम कम्प। अग्रे--प्रहर प्रदीप मोरा प्रस्य प्रस्तर प्रताति সয়াবিন সাসল মা মা সরান দুধছ যা সাত গম্বা গান प्रजा प्रकार प्रपा प्रमदा प्रति प्रमुख प्रभूत प्रांशु प्रपच प्रकोष्ठ प्रच्छद प्राज्ञ प्रवीण प्राकृत प्राघुणक प्रार्थना प्रेत प्रवर प्रकाम प्रकर प्रभावती प्रिय प्रधान प्रामृत प्रयोधिक प्रधि प्रस्थान प्रधन प्रास प्रबह प्रकट प्रचार प्रतिलोम प्रसम प्रतारण । शिव भय देव दाव हाय जीव स्तव पाव पीव माशीव क्षीय जय आइय घंव रव व नव पूर्व दानव पाडा केशव वासय विभव ताण्डव पणय शराय मानव पार्थिव पल्लव नरदेव पोरोगय कुशीला पान्धव राजीव गौरव धव । अप्रे-वक यशा चय मवधि वपु व अवनि वरली बलि पल पप सम्पर भम्बा व धपा घसा घर आवली सवा नौकः सवयव दर्दनी . दसश बकोट बदरी बकुल वत्सर वपट ,पहवा अवस्कन्ध अवरोध बदन घलय अवकीर्ण अवढेप अपलक्ष अवसर पर्तुल पराजि वर्धमान समदी बनोपक आवरण । रेवा ग्रीवा जीया दिवा वया । भो-वारी वानां वात्या वात यायु वामा पाद वाजि वाइबाल याहु वास वारि वार वाम वातरोगी बाध वासना वामन यान्धव बालक भावास धाना यालिया वाहिनी वासिता वागुरा वारण दानीर वाइब आयाल । भवि कवि रवि पदि मेधावि मायादि । अमे--विन विश्व वि विधु विस्ता विधि भवि बिन्दु विस वितर्क विटङ्क विदेह बिगान विधुध विशास्त्र विकल्प विधाय वियोग विश्वास विपरीत विसर विपक्ष विण्ड विकल विदग्ध विरोधि विवाह विमीत विवर विभ्रम अविरत विशाल विनोद विक्रम विरह विहार विकट विदुर विधिकित्सा विवरण विरोचन विनायक विचक्षण वितरण विकर्तन विशारद । मोवी पदवी भटवी देवी। अप्रे--वीर बीज बोरी वीरम् । सम्वु काम्बु अलावू जम्बु । अग्रे--बुध चुस । ट्रव्य मध्य गव्य हव्य तीव्र ऋव्य सञ्य सुगम्य शाव्य । अप्रे-क्या न मात ग्रज व्याल व्याधि प्रती ध्याघ्र व्योम व्याहर व्याकुल मतति व्यसन व्यन्जन वान्ता आवेश येग पेदी वेश वेष्टित विश वेवासन वैधवा वैतारिक वैकटिक वैरोचन । दम्म निभ आरम्भ शुभ दिम्भ आलम्भ बम लोलभ करम काम्म वृषभ कलम शलम उपालम्म नमः | अप्रे-मत्र मर माम भय भर भव्य इम उमय मात भक्षण भवन भामरण भासित मविक भयानक भोजन भोगि सम्म भैरव मणि भेद । प्रोमा सभा रम्भा विमा प्रभा जम्मा प्रतिमा । भने--भाजन भानु माषा भायां भामिनी भारवी भारत भावुक । मामि कृम्मि उरमि। अप्रै--मिरल मिशु भिशा भिदा अभिधा अभिज्ञा अभिजाति अभिभव अभिनय अभिप्राय अभिवादन । वलमी अतिभो। अग्रे--मीम भीरू भीत आभीर । - 1 ·तबका ! काव्यकल्पलतावृत्तिः । ५९ विभु प्रभु शम्भु । अप्रे-भुज भुजा भुवन भुजङ्गम ।। 'अतिभु प्रतिभु साभु भू । म भुत भूमि भरि भूत भूत. स्वन शुध्र अन वन लभ्य । अग्रे-मभ्यास भ्रान्ति प्रकृटि ध्रुटि भ्रमि भ्रम भ्रमर। . . .. . -- . : काम सोम धुम वाम लोम नाम हेम द्रुम ग्राम सोम दाम पद्म अधम क्षम रोम सौम महिम सम स्तोम धाम सम युग्म भीम क्षाम स्याम आदिम आधाम मध्यम विपम कलम जम्याम राम अर्यम प्लवङ्गम भुननम तुफम । अग्रे--मस्तु मति मख मना मल महा मद मयुः मरु अमा मोक्ष मेह मेधा मौलि मांसादी मेखला मोहन मोदन मेघ मण्डनं मल महगु महानिशा महानस महाबल महासेन महायज मलयज मदन मनुज मरसा महिला ससूर मामय मरण मकर मधुर महा मन्द मन्द्र ममीर मन्दार मण्डल मन्दुरा । यामा रामा यामा क्षमा रमा उमा सीमा । अग्रे--मानस माया मालामाल माक्षिक मालिक मारण मानव मार्जन मार्ग मारत मातलि मार्तण्ड अमात्य । तिमि कामि स्वामि भूमि । अग्रे--मित्र आमिप मित्र । तमी दामी । अप्रे-मीन मीमांसा । घम् । अग्रे-मूक मुद मूल | भय रय लय प्रिय इय काग तोय चय नय हृद्य अक्षाय आलय आम्नाय भामय आनाय अगलीम उत्तरीय अन्तराय वलय विलय विषय कुलाय गाङ्गेय समुदय । अग्रे-यम यक्ष यति यज्ञ यशः यज्वा आयत अयः । - वयः, पयः । अग्रे-योग योघ योनि आयोधन । .दया जाया माया सगया । अग्रे-यादा यात्रा यान याग याम आयाम याचक । मायु मयु वायु मायु शुभंयु भइयु । अग्रे-युग युगल युव आयुध युगन्धर । 18र पुर अमर असर अधा हर नर स्मर घर चार कर तुर पर वीर सूर नीर तीर भाभीर गम्भीर आहार द्वार क्षार कर धीर वर जार दूर हार वैर शरदार वीर सारे अक्षर.अन्ता दर अम्बर स्थिा गर पूर आधार घार वार अधीर गौर आधार बन्धुर कंडार पाण्डुर अनादर सत्वर इन्दर रुचिर मधुर उत्कर विसर कुलीर मकूपार सुपार शिशिर रुधिर बधिर शवा वटार कोटीर शेसा अलार कूपर अधर बदर कुटीर मुहर मुखर नखा समर सर भनुवर वत्सर यर मन्थर दासेर उदार हतर पीवर चता र नगर भ्रमर सिन्धुर कुमार कान्तार आकार कन्दर मर्मर तिमिर वामर अहार किन्नर ममीर कोविदार कर्णिकार हयमार कावीर चकोर वैवानर पयोधर शव दामोदर प्रतीहार सुगन्धर लिपिकर मणिकर पातवार नालिकेर । अप्रै रवि रति रश्मि रक्षा रक्ष रख स्ख स्य. रसा क रस उरण स्मश्री रचित रहित रक्षित आरक्ष आरनाल आरभट रम्मा रह रह रन्ध्र आरम्भ । मुद्रा आ धारा तारा धरा कोरा पुरा धुस धरा धारा शिरोधरा । अग्रेज राग रागमा सकारानि माराम राशि राजी राव राक्षस आराधन आरालिक राजीव ·अमरचन्द्रयतिकता { प्रवान ३- गाजयामा भारानिक।।.. मी हारिपारि परि भरिकी गिरिभरि तयारि गरि । .. 'रिषु अरिन सिरि भारी धारी तरी पुरी दरी व कारी पदरी करी सुन्दरी नागरी 'गोदावरी'। अग्रे-रोति। हे धारं कार मोह यह पर तह मे मगुरु पाराम पन्दार । मोरपि रजा रकत चिर रूपा रूप रुक्ष । नाउर अनोपा रोम रोग मानो समाश। 'कल मूल पूल पल तल दल वल हल म मोर कोल गण्ड सूल शाल उपस किल खिल अतलं नाल माल स्थान माल दिल खुल सोल आमल कुन शील याल पिण्डाल सुण्ड मुण्ड चेल अशल मापीठ फल तिल विल एण्ड व्याल जल फूस जाल शाकुन स्पलं आयाल बर्तुङ गल ३२द कराल शवक मल कपिट पिङ्गल श्यामल पटल पाटल घयल लगुड बाल साल यमत माल सपल बाल तरल पद्दल पेशल মনসুত হাত নামেল ফাত না ঘাটাস্থ থুবন্ত কারুক জুলতি বা मूकल निकाल सरल जड्याल कुशल यरसाल छगल मिशाल' मार्तण मण्डन मल वलकल पिचुल कृमाण्ड कावाल आखाडल अनाविल आलवाल महायज्ञ । अलक्ष लता लक्ष्म सटा अलस लगु ला अण्ड अल मालय मालम्प मालबाल लक्ष लिलार लहरी ललाटिका मणिमा. लोह लोल लोहित खेशा लेखा सम्पदा मार लाल दम्बर सातम्भ । वेला शाला शिला लीला कोलाहाला लासा झाला कीडा पोन मासा मुसा चहा हेला दोला पासला कृष्णला यारला यरला भवता महिला निकला । भने-- लाक्ष लाज लाला ला ला ला आलात आलान अलापू लाल लास्प। पालि मोलि केलि बलि कलि मलि पण्डि आलिशालि फालि दुलि भोलि महाशलि अग्रे-लिपि लिवि मलि अलिक शालि लिपिकर लिक्ष हिम्म। '.. 'पाली धूलो नीली स्याली वही भावली पठी स्थली पली फली लो पुरली पत्रपाली पत्रपक्षो मांगपड़ी। अप्रै-लोला लोन। • कलमडल कडू। मप्रे-लून लूना । '. दा कुश वंश केस पाश खश नाश देश मनिश भावेश अधीश व देश कश मालिश कलश पलाश गिरिश ओषधीश परश । अग्रेशर शखिका शी দুখী মাৰ সকাল দা হায় হায় হায়াৰ হলে দল হার বাকি স্ব দাঙ্গ ধাত र शैल शोभा अन अश्रु वमश्च श्रम् ।। विश्व प्रश्न । अप्रै-धान्त श्नोत्र अब २ः श्रुति अधुशुम श्वेत दशा निशा भाशा महानिशा । अग्रे-शारद शालि शान्त आशा शाल शाखा शाप शात शालीन। शशि शि अप्रै-शि शिगि शिक्षा शिति सिट शिखण्ड शिरोधरा । । - ·-तिबका ] • काव्यकल्पलताकृतिः। ६१ काशी माशोः । अप्रे-शील शीका शीतल शीत । आशु शिशु पशु परशु । भरे-शुक गुम शुचि शुम्न अंशुक शुल सूद शूकर शुक्ल । विप तुप सप मिप मामिप महिय पुरुष । मने-पदास्य । हास मास घास दास वस वत्स मावास अलस प्राप्त अंस मांस रस बिस प्रास विधास समास सास मानस तापस लालस पायस सारस विलास राक्षस मन्धतमस कालायस करईस धनरस तामरस । अग्रे-समा सती सव्य सद्यः असकृत् सम सहा सर सस्य सखी सखि सख्य सल भासन सकल सत्वर सतत समान सघन सदन सजिन सनाभि सगोत्र सपिप समास समूह समुद्र सत्तम सनोद सदेवा समुद्र सभा. जन सहृदय सगर्भ सास सन्तत सन्देह संहति सन्दोह सहपाम संयम सन्दान सहकुल संग साश्रम सम्म सन्धान सन्धा सन्धि सेतु, सैकत सेना सेवक सौवीर 'सोपान सोमः। नासा हंसा कासा रसा । अप्रे-सार्ध सानु सादि साल साधु साध्वस सारण सारस साकल्य सारसन ।: असि । अमे-सित असिपुत्री असिधेनु सिन्धु सिन्दूर सिंहासन । दासी सारसी सरसी । अपे-पीर सोधु सीमन्त । - । तपस्वि स्व । अग्रे-स्वा स्वर्ण स्वच्छन्द स्वामि स्वान्त सूत्र स्तृत सूद सा सरि सूपकार । सस्य दुस्थ मस्यि कायस्थ । अग्रे-स्थाल स्याली स्थली स्थपुट स्थाति स्थापक स्थाम स्थान स्थम स्थैर्य । अगस्त्य अगस्ति अवध्वस्त ध्यस्त ग्रस्त समस्त वस्तु अग्रे-स्तोत्र स्तुति स्तव स्तन्य स्तबक.मास्तरण स्तन स्तोम स्तोक स्तम्बकरि । शस्त्र अम्र वत्रा अग्रे-अस्त्री। अजन्न अन अन्त्रि भन्नु । भग्रे-अन्न । लास्य वयस्य हास्य आस्य सप्य रहस्य । अप्रेस्मा स्मरण भास्य । वह विमावठ । अमे--सा पहन इस सधी हरा सात Bा समनः सुवर्ण उपर्ण इन्दरी सदर्शन। कुह ह लेह सिंह रहा वाह देह पाह आरोह सन्नाह कलह विरह कटाइ वराह पर गन्यवा गजारोह समारोह । भने-इरहरि हय हन्य हस्त हल इसित आहव हयमार रहा रहः अहः मयुः ईस अहधार हन्त हन्तृ हेला हेति हेलि हेतु हम हेरिक होम । गुहा विदेहा ईहा स्पृहा । अग्रे-माहार झाला हारि हार हांस हास्य हारिद्र । बोहि वहि पाहि दाहि। अप्रै-हिष्ण हिंसा हिम हित महित महि आहित हिमानी हिगुला मही वाही। अप्रे-हीन दीनवादी। राहु बाहु बहु । अप्रे-हुत दुइ आहुत - ।

·६२ • अमरचन्द्रयतिकृता- (प्रतान ३- गुह्य वाझ । भग्रे-बस्तनात সৗম্ন অং আহৰ ঘ চ ক ম গাছ ফ ম ক বিয়ে काक्ष लक्ष | अगे-य क्षमा धम क्षेत्र अक्ष अक्षर उस क्षण सक्षा रक्षा द्राक्षा साक्षा भाकाक्षा । अग्रे-शार शाम क्षान्त क्षालित । पक्षि कुक्षि मक्षि माक्षि । मगे-क्षिति अक्षि क्षीर क्षीय । रक्ष गक्ष । अग्रे-क्षोद शोभित । भिभु म चयु तानु । प्र-शुप्रक्षुधा शुर प्रभुप प-म - राय- ममीमा । एव पक्षनकमाइन्योऽपि ज्ञेय । अथ स्वादियादाम अनिरुद्ध अनिल अहोरान अपवर्ग अमृत अवनी मोक अतिधि अगुरु मदर अजित अनवरत आकुल आमिप यति मामय आपेक झालाप आहार मावाल आकार - आलोक इन्धन हन्दु इदी इन्द्रावरन । ईश ईक्षण। उपाय उद्धत उदन्त उपचन रद्वार उदार उत्ताल दा इदधि उत्पल उत्कर उल उत्तम उदाउदित उत्कप पल उस्मास ऊनकर हा 'पुक एकान्त । ऐरावण रावत। अाज भाविक्षेप अम्वर महगुर भकुश महगुलि कायक अशु मनि अन अगर मनन्ता मधुपाली अन्तर ।। इति श्रोजिनदत्त पसिद्धिपताने कृतीये क्रेप-युत्पादन नाम प्रथम स्सक || ·- स्तबकः २] काव्यकल्पलतावृत्तिः। कहो गौरवश्यकपदेने ये केऽपि सम्पदायां भवन्ति, ते सर्वेऽप्येवं वयंन्त । वर्णादीनां सहमहो ययो- सत्कोणवृत्तलघुलम्बपुराणनव्य- चक्रान्तदूरचलनिश्चलढासुगग्धाः । सुमोस्तीवपृथुसङ्कटनिस्ससार- स्थानमभासरसनीरसयाममाः स्यु ॥ १९ ॥ प्रभातपीतादिको वर्ग: । सत्कोणत्तलधुलाम्दादिशकारः । स्थानशब्देन स्वर्गाssकाशभूपातालपर्वतनदीवनप्रतिक माधारः । सनिश्वमादिका किया । पुराण नव्य अन्तर-दूर-दुर्गन्ध सुगन्ध निःसार-ससार-सरस नीरसादिभिराधेपाइपः । अमापांच वर्णादीनां नामानि पूर्वोतोपरीत्या सरपाणि क्रियन्ते । पूर्व मवेतवर्ण- शब्दा यथा- गौरी भूतकलाशाली परमश्वेतताइतिः । सपीवरसितोलासाः पाशुनासितादयः । आदिदादादन्येऽपि यथा-अधिकगौरचितस्थितिः, मुराष्ट्रयत् । नियंगौररिता- टोव वित्, भृङ्गवत् । पुरो गौरसाटोपनी तरुणीवत् । विश्वेतत्वमनोहरो, योगिवत् । स्पष्टी श्वेतश्चिय विधत् , भानुवत् । लोलुपश्वेतवैभवः, पशुपालबत् ॥ एवं वर्णादिनामालेपशब्दाः, सरगुणपदाइलेपशब्दाश्च बहवो मत्कृत काव्य कल्पलतापरिमले श्लेषशब्दसमुच्चयात् ज्ञेयाः । सगुणरादा यथा- भदो चन्द्रकसलक्ष्मीनसारश्रियं वहन् । सदा नवहभागोभी विभाग्ये राजतश्रियम् । एवं सर्वत्र गुण शब्दाः सहागुणशब्दाश्च छेपाः । इति श्वेतवर्ण:। अधिकारुण्यसंशोभी स्फुरन्माजिष्टवैभवः । सदा विराजताननीबहुलोहितवैभवः ॥ विद्रुमप्रवाञ्चायः प्रवालस्थितिपैशलः ।। अशोकश्रीमनोहारो बाघुजीवनमा इति रक्तपः। अधिनियं विकलारक्तिमतः । रङ्गारियङ्गालनासङ्गी मधुपीतश्रियं वहन् ।' जातरूपनिय विधायरागनी विराजितः। कर्णिकारचितच्छायस्तरणिस्थितिमास ॥ इति पीतवर्णः। भसितत्वमनोहारी कुश्यामलवान्वितः। " स्वमावनीलसलक्ष्मीः सदा रामोदितद्युतिः । कैशवामोदितच्यायो नदीनधोमनोहरः ।। मन्धकाराविरोशिशुविधवलयस्थितिम् । इति श्यामवर्णः । - ·६४ [मतानः ३- अमरचन्द्रपतिकता. मधुमासाटोप: सदा शबरसदपतिः । विभात्यधिकयोतनीरासमामितवैमः ॥ इति धूमरवर्ण । । 1 अपाऽऽधारशम्दा:- स्यनस्थितिरोचिन्शु स्वर्गलाभकास्थितिः । तदा दिदि हितोलासः सरावासनयाऽन्दितः । इति स्वाधार सव्योमसङ्ग विद्योती सत्रमोगानस्थितिः । समान्तस्थितिरोसिष्णुः सदाकाशकृतस्थितिः । इति व्योमाधारः। स्वयं भूस्थितिविघ्राजिसम्पन्नवस्थास्थितिः । एफुरसरित्रिकास्थान: स्फुरद्वारकसस्थितिः ॥ इति भूम्याधारः | । वडवामुखरोचिष्णुः सदा पातालबैमवः । स्फुरद्विरसनावासः सदा बलिगृहस्थितिः । इति पात्तालाधारः . गिरिस्थितिमनोहारी कुदौलामोगमाएरः । प्रतिभूधरसम्भः पर्वतस्थितिमुहरुन् । इसि दौलापार । सीकाननरोचिष्णुः कान्तारचितवैभवः । अधिकासारसारश्रीविधुनीतधियं वहन् । इति घनसरोनाधारः । स्वर्ण स्थितिमनोहारी सदा नीरोचितस्थितिः । सजलक्षणविद्योती सदम्भस्थितिपेशलः ॥ इति जलापारः । सम्पमनि स्यायी सदनस्थितिभासितः। सझनः स्थितिमुद्विशत् शुशोभिनित्ये स्थितः ॥ इति गृहाधा मथाश्कारशब्दाः- सवृत्ताभोगसंशोभी सर्वदारालास्थितिः । टरस्थितिविद्योती मधिकं प्रांशुवैमवः ॥ अमिमद्वैमवोदासी वक्राङ्गास्थितियोमितः 1 सदैव तनुताभोगो नितान्तमणिमधुतिः । सदा तीववतारोपो निशितारोचितस्थितिः पृपस्थितिमनोहारों स्फुरदिपुलकास्थितिः ।

·स्तबकः २] काव्यकल्पलतावृतिः। । . प महो वामनतातोपः सदाऽसर्वतमस्धितिः ।' समहासयोल्लासः सम्मास्थितिमुहहन् । तरस्त्वरोचितौ भावयद्धतायोचितौ तमः । घर्थस्याकारशब्दानामेते योज्याः पुरो बुधैः ॥ ५० ॥ यथा-स्थूलतरस्थितिः । महत्वरोचितस्थितिः । एदीर्घभावपंहुश्रीः । सूक्ष्मतारो- चितस्थितिः । गुरतमस्थितिः। अप नियाशब्दा:- सदा बटुलसालक्ष्मीस्वैस्तालताऽन्धितः । भवलस्थितिविद्योती सदा स्थिरचितपतिः ।। प्रकाशयन् सदाध्वानमु कलकलान्वित । साक्षाद्विपाटनाटोपः सत्वरोचितवैभवः । असौ पवित्रसलामीः समपावनवैभवः । अल लानपद विभ्रनितान्तमलिनस्थितिः । उपक स्थिति विनत सनीडस्थितिपेशलः । सन्निपानस्थिविधेटो विरुष्टश्रियं वहन् । भयाज्यादिवानदा-. कीलाभोगगुणासाचूर्णचन्द्रासन्धयः । सहा लिपीना लक्ष्मीलेखारेखाक्षस्वर्णकाः ।। पोवरज्वाल्योद्योगी दुदारेटकासितौ । दारुणस्थितिसत्काष्टाभोगौ धर्मसदाजिनी । कृतिकाकार्तिकेयश्री. इखटीकासित स्थितिः । समोपाधिकपामसभ्यः स्यादयः स्थितिः । परमन्तरसाटोपं बहन रूपष्टान्तरस्थितिम् । सदाविलाशुकोचेलो पेशावासभियोऽम्वरम् । पोतः सदाधिकपा सदासियमाठर । विस्पाजनसालक्ष्मीः शोभितार्थस्थिति वहन् । तान्तवस्थितिमुद्विनन्माधुर्वगुणसंयुतः । लसल्लवणिमप्रौदः स्फुरत्तीवरुचिस्यिति. ॥ मौलिनोवोलिकधूहनुरदका दृक्तालुनासौधवक्त्र- स्कन्धोवा और.स्तनकवनखवाड्मध्यनाभ्यसरेशाः । कक्षारोमाइनिजड्यावलिकटिजयबाङ्गुष्टगुटफाहुलोस्फिग-- गुसको प्रकोष्टारटुकणितलभ्रान्तिकान्तिप्रकाशः। पुरुषादिवर्णनायाङ्गोपाङनामलेपो यया-उचाइमनोहये, नाग्यवत् । साक्षाद- शिकविग्रहो, दैत्यवत् । सुशोभिततश्रियं वान्, नृपवद् । समुसितनपुरभोः श्री. ९का ·- ६६ अमरचन्द्रयतिकृता [.प्रतानः ३- फ्रमवत् । अधिकायस्थितिं बिभ्रत्, शनीवत् 1 कुवास्थितिसंयुतः, कैलासवत् । सुसम्प- नवपरम्पः, नृपयत् । फळेवर श्रियं विधत्, कुमारीवत् ! उत्तमास्थिति विभ्रत् , जैन मुभिवत् । अधिकशश्रियं वहन् , मन्त्रिवत् । कुन्तलसति, समटवत् । सदावाल मनोरमः, वृक्षवत्। घेणीसम्भ्रमसम्मृतो, नदीयत् । सदा तुण्डरक्षणान्वितः; दातृवत् । पृथुप्लास्यमनोहरः, नर्तकीवत्। मुखरोचितवैभवा, कथकवत् । बहुधावदनस्थितिः, सैन्य. वत् । अधिकाननरोचिष्णुः, गिरिवत् । स्फुरत्पृथुललाटीः, भृगुकन्छवत् । अलिका. तिस्थिति वहन् , पद्मवत् । प्रतिभालासितस्थितिः, कविवत् । उःश्रवास्थिति विझत्, इन्द्रवत् । अधिकारियति विघ्रत्, दरिद्रवत् । बहन वैश्रवणस्थितिम् , फैलासपत् । विश्वेक्षणस्थिति बिभ्रत्, परिवत् । नेपाभोगमाउरो, धनियत् । नयनोदितवैभवः, मुनिवत् । स्पष्ट यस्थिति वइन् , सरोवस्यन् । सदा लोचनमाछर, मन्तियत् । उलोचनमिततिः, गृहवत् । सुदर्शनमनोरमो, विष्णुवत् । सतारास्थितिपेशलः, चन्द्र वत् । कलयन् नासिकास्थितिम् , पान्यवत् । नस्थितिमनोरमः, समुद्रवत् । सदा. धरमनोरम:, वीवत् । गण्डस्थितिमनोहरी, वनरत् । इनुपमवाऽन्विः, रामवत् । कूर्चकस्थितिपेशलः, विधवत् । उच्चैरदतमासरो, बालवत् । असौ सुदर्शनस्थिति विनत् , समोजिवत् । राजदन्तस्थिति विभत्, राजदारवत् । रसनामोगमार, नारी. मितम्बवत् । घण्टिकास्थितिपेशल;, गजवत् । अधिकन्धरयान्वितो, नृपवत् । सग्रीवो- दितवैमवः, रामवत् । स्कन्धस्थितिमनोहारी, अणिवत् । गलन्छायामनोहारी, कृष्णपक्षचन्द्रवत् । अधिकाठमनोरमः, मन्नवत् । विभुजातिमनोहर, नपवत् । स्फुर. द्वाहोहविविधत, सैन्यनिवेशवत् । समदोर्जितवैभवः, कुम्भिवत् । कक्षास्थितिमनो. हरो, धादिवत् । सभी कफणिवैभवः, पातालवत् । नितान्तमणिबन्धवान्, स्थवत् । करस्थितिमनोहर, नृपवत् । सश्रीकरचितस्थितिः, धनिवत् । करमासितदैमवः, इष्ट- पालवत् । स्पष्टाङ्गुलिस्थिति वहन् , गान्धिकवत् । कामाऽकुशस्थिति बहन् , हस्ति- धत् । सदाधिकरजस्थितिः, सैन्यवत् । नखरस्थितिमार, वकिंवत् । ससम्पनख- चितस्थितिः, प्रासादयत् । प्रहस्सस्थिविपेशलः, रागवत् । नालिकास्थितिइन्दरः, बनवत् । भवनोडलक्षणान्दितः, सत्पुरंपवत् । स्पष्टमुत्सद्पेशलः, सकान्तम्रीवत् । अच्चैरकुसमन्वितो, दुप्फालवत् । प्रौढोरसश्रिय विश्वत्, घटदत् । समस्तनोदिता- भोगो, मुनिवत् । कुवेष्टाभोगभासरः, अधमवत् । दिपयोधरसाटोपः, नृपवत् । सदापि घण्वसंरम्भो, नृपवत् । प्रौढोदर स्थिति वहन, शैलवत् । नाभिभूतस्थिति बहन, भूप यत् । बहन वैकटिकामोगम्, पुरवत् । सर्वदारोहपेशलः, उभगवत । मौसमधन- स्थितिः, नभोवत् । सन्मानुगतवैभवा, धनियत् । सदापिश्चण्डिकामोगः, शम्भुवत् । अपूर्ववरणस्थाना, प्रभवत् । दिपादरचितस्थितिः, भूपवत् । सदावलनश्रिय विभ्रत् भूमिवत् ॥ विषाणपुच्छसास्नामिःशूलाच्छादनचञ्चुभिः। धेगमीकोधयुद्धश्रोमोमतादिभिरुच्यते ॥ ११ ॥ तिर्यग्वर्णताप तदोपाइश्लेपशदा यया-गहरोपवितहिधतिः, स्त्रीवत् ।

·स्तबकः २] काव्यकल्पलतावृत्तिः । - सद्विषाणां नि बहन, सर्ववत् । विधेपु विनाजी, रसितलोहवत् । उच्च श्रिय वहन , वनवत् 1 बोटितस्थितिमुद्रइन्, मुनिक्छ । सदापिच्छविराजितः, विनत् । विपक्षोचितवैभवः, नृपवत् । स्फुपद्विपक्षतिस्थितिः, रणवत् । इत्यादिशब्दा मस्कृत. काध्यकल्पलतापरिमले शेपसमुख्यात शातव्याः ॥ इति श्रीजनदत्त पसिद्धिप्रताने तृतीये सर्ववर्णनस्तबको द्वितीयः । OR अधोद्दिष्टवर्णनम् । वर्षादिनिषिभिन्नस्योद्दिष्टवस्तुद्रयस्थ यत् । अमेदः क्रियते श्लेषात्तस्यादुद्दिश्वर्णनम् ॥ ५२ ॥ विभिन्नवणयाना पड़ भेदाः । यथा-श्वेतश्यामो, बेतरती, श्वेतपीती, रक्तश्यागौ; पीतश्यामो, पीतरक्तो। एषां क्रमेण शब्दा यथा- श्वेतश्यामौ विधुहरिताराधनसारशम्भनागेन्द्राः । अनाऽश्मगर्भरामानन्तार्जुनचन्द्रहाससिंहीजाः ॥ ५३॥ हरेजिष्णोर्चनातिभ्यो गजाः सिन्धुर्मुरारितः । अभ्यो वाहोऽम्युजात् करणाद् यमुना कुम्भितो द्विपः ॥ १४ ॥ कृष्णार्याप्रगतटिनीयावरशन्दाग्रतो परो योऽयः। नोरधनोपलसितसदाहिमकरसिधुवेणिपृथुलाजाः ॥ १५ ॥ शासकरतारकेशसदाकाशव्योमवेशतालाहाः । नीलांशुकाधिकेशाऽरिष्टसदासिचयकालकण्ठाः ॥ १६ ॥ श्वेतश्यामावित्यादि । विधुवैभवमा 1 विधुश्चन्द्रो, वणश्च । हरिधारितर- पुति । हरिशब्देन नन्द्रविष्णू । तारास्फारतराति । ताराशब्देन तारका, नयन. कनीनिका च धनसाररुविस्फाः । कृष्णपक्षे घना मेयास्तसाररुचि तो धन- सारशरदः कपरवानी। शामुशोभामनोहरः । शम्भुशदेन हरिहरी । नागेन्दरुचिर- शायः । नागेन्द्रशब्देन थेपो हस्तीन्द्रश्च । अम्रप्रमामनोहारो । अध्रशब्देन मेयो. जनकच । भरमगर्भसगीशुः । अश्मय शम्देन मरकत, पापाणम 1 सा रामा. अभिरामश्रीः । रामादेन दाशरपिलदेवश्च । अनन्तरुचिरोचिष्णु, । मनातपादन विष्णुलदेवश्च । अर्जुनविपेशल । अर्जुवशब्देन पार्थो धवलवर्णश्च । चन्दास. प्रकाधीः । चन्द्रदासशब्देन खड्ाः, चन्द्रस्य हास' प्रकाध । सिंधीजरविरो- चितः । सिंहीजशब्देन राह: सिंध । होजिष्णोरित्यादि । इरिशमात् जिष्णुशदात् धनवाचक्रशम्दे योन्धिवाचक- शब्देश्यश्च गजवाचकाः शब्दाः प्रयुज्यन्ते । यथा- हरिकुम्मिनिमज्योतिर्जिष्णुहस्तिनिमप्रभः । मेघदन्तावलच्छाया समुद्रदितिः ॥

·- ६८ अमरचन्द्रयतिकता- [प्रतानः ३- कृष्णवर्गपो हरिजिष्णुशब्दो विष्णुगको । हरिश्च कुम्भी च जिष्णुश्व हस्ती घ तद्वत् इतिः । खेतवर्णपक्षे हरिजिष्णुशब्दाविन्द्रयाचको । ततोहरेः कुम्भी जिष्णो- स्ती ऐसवणस्तद्वद् पतिः । तथा कृष्णवर्णपक्षे मेधाश्च दन्तावलाश, समुद्राय द्विरदा. श्व तहत् पुतिः । तपशे मेघहस्ती, समुद्रहस्ती, ऐरावणः तद्वत पतिः । तथा मुरारिवाचाशदेभ्यः सिन्धुशब्दः प्रयुज्यते । विष्णुसिन्धुसमप्रमः । कृष्णा पक्षे मुरारिश्ध सिन्धुश्च तद्वत् धुतिः । तपक्षे मुरारेः सिन्धुदी गहा तद्वत् युतिः । तपा जलवाचकशब्देभ्यो वाहशदः प्रयुज्यते । जलवाहसमप्रमः 1 कृष्णपक्षे जलबाहो मेघस्तद्वत् धुतिः । चौतपक्षे जलस्य याहस्तद्वद् पुतिः । कृष्णशदादम्बुजवाचिनः वामा प्रयुज्यन्ते । कृष्णाऽम्भोजसमप्रभः । कृष्णपक्षे कृष्णाम्भोज नीलोत्पलम् । तपशे कृगस्य हरेरम्भोज नाभिपुण्डरीकं तद्वत् द्युतिः । यमुनावाचाशदेभ्यस्तपा कुम्भिवाचकवादेभ्यो द्वेपित्रादिनः शब्दाः प्रयुज्यन्ते । यमुनारिसमप्रमः । कुम्भिपिरुचिः सदा । कृष्णपक्षे यमुनाया मरूपा रूपदिनी रुचिर्यस्य, कुम्भिनां वैपिणी रुचिर्यस्य ।तपक्षे यमुनारियलदेवः कुम्भिदेपी सिंह स्तत् पुतिः । कृष्णार्थत्यादि। कृष्णवाचकशब्दात् पुरस्थितनदोवाच शन्देभ्यो परशब्दः प्रयोज्यः । कृष्णकुस्या वाद्युतिः । तपक्षे कृष्णकुल या गड्डा तद्वत् धुतिः । पामपक्षे कृष्णो विष्णु. कुल्यावर: समुद्रः तद्वत् घुतिः । मोरदद्युतिभासरः । नोदो मेघस्त- दत् । पजे निश्चिता रदस्त दन्तवत् पुतिः । धनोपलसितश्रोः । धनवत् मेघवत् उप- ससिता भो । पक्षे धनोपलः करकस्तद्वत्सिता शुधा श्री. । सदाहिमकरयुतिः । हिमरश्चन्द्रस्तद्वत् । पक्षे अहिः सपों मकरश्च । सिन्धुपेणिधियं वहन् । सिन्धुनंदी तस्या. वेगि: प्रवाहस्तद्वत् । पक्षे सिन्धुः समुद्रो वेणिः केशपाशबन्धः तद्वत् । पृथु. लाजसमधुतिः । पृथुलानात् कान्तिः। पक्षे एथुला मजसमा विष्णुसमा । शत करेत्यादि । युक्त शह काश्रिया । शङ्खस्य करा: किरणानि । पक्षे शख करो विष्णुः तारकेशच्छविः । तारकेशचन्द्रस्तत् । पो तारा दोसा फेशवत् छविः । सदा काशनी।। सद्विपमाना भाकासरत् । पक्षे सदा काशवत् । व्योमकेशछविः । व्योम च केशाश्व तहत् । पक्षे व्योमकेश. शिवस्तद्वत् । ताललक्ष्मश्रीः । ताल लक्ष्म च तद्वत् । पक्षे ताललक्ष्मा बलदेवः । नीलांऽशुकधीः । नीलानाम् अंशुकानां किरणानां श्रीः । पक्षे नीलांऽशुको बलदेवस्तद्वत् । अधिकेशन्छायः ! अधि सामस्त्येन पेशवत् । पक्षे अधिकम् शिवत् । अरिटरुविः । भरिशब्देन तक्रकाको । था- अरिष्टो लशुने निम्ये पेनेऽल्पे फहूकाकयोः । अरिष्ट सूत्यगारे तचिन्हे तने शुभेशुभे॥ सदासिवयरोचिष्णुः 1 सिवर्थ वच्च तहत् । पत्रे भप्तिवयः सङ्गणिः । कलकण्ठ- पुतिः । कलकण्ठः पिको, ईसच । यया- कलकण्टः पिक पारावते इसे फलस्वनौ । लोकोत्तीर्णाः सदाः । वहन कलभवष्टायाम् । सदाधिकेवावच्यायः । । . ।

·स्तबका ३]. काव्यकल्पलत्तावृत्तिः। कारातिदीधितिः । अनेकणयसच्छायः । वपुर्महोदधिच्छायं वहन् । स्पष्टांशुश्रिय विनत् । चौताम्बरनियं श्रयन् । स्फटिकान्तश्रियं विभ्रत् । स्फटिकावलसालक्ष्मीः । एफटी सपः । पुरो गजलसलक्ष्मीः । अलमुक्तान्तदीधितिः । जलं च मुक्ताश्च तद. दन्ते दीधितिर्यस्य । पक्षे जलमुक् मेघः तद्वत्तान्ता । अवश्यायश्रियं वहन् । सैन्धव- धुतिवियोती । कलितो माधवश्रिया । शोभते वराहरोचितष्ठाया यन्मूर्तिः । वृषा.' कपिधतियोती । वृषाकपिशब्देन कृष्णशियो । रक्तश्वेतो हरिशुचिपुष्करशतपत्रसूर्यकान्ताऽजाः ।। नयहंसमहापमा सोदरा: कमलकोलाले ॥ ५७ ॥ सदत्नानि भानुभ्यो यन्हिरत्नरदांशुकैः । जलेभ्यो जन्मशोभाभिः सरोजकुमुदारिभिः ॥ ५८ ॥ वृपाकविप्रभाशोभी सूर्योपलसितयुतिः। . सोमप्रभातरधीः सुधातुलसितद्युतिः ।। ५ ।। रक्तेत्यादि । हरिवैभवमासरः । हरिशब्देन रविचन्द्रौ । शुचिशोमाविभूषितः । शुचिशब्देन शुभ्रवर्णी यहिश्य । यथा- शुचिः शुद्ध सितेऽनले । ग्रीष्मापाढानुपइतेयूपयांशुद्धमन्त्रिणि । दारे-इत्यनेकार्थः। पुफरद्युतिरोचिराः । पुरकराब्देन जलकमले । शतपत्र प्रभांशोभी । शतपत्र; शब्देन हंसकमले। सूर्यवाचकशब्देभ्यः कान्तशब्दः प्रयुज्यते । भानुकान्तततयुतिः । रक्तपक्षे मानु. वत्कान्ता रुचिर्यस्य ! वेतपक्षे भानुकान्तः सूर्यकान्तस्तद्रुचिः । अन्जकान्तिमनो. धारि । अब्जशदेन चन्द्रकमले | नवईससमद्युतिः' । नवहंसशब्देन बालार्कबाल- हंसी । महापांशुकद्युतिः। महाप च नागश्च अंशुक वस्त्रं श्वेतपक्षे । रक्तपक्षे कमल- किरणाः । असोदरदीधितिः । अशब्देन स्फटिकाऽऽदित्यौ । कमलच्छविभाउ । कमलादेन जलपङ्कजे । 'कोलालच्छविभासुर । कोलालादेन रुधिरजले ।। राहदानानीत्यादि । भानुवाचकवान्देभ्यः सदानकदाः रक्तवाचकशब्दाच 'प्रयुज्यन्ते । रविमित्रप्रभाशोमो । श्वेतपक्षे रविमिन्नं चन्द्रः । रक्तपक्षे वेमित्ररूपा प्रभा। भानुरत्ननिभयुतिः । श्वेतपक्षे भानुरस्नं सूर्यकान्तः । रक्तपक्षे रविमणि । बाङ्गिवाचकादेभ्यो रस्नवाचकशब्दाः प्रयुज्यन्ते । दहिरत्नोपमतिः । रक्तपः पक्षिश्वरत्नं च तत् । रवाचकशोभ्योऽशुकदाचिन: शशः प्रयुज्यन्ते । राशुकातियोती । भवेत. पक्षे रदाश्च अंशकानि च तद्वत् शुतिः । रक्तपक्षे दांशुको तत् ।। । जलवाचकशब्देभ्यो जन्मशोमावाचकाः शब्दाः प्रयुज्यन्ते । युक्तो जलजशोमया । श्वेतपक्षे जलजाता शोमा । उक्तपक्षे जल कमई तहत् । सरोजवाचकशब्देभ्यः कुमुदवाचकशब्द-पानीवाचकशब्दाः प्रयुज्यन्ते । सोजा. . .

