·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·RTMENT JAMMU
Hashmir . Series of Texts and Studies.
No. XLYI.
THE
NETRA TANTRAM
WITH COMMENTARY
BY
KSHEMARĀJA.
BDITED BY
PANDIT MADHUSUDAN KAUL SHASTRĪ, M. A., M. O. L.,
VIDYAVĀRIDHI,
Superintendent Research Department,
JAMMU AND KASHMIR STATE,
SRINAGAR.
Published under the Authority of the Government of
His Highness Maharaja
Sir HARISINGH BAHADUR,
K. C. I. e., K. c.'v. o.,
MAHARAJA OF JAMMU AND KASHMIR STATE.
Volumo I.
&
હBE
3834
JNL
***
BOMBAY :
PRINTED AT THE TATVA VIVECHAKA PRESS,
1926.

·श्रीसोमानन्दनाथप्रभृतिगुरुवरादिष्टसनीतिमार्गो
लब्ध्वा यत्रैव सम्यक्पटिमनि घटनामीश्वराद्वैतवादः ।
कश्मीरेभ्यः प्रसृत्य प्रकटपरिमलो रजयन्सर्वदेश्यान्
देशेऽन्यस्मिन्नदृष्टो घुसृणविसरवत्सर्ववन्धत्वमाप ॥१॥
तरत तरसा संसाराधि विधत्त परे पदे
पदमविचलं नित्यालोकप्रमोदसुनिर्भरे ।
विमृशत शिवादिष्टाद्वैतावबोधसुधारसं
प्रसभविलसत्सद्युक्त्यान्तःसमुत्प्लवदायिनम् ॥ २ ॥

·ॐ काश्मीर-संस्कृतग्रन्थावलिः । ग्रन्थाङ्क: ४६ श्रीनेत्रतत्रम् । श्रीमाहेश्वराचार्यश्रीक्षेमराजकृतोद्योताख्यविवरणोपेतम् । श्रीभारतधर्ममार्तण्ड-कश्मीरमहाराज- श्रीप्रतापसिंहवर-प्रतिष्ठापिते प्रत्नविद्याप्रकाश ( रिसर्च ) कार्यालये तदध्यक्ष-पण्डित-मधुसूदन-कौल-शास्त्रिणा उद्दिष्टकार्यालयस्थेतरपण्डितसहायेन संगृह्य, संशोधनादिसंस्करणोत्तरं पाश्चात्यविद्वत्परिषत्समताधुनिकमुगमशुद्धरीत्युपन्यासादिसंस्कारैः परिष्कृत्य मुम्बय्यां 'तत्त्वविवेचक' मुद्रणालये मुद्रापयित्वा प्राकाश्यमुपनीतम् । (प्रथमो भागः) NT JAMMU MIR KONV3528 UML MINS संवत् १९८३. काश्मीर-श्रीनगर ब्रेस्ताब्दः १९२६ ( अस्य प्रन्थस्य सर्वे प्रकाशन-मुद्रापणाधिकाराः प्रोक्तमहाराजवर्यः स्वायत्तीकृताः सन्ति)

·(All rights reserved.)
Printed by Yeshwant Kashinath Padwal, at the Tatva
Vivechakd Press, Parel Road, Byculla, BOMBAY.
Published by Pandit Madhusudan Kaul Shastri, M. A., M. O. L.,
for the Research Department,
Jammu and Kashmir State, SRINAGAR.

·PREFACE,
This edition of the Nefratantra is based on the
collation of the following manuscripts.
(a) Belongs to Swami Rishi Kaul Sahib of
Kharayar, Srinagar. Written on new Kashmiri
paper. Generally correct. Consists of 92 leaves,
each side of the leaf containing 20 lines on an
average of 25 letters each.
(b) Belongs to Pandit Ananda Rajanaka of
Madanyar, Srinagar. More than a century old,
Bound in one volume with other manuscripts. Not
as correct as manuscript (a). Its opening portion is a
restoration.
Publication of this Tantra is expected to give a
further opportunity to the readers of the Series for
acquaintance with the Tantrika literature of
Kashmir,
Here as usual I have to express my thanks to
Rajanaka Maheshvara of the Research Department
for his valuable help.
Srinagar, Kashmir,
MADHUBUDAN KAUL.
7th June, 1926.
#

·No text on this page.

·INTRODUCTION. That class. of Sanskrit literature, which chiefly concerns itself with the theological conceptions and the ritualistic practices of the Shaivaites in general. and whose authorship is enshrouded in eternal mystery, goes by the name of the Agama. This is evident from the term itself as it etymologically denotes something that has come down to us. Agamas are also known as Tantras. The main feature that seems to have occasioned, in later times, the distinction between the Tantras and the Agamas is that in the former the element of Shakti worship comes into greater prominence than in the latter. 'The Tantras generally begin without any salutary stanza and this circumstance helps much to assign a later date to those Tantras which start with a stanza saluting some deity of the Hindu pantheon, especially Shiva. The Netratantra which is offered for the study of the public in the following pages has a stanza of salutation at the very commencement. Therefore, the composition as known at present is far posterior to that of the Svacchandatantra. The Netratantra seems to have been written on the analogy of the latter. It is a sort of manual elaborately dealing with the mode of initiation relative to Shiva in the naine and form of Amriteshvara or Mrityujinnatha.. The Tantra is so called because the incantation peculiar to the deity glorified in the Tantra occupies as important a place in the domain of incantations as the eyes in the human organism. It is stated in a kind of inystic language on p. 50 of the printed text. The body of the book has a sort of prelude which discusses the philosophy of the eyes of Shiva in His embodied form. It is put in the forın of a ·2 colloquy, as the wholė Tantra is, between Bhairava and Bhairavi, the progenitors of the human race. Bhairavi puts a question to her divine consort as to how the eyes of the Lord simultaneously perform contradictory functions of protection and destruction and how the third eye, generally looked upon as watery, emitted fire and brought about reduction to ashes of the love-god. In response to this intelligent query coming from the sweet lips of His beloved Lord Bhairava opened His inouth and spoke: “My real nature is innate, pure, all-pervasive, and facing all. It is enshrined in the hearts of all beings and constitutes the very life-breath of the whole animal kingdom. It is accessible only through the realisation of the unity in diversity. It is the force of the forces, the power of the powerful and the vigour of the vigorous. It is firin, fixed and eternal. It is as inseparably united with Me as heat is with fire or light with the sun. It expresses itself in the triune form of will, wisdom and work. It is only because of this triple manifestation of my real nature that the votaries adore Me as the Three--eyed. My eyes symbolise the three centres of the physical light commonly known as the sun, the moon and the fire." As the real nature alone centralises all powers and as it only shines eternally through them, the apparent contradiction between the acts of protection and destruction loses its force and, therefore, the same eye can favour or frown." The Tantra in question contains twenty-two adhikaras ( chapters) of which the first fifteen go to inake the opening volume. They respectively deal with the following:

·3
1. Exposition of the unity of the real nature.
2. Mystic statement of the Amriteshvara mantra.
3. Method of offering sacrifices.
4. Initiation into the worship of the Deity.
5. The anointing ceremony.
6. Gross form of the divine meditation.
7. Its subtle forin.
8. Its supreme form.
9: Some forms of the Deity.
10. Attendants of the Deity.
11. Worship according to the Uttaramnaya.
12. The same according to the Kulamnaya.
13. Openness of the worship to all human beings.
14. Supremacy of the mantra over other mantras.
15. Its protective efficacy.
The commentary attached to this Tantra is known
as Uddyota. It is written by Rajanaka Kshemaraja,
the famous disciple of Abhinavaguptacharya.
Srinagar, Kashmir,
MADHUSUDAN KAUL.
29th May, 1926.
}

·No text on this page.

·अथ
श्रीनेत्रतन्त्रम्।
श्रीमत्क्षेमराजरचितोद्योताख्यव्याख्योपेतम् ।
(प्रथमः पटलः)
द्वारेशा नवरन्ध्रगा हृदयगो वास्तुर्गणेशो मनः
शब्दाद्या गुरवः समीरदशकं त्वाधारशक्त्यात्मकम् ।
चिदेवोऽथ विमर्शशक्तिसहितः पाड्गुण्यमंगावलि-
लोकेशाः करणानि यस्य महिमा तं नेत्रनाथं स्तुमः॥१॥
यन्मत्रावलिनायकं भवति यत्स्वं वीर्यमन्तर्बहि-
यंत्राणं भविनां विभूतिकृदणौ यद्विश्वरक्षाकरम् ।
ज्योतिस्तत्परमं परामृतमयं विश्वात्म तुर्य त्रिकं
नेत्रं पञ्चकसप्तकात्म शिवयोनौम्येकवीरं मृडम् ॥२॥
योऽन्तर्विश्वं झटिति कलयनक्षचक्रेश्वरीभिः
स्वात्मैकात्म्यं गमयति निरानन्दधाराधिरूढः ।
यः पूर्णत्वाद्धहिरपि तथैवोच्छलत्स्वात्मरूपो
बोधोल्लासो जयति स गुरुः कोऽप्यपूर्वो रहस्यः ।। ३ ॥
सर्वाभासविकासि चिन्मयमहः स्वच्छस्वतत्रस्फुरद्
यद्वैतेन्धनदाहि यच परमाद्वैतामृतेनोच्छलत् ।
द्वैताद्वैतदृगन्धकारहरणं धामत्रयैकात्मकं
शैवं नेत्रमनुग्रहाय जगतोऽमुचैतदुद्योतते ॥ ४ ॥

·२ श्रीनेत्रतन्त्रम् । अभिनवबोधादित्यधुतिविकसितहत्सरोजान्मे । रसयत सरमाः परिमलमसारसंसारवासनाशान्त्यै ॥५॥ इहानुजिघृक्षामनाः परसंविद्देवीप्रबोधि- तोऽवतितारयिषितसर्वागमरहस्यैतच्छासनानु- गुण्येन नमस्कार्यनमस्कारं कश्चित्तत्रावतारक आह त्रिधा तिसृष्ववस्थासु रूपमास्थाय शक्तिमान् । उद्भवस्थितिसंहारा- कृत्स्नविश्वस्य शक्तितः॥१॥ विधाता यो नमस्तस्मै शुद्धामृतमयात्मने। शिवाय ब्रह्मविष्ण्वीश- पराय परमात्मने ॥ २॥ तस्मै शिवाय चिदानन्दघनश्रेयोरूपाय परमात्मने नमो देहप्राणादिमितात्मप्रवीभा- ·प्रथमः पटलः ३ वेन तं समाविशामि । कीदृशे ब्रह्मविष्ण्वी- शेभ्यो ब्रह्माद्यनाश्रितान्तेभ्यः पराय प्रकृष्टाय एतत्पालनपूरणकत्रे च । ईशशब्दः सामान्येन रुद्रेश्वरसदाशिवानाश्रितान्तानाह । परत्वादेव शुद्धो महामाययाप्यकलुषोऽतश्चामृतमयो जग- दानन्दात्मा आत्मा स्वभावो यस्य । ईदृगेव हि परमात्माग्रग्रन्थे वर्णयिष्यते । 'परमात्मस्वरूपं तु सर्वोपाधिविवर्जितम् । चैतन्यमात्मनो रूपं सर्वशास्त्रेषु कथ्यते ॥' (८।२८ ) इति । कस्मै तस्मै इत्याह विधेत्यादि । यः श- क्तिमान्स्वतन्त्रः शक्तितः स्वातन्यशक्त्या तिसृषु वहिब्रह्मप्रकृतिमायाण्डरूपासु अन्तर्हृदादिजा. गराद्यामिकासु तेनैवावस्थात्रा आभासितवाद- वस्थासु त्रिधा ब्रह्मविष्णुरुद्ररूपं रूपमास्थाय गृ- हीत्वा मायान्तस्य कृत्स्नस्योद्भवस्थितिसंहारा- न्यथायोगं विधाता विदधाति तच्छीलः । तथा तिसृषु लयाधिकारभोगाख्यासु अवस्थासु त्रिधा अनाश्रितसदाशिवेश्वरात्मरूपमाश्रित्य शुद्धा-

·४
श्रीनेत्रतन्त्रम् ।
ध्वात्मनः कृत्स्नस्य विश्वस्य यथोचिंतं युगपदु-
द्भवादीन्विधाता । स्थितिसंहृतिविशेषात्मानौ
विलयानुग्रही स्थितिसंहाराभ्यामेव स्वीकृतौ
इति पञ्चकृत्यकृदेवदेवः । एतद्वयाख्याद्वया-
नुरूपश्चाग्रिमो ग्रन्थः
'सृष्टिं स्थितिं च संहारं त्रितनुर्विधदाम्यहम् । (१।३१)
इति अस्ति । किंच तिसृषु परापरापरापरा-
भूमिषु त्रिधा क्रियाज्ञानेच्छाख्यारूपमास्थाय
य उद्भवादीन्विधाता । यद्वक्ष्यति
'एवं ममेच्छा ज्ञानाख्या क्रियाख्या शक्तिरुच्यते । (१।२९)
इति ।
'क्रियाशक्त्या तु सृजति ज्ञानशक्त्या जगत्स्थितिम् ।
संहारं रुद्रशक्त्या च ।' (२११४३)
इति । अपिच परासु मेयमानमात्रात्मिकासु
तिसृष्ववस्थासु नरशक्तिशिवभेदाविधा रूपमा-
स्थाय कृत्स्नस्य विश्वस्योद्भवादीन्विधाता यः।
यद्भविष्यति
'एवमुक्तेन विधिना मन्त्राः सर्वे त्रितत्त्वतः ।
भवन्ति सर्वतः सर्वे । ( २१।५८ )
.
-

·प्रथमः पटलः इत्यादि । अपिच तिसृषूच्चारहवनविश्रा- न्त्यात्मिकास्ववस्थासु अक्षरभेदात्रिधा सान्तं रूपमास्थाय कालाग्न्यादेश्वरमकलान्तस्य कृ- लस्य विश्वस्योर्ध्वम्भवनचिदग्न्यन्तःकारप्रका- शानन्दसद्भावरूपानुद्भवादीन्यो विधाता। यद- भिधास्यति प्रणवः प्राणिनां प्राणः । ( २२।१४ ) इत्यादि 'पूर्णया' इत्यन्तम् । अन्यच्च तिसृष्धन्त- मिदक्षिणमध्यभूमिषु बहिश्च निशादिनस- न्ध्यारूपास्ववस्थासु त्रिधा नेत्रनाडीसंचारविशे- षरूपं सोमसूर्यवन्यात्म च रूपमास्थाय कृ- स्नस्य विश्वस्य आप्यायप्रकाशदाहादिरूपान् उद्भवादीन् यो विधाता । यदादेक्ष्यति मूर्याचन्द्रमसौ वह्निस्त्रिधामपरिकल्पना । त्रिनेत्रकल्पना मह्यं तदर्थमिह दृश्यते । दहनाप्यायने तेन प्राकाश्यं विदधाम्यहम् । (१।३१) इति। सूत्रे अवस्थाशब्दो भावसाधनोऽधिकरण- साधनश्च यथायोगं योज्यः। एवं सत्पाठमिम- .

·६ श्रीनेत्रतन्त्रम् | . मदृष्ट्वा ‘यस्त्रिधा तिसृष्ववस्थासु" इति 'वि- दद्धाति' इति च पठित्वा यत्तद्वयाकुर्वाणा उप- हास्या एव ॥ २ ॥ एवमिष्टदेवतां नमस्कृत्य तन्त्रावतारक आ- यातिक्रममुपक्रमते वक्तुम् कैलासशिखरासीनं देवदेवं महेश्वरम् । क्रीडमानं गणैः सार्धं पार्वत्या सहितं हरम् ॥३॥ दृष्ट्वा प्रमुदितं दव प्राणिनां हितकाम्यया । उत्संगादवतीर्याशु' पादौ जग्राह पार्वती ॥४॥ पप्रच्छ परया भक्तया संतोष्य परमेश्वरम् ।

·प्रथमः पटल।।
महेश्वराख्यं देवानां ब्रह्मादीनां देवं प्रभु
देवं द्योतनादिसतत्त्वं सकलभेदतिमिरहर-
त्वात् भोगमोक्षप्रापकत्वाच्च हरम् । उक्तं च
'हरति पशुभ्यः पाशान् पुंसोऽप्यूर्वं नयति यः स हरः'।
इति । पार्वत्या सहितमिति उमापति कैलास-
वासिनं परमशिवमत एव बाह्यगणैः सह
क्रीडन्तमपि वस्तुतो गणैः स्वमरीचिचयैः सह
विश्वनिर्माणादिक्रीडां ताच्छील्येन विद्धतम,
अतश्च स्वमरीचिचक्रविश्रान्तेः प्रकर्षेण मुदितं
परमानन्दघनम्, अत एव च के शिरसि
एला स्फुरन्ती शक्तिः तस्यामास आसनं यस्य
व्यापिनीसमनात्मनः शिखरस्यात्युच्चस्य धाम्नः
तत्रासीनमुन्मनापरतत्त्वस्फारमयं दृष्टा निश्चित्य
अवसरज्ञा देवी विनयात् मरीचिचयमुत्सङ्गमु-
ज्झित्वा आशु पादग्रहणपूर्वं परस्वरूपाराधन-
परया भक्त्या संतोष्य प्राणवदनुजिघृक्षया
पृष्टवती ॥ ४ ॥

·८
श्रीनेत्रतन्त्रम् ।
यत् पप्रच्छ तद् दर्शयति
श्रीदेवी उवाच
भगवन् देवदेवेश
लोकनाथ जगत्पते ॥५॥
यत्तुया महदाश्चर्य
कृतं विस्मयकारकम् ।
सर्वस्य जगतो देव
किन्तु मे परमेश्वर ॥ ६॥
दुर्विज्ञेयं दुरासाद
रहस्यं न प्रकाशितम् ।
कार्तिकेयस्य च न मे
न सुरेषु गणेषु वा ॥ ७॥
योगेश्वरीणां मातॄणा-
मृषीणां योगिनां नहि।
तदद्य में जगन्नाथ
प्रसन्नोऽसि यदि प्रभो॥ ८॥

·प्रथमः पटलः। १ प्रार्थयामि प्रपन्नाहं निःशेषं वक्तुमर्हसि । हे भगवन् ज्ञानेश्वर्याद्यतिशयशालिन् आरा- ध्यदेवदेवानां ब्रह्मादीनामीश स्वामिन् लो- कानां. नाथ स्वामिन् समभिलषितसिद्धये लोकैः प्रार्थ्यमान जगतो विश्वस्य पते पालक देव क्रीडादिपर परमेश्वर परमशिवमूर्ते,-इति आमन्त्रणानि सकलनिष्कलोभयस्वरूपामर्शनेन भगवतः सार्वात्म्यप्रथनपराणि भक्त्यतिशय- द्योतनादात्मसंमुखीकाराय । त्वया यत् मह- दाश्चर्य कृतं भाविविशेषपूर्वदयिष्यमाणसंहा- राप्यायकृन्नेत्रप्रकाशनरूपं तत् न ममैव अपि तु सर्वस्य विस्मयकृत् तच्च दुःखेन ज्ञायते नि- श्चीयते आसाद्यते प्राप्यते समाविश्यते च रहस्य यतोऽतश्च नाद्यापि कस्यापि प्रकाशितम् । योगे- श्वर्यो वाह्याः खेचर्याद्याः मातरो ब्राहयाद्याः, ऋषयस्तीत्रतपसः, योगिनः पडंगादियोगेनेश्व- ·१० श्रीनेत्रतन्त्रम् । राराधकाः । तदित्याश्चर्यम् । मे इतित्वद्भक्ति- जुषः । प्रसन्न इति मायाकालुष्यशान्त्यान्त - मल्यं गतः । जगन्नाथेति वाक्यान्तरस्थत्वात् न पुनरुक्तम् । यतो जगन्नाथोऽसि अतोऽहं प्रपन्ना त्वदाराधनकपरा सती त्वां प्रार्थये एतत् निःशेष मे प्रपन्नाया वक्तुमर्हसि ॥ ८॥ अत्र तंत्रावतारकः सङ्गतिं करोति एवं देव्या वचः श्रुत्वा प्रहासवदनोऽब्रवीत् ॥ ९॥ प्रकृष्टो हासः परनाददशासमावेशोऽट्टहासो वदनेऽभिधाने यस्य अदृष्टविग्रहाच्छान्ताच्छिवात्परमकारणात् ध्वनिरूपं विनिष्क्रान्तं शास्त्रम् ।' इत्याम्नायेषूक्तत्वात् । अथच प्रहाससात्त्विक- भावोदयात् प्रफुल्लं वक्त्रं यस्य ॥९॥ किमब्रवीदित्याह श्रीभगवानुवाच किं किं वदस्व सुश्रोणि रहस्यं ते हृदि स्थितम् । .

·प्रथमः पटलः । ११ सर्व वक्ष्याम्यसंदेहं तोषितोऽहं त्वयानघे ॥१०॥ यतोऽवसरज्ञतया परानुजिघृक्षाप्रवणतया च अहं त्वया तोषितः, अतः सर्वं रहस्यं निःसन्देहं ते वक्ष्यामि किं किं ते हृदये स्थितं वदस्व इत्युक्या विशेषप्रश्ने देवीं प्रोत्साहयति । अथ च यद्हस्यं तत्ते हृदि स्वान्तरवस्थितं केवल- मनुन्मीलितम्। वदास इति पाठे स्पष्टोऽर्थः।१०। एवं देवेन सामान्येन वक्तुं यत् प्रतिज्ञातं तदृढीकर्तु श्रीदेव्युवाच भगवन्देवदेवेश चित्राश्चर्यप्रवर्तक । आश्चर्यमीदृशं रम्यं न श्रृंतं तच्छृणोम्यहम् ॥११॥ विभो प्रसन्नवदन परमानन्दकारक। १ वरदेति पाठः ·१२ श्रीनेत्रतन्त्रम् । अमात्सर्येण भगव- कथनीयं त्वया मम ॥ १२॥ ईदृशमिति हृत्स्थितं स्फुटीकरिष्यमाणं न श्रुतमिति नाद्यापि निर्णीततत्त्वं तत् शृणोमि अधिजिगमिषामि ॥ १२ ॥ एतत् स्फुटयति यत्तदापोऽमयं देव चक्षुः सर्वत्र दृश्यते। तस्मादग्निः कथं रौद्र उत्पन्नः कालदाहकः ॥ १३ ॥ येन वै दृष्टमात्रस्तु मित्रजो भस्मसात्कृतः। किं तद्रौद्रं कृतं देव वह्निकालदिधक्षया ॥१४॥ प्रज्वलितं जगत्सर्व ब्रह्मादिस्थावरान्तकम् ।

·प्रथमः पटलः ।
१३
कामस्तथैव निर्दग्धो
लीलया परमेश्वर ॥ १५॥
क्रोधनेत्रानलं नाथ
दृश्यते यन्न कस्यचित्।
कृतं यदेवदेवेन
महाविस्मयकारकम् ॥ १६॥
देव नेत्रान्तरे वह्नि-
स्त्वहते कस्य दृश्यते।
किं वा वह्निमयं चक्षु-
स्तत्कथं न विभाव्यते ॥१७॥
येन वै चक्षुषा कृत्स्नं
प्रसरंश्च जगत्पते ।
'सर्वामृतमयेनैव
जगदाप्यायसे क्षणात् ॥१८॥

·१४ श्रीनेत्रतन्त्रम् । मामानन्दयसे देव प्रसन्नेनैव चक्षुषा । अमृताकारवच्छुभ्रं जगदाप्यायकारकम् ॥ १९॥ तस्मात्कालानलप्रख्यः कुतो वह्निः प्रजायते। एतत्सर्व समासेन भगवन्वक्तुमर्हसि ॥ २० ॥ यच्चक्षुरिति गोलकरूपं दृश्यते सर्वैरुपल- भ्यते तदाप इति सितरूपबाहुल्यात मम नेत्रोदकं देवि........ दशधा निःसृता गंगा ।। ( स्वः १०।१७५) इति श्रीमत्स्वच्छन्दे देवेनाभिहितत्वाच्च अब्- रूपम्। यद्यपि तार्किकैस्तेजोरूपमनुमीयते चक्षुः तथापि यद् दृश्यते तदुक्तहेतोरवपमेव, अत एवामयं न विद्यते मयो हिंसा यतस्तस्मात् . ......।

·प्रथमः पटलः।
१.५
कालदाही. कथमिति विरुद्धोऽग्निर्जातः । किं
तद् रौद्रं कृतमिति कालकामादिदाहाय जग-.
प्रदीपकं त्वया एतत् स्वातन्त्र्यात् किंवा
उत्थापितं यद् यस्मात् क्रोधावसरे न कस्या-
पीक्ष्यते तन्ननं देवदेवेन सर्वेन्द्रियशक्तिचक्रभा-
‘सकेन भूष्णुना एतदीदृक् कृतम्। तच्च त्वामृते
अन्यत्रादृश्यमानत्वात् महदाश्चर्यकृत् । किंवा
इति कालदाहादिकार्यानुगुण्यात् अन्यैस्तथा-
भ्युपगमाच्च यदि वाहूं चक्षुः तत् कथमन्यप्र-
काशहेतुर्दीपादिवत् न दृश्यते मा वा तथा दार्श
कथं तु अनेन वाह्नेन त्वं प्रसरन् जगदा-
प्यायसे मामानन्दयसि च अमृताकारः । त-
दिति तदेतस्मात् कारणात् तर्हि अमृतोद-
यहेतोरेतत् कथं, कथं च अमृतमयादस्मात्
कालकामादिदाही कालाग्निकल्पो जातः, -
इत्येतद्विरुद्धमाभासमानं समर्थयस्व परमेश्व-
रोति ॥ २०॥

·१६ श्रीनेत्रतन्त्रम् । देव्या पृष्टः श्रीभगवानुवाच अतिकौतुहलाविष्टा पृच्छस्येतच्छृणु प्रिये। शृणु इत्युक्त्या देवीमभिमुखीकृत्य विशेष- निश्चयं कर्तुं प्रतिजानीते यन्मे नेत्रान्तरे वह्नि- यहामृतमनुत्तमम् ॥ २१॥ तत्सर्वं कथयिष्यामि योगयुक्त्या शृणु प्रिये। मन्नेत्रान्तर्वह्नयमृतद्वयं यदनुत्तमं रहस्य- मिति प्रागुक्तम् , अतश्च पाशानां कालादेश्व दाहकं परधामावेशात्म जगदाप्यायकृत् यद् योगयुक्त्या पराद्वयस्फारानुप्रवेशेन कथयि- ष्यामि त्वं च तथैव शृणु अन्तर्विमृश । तदेत- दादिवाक्यम् । अत्र परवह्नयमृतात्मनेत्ररहस्य-

·प्रथमः पटलः.
१
मंभिधेयम् । तस्य अनुत्तममिति विशेषेणेन
भोगमोक्षाख्यं प्रयोजनं प्रत्युपायत्वं सूचितम्।
परादिरदिव्यान्तः षोढा संबन्धः प्रसिद्ध
एव ॥ २१ ॥
नेत्रतत्त्वाभिधायित्वात नेत्रमिति अस्य नाम
प्रतिज्ञातं स्फुटयति
यत्स्वरूपं निजं शुद्ध
व्यापकं सर्वतोमुखम् ॥२२॥
सर्वभूतान्तरावस्थं
सर्वप्राणिषु जीवनम्।
योगगम्यं दुरासादं
दुष्प्रापमकृतात्मभिः ॥२३॥
स्वं स्ववीय स्वसंवेद्य
ममैव परमं पदम् ।
तहीर्यं सर्ववीर्याणां
तहै बलवतां बलम् ॥२४॥

·१८ श्रीनेत्रतन्त्रम् | तदोजश्वोजसां सर्व शाश्वतं ह्यचलं ध्रुवम् । सा ममेच्छा परा शक्तिः शक्तियुक्ता स्वभावजा॥२५॥ वह्वेरूष्मेव विज्ञेया रश्मिरूपा खरिख। सर्वस्य जगतो वापि स्वा शक्तिः कारणात्मिका २६ सवज्ञादिगुणास्तत्र व्यक्ताव्यक्ताश्च संस्थिताः । सैवेच्छा ज्ञानरूपाच क्रियादिगुणविस्तृता ॥२७॥ ज्ञानादिषड्गुणा ये ते तत्रस्थाः प्रभवन्ति हि।

·प्रथमः पटलः । १९ सां वै महाक्रियारूपा संस्थितैका क्रिया मता॥२८॥ अणिमादिगुणानष्टौ करोति विकरोति सा। एवं ममेच्छा ज्ञानाख्या क्रियाख्या शक्तिरुच्यते॥२९॥ सूर्याचन्द्रमसौ वह्नि- स्त्रिधामपरिकल्पना। त्रिनेत्रकल्पना मां तदर्थमिह दृश्यते ॥ ३० ॥ दहनाप्यायने तेन प्राकाश्यं विदधाम्यहम् । यत् निजमात्मीयं विशेषानुपादानात् प्रमेय- प्रमाणाप्रमातृरूपस्य विश्वस्य स्वं स्वरूपमा- त्मीयो यश्चिदात्माशेषव्यवस्थाहेतुः स्वभावत एव शुद्धं व्यापकं स्वभित्तौ विश्वोद्भासकमपि ·२० श्रीनेत्रतन्त्रम् | . न विश्वेनाच्छादितं दर्पणवत् सर्वतो मुखानि प्रसरन्त्यः शक्तयो, यस्य सर्वाणि च नीलसुखा- दिज्ञानानि 'शैवी मुखमिहोच्यते ।' (वि० भै० श्लो० २०) इति स्थित्या मुखानि प्राप्त्युपाया यस्य सर्वेण च रूपेण प्रधान, सर्वेषां स्थावरादिब्रह्मान्तानां भूतानामन्तरवस्थमहन्तारूपतया स्फुरत् , सर्वेषु प्राणिषु अभिव्यक्तप्राणादिरूपेषु जीव- नम् ' प्राक् संवित् प्राणे परिणता , इति स्थित्या गृहीतप्राणादिभूमिकम् , अतश्च योगेन प्राणादिप्रामातृताप्रशमनेन गम्यम्, दुःखेना- सादनीयम् नचैतदप्रसन्नेन शंकरेणोपलभ्यते ।' इति नीत्या शक्तिपातवतैवोपदेशगम्यं, दुः- खेन च प्राप्यते, कथंचिदुपलब्धेऽपि वासना न प्रजायते ।' इत्यादिस्थित्या कैश्चिदेवापश्चिमजन्मभिरभि- युक्तैः नतु अनिश्चितमतिभिः प्राप्यम्, ·'प्रथमः पटलः। २१ स्वस्यात्मनश्चित्प्रकाशस्य स्वं वीर्य विश्वनिर्मात विमर्शशक्त्यात्म बलम् । यच्छ्रीकालीकुलम् तस्य देवादिदेवस्य परबोधस्वरूपिणः । विमर्शः परमा शक्तिः सर्वज्ञा ज्ञानशालिनी ॥ इति । स्वसंवेद्यं स्वप्रकाशं ममैवेति ममोमा- पतेः परममेव पदम् । एवकारो भिन्नक्रमः । विचित्राणां मन्त्रमुद्रादिसर्ववीर्याणामपि वीर्यम्। बलवतां पवनादीनां तदेव बलम् । सर्वोजसां तदेवौजः :। यदुक्तम् शक्याशक्यपरामर्शमनपेक्ष्य प्रवर्तनम् । तेज इत्युदितं सद्भिः संवेदननभम्वतः ॥ इति । तच्च सर्वं विश्वात्मकं शाश्वतमवि- वर्तमचलमपरिणामि ध्रुवं नित्यम् । सेति यदेवं- भूतं वीर्यं मम सम्बन्धिनी परा शक्तिः इच्छा इच्छारूपतां प्राप्ता । कीदृगिच्छा स्वभावजा सहजा शक्तियुक्ता गर्भीकृताशेषविश्वशक्त्य- भेदविमर्शति यावत् । उक्तं च श्रीपूर्वे या सा शक्तिर्जगद्धातुः कथिता ममवायिनी । इच्छात्वं तस्य सा देवी सिमृक्षोः प्रतिपद्यते ।। ( मा० वि० ३५) ·२२ श्रीनेत्रतन्त्रम् इत्यादि । स्वभावजति स्फुटयति वह्ने- रूष्मेव रवेः रश्मिरूपेव च इति शक्तियुक्तेति च व्यनक्ति । सर्वस्येत्यनेन सर्वस्यापि जगतः कारणात्मिका निर्मात्री स्वा आत्मीया चिदा- नन्दस्वरूपसम्बन्धिनी शक्तिः नतु व्यति- रिक्ता । सर्वज्ञेति सर्वज्ञत्वादयो ये गुणास्तेऽपि तत्र प्रथमेच्छायां व्यक्ताव्यक्ता इत्यासूत्रित- रूपाः स्थिताः। सैव इच्छेति इच्छाशक्तिरेव एवमेतदिति ज्ञेयं नान्यथेति सुनिश्चितम् । ज्ञापयन्ती जगत्यत्र ज्ञानशक्तिर्निगद्यते ॥' (मा०वि० ३।७) इति श्रीपूर्वोक्तनीत्या ज्ञानशक्तित्वमापाद्य 'एवंभूतामिदं वस्तु भवत्विति यदा पुनः । जाता तदैव तत्तद्वत्कुर्वत्यत्र क्रियोच्यते ॥ (मा०वि०३।८) इति स्थित्या क्रियाशक्तिः संपन्ना। कीदृशी गुणैर्विस्तृता निःशेषेः कार्येर्धर्मरूपैर्वैतत्यं प्राप्ता। ज्ञानादीति ये पूर्वमिच्छायामासूत्रितकल्पा उक्ताः सर्वज्ञत्वादयस्ते तत्र क्रियाशक्तौ स्थिता ईश्वरभट्टारकपदे स्फुटीभूताः प्रभवन्ति विजृ- ·• प्रथमः पटलः २३ म्भन्ते । हीति यत एवमतो युक्तमुक्तं प्राक् व्यक्ताव्यक्ता इति। सैव महाक्रियेति ईश्वरभ- द्वारकात्मा क्रियाशक्तिरूपा सैंव क्रिया विश्व- निर्माणे प्रभोः कारणरूपा एका अद्वितीया मता। सैव च अणिमादीन् करोति जनयति विरोति स्थापयति संहरति चेत्यर्थः । एवमु- तनीत्या मम शक्तिः स्वातन्त्र्यरूपा इच्छादि- त्रयात्मोच्यते । सूर्येति इच्छादिशक्तित्रय एव मध्यदक्षिणवाममार्गेषु वह्निसूर्यसोमकल्पना अन्तर्बहिरपि चेच्छादिशक्तिस्फाररूपा एव सूर्यादयः । यदुक्तं श्रीस्वच्छन्दे 'ज्ञानशक्तिः प्रभोरेषा तपत्यादित्यविग्रहा। तपते चन्द्ररूपेण क्रियाशक्तिः ॥ (स्व० १०४९८ ) इत्यादि। त्रिनेत्रेति मह्यं मंदाकृतिव्यक्तये त्रिनेत्रकल्पना नेत्रत्रयोन्मीलनेह दृश्यते ।सापि तदर्थमिति निर्णीतधामत्रयाधिष्ठातृशक्तित्रया- भिव्यक्तये । यदुक्तं भारतेऽपि ·२४ श्रीनेत्रतन्त्रम् । 'तिस्रो देव्यो यदा चैनं नित्यमेवाभ्युपासते। त्र्यम्बकस्तु तदा ज्ञेयः........॥ इति । दहनेति यत एवं परममेव धामोक्त- युक्त्या नेत्ररूपं तेन कालकामदाहजगदाप्या- यप्रकाशनादि यत् करोमि तद् युक्तमेव सर्व- शक्तश्चिद्धाम्नः किमसाध्यमस्ति इति यावत् । अत एव च सृष्टिं स्थितिं संहृतिं च त्रितनुर्विदधाम्यहम् ॥ ३१ ॥ तिस्रो ब्रह्मविष्णुरुद्रास्तनवो यस्य सोऽह- मेक एव चिन्मयः क्रमेण सृष्ट्यादि करोमि । अथ च गृहीतानाश्रितसदाशिवेश्वरमूर्तिः स्वा- धाराध्वविषये सृष्टयादिरूपं चकारात् विलया- नुग्रहौ चेति पंचकृत्यादि अहमेवैकः करोमि नतु मद्वयतिरिक्तास्ते केचित् । एवमीशं स्प- १ करोति० इति क. पु० पाठः ·प्रथमः पटल। २५ टमक्षरार्थं परित्यज्य ये ब्रह्माद्यधिष्ठानेन भग- वतः सृष्टयादिकृत्त्वमाहुस्ते भ्रान्ता एव ॥३१॥ किंच तहीर्यापूरितं सर्व मम तेजोपबृहितम् । इच्छाज्ञानक्रियारूपं नेत्रामृतमनुत्तमम् ॥ ३२॥ तेन प्रोक्तस्वातन्त्र्यशक्त्यात्मना रितं यन्मदीयं चित्प्रकाशात्मोपबृंहितं व्याप- कमाप्यायादिकारि च तेजः इच्छादिशक्तित्रय- सामरस्यात्म तत् निरूपयिष्यमाणनयनत्राणा- दिधर्मतया नेत्रमविनाशिपरमानन्दमयत्वाच्च अमृतम् अविद्यमानमन्यदुत्तमं यस्मात् ताहक् अनुत्तममुच्यते । किंच तहीर्यं परमं धाम यत्परामृतरूपिणम् ।

·२६ श्रीनेत्रतन्त्रम् । यत्तत्तत्परमानन्दं यदेतत्परमं पदम् ॥ ३३ ॥ तदेतन्निष्कलं ज्ञानं विशुद्धं नेत्रमुत्तमम्। तत् प्रायुक्तस्वातन्त्र्यशक्त्यात्म वीर्यं सूर्या- दिप्रकाशकृत्त्वात् परमं धाम चिद्रूपत्वेनाविना- शित्वात् परामृतात्म च । यत्तत्तदिति ब्रह्म परमानन्दरूपं, यदेतदिति सदा स्वप्रकाश बाह्याभ्यन्तराशेषविश्वप्रतिष्ठास्थानत्वात परमं प्रकृष्टं पदं धाम । तदेतदिति तच्छब्देनो- क्तपरामर्शरूपिणा स्फुटमिव यत् सर्वत्र परा- मृष्टमभूत् तदधुना स्फुटीकृतमिति, एत- च्छब्देन सह तच्छब्दः प्रत्यभिज्ञानमात्म- तत्त्वविषयं दर्शयति । निष्कलं सकलकला- भ्यो निष्क्रान्तं, निष्क्रान्ताश्च कला यतस्ता- हक् विशुद्धं परमाद्वयात्म यज्ज्ञानं चित् तत् ·प्रथमः पटलः नेत्रमुच्यते, नतु प्रश्नग्रन्थशंकिताबूपगोलक रूपं नित्यानुमेयतैजसाक्षिरूपं वा ॥ ३३ ॥ यत एवमेतत् मृत्युजित्तेन चाख्यातं सर्वेषां मोक्षदायकम् ॥ ३४ ॥ तत्सिद्धिदं परं देवं सर्वदुःखविमोक्षदम्। च एवार्थे । तेनेति निष्कलचिदात्मना रूपेण मृत्युजिदेतदुक्तं भाविमृत्युञ्जयप्रकारा- सूत्रणं चैतत् । सर्वेषां मोक्षदायकमित्यनेन नित्यकर्मदीक्षाभिषेकाधिकारा उपक्षिप्ताः । वक्ष्यति च 'विप्रांदिपाणिनः सबै सर्वदोषभयार्दिताः । येन वै स्मृतिमात्रेण मुच्यन्ते ॥' ( २।१६) इति । सर्वेषामित्यनेन च वक्ष्यमाणपराद्व- यव्याप्त्या सर्वस्रोतःप्रसिद्धतत्तदैवतोपासिनां विष्ण्वादिसुगतान्ताराधिनां तुल्यैव मोक्षभू- ·२८ श्रीनेत्रतन्त्रम् । मिरित्यासूत्रितम् । तत्सिद्धिदमिति भाविसि- द्धयधिकारोपक्षेपः । परं देवमिति द्योतनादि- सतत्त्वस्वरूपसमावेशः कटाक्षितः । यद्वक्ष्यति निमेषोन्मेषमात्रेण यदि चैवोपलभ्यते । ततः प्रभृति मुक्तोऽसौ न पुनर्जन्म चाप्नुयात् ।। (८।९ इति । अत एव परसत्तानुप्रविष्टानां देहा- दिप्रमातृतां विना भाविदुःखास्पर्शात् सर्वदुःख- विमोक्षदम् ॥ ३४॥ सर्वव्याधिहरं देवं सर्वामयहरं शिवम् ॥ ३५॥ दारिद्यशमनं नित्यं मृत्युजित्सर्वतोमुखम् । सर्वान् विविधान् आधीन आमयांश्च ज्वरादि- रोगान् षष्टपञ्चदशाधिकारवक्ष्यमाणमन्त्रयन्त्रा- दिविचित्राकारैर्हरति, अतश्च शिवं श्रेयोरूपम् । दारिद्यशमनमिति अष्टादशाधिकारवक्ष्यमाण- श्रीमहालक्ष्मीयागादिविधिरुपक्षिप्तः । नित्यं

