·श्री प प श्रीवासुदेवानन्दसरस्वतीस्वामिमहारान
1
जन्म प्राण कृष्ण ५ गो. समाथ अशद गुद्ध १श १८३६
मदानन्दति चिदत्यात मदाऽति विभुन्चन ।
मृयुजयनि योगिचाय म मे हदि तिष्ठतु ॥१॥

·प्रकाशक.--
श्रीगुरुभक्त वामन दत्तात्रेय गुरवणी,
२० नारायण पेठ, पुणे २
स. रा. सरदेसाई, बी. ए., एल्एल्. बी.,
नवीन समर्थ विद्यालयाचा 'समर्थ भारत'
छापखाना, बुधवार, पुणे २.

·श्री. प. प. श्रीरामुदेवानन्दमरस्वतीस्वामिमहाराज
मना
अपाम मृ५ गा."
पाइ गुदा ११
मदानानि विद्यमान यानि रिभुन्यता।
मृत्युजयति योगिन्याय. म मे हदि निधनु ॥ १॥

·श्रीगणेशदत्तगुरुभ्यो नमः
श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्य श्रीसद्गुरु-
वासुदेवानन्दसरस्वतीस्वामिमहाराज यांचे-
(१) श्रीदत्तपुराण सटीक
(२) द्विसाहली गुरुचरित्र सटीक
(३) समश्लोकिगुरुचरित्र (श्रीगुरुसंहिता)
सटीक हे ग्रंथ छापण्यास्तव, श्रीगुरुचरण स्मरून
श्रीमंत अखंड सौभाग्यवत्ती महाराणी इंदिरायाई
होळकर इंदूर यांनी रुपये ३००१ तीन हजार
एकची सहायता प्रकाशक म्हणून श्रीसद्गुरुसेवा
केली ही श्रीचरणी समर्पित असो.
400-00-001.2+30.00
.

·॥ श्रीगणेशदत्तगुरुभ्यो नमः॥ प्रकाशकाचे निवेदन दत्तात्रेय त्वां नमामि प्रसीद त्वं सर्वात्मा सर्वकर्ता न वेद ।। कोऽप्यन्तं ते सर्वदेवाधिदेव शाताशातान्मेऽपराधान् क्षमस्व ॥१॥ श्रीदत्तगुरूचे कृपाप्रसादानें श्रीदत्तपुराण हा सटीक सस्कृत अथ आज प्रकाशित करण्याचा सुयोग येत आहे यामुळे अत्यत समाधान वाटते. जीवाची ज्ञानशक्ति व नियाशक्ति जीवदशा असेपर्यंत केव्हाहि परिमितच असणार, तसेंच एसादें महत्कार्य एखाद्या व्यक्तीकडून किवा व्यक्ति- सघाकडून घडून आलेले दिसले तरी ते कार्य सर्वोतर्यामी अचिंत्य प्रभु- शक्तीचेच आहे यात सदेह नाही. हाच सिद्धान्त 'मयैवैते निहता. पूर्वमेव निमित्तमात्र भव सव्यसाचिन् ' या ठिकाणी भगवंतानी व्यक्त केला आहे. न कस्य स्वातंत्र्य कचिदपि कृतौ यत्कृतिमृते' असे या सिद्धान्ताचेच स्पष्टीकरण श्रीशकराचार्यमहाराजहि करीत आहेत. या दृष्टीने मडळाकडून आजपर्यंत झालेले कार्य म्हणजे सर्वसत्ताधीश प्रभूच्या अमोघ इच्छा- शक्तीचे प्रात्यक्षिकच आहे अशी मडळाची दृढ भावना आहे. गेल्या आश्विनमासापर्यंत तीन वर्षात श्रीमहाराजाच्या वाड्मयापैकी पाच खडाचे प्रकाशनकार्य मडळाकडून झाले. हे प्रकाशन जवळजवळ अडीच हजार पानाचे झाले. आणसीहि इतकेंच प्रकाशन बहुतेक होईल. म्हणजे श्रीमहाराजाचें आज उपलब्ध झालेले वाड्मयच पाच हजार पानाचे होईल. याशिवाय चरित्रमाग वेगळा, आजपर्यंत ५६ रुपये देऊन झालेल्या ग्राहकाना हे पाच हजार पानाचे वाङ्मय देऊन शिवाय चरित्रभागहि प्रसिद्ध होईल तेव्हा त्याचेकडे पोचविणेचा आहे. खडांची सख्याहि पूर्वी मुचविल्याप्रमाणे बारा होईल. चारशें सवाचारशे पानापर्यंत प्रत्येक सड असावा अशी योजना ठरविली. पण वृद्ध स्त्री-पुरुष वाचकांची सोय व ४ ·५ विषयविवेचनाची आवश्यकता पाहून चश्या व पाचव्या खडात बरीच अधिक पाने झाली आहेत. या दृष्टीने श्रीदत्तपुराण हा अंथ ६ ७ अशा रोयुक्त खडांत छापला आहे व या पुढीलहि एक दोन सड असेच संयुक्त छापले जातील. हे सर्वहि संड ग्राहकाना घरपोच देण्याचे ठरविले असल्यामुळे प्रत्येक पडास जवळ जवळ एक रुपया तरी पोष्ट खर्च भडळालाच करावा लागतो. म्हणजे प्रत्येक सहाचे म्हणून तीन सवातीन रुपयेच मंडळाकडे जमा झालेले आहेत असे समजण्यास हरकत नाही. याशिवाय सस्कृतशिक्षात्रयविभाग स्वतत्र बाइडिंग करून ती पुस्तकें योग्य विद्वज्जनाना व विद्यार्थ्यांना मडळाकडून विनामूल्य देण्यात येत आहेत. तसेंच अमरापूर (औरवाड) श्रीवासुदेवानन्दसरस्वतीपीठ या संस्थेच्या विश्वस्तांनी आपल्याजवळ असणारा श्रीमहाराजांचे हस्ताक्षरातील सर्व प्रथसग्रह पूर्ण विश्वासाने व आत्मीयतेनें, छापण्याकरिता मंडळाचे स्वाधीन केला. आणि संस्थेचे एक ख्यातनाम विश्वस्त श्री, आण्णासाहेब कुलकर्णी इचलकरजीकर यानी तर आपल्या तृतीय पुप्पाच्या प्रस्तावनेत सर्व विश्वस्तातर्फे या कार्याबद्दल उलट मडळाचेंच हार्दिक अभिनदन केले. ही त्या सस्थेतील विश्वस्तांची मुजनता व गुरु. कार्याविषयी असणारी 'एकमेका साहाय्य करू । अवघे धरू मुपय' ही उदारवृत्ति कोणाही विचारी गुरुभत्ताला प्रशंसनीय अशीच बाटेल यात शका नाही. श्रीमहाराजांचे परमभक्त श्रीदीक्षितस्वामिमहाराज यानी अमरापूर येथील पुराणप्रसिद्ध अमरेश्वरदेवस्थानाचा जीर्णोद्धार करून तेथेच वरील सस्थेची स्थापना शके १८४५ मध्ये केली. या सस्थेतील एक कार्यकारा विश्वस्त गुरुभक्त के. श्री. हरीभाऊ कडेकर हे मडळात काही दिससोदी. परीस रास्ता भीशेप गगरापूर ये गीदारानांचा जीर्ण झालेला मठ बांधण्याचे काम लवकरच मुरू करण्यारदल सेयील विश्वस्तांची प्रबल इच्छा असल्याचे समजल्यावरून त्याच्या कृतशता व्यक्त करण्याकरिता त्या सस्थेस स्तोत्रादिसम्हाची शंभर परत त्या . प्रेमऋणाबद्दल अग्रतः ·६ देणगी म्हणून देण्याचा सकल्प मंडळाने केला आहे. त्या सस्थेकडून मठ याधण्याकरिता द्रव्य जमविण्यास ज्या ज्या ठिकाणी त्याचे प्रचारक जातील त्या त्या ठिकाणी पांच रुपये किंवा त्याहून अधिक रकम देणारास स्तोत्रादिसंग्रहाचे एक पुस्तक यावें. म्हणजे त्याचे ते पैसे सस्थेस मिळून देणगीदाराचे घरीही श्रीमहाराजांचा प्रथ राहील अशी त्या विश्वस्ताना विनीत केली आहे. याप्रमाणे 'परस्पर भावयतः' या दृष्टीने कार्य व्यवस्थित चालू राहील. अर्थातच शभर पुस्तकें संपेपर्यंतच त्यांना असा विनिमय करता येईल ही गोष्ट वेगळी. त्यानतरही त्यानी श्रीमहाराजाच्या वाङ्मयापैकी आरालवृद्धास मुबोध व उपयुक्त असा काही भाग निवडून ती पुस्तकें अपून लोकांमध्ये वाटल्यास लोकाना सस्थेस मदत केल्याबद्दल दृष्ट अदृष्ट दोनही दृष्टीने पायदा होऊन सस्थेसही साहाय्य मिळत राहील, प्रस्तुत अगीकृत कार्य पूर्णपणे पार पडल्यानतर मडळही या कार्मी त्याना यावच्छश्य साहाय्य करीलच, श्रीमहाराजाच्या संप्रदायातील जी जी स्थाने ज्या ज्या ठिकाणी आहेत त्या सर्व स्थानाची आवश्यक कार्यक्षमता वाढविण्याचे दृष्टीने योग्य ते प्रयत्न करणे हाही एक मडळाचा उद्देश असल्याचे तृतीय पुष्पाच्या निवेदनात सुचविले आहेच. * असो. मड- लाच्या चालू कार्याचे दिग्दर्शन वरीलप्रमाणे केले आहे. त्यावरून, श्रीवासुदेवानन्दसरस्वतीग्रंथप्रकाशनमडळ हे पैसे जमविण्याकरिता निर्माण झाले नसून मिळणा-या पैशाचा योग्य विनियोग करण्याकरिता व सश्रद्ध देणगीदारांना त्याच्या देणगीस योग्य ते स्थान दाखविण्याकरिता निर्माण * अमरापूर येथील मठदुरुस्ती व इतर उत्सवपूजादि कार्याकरिता आज पा संस्थेस दहा हजार रुपयांपर्यंत निधि जमवावयाचा आहे. तरी ईशप्रेरणे- ५ ज्यांना इच्छा होईल त्यानी त्या सस्थेचे एक विश्वस्त ' श्री. दिगंबर हरी डेवर मंगळनारपेठ, महाद्वाररोड, कोल्हापूर' या पत्त्यावर वाकीममाणे साहाय्यदन्य पाठवावें म्हणजे त्याचेकडून पोच मिळेल.

·झाले आहे हे विवेकी सज्जनाच्या सहजच लक्षात येईल. 'कुतो हि भौतिः सततं विधेया लोकापवादाद्भवकाननाञ्च ' या अभियुक्तोक्तीप्रमाणे लोकाप- वादाच्या भीतीने हे वास्तव सत्य जनताजनार्दनापुढे सविस्तर माडण्याचा प्रसग आला. गेल्या कार्तिकमासापासून १ श्रीदत्तपुराण सटीक, २ द्विसाहस्री गुरुचरित्र सटिक व ३ समश्लोकी गुरुचरित्र सटीक' (श्रीगुरुसहिता) या तीन मोठ्या संस्कृत प्रथाचे मुद्रणकार्य एकदमच सुरू झाले. त्यापैकी श्रीदत्त- पुराणाचे मुद्रण प्रथम सपल्यामुळे ६ व ७ असे दोन खड मिळून त्याचेच प्रकाशन प्रथम करण्यात येत आहे. यानतर वरील दोन प्रथांचेंहि प्रकाशन शक्य तितक्या लवकरच होऊन नतर शेवटचा सकीर्णखंड छापण्यास सुरुवात होईल. हे सर्व वाड्मयप्रकाशनाचे कार्य येत्या श्रावणमासापर्यंत संपविण्याचा मडळाचा दृढ सकल्प आहे. शके १८७६ श्रावण कृष्ण पचमीस श्रीमहाराजाचा अवतार होऊन शभर वर्षे पूर्ण होतात. त्या निमित्ताने एखाद्या ठिकाणी श्रीमहाराजाचा शतसावत्सरिक जयंतीमहोत्सव करून हे त्याचेच वाङ्मय प्रकाशनकार्य त्याचे चरणीं समर्पण करावयाचे आहे. त्यावेळी काही धार्मिक व लाकिकहि कार्यक्रम न्हावेत, श्रीमहा- राजाच्या सप्रदायांतील ठिकठिकाणी असणान्या स्थानातील कार्य करणान्या प्रसिद्ध व्यक्तींना त्या वेळी बोलावून, सर्वांचे मिळून असें प्रातिनिधिक स्वरूपाचे एक मडळ सर्वांचे समतीने तयार व्हावे व त्या मडळातर्फे श्रीमहाराजांच्या संप्रदायसवर्धनाचे कार्य विविधरूपाने एकमेकाच्या सहकार्याने निरतर चालू राहावें असा या मडळाचा सकल्प आहे. उत्सवाचे स्थान व कार्यक्रम ठरल्यावर वृत्तपत्रातून प्रसिद्ध होईलच. त्यावेळी सर्वहि सांप्रदायिक गुरुभक्तांनी व इतरहि सतप्रेमी सज्जनांनी अवश्य उपस्थित राहावे अशी सर्वांना प्रेमपूर्वक आग्रहाची विनति आहे. सेंट झेविअर- सारख्या खिस्त साधुपुरुषाच्या जड पार्थिव देहाचे दर्शन घेण्याकरिता हजारों ·८ भाविक खिस्तलोक परदेशांतूनहि गोमातकात जमा झाले होते. मग श्रीमहाराजांच्या, अथरूपाने प्रकट झालेल्या अविनाशी ज्ञानदेहाचे दर्शनार्थ अवश्य उपस्थित राहाणे सर्वांचे पविन कर्तव्य आहे, हे भारतवर्शतील धार्मिक परपरेतील लोकांना तरी निराळे सागण्याची आवश्यकता नाही. या खंडात प्रथम छापलेली 'आमपूजा' व 'श्रीदत्तात्रेयाष्टोत्तरशतना- मावलि,' ही स्तोनें पूर्वी स्तोत्रादिसग्रहात छापली गेली आहेत. तथापि पूर्वी ती स्तोत्रे मूलमात्र दिलेली असून या ठिकाणी त्याचे टीकेसहित मुद्रण झाले आहे. "ठाईच बैसोनी करा एकचित्त' या उपदेशाप्रमाणे निस्किंचन असाहि विवेकी भक्त भगवत्पूजा कशी करू शकतो, ईश्वरालाहि प्रामुख्याने कोणते उपचार कसे समर्पण केले असता आत्मशांति मिळू शकते याचे सुदर विवेचन सटीक आत्मपूजेमध्ये श्रीमहाराजानी केले आहे. मत्रगर्भित सटीक श्रीदत्तात्रेयाष्टोत्तरशतनामावलि तर भगवताच्या त्या त्या दिव्यगुणांची स्मरणीच आहे. सर्वात श्रेष्ठ अशा स्मरणमतीच्या संवर्धनास अशा नामावलीच अर्थानुसधानपूर्वक पठणाचा विशेष उपयोग आहे. श्रीदत्तपुराण हा अथ श्रीमहाराजांनी गगातीरावर ब्रह्मावर्तास लिहिला. आणि त्याची टीका सरस्वती नदीच्या तीरावर सिद्धाधम या क्षेत्रांत (सिद्धपूर किंवा मातृगया. हे क्षेत्र अमदाबादच्या जवळ आहे) लिहिली. है आरंभी श्रीमहाराजांनीच स्पष्ट केले आहे. 'धीदत्तेनोदिता टीका वासुदेवसरस्वतीम् । निमितीकृत्य विभुना चरितस्य गुरोर्वरा ॥१॥ अयान्यापि तथैवय स्वमाहात्म्यार्थबोधिनी । स्वल्पप्रथा स्फुटार्थी च टीका तेनैव तन्यते ॥ २॥ सरस्वतीमहानद्यास्तीरे सिद्धाश्रमेऽश्रमे। श्रीक्षेत्रे विमले दत्तमत्त प्रार्थनया स्फुटम् ॥ ३ ॥'-या लोकांचा भावार्थ-पूर्वी श्रीगुरुचरित्राची (द्विसाहती) श्रेष्ठ टीका प्रभु श्रीदत्तात्रेयांनी बामदेव. सरस्वतीला निमित्त करून तयार केली. तशीच ही दुरारीही टीका स्वतःचे माहात्म्य प्रकट करणारी, ग्रंथ अल्प पण अर्थ स्पष्ट करणारी अशी दत्त. .

·९ भक्तांच्या प्रार्थनेवरून सरस्वती नदीच्या तीरावर असणा या पवित्र सिद्धाश्रमक्षेत्रांत त्याच श्रीदत्तगुरूनी प्रकट केली-'कलौ प्रत्यक्षफ्लपदस्य भगवत श्रीदत्तात्रेयस्येद माहात्म्य सर्वपुराणेतिहाससारभूत काण्डत्रयात्मक भागीरथीतीरे प्रहावर्त उदितम् '-कलियुगांतहि प्रत्यक्ष परदाता अशा भगवान् श्रीदत्तात्रेयांचे ह माहात्म्य सर्व पुराणे, इतिहास यांचे सार असलेलें, शान, भक्ति व कर्म अशा तीन काडोचें, भागीरथीच्या तीरावर ब्रहावर्तीत तयार झाले-अक्साहितेप्रमाणे आठ अध्यायाचे एक अष्टक अशी आठ अष्टके म्हणजे चौसष्ट अध्याय अशी या पुराणाची रचना केली आहे. तसेंच पहिल्या दोन अष्टकातून शानकांड, तीन ते सहा या चार अष्टकांतून उपासनाकाढ आणि सात व आठ या अष्टकांतून कर्मकांड या विषयाचें विस्तृत विवेचन केलेले आहे प्रथम मानव जन्माचे ध्येय में तत्त्वज्ञान त्यासबधी विवेचन करून नतर त्याची साधनें, उपासना व कर्म यांचे विवेचन केले आहे कर्म निर्दोप करणे व शान दृढ करणे ही दोनही कार्ये भतीमुळेच घडून येत असल्याने भक्ति हा कर्म व ज्ञान यांचा मधला दुवा आह है दापविण्याकरिता भक्तीचें विस्तृत विवेचन मधल्या चार अष्टकातून केलें आहे दत्तपुराणातील श्लोकसरया एकदर साडेतीन हजार आहे हे प्र येक अध्यायाचे शेवटी असलेल्या 'सार्धनिसाहरूया सहितायो' या उल्लेखावरून स्पष्ट होते प्रथमाष्टकातील प्रथमाध्यायाचे नाव वेदपादस्तुति असे आहे या अध्यायांतील प्रत्येक लोकातून ऋासहितेच्या अध्यायांतील मत्रभाग जसाच्या तसाच उद्धृत केलेला आहे कोठें श्लोकाच्या एका पादांत, कोठे दोन पादात तर कोठें तीन पादात मनाची प्रती भाली माहेत उदाहरणार्थ पहिल्या श्लोकांत 'हदिम्गस्तु शतम हा शेवटचा वेदपाद आहे दुसया श्लोकात 'तद्विष्णो परम पदम् ' हा वेदपाद आहे. याप्रमाणे पहिल्या अध्यायातील प्रत्येक श्लोकाचा आरभ सहितेतील प्रत्येक अध्यायाच्या आरभीची पदें घेऊन केला आहे 'अग्निमीळे ' 'अय देवाय' ·१० . . एता या अय वा प्रमन्महे' या पाच श्लोकाचा आरभ जसा आहे तसाच ऋक्सहितेतील पहिल्या पाच अध्यायाचाहि आहे. अशीच रचना दत्तपुराणातील प्रत्येक अध्यायाच्या आरभश्लोकातहि केलेली आहे. यावरून प्रतवाड्मयाचा धीमहाराजाचा किती गाढ व्यासग होता है कळून येते. ज्याच्या प्रथातून वेदाचा अर्थ तर येईलच पण वेदातील जसेच्या तसे उलेससुद्धा ज्याच्या वाणीतून अप्रतिहत बाहेर पडतात अशा महापुरुषानाच 'वेदाचा तो अर्थ आम्हासीच ठावा' असे म्हणण्याचा पूर्ण अधिकार आहे. वत्तारमासाद्य यमेव नित्या सरस्वती स्वार्थ- समन्वितासीत् । निरस्तदुस्तकलकपका नमामि त शकरमर्चिताप्रिम्-' जो महाभाग वता मिळाल्यामुळेच नित्य सरस्वतीचा म्हणजे वेदवाणीचा दुस्तकरूपी कलक पकाप्रमाणे धुऊन जाऊन ती आपल्या सऱ्या अर्थाने प्रकाशमान झाली त्या पूज्यपाद श्रीशकराचार्यांना मी नमस्कार करतो.- असें श्रीशकराचार्यांना नमन आपल्या सक्षेपशारीरक प्रथाच्या आरभी सर्वज्ञात्ममुनीनी या दृष्टीनेच केलेले आहे. ब्राह्मणाचा देह हा क्षुद्र विषय- मुसाच्या लालसेंत बुडून जाण्याकरिता दिलेला नसून, अनत फलदायक अशी खडतर तपश्चर्या करण्याकरिता तो ईश्वराने दिलेला आहे. आणि ती तपश्चर्या म्हणजे 'वेदाभ्यासो हि विप्रस्य तप परमिहोच्यते' 'वेदो नित्यमधीयताम् ' 'ब्राह्मणेन निष्कारण पडगो वेदोऽध्येयो शेयश्च' इत्यादि वचनांवरून वेदाभ्यास अखड करणे हीच होय. कल्किालामुळे, बुद्धि- भेदामुळे, सात्विक धैर्याचा लोप झाल्यामुळे कोणत्याहि कारणाने का होईना या आपल्या ईश्वरादिष्ट मार्गापासून ब्राह्मण भ्रष्ट झाल्यामुळेच त्यांचा अनेक मुसांनी अघ पात होत आहे हे शास्त्रदृष्टीने पाहणाराला मान्य करावे लागेल. हैड्रोजन बॉयपेक्षा प्रभावी शस्त्रांनी देखील अर्जुनाला युद्धारी उत्पन्न झालेली कुमति पालविता आली नसती पण अचिंत्य- शत्तीच्या भगवंतानी आत्मविद्येने ती सहज दूर केली. प्यामुळे पूर्वी न योत्स्ये' असे नेभळटपणाचे उद्गार काढणारा अर्जुन 'करिष्ये वचन 4 ·. तष' असा सणसणीत कबुली जबाब देऊन कर्तन्यपालनाने शेवटी नराचा नारायण झाला. अशी आत्मविद्या वेदाच्या दारानेच प्राप्त होणारी आहे. पण सांप्रत हा स्वतःचाच वेदविद्यास्पी परपराप्राप्त दायभाग ब्राह्मणा. कडून उपेक्षिला जात असल्याने त्याची तेजोहीन अवस्था अपरिहार्य आहे. कर्तव्य कोणते व अकर्तव्य कोणते असा सशय उत्पन्न झाला तर त्या वेळी शास्त्र नि.सदिग्ध शब्दात असें सागत आहे की 'अय यदि ते कर्म- विचिकित्सा वा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात् ये तत्र ब्राह्मणाः समर्शिनः यथा ते तत्र वर्तेरन् तथा तत्र वर्तेथाः'-आचरणाबद्दल जर तुला सशय उत्पन्न झाला तर त्या वेळी शास्त्रविवेकसपन्न ब्राह्मण जसे वागत असतील तसें तू वाग--इतका विश्वास ज्याच्याविषयी वेदपुरुषाने दाखविला आहे त्यांनीच त्या विश्वासाचा आणि पर्यायाने स्वतःचा घात करून घेतल्यास सष्टिकर्ता तरी काय करील ? श्रीमहाराजाचे विभूतिमत्व या प्रथावरून सर्वांना कळून यावें व स्वानीच त्यानी दाखवून दिलेल्या मार्गाने जाण्याचा यावच्छक्य प्रयत्न करून मुखी व्हावें हीच त्या सर्वसाधी प्रभूचेजवळ प्रार्थना आहे. श्रीदत्तपुराण हा प्रथ सस्कृत भात असल्याने संस्कृत न जाणणाऱ्या लोकांना यानें अर्थशान होणार नाही याकरिता याचे मराठी भाषातर होणे भावश्यक आहे ही गोष्ट खरी आहे, तयापि येत्या श्रावणमासापर्यंत धीमहाराजांचे सपूर्ण वाड्मय प्रकाशित करणेचे ठरल्यामुळे आणि आर्थिक साहाय्याचीहि त्याकरिता विशेष अपेशा भासू लागल्याने तो बेत तूर्त रहित करून सस्कृत विभागच तेवढा छारला आहे. दत्तपुराणाचा बराचसा मावार्थ श्रीदत्तमाहात्म्यांत श्रीमहाराजांनी व्यक्त केलेलाच आहे. त्यामुळे श्रीदत्तमाहात्म्यावस्नहि पुष्कळांची जिसमा तृप्त होऊ शकेल असे वाटते. ज्यांना सस्कृतश मडळींचा सहवास लाभणे शक्य आहे त्यांनी हळूहळू सस्कृतवामयाचा अम्पास कस्न मूळ मुस्कृत प्रयाचादि अर्थ समजून ·१२ घेण्याचा प्रयत्न करावा. तीन जिज्ञासा उत्पन्न झाल्यास वाटेल तो प्रयत्न करून दीर्घोद्योगी मनुष्य ती पूर्ण करून घेतल्यावाचून राहणार नाही. या निमित्ताने सस्कृत अमरवाणीचा अभ्यास होऊन त्या भातील अनेक प्रथ- रत्नाचे यथार्य दर्शन घडेल व चित्तास शाति लामेल. पुराण कोणाला म्हणावे याबद्दलचा खुलासा एका प्रमाण-लोकाव श्रीमहाराजानीच आरभी टीकेतील उपोद्घातात केला आहे तो असा--- 'सगंध प्रतिसर्गच वशो मन्वन्तराणि च । वश्यानुचरित चैव पुराण पचलक्षणम् '--१ सर्ग-पचभूते, इद्रिये, बुद्धि इत्यादि तत्त्वाची उत्पत्ति वर्णन करणे. २ प्रतितर्ग-ब्रहादिस्थावरात सर्व चराचराच्या उत्पत्तीर्चे वर्णन. ३ वश-सूर्यचद्रादिवशाचे वर्णन. ४ मन्वतर-मनु, मनुपुर, देव, समऋपि, इद्र व भगवताचा अवतार अशा सहा विषयाचे निरूपण. ५ वश्यानुचरित-त्या त्या वशांतील प्रसिद्ध पुरुषाचें चरित्र वर्णन असें एकदर पाच विषय ज्या प्रथात सागितले असतील त्याला पुराण असें म्हणावे अशी शास्त्रीय परिभाषा आहे. याप्रमाणे प्रस्तुत प्रथांत सर्व विषय भालेले असल्याने याला पुराण असें म्हणण्यास हरकत नाही. धीदत्तात्रेय देवतेचें यात प्राधान्याने वर्णन आल्याने याला दत्तपुराण असे नाव दिले. हे सर्व प्रतिपादन टीकेच्या आरभी श्रीमहाराजानी केलेलेच आहे. रथूलमानाने श्रीदत्तपुराणाबद्दल वरीलप्रमाणे विवेचन केले आहे. अनेक शास्त्रीय विषयाचे संप्रमाण प्रतिपादन करणारा हा प्रथ असल्याने त्याचे प्रत्यक्ष चाचन व मनन केल्यानेच त्याचे महत्व अधिकारी व्यक्तींना कळून येईल इतकेच या महान् प्रयारद्दल आम्ही लिहू शकतो. श्रीमहाराजाचा सहवास पूर्ववयांत ज्यांना बराच काळ लाभला असे श्रीमहाराजांचे अधिकारी सदर श्रीजानकीराममहाराज यांचे दर्शनाचा सुयोग महळाचे एक कार्यवाह प. दत्तायशास्त्री कवीश्वर यांना या वर्षी भाला. औरगारादहन ७/८ कोसांवर पाल या गांवी श्रीजानकीराममदा- ·१३ राजांचा मुक्काम असतो. तेथून ते व हाड, मोगलाई भागात वेळोवेळी सचार करून श्रीमहाराजाच्या सप्रदाय सवर्धनाचे कार्य करीत आहेत. श्रीमहाराजाच्या आदेशाप्रमाणे यांची भक्तोद्धाराची काय चालू आहेत. मूर्ति अत्यत शात असून श्रीमहाराजाचे आदेशाप्रमाणे ब्रह्मकर्मप्रवणता विशेष आहे. 'ब्राम्हणत्वस्य हि रक्षणेन रक्षित स्याद्वैदिको धर्मस्तदधीन- त्वाद्वर्णाश्रमभेदानाम् 'ब्राह्मण्य सुरक्षित राहील तरच वैदिक धर्माचें रक्षण होईल. वर्ण व आश्रम यांचे सर्व प्रकार ब्राह्मण्यरक्षणारच अवलबून आहेत--असें श्रीमदाचार्यमहाराजानी गीताभाष्याचे आरभी लिहिले ते अगदी यथार्थ आहे. शास्त्रविहित अनुष्ठान वेळच्या वेळी ब्राह्मणांनी केलेच पाहिजे. हे श्रीमहाराजानी पूर्वाश्रमात स्वत तसे आचरण करून सर्वांना दासवून दिले आहे श्रीजानकीराममहाराजाचेंहि आचरण याप्रमाणे अखड चालू आहे. 'माझ्या गुरुस्वामींची शक्ति अचिंत्य आहे. त्याच्यावर भाव ठेवून भगवद्भजन करा म्हणजे तुम्ही कृतार्थ व्हाल असा उपदेश ते आपल्या भत्तांना नेहमी करीत असतात. श्रीदत्तजयतीस पाल या गावी उत्सव होतो. त्यासमयीं सांप्रदायिक अनेक भक्तजन एकत्र जमा होतात. व यावच्छक्य आपल्या प्रेमळ गुरुमाउलीच्या वात्सल्यपूर्ण सानिध्याचा लाभ घेऊन आपापल्या स्थानी परत जातात. श्री. दामोदरपत ऊर्फ आण्णासाहेब रत्नपारसी नायब तहशीलदार हली मुकाम वाशीम हे श्रीजानकीराममहाराजाचे निस्सीम भक्त आहेत. त्यानी आपल्या गुरु- देवांच्या आशेने तेथे येणारे १५-२० ग्राहक मडळास मिळवून दिले. श्रीजानकीराममहाराजानीहि मडळाच्या चालू प्रकाशनकार्याबद्दल अत्यत समाधान व्यक्त करून हे कार्य निर्विघ्नपणे पार पडण्याबद्दल मडळास आशीर्वाद दिले आहेत. तपस्वी पुरुषाच्या सिद्धवाणीतून ईश्वरप्रेरणेनुसार बाहेर पडणाऱ्या उदारावरच त्या त्या कार्याची फलवत्ता अवलबून असते; म्हणूनच 'ऋषीणां पुनराद्यानां वाचमोऽनुधावति' असें तपरिव पुरपाच्या ममोपवाणीचे महत्त्व महाकवीने लिहून ठेवले आहे. श्रीमहाराजांच्या ·, चरित्रखडात श्रीजानकीराममहाराजाचेंहि सारभूत चरित्र यथावसर द्यावयाचे आहे. त्यावरून विशेप माहिती होईल. पाल हे गाव औरगाबाद (निजामस्टेट) शहरापास्न मोटारने फुलब्रीस गेले असता तेथून ३।४ मैल आहे. किंवा सेंट्रल रेलवेन्या खानदेशमधील जळगाव स्टेशनहून अजिंठा- रोडने येणाऱ्या मोटारमार्गानेंहि आले असता रस्त्यापासन ११२ मैल भात आहे. 'श्रीमहाराज-दत्तसंस्थान मु. पो. पाल, जि. औरगाबाद निजामस्टेट' हा तेथील पत्ता आहे. श्रीमत महाराणीसाहेब सौ. इदिराबाई होळकर इदूर यांच्या ३००१ तीन हजार एकन्या उदार देणगीचा उल्लेस श्रीदत्तपुराण, सस्कृत द्विसाहती गुरुचरित्र व समश्लोकि गुरुचरिन या तीनहि प्रथाचे आरभी स्वतत्र पानावर केलेला आहे. ईश्वराने दिलेल्या द्रव्याचे आपण एक ट्रस्टी आहोत, द्रव्याचा मालक वो परमेश्वरच आहे ही सरी जाणीव ठेवून, त्याप्रमाणे स्या द्रव्याचा योग्य सरकार्याकडे विनियोग करून, असड कीर्तिसपन्न होणारी सौ. राणीसाहेवान्यासारखी, खरी मनानेंदि श्रीमत असणारी मदळी फारच कमी सापडतील. आपल्या उचित औदार्यगुणानें, आज दीडशे वर्षांनतरहि, स्वनामधन्य अथा श्रीअहिल्यादेवींचे स्मरण श्रीमत मौ. राणीसाहेब साना करून देत आहेत यांत शका नाही. त्याचा हा आदर्श सर्व श्रीमान् मडळींनी ध्यानात आणून व अशा सत्कार्यास नित्य साहाय्य करून कृतार्थ व्हावे अशी सर्व श्रीमान् स्त्रीपुरुषाना विनति आहे. आपल्या श्रीगुरु- महाराजांच्या सप्रदायसवर्धनार्य चालू असणाऱ्या अशा विविध सत्कार्याना उत्तरोत्तर श्रीमंत सौ. राणीसाहेबाचे आत्मीयतापूर्वक नित्य साहाय्य लाभून त्याचे श्रेयहि त्याना मिळो इतकीच श्रीगुरुमहाराजाचे चरणी प्रार्थना आहे. श्रीक्षेत्र काशी येथील मुस्कृत गव्हर्नमेंट फॉलेजमधील प्राध्यापक न्याकरणाचार्य प. अनवशास्त्री पके यांनी मदळाचे विनतीस मान देऊन या अथापर महत्वपूर्ण अशी प्रस्तावना लिहून दिली याबद्दल महळ त्यांचे ·१५ आभारी आहे. के. शा. स. तळेकर शास्त्री यांनी पूर्फे तपासण्याचे कार्य न्यवस्थितपणे पार पाडले व श्री, सरदेसाई यानीहि वेळेवर हा प्रय पूर्वीप्रमाणे उत्तम रीतीनें छापून दिला याबद्दल या दोघाचेहि आम्ही आभारी आहों. सर्वातर्यामी प्रभून्या प्रेरणेनुसार सर्व श्रद्धालु जिज्ञासु लोकांनी या मालेचे ग्राहक होऊन किंवा यावच्छक्य साहाय्य कस्न हे महत्कार्य पार पाडावे हीच शेवटी जनताजनार्दनाजवळ नम्र विनति आहे. चैत्र || १ (गुदीपाडवा) शके १८७६ रविवार दि. ४.४.१९५४ श्रीगुरुचरणरज प्रणयी वामन दत्तात्रेय गुब्रावणी अध्यक्ष -श्रीवासुदेवानन्दसरस्वतीप्रथ- प्रकाशनमडळ, नारायण पेठ २०, पुणे २ ·श्रीगुरुः शरणम्। प्रस्तावना अयेद प्रकाश्य प्रस्तूयते श्रीदत्तपुराण नाम ग्रन्यरत्नम् । अस्य प्रणेतारः कलियुगपावनचरित्राः श्रीवासुदेवानन्दसरस्वतीस्वामिचरणाः। एते हि महाराष्ट्रेऽतिपवित्रेऽनिगोत्रे जनुर्लब्ध्वा बाल्याप्रमृति श्रेष्ठाचारवरिष्ठवया प्रतिभातवेदा अपि शिष्टाचारपरिरक्षणार्थमुपनयनपूर्वक गुरुसमीपसपादित- वेदशास्त्राः श्रेष्ठ ब्रह्मचर्याश्रम तदनु देवब्राह्मणातिथिसन्तर्पणेच्छया गृह- स्थाश्रम यथाविधि परिपाल्य योगादिक्रियाया वैशिष्टयं सपाद्य चान्ते श्रीसद्- गुरुदत्तात्रेयाश्या चतुर्थाश्रम स्वीकार्य सर्वनाऽटनेन धर्मप्रचार दु.खिजनदुःख- निवारण जिज्ञासुजनानुग्रहपूर्वकतत्त्वज्ञानोपदेश च सपाद्य योगशिक्षादीक्षायां सुश्रद्धान् योगदीक्षया मुसस्कृत्यामरण श्रीदत्तात्रेयवत्परकार्यमेव समपादयन् । श्रीस्वामिचरणान् साक्षात्कृतवन्तस्तेपा दर्शनमन्वनेकशास्त्रयुतमुपदेश श्रुतवन्तोऽद्यावधि केचन महाभाग्याः साश्रुनयना गद्गदितकण्ठाः परमश्रद्धया श्रीस्वामिचरणानिय वर्णयन्ति श्रीस्वामिचरणाना परमपूत विशिष्टमादर्श- भूत लोकविलक्षण सच्चरित्र शापानुग्रहसामर्थ्य सिद्धयोगसाम्राज्यलक्ष्मीकत्व वेदमर्मज्ञत्व सर्वशास्त्रीयविलक्षणयाडित्य वेद मन्त्र-तन्त्र-आयुर्वेद-ज्यौतिष- विषयकसिद्धप्रत्यक्षपलकप्रयोगज्ञातृत्व च दृष्ट्वावश्य वक्तव्य हठादिव परमनास्तिकस्यापि मुसान्निःसरति स्वामिचरणाः साक्षाच्छ्रीदत्तात्रेयाणा- मावेशावतारा इति। आवेशावतारस्वरूप च लघुभागवतामृते श्रीमता रुपगोस्वामिनेस्थ प्रत्यपादि । ज्ञानशक्त्यादिकलया यत्राविष्टो जनार्दनः। त आवेशा निगद्यन्ते जीवा एक महत्तमाः ॥ इति ।। श्रीस्वामिपादा अपि तत्र तन स्वमन्येषु स्वान्तार्यामिश्रीदत्तात्रेयेण च प्रन्यो रिभ्यते, अह केवल लेखक इति प्रतिपादयन्ति यथा दत्त- पुराणटीकायाम् । " ·श्रीदत्तेनोदिता टीका वासुदेवसरस्वतीम् । निमित्तीकल्प विभुना चरितस्य गुरोर्वरा !! अथान्यापि तथैवेय स्वमाहात्म्यार्यबोधिनी। स्वल्पग्रन्या स्फुटारू चरीका तेनैव तन्यते ॥ इति । श्रीदत्तमाहात्म्ये च- तो हा परमात्मा श्रुतिगेय । नरसिंहसरस्वती दत्तात्रेय । परब्रह्म सच्चिदानन्दमय । निरामय अद्वितीय तो॥ तोचि रची हा अन्य । निमित्तमात्र वासुदेव येय ॥ श्रवणे पठणे करवील स्वार्थ । हा यथार्थ भाविकाचा ५-६ एवमन्यत्रापि। किंबहुना श्रीस्वामिमहाराजा सर्वदाऽल्पादप्यल्प महतोऽपि महत्कार्य सर्वथा श्रीदत्तप्रेरणयैव सपादयन्ति स्म । न तेपा साक्षात्कृतदप्तस्वरूपाणां श्रीदत्तात्रेयार्य त्यत्तेहाना चाणुमानमपि स्वतन्त्रास्तित्वम् । श्रीस्वामि- महोदयैरपि श्रीदत्तपुराणटीकायामप्येतत्सुस्पष्ट प्रथमत एव प्रत्यपादि, यथा विद्गृहीतमनसो हि जीवन प्रेष्ठ कान्त सकल त्वमेव मे यद्यप्यह केवलमीश्वगश साहित्यसगीतकलानभिज्ञ । तथापि ते प्रेरणया प्रवर्ते स्तोतु सुकीर्ते तव विश्वमूर्त । स्वदर्थ न्यस्तसर्वेहो निर्ममो निरपत्रप । प्रवर्ते ते स्ववे सोऽस्तु प्रीत्यै तेऽोनि वरिपतु ॥ इत्यादिना। श्रीस्वामिना भत्ता महाभाग्यशालिन केचन श्रीस्वामिमुखारविदात् मातेश्वभरेषु वेदाक्षरेश्विव प्रधते । श्रीस्वामियादॉच साक्षात् श्रीदत्तात्रेया- भिन्नान् मन्यन्ते स्म । श्रीस्वामिपादै सर्वदा यस्य धर्मस्य सम्यगाचरणेन यास्वानन्दसाम्राज्य- मुसमन्वमावि, तस्य प्राप्ति करालकलिकाल दोरदूपिवस्वान्तानामत एक ·१८ सर्वदा दुःखमाजा जनानां भवस्वित्याभिप्रायेण परमदयया च सार्धत्रिसहस- लोकात्मकं ज्ञानोपासनाकर्मकाण्डत्रययुत पुराणमिद भागिरथीतीरस्थे श्रीब्रह्मा- चर्ते शेने धीदत्तभकजनप्रार्थनया निर्मितम् । इद पुराण प्राचीनेषु व्यासादि- निर्मितेषु बाझादिषु तथोपपुराणेषु च नान्तर्गतमपि नूतनमेवेति न मन्तव्यम् । किन्तु नैकत्रेतिहासमहापुराणोपपुराणेघु श्रीदत्तानेयसम्बन्धि यत्र यत्र यत्किञ्चि- दपि वय वस्तुजाट समुपलभ्यते तत्सर्वमेकत्र सकलय्य ममनन्धनेन क्वचित्- कचिभूतन लोकनिर्माणेन क्वचिद्ग्रन्थस्थानामेव स्थापनेन च परमदयालुमिः श्रीस्वामिमहोदयः प्रकटीकृतम् । उक्त च टीकायां प्रारम्भ एव तैः- "कलौ प्रत्यक्षफलदस्य भगवतः श्रीदत्तात्रेयस्येद माहात्म्य सर्वपुराणेषु सारभूतं काण्डत्रयात्मक भागिरथीतीरे ब्रह्मावर्त उदितम् । अत्र द्वाभ्यामष्ट- काभ्यां शानकाण्ड चतुभिरुपासनाकाण्ड द्वाभ्या कर्मकाण्ड च वितन्यते"। ननु कथचनेद पुराणा दीना सारभूतमिति प्रमाणकोटीमाटीकता नाम, परन्तु पुराणलक्षणाभावात्कथं पुराणपदवाच्यतया स्वीकर्तव्यमिति चेदत श्रीस्वामिचरणैरेव समाहित तदेव प्रददर्यते । अत्र प्रकरणवशात्प्रथमकाण्डे सगाँऽन्तिमे प्रतिसो मध्ये वशमन्व- न्तरादि चोपवर्णितम् अत एवेद पुराणमित्यभिधीयते । सर्गच प्रतिसर्गश्च वशो मन्यन्तराणि च । वश्यानुचरित चैव पुराणं पञ्चलक्षणम्" इति तलक्षणत्वाद् ब्राझा दिवद्, यदनेव न तदेव यया काव्यनाटक- चवादि। अन श्रीदत्तात्रेयदेवताप्राधान्याच्छ्रीदत्तात्रेयपुराणमिति वस्तु युक्तमेव" । एव चास्य ग्रन्थ सात्यादरः परमकत्याणेन्छुभिरवश्य कर्तव्य एव समस्तशङ्कापकदोपरहितत्वात् ।. श्रीस्वामिपादरातजिज्ञासुप्रभृतीना कृते मुखकरः सुलभः परमश्रेयस्करच मार्गः प्रादीति निश्चप्रचम् । एत- पुराणदर्शनेन सर्वज्ञाना सर्वतन्त्रस्वतन्त्राणां श्रीस्वामिचरणाना यथा पुराणे- " ·१९ तिहासवेदान्तादिशास्त्रेषु महानाधिकार आसीदिति निश्चीयते तथा प्रथमेऽध्याये निहितवेदपादस्तुतिरूपप्रकरणेन ऋग्वेदादिधु कीदृशो महानधिकार आसीदि. त्यपि सुदृढ शातु शक्यते । प्राणिनां दु ससागरे निमग्नानां दु सस्यादिनिदान तु ससारविषये वास्तविकशानस्याभाय एव तन्मूला तत्रात्यासतिरेव । एतद्विचाच श्रीदत्त पुराणे प्रथमतो शानकाण्डस्य कथनम् । तत्रानेकेया शास्त्राणामापाततो दृश्यमानो विरोध प्रकाशितस्तदनन्तर तृतीयाध्याये सद्गुरोरुपयोग- प्रदर्शनपूर्वक विरोधपरिहारक्यन कृतम् । तत कर्मेश्वरविप्रतिपत्तिपूर्वक पञ्चमे कर्मतत्वप्रदर्शनमीश्वरोपासन च निगदितम् । प्रथमाष्टके सप्तमाध्याये शानसाधनोपायभूतस्य हठयोगस्य कथनम ते सामा यत सर्वयोगस्वरूप- कथनम्। द्वितीयाष्टके प्रथमाध्याये योगफल्मममुक्त्यादिक प्रतिपाय भूतभौतिक सर्गमुपवर्ण्य दत्तात्रेयावतारचरित भक्ति वर्णन च सम्यक् सपादितम् । एव चाष्टपदये साधनसहितस्य सछारयाथातथ्यप्रदर्शवस्य शनस्य विस्तृत वर्णन कृतम् । मध्ये च विषयस्य स्पष्टीकरणार्थमनेकानि प्रसगोचितान्या. ख्यानानि निरूपितानि । तृतीयाष्टक उपासनाया सविस्तर वर्णन श्रीदत्तात्रेयावतारकर्मादिक चोक्त्वा प्रसङ्गतो मध्ये कार्तवीर्यानुनचरित विस्तरेणोपवयं पापोपत्तिकारणानि चोक्तानि । चतुर्थाष्टके पविलिन वर्णनपूर्वकमहावाक्यार्थविचारोऽष्टानयोगविचार परशुरामार्जुनादिचरित च प्रसन्नतो वर्णितम् । पचमाष्टके युवग्याश्वमदारमाविवाहवर्णनपूर्वक मदालसामर्नुकशानोपदेशोऽरोध ओडारोपासना च न्यपि । पठेऽएके आयूराजचरित पञ्चमेऽध्याये चतुर्विशतिगुरुवर्णनमेवमुपारनाकाण्डे सर्वेऽ. स्यावश्यका विषयावचिंता 1 सप्तमाटमाटकयो प्रोच गानोपासनयो स्थिरी- करणार्य विस्तरेण कर्मकाण्डकपन पधायि । तत्रापि रातमे देवतामजनादिधर्म कपन दााविधिरेकादशीयवादिक मोछोपायवर्णन प्रयागतीर्थमाक्षात्म्यादि कपन च रामपादि । अष्टमे अमचर्यग्रहस्थाधमयोरप्पायदयेन वर्णन करयौन- ·२० देहिकथाद्धादिवर्णन प्रायश्चित्तादिक षोडशसंस्कारादिकमन्ते च सन्यास- पद्धतिश्च प्रत्यपादि। एवं च सर्वमपीद पुराणमुपासनाकर्मशानकाण्डेवत्याव- श्यकान् विषयान् प्रतिपाद्य सर्वथा मुमुक्षुजनाना कृते साक्षात्परम्परया च परमनिःश्रेयसे भवति । एतत्पुराणप्रतिपाद्यविषयान् समाचरता परमभक्ताना- मस्ति परमोऽनुभवः सर्वथा यदन प्रतिपादित तत्समाचरता परमनिःश्रेयसे फलतीति । एवविधस्य ग्रन्थस्य पुनः सर्वाङ्गसुन्दर प्रकाशनं सपादयितुकामै- रतिपूज्यैः श्रीसद्गुरुगुळवणीमहोदयैः प्रस्तावनालेखने प्रवर्तितो यथामति कार्य सम्पाद्यमा सेवा श्रीसद्गुरुस्वामिचरणयोः समर्पयामीति । काल्गुन २॥ २, सं. २०१० काशी अनन्तशास्त्री फडके ·२१ देवप्रबोधः श्रीदत्तपुराणस्थविषयाणां अनुक्रमणिका पृष्ठम् आत्मपूजा प्रथमाष्टके अ०८ ११ दत्तात्रेयाटोत्तरशतनामावलिः १०७ योगकथनम् १७ श्रीदत्तप्रार्थनाचतुष्कम् द्वितीयाष्टके अ०१ १८ दत्तापराधक्षमापनस्तोत्रम् ११४ योगविवरणम् १९भजनम् द्वितीयाएके अ०२ १२५ योगफ्लनममुक्त्यादिकपनम् प्रथमाष्टके अ० १ द्वितीयाप्टके अ० ३ २२ वेदपादस्तुतिः १३५ भूतभौतिफसर्गः प्रथमाष्टके अ०२ द्वितीयाष्टके अ०४ ४३ शाखान्तरविरोधदर्शनम् प्रथमाष्टके अ०३ १४४ मनुपुश्युदाहानसूयानि- माहात्म्यम् ५५ विरोधनिरासपूर्वक सिद्धान्त- मतेन बधमोचव्यवस्थापनम् द्वितीयाष्टके अ०५ प्रथमाष्टके अ०४ १५३ श्रीदत्तानेयायवतारः ६७ कर्मेश्वरविप्रतिपत्तिप्रदर्शनम् द्वितीयाष्टके अ०६ प्रथमाष्टके अ०५ १६१ दशावतारचरित्र समासेन, ७५ कर्मतत्व ईश्वरोपासन च व्यासतम्य मत्स्यावतारयोः प्रथमाष्टके अ०६ द्वितीयाप्टके अ०७ ८५ आत्मयाथात्म्यबोधक १७१ सहेतुको वराहनारसिंहा- शाडिल्यायर्वसवादः वतारौ प्रथमाष्टके अ०७ द्वितीयाष्टके अ०८ ९८ हठयोगक्थनम् १८० मल्हादायुपदेशः २१ ·२२ तृतीयाप्टके अ० १ चतुर्थाष्टके अ०२ १९१ उपासनाविधिनिरूपणम् २८७ अष्टांगयोगयोग्याचारयोग- चकियनम् तृतीयाष्टके अ० २ २०२ श्रीदत्तात्रेयावतारकर्मादि- चतुर्थाष्टके अ० ३ २९९ कार्तवीर्यार्जुनस्य योगाभ्यासो कथनम् राज्यप्रासिश्च तृतीयाष्टके अ०३ चतुर्थाष्टके अ०४ २१३ कार्तवीर्यार्जुनचरितम् ३१० राज्यकर्तुरर्जुनस्य ऋपिशाप्तः तृतीयाष्टके अ०४ चतुर्थाष्टके अ०५ २२३ गर्गेणार्जुनाय देवविजय- ३१८ देवकार्यार्थ परशुरामावतारः कथनं, अर्जुनवरलाभश्च चतुर्थाष्टके अ० ६ तृतीयाष्टके अ०५ ३२६ होमधेनुहर्तरर्जुनस्य परशुराम- कृतहनम् २३४ सप्तगाथोपक्रमः। शिल्पकाम- चतुर्थाष्टके अ०७ शास्त्रविदोर्गतिः ३३४ रेणुकायाः पत्यनुगमन, तृतीयाष्टके अ० रामस्य शत्रुवघप्रविज्ञा २४७ विष्णुदत्तविणोद्धारः चतुर्थाष्टके अ० ८ तृतीयाष्टके अ०७ ३४२ परशुरामकृतं पित्रोरोज़- २५५ विष्णुदत्तकृतरोग्यद्धारादि- दैहिक, यज्ञकरणं, ऋपये कथनम्। महीदानं च तृतीयाष्टके अ०८ पंचमाष्टके अ०१ २६५ वालविज्चेष्टामेदबन्ध- ३५४ गालवार्थ दानवहनन,मदाल- सावरणं च कुवलयाश्व- मोक्षमिथ्यात्वकथनम् कृतम् चतुर्थाष्टके अ० १ पंचमाष्टके अ० २ २७५ पड्लिंगैःश्रवणादिकं ३६२ पातालं गतस्य राशो नागेभ्यो महावाक्यार्थयोधश्च । मदालसालन्धिः .

·पदेश । पचमाष्टके अ०३ पष्टाष्टके अ०४ ३७० मदालसया पुत्रत्रयाय कृतो ४४८ नहुषेण हुडानुरक्षपूर्व शानोपदेश अलकाय च अशोकसुंदरीवरणम् । व प्रतिमागर्मोपदेश पष्ठाष्टके अ०५ पचमाष्टके अ०४ ४५७ कृष्णावतारकथन, यदके ३७९ अलर्कयोधोपायनिरूपणम् । चतुर्विशतिगुर्वासज्ञानो- पचमाष्टके अ०५ ३८७ योगिराजेनार कायाष्टांगयोगा पष्ठाटके अ०६ दिवयनम् । ४६६ साशकारचतुर्दशमवतर- पचमाष्टके अ०६ चांडकपनम् । ३९५ अलकाय सिद्धयोगचर्यादिक पष्ठाष्टके अ०७ थनम्। ४७६ सूर्यवंशोपाम, श्रीरामचरित्र- पचमाष्टके अ०७ कथनम्। ४०४ अर्काय मृत्युचिहोपदश , पठाप्टके अ०८ तत्यता गुरुरतुतिय। ४८६ सोमवशवर्णनम् । पचमाष्टके अ०८ सप्तमाष्टके अ०१ ४१४ गुणा पतकाशिराजोपदेश । पठाष्टके १०१ ४९६ मुदापमु चरिवम् । सामाष्टके अ०२ ४२४ आयूराजस्य दास्य, धीदात- ८.३ हेमकुम्लाल्यवैश्यचरितम् । मतदानम्। पठाएर १०२ सतमाष्टके प०३ १. दवदूश्यपुत्राय देवतामज ४३२ हुटामुरेण र नीतस्य या फरय परिठाश्रमे गुप्ति । नादिपमहादकपनम् । पठाटके अ०३ सतमाष्टके अ०४ ४४. सम्बीकरयापूराजस्य नारद .१८ देवदूवश्यायामदग्नादिदान द्वारा प्रशाररिहार विधिम्पनम् ।

·२४ सप्तमाष्टके अ० ५ अष्टमाष्टके अ०३ ५२६ वैष्णवधर्माणामेकादश्यादिव- ५८२ और्वदेहिकश्राद्धप्रयोगादि- तानां च नियमकथनम्। कथनम् । सप्तमाष्टके अ०६ अष्टमाष्टके अ०४ ५३२ विकुंडलेन प्रसादितैर्विष्णुदू ५९४ तिथ्यादिनिर्णयसप्तसंस्था- तैस्तद्भातृमोक्षोपायकथनम् ग्रहणोपाकर्मनिर्णयः। सप्तमाष्टके अ०७ अष्टमाष्टके अ० ५ ६०४ पापहेतुतन्निवृत्तिप्रायश्चित्त- ५३९ सद्गुरुणा माघस्नानविधि- रक्षोप्सरस्संवादकथनम् । कृच्छ्रादिलक्षणकथनम् । अष्टमाष्टके अ०६ सप्तमाष्टके अ०८ ६१३ गुरुतल्पोपपातकशुद्धि- ५४५ पारदार्यादिंद्रस्य प्रयागे कथनम्। मुक्तिः, रक्षोमुक्तिश्च । अष्टमाष्टके अ०७ अष्टमाष्टके अ० १ ६२२ पोडशसंस्काराशौचनिर्णय- ५५८ गालवर्पिसुतेन ब्रह्मचारि- वानप्रस्थाश्रमादिवर्णनम् । धर्मकथनम्। अष्टमाष्टके अ०८ अष्टमाष्टके अ० २ ६३२ प्रलय-युगमान-सन्यासपरति ५७. गृहस्थधर्मवर्णनम् । कथनम्।

·परमारथ
रत्तात्रय महामान घरद भक्तामर ।
प्रपनातिहा वाद म्मर्तृगामी स मारतु ॥१॥

·॥ श्रीगणेशदत्तगुरुभ्यो नमः ॥ ।। अथात्मपूजा॥ ।। अथ प्रबोधः ॥ अजितामृत योगनिद्रिताच्युतशक्ते स्वकृतातिमोहित ।। द्युमुखे श्रुतिबन्दिगीततो भगवञ्जागृहि जागृहि त्र्यधीट्॥१ ॥ आत्मपूजादीपिका ॥ श्रीगणेशाय नमः ।। प्रथम तावदुत्थापनमाह ॥ हे अजित, स्वयंप्रकाश- स्थादद्वैतत्वात्वं न केनापि पराभूत इति भावः । तहं कथं बद्ध इत्यत आह । हे अमृत मोक्षरूपिन् । तर्हि देहाद्यायेष्टितस्य कथं मोक्षरूपत्यमित्यत माह । अध्यासेन योगनिद्रा सजातास्य तत्संबुद्धौ । अत एव स्वकर्मणा मोहित-मोहावस्थायामन्यच्युता ज्ञानशक्तिर्यस्य 'ज्ञोऽत एवेति' न्यायात् । तथाहि । 'अचिद्रूपोऽथ चिद्रूपो जीयोऽचिद्रूप इप्यते ॥ चिदमात्सुषु- प्यादौ जामचिन्मनसा कृता ।। ब्रह्मत्वादेव चिदूपश्चिासुपुप्तौ न लुप्यते ।। द्वैतादृतिलोपान हि द्रष्टुरिति श्रुतेः'। स्वप्नोपमेष्टयोगवियोगात्मसुखदुःख- फलप्रदप्रकृतपुण्यपापौघोपशमशमशक्तिमांस्त्वमसीति सूचितमेतेन । ननु मिथ्याभूतादपि स्वप्नायथा भयं तथा मिथ्याभूतस्वकृतफर्मजन्यमोहादपि भयामिति चेद्वादम् । तथाविधमपि स्वप्नोत्थितं न भीपयति तद्वदिदमपी- स्यतो घुमुखे गुरूपसत्तिलक्षणे प्रत्यूपे जागृहि प्रमादनिद्रां विहाय युध्यस्व! । ननु स्वत एव कथं गादनिद्रातो बुध्यतामित्यत आह । श्रुतिबन्दिगीततः यया बन्दिनो राजानं तत्पराक्रमवोधयन्ति तथा 'उत्तिष्टत जाग्रत प्राप्य परानिबोधत' इति श्रुतिपन्दिगीततो युध्यस्व । हे ध्यधीद् विश्वामिमा- . 7 1 ·२ आत्मपूजा । ॥ अथ ध्यानम् ॥ पतोऽस्य जननायजः स्ववशमाय आयो विभुः स्वराट् सकलविद्गुरुः स सुखसच्चिदात्मा प्रभुः ।। असंसृतिररूप उज्झितमलोऽमुमैक्याप्तये निवर्त्य नयनं निषेधविधिवाक्यतचिन्तये ॥२॥ नित्वेन देहत्रयाधीश हे भगवन् पूजावन् ! यहा त्रिगुणमायामृगीनर्तकत्वेन यधीशत्वं पड्गुणैश्वर्ययुक्त याद्भगवत्वं तत्तत्पदार्थलक्षणं आम्या योग- निद्रितत्वादिविशिष्टस्य जीवस्य सामानाधिकरण्यमुक्तम् । न हि जीवो नामे- श्वरादत्यन्तं विविक्तवस्तुभूतो विषयः । तत्त्वमसीति श्रुत्यैतयोरखण्डैक- रसत्वेनैक्यप्रतिपादनात् ॥ १ ॥ अथ ध्यानं । यत इति पदेन जगजन्मादि- कारणत्वज्ञापिका 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' इत्यादिः श्रुतिह- पिता । यत इत्यव्ययेन कारणत्वेऽपीश्वरस्याविकृतत्वमविक्रियत्वं अलिङ्गवं चोक्तम् । यतोऽभिननिमित्तोपादानभूतात् । अस्य सर्वेः प्रत्यक्षादि- प्रमाणैरनुभूयमानस्य जगतो जननादि जन्मस्थितिमङ्गा भवतीति शेषः । नन्वभिन्ननिमित्तोपादानकश्चेत् 'तदात्मानरस्वयमकुरुत' इति श्रुतेरीश्वरस्य जन्मादिविकारत्वं प्राप्तमित्यत आह न जायत इत्यजः । 'नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित् ' इति श्रुतेर्मायया देहवानिव जात इव च लक्ष्यत इत्यर्थः । 'नात्माऽश्रुतेर्नित्यत्वाच ताभ्यः' इति न्यायाधिकरणेनाजत्वेनोक्तोय जीवः किं । नेत्याह । विभुत्रिविधपारच्छेदशून्यः । जीवस्तूपाधिपरिच्छिन्न एव । किं ब्रह्मा । नेत्याह । सकलविदो ब्रह्मणोऽपि गुरुः । 'यो ब्रह्माणं विद- धाति पूर्व यो वै वेदश्चि प्रहिणोति तस्मै ' इति श्रुतेः । किं माया । नेत्याह । स्वराद । तत्र हेतुः । वशमायः विशुद्धसत्योपाधित्वात् । अत एवाद्यः सर्वेषां कारणभूतोऽप्यकारणः । एवं तटस्थलक्षणमुक्तम् । स्वरूपलक्षणमाह- प्रमुरन्तर्यामित्वेन नियन्ता सुखसच्चिादात्मा सच्चिदानन्दरूपः इति ·आत्मपूजा। ।। अथावाहनम् ।। कार्याक्षमान्वीक्ष्य पृथग्युतान्या योऽनुप्रविश्यापि विमुनिजांशात् ॥ निन्ये प्रभुत्वं हि महन्मुखांस्त- मुपाहये त्रीशमनन्यचित्तः ॥३॥ ॥ अथासनम् ।। अनेजज्जवीयो हृदोऽप्याप्नुवन्नो सुराः पूर्वमापत्पराञ्चोपि तिष्ठत् ॥ पारोश्यात्तत्पदार्थोऽयम् । त्वंपदार्थ उच्यते-असंसृतिदेहादिसंसाररहितः । उज्झितमलः तमोमटरहितो निर्विकारः देहेन्द्रियमनःप्राणाहंकारेभ्यो विलक्षणः 'प्रोज्झिताशेषषड्भावविकारस्त्वंपदाभिधः' इति पूर्वाचार्योक्तेः । अमु अपरोक्षं प्रायचं 'सत्यज्ञानानन्तब्रह्मनित्यशुमुद्र' इत्यादिविधिवाक्यानि 'अशब्दमस्पर्शमरूपम्' इत्यादिनिषेधवाक्यानि अतद्व्यावृत्तिलक्षणानि तैश्चिन्तये ध्याये । किमर्थं । ऐक्यातये अखण्डैकरसलाभाय । ननु 'पराश्चि खानि व्यतृणस्वयंभूः' इति श्रुतेरिन्द्रियागां पराक्त्वात्कय प्रतीचश्चिन्तनमत आह । 'कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षदावृत्तचक्षुः' इति श्रुतेराग्याभ्यासतः नयनं उपलक्षणासमनस्केन्द्रियगणं निवर्त्य परावर्त्य ॥ २॥ कार्याक्षमा-- निति ।। पृथग्युतान् मिलितानपि महदहकारादीन् व्यष्टिसमष्टिकार्यासमर्था- चीक्ष्य पर्यालोच्य निजांशेनानुप्रविश्य तान् प्रभुत्वं कार्यसमर्थत्वं यो निन्ये तमह त्रीशमनन्यचित्तः सन् समीपं प्रत्याहये । 'तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्' इति श्रुत्यापरिच्छिन्नस्यारूपस्यापि प्रवेश उक्तस्तदुपाहान निरवद्यम् ॥३॥ अनेजदिति ।। यद्ब्रह्मानेजदकम्पमक्रियमियर्थः । हृदो मनसोऽपि जबीयो चेगवत्तरम् । सुरा इन्द्रियाणि यद्ब्रह्म नाप्नुवन् । 'न तत्र चक्षुर्गच्छति' इति श्रुतेः । यस्माद्यद्ब्रह्म पूर्वमेवार्षद्गत व्योमवद्व्यापित्वात् ।। यत्स्वयं . - ·४ आत्मपूजा। , परान्धावतोऽत्येति यद्धयासनं ते त्र्यधीशाऽर्पितं चित्तमस्तान्यवृत्ति ॥४॥ ।। अथ पाद्यम् ॥ राहोः शीपवंदौपचारिकभिदा विष्णो पदं त्रीश ते प्रत्यक्त्वाच्च निसर्गशुद्धमपि सन्मायांशतोऽशुद्धवत् ।। भातं मृदधिया तदर्थममलं ज्ञानामृतं यत्नतो ध्यामत्रेऽत्र हिरण्मये विनिहितं पाद्यं गृहाणात्मम ॥५॥ ॥ अथाय॑म् ॥ देवाचार्यप्रसादप्रजनितसुरसंपत्तिसद्रत्नजात- श्रेण्याहथे मञ्जुलेऽस्मिन्नतितरविमले भाजने वै विशाले ॥ तिष्ठत्सत् पराञ्चो धावतो देवान् चक्षुरादीनतीत्य गच्छतीवेति तिष्ठत्पदेन ज्ञेयम् । नेदं विरुद्धं सोपाधिकनिरुपाधिकत्वेनोक्तत्वात् । 'अनेजदेकम् ' इति श्रुतेश्च । ईअप हे त्रीश, ते तुम्य अस्तान्यवृत्ति निवृत्तिकं चित्तमेवासनं दत्तम् ॥ ४ ॥ राहोःशीर्षति ॥ पाद्यं दातुं निरवयवस्यापि पादकल्पना विशुद्धस्य क्षालनप्रयोजनं चाह-हे विष्णो, राहोः शिर इतिवत्पदौप. चारिकभेदेन त्वत्स्वरूपमेव पद्यते गम्यत इति व्युत्पत्त्या श्रुत्या 'तद्विष्णोः परमं पदम्'इति कल्पितं तदेव प्रत्यग्रूपं स्वभावशुद्धमपि मायां- शतः कामकर्मादिभिरशुद्धवन्मोहवशाद्भातं मूढबुद्ध्यैव तदर्थे पादार्थ अमलं रागादिमलनिवर्तकं ज्ञानमेवामृतं स्वादु जलं यत्नतो ब्रह्मचर्यादिसाधनैः कृत्वा धीरूपे अमत्रे पात्रे छन्दोनुरोधेन ध्यामत्र इत्युक्तम् । हिरण्यस्य विकारो हिरण्मयं 'दाण्डिनायन-'इति निपातनात्साधुः । तस्मिन् सत्वप्रधाने विनिहितं पादार्थमिदं पाद्यं 'पादाभ्याम् 'इति यत् । यथा पूजायां दूर्वा- जविष्णुकान्तापुष्पान्यस्वर्णपात्रोदकमार्थं समर्पयन्ति तथेदं मयार्पित गृहाण । हे आत्मभ स्वयंप्रकाश ॥५॥ देवाचायेति ॥ ईश्वरामिनगुर्व- .

·आत्मपूजा। चेतःसंशेऽविलोले धृतभजनजलाद्वेष्टताद्यर्थजाले स्वये संपादितं ते व्यधिप परम मोः स्वीकुरुप्वाप्तकाम ॥६॥ ॥ अथाचमनम् ॥ विधिवच्छ्रवणादि यत्कृतं ते त्र्यधिपाभव मे प्रसीद शंभो ॥ द्विविधावरणाम्बु तेऽपितं सत्- कृपयाऽऽचमनं बुस्प्व तेन ॥७॥ ॥ अथ स्नानम् ।। प्रवचनादिसुदुर्लभता श्रुतेस्यधिपते त इह श्रुतिविश्रुते ॥ नुग्रहजन्यदैवीस्पदेवोत्तमरत्नसमूहास्तत्पङ्क्तियुक्त मनोज्ञे सुचिमले स्थिरे महति चित्तनामके भाजने पाले । ज्ञानयोग्य इति यावत् । पुन कथ- भूते । धृत भनन नवविधभक्तिरेव जल अद्वेष्मृत्वाद्येनार्थजाल च यस्मि नीदशम | यथोत्तमजलपूरिते स्वर्णपाने गन्धपुष्पयनसर्षपदूर्वातिलकुशा क्षतरत्नरयं सपादयति तथा शोभनमर्यं ते तुभ्य सपादित । हे परम श्रेष्ठ यधिप, इद स्वाकुरुष्प। किमनेनेत्यत सबोधयति- भो आप्त- कामेति । समातकामोऽपि भक्त्यर्थं गृहाण ॥ ६ ॥ विधिपच्छ्रवणादीति ।। हे अभर भवनिरर्तक, त्र्यधिप, यद्यस्माद्विधियद्गुरूपसत्तिपूर्वक पशिध लिङ्गतात्पर्यापधारणरूप ते तर प्रत्यगभिन्नपरमारमन श्रवणादि कृत । श्यति दु ख तनूकरोतीति श सुख तद्भवत्यस्मादिति शभुस्तत्सबुद्धौ । मे मा प्रसीद असभापनादिनिवारण कुर्विति भार । असत्त्वावरणाभानावरण रूपजलमाचमनार्थ दत्त तेनाचमन कुरप्य । आवरणरूपा स्वमायामुपसहरेति भान । अन तव सत्कृपैच कारणम् ॥ ७ ॥ प्राचनादीति ॥ 'नायमामा अपचनेन लम्य' 'श्रवणायापि बहुभियों न लम्य' इति श्ररणाच्छ्रुति .

·६ आत्मपूजा। परमभक्तिसुशीतलसज्जलं वपुषिसिक्तमथाप्लुतयेऽस्त्वलम् ८ ।। अथ वस्त्रम् ॥ यत्किचिज्जगति त्रीश तत्त्वयाऽऽवास्यमीश ते॥ वखत्वेनापितं तेन परानन्दाहतास्तु मे ॥९॥ ॥ अथ यज्ञसूत्रम् ॥ यद्ब्रह्मसूत्रं त्रिवृतं पवित्रं कृत्वा समन्त्रं विप सस्वतन्त्रम् ॥ दत्तं सुमित्रं भजतेन चात्र सत्त्रं सुपात्रं कुरु मान्यतन्त्रम् ॥१०॥ ॥ अथ चन्दनम् ।। आहादनं चन्दनमुच्यते तत्सत्यर्तरूपं न ततः परं ते ॥ श्रेष्ठं त्र्यधीशागुण तेन नूनमालेपनं ते प्रकरोमि मक्त्या ॥११॥ ख्याते ते इहापरोक्षे सत्यज्ञानादिलक्षणे वपुपि परममाक्तिजलं सिक्तं तत्ते नानाय पर्यातमस्तु ।। ८॥ यत्किंचिदिति ।। हे त्रीश, यत्किंचिजगति स्थावरजंगमात्मकं जगत्तत्त्वयाऽऽच्छादनीयं तदेव ते आच्छादनत्वेन दच । हे परानन्द, सेन मे 'सर्वेऽस्मै देवा बलिमावहन्ति'इति योग्यताऽस्तु परमा- नन्दयोग्यता वाऽस्तु । ईशावास्यश्रुतौ धनाभिकाक्षात्यागपूर्वकं परानन्दा- दरणश्रयणात् ॥९॥ यद्बहोति ।। यत्स्वरान्त्र ज्ञानस्य वस्तुतन्त्रस्यात् । पवित्रं अविद्यादोपशोधकम् । उपकारकरवात्सुमित्रम् । श्रवणादित्रयावृतं ब्रह्म सूत्र्यतेऽनेनेतीदृशं ज्ञानं तेन मां सुपात्रं जीवन्मुक्तविदेहमुक्तेश्च योग्य सतस्त्रायत इति सत्र सन्मार्गपर्युद्धारणक्षमं च कुरु । अन्यतन्त्रं विधि- परतन्त्र मा कुरु । हे विप विविधजनपालक ।। १०॥ आहादनमिति ।। नादि आहादन इति धातोश्चन्दनमाहादनं तत्सत्यं समदर्शनं ऋतं सून्ता- वाणी न ततोन्यत्कालागुर्वादि लौकिकं ते प्रियतमं । अतो हे गुणनिवर्तक ज्यधीश गुणत्रयनियन्तः, तेन सत्यतरूपचन्दनेन भक्तिपूर्वकं तवासमन्ता- ·आत्मपूजा । ॥ अथ पुष्पम् ।। भगवस्त्यधिप प्रददामि मुदे सुमनःसुमनाः सकलार्थविद ॥ खलु तुम्यममूल्यमघौघभिदे सुमनः सुमनस्कमनन्यहृदे ॥१२॥ ।। अथ धूप ॥ योगानलेन क्लदर्पपरिग्रहाहं- काराभिलापममताप्रतिघांश्च दग्ध्वा ॥ धूपोऽयमुत्तमतमोऽपित आर्य शान्ति- द्वारा व्यधीश पदपर्यवसाग्यसौ ते ॥ १३ ॥ ॥ अथ दीप ॥ सोऽहंभावप्रोज्वलज्ञानदीपो मूलाज्ञानध्वान्तमपातहृत्यै ॥ स्थेयान्भास्वॉश्छाश्वतस्त्रीश तुभ्यं स्वात्मज्योतिर्दत्त एतं गृहाण ॥१४॥ टेपन करोमि ।। ११ ।। भगवस्यधिपेति ॥ हे भगवन् विकरणप्रवर्तक, सुमनसों वागाद्यधिष्ठानन्यादीनामपि शोभनमनोभूत, मुदे प्रीत्यै अन यस्मिन् भक्तेऽनुग्राह्यत्वेन हत् यस्य तस्मै । अघौवह तुभ्य शोभन मत एव सुमनस्क पुष्पोपचार सत्वगुणेन शोभन यादमूल्य प्रददामि ॥१२॥ योगानले इति ।। अहंकार वल दर्पम् ' इति स्मृत्याऽहकारादिनाशेनैव मोक्षयोग्यत्वप्रतिपादनायोगानो वलादीन्दग्ध्या तर प्रतिष कोष' अय- मन्युत्तमो धूपस्तेऽर्पित । हे त्र्यधीश आर्य, अयं धूप शातिद्वारा ते पद- पर्यवसाय्यस्तु ॥१३॥ सोऽहभान इति ।। मलाज्ञानाधकारपरिहाराय स्थेयान् स्थिरतर शाश्वतोऽपक्षयशून्य भास्वान् प्रकाशशील सोऽहमारपोचल- ज्ज्ञानदीप तुभ्य दत्त । हे स्वामन्योति स्वयप्रकाश, एत दीप गृहाण यत्स्वीकरणाद्विदेहमुक्ति- ॥१४॥ यस्य ब्रह्मेति ॥ यस्य ब्रह्म च क्षन चोभे ·८ आत्मपूजा। ॥ अथ नैवेद्यम् ॥ यस्य ब्रह्मक्षत्रे मित्रे ग्रासो मृत्युलेय पेयम् ॥ कान्चेष्टव्यं तस्मै कस्मै नैवेद्यार्थ दत्तं द्वैतम् ॥१५॥ ।। ताम्बूलमाह ।। त्रीश तेऽद्य परभक्तिबीटिका पञ्चमैकपुरुषार्थसाधिका ।। निर्विकल्पकसमाधिवः पुरा रञिकाऽस्तु भवभञ्जिका वरा॥१६ ॥ अथ प्रदक्षिणा ।। त्वं त्रीशाहमहं त्वमित्यवगतेः स्थेम्ने निदिध्यासना- मानस्ते परिदक्षिणा हि विहिता यद्यच मे क्रीडितम् ।। तद्ब्रह्मास्तु चिदन्ययेक्षितुरथो त्वानुस्मरन् व्याहरे- चार तारकमेकमात्मनि यथा शार्दूलविक्रीडितम् ॥१७॥ भवत ओदन ॥ मृत्युर्यस्योपसेचनम् ' इति श्रुते । यस्य जगतोऽपि सहर्तुरात्मन परस्परोपकारकत्येन धर्मधारके मित्रभूते ब्रह्मक्षत्रे ग्रास मृत्यु- रशनसाधन लेह्य तस्मै पेय क मृग्यम् । ईदृशाय नैवेगथै द्वैत दत्तम् ।।१५।। श्रीश ते इति ॥ परभक्तिरीश्वरानुरक्तिर्ज्ञानोत्तरगम्या 'बुद्ध्या विशुद्धया' इत्युपक्रम्य 'मद्भक्ति लमते पराम्' इत्युपसहारात् । अन्यत्सुगमम् ॥ १६ ॥ त्व त्रीशेति ।। हे त्रीश, व्यतिहारस्वमहमह त्वमिति अवगते । स्थम्ने ज्ञानस्य स्थैर्याय निदिध्यासनरूपा प्रदक्षिणा कृता । निदिध्यासनस्या- दृत्तिगुणत्वात् 'आवृत्तिरसकृदुपदेशात् ' इति न्यायेनापश्यमनुष्टेयत्वात यन्मे मया मनोगाकार्य क्रीडित तच्चिदन्वयद्रष्टुमम ब्रह्मैन भातु । आत्मनि शुद्धान्त करणेऽनुस्मरन् भवतारक तार प्रणव दीर्धं व्या हरेत् । यथा शार्दूलस्य वाड्मय विक्रीडित तथा वृत्तमपि ॥ १७ ॥ , ·आत्मपूजा। ॥अथ नमस्कार ॥ असकृदभिहिता तेऽनेकजन्माप्तपुण्यैः प्रणतिविततिरेपाद्वैतश्या विशेपा ॥ त्वयि विनिहितमेतन्मे ज्ञ सर्व स्वकीयं त्यधिप जयतु पूजा त्वद्यशोमालिनीयम् ॥ १८ ॥ ॥ अथ क्षमापनम् ।। यन्मे न्यून संमतं स्थूलदृष्टया भूमन् तेऽनुकोशपीयूपवृष्टया ।। नित्यं प्रेयः स्वप्रभं शालिनीय तस्याभृत्संपूर्णता शालिनीयम्।।१९ रोधनं व्द्यात्मनः शोधन च्यात्मनः पूजनं व्यात्मनो भोजनं स्वात्मनः ।। असकृदिति ॥ अनेकज मोपार्जितपुण्य पुन पुन प्रणामपरपरा टीन त्वमिति यावत् । कथभूता । अद्वैतमे शिव्यतेऽनयेति तथा । न विद्यते विशेष उत्कर्षो यस्यास्तथाभूता च हे ज्ञ, मे मया सर्व स्वकीय स्वाध्यस्त देहादिक ययि निनिहित समर्पितम् । हे अधिप, वयशोमालिनी इय पूजा जयतु ॥ १८॥ यमे न्यूनमिति । य मे मम स्थूलदृष्टया पूर्व किंचिन्ज्ञ वादि न्यून समत हे भूमन अपरिच्छिन्न, अधुना तर कृपामृत वृष्टया निय शालिन्या आमविद्यायां भर शालिनाय प्रेय प्रियतम स्वय प्रकाश जात अत एव तस्येय शालिनी प्रकाशशीला सपूर्णताऽवण्डैकर- सताऽभूत् ॥१९॥ अलकारणोपसहरतिरोधनमिति ॥ यन यम्यां पूजायां या मन सफ्ल्परिकल्पामान्य मनसा राधन यत्रा मनो बुद्धे रागादि- भ्य शोधन स्वरूपभूतम्यामन परमानन्दभोनन ज्या मनस्त्रिगुणा मकस्य श्रीदत्तात्रेयस्य सर्वत्र सामानाधिकरण्येन पूजन च सैपाऽऽमना सता

·आत्मपूजा।
यत्र सैयाऽऽत्मपूजाऽस्तु कण्ठे सता
स्रग्विणी मा परा स्त्रीव कण्ठेऽसताम् ।। २० ।
॥ श्रीमद्वावासुदेवानन्दसरस्वतीविरोचताऽऽत्मपूजा समरप्ता ।।
कण्ठे स्त्रग्विणी पद्मरूपत्रग्वती मालारूपाऽस्तु । तस्याः पराऽन्या या
गजाश्वधनदासादिलक्षणा सा असतां कण्ठे संलग्ना स्त्रग्विणी श्रीव
मास्तु ॥२०॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्वासुदेवानन्दसरस्वती-
विरचिताऽऽत्मपूजादीपिका समाप्ता )

·अथ दत्तात्रेयाष्टोत्तरशतनामावलिः ।। ॐकारतत्त्वरूपाय दिव्यज्ञानात्मने नमः ॥ नमोऽतीतमहाधाम्न ऐन्द्यर्या ओजसे नमः ॥१॥ नष्टमत्सरगम्यायागम्याचारात्मवमने ॥ मोचितामेध्यकृतये हींबीजवाणितश्रिये ॥२॥ श्री || अथ अष्टोत्तरशतनामभिर्नमस्करोति ।। ॐकारतत्त्वेति ।। मिति माण्डूक्योक्त परापरब्रह्मण आलम्बनेन प्रतीकत्वेन च कठप्रश्नादि- पूक्त चाभेद ब्रह्म जानीयात् । तस्य वाचक वेऽपि वाच्यवाचकयो मना- मिनोरभेदात् ॐकारस्य यत्तत्त्व तुरीयमनन्तमात्र शुद्धतत्व तदेव रूप यस्य तस्मै नम प्रसीभागोऽस्त्विति सर्वत्र सबन्ध (१)। सगुण व्यावर्तयति- दिव्यमापनिपद निदिध्यासनसहकृत तदेवात्मा व्यापक रूप यस्य (२)। आकाश व्यावर्तयति-नभोऽतीत महद्धाम यस्य (३)। माया ब्या- वर्तयति–इन्द्रस्य परेश्वरस्येयमैन्द्री शक्तिभूता सत्यासत्वाभ्यामनिर्वचनीया माया तस्या ऋद्धि क्रियाकारकफलादिलक्षणा समृद्धिस्तस्या ओजसे जडायास्तस्या अस्वतन्त्रत्वात् (४) ॥१॥ ईदृशस्य कथ लाभ इत्यत माह-नष्ट मत्सर उपलक्षणादीदोयो यस्मात्तस्य गम्याय (५)। यतोऽन्यथाऽगम्य आचार आत्मा स्वम्प वर्म प्राप्त्युपायभूतमार्गश्च यस्य (६)। अन्येषामप्यनुग्राहक इत्याह-मोचिता अमेध्यकृत्तयः पापा भजनरसदानेन येन (७) हीवोजेनोपासनया श्राणिता श्री संपद्येन (८) ॥२॥ तर्हि श्रीदानेन बध्नाति नेत्याह-मोहादिविविधभ्रम- नाशाय (९) एकस्यानेकभ्रमनाशसामर्थ्य कथ तमाह-वहुकायधराय अनेकाचार्यरूपिणे (१०) तादृशस्य भक्तानुग्राहकलमाह-भक्तदुवै.

·१२ दत्तात्रेयाष्टात्तेरशवनामावलिः । मोहादिविभ्रमान्ताय बहुकायधराय च ॥ भक्तदुवैमवच्छेत्रे क्लींधीजवरजापिने ॥ ३ ॥ भवहेतुविनाशाय राजच्छोगाधराय च ॥ गतिप्रकम्पिताण्डाय चारुच्यायतबाहवे ॥४॥ गतगर्वप्रियायाऽस्तु यमादियतचेतसे ॥ वशिताजातवश्याय मुण्डिने अनसूयवे ॥५॥ वदद्वरेण्यवाग्जालाविस्पृष्टविविधात्मने । तपोधनप्रसन्नायेडापतिस्तुतकीर्तये ॥ ६॥ तेजोमण्यन्तरङ्गायाभरसमविहापिने ॥ आन्तरस्थानसंस्थायायैश्चर्यश्रौतगीतये ॥ ७॥ भवच्छेत्रे (११) सर्ववशत्वादीहक्त्वमित्याह-क्लींबीजपरजापिने (१२) ॥ ३ ॥ संसारकारणहन्त्रे (१३) भजनप्रवर्तकं सगुणरूपमाह-राजन् शोण आरक्तोऽधरोष्ठो यस्य । उपलक्षणमिदं सर्वांगस्यापि (१४) यामनावतारे गत्या प्रकम्पितोऽण्डो येन (१५) चारू सुन्दरी विशेषेणायतौ च बाहू यस्य (१६) ।। ४॥ गतगर्वाः प्रिया पस्य (१७) यमादिभिर्नियमितं चित्तं येन तस्मै तद्रूपाय वा (१८) वशितासिद्धया जातं सर्व वश्यं यस्य (१९) मुण्डिने तद्रूपाय (२०) असूयारहिटाय (२१) ॥५] चदद्वरेण्यस्य गीष्पत्या. देर्वाग्जालैरस्पृष्टा विविधा आत्मानोंऽशावतारा यस्य (२२) तपोधनानां तपस्विनां प्रसन्नाय (२३) इडापतिभी राजभिः प्राही स्तुता कीतिर्यस्य (२४) ॥ ६॥ तेजोमण्यन्तरङ्गाय सूर्यमण्डला- न्तःस्थाय (२१) अत्तीत्यमरः केरलादी तर्जकः पञ्चसूना- दुष्टत्वात् (२६) आन्तरस्थानं बुद्धिस्तत्संस्थाय (२७) अयः शुभा.