·.७० 'अमरचन्द्रयतिकृता- -- + वसिता॥ रिसमप्रमः । रकपड़े सरोजानाम् गरिरूपा स्पद्धिनी प्रमा यस्य । श्वेतपक्षे सरोजारि- अन्द्रस्तत्समा । कुमुदारियुतिधोती। श्वेतपत्रे कुमुदानामरिरूपा स्पर्दिनी चूतियाँ तया द्योती । रकपो कुमुदारिरादित्यस्तद्वत् चुतिः । धुपेत्यादि । वृषाकपिप्रमाशोभी । वृपाकपिशन्दैन शिवानलो। सूर्योपलसित- पुतिः । सूर्यवदुपलसिता । पक्षे सूर्योपल: सूर्यकान्तस्तद्वत् सिताः शुभ्राः । सोमप्रभा- तरगयो । सोमः प्रशस्योदयः प्रभातस्य रतस्तद्वत् । पक्षे सोमश्चन्दः तस्य प्रभातरङ्गः कान्तिवीची सत् । पातुलसितद्युतिः । भावदतुला सिता शुना । पक्षे धातु- पोतचेती गौरद्विजराजकपर्दवन्द्रहंसाऽकाः। शम्भुमहारजतार्जुनहरिहमाऽष्टापदानि कलौतम् ॥ ६ ॥ हरिगोपत्योस्तादयः कान्तो रायतश्च बान्धवास्तेभ्यः । घाममहानगदेवागिरयो विश्वेऽपि नाकिनोऽपि स्युः ॥ ११ ॥ उधरजतान्तश्रीविधौ पर्यापमा वहन् । मुशोभितारकूटधीः स्वर्णस्तोमसितयुतिः ॥ १२ ॥ मध्युतिमनोहारी शशकान्तिमनोरमः । दहनोपलसत्कान्ति यच्छविसम्भ्रमः ॥ ३ ॥ पीतेत्यादि । गौरपुतिमनोहारी । गोरसादेन अंतर्गते । द्विजराजप्रभाशोभी। द्विजराजरादेन चन्द्रगरौ । कपर्दातिविद्योती। कपदंशब्देन वराटकधूर्जटिजटा- जुटौं । चन्द्रपतिमनोहरः । चन्द्रशव्देन शशी सुवर्ण च । हंसमोमाप्रशस्पधीः । हसशब्देन रविवार। अलक्ष्मीमनोहरः । म शब्देन स्फटिकादित्यो । शम्भु. सोमामनोहारी। शाम्मुशरेन शिवनलागो । महारजतदोधितिः । पीतपो महा. राजतं सब सत् । वेव महतो रजतवत् रूप्यहोधितिर्यस्य । भर्जुनप्रमया गोभी। पार्जुनराम्देन सुगारतो। रिपमामनोहारी। हरिशदेव पन्नः पिगलपणश्च । हेम. स्तोमप्रभः सोमः । पोतो हेमस्तीम: Kalan मिका हिमाशिः । अटा. पदपमास्पष्टः । अष्टापदशन सुर्गिशरमो। कयौतयुतिः । कलधौतशग्देन स्थ्यप्रवणे । हरिगोपस्पोरिस्यादि । हरिगोपतिशम्दाभ्यां पुरतस्ताक्ष्यशब्दः प्रपुरयते । यथा- हरिताप्रमाशोमी। पोतपो हरिमांनुप्तायो गास्ववत् । तर हरिन्द्रस्य सायोऽध उच्चप्रवास्तात् । सदागोपतितास्ययोः । पोतरी गोपविमानुस्ताक्ष्यों गत वरशे गौरविरिग्दस्तस्प ताक्ष्योऽस्तर युतिः । रसियाम्पः कान्टगदः प्रयुज्यते । रविकान्तपुत्रियोती। पीतपणे रविकान्ता पुतिः । मा रविकान्तः सूडान्तस्तर पतिः । तयोरविवादमी गन्धवः सम्यः प्रयुज्यन्ते । रविवान्यादीधितिः । पीपारादीभितिस्प । तर रविनधरबन्दस्तस्त् पतिः। : वामगास महारादप्या पता भी देशमदम्नस्य पुरतो गिरिदिनः समाः - ·स्तबकः ३] काव्यकल्पलतावृत्तिः। ७१ । प्रयुज्यन्ते । वामदेवगिरिच्छायः । पीउपके वामः प्रधानो देवगिरिमस्तवा वेतपक्षे धामदेव शिवस्तस्य गिरिस्तइत् । महादेवगिरिधतिः । महाश्चासौ देवगिरिस्तद्वत् । तपक्षे महादेवः शिवस्तस्य गिरिः कैलासस्तद्वत् । नया विश्वपिनाकिशब्दगिरिवाचकाः शब्दाः प्रयुज्यन्ते । विश्वपिनाकिशैल. श्रीः । श्वेतपक्षे विशे जगति पिनाकिशै लासत्तात् । पीतप विश्वेऽपि स्वपिनाकिलो मेरुस्तहत् । उच्चरित्यादि । रजतषम्यवदन्ते श्रीः । पले अजो ब्रह्मा तद्वत्त्यन्ता श्रीः । विधौ चन्द्र प्राणि च । तार रूप्यं तस्य कृः । परे सशोभितारगुटबद्रीविवत श्रीः । स्वणे सवर्णम् । पक्षे राष्ट्र अर्णो जलम् । मधु इत्यादि । मधु क्षौ दुग्धञ्च । शङ्कः कम्बः । पक्षे शवो नागः । दाना. दुपलसन्ती । पक्षे नोपल: सूर्यकान्तस्तात् । गाय सुवर्णम् । पक्षे गडाच्यविः ।। रक्तमयामी पुष्करहरिविद्रुमनागरणकमलकुजाः । उत्पलधनञ्जयवृषाकपिप्रवालानि पङ्कजच्छाया ॥६॥ कृष्णाद्रतानि गुजातः प्रानं सिन्दूरभूषणैः । द्विषस्तमीसिताजेभ्यः पशिनीभ्यो दलानि व ॥६५॥ कमलाधिष्पोशौ सुरागाहितसूर्यः । रनाकरवरश्रीकः सदाधिकमलद्युतिः ।। ६६ ।। सदासिन्दूरमुज्झता कालेपत्यं पहन रुचा। स्फुटकामाऽङ्कुशच्चायां फलयनलिनधियम् ।। ६७ ॥ स्फुटशोमनताम्रधीचिंदूरमणिदीधितिः । वराहस्वामिधामनीः सम्पन्नखविभाभरः ॥ ६॥ रक्त्यादि । पुष्कर पतिसन्दरः । पुष्करशब्देन पद्माकाशौ । इरिशब्देन रवि: विष्णू । विदुर्म प्रवाल विशिष्टो द्रुमश्च । नागरश्रिया युतः । नागरहो नारिफळ तत् । पो नागः सस्तवतरणः प्रभा । कमळं सोरहम् । प को यमस्तया मलाच । कुजशब्देन मङ्गलवृक्षौ । उत्पलं नीलाम्बुजम् । पक्षे उसष्टपलवत् । ঘামান বাবলা। কবিগন ফুলাপ্পী। वृषाकपिलदेव शिवप्रनो छ। प्रवासदन प्रकृटकेसा विद्मश्च । पज कमर, पढे जावा हापा च । कृष्णेत्यादि । कृष्णशम्बादत्नवाचकाः पादाः प्रयुज्यन्ते । इप्परन वैद्यादि । फोकृष्णान कौस्तुमः । गुभावाचकशब्देभ्यः प्राप्रशमा प्रयुज्यते । गुजामाः । एपले गुजावरप्रायः प्रधानः । कृष्णपक्षे गुजापाः प्रामन् अंग्रं तद्वत् । सिन्दापाकशनेभ्यः भूपणवाचकाः शश्नाः प्रयुश्यन्ते । सिन्दूरस्य भूपर्ण तात् । हष्णपक्षे सिमरभूषणा मा समोवाचकादेभ्यस्तयाऽसिताम्जवादमादन्यो विवाधवाः समाः प्रयु. . .

·- .. ७२ .अमरचन्द्रयतिकृता [प्रतानः ३- ज्यन्ते,1 तमोपित्रमा । तमसो पिरूपा स्पदिनी प्रभा। पक्षे तमोद्वेषी रवि. स्तहत् । भोलाम्भोजरिपुप्रभः । नीलाम्भोजस्य रिपुरूपा प्रभा.यस्य । पदे नीला. म्भोजरिपुः सूर्यस्तद्वत् । पमिनीवाचकशब्देभ्यो दलवाचकाः शब्दाः प्रयुज्यन्ते । पद्मिनीदलम् । पगिनी. उदल्या दुलं तहत् । पक्षे पद्मिनीदलं पुष्पम् । कमरेत्यादि । कमलाधिपपोशशब्दाभ्यां विष्णुरकी। पुराणामगो मेरस्ता- दाहितीः । पके घरा मदिरा तदाहितश्रीः । सूर्योत्पना पुतिः । परे सूर्यसू: शनि- स्तत् । स्नानासाकरस्तदूत । एक्षे रत्नाकरोऽम्बुधिः । भधि कमलबत् । पक्षे अधिको मलरत् । सदेत्यादि । भसि सद्ग : दूरमत्यर्थम् । पक्षे सिन्दूरम् । कालेपशब्देन कुकुम दैत्यो । कामाऽकुशा नखाः । पक्षे काममत्यर्थमशः तस्य छाया नलिनवत् कमल. पत् । पक्षे अलिनो मृहस्य । स्फुटेत्यादि । स्फुटगोमनताऽऽनवत् । पक्षे स्फुटशोभः नत: मानः सहकार: सदत् । विदूरमणिः । वन् । पक्षे विशेषेण दूरमत्य मणिः । वराहस्वामी मादि- कोलः । पक्षे महास्वामी सूर्यः । नखाना विमा । पक्षे सम्पना सद् व्योमवद्विमा । श्लोकोत्तीर्णाः-कलमानुमितधुतिः । श्रीवत्साहूतिद्योती । कलंकमलबद्वपुर्वहन् । जेतापरमसिन्दूर कृष्णलान्तं श्रियं वहन् । पीतश्यामो लोहोत्तमहारशम्भुप्रियङ्गनागजितः। अजयभुचन्द्रहासार्जुनधोनागरगखद्योताः ॥ १९ ॥ ताम्यो द्विषः कृष्णाचोराएयेभ्योऽम्परांऽशुके। तादयोऽर्फतः कचा भीमास्कमलापद्मयोरिनः ।। ७ ।। पानांऽशुकः कृष्णपननुपर्णमधुराश्वः । हरिद्रोधितरुग्विद्युत्कान्तप्रितालासितौ ।। ७१ 11 सजातरूपशोभिधीः सदापिकपिनद्वरुक् । हरिमणिमधुपीतीयुनो स्वर्णवच्छविः ।।७२ ॥ पोतेत्यादि । सोहोत्तम वर्णम् । पझे लोहबदुत्तमम् । हरिदेन पिङ्गलवर्ग: कृष्णवर्गश्च । शम्भुदाम्देन विष्णुबहाणौ । प्रियाम्देन कहुँ, फलिनी सताच । माणः सत्ताजधिनी प्रमा। पझे नागजिएं। एवं नागमंचकम्पो जितवारदाः प्रपोज्याः । मजो विष्णुर्भमा छ । कन्यो नत्र पन्द्रहासः सद्गः सर्गप्रकार | मर्जुनादेन फागुनस्ण धा विष्णुमेधा च सागरः पूर्वगत् । सपात: कोटमणिकाराप्रकाश मान्तस्यादि । भारतवावास्यः सदाफाशब्देस्य पिराकानी: प्रायनान्तपिठमा । आन्तम्प पियो प्रभा । पले वान्तो रविः । समगi ngs I पो रिपुरः ।

·स्तबकः ३] काव्यकल्पलतावृत्तिः। ७३ कृष्णवाचकादायीत्वावका: शब्दाः प्रयुज्यन्ते । कृष्णधीरं मोलवकम् । पके विष्णोनीर तत्। । । एम्यः कृष्णवाचकशब्देभ्योऽम्बाशब्दोऽशुकशान प्रयुज्यते। मारापणापास। नारायणश्च सम्मरं च तद्वत् । पक्षे विष्णुधवन । घाघदेवाऽशुका । वासदेवस्यांऽशुकाः किरणाः । पक्षे विष्णोरेशुके वस्त्रम् । सवाचकशब्देन्यस्ताय शब्दः प्रयुज्यते । भानुतादय:। भानोस्तादया मधाः। पक्षे भानुर्कस्ताक्ष्यों गरुड । भीमशदात्कचवाचकाः शब्दाः प्रयुज्यन्ते । भीमकेशः । भीमः पाण्डवः केशा. । पक्षे भीमस्य शिवस्य केशा | कमलाशम्दास्पदाच हन-ईवा-मधिप-इति स्वरादिस्वामिशम्दा प्रपुज्यन्ते । यया- कमलेन: । रविविष्णुन । पीतेत्यादि । पीत वस्त्र, विष्णश्च । कृष्ण पत्रं दलम् । कृष्णस्य पत्र वाहनं गाः । राष्ट्र पर्ण गरुड । मधुशर्विष्णुः । मधुनो माक्षिकस्य शवरूपाः । हरिदाया रमिता रुक् । हरिद्वर्णन रोचिता रुक् । विद्युत्कान्तः । पक्षे विद्युत्कान्तो मेघः । प्रिया वहसिता ज्योतिः । पक्षे प्रियमिष्टे गुडवदासितम् । समातेत्यादि। सजातरूपयदुपशोभिनी। पढे जातरूप वर्ण तव । सर पिकवत कोकिलवत् पिनदा ! पक्षे सदापि कपिवन्मदिन्नध्दा । रिमणिरिपरनं सूर्यः । पक्षे मीलमणिः । मधुवत्पीतः । पक्षे प्रमरीतः । स्वर्णवत् काशनवस्कान्तिः । पक्षे सष्ठ अर्णवः समुदस्तद्वत् ॥ पीतरक्तौ पलुहरी सुवर्ण हेमकन्दलः । गरिकं पद्मभूकान्तिहंसपादायणैस्तथा ॥५३॥ मित्राणि कोकपर्दोम्यो गरुडेभ्यश्च धान्धवाः । कमलानि तथा भूरिजातरूपसुवर्णतः ॥ ७ ॥ नवीनतपनीयश्री सदा धातुधियं पहन विनतासुतलक्ष्मीवानेयमन्यागपि स्मरेत् ॥ ७॥ पीतेत्यादि । पशब्देन रत्नवहो । हरिशब्देन रविः पिङ्गलवर्णश्च । अवर्णशमेन काशन सष्ट वर्ण सुवर्ण मम् । हेमकन्दला एवर्णकन्दलस्तद्वत । रकपा हेमकन्दलो विद्यमस्तद्वत् । गैरिकशब्देन सुदणं धातुश्च । पद्मभः कमसम्भवा कान्तिः । परे पचभूर्ममा राहत । इसपादं दिगुलम् । पक्षे इंसस्य धरणः । अरुणो त्वों रविश्च । मित्यादि । कोकवाचकशब्देम्यः पन्नवाचकशभ्यश्च मित्रवाचकाः शब्दाः प्रयु. ज्यन्ते । कोकमित्रम् । कोकल्य चकवाकस्य मित्ररूपा । पक्षे कोकमित्र रविः । पन. बन्धुः । परस्य बन्धुरूपा । पक्षे पद्मबन्धुः सूर्यः । गावाचकशब्देभ्यो वान्धवदाचशः शम्दाः प्रयुज्यन्ते । गरुडवान्धवः । गहस्य बान्धवरूपः । गदबान्धवोऽयमः। अस्मिन्दानातपशब्दात्तवर्णशब्दाच कमलदाचा शब्दाः प्रयुज्यन्ते । भारत १०का०क० ·अमरचन्द्रपतिकृता- [ प्रतानः ३- - । . पष्ट जसवर्णकमलम् । पक्षे भूरि प्रधुरं पदुत्वत् 1 जातरूपाऽम्युजम् । जातरूपं सुवर्ण तस्य कमलं तद्वत् । पक्षे सत्ररूपं यदभवुजम् । स्वर्णाम्भोजम् | स्वर्णाम्बुजम् । रक्त पक्षे भोभनवर्ण यदम्भोज तत् । - नवीनेत्यादि । तपनीयं स्वर्णम् । पक्षे तपनस्य सूर्यस्येयं श्रीः । धातुगरिक तद्वत् । पक्षे धातुम्रह्मणः । विगतासतो गहागौ । एवमनया मायाऽन्यानपि शब्दान् स्वाध्या परिकल्पयेत् ॥ विभिन्नवर्ण विभिन्नाकारविभिन्न क्रियादीनामुदिष्टवस्तूनामभेदप्रतिपत्त्ययं शन्दा यथा- परमविशदस्वशायोग्यान्तरद्वधरुच्यहार्यार्थाः। अपरापिनद्धनवसनव्याप्तानूनफिञ्चनसमानाः ॥ ७६ ॥ ननुसमशुमसम्पन्ना वपुपासहसागकेन समाः ॥ देहेसदाप्रभृतयो विराजतेदृश्यतेप्रमुखाः ॥ ७ ॥ 1.परमप्रभृतिशब्दानाम बोकारक्रियादिशब्दा यथोचित्यं प्रयोज्याः । यथा- परमाथूलतायुतः । एकपत्र परमा प्रकृष्टा स्यूट ता द्वितीयप परमतिपायेन मस्थूलता । विशदोतताशाली । विशदा निर्मला । पक्षे विशन्ती समेतता । स्वचलतागाली। स्वकीया चलता 1 पक्षे राष्ट्र अचलता । एवं शुमसम्पननदं यावद शेयम् । अन्न - रुचिर-श्रीमधुर-शोभामधुरायाः शन्दाः ज्ञेयाः । वपुपाघाः सकारान्ताः तृतीयकवघमा- ता. अनाद्या अकारान्तास्तृतीयैकवचनान्ता देहेप्रमुत्य अकारान्ताः ससम्येक. वचनान्ताः सदासर्वदामा राजतेमुच्या पात्मनेपदान्ता. क्रियाश्च । स्वकामादिमगुणता स्वगुणत्वाहते तो । बहनाहितगुणतां गुणत्वात्पटुनो भृशम् । सर्वत्र गुणशब्दो वर्णाकारादिवाची । यथा- स्वकामधेततां विनदादिमस्थूलतां वहन् । स्व काममत्यर्थ शेतताम् । पक्षे सशेतताम् । स्वकामादिमां प्रथमा ल्यूल ताम् । पक्षे अस्थूलतामादिम् । एवं स्वकामादिशब्दयोः पुरस्थगुणशब्दा भावार्थताप्रत्ययान्ता द्वितीपैकवचना. ग्वाश्च कार्याः । चन्चलस्वाहते दो 1 चवस्त्वेनाऽऽदते । पक्षे प्रत्ते विना चालत्वात् । एवं गुणान्दाना मावार्धस्वप्रत्यपान्तानां पञ्चम्मैश्वयनान्तानां पुरतः ऋतेश: प्रयोज्या, तो अकारान्यो देवादिशादी सप्तम्येकरवनान्तो विशेष्यरूप कार्य: । बह- माहितहष्णताम् । आहिता या कृपणता 'तां वहन् । हस्योपयत्वानद्वयम् । पक्षे न - - पुर्व स्वोपधाशयन्ताम्य पुरस्थाहितरा दानाम भावप्रत्ययान्तगुणादा द्वितीयकवचनान्ताः प्रयोज्या: । सत्वात्पटुनो माति । रक्तत्यस्य विशेपणं पटुन इति । पक्षी पद इति क्रियाविशेषण, मो निषेधार्थः । एवं त्वत्ययान्तात : यम्येपचनान्ताच गुणादात् पटुनो पावे, पटुनो मृा, पना स्फुट, पटनो राजस-दस्यादिशदा प्रयोश्यां. n ·स्तबक ३ काव्यकल्पलतावृतिः। स्पन्दनवाहनवासनदर्शनमोहनसदातननयनाया। पृच्छकसम्योधनतः प्रयोजनीया बुधजनेन ॥ ७८ ॥ पते पर्वविधा नान्ता अन्येऽपि । यया स्पर्शन-सूदन रदन-कोपन आयतन मदन छदन यजन बन्धन भवन घटन वर्णन-सजन इत्यादिशब्देभ्यो नकार विनाऽप्यर्थे मिलति सम्बोधनीकृतेभ्यः पुरता गुणशब्दाः प्रयोज्याः । यथा- असो विभाति वाग्देवीवासनश्वेतताऽन्वितः । सेतपक्षे नान्त सम्बोधनम् । द्वितीयपक्षे नकारवर्जितं सम्बोधनम् । एसे भेत. यामादिशब्दा नियतविरुदैर्वर्णवाचका उक्ताः । अधकपक्षे नियतवर्णादिवाचकाः द्वितीयपक्षे; सर्ववस्तुवाचकाः कध्यन्ते।। प्रथा वेतवर्णानां वाचकाः शब्दा:- सोमतारमवाऽनन्तराधामोदितगाराः । भास्वत्यान्तसोमकान्वधनसारसदाधिका ।। सोमन्सविमनोहारी स्वेतपक्षे सोमचन्द्रस्तद्वत् । द्वितीयपक्षे सोमा सौम्यरूपा छवि।। इदं विशेषणं सर्ववस्तुव्यापि । भवठविपक्षे भवती या छविः । एवं सर्वशब्देषु ज्ञेयम् । अथ कृष्णवर्णशब्दाः- विवरूपाच्युतानन्तश्रीधरा कलमासितः । बहुलासिपरपुष्टः सर्वदा तिलसद्युतिः ॥ मय रतवर्णशब्दा.- नवमास्वत्सखोघोसनालोकाशीकमगलाः । विभाप्रभातरौ च सजावनपावको । भय पीतवर्णशब्दा:- जातरूपसदापोनकल्याणमधुरोषिताः । पशोभाऽनुवृत्तिश्रीमास्वत्प्रद्योतनावपि । अथाऽधारशब्दाः- अहो सरचितच्छायः स्वकामरचितस्थितिः । स्पष्टाप्रबरश्रिय विभ्रतारापथकृतस्थितिः ॥ स्फुरनवनिवदधीः सदा भूतलसद्धतिः । सदा हि विश्ववक्षानीविलसद्वैभवान्वितः ।। सदा सज्जकसम्मो परमोदकमवः । कान्तारनितसंस्थान सदा रामनिय वान् । अथाऽऽकारशब्दाः- पसलक्ष्मीमनोहारी निस्तुलश्रीमनोरमः ! . अहो गौरवसलक्ष्मीरवरचितस्थतिः ।। .

·अमरचन्द्रयतिकता- [प्रतानः-३- विश्वविस्तीर्णलामीका सकळाभोगमा समजलवसद्धक्ष्मीसमिममिवान्वितः । भप क्रियादिशब्दाः- स्तरलसालक्ष्मी: पीवरवसन्युतिः । सम्पन्नन्मातलक्ष्मीक परकोदिरिया युतः । धामभावो मभावच विभावश्च यथोचितम् । वर्णस्याकारशन्देभ्यः सम्प्रयोज्या मनीविमिः ॥ ७॥ स्पूलधाममनोहारी गुरुभावचितस्थितिः । स्थूलप्रमावदीरविभवरोचितः ।। भामादेन देहस्तेजन । इति श्रीनिनदत्तरिक पसिद्धिप्रणाने तृतीये दविवर्णनायकस्तृतीयः ।। अथाऽद्भुतविधिः। यत्र लिहविभक्तीनां सति भेदे महत्यपि । दृश्यते शब्दसादृश्यामिदमद्भुतमुच्यते ॥ ८ ॥ पिनन्तः स्त्रोक्तः शब्दैरोसि क्लीय स्त्रियोः पुनः। तैरेव रेफपृष्टस्यैः स्नीकर्मयता भवेत् ॥ ८ ॥ णिन्प्रत्ययान्ताः शम्दा रामिन आजिन् मानि-इत्याचा: 'बोलिने भयन्ताः इति सूत्रोंग प्रत्ययान्ता क्रियन्ते, तेषाम रेफारिशम्दानगरवप्रमुखाः प्रयोज्याः । एवं मपुंसकसि प्रस्थयान्याः प्रीलिङ्गे सिप्रत्ययान्ता यिनन्ताः दादा भवरित । यथा- प्रमावराजनीरागोलासप्रश्वासिनी स्यात् । गोजिनम्य पदाग्ने च कुस्ता पनसम्पदः ॥ पाणीविशेषणे सिविपदाजविशेषणे पुनपुरके, सनसम्पद्विशेषणे कर्मणि विस्म विशेषणपरिसिप्तरन्यन्तै रेफपृष्ठगेः । विस्यद्विपक्षमीकर्मीयहरयेऽद्भुताऽमुतम् ॥ ८२ ॥ भापही मशान्तकान्तः स्थितिपटाल्पविशेषणारित: क्षिसे रेफरष्टस्य धादिरामरकरवायमुरुगादेः महतात काव्य भवति । पर विशेष दिस्योमषपदधातो. स्य दिपसमीपसम्पाः परस्मैपददिवचनान्ठा: भास्मनेपदैकवचनान्ताः कुरुता सनुमा. मित्यादि । पर्वविवकिपायो कर्मणि पीडितबद्स्यपुछ विशेष क्रिपते । यथा- भवभेद गन्मान्तमानस्थिती पात् । प्रमोर्वपञ्चायोऽधी पता : nिe free ·स्तनकः ४] काव्यफल्पलतात्तिा परशयस्य विशेषणे स्टोः स्थितेश्याने पछि सिमड्मयोविशेपणे 'थि सि । या थियः इति कर्मविशेषणे खोलिने शास्। समः स्तोमभिदायारू रविचन्द्राविवाङ्गिनाम् । स्वस्यो जिनशास्तमुतां एखसम्पदम् । मेरएसोचिष्णू राजन्यकृतसा । माणस्तव हस्ती च कति पितनुवां धिपः । एवमन्येऽन्येतत्प्रविधा शमा लियते । युधिस्थिति रवि मग्य साथ वल्गु पार पा इत्याचा अग्न्यन्वा, फादयः वि रस्मि रप रक्षा रक्षः रसा रशः रहा TA रस र मगीय रचित रहिट रिरिक रुचि रुजा हरि रोचित रेखा व राजीव शमा रोम राम रामा राजीति रूप धीरेवा रोग राम । विषयाः सनान्तस्परनिस्वरतुप्रत्ययान्तलीलाभिः । धानुचतुध्येकयचा पुरस्थनमतेताभुतं भवति ॥ ३ ॥ ये शाइदा उकारान्ताः प्रथमावच्ने वान्ता यान्ताः सन्तोऽय मिलन्ति तैः शब्द- रेकत्यबस्पयोः साम्यम्।टकारान्ताः सदा यपा-तर कुछ मीरु विभु प्रभु हत्यादिकाः शुचि रवि राजि भाभि सरभि इत्यादि, एते जसि निष्पन्नाः । पपा-शोभितरवो वन- प्रदेशा हव गायनः । एवंदा-सदारकुरवः, अधिकविभवः, लोलपसवः, पहुरुदिर. साधवः, अधिकंदवः । अथ इकारान्ताः शब्दा मनेकपशुचयो भूपाला इव देशः । लोभितरुचया, सच्चोधराजयः, ज्ञातवेदनामयः, सदाउरमयः, स्मतिमयः, अधिभूमयः, परमतनयः, मयोनयः, अधिभूरयः, भोगिरयः, स्वरालयः, तारकालयः, शुभकेशवलपा, तारकेलयः इत्यादि शब्दा उमाः । सनान्ता इति । येशदा सान्ता नान्ताश्च त एव सनहीना अकारान्ता भये मिलन्ति तेपामने प्रथमैकवचनेन एकत्वबहुत्वयोर साम्यम् । यथा-महस्प्रकृतिकाः सान्ताः, समन्प्रतिकाः नान्ताः पादाः । सहीनो माशब्दः । नहीनः समशब्दः । सठी मा लक्ष्मीर्यस्य स सलक्ष्मीवाचक शब्दः । परमारपिरिख सत्पुरुपा । परमगरा देश इस धनुर्धराः । बहुतराः, निविद्वतमा, पुरोगमनाः, विलसदनाः, बहुधावदना, पुरोगहनाः, कोहदनाः, पहुश्रीमदना, बहुस्वस्थानाः, घाना, परम दाता, रम्मानेकपानाः, विशदम्वनदानाः, परमानाः, बहुधनदानात, सम्पन्नयानाः, कलितस्वानाः अधिकवचा: कलशमनाः, बहुदमनाः, सम्पन्नमयः, सदयाः, सम्भाः, मेदुवैरम्मा:, घरदुरजाः, पहुस्वर्णाः, प्रगुणितषेधाः, इत्यादि शब्दा अन्येऽप्यूद्या । अथ नाता:-विलसदर नागदा व पुण्यपुरुषाः । अनुल्लवितसीमा जलधिति सत्पुरुषाः । परमेतेषां नान्तानामने विसर्ग लोपार्थ घोपदन्त स्वराध प्रयोज्याः । एषा सान्तनान्तानाम ये कारादिशः पादास्त एव वकार विना स्वादिका विशिष्टाः वर्ण वेला वार्ता अशिष्टा सर्थ एला मातांप्रभुतयोऽमें मिलन्ति ते गन्दाः प्रयोज्याः। पुहिङ्गे एकत्वबहुत्वेषु साम्यम् । यथा-परमहाविशिष्टेन राक्षवा इव एसपि क्षसमाना, शोभितानाः, ·. ७८ अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः ३- गणाः । अब बादिका सदाः-वनमाली विनायक वनगाहि बर्द्धमान व वारण चार वित्रमोदित वासना चोरण विवकिल विलाभोग वर्य वधस्मान वंश वर्जन वालि पोजन वरण बदन वाम बालानोदित वचन बन्ध वार्य बाल वाल विरुप विमाभोग वध वन घुपम यात बरोचित वन पन्हि वर बल वासर धरण वाटी वाह वाध वक्षः वेधः पन्ध. नाश वलि यंप इत्यादि। सस्वरनिस्वा इति । ये शब्दाः सत्वरा निस्वराश्च भवन्ति । प्रथमैकत्वबहुत्वयोः साम्यम् । यथा--दार रज भास एह क्षितिर दिश् कीदृस् । काव्य यथा- लोकालोकलसद्विचारविदुरो विस्पष्टनि.श्रेयस- सारस सारगुणालयस्त्रिभुवनस्तुत्याऽवधिएरः । शशिषजनीनधर्मविमयो विस्तीर्णकल्याणमा 'माद्योऽन्येऽपि मुदं जनस्य ददतां धोवीराजः सदा । मान्तानां शम्दानाममे विशेषगतया प्रथमावदुत्वेकत्वयोः साम्यम् । यथा- विलसथानः कायस्यामान इति । वथा सान्तानामप्य मिलति । यया-यहाः भितसरत सकविप्रबन्ध इव प्रोमपान्याः । तृप्रत्ययान्ता इति । तृन्न्प्रत्ययान्तानां शरदानाम प्रमौकरवबहुत्ययोः साम्यम् । पया-एसम्पन्नयोद्धाः सैन्यनिगा व देशाधिपतिः । सम्पन्नवोद्वार, सदावा, धातारा, समाना, मृमयापारः इत्यादि। पाचयकरप इति । धानोरने चतुषोशस्तनीवियरैकवचनम् , तदने मकारयो मकाराइयो वा कारादयो या पदाः प्रयुज्यन्ते, एरुत्ववतुत्वयोः किया भवन्ति । एषा-अमवनितान्तम् , अराजन् महान् , म्यवालीलया। न्युपसर्गशब्दपृष्ठगराजीतुल्यविशेषणतिप्तः। अन्ते प्रियाविशेषणलाः काव्य महाभुतं भवति ॥ ४ ॥ न्युरस निहित निमप्र निरइत्पादिपदास्तेपो पृष्ठस्पितेः राजिानी, धूलि. धूही, पाहिमाली प्रस्थापिशान्त निकाम निवान्तमित्यादिप्रियाविशेषणमा पीलिने प्रथमेश्यनेन लिने प्रमाद्विवचनेन नपकविणे प्रमानुवचनेन महावत कार्य भवति । पपा- ·स्तषक: ४] काव्यकल्पलतावृत्तिः। ७९ - स्फुरितमभापितपासोनिहतप्रत्यूहसंशय माया । मूर्तिकमा महांसि प्रभवतमुदितं वा दातुम् ॥ एकत्वे प्रभवतिक्रियासमभिहारो, दित्वबहुत्वयोः पक्षे कर्तृपदसम्बोधनम् । रुचिराव स्वभाव दाव पाव विभाव हाय मग्नुलापत्पादोनों वान्तानाम भनि- धंदा: शरदैर्महागुतं काव्यं भवति । यया-. समभावानिवदोषत्पुण्यभावानियोगतः । मूर्तिकमी वचासि श्रीजिनेन्दोजननुष्ये ॥ मात्यन्तानाम-रण असिकोपि उरूपभोगेत्यादिशग्दैर्महागुतं काव्य भवति । पा- बदन पादौ वाचस्तव जिन ! सरचीरवार दुरितानाम् । विमलतन रसिकोऽपि स्मरति मृरूपभोगार्थम् ॥ आयुध सासरगन्यम् श्वार्थद्वयेऽपि घटमानैरप्रस्थरेमादिशक्दैर्महातं भवति । निहतजटायूवक्षस्कन्या विद्याव तय स्वमपि । . अयमायातो रामः प्रभवतमुश्ति र कर्तुम् ॥ जटायुशब्दः सान्त उकारान्तोऽप्यस्ति । रक्षोविधेपणे नपुंसकलिङ्गों प्रथमापा एकवचनम् । स्कन्धयो विशेषणे द्वितीयाद्विवचनं पुलिझे । स्त्रीलिङ्ग विद्यानां विशेषणे द्वितीयाबहुवचनम् । वञ्चितादिशब्दपृष्ठे आकारान्त शब्दा: प्रयोज्या महातं भवति । मुखाम्भोज कुचौ क्रीडा सप्रभावचिनधिया राधाया यमुनातीरे विष्णोः खलभूदये ।। मुखोम्मीज सप्रभार्च, कुचौ सप्रमो, अप्रे अञ्चितमिया, झोडा सप्रभा । हविश. वितश्रियावा-हत्यादि। ऊसाधितराजितसमपादानगैरवमुखः शब्दैः । : भवति तृतीयविभकिस्पष्टारभुतं काव्यम् ॥ ८५॥ उसाधितराजितादिपदानामये स्थितैवेशीविवकिलवनादिभिरवमुस्तृतीयाविभक्त्य- स्तै खोलिने प्रथमाया एफपत्रनेन पुलिप्रथमाद्विवचनेनाऽमृतं भवति । यथा-- पावलिविलासेन मध्यधीरिख योषितः । कपोष्ठाविक नागल्य श्रियं गाते भवौ । गाह श्यैह गतौ । यथा--वनंप्रदेशाविव शोभितायेमी, विलासेन स्त्री। धनपत्रे एमोशन्दः। घोपो गीगदः । प्राण्मासादिव शोभिता विवकिलमालया खो। राजपये दणीव शोभितावसमालामिभटौ। शेमित राजित मण्डित घोतित. इत्यादि, पाम बनमालिविनायवदनादिशब्दाः पूर्व लिखिताः योग्य शिपामीकारान्तशब्दैः प्रथमाभदुत्वसाधितर मिलति एकत्व हुत्वयोः साम्यम् । यथा-पाल्य कल्य मालिन्य राज्य शोभना सोमवाय अधिपः सख्या प्रत्य: सत्यः भितध विशदवलान्यः पार्य: सदेवः दास्य सपनवारण्य इत्यादि । तपा-- ·८० अमरचन्द्रयतिकृता. [प्रवानः ३- वनमिवोलासितश्रीकवयो नृपसमापदेशाः । नपुंसके एकवचनम् । घुसि पहुवचनम् । वैश्वानरा इब तेजोनुगतविरक्यो गानम् । अञ्चकुलमिव यः शोभिततरः । प्रवलतमाः सेनाः प्रदोषवत् । शोभितादिशब्दानाम निपातनिदायनिकेतननिचितादिशब्दाः स्थायाः स्त्रीलिङ्गे एकवचनेन श्रीपुनपुंसकलिने पहुवचनेन साम्यं भवति । शोभितानिखिलविभरेन । मण्डितानिचितदानेन । राजितानिकेतनैरित्यादि । शोमिता राजिता पण्डिता मण्डिता योविवादिराङदानामने प्रयोज्याः सव्वा यथा--निखिल निधन निरय निदान निधानं निपात निदाघ नियंति निकुन निलय निःश्रेणि निवसन निवित निशन्त। ईकारोपघाकारोपधनकारान्ताः पीनहोनादिगानमानादयः शब्दा इकारान्ताः क्रियन्ते नपुंसलिङ्गे एकत्वबहुत्वयोः साम्यं भवति । यथा--अधिकपीनि वनानीव कुलम् । विशदहीनि विलानीव कुलम् । परमहासमोनि वनानीय समुजलम् । तपा परमखगानि बनानीव विप्रकुलम् । स्वच्छगानि बहुवर्णनागानि परमध्यानि एसम्पन्न दानि परमदानि पहुघानादानि मञ्जुलयानि पोन होव मोन पाटीन शालीन मध्वनीन शान प्रस्थान इत्यादि। पाजादानामारालाहाक्षा एषो चाऽऽकरान्तादिशब्दानासप्रे तृतीसैकवचनेन बाहेपः । सालसान्वितः । सदाजयान्दितः पुरोगदयाऽन्दितः । बहुधानयान्वितः । सदा देशनयाऽन्वितः । सदारम्भयान्वितः । बहुधारयान्वितः । स्फुटमहेलयान्तितः । मय पाहपापः । बाहाम्दो भुजवाची माकारान्तः । सत्वरक्षयान्वित इत्यादि । सनकारान्तैः शब्दः सिसाधितः पुंस्त्वनियुक्तैः । अमे क्रियाविशेषणकृतावमुखशब्दतोऽद्भुतं भवति ॥ ८६ ॥ महस्प्रमुखसान्तादः समन्प्रमुखनान्तशम्दैरप्रत्यक्रियाविशेषणस्थवरवाछवाहि- तापवमुखपदयुक्तैः पुलि निभिर्वचनैरत मवति । यया परमहावरम् । विठसमावा. हिवसरम । अस्पार्थो "विश्या इतिसूत्रे प्राक् सनारतप्रस्तावात् सविस्तर प्रोक्तः। दीर्घादिनान्तशब्दैः स्त्रियां द्वितीयकयचमझतरचनैः। अयें मिलति च सान्तः पठीयहुवचनतोऽद्भुतं भवति ।। ८७॥ दोघोदिनान्तर स्त्रियो द्वितीयैकवचनेन साधिरपतः स्थिति विघ्नदित्यादि विमासैः पाठीवास्येनसाम्याहुतं भवति । यथा-सुनां स्पिति विप्रदिस्पादिशाः । सया सकारान्तशम्दैजनान्तीकारान्त द्वितीयकत्वपष्ठीबहुत्वयोः साम्यम् । यथा--सास स्थिति पान, पामहतो स्थिति विप्राणः । तया पविशेषणे मुसि त्रिया व व्यानान्ताना शम्दानामने जामसिघसा साम्यम् । रेषानिमिते वसोरपि साम्यम् । यया-गुणमतो स्यात् । जमाने मुश्त्वा सोऽपि पपा-गुमायायो रसात् । हा-एर मृत् पपा ये मशाम्ता पानाम्साश शम्दास्तेषों पुरतः रोरपि माम्पम् । पथा-गुगतो स्यात् । महारान्तपथे सिः, पाविशेषणे खिपाम् ।. 1 -- ·- स्तरका ४ ] काव्यफल्पळवावृत्तिः। ८१ : आकारान्तादोपवति निमित्ते सिजसशसा पुंस्याकारान्तात् सिजस्टानां पुंस्यका- रान्ताज्जसः साम्यन् । यथा-सोमपा जगति । पक्षे आकारान्तः । अकारान्तोऽपि जविषयः । अकारान्तविशेषणात् पुत्रियोर्जसः, स्त्रियां शमः तथा घोपवति निमिसे मियां सेरपि साम्यम् । यथा-वृतगुणा जगति । स्वकारान्तादाकारादौ स्वो सियोः साम्यम् । यथा-वृक्ष आस्ते । तथा मृदूपराब्देभ्यः पुंस्याकारान्तात् सियोः, पुत्रियोव्यंजनान्तारजस शासिहसा, कीवे हसिङसोराकारादी स्वो साम्यम् । अथा-गुणभूत बादरात् । अकारान्तविशेपणापुरस्थन्युपसर्गशदेपु निचितनिमृतरूपेषु पुसिं जसः, नियां सिजस्शसां, क्लीये जसशसोः साम्यम् । यथा-बहुगुणानिकामम् । भकारान्तविशेषणात् पुरुयोजसो:, स्त्रियां जसंशोयवलोपस्थरे साम्यम् । पथर बहुगुणा इह कामम् । वृद्पशन्देभ्यः स्त्रियां सेलिं त्रये टावचनस्य साम्यम् । यथा गुणभृता, तथाभूते. पम् । एवरूपेषु चतुर्थीसतम्योरपि । एवमन्येऽपि वहयः प्रकाश संभयन्ति से स्वपमूयाः । भयेत्यादिः इलेपः । कुरतामित्यादिप्येकाहित्ययोः, अराजभ्रमरसेवकत्वबहुत्ययोः, ध्यतिभाते इत्यादिष्वेकवद्वित्ववतुत्वानां साम्यम् ॥ अथ स्वराणां मियः पोपायमाह, पूर्वमकारस्याऽन्यवरः क्रमेण रेपो यथा-- प्रोसि पामि जसि च्यामि स्वरे गौणतया प्रमा। में शदा अकारान्ता आकारान्ताश्च पृथगांस्ते औस्यादिभिः शिष्टाः स्युः । पथा-रामयोः रामाणाम् रामाः रामाभ्याम् । रामापगूहनम्, रामावरेप:, रामेष्ठा, समेटसा, रामोद्योतः, रामोढा, रामजनम्, रामैतिकः, रामोजा, रामौरसः, रामासनम्, रामेशितम्। उस्लासितरामो लक्ष्मण इव घसन्तः, अत्र समातेन मागता। शदा पथा- (राम लक्ष्मण पम कमल वाल शाल आधान का कर तारक मटक मासिक शालिक जर अय मुक्त क्यन्त प्रिय सित दक्षिण दोष अञ्जन सून वासन रसन प्रमाल प्रकार प्रमद प्रवीण प्रतम शिव जीत्र वत्स घा पोन रस इस सम अनन्त विषय पात भाई यहुल तार कोल सदाम्म काट विनत निकष पह करण घर कक्ष उहाल हाल विदेह मार निवार विधर निकल प्रवणादयः) अाभग्रस्थरफेण इनामगसमासतः । ८८॥ असारेकारी सप्तम्येचनःस्थोपाविशदन, सरा इनपुर:स्पसमासेन तया चिप्रत्ययेन सिटौ मातः । यया सवुदेरवितस्पितिः । माकान्ता मतमी, . रातपरे पशमी पष्टी वा । गुबुदिशोभितः । महारान्ता मासो कुरा मुर. पुशेऽस्पास्ति इति हुन् । हमनेसम्परादयः । "सादिनियमित इन्दनिन्दितरोगेम्या" इत्यादिना इनुपाहिया । यथा मुशीभूतथीः । शदा या-( मिद प्रयन नियमत पर मल रत रगत जात कान्त मत प्राप्त शान्त प्रत मान दुर्गत बात मवनीव भव कृतान अश्न भरन निनद प्रल मभिशात मन .