·प्रथमः पटल:
२९
मृत्युजिदित्यनेनाष्टमाधिकार उक्तः परो मृत्यु-
अयप्रकारः कटाक्षितः। सर्वतोमुखं च कृत्वा
मृत्युजिदित्यनेन सप्तमाधिकारगतसूक्ष्मध्यान-
हेतुको मृत्युजित्प्रकारः तथा ध्यानहोमादिजा
अपि तत्प्रकाराः सूचिताः । यद्वक्ष्यति
यदा व्याधिभिराक्रान्तस्त्वपमृत्युगतोऽपि वा ।
तदा श्वेतोपचारेण पूज्यं क्षीरघृतेन वा ॥
तिलैः क्षीरसमिद्भिर्वा होमाच्छान्ति समश्नुते ।। (६,३८)
इत्यादि ॥ ३५॥
अपिच
अमोघममलं शान्तं
सर्वदं सर्वमोचनम् ॥ ३६॥
सूर्यकोटिसहस्राणा
वन्ययुतसहस्रशः।
यत्तेजसा समं तस्य
कलांनाति षोडशीम्॥३७॥

·श्रीनेत्रतन्त्रम् । सर्वतेजोमयं यस्मा- त्त्वप्रधृष्यं सुरासुरैः । तेन नेत्राग्निना सर्व निर्दहामि क्षणाद्धृवम् ॥३८॥ तेनैवाप्यायनं भूयः प्राकाश्यं विदधामि च । परमानन्दात्मकपार्यन्तिकफलात्मकत्वात् अमोघम् । सदा सर्वावस्थं द्योतमानत्वात् अम- लम् । भेदोपशमात् शान्तं चिन्मात्ररूपं तथापि सर्वदं विश्वनिर्मातृसर्गादिकर्तृत्वेऽपि अनुग्र- हैकपरत्वात् सर्वमोचनं सर्वमायुबलादि ददा- ति । यद्वक्ष्यति आयुर्बलं यशः प्रीतिधृतिर्मेधा वपुः श्रियः । सर्व प्रवर्तते तस्य भूभृतां राज्यमुत्तपम् ॥' (६।४७) इत्यादि। निःसंख्यसूर्यवह्नयादीनां तेजसा समं यत् किंचित् कल्पनया कल्प्यते तदपि कल्पितत्वादेव तस्यति प्रकृतस्यमहाधाम्नः षोड- ·प्रथमः पटलः ३१ कथा शीमपि कलां नार्घति सूक्ष्मतमेनापि अंशेन न सदृशमकल्पितपरप्रमात्रेकरूपत्वात् । अप्र- धृष्यमनभिभवनीयम्, सर्वं निर्दहामीति महा- प्रलयादौ का तु कथा कालकामयोः, ध्रुवं नि- श्चितं तेनैव च भूयः पुनराप्यायनं प्राकाश्यं चति कल्पान्तान्ते सर्वविषयं करोमि का तु क्षीणधातुजन्त्वाप्यायमारुतादयादृता- काशनस्य । अनेन चैकविंशाधिकारभाविसृष्टया- युपक्षितम् ॥ ३८॥ किंच तस्मात्परतरं नान्य- किंचिद्दर्य प्रदृश्यते ॥३९॥ तदेवास्त्रमयं रौद्र- मणुसन्तारणं परम्। एतदेव परमं वीर्यम् । यद्वक्ष्यति 'मन्त्रकोट्यो हनन्ताश्च व्यक्ताव्यक्ता व्यवस्थिताः। सर्वास्ताः सिद्धिदास्तेन आद्यन्तनुटिरोधिताः' (१४।९) १ प्रकाश्यते इति क. पु० पाठः।

·३२ श्रीनेत्रतन्त्रम् । इति। अनेन चतुर्दशद्वाविंशाधिकारस्थं सर्व- मन्त्रोत्तमत्वमुद्दिष्टम्, अत एव रौद्रं भेदच्छेदि अस्त्रमयं ज्ञानासिरूपं सदणूनां जीवानां परमेतत्सन्तारणम् ॥ ३९॥ तथा क्षयदं सर्वशत्रूणां शस्त्रं ह्येतत्प्रकीर्तितम्॥४०॥ सर्वेषामेव भूताना- मायुर्धत्ते तदायुधम् । सर्वशत्रुक्षयहेतुत्वात् शस्त्रं शसेहिसार्थत्वात् । यद्वक्ष्यति 'परराष्ट्रविभीतानां नृपाणां विजयावहम् ।' १७६) इति । सर्वेषामिति स्थावरादीनां चतुर्द- शानां भूतानामायुः प्राणान् धत्ते स्वच्छस्वत- न्त्रचिदेकरूपत्वात् तच्चायुधं विशेषानुक्तेः सर्व महावीर्यरूपत्वात् ॥ ४०॥ तदाह -

·प्रथमः पटलः ।।
३३
३
तदेकं बहुधा
वीर्य
भेदानन्त्यविसर्पितम् ॥४१॥
भेदानन्त्येन नानावैचित्र्येण प्रसृतम् ॥ ४१॥
एतदेव स्फुटयति
महापाशुपतं मह्यं
विष्णोस्तच्च सुदर्शनः।
ब्रह्मणो ब्रह्मदण्डस्तु
सर्वेषां स्वं स्वमायुधम् ॥४२॥
मह्यमिति मदर्थ, स्पष्टं शिष्टम् ।। ४२ ॥
यच्चैतत्
अनेकाकाररूपेण
आयुधं तदनेकधा।
सुराणा स्वं स्वरूपेण
मया वीर्य समर्पितम् ॥४३॥

·३४ श्रीनेत्रतन्त्रम् । सर्वेषां देवानामनेकाकाररूपेण स्वरूपेण सह अनेकायुधं यत् तन्मया स्वं वीर्य समर्पितं तथा तथा वैचित्र्येणाभासितमिति यावत् ॥ ४३ ॥ नन्वेकः शिवोऽविकारी तच्छक्तिश्चापि अतो न तौ शक्ती बहुधा स्थातुं, यद्वा चैतन्यवि- नाकृतौ विकारित्वादिति भेदवादिभिर्युक्तिरु- पक्षिप्ता, तत् कथमेतदुच्यते योगशक्त्या त योगेशे तेन व्याप्तमिदं जगत् । 'योगोऽस्य शक्तयः स्वाक्या विस्फूर्जन्ति समन्ततः॥' इत्याम्नायोक्तनीत्या योगस्य वामादिशक्तीनां या शक्तिः सामर्थ्य तया जगत् विश्वं तेन व्याप्तं प्रत्यंशमोतं प्रोतं तदैकात्म्येनेति यावत् । तदुक्तं शिवसूत्रेषु 'स्वशक्तिमचयोऽस्य विश्वम् ।' ( शि० २।३० ) इति ॥ किंच ·प्रथमः पटलः ३६ भीतानां सा परा रक्षा त्रस्तानामभयं परम् ॥४४॥ शत्रुभिश्चार्दितानां तु मोक्षदं परमं ध्रुवम् भीतानामिति एकोनविंशाधिकारवक्ष्यमा: णतत्तच्छायादोषभूतग्रहयक्षशाकिन्यादिमुद्रि- तानां परा रक्षा ताधिकारवक्ष्यमाणं परमुन्मु- द्रणम् । त्रस्तानां च परमभयम् । यद्वक्ष्यति 'त्राणं करोति सर्वेषां तारणं त्रस्तचेतसाम्' (२२।१२) इति । त्रासो हृद्धदृनं तीव्र भयम् , शत्रुभिः श्चार्दितानां च परमभयम् । यद्वक्ष्यति संग्रामकाले ध्यातव्या खड्गपत्रलतास्थिता । जयं प्रयच्छतेऽवश्यं रिपुदीपहा भवेत् ॥' ( १८ । ८३) इत्येतन्मन्बराजं महालक्ष्मीमुद्दिश्य । ध्रुवं निश्चितं, परमं मोक्षदमित्येतदस्य मुख्य स्वरूपम् ॥ उपसंहरति १८३ ·३६ श्रीनेत्रतन्त्रम् । किं वातिविस्तरोक्तेन पौनःपुन्येन सुन्दरि॥४५॥ यद्यत्तीव्रतरं रौद्र श्रीमदूर्जितमेव वा। प्रसादं वरदं श्रेयः प्राकाश्यं तत्तदेव हि ॥४६॥ तज्ज्ञयमप्रमेयं च ज्ञानं मनमहाबलम् । त्रातारं सर्वभूतानां गुप्तं गोप्यं सदा त्वया॥४७॥ तवाद्य कथितं देवि किं भूयः परिदृच्छसि । तीव्रतरं झटिति अशक्यमपि घटयेत् , रौद्रं संहर्तृ, श्रीमत् महाविभूति, ऊर्जितमसामान्य- बलम् , प्रसादमतिनिर्मलम् , वरदं यथाभीष्ट- प्रदम्, श्रेयः प्रशान्ताशेषक्लेशस्वात्मविश्रान्ति- ·प्रथमः पटलः । ३७ सारं, प्रकाश एव प्राकाश्यं सूर्यसोमवयादि- ज्योतीरूपम्, यद्यदिति षडध्वमध्ये यत्किंचि- दस्ति तत्सर्वं तदेवेति प्रोक्तप्रकाशानन्दघनस्व- रूपमित्यनेन सर्वोत्कर्षाशेयविश्वमयत्वं भगवतो नेत्रनाथस्योक्तम् । हीति यत एवं तस्मात् किं वातिविस्तरोक्तेनेति संगतिः। अनेन च वैश्वा- रम्यप्रकाशनेन पोडशाधिकारदर्शयिष्यमाणस- चारसतत्त्वमुपक्षिप्तम् । तदेव च तत्त्वं विश्वो- तमत्वाज्ज्ञातव्यं सार्वात्म्याच ज्ञातुं शक्यमह च । अथ चाप्रमेयं ज्ञानमनवच्छिन्नसंविद्रुपं न तु कस्यापि प्रमाणस्य गोचरः। तदुक्तं त्रिक- हृदये स्वपदा स्वशिरश्छायां यथा लडिन्तुमीहते । पादोद्देशे शिरो न स्यात्तथेयं बैन्दवी कला ।' इति । प्रत्यभिज्ञायामपि 'विश्ववैचित्र्यचित्रस्य ' (२।३।१५) इति । मन्त्राणां कोटिसंख्याकानां महद्दलं परमं वीर्यम् । एतच्च चतुर्दशैकविंशद्वाविंशाधिकारेषु ................

·श्रीनेत्रतन्त्रम् । भविष्यदुपक्षिप्तम्। एतच्च सर्वभूतानां त्राणेन नानानुग्रहप्रपञ्चेन तारं दीप्तं, त्राणंत्रा तया तारं यत एवं तेनैतद्गुप्तं परं रहस्यम् । अतश्च गोप्यं रक्षणीयं शक्तिपातवतामेव प्रकाश्यं त्वया ना- न्येषाम् । तव चैतद्योग्याया अतितीवशक्तिपातेन परतत्त्वजिज्ञासावसरे कथितम् । 'किं भूयः परि- पृच्छसि' इति भाविप्रमेयावकाशदानाय पाट- लिकसंगत्यर्थमिति शिवम् ॥ अशेषविश्ववैश्वात्म्यसामरस्येन सुन्दरम् । चिदानन्दघनं श्रीमनेत्रमैशमुपास्महे ।। -+ इति श्रीनेत्रतन्त्रे श्रीमहामाहेश्वराचार्यवर्य-श्रीक्षेमराजविरचितोहयोताख्य- टीकोपेते प्रथमः पटलः ॥१॥ श्रीमत्प्रतापभूभ राज्ञया प्रीतये सताम् । मधुसूदनकौलेन संपाद्याऽयं प्रकाशितः ॥ श्रीमत्साम्बशिवार्पणं सूयात्।

·अथ
श्रीनेत्रतजे
श्रीक्षेमराजकृतोदयोतोपेते
द्वितीयः पटलः
अष्टमूर्ति विश्वमूर्ति यदमूर्ति प्रमीयते ।
मत्रमूर्ति नुमो नेत्रं तचिन्मूर्ति महेश्चितुः ।।
'किं भूयः परिपृच्छसि' इत्युक्त्या दत्तावकाशा
अवगततत्त्वानुवादपुरःसरं जगदनुजिघृक्षया
मन्त्रस्वरूपमवतितारयिषुः
श्रीदेव्युवाच
यद्येवं परमं शान्त-
मप्रमेयगुणालयम् ।
सर्वानुग्राहकं वीर्य
तव देव मुखाच्छ्रतम् ॥ १॥

·४० श्रीनेत्रतन्त्रम् । भगवन्देवदेवेश लोकानुग्रहकारक। त्रियोनिजमिदं सर्व तिर्यङ्मानुषदेवगम् ॥२॥ आधिव्याधिभयोद्विग्नं विषभूतभयादितम् । अपमृत्युशताकीर्ण ज्वरकासक्षयान्वितम् ॥३॥ भूर्भुवर्मानुषे लोके विप्रादिप्राणिनस्तथा । दुःखदोषशताकीर्णाः कुतस्तेषां सुखं विभो ॥४॥ युगानुरूपमानन तेषामायुः स्वमानतः।

·. द्वितीयः पटलः। ४१ जिंघांसन्ति बलोपेता- स्त्वत्तेजोबलहिताः ॥५॥ अनेकशतशो भेदै- याधिभिश्च सुपीडिताः। तेषामनुग्रहार्थाय कृपया प्राणिनां हितम् ॥६॥ वदोपायं जगन्नाथ मुच्यन्ते येन सर्वतः। आमन्त्रणानि प्राग्वत् । पूर्वाधिकारे यत्परम वीर्य निर्णीतं शान्तत्वादिविशिष्टं तव मुखाच्छ्रुतं यद्येवमुक्तदृशा सर्वानुग्राहकं, तत् भगवन् विश्वानुग्राहक व्याध्यायाकीर्णो यश्चतुर्दशविधो भूतसर्गः ये च भूर्भुवर्मानुषे लोके विप्राद्यास्ते नःसंख्यैर्दुःखैः रागद्वेषादिदोषैश्चाकीर्णास्तेषां च युगानुसारपरिमितमप्यायुः,त्वदीयतेजोबलाभ्यां स्फीता अर्थात् शाकिनीभूतयक्षग्रहाद्या व्या-

·५२
श्रीनेत्रतन्त्रम् ।
धिभिः सह हन्तुमिच्छन्ति, ततस्तेषां सर्वेषां
प्राणिनां कृपयानुग्रहं कर्तुं हितमुपायमादिश,
येनैते सुष्टु पीडिताः सर्वे मुच्यन्ते निवृत्तसर्वोप-
द्रवा अपवृज्यन्ते ॥६॥
ततश्च
येन येन प्रकारेण
ज्ञानयोगेन मन्त्रतः ॥७॥
यद्यत्पश्यसि देवेश
तदुपायं वद स्व मे
हे देवेश स्व आत्मन् ज्ञानयोगमन्त्रानाश्रित्य
येन येन स्थूलेन सूक्ष्मेण परेण वोपायेन तत्प्र-
नितं श्रेयो यत् पश्यसि तस्योपायं वद ॥
अत्र तत्रावतारकः सङ्गति करोति
एवं देव्या वचः श्रुत्वा
प्रहस्योवाच शंकरः ॥ ८॥

·'द्वितीयः पटलः। ४३ प्रहस्येति योगयुक्त्या कथयिष्यामि,-इत्या- दिष्टत्वात् परस्फुरत्तासमावेशाद्विहस्य, अथ च प्राड्रिपितनीत्या नादामर्शावेशादट्टहासंकृत्वा, किं तत् यदेतस्य भगवतोऽसाध्यमिति स्मितं विधाय ॥ ८॥ श्रीभगवानुवाच अतिकारुण्यमाविष्टा देवि त्वं पृच्छसीह माम् । न केनचिदहं पृष्टो नाख्यातं कस्यचिन्मया ॥९॥ यदिहातिकृपया त्वयाहं पृष्टस्तथा न केन- चिदहं पृष्टः, अतश्च 'नापृष्टः कस्यचिहूयात्' इति नीत्या मयापि न कस्यचिदाख्यातम् ॥९॥ अतश्च सत्सु मन्त्रेषु सर्वेषु नेत्रभूतं प्रकीर्तितम् ।

·श्रीनेत्रतन्त्रम् । ममाशये न केनापि लक्षितं तु सुदुर्लभम् ॥१०॥ तवाद्य कथयिष्यामि त्रिप्रकारं परं ध्रुवम् । मन्त्रयोगज्ञानगम्यं मोक्षदं सिद्धिदं वम् ॥११॥ यत्त्वया नेत्रस्वरूपं पृष्टं सत्सुप्रधानतया विद्य- मानेषु सार्वत्रिकोटिरूपेषु मन्त्रेषु मध्ये विषयेषु च नेत्रभूतं यथा नेत्रमितरेन्द्रियमध्ये प्रधानभूतं, सत्सु विद्यमानेषु भावेषु प्रकाशकं च प्रकीर्तितं तथैवैतत् । यद्वक्ष्यति सर्वसाधारणो देवः सर्वसिद्धिफलप्रदः । सर्वेषामेव मत्राणां जीवभूतो यतः स्मृतः' (१३६४३) इति । तच्च सर्वशास्त्रोपदेशावसरे ममाशयस्थं केनापि न ज्ञातं सर्वसर्वात्मनः पराद्वयस्य सर्व- शास्त्रेषु गूढोक्त्यासूत्रितस्य भेदाधिवासितैर्दु-

·द्वितीयः पटलः।
वंधारत्वात् सुष्टु दुर्लभम् । एतन्मन्त्रयोग-
ज्ञानगम्यत्वात् स्थूलसूक्ष्मपरोपायप्राप्यं त्रि-
प्रकारं ध्रुवं नित्यं भोगमोक्षफलं तव योग्याया
ध्रुवं निश्चितमद्य कथयिष्यामि,-इति सोपायस-
प्रयोजनवस्तुतत्त्वप्रतिपादनं पुनरपि विशेषतः
प्रतिजानीते अत्यन्तोपादेयत्वादस्यार्थस्य ॥११॥
तत्र
आदौ मन्त्रमयं वक्ष्ये
सिद्धित्रयसमन्वितम्।
साङ्गं स्वमुद्रया युक्तं
सर्वत्राणकरं परम् ॥ १२॥
यदुपक्रान्तं परं रूपं तद्बोधस्य विमर्शसार-
त्वान्मन्त्रः प्रकृतं रूपं यस्य ताइक्, भाविभौमा-
न्तरिक्षदिव्यत्वभिन्नसिद्धित्रययुक् , हृदयाद्यङ्ग-
षटूसहितं, भाविपद्मामृनमुद्रया युक्तं, सर्वत्राण-
कृत् विश्वानुग्रहकृत, वक्ष्यामि,-इति.मन्त्रविषयैषा
एतदधिकारप्रतिज्ञा ॥१२॥

·-श्रीनेत्रतन्त्रम् । किंच भूतयक्षग्रहोन्माद- शाकिनीयोगिनीगणैः। भगिनीरुद्धमात्रादि- डावीडामरिकादिभिः॥ १३ ॥ रूपिकाभिरपस्मारैः पिशाचैश्चाप्यनेकशः। ब्रह्मरक्षोग्रहाद्यैश्च कोटिशो यदि मुद्रिताः ॥१४॥ अपमृत्युभिराक्रान्ताः कालपाशैर्जिघांसिताः । राजानो राजतनया राजपन्यो ह्यनेकशः ॥१५॥ विप्रादिप्राणिनः सर्वे सर्वदोषभयार्दिताः।

·द्वितीयः पटलः ।। येन वै स्मृतिमात्रेण मुच्यन्ते तद्रवीमि ते ॥१६॥ भूतादिभिर्यदि मुद्रिताः समापन्नापमृत्यवश्च कालपाशैर्हन्तुमिष्टाः प्राप्तमृत्यवो राजाद्याः प्र- जापालकाः तत्पाल्या विप्राद्याः सर्वेभ्यो दोषे- भ्यो व्याध्यादिभ्यो यद्भयं तेनार्दिताः यत्स्मृते- रेव मुच्यन्ते तन्मन्त्रस्वरूपं ते वच्मि,-इति संगतिः। भूताः शून्यकूपैकवृक्षचत्वरादिस्थान- स्थाः। यक्षा बलिनः सत्त्वविशेषाः । ग्रहा बाल- ग्रहरतिग्रहाद्याः। असंवद्धप्रलाप्यनिमित्तक्रोध- कामादिचित्रचित्तवृत्तिदर्शी उन्मादः । रूपपरि- वृत्त्यर्थं पशुशोणिताद्याकर्षिणी शाकिनी। पीठजा देव्यो योगिन्यः। बाहयाद्यंशकोत्था भगिन्यः । ब्राहयाद्यास्तु रुद्रमातरः । डाव्यो डामरिकाश्च श्रीसर्ववीरे • "परचित्तगतं ज्ञानं रूपस्य परिवर्तनम् । करोत्यमृतलुब्धा च ज्ञेया सा रुद्रडाकिनी ।।

·१८
.
श्रीनेत्रतन्त्रम् ।
इत्युपक्रम्य
डाव्यश्चैवंविधा ज्ञेया गुप्ताचारार्चने रताः।
स्वादयन्ति नतु नन्ति च्छिद्रान्वेषणतत्पराः ॥
डामर्यस्त्वपरा ज्ञेया मनतद्गतचेतसः ।
परामृतं समश्नन्ति मानुषं वाहयन्ति च ।।
पर्यटन्त्यखिलां पृथ्वी रूपं कुर्वन्त्यनेकधा ।'
इति लक्षिताः। हिंसिका रूपिकाः। आकस्मि-
कपतननैःसज्ञफेणमोकादिकृदपस्मारः । इम-
शानादिवासिन उल्कामुखाः पिशाचाः। ब्रह्म-
रक्षांसि राक्षसविशेषाः । ग्रहा अनिष्टराशिगता
भौमाद्याः । वितत्य चैतत्स्वरूपमये दर्शयि-
ष्यामः ॥१६॥
अथ मन्त्रोद्धारे इतिकर्तव्यतामाह
भूप्रदेशे समे शुद्धे
चन्दनागुरुचर्चिते।
कर्पूरामोदगन्धाढ्ये
कुङ्कमामोदसेविते ॥ १७॥

·द्वितीयः पटलः ।
आचार्यस्तु प्रसन्नात्मा
चन्दनागुरुचर्चितः ।
उष्णीषाद्यैराभरणै-
भूषितैः सुमहामतिः ॥१८॥
पद्ममष्टदलं कृत्वा
मातृकां तत्र चालिखेत् ।
शुद्धे अमिश्रवणे। चन्दनेति चन्दनादिना
आधारशक्तितया पूजिते इत्यर्थः । प्रसन्नः शिव-
समावेशप्राप्तनैर्मल्य आत्मा यस्य । चन्दनेति
कृतनित्यानुष्ठानः । सुष्टु महामतिर्मातृकासत-
त्वज्ञः, अज्ञाता माता मातृका अशेषमन्त्रादि-
जननी.॥ १८॥
कथमित्याह
त्रितर्नु मध्यतो न्यस्य
वर्गान्प्रागादितो लिखेत्॥१९॥

·६० 'श्रीनेत्रतन्त्रम् । त्रितनुमोंकारं, मध्यतः कर्णिकायां, वर्गान कचटतपयशाद्यान् क्रमेण प्राच्याद्यैशान्यन्तम् ॥ इत्थं लिखित्वा पाठक्रमेणैव पूजयेत्परया भक्त्या पुष्पधूपादिविस्तरैः। मन्त्राणां मातरं देवि प्रोद्धरेन्मत्रदेवताम् ॥२०॥ प्रोद्धरेदिति पूजानन्तरमित्यर्थः ॥२०॥ उद्धारमाह विश्वाद्यं विश्वरूपान्तं विश्वहामृतकन्दलम् । ज्योतिर्ध्वनिः पराशक्तिः शिव एकत्र संस्थितः ॥२१॥ विश्वायं प्राथमिकवर्ण, विश्वरूपाया माया- ·द्वितीयः पटलः। ५१ या ईकारस्यान्तमन्तगमुवर्णम् , विश्वहा काल- स्तद्वाची मकारः। अथच विश्वस्याद्यः स्रष्टा ब्रह्मा तद्वाचित्वादवर्णम् , तथा विश्वरूपस्य विष्णोरन्तो निश्चयो यस्य तदुवर्णम्, विश्वसं- हर्ता रुद्रस्तद्वाचित्वान्मकारोऽपि तथेति वाच्या- नुसार्यपि उद्धारः। अमृतमशेषविश्ववेद्याभेद- वेदनात्मा बिन्दुः, कन्दलमर्धचन्द्रः, ज्योतिर्नि- रोधिका स्पष्टरेखात्मा, ध्वनिः सर्ववाचकाभेद- विमर्शात्मा नादो हकलारूपः, पराशक्तिंर्विन्दु- द्वयमध्यगा स्पष्टरेखा । अत्र नादेन नादान्तः स्वीकृतः, पराशक्त्यापि अधरवर्त्यपरादिशक्ति- रूपाः शक्तिव्यापिनीसमनाशक्तयोऽन्तःकृताः। शिव उक्तविश्वाभेदविमर्शात्मा परनादरूपतया सर्वोपरि दर्शनीयः, इति धूलिभेदक्रमः । 'ब्रह्मोपेन्द्रहराण्डवाच्यउमवागैक्यप्रथा नादभू- म्यारोहाय गलत्स्ववेद्यशशभृल्लेखानिरोधान्तगा। नादज्ञातृतलो+योविंगलिते वेद्ये स्फुटान्तर्ध्वनि- स्पर्शव्याप्तिपदा तदात्तमनना तत्त्वोन्मना तां स्तुमः।।'

·श्रीनेत्रतन्त्रम् । इति हृद्भेदक्रमः। एकत्र संस्थित इत्युक्तितः पदार्थजातस्यैकप्रणवात्मता दर्शिता ॥२१॥ अस्य माहात्म्यमाह अनेन ग्रथितं सर्व सूत्रे मणिगणा इव। अस्मान्मन्त्राः समुत्पन्नाः सप्तकोट्योऽधिकारिणः॥२२॥ ग्रथितमुम्भितं व्याप्तमिति यावत् । सप्तको- ट्यो मन्त्रा इति प्रथमसर्गे तावतामेवाधिकारोऽ- भूत् । अनन्तरं तु जातमात्रे जगत्यथ । मत्राणां कोटयस्तिस्रः सार्धाः शिवनियोजिताः । अनुगृह्याणुसंघातं याताः पदमनामयम् ॥' (१ । ४१) इति श्रीपूर्वेऽभिधानादर्धचतस्रः कोटयोऽधि- कृताः ॥२२॥ द्वितीयबीजमुद्धरति ·द्वितीयः पटलः । ३ चित्रभानुपदान्तं तु शशाङ्कशकलोदरम् । तदङ्कशोर्ध्वविन्यस्तं तिर्यग्गान्तोर्ध्वयोजितम्॥२३॥ चित्रभानुपदं पाद्ममाग्नेयपत्रं तदन्तस्थं कवर्ग- संबन्धि ङवर्णं, तच्च शशाङ्कशकलमर्धचन्द्र उदरे मध्ये यस्य तादृक् , एवमुद्धारानुसारमग्नीषोमा- म जवर्णं जातम् । तदङ्कुशस्योकारस्य ऊर्बेति उपरि विन्यस्तं कार्यम् । तथा तिर्यग्गो वायु- स्तत्पत्रे योऽन्तः पवर्गापेक्षया मकारस्तेन ऊर्ध्व- योजितं बिन्दुरूपयोजना यस्य। अत्र च बिन्दु- रर्धचन्द्रादिप्रमेयासूत्रणपरः ॥२३॥ अस्य माहात्म्यमाह एतत्तत्परमं धाम एतत्तत्परमामृतम् ।

·1
श्रीनेत्रतन्त्रम् ।
चिदानन्दघनमित्यर्थः॥
तृतीयमुद्धरति.
यत्तत्परममुद्दिष्ट-
ममृतं लोकविश्रुतम् ॥२४॥
पीयूषकलया युक्तं
पूर्णचन्द्रप्रभोपमम् ।
यत्तदिति स्वसंवेद्यं सम्यक्स्वरूपस्फुरत्तया
समावेशसुखसद्भावावमर्शित्वात् परममुदिष्टम्,
अमृतं लोकविश्रुतमित्यमृतबीजतया लोके प्र-
सिद्धं सकारात्मकं, पीयूषकला अमाख्या षोडशी
परा विमर्शशक्तिस्तया युक्तं विश्वसत्तायाः परा-
मृतमयत्वापादनात् पूर्णचन्द्रप्रभातुल्यम् ॥
यत्तत्परममुद्दिष्टमित्युक्त्या तृतीयबीजमाहा-
त्म्यस्योक्तत्वात् समस्तमन्त्रनाथस्य माहात्म्यमाह
एतत्तत्परमं धाम
एतत्तत्परमं पदम् ॥२५॥

·द्वितीयः पटलः । ५५ एतत्तत्परमं वीर्य- मेतत्तत्परमामृतम् । तेजसां परमं तेजो ज्योतिषां ज्योतिरुत्तमम्॥२६॥ सर्वस्य जगतो देव- मीश्वरं कारणं परम् । स्रष्टा धर्ता च संहर्ता नास्त्यस्य सदृशो बली॥२७॥ मन्त्राणामालयो ह्येष सर्वसिद्धिगुणास्पदम् । तदेतच्छब्दी स्वरूपप्रत्यभिज्ञापनाय । परम- मनुत्तरं धाम चित्प्रकाशः, पदं विश्रान्तिभूमिः, वीर्य सामर्थ्यम् , अमृतमानन्दः, तेजसां काला- ग्न्यादिदीप्तीनां, ज्योतिषां सूर्येन्दुधुवादीनां, सर्वस्येति षडध्वरूपस्य जगतो देवं द्योतमानम् उपादानाद्यनपेक्षि परं कारणं स्वचिद्भिचौ स्वा-

·श्रीनेत्रतन्त्रम् ।
नतिरिक्तस्यातिरिक्तस्येव विश्वस्य भासकम् ,अ-
तश्च बली शक्तः अस्य सदृशो न कश्चित् सर्गादि-
पञ्चकृत्यकृदस्ति अस्यैव स्वच्छस्वतन्त्रचिदेकघन-
त्वात, सदाशिवादीनां तु एतदाभासितानामेत-
देश्वर्यविनुदप्रोक्षणेनैतदिच्छयैव सृष्टयादिका-
रित्वात् । वक्ष्यति चैतत्
शल्या तु भगवान्सर्वं करोति हि विभुत्वतः ।
'निमित्तकारणं देवो यथा सूर्यमणः क्रिया ।
उपादानं तु सा शक्तिः संक्षुब्धा समवायतः।(२११५१)
इति । एतच्च तत्रैव व्याख्यास्यामः । मन्त्राणा-
मालय इति सर्वेषां चिदानन्दात्मवीर्यसारत्वात,
सर्वासां साधकाभीष्टसिद्धीतां गुणानां च सर्व-
ज्ञत्वादीनामास्पदमाश्रयः॥
-
अथ
अधुनाङ्गानि वक्ष्यामि
संनदो यैस्तु सिद्यति॥२८॥

·द्वितीयः पटल:। ५७ अङ्गानि हृदयादीनि, संनद्ध इति नित्यनै- मित्तिकादौ कृतपरिग्रहः, सिद्धयति भुक्तिं मुक्तिं च लभते साधकादिः, आचार्यस्तु वितरति पुत्रकादेरित्यर्थात् । अनेन च भाविनित्यादि- कर्मोपक्षिपता पाटलिकी संगतिर्दर्शिता ॥२९॥ तत्र कृतान्तमध्यम वर्ण स्वरराण्पञ्चमानुगम् । प्रभञ्जनान्तशिरसं हृदयं सर्वसिद्धिदम् ॥२९॥ कृतान्तस्य याम्यदलस्थस्य चवर्गस्य मध्यम वर्णं ज,. स्वरराट् इन्द्रः तत्पत्रस्थस्यावर्गस्य पञ्चम उकारोऽनुगोऽधोगतो यस्य, प्रभञ्जनान्तो मकारो बिन्दुरूपः शिरसि यस्येति मात्रं द्विती- यं बीजमेवैतत् हृदयं निर्णीतं, महामाहात्म्य- योगात् सर्वाः सिद्धीर्ददाति ॥ २९ ॥ शिरोमनमाह सोमान्तमनलायेन युक्तं प्रणवयोजितम् ।

·श्रीनेत्रतन्त्रे । एतच्छिरः सोमदिग्दलग़यवर्गान्तं ववर्णम्, अनल- स्याग्नेयवर्णस्य रेफस्यायेन वर्णेन यकारेण युक्तं, प्रणवेन मिश्रीकृतम् । एवं व-य-ओमेतत्र- यैकीकारात् शिरः शिरोमन्त्रोऽयम् ॥ क अथ अनिलान्तन युक्ता माया शिखा स्मृता॥३०॥ माया ई, अनिलान्तेन प्राग्वद्विन्दुना, शिखा स्मृतेत्यविच्छिन्नेन पारम्पर्येण ॥ ३० ॥ कवचमाह ईशान्तमीश्वरोधं च द्वादशाोर्ध्वयोजितम्। शिवशक्क्याथ नादेन युक्तं तहर्म चोत्तमम् ॥३१॥ ईशदिग्दलगशवर्गान्तं हवर्ण क्षस्य कूटा- क्षरत्वेन पृथक्त्वात् , यदि वा ईश ईशानवक्रवाची क्षोऽन्ते यस्येति, तदेव ईश्वर ईश्वरभट्टारकवा- ·द्वितीयः पटल:। ची विन्दुरू शिरसि यस्य। द्वादशानामर्धस्य षष्ठवीजस्योकारस्योर्चे योजितम्, शिवशक्त्येत्य- नेनोर्ध्वगसर्वमानप्रमेयमुक्तम् , वर्म कवचम् ३१ नेत्रमाह सभैरवाद्यं प्रणवं सदागतिशिरःस्थितम् । नेत्रमन्त्रो महोग्रश्च सर्वकिल्विषनाशनः ॥३२॥ भैरवो झाङ्कारभैरववाचको झकारस्तस्यायं ज, सह भैरवस्यायेन वर्तते यत्प्रणवरूपं तद्वा- युवर्णस्य यकारस्य शिरसि उपरि स्थितमिति त्रितयैकीकारात्मकं, महोग्र इति शाक्तमरुद्वे- जितभैरववह्निष्ठुष्टाशेषभेदत्वात् तत एव सर्व- पापदाही । चकारः परविश्रान्तिप्रदत्वं समुच्चि- नोति ॥ ३२॥ अस्त्रमाह अजीवकटसंयुक्त- मस्त्रमेतत्प्रकीर्तितम् ।

·६०
'श्रीनेत्रतन्त्रे ।
न विद्यते जीवो यस्मात् सोऽयमजीवकः
फकारः संहारवर्णः स चासौ अजीवकेनाप्राणे-
नानच्केन टकारेण सम्यक् संहारसारेण युक्तः।
अजीवकशब्दो द्विरावर्त्यः ॥
उपसंहरति
अङ्गषट समाख्यातं
मन्त्रराजस्य सिद्धिदम् ॥३३॥
'सम्यग्वीर्यसारमाख्यातं, सिद्धिदमित्याराध-
कानामर्थात् , अनेनाधिकारान्तरसंगतिः सूचि-
तेति शिवम् ॥ ३३ ॥
सर्वज्ञतादिगुणपटुमयाङ्गसङ्गि-
संपूर्णमुन्दरचिदेकपनमकासम् ।
निःशेषपञ्चविधकृत्यकृदीशनेत्र-
मत्रं नुमो निखिलमत्रमहेशमेकम् ॥ १ ॥
इति श्रीक्षेमराजविरचिते श्रीनेत्रोद्योते मन्त्रो-
द्धारो द्वितीयोऽधिकारः ॥२॥

·अथ
श्रीनेत्रतत्रे
श्रीक्षेमराजकृतोद्योतोपेते
www-
तृतीयोऽधिकारः।
प्रवर्तते यदुद्योते नित्यकर्म महात्मनाम् ।
अशेषलेशनुन्नेत्रं नुमस्तन्नैललोहितम् ॥ १ ॥
सिद्धिदमित्युक्तेरितिकर्तव्यतापूरणेन प्रमा-
णीकाराय नित्यकर्म प्रकाशयितुं श्रीभगवा.
नुवाच
अधुना यजनं वक्ष्ये
येन सिद्यति मन्त्रगट् ।
अधुनेत्याराध्यमन्त्रस्वरूपे प्रकाशिते। यजन-
मन्तर्बहिर्यागम् । सिद्ध्यति भुक्तिमुक्तिप्रदो
भवति ॥
तत्रास्नातस्य यागेऽनधिकारात्
आदौ स्नानं प्रकुर्वीत
सर्वकिल्विषनाशनम् ॥१॥

·. ६२ श्रीनेत्रतन्त्र । कथमित्याह अस्त्रमन्त्रेण देवेशि मृदमुद्धृत्य मन्त्रवित् । शोचं यथोचितं कृत्वा पश्चात्स्नानं समारभेत् ॥२॥ स्मृतिशास्त्रोक्तनीत्या शारीरं शोचं कृत्वास्त्र- मन्त्रेण मृदमुद्धृत्य स्नानमारभेतेति संगतिः॥२ तत्रादौ संहारक्रमेण पादौ जड़े कटिं चोरू पूर्व मृद्भिस्त्रिभिस्त्रिभिः । प्रक्षाल्येति शेषः, त्रिभिरिति लिङ्गव्यत्ययात् । एवमन्यदपि मन्तव्यम् ॥ किमव्यवधानेनेत्याह त्रिरन्तरितयोगेन त्रीन्वारानन्तरितो योगः करक्षालनसंबन्ध- स्तेन पादौ प्रक्षाल्य हस्तौ प्रक्षालयेत् । ततो जङ्के ततो हस्ती, तत ऊरू ततो हस्तौ, ततः कटिरित्येषोऽत्रार्थः॥

·तृतीयोऽधिकारः ।
एवं कृत्वा
सप्तभिः शुद्यते पुनः॥३॥
करक्षालनाय गृहीताभिम॒द्भिरित्यर्थात् ॥३॥
अथ
सप्ताभिमन्त्रितां कृत्वा
मृदमस्त्रण मन्त्रवित् ।
प्रताप्यार्कमुखां पश्चा-
च्छरीरमनुलेपयेत् ॥ ४॥
मन्त्रविदिति उक्तपापदाह्यस्वर्यवित्,
अर्कमुखां दर्शितादित्यां तददृष्टौ प्राणार्क-
स्पृष्टां, निजविवक्षितं चैतदनुलेपनम् ॥ ४॥
विघ्रोपशमनार्थ
तु
अम्भसा
आक्षाल्य देहमाचमेत् ।
पुर्यष्टकशुद्ध्यर्थ प्रणवेन त्रिराचमनं द्विः सूक्ति-
मार्जनं द्वारस्पर्शश्चेति॥
आचमनार्थ मलस्नानमुक्त्वा विधिस्नानमाह
वामहस्ततले भागान्
मृत्स्नायास्त्रींस्तु कारयेत् ॥५॥

·20 श्रीनेत्रतन्त्रे । प्रशस्ता मृत् मृत्स्ना, त्रीभागानिति श्रीस्व. च्छन्दादिष्टनीत्या अग्रसव्यापसव्यगतान् ॥५॥ तत्र अस्त्रजप्तं क्षिपेदिक्षु अग्रस्थितं भागम् ॥ मूलं तीर्थे प्रकल्पयेत् । मूलमन्त्रजप्तवामभागेन शिवतीर्थ कल्पये- दित्यर्थः॥ अङ्गैः शरीरमालभ्य क्षाल्य चान्तर्जलं जपेत् ॥६॥ अङ्गैरिति अङ्गषट्क जप्तदक्षिणभागमृदा इत्य- र्थः । जलस्यान्तः अन्तर्जलम् ॥ ६ ॥ किं जपत्कियच्चेत्याह मूलं शक्त्या यथाशक्ति मूलमन्त्र जपेत् ।। अथ समुत्तीर्य सन्ध्यां वन्देत च क्रमात ।

·तृतीयोऽधिकारः ।
श्रीस्वच्छन्दादिष्टनीत्या कलशमुद्रया शिरोऽ-
भिषिच्य जलादुत्तीर्य वामकरगताम्बुविघुषां
दक्षिणकरशाखाभिरस्त्रमन्त्रेणाधःक्षेपः, मूलह-
दादिभिस्तु उपरीत्यादि सन्ध्यावन्दनम् ।।
किं च
शिखां
बवा
शिखां स्मृत्वा
मन्त्राणां तर्पणं ततः ॥७॥
शिखामन्त्रं
स्मृत्वा,
शिखाग्रन्थि
बढ़ा.
च शिखां मध्यशक्तिं बद्धा तत्र स्थित्वा तद्वीर्य-
साराणां मन्त्राणां तर्पणं कुर्यात् ॥ ७ ॥
अथ
अथ
देवान्पितॄनृषीश्चैव
मनुजान्भूतसंयुतान् ।
संतर्प्य तीर्थं संगृह्यं
यागीको विधिना विशेत् ॥८॥
सर्वमन्त्रान् संतमे, शिवतीर्थ मन्त्रग्रहणेन
भावनया स्वात्मलीनं कृत्वा, यागगृहं भाविवि:
धिना विशेत् ॥ ८ ॥