·दत्तात्रेयाष्टोत्तरशतनामावलिः । १३ वातादिभययुग्भावहेतवे हेतुहेतवे ॥. जगदात्मात्मभृताय विद्विपत्पट्कघातिने ॥८॥ सुरवर्गोध्दृते भूत्या असुरावासमेदिने । नेत्रे च नयनाक्ष्णेऽचिच्चेतनाय महात्मने ॥ ९ ॥ देवाधिदेवदेवाय वसुधासुरपालिने ।। याजिनामग्रगण्याय द्रांवीजजपतुष्टये ॥१०॥ वासनावनदावाय धूलियुग्देहमालिने । यतिसंन्यासिगतये दत्तात्रेयेतिसंविदे ॥११॥ यजनास्यभुजेऽजाय तारकावासगामिने ॥ महाजवास्पृररूपाया ताकाराय विरूपिणे ॥१२॥ वहविधेिरैश्वर्यं च श्रौतगीतं यस्य (२८) ॥ ७ ॥ ' भीपाऽस्माद्वात: पवते' इत्यादिनोक्तद्वैतहग्भावभयकारणाय (२९) हेतोः प्रधानादरेपि हेतुभूताय (३०) जगत आत्मा जीवस्तदात्मभूतो बिम्वस्थानीयस्तस्मै (३१) कामादिपटूकनाशकाय (३२)॥ ८॥ देवपक्षीयाय (३३) ऐश्वर्यरूपाय (३४) अमुरपुरवातिने (३५) नेत्रे नायकाय (३६) नयनादणे 'श्रोत्रस्य श्रोत्रम् 'इति श्रुतेः (३७) अचिता जडानो चितो बुद्धेर्वा चेतनाय । 'चेतनश्चतेनानाम् ' इति श्रुतेः (३८) महतामाका- शादीनामात्मभूताय पूज्याय वा (३९) ॥९॥ सर्वदेवयन्याय (४०) विप्रपालकाय (४१) याज्ञिकवन्द्याय (४२) एकाक्षरीजपप्रियाय (४३)॥ १० ॥ वासनाहराय (४४) अवधूताय (४५) यतनशील- भिक्षुगतये (४६) दत्तात्रेयाख्याय (४७) ॥११॥ यज्ञभोक्ने (४८) निर्विकाराय (४९) काशीस्थाय (५०) चित्तायस्पृष्टाय (५१) गृहीतदेहाय (५२) विविधरूपायारूपाय वा (५३) ॥ १२ ॥ जीव- ·१४ दत्तात्रेयाटोत्तरशतनामावलिः । नराय धीप्रदीपाय यशस्वियशसे नमः ॥ हारिणे चोज्ज्वलाहायात्रेस्तनूजाय शंभवे ॥१३॥ मोचितामरसंघाय धीमतां धीकराय च ।। पलिष्ठविप्रलम्याय यागहोमप्रियाय च ॥ १४ ॥ मजन्महिमविख्यात्रेऽमरारिमहिमच्छिदे । लाभाय मुण्डिपूज्याय यमिने हेममालिने ॥ १५ ॥ गतोपाधिव्याधये च हिरण्याहितकान्तये ।। यतीन्द्रचयां दधते नरमायौपधाय च ॥१६॥ वरिष्ठयोगिपूज्याय तन्तुसंतन्वते नमः ।। स्वात्मगाथासुतीर्थाय मश्रिये पट्कराय च ॥ १७ ॥ रूपाय (५४) बुद्धिप्रेरकाप (५५) कीर्तिमत्कीर्तये (५६) मुक्तावलि- भूषिताय पापतापहराय या (५७) उज्ज्वलगात्राय (५८) अत्रिपुत्राय (१९) शं सुख भवत्यस्मात्तस्मै (६०) ॥ १३ ॥ देवमोचकाय (६१) सर्वबुद्धिप्रकाशकाय (१२) ब्रह्मचर्यादिसाधनगम्याय 'नाय- मात्मा बलहीनेन लभ्यः' इति श्रुतेः (६३) श्रौतस्मातकर्मप्रियाय (६४)॥१४ १५ भजतां भक्तानी महिमानं विशेषेण ख्यापयतीति तथा (६५) दैत्योत्कर्षहन्त्रे (६६) तत्त्वज्ञानेन लभ्यत इति तस्मै (६७) यतिवन्द्याय (६८) यमादियोगवते तद्रूपाय या (६९) हेम्ना मालते शोभते इति तथा (७०)॥ १५ || गता उपाधयो धर्मचिन्ता व्याधयो रोगा विविधा आधयो मानस्यो व्यथा या यस्मात् (७१) हिरण्याहिता दत्ता कान्तियेन (७२) परमहंसपरिव्राजकाचार्यवते (७३) नरजन्महत्रे तेषामेवार्थत्वात् (७४.) ॥ १६ ॥ वरिष्ठयोगिभिर्वसिष्ठादिभिः पूज्याय (७५) भक्तवंशवर्धकाय (७६) तीर्यतेऽनेनेति तीर्थ स्वामगाथा- ·दत्तात्रेयाष्टोत्तरशतनामावलिः । १५ तेजोमयोत्तमाङ्गाय नोदनानोयकर्मगे । हान्याप्तिमृतिविज्ञान ओंकारितसुभक्तये ॥१८॥ रुक्शुमनःखेदहते दर्शनाविषयात्मने ॥ राङ्कवाततवस्त्राय नरतत्त्वप्रकाशिने ॥१९॥ द्रावितप्रणतापायाऽऽत्तस्वजिष्णुस्वराशये ॥ राजल्यास्यैकरूपाय मस्थाय मसुबन्धवे ॥२०॥ यतये चोदनातीतप्रचारप्रभवे नमः ॥ मानरोपविहीनाय शिष्यसंसिद्धिकारिणे ॥२१॥ श्रुतिस्तीर्थ यस्य (७७) म इव चन्द्र इव श्रीः शोमा यस्य मः शिव- श्चन्द्रमा वेवाः' इत्यभिधानात् (७८) पड्भुजाय (७९) ॥ १७ ॥ तेजःप्रचुर उत्तमाङ्गं शीर्ष स्वर्गाख्यं यस्य । तस्य वा एतस्यात्मनो वैश्वानरस्य मूर्धेव सुतेजाः' इति श्रुतेः । 'द्यां मूर्धानं यस्य विप्रा वदन्ति' इति स्मृतेश्च (८०) अपूर्वादिचोदनाचोद्य नित्यादि कर्म येन (८१) हानि- लाममरणमयानि पिशेपेण जानातीति तथा (८२) ओंकारितोऽङ्गीकृतः शोभनभक्तियेन (८३) ।। १८ । रोगशोकमनस्तापहवें (८४) दर्श- नाविषयं स्वरूप यस्य । 'न चक्षुपा पश्यति कश्चनैन' इति श्रुतेः (८५) विस्तीर्णकृष्णाजिनधराय (८६) जीवयाथात्म्यदर्शकाय (८७) ॥ १९॥ दावितं पलायितं प्रणता, येन (८८) आत्तो गृहीतः स्वजिष्णोः स्वात्मजय- शीलस्यार्थराशियेन ' यस्यानुग्रहमिच्छामि तस्य वित्तं हरामि' इति प्रसिद्धः (८९) राजत्त्र्यास्यं मुख्य रूपं यस्य (९०) चन्द्रमण्डलस्थाय (९१) चन्द्रबन्धवे (१२) ॥ २० ॥ यतनशीलाय तपाय वा (९३) निवैगुण्ये. श्वराय (९४) शान्ताय (९५) शिष्यहितेच्छवे (९६) ॥ २१ ॥ गमन- ·दचानेयाष्टोत्तरशतनामावलिः । गन्त्रे पादाविहीनाय चोदनाचोदितात्मने । । यवीयसेऽलर्कदुःखवारिणेऽखण्डितात्मने ॥२२॥ हीबीजायार्जुनेष्टाय दर्शनादर्शितात्मने । नतिसंतुष्टचित्ताय यतये ब्रह्मचारिणे ।। २३ ।। इत्येष सत्स्तबो वृत्तोऽयात्कं देयात्प्रजापिने ॥ मस्करीशो मनुस्यूतः परब्रह्मपदप्रदः ॥ २४ ॥ इति श्रीदत्तात्रेयाष्टोत्तरशतनामावलिः संपूर्णा ॥ शीलाय (९७) पादादिहीनाय । 'अपाणिपाद' इति श्रुतेः (९८) कर्मि- टाय (९९) उपेन्द्राय (१००) अलर्फतारकाय (१०१) अखण्डैकर- साय, (१०२) ॥ २२ ॥ मायाहेतवे (१०३) कार्तवीर्यप्रियाय (१०४) शास्त्रगम्याय (१०५) नत्या तुष्टचित्ताय (१०६) यतिरूपाय (१०७) ब्रह्मचारिणे च (१०८) ।। २३ ।। अयाच्छुमावहविधेः परब्रह्मपदप्रदोऽयं अथित एष संन्यासीश्वरस्य भगवतः स्तवो वृत्तः स प्रजापिने के सुखं देयात् ॥ २४ ॥ इति श्रीदत्तपुराणे सार्धनिसाहरूया संहितायां श्रीमत्पर- महंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्वासुदेवानन्दसरस्वतीविरचितं अनेकमन्त्रगर्भित दत्तात्रेयाष्टोत्तरशतनामावलिस्तोत्रं संपूर्णम् ॥ॐ तत्सत् ।। , ·॥ अथ श्रीदत्तप्रार्थनाचतुष्कप्रारम्भः ॥ श्री ॥ समस्तदोपशोपण स्वभक्तचित्ततोपण निनाश्रितप्रपोपण यती- श्वराण्यभूपणम् ।। त्रयीशिरोविभूषण प्रदार्शतार्थदूपण भजेऽनिज गतेपण विभु विभूतिभूपणम् ॥ १ ॥ समस्तलोककारण समस्तजीवधारण समस्त- दुष्टमारण कुबुद्धिशक्तिजारणम् || भजदयादिदारण भजाकुममगारण हाँ स्वभक्ततारण नमामि साधचारणम् ॥ २॥ नमाम्यह मुदास्पद निरारिता- खिलापद समस्तदु खतापद मुनीन्द्रपन्य ते पदम् ।। यदश्चितान्तरा मदं निहाय नित्यसमद प्रयान्ति नै ते मिद मुहुर्भनन्ति चाचिदम् ॥ ३ ॥ प्रसीद सर्वचेतने प्रसीद बुद्धिचेतने स्वभक्तनिकेतने सदाम्ब दु खशातने। रमेव में प्रसूर्मा मेष मे प्रभो पिता (उमेर मेऽखिलेहितार्थदो ऽखिलाफताऽपिता ॥ ४ ॥ इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्वामु- देवानन्दसरस्वतीविरचित श्रीदत्तात्रेयप्रार्थनाचतुष्क सपूर्णम् ।। इदं अग्रेतन च स्तोत्र निपिनम् ॥

·॥ अथ दत्तापराधक्षमापनस्तोत्रम् ।। श्रीः ॥ दत्तात्रेयं त्वां नमामि प्रसीद त्वं सर्वात्मा सर्वकर्ता न वेद ॥ कोऽप्यन्तं ते सर्वदेवाधिदेव ज्ञाताज्ञातान्मेऽपराधान्क्षमस्व ।। १॥ त्वदुः द्भवत्वात्वदधीनधीत्वात्वमेव मे वन्द्य उपास्य आत्मन् ॥ अथापि मौढ्या. स्मरणं न ते मे कृतं क्षमस्व प्रियकृन्महात्मन् ॥ २॥ भोगापवर्गप्रदमार्त। बन्धुं कारुण्यसिन्धुं परिहाय वन्धुम् || हिताय चान्यं परिमार्गयन्ति हा मादृशो नष्टदृशो विमूढाः ॥ ३ ॥ न मत्समो यद्यपि पापकर्ता न त्वत्स- मोऽथापि हि पापहर्ता । न मत्समोऽन्यो दयनीय आर्य न त्वत्समः कापि दयालुवर्यः ॥ ४ ॥ अनाथनाथोऽसि सुदीनबन्धो श्रीशानुकम्पामृतपूर्ण- सिन्धो । त्वत्पादभक्ति तव दासदास्यं त्वदीयमन्त्राथढेिकनिष्टाम् ॥ ५॥ गुरुस्मृतिं निर्मलबुद्धिमाधिव्याधिक्षयं मे विजयं च देहि ॥ इष्टार्थसिद्धि वरलोकवश्यं धनान्नवृद्धि वरगोसमृद्धिम् ॥ ६ ॥ पुत्रादिलब्धि म उदारतो च देहीश मे चास्त्वमयं हि सर्वतः ।। ब्रह्माग्निभूभ्यो नम ओषधीभ्यो वाचे नमो वाक्पतये च विष्णवे ॥ ७॥ शान्ताऽस्तु भूनः शिवमन्तरिक्ष द्यौश्चाभयं नोऽस्तु दिशः शिवाश्च ॥ आपश्च विद्युत्परिपान्तु देवाः शं सर्वतो मेऽभयमस्तु शान्तिः ॥ ८॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्य- श्रीमद्वासुदेवानन्दसरस्वतीविरचितं श्रीदत्तापराधक्षमापनस्तोत्रं संपूर्णम् ।। ॥ निर्विनार्थमेते स्तोत्रे मन्त्रगर्मे सदा पठनीये ।।

·॥ अथ भगवत्प्रसादार्थ भजनम् ।। ग्रन्थविषयानुक्रमोऽव्ययमेव ।। अत्रैकाद्यकावसाने श्रीमदत्तपुराणस्य प्रत्यध्यायतात्पर्य वेद्यम् ॥ श्रीः॥ वेदपादनुतितोपित दत्त १ श्रावितशास्त्रविरोधक दत्त २ संमत- वेदशिरोमत दत्त ३ संपृष्टेश्वरसक्रिय दत्त ४ कर्मेट्तत्त्वज्ञापक दत्त ५ स्मृतितः संनिधिकारक दत्त । सहमहीधरवासिन् दत्त । काशीगङ्गाना- यिन् दत्त । कमलापत्तनभिक्षुक दत्त । शाण्डिल्यानुप्राहक दत्त ६ योगा- साङ्गजेश्वर दत्त ७ योगफलाभिज्ञेश्वर दत्त ८ ॥१॥ शिक्षितपातालमत दत्त ९ अर्पितसायुज्यामृत दत्त १० विक्षेपावृतिवर्जित । असङ्ग अ. क्रिय अविकृत दत्त ! स्वाश्रयशक्त्युद्बोधक दत्त । स्थैकांशाहितविश्वक दत्त । जीवेश्वरतास्वीकृत दत्त । व्यष्टिसमष्ठ्यन्तर्गत दत्त । गुणतो रूपत्रय- धर दत्त । नानाकर्मगतिप्रद दत्त ११ स्वभक्तमायानाशक दत्त १२ अन. मूयात्र्याह्लादक दत्त १३ मत्स्याद्यवतारात्मक दत्त १४ प्रहादानुग्राहक दत्त । असुरसुरोरगशिक्षक दत्त १५ ज्ञानकाण्डसंदर्शक दत्त १६ ॥२॥ नवविधभक्तिपरायण दत्त | स्वमन्त्रजापकतारक दत्त १७ योगभ्रष्टद्विजनुत दत्त । सतीमाहात्म्यप्रमुदित दत्त । सत्यनसूयायर्भक दत्त १८ कृतवीर्यानु- प्राहक दत्त १९ जंभाख्यासुरघातक दत्त । देवेन्द्राभीष्टार्पक दत्त | अर्जुन- हृद्यररप्रद दत्त २० माक्षेच्छ्यर्जुनसंस्तुत दत्त । शिल्पज्ञोगतिशंसक दत्त । कामशास्त्रविज्ञापक दत्त । समग्रहविद्रायक दत्त । विष्णु- दत्तपरदायक दत्त २१, २२ कर्मविधाकट्यापक दत्त । झुटिंगपीडाहारक दत्त २३ भीतप्राज्ञाहादक दत्त २४ ॥३॥ श्रवणादिविधिद्योतक दत्त २५ सयोगविज्ञानार्पक दत्त २६ विमुक्तचर्याजल्पक दत्त २७ शक्त भक्तहितयोजक दत्त २८ भार्गवरामाहादक दत्त २९ अर्जुनसायुज्यप्रद ·भजनम् । दत्त ३० रेणुकाभीष्टार्थप्रद दत्त ३१ पातितभूपकदबक दत्त ३२ ॥ ४॥ ऋतध्वजानुपाहक दत्त ३३ मदालसानुग्राहक दत्त ३४ अलर्कराज्यो- स्कर्षक दत्त ३५ अलर्कराज्यत्याजक दत्त ३६ योगसिद्धिसदर्शक दत्त ३७ योगसुचर्याभाषक दत्त ३८ मृत्युलक्ष्मसजल्पक दत्त ३९ अलर्कगी- तोत्तमगुण दत्त ! विहितालर्कश्रेयो दत्त ४० ॥ ५ ॥ आयूराजवरप्रद दत्त ४१ नहुपाशेपारिष्टद दत्त ४२ आयु शोकदापक दत्त । इन्दुमतीहर्षक दत्त ४३ प्रकटितनहुपसुतेजो दत्त । घातितहुडासुरबल दत्त । आयुर्लिप्सा. पूरक दत्त ४४ यदुराजानुप्राहक दत्ता बहुगुरुतलग्राहक दत्त । श्रीयदुरशाह्लादक दत्त ४५ मन्वन्तरसत्कीर्तिग दत्त । सतद्वीपक्ष्माप्रिय दत्त। ४६ दिनकरवशोत्कर्षक दत्त ४७ हिमकरवशोद्धारक दत्त । पूरितभक्त- मनोरथ दत्त । उपासनाकाण्डप्रिय दत्त ४८ ॥ ६ ॥ देहाघव्योद्बोधक दत्त। शरीरदोपादर्शक दत्त । तनुसाफल्यद्योतक दत्त । ऋचिकातपआग्न्यापक दत्त । भाषितमुन्दासुरमृत दत्त ४९ जल्पितवैश्योत्तमगत दत्त । अभिहित- विमुतदुर्गत दत्त ५० नानाधर्मद्योतक दत्त ५१ निषेधनिधिसदर्शक दत्त ५२ वैष्णवधर्मदर्शक दत्त ५३ समाहात्म्यद्योता दत्त ५४ माघ मानस्यापक दत्त ५५ भापितराक्षसमोचन दत्त । मुकतो मुकजनरोचक दत्त ५६ ।।७। सोमकीर्तिनृपतारक दत्त । अधर्मसाध्यसहारक दत्त । वर्णाश्रमवृपकारक दत्त । ब्रह्मचारिदृश्योधक दत्त ५७ गृहस्यधर्मयोतक दत्त ५८ श्राद्धमुपद्धतिदर्शक दत्त ५९ दर्शितसत्तिथिनिर्णय दत्त ६० कृतदुर्मनिनिर्णय दत्त । प्रायश्चित्तस्थापक दत्त ६१ कर्मविपाकज्ञापक दत्त ६२ सत्सस्कारद्योतक दत्त । वनस्थतपआदर्शक दत्त ६३ पञ्च- प्रलयासगत दत्त । समतसन्यासाश्रम दत्त (स्वभक्तचित्ताहादक दत्त। सुकर्मयोगस्थापर दत्त) ६४ ॥ ८॥ इति भजन !! प्रथविषया नुक्रमणिका च सपूर्णा !

·॥ अथ देवप्रबोधः॥ श्रीः ॥ नित्यो हि यस्य महिमा न हि मानमेति स त्वं महेश भगवन्मघ- चन्मुखेड्य ॥ उत्तिष्ट तिष्ठदमृतरमृतैरिवोक्तगीतागमैश्च पुरुधा पुरुधाम- शालिन् ॥ १॥ भक्तेषु जागृहि मुदा हिमुदारभावं तल्प विधाय सवि- शेषविशेषहेतो ।। यः शेष एप सकलः सकलः स्वगीतस्त्वं जागृहि श्रित- पते तपते नमस्ते ॥२॥ दृष्ट्वा जनान् विविधकष्टवशान्दयालस्त्र्यात्मा बभूव सकलार्तिहरोऽत्र दत्तः ।। अत्रेर्मुनेः सुतपसोऽपि फल च दातुं बुध्यस्व स त्वमिह यन्महिमानियत्तः ॥३॥ आयात्यशेपविनुतोऽप्यवगाहनाय दत्तोऽधुनेति सुरसिन्धुरपेक्षते त्वाम् । क्षेत्रे तथैव कुरुसंज्ञक एत्य सिद्धास्त- स्थुस्तवाचमनदेश इनोदयात्प्राक् ॥ ४॥ संध्यामुपासितुमजोऽप्यधुना गमिष्यत्याकाक्षते कृतिजनः प्रतिवीक्षते त्याम् ।। कृष्णातटेपि नरसिंह- सुवाटिकायां सारार्तिकः कृतिजनः प्रतिवीक्षते त्यां॥५॥ गान्धर्वसंज्ञक- पुरेपि सुभाविकास्ते ध्यानार्थमत्र भगवान्समुप॑ष्यतीति। मत्यास्थुराचरित- संनियताप्लवाद्या उत्तिष्ठ देव भगवन्नत एवं शीघ्रम् ॥६॥ पुत्री दिवः खगगणान् सुचिरं प्रसुप्तानुत्पातयत्यरुणगा अधिरुह्य तूपाः ॥ कापायवस्त्र. मपिधानमपावृणूयन्तााग्रजोऽयमवलोकय तं पुरस्तात् ॥ ७॥ शाटी- निभाभ्रपटलानि तवेन्द्रकाष्ठाभागं यतीन्द्र रुरुधुर्गरुडाग्रजोऽतः॥ अस्मा- भिरीश विदितो ादितोऽयमेवं चन्द्रोपि ते मुखरुचि चिरगां जहाति ॥८॥ द्वारेऽर्जुनस्तव च तिष्ठति कार्तवीर्यः प्रहाद एप यदुरेप मदालसाजः॥ त्वां द्रष्टुकाम इतरे मुनयोऽपि चाहमुत्तिष्ट दर्शय निजं सुमुखं प्रसौद ॥९॥ एवं प्रबुद्ध इय संस्तवनादभूत्स माला कमण्डलुमधो डमरु त्रिशूलं ॥ चक्र च शंखमुपरि स्वकरैर्दधानो नित्यं स मामवतु भावितवासुदेवः॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यवासुदेवानन्दसरस्वतीकृतदेवप्रबोधः संपूर्णः।। २१ ·॥ दत्तपुराणम् ॥ वेदपादस्तुतिः॥ ॥ॐ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वयै नमः । श्रीगुरुम्यो नमः ।। श्रीदत्तात्रेयगुरुचरणाम्यां नमः ।। श्रीदत्तेनोदिता टीका बासुदेव सरस्वतीम् ।। निमित्तीकृत्य विगुना चरितस्य गुरोर्वरा ॥१॥ अथान्यापि तथैवेयं स्वमाहात्म्यार्थबोधिनी ।। स्यल्पग्रन्था स्फुटार्या च टीका तेनैव तन्यते ॥२॥ सरस्वतीमहानद्यास्तीरे सिद्धाश्रमेऽश्रमे ।। श्रीक्षेत्रे विमले दत्तमत्तमार्थनया स्फुटम् ।। ३ ॥ फलौ प्रत्यक्षफलपदस्य भगवतः श्रीदत्तात्रेयस्येदं माहात्म्यं सर्व- पुराणेतिहाससारभतं फाण्डत्रयात्मक भागीरथीतीरे ब्रह्मावर्त उदितम् ।। अत्र द्वाभ्यामष्टकाम्यां ज्ञानकाण्डं, चतुर्मिरुपासनाकाण्डं द्वाभ्यां कर्मकाण्डं, च वितन्यते । अत्र प्रकरणपशाप्रथमकाण्डे सर्गोऽन्तिमे प्रतिसगों मध्ये वंशमन्वन्तरादि चोपवर्णितम् | अतएवेदं पुराणमित्यभिधी- यते। 'सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च ।। बश्यानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम्' इति तल्लक्षणत्वाबाह्मादिवत् यदनेवं न तदेवं यथा काव्य- नाटकचम्बादि । अन श्रीदत्तात्रेयदेवताप्राधान्याच्छ्रीदत्तात्रेयपुराणमिति वक्तुं युक्तमेव ॥ अत्र प्रथमाध्याये प्रतिश्लोकमृक्शाखीयाध्यायप्रतीक- मुखेन तत्तदध्यायान्तर्गतकाद्वत्रिपादान्चितेनोपनिबन्धनाद्वेदपादस्तुतिरित्यु- ·प्रथमाष्टके अ०१ २३ अग्निमीळे परं देवं यन्त्रस्य त्वा व्यधीश्वरम् ॥ स्तोमोऽयमग्रियोऽर्थ्यस्ते हृदिस्पृगस्तु शंतमः ॥ १॥ च्यते । तदीदृश पुराण लोकोपकृतये श्रीदत्तात्रेयप्रीतय च यथाप्रतिमान व्याख्यायते ॥ ॥ ययामृत दिविपदा श्रीदत्तात्रेय जीवनम् ।। तथा ममापि भगवंस्वत्कथामृतजीवनम् ।। ॥ वद्गृहातमनसो हि जीवन प्रेष्ठ कान्त सकल त्वमेव मे । अप्रमेय शिन निर्गुणाव्यय व्यक्तिरन तर निर्गुणाऽज मे ॥२॥ स्वप्रकाशमपरोक्षमवेद्य नो स्मरननुदिन हनवद्यम् ॥ याति यां गतिमृपिस्त्वदन य प्रामुयां स्तवनतोपि गति ताम् ॥ ३ ॥ यद्यप्यई केन लमीश्वराज्ञ साहित्यसगीतफलानभिज्ञ । तथापि ते प्रेरणया प्रश्ते स्तोतु सुकीर्ते तर विश्वमूर्ते ।। ४ ।। त्वदर्थं न्यस्तसहो निर्ममो निरपनप ॥ प्रचते ते स्तने सोऽस्तु प्रीत्यै तेऽर्भोक्तिपितु ॥ ५॥ अग्निमिति । अगि धातोर्गत्यर्थस्य निप्रययान्तस्य रूपमग्निरिति । अङ्गयति गमययन कर्मण फल प्रापयतीत्यग्निरग्रणीरभिगतो वा । स धाऽऽत्मान व्यकुरत' इति श्रुतेोऽग्निवा पादित्या मनाऽस्थितस्य विराजोऽस्मिलोकेऽग्निरूपेणारस्था नात् अग्निर्गृहपतिरिति हैक आहु सोऽस्य लोकस्य गृहपति ' इति श्रुतेस्तादृशमग्निमीळे । 'ईटे स्तुतिकर्मण ' इति नैरुक्तात् । ईडे स्तोमीति यात् । यज्ञस्य देव द्योतनात् । किमूर्ध्वयलनात्मक चिद्वातु । न । पर । परने हेतु ध्यधीश्वर अन्तर्यामि नाग्निमयादित्यनियन्तारम् । तस्य मासा सर्वमिद विभाति' इति श्रुते । त्रिगुणमायानियन्तारं वा श्रीदत्ता यभीडे । भो भगवन् , अय स्तोम स्तरोऽध्य पौरस्त्य शतमोऽतिश येन कल्याणतमोऽत एनाध्योऽर्थादनपेत 'धर्मपथ्यर्थ' इति यत् । ते तर हृदि स्पृशतीति हृदिस्पृक् हलदन्तात् ' इयलुक् । प्रेमास्पदोऽतिप्रिय स्वेन चिर हृदि स्थाने इति यावत् । अस्तु भवतु । अतिमोऽय वेदपाद ॥ १॥ अय वक्ष्यमाण स्तोम देवाय स्वप्रकाशाय गिरा पाचा दुराया ·२४ दत्तपुराणम् । अयं देवाय दुराय गिरां स्वाध्याय सात्वताम् ॥ स्तोमोऽस्त्वनेन विन्देयं तद्विष्णोः परमं पदम् ॥२॥ एता या लौकिकाः सन्तु हीना वाचोऽपि नः प्रियाः ।। वालस्येव पितुस्ते त्वं स नो मृळ महाअसि ॥ ३॥ अयं वा नात्मनोस्तत्त्वमधिगम्यास्ति दुर्मनाः ॥ हृद्रोगं मम सूर्य त्वं हरिमाणं च नाशय ॥४॥ . विषयाय । 'दूरान्तिकार्थेः' इति षष्टी । सन्नाराधनीयत्वेन विद्यते येषां ते सत्वन्तः त एव सात्वन्तो भक्ताः तेषां स्वाध्याय सुतरामाराधयितुं शक्याय तेऽस्तु । को लाभोऽनेनेत्यत आह । विष्णोर्म्यापनशीलस्य तव । 'विषेः किच ' इति नुप्रत्ययः । कित्वान्न गुणः । तन्निरतिशयानन्दं पद पद गतौ' पद्यते भक्तैर्गम्यत इति पदं स्वरूप विन्देयं प्रामुयाम् ॥ २॥ ननु गिरां दूरस्य मे हृदिस्पृगयं स्तोमः कथमित्यत आह । एता या बुद्धिस्था लौकिक्यः सामान्याप्राकृताः अलंकारादिहीना अपि नोऽस्माकं स्तोम- रूपा वाचः बालस्य पितुरिय ते प्रिया आह्लादकाः सन्तु । एताभिर्गीभिः स्तुतः स त्वं नोऽस्मभ्य मूळ मृडय । यतस्त्वं महान्सर्वेषां पिता पूज्य- श्वासि । अत्र पादानुरोधेन कचिद्बहुवचनम् ।। ३ ॥.किमर्थं स्तौषि दौर्म- नस्यनाशायेत्याह । अयं भक्तः वां प्रतीचः परमात्मनश्च तत्त्वं अखण्डैक- रसत्वं उपाधिप्रतिबन्धान्नाधिगम्य तत्त्वंपदार्थोपस्थितिमप्राप्याविद्याकामकर्म- मिना अस्त्यतः सूर्यः जगदुत्पत्तिस्थितिप्रलयोपलक्षकोऽभिन्ननिमित्तो- पादानक आत्मा । 'सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुपश्च' इति श्रुतेः । हे सूर्य भगवन् , कामादिनं हृदोगं हरिमार्ण ज्ञानवैरिणं चकारातत्त्रपरिवारं च विशेषेण नाशय घातय ॥ ४ ॥ भो भगवः । छान्दसं सबुद्धौ ‘मतुवसोः' इति रुत्वम् । अस्मान्भक्तान्विद्धीति प्रमन्महे याचामहे । यतो वयं ते ·प्रथमाष्टके अ०१ २५ प्रमन्महेस्माऽन्विद्धीतिस्तोतारस्ते वयं नमः ।। भगवो देव ते स्तोममारे अस्मे च शृण्वते ॥५॥ इन्द्रो मदाय यातीह सत्वरं सोमिनो यथा ॥ स्तोत्नेहि तथाऽस्मॉस्ते माध्वीर्गाचो मवन्तु नः ॥६॥ द्वे विरूपेऽत्र मायायास्तेऽत्र मनोऽस्मि पीडित ॥ मामित. संतपन्तीह सपत्नीरिव पर्शवः ॥७॥ इद श्रेष्ठमपि प्राप्य जन्म गन्ताध एव तत् ॥ कुरु प्रसादं ज्ञात्वैतत्तेनाहं भूरि चाकन ॥८॥ स्तोतार , भो देव, 'आरे परास्त' इति नैघण्टु के दूरनाम वात् आरे बहिर्मुखत्वाद्दूरे विद्यमानानामस्मेऽस्मदथें । माविभक्तिकमव्ययम् । तथाच नैरता 'अस्मे ते बधु' वयमियर्थ । 'अस्मे यात नासत्या सजोषा' अस्मानियर्थ । 'अस्मे समानेभिवृषभ पोस्यामि 'अस्माभिरित्यर्थ । 'अस्मे प्रयधि मवन्नृजीपिन् ' अस्मभ्यमित्यर्थ । 'अस्मे आराच्चिद्वेष सनुतर्युयोतु' अस्मदित्यर्थ । ऊर्य झ पप्रथे कामो अस्मे' मित्यर्थ । अस्मे धत्त वसा वसूनि' अस्मास्थियर्थ इति । अस्माक स्तोम शृण्वते ते नम ॥५॥ इह यथेद्र सोमिन प्रतियाति हे भगवन्, तथा स्तोत्नस्मानेह्यागच्छ । नोऽस्माक स्तोत्ररूपा गार ते माध्वी माघ्यो रसवत्यो भव तु बाल्वाक्पयत् ।। ६ ॥ फिचार विक्षेपावरण शक्तिरूपाया ते मायाया द्वे विसदृशे रूपे । अत्रानयो रूपयोर्मध्ये मनोऽत एव पीडितोऽस्मि । इह माममित पुरुषमेक पतिं सपनीय सपल्य इव पर्शन आधय सतपति ॥७॥ श्रेष्टमिद नृजन्म प्राप्यापि तापतोऽहं नृलोकादधो गता तत्तस्मादेतज्ज्ञावा प्रसाद कुरु। तेन सर्व दुखहरणेन प्रसादेनाह भूरि प्रभूत यथा तथा चाक्न कामये 'कनी . अस्माक .

·२६ दत्तपुराणम् । प्रवस्तुज्ञानाज्जहाति निप्कामश्चेन्मृति त्वहम् ।। न तादृशोऽतः कामादि सर्व रक्षो निवर्हय ॥९॥ मुपुमामृर्षियः स्तोमैरागच्छेते(?) वयं विभो ।। त्वदंशास्त्वं पतिर्नोऽसि देवो देवेपु मेधिरः ॥१०॥ वसू रूपं रूपमिह प्रतिरूपोऽसि नो पृथक् ॥ एतानि भूतानि विदुर्ब्राह्मणा ये मनीषिणः ॥११॥ दीतिकान्तिगतिपु' छन्दति लिन् । 'णलत्तमो वा' इति णित्वस्य विकल्पावृद्धयभावः । तुजादित्वादम्यासो दीर्घश्च ॥८॥ निष्कामश्चेत्प्रमा- दाख्यं मृत्यु प्रजहाति । 'छन्दसि परेपि' 'व्यवहिताश्च' इति प्रादीनां व्यवहितत्वं परत्वं च । यद्वा प्रकृष्टवस्तुनो ज्ञानानिष्कामश्चेन्मृत्युं जहाति । अहं तु न तादृशो निष्कामोऽनः सर्व कामादि रक्षः पीडकत्वाकुसूरत्वाच्च । आदिशब्देनाविद्याकर्म च निबर्हय घातय .॥९॥ हे विभो व्यापक, यद्येवं न करोषि चेत्ते स्तोतारो वयं स्तोमेरमूर्धियो धीवृत्तीः सुषुम शोधयामः यतो वयं त्वदंशाः ‘ममैवांशो जीवलोके' इति स्मृतेः । देवेषु मेधिरो मेधावी शुद्धसत्योपाधित्वात् । देवो द्योतनस्वभावस्त्वं नोऽस्माकं पतिः पाता वा पालयिता वाऽसि ॥ १०॥ वासयति भूता. नीति वसुरात्मा त्वं रूपं रूपं प्रतिरूपोऽसि मायाशक्त्येति शेषः। 'इन्द्रो मायाभिः पुरुरूपः, 'रूपं रूपं प्रतिम्पः' इति श्रुतेः । ये मनीषिणो मननशीला ब्राह्मणास्त एतानि भूतानि विवतोपादानत्वात्वत्तो न पृथक् , कनकोत्पन्नकुण्डलादिवदिति विदुः । “विदो लटो वा' इति झेर्जुसादेशः ॥ ११॥ भो श्रीदत्त, अन्तःकरणसंभिन्नत्यादल्पज्ञोऽहं तं परोक्षं भगवन्तं सर्वज्ञ ज्ञानविज्ञानयोर्भगत्वप्रतिपादनात्तद्वन्तं सर्वहं त्वां प्रति नु निश्चयेन शीघ्रं वा 'नु मक्षु' इति नैघण्टुकोक्तेः । किं ब्रुवे अपि तु न किमपि । भो - ·प्रथमाष्टके अ०१ तं नु त्वां कि अमेऽल्पज्ञो भगवन्तं क्षमस्व भोः ॥ ओपमागहि मां त्वं चेत्सखा सन्नतिमन्यसे ॥ १२॥ ता वासना घ्नन्ति यथा वृश्चिकस्यारसं विपम् ।। अतो मां पाहि भूयिष्ठां नमउक्ति विधेम ते ॥१३॥ नि होता सीदमि विभो यस्त्वं यष्टुहे प्रिय ॥ तं त्वाह्वये ज्येष्ठराजं ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पते ॥ १४ ॥ सेमामविहि प्रभृतिमीशिपे योऽव मानिशम् ॥ त्वं विश्वेषां यदोशानो ब्रह्मणा वेपि मे हयम् ।।१५।। भगवन् , सजातान्मेऽपराधान् क्षमस्व । 'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया इति श्रुतेस्त्व सखा सन्मामतिमन्यसेऽतिप्रिय मन्यसे चेमा प्रति ओष शीघ्र धेनुत्समिनागहि आगच्छ ॥ १२ ॥ अधुना नागच्छसि चेत्तर्हि मरिष्ये । यतस्ता अनिर्वचनीया पूर्वजन्मसचिता वासना यथा वृश्चिकस्यारस रस भानन्दस्तद्विरोधि रिष यथा नर हन्ति तथा मो मन्यतो मा पाहि। ते तुभ्य भूयिष्टा नमउक्ति विधेम परिचरेम । यद्वा करामेति शिष्याभिप्राय बहुवचन न वै देवा नमस्कारमति 'इति विश्वासात् ॥ १३॥ हे विभो यस्त्व यष्टुर्यजमानस्य गृहे अग्निरूपेण होता सन्निपदसि । व्यरहित छान्दसम् । हे प्रिय, ब्रह्मणामन्नादीनां 'अन्न ब्रह्मेति व्यजानात' इति श्रुते । ब्रह्मणो वेदस्य च पते, ज्येष्टराज तवा यामाहय ॥ १४ ॥ स वमिमा प्रकृष्टां भृतिमस्माफ भरण अपिदिढ प्राप्नुहि । अपते प्राप्त्यर्थस्य लोव्ये तद्रूपम् । पादपूरणार्थ सधिरोप । य ईशिषे स एष त्वमनिश मामन मायामयात्प्रपञ्चादक्ष । यस्मात विश्वेषां सशमीशानोऽस्यतो ब्रह्मणा स्तोत्रेण मया हामाहान घेषि फामपसे। 'धी गतिप्रजनझान्यसनसादनेषु' अतो मयोक्त कुरित्यर्थ ॥१५॥ कृत ·२८ दत्तपुराणम् । मन्दः स्वकोऽयं दीनोऽज्ञ इति विद्वान्भवान्प्रभुः॥ इन्द्र आशाभ्यः परि मां सर्वाभ्यो अभयं करत् ॥१६॥ प्र य आरुपितां भ्रान्ति त्वत्प्रसादाज्जहाति सः॥ विमुच्यते तद्विप्रास्त्वां जागृवांसः समिन्धते ॥१७॥ इच्छन्ति देवा अपि ते प्रसादाय नृजन्म तत् ।। विद्वान्नामानि ते दत्त विश्वाभिर्गीमिरीमहे ॥ १८ ॥ इन्द्र त्वा भजतः सूरैर्दुलमं किं तरामि तत् ।। भक्त्या क्लेशादि ते नावा गम्भीरा उदधीरिव ॥ १९ ॥ बुद्धया मन्दो दीनोऽज्ञोऽप्ययं स्वकः स्वभक्त इति विद्वाञ्जानन् प्रभुः समर्थ इन्द्रः परमेश्वरो भवान् मां परि परितः सर्वाभ्य आशाभ्यो दिग्भ्योऽथवा ऽऽशाम्यस्तृष्णापाशेभ्य इति यावत् अभयं करत् करोत्विति भावः । तृष्णया चाभिभूतस्तु नरकं प्रतिपद्यते । तया मुक्ताश्च ये केचित्स्वर्गवासं लभन्ति तें' इति गारुडात, 'आशादासा भ्रमन्तीह तन्मुक्ताः सुस्थिरा नराः। आशादासः सर्वदासोऽनाशे दासायते जगत्' इति ॥ १६ ॥ यस्त्वत्प्रसादा- दारुपितां मिथ्याध्यस्ता देहाधनात्मन्यात्मलक्षणां भ्रान्ति प्रनहाति व्यवहितं छान्दसम् । स विशेषेणाविद्याकामकर्मभ्यो मुच्यते । यत एवमतो विप्रा विवेकिनः जागृवॉसो जागरणशीलाः 'जागृ निद्राक्षये' लिटः कसुः । अप्रमत्ता इति यावत् । त्वां भगवन्तं समिन्धते । णिचो लोपः समन्धयन्ति उपासते ॥ १७ ॥ देवाः स्वर्गता अपि ते तव प्रसादाय नजन्मेच्छन्ति । तस्मात् हे दत्त, विश्वाभिः सर्वामिलौकिकीभिः संस्कृताभिश्च ते तव नामानि गातुं याचामहे । देवलोकेऽपि प्रेमपूर्वकं त्वन्नामगानं सुदुर्लभ- मत इहैव गातुं त्वत्प्रसादात्तव नामानि मनसि स्फुरन्स्विति भावः ॥१८॥ हे इन्द्र परमेश्वर श्रीदत्त, त्वा त्यां भजतः सूरेः पण्डितस्य किं दुर्लभं । . p ·प्रथमाष्टके अ० १ २९ न ता रोद्धं धियः शक्ता योगेनापि ततः सदा ॥ त्रातारं धीमहीश त्वां धियो यो नः प्रचोदयात् ॥२०॥ वैश्वानराय दत्लाऽन्नं विधिलब्धं सदैव ते ।। भवामो भजने सक्ता अस्माकं भृगुधी हवम् ॥ २१ ॥ एवा त्वामिन्द्र विनासो जागृवासो रिपन्यवः ॥ स्तुवन्त्येभ्यो हि ते कोऽपि न ज्यायाँ अस्ति वृनहन् २२ न किमपि । तत्तस्मात्ते भक्या नागा भक्तिरूपया नौकया गम्भीरानु- दधीन् समुदानिर । 'उदकस्योद सज्ञायाम् ' इत्युदादेश । देहान्तर- प्रापकक्लेशादि तरामि । भम्त्या सुफरत्याद्वर्तमानकाल । रङ्गी छान्दसौ प्रातिशाख्ये निहिती ॥ १९॥ ता कामरागद्वेषाया धियो धीवृत्ती । धिय एकत्येऽपि वृत्तिभेदाबहुचनम् । क्य रोद्ध न शक्ता । किमुपाय पिना। न । योगेनापि । तत हे ईश, सदा नातार ला धीमहि ध्यायाम । ‘ध्ये चिन्ताया' लिट् । छादस सप्रसारणम् । योऽस्माभिर्ध्यात स भवान्नो धियो धीवृत्ती प्रचोदयात् धर्मविपये प्रेरयतु ॥ २०॥ विश्वेभ्यो नरेभ्यो हित सर्वोपकारक नरे सज्ञायाम् ' इति पूर्वपददीर्घ । यद्वा विश्वश्चायं नर सर्वात्मकत्वात् , विश्वेषां विकाराणा वा नर कर्ता, विश्थे स नरा जीया अस्यात्मन नियम्यत्वेन सन्तीति विश्वानर स एव वैश्वा नर । स्वाथै तद्धित राक्षसपत् । तस्मै 'अहं वैश्वानर' इति स्मृते । विधिलब्ध देशा प्राप्त अन्न दत्या सदैव ते भजने सक्ता भनाम । हे भग- पन्, अस्माक हरमाहान शृणुधी शृणुहि 'शुष्णुप्रवृभ्य' इति धर दैर्ध्य छान्दसम् ।। २१ ।। हे इन्द्र, त्यामेर पिप या । स्तुत्यर्थस्य पनेर्वा- हुल कादोणादिको युप्रत्यय । विशेपेण स्तोतारो जागृवासोऽप्रमत्ता विप्रासो मेधाविन 'आबसेरमुम्' स्तुगन्ति एभ्य स्तोतृभ्य हि निश्चयेन ते तब , ·दत्तपुराणम् । त्वं हि पाताऽसि नो दत्त परिवाधस्व दुष्कृतम् ॥ कामादीन्यस्य बीजानि जहि रक्षांसि सुक्रतो ।। २९ ॥ पिग सोममिति श्रुत्वा यहूति शुभं द्रवत् ।। आयासि पुरुरूप त्वमासु गोप्पपृच्यताम् ॥ ३०॥ इन्द्रं वोतान्यं न पृथड् मन्ये मायाभिरिद्भवान् ।। पुरुरूप इतीक्षे त्वममित्राँ सुपहान्कृधि ॥ ३१॥ यज्ञा यज्ञाधीश सर्व वन्मया अपि तेषु नः ॥ जपयज्ञो मतस्तेन समु पूणा गमेमहि ॥३२॥ पाप परिवाधस्त्र दूरीकुरु निवर्तय । अस्य दुष्कृतस्य बीजानि कामादीन्येव रक्षासि सर्वभक्षकत्वात् । 'दु-पूरेणानलेन च' इति ' महाशना महापामा' इति च स्मृते । सुष्छु ऋतुर्भक्तदुष्कृतनाशक कर्म यस्य भक्तोद्धरणक्षमसुप्रज्ञो वा तत्सबुद्धौ हे सुक्रतो श्रीदत्त, तानि जहि ॥ २९ ) हे इन्द्ररूपिन् दत्त, पिबासोममभीति यष्टुतिं श्रुत्वा द्रवच्छीघ्र शुभ यज्ञ हे पुरुहूत पुरुष्टुत, त्वमायासि आसु गोपु सेद्रियान्त करणेखूपच्यता गोष्पाप्यायतीषु स आप्यायिती भवतीति भार ॥ ३०॥ नन्वीदृश सोमप्रिय इन्द्रस्तमा- येत्यत आह । इन्द्र देवराज वायग्न्यादिदैवत उतापि भरत पृथड् न मन्ये । यतो मायाभि इत् एव पुरूणि वहनि रूपाणि यस्य स पुरुरूप इतीक्षे । 'इन्द्रो मायामि पुरुरूप ईयते' इति श्रुते स पुरुरूपस्त्वमस्मा- कममिवान् कामादिशत्रन् मुपहा सुखेन सोढु शक्यान् कृधि कुरु । 'शक्नोतीहैन य सोढुम्' इति प्रतिपादितफलप्राप्तय इति भार ।। ३१ ।। हे यज्ञाधीश । 'दैवमेगापरे यज्ञम् ' इत्याचा द्वादश यज्ञा सर्ने समया अपि तेषु जपयज्ञो नोऽस्माफ मत । 'मतिबुद्धि' इति पष्ठी । 'यज्ञाना जपयज्ञोऽस्मि' इति विभूतित्वस्मरणात् इतरेपामनामव्यापारजन्यवाजपस्य ·प्रथमाष्टके अ० १ स्तुपे नराप्यं तुष्टः सन्नथो यस्या अयोमुखम् ॥ भायां जित्वा भवान्तां मे विश्वाहा शर्म यच्छतुं ॥ ३३ ॥ जुपस्व स्तोममीशैते प्रियासः सन्तु सूरयः ॥ वयं स्तोमप्रियानेन यच्छा नः शर्म दीर्घश्रुत् ॥ ३४ ॥ उग्रो जज्ञे मृत्युरयमदुग्धा इव धेनवः ।। धियो मेऽनेनेगीश न जातो न जनिप्यते ॥ ३५ ॥ मनोव्यापारजन्यत्वेऽपि आत्मस्वरूपज्ञानस्य मनःपरिणामेऽभिव्यक्तिमात्रं नतु तजन्यत्वमिति द्रव्यमयाद्विशेपो मतोऽतः श्रेष्ठत्वात् 'श्रेयान्द्रव्यमया- द्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः' इति स्मृतस्तेन जपयज्ञेन पुष्णातीति पूपा जगत्पालकः । उपलक्षणमेतत्सृष्टिस्थितिभङ्गानाम् तेन पूष्णा त्वया तत्पदलक्ष्येण वर्य खपदलक्ष्याः संगता अखण्डैकरसा भवामः । उ एवार्थे व्यवहितं छान्दसम् ॥ ३२ ॥ नराप्यं नरैः प्रान्तु योग्यं नारायण भगवन्तं प्रसादाध स्तुपे स भवान्तुष्टः सन्नयो अनन्तरं यस्या अयोउत्कटिन मुखं तो मायाँ जित्वा भवा- विश्वानि च तान्यहानि च विश्वाहा । विभत्तेराकारोऽत्यन्तसंयोगे द्वितीया। मे मह्यं शर्मात्यन्तिकं मुखं यच्छतु ॥३३ ।। हे ईश, स्तोमं जुषस्व सेवय। हे स्तोमप्रिय, मादृशः स्तोतारस्तर प्रियासः प्रियाः सन्तु पयमप्येतेन स्तोमेन तर प्रियासो भाम इति शेषः। हं दीर्घश्चत् दृरश्रयण, नोऽस्मभ्यं शर्म यच्छ।॥३४॥ उग्रो भयकरोऽय प्रमादाख्यो मृत्युर्जज्ञे । अनेन प्रमादमृत्युना मे धियो धेनो नरसूता अपि गावोऽदुग्धा इन निष्फला जाताः । तर्हि मयं प्रसिद्धमृत्योरप्यधिकः किमियत आह । ईदृशोऽन्योऽद्यापि न जातोऽप्रतोऽपि न जनिप्यते । प्रसिद्धमृत्युस्तु देहप्राणवियोगमानसरोऽयं तु निरन्तरं जीवन- भूतस्यापि पियमानस्य तेऽनवधानरूपं वियोगं करोति ।। ३५ ॥ मगान् , दपु.-३ ·दतपुराणम्। प्रवीहीदमाकर्योर्वारुकमिव बन्धनात् ॥ मृत्युंजय प्रमादाख्यान्मृत्योर्मुक्षीय माऽमृतात् ॥३६॥ यदद्य वर्म तेनैव पश्येम शरदः शतम् ॥ स्तोत्राय ते हते मृत्यौ जीवेम शरदः शतम् ॥ ३७॥ प्रत्युत्तमं महेश त्वां मनामह इहागहि ॥ मृला सुक्षत्र मृळय मा नो दुःशंस ईशत ॥ ३८॥ तिस्रो वाचस्तेऽत्र वरां क ईशानं न याचिपत् ।। भक्त्या गृणीमस्त्वां स्तोत्रैस्तेभिर्नस्तूपमागहि ॥३९॥ दूराद्विहाय सर्व त्वामृपयो ये च तुष्टुवुः ॥ मर्ता अमर्त्यस्य ते तद्भरि नाम मनामहे ॥ ४० ॥ प्रकृष्टस्तोत्रमिदमाकर्ण्य एहि प्रेहीति वा बन्धादृन्तादुर्वारुकमिव प्रमादाख्य- मृत्योः सकाशान्मां मुक्षीय मुञ्चस्व | अमृतान्मोक्षान्मा मुक्षीय मोक्षं देहि । अभ्युदयनिश्रेयसफलद्वयान्मम भ्रंशो मास्तु ।। ३६ ।। यदद्य विद्यमानं वर्म शरीरं तेन शतं शरदो वर्षाणि पश्येम । मृत्यौ हते नष्टे सति ते स्तोत्राय त्यां स्तोतुं शतं शरदो जीवेम ॥ ३७ ॥ हे महेश, खां प्रत्युत्तमं मनामहे याचामहे । इहाग्रत आगच्छ । हे सुक्षत्र महाबल, अस्मभ्यं मृळय सुखिनः कुरु। दुशंसो दुर्जनकृनशापप्रयोगादिनों मा ईशत मा प्रभवतु ॥३८॥ वेद- रूपास्तव तिस्रो वाचः क्रियाभक्तिज्ञानलक्षणाः अत्र भक्तिलक्षणां चरा त्वां प्रति को न याचिषत् । अतो भक्त्या स्तोत्रैस्त्वां गृणीमः । तेभिः स्तोत्रैस्त्वं तूयं शीघ्रं नोऽस्मभ्यमागह्यागच्छ ॥ ३९ ॥ सर्व योगायुपायं विहाय ये ऋषपस्ते च लो तुष्टुवुः तत्तस्मान्मर्ता मरणधर्माणो वयममर्त्यस्य सर्व- संसारधर्मवर्जितस्य ते नाम भूरि प्रभूतं संसारनाशक्षम मनामहे ॥१०॥ .

·प्रथमाष्टके अ० १ ३५ य इन्द्र त्वं यो नमसा स्वध्वरो हीति संस्तुतः ॥ इन्द्रो ब्रह्मेन्द्र झपिरित्युप ब्रह्माणि नः शृणु ॥४१॥ वयमु त्वा वरं देवमस्मभ्यं शर्म सप्रथः ।। मनामहे पृणन्तं तदभित्वामिन्द्र नोनुमः ॥ ४२ ॥ प्रकृतान्यपि सूक्तानि शृण्वन्तं जातवेदसम् ॥ त्वां गृणन्ति न के त्वं हि येपामिन्द्रो युवा सखा ॥४३॥ त्वावतः पाहि नो मान्यत इन्द्र भयामहे ॥ आदिश्य पदभक्ति ते ततो नो अमयं कृधि ॥ ४४ ॥ आ त्वा रथं न तुरगैः स्तोत्रैस्त्वा वर्तयामसि ॥ म त्वं न इन्द्र मृळय यस्य ते स्वादु सख्यमित् ।।४।। हे इन्द्र, यस्त्वं नमसा नमस्कारेणेव शोभनोवर इति वेदेन स्तुतोऽसीत्यत एयेन्द्रो ब्रह्मा इन्द्र ऋषिः प्रजापरिति नोऽस्माकं ब्रह्माणि तत्पदशोधनार्थ कृतानि स्तोत्राण्युपशृणु समीपमेत्याकर्णय 'एप ब्रह्मेष इन्द्र'' इत्यादि- श्रुतेः ।। ४१ ।। उ पादपूरणे । अस्माकं सप्रयः प्रथनीय क्षेमदातार प्रयन प्रयः विस्तारो जगद्पः तेन सहवर्तमानस्तत्संयुद्धिर्या त्या देवं घरं मनामहे । हे शूर, तत्त्वा त्वामभि त्या प्रति नोनुमः आभिमुग्व्येन त्वां स्तुमः 'नु स्तुती॥ ४२ ॥ प्रतान्यपि सूक्तानि शृण्वन्तं जातवेदसं जातप्रज्ञ के न गृणन्ति अपितु गृणन्त्येर । येषां गृणतामीश्वरस्वं युगा नित्यतरणः सग्वाऽसि ॥ ४३ ।। तमे त्वायन्तस्तान्मान्पाहि । हे इन्द्र, यतः संसारात मयामहे । ते पदभक्तिमादिश्य ततो नोऽभयं यथा तथा पृधि ॥ ४ ॥ रयं तुरगै धेरिस स्तोस्त्वाऽऽर्तयामः उपतिष्टामहे | सख नोऽस्मभ्यं मृळय मुग्गय । यस्य ते सख्यं स्वादु इत् एव मुक्तिजनकत्वात् ॥ १५ ॥ .

·देतपुराणम् । आ प्रयोपं भवोऽयोधः स्वमवदुःसदोऽशुचिः।। पतितान्दुःखितान्नृन्नः पाहि त्वं शृणुधी गिरः ॥४६॥ इन्द्राय साम ते गातुं न क्षमो नाम ते गृणे ॥ वण्महॉऽअसि सूर्य त्वं सनादेन महाँऽअसि ॥ ४७ ॥ सोमः पुनानोंतारामो मया त्वं नाधिलक्षितः ।। ईक्षे तुच्छान्यहिभॊगान्योपा जारमिन प्रियम् ॥ ४८ ॥ प्रण इन्दोरपि स्मेरं रूपं ते दर्शयामलम् ।। नृन्स्तोतॄन्पाह्यहसो नो जहि रक्षासि सुकतो ॥ ४९ ॥ हि न्वन्ति द्वैतमस्त्यस्माद्भयं विन्दति मामिह ॥ यदन्ति दूरके यच पत्रमान वि तज्जहि ॥ ५० ॥ आ प्रबोध यद्यपि भर बोधचिरोधी तथापि दुखदोऽशुचिश्चात्र पतितान् नृन्न पाहि । नो गिर शृणुधि 'शृश्रुणि ' ति हेर्द्धि ॥ ४६॥ इन्द्राय साम ते गातु न क्षमोऽतस्ते नाम गृणे । हे सूर्य, च वट सत्यं महानसि हे देव, स्व सत्रा सत्य सुपति कार्य प्रेरयति जगदिति सूर्य । 'राजसूय इति निपात ॥४७॥ उमा आमविद्या तसहित सोम पुनानोऽन्त ईदय आरामस्त्वं मया नाधिलक्षितोऽतस्तुच्छान् वहि गान्पारतत्र्यादि दूषितान्क्षणविरसानपीक्षे स्वाधीन पतिं हित्वा योपा प्रिय जारमिव ॥४८॥ इदोरपि स्मेरममल ते रूप नोऽस्मभ्य प्रदर्शय । स्तोतृ तृनहसो दुरिता स्पाहि । हे सुक्रतो शोभनप्रज्ञ, नो रक्षासि भक्षकान्कामादिराक्षसाञ्जहि ॥४९॥ हि यस्मादति समीपे द्वैतमस्ति अस्माद्भय मा विन्दति द्वितीयाद्वै भय भति' । हे पवमान, यदति यच्च दूरके तद्भय ने क्षिप्र विजहि ॥ ५० ॥ इह सपा कारकशक्तीना धर्ता त्वमेक एवातोत्र . ॥

·प्रथमाष्टके अ०१
धर्ता कारकशक्तीनां सर्वेषां त्वमिहैक इत् ॥
यशोऽत्रेदं पवित्रं ते विततं ब्रह्मणस्पते ॥ ५१ ॥
असजि भवता विश्वमनित्यमवशं वृहत् ॥
त्वं संस्मर ज्ञ शरण वत्सं जातं न धेनवः ।। ५२ ।।
पुरोजितीश भो भूमन्तत्र माममृतं कृधि ।
यत्रानन्दाश्च मोदाच मुदः प्रमुद आसते ॥ ५३॥
अयं स इति विद्वान्त्सन्यमाय घृतपद्धविः।।
कुतो जुहोम्यतोऽदेवा यमाय जुहुता हविः ॥ ५४ ॥
निवर्तध्यमितो देवा मद्रं नो अपि चातय ॥
मनो हरे मां पाह्यात पिता पुत्रमिव प्रियम् ॥ ५५ ॥
लोके इद यशो पितत हे ब्रह्मणस्पते वेदपालक, ॥५१॥ भवताऽवशं
परतन्त्रं अनित्य वृहद्विश्वमसर्जि । हे ज्ञ कर्मफलाभिज्ञ, हे शरण भक्तरक्षक,
त्वं सस्मर वत्स जात धेना. न । न झार्थः । वात्सल्यं कुर्विति भावः
॥ ५२ ॥ जित जय. नपुंसके भाने क्तः । पुर. जितं यस्य स तथा सन्
हे भूमनीश, या पितॄणामानन्दाः देवानां मोदा इन्द्रस्य मुदः ब्राह्मणः
प्रमुदधासते तर माममृत कृधि ।। ५३ ॥ योऽयमात्मा स ईश्वर इति
प्यतीहारतोऽग्वण्डैकरसं विद्वान्सन् यमाय घृतदेहरूप हविः कुतो जुहोमि
अपितु नै । ज्ञानोत्तरमुत्क्रान्त्यभागात् । अतोऽस्मत्तोऽन्ये हे माः, यमाय
देहरूपं हविर्नुहुताहतिवकल्पयत । 'जायस्व म्रियस्य' इति श्रुतेः ॥१४॥
हे देवाः, इन्द्रियाणि मनथ इतः सियमुखानिरर्त यं तुच्छत्रात् । हे हरे
संसारदुःखहर, भद्रं नो मनोऽपि वातय । अपिरवाधार्थ वानुवादी । आगमय
वसंबन्धिस्तोत्रकरणे प्रेरय । भात अपशिष्यारन्धं मां पुत्रं पितेर पाहि ॥१५॥

·३८ :दत्तपुराणम् । प्रमा प्रमाता प्रमेयं त्रिपुटीह न विद्यते ॥ रूपं तेऽविकृतं सत्वं मधुमन्मे परायणम् ।। ५६ ॥ प्रहोतारोऽत्रैव मनोन्वाहुवामह इत्यतः ॥ गमादि मनसो नास्य यो यज्ञस्य प्रसाधनः ॥ ५७ ॥ ये यज्ञेनार्चन्त्यनेन सर्वे नन्दन्ति ते त्वया ॥ नान्येऽतस्त्वत्प्रिया एव विरूपासो दिवस्परि ॥ ५८ ॥ देवानां नु वशे योऽस्य सुमङ्गलीरियं वधूः ॥ स्नेहेषु त्वच्च्युतो भोगी पतिर्वन्धेपु वध्यते ॥ ५९ ।। प्रमा प्रत्यक्षादिः प्रमाता जीवः प्रमेयं प्रत्यगितीह त्वद्रूपे त्रिपुटी न विद्यतेऽ खण्डत्वात् । ईदृक् ते रूपमविकृतं सर्वविकाररहितं परानन्दत्वात् । मधुमन्मे परायणम् ॥ १६ ॥ ननु रूपस्येहक्त्वं कथमित्यत आह । अत्रैवाभिचारेण मृतस्य सुबन्धोर्बन्धवः 'मनोन्वाहुवामह' इत्यादिनोपलभ्यन्तेऽत: गमादि सर्वं मनस एव । यो यज्ञस्य प्रकृष्टसाधनभूतः तस्यास्यात्मनो न गमादि। उक्तमाचार्यैः शतश्लोक्याम् | 'नायाति प्रत्यगात्मा०''आसीत्पूर्व सुबन्धु' रति श्लोकद्वयेन ।। ५७ ॥ येऽधिकारिणोऽनेन ज्ञानयज्ञेन त्वामर्चन्ति ते सर्व त्वयाऽऽत्मना सहकीभूय नन्दन्ति नान्ये बहिर्मुखाः । अतएव त्वप्रिया शायिन एव दिवस्परि स्वयं प्रकाशरूपे विगतनामरूपभाना भवन्ति ॥१८॥ यो बहिर्मुखो देवानामिन्द्रियाणां वशे वशवर्ती अस्येयमशुचिरूपाऽपि वधूः सुमङ्गलीर्मता । स भोगी अतिस्नेहप्रसङ्गाम्यां स्वीसक्तोऽत एव त्वत्तः सच्चिदानन्दात्मनश्युतो भ्रष्टः पतिरहमित्यभिमानी स स्नेहमयेषु बन्धेषु बध्यते नास्य मोक्षः। 'दारुलोहमयैः पाशैः पुमान्बद्धो विमुच्यते । नतु स्नेहमयैः पाशर्बद्धो मोक्षमवामुयात् '-इति गारुडोक्तेः ।। ५९ ॥ भूतं भव्यं ·प्रथमाष्टके अ०१ ३९ विहितं सर्वमित्ते त्वमतो ज्यायांश्व पूरुषः ।। पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥६॥ हये जाये इति वदन्या सालावृकहत्समा ।। तन्मयो न स वेदामुमात्मानं तर पूरुप ॥ ६१॥ उमा उपाधितोऽङ्कः पाकेन मनसान्तितः ॥ त्वां यदीक्षेत तं माता रेहिळू म उ रेडिळ मातरम् ॥६२॥ तदिदात्मन्हृदि वपुः पश्यन्तस्ते मनीपया ।। मुनयो वातरशनाः पिशगा वसतेऽमलाः ॥ ६३ ।। भरस इत् एष ते त्वया पुरुषेणैकदेशे विहित कृतम् । 'एकांशेन स्थितो जगत' इति स्मृतेः । अतो रिपबियाण्डरपात्वं ज्यायानधिकः च एपार्थः । विश्वा विश्वानि भूतानि अस्य तर पादः प्रयाणां पादानो समा. हारविरात् 'पाद पत्' इति पदादेशः । दिपि चोतनात्मके स्वरूपेऽमृतं मुक्तिः । यद्यपि निरंशेऽनन्ते नाशकल्पना तथापि परप्रसिद्धपेदमुक्तम् । तपाचाभियुक्तोक्तिः 'निरोऽयंशमारोन्य कृत्स्नेशे येति पृच्छतः ।। तद्भापयोत्तर ते श्रुति. श्रोतृहितैषिणी ' इति ॥ ६० ॥ या नारी साला. महासमा । 'म ये रेणानि सल्यानि सन्ति साटाइफाणा हदयान्येता' इति पुग्वररामं प्रयुश्योक्तगात् । ता प्रति हये अपे जाये इति पदन् तन्मयो यः सबैणः। हे पूराप, अमुमपरोक्षं तगमानं न ये ॥ ११॥ तर्हि को वेदेव्यत आह । एफम्या युगाधित उभी भेदो जातापि अत्रानयोर्मध्ये एकः गुमपसरसादिना समानरूपायपरिपाकेन मनमान्नितोऽन्त करणे व यद्य- भेदेनेक्षेत सं मायोगाधिभूनाऽरिया रोहिल स्पानि । ट मातर रेहिन्द SEII १२॥ हे भामन्, सदित्तदर ते यः सरस्म गने हदि मनीषा उपसोऽरोभापुन्निम्ते मुनपः यातरसना दिगम्याः मानादिशियनी- .

·दत्तपुराणम् । त्यं चिन्मयं बुधा रूपं संजानाना उपासते ।। यो अस्य पारे रजसः स नः पर्षदति द्विपः ॥ ६४ ॥ इपे त्वोर्जे चौदनेन नित्यहोमेऽपि गव्यतः॥ यजन्त्यहं त्वकामस्त्वां श्रेष्ठतमाय कर्मणे ॥६५॥ अग्न आयाहीति गातुं त्वाऽक्षमः स्तोमि केवलम् ।। निपीद मे हृदि यथा निहोता सत्सि बाहपि ।। ६६ ॥ तत्वात्पिशङ्गा धूलिधूसरा अप्यमला इतरेषा मलनिवर्तका वसते ॥ ६३ ॥ बुधा ज्ञानिनस्त्य त चिमय चिदेकरस रूप्यते वेदान्तैर्निरूप्यत इति रूपस्त वेदान्तप्रतिपाद्य वा सम्यगभेदेन जानाना उपासते। योऽस्य रजसः उपरक्षणमिद । तमसश्च पार विद्यते स आत्मनो द्विषो वैरिणोऽतिपर्षद- तिपारयेत् ॥ ६४ ॥ यजमान इष्यते धान्यादिनिप्पत्तये काक्ष्यत इतीद दृष्टि कर्मणि किम् । उपलक्षणादन्नाद्य तस्यै इपेऽन्नाद्यकामायौदनेन ऊर्जयति बलयतीत्यू' तस्मै ऊर्जे सर्पिया यजन्ति नित्यहोमेऽपि ‘पयसा नित्यहोमो यागुरोदनो दधि सर्पिमिकामानाद्यकामेद्रियकामतेजस्कामानाम् । इत्युक्ते । अह तु पपसा नित्यहोम' इति नित्यहोमो नित्यों, नतु सकाम इति निश्चयेन श्रेष्ठतमाय कर्मणे 'अप्रशस्त शास्त्रबाह्य प्रशस्त स्वीयपोपणम् ॥ श्रेष्ठ सकाम निष्काम कर्म श्रेष्टतम मतम्' इति कार्मठा । नैष्कर्म्यसिद्धये यजामीति शेष ॥६५॥ हे अग्ने तद्रपेश्वर, आयाह्याग- च्छेति साम्ना त्यां गातुमक्षमोऽसमयोंऽत केरल लौकिकाचा स्तौमि । यथा होता सर्हिषि निपत्सि तथा स्तुत सन् सचमपाने मे हदि निपीदेति साम्न ॥६६॥ तेऽन्तरात्मन साक्षादेवी प्रकाशशीला धीवृत्तय आमनि तात्पर्येण प्रवाहो यासां यथा तया सन्तु भातु । 'यु मिश्रणा- ·प्रथमाष्टके अ०१ ४१ शं नो देवीः प्रसादात्त मन्तु धीवृत्तयोऽनिशम् ।। आत्मप्रवाहाः स्वारस्याच्छंयोरभित्रवन्तु नः ॥६७ ॥ ज्ञातेऽस्मिन्पाशमुक्तिः सकलविदिति तत्स्यादनिर्देश्यमेकं सूक्ष्मं चातीन्द्रियं सत्तदयमिति गिरा शान्दनिर्देश्यमेव ।। वाक्यैस्तत्चविरोधेऽपि सति मुमतिभिः सोध्यमित्यादिवत्तद्- मागत्यागेन लक्ष्यं यरगुरूपया लभ्यमैक्यं हि तज्ज्ञः॥६८ मिश्रणयो' इति धातोरमिश्रण दु वासभिन्न श सुख यथा तथा। यहा रोगाणां शमन शयोर्भयाना यान पृथकरण चाभित्ररन्तु भयरोगशमनं कुर्वन्तु । स्वारस्यादामग्राहभूतास्तपाभूतानामेव निदिध्यासनेन विहि- तत्वात्ततो विपरीतभारनाटयोऽन्यर्थत सिद्धयेदिति भार इत्यथर्वण ॥६॥ अस्मिन्स्वप्रकाशापरोक्ष आमनि ज्ञाते सति सोऽहमित्यखण्डैफरसन विदिते सति सर्वपाशेभ्यो मुक्तिर्भवति ' हा गा देव मुच्यते सर्वपारी " इति श्वते । सकटापिसर्वज्ञान च स्यात् । 'यस्मि ज्ञाते सर्पमिद विज्ञात भवति' इति श्रुते । तदात्मरूपमेक सजातीयादिभेदशून्य सादृश्येन जाय- मानोपमानप्रमाणाविषय इन्द्रियाण्यतीतमतीन्द्रिय ' अत्यादय कान्ताद्यर्थे' इति द्वितीया। 'अशब्दमस्पर्शमरूपम् ' इति श्रुते । सनिकर्पपटकजन्य- प्रत्याप्रमाणाविषयं अविषयत्वात् सूरमम् 'आझाशरसगनश्च सूदम' इति सुते । अशांशिभा राहिल्याद्भूमादिरिलेन जायमानारयादिबदनुमान प्रमाणाविषय ईश प्रमाणयाविषयमपि सत्कालत्रयााधम् । तर्हि तत्कय ज्ञायत इत्यत आह । 'तत्वमसि' अयमा मा ब्रह्म' इति गिरा वेदना- प्यागतस्तत्वपदार्थशोधनोपयुक्तरिय सह शान्दनिर्देश्यमे । आम याप शान्दम् । आसो नाम यथार्यवक्ता भ्रमप्रमादरहित ईदृश ईश्वर एस .

·४२ दत्तपुराणम् । इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्वत्रिसाहरूयां त्रिकाण्ड- मण्डितायां संहितायां वासुदेव्यां प्रथमाप्टके ज्ञानकाण्डे वेदपादस्तुति म प्रथमोऽध्यायः ॥१॥ तस्य वाक्य वेदः । 'अरेऽस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेवैतद्यदृग्वेदः' इत्यादिश्रुतेः । तत्र तत्त्वंपदार्थयोः परोक्षत्वापरोक्षत्वविरोधे सत्यपि सुमति- भिर्लक्षणावाक्यवृत्तिज्ञैः 'सोऽयं देवदत्तः ' इतिवद्भागत्यागेन विरुद्धवाच्या- शत्यागपूर्वकमविरुद्धं लक्ष्यांशग्रहणलक्षणेन लक्ष्यं हि निश्चयेन वर ईश्वर एव गुरुस्तकृपया नतु स्वबुद्धया। 'नेपा तर्केण मतिरापनेया'। 'यस्य देवे परा भक्तिः' इति श्रुतेः । तज्ज्ञैः श्रवणमननादिरैक्यमखण्डैकरसत्वं लम्यम् ॥ ६८॥ ॥ इति श्रीमदत्तात्रेयपुराणे टीकायां प्रथमोऽध्यायः ॥ श्रीदत्तार्पणमस्तु । इति श्रीदत्तपुराणे वेदपादस्तुत्याख्यः प्रथमाटके प्रथमाऽध्यायः ॥ १।१॥

·॥ अथ विरोधपरिहाराख्यः प्रथमाष्टके द्वितीयोऽध्यायः ॥ १२ ॥ अयं देवायनत्रीशस्तचदीपोऽमलोऽस्य भूः॥ साक्षी परः शिवोऽचिन्त्योऽव्यक्तोऽनन्तो जयत्यजः १ श्री ।। न्यायकाणादमीमासासांख्यपातञ्जलादित ॥ विरोधपरिहाराय द्वितीये प्रश्न ईरित ।। १ ।। एव प्रथमाध्याये वेदपादस्तुतिमुक्ता 'श्रेयासि बहुविनानि' इत्युक्ते विनबाहुल्ये मङ्गलबाहुल्यापेक्षितत्वादारब्धस्य पुराणस्य निर्विघ्नतया परि समाप्तिमचयगमनाय पुनर्मङ्गलमाह । अय देसयेति । शाकलशाखाया द्वितीयाध्यायस्य प्रतीकम् । एवमग्रेऽपि प्रत्यध्याय वेदितव्यम् । अयमप रोक्ष स्वयप्रकाश आत्मा 'अयमामा ब्रह्म' इति श्रुते । देवा इन्द्रियाण्यन्त करण च प्रकाशशीलत्वात्तान्ययन प्राप्तिसाधनं यस्य स देवायन । यद्यपि ' नैव वाचा न मनसा प्राप्तु शक्यो न चक्षुपा' 'न तत्र चक्षुर्ग च्छति' इति श्रुतिस्तथापि 'अन्न प्राण चक्षु श्रोत्र मनो याचम्' इति ब्रह्मप्राप्तिमार्ग उपदिष्टा । नहि मनादिविफलोऽस्मतुल्य परीक्षतया प्रझोपलन्धु शक्त । निषेधस्त्वात्मनोऽविषयत्वप्रतिपादक 'अशब्दमस्पर्शम्' इति श्रुते । दवासनत्व तु यो न विकारतयाऽयस्कान्तर मनादीनि चालयति स ततोऽय प्रत्यगात्मे यनुमीयतेऽभ्यासरशात् स्वयमेव सोह मित्यनुभूयते च प्रतिबोधपिदित मतम्' इति श्रुते । प्राञ्च' 'अनाय न विकार सन्नयस्कान्तरदेव य । बुद्धयादींचालये प्रत्यक्' इति । हस्तामलक 'यमग्न्युष्णनित्यरोप्रस्वरूप मनश्चक्षुरादीन्ययोगमकानि । प्रवर्तन्त आश्रित्य निष्कम्पमेकम्' इति । किं जीर ।न। त्रीश विश्वत ·दत्तपुराणम् । कश्चिद्विजवरो दैवात्सर्वसंस्कारसंस्कृतः । अधीतवेदवेदाङ्गश्चरिताश्रमसक्रियः ॥२॥ मातापितगृहयुक्तऋणत्रयविवर्जितः॥ सद्भक्त्योपास्तयोगीन्द्रः प्रायश्चित्त्यस्तकल्मपः ॥३॥ जसप्राज्ञानामप्यन्तर्यामित्वेन नियन्ताऽत एव तत्वदीपस्ताविकात्मस्वरूप- प्रकाशकः । केन प्रकारणेत्यन आह अमलः रागादिमलनिवर्तकः प्रतिबन्ध- कपापनिवर्तको वा 'पिपापो निरज' इति श्रुतेः । किंरूपः । साक्षी द्रष्टा । साक्षित्वमप्यस्य गौणं यतः परः अतएव निरतिशयानन्दरूपः 'प्रपञ्चोपशर्म शान्तं शिवमद्वैतं स आत्मा' इति श्रुतेः अत एवाचिन्यः 'अचिन्त्यम व्यस्तमनन्तम्' इति श्रुतेः । अनन्तः देशकाटयस्तुपरिच्छेदरहितः श्रीदत्तो जयति ॥ १ ॥ अथ कथासंदर्भमाह-कश्चिदिति । गर्भाधानादिसर्व- संस्कारैः संस्थतः वेदा झगादयः अङ्गानि शिक्षादीनि । एतेन साङ्गो ब्रह्मचर्याश्रम उक्तः । पिहिताः कृताः आश्रमसंबन्धिन्यो नित्यनमित्तिक- रूपाः सनिया येन । सच्छब्दः काम्यनिषिद्धव्यातकः ।। २ ।। टयुक्त- स्तत्परः 'त्रिभिरेत्य संधि यथा मातृमान्पितमानाचार्यगन्यात्' इत्यात्म- विद्यायामुपयुक्त वात् । अन एानुशासनं 'मातृदेवो भर पितृदेवो मर आचार्यदेवो भव' इति । वेदाध्ययनयजनप्रजोत्पादनैपिदेवपिनर्णमुक्तं तटकरणे ऋणरत्वं श्यते 'जायमानो वै ब्राह्मणानिभिर्मणगन् जायते' इति । एतेन साङ्गो गृहस्थाश्रमः सिद्धः । योगीन्द्रः श्रीदत्तात्रेयगुरुः । फूच्यातिप्रायधितिभिरस्तं त्यक्तं याह्मनःफायज फल्म येन । एतेन वानप्रस्थाश्रम उः ॥ ३॥ स्यता निधि गोमारणार सधषणा पित्तपुनलोकेच्छा येन । यी नितन्द्रियः । चतुःसाधनानि । नित्यानित्य- पस्तुरिकः १ वहामुत्रापालभोगविरागः १ शमादिपा ३ मुमुक्षुल्य ·प्रथमाष्टके अ०२ ४५ - विधिवत्कृतसंन्यासस्त्यक्तसवेपणो वशी ॥ चतुःसाधनसंपन्नो देवीसंपत्समन्वितः ॥४॥ दृढं निरुद्धसत्वान्यचित्तवृत्तियतिहि सः ।। एवं सन्नपि नो शान्ति प्राप्तो नानाश्रुतभ्रमात् ।। ५ ।। दृष्ट्वा तं सिन्नहृदयं विपीदन्तं शुचान्वितम् ।। तत्पुण्येन्दुदयालोकहृष्टानुग्रहसागरः ॥ ६ ॥ सहसाऽऽविरभूच्छ्रीमान्दत्तात्रेयो दिगम्बरः ।। अवतीर्णोऽत्र यो दीनानुद्ध भक्तवत्सलः ॥७॥ ४ च । तत्र ब्रह्मैव सत्य तदन्यत्नामरूपामक मायिक जगदनित्य दृष्टला अन्यत्वाद्विकारित्वाच्च घटवत् इति नित्यानित्यवस्तुविवेक १ । इह स्रक् चन्दनरनितादिभोग । अमुत्र परलोकेऽप्सर प्रभृतिभोगश्चोभयं पारतन्त्र्या- दिदोपदूषितमनित्य सोपाधिक सातिशय चति श्वान्ताशनरत्तर वैरस्यमिहामुनार्थफलभोगविराग २ । शमो नाम मनोनिग्रह 1 वाकेंद्रिय दमन दम । उपरति सन्यास तदसभने निष्कामकर्मानुष्ठान व्यवहारलोपो चा। तितिक्षा नाम-प्रारब्धगतशीताष्णसुखदु खादिसहन । श्रद्धा नाम गुरु वेदान्तवाक्यविश्वास | समाधान नाम श्रपणाद्यनुकूलविषये मन समाधि । एतच्छमादिषट्क ३ । अविद्याऽध्यासकल्पितदेहेद्रियप्राणमनोबुद्धबहार रूपबन्धेभ्यो मोक्षो मे भूयादिति तीवेच्छा मुमुक्षुत्व ४ । एर चतु सापन सपन्न ॥ ४ ॥ दृढ पापैराग्यपूर्वक नितरा रुद्वा सत्त्वान्यचित्तवृत्तयो येन स यतिर्यतनशील एस सन् वर्तमानोऽपि नानाशास्त्रभ्रमाद्धेतोर्निर्माणपर मामात्मसस्था शान्ति न प्राप्त ॥५॥ तं दृष्ट्वा तत्पुण्यरूपच द्रोदयालोकेन दृष्टोऽनुग्रहाख्यसागरो यम्य ॥६॥ सहसा प्रादुर्बभूव ॥७॥ अनसूयात्र्योस्तप एव सतानारयामान कृतार्थत्वान्नारदरच्योरेनान्वित ·दत्तपुराणम् । स्मर्तृगाम्यनसूयात्रितपःसंतानसत्कलः ।। सर्वाभासकतचेजोपिहिताक्षो महामतिः ॥८॥ यतिस्तस्मै नमश्चक्रे श्रद्धाभक्त्या महात्मने । कस्मै वाङ्मनसातीतरूपायानन्तशक्तये ॥९॥ पूर्वेपामादिगुरवे सर्वज्ञानस्वरूपिणे॥ सद्भक्तिज्ञानगम्याय निर्गुणाय गुणात्मने ॥१०॥ स तमाश्वास्य योगीन्द्रो दयालुभगवान्प्रभुः ॥ प्राह मिक्षो किमर्थं त्वं दुर्मना इव लक्ष्यसे ॥११॥ सर्वनाशकरत्वात्तन्मद्भक्ते नोपपद्यते ।। वद तस्मान्ममाने त्वं दौर्मनस्यस्य कारणम् ॥ १२॥ श्रुत्वा सहादं तद्वाक्यं ज्ञात्वा सर्वगुरुं यतिः ॥ तं प्रत्युवाच तद्भक्तियन्त्रितो नतकन्धरः ॥ १३ ॥ सत्फलरूपः । सर्वेषां सूर्यादीनामपि भासक यत्तेजस्तेनापिहिताक्षोपि महती उदारा सर्वविषयग्रह्णलक्षणा वा मतिर्यस्य । कस्मै प्रारूपाय । अनन्ता अप्रच्युताः सर्वज्ञत्वादिशक्तयो यस्य ।।८॥९॥ पूर्वेषां ब्रह्मादीनां । ज्ञायत आभिरिति ज्ञानानि महावाक्यानि सर्माणि च तानि ज्ञानानि च स्वरूपं यस्य तस्मै । वस्तुतो निर्गुणोऽपि स्वभक्तेच्छया गुणात्माऽत एवा. व्यभिचारिण्या मक्त्या ज्ञानेन च गम्यस्तस्मै ॥१०॥११॥ सपा विवेकधैर्यादीनां नाशकरत्वाद्दर्मिनस्यं मद्क्ते त्वयि नोपपद्यते योग्य न भवति ।। १२ ।। सहाद सप्रेम । नता नम्रा कन्धरा प्रीता यस्य ।। १३ ॥

·प्रथमाष्टके अ०२ विमुक्तो मुच्यतेऽनादिति श्रुत्वा तदीहया । प्रवृत्तस्य ममानस्य भ्रमदोऽभूच्छृतार्णवः ॥१४॥ प्रमाणानि प्रमेयानि संशयश्च प्रयोजनम् तथा दृष्टान्तसिद्धान्तापयवास्तनिर्णयौ ॥१५॥ वादो जल्पो वितण्डा च हेत्वाभासाश्छलानि च ॥ जातिनिग्रहस्थानानि पदार्थानक्षपाज्जगौ ॥ १६ ॥ एतेपा तत्त्वज्ञानानुः श्रेयोऽकलयरूपकम् ॥ स्वदुःखजन्मप्रवृत्तिदोपमिथ्याविदां क्रमात् ॥ १७ ॥ उत्तरोत्तरनाशे स्यात्तदनन्तरनाशतः ॥ देहिनां मुक्तिरित्येतत्सद्वितीयं प्रदृश्यते ॥१८॥ विमुक्तश्च विमुच्यते' इति श्रुतेर्विमुक्तोऽनर्थात्संसारान्मुच्यत इति श्रुत्वा' तदिच्छया वर्तमानस्य मम भ्रान्तिदः शास्त्रसमुदः दुःपारत्वात् ।। १४ ॥ कथमित्यत आह-तारन्यायशास्त्र पुरस्कृत्य प्रमाणादिषोडशपदार्थान् । अक्षपाद्गौतमः । एतेनापूर्णदृक्त्यं सूचितम् ॥ १५ ॥ १६ ॥ एतेषां तत्त्व- ज्ञानान्नुः पुरुषस्याकलयरूपकं । दुःखामावरूपं श्रेयो मोक्षः नतु सुखरूपः मुखस्य नित्यत्याभारात् । स्वजन्मादीनामुत्तरोत्तरनाशे ऋमात्तदनन्तरस्य' तत्पूर्वपूर्वस्य दोपादे शतो देहिनां मोक्ष. । स यथा पदार्थतत्त्वज्ञाना- मिथ्यापिन्नाशः ततो रागादिदोपनाशः ततोऽधर्मादिप्रात्ते शः ततो देहान्तरसंबन्धरूपजन्मनाशो भोगेनारब्धनाशः अर्थान्ज्ञानेन च सचितनाश इति एतत्सद्वितीयं ज्ञानैकनिवार्यस्य कापि सत्यत्वादर्शनात् 'नान्यः पन्था अयनाय विद्यते' इति श्रुतिविरुद्ध दृश्यते ॥ १७॥ १८॥ अथ काणा- ·दत्तपुराणम् । कणादाम्नायप्रामाण्यं मत्वा धर्मः स वै यतः ॥ नृणामभ्युदयश्रेयासिद्धिरित्यं प्रविच्य च ॥१९॥ द्रव्याणि गुणकर्माणि सामान्यं च विशेषकः। समवायः पदार्थाः पट् चैतेषां तत्वसंविदा ॥२०॥ साधर्म्यवैधाभ्यां च स्वस्वोपाध्यनुशायिनाम् ॥ असज्जानां मुक्तिरिति प्राह सोपि विरुद्धवत् ॥ २१॥ आम्नायस्य क्रियार्थत्वाच्छास्त्रदृष्टविरोधतः ॥ पुनस्तथा फलाभावान्नानर्थक्यं च जैमिनिः ॥ २२ ॥ दमतं । कणाद्वैशेषिकः । आम्नायप्रामाण्यं तर्कानुकूलश्रुतिप्रामाण्यं । अभ्युदय ऐहिकः श्रेप आमुष्मिकं चानयोः सिद्धिः ॥ १९॥ व्यादिपदपदार्थाः चकाराचतुर्विधाभावोपि एतेषां सप्तपदार्थानां साधर्म्यौधाभ्यां तात्त्विक- ज्ञानेन।।२०।। असत्यागभावः स एव कारणं तस्माजातानां कार्यरूपाणां स्वस्वोपाध्यनुशायिना प्रतिशरीरं भिन्नानां विभुत्वेन नित्यत्वेन च विद्य- मानानां ज्ञानाधिकरणानां जीवानां श्रेय इत्येतत्सोपि वैशेषिकोऽपि विरुद्ध- चदपसिद्धान्तात् 'सदेव सोम्येदमन आसीत् ' इति श्रुतेरसतोऽभागदुत्पस्य- संभवाद्वितीयाभावाच ।। २१ ॥ अथ जैमिनिमत । आम्नायस्य सर्वस्यापि चेदस्य क्रियाप्रतिपादनपरत्वात्कुर्वन्नेवेत्यादिशास्त्रदृष्टविरोधात्सृटिपल्यानगी. कारादद्वितीयात्मसाक्षात्कारफलाभावाच्च 'सोऽरोदीत्' 'प्रजापतिरात्मनो वपामुदखिदत्' ''वायुर्वं क्षेपिष्टा देवता' इत्यादीनां मतदर्थानो अक्रि- यार्थानामपि चोप्यर्थे । नानर्थस्य 'विधिना स्फयाक्यत्वात् । तद्भूतानां कियार्थेन समन्वयात्' इत्याभ्यां 'रजतं न देयं' 'श्वेतमालभेत' इत्यादिक्रियाप्रतिपादकवाक्येन सदान्ययः । विधिप्रन्यायर- हितानामपि विधिवास्याकाइक्षितनिन्द्यत्वप्राशस्त्यावर्षपूरणेनान्वये कृते पशुना यजेत

·प्रथमाष्टके अ०२
४९
अवादीदतदर्थानां वेदवादरतोऽल्पदृक् ।।
कुर्वनेवेह कर्माणि जिजीविपेच्छतं समाः ॥२३॥
यावज्जीवं चाग्निहोत्रं जुहोति च दहन्ति च ।।
तं यज्ञपात्ररित्यादिश्रुतेः सर्वायुपो नृणाम् ।। २४ ।।
व्याप्तत्वात्कर्मभिर्दोपश्रवणाचाप्यकर्मणः॥
तच्चोदनालक्षणार्थधर्मानुष्ठानतो ध्रुवम् ॥ २५ ॥
अमृतत्वं भवेन्नृणामिति स पात्रवीदिह ॥
पुनःपातादिश्रवणाद्भातीदं जन्यमध्रुवम् ॥ २६ ॥
नानर्थक्यं 'स्वाध्यायोऽध्येतव्य' इत्यत्र निरर्थकाध्ययनरियनुपपत्ते:
क्रियाज्ञानार्याध्ययनविधिपरिगृहीते सर्वस्यापि वेदस्य नानर्थक्यं 'तत्व-
मासे' इत्यादीनामपि यज्ञागभूतयजमानस्येश्वराभेदप्रतिपादनस्तुतिरूप-
निरूपणेन नानर्थक्यमिति मीमांसकोमादीत ॥ २२॥ 'अक्षये ह या
इत्याद्या वेदोक्ता अर्थादास्तेषु रतः प्रध्वसाप्रतियोगिकर्मफलं मन्वानो
यज्ञायफरणे दुःखप्रागभावनाशे बन्धो यज्ञादिकरणे च नित्यस्वोत्पत्या
दुःखोत्पत्त्यभारे तत्प्रागभावपालनरूपाल्पा दृग् यस्य स. । जिजीरिपेजी-
वितुमिच्छेत् । 'शतायु पुरषः' इति तापानीवनकालः तदूर्ध्वं जीवेच्चेत
॥२३॥ यारजीपश्रुत्या जीवनपर्यन्त कर्म कार्य 'तादृशं मृतमपि तं यज्ञ-
पार्दहन्ति' इति श्रुतेर्नृणां सर्वायुष, कर्मभिव्तत्वात् ।। २४ ॥ 'चीरहा
या एप देवानां योऽभिमुत्सादयते' इत्यकर्मणो दोपभरणाचापूर्वनियमपरि-
संख्यारिधिलक्षणार्थधर्मानुष्ठानात् ॥ २५ ॥ इह मुक्तिविषये पुन:पात-
भाणादमृतत्वं जन्यमधु भाति । आदिशब्दाक्षुत्पिपासादिसंसारप्राण
माझम् । पिमतममृतं अनुयं जन्यवादैहिकात् । तद्यथेह कर्मचितो लोकः
क्षीयन एसमेगामुत्र पुण्यचितो लोगः क्षीयते' इति श्रुतेः ॥२६॥

·५० दत्तपुराणम् । उत्कर्षादपि मोक्षस्य सर्वोत्कर्षश्रुतेस्तथा ।। अनावृत्तिश्रुतेर्वन्धाभावान्मुक्तस्य चान्यथा ।। २७ ।। पुंसोऽप्यपुरुषार्थत्वान्नानात्मत्वं विविच्य च ॥ पञ्चविंशकपुंज्ञानान्मुक्तिन्धो विपर्ययात् ।। २८ ॥ विरक्तस्यैव तत्सिद्धेनतु श्रवणमात्रतः ॥ अनादिवासनादााच्छनैश्चित्तप्रसादनात् ।। २९ ॥ वैराग्याभ्यासध्यानाधैरत्यन्तपुरुषार्थता ।। आत्मज्ञानात्तत्वविदो दुःखात्यन्तनिवर्तनम् ॥ ३० ॥ निवृत्तेऽप्यनुवृत्तिप्रदर्शनान्न तु दृष्टतः ॥ तच्छुद्धिः प्रत्याहिकक्षुत्प्रतीकारवदत्र तु ॥ ३१ ॥ चतुर्णा पुरुषार्थानां मध्ये मोक्षस्योत्कर्षश्रवणात् 'न स पुनरावर्तते ' इत्य नावृत्तिश्रवणान्मुक्तम्य बन्धाभागाच्चान्यथा मोक्ष चिना ॥ २७ ॥ पुसोऽ पुरुषार्थत्वान्नानात्मत्वं प्रतिशरीरं भिन्न भिन्नमात्मान विविच्य 'मूलप्रकृति- रविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त' इति कमात्पुरष पिपिच्य 'पञ्चभू- तान्यहंकारो बुद्धिरव्यक्तं दशेन्द्रियाणि मनः पञ्चविषया एवं चतुर्विंशति- तत्वापेक्षया पञ्चविंशफपुरुषज्ञानान्मुक्तिपिर्ययाइन्धः ॥२८॥ विरक्तस्यैर 'मोक्षसिद्धरनादिवासनादानि वेदान्तश्राणमात्रेण मुक्ति वैराग्यायः शनश्चितप्रसादनान्मोक्षः आत्मज्ञानाद्विदुपोत्यन्तदुःखनिवृत्ति. ॥२९॥ न पदार्थशोधनान कर्मणा नापे योगेन । दु. निवृत्तेऽप्यनुवृत्तिदर्शनान दृष्टतः केचित्काठमनुमतसमाधिमुपान्मोक्षसिद्धि. । अत्र दृष्टान्तः । अहः अहःप्रत्यहः तत्र भा प्रत्याहिका सा चासौ क्षुत्तम्या भन्नदानपनीकारः तेन तुल्यं तद्वत् । मन मोक्षनिरये तु ॥३०॥ ३१॥ योगसमाधिना .