·८२ अमरचन्द्रयविकृता- [ प्रतानः ३- मृत धल बल प्रन्य प्रबोध अनेक पक्ष्त: बाट सदा पद्धत काश सूरे दुर्विध दीप्स रिष्ट गुस्तर वार कर कट शाल मुष्ट श्रुत वर्द्धक) इत्यादयः ॥ श्रई च्चिप्रत्ययाद्वौणौ अफारेकारी विप्रत्ययेन गोगो दिलष्टौ भक्तः । यथा-महीकृतनीः 1 गौरीभृत- स्थितिः । अकारान्तपने पञ्चमी पटी वा चिः । शब्दा यथा-(मह गौरव रसा रवि पत्र बलक सलक पांशुल बल मल दर गुरुंलम वसनम तन्न्न नन्द वेद चाप सरल भवन बहुतर काल ताल हरिताल कवल मोष्ट विम्ब भागध माधव कर्कट करीर अर्जुन कुट कुम्म वर्द्धन भारतर चार सनगर नील बाण चण्डाम सदानिम ऐरावत ऋङ्ग निष्कुट शम कुश कर मन्यम सदा संमुख कुण्ड तुपड पातन्न समुखधर सदामधोरण वैज- यन्त तीर एकायल असर मादक सदातुबर पिप्पलेत्यादयः) ।। रेफदष्टसिना आउ। सकारोकारी प्रथमैकवचनाग्रस्थरेफादिशब्दैः श्लिष्टौ भवतः । यथा-वटोरम्यः । उकान्तपशे पञ्चमी पष्टी या 1 शम्दा यथा-(पट कट र काक संशङ्क वर चार फेव कन्द उम्रप दार तर्क थाह शुम्भ मय बहु मर सदा उदु गोमया भूरिमाय उत सदाकार सक्क पर मय स्तन प्रम जराय भवद सन्ध तालेत्यादयः) । अऊ उचत् कृत्तफ्लीयविशेषणतया तु ऊ ॥ ८९ ॥ पधा-अकारान्ता उकारान्तास्तथा ऊकारान्ताः पूर्व क्लीवविशेषणत्वेन उकारान्ताः क्रिपन्त, तत उकारविधिना लेपः । यथा-मतियधोरम्यतरः प्रकारः यूरान्तरारिषु स्वपमानो मुनिमण्डलस्य । ऊकारान्तपने अविकान्ता वधूयन मुनिमण्डलेन तदति. नस्याऽतिवधोः | शब्दा यया-(आग आलाय यवाग परमन्द अधिम प्रतिम पुन:रयादयः)॥ पए हो . अकारकारी ससम्येकदधनेन शिष्टौ भवतः । एकारान्तशब्दानामवाल्यादकारसहि- सरा शब्दा अर्धे मिलति प्रासा: । यया-अधिकवलसस्थितिः परदेरम्यसलक्ष्मीः । मकारान्तरक्षे सप्तमो । शब्दा यथा-( भेक कवली फेलि केतु फेवा केदार फेसर प्रमेटकादयः) दृटरफेण भिसा गौणतया भए । मारकरी मृनीयायवचनेन पुरःस्थसमासरेफारिशम्दैः सिष्टी मरतः । यथा. सदासगरम्पः । ऐकारान्तानामप्यमाहुल्यादेकारसहितपूर्वाक्षराणामकारामस्यरेफार्णा दागाम मिलति प्राणम् । यथा-कैरभैरवादयः । सिहप्पोपवदानि सन्धिः, मंहितापा मारेग दिशामरिक्षाद्विमा ५१॥ प्रज महाराशरी प्रपतधनायस्पोरांशापयर्यादिशक्लियै भवतः । पया- मगेवधोः । महारान्तर सि: । उभारान्तानामन्यशाएपादोशासहितपूर्ताक्षराणाम् सारा समाधोपमा युनानां शदाता मागमः । यथा-कोरक गोलक चोटक ·स्तबकः ४] काव्यकल्पलतातिः। । , अयोधस्थिति स्त्यिादी उकाराम अकाराष्टिः कोदण्डा कोद्वः उच्चायोधरिस्थतिः कोलसालक्ष्मीः पोगण्ड गोधन इत्यादौ उकाराने घोपवन्तः । पुरोद्योता, अधिकोपगतः इत्यादी जसिः । पक्षपेऽपि समास उद्योताः । उलीलया 3 अकारान्ता उकारान्ता यहा तदा पूर्व श्लोवविशेषणत्वेन उकारान्ताः नियन्ते, तत विधिना लेपः । यथा-अत्यासनोहविः स्यतस्यः कुलस्योदयः । पक्षे अति- शान्ता आ सामस्त्येन सत्रौयन कुडेन तत् अत्यासन्नु, रास्यास्यासमोः । एवं चौः । एक्मन्येऽपि । गौणत्ये आ अवत् ॥ ९॥ माकारान्नाः शन्दा पूर्वमन्यविशेषगत्येनाराम्ताः क्रियन्ते, पवादकारविधिना सर्वस्वर: इलेपः । इकारेण यथा-पुरे प्रचुरशाले रम्यता शरत्केदारस्थे । शाप सक्षमी । शालिपो पञ्चमी पप्टी वा । शब्दा यथा-(शालासन्धा विनता पहेला ला पडुलाला परमदाला महाशोला मुक्ता कान्ता कले त्यादयः) । इकारेण यथा--(पा मा. लाला परमहाला धरुचिन्याला मशाला ) इत्यादयः । लालीभूतः । उकारेण यथा-(मन्या सूना कम्पा वला अपा अम्मा मृगपादयः) । धृतप्रधोरम्यः । प्रा. रेण यथा--(भा प्रतिभा अधिभर पुनी कादपः)। अतिमोरम्यः प्रचाः । स्व. धूत्यधिकवृन्दस्य ॥ चिना प्रामि असि स्वरे । इकारेकारी विप्रत्ययेन तया भाउसम्यां तथा स्वरेण पिष्टी भातः । था. सदावलीभूतः । सदावलीनां सदावत्यो सदायथ्यनुगवादयः । शब्दा यथा-(भवि महाशालि अधिकालि प्रचालि नन्दि मालि भलिवलीत्यादयः) । इशारोकारो सप्तम्येकवचनेन लिष्टौ भरतः । यथा-विधी प्रीतिः । गदा यथा- (अशिति कटिररि सदारि शशरि उच्चारि सदादिप्रभृतयः) ।। क्लीववृत्तित्ये एक उविधिना तगा ॥११॥ कारोकारी वहा सोनेरादा अकारान्ताः लोयविशेषशस्न सकारान्ताः नियन्ते, ता अविधिना लेपः । धारि विशश्वघो कुले । पए हसिडलो रेफे इशारकारी पसमोपध्ये हरवनेन पुरस्परेकादिरम्यगुखशम्देन लिष्टी मानः । पथा-सदासेरम्यः । एकारान्तमादानाममारसेश पितः । इना सावत इति से, सकाम इत्यर्थः । पदासेरमसाटोपः । डायलोपिस्या ए। Etकारी सम्पन पापियरे रिटी मानः । पा-सदशा मायेपः सम्योधनसियोगेन यवलोपियरे काम ·८४ अमरचन्द्रपतिकृता [प्रतानः ३- इकारोकारो सम्बोधनप्रथमैकवचनेन यवलोपिस्वर श्लिष्टौ भवतः । यथा कट इह । कटि कटु ॥ इओ औ काशकारी साम्येकवचनेन यवलोपिस्वरे विष्टौ भवतः । यथा-सदाशनौरतः ।। क्लीयवृत्तित्वे ई इवत् इकारान्ताः क्लोवविशेषणत्वेन इकारान्ताः क्रियन्ते, तत इयत् सर्वस्वरैः श्लेषः । इकारोकारेण यथा--स्वीकृतपटी मित्र प्रीताः । शम्दा यथा-(तनी अपटी कटी वटी सदावटी तरी ची कसे चारी चारी दारी, उकारण तनी तन भी भू) प्रभृतयः । । तद्धिया उऊ। ताल्य ईकारस्य घीस्तदोस्तया ऊकापाता: सीबविशेषणत्वेन उकारान्ताः क्रियन्ते, तत विधिना सर्वस्वः शेषः । उकारान्तो विप्रत्ययेन या सिंयौ । तन्दूकटूपमृतया ॥ अम्प्रयोगादनुस्वारः द्वितीयकयधनेगानुस्वारलेपो भवति । यथा-मधिकंवल वहन, रुचिरांगणश्रिय विधत्, पुरोगांगेयहां दधत् ॥ विसर्गः श्रीसमैः पुरः ॥ २३ ॥ श्रीस्थितिप्रायः पदैः पुरस्यैर्विसर्गपो भवति । यथा-परागधी, महस्थितिः ॥ स्यादि-त्यादिविमक्तिश्ठयो, भाषालेपः, प्रकृतिश्ठपोऽपि मगाश्शेषोपायेन साध्यः । विमति पया भवति । पहे-भवति रोहितः । पर्छ-भोन तिरोहितः । म्यादिपले विभक्तीनामलोप: समासेन होपो वा क्रियते । भवतः । स्यादिपक्षे तय शिवतो वा । एवं सर्वत्र शेयम् । भवन्तिरोहिताः । भवसितस्वश्रीरामवामिततश्रीः। मवावस्थिया । राजतिरोहितेत्यादि। भापालेपो यथा-किम्पि केवळ पुखञ्चन इलिमा नाधो कथम् । अक्ये भाषा- पे समसंस्कृतपातादिशा: प्रातिरक्षणेन ज्ञेपाः । यथा-सुरभयहारिणनाकुले. प्रतिक्षेपो महास्थित्यादयः । एवमष्टबिधोऽपि श्लेष: प्रपञ्चित: ॥ उपभेदो पथा- वर्णमापालिङ्गपदप्रकृतिप्रत्ययैस्तथा । विमक्तिपंचनाभ्यां च श्लेषः सखायतेऽधा H९॥ कल्पोऽध मझोऽमूदाकारकारवर्णयोः । स्वर्गलामविमाऽयोभी पदमगसमुद्यः १९५॥ लिङ्गश्तेपे तगुने पाहा फेरपराजिनो । हरनमे सुरमणो संस्कृतमारतोद्यः ॥ ९ ॥ दारिदिपो मित्रे शत्प्रतिमतः । गौरोमनगुणोपेत ईच्चिप्रत्ययभागमः ॥ ९७ ॥ स्यमन्त्रालयको त्यादिस्यादिविमजिजः।

·स्तवकः ४] काव्यकल्पलतात्तिः। विलसद्मान इत्यत्र व कवचनोद्भवः ॥६८ ॥ वर्षादीनाममों तु राजा मृदुकरस्थितिः । संसारसारमर्थक्ये संस्कृतप्राकृतोद्यः ॥ १९ ॥ यमकोपायमाह- समानस्थरवर्णानुप्रासतः श्लेपतस्तथा । स्याद्वर्णपदपादानामावृत्या यमके द्रुतम् ॥ १० ॥ अनुप्रासलेषोपायाः पूर्वोक्ता एव । 'हेलाविम्बितहिरण्मयरत्नLET HTEभासरस्वः सहचारिकान्ताः । कान्तारभूवसतयोऽन चरन्ति सारं सारङ्गचलशो मस्तां महेलाः ॥ भवति बुद्धिकते कमलागमो जिनमतो न मतो नमतो मम । न रतिदाऽमरभुरहकामधुर समगीरमणीरमणीयता। वनस्यान्तर्लसत्यत्र रतिभूतरुचारुणः । सरोघः श्रीसखो रस्नैरतिभूतरुचारुणः । वक्रोक्तिविरोधाभासप्रश्नोतरपुनकामासा मपि पसाभ्याः । यथा--- शाणि पश्य सुश्रोणि नाथ ! कुत्रास्ति मौरिह। सवितार प्रिये वच्मि पिय ! दूरेग्धुना पिता ॥ भास्येप मेलविरोऽपि नमेरुशोभी कृत्स्नामिलामपि वहनिलाभिरामः । सम्यालवालमपि चन्दनपादपानां नव्यारबालममितो वहते समुहम् ।। मूना वहन्ति के कुम्भौ मुग्धा शिष्टा मीति किम् । क्रियते कुजरास्यस्य किमु सम्बोधनं युधः । गजानन प्रद्योतनोमनाना सबिता मइस विकर्तनस्तमसाम् । निखिलजगारसायम्पररस्ने रविनयति इति श्रीजिन० श्लेपसिविताने तृतीय अद्भुतस्तप्रशचतुर्थः ॥ अथ चित्रप्रपञ्चः। स्यात् स्यरव्यजनस्थानगत्याकार नियन्त्रणा। च्युतगदादि या चित्र च्युतं तत्र चतुर्विधम् ॥ १५॥ मात्रार्धमात्रयोविन्दुवर्णयोश्च्यवनान्मतम् । झियाकारकसम्बन्धपाददं चतुर्थियम् ॥१०॥ स्वरादीनां नियन्द्रगनियमः स्वाचित्रम् । यथा-जय साजनयकलन अप मइन. मदान जय कमलकरवरय जय समय इनशाग । स्किान। . यारिस्पानियमो शेयः एकवादिशदाः एशम्या इति म पशिताः ·अमरचन्द्रयाविकृता- । प्रतानः ३- । - व्यसनचित्रं यथा- काकाकाहाटा केकिकेकाकुका ककुम् । को के कककोकैकका काकाकाकुकम् ॥ वर्षावर्णने ककुयू वर्तते । जात्येकवचनम् । किंभुता व्यकाकझांका कफा लोलाः काकाः सुखागमना ये काश मेपास्ते भो लक्ष्म मस्या: सा। कक लोक्ये, भ्यादिरात्मनेपदी । कान्ते का पवाद्यन्, के म तद्वैतुः कङ्क मागमनं येपान्ते काकडाः । ककिंवकीत्यादिना, भ्वादिरात्मनेपदी ककधातुः आपूर्वः । माकडून आकः, भाये घम् । के जलम् अरे उत्सों पेषान्वे काटा जलभृतः । पुनः किम्भूता के किनेकाकुका । फेसिनो मयूराः तेषां फेका ध्वनिविशेपास्तासां कुका ग्राहिणी । कुक वृक्ष आदाने, मादिरात्मनेपदी । कोकते कुका, नाम्युपधारकः । को के कहकको जैकका, तथा को पृथिव्यां के जलं वर्तते, किंभूतम् कककोकैककाकम् फहकाच को- काय तेषामेको द्वितीया काको खो यत्र तत्। कड्स पक्षिविशेषाः, स्वार्थे कः । कोका- शकवाका। कायति अर्थमभिधत्त इति काकः शब्दः । "मीपाका त्वचिदाधारिश्मा का ( पुनः किंभूतम् काकाकाकुका काककच्च काकुक तत्, केन आत्मना आकर्क कुटिलगामि । अक भग कुटिलायाइतो, म्यादिः परस्मैपदी। अकतीति माकम् ण्वुल । काकुवंनिविशेषतं करोति अन्यतोऽपि चेति अकारादिशब्दाः कादिक्रमेग लिज्यन्ते । यया-(कु कप काकु क कि केका का एकाको किं कः को के कान में का के का: कां के काः कि के किम् के । म पापादौ । काके काफसमूहादी । को ब्रह्मादौ । के शीपादौ । काका काकनयादौ । भको भूपणादौ । एकः सख्यादौ । कडो यमादौ । काको द्विजादौ । कोकचक्रादौ । ककुद राजचिनादौ । समिन्द्रियादौ । सो माधुर्मूपकः । ग: गन्धर्वादी । गंगोते । गो: स्वर्गादौ । गो वृक्षादी । अझं शरीरादौ । इदम् इशितादौ । आगो मन्त्रादी। भागः प्रतिज्ञायाम् । गङ्गा गौः गाम् अङ्ग । घः घण्ठीशे । घा किंकिण्यादौ । अध दुःखादी । ओयः प्रवादादौ । नन्दादौ । चञ्नुस्त्रोट्यादौ । चबूः पशुवत् । पञ्च- प्रत्ययश्चित अश्य । चोचं वल्कलम् । जो जैत्रादौ । जुनभोवागादौ । मजो ग्रह्मादौ । माजिर्युद्धादौ । मोजो बलादौ । अनाः आजूः।यो र । पृथिव्यान् । महोहटादौ । आदि अट अदात् माठीत् । डा शिवादो। इदा अचाननादौ । ईड स्तुतौ । गो निम्फलादौ । ईडा भणिरिवाशामकीलानौ । मणीशादी । ऐणः तस्करादौ । ता श्रीः । अन्तः प्रान्तादौ। ईतीः रजन्यादौ । तिः रक्षादौ । एतः आगमादौ । तवं वीणादिवाये। ततो ध्यादौ । यातः पित्रादौ । तृट् विपासादौ । वन्तु तुक अपत्य आतिः । तन्तु: जलजीवविशेषे । मन्तर उत: पोते। अतः स्यूते । तत्-गदा तौ ते तर तो तान् : ते गाः तत् ते उत् । प्रति अतः पतिः ततिः सान्तः इति । एतौ एते एतम् एतौ एतान् एतैः एते एताः एताम् एते पताः एतत एते उन् । यः शैलादौ । नप अथो । द पत्न्याम् । दा दानादौ । दा नादौ । अदुनिगहादौ। दिन इन्दुः वसहेवे । दोः आदिः । इदम् अवः भदात - । । । - - 1 ।

·स्तबकः ५] । । 1 काव्यकल्पलतावृत्तिः। दे दयौ। घाधनदादौ । धुर्भागदौ । अन्धोऽशिदीनादौ । आधिर्मन:पीडादो। अन्धस् धीः यः अन्धु एधस् एष। पुर यानमुखादौ । अधः अधिक । नो बन्धादौ । नितरि । नु स्तुत्याम् । नौस्तयाँम् । अन्न मतादौ । इन: स्वाम्या दौ । उन्नः, क्लिन्मादौ । ना नो आनन अन्नः नुन्न नाना ननु न नो नूनम् अनु अनः एनम् एनाम् अनेन.एन. प. पवनादौ । पुः पुरादौ । पू: अपूपः आ पापम् । पपी रविः अपि अप पम्पा । उपा आपत् आपि । उपा निशेये। वो बरुणादी। वित पक्ष्यादौ । बिम्ब प्रतिविम्यादौ । अम्बा अम्बु विम्यो । वबयोक्यमिति योऽन्यत्र । वः शिवादो। अविपादौ । वाक वचनादौ । विचार अव एवं इचपा है आवाम् व विश् अवाक् विद भाविः विः । भ. शुक्रादौ । भास् कान्त्यादौ। म मा भुः भूस् भीः भ मा भोः उभा आमा अभि भुक् इम भित् भाक् भो मिः आभिः एभिः भात् सभाः । म: शिवादौ । मा लक्ष्म्यादौ । मास मासादौ । मर्वन्धने । आमो. sपादौ । उमा गौयादौ । मुत् पादौ । इमो हमे इमम् इमो हमान इसे इमाः भम् ममी अमुम् अमून् अमूः | ममा सहाय ।मा धारणार्थे । मो में मम ममात् । यो मारुतादौ । यं पौ । या यानादौ । ययुवाहादौ । युध अयस् आयुः भये अयम् अयि आयाः यः यो ये या यो यान यैः ययाः या ये या: याम् ये याः यया यत् ये भयात् अयान ययौ ययुः इयाय युः । २. स्मरादौ । सभ्रान्तौ । रुः सूर्याशा धनादौ । अरोऽटादशो जिनः । अरम् चमाणादी । आरो भौमादौ । मारा धर्म. भेदिनी । इस जलादौ । रुदैत्यादौ । र शोभादौ । भरर अररि दो कपाटे । रिरी गरी द्वौ आफूट । हज् ररे उरु अरु: ईर उर उरस् रुप राज भरि मर मरे रे भारत भारात् अराः रो रुरुः स्मै मार भारुः । ल इन्द्रादौ । लो। की लपा. दौ । अलि जादौ । मालिः श्रेषयादौ । मालुः फन्दादौ । इला भूम्यादौ । लीला विलासादौ । लोलवलादौ । होला जिद्वादौ । लो राम्रो उद्दल मालुः करपनि. का । लम् हरिताले निरर्थे । साला मलिन अल वृत्रियदण्टिका लुसन् छलन् एला अण्डल भालप्रत्ययौ एड आली लाली एल मलात अलु लौ हलुः सले । उलयोरक्यमिति डोऽपत्र ईयः । शुभे । शा सास्नायाम् । शोभायने । मुवियो। *शुः निणादौ । आशा दिगादौ । आशु नादौ । ईश: शिशौ । शा- शशी अंशः । माशोः मनसवागादौ । गुरु शिशुः। ईशा इलदग्दै । भानु। पष्ट गर्भविमोक्षे । उपा निनादौ । उथः सन्ध्यादौ ।पा। सः परोक्षे । सा रक्ष्म्याम् । स स मस्त सोस गत् मा मसिः सौ सा असो सारन् आसीत् मासे । हो इसादौ । यहि सपादौ । ईहा स्पृहादी। मह हाहा बहन अंइइइहे है अहो ह हो अहह ह हाहाबाद था । एवमन्येऽप्पाः अः कृष्ण श्री स्वयम्भूरि काम थोरीश्वरः । करतणेश पे देवदानवमात ॥१६॥ लदेवसूल याराही भयेदेबिष्णुरैः शिवः । उथेंधा करनन्तः स्यादों ग्रह परमः शियः ॥ १० ॥ । - ।

·८८
[ मतानः ३-
अमरचन्द्रयविकृता-.
को ब्रह्मात्मप्रशाशार्ककैकिवायुयमानिए।
के शीऽस्तु मुले कुस्तु भूमौ शब्दे च किं पुनः ॥ १०५ ॥
स्यात् क्षेपनिन्दयोः प्रश्न वित च समिन्द्रिये।
स्वर्ग योस्नि नृपे शल्ये सुखे संविदि खोरवौ ॥ १०६ ॥
गस्तु गारि गन्धवें गं गोवे गौविनायके।
स्वर्गे दिशि पथौ रश्मौ पः भूमाविपौ गिरि ॥ १७ ॥
जलेऽदिश वस्तु घण्टोशे वा किङ्किण्यां यधेपनों।
'उस्तु भैयविपयेच्छयोश्चश्चन्द्रचौरयोः ॥ १० ॥
बः सूयें छेदके छन्तु निर्मले जस्तु जेतरि ।
विगते जूनगोवाचि पिशाच्या जवनेऽपि च ॥ १०९।।
जो मष्टे गायने चारवचने यधरम्यनौ ।
पृथिव्यां करके च टो ध्यनो ठो महेश्वरे ॥ ११० ॥
अन्ये यूहद्धनी चन्दमण्डले शिव ध्यनौ ।
जापे ढा निगुणे शब्दे ढकायो एस्तु निम्फाले ॥ १११ ॥
शाते तस्तस्कारकोडपुच्छयोस्ता पुनः श्रियाम् ।
यो मांधाणे महीने दंपन्यां दा दादानयोः ॥ ११२ ।।
छैदे यन्ये च धा गुह्यकशे धातरि धीमतौ।
धर्मारकापचिन्तासु न पुनर्वन्धयुद्धयोः ।। १९३
निस्तु नेतरिनुः स्तुत्यां नौस्त पस्तु पातरि ।
पवने जलपाने व फो ममानिलफेनयोः ।। ११४ ।।
फुस्तु फूत्कारे निष्फलभाषणे यः प्रचेतसि ।
कलश पिः खाएडजयोर्भमुडौ भोऽलिगुरुयोः ।। ११५ ।।
भा फान्तौ भू यि स्थाने भी ये मः शिवे विधौ ।
चन्द्रे शिरसि मा माने श्रीमानोठिणेऽव्ययम् ॥ ११६ ।।
भूः पुनर्यधने यस्तु मातरिश्यनि घं पशौ ।
यस्तु यातरि पट्याङ्के याने लक्ष्म्यां व रोचनौ । १७ ।।
सौदणे घेश्यानरे कामे राः स्वर्ण जलदे धने।
रोमे रुमये सूर्ये लन्द्रे चलनेऽपि च ॥ १९८}}
ल लये लो पुनः प्रलेपे वलये घो महेश्वर ।
यदणे मारने घः स्यादौपम्पे पुनरप्पयम् ॥ ११९ ॥
शुभेशा सामायां शो शपने शुनिशाचर।
पः श्रेष्ठे : पुनर्गर्भविमोने सः परोतके ॥ १२० ॥
सालमाया हो निपाते व हस्ते दामणि मालनि ।
तः क्षेत्ररक्षसोयुक्ता माला प्राररिसम्मता।
नानाजानानार्थकाशाणामियं मया ॥१२॥

·स्तबकः ५:]. काधकल्पलतातिः। धूर्यानवदने भारे प्रः शरीरे पुरे तथा ! हा द्रष्ट्रदर्शनेऽस्यदिण विट प्रवेशे नुवैश्ययोः ॥ १२२ ।। तुडू लिप्सायां पिपासायां भा प्रभावे महस्यपि । मास्तु मासे विधौ चैते युक्पादान्तोपयोगिनः ॥ १२३ ।। दुःखाधयोरको भूपाल्पकलक्मसु । चित्रादौ नाटकाचंशे स्थाने कोडेऽन्तिकागमे । १२४ ॥ एकोऽन्यः केवला श्रेष्ठः संख्या च परिकीर्यते । को यमे लोहपृष्ठे तथा साह्मणलिहिनि ॥ १२५ ।। कालः पोटसपिणि स्थाच्छिरोपक्षालने द्विके । द्वापमानदुभेदेषु काकं काककदम्यके ॥ १२६ ॥ योषितां रतबन्धे च काका तु काकजविका। काकोदुम्बरिका काकमाचिका रक्तिका सथा ॥ १२७ ॥ काकोली काकनाशोऽय कोकश्चके वृकेऽपि च । खजुरी पादपे भेसे स्पादगस्तु महोरहे ॥ १२८ ॥ शैले सरीस्पे मानायलमन्तिकगायोः । उपसर्जनभूते स्थावस्त्युपायप्रसोक्योः ॥ १२९ ॥ अङ्गानि वृद्धिशेवे स्युरिङ्गः स्यादिहितेऽभुते । भानजङ्गमयोश्याचं दुःखे व्यसन पापयोः ॥ १३० ॥ श्रोधःप्रवाहः सखातोऽभुतवृषपरम्परा । उपदेशश्च सच्चुस्तु त्रोटा पश्चाहुले तथा । १३१५ अजश्यागे हरे विणा रघुजे वेधसि स्मरे ! माजः क्षणे समदमार्या युभ्योऽहालके भृशे ॥ १३ ॥ चतुकभक्तयोई? इडेले च युधस्त्रियाम् । गोवावस्यभूमिमाडोषु तथा स्यादपिराणियत् ॥ १३३ ॥ अक्षोऽनकोले नौ सोमन्यणुपौयल्पयोः पुनः । अन्तः प्रान्ते व पाय च स्थरूपे निधये तथा ॥ १४ ॥ नाशापयवयोः स्यादीतिरजन्यप्रयासयोः । स्थादृतिः स्यूतौ रक्षायामेतः कयुर भागते ॥ १३ ॥ सतं धोखा दियाघे स्थाचतो ज्याप्तेऽनिले पृयो। तातोऽनुकम्प्ये जन केन्द्रिः स्पानिगडभूपयोः । १५६ শ্রদ্ধাদিন যঘিষাঘী। मनोती व्यसनेऽधिष्ठानेन स्यसितमकयोः ॥१७॥ इनः स्वामिनि स्यै स्यादुन्ने हिन्ने दयापरे। विम्य तु प्रतिविम्ये स्थान्मरहले रिम्धिकाफले ॥१३॥ ग्रामोपके रोगमेदरामयोः स्यादुमा पुनः । १२काक ·९० अमरचन्द्रयविकृता [प्रतानः- शिवपान्यां हरिदायाँ कीर्तिकान्त्यतसोध्धपि ॥ १३६ ॥ ययुर्यवहये चाहे स्यादरोऽष्टादशाहति । भवत्यरंतु चनाङ्गे शीघ्रशीघ्रगयोरपि ॥ १४० ॥ पारो रीरी शनि मे पारा वर्मप्रभेदिनी । इराऽम्भोघाफ्लुराभूषु रुदैत्यकुरङ्गयोः ॥ १४१ ॥ अलिः सुरापुष्पलिहोरालं तु हरितालके । तथा निरर्थक शेयमालिस्तु विशदाशये । १४२ ॥ अनर्थे सख्यामापल्या सेनायालुर्गन्तिकाः। श्रालुः कन्दे भेलुकेऽपो लोर्वा गोर्वाक् वुधाहना ॥ १४३ ॥ लीला फेलिबिलासश्च ऋहारभावजकिया। लोलश्चले सतृष्णे च लोला तु रसनाधियोः ॥ १४ ॥ अविमपे रवौ भूमिधरे मूषककम्बले । अंशुः सूत्रादिसूदमाशे किरणे चण्डदीधितो : १४५ ॥ साशा ककुभि तृष्णायामाशुस्तु बीहिशीघ्रयोः। ईशः स्यामिनि रुद्रे च स्यादीपा हलदण्डके ॥ १४६ ॥ उपा स्यादागदैत्येन्द्रनन्दिन्यो रजनावपि । प्रागः स्यादेनोवद मन्तावाशीहितपणे ॥ १४ ॥ उरगस्य च दंतायामुषः साध्याप्रभातयोः । उरो पक्षसि मुख्ये स्यादोजो दोमिप्रकाशयोः ॥ १४ ॥ प्रयष्टम्भे चले धातुतेजस्योकस्तु समनि । ऊकस्त्वाश्रममावेहिभुजने वृत्रवमयोः । होघमस्पृहेत्येते दिस्वरैकाक्षरा मताः ॥ १४ ॥ प्रथाऽव्ययानि ध्यन्ते प्राग्वदेव स्वरक्रमात् । श्रः स्वायऽप्यस्वभावेऽपि स्यादा स्मरणवाक्ययोः ॥ ५० ॥ श्राडीपदर्थेऽभियाप्तौ प्रियायोगेऽवधावपि । पा स्यादयधृतिस्मृत्योराः सन्तापप्रकोपयोः ।। १५१ ॥ : स्यात् खेदे प्रकोपोक्तावी फ्रोधे दुःखमायने । प्रत्यक्ष सनिधो चाऽपरुयोक्त्यामन्तणार्ययोः ॥ १५२ ॥ 3: प्राधान्ये प्रकाशे च प्राबल्यास्वास्थ्यशक्तिषु । विभागे पन्धने मोक्षे भावे लोभोर्धकर्मणा ॥ उप्रश्नेलो शतौरोवेऽप्य प्रश्ने रोषयाचित्र। फरसाघाश्ययोरेऐ हैहैशम्दाविध स्मृतौ ॥ १५४ ॥ माम प्रणाद्वानयोरों मगरेऽङ्गीकृतावपि । उअशब्दा तु होहोवत् हुनौ सम्योधनेऽपि च ॥ १५५५ कः पापीयसि कुस्सायामीपदय निवारण। " ।

·स्वबकः.५] काव्यकल्पलतावृतिः।
कं सुखे चारिशिरसोः किं प्रश्ने कुत्सनेऽपि च ॥ १५६ ॥
चोऽन्योन्यार्थसमाहारान्याचयेषु समुचये ।
हेतौ पक्षान्तरे तुल्ययोगिताविनियोगयोः ॥ १५७ ।।
पादपूरणेऽवघृतौ तु विशेपेऽवधारणे ।
समुन्धये पादपूतौ धिक निर्मसननिन्दयोः ॥ १५८ ॥
नि स्यात् क्षेपे भृशार्थे च नित्यायें दानकर्मणि ।
सन्निधानोपरमयोः संश्रयाश्रयराशिः ॥ १५९ ॥
मोक्षेऽन्तंभावेऽधोभावे पन्धने कौशलेऽपि च ।
नु प्रश्नेऽनुनयेऽतीतार्थ विकल्पयितर्कयोः ॥ १६० ॥
नमोपदर्थे सादृश्ये तद्विरुद्धतदन्ययोः ।
व्यतिकमे स्वरूपायें निषेधामाययोरपि ॥ १६ ॥
घा समुच्चय एवार्थे उपमानविकल्पयोः ।
विशिष्टऽतीते नानार्थे वै हतौ पादपूरणे ॥ १६२ ॥
शकल्याणे सुखे संमकृष्टार्थसङ्गमार्थयोः ।
शोभनार्थे समायें ह सम्युद्धौ पादपूरणे ॥ १६३ ॥
हा शुगदुःखविपादेषु हि हेतायवधारणे ।
विशेपे पादपूतौ च ही विस्मयविपादयोः । १६४ ।।
दुःखहेतौ च हं रोपभाषणेऽनुनयेऽपि च ।
हुं तके प्रश्नेऽङ्ग पुनरयें सम्योधने मुदि ॥ १६५ ॥
अति प्रोक्तमकाथै लानार्थभृशार्ययोः ।
स्तुतावसंप्रतिक्षेपे पाराद् दूरसमीपयोः ।। १६६ ॥
इति स्वरूपे सान्निध्ये विवक्षानियमे मता।
हेतो प्रकारप्रत्यक्षप्रकारांप्वयधारणे ॥ १६ ॥
पवमय समाप्ते स्यादुत प्रश्नचितर्कयोः ।
समुपये विकल्पे चाऽयोऽप्यथ स्यात्समुच्चये ॥ १८ ॥
महले संशयारम्भाधिकारानन्तरेषु च ।
भन्यादेशे प्रतिसायां प्रश्नसाकल्पयोरपि ॥ १६९ ॥
मनुलक्षणयोप्सेत्थंभूतभागेषु सग्निधौ।
सादृश्यायामहीनेषु पधादर्थसहार्ययोः ॥१७॥
मन्यापे परिप्रश्ने प्रत्युक्तायवधारणे ।
पाश्यारम्भेऽनुनयेऽप्यामन्त्रणाप्नुभयोरपि । १७१
नाना विनोमयानेकार्थेप्यप्यस्नेयहर्पयोः ।
अपकृष्टे पर्जने चषिपर्यययियोगयोः । १७२ ॥
निर्देशा विकृत्यर्थे यियुधः परिधीयते ।
मपिः संमायनाशागहणासु समुपये ॥ १३ ॥

·[ मतानः ३- ९२ अमरचन्द्रपविकता- प्रश्ने युक्तपदार्थेषु कामचारनियासु । उपासन्नेऽधिक होने सादृश्यप्रतियलयोः ॥ १७ ॥ तद्योगव्याप्तिपूजाम शक्तावारम्भदानयोः । दाक्षिण्याचार्यकरणदोषाख्यानात्ययेपु च ॥ १७५ ॥ अभिर्वीप्सालक्षणयोरित्यंभूताभिमुस्थयोः । स्थामा सनिधानाङ्के सहार्थेऽलं निवारणे ॥ १७६ । अलङ्करणसामध्ये पर्याप्तिप्ववधारणे । एवं प्रकाङ्गोकावधारणसमार्थयोः ॥ १७७ ॥. नूनं त निश्चये घाऽपि मरनेऽनुनयेऽपि च । अये कोधे विषादे व स्मरणे सम्भ्रमे तथा ॥ १७८ ॥ अन्तर्मध्येऽन्ते स्वीकारे ऊर्युरररी तथा । विस्तापगोसते याऽव वियोगे व्याप्तिशुद्धिषु ॥ १७९ ॥ थालम्यने विज्ञाने स्यादेयौपम्येपदर्थयोः । निकारोवधारणे स्यादुपा रात्रितदन्तयोः ॥ १८० ॥ अतः स्यानिदेशे पञ्चम्यर्थे हेत्वपदेशयोः । इतो विभाग नियमे पञ्चध्यर्थं च कोयते ॥ १८ ॥ तत प्रादौ परिमश्ने पञ्चम्यर्थे कथान्तरे । नहा घिगर्थे शोके च करणार्थविषादयोः ॥ १८ ॥ अह क्षेपे नियोगे चाऽप्यहो प्रश्न विचारयोः। हीही हास्ये विचारे स्यादन्ततोऽवयवे तथा ॥ १८ ॥ उपेक्षायां पञ्चम्यर्थे शासनेऽप्यहहः स्मृतः । सेदाऽद्भुतयोरियुक्तोऽनेकार्थाऽव्ययसनादः ।। १८४ ॥ मकासरा घातवा- सनायाम् । पा पाने । जिजि अमिमये । इन्दु शु गतौ । म प्रापणे । दै योभने । के गे रेश। खदने । 1 से ये। मोरे शोपणे । उस जत इस ईस अग इग गतौ । अनु गती। जज जजि युदे । भाट पट गती । उठ संघाते । इट मतो 1 लोट कोट्ट उन्मादे । म सपमे । सड विकासे । म ममियोगे। मत गतो। म यन्धने । हरि पामधये । मम शाद । मम मीम गतौ । शुष्य अभिपा। इवि व्याप्ती । अब गो । शश प्लुतगती । पछे । पाममापा ॥ मोर मतो । दोर विहायसागती । यह ६८ प । वृष गसो । रोपणे पर पवने । मे प्रगिदाने २६ पालने । एक छोर । का आदाने । कागतो । अघि गया । इरागतो।ज फुटसने । मह हिंसातिकमा यो । एशियायाम् | म गती । दाने । एध यो । मउ शम्। उ । भोपन सन्तुमा । ईप गतिहिमादर्शनेषु । रेहायाम् । शिष्ठमात्मनेभाषा।। . । ।

·। । स्तक: ५] काव्यकल्पलताइचि।। णी प्रायमे । हम हरणे । भून भरणे । धृ धारणे । हुन करणे । म पुष गती । अल भुषणार्यानिवारणेषु । झप आदानसंवरणयोः । अस कस गत्या. दानयोश्च । उभयतोमापा ॥ भृण सङ् गतौ । वृत वर्तने । वृत् एतादिनस्यात् । आरमनेभाषा ।। पेन् तन्तुसन्ताने । कृत् । पजादिपरस्मैमा ।। अक अग कुटिलामां गतौ । ल जिलोन्मभने । पास्सैमा । इति भ्यादयः॥ मद मक्षगे । मादी । वा मतिगन्धनयोः । पा दक्षगे। r भादाने । रा दाने । पाप लावने । मा माने । इन स्मरणे । इण गतौ । यो प्रजनकान्त्य. सनखादनेषु । पु प्रसबैश्वर्ययोः । तु गतिहिंसापरणेषु । पयु मिश्रणे । कुशाग्दै । मस भुवि । पल सस्ति स्वप्ने । परस्मैमापा ।। इह मध्ययने । शीव स्वप्ने । पूा प्राणिगर्भविमोचने । ई. स्तुती । र गतो कम्पने च । एश्वये । वम आच्छादने । आशा इमायाम् । लास उपवेशने । आत्मनेमापा । इत्यदादयः । हु दानादनयोः । ओहाक् त्यागे । भी भये । पर पालनपूरणयोः । एए गती। परस्मैमापा। हुमान दाने । हुपाम् धारगपोपणोः । भृम् पोपणे प । उभयतोमापा। इति होत्यादयः॥ सो उन करणे। दो भवसादने । छो ऐदने । पोऽन्वकर्मगि । हल गती । निरसने । वच समवाये । धु वृद्धो । असु क्षेपणे । परस्मैमापा। पुत्र प्राणिप्रसरे । यू परिताप । दीए क्षये। घोह मनाइरे। पीर प्राधारे । मी (इसायाम् । रोड प्रयणे । लोड् दलपणे । यो गतौ । एते पर स्वादयः॥ घद गती । मन प्राणने । मात्मनेभा । इति दियादयः । पुम् मभिए । पिम् बन्धने । शिद् निशामने । मिट प्रोगे । सिम् पयने । धूम् कम्पने । कृम् हिंसायाम् । वम् परणे । उमयतोमापा ।। विगतो पो च । दूर ठपतापे । प्रो पोतो । भाप्य, व्याप्सोपरम्भारा ।। विगतिकृयो । मा व्याप्तौ । मारमनेमापा । इति स्थादिः । पर पधने विमापितः । धि धाणे । क्षरणे । ५ प्रेगे । स्तन । ५विधनने । परस्यैमा ।। कुर शदे । टादि । Yए मनाइरे । पत्र मनास्थाने । मारमने. भाषा । इति तुदादिः॥ भन्न प्रक्षयकान्तिगतिः । सन्दीदने । परस्मै माया ।। मिहन्धी दोहो । मारमनेमापा । इति स्पादित फर्ण गी । इमयतोमाः । इति तनादिः। विन्धने । मोएसियन । दोहरवे । स्मटीमापा। ।

·९४ अमरचन्द्रयतिकृता [प्रतानः ३- रोध गतिरेपणयोः 1 ली श्शेषणे । शहिंसायाम् । भृ भरणे । भ भर्सने । ६ विदारणे 1 बप झए वयोहानौ । शब्द । गतौ । मुड एसने । अब भोजने । इप माभोण्ये । परस्मैभाषा ।। वृह समक्तौ । आत्मनेमापा । इति प्रयादिः॥ प. पूरणे श्रु श्रयणे । अट्ट अनादरे । लड उपसेवायाम् । ओलह वल्क्षेपणे । सतुनो । भुवोऽवकरकने ।' उक्षेप ।. अज वोट अन्ह भाषायां । परसीमापा यु जुगुप्सायाम् । गृ विज्ञाने । ललईप्सायाम् । आत्मनेमापा । अड लक्षणे सर पदे सक्षणे च । अय पापकरणे । अन्ध दृश्युपसंहारे । आम आमाणे । परस्मैमापा ।। लो दबोकरणे । आप्लू लम्भने । र क्षेपे । भू प्राप्तावात्मनेपदी । इति चुरादिः॥ नीलीनानलिलोनलाललनानलिनानना । सनलिननालेमालोलुनलझीनमा ॥ द्वपक्षः। अथ दूव्यक्ष: शब्दाः । यथा- आलोक कल कीलाल कल काल मलका काली अलीक एक कुटिल कला केलि कल की कलि काट कोलकुल फल लोकम् लोक आकुन को कलिका कालिका फलोल सासक लि कोल किलकिला किलकिल अलीक अलक सडा टीका फटक फटकटी फटकार कोटि फोट कीरिका कष्टिका कुली कुट्टाक कटुरम् कटटम कमटूट अटक कृतिका कृतान्त कान्त कुन्त अछि कौतुक कर कतकी केतक केतको भाकून भात कान्ति कृत्त भक्त रक्त मुक्त अर्क कार कारक राका कारिका फर कोर धीर कोरक कारा नुमाफर माकार महर करि कौर किरि करक आरक कार किर असोत कारा महिनाक कानन कनक मानक अनेक नाकि भनीक भनोकिनी द्यौः शुः दया दापाद इयमादः पद्यात अशायि उदय उदाप भाशय हन्दूदय दिवि देव गिरिर पद विदुः येदवार वन्दै यदिप बहावद द मम्युर वद वदेत् मवदा, अवधार विवाद मर मरामा मार मा रोम मेरमा भान मम मर्म पर सर पर भासार मस्तु सार सौरिसरमा सार मस्त मधु रन सर सार सहसा अमृत गृत मातृ तमनत्यय तम्म तानमाति मिमित मत भमुतः माति मात्र मतम् मत्त तताम भतमि नमसा मानाय का राल भयेक असेशन मोलि रोल शलु प्रतिक शिष देगा एमासया सौध मिन्य सोधु साधु अरोपण भवेपि समाध ममाधि मार मा विधु विधिपाः प ध वाघा भाव मावि थव या म मा सममम सामन् मास मीमांसा सम सामन् मामा मामत अपमि भय. माम तारा तर तोर म सोहम् भार मतारित माता सह इतर भनि भात भत्रमविभन्न मानुा भार भागदी रियादिय दर र दावार ·स्तबकः ५) काव्यकल्पलतावृतिः। दु मदि उदर रोदा मरुदत् अरोदीत् रुरोद अरोद अरोदि आदर उदार इन्दिन्दिर दुरोदर रद कक्षा कक्ष कुक्षि आकाहत् अकासि अक्ष अक्षि इस उशन् धारा धरा धरा- भर घार राधा रुधिर रोधम् धुरन्धर अधात् अधारि धुर धुरा रवि अम्बा वीर वारं. बारम् विवर वार कर वैर वारि आवे उवा यश अवत् वने वैरियर व भरण रणरोण मरिणा आरेण अरेणि आरण अर्गः ईरण रंगन रणरण रेणु ऊणा ऊगा अरुणत् अराणीत अराणि साण मानु नामि नभस् सबिभ पूषा पप पिपेय पुपोष अपुपत् अपेषि अपोपि हेलि इलि हल हलो हेला दिन नन्दन नन्दिन दीन दनु निन्दा नाद दून नदी दान नद निदान निन्दु निनद नाद इन्दुना निनिन्द ननन्द नमाद नदीन नन्दन ननाद नुनोद विभा विभव भव भाव विभाव भुवम् भुवः भुवाम् भावी वैमन विभु अभवन अभूत बभूव समावि बभूवे भास अभासि सभा हरिः षोडशार्थः, राहु हरित इर रहा हार होरा हार हरा पाहार हीर सहाइ हारि आरोह आरोह अहारिआई दी अई अहि रोनिः रुचिः रुचः अर्चिः गई धर्ष चार पर्चरी चर चार आचार भावर चार चारी वश्युर धीर चौर विरम् चिरा रुचिर चचीर रुरुचे रुचे मरुचत अचूचुरत् अरोरचत् घृणि घृणा अभीशु शम्भु शुभ शोभा शुशुभे शुशोध शोच शची शुच शौच धाम मधु अधम इध्म आधमत धूम मुधा मेघा पाद पादप मपादि पदे पद वस बासत्र संवित आसव सव वास आवास संवास सेवा मासम् अवसत् श्वास महा महर मही महिमन् मुमोइ मिमेह महान मोह हिम हेम होम तेजस् जाति जाती जित जात तज जन्तु जातु जतु जेता आतप सताप तपः तप ताप सेपे पात पेते पपात रस पीत पूत अतीतबत् वितृ पौन हेति इति हत इन्त माहुति हुत हितहत माइत शाप शप वाशापे पशु पाश पशी शम्पा मशपत गल गलि गेल गुर गोला गोल गण्ड मह गिल अगलत अलगत् अगालि लङ्ग लगु लगुड यशः भाशय शय अशायि शच्या शिश्ये आलाप लोप लोलुप अलुपत् अलूलात अल पाल पलि लेप पाण्डु पाल फल लुप पील पोडा भापीड भाहलाप लुलोप लुलुम्प पाल लिपि उलप उडुप उपल उल्लाप अन्य नय न्याय भयन आनन योनि पान यून अयन अन्योन्यम् आनाय आनीय आनिनाप देश अदिश दिशः दश दशा दंश उद्देश आदेश आदिदेश गीत गवि गत हत्तु गन्तु गीता भागन्ता गाति नट नटन वाल बाल अबला बला लव अलवत् अलावीन् बला सब चूल वली आवलि आलम्ब वेत्ता वित्त वृत्ति योगि याग योग, गेय गाय मागायत् यि पान पीन आपान अपान मापीन पुनः ताल सता ताली वालु उत्ताल तल तून तेल लता तुलित तुला अतुत लाति लात पल विल एल बलि बल बल अलील. यत् भवन वात वृत्त निवृत्त तावत् एतावता वृत्तान्त वृन्त देता दाता धन धेनु निधि निधान इन्धन उग्र गौर गौरी रङ्ग राग रोग भन गुरु मार गिरि गिरा रहता उरण अहिरम अगार माङ्गार रोगो रागी आग: अगित् अग्रे मृा माल मुण्ड मण्ड मौलि भाल ललना मज मल्ली भम्ल लोम मम मिमील अमिलत् शिव शिव शोर विश्व विश विशा आवेश दश वशा कशी अविशव विवेश शोव आयो मायं अय ·अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः ३- राय ईयां अरयः ऐपः दिति मदिति उदन्त दन्तदन्ति दान्त दुत तदा वन्द ददि भादति दूत दूति उदात्त दत्त उदेति उदित ददातु ददाति ददत दत्ते तुदति तुदनु हब हाय बाहुबाइवि बहु बहिः बाहर हा विवाह साहव आव भवत् उवाह हविः बदरे यही टशनाः शनि निशा अनिः शिान शनैः नाश अनिश शुना शूनः नाश ननामा कवि कम्युबक कम्पी अम्बिका फेवामन्द श्रमोद मुदामोद मिमेदेदम माहाःसायन से पम् सोयम् अस्यामा अयसा यस्पा अयास्यन् दोपा दोष जीव यी न वाजि जब अजीवत् अजीजवत जिजीय भायाम पन पाम मयुमय अमेय थामय माया फुटु कुह भाष मेघ मोय मपा शिशिर परत शौरि शर राशि शर सहम् सहसा सेहा हास इस मोहम् सिंह साहस हे असा गगन गान नाग ना अनश काश माकाश कौशिक कुशिक केश कुश अङ्कम शाक शकम् गुरु कोश अशोक शङ्का शक अनन्त नृत्त नीति नत नति तेन वतान तेने पानीत सनु तन् नूतन नुन नेता नुति अघ्र भर भार भोर भूरिभरो रम्मा बारम्भ वियत् वयस् वायु पर वायु युवन् अवयन उवाय धन धनाधन कुल ककुम कुम्म भेक कुम्मी मावि चम्पा चम्म अपचत अपीपचत चाप चम्प पर पार पुर पूर पोर अपा अपार अरोप पुरी उदीची उदात् जम्म अमजत् अमलि अभाजि भेने माल अम्मोज भोज भुज पवि वापी अवपत् अपीपयत् अवाप पीवा सतिभी भूत भीति मित्ति भीता मापा अभाषि भूपा भिपक मीपा यस् वाचा बघा व अपोचत् उवाय पीचि प আয় মনু ম মায়াঃ গােল্লার বহু জৰি থা: খানা आधौत अधीते अधीत अधत्त धत्तं धत्तः कस सेक कसा अकसन अकासि अनाज गज जगी काम मूक मोक किमु कामिन् कामुकवाणी वीणा पणिक वेगी बाण सती सीता स्त मत सित असित आसित सन्ति सन्तु सतत सन्तत सेतु सोता सात मेना मेनाक मनाक् मान मुनि मौन नेमी नमि नौमि नुमः नामन् मेने मीन मनस् भानिन जय जाया जय जय अजयत् जोपात् यज युयोज सेना सेनानी सूना मासन्न भासीन भासन नासा गुहा गुह विगु गूह भगूर भगाहि चादी चण्ट उचण्ड चौट चल अञ्चल अनल चेल चोल चन्चल चलादल चाचलि चूला उहा धुही चया भलोच अचलन भचालीत् चचाल भृङ्गी भृङ्ग भोग भग भाग मग भागी भोगी जड जाल लाजा ] 1 एवमन्येऽपि शेयाः || स्थानमुकण्ठादि तचित्रम् । यया- नेताऽनन्तततोऽनातः सोऽद्यालासीदिलातले । धुतासिदासितोत्सालदनुस्नुनतः सदा ॥ दन्त्यस्यानः। प्राज्यसत्त्वोजितस्कृतिच्या मर्यादयान्वितः । समुद्रवमुद्रश्रीः सजो जयति सजिनः ॥१॥ अण्ठयः 1 एवमन्यत् । एते शब्दाः सप्राप्यत्वान्न दर्शिताः ॥ गतिर्गतप्रत्थागतगोमूत्रिकातुरणपदपादगतप्रत्यागठा गतसर्वतोमदाऽर्धनमादीति, ·सवकः ५] काव्यकल्पलतावृत्तिः । नचित्रम् । यथा- पर स्थितरफारशरमायाः पुरः । आरबैरमात्मेरवीरवारदरः परः । स्थि मा ध र र 1 र र र र र र र ग्रा वै म वी वाह प रा स्थि त स्फा श भा घ र र र रः : ध भ स्म वा प प्रा वी ह गोमूनिकाद्वयं पूर्वार्धापरार्धयोः, अथदा आधद्वितीययोः, तृतीयचतुर्थयोश्च पाइयो. अब तुगपदरीस्या भोकाक्षराइन्यात:-- श्रीशिनवविंशतित्रयजिनश्श्रीकण्ठपइविंशती- न्दूनाविंशतियुग्मपोपदशमावेक प्रयोविंशतिः । सत्रिंशद्विपसटकलाभुवनतत्षड्वर्गवण शुम- सेनापक्षलक्षणस्वरसमासाहिविश ः ॥ १ ३० १० २४/११/२६ २ ४ तुस्गपदाक्ष- राहग्यासः ३१. ८ ६ १४ १५ ३२ ७ २८ | १३ / २२ चतुर्भिः पादैः कमेण रत्वारः पादाः, प्रतिपादमष्टौ अस्पानानि । भीः एकः । बिनाश्चतुर्विंशतिः। श्रीकण्ठा एकादश । हन्दुइलाः षोडश । ऊनाविंशतिकोन- विंशतिः । पौपदिनान्येकोनशिए। भानि सहविशतिः । सनिश कविगत् । सत्काः समदश । भुवभानि चतुर्दश । सन्मुख्य एव वर्ण एकविंशतितमः। वर्ग: धाः पञ्चविंशतिः । सेना अष्टादश । पक्षतिथयः पञ्चदश ! लक्षणानि द्वात्रिंशत् । स्वराः सम । समानि अष्टाविंशतिः। सार्वप्रयोदश। दिशि द्वाविंशतिः । शरा: पाप हगमम् । हयपदस्य रीत्यातरम् इद्गगोहिपविदायपिहादुयादिशेपे । ददेश्यहृदयोपाउँदैटेदोसुपर ।