·६६ श्रीनेत्रतन्त्रे। तं विधिमाह आशामातृर्गणं लक्ष्मी नन्दिगङ्गे च पूजयेत्। महाकालं तु यमुनां देहली पूजयेत्ततः ॥९॥ वहिर्दिङ्मातृः, द्वारोघे गणपतिलक्ष्म्यौ, पाश्चद्वये नन्दिगङ्गे महाकालयमुने, वामे देहली, प्रणवचतुर्थीनमःशब्दयोगेन पूजयेत् । अस्य नयस्य सर्वसहत्वात् सिद्धान्तदृशा नन्दिगने दक्षिणे पूज्ये, महाकालयमुने वामे। वामस्रोत- स्येवं मेषास्यच्छागास्यौ तु अधिको दक्षिण- वामयोः। भैरवस्रोतसि संहारप्रधानत्वात् दक्षि- णे महाकालयमुने वामे नन्दिगङ्गे । षडर्धे तु दिण्डिमहोदरौ अधिकौ ॥१॥ अथ सप्तवारास्त्रजप्तं दीप्तं कुसुमं नाराचा. स्वप्रयोगेनान्तः क्षित्वा विघ्रप्रोच्चाटनं कृत्वा दिग्बन्धं कवचास्त्रतः।

·तृतीयोऽधिकारः। ६७ पातालांदिगतान् विघ्नान् पायाघातोच्चारता- लादिशब्दैरस्त्रेणोच्चाट्य, कवचेनोच्चाटितविघ्ना- ननुप्रवेशाय दिशो बध्नीयात् ।। ततोऽपि स्वासनाथ प्रकल्प्याथ शक्तिमाधारिकांशुभाम्॥१०॥ उपविश्य ततः कुर्या- प्राणायाममनुक्रमात्। स्वस्य चिदात्मन आसनार्थं विश्वाध्वनः समन्ताद्धारणादाधाररूपां शुभां पारमेशी क्रियाशक्तिं 'ओं आधारशक्तये नमः' इति कल्पयित्वा, उपविश्येति तदाश्रयमात्मानं कृत्वा प्रायत्निकरेचनपूरणकुम्भनक्रमेण आत्मनो द्वाद- शान्तस्थशाक्तवलस्पर्शाय देहस्य दाहार्थं वैचि- व्यमुत्पादयितुं प्राणायाम कुर्यात् ॥ १० ॥ अथादौ करशुद्धिन्यासं कृत्वा धारणामारभतात्र युगपच्छोषणादिभिः ॥११॥ ॥

·श्रीनेत्रतन्त्रे । षाङ्कोशिकं तु मलिनं निर्दग्धं तत्र भावयेत् । पीतचतुरस्रात्मवज्र-ल-लाञ्छितभूधारणां- दाढ्यं च सितार्धचन्द्रात्मपद्म-व-लाञ्छिताप्यधा- रणां पुष्टिं च देहे विचिन्त्य, षड्विन्दु-य-लाञ्छित- कृष्णावृत्त्यात्मवायव्यधारणया सह शोषमस्य ध्यायेत् इत्याद्यस्यार्थः। एवं कृते सति त्वङ्- मांसासृङ्मज्जास्थिशुक्ररूपत्वात् मलिनं देहं पादाङ्गुष्टोत्थकालाग्निना लोहितत्रिकोणात्मश- क्ति-र-लाञ्छिताग्नेयधारणाचिन्तनतोऽहंभावप्र- शमाय दग्धं भावयेत् ॥ ११ ॥ अथ विज्ञानं केवलं तत्र शून्यं सर्वगतं स्मरेत् ॥१२॥ तत्र देहे चिन्तिते ज्ञेयशून्यत्वाद् व्यापि चिन्मानं स्मरेत् ॥ १२॥ एवं ध्यानात् ·६९ . तृतीयोऽधिकारः । नाहमस्मि न चान्योऽस्ति ध्येयं चात्र न विद्यते । आनन्दपदसलीनं मनः समरसीगतम् ॥१३॥ नाहमिति मितः प्रमाता, अन्य इति नीला- दिर्वाह्योऽर्थः, ध्येयमित्यान्तरोल्लेखात्म न किंचि- दत्रावसरेऽस्ति, - इति कृत्वा अणुताप्रशान्तौ शाक्तस्फारावेशादानन्दपदसलीनं सन्मनः,सम- रसीगतं चिन्मात्ररूपं जातम् ॥ १३ ॥ एवमात्ममूर्तिन्यासादनन्तरं सकलनिष्कले- कात्ममन्त्रमूर्तिन्यासमुचितासनन्यासपूर्वमाह पश्चादाधारशक्तिस्थं स्वासनं परिभावयेत धात्रीं पयोऽर्णवं पद्म चन्द्रबिम्बावभासितम् ॥१४॥ पश्चात्कालकलापोत्थ- पीयूषेण तु सेचयेत् ।

·श्रीनेत्रतन्त्रे । - मूर्तिभूतं त्रितत्त्वं च मूलेनैव प्रकल्पयेत् ॥१५॥ पश्चादिति देहशुद्ध्याद्यनन्तरम् । धात्र्य- मृतार्णवपद्मानि क्रमेण पृथ्व्यप्तेजस्तत्त्वव्याल्या, तच्च आकाशश्लिष्टमिति आधारशक्त्यन्तः 'पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाशमेव च । पञ्चैतानि तु तत्त्वानि यैाप्तमखिलं जगत् ।। इति स्थित्या स्वीकृताशेषाध्वप्रपञ्चं तत्त्वपश्च- कमेतत्प्रणवेन स्वस्यात्मन आसनं न्यसेत्।तत्रो- परि निवृत्त्याद्यष्टत्रिंशत्कलाकल्पितभाविध्यानो- चितदेहमात्मादितत्त्वत्रयसारसकलमूर्ति देवं मूलमन्त्रेण परमानन्दात्मकामृतरूपविमलव्या- तिसतत्त्वेन सिञ्चेत् प्रकृष्टतया कल्पयेत् ॥१५॥ ततोऽङ्गानि कराभ्यां च शरीरे कल्पयेत्पुनः । पुनरिति निष्कलात्मनि सर्वज्ञत्वादिधर्म रूपाणि षडङ्गानि विकसज्ज्ञानक्रियात्मकशक्ति-

·:
तृतीयोऽधिकारः।
द्वयामर्शनेन नैष्कलात्म्योन्मजनाय कल्पये-
दिति विशेषोऽत्राभिप्रेतः ।
मात्रं चैवाभिमानं तु
चिन्तयेध्यानयोगतः ॥१६॥
व्याख्यातव्याख्यास्यमानवीर्यसारमात्रविम-
समाविशेदेकारयेण ॥ १६ ॥
अथ सन्निधानायाह
मुद्रां चैवामृतां बडा
पद्ममुद्रामथापि वा।
ध्यायेदात्मनि देवेशं
चन्द्रकोटिसमप्रभम् ॥१७॥
स्वच्छमुक्ताफलप्रख्यं
स्फटिकाद्रिसमप्रभम् ।
कुन्देन्दुगोक्षीरनिर्भ
हिमाद्रिसदृशं विभुम् ॥१८॥

·श्रीनेत्रतन्त्रे |
शुभ्रहारेन्दुकन्दादि-
सितभूषणभूषितम् ।
सितचन्दनलिप्ताङ्गं
कर्पूरक्षोदधूसरम् ॥१९॥
स्फुरच्चन्द्रामृतस्फार-
बहुलोर्मिपरिप्लुतम् ।
सोममण्डलमध्यस्थ-
मेकवकं त्रिलोचनम् ॥२०॥
सितपद्मोपविष्टं तु
बद्धपद्मासनस्थितम् ।
चतुर्भुजं विशालाक्षं
वरदाभयपाणिकम् ॥२१॥
पूर्णचन्द्रनिभं शुभ्र-
ममृतेनैव पूरितम् ।
कलशं धारयन्तं हि
जगदाप्यायकारकम् ॥२२॥

·ततीयोऽधिकारः । परिपूर्ण तथा चन्द्र वामहस्तेऽस्य चिन्तयेत् । उद्यताङ्गुष्ठसव्योपरिसंश्लिष्टतिर्यकनिष्टाङ्ग- लिवामसंनिवेशादमताममृतकलशमुद्रां परा- मृतपूर्णतातिशयात् , उक्तमन्यत्र 'मृतवामकरस्योर्वे दक्षिणं श्लथमुष्टिवत् । कृत्वोर्ध्वाङ्गुष्ठकं हस्तमाहुर्मुद्रां च कालशीम् ।। संश्लिष्टाङ्गुष्ठमुकुलीकृतस्फारितकरद्वयां पद्म- मुद्रां वा अशेषविश्वस्फारणस्वस्वरूपाभिप्राया वडा आत्मनि स्वस्वरूपे देवेशं ध्यायेदि- त्यनुपाधिचिज्ज्योतिरेव स्वच्छस्वच्छन्दमहि. ना स्वभित्त्याभासिताशेषविश्वाहादि मदित- तमाकृतिशुभ्राच्छकल्पमात्मनों रूपं चिन्तयेत् । स्फुरच्चन्द्रति चन्द्रोऽत्र करस्थः । एकवकं निः- सामान्यस्वतन्त्रशक्तियोगात् । तन्माहात्म्यभा- सितेच्छादिशक्तित्रययोगात् त्रिनेत्रम् । सितपा शक्तिकमलं तस्याक्रमणं पद्मासनवन्धात् । शा.

·७४
श्रीनेत्रतन्त्रे ।
न्त्यतीताभिन्नस्य देवस्य शान्तादिशक्तिस्फार-
णातिशयात् चतुर्भुजत्वम्, विश्वप्रकाशकत्वाकू-
ताद्विशालाक्षत्वम् । सिद्धिदानसर्वभयोन्मूल-
नज्ञानक्रियात्मकस्वस्वरूपोन्मेषकत्वाभिव्यक्तये
वरदाभयामृतकलशपूर्णेन्दुकरता ॥ २२ ॥
एवमाकृतितो ध्यात्वा
सर्वश्वेतोपचारेण
पूजितं तमनुस्मरेत् ॥२३॥
उपचर्यतेऽनेनेत्युपचारः कुसुमनैवेद्यादि।॥२३॥
तदित्यम्
बहुनात्र किमुक्तेन
अयं हि देवः परमानन्दनिर्भरत्वात्
साक्षादमृतसागरः।
युक्तं चैतत् ॥
यतः
अस्मादेवं समुत्पन्न-
ममृतं विश्वजीवनम् ॥२४॥

·तृतीयोऽधिकारः ।
उत्पन्नं समुल्लसितममृतं परंशाक्तं वीर्यम् २४
अनुग्राह्यानुग्रहायायं देवः केन नाम न
रूपेण स्फुरति,-इत्याशयेनाह
अथ चिन्तामणिप्रख्यं
भावभेदेन संस्मरेत् ।
भावस्य रागादिकलुषस्याशयस्य भेदेन
दलनेन ॥
तं च
सौम्यं रौद्रं तथा भीम
विकृतं भावभेदतः ॥ २५॥
सदाशिवं तुम्बुरुं च
भैरवं वीरनायकम् ।
वीरनायकं कुलेश्वरं, भावस्य साधकाशयस्य
भेदाद्वैचित्र्यात् आभासितानुपाहिचित्राकृति.
मित्यर्थः, यदाहुः
-
'येन येन हि रूपेण साधकः संस्मरेत्सदा ।
सस्य तन्मयतां याति चिन्तामणिरिवेश्वरः ॥'
कृपालुत्वात् ॥ २५ ॥

·७६
'श्रीनेत्रतन्त्रे ।
एवं ध्वात्वा यजेद्देवं
मानसैः कुसुमैः शुभैः ॥२६॥
हृत्पद्मे सर्वसिद्ध्यर्थ
मानसैस्तत्तत्सिद्ध्यचितैः ॥ २६ ॥
एवं साधकविषयमुक्त्वा सामान्येनाह
पश्चाद्वाह्य प्रपूजयेत्
मानसा नन्तरं मन्त्रचक्रार्चितार्घपात्रविग्रुद-
प्रक्षालितकुसुमादिभिः प्रकृष्टं पूजनं भवतीति
कृत्वादी मानसं कार्यम् ॥ २६ ॥
किंच
मानसैः कुसुमैर्यार्चा
सात्त्विकी सा स्थिरा मता॥२७॥
अनिर्माल्या परा शुद्धा
मोक्षदा सिद्धिदा शुभा।
अत्र सर्वस्य प्रातीतिकेन चिदात्मत्वेन ब्र-
ह्मार्पणदृष्टेरनिमेषात् ॥ २७ ॥

·७७
तृतीयोऽधिकारः ।।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन
मानसं यजनं ध्रुवम् ॥२८॥
आदावेव प्रकर्तव्यं
ततो गुरुपङ्गिं पूजयित्वा, ततो लब्धानुज्ञः
शिवताव्यक्तये सर्वेरेव
पश्चाद्रव्यस्तु विस्तरः।
स्वगृहे देवतागारे
संगमे गिरिमूर्धनि ॥२९॥
सुप्रशस्ते तु भूभागे
पद्मपण्डे सुशोभने ।
यजनं प्रकर्तव्यमिति संगतिः, भूभागे इति
सर्वत्र संवध्यते ॥ २९ ॥
तत्रादौ
आलिखेन्मण्डलं चित्रं
सितरेखोपशोभितम् ॥३०॥

·श्रीनेत्रतन्त्रे ।
चतुर्दारं चतुष्कोणं
सुसमं तु मनोरमम् ।
शोभोपशोभासंपन्नं
तन्मध्ये शशिमण्डलम् ॥३१॥
संपूर्णचन्द्रसदृशं
रश्मिमालावलीयुतम् ।
तन्मध्येऽष्टदलं पञ
सुसितं चन्द्रसन्निभम् ॥३२॥
विचित्रकेसरोपेतं
हेमकर्णिकमुत्तमम् ।
मण्डलस्य विधानं श्रीयागेऽग्रे भविष्यतीति
नेह तद्वितानितम् ॥ ३२ ॥
अथ
तन्मध्ये देवदेवेश
स्वस्थानादवतारयेत् ॥३३॥

·७९ तृतीयोऽधिकारः। स्वस्थानादिति अन्तर्यागभुवः चिद्धाम्नः, अवतारयेत् अनुग्रहाय बाह्यमूर्याभासात्मतया- वतरन्तं विमृशेत् सृष्टिक्रमेण च बहियंसेत्॥३३॥ उत्तानौ तु करौ कृत्वा अङ्गुष्ठौ तत्र मध्यगौ। आवाहनीत्यावाहनमुद्रया ॥ आवाहयेत्ततो देवं विदेहपरिकल्पितम् ॥३४॥ आ समन्तात् वाहयेत् बहिरपि अनुग्रहाय आश्रितमूर्ती चिन्तयेत् । त्रिदेहेति चिन्मात्र- तया अन्तर्यागख्यातेन बहिस्वेन च रूपेण त्रिभिर्यथोत्तरं व्याप्यव्यापकतया स्थितैः परसू- क्ष्मस्थूलैर्निष्कलादिसारैर्देहैः परिकल्पितमनुत्त- रैकरूपमपि स्वातच्यामुक्तमात्मानं स्वातत्र्यादद्वयात्मनः । प्रभुरीशादिसंकल्पनिर्माय व्यवहारयेत् ।।' (ई. प्र. १ अ. ५ आ. १६ का.) इति प्रत्यभिज्ञोक्तनीत्या त्रित्वेन विभक्तमि- - ·श्रीनेत्रतन्त्र । त्यर्थः ॥ ३४ ॥ आवाहितस्य संनिधानाय उच्छ्रिताङ्गुष्ठमु- ष्टिभ्यां लिङ्गमुद्रां, गर्भगाङ्गुष्ठमुष्टिभ्यां तु निरोधाय निष्ठुरां मुद्रां प्रदर्य, ततोऽपि आग्नेय्यादिविभागेन दलेष्वङ्गानि विन्यसेत् । अग्नीशरक्षोवायव्यदिक्षु हृदादीनि चत्वारि, चतसृषु पूर्वादिदिक्षु अस्त्रं,कर्णिकायां नेत्रम्॥३५ तत्सर्वे पूज्यं श्वेतोपचारेण पुष्पाम्बरविलेपनैः ॥३५॥ नैवेद्यर्विविधैश्चित्रै- बूंपैसृष्टैः सुधूपितम् । हृद्यैः पानैश्च विविधः सुधूपितं कृत्वा-इत्यर्थः। अन्यत् स्पष्टम्॥३५॥ साधकस्य भावभेदेन पूजयेत् ॥३६॥ तत्र ·८१ तृतीयोऽधिकारः । सर्वश्वतोपचारेण शान्त्यर्थं पूजयेत्प्रिये । पुष्ट्यर्थ बहुभिर्मिश्रः संभारः संभूतैर्यजेत् ॥३७॥ मिः सितलोहिताच्छादिरूपैः ॥ ३० ॥ अथ चाङ्गभूतम् पश्चाडोमं प्रकुर्वीत यथाकामानुसारतः । मुमुक्षुस्तिलाच्याभ्या, बुभुक्षुस्तु भाविद्रव्यः । केत्याह त्रिमेखले वर्तुले, च चतुरश्रे सुशोभने ॥३८॥ हस्तमात्रेऽन्ततः कुण्ड अन्ततः कुण्डे इति स्थूलहोमे । द्विचतुर्ह- म्तादौ कुण्ड इति भविष्यति ॥ ३८ ॥ अस्य च कुण्डस्य षडंशेनो-मेखला।

·(२ श्रीनेत्रतन्त्र । मध्यमा हिचतुष्केण हादशांशाधमा भवेत् ॥३९॥ दाच्च पाश्वतस्तहत पण्मध्याग्रेङ्गलत्रयाम् । हस्तस्य पडंशेनाङ्गलचतुष्टयेन ऊर्ध्वमेखला। मध्यमा द्विचतुष्केणाष्टमांशेनाङ्गुलत्रयेणेत्यर्थः । अधस्तनी द्वादशांशा यमुला भवेत् । ग्वातमधः शून्यम्। ओप्टमेखला खातान्तगलेऽन्तर्दृश्य- मानावयवविशेषः । अश्वत्थपत्रसदृशी नाभि योन्याकारां, नाभिः पुरस्तादवयवविशेषः । देात् पार्श्वतश्च नवाङ्गुलाम् पड जुलानि मध्ये अग्रे चाङ्गुलत्रयं यस्यास्ताम् ॥ ३९ ।। एतच्च कुण्डम् उक्तं साहस्रिके होमे

·८३
तृतीयोऽधिकारः ।
सहस्रसंख्याक इत्यर्थः ।
द्विगुणं चायुत मतम् ॥४०॥
चस्त्वर्थे । अयुते दशसाहले ॥ ४० ॥
त्रिपञ्चायुते हामे तु
द्विगुणं तद्विधीयते।
कुण्डं वै लक्षणोपेतं
लक्षहोमे प्रशम्यते॥४१॥
त्रिंशत्पञ्चाशत्माहस्रपर्यन्ते होमे द्विगुणमिति
चतुर्हस्तम् ।लक्षहोमे ततोऽपि द्विगुणमष्टहस्तम्।
द्विगुणमिति काकाक्षिवत् । लक्षणोपेतं हस्तमा-
नानुसारोचितमेखलादिमानम् ॥ ११ ॥
किं च
नित्ये नैमित्तिक काम्य
शान्तौ पुष्टौ च वर्तुलम् ।
सर्वसिद्धी प्रशस्येत
श्रीकाम्ये चतुरश्रकम् ॥४२॥

·श्रीनेत्रतन्त्रे
शस्यत पूवमानन
शिष्ट वै कर्मभेदतः ।
नित्ये सदानने, नमित्तिके दीक्षापर्वपवित्र
कादौ, काम्ये शान्तिपुष्टयात्मनि, एवं च वर्तुलं
कुण्डम् । श्रीकामविषये तु चतुरश्रकम्। तच्च मानं
पूर्वमानेन प्रोक्तहोमसंख्यानुसारेणेत्यर्थः । अ
न्यस्यां तु सर्वसिद्धौ देहाच्चाटनादिकर्मभडेन
शिष्टमिति त्रिकोणपट्रोणादिरूपम् ॥ ४२ ॥
अथ
संस्कारास्तस्य कुण्डस्य
कर्तव्या शस्त्रमन्त्रतः॥४३॥
तानाह
अधःखननमुहार
ईतिक्षेपः प्रपूरणम् ।
सेचनं कुट्टनं चैव
मार्जनं लेपनं तथा ॥४४॥

·तृतीयोऽधिकारः। ग्वननं भूस्थाया मृदः, उद्धारः उत्क्षेपः, ईति- क्षेपः शर्कराङ्गारादित्यागः, प्रपूरणं भरणं, मेच- काद्यनन्तरं सेचनमद्भिर्योजनं, कुट्टनं कठिनभा- गर्णनम् , मार्जनं कुण्डस्य समीकरणं, लेपनं गोमयोत्पुंसनम् ॥ ४ ॥ एतानष्टौ संस्कारान् निष्पादनकाले, निष्प- नस्यापि भावनयात्रेण कृत्वा प्रणवेन त कतव्यं कुण्डस्य परिकल्पनम। परिकल्पनं क्रियाशक्तिरूपतया. प्रोक्षणताडने च अणत्यनन्तरमेव भविष्यति । उक्षणमि- त्यादिना कुण्डकल्पनमित्यन्तेन कवचेनावगुण्ट- नमूह्यम् ॥ अथात्र चतुष्पथं चाक्षवाटं वागीश्या गृहकल्पनम॥४५॥. असिना ·८६ श्रीनेत्रतन्त्रे । पूर्वोत्तराननाभ्यां दर्भाभ्यां चतुष्पथं, मध्य- लाभात् ऐशदिक्पूर्व वागीश्या न्यासाय चकारात् पूर्वामुखैस्त्रिभिः सौम्याननेनेकेन वज्रीकारः, शिवाग्निसहिष्णुतायै च सर्व ऊर्ध्व- दिग्दर्भास्तरणमक्षवाटो वागीश्या गृहायेत्य- स्त्रेणेतत्सर्वं कुर्यात् ॥ ४५ ॥ प्रणवेनैव वागीश्यावाहनं पनः । अर्चनं देवि कर्तव्यं त्रितत्त्वेन 'वागीशि संनिधत्स्व' इत्याह्वानम् । चतुर्थीन- मोयोगेन त्वचनम् । त्रितत्त्व इति प्रणब इहत्यो मूलमत्रो वा ॥ ४६॥ पूर्वोक्तकुण्डसंस्कारपूरणमाह उक्षणं तथा ॥ ४६॥ अस्त्रेण ताडनं चैव संस्कृत्य विधिपूर्वकम् ।

·तृतीयोऽधिकारः।
क्रियाशक्तिस्वरूपेण
कौण्डल्या कुण्डकल्पनम् ।४७॥
कौण्डल्या इति शाक्तकुण्डलिनीव्यात्या,
यद्वा वागीशीयोनावेव प्रोक्षणताडनकुण्डल्या-
त्मककुण्डकल्पनानि कुर्यात् ॥ ४७ ॥
अथ
ज्ञानशक्तिस्वरूपं तु
वहिं तत्रोपकल्पयेत् ।
कथं
वह्निमादाय पात्रस्थं
पञ्चसंस्कारसंस्कृतम् ॥४८॥
तान् पश्चाह
निरीक्षणादि चास्त्रेण
कवचेनावगुण्ठनम् ।
प्रणवेनाहुतीः पञ्च
हुत्वा क्रव्यादशुद्धये ॥४९॥

·(८
श्रीनेत्रतन्त्रे ।
विश्वाग्न्यापादनं पश्चा-
कुर्वीत भ्रामयेत्रिधा।
आदिशब्दात प्रोक्षणताडने, एतदन्तमकः।
ऋव्यादत्वं इमाशानिकत्वं , तच्छुद्धिस्तृतीयः।
विश्वाग्निरग्नितत्त्वात्मा शिवाग्निस्तदापादनम् ।
त्रिधा भ्रामणं च प्रणवेनैव ॥ १९ ॥
किंच
-
तु
बीजरूपं ततो वह्नि-
मात्मानं परमेश्वरम् ॥ ५० ॥
मायां चैव वीगाशी
योनौ संक्षोभ्य संक्षिपत्।
वर्तुलीकृत्य
वागीशीमित्यस्यान्ते ध्यालेति योज्यं. सं.
क्षोभ्य त्रिधा भ्रामणेनैव । यदत्र तत्वं तत्
श्रीस्वच्छन्दोद्योते दर्शितम् ॥ ५० ॥
अथ
विश्वाग्नी
पूजनं प्रणवेन तु ॥५१॥

·(९ तृतीयोऽधिकार: कर्तव्यं तन्मुखे पश्चा- संस्कारांस्त ततोऽनले । शिवाग्नितापादनाशयेनैव 'शिवाग्नये नमः इति पूजात्मसंस्कारमुखावि विसंस्कारान् कु- र्यात् ॥ ५१ ॥ तानाह गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं तथा ॥५२॥ वकल्पननिष्काम- सीमग्रीवादिकल्पनम् । जातकर्म तथैवात्र निष्कामो नामकल्पना॥५३॥ हृदयाद्यङ्गषट्वेन कर्तव्यमनुपूर्वशः। सीमन्तोन्नयनमित्यस्य विशेषणं वक्रकल्प- नादीति । वक्राणां कल्पनमनुद्भिन्नता, नि- १२ ·२० श्रीनेत्रतन्त्र । कामोऽभिव्यक्तिः अङ्गप्रत्यङ्गकल्पना । अत्र मध्ये सीमशब्देन मुखहृत्पाददेशानां त्रितत्त्व- व्यात्या कल्पनं सूचितम् । निष्कामः आदि- त्यदर्शनम् । अत्र च हृन्मन्त्रेणाग्निं संपूज्य तेनैव 'गर्भाधानं करोमि स्वाहा' इति तिलैर्जु- हुयात्, इत्यादिक्रमःश्रीस्वच्छन्दादितोऽन्वेष्यः संक्षिप्तत्वादस्य विधेः समानतन्त्रापेक्षत्वात् । एवमुत्तरत्रापि ॥ ५३॥ किंच चूडाद्या ये तु बालान्ताः पूर्णाहुत्यैकया पुरः ॥५४॥ संस्कारानपि सर्वास्ता- न्वह्नौ मूलेन पूरयेत् । बालस्य ब्रह्मचारिणोऽन्ते ये भूता उद्वाहा- दयः । 'चूडाद्यान् सर्वसंस्कारान् वहौ करोमि स्वाहा' इत्यत्रोहः॥५४॥ अथ ·९१ तृतीयोऽधिकारः । शिवशक्तिमयौ तत्र कल्पयेत विधानवित् ॥५५॥ सुक्खुवौ तौ दृढौ कार्यों क्षीरदृक्षसमुद्भवौ । विधानमनन्तरं भविष्यति।क्षीरवृक्षः श्वेता- कर्कादिः॥ ५५॥ किंच शस्यते शान्तिपुष्टयोस्तु प्रशस्तद्रुमसंभवौ ॥५६॥ श्रीपर्णीबिल्वाद्युत्थौ ॥ ५६ ॥ अन्यत्र भावभेदेन कार्यों कर्मानुरूपतः। भगवतोऽमृतेशस्य साधकान्प्रति शान्ति- पुष्टी प्राधान्येन कार्ये तत्र तत्र,-इति स्वकण्ठे- नोच्यते ॥

·९२ श्रीनेत्रतन्त्रे । अन्यत्तु सामान्योक्त्या पूर्वसूचितं विधानं दशयति पट्विंशाङ्गुलमानेन ग्वा बाहुप्रमाणतः ॥५७॥ अष्टयवमङ्गुलम् । बाहुप्रमाणत इति । 'बाहपवाह वस्वङ्ककला संधिः कलादलम् । तद्वत्पाण्युपवादोश्च. इति मयोक्तनीत्या वाहुमूलात्प्रकोष्ठान्तमानेन। ॥ ........ अत्र च 'आयामादर्कभागस्य नवभागोऽङ्गुलम् ....' । इति स्वाङ्गुलापेक्षा पनिशदङ्गुलमानतेति वि- शेषः ॥ ५७ ॥ अस्याश्च षडंशपरिणाहेन दण्डः कुम्भसमुत्थितः। परिणाहो वेष्टनमानम् । कुम्भो मूले घटाकृतिः संनिवेशविशेषः॥

·तृतीयाधिकारः ९३ स च दण्डः चतुरङ्गुलपीठाग्रः सर्वतश्चतुरङ्गुलः ॥ ५८॥ पीठं चतुष्किकाकारं तत्पीठं कमलोदरम्। कर्तव्यं दण्डमध्ये तु अग्रेयस्य । दण्डशब्देनात्र प्राणदण्डप्रकृतिरूंपा सर्वैवस्रुगुच्यते। तस्या अपि विभागे घटदण्डयोः षोडशाङ्गुलानि । चतुष्किका चतुष्कपरिमाणात्। वेदिकाकण्ठमुखानामूलभागे षोडशेति कृत्वा मध्ये चत्वारि पीठमानं भवति ॥ ५८ ॥ तत्र च पीठे पानं यमुलायतवर्तुलम् ॥ ५९॥ अर्धाङ्गलसमुत्सेधं विचित्ररचनाङ्गलम् ।

·श्रीनेत्रतम्ने । तिलकरचनार्थं पार्श्वयोरगुलद्वयं त्यक्त्वा मध्ये व्यङ्गुलीकार्यमित्यर्थः । समुत्सेध औन्न- त्यम् ॥ ५९ ॥ अस्याग्रे वेदिकाष्टाङ्गुला कार्या चतुरस्रा सुशोभना ॥६०॥ अधःपद्मनिविष्टा तु अस्याश्च वेद्याः ऊर्ध्वं पञ्चाङ्गुलायतम् । खातं व्यङ्गुलं कार्य तदू वर्तुलं क्रमात् ॥६॥ ऊर्ध्व पृष्ठभागेऽष्टाङ्गुलाथा वेद्याः पार्श्वयोः सार्ध सार्धमङ्गुलं त्यक्त्वा, मध्ये पञ्चाङ्गुलमायतं व्यङ्गुलं चाधःखातमाज्यस्थानं कार्यम् । तदू- वें भ्रमात् सूत्रभ्रमणेन वर्तुलं भवति ॥ ६१॥ किंच तु ..

·९५ तृतीयोऽधिकारः। अर्धाङ्गलप्रमाणेश्व तिलकैरुपशोभितम् । तच्च पार्श्वचतुष्कं तु चतुष्कोणसमन्वितम् ॥६२॥ शिल्पिविज्ञानरचना- नानासुरचनं च तत्। तस्य मध्यगस्य खातस्य वर्तुलस्य •पार्श्वे यदध्यर्धमङ्गुलं वेदिकास्थं तत् त्रिधा विभज्य मध्यभागेऽर्धाङ्गुलास्तिलकाः कार्याः । रचना व्यापारः । सुरचनं शोभनं रच्यमानं पत्राव- ल्यादि । सुरचितमिति तु स्पष्टम् ॥ ६२ ॥ वेदिकाया अग्रे कण्ठ एकाकुलः कार्य- स्तत्रिभागविभक्तितः ॥६३॥ पार्श्वयोस्तु १ ग. पु. यद्यमिति पाठः ।

·श्रीनेत्रतन्त्रे । ९६ दैर्ध्यादेकाङ्गुलः। वैपुल्यात्तु तदित्यष्टाङ्गुल- वेदिकामानं त्रिभागीकृत्य, पार्श्वयोर्विभज्य भागद्वयं त्यक्त्वा मध्यमत्रिभागमानः कार्य इत्यर्थः ॥ ६३ ॥ एकाङ्गुलकण्ठस्याये तथा कार्य मुखं सप्ताङ्गुलं शुभम् । दैर्ध्यात मुखमाज्यधारापातक्षेत्रम् । शुभं विरचना- सनाथम्॥ तत्पार्श्वतोऽष्टी तु तन्मुखं, पार्श्वतो वेदिकासममूलमित्यर्थः॥ अस्य च हौ भागौ ह्रासयेक्रमात्॥६॥ मुखाग्रं तत्रिभागं तु हौभागौ तस्य पार्श्वतः । वर्तयेत् ·तृतीयोऽधिकारः । मुखस्याग्रंभागमष्टाङ्गुलं त्रिधा कृत्वा, मध्य- भागपार्वाभ्यां पूर्वकोणयोः सूत्रद्वयमास्फाल्य, पार्श्वगो द्वो भागी वर्तयेत् यथानुपातमक येत्, ततस्तानेव ह्रासयेत् शातयेत् । एवं च मुखाग्र- मष्टाङ्गुलमानाविभागं भवति ॥ ६४ ॥ किंच वेधयेत्तत्तु, कनिष्ठाङ्गुलिमानतः ॥६५॥ मध्येनाज्यधारापाताय ॥ ६५ ॥ तच्च निम्नं निम्नतरं कुर्या- द्यावदग्रमुखान्तरम् । मुखाग्रमध्यं यावत् हस्वनिम्नच्छिदं कुर्यात् ॥ तस्य तु पार्श्वयोश्च तथा कार्या विचित्ररचना शुभा ॥६६॥ घुवमानमाह १३ ·९८ श्रीनेत्रतन्त्रे । हस्तमात्रं स्रुवं कुर्या- न्मूलपीठं त्रिशाखिनम् । मध्याग्रपीठपद्माडूं कण्ठेऽङ्गुलसुवर्तुलम् ॥६॥ चतुरङ्गलदीर्घ तु द्विपुटाग्रं सुवर्तितम् । अङ्गुष्ठपर्ववत्खातं गोष्पदाकृति कारयेत्॥६॥ कनिष्ठाङ्गुलिमानेन प्रतिशाखं तु वर्तुलम् । वर्तयेद्रचनायुक्तं कर्षापूरितवक्रकम् ॥६९॥ मूलपीठं चतुरस्रः संनिवेशो यस्य। कनिष्ठागु- ल्यग्रमानेन .त्रितयव्यात्या प्रशस्ता मूलपी- ठादुत्थिता शाखा यस्य । तथा मध्यायपी-

·९९
दाकृति, अङ्गुष्ठस्य
वक्र-
तृतीयोऽधिकारः ।
ठयोः पद्माङ्कितम् । अग्रपीठस्य पुरोभागगे च
कण्ठेऽङ्गुलं सुष्टु वर्तुलं, सुवर्तुलकण्ठमित्यर्थः ।
अस्य च चतुरङ्गुलानि दैर्घ्यम्। द्विपुटं दीर्घ-
मध्ये रेखाविभक्तपार्श्वद्वयमग्रं यस्य तत् । सुष्टु
वर्तुलं यथानुपातं सुन्दरम् । अत एव गोष्प-
मध्यरेखातोऽग्रान्तं यत् पर्व
तत्परिच्छेदकत्वेन विद्यते यस्य तादृक् खातं
यस्य । अतश्च कर्षेणापूरितं वक्र
खातस्थानं यस्य तादृशं स्रुवं कुर्यात् । चुक्खातं
घृतपरिमाणं न परिच्छिनत्ति ॥ ६९ ।।
चतुष्पला भवेत्पूर्णा
स्रुगादीनां व्याप्तिमाह
खुशक्तिस्तु सुवः शिवः ।
क्रियाशक्तिस्तु वै कुण्डं
ज्ञानशक्तिस्तथानलः॥७॥
शिवाभेदव्याप्तिरेवान परः संस्कारः,-इत्या-
शयात् झुक्नुवयोरिह संस्कारौ नोक्तौ ॥७॥

·ܘ ܘ ܐ 'श्रीनेत्रतन्त्रे । जुहुयात् ॥ एवं संपाद्य विधिव- त्पश्चाडोमं समारभेत् । एवं निष्पादनं शिवशक्त्यभेदेन विमर्शनम्। विधिवदिति वीर्यव्यात्यनुसारेण यथाशक्ति शतं सहस्रं वा मूलस्य, तद्दशांशं त्वङ्गानां नित्यकर्मणि काम्ये द्रव्यनियममाह तिलेः क्षीरयुतोमा- च्छर्कराघृतसंयुतैः ॥ ७१ ॥ महाशान्तिः प्रजायेत तत्क्षणान्नात्र संशयः। एतत्प्रसङ्गादुक्त्वा, प्रकृतमाह आदौ चैवाज्यसंस्कारा- न्कुर्याडोमं ततः परम् ॥७२॥ तानाह

·तृतीयोऽधिकारः ।
१०१
अधिश्रयणमुहासं
भ्रमणं स्थापनं ततः ।
निरीक्षणं तथास्त्रण
नीराजनमतः परम् ॥७३ ।।
पर्यग्निकरणं चैव
तथैवोत्लवसंप्लवौ।
अस्त्रेणैव
भाण्डात् पात्रे प्रस्रावणं, अग्नेरूचे स्थापनं.
कुण्डस्य परितस्त्रिनयनं, योनौ स्थापनं, तत्र
तेजसा परतेजोमयत्वापादनं, दर्भोल्मुकेन सर्व-
दिकं प्रकाशनं, ज्वलदर्भस्यान्तः प्रक्षेपः, करा-
भ्यामङ्गुष्ठानामिकागृहीतपवित्रेण त्रिरूर्व प्रेरणं,
त्रिरधःप्रेरणम्,-इत्यधिश्रयणादीनां स्वरूपम् ॥
एतान् नव संस्कारान् अस्त्रेण कृत्वा
अर्चनं मूले-
नामृतीकरणं तथा ॥ ७४॥

·१०२ श्रीनेत्रतन्त्रे । अमृतमुद्रात्र प्रदर्या ॥ ७४ ॥ अथ दर्भास्तरविष्ठराणि परिधीनस्त्रमन्त्रतः। कल्पयेत् । दर्भास्तरे नानाविधास्वव्याप्त्या विष्ठराणि रक्षार्थान्यवस्थाप्य लोकपालानामा- सनार्थम् । बहिरस्त्रप्राकारव्यात्या हस्तप्रमाणाः समन्त्राःशाखाः परिधयः। एतत्रयं कुण्डस्य बहिः। अथाज्यपात्रे दर्भो क्षित्वा सूर्याचन्द्रमसौ बाह्ये कल्पयेत्प्रणवेन तु ॥ ७५ ॥ सप्रणवेन मूलेनाज्ये धामत्रयं कल्पयित्वा, वामदक्षिणमध्येभ्यः क्रमेण स्रुवमापूर्य, मूल- मन्त्रपूर्व 'सोमाय स्वाहा, अग्नये स्वाहा, अग्नी- षोमाभ्यां स्वाहा' इति होमादनेत्रिधामता शुक्लपक्षे कल्प्या। कृष्णपक्षे तु वामात् 'सूर्याय ·१०३ ।' ............ .... तृतीयोऽधिकारः। स्वाहा' दक्षिणात् 'अग्नये स्वाहा' मध्यात् 'अ- मिसूर्याभ्यां स्वाहा' इति श्रीस्वच्छन्दोक्तविधि- रत्रापेक्ष्यः ॥ ७५॥ अथाग्निम् भावयेन्नवजिह्व तु राज्यार्था दाहजननी मृत्युदा शत्रुहारिका । वशीकर्म्युचाटनी स्यादर्थदा मुक्तिदायिका ॥ सर्वसिद्धिपदा.... इत्येवंनामकाः प्रागादिमध्यान्ता अग्नेः कल्प्याः 'अग्नेर्जिह्वाः कल्पयामि' इत्यूहेन ॥ पूर्णा मूलेन पातयेत् । एवं कुण्डाग्निझुक्नुवाज्यानि संस्कृत्य ततः पश्चात्तु तं मन्त्रं साङ्गं मध्यगतं यजेत् ॥७॥ साधकस्तु एवंकृते तु जुहुया- न्मत्रं कर्मानुसारतः।

·. श्रीनेत्रतन्त्रे । १०४ एवंकृत इति नित्यकर्मसमाप्तौ ।। तत्र पयसा घृतयुक्तेन पुष्टिर्भवति शाश्वती ॥७॥ हुतेन साधकस्य ॥ ७७॥ घृतगुग्गुलुहोमेन पूर्णायुर्भवति ध्रुवम् । आयुष्कामः ॥ श्रीकामो जुहुयात्पद्मान् घृतक्षीरपरिप्लुतान् ॥ ७८॥ राज्यकामस्तु बिल्वानि त्रिमध्वक्तानि होमयेत् । क्षीरवृक्षसमिद्भिस्तु होमादारोग्यमाप्नुयात् ॥७९॥ प्रशस्तसमिधा होमा- प्रशस्ततरुजेऽनले।

·तृतीयोऽधिकारः । १.५ सर्वान्कामानवाप्नोति सत्यमेव न चान्यथा ॥८॥ व्रीहिसप्तकहोमेन धनार्थी धनभाग्भवेत् । स्पष्टम् ॥ ८०॥ एवं शुभफलान्होमानुक्त्वा, उच्चाटनादिफलं होममवहेलयाह ईहितं काममुद्दिश्य ईहितं होममाचरेत् ॥ ८१ ॥ एतन्मबीचित्येन होममाह पयसा केवलेनैव होमान्मृत्यु जयेद्धृवम्॥८॥ मृत्युञ्जयत्वादस्य नाथस्येति शिवम् । निखिलजगत्प्रकाशिशशिवह्निदिनेशशत- स्फुरितदयाविभागि विसरत्परमामृतयुक् । अकृतकचारुचित्रतिलकाकृति शंकरयो- रलिकविलोचनं जयति सर्गलयस्थितिकृत् ।। इति श्रीनेत्रोद्योते यजनादिस्तृतीयोऽधिकारः।।