·प्रथमाष्टके अ०२ ५१ न भवेत्पुरुषार्थत्व तत्प्रतीकारचेष्टनात् ।। इत्याह सारयोप्येतन्मे नेष्टं दृष्टविरोधतः ।। ३२ ॥ पुमर्थशून्पपुंसः स्याद्धर्ममेघसमाधिना ।। क्लेशकर्मनिमुक्ति। तदा ज्ञान विमुक्तिदम् ॥ ३३ ॥ सर्वावृतिमलास्तस्याकर्मास्य शुक्लकृष्णकम् ।। इतरेपा तु त्रिविधं तद्विपाको द्वयात्मकः।। ३४ ॥ क्रियायोगौ तनिवृत्त्यै तपोजपमुसा क्रिया ।। संप्रज्ञातेतरौ योगी धमो चित्तस्य पञ्च च ॥ ३५ ॥ भुवो मृढक्षिसविक्षिप्सैकारन्यविनिरुद्धकाः ।। तिस्रो बन्धाय मुक्त्यै द्वे योगिनामीशसेविनाम् ॥३६॥ क्षण दु खप्रतीकारेण तप्रतीकारचेष्टनाइ खोपशमोपायभूतात्पुन पुन समाध्यभ्यासाच्यो नेति कपिल आह-'एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म' इत्यद्वैताम सिद्धयभापात् 'एकधैवानुद्रष्टव्यम् ' इति दृष्टविरोधात्तदपि न ममेष्टम् ॥३२॥ पतञ्जलिस्तु पुस्पार्थशून्यस्य जीवस्य रसयोगादपस स्वर्णप्रातिरत् 'क्षणमेक ऋतुशतस्यापि' इति श्रुतेधर्मामृतधारवर्षफेण समाधिना शादिनिवृत्ति तदपारण ज्ञान मोक्षद भवेत् ।। ३३ ॥ सर्वावरणमला अस्तास्त्यत्तय येन तस्य योगिनो नानिष्ट नेष्ट च र्म इतरेपामत्यागिनामनि मिष्ट मिश्र च तद्विपाफ मुपद खादिद्वन्द्वामा ॥ ३४ ॥ तन्नि. मृत्यै क्रियायागश्च तत्र तपआया किया। ज्ञातासप्रज्ञातश्च द्वौ योगा चित्तधर्मी ॥ ३५ ॥ म्हाद्या पञ्च चितभूमय तिस्रो यन्धायान्त्ये द्वे मुक्त्यै भवत ।। ३६ ॥ अन्यभूमिद्वयगतस्य योगिन वैराग्यशान्यो ·५२ दत्तपुराणम् । शान्तोनमूहमृत्यूने चित्ते नित्यैकरूपिणः ॥ स्वरूपेऽस्थितिष्र्वचिसारूप्यमन्यथा ॥ ३७॥ तल्खुद्धिसाम्यं कैवल्यं सत्त्वपुंसोस्तु योगतः ॥ सर्वज्ञानं सर्वजयः प्रकाशावरणक्षयः ।। ३८ ॥ सिद्धिलाभः कायसंपत्तद्धर्मानभिघातनम् ।। दोपपीजक्षये योगात्कैवल्यस्यास्य का कथा ॥ ३९ ॥ इति चक्षुःश्रवाः प्राह नेदं दोपश्रुतेर्बरम् ॥ अथातो ब्रह्मजिज्ञासेत्युपक्रम्य यतोऽस्य च ॥ ४० ॥ जन्माधुपाधेरात्मानौ गुहाविष्टौ प्रदर्य च तदैक्यार्थ शमाद्युक्त्वा तसिद्धयर्थ क्रियादिकम् ॥४१॥ दार्याचा सस्ववृत्तय । कामक्रोधयत्नलोभाद्या राजस्य । आलस्यभ्राति तद्राद्यास्तामस्य । ताभिरूने चित्ते जाते सति नित्यैकरूपिण स्फटिक वच्छुद्धस्य द्रष्टु स्वरूपेऽस्थिति अन्यथा वृत्तिसारूप्यम् ।। ३७ ।। योगात्सत्त्वस्य पुरुषस्य च शुद्धिसाम्य कैवल्य मोक्ष तदा सर्वज्ञान सर्वत्र विजय प्रकाशावरणक्षयश्च ॥ ३८ ॥ अणिमादिसिद्धिलामो वनसहननादि लक्षणदेहसपद्भूतभौतिकधर्मानभिवातश्चैव दोपबीजक्षये मोक्षस्य का कथा। न काऽपि ॥३९॥ चक्षु श्रवा शेष । 'नौर सन्ब्रह्माप्येति' इति श्रुतेर्नेद वरम् । अथ सिद्धान्तिमतम् । अथ साधनसंपत्त्यनन्तर ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्येत्युपक्रम्य ॥ ४०॥ जगज मस्थितिभङ्गा यत ब्रह्मोपलक्ष्याविद्यामायोपाधिनिमित्तता गुहा प्रविष्टावात्मानौ प्रदर्थ तयोराम नोरक्याथै शमदमाद्युपेत स्यात्तथापि तु तद्विधेस्तदङ्गतयातेपामवश्यानुष्ठेय त्वादिति शमाद्युक्त्वा शमादिसिद्धयर्थं 'सर्मापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत्' इति बहिरङ्गभूत रियादिकमप्युक्त्वा वैराग्यार्थम् ॥४१॥ 'अचिरादिना त प्रथिते' ' इति तटस्थ ·प्रथमाष्टके अ०२ पुनः काम्यक्रिया कर्तुर्विफलं चार्चिरादिना ।। प्रदर्यासकृदावृत्त्या श्रमणादेः परात्मनोः ।। ४२ ॥ विज्ञानात्पुरुषार्थत्वं पूर्वोत्तरमलक्षयः ।। इतरस्याप्यसंश्लपो यावदारब्धमीक्षितुः ।। ४३ ।। शब्दादनावृत्तिरिति ब्राह्मणेनोपसंहृतम् ।। प्रमाणयुक्तितस्त्वेतैः स्वस्वपक्षो दृढीकृतः ॥ ४४ ।। इतरेऽप्यमृतत्वं च बहुधा दर्शयन्त्यहो । ईशस्याभावमन्यत्वं सर्वज्ञत्वादि केचन ॥ ४५ ॥ केचित्प्रधानप्राधान्यं केचिदीशस्य चोभयोः।। अग्रेऽणून्सदसत्केचित्केचिदारम्भपादिनः ॥ ४६॥ परिणामपराः केचिद्विवर्तमतयोऽपरे । एवं विप्रतिपचौ मे दौमनस्यमभूत्प्रभो ॥ ४७ ॥ इत्यादिना काम्यक्रियाकर्तुषिविध नश्वर फल प्रदर्भ ' आवृत्तिरसकृदुप देशात्' इत्यपरोक्षानुभनार्थ श्रवणाद्यावृत्या परस्य प्रतीच आत्मनश्च विज्ञाना न्मोक्ष पूर्वोत्तरपापक्षय इतरस्य पुण्यस्याप्यसश्लेप यावदारब्ध साक्षिभूतस्य ज्ञानिन ॥४२॥४३।। 'न स पुनरावर्तते' इति शब्दादनावृत्तिरिति ब्राह्मणेन च्यासेनोपसहतम् । अनुकूलश्रौतामाणेन युक्त्या च सधैं स्वस्वपक्षो दृढता नीत ।। ४४ ।। इतरे शून्यनादिनो बौद्धादयश्चानीशताम् । अन्यव कर्मा नुसारिफलदातृत्वम् ॥ ४५ ॥ केचित् साख्यादय प्रकृतिप्रधानत्व केचित्पातञ्जलादय ईशप्राधान्य केचिदुभयो प्रकृतिपुस्पयो प्राधान्य केचिदने कारणभूतानणून सदमच्च वदन्ति । केचिदीशस्य कर्तृत्वमादायारम्भनादिन. ॥ ४६ । केचिद्विकारित्वमपि स्वीकृत्य परिणामपरा केचिदुभयदोषपरि- हाराय निवर्तगादा ॥४७॥ १८ ॥ भिक्षाचर्यं सन्यासस्वीकार मे

·दत्तपुराणम् ।
एतेषां कतमः श्रेयाञ्छिवः पन्थाऽभयप्रदः ॥
सुगमो मेऽद्य कृपया संप्रदर्शय सद्गुरो ॥४८॥
मिक्षाचर्य मे दयालो यदर्थ तप्तं यत्नात्सत्तपो मे यदर्थम् ।।
दैवादाप्तं प्रार्यये त्वां तदर्थ दुःखादयं वीक्ष्यहिकामुष्मिकार्थम् ४९
इन्द्रियोत्थं सुखं तुच्छमागमापायिधर्मकम् ।।
कोऽवशं क्षणिकं विद्वानिच्छेदिह परत्र च ॥ ५० ॥
इति श्रीमद्दत्तपुराणे प्रथमाष्टके द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥
मयाऽऽसं प्राप्तम् । ऐहिकामुश्मिरुभोगजातं चीश्य त्वां तदर्थ मोक्षार्थ प्रार्थये
॥४९॥ आगमापायिधर्मकमुत्पत्तिविनाशवद्विद्वान् ॥५०॥ इति
श्रीमदत्तात्रेयपुराणे सार्धनिसाहरूया वासुदेव्यां प्रथमाष्टके ज्ञानकाण्डे शास्त्र-
विरोधदर्शन नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ श्रीदत्त. प्रसन्नोऽस्तु || छ ।।
इति निरोधपरिहाराख्यः प्रथमाष्टके द्वितीयोऽध्यायः ॥१२॥

·।। अथ ज्ञानकाण्डे प्रथमाष्टके तृतीयोऽध्यायः ॥ ॥३॥ ॐ ॥ एता याः सद्गिरः श्रुत्वा श्रीदत्तो भगवान्प्रभुः ॥ दयालुर्दयनीयं तममिनन्याऽऽह सादरम् ॥ १॥ सम्यग्व्यवसिता बुद्धिस्तत्वजिज्ञासया तव ॥ समीचीनः कृतोऽयं ते प्रश्नोऽतोऽवहितःशृणु ॥ २ ॥ यावन्न जायते साक्षादीश्वरात्समनुग्रहः ।। सच्छास्त्रं सद्गुरुथापि तावल्लभ्यः कुतो नृणाम् ॥ ३ ॥ ईश्वराराधनधिया स्वधर्माचरणात्सताम् ॥ ईशप्रसादस्तद्रूपः सुलभश्चात्र सद्गुरुः ॥ ४ ॥ सद्गुरोः संप्रसादेऽस्य प्रतिबन्धक्षयस्ततः ।। दुर्भावनातिरस्काराद्विज्ञानं मुक्तिदं क्षणात् ॥ ५॥ ॥ ॐ श्रीदत्तगुरुभ्यो नमः ।। शास्त्रवैरं निराकृत्य सिद्धान्तमतमाश्रितः ।। बन्धमोक्षव्यवस्थादि तृतीये प्राह सद्गुरुः ॥१॥ या एताः प्रश्नरूपाः सगिरः श्रुत्वा ता अभिनन्य सत्कृत्य सादरमाह माहितः समाहितः सन् ॥१॥२॥३॥ इदमीश्वराराधनामिति बुद्धया नित्यनैमित्तिकरूपाश्रमोचितधर्माचरणात्सतामभिमानफलाभिसधि- शून्यानो ईश्वरप्रसादस्तद्रूपस्तदभिन्नः सद्गुरुश्च सुलभः १४॥ अस्याधि- फारिणः प्रतिबन्धकपापक्षयः । ततः श्रवणादिना संशयभावनाऽसंभावना- ·दत्तपुराणम् । तस्मात्त्वमिह धन्योऽसि यतस्ते बुद्धिरीदृशी ।। अतोऽप्यनपगामीह संप्राप्तोऽस्मि यदृच्छया ॥ ६॥ स्वात्मविज्ञानेन मुक्तिन पदार्थविवेकतः ।। ब्रह्मवित्परमामोति पदं तन्नैय कर्मठः ॥७॥ शोक तरत्यात्मविनो क्षणिकाकनिवृत्तिमान् ।। अद्वितीयात्मद्रप्टेहाभयं विन्दन्ति नेतरः॥८॥ रसलाभात्परानन्दी भवतीतरथा नतु ।। कर्तृत्वादिविहीनस्य विभोनित्यैकरूपिणः ।।९।। जगदारम्भकत्वं नो घटतेऽस्याक्रियस्य हि ॥ परिणामोऽपि न सतो निरंशस्याविकारिणः ।।१०।। विपरीतभावनातिरस्कारात् ॥५॥ अनपगाम्यनपायी ॥६॥ न्याय- काणादमत निषेधति । स्वरूपभूतस्यात्मनो विज्ञानान्मुक्तिः न पदार्थविवे. चनात् । 'ब्रह्मविदाप्नोति परम्' इति श्रुतेः ब्रह्मवित्परं पदं प्राप्नोति कर्मठो नैवेति मीमांसामतं प्रत्युक्तम् ||७|| आत्मविच्छोकं तरति न क्षणिकदुःख- निवृत्तिमान् । 'एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः ।। एफधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत्' इत्युक्तरद्वितीयात्मद्रष्टाऽभयं विन्दति नान्यः सांख्यवत् प्रतिशरीरमात्मनो भेददर्शी ॥८॥ 'रसँ ह्येवायं लब्ध्याऽऽनन्दी भवति' इति वाक्यााखण्डैकरसलाभात् परानन्दी भरतीतरथा योगेन क्षणिकदुःखनिवृत्तिमान । कर्तृत्वादिरहितस्य व्यापकस्य निर्वाधस्य ॥९॥ कुलालवज्जगदारम्भरुत्वं न घटतेऽक्रियत्वात् अधिष्टानसमसत्ताकार्यापत्ति- रित्युक्तलक्षणः परिणामो निरंशस्य सतो न अविकार्यत्वात् । 'अविकार्योंs यमुच्यते' इति स्मृतेः ॥ १० ॥ द्वितीयाध्याये तृतीयपादे 'रचनानुपपत्ते.

·प्रथमाष्टके अ०३ नाणवोऽग्रेऽविद्यमानाः प्रभवो जगदुद्भवे ॥ तेषां सर्वात्मसंयोगे प्रथिमाऽनुपपत्तितः ॥११॥ नाप्यसत्कर्ट तस्याग्रेप्रामाण्याचाप्यसंभवात् ।। जडं प्रधानमप्येकं न क्षमं जगदुद्भवे ॥ १२ ॥ सृजतीव तदात्मैकः स्वैकांशादर्णनाभिवत् ।। लीलाकैवल्यमस्येदं लोकमत्समदर्शिनः ॥१३॥ यथैकस्यापि पुंसोऽन्तः स्वमावेशात्क्षणान्तरे ॥ सत्यवद्भाति नानात्वं बोधे सर्व विलीयते ॥ १४ ।। श्च नानुमानम्' इत्यारभ्यायाधिकरणैरेते पक्षा प्रत्युक्ता 'नासदासीत् इति श्रुते सृष्टे पूर्वमविद्यमाना अणको जगदुद्भवे न समर्था सृष्टयन्त - पातिना तेपामात्मन सयोगे प्रथिम्नोऽनुपपत्तेरुत्तरकायें न प्रभर ॥११॥ नासदपि कर्तृ छान्दोग्यतोऽप्रामाण्यादसभाच्च । एक्मसहाय जड प्रधान- मपि जगदुत्पत्तौ न समर्थ । ' ईक्षते शब्दम्' इति न्यायात् ॥१२॥ तस्मादात्माऽविकृतस्वैकाशाज्जगत्सृजति । इशब्देन निवर्तनाद । एकाशोक्त्या मायाया एकदेशवम् । 'पादोऽस्य विश्वा भूतानि' इति श्रुते । “विकारावर्ति च तथाहि स्थितिमाह' इति न्यायाच्च । आभिन्न निमित्तोपादानत्वे ऊर्णनाभिदृष्टान्त । समदर्शिनो चैपम्य प्यरहितस्येदं सृष्टयादिरूप लीलाकैवल्यम् ॥ १३ ॥ उपाधित एकस्यानेकत्व सदृष्टान्त- माह । मुसे पूर्व शयनस्थस्यैकस्यापि पुसोऽन्त कण्ठे स्वप्नावशाक्षणान्तरेऽ पिदिनपक्षादिकालान्वितगिरिनदीमार्गस्थानरजगमप्राणिरूपनानाल स्वेन भासा स्वेन ज्योतिषा भाति तत्सई बोधे स्वस्मिन्नेव लीयते । यदुक्त 'मृच्छक्तिद्ब्रह्मशक्तिरनेकाननृतान्सृजेत्' इति ।। यद्वा जीगता निद्रा स्वप्नश्चात्र निदर्शनम् ॥ निद्राशक्तिर्यथा जीने दुर्घटस्वप्नकारिणी ॥

·५८ दत्तपुराणम्। तथात्मनोऽनादिमायावेशादेकस्य चाप्ययम् ।। मिथ्याश्रमः प्रमोधेऽयमेकः स्वात्मैव शिष्यते ॥१५॥ भातीदं स्वान्तरादर्शदृश्यवन्मायया बहिः ।। स्वमवज्जातमिव तत्प्रयुद्धः स शिवोऽस्म्यहम् ॥१६॥ एवं श्रद्धाभक्तियुक्तः संशयं यो विभावयेत् ।। देवसद्गुरुभक्तोऽस्य कुतोऽयं शिप्यते भ्रमः ॥१७॥ अनादिस्वमभ्रमोऽयं न स्वयं विनिवर्तते ॥ किंतु स्वदैवयोगातदेवाचार्यप्रसादतः ॥१८॥ ब्रह्मण्येपा स्थिता माया सृष्टिस्थित्यन्तकारिणी ।। स्वप्ने वियद्गतिं पश्येत्स्व- मूर्धच्छेदन तथा । मुहूर्ते वत्सरौघ च मृतपुत्रादिक पुन' इति ॥ १४ ॥ तथैकस्यात्मनोऽनादिमायादेशाद्वाह्यो नानारूपो मिथ्याभ्रमो भाति । सद्गुरुकृतबोधेऽपरोक्षसाक्षात्कारे तु स्वात्मैर शिष्यते ॥१५ ।। नन्वखण्डे ब्रह्मणि तद्विलक्षणस्य जगत कथं भानमिति चेदादर्शदृश्यसावकाशवस्तु- वदित्याह ।। इद नामरूपात्मक जगत्स्वान्तर्मायया आदर्शदृश्यमाननगर- चद्गाति । तदेवाध्यासन स्वप्नपदाहिरपि जातमिर दृश्यतेऽधुना स्वप्नोत्थितव- प्रबुद्ध स एपाद्वैतद्रष्टाह तद्वैतदर्शनराहित्याच्छियो निरतिशयानन्देन शोभनोऽस्मीति । तथाहि 'निश्छिद्रे दर्पणे भाति वस्तुगर्भ बृहद्वियत ।। सच्चिद्धने तथा नाना जगद्गर्भमिद चियत् ॥' इय जगत्प्रतीति सच्चिदा- नन्दप्रतीतिपुर सरमेव । यदुक्तम् 'अदृष्ट्वा दर्पणं नैव तदन्तस्थेक्षण यया ।। अमत्वा सच्चिदानन्द नामरूपमति वुत ॥ प्रथम सचिदानन्दे भासमानेऽ थ तारता ॥ बुद्धिं नियम्य नैनो धारयेन्नामरूपयो । एवंच निर्जगद्ब्रह्म सच्चिदानन्दलक्षणम्' इति ॥ १६ ॥ विभावयेयायेत् ॥ १७ ॥ तर्हि स्वमान्तवत्स्वयमेर बोधो भवेदिति चेन्नेत्याह 'त्रय स्वप्ना' इति श्रुत्या ·प्रथमाष्टके अ०३ श्रुत्या युक्त्यानुभृत्या च यत्सत्यं तद्ब्रवीमि ते ॥ आत्मा वा इदमग्रेऽभून्नान्यत्किंचित्कथंचन ॥ १९ ॥ जाग्रद्धमस्यापि स्वप्नत्वमुक्तं स्वप्नलक्षणोपेतत्वात् विद्यमान रस्तुतत्त्वं तिरोधाय समुत्पन्नोऽन्यथाप्रतिभास स्वप्न इति तत्क्षणान्जानमुप्योरपि विद्यमान ब्रह्मतत्व तिरोपाय समुत्पन्नोऽन्यथाप्रतिभासो जीवत्वलक्षण इति लोकप्रसिद्धस्वमस्यैकत्वेऽपि लक्षणप्रसिद्धास्त्रय स्वमा श्रुत्योक्ता अतोऽ यमनादिस्वप्नभ्रम स्यय न निवर्तते । 'श्रवणायापि बहुभियों न लभ्य' इति देवशब्दहार्दम् ॥ १८ ॥ श्रुत्यनुकूलतणानुभनेन च यत्सत्य राद्वान्तः तत्ते प्रवीमि । इदमिदानी दृश्य जगत्सृष्टे पूर्व आत्मैनासीत कथचन किम- प्यन्यन्नासीत् । नन्वात्मगोचरी शब्दप्रत्ययात्रास्ता लोके मृत्कार्यवटाद्युत्पत्ते पूर्व मृदेन न घटादि तथापि मृगोचरौ शब्दप्रत्ययो विद्यते तद्वदनापि प्रसक्तौ शब्दप्रययौ वैशब्देन व्यानतेते देहाद्यभागाज्जिहानिप्पाद्यस्य शब्दस्य मनोनिष्पाद्यप्रत्ययस्य चाभारात । नन्धिदमासीदिति सामानाधि करण्येन जगद्विशिष्टत्वमात्मन प्रतिभासते नीलोत्पलमिति सामानाधिकरण्ये उत्पलद्रव्यस्य नीलगुणरिशिष्टत्वप्रतिभानात् । मैनम् । विशिष्टे सत्यत्पशब्द- वैयर्यप्रसमात् इदानीं जगद्विशिष्ट आमा प्रतिभासत इत्यनुपपत्त्या स्थिति- काल परित्पन्य केवलमात्मान वक्तुमाशब्देन मृष्ट प्राचीनकाल उपादी- यत। लोके स्वगतसजातीयविजातीयभेदा दृष्टास्तद्वदन प्रसक्तापन्यशब्देन स्वगतभेदो व्यापर्यतेऽन्यत्प्रकृतादामन किंचिन्न किं वेफ एस न वृक्षा- नानात्मक । नात्र वृक्षल्य पत्रादिनस्वगतभेद । वैशब्देनात्मान्तर- च्यावृत्ति । योऽयमात्मा स एकैफ नान्य कश्चित्ताहश । न किंचिदिति विजतीयभेदोव्यापर्यते। अन्यप्रतादामनो विलक्षण किंचिन्न । एतेनाण्या- दयोऽपि निरस्ता । ईश स यदि तत्रापि जगदनुपर्तेन तदानी व्यथोंs- यमप्रशन्द इति चेत्सामानाधिकरण्य तु बाधायामुपपद्यने यस्त्वदीयश्चोर.

·दत्तपुराणम् । स ईक्षणादिना शुद्धसत्चमायामुपाश्रितः ॥ सर्वज्ञत्वादिलक्ष्माऽभृन्निमित्तं व्यष्टयधीश्वरः ॥ २० ॥ स स्थाणुरिति बाधदर्शनात्तद्वदनापि जगत्त्वेन प्रतिभासते तज्जगन्न किंवा स्मैव । नन्विदानी तत्त्वदृष्ट्यापि नेद जगदित्वात्मेति चेत् वाढ तथापि बुभुत्सोर्मढस्य जगत्वप्रत्ययपदार्थानुभवतिरोधानेन भ्रमो मा भूदिति मृष्टे प्राचीनकाल उपादीयते ॥ ननु कालस्यापि सृष्टयन्त पात् कालवाचकोऽ प्रशब्दो नोपपन्न इति चेत्परप्रसिद्धया परो बोधनीय इति न्यायात्परस्य बुभुत्सो पूर्वसृष्टिवर्तमानसृष्टयोर्मध्ये प्रलयकालप्रसिद्धस्तदीयभाषया बोध यितुमनशब्द उक्त । अनेन न्यायेनात्माऽभूदिति शब्दद्वय परप्रसिद्धया योजनीयम् । अन्यथा पुनरुक्तिपरिहाराय शब्दद्वयाङ्गीकारे सत्ताविशिष्ट आत्मेति ग्रहणेऽखण्डार्थत्व हीयेत । नन्वत्र चिराडात्मशब्देनोच्यते नेश्वर स ईक्षणादिनेत्युक्तवादीक्षणादि शरीरिणो निराजो घटते नाशरीरिण इति चेदन 'आत्मा वा' इति निर्धारणादीश्वरोऽत्रात्मशब्दवाच्यो हीक्षणाद्यर्थ चादरूपं 'आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरात्' इति न्यायात् । सोऽप्यर्थवाद श्वेच्छुतेर्विवक्षितार्थ कोऽपि न सिद्धयेदिति चेज्जीवनीक्यस्य विवक्षित लादित्यभियुक्तोक्ति ॥१९॥ इत्यात्मतत्व सूत्रित तच्चाध्यारोपापनादाम्या प्रपञ्च्यते । ईशस्य जगद्भापत्त्यसंभवात् 'इद्रो मायाभि पुरुरूप ईयते' इति मायासहितस्योपादानस्य निक्षितत्वा मायाऽङ्गीकार्या । प्रकृति विद्या मायिन तु महेश्वर' इति श्रुत । प्रक्रियतेऽनयेति प्रकृतिरुपा दानकारण विद्याजानीयात् । मायिन तदाश्रयत्वेन तद्वन्त महेश्वर विद्यात् । तु शब्दात्तयो परस्परवैलक्षण्यम् । अङ्गीकृतायामपि तस्या नान्यसद्भान शङ्खनीय । आत्मशक्तित्वेनावस्तुत्वेन च मायाया पृथग्गणनानहत्वात् । नैवारस्तुभूत चन्द्रबिम्बाद्यपेक्ष्य द्वौ चन्द्रौ वस्तुभूतापिति बुद्धिमन्तो व्यर- हरन्ति स आत्मा शुद्धसत्ता मायामुपाश्रित सन् सर्वज्ञत्वादिलक्षणो . माया तु ·प्रथमाष्टके अ०३ उपादानं तामसी च दधानः पाञ्चभौतिकम् ॥ अयं तत्पदवाच्योऽभृत्परं ब्रह्मात्र लक्ष्यकम् ॥ २१ ॥ धृत्वा मलिनसत्त्वां च जीयोऽज्ञत्वादिलक्षणः ॥ अभूत्वंपदवाच्योऽत्र कूटस्थब्रह्म लक्ष्यकम् ॥ २२ ॥ शक्तिः परा स्वतन्त्राऽस्य जगदेवं ततोऽभवत् ।। विवर्तन्यायत इदमवशं रज्जुसर्पवत् ।। २३ ।। अत्र गुप्तेश्वरी शक्तिः सर्ववस्तुनियामिका ।। अन्योन्यधर्मसांकर्याद्विप्लवोऽस्य न चेद्धि सा ॥२४॥ प्रकृत्यधीनचेष्टस्य जीवस्यापि पुमर्थता ।। शास्त्रदृष्टयेन्द्रियार्थोत्थरागद्वेपावशत्वतः ॥ २५ ॥ जगन्निमित्तोऽभूत्स एव व्यष्टयधीश्वरः समष्टयुपाधिकः ॥२०॥ तमः- प्रधाना मायामुपाधित्वेन स्वीकुर्माणः पाञ्चभौतिकं जगदुपादानमभूत् । अयं वास्यस्य तत्पदवाच्यार्थः। सच्चिदानन्दाख्यो लक्ष्यार्थः ॥२१॥ मलिन्- सत्त्वा कामादिदूषितां मायामुपाधित्वेन स्वीकृत्याज्ञवास्मत्प्रत्ययशब्दा- लम्बनलक्षणो जीवस्त्वंपदवाच्यार्थ. | अन कूटस्थं प्रत्यग्ब्रह्म लक्ष्यम्।।२२॥ अस्यात्मनोऽस्वतन्त्रा । 'पराऽस्य शक्तिर्विविधैय श्रूयते' इति श्रुते' । तत ईक्षणादिना शक्तिद्वारा वक्ष्यमाणप्रकारेण जगदभवत् । तदाह 'अधिष्ठान- विषमसत्ताककार्यापत्तिर्विवर्तः ' इति लक्षणाद्विवर्तन्यायादिदं दृश्यं नामरू- पात्मक परतन्त्र रज्जुसर्परत् ॥ २३ ।। अन पृथिव्यादिभूतेषु भौतिकेषु च सर्वस्तुनियामिर्केश्वरी शक्तिर्गुप्ताऽस्ति । कुतः । सा न चेतहि जगतोऽ न्योन्यधर्मसांकर्यादिप्लयो नाशो भक्तुिं योग्यः । अतो नियतस्थितिमतां परस्परविरुद्धानामप्यसांकर्यम् ॥ २४ ॥ अत्रायं जीवो न स्वतन्त्रः 'सदृशं चेष्टते स्वस्याः' इति स्मृतेः प्रकृत्यधीनचेष्टत्वात् । तर्हि संसारोऽस्य दुर्वार ·दत्तपुराणम् । प्रपञ्चस्तदभावोऽस्मिन्नध्यारोपापवादतः ॥ प्रपञ्चोपशमे शान्ते शिवेऽद्वैते कथन्विमौ ॥२६॥ चन्धमोक्षी तथा जीवसर्वेश्वरभिदावपि । कोशोपाधिपरित्यागान जीवो नापि चेश्वरः ।। २७ ।। स्वस्वरूपे परिज्ञाते न बन्धो नापि मोक्षणम् ॥ बन्धमोक्षप्रकारं ते वक्ष्ये संक्षेपतः भृणु ॥ २८ ॥ सच्चित्सुखात्मकोऽध्यात्माऽद्वितीयोऽजोऽजरोऽमरः ।। स्वाश्रया या स्वविपया स्वमायाऽसौ तया भृशम् ॥ २९ ॥ इत्यत आह । शास्त्रदृष्टयेन्द्रियविषयोत्थरागद्वेपावशत्वेन मुक्तिः । 'इन्द्रिय- स्येन्द्रियार्थे ' इति स्मृतेः । अनुकूल विषये रागः प्रतिकूलविषये द्वेष इति प्राचीनकर्मसंस्काराधीनत्वं प्रकृतिः । सा विषयस्मरणादिना रागद्वेषावु- रपाद्यानवहितं पुरुषमनर्थे गम्भीरस्रोत इव बलात्प्रवर्तयति, शास्त्रं तु ततः प्रागेव रागादिप्रतिबन्धकेश्वरभजनादौ प्रवर्तयति, गम्भीरस्रोतःपातात्पूर्वमेव नावमाश्रित्य नानर्थं प्राप्नोति ॥२५॥ एतस्मिन्नात्मनि 'अतस्मिंस्तबुद्धिः' इत्युक्तलणादध्यारोपाप्रपञ्चः । ‘स एतमेव पुरुषं ब्रह्म ततमपश्यत्' इत्युक्तलक्षणादपवादात्प्रपञ्चाभारः । प्रपञ्चोपशमेऽत एव शान्तेऽद्वैते शिव आत्मनि कथं नु नाममा सवितर्यहोरानाविव बन्धमोक्षौ, अपितु नैव जीवेश्वरभेदावपि नैव। जीवोपाधिभूतान्नमयादिकोशपरित्यागान जीवः मायोपाधिपरित्यागान्नापीश्वरः ॥२६॥२७॥ तथाच सच्चिदानन्दे स्वरूपे ज्ञाते न बन्धो नापि मोक्षः । तयोः कल्पितत्वात् । तथा गौडपादाः-'न विरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः ।। न मुमुक्षुर्न वा मुक्त इत्येषा परमार्थता' इति ॥२८।। अज इति जन्मपतिपेधः। अजर इत्यवान्तरविकार- प्रतिपंधः । अमर इति विनाशप्रतिषेधः । स्वाश्रया स्वविषया च

·प्रथमाष्टके अ०३
स्वामाविकस्वरूपात्स अच्युतोऽनात्मतां गतः ।।
देहाधनात्मनि प्राप्ताशेपानर्थः सुदुःखितः॥३०॥
अविद्याकामकर्माद्यैरिष्टप्राप्ति च साधनैः ।।
कादक्षनरिष्टनाशं चालभमानोऽमृतं भृशम् ॥ ३१ ।।
आकृप्यमाणो रागाद्यैर्मकराधैरिवार्णवे ॥
मोमह्यमानो मादिनानायोनिषु संसरन् ।॥ ३२ ॥
कथंचिदैवयोगेन लब्ध्वा जन्मोत्तमं यदा ॥
नित्यनैमित्तिकोतकर्मभिः स स्वनुष्ठितैः ॥३३॥
ईश्वरार्थ व्यपगतरागाद्यन्तमलो यतिः ॥
दोपदृष्टथैहिकाद्यर्थविरक्तः साधनान्वितः ॥ ३४ ॥
ब्रह्मात्मभावं युभुत्सुः श्रद्धाभवत्यैव मद्गुरुम् ।।
उपेत्य विधियत्तस्माद्वेदान्तश्रवणादिना ॥ ३५ ॥
तत्त्वमस्यादिवाक्यार्थमखप्डैकरसत्वतः ॥
विज्ञाय लक्षणावृत्त्या सोऽहमस्मीत्यभेदतः ॥ ३६ ॥
माया तया ॥२९॥ नित्यतृमादिस्वाभाविफस्वरूपात् । देहाधनात्मनि
तादात्म्याध्यासेनानात्मतां गतोऽतः प्रामाशेपानर्थः । ततोऽविद्यादिमिः
सुतरी दुःखितः ॥३०॥ काम्यकर्मादिसाधनैरिष्टप्राप्तिमनिटनाशं चाका-
झन् दुःखनिवर्तरुममृतमलभमानः ॥३१॥ रागायरितस्तत आकृप्यमाणो
मादियोनिषु संसरन् मोमुद्यमानः ॥३२॥ उत्तम हानाहं ब्राह्मणजन्म
लश्वेश्वरप्रीत्यै स्वनुष्टितरासक्त्यभिमानवर्जितौनत्यनैमित्तिकैः श्रुत्युक्तकर्म-
भिगितरागादिमनोमलः । यनिः कृतसंन्यासः ॥३३॥३४॥ ब्रह्मात्ममा
बोझुमिच्छुः । तस्माद्गुरोः सकाशात् ॥३१॥ सोऽहमा मेत्यग्मण्डैकरसत्येन
रक्षणावृत्त्या वाक्यार्थ विज्ञाय शश्वच्छ्रवणादिनाऽपरोक्षीहत्य ॥ ३६॥

·६४ दत्तपुराणम् । प्रतिबन्धक्षयान्ते तु विमुक्तोऽज्ञानवन्धनात् ।। निवृत्ताज्ञानतत्कायों जीवन्मुक्तो भवेद्धृवम् ॥ ३७॥ कृतकृत्येन नाप्तव्यं श्रोतव्यं वाऽवशिष्यते ॥ व्यवहारेऽपि तदृष्टिः प्राप्ता चेत्सा चिदन्वयात् ॥३८॥ चेटते यावदारब्धं तदेहः शुष्कपर्णवत् ।। परमानन्दपूर्णोऽसौ धर्मकर्मविवर्जितः ॥ ३९ ॥ दक्षो ज्ञोऽप्यन्यदृष्ट्या तु बालोन्मत्तजडोपमः ॥ तिष्ठत्येव स्वरूपे स दिवि भिन्नघटाभ्रवत् ॥ ४० ॥ त्रिधामस्वेक आत्मैवं ज्ञेयः स्मृत्यन्वयाच्छिवः ॥ गुणेशस्तव्यतीतस्य पुनर्जन्म न विद्यते ॥ ४१ ॥ आदेहपातमेवं चेत्स्वात्मरूपं न वेत्ति यः ।। ततः सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते ॥ ४२ ॥ त्रिविधप्रतिबन्धक्षयान्ते । तुशब्दो दैहिकप्रस्तुतप्रतिबन्धे । तद्दर्शनादितिन्या- यादिह जन्मनि जन्मान्तरे वाऽज्ञानप्रतिबन्धाद्विमुक्तो मुक्तो भवेत् । यदि हि निवृत्तमज्ञानं तत्कार्यं च यस्य स मुक्तो भवेत् ।।३७॥ अस्य जीवन्मुक्तस्य दृष्टिहि.प्राप्ता चेच्चिदन्वयात् । 'कदाचिद्व्यवहारे तु द्वैतं यद्यपि पश्यति । बोधात्मव्यातरेकेण न पश्यति चिदन्वयात्' इति वार्तिकोक्तः ॥ ३८ ॥ वातेन शुष्कपर्णमिवारब्धेन तदेहश्चेष्टते ॥३९॥ दक्षश्चतुरः । ज्ञो ज्ञानी । दिवि द्योतने स्वरूपे ।। ४० ॥ विधामसु स्थूलसूक्ष्मकारणेषु यः स्वप्ना- नद्राक्षं ततो न किंचिदवेदिपं स इदानी जागीति स्मृत्यन्वयाग्ज्ञेयः । यतो गुणेशः तत्रयव्यतीतस्य पुनर्जन्म न विद्यते ॥ ४१ ॥ आदेहपात- मित्यत्र कठा. 1 ' इह चेदशकद्वोढुं प्राक्शरीरस्य विस्त्रस: ।। ततः सर्गेषु लोकेषु शरीरलाय कल्पते' इति ।। ४२ ॥ जेन ज्ञानिना सदृशोऽज्ञः ·प्रथमाष्टके अ०३ ६५ नोत्क्रामन्त्यसवो ज्ञस्य सुषुम्णामार्गतो ध्रुवम् ॥ समेति सोऽमृतत्वं हि तस्येन्द्रियमनासि तु ॥४३॥ दिग्वातार्कप्रचेतोऽश्विवहीन्द्रोपेन्द्रमृत्युकान् ।। ब्रह्मज्येशहरीन्यान्ति नान्येषां मृत्युगामिनाम् ॥४४॥ कालचक्रमिदं सृष्टं तदर्थमजरं ध्रुवम् ।। त्रिनेमि द्वादशारं च दांपत्येनार्कपुत्रकाः ॥४५॥ यत्र सप्तशतानीमे विंशतिश्चास्थिताः खलु ॥ चन्धमोक्षप्रकारोऽयं संक्षेपेणोदितो मया ॥ ४६॥ मोक्षो ज्ञानं विना न स्यान्न ज्ञानं सद्गुरुं विना ॥ सद्गुरुं नेशकृपया विना कोपीह विन्दति ॥ ४७ ॥ ईशप्रसादप्राप्त्यर्थ सत्त्वशुद्धयर्थमेव च ॥ नित्यनैमित्तिकौतस्वधर्मानुष्ठितिः स्मृता ॥४८॥ कृतोपास्तिक क्रममुक्यहं तत्सादृश्येन य स्मरणात्तस्य प्राणा नोला. मन्ति । नवद्वारता निर्गमनमुत्क्रमण । स उपासक सुषुम्णया पुनरावृत्ति रहित ब्रह्मलोकेऽमृतत्वमेति । 'शत चैका च' इति श्रुते । 'न तस्य प्राणा उत्क्रान्ति' इति सद्योमुक्तिश्रुति । 'ब्रह्मणा सह ते सवें सप्रामे प्रतिसचरे' इति ब्रह्मणा सह मुक्तौ । तस्येन्द्रियादीनि ।। ४३ ॥ वागादीन्यग्न्यादिषु लय यान्ति । 'गता कला .' इति शुते ॥ ४४ ॥ तदर्थ काल वक्र सृष्ट । 'त्रिनाभि चकमजरमन यनेमा विश्वा भुवनारि तस्थु । द्वादशार नहि तन्जराय पनि चक्र परि द्यामृतस्य । आपुत्रा अग्ने मिथुनासो अत्र समशतानि विंशतिश्च तस्थु' इति श्रुते । शीतोष्णपर्जन्यरूपत्रिनेमि द्वादशमासा अरा यस्य अर्कगुना दिनरास सरत्मराख्यचक्रस्य शिता विकसनशतानि ॥ ४५ ॥ ४६॥ ४७!! ४८॥

·६
दत्तपुराणम्।
द्विपैकदेशमालम्ब्य यथान्धा द्विपवेदिनः ।।
अन्योन्यं कलहायन्ते शाखौधोऽयं तथाऽल्पदृक् ॥४९॥
विज्ञाय तत्वं भवता मदुक्तेर्बुवा सदैवोपनिषन्मतं सत् ॥
स्थेयं तदालोचन एव तेन मुक्तिः कृतार्थत्वमिहैव तेऽस्तु ।।५०
इति श्रीमदत्तपुराणे सार्धनिसाहरूयां संहितायां वासुदेव्यां
ज्ञानकाण्डे प्रथमाष्टके तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥
द्विपो हस्ती ॥४९|| सत् श्वतियुक्त्यनुभवाहम् ।।२०।। इति श्रीमदत्तपुरा
सात्रिसाहत्यां प्रथमाष्टके ज्ञानकाण्डे टीकायां तृतीयोऽध्यायः ॥३॥

·॥ अथ कर्मेश्वरविप्रतिपत्ति म प्रथमाष्टके चतुर्थोऽध्यायः॥१॥४॥ अयं वाऽऽपीय भगवदुपदेशसुधारसम् ।। श्रुतिद्वारा नातितृप्तः पप्रच्छ स यतिः पुनः ॥ १॥ भगवन्कर्म कि कार्यमुपास्यश्च क ईश्वरः ।। श्रुता हि बहवोत्रेशाः कर्माणि च तथा पुनः ॥ २॥ पञ्चविंशतिसंस्काररूपं कर्मोदितं परैः ।। अमृतत्वायाष्टचत्वारिंशसंस्काररूपकम् ॥३॥ व्रततीर्थार्चनजयतपोदानादिरूपकम् ॥ सापेक्षमश्ववद्यज्ञादिश्रुतेरिति केचन ॥ ४ ॥ निर्विनाथ हरीशाद्या देवा अपि भजन्ति यम् ॥ मत्यैः स वक्रतुण्डोर्च्य इति गाणेशसंमतम् ॥ ५॥ ॥ श्रीगणेशाय नम ॥ तुर्ये तु कर्मेश्वरपिप्रतिपत्तिनिवृत्तये । नानामतानुवादोऽत्र क्रियते एनसूयुना ॥१॥ अयं प्रष्टा ॥ १ ॥२॥ 'पञ्चविंशतिसस्कार सस्कृता ये द्विजातय ॥ ते पवित्राश्च योग्या स्यु' इत्येके । ' यस्यैतेऽटाचवारिंशत्सस्कारा स ब्राह्मण सायुज्य सरूपता जयति' इत्यपरे ।। ३ ॥ केषन सिद्धान्तिन 'सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत्' इति ॥ ४ ॥ ईश्वरविषये निर्मिनार्थ गणेश प्रथमतो निर्दिशति ॥५॥ 'सर्व जगदिदै पत्त ' इत्यादि- ·१८ दत्तपुराणम् । जगत्स्रष्ट्रादिहेतुः सा वरा श्रुत्युक्तदेवता ॥ गणानां वेति मन्त्रेण स्तुता गृत्समदर्पिणा ॥६॥ इत्युक्तं तत्पुराणेऽतो गणेशो ब्रह्मणस्पतिः ।। महाकविज्येष्ठराजः श्रूयते मन्त्रकृच सः ।। ७ ।। मन्त्रं वदत्युक्थ्यमेष अनूनं ब्रह्मणस्पतिः ॥ यस्मिन्निन्द्रादयः सर्वे देवा ओकांसि चक्रिरे ॥८॥ स प्रभुः सर्वतः पाता यो रेवान्यो अमीवहा ॥ अतोऽर्योऽसौ यश्चतुरो वसुवित्पुष्टिवर्धनः ॥ ९॥ वक्रतुण्डोऽपि सुमुखः साधोगन्तापि चोर्ध्वगः ॥ येऽमुं नार्चन्ति ते विनैः पराभूता भवन्ति हि ॥१०॥ ये दुर्वाकुरलाजाचैः पूजयन्ति शिवात्मजम् ॥ ऐहिकामुष्मिकान्भोगान्मुक्त्वा मुक्तिं व्रजन्ति ते ॥११॥ यस्योदयास्तसमये शिवाद्या अपि चाञ्जलिम् ।। वनन्ति विश्वसाक्षी स प्रत्यक्षः श्रूयते रविः ॥ १२ ॥ श्रुतयोऽत्र ॥ ६॥ गणेश एव ब्रह्मणस्पतिरिति गणानान्वेत्यर्थतः पठति मन्त्रकृत्त्वे ॥७॥ प्रन्नं ब्रह्मणस्पतिरित्यर्थतः पठति । ओमासि गृहाणि ॥८॥ रेवान् द्रव्यदाता अमीवहा रोगतः । अम रोगे' इति स्मरणात् । तुरस्त्वरिताउदः .'तुर वेगे' इगुपध' इति कः । वसुविनिधिज्ञः ॥ ९ सन वक्रतुण्डः 'मुमुखश्च' इति स्मृतेः । वकं कुटिलं. तुण्डयति घातयतीति तया । अधोगत्रा भूपकेण सहितोऽपि ऊर्ध्वमुत्राष्टं बन गच्छतीति तथा स्वानन्दवासी ॥ १०॥ शिवम शंकरस्य पुत्रं 'किन्ननाशिने शिवसुताप' इति श्रुतेः ॥ ११ ॥ यस्य सूर्यस्य ।

·प्रथमाष्टके अ०४ ६९ यदधीना कालगतिर्यदधीनाः क्रियाः समाः॥ यन्मन्त्रेण द्विजत्वाप्तियन्मन्त्रेण कृतार्थता ॥ १३ ॥ लौकिकाऽपि व्यवहतिर्यत्प्रसादात्प्रवर्तते ।। स्मयतेऽस्माद्विश्वसृष्टिः सवितुः श्रूयतेऽपि च ॥१४॥ जगतस्तस्थुपश्चात्मा सूर्यस्तं बहुधा जगुः ॥ मूर्तामूतं जगत्सर्व प्राणापानात्मकं श्रुतम् ॥१५॥ प्राणः सूर्योऽपरचन्द्रस्तयोः सर्व प्रतिष्ठितम् ।। श्रीसूर्यकिरणावेशाच्चन्द्रस्यापि च चन्द्रता ॥ १६ ॥ अतश्चन्द्रो न भिन्नोऽस्मात्स सूर्यः सकलात्मकः ।। यं विना जगदान्ध्यं हि स देवः कैर्न पूज्यते ॥ १७ ॥ तमोऽमुं ग्रसतीत्येप दृष्टवादो न तात्त्विकः ।। तस्माद्भक्तेष्टदो देवो वरोकश्चापराजितः ॥१८॥ शिवो गणेशपितापि । वराह 'यस्योदयास्तसमये सुरमुकुटनिष्टचरण- कमलोपि । कुस्तेऽम्नलिं त्रिनेत्र ' इति ॥१२॥ यन्मत्रेण सापिया॥१३॥ व्यवतिर्व्यवहार । अस्मात्सूर्यात् । 'अग्नी प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमु- पतिष्टते । आदित्याजायते वृष्टिीष्टेरन्न तत प्रजा' इति स्मर्यते श्रुत्या ज्ञाप्यते च ॥ १४ ॥ जगतो जगमस्य तस्थुपः स्थाररस्य च सूर्य आत्मा त 'इन्द्र मित्र वरणम् ' इति श्रुतयो बहुधा जगुः । त प्रश्नोप- निषदि ॥ १५ ॥ अपरोऽपानश्चन्द्रः ‘सर्टिटमये शशिनि रवेदीधितयों मार्चिता ' इत्यागमात्सूर्यकिरणावेशादाप्यमण्डलस्य चन्द्रत्वम् ॥ १६ ॥ अस्मात्सूर्यान्चन्द्रा न भिन्न ॥१७॥ ' य वै सूर्य स्वर्भानुस्तमसाविध्यदा सुर.' इति श्रुतस्तमोऽमु प्रसतीत्येष दृष्टवादः मायाच्छादितात्मात् न तात्विकः ॥ १८ ॥ ईशा शकरण यास्यमाच्छादनीयम् । परे ब्रह्मादयोऽ ·७० दत्तपुराणम्। ईशावास्यमिदं सर्व चक्षोः सूर्यो अजायत । इति श्रुतिरुवाचातो महादेवः परावरः ॥ १९॥ अष्टमूर्तेरसौ सूर्यो मातत्वे परिकल्पितः ।। नेत्रं त्रिलोचनस्यैकमसौ सूर्यस्तदाश्रितः ॥ २० ॥ यस्य भासा सर्वमिदं विभातीति श्रुतेरिमे ॥ तमेव भान्तमीशानमनु भान्ति खगादयः ॥ २१॥ ईशानः सर्वविद्यानां भूतानां चेति च श्रुतेः ।। वेदादीनामप्यधीशः स ब्रह्मा कैर्न पूज्यते ॥ २२ ॥ यस्य संहारकाले तु न किंचिदवशिष्यते ॥ सृष्टिकाले पुनः सर्व स एकः सृजति प्रभुः ॥ २३ ॥ सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत् ॥ इति श्रुतेर्महादेवः श्रेष्ठोऽर्थ्यः सकलाचिंतः ॥ २४ ॥ विश्वं भृतं भवद्भव्यं सर्व रुद्रात्मकं श्रुतम् ॥ मृत्युंजयस्तारकोऽतः स यज्ञस्य प्रसाधनः ॥ २५ ॥ चरे निकृष्टा यस्मात् ॥ १९ ॥ मूर्तिये परिकल्पितः शशिभृत' इति वराहोक्तेः 'भूरम्भस्यनलोऽनिलोम्बरमहनीयों हिमांशुः पुमानित्याभाति चराचरात्मकमिदं यस्यैव मूर्त्यष्टकम् ' इति पूर्वाचार्योक्तेः सोमसूर्यामिलो- चनस्यैक नेत्रं सूर्यः ॥ २० ॥ खगाः सूर्याचाः ॥ २१ ॥ 'ईशानः सर्वविद्यानाम् ' इति श्रुतेः ॥ २२ ॥ २३ ॥ २४ ॥ 'विश्व भूतं मुग्नं चित्रं बहुधा जातं जायमानं च यत् ।। सर्बो होप रदः' इति श्रुतं यज्ञस्य प्रष्टं साधनं सद्विरद्वस्य दक्षस्य मारादरगम्यते ॥२५॥ प्रायोपेस्यदोषयनिता समा दृग्यस्य । विषमाक्षवं त्रिनेत्रत्वं । सशानीडायशिरसहितोऽपि ·प्रथमाष्टके अ०४ विपमाक्षोऽपि समक्साशिवोऽपि शिवः स चे॥ वृपसंस्थोऽप्यतिवृपो गुणात्माप्यगुणोऽमलः ॥ २६ ।। यदाज्ञामुद्वहन्त्यत्र शिरसा सासुराः सुराः ॥ अन्नं वातो वर्प इतीपयो यस्यास्य विश्वपाः ॥ २७ ॥ भिपक्तमं त्वा भिपजां शृणोमीति श्रुतेरयम् ।। स्वभक्तसंसारमहारोगहर्ताऽपि शंकरः ॥ २८ ॥ शिवोऽपि शक्तियुक्तश्चेत्प्रभुः कार्याय नान्यथा ॥ स्वमायया विनेशस्य परस्यानुभवात्मनः ॥ २९ ॥ न घटेतार्थसंबन्धस्ततो माया परावरा ॥ यस्याः प्रभावं प्रवक्तुं शिवाचा अप्यलं बलम् ॥ ३० ॥ वैष्णवीय महामाया सुरासुरमुनिस्तुता ॥ शम्यां देवमयीं कृत्वा शेतेऽसाविति गीयते ॥ ३१ ॥ सर्वे देवाश्च मुनयो विपमे यां स्तुवन्ति हि ॥ सृष्टिस्थितिविनाशानां हेतुरेका मनातनी ॥ ३२ ॥ विदुपोपि हठाचेतो महामोहाय यच्छति ।। अभक्तानां बन्धहेतुर्भक्तानां मुक्तिदा च सा ॥ ३३ ।। स्मर्तुः शिवः । अतिवृषो विधिनिषेधातीतः । अगुणोऽपि भक्तानुग्रहार्थ गुणात्मा मलनिवर्तमश्च ॥ २६ ॥ 'येपामन्नं वातो वर्षम् ' इति रक्षार्थ प्रयो बाणा यस्य ।। २७ ।। मिषक्तमं महारंयम् । 'शंकरः शंकरस्यामिः शंकरोऽतिमुसेषितः । शंकरं तं यजेन्मयः स्वस्यासौ शकरो भवेत् । धर्मास्थियुक्तोऽपि सदाशिमो भयो यः सेवितस्तः खलु सेचिनोऽभाः ॥२८॥ क्षमः मृष्टयादिकार्यममर्थः ।। २९ ॥ कियापार्थसंबधः ॥३०॥ ३१॥३२॥ 'ज्ञानिनामपि चेतांसि ' इत्यादि ज्ञेयम् ।। ३३ ।। 'या देवी " ·७२ दत्तपुराणम्। सर्वेष्वपि हि भूतेषु चेतनेत्युच्यते ततः ।। स्वात्मारामः शिवोऽप्येतां रत्यर्थमनुधावति ॥ ३४ ॥ माया चतुष्कपर्दाऽसौ युवतिनित्यनूराना । सुपेशाश्च घृतास्याऽऽदौ वस्तेऽस्य वयुनान्यपि ॥३५॥ भक्तिः : श्रद्धा धृतिहीश्रीधीमेधाद्यैश्व सत्सु या ॥ तृष्णाऽलक्ष्म्यात निद्रातन्द्रारूपैरसत्सु च ॥ ३६ ॥ क्षणे क्षणे विमुह्यन्ति वशिनोऽप्यत्र योगिनः ॥ सैपानिर्वचनीयाा या ह्यनादिरजा श्रुता ॥ ३७॥ विष्णोर्हास्यमसौ माया तदाधारा जडाऽधमा । प्रध्वसोऽस्या अनादेश्च विष्णोः पदविलोचनात् ॥३८॥ देवानां परमो विष्णुरवमोऽग्निरिति श्रुतेः ।। अयं विष्णुरजोऽनादिरनन्तो विश्वकारणः ॥ ३९ ।। सूरयस्तत्पदं श्रेष्ठं सदा पश्यन्ति नेतरे ।। वीर्याणि तस्य कोऽप्यन्त्र न वेदोरक्रमस्य च ॥४०॥ सर्वभूतेषु चेतना' इति स्मारयति ॥३४॥ 'चतुष्कपर्दा ' इति श्रुति प्रमाणयति । कपर्दा उत्कृष्टाः । सुष्टु पेशो मोहकं रूपं यस्या आदौ घृतवत् मिष्टं मुखं यस्याः अस्य जीयस्य वयुनानि ज्ञानानि वस्ते आच्छादयति ॥ ३५ ॥ ३६ ॥ सत्त्वासत्त्वाम्यामनिर्वचनीया । 'अजामेकां' इत्यजत्वं श्रूयते नाविनाशित्यम् ॥३७॥ हासो मोहकारी माया । स आधारोऽधिकरणं 'मामेव ये प्रपद्यन्ते' इति स्मृतेः । प्रध्वंसो नाशः ॥ ३८ ॥ 'अनि देवानामवमो विष्णुः परमः' इति श्रुतेः । अस्य जगतः कारणम् ॥ ३९ ॥ सूरयो धीमन्तः । ननु विश्वकारणश्चेत्कार्य निप्पाद्य कदलीय यस्याः ·प्रथमाष्टके अ०४ ७३ प्रागुत्पाद्य विर्षि नाभेदान्दत्वा ततो जगत् ॥ उत्पादयत्यसावेव बुद्धिदीपो मुमुक्षुराट् ॥ ४१ ॥ भीत्याप्यधिकृता अस्मा उद्वहन्ति बलिं मुराः ॥ माययानन्त्यन्यदत्तं सम्राज इव भूमिपाः ॥ ४२ ॥ यस्य भ्रूभङ्गमात्रेण त्रिलोकी नश्यति क्षणात् ।। इच्छामात्रे पुनर्जाते सेश्वरोत्पद्यते च सा ॥ ॥४३॥ य आत्मभृततच्छत्रुः म यूरो यात्यधोगतिम् ॥ दुरत्ययामपि प्रन्ति मायां यद्रूपचिन्तकाः ॥ ४४ ॥ अर्वाचीनाः सुराः केऽपि न विदुयं तदुद्भवाः॥ स सर्वजोऽपि चात्मानं काहानो वेद वेद वा॥४५॥ नश्येदित्यत आह । उरः विस्तीर्णः क्रम' पादक्षेपो यस्य तस्य वायणि फोपि न वेद । 'अथा को वेद यत आरभूत' 'शिणार्नु के यायाणि' इति श्रुतेः ॥ ४० ॥ ततो विधिद्वारा । 'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व' इति सुने. ॥४१॥ अधिकार स्थापिता अपि यदी येन्द्राया. अस्मै आशा. पाटनरूपं बलिमुहन्ति 'भीषास्माद्वात परते' इति सुतेः ॥ ४२ ॥ ।। ४३ ।। यः कोऽन्यामभूतस्य विष्णोः शत्रुः स रोऽधो यानि 'अमुर्या नाम ते लोकाः' इति श्रुतेः 'तानह द्विपतः' इति स्मृतेश्च ॥ ४४ ॥ न दिदुः । 'विदो लटो या' इति होर्नुमादेशः। श्रुतिध ' को अद्धा वेद फ इह' इति मन्त्रयामा । बेटेति चेदानन्यभागः । न वेदेति चेत् मायभन्नः । ‘स येत्ति येद्य न तु तम्याम्ति वेत्ता' इति वा परि- चिन्न हीतरता गम्नो भग्नोऽपरिजिन्न रास्वयं सामानं कयं जगनी- यात् । नहि शशािणाझानं साक्ष्यमा हन्ति यथा सर्वस्य दाहकोs प्यमिः स्वामान दrj न शझोति तथा सर्वशोऽध्या माऽऽमानं कायान ·दत्तपुराणम् । यस्यैकपादियं माया त्रिपादस्यामृतं दिवि॥ स देवदेवदेवेशः कथं नाय॑त्रिविक्रमः ॥ ४६॥ इतरेऽप्यमिवाविन्द्रमुखान्देवान्वदन्ति हि ॥ श्रौतीकुर्वन्ति ते स्वस्वपक्षं सर्वेऽपि यत्नतः ॥४७॥ विराडादिस्थावरान्ता ईश्वरा बहवः श्रुताः ॥ एतेपु कतमोऽर्योऽत्र मोक्षसिद्धिप्रदश्च कः ॥४८॥ प्रतिमापट्टयन्त्रेषु जलाग्न्यादिपु वा पुनः॥ एतेषु कथमीशानो देवः सांनिध्यमृच्छति ।। ४९ ॥ एोहीत्यस्य चाह्वानं गच्छेति च विसर्जनम् ॥ प्रतिमादौ स भगवान्कथमायाति गच्छति ॥५०॥ इति श्रीमदत्तात्रेयपुराणे सार्धनिसाहरूयां त्रिकाण्डमण्डितापां संहितायां वासुदेव्यां ज्ञानकाण्डे प्रथमाष्टके कर्मेश्वर- विप्रतिपत्तिर्नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ चेद आनन्त्यात् ॥४५॥ इयं ब्रह्माण्डरूपा । देवा इन्द्रियाणि तेषां देया अग्न्यादयः तेषां देवो हिरण्यगर्भस्तस्येशः । त्रयो विक्रमा यस्य 'त्रीणि पदा विचक्रमे' इति श्रुतेः ॥ ४६ ॥ इतरे कर्मठाः 'अगिर्धा दियः' वायुर्वै गौतम तत्सूत्रं' ' इन्द्रो यातोऽवसितस्य राजा' इत्यादिभिः स्व- स्वपक्षान्धीतीकुर्वान्त ।। ४७ ।। ' सन्त्यश्वत्थार्कवंशादेः कुलदैवतदर्शनात्' इति स्थानरान्ताः ॥ ४८ ॥ ४९ ॥ ५० ॥ इति श्रीमदत्तपुराणे सा. त्रि०या० ज्ञानकाण्डे प्रथमाष्टके कर्मेश्वरप्रतिपत्ति म चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥ इति श्रीदत्तपुराणे कर्मेश्वरविप्रतिपत्तिनाम प्रथमाष्टके चतुर्थोऽध्यायः ॥ १॥ ४ ॥ .

·॥ अथेश्वरोपासनाख्यः प्रथमाष्टके पञ्चमोऽध्यायः ॥१।५॥ प्रमन्महेऽनुगृह्णातु भवानित्यार्थितः प्रभुः ॥ प्रत्युवाचाप्यशेषज्ञ आत्मतत्त्वप्रसिद्धये ॥१॥ यथा कालत्रये नास्ति गुणे सर्पस्तथाप्यहेः ।। गुण एवास्त्यधिष्ठानं तथाऽहं जगतः खलु ॥२॥ रूपं रूपं बभूवायं प्रतिरूपः स्वमायया ॥ उपमासूर्यकेत्यादि यं सूत्रकृदवर्णयत् ।। ३ ॥ एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्तीति श्रुतिः पुनः॥ इन्द्रो मायाभिः पुरुरूपश्चेति प्राह सोऽस्म्यहम् ॥ ४ ॥ सृष्ट्वोर्णनाभिवदिदं तदनुप्रविशाम्यहम् ।। स एव मायया प्रान्तो जीवः संसरतीह हि ॥५॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ ॥ उवाच पञ्चमाध्याये कर्मनत्वं श्रुतीरितम् ।। ईश्वरोपासनं चापि सद्गुरुमोक्षसिद्धये ॥१॥ प्रमन्महे याचामहे । अपिशब्दानोपेक्षितान् ॥ १ ॥ गुणे रज्जी । निरधिष्टानो न भ्रमः कचिदीक्ष्यते ॥ २॥ मपं रूपं स्वमायया प्रतिरूपो बभूव । अत एष चोपमा मर्यकादिवत्' इति सत्रम्॥ ३ ॥ 'एक सद्विप्रा बहुधा वदन्ति' पुररूप ईयते' इतिश्रुत्युक्तः स एहम् ॥ ४ ॥ तर्हि पत्तो जीयो भिन्नः। नेत्याह । ' यथोर्णनामिः सृजते गृहने च' इति श्रुतेभिन्ननिमि- तोपादानोऽहं इदं सृष्टानुप्रपिशामि । ननु न युक्तमिदं तमासंसारिणः सः - इन्द्रो मायाभिः ·७६ दत्तपुराणम् । तत्संसारार्तिनाशार्थ धर्मसेतून्विभर्म्यहम् ॥ भृतेश्वरोऽव्ययात्मापि निर्मलोऽजोपि सन्नहम् ॥ ६॥ धर्मग्लान्योदितेऽधर्मे तन्निवृत्त्यै सतामपि ।। गुप्त्यै स्वप्रकृति स्थित्वा संभवाम्यात्ममायया ॥७॥ ज्ञस्य बुद्धिपूर्वकमनेकशतसहस्रानाश्रय देहमनुप्रविश्य दु खमनुभविष्या मीति सकरपन स्वातत्र्ये सत्यनुप्रवेशश्चेति । सत्यमेव न युक्त स्यात् । स्वेनाविकृतेन रूपेणानुप्रविशेय दु खमनुभवेयमिति च । न व सकल्प । तनुप्रवेशस्य का गतिरिति चेन्जीवो ह्यात्माभासमात्र, बुद्धधादिमात्र ससर्गजनित आदर्श इव प्रपिष्ट पुरपप्रतिबिम्बोऽचिन्त्योऽनन्तशक्तिमतो मम बुद्धयादिसबन्धश्चेतनानभासो गत्स्वरूपविकाग्रहणनिमित्त सुखी दुखी मूढ इत्याद्यनेकरिकरपप्रत्ययहेतुश्छायामात्रेण जीररूपेणानुप्रविष्टत्वात्स्वत आत्मनो मम दैहिकै सुखदु खादिभिर्न सबध । यथा पुरुपास्यादय आद भेदकादि छायामात्रेणानुप्रविष्टा आदर्शोदकादिदोषैर्न सबभ्यते तद्वदेहमपि। 'सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षु' 'ध्यायतीर लेलायतीच' इति श्रुते । ननु वाचारम्भणमात्रश्चेज्जीयो मृषैव प्राप्त न चेत् परलोकेहलोकादि कथ तस्य । नप दोष । सदात्मना सत्ताभ्युपगमारा च नामरूपादि सदा- स्मना इन सय विकारजातम् , वत्तस्वनृतमेव 'वाचारम्भणम्' इति श्रुते तथा जागोपीति । यक्षानुरूपो हि बलिरिति न्याय प्रसिद्ध । अत शब्दा रमन सर्पयवहाराणां निफाराणा च सयर सतोऽयवे चानृतत्वमिति न कश्चिदोपस्ताक्कैिरिहानुनक्तुं शक्य । यथेतरेतरविरुदतवादा स्वबुद्धि- फल्पनामाना अतत्त्वनिष्टा इति शक्य यत्तुम् । एव स्वकल्पितमायाभ्रान्त स एनेह ससरति ॥ ५॥६॥ तनिये अधर्मनिहाये । सतां साधूना गुप्त्यै च प्रकृति वशीकृत्य ज्ञानेश्वर्यशक्तिबलवीर्यतेजोमि सदा सपन' .

·प्रथमाष्टके अ०५ विरजो विशदोऽशोको विशुद्धः सर्वकारणः॥ अव्यक्तोऽहमचिन्त्योऽहमनन्तोऽहं शिवोऽमलः ॥८॥ आदिमध्यान्तहीनोऽहं विमुः साक्षी तमःपरः।। परमात्माहमेवेयं माया ब्रह्मादयोऽमराः ॥९॥ भृतं भव्यं भवञ्चापि मत्तोऽन्यन्नेह किंचन ।। पूज्योऽस्म्युत्तमदेहस्थः पूजकोऽधमदेहगः ॥ १० ॥ कार्यकारणतापूज्यपूजकत्वादि मायया ।। मयीदं तात्त्विकं नैव केवलानुभवात्मनि ।। ११ ।। निर्मलोऽजोऽप्यसङ्गोऽयं मायया परिमोहितः ।। स्वयंप्रकाशो भूमाऽपि देहाद्यास्थाय तन्मयः ॥ १२ ॥ सन् नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभागोपि सन् त्रिगुणात्मिकया मायया देहानिय जात इस च सभवामि ॥७॥ पिरजस्त्वाद्विशद प्रकाशशीठ । किं देव.। न । विशोक' देवास्त्वनात्मवित्वेन शोफमाज । विशुद्धोऽपापविद्ध. ॥८॥ आदित्यरण तमस. पास्तात्' इति श्रुतेस्तम साक्षियेनारस्थिन. । इयं माया 'ब्रह्मादयश्च न मत पृथक्' इत्यप्रिमेगान्चेति ॥९॥ नवेकाये फर्य भेदः प्रतीयत इत्यत आह-पूज्य इति ॥१०॥ अयं भेद उपारिनिरन्धन इति भावः ॥११॥ बहो र इति विप्रहेण 'पृपादिम्प' इतीमनिच्प्रयये कृने 'यहोलोंपो भू च महोः' इति सूनेण यहोः परस्येमनिच्छ ययस्यादेरिफारस्य लोपः स्यादहोः स्थाने च भूरादेशः स्यादित्युक्ते भमनिति निष्पनं तस्य भाषार्थ- मनिच अध्यासेन देहायास्थाय तन्मयः स्यात् ।। १२॥ सज्ञानापरण. .

·दत्तपुराणम्। स्वात्मन्यनात्मधर्मान्स्वज्ञानावृत्त्या बहत्यतः॥ कर्तृत्वादि विभःच्छत्यत्र भोगान्परत्र च ॥१३॥ जागरे परितृप्तोऽयं स्वमं तद्वासनादितः ।। स्वापे तमोऽभिभूतश्च प्रलये वासनामयः ॥ १४ ॥ कदाचिदैवयोगेन व्यतिरिक्त पुरवयात् ।। अखण्डं सच्चिदानन्दमात्मानं तमसः परम् ॥ १५ ॥ अहंकारादिदेहान्तसाक्षिणं संस्मरत्ययम् ॥ परित्यक्तासिलानों भूमा स्वस्थो भवेत्ततः ।। १६ ॥ एवं मायावशादेतौ बन्धमोक्षावतात्त्विको ।। बन्धोऽपि कल्पितो बद्धदशायां माति सत्यवत् ॥ १७॥ विज्ञानेनैव तन्नाशश्चित्तस्थैर्याच्च तद्भवेत् ॥ तदप्युपासनायोगात्सोऽपि सत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १८ ॥ कर्मावश्यकमत्रैव ग्राह्य काम्यादि नैव च ।। पुनःपातश्रुतेश्चित्तशुद्धथ भावाच्च नेतरत् ॥ १९ ॥ होमायुभौ पार्वणेष्टी पञ्चयज्ञा यथाविधि ॥ चातुर्मास्यं चाग्रयणं दैवं पित्र्यं च कर्म यत् ॥ २० ॥ मुतारिद्यया देहायनात्मधर्मानात्मनि वहति । अत. फतवादि विर्ति ॥ १३ ॥१४॥ पुरत्रयादेहत्रयात् । अखण्ड देशाधनाच्छिन्नम् ॥११॥ परित्यक्ता अखिलाना फर्तृत्वादयो येन । भूमा आनिर्भताखण्डस्वरूपः ॥१६॥ मतात्विको मिथ्याभूतौ ॥ १७ ॥ १८ ॥ १९॥ उमौ सायमात. ॥ २०॥ २१ ॥ ग्राम्यधर्मत्यागादि स्वाताचरणम् नियमा- ·प्रथमाष्टके अ०५ ७९ पोष्याणां पोपणं जातेप्टयादि नैमित्तिकं तथा ॥ स्नानसंध्यावन्दनाढ्य आचरेत् गृहवान्द्विजः ॥२१॥ स्वव्रताचरणागन्तुसाधनं च वनी पुनः॥ वर्णी तु गुर्वग्निसेवावेदाभ्यासादिकं स्वकम् ॥ २२ ॥ शौचं भिक्षां जपं दण्डी नित्यमेकान्तसेवनम् ।। पातिव्रत्यं चिरण्टी तु भर्तृचित्तानुसारिणी ॥२३ ।। विधवा पालयेच्छील ब्रह्मचर्य व्यवस्थिता ॥ सर्वाश्रमाधिकारस्य ब्राह्मणस्य शमादिकम् ॥ २४ ॥ च्याश्रमाधिकृतस्योक्तं शौर्यादि क्षत्रियस्य च ।। कृप्यादि धाश्रमविशः कर्मान्यस्य तु सेवनम् ॥२५॥ कार्य वर्णैः स्वकमैवं स्ववर्णाश्रमचोदितम् ।। केवलं सत्त्वशुद्धयर्थमीशप्रीत्यै महानतैः ॥ २६ ॥ यस्याग्निहोत्रादि लुप्त विधिहीनमथापि वा। आमप्तमांस्तस्य लोकान्हिनस्तीतारितं यतः ॥२७॥ पागन्तुकम् । वर्णी ब्रह्मचारी ॥२२॥ दण्डी भिक्षु । चिरटी मुगासिनी ॥ २३ ॥ शील सद्वृत्त । स चत्वार. । 'मुखजानामय धर्मो यविष्णो. लिंगधारणम् ॥ वाहुजातोरजातानामय धर्मो न विद्यते' इत्युक्तेः ॥२४॥ अन्यस्य शूद्रस्य प्राणिकसेग ॥ २५ ॥ चोदनालक्षणेन धर्मेणेति यावत् । केवलमीशप्रीतिद्वारा सत्त्वशुप कर्मानुष्टानमित्यरगम्यते ॥२६॥ अकरणे दोपदर्शनार्थं श्रुतिमर्थतः पठति ।। २७॥ वैगुण्यमङ्गवैकल्यम् । लोपः ·८० दवपुराणम् । कर्मवैगुण्यादिदोपे लोपादो विधिवच्च तत् ।। प्रायश्चित्तं चरेद्विद्वान्यथावन्नान्यथा शुचिः ॥ २८॥ प्रायो विनष्टिः संधानं चितिर्विध्यपराधके ।। प्रोक्ता विनष्टिसंधानं प्रायश्चित्तिरितीह हि ॥ २९ ।। कर्मप्लवो दृढो यस्तन्मन्यते श्रेय उत्तमः ॥ पर्येति स पुनर्मुत्युमित्युक्ति संस्मरेद्बुधः ॥३०॥ अग्निहोत्रादि हृच्छुद्धिद्वारा मुक्त्यै प्रचोदितम् ॥ शमादीन्साधयेद्विद्वांस्तदनुष्ठानपूर्वकम् ।। ३१ ।। साधनावधि तत्कार्यमुपात्तपरसाधनः ।। ततः संन्यस्य शमवान्भवेन्नैष्कर्म्यसिद्धिमाक् ॥ ३२॥ कर्मानाचरणम् ॥ २८॥ 'प्रायश्चित्तमकुर्वाणाः पापेषु निरता नराः ।। अपश्चात्तापिनः पापा निरयान्यान्ति दारुणान् ' इत्युक्तेः प्रायश्चित्तं कार्य सदाह । प्रायो नाम नाशः । चित्तिर्नाम संधानं 'विध्यपराधे प्रायश्चित्तिः, इति सूत्रात् 'प्रायस्य चित्तिचित्तयोः' इतीदन्तत्वमपि ॥२९॥ 'प्लवा होते' इति श्रुति कर्मभराक्रान्तचित्तानां बोधार्थमर्थतः पठति । प्लवते कर्म- फलेन सह कुण्डनाशे दधिवत् ॥ ३० ॥ 'तमेत वेदानुवचनेन' इत्यर्थतः पठति । कर्मनिष्ठा ज्ञाननिष्टोति द्वाभ्यामेकैव कर्मनिष्टोच्यते गुणप्रधानभूत- योस्तयोः स्वातन्त्र्यानुपपत्तेः एकस्या एवाधिकारिभेदेन प्रकारभेदः । आरुरु- सूणां चित्तशुद्धिद्वारा शमादिप्रातिपूर्वकं तदारोहाथै तदुपायभूतकर्मनिष्टा अग्निहोत्रादिति न्यायात् 'आररक्षोर्मुनेयोगम् । इति स्मृतेश्च शुद्धान्तः- करणानां ज्ञानभूमिकारूढानां शमादिसहितज्ञाननिष्टा । 'शान्तो दान्त' इति श्रुतेः । शमदमाशुपेतः स्यादिति न्यायात् 'योगारुदस्य तस्यैव' इति स्मृतेश्च । एवं चित्तशुद्धाशुद्विरूपावस्थामेदेन कर्मनिष्टाज्ञाननिष्टेति द्वैविध्यम् .

·प्रथमाष्टके अ०५ उपात्तसाधनो भक्त्या समासादितशुद्धधीः॥ देवो भूत्वा यजेदेवं प्रत्यग्ज्योतिपरास्थितम् ॥ ३३ ॥ सकामाय गणेशाद्याः पृथग्दृष्ट्या च भाविताः॥ ददात्यशाश्वतान्कामान्संसरन्तः क्षुदादिना ॥ ३४ ॥ अर्चकस्य तपोयोगादर्चनस्यातिशायनात् ।। आभिरूप्याच्च निम्नानां सानिध्यं कल्पयन्ति ते ॥३५॥ मच्चिदंशयुतास्ते तु फलदाः स्वाधिकारतः ।। त आयान्ति परिच्छिन्ना गच्छन्ति च तथा पुनः॥३६॥ गतिस्थित्यासनस्वमवर्जितोऽहं न तादृशः॥ आत्माऽजः सर्वसंसारधर्मकर्मविपार्जितः ॥३७॥ ॥३१॥ अत सम्यक्चित्तराया ज्ञानोत्पत्तये शमादिसाधनाधि स्वाश्रमो- चित कर्म कार्य। तत्पूर्व त्यागे चित्तशुद्धयभावेन न ज्ञानोत्पत्ति । उपात्तानि पराप्यन्तरङ्गभूतानि साधनानि येन तत परं 'एतमेर प्रवाजिनो लोकमिच्छन्त प्रवजन्ति' इति 'न कर्मणा' इति च श्रुते शमान् तानि कर्माणि सन्यस्थ नैष्कर्म्यसिद्धि- भाग्भवेत् । न चित्तशुद्धि विना ताज्ज्ञानशून्यात्सन्यासान्मोक्षसिद्धि । स्मृतिश्च नष्कासद्धि परमां सन्यासेनाधिगच्छति' इति । सर्वकर्माणि मनसा' इत्यादिना सफर्मनिवृत्तिलक्षणा पारमहस्या परिचर्या ॥ ३२ ॥ एवंभूतस्य परमहंसस्य ध्याननिष्टया ब्रह्मभारप्रकारमाह । गृहीतसाधनोऽत एर शुद्धमति देवीसपत्या देवो भूत्वा प्रत्यग्ज्योतिरास्थित मां ध्यायेत् ॥३३॥ 'ता एता देवता सृष्टा अस्मिन्महत्यर्णने प्रापतन्' इति क्षुदादिधर्मः संसरन्तो नियतकायतु नियमेन प्ररत-ते ॥ ३४ ॥ बिम्बानां प्रतिमानाम् ॥३५॥ तेपामीर सामने मचिदंशात् । आहानादि तु मन्त्रप्रभावात्

·८२
दत्तपुराणम्।
प्रपञ्चोपशमः शान्तः शिवोऽद्वैतोऽजरोऽमरः ॥
सर्व संन्यस्य निःसङ्गैस्पास्योऽहं महार्थदः ॥ ३८॥
विमुखाय क्रिया प्रोक्ताऽचरायेश्वरपूजनम् ॥
मुमुक्षवे केवलं मदुपास्तिस्तूतमोत्तमा ॥३९॥
अनुष्ठानप्रकारोऽस्याः श्रवणादिविधानतः ।।
बाह्योपचारैरन्यस्याः क्रियायाः कारकादिभिः ॥ ४०॥
किंचित्पक्वकपायाणां हठयोगादियोजना ।।
तदभावेऽपि परया मद्भक्त्या सद्गतिर्नृणाम् ॥११॥
एवं कर्माणि चोपास्तिः संक्षेपेण प्रदर्शिता ।।
निर्गुणोपास्तितः सर्वान्कामानाप्त्वाऽमृतो भवेत् ॥४२॥
भय्यासक्तमना नित्ययुक्तो मां य उपास्त इत् ।।
श्रद्धावान्सोऽपि मामेति पुनरावर्तते न सः ॥ ४३ ॥
स्थूलाक्षराल्लिपिज्ञानं शिशोरिव परात्मनः ।।
गुरूक्ता कल्पनया हृत्स्थैर्याद्वोव उद्भवेत् ॥ ४४ ॥
॥ ३६ ॥ ३७ ॥ असङ्गैरहन्तादिरहितैः । महार्थदः मोक्षदः । विमुखाय
पराग्दर्शिने ।।३८।। अचराय स्थिरचित्ताय ।।३९।। कारका देशकालमन्त्र-
तन्त्रमयाजादिरूपाः ॥४०॥ कपायो रागादिः । 'हकार उच्यते सूर्य-
कारश्चन्द्र उच्यते' इति तद्देवताकैडापिङ्गलाम्यामूर्ध्वाधोगतिरोधनेन
प्रणापानयोगः ॥४१॥४२॥ मपि सर्वज्ञत्यादिविशिष्टे ऐकाइयेणाविष्ट मनो
यस्य । नित्यं मदर्थकर्मानुष्टानादिना युक्तः ॥४३॥ अर्चा प्रतिमा ॥४४॥

·प्रथमाष्टके अ०५ सतोम्ब्वायेऽपि विम्बस्य प्रतीतिर्न मलान्विते ॥ तथात्मनो न मलिने प्रतीतिः सा तु निर्मले ॥ ४५ ॥ अतो मद्भजनात्कामक्रोधाद्यन्तर्मलक्षतिः ।। मत्प्रसादात्ततश्चान्तस्तमोनाशस्ततोऽमृतम् ॥ ४६॥ प्रतिष्ठां विन्दते योऽस्मिन्सोऽभयो योन्तरं मयि ।। करोति तस्य भीः पूर्वे देवा अपि भयं ययुः ॥४७॥ स्वच्छेम्ब्याचे प्रतिविम्बरूपेण सतो विद्यमानस्य बिम्बभूतस्य मुखादे प्रतीति प्रयक्षा सा मलान्विते न तथाऽऽमन प्रतीचो मलिने रागादियुते चित्ते न ॥ ४५ ॥ अत ईदृशाज्ञाना क्षति श 'तद्यथेषिकातूलमग्न प्रोत दूयतैर हास्य स पाप्मान प्रदूयन्ते' इति । उपपापेषु सर्वेषु पातकेषु महत्सु च । प्रविश्य रजनीपाद ब्रह्मध्यान समाचर' इति श्रुतिस्मृत्यो ॥४६॥ अन्वयव्यतिरेकाभ्या ब्रह्मज्ञानाज्ञानतोऽभयभये प्रदतेऽस्न्मिस्वप्रकाशा परोक्षामान प्रकपण सशयविपर्ययराहित्येन ब्रह्माहमस्मीत्यरस्थान प्रतिष्ठा 'आनश्वोपसमें' इति क त्रिया टाप् । ता चिन्दते लभते सोऽभय । यस्विहात्मनि सेव्यादिग्रुप अन्तर भेद कराति पश्यति तस्य भीर्भयम् पूर्ने देवा अपि भय ययु इतरेषा का कथा । श्रुतिश्च ‘यदा ह्येपैप एतस्मिन्न दृश्येऽनाम्येऽनिरुक्तऽनिलयनेऽभय प्रतिष्टा विन्दते अथ सोऽभय गतो भवति' भीपास्माद्वात परते' इत्याद्या । यदा यस्मि काले । हीति विद्वत्प्रसिद्धि । एपेत्ययमे निवृत्त्युपायो ना य । एष मुमुक्ष । एतस्मिन् विद्वदनुभवगम्येऽदृश्ये इद्रियागोचरे । अनात्म्येऽनात्मीयस्वरूपतया स्वकी यवरहिते । निरुक्त निर्वचन शब्देनाभिधान यत्र न तस्मिन् । निलीयतेऽ स्मिन्निति निलयनमाधारा स न विद्यते यस्य तस्मिन्स्वमहिम्नि स्थित इत्यर्थ । अभयमद्वितीयम् 'द्वितीया भय भवति' इति श्रुते भयहेतुभेद ।

·૨૨
दत्तपुराणम् ।
प्रपञ्चोपशमः शान्तः शिवोऽद्वैतोऽजरोऽमरः ।।
सर्व संन्यस्य निःसङ्गैस्पास्योऽहं महार्थदः ॥३८॥
विमुखाय क्रिया प्रोक्ताऽचरायेश्वरपूजनम् ।।
मुमुक्षवे केवलं मदुपास्तिस्तूत्तमोत्तमा ।। ३९ ।।
अनुष्ठानप्रकारोऽस्याः श्रवणादिविधानतः ॥
बाह्योपचारैरन्यस्याः क्रियायाः कारकादिभिः ॥ ४०॥
किंचित्पककयायाणां हठयोगादियोजना ॥
तदभावेऽपि परया मद्भक्त्या सद्गतिर्नृणाम् ।। ४१ ।।
एवं कर्माणि चोपास्तिः संक्षेपेण प्रदर्शिता ॥
निगुणोपास्तितः सर्वान्कामानाप्त्वाऽमृतो भवेत् ॥४२॥
भय्यासक्तमना नित्ययुक्तो मां य उपास्त इत् ।।
श्रद्धावान्सोऽपि मामेति पुनरावर्तते न सः ।। ४३ ।।
स्थूलाक्षराल्लिपिज्ञानं शिशोरिव परात्मनः ॥
गुरूक्ता_कल्पनया हृत्स्थैर्याद्रोध उद्भवेत् ॥ ४४ ॥
॥ ३६ ॥ ३७ ।। अस रहन्तादिरहितैः । महार्यदः मोक्षदः । विमुखाय
पराग्दर्शिने ॥३८॥ अचराय स्थिरचित्ताय॥३९॥ कारका देशकालमन्त्र-
सन्त्रपयाजादिरूपा. ॥४०॥ कपायो रागादिः । 'हकार उच्यते सूर्य-
प्टाकारश्चन्द्र उच्यते' इति तद्देवताकेडापिगलाम्यामध्यांधोगतिरोधनेन
प्रणापानयोगः ॥४१॥४२॥ मयि सर्वज्ञत्वादिविशिष्टे ऐकायेणापिष्टं मनो
यस्य । नित्यं मदर्थकर्मानुष्ठानादिना युक्तः ॥४३।। अर्चा प्रतिमा ॥४॥

·प्रथमाष्टके अ०५ ८३ सतोम्ब्याघेऽपि बिम्बस्य प्रतीतिर्न मलान्विते । तथात्मनो न मलिने प्रीतिः सा तु निर्मले ॥४५॥ अतो मद्भजनात्कामक्रोधाद्यन्तर्मलक्षतिः॥ मत्प्रसादात्ततवान्तस्तमोनाशस्ततोऽमृतम् ॥ ४६॥ प्रतिष्ठां विन्दते योऽस्मिन्सोऽभयो योन्तरं मयि ॥ करोति तस्य भीः पूर्वे देवा अपि भयं ययुः ।। ४७॥ स्वच्छेम्ब्याो प्रतिविम्वरूपेण सतो विद्यमानस्य बिम्बभूतस्य मुखादेः प्रतीति प्रत्यक्षा सा मलान्विते न तथाऽऽत्मन प्रतीचो मलिने रागादियुते चित्ते न ॥ ४५ ॥ अत ईशाग्ज्ञानात्क्षतिर्नाश 'तद्यथेपिकातूलमग्नी प्रोत दूयतेर हास्य स पाप्मान प्रदूयन्ते' इति । 'उपपापेषु सर्वेषु पातकेषु महत्सु च । प्रविश्य रजनीपाद ब्रह्मध्यान समाचर' इति श्रुतिस्मृत्यो ॥४६॥ अन्वयव्यतिरेकाभ्यो ब्रह्मज्ञानाज्ञानतोऽभयभये प्रदयितेऽस्मिस्वप्रकाशा. परोक्षात्मनि प्रकण सशयविपर्ययराहित्येन ब्रह्माहमस्मीत्यपस्थान प्रतिष्टा 'आनश्वोपसर्गे' इति क लियां टाप् । ता चिन्दते लभते सोऽभय । यस्विहात्मनि से यादिग्रप अन्तर भेद कराति पश्यति तस्य भीर्भयम् पूर्व देवा अपि भयं ययु इतरेषा का क्या । श्रुतिश्च 'यदा होऔर एतस्मिन्न- दृश्येऽनाभ्येऽनिररोऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्टा पिन्दते अथ सोऽभय गतो भवति' भीपास्माद्वात परते' इत्याद्या । यदा यस्मिताले । हीति द्विप्रसिद्धि । एपेत्ययमेर निवृत्त्युपायो ना य । एप मुमुझ । एतस्मिन् विद्वदनुभरगम्येऽदृश्ये इद्रियागीचरे । अनात्म्येऽनात्मीयस्वरूपतया स्वकी- यारहिते । निरक्त निर्वाचन शन्देनाभिधान पर न तस्मिन् । निलीयतेऽ. स्मिन्निति नियनमाधारा स न विद्यते यस्य तस्मिन्स्वमहिम्नि स्थित इत्यर्थ । अभयमद्वितीयम् 'द्वितीयादे भय भाति' इति श्रुते भयहेतुभेद ।

·दत्तपुराणम् । तस्मात्यक्त्वाखिलान्धर्मान्मामेहि शरणं यते ।। मत्प्रसादाद्विशुद्धोऽतो मोक्ष्यसे शान्तिमृच्छसि ॥४॥ स्वस्त्यस्तु ते मदुक्तेस्त्वं सारमाधत्स्व शोधितम् ॥ मद्भक्तेष्वपि योगोऽयं प्रकाश्यो यत्नतस्त्वया ॥ ४९॥ इत्युक्त्वा भगवान्दत्तो लीलया द्राक् तिरोदधे ॥ स यतिः कृतकृत्योऽभृत्तदुक्त्यर्थविलोचनात् ।। ५०॥ इति श्रीमदत्तात्रेयपुराणे सार्वत्रिसाहरुयां त्रिकाण्डमण्डितायां संहितायां वासुदेव्यां प्रथमाष्टके ज्ञानकाण्डे कर्मतत्वं ईश्वरोपासनं सद्गुरुप्रसादो नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥ अभयं भेदरहितं यथा तथा प्रतिष्ठा विन्दते गुरूपसत्या श्रवणादि कृत्वा लभते स विद्वान् भयरहितं मोक्षरूपमद्वयं ब्रह्म प्राप्तो भवति । 'ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति' इति श्रुतेः । यदैष मुमुक्षुरेतस्मिन्ब्रह्मणि । उदपिशब्दार्थे । अरं उत् अल्पमप्यन्तरं भेदं कुरुते पश्यति अथ तदानीं तस्य संसारप्रयुक्त भयं दुःखं भवेत् । दाढर्थाय वाय्वादिनिदर्शनम् ॥४७॥ वर्णाभिमान- कृशत्वाद्या देहधर्माः । क्षुत्पिपासादयः प्राणधर्माः । शोकाद्या मनोधर्माः तान् । यद्वा भगवद्भक्त्यैव तरिष्यामीति दृढविश्वासेनैव विधिककर्य त्यक्त्वा मदेकशरणो भव । आत्मनि चित्तोपरति निर्वाणलक्षणां शान्तिम् ।।४।। ॥४९॥५०॥ इति श्रीमदत्तात्रेयपुराणे सा०या० प्र० झांक कर्म० नाम टीकायां पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५॥ श्रीदत्तः ॥ इति श्रीदत्तपुराणे ईश्वरोपासनाख्यः प्रथमाप्टके पञ्चमोध्यायः।।५।।

·॥ अथ शाण्डिल्याथर्वसंवादो
नाम प्रथमाष्टके पष्टोऽध्यायः ॥१६॥
ॐ इन्द्रोऽमदाय गु:शदान्तभजने स्थितः ।।
स्वर्गेऽद्यापीतरेषां तु कथा का दभ्रवेदिनां ॥१॥
आजीवित त्रयः सेव्या वेदान्तो गुरुरीश्वरः॥
पूर्व नानाप्तये पश्चात्कृतमत्तनिवृत्तये ॥२॥
महानुशासनं चेत्यं मनस्यानीय तत्त्रयम् ॥
मिध्येदनेनेति मत्वा सन्माहात्म्यं यतिजगी ॥३॥
सृष्ट्येदं मापयास्पान्तहिःस्थोऽभवदत्रिज
गूढः साक्षी ज्ञानगम्यः सोऽव्यात्मचित्मसात्मकः ॥४॥
लीलात्मना योऽनिगृहेऽवतीर्णो दत्तारय उन्मत्तपिशाचवद्यः ।।
यालो युग कापि जरन् जटामृत्क चिपिय॑क्तपरीक्षितय ॥५॥
॥ॐ श्रीगणेशाय नम ॥
शाण्डिल्यार्थासादो य ओपनिषद सच।।
पिशदीक्रियत सम्यगामयायाम्यभारदे ॥१॥
ममदाप मदनिवृत्तये। दभ्रदिानामयज्ञानाम् ॥१॥२॥
समाहात्म्य श्रीदत्तमाहाम्पम् ॥ ३ ॥ इद जगत् । अस्य
जगतोऽन्त प्रयम्षेण यहि नरपेण चाराराणयुद्धपुपहिनन्या-
दगुट । फर्य तर्हि गम्यत इत्यत आह । मारनेऽननेनि सान पाम्प
शान सेन गम्य सोऽप्यादपिधादिम्य पापात् ॥ ४ ॥ जरन् वृद्ध ॥११॥