·१८ अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः ३- दू य थि दा ये या CAM १ तुरगपरवन्धः। प यू पु यी पा यु हपपद इति चत्वारो वर्णाः, लोकेऽपि चत्वारः पादाः, ततो यथाक्रममेकैक. पादं प्रत्येकैकरों नेयः । स्वरैरक्षरसंख्या ज्ञेया । म आ इ उ ए ऐ इत्यर. स्वराः । बलोकपादै चाटवर्णाः । यथा- हा हि हो रह रे है, य था यि यो यु यू ये यै, पपा पिपी पु प पे थे, ददा दिदी दुददै, अयं श्लोकस्तुरगपदेन कृतो, हदूययीत्यादि ।। का रता निजहान नहाजनितारका। पादगतप्रत्यागतम्। चारुमारपराधीन नधारा परमा स्वा॥ एवमधंगसप्रत्यागतादीनि जानुलोमप्रतिलोमान्दा यथा- दिवं दिवा दिवे नाक देवा देव देव नवदेवता खेल खेटन दान या वीमा भानो घोतन हंस हंसा देलि दिन दिना यादीने विमा भासा विवर्तन जगकक्षुः धामाकर करे महातेजाः सदा लोक सदालोकःविनता कलहा तारका वारया फालिनी राधा राधमा हरि देव जीवा भार्गव कविना सदो वातापिना कालो कालं भाव निशया तमा तमित्रा याम माया मैया मतः पक्षि का मास मासे सहा माधव नभ तप कल्पान्त क्षय गगन थलाइकाः मुत्रामा शुनासोर जम्मा देव नन्दी भन्दन वन मप यमराज राक्षसाः पादो नलकूपर रस विमोन शङ्करम् प्रती हर इरम् पिनाकेपि पिनाकिनागड़ा कपालिना मेना भैरयो हेरम्ब हेरम्बा विनायक नन्दी स्थविर विधावापि कंघसा अनार्दन दामोदर सनातन वामालिका विशुकैटमा वैनतेय वसा कैसे भन्दकरामा सहसान्वितः बलाबलं बला नालीका रमा स्मया मदन पातालोकः भारती चैदाः वेदना घेदैः यत व लोक सार निन्दा थापा पम् पन्त ताल रख सालाधना तोय. नयोः वा वश कच्चपिका कोलम्वक तत मृदङ्गरागराग इस हास हासि कार दरदा भवाम तिहासशोक कोश कोष इयम योग प्रतिभी शान्तकम् कटकी कटकम् कम्पम् मा रोदना रणरण काम मेधा मोक्ष मद शयन संख्ये गा नवतमसम्मद सानन्दा तत गर्व साइश सहा ममतामानेन स्मयेन साहमहमिका सम्भावन सम्भावना सामानण कार्पग्य रत दैन्यवती मयामा भ्रमता मोहो सत्र सा आवेशदम सक्षमता ·स्तबकः ५), काव्यकल्पलतात्तिः। उन्नयन साध्याहार वितर्क मनिश कालेन कालो सायम् वासना मारका यन्त्र विभा- येन विभावा ततमावि भनुमावतः व्यक्त वनभावोन रस एषा भूमिका पात्र येष मह- सासमरत रसा पुत्र राजावतार हतारसा नसावतार शावतार कर क्षम सकल शैलाली नामधारक धनधारक सावक वसु नान्दी वास वासन्तिक गैहासिकोपिता अवक रिहास मावुक भावो राजहावा हेवा हावन कुमार कुमारा दारक याला स्वसा भदन्त निजा योज्या मन्तुजमनुजा मानव पोत क्शा क्षीर शैशवे नसवालवा क्यः तरु युवा नतारुण्यपुलक चारुण्यङ्ग यौवनं प्रवाः जायात पाम विशसा त्यनिर जल्पाक यद पतन यद्दपरमा दीनवादिवंदिता विकस्वर वदान्यामदविधेयो दवानलिका स्वैरिखापरवा पराधीन स्थावरव्यायाम नाल कविवर्णना मेधा विवित विवाद सशनिमनीषितोविपत निष्णातोन्तः रक्ष कुशलेन , दमप्रतिभान्वितः अन्तर्वागि रसावेद वदावद पाएत धनाधन ये दुविधोः मनः निम नियोज्य परिचारक दास वस्व. तन भारिक मासे अलङ्कातामोतेन महेच्छस्वया महामनाः कोनाश किंपचान देवा अनुक्रोश करनं बन्धन निर्वासन निर्वाफ्णक वर्जन कर्वन कल्पन जल्पना अवई घातीयत मावतायिन मामाले खियशः तेमृतासरतामा व्यसक ज्ञालिक कैतद सम्या. पिशुना व्यसनातक स्तेना ऐकागारिक स्तेय नन्द प्रणव दान त्याग अर्थ व्यय याचका पाचन सहन अानाय रोचक पिपाय पिपासा रसाशनमा तरलामिला निष्टा गते मन रम्मा लाजा शून्य रसायन दानव भार समा वितं काबनी धान्य धान्याक नागरम् विदेही जनुके पासो लावक उदार कामना व्यपन बन्धन रोचन मांस पोवान पीवर अनासिके धनु गता केशव वातकि रोम सदा सदामय पामा व अक्षत कल नोलोराग लेखक कुलिक खेलिनी शिवर शक्ल जवी वेग हा तर सेवा देवेन जब जाव सहा योगामिका गारव जात्यक्षवंश वनिता बशा वासा तरललोलना मनोज कक्षाव रजाः यातरः वया विना समेहता मालिनी गर्भ पौत्र वै जन ममास देवर गोलक समान नमान्दा नवर केलिना देवन पिता महसा पमाता घना काय देहः कुन्तला पाश्म रचना फेशांश कशा केशे लपन वदन लोचन बिलालन निध्यान द्योतन लोम दन रदना दशना पक्ष्मा मेलक करजा खननातालिका मेद कालम् बलम् एव सानन्द विलेपना यक्षकईम धनसार स्थासक कम्बलम नयवसच शयन बोध ऊर्च लोक अमराः अमरा: विमाना गमस्ति वसधा धा अर्यमा तरुणिभ भयंस अर्थतः पतन विरोचन हरि आतपो भातरी समर माल अङ्गारक उशना आगस्त्या उपराग वासर विभात नियाम तिमिर हेम मल्पक अन्तरिक्ष आकाशम् अम्बाम् अनय बलाहका आसार भापरा विदिक कौशिक मातलि अमरावती मन्दार सन्तान प्रतिभी लेखक कोप यानुयान कुवेर धनदा अलका अगुस्था अजगवम् अलीका महादेवी एकदन्त शवानन्द उत्सवीः नरक भलम्ब मज दनुज . सरस्वती अतिहास वैनतेय अर्थवाद कोलीन विमान आक्रोश आक्षेप अभिल्या सम्भापा नियोग गन्धर्वण मनुत्तरे च वर्ण अन्वधायजनन धाना मस्त पत्रल उपल दधिसार न्याय भदन आशंसा अविनीत शारित अंसल मांसल विकला पाटव राजयक्ष्मा का उपचार इक्षिा राग माती समासद

·अमरचन्द्रपतिकता 1 प्रतानः३-
पीत दम्म अमर्दक ऊर्ध्वन्दम सतिश जान आराधना धन्योति कक पदाति आय.
राज पाध सम्मता प्रमेय कुलो मा सलना अगाय उपमानेन विलास चो चकमा
दम्पती मोगिन्यो स्वतन्या मामुलानी यामा कास्पायनी घावधू आप संबंशन
दोश्र यासनसत्वा कलल दास सोदर वायरज कनीयान् मानुला नमान्दा मनन्दा
नन्दिनी हाली परीहास देवन उपमानी वोरमाता श्वशुर पितर ग्राता बन्धन मायतन
साला कुलाम कबन्ध अवयव राशिकलाप प्रमरक अलग प्रमाला संपता सामन्त
फेशपाय काकरा वेष्टन मावनीम अवोधन निशामन गणेतन असा विकार मासिका
जोमा रसना कन्धरा अनामिका कामाश तिलक रोमलता भारोह जयन कराया
जनल पलल परिकम अपराग संवर्तन कोलक नायिका सरल एशामक लम्जा कापूर
कणिकाहारी मद वलय रसना सारसन कापस उचल जला ललिम तलिमा यात्रा
काजल दीप पार्थिव विभाइकु] ।
एकावेऽनुलोमविलोमाग्दा यथा-[कल पतदातर वासा कोशिकी विवि
कालिक सावता कारिका कोरको नयन अपलाप वर्तन नन्दा साबसा वरमैरव कन्दपुलक
कट कण्टक मध्यान जाव्यजा नपुनः दैत्यदः महेम आणिकला यास्या कोलको
योस्पयो रस्सार विभाविपातश नायेन जापागा कचसूचक नान्दीनाम् हासीहा हावा
सूरिख दक्षर वाचवा लोहलो स्वेच्छाये तानेनेता गोट्यगो भीरभी पापा सम्पास पर.
कैतब दम्मद साभ्यासा नार्दना कवकनवैन नव्येन लगुढ कांक्षक कामुका अईगाईभ
पलीव केशके वरथारख उपता कोपतापको आयुनाका सरस निधनि विवि
स्यदस्य सहास जनज जात्यजा गोत्रगो योन्थयो जननज कान्ताम् स्मितास्मि माघमा
हावा हेला गोरोगी मध्यम तरणोरत जनीज सूनुस् याजाया वनीजनीव दम्पतीपद
पोरययो: साध्वीसा यातिया ,दै दोहदो करलक योन पोः यामेया श्रद्धाश्च दास्पदा
रदसोदर बान्धवा गाममा देशो मारमा हस्तह केशा मालेभादंष्ट्रवाद दन्तई दाई नर
खदन तालुता गणिपा पललप लगाकालं भङ्गरागम कण्टिक काचिका कंचुक तल्पतः
जनुजः भूरिमः नुततनु कना] । एवमन्येपि शेयाः ।
आफारः सहग्यातिस्तरित्रम् । च्या-
श्लेपार्थोपसगृहीतरन्न्पादित्सदृशातरैः ।
प्रतिलोमानुलोमस्थैः शन्दैश्चिषसमुद्भूयः ॥ १८५ ॥
श्लेपव्युत्पादनस्तके सहायअनान्तरसदृगव्यञ्जनादिशब्दै प्रमामास्वत्प्रमुख-
रन पिस्तबके सेगृहोवैस्नुलोमदैव सर्वांग्याकारचित्राणि संभवन्ति ।
सर्वेप्याकार चित्रपु घर्णावृचिस्तु सन्धिषु ।
लायुचारे लयलधुभयत्ने वषयोरपि ॥ १८६ ॥
संयुक्तयोः सजातीयवर्णयोर्णनयोस्तथा।
स्वरजितमनयोविसर्गाभावभाषयोः ॥ १७ ॥

·स्तबकः ५ काव्यकल्पलतावृतिः। इलयोश्च विरोधोन यमकरसोपवित्रयोः । गतार्थम् ॥ भारतो भक्तगीर्वाणाणस्नुतपदाम्बुना। आपत्कुन्दुमन्दारशरदनसमप्रभा ॥ भास्वदाभोजनिश्या निभाग्यजनदुलमा। भागधर्य भावभूनां तनोतु प्रतिभामयम् ॥ र ती मागी यो णगण स्तुत पदासु तक न्देन्दु मन्दार श र दस समप्र }ge स्पदग्भोज- निर्भाग्य जनदुर्ल- (मोतु प्रान (भा) मृत ग ·इन्द्रेण काव्यकल्प भावना या सतां गणैः , अमरचन्द्रयविकृता- [प्रतानः३० । नभोवननदीपोनालिनाननलोधनम् ।। न नौमि न मानून मन्जननत जिनम् ॥ - व भष्टदल. न * कमलबन्धः । विश्वावरोधाय विरोधयाधकाविपत्ताजासविकर्तनोजिताः । विधदपद्वामविशुद्धकीर्तिमा विभान्ति सन्तः सविस्वमवाः ॥ वाचं स्मृत्वा यतीन्द्रेण काव्यकल्पलता का । शारधोरमरेणेयं भावनीया सतां गणः । ३ परिथिश्लोकः । स्मृत्वा/य भवैकवे धारोवश्वास रोधबाध नासन्निभात अष्टार वि पत्तमोजा चक्रवन्धः। कर्तनोनि ताना तिकीद्धशुभ द्वापदधू KI ·स्तबकः.५.] काव्यकल्पलतावृत्तिः। गणेशोऽनगलायगडासरोगः । गरभुगगनामोगगतिस्तुतगणानुगः । शा KEEP भदल- कमलयाधः स्वविधालो कैर्यधुचित्रसिद्धिः। रेस्यादिपसिनीमूत्रिकास: गो. भूविकारयम् । T त पोरदस र ·अमरचन्द्रयतिकृता- [मतानः ३- सहमा हत्यत्र सारो ध्यानयुतं व्यञ्जनलाई मात्रकम् । तादका नितारा सारणानचरेक्षणा । आलोकितापि लोकस्य मनोहरति कामिनी ॥ भन तासारङ्गेति । शन्दा यया-[ स्यन्द मन्द मन्ध मन सदरङ्ग सम्मद खान काज कस्य चन्दन नन्दनसम्म संवर कम्पल जम्बी चित अशर करादयः । सानुस्वारवणेषु निरनुस्वारीकृतप्वपि येषां शब्दातामयों मिलति तदिन्दुव्युत स्यात् । यथा- 'लाइसेनाश्रिता पमालयन जलदात्यये । भर्णवस्याभिसरणे रहो मुद्दति शाहिनी ।। अत्र हंसरह इत्यत्र बिन्दुः । शन्दा यथा-वंश स देश रहः ] प्रभृतयः । [ मीमांसा पिनाकि कुमार केशत्र कन्दर्प कलापि कप काकोल जवन जघन चरण गाङ्गेय गौरव केसर चुम्बक नक्षत्र नगर खान नगरञ्जन ] प्रभृतयः । अथवा- नतनाकिमोलिमणिमण्डली विभाभरमासराधिसरसोरहा सताम् । शिवशर्मणे भवतु भारती भृश जाइयखण्डनदिनेशमाततिः ।। सत्र मन्दिनोच्छन्दसि प्रतिपादमाघाक्षरद्वयपाते रथोदतावृत्तेन, तथान्याय. पाते च भद्रिकावृत्तेन भारतीस्ततिः । अयं वर्गच्युतप्रकारः पन्दोमर्माणि ज्ञात्वा साधारणशब्दैः साध्यः ।। अथ चतुर्विधं गूदम् । क्रियागरे मापायुपायैरेकाक्षरादिकाः क्रियाः प्रयोज्याः । यथा- यथा यया त्रस्त करनेत्रा प्रिया पुरो मेऽध तिरोहितश्रीः । महोदधेः स्फारतरभड़या तथा तथा प्रेममयं मुद्राहम् ।। अन यति, दधे च क्रिये। क्रिया यया- अस्ति स्त: अस्मि स्वः स्मः । प्रणितियोहितः । एवं भवति, मक्षति, प्रमृतिभ्यो रोहितः । [विभेति विभोतः विभीमः इयपि ददासि विभृतः मिमते मिमे जिहाते त्यति स्य दूयते मोयते लोयते ] इत्यादि। [आमा आर: आश आणुः देयुः] प्रभृतयः ।। कर्तृकर्मादिगुप्तादि भगश्लेपेण साधयेत् ॥ १८८ ॥ मा न कोपमृते पुंसि शाश्वती स्थितिमायेत् । गहन्यो नाप्नुयारकोऽपि देश: प्राप्नोति कणैः ।। न लक्ष्मीनं । उत्तादि कर्मगुप्तम् । सेभ्य इन्द्रिषेभ्यः, खम् । कणे, सक्षम्। सम्यन्यादमपि भशेषेण साध्यम्--- वालया पृयित्रोपाल व्यलोक्यत तयाननम् । तदारभृति हो निन्ये स्मरः स्वगरवध्यताम् ।। यथा- पूर्वाद्ध कर्तृगुप्तम् । मा, ·स्वयका ५:] काव्यकल्पलतातिः। ते आननमिति सम्बन्धो गूः। पादगडे चतुर्थपादवर्णाः पादलये क्षेप्याः । यथा- त्वं दोषलादरी देव सोद्रेकदरशंकुरुत् ।। त्वपशोर मुई दत्ते- मन्त्र पादप्रये चतुर्थः पादो गुप्त:-'कुमुदोदरसोदरम्' ।। इति । द्वानिरास्कोटके श्लोककरणविधिः- प्राकोष्ठ केषु न श्लोकाः पूरणीया विचक्षणः । केवलं प्रश्नवेलायां पादः कार्यों मयो नवः । १८६ इति श्रीजिनदत्तसूरिशिष्यपण्डितवरधीमदमारभित्तायां काव्यकल्पलताकविशिक्षा. वृत्तौ श्लेपसिद्धिप्रताने तृतीय चित्रस्तबका पम: सम्पूर्णः ॥ सम्पूर्णश्च पसिसिप्रतानस्तृतीयः । अथाऽर्थसिदिप्रतानः । तत्र प्रागाराभ्यास:- उपमाधानलकारानभ्यस्येदर्यसिद्धये । हृद्य साधर्म्यमुपमा सोपमानोपमेययोः ॥ १ ॥ धर्मोपमावाचकयोश्चोक्तौ पूर्णा मता यथा । शशीयाऽऽस्यं मुदं दत्ते, लुप्तकवित्रिलोपतः ॥ २ ॥ उपमानस्य लोपे तु रम्यं मुखमिवास्ति नः । : धर्मलोपे शशीवास्थ, लोपे धर्मोपमानयोः ॥३॥ , कुसुमं.मालतीतुल्यं न भृङ्गो लभते नमन् । धर्मेयाधुपमानानां लोपे हरिणलोचना ॥ ४ ॥ एकस्मिन्नुपमेये तु पहूपमानयोगतः । अमिन्ने वाऽय भिन्न या धर्मे मालोपमा भवेत् ॥५॥ अनयेनेष,नृपति,र्धाष्टयनेय कुलाङ्गना, ! कार्पण्येनेव कमला, कला गर्वेण दूभ्यते ॥६॥ पीयूषमिव सुस्वादु, स्वानिय विबोधकृत, । झानीय तत्वनिष्णातः, सतां वचनविस्तरः॥७॥ या यात्युषमानत्वमुममेयं यथोत्तरम् । सा भिन्नाऽप्यभिन्न धर्मण रसनोपमा । साधो(वत्तता विद्या, विद्यारहोपहृत किया। क्रियायत्प्रीतिकद्वाणो, पाणीयाकोतिरुज्वला ॥९॥ यस्यासीद्विमलं शास्त्रवद्वि वित्तवन्मनः । मनोवदान दानवधशो, विश्वत्रयीमुदे ॥१०॥ १४ काका . I ·अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः १- परिकल्प्योपमेयं तु स्वेच्छया सविशेषणम् । सदृशस्योपमानस्थ करपने करिपतोपमा ॥१॥ उपकण्ठस्यवक्षोजयुग्ममस्या मुख वभौ। सहस्रपत्रं पावस्थरथाङ्गमिथुनं यथा ॥ १२ ॥ उपमानोपमेयत्वं पर्यायेण द्वयोभवेत् । उपमेयोपमा मुखयदिग्दुरिन्दुवन्मुखम् ॥ १३ ॥ अथाऽभ्यासार्धमुपमायाका उपमानानि धर्माश्च प्रपञ्च्यन्ते-, पवयेत्यव्ययानि तुल्यमित्रारिवाचिनः । प्रतिविम्वाद्याध शब्दा पतिकल्पमुखास्तथा ॥ ४ ॥ तद्धिता वाइराधीन्दुमुखीत्यायाध वृत्तयः । स्पर्धते जयति द्वेष्टयनुकरोत्यादिकाः क्रियाः॥१५॥ यित्कर्माधिकरणपोरायिः कर्तृसमुनयः। कर्मकोंर्णमित्याद्या उपमावाचकाः स्मृताः॥१६॥ राजादीनां शियनझविष्णुशेपसुरेश्वरान् । सूर्येन्दुजलदोदन्बदग्निसिंहाद्रिहस्तिनः ॥ १७ ॥ भूभूरहनमोऽम्भोजमरालगरुडानिलान् । . पुरारामसरोमुख्यानुपमानानि कल्पयेत् ॥ भनन्ति भायाः सर्वेऽपि मायानामुपमानताम् ॥१८॥ पट्पदी। घेण्याः सासिभृगाल्या, फेशपाशस्य घामरः । नीलकण्ठकलापोऽपि, धम्मिलस्य विधुन्तुदः, ॥ १६ ॥ सीमन्तस्याऽन्यदण्डौ च, ललाटस्याऽष्टमोविधुः । फलक च, कपोलस्य चन्द्रमा मुकुरस्थलम् ॥ २० ॥ अघोः जनधनुष्टिरेखापलपपलयः, 1 शोधफोरहरिणमदिराः खलनोऽम्युजम् ॥ २१ ॥ नीलोत्पलं च कुमुद, धुतेर्दोला च पाशका, । नासाया यंशोऽधोमुखातूणीरशुकचशयः ॥ २२ ॥ तिलप्रपनदाडोंचा, धरस्य गणपतयः । पिम्पोफलं प्रमाल घ, दन्तानां मौक्तिकायलिः ॥ २३॥ फुन्ददाडिमयोजानि होरकाश, स्मितस्य तु । ज्योरमा दुग्धं च पीयूषं श्यासस्याऽम्मोजसौरभम , ॥ २४ ॥ जितायास्यश्चलो दोलो, पागया भृशोपिकोरयो । सुधा मधुघ, पक्षस्य शशी पजदर्पयो, ॥ २५ ॥ फाटस्य कन्वरंसस्य मुम्मो, यादोग्य पालरों । गृपाललदरीयात्रापा, पाणिपदस्य तु ॥ २६ ॥ .

·स्तवका १). काव्यकल्पलतात्तिः। पाझयोऽम्बुज,मगुल्याः पल्लयो, नवपद्धतः । रलताराप्रसूनानि, स्तनयोः स्तयको घटौ ॥ २७ ॥ कुम्भिकुम्भी गिरी चौ स्तम्यौ, मध्यस्य धेदिका । सिंहशको च, रोमाल्या रेखामृणालयलयः ॥ २६ ॥ नामेरम्भोजमायो हदो पियरकृपकौ, । त्रिवल्या पोचिसोपाननिएयो, जघनस्य तु ।। २९ ॥ पुलिनं पीठफलके, नितम्यस्य स्थलं पुनः, । ऊयोः कदलिकास्तम्भेमकरौ करमस्तथा ॥३०॥ जवायुगस्य च स्तम्मो, गतेईसमताजौ, । इमान्यन्यान्यपि स्त्रीभ्य उपमान यथोचितम् ॥ ३ ॥ पुंसोऽझे दूपमानानां विशेषः कोऽपि कथ्यते । स्कन्धस्य वृपरतातस्कन्धौ, पाहोरहीश्वरः । इस्तिहस्तपविस्तम्भार्गलादएडाश्च, वक्षसः ॥ ३२ ॥ एकैकेनापि धर्मणोपमानं बहुधा भवेत् । धमा वर्णक्रियाकाराधाराधेयायो मताः ॥ ३३ ॥ वयस्य राजादेवादिमध्यादेकैकेनापि धर्मेण ज्यादिरुपमानमनेकथा भवति । एक एवार्को बहुधोपमानं यथा- नवाई हमरकोऽयं, तमोभेदी स भानुषत् ।। सतः सवितेवार्य, फले भात्येप ऽशुवत्, । आदित्यवत्प्रतापी स, सदिनः स दिनेशवत् । वधभूत्स यथा सूर्यः, स्मेरपः स सूर्यवत् , । अभ्यासः स्याविभकोनामुपमानोपमेययोः । उपमावाचकानां च धर्माणां च विपर्ययात् ॥ ३४ विपर्ययात्सर्वत्र सम्बध्यते । विभक्तिविपर्ययादम्यासो यथा- स विपक्षान् प्रविक्षेप नमःस्तोममिवाऽर्यमा । द्विपस्त भाभियुध्यन्ते ध्वान्दो दा रवि यथा । रविणेवान्धकाराणि तेन चिक्षिपिर द्विषः । द्रुह्यन्ति दुर्जनास्तस्मै घृका इव दिवाकृते । तत्र शत्रबस्तस्माद धूका हर दिवाकरात् । तपोवदिपवनस्तास्तस्यास्येव तेजसा रखाविदोदिते तत्र शत्रवो वान्तवद्गताः ॥ पट्पदी। उपमानोयमेययोविपर्ययाधथा, अपमान यद्भवति तदुपमेयं क्रियते-- विजयी विद्विषोऽऔषीद्रास्वानिश तमोभरम् । अध्वंसत रविध्वन्तिं विजयो विद्विषो यथा। 1 ·अमरचन्द्रयतिकता- [प्रतानः ४- लुलितालकालीमिभासते भामिनीमुसम् । लुललोनालिमालाभिनलिनी नलिने यथा ॥ प्रफुल पमिनीप प्रेषट्पदपद्धिमिः । कान्तामुखमिवामाति बिलोलालम्यतिभिः । इत्यादि। पमावापकानां विपर्ययाध्या- मुखं माति ययाम्मोज मात्यम्बुजमिनाननम् ।। मम्मोज वा भुखं भाति मुख पनि पभो। स्मिताम्भोजबहनं स्मितपयद्विषन्मुखम् । मुत्र पमप्रविन्द मुख स्मितसरोजवता मुखं कमसका तत्पन्नदेश्य प्रियामनम् । परदेशीयमास्य ते माति पममुखी प्रिया ॥ पोन स्पर्धत व पाय जयति ते मुखम् । मुखमम्मोरुहं देष्टि मुख पमानकारकत् ॥ मित्रीपति मुखं चन्द्रः पोयत्यनिलो मुटे । परज्ञायते वानं पल्लति तन्मुखम् ॥ मानने सब पूणेन्दुदर्श पश्यामि कामिनि । पूर्णन्दोरिव दर्शन पूर्व कर्णणि घोपमाने णम् । पूगेन्दुमिदं दृष्ट्रेत्यर्थः । मुखं पूर्णेन्दुविधोतं सदति द्योतते तव ।। पूणेन्दुनेव विद्योतनं पूर्व कर्मरिच गम् , पया पूर्णेन्दुना घोरयते तथा पोत्यत इत्यर्थः। धम्र्माणां विपर्याया- कल्लाभिः सकलामिः स पूर्णेन्दुखि भासते स मुद राहदामिन्दुः कुमुदानामिदाकरोत् ॥ स चकार घकोराणामिवेन्दुर्मुदयिनाम् । भूमीन्द्रोऽभूषयद् भूमि तमोमिव तमीपतिः । सोध्यभेद्याधाराधेयभेदभिन्ना तयोपमा ॥ ३५ ॥ तोप्यमेदा यथा- स सखीन् सोपसमास चक्रानिव दिवाकरः । स द्विषः शोश्यामास पक्षामित्र पतिस्त्विपाम् ।। अशोभिष्ट स भूपृष्ठे नमसीव नमोमणिः । 'कलानां निलयः सोऽभूदासां मासां विभुर्यथा ॥ तोग्यादिप्राशनं पकाभ्यासे करिष्यते । एवं लुप्तोपमा-मालोपमा प्रसनोपमा- उत्पायोपमा-करिपतोपमा ज्ञेयाः । उपमेयोपमाधास्तु यथालक्षामन्यसेत् । .

·स्तयका १] काव्यकल्पलतात्तिा उपमायां हि सिद्धायां पहलङ्कारसिद्धयः ॥ ३६ ॥ तथाहि- उपमैव विनेवादि रूपकं यदनं विधुः। इयमेकस्योपमानोपमेयत्वे त्वनन्ययः ॥ ३७ : मुखं मुखमिवेयं तु स्मरणं स्मृतियोगतः। प्रियामुखं च सस्मार प्रियः पूर्णेन्दुदर्शनात् ॥ ३८ ॥ ससन्देहस्तु कियोगे कि मुखं किं सुधाकरः । इदं नेदं किन्त्वादिकयोगतोऽपन्हुतिर्मता ॥ ३९ ॥ नेदं मुखं शशी किन्तु स्युरपाहुतियाचकाः । बलाकृतिशरीरार्धमुख्याः शन्दा यथा तण ॥ ५० ॥ निमार्गामिपतो व्यापत्यत्कीतिर्जगतां त्रयम् । इयं भेदे वयोव्यंतिरेको मुखं शशी समौ ॥४१॥ माय मिर्लान्छनमियं प्रतिपत्तुर्भमे मवेत् । भ्रान्तिमान् पीडितधको मुखं प्रेक्ष्य शशिभमात् ॥ ४२ ॥ एवं भवन्त्युपमाया बहुरूपाः प्रवृत्तयः। अन्तस्थापकोटप्रेक्षाप्युपमोपक्रमाद्भवेत् ॥ १३ ॥ पल्लवैनपरागेव सकटाक्षेव षट्पदैः ।। हस तीवस्मितः पुष्पैर्यसन्तागमने वनो ॥ ४४ ॥ उत्प्रेक्षाघोतका शके मन्ये नूनमिव भूयम् । जाने किलादयो शेयाः प्रायेणेयं कियोद्भवा ॥ ४५ ॥ कियापचन क्रियास्तबकतो ज्ञेयम् । उपमारूपकयोस्ने कालङ्कारबोजत्वादुपमा पूर्व . यथा- : . प्रपचिता। .. रूपकं प्रपञ्च्यते, पथारूप चतुर्दा भवति-भेद्यम् , तोध्यम् , आधार, आधेयम् । घनाइवे भवेद् भेद्यं रूपकं तोप्यमम्बुदे । भुव्याधारस्ताऽऽधेयं सिंह पएर्यविशेषतः ॥ ४६ ॥ पनादिति यई दक्षे माम्बुदे भुवि सिहे च योज्यम् । मैं रूपकं यथा- वान्ताहिविपनागाधिशैलवृतधनाग्नयः । रतपदादयो भेद्या कपकोक्त्यारिरूपका ॥ ४ ॥ यथा वान्ते रविचन्द्ररत्नदीपकाः, सपोणी गडनकुलमयूरजाङ्गालोमन्त्रधादिनः; विषस्य नीलकण्ठास्ते, हस्तिना सिंहाइकुशवायर्यालानस्तम्मादिकाः, समुद्रस्याऽगस्त्यः प्रलयानरूवाडवपरशुरामाग्नेषदागतरीसेतुइनुमन्मन्दरादयः, गिरीणां , बत्रम् , यशल्य सतायाध दवानलवायुनदीयहस्तिविद्युत्यातकुठाराः, मेघस्य दातांत्ययो, मानेलमेधा रक्षा रामकृष्णौ, पास्य शादागमादित्यतापजलानि, आदिशब्दाने राहुशागम- ·'अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः- हेमन्तकालदिनात्ययाः, चन्द्रस्य राहश्यामपक्षपतिपत्प्रमातरविदिनमेघाः, प्रदोषरूप पात्यासर्पदर्शनस्नेह्याटिदशाक्षयफूस्कृतिमदनामलानिला, नदीप्रवाहस्य पीमातपः, महिपाठरस्य चण्डी, गजाधरग्निपुरान्धककामदक्षाध्वरादीनां शिवः, मधुदैत्यचारपूत. माटमकसकेशिमुरराहुहिरण्यकशिपुत्राणकालियादिनरकवलिशिशुशलसाटबगाहादीनां विष्णुः, प्रजम्यासस्यमुनाजलादीनां यलदेवा, मृगरूप सिंहन्यानो, मत्स्यमकादीनां कैवर्तः, वातापिनोऽगस्तिः, रात्रैः प्रमातम् , घूकतारेन्दुदीपोपधीचीरकुमुदवंडोरावस्याय- जलादीनां रविः, कमलधवाकतमसा चन्द्रा, दूलस्य पवना, धर्मस्य व्यजनं वायुः, वायुदुग्धदीपमण्डूकादीनां सपः, विन्ध्यस्याऽगस्त्यः, पनस्य हिमवर्षागजाः, हंसाना मेधः, भातपस्य जलदः, अन्धकारस्य रविः, वः राहा, राहोर्विष्णुः, पायातपः, जलस्य वातः, वातल्य सपः, सर्पस्य गरुडा, गरुडस्य विष्णुः, घटल्या गना, मजस्य सिंह, सिंहस्य शामा, शरमस्य जलदो हन्ता । सोप्यं यथा- वनपद्माधिचक्रानचक्रचातकपट्पदाः । पिककिमुखास्तोण्या कपके मित्ररूपः ॥४८॥ वनानां मेघवसन्तागमकुल्यौषधोशशकारामिकाः, पद्मत्यादित्यपारद्वसन्ताः, समुद- स्य चन्द्रप्रीमो, ईसादीनां शरागमः, चक्रवाकादोनों रविः, चातकामा मेघः, पद्- पदानां पद्म, कोकिलानां वसन्तः, मयूराणां मेवाः, मुखशब्दात् पोरजनने प्रचन्द्रकान्ता- गां चन्द्रः, पूकताराचौरकुलौषभिरक्षा तमस्विनी, सूर्यकान्त दिनकमलिनीना रविः ।। आधाररूपकं यथा- स्थगुणैनमोऽम्भोधिनदीवननगादयः । रूपकस्यैः स्युराधार:- धनप तादीनां भूराधार, यथा-गुणकाननमूदृपः । तारारविचन्द्रादीनां नमः, यथा-गुणतारानमोदेशः । लक्ष्मीरत्न धाफेनविष्णुमत्स्यकझोलविद्युममुकामकरादीनां समुद्रः, यथा-सद्गुणश्रीमहोदधिः, गुणरत्नाम्बुधिप इत्यादि । कमलाइंसचकवाकादीनां नदी, नया-गुणाम्भोजमरकुल्या, यशोईससरोवरम् इत्यादि । दुमपर्वतमृसिंहादीनां बनम् , यथा-गुणगुमवर्म मृपः, मानपर्वतकाननमित्यादि । रत्नवशनदी सिंहगुमादीनां गिरि, यया-गुणमाणिक्यरोहणः, कीर्तिगङ्गाहिमाचलः । सादिशब्दाङ्गादेवदारकस्द- रिकाहिमचमरीमुख्यानां हिमादिः, गजानां नर्मदाया विध्यः, चन्दनदक्षिणानिसानां मल्यादिः, मुछानो ताम्रपर्णी, रस्नानां रोहगादि, देवकल्पद्रुममन्दारपारिजातकहरि- धन्दनसन्तानकनन्दनवनचिन्तामणिकामधेन्वैरावणस्वर्णतारादीना मेरुपर्वतः, अलका. मानसशिवगौरीमुख्यानां कैलास साधारः। बिजलभृत्योः परम् , विभूतयोः सह- कारः, कुखमपल्लवशाखापलछायापशिलतादीनां दुमः, देवकपद्रुममन्दारपारिजातक इरिचन्दनसन्तानकादीनां स्वाः, शेपमंपनगविषाधाकुण्डदानबहाटकेश्वरपातालगा. समाप्रभृतीनां पातालम् , कलापताकाण्डदेवादीनां चैत्यम् , वेदवाणीसादीनां मझा, गरुडलक्ष्मीपाञ्चजन्यौनुमादीनां विष्णुः, गौरीगङ्गापन्द्रकलादीनां महेश्वरः, प्रताप. .