·अथ श्रीनेत्रतत्रे श्रीक्षेमराजकृतोद्दयोतोपेते चतुर्थोऽधिकारः। ऊर्ध्वाधरापाङ्गसङ्गिदृष्ट्या मोक्षं कटाक्षयत् । सभोग जयति श्रीमल्लालाटं नेत्रमैश्वरम् ॥ नित्याकर्मणोऽनन्तरं नैमित्तिकमित्याशयेन श्रीभगवानुवाच अथ दीक्षां प्रवक्ष्यामि भुक्तिमुक्तिफलप्रदाम् । मुक्तिदीक्षा शिवधर्मलौकिकधर्मभेदेन भि- ना साधकस्य, ईश्वरतत्त्वप्राप्तिहेतुस्तु समयिनो मुक्तिदीक्षा, सबीजनिर्बीजरूपाचार्यपुत्रकयोरु- भय्यपि श्रीमत्स्वच्छन्दादिदृष्टयधिवासप्रोक्तम- ण्डलान्ताधिकृतत्वात् ·चतुर्थोऽधिकारः। . १०७ तत्त्वैः षट्रिशतार्थेन तदर्धेनाथ पञ्चभिः ॥ १॥ त्रिभिरेकेन वा कार्या परापरविभूतये। पृथ्व्यादिशिवान्तानि षट्त्रिंशत्। तदर्धमष्टादश, भूतानि पञ्च प्रकृतिः पुरुषो रागो नियतिः शुद्धविद्या कालः कला माया विद्या ईशः सदाशिवः शक्तिः शिव इति । तदर्धमपि प्रकृतिः पुरुषो नियतिः कालो माया विद्या ईशः सदा- शिवः शिव इति नव । पश्च पृथिव्यादीनि निवृत्त्यादिकलावद्विश्वव्यापीनि। त्रीणि भुवन- शक्तिशिवाख्यानि मायासदाशिवशिवव्याप्तीनि। एकं त्वशेष विश्वादिं शिवतत्त्वम् । परापरविभू- तिर्मोक्षभोगौ संपाद्यौ सर्वत्राविशिष्टौ ॥१॥ एवं षट्प्रकारां तत्त्वदीक्षामुद्दिश्य, कलादि- दीक्षामप्युदिशति ·श्रीनेत्रतन्त्रे। कलाभिः पञ्चभिर्वाथ पदैर्दीक्षाथवा पुनः ॥ २॥ वर्णैः पञ्चाशता वापि मन्त्रैर्वा भुवनैस्तथा। निवृत्ति-प्रतिष्ठा-विद्या-शान्ता-शान्तातीताः कलाः। श्रीपूर्वादिनीत्या मातृकानुसारेण क्ष ह स ष शव ल र य म भ ब क प न ध दथ त ण ढड ठ ट ज झ ज छ च ङ घ गख क इति नव पदानि, विश्वविश्रान्ति- स्थानत्वाद्विसर्गाद्यकारान्तं तु दशमं पदम् । श्रीस्वच्छन्ददृशा तु नवात्मप्रस्तारोक्तान्येका- शीतिरूकारादीनि पदानि । श्रीस्वायम्भुवादि- प्रक्रियया तु व्योमव्यापिसंबन्धीनि । वर्णाः क्षादिकान्ताः चतुस्त्रिंशत्पृथिव्यादिसदाशिवा- न्तवाचकाः, विसर्गाद्यकारान्तास्तु षोडशशक्ति- शिवतत्त्वाभेदामर्शिनः। श्रीपूर्वस्थित्या मध्यम- ·१.९ चतुर्थोऽधिकारः । वाग्वृत्त्योक्तरूपाणि पदानि पश्यन्तीवृत्त्या आ- सूत्रितभेदाभेदामर्शप्राधान्येन मन्त्राः। श्रीस्व- च्छन्दप्रक्रियया तु हृत् शिरःशिखे कवचमस्त्रं नेत्रमित्यङ्गान्येव, सद्यआदिवक्रमन्त्राणि निव- त्यादिकलापञ्चकव्याप्तिक्रमेणाशेषाध्वामीनि। मन्त्रा इहत्यप्रक्रियया वक्रमन्त्राणामभावादङ्गा- न्येव । भुवनानि तु श्रीपूर्वोक्तप्रक्रिययाष्टादशो- त्तरशतसंख्यानि, स्वच्छन्ददृशा तु चतुर्विंशत्य- धिकद्विशतरूपाणि, अस्य शास्त्रस्य सर्वस्रोतः- संग्रहरूपत्वात् तत्तदागमोक्तषडध्वविभागकल्प- नया दीक्षाक्रमस्याविरोधात् ॥ २ ॥ तत्र संभवे सति दीक्षा प्रोकैः प्रकारैः एतैः सर्वैः प्रकर्तव्या अन्यथा तु कार्या ह्येकतमाथवा ॥ ३ ॥ एकैकत्रापि च प्रकारे षड्भिरप्यध्वभिः

·११०
श्रीनेत्रतन्त्रे।
सर्वैस्तु समुदायेन
दीक्षा काया ॥
कथमित्याह
शक्तिव्यक्तिस्वरूपतः।
एकतमं संशोध्यावानं व्यक्तिरूपेण व्याप-
कतया प्राधान्येनाश्रित्य, तदन्तरितमध्वपञ्चक
शक्तिरूपेण व्याप्यं भावयेदित्यर्थः । यथोकं
श्रीस्वच्छन्दे
'अध्वावलोकनं पश्चाद्याप्यव्यापकभावतः। (४९४
इत्यादि।
एषा च सर्वैव दीक्षा
यथाविभवसारेण
कर्तव्या दैशिकोत्तमैः ॥४॥
विभववतां महासंभारैः । इतरेषां दूर्वाम्बुप-
ल्लवादिभिरपि । एवं हि अनालस्यनैःस्पृह्याभ्यां
दैशिकानामुत्तमता ॥ ४ ॥

·चतुर्थोऽधिकारः ܐܙܪ तत्रादौ शिष्यदेहपाशसूत्रावलम्बनमध्वसं. धानमध्वोपस्थापनमध्वपूजाहोमावध्वान्तःपाश- त्रयभावनामाधारशक्तिन्यासादि च कृखा वागीशीपूजनं कार्य आह्वानपूर्व होमान्तमित्यर्थात् ॥ ततः कृतप्रोक्षणताडनचैतन्यग्रहणं शिष्यम् तद्गर्भे योजयेत्पशुम् । कर्मपाशवशसंभाव्यविचित्रचतुर्दशविधभो. गायतनोत्पत्त्यर्थम् ।। अस्य च गर्भाधानं तु जनन- मधिकारो लयस्तथा ॥५॥ भोगः कर्मार्जनं चैव निष्कृतिस्तदनन्तरम्। मूलमन्त्रेण कर्तव्यं ·११२ श्रीनेत्रतन्त्रे । नानाशरीराणामन्तःप्ररोहो गर्भाधानं, बहि- निःसृतिर्जननं, भोगयोग्यानां प्रवृद्धानां संपत्ति- रधिकारः, तदनन्तरं मन्त्रमाहात्म्यपरिपक्कभोग- साधनत्वस्य कर्मणोऽर्जनं भोगदानोन्मुख्यरूपं, तदनन्तरं सुखदुःखमोहप्रात्यात्मा भोगः, ततो निवृत्तेऽपि भोगे कंचित्कालं भोगसंस्कारो लयः, ततोऽपि समस्तजात्यायु गनिःशेषसंपत्त्यात्मा निष्कृतिः, इत्येतत्सर्वं मूलमन्त्रहोमैख्यादिसंख्यैः कार्य, निष्कृतिस्तु शतहोमा,तदन्ते च द्विजत्वा- पत्तिरुद्रांशापत्ती चिन्तयेत् ॥ समाप्तेषु भोगेषु भोक्तृत्वाभावरूपं विश्लेषा- ख्यं संस्कारं कृत्वा पाशच्छेदस्तथा स्मृतः ॥६॥ अस्त्रमन्त्रेण ततो विश्लेषानन्तरभावितया स्मृतं पाशसू- त्रस्य छेदमस्त्रमन्त्रेण कृत्वा तेनैव पाशस्य दाहस्तु ·चतुर्थोऽधिकारः। कार्यः॥ ततोऽपि भस्मीकरणतस्थिते। भस्मीकरणं निःसंस्काराणां पाशानां शमन- मस्त्रेणैव । तस्थितं तु निवृत्ताशेषशरीरस्य शि- प्यचैतन्यस्य मूलेनैक्यं विभाव्य, स्वहृत्प्रवेशेन द्वादशान्तप्रापणपूर्व शिष्यहृत्स्थत्वापादनरूपं स्थानं स्थितं तस्य स्थितमिति व्युत्पत्त्या तस्थितम् ॥ अनन्तरं ब्रह्मादेराद्वान-पूजा-होम-पुर्यष्टकां- शार्पण-श्रावण-विसर्जनादि कृत्वा, कलादित- त्वान्तरानुसन्धिपूर्वं सर्वाध्वसंशुद्धिं कृत्वा, शिखाच्छेदं ततो होम कुर्यात् विश्वाध्वाश्रयप्राणशक्तिरूपशिखा- व्यात्याशिखां छित्त्वा जुहुयादित्यर्थः । अथ विध्यन्यथासंपत्तिवशसंभाव्यप्रायश्चि- त्तहामानन्तरम् 'ज्ञात्वा चारप्रमाणं तु माणसंचारमेव च । (४।२२९) १५ ·११४ श्रीनेत्रतन्त्रे । इत्यादिश्रीस्वच्छन्दोक्तप्रमेयपञ्चदशकसतत्त्व- ज्ञो ज्ञानयोगशाली आचार्यवर्यः प्रशान्तपाशं शिष्यम् मूलनैव तु योजयेत् ॥ ७॥ 'व्यापारं मानसं त्यक्त्वा बोधमात्रेण योजयेत् । तदा शिवत्वमभ्येति पशुर्मुक्तो भवार्णवात् ।। (४।४३२) ते श्रीस्वच्छन्दोक्तशा परतत्त्वसमावेशनया परमशिवैकरूपं कुर्यात् ॥ ७ ॥ तदाह संयोज्य परमे तत्त्वे संस्थानं तत्र कारयेत् । तथासौ तन्मय एष स्यात् ।। अथ योजनिकानां विभागमाह अधिकारार्थमाचार्ये परापरपदे स्थिते ॥ ८॥ शिवत्वे साधकानां तु विद्यादीक्षां सदाशिवे।

·चतुर्थोऽधिकारः । ११९ पुत्रंके परमे तत्त्वे समयिन्यैश्वरे तथा ॥९॥ परापरपदे शिवत्वे इति 'अत्रारूढस्तु कुरुते शिवः परमकारणम् । (१०।१२५६) इंति स्वच्छन्दोक्तनीत्या परमशिवयोजनान- न्तरमाचार्याणामपरशिवयोजना कार्या, साध- कानां तु शिवयोजनानन्तरं सदाशिवयोजना कार्या, पुत्रकाणां परतत्त्व एव, समयिनामी- श्वरतत्त्वे इति विभागः ॥ ९ ॥ उपसंहरति एवमुद्देशतो दीक्षा कथिता विस्तरोऽन्यतः॥१०॥ उद्देशत इत्यन्यत इत्यनेन चातिविततोऽ. प्ययं दीक्षाविधिरिहातिसंक्षेपणासत्रितत्वात् श्रीस्वच्छन्दादिशास्त्रेभ्यो वितत्य सम्यगवगम्य प्रयोक्तव्य इति शिक्षयति, इति शिवम् ।। जयत्यशेषपाशौघप्लोषकृद्भक्तिशालिनाम् । परधामसमावेशप्रदं नेत्रं महेशितुः ।। इति श्रीनेत्रोद्योते दीक्षाधिकारश्चतुर्थः ॥

·अथ
श्रीनेत्रतन्त्रे
श्रीक्षेमराजकृतोहयोतोपेते
पञ्चमोऽधिकारः
अभिषिञ्चति भुक्तिमुक्तये
महतो यत्स्ववपुःपरिसुतैः।
परमामृतनिझरिद
शिवयोर्नेत्रमुपास्महे परम् ॥
अथ शास्त्रान्तराभिहितैतच्छास्त्रसूचितसबी-
जदीक्षादीक्षितान् श्रुतशीलसमाचारानाचा-
र्यान्साधकांश्चाभिषेचयितुं श्रीभगवानुवाच
अभिषेकं प्रवक्ष्यामि
यथा यस्येह दीपते।
यथेति, ययतिकर्तव्यतया, यस्येति आचा-
र्यस्य साधकस्य वा दीयते तथा तस्याभिषेक
प्रवक्ष्यामीति प्रतिज्ञा ॥
तत्र

·पञ्चमोऽधिकारः। ११७ अष्टभिः कलशैर्देय आचार्यस्य विधानतः॥१॥ विधानमीशानदिशि स्वस्तिकादिमण्डल- गतश्रीपर्णाद्यासनोपविष्टस्य विहितन्यासस्य अमृतेशतयार्चितस्य काश्चिकौदनमृगोमयदूर्वा- सिद्धार्थकादिपूर्णसदीपकलशनिर्भर्त्सनतः श- मितविघ्नस्य परमन्त्रस्फारावेशनिःष्यन्दिपरामृ- तधारासारचिन्तनेन सह शिरसि कलशाम्भ:- क्षेपात्मकम् ।।१॥ ये च ते कलशाः ते च विद्येश्वराः प्रोक्ताः समुद्राश्च सगर्भगाः। समुद्राष्टकाम्भोभृतः श्रीमदमृतेशभैरवस्फा- राविष्टानन्तादिविद्येश्वराधिष्ठिता भाव्या इत्य- थः । सगर्भगा इति रत्नौषध्यक्षतादियुक्ताः। एत- चोपलक्षणम् । तेनाश्रितमन्त्रैः प्रत्येकं साष्टशत- मूलमन्त्राभिमन्त्रितैः, इत्यागमिकमभिषेकविषय-

·११८
श्रीनेत्रतन्त्रे ।
मभिषिक्तस्य ज्ञानयोगस्फारोपायप्रकाशनोष्णी-
प--संहिता-च्छत्र-पादुका-करणी-कर्तर्यादिप्रदा-
नाद्यागमोक्तं सर्वमनुसतव्यम् ।।
कलशविषयं पक्षान्तरमाह
पञ्चभिर्भूतसंख्यैर्वा
त्रिभिर्वा तत्त्वरूपकैः ॥२॥
आत्मविद्याशिवाख्यैस्तु
एकेनापि शिवात्मना।
भूतानां पृथिव्यादिव्योमान्तानां सम्यक्
ख्यानं निवृत्त्यादिकलाव्याप्त्यनुसन्धिना प्रका-
शो येषां, तत्त्वैरात्मादिभी रूपकं रूपणा निरू-
पणं येषाम् , आत्मविद्याशिवः आ समन्तात्
ख्यानं तन्मयतया प्रथा येषाम् ॥ २ ॥
एष चाभिषेकः
अधिकारार्थमाचार्ये
साधके सिद्धिकामतः ॥३॥

·पञ्चमोऽधिकारः।
११९
आचार्यविषयः परानुग्रहैकप्रयोजनः कार्यः,
मन्त्राराधनेन स्वात्मविषया सिद्धिरस्य स्यादि-
त्याशयेन साधकविषयः कार्यः। अत्रापि श्रीस्व-
च्छन्दायुक्ता सर्वा प्रक्रियानुसरणीया ॥ ३ ॥
अथायं साधकः
अभिषिक्तो ह्यनुज्ञातः
प्रकुर्यान्मन्त्रसाधनम् ।
न तु उदासीत ॥
तेनायम्
तव्रतस्तत्समाचार-
स्तद्भक्तस्तत्परायणः ॥४॥
पवित्राहारनिरतो
लघ्वाशी संयतेन्द्रियः।
एकान्ते पुण्यक्षेत्रे तु
तीर्थायतनगोचरे ॥५॥

·१२०
श्रीनेत्रतन्त्रे।
सर्वसंगोज्झितमनाः
साधको जपमारभेत्।
तत्रैव व्रतं वाक्चित्तसंयमः, पूजाहोमात्म-
कस्तु समाचारो यस्य । स्पष्टमन्यत् ॥ ५ ॥
तत्र
लक्षमेकं जपेन्मन्त्री
पूर्वसेवासमन्वितः ॥६॥
तन सामान्यकर्माणि
सिद्ध्यन्ते साधकस्य तु।
पूर्वसेवायां च मीनोदयात्प्रभृति अधिकवि-
श्रान्त्या जपः कार्य इति श्रीस्वच्छन्देऽस्ति,
तथा जपात् दशमांशेनोत्तमादिद्रव्योम इति ।
सामान्यकर्माणि वश्याकर्षणादीनि ॥ ६ ॥
किं च
भौमी सिद्धिमवाप्नोति
दशलक्षजपेन तु ॥७॥

·पञ्चमोऽधिकाराः ।
१२१
आन्तरिक्षी च लभते
पातालाकाशगतिमाप्नोतीत्यर्थः ।।
लक्षपश्चाशता ध्रुवम् ।
दिव्यां सिद्धिमवाप्नोति
साधको नात्र संशयः॥८॥
दिव्यां भुवनेश्वरप्राप्तिरूपाम् ॥
तथा कोटिकृते जप्य
ऐश्वरी सिद्धिमाप्नुयात् ।
व्यापकस्तु शिवो भूत्वा
निग्रहानुग्रहक्षमः ॥९॥
यथेच्छं कुरुते सर्व
धारयेत्संहरेभृशम् ।
सर्वगः सर्वकर्ता च
सर्वज्ञो भवति ध्रुवम् ॥१०॥

·१२२
श्रीनेत्रतन्त्रे ।
व्यापक इत्यादिना ऐश्वरी सिद्धिः स्फुटी-
कृता । सर्वगः सर्वात्मा। एतच्च सर्व साधक
एतदेहस्थ एव लभते,-इति शिवम् ॥
कमलजकृष्णरुद्रतनुभिर्वितनोति पृथक्
शिवमुशिवेशमतिभिरथाप्यपृथङ्ग निखिलम् ।
यदिह परामृतः समभिषिञ्चति भक्तजनं
जयति समस्तसिद्धिकृदिदं नयनं शिवयोः ।
इति श्रीनेत्रोद्योतेऽभिषेकविधिर्नाम
पञ्चमोऽधिकारः॥

·अथ
श्रीनेत्रतत्रे
श्रीक्षेमराजकृतोड्योतोपेते
षष्ठोऽधिकारः।
व्याध्यादिदोगत्यजरादिदोष-
हुताशशान्ति परमामृतैर्यत् ।
अर्चाहुतिध्यानजपादि सिचत
करोति तन्नौमि हरोवनेत्रम् ॥
पूर्वपटलाधिगतार्थानुवादेन अन्यदवतार-
यितुं श्रीदेव्युवाच
श्रुता मया महादव
मृत्युजिसिडिमोक्षदः।
अधुना श्रोतुमिच्छामि.
सिद्धित्रयसमन्वितम् ॥१॥

·१२४ श्रीनेत्रतन्त्रे अमृतेशं महात्मानं सर्वप्राणिषु जीवितम् यथा सिद्धिप्रदं लोके मानवानां हितङ्करम् ॥२॥ पूर्वोक्तदुष्टशमन- मपमृत्युविनाशनम् । आप्यायनं शरीरस्य शान्तिपुष्टिप्रदं शुभम् ॥३॥ अथ प्रथमद्वितीयाधिकारोक्तवाच्यवाचका- ममत्ररूपो मृत्युजित् तृतीयचतुर्थाधिकारोक्त- नित्यनैमित्तिककर्मणा मोक्षदः पञ्चमाधिकारो- क्तकाम्यकर्मतः सामान्येन सिद्धिप्रदश्च मया श्रुतः । इदानीं तु तमेव भौमदिव्यान्तरिक्ष- सिद्धिप्रदममृतेशं विश्वजीवनं महान्तमात्मानं या या सिद्धिर्यथा सिद्धिस्तत्पदं लोके सर्वत्र भूतसर्गे द्वितीयाधिकारोक्तदृशा विशेषतो व्या- ·पष्टोऽधिकारः । १२५ ध्यादिवाधितांनां मनुष्याणां हितङ्करं श्रोतु- मिच्छामि । हितङ्करत्वं पूर्वोक्तेत्यादिना स्फुटी- कृतम् । शान्तिर्ग्रहादिदोपनिवृत्तिः । आप्यायः शुष्कस्य सरसीभावः । पुष्टिः पूर्णाङ्गता । शुभं दौर्गत्यादिहरम् ॥ ३॥ एवं पृष्टः श्रीभगवानुवाच श्रूयतां संप्रवक्ष्यामि रहस्यं परमाद्भुतम् । यथा तरन्ति मनुजा दुःखोदविपरिप्लुताः ॥४॥ अपमृत्युशताक्रान्ता जना दारिद्रयसंयुताः। आधिव्याधिभयोद्विग्नाः पापौघर्विनिपीडिताः ॥५॥ मुच्यन्ते च यथा सर्वे पूर्वोक्तैर्दारुणैः प्रिये ।

·१२६ श्रीनेत्रतन्त्रे। त्रिविधं तदुपायं तु स्थूलं मूक्ष्म परं च तत्॥६॥ मनुजा इति कृपास्पदसातिशयत्वेन चोदिता यथा तरन्ति न दुःखादिभाजो भवन्ति, दारु- णैर्भूतादिभिश्च यथा मुच्यन्ते त्यज्यन्ते, तथा प्रोक्तवीर्यसारमृत्युजित्परमार्थरहस्यं तत्रोपाय- रूपं वस्तु यत्तत् संप्रवक्ष्यामि ॥६॥ तंत्र स्थूलं तु यजनं होमो जपो ध्यानं समुद्रकम् । यन्त्राणि मोहनादीनि मन्त्रराट् कुरुते भृशम् ॥७॥ मन्त्रराट् यजनादि कुरुते स्ववीर्येणापि ति- ष्ठति । मुद्रा अत्र पूर्वोक्ताः ॥ ७ ॥ सूक्ष्मं चक्रादियोगेन कलानाड्युदयेन च।

·पष्टोऽधिकारः ।
१२७
सप्तमाधिकारभाविषट्चक्रषोडशाधारादौ यो
योगस्तेन, तथा कलानाड्युदयेनेति कला
कालावयवमुहूर्तायुपलक्षणपरा तत्प्रधानो यो
नाड्युदयस्तेन श्रीस्वच्छन्दाद्युक्तवाह्यान्तररौ-
देतरादिकालैकीकारेण प्रयुक्तो मन्त्रराट् स्ववीर्य-
स्फारणेन सूक्ष्ममुपायं व्याध्यादिनाशनं करो-
तीत्यर्थः ॥
परं सर्वात्मकं चैव
मोक्षदं मृत्युजिद्भवेत् ॥ ८॥
महासामान्यमन्त्रवीर्यरूपत्वात् मृत्युजिन्ना-
थस्येत्थं निर्देशः । सर्वात्मकं परमाद्वयम् ।
एतच्चाष्टमाधिकारे निर्णेप्यते ॥ ८ ॥
तत्र स्थूलोपायं वक्तुमुपक्रमते
यदा मृत्युवशाघ्रातः
कालेन कलितः प्रिये।
दृष्टस्तत्प्रतिघातार्थ-
ममृतेशं यजेत्तदा ॥९॥

·१२८ श्रीनेत्रतन्त्रे। सर्वश्वतोपचारेण पूर्वोक्तविधिना ततः। मृत्युरपमृत्युः । कालो महामृत्युः । विधानं तृतीयाधिकारोक्तं यागादि ॥ ९ ॥ एवं च यस्य नाम समुद्दिश्य पूजयेन्मृत्युजिद्विभुम् ॥१०॥ मृत्योरुत्तरते शीघ्र सत्यं मे नानृतं वचः । असावित्यर्थात् । सत्यमित्युक्त्या नात्र माया- प्रमातृतया सन्देग्धव्यं निश्चयस्यैव सिद्धिनिमि- त्तत्वात् ॥ १०॥ सितशर्करया युक्तै- घृतक्षीरप्लुतैस्तिलैः ॥११॥ पुण्यदार्विन्धने वह्नी कुण्डे तृत्ते त्रिमेखले।

·षष्ठोऽधिकार १२९ महारक्षाविधानेन जुहुयाद्यस्य नामतः ॥१२॥ महाशान्तिर्भवेत्क्षिप्रं गतस्यापि यमक्षयम् । पुण्यं पलाशादिदारु इन्धनं दीपनं यस्य । महारक्षाविधानमस्त्रप्राकारादिचिन्तनं, यागह- ये च दुष्टप्रवेशरक्षणम् । नामत इति मन्त्रा- न्तोच्चारितेन । यमक्षयं यमगेहम् ॥ १२ ॥ अथवा शर्करायुक्त- पयसा केवलन तु ॥१३॥ होमान्मृत्युं जयेच्छीघ्र मृत्युजिन्नात्र संशयः । स्पष्टम् ॥ १३ ॥ सुगन्धिघृतहोमेन श्रीरलमयेऽनले ॥ १४॥ तर्पितो नाशयेन्मृत्यु मृत्युजिन्नात्र संशयः।

·१३. श्रीनेत्रतन्त्रे । यस्य नाम्ना तस्येत्यर्थात् ॥ १४ ॥ क्षीरतक्षसमिद्धोमा- ज्ज्वरं नाशयते क्षणात्॥१५॥ प्रादेशमात्राः सत्वचः कनिष्ठाङ्गुलिमानाः सरसाः शाखाः समिधः॥१५॥ तिलतण्डुलमाक्षीक- माज्यक्षीरसमन्वितम्। एष पञ्चामृतो होमः सर्वदुष्टनिवर्हणः ॥१६॥ मन्त्रराजप्रसादात् ॥ १६ ॥ गुग्गुलोर्गुलिकाभिश्च व्यक्ताभिश्चणमात्रया । होमात्पुष्टिर्भवत्याशु क्षीणदेहस्य सुव्रते ॥१७॥ चणकप्रमाणाभिर्गुग्गुलधूपगुलिकाभिराज्य- क्षीरक्षौद्रात्मत्रिमध्वक्ताभिर्होमात् पुष्टिर्भवति । 'वषडाप्यायने शस्त:' (६९६) ·षष्ठोऽधिकारः। १३१ इति स्वच्छन्दोक्तनीत्या सर्वत्रात्र वषट्जातिः प्रयोज्या ॥ १७ ॥ यदा व्याधिशताकीर्णो ह्यबलो दृश्यते नरः। तदास्थ सम्पुटीकृत्य नाम जप्त्वा विमुच्यते॥१८॥ मूलमन्त्रेणेत्यर्थात् ॥१८॥ किंच यं यं मन्त्र जपेदिहा- नमृतेशेन संपुटम्। तस्य सिद्यति स क्षिप्रं भाग्यहीनोऽपियोभवेत्॥१९॥ जपोऽत्र स्वकल्पोक्तविधिना ॥ १९ ॥ एतत्प्रासङ्गिकमुक्त्वा प्रकृतमाह क्षीणगात्रस्य देवेशि भेषजं मन्त्रसंपुटम् ।

·१३२ श्रीनेत्रतन्त्रे । दीयते तत्क्षणाद्देवि स पुष्टिं लभते बली ॥२०॥ भेषजमौषधं, मन्त्रसंपुटमिति मन्त्रसंपुटीका- रेण प्रयुक्तमित्यर्थः ॥ २० ॥ हृत्पद्ममध्यगं जीवं चन्द्रमण्डलमध्यगम । साद्यर्णगंधितं कृत्वा मृत्योरुत्तरत भृशम् ॥२१॥ साधणः सविसर्गसकारहोमबीजप्रणवेर्जीव- निकटात् क्रमाक्रमं वहिनिःमृतः गेधितम् । अष्टासु दिक्षु ध्यातराकान्त चन्द्रांवम्बसंनिवि- टमात्मनः परस्य वा जीवं यः करोति ध्यायति, स मृत्युमुत्तरति । कृत्वेति अन्तभावितणिज- र्थोऽपि ॥ २१ ॥ साद्यर्णरोधितं कृत्वा ध्यायेदेहे तु योगवित् ।

·१३३ पष्ठोऽधिकारः । सर्वव्याधिविनिर्मुक्तः स भवेन्नात्र संशयः ॥२२॥ जीवदेहस्यायं रोधनप्रयोगः ॥ २१ ॥ क्षीरोदपद्ममध्यस्थ- ममृतोर्मिभिराकुलम् । ऊर्ध्वाधःशशिरुद्धं तु साद्यर्णैः संपुटीकृतम् ॥२३॥ ध्यायते सुप्रहृष्टात्मा आत्मनोऽपि परस्य वा । स.बाह्याभ्यन्तरं शुभ्रं सुधापूरितविग्रहम् ॥२४॥ अनुद्विग्नमनायास सर्वरोगैः प्रमुच्यते। क्षीराब्धिमध्यस्थसितसरोरुहकर्णिकागतेन्दू- पविष्टम्, ऊर्ध्वस्थेन्द्वमृतैः सिच्यमानमैन्दवप्र- भाभरोच्छलत्क्षीरोदतरङ्गैरन्तर्बहिश्चापूरितं, ·१३१ श्रीनेत्रतन्त्रे। सुशुभ्रं च, प्रोक्तयुक्त्या ध्यातमन्त्रराजसंपुटीकृतं यस्य शरीरं भृशं ध्यायते स नीरोगो भवति ॥ रोचनाकुङ्कुमेनैव क्षीरेण च समन्वितः ॥२५॥ सितपद्मेऽष्टपत्रे तु मध्ये साद्यर्णरोधितः। सर्वव्याधिसमाकान्त- श्चन्द्रमण्डलवेष्टितः ॥२६॥ चतुष्कोणपुराकान्तो वज्रभृद्वज्जलाञ्छितः ! मुच्यते नात्र संदेहः सर्वव्याधिनिपीडनात् ॥२७॥ गोरोचनाकुङ्कुमक्षीरेभूर्जादौ सितकमलमा- लिख्य प्रतिपत्रमुक्तयुक्त्योल्लिखितमन्त्रेण रोधि- तोऽर्थात् कर्णिकायां नामद्वारोल्लिखितः साध्यो बहिः षोडशकलेन्दुबिम्बवेष्टितः सवज्रकचतुर- ·१३५ षष्ठोऽधिकारः । श्रपुरस्थो व्याध्याक्रान्तोऽपि सर्वव्याधिपीडना- न्मुच्यते । वज्रभृद्वजेत्युक्तेः समधिष्ठितानि वजाणि ध्यायेदिति शिक्षयति ॥ २७ ॥ षोडशारे महाचक्रे षोडशस्वरभूषिते । आद्यन्तमन्त्रयोगेन मध्ये नाम समालिखेत्॥२८॥ जीवान्तः सान्तमध्यस्थं वर्णान्तेनाभिरक्षितम्। प्रत्यर्णममृतेशेन संपुटित्वा तु सर्वतः ॥२९॥ मध्ये दलेषु सर्वेषु शशिमण्डलमध्यगम् । बाह्ये तु द्विगुणं पड़ कादिसान्तक्रमेण तु ॥३०॥ लिखेन्मन्त्री प्रति साद्यर्णरोधितम् । पूर्ववत्तु ·१३१ श्रीनेत्रतम् । वर्ण तदन्तः साध्यस्य नाम बाह्येऽर्कमण्डलम् ॥३१॥ पुरन्दरपुरेणाधः समन्तात्परिवारयेत् । सितचन्दनसंयुक्तं रोचनाक्षीरयोगतः ॥३२॥ लिखित्वा मन्त्रराजं तु कर्पूरक्षोदधूसरम् । महारक्षाविधानं तु पुष्टिसौभाग्यदायकम् ॥३३॥ एतच्चक्रं महादेवि सितपुष्पैः प्रपूजयेत्। सर्वश्वेतोपचारेण मधुमध्ये निधापयेत् ॥३४॥ अनेनैव विधानेन सप्ताहान्मृत्युजिद्भवेत् ।

·षष्ठोऽधिकारः। षोडशदलकमलकर्णिकायां मन्त्रसंपुटितं सा- ध्यनाम जीवस्य सकारस्यान्तः कृत्वा, सान्तस्य हकारस्यान्तर्विधाय वर्णान्तेन क्षकारेणान्तर्बहिः संस्थितेन रक्षितं कुर्यात् । प्रतिमन्नं च अमृतेश- संपुटितं नाम ठकारवेष्टितं क्रमेणाकारादिस्व- रमध्यगं कृत्वा मध्यस्थमन्त्रसामुख्येन लिखेत् । षोडशपत्रस्य पद्मस्य बहिर्वात्रिंशद्दलमुल्लिखेत्, तत्र च कादिसान्तान् द्वात्रिंशद्वर्णान् न्यसेत् । तेषु च प्रतिवर्णं पूर्ववत्साद्यर्णरोधितमित्युक्त- युक्त्या मन्त्रसंपुटितं, तदिति पूर्वन्यस्तं साध्य- नामान्तर्मध्ये लिखित्वा सर्वस्यास्य बहिरकम- ण्डलमिति ठकारं, तबहिः पुरन्दरपुरमिति वज्र- लाञ्छितं चतुरश्रसंनिवेशं कुर्यात् । प्रति सा- द्यर्णरोधितमित्यत्र 'व्यवहिताश्च' इति व्यवहितेन प्रतिना वर्णशब्दस्य संबन्धः। एतत्सर्व चक्र सितचन्दनगोरोचनाक्षीलिखित्वा, सितकुसुम- कर्पूरादिभिरभ्यर्च्य माक्षिकमध्यस्थं पुष्टिसौभा- ग्यकृत् , सप्ताहं मधुमध्ये निहितं च मृत्युजित्३४ किंचेदम् ·१३८ श्रीनेत्रतन्त्रे । राजरक्षाविधानं तु भूभृतां तु प्रकाशयेत् ॥३॥ संग्रामकाले वरदं रिपुदर्पापहं भवेत्। शिवादिनवतत्त्वानि प्रत्येक शशिमण्डलम् ॥३६॥ मध्यात्पूर्वादि ऐश्यन्त- ममृतेशेन मन्त्रिणा। यदा व्याधिशताकीर्ण- मपमृत्युशतेन वा ॥ ३७॥ तदा श्वेतोपचारेण पूज्यं क्षीरघृतेन वा। तिलैः क्षीरसमिद्भिर्वा होमाच्छान्तिं समश्नुते॥३८॥ आतानवितानविन्यस्तरेखाचतुष्ककलितको- ष्ठनवके प्रत्येकं चन्द्रमण्डललाञ्छिते मध्य- ·षष्ठोऽधिकारः । १२९ कोष्ठकात्प्रभृति प्रागादिक्रमेण ऐश्यन्तं शिव- सदाशिव-ईश्वर-विद्या-माया-काल-नियति- प्रकृति-पुरुषतत्त्वानि नामत उल्लिख्य, सितो- पचारेणानेन मन्त्रेण मत्रिणा यदा पूजा क्षीर- घृताभ्यां क्षीराक्तैस्तिलैः क्षीराक्तसमिद्भिर्वा होमो यथाशक्ति क्रियते, तदा व्याध्याद्यपमृ- त्युशताकीर्णमपि साध्यशरीरं स्वस्थतामेति ।। एवं संपूज्य कुम्भे तु सौषधिसमन्विते । सितपद्ममुखोद्गारे रत्नगर्भाम्बुपूरिते ॥३९॥ सर्वमङ्गलघोषण शिरसि ह्यभिषेचयेत्। स मुच्यते न संदेहः सर्वव्याधिप्रपीडितः ॥४०॥ एवमिति शिवादिनवतत्त्वानि उक्तयुत्त्या कुम्भे ध्यात्वा संपूज्य, तेन योऽभिषिच्यते ·१४० श्रीनेत्रतन्त्रे । शिरसि स सर्वव्याधिभिः पीडितोऽपि मुच्यते। सितपद्मर्मुखे उद्गार आमोदो यस्येति समासः॥ ध्यात्वा परामृतं नित्यं नित्योदितमनामयम्। प्रक्रियान्तस्थममृत- मवतार्य पराच्छिवात् ॥४१॥ चतुर्नवामृताधारं नवधा नवपूरितम् । शतार्धक्षोभितं नित्यं षट्पञ्चैकसमन्वितम् ॥४२॥ अनन्ताधारगम्भीर- मष्टात्रिंशद्विभूषितम् । पश्चभिर्वा प्रसिद्ध्यर्थ पूर्ण तेन निरन्तरम् ॥४३॥ एवं ध्यानपरो यस्तु सबाह्याभ्यन्तरामृतम् ।

·षष्ठोऽधिकारः। विक्षोभ्य कलशं मूर्ध्नि दैशिको मन्त्रतत्परः ॥४४॥ अनुग्रहपदावस्थो ह्यभिषिश्चेत्प्रयत्नतः। स मुच्यते न सन्देहः संसारादुरतिक्रमात् ॥४५॥ प्रक्रियान्तस्थं समनान्ताध्वपर्यन्तगमुन्मना- परतत्त्वामृतं, नित्य मुदितमनावृतचिज्योती- रूपं, नित्यमविनाशि, न विद्यते आमयो माया यतस्तादृक् , ध्यात्वा समावेशयुक्त्या विमृश्य, तत एव परमशिवात्, अमृतमिति शा- क्तानन्दम् , अवतार्य शिष्यशिरोऽवतीर्ण विचि- न्त्य, तन्मन्नपूजितं परामृतपूर्ण कलशमुल्लास्य, एवमिति उभयामृतध्यानासक्तो मत्रराजपराम- पिरोऽनुजिघृक्षुराचार्यों यस्य मूर्ध्नि.सबाह्याभ्य- न्तरमेतदमृतं विकिरेत् स मोक्षमाप्नोत्येव ।

·- १४२ श्रीनेत्रतन्त्रे। ." कीगमृतमित्याह चतुर्ये नव षट्त्रिंशदर्थात् तत्त्वानि तान्येव 'एकैकत्र च तत्वेऽपि षट्त्रिंशत्तत्त्वरूपता ।' इति च स्थित्या अमृतानि तेषामाधारमा- श्रयं, तथा नवधा यानि नव नवात्मव्योम- व्याप्यादिप्रक्रियया एकाशीतिः पदानि तैः पूरितं संपूर्ण व्याप्तं, तथा शतार्धेन पञ्चाशता आदिक्षान्तैर्वणैः क्षोभितं व्याप्ति भावितं, तथा षड्रिङ्गैः पञ्चभिर्वकैरेकेन च मूलेन सम्य- गन्वितं श्रीस्वच्छन्दायुक्तसाध्यमन्त्रसंहितापूर्ण, तथा अनन्तैः कालाग्न्याद्यनाश्रितान्तराधारै- भुवनरन्तातैर्गम्भीरमपरिच्छेद्यं, तथा अष्टा- त्रिंशता वक्रपञ्चककलाभिर्विभूषितं, तेनेत्यनेन षड़िधेनाध्वना निरंतरं पूर्णम्, अत एव प्रसिद्धिः प्रकृष्टा भुक्तिमुक्तिलक्षणा सिद्धिरर्थः प्रयोजनं यस्य ॥४५॥ अतश्च योऽनेनाभिषिच्यते आयुर्बलं जयः कान्ति- ·षष्ठोऽधिकारः । १४१ धृतिर्मेधा वपुः श्रियः। सर्व प्रवर्तते तस्य प्रकर्षेण वर्तते पुष्यतीत्यर्थः ॥ तथा भूभृतां राज्यमुत्तमम् ॥४६॥ प्रवर्तते ॥ ४६॥ किंच दुःखादितो विदुःखस्तु व्याधिमान् गतरुग्भवेत् । वन्ध्या तु लभते पुत्रं कन्या तु पतिमावहेत् ॥४७॥ एतत्कलशाभिषेकात्सर्वोऽभीष्टफलमानोती- त्यर्थः॥४७॥ यदाह यान्यान्समीहते कामां- स्तान्सवान्ध्रुवमानुयात् । तदित्थम् ·१४४ श्रीनेत्रतन्त्रे । माहात्म्य अभिषेकस्य विधानविहितस्य तु ॥४८॥ कथितं ते मया देवि प्रजानां हितकाम्यया । अन्यशास्त्रोपचारेण शास्त्रान्तरव्यवहारेण ॥ ४८ ॥ तदित्थमभिषेकात्साध्यः सर्वशान्त्यरहो भवेत् ॥४९॥ अहंशब्दस्थाने अम्ह इति शब्द ऐशः ॥ एतदुपसंहरन अन्यदवतारयति एवं स्थूलं विधानं तु सूक्ष्मं चैवाधुना शृणु ॥५०॥ अनेनाधिकारेण स्थूलध्यानमुक्तं,भाविना तु सप्तमेन सूक्ष्ममुच्यते, इति शिवम् ॥ ५० ॥ समस्तदुःखदलनं सर्वसंपत्मवर्तनम् । परनिवाणजननं नयनं शाङ्करं नुमः ॥ इति श्रीनेत्रोहयोत साधनविधिः षष्ठोऽधिकारः ·अथ श्रीनेत्रतन्त्रे श्रीक्षेमराजकृतोड्योतोपेते सप्तमोऽधिकारः। वक्राधारवियल्लक्ष्यग्रन्थिनाड्यादिसंकुलम् । स्वामृतैर्देहमासिञ्चत्स्मराम्यूर्वेक्षणं विभोः ।। अथ सूक्ष्मध्यानं निणेतुं भगवानुवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि ध्यानं सूक्ष्ममनुत्तमम्। न विद्यते उत्तममन्यत सूक्ष्मध्यानं यतः, परं तु अतोऽपि उत्तमं भविष्यति ॥ तदुपक्रमते ऋतुचक्रं स्वराधारं त्रिलक्ष्यं व्योमपञ्चकम् ॥१॥ ग्रन्थिद्वादशसंयुक्तं शक्तित्रयसमान्वितम् । १९ ·४ • श्रीनेत्रतन्त्रे। धामत्रयपथाक्रान्तं नाडित्रयसमन्वितम् ॥२॥ ज्ञात्वा शरीरं सुश्रोणि दशनाडिपथावृतम् । हासप्तत्या सहौस्तु सार्धकोटित्रयेण च ॥३॥ नाडिन्दैः समाकान्तं मलिनं व्याधिभितम् । सूक्ष्मध्यानामृतेनैव परेणैवोदितेन तु ॥४॥ आप्यायं कुरुते योगी आत्मनो वा परस्य च । दिव्यदेहः स भवति सर्वव्याधिविवर्जितः॥५॥ ऋतवः षट् जन्म-नाभि-हृत्-तालु-विन्दु-ना- दस्थानानि नाडिमायायोगभेदनदीप्तिशान्ता- ·सप्तमोऽधिकारः ।। १४७ ख्यानि नाडिमायादिप्रसराश्रयत्वात् चक्राणि यत्र, स्वराः षोडश अङ्गुष्ठ-गुल्फ-जानु-मे-पायु- कन्द-नाडि-जठर-हृत्-कूर्मनाडी-कण्ठ-तालु-भ्रू- मध्य-ललाट-ब्रह्मरन्ध्रद्वादशान्ताख्या जीवस्या- धारकत्वादाधारा यत्र, यदि वा सर्वसहत्वाद- स्य नयस्य कुलप्रक्रियया 'मेद्स्याधः कुलो यो मध्य तु विपसंज्ञितः । मूले तु शाक्तः कथितो बोधनादप्रवर्तकः ॥ अग्रिसंज्ञस्ततश्चोर्ध्वमङ्गलानां चतुष्टये । नाभ्यधः पवनाधारे नाभावेव घटाभिधः॥ नाभिहन्मध्यमार्ग तु सर्वकामाभिधो मतः । संजीवन्यभिधानाख्यो हृत्पद्मोदरमध्यगः ॥ वक्षःस्थले स्थितः कूर्मो गले लोलाभिधः स्मृतः । लम्भकस्य स्थितश्चोर्चे मुधाधारः सुधात्मकः ॥ तस्यैव मूलमाश्रित्य सौम्यः सोमकलाकृतः । भ्रमध्ये गगनाभोगे विद्याकमलसंज्ञितः ॥ रौद्रस्तालुतलाधारो रुद्रशक्त्या त्वधिष्ठितः । चिन्तामण्यभिधानाख्यश्चतुष्पथनिवासि यत् ।। ब्रह्मरन्ध्रस्य मध्ये तु तुर्याधारस्तु मस्तके । नाड्याधारः परः सूक्ष्मो धनव्याप्तिपबोधकः॥ इत्युक्ताः षोडशाधाराः. .....॥