·८६ दत्तपुराणम् । त्यागी सुभोगी क्वचिदस्ति सङ्गी योगी सुवासाः क्वचिदस्ति नग्नः ।। तुष्टः कृशः पुष्ट इह क्वचिद्यो दण्डी च भिक्षुः क्वचिदस्ति वर्णी ॥६॥ गृही बनी वर्णविरुद्धचेष्टः क्वचिच्च वर्णाश्रमधर्मयुक्तः ।। इत्यादयो यस्य विचित्रचेष्टा देवर्पिहृद्वागयनं व्यतीताः ।। यो भक्तरक्षाक्षण एव यस्य वै सेवा स्मृतिर्भोज्यनिवेदनं धिय पूजाफलं योऽर्पयतीह दुर्लभं भक्तस्मृतौ सन्निधिकृत्क्षणे क्षणे॥ यस्यास्ति माहुरे निद्रा निवासः सह्यपर्वते ॥ भागोरथ्यां सदा स्नानं ध्यानं गन्धर्वपत्तने ॥ ९ ॥ कुरुक्षेत्रे चाचमनं धूतपापेश्वरे तथा । विभूतिधारणं संध्या करहाटे श्रियः पुरे ॥१०॥ भिक्षा विहलपुर्यस्य सुगन्धिद्रव्यधारणम् ।। मुक्तिः सारपुरे सायंसंध्या पश्चिमसागरे ॥ ११ ॥ स एप भगवान्दत्तः सदा वसतु मे हृदि ।। हृद्धीन्द्रियादिव्यापारे सदा तत्स्मृतिरस्तु मे ॥१२॥ विजय तेऽज यते जयते यतेरिह तमो हतमोहतमो नमः ।। हृदि कदाय पदाय सदा यदा तदुदयो नयोन वियोनयः॥१३ ॥६॥७॥ भक्तरक्षाया क्षण उत्सवो यस्य ॥ ८ ॥ ९॥ १० ११ ॥ १२ ॥ द्रुतविलम्बितै स्तौति । विशेषेण जपतीति तत्सत्रुद्धौ 'सल मेव जयति नानृत' 'सत्य ज्ञानमनन्तं ब्रह्म'इति श्रुत ब्रह्मण सत्यत्व विजया च तत्र कथ वाणीप्रवेश इत्यत आह । हे अज निर्विकार । हे यते स्वेच्छं ·प्रथमाष्टके अ०६ उदयतेऽनयतेन यतेर्यदा मनसि कामनिकामगतिस्तदा ।। पदुदयो हृदयोकसि ते सिते भवति योगति योगिवराऽवरान् ॥ १४ ॥ भिद्यते हृदय सन्यासिम्प । एतेन नास्मदादिवत् कर्मोपात्तपारतन्त्र्यदेहनानिति वतम् । सगुणत्याद्वाणीप्रशोपि । हते भक्ताना मोहतमसी येन तसं । इदमेवारतारप्रयोजनम् । यते हृदि विद्यमान तमो जयते ते पदाय । एतेन भगवत्प्रसादाद्धार्दतमोजय सुकर इति मूचितम् । तज्जय- वरणशक्तिनिरासोत्तरमन्यरहितकाल एक स्वरूपसुख ददातीति तस्मै ते पदाय सदा नम प्रह्वीभागोऽस्तु प्रह्रीभावो नाम स्वात्मन सात्मकत्वसमर्थनम्। अत्र पष्टयों राहो शिर इतित्पदौपचारिको भेद । किमिति सर्वेऽनेन न मुच्य त इत्यत आह । यदा प्राक्पुण्यशाद्भक्तहृदये दय पदोदयोऽह ब्रह्मास्मीन्यपरोक्षानुभयो भवति तदा थ' इति श्रुतेर्न मप्रदकर्माभागाद्वियोनयो विनिया योनय आमुरीप्रायास्ता नविष्यन्त्यन्यथा भविष्यत्येव 'इह चेदशकद्बोद्ध प्राक्शरीरस्य चित्रस । सर्गेपु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते' इति श्रुते । 'तानह द्विषत रान्' । स्मृतेश्च ॥ १३ ।। स पदुदय कामनिरासेनेत्याह । भो योगियर, ति शिथिलाभ्यासी तथा न भवतीत्यनयति तस्य द्वाभ्यासस्य मनसि यदा ' अहकारचिदात्मानाकीकृत्यापित । इद मे स्यादिद स्यातिदीच्छा कामशब्दिता ' इत्युक्तरक्षणानां कामाना गतिर्यथेष्ट- सो नोदयते नोत्पद्यते तदा सिते सत्प्रयाने हृदयौफसि हृदयम्पगृहे इक्तस्येति शेष । पूर्वोक्त पदुदयो भपनि । पूर्व विद्यमानस्यापि विस्मृत ठचामीकरन्यायेनोदयरूपप्रामिवोध्यान्यथाऽनित्यत्वप्रसङ्गात् । यदा ·दत्तपुराणम् । भवति भावभवोवभवो यदा मवति कामनिकामहतिस्तदा ।। मपति मानवमानवदुत्तमे भवतिरोधिरतो विरतोत्तमे ॥ १५ ॥ तव सतां वसतां मनसाऽनसा प्रपदयोः पदयो रजसाञ्जसा ।। सुसहितः स हितस्तव तावता यदवतारवता जनतापता ।।१६।। भव सर्वे प्रभिद्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिता । अथ मत्योऽमृतो भगति' इति श्रुते । स कथभूत । अपरा मन्दप्रज्ञानपि अनिद्याकामकर्मभ्यो रक्षति तेषामेवानुकम्पार्थम्' इति स्मृते ॥ १४ ॥ कामजयस्तु भक्त्यैरेत्याह । भवति त्वद्विषये साचिकाटलक्षणभावस्य भक्तेर्भर उदय भवति साधी भवतीति शेष । 'भपाप्मत्सतोस्त्रिपु' इत्यभिधानात् । अभिन निवर्तक स । मानवेषु ये मानन्तस्तपआदिना श्रेष्टास्तेपूत्तमे भगवद्भक्ते कामनिकामहति मिथ्याप्रत्ययभूतहृदयप्रथिभेदो भाति तदा विरतोत्तमे तृणीकृतब्रह्मलोके तस्मि साधौ भवद्भक्ते जममरणादिरूपभवतिरोधान भवति । मिथ्याभूताहममादिलक्षणप्रपञ्चा नश्यतीत्यर्थ । अ वासुदेवस्त रप्रसादात् । यद्वा अत कामहतेहेतो ॥ १५ ॥ सा च भक्ति सत्सङ्गापतीत्याह हे भगन् अनसा वेगवत्तरशकटरूपेणापि मनसा भ्यासवशादशीकृतेन तर ते प्रपदयानितरा यसता पदयो रजसा य सुसहित युक्त स तन हित प्रियो भक्त । यद्यस्मादयता जगदक्षता अवतारवता मत्स्याद्यवतारधारिणा भपता तादृशजनता जमादिभयादपिता रक्षिता । 'तपामह समुद्धर्ता' इति स्मृते ॥१६॥ सत्सङ्गोपि निष्काम कर्मानुष्ठानादित्याह । कृतस्य कर्मण फल विहाय नित्य नैमित्तिक च ·प्रथमाष्टके अ०६ ८९ कृतफलं तु विहाय विहायसा समभजं भजतामज तामसात् ।। मिलति तारकमन कमनसत्पदरजो श्रमहारि महारिसत् ।।१७।। तदजरामर कोशविलक्षणं सदज धीगुणवेत्तृ कलक्षणम् ॥ भुवनहेत्वपहत्रिपुराधिकं तब न जातु पदं कुपुराधिकम् ॥ १८ ॥ फलाभिसधि त्यक्त्या चित्तशुद्धिपर्यन्तमनुष्टेय ततो न्यास अकरणे प्रत्यवाय श्रवणादुपात्तदुरितक्षयार्थमनुष्टेयत्वश्रवणाच्च । तुशब्द काम्यनिषिद्ध च्यावर्तक । एव सति कृत कर्म न बन्धाय 'कुर्वन्नेवेह कर्माणि' इति श्रुते त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गम् ' इत्यादिस्मृतेश्च! हे अज, निष्कामकर्मानुष्ठान पूर्वक विहायसा सम व्यापक ला भजता भक्तानां तामसात् ससारात्तारक अत्रसता त्रासाद्यकुर्वतां स्थितप्रज्ञाना पदरजो मिलति । तत्कथ भूतम् । देहात्मभ्रमहारि महार्यविद्यादिशत्रुभूत ॥ १७ ॥ एतदु पायोपेय पदं तदस्थस्वरूपलक्षणाभ्यामाह द्वाभ्याम् । अजरामरेति निर्विकारत्व । तदन्नमयादिविलक्षण सत्रिकालाबाध । जाग्रदादिहेतो ये धीगुणास्तद्वेत्तृ अवस्थानयसाक्षिभृत क्लक्षणमानन्दरूप भुगनहेतु जगत्का- रण भजतामघहत् त्रिपुराधिक देहत्रयातीत तव पद जातु कदापि असज्ज डदु खस्वरूपस्थूलसूक्ष्मकारणाख्यपुरसब ध्याधयोऽस्य सन्तीतीहड्न भाति तद्वदर्थेऽत्र कन् । अत्रैव गायत्र्यों दर्यते । कोशरिलक्षण निरुपाधिक सदिति तदर्थ १, भुपनहेविति सर्गायुपलक्षकसर्वप्रपञ्चोत्पाद- कत्वलक्षणाशेषद्वैतभ्रमाधिष्टानज्ञापकसवितृपदार्थ २, कलक्षणमिति बुद्धि ग्राह्यनिरतिशयसुखात्मकवरेण्यपदार्थ ३, अपहृदित्यविद्यादिदोपभर्जकत्य ताशेपानर्थात्मकभर्गपदार्थ ४, त्रिपुराधिकमिति व्यापकाक्त्याऽखण्डचिदे फरसात्मकदेवपदार्थ ५, त्रिपुराधिक जातु नेति देहत्रयगतज्वराम्पृष्ट चेन निर्गुणचिन्तनरूपध्यानक्रियार्थ ६, पदमिति यदर्थ ७, अपामुदेवस्ततो जात अजो जीप इत्यस्मदर्थ ८, तद्धीगुण इति धीपदार्थ ९, तद्वेत्रिति ·९० दत्तपुराणम् । विविधभेदपरं सम दृश्यते विविधवेदपरं कमदृश्य ते ॥ पदमिदं सदु चिद्धनमुद्धियाऽसदनिदं प्रजहात्यधनुद्धि या॥१९ अज नमोऽजनमोहनमोह नः प्रिय नियोजय तेन यतेन ते ॥ य इह वेदनिवेदनि वेद वेत्त्यजपदं जपदन्तपदं पदम् ॥ २० ॥ एवं स्तुत्वा निजप्रज्ञापरिणामावधीश्वरम् ।। माहात्म्यं वक्तुमाजह्वे श्रीदत्तस्य तदीरितः ।। २१ ॥ । चोदनकियार्थः १०, एवं सर्वसाक्षिक सर्वद्वैतभ्रमाधिष्ठानं परमानन्दरूपं निरस्तसमस्तानर्थ स्वप्रकाशचिद्रूपं ब्रह्म चिन्त्यमिति समुच्चयार्थः । एवं सति ब्रह्मणः स्वविवर्तजडप्रपञ्चस्य रज्जुसर्पन्यायेनाध्यारोपापवादाभ्यां समानाधिकरणरूपमेकत्वमुक्तं भवति ॥ १८ ॥ हे सम वैपम्यनैपृण्यादि- दोषरहित । हे अदृश्यातीन्द्रिय सजातीयोदिभेदशून्य । कियोपास्तिज्ञान- * प्रतिपादकवेदपरं इदं स्वप्रकाशापरोक्षरूपं ईदगात्मा स एव ब्रह्मत्युत्तरेण संबध्यते । कं आनन्दरूपम् | सत्कालत्रयाबाधम् । चिद्धनं चिदेकरसं ते पदम् । अवं नुदतीत्यधनुत् । या बुद्धिः असदेहादि अनिटं आत्मवैलक्षण्यं प्रपञ्चजातं प्रनहाति मिथ्यात्वेन निराकरोति तयोद्धिया उ उत्कृष्टयाऽऽयया बुद्धया दृश्यतेऽपरोक्षतयानुभूयते । दृश्यते त्वम्यया बुद्धया' इति श्रुतेः ।।१९।। पदप्राप्ति प्रार्थयन्स्तोत्रमुपसंहरति । जनान्मोहयति स चासौ मोहः स न विद्यते यस्य तत्संबुद्धौ, हे अज, हे प्रिय, यतानां नियतानामिन्द्रियाणा- मिन प्रभो, ते तव तेन पूर्वोक्तपदेन नः नितरां योजयेति विदेहकैवल्यमपि याचितम् । स्तोत्रफलमाह ! त्रिकाण्डात्मकवेदनिवेदनि निवेदनमस्यास्तीति तथाभूत स्तोत्रं यो वेद स पदं योगिगम्यं जपतामन्ते हृदि पदं स्थानमस्य तत् पदं ब्रह्म वेत्ति ॥ २० ॥ तेन दत्तनेरितः प्रेरितः ॥ २१ ॥ अय- ·प्रथमाष्टके अ०६ अथ शाण्डिल्यनामासीब्रह्मपि महामुनिः॥ वेदवेदाङ्गशास्त्रज्ञः स्वाश्रमोचितकर्मकृत् ।। २२॥ भवत्या परमयोपास्तश्रीदत्तपदपङ्कजः ॥ सज्ञानगर्भवैराग्योपरत्याख्योऽपि दैवतः ॥ २३॥ विद्यामलभमानोऽसौ.चतुर्वेदेषु तर्कतः॥ भूत्वा भिन्नमतिः स्मृत्वा गुरुद्वारों श्रुतीरिताम् ॥२४॥ विद्यावाप्तिमथर्वाणमुपमन्नो महामतिम् ।। सोऽभिवाद्याह भगवन्ब्रह्मविधामधीहि मे ॥ २५ ॥ वरा निगूढां सत्सेव्यां श्रेयोऽयाप्स्याम्यहं यया ।। शास्ति स्निग्धं विनीतं हि श्रीगुस्र्गुह्यमप्युत ॥ २६ ॥ शब्दो मङ्गलार्थ । 'अधशब्द पूर्वमेव मङ्गलार्थ स उच्यते । स ब्रह्म' परम ज्ञेयं स्मरणात्सर्वत शुभम्' इति । मन्त्रद्रष्टत्वा महर्षि ॥ २२ ॥ पर मयाऽव्यभिचारिण्या । वैराग्य द्विवियमुक्तमाचार्य – 'नैद्य ज्ञानगर्भ द्विविधमभिहित तत्र वैराग्यमाद्य प्रायो दु खानलोकाद्भवति गृहसुहृत्पुत्र- वित्तैपणादे ।। अन्यज्ञानापदेशात्'इति । उपरति सन्यास ॥ २३ ॥ अपरोक्षसाक्षात्काररक्षणा विद्या नर्कतोऽलभमान । 'नेपा तर्केण मतिरा- पनेया' 'आचार्यवान्पुरुषो वेद'इति श्रुत्युक्तां गुरद्वारा विद्याप्रामिम् ।। २४ ।। अधीहि मे मदर्थ स्मर ।। २५ ।। मोक्षदत्वाद्वरा, अनन्यलभ्यत्वान्निगूढा, सद्भिर्मुमुक्षुभि सेव्या, श्रेयो मोक्ष यया विद्यया । प्रथे विद्याशब्दो गौण आयुरै घृतमितियत् । शास्त्युपदिशति । अकथितत्याद्विकर्मकत्वम् । स्निग्ध स्नेहादिगुणवन्तम् ॥ २६ ।। हे सोम्य, हे शान्त, त्यागपूर्वक श्रद्धादियो- - ·९ २ दत्तपुराणम् । इति शिष्येण सोऽथर्वा संपृष्टः प्राह सोम्य ताम् ।। श्रद्धाभक्तिध्यानयोगादवेहि त्यागपूर्वकम् ।। २७ ।। त्रिकालं वाधराहित्य जगदाधैकसाक्षिकम् ॥ सत्यत्वमस्य विज्ञेयं ब्रह्मणोऽविक्रियस्य हि ॥ २८॥ विदिताविदितान्यत्वं त्रिपुटीपरिवर्जितम् ।। स्वयंप्रकाशरूपं तज्ज्ञानलक्ष्मास्य केवलम् ॥ २९ ॥ संयम्य' गात्तामवेहि ‘सन्यस्य श्रवण कुर्यात्' इति विधानात् । ननु सन्यासो द्वेधा विद्वत्सन्यासो पिपिदिषासन्यासश्चेति । सन्यासोत्तर श्रवणविधान चेत्कथं विद्वत्सन्याससिद्धिरिति चेदुच्यते । कर्मफलानासक्तिमात्र सन्यास । ननु स्वरूपेण आरुरुक्षो कर्मसन्यासेऽन्त करणशुद्धयभागाज्ज्ञानानुत्पत्ते । स्मृतयश्च 'अनाधित कर्म' 'आररुक्षोर्मुने .' 'कर्मेन्द्रियाणि इत्याद्या ॥२७॥ वाघ किंसाक्षिको ब्रूहि न त्व साक्षिक इष्यते' इति न्यायघटनाद्बाधराहित्यम् ॥२८॥ इन्द्रिया- न्त करणैपिदिताज्जाग्रत्स्वप्नवद्यादविदितादज्ञानाच्चान्यत्व ज्ञातृज्ञान- ज्ञेयर्जित साक्षादपरोक्ष स्वरूपमस्य ज्ञानलक्षणम् ॥ अत्राय प्रयोग आत्मा स्वयप्रकाश सविकर्मतामन्तरेणापरोक्षत्वात्सदनात् । नच विशेषणासितो हेतु | आत्मन सरित्कर्म वे कर्मकर्तृभारविरोधप्रसङ्गात् । स्वस्वरूपेण कर्तृ व विशिष्टरूपेण कर्मत्वमित्यविरोध इति चेद्गमनक्रियायामप्ये कस्यैर सपेण कर्तृत्व विशिष्टरूपेण कर्मत्वमित्यतिप्रसङ्गात् । नच साधन विकलो दृष्टात सदनान्तरापेक्षायामन प्रस्थानात् । तर्कमते घटो घटज्ञानेन भासते घटज्ञानमनुव्यासायीति संवेदनपत्स्वप्राशे दृष्टान्त साधनश्किल इति चेन । ज्ञानस्य ज्ञानान्तरेण भासनाभावात् । एष सदेन चिच्चिदेव सत् गर९॥ विभुत्वान देशत परिच्छेद । एकत्यान्न कालत । सर्वात्मत्यान्न

·प्रथमाष्टके अ०६
देशतः कालवस्तुभ्यां परिच्छेदो यतोऽस्य नो।।
विभोरेकस्य चानन्तलक्ष्म सर्वात्मकस्य च ॥३०॥
सत्यं ज्ञानमनन्तं चेत्युक्तं तद्ब्रह्मलक्षणम् ॥
इदमेकं चाद्वितीयं यत्सदा भेदवर्जितम् ॥ ३१ ॥
तुच्छन्दलक्ष्येऽस्मिन्नोतं प्रोतं चैतत्तदाश्रयम् ॥
यस्मिझाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति ध्रुवम् ॥ ३२॥
अस्याभिन्ननिमित्तोपादानत्वं चैक्यसिद्धये ॥
प्रकृत्यधिष्ठात्रैक्यं च प्रतिज्ञातमनेन हि ॥३३॥
अन्यथा सर्वविज्ञानमेकविज्ञानवः कथम् ॥
सूने प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधादितीरितम् ॥ ३४ ॥
वस्तुतश्च । आनन्त्यमेवानन्दलक्षण 'यो वै भूमा तत्सुखम्' इति श्रुतेः
॥३०॥ चशब्द सार्थ । एक चाद्वितीयमित्यैश्यारधारणद्वैतप्रतिषेधात्मजाती-
यादिभेदयर्जितम् । तृतीयाध्यायस्यकोनविंशतिश्लोकटोकोक्तमत्रानुसधेयम्
॥ ३१ ॥ नन्वीदृश ज्ञेय चेदुपनिषदां निर्विषयत्वमित्यत आह ।
तत्त्वमसीति वाक्यान्तरगततत्पदलक्ष्य । तस्य प्रतीचो भेददर्शनायापरोक्ष-
द्योतकेदशब्दस्य सतम्या सामानाधिकरण्य । ईदृशे ब्रह्माण जगत्पटे तन्तत्र
इवौत प्रोत । अस्यैकस्य विज्ञानात्सर्वविज्ञानम् ॥३२॥ अस्य ब्रह्मण
एकत्वसिद्धय अभिन्ननिमित्तोपादानव स्वप्राधान्यात्स्चोपाधिप्राधान्याच्च
निमित्तोपादानत्वश्रयणात् । 'इदर सर्वमसृजत । तदात्मान स्वयमकुस्त'
सत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्' इति श्रुते. । अत्र तृतीयाध्यायैकविंशतिश्लोकटी
कानुसधेया ॥३३|| 'प्रकृतिश्च प्रतिज्ञाहान्तानुपरोधात्' इति सूत्रे ॥३॥

·६४ गचिदानन्दरगं परं प्रभागनं तु नत् ।। भाममनिमपानः गन्गरंग निगिनंबरः ॥ ३५ ॥ देवः मान्नगमका भूनापामो निग्रहः ॥ गोगकगम्यो यो पि जन्पयति इन्ति ॥ ३६॥ अन्तगांनी ग मापारी म तु नन्छन्दवानरः ।। गोम्मन्यायपादागालम्पः कामादिपरः ।। ३७ ॥ गप्पोमात्मादिनी निासनम् ।। सन्मानं निफर बान्तमममेपमनं शिवम् ।। ३८ ॥ भेदाभागास पी। मामला नदीवरः वियोगाधित: गनपत्रणामापरः ॥ १२॥ यौनादेशः, जीयरपेगानुपविर रन-तरामा, पाम्नाभागदपः, गरम गास्ना रासः । अवार्य प्रपोगः-गो सा प्रशासकः स मागा ममिति मगरलात । यो दिमिन भाति स सर्या-तरिनामानि पपा कार इनि फसलय्यति- रेकी । म फ न झापा बाह-निरः । ' मोर भूतेषु गूढो रमा न प्रशाशो' इति मुनेः । गूदधेयं शेरगाह । योगो ध्यानयोग- सोन गम्पो शेषः । तम्य सदस्यदक्षगं निभिागदरा विश्वमिनि ॥३६॥ यः पृधिप्पा तिन्पति शुनेनियमनापश्चतुर्थोऽर्थवादः । पान्दात्य. येशा गाः पद्यमोऽर्थवादः । स परोक्ष पादिरक्षणः तच्छन्दराचकः । सत्यादिलक्षणो लक्ष्यार्थ एरमुक्तः । यधाम्म प्रयशन्दपोरा टम्पः मटिन. सत्योपाश्मिाकामादिपित. ॥३७॥ तद्वलाकारासयापि उपाधिम्या प्रत्यापासारस्थितमपि लध्याऽद्वितीयम् । अत एव निरझन मायार- रणशन्यै सत्तपानुस्यूतं प्राणादिकटारहितम् । 'पोडशफलः सोम्य पुरुषः इति श्रुतिस्तु पदार्थशोधनपरा । प्रत्यक्षादिप्रमाणरप्रमेय जन्मादिविकाररहितम् ॥ ३८ ॥ अन्तःकरणापच्छिन्नबोधः किंचिन्ज- " ·प्रथमाष्टके अ०६ अयं त्वंपदवाच्योऽन्तःकरणच्छिन्नयोधकः॥ देहेन्द्रियमनःप्राणाहंकारेभ्यो विलक्षणः॥ ३९ ॥ साक्षी विशुद्धः कूटस्थः प्रत्यक्त्वंपदलक्ष्यकः ।। धीदीपो निर्विकारो धीवृत्तिव्याप्योऽपि केवलः ॥४०॥ प्रत्ययपरोक्षादिवेर तयोहित्वा चिदात्मताम् ॥ गृहीत्वा लक्षितां शुद्धां भूमैक्यन्नानतो भवेत् ॥ ४१ ॥ वानिवृत्यानाप्या च फलव्याप्तिर्निवारिता । एक्मात्मस्थमात्मानं योगेन श्रवणादिना ॥ ४२ ॥ जानात्यैवयं स मुक्तः सन्कृतकृत्यो भवेद्ध्वम् ।। आत्मविज्ञानेन सोम्य शोकस्यान्तं गमिष्यसि ॥ ४३ ।। इदं श्रद्धत्स्व माशोचीः शोकस्यान्तं गमिप्यमि ।। अत्र योग प्रवक्ष्यामि येनात्माऽऽशु प्रसीदति ॥४४॥ योगः स्यात्प्रत्यगात्मक्यमष्टावङ्गानि तस्य तु ।। देहेन्द्रियादौ विरक्तिर्यमो मिथ्यात्ववक्षिणात् ।। ४५॥ खादिटक्षण. (वपदयाच्यार्थः । देहादिविलक्षण. साक्षी प्रयम्दपस्दल. क्ष्यार्थः ॥ ३९ ॥अनापनपिरतया बुद्धयादिप्रकाशमः बुद्धित्तिव्यान्यो न फलव्याय ॥ ४० ॥ तहि तत्वंपदार्थयाविरोधे कथमपण्डतेन्यत माह रक्षणया । भूमाऽपरिस्छिन । ४१॥ यतोगव' इति ध्रुया फटण्या- सिनिगरिता न तिम्यानिः । 'मनसानुद्रष्टव्यम् ।' दृश्यते सम्पया बुद्धपा'इति शतेः । योगेन चिरामाम्यसंपादनेन ।। ४२॥ आमविज्ञानेना- परोक्षसाशासारेण 'तरति शोरुमा मरित्' इति सुते ॥ ४३ ॥ आमा मनः । प्रसीदति शान्तिमामोति ॥ ४४ ॥ प्रयाममणोम्यं योगः । देवी मियालार्शनपूर्व विरतिर्ममः ॥ ४५ ॥ स्वन्या मनध रातोना- ·अथ हठयोगकथनं नाम प्रथमाष्टके सप्तमोऽध्यायः ॥ १७॥ द्वे विरूपे विभोरबालेशोत्पादनमात्मना । अहिंसा सत्यं यथार्थसद्वागन्यार्थनिस्पृहा ॥१॥ अस्तेयं ब्रह्मचर्य स्यात्सदा मैथुनवर्जनम् ।। दया भूतानुग्रहोऽत्रैकरूपत्वं सदार्जवम् ॥२॥ क्षमाऽप्रियादिसहनं धृति शेऽप्यविक्रिया ॥ मिताहारो हितस्निग्धचतुर्थाशोनमोजनम् ॥३॥ मृज्जलाभ्यां यहिःशौचं ध्यानमन्तर्यमा इमे ॥ तपः कृच्छ्रर्देहशुद्धिस्तोपो दैवाप्ततोपणम् ॥ ४॥ ।।ॐ श्रीगणेशाय नमः ।। सोपायो हठयोगोऽत्र साङ्गोपाङ्गो यथाक्रमम् ।। कथ्यते सप्तमाध्याये शाण्डिल्यावादतः ॥ १॥ विभोरात्मनोऽत्र जाति विसदृशे स्थावरजंगमारमफे स्पे। तनेश्व बुद्धयात्मना देहेन वाचा मनसापि लेशानुत्पादनमहिंसा। यथार्थमृदुवार सत्यम् । तूणपर्यन्तं परद्रव्यस्यास्पृहाऽस्तेयमित्यप्रिमेणान्येति ॥१। अष्टाङ्गमैथुनवर्जनं ब्रह्मचर्यम् । भूतमानेऽनुग्रहो दया । सन्मागें वर्तित्वे सदैकरूपत्वं आर्जनम् ॥ २ ॥ सुखादेन कोऽपि दातेति परताप्रियादि सहनं जिहादशकदन्तेष्विर दोषदृष्ट्यकरणं क्षमा । स्त्रीपुत्रादिपियोगे द्रव्य- हानी च शोकाद्यविकारतासंपादनं धृतिः। चतुर्थीशोनहितकरभक्षणं मिताहारः ॥ ३ ॥ ध्यानं श्रीदत्तस्य ॥ ४॥ उपनिषद्भागभुतेर्विचारः ·प्रथमाष्टके अ०७ १९ आस्तिक्यं वेदविश्वासो विचारः श्रवणं श्रुतेः ॥ दानं स्वार्थार्पणं पात्रे पूजा विष्णो कृतार्पणम् ॥ ५॥ कुकर्मलज्जा हीवुद्धिः श्रद्धा वेदोक्तकर्मसु ।। विधिवद्विष्णुपकादश्युपोपणकं व्रतम् ॥ ६ ॥ वेदाविरुद्धगुप्तिमन्त्राभ्यासो जपस्त्रिधा ।। वाचिकोऽसन्मानसः सन् रहस्यो मध्यमो जपः ॥७॥ दशैते नियमा अष्टासनानि स्वस्तिकं विदम् ।। जानूर्वन्तः पदौ कृत्वा समाङ्गेनोपवेशनम् ॥८॥ गोमुसं दक्षगुल्फोऽन्यपृष्ठपार्श्वे परोऽन्यथा । स्वान्योरुपादविन्यासाद्वीराख्यं चाथ पद्मकम् ॥९॥ पृष्ठतो व्यस्तपाणिभ्यां व्यस्तोरुस्थानिधारणम् ।। अन्योन्यगुल्फयोगेन जानुस्थकरपल्लवैः ॥१०॥ श्रयणम् । पाने दातृतारकाय श्रोनियादिलक्षणाय न्यायार्जितस्वार्थार्पण दानम् । यत्करोपीति शासनेन पिणी समर्मसमर्पण पूजा ॥५॥ विष्णुपण जयन्त्य ॥ ६ ॥ वेदाविरुद्धस्य गुरुप्रसादलब्धमन्त्रस्य पुर- थर्यापूर्वकमभ्यासो जपः । वाचिकोऽन्यः शुतोऽन्पफल' | ओष्टचलनादि- रहितो मानसोऽनन्तफलः । पररश्रुतो मध्यमफलः ॥७॥ जानूवों- रन्तरे पादाने कृत्वा समशरीरधारणेनोपरेशन स्वस्तिकासन ॥८॥ दक्षिणपादगुरपो यामपृष्टपाचे यामो दक्षिणपृष्टपाचे (संस्थाप्य एतद्गो. मुगासनम् । दक्षिणामोरसंनिधी यामदक्षिणपादविन्यासाद्वीरासनम् ॥९॥ दक्षिणरामहस्ताभ्यो पृष्टतो गताभ्यां व्यस्तोरस्थाभिधारणं दक्षिणयामोरस्थरामदक्षिणपादामधारणं पमासनम्। गतान्योन्यगुल्फयोगेन जानुस्थापिताङ्गुलिभिरपलक्षितं ॥ १० ॥ सीग्नीपाबें

·१००
दत्तपुराणम् ।
सिंहासनं व्यात्तवक्त्रं पूज्यं नासाग्रदृष्टिकम् ।।
योनिमेट्रोधंस्थगुल्लं सिद्ध भ्रूमध्यदृग्वरम् ॥ ११ ॥
मायूरं दण्डवयोम्नि मुहस्तं नाभिकूर्परम् ।।
भद्रं स्यात्सीवनीपार्श्वयुक्करात्ताध्रिगुल्लकम् ।। १२ ।।
स्यादासनजयात्सर्वजयोऽशक्तौ शवासनम् ॥
सार्वत्रिहस्तो देहोऽयं गुदमेहान्तमध्यकः ॥ १३ ॥
ततो नवाङ्गलं कन्द आनाभेरुद्धता अतः ॥
द्वासप्ततिसहस्राणि मुख्या नाड्यश्चतुर्दश ।। १४ ॥
एतासामुत्तमास्तिस आसामेकाप्यनुत्तमा ।।
पिङ्गला दक्षनासान्ता सूर्येशा दिनसंज्ञिता ॥१५॥
इडापि वामनासान्ता निसज्ञा चन्द्रपा सुखा ।
सुपुम्णा ब्रह्मरन्ध्रान्ता कालमोक्यमृतत्वदा ॥१६॥
नासादृष्टिकं विदारितास्य सिंहासनम् । योनेरण्डाधो व्यंगुलप्रदेशे एको
गुल्फः मेदस्य लिङ्गस्योध्य एक इति सिद्धासनं श्रेष्ठमिदम् ॥११॥ भूलग्नौ
हस्तौ यस्मिन्नाभिदेशे कूर्परौ यस्मिन्दण्डबढ्योम्नि वर्तमानमायूरम् । सौवनी-
पार्श्वयुजौ पाराम्या पृष्टत आत्तौ गृहीतौ संलग्नौ बधी तयोर्गुल्फो यस्मिंस्त-
द्रासनम् ॥ १२ ॥ चिरं सुखोपवेशनमासनजयः। गुदमेद्रमध्यप्रदेशे
देहमध्यः ॥ १३ ॥ आनाभर्नाभिपर्यन्तं कन्दः । अतः कन्दात् ॥ १४ ॥
तित्र इडापिडालासुषुम्णाख्याः। पिङ्गलायाः सूर्य ईशः । दिनसंज्ञा
सा वहमानाऽशुमा उनकार्यासिद्धिदा ।। १५॥ इडायाश्चन्दः पतिः ।
निशासंज्ञा सा यहमाना शुभसौम्यसिद्धिदा । दिवा न पूनयोडिझं रात्रौ नैव
च पूजयेत् । सर्वदा पूजपोल्लिङ्गम्' इत्युपलाक्षता मुपुम्णाकालभोक्त्री ॥१६॥

·प्रथमाष्टके अ०७ तन्मूले कुटिला शक्तिर्मोक्षविनप्रदाऽसताम् ॥ नाम्यूचं प्राणोऽधोऽपानः समानो नाभिमण्डले ॥१७॥ चरत्युदानः कण्ठे च व्यानः सर्वशरीरगः ॥ त्वगादिपु च नागाद्यास्यस्रोऽग्निर्नाभिमध्यगः ॥१८॥ नृणां वृत्तो विहङ्गानां चतुरस्रथतुप्पदाम् ।। कृत्वानेरूद्धमम्भोऽन्नं प्राणोऽधरथो धमत्यमम् ॥१९॥ स दीप्तोऽन्न पचेदने व्यानं सारोऽस्य यच्छति ॥ निश्वासोच्छ्यासकृत्प्राणोऽपानो विप्मूत्रहापकः ॥२०॥ उदानोऽङ्गोन्नयनकृत्समानः शोषणादिकृत् ।। तथोद्गारोन्मीलनात्तन्द्राव्याप्तिकराः परे ।। २१|| चले प्राणे चलं चित्तं निश्चले निश्चलं तयोः ।। नष्ट एकतरे नाशो द्वयोरपि स योगतः ॥२२॥ कुण्डलिनीचाटनमाह । तन्मूळे मुपुग्णामूले तन्मुखं मुखेनाच्छाद्य स्थिता असतामभ्यासरहिताना द्वारामारान्मोक्षवितकरी । नाभेरधः मपानश्चेष्टते ॥१७॥ त्वमसमासास्थिशिरामु नागधर्मकरदेवदत्तधनंजयाः ॥१८॥ नृप नामिदेशे त्रिकोणोग्नि । पक्षिणा वृत्तः पीताशितमम्भोन्न चामाशयगतं अग्नेस्य कृत्वा । अमुमनिम् ॥१९|| स जाटरोऽग्निः पत्तानरससारं अ) सङ्गियुक्ते देहे । अर्शमादित्यामन्यायोऽप्रत्ययः । इन्द्रिपजीपनार्थ नयति ॥२०॥ उदानः वागादीनां प्रबोधकाले उन्नयनत् मरणोत्तर लिादेहोनपनच 'अवैकयोy उदान' इति श्रुतेः । नाग उन्नार मौं नेप्रोमीटननिमीलने करः क्षुतं देवदत्तस्तन्द्रादि धनंजय उष्णत्वेन शरीरव्यानि करोति ॥२१॥२२॥ इडापिनटाम्या यहनं प्राण- ·दत्तपुराणम् । न ज्ञानं जीवति प्राणे मनस्यपि लयं नये ।। द्वयं गच्छति मोक्षं स योगी नान्यः कथंचन ।।२३।। नात्यानतोऽनश्नतोऽपि सुप्तस्यैप न जाग्रतः ।। युक्तचेष्टाहारनिद्रागतेोगो भवेत्सुखः ॥ २४ ॥ क्षाराम्लतिक्तकहरूक्षकदन्नशाफ- रुपग्न्यध्धभार न लभतेऽकुगलोऽस्य सिद्धिम् । शुण्ठीसितासुमनशालिसदनमुद्ग- चक्षुप्पशाकघृतदुग्धसदम्मु पथ्यम् ।। २५ ॥ देवी संपत्स्वधर्मस्थो निश्चिन्तो गुरुसेवकः ।। सद्देशे मठिकामध्ये रक्षिते निरुपद्रवे ।। २६ ॥ . जीवन, संकल्पादि मनो जीवनं तदभावस्तन्मरणम् ॥२३॥ अत्र स्मृति- नीत्यश्नत इत्यादिः । 'द्वौ भागौ पूरयेदन्नस्तृतीयं च तथाम्बुना। वायुसंच. रणार्थाय चतुर्थमवशेषयेत्' इति युक्ताहारत्वम् ॥२४॥ सर्वे क्षारा अम्ल चिश्चादि तिक कारवेलादि कटु मरीच्यादि रूक्षमचिकणं कदनं यावना. लादि शाकमचक्षुष्यं ॥ वैद्यके ' सर्व शाकमचक्षुष्यं चक्षुष्यं शाकपञ्चकम्। प्रायः सर्राणि शाकानि विष्टम्भानि गुरूणि च}} रूक्षाणि बहुवर्चस्कानि' इत्यादि । स्त्रीभाइ मैथुनकृत् । अग्निसेवा सेकादिः । अध्यभारगमनशीलः । अकुशलोऽभ्यासानभिज्ञः । अस्य योगस्य पथ्यमाह । सिता शर्करा सुमना गोधूमाः । सदनं नीवारयश्यामाकादि । चक्षुपे हितं चक्षुष्यं 'तस्मै हित' इति यत् । तच्च 'जीवन्तोवसुमत्स्याक्षी मेघनादा पुनर्नया' इति । कोशातकी पटोलकमपि ॥२५ ॥ अल्पो मठो मठिका अल्पी. यसि कन् । 'अल्पद्वारमरन्ध्रगर्तवियरम्' इत्यादि ।॥ २६ ॥ २७ ।। पोड- ·प्रथमाष्टके अ०७ १०३ . मक्त्येष्टदेवं नत्वाऽऽदी सूपविष्टः सुदिदमुखः ।। कुशाजिनांशुकेषेव प्राणायामान्समभ्यसेत् ॥ २७॥ चन्द्रेणापूर्य वायुं पट् दशमात्र हर्नु हृदि ।। कृत्वा चतुःपष्टिमात्रं कुंभयित्वा विरेचयेत् ।। २८ ।। शनैः कुम्भार्धकालेन पश्चादाकर्षितोदरः ।। त्यजेत्सूर्येणाय तेन पीत्वान्येन तथा पुनः ।। २९ ।। पश्चान्यद्वयीत्यन्तखिसंध्यममुपामकैः ।। त्रिमासोय प्रागजयः सिध्येत्केरलकुम्भकः ॥ ३० ॥ ध्येयोऽत्र तारो हृदीक्ष्यं भ्रमध्ये चेन्दुमण्डलम् ।। दायर्याय लापवायागमुत्थस्वेदेन मदयेत् ।। ३१ ।। शुद्ध क्रियाधिवकुम्माः सिद्धय मुद्राच कौतिताः॥ प्राणायामम्मे नेपि माध्य आरोग्यमप्युत ।। ३२॥ ममासीनो यताम्योऽन्तः प्राणं दक्षिणया त्यजेत् ।। सारं लगति हत्कण्टकपोलारध्यसी यथा ॥ ३३ ॥ लोइकारस्य भखापच्छक्त्याऽऽचार्य रेचयेत् ।। यामां मध्यानामिकाम्यां धृत्वा जाते श्रमे विधेः ॥३४॥ समानमा चतुरगुटान्तरेण हदि । पभादापितमिति पधिमतानं टर. पानः । येगा पने रेचके याहानिप्रमाहात् ॥ २८॥२९॥ दिने दिने निमय। पभामामीपन्नः ॥ ३० ॥ अग्र पुग्भफे । सारः प्रगः ॥३१॥ करुगतरित्तगुदप धीत्यादिरियाः । योगनिदधे भटमा रामुदामा उमे दिमिनी ॥ ३२॥ सारं ससन्द भाग पाए ॥२२मगमाह । श्रमे नाते पिता पीया परफनिधिना ·१०४ दत्तपुराणम् । पीत्वा प्राणं कुम्भयित्वा धृत्वाङ्गुष्ठेन दक्षिणाम् ।। वामया रेचयेन्मन्दं तथाऽथ प्राग्वदाचरेत् ।। ३५ ॥ द्विनाडयभ्यासाद्यामा शक्तिर्मागददात्परम् ।। भस्त्रयं सर्वदोपनि रुपापघ्न्यपि सिद्धदा ।। ३६ ॥ शिश्ननाम्यन्तस्यकन्दं सति वजासने पदौ ।। धृत्वा रदं प्रपीडयारं भखां सिद्धासनस्थितः ॥ ३७॥ समावृश्चितनाभिर्दाकुर्याच्छक्तिबलत्यतः ।। यामार्धाभ्यासतो धैर्यान्मध्यनाइयां समुद्गता ॥ ३८॥ ऊर्धाकटा भवेत्किचिच्छक्तिर्नाडीमुखं त्यजेत् ।। ततः स्वतो अजत्यूर्व प्राणोऽतस्तां विचालयेत् ॥३९॥ चालनात्सर्वसिद्धयाप्तिमण्डलाद्योगिनो न तु॥ रुग्भ्योऽभयं यमाचापि नेतोऽन्यन्नाडिशोधनम् ।।४०॥ चालितायामपि प्राणो बद्धा चेद्रसना सुखम् ।। बजत्यूर्व सिद्धिपूर्व राजयोगपदप्रदः ।। ४१ ।। जिहामूलशिरां छित्वा रोममात्रं प्रवर्धयेत् ।। पथ्यासैन्धवचूर्णेगां चालयेद्दोहयेत्पुनः ।। ४२ ॥ दिने दिने छेदनायैख्यध्वगा वर्धते कला ।। पण्मासादिति जिह्वाधः शिराबन्धो विनश्यति ॥ ४३ ।। प्राणमित्यप्रिमेणान्वेति ॥ ३४॥३५॥ अर शीघ्रम् ॥ ३६ ॥ प्रपीड्य संताड्य ॥ ३७ ॥ परिधानयुक्या समाकुञ्चिता नाभिर्येन ॥ ३८॥३९ ।। मण्डलाचत्वारिंशदिनतः ॥ ४०॥४१॥ पध्या हरीतकी । गां जिह्वाम् ॥४२॥ कला जिह्वा । त्र्यध्वगा भ्रमध्यगा ।। ४३ ॥ खे आज्ञाचके

·प्रथमाष्टके अ०७
१०५
मुद्रा स्यात्खेचरी व्यध्ये योजितावामुखी कला ॥
रसस्वादोऽमृतप्राप्तिस्ततः प्राणमनोजयः ।। ४४ ।।
सहज्जिह्वा चरत्यस्य से कदापि स्पृशन्ति नो।।
विपार्तिरुग्जराक्षुत्तृनिद्रातन्द्रामृतिक्रियाः ॥ ४५ ॥
बिन्दुस्च्यालेपितस्यापि न क्षरत्यूर्ध्वमेति सः ।।
चलितश्चेद्योनिमुद्रा बद्धो मुक्तः स भोग्यपि ॥ ४६॥
सुधान्तः स्रवतीन्दोस्तां ग्रसत्यर्कस्ततो जरा ।।
अधःशीर्षोर्ध्वपात्तिष्ठेद्ववाहारः शनैःशनैः ॥ ४७ ।।
याममानं ततः सिद्धिय॑स्तेयं करणीष्टदा ।।
वलीपलितवेपनी मृत्युहन्त्री सुधाप्रदा ॥४८॥
योनिस्थवामगुल्फो ना करात्तप्रसृतान्यपात् ।।
कुम्भं कुर्यात्पुनर्व्यस्तं क्षयगुल्मादिरग्लयः ॥४९॥
पूर्ववत्प्रसृतं पादं कृत्वोरौ कृतम्कुम्भकः ।।
प्लेशहीनो जानवांश्च नामौ प्राणभृतेररुक् ॥५०॥
मनोजयय नासाने पादाङ्गुष्ठेऽङ्गलाघवम् ॥
भ्रूमध्ये चामृतप्राप्तिरारोग्यं तुन्दपार्श्वयोः ॥५१॥
॥४४॥४५॥ रुयाटिङ्गितस्य रेतश्चालित चेदमोल्या पद्ध मरन्धमेति
॥४६॥ इन्दोस्तालुतः अर्कोऽग्नि ॥४७॥
प्यस्ता विपरीता
।। ४८ ॥ ना पुरषः । पुनर्व्यन्त विपरीतं यथा तया । इयं महामुदा
शैया ॥४९॥ एतौ महाबन्धमहारेधी ॥५०॥ तुन्दमुदरम् ॥५१॥

·दत्तपुराणम् । विषज्वरान्तस्तु दन्ते वायुपानाच जिह्वया ॥ श्रमड्व्याधिदाहान्तः कल्याणी वार सुधाशनम्।।५२।। स्वास्येनौ दीप्लेनसादे नाडीशुद्धावनामये । नादः स्फुटत्वे सुदृष्ट्योः सिद्धिविन्दौ जिते सति ॥५३॥ इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धनिसाहस्यां त्रिकाण्डमण्डितायां संहितायां वासुदेव्यां प्रथमाप्टके ज्ञानकाण्डे साङ्गोपाङ्गहठयोगकथन नाम सप्तमोऽध्यायः ।। ७॥ सर्वत्र न मुखतो रेचकः ॥५२॥ शोभने मुखे जाते सतीत्येवं सर्वत्र ॥५३॥ इति प्रथमे टीकायां सप्तमोऽध्यायः ।।

·अथ योगकथनं नाम प्रथमाष्टकेऽष्टमोऽध्यायः||१८॥ इदं श्रेष्ठ भजेत्तस्य सिद्धयेत्केवलकुम्भकः ।। न तस्य दुर्लभं किंचित्सोऽजेयः कैरपीह हि ॥१॥ देहे पादादिमूर्धान्ते स्थिता लोकाश्चतुर्दश ॥ हृत्संयमाचत्र तत्र तत्तलोकविदोरिता ॥२॥ अर्थज्ञानं तारकायां नासाग्रे चेन्द्रलोकयित् ।। तदधो पहिलोकस्य चक्षुपोः सर्वलोकवित् ॥ ३ ॥ श्रोत्रे च यमलोकस्य तत्पाद्ये नैर्ऋतस्य वित् ॥ पृष्ठे वरुणलोकस्य यादुलोकस्य च श्रुतौ ॥ ४ ॥ कण्ठे कुवेरलोकस्य वामेक्ष्णि शिवलोकवित् ।। दक्षे परमलोकस्य ब्रह्मलोकस्य मूर्ध्नि वित् ॥ ५॥ तत्तज्जन्तुध्वनौ तत्तद्भूत ज्ञानं च कर्मणि ।। प्राग्जातिविच्चान्यचित्ते स्फुटं तचित्तवृत्तिवित् ॥ ६॥ सूर्येन्द्वोर्लोकमज्ञानं ध्रुवे तद्गतिदर्शनम् ।। स्वार्थे पुरुषविद्वोर्ये मारुत्यादिवलस्य वित् ॥७॥ कायरूपेऽप्यदृश्यस्य कायव्यूहस्य नाभितः ।। अतीतानागतज्ञानं स्याद्धर्माधर्मयोगले ॥ ८॥ श्रीः ॥ श्रेष्ठं श्रीदत्तपम् ॥१॥ तत्तलोकज्ञानम् ॥२॥तारकाक्षिकनीनिसा ॥३१४ परमस्य विष्णोः 'विष्णुः परमः' इति श्रुतेः ॥५१॥ ६॥७॥ अतीतानागतज्ञानं भूतभविन्यज्ञानापर्वमानमपि गले इत्यग्रिमेगान्चेतिया ·१०८ दत्तपुराणम् । क्षुत्तृण्नाशः कूर्मनाडयां स्थैर्य तारे च सिद्धक् ॥ कायखे खगतिस्तनत्सिद्धयस्तत्र तत्र च ॥९॥ प्रत्याहारस्त्वाहरणमर्थचारी गवां बलात् ।। आत्मान्वयेन दृष्टिश्च फलत्यागश्च कर्मणः ॥ १० ॥ वैरस्यं चेन्द्रियार्थेषु प्रतिमर्म च हृत्स्थितिः ॥ प्रत्याहारः पञ्चधैवं धारणापि च पञ्चधा ॥ ११ ॥ हृत्प्राणधारणा हृद्धीधारणाऽध्यात्मधारणा ॥ तन्मूर्तिधारणा मादौ हार्दखेऽन्यखधारणा ॥ १२ ॥ वनाद्कुशध्वजाब्जाकयुग्रक्ताब्जाभपत्तलम् ॥ नखमाणिक्यभाध्वस्तमक्तहार्दतमस्ततिम् ॥१३॥ गूढगुल्फ कूर्मपृष्ठोल्लसत्पादोपरिस्थलम् ।। परिपुष्टसुजपोरं विशालजघनस्थलम् ॥ १४॥ पृथुश्रोणि च काकुत्स्थं चारुनामि दलोदरम् ।। कपाटवक्षसं दीर्घमांसलोरगवद्भुजम् ।। १५ ।। सुचिह्नचिह्नितकर कम्बुकण्ठं स्मिताननम् ।। स्नग्ध्यधावल्ययुक्ताक्षं चलपिङ्गजटाधरम् ॥ १६ ॥ चन्द्रकान्तं प्रभुं कृष्णभूरश्मश्रुकनीनिकम् ॥ भावशुद्धद्विजाकीर्ण प्रसन्नमुखपङ्कजम् ।। १७ ।। सिद्धासनसमासीनं वरामयदसत्करम् ॥ क्षणेक्षणेऽपि स्वमक्तस्मृतिगामिनमीश्वरम् ॥१८॥ तत्र तत्राण्यादी । अणिमादिसिद्धिः ॥९॥१०॥११॥ मादौ पञ्चमोऽ ॥१२॥१३॥१४॥११॥१६॥१७॥१८॥१९॥ सदा सर्वेकान्याकम्' - ·प्रथमाष्टके अ०८ - अनुग्रहाख्यहृत्स्येन्दुज्ञापितस्मितचन्द्रिकम् ॥ सदाखण्डसमाधिख्यं दत्तात्रेयं दिगम्बरम् ॥ १९ ॥ आसेचनकमूर्ति तं सदापादाद्धदामुखम् ॥ ध्यायेत्समाहितो योगी निवृत्ताखिलवृत्तिकः ॥२०॥ इदं तु सगुणध्यानं स्वेच्छोपात्तचिदात्मनः॥ निर्गुणं केवलं हास्य सचित्सुखमयं परम् ।। २१ ॥ ध्यातृध्यानध्येयरूपः समाधिः सविकल्पकः ।। जीवात्मपरमात्मैक्यावस्था त्रिपुटिवर्जिता ॥ २२ ॥ परिपूर्णानन्दरूपा शुद्धचिद्रूपिका परः ।। पश्चात्स्मृत्यनुमेयात्मार्थवृत्तय इहानुगाः ॥ २३ ॥ अन्तर्लीनसहृत्प्राणोऽपश्यन्नवलग्यहिः ।। मुद्रेयं वैष्णवी शून्या शून्यलक्ष्मपदप्रदा ॥ २४ ॥ तद्वान्हढासनो दक्षकर्णे रुद्धपिलो ध्वनिम् ॥ त्रिग्रन्थिभेदं शृणुयात्सुमुक्ष्मं स समाधिमार ॥ २५ ॥ इति दाप्रत्ययः 'सर्वस्य सोऽन्यतरस्या दि' इति सर्वशम्दस्य समावः । मासेचनकं अत्याहादर्फ 'तदासेचनकं तृप्तेर्नास्त्यन्तो यस्य दर्शनात् । इत्युक्तेः ।। २० ॥ २१ ॥ २२ ॥ एतान्तं फालं समाहितोऽभवमिति स्मरणादनुमीयते यकस्मयते तत्तदनुभूतमिति व्याप्तेरामा पियो यास सा वृत्तयः समाध्युत्तरमनुगतास्तत्कालप्रयत्नामावेऽपि पूर्वाभ्यासानुवृत्ति- स्वात् ॥ २३ ॥ २४ ॥ सद्वान्यैष्णवीमुदायुक्तः । रविः पाण्मुखी- मुदायक्तः । मरिष्णुरुदारयास्तिस्रो प्रन्थपस्त दफम् ॥ २५ ॥ लीना- ·दत्तपुराणम् । अर्धोन्मीलितहक्स्वस्थो नासाग्राक्षो वशी भजेत् ॥ लीनार्केन्दुः परं तत्वं तद्वाह्यान्तरवर्जितम् ॥ २६ ॥ एवमभ्यासयोगेन खेचरीमुद्रयापि च ॥. मनःस्थिरीभावरूपाऽवस्था सिद्ध्येन्मनोन्मनी ॥२७॥ शक्तिमध्ये मनः कृत्वा शक्ति चापि मनोगताम् ।। मनसा मन आलोक्य योगा नित्यं सुखी भवेत् ॥२८॥ आकाशमध्य आत्मानमात्मन्याकाशमेव च ॥ कृत्याकाशमयं सर्व चिन्तयेन्न किमप्यतः ॥२९॥ वायचिन्ता न कर्तव्या तथैवान्तरचिन्तनम् ॥ परि सिलां चिन्तां चिन्मयं भावयेत्परम् ॥३०॥ योगेनेत्थं लीयमानं मनो ब्रह्मणि लीयते ।। कर्पूरोऽमावियाग्धौ च लवणं ख इयान्यसे ॥ ३१॥ ज्ञेयं सर्वप्रीतं च तज्ज्ञानं मन उच्यते ॥ मनोलयो ज्ञानवस्तुपरित्यागात्ततोऽमृतम् ।। ३२ ।। योगो जानं च मनसो नाशस्य द्वौ कमी परी ।। योगो हतिरोधोऽत्र ज्ञानं सम्पगरेक्षणम् ॥ ३३ ॥ फैन्दुः वासोवासरहितः ॥२६ ।। २७ ॥ २८ ॥ २९ ॥ चिदित्यना. नन्दादयः प्रधानस्येति गुणा मायाः। ते चानन्दो ब्रह्म विज्ञान बाम निायः शुद्धो बुद्धा सयो मुक्तो निरननो रिमुभिप्रयगेफरस इति निधया गुणाः पशन्दमम्पर्शमारपमन्यर्य तथाप्रस निस्पामगधग यत || मनायनन्त- याददेश्यमप्राधमपोयमचन:श्रोत्रं सरपाणिपादम्' इत्याचा निषेध्याः ॥ ३० ॥ ३१ ॥ १२ ।। १५ ।।३॥ .

·प्रथमाष्टके अ०८
१११
चित्तवृत्तिनिरोधस्तु मनःस्पन्दोपशान्तिदः॥
मनःस्पन्दोपशान्त्यायं संसारः अविलीयते ॥ ३४॥
शास्त्रसज्जनसंपर्कवैराग्याभ्यामयोगतः ।।
धैर्येण चास्यया पूर्ववासनातानयाद्धठात् ॥ ३५॥
सद्भक्त्या भगवद्ध्यानाचिरमेकान्तमोदितात् ॥
अखेदमनिलाम्यासात्परतचैकचिन्तनात् ।। ३६ ॥
ॐकारोच्चारणाद्दीघं घण्टिकाक्रमणाद्वा ।
शक्तिसंचालनात्प्राणमनःस्पन्दो निरुध्यते ॥ ३७॥
इतरत्र न कर्तव्या मनोवृत्तिर्मनीपिणा ॥
उक्ताभ्यासेन विज्ञेयं तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ३८॥
द्वादशाङ्गुलपर्यन्तं नासाग्रे विमलाम्बरे ।।
संविद्दशि प्रशाम्यन्त्यां हृत्प्राणस्पन्दरोधनम् ॥३९॥
भ्रूमध्ये तारकालोकनाशादन्त उपागते ।।
केतने चेतने पद्धे हत्माणस्पन्दरोधनम् ॥ ४०॥
ओमित्येव यदुद्भूतं ज्ञानज्ञेयात्मकं शिवम् ॥
विभावयेनिर्विकल्पस्तेन प्राणो निरुध्यते ॥४१॥
चिरकालं धियैकान्तं व्योमसंवेदनादृढम् ॥
निर्वासनमनोधृत्या मुसात्प्राणो निरुध्यते ॥४२॥
इत्यथर्वोदितो योगः संक्षेपेणात्र दर्शितः।।
विशेषाम्यामापेक्षायां मूले सम्यग्निलोक्यताम् ।। ४३॥
भास्या आसनस्थितिः ॥३५॥३६॥ गा जिया ॥३७॥३८॥३९॥
फेतने भूमध्ये ॥४०॥ यतः प्रतीचः ॥४१॥४२॥४३॥ १४॥४५॥

·११२ दत्तपुराणम् । लीनः सपञ्चविपलद्विपलं ब्रह्मरन्ध्रगः ॥ प्राणः प्राणायाम एप वर्धमानस्ततः परः॥४४॥ प्रत्याहारः पलैः पञ्चविंश्यत्यानिन्द्रियार्थवित् ।। धारणा पञ्चनाडीभिर्ध्यानं पष्टिघटीमितम् ॥४५॥ समाधिदशदिनसाध्यः परमदुर्लभः ।। वासनाजालहा धर्ममेघः सर्वकृतान्तकृत् ॥४६॥ यमेन दशधा नूनं दशधा नियमेन च ॥ आसनाद्येन पट्केन योगोऽष्टाङ्गोऽयमुच्यते ॥४७॥ एतेनाष्टाङ्गयोगेन मनोनाशेन योगिराट् ॥ वासनातानवेनाशु तत्त्वज्ञानेन मुच्यते ॥४८॥ योगो हृवृत्तिरोधो हीत्युक्तमत्र महर्पिणा ॥ पातञ्जलाभिधो योगः सुखस्तेनात्र सूचितः ॥४९॥ स हृवृत्तिनिरोधाख्यः सुखोपि बहुसंमतः॥ प्रसंगेनेह संक्षेपाज्ज्ञानसिद्ध्यर्थमुच्यते ॥ ५० ॥ 'क्षणमेकं ऋतुशतस्यापि'इति श्रुते.। 'धर्ममेवाममं प्राहुः समाधि योगवि. तमाः। वर्षत्येपयतो धर्मामृतधाराः सहस्रशः ॥ अमुना वासनाजाले निःशेष प्रविलापिते ॥ समूलोन्मलिते पापपुण्याख्ये कर्मसचये' इत्यभियुक्तोक्तेः कृतस्य कर्मणोन्तकः ॥ ४६॥ ४७ ।। 'आत्माऽसङ्गस्ततोऽन्यत्स्यादिन्द्र- जालं तु माविकम् ॥ इत्यचञ्चलनिर्णीते कुतो मनसि वासना' इति वक्तुं तत्वज्ञानेनेत्युक्तम् ॥ ४८ ॥ ४९ ॥ ५० ॥ इति श्रीमद- ·प्रथमाष्टके अ०१ इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे त्रिकाण्डमण्डितायां संहितायां वासुदेव्यां प्रथमाष्टके ज्ञानकाण्डेऽष्टमोध्यायः ॥ ८ ॥ चानेयपुराणे त्रिकाण्डमण्डितायां संहितायां वासुदेव्यां ज्ञानकाण्डे प्रथमा- टकेऽष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥ प्रथमाष्टकः संपूर्णः ।। इति श्रीदत्तपुराणे योगकथनं नाम प्रथमाष्टके अष्टमोऽध्याय ॥१॥८॥ इति श्रीदतपुराणे प्रथमाष्टकः समाप्तः॥

·, अथ दत्तपुराणे द्वितीयाप्टकपारम्भः ॥ अथ योगविवरणं नाम द्वितीयाष्टके प्रथमोऽध्यायः ।। २।१।। ॐ प्रवरेतरहृत्तिनिरोधो योग उच्यते ॥ संप्रज्ञातेतरौ योगौ धौ चित्तस्य पञ्च च ।। १॥ भुवो मृदक्षिाविक्षिकाउयविनिरुद्धकाः॥ तिस्रो बन्धाय मुक्त्यै द्वे योगिनामीशसेविनाम् ।। २॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ।। सम्यग्दर्शना-युपायो हि योगः 'श्रोतव्यो मन्तव्य ' इति वेद विहितत्वात् 'त्रिरुन्नत स्थाप्य सम५ शरीरम्' इत्याचासनकल्पनापुरः- सरं श्वताश्वतरादौ श्रुतत्वात् 'ता योगामिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम् इति स्पिरोन्द्रियधारणाया योगसाध्यत्वात् 'अध तत्त्वदर्शनोपायो योगः' इत्यायुक्तेरन पञ्चपञ्चाशता श्लोर्योग उच्यते । अस्य स्वातंत्र्येण शास्त्रत्या द्यथार्थव्याख्याने प्रन्थविस्तरभिया पृथग्व्याख्याचिकीर्षया टीका संकुच्यते । प्रवराः सात्त्विक्यः क्षान्तिवैराग्याद्यास्ताभ्य इतरा या दृदृत्तय इत्युच्यन्ते संप्रज्ञात इतरोऽसंप्रज्ञात इति च द्वाँ योगो चित्तत्य धर्मी ज्ञातव्यो पचभुव इत्य- प्रिमेण संवध्यते ॥१॥योगार्थचित्तभूमिका माह। मूढा निदालस्यप्रमादमयी आसुरी । विना विषयन्द्रियसंयोगजन्यमुखवती देवी। क्षितापा विशिशा विक्षिता कदाचिद्वराग्योपरत्यादियुक्ता कदाचिद्विषयासक्तता। ऐकाम्यमनन्यवृषिका। विनिरुता सर्वत्तिशून्या चेति चित्तस्य पच मुरः । तत्राचभुयोयोगशदापि नैव । हतीयायां कादापित्कादपि योगस्यासंभवान्महाना तिस्रो भयो बन्धायैय भवन्ति चतुर्थीपञ्चम्यौ । मुक्तये भवतः ईशसेविना योगिना यमादिनियम- - ·द्वितीयाष्टके अ०१ शान्तोग्रमूमृत्यूने चित्ते नित्यैकरूपिणः ॥ स्वरूपेऽवस्थितिष्टुत्तिसारूप्यमन्यतः ॥३॥ क्लिष्टाक्लिष्टभिदा पञ्च वृत्तयोऽत्र प्रमाणकाः ॥ वेदानुमानप्रत्यक्षरूपाधाथ विपर्ययः ॥४॥ मिथ्याज्ञानमतद्रूपप्रतिष्ठं ग्लशयुक्तथा । शब्दज्ञानानुपाती तु वस्तुशून्यो विकल्पकः ॥५॥ अभावप्रत्ययालम्बा निद्रा सा तु तमोमयी ॥ अनुभूताऽसंप्रमोपः स्मृतिस्तासां निरोधनम् ॥ ६॥ चतामेव ना-येपो बहिर्मुखानाम् ' ईश्वरप्रणिधानाद्वा' इत्युपक्रम्य 'तज्जपस्तद. र्थमाग्नम्' इति प्रणाजपमुपदिश्य ' तत प्रत्यक्चेतनाधिगमोऽप्यन्तराया- भावश्च' इति निर्विघ्नतया योगमिद्धेरक्तवादीशसेपिनामित्युक्तम् । श्रुतिस्मृ- त्यादिष्वपि योगसिद्धयर्थमीश्वरसेग्नमुक्त 'युञ्जते मन उत युञ्जते धिय.' 'योगिनामपि सर्वपाम्' इत्यादि ॥२॥ वैराग्यक्षान्त्यौदार्याद्या. शान्ता., कामक्रोधलोभयत्नाद्या उमा , आलस्यभ्रान्ततद्राया मूढा , एता सत्यादि- वृत्तयस्ताभिरूने चित्त सदैकरूपिण पुस्पस्य द्रष्टु साक्षित्वेनापस्थितस्य हमपस्य स्वरूप एपापस्थिति । अतोऽन्यतो वृत्तिमत्त्वे तस्य वृत्तिसारूप्यं जपापुष्पादिने स्फटिकस्य ।।३।। ताश्च वृत्तय शिष्टाहिटभेदेन पञ्च । तनाया शब्दानुमानप्रत्यक्षप्रमाणप्पा । द्वितीया रिपर्ययारया वक्ष्यमाणकेशयुक्ता रज्जुसर्पयन्मिथ्याज्ञानरूपा । तृतीया शशशृङ्गरदस्तुशून्या शब्दज्ञानानुपा- तिरिकल्परूपा ॥ ४ ॥ ५॥ चतुर्थी अभाचप्रत्ययालम्बनरूपा तम प्रचुरा। पञ्चमी अनुभूनविण्यास्तेयरुपा स्मृति ॥६॥ वैराग्याभ्यासाम्या तासा ·दत्तपुराणम् । वैराग्याम्यासतस्तत्र विरजोवृचिहत्स्थितौ ।। यमाघनुष्ठानरूपो यत्नोऽभ्यासश्चिरं स तु ॥ ७ ॥ सत्कारसेवितो नित्यं दृढः स्पाच्चापराजितः ॥ सत्काराः स्युब्रह्मचर्यश्रद्धाविद्यातपोमुखाः ॥८॥ यतमान हुन्मलान्तो गौप्यमलनिश्चयः।। व्यतिरेको हदि लयोत्कण्ठैकेन्द्रियसंज्ञकम् ॥ ९॥ वशीकारो दृष्टादृष्टार्थवैतृष्यं चतुर्विधम् ॥ वैराग्यमा पुज्ञप्तेर्गुणवैतृप्यमुत्तमम् ॥ १० ॥ स्थूलस्यैकाग्र्यं वितर्को विचारोऽल्पस्य चिन्तनम् ।। आनन्दः स्थूलविषयी सत्त्वप्रत्यक्षविन्मतेः ।। ११ ॥ पञ्चवृत्तीनां निरोधनं योगः । तत्र वैराग्याभ्यासमध्ये रजोगुणवृत्तिविरहिताय उपलक्षणात्तामसीवृत्तिरहितायां च हस्थिती यमाघटाङ्गयोगानुष्ठानरूपं यो वक्ष्यमाणो यत्नः सोऽभ्यास इत्युच्यते ॥ ७॥ सच चिरकालं यक्ष्य माणरह्मचर्यादिसत्कारसेवितश्चेद्वितायैपपजितो दृढो भवेत् । ब्रह्मचर्यमष्टा द्गमैथुनवर्जनम् । श्रद्धाऽऽस्तिक्यबुद्धिः विद्या औपनिषदज्ञानं । तपः कृच्छादि आलोचनं चा तत्प्रभृतयः सत्कारा उच्यन्ते ॥ ८॥ अपरं वैराग्यमाह। तच विविध । तत्र प्रथमं चतुर्धा भेदभिन्नं तावदुच्यते । रागद्वेषादिचित्तम- लनाशकं प्रथम । गतैष्यमलनिश्चयायधारण व्यतिरेफसंज्ञं द्वितीय हदि लयोत्कण्ठारूपं तृतीपम् ॥ ९॥ ऐहिकामुप्मिाविषयवैतृर्घ्य चतुर्थे । एप 'चतुर्विधमेकम् । अपरं तु पुरषज्ञसेर्गुणपैतृष्य वितर्काउनुगृहीतं उत्तम स्यात् ॥१०॥ स्थूलस्यकाव्यसंपादनं सिर्कः । अल्पस्य चिन्तनं विचारः । बुद्धिः नित्यक्षविज्ञानमानन्दः ॥ ११ ॥ युद्धः पुरपेण सहैक्यायो- ·द्वितीयाष्टके अ० १ . पुंस्त्वैक्यादस्मितायोगात्साक्षाचघ्यानजं त्विति ॥ परिपक्कास्त्रिपुटथैतें संप्रज्ञातस्तदन्वयात् ॥ १२ ॥ वृत्यमावे विरामस्तत्प्रत्ययो विरतिः परा॥ तदम्यासादिः संस्कारविशेषः सात्विकोऽपरः ॥१३॥ अयं विदेहप्रकृतिलयानां भवहेतुकः ।। गोभृताहंकृतिमहत्प्रकृत्यारमात्मचिन्तकः ।। १४ ।। मन्नन्तराणां दशकमारभ्यात विलीयते ॥ दशोत्तरे गुणं नैति लीनो यो निर्गुणे पुनः ॥ १५ ॥ श्रद्धायत्नक्रमध्यानसमाधिप्रज्ञकादिकः । उपायप्रत्ययोऽसंप्रज्ञातोऽन्येषां तु योगिनाम् ॥१६॥ मृदुमध्याध्युपायास्ते नव तत्सिद्धयेऽपि च ॥ आसनस्तीत्रविरतेस्तारतम्यात्तथान्यतः ॥ १७ ॥ ऽस्मिताख्यो योगस्तध्यानजः सोऽस्मिताख्यः एते वितर्कादयः परिपका भवन्ति चेत् त्रिपुश्या तदन्वयात्संप्रज्ञातसिद्धिः ॥१२॥ विरामप्रत्ययाभ्यासा- दिः संस्कारविशेषोऽसंप्रज्ञातः ।।१३|| अयं विदेहप्रकृतिलयाना पुनर्जन्महेतु. फो भवति । तत्प्रपञ्च्यते गोभूतेति । गाव इन्द्रियाणि तत्प्रभृतिचिन्तको यथारम मन्वन्तरदशकमारभ्योत्तरोत्तरं दशगुणं गवादिषु रिलीयते । सईपुनरावृत्तिलक्षणा मुक्तिः कथमित्यत आह । यो निर्गुणे ब्रह्मणि लीयते स पुनर्नागच्छति ॥ १४॥१५॥ स च निर्गुणे टयकारकोऽसंप्रज्ञात इतरेषां योगिनो श्रद्धादिपूर्वक उपायनत्ययो भवति ॥ १६॥ ते चोपापा मृदुमध्याधिमात्रत्वेन नन भवन्ति । तेषां तारतम्येन सिद्धयोपि न । अयं घ तीन पैराग्यस्यासन एव भवति अन्येषां वैराग्यानुसारेण तारतh योन्यम् ॥ १७॥ इधरे प्राण निधानं कृतस्य फर्मणः समर्पणं ·११८. दत्तपुराणम् । ईश्वरप्रणिधानाहा 'विशेषः स ईश्वरः ।। अविद्यादिक्लेशकर्मफलाशयविवर्जितः ॥१८॥ सर्वज्ञवीजं निशेषमनयच्छिन्नसद्गरौ । प्रणवस्तवाचकस्तज्जपस्तदर्थस्य भावनम् ॥१९॥ ततः प्रत्यक्त्वचैतन्यज्ञानं विनात्ययस्ततः ।। व्याधिस्त्यानभ्रान्तिदृष्टिप्रमादालस्यसंशयाः ॥२०॥ भूम्यलाभमनोस्थैर्य विरतियोगघातकाः ।। तन्मूलाश्चित्तविक्षेपदौमनस्यव्यथादयः ॥ २१ ॥ तन्नाश ईशभक्त्यैव मुख्यकिक्षेमिपापिषु ॥ मैत्रीदयाप्रीत्युपेक्षाभावनाद्धृत्प्रसादनम् ॥ २२ ॥ प्राणरेचनधृत्या वा प्रवृत्तिाऽर्थवत्यपि ।। यद्यशोका वा हृत्पद्म ज्योतिष्मत्यथवा हृदि ॥२३॥ . तस्माद्वाप्यासन्नो ज्ञेयः । क ईश्वर इत्यपेक्षायामाह । विद्यादिवर्जितः पुरुषविशेष ईधरः ॥१८॥ यस्मिन्नपरिच्छिन्ने सतां ब्रह्मादीनां गुरी निरतिशयं सर्वज्ञत्रीजं तस्य वाचक ओंकारस्तेन तस्येश्वरस्य भावनारूपो जपः कार्यः ॥ १९॥ ततो जपात्प्रत्यमूपं यच्चैतन्यं तस्य विज्ञानं भवेत्ततो विनाभानः । के ते विना इत्यत आह व्याधीति ॥२०॥ एते योगघातकास्त एर मूलं येषां ते चित्तविक्षेरादयः ॥ २१॥ सुखिनु मैत्री दुःखिषु दया क्षेमिपु प्रीतिः पापिपेक्षेत्येवं भावनाच्चित्तप्रसादो भवेत् ॥२२॥ प्राणायामेन वा हृत्प्रसादनं । सगुणविषयवृत्तिदि प्रकटिता ज्योतिष्मती वा हत्प्रसादकी ॥ २३ ॥ यद्वा विरक्तेषु चिते ·द्वितीयाष्टके अ०१ . वीतरागिस्थिते निद्रास्वमज्ञानावलम्बिते । पाढं ध्यायत्यभीष्टं वा स्थूलाद्ययन्तवस्तु या ॥२४॥ मणिवद्ग्राह्यग्रहणग्रहीतस्थविवृत्तिहत् ।। या तदञ्जनता प्रोक्ता समापत्तिश्चतुर्विधा ।। २५ ।। सवितर्कात्र शब्दार्थविद्विकल्पैर्विमिश्रिता ॥ स्मृतिशुद्धौ विरूपे वार्थंकभासापरानया ॥ २६ ॥ सविचारान्या च सूक्ष्मार्थोक्तास्याः सूक्ष्मकार्थता ॥ आप्रधानं तु ता एव समाधिः स्यात्सवीजकः ।। २७ ।। निरूहस्वास्थ्ये सध्यात्मप्रसादोऽत्र ऋतंभरा ॥ प्रज्ञा श्रुतानुमानान्यार्थशेषार्थत्वतो भृशम् ॥ २८॥ संस्कारस्तद्धनो ह्यन्ययाधकस्तन्निरोधने । सर्वप्रज्ञानिरोधाद्धि स्यान्निौजः समाधिरुत् ॥ २९॥ स्थापिते यदा निद्रास्वप्नसाक्षित्वज्ञानावलम्बिते चित्तेऽभीष्टदेवप्रतिमा ध्यायति वा स्थूलादिक्रमेणाण्यन्तस्तु ध्यायति चाऽनायासेन चित्तप्रसादः ॥ २४ ॥ ग्राह्यग्रहणग्रहीतृस्यं यक्षिीणवृत्ति चित्तं तदञ्जनता चतुर्विधा समापत्ति. ॥२५॥ तत्र शब्दार्थज्ञानमिश्रिता सरिता या प्रथमा । स्मृतिशुद्धौ सत्यां पिम्पा स्वरूपशून्येार्थमानभासा द्वितीया निर्वितर्का ॥ २६ ॥ अनया निर्वितर्कयैव तृतीया सविचारा सुक्ष्मविषया । चतुर्थी निर्विचारा चोकमाया झेया । अस्या निर्विचारायाः सूदमार्थताऽलिन- पर्परतानं सूक्ष्मविषयार ता एवामधानं सीजसमाधिः ॥ २७ ॥ निरूह- स्वास्थ्ये निश्चिास्वैशारोऽध्यात्मप्रसादो ज्ञेयः । अत्र समाधौ प्रज्ञा तंभरा निर्वाधा प्रीकाकारा भाति नान्यत्र ।। २८ ।। तज्जन्यः संस्कारो ऽन्यार्थिवाधकः । तनिरोधे सर्वप्रज्ञानिरोधानिओजः समाधिः ।। २९ ।।

·१२० दत्तपुराणम् । क्रियातपोजपेशार्चाः सिद्धथै क्लेशहराश्च ते ॥ पञ्चाविद्यास्मितारागद्वेपश्चाभिनिवेशकः ॥ ३० ॥ आधान्यहेतुर्विच्छिन्नसुप्तोदारकृशाः परे ।। अनित्याशुचिदुःखानात्मस्वविद्यान्यभावना ॥ ३१ ॥ यग्दर्शनशक्त्योस्तु तादात्म्यमिव साऽस्मिता ॥ स्यात्सुखानुशयी रागो द्वेषो दुःखानुशय्यथ ॥ ३२ ॥ स्वारस्यवाही ज्ञस्यापि तथारूढस्तु पथिमः ॥' प्रतिप्रसवहेयास्ते सूक्ष्मास्तवृत्तयः पुनः ॥ ३३ ॥ ध्यानहेया मलसमाः क्लेशमूलः क्रियाशयः ।। स्वदृष्टादृष्टजननवेदनीयो यथायथम् ॥ ३४ ॥ सति मूले तद्विपाको जात्यायु गजोऽत्र सः॥ पुण्यापुण्यनिदानत्वाद्धर्षतापफलः स्मृतः ॥ ३५ ॥ त्तत्सिद्धये क्रियाद्यास्ते क्लेशहरा अपि भवन्ति तेऽविद्याया, पञ्च केशा: ॥ ३०॥ आद्याऽविद्यान्येषामस्मितादीनां हेतुः पिच्छिन्नास्तिरस्कृता उदारा स्पष्टाः कृशाः क्षीणा अनित्यादिषु यथासख्यं नित्यादिभावनैवा- विद्या ज्ञेया ॥ ३१ ॥ दृग्दर्शनशक्त्योर्बुद्धितत्त्व तादात्म्यमित्र यसैवास्मिता सुखानुशयी सुखानुस्मरणजन्यः ॥ ३२ ॥ ज्ञस्य बुधस्यापि स्वारस्यवाही संस्कारवाही पश्चिमोऽभिनिवेशाख्य. पञ्चमक्लेश. ॥ ३३ ॥ प्रतिलोमपरिणामद्वारा ते हातु योग्या. । यतस्ते वस्त्रलनमलसमाः । कर्मा- शयो धर्माधर्मदिरूपः क्लेशमूलः दृष्टमैहिकमदृष्टं पूर्वजन्म ताभ्यां वेदनीयः ॥३४॥ क्लेशरूपे मूले सति जात्यादिरूपं तत्फलम् ॥३५|| परिणामताप- ·द्वितीयाष्टके अ०१ १२१ परिणामतापसंस्कृतिदुःसर्गुणदोपवैराच ।। सर्व विवेकिनामकमेव हि हेयं त्वनाग दुःखम् ॥३६॥ द्रष्टदृश्योहयहेतुः संयोगो दृश्यमत्र तु ॥ क्रियाप्रकाशसंबन्धशील भूतेन्द्रियात्मकम् ।। ३७ ॥ क्रमाद्भोगापवर्गाथै गुणपर्वचतुष्टयम् ॥ विशेषसामान्यलिङ्गमात्रालिङ्गानि चेति हि ॥ ३८ ॥ द्रष्टा चिन्मानः शुद्धोपि प्रत्ययेनानुपश्यवत् ॥ दृश्यं तु द्रष्ट भोगार्थ कृतार्थस्याप्यदृश्यकम् ॥ ३९ ॥ दृश्यं तदन्यसामान्यात्तत्प्रत्येकेमृतं स्वतः ।। संयोगः स्वस्वामिशक्तिस्वरूपप्राप्तिहेतुकः॥४०॥ अविद्या संयोगहेतुस्तदभावे न संयुजिः ।। ततो मुक्तदृशेमोक्ष उपचारोऽयमात्मनि ।। ४१ ।। सस्कार खैर्गुणवृत्तिविरोधाच रिकिना विषयसुखमपि दु खम् ।। ३६ ।। सयोगो भोक्तभोग्यरूपेण सान्निध्यम् || ३७ ॥ शब्दादिपञ्चत मात्रामिका सत्त्वादे सामान्यापस्था आकाशादिरूपा विशेषा महत्तत्त्व लिङ्गमात्रारस्था परा लिङ्गमात्रैवं गुणपर्वचतुष्टयम् ॥ ३८ ॥ द्रष्टा पुरुष चि मात्रोपि सुद्धिवृत्तितो जपासान्निध्यात्स्फटिकाव्यानुपश्यवत् अलिस एव वस्तुत इति भाव । कर्तृत्वाभिमानासनातोऽस्य परिच्छिन्नस्य द्रोगामिद दृश्य तत्तु कृतार्थस्यादृश्यमेव । एवार्थेऽपि ।। ३९ ॥ यस्येहगनुभर स एव मुक्तो नान्य इत्येकमुक्त्या सर्वमुक्तिरिति पक्ष प्रयुक्त । भोक्तभोग्य संयोगस्तु पुरुषो भोक्ता प्रधान भोग्य इति कारणीभूत ॥ ४० ॥ अत्र संयोगहेतुरविद्यैवातस्ता प्रयत्नेन जह्यातज्जये न सयोग मोक्षस्य नित्य त्वादात्मन्ययमुपचार ॥४१॥ याऽविलापिच्छिन्ना पिवेकस्य ख्यातिदय ·१२२ दत्तपुराणम् । हानोपायोऽविप्लवा या विवेकख्यातिरुत्तमा । योगिनस्तस्य तु प्रज्ञा सप्तधा प्रान्तभूमिका ॥ ४२॥ आविवेकाज्ज्ञानदीप्तिर्योगाङ्गैरशुचिक्षये ॥ यमा अहिंसासद्ब्रह्मचर्यास्तेयापरिग्रहाः ॥४३॥ ते देशकालसमयजात्यच्छिन्ना महावताः ।। लोभमोहजास्ते तु कृतानुमतमोदिताः ॥४४॥ दुःखज्ञानानन्तफला मृदुमध्याधिमात्रकाः ॥ नियमाः शौचसंतोपदेवभक्तितपांसि तु ॥४५॥ वितर्कभावने चिन्त्यं प्रतिपक्षविभावनम् ॥ स्वाग्रेऽवैरं त्वहिंसायां सत्ये सिद्धे फलागमः॥४६॥ स एवाविद्याहानोपायः तस्य योगिनः सतधा प्रान्तभूमिका आद्याभिश्वत- सभिः कार्यविमुक्तिः शिष्टाभिश्चित्तविमुक्तिः । सप्तभूमयो वासिष्ठ उक्ताः ॥ ४२ ॥ यमादियोगैरशुचिक्षये सति विवेकपर्यन्तं झानदीप्तिः अष्टाङ्ग- योगं वक्तुं तावद्यमानाह । अहिंसाद्याः पञ्च यमाः सत्सत्यम् ॥४३॥ गवादर्हिसा नाजादेरिति जात्यवच्छिन्ना । तीथें हिंसा दुर्वारा नान्योति देशावच्छिन्ना । श्राद्धादिसमये हिंसा वा नान्यदेति कालावच्छिन्नेत्यादि सर्वत्र यथायथमृह्यम् । अहिंसादयो देशकालजान्यनवच्छिन्ना एव महानता भवन्ति ॥ ४४ ॥ शौचादयः पञ्च नियमाः ॥४५॥ हिंसादिवितर्क- भावने तत्प्रतिपक्षभावनमहिंसादिरूपं चिन्त्यम् । तत्फलमाह । अहिंसायाँ प्रतिष्टायां स्वसंनिधौ शाश्वतिकविरोधानामप्यथैरे सत्ये सिद्ध क्रियाफलम् ·१२३ द्वितीयाष्टके अ०१ वीय वार्णत्वेऽस्तेयेऽर्थागमोऽन्त्ये जन्मवेदनम् ॥ शौचात्स्वाङ्गजुगुप्सान्यासंसर्गस्त्वान्तराल्लघु ॥४७॥ सौमनस्यन्द्रियजयहत्स्थैर्यात्मगर्हता ॥ संतोपाद्वरसौख्याप्तिस्तपसोझाङ्गिसिद्धिरुन् ॥४८॥ स्वाध्यायादिष्टदेवाप्तिः ममाधिदेवभक्तितः ।। आस्यास्थिरसुखं यत्नविरामाच्छेपचिन्तया ॥ ४९ ॥ द्वन्द्वामावस्ततोऽथास्थायामो यायुगतिक्षतिः ।। रेचकैः पूरकैः कुम्भैर्देशकालप्रमाणतः ॥ ५० ॥ दीर्घः परिवृतः सक्ष्मस्त्रय एते चतुर्थकः ।। पाधान्तविपयाक्षेपी ततः मचारतिक्षतिः ।। ५१ ॥ ॥४६॥ ब्रह्मचर्य वीर्यलाभः अस्तेये सधिनाभः अन्त्येऽपरिमहस्टये जन्मसारणवोधः याद्याच्यांचा स्वागजुगुप्साऽन्यासंसर्गम ॥४७॥ आन्तरान्छौचाहपु शीप्रमेर सौमनम्येन्द्रियजयो स्थर्य मदर्शनयोग्यता च सनोपादुत्तममुग्पटाभः । सरःसिदेः शरीरेन्द्रियसिद्धिः ॥ ४८ ॥ सिता. प्रणमादिस्वाध्यायादिएदेनातिः । देवभाया समाधिमिदिः । पूर्वमुक्तापा अपि प्रमानकाननो न पुनरक्तिदोषः । सासनस्थितरियर सदासनगुमने ॥ ४९ ॥ रमुगासादिनदेहानभिधानः। सनो निधनं प्राणायामः देशका समानतो रेघम्भागनमः ॥ ५० ॥ मतभिागाधर्षः । स मसारणक्षपः ॥२१॥ मारणपानन्तर शेरध्यानाद्धप्रपत्ननः मासनस्यैर्या- पायुगनिक्षपः

·१२४
दत्तपुराणम्।
.
ततो हदारणायोग्य चित्तवृत्तानुकारवत् ।।
प्रत्याहारस्वार्थायोगे तत इन्द्रियवश्यता ।। ५२ ।।
नाम्पादिदेशे हत्स्थैर्य धारणाभीष्टचिन्तया ।।
प्रत्ययैकाग्रता तत्र ध्यानं ज्ञेयं तदेव तु ।। ५३ ।।
रूपशुन्यमिवार्थकमासमनसमाधिकः ।।
संयमस्वयमेकर प्रज्ञालोकस्तु तज्जयात् ।। ५४ ॥
विनियोगस्तस्य भूमिप्यन्तरङ्गमिदं त्रयम् ॥
पहिरङ्गं त्वरीजस्य सिद्धिदः क्लेशहत्स च ॥ ५५ ॥
इति द्वितीये प्रथमः ॥
धारणाक्षम मनो भवति । स्वविषयविरहे इन्द्रियवश्यता प्रत्याहारः ॥१२॥
धारणामाह । नाम्यादीति । धारणा तर धारणार्या या प्रत्ययैकाग्रता तदेव
ध्यानम् ॥५३॥ अङ्गसमाधिोगस्याष्टममहं । धारणादित्रयं संयमः ॥१४॥
यमादिचतुष्टयं निर्वीजस्य बहिरङ्ग संयमोन्तरङ्गं स च निर्बीजः ॥५५॥ इति
श्रीमदत्तात्रेयपुराणे सार्धनिसाहरूया त्रिकाण्डमण्डितायां संहितायां वासु.
देव्या द्वितीयाएके ज्ञानकाण्डे योगप्रकरणं नाम प्रथमोऽध्यायः ॥
श्रीदत्त ॥
इति श्रीदत्तपुराणे योगप्रकरणं नाम द्वितीयाष्टके
प्रथमोऽध्यायः॥२॥१॥

·अथ योगफलक्रममुक्त्यादिकयनं नाम द्वितीयाप्टके द्वितीयोऽध्यायः ॥ २२॥ सुपुम्णाशो नरः स्त्री वा युवा वालो जरनपि । योगाम्यासेऽधिकारी स्यादन्यासात्सिद्विभागपि ॥१॥ सर्वेऽप्याश्रमिगो व योगाम्यासेऽधिकारिणः ॥ भिक्षुर्विशेषानियतं ब्रह्मचर्यादि तस्य यत् ।। २॥ यतेर्यस्योदरे भिक्षोर्योगाम्यासेन जीर्यते ।। गृहिणा दत्तमन्नं स तं तारयति नेवरः ॥३॥ योगी यस्य गृहे मिक्षुर्याति धन्यस्तदाश्रमः ।। स भिक्षुर्यद्गृहे भुंक्ते तत्र भुक्त हरिः स्वयम् ॥ ४ ॥ यतः परामुखो भिक्षुस्ततो देवाः पराङ्मुसाः ।। तस्मादेयं किमप्यस्मै देवपिपितृप्तिदम् ॥ ५ ॥ 'यत्तयेऽनं ग्राममात्रमाधन्तजलदानयुक् ॥ दत्तं चेन्मेरुजलधितुल्यं तदिति हि स्मृतम् ॥ ६॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ।। दशमे योगका प्रोसमासतः । मममुमत्यादिफ गर्य गगरगन्मादिक सथाnn योगे ययोजात्यायपेक्षा नास्तीयाद दाभ्याम गुरुग्णासरणिनः जरन्तः In गृहिणग||३||| पयो गृहात ॥५॥ मर्न मेल्प नई सगुन ·५ १२८ दत्तपुराणम् । इत्यात्माधिगमाभ्यासात्सर्वकर्म विदो बुधः ॥ आदेहपातमाधमोग एवाधिकारिणः ॥१५॥ चित्ते गोवृत्तिविलयस्तस्य प्राणेऽस्य चात्मनि ॥ विद्याप्रकाशितहृदा स यात्याधं सुषुम्णया ॥ १६ ॥ राजदृष्टिरियावश्य कार्यान्यथा विपर्ययप्रसङ्गात् । नहि क्षत्दृष्टिपरिगृहीतो राजा निक नीयमानः श्रेयसे स्यात् तथाढ़े उद्गीथादौ तन्मतिरादित्यादि- दृष्टिः कार्या । यत आदित्यादिमतिभिः संक्रियमाणेद्गीथादिषु कर्मसिद्धिः श्रूयते ॥ 'यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति' इति विद्यायाः कर्मसमृद्धिहेतुत्वश्रवणात् ।। १४ । इत्येवंप्रकारेणात्माधिगमे यः श्रवणादिरूपोऽभ्यासः । न सकूज्ज्ञानेन साक्षात्कारः। 'आइत्तिरस- कृदुपदेशात् इति न्यायादर्शनपर्यवसानानि हि श्रवणादीन्यावर्तमानानि दृष्टानि भवन्ति अवधातादीनि तण्डुलनिप्पत्तिपर्यवसानानीबातोम्यासादा- स्मसाक्षात्कारे विदः सर्वकर्मणामारब्धातिरिक्तानां क्षयः । 'तदधिगम उत्तर- पूर्वीधयोरश्लेपविनाशौ तद्व्यपदेशादितरस्याप्येवमसंश्लेषः पाते तु' इति ज्ञानिनः सुकृतदुष्कृतयोविनाशस्योक्तत्वात् । तथा हि 'अनारब्धकायें एव तु पूर्वे तदवधेः' इत्यनारब्धकार्ययोः पापपुण्ययोर्विद्यासामर्थ्यात्क्षयोप्युक्त- स्तथाप्यादेहपात प्रारब्धमवतिष्ठते । 'तस्य तावदेव चिरम्' इति श्रुतेः भोगेन वितरे आरब्धकार्ये क्षपयित्वा विद्वान्स्वरूपेण कैवल्यमश्नुते । ये पुनरधि- कारस्थानापन्ना इन्द्राद्या आधिकारिकास्तेषां यावदधिकारं भोग एव ॥१५॥ सतो मोक्षमुपक्रमते चित्ते गयामिन्द्रियवृत्तीनां लयः वाड्मनसि दर्शनादिति न्यायात् तस्य चित्तस्य प्राणेऽस्य प्राणस्यात्मनि च ततो विद्यासामर्थ्यप्रका- १ अन्न 'सर्वकर्मक्षयो विदः' इति पाठः स्यादिति अन्यकृट्टीका- पर्यालोचनयानुमीयते ।

·. कृतिन समुच्चयोपासका अचिराये क्रममुक्त्या ब्रह्मोर यान्ति । परे कर्मिणो ब्रह्मलोकादधस्ततो यधो नरके पापिन नियंगादियोनीयन्ति । 'पादोऽस्य विश्वा भूतानि' इति ध्रुयुक्ते माथि पारे नेपा नग्नवाणी पुन पुनर्जममरणादिरूपो भ्रम एव न मुक्ति प्रयागगति विदो दत परमा- स्मा स एस लोक्यत इति लोकस्ता गति सोहन ल्यभेदानिपत्यावस्था- नम् ॥ १८ ॥ ननु गतिश्चेदागत्यापि मतियारस्त याह । पर्वमिद्र षोडशकलारहित स्वरूप तदेव ज्ञानयोगेन योग्त स पुनर्नावनते 'नस नतु नाफवनपीनमुत्पाद्य यच्चिदानदंशाम माऽपरिच्छिन्न निक्ल पुनरावर्तत' इति श्रुते ॥ १९ ॥ बार सायन माद । सयेति द्वितीयाष्टके अ०२ १२९ न शुक्लगत्यपेक्षाऽस्य विदो रश्म्यनुसारिणः ।। नेदं लम्यं संमरतोऽजस्य कर्मानुयायिनः ॥ १७ ॥ कृतिनो यान्त्यार्चराधैरस्वतन्त्राः परे वधः ।। तद्भमो मायिके पादे दत्तलोके विदो गतिः ।। १८ ॥ पूर्वसिद्ध चिदानन्दैकरसं भूम निफलम् ॥ स्वरूपं ज्ञानयोगेन गतो नावर्तते पुनः ॥ १९॥ सत्यवैकुण्ठकैलामलोकानामप्युपर्ययम् ॥ दत्तात्रेयाख्यलोकोऽस्ति प्रसिद्धोऽमृतमंजितः ॥ २०॥ शितदा हार्दानुगृहीतया सुपुम्णयाऽऽद्य सर्वकारणारण पक्ष्यमार्ग दत्तलोकाग्य ब्रह्म याति क्रममुक्त्या । यद्यपि 'न तस्य प्राणा सन्चामत्य त्रै समालोयने' इति श्रुत तथापि इद क्रममुक्त्या विवक्षितम् ॥ १६॥ अस्प पिद शुक्रगत्यपेक्षा न । मरणे शुआदिकालापेक्षा न । आतिवाहि कैर्नीयमानाना रम्यनुसारित्यादतश्चायनेपि हि दक्षिण इति न्यायान इदमाद्य सर्वकारणकारण ब्रह्माज्ञस्य तत्त्वज्ञानविरम्यानिटमिश्रकर्मानुया- यिनोऽविद्यादिमि ससरतो न लभ्यमविकाराभावात् ॥ १७ ॥ द पु-१ ·१३० दत्तपुराणम् । न यत्र शुग्जरा मृत्युः क्रियाभोगोपि यत्र नो ॥ मोहोऽवस्था न च द्वैतमगम्योऽयं सुरैरपि ॥२१॥ अध्यात्मयोगमार्गेण लम्योयं ब्राह्मणेन हि ॥ श्रुत्यामृतं दिवीत्युक्तो दत्तलोकोऽयमेव सः ॥२२॥ तल्लोकप्राप्तयेऽथर्वा कृपया दीनवत्सलः ॥ शाण्डिल्याय जगौ ज्ञानं पूर्वोक्तं सुगम स्फुटम् ॥२३॥ पुनः पप्रच्छ शाण्डिल्यो भगवन्नक्षरं त्विदम् ॥ अविक्रियं परं ब्रह्म सन्मानं निष्कलं शिवम् ।। २४ ।। जायतेऽस्मात्कथमिदं रक्ष्यते लीयते च तत् ॥ सोबवीच्छृणु शाण्डिल्यारूपस्य ब्रह्मणोऽस्य तु ॥२५॥ निष्कलं मकलं मिश्रं त्रीणि रूपाण्युपाधितः ॥ अखण्डं सच्चिदानन्दं निष्कलं यन्निरञ्जनम् ।। २६ ॥ शिवं सूक्ष्मं सर्वगतमनन्तं विश्वतोमुखम् ॥ अनिर्देश्यं निष्कलाख्यं रूपमस्योत्तमोत्तमम् ॥ २७॥ त्रिगुणा मूलप्रवृतिर्मायाविद्येति चोच्यते ॥ शक्तिः सहोत्था तद्युक्तो देवोऽसौ कृष्णपिङ्गलः ॥२८॥ ॥२०॥ स किंलक्षण इत्यत आह । नेति । तर्हि देवानामिह गतिरस्ति च्चेनेत्याह अगम्य इति ॥ २१ ॥ तर्हि फेनायं लभ्यत इत्याहाध्यात्मेति । ननु फास्य प्रसिद्धिरित्यत आह श्रुत्येति ॥ २२ ॥ २३ ॥ निष्कलत्वान्न निमित्तं । अक्रियत्वानास्प परिणामः ॥२४॥२१॥ उपाधितो निष्कलादि- त्रीणि रूपाणि तत्राद्य निष्कलमाहाखण्डमिति ॥२६॥ अनिदेश्य प्रमाणैर्निर्देष्टुमशक्यम् ॥२७॥ माया शुद्धसत्त्वप्रधाना तस्याः सद्वितीयत्वं वारयति ! सहोत्था शक्तिरिति । कृष्णपिङ्गलः शबल:

·द्वितीयाष्टके अ० २ १३१ महेश्वरो य ईष्टे तन्मिश्ररूपं प्रकीर्तितम् ॥ स तु ज्ञानेन तपमा तप्यमानो यकामयत् ।। २९ ।। बहु स्यां च प्रजायेयमित्यस्माचपसोऽभवत् ।। ॐकारोऽस्य तिस्रो माना झपिछन्दांसि देवताः॥३०॥ वीजानि शक्तयो वर्णावस्थास्थानानि च स्वराः ॥ गुणाग्निवेदसवनतत्त्वात्मानस्त्रयस्त्रयः ॥ ३१ ।। तदाढयोऽयं जगदीजं यत्परापरसंज्ञकम् ॥ तद्वाचकोसौ भगवान्मायावी व्यापकः परः ॥ ३२ ॥ ॥ २८ ॥ स तु मिश्ररूप ॥२९॥ अहमेर बहु स्या भवेय 'तदात्मान स्वयमकुरुत' इति श्रुते । स्वकीयबहुभनन- विचाररूपवपस ॐकारोऽभवत् । अस्योंकारस्य ब्रह्माभिन्नस्य तिस्रोऽ कारोफारमकाराख्या मीयते विश्वाद्या पादाभिधेया आभिरिति मात्रा अभेदेनारस्थिता 'सोयमात्माध्यक्षरमोंकारोऽधिमात्र पादा मात्रा माताश्च पादा अकार उकारो मकार' इति श्रुते ॥ यथा प्रस्थादिना यवा मीयन्ते तथा मानाभिर्ष्यामिष्यादिस्मरणपूर्वक सोयमा मा जागरित स्थानो बहि प्रज्ञ सताङ्ग एकोनविंशतिमुखस्थूलभुग्वैश्वानर प्रथम पाद इति विभागश उक्ता पादा ज्ञेया । अग्निवाय्यादित्या ऋषय गायत्री- त्रिष्टुब्जगत्यश्छन्दांसि ब्रह्मविष्णुरद्रा देवता ॥ ३० ॥ श्रींहील्लीरीजानि द्रव्यज्ञानक्रिया शक्तय रक्तश्वेतकृष्णपण जाप्रस्थाननिद्रावस्था नेत्रकण्ठहृदयस्थानानि उदात्तानुदात्तस्वरितस्वरा दक्षिणगार्हपत्याहनीयाग्नय प्रातमध्यदिनसायसनानि भूर्मन स्वस्तत्त्वानि विश्वतैजसप्राज्ञामान ॥ ३१ ॥ स ओंकारो पाचको यस्य स ॥३२॥ ॥ ३३ ॥ भन्तीति भावा सर्ने जीया इति यावत् । सर्वभूतानि रज सत्ततमोगुणा ·१३२ दत्तपुराणम् । सर्वभूतहृदाविष्टो मायया क्रीडतीह सः ।। सृजत्यवति हन्तीशः स ब्रह्मा स हरिः शिवः ॥ ३३ ॥ देवा इन्द्रादयो भावाः सर्वभूतानि पञ्च च ॥ स्थूलान्यपि च सूक्ष्माणि भौतिकानि स एव हि ॥३४॥ तत्त्वानि जन्तवः सर्वे पुरस्तादच्युतः स च । पश्चाद्दक्षिणतश्चापि स एवोत्तरतो विभुः ।। ३५ ॥ उपरिष्टादधस्ताच स एव किल सर्वतः ।। भूतं भव्यं भवञ्चापि स एवेदं न चेतरत् ॥ ३६ ॥ देवस्यास्यात्मक्रीडस्य विभोक्तानुकंपिनः ।। दत्तात्रेयाभिधा मूर्तिः सुरूपा या दिगंबरा ॥ ३७॥ पृथिव्यादीनि पञ्चीकृतानि । सूक्ष्माण्यपञ्चीकृतानि भौतिकानि भूतविकाराः सर्वशरीराणि चतुर्दशभुवनानि च स एव मिश्रम्पः ॥ ३४ ॥ तत्त्वानि पञ्चविंशतिसंख्याकानि जन्तवश्चतुर्विधशरीराभिमानिनो जीवाः स एव व्यापक इति स्फुटयति पुरस्तादित्यादि । श्रुत्यन्तरे 'ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्ताद्ब्रह्म पश्चाद्ब्रह्म दक्षिणतश्चोत्तरेण ।। अधश्चोर्ध्वं च प्रसृतं ब्रह्मैव' इति ॥ यतो विभुापकोऽतः सर्वगत एव ।। ३५ ।। एवं भूतादिकमपि स एव नान्यत् 'पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यम्' इति श्रुत्यन्तरात् ॥ ३६ ॥ एवं सर्वात्मनो देवस्य द्योतमानस्य प्रकाशान्तरानपेक्षस्य स्वयंप्रकाशशीलस्या- स्मन्येव स्वरूप एव क्रीडा सृष्टयादिव्यागारो यस्य । पुनश्च विष्णोः सर्वविकारजातव्यापकस्याकाशकल्पस्य भक्तानुकपिनो या दत्तात्रेयाख्या दिगम्बरा मुरूपा मूर्तिः ॥ ३७ ॥ सैपाऽस्य सकलं रूपं । कयंभूतं ·द्वितीयाष्टके अ०२ १३३ इन्दीवरदलप्रख्या चतुर्णाहुरघापहा ॥ सैपाऽस्य सकलं रूपमासेचनकगात्रयुक् ॥ ३८ ॥ शाण्डिल्यः प्राह भगवन्सन्मात्रमिदमुत्तमम् ।। परं ब्रह्मात्मा महेशो दत्तात्रेय इति प्रभो ॥ ३९ ॥ कस्मादुच्यत आख्याहि कृपया दीनवत्सल ॥ अथर्वोवाच सोम्येदं वृहत्सर्व चराचरम् ॥ ४० ॥ Jहयत्युत्तमं तस्मात्परं ब्रह्मति गीयते ।। यचामोति यदादत्ते यच्चात्ति विपयामिह ॥ ४१ ॥ यचास्य संततो भावस्तेनात्मेति च गीयते ॥ मह्यते चेशशब्देन शक्त्येप्टेऽसिलमेव यत् ॥ ४२ ॥ आसेचनकानि गागण्यायपास्तैर्युन्यत इत्यासेचनकगारयुक् । आसेचनक नाम यस्य दर्शनात् तृशेरन्तो नास्ति तत् । तदासेचन तृसेर्नास्त्यन्तो यस्प दर्शनात'इति कोशात् ।।३८॥ प्रश्नान्तरं भगवनिनि । इदं सन्मानं पेत् युतो नसामा महेश. दत्तात्रेय इति चोच्यने तत्कथयेनि पृष्ट आहाथर्ग देवदत्तम्य पुत्रपांगानुपारित होट समियाह वृदित्यादिना ॥३९॥४०॥ यह यहि वृद्धा' इति धातोरन निरतिशया वृदिरभ्युपगन्तव्या नान्या ममणः सदेकरपयात् । आमशब्दार्थमाह । यद्यम्मा कारणामुनिकाले पंजीयः परं नमामोनि पच्च स्वामराले जामद्वासनापिशिष्टो गिरिनचादिम्पं सा मनसा आदते सत्तापदायेभ्योऽाच्छिद्य यासनारपगृहानि । पमम्मा. दिए जागरे म्यानपानादि चित्रभोगान् इन्द्रिय दक्ते परमार्मिशिष्टम्य प्रीगि निर्वाचनानि मन्ततो भार इनि निमाविकम्य ॥४१॥ यदा गन: : सायेन भयको भारः म्भारोऽपरमम्नेन निर्वचन. घारपेना मेति गीगने | मझो सौंः प्रन्यने शापापिटमाटे या महेशः

·१३४
दत्तपुराणम् ।
सर्वाधीशोऽखिलात्मा च महेश इति गीयते ॥
मयाऽहं तेऽत्रये दत्त इत्युक्तेः स तथोच्यते ।। ४३ ॥
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सा० वि० सं० वा० ज्ञा०
द्वितीयाष्टके द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥
॥ ४२ ॥ मयाहं तेऽत्रये दत्त इति स्वात्मदानादत्तात्रेय इत्युच्यते ॥ ४३ ॥
इति द्वितीयाटके टीकायां द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥
इति श्रीदत्तपुराणे द्वितीयाप्टके द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥२॥

·अथ भूतभौतिकसर्गो नाम द्वितीयाष्टके तृतीयोऽध्यायः ॥ २॥३॥ ॐवसृत्सुकेन मुनिना सामान्येनोदितोऽप्ययम् ।। दत्तात्रेयावतारोऽत्र विशेषाद्वर्ण्यते स्मृतः ॥ १॥ सच्चिदानन्दरूपो यः परशक्तिः स सर्ववित ॥ मायाऽभूत्तस्मादेतस्मादात्मनोऽस्या महांस्ततः ॥२॥ अहंकारोऽस्मात्तन्मात्राण्यतोऽभूझापञ्चकम् ।। आकाशवातदहनपानीयवसुधाभिधम् ।। ३ ।। ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ उक्त एकादशेऽध्याये भूतभौतिकसर्गकः ।। अध्यारोपात्मकोऽलभ्यो ह्यपवादप्रसिद्धये ॥१॥ - वसूत्सुकेन जगनिवासभूतभगवत्तत्परेणार्यमुनिना स्मृतः स्मृतिमागतः ॥१॥ परा शक्तिर्यस्य । 'परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते' इति श्रुतेः । तस्मानिस्तत्वा कार्यगम्या जगदुपादानभूता मायाऽभूत् । तस्या मायायाः सकाशाज्ञानक्रियाशक्त्यात्मकं महत्तत्मभूत् । अत्र सर्वत्र 'तदात्मानः स्वयमकुरुत' इतिश्रुतेरन्त्यकार्यपर्यन्तं परमात्मन एवाभिन्ननिमित्तोपादान- स्वान्मायाभावापन्नादात्मनो महानि युत्तरोत्तरं ज्ञेयम् ॥२॥ ततो महतोऽहं- कारः । अस्मादहंकारात्पञ्चतन्मात्राणि सूक्ष्मभूतान्यपञ्चीकृतानि अत एम्यः सूक्ष्मभूतेभ्यः आकाशवाताग्निजलभूसज्ञकं भूतपश्चकम् ॥ ३॥ तच्चै- १३५ ·दत्तपुराणम् । एकोत्तरर्द्वि शब्दादिगुणाढ्यं च पृथक् पृथक् ।।. तेषां सत्वगुणांशेभ्यः पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि च ।।४।। श्रोत्रत्वङ्नेत्ररसनघ्राणाख्यान्यभवन्त्रमात् ।। मनोधीचित्चाहंकारास्तत्सत्त्वगुणसंहतेः ॥५॥ मनो विमर्शरूपं धीनिश्चयात्माभिमानकः॥ अहंकारोऽनुसंधायि चितमन्तःकृतिस्त्वियम् ॥ ६ ॥ वाक्पाणिपत्पायुलिङ्गाग्थ्य क्रियेन्द्रियपञ्चकम् ।। तेषां रजोगुणांशेभ्यः क्रमात्तेपां तथा पुनः ॥७॥ संहत्या चाभवत्प्राणो वृत्तिभेदात्स पञ्चधा ।। प्राणोऽपानः समानचोदानो च्यानः क्रियात्मकः ।।८।। कोत्तरवृया शब्दादिगुणयुक्तम् । यदुक्त वार्तिककृद्भिः 'शब्दैकगुणमा- काशं शब्दस्पर्शगुणो मरुत् ॥ शब्दस्पर्शगपगुणैत्रिगुणं तेज उच्यते ।। शब्दस्पर्शग्रुपरसगुणरापश्चतुर्गुणाः ॥ शब्दस्पर्शरूपरसगन्धैः पश्चगुणा मही' इति ।। तेषामाकाशादीनां पृथक्पृथक् सत्त्वगुणांशेभ्यः श्रोतत्वद्नेत्र- रसनधाणाख्यानि पञ्चज्ञानेन्द्रियाण्यभनन् । नेपामाकाशादीनां सत्त्वगुणा- शैक्यान्मनीबुद्धिचित्ताहंकाराख्यमन्तःकरण जातम् ॥ ४॥ ॥५॥ विमर्शरूपं सकल्पाख्य मनः । निश्चयात्मिका बुद्धिः । अभिमाना. रमकोऽहंकारः । अनुसंधानरूपं चित्तम् । इदमन्तःकरणमुच्यते ॥ ६॥ क्रमातेयामाकाशादीनां पृथक् पृथप्रजोगुणांशेभ्यः यागादिपञ्चसमेंन्द्रियाणि ॥ ७ ॥ पुनस्तेपामाकाशादीनां रजोगुणशिक्यात् प्राणोऽभून्स वृतिभेदा- प्राणादिपचनामकः । स च त्रियात्मकः ॥ ८॥ कर्मेंद्रियपश्चकं ज्ञानेन्द्रिय- ·द्वितीयाष्टके अ०३ १३७ कर्मज्ञानेन्द्रियमाणपश्चकैर्मनसा धिया ।। देहो लिङ्गाभिधोऽज्ञानावृतिकारणकार्यकः ॥९॥ द्विधा कृत्वैकैकभृतं चतुर्धेकामस्य च ॥ स्वस्वेतरार्धसंयोगात्पञ्चीकरणमुच्यते ॥१०॥ तहोगायरानं स्थूलं शरीरं गुणतस्त्रिधा ।। देवं सत्ताधिकं मयं राजसं तिर्यगन्यकम् ।। ११ ॥ रोमत्वमांसनाड्यस्थि भुवोऽभ्यो मृत्रोतसी ।। स्वेदोऽस्रलालेऽग्नेः क्षुत्तृण निद्रा तन्द्रा रतिर्गतिः ॥१२॥ लौल्यं निरोधः प्रसाराकञ्चने मरुतोऽथ खात् । कामकुड्लोभमोहा मीस्तदाहथेयं जडा तनुः ॥ १३ ॥ सूक्ष्मा सप्तदशाङ्गापि सुखदुःसगमादियुक् ॥ तथाऽज्ञानं कारणाख्यं शरीरत्रयमस्य ॥१४॥ पश्चक प्राणपञ्चक च तै विमर्शात्मकेन मनसा निश्चयात्मिफया बुध्या चा. ज्ञानापरणकार्यम्पा लिङ्गान्यो देह । अत्र बुद्धानहकारस्य मनसि चित्तस्य चान्त र ॥९॥ पञ्चीकरणमाह-द्विधेति । एकैक भूत द्विधा द्विधा कृत्या पुनरस्य भूतस्यैकैकमधैं चतुर्धा कृत्या स्वस्येतरार्धभागसयोजनारोपां पश्चानामपि पञ्चपञ्चत्यम् ॥ १०॥ तत्पञ्चीकृतभूतोत्य सत्त्वाधिक देव देवयोनिसज्ञक । राजस रज प्रधान मर्य । अन्यक तमःप्रधान पश्वादि ति. र्यक् ॥११॥ रोमादिक भुवो जात मूत्रादिकमदम्यो जात क्षुदादिकमग्नेर्जातं गत्यादिकं वायोर्जात कामादिक खादाकाशाज्जातम् । तैरतविकारैराया युक्तेय स्थूला तनुर्जडाऽनात्मत्यात् ।। १२ ॥ १३ ॥ या पूर्वोत्ता सनदशा- चयवात्मिका सूक्ष्मा तनु संघ सुखद् खायनुभवयुम् । यद्यपि स्थूलशरीरं ·१३८ दत्तपुराणम्। शुद्धसत्त्वप्रकृत्यां यो विम्वितः स महेश्वरः ॥ जीवो मलिनसत्त्वायां तामस्यां भूतपञ्चकम् ॥ १५ ॥ सर्वज्ञ ईशः समष्टिीवोऽज्ञो व्यष्टिसंज्ञितः ।। एवं विक्षेपकार्याख्या सृष्टिर्जातेश्वराज्ञया ॥ १६ ॥ ब्रह्माण्डं पञ्चभूतेभ्यस्तत्र लोकाश्चतुर्दश ॥ यथास्वं प्राणिनोऽत्रायं स्थूलदेहो विराड्विभोः ।। १७ ।। पादाधोऽतलमस्योचं वितलं सुतलं तथा ।। गुल्फे महातलं जवादेशे जान्वोस्तलातलम् ॥ १८ ॥ ऊर्यो रसातलं कटयां पातालं भूश्च नाभिगा ॥ कुक्षौ ध्रुवोर्हदूर्व स्वमहः कण्ठे जनो मुखे ॥ १९ ॥ भागायतनं तथापि सूक्ष्मसंबन्धेनैव तत्र भोगसाक्षात्कारः मृतशरीरे तथा- त्यादर्शनात् । अज्ञानं कारणशरीरम् । इदं त्रयमस्य संसारिणः पुरमुच्यते तस्य त्रय आवसथाः ''पुरत्रये प्रीडति यश्च जीवः' इति च श्रुतेः ॥ १४ ॥ बिम्वितः प्रतिबिम्बत्वेन फालितः । मालिनसत्चायां प्रतिबिम्बि- तो जीनः । तमःप्रधानाशं पञ्चभूतानि ॥ १५ ॥ ईश्वरो विशुद्रसत्त्वोपाधि- कत्यात्सर्वज्ञः समष्टयुपाधिकश्च मलिनसत्त्वोपाधित्वाजीरः किंचिज्ञो च्यष्ट्यभिमानी एवमीश्वराज्ञयेक्षणवशादियं विक्षेपशक्तिकार्यसंज्ञिता सृष्टि- जीता ॥ १६ ।। पचीकृतेभ्यः पञ्चभूतेभ्यः । तत्र ब्रह्माण्डे यथास्वं यथा- यथं स्वर्ग देवा अन्तरिक्षे पक्षिणः भूमा नराद्या भूचराः जले मत्स्यायाः पातालेऽसुररक्षांसि सर्पाश्चेति विराट्संज्ञकविभोः स्थूलदेहः ॥१७॥ अस्पोज़ पादोज़म् ॥१८ || अतलमारभ्य पातालान्ताः सप्त लोका आपादाधःकव्यन्तेषु ज्ञेयाः । आनाभिमस्तकान्तं भरादिसत्यान्ताः सरा

·द्वितीयाष्टके अ०३
भ्रवोस्तपो मूर्ध्नि सत्यं प्राणो वायुस्तनुर्मही ॥
लोकागस्य रदास्तारा माया हास्यं निशादिने ॥२०॥
निमेपोन्मेपौ कटाक्षः सृष्टिः कुक्षिरपां पतिः ।।
नाडयो नद्यो द्रुमाः केशा वृष्टी रेतोऽस्थि पर्वतः ॥२१॥
विराजः स्थूलदेहोऽयं चराचरजगन्मयः ॥
दिग्वातार्कप्रचेतोश्विरहीन्द्रोपेन्द्रमृत्युकाः ॥ २२ ॥
ज्ञानकर्मेन्द्रियाण्यन्तःकरणानि शशी गुरुः ।।
हरोऽजथेति लिङ्गात्माऽव्यावृतं कारणं च तत् ॥ २३ ॥
यद्यदङ्गाभिधा येऽत्र व्यष्टौ ते तत्तदङ्गपाः ॥
दृष्ट्वोभयत्राप्याविष्टेष्येपु कार्याक्षमावुभौ ॥ २४ ॥
लोका एव स्वमानेन सावितस्त्यात्मको पिराइदेह । आपहादिवायुनिराज.
प्राण लोका अङ्गानि यस्य तस्य विराजस्तारा नक्षत्राणि दन्ता निशा
निमेषो दिनमु मेष ॥ १९॥२०॥ पर्वत इति जाताचेकवचनम् । पर्वता
अस्थानि ।। २१ ।। एष चराचरविकारोऽय विराज स्थूलदेह कथित
इति शेष । दिगादयो दश ज्ञानकर्मेन्द्रियाणि । क प्रजापति चन्द्रो मन
गुरुर्वृहस्पति ब्रह्मा वा बुद्धि रुद्रोऽहकार अजो नारायणश्चित्तम् । इद
विराजा लिङ्गशरीर अव्यात 'तद्धेद तहव्याकृतमासीत्' इति श्रुत्युक्त
कारणशरीरम् ॥२२॥२३।। अत्र विराजि या या दिगादय श्रवणायङ्ग-
सज्ञका देवतास्तास्ता व्यष्टौ प्रतिशरीर तत्तदगाना श्रयणादीना दवेता ।
उभयत्र व्यष्टौ समष्टौ च मायापशाज्जितमायत्वात्सर्वज्ञ ईश । स चामेगा
विद्यापशादविद्याधीनत्वान्जीव प्राणधारणासकामकर्मादिदूपित ॥२४॥

·१४० दत्तपुराणम् । स्वांशेनाविशदात्मातो जातो कार्यक्षमावुभौ । मायावशात्स सर्वज्ञा जीयोऽविद्यावशात्स च ॥ २५ ॥ सृष्ट्वैवं कर्मणोऽज्ञानां मोगार्थ शश्वदीश्वरः ।। स्रष्ट्रविष्णुहरात्मा स सृष्टिस्थित्यन्तकारणः ॥२६॥ विश्वोऽध्यात्म विराट् चाधिभृतं कृष्णोऽधिदैवतम् ।। जाग्रदध्यात्म रक्षाधिदैवं सत्त्वं च भूतकम् ।। २७॥ हिरण्यगर्भोऽधिभृतं को दैवं तैजसोऽपरम् ॥ रजोऽधिभूतं चाध्यात्मं स्वमः सर्गोऽधिदैवतम् ॥२८॥ याज्ञोऽध्यात्म दैवमीशो व्याकृतं चाधिभृतकम् ॥ निद्राध्यात्म क्षयो दैवमधिभूतं तमोगुणः ॥२९॥ अधिदैवतमध्यात्ममधिभतमिति त्रिधा ।। भ्रमाद्भात्येकमेवेदमित्यूह्य श्रवणादिपु ॥ ३०॥ ताराङ्गानीमान्येतेषां व्यस्तोपास्त्या पृथग्गतिः ॥ समस्तोपास्तितो दत्तलोकप्राप्तिर्हि सुस्थिरा ॥ ३१ ॥ सुमङ्गलं विराडूपं चराचरजगन्मयम् ॥ योगिनो यदुपास्त्या तु कैवल्यं धाम यान्ति तत् ॥३२॥ २५ ॥ २६ ॥ भूतकमधिभूतम् ॥२७॥ को ब्रह्माधिदैवतम् । तैजसोऽ परमध्यात्मम् ॥ २८ ।। अधिदैवमीशः। क्षयः प्रलयोऽधिदैवतम् ॥२९॥ इदं न तात्त्विकमित्याह - अधोति । श्रवणादिपु श्रवणादिकाले । यहा श्रोत्रमध्यात्ममित्युक्तं श्रोतव्यं शब्दलक्षणम् । अधिभूतं तदित्युक्तं दिश- स्तत्राधिदैवतम्' इतीन्द्रियादिह्यम् ॥ ३० ॥ तारयतीति तारः प्रणयस्त- स्याङ्गानि । शव्यप्रश्ने काठके माण्डूक्ये चेयमुपास्तिरुक्ता । दत्त एव लोकः परं ब्रह्म ।। ३१ ॥ तच्छब्देन पारोश्यात्क्रममुक्तिञ्जपिता ॥ ३२ ॥ ब्रह्मा

·द्वितीयाष्टके अ०३
१४१
ब्रह्माऽऽस्यं बाहुतः क्षत्रमूर्वोविंड् वृपलः पदः ।।
विष्णोर्जज्ञे निजगुणकर्मवृत्तिविभागशः ॥ ३३ ॥
उद्भित्सर्गः पुरा पोढा चाष्टाविंशतिधा परः ॥
तिर्यक्सो नृसर्गोऽथ दैवसर्गस्ततोऽष्टधा ॥ ३४ ॥
विरापस्य नाभ्यन्जाद्विष्णोरास विधिः स च ॥
पुत्रान्लब्धतिः सृष्टथै मानमाश्चतुरोऽसृजन ॥ ३५॥
सनत्कुमारसनकसनन्दनसनातनाः॥
कुमारा ब्रह्मनिष्ठाः स्युस्तेऽतोऽभूत्कुपितो विधिः ॥३६॥
ब्राह्मण आस्य मुखम् । 'ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत्' इति श्रुते । अतएव 'ब्राह्मण-
भोजने ब्रह्मणि हुतम्' इति ब्राह्मणभोजनेन यज्ञसिद्धिरप्युक्ता । चिद् वैश्य ।
वृपल शूद्र । सत्वगुणेन विप्र । रजसा क्षत्रम् । रजस्तमोभ्या वैश्य । तमसा
शुद्ध । एपा 'शमो दमस्तप शौचम्' इत्यादिकर्माणि ज्ञेयानि ।। ३३॥
वनस्पत्यौषविलतात्यासारीरुद्रुमसर्ग प्रथम पड्विधो जात । गौरजो
महिप कृष्ण सूकरो गधयोरुस्रविरुणश्चाष्टौ द्विशफा। खरोऽश्वोऽश्वतरो
गौर शरभश्चमरीत्येकशफा । शृगालो वृको व्याघ्रो मार्जार शश शल्लक
सिंह कपिर्गज' कूमों गोधेति द्वादश पञ्चनखा । जलचर खगश्चेत्यष्टावि-
शतिधा पितृसुगन्धर्मदेवसिद्धयक्षरक्षश्चारणाश्चेत्यष्टधा देवसर्ग ॥३॥ स
च विधि विष्णुप्रसादालन्धा श्रुतियेन स सृष्टय पुत्रान्सनकादीनसृजत्
॥३५ ॥ कुमविद्या मारयन्ति ते कुमारा वयसापि पञ्चहायना इव ॥३६॥

·१४२ दत्तपुराणम् । कुपितस्यामवद्वद्रो ललाटादुपसृष्टिकृत् ॥ तस्मै दत्वा वर धात्रा तपसेऽथ स योजितः ॥३७॥ शान्तस्वान्तस्य कस्याथो मनसो देहतोऽप्यमी । पुत्राः सुतपसो जाता मरीच्यत्र्यशिरः क्रतुः ॥३८॥ भृगुः पुलस्त्यः पुलहो रचिर्दक्षो वसिष्ठकः ॥ नारदवोरसो धर्मः पृष्ठतोऽन्यो हृदो भ्रुवोः ॥ ३९ ।। कामः क्रोधोऽधराल्लोभश्छायायाः कर्दमो मुखात् ॥ वाग्वेदाश्चतुरास्येभ्यः साङ्गोपाङ्गाः सविद्यकाः ॥४०॥ सद्धिं ध्यायतो युग्मं कस्याङ्गादभवत्स्वराट् । आयो मनुः स महिपी शतरूपति दंपती ॥ ४१ ।। जनयामासतुः पुत्रौ पुत्रीश्च ग्राम्यधर्मतः ।। प्रियवतोत्तानपादौ भूपौ तारासतुः सुतौ ॥४२॥ आकूतिर्देवहूतिश्च प्रसूतिश्चेति कन्यकाः ।। धीरूपशीललक्ष्म्याढ्याः सर्गोऽयं ववृधे ततः॥४३॥ रोदनाद्रुद्र ‘सोऽरोदीद्यदरौदीत्तदुद्रस्य रुद्रत्वम्' इति तत शोधापगमाच्छान्त स्वान्त यस्य। कस्य ब्रह्मण ॥३८॥ पृष्टतोऽन्यो ऽधर्म । हृदो मनस काम । भ्रुयोर्म याक्रोध । अधरोष्टालोम । मुखा- द्वाक् चतुरास्येभ्य पूर्वादिक्रमेणर्गादय ॥ ३९ ॥ ४०॥ सर्गदृति चिन्त यतोऽस्य ब्रह्मण । युग्मं स्त्रीपुसी । तरैक स्वेनै राजतेऽसौ स्वराद् आद्य स्वायभुपाख्यो मनु । अपरा शतरूपा सैव त महिपी ॥४१॥ ग्राम्य धर्मत मैथनत ॥ ४२ ॥४३॥ इति श्रीमदत्तात्रेयपुराणे सार्धनिसाहरूया

·द्वितीयाष्टके अ० ३
१४३
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्वत्रिसाहरूयां संहितायां
द्वितीये तृतीयः ॥२॥३॥
त्रिकाण्डमण्डितायां सहितायां वासुदेव्या ज्ञानकाण्डे टीकाया द्वितीयाष्टके
मतभातिकसर्ग अध्यारोपापवादात्मकस्तृतीयोऽध्याय ॥ ३ ॥
इति श्रीदत्तपुराणे साधनिसाहरुयां सहितायां
द्वितीयाप्टके तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥

·३ ।। अथ मनुपुत्र्युद्वाहानसूयात्रिमाहात्म्य नाम द्वितीयाष्टके चतुर्थोऽध्यायः ॥२॥४॥ तं नु प्राप्य रुचिं सोदादाकृति कर्दमाय च ॥ देवहूर्ति प्रसूतिं च मनुर्दक्षाय कर्मिणे ॥ १॥ आकृत्यां दक्षिणायज्ञौ यजांशी दंपती रुचेः ।। दक्षात्प्रसूत्यां पुत्र्योदात्कश्यपाय त्रयोदश ॥२॥ धर्माय चामये स्वाहां तारेशे सप्तविंशतिम् ॥ स्वधां पितृभ्यः स सती शंकराय विधीरितः ॥३॥ स्वरूपानन्दसंतुष्टादपि भोगपराधमुसात् ।। अलब्धकामया पल्ल्या स्वतक्षामयार्थितात् ॥ ४ ॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ द्वादशे मनुपुत्रीणामुद्दाहो वशवर्णनम् ॥ अनसूयात्रिमाहात्म्यमयतारप्रयोजनम् ॥ १ ॥ स्त्रीकामनया सिद्धक्षेने तपश्चरन्तं कर्दम प्राप्य मनुब्रह्माज्ञया तस्मै देवहूति .. ददौ । रुचि प्राप्य तस्मा आकूतिं कर्मिणे कर्मठाय दक्षाय प्रसूति चादात् || १ || आफूत्या रुचेः श्यजांशी लक्ष्म्या विष्णोश्च कलाभूतौ अतएव सोदराबपि दंपती ॥२॥ तारेशे चन्द्राय कन्या' सप्तविं- शतिम् । विधीरितो ब्रह्मणाऽस्मै देहाति प्रेरितः नतु स्वभुया ॥१॥ पाति- व्रत्येन कृशयाऽलब्धसतानकामपा पल्याङ्गसङ्ग कुर्विति प्रार्थितात्स्वानन्द- तुष्टादत एव भोगनिरपेक्षात् ॥४॥ पत्नीमुदे योगेनाञ्चितं प्राप्त विमानदासी. १४४ ·द्वितीयाष्टके अ०४ १४५ योगाश्चितमहैश्वर्यात्कृतलीलाच कर्दमात् ।। नव कन्या देवहूत्यां कपिलाख्योऽभवत्सुतः ॥ ५॥ मरीचये कर्दमोऽदात्कलाख्यां कश्यपो यतः॥ अत्रये चानसूयां यत्पुत्राः श्रीभगवन्मुखाः ॥६॥ श्रद्धां चाङ्गिरसे यस्या जीवौतथ्यमुखाः प्रजाः॥ हविर्भुवं पुलस्त्याय ह्यगस्त्याद्याश्च यत्प्रजाः ॥ ७॥ पुलहाय गतिं चास्याः कर्मश्रेष्ठादयः प्रजाः ।। क्रियां च तवे यस्या वालखिल्याभिधाः प्रजाः ॥८॥ वसिष्ठायोजां च चित्रकेत्वाद्या यत्प्रजास्तथा ॥ चितिं चावणे सोदाद्यस्या दध्यमुखाः प्रजाः॥९॥ ख्याति च भृगवे यस्याः प्रजा धातमुखा इति । पुत्रीविधीरितोऽदात्स ब्रह्मर्पियो विधानतः ॥१०॥ कर्दमः कृतकृत्योऽथ प्राप्य वीतैपणो द्रुतम् ॥ ; सल्लिङ्गं वैष्णवं स्वस्थो विजहार परात्मक ॥ ११ ॥ शवस्त्रभूपानपानशरीरपाटयादि महैश्वर्य येन तस्मात्कृतः देवोद्यानादिषु लीलाविलासो येन । तस्मात्कर्दमात् ॥ ५ ॥ कन्यादान तत्संतति चाह पञ्चभिः । यतः कलायाः कश्यपोऽभूत् । श्रीभगवन्मुखाः श्रीदत्तप्रमुखाः ॥६॥ यतः श्रद्धायाः ॥७॥८॥९॥ विधीरितो ब्रह्मणा प्रेरितः ॥१०॥ कृत- मैहिकं कृत्यं येन सः । अतः विशेषेण इता गताः पुत्रलोकपित्तपणा यस्य स कर्दमः सत् साधु वैष्णवं लिङ्गं संन्यासं स्वे रूपे तात्पर्येण तिष्ठतीति स्वस्थः जिहार सर्व संन्यस्य जगामेत्यर्थः ॥ ११ ॥ अम्यां मातंर देवहू- द.पु.-१.

·१४६ दत्तपुराणम् । - तद्वियोगातुरामम्बामृपिसेवाहताशुभाम् ।। सर्वसाधनमपन्नां सांख्याचार्य उपादिशत् ॥ १२॥ विष्ण्वंशः कपिलस्तचनानं यन्मुक्तिदं लघु ॥ येनात्मा पञ्चविंशाख्यो गम्यते पुरुषः परः ॥ १३॥ नित्यमुक्तोऽपि सिध्देशस्त्रैलोक्येऽन्तर्वहिर्मनिः॥ 'अव्याहतगतैश्वर्यश्वरत्यद्यापि सूरतः ॥१४॥ देवहूतिस्तदादेशाद्गता ब्राही स्थिति ध्रुवामे ॥ तत्युन्योऽपि महाभागा ऋपिपल्योऽभवन्हि याः ॥१५॥ जायायुता मरीच्याद्याः पितृशासनतत्परः ।। सृष्टिप्रवर्तका आसन्सर्वे सुतपसोऽमलाः ॥ १६ ॥ , " तिम् । सांख्याचार्यः कपिलः ॥ १२॥ आत्मन' पृथक्येन . चतुर्विंशति- तलानां ज्ञानं गम्यतेऽपरोक्षतयानुभ्यते ॥ १३ ॥ अनावृतत्यानित्यमुक्तः अव्याहतमकुण्ठितं गतं गतिः । नपुंसके भावे क्तः । ऐश्वर्यं च यस्य । अद्यापीत्यनेनारतारासमाप्तिर्शिता ॥१४॥ नाहीं स्थिति विदेहमुक्तिम् । भगानामैश्वर्याणां समूहो भागं महद्भागं यासां ताः महाभागाः ॥१५॥ जायायुना इत्यनेन सृष्ट्यर्थ कृतदारपरिग्रहा इति सूचितम् । श्रुतिश्च पति- ऑयां प्रविशति गर्भो भूत्वा स मातरम् । तस्यां पुनर्नवो भूत्वा दशमे मासि जायते । तज्जाया जाया भवति यदस्यां जायते पुनः' इति पल्या जायात्वं वदति । एवं दशपुत्रपर्यन्तं पत्युः पतित्वं ततः पुत्रत्वं चोक्तम् दशास्त्यां पुत्रानाधेहि पतिमेकादश कृधि' इति ॥ १६ ॥ धोपि सना- ·द्वितीयाप्टके अ०४ १४७ . एतेभ्य एव सर्गोऽत्र विस्तृतोऽयं सनातनः ।। धर्मोऽपि यदनुष्ठानात्प्रीणाति पुरुपं परम् ॥ १७ ॥ अज्ञानेनावृतज्ञाना मोहात्संभोगतत्पराः ॥ धर्मतत्चमविज्ञाय, शश्वद्यान्ति गतागतम् ।। १८॥ असचामानरूपस्य द्विविधापरणस्य च ॥ नाश आत्मैक्यत्रोधेन विक्षेपान्तस्ततोऽमृतम् ॥ १९॥ इति निश्चित्योपदेष्टमजोऽद्वैतोऽप्यवातरत् ।। योगपूर्धात्मवित्रानं कृपणेम्पो दयालुराट् ॥ २० ॥ अन्वर्थकोऽत्रिभगवान्द्वितीयो विधेः मुतो ब्रह्मविदस्य पनी ।, पुत्री द्वितीया सलु कर्दमस्य पुत्रस्तयोर्दत्त इहाद्वितीयः ॥२॥ निष्कल्मपं चित्तगतं तपस्तदन्याह्वयं मूर्तमिपास्य धातुः ॥ आविर्वभूवोत्तममीक्षणाचं ज्ञानीश्वरं चेति जगाद वेदः॥ २२ ॥ तनो पिम्तृतः एष सेतुधिरण.' इति श्रुतेर्धर्मस्येश्वराभिन्नत्वात्सनातनत्वं यदनुष्टानादर्मानुष्टानात्प्रीगाति लोक इति शेषः ।। १७ ॥ अज्ञानस्यार- कत्वादन्तरस्थितत्यान्नानमा तमिर राहुप्रस्तदिवाकरेन्दुयज्ञानस्यामापला. दारणासंभवः । गतागतं उपाणिनिमित्त जन्ममरणम् ॥१८॥ आमा नास्तीत्यसत्तमपं आमा न भातीत्यभानगए एवं द्विविधारणस्य आत्मनोः प्रत्यरूपरयोल्ययोधेन नाशस्तनः पर प्रारब्धभोगेन विशेषनाशस्ततोऽमृतं विदेहफैन्यम् ॥ १९ ॥ २० ॥ अद्वितीय आत्मा ॥ २१ ॥ निष्कमपं सारिक मूर्नमिर मर्तिमदिन ॥२२॥ अनीभराव पाह-यदेनि । मासु

·१४८
दत्वपुराणम् ।
यदासुरः सूर्यमपि प्रकाशमाविध्यदेतं तमसात्मशक्त्या ।
ब्रह्मेव माया तमविन्ददनिर्वान्ये समर्या इति विश्रुतं हि ॥२३॥
श्रीशाकलाम्नायचो महर्पियः पञ्चमं मण्डलमम्यपश्यत् ॥
यत्रात्मभूतानिमुखामरेन्द्राः प्रशंसिता ये ह्युमर्द्धिमूलाः ॥२४॥
रुग्गान्विलोक्याययुगे व जन्तूंस्त-
प्त्यातपो यस्त्वच आयुराख्यम्॥
लब्ध्वोपवेदं समगाद्भिपना-
डत्रिः कृते वैद्य इति प्रसिद्धिम् ॥२५॥
यो मन्दवोधाय मनुप्रणीतां ज्ञात्वा स्मृति वेदमतां निगूढाम् ॥
चक्रे पर स्पष्टतरां सुधर्मा गयीरितार्थानुसृतां दयालुः ॥२६॥
स्वयं निरीहोपि मुदोषयेमे विधीरितो ब्रह्मविदां वरीयान् ॥
बुषोऽनसूयां सुधिय सुशीला सुलक्षणां धातुमर्ती सुरूपाम् ॥२७॥
श्रीकर्दमाख्येन महपिणेदं साध्व्यां स्वपल्या सलु देवहूल्याम् ॥
उत्पादित सत्तपसोऽतिधन्यं कन्यास्वरूपेण महापलं सत् ॥२८॥
भूपृष्टगतो राहुः। ब्रह्मेव मायेत्यनेनातात्त्विकमेवेदम् 'राहुमस्तदिवाकरे-
न्दुसदृशो मायासमाच्छादनात् ' इति पूर्वाचार्योक्तेः । हीति श्रुतिप्रसिद्धिः ।
श्रुतिच 'यं वै सूर्य स्वानुस्तमसाविध्यदासुरः । अत्रयस्तमन्यविन्दम्
न हत्ये शावन्' इति ॥ २३ ॥ ऋचः शाफलशाखायाः । तथाचानुकान्तं
ने विगादिति सनोमणिः समिधा जनाना'
॥ २४ ॥ आये
• '. "धी 1 त्रयोरितार्था-
नुसता दार्यानुसारिणीम् ॥ २६ ॥ बलविद्वरीयानित्यनेन स्वत उत्या-
नाभावेऽपि परत उत्थानसलादृत्तिमत्वालोफसंग्रहार्य 'जोस्तो वाक्यकरणात्'
इति शास्त्रपालन युक्तमेव ।। २७ ॥ २८ ॥ तप एवायो यस्य सः ॥२९॥

·द्वितीयाप्टके अ०४ १४९ यां वै विधेः सूनुरयं महर्पिर्निप्कल्मपस्वीयतपःप्रभावात् ॥ अत्रिस्तपोर्थः खलु वेदवेत्ता समुहहे ब्रह्मपरो महात्मा ॥ २९॥ पराइमसत्वं न कदापि यस्याः स्वपि कश्चिन्न गतोऽतिथिर्हि ।। भूत्वापिनमान्नमदात्सुरेभ्य आतिथ्यमस्याः किमु वाच्यमय:३० देवीमिरुत्कर्षभियातिसाच्या यस्याः सुरेन्द्रा विधिविष्णुशाः। अवस्य भगाय समीरितास्ते पुत्रीकृताधर्मग्लाद्ययाऽमी ॥३१॥ पतित्रताधर्मपरा वयं स्म एवं सगर्वाः सुरवर्यनार्यः ॥ सावित्र्युमामाः स्वममीपमाप्ता यया स्वीप्त्या कलुपीकृताः स्युः ॥ ३२ ॥ पतिव्रतायाः सलु विप्रपत्न्याः शापेन नष्टं बहुकालमर्कम् ।। देवेडितायाः सलु जीवगुप्त्यै समुदति प्रापयदेव भृयः ।।३३।। माण्डव्यशापेन भृतं रुजातं या कौशिक तत्महधर्मिणीड्या ।। पश्यत्सु देवेप्वसिलेषु भूयो द्विजं सजीव व्यकृणोत्सुसत्वा ॥३४॥ सुरेम्यो ब्रह्मविष्णुशकरेभ्यः ॥ ३० ॥ धर्मरात पातिव्रत्यप्रभारात् अपुना अपि पुत्रमा नीता एतत्सर्वमः स्फुटीभविष्यति ||३१|| पतिव्रताधर्मपरा घय माम इति सदा मन्यमाना अत एव सगर्ग आता. प्राप्तास्तास्तुच्छी- कृताः ॥३२॥ विप्रपल्याः काशिफपन्या । जीरगुप्यै जीवाना रक्षणाय । समुद्रगति उदयम् ।। ३३ ।। सहधर्मिणी पत्नी तयेड्या स्तुत्या । मुटु सत्वं पातिवत्यबळं यस्याः॥३४॥ काजेशा ब्रह्मविश्वाशा । युयुजः योजयामासुः।

·१५० दत्तपुराणम्। , यदीहितालोचनएचिंत्ताः काजेश्वरास्ते तनया भवन्तु ॥ साचीति चाशीमिरनुत्तमामि- रिन्द्रादयो यां युयुजुः सुराग्याः ।। ३५ ।। जातालं मृदुला यदर्थमचला लीलाविलोलोऽचलो भीत्यास्या अनिलोऽनलोपि विमलोऽर्कश्चाभवच्छीतलः।। कालः कालयितुं स्वकालमबलं लोकं न चालं बलं का साध्व्या अमलं विशालमचलं ज्ञातुं प्रभुर्मङ्गलम्॥३६॥ यत्सौन्दर्य चन्द्रतुल्यं मतं चे- दद्धानन्तं संततं भासमानम् ॥ यत्पुत्रोऽपीन्दुस्तु वृदिक्षयातः सौन्दर्यायोपि त्रियामाप्रदीपः ॥ ३७ ॥ दयाक्षमाशान्तिमुखैर्गुणैर्यो युक्तोपि विष्णुर्भगवान्परेशः ॥ ययानुजस्वं खलु पुत्रतांच संप्रापितोऽतः किमु वाच्यमन्यत् ।। ३८।। ॥३५॥ अचला भूमिः कालः स्वारसरं उद्दिश्याव्यबल मर्त्यलोकं काल- यितुमपि प्रमुः समर्थो न ॥ ३६ ।। अनन्त नित्यं त्रियामाप्रदीपः रानी प्रहरनयपर्यन्तमेन प्रकाशशीलो न सदा । नियामेति राजिनाम ।। ३७ ।। कपिलातारणानुजवं श्रीदत्तरूपेण पुत्रता च ॥३८॥ अस्तोदययुक्तस्यात् ·द्वितीयाष्टके अ०४ तेजस्वितार्कस्य च वर्ण्यते चेत् सा कौशिकस्त्रीरितशापकाले ॥ याता कुतोऽस्तोदयसंयुतस्य तेजस्वितास्या अनिशं ततोऽा ॥ ३९ ॥ मन्ये धन्येयं न योपा विशेषा मूर्ता जाता केवला चित्कलाऽत्र ।। सौन्दर्यायं सद्गुणाधान्यथा तु प्राण्यप्राप्ताः सर्वतोऽस्याः कुतोऽमी ॥ ४०॥ स्वभक्तिद्धथा अगुणोपि विष्णुः . समीहि वै सगुणं पुरस्तात् ॥ स्वात्मानमेतामजडां स्वयोनि- मकल्पयन्मामिव पूर्वमात्मा ।। ४१ ॥ स्वरूपसाम्राज्यविधातुरत्रे- रेपानसूया महिपी सुपूज्या॥ यथार्थतो वर्णयितुं न कोऽपि समर्थ एतामतुलां त्रिलोक्याम् ॥ ४२ ॥ सतीशापफाले निलीयमानत्यान्न उपमाहः ।। ३९ ।। मूर्ता मूर्तिमती ॥४०॥ पूर्वमात्मा मा मायामिवानापि वैषम्यं मायाया जडत्वमस्या अजडत्वम् ॥४१॥ सच्चिदानन्दस्वरूपसाम्राज्यकर्तुमहिषी अभिपिक्तपत्नी कोपि

·१५२
दत्तपुराणम् ।
ब्रह्माजेशानां या जाता माता महाभागा॥
मन्ये मान्येयं सा प्रत्यक्षा चित्कला साझा ॥४३॥
इति श्रीमदत्तात्रेयपुराणे सार्वत्रिसाहस्यां त्रिकाण्डमण्डितायां
संहितायां वासुदेव्यां ज्ञानकाण्डे द्वितीयाष्टके मनुपुत्र्यु-
द्वाहानुसूयात्रिमाहात्म्यदत्तावतारकथनं नाम
चतुर्थोऽध्यायः॥ ४॥
ब्रह्माप्यन्योपि कश्वन ।। ४२ ॥ सागा साकारा ॥४३॥ इति वि० टी०
चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥
इति श्रीदत्त० मनुपुत्र्युद्वाहानुसूयात्रिमाहात्म्य नाम
द्विती० चतुर्थो० ॥ २ ॥ ४ ॥

·।। अथ श्रीदत्तात्रेयायचतारो नाम द्वितीयाटके पञ्चमोऽध्यायः॥२॥५॥ तावालोक्यादिशन्नम्रौ द्वितीय पुरमन्वितम् ।। द्वितीयया मौनिपुत्र्या विनीतमनसूयया ॥१॥ कुलाद्रिमृक्षं ब्रह्मज्ञारीयांश्च विधीरितः ।। पत्नीयुतोऽत्रिः पुनाथं त्र्यधीशोपास्तये ययौ ॥२॥ निर शान्ताधेऽद्री सर्वकालसुसारहे। नानासत्फ्लपुष्पद्री स्वमृते स तपोऽतपत् ॥ ३॥ ताक्ष्यांसनस्थोऽब्दशतं संयतात्माऽनिलाशनः ।। निर्द्वन्द्वः मुतरा दध्यारेकं तादृक् प्रजाप्तये ॥४॥ ॥ श्रीगणेशाय नन । प्रयोदशेऽनम्यात्रितपस्तुशास्तयो मुता ॥ ब्रह्मविष्णुमहेशाना अभरनिति वर्धते ॥१॥ कलापेक्षयाऽनसूया द्वितीया । द्वितीयेति सहधर्मिण्यपि । ऋक्षनामक फुलादि विधिप्रेरणयर सतानार्थ ब्रह्मरिहरीयसोऽत्रेस्थान त्रिगुणनियन्त- स्पासनाय ॥१॥२॥ प्रशान्तदापादिगधे स्वमृते स्यादुजलेऽद्रौ धन रिना या मासिवायत्त्वात्। गारुडे 'नयाधार्यते धर्मो बहुभिर्नार्थराशिमि आकिंचना हिमुनय श्रद्धान्तो दिय गता' इति ॥३॥गरडासनस्य एकपादेन स्थित' । मनिलाशनो वायुभक्ष एकमद्वितीय पिणम् ॥१॥ प्राणायामधसा काप्टेन ·१५४ दतपुराणम् । प्राणायामैषःसमिद्धतपोग्न्युत्तापिताखिलम् ।। प्रापुरत्रिं कविष्ण्वीशाः स्वस्वचिह्नान्विताः शिवाः ॥५॥ तत्प्रभावहृतध्यानः स बहिर्गतहक शनैः ॥ हंसताययपस्थांस्तान्दृष्ट्वा प्रीतोऽस्तुवन्नतः ॥ ६ ॥ अव्यक्तमचिन्त्यं त्वां नौम्यविकार्यम् ।। अग्राह्यमतक्यं नित्यं विभुमेकम् ।। ७।। देवं वरधीरं त्वानन्यमपारम् ॥ सब्धिसुतीरं धीलभ्यमदूरम् ।। ८ ।। समिद्वो यस्तपोग्निस्तेनोत्कृष्टं तापितं अखिलं ब्रह्माण्ई येन तमति स्वस्वचिह्नः श्रीवत्सादिभिः शिवा आनन्दरूपाः ॥५॥ तेपामैश्वरेण प्रभावेण हतमाकृष्टं ध्यानं यस्यात एव प्रत्यक्तं विहाय बहिर्गता दृग् यस्य सः नतः नम्रः॥६॥ तनुमध्यावृत्तस्तौति । अधिकार्य स्थूलदेहराहित्यात् । अचिन्त्यं ध्यानानह सूक्ष्मदेहस्याप्यभानात । तत्र हेतु. अव्यक्त कैश्चिदपि प्रमाणैर्न व्यज्यत इत्यव्यक्तस्तं अन्तःकरणस्याभ्यभागात । 'न तस्य कार्य करणं च विद्यते' 'नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित्' इति श्रुतेः । अत एवाग्राह्यमतर्थ च ईशं ब्रह्मेत्याह । नित्यं सत्यं नित्ययातिरिक्तसत्यत्वाभावात् । विभुं व्यापकमनन्तं एकमखण्ड चिदेकरसं । 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इति शृते: ।। ७ ।। देवं इन्द्रियान्तःकरणद्योनक यात्रियं ईश्यति प्रेरयति तथा प्रत्यगभिन्नवादनन्य अनन्तत्यादपारं 'अतो ज्यायांश्च पूरुपः' इति श्रुतेरध्यासाधिष्ठानत्वात्सृष्टि- तीरत्वम् । तटस्थलक्षणमिदं 'दृश्यते त्यान्यया बुध्या' इति श्रुतेरनन्य रेन वृत्तियाम्पत्याददूरमन्तर्मुवानाम् ॥ ८॥ अनादिलादुत्पत्तिनिवारिता ।

·द्वितीयाष्टके अ०५ १५५ श्रीविष्णुमनादि त्रीशं जगदादिम् ।। विश्वभ्रमसंधि नष्टाप्तजनाधिम् ॥ ९॥ कूटस्थनिजैकांशोद्भावितरिश्वम् ।। कर्पन्तमनेकां मायामिह विश्वम् ।। १० ।। सर्वज्ञमनन्तं व्यस्तं च ममस्तम् ।। सर्व गुणवन्तं मत्यं भगवन्तम् ॥ ११ ॥ संस्ते गुणभेदारकाद्यात्मविमेदाः ॥ सृष्टयादिनिदानस्त्वं चानभिमानः ॥ १२ ॥ लीलारानुसेनाशीलानुयुगं वा ।। पातापि न लिप्तो ज्ञातास्य न लिप्तः ॥ १३ ॥ वाश्चित्तपरैको ध्यातोऽत्र मयफः ।। यूयं त्रय आप्ताः को वोन स आप्तः ॥ १४ ॥ विश्वभ्रम सम्यनिधीयतेऽस्मिन्निति तथा यासापिष्ठानत्वात् । नष्ट' स्वजनाधिर्थेन ॥९॥ अविकृतस्यैकाशेन कल्पित विश्व येन । 'पादोऽस्य विश्वा भूतानि' इति श्रुते कूटस्थेति सबुद्धिा । इह जगति जीपम्पेण विशतीति विश्वस्तम् ॥१०॥११॥ हे सन् काद्या ब्रह्माद्या गुणत आत्मभेदा ॥१२॥ अनुयुग प्रतियुगम् हे लीलाविग्रह सेवनशीलास्य जगत पातापि त्वं न लिप्तो भासि असङ्गोदासीनत्वात् । इत्यभूतस्य ता ज्ञाता कृतेन कर्मणा लिप्तो न भरेत् । स्मृतिश्च न च मा तानि कर्माणि निवन्ति। 'नमो कर्माणि लिम्पन्ति' इत्यादि ॥१३॥ हे अवाङ्मनसगोवर, तारन्मको ध्यात | आता आगता युग्पाक म ये मापात आमो हितरासी क ॥१४॥ ते देवा हे स यसफल्य, ते हृद्य सफल्पित नासत्य भारतु.

·१५८ दत्तपुराणम् । अनिः कृतकृत्योऽप्येत्यापि वनात्तत् ।। श्रुत्वाऽसिलमीशान् ज्ञात्वाऽस्तनदेतान् ॥ २९॥ देव्योऽप्यषिवाक्यादाप्ताः पतिकामाः ॥ स्वस्वेदनभिज्ञा होता हतकामाः ।। ३०॥ साऽथाऽस्तुवदीशानामन्निजरूपैः ।। व्यक्ताः सलु तल्पे तेऽप्यभकरूयैः ॥ ३१ ॥ वीभिः सह ताभ्या दत्वेष्टवरं ते॥ स्वं स्वं पदमीयुस्तस्युस्तु सुतास्ते ॥ ३२ ॥ सैप द्विभुजोऽन्योऽजस्याप्यरतारः ॥ योऽत्रास्ति दलादालादिसुतारः ।। ३३ ।। अन्योऽप्यवतारः पनाहुरदार.॥ बच्म्यर्थिविदूरं सद्योग्यविदूरम् ॥ ३४ ॥ भनाशमिनोगत्या श्रु (ज्ञा ) त्वा माण्डव्यशापतः ।। कौशिकस्त्री शशापार्क वदान्ध्यात्पीडितं जगत् ।। ३५ ।। कृत्यमाहिक येन ॥ २९ ।। देव्यत्रिदेवपल्य ऋपिवाक्यान्ना रदवचनात् बाल्यापनात्स्वस्वपतिरूपानभिज्ञा अत एव हीता रन्जिता । हतो नष्ट काम स्वोत्कर्यरूपो यासा ता ॥ ३०॥ साऽनसूया ॥ ३१॥ स्थपद स्वस्थानम् !॥ ३२ ॥ सोचिलोपे चेपादपूरण' इति पादपुरणार्थ लोप । दलादनारादीन् सुखेन तारयतीति तथा ।। ३३ ।। स्वात्मदानेन गर्भवासादिस्वीकरणात् उदार कामिनाम् | अर्थिना च वहिर्मुखाना विशेपेण दूर । सता योगिना चाचिदूर तेषामात्मभूतत्वात् त वच्मि ॥३४॥ इनाद्गत्या सूर्योदयत ॥३६|| कादिदेवा ब्रह्माद्या । सतीबोधाय ·द्वितीयाष्टके अ०५ अन्याश्रमं कादिदेवा गत्वा नत्वा सभार्यकम् ।। आनिन्युः कौशिकगृहं सतीगोधाय कातराः ॥ ३६॥ अनसूयोनाच साधि त्वच्छापानोदितोऽप्यसौ ॥ तत्कल्पोऽवास्य मा भीस्ते सूर्यमाश्वानयोद्गतिम् ॥३७॥ तदाऽप्युदयमेहीना ३ इत्युक्तोऽसौ तदोदितः ॥ कौशिकस्तु मृतो द्राक् तमनसूयाप्यजीवयत् ॥ ३८॥ तदा हृष्टाः सराः साधि कुक्षौ तेऽवतरन्त्वजाः ॥ कविष्वीशा इति वरं दत्वा ते त्रिदिवं ययुः ॥ ३९ ॥ स्वधामैत्यानिणाऽप्यूर्ध्वरेतसा मृतिमद्धृदा ।। ध्यात्वाऽकर्माशया ईशा न्यस्ता जायान्तरे परे ॥४०॥ वरप्रभावाद्धृत्वाऽपि गर्भवत्तानसूत सा ॥ मार्गे प्रदोपे पूर्णाया बुधेऽजोऽवातरन्मृगे ॥४१॥ कौशकपत्नी बोधयितुम् ॥३६॥ असौ आदित्य । तद्धेतो अस्य जगत" कल्प प्रलय ते भीर्भय माऽस्तु । आशु सूर्य उदयमानय ॥ ३७॥ इना ३ इति दूराद्धृते प्लुति ॥ ३८ ॥ अजा जमातीता अपि ब्रह्मविष्ण्यीशा ॥ ३९ ॥ स्वधाम स्वाश्रमम् । त्रयाणामपीश्वरत्वात्कर्माशयरहिता । यदाह पतञ्जलि 'क्लेशकर्मविपासाशयैरपरामृष्ट पुरुषविशेप ईश्वर ' इति । हृदा मनसा न्यस्ता स्थापिता नतु ग्राम्यधर्मत ॥४०॥ तथा चेत्कथ गर्म धारणमत आह । देववरप्रभागात् । मृगे मृगशीर्पनक्षत्रे ॥४१॥ अज ·दत्तपुराणम् । ज्योतिर्मय आत्मा योजो भगवान्त्सः ॥ स्वं दर्शयितुं प्रागुक्तैक्यमुमाभ्याम् ॥ ४२ ॥ सम्भाजनवाघोच्छूलाजसूचनः ।। युक् षड्भुज आस प्रादुः स्मितवक्त्रः॥४३॥ ज्ञात्वा तदभीष्टं भूयोर्भकरूपैः॥ तस्थावथ हृष्टौ तौ तेच सुरूपैः ॥ ४४ ॥ दत्ताख्योऽयःस्वयं विष्णुः कांशश्चन्द्रोऽन्वयधिकृत् ।। चण्डोऽप्यनुग्रहपरो दुर्वासाश्च हरांशजः ॥ ४५ ॥ इति श्रीमदत्तात्रेयपुराणे सार्वत्रिसाहरूयां संहितायां ज्ञानकाण्डे द्वितीयाप्टके पञ्चमोऽध्यायः॥ २ ॥५॥ इत्युत्पत्तिर्निवारिता । क्रियया ज्ञानेन वान प्राप्तिरिति ज्योतिरात्मपदाम्या- माप्तिर्निवारिता । आत्मनोऽसङ्गलात्तुपापाकरणेनापयातेनेव न विकृतिः आत्मनः पूर्णत्वान्निरञ्जनत्वादतिशयाधानेन मलापाकरणेन वान संस्कृतिः। परिशेषाद्भक्त्यैव लब्ध इत्याह । प्राक् पूर्व वरदानकाले ॥ ४२ ।। य एको ध्यातः स इतः क इत्युक्तस्यैक्यं त्रयाणामेकत्वं उभाभ्यामनसूयात्रिभ्यां दर्शयितुं पड्भुजः प्रादुरास । स्रक अक्षमाला भाजनं कमण्डलुः वाचं डमरः उत्कृष्टं शूलं अर्ज कमलं सुचक्रं मुदर्शनम् ॥ १३ ॥ तयोरभीष्ट बालखम् ॥४४॥ कांशो ब्रह्मांशः । अन्वयर्दिकृवंशवृद्धिकरः । चण्डोs- त्यन्तकोपनोऽपि ॥ ४५ ॥ इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धनिसाहरूया संहि- तायां वासुदेव्यां ज्ञान काण्डे द्वितीयाष्टके श्रीदत्तात्रेयावतारकथनं नाम पञ्चमोऽध्यायः॥५॥ इति श्रीदत्तपुराणे सार्धनिसाहरूया संहितायां द्वितीयाष्टके पश्चमोऽध्यायः ।। २।५ ॥

·प्रमः॥
अप दशावतारचरितं नाम द्वितीयाष्टके
पष्ठोऽध्यायः ॥२॥६॥
निहोता यः बभक्तोम्पो दल आन्वीक्षिका
को जानावीद तत्फर्मप्रयोजनगुणादिकम् ॥ १॥
पोगीन्द्रवदान्यः माधाइगवान्यः ।।
श्रीदनाहान्यः कस्तरमममान्यः ॥ २॥
सोमो दृहिणांग्री यंगदिदिपः ।।
भूपान्य रमामा म पधिपोपः ॥ ३ ॥
मम्पापानाग विष्णोजनतागः ।।
जाता पशनकारगमंचः ॥ ४ ॥
राजसिंगमरपाम्पः मोरिमांगनोगमः ॥
एकादमीमतररः गदा विष्णुगिन्नकः ॥५॥

·दत्तपुराणम् । तद्गृहं दक्षिणे देशे दुर्वासा द्वादशीदिने ।। प्रातरेत्यार्पयाडलं मे भोजनं चेत्युवाच तम् ॥६॥ राजर्षिः प्राह त सिद्धमन्नमाधद्य पारणा ।। अतः कृत्वाऽऽह्निकं शीघ्रमेहि मे त्वं प्रियोऽतिथिः॥७॥ तथेत्युक्त्वाऽपि दुर्वासा नदीं गत्वा परीक्षितम् ।। चिरं तदाऽतिथेयत्वं चक्रे कर्म समाहितः ॥८॥ नैतावन्तं कालमाप्तः स यायात्पारणाक्षणः ।। व्रतमङ्गस्तेन शस्ता भुक्तिर्हित्वा मुनि न मे ॥९॥ काऽपि हानिनाघुपानादिति मत्वा पपौ जलम् ॥ तदैत्य पीतं दुर्वासा दृष्ट्वा तं कुपितोऽब्रवीत् ॥१०॥ हित्वा क्षुधितं मां राजjधम त्वम् ॥ पीतं तत एहि श्रेष्ठोऽन्यधमत्वम् ।। ११ ।। रे त्वं नु कुवृत्तः प्रेठवतमत्तः ।। पापोऽसि हि वृत्तः शापं वह मत्तः ।। १२ ।। . सूर्यवंशीयः ॥५॥ अलं पर्यातमन्नम् ॥६॥॥७॥ अतिथिषु साधुराति. थेयः पथ्यतिथि' इति ढञ् तस्य भाषस्तत्त्वम् ।। आम आगतः स पिः। पारणाकालः यायायातुं शक्नुयात् 'शकि लुइच' इति शक्य लिइ । मुनि विहाय मुक्तिभोजनं न शस्तम् ।।९।। अन्युपानातीर्थजलपानान्न फाऽपि । जलपानेनापि पारणासिद्धेः हानिः । जलं पीतं दृष्ट्वा कुपितस्तमब्रवीत् । यता पीतं पानमस्यास्तीति पीतः 'पीता गायो भुक्ता बह्मणाः' इति महाभाष्ये दर्शनात् तं दृष्ट्वा कुपितस्तस्मा इति शेपः ॥ १०॥ श्रेष्टोऽपि स्यमधमत्या मेहि ॥ ११ ॥ न्विति स्तिकें । कुत्सितं वृत्तं यस्य सः 1 प्रेष्टस्य प्रियतमस्य ·द्वितीयाष्टके अ०६ मत्स्यादिवियोनीर्याहीति तदुक्तिम् ॥ श्रुत्वाऽपि स दध्यौ विष्णुं कृतमुक्तिम् ॥ १३ ॥ तपेत्य नु विष्णुः पाहाप्यमविष्णुः॥ तं मेऽर्पय शापं भक्ते न च तापम् ॥ १४ ॥ प्रेष्ठा मम भक्ता ये मद्मतसक्ताः॥ नारे इह युक्ता जन्यै य उ मुक्ताः ॥ १५ ॥ ब्रह्मण्य उताई युष्मद्वतवाहम् ।। मां योजय शक्तं शापेन न भक्तम् ॥ १६ ॥ श्रुत्वेति तदुक्तं ज्ञात्वाऽपि स युक्तम् ।। शापं हरयेऽदात्तं सोऽप्यज आदात् ॥ १७ ॥ मत्स्योऽन्धिविहारः पूर्वो झवतारः ॥ जातः श्रुतिहारः पूज्यो मनुतारः ।। १८ ॥ विष्णोतेन मत्त व पापो वृत्तो जातोऽस्यतो मत्तः शापं वह ॥ १२ ॥ मत्स्याद्या विविधा योनी । कृता स्वभक्तमुक्तियन तम् ॥ १३॥ तर्हि ध्यानसमय एवं नु क्षिप्र भविष्णु णुर्न भवतीत्यभरिष्णुः आगत्यापि प्राह तं शाप मे देहि । भक्ते ताप न देहि ॥ १४ ॥ प्रेष्टाः प्रियतमा: 'प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थम्' इति स्मृतेः । ये मुक्तास्ते जन्यै जन्ममरणप्रसन्धाय युक्ता न भरन्ति ॥ १५॥ युष्माक नत यहतीति तं मा शापेन योजय भक्तं न योजय ॥ १६॥ युक्तं युक्तियुक्तं अदाइत्तगन् । तै शापमजोऽन्यादात् स्वीचकार ॥ १७॥ दशभिः शोकः संक्षेपतो मत्स्यायरतारानाह । येद- मार्गणार्थमन्धी विहारो यस्य स वैवस्वतमनुतारकः । श्रुतयो हारबद्भवणानि यस्य समुदातिहर्ता या स मत्स्यः प्रथमोऽपनारः ॥ १८ ॥ धराया भूमे ·दत्तपुराणम् । नष्टामरवाधः कूर्मोऽथ धराधः ।। गत्वा वहत्तीशः मां योऽध्यमृतेशः ॥ १९ ॥ भूभृत्स हिरण्याक्षमोन तृतीयः॥ भूदार उदारो यज्ञो भजनीयः ॥ २० ॥ भृत्पोक्त्यनुसारी पूर्वासुरवैरी ।। नाम्नापि नृसिंहः साक्षाच नृसिंह. ॥२१॥ यो वामनवेषः सन् पञ्चम एषः ।। याजोपधिवद्धस्तेनो बलिरद्धा ॥ २२॥ दूरादायकामः स्याद्भार्गवरामः ।। क्ष्मादो गुस्दासः पष्टोऽधिनिवासः ।। २३ ।। राट् सप्तम आसीद्रामो वनवासी ॥ पित्रुक्त्यनुसारी रक्षोलयकारी ॥२४॥ वर्ण्यष्टम इटः कृष्णो हतदुष्टः ।। यः पोडशनारीसाहस्रविहारी ॥२५॥ धरस्य मन्दराचलत्य वाऽधोभाग गत्वा मा भूमि वहति । अमृतस्य पीयू पस्य मोक्षस्य वा ईश !! १९ ॥ यज्ञ यज्ञात्मा । भूदारो वराह भूरा यस्येति वा ।।२०।। नुविस्य सिमविद्या हन्तीति नृसिंह ॥२१॥ स्तेनो देवभागापहर्ता तेन उ तेनैव याच्नोपाधिना याच्याव्याजेन बलि अद्धा साक्षाद्वद ॥२२॥ दुष्टराजक्षयकाम क्षमादो भूदानकर्ता कश्यपायेति शेष | गुरुदास पितृभक्त ॥२३॥ राट् राजा पितृपाचोऽनुसारी ॥२४॥ वर्णी ब्रह्मचारी ॥ २५ ॥ अय विद्यमानो नरमो बुद्ध । कोऽसौ य कोऽपि ·द्वितीयाष्टके अ०६ वुद्धो नवमोऽयं विस्तारितमायम् ।। यं कोऽपि न वेद सोऽप्यावृतिमदः ॥२६॥ म्लेच्छक्षयकर्ता कल्की वृपभर्ता । विप्रो भविताऽर्थ्यः शूरो दशमोऽर्यः॥ २७॥ अन्येऽप्यवताराः सद्धर्मसुताराः।। तत्कर्मगुणाधं को चेत्यनवद्यम् ॥२८॥ आत्मैवमधीशो योऽजोऽव्यय ईशः ॥ मायावशतोऽान्कायानभजद्यान् ॥ २९ ॥ ते सात्वतपुष्टथै न स्वीयसुतुष्टयै ॥ पूर्णी गतकामः कोऽप्यस्य न कामः ॥ ३० ॥ जन्मास्य सुदिव्यं कर्मापि च भव्यम् ।। तत्वादिह वेत्ता सत्त्वावृतिभेत्ता ॥३१॥ रागादिविमुक्तः साझाजनिभक्तः ॥ जन्यातिविमुक्तः सन्यात्यजमाप्तः ॥ ३२॥ काराणिक इति न वेद स भजकावरणनाशकः ॥ २६ ॥ वृपभर्ता धर्म- पाटकः । अर्यः प्रार्थनीयः ॥ २७॥ अन्ये कपिलाद्याः । अनवद्यं श्रेष्ठं ॥ २८ ॥ अर्यान् प्रार्थनीयान् यान्कायानवतारानभजत् ते भक्तुष्टयर्थमेव पूर्णत्वादाप्तकामत्वान स्वतुष्टयर्थम् ॥ २९॥ ॥३०॥ दिव्यमलौकिक जन्म कर्म च भव्यं मङ्गलकारकं यस्तत्त्वतो जानाति स एवावरणभङ्गकर्ता ॥ ३१ ॥ साङ्गाजनिभक्तः साकारभगवद्भक्तः यः जन्मादिपीडामुक्तोतएव सन्साधुरतएवाप्त ईश्वरवटमः सः अर्ज जन्मादिहीनं परात्मानमभेदेन याति ·१६६ दत्तपुराणम् । एवं सुलमोऽयं त्यक्त्वामुमुपायम् ।। नारं श्रितमायं यात्येतदपायम् ॥ ३३ ॥ स्वस्य प्रकृतिस्निन्हेतुरवा ॥ रागाधरशस्तां जह्याच्चिरमाप्ताम् ॥ ३४ ॥ सूपायदुरापः शापात्स सुसापः ॥ मुक्त्या अनुवेल यद्भक्तिरिहालम् ॥ ३५ ॥ तस्यांशसुलीलां वक्ष्येऽमृतमूलाम् ॥ संक्षेपत एपाप्याविद्यकशोपा ॥ ३६ ॥ एकाग्रहदं कं शङ्खासुर एत्य ।। हृत्वासिलवेदान्लीनोऽभवदधौ ।। ३७ ॥ तर्खेत्य विधात्रा संप्रार्थितविष्णुः ।। भृत्वाप्यथ मत्स्योऽन्धि प्राप स जिष्णुः ॥ ३८ ॥ ।।३२।। एवमय स्वप्रकाशापरोक्षरूप आत्मा सुलमोस्ति । अमु भजना- दिरूपमुपाय अनादृत्य श्रितमाय नराणा समूहो नार जन्मादिरूपमपार्य याति ॥ ३३ ॥ या शास्त्रसज्जनसंबध विनाऽनिवार्या स्वस्य पूर्वसस्कारजा पश्वादिसदृशी प्रकृति सैास्मिन्पूर्वोक्तापाये हेतु । तर्हि विधिप्रतिषेधधैयर्थं प्राप्तमत आह । विषयस्मरणादिना रागादीनुत्पाद्यानपरत तस्या प्रवर्तमान स्वाद्यतनशीलो गगादिरहितस्ता जह्यात् ॥ ३४ ॥ सूपायैर्मननादिमियों दुराप स शापनिमित्तेनापतीर्ण नादिह सुखापोऽभूत् । अनुवेल क्रियमाणा यद्भकिरेन मुक्त्यै अलम् ॥ ३५ ॥ मोक्षकारणभूतां तस्यारताराणां शोगन- लीला सक्षेपतो वक्ष्ये । सक्षितापि सैपाऽविद्याकामर्मज मादिदोपशोपण कारिणी ॥ ३६ ।। मत्स्यावतारमाह-एकेति चतुर्भि । एकाग्रचित्त ब्रह्माणम् । ॥ ३७॥ तर्खेर तदैन । जिष्णुर्जयशील ॥ ३८॥ समन साझोपा वेद ·द्वितीयाष्टके अ०६ १६७ हत्वाऽसुरमुग्रं वेदं च समग्रम् ॥ उद्धृत्य च गां स स्रष्ट्रेऽपयदर्यः ।। ३९ ।। लब्धाखिलवेदः सदा गतखेदः॥ अनासृजदेतत्माग्वत्स च तद्वित् ॥ ४० ॥ दुर्वासमपेर्यच्छापादमरेन्द्राः ॥ रत्नानि पयोधौ यातानि विदित्वा ॥ ४१ ॥ मन्त्राद्वशदैत्या देवा हतकामाः ।। क्षीराब्धिमथास्ते सर्वेऽमृतकामाः ।। ४२ ।। ते मन्दरमन्थाः सर्पशगुणा हि ॥ मन्थेऽध इतेज प्रोचुन उ पाहि ॥ ४३ ॥ देवोपि वरेण्यो भूत्वा कमठोऽधः ॥ सादि स दधौ गां पृष्ठे हतबाधः ॥४४॥ रत्नानि तदाब्धेर्जातानि विपं प्राक् ॥ लोकान्तकमीशो भेजे दयया द्राक् ॥ ४५ ॥ जलमग्नां गां भूमि चोध्दृस्य ब्रह्मणे समर्पयत् ॥ ३९॥ प्राग्वद्यथापूर्व 'धाता ययापूर्वमकल्पयत्' इति श्रुतेः । तद्विद्वेदोक्तसृष्टिरचनाज्ञः ॥ ४०॥ कूर्मावतारं वक्तुं तावत्कारणमाह। दुर्वासःशापादनानि पयोधिपतितानि ज्ञात्वा तदाज्ञया मन्त्रेणैव वशीकृता दैत्या यस्तेऽमृतेच्छयः ॥४१॥ ॥४२॥ मन्दराचलो मन्यो येषां ते सपेशो वासुकिर्गुणो रन्जुर्येषां ते मन्थेऽधोगते सत्यनं विष्णु नः पाहीत्यूचुः ॥ ४३ ।। कमठः कूर्मः । गो भूमिम् ॥४४॥ विषं फालकूट लोकसहारक दृष्ट्वा दययेशो महादेको भेजे सिरे। अपित्र- दित्यर्थः ॥४५॥ तेन तमोपि स के मस्तके पर द्वितीयमुत्कृष्टं या इन्हें ·दत्तपुराणम् । तप्तोपि स केधाद्रनं परमिन्दुम् ।। तेनापि न शान्तः के चामरसिन्धुम् ॥ ४६॥ श्रीकौस्तुभशाब्जिान्विष्णुरिनोऽधम् ॥ धन्वन्तरिकल्पद्रू गोगजवेश्याः ।। १७ ।। प्रापेन्द्र उ दैत्यर्लब्धोऽमृतकुम्भः ॥ तद्वञ्चितदेवान्वीक्ष्यामृतनाभः ॥४८॥ मोहिन्यथ भूत्वा लब्ध्वाऽमृतमेभ्यः॥ मधं प्रददौ सा हृद्यं त्वमृतेभ्यः ॥ ४९ ॥ देवालिगराहोश्चिच्छेद कमार्या ।। खेटोऽमृतपोऽभूत्केन्द्वन्तरनार्यः ।। ५० ॥ मत्ता असुरास्तेऽन्योन्यं त्वथ जघ्नुः ।। देवाः कृतकृत्या नाक ह्यनुजग्मुः ॥ ५१ ।। रत्नभृतं के मस्तके अमरसिन्धुं गङ्गां चाधात् ॥ ४६॥ श्रीलक्ष्मीः कौस्तुभो मणिः शाई चापः अब्जः पाञ्चजन्यः शङ्ख एतान्विष्णुः प्राप। विष्णवे दत्ता इति यावत् । इनः सूर्य उच्चैःश्रवसमश्वं प्राप। धन्वन्तरि कल्पवृक्षं गां कामधेनुं गजमेरायतं वेश्या अप्सरसश्चेन्द्रः प्राप । तैदैत्यैर्व- श्चितान् देवान् अमृतनाभो विष्णुर्वीदपाय स्वयं मोहिनी भूत्वाऽमृतं लब्ध्वैभ्यो दैत्येभ्यो मा सुरां ददौ । हृद्यममृतममृतेभ्यो देवेभ्योऽदात् । योग्यं योग्याय दातव्यमिति न्यायात ॥४७॥ ॥४८॥ ॥४९॥ केन्द्वन्तः सूर्यचन्द्रमध्ये देवपातिगराहोः कं शिरः आर्या मोहिनी शिरः चिच्छेद । सोऽनार्यः खलः खेटो ग्रहोऽभूत् ॥ ५० ॥ ५१ ॥ कुमागः

·द्वितीयाष्टके ज०६
.
राहुस्त कुमागो मास्वच्छशिमर्दः ।।
पर्वण्पसमविदाधतिमदः ॥५२॥
रमानि तु यानि श्रीचन्द्रमुखानि ।।
अन्धेर्मयनात्प्राक् स्वर्गे निहितानि ॥ ५३॥
इन्द्राप्तिमालावनारपितस्य ।।
शापादतिमीप्मात्तान्यत्रिमुतस्य ।। ५४ ॥
अन्धो पतितानि प्राप्तान्यपिमूक्तेः ।।
नव्यानि न चानः पाराशरमूक्तः ॥ ५५॥
आत्रेय उ चन्द्रोऽप्यन्धेर्मुहुगमीत् ।।
अजामिष एवं लक्ष्मयादिरिहामीत् ॥५६॥

·२७० दत्तपुराणम् । अद्याप्यवतारः कूर्मोऽस्ति हि गोत्र- स्तादृक्च वराहो दंष्ट्रोद्धृतगोत्रः॥ ५७ ॥ इति श्रीदत्तपुराणे दशावतारचरितं नाम द्वितीयाष्टके षष्ठोऽध्यायः॥ ॥६॥ दंष्ट्रयोदृता गोत्रा र पेन सः । संगत्यै द्वौ श्लोकौ क्षितौ ॥ १७ ॥ इति श्रीमदत्तात्रेयपुराणे सार्धनिसाहत्यां त्रिकाण्डमण्डितायां सहितायां वासुदेव्या ज्ञानकाण्डे द्वितीयाष्टके दशावतारचरितकथनं नाम पष्ठोऽध्यायः ।। ६ ॥ इति श्रीदत्त० दशावतारचरितं नाम द्वितीयाष्टके षष्ठोऽध्यायः ॥२ । ६॥

·॥अथ वराहनारसिंहावतारी नाम द्वितीयाष्टके सप्तमोऽध्यायः ॥२७॥ सेमावात्मसमौ मत्वा युयुत्सुः पार्पदौ प्रभुः ॥ शापं शान्तकुमारेभ्यः स्वेच्छयाकल्पयदिवि ॥१॥ एकदाऽच्याहतस्वैरगता विष्णु दिदृक्षवः ॥ सनकाद्या हि वैकुण्ठं प्रापुर्भागवतोत्तमाः ॥२॥ प्रविशन्तो निषिद्धास्ते जयेन विजयेन च ।। क्रुद्धाः शापं ददुस्ताभ्यां भवेतामसुराविति ॥ ३॥ ॥श्रीगणेशाय नमः। वाहनारसिंहाख्यातारौ सहेतुकौ ॥ उक्ता पञ्चदशेऽध्याये नहीलापि समासतः ।। स्वबाहकण्इपशमाय युयुत्सु. स भगनान्विष्णुरिमी जयनिजयाख्यौ पार्षदो आत्मसमी युद्धयोग्यो मत्या तापदायां सम्पाभ्यां एतौ संमुसं न स्थास्यत इति शान्तकुमारेभ्यः सनकादिभ्यो निमित्तभूतेभ्यो दिवि वैकुण्ठे ताभ्यां शापमफल्पयत् । ननु चैकुण्ठस्थयोस्तयोः कथं विषम- बुद्धिर्यतः शापो टन्धः, शान्ता अपि धुमाराः कथं या मुद्धा इत्यत आह- प्रमः स्वेच्छयेति । सर्वमपि संपादयितुं समर्थः । अतएव वैकुण्टगतयोस्तयोः पतन नाधर्यकारकम् ।। १।। अव्याहत कुनाप्यातिहत स्वैरं स्वच्छन्द गतं गतिया ते । नपुंसके भारे क्तः । दिदृक्षरो टुमिच्छरः ।। २ ।। साम्या जपविजयाम्यो । मुद्धाः 'कुधगुह' इति चतुर्थी ॥ ३ ॥ ताभ्यो जय- ·१७२ दत्तपुराणम् । ताभ्यां क्षमापितास्ते तु विष्णुना च पुनर्जगुः ।। त्रिजन्मान्ते पुनर्विष्णुप्रसादादिह वां गतिः।। ४ ॥ ततस्तौ कश्यपादित्यां क्रूरौ जातौ सुरद्विषौ ।। संध्यायां रतियोगाच्च हठादित्याः फलं त्विदम् ॥५॥ दित्यानुतप्तयाप्येप संस्तुतः कश्यपोऽब्रवीत् ।। पुत्रौ विष्णोः सद्गतिगौ पौत्रस्ते वैष्णवो भवेत् ॥६॥ जातौ हिरण्यकशिपुहिरण्याक्षाभिधौ ततः ॥ त्रिलोकी लोकपालांश्च पीडयामासतुभृशम् ॥७॥ विधि पराजिता देवाः शरणं जग्मुरातुराः॥ चिन्ताविष्टस्य नासातः कस्य पोत्री तदापतत् ॥ ८॥ यज्ञवाराहमतुलं रूपं दृष्ट्वाखिलाः सुराः ॥ अजोऽयमिति मत्वा तं सक्तैः संतुष्टुवुर्भृशम् ॥ ९ ॥ विजयाम्या विष्णुना च क्षमापितास्ते कुमारा इह वैकुण्ठे यो वयुयोर्गतिर्भ- विष्यति ॥ ४॥ मनु साच्या दिव्यां एनभूतौ कथं जातात आह । सपत्नीना पुनभव विलोक्य पुत्रार्थ सध्याकाले रतियोगादित्या इदं फलं लब्धम् । ननु विद्वान्कश्यपोऽपि कामुकरत्कथ निषिद्धकाले तस्यां रतोs- भूदत आह- हठात् शास्त्रत पुनरितापि गतत्रपा वृपलोर बलात्पति- माचकर्ष । स पञ्चाग्निप्रत्यारयानदोषभिया सक्तोऽभूदिति भावः ॥ ५ ॥ भवेत् भविता ॥ ६ ॥ भृशमत्यर्थम् ॥ ७ ॥ ताभ्यां पराभूता अतएवातुरा देवा विधि शरण जग्मु । कस्य ब्रह्मण. । पोत्री वराहः ॥८॥ जो निष्णुः ॥९॥ ईशे शंकरेऽनीशवं गते क्षितिमुद्धर्तुमक्षमे सतीत्यर्थः । चतुर्मुखे ब्रह्माणि च पिमुखे पराङ्मुखेऽसमथें इति यारत् । स्वाधारजले मना क्ष्मा भूमि यदास्तौषीत्तदा हरि स्तन्धरोमा रोमाञ्चिततनुरभूत् । वराहोऽपि ·द्वितीयाष्टके अ०७ ईशेऽनीशत्वमापने विमुसे च चतुर्मुसे ।। मनास्तीपीक्ष्मा तदापि स्तब्धरोमाभवद्धरिः ॥१०॥ दीनानाथपतिस्तुष्टो दीनां गां दंष्ट्रयोद्धरन् ।। तद्देवताहरं यूरं हिरण्याक्षं ददार ह ॥ ११ ॥ संस्थाप्य पूर्ववद्भमि तदाधारो ययौ शमम् ॥ क्रुद्धोनुजे हतेऽथान्यो द्युलोकमजयत्क्षणात् ।।१२।। अन्तर्बहिर्दिवा नक्तं न देवान मृगाच नुः ।। सजीवानापि निर्जीवादवध्यत्वं गतो विधेः ॥१३॥ तद्भायी गर्भिणी जाता कयाधूर्भाग्यवत्यथ ।। तां लब्धान्तर इन्द्रोऽपि धृत्वा हन्तुं समुद्यतः॥१४ ॥ तदेव नारदोऽभ्येत्य गर्भोऽयं वैष्णवस्त्वया ।। स्वक्षेमकृन्न हन्तव्य इत्यूचे सोपि तां जहौ ॥ १५ ॥ स्तन्धरोमा याराहरूप स्वीचकारेति भाव ॥ १०॥ गां भूमिमुदाय माहरन् तस्या भूम्या अधिष्ठातृदेवताया हर हर्तार नतु जडो भूमिम् ।। ११ ।। स्थर्य तस्या भूम्या आधारभूत सन् शम शान्ति ययौ इति वराहावतारोप- संहार. ॥ अथ नृसिंहारतार उक्तुमुपक्रमते-बुद्ध इति । अन्यो हिरण्य. फशिपुः। शुलोक स्वर्गम् ॥ १२ ॥ नुर्मनुष्यात् विह्मणो वरदानात् प्रारब्धयोगाद्वाऽध्यायममरणय गत. ॥ १३ ॥ गर्भस्य वैष्णवाद्भाग्यवती। अन्तरं हिरण्यकशिपोस्तपोगमनम्पमाकाशम् ॥१४॥ स्वक्षेमस्नमुक्ति साधकः । हे इन्द, स्वस्य तामहस्वप्रभोषिणो सकाशाता हितकतेति यावत्॥१५॥वैष्णोत्तमम्प मागपतधोपदेष्टुनारदस्यज मनि वैष्णव ·१७४ दत्तपुराणम् । वैष्णवोत्तमसामर्थ्य किं वाच्यं गर्भगोऽप्यहो। आददे वैष्णवी दीक्षा गर्मोऽप्यसुरवीर्यजः ।। १६ ॥ ततः सा सुपुत्र पुत्रं महाभागवतं शुभम् ॥ स्वपितुर्जातमात्रेण येनास्य कलुपीकृतम् ।। १७ ।। ततः महादनामासौ वृधेऽरिभयंकरः।। काले काव्येनोपनीतः शिक्षितोऽप्यमजदरिम् ।। १८ ।। तर्जनादरणायैः स न विभेतीति तत्सिता ।। श्रुत्वा विषीदंश्चान्येषु वैष्णवाचारशिक्षणात् ॥ १९ ॥ स्वशत्रुपक्षपातीति पुत्रं मत्वाऽसुराधमः ।। विहाय पुत्रसंबन्धं तं निहन्तं मनो दधौ ।। २० ।। भृगुपाताग्नितोयाद्यैर्मृत्यवे कल्पितोऽपि सः ।। सर्वाधीशमहाविष्णुपदसवी ममार नो ॥२१॥ तदा तं प्राह रे दुष्ट लोकशास्तुर्ममानतः ॥ किंबलो निर्भयोस्येतं ध्यायसे स क तिष्ठति ॥ २२ ।। प्रातस्य गर्भस्य श्रोतुर्वा सामर्थ्य गर्भस्थम्या युपदेशप्रत्यायकरूपंगर्भासत्वेपि मुनेः स्वेष्टादानरूपं वाऽमुरवीर्यजम्येहको किमतान्येषां वाच्यम् ॥१६॥ कलपीकृतं दैन्यं नीतं मुतेजम्यात् ॥१७॥ काव्येन शुक्रपुत्रेण शण्डामण ॥३८॥ तर्जन भीपणं आदरणं सान्चम् । आदिशब्दादानताडने ग्राह्ये। अन्येषु दैत्यपुत्रेषु ॥ १९ ॥ त प्रहादम् ||२०|] मृगुपातोऽद्रितटतः पातः ॥ २१॥ किं बलं सहायो यस्य स किंबल एत शनुत्वेन बुद्धिस्य विष्णुम् । शत्रुनाममहणस्य निषेधादेतच्छब्देन निर्देशः ॥ २२॥ पर