·। - 1 । । स्वयक: १] काव्यकल्पलतावृधिः। पुतिमुख्यानां रविः, कहाचन्द्रिकाधादीनां चन्द्रः । भमुना प्रकारेण स्वस्वगुणैः सवें पदार्या माधारा भवन्ति । रामाद्याः फेवलैः क्वचित् ॥ ४२ ॥ रामप्रमुखाः स्वगुणै; केवलैन्यायममुराधारा, रूपकं भवति । यथा-न्याय रामः । सन्धाया धाणक्यः । अहङ्कारे रावणः, दुयोधनश्च । चौथ रामसिहो। साहसे विश्मा- दिस्यजीमूतदाइनौ । मइसि मार्तण्डः। धीरत्वे रामः । शती कार्तिकेयः । धियां विष्णुः । विधार्या मारतीवृहस्पति शुक्रयः । दाने कर्णशिविवलिकरुपदुमकामधेनुचिन्ता. मणयः । शरणे शिविनायुधजीमूतवाहनाः । वाग्यां वारमोकिः । मे रामः । कटाए चन्दः । माने युधिष्ठिरहरिश्चन्दौ । भौचित्ये गुरुः । भको लक्ष्मणः । स्थैर्य मेहः । विपके गृहस्पतिः । कीती रामः । विनये लक्ष्मणः । प्रज्ञापो गुरुः । प्रतिष्टायामिन्दः । दयायां युधिष्ठिरः, जितेन्दश्च । माज्ञाया एलेश्वरः । लादग्ये समुन्द्रः । सौहाई एग्रीवः। गाम्भीयें समुद्रः । सौभाग्य कामः । शोभायामिन्द्रः । उद्यमे रामः । गतो इसगज. पमाः । स्वो पिकवीणाईसकेकिमधुकराः । रूपे कामनलफूबराश्विनेयकुमारपुरूरवो- मकुलाः । शमे मुनिः । मझयते गाङ्गेयस्कन्दशुकहनुमनारदाः । ज्योतिपे घराहमिहिर. सहदेवी गणिते श्रीधरायः । नाट्ययेरे भरताचार्यः । गीते तुम्वुकिन्नराप्सरसः । नृत्ये हरः । याये नन्दी। कवितायां वाक्ष्मीकिव्यासकालिदासा । वैद्य धन्व- न्तरिः । विपनिग्रहे पोहुलिः । दोपनिर हनुमान् । लक्षणे पाणिनिः । तर्क दिनाग. धमकीत्युपोतनकरादयः । छन्दसि पिलाचार्यः । अश्वदयशाने, रसवत्याच मलः । कामशाचे वात्स्यायनः । नीतिशास्त्रे चाणक्यः । पुरुषत्रीलक्षणे समुद्रः । घेदे ब्रह्मा । रसवादे व्याटिनागार्जुनौ । धारायेथे अर्जुनः । धनुपि पिनाकी । बजे इन्दE | सने विष्णुः । गदार्या भीमः । पाशे वरुणः । दण्डे यमः शक्ती कार्तिकया । चन्द्रहासे रावणः । साङ्गले बलभद्रः । परशौ परशुरामः । वास्तु. शास्त्र विश्वकर्मा । मलविद्यायां चाणूरमलः । छुरिविद्यायां वेतालभृगू। मायार्थी विष्णु: । धूतरवे मूलदेवः ।परोपकारे जीमूतवाहनः । मथ दोष:-कुचक्रमणे इष्टूखाशगालाः । कुचरे उष्ट्रमाजारखाघरटकाकधूक ििष्टमाः । कायकृशत्वे वेतालभूहिरिटी । कौय मार्जारः । दम्भे वकः । नीचगमने नदी। पापो मर्कट । कोरे सर्पः। मीरत्वे गालः । तुच्छत्वे इस्तजलम् । मानाविष दुर्योधनादीनामुदाहरणम् । माने दुर्योधनो, न्याये शमः, सचे युधिष्ठिरः । आज्ञायां लद्देशः, शक्ती कार्तिकेयो धराधकः ॥ वाक्चातुर्य सराचार्यो, गम्भीरत्वे सस्त्पितिः । मेरुधैर्य, हरि शौर्य, प्रतापे पो नृपः ॥ अथवा एभिः सन्धादिकैगुजैः सन्धादिगुणवन्तश्चाणक्यादयो जीयन्ते । यथा.... सन्धानिर्जितचाणक्यो माननिर्जितरावणः | । - ·अमरचन्द्रयतिकता- [प्रतानः ४- . . -- . यम, प्रतापजितमार्तण्डो राजते पृथिवीपतिः । भाधेय रूप यथा- सिंहरत्नसरोऽम्भोजचन्द्रोदित्यद्रुमादयः । स्थाधार रूपकप्रोतः बनपर्दतगुहादी सिंह आधेयम् , यथा-कुलकाननसिंहोऽयम्-इत्यादिक ज्ञेयम् । समुद्रताम्रपणोरोहणादिप्रभृतीनां रत्नमाधेयम् , यथा-कुलाम्मोनिधिमागिश्यम् ।भूपर्व. तारण्यादीनां सर माधेयम्, यथा-मवारण्ये उधासः । वंशपर्वतपीयूषसरोवरमयं नृपः । भूरि स्पुरति संसारमरमुरिधारसा, इत्यादि । नदीस:प्रभृतीना जलस्थानानामम्मोजमाधेयम् नौतिस्रोतस्विनीपमम् , राजा राज्यसरोऽम्भुजम् इत्यादि । नमोविशिवमायानां चन्द्र आधेयम् , यथा-कुलाकाने निशानायो, ज्ञानाम्यो हिमदीधितिः । इत्यादि । आकापस्य रविराधेयम् । महीपाल कुलाफाशप्रकाशनविनेश्वर, इत्यादि । धादिवनादीनां वृक्ष आधे. पधा-संसारमुमिकल्पगुः, कुलाद्रौ देवपादपः, राज्यारामरसालगु-हत्यादि । आधेयं केवलैः क्वचित् ॥ ५० ॥ मोले: किरीरमारयमाणिक्यतिलकादय माऽयम् । भन्न केवटेन मौलिना रूपक रहितेन माय कोटीरादि रूपक मवति । यथा-भूपालमौलिकोटीरमाल्यमाणिक्यम्- इति, तथा कुलतिलक इति । वृक्षस्य सताया पत्रपुष्पफलशासाभूलकन्दपक्षिजाति- प्रभृतय भाषेयम् । पर्वतस्य नदीवृक्षरत्नमृगसिंहपुलिन्दगजकिन्नरादय माधेयम् । मद्याः पानमरईसचामत्स्यादप प्राधेयम् । समुदस्य चन्द्राधावदवाग्निरत्नश- श्रीमुक्त्वातरङ्गश्रीमत्स्यविद्रुमलिविष्णुविषादय आधेचम् । चन्द्रस्य ज्योत्स्नाकला. कलङ्कादय आधेयम् । आदित्यस्य तापकिरणादि साधेयम् । आकाशस्य चन्दा तारा. गङ्गाप्रभृतय माधेयम् । पातालस्य गङ्गानागदैत्यहटकेश्वस्तमासधाकुण्डादय साधेयम् । स्वर्गस्य देवेन्द्रविमानकल्पगुनन्दनवनगंडामन्दारपारिजातकहरिचन्दनः सन्तानकादय आपेयम् । मेरोवस्त्राकामधेनुचिन्तामणिमन्दारप्रमृतय आधेयम् । कामिन्याः सोमन्तकुङ्गमस्तयलकलोलाकमलादर्शकुण्डलकणकेयूरहारमोरस्मितकटा. क्षम्मिश्वेणीकुचमुखकरचयुंनांसादय आधेयम् । वनस्य सरसीवापिकाईसचक्रवाक- वृक्षपर्वतम्नमरगजसिंहसइकारादिवशपुष्पस्तबकपुलिन्दरतस्करमगादय आधेयम् मजस्य आदर्शसिन्दूरमूषणाकुशवरंधागुडिकोष्टक पताशायीधमुखस्टकर कुम्मस्थल. दन्तकर्ण पादादय भाषेपम् । मण्डपस्थ कुम्मलतास्तम्भचन्द्रोदयचन्दनमालामुफावचूरू. पुष्पप्रकरादय आधेयम् । बिन्ध्यस्य गजनमहादय आधेयाम् । हिमाचलस्य गमाहिम- कस्तूरिकामृगदेवदारमिनरौषधिशामरामृतय माधेयम् । मलयात्रेवन्दनदक्षिणानिलादप प्राधेयम् । गेरणस्य हरनावापेयम् । कैलास्य शिवगौरीमानसपनदादयः माधैयम् । गृहस्य स्तम्मकपारद्वारादय माधेयम् ।।...

·स्तबकः १] काव्यकल्पमतावृत्तिः। अथाऽऽरोपाहा गुणा:- सन्धाहंशतिशौर्यसाहसमतो. धीरत्वशक्तिथियो विद्यादानशरण्यवाशिमकलासत्यौचितोभक्तयः। न्यायस्थैर्य विद्यकीतिविनयप्रशाग्रतिष्ठादया- शालायरया हदभोरगुरुतासौभाग्यशोमोद्यमाः ॥५१॥ विचाराचारसातोपज्ञानधर्मनयक्षमाः । सौजन्यौदार्यवैराग्य ब्रह्मचर्यगुणार्जवाः ॥ ५२ ॥ उपकारेन्द्रियारयस्त्रीविरतित्यागसंयमाः। सौम्यमार्दवशौचत्यसायानि विषयोजनम् ॥ ५३ ॥ एते सन्धादयो गुणा राजादेयधौचित्यं वर्णन्ते ॥ भय दोपा:- मायामीदम्भदुष्कर्मलोभशोकमदछुधः । रागसंसारदोर्जन्यप्रमादाज्ञानमन्मथा ११ ५४ ॥ एते मायादिका दोपा नीचजनस्य भेषरूपकेन उत्तमल्या भपि मौचित्येन स्थाप्यन्ते । पूर्वोत्ता: सन्धादिका गुणा अपि वैपरीत्येन दोपा भवन्ति । मय रोप्याः शब्दाः पुन्नपुंसकलिङ्गपदार्था:- चैत्यागवृक्षगजमेघमृगाङ्कमा योमाग्निसिन्धुहरिदीपकरनकुम्भाः । चकाङ्गचातकच कोरमयूरवक- पुंस्कोकिला बनसरोऽम्बुजमन्दिराणि ॥५५॥ अथ श्रीलिङ्गशब्दा रोप्या:- ज्योला नदी विधुकला सरसी पताका वल्ली वनी कमलिनी दयिता सुधा धीः । कादम्बिनी सुरभिवृष्टिमुरात्रिमुक्ता- ताराकरेणुकलिकालहरीकदल्यः । ५६ ॥ एतैः काव्यद्यपदारन्यैरपि पूर्वोक्तसन्धाहत्यादिकाव्यचतुष्टयोक्ता अन्येऽपि गुमा दोपाध नपुंसका नपुंसकैः, पुलिगाः छिट्ट, नीलिङ्गः स्त्रीलिङ्गाः पयौचित्य भेषादि- रूपकचतुष्टयविधिना योज्याः । भेधं यथा-कोपपापर्जन्यः । सोय यया- विवेकाम्भोजमास्कर । आधारो यथा-गुणरत्नपयोराशिः । साधेयं यथा-गुणा. म्बरनिशाकरः। नपुंसकलिङ्गलिशब्दाः शौर्यशमादयः स्त्रीलिङ्गा शेप्याहाँ भवन्ति । यथा- सौर्यलक्ष्मीलताभेवः प्रमश्री कौमुदीविधुः ।, महाभाम्जिनीसूमो दानस्थितिधाम्बुधिः । घोलिङ्गशब्दाः सन्धाईकृतिप्रभृतयः पुरःस्थितैः प्रपञ्चविष्वारप्रप्सरप्रायशरदैन(सका १५का०क० ·११४ अमरचन्द्रपतिकृता- [प्रतानः १- लिशा रोप्याही भवन्ति । यथा- सन्धाविस्तारपाणधिविधुरेष क्षमापतिः । विधानसरदृक्षान्दः प्रजोत्कर्षनभोरविः । एतचतुर्विधानामपि द्विपङ्किरूपक मवति । प्रयास भेधं द्विपटिरूपकं यथा- प्रतिज्ञावाहिनीपूरपरि[तरिपुद्रुमः । इदमपि रूप परीत्येन यथा- द्वेपिवृक्षपरिक्षाविप्रतिज्ञावाहिनीरयः ॥ प्रतिज्ञाचन्द्रिकापुरम्लानवैरिसुवाम्पतः। पिवनाम्जदोहिप्रतिज्ञाचन्द्रिकारयः॥ शौर्यदादानलपुष्टद्वेषिकीर्तिलतादवः । द्वेपिफीतिलतादोहिशोर्यदावहुताशनः ॥ धैर्यसूर्यपरिम्लानवैरिकैरवकाननः । वैरिकैरवकान्ताराला निर्यभास्करः । शमस्रोतस्विनीपूरशान्तकोघहुताशनः । क्रोधदावानलष्छेदिश्रमस्नोतस्विनारयः ।। कलाकादम्बिनोशान्तद्विपत्तेजोहुताशनः । द्विपत्तेजोदरच्छेदिकलाकादम्बिनीभरः । विधानोतस्थिनीवामिनचादिमहीरहः । वादिभुरहविद्रोहिविद्यापूरपारयः ॥ अथ द्विपतिस्तोप्यरूपकं पया-- कलाकमलिनीबोधशमवासरनायकः । इदमपि वैपरीत्येन यथा- शममारकाविस्मेरकाशाकमलिनीवनः । कालाकादम्बिनीलोसावृत्यर्जुनमनःशिखी । जनस्वान्तशिखिकोडाफलाकादम्बिनीमः ॥ उहासिसत्यजीमूतप्रीतविष्टपचातकः । लोलचातकसंप्रीतिकरसत्यपयोधरः ॥ विकरजनीनाथर्सवधितामाम्बुधिः । दामसागरविस्तारदिवेकरजनीकरः । मथ द्विपकैयाधाररूप यया- गुणाईसमनोहारिप्रतिज्ञावाहिनीरयः । कोतिध्वजावलम्राजिमानमतमताजः ॥ गोमौक्तिकविस्तारितारदानपयोनिधिः । सत्कोतिनर्मदामाजिधैर्यविनयमहीधरः ।

·- :अमरचन्द्रयतिकता [प्रतानः ४- मौचित्यदुमकान्तारं भूमिपालो विराजते । शौसिंहपरिमोलाचस्तरिमताजा ॥ धैर्यदन्तावलमोडाविन्ध्यविश्वम्भराधरः । सत्कीर्तिनर्मदापूरशुतोगीतलो नृपः ।। कलाकलोलिनीलः सैप राजा विराजते । महोमहौषधिज्वालाजालजी द्विपत्तमा अय भिन्नरूपकविधिः । यथा- यहोमकासारसमुद्भवानि मृशं यशरियामण्डलानि । गुणावलीकेसरभाराणि शितान्यहो याचकचाउरीके ।। साठ्यामपायोनिधिसम्भवेन भरधशकैरविशोधन । लोलापरिस्मेरितदिध्मुसेन म्लानानि विपिमुखाम्बुजानि ।। शेपानद्धारान् मत्कृतातू अलङ्कारप्रयोधादवबुध्याऽम्यसेत् ॥ इति श्रीजिनदत्तसू० काव्यकल्पलतावृत्ती चतुर्थे प्रसिद्धिमताने. उलाराभ्यासस्तयका प्रथमः ॥ । अथात्पत्तिकारा: प्रकाश्यन्ते- वर्षाकारमियाधाराधेयसम्बन्धियन्धयः । सम्पकिपिमित्राणि पतिपलीशसेवकाः ।। ५७ ॥ इन्द्रियानन्दभूत्यादिप्रदं तदपहारि च । एपामप्यरिमित्रादीत्यादि वयेऽर्थयोजकम् ॥ १८ ॥ सर्वेषामेव वस्तूनामेते वर्णादयो भावा पको हौ त्र्यादयों या निश्चिताः । वर्णः शुक्रादिः, आकारश्चतुरस्रादिा, क्रियाश्चलनादिकाः, अधारो वृक्षादेः पृथिव्यादिः, साधेयं पृथिव्यादेवक्षादि, सम्बन्धिनः पितृपुत्रादयः, बन्धवो आतरः, सम्पकिंगः पार्श्वस्थाः, पिणो रिपका, मित्राणि सुदा, पतिवरपिता, पनी मार्या, ईश: स्वामी, सेवका आराधकार, इन्द्रियानन्दप्रदमे कल्य चक्षुरादेः स्पामिन्द्रियाणां प्रीतिप्रदम् , भूत्यादि। प्रद लक्ष्मीवत्रस्थानतेजःप्रमृतिप्रदं, तदपहारि इन्द्रियानन्दापहारक भूत्माचपहारकं च । तथा-एषां वर्णादीनामपि यथासंभवं ये रिपको मित्रादयतेऽपि यथा वर्णाकार. किया सादृश्यादेव वस्त्वन्तराणि द्विषो मित्राशि च । तथा-माधारस्य द्विषो मित्रागि, आधेयस्य द्विषो मित्राणि, सम्बन्धिना द्विषो मित्राणि, बन्धूनां द्विषो "मित्राणि, सम्पकिंगां द्विषो मित्राणि, वैषिणां द्विषो मित्राणि, पत्युद्धिपो मित्राणि, पत्न्या द्विषो मित्राणि, स्वामिना द्विषो मित्राणि, सेवकानां द्विषो मित्राणि; इन्द्रियानन्ददायिनां द्विषो मित्राणि, भूत्यारापहारिणां लिग मित्राणि। 1

·स्तबका २] काव्यकल्पलतातिः।
आधारादीनामपि सादृश्यास्त्वन्तः स त्वं मित्रत्वं च कल्पनीयम् ।
इत्यादिशब्दावर्ण्यवर्णादिपिमित्राण पिमित्रादि।
तया-वय॑स्य शिशिरस्वमुष्णत्वं मधुरत्वं कटुत्वं सगन्धत्वं सरूपत्वं मधुरध्वनित्वं
सूक्ष्मत्वमित्यादयोऽन्येऽपि भावा वर्ष यस्तूनि विविधायानामुत्पत्त्यर्थ बीजरूपा जायन्ते ।
यथा-वर्यो रविस्तस्य पीतो वर्गः, आकारो वृत्तः, क्रियाः प्रकाशनरूपायाः, आधारो
नमः, माधेयं हस्तकमलादि, सम्बन्धिनो ग्रहाकाश्यपनियमुनाद्याः, पन्धदोऽपरे
सूयाः, सम्पकिंगो त्यो रथ्याऽरुणालखिल्यादयः, देषिणो राहुशुक्रयगयो ध्वान्तदैत्याच,
मित्राणि चन्दमङ्गलगुरवः, कमलचक्रकाद्याश्च वा, रविरेव प्रभाकमलिन्योः पतिः, पल्ल्यः
प्रभाकमलिनीरतादेव्यः, ईशः पितामहत्वात् ब्रह्मा, सेवका भाविनः, इन्द्रियानन्दप्रदा
मित्राधार, सोमादा दिवसाया, इन्द्रियानन्दहरा विपक्षाघाः, तथा वपर्यस्य स्खे-
वर्णस्य द्विषो मित्राणि, सावर्णानि आकारस्य द्विषो मित्राणि सगाकाराणि, मित्रस्य
कमलस्य द्विपश्चन्दायाः, मित्राणि चक्राधाः, सम्पर्कियो हंसायाः, आधारो जलम्,
आधेयं भृङ्गायाः । एवं परस्परमेकैकस्य भावस्य यथासंभवमपरे भावा निरीक्ष्याः ।
एवं कमलमित्रदेषिणश्चन्द्रादेरपि वादोनि विलोक्यानि ।
वर्णादिकानामेन द्वाभ्यां या व्यादिकैरथ ।
सुधीरुत्पादयेदर्थमौचित्याद्वय॑यस्तुनि ॥ ५ ॥
वपर्यवस्तुनो वाकारादीनां मध्यादेकेन केनापि काभ्याशिद दाभ्यां या कैभित्
निभिश्चतुर्मिः पञ्चभिर्वा भावैरर्थः पूर्णता नेयः ॥ .
घर्णाकारक्रियामुख्यैः सदृशं यस्तु वस्तुनि ।
संयोजयेद्यौचित्यमुपमापकादिभिः ॥ १० ॥
वर्ण्यवस्तुनि शुक्लादौ शुक्लादि, चतुरनादौ चतुरसादि, कम्पनादौ मर्सनादि.
इत्यादि सदृशान् भावानुपमया रूपकेण वा अलारान्तीया योजयेत् ॥ .
घर्णादिभिरुपमानोकतवस्तुधितवर्णमुख्यगुणाः ।
उपमेये सादृश्यात् श्लेषादौचित्यतो योग्याः ॥ ६ ॥
संतादीनां चेतादयः, चतुरनादीनां चतुरसादयः, आधारपरिवारादीनाम् भाधार
परिवारादयः औचित्यादुपमा क्रियन्ते । उपमानीतवस्तुनो वर्णादया गुणाः
सादृश्येन वैषेण वा उपमेये रोप्यन्ते ।
पूर्व वर्गभ्यस्तत्रापि शुक्रवर्णादर्थोत्पत्तये शुरूपदार्थोपसतशे यथा-- .
शुभ्राणि भारतीधर्मशेपेशवणेन्दवः ।
चन्द्रप्रभासुविध्याल्यौ जिनेन्द्रौ यलनारदो । ६१ ॥॥
ब्राह्मणानां वणों धर्मः पितरश्च कृताच्युतः ।
सत्यं कृतयुगं शान्तहास्यवोररसास्तथा ॥ १२ ॥
रालयानं शुक्ललेश्या पुण्यं सिद्धिशिलोशनाः ।
चन्द्रश्चोशव-शकजगम्योनाशरनाः ॥ ३ ॥

·अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः ४- । प्रासादसौघकैलासमन्दारद्रुहिमाद्रयः । रम्भागर्भपारिजातलोधकङ्कोलपादपाः ॥ ६४ ॥ कार्यासकाशक:रकरम्भा रजतं यशः । निमोकचोरडिएडोरचन्दनं हसितं हिमम् ॥ ६५ ॥ दधिनतणचूर्णास्थिखटिकास्फटिकाम्नकाः । रेणुः केतकखर्योः कटाक्षा वासभस्मनी ।। ६६ ॥ मृणालपलिताम्भोदधारोन्दुकरचामराः । हारोर्णानामतन्तूर्मिस्यदण्डेभरदा गुणाः ॥ १७ ॥ सेराहशर्कराशालिदुग्धगडासुधा जलम् । निर्भरः पारदो हंसयककैरवकम्बयः ॥ ६८ ॥ लतागृहं पुण्डरीककपालश्वेतकुम्भकाः । खुधसिंहध्वजश्वेतगुमशुक्तिकार्दिकाः ॥ ६९ ॥ मुक्ताकुसुमनक्षत्रदन्तस्वेदाम्बुविन्दवः । সুহ্মান্ধৰিনাক্ষীৰঃ ৩০ | मालतीमल्लिकाकुन्दपिकाकुटजादयः । एते भारतीप्रमृतयोऽन्येऽपि घेतपदार्याः पापस्मौचित्यादुपमान कियन्ते । प. मानीवास्प वाइपो गुणा उपमेये रोयन्ते । यथा-वण्यां मारती ,तस्या उपमान गङ्गा, गङ्गायाः शुक्लो वर्णः, परिवारो इसरमादि, माघारो धर्जदिशिरः, क्रिया पाप- हारित्वम् । ततो भारती कुन्देन्दुरुन्दरपतिः पमधिया इससेविता शिवोसमालालिता गड़े सेवकपापहारिणी जयति । यथा-वांस्तारकास्तासामुश्मान मुक्तास्तासामाधारोऽधिस्ततो नभोम्भोधि. मध्ये तारा मुकाइव। पथा-वग्योः काशास्तेषामुपमान हास्यं हास्यं च प्रियस भवति, सतो नब. ससमागमे शाम हासत्रकामा काशाः । यथा-वयं हास्य तस्योपमान ज्योत्या तस्या आधारश्चन्द्रस्ततो मुखधन्दस्य ज्योस्लेव हास्पी। पपावण्यं यशस्तस्योपमान हास्य हास्पस्य हर्पस्ततो रिपुजयदृष्टस्य नृपसदस्य हास्ममिव यमः। सपा- पास्तस्योपमान करः काधारः समुद्राः परिवारोऽङ्गारस्त. तस्मोक्मोदासमुक यश कमिव तन्मध्ये नमोझारखेशः । पा-यस्तारास्तासामुग्मानं पुष्पाणि घामाघारोता ततस्तमोवल्याः पुप्पामीर ताराः। पपा-ग्यानि पुष्पागि तेशमुरमा विन्दवस्त पारिश्मावादांच भवन्ति, सो निगारिकम्य मन्तरगत पदविन्दरा इस पुमागि, ·-- स्तबकः २] काव्यकल्पवताचि।। पाल्पामध्धांदिव रविताएधादिव भात्मवशर पावma reaा कोपादिव वाहीनां स्वेदविन्दव व पुष्पाणि । अथवा पुष्पाण धारका अपमान बारागामाधार भाकाrredो वनकाशे पुष्पाणि तारमा इन्ध अशा कवितापग्रस्ता: शीतलनो. पान्तमाधितास्तारा गुप्पाणि । अश्या स्मोपकारकाधकारमानया श्यामलवन প্রণাঞ্চিবায় ৰ ব্ৰণালি । थया-वर्य मामादस्तस्योपमान हिमावलस्तस्य परिवारो गला सतः प्रासादो বিলার ৱৰ বাঙ্গা। यथा-वर्यः प्रासादस्तस्योपमान धर्मस्ततः प्रासादो धमों छोकराकरणो जिवा पालामौदरपरि का पास्यति । अथ कृष्णवादपोत्यसये कृष्णपदायॉक्सामही यथा-- कृष्णानि के शयः सोचिोरचन्द्रारायः ॥ ७१.५ विण्याऽअनादिसुयतनेमिनायौ जिनेश्यगे। धूमकेतुमहापमानन्तनागो पमासु ॥ २ ॥ ধনধান বিষনাছবিঃ। कालिः कलिहरिदैपायनरामनियाः ॥ ७३ ।। श्रदाणा वर्णो धर्मः पितरथ तमोगुणः । पाली देवी दुपदजा राजणदो विदूरजम् ॥ ७५ ॥ विपास्यरदाशयागुरुपायतमोनिशाः । धूमकालकस्तूरीपदा पहुलदुर्दिने । ७१ ॥ সখীয়াৰিখনুমানায়। मुहमापतिला मुस्तमरिचे यनशाखिनौ ॥ ७ ॥ गपलं तालतापिन्ददरोन्दीयश्यालयः । भोली जायफलं गुगामुसाकारो खलाजिने ॥ ७ ॥ मारियंचनालोफखला टत्या कुकोर्तयः ।। मारणयानदुष्यनिरपणलेल्या विपनपया ५७८ ॥ দূনী অমাঃ বিহুৰী। गोलाङ्गुलमुरी हस्ती कण्ठयटकलेकिनोः ॥ २ ॥ काका पिपीलिका दुर्गापतिथएडनकण्डिकाः । मकरएप्सारस्तु मिशाराया र ममयम् । रामारोमाशलोनेपाममोमयज्ञाः ।। इसाप तमासे कटाप्ताक्षिकनौनिकः ॥ 11 विगायोः पाम्पामोनिधारमाम रियन्ते । दसम्मानीतरार्थ-द वर्गमी गुमा उपमेये गोल्पते । पषा-पायो पोरगी तम्या सामान : ए.

·अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः ४- स्याधारो वीरस्तता मदनवारण भवनिष्फलीकृतपंचमीण श्रीवेणीमिषात् कृपाणदण्ड इव प्रगुणीकृतः । वर्य' तमस्तस्योपमानं धूपः, धमाधारोऽनिस्ततः सन्ध्यावन्देधूमैरिव तमोभि- ब्यांक्षा दिशः। । वयं तमस्तस्योपमान कजलं, कालाधारस्योपमानं धमः, धूमाधोऽभिस्ततः सन्ध्यावन्हेराधारी दीपस्तत औषधोदीपसमुद्भूतैः कजरिव तमोमिर्मलिना दिशः । भयवा रविवियोगाना दिग्वधूनां साजनाथुसलिलानीव वमोसि । . वर्थ इन्दुकलङ्कस्तस्योपमान नीलपधं तस्याधारः सरस्ततो नमोरण्ये उधारस. स्तन लान्छनच्छलादुत्तसो नीलोत्पलम् । अथवा यामिनीकामिन्या मुखमिव चन्द्रस्त. लाइनच्छलादुसंसो नीलोत्पलम् । अथवा लाटनस्य पापमुपमानं पापल्प दुष्कृता. दुत्पत्तिः, तो रविवियोगावधिनीनां रक्ष्मीहरणपातकादिव चन्द्रस्य लालमच्छला मुहर्स पातकमिव दृश्यते । सपा इन्दुकलस्योपमानं कस्तूरिका ,तस्या आधारो रूप्यस्योलकम् । ततो यामिनीकामिनी स्वमण्डनार्थ चन्द्रस्य कचोलको सान्छग- भ्यागारकस्तूरिकापमिप प्रगुणीचकार । भयेन्दुलाग्छनस्य विषमुपमा तत मात्मा फरस्वमायेन निविणं भ्रातृस्वभावस्वीकरणाय लाञ्छनच्छलात्कालकूट चन्द्रमिव सेवने । भयका यामिन्याः स्वपतेश्चन्द्रस्य चक्षुर्दोपापनयनाय लाग्नव्याजास्तचला. वये नीलोत्पाई तस्योपमा साउन ततः कामिनीचन्द्रे नीलोत्पल साउनमिव । वण्यो धम्मिलस्तस्योपमा राहुस्ततः कालवशादिव गतवैरः हमुखीमुखमा चन्द्रप्रमादम्मिलेन राहुरिव समागतः । पर्या श्रीगण्टकण्टरुचिस्तस्या उपमा तमस्ततस्त्वं हे प्रमो. सर्वेषामपि सामान्यप्रमुस्ततः किमस्मद्वेरिणं चन्दं शिरसा धस इति विज्ञप्तयेऽन्धकारमिव कण्ठ- रविसादोश्वरमाश्रितम् । भयदा कण्टरचि निजमतललादेन्दुमिलनाय जलधिरित समागतः । अथवा कण्टर विष्टलाझास्पर्धयेव यमुना विरं समागता । नीलवर्णादर्थोत्पश्चये नोडपदार्थसङ्गो यथा- मौलानि घुधककोंटो मलिपायी जिनेरी। योमरसरसयायू च नीलको मोलवानरः ॥ २॥ शुको नीलोत्पलं दुर्गा प्रियङ्गुदलवले । पंशाङ्करो मरकतेन्द्रनीलो रविवाजिगः ॥ ३ ॥ काचो मुद्रस्तथा नीललेश्या पालगृणादयः ।। एतेऽन्यःनि मीटरदायर्याः परस्परमरित्यापमान पिन्त । उपमानीतपदाप वर्गाश्यो गुगा उपमेये रोष्यन्ते पपा-वरम: पारजिनस्तस्योपमान भीलोत्पलं तस्या- धारा सरततो पम्य मनःमरमि श्रीः पा नीलोत्पलीमति तस्यलक्ष्मीनरे। पर मुआपाठी या अपमानमिन्दनीलमणिमाला, तत: शरद भभोलदम्पा पालगिमार शुमपणे ·स्तबकः २ काव्यकल्पमतावृत्तिः। रक्तवणोदयोत्पत्तये रक्तपदार्थसध्यो पया- शोरणानि भौमभोमान्धाः शकततकपन्नगाः ॥ ४॥ पद्मममा वास्तुपूज्यौ जिनेद्रौ नवभानुमान् । घेता नेता हरि क्षत्रवर्णधर्मपितृवजाः ॥ ५॥ सन्ध्योकावन्दयो विद्युत्ताने विद्रुमकुङ्कुमे । पद्मरागसुरारक्तचन्दमालतकद्रवाः ।। ८६ ॥ दूगन्ताधर तिहासृडाससिन्दूरघातकः । ‘हिलं मधु रक्षानि स्फुलिङ्गा हस्तिबिन्दयः ॥ ८७ ॥ नखेन्द्रगोपखद्योता। कुछुटस्प शिखा तथा । चकोरसारसपारावतकोकिलदृष्टयः ॥ ८ ॥ कियाहो हंसनव्यङ्मी शुकमर्कटयोर्मुलम् । कुसुम्भकिशुकाशोकजपायधूकपाटलाः ॥ ८ ॥ पल्लवा दाडिमीपुष्पं चिम्पीकिम्पाकयोः फले। गुजा कोकनदं गैदरसो रागघटेटिकाः ॥१०॥ ताम्बूलरागो मसिधा चकतनखक्षते। . तेजोलेश्याः पद्मलेश्याः क्रोधः क्रुद्धवपुर्मदः ॥ ९१ ॥ घरपाकर्षणयोर्थानं सपाकफलमण्डली। पतेऽन्येऽपि स्वपशो परस्परमौचित्यादुधमान क्रियन्ते । उपमानीतपदार्थस्य वर्णादयो गुणा उपमेये शेप्यन्ते । यथा-वण्या विमुकास्तेषामुपमान कोउम्भवासस ततो वसन्तप्रियसमागमे वनस्यनिरन्तरम् मेरिसकिंशुककुममणिमिर्पण कर कसम्म वासांसि परिदितानि । वर्या कडेलिस्तस्या तपमानमनुरागस्ततो वसन्तानुरकया धनलदम्या कलि- फलेन मूतोऽनुराग इव प्रकटीक्छ । अथवा वनप्रियो मुखमण्डनं कुकुमस्तपा इव कलिः । वण्या सन्ध्या तस्या टपमानं वन्हिस्ततः प्राणनायेऽस्तङ्गगते वो दिग्वधूभिरनु. रागमयोभिः सन्ध्यालेन प्राणीकृतो बन्दिरिघ । अथवा चवावदयेभ्यो विदा. मिज्वालाकलाप व सध्यान नमोऽभिन्यापी बभूव । वो जपा वस्या उपमान स्वानि ततः शाकानवलक्ष्म्या जावमलेन रवानीव प्रदत्तानि वण्यों घालास्तस्योपमान कुकुटशिखा ततः प्रात: किरणावृतमूर्तिनानावर्णवन. पक्षतेरदयगिरिककटल्य शिधितो रविः शिखाशोमा लमते ॥ पिलवर्गादपिये पिहलवर्णपदार्थस्यहो पषा- पीतानि ब्राम्येन्द्रगरदेवराजयाः । ९२ १६ पानाभी गुरुयियोश्चकं घोररजोगुणाः ! गिरिजाऽगस्तिरिन्द्राश्या द्वापरो द्वापराच्युतः । ९३ ।। १६ का क० ।

·[मतानः १- . . अमरचन्द्रयतिकृता- भयानफरसो पैश्यवर्णधर्मपितृयताः। ऋषभप्रमुखास्तीर्थकराः पोडश वासराः ॥ १४ ॥ सुराद्रिः काञ्चनं कांस्य रीतिः किशकवल्कले । परिवाजकवस्त्राणि हरितालमनःशिले ॥ ९५ ॥ हरिद्धा रोचना होरो गन्धकं दीपवम्पके । फर्णिकार सुवर्णाजरमाकेतकशालयः ॥ ९६ ॥ हरयो रणनामा वानरः सारिकाको । एतेऽन्येऽपि पीतपदायर्याः परस्परमौधित्यादुपमा मिषन्ते । उपमानीकृतपदार्थस्य वर्षादयो गुणा उपमेये रोष्यन्ते । यथा-वर्यो विस्तस्योपमान कोकातल्याधार: सरस्ततो नमसरोवरे विश्वकवाक हुन । वर्याः कोकास्तपानुपमान परागस्ततः सरसि स्मेरसरसिजपरागस्तरका प पक्राका वार्य: पागस्तस्योपमा ककुमाम्भस्तदाधारी नारीशरीर ततः काननक्षमा बसन्तप्रियागमे परागप्रसरपरिवामिषेण कुकुमदेव इव चक्रे । पयों रविस्सम्योपमानं मददस्तस्य क्रिया सर्पवधस्ततस्तिमिरसपोणों गरा इस रवि भय पूमादिभ्योऽयोत्पत्तये धमरादिपदार्यसमझो यथा- घूसरा रेगुमण्डूकारभा गृहगोधिका ॥ १७ ॥ गर्दमो मूषको दुर्गाकाककाठकपोतकाः । पुलकोऽदिः शिखिपिच्छाऽधोभागः करणो रसः ॥२८॥ कपोललेश्योर्णनामशकुनाः कर्षरी तथा । वण्या यादकास्तेवामुपमान करणो रसम्तस्यापारो दुःखिनस्ततो यकारों सष्टमकावलिदान दिन हुददेभ्य उनान्तः करुणो रस इव ॥ बहुरण शिखिपिच्छेन्द्रवापनीदवित्रकाः ॥ ९९ ॥ वय पनुप्तम्योपमा मिसिपिच्छ तवस्तम्याधा गोपवर्णः ततः कृष्णमेघस्य गोपालामा प्रपत्रस्य शिसिपिठामरणामिव इन्द्रधनुः ।। उत्कर्षमुपमेयस्य परिकल्पयितु सुधीः । विरोपी परिकारमुयमानस्य करपयेत् ॥ १०॥ उपपस्य शोमाविश्यम्यापनाप कयापि युचया पिपजरातमुपमा कुपौ।। uানিয়াহহামানদিন জুম্মামীঘিাৱালিঃ। रिमणिरोनियाविनानमाननितिघापतिपराजाबोशान्तिा । शक्निमिस्तिनमानग्रस्तंगहागरिमोतवादेन्दुगौरः । বিবিসিধান মাহিস্থবিদামেগাস্কানি इनि क्षेत्र - ·स्तबकः २] काव्यकल्पलताविः । मुकुटगलितगानीकझोल्मालानपिवगिरिशकण्ठस्पष्टलदेहयष्टिः । अभिनयजलवाइन्यूमधाराविशुद्धाजनशिलरिंगरीयाणचङ्गानालक्ष्मीः ॥ दिनपरिवृद्धपुत्रीगर्भ नीलारविन्दप्रस्मरमधुशालीपातिप्रख्यकान्तिः । जलशयनशारीरस्कारोधिःप्रपञ्चच्चरितसलिलराशिवाजमानायधिः ॥ मरामधुणपडाम्याच मनाक्षीकचकलगापिधानोरामोहम्मकान्तिः । तरणतरणिकान्तिप्रान्तसंसर्गजकमलदलकदम्बप्रायकायप्रभोभिः । अमिनवरविरश्मियोतितप्राच्यभूभृच्छिखालसदशोकस्मेरपुष्पोपमानः । पतिकृषितमगाक्षीलोधनप्रान्तरोचिधुरितकमलकर्णोत्ससाशकान्तिः ॥ इति सः । सरिघुपदनिय जान्हवी नीरपुरसत्तिमरुडपक्षप्रख्यसंलक्ष्यलक्ष्मीः । तरकिरणमालिस्फूर्वदशुमरोहा स्मितकनकसरोजव्यूहनुल्या कान्तिः ॥ जलधरनिकाम्बोदामधारानिपातनापितका कसैलरूपद्विरोविष्णुकान्तिः । तरुणतरनाक्षीगण्डोविःप्रपञ्चरितकतकोत्तससवर्ण्यवर्ण: । इति पीतवर्णः। साया सदशेनोपमेयम् । यथा- अमरनिकरयाचाविस्फुरत्कामधेनुस्त नगलितपयोवज्ञारती यस्य हिमकिरणमयूसप्रान्तभिन्नेन्युकान्तरसरदस्ततुल्या यस्य वाचो विभान्ति ॥ दनुतनुजविपक्षक्षुब्धदुग्धाब्धिगर्मोहसरसृतसमाना रेजिरे यस्य घायः । मदनमभनचूदाबन्दरोचिष्णुगङ्गापरिभासमाना शोभते यस्य पाणी । एवमन्यदपि ॥ इति थोजिनदत्त असिद्धिप्रताने चतुयें वर्षास्तवको विवीपः ।। । अथ आकारम्यस्तनापि प्रथमं चतुरस्त्राकारादधोत्यत्तपे चतुरखाकारपदार्थसहा यथा- चतुरस्राणि व्यजनं कुम्भिका च पताकिका । चातुरी भश्चिका सिंहासन पापियमण्डलम् ॥ ११ ॥ एतेऽन्येऽपि पुरवपदार्थाः परस्परमौचित्यादुश्मानं क्रियन्ते । उपमानीकृतपक्षा- धंस्य धर्नादयो गुणा अपमेधे रोप्यन्ते । यया-वये शार्षिवमण्डलं तस्योपमान सिंहा. समं वस्या राजा ततः सर्वकार्य करणामस्य मन्याधिराजस्य सिंहासनमिर पाथियमण्डलम् ॥ प्रलम्बचतुरनपदासो यथा- मलम्पचतुरनाणि खट्या स्थण्डिलतूलिका । कपाटपट्टिकापेटापट्टाः मालकपुस्तके । १०२ ॥

·[प्रतानः ४-
अमरचन्द्रयतिकता-
इष्टका तिलक केतुः पटः पालिः प्रसारितः।
प्रशस्तिपट्टिका शय्या पटुः शकटमञ्चको ॥ १०३ ॥
गवाक्षसारफल कटद्वारपटादयः।
एतेऽन्येऽपि-इत्यादि। वयं पुस्तकं तस्योपमान मञ्जूपा साऽपि रमस्थानं, ततो
तकाव्यरसा मतपेव पुस्तिका
वर्ण्य तिलक तस्योपमानं लिका, ततो मदननृपतेवाला शरीरसौधोपरि झोनाये
चतुरनमुतातिलकच्छडेन विशदप्रमाइलोत्तरच्या तूलिकेव प्रगुगोकृता ।
वर्या इलिका तल्या उपमान चतुरसतिलकं, तो गृहलक्ष्म्याश्चन्दनं तिलक
मित्र लिका।
वर्य ललाटफलकं तस्योपमानं प्रशस्तिपाहिका, ततः कन्दर्पदेवतायतने बाला-
शारीरे कस्तूरिकापवलोमिवाक्षरमालिका प्रशस्तिपटिकेव ललाटफलकम् ॥
वृक्षपदासाहो यथा-
सम्पूर्णगर्भवृत्तानि मुखपोन्दुदर्पणाः ॥ १०४ ॥
कपोलकुण्डले तालसूर्यभाजनगाब्दिकाः ।
झलरी फमठं पुण्डे, लतागृहदलस्फुराः ॥ १० ॥
छत्रव्यजनचालिन्या मृदगपुटपूपकाः ।
घरट्टमण्डको कन्दुरालयालः सरो मही ॥ १०६ ॥
द्वीपः शराब कंसालकरिश्रयणकौशिकाः ।
कुलालरथकृष्णानां चक्राणि शाण्यन्धकम् ॥ १०७ ॥
तुलावेलाजकैयर्तजालावारघट्टकाः ।
पतेऽन्ये पोत्यादि । वर्यः सूर्यस्तस्योपमानमादशः स स्त्रीपाश्च भवति, ततः
पूर्वदिङ्नायां मादर्श इन प्राभातिको रविः । अथवा सेरपमानं पुण्डः सोऽपि नीमुखे
भवति, तत पूर्वदिगङनामुखे पमरागपुण्डूमिव रविः ।
• वर्यचन्द्रस्तस्योपमान एवं तदपि राज्ञो भवति, ततो मरनभुपतेश्छामिव चन्द्रः ।
भयंवा चन्द्रस्योपमान स्फुरा सापि सभस्य भवति, ततो मदनइमटल्य स्फुरामण्डल.
मिचन्द्रः ॥
गम्भीरमध्यवृत्तानि नाभिस्थालीगुहानदाः ॥ १० ॥
कुण्डं वापी श्रुतिः कृपो मुखं गर्भकवोलके । ,
कमण्डलुघटग्रीवाचक्रनाभिरुलूखलः ॥ १० ॥
कटामणिको कुण्डो कम्युः कुतपपङ्कजे ।
चपकं कुम्मभृङ्गारो श्रीभाजनाप्यमण्डले ॥ ११ ॥
हारका सेसिका पालो करण्डो धूपवर्तकः ।
कपालखपरे तुम्बसमुद्रकरका दृतिः ॥ ११ ॥
घण्टाशिरस्कायतरसुमनोभेरिकाहलाः ।
नालप्रपालनलिकाः शरधिमनी घटी ॥ ११२॥

·१२५ । सपका काव्यकल्पलतावृत्ति गापिधान चङ्गेरीकुम्पिकालोचनालयः । तिले पेपुकान्ये पालक द्यूतगतिका ॥ ११३ ॥ पवेऽन्येऽधीत्यादि । वयो नाभिः तस्या उपमान यस्ततः स्तनापोपरि ललित- रोमालिमालालावण्यजलपूर्णः भावनसेचनाय महनासमिकेग नामोरूपः सब प्राणीकृत घण्यानि पानि तेशपमानं पानि ततो जलदेवतानां मधुपूजानि धपका. नीव पद्यानिक पिण्डिताकृतिवृत्तानि पोलस्तवककन्दुकाः । कन्देभकुरमम्मिलनितम्वस्तनमौलयः ॥ ११ ॥ दुष्यं घण्टिका मुष्टयंसकरोटिककुदण्डकाः । राहुभ्रंक्षणपिण्डोधाकपिशीघटाः फलम् ॥ ११५ ॥ गुल्म फालं यासाररयामा हसजाहको। मोदका कलशस्तुम्बकमएउलुसमुद्रकाः ॥ १९६५ भारतचूतकक्षपविल्व जम्योरदाडिमाः । बीजपूरीनारिकेल्यायित्पादिटुफलावलिः ॥ ११७ ॥ एतेज्येऽपीत्यादि । कार्यो स्तनौ तयोरुममा कुम्भौ तत: महाररसपूर्णौ तटस्य- निष्पन्दलेखाकृतिरोमावलिरम्यौ मुखस्थित चुकछलेनेन्द्रनीलग्धिानौ नायाः कुम्मा. विव कुनौ घयों वस्तस्योपमानं वलय ल्याधारी बाहुस्ततो वाघावच्दा अन्तरक्षित. घलपमिव वः । नार्याः शशावहरुसनिलीनो कुठमस्तब काविव कुत्रौ । रतिप्रीतिभ्यां कामदेवस्य त्रिभुवनशम्यामिपेकाय चष्ठलमुस्पिताधरपको कनककुम्भाविद कुधौ। वश्यंश्चन्दस्तस्योपमा इंसस्ततो नभ कासारे ज्योत्याजाभू सायनयन कलितशैवलरी पक्षको इस हब पन्द्रः ॥ गर्मप्रकाशवृत्तानि घटोमुकुटकएिटकाः । ताडपरककटकादाः कृणमूमिका ॥ ११ ॥ हस्तसूत्र नूपुरे प्रक्षारक्षार्थकण्डके। पुपनङ्मेखला हारो रुण्डमालाकपर्द को ॥ १९ ॥ कटया सुत्रगुणो मोजोजपघरमालिके। परिवेपः कुण्डलना प्राकारपरिखावृतिः ॥ १२ ॥ कर्णपाशो बाहुपाशो पालिवाहालियागुरा। घटकण्ठः कृष्टचा चषालव्योममण्डसे ॥ १२१ ॥ दिव्याधमण्डलभोगीचण्डलोभूतकुगाली । पस्तिका योगपट्टवलगोपपीतरश्मयः ॥ १२ ॥ एतेऽन्येऽपीत्यादि । यथा-वयों वपस्तस्योपमान कस्तस्याशार शिस्त ·१२६ अमरचन्द्रपतिकता [प्रशानः ४- भुमिपम करिमामुगडगामाnिi tra पायों परस्तस्पोपमान पर्व साधारो रातो पापा मम्पमि. पोवाभासिन पठयमिक यः । पायों गंगागौ सपोरामानं पाणलो मदनपोषनाम्या जमनपाममोगा. वेषाय समिनिटाबाले पमिपंग पनुषीप माणिक मुहमश्येतानि वृत्तानि मुनामाल कतारकार। दारिमोमलयोजाति दन्तपिन्दुयराटकाः ॥ १३ ॥ करटाक्षिपपोविन्दुपुयुदस्यदपिन्दयः । मम पिटक गानुफलं जातीपलं गाः १२५ । एतन्यपारि । यथा-NLITTERTAIगुरमान गुETERt from शुक्तिमा सम्मानित, तो ग्योरम्बाम्मामालनमो:मोपी छाउनलम्पुटिन. गुरुवातिरनिता गुER तारा: I HIR ATTIामुरमा जविनमः से हिजलासपादितु मम्मरति, तनोऽनमानिधातम्पस पणिमाणित रात् प्रसारगेन सोपर्मिलिता ममनि मदिरा and सूक्ष्मरक्तानि पृपानि मसरोमयिन्दयः । गुम्जेन्द्रगोपखद्योतः स्फुलिमुदलोधने । पूगशोणाश्मयम्भूकवरीयटयोः फसे । १२५ ॥ एतेऽन्येऽपीत्यादि । यथा-परयो मगयस्तंपामुरमान रत्नानि तो समाजल पीतस्फुलिङ्काइप मगयः । या इमगोपासोमामानं नानि ततो सत्यालः पोरसालमले है। समं वृट परनेरिवहन्दगोपभूपांसा । वाः खयोतातोपामुग्मान बहिस्कुलिशास्तमो पनघटा साहिरिपु. दमे खण्डलपाप सोलाः । वण्यानि वधुनीशनि तेपामुपमान योगास्नानि ततो बनायाः पारस्काडेम पतानि माणिक्याभरणानीव बन्धुजीवधमानि । सूदमश्यामानि पृत्तानि जम्भृतकनीनिकाः । चुकाः सासनाश्चेन्द्रनोलो गुस्ताऽतसोसुमे ॥ १२६ ॥ एतेऽन्येऽपीत्यादि । यथा-पण्यानि जम्बूफशानि देशमुफ्मानं साजगाधुपिन्दवा, ते दुःसाद थियो भवन्ति, सतः परवली: स्यात भारतकामुकं दृष्ट्वा जम्यूलतपा: सानाधूणीव मुक्तानि जम्बूफलानि ।। वण्यो भ्रमरी तल्या उपमान कनीनिका सा हि मे भवति, ततो वसन्तनापई पश्यन्त्या माधवीलताया विस्मेकुरामनेवान्त_मरी कनीनिकेव मित्रता । भयो बूचुको तयोरुपमान मही सावपि कमलाक्षयौ भवतः, ततो रतिप्रीति प्रोडकमलयोः कुघयोः पूतास्पदी भृङ्गादिव चुकी ॥

·स्तबकः३] काव्यकल्पलत्तावृत्तिः। १२७ त्रिकोणान्यथ दम्भोलिशूलेशानदशौ हलम् । सम्यक्षराङ्गाटौ कामाक्षीवन्हिमण्डले ॥ १२७॥ करपत्रनिरङ्गादिवलधोणिस्थपाणयः । क्षुरप्रशृङ्गगोक्षुररोहिणीशकटानि च ॥ १२ ॥ एतेऽन्येऽपोत्यादि । यथा-वयं त्रिकोणतिलक तस्योपमान रोहिणी, ततो नायिकामुखे निकोशमुक्तातिलकच्छलेन निजपतिभ्रमेण रोहिणीव समागता । अथवा म. भेटेन शिवपराभवादनातपुष्पवाणेन बालाया ध्रुधनुः समीकृत्य त्रिकोणतिलकचठलेम पुरमायुधमिव प्रगुणीकृतम् । अथवा निरन्तर जनमनोवेधकारिशरपरम्पराक्षेपश्रमातेरस- मयनायाऽन्तरान्तरा नीरपानमिव कर्नु' नायिकात्रिकोणमुस्करतिलकरामात मदनेन कान्तिजलपूर्ण करपत्रमिव सौमन्तदण्डे सम्बितम् ॥ दीर्घाणि वेणीसोमन्तमासिकावायोऽगुलिः । रोमाली पृष्ठवंशोरुजवाऽन्ननलिकाः शिराः ॥ १२९ ॥ मौर्षी धनुः शरणासहपागलकुटार्गलाः । प्राषाढमुशलाऽरित्रधिमपानकध्वजाः ॥ १३० ॥ पंशधूपतुलापट्टतालद्रुस्तम्भमेधयः । स्तूपकृपयशस्वम्भेन्द्रध्वजाहत्पुरोध्वजाः ॥ १३१॥ स्वदण्डच्नदण्डोमिनिर्मोकाऽभ्वाऽहिनिम्नगाः । मृणाल हारशेपन्नग्जटायलोट्टमेतयः ॥ १३२ ॥ कुशी प्राजरके वाहुयुगवेत्रकशा झषः । हस्तिहस्तरदौ पुच्छ नाडीलकीलकाः । १३३ ॥ दामशैलुकशुलानि करभो नकुलस्तथा। जलकै सकूष्माण्डमृदङ्गा वायुमण्डलम् ॥१३४ ॥ वर्तन लेखनी काष्ठकरणे नखभेदनी। केतकीदलमयों नाराबार्केन्दुरश्मयः ॥ १३५ ॥ एतेऽन्येऽपीत्यादि। या वेणी तल्या उपमानं लप: सोऽपि माकुण्डे भवति, ततस्सिनेवानलदग्धकुछमायुधसंजीवनवासधाकुण्डस्य वदनस्य रक्षाभुजा वेणी दण्डः । अथवा यौवनयपना पुवतीहृदयकुण्डे सदा दोपितरूण भदनानाय निर्गता धूमोमिरिख येणीवधरी। वर्या रोमाली तस्या टपधानं मृणाझं ततः शिवसमादधनुषः स्मरस्य ने मप्लोमा मलीकृतो. मालधनुर्दः । वण्या कृपाणदेखा तस्या टपमा यमुना ततस्त्वदमिहतरणसमुखपतिनिकनिर. न्त विध्यमानो मम पिता विविधुरत्वं गतः, ततः कियन्तमपि का विसावेति विज्ञापनामेव कृपाणच्छाद यमुना नृपस्तं गता। वक्त्रारायलकमालभूनखाकाऽनिललाटिकाः। कटाक्षेन्द्रधनुर्विार्धचन्द्रहलादृशाः । १३६ ॥ . .