·१४८ श्रीनेत्रतन्त्रे। इति । त्रीणि अन्तर्बहिरुभयरूपाणि लक्ष्याणि- लक्षणीयानि यत्र, निरावरणरूपत्वात् 'खमनन्तं तु जन्माख्यं ( ७२७) इति वक्ष्यमाणानां जन्म-नाभि-हृद्-विन्दु-ना- दरूपाणां व्योम्नां पञ्चकं विद्यते यत्र, 'जन्ममूले तु मायाख्यो............. ( ७२२ ) इत्यभिधास्यमानाश्चैतन्यावृतिहेतुत्वात् ग्रन्थयो माया-पाशव-ब्रह्म-विष्णु-रुद्र-ईश्वर-सदाशिव- इन्धिका - दीपिका - बैन्दव - नाद - शक्त्याख्या ये पाशास्तैः संयुक्तम् । इच्छादिना शक्ति- त्रयेण सम्यगन्वितमेषणीयादिविषये प्रवर्त- मानम्। सोम-सूर्य-वह्निरूपधामत्रयपथैः स- व्यापसव्यपवनैमध्यमपवनेन चाधिष्ठितम् । इडा- पिङ्गला-सुषुम्नाख्येन पवनाश्रयेण नाडित्रयेण युक्तम् । गान्धारी - हस्तिजिह्वा - पूषा - यशा- अलम्बुसा-कुहू-शङ्खिनीभिश्च युक्तत्वात् दश नाडयः पन्थानो येषां प्राणापानसमानोदान- ·सप्तमोऽधिकारः। १४९ . व्याननागकूर्मकंकरदेवदत्तधनञ्जयाख्यास्तैः आ समन्ताद्धृतमोतप्रोतम् । दिग्दशकावस्थित- नाडिदशकप्रपञ्चभूताभिसप्तत्या सहलैर्मध्य- व्यांत्या सार्धकोटित्रयेण च महाव्यात्या ना- डिवृन्दैः समाक्रान्तम् । आणवमायायकार्मम- लयोगान्मलिनम् । योगिनामपि येनेदं नद्धि भोगतः।' इति स्थित्यावश्यंभाविक्रोडीकृतं शरीरं ज्ञात्वा योगी यस्य आत्मनः परस्य वा, परेणैवेति पररूपतामनुज्झतापि समनन्तरभाविना सूक्ष्म- ध्यानामृतेनोदितेन स्फुटीभूतेनाप्यायं करोति, स गतव्याधिर्दिव्यदेह इति सूक्ष्मध्यानामृतो- न्मिपच्छाक्तमूर्तिर्भवति ॥५॥ सूक्ष्मध्यानामृतेनैव परेणैवोदितेन' इति यदुक्तं तत्सोपक्रम स्फुटयति यत्स्वरूपं स्वसंवेद्यं स्वस्थं स्वव्याप्तिसंभवम् ।

·श्रीनेत्रतन्त्रे । स्वोदिता तु परा शक्ति- स्तत्स्था तद्गर्भगा शिवा ॥६॥ तां वहेन्मध्यमप्राणे प्राणापानान्तरे ध्रुवे। अहं भूत्वा ततो मन्त्रं तत्स्थं तद्गर्भगं ध्रुवम् ॥७॥ स्वोदितेन वरारोहे स्पन्दनं स्पन्दनेन तु। कृत्वा तमभिमानं तु जन्मस्थाने निधापयेत् ॥८॥ भावभेदेन तत्स्थाना- न्मूलाधारे नियोजयेत्। नादसूच्या प्रयोगेन वेधयेत्सूक्ष्मयागतः ॥९॥ आधारषोडशं भित्त्वा ग्रन्थिहादशकं तथा।

·सप्तमोऽधिकारः । १५१ मध्यनाडिपथारूढो वेधयेत्परमं ध्रुवम् ॥१०॥ तत्प्रविश्य ततो भूत्वा तत्स्थोऽसौ व्यापकः शिवः। सर्वामयपरित्यागा- निष्कलाक्षोभशक्तितः ॥११॥ पुनरापूर्य तेनैव मार्गेण हृदयान्तरम् । तत्र प्रविष्टमात्रं त ध्यायेल्लब्धं रसायनम् ॥१२॥ विश्रामानुभवं प्राप्य तस्मात्स्थानात्प्रवाहयेत् । सर्वं तदमृतं वेगा- सर्वत्रैव विरेचयेत् ॥१३॥ अनन्तनाडिभेदेन अनन्तामृतमुत्तमम् ।

·१५२ श्रीनेत्रतन्त्रे अनन्तध्यानयोगेन परिपूर्य पुरं स्वकम् ॥१४॥ अजरामरस्ततो भूत्वा सबाह्याभ्यन्तरं प्रिये। एवं मृत्युजिता सर्व सूक्ष्मध्यानेन पूरितम् ॥१५॥ ततोऽसौ सिध्यति क्षिप्रं सत्यं देवि न चान्यथा। यदिति प्रथमाधिकारनिर्दिष्टपरधामात्म- वीर्य, स्वरूपमिति विशेषानिर्देशात् सर्वस्य, स्वसंवेद्यं स्वप्रकाशं नतु स्वसंवेदनान्यप्रमाण- प्रमेयम् तस्य देवातिदेवस्य परापेक्षा 'न विद्यते । परस्य तदपेक्षत्वात्स्वतत्रोऽयमतः स्थितः ॥ इति कामिकोक्तनीत्या अस्य भगवतः प्रमा- णागोचरत्वान्, अत एव स्वतन्त्रात्मन्यवतिष्ठते न त्वन्यत्र तद्विविक्तस्यान्यस्याभावात्, प्रत्युता- - ·सप्तमोऽधिकारः। १६३ न्यद्विश्वं तद्याप्तत्वात्तन्मयमेव संभवतीत्याह 'स्वव्याप्तिसंभवं' स्वव्यात्या संभवो विश्वरूपत- योन्मजनं यस्य । अस्य च भगवतः परा स्वा- तत्र्यात्मा शक्तिः स्वा अव्यभिचारिणी चासौ उदिता प्रस्फुरद्रूपा, तत्रैव च भगवद्रूपे स्थिता, नचाधाराधेयभावेन अपितु सामरस्येनेत्याह तद्गर्भगा'। अतश्च शिवा परमार्थशिवाभिन्न- रूपत्वात् शिवा । एवं परं रूपं भित्तिभूतत्वेन प्रकाश्य सूक्ष्मध्यानं वक्तुमुपक्रमते तामित्या- दिना, तां परां चितिशक्ति, मध्यमप्राणे सुषु- नास्थोदानाग्व्यप्राणब्रह्मणि, वहेत् निमज्जित- प्राणापानव्याप्ति उन्मग्नतया विमृशेत् । कथम् । 'अहं भूत्वा' देहादिप्रमातृताप्रशमनेन पूर्णा- हन्तामाविश्येत्यर्थः । तत उक्तवक्ष्यमाणवीर्य- व्याप्तिकं मूलमन्नं तत्स्थं तद्गर्भगमिति पराश- निसामरस्यमयम् , अत एव स्पन्दनमिति सा- मान्यस्पन्दरूपं कृत्वा कथं स्वोदितेन स्पन्दनेन अप्राणाद्यवष्टम्भेन । एवं मत्रवीर्यसारमामृश्य २० ·१५४ श्रीनेत्रतन्त्रे । तममिमानं तदसामान्यचमत्कारमयं स्वं वीर्य जन्माधारे आनन्दचक्रे निधापयेत प्रतिष्ठापयेत् । कथम् । भावस्य देहप्राणादिमिताभिमानमयस्य भेदेन प्रशमनेन। ततोऽपि मूलाधारे कन्दे तम- भिमानं भावभेदेनैव नियोजयेत् निरूढं कुर्या- त् । ततोऽपि स्फुरत्तोन्मिषत्तारूपमन्त्रनाथप्राण- सूच्या हेतुना कृतो यः प्रकृष्टः क्रमाक्रममूर्ध्वा- रोहात्मा योगस्तेन । तथा सूक्ष्मयोगत इति उन्मिषत्स्फुरत्तोत्तेजनप्रकर्षेण । मध्यनाडीपथ- मारूढः पूर्वादिष्टकुलशास्त्रादिष्टमाधारषोडशकं तथोपक्रान्तनिर्णेष्यमाणं ग्रन्थिद्वादशकं च भित्त्वा परमं ध्रुवं द्वादशान्तधाम वेधयेदावि- शेत्। तच्च प्रविश्य, सर्वस्यामयस्य महामायापर्य- न्तस्य बन्धस्य परित्यागात, तत्रैव ध्रुवपदे स्थितः सन्, व्यापको नित्योदितपराशक्तिसमरसः पर- मशिवैकरूपो भूत्वा, तेनैव द्वादशान्तादन्तःप्रस- तेन मध्यमेन मार्गेण हृदयमध्यमापूर्य परा- नन्दप्रसरणाच्छुरितं कृत्वा, तत्र हृदि प्रविष्ट- ·सप्तमोऽधिकारः। १५५ मात्रं तत् परमानन्दरूपं रसायनमासादितं ध्यायेद्विमृशेत् तावद्यावत्तत्र विश्रान्तिमति, तत- स्तस्माद्धृदयादुच्छलितं तदमृतं प्रवाहयेत् नानाप्रवाहाभिमुखं कुर्यात् । ततस्तेनैवामृतेन अनन्तनाडीप्रवाहप्रसृतेन बहलध्यानध्यातेन सवाह्याभ्यन्तरं स्वं पुरं देहं परिपूर्य तदनन्तरं सर्वममृतं वेगात् द्रुतप्रवाहेन सर्वरोमरन्धैः सर्वत्र गोचरे रेचयेत् अव्युच्छिन्नप्रवाहं प्रेरयेत्। एवं परवीर्यात्मना भगवता मृत्युजिता प्रोक्तसू- क्ष्मशाक्तानन्दध्यानेन यदा सर्वमापूरितं चिन्त- यति योगी तदासौ अजरामरो भूत्वा क्षिप्रं सिद्धयति मृत्युजिद्भट्टारकतामाप्नोति । नात्र प्रमातृसुलभः संशयः कार्यः॥ १५ ॥ एवं शाक्तानन्दमार्गावष्टम्भात्मककौलिक- प्रक्रियोक्ताधारादिभेदेन सूक्ष्मध्यानमुक्त्वा, स्थूलयुक्तिक्रमेण तन्त्रप्रक्रियोक्ताधारादिभेदेन पूर्णसितामृतकल्लोलचिन्तनात्मसूक्ष्मध्यानं वक्तु- मुपक्रमते ·श्रीनेत्रतन्त्रे । जन्मस्थाने समाश्रित्य स्पन्दस्थांमध्यमां कलाम्॥१६॥ तत्स्थं कृत्वा तदात्मानं कालाग्निं तु समाश्रयेत् । गत्वा गृहीतविज्ञान वीर्य तत्रैव निक्षिपेत् ॥१७॥ तहीर्यापूरिता शक्तिः क्रियाख्या मध्यमोत्तमा । विज्ञानेनोलतो भित्त्वा ग्रन्थिभेदेन चेच्छया ॥१८॥ मूलस्पन्दं समाश्रित्य त्यक्त्वा वाहद्वयं ततः। मध्यमार्गप्रवाहिन्या सुषुम्नाख्यां समाश्रयेत॥१९॥ तामेवाश्रित्य विरमे- त्तत्सर्वेन्द्रियगोचरात् ।

·सप्तमोऽधिकारः। १५७ तदा प्रत्यस्तमायेन विज्ञानेनोर्ध्वतः पुनः ॥२०॥ ब्रह्मादिकारणानां तु त्यागं कृत्वा शनैः शनैः । षण्णां शक्तिमतां प्राप्य कुण्डलारख्यां निरोधिकाम् २१ मायादिग्रन्थिभेदेन हृदादिव्योमपञ्चकम् । पूर्व जन्मस्थानमानन्देन्द्रियमुक्तम् इह तु कन्दः तत्र, स्पन्दस्थामिति स्पन्दाविष्टां, मध्यमां कलां प्राणशक्तिमाश्रित्य मत्तगन्ध- स्थानसंकोचविकासाभ्यां शतशः उन्मिपितां सूक्ष्मप्राणशक्तिमध्यास्य,आत्मानं मनस्तदवसरे तत्स्थं तन्निभालनैकाविष्टं कृत्वा, कालाग्निमिति पादाङ्गुष्ठाधारं गत्वा समाश्रयेत् भावनया- ध्यासीत । तत्रैव च गृहीतविज्ञानं वीर्यमिति कन्दभूम्यासादितं शाक्तस्पन्दात्म वीर्य निक्षि- ·१५८ श्रीनेत्रतन्त्रे । पेत् भावनाप्रकर्षण स्फुटयेत्। इत्थं तद्वीर्येत्युक्त- वीर्येणापूरिता लब्धोदया,प्राणस्पन्दात्मा क्रिया- शक्तिरुत्तमातिशयेनोगता सती मध्यमा भवति समस्तदेहस्य नाभिर्मध्यं तत्र प्राप्ता जायते । कथम् । इच्छया संकोचक्रमोत्थो/रोहणप्रयत्ने- न.विज्ञानेन च भावनया, ऊर्ध्वत इत्युपरितनगु- ल्फजानुमेकन्दनाभ्याख्यानां ग्रन्थीनां भेदेन वेधनव्यापारण भित्त्वा अर्थात तान्येवोस्था- नान्याक्रम्य भेदिता माण्डलिका भूभुजा इति- वद्भिदिः स्वीकारार्थः । अथ मूलस्पन्दं समाश्रि- त्यतिमत्तगन्धस्थानं विकासाकुश्चनपरम्परापुरः- सरं निरोध्य । एतच्च श्रीस्वच्छन्दोक्तदिव्यकर- णोपलक्षणपरम् । अत एव वाहद्वयं पार्श्वनाड्यौ त्यक्त्वा परिहृत्य, तत इति प्रोतेच्छाज्ञानावष्ट- म्भयुक्त्या, मध्यमार्गप्रवाहिण्या प्रोक्तया मध्य- प्राणब्रह्मशक्त्या सुषुम्नाख्यां नाडी सम्यगाश्र- येत् । तामाश्रित्य तत इत्यभ्यस्तात् सर्वेन्द्रिय-

·संप्तमोऽधिकारः।
१५९
गोचराद्विरमेत् अन्तर्मुखीकृतसन्द्रियस्तिष्ठेत् ।
तदा च प्रत्यस्ता प्रतिक्षिप्ता माया प्राणा-
दिप्रधानतात्माख्यातिर्येन तादृशा, प्रकाशान-
न्दात्मना ज्ञानेन हत्कण्ठादिगतसृष्ट्यादि-
संवित्स्वभावब्रह्मादिकारणानि क्रमात् त्यक्त्वा,
वक्ष्यमाणमायादिग्रन्थिभेदेन सह हृदादिव्यो-
मपञ्चकं च त्यक्त्वा, पण्णां ब्रह्मविष्णुरुदेश्वर-
सदाशिवशिवाख्यानां कारणानामूर्ध्वत ऊर्चे
स्थितां कुण्डलाख्यां शक्ति शून्यातिशून्यान्त-
मशेषविश्वगर्भाकारात्मककुण्डलरूपतयावस्थि-
तां समनाख्यां शक्तिं प्राप्य, विज्ञानेनोज़ विर-
मेत् उन्मनापरतत्त्वात्मतामाविशेदिति दूरेण
संवन्धः। विरमेदिति पूर्वस्थमिहापि योज्यम् ॥
तत्र निर्भेद्यग्रन्थ्यादीनां स्वरूपं तावत्क्रमेणा-
दिशति
जन्ममूले तु मायाख्यो
ग्रन्थिर्जन्मनि पाशवः ॥२२॥

·१६० श्रीनेत्रतन्त्र । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरश्च सदाशिवः । कारणस्थास्तु पञ्चैवं ग्रन्थयः समुदाहृताः ॥२३॥ इन्धिकाख्यस्तु यो ग्रन्थि- डिमार्गाशमनः शिवः। तदूव दीपिका नाम तवं चैव बैन्दवः ॥२४॥ नादाख्यस्तु महाग्रन्थिः शक्तिग्रन्थिरतः परः। जन्ममृलमानन्देन्द्रियं तच्छरीरोत्पत्तिहेतु- मायारूपतया मायाख्यो ग्रन्थिः । जन्मनि कन्दे पाशवः पशूनां संकुचितदृक्शक्तित्वात् पाश्यानामयमाधारनानानाडीप्राणादीनां प्रथ- मोद्भेदकल्पः। हृत्कण्ठतालुभ्रूमध्यललाटस्था- नां ब्रह्मादीनां कारणानां पशुं प्रति सृष्टयादि- ·सप्तमोऽधिकारः। कर्तृत्वेन निरोधकत्वात् ग्रन्थिरूपकत्वात् तत्स्थाः पश्च ग्रन्थयः, निरोधिकोचे 'इन्धिका दीपिका चैव रोचिका माचिकोर्ध्वगा।(१०।१२२३) इति श्रीस्वच्छन्दे नादशक्तयो या उक्ताः ता पवेह परचित्प्रकाशावारकरूपत्वात् ग्रन्थय उक्ताः । तत्रेन्धिकाख्यो यो ग्रन्थिरसौ द्विमा- र्गाशमनः इति निरोधिकास्पृष्टवामदक्षिण- वाहनिःशेषप्रशमनहेतुः, अत एव शिव ऊर्चेक- मार्गारोहकत्वात् श्रेयोरूपः । तदूर्वे किंचिद्दीप्ति- हेतुत्वात् दीपिकाख्यो ग्रन्थिः, अतोऽपि किंचि- दधिकप्रकाशहेतुत्वात् बैन्दवः । रोचिकेत्यन्यत्र योक्ता शक्तिस्तद्रूपो ग्रन्थिः । तदुपरि नादाख्यो महाग्रन्थिरिति। मोचिकोर्ध्वगेत्यन्यत्र यच्छक्ति- द्वयमुक्तं तत्रोर्ध्वगा नादान्तेति तत्रैव योक्ता सैवेहान्त वितमोचिका नादाख्यो महाग्रन्थि- रित्युक्तः । महत्त्वं चास्य ग्रन्थ्यन्तर्भावादेव । अतः परः शक्तिस्थानस्थो ग्रन्थिः शक्तिग्रन्थिः।। यदेवं निर्णीतं तत् ·१६२ श्रीनेत्रतन्त्रे । ग्रन्थिहादशकं भित्त्वा प्रविशेत्परमे पदे ॥२५॥ उन्मनापरतत्त्वात्मनि धाम्नि ॥ २५ ॥ अत्र ब्रह्मादिकारणग्रन्थिभेदनादेव तदधि- ष्ठितहृदादिस्थानानि शक्तिग्रन्थिभेदेन च श- क्तिस्थानं तदुपरि च व्यापिनीधामशिवस्थाने दलयेदित्याह ब्रह्माणं च तथा विष्णुं रुद्रं चैवेश्वरं तथा। सदाशिवं तथा शक्तिं शिवस्थानं प्रभेदयेत् ॥२६॥ अन्ते स्थानशब्दो ब्रह्मादिशब्दानामपि तत्स्थानप्रतिपादकत्वसूचनाय ॥ २६ ॥ अथ पूर्वोदिष्टं शून्यपञ्चकं षट्चक्रं च प्रदर्शयति खमनन्तं तु जन्माख्यं नाभौ व्योम द्वितीयकम् ।

·सप्तमोऽधिकारः। १६३ तृतीयं तु हृदि स्थाने चतुर्थं बिन्दुमध्यतः ॥२७॥ नादाख्यं तु समुद्दिष्टं षट्क्रमधुनोच्यते । जन्मारख्य नाडिचक्र तु नाभी मायाख्यमुत्तमम्॥२८॥ हृदिस्थं योगिचक्रं तु तालुस्थं भेदनं स्मृतम् । बिन्दुस्थं दीप्तिचक्रं तु नादस्थं शान्तमुच्यते ॥२९॥ अनन्तवद्विश्वाश्रयत्वादनन्तम् । नादाश्र- यत्वात् नादाख्यम्। नाडिप्रसरहेतुत्वात् 'नाभिचक्रे कायव्हज्ञानम् ।' (पा० यो ३२५) इति नीत्या समस्तमायाप्रपञ्चव्यातिहेतुत्वा योगिनां चित्तैकाग्यप्रदत्वात. प्रयत्नेन भेदनी. यत्वात्, दीप्तिरूपत्वात, शान्तिप्रदत्वादिति ·श्रीनेत्रतन्त्रे । क्रमेण नाडिचक्रादौ हेतवः । एतानि शून्यानि सौषुप्तावेशप्रदत्वात् चक्राणि तु भेदप्रसरहे- तुत्वात् हेयानीति कृत्वा ॥ २९ ॥ तैः सह पूर्वोक्तानि च सर्वाणि ज्ञानशूलेन भेदयेत्। पूर्वोक्तनीत्याधारग्रन्थ्यादीनि । ज्ञानशूलं म- बीर्यभूतचित्स्फुरत्ता ॥ ज्ञानशूलोत्तेजने युक्तिमाह आक्रम्य जन्माधाराख्यं तन्मूलं पीडयेच्छनैः ॥३०॥ चित्तप्राणैकाम्येण कन्दभूमिमवष्टभ्य, तन्मू- लमिति मत्तगन्धस्थानं, इग्नेरिति संकोचवि- कासाभ्यासेन, शक्त्युन्मेषमुपलक्ष्य पीडयेत् य- था शक्तिरूर्ध्वमुखैव भवति ॥ ३०॥ अथ प्रसंगान्नानाशास्त्रप्रसिद्धान् पर्यायान् जन्माधारस्याह ·सप्तमोऽधिकारः । १६५ जन्माधारस्य सुश्रोणि पर्यायाञ्छृण्वतः परम् । जन्मस्थानं तु कन्दाख्यं कूर्माख्यं स्थानपञ्चकम्॥३१॥ मत्स्योदरं तथैवेह मूलाधारस्तथोच्यते । मरुदुद्भवहेतुत्वात्, मध्यनाडीकन्दरूपत्वात् , कूर्माकारत्वात् , पृथिव्यादिव्योमान्ततत्त्वपञ्च- कस्थानत्वात् , मत्स्योदरवत् स्फुरणात् , मूलभू- तत्वाच्च जन्मादि आख्यायते ॥ एवं महामाहात्म्याच्छास्त्रेषु निरुच्यते या कन्दभूः तत्स्थां वै खेचराख्यां तु मुद्रां विन्देत योगवित्॥३२॥ मुद्रया तु तया देवि आत्मा वै मुद्रितो यदा।

·श्रीनेत्रतन्त्रे । तदा चोर्ध्वं तु विसरे- द्विज्ञानेनोर्ध्वतः क्रमात्॥३३॥ तत्स्थामिति कन्दभूमिविस्फुरितां शक्तिं, मुदो हर्षस्य राणात् पाशमोचनभेदद्रावणात्मत्वात् परसंविदाविणमुद्रणाच्च मुद्रां, खे बोधगगने चर- णात् खेचर्याख्यां योगी लभेत। लब्धया तु तया यदा आत्माणुर्मद्वितः तद्वशः संपन्नः, तदा मन्त्रवीर्यस्फुरत्तात्मना विज्ञानेनोवं द्वादशान्तं यावद्विसरेत् प्रसरेत् ।। ३३ ॥ एतदेव स्फुटयति भिन्द्याद्भिन्द्यात्परं स्थानं यावत्स्वरवरार्चिते। तत्स्थानं चैव संप्राप्य योगी समरसो भवेत् ॥३४॥ निष्कलं भावमापन्नो व्यापकः परमः शिवः ।

·सप्तमोऽधिकारः । १६७ परं स्थानं द्वादशान्तम् । भिन्द्यादिति वी- प्सया क्रमादित्युक्तिः स्फुटीकृता । समरस इति सर्वस्याधस्तनस्याध्वनस्तन्मयीभावप्राप्तेः। परमः शिव इति नतु भेदवाद्युक्तव्यतिरिक्त- मुक्तशिवरूपः॥ अथ श्लोकार्थेन परमशिवाभेदव्याप्तिमनुव- दन् शक्तेरवरोहक्रमेण व्याप्तिमादेष्टुमुपक्रमते एवं भूत्वा समं सर्व निःस्पन्द सर्वदोदितम्॥३५॥ ततः प्रवर्तते शक्ति- लक्ष्यहीना निरामया। इच्छामात्रविनिर्दिष्टा ज्ञानरूपा क्रियात्मिका॥३६॥ एका सो भावभेदेन तस्य भेदेन संस्थिता। भूत्वेत्यन्त वितणिजर्थः । तेन सर्व सम- नान्तम्, एवं द्वादशान्तारोहणेन, समं समरसं,

·१९८
श्रीनेत्रतन्त्रे ।
निःस्पन्दं प्रशान्तकल्लोलं, सर्वदोदितं प्राप्तपर-
चित्प्रकाशैक्यं, भावयित्वा संपाद्य, तत एव द्वाद-
शान्तधानो, लक्ष्यहीना परस्फुरत्तात्मा,नि-
क्रान्त आमयो महामाया यस्यास्तादृशी
महामायाद्युल्लासिका परा शक्तिः, प्रवर्तते समु-
न्मिपति इच्छा-ज्ञान-क्रियारूपतया क्रमेण
स्फुरतीत्यर्थः। तत एवैका, तस्योति परमशि-
वस्य, संबन्धिना भावभेदेन एषणीयज्ञेयकार्या-
वभासनोदयवैचित्र्येण हेतुना, भेदेन संस्थिता
गृहीतेच्छादिनानात्वा ॥
यत एवं परमशिवाच्छक्तिःस्वयं प्रवर्तते, तेन
खेचरीमुद्रयापूर्य
शक्यन्तं तत्र सर्वतः ॥३७॥
यावच्च नोदितश्चन्द्र-
स्तावत्सूक्ष्म निरञ्जनम्।
भावग्राह्यमसंदिग्धं
सर्वावस्थोज्झितं परम् ॥३८॥

·सप्तमोऽधिकारः । १६९ व्यापकं परमेशान- मनीपम्यमनामवम् । भवन्ति योगिनस्तत्तु तदारूढौ वरानने ॥३९॥ 'बद्ध्वा पद्मासनं योगी नाभावक्षेश्वरं न्यसेत् । दण्डाकारं तु तावत्तन्नयेद्यावत्कखत्रयम् ।। निगृह्य तत्र तत्तूर्ण प्रेरयेत्खत्रयेण तु । एतां बद्ध्वा महायोगी खे गति प्रतिपद्यते ॥ (१६) इति श्रीमालिनीविजयलक्षितया पूर्वोदिष्टखे- चरीमुद्रया शक्त्यन्तं यावत्, सर्वतः सर्वप्रकारेणा- पूर्य यावत् तत्र चन्द्र इत्यपानो नोदितो भवेत् तावत् तदारूढौ तच्छक्तिपदारोहे सति, योगिनः, सूक्ष्ममतीन्द्रियं, निरञ्जनमनावरणं, भावग्राह्यं स्वप्रकाशम् , असन्दिग्धं स्वविमर्श- सारं, सर्वाभिर्जागराद्यवस्थाभिरुज्झितं, सर्वसा- मरस्यावस्थानात्परं, दिग्देशाद्यनवच्छेदात् व्या- १२ ·१७० श्रीनेत्रतन्त्रे। पकं, परमेशानं स्वतन्त्रम्, अद्वितीयत्वात् अनौपम्यं, न विद्यते आमयो महामायावच्छेदो यतो भक्तिभाजां तदनामयं, यत् परं धाम तद्भवन्ति तन्मया जायन्ते इत्यर्थः॥३९॥ एवं प्राप्तपरतत्त्वाभेदस्य योगिनः 'ततः प्रव- तते शक्तिः' इत्यनेन योन्मिषन्ती पराशक्तिरुक्का सा योनिः सर्वदेवानां शक्तीनां चाप्यनेकधा। अग्नीषोमात्मिका योनि- स्तस्याः सर्व प्रवर्तते ॥४०॥ तत्र संग्रथिता मन्त्रा- स्त्राणवन्तो भवन्ति हि। सर्वेषां चैव संहार- स्तदेव परमं पदम् ॥४१॥ तस्मात्प्रवर्तते सृष्टि- विक्षोभ्य परमं शिवम्।

·सप्तमोऽधिकारः । १७१ अनौपम्यामृतं प्राप्य बिन्दुं विक्षोभ्य लीलया॥४२॥ चन्द्रोदये तदा ख्याते परमामृतमुत्तमम् । बहलामृतकल्लोल- मनन्तं तत्र संस्मरेत् ॥४३॥ तस्मात्प्राप्यामृतं शुद्ध स्वशक्त्या चैव कर्षयेत् । मध्यमार्गेण सुश्रोणि कारणादि प्रभेदयेत् ॥४४॥ आप्यायनं प्रकुर्वीत स्थाने स्थाने ह्यनुक्रमात् । यावद्ब्रह्मपदं प्राप्त तस्मादाप्याययेदधः ॥ ४५॥ जन्मस्थानपथाच्चैव कालाग्नौ तु प्रवर्तयेतं ।

·१७२ श्रीनेत्रतन्त्रे। ॥ तदापूर्य समन्तात्तु परिपूर्ण स्मरेत्पुरम् ॥ ४६॥ सुषुम्नामृतेनाखिलं परिपूर्ण विभावयेत् । अनन्तनाडिभिस्तत्र गेमकृपः समन्ततः ॥४७॥ निष्क्रम्य व्यापको भूत्वा ह्यमृतोर्मिभिगकुलम् । अमृतार्णवसंरूढं मज्जन्तममृतार्णवे ॥४८॥ तदूर्व ह्यमृतार्ण प्रद्रुतं व्यापकं शिवम् । एवं समरसीभूतं " ह्यमृतं सर्वतोमुखम् ॥ ४९ ॥ इच्छाज्ञानक्रियारूप शिवमात्मस्वरूपकम्। तु ·सप्तमोऽधिकारः । १७३ निरामयमनुप्राप्य स्वानुभूत्या विभावयेत्॥५०॥ अमृतेशपदं सूक्ष्म संप्राप्यैवामृतीभवेत् । तदासावमृतीभूय मृत्युजिन्नात्र संशयः ॥५१॥ कालजित्सुभगो धीरो मृत्युस्तं च न बाधते। सर्वदेवानामिति अनाश्रितसदाशिवेश्वरान- न्तरुद्रादीनां, शक्तीनामिति वामाज्येष्ठादीनां ब्राह्मयादीनां च, यतश्च सा शक्तिरग्नीपोमा- त्मिका योनिस्तत एव सोमप्रधाना, यतस्तस्याः सर्व प्रवर्तते उद्भवति अत एवाग्नीपोमात्मशक्ति- प्रकृति विश्वमग्नीषोममयमेव । तथा चाग्निर- प्याह्लादयति हिममपि च दहति, इति तत्त्व- विद आहुः। किंच तत्राग्नीषोमात्मशक्तिधानि ·१७४ श्रीनेत्रतन्त्रे। संग्रथितास्तद्वीर्यसारत्वेनोच्चारिता मन्त्रास्त्राण- वन्तः सिद्धिमुक्तिदाः, इति शक्तेः स्थितिहेतु- त्वमुक्तम् । तदेवेति अग्नीषोमात्मनः शक्तेरग्नि- रूपत्वात्संहर्तृत्वं च । एवं स्मृष्टिस्थितिसंहारहेतुत्वं शक्तेः प्रदर्य प्रकृतमाह तस्मादिति, यत एवं- भृतैषा शक्तिस्तस्मात्परं शिवं विक्षोभ्य समना- पदावरोहणेन सृष्टयुन्मुखं कृत्वा, तत्रानौपम्य- मिति परमानन्दमयममृतं प्राप्य, बिन्दुमिति महाप्रकाशात्म समनारूढं धाम, लीलया स्वात- त्र्यक्रीडया, विक्षोभ्य सृष्टिप्रसरोन्मुखं विधाय, तदा चन्द्रोदयेऽपानोल्लासे ख्याते सति, तत एव शाक्ताद्धाम्न उदितं परमामृतमुत्तममान- न्दरसप्रधानंबहला अमृतकल्लोलाः सुसितसुधा- प्रसरा यस्य तादृक्, अनन्तमनवच्छिन्नं, तत्र स्मरेत् ध्यायेत् । तस्मात् चन्द्रोदयाच्छुद्धममृतं प्राप्यान्तर्मुखीभूतया स्वशक्त्या मध्यमार्गेण कर्षयेदधोऽधः प्रवर्तयेत । तेन च कारणादीति कारणानि ब्रह्मादीनि आदिशब्दात पूर्वोक्तं

·सप्तमोऽधिकारः।
१७५
चक्राधारादि सर्व, प्रभेदयेत् निषिश्चेत् । एत-
देवाप्यायनमित्यादिनानेन स्फुटीकृतम् । ब्र-
ह्मस्थानं हृद्धाम यावत्तदमृतं प्राप्तं भवति, ततो-
ऽपयधो नाभेरधःस्थाने निषिच्य कालाग्न्यन्त-
मापूर्य समन्तात्परिपूर्ण देहं स्मरेत्। ततः सर्व-
रोमकूपैः प्रसृत्यान्तर्बहिरासादितव्याप्ति सर्वदि-
कममृतार्णवप्लावनसमरसीभूतपरमामृतरूपम्,
इच्छाज्ञानक्रियाशक्तिकचितं परमशिवरूपं नि-
रामयमात्मानं चिन्तयेत् । एवं सूक्ष्मध्याना-
द्विजितमृत्युरासादितपरमसौभाग्योऽमृतेशतुल्यो
भवति ॥ ५१ ॥
उपसंहरति
कालस्य वञ्चनं सूक्ष्म
मया ते प्रकटीकृतम् ॥५२॥
न कस्यचिन्मयाख्यातं
त्वते भक्तवत्सले ॥५३॥

·१७६
श्रीनेत्रतन्त्रे।
तवैव परानुग्रहकत्रताया एवं प्रकटीकृतम् ॥
सूक्ष्मध्यानसमुल्लासिमुधाकल्लोलकलिभिः ।
प्लावयनिखिलं नौमि नेत्रमुच्चैर्महेशितुः॥
इति श्रीनेत्रोद्योते सूक्ष्मध्याननिरूपणं नाम
सप्तमोऽधिकारः ॥ ७ ॥

·अथ श्रीनेत्रतन्त्रे श्रीक्षेमराजकृतोहयोतोपेते अष्टमोऽधिकारः। अमन्दानन्दसन्दोहि स्पन्दान्दोलनसुन्दरम् । स्वज्योतिश्चिन्महाज्योतिर्नेत्रं जयति मृत्युजित् ।। सूक्ष्मध्यानानन्तरं परध्याननिर्णयाय श्री- भगवानुवाच अथ मृत्युञ्जयं नित्यं परं चैवाधुनोच्यते। यत्प्राप्य न प्रवर्तेत संसारे त्रिविधे प्रिये ॥१॥ अथशब्दः सूक्ष्मध्यानानन्तर्यप्रथनाय, नित्य- मेव च यन्मृत्युञ्जयं कालग्रासि, परमनुत्तरं परमेशस्वरूपम् । त्रिविध इति मायान्तसदाशि- वान्तशिवान्तभवाभवातिभवरूपे ॥१॥ किंच ·१७८ श्रीनेत्रतन्त्रे। योगी सर्वगतो भाति सर्वदृक्सर्वकृच्छिवः । तदहं कथयिष्यामि यस्मादन्यन्न विद्यते ॥२॥ यत्प्राप्य तन्मयत्वेन भवति हजरामरः। परयोगिनोऽस्य देहादिप्रमातृतास्पर्शात् ज- रामरणादिकथैव न काचिदस्तीत्यर्थः॥ तदेतद्वक्तुमुपक्रमते यन्न वाग्वदते नित्यं यन्न दृश्येत चक्षुषा ॥३॥ यच्च न श्रूयते कर्णे- र्नासा यच्च न जिघ्रति । यन्नास्वादयते जिह्वा न स्टशेद्यत्त्वगिन्द्रियम् ॥४॥ न चेतसा चिन्तनीयं सर्ववर्णरसोज्झितम् ।

·अष्टमोऽधिकारः । १७९ सर्ववर्णरसैर्युक्त- मप्रमेयमतीन्द्रियम् ॥५॥ यत्प्राप्य योगिनो देवि भवन्ति हजरामराः । तदभ्यासेन महता वैराग्येण परेण च ॥६॥ रागद्वेषपरित्यागा- ल्लोभमोहक्षयाप्रिये । मदमात्सर्यसत्यागा- न्मानगर्वतमःक्षयात् ॥७॥ लभ्यते शाश्वतं नित्यं शिवमव्ययमुत्तमम् । पश्यन्त्यादित्रिपापि वाग् यन्न भाषते; यच्च बहिरन्तःकरणागोचरः; वर्णयन्तीति वर्णा वा- चकाः, वर्ण्यन्ते इति वर्णा वाच्याः, सर्वे च ते वर्णास्तेषां रसाः प्रसरास्तैसज्झितमवाच्यवाच- कात्मेत्यर्थः; अथच तैः सधैर्युक्तं विश्वात्मकत्वात् अतश्चातीन्द्रियत्वान्न प्रमेयमपितु परप्रमात्रे- ·१८० श्रीनेत्रतन्त्रे । ....... करूपमिति पर्यवसितं, यदेवंभूतं तत्त्वं प्राप्य समाविश्य, योगमेकत्वमिच्छन्ति" । (४।२२) इति स्थित्या योगिनः परतत्त्वैकशालिनस्तत्त्व- तो जरामृत्युरहिता भवन्ति । तन्महताभ्यासेन 'मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते।' (भ. गी.१२।२) इति सततसमावेशप्रयत्नेन परेण वैराग्येण ह- टागमिकधराद्यनाश्रितान्तसमस्तभोगवैतृष्ण्ये- न, . अत एव रागद्वेषादिसर्वदोषप्रशमाच्च लभ्यते, मानाच्छंकरपूजातो यो गर्यो नास्ति मत्तुल्यः कश्चिदिति स एव तमोऽनात्मनि आ- त्मग्रहरूपमज्ञानं तस्य क्षयात्, शाश्वतमविव- त्मिक, नित्यं लोकोत्तरं शिवं परश्रेयोरूपम- व्ययमपरिणामि अतश्चोत्तमं सर्वोत्कृष्टम् ॥ इयांश्चास्य स्फारोऽयम् निमेषोन्मेषमात्रेण यदि चैवोपलभ्यते ॥८॥ ततः प्रभृति मुक्तोऽसौ न पुनर्जन्म चानुयात्।