·द्वितीयाष्टके अ०७
श्रुत्यापि परुषं वाक्यं प्रहादो भयवर्जितः ।।
सर्वभूतसमः प्राह पितरं चिन्तयन्हरिम् ।। २३॥
चलं बलवतां विष्णुस्तं विना कस्य किं बलम् ॥
स सर्वत्र स्थितोऽधीशो यं लब्ध्वास्य कुतो भयम् ॥२४॥
यदि सर्वगतोऽस्त्येप स्तम्भेऽस्मिन्विद्यते न वा ।।
इत्युक्तो जनकेनासावत्राप्यस्तीत्युवाच तम् ।। २५ ॥
ततः क्रुद्धस्तदा दैत्यः पदा स्तम्भ जपान ह॥
तदाऽऽविरास भृत्योक्तमृतं कर्तुं ततो हरिः ॥ २६ ॥
सिंहास्यं मनुजाकारं करालं तं नसायुधम् ।।
चित्रं दृष्ट्याऽसुरस्तापिहिताक्षोऽप्ययुध्यत ।। २७ ।।
हरिः सिन्नानृपीन्देशान्मृत्यं च प्रेक्ष्य पीडितम् ।।
वरदोक्त्यविरोधात्तं दधौ हन्तुमपि च्युतम् ॥२८॥
कठोरं पितरं हरिमिति चिन्तयन् हरि वा ध्यायन् ॥ २३॥ ॥ २४ ॥
यदि सर्वगतोऽस्स्येप स्तम्भेऽस्मिन्विद्यते किमिति पित्रा पृष्टः प्रहादोऽप्य-
पास्तीत्याह ॥ २५ ॥ पदा पादेन । मृत्यस्य प्रहादस्यानास्तीत्युक्तं सत्यं
फर्तु, भृत्यस्य या कश्यपस्य पुनो रिणोः सरतिगापियुक्तं सत्यं कर्तु,
सनत्कुमारादीनां भृत्याना या विष्णुप्रसादादिह या गतिरिति सत्यं कर्तु,
मृत्यस्य वा ब्रह्मणो वरदानं न देवान मृगाच नुरित्युक्तं सत्यं फर्नु
या, ततः स्तम्भादाविरभूत् ॥ २६ ॥ ॥ २७ ॥ हरिणा वलादतोपि प्रमा
तदस्ताअच्युत हवा देवाः खिना भगन् । तथाविधांस्तान् घना वरदस्य
बमण उक्त्यतिरोधेन त मारयितुं च्युतमपि पुनर्भगनान्दधौ ॥२८॥

·दत्तपुराणम् । नखैर्ददार कृत्योर्वोस्तद्वक्षोद्वारमध्यतः ॥ संध्यायां स दधौ चण्डस्तदन्त्रं माल्यवद्गले ॥२९॥ हाहाकृतं च तत्सैन्यं जघान क्षुः सुराः ॥ पुष्पाण्यप्सरसोऽन्ये च ननृतुश्च जगुस्तदा ॥ ३० ॥ अदृष्टपूर्वचित्रोग्ररूपं शेकुर्न वीक्षितुम् ।। दृष्टकामा अपि सुराः श्रीश्च भीमोचनिःस्वनम् ॥ ३१ ॥ तैः प्रेषितोऽथ प्रहादः सटाक्षिप्तभमुग्रगुम् ।। दृष्ट्वा करालमप्याह निर्भयो नृहरिं नमन् ॥ ३२ ॥ हरे प्रशममेह्यद्य नायं कल्प उपस्थितः॥ स्वभक्ताञ्छतो गुप्तान्कृपयेक्षितुमर्हसि ॥ ३३ ॥ त्रिलोकशीर्षरोगोऽयं हतो दिष्टया न ते प्रभो।। दुःसहः सोऽपि पापोऽद्य साक्षान्मुक्तः करेण ते ॥३४॥ नखैरसजीवरनिर्जापैः कृत्वा उधिोभागवारणायोबो त्यान्तर्बहिवारणाय द्वारमध्यत इत्युक्तम् । संध्याशब्देन दिवारात्रिनिवारणम् । एवंच सति परदा- नस्याविरोधः । माल्यवन्मालारत् ॥२९॥ अप्सरसो नन्तुल्ये गन्धर्वाश्च जगुः ॥३०॥ भीमो भयंकर उच्चो निस्वनः शब्दो यस्य तं द्रष्टुं श्रीरपिन शशाक ॥ ३१॥ सटामिर्जटाभिः क्षितानि भानि नक्षत्राणि येन २ मा गौष्टियस्य तं करालं भीषणं तमपि प्राह ॥ ३२ ॥ प्रशम शान्तिम । कल्पः प्रलयः ॥ ३३ ॥ सोऽपि मत्पितापि साक्षात्ते करेण हतोऽतो मुक्त ·द्वितीयाटके अ०७ १७६ पामरेऽनुग्रहो योऽसौ मन्ये प्राक्पुण्यराशिजः ।। अन्यथेशास्य पापस्य मोक्षशङ्का कुतो हरे ॥ ३५॥ कृपालो ते नमोऽद्य त्वं प्रसन्नो भव सुव्रत । देवान्पूर्ववदाश्वास्य स्वाधिकारे नियोजय ॥ ३६॥ एवं भक्तार्थितो विष्णुर्ययौ शान्ति तदामराः ॥ तस्मै नत्वा तदाज्ञप्ताः सर्वे स्वं स्वं पदं ययुः ॥ ३७॥ तिरोदधेऽपि भगवांस्तद्रूपं तारमैच्छिकम् ॥ प्रहादोऽपि तदासप्तः पिश्यं राज्यं शशास सन् ॥३८॥ आवाल्यं नारदादेशाद्धर्मे भागवते रतः ।। भूत्वाप्यनात्मवित्त्वेन शान्ति न परमां ययौ ॥ ३९ ॥ औदासीन्येन स वनं पर्यटन्मृगयामिपात् ।। माग्याददर्श सह्याद्री कावेयां निद्रितं मुवि ॥ ४०॥ एवेदं दिटया शोभनम् ॥ ३४ ॥ ३५ ॥ ३६ भक्तेनार्थितः प्रार्थितः ॥३७॥ ऐच्छिक भक्तेच्छयाऽऽविकृतं तारं प्रणामयं तेन नृसिंहेणाप्त. पिनुरागतं पिश्यं । तस्य सौराज्यदर्शनार्थमाह । सन्साम्पस्वमारः ॥३८॥ नारदादेशानारदोपदेशात् ॥ ३९॥ शान्त्यभावादौदासीन्येन निद्रित कंचित्पुरुष ददर्श ॥ ४०॥ 'यत्तदद्रेश्यम्' इत्यादिश्रुतेः क्रियाफारफा- ·१७८ दत्तपुराणम् । कर्माद्यैर्वर्णलिङ्गाद्यैरप्रतक्यं रजस्वलम् ।। नत्वा पाहावधूतं तं निगूढामलतेजसम् ॥४१॥ कथं भोगीव धत्तेऽस्वः पीनां तनुमनुग्रमः॥ उद्योगात्स्वं ततो भोगो भोगात्पीना ननुर्भवेत् ।।१२।। शयानोऽनुधमोऽनीहो भवानिह तथाप्यसौ।। पीना तनुः कथं सिद्धो भवान्वदतु चेक्षमम् ॥४३॥ विद्वान्दक्षोपि चतुरश्चित्रप्रियकथो भवान् ।। दृष्ट्वापीह जनांचित्रकर्मणो वर्तते समः ॥४४॥ देवर्णाश्रमादेर्भगवति निषिद्धत्यादप्रतयं फेलतर्कस्य दुष्टत्वात् 'अणीया. म्हातय॑मथुप्रमाणात्। 'नेपा तर्केण मतिरापनेया' इति श्रुतेः श्रुत्यनुकूल- तर्कगम्यमिति भावः । रजस्वल धूलिधूसर प्रच्छन्नरूपमत एवान्यः पामरैरव- पूतं तिरस्कृतं । कुतः । नितरां गूढं स्वशक्त्या छन्नं अमलं रागादिमल- निवर्तक स्वयंप्रकाशं तेजो यस्य त नवा लीनो भूत्वा प्राह ॥४१॥ अस्वो निर्धनोपि भवान्केन कथं प्रकारेण भोगवानिर पीना तनुं धत्ते । उद्योगादिति चेदत्र शक्तोपि भगननुद्यमो लक्ष्यते, उद्योग विना तनुः पुथा न भवति कि, नेत्याह-उद्योगापौरपात्स्वं धनप्रासि. ततो धनप्राप्त्या मोगो मोगेन तनुः पीना पुष्टा मरेत् ॥ ४२ ॥ मनांस्तु तद्विपरीत इत्याह -~-शयान इति । अनीहो निश्चेष्टो निरिच्छो वा इदं वक्तुं क्षम द्वयान निज्ञासो गवां वदतु ॥ १३॥ अनुद्यमाने कारणान्तरं पृच्छति- मज्ञानेनानैपुण्येनाचातुर्येण या मरतोऽनुधमत्वं न लक्ष्यते । यतो मान्वि द्वाज्ञानी दक्षो निपुणवतुरचित्राः प्रियाय कया यस्येदशोऽपीह लोके विचित्रकर्मणो जनान्दृष्ट्वापि समो रागद्वेपादिशन्यो यतते । मतपमिद ·द्वितीयाष्टके अ०७ १७९ इत्थं श्रीभगवांस्तेन महादेनात्रिनन्दनः ॥ संपृष्टः प्राह संतुष्टः कृपालुः प्रहसन्निव ॥४५॥ श्रीनृसिहोऽवतीर्णोऽत्र यदर्थ स त्वमेव हि ॥ दैत्यजोऽपि मुनिच्छात्र भृणु मागवतोत्तम ॥ ४६॥ इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्वत्रिसाहरुयां त्रिकाण्डमण्डितायां संहितायां वासुदेव्यां ज्ञानकाण्डे द्वितीयाप्टके वराह- नृसिंहावतारलीलाकथनं नाम सप्तमोऽध्यायः ।।७।। भवचरितम् ॥४४॥ सगुणसाक्षात्कारेऽपि ज्ञानाभानाप्रहसन्निव ॥ ४५ ॥ मुनिच्छात्रो नारदशिष्यः ॥ ४७ ।। इति द्वितीये सममोऽध्यायः ॥७। इति श्रीदत्त० वराहनारसिंहावतारौ नाम द्वितीयाष्टके सप्तमोऽध्यायः ।। २७ ।।

·अथ प्रहादाद्युपदेशो नाम द्वितीयाष्टकेऽष्टमोऽध्यायः ॥२८॥ ।। ॐ ॥ मन्दः स्वज्ञो अमंस्तृष्णानद्यम लोकमागतः ॥ कर्मयोगेन मुक्तिस्वोक्षद्वारं यदृच्छया ॥१॥ निवृत्तोऽस्म्यत्र यततां व्यत्ययं वीक्ष्य शर्मणे । आत्मनोऽस्य सुखं रूपं क्लिप्टे नष्टे स्वयंप्रभम् ॥२॥ ज्ञात्वा संस्पर्शजान्मोगान्दुःखान्स्वप्स्यामि देवभुक् ।। विस्मृत्यामुं जनः स्वार्थ सन्तं यात्युग्रसंसृतिम् ॥ ३ ॥ ॥श्रीगणेशाय नमः ॥ स्वहृदयं वक्तुं तारलोकगतिमनुसरन् स्वस्थितिमुपदिशति । मन्दस्त. त्वज्ञानोद्योगेऽलस' सुतरामज्ञः विषयरूपया तृष्णानद्या नानायोनिपु भ्रमन्निमं मनुष्यलोकं स्वोक्षनरकद्वारभूतं । यद्यपीटक्वं भगवति नास्ति तथापि शिष्यबोधार्थमुपक्रमे न दोपः ॥ १ ॥ अत्र शर्मणे सुखाय यता व्यत्ययं फलतो दुःखं वीक्ष्य सुखयानतो निचोऽस्मि यतोऽस्यात्मनः सुख- मानन्द एस रूपं । 'आनन्दमयोऽभ्यासात्' इति न्यायात् । तर्हि कथं नानुभू- यत इत्यत आह । हिटे नष्टे । जातानेकवचनम् । अविद्यास्मितारागद्वे- पामिनिशाख्येषु पञ्चसु केशेषु नष्टेषु तत् स्वयमेर प्रकाशते स्वयंनभत्यात् ॥२॥ यस्मादेवं तस्मात्संस्पर्शजानिन्द्रियसंयोगजनितान्चिपयाभोगान्दु:- खरूपा-ज्ञात्वा दैवमुक् दैवमेर प्रापकमिति निश्चितगन्सन्मुखेना सस्यामि। निश्चमोऽस्मीति मारः । तर्हि जनोऽध्ये कर्य न वर्तन इत्यत आह । जनो लोकः सन्तं स्वस्मिन्वियमानमपि अमुमपरोक्षवेनारस्थितमपि मुसम्प ·द्वितीयाष्टके अ०८ १८१ स्वार्थ मायावृतं त्यक्त्वा तदर्थ्यन्यत्र धावति ॥ शैवालछन्नकं त्यक्त्वा यथांब्वर्थी मरीचिकाम् ।। ४ ॥ अभाग्यस्य क्रिया मोघाः सुसमाप्त्यै प्रयोजिताः ।। तत्साफल्येऽप्यसद्भिः कि कार्य मर्त्यस्य कृच्छ्रजैः ।।५।। कामार्थेच्छोर्मोहशोकरागद्वेपश्रमादयः॥ यतोऽजितात्मनो नैति निद्रापि भयशङ्कया ॥६॥ प्राणार्थेच्छा हि मधुकृच्छिक्षितेन मयोज्झिता । राजार्थिहिंस्रचोरद्विट्कालेभ्यो न विभेम्यतः ॥७॥ स्वार्थ अविद्यारशाहाद्यध्यासेन विस्मृत्योग्राऽविद्या कामादिभिर्भयकरी चासौ ससृतिश्च तां याति ॥ ३॥ असत्त्वाभानम्पया मायया आवृत स्वरूपभूत प्रत्यक्त्वेनारगम्य स्वार्थ त्यक्त्वा तदर्थी सन्नन्या स्त्रक्चन्दन चनितादौ पराक्वेनापस्थिते पारतन्त्र्यादिदोषदूषिते क्षणलपविरसेऽनित्ये धारति । अत्र दृष्टात । यथा तृषितोंव्वर्थी जलामिलापी शैवालेन जलनील्या छन कमुदक समीपस्थमपि त्यक्वा मृगतृष्णा याति तद्वत् । मत एक सुखप्रानये यत्नो नानुष्ठेय । दु खपत्सुखमप्यप्रार्थित दैववशालभ्ये तैय ॥४॥ ननु यत्नेनापि कदाचिन्न लभ्यते किमित्यत आह-अभाग्य. स्येति । अभाग्यस्य दैवहतकस्य सुखप्राप्तये प्राण पुस्पकारेण योजिता अपि सुखप्राप्त्युपायभूता क्रिया मोचा निरर्थका.। काकतालीयन्यायेन कदाचित्तत्साफल्येऽपि असद्भिभृगतृष्णारन्मिथ्याभूतै कृच्पूजे क्षणभङ्गु- रेश्च मर्त्यस्य किं कार्य । न किमपि ॥५|| कामार्थाभिलाषिण एवं शोकादयो भान्ति । यतोऽजितात्मनोऽनरस्थितचित्ता प्रति मामेते घातयिष्यन्तीति मयशङ्कया निद्रापि नागच्छति ॥ ६ ॥ अतो मया महाहेर्मधुकृतश्व शिष्यभूतेन प्राणस्यार्थस्य चेच्छाऽभिलाप उज्झित परित्यक्त । अत

·दत्तपुराणम् ।
निरिच्छः परितुष्टात्मा यदृच्छालाभतोऽस्मि सन् ।।
बहुकालं शये नो चेद्विद्वान् धैर्यान्महाहिवत् ॥ ८॥
भूर्यल्पं स्वादु वाऽस्वादु कदन्नं मानवर्जितम् ।।
समानं कापि भुञ्जति निशि भुक्त्वापि वा नवा ।। ९ ।
हरत्यन्यः पति हत्वा कृच्छ्राप्तं मधुवद्धनम् ।।
शिक्षितं मधुकृत्तोऽतो विरक्तोऽस्म्यपरिग्रहः ॥१०॥
इच्छापरित्यागाद्धेतोः राजा दण्डादिना द्रव्यापहर्ताऽर्थिनो याचकाः चोरा
धनमुषः एतेऽर्थविषयकभीतिदा: 1 हिंस्रा धातुका व्याघ्रादयः द्विषोऽभि
घातिनः कालो रोगादिनिमित्तः प्राणवियोजकहेतुरेते प्राणविषयकभीतिदाः
एभ्यो न बिभेमि भयहेतुत्याभारात् ॥७॥ शिक्षण विभजते । निरिच्छोऽपि
यहच्छालाभतः परितुष्टोऽस्मि । यदि यदृच्छालाभो न जानश्चेदेवमेव
प्रापकमिति धैर्येण विद्वान् सन्नजगरवत् बहुकालं शय इत्यजगराच्छिक्षितम्
॥८॥ मधुकराच्छिक्षितमाह । भूरि प्रभूतं अल्पमाहारपर्यास वा स्वादु
मिष्टमस्याद् विरसं या कदन्न भन्ने मानयिवर्जितभवमानपूर्वकं दत्तं समान-
मातिथ्यपूर्वकं दच या मुझे । कापि यत्र कापि जने वने या मुझे। कदा-
चिद्धोजनोत्तर केनचिच्छ्रद्दधानेन दत्तं चेत् ' सायंप्रातर्द्विजातीनां भोजनं
स्मृतिचोदितम्' इत्यादिलक्षणां परिसंख्यामपि त्यक्त्वा पुनर्भुझे । कदाचि.
दिवा रात्रावपि न भुझे ॥९॥ संग्रहोऽपि नाशायैवेति मधुकृत एव शिक्षित-
मित्याह । कृच्छो कटरा संपादितं धनं यत्नतो ज्ञात्वा तत्पति हत्वान्यश्चोरा-
दिर्धनं मधुवद्धरतीति मधुकृत्तः शिक्षितमतोऽपरिग्रहो विरक्तश्चास्मि ॥१॥

·द्वितीयाष्टके अ०८ १८३ दैवाप्तं चर्म वल्कं वा वस्त्रं क्षौमं वसे न वा ।। कचिच्छयेऽश्मभस्मादौ कशिपी का जने वने ॥११॥ क्वचित्लातोऽलंकृतोऽहं स्रग्वी सुवसनो न वा॥ रभाश्वेश्वरे कापि मुनिसत्कापि मुग्धवत् ॥ १२ ॥ नाहं निन्दे न च स्वौमि स्वभावविपमं नरम् ॥ एतेषां श्रेय आशास उतैकात्म्यमथात्मनि ॥१३॥ ब्रह्मासक्तो ब्रह्मनिष्ठो ब्रह्मात्मा ब्रह्मधीरहम् ॥ संस्कृते ब्राह्मणेऽन्त्ये वा समदृग्गवि शुन्यपि ॥ १४ ॥ समासमाभ्यां विपमसमे पूजत ओदनम् ।। नाद्यादित्यज्ञगृहिणो दोपो न समदृग्यतेः ॥१५॥ स्वरूपेऽवासनस्तिाष्ठम्यान्वीक्षिक्यानया दिवि ।। योमुमिच्छेत्तु तस्यायमुपायो विदुपः सुसः ॥१६॥ अत्रापि कथ निर्वाह इत्यत आह । दैवाल्लब्ध वल्कल क्षौम दुकूलं । मुग्धवन्मूर्खवत् ॥ ११ ॥ १२ ॥ निन्दादिकमन्युपाधिकत्वान्मया त्यक्त- मित्याह नेति । एतेषा स्वभारविषमाणामन्येषा च श्रेयः क्षेम- माशासे | आत्मनि व्यापके परमेश्वरे ।।१३॥ ब्रह्मण्यासमन्तात्सतः ब्रह्मणि निष्ठा तात्पर्येण स्थितिर्यस्य ब्रह्मण्यात्मा मनो धीश्च यस्य । अन्त्येऽन्त्यजे । सम ब्रह्मेर द्रष्टु शील यस्य ॥१४॥ समासमाभ्याम् ' इत्यादिगौतमोक्तेाह्मणादिषु समदृक्करण दोप इत्यत आह । अज्ञगृहिणोऽय दोष. यतेस्नभोजनाभानेऽपि समहक्वादिहैव सर्ग. जयवान दोप ॥१५॥ एवं सन् वासनारहितोऽहं स्वरूप एस तिष्ठामि न बहिर्वृत्त्या ॥ १६ ॥ एवभूतत्वेन स्थितौ योगमाह । चिचौ भेदग्राहक- ·. दत्तपुराणम् । हुनेद्विकल्पं चित्तौ तां मनस्यर्थभ्रमे.तु तत् ।। वैकारिके तं मायायां तां स्वस्मिन्विरमेत्ततः॥ १७॥ शुद्धः सोऽहं परात्मैक इति दाइर्थे विमुच्यते ॥ हृदयं मे सुगुप्तं ते प्रोक्तं तत्त्वं विचारय ॥१८॥ इतीशेनोपदिष्टः स ज्ञात्वाऽऽत्मानं प्रपूज्यश्च ॥ तदाज्ञप्तो ययौ राज्यं कुर्वनपि स दैवमुक् ॥ १९॥ मनोवृत्ती विकल्प हुनेध्दुतं भावयेद्विलापयेदित्यर्थः । तां चित्तिमर्थरूपो भ्रमो यस्मिंस्तस्मिन्मनसि तन्मनो वैकारिकेऽहंकारे तं वैकारिफ समहत्तत्त्वं मायायां तां च स्वशब्दवाच्ये सर्पकारणकारणे सर्वविलापारधिभूते यासुदेवे परमात्मनि हुनेत्ततो विरमेत् ‘स ह तूष्णीं बभूव तमेर धीरो विज्ञाय' इति भ्रतिभ्यः । श्रुतिरपि 'यच्छेद्वाड्मनसी प्राज्ञ' इत्यादिः ॥ १७॥ शुद्धः स्वरूपेणावस्थितः । आत्मनोऽनादित्वान्न तस्योत्पत्त्यादिना विकारित्वं प्रातिश्च क्रियया ज्ञानेन या भवति । आत्मनः स्वयज्योतिष्ट्वात्सात्मनि नोपयुज्यते । विकृतिस्तुपापाकरणेन वावधातादिना वा सस्यस्येवं स्यादा- स्मनोऽसङ्गत्वान्निरुपाधित्वाच्च सापि न संस्कृतिरप्यतिशयाधानेन मलापा- करणेन वा स्यादात्मनः पूर्णत्वानिरञ्जनत्यान्निर्मलत्यात्साप्यात्मनि नोपयुज्य- तेऽतः शुद्ध एव परश्चासावात्मा च प्रत्यगभिन्नश्चैकः सजातीयादिभेदशून्योs- हमस्मीत्यनुभन्दाढय विमुच्यते विमुक्त इन भवति बन्धस्यातात्विकत्वात् । इदं सप्तदशश्लोकात्मक परात्मनो मे हृदयं हृद्ययते परात्मा येनातएव कोपासनापेक्षयास्य वरिष्टत्वारसुगुप्त रहस्यतमं तदेतत्तत्त्वं सावधानतया विचारय मुगुप्तत्वादुर्विनीताय न देयम् । तदुक्तं 'नेतद्देयं दुर्विनीताय जातु ज्ञान गुतं तद्धि सम्यक् फलाय || अस्थानेपि स्थाप्यमाना हि वाचा देवी कोपानिर्दहत्तं चिराय' इति श्रीदत्तहृदयम् ॥१८॥ आत्मानमन्तर्यामिण श्रीदत्त स्वरूपभूतं प्रत्यगभिन्नमात्मानं या ॥ १९ ॥ ननु राज्यं कुर्वतः ·द्वितीयाष्टके अ०८ राज्यश्रीपुनदाराहयोऽप्यलिप्तः स्त्रात्मक् सदा ॥ मुक्त्वारब्ध चिरं राज्यं दत्वा पुने विरोचने ॥२०॥ मुक्तसङ्गश्वचार क्ष्मा समक्स गुरूक्तमत् ।। विरोचनोऽपि पितृवत्पिन्यं राज्यं शशास तत् ॥ २१ ॥ तत्पुरो पलिनामाभृद्धृतस्वर्गोऽपि येन च ।। अदित्या कश्यपाज्जाता देवा इन्द्रादयोऽपि तान् ॥२२॥ जित्वा तदधिकाराश्च स स्वयं स्माधितिष्ठति ॥ स्वर्गानिराकृता देवाः श्रीविष्णुं तुष्टुवुर्हरिम् ॥ २३ ॥ देवप्रार्थनया तुष्टो भगवान्नामनाभिधः ॥ पयोबतफलं दातु पुनोऽदित्या अजोऽप्यभूत् ॥ २४ ॥ पिना सुसंस्कृतो देवैर्भूपितो वामनो बलिम् ॥ ययाचे निपदमा तं स शुक्रेणापि वारितः ॥२५॥ कर्तृत्वादिना लेप स्यादित्यत आह । राज्यादियुक्तोऽप्यलिप्त । अत्र हेतु सदा स्त्रात्मक् ॥ २०॥ २१॥ २२ ॥ २३ ॥ तयाऽदित्या पयोव्रत कृत अत अदित्य पयोवतफल दातु अजोऽपि स वामनाभिधस्तस्या पुत्रोऽभूत् ॥ २४ ॥ पिता कश्यपेनोपनयनादिना सस्कृत सावित्री सरिता बृहस्पतिर्ब्रह्मसूत्र कश्यपो मेखला भू कृष्णाजिन वनस्पति सोमो दण्ड कोपीनाच्छादने माता द्योश्छन ब्रह्मा कमण्डलु सप्तर्पयो दर्भपवित्राणि अक्षमाला सरस्वती कुवेरा भिक्षापात्र अन्नपूर्णा भगवता पार्वती मिक्षा च ददौ । एष देवैर्भपित स्वपदन त्रिपदमानां भूमि त्रिभि क्रमैश्वि कायोऽय त्रीहाकामिष्यतीति तस्मात् काल एस दद्यात् काले न दद्यात्सत्यानृते मिथुनीकरातीति निपारितोऽपि ॥२५॥ एकेन पदविक्रमेण 1 ·. १८६ दत्तपुराणम्। संकल्प्यादाद्विराड्भूत्वा वामनोऽपि तदा भुवम् ।। व्याप्यकेन पदान्येन गङ्गापित्रा च गां स्तुतः ॥ २६ ॥ तृतीयं बद्धवलिना सिद्धथै तन्मूमधात्पदम् ।। निन्ये तं सुतलं मुक्तं प्रहादप्रार्थितो पलिम् ॥ २७ ॥ राज्यं तत्सुतवाणाय देवेभ्योऽदाद्दिवं स्वयम् ।। द्वारपोऽभूद्रलेस्तस्मै दास्यत्यैन्द्रं पदं हरिः॥ २८॥ एवंप्रभावः श्रीदत्तो यदात्मानमनीश्वराः॥ ज्ञातुं सुरासुराह्याद्या मनुष्याणां तु का कथा ॥ २९॥ कदाचित्पिङ्गलो नागो दृष्ट्वामुं मार स्थितम् ।। कृष्णधात्रीतले वेदं पठन्तं व्रात्यवेपतः ॥३०॥ भूमि व्याप्यान्येनापरपदविक्रमेण गां स्वर्ग ब्रह्मलोकपर्यन्त च व्याप्य । कथंभूतेन गङ्गापित्रा । अण्डकटाहलग्नपादतो गङ्गा निर्गतेति श्रूयते । आनृण्याय वारुणपाराबद्धबलिना संकल्पसिद्धय स्तुतो वामनस्तार्ति तृतीयं पदमधात् । ततः स्वपादस्पर्शतो मुक्तं तं सुतलं निन्ये । ननु बद्धस्यापि देवशत्रोः कुतो मुक्तिः कृताऽत आह । प्रहादप्रार्थितः येन पादक्षालनपूर्वकं सर्वस्वमपि ते दत्तं स कयं बन्धार्ह इति प्रहादेन बले. पितामहेन महाभागरतेन प्रार्थितः ॥ २६ ॥ २७॥ राज्यं भौमं दास्यति सावर्णिकेऽन्तरे ॥२८॥ यदात्मानं यत्स्वरूपं ज्ञातुमनीश्वरा असमर्थाः ॥२९॥ अत्राथै कश्चिदितिहासः । कदाचिदिति । असुरा न जानन्तीत्यत्र प्रहाद. निदर्शनम् । अहयो न जानन्तीत्यर ब्रह्मादछन्दःप्रवर्तफ़पिझलनिदर्शन- मिदम् । मुरा न जानन्तीन्यत्र साध्यदेशनिदर्शनं वक्ष्यति । नात्योऽसंस्थत.

·द्वितीयाष्टके अ०८ पप्रच्छ भवतः कोऽयमाश्रमो वर्णगर्हितः॥ वर्णित्वं ते न कौपीनमौजीदण्डादिवर्जित ॥ ३१ ॥ न गृहित्वं चाग्निहोत्रद्विसूत्रादिविवर्जित ।। पनित्वं ते न चागन्तुसाधनादिविवर्जित ॥ ३२ ॥ न भिक्षुत्वं शिखाग्राम्यभोगयुक्त दिगम्बर ॥ केनोपदिष्टो मार्गोऽयं नम स्त्रीमद्यलालस ।। ३३ ।। प्रमुः प्राह तमुक्तान्यः पञ्चमोऽयं ममाश्रमः ।। योऽविकल्पेनात्मरूपं विश्वं पश्येदभेददृक् ॥ ३४॥ वैराग्ययुक्तो वीतारिस्तस्यायं पञ्चमाश्रमः ।। त्वया श्रुतो न वैतं हि जानीयुाह्मणाः समाः॥ ३५॥ इत्यं श्रुत्वा सोऽनसूयागर्भरत्नमिदं महः॥ इति मत्वातिखिन्नस्तं प्रार्थयामास दीनवार ॥ ३६ ।। स्तत्सदशवेपेण वर्णगर्हितः चतुर्भिवणीनन्दितः। नन्वहं ब्राह्मणपुत्रः कथं ममाश्रमो वर्णगर्हित इत्यत आह । रे कौपीनाजिनदण्डादिवर्जित, ते ब्रह्म- चारित्वं न लक्ष्यते लक्षणाभागात ||३०||३१|| अग्रिहोत्रयज्ञोपवीतद्वयपट- फच्यन्त्रपरिधानादिराहित्यान ते गृहित्वम् । शमदमायागन्तुकसाधना- भावान वनित्यम् ॥३२॥ नोति संबोधनं या ब्रीविशेषगंया । नमस्त्रीमये लालसात्यन्तकामो यस्य तत्संबुद्रौ 1॥ ३३॥ यदुक्तम्य आश्रमेभ्योऽन्य इतरः। तस्याधिकारिणमाह-य इति ॥ ३४ ॥ ॥ ३५ ॥ तदा दत्तोऽय. मिति तं ज्ञातगानित्याह-इत्यामिति ॥ ३६॥ रुसती अकल्याणी मे मया ·१८८ दत्तपुराणम्। कुत्सिता रुशती घाटाद्वागुक्ता मेऽनयानघ ।। भत्सितोऽसीश मां शाधिदौरात्म्यं मे क्षमस्व भोः॥३७॥ इति क्षमाप्य विश्वेशं संप्राप्तानुग्रहो विभुम् ॥ अभिवाद्य प्रसन्नात्मा स्वाश्रमं पिङ्गलो ययौ ।। ३८ ॥ तथैव साध्यदेवेभ्यो भगवानाह हृद्धिया । धृतिसत्यशमाधैर्हद ग्रन्थि छिच्चा शर्म नयेत् ।। ३९ ॥ गर्वाक्रोशान्याबमानद्रोहकामादयोऽर्थहाः॥ त्याज्याः क्रूरारुन्तुदासद्वाक् च सह्या ततोऽव्यथः॥४०॥ तद्वत्सन्मुन्यसच्चोरसङ्गी रङ्गात्पटो यथा ।। स्वयं सहिष्णु! कुर्यानिन्दाघातादि दैवभाक् ॥ ४१ ॥ हे अनघ, निरुपाधे दौरात्म्यं दुष्टस्वभारताम् ॥ ३७ ।। संप्राप्तोऽपरोक्ष- साक्षात्कारलक्षणोऽनुग्रहो येन । अत एव प्रसन्न, शान्त आत्मा मनो यस्य ॥ ३८ ॥ यथा पिङ्गलेन पृष्ट तथा पृष्टभ्य. साध्यदेवेभ्यो भगवान् रहस्यमाह । धिया सात्विकया धृत्या च सात्त्विकया 'बुद्धया विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च' इति स्मृते । सत्येन शमदमादिना चाहंकार- चिदाल्यैक्यहढप्रत्ययरूपं प्रन्थि छित्वा हृदन्त करण शम नयेत् ।। ३९ ॥ गर्वादयो यतोऽर्थहा अनर्थकरा. अतस्त्याज्याः। अरुंतुदा मर्मस्पक् परैः प्रयोजिता अपि वाक् सोई योग्या स्वयं च तादृशी वर्जनीया । ततः सहनादव्ययो व्यथारहितो भवेत् ॥ ४० ॥ तद्वन्मुनिसनी मुनिरत अस- रसङ्गी असद्वत् चोरसझी चोरखच भरेत् । रङ्गसङ्गापट इस पौर्निन्दितोऽपि स्वयं सहनशील: सन् परनिन्दाघातादि न कुर्यात् । यतो दैवभुक दैवं मोक्तव्यं मयेति भावयेत् ।। ४१ ।। सगुना सत्सङ्गेन । सत्यादिलक्षणा ·द्वितीयाष्टके अ०८ वाक्सेव्या व्याहृत्या सत्या प्रिया धा च सधुजा ॥ चिन्त्योऽभावो नान्यरन्धं नेक्ष्यं देयं प्रतिश्रुतम् ॥४२॥ सुहृत्सेव्योऽधमो नैव श्रद्धेयं श्रेय आत्मनः ॥ समो निन्दाप्रशंसादी तथोत्कर्पापकर्पयोः ॥४३॥ प्रहृष्टं शोकराहित्यं दुर्वृत्ताच निवर्तनम् ।। श्रेयोमार्गोऽयमादेय इतीशः प्राह तेऽभजन ।। ४४ ॥ एवं सुरषिप्रमुखा भगवद्भावमद्वयम् ।। प्रसादेनैव संप्राप्ता भक्तिगम्यस्य चात्मनः ॥ ४५ ॥ परोऽसौ पुरुषो भूमा भक्त्या लभ्यो ह्यनन्यया ॥ क्रमेण पुण्यशीलेन सता नान्येन दुष्कृता ।। ४६ ॥ वाक् सेव्या नेतरा । परस्याभात्रो नाशो न चिन्त्यः । परच्छिदं न प्रेक्ष्यम द्विजादिभ्यो दातुं प्रतिश्रुतं देयम् ॥ ४२ ॥ उत्तम एव सुहृत्सेव्यो नाधमः ।। ४३ ॥ आदेय आदातुं योग्यः । ते देवा अभजन्सेवितवन्तः वितण्डा- दिराहित्येन ।। ४४ ॥ ज्ञानयोगमुपसंहरति--समिति । कैवल्याख्यं भग- यद्भावं न स्वैश्वर्यादिरिशिष्टं नश्वरं सम्यगसंभावनादितिरस्कारेण प्रसादेनैवेति निर्धारणात भगवत्प्रसादमन्तरेण भक्तिगम्यस्यास्यात्मनो मावो दुर्लभ इति सूचित । श्रुतिय 'नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन ।। यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः' इति ॥ ४५ ॥ अन्येन दुष्कृता न लम्यः 'नाविरतो दुश्चरितानाशान्तो नासमाहितः ॥ नाशान्तमानसो वापि प्रज्ञानेननमाप्नुयात्' इति श्रुतेः ॥ ४६॥ 'स्मरणं वन्दनं सख्य सेवन ·दत्तपुराणम् । स्मरणेऽस्या नोऽलको वन्दने दास्य आयुरित् ॥ सख्ये रामो विष्णुदत्तः सेवने यदुरर्चने ॥ १७ ॥ कीर्तने वेदधर्मा च श्रवणे दीपको हरेः॥ एते चान्ये च बहवः सर्वस्वात्मनिवेदने ।। ४८ ।। यो यो यां यां कृती भक्तिं वृणुते तस्य तस्य सः॥ तां तां स्थिरीकृत्य देने हवमर्थ त्र्यधीश्वरः ॥४९ ।। इति श्रीमदत्तात्रेयपुराणे सार्धनिसाहरुयां त्रिकाण्डमण्डितायां संहितायां वासुदेव्यां द्वितीयाप्टके प्रह्लादाद्युपदेशो नामा- टमोऽध्यायः ।।२।८॥ इति ज्ञानयोगः समाप्तः ।। चार्चनं हरेः । कीर्तनं श्रवणं दान नवधा भक्तिरीरिता' । अधुनैकैक- भक्तिस्वीकारेणापि कृतार्थतेति सदाचारेण द्रढयति ॥ ४७॥४८॥ वृणुते स्वीकरोति ॥ ४९ ॥ इति द्वितीयेऽष्टमष्टीकायां संपूर्णः ॥ ८॥ इति ज्ञान- काण्ड संपूर्णम् ।। श्रीदत्तः ।। ॥ इति श्रीदत्तपुराणे द्वितीयाप्टका ज्ञानकाण्डं च संपूर्णम् ॥

·॥अथोपासनाकाण्डं । तृतीयाष्टकपारम्भः ।। 0 . अथोपासनाकाण्डे उपासनाविधिनिरूपणं नाम तृतीयाष्टके प्रथमोऽध्यायः॥१॥ ॐ॥श्रीः ।। प्रयतेः सुलभो भक्त्याऽयमात्मा पुरुपः परः।। इति वेदादिनोक्तं तद्भक्तिर्मुख्याऽधुनोच्यते ॥१॥ निर्विकल्पं परं ब्रह्म साक्षात्कर्तुमनीश्वराः ॥ ये मंदास्तेऽनुकम्प्यन्ते सविशेपनिरूपणैः ॥२॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ हरिः ।। 'परोऽसौ पुरुषो भूमा भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया' इत्याद्युक्तमुपा- सनाकाण्डं द्वयोरप्यपेक्षितत्वाज्ज्ञानकाण्डकर्मकाण्डयोर्मध्ये रिन्यस्त तव्या- ख्यायते-प्रयतेरिति । कैवल्यार्थमेव प्रकर्षेण यतत इति प्रयतिस्तस्यायमपरो- क्षोऽव्यक्ता परत्यात्परः सर्पपूरणात्पुरप आत्मानुरक्त्याख्यभक्त्या सुलभ इति चेदस्मृतिपुराणैर्यस्मादुक्त तस्मात्सर्वसाधनमुख्या भक्तिरधुना चतुर्भिरएक- रुच्यते ॥ १॥ ननु ' ज्ञात्वा देव सर्वपाशाद्विमुक्तिः ' 'ब्रह्मविदाप्नोति । परम्' इति ज्ञानादेव मुक्तिश्रवणार्दिक भक्त्येत्यत आह-निर्विकल्पमिति मन्दार्थमेवमयमुद्यम इति न मन्तव्यम् । 'मय्यावेश्य मनो ये मा नित्य- युक्ता उपासते ।। श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः' इति स्मृतौ सगुणोपासकस्य युक्ततमत्वात् देशोऽधिकतरस्तेपामव्यक्ता- सक्तचेतसाम् ।। अव्यक्ता हि गतिई.खं देहरद्भिरयाप्यते' इति निर्गुणो- पासास्य फास्तमत्वोक्तः सरप्यादरणीयमिदं सगुणोपासनमित्याह ।

·१९२
दत्तपुराणम् ।
वशीकृते मनस्येपां सगुणब्रह्मशीलनात्॥
तदेवाविर्भवेत्साक्षादपेतोपाधिकल्पनम् ॥ ३॥
इत्युक्तेर्नवधा भक्तिर्वाच्यात्र स्मरणात्मिका ।।
श्रेष्ठाया॑न्यत्र च व्याप्ता हृच्छुध्यास्य पदप्रदा ।। ४ ।।
सहस्राङ्गात्मकर्माख्यभगवत्स्मरणात्सदा ॥
कृतं कर्माप्यकर्मैव यनैप द्राग्विमुच्यते ॥५॥
कृत्वेश्वरे परां भक्ति भगवत्कीर्तनादपि ॥
सद्भक्तो मायिक पाशं छित्वा याति स सद्गतिम् ॥६॥
तद्गुणश्रवणाचापि श्रद्धावानरहिर्मुसः॥
समाहितोऽनमयुर्ना क्षिप्रं नैष्कर्म्यसिद्धिभाक् ।। ७॥
वज्राङ्कुशध्वजाब्जाङ्कभगवत्पादसेवनात् ।।
भित्ता मायावृति सत्वशुद्धो याति परं पदम् ॥८॥
जलेष्टास्त्रं कनिष्ठिक्या लिखित्या तारमन्तरे।।
पत्रेष्वाक्षरं चैकं हत्स्थमावाह्य तत्र पद ॥९॥
प्राचां प्रमाण सविकल्पक निर्विकल्पमिति दाम्याम् । अनीश्वरा
असमर्था । सविशेष सगुणम् ॥ २॥ तन्निर्गुणम् ॥ ३॥ अन्यत्र
कीर्तनादिषु । मस्योपासकस्य ।। ४॥ सहस्र मुखाद्यङ्गाने आत्मानो
विग्रहा. कर्माणि चरितानि आख्या नामानि च यस्य ।। ५॥६॥
अबहिर्मुखोऽन्तनिष्ठः । नैष्कर्म्यसिद्धिर्विज्ञानम् ॥ ७॥ अष्टास्त्रमष्टदलं
तारं प्रण नमो नारायणायेत्यष्टाक्षराम्यष्टदलघु एफमद्वितीयं ब्रह्म
उपास्तिकालेऽपि तदमिन्नोऽहमिति भावयेदित्येकपदेन सूचितम् ॥९॥

·तृतीयाष्टके अ०१
१९३
प्रदर्य मुद्रा ऋष्यादीन्स्मृत्वा विन्यस्य चोंकतेः॥
मानाः शाखाङ्गेषु भूसवाताग्न्यबीजतो हृदा ॥१०॥
दत्वोपचारान्गन्धादीन् जपित्वाऽष्टसहस्रकम् ॥
तर्पयित्वा चाष्टशतमृष्यादीनेकनारतः॥ ११॥
पुनः संपूज्य विन्यस्य तं स्वात्मन्युद्वसेत्परम् ॥
त्रिसंध्यमर्चनं त्वेवं यतेरन्यस्य चोच्यते ॥१२॥
लब्ध्वा पूर्व स्वगृह्योक्तं द्विजत्व भक्तिमाञ्छुचिः॥
ज्ञात्वा धनर्णसिद्धारिचक्रसिद्ध मनुं गुरोः ॥ १३ ॥
शङ्खचक्रगदापद्मधेनुगरुडाख्या देवा मुद रान्तीनि मुद्रा 1 प्रणवस्यान्तर्यामी
भगवानृषि परा मा देवता दैवीगायत्री छन्द इति स्मृना ॥ १० ॥
अ उ म इत्यङ्गुलीषु हृदयादिषु च नियस्य । ० गध० ह• पुष्प०
य० धूपं० र ० दीप० २० नैवेद्य चेति बीजतो मानसोपचारे सपूज्या
योत्तरसहस्र प्रणा जपिना ॐ तर्पयामी यष्टोत्तरशतगार तर्पयिना ऋष्यादी
नेकवार तर्पयिया पुन पूरसज्य स्वामनि विसृजेत् । अन्यस्य भिव
तिरिक्तस्य ।। ११ ।। १२ ।। अकचरतपयशा वर्गा | स्वनामाद्याक्षरसगे
द्विगुणीकृत्य देवाद्याक्षरवर्ग सयोज्याप्टभक्तापशिष्टमेकत्र स्थापयेत् । देववर्ग
स्यायेर कुर्याद्योऽधिक सर्णिदेव । सदा ऋणा ग्राह्य । द्वादशस्यरसहित
फादिपत्रिंशद्ध्यञ्जनानि ग्राह्याणि । नाक्षत्रव्यावहारिकान्यतरनामाद्याक्षर.
मारभ्य देवेष्टमन्त्रायाक्षरपर्यन्तं सिद्धसाध्यमुसिद्धारिक्रमेण पुन पुनर्गणनया
सिद्धादि शेयम् । 'सिद्ध सिध्यति कालेन साध्य सिध्यति या न या॥
सुसिद्धी प्रहणादेव हरिर्मूल निकृन्तति' ॥ मतान्तरे - 'सिद्धो यथोक्तजा
प्पेन साध्यो द्विगुणनाध्यत' इत्याद्याकरतो विशेषोऽगन्तव्य ॥ १३ ॥

·दत्तपुराणम् । लब्ध्वाऽर्णसंख्यालक्षां प्राक् पुरश्चर्या यथाविधि ॥ कृत्वाऽनेनार्चयेदा नियतो नित्यकर्मकृत् ॥ १४ ॥ लोही वा संस्कृतां शैली विभोः साखां सलक्षणाम् ॥ सोऽपि लब्ध्वाखिलान्कामान्देहान्ते तन्मयो भवेत् ।।१५।। पुरा नारायणं ब्रह्मा सत्यक्षेत्रे दयानिधिम् ।। प्रणतोऽपृच्छदेकं किमुपास्य दैवतं परम् ॥१६॥ स प्राह मामकं धाम यद्दत्तात्रेयसंज्ञितम् ।। सदानन्दात्मकं शुद्धं सात्विकं तारकं परम् ॥१७॥ विश्वरूपं जगयोनि तदेवोपास्य दैवतम् ॥ लकारं वहिसंयुक्तं सतुण्डाक्षरविन्दुकम् ।। १८ ।। तदर्चने मनुं विद्धि छन्दो गायत्रिकास्य च ॥ सदाशिव ऋपिर्देवो दत्तात्रेयश्चतुर्भुजः ॥ १९ ।। मनुरेकाक्षरोऽस्यायं जाप्यो गर्भादितारणः ।। तारः श्रीदुर्गा क्रों भूमिदत्तकाक्षरयुड्मनुः ॥२०॥ पडक्षरो योगदोऽयं सर्वसंपत्समृद्धिकृत् ।। ऋष्यादिः पूर्ववन्न्यासो बीजः शासा हृदादिषु ॥२१॥ मन्त्राक्षरतुल्यलक्षसात्याजपान्मन्त्रपुरश्चरणं इदं मालामन्त्रातिरिक्तमन्न- विषय । लौहीं धातुमयी शैली याराणमयी सास्त्रां सायुधाम् ॥ १४ ॥ ॥१५॥ एतदर्ध तापिन्युक्तमन्नान् विष्णुनासंगादमुखेन कथयति-पुरेति । सत्यक्षेत्रे ब्रह्मलोके ॥ ११ ॥ १७ ॥ वही रेफः । बिन्दुयुक्त तुण्डाक्षर ओ ॥ १८॥ मर्नु मन्त्रम् ॥ १९ ॥ तारः प्रणवः । श्री बीजं च दुर्गा । ही चतुर्थ मों। पंचम लं ग्लौं था । एकाक्षरं दाम् ॥ २०॥ यच्छिर

·तृतीयाप्टके अ० १
१९५
--
-
-
दत्तात्रेयं शिवं शान्तमिन्द्रनीलनिभं विभुम् ।।
आत्ममायारतं देवमवधूतं दिगम्बरम् ॥ २२ ॥
भस्मोद्धूलितसर्वाङ्ग जटाजूटधरं विभुम् ॥
चतुर्बाहुमुदाराङ्गं प्रफुल्लकमलेक्षणम् ।। २३ ॥
ज्ञानयोगनिधि विश्वगुरुं योगिजनप्रियम् ।।
भक्तानुकम्पिनं सर्वसाक्षिणं सिद्धसेवितम् ॥ २४ ॥
इत्यौपनिपदं दत्तं ध्यात्वैकाग्यं मनुं जपेत् ।।
म वाञ्छितफलं भुक्त्वा परत्र श्रेय आप्नुयात् ॥ २५ ॥
मैकाक्षरं चतुर्थ्यन्तं दत्तात्रेय नमोन्वितम् ।।
अटाणमन्त्रं गायत्रं विद्धि द्रां वीजमस्य तु ।। २६ ॥
चतुर्थी कोलकं शक्तिनम आपः सदाशिवः ॥
दत्तात्रेयपदम्यार्थः सत्यानन्दचिदात्मकः ॥ २७॥
प्रहीभावो नमोर्थस्तु पूर्णानन्दकविग्रहः ।।
तारं सचिन्दं तुण्डाणं दुर्गा क्रों तुर्यमेहि च ॥ २८ ॥
दत्तात्रेयेति संयुद्धया स्वाहान्तं द्वादशाक्षरम् ॥
मर्वकामदुपं विद्धि गायत्रं भो शिवार्पकम् ॥ २९ ॥
पिंर्गायत्रीछन्दः श्रीदत्तो देवतेति ।खा अगुष्टाचाः फराइगुल्यः ॥२१॥
२२ ॥ २३ ॥ २४ ॥ औपनिषदं उपनिषदुक्तम् प्रेयो मोक्षम् ॥२५॥
एकाक्षरं पूर्वोक्तम् ॥ २६ ॥ चतुर्थी दत्तानेयायेति ॥२७॥
तारं प्रणम् । सचिन्दं तुण्डाण आँ ततो ही तुर्य क्रोमिति ॥ २८॥२९॥

·दत्तपुराणम् । वराभयदहस्तं यो भजेदाभ्यां महावतः ।। सर्वान्कामानिहवाप्त्वा सोऽमृतो भवति ध्रुवम् ॥३०॥ ॐ बीजं स्वाहात्र शक्तिः संवृद्धिः कीलकं क्रमात् ॥ द्वाभ्यां हृदि च के द्वाभ्यां शिखायां क्रियया न्यसेत् ॥ ३१॥ संवृद्धिम्यां स्कन्धचक्षुर्द्धयेस्त्रेन्त्येन तन्मयः ।। चतुर्वीजैः सक्रियाख्यान्त्याभ्यांन्यासं करादिषु ॥३२॥ कृत्वा यजेद्देवदेवं यन्त्रन्यस्तममीटदम् ।। दत्तात्रेय हरे कृष्ण उन्मत्तानन्ददायक ॥ ३३ ॥ दिगम्बर मुने बाल पिशाचज्ञानसागर ॥ आनुष्टुभः शिवार्पोऽयं षड्भुजात्रेयदैवतः ।। ३४ ।। द्वाभ्यां द्वाभ्यां हृच्छिरसोः शिखायामेकतो गले ॥ द्वाभ्यामेकैकेन दोईद्वये द्वाभ्यां तथाखके ॥ ३५ ॥ विन्यस्य जपिता दोषमुक्तः सर्वोपकारकत् ॥ तारं वायुं क्लां कामक्लं हां दुर्गा हूं च विद्धि सौः ।। ३६ ।। दत्तात्रेयं चतुर्थ्यन्तं स्वाहान्तं पोडशाक्षरम् ।। वायुस्थाने तु वाग्वीजं नमोन्ते योजयाथवा ॥ ३७॥ वरदहस्तमभयहस्तं च । महाव्रतो दृवभक्तिः ॥ ३० द्वाम्यां बीजाम्या हदि तथा द्वाभ्यां शिरसि एहोति क्रियया शिखायां दत्तात्रेयेति संबुद्धिम्या स्कन्धोपलक्षिते कवचे नेत्रयुग्मे च स्याहेत्यस्त्रे चैवं करन्यासोऽपि ॥ ३१॥ ३२॥ दत्तेत्यानुष्टुमः ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ दत्तात्रेयेति हृदि हरे श्रीकृष्णेति शिरसि उन्मत्तेति शिखायां आनन्ददायक दिगम्बरेति कण्ठे मुने इति बाहोः बालेति नेत्रयोः पिशाचज्ञानसागरेत्याने करयोरप्येवम् ।। ३५ ॥ तार प्रणवं वायुं यं कामं क्लीं दुर्गा ही वाग्बीजं ॥ ३९ ॥ ३७ ।।

·तृतीयाष्टके अ० १
स्वाहैकत्र नमोऽन्यत्र शक्तिीजं च कीलकम्॥
तारचतुर्थी गायत्री मंत्रराजः शिवोदितः ।। ३८॥
हृदि द्वे के त्रीणि शिखायां चैकं कवचे दृशोः॥
चतुर्थीमन्त्यमस्त्रे च विन्यस्य जपकामदम् ।। ३९॥
सचिदानन्दस्वरूपी सुखी मुक्तो भवत्यतः ॥
सिद्धगन्धर्वादिसशी लक्षजाप्यष्टसिद्धिमाक् ॥ ४० ॥
त्रिदेवलोकसंचारी कोटिजापी च दत्तवत् ॥
दशकोटिजपी साक्षाज्जरामरणवर्जितः ॥४१॥
घटकोटिजपी सिद्धः परकायगवादिकृत् ॥
मन्त्रशक्तिरियं श्लोका अभिगीता इहाप्यमी ॥४२॥
खड्गस्तम्मो जलस्तम्मः सेनास्तम्भस्तथैव च ॥
इच्छासिद्धिर्वशित्वं च दिक्पालैः सह भाषणम् ।। ४३ ।।
वायुवद्गतिरित्याराहादित्वं च चन्द्रवत् ॥
अमिवत्सर्वमक्षत्वं नित्यत्तत्वमेव च ॥ ४४ ॥
एकत्र पूर्वमन्त्रे तारः प्रणतः ॥ ३८॥ द्वे बीजे हदि त्रीणि शिरसि एक
शिखापा से कवचयोस्तथा नेत्रयोश्चतुर्थी फयचेऽन्त्यमले चन्यसेत् ॥१९॥
४०॥४१॥ परफायगतं परफायप्रवेशः ॥ ४२ ॥ ४६॥ १४ ॥

·दत्तपुराणम् ।
-
.
सर्वमाषापरिज्ञानं सर्वचित्तावबोधनम् ।।
वापीकूपसमुद्राणां पर्वतानां च चालनम् ॥ ४५ ॥
दत्तात्रेयमयः स्वच्छो भवेत्स व्यासवत्कविः ॥
इतीदं पोडशार्णस्य माहात्म्यं तत्प्रयत्नतः ।। ४६ ॥
प्राणो देयो मनश्चक्षुश्छिवा देयं शिरो वपुः ।।
न देयः पोडशार्णोऽसौ सच्छिप्याय महात्मने ॥४७॥
महागुणवते देयः कुप्येत प्रभुरन्यथा ।।
मालाकमण्डलू वाद्यत्रिशूले शङ्खचक्रके ॥ ४८ ॥
दधानमत्रिमरदं दत्तात्रेयं व्यधीश्वरम् ॥
घ्यावेत्थं विधिवन्मन्त्रजाप्युक्तफलभाग्भवेत् ॥ ४९ ॥
ॐ नमो भगवान्दत्तात्रयः स्मरणमात्रसंतुष्टो ॥
महाभयनिवारणो महाज्ञानप्रदः ॥ ५० ॥
चिदानन्दात्मा बालोन्मत्तपिशाचवेपो ।।
महायोग्यवधूतोऽनसूयानन्दवर्धनोऽत्रिपुत्रः ॥ ५१ ॥
ॐ भवबन्धविमोचनो ही सर्वविभूतिदः
को असाध्याकर्पण ऐं वाक्प्रदः ॥ ५२॥
क्लीं जगत्त्रयवशीकरणः सौः सर्वमनःक्षोमणः
श्री महासंपत्प्रदो ग्लौं भूमण्डलाधिपत्यप्रदः ॥ ५३॥
द्रां चिरजीवी यषड्वशीकुरु वोपडाकर्षय
हुँ विद्वेषप फडुच्चाटय ठः ठः ।। ५४ ॥
। १६ ॥ १७ ॥ ४८॥ विधिवत्पुरश्चरणपूर्वकम् ॥४९॥
देमालामन्त्रः ॥१०॥ ११ ॥ १२ ॥ ५३ ॥ ५४ ॥ ५५ ॥

·-- - तृतीयाष्टके अ०१ १९९ स्तम्भय खें खें मारय नमः संपन्नय स्वाहा पोपय परमन्त्रपरयन्त्रपरतन्त्राणि ॥ ५५ ॥ छिन्धि ग्रहान्निवारय व्याधीविनाशय दुःखं हर दारियं विद्रावय,देहं पोपय ।। ५६ ॥ चित्तं तोपय सर्वमन्त्रस्वरूपः सर्वतन्त्रस्वरूपः सर्वपल्लवस्तरूपः ॥ ५७ ॥ ॐ नमो महासिद्धः स्वाहान्तो मालामन्त्रः ॥ प्रथमान्तांचतुर्थ्या द्विः क्रियाश्च व्याहरेत् ।। ५८ ॥ विष्णुनोक्ता इमे मन्त्रा ब्रह्मणे कामधेनवः ॥ प्रयोगग्रहभूतारिकुटयुक्तापभीतिहाः ॥ ५९॥ कामिनोऽभीष्टफलदा देवसांनिध्यकारकाः॥ तद्वच्च वजकवचं दत्तनामसहस्रकम् ॥ ६॥ एपामन्यतमेनेश यो वैदिकविधानतः॥ उपास्ते चित्तशुद्धथा स मुच्यतेऽन्न परत्र वा ॥ ६१॥ ५९ ॥ ५७ ॥ प्रथमान्तश्चितुर्यन्तान्व्यात्कियापदानि च द्विचार यात् || ५८ ॥ मन्नादिपरकृतप्रयोगः ग्रहा भूताश्व प्रसिद्धाः कुदृक् दृष्टिदोषः अरिः शत्रुः रुक रोगः तापस्त्रिविधः भीदृष्टादृष्टभयं चैषां नाशकाः ॥१९॥ यावर्च रुद्रयामलोत ॥ वैदिक विधानेनातान्त्रिकेण ||६ बन्दनभक्तिमाह-दत्चेति । समे ब्रह्मणि इग् यस्य न परिच्छिन्ने भौतिके ·२०० दत्तपुराणम् । दत्तात्रेयनिवासं तदाचण्डालश्वगोखरम् ।। ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं समदृक् प्रणमेत्सुधीः ॥ ६२॥ चालको भासकोऽस्त्येषां सच्चिदात्मा स्वयंप्रभः।। अस्तिभातिप्रियत्वेन भगवानेव नापरः ॥ ६३ ॥ यथाधिपे वशा भृत्या निर्माना ईश्वरे तथा ।। विध्यात्स्वात्मनो दास्य निरीह द्वैतदर्शने ॥६॥ सख्योः सख्यं यथा लोके निरपेक्ष तथाऽऽत्मनः॥ परात्मनापि सततं समाधेः प्राक् प्रकल्पयेत् ॥ ६५ ॥ कर्तृत्वादि न मय्येके शुद्ध देहादिसाक्षिणि ।। इतीक्षणमसंदिग्धं सर्वस्वात्मनिवेदनम् ।। ६६ ॥ अतीत्य वरदेशादीन् काश्यां संतोप्य दीपकः ॥ वेदधर्मगुरुं रुग्णं कप्टेन हि महामतिः ॥ ६७ ॥ देहादौ ।। ६२॥ समत्वे हेतुमाह-चालक इति । नापरः प्राणादिः । 'ऊर्ध्वं प्राणमुनयति' इति मन्त्रत्रयेण कण्ठे तथैवोक्तत्वात् ॥ ६३ ।। दास्य- भक्तिमाह-यथेति । तन्मर्यादामाह-द्वैतेति । अद्वैतदर्शने तदसंभवात्॥१४॥ सख्यभक्तिमाह--सख्योरिति ॥ १५ ॥ सर्वस्वात्मनिवेदनमाह-फार्षिति । कर्तृवाद्यमावे हेतुमाह-एक इति । एकत्वात् ततः कल्पितं साक्षित्वं 'ततो विपापो विरज' इत्यादिशुद्धसत्वमीक्षणं पालोचनम् ॥ ६६ ॥ वरं दातुं प्रवृत्ताम्छंकरादीनतिक्रम्य ॥ १७ ॥ गुरुवेंदधर्मा शिष्याय दीपकाय यह .

·तृतीयाष्टके अ०१
२०१
श्रीदत्तलीलाश्रवणं ययाचे तुष्ट एव सः ।।
गुरुः शिष्याय यत्प्राह मुक्त्यै तत्सार उच्यते ॥ ६८॥
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धत्रिसाहस्रयां त्रिकाण्डमण्डितायां
संहितायां वासुदेव्या उपासनाकाण्डे तृतीयाष्टके प्रथमोऽध्यायः॥
तत्सारभूतोऽयमितिहासो मुक्त्यर्थमेवोच्यते ॥ ६८॥ इति तृतीयाटके
टीकायो प्रथमोऽध्यायः समासः ॥ १॥
॥ इति श्रीदत्तपुराणे उपासनाविधिनिरूपणं नाम
तृतीयाष्टके प्रथमोऽध्यायः ॥ ३ ॥१॥

·॥अथ श्रीदत्तात्रेयावतारकर्मादिकथनं नाम तृतीयाष्टके द्वितीयोऽध्यायः॥३॥२॥ हरिः ॐ ॥ इच्छन्ति यत्कृपां सर्वे तल्लोलात्रोपवीते ।। भागवोऽभूद्विजः कश्चित्तत्पुत्रो जडवरमुधीः ॥१॥ तत्पिताह सुताधीप्व वेदान्मुक्त्यै चराश्रमान् ।। स प्राह प्राक् तताधीताः सर्वा विद्याः क्रियाः कृताः ॥२॥ मोगा भुक्ता लक्षयोनिराइभृत्यत्वादि चोपितम्।। तत्सर्व संस्मरे योगभ्रष्टत्वात्पौर्वदेहिकम् ॥ ३॥ न स्पृशामि त्रयोधर्म मान्ति मे विगुणाः क्रियाः ।। जातबोधस्य मे वेदैः किं कार्य पशिनो यतेः ॥ ४॥ पुराऽऽसं ब्राह्मणो ब्रह्मविचारपरिनिष्टितः ।। सत्सङ्गाम्यासवैराग्यरेकान्तित्वमुपागतः ॥ ५॥ दैवान्मृतस्य योधात्माग्लुप्ताम्यासान्न मे स्मृतिः ॥ युवेह सुप्तोत्थितवत्स्वात्मानं हि रहमतः ॥ ६॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ दत्तात्रेयारतारः सप्रमोऽस्यैर फर्म च ॥ प्रोतमष्टादश येदधर्मनटिप्पगदत. ॥ १॥ मुधीरपि स्वेच्छया जहमत् ॥ १ ॥ सपिता तनाह ! प्राजन्मनि। हे तत तात ॥ २॥रा गजय भय पी योगनाम्प स्मृनियोता. भारः मुतां प्रसिद्धः ।। ३ ।। रिगुणा निमदाः ॥ ४॥ पूजन्मा:-- पुरोति ॥५॥ पूस्मृशिया इयतमाह मुमोरिया :

·तृतीयाष्टके अ० २ २०३ । प्राप्तोऽस्मीह परां शान्तिमचलो ह्यधिवत्स्वदृक् ।। नाशो नाद्य विभूमिस्थयमिनः किमुतान्यतः ।।७।। वच्छ्रुत्वा तं पिता प्राह क्षणसत्सङ्गनिर्वृतः ।। पुत्रशोसि'चेवाग् यथा भूयां तथादिश ॥८॥ विभेमि कर्मनिगडान्नक्षेत्रान्यत्र वा सुखम् ॥ पुत्रः प्राहार्जुनादिभ्यः श्रीदत्तेन पुरोदितः ॥९॥ योगस्तं दुःखसंयोगवियोगं शृणु तात मत् ।। प्रतिष्ठाने कौशिकाख्यो द्विजः पूर्वार्जिवादभूत् ।। १० कुष्ठी रुग्णोऽपि तद्भार्याऽभजत्तं देववत्सदा ॥ मानवस्वाङ्गसंवाहप्रियवाग्मोजनौपधैः ॥११॥ श्लेष्ममत्रपुरीपासक्रक्षालनैः साधुलेपनैः ।। स तथा सेव्यमानोऽपि सत्यातीय विनीतया ॥१२॥ परी मुक्तिलक्षणाम् | आद्यास्तिस्रो भूमयः शुभेच्छा विचारणातनुमान- साख्याः तासु विष्ठतीति साधक इति यारत् । तस्य यमिनो नाशो न किमुत चतुर्यादिभूमिगतस्य ॥ ७ ॥ हे पुत्र, तो दृश्यत इति त्याग्येन प्रकारेण भूयां तयोपादिश ||८|| ननु पुत्रेण पिता कथमुपदेश्य इति चेत् किविर्यः पुनः स ईमाचिकेत यस्ता विजानात्स पितुष्पिता' इति श्रुतेः ज्ञानिनः पुत्रस्य पितुरपि पितृलोक्तपान दोपः । अहं त्वज्ञानी अतो बाल: मतः फर्मनिगडादिभेमि । अधिकार दिनोपदेशानहल्यमिति चेत्तवाहनेश इति ॥९-१२॥

·२०४ दत्तपुराणम् । निर्भर्त्सयति तां चण्डः क्रूरो वेश्यागतान्तरः। बीभत्समपि तं देवं मेने सा पतिदेवता ॥१३॥ पराधीनोऽप्येकदा स वेश्यां दृष्ट्वाऽवदत्मियाम् ।। धर्मज्ञे मे हरत्येषा चित्तं तन्वि घटस्तनी ॥१४॥ तद्धाम नय माऽशक्तं मरिष्ये सुभगे न चेत् ।। कामो वामो न मोक्तुं तं कोऽपि शक्नोति भामिनि॥१५॥ तच्छ्रुत्वा साभवद्धृष्टा कुलीना सुभगा सती ॥ बवा परिकरं शुल्कं भूर्यादाय निघाय तम् ॥१६॥ स्कन्धे मन्दं ययौ रात्रौ ध्वान्ते विद्युत्विषा सुधीः ।। शूले चोरभ्रमात्मोतो माण्डव्यो भूभृता विधेः ॥१७॥ ध्वान्तेऽज्ञानात्कौशिकाविचालितः प्राह दुःखितः ।। येनाहं दुःखितो यातु मृत्यु सोऽर्कोदयादिति ॥१८॥ तच्छ्रत्वोचे सती खिन्ना नोदेप्यत्यर्क इत्यहो । शप्त्वैवं पूरयित्वा स्वभकामं गृहं ययौ ॥ १९ ॥ चण्डोऽत्यन्तकोपनः ।।१३ ॥ रोगेण पराधीनः । घटस्तनी करिकुम्म कुचा ॥ १४ ॥ सुभगे इति कटाक्षेण संबोधयति । कामो विपरीतः । कोऽपि ब्रह्मापि कुमार्या पुत्र्या संगतत्वात् ॥ १५॥ शुल्कं वेश्यापीतये धनम् ॥ १६॥ चोरोयऽमिति भ्रान्या । विधेर्दैवात् ॥१७॥१८॥ भर्तृकामं वेश्योपभोगरूपम् ॥ १९ ॥ अतः कालव्यवस्थाऽभावात् । समाः ·तृतीयाष्टके अ०२ २०५ तच्छापानोदितः सूर्यस्ततस्त्रस्तं जगत्त्रयम् ।। कालव्यवस्था नष्टेऽर्के नातो लुप्ताः क्रियाः समाः॥२०॥ इह भीतं जगद्ध्वान्तात्स्वर्गे देवा उपोपिताः ॥ वृष्टयादिनानुगृहीमो मत्यांस्तेऽप्यध्वरैश्च नः ॥ २१॥ मुक्त्वापि लोलुपा येऽस्मद्दत्तं यागैर्यजन्ति नो। इज्यन्त उपसगैस्तेऽतिवृष्टथायैः सुदारुणैः ।। २२ ।। नापराधोऽधुनात्रैषां कालाभावान्नृणामिति ।। विचार्य शरण देवाः कं गत्वा तन्यवेदयन् ॥२३ ।। ध्यात्वा मुहूर्त ब्रह्मापि देवांस्तान्याह सर्ववित् ।। सूर्यो भीतः सतीशापादुपायः कल्प्यतेऽत्र तु ॥ २४ ॥ तेजसैति शमं तेजो यथा सत्या सती तथा ।। पतिव्रताग्रगण्यानेरनसूया तपस्विनी ॥२५॥ वधूः प्रसादिता सैव कार्य वः साधयिष्यति ॥ इत्युक्तास्ते ययुः साकं धात्रात्रेरुटजं शुभम् ॥२६॥ सर्वा वैदिक्यो लौकिक्यश्च ॥२०॥ इह भुनि देवा ऊचुष्टियादिने- त्यादिना तेऽनुगृहन्तीति शेपः ॥ २१ ।। लोलुपा भोगलम्पटाः ॥ २२॥ अधुनात्र यज्ञायननुष्टाने । कं ब्रह्माणं तद्यज्ञलोपादि ॥ २३ ॥ स्वस्ष्टं सर्व येत्तीति सारित् ॥ २४ ॥ तेजो नक्षनादिरूपश्चिद्धातुः । तेजसा सूर्यतेजसा विशिष्टेन परमत्यर्थ शममुपशान्ति यथोपैति तथा श्रेष्टतमया । सत्या सती शमं यास्पतीदृश्यनस्येत्याह ॥ २५ ॥ अधूर्भार्या मम यः स्नुषा था। अरेस्टनं पर्णशालाम् ॥ २६ ॥ कौशिकधाम गृह ।

·२०६
दत्तपुराणम् ।
आसाद्यात्रिं च तत्पी साची सर्वे च सत्कृताः॥
प्रापुः कौशिकधामाहानसूया सत्कृता सतीम् ॥ २७॥
देवेभ्योऽप्यधिकस्ते किं स्वभा तन्मुखेक्षणान् ।।
नन्दस्यपि तदर्थ ते कच्चिद्वाक्तनुक्रिया ॥ २८॥
पतिशुश्रूषयानृण्यं त्रिवर्गाप्तिश्च योषितः ॥
क्लेशेन महता साध्वी स्वाचारात्पतिलोकगा ॥ २९॥
स्त्रीणां पृथक्रिया कापि नैवातः सेवयेशितुः ॥
पुण्याईहारिणी सार्ध भा पत्यादिलोकगा ॥ ३० ॥
अतस्त्वया सदा कार्या पातिव्रत्ये मतिः सति ॥
ऐहिकामुप्मिकार्थोऽत्तः स्त्रीणां भर्ता हि सद्गतिः ॥३१॥
पातिव्रत्यान्मयाप्यायें प्राप्तं धर्म्य महाफलम् ॥
रूपायैः क्वापि नेक्षेऽन्यं भर्तृतुल्यं कदाप्ययि ॥३२॥
इति श्रुत्वाब्रवीत्सापि हृष्टा साचि तथैव मे ॥
श्रद्धां वर्धयसेऽत्यन्तं साध्व्या भतव दैवतम् ॥ ३३॥
दिविषद्भिः समं जातं भवत्या दर्शनं परम् ।।
तत्पुण्यात्तेऽनुग्रहोयं धन्याहं वः करोमि किम् ।। ३४ ॥
कौशिकपल्या सत्कृतानसूया ता सती प्राह ॥ २७ ॥ देवेम्य इत्याद्यन-
सूयावाक्यम् । नन्दस्यपि नन्दसि किम् । तदर्थ पत्यर्थम् ॥२८॥ त्रिवतिः
धर्मार्थकामाप्ति । स्वाचारात्पातिव्रत्यात् 'अदुमङ्गली पतिलोकमाविश' इति
श्रुते ॥२९॥ पृथगित्यत्र पत्याधिक्रियते पत्नीविवक्ष्यमाणमनुसधेयम् ॥३०॥
॥३१॥ ३२ ॥ भो साध्व्यनसूये ॥ ३३ ॥ दिविपद्भि. सम देवैः सह ।
तत्पुण्याद्भर्तृसेवनरूपाद्धर्मात् । अयं ते तवानुग्रहो दया ॥३४॥

·मृतीयाष्टके अ०२ सा प्राह साध्व्यमी देवा याचन्ते लोकशर्मणे ।। पूर्वद्दयुनिशासंस्थां तदर्थ चागतास्म्यहम् ।। ३५ ।। लोकोच्छेदः क्रियोच्छेदे तवो नश्येज्जगत्क्रमात् ॥ तवं प्रसीद धर्येण सूर्यमारह मानदे ॥ ३६ ॥ सोनाचार्योदयादेय चण्डमाण्डव्यशापतः ॥ नाशं प्राप्स्यति मे भर्ता मुभगे किं ब्रवीम्यतः ।। ३७।। अनसूयाऽऽह मा भीस्त्वं सूर्यमारह ते पतिम् ।। सजी पूर्ववत्कुर्वे मन्यं ते यदि रोचते ।। ३८॥ तथेत्युक्त्वाम्य मा माघी तद्विश्वामादिवाकरम् ॥ आजुहाव दृतं चामी शोचिप्केगस्तदोदितः ॥ ३९ ॥ स्थितोपि पटगतपटीफालं मीत्योगतो रविः ॥ मन्याहन्या कौशिरामून सहद च हरंस्तमः ॥ ४०॥ सानसूया ॥३॥ याप्पा हे सोमोच्छेद इत्यादि । अनसूया मदपकार न फरिष्य निध॥३६॥ सा पौशिफमार्योगच । चण्डोऽयन्तफोरनो यो मामयम्नम्पा ॥३०॥ मा भीम्त म माम्नु टोगोयत: पिया सामन्यात् ।। ३८ । आजारादयत् । सोचिोरमा पम्प मर्पः शोधिक शिक्षगदीशुते ॥३९|| साभाया। पदासपा rsमानेन 'हरिरामरणादान पनिमामात । महेकग- मानस पाशिरमानामधमा यहाकदितः ॥ १०॥ स्ने ·दत्तपुराणम् । स्वेशं दृष्ट्वाब्जिनी हृष्टा क्लिष्टा नष्टाधिपा च सा ॥ अनसूयोवाच भद्रे मा शोचीः पश्य मे तपः ॥ ४१ ॥ यदि मेऽनन्यया भक्त्या पत्युपास्तिढा कृता ।। स्वम्मेऽपि न मतं पत्या समं कमपि सर्वतः ॥ ४२ ॥ हद्वाकायैः स्वधर्माचेत्सेविता पतिदेवता ।। तल्लवात्स्त्रीसहायोऽसौ जीवत्वब्दशतं पुनः ॥४३॥ मन आवर्तयाम्यस्य कापि यातं पुनस्त्विह ॥ जीवातवेऽसुनीतेऽस्य तन्मनो धेहि पूर्ववत् ॥ ४४ ॥ सत्येत्युक्ते मृतोऽप्येप सुप्तोत्थितवदुत्थितः।। स्वदीप्त्या भासयन्रेश्म नीरोगो देववत्सुधीः ॥४५॥ तुष्टाः पुष्पमुचो देवा ब्रह्मविष्णुशिवादयः ।। रंभाद्या ननृतुः साधु गन्धर्वा ललितं जगुः ॥ ४६॥ देवा ऊचुमहाकार्य कृतं कल्याणि नस्त्वया ।। वरदाः स्मो वरं हृद्यमनसूये धृणीष्व मोः॥४७॥ सूर्य दृष्ट्या अब्जिनी कमलिनी हृष्टा रिकासिता प्रोष्यागतं पतिमिर कामिनी नोऽधिपः पतिर्यस्याः साध्वी मिष्टा क्लेशाभिभूता । तपः प्रभारम् ॥४१॥ उपास्तिरपासना ॥ ४२ ॥ तहबादशान तु कास्यात् ।। ४३ ।। मन- उपलक्षितं लिङ्गं प्राधान्यात् 'मनोन्बाहुनामह' इति बन्ध्यायुक्तिवत् है हे असुनीते प्राणादिकलानियन्त्रि देवते, जीगतरे जोगितुं पू. व्यरहारक्षम ॥४४॥ भासयन्निति तस्य वाह्यान्तरभारस्य पूर्यापेक्षयात्युः चमत्वमुक्तम् ॥ ४५ ॥ अनसूयोपारे पुष्पाणि मुञ्चन्तीति पुष्पमुचः देवास्तुष्टा बभूवुः ॥ १६ ॥ हृद्यममीष्टम् ।। ४७ | शेभ्योऽरियादिम्पो .

·तृतीयाष्टके अ०२ २०९ -- सोवाच भर्तुर्योगोऽस्तु क्लेशमुक्त्यै सदा मम ।। पुत्रमावं त्र्यधीशो नौ प्रामोत्वन्यैर्वरैस्तु किम् ॥४८॥ एवमस्त्विति तां प्रोक्त्वा जग्मुर्देवा यथागतम् ॥ स्वाश्रमं चानसूयापि कौशिकरुयनुमोदिता ॥ ४९ ॥ ततः काले सुचाङ्गीमृतुनातामनिन्दिताम् ।। स्वजायां सुदती स्वीं लोभनीयतमाकृतिम् ॥ ५० ॥ ब्रह्मपुत्रो द्वितीयोऽत्रिमहर्पिभगवान्प्रभुः ॥ सकामो मनसा भेजे ध्याताजातव्यधीश्वरः॥ ५१।। वायुत्थं रज उद्रिक्तं तेजो वैकारिकं घुमत् ॥ ब्रह्माधिष्ठितमाधत्त चन्द्रः कांशो यतोऽभवत् ॥५२॥ मुक्तिस्तदर्थ ऐहिकामुष्मिकार्यान्विति धारयतीति भर्ता तस्य योगो ब्रह्मबुद्धया ध्यान सदा निरन्तरमस्तु ! स्त्रियो वरद्वयादानाधिकाराद्वरान्तर याचते। व्यधीशो गुणत्रयनियन्ता परमेश्वरः । नौ आवयोः पुत्रत्वं प्रामोतु अन्य नश्वरैः । वरद्वय एव सर्वचरान्तर्भागात् ।। ४८॥ स्वाश्रममाजगामेति शेषः ॥४९॥ लोभनीयतमाकृति रमणीयाफाराम् ॥५०॥ ध्यातः अजातो जन्माद्यतीत व्यधीश्वरो येन स सफाम. परमेश्वरो मे पुत्रो भूया- दिति कामेन युक्तः सन् मनसा भेजे न त्वास न । यद्वा मनसा शुद्धान्त:- करणेन ध्यातोऽजातः व्यधीश्वरो येन स तां सुरतविधिना भेजे ॥५१॥ वैकारिकं कामनिझारजन्यं तेजः शुक्र घुमत् ब्रह्मणाधिष्टितत्वात् । यद्यपि 'भूतिरेपा संभूति/जमेतं निधीयते । देवाश्चैतामृषयश्च तेजः समभरन्महत्' इति श्रुत्या गर्भमानस्य तेजस्विने उक्तेऽपि ब्रह्मणाधिष्टितत्वाद्विशेषतो द्युमत्त्वम् ।। ५२ ।। त्र्यधीशेन परमेश्वरेणाधिष्टितं महस्तेजः । ब्राह्मणश्रेष्ठः ६.पु.-१४ ·२१० दत्तपुराणम् । सत्वोद्रिक्तं च सामिन्नं ज्यधीशाधिष्ठित महः ।। यतोऽभृब्राह्मणश्रेष्ठः श्रीदत्तो भगवान्स्वयम् ॥ ५३॥ तथैव तम उद्रिक्तं रुद्राधिष्ठितमंशतः ॥ वरप्रभावाद्धृत्वैवं शुशुभे नितरां सती ॥ ५४ ॥ यथाकालं कृताः सर्वे संस्कारा अत्रिणा क्रमात् ।। ततल्यधीशोऽवतरत्तद्र्भत्रयरूपतः॥ ५५ ॥ दत्तावतारकाले तु सुयोगे मुदितं जगत् ।। त्रीशत्वं दर्शयित्वाप्राक स्मृत्यै बालोऽभवत्स्तुतः ।।५६।। चक्रेऽथ जातकर्मात्रिविधिना नामकर्म च ॥ चन्द्रो दत्तश्च दुर्वासाः सतीस्तन्यं पपुर्मुदा ॥ ५७ ॥ चन्द्रोगासंस्कृतः स्वर्गमोषधीशोऽन्वयकृित् ।। दुवासाश्चोतोटद्भ्यां स्वैरं रौद्रोऽसदर्दनः ।। ५८ ॥ आप्तकामोऽपि भगवान्श्रीदत्तो योगमायया ॥ बालानुसायक्रियोऽपि बालोक्तैर्मुग्धचेष्टितैः ॥ ५९॥ ब्रह्मविद्वरिष्ट ॥५३ ।। अशतो लेशतो रुद्रेण शकरेण वरप्रभागद्देववर- सामर्थ्यात् ।। ५४ ।। यथाकाल चतुर्थादिमासेपु । संस्कारा पुसवनादयः ॥५५॥ पूर्ववरस्परमायैकरूपेण त्रीशत्व पितृभ्या दर्शपित्या बालो भवेति ताभ्यां स्तुतो भगवा वालोऽभूत् || ५६ ।। स्तन्य दुग्धम् ॥ १७ ॥ स्वर्ग चन्द्रमण्डल । अन्वयर्दिकृद्धशवृद्धिकर' स्वैर स्वच्छन्द । असदर्दनो दुष्ट- शास्ता ॥ ५८॥ बालोक्तै लोक्तिमि ॥१९॥ अतर्यमुलीलोमिर-

·तृतीयाष्टके अ०२
२११
क्वाप्यतर्पसुलीलाभिः क्वापि धाष्टथैव चंक्रमः॥
दर्शयन्भक्तवशतां संतोप्य पितरौ स्थितः ॥ ६॥
शिष्टपो दुष्टहा मान्यो योगमार्गप्रवर्तकः ॥
इति श्रुत्वा मुनिगणा योगाभ्यासार्थमाययुः ॥ ६१ ॥
जलेऽगाधेऽविशत्तांस्तु सर्वज्ञोपि परीक्षितुम् ।।
शताब्दं तत्र केऽप्यस्युस्तन्मोहायापि योगिराट् ॥६२॥
स्वाश्रयां परशक्ति स धृत्वा मूर्तिमदुद्गतः ॥
गायन्ती साधु वाद्यानि वादयन्ती निजाङ्कगाम् ॥ ६३ ॥
पीनश्रोणिकुचां तन्वीमनयां मद्यमांसयुक् ॥
तेजीयसां न दोपोऽयमित्युक्त्वा केचनास्थिताः ॥६४॥
ततो ज्ञात्वाऽमलाञ्छिष्टांचक्रेऽनुग्रहमुत्तमम् ।।
प्रभुपेनार्जुनमुखा योगदिमुभयीं ययुः ॥ ६५ ।।
मानुपक्रियाभिः। चंक्रमणैः पीनःपुन्येन धारनैः ॥ ६ ॥ योगमार्गप्रवर्तक
इति साध्यदेवेभ्यः श्रुत्वा ॥ ६१ ॥ तानागतान्परीक्षितुं अगाधेऽतलस्पर्श
जलेऽविशज्जलं प्रविष्टोऽभूत् । केऽपि केचन तत्र शतवर्षपर्यन्तं तस्थुः तानपि
मोहयितुम् ॥ ६२॥ निजाङ्कमा स्थासङ्गोपविष्टाम् ॥ ६३ ॥ तेजीयसा
निस्वैगुण्यमार्गवर्तिना महतामयं न दोप इति मत्वा केचन न सर्वेभास्थिताः
॥६४ ॥ अमलाबागादिरहितान् । उभयी ऐहिकीमामुमिकी च ॥६५॥

·२१२
दत्तपुराणम् ।
साहसं यद्यपीशस्य स्वैरं धर्मव्यतिक्रमः ॥
तेजीयस्त्वान दोपोऽग्नेरिव सर्वभुजो विभोः ॥६६॥
मूढोऽनीशश्वरनश्येत्तद्विनेशं यथा विषम् ॥
धर्माद्यस्पृग्वायुवन्निस्वैगुण्यः श्रुतिमूर्धगः ॥ ६७ ॥
ताहगीशवचस्तथ्यं तथैवाचरितं क्वचित् ॥
तयोर्धयं प्रवृत्ताहं युक्तं तन्मतिमांश्चरेत् ॥ ६८ ॥
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धत्रिसाहस्यां त्रिकाण्डमण्डितायां
संहितायां वासुदेव्यां उपासनाकाण्डे तृतीयाष्टके
द्वितीयोऽध्यायः॥
यान्यस्मा सुचरितानि तानि त्वयोपास्यानि नो इतराणि' इति श्रुतेर्यद्यपी.
शस्य साहसं धर्मव्यतिक्रमश्च तथापि सर्वमुजोऽग्नेरिव विभोर्ध्यापकस्य न
दोपस्तेजीयस्त्वाज्ज्ञानिवत् ॥६६ ॥ अनीशोऽसमर्थों मूढश्चरेत्तबधः पतेत्।
ईश्वरं विना हालाहलं विषं सेवमानो यथा नश्येत्तथेति निदर्शनम् । धर्मा-
धर्मादिसपर्करहितोऽतीतवेदमागों निस्त्रैगुण्यो मुक्तः ॥ १७॥ तादृशश्चे-
श्वरश्च तयोर्वचः तादृग्ज्ञानी एव ईश्वर इति वा तयोस्तदाचरितवचन-
योर्मध्ये यद्धर्मादनपेत प्रवृत्तियोग्यं च तदेव मतिमान् समाचरेत् ॥ ६८ ॥
इति श्रीम० सा० वि० सं० वा० उपा० तृतीयाष्टके द्वितीयोऽध्याय-
.
टीकायां समातः॥२॥
॥ इति श्रीदत्तात्रेयावतारकर्मादिकथनं ना.
तृतीयाष्टके द्वितीयोऽध्यायः ॥३॥ २॥

·अथ कार्तवीर्यार्जुनचरितं नाम तृतीयाष्टके तृतीयोऽध्यायः ।। ३।३॥ हरिः ॐ ॥ इन्द्रतुल्यः पुरा सोमवंश्यः कृतयुगे नृपः। कृतवीर्याभिधः सम्राट् शतपुत्रान्वितोऽभवत् ॥ १॥ दैवाच्च्यवनशापात्तत्पुत्रा दग्धा नृपो ययो॥ गुरुं शरणमस्मै स तं प्राहाघहत्सुसम् ॥२॥ कृतवीर्यानपत्यत्वं स्रावो गर्भस्य मूढता ॥ पातो मृतोद्भवो जातनाशो वैक्लच्यमस्य वा ॥३॥ भृतग्रहार्तिरोगाधैर्गल्ये वान्पत्र चेच्छिशोः ॥ नाशश्वास्यापि तनेयं शान्तिदा सप्तमीनयुक् ॥ ४ ॥ ग्रहानुकूले सत्काले व्रतं संकल्प्य वाचयेत् ॥ स्वात्याचार्य १ च पृणुयाच्छुद्धभूमी वृतः स च ॥५॥ प्रतिष्ठाप्यानिमीशान्यां विधिवत्कलशोपरि ।। सूर्यरुद्रसप्तमातृप्रतिमाः स्वर्णनिर्मिताः ॥६॥ ॥ श्री गणेशाय नमः ॥ अर्जुनमुग्या योगद्धि ययुरिति यदुक्त तदेव प्रपञ्चयति ।। 1 ।। गुरुर्वृह- स्पतिः । अस्मै वृतवीर्याय । मुख सतानवर्धकम् ॥ २॥ हे कृतवीर्य । वैमन्य विह्वलल्यम् ।।३।। अन्यत्रापरवयसि । इनपुप्रविवारयुक्ता सामी ॥४॥ सच वृत आचार्य ॥५॥ अमेरीशान्याम् ॥६॥ पूर्व पक्षिमे चतुर्प

·२१४
दत्तपुराणम् ।
संस्थाप्याम्यर्च्य शान्त्यर्थ सप्तकुम्भान्यथाविधि ।।
पूर्वपश्चिमकोणान्तदेशस्थाञ्जलपूरितान् ॥ ७ ॥
सौरोषध्यपिमन्त्रैः समृद्रलौषधिपल्लवान् ।।
स्तुत्वान्याधायाधिश्रित्य पायसं जुहुयारक्रमात् ॥ ८॥
प्रत्येकं पायससमिद्यवकृष्णतिलगुरुः ॥
सूर्यरुद्रमनुभ्यां च शतमष्टोत्तरं विधेः॥९॥
कुत्स्विष्टकृदायङ्ग बलि पूर्णाहुति ततः ॥
जीवत्पतिप्रजा वृद्धा ब्राह्मण्यः स्वर्चिताः स्थिताः॥१०॥
उदमुख्योऽभिपिञ्चेयुर्घटाद्भिस्तत्स्थपल्लवैः ।।
दीर्घायुरस्तु बालोऽयं जीवत्पुत्रा च भामिनी ॥ ११ ॥
आदित्यचन्द्रयुक्तं यद्ग्रहनक्षत्रमण्डलम् ॥
शक्रः सलोकपालच ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥ १२ ॥
एते चान्ये च ये देवाः सदा पान्तु कुमारकम् ।।
मा शनिर्मा च हुतमुङ् मा च बालग्रहाः क्वचित् ॥१३॥
पीडां कुर्वन्तु बालस्य मा मातुर्जनकस्य च ॥
एवं जातेअभिपेकेऽथ धृत्वा शुक्लाम्बरादिकम् ॥१४॥
कोणेषु मध्ये चेति सप्त ।। ७ ॥ उत्पमिति सौरैः या ओपधीरित्यौपधि
मन्त्रैः सहस्तोमा इत्यृषिमन्त्रैः मन्त्रेण देवदानवेति स्तुल्या निर्वापादिपूर्वक
पायसं श्रपयित्वा ॥ ८॥ चित्रं देवानां कद्रुद्राय जज्ञानोन्विति चकाराच्चै-
भिर्मन्त्रैः ॥९॥ जीवन्तः पतयः प्रजाश्च यासाम् ||१०|| अष्टकलशोदकैः।
अभिषेकमन्त्रा दीर्घायुरिति त्रयः । तमुगनिः ॥११॥ १२॥१३॥१४॥

·तृतीयाष्टके १०३
अभिपेकाप्लुतं वस्त्रं दत्वाचार्याय देवताः ॥
संपूज्य स्वर्णगोवस्त्रैः संपूज्याचार्यमृत्विजः ॥१५॥
गुरवे विलपात्रस्यां कालमूर्ति च काश्चनीम् ।।
दत्वा सदक्षिणां विप्राः सस्त्रीकाः पायसादिना ॥१६॥
मोज्यास्तैराशिपो देयाः संतुष्टदक्षिणादिना ।।
दीर्घायुरस्तु बालोऽयं यावद्वप॑शतं सुखम् ॥ १७ ॥
यत्किंचिदस्य दुरितं तरिक्षप्तं वडवामुखे ।।
ब्रह्मा विष्णुहरिः स्कन्दो वायुः शक्रो हुताशनः ॥ १८ ॥
रक्षन्तु सर्वदुष्टेम्यो वरदाः सन्तु सर्वदा ।।
इति लब्ध्वाऽऽशिपो नत्वा तान्कर्ता सकुटुम्बकः ॥१९॥
कर्मेश्वरार्पणं कृत्वा हुतशेपं च मक्षयेत् ॥
एवं कृते व्रते नश्येत्सप्तम्यां दुष्टमप्यरम् ॥ २० ॥
विधिना कुर्विदं राजन् सम्राट् पुत्रो भविष्यति ।।
इत्युक्त्वागाद्गुरू राजा व्यकृणोद्विधिवद्वतम् ॥२१॥
अथैकदापि महिपी नाम्ना शीलधरास्य च ।।
मैत्रेयीं गुणवत्पुत्रलब्धयेऽपृच्छदानता ।। २२ ॥
मैत्रेय्युवाच श्रीदत्तवतं कुर्विष्टदं विदम् ॥
आब्दं मार्गादिपूर्णायां प्रतिमासमनन्तकम् ॥ २३ ॥
१५॥ १६ ॥ दीर्घायुरित्याशीमन्त्री ॥ १७ ॥ १८ ॥ १९॥ साद्गुण्यार्य
कर्मेश्वरार्पणं कृत्वा सपत्नीको यजमानो हुतशेष मक्षेत् । अरमत्यर्थम्
॥२०॥ सम्राट् राजसूयेनेष्टा मण्डलेश्वरो राजशास्ता च ॥ २१ ॥ अस्य
कृतवीर्यस्यानता नम्रा ।।२२।। श्रीदत्तोदिततं आब्दं वर्षपर्यन्तम् ॥२३॥