·१२८ अमरचन्द्रपतिकृता- [प्रतान: - - कुञ्चिमिनालीतत्पदान कन्दुकदएडा। तडागपालिकुदालतोरणानि सुसासनम् ।। १३७ ।। गोपानसी रयो घंशाः शाफच्छदकखेटके । चन्दनमालावालेन्दुकिंशुकमाइलोरदाः ॥ १३८ । श्वपुच्छाऽयमुये शृङ्गचञ्चूधिककण्टकाः । करिदशा मयुग्रीवा सिंहकुक्कुटयोनंखाः ॥ १३९ ॥ केसरश्चन्द्रको लग्नकङ्कणं फएमृत्फणाः। पुरोध करकोपोने केकिकुक्कुटमसरी ॥ १४० ॥ एवमन्येऽशोत्यादि । यया-वण्यों बालेन्दुस्तस्योपमानं दानं दात्रेण लवकिपा क्रियते, सतो मानिनोमनोभूमिप्ररुद्धमूहमानतावितानसवनाय मनोभुषा प्रगुणीकृतं सविनमिव यासशी' वण्या: किंशुकास्तेपामुपमान कर्तर्यस्ता हि व्याधल्य भवन्ति, ततो मदन- व्याधरूप प्रतिकामिनीजनमनोमृगवधादिव रुधिरादोः कर्तर्य इव किंशुकाः । वश्या नखाइकास्तपामुपमान किंशुकानि, ततः कुछमात्रस्य कामिनीवक्षःस्पपि. चन्द्रयाणाकृतिकिंशुक्कुसमभ्रेणीव पतितानि नखक्षतानि । वण्र्यो ध्रुवौ तयोरुपमान मिबाहुल्यौ, ततो वालायाः कामयौवनाभ्यां परस्पर मैत्रयाय वक्रोनो मित्रात्याविव भ्रौ । उच्चमद्रासनं चप्रासादाहालकालयाः। सतां मनोरथा हस्तिहस्तिशालशिलोच्चयाः ॥ ११ ॥ एतेऽन्येऽपीत्यादि। यथा-वर्य प्रासादस्तस्योपमान हिमादिस्ततः प्रासादे हिमादी गट्नेव पताका । वण्यं भद्रासनं तस्योपमानमुदयाद्विस्ततो भद्रासनोदयादी राजा रविवि ॥ इति श्रीजिन मसिद्धिपताने चतु साकारस्तावक नृतीयः । " अध क्रियायोग्योपत्ति कथ्यते । यथा- इष्टप्राप्त्यै रिपूञ्चित्य स्पर्धया पूर्वजक्रमात् । वर्य वस्तुकियामावैः कापि श्लेषकृतस्मितेः ॥ १४२ ॥ तावर्ण्य वस्तुनोऽवायमेव कापि ग्लनावस्थानजल्पनादिकिमा भवति, स्तस्था. क्रियाया इटप्राप्तिः, रिपूच्छितिः, हरा, पूर्वजकम-एतानि चत्वारि कारणानि वापि इलेपकृते प्रामानि यथोचित्य योजनीयानि । इष्टप्रातिर्यथा-वण्यो वास्तस्योधन किया तम्या. कारण बमोगङ्गास्ना- नेन पापापनयनमिष्टं तत्प्राप्तिस्ततः परमातडस्पोद्भवं मालिन्यमपतमिव वप्रो नमो. गङ्गास्नानार्यमुद्धस्तरां वर्धते स्म- वर्य कमलं तस्य अरबासादि तप लिया तस्याः कारणं कामिनीमुखौपम्येए.

·स्तवकः ४.] काव्यकल्परतावृत्तिः । १२९ प्राप्तिस्ततः कमळं कामिनीमुसौपम्यप्राप्त्यै जलान्तराकण्डमग्नं तपः कुरुते । वर्यचन्द्रस्तस्य शिवशिरःपुरसरितीरे निवासः क्रिया तस्या कारण कामिनीमुषो. पम्पेटप्रातिस्ततः सामुखीमुखौपम्यप्राप्त्यै स्थाणोः शिरसि स्थायी सरसरित्तोर तपस्वी तपःक्षामो निवसति चन्द्रः। वर्य यशस्तस्प स्वागमनं किया सल्या: कारण निजमिावतादिमिलनेष्टप्राप्ति स्ततो विजमिनरावतोच्चैःश्योबहसशिवशिरोगङ्गाविष्णुपाञ्चजन्यादीनां मिलनायेव पृपयशः स्वर्ग जगाम । रिपूच्छित्तियथा-वयर्याव प्रस्ताव नमोगमनं क्रिया तस्याः कारण स्वस्पर्धिमेल- नगाभितरविरिपूच्छित्तिस्ततः स्वस्पधिमेरोरानपणशी रविमिव भूमौ पातयितुं वो नभोगमनं करोति । ; वर्या इंसास्तेषां सरश्रयणं क्रिया ततो निजगतिस्पर्धिनारीवदनमित्राणि कमलानीव छेत्तुं सरः श्रयन्ति हप्ताः। वपर्यो रविस्तस्योदयः क्रिया ततो निजसारयिभातगडरिपुससोदराणीव तमांसि केतु रविरुदय करोति। मय स्पर्धा-वर्यो वास्तव्य ममोगमन किया तस्याः कारणं स्पर्धा वतो विष्पगिरिस्पर्धया तागिसरगिरोध कनुमना इव वप्रो व्यानोति । वण्ये परास्तस्य दिग्न्यापन क्रिया तस्याः कारण स्पर्धा ततो निजप्रभावस्पति पधादीधितिस्पर्धयेव नृपयशो दिक्चक्रमाकामति । अप पूर्वजक्रम:--वयों वास्तस्य पूर्वजो गिरिस्ततो निजपूर्वजगिरिकमेणैव वमो .ऽपि नमो रुरोध। वर्या नारीमुखपत्रवलीकटरिका तस्याः पूर्वजो मृगस्ततोऽस्मत्पूर्वजमृगबन्द श्रित इति पूर्वजक्रमान्मृगनाभिरपि चन्द्रपोदरं समुखीमुखं निता। एवं वस्तुपु क्रियामागेप्येष्ट प्राप्त्यादिकारणानि योजनीयानि । क्रियाभ्योऽर्थान्तगोत्पत्तये प्रकारान्तरमाइ- धयोऽपन्दुतिवाचकशब्दैरारोपितेषु तुल्येषु । रचितोचितक्रियाणामिष्टप्रात्यादि कारणं कल्प्यम् ॥ १४३ ॥ वर्ण्यवस्मध्वानु तिवाचकः भन्दै रूपकोत्प्रेक्षाभ्यां वण्र्याकारक्रियादिभिः सदृशानि वस्तूनि ययौचित्य किया। कल्पयेत् । ततः प्रकल्पितक्रियायामिष्टप्राप्त्यादीनि कार- णानि योजयेत् । प्रथा-वर्या नारीनखास्तेषु तुल्यत्वादारोपितास्तारास्तासा पाद- लमनं क्रिया तस्याः कारण नारीप्रसादनेष्टप्रासिः, सतस्तव मुखस्पर्धापातकनाश्मस्पतिः कलहितः क्षयो नाचप्रभृति स्पर्धत इति नार्याः प्रसादनं कर्तुमिव नखमिपेण चन्द्रद्वारा स्ताराः पादयोमाः । वचन्दस्तत्तुस्पत्वादारोपित यशस्तस्य त्रिभुबने मम किया तस्याः स्वसमान. निरीक्षण कारण ततो मत्समानः कोऽप्यस्ति न वेति निरीक्षिमिव पीयूपएविलेन नृपयशो भुवनत्रयं प्रमति । १७का०० ·अमरचन्द्रयतिकृता- [मतानः १- वण्या घेणी तस्यां पुस्पत्पादारोपितः सर्पस्तस्य नार्या अनुमा क्रिया ततस्त. हननस्य धया सह मैत्रीमिर कायिह मशाध्यक्षः सपा देगीमिपेण नायर्या अनुचरत्व करोति । अथवा तस्याः कटाक्षवक्रत्यमिव शियित येणोमिपेण सपो नापों अनुवर- स्वंगतः। पण्या दशनातिस्तस्यामारोपिता एधा तस्या समाधप किया तो धन- माधुर्यमिव शिक्षितुं दानतिमिर्पणाश्रयणं करोति । पिछित्तिर्यथा-वय ऐरावणस्तमारोपित यास्ताप स्वर्गगङ्गाप्रपर्ण किया तल्या रिपूच्छित्तिः कारण ततः स्वस्पधिनी स्वर्गठामिव गाहितमैरावणच्छाटेन नृपयशः स्वर्गहां गतम् । वण्यों कुशे तयोरारोपितो चनौ तयोः कान्तथयण किया तस्याः कारणं रिपु. च्छित्तिः ततो निजवैरिणचन्द्रस्य तन्मुखपाश्चात् परामर्व कारयितुं कुधनदेव चको नारीमाश्रितो । मध स्पर्धा--दण्यों हारमुक्तास्तास्यारोपितास्तारास्तासां नागेतमाश्रय क्रिया तम्या: कारण स्पर्धा ततोऽस्मत्सहोदयेन तमसा येणीसिपादियातिति स्पर्धयेव हारमुक्ताच्टलेन तारामिः खो समाश्रिता । वयां शिवशिमरित् तस्यामारोपिता कोलिस्तम्पाः शिवायणं क्रिया सम्याः स्पर्धा ततः कपटर सिमलटन: भवद्रिपुकोतिः शिवमानितति स्पपेच सब कीतिरपि शिरोगाच्छलेन शिवं धिता। अय पूजनमो यथा-वण्यों रिसीविहानसातत्रारोपितो नएतापस्तम्प वैरि. वोहदयप्रवेशः क्रिया तम्याः कारण पूर्वजक्रमप्तनोऽम्मरपूजः पाणो वैरिहदपेषु प्रविष्ट इति कृपाणोदो नृपप्रतापोऽपि विहानगच्छदेन थैरिस्त्रीहृदयेपु प्रविष्टः । वयों वैरिखीस्तनपादिमा तन्नारोपितं नृपयशस्तस्य किया वैरिनोकतामपर्ण तम्याः कारणं पूर्वजक्रमस्ततो मत्पूर्वजनमस्ततो मत्पूर्वजः । कृपाणो रिपुकुम्भिकम्भे विललातेति कृपायोग नृपयशोऽपि रिपुकुन्मिकुम्भसोदाधु वैरित्रोकुवेषु पाण्डिम- करलेन विललास। आरोप्य घण्ट वस्तुना किया सदृशी किया। तासां रोपितक्रियाणां कल्प्यमुत्पत्तिकारणम् ॥ १४ ॥ वर्णवस्तूनां क्रियास कम्पनादिपु ननादिकाः, भ्रमजनादिषु अपनस्तवना- मन्दाशीर्वचनादिकाः यिा आरोपयेत् । ततस्तासामारोपितरियाणा नर्तनादीना हपादीनि, जपनादीनां थेयापाप्त्यादीनि कारणानि कल्पनीयानि । इति घोजित अर्थसिद्धिपताने चतुर्थे क्रियास्तकचतुर्थः । .

·स्तबक:५] काव्यकल्पलतापतिः । अधाधारपरिवादियोध्योत्पनिया- वनगिरिजलभास्वातशीताशिलोह- पहरणपरघट्टाभ्येतजन्तुमकारी। सरिदधिगममौनव्याननैश्वल्यमन्त्रा। नशनमखिलभागायाचिततान्तितप्तः ॥ १४५ ॥ पर्यबस्तुना निमितस्य सदृशस्य वस्तुनो वनादिमिरमाभिविश्यः समर्थनीयः। यथा-श्रीनेत्रजिता सगा वनं गता: 1 मध्यजितः सिंह गिरिगह्वर प्रविष्टः । मुखजित कमलं जलदुर्गमगात् । स्थैर्य जिता गिरयो मास्वत्तापगतशीतामिखनुःखानि सहन्ते । प्रमः संघ तितिक्षते। अभ्येतहसादीनां शरीरमण्टेरप्युपकारं कुरुते । गति. जिता हंसाः शरदधिगम कुते । दम्भजितो बकः सरितटे मौनो ध्यानं कुरुते । सत्यजितो मेलोकोऽयं स्थाने निचलीबभूव । मुखजितं कमल भ्रमरास्वैर्मन्त्रान अपति । नजितानि रत्नानि गिरी निराहाराणि तस्थुः । अधरजितानि प्रवालानि जलमध्ये जलाहारतया वर्तन्ते । भङ्गसौकुमार्यजित शिरीषकुहम बनेऽयाचितवृत्ति कुरुते । मुखजित कमलं भ्रमराड्मियातैरपि क्षमा कुरुते । उदाहरणानि । वण्येन जितपदार्थस्येत्यादिभिरुपायैः समर्थनीयः ॥ · लजाकोपतपीनाशसेवाकन्दास्यकृष्णताः । र.मात्पाण्डुरता शस्त्रीविषसम्पादिया जने ॥ १४ ॥ पर्यजितम्य वस्तुनः पराभवोडया एते सजादयो मावा यथोचित्य पोजनीया: पथा-मुखजि प लगयेव बन गतम् । झोपतमिव लबाश यो| RATREET • मई जलाहारतया तपस्तनुते । अथवा जलदुर्गनष्टं शम्भारम्भोमूतवा सेशं करोति भ्रमावसकन्दं कुरुते । नीलाझिभिः काकन मनुकतां धत्तं । 'नेत्रजितं कैरव दुःखात पाण्डाला गतम् । भट्समामिषादुर धाति । अन्तर्सम्पादौ । भू- मिपाद्वा विष भक्षयति । एवं यो रकपडायः स सदृशेन जितः कोपादिव कोऽय. धवा कयाचियुक्या सानुरगो भयनाय । य: चेतः प्रयामा सहाजितो दुःखादिवो- स्पाण्डः कृष्णव समर्थनीयः। घृक्षाशादिजवस्तूनां बनायैः सत्पदादिकम् । किचिदस्त वृक्षाशादिमयं किंचिन्मुन्मय किचिदातुमयं किचित्रापाणनये किशि धर्ममयं किंचित्कापसमयमित्यादिवस्तूनां बनवासादितणेभिः शुभस्थानाधयशुमा. कारशुभक्रियाशुभपरिवारादीनां प्रातिः सम्भाव्या । यद् वृक्षाङ्गादिमय वस्तु तस्यैते भाया विमान्याः । यत्पूर्व वृक्षमा रक्तिापगीत. घातादिकष्टमयाचितवतादिभित्तपततं तन्मूलत्वपत्रपुष्पालगायादिभिः सूर्यातप- ताना रोगाताना भोगायिनां मालाथिनां मानां भृका पक्षिण चतुयानामुर- 'हवं तेन वृक्षाहमपातु शुभस्थानादेपालि । मृभये वास्तुन्येने भावाः समारोप्याः । पर्व कालपातमादप्रहारयदध অবজ্ঞানমনসামগf৫ টিকারযাংবিধার্থিমন্না, ।

·[मतानः ४- .१३२ 'अमरचन्द्रयतिकृता- शिप्रारादिभिः कष्टमनुभुत, यत जनबुभुक्षातृष्णाहारानजलाधारतया लोकोपकार कृतस्तैः मुस्तन्मयवस्तुनो मन्याधारादिकमारोग्यम् । घातुमये वस्तुन्येते मावा मावनीयाः । यत्पूर्व वहिप्रवेशहस्तपुटपातसन्देशग्रहण- पन्चान्ताकर्षगताडनच्छेदनधनप्रहास्टहिकाधातादि कष्टमनुभूत, यत् देवादिमण्डनतया कान्तामूपणतया लोकाप्यापकमोजनोदकाद्याधारतया देवदेवमादियन्त्राधारतया लोको. पकारः कृतस्तैः सुकृतेर्धातुमयादिवस्तुनः शुभस्थानादि सम्भाव्यम् । पापाणमये वस्तुन्येते भावा मान्याः । यत्पूर्व रविदारणधनप्रहारटलिकाघातादि कष्टमनुभूतं, यदर्मल्याने देवतादितुतपा परोपकारः कृतस्तैः सुकृतैः पाषाणमय. वस्तुनः शुभस्यानादि सम्माव्यम् ।। धर्ममय वस्तुन्येते मावा भारोम्याः । यत्पूर्व' कर्तिकाच्छेदनक्षारक्षेपविक्रयचर्म- कारापातरपिशाच्दसूविकाग्दवाकवन्धव्यप्रकारादि कष्टमनुभूत, पत्पादनाण. सया, बामणारयोगिकरपत्रिकादिकतया, पुस्तकाचावरणतया इत्यादिमिः परोपकार: कृतस्त: सशर्ममयवस्तुनः शुमस्थानापूहम् । .कार्यासस्यमये वस्तुत्येते मावा माव्याः । पत्पूर्व शोतवाताधयाचिताम्बुपान- कर्मनसच्छेदविक्रयापवरकान्तापलोहोपयर्पणतुलारोहणान्तःसाराकर्षणपिघातन विदारणपन्त्रारोहतकुंभम्याकर्षणतन्तवापरामर्षणकाष्टमहारविपणिक्रियादि कष्टमनु. भूत सादेन, दलिकादिरूपतया योग परगुदाम्यादनदेवतादिपरिधानादिवया लोक. प्रांतातादिवागादितया परोपकारः कृतस्तैः सहवः कासिसूनमयवस्तुनो भव्यस्थानादि 'सम्मापन् । एवं सनवस्तूनांपूर्वकृतं कष्ट सकृतं वाऽरोप्य मन्यस्यानाश्रयादिमिरर्थः समर्थनीयः। जितस्य सेवा स्वगता छमगा प्रतिविम्यगा ॥१४॥ जितम्य दो प्रकारी भवतः-विदेशगमन, जेतुः सेवाकार या । विदेशगमन पारित प्राषितम् । सेवा विविधा । स्वगता पया-मारस्या गतिजितो इसः पदसेवा बहार पातीमध्यंजितः सिंहः सेा कुरुते । एगा पथा-कामिन्या वात्रजितः सरों येणोमिशानुवरीभूतः । मुखजितश्चन्द भारतासटिएकमना सेक्ते । प्रतिविम्वगता पया-मुअजितन्यः पोछातिविम्वतपाइनुप बरे । जल. माधुनितभन्न प्रतिविम्यतया सरः सेवते स्म । हत्यापूयम् । सेपामुरुततः योन्तरप्राप्तिदिपज्जयः । पा-मिशितो इसी पदारतामसेवा के तेन पातेन समातिरपि मार• पमा मोर ! मायशिनः सिंहो पत्पानोपदसे करतेन तेन स्वगानिराग्य. महागीय च । मित्रपा महभिया कामिनीमुशाभपणे निवरिपुग्यो परिजन स्म । मुखजिनमदेण परिक्षामना पामिनामाभिस्प वोषि मदा विनिममा काममा पिते, मालोवियते ।। ग: Mir Heta मार्ग इमप्यम् । पा-मुनि ·स्तबकः ५) काव्यकल्पमतावृतिः। कमल स्पर्धाइवरापे राजप्रसादविकलं सफण्टकं च जातम् । यश:स्पधी चन्दः सकल -क्षयीच जातः। सक्वेऽपि सदोषता । वयवस्तुनः स्पर्धापातकेन सदृशं वस्तु कृतं कुर्वाणमपि सदूपर्ण स्यात् । यथा-मुखस्पर्धा कुर्वन् चन्द्रो महेश्वर सेवमानोऽपि सकलड्डोऽभूत् । मुखस्पोद्वैः पापैः कम हसद्विशन् शरीरखपढेरपि प्रीतान् कुर्वाण सण्टकं भवति । अय तपताज्योत्पत्तिभेदा:- स्यात्तपः स्वगतं छमगतं च प्रतिविम्यगम् ॥ १४८ ॥ तपोविधिस्त्रिया भात्मनैव स्वयं कृतं, सदृशवस्तुच्छमना वा कृतं, जलादिषु प्रतिविम्यतया दा कृतम् । त्रिविधमप्यने उदाहरिष्यते । परयादिमिस्तपो वण्र्य जितस्यैतरकलाप्तये। वण्यंजितस्य वस्तुनो वयंशेमाप्राप्तये वयंजयाय वा वनादिमिस्तपः कल्पनी. पम् । स्पगत पधा-मुखजित कमळं तच्छोमाप्राप्त जलवासादि तपः कुरुते । छमगत पथा-मुखशोभाप्राप्तये चन्द्रो बने हताशाखावलम्बी कृधमस्तवकाछन तपस्तनुते । प्रतिविम्यगत यथा-मुखलक्ष्मीलब्धये चन्द्रो खभूमिप्रतिबिम्बतया शैलशिरसि तपस्तनुते । एवं सर्वभेदेषु त्रिविधत्वं बोध्यम् ॥ तपसा सत्पदावाप्तिः जितस्य REस्य तपसा दयंशोभाप्राप्तिः । यभा-यत्कमले नाकण्ठजले जला- हारेण सपस्तस तेन नारीमुखसमानता अन्धा । यचन्द्रेण बने कुछमस्तयच्छन प स्त तेन खीमुखलक्ष्मीधा । यद् भृश्रेणिभिविष्णुपदाम्बुने कान्तिधोरणोमिषेण सेवा कृता सेन नारीकटाक्षच्छटोपमा प्राप्ता ॥ दुखादिस्तदनाप्तिकः ॥ १९ ॥ सपसाऽपि वलक्षम्या अप्रासी जिवं वस्तु दुःखचेष्टितानि कुरते। यथा-पुत्र. जित कमलं अलवासादिमिरपि मुखलक्ष्मी न. प्राप ततो भ्रमरास्वैराकन्द कहते । गोजिता भृतघेणी दने मकान्दास्वादमात्राशनाऽपि वेगोसाम्यं न प्राप ततः सामन्दा भ्रमति॥ तेनापिन हि तत्प्राप्तिः पताsपि वयशोमो नितं वस्तु म लमते । यथा-कमल जले आकण्डम । तपस्तेपे पर नारीवक्त्रोपमा म प्राप । ईस..सरस्वतीपदसेवा चळे पर मारोगस्यु- पनि प्राप महत्याप्तिन तस्य तु। तपसा महतोऽन्यस्य श्रेयसः प्राप्तिभवति न पुनर्वयशोमानासिः । यथा-कमाई जलवासादिभिः श्रीपद राजससेऽयं जातं, न पुनः स्त्रीमुखोपा लेभे । चन्द्रेण ज्योत्स्नादानैश्चकोरपीणनाकृतः शिवशिरसि पदं लग्धं न पुनः श्रीमुखोपमानम् ॥

·अमरचन्द्रयतिकता- [प्रतानः ४- यथा- तदातो दुष्कृतं विघ्नः तसा वर्यलक्षमाप्राप्तो जितवस्तुनः किञ्चिदुष्कृत विक्षः कल्पनीयम् । यथा- कमल शम्भोरम्भोमूत्तः सेवया मुखोपमामयास्यच्चेन्नित्याश्रितवन्धनं नाकरिष्यत् । विष्णुपदसेवासकृतेन विष्णुपदी तत्कीर्तितुलनां प्राप्नुयाद्यदि नोचगमनं न कुर्यात् ।। तदातावपरं शुभम् ॥ १५०॥ तपसा वण्र्यशोमा प्राप्तौ सदृशवस्तुनोऽन्यदपि श्रेयः सम्भाव्यम् । यथा-कम जलवासादिभिर्मुखोपमा प्राप्य लक्ष्मीस्थानं राजहंससेव्यं च बभूव । जलवासादिभिः पाञ्चजन्यो नारीकण्ठोपमान प्राप्य लक्ष्मीपतेरपि कारविन्दानुपाह्यो बभूव ।। श्रेयस्तदाप्तौ दोपेऽपि तपसा वयस्योपमाप्राप्तौ सदशवस्तुनः सदोपस्यापि श्रेयः कल्पनीयम् । यथा- जलवामादिभिमुंखोपमा प्राप्त कमलं सकटकमपि देवशिरांस्यधिरोहति । विष्णुपद. सेवया गया यत्कीर्तिसमता प्राध्य नागामिन्यपि शिवशिसंश्रयाऽऽसीत् ।। तदाता ननादिकम् । तपसा धर्योपमाप्राप्ती हण REशवस्तुनो नर्तनादीनि कल्पनीयानि । अनि नृत्योत्कन्धकरता स्मेरगौरवापीडपुष्टता ॥ १५१ ॥ आश्रितातिथिविधादिदानं देवादिपूजनम् । पया-जलवासादिना नामुखोगमा प्राप्य कमलं वावधलितपौत्य रचयति । रामः स्थैर्योपमा प्राप्य मेरुस्त्कन्धरोऽभूत् । गम्भीयोपमा प्राप्य जलधिः सर्वदिग्व्यापी एभूव । मतिसमता प्राप्य वृहस्पतिर्देवगुहतां गतः । सकेशकेशोपमा प्राप्य कलापी शिखाच्छलादापोदं धत्ते 1 स्थोपमा प्राप्य गिरिः शिरस्थमेवावलियानान्मुकुट भने । राह स्थैर्यापमा प्राप्य मेरुः स्यूलोऽभूत । मुखशोमा प्राप्य चन्द्रः स्वाश्रित. कोरान् स्येच्या ज्यात्यापान कारयति । मुखलक्ष्मी सदा कमलं हंसारिजाना तियान भूशानाहारदानः प्रोगपति । मुखापमा प्राप्य चन्द्रेण स्वकलया शिवपूजा कृता । एवं घडे मृत्यम् , उधे बरिन्धरता, विस्तार्ण स्मरता, गौरव, शिसस्थरस्त- म्यापोर, स्यूले पुष्टता कल्पनाया । इत्याने कोरडेखरः कल्पपीयः ॥ अयोत्पत्तये प्रकारान्तरमाह- द्वेन्यस्यायसुहद् पर्य यस्जना जितो या पदार्थ तस्य यण्यं ताइद्देष्यम् । सो व्यय पर्यस्य पापनानि तेपो साम्यन यूणि यानि वस्तुनि तेषां जितपादिङ्गः कल्पनीयः । पा-मायां शभ्यां जिन कुम्मी नारोमुखमित्राणि कमशान्युन्मूलपति । नायाँ मध्यजिता सिदो मारीनेत्रमित्राणि मृगकुन्टानि भिनत्ति ॥ अहमिदषिपोषणः ॥ १५२॥ ত্রিযামা মাথা দুফিয়া খৰি নুনি aখা নিবাহীবাগ कार्यम् । यथा- प्रतापस्तिो रविराजमिन बदषिमा कमलामि साकामि.

·स्वषक: ५ ५] काव्यकल्पलतावृत्तिः । करले । राशा वोजितभन्दो जामिनाविपिणः करवाणि विकासपतिक अङ्गदेपिसुहन्पापैः वण्याइवेषिणां ये सदस्यो नितम्दार्यपाश्चत पोषो विधेयः । यथा-नायो मुखजितश्चन्द्र लोकटाक्ष पिषट्पदश्चेगिप्रीतिदायीनि औरवाणि विकासयति । माया गतिजितो इस्ती मुखदेपिकमलोपासकान महान दानेन पुष्णाति ।। अपिद्विपद्वधैः। च्याषिणां यानि विषयूपाणि धम्हनि तेषां जितपदार्थपास्वाधो विधातभ्यः । प्रथा-नार्या धम्मिलजितो राहः सीमुखद्वेपिकमलपिणं, नारीकुच्युग्मवेधिर्ण या पन्द्र पोश्यति । मायां वेणीजिता मृतभेणी श्रीगुणवेषिचन्द्रवेषिकर्मकानि पदाधात: परामवति ॥ समानवस्तुनः शोभाचौर्यानाशोऽय निग्रहः ॥ १५ ॥ वामशे गस्त तस्य वाहशोमाचौर्य परिकल्प्य प्रमादि नामो निको या कल्पनीयः । यथा-मृगा नारीनयनशोभा हत्या बने महा। धीमध्यशिय हत्या सिंहो मिमिदो गतः । नारीमुखलक्ष्मीहरं कमलमिति गजईमः सदश: क्रियते । रात्री सीमुसल हाति पन्द्र इति प्रात कालेन सिधा लियते । निपातायतनद्रव्यमझाकारहनैः । राजवेपासनस्थानधिकाटिस्पेियरीः ॥ १५४ ॥ अगम्यगमनापेयपानकाभत्यभक्षणैः । अपवादयहिव्यं प्रायश्चित्तदन्यतः ॥ १५ ॥ दिव्यं यथा- हरयापिकान्तियनमस्य यस्य कीदिव्यं सृजन्निव जगत्यस्यादमीतः। इन्दुः उधावपुरपि प्रभुरोपधीनामप्येष लक्ष्ममिपसमवौ न शुद्धः । प्रायविकार मथा- समरे परकरवालः पीत्वा मानकुम्मकोलायम् । समुतापीव प्रतयति पुनपतीना यशवीरम् । अथ भमकारयोत्पतियथा-- स्पस्यादिभिर्भमात् कार्यप्रवृत्तिः परिकल्प्यते। स्वस्यकाम्यप्रतिदिनयता पूर्ववत् । कमाया- नातिनानि कानमामाजनानि न पियाति यः स विधुरेष गोषरः इति रोषणैरिय मधुमत सदतोमुर्ख परमिशहमारतम् । নুষালিয়ানক। निजमायनेय भेने चन्द्रमुरमुतम् । पत्र वैयद तुष्टिषु तमोममात् । प्रतिविम्वेन तरि पनिरापति लिया। अमरिगोरि प्रतिकिता पपा- ।

·अमरचन्द्रपतिकवा- [प्रदान पथा- मणिनद्धेषु पत्सोधागणेषु प्रतिदिम्बितम् । शामा करदनान्त्या भजन्ते भृङ्गाजयः ॥ कार्यप्रवृत्तिरल्यत्र कारणप्रत्यये नमात् ॥ १५६ ॥. पथा- एकत्र इचिदेव देवसदने सम्प्रेक्ष्य साक्षास्कृत-- प्रद्योत तपनीयकुम्भमुदयमाभूता भ्रमात् । माश्लिष्यन्त्यनिधी निस्वपि वियद्यारयागयो मिल- ममान्तिमृतः पयोगतनिजष्ठायाविमुग्धाशयाः ॥ कार्यप्रवृत्तौ चमतः साफल्यं जायते कवित् । विधुमणिमयसोधप्रामाणे यत्र चन्द्रप्रतिमितिमतिफुलस्वैरवान्तिमाजः । असहरमृतबिन्दुस्यन्दशनेन भृङ्गाः प्रस्मरमकरन्दास्वादसोख्य समन्ते । स्त्रोन्मुख जातकदमघ्रभ्रमेण चैत्योत्यितपधुमे । बेष्ठत्पवाकापगृहीतमुझनमोनदीबिन्दुमिरेति तृप्तिम् ॥ प्रमात् कार्यस्य नष्फल्पे भ्रमः सत्येऽपि पातुनि ॥१५७॥ आलियोश्चैः परयाशिरःशातकौम्भीयकुम्मान भर्तमानस्या निशि विफसिताः स्वर्गगहायागया। अकोलोकादुपगतमपि प्रीतिमा स्थाई मिस्या बुद्धा सपदि म परीरभुमाराव स्वरन्ते । प्रमात् कार्यस्य नैफल्ये सत्यप्यकरणं तपा। पमिश्रिपतत्पतविपरपोकण मान्तरे मारिजोशनि जागवाहरप सस्पप्रमाण छान् विन्दामिजोरठोऽपि स पुनः प्राममावादमि.- ध्यक्त मुशिरोपयोधविषयो हो समाटोक्यते । मान्तस्य परतुनोऽन्यत्वं जायते भ्रमतोऽन्यतः || १५८ ॥ यथा-.