·षष्ठोऽधिकारः ।
१८१
केनचिदिति मध्येऽध्याहार्यम् । उपलभ्यते
समाविश्यते । ततःप्रभृति नतु कालान्तरे।मुक्तः
स्थितैरपि देहप्राणैरगुणीकृतः । नच तदेहत्यागे
पुनर्जन्म देहान्तरसंवन्धमाप्नोति अपितु परम-
शिव एव भवति ॥
ततश्च योगी
अष्टाङ्गेन तु योगेन
प्राप्नयान्नान्यतः क्वचित् ॥९॥
तमष्टाङ्गयोगमन्यशास्त्रप्रतिपादितरूपवैलक्ष-
ण्येन क्रमेणादिशति देवः
संसाराहिरतिर्नित्यं
यमः पर उदाहृतः ।
भावना तु परे तत्त्वे
नित्यं नियम उच्यते॥१०॥
स्पष्टम् ॥१०॥
मध्यमं प्राणमाश्रित्य
प्राणापानपथान्तरम् ।
आलस्य ज्ञानशक्तिं च
तत्स्थं चैवासनं लभेत् ॥१३॥

·१८२ श्रीनेत्रतन्त्रे। , प्राणापानमार्गयोः सव्यापसव्ययोरान्तरं म- ध्यनाड्यां भवं प्राणमित्यूर्वगामिनमुदानमा- श्रित्य, ततश्च प्राणीयव्याप्तिनिमज्जनेन चिद्या- युन्मज्जनात् ज्ञानशक्तिमुन्मिषत्स्फुरत्तारूपां संविदमालम्ब्यावष्टभ्य, तत्स्थमेवासनं योगील- भते निजज्ञानशक्त्यासनासीनश्चिन्महेशरूपो भ- वतीत्यर्थः ॥ ११ ॥ प्राणादिस्थूलभावं तु त्यक्त्वा सूक्ष्ममथान्तरम्। सूक्ष्मातीतं तु परमं स्पन्दनं लभ्यते यतः ॥१२॥ प्राणायामः स उद्दिष्टो यस्मान्न च्यवते पुनः । प्राणादौ प्राणापानसमानेषु यः स्थूलो रेच- कपूरकादिर्भावः स्वभावस्तं त्यक्त्वा उज्झित्वा, अथेति एतत्स्थूलप्राणायामानन्तरभावि, सूक्ष्म- मान्तरमिति मध्यपथेन रेचनाचमनादिरूपं च तं त्यक्त्वा, यतो यस्मात्सूक्ष्ममप्यतीतं परम- मिति प्राणाद्यचित्स्फुरत्तात्म स्पन्दनं लभ्यते ·षष्ठोऽधिकारः। .१८३ तस्मात्तदेव परं स्पन्दनं यत् स एव स्थूलसू. क्ष्मभेदभाजां प्राणानामायामः प्रशमितप्राधा- न्यावभासात्मा नियम उत्कृष्टतयादिष्टो निरू- पितः। यस्मादिति ; प्राणायाममासाद्य न पुनश्चयवते चित्प्रमातृमयतां न कदाचिजहाति। शब्दादिगुणत्तिर्या चेतसा ह्यनुभूयते ॥१३॥ त्यक्त्वा तां प्रविशेद्धाम परमं तत्स्वचेतसा। प्रत्याहार इति प्रोक्तो भवपाशनिकृन्तकः ॥१४॥ शब्दस्पर्शादीनां गुणानां सत्त्वादिरूपाणां या काचिद्वृत्तिर्दशा चेतसा संविदा अनुभूयते तां त्यक्त्वानादरेणापहस्त्य, स्वचेतसा विकल्पसंवि- त्परामर्शेनैव परचिद्धामप्रवेशोहीति यस्माचिति- भूमेः प्रसृतस्य चित्तस्य तत्प्रतीपप्रापणात्मा प्रत्याहारोऽतश्च भवपाशानां निकृन्सकः॥ धीगुणान्समतिक्रम्य निर्येयं चाव्ययं विभुम्।

·श्रीनेत्रतन्त्रे । ध्यात्वा ध्येयं स्वसंवेद्य ध्यानं तच्च विदुर्बुधाः ॥१५॥ धियो बुद्धेः सत्त्वादिगुणान् समतिक्रम्य समावेशेनं प्रशमय्य, निर्येयमिति ध्येयेभ्यो नियत्याकृत्यादिरूपेभ्यो निष्क्रान्तं,निष्क्रान्ताने च तानि यस्मात् तं, विभुं व्यापकमव्ययं नित्यं, स्वसंवेद्यं स्वप्रकाशं, ध्येयं ध्यानाहमथ चाध्येयमध्येतव्यं, विभ्रष्टव्यं स्मर्तव्यं च अर्था- चिदानन्दघनं परमेश्वरं ध्यात्वा विमृश्य ये वुधास्तत्त्वज्ञास्ते, तञ्चेति तद्विमात्मव, ध्यानं विदुरविच्छिन्नेन पारम्पयेण जानन्ति । च एवार्थ।। धारणा परमात्मत्वं धार्यते येन सर्वदा। धारणा सा विनिर्दिष्टा भवबन्धविनाशिनी ॥१६॥ येन योगिना सर्वदा परमात्मत्वं चैतन्यं धार्यते समावेशेनावलम्ब्यते, तस्य या धारणा चैतन्यविमर्शनात्मा वृत्तिः, सा भवबन्धविनाश- हेतुर्धारणान्यधारणावैलक्षण्येन विनिर्दिष्टा ॥

·अष्टमोऽधिकारः । १८५० एवं यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारध्या- नधारणा .लोकोत्तरदृष्टया प्रतिपाद्य, समाधि- मपि परस्वरूपविषयमाणवश्यक्तशाम्भवोपाय- प्राप्यमनुपायं चादिशति श्लोकचतुष्कण समं सर्वेषु भूतेषु आधानं चित्तनिग्रहः। समाधानमिति प्रोक्त- मन्यथा लोकदाम्भिकम् १७ सर्वप्राणिषु चित्तस्य समं वैषम्यप्रतिपत्ति- निग्रहात्म आधानं चित्तनिग्रहः समाधानमिति चोक्तम् । स्वात्मतुल्यताचिन्तनं यत्तत्समाधान प्रोक्तम्।अन्यथा लोचननिमीलनादिप्रकारेणैत- द्विपरीतं यत् समाधानं तत् लोकदम्भैकप्रयो- जनम् ॥ १७ ॥ एतद्ध्यानोपायकमाणवं समाधानं, शुद्धविक- ल्पोपायं शाक्तम् । तदाह स्वपरस्थेषु भूतेषु जगत्यस्मिन्समानधीः ।

·१८६ श्रीनेत्रतन्त्रे। शिवोऽहमहितीयोऽहं समाधिः स परः स्मृतः॥१८॥ सर्वमिदमहमेव-इत्यहन्तेदन्तासामानाधि- करण्यात्मशुद्धविद्योत्थाध्यवसायरूपः परः स- माधिः : स्मृतः पारम्पयेतः प्रसिद्धः ॥ १८ ॥ अथैकवारोपायप्राप्यमपि पुनरुपायानपेक्षत- यानुपायं सततोदितं समाधिमादिशति सम्यक्स्वरूपं संवेद्यं संविद्रूपं स्वभावजम् । स्वसंवेद्यस्वरूपं च समाधानं परं विदुः ॥१९॥ सम्यगेकवारोपायतः संवेद्यं स्फुरितं यत्स्वा- भाविकं संविद्रूपं स्वरूपं चकासच्चिद्धाम, तत् स्वसंवेद्यस्वरूपमिति स्वप्रकाशं परं नित्योदि- तत्वेनाव्युत्थानं समाधानम् ॥ १९ ॥ अविकल्पोपायं शाम्भवं समाधिमाह राशिभ्यां चिजडाभ्यां च विचार्य निपुणं पदम् ।

·अष्टमोऽधिकारः । १८७ यन्नित्यं शाश्वतं रूपं समाधानं तु तहिदुः ॥२०॥ जडराशि वनभावदेहादिः । चिद्राशिः सकलप्रलयाकलविज्ञानाकलमन्त्रमन्त्रेशमन्त्र- महेशशिवाख्यः प्रमातृवर्गः। ततो मध्यात् पदं विश्वप्रतिष्ठास्थानं निपुणं विचार्य बाढं विमृश्य यन्नित्यमविनाशि शाश्वतं विवर्तपरिणामशून्यं सदा स्वप्रकाशं च रूपमर्थात् स्फुरति, तत्स- माधानं विदुस्तत्वज्ञाः ।। २० ।। 'अष्टाङ्गेन तु योगेन' इत्युपक्रान्तमुपसंहरन् प्रकृते योजयति एवमष्टाङ्गयोगेन स्वभावस्थं परं ध्रुवम् । दृष्ट्वा वश्चयते काल- ममृतेशं परं विभुम् ॥२१॥ मृत्युजित्स भवेद्देवि न काल: कलयेच्च तम् । एवमित्युक्तरूपेण नत्वन्यशास्त्रोक्ताहिंसा- सत्याद्यात्मना, परममृतेशं चिन्नाथं, परं विभु- , ·• १८८ श्रीनेत्रतन्त्रे । मनाश्रितान्ताशेषकारणस्वामिनं, दृष्ट्वा कालं वञ्चयति अकालकलितचिदानन्दैकघन एव जायते । अत एव तत्त्वतोऽयमेव संकोचात्म- मृत्युविदलनात् मृत्युजित् । सुचिरमपि स्थिरी- कृतदेहस्तु न वस्तुतो मृत्युजिदित्याशयशेषः॥ किंच तत्त्वषटिंशतस्त्यागा- द्रुवनानन्त्यवर्जनात् ॥२२॥ एकाशीतिपदोवं वै वर्णपञ्चाशतः परम्। व्यापकं सर्वमन्त्रेषु सर्वेष्वेव हि जीवनम् ॥२३॥ अष्टात्रिंशकलोय तु सर्वान्तः सर्वमध्यगम् । आदिमध्यं न चैवान्तो लभ्यते यस्य केनचित्॥२४॥ तदप्रमेयमतुलं प्राप्य सर्व न लभ्यते।

·अष्टमोऽधिकारः। १८९ पृथ्व्यादिशिवान्तानि तत्त्वानि, कालाग्न्याद्य- नाश्रितान्तानि भुवनानि च त्यक्त्वा नवात्मादि- प्रक्रियया प्रणवादिपदानामकारादिवर्णपञ्चा- शत ईशानपुरुषाघोरादिकलाष्टात्रिंशतश्चोर्ध्व सर्वमन्त्रव्यापकम्, एवं च षडिधाध्वोत्तीर्णम्, अतश्च सर्वजीवितभूतं सर्वेषामन्तः पूर्वापर- कोट्यात्म, तन्मयत्वादेव च विश्वस्य सर्वमध्य- गतं, नचास्य केनाप्यादिमध्यान्ता लभ्यन्ते दिकालादिकथोत्तीर्णत्वात, अतश्चाप्रमेयम्, अ- द्वितीयत्वादतुलं, प्राप्य षडिधाध्वमयदेहप्राणा- द्युल्लङ्घनेन योगिभिरासाद्य, सर्वमित्यध्वप्रप- श्चात्म निखिलं न लभ्यते न प्राप्यते तेन प्राग्वत् नात्रियते, अथच काका सर्वं न लभ्यते अपितु लभ्यते सर्वसर्वात्मामृतेशभैरवता विद्यत इत्यर्थः ॥ तथा येनैकेन जगत्सर्व- मप्रमेयेन पूरितम् ॥२५॥ तज्ज्ञात्वा मुच्यते क्षिप्रं घोरात्संसारबन्धनात्।

·१९ श्रीनेत्रतन्त्रे ज्ञात्वा दाढर्येन निश्चित्य ॥ अपिच तत्त्वत्रयविनिर्मुक्त शाश्वतं चाचलं ध्रुवम् ॥२६॥ दिव्येन योगमार्गेण दृष्ट्वा भूयो न जायते। सर्वेन्द्रियविनिर्मुक्त- मवेद्यं चाप्यनामयम् ॥२७॥ तत्त्वत्रयं नरशक्तिशिवाख्यम् । शाश्वतं विवर्त- वाद इव नासत्यविभक्तान्यरूपोपग्राहि, पोपग्राहि, अचल- मपरिणामि, ध्रुवं नित्यम, इन्द्रियविनिर्मुक्तम- नामयमिति मायेन्द्रियानावृतम् , अवेद्यं च, दिव्येन योगमार्गेण विकल्पहानोन्मिषदविक- ल्पविमर्शावष्टम्भोपायेन, दृष्ट्वा साक्षात्कृत्य न पुनर्जन्मैति ॥ २७ ॥ एवमाणवेन शाक्तेन शाम्भवेन चोपायेना- सादितं परं तत्त्वं मुक्तिदं न केवलमिहैवोपा- देयमुक्तं, यावत् सर्वशास्त्रेषु इत्याह ·अष्टमोऽधिकारः । १९१ ७ परमात्मस्वरूपं तु सर्वोपाधिविवर्जितम्। चैतन्यमात्मनो रूपं सर्वशास्त्र' कथ्यते ॥२८॥ यत् सर्वैः समनान्तैरुपाधिभिरवच्छेदकैर्वि- शेषेण वर्जितं तत्संकोचासंकुचितं चैतन्यमा- त्मनो ग्राहकस्य रूपं, तदेव परमात्ममः परम- शिवस्य स्वरूपं नतु व्यतिरिक्तं यथा भेदवा- दिनो मन्यन्ते । अत एव शिवोऽहमद्वितीयोऽ- हमिति तात्त्विकसमाधिनिर्णयावसरे उक्तम् । सर्वशास्त्रेषु चैतत्कथ्यते नतु क्वचिदेवेत्यनेन सिद्धान्तानामपि रहस्याद्वयसारता संभवन्त्यपि गाढप्ररूढसांसारिकद्वैतवासनानां न स्फुटीकृता । यथोक्तं श्रीकुलपञ्चाशिकायाम् ' यन्नास्ति सर्वलोकस्य तदस्तीति विरुध्यते । निगद्यते यदा देवि हृदये न प्ररोहति ॥ एतस्मात्कारणादेवि देवताभिः प्रगोपितम् । तेन सिद्धेन देवेशि किं न सिद्धयनि भूतले ॥' इति । तत एव समस्तशैवशास्त्रसारसंग्रहरूपेषु शिवसूत्रेषु 'चैतन्यमात्मा' इति प्रारम्भ एवोक्तम् ॥ २८ ॥ अन्तः-

·१९२.
श्रीनेत्रतन्त्रे।
एवंभूतमपि चैतदात्मनो रूपं
निर्मलं न भवेद्देविं
यावच्छक्त्या न बोधितम् ।
..........शैवी मुखबिहोच्यते ।' (२०)
इति श्रीविज्ञानभट्टारकादिष्टनीत्या परमे-
श्वरस्यैव शक्त्या शक्याभासात्मनोऽणोः स्वस्फु-
रत्ताप्रवेशनया अणुत्वं निमज्ज्य, परमशिवत्व-
मुन्मील्यते ॥
ननु दीक्षयाभिव्यक्तशिवत्वा अपि मक्त-
शिवा भिन्ना एव परमशिवात, तत्कथं परमा-
त्मस्वरूपैक्यमात्मचैतन्यस्योक्तमित्याशङ्कां श-
मयति
दीक्षाज्ञानादिना शोध्य-
मात्मानं चैव निर्मलम् ॥२९॥
ये वदन्ति नचैवान्य
विन्दन्ति परमं शिवम् ।
त आत्मोपासकाः शैवे
न गच्छन्ति परं पदम् ॥३०॥

·अष्टमोऽधिकारः । १९३ दीक्षाज्ञानयोगचर्याभिः शोध्यमात्मानं नि- मलमन्यमेव परमशिवात् व्यतिरिक्तमेव वदन्ति नतु परमशिवं विन्दन्ति परमशिवरूपं नासा- दयन्ति,ते आत्मोपासकाःशुद्धात्मतत्त्वाराधकाः शैवे यत् परं पदं परमशिवत्वं, तन्न गच्छन्ति नाप्नुवन्ति । यदि तु कदाचित् तीव्रशक्तिपाता- द्गच्छन्ति, तच्छैवेन शिवादिष्टाद्वयज्ञानेनैव न- त्वन्येन ज्ञानेनेति सप्तमीतृतीये तन्त्रेण योज्ये । तदुक्तं श्रीस्वच्छन्दे समनान्तस्थशुद्धात्म- निर्णयावसरे अविदित्वा परं तत्वं शिवत्वं कल्पितं तु यैः । त आत्मोपासका शैवे न गच्छन्ति परं शिवम्।। (४।३९२) इति ॥ ३० ॥ एतदेव भङ्गयन्तरेण स्फुटयति यदा तु परमा शक्तिः सर्वज्ञादिगुणान्विता । आपादादिविकासिन्या न विकास्येत निर्मला ॥३१॥ तावन्न निर्मलो ह्यात्मा बद्धः शैवे तदोच्यते ।

·१९४ श्रीनेत्रतन्त्रे । तावच्छब्दापेक्षया यावच्छब्दोऽध्याहार्यः । तेनापादादि पादाङ्गुष्ठात्प्रभृति विकासिन्या प्राणप्राधान्यनिमज्जनेन चित्प्राधान्यमुन्मज यन्त्या दीक्षाज्ञानादिरूपया अनुग्राहिकया शक्त्या यावत् सर्वज्ञत्वसर्वकर्तृत्वस्वतन्त्रता- द्यात्मा परमा शक्तिर्न विकास्येत नोन्मिण्यत, न तावदात्मा जीवो निर्मलः । यदा चैवं, तदा शैवेऽसावात्मा जीवन्मुक्तेरनासादाद्दद्ध एवो- च्यते ॥ विकसितायाः शक्तः स्वरूपं दर्शयति यत्रस्थः पुरुषः सर्व वेत्त्यतीतमनागतम् ॥ ३२॥ सन्नियम्येन्द्रियग्राम तत्तत्त्वं शक्तिलक्षणम् । इन्द्रियाण्यन्तर्मुखीकृत्य यत्र तुटिपातात्मनि आद्योन्मेषस्थिती लब्धावस्थितियोगी अतीता- नागतादि सर्वं वेत्ति, तत् प्रतिभात्म तत्त्वं शक्ति- लक्षणम् ॥ तथा ·अष्टमोऽधिकारः । १९५ यत्र यत्र भवेदिच्छा ज्ञानं वापि प्रवर्तते ॥३३॥ क्रियाकृत्यस्वरूपा वा तत्तत्त्वं शक्तिलक्षणम् । न कृत्यं निष्पाद्यं स्वरूपं यस्यास्तादृश्यकृ- त्रिमा निर्विकल्पा इच्छा ज्ञप्तिः स्फुरत्तात्मा क्रिया वा यत्र यत्रावसरे प्रवर्तते, तत्र तत्र तत् एषणीयाद्यनारूषितशुद्धेच्छादिमात्रात्म तत्त्वं शक्तिलक्षणम् ॥ .. तथा व्यापकस्य यतो देवि चिद्रूपस्यात्मनः शिवात्॥३४॥ प्रसरत्यद्भुतानन्दा सा शक्तिः परमा स्मृता । व्यापकचिन्मात्रमयतामात्मनो भावयतो योगिनो या आश्चर्यरूपा आनन्दात्मा शक्तिः शिवात्प्रसरत्युन्मिपति, सा परमा स्मृता तत्तत्त्वं शक्तिलक्षणमित्यर्थः ॥ एवं लक्षितशक्त्यवष्टम्भविस्फारण

·१९६
श्रीनेत्रतन्त्रे ।
विप्रसार्य तमात्मानं
सर्वज्ञादिगुणैर्गुणी ॥ ३५॥
साभासः कथ्यते देवि
शिवः परमकारणम् ।
सर्वज्ञादिगुणैरिति तद्विमर्शनेनात्मानं विप्र-
सार्य
'बहिरकल्पिता वृत्तिमहाविदेहा ततः प्रकाशावरणक्षयः'
( यो० सू० ३।४३)
इति स्थित्या विकास्य यो योगी तैरेव सर्व-
ज्ञत्वादिगुणैर्गुणी संपन्नः, स सर्वज्ञत्वाद्याभास-
विमर्शनादेव साभासः शिवः कथ्यते ॥
एतदेव स्फुटयति
सर्वज्ञः परितृप्तश्च
यस्य बोधो ह्यनादिमान ॥३६
-
स्वतनो ह्यप्रलुप्तश्च
यश्च वानन्तशक्तिकः ।
शक्तिमान्गुणभेदेन
स्वगुणान्विन्दते गुणी ॥३७॥

·अष्टमोऽधिकारः । १९७ पृथग्भेदविभेदेन नानात्वं विमृशेदिह । स साभास इति प्रोक्तो निराभासस्तु कथ्यते ॥ ३८॥ परितृप्तो नैराकांक्ष्येण चिदानन्दघनः, अनादिमान् नतु भावनोत्थः, स्वतन्त्रो नतु भेदेश्वरवत् कर्ममलपरिपाकाद्यपेक्षः, अप्रलुप्तो नतु ब्रह्मादिवत् स्वापाद्यावृतः, अनन्तशक्तिकः शक्तयोऽस्य जगत्कृत्स्नं............।' इति स्थित्या मरीचिरूपाशेषविश्वशरीरः, शक्तिमानिति समुत्पन्नयथालक्षितपरशक्तिस्व- रूपः, गुणानां सत्त्वरजस्तमसा भेदेन चिद्भुवि देहादिप्रमातृतानिमज्जनोत्थन विदारणेन, स्व- गुणान् सर्वज्ञत्वादीन् लभते। तैरेव च गुणे- गुणी, भेदानां सर्वज्ञत्वादिविशेषाणां व्याख्या- तशा व्यावृत्तिकृतो यः पृथग्विभेदस्तेन ना. नात्वं विचित्राभासरूपतां य आत्मनो विमृ- शेत्, स साभास इत्युक्तः। निराभासस्तु उच्यते।। तमाह

·'१९८
श्रीनेत्रतन्त्रे ।
नाहमस्मि न चान्योऽस्ति
निराभासस्तदाभवेत् ।
सावस्था परमा प्रोक्ता
शिवस्य परमात्मनः॥ ३९॥
आभासेभ्यो ग्राह्यग्राहकविमर्शात्मकेभ्यो
निष्क्रान्तः चिद्विमर्शोकपरमार्थः। तदुक्तं श्रीप्र-
त्यभिज्ञायाम्
'सर्वथा त्वन्तरालीनानन्ततत्त्वौघनिर्भरः ।
शिवश्चिदानन्दघन: परमाक्षरविग्रहः ॥ (४।१।१४)
इति ॥३९॥
एतद्दशासमापन्नस्य च योगिन ईदृशी स्फुर-
त्तेत्याह
नाहमस्मि न चान्योऽस्ति
ध्येयं चात्र न विद्यते ।
आनन्दपदसलीनं
मनः समरसीगतम् ॥४०॥
अहमिति देहादिर्ग्राहकः । अन्यो मद्वयति-
रिक्तो नीलादिः । ध्येयमिति अनुग्राहकत्वेन
बुद्ध्योपस्थापितम् ॥४॥

·अष्टमोऽधिकारः ।
१९९.
एतत्पदलाभाय शाम्भवोपायमादिशति देवः
नोधै ध्यानं प्रयुञ्जीत
नाधस्तान्नच मध्यतः।
नाग्रतः पृष्ठतः किंचि-
पार्श्वयोरुभयोरपि ॥४१॥
नान्तःशरीरसंस्थाने
न बाह्ये भावयेत्क्वचित् ।
नाकाशे बन्धयेल्लक्ष्यं
नाधो दृष्टिं निवेशयेत् ॥४२॥
न चाक्षणोर्मीलनं किश्चि-
न्न किञ्चित दृष्टिबन्धनम् ।
अवलम्बं निरालम्ब
सालम्बं नच भावयेत्॥४३॥
नेन्द्रियाणि न भूतानि
शब्दस्पर्शरसादि यत्।
सर्वं त्यक्त्वा समाधिस्थः
केवलं तन्मयो भवेत् ॥४४॥

·'२००
श्रीनेत्रतन्त्रे।
ऊर्वे द्वादशान्ते, अधः कन्दादो, मध्ये
हृदादौ, अग्रतः पृष्ठतः
पार्श्वयोः
तत्पुरुषसंद्यो-
जातादिरूपम् । अन्तःशरीर इति
आमूलात्किरणाभासां सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरात्मिकाम् ।
चिन्तयेत्तां द्विपदान्ते शाम्यन्तीं भैरवोदयः ॥ (वि.पै.२८)
इतिवत्, न बाह्य इति
'वस्त्वन्तरे वेद्यमाने सर्ववेद्येषु शून्यता !
तामेव मनसा ध्यायन्विदितोऽपि प्रशाम्यति॥' (१२२)
इतिवत्, नाकाश इति
तेजसा मूर्यदीपादेराकाशे शवलीकृते ।
दृष्टि निवेश्य नत्रैव स्वात्मरूपं प्रकाशते ॥ ( ७६ )
इतिवत् , नाध इति
कूपादिके महागर्ते स्थित्वोपरि निरीक्षणात् ।
अविकल्पमतेः सम्यक्सद्यश्चित्तलयः स्फुटम् ॥ (११५)
इतिवत्, नचाक्षणोमीलनमिति
एवमेव निमील्यादौ नेत्रे कृष्णाभमग्रतः ।
प्रसार्य भैरवं मपं भावयंस्तन्मयो भवेत् ।। (८८)
इतिवत्, न दृष्टिबन्धनमिति
निक्षगिरिभित्त्यादिदेशे दृष्टिं विनिक्षिपेत् ।
निलीने मानसे भावे वृत्तिक्षीणः प्रजायते ।।. (६०)
इतिवत् , अवलम्ब्यते इति अवलम्बो ध्येय
आकारस्तम्.

·अष्टमोऽधिकारः । भावे त्यक्ते निरुद्धा चिनैव भावान्तरं व्रजेत् । तदा तन्मध्यभावन विकसत्यतिभावना ॥ (६२) इतिवत् , निरालम्ब इति उभयो वयोर्ज्ञाने ज्ञात्वा मध्यं समाश्रयेत् । युगपञ्च द्वयं त्यक्त्वा मध्ये तत्लं प्रकाशते ॥ (६१) इतिवत् , सहालम्बेन वर्तते सालम्ब साकार ज्ञानम् 'इच्छायामथवा ज्ञाने जाते चित्तं निवेशयेत् । तत्र बुयानन्यचेतास्ततः स्यादात्मदर्शनम् ।। (९८) इतिवत् । नेन्द्रियाणि न भूतानि इति तत्तद्धा- रणापटलोक्तनीत्या सर्वं त्यक्त्वा समाधिस्थ इति अकिंचिचिन्तकत्वेन स्वस्वरूपविमर्शनप्रवणस्त- न्मय इत्यानन्दपदसंलीनसमरसज्ञानमयः।।४४ या चैवंभूता दशा सावस्था परमा प्रोक्ता परस्य परमात्मनः । निराभासं पदं तत्तु तत्प्राप्य विनिवर्तते ॥४॥ सांसारिकी स्थितिमुज्झति ॥४५॥ अतश्च यः ·२०२ श्रीनेत्रतन्त्रे । भावयेदेवमात्मान- मात्मनो भावनाबलात्। स गच्छेत्परम शान्तं शिवमत्यन्तनिर्मलम् ॥४६॥ आत्मनो निर्विकल्पसंवेदनस्य या भावना विकल्पहानेन संपादना, तस्या यदलं विमर्श- दाढ्यं तेन भावयेत् ॥४६॥ किंच तत्तत्त्वमेकं सर्वत्र भवति मृत्युजिच्छिवम् । तच्चामृतेशं परमं तृतीयं पदमुत्तमम् ॥४७॥ आख्यातं तव देवेशि किमन्यत्कथयामि ते । सर्वत्र क्षित्याद्यनाश्रितान्ते, तदेवैकमद्वितीयं, तत्त्वं पारमार्थिक स्वरूपं, शिवं श्रेयोरुपं, मृत्यु- जिद्भवति । तृतीयमिति प्रोक्तस्थूलसूक्ष्मज्ञान- द्वयापेक्षया, तवेत्यनुग्रहैकपरायाः, किमन्यत्कथ-

·अष्टमोऽधिकारः।
२०३
यामीति नातोऽन्यगृहस्यं कथनीयं किंचिद-
स्तीत्यर्थः ॥
एतदुपसंहरति
एवं मृत्युजिता सर्व
ध्यात्वाव्याप्तं विमुच्यते॥४८॥
योगी ॥ ४८॥
एतच्च
सर्वकालं तु कालस्य
वचनं कथितं प्रिये।
अकालकलितचिद्धामसमावेशोपदेशात ॥
प्रकृतमुपसंहृत्य पूर्वप्रस्तुतमुपसंहरति
एवं तु त्रिविधं देवि
मया ते प्रकटीकृतम् ॥४९॥
कालस्य वञ्चनं नाम
एष च
योगः परमदुर्लभः ।
किंच
अनेनाभ्यासयोगेन
मृत्युजिद्भवति नरः ॥५०॥

·२०४
श्रीनेत्रतन्त्रे
न केवलमात्मनः, यावत्
अनेनैव तु योगेंन
लोकानुग्रहकाम्यया।
भवते मृत्युजिद्योगी
सर्वप्राणिषु सर्वदा ॥५१॥
एतज्ज्ञाननिष्ठो विश्वानुग्रहकरणक्षम इत्यर्थः।
यत्त्वत्राधिकारे परं ज्ञानमुक्तम्
एष मृत्युञ्जयः ख्यातः
शाश्वतः परमो ध्रुवः ।
अस्मात्परतरो नास्ति
सत्यमेतद्वदाम्यहम् ॥५२॥
शिष्याणामत्रार्थे दृढ आश्वासो जायतामि-
त्याशयेनादरादुक्तमर्थमत्युपादेयत्वात् पुनः पुन-
रादिशति
यत्परामृतरूपं तु
त्रिविधं चोदितं मया ।
तदभ्यासाद्भवेज्जन्तु-
रात्मनोऽथ परस्य वा ॥५३॥

·अष्टमोऽधिकारः । २०५ अमृतेशसमो देवि मृत्युजिन्नात्र संशयः। किंचेमं मृत्युजिन्नाथं येन येन प्रकारेण यत्र यत्रैव संस्मरेत् ॥५४॥ तेन तेनैव भावेन स योगी कालजिद्भवेत् । येन येनेत्याणवेन शाक्तेन शाम्भवेन वा । यत्र यत्रेति नात्र देशकालावस्थादिनियम इत्यर्थः ॥ अयं च योगी यत्र यत्र स्थितो वापि येन येन व्रतेन वा ॥५५॥ येन येन च योगेन भावभेदेन सिद्धयति । येन येन योगेन तत्तत्संहितासु योगंपादोक्तेन, भावभेदेनेत्येतत्तत्त्वनिष्ठभावनाविशेषेण ॥ यच्चेदममृतेशनाथाख्यं परं तत्त्वं

·२०६
श्रीनेत्रतन्ने ।
तदेकं बहुधा देवि
ध्यातं वै सिद्धिदं भवेत्॥५६॥
द्वैताद्वैतविमिश्रे वा
एकवीरेऽथ यामले।
सवशास्त्रप्रकारण
सर्वदा सिद्धिदं भवेत् ॥५७॥
एकमिति पराद्वयस्वतन्त्रचित्सतत्त्वम्, अत
एव बहुधेत्येतत्स्वातन्त्र्यावभासितभाविपटलव-
क्ष्यमाणश्रीसदाशिवतुम्बुरुभैरवकुलेश्वरादिरू-
पतया ध्यातं सिद्धिं ददात्येवेत्यर्थः। परमाद्वैत-
रूपत्वाच्चास्य नाथस्य द्वैताद्वैतादिसर्वप्रकारको-
डीकारित्वं न विरुध्यत । वक्ष्यति चैकविंशाधिकारे
अद्वैतं कल्पनाहीनं चिद्धनं
....।' (२ ।२१)
इति ॥ ५७ ॥
किंच
चिन्तारत्नं यथा लोके
चिन्तितार्थफलप्रदम्।
तथैव मन्त्रराजस्तु
चिन्ततार्थफलप्रदः ॥५८॥

·अष्टमोऽधिकारः । २००७ अत्रत्य इत्यर्थः ॥५८॥ किंच मन्त्राणा सप्तकोटीना- मालयः परमो बली। तेषामपि पराद्वयैकवीर्यत्वात् ।। अपिच भावहीनास्तु ये मत्राः शक्तिहीनास्तु कीलिताः॥१९ वर्णमात्राविहीनास्तु गुर्वागमविवर्जिताः। भ्रष्टाम्नायविहीना ये आगमोज्झितविनिताः ॥६० न सिद्ध्यन्ति यदा देवि जप्ता इष्टाः सहस्रशः । असिद्धा रिपवो ये च सर्वांशकविवर्जिताः ॥६॥ आद्यन्तसंपुटेनैव साद्यर्णेन त रोधिताः ।

·२०८ श्रीनेत्रतन्त्रे । . मन्त्रेणानेन देवेशि अमृतेशेन जीविताः ॥६२॥ सिद्धयन्ति ह्यप्रयत्नेन जप्ता इष्टा न संशयः । ध्याताः सर्वप्रदा देवि भवन्ति न वचोऽनृतम्॥६३॥ भावहीनाः अज्ञातवीर्याः, शक्तिहीनाः सा- अनाः । यथोक्तम् साञ्जनास्तेऽण्डमध्यस्थाः सात्वराजसतामसाः ।' इति । कीलिताः व्यत्यस्तवर्णपदाः, गुम्ना- यविवर्जिताः शिष्यैः स्वयमेव पुस्तकाद्गृहीताः, भ्रष्टाम्नाया अज्ञातसंहितोत्थानाः तत एव विनष्टाः, आगमोज्झितैर्विनिताः नित्यं क्षुद्रसि- द्विविनियोगेन विघ्नाभिभूताः कृताः । असिद्धा रिपवो ये इति नामाक्षरान्मन्त्राक्षरं मातृका- क्रमेणाङ्गुलिपर्वचतुष्टये पुनःपुनरावर्तनया गण्य- मानं यदि प्रथमं पर्व स्पृशति, तदा सिद्धं भवति । यदि द्वितीयं पर्व स्पृशति, तदासिद्ध साध्यं तदुच्यते । यदि तृतीयं पर्व स्पृशति, ·अष्टमोऽधिकारः । • २०९ तदा सुसिद्धं भवति। अथ चतुर्थं पर्व स्पृशति, तदास्य विरंध्यते । सर्वे अंशका भावस्वभाव- पुष्पपाताद्याख्याः । एवमादि च श्रीस्वच्छ- न्दादेर्शेयम् । एवमीशा अपि मन्त्रा नेत्र- नाथसंपुटीकारेण इष्टां ध्याता जप्ताश्च सर्व- सिद्धिप्रदा भवन्ति । 'न संशयः' इति 'न वचोऽ- नृतम्' इति चोक्त्यानाश्वस्तानामपि आश्वासं रोहयति ॥६३॥ उपसंहरति इति सर्व समाख्यातं रहस्यं परमं प्रिये ॥६३॥ प्रथमाधिकारे यत् परमं रहस्यं प्रनितं, तदिति उक्तशा सर्व समाख्यातमिति शिवम् ॥ चिदानन्दघनं धाम शाङ्करं परमामृतम् । मृत्युजिज्जयति श्रीमत्स्वावशनोद्धरज्जगत् ॥ अष्टमाधिकारः समाप्तः ॥

·अथ
श्रीनेत्रतन्त्रे
श्रीक्षेमराजकृतोद्योतोपते
नवमोऽधिकारः।
स्वच्छस्वच्छन्दचिनेत्रं चित्रानुग्रहहेतुतः ।
सदाशिवादिभी रूपैः प्रस्फुरजयति प्रभु ॥
अथाधिकारसंगतिं कुर्वती श्रीदेव्युवाच
श्रुतं दव मया सवं
माहात्म्यं मन्त्रनायके।
अधुना श्रोतुमिच्छामि
यदुक्तं विभुना मम ॥१॥
सर्वागमविधानेन
भावभेदेन सिद्धिदम्।
वामदक्षिणसिद्धान्त-
सौरवैष्णववैदिके ॥२॥

·नवमोऽधिकारः । २११ यथेष्टसिद्धिदं देवं यथेष्टाचारयोगतः । तदाख्याहि सुरेशान चिन्तारत्नफलोदयम् ॥३॥ 'सर्वमुक्तं माहात्म्यमित्यधिकाराष्टकोक्तम्। उक्तमित्यधिकाराष्टके 'येन येन हि योगेन भावभेदेन' इत्यादिना सिद्धिदमित्यन्तेन । वामेत्यादि भाव्यधिकारासूत्रणाय । यथेष्ट आचारस्तत्तत्स्रोतोदेवतानां सुप्रसिद्धो नसु सं- कीर्णः । यद्वक्ष्यति 'येषु येषु समाचारो मया शास्त्रेषु भाषितः । स्रोतःसु स तथा कार्यो विशेपाघागहोमयोः ॥' इति । चिन्तारत्नादिव फलोदयो यतः॥३॥ एतन्निश्चयाय श्रीभगवानुवाच श्रृणु सुन्दरि तत्त्वेन परमार्थं वदामि ते । प्रनितेऽर्थे इत्यर्थात् ॥ तत्र परमाद्वयचिन्मात्रपरमार्थस्यापि अस्य भगवतो यथा तत्तच्चित्रदेवतात्मतोपपन्ना, तथा कमेणादिशति ·२१२. श्रीनेत्रतन्त्रे । अमृतेशविधानेन मृत्युजित्कथितं मया ॥४॥ यत्प्रथमाधिकारादौ तदेवं परमं देव- ममृतेशमनामयम्। स्वभावस्तत्समुद्दिष्टं व्यापकं शाश्वतं ध्रुवम् ॥५॥ न तस्य रूपं वर्णो वा परमार्थेन विद्यते । यस्मात्सर्वगतो देवः सर्वागममयः शुभः ॥६॥ व्यापकः सर्वमन्त्राणां सर्वसिद्धिप्रदायकः । तन्निर्णीतमहावीर्यममृतेशं देवं विशेषानुपा- दानात् विश्वश्य स्वभावो यत् सम्यगुद्दिष्टं, न तस्य भावि सदाशिवादिरूपं नाम वा पारमा- र्थिकमपितु ·२१३ नवमोऽधिकारः । आत्मानपत एवायं ज्ञेयीकुर्यात् । .... ho तत 'स्वातन्त्र्यामुक्तमात्मानं स्वातन्त्र्यादद्वयात्मनः । प्रभुरीशादिसंकल्पैर्निर्माय व्यवहाम्यत् ॥ (१।५।१६) इति प्रत्यभिज्ञोद्दिष्टनीत्या पुंमामनुग्रहाय तथा- वभासितम् । युक्तं चैतद्यस्मादेवः क्रीडा- दिमयः, सर्व गच्छति सर्वरूपतया स्फुरति, एव तत्तदुपदश्यापदेशिनानाशास्त्र- रूपः सर्वशास्त्राणां वाक्यैकवाक्यरूपतया परा- मर्शात्मकभगवदेकरूपत्वात्, अतश्च शुभः पराद्वयश्रेयोमयः। केवलं यत्र परमेश्वरेण सा परा विमर्शमयता न प्रकाश्यते, ते सृष्टयादि- पात्रवाक्यैकवाक्यतामचेतयमाना वाक्यार्थविश्रान्तास्तत्तन्मितव्याप्तिकशास्त्रवि- नेयाः। यतश्चोक्तयुक्त्या सर्वागममयो देवस्तत एव सर्वमन्त्रानपि अभेदेन व्याप्य स्थितोऽ- तश्च सर्वसिद्धिप्रदः ॥ एतत् दृष्टान्तेन घटयति निर्मलं स्फटिक यह- त्तन्तौ प्रोतं शितादिके ॥७॥ अवान्तर-

·२१४.
श्रीनेत्रतन्त्रे ।
प्रतिबिम्बेत सर्वत्र
येन येन हि रञ्जितम् ।
तत्तदर्शयतेऽन्येषां
न स्वभावेन रञ्जितम् ॥८॥
तथा तथैव देवेशः
सर्वागमनियोजितः ।
फलं ददाति सर्वेषां
साधकानां हि सर्वतः ॥९॥
प्रतिविम्वतेति प्रतिविम्बं गृह्णीयात् । न
स्वभावेनेति स्वच्छैकरूपत्वात् , सर्वागमेषु
नियोजितः सर्वात्मत्वात्तत्तदागमोक्तदेवतारू-
पतयाध्यातः सर्वभ्यः साधकेभ्यः फलं ददाति ॥
यत एवं
तस्मात्स्रोतःसु सर्वेषु
चिन्तामणिखिोज्ज्वलः ।
भावभेदेन वै ध्यातः
सर्वागमफलप्रदः ॥१०॥