·२१६ दत्तपुराणम् । संकल्प्य तद्वाचयित्वा समभ्यर्च्य पितॄन्पुरा । स्नानं कृत्वा पूर्णिमायां गव्यं प्राश्यार्चयाक्षरम् ॥ २४ अनन्तः सर्वकामानामनन्तं भगवान्फलम् ।। ददात्वनन्तः पुत्रं च भद्रं चान्यच्च जन्मनि ॥ २५ ॥ अनन्तपुण्योपचयमनन्तः पूजयापितः ।। महावतप्रभावेन संतुष्टः सकलेश्वरः ॥ २६ ॥ इत्युच्चार्याभ्यर्च्य नाम्ना तद्दिने निशि हव्यभुक् ।। वाम पादं कटिं वस्त्रं स्कन्धौ दक्षं कटिं पदम् ॥२७॥ कण्ठं जानूरू च गुह्यं हत्कं मार्गादिमासतः ।। अनन्त इति के सर्वात्मेत्यूरू चोरुवाहवः ॥ २८ ॥ संकपणेति दिव्यास्त्रधारीति च गलः कटिः ।। श्रीकण्ठेति च कामेति जानु शेपेति चाननम् ॥ २९ ॥ पूज्यं विश्वमुखेत्यूरू तथा संकर्षणेति च ॥ वासुदेवेति मुसलं रौप्य हैमं हलं सदा ॥ ३०॥ ततं पितृनभ्यर्च्य नान्दीश्राद्धं , कृत्वा । गव्यं पञ्चगव्यम् ॥ २४ ॥ अनन्त इति मन्त्राभ्यां तत्तन्मासनाम्ना तत्तदनं मासक्रमेण पूजयेत् ॥ २५ ॥ २६ ॥ मागे वाम पादं पौषे वामकटिं माघे वस्त्रं फाल्गुने स्कन्धौ चैत्रे दक्षकटिं वैशाखे दक्षपादम् ॥ २७ ॥ ज्येष्ठे कण्ठं आपाढे जानुनी श्रावणे ऊरू भाद्रे गुह्यं आश्विने हृदयं कार्तिके के शीर्ष च पूजयेत् । अतन्तनाम्ना शीर्प सर्वात्मेति चरणो सर्पकणेत्यूरू दिव्यास्त्र. धारीति बाहू श्रीकण्ठेति कण्ठं कागति कटिं शेषेति जानुनी विश्वमुखेति मुखं प्रतिमासं पूजयेत् । सर्वमासेषु संकर्षणेति मुसलं वासुदेवेति हलं च पूजयेत् ।। २८ ।। २९ ।। ३०॥ प्राक् चतुर्मासेषु शुद्धयर्थं पूर्व गोमत्र ।

·तृतीयाप्टके अ०३ २१७ पूज्यं पार्वे व्रतं त्वेवं कुर्वन्दं त्वं हविष्यभुक् ॥ गोमूत्रं प्राक् चतुर्मास प्राश्यं देया यवास्ततः ॥ ३१ ॥ प्राश्यं देयं घृतं गव्यं व्रतसंपूर्तये ततः॥ उदकुम्भान्द्वादशात्र दद्याद्गां भोजयेद्विजान् ॥ ३२ ॥ एवं कृते ते तुष्येदनन्तः सर्वकामदः ॥ कुरुष्वैतद्वतं शीलधरे पापप्रणाशनम् ॥ ३३ ॥ लोकोत्तरगुणः सम्राट् चिरजीवी सुतो भवेत् ॥ इत्युक्त्वा सत्कृता सागान्मैत्रेयी ब्रह्मवादिनी ॥ ३४॥ योगीशपत्नी राज्ञी तु व्रतं चक्रे यथोक्तवत् ।। संतुष्टस्तेन भगवान्दत्तात्रेयो दिगम्बरः ॥ ३५॥ अवधूतं निजं रूपं सहस्रार्कप्रभोज्ज्वलम् ॥ मन्दस्मितमुखेनोचे राज्ञि साधु व्रतं कृतम् ॥ ३६ ॥ अत्युन्कटवतवृषफलं त्वत्रैव जन्मनि ।। पुत्रस्ते भविता योगी सप्तद्वीपपतिर्विभुः ।। ३७ ॥ प्राश्यं । पूजान्ते यवा देयाः निशि हविष्यानं भोज्यं ततो घृतं प्राश्य देयं व पूजादिने ।। ३१ ॥ ३२ ॥ ३३ ।। ननु स्त्रिया कथमुपदिष्टमित्यतस्ता विशिनष्टि- ब्रह्मवादिनीति ॥३४॥ योगीशस्य याज्ञवल्कस्य पत्नी ॥३५॥ सूर्यसहस्रप्रमाउद्देदीप्यमानं साधु सम्यगकपटमित्यर्थः ।। ३६ ॥ अतिशये- नोत्कटो वृषो धर्मस्तत्फलं । 'अत्युत्कटैः पुण्यपापैरिहैव फलमश्नुते' इत्युक्तेः ॥३७॥ अन्याहताऽप्रतिहताऽऽज्ञा यस्य मत्त ईपन्यूनो मत्कल्पः ·२१८ दत्तपुराणम् । अव्याहताज्ञो मत्कल्पः स्मृतिगामी न संशयः॥ इति स्वमं सती दृष्ट्वा बुवा हृष्टतमावदत् ।। ३८ ॥ कृतवीर्याय पत्ये सा शुत्वा सोऽपि तुतोष ह ॥ कृतवीर्योऽथ संतुष्टः काले कालेऽकरोत्क्रियाः ॥ ३९॥ धृत्या च हृत्समुन्नत्या क्रमात्पुंसवनादिकाः ॥ ततोऽमृत शुभे काले स्त्रोच्चस्थैः पञ्चभिग्रहैः ॥ ४०॥ सुपुत्रं ज्ञापिताशेषमाग्योभयमुसंपदम् ॥ जातमात्रे शिशावाशाः प्रसेदुः प्रववौ मरुत् ॥ ४१॥ शान्ताः प्रदक्षिणशिसा अनयो यज्वनोऽभवन् । नीरजस्कमभूयोम हर्पितं सकलं जगत् ॥ ४२ ॥ देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः पपात सात् ॥ जगुर्गन्धर्वपतयो ननर्ताप्सरसां गणः।। ४३ ॥ धर्मे मनोऽभवन्नृणां प्रससाद सतामपि ॥ आयुष्मान्भव सौम्येति सिद्धाद्या अत्रुवंस्तदा ॥४४॥ उपाधिव्यवधानात् ॥ ३८ ॥ काले काले सर्वेष्वपि योग्यकालेषु 'नित्यवीप्सयोः' इति चीप्सापा द्वन्द्व क्रियाः पुंसरनादिसंस्कारान् ॥३९॥ भृत्या धैर्येण । पुत्रो मे भरिष्यतीति ममुन्नत्या ॥ ४०॥ स्वोचस्यमहड़ी- पिता पूर्णभाग्यं ऐहिकामुमिकसपच यस्य । आशा दिशः प्रसन्ना अगरन् ॥४१॥ ४२ ॥ स्वोपलक्षितास्वर्गात् ।। ४३॥ सता साधूना मनः ।

·तृतीयाष्टके अ०३ २१९ राजाप्याहूय दैवज्ञाञ्जावकर्माकरोत्तदा ॥ गोभूहिरण्यवस्त्राणि द्विजादिभ्यो ददौ नृपः ॥ ४५ ॥ दैवज्ञा अब्रुवन्त्राजकुमारो दैवशाल्ययम् ।। श्रीदत्तस्य कृपापात्रं भविष्यति तपोबलात् ॥ ४६॥ अनष्टद्रव्यतास्यैव नामसंकीर्तनान्नृप ।। सप्तद्वीपमहीपालः स्मृतिगामीह दत्तवत् ॥ १७ ॥ पञ्चाशीतिसहस्राब्दं चक्रवर्ती भविष्यति ।। अनन्तवतमाहात्म्यात्सम्राडेप जयी वशी ॥ ४८ ॥ सूर्यव्रतप्रभावेन लक्षायू रोगवर्जितः ।। इत्युक्त्वा गणकास्ते तु पूजिताः स्वगृहं ययुः ।। ४९ ।। अथार्जुनं मुतं नाम्ना पोडशेऽति पिताकरोत् ।। ततः कालेन कियता तत्पिता पञ्चतामितः ॥ ५० ॥ राज्यं कुर्वर्जुनेत्युक्तः पौरैः प्राहापि संस्कृतः ।। न करिष्यामि राज्यं स्वकर्मापि नरकोत्तरम् ॥५१॥ भुवः पष्ठांशः पण्यानां द्वादशोंशोऽत्र भूभुजा ॥ ग्राह्य इत्यादि यत्प्रोक्तं तत्तु तद्रक्षणाय हि ॥ ५२ ।। प्रसन्न बभूव ।। ४४ ॥ ४५ ॥ ४६ ॥ अनष्टद्रव्यता नष्टद्रव्यलाम ॥४७॥ ॥४८॥ गणका ज्योतिषिकाः ॥ ४९॥ पञ्चतामितः मृतः ॥५०॥ संस्कृत उपनीतोऽधीतोपि ॥५१॥ तद्रक्षणाय प्रजापालनाय ॥ १२ ।।

·दत्तपुराणम् । चौरादिभ्योऽप्यरक्षन्यो भोगाशी नरकं ब्रजेत् ।। धर्मविप्लवमीशोऽपि योऽनिवार्य,विहाय च ॥५३ ।। गुरुक्ति हन्ति लोभेन क्रुधा वा सोऽप्यधः पतेत् ।। अदण्डयदण्डनाद्दण्डयादण्डनाच्चापि तादृशः ॥५४॥ एवमेकोऽन्यविश्वासात्कथं साधुफलं लभे ।। श्रुत्वैवं तद्वचः प्रौदं धीमानगर्गोऽवदन्नृप ॥ ५५॥ ययेवं तर्हि योगीन्द्रं श्रीदत्तं शरणं व्रज ॥ निस्वैगुण्ये पथि सदा भक्तगुप्त्यै चरत्पमुम् ॥ ५६ ॥ तत्प्रसादादवामोपि सम्यग्राज्यप्रशासने ॥ धृति शक्ति मति चान्यत्प्रियं योगप्रभावतः॥ ५७॥ योऽवतीर्णो महीपृष्ठे सह्यसानुकृताश्रमः॥ योगयुक्तो महात्मा स सर्वत्र समदर्शनः ।। ५८ ॥ साक्षाद्विष्णुर्जगद्धाता तपोदीप्तोऽत्रिनन्दनः ॥ अनसूयागर्भरत्नं मक्तानामीहितार्थदः ॥ ५९॥ धर्मविप्लवमधर्म 1 ईशोऽपि समयोऽपि । गुरूक्ति राजनीतिं युक्तदण्डरूपाम् । यदुक्त " उद्वेजयति तीक्ष्णेन मृदुना परिभूयते ॥ दण्डेन नृपतिस्तस्मा- शुक्तदण्डः प्रशस्यते " इति ॥५३॥ द्रव्यादिटोभेन क्रोधेन वा भद- पड्याना दण्डानर्हाणो दण्डनात दण्ज्यानामदण्डनाच ताशी नरकं मजेत ॥५४॥ अन्यविश्वासाद्धृत्यादिविश्वासात् । साधु धर्म्यम् ॥५१॥ मत्तगुप्यै भक्तरक्षणाय ॥५६॥ अन्यपान्तरस्वीकरणपरचित्तज्ञानादि ॥ ७॥ ॥१८॥ ईहितार्थदोऽभीटकामद. ॥ ५९॥ यया योगवर्या । इहटोके

·तृतीयाष्टके अ०३
२२१
तमाराधय यत्नेन योगद्धिं ते प्रदास्यति ॥
ययेह बहुधाऽऽत्मानं कृत्वेष्टं साधयिष्यसि ॥६॥
यमाराध्य सुरेन्द्रोऽपि स देवस्तत्प्रसादतः॥
जम्भदैत्यं निहत्याशु हृतं पदमवाप सः ॥ ६१॥
अद्यापि सेवमानस्तं देवैर्देवर्षिभिः सदा॥
भुङ्क्ते धर्मेण धर्मात्मा राज्यं दिव्यमकण्टकम् ॥ ६२ ।।
प्रभोराराधनं विद्धि दुष्करं दुधियामिह ॥
सुधीनां सुकरं राजन्नात्मभूतस्य तस्य हि ॥ ६३ ॥
यस्य गगाम्भसि स्नान भिक्षा च कमलालये ॥
सह्याद्रौ च निवासः स स्मृतिगामी क्षणे क्षणे ॥ ६४ ॥
सुदूरे योऽस्ति सततं विपयाकृष्टचेतसाम् ।।
सुधीनामन्तिके चास्य भजनाकि न सिद्धयति ॥६५॥
येनैव सृज्यते विश्वं येनैतद्धार्यते पुनः ॥
संहापि स एवाऽऽस्ते भक्त्या तं शरणं व्रज ॥६६॥
स्वात्मान बहुधा कृत्वाऽनेककार्यसपादनयोग्य कृत्येष्ट धर्म्य राज्यं साधयि-
प्यासे ॥१०॥ पद स्वर्गाधिपत्यम् ॥ ६१ ॥ अकण्टक निःसपत्नम्
।। ६२ ।। दुष्कर दु खेनापि कर्तुमशक्य । दुर्धियां दुर्बुद्धीनाम् । सुधीना-
मात्मभूतस्य प्रत्यगभिन्नत्वात् ॥६३ ॥ कमलालये कोल्हापुरे ।। ६४ ॥
मन्तिके समीपे ॥६५॥ सृष्टयादिकर्तापि स एवेत्याह-येनेति ॥६६॥

·२२२
दत्तपुराणम् ।
श्रुत्वैवमर्जुनः प्राह देवेन्द्रेणार्चितः कथम् ॥
एवंप्रभावो देवोऽपि श्रद्दधानाय शंस मे ॥ ६७ ॥
आराधयाम्यहमपि तमेव मुनिसत्तम ।।
इत्यर्जुनेन संपृष्टो गर्गः प्राह स्मरन्विभुम् ॥ ६८॥
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्वत्रिसाहरुयां त्रिकाण्डमण्डितायां
संहितायां वासुदेव्या उपासनाकाण्डे तृतीयाष्टके
तृतीयोऽध्यायः ॥३॥
--
शंस कथय ॥ ६७ ।। विभुं व्यापकं दत्तम् ॥ ६८॥ इति तृतीये टीकायां
तृतीयः ॥३॥
।। इति कार्तवीर्यार्जुनचरितं नाम तृतीयाएके
तृतीयोऽध्यायः ॥३॥३॥

·अथ गर्गेण देवविजयकथनं नाम तृतीयाष्टके चतुर्थोऽध्यायः ॥ ३॥४॥ ॐ॥ नतावनात्तसुभगवतोऽयं परमेश्वरः ॥ तल्लीलां शृणु भूपेन्द्रो यतोऽभीष्टार्थभागभूत् ॥१॥ स दैत्यो दैत्यराट्र जम्भो देवेन्द्रोपि सदेवतः ॥ स्वर्गायायुध्यतान्योन्यं दिव्यवर्ष पुरा भृशम् ॥ २ ॥ दैत्यैर्देवाः : पराभूता गत्वोचुर्जीवमातुराः ।। दृष्टः पराजयो नोऽद्य तत्कि कार्यमतः परम् ॥ ३ ॥ चानावास्याह धिपणो दत्तात्रेयं तपोधनम् ॥ शरणं यात वरदः स कार्य यः करिष्यति ॥४॥ इत्युक्तः सामरः शक्रः प्राप दत्ताश्रमं शुभम् ।। तत्र देवं महात्मानमप्रतक्यं ददर्श सः ॥ ५ ॥ ।।श्री ॥ विशे गर्गेण सप्रोक्तो देवानां विजयो महान् । ततोऽर्जुनो गुरु गत्ला नत्वाभीष्टार्थभागभूत् ॥ १॥ नतानामाने रक्षणे आत्त गृहीत सुभगवत येन ।। १ ।। जम्मस्तना- मक । दिव्यानि वर्षाणां यस्मिन्यथा तथा ॥ २ ।। जार बृहस्पतिम् । नोऽस्माकम् ।। ३ ।। धिषणो बृहस्पतिराह । कार्य शत्रुशमनरूपम् ॥४॥ सामरो देचे सहित ब्राह्मणो वा क्षत्रियो वा वर्णी वा गृही वा न्यासी वेति तर्काविषयम् ।। ५॥ शोभना दन्ता यस्या सा मुदती । 'वयसि दन्तस्य

·२२४
दत्तपुराणम्।
दिगम्बरमपि स्वाङ्के धृत्वा बालां दिगम्बराम् ।।
अनघां सुदतीं तन्वीं पानासक्तामपि स्थितम् ॥ ६॥
दृष्ट्वैवमपि ते चक्रुः सेवा सर्वेऽमराः सदा ॥
तिष्ठन्तमुपतस्थुस्ते प्रणता यांतमन्वगुः ॥७॥
भक्त्यैवं बहुकालं ते सेवयामासुरादरात् ॥
अथैकदाऽऽह भगवान्देवाः किं सेवयेच्छय ॥८॥
देवा ऊचुः प्रणम्येशं परमात्मजगत्प्रभो॥
यज्ञभागं त्रैलोक्यं दानवैरसिलं हृतम् ।। ९ ।।
वयं हृताधिकाराश्च तिष्ठामो मर्त्यवति ॥
परित्राणाय नो देव तद्वधे च धियं कुरु ॥ १० ॥
त्वद्भक्तानां सुराणां नो विना त्वच्चरणाम्बुजात् ।।
गतिर्न विद्यते भमन्पाह्याकरणागतान ॥११॥

·इति ॥ १३ ॥ अनयोऽपहतपामा । 'य यामाऽमदतपामा' इति श्रुतेः।
सदतिमोक्षः ॥ १४ ॥ ननु निभुल्वे व्यापकत्वान्नमसंबन्धेन कुतो न दोष
इत्यत आहुः-यथेति । श्रुतिश्च 'सूर्यो यथा सर्वग्रेकस्य चर्न लिने
तृतीयाष्टके अ०४
૨૨
प्रहस्य प्राह ताञ्छ्रीमानहमुच्छिष्टपितः ।।
मद्यासक्तो वशी नैव मत्तः किं भवतां भवेत् ॥ १२ ॥
स्त्रीसंभोगो हि दुःखाय पाताय च पुनस्तु सः॥
दैवादुच्छिष्टतामस्याः प्राप्तोऽहं किमतो मवेत् ॥ १३ ॥
देवा ऊचुस्त्वमनघो ज्ञानदीपोऽनघोऽप्यसी ।।
विद्या तव विभो यस्याः प्रसादात्सद्गतिः सलु॥१४॥
यथार्कस्य प्रभा भूमन्विप्रचण्डालसङ्गिनी ॥
पुण्यं पापं च नादत्ते तथेयं प्रकृतिस्तव ॥ १५ ॥
श्रीदत्तः प्राह यद्येवं भवतां संमतं ततः॥
युद्धायाहूयतां दैत्यानिहानयत मा चिरम् ।। १६ ॥
ततो हृष्टाः सुरा जग्मुर्दैत्यांस्तेऽपि महाबलाः ।।
मुञ्चन्तो विविधास्त्रौपान्युयुधुर्मदविह्वलाः ॥ १७ ॥
पलायनपरा आसन्देवास्तेऽसुरपीडिताः ॥
पृष्ठतोऽनुवजन्तस्ते दैत्या दत्ताश्रमं गताः ॥ १८ ॥
मायिक तभौतिकैः पदार्थपितोऽसङ्गोऽखण्डितोऽपि तन्दुपाविशात्तादृश
इव चालकत्वेन भासकत्येन च स्थितस्तथापि मदासतः मोहकप्रमादाना-
सक्तोज एव वशी न किं अपि तु वशी एव । 'सर्वस्य वशी सर्वम्येगानः'
इति श्रुतेः ॥ १२ ॥ लोकवादमनुस्त्य वदति परीक्षार्थ-स्त्रीसंभोग
चाभुपैर्वायदोपैः' इत्यादिः ॥ १५ ॥ १६ ॥ १७ ॥

·२२६
दत्तपुराणाम् ।
कालयन्तः सुरान्दैत्या हन्यमानान्भयातुरान् ।
श्रीदत्तपृष्ठसंलग्नान्समस्ताञ्छरणार्थिनः ॥ १९॥
ददृशुस्ते महात्मानं दत्तात्रेयं दिगम्बरम् ॥
तन्वी तद्वामपार्श्वस्थां चार्वगी प्रमदोत्तमाम् ॥ २० ॥
पद्मपत्रायताक्षी तां मुदती सुस्तनी शुभाम् ॥
सर्वयोपिद्गुणाढ्यां ते दृष्ट्वाऽऽसन्काममूच्छिताः ॥२१॥
साभिलापास्ततो दैत्यास्त्यक्त्वा देवावधू वराम् ।।
हतुं मनो दधुः सर्वे तत्सौन्दर्यविमोहिताः ॥ २२ ॥
वयं स्त्रीरत्नलाभेन कृतार्था इति तेऽसुराः ।।
उक्त्वा बलात्स्त्रियं क्षिप्त्वा शिविकायांच के दधुः॥२३॥
स्वस्थानाभिमुखा जन्मुः सानुरागाः स्मरातुराः ॥
योगीन्द्रोऽथ प्रहस्याह दानवान्पश्यतामराः ॥ २४ ॥
पराङ्गनाभिमर्शोत्थपापेनातिवलीयसा
हतश्रीका हतबला जाता एते न संशयः ॥ २५॥
१९॥ चारूणि सुन्दराण्यङ्गानि यस्याः सा 'स्वाङ्गाचोपसर्जनात' इति डीए।
ममदासूत्तमा ॥२०॥ सर्वे योषिद्गुणास्तैर्युक्तां दृष्ट्वा । आसनिति छेदः
॥ २१ ॥ साभिलापाः स्त्रीकामाः । वरां श्रेष्टाम् ॥ २२ ॥ के मस्तके
॥ २३ ॥ योगीन्द्रः श्रीदत्तः । भो अमरा: ॥ २४ ॥ अतिबलीयसा
परस्त्रीस्पर्शजन्यपापेन हता नष्टा श्रीः संपच्छोभा च येषाम् ॥ २५ ॥

·तृतीयाष्टके अ०४ २२७ श्रीः पदगाऽऽलयदात्री सक्थिगतांशुकदात्री ॥ गुह्यगता प्रमदादा क्रोडगताकदा चेत् ॥ २६ ॥ चेद्धृदि कामितदात्री कण्ठगता वसुदात्री ॥ चेन्मुसगाऽशनवाग्दा मूर्धगता तु शिरोदा ॥२७॥ तन्मूर्धगाऽधुनेयं श्रीः शीर्पाण्युत्कृत्य सत्वरम् ॥ आयास्यत्यत्र नैवात्र शङ्का होते मृतोपमाः ॥२८॥ हन्यन्तां तन्न भेतव्यं प्राप्तोऽद्य विजयक्षणः ॥ भवन्तोऽत्र निमित्तं ते हतप्रायाः श्रियार्दिताः ॥ २९ ॥ इत्युक्तास्ते सुरा गत्वा शस्त्रदैत्यशिरांसि तु ॥ फलानीवाशु वृक्षेभ्यः पातयामासुरुद्यताः ॥ ३०॥ हतेपु तेषजं प्राप्ता श्रीरुत्पत्त्याविभागिनी ।। देवा अपि ययुः स्वर्ग पूर्वपच्छ्रीधराज्ञया ॥ ३१ ॥ पादगता गृहदानी ऊरगता वस्त्रदानी प्रमदादा स्रीप्रदा प्रोड मुनान्तरं गताऽर्भकदा ॥ २६ ॥ यसुदा धनदाऽशन भोजन पाच च ददाति तथा शिरो घत्यरखण्डयतीति तया ॥ २७ ॥ यस्मादेवं तस्मादधुनेय श्रीदत्य. शिरोगता ॥ २८ ॥ यतस्ते मृतोपमास्तत्तस्माद्भवद्भिस्ते हन्यन्तां तेभ्यो न भेतव्यम् ।।२९।। उद्यता धृतायुधा. । फलानीवेत्यनेन तद्वधसौकर्य भूचि- तम् ॥ ३०॥ अविभामिनी शक्तित्वेनाद्वितीयत्वात् । 'परास्य शक्ति- विविधैर शूयते' इति श्रुते. 1 श्रीधराज्ञया श्रीदत्ताज्ञया ॥३१॥ एवंप्रभार- ·२२८ दत्तपुराणम् । एवंप्रभावः श्रीदत्त ईशस्तं शरणं बज ॥ इत्युक्तः सोऽर्जुनस्तेन श्रीदत्ताश्रममापयौ ॥ ३२ ॥ गौक्तिश्रवणादेव मक्त्युत्कण्ठितधीपः ।। सह्याद्रिमेत्य योगीन्द्रं दृष्ट्वा हर्षमवाप सः ॥ ३३ ॥ अस्य दासो भवामीति निश्चित्यानुदिनं स्मरन् । सिपेवे परमानन्दो वारितो भ ितोपि सः ॥ ३४ ॥ पादाङ्गसंवाहनेन मद्याद्याहरणेन च ।। सकचन्दनसुगन्धादिफ्लाघानयनेन च ॥३५॥ निद्रालस्यादि संत्यज्य सदा तद्गतमानसः ।। इङ्गितज्ञोऽभजद्भूप उच्छिष्टोपासनेन च ॥३६॥ भगवानपि तद्भावं परीक्षितुमपातयत् ॥ दृष्टिमारेण दोर्युग्मं स्मयमानस्तमाह च ॥ ३७॥ गच्छ गच्छाधुनेतस्त्वं गलित ते भुजद्वयम्॥ मरिष्यसीतः परं वाऽशुद्धसङ्गो न शोभनः ॥ ३८ ॥ त्यादीशत्वम् ॥३२॥३३॥ अनुदिनं निरन्तरम् ||३४||३१।। अनाज्ञसोs पीड़ितेनाकारणैर जानातीति तथा ।। ३६ ।। तद्भाव तदभिप्रायम् । दृष्टि- मात्रेण दर्शनमात्रेण । दोर्युग्म भुजद्वपम् ॥ ३७॥ इत मत्सकाशात । अशुद्धानां सङ्ग शोभनो न भरतीति वाह्यार्थ । वस्तुतस्त्रकारच्छेद विना शुद्धाना सङ्ग शोभनो न कि देशादनिष्टोपपत्तावपि तावमार दृष्टया साधुसङ्गो न हेय ॥ ३८ ॥ सत्यक्ता अखिला लौकिका वैदिकाश्च ·तृतीयाष्टके अ०४ २२९ संत्यक्ताऽखिलधर्माऽहं भक्ष्याभक्ष्यविवर्जितः ।। नग्न उन्मत्तवद्वते नग्ना वामेयमङ्कगा ।। ३९ ॥ भूपैवं कुत्सितोऽस्मीह मम संसर्गदोपतः ॥ पापोत्थेनाग्निना दग्धं तब चारु मुजद्वयम् ॥ ४० ॥ तच्छ्रुत्वा विस्मितो राजा स्मृत्वा गर्गवचोऽवदत् ।। किं मां मोहयसीश त्वं वाक्यैर्लोकानुसारिमिः ॥४१॥ देव त्वमसि सर्वात्मा स्वां मायां समुपाश्रितः ॥ अनघस्त्वं तथा तेऽसौ देवी मायाऽनपायिनी ॥ ४२ ॥ . येऽनीशा उभयो रूपं विज्ञातुं वामभेदतः ॥ शास्त्रैविधिनिषेधाम्यां नियम्यास्ते न चापरे ।। ४३ ॥ इत्युक्तोऽव्याजमीशस्तं प्रत्युवाच प्रसन्नधीः॥ कार्तवीर्य महावीर्य त्वया सर्व वशीकृतम् ॥ ४४ ॥ धर्मा येन । निस्वैगुण्याविधिनिषेधातीतत्वाद्भक्ष्याभक्ष्यविवर्जितः । 'अनन- भन्यो अभिचाकशीति' । 'यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च' इत्यादिश्वतिभ्यः परमात्मरूपत्वेऽपि भक्ष्याभक्ष्यवर्जितत्यमपि ज्ञेयम् । नग्नः दिगम्बरः पक्षे निरावरणः शुद्धसत्त्वोपाधित्वात् लोकदृष्टयोन्मत्तग्न तून्मत्तः । अङ्कगेत्यनेन मायाया एकदेशर्तित्व सूचितम् । 'पादोऽस्य विश्वा भूतानि' इति श्रुतेः 'विष्टभ्याहमिदं कृत्नम्' इति स्मृतेश्च ।। ३९ ॥ हे भूप ॥४०॥ ४१ ।। हे देव स्वयंप्रकाश, वं सर्वात्मा । ननु मुनिपुत्रस्य मम कुतः सर्वात्मत्व- मत आह-स्वामिति ॥ ४२ ।। या युवयोः। शक्तिशक्तिमतोः रूपमद्वैत- लक्षणं ज्ञातुमनीशा असंभावनादिदंष्टत्वादसमयाः ते विधिनिषेधवद्धा नान्ये कुतस्तरां तर विध्यादीति भावः॥४३॥ अव्या निष्कपटम् । मशीक- .

·२३० दत्तपुराणम् । वरं वृणीव गुह्यं मे त्वया तत्त्वं समीरितम् ।। संतुष्टस्तेन ते दास्ये दुर्लभांश्च वरान्वरान् ॥४५॥ ये मामर्चन्ति तत्वज्ञा विमलेनैव चेतसा ।। तेभ्योऽभीष्टं प्रयच्छामि घातयिष्यामि चेतरान् ।।४६। पुलकाङ्कितसर्वाङ्गः कार्तवीर्योऽवदन्नतः ।। भगवस्त्वं प्रसन्नश्वेत्तत्प्रदेवृद्धिमुत्तमाम् ।। ४७ ।। यथा प्रजापालनजमर्थधर्ममवाप्नुयाम् ॥ परानुस्मरणज्ञानं प्रसिद्धद्वन्द्वताऽपि च ॥४८॥ सहस्रमिच्छया मेऽस्तु वाहूनां लघिमा गुणः ॥ असङ्गा गतयः सन्तु शैलाकाशाम्बुभूमिपु ॥ ४९ ॥ पातालेषु च सर्वेषु सर्वचित्तज्ञता सदा ॥ तथोन्मार्गप्रवृत्तस्य सन्तु मे मार्गदर्शकाः ॥ ५० ॥ सन्तु नोऽतिथयः श्लाघ्या वसु चैवाक्षयं सदा॥ अनष्टद्रव्यता क्वापि ममानुस्मरणेन च ।। ५१॥ त्वय्यस्त्वनन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी।। आयुष्मत्ताऽस्तु साम्राज्यं वधः ख्यात्याधिकाचरात् ।। ५२ ॥ रणात्सर्वं वशीकृतम् ॥४४॥वरानलौकिकान् ।। ४५॥४६॥४७॥४८॥ इच्छामात्रेण न सदा । मसङ्गा अप्रतिहता ॥ ४९ ॥ ५० ॥ यसु धनम् ॥५१॥ अव्यभिचारिणी भक्तिरेकान्तभक्ति ॥५२॥ प्रमु 'समर्थ दातृत्वे केनाप्यनिवारणीय । श्रुतिश्च 'न हि लाशूर देवा न मासोदित्सन्तम् ॥ A . ।

·तृतीयाष्टके अ०४ २३१ प्रमुः प्राह प्रार्थितं यत्तत्सर्व समवाप्स्यसि ।। त्वं मत्प्रसादाद्भविता सप्तद्वीपमहेश्वरः ॥ ५३॥ इत्युक्तस्तं प्रणम्याशु ययौ प्रस्थापितः पुरम् ॥ ततोऽभिषिक्तः साम्राज्ये मुनिमिः सोऽर्जुनस्तदा ॥५४॥ तत आघोपयामास स्थितो राज्ये स हैहयः॥ अद्यप्रभृति यः शस्त्रं मामृतेऽन्यो ग्रहीष्यति ॥ ५५॥ स.हन्तव्यो मया दस्युः परहिंसारतोपि च ॥ इत्याज्ञप्तेऽभवत्राष्ट्रे सर्वे भीता नता जनाः ॥५६॥ क्षेत्रपालो ग्रामपालः पशुपालः स एव च ॥ तपस्विविप्रपालोऽर्थधान्यसेनापतिः स च ॥ ५७॥ दस्युव्यालाग्निशस्त्रारिभयेपचैर्निमज्जताम् ॥ समुद्धर्ता सदाऽऽपत्सु सर्वेषामसिलास्वपि ॥ ५८ ॥ भीम न गा वारयते' इति ॥५३॥१४॥ राज्ये प्रतिष्टितो हैहयोऽर्जुनो भेरीयोपादिनाऽद्यप्रभृतीत्याद्याघोपयामास ॥५५॥ नता नम्रा ॥१६॥ अनेकरूपै स एन पालकोऽभूदित्याह-क्षेत्रपाल इलि ॥ ५७ ॥ दस्यव चोरा । ज्याला सर्पमासात्पशा ॥ १८॥ अन्यै क्यापि सस्मृतो यो योगेन बहुधाऽभुतयोगमाहात्म्यात् । यदुक्त 'आत्मनो वै शरीराणि बहूनि मनुजेधर ॥ योगी कुर्याद्बल प्राप्य तैश्च सर्मदी चरेत् ॥ प्राप्नुयाद् विषयान्कैश्चिद् कैश्चिदुन तपश्चरेत् ॥ सक्षिपेच पुनस्तानि सूर्यो रस्मिगणा- निर' इति । बलं अणिमाद्यष्टसिद्धय । ताश्च 'अणिमा महिमा चैव रधिमा प्राप्तिरीशिता । प्राकाम्य च वशित्व च यत्रकामावसायिता' इति । एवमणुर्महान् लघुर्गुरुश्च भाति । अगुल्या चद्रस्पर्श प्राप्तिऽरीशता सृष्टिशक्ति प्राकाम्यमिच्छानभिघात वशित्व नियमनशिक्ति. सकल्प-

·२३२
दत्तपुराणम् ।
.
संस्मृतो बहुधा योऽभृद्योगेनात्मेव मायया ॥
अनष्टद्रव्यताऽऽरोग्यं तस्मिञ्च्छासति चाभवत् ॥५९॥
इन्द्रोऽवर्षद्यथाकाम भृश्चात्र सुफलाऽभवत् ।।
तेनेष्टं बहुभिर्यज्ञैः सौवर्णवरदक्षिणैः ॥ ६ ॥
त्रैलोक्ये संचचाराऽसौ माहिष्मत्यां वसन्नपि ।।
पञ्चाशीविसहस्राब्दं सप्तद्वीपां शशास गाम् ॥ ६१।।
तीव्रप्रतापस्तेजस्वी स सहस्रकरोऽर्कवत् ।।
अधर्मकारिणो हत्वा स्वयं धर्म चचार सः ।। ६२ ।।
अनयां चानचं माघकृष्णाष्टम्यां प्रपूज्य सः
पण्मन्त्रैष्णवैविप्रान्भोजयित्वा प्रजागरम् ॥ ६३ ॥
कृत्वा रात्रौ परदिने समापयति स व्रतम् ।।
कोऽप्यानपव्रतमिदं कुर्यात्सोऽपि समृद्धिभाक् ॥६४॥
यस्मिन्दिने वरो लब्धस्तद्दिने स महोत्सवम् ।।
चक्रे शश्वदर्शनं च विमोनित्यं हृदि स्मरन्।।। ६५ ।।
मात्रादिष्टलाभो यत्रकामावसायितेति भेदः। एवजातीयकमाताऽणिमाद्यैश्व-
र्याणां योगिनां युगपदनेकशरीरयोगः ॥ ५९॥६० ॥ग भूमिम् ॥११॥
तीवः प्रतापः प्रभावः पक्षे प्रकाशश्च यस्य । तेजः प्रगल्भं पक्षे दीप्तिश्चा-
स्यास्तीति । तथा सहस्र कराः पक्षे हस्ताश्चास्य ॥६२॥ अनघं श्रीदत्तम् -
वैष्णवैः अतो देवा इत्याद्यैः ॥ ६३ ॥ ६४ ॥ शश्वत् पुनः पुनः ॥६५॥

·तृतीयाष्टके अ०४ २३३ न नूनं कार्तवीर्यस्य गतिं यास्यन्ति पार्थिवाः ॥ यज्ञदानतपोयोगश्रुतवीर्यजयादिभिः ।। ६६ ।। दुर्धर्पः क्वापि तेजस्वी बलौजोवीर्यकीर्तियुक् ।। अनएचित्तस्मरणो बुभुजेऽक्षग्यसत्सुसम् ॥ ६७ ॥ रावणो राक्षसेशोऽपि येन बद्धोऽपि लीलया ।। श्रीदप्रार्थनया मुक्त एवंभूतोऽर्जुनोऽभवत् ॥ ६८ ॥ इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धतिमाहत्यां संहितायां वासुदेव्यां उपासनाकाण्डे तृतीयाएके कार्तवीर्य- वरप्रदानं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ पार्थिर पृथिव्या विदिता राजान भूता भव्या वर्तमानाश्च यज्ञादिमि. कार्तवीर्यस्य कीर्ति न यास्यन्ति च ।। ६६ ॥ अनष्टस्मृति ॥ ६ ॥ लीलयाऽनायासेन । श्रीदस्य कुबेरस्य प्रार्थनया मोचित ॥ ६८ ॥ इति श्रीमदत्यपुराणे टीकाया तृतीयाष्टके चतुर्थोऽध्याय ॥ ४ ॥ इति श्रीदत्तपुराणे तृतीयाप्टके चतुर्थोऽध्यायः ॥ ३।४।।

·. ॥अथ शिल्पकामशास्त्रयोर्गतिर्नाम तृती- याष्टके पञ्चमोऽध्यायः ॥ ३॥५॥ हरिः ॐ ॥ वैश्वानरसमो राजा प्रतापेनापि दुर्धरः ॥ यं यं प्राप्तमुपादने श्रीदत्तात्रेयसंनिधौ ॥१॥ नमस्कृत्य पुनर्याति कदाचिन्निवसत्यपि ॥ कदाचिद्धर्मशास्त्राणि शृणोत्येवं प्रियोऽभवत् ॥२॥ एवं सन्नेकदा राजा निर्विण्णो मनसा भृशम् ।। तत्वजिज्ञासया देवमुपतस्थे कृताञ्जलिः ॥ ३॥ देवोऽपि तत्परीक्षार्थं समाधिस्थ इवारभौ॥ युक्तं चैतद्गुरूणां हि शिष्यधीदायहेतवे ।। ४ ॥ कर्मणा मनसा वाचा सर्वभावार्पणेन च ॥ सेवमानो हृषीकेशं स्थितो राजातिभक्तितः ॥ ५॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ सप्त गाथा उपक्रम्य विरागायार्जुनाय सः ।। एकविंशे प्राह शिल्पकामशास्त्रविदोर्गतिम् ॥१॥ मुकृतिन उपासकस्य भगवत्प्रसादाद्विरतिपुरःसरं मोक्षकपर्यवसानमु. पासनाफलं सिद्धयादिब्रह्मलोकान्तं वा फलं न । तस्य दृश्यत्वात्सातिशय. त्यादनित्यत्वात्सोपाधिकत्यादिति दर्शयितुमुत्तरो ग्रन्थ आरम्यते । सर्व- शास्त्राणामद्वितीये ब्रह्मणि तात्पर्य दर्शयितुं च । प्रतापेनामितुल्यः ॥१॥ ॥२॥ एवं सन्वर्तमानोऽध्यात्मतत्त्वजिज्ञासयोप समीपं तस्थे । देवताबुद्धया वाऽपूजयत् ।। ३ ।। इवशब्दार्थमर्थान्तरन्यासेन द्रढयति-युक्तामिति । अन्य- भोपदिष्टं ज्ञानं निष्फलमिति भावः ॥ ४ ॥ ५॥ त्यक्त उदकं येन ·तृतीयाष्टके अ०५ त्यक्तोदमपि तं सिन्नं स्तुवन्तमपि सूक्तिभिः ॥ प्रणमन्तमभीक्ष्णं नो धियाप्याश्वासयत्प्रभुः ॥६॥ यत्रास्तेऽचिज्जगद्धान्तिः समाभाव्यसती सति ।। अलातचक्रवल्लोला मायिका यत उत्थिता ॥ ७ ॥ तां विद्वान् ज्ञानखड्नेन यतात्मा सन्महानतः॥ छित्त्वा सदुक्तितीक्ष्णेन क्षिप्रं संयाति यत्पदम् ॥ ८॥ 'उदकस्योदः सज्ञायाम् ' इत्युदादेश । अभीक्ष्णं पुनः पुनः ॥ ६ ॥ स्तुतिमाह पञ्चदशभिः । यत्र सति स्वधिष्टानेऽसत्येय जडा जगद्धान्तिः सुपुतिसमाध्योधिदर्शनात् 'अदृष्टमव्यवहार्यम्' इत्यादिश्रुतेः । भाष्यकृद्भि- रपि माण्डूक्यभाष्ये विश्वतैजसप्राज्ञान्व्याख्याय 'नान्त प्रज्ञम् ' इत्यादिना तुरीयव्याख्यानसरे इदमुक्त सविकल्पास्पदत्वात्तुरीयस्य शब्दवाच्यत्यमिति न प्रतिपेधै. प्रन्याय्यत्व उदकाधारादेरिर घटादेः। न प्राणादि । विकल्पस्यासत्वाच्छुक्तिकादिष्विर रजतादेः। न हि सदसतो सबन्धः शब्दप्रवृत्तिनिमित्तभागरस्तुत्वान्नापि प्रमाणान्तरविषयत्न स्वरुपेण गयादिवदात्मनो निरुपाधिकत्वाद्गादिवत् । नापि जातिमानत्व अद्वितीयेन सामान्यविशेषाभावात् । नापि विक्रियावत्व पाचका. दिवदविक्रियत्वात् । नापि गुणवत्त नीलादिननिर्गुणत्वात् । अतो नाभि- धानेन निर्देशमर्हतीति । तस्मात्पष्टी रूढिनातिविक्रियागुणनिमित्तशब्द- प्रवृत्त्यभाषच्छशपिपाणसमत्वादात्मत्वेनाभ्युपगमात्तदवबोधे तृष्णादिदोपा- सभात्तत्त्वमसीतिश्रुन्या सद्वितीयनिरासपूर्वकमद्वैतप्रतिपादनात्सदेवैकमधि- टानम् ।। ७ ।। सत स्वत प्रमाणभूतवेदस्य यद्वा सत· सत्यस्य ब्रह्मणोऽ थवा सत’ सद्गुरोरक्तिरूपोपनिषदूपा तया तीक्ष्णेन निशितेनासगरूपज्ञान- खड्गेन ॥८॥ ईदृशं यस्य पद ज्ञानिगम्यमात्मभूत ते त्यां त्रिगुणमाया- ·दत्तपुराणम् । तं त्वां व्यधीश गोविन्दं मुमुक्षुः प्रणतोऽस्म्यहम् ॥ नित्यमुक्तेश सर्वज्ञ बद्धं मां शिव पायज ॥ ९॥ ओतं प्रोतमिदं यस्मिन्वसने तन्तवो यथा प्रपद्ये सच्चिदानन्दं तं त्वां नारायणं परम् ॥ १०॥ बिलाविष्टं कुसौख्योरुतर्प मां कृपयोद्धर ।। कालाहिदष्टमवशं स्मृत्यैवाश्वेहि भो हरे ॥ ११ ॥ नियन्तारम् । ननु शत्रोरपि बन्धकस्य सम्राजस्तय कुतो बन्धो यतोऽहं मुमुक्षुरिति वदस्यत आह संबोधयन् हे नित्यमुत्तेति पञ्चसंबोधनैः । शुद्ध सत्त्वोपाधित्वान्नित्यमुक्तत्वं ततः सर्वज्ञत्वं ततो बद्धजीवानां नियन्तृत्वरूपमी. शत्वं ततो निरतिशयानन्दरूपशिवत्वं यस्मात्तस्मादजत्वं जन्मादिविकार- शन्यल्लम् । अहं त्वविद्योपाधित्वादविद्याया अनादिमात्रत्यान्नित्यबद्धोऽतोऽ- ल्पज्ञो लौकिकदृष्ट्या सम्राडपीशितव्यः परमानन्दशन्यो देहात्माध्यासनिमित्त- जन्मादिविकारखानत एवाविद्याकामकर्मभिः संसरन् देहेन्द्रियमनः प्राणाह- कारैर्बद्ध मा पाहि मोचयेत्यर्थः ॥९॥ तर्हि श्रीगुरुं शरणं मजेति चेत्तत्राह- पटे तिर्यगूज़ तन्तब इन यस्मिन्निदं जगदोतं प्रोतं च । किमाकाशः प्रधानं वा । न । सचिदानन्दत्वात्परत्वाच नारायणः सर्वगुरुः ‘स एप पूर्वे. चामपि गुरुः कालेनानवच्छेदात्' इति पातञ्जलोक्तेस्त्वमेव सर्वगुरिति जानानस्वां प्रपद्ये । अत एव मामुपदिश्य मोचय ।। १० ।। ननु एवंभूतस्त्वं कुतः संसारबन्धे पतितोऽस्यत आह-विलेति । सातिशयत्वसोपाधियानित्यत्वैः कुत्सिते विषयसौख्ये उस्स्तर्ष; कामो यस्य तं बिटरूपसंसाराविष्टं अवशं प्रकृतिपरतन्त्रं कालसर्पदष्टं मां कृपयोधर । स्मरणमात्रेण च शीघ्रमेहि अनित्यत्वान्नृदेहस्य ॥ ११ ॥ ननु समाहितं मां दृष्ट्वापि कथं प्रार्थयस ·तृतीयाष्टके अ०५ २३७ कस्तेऽहतीह तं ज्ञातुं वाङ्मनोऽगोचरं परम् ॥ ब्रह्माद्या मोहिता यत्र तत्राहं दुर्मतिः कियान् ॥ १२ ॥ तापतप्तं भवाटव्यामनन्यं मरणोन्मुसम् ॥ दृष्ट्वा मां दीनमेहि त्वमन्वर्थत्वं दयाधन ॥ १३॥ मुमुक्षोस्तेऽवतारोऽयं ज्ञानविज्ञानयोगदः ॥ उद्धारकोस्त्यतोऽधीश सर्वात्मन्पाहि माऽधुना ॥ १४ ॥ स्त्रीपुत्रार्थमुहृद्राज्यभोगा मायामया हि तैः ॥ स्वरूपाच्छादकैः किं मे सर्वत्रोद्वेगदैः सदा ॥ १५ ॥ भवचक्रं विनात्युग्रं न विभेमि रिपोर्यमात् ।। तीक्ष्णदण्डादपि पवे तभौतिकतोऽप्यज ।। १६ ॥ देहि तचक्रभङ्गाय निवास त्वत्पदाम्बुजे ।। येनानन्दाश्रुसान्द्रोऽहं यास्यामि विभवः शमम् ॥ १७ ॥ इत्यत आह-क इति ॥ १२ ॥ हे दयावन, अन्वर्थतामेहि विविधताप- प्रशम कुर्विति भार ॥ १३ ।। कुत ईदृक् सामयं मयीत्यत आह--हे सर्वात्मन्नधीश, ज्ञानविज्ञानयोगदोऽय तेऽउतारो मुमुक्षोस्तारकोऽस्ति । यतो मुमुक्षु मा मा अधुना पाह्यविद्याकामकर्मभ्यो रक्ष । शोकमोहापनयनेन व्यष्टयुपाधिना सर्वात्मत्व समष्टयुपाधिनाधीशत्व वाच्यम् ।।१४॥ ननु स्त्र्यादिसुखोपेतस्त्व कुत ससार त्यत्तुमिच्छसी यत आह-स्त्रीति ॥ १५ ॥ भरतु मुमुक्षात्मानात्मविकेन त सपादय । कुन स्यादिलक्षण भनमुपेक्षस इति चेद्भयहेतुयादित्याह-भवति ॥ १६ ॥ सर्वस्य सर्वन विद्यमानत्याका भयस्थान दृष्टमिति चेत् 'त्रिपादस्यामृतं दिगि' 'एकांशेन स्थितो जगत' इति श्रुतिस्मृतिभ्यां नादृक् त्वत्पदमे निर्दिष्ट तर मां निहीत्याह- देहीति ॥ १७ ॥ किं त्वरयाऽधुनोपलब्धान्विषयांस्ताव श्वेति चेत्तत्राह ·२३८ दत्तपुराणम् । उचितोऽर्थप्रसङ्गोऽयं त्वत्पादविमुखेऽनलः ॥ त्वत्पादभक्ते सारज्ञे स कथं सुखयत्यसन् ॥ १८॥ नात्रामुत्रापि भोगेच्छा प्रसादात्ते ममाधुना ॥ वासनारूढदुर्योगवियोग योगमादिश ॥ १९ ॥ धन्योऽत्रिरनसूयापि यत्प्रसादाद्भवत्पदम् ॥ अभवं वेदमृग्यं तज्जातं सुलभमत्र तु ॥ २०॥ नमस्ते वासुदेवाद्य पुराणपुरुषोत्तम ।। विश्वाध्यक्ष हृषीकेश भक्ताधिव्याधिमर्दन ।। २१ ॥ -उचित इति । अनलस्तापकत्वात् अग्निरिव अलं न भवतीत्यनलो न कस्यचिद्विषयप्रसङ्गोऽलंबुद्धिजनकः। स्मर्यते च 'न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ।। हविषा कृष्णवमेव भूय एवाभिवर्धते' इति । उक्तं यमं प्रति नचिकेतसा 'श्वोभावा मर्त्यस्य' इत्यादि स चार्थप्रसङ्गः स्वयमसन्मृगजलवदविद्यमानः सारने त्वत्पादभक्ते कथं सुखयति । न कथमपि । एतेन नित्यानित्यविवेक उक्तः ।। १८ ।। विवकिनोऽपि वैराग्यं विनोपदेशोऽनयेत्यत आह-नेति ॥१९॥ यदनुमहादुर्लभमपि भगवद्दर्शनं सुलभं जातं तौ प्रशंसन्स्तौति । अभवं भवनिवर्तकम् ॥२०॥ लमेवाधिव्याधिमर्दनः । कुत: । आधिव्याध्यनु- भवकरणीभूतानां हृषीकाणां समनस्केन्द्रियाणां ईशत्वेन नियन्तृत्वात्तदप्य. न्तर्यामित्वेन विश्वाध्यक्षावं भवत एव । नन्वत्र चर्तमानस्य परिच्छिन्नस्य ममैवंभूतत्वं कुत इत्यतः संबोधयति हे पुराणपुरुषेति । सर्वस्मात्कार्या- पूर्वमेव विद्यमानेति । 'पूर्वमेवाहमिहासम्' इत्युक्तेः । जगन्मूलत्वेनोवं स्थितः 'ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाखः' इति श्रुतेः । हे उत्तम, पुरुषोत्तमेति समस्तं पदं वा। 'यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोवे ·तृतीयाष्टके अ०५ २३९ एवं स्तुत्वाऽभवत्तूष्णीं सिद्धा अत्रान्तरेऽमिताः ।। माझे मुहूर्त एत्येशं नत्वा जग्मुर्विमानगाः ॥२२॥ सगन्धर्वाप्सरोदेवास्तदेवत्य प्रणम्य तम् ।। परिक्रम्य ययुर्विमा मुनयोऽपि तथामिताः ॥ २३ ॥ समृज्जलः शान्ततपा उपस्यापोत्थितः प्रभुः ।। राक्षस्याशां ययौ मौनी विमलः पुनरागतः ॥ २४ ॥ समृज्जलसमित्तावत्प्राप्तोऽन्यो मुनिरीश्वरः ।। कृतशौचोऽम्भसि स्नात्वा देवादीनतर्पयत् ॥ २५ ॥ सवल्कभस्मदर्भोऽन्यस्तावत्प्राप्तो यथाविधि ।। कृत्वाहिकं विभुस्तस्थौ ध्याननिश्चलदृष्टिवत् ॥ २६ ॥ स्थितः खिन्नोऽभवद्राजा ततः शान्ततपा जगौ ।। भक्तोऽयं धार्मिकः खिन्नो राजोपेक्षास्य नोचिता ॥२७॥ चेदे च प्रपितः पुरुषोत्तम.' इति स्मृतेः । एतदपि कुतः । हे आद्य सर्व- कारणकारण । कारणस्य मृदादेर्जाब्यं दृष्टं लोक इत्यत आह-हे वासुदेव, भूताधारत्वेन भूतावासत्वेन चालकत्वेन भासकत्वेन च त्वमेवैकोऽवस्थितोऽसि ईशाय ते नमः ॥२१॥२२॥२३॥ शान्ततपा एतन्नामकः कश्चिच्छिप्यः उपःकाले माप प्राप प्रभुमिति शेषः ॥ २४ ॥ पक्षस्याशा नैति दिशम् । अन्यः कश्चिन्धियः ॥२५॥ ध्याने निश्चटा दृष्टिदर्शनं यस्य तदन तु तथा प्रयोजनाभागत् । यस्य प्रमादेन यहित्ति तेन ध्यान- मास्थेयम् ।। २६ ॥ २७ ॥ प्रभुः प्रहस्य आह । हे सम्राट्, समृद्धोऽपि ·२४० दत्तपुराणम्। प्रहस्याह प्रभुः समान समृद्धः खिद्यसे कुतः ॥ कां भूतिमिच्छस्यप्राप्तां किं मद्भक्तस्य दुर्लभम् ॥२८॥ साश्रुनेत्रोऽवदत्सम्राडनयालं परीक्षया ।। प्रशंसन्तीह योग्याय योग्यं दानं मनीषिणः ॥ २९॥ तृपितेऽम्भोऽन्नं क्षुधिते दानं दीनेऽवनं तथा।। आर्ते योग्यं तथा ज्ञानं मुमुक्षौ वेत्सि सर्ववित् ।। ३०॥ वाङ्मनोऽगोचरं शुद्धं ब्रीकं सदसत्परम् ।। वेदान्ती प्राह दृश्यं च मायिक रज्जुसर्पवत् ।। ३१ ।। प्राहान्योऽनादि तत्सत्यं मिथ्या चेदृश्यते कथम् ।। उत्तमत्वादिकं त्वस्य कर्मणैत्रापरेऽत्रुवन् ॥ ३२ ॥ नानात्मत्वं जगुश्चान्ये प्रधानं कारणं परम् ॥ निमित्तं द्वन्द्वजं चान्ये क्षणिकत्वं परेऽस्य च ॥ ३३॥ सन् कुतः कारणात् खिद्यसे भूति सिद्धिं अप्रासामिच्छसि यद। तामपि दास्ये। मद्तस्य किं दुर्लभं । न किमपि ॥२८॥ योग्याय पात्रभूताय योग्यं । दानं तत्कालोचितम् ॥ २९ ।। तदाह-तृषित इति । अवनं रक्षणम् ॥ ३० ॥ तर्हि ज्ञानं शास्त्रगम्यमिति चेत् तर्कानुगृहीत- सन्छास्त्राज्ञानुग्रह बिना केवलं शाखं न शानजनकं विवादाध्यासितत्वादिति वक्तुं तावच्छास्त्रविप्रतिपत्तिमाह । वाड्मनसागोचर शुद्धं ब्रह्मैकमेव सजा- तीयादिभेदविधुरं सृष्टेः पूर्व सदेवासोदित्युपक्रम्य 'ऐतदात्म्यमिद" सर्व तत्स- एस आत्मा' इत्युपसंहारादृश्य मायिफमतो रज्जुसर्पवदसदिति सिद्धान्ती प्राह ||३१|| अन्यः काणादादिः । मीमांसकमतमनुवदति-उत्तमत्यादिति। माख्यमतमाह-नानेति । अन्ये क्षणिकवादिनः ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ तर्हि ·तृतीयाष्टके अ०५ २४१ युक्त्या स्वपक्षदायार्थ वेदादीन्योजयन्त्यपि ॥ युक्तं किमत्र भगवन्ध्रमशान्त्या उपादिश ॥ ३४ ॥ मच्छासनं त्वत्प्रसादात्सर्वत्राव्याहतं द्विपः ॥ मृत्या मे वासना कापि न मे मोक्षाहतेऽधुना ॥ ३५ ॥ यया कयापि युक्त्या मामुत्तारय भवाम्बुधेः ॥ ब्रह्मादीनामपि ब्रह्मन् त्वमेवाम्यपरो गुरुः ।। ३६ ॥ भगवान्याह शास्त्राणामेकं तात्पर्यमीरितम् ।। वृहस्पतीन्द्रसंवादं शृणु संशयभेदकम् ।। ३७ ॥ लोकायतस्मारशिल्पसौगतादिश्रुतान्यपि पाठयन्तं स्वशिष्येभ्यो गुरुं नत्वा वृषाऽवदत् ।। ३८॥ जात्यैर प्राणिनां प्राप्ता रागतो विपयात्मता ।। एतैरर्थात्मकः शासैः किं विधेयं विपश्चिता ॥ ३९ ॥ विषयाक्रान्तचित्तानां किं तत्तचरहिर्मुसः ॥ किं विद्वान् लभतेऽत्राज्ञ कूपेऽन्धमिर पातयन् ॥ ४० ॥ श्रुत्पनुकूलशास्त्रमभ्युपगमस्वे यत आह-युक्त्येति ॥ ३४ ॥ द्विपः शो मे भृत्या जाताः ॥ ३५ ॥ न विद्यते परो यस्मारसोऽपरः ॥ ३६ । एक सात्पर्यमद्वैते ब्रह्मणोति शेषः । तर्हि चिगानस्य का गतिरित्यन आह- बृहस्पतीति ॥ ३७ ॥ लोकायतं प्रपक्षप्रमाणं चार्वाफमाम् । स्मार यात्स्यायनोक्तं कामशास्त्रम् । शिल्प यादम् । सौगतं शून्यादिशात्रम् । मादिशब्दाशेषिकन्यायप्रतिश्रुतानि शावाणि । गुरुं वृहस्पतिम् । पूरा इन्दः ।। ३८ ।। जान्थर प्रतिसंस्कारशाम्जन्मनैव ।। ३९ ॥ ॥ ४०॥ ८.पु-१९ ·दत्तपुराणम् । गुरुः प्राह क्रमादेवैचित्तशुद्धिर्भविष्यति ॥ सप्तोदाहरणान्यत्र संशयान्तानि मे भृणु ॥४१॥ कापिल्ये शिल्पवित्कश्चिद्विधिज्ञाख्यः पुरेऽभवत् ।। गृहान्स निर्ममे कान्तांश्छिल्पशास्त्रोक्तवद्धहुन् ॥४२॥ गृहकर्मणि तं सर्वे मान्यं वाञ्छति चेतनम्॥ भूरि प्रायोपजीवन्ति तमेवान्ये स सत्यवाक् ॥ ४३ ।। मृतस्ततोऽगात्स्वर्ग स मोगान्मुक्त्वाभवन्नृपः ॥ यज्वा स भूतले देवगृहवापीतडागकद ।। ४४ ।। धार्मिकः स मृतः स्वर्गे भोगान्भुक्त्वा द्विजोऽभवत् ।। वेदशास्त्रार्थतत्वज्ञो ध्याननिष्ठो महाप्रतः॥ ४५ ॥ चतुर्थाश्रममासाद्य जीवन्मुक्तयचार गाम् ।। शास्त्रं धीशुद्धिकृयस्माच्छिल्पज्ञोऽगारक्रमाद्गतिम् ॥४६॥ माहिष्मत्यां द्विजः कश्चिद्गीतवादिनवित्कविः ।। सुन्दरः कामशास्त्रज्ञो भार्यार्थ मां चचार सः ४७॥ एतैर्लोकापतादिशास्त्ररुपकारकैः प्रमादनुक्रमेण संशयान्तानि संशय- भेदकानि ॥४१॥ कापिल्ये पुरे। कान्ता मनोहरान् ॥ ४२ ॥ ॥ ४३ ।। पृथिव्यां नृपोऽभवत तर स्वयं देवगृहादिकारयिताभवत् ।। ४४ ॥ मुक्त्वा ततो भुपि ब्राह्मणोऽभयत् । चरमजन्मेदं महावतो जातिदेशकाल. समयानवच्छिनाहिंसादिमानत एव ध्याननिष्टः ॥ ४५ ॥ गो भूमिम् । उपसंहरति-शास्त्रमिति । गति मोक्षम् ॥ ४६॥ मा भूमिम् ।। १७ ॥

·तृतीयाष्टके अ०५ २४३ तद्धार्दज्ञो नृपः कश्चित्तस्मै कन्यां व्यदर्शयत् ॥ शास्त्रोक्तसर्वलक्ष्माढ्यां दृष्ट्वोचैछितोऽभवत् ।। ४८ ॥ सापि तं चकमे कान्तं दृष्टो राजा स तां ददौ ।। राज्यामिपि तस्मै स द्विजो रेमे तया सह ।। ४९ ॥ सुखं यदात्मनो रूपं सर्वेहोपरतौ स्फुटम् ।। वाङ्मनोऽगोचरं नित्यं श्रेष्ठमात्यन्तिकं परम् ॥ ५० ॥ मनुप्यानन्दमारभ्य ब्रह्मानन्दान्तमेव यत् ।। दशोत्तरगुणं तत्तु ब्रह्मानन्दांशवो गतम् ॥ ५१ ॥ वृत्त्यारूढं च तत्पूर्ण भाव्यते रतिकर्मणा ॥ विधिज्ञेन न मूर्खेण तत्सौख्यं सोऽलमत्सदा ।। ५२ ॥ पत्नी नान्यं हृदाप्यैच्छत्तस्याभूद्धृद्धरा सती ॥ रमे तयैव गीतज्ञो विप्रश्चित्तानुरूपया ॥ ५३ ॥ तद्धार्दज्ञस्तचित्तगताभिलापज्ञः ॥ ४८ ॥ चकमे 'कमु कान्ती' कान्ति - मेच्छा । ऐच्छदित्यर्थः ॥ ४९॥ यत्सुखं तदात्मनो रूपं तच सर्वेहोपरती सन्द्रियप्राणान्तःकरणक्रियोपशान्तौ स्फुटं भासते । तच्च निरुपाधिकरवा- द्वाङ्मनसागोचर अत एव नित्यं निरतिशयं च ॥५०॥ तदाह--मनुष्यति । यन्मनुष्यादिषु सुखं तस्योत्तरोत्तरं दशगुणत्वात्सातिशयादिलक्षणं तत्तु ब्रह्मानन्दाशतो गतं 'एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भतानि मात्रामुपजीवन्ति' इति श्रुतेः । तुशब्दाद्ब्रह्मानन्दवन नित्यम् ॥ ५१॥ तच्च पुंस्त्रीसंयोगजन्यकाम- वृत्त्यारुढं शुक्रदाबोपलक्षितरतान्ते पूर्णमेवावभासते तत्सोपाधिकं क्षणलव- विरसमिति चेत्तत्रा । रतिकर्मणा पिधिज्ञेन शाखाचन्द्रन्यायेन भाव्यते । तर्हि सर्वेऽप्यनेनैवोपायेन मुच्येयुरिति चेद्वेदान्तवैयर्थ्यापचिरित्यत माह- ·२४४ दत्तपुराणम् । चक्रे वित्तानुसारेण नित्यनैमित्तिकाः क्रियाः ॥ यथारूचि यथाकालं दिव्यार्थान्युभुजे स च ॥ ५४ ॥ न श्रुतं नानुभूतं च ताभ्यामहोऽल्पमप्यकम् ॥ दैवात्प्रेत्य स सस्त्रीको गन्धर्वेशोऽभवत्सुधीः ।। ५५ ।। तत्रैव नादवित्सोऽपि चाा पल्ल्या सदारमत् ॥ तन्व्या सर्वकलाभिज्ञो विधिना रमयन्सुरान् ॥ ५६ ॥ हिमाचलबने रम्ये कदाचिच्छिवया शिवः॥ उच्चैर्गायन्तमाकर्ण्य सुस्वरं तमवाप सः ।। ५७ ।। नत्वेशं सह पल्या स नादज्ञो मञ्जुलस्वरः ।। गीतैरवोपयत्ताह मौलिमान्दोलयञ्छिवः॥ ५८ ॥ सुशिक्ष्योऽस्पद्ययावन्मे श्रुतं नेहानोरमम् ॥ धन्योसि त्वं दिवं याहि भुक्ष्व भोगान्सुदुर्लभान् ।। ५९।। ततो लब्धवरो गत्वा विमानेन दिवं स तु ॥ त्वदादीत्रमयामास सुगीवर्मार्यया सह ।। ६०॥ कदाचिब्रह्मलोकेऽमृन्मदोत्साहोऽखिलाः मुराः॥ संप्रातास्तत्र सदसि गन्धर्वाप्सरसो जगुः ।। ६१ ।। ततानघनच्छिद्रवायैः सह सुमञ्जुलम् ॥ तत्र सर्वेषु गायत्सु प्रसकाग्रमना अभूत् ॥ ६२॥ ते ॥५२॥५३॥५४॥ अंहः पापम् । अकं दुःखम् ।।५।। ५७ ॥५८॥ हे इन्द्र, त्वदादीन् समभृतीन्देशान् ॥ १९ ॥ ततं चीणादिकम् । आनदं मुरजादिकम् । धन कौस्यतालादि। छिदं यंशादि ।॥ ११ ॥ १२॥ ब्रह्मा माह । एपो गायकादीनां मध्ये। ..

·तृतीयाष्टके अ०५ २४५ ब्रह्माऽऽहैपां तु सर्वेषां कोऽयं गायति सुस्वरम् ॥ तदा त्वयेन्द्र स स्रष्ट्रे दर्शितो नेत्रसंत्र्या ।। ६३ ।। तदा निवारयामास कः सर्वान्हस्तसंज्ञया । सस्त्रीकः स ततो गायन्नानारागं च सुस्वरम् ॥ ६४॥ श्रुत्वा गीतं तदानन्दं ज्ञात्वोवाच विधिस्तदा। नादब्रह्मात्मतत्त्वं तत्सम्यक् प्राप्तमनेन हि ।। ६५ ।। विलक्षणोऽस्य चानन्दो रमयत्यपरानपि ॥ ब्रह्मलोकनिवासोऽस्य युक्तो मार्यान्वितस्य हि ।। ६६ ॥ इत्युक्त्वा कृपया तस्मै यद्ब्रह्म श्रुत्यगोचरम्॥ मुदा प्रदर्य सस्त्रीकं तं स्वाग्रेऽस्थापयद्विधिः ॥६७॥ स्रष्ट्रे ब्रह्मणे ॥६३॥ कः ब्रह्मा सर्वान्गायकान् ॥ ६४ ॥ नादब्रह्मणो यदात्मभूतं तत्त्वं तदनेन रागभेदेन प्रातम् ॥६५॥ यतोऽस्यानन्दः लौकिकगायकविलक्षणः । न केवलं स्वयमेवानुभवति किलपरानपि तथैव रमयति । ब्रह्मैव लोकस्तत्र निवासः॥६६॥ यद्ब्रह्म 'यद्वाचानभ्युदितं येन वागम्युद्यते । तदेव ब्रह्म वं विद्धि नेद यदिदमुपासते । यच्छ्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिद श्रुतम् ' इति श्रुत्यगोचरं । अनम्युदित अप्रका- शितम् । अभ्युद्यते प्रकाश्यते । उपासते वाचो विषयीकुर्वन्ति । एवमन्य- प्रापि । तद्ब्रह्म तस्मै प्रदर्श्य ' यच्चक्षुषा न पश्यतीति' श्रुत्या निपिद्धत्वादसंभावनादिनिरासेनापरोक्षीकारयित्वा ॥६॥ उपसंहरति- ·१ २४६ दत्तपुराणम् । एवं स कामशास्त्रज्ञो भोगान्भुक्त्वाऽखिलान्त्रमात् ।। सखीकोगात्परानन्दं शास्त्रं शुद्धिकरं न किम् ॥ ६८॥ इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्वत्रिसाहरूया त्रिकाण्डमण्डिताया संहितायां वासुदेव्यां उपासनाकाण्डे तृतीयाटके पञ्चमोऽध्यायः॥५॥ एवमिति ॥ ६८ ॥ इति तृतीये टीकाया पञ्चमोऽध्याय ॥५॥ . ॥ इति श्रीदत्तपुराणे तृतीयाटके पञ्चमोऽध्यायः ।। ३।५ ॥

·।। अथ विष्णुदत्तोद्धारो नाम तृतीयाप्टके पष्टोऽध्यायः ॥२६॥ हरिः ॐ ॥ एवं त्वान्यंगुये कश्चिद्वेदशर्मा द्विजोऽभवत् ।। सुशीलस्तत्सुतो दैवात्सप्तब्रह्मग्रहैर्वृतः ॥१॥ दुर्धरान्दुरभिप्रायान्परस्परजयैपिणः ।। सूपायैर्न शशाकैतान्समुद्धतुं शुशोच मः ।। २॥ ग्रहाविष्टोऽरुदन्मुघन्नृत्यन्धावन्हसत्रुपा ।। नानाचेष्टा व्यधादेवं स्वादिष्टः स दैवतः ॥ ३॥ कदाचिद्वैश्वदेवान्ते तद्गृहे धूलिधूमरः ।। भिक्षुको भस्मलिताडो मलिनो मक्षिकायतः॥४॥ दुर्गन्धः पाप तेजस्वी तस्मै भिक्षां ददी द्विजः ॥ छन्नात्मा कोयमित्युक्त्वा पृष्ठलग्नोऽभवद्विजः ॥५॥ भिक्षुस्तं ताडितमपि काष्ठलोप्टेष्टिकोपलः॥ पथाद्धावन्तमूचे किं कार्य प्राप्तेन ते मया ॥६॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः। हरिः ॐ॥ प्रहनिमहमाहान ब्रह्मग्रहनिदेशतः । पियुदत्तो दत्ताएपा द्वारिंशेऽभत्ममुद्धनः ॥१॥ गाधान्तरमाह-पामिति । ब्रह्ममह: परकायप्ररेशनशीलः भविशेषः ॥१॥ सूरापेरमाटनादिभिः ॥२॥ आरिटरमहायचेच आह-- रदनियादिना व्यधादशागोत् ॥ ३॥ स्वार्थान्मोक्षार पात्पुरगार्थान्छ- मामा गृहम्यभारः ॥ ४ ॥५॥६॥ तं दिनं मायेनं सन्कारहीनेनेति .

·२४८ दत्त पुराणम्। इत्युक्तो दुःखितः पुत्रमुक्त्यै तं प्रार्थयद्विजः ॥ प्रादुर्भूयात्मना दत्तो दत्वा सप्त मनञ्जगौ ॥ ७॥ 'एकैकेनैपामेकैकं क्रमाद्ग्रहमपाकुरु ।। यथा ज्ञानातीः शास्त्रैः क्रमादुन्मूलयन्त्यमूः ॥८॥ न हन्योन्यविरुद्धास्ते जय्या एकेन दुर्ग्रहाः ॥ तथैभिस्ताञ्जहीत्युक्त्वा देवोऽदृश्योऽभवत्क्षणात् ॥९॥ ततस्तुष्टः स धामैत्य यथा दत्तोदितं व्यधात् ।। एकैकमन्त्रेणैकैकमेकैकेन दिनेन सः ॥ १०॥ मन्त्रशास्त्रविधानेन क्रमाद्ग्रहमपाकरोत् ।। शोकायेकैकयारेण नएमेकैकनिर्गमे ॥११॥ पूर्ववत्सोऽष्टमेद्वथासीत्ततोऽभ्यासाद्ययौ गतिम् ।। शास्त्रं क्षुद्रमपीदं तु मोक्षोपकृतये न किम् ।। १२ ।। मातापुरे विष्णुदत्तशर्मा पल्ल्या सुशीलया ।। न्यवसद्गृहिधर्मेण दत्तभक्तो महामतिः ॥१३॥ तवार्यश्वत्थवृक्षेऽभद्ब्रह्मरक्षो दिने दिने । विप्रत्यक्तं भूतपलिं बुभुजेऽपीडयन्न तौ ॥ १४ ॥ बाह्यार्थः । पूर्णत्वानिरञ्जनत्वान्निर्मलत्वात्सर्गादित्वात्सस्कर्तुरभाषाच स्वतः शुद्धस्य व्रात्यत्रम् । आत्मना स्वरूपेण । मनून् मन्त्रान् ॥७॥८॥ देवः श्रीदत्तः ॥९॥ धाम गृहम् ॥१०]] एककवारणकदिवसेनकैकमू- तनिर्गमे कमेण रोदनाद्यपि नष्टम् ॥ ११॥ गति मोक्षम् । उपसंहरति- शास्त्रमिति ।। १२ ।। चतुर्योदाहरणमाह-मातापुर इति । मातापुरे सौ- कदेशे रेणुकापुरे ॥ १३ ॥ तौ दंपती ॥ १४ ॥ १५॥ करालं दन्तुर A

·तृतीयाष्टके अ० ६.
२४९
तेनान्ये पीडिता लोकाः शान्तो विप्रान्नसेवनात् ।।
कदाचिद्वैश्वदेवान्ते प्रादुरास स्वरूपतः ॥१५॥
दृष्ट्वात्मानं करालं स भीतं ज्ञात्वाऽऽह मञ्जुवा ।।
विप्र मा भीषणीप्वेष्टं राक्षसोऽहं त्वदन्नमुक् ॥१६॥
स्वपत्न्यभिमतेनाह श्रीदत्तं दर्शयापरम् ।।
न काक्षेत्र परवापीत्युक्तः प्राह स राक्षसः ॥१७॥
तदाख्यापि न मे श्राव्या तथापि कथयामि ते ॥
तुष्टोऽस्मि प्रतिकतुं ते प्रयत्नाद्दर्शयाम्यतः ॥ १८ ॥
विश्वात्मा दुर्धरो देवैरपि तं भक्तिगम्यमित् ।।
आत्मानं चेत्क्षमं ज्ञातुं कृतकृत्यो भविष्यसि ॥ १९ ॥
एकदोन्मत्तवच्छीशं ज्ञात्वा मद्यापणस्थितम् ।।
आहूयाह द्विजं रक्षो विद्धि तं योगिदैवतम् ॥ २० ॥
विप्रस्त्ववेक्ष्य तं हीनं मेनेऽदृश्योऽभवत्तदा ॥
खिन्नोऽगादाम तं रक्षः प्राह दुर्भाग्य किं कृतम् ॥२१॥
भीपणं वा । ज्ञात्वा आहेति छेदः ।। १६ ।। १७ ॥ तदाख्या श्रीदत्तनाम
तापकरल्यान्मे श्रवणाहमपि न पापिष्टत्वात् कुतस्तरां तत्प्रदर्शनकरणम् ।
तथापि पिशाचानां भूतवर्तमानकालीनसंवेदनत्वादयसरं ज्ञात्वा यादृशेन
रूपेण यत्र तिष्ठति तत्ते कथयामि ॥ १८ ।। भक्तिगम्यस्यात्मनो ज्ञानान्मो.
क्षश्रवणात् कृतकृत्यत्वं राक्षसस्यापि देवयोनित्वात्संवेदनं मोक्षेऽधिकारश्च ।
'तदुपर्यपि बादरायणः संभवात्' इति न्यायात्॥१९॥ रक्ष आह ॥२०॥२१॥

·२५० दत्तपुराणम् । शासितोऽपि पुरा विप्र मोहितोऽसि कथं वद ॥ संदेक्ष्ये पुनरप्येनं सावधान इतो भव ॥ २२ ॥ अथैकदाऽऽह रक्षोङ्गवतो धूलिधूसरः ।। तमात्मक्रीडमात्मानं विध्यात्मरतिमुत्तमम् ॥ २३ ॥ रक्षोभिरपि यः स्मर्तुमशंक्योऽहं तु दैवतः ।। रक्षोऽभवं विप्रकोपाचद्भक्तोऽपि ततः स्मरे ॥ २४ ॥ विनोऽप्यथास्थिभूपं तं रक्ताक्षं संमुखोऽगमत् ।। तेनास्था ताडितोऽधावत्स भीतो जीवितेच्छया।॥२५॥ रक्षोऽवदत्परं देवं मन्ये यतो निरर्थकः ॥ मिथ्याऽऽत्मताडनात्का ते हानिर्विन विचारय ॥२६॥ भूयोऽपि दर्शयिष्ये ते कार्य साधय यत्नतः॥ किं कार्यमिति पृच्छेच्चत्प्रसन्नः स तदा वद ॥ २७॥ इत ऊर्ध्वम् ॥ २२ ॥ अङ्ग हे विप्र ।। २३ ।। त्वया कथं ज्ञात इत्यत आह-रक्षोभिरिति ।। २४ ॥ २५ ॥ मिथ्यात्मा देहः । विकारित्वा. दृश्यत्वात् जडत्वाद् घटवत् । तत्ताडनात्ते का हानिः । न कापि । अतश्चा- किरकुदृष्टिं तार्किकवकुमति च त्यक्त्वा विचारय । मिथ्याभूतस्याध्यासे- नात्मसंजितस्य देहादेस्ताडनादनात्मन निराकरणात् साक्षिभूतस्य सदा विद्यमानस्य ते का हानिः । न कापि । 'न हन्यते हन्यमाने शरीरे' इति शासनात् ।। २६ ।। सः श्रीदत्तः ॥ २७॥ एकदा आहेति छेदः । देवं ·तृतीयाष्टके अ०६ २५१ दर्शश्राद्ध क्षणं दास्ये प्रसादः क्रियतामिति ॥ अर्थकदाऽऽह रक्षो यः श्वभ्यो मृतसरामिपम् ।। २८ ।। दत्त उत्कृत्य तं विद्धि देवं सत्यं वचो मम ॥ पल्यापि शिक्षितो धैर्याद्गत्वा तवरणेऽग्रहीत् ॥ २९ ॥ मासास्थिताडितोऽप्युक्तो मुञ्च मुञ्च ब्रजेत्यपि ॥ धैर्यात्स्वार्थपरो विप्रो वान्दे न मुमोच तम् ॥ ३० ॥ दीनमातं द्विजं धीरं ज्ञात्वाऽऽह कृपया प्रभुः ।। आगतोऽसि निवारं किं कार्य प्रात्येन ते मया ॥३१॥ श्राद्धे निमन्त्रयामीति द्विजेनोक्तोऽयदद्वत ॥ पितरोऽधः पतिप्यन्ति श्राद्धेनाचारयोजनात् ।। ३२ ।। द्विजोऽब्रवीकिमाचारैलभ्यन्तेऽन्यैश्च का क्षतिः॥ तवेशस्यासकामस्य किमसक्तस्य कर्मभिः ॥ ३३॥ इत्युक्त ओं तथेत्युक्त्वा स्वरूपेण स्थितोऽवदत् ।। निमन्त्र्यान्यं च मत्कल्पं पाकशुद्धिविधीयताम् ॥ ३४ ॥ सुलातः शुचिरेप्यामि त्वद्वेश्म कुतुपक्षणे ॥ न श्मशानं न मासास्थि तत्रापश्यद्विजस्तदा ॥ ३५ ॥ श्रीदत्तम् ।। २८ ॥ २९ ।। चरणे मुञ्च मुञ्च बजेति श्रीदत्तेनोक्तोऽपि ॥३०॥ ज्ञात्वा आहेति छेद ॥३१॥ न विद्यते आचाये यस्य तादृशाह्मणयोजनापितरोऽध पतन्ति परमार्थतस्तु श्राद्धेऽनाचारस्य ब्रह्म निष्ठस्य योजनादल्पपुण्या अपि पितरोध पतिप्यन्ति किं, अपि तूदरिष्य न्त्येवेति काका भगदाशय ॥ ३२ ॥ अन्यैरनाचारादिभि ॥ ३३ ॥ मत्कल्प पड्कियोग्यम् ॥ ३४ ॥ पुतुपक्षणेऽहोऽष्टमाशे || ३५॥

·२५२
दत्तपुराणम् ।
श्मशानं योगभूः श्वानो वेदाः शास्त्राणि वायसाः ।।
दृष्टो द्विजेनावधूतः साक्षाद्दत्तस्त्रिरूपधृक् ॥ ३६॥
द्विजो नत्वाऽऽह धन्योऽस्मि धन्यौ मे पितरौ कुलम् ॥
यत्पुण्यौपादपि कुधीरद्राक्षं ते पदं महत् ॥ ३७॥
इत्युक्त्वा स द्रुतं गेहं गत्वा पन्यै शशंस तत् ॥
सापि हृष्टा सती पाकं विधिना कर्तुमारभत् ॥ ३८ ॥
क मृग्योऽन्यो द्विजस्तुल्य इत्युक्तो राक्षसोऽब्रवीत् ।।
यत्रायातीश्वरस्तत्र समायान्त्यसिलाः सुराः ।। ३९॥
तथाप्यर्क गृहपतिं वह्निं वान निमन्वय ।।
कार्य ते सावितं सर्व प्रसादे मां न विस्मर ॥ ४०॥
तथेत्युक्त्वा स पत्न्यै तच्छशंसात्रान्तरेऽत्रिजः ॥
श्रीश एत्याह मत्कल्पः कोऽऽन्यो विप्रो वद द्विज ॥४१॥
स्वासनेऽत्रास्यतामन्यो विप्र आयास्यतीति तम् ।।
उक्त्वा सती बहिर्गत्वाऽऽजुहानाकं प्रणम्य सा ॥४२॥
सर्वात्मन्धीर सवितः करोपि त्वं सचेतनम् ।।
विश्वं जडमपीहाय देवागच्छ दयस्व नः॥४३॥
॥३६॥ ययो पित्रो पुण्यौवात् ॥३७॥३८॥ मृग्योऽन्वेषणीयः ॥३९॥
गृहपति अग्निम् । उभयरिशेषण वा, महिपतिरिति हैक आहुः' इत्यादि-
श्रुतेः॥४०॥४१॥ सा पनी ॥४२॥ धिय ईश्यतीति धीरः तसंबुद्धौ॥४३॥

·तृतीयाष्टके अ०६ इत्यर्कः प्रार्थितो विप्ररूपी प्रापात्रिजोऽवदत् ।। देवहीनं कथं श्राद्धं तृतीयोऽन्विष्यतां तथा ॥४४॥ सती गृहपतिं प्राह कर्माध्यक्षांशतोऽधुना ।। एहीत्युक्तोऽग्निरप्याप तत्कल्पो विश्वरूपधृक् ॥४५॥ दैवेऽनिमुपवेश्येशं पित्र्येऽकं च यथाविधि ।। व्यघाच्छ्राद्धं मुदा भुक्तास्तृप्ताः स्मेत्यवदंस्त्रयः ॥ ४६॥ आचान्तेष्वक्षयं दत्वा तमष्टशतनामभिः ॥ नत्वाऽऽह राक्षसोक्त्या कः कृतकृत्योऽस्मि दर्शनात् ॥ दत्तः प्राहैतु रक्षोऽपि मदुच्छिष्टाशनाद्गतिम् ॥ मुक्तास्ते पितरः पल्या सिद्धस्त्वं चैहि सद्गतिम् ॥४८॥ दत्वा विद्या ययौ दत्तः स्वर्यानं कामगं च कः ॥ उभयच शुष्मैवं तेजीयान्सोमपत्कृती ॥४९॥ दर्शस्य पार्वणद्वयत्यादेवहीन कथम् ॥४४॥ गृहपतिमानसथ्यं 'अग्नि देवानामामः' इति श्रुतेस्तकल्पः ॥ ४५ ॥ देवस्थाने अनि ईशं श्रीदत्तं च च पितृस्थाने व्यधादयसरेत् ॥ ४६॥ पिण्डदा- नोत्तरमाचान्तेषु नवा चित्र आह । यो दर्शनाटतत्योऽस्मि ॥४७॥ पल्या सह त्वमपि सिद्धः सन सनतिमेहि ।। ४८ ॥ विद्या. मन्त्रान् । कः सूर्यः । स्वर्यानं विमानं । शुष्माग्नि. ऐहिकामुग्मिासिद्धीः । ती कृतकृत्यः ॥४९॥ शास्त्रमेर र दर्शनसाधनं यस्य स एवं मीमांसकशास्त्रम्मा-

·२५४
दत्तपुराणम् ।
अलवयशासनोऽभीष्टभागभून्छानद्विजः ।।
रक्षोप्युच्छिष्टभुइमुक्त एवं शास्त्रक्रमाद्दतिः ॥५०॥
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्वत्रिसाहत्यां निकाण्डमण्डितायां
संहितायां वासुदेव्या उपासनाकाण्डे
तृतीयाप्टके पष्ठोऽध्यायः ॥ ६॥
च्चित्तशुद्धया भगवदर्शनाद्गतिर्मुक्तिर्जातति ॥ ५० ॥ इति तृतीये टीकायो
पष्टोऽध्यायः ॥ ६॥
॥ इति श्रीदत्त० विष्णुदत्तोद्धारो नाम
ततीयापक पोध्यायः ॥ ३॥६॥

·अथ रोग्युद्धारादिकथनं नाम तृतीयाप्टके सप्तमोऽध्यायः ॥ ७॥ हरिः ॐ ॥ प्रभुप्रसादाद्विप्रोऽयं कमप्यन्वग्रहीत्स च ।। कृतार्थो भवतीत्येवं प्रसिद्धोऽभूत्स भूतले ॥१॥ गोदावासी द्विजः कश्चिद्धरिशर्मा तदात्मजः॥ द्विदशाब्दो यस्य जन्या गुल्मोऽष्टाब्दः क्षयोऽभवत् ॥२॥ व्यब्दो जलोदरो जीर्णज्वर एकान्द आयनः ।। अतिसारः सकासश्च चातुर्मास्यो भगन्दरः ॥ ३ ॥ त्रिदोपेणापि संक्रान्तं प्रेक्ष्य मृत्यून्मुखं पतिम् ।। तद्भार्या पोडशाब्दागाच्छरणं विष्णुदत्तमित् ॥ ४ ॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ रोग्युद्धारस्त्रयोविंशे झुटिङ्गस्य च निप्रहः ।। रोचनार्थश्वतिख्यानिर्जन्मक्रम उदाहृतः ॥ १॥ यं कमपि जीवमात्रम् । अयं विष्णुदत्त इति या ॥१॥ द्विदशाब्दो विशत्यन्दः । जन्योत्पत्या सह गुल्मरोगेण व्याप्तः । अष्टान्दः क्षयः प्रयो- दशेऽन्दे समुत्पन इत्यर्थः ।। २॥ जलोदरख्यन्दोऽष्टादशेन्दे समुत्पन्नः । जीर्णज्वर एकान्दो विशेऽन्दे समुत्पन्नः । आयनः पारमासिकोऽतिसारः फाससहितय भगन्दरचातुर्मास्यः ॥ ३॥ त्रिदोषेणान्ते फफ्यातपित्तसं- निपातजेन संक्रान्त च्याप्तमिति यावत् । पिमुदत्तं शरणमगात् । इदेवा।।४।। २५५ ·२५६ . दत्तपुराणम् । सौभाग्यं देहि मे ब्रह्मन्भर्वा मे रोगपीडितः ॥ अत्युत्कटाः प्रतीकारा दैवाज्जाता निरर्थकाः ॥५॥ इत्यर्थितो दयालुः स साध्व्या तद्गृहमेत्य तम् ॥ दृष्ट्वा कर्मविपाकोक्तं पत्न्या व्रतमकारयत् ॥ ६॥ क्रमेणाशु लयं प्राप तत्तद्रोगः प्रतिव्रतम् ।। क्षये ब्रह्मवधोत्थेऽदावादशाब्दं स निर्गतः ॥ ७॥ प्रतीकाराश्चिकित्साख्यास्तन्नाशोपायाः ॥ ५॥ अर्थितः प्रार्थितः । व्रतं येन येन कर्मणा यो यो रोग उत्पन्नस्तत्तत्कर्मप्रायश्चित्तम् ॥ ६ ॥ ब्रह्म- हत्यात उत्पन्ने क्षये 'अनेकरोगानुगतो बहुरोगपुरोगमः ।। राजयक्ष्मा क्षयः शोषो रोगराडिति च स्मृतः ।। देहौषधक्षयकृतेः क्षयस्तत्स्तम्भनाच सः इत्युक्तलक्षणे । द्वादशाब्दं पष्टयधिकत्रिंशत्कृच्छात्मकं प्रायश्चित्तं अदात् पल्या कारयामासेत्यर्थः । ततः स क्षयो निर्गतः । 'रक्षकृष्णारुणशिरात- न्तुजालगवाक्षितः ।। गुल्मोऽष्टधा पृथग्दोपै. संसृष्टैर्निचयं गतः । इत्या- शुक्तलक्षणो गुल्मोपि पडब्देन गतः । 'प्रवृत्तन्नेहपानादेः सहसा नाम्यु- पायिनः ॥ अत्यम्बुपानमन्दाग्नेः क्षीणस्यातिकृशस्य वा ॥ रुध्वाम्बुमार्गान- निलः काश्च जलमूछितः ।। वर्धयेतां तदेवाम्बु तत्स्थानाद्दराश्रितौ ।। ततः स्यादुदरं तृष्णा गुदयुतिरुजायुतम् कासश्वासारुचियुतं ॥ नानावर्ण- शिराततम् ॥ तोयपूर्णतिस्पर्शशब्दप्रक्षोभवेपथुः ॥ दकोदरं महस्निग्धं स्थिरमावृत्तनामि तत्' इत्युक्तलक्षणोजलोदरः द्वादशाब्दबतेन गतः । 'त्रिस. साहं व्यतीते तु ज्वरो यस्तनुतां गतः। प्लीहानिसादं कुरुते स जीर्णज्वर उच्यते' इत्युक्तलक्षणो जीर्णज्वरः अन्देन गतः ।। 'दोषैर्व्यस्तैः सम- स्तैर्वा भयाच्छोका पविधः । अतीसारः स सुतरां जायतेऽत्यम्बुपानतः ।। कृशः शुष्कामिपासात्म्यतिलपिष्टविहढकः ॥ मद्यरक्षातिमानानैरशोभिः ·तृतीयाष्टके अ०७ २५७ गुल्मः पडब्देन देवद्रोहोत्थोऽपि जलोदरः।। द्वादशाब्देन चान्देन पापोत्थोऽपि भगन्दरः॥८॥ ज्वरोऽब्देनातिसारथ त्रिदोपथीपधाद्गतः ॥ द्विजोऽथ तं हृदि स्पृष्ट्वा जनापोपनिपन्मनुम् ॥ ९ ॥ नीरुग्लेभे द्विजस्तेन भूतिमायुः प्रजां यशः॥ दिव्यां गतिं दत्तभक्तिमिहामुत्र च सद्गतिम् ।। १० ।। पित्त्वेन वृतः सत्या द्विजः प्रस्थापितोऽस्पृहः ॥ यया धामेति रुग्णोऽपि द्विजोगात्सद्गति ततः ॥११॥ क्रमाद्रोगेषु नष्टेषु यथान्ते पुष्टिदो रसः ।। नष्टेप विद्यादोपेषु शास्त्रैर्योधस्ततो रसः ॥ १२ ॥ नेहविभ्रमात् ।। कृमिभ्यो धेगरोधाच तद्विवैः कुपितोऽनिलः । विख्सय- स्यधोऽन्धातुं हत्वा तेनैव चानलम् ।। व्यापद्यानुशकृत्कोष्टं पुरीपं देवता नयन् ॥ प्रकल्यतेऽतिसाराय लक्षणं तम्प भाग्निः' इत्युक्तलक्षणोऽति- सारोऽन्दनतेन गतः ॥७॥ ८॥ द्विजो विश्णुदत्तः ॥९॥ तेनोपनि- पन्मन्त्रजपेन निर्गता रुरोगो यस्य सः । भूतिमैश्वर्य दिव्यामुत्तमामन्याहता गति औपनिषदं ज्ञान वा सत्या विप्रपल्या पितृत्वेन वृतः ममायें पितेत्यङ्गी- कृतः । अस्पृहो निरिच्छः ॥१०॥ ११॥ रसो रसायनं पुष्टिद । ततो योधानन्तरं रसः परमानन्दः । 'रसो सः । रस घायं लब्ध्वानन्दी भपति' इति श्रुतेः ॥ १२ ॥ नन्वे चेत्सप्रेदशास्त्राणां मोक्षे तात्पर्य तर्हि ·दत्तपुराणम् । मिष्टाशनोत्थरोगातं ब्राह्मणी काचिदात्मजम् ॥ अम्बा निम्बं पित्याह तिक्तं नादूरदृक् पपौ ।। १३ ॥ दास्ये लड्डुकमित्युक्तः पपौ दत्वापि तत्करे ।। अपथ्यशङ्किनी युक्त्या ततो जग्राह लड्डुकम् ॥ १४ ॥ फलं लहइकबदौणं मुख्यमारोग्यवत्परम् ॥ रोग्यभवद्भवाच्यातों हिमकृन्मातृवच्छृतम् ॥ १५॥ स्वर्गार्थ कामभोगार्थ शत्रुघातार्थमप्ययम् ॥ न वशीकरणाथै च शास्त्रौधो बुद्धिशुद्धिदः ॥ १६ ॥ विप्रस्य कस्यचिद्रायां दृष्ट्वा तन्वीं गते प्रिये ॥ ग्रामान्तरे तत्स्वरूपधृग् शुटिंगो एवाप ताम् ॥१७॥ कामार्तो वर्ण्यवस्थायां दुराचारो हि यो मृतः॥ स झुटिंगत्वमेत्येव दुर्धरः कामलम्पटः ।। १८ ।। कथं ह्या वागम इति सत्योक्तः सत्तोऽवदत् ।। गतो यदर्थ मार्गे स मिलितः प्राह नाधुना ॥ १९॥ साध्य कार्य मासमात्रादेहीत्युक्तोऽजमागमम् ॥ इति तां वश्चयित्वा स साध्वी स्ववशमानयत् ॥ २०॥ अक्षयं ह चा०', 'अपाम सोम०', 'स्यादिवि०' इति शुसिमिः कुतः कर्मफटस्य नित्यवं प्रतिपादितमिति चेन्न हि येदः कर्मफल नियम- भिप्रेति किंतु टक्षणया प्राशस्त्यमान, रिध्येकयाम्पसदन्यथा पास्यभेद- प्रसमात् । तद्ययेह कर्म' इति न्यायोपहितश्रुत्यन्सरविरोधागोयाह सयास- मिति ॥१३॥ १४॥ पर साष्टं मोक्षाय पदम् ॥१५॥१९॥ उदाहरणान्तरमाह-विनम्येनि ॥ १७ ॥ १८॥ ॥ १९ ॥ २० ॥ .