·स्तबक, ४] काव्यकल्पलताहतिः। यथा- यत्र पुरस्फटिकनद्वगृहामोऽकर्सक्रान्तविश्मवलम्ब्य नितम्विनीभिः । व्यर्थप्रयासकागोचरणाप्रसाग्निचित्य सत्यकलपोऽपि किल प्रवृत्तम् ॥ मान्तस्यापि नमो य स्वाद्विशेयोऽसौ प्रतिनमः । निद्रान्लेषु वने द्विय सहवीवोरहो वीक्ष्य य शुग्येमोन्नतकुम्भदिभ्रमभयादा ख तेनिरे । तास वासनिमत्तभित्तिवरितग्रीवास वेगोलप. देणोदण्डविलोकनेन पदसि व्याशा मूळमा । धन्यो हस्ती स्फटियरित मित्तिमागे स्वविध दृष्ट्वा दूरात प्रविगज हति स्वद्विपा मन्दिोषु । हत्या कोपाकुलितदनस्तःपुनवीक्षमाणों मन्द मन्द स्पृशति करिणीया साइसाङ्क ।। अन्योन्यत्रान्तिको भेदो यायोग्य योर्धमः ॥ १६० । यथा- , जम्वूनां कुलमोहमे नवमधुन्याबद्धरानोत्सवा कोरा पकफलाया मधुकरीश्चिन्यन्ति मुनि छ । সুস্বাদবি আকিকালা पुष्पमान्तिभृत पन्ति सहसा पु माना । आख्दा सक्रीय दिपुगृहशिखाण्यूवमालोक्य भित्ति व्याघाताद् व्यर्थयमा दिवि जलदगजानैव हिंसन्ति सिहा । मधान्त सोऽपि तत्र प्रतिस्तकमगारातिनित्यावलोकात् जोगातलो गजेन्द्र सविधमपि भवौष तेम्यो विभेति ॥ इत्यायनेकोलेसनमादर्थोत्पतिः का। चस्त्वन्तरकियारोप वस्तुनि निरयस्तक्रिया चित्रार्थमारोप्यते । पया- इन्दुमुखी कुमुदाक्षी गम्भीरू कमलबाहकरचरणा । भमृतदवलावण्याद्श्याता देवि किं दास, पनानारीनयनानोपशोलता यस्य विभाति युभम् । प्रतापत्रनिचलितो यदेते जंगलमत्कारको सतत् । शाशिशुलापि परकीति किसकालिमाम् । पक्षममपि यन्मित्रोग्वजय यरिदुर्यश । कार्यारम्भनिवृत्तिमि । काममात्पदास्य केनापि काणेन निवृत्ति कापीमा । यथा- भुव भुने योऽधित यायो दिनरान् वामना मनम्यो । तरक्युरप मजतो प्रभुत्व में विकातीनां शाहरलान् । १८का०० ·अमरचन्द्रपतिकृता- [प्रसानः :- ,उपाध्यायात् प्रमोमित्रात् सेवकानातिभावतः ॥१६॥ "सहातगुणसंक्रान्तिः । यथा- राजन् ! दामजितेव सेवनविधि निर्विशलेखामिपा.. देपा कल्पलता प्रकल्प्य नियतं त्वत्पाणिरकरुहान् । सहपाधिकदानकल्पनकलां वेत्ति स्म तस्माद्विषां शोणीमोगहखार्थिनां वितरति स्वमोगसौख्यान्यपि। कि स्वया शिक्षित लक्ष्मि ! पितः कल्लोलचापलम् । यत व कत्र कुनासि स्थिरत्वं प्रसिपसे । पतेभ्योऽपि न सा क्वचित । उपाध्यायादिभ्योऽपि सा तगुणसंक्रान्तिनं स्यात् । यथा- विजधनवजितमेतद्भवद्भवे यशसि किन संकान्तम् । सक्तकवेग्म यस्माद द्विजराजनीताऽनेन ॥ आहारसदृशोद्गारा युद्भवविपर्ययैः ॥ १६२ ॥ वस्तुनि भौचित्यादाहारसदृशयोरखारदेहवर्णयोरुद्रायः कल्पनीयः । कायाहारा- देतयोविपर्ययः कार्यः । क्रमाप्रया- अतिलौल्यतः कवलयन मलिनाति काननं किमपि दापशिखी। बहुमक्षणेन शितिधूममिषात्तनुते स्म भोजनवदुगिरणम् ॥ द्विषन्मुगाक्षीनयनाम्जनानि यदेष नित्य कवलीकरोति । शितीच! तेनाऽशनिसन्निभैव विमा विभाति स्म मवरकृपाण ॥ विपर्ययो यथा- यदइन्त्यशनमनिममेवोद्गारमित्यनृतमत्र बमासे । गीता पदुदगारि सुधावत्पीतसीधुमिरपि प्रमदामिः ॥ सिध्यमानमपि शत्रुका मिनीकलालाविलविलोचनाभिः । माहताऽमितमनोऽपि भासते खेतमानुपममेव यशः || पदार्थानां मिथः साम्य स्यादयोत्पत्तिकारणम् | अतः सदृशस्तूनि संगृह्यन्ते कियन्त्यपि ॥ १३ ॥ वर्णाकारयोः सदृशपदार्या उधाः । अपाः प्रकीर्णत: सहशवस्तुसंग्रहः क्रियते । सौक्ष्णानि प्रतिमात्राणि कटाक्षाः सूचिका नखाः । दाशनकालानि कुटार ऋकचस्तथा ॥ १६४ ॥ प्रसिपत्रद्रुपत्राणि शुलपाजनोमयः। किटिदंष्ट्रा इलं सिंहावरा मर्मभिवचः ॥ १६५ ॥ হয়রালি ওঘার দ্বী। कर्तरी कर्तिकारागिन्धर्न नसमेदिनी ।। १६६ ॥ यथा- ·१३९० स्तका..] काव्यकल्पळतात्तिः। महतमानि दिकालन्योमक्षानेशकेशवाः। आरामः सन्मनोबुद्धिसमुद्रारण्यभूमयः ॥ १६७ ॥ . 'शय्यार: पुलिनं दोषी कपार क्षेत्रधेश्मनी । सूक्ष्मागि केशध्यपत्रसरेणुरजःकणाः ॥ १६८ . मनःसन्मतिसंसारस्वरूपपरमाणवः। माल्यानि दधिचिन्दमानतदीपिकाः ॥ १६९ ॥ : रसालपिप्पलाशोकपत्राण्यजसुम फलम् । शहसिद्धार्थको सिद्धमन्ने मध्वाज्यमामियम् ॥ १० ॥ मप्यं तान्नं मणिः स्वर्णभूषणान्यंशुकानि च । व्यञ्जनं चामराव ध्वजो यानेमवाजिनः ॥ १७ ॥ ताम्बूलं गीतयादिगुरुगन्दिद्विजाशिषः । सुस्वपशकुने हंसवापखानयहिणः । अनास्फारशहाररूपा मयती प्रिया । १७२॥ श्रीवत्समत्स्यार्पणभद्रासनवर्धमानपरकलशाः । स्वस्तिकनन्द्यापविष्ट महामहलान्याहुः ॥ १७३ ॥ अमलानि चूकाहिकपोतएशकौतयः । कुकलासो दुःशकुनं दुःस्वप्न दुरपश्रुतिः ॥ १४ ॥ . शतमात्यजपापण्डपतितारिविलापिनः । नमच्छिन्नाङ्गरोगातदोन ब्रह्मादिधातिनः ॥ १७ ॥ सम्मानी खस जानिरजो धूमधितोयः। छाया शाखोटकायमीतकयोर्मशदोपयो । ५७६ । पवित्रागाशयुखाईविष्णुमायाकतत्क. पापकाम्भोमरुभूमिवेदवाणीयतिद्विजाः ॥ १७ ॥ पुरोधा धेनुरतियिः सुवर्ण दर्भगोमये । सत्यं सतां चरित्रालि पूज्यपादरजःकरण १७८० गडा गोदायरी रेया यमुना घसरस्थती। कामरूप कुरक्षेत्रान्तर्वेधो कशिपुस्तणं । सत्यः सीता दमयन्ती द्रौपपदन्यतो तपः ११॥ प्रह्मचर्य हरियादगलरामयुधिष्ठिरः। मविवागि रकास्पियराद्धरितान्यज्ञाः ॥१८॥ रजस्वला श्मशानोर्यामरमाकाराः शानि । हतास्यामिविश्वासदोदिमहादियातिनः ॥ १॥ शरीरव्युतगापुस्दिष्टापदिराः। सानि प्रिपागोतनूरपयापादि मारकम् ॥ १८२५ मारामः सुमनोरामारामापिप्रमकेलपः।

·१५०
अमरचन्द्रयतिकृता [प्रतानः४-
सुखशय्या शशी दोला स्वांतत्र्य श्री सुतोद्भवः ॥ १८३॥
नष्टातिः स्वस्पृहालव्धिवियुक्तप्रियसनमः ।..:
दाता विद्वान् सुहृद्विद्या स्वर्गः पीयूपमप्सया ॥ १४ ॥
धर्मः सचिन सातः सातोपज्ञानमुक्तयः ।
दुःखहान्याधिनरको काराव्याधिविरोधिनः, ॥ १५ ॥
कुमार्या नःस्थ्यकुनामवासाः कुस्वामिसेवनम् ।
कन्यावहुस्वं वृद्धत्वे पल्याः पुत्रस्य घा.मृतिः ॥ १८६ ॥
वाहत्ये मातृमरणं निवासः परवेश्मनि ।
दुर्लभे नीरसे स्नेहहीने पररते रतिः :॥ १८७ ।।
वर्षाप्रवासौ द्वे पल्यो कुभृत्योऽर्धहला कृपिः ।
फलको निष्कलङ्कस्य,मानिनीमानखण्डना ॥ १८८॥
स्थिराणि पृथिवी शैलो धर्माधर्मों सतां मनः । ::
सती शैलं रणे धीरः प्रतिपन्नं महात्मनाम् ॥ १८९ ॥
मस्थिराणि नदीपरलहरीबिन्दुबुदबुदाः ।
विद्युफ़्मस्फुलिङ्गोलकानला दीपोऽनिलाहतः ॥ १९० ॥
मत्स्य कपिध्वजो:सन्ध्या हस्तिपुच्छकरश्रुतिः ।
कन्दुकश्चामरावक दोलास्त्रीचिम्रमश्रियः ॥ १९१. ॥
निमेषोन्मेपरसनानेवाझौयूपि यौवनम् ।
स्नेहशनधनुःस्वामिप्रसादस्यमदुर्जनाः ॥ १९२ ॥ .
सवेगान्यनिलेन्द्राश्यमनस्तादोऽवद्रक्शराः।
नदी घिमानहनुमन्तौ मोनोप्ट्रपक्षिणः ॥ १९३ ॥ .
मन्दानि शनिः पहुर्मुनिलो नितम्बिनी ।
षअनः पुण्यपुरषो हंसो वृषभहस्तिनी ॥ १९४ ॥
बलिहानि शिवो विष्णुः स्कन्देन्द्रगरुडानिलाः।:
श्रीरामहनुमन्दीमा यलदेवो पलि: पविः ॥१९५ ॥
सुदर्शनं सुरा दैत्याः पञ्चास्यशरमौ गजः ।
महापराहदिग्दन्तिशेषकर्म कुलाचलाः ॥ १९६॥ .
पृथुरैरायतचको सतीस्वान्तं पुराहतम् ।
प्रतिपन्न प्रतिज्ञा व महतां स्त्रो जड़ा ग्रहाः ॥ १९७ ॥
भवटियानि रोगातयालक्षुधितकातराः ।
बलात्कृतानि कार्याणि नारी पापधनो नृपः ॥ १९८ ॥
राणि सर्पमार्जारमकरव्याधपोषिणः ।
हर्यशदुर्जनश्येनस्तेनप्रत्यन्तयासिनः ॥ १९९ ॥
अरानि शिशः साधुर्धार्मिको धर्मनन्दनः ।
सुस्वामिभूायमित्राणि तत्यहा गोः सुगेहिनो ॥ ३०० ॥

·स्तबका: काव्यकल्पलतात्तिः। मधुरध्वनयो हंसमयूरपिकसारसा :: कामिनी कुर कड़कोरपारावतालिना -२०१ ॥ चातकः ककुहः केतुकिङ्किणौ घर्घरावलो। वेदना इतनादव यालादिपधर्धराः ॥ २ ॥ येणुवीणादिमीरमेखलाकङ्कणकणाः । गन्धर्वाप्सरसो हाहाहहुतुम्युकिन्नराः ॥ २०३ ॥ गान्धारगायिनो हंसाः केफिनः पड्जकेकिनः । कोकिलाः पञ्चमोल्लापा: मौञ्चा मध्यमराविणः ॥ २० ॥ कलभा निवादावा धैवतध्वनयो हयाः ॥ २० ॥ पुपमा भाराया विशेयाः स्वरयेदिभिः ॥ २० ॥ कोरररिता घूकघरट्टकरमाः खराः। मण्डूककोलकाकोलकपोताः कुकुरः शिवा । कपाटामा खटाकारागृहलानिगडारया २०७ ॥ पटपदी। महाशमा धनेन्द्रेभतार्थपत्राधियोवयः । अग्धिमन्यः शिवस्याहहासस्तु डमरुध्वनिः ॥ २०८ ॥ सिंहोप्ट्रनुमददोडासांगविणो रयाः । मान्यन्धिरणशोधमलदोःस्फालनध्वनिः ॥ २० ॥ निर्धातरयघोषज्याटवारो गजयाजिनः । भटमा शिखोलारस्फारनिर्भरधर्धरः ॥ २० ॥. घण्टाश्चैत्यगजादीना कन्दरादिप्रतिप्यनिः । घोराण निनदो दूरीकरण कदितारयः ॥ २१ ॥ ततं घोषाप्रभृतिक तालप्रभृतिक धनम् । यंशादिकं तु सुपिर विततं मुरजादिकम् । २१२ ॥ एतच्चतुर्पि, घाचं धन्धी पवारयो मतः । मान्दी द्वादशयर्याणां नि?पो नाटकादिषु ॥ २१३ ॥ भम्मा मउद महल कर मला कसाला | भेरी तिलिमा पंसो सनो पयोध मा नन्दी । २१॥ टुक्का दरका इमर जाहल युक्क मेरिलायं पदो। जुग सह जरह योगा पमहल कंसाल र मन्दी : २१५॥ वगन्धानि तु कर्पूएफस्नीयशादमाः। पासो मलयजं धूपोऽगुरामानमदो पराः शन सुगन्धित हयगंपुष्पाणि कुसुमतिः । पनिनोस्रोमुख मेघसितोयोधिपः ॥२१७ जातोपत्रोलपहलाकाकोसी जातिकाफलम् ।

·१४२ अमरचन्द्रयतिकृता [प्रतानः ४- तजा तमालपत्राणि मद्यसप्तच्छदौ मदः ॥ २१ ॥ शालयः कुसुम जातो केतको रकुलोऽम्बुजम् । पाटलाचम्पको माली करुणो शतपत्रिका ॥ २१९ ॥ दुर्गन्धानि वपुःस्वेदकुथितान्नादिपूतयः । मृतस्नानादिदेहानि पुरीपापानमास्तौ ॥ २२० । शिशिराणि सजनवचः प्रभुः प्रसादेष्टसनसत्तताः । काव्ययशःसन्तोपाः सुघाम्बुहेमन्तहिमकराः करका ॥२२॥ उष्णानि तरणिन्हिडिवः शिवभालक । कालाग्निरुद्रगोविन्दचक्रब्रह्मानलास्त्रमाः ॥ २२२ ॥ वन विद्युइयो ग्रीष्मः कारावाग्निह सन्तिका । प्राधिष्ट्रिो ज्वरो धर्मः प्रनापो दुर्वचस्तपः ॥ २२३ ॥ क्षुहोपशापदुर्वास:ौधरिपराभवाः । सपलीएवियोगेटकृतावशास्मरज्यराः ॥२४॥ कोमलान्यानाङ्गानि शिगेपं नश्पल्लवाः । हंसगेमाणिकदलीस्तम्माः पट्टांशुमान्यपि ॥ २२५ ॥ कठोराणि शिला शैलो बन्न दुर्जनमानसम् । कुस्यामिभृत्यमित्राणि कुपरनी शाकिनीमनः ॥ २२६ ।। लोहं घेरिमनो हस्ती नृहस्ततरुणीस्ततौ । कृतनो नालिकरीमुदीकपित्यफलानि च ॥ २२ ॥ मधुराणि विदग्धोक्तिकान्यगीतप्रियाधराः । सुधामधुपयोनालिकेरोरसशशिविपः ॥ २२८ ॥ द्राक्षाम्रदाडिमीरम्माराजादनफलादिजाः। रसा पुष्परलाः कोत्तिर्गुइखण्डेनुशर्कराः । सुरा शिखरिणी मस्तु पायसं पानकानि च ॥ २२२ ॥ कदनि राजिका दिङ्गु तैलं धुत्तूरकस्तुहिः । थिपं तुम्बीफलं निम्येन्द्रपारणगुइचिकाः ॥ २३०॥ क्षाराणि लघणं सौवर्चल संघियटङ्कणे । अयक्षारा स्थगिकाजमूत्रं लघणयारिधिः ॥ २३१॥ तिक्तानि मरिचं शुण्ठी सरणे शृङ्गारकम् । पिपली पिप्पलीमूलमजमोदादयस्तथा ।। २३२ ।। मम्मानि योजवाणिजम्यारकरगाम्लिकाः । भारनालकपिरयानि निम्बुकान्यम्लतसम् ।। २३३ ॥ प्रवाएयमृतपानीयधृततक्रपयासुराः । तेलानमकरन्दरसः शिखरिण मधः ॥ २३४ ॥ भयोमदावधिरसूत्रप्रस्पेदपारदाः ।

·स्तपः ४] काध्यकल्पलतात्तिः। मवश्यायाम्बुकर्पूरजलचन्द्रोपलगवाः ॥ २३ ॥ तेजस्विनी रविश्चन्द्रतारानिस्वर्णपारदाः। नेत्रहन्तनलादर्शा रूप्यं कांस्याम्रके मणिः ॥ २३६ ॥ सूर्यदुकान्तखयोतमुक्ताविद्रुमहोरकाः। . पभरागी मरकत वयं राजपट्टकः ॥ २३७ ॥ सुरुमा मदनस्कन्दानिरुद्धनलकबराः।. अश्विनीपुमनकुलनलदेवाः पुरुरवाः ॥ २३८ ॥. दानिनः कामचिन्तामशिकल्पद्रुमावलिः । जीमूतवाहनः कर्णदधीचिशियिविक्रमाः ॥ २३९ ॥ धन्विनः शिवकृष्णेन्द्रा भार्गवो रामलक्ष्मणो । पार्थ भीष्मरुपद्रोण द्रौणिका गर्यभिमन्यवः ॥ २४० ॥ भावारस्वर्नमोभूदिक्पातालाद्रिवद्रुमाः । औरग्रामपुरागारमासादाः शयनासने १२४१ ॥ पुर्योऽमरावती भोगावती लङ्कालका तण! विदर्भा मिथिलाऽयोध्या कान्यकुब्ज कुशस्थलम् ॥२४२॥ कौशाम्बी त्रिपुरी काशी मथुरा हस्तिनापुरम् । अवन्ती पाटलिपुत्रं चम्पा द्वारावती गया ॥ २४३ ॥ विदिशा निफ्धा कोटीवर्ष काञ्ची तमालिनी । माहिष्मती भृगुकच्छः काम्पिल्यं धारणावतम् ॥ २४ ॥ राजानः पृथुमान्धाधुन्धुमाराः पुरुरवाः । हरिश्चन्द्रो भरतश्च कार्तवीर्ययुधिष्ठिरौ ॥ २४५ ॥ मनुः काकुत्स्थसगरौ भगीरथनलौ रघुः । अजो दशरथो रामकुशौ श्रेषिकसम्प्रती ।। २४६ । विद्वपाः प्रतिष्ठाने शालिवाहनभूपतिः । उनगिन्यां विक्रमार्कमुञ्जभोजनरेश्वराः ॥ २४७ ॥ मनिणी यापतिः शुक्रो जाम्बवान माल्यवानपि। सालङ्कायनकृष्माण्डश्रुतशोलास्तयोद्धयः । योगधरायणो मुद्राराक्षसवणकात्मजः ॥ २४ ॥ इति श्रीजिन्दा अर्थसिद्धिपताने चतुर्थे प्रकीर्णकः पञ्चमः स्तरका 1 अथ सहयातोऽयोत्पत्तिः कथ्यते- प्रोवियरचितैः संख्याधयाधुरिनक्रमैः । उपमारलवारी सुधीर समर्थयेत् ॥ २४९ ॥ भदैकसंख्या पदार्थो विवक्तिः स्यात्दैकमाया अन्येऽपि पदाः । पाकि.

·यथा-
J
१४४
अमरचन्द्रपतिकृता [प्रतान. ४-
हरयस्तदाऽन्येऽपि द्विरुस्था । यदा निसख्यस्तदाऽज्येऽपि निसख्या । एवमन्येऽपि
तत्सरूया भलद्वारेण केनापि सकलिता काव्ये सगृह्यन्ते । उदाहरणानि स्वस्वसंख्यया
दर्शयिष्यन्ते । एकादिसख्यासग्रहो यथा-
श्रादित्यमेरुचन्द्रप्रासादा दीपदण्डकलशाच ।
खगहरनेत्रशपस्वदण्डागुपहस्तिकरा ॥ २५० ॥
नासार्यविनायकदन्तपताकामनासि शक्राश्वः ।
अद्वैतवाद एकैक एवामी सुकविमिर्वया ॥ ११ ॥
एकदन्तो यस्यैकदन्तस्तम्भ दधरपुर ।
यो वत्तीव जगदिमविधाताद्वैतमात्मन ॥
भुजदृषिपर्णपादस्तनसन्ध्यारामलक्ष्मणा शृङ्गे ।
गजदन्तौ प्रोतिरती गढ़ागौयौं विनायकस्कन्दौ ॥२५२॥
पक्षनदीतटरयधुर्यखद्धाराश्च भरतशगुनो।
रामसुतौ रविचन्द्रावित्येते द्वन्द्वगा घाच्या ॥ २५३ ।।
उदाहरणानि-
कि भूगे तणिशीतरुची किमन्यो रामाच्युतौ किमु गणेशगुहावितो।
एठी पुर किमुदिती रघुराजपुत्रावित्याकुसैनपकुलै सहसैव दृष्टौ ।
आहिप्यतामय भुनाविव विक्रमस्य मृती सभाप्रभुवमेकधनुर्धवन्तौ ।
मत्वा कृते धनुपि सजगुणेऽर्जुनन भीमो मदादिदमुवाच भुवाम शान ॥
प्रविष्टौ कसैन्येषु दुत भीमघटोत्कचौ ।
म येपु सममेव द्वौ बालकस्य कराविव ॥
पीव्यमाना ताभ्यां प्रियदोभ्यामिव प्रिया ।
सिहद च चकम्पै च समुमोह च सा चमू ॥
भुवनवालियहिविद्यासन्ध्यागजजातिशभुनेत्राणि ।
विशिरोमौलिदशातेनपालफणकालमुनिदण्डा ॥ २५४ ॥
त्रिफलानिशूलपुरुषा पलाशदलकालिदासका यानि
घेदानस्था कम्युग्रीपारेखा निकूट कटानि ॥ २५५ ।।
हरहतपुरत्रियामायामा यज्ञोपवीतसूत्राणि।
जैनेर बच्चन)प्रदक्षिणागुप्तिशत्यानि ॥ २५६ ॥
স্বামী মিমালা সুমন ইয়ো। ”
सर्वेऽप्यमी त्रिसंप्योपेता काव्ये नियम्या ॥२५७॥

·स्तवकः ६] काव्यकल्पळवावृत्तिः। शालयेन धारितस्यासेधाराद्वितीयविम्वतः । त्रिमूर्तिस्विरेजेऽसौ त्रिवेदोवेदिजोचितुम् ।। ग्राहमुखवेदवर्णा हरिभुजसुरगजरदचतुरिकास्तम्माः । सबसमुद्राश्रमघातगोस्तनाश्रमकपायदिशः ॥ २५८ ॥ गजजातियामसेनाइदण्डहस्ता महाजने वणिजः । दशरथपुत्रोपाध्यायध्यानकथामिनयरीतिगोवरणाः ॥ २५९ ॥ माल्यस्तयककराङ्गुलिसंशासुरभेदयोजनकोशाः । एते सलोकपालाः काव्ये योज्याश्चतुःसंख्याः ॥ २६० ॥ यथा- . संसारिस्फुटरोपदोपपटलीखेलाय संश्लेषियो मार्गानुप्रतमप्रमादरजनीयामान निकामाक्षयान् । संसारोपुरप्रधानपुरुणान् व्यामोहकारागृह- द्वारमाहरिकान् क्षिपन्ति चतुः केचित् कपायत्विषः । वृकोदरायाः सहसा मनस्विनः सहोदरास्तं परिवबिरे नृपम् । पुस्तिनो हस्तमिवासद्वणच्छिदानिदानं रणपारदा पदाः ॥ स्मरपाणपाण्डवेन्द्रियकरामुलीशम्भुमुखमहायशाः । विषयव्याकरणागवतवन्हिसुपार्श्वफणिफणाश्चैव ॥ २६१ ॥ परमेष्ठिमहाकाव्यस्थानकतनुपातमृगशिरस्ताराः । पञ्चकुलमहाभूताः प्रणामपश्चोत्तरविमानाः ॥२२॥ महावतमरुद्वक्षसमिनिस्थानकानि च । शस्त्रश्रमस्य स्वेतानि बनीयात् पञ्चसंख्यया ॥ २६ ॥ पञ्चेपुद्धिपभेदपञ्चवदनः पक्षमतस्वस्तरः स्वर्णादिः समुदजिपञ्चविषयव्यापारपांशुमान् । पञ्चाङ्गस्थितिमुलपञ्चमगतिः प्रस्थानपञ्चास्वः सेव्यः पञ्चसमित्पदादिनिलयः पञ्चेन्द्रियाणां जयः । कर्णस्य सूनुश्सेनवीरः शरप्रपातैः परिपीडितायाः । पञ्चेंन्द्रियाणीव परध्वजिन्या दाग द्रौपदेयाम् विधुरीचकार । . रसरागबजकोणात्रिशिरोनेन्चान्तरारिगुणताः । दर्शनगुहमुखभूखण्डवक्रिणः स्युरिह पसंख्याः ॥ २६४ ॥ यथा- . यथा- यस्योगमुः शरभूवभार पद्दभिर्मुखैः षण्मुखता प्रतापः । यत्कुण्डलानीव दिरेजुरुज्वैप्रश्नपतिद्वादशमण्डलानि ।। विवाहपातालशक्रवाहमुखदुर्गतिसमुद्राः । भयसप्तपर्णपर्णगोदावर्यस्त्यमो सत ॥ २६५ ॥ १६ काक ·अमरचन्द्रपतिकता- । मतान:- पमा- प्रेसोश्याट सनि यभपन सलीलाशप. स्तम्मा दुरसमदुर्गतिरगयोधागड ! प्रोतिप्रोशितसतायविपिनोरानूरनापुराः शपि मतभुनावपणा पाप्रमोः पान्तु यः। दिग्देशकुम्भिपालाः कुलपर्वतशामूर्तियसपश्च । योगाभ्याकरणग्रामभूत्यहिकुलान्यष्टौ ॥ २६ ॥ यथा- भयाऽपनीमारमुरोपकार लयातिविधवरों पपातिः । गीत दिगन्तपु पो पोर्ष यो दाष्टपतिता विधाता ॥ भूखएमएतराषणमुराधसुधाकुण्टजैन पद्मानि । प्रैधेयरसम्याघोस्तनगुमिनिधिप्रहास्तु मघसंख्या ॥ २६७ ॥ यथा- ध्याते पत्र महातिर मायाति हत्यानि पो म्याधरयो न च पस्य सामवाधाकुणापाकारिणो । नित्यं परपदपमयुग्मपुरतः पमानिया भर व्यातेनुर्नवमो मिना स जयसि धीपुष्पान्सप्रभु रायणमुखाङ्गुलीचन्द्रपाहयतिधर्मशम्भुकर्णदिशः । अगवारायणदशाः पुनः संएयया दशैष स्युः ॥ २६ ॥ निजानी नपिता द्विषनिः प्रदीपिता मौलिमगीरमाभिः । दशापि यस्पारनखाः समीयुदिश दशानामपि दर्पणत्वम् ।। रदाननेवाण्यप्योपानकानि जिनमतोक्तानि । एकादश धुयाः स्युस्तया जिनोपासकप्रतिमाः ॥ २६९ ॥ पा: सोऽस्तु मुदे न तम्य फणिनः सप्तास्यामणी- संक्रान्तः किल योऽयमतिमानि स्पष्टाष्टकमच्छिदे । यद्वक्तं दशदिजिनमनममिनातुं तथा सेनितुं यं यत्पादनखाविशत्तनाभूदेकादशाहोऽपि सः || गुहनेपराशिमासाः संझाल्यादित्यचाराजानः । चकियूहस्पतिहस्ताः समासदो द्वादश भवन्ति ॥ २७० ॥ येन द्वादश सद्रतानि धनिनो ता द्वादशानुक्रर्म भिक्षूणां प्रतिमास्तया निदधिरे सदावतो द्वादश । यन द्वादशकल्पवासवनिषेत्र्यानिधे द्वाद. ऽङ्गानि द्वादश संजयो जिनपतिः शान्तिः स घोस्तु निये। पथा- यथा- यथा-- ·स्तबक ६] काव्यकल्पलतात्तिः । १४७ प्रथमजिनभवाघोपा विश्वेदेवास्त्रयोदश भवेयुः । यथा- यथा- माद्यो जिनः पातु जगन्ति यस्त्रयोदशक्रियास्यानविमुक् प्रयोदशे । जातो भवेत्तीर्थकः परं गुणस्यतद्गुणस्थानमणात् त्रयोदशात् ॥ विद्यारयातस्वरभुवनरन रुपाम्ययास्वमाः ॥ २७ ॥ जीवाजीवोपकरणगुणमार्गणरजुसूत्रपूर्वभिदाः । कुलकरपिण्डप्रकृतिस्रोतस्विन्यचतुर्दश तु ॥ २७२ ॥ पो गर्भाश्नयणे चतुर्दशशुभस्वताभिसंसूचितो यो जन्माधिगमाचतुर्दशमहापर्वाब्धिारङ्गमः । पज्ज्ञाकतचतुर्दश लसदप्रमाणोपमा लोकाः किं तु चतुर्दगो जिनपतिः सोऽनन्तजित् पातु वः ॥ परमधार्मिकतिथयश्चन्द्रकलाः पञ्चदश भवन्तीह । यथा- तिथि तिथि प्रविनिमोग्यकैककलाधिका । कलो यस्येशपूजाऽऽसीदेकः पलाध्यः स चन्द्रमाः ।। शुक्राचिषः शशिकला विद्यादेव्यश्च पोडश भवन्ति ॥ २७३ ॥ यथा- विधोः कलेका हरमुनि भालमस्या वितेने विधिकिया च । इति द्वितीयादिनिशास ज्या वृद्धौ कलास्तस्य चतुर्दशैव । सप्तदश संयमाश्चाऽष्टादश विद्याः पुराणानि । द्वीपाः स्मृतयो ज्ञाताध्ययनान्येकोनविंशतिमितानि ॥ २४ ॥ बधा-- यथा- अष्टादशाऽध्गेष्ट सुधीः स विद्यास्त्वष्टादशद्वीपनुपान् विजिाये । दधौ च धर्म स्मृतिभिः पुराणैविस्पटमष्टादशभिः प्रणीतम् ॥ करशाखाः श्रीमतुविंशोपकाः सकलजननखाहुल्यः । दर्शकन्धरनेत्रभुजास्तु संख्यया विशतिर्याच्या २७५ ॥ विशत्या नयनामिविशत्या दशकन्धः । पश्यन् शिष्यन व्यधाबध्वाः स विंशविगुण सखा । कमलबलरावणाङ्गुलिशतमखजलधियोजनानि स्युः । शतपत्रपत्रादिमजिनसुनधृतराष्ट्रपतिसुताः ।। २७६ ॥ जपमालामणिहारनजोऽस्म्रकोचका। शवप्रमिताः। यथा- इस्तेन चेदिक्षितिपः शतमीमुदात घात्याः शतमित्यमात् । स्थाप्याच पति महीं महाधिधातेन चोरिघातविनाम् ॥

·१४८ अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः ४- पालीमियुधि केऽपि कपि करानुलोमिः परिपूर्णनीयाः । घारया द्विपोऽमी शतमित्यमा प्यारत पभाप्पमापि ॥ अहिपतिमुखमङ्गामुखपदलाविकरेन्द्रनेवाणि ॥ २७७ ॥ 'विश्वामित्रानमवर्जुिनमुजसामवेदशाखाथ । पुण्यनरदृष्टचन्द्राः सहनसंख्या ममी शेयाः ॥ २७८ ॥ सहस्सरसपत्राणां प्रत्येक स्मरताकृते । सहधकाविम्बार कि सहसकोकरोद ॥ पवमत्र प्रन्पगौरवमपादसलिका मपि संसपा काध्योपयोगाय शावद्रिः प्रेक्ष्याः ॥ इति श्रीजिनदत्त अर्थसिदिप्रसाने चतुओं संस्थास्तया पहा । 00-000- अथ समस्याक्रम:- कल्पादिसिन्धुलधुमिगुंगता लयो पदार्थस्य करपादिकालेन सिन्धुमा लघुमिश्च गुरुता विधेया । क्स्पादिकल्पना यषा- कस्यादिकाले गुस्देहदेशा पिपीलिका राजति शैलतरया। सम्मिश्च सत्य धरणीधरोऽपि विगाहते देवगिरीन्द्रशोगा। यतः कल्पादौ सोऽपि पदाभों गुस्वरो भवति ततः सर्वत्रापि लघुपदार्थस्यो. चित्येन कल्पादौ गुस्त्वमारोप्यम् । सिग्धुना यथा- अहो पयोराशिविलासिपादः पिपीटिका राजति लतुल्या' । सदा अनाना महर्ता निषङ्गो दत्ते लघुनामपि गौरवाणि ॥ पावन्तो दृश्यन्ते नरकरितुरगादया स्थले जोवाः । तायन्तः सलिले यपि जलपूर्वास्तेऽपि निर्दियः ॥ २७९ ॥ ततः समुद्रस्यिताना लपूनामपि जीवन गुरुत्वमस्त्येव । शुभिर्यपा- कुन्थुप्रमाणेन महत्तमाड़ो 'पिपीलिका राजति शैवस्या यस्माइयोधः परिदर्शनेन सदा यूनामपि गौरवाणि : इत्यादि । पूर्व दीवित्रयमध्यात् यत्र या या रीतिरौवित्यैन घटते तया तया रीत्या सर्वत्रापि लघुपदार्थस्य गुस्ताऽरोप्या, युगान्तदूरावलोकगुरुमिलघुता विधेया। गुपदार्थस्य युगान्तेन दूरावलोकन गुरुभिश्च लघुता विधेया । युगान्तेन पथा-- कल्पान्तकालनलिनोहट देहदेशः 'नौलो विवि धामाणुसमत्वमेधः । पूर्व युगादिसमये विभराम्भुव यो जातरूपाणीघरसन्निमत्वम् ।.. पतः कल्पान्ते सर्व पदार्या लघवः सम्मान्ति, ततः कल्पान्तम गुरुपदास्य अघुटवमारोऽयम् । दूरावलोकनेन पया- ·१४९ स्तवका ६ ] काव्यकल्पलतातिः। स्थूलोन्नतोऽपि परमाम्वरवर्तमानधावद्विमानचाचाकामिनीनाम् । अम्यागतो नयनत्मनि सत्यमेव दौलो बिभर्ति पामाशुसमत्वमेपः ।। यतो दूरस्थितः पदार्थो गुलपि सूक्ष्म इव भासते । गुरुभिर्यधा- कल्पान्तकालधरणीधरणप्रवृद्धकोलाधिपाजतनुमानविलोकनेन । शैलो विमति परमाणुसमत्वमेप' को कस्य लाघवमहो गुरुसन्निधाने । इत्यादिगुरुतरपदार्गुरुपदाधल्य लघुता विधेया। एवं रोसित्रयमध्यापन या रीति- रौचित्याद् घटते तत्र तया रीत्या सत्ता विधेया । नीरादिषु प्रतिशरीरवशेन युग्मम् नीरदर्पणमणिभूमिप्रभृतिषु प्रतिविम्वदशेन एकमपि वस्तु पुग्म भवति । यथा- पश्चिमादेर्मणिशिरकान्ते पूर्वाद्रिी स्वौ। लोकविशालयते किं भोः 'समुदेति रविद्वयम्' । कृष्णेन बिम्बितवशेन च चैपरीत्यम् ॥ २० ॥ अधोमुखीकृत कृष्णेन प्रतिबिम्बितेन च वैपरीय कार्यम् । पषा- कालियाहित्यप्रे पमुनायां जानिधौ । शम्पया धोमुखे जाते विपरीतं जगत्प्रयम् ॥ तहागो दर्पणप्रायजलसंक्रान्तितोऽभवत् । जलशटयीकृतः कृष्णप्रासादः कलशोपरि । अस्ताहिमस्तकमणिप्रगुणक्षमायामादर्शसलिभरुची प्रतिविम्विताः । आशङ्कयते दिनमुखे वरुणेन सोऽयमभ्युयतो दिनकरः खलु पश्चिमायाम् ।। भूपाल ! तव यज्ञस्य धूमवतिरधोमुखो। पयोधिप्रतिमा भाति पावित्र्यहेतवे ।। एवं रीतिद्वयमध्यात्यय या रोतिरौचित्याद् घटते तय तथा रोत्या निवारणीयम् । केनापि प्रपन विपरीतीकृतेन तदुत्तरजगत्तूयमध्यस्थितः सर्वोऽपि पदार्थो विपरीती भणनीयः । अस्यैव सूत्रकाव्यस्य प्रतिबद्धा समस्या यथा- 'कल्पादिसमये यस्मिन् कोटिका कुम्भिसनिभा । कुम्भी पुनर्मदाशैलस्पर्खिदेहाकृतिस्तदा ॥ २१ ॥ माहात्म्यं तस्य पायोधेाण्यातुं कुत्र शक्यते । सापि यत्र बभौ तायकोटिका कुम्भिसन्निमा। परमाणुतनोरने कोटिका कुम्भिसन्निभा ॥ २४ ॥ कुम्भीन्द्रोऽपि सुवर्णादिमानतः कोटिकायते। युगान्तसमये यस्मिन् धारणा कोटिकासमः ॥ २८३ ॥ तस्मिन् पिपीलिकामानं लक्ष्यतामिति न कचित् । महागिरिशिरःस्थानों वारणः कोटिकायते । २८४ ॥ महापर्वतमानेन धारणः कोटिकायते । साधुचित्तानुमानेन पर्यतः कोटिकायते ॥ २८ ॥ .

·५० अमरचन्द्रयतिकृता [प्रतानः ४- पूर्वाद्रौरतमित्यन्तर्जातादिप्रतिविम्वतः । शङ्कयते शक्रकान्ताभिः किमदेति रविद्वयम ॥ २८६ ॥ यमुनाहाशम्पायामधीवक्वे जगन्निधौ। तदा सम्भाव्यते नूनं स्वगोपरि मही वमौ ॥ २८७ ।। चन्द्रान्धकाररविकोतिकुकीतिसया- रागादिसहस्तवर्णविपर्ययेण । कृष्णरक्तपीतनीलादयो वर्णाश्चन्द्रेण श्वेताः क्रियन्ते । यथा- पर्णोद्वमहिमोद्योतिविद्योतितोऽभितः । कैलासगिरिलाश: 'काशते विन्ध्यभूधरः । जपापुष्पं जातिधर्म सवर्ण रजतप्रभम् । सुधाकरकरस्पर्श'न्मपी चन्दनवासमोर ॥ रक्तपीतश्वेतादयो वर्णा अन्धकारेण कृष्णाः क्रियन्ते । यथा-- कैलासो विन्ध्यसमाशा कपूरः कनउप्रभः । जपा तापिच्छगुच्छनोरन्धकारैर्विनिमम ॥ कृष्णश्वेतादयो वर्णा वालाण सन्ध्याग रविशा वा रताः क्रियन्ते । पया-- काजल कुमुमच्छायं जातीपुष्पं जपासमम् । सुपर्ण पभरागधि प्रभाता प्रभावृतम् ॥ अनया रीत्या सर्वनाऽप्यौचित्येन वर्णविपर्यययः क्रियते । यदि पुनश्चन्द्रान्धकार. रवीणामेव वर्णविपर्ययः क्रियते तदा कीर्तिकीर्तिसन्ध्यादिभिरेतेपामेव वर्णविपर्ययः क्रिपते । यदाश्त्यवस्तूनामपि चन्द्रादिभिरेव तैर्वर्गविपर्ययः क्रियते । यथा-- स्व(नीसलिसन्निमस्फुरत्तावकोननवकोतिमण्डलैः । विस्तृतस्सिजगति क्षमापते 1 'शीतस्मिरिव वीक्ष्यते रविः ॥ अन्पवस्तूनां यथा- मेदिनीदयित ! तावकैशं सशः समुदयैः समुच्छ्रितः । क्षीरनीरनिधिसोमकोमलैः 'कजळ रजतपनि यमौ ॥ हिमाद्विसदृशो मेरुः कुकुभं शाशिसन्निभम् । भूमाधव ! भवत्को मोमिते भुवनत्रये ।। कुकील्यों यथा- भूमिपाल ! भवदीयविद्विपन्मेदिनीपतिकुकीर्तिपाक्तिभिः । प्रावृषेण्यजलवाहकान्तिभिः 'श्यामलो जयति यामिनीपतिः ॥ मन्यवस्तूनामपि यथा- मेदिनीदयित ! सावद्विवत्सवितारिकुयशकदमदकैः ।। अन्धकारनिकरिवोदितैः 'कुकुर्म जयति कज्जलोपनम् ॥ हिमाद्रिविन्ध्यबन्धुश्रीः स्वर्ण मरकतप्रभम् । महाधव ! तब द्वेषिकुकीर्तिप्रसौर्यमौ ॥ .

·काव्यकल्पलतावृत्तिः। सन्ध्यया वर्णविपर्ययो पया- पूर्वभुधाशिरस्तटीतः साध्यरागपटलः परावृतः । प्रेक्ष्यतेऽत्र रजनीमुखेऽधुना 'विद्रुमप्रतिमदीधितिविधुः ॥ अन्यवस्तूनां यथा- कान्तकोपपरपामलोचनालोवमान्तविकतारमतो । सायरागपठले सति क्षणं 'कन्जलं भवति कुङ्कुमोपमम् ॥ स्वर्ग सिन्दूरपूरश्मि कपुरं पद्मरागरक । अपशकुछमसाजैः सन्ध्यारागभरैरमुत् ॥ अथ वर्णान्तरसमावस्तूनां वर्णविपर्ययः क्रियते । यया- মালিল্লাহ লাৰিকিনছুলনাসিমামিঃ। समजनि नरकाश्यिामओ यामिनीशः प्रथवि मलिनसङ्गात्कश्मलत्वं न को वा ॥ मसूणघुमृणपप्रक्रियाप्रामजानकुचकलशविलास: कम्बुकुन्दोज्वलोऽपि । समापदणत्वं कामिनीकण्ठहारे जगति भवति सगो शमिसान्न कस्या । क्षितिधरपतिपुप्रीमौक्तिकण्यक्तिमनोनिलयबलयमालाकान्तिजालावलीदः । हिमचिचिरासीनीलकण्ठस्य कण्डो 'भवति विमलयोगान्निाल न कस्या ।। एवमन्या त्या सर्वमान्यूह्यम् । धर्मध्यानन्यसनरसिका स्पटमदाब्दयोगात् फेयं याला पतितदशना पाण्डरीभूतकेशा । মলিনাক্সামলাই ज्योतिजालेखिशातटिनीनोरधिकारधीः । रङ्गेऽस्मिन् रहदभ्रंलिहगृहवलभीवर्यवैदूर्यनिर्य- जज्योतितिप्रपाता पुतिकरविधुरीभूतशोभा विभूतिः । कालिन्दीकालकान्तिः समजनि रजनीजीवितव्याधिनायो धत्ते को वा कलावानपि न हि मलिनासङ्गतः कम्मलत्वम् ।। अहो राहुप्रहप्रस्तसमस्तोज्ज्वलमण्डलः । इन्दुः फजलबिन्दुनीहानिः कस्य न विप्लवै । एवं सर्वत्रापि सङ्गवाव्यतिक्रमो विधेयः । दृष्टान्तवद्धयदिशब्दतया द्वितीयवस्तुनिदर्शनं दृष्टान्तः, तबस्तुस्वभावादन्यस्मिन्नर्थे पदिशने यदिशब्देन संयुज्यते समस्या येते यथा- प्रतीच्यां यदि मार्तण्डः समुद्रेति पुरस्काः । सदा सजायते नून 'मरिनस्तुहिनशीतला पुराणैः एवं सर्वत्र । पुराणमुनिराजचरितः समस्या पूर्वते । पश- ·१५२ अमरचन्द्रयतिकता- [प्रतानः ४- अगस्तिमुनिनिष्पोतनिःशेषजलमण्डलात् । अहर्षतिमहःशुल्कात् 'समुद्राहित्यिता । इति चिन्तनीयम् ॥ घासल्यशोकमधुधातवियोगमादैः ॥ २८८ ॥ वारसत्येन समस्या पूर्यते । पया- अतुच्छरसवात्सल्यपिच्छलीभूतचेतसा । सोममूचिः क्षमी व्याघ्रो जनम्या मन्यते ध्रुवम् ॥ इत्याधुताम् । शोकन, मधुना, घातेन, उन्मादेन समस्या पूर्वते । यतः शोक- वियोगमादैव्यांसः पुमानघटमानमपि जल्पति ॥ स्वप्नेन्द्रजालिकमतिममचित्रमाया. मन्त्रौपधीमणितपःपदमङ्गमावात् । शौयोंष्मवाञ्छितमनोगतिपुण्यदेव- प्रश्नोत्तरदयसमासविभिन्न साध्यात् ॥ २८३ ।। स्वप्नेन समस्या सिद्धयति । यतः स्वप्नेऽघटितमपि सर्व घटते । यथा- निद्रामुद्रापरिचयलवान्मुदितानन्तचिन्ता गिरो चित्त निभृतममृतज्योतिपि म्लानधाम्नि । प्रातः स्वप्नेऽरुणकपिशितं प्राग्दिर्शकोऽय कल्मा. दाकाशस्य जलघरपदं दृष्टिहीनो ददर्श ॥ अहो ज्योतिष्कलादक्ष ! मया स्वप्नेऽमुक दृष्ट, त्वं विचारयेत्यादि कल्पनीयम् । इन्द्रजालेनाऽघटमानमपि सर्व घटते । तथा मतिघ्रमेणापि सर्व घटते । चिन्ने विसामपि लिखित संभवति । 'अहो चित्रकृत ! चित्र चित्रयेति वाक्य रखनीयम् । माययाऽपि विसदृशं सम्भाव्यम् । मणिमन्त्रीपधिप्रमावेन सर्व साध्यते यस्मादचिन्त्यो हि मणिमन्त्रौषधीनां प्रभावः । तपसाऽपि सर्व साध्यते । 'परं यदुराराध्यं यच दूरे व्यवस्थितम् । तत्सर्व तपसा साध्य तपो हि दुरतिक्रमम् । इति, तपसाप्यघरमानं सर्व घटते 1 पदभगमावादपि समस्या पूर्यते । यथा--- 'मृगासिंहः पलायते । मृगमतीति मृगात् सिंहविशेषणम् , पलाय मांसाय, ते तव । अयं मृगः समायाति 'मृगात् सिंहः पलाय ते । ततो वेगात् पलायस्व त्वरित त्वरितः पदैः। इत्याययम् । शौर्योप्मणा वान्छितेन मनोगत्या पुण्येनाऽघटमानमपि घर । देवप्रसादेनाऽमाध्यमपि साध्यते । नि:श्रीकोऽपि विमो विमातसमये पश्यत्यवाय मुदा यस्ते पनसमानमाननमसौ स्यादिन्दिरामन्दिरम् । भीवामेय ! किस स्तुमस्तव परं यस्य प्रसादा तै- भूको जल्पति संशृणोति बधिरः पनरो नृत्यवि' । इस्यादि । प्रश्नेन समस्या पूर्यते । पथा- । ।

·अमरचन्द्रयतिकृता- [प्रतानः ४- अलिगृहघ्यहचन्दशालाविलासिभिः । नानारोगमन्ये मर्त्यलोको धुलोकमः ।। उपमानैः समस्या पूर्यते । उपमानानि सदृशवस्तूनि । यथा- जन्म स्तोत्रे जिनेशस्य मेरो देवाङ्गनामुखैः । परित: स्फुरितैः शरू ातचन्दै नमस्तलम् ॥ इत्यादि । तद्गुणाधिक्येनेति चतुःश्लोकोपरि शेषपदम् । पदार्थस्य गुणादधिका- पपदान समस्या पूर्यते । यथा- त्रैलोक्ये स्पुरतः शुद्धयशस; पुस्तस्तव । सोऽपि विश्वम्भरानाथ ! 'सोमः श्यामपुर्वभौ ॥ तद्गुणाधिक मनः॥ त्यद्वाम्भीर्यगुणस्याग्रे समुद्रो गोष्पदायते । सत्मानससरोजान्ता गर्न प्रमरायते ॥ एवमौचित्येन तद्गुणाधिकत्वमारोप्यम् ॥ श्रीमद्वायडगच्छवारिधिविधोः पादारविन्दद्वये येन श्रीजिनदत्तसूरिसुगुरोः शृङ्गारभृङ्गायितम् । स श्वेताम्बरमौलिरलममरः श्रीवीरतीर्थकर- प्रहात्माऽकृत काव्यकल्पलतिकावृत्तिं सतां संमवाम् ॥ सिक्तयमुद्धृतैः शास्त्राधिभ्यः सारसुधारसैः। काव्यकल्पलताऽऽकल्पं तनोतु सुमनोमुदम् ॥ काव्यमेव परब्रह्मास्वादसोदरशर्मदम् । आलोकं पालयामास कालिदासकवेर्यशः ।। पाल्मीकिव्यासयोविश्वे विश्वदिङ्मूलकूलगा । कल्पान्तोलहिनी कीर्तिः कायादेव यिज़म्मते ।। इति श्रीजिनदत्तसूरिशिष्यमहाकविश्रीमदमरचन्द्रविरचितायो काव्यकल्पलता. कविशित्तावृत्तौ अर्थसिद्धिप्रणाने चतुर्थे समस्यास्तबकः सप्तमः समाप्तः ।। सम्पूर्णश्वाऽयं चतुर्थोऽर्धसिद्धिपतानो ग्रन्धश्च । वन्दामहे मुदा शैवचण्डकोदण्डखण्डनम् । जानफोहदयानन्दचन्दनं रघुनन्दनम् ।।