·.२१६ नवमोऽधिकारः । शिवः सदाशिवश्चैव भैरवस्तुम्बुरुस्तथा। सोमसूर्यस्वरूपेण वह्निरूपधरो विभुः ॥११॥ सर्वेषु स्रोतस्सु उज्ज्वलो भ्राजमानः शिवो भावभेदेनाशयविशेषौचित्येन सदाशिवादि- रूपतया ध्यातः सिद्धान्तवामदक्षिणादिशा- स्त्रोक्तं फलं प्रददाति ॥ ११ ॥ युक्तं चैतदित्याह यतो ज्ञानमयो देवो ज्ञानं च बहुधा स्थितम् । नियन्त्रितानां बद्धानां त्राणं तन्नेत्रमुच्यते ॥१२॥ देवः परमेश्वरों ज्ञानमयश्चिन्मात्रपरमार्थः । तच्च ज्ञानं बहुधेति स्वातव्यात्संकोचमाभास्य नानात्वमाश्रित्य स्थितम् । अतश्च संकोचाभा- सभाजो ये निगहितस्वरूपतया नियन्त्रिता आभासिता देवेन तत एव वद्धास्तेषां नाना-. दर्शनोपासाभिः स्वस्वरूपप्रथाहेतुतया यतो ·श्रीनेत्रतन्त्रे २१६ देवस्त्राणं, तस्मान्निरुक्तदृशा नेत्रमुच्यते, नतु चक्षुर्गोलकतया ॥१२॥ अयमेव च मृत्योरुत्तारयेद्यस्मा- न्मृत्युजित्तेन चोच्यते। अमृतत्वं ददात्येव- ममृतेश इति स्मृतः ॥१३॥ मृत्योर्देहप्राणादिजवञ्जवीभावात् । अमृतत्वं रुद्रशक्तिसमावेशम् ॥ १३ ॥ एवं सर्वगतो देवो बहुरूपो मणिर्यथा। सर्वैराराधितो देवि स्वसिद्धिफलवाञ्छया ॥१४॥ सर्वेषा फलदो देवः प्रार्थितार्थविधायकः । एवमित्युक्तनीत्या । स्वसिद्धिफलवाञ्छयेति तदिच्छावग्राहिततत्फलाभिनिवेशतया ॥ यत एवं ·नग्मोऽधिकारः। २१७ तस्माद्भावानुरूपेण साधकः साधने स्थितः॥१५॥ येन येनैव भावेन तस्य तत्फलदो भवेत् । भावानुरूपेणाशयानुगुणेन । भावेन भावना- प्रकारेण ॥ इत्थं चान्तर्बहिर्यागयोः यः सदाशिवरूपेण सदा ध्यायति साधकः॥१६॥ सदाशिवतनुस्तस्य भवतीव सुरेश्वरि । सदाशिवतनुर्भवति सादाशिवीमिव मूर्तिम- नुग्रहायाश्रयति ॥ उपपन्नं चैतदित्याह सर्वास्ता....ह्येष सर्वानुग्रहकारकः ॥१७॥ अतश्च श्रीमदघोरवक्रानुगुण्येनार्य सद्यो वामो ह्यघोरश्च पुरुषेशानविग्रहः । २८ ·२१८ श्रीनेत्रतन्त्रे। ध्यातव्य इति शेषः ॥ अस्य च मन्त्रराजस्य पराद्वैतरूपतया विश्वा- त्मकत्वादनेनैवाङ्गासनादि न्यस्यमित्याह अनेन हृदयादीनि न्यस्तव्यानि वरानने ॥१८॥ अनेनैव त मन्त्रेण स्वासनं परिकल्पयेत् । अनया विशेषोक्त्या पूर्वोक्ताङ्गमन्त्राणामप- वादो दर्शितः। एवकारोऽन्यूनातिरिक्ततामाह। शोभनमभेदव्यात्यावस्थितं, स्वं चानन्तान्त- मासनं स्वासनम् । यदुक्तं श्रीकालोत्तरे वीजाङ्कुरं पुरा शक्त्या पश्चादानन्तमासनम् । अनन्तं चान्तगं कुर्यात्क्रमणैव षडानन ॥ इत्यादि ॥ भगवतः सदाशिवाकारं ध्यानमाह चन्द्रार्बुदप्रतीकाशं हिमाद्रिनिचयोपमम् ॥१९॥ पञ्चवकं विशालाक्षं दशबाहुं त्रिलोचनम् ।

·नवमोऽधिकारः । २.१९ नागयज्ञोपवीतं तु व्याघ्रचर्माम्बरच्छदम् ॥२०॥ बद्धपद्मासनासीनं सितपद्मोपरिस्थितम् । देवं ध्यायेत् ॥ किंचास्य त्रिशूलमुत्पलं बाण- मक्षसूत्रं समुद्गरम् ॥२१॥ दक्षिणेषु करेष्वेवं वामेषु शृण्वतः परम् । स्फेटकादर्शचापं च मातुलुङ्गं कमण्डलुम् ॥२२॥ स्फेटकमुद्यमनकम् ।। २२ ।। किंच चन्द्रार्धमौलिनं देव- मापीतं पूर्ववक्रतः। ध्यायेत् ॥ अस्य च ·२२० श्रीनेत्रतन्त्रे । दक्षिणं कृष्णभीमोग्रं दंष्ट्रालं विकृताननम् ॥२३॥ कपालमालाभरणं जगत्संत्रासकारकम् । पश्चिमं हिमकुन्दाभं वामं रक्तोत्पलप्रभम् ॥२४॥ ऊर्ध्ववत्रं महेशानि स्फटिकाभं विचिन्तयेत् । स्पष्टम् ॥ एवं ध्यात्वा तु देवेशं पूजयेद्विधिपूर्वकम् ॥२५॥ विधिः सिद्धान्तोक्तः प्रकारः ॥ २५॥ क्क पूजयेदित्याह स्वमूर्ती स्थण्डिले लिने जले वा कमलोपरि। स्वमूर्तिर्मुख्यत्यादावुक्ता ॥ ईशानाद्यांश्च सद्योन्तान स्वदिक्षु प्रतिपूजयेत् ॥२६॥ तत्र च ·नवमोऽधिकारः । २२१ मूलमन्त्रेणैव ईशानपूर्वादिदिक्षु ईशानादि- वक्राणि आवरणक्रमेण प्रपूजयेत् ॥ २६ ॥ तदने आग्नेय्यादौ हृदादीनि न्यस्येत्पूजाविधानतः । पूजाविधिनिमित्तमग्नीशरक्षोवायुविदिक्षु हृच्छिरःशिखाकवचानि, पूर्वादिदिक्चतुष्टयेऽस्त्रं, देवाग्रे नेत्रमितीत्थमङ्गानि न्यस्येत् । तदुक्तं तत्रैव 'आग्नेय्यां हृदयं न्यस्यदेशान्यां तु शिरस्तथा । नैऋत्यां तु शिखां न्यस्येद्रायव्यां कवचं तथा ॥ अस्त्रं दिवथ विन्यस्येत्कर्णिकायां सदाशिवम् ।' इति । नेत्रस्य ज्योतीरूपतया प्राधान्यात् क- र्णिकाग्रे स्थानम् । यदुक्तं श्रीस्वच्छन्दे ज्योतीरूपप्रतीकाशं नेत्रं मध्ये तु संस्थितम् ।' (२।१११) इति ॥ यदा चैवं पूजयेत् कश्चित ·२२२ श्रीनेत्रतन्त्रे । तदा सियत्यसंदेह सत्यमेतद्रवीमि ते ॥२७॥ आराधकवर्ग इति शिवम् ।। परानुग्रहहेवाकाश्रितसादाशिवाकृति । मृत्युजिज्जयति श्रीमच्छाङ्करं नेत्रमद्रयम् ।। नवमोऽधिकारः समाप्तः ॥

·अथ
श्रीनेत्रतन्त्रे
श्रीक्षेमराजकृतोद्योतोपेते
दशमोऽधिकारः।
पाशराशिकवलीकृतिदक्ष
दक्षिणं वपुरघोरममोघम् ।
भैरवं श्रयदनुग्रहहेतोः
शाङ्करं जयति नेत्रमणुत्रम् ॥
पूर्वोदिष्टभैरवात्मतां भगवतो निर्णेतुं श्री-
भगवानुवाच
अथेदानी प्रवक्ष्यामि
भैरवागमभेदितम् ।
भिन्नाञ्जनचयप्रख्यं
कल्पान्तदहनात्मकम् ॥१॥
पञ्चवक्रं शवारूढं
दशबाहुं भयानकम् ।
क्षपामुखगणप्रख्यं
गर्जन्तं भीषणस्वनम् ॥२॥

·श्रीनेत्रतन्त्रे । दंष्ट्राकरालवदनं भृकुटीकुटिलेक्षणम् । सिंहासनपदारूढं व्यालहारैर्विभूषित ॥३॥ कपालमालाभरणं दारितास्यं महातनुम् । गजत्वक्प्रातपर्ट शशाङ्ककृतशेखरम् ॥४॥ कपालखट्वाङ्गधरं खगखेटकधारिणम् पाशाङ्कुशधरं देवं वरदाभयपाणिकम् ॥५॥ वजहस्तं महावीर परश्वायुधपाणिकम् । भैरवं पूजयित्वा तु तस्योत्सङ्गगतां स्मरेत् ॥६॥ प्रलयाग्निसमाकारां लाक्षासिन्दूरसप्रभाम् ।

·दशमोऽधिकारः । २२५ ऊर्ध्वकेशी महाकायां विकराला सुभीषणाम् ॥७॥ महोदरी पञ्चवक्रां नेत्रत्रयविभूषिताम् । नखराला कोटराक्षी मुण्डमालाविभूषिताम् ॥८॥ भैरवोक्तभुजां देवीं भैरवायुधधारिणीम् । इच्छाशक्तिरिति ख्यातां स्वच्छन्दोत्सङ्गगामिनीम्॥९॥ अघोरेशीति विख्याता- मेतद्रूपधरां स्मरेत् । भैरवागमेषु दक्षिणस्रोतःसमुत्थेषु स्वच्छ- न्दचण्डत्रिशिरोभैरवादिषु भेदितं भेदसंहा- रित्वेन दीप्तविशिष्टरूपतया प्रतिपादितं भग- वतो मृत्युजितः स्वरूपं वक्ष्यामि । भिन्ने- त्यादिना भेदसंहर्तृत्वेनातिकृष्णमहादीप्त- रूपतोक्ता । शवोऽत्र सदाशिवः । यथोक्तं श्रास्वच्छन्दे २९

·२२.६
श्रीनेत्रतन्त्र ।
ब्रह्मविष्णुमहेशानं शवान्तं परिकल्पयत् ।' (१।३९)
इति । गर्जन्तमिति नादामर्शपरम् । दारि
व्यात्तमाननं यस्य ।
। गजत्वगेव
प्रावृतः
प्रावरणीकृतः पटो येन । कपालेत्यादि सव्या-
पसव्यक्रमेण दशभुजत्वनिर्णयाय। पूजयित्वेति
अनेनैव मन्त्रेण हृदाद्यङ्गसहितमुक्तवक्ष्यमा-
णस्थित्या अमुष्यैव सर्वत्राधिकारात् । कोट-
राक्षीमित्यन्तर्लक्ष्यां बहिर्दृष्टिं च । इच्छाशक्ति-
रित्यनेनाकृतिमत्त्वेऽपि परव्याप्तिसारत्वमुक्तम्।
न विद्यते घोरं भेदात्म भेदाभेदप्रधानं च रूपं
यासां पराद्वयधामप्रथनात्मकानुग्रहकर्मणां, ता
अघोरा मरीचिरूपाः शक्तयस्तासामीशी स्वा-
मिनीं स्मरेत् पूजार्थं ध्यायेत् । यदत्र भैरवा-
कृतो रहस्यमस्ति, तच्छीस्वच्छन्दोद्दयोते वितत्य
मया दर्शितम् । तद्वदाकृत्यन्तरेष्वपि ज्ञेयम् ।
शिष्टं स्पष्टम् ॥
एतच्च परचिदात्मकस्वच्छन्दभैरवतदिच्छा-
शक्त्यात्मभैरवीयामलस्वरूपं मया
सर्वतत्रेषु च प्रोक्तं
प्रच्छन्नं न स्फुटीकृतम् ॥१०॥

·दशमोऽधिकारः । २२७ .. सिद्धान्तेष्वपि निष्कलस्वतन्त्रपारमेशव्याप्ते- र्भावात् ॥ १० ॥ केवलं गृढत्वात् तत्र ममाशयो न केनापि लक्षितो भुवि दुर्लभः । स्थूलदृशो हि न रहस्यमाम्रष्टु क्षमाः । तथाच श्रीकालोत्तरेऽपि नादाव्यं यत्परं बीजं ।' इत्यादि 'पञ्चतानि तु तच्चानि यैाप्तमखिलं जगत् ।' इति ' एवं ज्ञात्वा महासेन श्वपचानपि दीक्षयेत् । इत्याद्यतिरहस्यमन्यथा व्याकुप्येत । एतत्प्रासङ्गिकमुक्त्वा प्रकृतमाह व्याधिनिग्रहणाद्येषु पापेषु क्षयहेतवे ॥११॥ गोब्राह्मणेषु रक्षार्थ शान्तौ पुष्टौ सदा यजेत् । व्याधिकृतं निग्रहणमाक्रमणम् । आदि. शब्दादाध्यादयः। तेषु पापेषु शान्तये रक्षाशा- ·२२६ श्रीनेत्रतन्त्रे। न्तिपुष्टयर्थं चैतद्धैरवयामलं यजेत । गोब्राह्मणे- वित्येतदन्ताः सप्तम्यः षष्ठयर्थे । अथवा हिमकुन्देन्दु- मुक्ताफलसमद्युतिम् ॥१२॥ चन्द्रकोटिसमप्रख्यं स्फटिकाचलसंनिभम् भैरवयामलं ध्यायेत् ॥ कल्पान्तदहनप्रख्यं जपाकिंशुकसंनिभम् ॥१३॥ सूर्यकोटिसमाकारं रक्तं वा तमनुस्मरेत् । अथवा पद्मरागाभं हरितालसमद्युतिम् ॥१४॥ एकः कथं नानेत्याशङ्कयाह इच्छारूपधरं देव- मिच्छासिद्धिफलप्रदम् । चिड्रैरव एव तत्तत्सिद्ध्यभिलाषुकतत्तत्सा- धकाशयेनेच्छया तत्तद्रूपं गृह्णातीत्यर्थः ।।

·दशमोऽधिकारः ।
२२९
अतश्च
यादृशेनैव वपुषा
साधकस्तमनुस्मरेत् ॥१५॥
तादृशं भजते रूपं
तादृक्सिद्धिप्रदं शुभम्।
'चन्द्रकोटि' इत्यादिरूपं देवं न प्राग्वत्
शवारूढम्, अपितु
पद्ममध्यस्थितं ध्यायेत
पूजयेद्विधिना ततः ॥१६॥
यथानुरूपनैवेद्य-
पुष्पधूपासवैर्विभुम् ।
विधिनिरोधार्घदानादिः। यदुक्तं श्रीस्वच्छन्दे
पश्चादर्घः प्रदातव्यः मुरया सुसुगन्धया । (२।१३६)
इत्यादि । यथानुरूपं ध्यानानुसारि ॥ १६ ॥
प्रोक्तभैरवयामलस्य संमुखं प्रारदक्षिणप-
श्चिमवामदिक्षु सिद्धारक्ताशुष्कोत्पलहस्ताख्या
देवीः क्रमेणादिशति
गोक्षीरसदृशी देवी
हारहाससमप्रभाम् ॥१७॥

·२३० श्रीनेत्रतन्त्रे । सुशुद्धस्फटिकप्रख्या कुन्देन्दुशशिनिर्मलाम् । चतुर्भुजा त्रिनेत्रांच वक्रकेन विभूषिताम् ॥१८॥ सिताम्बरधरां देवीं सितहारविभूषिताम् । सारङ्गासनसंस्थां तु वजहस्तां महाबलाम् ॥१९॥ पाशाङ्कुशधरां देवीं घण्टाध्वनिनिनादिनीम् । पूर्वस्यां दिशि तिष्ठन्ती देवदेवस्य संमुखीम् ॥२०॥ यस्तु ध्यायति युक्तात्मा क्षिप्रं सिद्यत्यसो नरः । इन्दुः कर्पूरम् । सारङ्गो हरिणः । देवा- भिमुख्येन दिक्पूर्वा ॥ सिद्धामुक्त्वा, रक्तामाह

·दशमोऽधिकारः।
२३१
सूर्यकोटिसमप्रख्यां
ज्वलिताग्निसमप्रभाम् ॥२१॥
सिन्दूररांशिसंदृशीं
विद्युद्रूपां भयङ्कराम् ।
त्रिनेत्रां भीमवदना
स्थूलकायां महोदरीम् ॥२२॥
लम्बोदरी लम्बकुचां
प्रेतारूढां महाबलाम् ।
कपालमालाभरणां
व्याघ्रचर्मकटिस्थलाम् ॥२३॥
गजचमोत्तरीयां च
मुण्डमालाविभूषिताम् ।
महोल्कामिव राजन्ती
भासयन्तीं दिगम्बराम्॥२४॥
चतुर्भुजामेकवक्रां
खङ्गखेटकधारिणीम् ।
कपालखट्टाङ्गधगं
दक्षदिक्संस्थितां स्मरेत्॥२५॥

·२३२
श्रीनेत्रतन्त्रे ।
दिगम्बरामिति गजचर्मोत्तरीयामित्येतदपे-
क्षोऽयमर्थाद्विकल्पः ॥ २५ ॥
शुष्कामाह
कृष्णारुणां महादीप्तां
निर्मासां विकृताननाम् ।
सुशुष्कां कोटराक्षीं च
एकवक्रां चतुर्भुजाम् ॥२६॥
त्रिनेत्रा भीमवदनां
व्यालहारविभूषिताम्।
ऊर्ध्वकेशी महाकायां
मुण्डमालाविभूषिताम् ॥२७॥
स्नायुरज्जुनिबराङ्गी
नरचर्मकटिच्छदाम् ।
व्याघ्रचर्माम्बरधरी
खड्गखेटकधारिणीम् ॥२८॥
अत्रासृङ्मांससंपूर्ण-
पिटकं बिभ्रती करे।
त्रोटयन्तीं महान्त्राणि
पश्चिमायां दिशि स्मरेत्॥२९॥

·दशमोऽधिकारः।
२३३
कुम्भीरासनसंस्था तु
देवदेवस्य संमुखाम् ।
सुशुष्कत्वादेव स्नायुरज्जुषु' निबद्धानि अ-
ङ्गानि यस्याः, पिटक पात्रांवशेषः ॥
आसनेऽस्याः यः कुम्भीर उक्तः स चैवम-
धुनोच्यते
उष्ट्रग्रीवो गजस्कन्धा
ह्यश्वकर्णी हुडाननः ॥३०॥
व्याडजोपमाकारो
वजायुधनवोपमः ।
कूर्मप्टष्टो मीनपुच्छः
कुम्भीर: परिकीर्तितः ॥३१॥
हुडस्य मेषस्येव आननं यस्य । वज्राख्येना-
युधेन नखोपमा यस्य ॥ ३१ ॥
उत्पलहस्तामाह
नीलोत्पलदलश्यामा
शारदाम्बरसंनिभा।
त्रिनेत्रा चैकवका च
नीलाम्बरविभूषिता ॥३२॥

·श्रीनेत्रतन्त्रे ।
सिंहपृष्ठसमारूढा
शरचापकरोद्यता।
शक्तिहस्ता महादेवी
ध्याता चेष्टफलप्रदा ॥३३॥
सिद्धा रक्ता तथा शुष्का
तथाचोत्पलहस्तिका ।
चतुर्दिक्षु स्थिता देव्यो
भैरवस्य गणाम्बिके ॥३४॥
किंच
विदिक्षु दूत्यो विन्यस्या
वयादीशदिगन्ततः।
काली चैव कराली च
महाकाली तवैव च ।।३५॥
भद्रकालीति विख्याता
देवीरूपेण संस्थिताः ।
एताश्च क्रमेण
किंत्वेता द्विभुजा देव्यः
पद्मासनमवस्थिताः ॥ ३६॥

·दशमोऽधिकारः। २३५ कर्तिकामुण्डधारिण्यः सर्वा एव । कर्तिका वीरकर्तिका ॥ किंच किंकरा द्वारदेशतः। क्रमेण चतुषु द्वारेषु क्रोधनो वृन्तकश्चैव कर्षणोऽथ गजाननः ॥३७॥ द्विभुजा विकृतास्याश्च खड़खेटकपाणयः । एतच्च देव्यष्टकस्य किंकराणां च मुख्यभै- रवयामलपरिवारत्वे रूपमुक्तम् ॥ काम्यविषये त्वाह शान्त्यर्थं तु सिताः सर्वे सर्वे च सर्वाश्च इत्येकशेषः ॥ रूपं वा कर्मभेदतः ॥३८॥ एषां ध्यायेत् । ‘वश्ये रक्तं स्तम्भे पीतम्' इत्यादिकं, किङ्करान्तश्च परिवारों मूलमन्त्रेण पूज्य इति भाविरक्षाविधेतिम् ॥ ३८ ॥ तदाह ·२३६ श्रीनेत्रतन्त्रे. अथेदानी प्रवक्ष्यामि राजरक्षां विधानतः । मन्त्रसंपुटयोगेन मध्ये नाम समालिखेत्॥३९॥ तदूर्ध्व भैरवं देव- ममृतेशं यजेत्प्रिये । देव्यो दलेषु तेनैव तथैवाद्यन्तयोजिताः ॥४०॥ दूत्यस्तथा नियोज्यन्ते मूलमन्त्रेण किंकराः। पद्मबाह्ये सुशुक्वं तु लिखेत्तच्छशिमण्डलम् ॥४१॥ चतुष्काण तु तहाथ वचलाञ्छनलाञ्छितम् । रोचनाकुमेनैव क्षीरेण सितया तथा ॥४२॥ लिखित्वा पूजयेच्छान्तौ सर्वश्वेतोपचारतः।

·दशमोऽधिकारः । २३७ यथानुरूपनैवेद्यै- घस्मरैर्बलिनासवैः ॥४३॥ गोरोचनाकुङ्कुमक्षीरसितशर्करोल्लिखितपद्म- कर्णिकामध्ये साध्यनाम प्राग्वत् नेत्रमन्त्रसंपु- टितं चन्द्रमण्डलगतं लिखित्वा, तत्पृष्ठे मूलेनै- वामृतेशभैरवं प्रकरणात् सदेवीकं पूजयेत् । प्रा- गुक्त दिक्रमेण देवीदूतीश्च दलेषु मन्त्रसंपुटिता नामतो लिखित्वार्चयेत् । चतुर्पु दिग्दलानेषु तथैव मन्त्रसंपुटितान् किंकरान् लिखित्वा बहिर्वज्रलाञ्छितं चतुरश्रं कृत्वा क्रमेण मन्त्र- चक्रमेतत राजरक्षार्थ सर्वश्वतोपचारैर्महासंभार- रर्चयेत् । नैवेद्ययों वलिस्तेन सहितैरासवै- रिति संबन्धः ॥ ४३ ।। एवमी कृत्वा सितचन्दनसंमिश्रा- कर्पूरक्षोदधूसरान् । साक्षतांस्तण्डुलतिला- न्सितशर्करया सह ॥४४॥ घृतक्षीरसमायुक्तान होमयेद्यस्तु यत्नधीः ।

·२३८ श्रीनेत्रतन्त्रे । यत्ने पराप्यायनादौ धीानसंविद्यस्य ॥ यदर्थं होमं कुर्यात्तस्य महाशान्तिर्भवेक्षिप्रं गृहीतो यदि मृत्युना ॥४५॥ मृत्युनापि यद्याक्रान्तः साध्यस्तस्य रक्षा- चक्रा_होमतः शान्तिर्भवत्येवेति शिवम् ॥ व्याधीनामगदं दिव्यमाधीनां मूलकर्तनम् । उपद्रवाणां दलनं श्रये चिनेत्रभैरवम् ।। दशमोऽधिकारः समाप्तः ॥

·अथ श्रीनेत्रतन्त्रे श्रीक्षेमराजकृतोद्योतोपेते एकादशोऽधिकारः। सर्वसौभाग्यसंभोगवमनं वामदर्शनम् । दर्शयत्परमानन्दि नौमि नेत्रं त्रिशूलिनः ॥ दक्षिणस्रोतोऽनुष्ठानात्मतां मृत्युजिन्नाथस्य प्रदर्य, वामदर्शनात्मतादर्शनाय श्रीभग- वानुवाच अथेदानी प्रवक्ष्यामि तन्त्रमुत्तरमुत्तमम्। मन्त्रेणानेन यष्टव्य सर्वसिद्धिफलोदयम् ॥१॥ 'उत्तमत्वमस्य पराद्वयसारैतन्मन्त्रव्याप्सियुक्त्यैव। तत्र सर्वोपद्रवशान्त्यर्थ- मष्टपत्रे कुशेशये।

·२४० श्रीनेत्रतन्त्रे। पूर्वोक्तमण्डले देवि मध्ये देवं च तुम्बुरुम् ॥२॥ दशबाहुं सुरेशानं पञ्चवक्त्रं त्रिलोचनम् । मूलमन्त्रन्यस्तासनोपरि मूलेनैव विन्यस्य सादाशिवेन वपुषा वक्राण्यस्य प्रकल्पयेत् ॥३॥ मूलेनैव ॥ ३ ॥ तं चार्धचन्द्रशिरसं राजीवासनसंस्थितम् । हिमकुन्देन्दुधवलं तुहिनाचलसंनिभम् ॥४॥ नागयज्ञोपवीतं च. सर्पभूषणभूषितम् । सर्वाभरणसंयुक्त व्याघ्रचर्मकटिस्थलम् ॥५॥ गजचर्मपरीधानं वृषारूढं महाबलम् ।

·२४१ एकादशोऽधिकारः । खड़चर्मधरं देवं टङ्ककन्दलभूषितम् ॥६॥ पाशाङ्कशधरं देवं चक्रहस्ताक्षसूत्रिणम् । वरदाभयहस्तं च सर्वकिल्विषनाशनम् ॥७॥ ध्यायेत् । राजीवासनं शुद्धविद्यापद्मव्यात्या, तदुपरि वृषभो नादशक्तिव्याप्त्या, तदुपरि चिन्मूर्तिर्देवः । टङ्कः आयुधविशेषः । कन्दलं कपालम् ॥ ७ ॥ अस्य च सर्वदिक्षु स्थिता देव्यः पूर्वादौ दूत्य एव च। आग्नेय्यांदिविदिक्ष्वेवं किरा द्वारदेशतः ॥८॥ दूतीः किङ्करांश्च नामत उद्दिशति जम्भनी मोहनी चैव सुभगा दुर्भगा तथा ।

·२४२ श्रीनेत्रतन्त्रे। दूतयस्तु समाख्याताः किङ्करान् शृण्वतः परम् ॥९॥ क्रोधनो वृन्तकश्चैव गजकर्णो महाबलः । तुम्बुरुनाथस्य सव्यापसव्ये गायत्री सावित्री विनिवेशयेत् ॥१०॥ अध ऊर्श्वेऽङ्कशं मायां विन्यस्येत्तदनन्तरम् । तदनन्तरमिति किङ्करास्तु समस्तमन्त्रच- क्रस्य वहिः॥ इत्थं क्रमेण सर्वाण्येतानि योज्यानि मूलमन्त्रेण सर्वदा ॥११॥ एषां ध्यानमाह सितरक्तपीतकृष्णा देव्यो वै चतुराननाः। आसां मध्यात् ·२४३ एकादशोऽधिकारः । चतुर्भुजा त्रिनेत्रा च टङ्ककन्दलधारिणी ॥१२॥ दण्डाक्षसूत्रहस्ता च प्रेतोपरि विराजते। जया देवी तु विजया रक्तवर्णा चतुर्भुजा ॥१३॥ चतुर्वक्रा त्रिनेत्रा च शरकार्मुकधारिणी। खड़चर्मधरा देवी ह्युलूकोपरि संस्थिता ॥१४॥ अजिता पद्मगर्भा च चतुर्वका चतुर्भुजा। शक्तिघण्टाधरा देवी चर्मपट्टिसधारिणी ॥१५॥ अश्वारूढा महादेवी सर्वाभरणभूषिता । अजिता जयन्ती॥

·२४४ श्रीनेत्रतन्त्रे । भिन्नेन्द्रनीलसदृशी चतुर्वक्रविभूषिता ॥१६॥ चतुर्भुजा त्रिनेत्रा च पाशाङ्कशधरा तथा। रत्नपात्रगदाहस्ता दिव्यासनसुसंस्थिता ॥१७॥ सौवर्णाम्बरसंवीता स्वर्णभूषणभूषिता । अपराजितेत्यर्थात् ॥ एताश्च स्वदिक्षु संस्थिता इष्टा ध्याताः सिद्धिफलप्रदाः॥१८॥ विदिक्षु तु दूत्यस्तद्रूपधारिण्यः किंतु वकभूषिताः। द्विभुजाश्च त्रिनेत्राश्च मुण्डकर्तरिभूषिताः ॥१९॥ क्रमेणैव ·एकादशोऽधिकारः। २४५ मत्स्यः कूर्मस्तु मकरो भेकस्तासां तथासनम् । किंच किंकराः खङ्गहस्ताश्च हिभुजाश्चर्मधारिणः ॥२०॥ एकवक्रास्त्रिनेत्राश्च भृकुटीकुटिलेक्षणाः । सितादिवर्णभेदेन ध्याताः सिद्धिफलप्रदाः॥२१॥ सितादीत्यादिशब्दात् रक्तपीतकृष्णाः ॥ गायत्री रक्तवर्णाभा वकैकेन विभूषिता । बद्धपद्मासनासीना ध्यानोन्मीलितलोचना ॥२२॥ सावित्री सितवर्णेन ध्यानान्तर्गतलोचना । तथैवावयवा देवी तथैवावयवेति एकवक्रा देवी चतुर्भुजा च ·२४६ श्रीनेत्रतन्त्रे। किंतु पाशाङ्कुशपुस्तकाक्षसूत्रकरा इयम् । दे- वीति गायत्री सावित्री च ॥ किंच माया कृष्णा चतुर्भुजा॥२३॥ महापटावगूहिन्या- संपुटाकारयुग्मतः। महेति विततेनाख्यातिव्याप्तिना पटेन पार्श्व- गपाशाङ्कुशवत् करयुग्मधृतेन शिरःस्थेन निगू- हति आच्छादयति विश्वमवश्यं, तथा आ ईषत् संपुटाकारेण युग्मेनान्तःकृतविश्वाच्छा- दनव्याप्तिना करद्वयेनोपलक्षिता ॥ २३ ॥ किंच अङ्कुशो भैरवाकारः पाशाङ्कुशधरो विभुः ॥२४॥ कपालखवाङ्गधरो वसासृङ्मांसलम्पटः। भैरवाकार इति भ्रुकुटीकरालदंष्ट्रालवक्रः । अत एव श्रीनन्दिशिखायाम् ·२४७ ...... ........ एकादशोऽधिकारः। 'एकवक्रो महाभीमा. इत्युक्तम् । तथा स्निग्धविद्रुमसंनिभः। पाशाङ्कुशाकारशिराः साध्यस्यांकर्षणः परः ॥' इति तत्रैवाभिधानादेवंरूपः चिन्त्यः ॥ २४ ॥ उक्तवक्ष्यमाणस्य मन्त्रचक्रस्यासनन्यासार्थ- माह नावं क्षीरार्णवं चोर्वी शक्तिमाधारिकां शुभाम् ॥२५ आसनार्थं प्रयुञ्जीत शान्त्यर्थं सितनीरजम् । व्योमव्यात्या आधारशक्तिः, तदुपरि उर्वी पृथ्वी, तदूधै तत्त्वव्यात्या क्षीरार्णवः, तदूर्ध्व प्लवनचलनधर्मतया तेजोवायुद्वयव्यात्या नौः । एतावती च शुद्धविद्यातत्त्वव्याप्तिकसिताब्जस्य कन्दभूः । यथोक्त श्रीपूर्वे 'आदावाधारशक्तिं तु नाभ्यधश्चतुरङ्गुलाम् धरां सुरोदं पोतं च कन्दश्चेति चतुष्टयम् ॥' (मा० ० त० ८५५) इति ॥ २५ ॥ एवमासनमन्त्रचक्रस्य ध्यानमुक्त्वा अत्रैव विशेषमाह वि० ·२४८ श्रीनेत्रतन्त्रे । सर्व एव तु देवेशि. सुशुक्लाः शान्तिकारकाः २६॥ रक्ताःपीतास्तथा कृष्णा ध्यातव्याः कर्मभेदतः। वश्यादिवैचित्र्येण ॥ २६ ॥ प्रागधिकारान्त इवेहापि रक्षाविधिमाह अथान्यं संप्रवक्ष्यामि चक्रराजं महाबलम् ॥२७॥ महाबलं शान्त्यादावप्रतिहतम् ॥ २७ ॥ आद्यन्तसंपुटेनैव मध्ये नाम समालिखेत् । देवं देवीश्च दूतीश्च पूर्ववद्विधिना न्यसेत् ॥२८॥ मध्ये दलेषु विदले- ष्वन्यतः सर्वतः सुधीः । पूर्वोक्तगोरोचनादिद्रव्योल्लिखिताब्जकर्णि- कायां चन्द्रमण्डलमध्ये मन्त्रसंपुटितं साध्य- नाम लिखित्वा, उपरिसावित्रीगायत्रीसहितं देवं ·२४९ एकादशोऽधिकारः । ध्यात्वा सितोपचारेण पूजयेत् । पूर्वादिदिक्पत्रेषु जयादिदेवीचतुष्टयमाग्न्येय्यादिविदिग्दलेषु जम्भन्यादिदूतीः' मन्त्रसंपुटिता नामतो लि- खित्वा पद्मस्य बहिर्दिक्चतुष्टये किंकरांस्तद्व- हिर्मायाङ्कुशौ, तबहिर्वज्रलाञ्छितचतुरश्रसंनि- वेशं लिखित्वा सर्वमन्त्रचक्र सितोपचारेणा- चेयेदिति पिण्डार्थः । दूतीश्चेति चकारात् किंक- रान् मायाङ्कुशद्वयं च। अन्यत इति पद्मक्षेत्राद् बहिर्दिक्ष किंकरादिन्यासः । सर्वत इत्यनेन मायाङ्कुशयोबहिश्चतुष्कोणं पुरं सूचितम् ॥ एतच्च रक्षाचक्र यथानुरूपैनैवेद्यै- भूरिशान्त्यर्थमात्मनः।। २९॥ अन्यस्य धा प्रयोक्तव्यं लिखित्वाभ्यर्च्य बन्धनीयम् ॥ किंच यष्टव्यं शान्तिकर्मणि । बहिर्मण्डलकं कृत्वा ॥ अ»चित्येन होममाह ३२ ·२९० श्रीनेत्रतन्त्रे । तिलतण्डुलमध्वाज्य- क्षीरशर्करया सह ॥३०॥ होमयेत्पूर्ववत्कुंण्डे प्रशस्तन्धनदीपिते। मन्त्रचक्रतृप्त्यर्थमित्यर्थात् । पूर्ववदिति वर्तुल इत्यर्थः ॥ ३० ॥ एवं कृते रक्ष्यस्य महाशान्तिः प्रजायेत सत्यं मे नानृतं वचः ॥३१॥ एताश्च सर्वरक्षाविधानेषु याज्या देव्यः सुसिद्धिदाः। प्रोक्तपद्मक्रमेण ॥ ३१ ॥ बहिर्यागे कमान्तरेणापीत्वाह पष्ठिा वा यजेदेवी- मध्ये देवं च तुम्बुरुम् ॥३२॥ सर्वाः श्रियः समाप्नोति साधकः संयतेन्द्रियः। एकाग्रचित्त एव ॥

·२५१ एकादशोऽधिकारः अन्यस्य वा प्रयुञ्जानो जयत्यत्र न संशयः ॥३३॥ अत्र जगति । जयति ईहितात्या सर्वोत्कर्षण वर्तते इति शिवम् ॥ ३३ ॥ सर्वाः सिद्धीर्वमदामस्रोतश्चकार्चनक्रमात् । मृत्युजिजयति श्रीमन्नेत्र शाक्तामृतोल्बणम् ॥ इति श्रीनेत्रोद्योते एकादशोऽधिकारः ·अथ श्रीनेत्रतन्त्रे श्रीक्षेमराजकृतोदयोतोपते द्वादशोऽधिकारः यत्कामान्तकमप्यनन्तजनताकामैकसंपूरणं यद्विवान्तकमन्तकान्तकमलं यच्चाकुलं सत्कुलम् । सर्वोल्लासि समग्रभेददलनात्राणं त्रिलोक्याः परं शा तन्नयनं स्वधामनयनं धामत्रयात्म स्तुमः ॥ ऊर्ध्वदक्षिणवामस्रोतोरूपतामुन्मील्य, तद- विभेदसारकुलाम्नायमयतामपि मृत्युजिन्नाथस्य दर्शयितुं श्रीभगवानुवाच अथातः संप्रवक्ष्यामि कुलाम्नायनिदर्शनम् । यागं होमं जपं कार्य येन सर्वमवाप्नुयात् ॥१॥ कुलाम्नाये निदर्शनं प्रकाशो यस्य तादृशं कार्यं कर्तव्यं यागहोमादि सम्यक् संप्रवक्ष्यामि, येन साधकः सर्वं भोगं मोक्षं प्राप्नोति । तत्रादौ ऐशान्यादिवायव्यदिगन्तं गणेश- ·२५३ द्वादशोऽधिकारः । वटुकगुर्वादीन्,प्राग्दक्षिणपश्चिमासुश्रीखगेन्द्र- कूर्ममेषनाथान् सदूतीसंतानान्, उदीच्या श्रीमच्छन्दकुकुणाम्बादिसाधिकारराजपुत्रषट्रं सदूतीकमिति इहत्यमन्त्रपूर्व पादान्तमर्चय- दि. कुलाम्नायदर्शनशब्दार्थः ॥ १॥ अथैतद्युगगुरुपतयन्तः पद्ममध्ये तु संपूज्यो भैरवः पूर्वचोदितः। पूर्वादिदिग्दलावस्था ह्यष्टौ देव्यः स्वभावतः ॥२॥ ब्रह्मादिदेवतानां च स्वरूपायुधवाहनाः। ब्रह्मादीनां स्वभावत इति तदीयेन स्मृष्टया- दिकारिणा स्वरूपेण स्वानि ब्रह्मादिसंबन्धीनि रूपायुधवाहनानि चासाम् ।। ता नामतो दर्शयति ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा ॥३॥ वाराही चैव माहेन्द्री चामुण्डा बहुरूपिणी।

·२५४
श्रीनेत्रतन्त्रे।
आद्याश्चतस्रः पूर्वदक्षिणादिदिक्षु । अपरा
ऐशवायव्यादिविदिक्षु । एवमनुलोमप्रतिलो-
माभ्यां सर्गसंहारक्रमकोडीकारो भवतीति
गुरवः ।।
आसां रूपायुधासनभेदं स्फुटयति
ब्रह्मादिबहुरूपान्तं
रूपमासां स्ववाहनम् ॥४॥
स्वायुधं चैव सर्वासां
स्वरूपेण विभूषितम् ।
ब्रह्मादीनां यदरुणत्वचतुर्भुजत्वादिरूपं तदे-
वासाम् । तद्वाहनमेव च वाहनं, तच्च हंसवृष-
मयूरगरुडैरावणकुम्भीरप्रेतरूपम् । वाराह्यास्तु
वाहनं न दृश्यते । तदायुधमेव चायुधं,
तच्च दण्डत्रिशूलशक्तिचक्रवात्रखङ्गरूपम्, एतच्च
दक्षिणहस्ते । एतच्चासनादि सर्वं स्वेन स्वभा-
वेन भ्राजमानम् ॥
अन्यत्र हस्तत्रये साधार विधिमाह
कपालखट्वाङ्गधरा
वराभयकरोद्यताः ॥५॥

·द्वादशोऽधिकारः ।
२५५
.
वामो वरदः ॥ ५॥
दिक्रमेण न्यासमुक्त्वा पतिक्रमेणाप्याह
पङ्किष्ठा वा यजेद्देवीः
सर्वाभीष्टफलप्रदाः ।
देवस्य सव्यापसव्ययोश्चतुष्कं चतुष्क-
मित्यर्थः ॥
किंचेमाः
सर्वेषामेव शान्त्यर्थ
प्राणिनां भूतिमिच्छता ॥६॥
भूरियागेन यष्टव्या
यथाकामानुरूपतः ।
शान्तिकादौ सितादिरूपेणेत्यर्थः ॥
विशेषाद्देवि यष्टव्या
भूभृतामपि दैशिकैः ॥७॥
महासंभारेणेत्यर्थः ॥ ७ ॥
यतस्ते
आसामेव प्रसादेन
राज्यं निहतकण्टकम् ।
भुञ्जते सर्वराजानः
सुभगा ह्यवनीतले ॥८॥