·काव्यकल्पलतावृत्तेः कारिकाणामनुक्रमणिका। पद्यानि सो १० पद्यानि सो ० भः कृष्ण मा स्वयम्भरि १०३ ८० अनुष्टुमि सनौ नापात्: अभाउज अंमः २१ अन्तर्मध्येऽन्ते स्वीकारे १७९ १२ विपरययात् गोगो ८५ ८२ अन्धोऽन्धकारेऽभिहीने १३.८ भए रेफेज १० ३१ अपूर्वधाऽद्वितीयश्चा- अ दुःखाययोरो १२४ ८९ अप्रास्पदसम्बदस्या- अकाकागापयामाया- ४० ११ अबलिधानि रोगात- १९८१४० अाणि शिशुः साधु- २०० १४० | अब्धी दीपादिरत्नोमि- ६६ २६ अखतमाहनाध्यय १४४ ३. अभिवाप्सालक्षगयो- अखिलान्यूनाजमा ४३ १३ अभ्यासः स्याद्विमकीना-३४ १०० भगम्यगमनापेप १५५१३५/ अभ्यासमभ्यासमता १०० ३८ मरदेषिमुस्पोपैः १९३ १३६ अमालानि चूकाहि- १७४१३९ अङ्गानि वृद्धिोपे स्यु- १३० ८९ अमोघवदनः कल्पः अनोदतनयाखा १९८ १ | अम्लानि वीजपराणि २३३ १४२ अक्षोऽप्रकोलेऽश्री सोम- १३४ ८९ अरण्ये हि वराहेभ- अजायगे हरे विष्णो १३२ ५९ अरमहररेयरात्रा ४२ १२ अतः स्थानिदेशे पर- १८१ १२) अरुणारुणकोण- अति प्राचप्रकाय १६६ ९१ / अहंप्रबईसुन्दर- अय वांनि कम्यन्ते ४१२४ | अलकायाक्षेत्ररथा ३७ ३४ अपाऽव्ययानि कथ्यन्ते १५० १० अलङ्कारणसामर्य .१७७ १२ अयो क्यारिके राज- ११८ ३९ ) अलिः पुरापुष्पलिही- १४२ १० अयोदप्रसमप्रत्व ११२ ३१ अवधाननिधानश्री २०८ ३८ अदोऽदिरन्दोधोदाध्या ४१ १२ / अवष्टम्भे बड़े धातु •१४९ १० अङ्गयो निध्याशयो राशि-६४ ३६ ) अविमपे खौ भूमि- अधिकत्वकस्वकीयक ३ ४८ अश्वे खरखुरोत्खात- अधिदैवत विद्यागुरू १५० ४६ असतोपि निवन्धेना- . १४:२७ भनघो मघवा भूपः १५७ ४१ / असिपादुपत्राणि भनवसत्या १४१ ४१ / अस्थिरामि नदीपूर- १९०९४० भनयेनेव नृपति- ६१०५ / अहक्षेचे नियोगेचा- १८३ ९२ अनर्थे सख्यामावल्या १४३ ९० अहहामरासुराया अनिरुदापितमुखाः ५६ ३६ / महादिसपुते वर्ग १८ " | आडापऽभिच्यासौ १९१ ९० अनुलक्षणवीप्सेत्य १० ११ आदिक्षान्तलिपो कादि-१५३ ४२ • ३१ आदित्यनित्यसविता १५९ ४१ ३ भनुमासस्य सियर्थ अनुपछासन छन्दो- ·काव्यकल्पलतावृत्त:- सो ७ पद्यानि सो० ० यानि आदित्यमेरुवन्द २१. १४४ उत्प्रेक्षायां पथभ्यर्थ आदौ साध्यपद स्थाप्य. २. उरित समाश फूटो २९ ५१ माहौस्युप्रयो यावत् १५ ३. उदित भ्रमादरोचित- आधं निश्चिममिय ५२ १९ उशिवचन पूर्व आयाद गुरिधोरस्व १६ ३ याने सरणिः सर्व- आधारासमोभूदि- १४१ १४३ | उपहायरलोज- प्रान्चीक्षिकीत्रयीवाता ५५ २४ | उपकारेन्द्रियाण्यत्री आमन्त्राणाद्वानारों १६९ १० उपायान - आमोऽपको रोगभेद- १९८९ / उपमानस्य लातु आरामः मनोरामा- १८३ १३९ | मानापमेयत्व স্লা নগণে १४४ १३० उपमेयोपमावास्तु सारोप्यारोपविषयो १८५ ४६, उपमैव विवादि ३.१०९ आरीरीरी शनि मे उस्य च वाया- आतं मातडचण्डश्री १६१ ४२ / उपा स्याद्वागत्येन्द्र- १४७ ९० आलम्बने विज्ञाने स्या- १८० ९२ / उपानि तरनिन्हि. आशा कुभि हाणाया. १४६ १० ऊजे तुर्यान्तयमर- १० ३ आशादाबाईवरणः १३९ ४ | उसाधितराजितसर- ८५ ५९ आनमेऽतिधिपूजैव. ७१ २५ | सुदैवसूलधाराहो १०४० आश्रितातिषिविप्रादि १५६ १३.) एकमात्र स्वी- इ: स्याले प्रकोपोक्का- १५२ ९० एकस्मिन्नुपमेये तु ९२ ८३ | एककेनापि धर्मणी- इओको क्लोचित १२. एकोऽन्यः केवलः धेटः १२५ इतरान्तो नम्पूर्वी १६ ३३ एतचतुर्विध वाय इति परिचिसहाये १.३३१मर्थ समान स्या १६८९ इति शम्दा नृपामात्य १७२ १३ | एक परावृत्तिमहान इति स्वरूपे सांनिध्ये १६७ ९१ पूर्व मान्युरमाया ४३१०९ इत्याचा लक्षणाशब्दाः २०६ ४ एवे साधारण: शब्दै- ४२१६ हना स्वामिनि सूर्य स्था. १३८ ८९ | एपा स्यागमभिः श्लेपो इन्द्रियानन्दभूत्यादि ५८ ११६ ] आधःप्रवाह: महातो- १३१ ८ इमेभ्योऽवरमा वैन. ४६ ३५ भापध्यादक्षजायाच इन्दे सहस्रनेत्राणि २८ ३४) ओसि मामि जति म्यामि..८८१ इष्टका विलकै केतुः १३ १२४ । भोक्त्यिरचित सहा- २४९ १५३ इष्टप्राप्त्यै रिपूच्छित्यै १४२ १३८ का पापायसि कुत्साया- १५६ १० उप्रश्नोती रोये- १५४ १० काखममा- अप्राधान्य प्रकाशेच १५३ ९० | स्याहमगिका कुण्डी उच्चरजतान्तश्री ६२ . कनि सनिका हिद- २३० १४२ ११० १२४ उच्चमदासने धप १४६ १३० कायाः सूत्रागा मौजी- १२० १२१ उत्कर्षमुपमेयस्य २००१२३ कांसरिता - उस्मायोतका २०२१४१ ४६ १०१ कोराणि शिला शैलो २१६ १४२ हए सिसौ र ·कारिकाणामनुक्रमणिका । १०१ ८८ २२५१४२ कर्णपाशो बाहुपाशा पद्यानि लो० / पद्यानि कारस्फारहारिद्र ९३ ३८ कुसुमं मालतीतुल्यं ४१०५ कण्ठवाहुकरोरोज १९३१ को बराइखवाड- कण्ठस्य कम्बुरसस्य २६ १०६ कृतघ्नान्त्यजपापण्ड- कथापुरादिसर्वार्थ- कृष्णकृष्णतालकाल- फपिकपिशकपिलवरित- १४ ३८ कृष्णाइतानि गुजातः कपोलकुण्डले ताल- १०९ १२४ | कृष्णार्थाप्रातटिनी- कपोलळेश्योणनाम ९९ १२३ केवलोऽथान्तरत्यन्ता- कमलबलरावणाहुलि- २५६ १४७ । केसाश्चन्द्रको लान १३०१२८ कालाधिपपोशा ६६ ७१ को प्रदात्मप्रकाशा- काटाक्षिपयाविन्दु १२४ १३६ कोमलान्य नाङ्गानि करपत्रनिरङ्गादि १२८१२७ [ कौशाम्बी निपुरी काशी २४३ १४३ करशाखा: श्रीभर्तु ७५१४७ क्रमतोऽपूवोचिता- १२१ १२५ कियाः करोतिप्रमुखा- . ३ .२९ कलभा निपादरावा २०५ १४१ कुराणि सर्पमार्जार- . .१९९ १४० कल्पवयोऽय भङ्गोऽभू- ९५ ८३ क्षाराणि लवणं सौव- २३१ १४२ करपादिसमये यस्मिन् २०११४४ क्षिप्राय च क्षुद - कल्पादिसिन्धुलघुमि- २८० १४८ क्षुद्दीपशापदुर्वास: २२४ ११२ काकः पिपीलिका दुर्गा- । ८०१९ गहा गोदावरी रेवा काकः पीठसापजिस्या- १२६ ८९/गजजातियामसेना २५९१४५ काकोली काकनाशाय १२८ ८९ गजे सहसूपोधित्व ५८ २६ काचो मुहस्तया नोल- ८४१२० गाफ्धिान थी- ११३ १२५ कामिदन्तेषु कुन्दाना १०० २० / गदभो मूषको दुर्गा- कामे विपमादत्राणि १४ ३५) गमप्रकाशयसानि ११८२५ कासकासकर- ६५११८ मवल तालतापिष्ट कार्यप्रवृतौ भ्रमतः .१६७१३६ गवाक्षसारफलक १०४१२४ कालिन्दोम्यः सोदरास्तु ३३ ३४ गस्तु गातार गन्धर्व कियन्मात्रेय सिद्ध ३१ ११ गान्धारमाथिनो इंसाः २०४१४१ कियाहो इसघवधी ८९१२१/ गिरमालिसक्षाव- १५०४२ कुञ्चिमित्राङ्गुलीतल्प- १३७ १८ गमात् श्रिया युतम्राजि-११ कुण्डं पापी श्रुतिः कृपो १०९१३४ गुल्म काल वपासार- कुन्ददाडिमबीजानि २५ १६ गुहनेनराशिमासा कुभायनि:स्यकुपाम- १८६ १४० / गडागोतं घाटो- कुमारसारसेनानीः १३२ ४] गापानसारयो वा कुमारे शनशानो- ६. २५ गापभ्यः प्रभुमागाः कुम्भिकुम्भी गिरी धनी २८१४ गोरोगीश- कुम्भीन्द्रोऽपि सुवर्णादि- २८५१४९ गोगडि गारवाऽयम् ॥ १॥ • पामोगासिायिक- कुशी प्राजनक वाहु- १३३ १२७ प्रामे धान्यsary १८ मे पाटलमली- १०७.८८ २७० १४६ कुलसत्कारोक्तिकस- कुश्यामकुशामाणि ·काव्यकल्पलतावृत्तः- पद्यानि श्लोक ११२ ८८ चत्वारोऽत्र छन्दा १०४.२७ पधानि सो० पृ घण्टाशिरस्कयतूर- ११२ १२४ । ज्ञाते तस्तस्काकोड. घण्टाचैत्यगजादीनां २११ १४६ | ज्ञानाची टोपचित. घाटोपचितोवरोचित- ३० ५५ / ज्येष्ठसमावस्यने १८८ ४६ सवालविशालश्री ७९ ३७ | ज्योत्स्ना नदी विधुकला १६ ११६ चतुरखाणि व्यजन १०११३ टुका दुक्का डमरु २१५९४१ चतुरा चतुरास्यश्री १५२.४१ टोपतिरोहिततनत. चतुष्कतद्धिताण्यात ६) डलयोश्च विरोधोन १८८१०१ चतुष्कमक्कयाहट १३३ ८१ | गिनन्तः स्वीकृतः शब्द. २ १वज्ञाभिनसुखना चन्दान्धकाररविकीति- २८८ १५० | ततं वीणादिवाय स्या- १३६ ८९ चन्द्रे कुल यचका- ८६ २६ ततं वीणाप्रभृतिक २१३१४१ चन्द्रेभ्यः कान्ते चन्द्रेभ्यो १३ ३६ तत मादौ परिप्रश्ने १८२ ९२ चन्द्रेभ्यस्तनया: ताप्या ६६ १६ भिर्विततं साला ८०३७ चातक कहा केतु २०१ १११ सत्तोसम्मः प्रलम्दनः १४२४१ चारुपचारहारि ८२३७ तस्वमझोपनिष- चिोन्द्रजालवाध्यद्रि- १८३ ४६ ) तथा वसन्त एवान्य- . त्यागयक्षगजमेघ १६ ११३ | तदर्थान्यपदैः स्वान्य ३० १० चोऽन्यान्यासमाहारा- १५० ९१ ) तद्धिता ध्वाङरावीन्दु- १५.१०६ चिना आमि उति स्वरे ९१ ८३ | तद्योगव्यामिपूजासु छः सूयें छेदके छंतु १०९ ८४ वरस्वरोचितौ भाव- उत्रव्यजनचालिन्यो १०६ १२४ तस्मिन् पिपीलिकामा २८४१४९ छन्दःस्वनुष्टुवमुल्येषु ३१ १४ । दाक्ष्येऽरणेभ्योऽवरजा विराजितविलासि ९ ४९ ताम्बूलं गीतवादिन १५२१३९ ११३ ८ साम्बूलरामो मजिष्टा जहायुगस्य च स्तम्भो ३१ १०७ सिक्कानि मरिच शुण्ठी- २३२ १४२ जनितश्लेषसंपलेपै ४८ ६३ तिमिरस्य तथा मुष्टि- जन्याविधात करसूत्र ५ २९ तिलप्रसूनदण्डौ चा- २३ १०६ जन्होः पुश्यः कालिन्यां क. ३१ तीक्ष्णानि प्रतिभाग्यणि १६५ १३८ जयमालामणिहार २७७ १४७ | तीक्ष्णे वैश्वानरे कामे . ११८ ८८ जम्भात्पाकादलादृता. ३० ३४ | तीवप्रयत्नोचारेण जलकेलो सरः क्षोमा ६ जलदादिषु पूर्वपदे १६ ३३ | भुलावेलाजवर्त- १०८१२४ ६९. ३३ | १९ लिप्सायां पिपासायां १२३ ८९ जळेऽक्षिण घस्तु घण्टी १०८ ८८ तेजस्विनो रविश्चन्द्र जातीपत्रीलबङ्गला. २१८ १४१ तेनापि न हि तत्प्रातिः १५.१३३ जितारातिः पुरारातिः १.३ ३१ तोप्यभेद्यागराधेय. जिवायास्यश्चलो दोला २५ १०६ त्रिकोणान्यथ दम्भोलि- १२७ १२७ जीवाजीवोपकरण २७२ १४७ ब्रिदिवेभ्यः स्वापुरीभ्यः जो नष्टे गायने चार ११० ६८ | विफलानिगलपुरुषाः २५५१४४ उदे बन्धे व धा गुहा- ११ २७ | तुर्ये पुनाल भारत २ जलदेभ्यः सुहल्या ·कारिकायामनुक्रमणिका। ८८१२१ पद्यानि सो पृ० पधानि मागामिषतो व्याप- सो० ० ४१ १०९ धर्मकर्मकर्मसाक्षी त्वमधारचयश्चक १६१ ४२ १८६ धर्मशर्मकाः पुण्य- दक्षनक्षमनायधीः १६९ ४२ धर्मोपमावाचकयो- २१०६ दण्डदण्डधरो ध्वान्त १६५ ४२ | धवलप्रबलो लक्ष्य- दधिम्रक्षणचूणास्थि ६६११८ धामभावौ प्रभावश्च दविधविनिविष्टोऽथ १०४ ३८ धार्यत्वेऽशोरंशुमाली दानवास्तु विप्रचितिः १०९ २८ धार्यात् ध्वजालपाण्यात दानिनः कामधुविन्ता- ३३९ १४३ | धीरोचितो धनव्या- दामशैलूकशूलानि १३४ १२७ धूनिवदने भारे दारिदधकृतिपो मित्रो ९७ ८४ वान्ताहिम्यो द्विषः कृष्णा- २ दिग्देशकुन्मिपाला: २६६ १४६ ध्वान्ताहिविषनागान्धि- १७ १०१ दिग्भ्यो वासांसि श्यामेभ्यः ३८ ३४ | ध्वाम्म्यो रिश्वो गोधु- २५ ३३ दिनमात्रमेकदेशः २०६ ४७ नवेन्द्रगोपखद्योताः दिव्यामण्डलश्रोणी- १२२ १२६ नत्रीपदय सादृश्ये दीर्घहस्वाक्षरदन्द ४३ १९ न पूर्वोत्तरभागस्य ३६१३ दीर्घाणि येणोसीमन्त १२११२७ : नेनुसमशुमसम्पन्ना दीर्घादिनान्ताउदैः ८७ ८० नम्वाक्षेपे परिप्रश्न दुःसहेतौ च है रोप १६६ ११ नमोदिनेम्यो रत्नानि दुर्गन्धानि वपुःस्वेद २२०१४२ नम्रकर्ष काम्यकाम- दूते स्वस्वामितेजःशी ७३ २६) नवीनतपनीयधीः दूप्यं पण्टिका मुध्यस- ११६१२५ नवीनपीनसमस्क- हगन्ताधरजिहाथ ८७११/ मष्टाति: स्वस्पृहालम्धि- १८४ १४० हरभ्यः पुतयो विपेभ्यः ६८ ३६ नागा विनोमयानेचा १५२ ११ देवदेवीस्थिति विधा- ११३ २८ नाभेरम्भोजमावतो देख्यो विज्ञानचातुर्य- १. ३० नाम्नादतरण देशे बहुखनिद्रव्य- ६२ २६ नाररुत्तररुण- दैत्येम्योरपोक सह- २२ ३३ / नारायणदामोदर- १०८८ देवाजवाहकः सोमः keyाशावयययोः स्यादो- १३९ ८१ दवाण्यमृतपानीय- २३४१४० नासार्वज्ञविनाय:- द्राक्षाघ्रदारिमीरम्भा- २२११४३ निकरनिवहोचनियमो द्वादशात्मा महात्मासो १६ निगरेण प्रतिका दशानामायाणा १०. २८ निकामरामातिमात्र- निदमुण्डपुण्डरीकाक्षी १३. ४० निपातायतनमध्य- द्वितीयेऽनुष्टुभः पारे दीपः परावरमाल- १.१२४/नियंवरपपोषम्या- दीरश्रीपतिस्यारि १४३ १०/ निशा शिरस्य धन्दिनः शिवकृष्णेन्द्रा २४० १५३ निमांज्याद्रिकरणी- घराधीशनिशानी १२० ३. नियमियोमर- १८८ धर्मः सच सन्तः ११. निम्न मेरि म स्तुत्यो १२ १४१३५ ४१ १० नियोन्मेपासना- ·काव्यकल्पलतावृत्ती- शोक पानि सो पद्यानि निस्यात् क्षेपे भृशाय च १५९ ९१ पुगोस तपमानानां ३२१०७ निहितनिनपरोचित ३३ ५१ / पझन मजुजातेन नीलकृष्णयोहरितद्रष्णयो-१०६ २८ पुर: कवरकिमीर- नौलानि धुवकोंटो ८२ १२० पोष्टपरिखावप्र- ६४ २५ नोलभ्यो वसनप्राया ५३ ३६, पोधा धेनुरतियिः १७८१३९ नीलोत्पल व कुमुद २२ १२६ | पुरोहिते स्मृतिदा नूतनाकृतसामन्त ११० ३९ | पुर्योऽमरावती मोगा- २४२ १४३ नून त निश्चये वा- १७८ १२ | पुलिग पोटफलके नृपे विद्या नयः शति ४७ २४ पुष्पावचये पुष्पा ९०२६ नेदं मुखं शशीन्ति ८ १०९ पूतनायाः शाल्वात् कैस- ४९३. न्युपसर्गशब्दपृष्ठग ८४ ७८ | परोचितप्रमोदिव- पक्षनदीतटस्य २५३ १४४ पूर्वपदसम्बद्वाना पदार्थानां मिया साम्य १६३ १३८ । पूर्व सर्वगुरोः पादा- पधनामो पुरुर्विष्णो १३ १२१ प्रतिगिरयोऽस्तादा- पद्मप्रमा वास्तुपूज्यों पूर्वाद्रौ स्तमित्यन्त- २८६ १५० परमधार्मिकतियय ०५३ १४ पृथिव्यामधिम्यो नेमी- १९३५ परमविशदस्वशा- ७६ ७४ एयौरावतश्वकी १९७१४० परमेटिमहाकाव्य- २६२१४८ प्रजा प्रजापतितां १५० ४१ पराध स्वार्पण लक्ष- प्रतिवीरमल्लनाम- परिकल्प्योपमेय तु १९ १०६ / प्रत्याख्यानान्तदि- पलाण्डपाण्डरहर- ११.३७ प्रथमजिनवाघोपा- पल्लवा दाडिमीपुष्प ९० १२१ प्रथमेऽनुष्टुभः पादे पहवैवरागेव ४४१०९ प्रधुम्नघुम्नकन्द्र- १४७ पल्लवोऽम्युजमाख्याः २७१०७ | प्रधानसन्धानज्येष्ठ- पवित्रचित्रतामाव ११५ ३९ प्रपञ्चनाव्यास- १११३९ पवित्राणोशबुद्धाह १७७१३९ प्रबलप्रसमप्रकट- १४४१ पशोगयोवेभ्यो भूता ३९३४ प्रभूतमूतं प्रचुर- पादपरणेऽबरवी १९८ ९१ / प्रयागरणखडगादि १८२५ पादान्तेषि पदमध्ये- ३४ १३ प्रयाणे भेरिनिस्वान- पादान्ते सआद्याक्षर ३२ १२) प्रलम्बचतुरमाणि १०२ १२३ पिडिताइतिवृत्तानि -११४ १२५ प्रश्ने युक्त पदार्थेषु १७४ १२ पिनाकाच पालाच प्राम्यवस्तुमासिक २०० ४६ पीताको धमुहरो ४१ ७१ | प्राोष्टकेपुन लोकाः १८९१०६ पीतम्यामोलशेतम- ३१ ७२ प्रापहरपीनदि- पीतश्वेत गौर- ६० ७० प्राप्तादसौधशास- पीतांशुका कृष्णपत्र- ७१.७२ / प्रेमस्थमातिदाक्षिण्य- १०७ ३८ पीनमोनध्धनः काम- १४८५ फुस्नु पृत्वारे निष्फल- ११९ ८८ पीयूष मिष सुचा ७t० बलदेवलो देवः पोवरसुरचिरमधुरा ६ १८ बलास्गुमनोहर- २७११४७ ·कारिकाणामनुक्रमणिका । श्लो० पृ० ३ ५०२४ २०८१४१ ५४ ११३ पद्यानि पद्यानि बलिष्ठानि शिवो विष्णुः १९५ १४० मन्ने पञ्चाङ्गता शक्तिः पहिरोपश्रुति ०१ ४६ | मन्दानि तु शनिः- १९४ १४. ক্ষোভলমলীবি ११२ २८ | मपीमदराबाद- बाणो हिरण्यकशिपु ११० २८ मपीमदाश्रुधिर- बालवेमातृमरण १८७ १४० ) मस्त्रिगुरुयों मुखलो- १३ ब्रह्मचर्य हरिश्चन्द्र- १८० १३१ महाश्रीदासकोत्यांचा पहण्यात्मजः पद्मभ्यो ४४ ३६ मत्तमानि दिवाल- ग्रह्ममुख्वेदवणों २५८ १४५ / महादेव महाशा मानणानो वो धर्मः ६२ ११७ महापर्वतमानेन २८५ १४९ मायां ग्राभ्यो नन्दिन्यो ४६ ३६ महामात्ये नयः शार्थ मम्मा मन्दमहल- २१४ १४१ / महार्णवसागरयोः २०६८ भयानकरसो वैश्य- ९५ १३२/ महानतमस्वाक्ष- भवन्ति यौगिकाः शब्दाः १८३३ महाशब्दा धनेन्द्रम- भषेभ्यः प्रिया मेनाया २१ ३४ मात्रार्धमानयोबिन्दु- १२ मा कान्तो भूभुवि स्याने ११६ ८८ | माषाभीदम्भदुष्कर्म- भासितमारोचितमा- मारिदुर्वचनालीक- भासितमीमोदितमोहित- १६.११ मालतीमरिकाकुन्द- भाल्वदात्वदानुभानुः १४ माश्यानयकारावलिः २६. भुजदृष्टिकर्णपाट- मादाम्प तस्य पायोधे- २४२ १४१ २५२१४४ भुवनवलिवद्विविधा- २५४ १४४ / मिश्राणि कोकरोम्यो "" भूखण्डतरावण- २६७१ मुकारयुमनक्षत्र भनेता भूपतिर्मभुक. मुकास्तानपण्यामेवा- १२ १७ भुमरहनमोम्भोज- भूले पुष्पेभ्यो मध्वादे- मुक्यसत्यरष्यति भोज्याद् भुग्लिट्पाय्यन्धो ७ ३० मुल्यार्थवाचे मुख्याः १४५३ अमज्ञानपदार्थस्य २०१४ भ्रमात्कार्यस्य नेपाल्ये १५८ १३६ / पुनधने यस्त ११० ८८ प्रान्तस्यापि ममोपः स्या-१०१३० मूलाध्यविरेक १९ ७५ सुयोः साधनुष्टि- माले संशपारम्मा- सप्लोरवलमोदेक- मत्स्यः कपिध्वनी सध्या १- मृणासारपि पुष्पम्यो । ६. मधुपुतिमनोहारी मधुरध्यानयो हरा- " मधुरागि विमोधि- २२८१५ मेरो मनिभ्यः सोमः ॥ मनः सन्मतिर्ममार- ११) मोन्तमायामा मनुः कास्यसगरी ॥४६१४३ मोदी धनुःवराय. मन्निगीतिः एमे २०१३ पति डासदावमा मम्मी मनोमोमाः १४त्र पारयुरमागर. २१का०० १८१०६ / मुखं मुखमिवेयं तु १५:१०/मदाप्रणामगोरस २११०६/रम्यो वाहनानि १६१/मृगपा पारो ८५ ३॥ सुगालातिवाम्भोर ३ . | मृत्यु मृत्युपस्पतिः २०१५ मेनमशः प्रियमRT:

·कान्याल्पलताचो- पद्यानि. सो पृ.! पद्यानि प्लोर यत्र लिविभकीनां ८०.७६ लजाकोपतानाश- १४६ १३१ यव घेत्यव्ययानि १४१०६ ताई पुण्डरीक ६१ ११८ यमुनाइदझम्माया २८७ १५० लपसर्वस्वविलासा- ययुर्यज्ञहये वाहे १४० १० लाते होमामित.. यस्यां सप्तचतुष्कलगणा ३ ६, लिहलेपे तनुनें। यस्यासोहिमले शाख. १०१00 लीलो नीलाम्बो मद. १४३ ४१ यादो जयेभ्यः पतयः ३६ ३४ लीला केलिविलास १५४ १० यानाद्वीरमरामोदित २१ १६ लौ ली पुनः श्रेपे यावन्तोषयन्ते २६१ १४४ । लोई वैरिमनो हस्ती २१७१४२ यिन्कोधिकरणयो १६ १०६ वंशधूपतुला -युदे तु वर्मयस्वीर.. कमाण्यटकमालभू. युपराजशिष्यसैनिक वचं विद्युइयो प्रीष्मः २०२ ४६ ..३१३१४२ धेन प्रथितं जाल. ४७ ३० पध्याद भिजियातिषि, ३१ मोगो गुणेन क्रियया वनगिरिजलभास्व. १४१ ३१ योपिता रतन्धेच वनप्राब्धिचकाङ्ग- रक्तश्यामौ पुष्करहरि वनाह मोने ४६ १०९ रक्तपोतो हरिशुचि- | वन्ही धूमात् ध्वजादण्य ३, ३४ रजस्वला श्मशानो- १९५१३१ यणभाषालिङ्गपद- रणे गणेशविघ्नेश- वर्णमानामि देषा १२९४. रस्नादि यवतमादी १५ ३७ वर्णकारक्रियाधारा- वर्णकारक्रियाधारा- स्परागबजकोणा- रसालपिप्पलाशोक वर्णाकारक्रियामुण्यैः ६० ११० राजादीनां शिवमहा. वादिकानामेकेन १७ १०६ वादिभिदिमित्रस्यो राजानः भुमान्धात २४५१४३ राजामात्यपुरोहितो वर्णादीनामभङ्गे तु ४६ २४ राजित राजिभियुक्त वर्णादिभिरूपमानी- ३१११७ राजा परीक्षितः सयों वण्यादिभिस्तपो वये. १४९ १३३ रामारोमावलीनेत्र १३ ७ रामोदितलसितलस. १५३ १२१ वर्तन लेखतीकार रावणमुखालीपन्दः २६८१४१ १३६ १०७ रामिभिमासितं वातः वर्यः पर्यज्ञवत्पूर्व रुक्मिण्याः सत्यमामायाः ११३५ घर्षा प्रवासौ , पल्यौ १८८ १४० दामनेत्रापपत्यो- धर्णसुधाशिलिस्मय रूपयोगिकमियाख्या- वश्याकर्षणयोध्यांने १२१२१ रूदियोगिकमियाण्या वसन्ते मालतीपुष्प रूपम्वरूपम्खमाव १०६ ३८ वस्त्वन्तरक्रियारोप रूपारम्यार्थी iyवाचे नत्वा महानन्द. सायं तानं मणिः स्वर्ण- १५१९ वा बावस्पतिः सौरि. ११ १२ रोहिण्याः पुना रेवस्थाः ५२ ३६ वात्या कात्यायनी सर्व.. ११८ १. लक्ष्यामिती लाक्षणिको १०६ ४३ ! दारेश्नुशमयुफोक्तिः १ ११९ यण्येषु वयंभावना ३७ ११ वर्योऽफन्तुतिवाचक- .

·विनतायाः सूनबस्तु विनीतः स्यूललसचा २० कारिकाणामनुक्रमणिका। पचानि सा० पृ.) पानि था समुचप एवायें १६२ ९१ शुमेशा सानायां शोः १२० ८८ विचाराचारसन्तोष २२ ११३ शोम्यो बलियन विदिशा निषधा कोटी २४४ १४३ / शवपुरदूत. विपाः प्रतिष्ठान २४७१४३ पाकरतारकेश- २६३४ | शतानन्दवानन्द शब्दास एक पवान विन्ध्याजनादिसमत ७२ १११ सदव्यापारो निरन्त. १८ ४४ विपरीतविकटसम्म. ३२१ शम्दस्य सकलान् वान् १५४ ४३ विपरीतविप्रष्टव १. ४९ गादीमिरपूर्वाः विभावयाँ मिन्नतदा ९८ २०शदा विषयसमादि. विरहे तापनिवास ८७ २६ गन्दो भुपयो गागिको १५१ १५ এক বন্যায়: १२४ ३६ शम्भुनिशुम्भनो स्व- विरोवनरोचनश्री विवाह पातासराय शल्या: पुलिनं योगी १६८३९ २६० १४५ विवाहे स्नानशुधात शरदीन्दुर विषय विशिष्टाया वर्णाकोस | सरादग्निम्या भमुष्पा ३ विशेषणपरिक्षित शरीरच्युतशा. १८२२३१ विश्वरूपस्वरूपीः शशाचहापानापाया विषामियायमवर्षा २५८१४८ वारसा विशाखा फोग्धारि१३ ४२ विषयाः समान्तर- शाहांत पगाहा विपाणपुछमास्नामिः ५ मालप: कुसुम जाती विशम्परामा ४, ११ मिशिगि सरायः २२११४३ विष्कम्भवपाता. १५ गोलानालीलशीलोय " হোষ্টিং १५१ ४० पुस मोटोपलं दो विचरीन विश्वसन. १६४ात्य कौतिहासादो विपरविमानवित पक्षाशादिजवस्वना पृषामा एमारा सूपस्य सति धाम पाकरित्रमाशोमी २ ९भ्यं शरनौ सय खुधा वृषाकपिः सेतु रोड मेधीपा पेगीपस्मिनससीम यणुतोगारिमार २०३ १४६ स्टोररया वैग्या सर्गसिप: १९१० घोपायः मागादि । বাংলা, सांमानिन्ध मिः nt धमान्यांना ११ श्रीसमग्यारेन- সন্নিাতী প্লাবি १३) भोरमाराधी तिमन र. ११ मा स्याने पाय- १३ | Himnew. mu १८ सालम्यान मुस्लोया १५.११ पदोपशारमिमा २०६१ गुमागि मारठीप ॥३१ रमायो वाम पसले सरीया माता- ·१० ২৬ १८७१0 सामान्यपणे पारित २०११४१ काव्यकल्पलतावृत्ती- पनि मोर पधानि पन्तदासी वोपरि म सोन्योरया पसिम्यो, लेपच्युत्पादन सर्व ' ३ सदाशरचित १८६१० एषार्थीपपरग्रहीत. १८५ १०० सरेगान्यनिला पक्षासमुरोग १३९ १२८ सरेशसधिसभी चतश्यामौ विधुहरितारा. ५३ ६७ । ससान्दनसकन्दा १९८४१ पामापासंगः शब्द ६ ससन्देहस्तु कियोगे ३११०१ पछे द्वितीयलात् परवं. सहसितसतत समाहितः ३६२ ६ समदी कौमुदीमान्तः साधोपीयता विद्या संयुष्योः सजातीय संयोज्य जनिता में से सामाज्यसिंहनादा- सेयतव्यको नेदिष्ट सख्युः सखियभूत ८३१ मा सम्या हो निसन्त च १२१ ८८ सिदरत्नसम्मोज- परपजन्मकल्पी १४६ १ सिंहोवनुमदक्षः सनात्तद्गुणसंक्रान्तिः ধামরা মারকানিম सुगन्यानि तु कपूर सततसमदिसलीम २.४ ६० सहकोषावृसलघुलम्ब | सुगन्यिौल स्वर्गदुः सुदर्शनं सुरा देत्या सासिन्दमुन्मता सुरते सात्त्विका भाव सनकारान्तः शादैः ८० सन्धारातिशीर्थसाइस. ५ १६३ सुरभी दोला कोकिल. ७१ २६ सुरादिः काइने कांस्य सन्ध्योल्कापाठयो विधः ८६ १२१ सुरापाने विकलता सानिधानगुणाधान. सुरूपा मदनस्कन्दा. सप्तदश सेयमात्रा २३८१४३ मुदत्नानि भानुम्पो सब्रह्मचारिनोली- सूटमरतानि वनानि समर्यादल्यमांदो- समस्यामानि वृत्तानि १२६ १२६ समसामोदितारमो. सूक्ष्मातानि वृतामि समस्तन्यस्तसकल. समानबरवर्णानु. समाससंधितर्नाम- ६ (सूर्यनारविमणि १८४२६ ७८ ३७ सेनापतौ महोत्साहः सम्पन्नसुयोमनलोला ६ ४८ सेराइशसालि सम्बद्वानामुत्तरेण ३, १३ सेवासुस्ततः पो. १४८१३२ सम्बन्धोपि विवाह १०. स्तम्दा लम्बोदरो दन्ते १३०४. समानी सानाप्री . १०६ १३६ बीमणः कटाक्षा MM २८ सत्यप्रेसरोवर्गा ८६ ३७ स्याः स्थाणुवामदेव- १९९ ३९ सरस्यम्भोटाइम्भी. F१६ स्थायोग्य किट सरित्याधुधियायित्व ६७ २६ स्थामास्तिरोचित सराक्षसरायश्व ७३ ११ स्थास्थितद्धिकोषितः १५ ४९ ९२ २० ११३ ३१ सयन्दुकानयोत १५ १६ सूर्यम्योभना रक्षति २२ ·কাৰিকমৰদ্ধমকি। सो. ६८ ७१ हरयो स्याङ्गनामा पानि सो . पानि स्थिराणि पृथिवी शेलो १८९१४० सर्दण्डच्छपदण्डोमि- रुपन्दनबाहनवासन ७८६ स्वस्थादिमिर्धमात्कार्य--१६३६ स्परफावावीववैभ ४६ ५३ स्वामी कामी कृतास्कन्दा १३१ ४० स्फारोवितश्च पलस १६ ४९ स्वाहाया बरलभा और ३२ ३४ फुटशोमललामथी. म्फरन्मदै समुदयः ७६ ३७ हरहतपुरनियामा स्मरवाण पाण्डवेन्द्रिय- २६१ १४६ हरिगोपयोस्ताक्ष्यः मेरज्वरस्वरस्मर- ४९ २३ हस्तित्व दिवा नीलो- १.१ ३७ स्थातुप्पञ्चपदस्व हरिदारोवना होरी स्थात् क्षेपनिन्दयोः प्रश्ने १०६ ४८ होर्जिप्सोवनाशिन्यो स्वारस्वरव्यञ्जनस्थान १.१ ८६ स्रष्टा स्पष्टास्फुरन्मेधा | हस्तसूत्र नूपुरे इ. स्वगुणे भूभोऽम्भोधि हारका सेनिका पही १११ १२४ स्वप्नेन्द्रजालिकमतिनम- २८९ ११२ / हा गुग्दुःखविपारेषु स्वयंवरे शचीरक्षा ८८ २६ हीना पीनाशकीनाश. १६६३ स्वा सुरेभ्यो गेहानि २१ ३३ | हेमन्त दिनलघुता ८ २ सविधास्तम्मासिस्यानम् जयहरदास-दरिदास गुप्तः- चौखम्पा संस्कृत सीरिज़ आफिस विधारिलास प्रेम, गोपालमन्दिरका का. बनारस सिटी।

·। क १९३ १०० १४७ १०८ अत्यनुत्तवपुःशोभा- ४७ ॥ श्री काव्यकल्पताइनौ वृत्तिकदुदाहतानां पचानां पांशानां च सूचीपत्रम् । पद्यानि ZETET: अगस्तिमुनिनिपीत १९३माकागान्तरसंवारि अ यस्य न कोऽपि २३ / मादित्यवत्प्रतापीस अच्छिन्नप्रसराविनाय १३, आग्रो जिनः पातु जगन्ति भतिलौल्यतः फवलयन् १३८ आनन तर पूणेन्दु अतुच्छतवात्सल्य १५२ | आयुर्धत यशस्त्यागो अतुलधरणिपालश्रेणि १० आस्टवानरोक्षः अदुरितराजीनिदलितः s८ | आस्ताः सममयंदिपु आलिङ्गयोथैः सुरगृह अधावनीभारमुराधकार १४६ / मासिष्यतामय भुज्ञाविव १४४ अधिकप्रय बिम्र. ६३ । इदं पाषाणदलने २३ अधिकारण्यसंशोमी ६३ इदानीमधुना सपः ६ अनयः कोऽप्यन्तस्तव ४५ इन्दुमुखी कुमुदाक्षी अबदापि मधुरा १४ हन्दुर्वक्त्रस्य वीप्सासदन- अभिधेयेन सम्बन्धात ५३ उच्चैःप्रशस्तुरगाणां अभिनवरविरश्मि १२३ | उच्चस्तरलसालक्ष्मी ७६ अलिहगृहव्यूह- १५४ | उ स्तनकलाया १२ अमरनिकरयाचा १२३ / उपकर स्थिति विभ्रत् अयं मृगः समायाति १५२ उल्लासिसल्यजीमत- १/ अमिमद्वैभवोझासी ६४ अरियो लशुने निम्ये ६८(पुरा पुराना- अलकरिष्णुवन्दार- ६. एकत्र क्वचिदेव अवनिधवकिरीटन्यस्त- १० एकदन्तो जवत्येक अशोभिष्ट स भूपृष्ठे- १०८ | एतस्था गण्डतल- अष्टादशाध्यैष्ट सुधीः स १४७ , एते सुपुलिसे विमा. असितत्वमनोहारी ६३ | औचित्यदुमकान्ता असो पवित्रसल्लक्ष्मी ६२ किमडूकाटा असौ विमाति वाग्देवी ७५ | कजल कुसुमच्छाय अस्तादिमस्तकमणिप्रगुणा १४९ | कट करोति दत्तोऽयं मस्त्ययोध्या परायोध्या १४४ आल्या वस्याङजमव. १३ कदाचिचारभेदेन अहो चन्दकसरलक्ष्मी. ६३) कमलमनामसि कमले अहो गोरवसरलक्ष्मी ३२ कराकरः किरि कीरः अहो पयोरशिविलासि. १४८ कोण काक्षसि ऋष्टं १९१ करोति कुस्ते नित्य अहो वामनताटोप ६९ करोति तनुते वेति यो मुरचितम्यायः ७ । कर्णस्य सुनुईपसेनवीरः अयमुधमवान् माझे त १४४ १२ ८ १२० कण्ठोऽयमल्या मृदुः ४५ महो राहुमहनस्ता ६ ·३ माना: | पद्यानि १० पावरज्यालयोद्योती उनादरणपघसूची। पशानि दण्टा सा मता नारी } যৰিয়া दनुतनुजविपक्ष- १२३ । परमेन स्पति र दर्पणप्रतिमोल्लयसि पामन्तरसायन दानरायोनिधिसीद ११६/ पोरमश्मियोति दिवालाधनवच्छिन- पनि तमधामीकर दिनपरिवृवपुग्नी. FA/पनिमा गिशिरः दुःख मे प्रक्षिपति १३ , पालीभियुधि कपि दुर्धरारिधरणीधयो पाश्या सोस्नु मुन तस्य पीढवमानात ताभ्यो दूरारूप्रमोद हसितमिव १३ एप्यनिरोधिधरणीदयिता. | पीपमोपधिषु शालिग कपाली देवमक्किमस्कुया. | पुरनुपामारमन्त्रि- देशान्तरावृतान भावान् द्विजधनवर्जितमेत- | শুবান্ধা १३८ सिंपन्ममाक्षीनयनाङ्गनानि पुष्पाणि पाणिोऽसो धर्मज्यानव्यसनासिका पूर्णिमेन्दुः सिखाया १११ धात्री वसुन्धरा भूमिः पूर्वभूधशिरस्तरी- धैर्यदन्तावलक्रोश पोतः सदाधिम्परा प्रकाशयत सदाधान- सूर्यपरिम्लाम- प्रणमत भवान्धवा- ध्याते पन नवमहाति १४६ | प्रतापतएनोयोति- ध्वस्तध्वान्तभर रन १ भवनाकिमीलिमणिमण्दली. प्रतिज्ञाचन्द्रिकाचन्द्रा १०४ नदीनां जतनया प्रतिवन्दिका २५ प्रतिशतवाहिनीपूरकोट- नभोवननदीपीन १०२ प्रतिज्ञायाहिनीपूर- श्रमदखिलधाश्रीनाथ १. प्रतिपक्षमानाथ नमस्कारपरावर्तः प्रतीच्यां यदि मार्तण्डा नमस्तस्मै महादेवा- १२ प्रत्यनीकादनीकान्त नमस्तुङ्ग शिश्रुम्बिा १२ | प्रत्यधिकृथिवीगल- नमस्यामि सदोद्भूत- नयनानन्दनोद्दाम १३ प्रत्यर्थम्बीहरयाधिनाध- प्रत्यादेशावपि च मधुनो भवधूसासाटोप प्रयोतनोमनाना नवभास्चत्सुखोद्योत ४६ प्रमुखल पदमिनीपन नवा इव को नि:श्रीकोऽपि विभो ! विभात- १०. प्रमावराजनीरागो- ११२ प्रविशन्ति पुरे कुन्ता निजाधुनीरैः स्नपिता- प्रविष्टौ कुरलैन्येषु निदान्तेषु चने द्विषा- १५ | प्रशल्यः पर्जन्यो- निदामुदापरिचयलवा. प्राज्यसत्वोर्जितस्फूर्ति निहतजयवक्षः पारे सिकताकगाशनमिदै नीलीनानलिलोनेला. प्रीतिस्फीविकरप्रेस- नीलोत्पलं जरदस्ती - बालया पृथिवीपाल नेताऽनन्तनगीऽनन्तः १६ बालाबाले वरा बाला पक्षीन्द्रपस २२ बायया बालयोनिये কহিলারি .