·२५६ श्रीनेत्रतन्त्रे । युक्तं चैतदित्याह यस्मादेतज्जगत्सर्व देवीनां तु स्वभावजम्। एता योनिस्वरूपास्तु. देवादिजगतः प्रिये ॥९॥ सर्वास्ताः सर्वदुःखौघ- हारिण्यः प्राणिना प्रिये । रक्षन्ति मातृवच्चैताः पालयन्ति जगत्सदा ॥१०॥ विश्वकारणत्वाद्विश्ववद् भूतसर्ग स्वत एव रक्षन्ति किं पुनरर्चिता इत्यर्थः ॥ १० ॥ किंच कोष्ठे वै कार्षिका यह- च्छक्तिरूपं जगत्प्रिये। प्रलये धारयन्ति स्म सृजन्तीह पुनश्च ताः ॥११॥ यथा कृषीवलाः प्रलये पौषमासात्मनि संहा- रकाले शक्तिरूपं बीजावस्थावशेषं स्थावररूपं ·द्वादशोऽधिकारः । जगत् कोष्ठे कुसूले धारयन्ति पुनः सृजन्ति वापोन्मुखं कुर्वन्ति, तथा देव्यो विश्वात्मजग- संहारकालेषु संस्कारावशेषं पुनश्च सृष्टयुन्मुखं संपादयन्ति ॥ ११ ॥ यहच्च कार्षकाः काले बीजवापं प्रकुर्वते । फलाय तत्फलदा ब्रह्मकल्पसिसृक्षया ॥१२॥ काल इति वसन्ते । फलदा इति देव्यः। ब्रह्मेति ब्रह्मणो यः कल्पः स्वदिनात्मा, तत्र या सिमृक्षा तया हेतुभूतया । ब्रह्मकल्पशब्दः सदाशिवान्तदिनोपलक्षणपरः । देव्य एव हि तत्तत्सदाशिवादिब्रह्मान्तकारणाधिष्ठानेन ष्ट्यादि कुर्वते । यदुक्तं श्रीस्वच्छन्दे ब्राह्मी नाम विभोः शक्तिर्यत्रेच्छा तत्र पातयेत् ।' इति । तथा वैष्णव्यास्तु स्मृतो विष्णुः.... इति ॥ १२ ॥ । यतश्च ३३ ·श्रीनेत्रतन्त्रे। कल्पादौ कल्पमध्यान्ते व्याप्नुवन्ति जगच्च ताः । तस्मात्सर्वप्रकारेण शान्त्यर्थं हितकारिकाः॥१३॥ यष्टव्या देवि होतव्या ध्यातव्याः सिद्धिकामतः । होतव्या इति होमेन तर्पणीयाः। सिद्धिका- मत इति सिद्धिकामेन ॥ किंच सर्वबीजैस्त्रिमध्वक्तै- स्तिलैर्वा श्रीफलैः शुभैः॥१४॥ पुष्पैर्वा सुप्रशस्तैश्च फलैर्वान्यैः सुहोमितैः । सर्वसिद्धिप्रदा देव्यः सर्वकामफलप्रदाः ॥१५॥ सर्वसिद्धिप्रदस्वभावत्वात् सर्वाणि काम- फलानि प्रददतीत्यर्थः । अत्र च 'सर्वकामप्रदो होमस्तिलैः शस्तो घृतान्वितैः । धान्यैर्धनार्थसिद्धयर्थं घृतगुग्गुलुहोमतः ॥

·२५९
द्वादशोऽधिकारः।
जायते विपुला सिद्धिरधमा मध्यमोत्तमा ।
श्वेतारबिन्दैराज्याक्तैर्बिल्वैश्च श्रियमाप्नुयात् ॥' (२।२८१)
इत्यादिश्रीस्वच्छन्दोक्तमनुसर्तव्यमिति शिवम्
विश्वसादिकृत्स्वाभावैरिश्चचादिकुलक्रमात् ।
अकुलो,जयति श्रीमानेकश्चिनेत्रभैरवः ।।
इति श्रीनेत्रोद्योते द्वादशोऽधिकारः ॥

·अथ श्रीनेत्रतन्त्र HARKHND श्रीक्षेमराजकृतोड्योतोपेते त्रयोदशोऽधिकारः स्फुरत्परामृतासारापूरैरापूय तन्मयम् । भक्तिभाजां जगत्सर्वं दर्शयन्नेत्रमाश्रये ॥ अधिकारसंगतिपूर्व वस्तृपक्षेप्तुं श्रीभग- वानुवाच एवं वै मन्त्रराजस्य कौलिकचोदितो विधिः । पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि, विधानं यत्फलप्रदम् ॥१॥ इहत्यव्यात्या पूर्णभोगापवर्गदम् ॥ १ ॥ नारायणं चतुर्बाहुँ पद्मपत्रायतेक्षणम् ।

·त्रयोदशोऽधिकारः ।
२६१
अतसीपुष्पसंकाश-
मकवनं हिलोचनम् ॥२॥
शकुचक्रगदापद्म-
सर्वाभरणभूषितम् ।
दिव्याम्बरधरं देवं
दिव्यपुष्पोपशोभितम् ॥३॥
स्फुरन्मुकुटमाणिक्य-
किङ्किणीजालमण्डितम् ।
दिव्यकुण्डलधर्तार-
मुत्थितं तु सदा स्मरेत् ॥४॥
शङ्खचक्रगदापद्मानि च सर्वाभरणानि चेति
समासः । स्मरेदिति इहत्यमन्त्रविमृश्यमान-
मित्यर्थात् ॥ ४ ॥
अथवा पक्षिराजस्थं
सुश्वेतं तु मनोरमम् ।
त्रिवकं सौम्यवदनं
वराहहरिभूषितम् ॥५॥

·२६२
श्रीनेत्रतन्त्रे ।
भुजैः षड्रिः समायुक्तं
वराभयसमन्वितम् ।
उत्सङ्गेऽस्य श्रियं ध्याये-
त्तहर्णायुधधारिणीम् ॥६॥
लावण्यकान्तिसदृशीं
देवदेवस्य संमुखीम् ।
वराभय इति पूर्वोक्तशङ्खाद्याधिक्येनोक्तम् ।
लावण्यकान्ती संनिवेशावयवसौन्दर्ये ।
अस्यावरणयुक्त्या
चतुर्दिक्षु स्थिता देवी-
विदिक्ष्वङ्गानि पूजयेत् ॥७॥
अङ्गानां विन्यासः प्राग्वत् ॥ ७ ॥
देवीराह
जया लक्ष्मीस्तथा कीर्ति-
र्माया वै दिक्षु ता यजेत् ।
ताश्च
पाशाङ्कुशधरा देव्यो
वरदाभयपाणिकाः ॥ ८॥

·त्रयोदशोऽधिकारः।
.
देवस्य संमुखे ध्याये-
च्छीवर्णा रूपधारिणीः।
देवस्य संदृशाङ्गानि
तहर्णास्त्रधराणि च ॥९॥
देवस्य सादृश्यादङ्गानामन्तरङ्गत्वादादौ पूजा।
एवं श्रीजयासंहितादृष्टयोक्ता मायावामनि-
कास्थित्याप्याह
अथवाष्टभुजं देवं
पीतवर्ण सुशोभनम् ।
मेषोपरिस्थितं देवि
दिग्वस्त्रं चोर्ध्वलिङ्गिनम् ।१०।
अस्य पूर्वोक्तकरषदायुधाद्यतिरेकिकरद्वय-
निवेशमाह
शृङ्गं वष्टभ्य चकेन
मेषस्य संबन्धि । स्थितमित्यर्थात् ॥
तथा
चेयारोद्यत(?)पाणिकम् ।
बालरूपं यजेन्नित्यं
क्रीडन्तं योषितां गणैः ॥११॥

·२६४ श्रीनेत्रतन्त्रे । अस्य च चतुर्दिक्षु स्थिता देव्यो दिगम्बरभनोरमाः । कर्पूरी चन्दनी चैव कस्तूरी कुङ्कुमी तथा ॥१२॥ एताश्च तद्रूपधारिका देव्य इच्छासिद्धिफलप्रदाः। यद्वा बहुनात्र किमुक्तेन विश्वरूपं तु तं स्मरेत् ॥१३॥ अनेकवक्रसंघातै- रनेकास्त्रभुजैसाथा। यद्वा शयनस्थं विवाहस्थ- मर्धलक्ष्मीयुतं तथा ॥१४॥ केवलं नरसिंहं वा वराहं वामनं स्मरेत् ।

·त्रयोदशोऽधिकारः । २६५ कपिलोऽप्यथवा पूज्य- श्चाव्यक्तो वापि निष्कलः।१५। अव्यक्त इत्येतदाख्यः; स च निष्कलः सुशान्तस्वरूपः ॥ १५ ॥ किंच येन येन प्रकारेण भावभदन संस्मरेत् । तस्य तन्मयतामेति इत्याज्ञा पारमेश्वरी ॥१६॥ मृत्युजिद्धामेत्यर्थात् ॥ १६ ॥ इदानीं सौरसंहितावेदादिदृष्टसूर्यादिदेवता- कारेणापि मृत्युजिदाराधनमाह तजामयमतो वक्ष्ये येन सिद्धिर्भवेन्नृणाम् । रक्तपद्मनिभाकारं लाक्षारससमप्रभम् ॥१७॥ सिन्दूरराशिवर्णाभं पद्मरागसमप्रभम् । ३४

·२६६
श्रीनेत्रतन्त्रे ।
कुसुम्भरागसंकाशं
दाडिमीकुसुमप्रभम् ॥१८॥
कल्पान्तवह्निसदृश-
मेकवकं त्रिलोचनम् ।
चतुर्भुजं महात्मानं
वरदाभयपाणिकम् ॥१९॥
सूर्यं ध्यायेत् ॥ १५ ॥
स ग्व
वजमेकेन हस्तेन
रश्मिमेकेन धारयेत् ।
तंच
सप्ताश्वरथमारूढं
नागयज्ञोपवीतिनम् ॥२०॥
रक्तमाल्याम्बरधरं
रक्तगन्धानुलेपितम् ।
अथवाष्टभुजं देवि
लोकपालायुधान्वितम् ॥२१॥

·त्रयोदशोऽधिकारः । २६७ त्रिवकं घोरवदनं त्रिनेत्रं विकृताननम् । अश्वोपरिसमारूढं पद्ममध्ये सदा यजेत् ॥२२॥ लोकपालायुधानि वज्रशक्तिदण्डखगपाश- 'ध्वजगदात्रिशूलानि ।। २२ ।। भगवत आवरणान्याह हृच्छिरश्च शिखा वर्म लोचनास्त्रं प्रपूजयेत् । प्राग्वत् सर्वाङ्गानि न्यस्येदिति यावत् ॥ अत्र च पद्ममध्ये यजेदेवं ग्रहानष्टौ द्वितीयके ॥२३॥ चन्द्रादिषटुं केतुराहू चेति ग्रहाः । द्विती- यके इत्यावरणे ॥ २३ ॥ नक्षत्राणि तृतीये तु यथासंख्यं त्रिभिस्त्रिभिः ।

·२६८. श्रीनेत्रतन्त्रे ।। दलाये त्रितयं पूज्यं लोकपालांश्चतुर्थके ॥२४॥ पञ्चमे पद्मसंस्थाने अस्त्राण्यष्टौ प्रपूजयेत् । त्रिभिस्त्रिभिर्विभक्तानि नक्षत्राणि पूर्वादि- दलाष्टके चतुर्विंशतिः, त्रयं च पूर्वदलाम इति नक्षत्रावरणं तृतीयं, लोकपालावरणं चतुर्थम- स्त्रावरणं पञ्चमम् ॥ प्रकारान्तरेणाप्याह उत्थितं केवलं वापि द्विभुजं रश्मिसंयुतम् ॥२२॥ विश्वकर्मस्वरूपं वा विश्वाकारं जगत्पतिम् । चतुर्भुजं महात्मानं टङ्कपुस्तकधारिणम् ॥२६॥ संदंशं वामहस्तेन सूत्रं वै दक्षिणेन तु ।

·•२६९ . त्रयोदशोऽधिकारः । देवैः सिद्धैश्च गन्धर्वैः स्तूयमानं विचिन्तयेत् ॥२७॥ संदंशमिति विभ्रतम् ॥ २७ ॥ उक्तवक्ष्यमाणं सर्वं . स्थलऽनले जले चैव पर्वताग्रे प्रपूजयेत् । यत्र वा रोचते चित्ते इच्छासिडिफलप्रदम् ॥२८॥ अस्य भगवतो देवतास्विव नाश्रयेष्वपि कोऽपि नियमः। चित्ते इति चतुर्थ्यर्थे सप्तमी ॥ किए शकुन्देन्दुधवलं त्रिनेत्रं रुद्ररूपिणम् । सादाशिवेन रूपेण वृषारूढं विचिन्तयेत् ॥२९॥ चतुर्भुजं महात्मानं शलाभयसमन्वितम् ।

·२७० श्रीनेत्रतन्त्रे मातुलुङ्गधरं देव- मक्षसूत्रधरं प्रभुम् ॥३०॥ वृषारूढं चतुर्भुजमिति सदाशिवरूपा. द्विशेषः ॥ ३० ॥ एवमेव अथो बहुभुजं देवं नाट्यस्थं चिन्तयेत्प्रभुम् । उमार्धधारिणं यहा विष्णोरर्धार्धधारिणम् ॥३१॥ विवाहस्थं च वा ध्याये- त्समीपस्थं प्रपूजयेत् । समीपस्थमित्युमादेव्या इत्यर्थात् ॥ किंच ब्रह्मा चतुर्मुखः सौम्यो रक्तवर्णः सुलोचनः ॥३२॥ लम्बकूर्चः सुतेजाश्च हंसारूढश्चतुर्भुजः।

·त्रयोदशोऽधिकारः । २७१ दण्डाक्षसूत्रहस्तश्च कमण्डल्वभये दधत् ॥३३॥ वेदैश्चतुर्भिः संयुक्तः सर्वसिद्धिफलप्रदः । वेदैरिति साकारैः पार्श्वस्थैः ।। किंच बुद्धः पद्मासनगतः प्रलम्बश्रुतिचीवरः ॥३४॥ पद्माक्षः पद्मचिह्नश्च मणिबद्धो जगद्वितः । समाधिस्थो महायोगी वरदाभयपाणिकः ॥३५॥ अक्षसूत्रधरो देवः पद्महस्तः सुलोचनः । एवं ध्यातः पूजितश्च स्त्रीणां मोक्षफलप्रदः ॥३६॥ पद्ममिवाक्षिणी यस्य । पद्मं चिह्न करादौ ·२७२ . श्रीनेत्रतन्त्रे । लाञ्छनं यस्य । मणिबद्ध इत्याहिताग्न्यादि- त्वात् निष्ठायाः परत्वम् ॥ ३६ ।। यद्वा बहुनात्र किमुक्तेन पौनःपुन्येन सुन्दरि। कार्तिकेयश्च कामश्च सूर्यः सोमो विनायकः ॥३७॥ लोकपालास्तथा सर्वे येऽन्ये वा देवयोनिजाः गारुड भूततन्त्र च वाग्विधानेषु सर्वतः ॥३८॥ न्यायारहतयोगेषु वैदिकाद्येष्वनेकशः। यामले चैकवीरे च नवक त्रिकभेदतः ॥३९॥ समभेदे च देव्याख्ये दुर्गाख्ये विन्ध्यवासिनि ।

·त्रयोदशोऽधिकारः । २७३ चण्डिकाये चतुष्के च स्वयम्भूत्थे महेश्वरे ॥४०॥ प्राक्प्रतिष्ठितरूंपे वा ऋषिमानुषयोजिते । आयुध विावधे चैव विद्यापीठेषु सर्वतः ॥४१॥ सर्वपातालतन्त्रेषु नागेषु द्रामिडेषु च । शक्तयो वा ह्यनन्ताश्च मन्त्रेणानेन सुव्रते ॥४२॥ -विधानेनार्चिताः सर्वे सर्वसिद्धिफलप्रदाः। भवन्त्यावतथाः सर्वे सत्यं मे नानृतं वचः ॥४३॥ सूर्य इति प्राक् संहितास्थित्योक्तः, इह तु बाह्यः। अन्ये इति ध्रुवान्ताः। कार्तिकेयाद्या ये च देवाः, गारुडायेषु द्रामिडान्तेषु च याः शक्तयो देवताः, सर्वे तेऽनेनैव मन्त्रेण विधानेनेति तत्त- ·२७४ श्रीनेत्रतन्त्रे। च्छास्त्रप्रसिद्धेनेतिकर्तव्यताभेदेनार्चिताः सर्व. सिद्धिफलप्रदा भवान्त इति संबन्धः । न्याय- शास्त्रे नरेभ्यो भिन्नः सर्वज्ञवादिगुणो महे- श्वरो देवता, आर्हतेषु अर्हन् , योगे क्लेशाद्यस्पृष्टः पुरुषविशेषः, वैदिकमाद्यं येषु पौराणिकेतिहा- सिकेषु कर्मसु तत्र या अग्न्याद्या देवताः, यामल इति ब्रह्मयामलरुद्रयामलादौ, एकवीर इति परात्रीशिकामतत्रिंशिकादौ, नवक इति नवात्मचक्रादौ, त्रिक इति षडर्धनयेषु, सम- भेदे चेति समविषमाख्यषु मतनयेषु, देव्याख्य इति महाघोराजयादिभेदेषु, विन्ध्यवासिनी- त्येतदाख्यदेवताप्रतिपादके, चण्डिका च- तुप्के इति दक्षिणवामस्रोतसि तत्तद्देवताचतु- टयाराधनप्रतिपादिनि, स्वयंभूबनोस्थितो यो महेश्वरो लिङ्गमतिस्तत्र, तत्तत्तत्त्वावतारानुसार- माम्नायसिद्धेऽधिष्ठातरि देवताविशेषे प्राक्- प्रतिष्ठिते ऋपिमानुपयोजित इति समानाधि- करणे सप्तम्यौ । विविधे खड्गनाराचादौ, नागे- ष्विति तत्तन्नागाकारेषु, द्रामिडेष्विति द्रामि- ·त्रयोदशोऽधिकारः । •२७५ डादिलोकाविगीतप्रसिद्धिसिद्धेषु देवताकारेषु । अवितथा इत्यादि प्राग्वत् ॥ ४३ ॥ किंचायं सर्वसाधारणो देवः सर्वसिद्धिफलप्रदः। सर्वेषामेव मन्त्राणां जीवभूतो यतः स्मृतः ॥४४॥ ततः प्रतिष्ठापूजने चैव भद्रपीठाघपात्रके। अग्निसंस्करणे चैव न्यासध्यानादिवाहने ॥४५॥ विकलो नैव कर्तव्यः सर्वसाधारणो यतः । वाहन इत्यासने । विकल्प इति द्वैताद्वैत- शास्त्रोक्तव्याप्तिभेदाशयेन नात्र शङ्कितव्यं, यतोऽयं देवः प्रोक्तपरमाद्वयव्यात्या सर्वसा- धारणः विश्ववैचित्र्यचित्रस्य समभित्तितलो- पम इत्यर्थः ॥

·२७६
श्रीनेत्रतन्त्रे ।
अतश्च
संकरोऽत्र न जायेत
तस्माच्छङ्का परित्यजेत्॥४६॥
अन्यत्रेव नात्र मन्त्रादिसंकरः कोऽपीत्यर्थः॥
अयमप्यस्य मन्त्रराजस्य महिमा, यत्
सकृज्जप्तः शरीरस्थः
सकृज्जप्तोऽर्घपात्रके।
सकृतस्तेषु विन्यासो
मानसे तु सकृजपात् ॥४७॥
बाह्यस्थितः सकृत्पूज्यः
सकृच्चन्द्रार्कमूर्तिषु ।
सकृद्धाम सकृजप्य
उदके तु सकृद्यजेत् ॥४८॥
सकृत्सकृय सर्वत्र
पूजयेत्परमेश्वरम् ।
सकृद्विभातत्वादस्यैवमुक्तम् ॥
अत एव
प्राणायामादिकः क्लेशो
मुद्रा योगश्च धारणा ॥४९॥

·२७७ त्रयोदशोऽधिकारः । नैवोपयुज्यते ह्यस्य मन्त्रराजस्य सुव्रते। अस्य च भगवतोऽर्चनादि. सर्व व्यवसायेन कर्तव्य- मन्यथा नैव सुखोपायमहामन्त्रवीर्यानुप्रवेशनेन, नतु क्लेशेनेत्यर्थः ॥ यदि तु प्राणायामप्रयासादि आश्रीयेत, तदेतदत्र दूषणम् ॥५०॥ भवति ॥ व्यवसायेन तु क्रियमाणं निश्छिद्रं साधकेन्द्रस्य रानो राष्ट्रविद्धये ॥ भवतीति शिवम् ॥ समानतन्त्रप्रतितन्त्रभेदो नचासनाधेयभिदास्ति यस्य । नियन्त्रणात्रोटि सकृद्रिभातं चिदात्म नेत्रं प्रणमामि शार्वम् ॥ इति श्रीनेत्रोद्योते त्रयोदशोऽधिकारः ।।

·अथ
श्रीनेत्रतन्त्रे
-CHAIN
श्रीक्षेमराजकृतोदयोतोपेते
चतुर्दशोऽधिकारः
निजोजसोजृम्भ्य निजौजसैव
यन्मत्रचक्रं स्फुरयनिजात्म ।
अनुग्रहायाधिकरोति नेत्रं
नुमस्तदेशं द्वयहक्पशान्त्यै ॥
एवमियताधिकारकदम्बकेन सर्वदर्शना-
दिमहारहस्यपराद्वयरूपता मनराजस्य यथा-
प्रश्नं निर्णीतेत्यपरमन्त्राणामगितां संभा-
वयमाना श्रीदेव्युवाच
याद दव परत्वेन
वर्णितो मन्त्र उत्तमः ।
सर्वेषामेव मत्राणां
देवताना च सर्वतः ॥१॥

·श्रीनेत्रतन्त्रे । २७९ हृदयं परमं ह्येष मन्त्रराट् सर्वसिद्धिदः। किमन्यैर्मन्त्रमुख्यैश्च जप्तैरिष्टैर्वद स्व मे ॥२॥ किमित्यस्यादौ तर्हिशब्दोऽध्याहार्यः। चका- रश्चित्रैस्तदाराधनप्रकारैरपि किमिति समुच्चि- नोति । स्वेति पदं भिन्नम् ॥ २ ॥ एवं पृष्टः श्रीभगवानुवाच साधु साधु महेशानि दृष्टोऽहं यत्त्वयानघे। दहं संप्रवक्ष्यामि परमं ध्रुवम् ॥३॥ यद्वस्तु त्वयाहं पृष्टस्तत् सम्यग्वक्ष्यामि यस्मादेतद्भुवं निश्चितं सत् परं रहस्यम् ॥३॥ तद्वक्तुमुपक्रमते आसीदिदं शक्तिरूप- मनौपम्यमनामयम् । .

·२८० चतुर्दशोऽधिकार: शिवं सर्वगतं शुद्धम- प्रतय॑मतीन्द्रियम् ॥४॥ इदमिति देहादिप्रभात्रपेक्षयेदन्तावभास्यं यत्किंचित, तदेहाद्यनाविष्टपरचित्प्रमात्रपेक्षया शक्तिरूपं परप्रमात्रभिन्नम् । अतश्च स्वात्मेव स्वात्मना पूर्णा भावा भान्त्यमितस्य तु । ( ई० प्र० २।१।७) इति स्थित्यानौपम्यादिरूपम् । शिष्टं प्रागेव व्याकृतप्रायम् ॥ ४ ॥ अतश्च सिसृक्षुः स्वेच्छया देवि ज्ञानशक्त्या क्रियात्मकः । प्रथमो ह्येष देवेशः सर्वज्ञः सर्वगः शिवः ॥५॥ सर्वसर्वात्मको देव आदिसृष्टिप्रवर्तकः । यच्छक्तिरूपं विश्वमासीत् शक्तेः शक्तिम- दैकात्म्यात् स एष प्रथमः प्रधानमाद्यश्च, सर्व सर्वं यस्य स सर्वसर्वः आत्मा स्वरूपं यस्य ताक्, स्वयेच्छया तथैव ज्ञानशक्त्येति तद्रूप- ·चतुर्दशोऽधिकारः । तामाप्तया क्रियात्मको गृहीतक्रियाशक्तिभूमिकः सन् अनाश्रितसदाशिवाद्याभासिन्या आदि- सृष्टेर्गीकृतानन्तावान्तरसर्गसंहारप्रपञ्चायाः प्रवर्तक उल्लासकः॥ एवमादिसृष्टिमुल्लास्य, तद्भुमावेव ततोऽनु मन्त्रसृष्टि। शिवेन परमात्मना ॥६॥ नानाप्रकारा रचिता पृथग्भेदव्यवस्थया। यथा तथैव देवेशः सर्वसर्वात्मकः परः ॥७॥ साधारणो मन्त्रनाथः सर्वेषामेव वाचकः । यदादा हि सर्वेषा- मात्मभूतो ह्यलेपकः ॥ ८॥ तत इति तद्भित्तावेव, अन्विति स्वतन्त्र- प्रकाशात्मबोधप्राधान्यात्मना आनुरूप्येण । भेदव्यवस्थयति अनुग्राह्यानुग्रहवैचित्र्याभा- सनाशयेन । शिवेन नानामन्त्रसृष्टिर्यथा रचिता,

·२८२
श्रीनेत्रतन्त्रे ।
तथैव मन्त्रसृष्टेः पराद्वयव्याप्तिर्मा निमासी-
दित्याशयेन सर्वसर्वात्मकः, परो विश्वमन्त्रपाल-
नपूरणकृत्, साधारणो महासामान्यरूपः, अत
एव सच्छब्द इव घटादीनां सर्वेषां वाचकः
स्वाभिन्नमाहात्म्यामर्शनः, शिवेनैव परमात्मना
रचितो निजमहाशयात्मोन्मीलितः, यदा
चैवं तदा सर्वेषामात्मभृतो. हि इति यस्मादेवं
तस्मादयमलेपको वेदवैष्णवगारुडसिद्धान्ता-
दिमन्त्रैर्न लिप्यते नोपरज्यते न भेदव्याप्ति
ग्रायते लेपकाभिमतानां तेषां तच्चित्प्रकाश-
सारमहामंत्रवीर्यात्मतां विना वस्तुत्वाभावात्।
,
अतश्व
मन्त्रकोट्यो ह्यसंख्याता
व्यक्ताव्यक्ता व्यवस्थिताः ।
सर्वास्ताः सिद्विारा
आद्यन्तेन निरोधिताः ॥९॥
एतत्संपुटयोगेन
जप्ताः सिद्धिफलप्रदाः ।
तदर्थ तव सुश्रोणि
स्नेहेन प्रकटीकृतम् ॥१०॥

·चतुर्दशोऽधिकारः। रहस्यं परमं सत्यं असंख्यातां इति परिवारापेक्षया । व्यक्ता- व्यक्ताः सकलनिष्कलरूपाः।आद्यन्तेति 'सृष्टिं तु संपुटीकृत्य' (प० त्री०३) इत्याम्नायनीत्या नदव महामन्त्रवीर्यात्म चिद्धाम आदिभूत स्वभित्तौ मन्चनकमुन्मील्य चित्प्रकाशेनैवाच्छर- यति,-इत्ययमत्र वीर्यप्राधान्येन निरोधार्थो विवक्षितः, सपुटाकारस्तु मत्रपाठयुक्त्या ॥ एतच्च यत ईदृक् परं रहस्यमतः नाख्ययं यस्य कस्यचित् । अनिवृत्तभेदवासनाकलङ्कस्य । गतः गुष्टः सुसिद्धिदो देवि प्रसिडिहा भवेत् ॥११॥ शोभना सिद्धिर्मुक्तिपर्यवसाना भुक्तिः॥११॥ तस्मात्सुगुप्तः कर्तव्यः संप्रदायो मुखागमः। मुखात्परशक्त्यात्मनो वादागमः प्रसरणं यस्य सोऽयं व्याख्यातरहस्यात्मा, सम्यक्

·२८४
श्रीनेत्रतन्त्रे ।
तीव्रतमशक्तिपातं विचार्य तद्वते दीयते इति
संप्रदायोऽयं सुष्टु गुप्तः स्वविश्रान्तः कर्तव्य
इति शिवम् ॥
आद्यन्तस्फुरणात्मवीर्यरुचिरश्रीमत्रराजोम्भितं
स्वस्मिन्धाम्नि विधाय शम्बरकुलं तत्तुल्यवीर्य स्फुरत्
नानानुग्रहकर्मकेलिमभितो निर्वाहयच्छाङ्करं
नेत्रं नौमि समग्रशक्ति परमानन्दामृतैरुल्वणम् ।।
इति श्रीनेत्रोद्योते चतुर्दशोऽधिकारः ॥

·अथ श्रीनेत्रतन्त्रे श्राक्षमराजकृतोद्दयोतोपेत पञ्चदशोऽधिकारः। सर्वसर्वात्मविलसत्स्फारसंवित्स्फुरारुणम् । रक्षानं सर्वरक्षाकृच्छार्व नेत्रमुपास्महे ।। एवंनिर्णीतमाहात्म्यस्य मनराजस्य रक्षा- हेतुतामपि निणेतुं श्रीभगवानुवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वरक्षाकरो यथा । मन्त्राथो महोग्रंच धूप रक्षोनचोदितम् ॥ १ ॥ यथेति येन होमादिप्रकारेण, महोग्रमिति सर्वोपद्रवप्रशमनं धूपं, तथा रक्षोन्नतया चो- दितं रक्षोनशब्दवाच्यं वस्तु प्रवक्ष्यामि । उप- लक्षणं चैतत्पुष्पादेः ॥ १॥ यतोऽनेन मन्त्रेण

·२८६
श्रीनेत्रतन्त्रे
सप्तवाराभिजप्तस्तु
रक्षोनो यस्य दीयते ।
यश्च तं
शिरःस्थं धारयेन्नित्यं
सर्वदोषैः स मुच्यते ॥२॥
अथ रक्षोन्नस्य नामानि निद्र्वन् माहात्म्यं
प्रदर्शयति
सर्वदैत्यक्षयार्थं तु
मदुक्तेनैव ब्रह्मणा।
सेाणां चैव सर्वेषा-
मभिचारो यतः कृतः ॥३॥
तदासौ सर्षपः प्रोक्तः
पाति रक्षतिपय ।
सेाणा मात्सयपूणाना दानवादाना,
सेर्येभ्यः पाति रक्षति इति कृत्वा अक्षरसा-
रूप्यात् सर्षप इत्यर्थः ॥
यदा रक्षांसि सर्वाणि
विद्रुतानि हतानि च ॥४॥

·२८७
पञ्चदशोऽधिकारः ।
तदा देवि मया प्रोक्ता
रक्षोघ्राः प्रथिता भुवि ।
रक्षांसि नन्ति,-इति कृत्वा रक्षोना इति
मया प्रोक्ता भुवि प्रथिता इत्यर्थः ॥
आहवेषु च सर्वेषु
दैत्यैः सह सुरोत्तमैः ॥५॥
नियुक्ता दुष्टहन्तारः
सिद्ध्यर्थं रिपुनाशने।
तेषामर्थो यदा सिद्ध-
स्तेन सिद्धार्थका भुवि ॥६॥
ख्याता दर्पहरा देवि
भूतानां दुष्टचेतसाम् ।
रिपुनाशः सुरैः स्वात्मसिद्ध्यर्थ यतो
दुष्टहन्तारो नियुक्ताः, एभ्यश्च तेषां सुराणां
सिद्धोऽर्थः प्रयोजनं यदा, तदा सिद्धार्थकाः
ख्याताः ॥
यदा सर्वषु भूतषु
भयत्रस्तेषु सर्वतः ॥ ७॥

·२८८ श्रीनेत्रतन्त्र ! नीराजनविधानेन नामाङ्क जुहुयात्प्रिये। वह्नौ संक्रुद्धमनसा मन्त्री रक्षार्थमुद्यतः ॥ ८॥ तदा नीराजनं ख्यातं सर्वश्रेयस्करं परम् । सर्वतो भयत्रस्तेष्वाध्यात्मिकादिदोषोपद्रुतेषु, नीराजनविधानेनेति वक्ष्यमाणेन, नीराजन- मिति निःशेषेण राजनं दीपनं, एतत् सर्षपाख्यं वस्तु ख्यातं प्रथितम् ॥ यश्चायं रक्षोन्नः, असौ सितादियुगभेदेन वर्ततेऽनुग्रहे । ९॥ कृतादियुगभेदेन सितरक्तपीतकृष्णरूपैः बलवाननुग्रहे प्रवर्तते ॥ ९ ॥ , तत्र शुक्लः सर्वप्रदः ख्यातो रक्तो राज्यप्रदायकः ।

·पञ्चदशोऽधिकारः। २८९ तु पीतो रक्षाकरः प्रोक्तः कृष्णः शत्रुविनाशकृत्॥१०॥ एवं वर्णभेदाश्रयः कर्मभेदः पुराकल्पेऽभूत् , संप्रति चतुर्युगेषु सवत्र पीतकृष्णौ हिरूपको। राजसर्षपगौराख्यौ राजसर्षपो राजिका, गौरः पतिः ॥ हिरूपोऽन्तर्हितः प्रिये ॥११॥ सितो लोहितश्चेति द्विरूपोऽद्यतु उत्तम- त्वात् न प्रचरतीत्यर्थः ॥ ११ ॥ एतत्पसङ्गादुक्त्वा, प्रकृतमाह य पत्रवशं यातः सर्वभूतरुपद्रुतः । तदा तु घृतसंयुक्तं गोक्षीरसितशर्करा- ॥१२॥ तिलैर्विमिश्रितं कृत्वा. जुहुयात्सर्वशान्तिदम् ।

·२९० श्रीनेत्रतन्त्रे । यात इति साध्य इत्यर्थात् । कृत्वेति प्रकृतं सर्षपम् । हवनमत्र मूलेन ॥ तिलैः कृष्णैः समायुक्तं राजसर्षपमुत्तमम् ॥१३॥ व्यक्तं वै जुहुयात्सद्यः सर्वशान्तिफलप्रदम् । व्यक्तं त्रिमधुसिक्तम् ॥ अनेनैवाभिमन्यैत- द्यस्य हस्ते प्रदीयते ॥१४॥ सौभाग्यमतुलं तस्य जायते नात्र संशयः । अनेनेति मूलेन । एवकार अहप्रयोगाभावं ध्वनति । एतदिति राजसर्षपवस्त सप्तकृत्वोऽभिसंमध्य मन्त्रेणानेन मन्त्रवित् ॥१५॥ मूर्ध्नि प्रपातयेद्यस्य सर्वदोषैः स मुच्यते । मंत्रविद्वीर्यज्ञः, एतच्च सर्वत्र । प्रपातयेदिति सर्षपमेव ॥

·.२९१
पञ्चदशोऽधिकारः ।
पूर्वोदिष्टोपलक्षितवस्तुनिर्णयायाह
अभिमन्य........
.......बासांसि चौषधम्॥१६
समालम्भेन........
वाभिमनितम् ।
दीयते यस्य तस्य....
हिंसकः ॥१७॥
वा एवार्थे । तेऽस्य वनेभि........हिंसां नैव
कुर्वन्तीत्यर्थः ॥ १७ ॥
दिग्विदिक्षु जपेद्यस्य
रक्षार्थ प्रयतात्मनः ।
दिवा वा यदि वा रात्री
पतो जाग्रतोऽपिवा ॥१८॥
या सर्वभूतैश्च
भुवि तिष्ठत्यसौ नरः ।
सर्षपमित्यर्थात् ॥
उपसंहरति
राजरक्षाविधानं तु
मयैतत्प्रकटीकृतम् ॥१९॥

·२९२ श्रीनेत्रतन्त्रे। तव स्नेहात्प्रशस्तं तु रहस्यं सर्वसिद्धिदम् । प्रजानुकूले राजनि रक्षिते, विश्वं रक्षितं भवतीति प्राधान्याश्रयाद्राजशब्दः । तवेत्यनु- जिघृक्षामय्याः ॥ अतश्च नृपाणां नृपपत्नीनां तत्सुतानां द्विजादिषु ॥२०॥ आचार्यः कुरुते यस्तु सर्वानुग्रहकारकः । मन्त्रज्ञः साधको वार्थ स पूज्यः सर्वथा प्रभुः ॥२१॥ संमानविविधैर्नि दानैर्विविधविस्तरैः। कुरुते इति उक्तवक्ष्यमाणदृष्टया रक्षां, मन्त्रज्ञः साधक इति कल्पोक्ताराधनया सिद्धमन्त्रः त- म्याचार्यतुल्यत्वेन वै धारंणादीक्षा कर्तव्या योगिनात्र तु । मत्रसिद्धेन वा देवि कृता वै सुकृता भवेत् ।।' (१।८७) एषा ·२९३ : पञ्चदशोऽधिकारः । इति श्रीस्वच्छन्दोक्तत्वात् सर्वथाचार्यःसन्तोप्य इति ॥ एतत् दृष्टान्तप्रमुखं स्फुटयति यथा मंत्रान्तसंयुक्तः स्वाहा होमे प्रशस्यते ॥२२॥ तथा सर्वेषु कार्येषु दक्षितो मन्त्रवित्सदा । फलप्रदो भवेत्सद्यः सर्वशान्तिप्रदः शुभः ॥२३॥ मन्त्रस्यान्ते संयुक्तः इत्युच्चरितः । स्वाहेति स्वाहाशब्दः।क्षित इति दक्षिणया तोषितः फलं मुक्तिसिद्धी, एवमुचरत्र ॥ २३ ॥ किंच सुयशच नागाना पितॄणां च स्वधा यथा । नमस्कारश्च देवानां वौषट् शान्तौ प्रशस्यते॥२४ मन्त्रज्ञान तथा नित्यं दानं संमानमुत्तमम् ।

·२९४ श्रीनेत्रतन्त्रे । फलप्रदं भवत्याशु सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥२५॥ स्वधेति स्वधाशब्दः । स्पष्टमन्यत् ॥ २५॥ एतदेवोपपादयति ज्ञानशक्ती स्थिता मन्त्रा- स्तज्ज्ञानं चेतसि स्थितम् । तच्चेतः पूजितं तुष्टं सात्त्विकं तु भवेत्सदा॥२६॥ सत्त्वस्थास्तु श्रियो नित्यं लक्ष्मीस्तत्रैव वर्तते । रजस्तमोविनाशेन मन्त्राः सत्त्वोदये स्थिताः ॥२७ सिद्धिप्रदा भवन्त्या यताऽताव सुनिर्मलाः मननत्राणधमकत्वात् मन्त्रा ज्ञानशक्तौ स्थि- तास्तद्वीर्यसारा इत्यर्थः । तच्च वीर्यात्म ज्ञानं चेतसि स्थितं वीर्यानुसन्धानं परं चित्तमा- श्रितम् । तच्च चेतः पूजितमिति भक्तिभरणारा- ·पञ्चदशोऽधिकारः । २९५ : : धितम्,. अतश्च भक्त्युद्रेकावलोकनोन्मिषद्वि- कासं सात्त्विकं जायते इति स्वाङ्गरूपेषु भावे पत्युर्ज्ञानं क्रिया च या । मायातृतीये ते एव पशोः सत्त्वं रजस्तमः ॥ ४।१।४) इति :प्रत्यभिज्ञोक्तनीत्योन्मजत्सत्त्वप्रकृतिभूत- ज्ञानशक्तिरूपतामानोति । एवंभूते च सत्त्वे सर्वाः श्रियः महाभोगलक्ष्म्यः स्थिताः, मोक्ष- लक्ष्मीश्च तत्रैव तिष्ठति । अतश्च चाञ्चल्यसंकु- चत्तात्मकरजस्तमोविनाशेन प्रोक्तविकासात्म- कसहोदये मन्त्रा अतीव सुनिर्मलाः इति प्राप्त- ज्ञानशक्त्यात्ममहावीर्याः आशु सदा सर्वसि- द्विदा भवन्तीति ॥ यत एवं तसा सर्व प्रयत्नेन याज्ञषा पारमेश्वरी ॥२८॥ परिपाल्या प्रयत्नेन सर्वप्रयत्नेन आज्ञेति निश्चिताजेत्यर्थः । एपे- ति सर्वप्रकारमाचार्याराधनं कार्यमित्येवंरूपा॥ तेन प्रयत्नेनैतां पालयतः ·श्रीनेत्रतन्त्रे २९६ सिद्धिमुक्ती न दुरतः। शीघ्रं भवत इत्यर्थः ॥ आधिकारिकमर्थमुपसंहरन् रहस्यतामस्य दर्शयति अनुत्तरविधानं तु न दद्यात्परदीक्षिते ॥२९॥ स्वशिष्ये दीक्षिते दद्या- दन्यथा न प्रसिद्धयति । परदीक्षितस्य द्वैतशिष्यत्वादद्वयाननुप्रवि- ष्टत्वादिति शिवम् यदामर्शपरामर्शोन्मिषत्पूर्णधा परमम् । सौभाग्य तनुते तो श करंथ इति श्रीनेत्रोद्योते पञ्चदशोऽधिकारः ॥

·Page Line ६ ५ २९ १३ १३ ४५ ९ CORRIGENDA. Read For विदधाम्यहम् विधदाम्यहम् विशेषणेन विशेषेणेन श्वौजसा श्लोजसा रूपि च रूपिणंम् सहस्राणां . सहस्त्राणा वृताक्ष्याशाप्रकाशनस्य दृताकाशनस्य सुराणां सुराणा वरम् वम् सिद्धीनां सिद्धीतां पर्टी पटं उड्योते उद्योते भिप्रायां भिप्राया द्वाह्ये दोह्य वागीशी वीगाशी उद्योते उद्योते दर्शयति त्रिनयनं त्रिनयन विष्टराणि विष्ठराणि विष्टराणि विष्टराणि कार्या काया मूलेनैव मूलनैव इतिहास्व तश्रीस्व दास्य तदास्थ पूर्ण चका वा २ दशयति. ९२ १०१ ३ " ११०. २ ४ ४ मानं तु मात्रं त 'सद्धा १२ २२४ २३० २३३ सिद्धा मुक्त चिन्तिता गृणु भूपितम् भुजां संस्थां साधारविधि प्राणिनां ३ चिन्तता সুত भूपित भुजा संस्था लाधार विधि प्राणिना

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.