·तृतीयाष्टके अ०७ २५९ 1 वश गता तस्य मायामजानन्ती मनस्विनी ।। घाटयं बलं भोगशक्ति विकारांश्च विलक्षणान् ॥ २१॥ ज्ञात्वापि दुःखिता वक्तुं न शशाकाप्रियं कचित् ॥ तस्मिन्संदिग्धचित्तापि प्रत्याख्यातुमनीश्वरा ॥ २२ ॥ मासेनैत्य गृहेशस्तं दृष्ट्वोचे मत्स्वरूपधृक् ।। कोऽसि भायां गृहं चार्थ कथं गृहास्यरेऽधम ॥ २३।। स प्राहाहं गृहस्वामी कस्त्वं मद्रूपधृक्सल । त्वं खलस्त्वं खल इति विवदन्ती विलोक्य तौ॥२४॥ दृष्ट्वैकरूपौ चकिता मित्रश्वगुरखान्धवाः॥ सर्व रहसि पल्योक्तं ज्ञात्वा खिन्नोऽभवद्विजः ॥२५॥ शुटिंगेन स्त्रिया स्वैश्व विष्णुदत्तालयं द्विजः ॥ गत्वा शशंस तत्सर्व ज्ञात्वाप्येवावदत्स तौ ।। २६ ।। रूपं शीलं वयोऽवस्था स्वरवर्णाकृतिर्गतिः ।। नामगोपकुलायेकं वदथः मत्यमत्र किम् ॥ २७ ॥ क्षन्तव्यं निश्चिनोमीदमित्युक्त्वा सप्त मुद्रिकाः ॥ दत्वा समन्त्रा भालेऽसौ पृथक् पप्रच्छ संसदि ॥२८॥ २॥ अनीश्वराऽसमर्था ॥२२॥२३॥२४॥२५|| झुटिंगोऽयमिति ज्ञात्वापि टोकप्रत्ययार्थ तो अवदत् ॥२६॥ स्वरः शब्दः । वर्ण: कान्तिः । आz- तिराकारः । अत्र युययोः किं सत्यम् ॥ २७ ॥ एकन चन्दनमुदिका परन सप्तमुद्रिकाश्च दया पृथगेफैकं संसदि समायां पप्रच्छ ॥ २८ ॥ पुला- ·२६० दत्तपुराणम्। कुप्पभाण्डांशुकानादि गेहे लक्ष्न च ते खिपि ।। प्रकाशं चाप्रकाशं च सर्वमाख्यातुमर्हसि ॥ २९ ॥ लेखयित्वा पृथक् ताभ्यामुक्तं संसदि दूरतः ॥ तौ कृत्वा ब्राह्मणी प्राह सत्यं कस्योभयोर्वद ॥ ३०॥ साप्राह योऽद्य मां भुक्ते तद्वाक्ये व्यत्ययो महान् ॥ अपरोक्तौ सत्यतेति तथेत्युक्त्वा द्विजोऽनवीत् ॥ ३१॥ पञ्चक्रोशात्मकमिदं क्षेत्रं कृत्वा प्रदक्षिणम् ।। विप्रावेष्यति यः शीघ्रं पूर्व स विजयी भवेत् ।। ३२ ।। तथेत्युक्त्वा गतौ तत्र क्षणार्धेन पिशाचकः ॥ परिक्रम्यैत्य तत्राह कृता मेऽध प्रदक्षिणा ॥ ३३ ॥ लिङ्गानि पथि सर्वाणि देवतायतनानि च ।। तानि सर्वाण्यसंदिग्धं कथयामास संसदि ॥ ३४॥ तच्छ्रुत्वा चकिताः सर्वे सभ्या ऊचुः परस्परम् ।। नेयं मनुष्यचेष्टातो भूतोऽयं नात्र संशयः ॥ ३५॥ . भाण्डानि स्वर्णरीयातिरिक्तधातुपामाणि ॥ २९ ॥ तो पूरतः कृत्या ॥३०॥ द्विजोऽब्रवीत् । ताविति शेषः ॥ ३१॥ हे विप्रो ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ अर्स. दिग्धं नि:संशयम् ।। ३४ ॥ भूतोऽयं नार संशयः । यास्पस्य सत्यत्वे सावत्कालेन नृणां प्रदक्षिणीक मशक्यत्वात् ।। ३५॥ दिनाधेन सर्वत्र

·तृतीयाप्टके अ०७
प्राप विग्रस्त्वकृत्वज्ञो दिनार्धनात्रवीत्समम् ॥
विष्णुशर्मा पुनः प्राह सिद्धाः कति गिराविह ॥३६॥
पृष्ट्वा तन्नाम गोत्रादि गिरिं कृत्वा प्रदक्षिणम् ॥
याद्यः शीघ्रमागत्य प्रथमं स जयी भवेत् ॥ ३७॥
इत्युक्तौ जग्मतुरुभौ मुहूर्तार्धात्पिशाचकः ।।
आगत्य स यथापृष्टं कथयामास सर्वशः ॥ ३८ ॥
विप्रस्तु पश्चयामोर्ध्वमेत्य क्लेशादुवाच सत् ॥
सिद्धा न दृष्टास्वन्नाम गोत्रवार्ता कुतः पुनः ॥ ३९ ॥
तच्छुत्वातीव विश्वासो विप्रस्याभृत्सभासदाम् ।।
विष्णुशर्मा पुनः प्राह परीक्षेकावशिप्यते ॥ ४०॥
इत्युक्त्वा लोहकरकं संस्थाप्योवाच तो द्विजः ॥
वक्त्रेणाविश्य नालेन निर्गम्य स्त्री प्रगृह्यताम् ॥४१॥
इत्युक्तः सत्वरं भूतः सूक्ष्मरूपी समाविशत् ॥
कृतरक्षो द्विजो ध्यात्वा श्रीशं मन्वं जजाप ह ॥ ४२ ॥
दुर्धरं दुर्मुखं दुष्टं पिशाचमिन्द्रसंमृण ।।
बघ्या मन्त्रानुभावेन सर्व रक्षो निवर्हय ॥४३॥
इत्यनेन मुसं नालं कीलयामास मध्यगः ॥
मूतोऽभूदुःखितो वद्धं तं तत्याज महागिरी ।। ४४ ॥
गमनासंभवाद्विप्रस्त्वकृतज्ञः ।। ३६ ॥ ३७ ।। मुहूर्तार्धाघटिकया ॥३८॥
॥३९1.४०॥ करकाकार पात्रम् ॥४१॥४२॥४३॥४४॥

·२६२ दत्तपुराणम्। साध्वी विप्रः सदस्याश्च जहपुः प्राह तां द्विजः ।। दृष्टमानो मया ज्ञातो झुटिंगोऽयं महाखलः ॥४५॥ सहसा निगृहीतेऽस्मिन्नपत्रादो मयीत्यतः ।। कृतो यत्नः क्रमादेप लोकसंशयभेदकः॥४६॥ शास्त्रक्रमाद्यथाज्ञस्याज्ञानान्तः क्रियते तथा । कृता प्रतिक्रियपात्र नैव कस्यापि संशयः॥४७॥ विश्वासः प्रथमे किंचिद्वितीये सविशेषकः ।। तृतीये संशयश्छिन्नस्तुर्ये नाशमितोऽधमः ॥४८॥ सर्वे ततस्तदादिष्टा नत्वा जग्मुर्यथागतम् ।। साध्वी सानिन्दिता हृष्टा स्वेशं लब्ध्वा तथैव सः॥४९॥ ॥१५॥ ४६ ॥ कस्यचित् 'आत्मा वै पुत्रनामासि' इत्यादिना पुत्रादा- वात्मत्वभ्रम स च लोकायतिकशास्त्रेण देहात्मत्वप्रतिपादकेन निरस्यते । प्रत्यक्षप्रमाणीभूतं तन्मतमनुमानप्राधान्येन बौद्धादिमतशास्त्रेण निरस्यते । स च विज्ञानवादोऽप्यसङ्गात्मनां प्रतिपादकेन साख्यादिमतेन निरस्यते। स चाद्वैतप्रतिपादकेनागमप्रधानेन सिद्धान्तशास्त्रेणेत्येव शास्त्रक्रमात् ॥४७॥ प्रथमे प्रत्यये ॥४८॥ नन्वेर विचारेण रक्षोनिग्रहण समुचितं यथा तथा मायामयस्यापि द्वैतस्य निग्रहणेऽद्वैतात्मलाभेपि पूर्वकालीनद्वैतापस्थोत्पन्न- कालप्यं दुर्यारमित्यत आह-साध्वी साऽनिन्दितेति । अज्ञानात् स्वपति- भ्रान्त्या झुटिंगेन सङ्गताया साध्च्या उभयलोकभ्रशकरोपपत्यदोपेण पातिव्रत्यलेशाशोपि न परिहत' किमु वाच्य नित्यशुद्धबुद्धमुक्तासङ्गोदासीन. ग्यात्मन. स्वामतुल्यमायामयद्वैतायस्थोत्पन्नकालुष्य विज्ञानोत्तरं दुर्वी- .

·तृतीयाष्टके अ०७ २६३ एवं शास्त्रक्रमात्त्यक्तः संशयो यः प्रयत्नतः ॥ प्राक्सिद्धं प्राप्नुवन्त्येते शर्मासंशयमात्मनः ।। ५० ॥ गत्वोमपि भोगान्वे प्राप्येहीपधितो नरम् ।। स्त्रीपुंयोगाच्छुक्ररक्तमयो गर्भत्वमेत्वृतौ ॥५१॥ कललं प्राक्पञ्चरात्रावुवुदः सप्तरात्रतः ॥ पेशी पक्षादर्बुदोऽथ भवति स्वस्तितो धनः ॥५२॥ मासात्क्रूरः कं द्वितीये तृतीयेऽस्याङ्कुरोद्भवः॥ त्वक् चतुर्थे रोमनसाः पञ्चमे मासि पटके ॥५३॥ छिद्राणि सप्तमे चित्तमष्टमे धीस्ततः स्मृतिः।। नालरन्ध्राप्तरसमुइनार्तोऽपि प्रियते विधेः ॥ ५४॥ स्तोत्यथेश भवामीतो मोचयार्य मुदुर्गतेः ॥ त्वा भजेऽतः परं नेदृग्गतिर्येन भवेन्मम ॥ ५५ ॥ स स्तुत्वैवं सूतिनायुत्यक्तो विस्मृतलब्धधीः ।। रोरूयति जनुर्लया मोहितो माययेशितुः ॥५६ ॥ रमिति ॥४९॥ शर्मानन्दमय स्वरूपम् ॥ ५० ॥ ऊर्च स्वर्गादौ पञ्चा- निप्रकारेण स्त्रीगर्भवमेति । एतेनात्मा देहो वा तद्वयतिरिक्तो वेति सशया: परिहता । 'एक आत्मन शरीरे भागात्' इति न्यायात् माला आत्मा देहस्तदन्यो वा चैतन्य मदशक्तियत् ।। भूतमेलनज देहे नान्यत्रात्मा वपु. स्तत ॥ भूतोपलब्धिर्भतेभ्यो विभिन्ना विषयत्यत || सेवामा भौतिकाई. हादन्योऽसौ पालोकभाई' इति ॥५१॥ प्राक् पूर्भावस्थायाम् ॥ ५२ ।। क्रूर कठिन । क शिर । अङ्कुरा हस्तादय । पठे छिद्राणीत्यग्रिमेणा- न्वेति ॥ ५३॥ रियोगात् ॥ ५४ ।। ५५ ॥५६॥ अनभिप्रेत ·२६४ दत्तपुराणम् । . अनभिप्रेतमापन्न आसनोत्थानचेष्टने ।। पराधीनतया भुङ्क्ते स व्यथां वक्तुमक्षमः ॥ ५७ ॥ क्रीडासंमोगचिन्ताक्तो वाल्ययौवनवार्धके ।। पुनरावर्ततेऽज्ञानी ज्ञानी चेन्मुच्यतेऽचिरात् ।। ५८॥ इति श्रीमदत्तात्रेयपुराणे सार्धनिसाहरूयां संहितायां वासुदेव्यां उपासनाकाण्डे तृतीयाष्टके सप्तमोऽध्यायः॥७॥ विरुद्धम् ।। ५७ ॥ ५८ ॥ इति तृतीये टीकायां सप्तमोऽध्यायः ॥७॥ ॥ इति श्रीदत्तपुराणे रोग्युद्धारादिकथनं नाम तृतीयाष्टके सप्तमोऽध्यायः ।। ३ ।७।।

·. अथ बालविद्वच्चेष्टाभेदबन्धमोक्षमिथ्यात्वकथनं नाम तृतीयाष्टकेऽष्टमोऽध्यायः ॥ ३८॥ हरिः ॐ ॥ इदमुत्यत्पुरतमं ज्योतिरानन्दमात्मवान् । ज्ञात्वाप्यस्थिरबोधोऽङ्ग द्वैताद्रिभेति तच्छृणु ॥१॥ प्रतिष्ठाने द्विजः कश्चिज्ज्ञानविज्ञानतत्परः ।। पूर्वाभ्यासाजन्मनैव मुक्तोप्यासीपिशाचवत् ॥२॥ लोकसङ्गाशं भीतो विपयेभ्यो विषादवान् ।। मानभीत्यापि सर्वज्ञो दुश्चेष्टा व्यकृणोद्धिया ॥३॥ जन्मनैव ग्रहग्रस्तं मत्वा तं पितरौ बुधम् ।। चक्रतुः पुत्रवात्सल्यात्प्रतीकारं प्रयत्नतः ॥४॥ व्रतोपवासनियमजपशान्तिसुरार्चनैः ।। रक्षावन्धनसतीर्थयात्रादानौपधादिभिः ॥५॥ ॥ श्रीगणेशाय नम ॥ हरि ॐ॥ बालस्य विदुपश्चेष्टा मिथ्यात्व बन्धमोक्षयो । चतुर्निशे कथ्यतेऽत्र ससारभ्रमझारणम् ॥ १ ॥ इदमपरोक्ष उ अपि त्यत् परोक्ष उपाधिशाद्विधाभूतमपि पुरतम व्यापक ज्योति स्वयप्रकाश चैतन्यमानन्दघन सकृज्ज्ञात्यापि अस्थिरोऽसमावना- विपरीतभाग्नानिवर्तको बोधा यस्य स निदिध्यासनपरिपक्ककाम्यसाक्षा- स्काराभावाद्यनिदानाद्वैताद्विभेति । कथमिदमिह विरुद्धमुच्यते 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कुतश्चन' इति श्रुतेरानन्दरूपब्रह्मणो विदुष कुतो भयावकाश इत्यत आह-तच्ण्यिति ॥ १॥२॥ लोकसङ्गादभृश भीत इत्यनेनाद्याप्यसङ्गात्मत्वानुभवास्थैर्यत्व द्योत्यते ॥ ३॥ ४ ॥ ॥५॥ - ·तपुराणम्। प्रकृति न ययौ जाताः प्रयत्ना निष्फलास्तयोः ॥ मलं मूत्रं तथा भक्ष्यं पानमन्नं न वेद सः ॥६॥ मलोत्सर्गादि कुरुते तिष्ठन्नापि स्वपनपि ।। अनर्थ किमपि ब्रूते न वेत्ति च हिताहितम् ॥ ७॥ उपनीतोष्टमेऽन्देऽपि सावित्री न जजाप सः ॥ न चक्रे शिक्षितोऽत्युच्चैः स संध्यावन्दनादिकम् ।।८।। विष्णुदत्तस्य माहात्म्यं श्रुत्वा तं पितरौ गृहम् ।। नीत्वा तस्योचतुः खिन्नौ भो ब्रमन्पाहि नः पितः॥९॥ एक एव सुतो जातो जडो जन्मत आवयोः ।। ग्रहग्रस्तोऽथवोन्मत्तो ज्ञात्वा नौ देहि जीवनम् ॥ १० ॥ पुत्रं कृतार्थ ज्ञात्वा वत्पितरौ प्राह स द्विजः ॥ विश्राम्यतां गृहे भुक्त्वा पुत्रो वामत्र तिष्ठतु ॥ ११ ॥ इत्युक्तौ तौ गतौ भोक्तुं विष्णुदत्तोऽवदत्स तम् ॥ कस्त्वं कस्य किमायातः किंते कार्य करोपिकिम् ॥१२॥ गम्यतां स्वपितुर्गेहे भुज्यतां सुखमुत्तमम् ।। मया ते किं विधातव्यं त्यज चेष्टां वदाधुना ।। १३ ॥ ययौ स बाल इति शेषः ॥ ६॥ अनर्थमर्थरहितमसंगतिकम् ॥७॥ सावित्री गायत्रीम् ।। ८॥ तं तस्य गृहं नीला ॥९॥१०॥ कृतार्थ मुक्तम् । यां युवयोः ॥ ११ ॥ कस्त्वमिति जातिवाचकः प्रश्नः । कस्येति संबन्धप्रश्नः । किमित्यागमनप्रश्नः । किं करोपीति क्रियानिमित्तः प्रश्नः ॥ १२॥ १३ ॥ आकाशकल्पस्याद्वितीयस्यात्मनो जातिसंबन्धगमनागम- ·तृतीयाष्टके अ०८ २६७ इत्युक्तः प्राह संपन्धो निजरोधात्मनः क मे॥ किं करोमि क यास्यामि किंगृह्णामित्यजामि किम् ॥१४॥ ततं कल्पाम्मुनेदमात्मना सच्चिदात्मना ।। अन्नादोऽहमहं चान्नं किं मे भोग्यं सुसात्मनः ॥१५॥ तच्छ्रुत्वा तं समालिङ्गय दत्तभक्तोऽवदन्मुदा ॥ ताचारेण विद्वंस्ते कोऽन्न दोपो भविष्यति १६ ॥ जागृतिस्तिसृषु स्वमस्तुर्या ब्रह्मवित्तिह ।। परा निद्रेह ब्रह्मज्ञपरो गाढसुपुप्तिका ॥ १७ ॥ क्रियाकारकाद्यसभपात तापत प्रश्नोऽयमनुपपन्न इत्युत्तरमाह-सबध इति । गमनायभान दर्शयति-तत व्याप्त अत एव न भोक्तृमोग्यादिविभाग कित्य- हमेवान्नमनादश्च । ननु प्रत्यक्षादिना भोकनादेविद्यमानस्य कथमपलाप क्रियते न्यायादित्याह-न्यायम्तारत् ‘भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेस्याल्लोकात्' इति । अद्वैत बाध्यते नो वा भोक्तृभोग्यादिभेदत । प्रत्यक्षादिप्रमासिद्धो भेदोऽसामा याक । तरङ्गफेनभेदेपि समुद्रेऽभेद इष्यते ।। भोक्तृभोग्य विभेदेपि ब्रह्माद्वैत तथास्तु तत्' इति । ब्रह्मनिष्ठस्य भृगोरप्यनुभर श्रूयते अहमन्नमहमन्नमहमन्न । अहमन्नाद ' इत्यादि ॥ १४ ॥१५॥।॥ १६॥ शुभेच्छा १ विचारणा २ ननुमानसा ३ सत्यापत्ति ४ अससक्ति ५ पदार्था- भाविनी ६ तुर्या ७ शुभेच्छादितिसृषु भूमिपु विद्यमानस्य जागृतिरख- स्थोच्यते तुर्या भू सत्त्वापत्ति स्वप्न | अब साधको ब्रह्मविदित्युच्यते । पञ्चम्यससक्तिनामिका भ । अत्र निद्रा । अन विद्यमानो ब्रह्मविद्वर उच्यते पष्ठी गाढसुषुसि । अन च विद्यमानो वरीयानुच्यते । तस्य पूर्ववत् स्वतो

·२६८
दत्तपुराणम् ।
पष्ठीहान्यत उनिष्ठेवरीयान्सोऽपि कर्मकृत् ।।
तुर्यान्त्यात्र वरिष्ठो ज्ञोऽक्रियस्तादृग्भवान्न हि ॥ १८ ॥
जीवन्मुक्तः सुखं तिष्ठ शिक्षयान्यान्क्रियाः कुरु ॥
वन्धो देहाभिमानोऽत्र तत्यागो मुक्तिरुच्यते ॥ १९॥
अहं ममेति संबन्धः कुतः स्वात्मदृशो भवेत् ।।
मानाबमानजो दोपो निरहंकृतितः कुतः ॥ २०॥
मानाघमावे विषयवासनाविक्रिया कुतः ॥
समाहितमनास्तस्मान्मुक्तोऽयं निरहंकृतिः ।। २१ ।।
एवं सन्नपि नो मूढो वध्यते किं पुनर्भवान् ॥
मनोऽर्थसङ्गि बन्धाय निरर्थ मुक्तये च तत् ॥ २२॥
गृहकृत्यरतापि स्त्री परव्यसनिनी यथा ॥
तदेवास्वादयत्यन्तः परसङ्गरसायनम् ॥ २३ ॥
तथा ब्रह्मणि विश्रान्तः समाहितमनाः सुधीः ।।
तदेवास्वादयत्यन्तवहिर्व्यवहरनपि ॥ २४ ॥
दिवस्पृष्ठेऽङ्ग मोक्षो न पातालेऽपि न भूतले ॥
अहंकृतेर्निर्मोहस्य क्षयो मोक्षो न चापरः ॥ २५॥
नोत्थानं किंतु परत उत्तिष्ठते सोऽपि कर्मकर्ता । सप्तमी तुर्या तत्र विद्यमानो
वरिष्ठ उच्यते । तस्य स्वतः परतो या व्युत्थानाभावादक्रियत्यम् । भास्व-
चापि न तादृशः अत' कर्म कुरु ॥ १७ ॥ १८ ॥ शिक्षयेत्यनेन लोक.
संग्रहार्थमुपदिश्यते न नियम्यते ॥ १९ ॥ ततो बन्धाभारमाह-अहमिति
॥२०॥२१॥ अर्थसहि षियासक्तम् ॥ २२ ॥ उभयव्यवहायवृत्ती
निदर्शनमाह-गृहकृत्येति ॥ २३ ॥ दृष्टान्तमुक्त्या दार्शन्तिकेऽतिदिशति-
तयेति ॥२४॥ अहंकारनाश एर मोक्षो नान्य इत्याह-दिव इति॥२५॥

·तृतीयाष्टके अ०८ २६९ सुकरोऽहंकृतेस्त्यागः पुप्पारदलनादपि । दृड्मीलनादपि प्राज्ञ न क्लेशोऽन्न मनागपि ॥ २६ ॥ स्फूर्तिभ्रान्तिगतिव्याप्तिसंहृतिस्वान्यतामुसाः ॥ ज्ञात्वा चलमनश्चेष्टास्तत्परस्त्वं सुखी भव ॥ २७ ॥ निर्गन्धं न करोमि ज्ञ कंचित्कालं तथा वस ॥ पित्रोः प्रेम समालोच्य पन्धस्तेन न ते स्वदृक् ।। २८॥ इत्युक्तः स तथेत्युक्त्वा भुक्त्वा तद्धाम्नि सङ्गजम् ॥ मयं साध्व्यन्नमाहात्म्याज्जही चेष्टाश्च कल्पिताः ॥२९॥ पितरौ प्रेक्ष्य तं शान्तं विप्रं नत्वोचतुः प्रभो॥ को मन्त्रो भेषजं वास्य कल्पित शीघ्रमुक्तिदम् ॥ ३०॥ दत्तं नौ जीवनं ब्रह्मन्नित्युक्त्वा तौ गतौ गृहम् ।। तदादिष्टोऽप्यभीः पुरस्तस्यौ धाम्न्यात्मसंगतः ॥३१॥ सोऽपि सुकर इत्याह ।। २६ ।। ननु नानाचेष्टासु विद्यमानामु कय निरह- कारित्व सिद्धयेदिति चेन्चेटारतोपि मनस साक्षित्वेनावस्थानादित्याह- स्फूर्तीति ।। २७ ॥ तर्हि किमेव कर्म कुर्मिति निर्बध करोषि, नेयाह- निर्बधमिति । एव सतोऽपि कथ बधो न स्यादित्यत आह । स्वमात्मानं पश्यतीति स्वदृक् तत्सबुद्धौ । तादृशस्य तेन बन्धो भवेत् ॥ २८ ॥२९॥ ॥३०॥ धाम्नि पितृगृहे ॥३१॥ यस्मादेव तस्मादेकमद्वितीय सर्वशास्त्राणां ·२७० दत्तपुराणम् । तदेकं शास्त्रतात्पर्यमज्ञस्यानुपदं भयम् ॥ भयमानावशेपो हि विज्ञानामृतसागरः ॥३२॥ बुद्धोऽपि सङ्गभीमात्रावृतो विनसुतो यथा ॥ तथा सर्वोऽपि लोकोऽयं मोहमात्रावृतो मृपा ॥ ३३॥ स्वात्मानमनुभूयापि सर्वदा चिद्धनं परम् ।। कर्ता विकर्ता दाताहं भोक्ता च सुखदुःखयोः ॥३४॥ कोऽहं केऽमी कुतो मोहः क सुखं चेति चिन्तयन् ॥ भ्रान्त्यैव नित्यमुक्तोऽपि बहिर्धावति मुह्यति ॥ ३५॥ नासाभूपां यथा कण्ठे धृत्वा विस्मृत्य सा मम ॥ नटेति शोचत्यज्ञा स्त्री तथात्मार्थमयं जनः ॥ ३६॥ तदर्थ सर्वशास्त्राणि बोधयन्ति प्रकारतः ॥ मोहमात्रनिरासे हि पर्यवस्यन्त्यनुक्रमात् ॥ ३७॥ तात्पर्यम् । यद्यपि 'या वेदबाह्याः स्मृतयो याश्च काश्च कुदृष्टयः ।। सर्वास्ता निष्फला: प्रेत्य तमोमूला हि ताः स्मृताः' इति मनुनोक्तं तथापि हंसो 'जलमिनादपि दुग्धादुग्धमेवादत्ते तद्वद्विचक्षणेन तर्कानुगृहीतश्रुत्यनुकूला- द्वैतमेवादेयं । अनेविदोऽज्ञस्यानुपदं भयमेव ॥ ३२ ॥ निगमयति-बुद्ध इति ॥३३॥ मृपावं विशदयति-स्वात्मानमिति ॥ ३४ ॥ ३५ ॥ सर्वापीयं भ्रान्तिरेचेत्यत्रोदाहरणमाह-नासेति ॥ ३६ ॥ ननु श्रुत्यापि विस्तरेणोपासनायुक्तं सफलस्यापि तस्य भ्रान्तिमात्रत्वं किमित्यत आह--- तदर्थमिति । यदाहुः 'आश्रमात्रिविधा हीनमध्यमोत्कृष्टदृष्टयः । उपासनो- पदिष्टेयं तदर्थमनुकम्पया' इति। तर्हि तेषां परस्परं विरद्धसिद्धान्तानां मताश्रया- दद्वैतं न भन्येत किमित्यत आह-पर्यवस्यन्तीति । यदाहः 'स्वसिद्धान्त- ·तृतीयाष्टके अ०८ २७१ महान्त्यल्पानि शास्त्राणि नाणुमात्रभ्रमाय हि ॥ स्वयुध्येदं विचार्येन्द्र वदेदं साध्वसाधु वा ॥ ३८॥ इत्युक्तो गुरुणाहेन्द्रो नत्वा साधूदित गुरो ॥ क्षमस्वातिक्रमं मेऽद्य शास्त्रतत्वमवेदि सत् ॥ ३९ ॥ श्रीदत्तः प्राह राजेन्द्र संवादोऽयं मयोदितः ।। शास्त्रैविप्रतिपत्तिः क्व सर्वाण्येकपराणि हि ॥ ४० ॥ मनोजवा गतियोम्नि विविधा योगसिद्धयः॥ तत्सर्व नश्वरं विद्धि मोक्षमेकं सनातनम् ॥ ४१॥ व्यवस्थासु दैतिनो निश्चिता दृढम् ॥ परस्पर विरुध्यन्ते तैरय न विरुध्यते॥ अद्वैत परमार्थो हि द्वैत तद्भेद उच्यते । तेषामुभयथा द्वैत तेनाय न विरु- ध्यते' इति ।। ३७ ॥ ३८॥ अवेदि ज्ञातम् ॥ ३९ ।। उदाहरणान्युप. सहरति-राजेन्द्रेत्यादि । एकपराण्यद्वैतब्रह्मप्रतिपादकानि ॥४०॥ तर्हि योगादिशास्त्रेऽणिमादिसिद्धय प्रतिपादितास्ता अप्यादेया इति चेत् 'दृश्यते त्वप्रयया बुद्धया सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिमि' इति तत्र तत्र श्रुतौ ध्यानार्थ- मैकाग्य प्रतिपादित तदर्थमेव 'योगश्चित्तवृत्तिनिरोध' इत्युपक्रम्य 'निर्वृत्ति- कस्य तत्तदा द्रष्टु स्वरूपेऽवस्थान वृत्तिसारूप्यमितरत्र' इत्यन्वयव्यतिरे- काभ्या वृत्तिसत्वासत्त्वतोऽस्य प्रपञ्चतदभावौ प्रदर्श वैराग्याभ्यासपुर सरम- सप्रज्ञातसमाधिरे तात्पर्येण प्रतिपादितो नच सिद्धय । ताश्चानानुषङ्गिका योगप्रवृत्त्यर्थं प्रदर्यते न तात्पर्येण । प्रयोजनामानात् । एवमन्यत्राप्यनया दिशा विनिश्चयम् ॥ ४१ ॥ ननु मोक्षस्य सत्यत्वे बन्धस्य सत्यत्व बलादा ·२७२ दतपुराणम् । सोऽप्यात्मन्युपचारोऽयं गन्धः कास्योत मोक्षणम् ।। अज्ञानजनबोधाय व्यवस्थेयं प्रकल्पिता ॥१२॥ सत्यं ज्ञानमनन्तं यद्ब्रह्माचिन्त्यमरूपकम् ।। भ्रमेण कल्पितं नामरूपेऽत्र सदसत्परे ।। ४३ ।। मोहमात्रो अमोऽनादिस्तनाशायात्र वस्तुनि ॥ विकल्पितत्वलक्ष्यत्यसंवन्धाधास्तु कल्पिताः ।। ४४ ।। जीव ईशश्च तद्भेदोऽविद्याचित्तद्युतिस्त्वियम् ॥ पडस्माकमनादीयं मृपा जीवेशकल्पना ॥ ४५ ॥ पतितं तथा सत्यनिर्मोक्षप्रसङ्ग इत्यत आह सोऽपीति । स मोक्षोऽप्यात्मन्युपचार एव वास्तवबन्धाभावात् । यदाहुः 'न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः॥न मुमुक्षुर्न वा मुक्त इत्येषा परमार्थता' इति ।।४२।। ननूत्पत्त्या- धभावे कथं ब्रह्मणि नामरूपप्रतीतिरित्यत आह-सत्यमिति । सत् कार्य असत् कारणं तत्परे कार्यकारणसंबन्धर्जिते ॥४३॥ स कल्पितं चेद्वाक्य- लक्ष्यस्यापि तदन्तःपातित्याकरिपतस्य मिथ्यात्वाब्रह्मणोऽपि मिथ्यात्वमिति चेनेत्याह-मोहेति । चापलक्ष्यादेः शाखाचन्द्रन्पायेन विशुद्धात्मस्वरूपाप. रोक्षत्वपर्यवसानान कल्पितत्वमिति भावः ॥४४॥ नन्वेवं भ्रमानादित्वे जीवेशभेदस्य सुस्थिरत्वान्न मोक्ष प्रत्याशेल्यत आह-जीव इति । तद्भेदो जीवेश्वरभेदः । तद्युतिरविद्याचिद्योगः ।। ४५ ॥ ननु प्रत्यक्षतो दृश्यमानस्य कर्य कल्पितत्वमिति चेत् तत्कालं दृष्टस्या युत्तरक्षणं बाधितवाददृष्टिसरस्य ·तृतीयाष्टके अ०८ २७३ रौप्यं शुक्ताविव स्थाणाविव तस्कर आत्मनि ॥ नाविद्यातः कुतो भेदः केन योगः परात्मनः ॥४६॥ मिथ्यानमोऽप्यनर्थाय यतो भेदो विमोहदः।। योगादिस्तद्विनाशाय नैवायं वस्तुसिद्धये ।। ४७ ॥ वस्तु सत्स्वप्रकाशं नो न काप्यन्यदपेक्षते ।। भ्रममावान्तरे त्वत्र विकल्पो नैव वस्तुनि ॥४८॥ द्वैतं नास्त्यत्र नासीत्प्राइ न भविष्यत्यनर्थकम् ।। अपि भातं मृगेन्द्रजालवत्तन्मनोमयम् ।। ४९ ।। भ्रम एव जगत्सर्व भ्रम एवास्य संसृतिः ।। भ्रमे सति प्रगष्टेऽस्मिन्नेकः स्वात्मैव शिप्यते ॥५०॥ मिथ्यात्वमेवेत्युदाहरणेन स्फुटयति-सैन्य शुक्ताविति । यत आत्मन्यविक्षेत्र नाम्त्यत कुतस्तरा भेदप्रसङ्ग । एष सत्यपि भेदादियोग कल्पयसि चेद- सङ्गस्य केन योग कल्पित इति पद ॥ ४६॥ तर्हि भ्रमस्य मिथ्यात्वे आत्मनोऽसङ्गत्वे च किमर्थं शास्त्रादिविचारो ध्यानादिक वेत्यत आह- मिण्येति । भिद्यत इति भेद द्वैत रिमोहद विशेषेण वैचित्यद । तर्हि कथं तन्नाश इत्यत आह-योगादिरिति । तर्हि योगेन किं वस्तुसिद्धिर्भवति, नेत्याह-नैवेति ।। ४७॥ कुत । यत वस्तु सत् कालत्रयाबाधम् ॥४८॥ अस्तु नाम द्वैतस्य पूर्व पश्चाद्वा अभार , वर्तमानस्य तु कथमपलाप इत्यत आह-द्वैतमिति । 'आदान्ते च यत्नास्ति वर्तमानेऽपि तत्तया' इति न्यायरिमुधुप्सिसमाध्यादौ तदभाषाच कालत्रयेपि द्वैत नै 11 ४९॥ यस्मा. देव तस्माद्भम इति ॥ १०॥ उपोद्दातमुपसहरति-तस्मादिति । ज्ञान द पु-१८ ·है - दत्तपुराणम् । तस्माद्धमं निराकृत्य ज्ञानयोगपरो नरः ॥ इहैव भजति स्वस्थः परमानन्द आप्लुतः ।। ५१ ॥ इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यमर्जुनो नष्टसंशयः ॥ स्थैर्याय प्राप्तबोधस्य पर्यपृच्छत्व्यधीश्वरम् ॥५२॥ इति श्रीमदत्तात्रेयपुराणे सा० वि० सं० वासु० उपासनाकाण्डे तृतीयाष्टकेऽष्टमोध्यायः : समाप्तः ॥३८॥ शास्त्रीय योगो ध्यान तत्परः ॥ ५१ ॥ ५२ ।। इति श्रीमदत्तात्रेयपुराणे सार्धत्रिताहरूया संहितायां त्रिकाण्डमण्डितायां वासुदेव्यां उपासनाकाण्डे तृतीयाष्टकेऽष्टमोऽध्यायः ॥ ८॥ इति तृतीयाष्टकः संपूर्णः॥ श्रीदत्तार्पणमस्तु ·॥अथ श्रीमद्दत्तात्रेय० चतुर्थाष्टकप्रारम्भः ।। 0 अथ पड्लिङ्गः श्रवणमहावाक्यार्थयोधो नाम चतुर्थाष्टके प्रथमोऽध्यायः॥४१॥ हरिः ॐ ॥ त्वामने रविचन्द्रादेर्भासकं लोकचालकम् ॥ पृच्छामीदं कथं ज्ञानमाप्नुयां दयया वद ॥१॥ इति पृष्टोऽर्जुनेनाह श्रीदत्तः शृणु भूपते ।। यदेकं परमं ब्रह्म नित्यमुक्तमविक्रियम् ॥२॥ तत्स्वशक्तिसमाविष्टमीशमाहर्मनीषिणः ।। स विष्णुः स शिवो ब्रह्मासोऽग्निरिन्द्रः स्वराहरिः ॥३॥ धाता कालः क्रिया कर्ता जीवनं मृत्युरामयः ॥ नारायणो हृषीकेशो भूतं भच्यं भवच सः ॥४॥ ।। श्रीगणेशाय नमः ।। हरिः ॐ॥ अध्यायेऽस्मिन्पञ्चविंशे पाइलिङ्गै. श्रवणादिकम् ॥ महापराक्यार्थबोधश्च कार्तवीर्याय कथ्यते ॥१॥ अमेः सूर्यचन्द्रादेरपि भासकं लाम् ॥ १॥ २ ॥ 'अध्यारोपाप- पादाभ्या निष्प्रपञ्च प्रपञ्च्यते' इति न्यायमनुसृत्य तारध्यारोपं प्रपश्चयति -तदिति । ' स ईक्षत लोकान्नु सृजै', 'सोऽकामयत बहु स्यां', 'स ऐक्षत ', ' स ईक्षाचक्रे', 'इन्द्रो मायामि. पुरुरूप ईयत्त' इत्यादि- , . . २७५ ·दत्तपुराणम् । वस्तुमात्रमिदं सर्वमहमेवास्मि सर्वदृक् ॥ अहमेव परं ध्येयं मिथ्याभ्रमनिवृत्तये ॥ ५॥ भ्रमस्यापि च नामानि कल्पितानि शृणुष्व तत् ॥ मायाविद्या परा देवी मनोऽनादिभ्रमस्त्रिवृत् ॥ ६ ॥ प्रधानं प्रकृतिर्ब्रह्म योनिः शक्तिश्च कारणम् ॥ मोहोऽध्यासस्तमोऽज्ञानं प्रस्वापः कारणं विदम् ॥७॥ अतोऽविद्या पञ्चपर्वा महामोहो द्विरूपकः ।। विक्षेपावृतिशफ्त्याख्य आयात्सर्गोत्र भौतिकः ॥ ८॥ वरूपमाणोत्यन्यो मुक्तं चेशं विना भृशम् ॥ योऽविद्यार्तोऽप्रशो दुःसी भ्रान्तोऽज्ञो जीव एव सः ॥९॥ श्रुतिभ्य ईक्षणपूर्वक जगद्भागापत्तिक्षमशक्तिसहितादभिन्ननिमित्तोपादानादी श्वरादेव जगदुत्पत्ति श्रूयतेऽतोय न विसाद । ननु सत्त्वानुपाधियुक्तेभ्यो विष्ण्यादिम्य स्थित्यादि स्मर्यतेऽत आह-विष्णुरिति ॥३॥ ४ ॥ य शक्तिविशिष्ट स सर्वात्मक । कासावीश्वर इत्यपेक्षायामाह-अहमेवेति । ननु परिच्छिन्नस्य भवत ईक्व कुत इत्यत आह-सगिति । नतु सर्वदृश परिच्छिन्नत्व घटते तर्हि किमर्यमिय साकारतेति चेनिजभज- कभ्रमनिवृत्तये मुखेन ध्यानार्थमित्याह-अहमेर पर ध्येयमिति । ब्रह्मेत्यर्थ ॥५॥६॥ ७ ॥ पञ्चपर्याऽविधैव कारण तत्कार्यभूतो मोहो निक्षेपायर गाभ्यां द्विरूपक । तत्र तयोर्मध्ये आधाद्विक्षेपादेव भूतभौतिकसृष्टि 4 ननु विक्षेपादेव सृष्टिचेदापरणम्य किं कार्यमत आह-स्वरूपमिति । अन्य भावरणात्य ईसर मुक्त च विहायान्येषा स्वरूपमावृणोती। ननु को मुक्त को वान्यो जोर इत्यत आह-य इति ॥९॥ तयोरन्य क ।

·२७७
चतुर्थाष्टके अ०१
समष्टिरीशः मर्वज्ञो वशमायः स्वराट् सुखः ।।
असत्त्वामानाख्यभक्तावृतिहृद्गुरुरप्यसौ ॥ १० ॥
मतं मूढैर्जगन्नित्यं तथा जीवेशयोर्भिदा ।।
एवं भेदत्रयेणेदं भातं वस्त्वेव मायया ॥ ११ ॥
तन्निवृत्त्यै कृता वेदैः सृष्टिप्रलयकल्पना ।
मूढस्य सा मता सत्या भ्रमोऽयं लीयते विदा ॥ १२ ॥
ज्ञानं विद्येति तां प्राहुढेधा विद्या विचारजा ।।
परोक्षा चापरोक्षेति तत्राद्या गुरुवक्त्रतः ॥१३॥
अमानित्वादियुक्तः सा विजेया साधनान्वितैः ।।
गुरुभक्तिं विना सापि दुर्लमा मोक्षदायिनी ॥ १४ ॥
यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ ॥
तस्यैते कथिवा ह्याः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥१५॥
गुर्वनुग्रहमात्रेण विचारः सुलभो नृणाम् ॥
विचारेण परं तवं स्वयमेव प्रकाशते ॥ १६॥
ईश्वर इत्यत आह-समष्टिरिति । अत्रेश्वराभिन्नत्व गुरो प्रतिपादितम्
॥ १० ॥ नन्वेर सति कथ जगतो नित्यत्व मत, मौढ्येनेत्याह-मतमिति
॥११॥ तथा चेत्कुत सृष्ट्यादिकल्पनेत्यस आह-तदिति । तस्य भ्रमस्य
कय लय इत्यत आह-विदा औपनिषदज्ञानेनाय भ्रमो लीयते नान्यथा ।
नान्य पथा अयनाय विद्यते ' इति श्रुते ॥ १२ ॥ सा द्विधा ।।१३।।
॥ १४ ।। ननु शास्त्रागतो किं गुरणेत्या श्वेताश्वतरश्रुतिमर्थतः पठति
॥१५॥ काठकतिमपि 'नेपा तर्केण' इत्यर्थत पठति-गुनिति ॥१६॥

·२७८
दत्तपुराणम् ।
राजस्वयाखिलं कर्म योगयागादिकं मयि ।।
समर्पितं ततोऽयं ते विचारोऽद्य समुत्थितः ॥ १७ ॥
वैराग्यं परमं जातं भ्रममोहमलापहम् ॥
अतो विद्याप्रसादस्ते भविष्यत्यचिरेण हि ॥१८॥
विद्या ज्ञेया परोक्षेयं वेदान्तश्रवणात्मिका ॥
उपक्रमादिभिर्लिङ्गैर्यत्तात्पर्यावधारणम् ॥ १९ ॥
तदेव श्रवणं तत्तु हरेत्संशयभावनाम् ॥
असत्वावरणं चापि वस्वस्तीति तदेक्षते ॥२०॥
मननं कार्यमस्येदमाश्वसंभावनाहरम् ॥
वशीकाराख्यवैराग्ययुक्तस्येदं सुखावहम् ॥ २१ ॥
भगवति सर्वकर्मसमर्पणाद्भगवत्प्रीतिस्ततो विचारोदय इति समु-
चितम् । स्मर्यते च 'ईश्वरानुग्रहादेव पुंसामद्वैतवासना' इति ।। १७ ।।
परं वैराग्यं वशीकारसंज्ञम् । भ्रमो मिथ्यामतिः। मोहो वैचित्यम् ।
उपेक्षणीये दोषानुदयः मलः । कायिक याचिकं मानसं च पापं रागादयो
वा । ते हि चित्तमला इत्युच्यन्ते एतानपहन्तीति तथा । विद्याप्रसादः ।
शान्तिः कैवल्यलक्षणा ॥ १८॥ पूर्वोक्तयोः परोक्षापरोक्षयोर्विद्याविद्ययोर्मध्ये
परोक्षविद्यामाह । इयं श्रवणात्मिका परोक्षा विद्या ज्ञेया । श्रवणलक्षणमाह
-उपक्रमादिभिरिति ॥ १९॥ पड्जिलि स्तात्पर्यास्धारणं श्रवणं
तत्संशयभावनां हरेत् सर्ववेदान्तानामद्वैते पर्यवसानात् । न केलबमियदेव
किंतु असत्त्वावरणमपि हरेत्तदा साध वस्वस्तीति परोक्षतयेक्षते
निश्चिनोतीत्यर्थः ॥२०]] मननं असंभावनादोपहरं तच्च पातञ्जलोक्तवशी-
फारायवैराग्ययुगस्य सुखायहं सजातीयप्रत्ययप्रवाहीकरणक्षमत्वात् ॥२१॥

·चतुर्थाष्टके अ० १ २७९ आत्मैव नेह नानास्ति मोहितस्य जगचिदम् ।। भाति नान्यस्य मिथ्येदं स्वमो निद्रागमे यथा ॥२२॥ विपयान्ध्यायतो यद्वन्मनोरथपरम्परा ॥ असत्येव सदा भाति नानाविषयगोचरा ॥२३॥ परमात्मक एवाहं वस्तुमात्रश्चिदात्मकः ।। मयि मिथ्याविभागोऽयं दृश्यतेऽनायविद्यया ॥२४॥ भ्रमो मोहो महामाया प्रधान प्रकृतिर्मनः ।। अज्ञानं शक्तिरव्यक्तं गुणसाम्यमितीरिता ॥२५॥ सैव मिथ्यामतिर्यस्या इदं भातं चराचरम् ॥ एवं विचारश्रवणानुसारि मननं तु तत् ॥ २६ ॥ सच्चिदानन्दलक्ष्मापि परात्मा माययाऽऽवृतः ॥ निजं स्वरूपं विस्मृत्य ययेदं दृश्यते जगत् ॥ २७॥ महांस्ततोऽहमस्तस्मात्तन्मानाणि ततः प्रमात् ॥ भूतेन्द्रियसुराणां च सर्गत्यात्माऽहमः क्रमात् ॥ २८॥ मननमाह-आत्मैवेति ॥ २२ ॥ २३ ॥ मिश्यामतिपर्यापानाह-भ्रम इति ॥ २४ ॥ कासौ मिथ्यामति सैरे याह ॥२५॥२६॥ माययातः सन्निज रूप विस्मृत्य संमरतीति शेप । ययावृत का सा मायेत्यत आह- ययेद द्वैतं दृश्यते ॥२७॥ यत इद् दृश्यते तत इति सबन्ध । ज्ञान क्रियात्मा महान् यात्माहमत्रिगुणात्मकाभूतादेरहकाराच्छन्दादित मात्रमारणाचाम- साभूतानि तेपामारणम्यभागात् । तस्मादेव तेजसार पादानसामाणाः कर्मेन्द्रियाणि च प्रवृत्तिस्वभावत्वात् । तस्मादेन पैकनारयात् सात्तिकाद्देवता मनच प्रकाशस्वभावात् ।।२८॥ ननु पचिगुगप सृष्टि चित्क्रमष्टि कचि- ·२८० दतपुराणम् । नधन नियमो राजन्नसत्ये मानसश्रमे । कदाचिद्युगपत्सृष्टिः क्रमसृष्टिः कदाचन ।। २९ ।। देहाः सुरासुरनरतिरक्षा भौतिका इमे ॥ स्थूलैः स्थूलानि सूक्ष्मैश्च सूक्ष्माण्येवं भवोद्भवः ॥३०॥ उपक्रमोऽयमाख्यात उपसंहार उच्यते ॥ भूतेषु भौतिकानीह क्रमाद्योगी विलापयेत् ॥ ३१ ॥ पृथ्वी जले जलं वह्नौ वह्निर्वायौ स खे च खम् ॥ अहमि प्राणगोदेवा मनश्वापि स्वकारणे ॥ ३२॥ दाकाशादिसृष्टिः कचिल्लोकसृष्टिः कचित्प्राणादिसृष्टिरिति सृष्टौ विसंवादाः । कचिदसतः कचित्सतः कचिदात्मन इत्यादिदर्शनात्तरकार्यकारणविसंवादे कि सत्यमिति चेत् सच्छब्देनात्मग्रहणात्सदात्मनोः पर्यायत्वाचाव्याकृतात्मनोs- सच्छन्दवाच्यत्वाच्च कारणे तावद्विसंवादो नास्ति, कार्य तु तात्पर्याभावात प्राणेन्द्रियसंवादादिवदर्थवादत्वान्न नियमापेक्षेत्याह-नहीति । यदाहु:- मृल्लोहविस्फुलिङ्गाद्यैर्या सृष्टिश्वोदितान्यथा ।। उपायः सोऽवताराय नास्ति भेदः कथंचन' इति । अज्ञानादेव सर्वमिदं जातमितियुगपत्सृष्टिः। महदहंका- रादितः क्रमसृष्टिः। 'द्विविधस्वप्नसद्भागाद्विविधसृष्टिदर्शनात्' इत्यभियुक्तोक्तेः ॥२९॥ सर्वे देहा भौतिकाः स्थूलैर्भूतैः स्थूलानि शरीराणि सूक्ष्मैव सूक्ष्माणि ||३०|| अयमेवोपक्रमः । उपसंहारस्तु व्युत्क्रमत एव । 'विपर्ययेण तु क्रमात उपपद्यते' इति न्यायात् । 'सृष्टिक्रमो लये ज्ञेयो विपरीतक्रमोऽथवा ।। क्लृप्तं कल्ल्यावर तेन व्यो सृष्टिकगो भवेत् ॥ हेतावसति कार्येऽस्य न सत्त्व युज्यते ततः ।। पृथिव्याप्स्विति चोक्तत्वाविपरीतकमो लयः' इति ॥ ३१ ॥ प्राणे. न्द्रियदेवा मनश्च कारणभूतेऽहंकारे ॥ ३२ ॥ एवं 'सर्वप्रविलयावधिभूतः ·चतुर्थाष्टके १०१ २८१ अहंकारोऽपि महति सोऽव्यक्ते वच निष्फले ॥ स एवाहं परात्मैकः शुद्धो मुक्त उपाधितः ॥ ३३ ॥ एव निदिध्यामनत एकः स्वात्मैव शिप्यते ।। तस्मान्नास्त्यपरं किंचिदात्मैवायं यथा तथा ॥ ३४ ॥ राजन्मम प्रसादाचं सलु धन्योऽस्यमंशयम् ।। अन्तःकरणशुद्धिस्ते जाता वैराग्यमुत्तमम् ॥ ३५ ॥ मयि भक्तिढा प्रेम्णा श्रवणं चापि विस्तरात् ।। प्रपञ्चास्थापि चित्तस्था सर्वथा विलयं गता ।। ३६ ॥ तत्वमेकं परं ब्रह्म न द्वितीयं कदापि हि ॥ एवं शमादिरूपां तामारूढो भव भूमिकाम् ॥ ३७॥ त्वं साक्षात्कारमूपायक्रमं विध्द्यथ भूपते ।। दत्तचित्तो भनाद्यात्र तचनिश्चयकारक ॥ ३८ ॥ सर्वसाधनमंपन्नः पुरपो जातनिश्चयः ।। श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठं तं सद्गुरुं शरणं ग्रजेत् ॥ ३९ ॥ तत्वमस्यादिवाक्यार्थमुपदिष्टं तु पड्विधैः ।। लिङ्गैर्धिया समालोच्य बुधः समवधारयेत् ॥ ४० ॥ परात्मक एव निरुयाधिक स एवाहम् ॥ ३३ ।। तस्मात्स्वात्मनोऽपरं किंचिन्नास्त्येव । शून्यवाद च्यावर्तयति-आत्मैयेति ॥ ३४ ॥ ३५ ॥ मयि मद्विषये ॥ ३६ ।। ३७ ॥ तत्वनिश्चयकारके उपदेशे दत्तचितो भव ॥ ३८॥ सर्वसाधनानि नित्यानित्यरिकादीनि तै. सपन्न । श्रोत्रिय शाब्दज्ञ अपरोक्षीकृतस्यात्मरूप ब्रह्मनिष्ट च । श्रुतिश्च तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेत्समित्पाणि श्रोत्रिय ब्रह्मनिष्ठ' नास्ति' इत्यादि ।। ३९ ॥ लिङ्गैर्वश्यमाणै । धिया सूरमबुद्ध्या ॥ ४०॥ 'अनन्यप्रोक्ते गतिरत्र ·२८२ दत्तपुराणम् । श्रवणं त्विदमेवोक्तं तत्समासेन ते ब्रुवे ।। यतस्त्वं शिष्यतां प्राप्तो मत्सेवाहवकिल्लिपः ॥४१॥ तत्पदेन परं ब्रह्म त्वंपदेन च पूरुपम् ।। अनू_क्यं तयोर्भूप बोध्यतेऽसिपदेन सत् ॥ ४२ ॥ विरुद्धस्य त्वमर्थस्य तदर्थत्वं कथं भवेत् ॥ इति चेच्छृणु राजेन्द्र तयोरैक्ये निदर्शनम् ॥ ४३ ॥ देवदत्तः क्वचिदृष्टो युवा देशान्तरे स च ॥ पुनर्डप्टो जरां प्राप्तः सोऽयमित्यवधार्यते ।। ४४ ॥ पूर्वदेशमवस्थां च त्यक्त्वेदं तस्य वार्धकम् ॥ देश चापि यथैकेन पिण्डेनैक्यं प्रतीयते ॥ ४५ ॥ त्यक्त्वा बंशौ तथात्रापि वाक्य ऐक्यं हि लक्ष्यते ॥ स्वंपदस्य च वाच्यार्थः संसारीति सुनिश्चितः॥४६॥ कर्ता भोक्ता सुखी दुःसी माययैव न तचतः ॥ देहेन्द्रियमनःप्राणाहंकारेभ्यो विलक्षणः॥४७॥ वस्तुतः मच्चिदानन्दस्वरूपो गुणगोचरः ।। एकांशस्वत्र चिद्रूपमन्यः संसारितास्य च ॥ १८॥ समासेन संक्षेपेण ।। ४१॥ पुरुषं धीस्थजीयम् । असिपदेन सामानाधि- करण्येन ॥ ४२ ॥ ननु कामकर्मादिदूषितस्य विरुद्धस्य समर्थस्याखण्डैकरसं तदर्थत्वं कथमिति शङ्कते-निरुद्धस्येति ॥ ४३ ॥ परिहरति दृष्टान्तावएम्मेन- देवदत्तेति ॥ ४४ ॥४५॥ एवं दृष्टान्ते लक्षणयैक्यं प्रदर्य दार्शन्तिके दर्शयति-त्यक्वेति । स्वपदस्य को याच्यार्थ. को वा लक्ष्यार्थ इत्यत आह सार्धद्वयेन ॥ ४६ ॥ ४७ ।। ४८ ।। तद्ब्रह्मन भरतीत्यतत् अततो है ·चतुर्थाष्टके अ० १ २८३ एवं त्वमर्थ निश्चित्य तदर्थमपि निश्चिनु ।। अतव्यावृत्या विधिना साक्षाच श्रुतियुक्तितः॥४९॥ तत्पदस्य च वाच्यार्थः सर्वज्ञः परमेश्वरः ॥ तस्यैकोशोऽपि चिद्रूपं सर्वज्ञत्वादि चापरः ।। ५० ।। त्यक्त्वा विरुद्धमाच्याशद्वयं जीवेशयोरिह ॥ लक्ष्यौ चिदंशौ निधि पदयोरुभयोरपि ॥ ५१॥ अविरुद्ध तयोरैक्यं लक्षणालक्षितं द्वयोः॥ वाक्यार्थोऽयं सुनिप्पन्नस्त्वं ब्रह्म परमं हि तत् ॥५२॥ तदेव त्वं परं ब्रह्म नास्ति भेदः कथंचन ॥ अखण्डैकरसत्वेन वाक्यार्थोऽत्र सतां मतः॥५३॥ विशेष्यं त्वंपदं तस्य तत्पदं च विशेषणम् ॥ निरस्यतेऽस्य दुःखित्वं सुसित्वं च विधीयते ॥ ५४॥ व्यावृत्तिनिषेध तया सत्य ज्ञानमनन्तमिति साक्षाद्विधिमुखेन च श्रुत्यनुकू- लयुक्तितश्च । अन 'अस्थूलमनणु', 'नान्त प्रज्ञ न बहि प्रज्ञ', 'अशब्द- मस्पर्शमरूपम् ' इत्याद्या अतद्व्यावृत्ति ॥ ४९ ॥ तत्पदस्यापि वाच्यार्थ- लक्ष्यार्था गह-तदिति ॥५०॥ एष सति विरुद्धयोरुभयवाच्याशयोस्त्यागेन भागलक्षणयोभयोर्लक्ष्याशयोरैक्य निधिम् । यदुक्त-तत्त्वमस्यादिवाक्येषु लक्षणा भागलक्षणा ।। सोयमित्यादिवाक्यस्थपदयोरिव नापरा' इति ॥५॥ निर्णयमाह-अविरुद्धमिति ॥ ५२ ॥ एष व्यतिहारेणैक्य प्रतिपाद्य सदाचार प्रमाणयति-अखण्डति । यदाह 'ससगों वा विशिष्टो या वाक्यार्थो नाब संमत ॥ अखण्डैफरसन वाक्याओं चिदुपां मत इति ॥५३॥ वार्थस्य दु खिल्लादिनिरासेन मुखित्वादिविधानार्थ विशेष्यविशेषणयोजनमाह-विशेष्यमिति ॥५४ ।। एव परीत्येन ·२८४ दत्तपुराणम् । वैपरीत्येन विज्ञेयं विशेष्यं तत्पदं तथा ॥ विशेषणं त्वंपदं च पारोक्ष्यस्य निरासकृत् ॥ ५५ ॥ तद्ब्रह्म परमं शुद्धं त्वमात्मैव निरामयः ।। इत्यैक्यं भूप विज्ञेयं वेदोक्तं गुर्वनुग्रहात् ॥ ५६ ॥ स्वान्मैक्यार्थमियं प्रोक्ता मुर्धाभिर्भागलक्षणा || त्रिकाण्डेनापि वेदेन सोऽयमों विनिश्चितः ॥ ५७॥ स्थूलधीभिः सुदु यो विज्ञेयो हि मनीषिभिः ॥ पर्यवस्यन्ति वेदाधा अत्रैव विविधा अपि ।।५८।। शास्त्रतत्त्वमविज्ञाय मृढाः शास्त्राणि सर्वशः॥ ते प्रवृत्तिपराण्येव कथयन्ति कुतर्कतः ॥ ५९ ॥ उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वता फलम् ।। अर्थवादोपपत्ती च लिङ्ग तात्पर्यनिर्णये ॥६॥ परोक्षतानिरासमाह-~~ एवमब्रह्मारपरोक्षत्ययोव्वर्यभेदेने- क्यमुक्तम् । तथाहि वाक्यवृत्ती- 'नीलोत्पलपैलक्षण्येनायमोऽभि- हित:--'प्रत्यग्बोधो य आभाति सोऽद्वयानन्दलक्षणः ॥ अद्वयानन्दरूपश्च प्रत्यग्बोधफलक्षणः ।। इत्थमन्योन्यतादात्म्यप्रतिपत्तिर्यदा भवेत् ॥ अग्रदत्य समर्थस्य व्याक्तत तदैव हि ।। तदर्थस्य च पारोश्यम्' इत्यादि ।॥ ५५॥ ॥ ५६ ।। ५७ ।। सुत्रिय एवाधिकारिण इयाह-स्यूटेति । अऔर सी. शास्त्रपर्यवसानम् ॥ ५८ ॥ ५९ ॥ के ते उपक्रमादय इत्यत माह- स्पस्मेति । स्पटम् ॥ १० ॥ तावदुपरमोपमहाराग्यं प्रथम लिगमाह तत्पदस्य .

·चतुर्थाष्टके अ०१ २८५ प्राक् सदैवेत्युपक्रम्यतदात्म्यमिदमेव सत् ।। उपसंहृतमित्येकमभ्यामो नवधा परम् ॥ ६१॥ शाब्देनैव हसण्डार्थविषयत्वं तृतीयकम् ॥ तुर्य विदेहकैवल्यं प्रारब्धान्ते विकिनः ॥ ६२ ॥ पठं मृदादिदृष्टान्तनिर्णयस्तूपपचिकम् ।। सृष्टिस्थित्यन्तप्रवेशानियमः शोधनं फलम् ॥ ६३ ॥ सप्तार्थवादास्तद्रूपं पञ्चमं लिङ्गमुच्यते ॥ सर्वस्यात्मन उत्पत्तेरवस्थानाच तत्र हि ॥ ६४ ॥ पुनर्लयाज्जगौ वेदः कारणब्रह्ममात्रताम् ॥ सूर्यस्येव जले चात्र प्रवेशमपि चात्र तु ॥ ६५ ॥ 'सदेव सोम्येदम् ' इयुपक्रम्य 'तदैक्षत ' इत्यध्यारोप प्रपञ्च्य 'ऐतदा- रम्यमिदं सर्वम् ' इत्युपसहतमिदमेक लिङ्गम् । प्रकारान्तरेण नवकृत्वस्तत्व- मसीति द्वितीयमभ्यासाख्य लिङ्गम् ।। ६१॥ प्रत्यक्षायगोचरस्य शाम्देनवा. खण्डार्थविषयत्व तृतीयम् । तस्य तारदेव चिरम्' इति विकिनः प्रारब्धमोगान्ते विदेहकैवल्य चतुर्थम् ।। ६२ । ' यथा सोम्यैकेन मृत्पि- ण्डेन सर्व मृन्मय विज्ञातं स्यात्' इति दृष्टान्तैर्निर्णय इत्युपपत्त्याख्य पष्ठम् ॥६३॥ समार्थवादम्प पञ्चमम् । सस्य तेजोऽवनादिप्रपञ्चस्यात्मन एवोत्पत्तेस्तस्मिन्नेवारस्थानात् पुनस्तत्रैव लयाच कारणब्रह्ममात्रतापगमा- दुत्पत्तिस्थितिविलयैरपि तात्पर्यमनसेयम् ।। ६४ ॥ ' अनेन जीवेनात्मनानु- प्रविश्य' इति जीवरूपेण प्रवेशरूपश्चतुर्थार्थवाद ॥ १५ || 'य पृथिव्या . . .

·२८६ दत्तपुराणम् । अन्तर्यामितया भेदात्सदा नियमनं स्मृतम् ॥ तथा रोहितरूपायैः पदार्थपरिशोधनम् ।। ६६ ।। अभेदज्ञानस्य परं स्वात्मैक्यममृतं फलम् ।। एवं सप्तार्थवादात्मलक्षणं पञ्चमं मतम् ॥ ६७ ॥ पलिङ्गैरिति तात्पर्यावधतिः श्रवणं स्मृतम् ॥ आस्थापाथो योगभूमि मननादि चरेवुधः ॥ ६८॥ इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्वत्रिसाहल्यां त्रिकाण्डमण्डितायां संहितायां वासुदेव्यां उपासनाकाण्डे चतुर्थाष्टके प्रथमोऽध्यायः॥१॥ तिष्ठन् ' इत्यन्तर्यामितया भेदात्पञ्चमोऽर्थवादः । 'यदग्ने रोहित रूपम्' इति पदार्थशोधनरूपः पष्टः अमृतः समभवत्' इत्यभेदज्ञानस्य स्यात्मैक्य- ममृतं फलं सप्तमोऽर्थवाद एतदात्मकं पञ्चमं लिङ्गम् ॥६६ ॥१७॥ एवं पड्विधलिडैस्तात्पर्यावधारणं श्रवणम् ॥ ६८ ॥ इति चतुर्थे टीकार्या प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ इति श्रीदत्तपुराणे चतुर्थाष्टके प्रथमोऽध्यायः ॥ ११ ॥ 5 . ।

·. अथाष्टाङ्गयोगयोग्याचारयोगचर्या नाम चतुर्थाष्टके द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ हरिः ॐ मही महेश योगस्य मयास्थेया कथं वद ॥ इति पृष्टोर्जुनेनाह साङ्गं योग त्र्यधीश्वरः ॥ १॥ अष्टाङ्गो योग इत्येके पडङ्ग इति चापरे । विसंवादो नोभयत्र शृणु तत्त्वं ब्रवीमि ते ॥२॥ अष्टागयोगो यमाधैः पडङ्गस्त्वासनादिभिः॥ यमानां नियमानां च स्वभावेन विधानतः ॥३॥ आसनादिः पडङ्गोऽतः सप्ताङ्गं केचनानुवन् । सप्ताङ्गानि समाधिस्तु फलमेवेति तन्मतम् ॥ ४॥ समाधि द्विविधं मत्वा सविकल्पाविकल्पकम् ॥ अङ्गेष्वेकं समादाय द्वितीयं फलमुच्यते ॥५॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ हरिः ॐ॥ पइविंशे तु विसंवादमष्टाड्गं योगमुक्तवान् ।। योग्याचारं योगचर्यामर्जुनाय च तत्फलम् ॥ १॥ महस्योत्सवस्य महतां वेशः महांश्वासावीशश्च वा तत्संबुद्धौ । योगस मही भूमिः ऐकायसंज्ञा मया कथमास्थातुं योग्येति प्रश्नः। उत्तरमाह- भ्यधीश्वर इन्द्रियान्तःकरणप्राणनियामकः ।।१।। उभयत्र पक्षद्वयेऽपि ॥२॥ विसंवाद परिहरति-यमानामिति ॥ ३ ॥ पक्षान्तरमाह-सप्ताङ्गमिति तन्मते समाधिः फलम् ॥ ४ ॥ तद्दष्टाङ्गयोगो न सिद्धयतीत्यत आह- समाविमिति । सविकल्पो निर्विकल्प इति तयोगद्योऽहां परः फलम् २८७ ·२८८ दत्तपुराणम् । . . . सप्ताङ्गत्वेपि चाष्टाङ्गयोगमित्यूचिरे परे ॥ शब्दतोऽत्रैव भेदोऽस्ति नान्यथेति विनिर्णयः॥६॥ यमान्दशादौ संपाद्य नियमांश्च महाव्रतः ॥ सुखाल्लब्ध्वासनस्थैर्य प्राणायामं ततोऽभ्यसेत् ॥७॥ समे सुखेऽजने देशे निःशब्दे निरुपद्रवे ॥ सुखासने समासीनश्वैलाजिनकुशोत्तरे ॥ ८॥ सर्वचिन्तां परित्यज्य धृतिमास्थाय सात्तिकीम् ।। तत्राभ्यासं प्रकुर्वीत यमवानात्मशुद्धये ॥ ९ ॥ समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः॥ इतस्ततो नैव पश्येत्पश्येद्भूमध्यमेकधीः ॥१०॥ पूरकुम्भकरेचात्मप्राणायामाख्यकर्मणि ॥ दृढाम्यासः प्रकर्तव्यो जिते प्राणे जितं मनः ।।११।। । . ॥५॥ शब्दत एवान भेदो नान्यथा ॥ ६ ॥ 'योगाजानुष्ठानादशुद्धक्षये ज्ञानदीहिरा पिफख्यातेः' इति पतञ्जलिनोक्तत्यादादौ यमानियां संपाद्य, 'ते जातिदेशकालसमयानपच्छिनाः सार्वभौमा महाव्रतम्' इति योगोक्तेरहिसादयो जात्याद्यनवच्छिन्ना एर संपाद्या इस्याह- महानत इति । 'तत्र स्थिरमुखमासनम् । इत्युक्तेः सुखेनास- नस्थैर्य लब्ध्या तत: प्राणायामानम्यसेत् । 'तस्मिन्सति श्वास- प्रश्वासयोर्गतिविच्छेद. प्राणायाम. ' इत्युक्ते ।। ७ || समे शुचारियादि- श्रुति शुचौ देश इति स्मृति पार्थत आह त्रिभिः ॥८॥९॥१०॥ ततः क्षीयते प्रकाशारणमित्यरघातबददृष्टफलत्याप्राणायामऊर्मणि दा- भ्यासः प्रयत्नेन कर्तव्यः ॥११॥ ननु प्राणजये मनोजयः कुत इत्यत ·चतुर्थाष्टके अ० २ २८९ वृषावविवलौ मत्तौ सयुगं संप्रधावतः॥ भवेतां स्ववशे पाशे शृङ्गासक्ते यथैकतः ॥ १२ ॥ तथैवेमौ मनःप्राणौ योगाभ्यासेन संयतो।। जितेऽनयोरेकतरे तो द्वावपि जितौ सलु ।।१३।। अत्र सत्कर्मभिः केचिच्छुद्धचित्ता महाश्रियः ।। स्थिरचित्ता मदर्चायां वशमाणा भवन्ति ते ॥ १४ ॥ अङ्गानि धारणादीनि तेऽभ्यसन्ति महाव्रताः ।। अन्येऽसुयामतः प्राणमनोजयमभीप्सवः ॥१५॥ प्रागस्पन्दनिरोधो हि प्राणायाम इतीर्यते ॥ इडया प्रागमार्य कुम्भयित्वा पुनरीहिः ॥ १६ ॥ क्षित्पिनलया धीमान्पुनः पूर्ववदाचरेत् ।। विपरीतेन वा युज्यादहिर्वा कुम्भयेत्तथा ॥ १७ ॥ माह-कृपानिति दृष्टान्तावष्टम्भेन ।। १२ ।। दृष्टान्तमभिनीय दान्तिक. मभिनयति तथेति ॥१३॥ पक्षान्तरमन निर्दिशति-अनेति । सत्कर्मभिरीश्वरोदेशेनानुष्ठितैनित्यनैमित्तिश्च महती श्रीदेवी संपयेषां ते महाश्रियः प्रागामामं पिनापि ते शिप्राणा भवन्ति ॥१४|| अन्ये तदनभिज्ञाः। अमुपामतः प्राणायानाम्पासनः ॥ १९॥ प्राणायामव्युत्पत्तिमाह- माणेति । अभ्यासक्रममाह-इइयेति ॥ १६ ॥ वदिति बुम्मकविकल्पः ॥ १७ ॥ काटमानमाह-पूर इति । मांत्रामानं तु 'जानु प्रदक्षिणी. - ·दत्तपुराणम् । म . पूरो द्वादशमात्राभिदिगुणाभिश्व रेचकः॥ कुम्भश्चतुर्गुणाभिश्च विधेयो बन्धपूर्वकः ॥ १८॥ यथा यथा प्राणजयो मात्रावृद्धिस्तथा तथा ॥ पिण्डशुद्धिस्तया ज्ञेया वातपित्तकफान्तका ॥१९॥ 'नाडीद्वाराणि सर्वाणि निर्मलानि भवन्त्यतः॥ नीरोगो जायते योगी क्रमाभ्यासेन यत्नतः॥२०॥ निर्माजश्व सबीजश्व प्राणायामो द्विधा मतः । निर्वाजः केवलो रोधः सबीजो जपपुक् शुभः ।। २१ ।। लीनः स पञ्चविपलद्विपलं ब्रह्मरन्ध्रगः॥ प्राणः सुपुम्णया प्रोक्तः प्राणायामः स उत्तमः ॥२२॥ इन्द्रियाणि जिते प्राणे विपयेभ्यः प्रयत्नतः ॥ मनसोपाहरेद्धीरः प्रत्याहारः स उच्यते ॥ २३ ॥ कृत्य न द्रुतं न विलम्बितम् । प्रदद्याच्छोटिकामेको मात्रामानं प्रचक्षते' इति । बन्धास्तूक्ता आचार्य:- 'जालन्धरोड्याननमूलबन्धाञ्जल्पन्ति कण्ठोदरपायुसंस्थान ' इति ॥ १८ ॥ नैतावन्मानमभ्यसेत् किंतूत्तरोत्तर- मम्यासेन वर्धयेदित्याह-यथेति । फलमाह साधेन--पिण्डेति ॥ १९ ॥ प्राणायामभेदमाह--निर्बीज इति । तयोर्मध्ये जपयुक्त एव शुभः॥ २० ॥ ॥ २१ ॥ उत्तमप्राणायामकालं तत्स्थानं चाह--लीन इति ॥ २२॥ प्रत्याहारमाह । प्राणे जिते सति मनसा विषयेभ्य इन्द्रियाणि प्रत्याहोत् । 'स्वविषयासंप्रयोगे चित्तस्य स्वरूपानुकार इयेन्द्रियाणां प्रत्याहारः' इति योगोक्तेः ॥ २३ ।। अर्थेभ्यो विषयेभ्यः समनस्का गा इन्द्रियाणि । 'ततः .

·चतुर्याप्टके अ०२ २९१ यथा संहरतेऽङ्गानि सुखाकूर्मस्तथाप्ययम् ।। अर्थेभ्यः,समनस्का गाः प्रत्याहारस्तदोचमः॥ २४ ॥ कार्याऽथ धारणा साऽपि द्विविधा परिकीर्तिता । मगुणाऽगुणभेदेन मनसः स्थिरताऽऽत्मनि ।। २५॥ ततो ध्यानं विदं कार्य विक्षिप्तं मन आत्मनि ॥ अभ्यासेन स्थिरीकुर्यात्पुनः पुनरखेदतः ।। २६ ॥ ध्यानं प्राग्धारणा पश्चात्केऽपीच्छन्ति न तद्वरम् ।। ध्यानं घुपसमाधीति समाधिर्ध्यानविस्मृतिः ॥ २७ ॥ द्वादशद्वादशगुणा वृद्धिः प्राणलयस्य या ॥ प्राणायामादि चत्वारि योगाङ्गानीति केचन ॥ २८॥ एवं द्विपइदिनैः साध्यः समाधिदिविषः स च ॥ मविकल्पो निर्विकल्पो धर्ममेघः स दैवहा ।। २९ ।। परमा वश्यतेन्द्रियाणाम् ' इत्युक्तेरस्योत्तमत्वम् ॥ २४ ॥ 'देशबन्धश्चित्तस्य धारणा' इत्यर्थतः पठति-कार्याथेति ॥२५॥ 'तर प्रत्ययैतानता ध्यान- म्' इत्युक्तं ध्यानमाह-विक्षिप्तं विषयान्तराकारपरिणतम् ॥२६॥ मतान्तर निराफरोति-ध्यानमिति ॥ २७ ॥ मतान्तरमाह-द्वादशेति ॥ २८ ।। द्विपट्दिनैदशादिनः । स निर्विकल्पो धर्ममेरः। यदुक्तं 'धर्ममेघमिमं प्राहुः समाधि योगवित्तमाः।। वर्पत्येष यतो धर्मामृतधाराः सहस्रशः॥ अमुना यासनाजाले नि शेपं प्रविलापिते ।। सम्लोन्मूलिते पापपुण्यात्ये कर्मसंचये' इति ॥ २९ ॥ तर्हि अपणादेः फ उपयोग इत्यत आह-प्राणेति !

·२९२ दत्तपुराणम् । - . प्राणायामादिभिश्चित्ते सुस्थिरे मननक्षमे ।। योगी विश्रुतवाक्यार्थमननं श्रद्धया चरेत् ॥ ३०॥ परात्मचिन्तनं वेदाविरुद्धाभिश्व युक्तिभिः । अखण्डया मनोवृत्या मननं तत्प्रचक्षते ॥ ३१॥ समाधिः सनिकल्पो वस्तनिदिध्यासन विदुः ।। विजातीयप्रत्ययस्य निरासेनैव सर्वथा ॥ ३२ ॥ सजातीयप्रत्ययस्य प्रवाहीकरणं तु यत् ।। अखण्डतैलधारावत्तन्निदिध्यासनं स्मृतम् ॥ ३३ ॥ तल्लक्ष्मेदं महाबाहो दुर्लभ यत्कुयोगिनाम् ।। तत्त्वमस्यादिवाक्यार्थो विनिर्णीतो यथा पुरा ॥ ३४ । पड्लिङ्गैः श्रुतिनिणीतैः सम्यगवधारितः ॥ सुलक्षितो लक्षणया धारणाभिश्च चिन्तितः ॥३५॥ युक्तिभिर्मननाख्येन ध्यानेन स्ववशीकृतः ॥ योगिनां सोऽवतिष्ठत हदि रूढतमो यदा ॥ ३६ ॥ सोऽहमात्मा परं ब्रह्म ब्रह्मैवाहं परात्परम् ॥ नित्यं बानमनन्तं यच्छुद्धं युद्धमनामयम् ।। ३७ ॥ आनन्दमद्वयं पूर्ण मनोवाचामगोचरम् ॥ इत्यखण्डार्थीवृत्तिढा तन्मननं परम् ॥ ३८॥ युक्तिमिवेदानुकूलनः ॥ ३० ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ लक्ष्म लक्षणम् ॥ ३४ ।। ३९ ।। ३६ ॥ रुढतमत्वं व्यतिहारेणेत्याह-स इति ॥३७॥ ३८॥ समाधिलक्षणमाह-'तस्यापि निरोधे सानिरोधा- ·२९३ चतुर्थाष्टके अ०२ यदा विस्मृत्य तयानं ध्येयाकारं मनो भवेत् ॥ निवातदीपवत्स्वस्थं समाधिः सोऽभिधीयते ॥ ३९॥ व्यापकं तत्र चैतन्यं तिष्ठत्येव स्वयंप्रभुम् ।। तदा योगी न वेदेदं बाह्यमाभ्यन्तरं कचित् ॥ ४०॥ सूर्यकान्तस्य योगेन तूलोऽर्कप्रतिविम्बितः ।। अग्निरेव भवेत्तद्वज्ज्ञेयमनापि नान्यथा ।। ४१ ॥ ब्रह्माकारा मनोवृत्तिः केवलं ब्रह्म निष्कलम् ॥ विषयीकृत्य हरति केवलं तद्गतं तमः॥४२॥ नष्टे सकार्ये तमसि प्रपञ्चो नैव तिष्ठते ॥ एक एवाद्वितीयोऽत्र तदा स्वात्मावशिष्यते ॥४३॥ निर्बीज समाधि' इति पातञ्जलात् । श्रुतिश्च 'यदा पञ्चारतिष्टन्ते प्राणा इत्यारभ्य 'तां योगमिति मन्यते स्थिरामिद्रियधारणाम् ' इयादि । तदा समनस्कदशाया बाह्य जानद्वस्तु आभ्यतर स्वमवस्तु न वेद । यदुक्त 'मनोदृश्यामिद द्वैत यत्किचित्सचराचरम् ॥ मनसो ह्यमनीमाने दैत नैवो- पलभ्यते ।। आत्मा सत्यानुबाधेन न सकल्पयते यदा ।। अमनस्ता तदा याति माह्याभाने तदग्रह' इति द्वैतस्य मनोमात्रविलासितत्यात । अत्राय प्रयोग-निमत द्वैत मनोमात्र तद्भावे नियतभारवाद्यथा मृद्भावे नियत मावो मृमानो घटादिरिति । सकरपाभाये सकल्प्याभावाबाह्याभावे ज्वलन- मिवामेर्यदा तदा मनोऽमनस्तां यातीत्यर्थ ॥ ३९ ॥ ४०॥ ऐक्य दृष्टातपुर सरमुपपादयति-सूर्येति । तुल कार्पास ॥४१॥ तद्गतमांव- रफ तम ॥ ४२ ॥ ततार्थादद्वैतसिद्धिरित्याह-नष्टेति । स्वामा स्वरूप भूत आत्मा ॥४३॥ ननु वृत्तिज्ञानस्यामनश्च सत्त्वे कथमद्वैतमित्यत

·दत्तपुराणम् ।
यदि विना भवन्त्यत्र युञ्जतो योगिनो मनः॥
तत्रोपायस्त्वयं कार्यः सावधानेन योगिना ॥५४॥
सिद्धयोऽन भवन्त्यष्टावणिमप्रमुखा नृप ॥
तदासक्ती प्रणश्येत योगः संसरते स च ॥ ५५ ॥
सर्व तन्नश्वरं विद्वान प्रसज्येत कर्हिचित् ।।
लये संबोधयेच्चित्तं विक्षिप्तं शमयेत्पुनः ॥५६॥
सकपायं सुधीर्जयात्समप्राप्तं न चालयेत् ।।
नास्वादयेद्रसं तत्र निसःङ्गः प्रज्ञया भवेत् ॥ ५७ ॥
निवातदीपवञ्चित्तो ब्रह्मात्मा शून्यवृत्तिकः॥
कृतकृत्यः क्षीणकर्मा भिन्नहृद्ग्रन्थिसंशयः ।।५८॥
प्रारब्धमोक्तात्मारामो जीवन्मुक्तो भवेदियम् ॥
योगभूमहती रूढ एतां मुग्धादिवञ्चरेत् ॥ ५९॥
सर्वशं नोपचारः कथंचन' इति प्रतिज्ञातत्याद्वास्तवमेव ॥ ५३ ।। ५४ ।।
।। १५ ।। समाधिसिद्धये उपायमाह-लये सुपुप्तौ लीन चित्तं आत्मविवेक-
दर्शनेन संबोधयेत् । कामोपभोगेषु विक्षिप्तं चे पुनः पुनः शमयेत् ॥ १६ ॥
सकपायं सराग । समप्राप्तं न चालयेद्विषयाभिमुख न कुर्यात् । समाधिसतो
योगिनो यो रसः सुखं जायते तन्नास्वादयेत्तर न रज्येत विकेन
निःस्पृहः सन् ।। ५७ ॥ निर्विकल्पसमाधिस्थस्य टक्षणमाह-निवातेति ।
ल्यविक्षेपकारणीभूतगुणवृत्त्यभागत स्थिरचित्तः 'यथा दीपो नियातस्थः'
इति स्मृतेः । ब्रह्मात्मा तदा द्रष्टुः स्यरूपेऽवस्थानम्' इति पातञ्जलात्
शून्यवृत्तिकः चरमवृत्त्यवस्थानात् । कृत कृत्यमात्मदर्शनरूपं येन ।
क्षीणानि प्रारब्धातिरित्तानि कर्माणि यस्य । भिन्नाः हुन्दन्धिः कामाख्यः
संशयाश्च यस्य ॥१८॥ प्रारब्धभोक्ताम्यात्मन्येवारामो यस्य न विषये ॥१९॥

·॥
चतुर्थाष्टके अ०२
२९७
मुग्धोऽन्धो बधिरोऽजिह्वो योगी पड्गुर्नपुंसकः॥
स्वात्मदृक् परमानन्दो भवेत्स्वैरगतिः सदा ॥६॥
अर्थानामपि सांनिध्ये समर्थोऽविकलेन्द्रियः॥
सुप्तवद्वतते नित्यं स योगी मुग्ध ईरितः॥६१॥
तिष्टतो बजतो पास्य योगिनो दृट् न
युगमात्रां भुवं त्यक्त्वा योगिराट् सोऽन्ध उच्यते ॥२॥
शोकावहं मनोहारि हितं वाप्यहितं वचः ।।
न संशृणोति श्रुत्वापि स योगी बधिरः स्मृतः ॥६३॥
इदमिष्टमिदं नेति योऽनन्नपि न सज्जते ।
सत्यं हितं मितं ब्रूते योगी सोऽजिह्व उच्यते ॥ ६४ ॥
भिक्षार्थ पस्य गमनं विष्षत्रोत्सृतपेपि च ।।
योजनान्न परं याति स यागी पड्गुरुच्यते॥६५॥
सद्योजाता कुमारी यो दृष्ट्वा पोडशवार्पिकीम् ॥
वृद्धामपि समां पश्यनिर्विकारः स पण्डकः ॥६६॥
योगचर्यामिमां प्राप्य श्रित उत्तमभूमिकाम् ॥
जीवन्मुक्तो भुक्तदैवो विदेहां मुक्तिमश्नुते ॥ ६७॥
योगादेशमिमं राजन्नाविनीताय बोधय ।।
श्रद्दधानाय शिप्याय शंस शुद्धहृदेऽर्जुन ।। ६८ ॥
प्रत्यगभिन्ने आत्मनि दम् दर्शन यस्थ ॥६॥ मुग्धलक्षण-
माह-अर्थानामनात्मभूताना विपयाणाम् ॥६१॥ युग यानानम्
॥१२॥६३ ।। अजिह्व इति छेदः ।। ६४ ॥ विमु नत्यागार्थम् ॥६५॥
॥६६॥ ६७ ॥ योगादेश योगप्रतिपादक शास्त्र शस कथय ॥१८॥

·२९८
दत्वपुराणम् ।
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्वत्रिसाहरुयां त्रिकाण्डमण्डितायां
संहितायां वासुदेव्या उपासनाकाण्डे
चतुर्थाष्टके द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥
इति श्रीदत्तात्रेयपुराणे सार्धनिसाहस्यां सहिताया वासुदेव्या उपासनाकाण्डे
चतुर्थाष्टके द्वितीयष्टीकायां समाप्तः ॥२॥
इति श्रीदत्त० अष्टाङ्गयोगयोग्याचारयोगचर्या नाम
चतुर्था० द्वितीयो० ॥ ४॥२॥

·अथ कार्तवीर्यार्जुनस्य योगाभ्यासपूर्व राज्याधिगमो
नाम चतुर्थाष्टके तृतीयोऽध्यायः ॥ ४।३।।
हरिः ॐ ॥ प्रयुञ्जती यदात्मानं पुद्धिस्तत्प्रेरकस्य हि ।।
मही देवस्य सवितुर्मम कार्या परिष्टुतिः ॥ १ ॥
यो मद्तान्तरात्मान श्रद्धावान्भजते हि माम् ॥
स ममातिप्रियो नूनं सर्वेषामेव योगिनाम् ॥ २ ॥
त्वमपि श्रद्धया राजन्योगं युञ्जन्मजस्व माम् ।।
मप्रसादादिहैवाशु मत्सायुज्यं त्वमेष्यसि ॥ ३ ॥
इत्युक्तः प्रणतो राजा नत्वा प्राह सगद्गदम् ॥
फुल्लास्याब्जो गलनेनो हृष्टरोमा तदाऽचिरात् ॥४॥
॥ श्रीगणेशाय नम ॥
योगपूर्वात्मविज्ञान श्रुवा स्तुत्वाऽर्जुनो गुरुम् ॥
सप्तविंशेऽभ्यस्य योग राज्य गुर्वाज्ञयागमत् ।।
पुनरुक्तयोगसिद्धयर्थ स्वोपासनमाह भगान् । आत्मान मन प्रयुञ्जती
बुद्धिर्यदा भवति तदा तत्प्रेरकस्य जगत्यसवितुर्देवस्य मम परिशुति कार्या।
श्रुतिश्च 'युञ्जते मन उत युनते धियो विप्रा प्रिस्य बृहतो विपश्चित ।
विहोनादधे वयुनाविदेक इमही देवस्य सरितु परिष्टुति ' इति ॥१॥
मत्स्वरूप ध्यानाशेन गतोन्तरात्मान्त करण यस्य ॥ २॥ युञ्जनभ्यसन्
इहवास्मिन्नेव जन्मनि ॥३॥ इति श्रीदत्तेनात फुल्ल आस्यमेवाब्ज यस्य।
आनन्दाश्रुणा गलती नेत्रे यस्य । भक्त्युद्रकलक्षणानीमानि ॥४॥

·" ३०० चतुर्थाष्टके अ० ३ मोहतमो मम नष्टं त्वद्वचनानहि कष्टम् ॥ शिष्टमिदं मयि हृष्टं हृत्परमात्मनि तुष्टम् ॥ ५॥ ज्ञानरविर्हदि भातः स्वावरणाख्यतमोऽतः ॥ कापि गतं भवदीक्षासौ खलु का मम दीक्षा ॥६॥ केशरुजां हरणेन त्वच्चरणस्मरणेन ॥ अस्मि कृतार्थ इहेश श्रीश परेश महेश ॥ ७ ॥ प्रेमदुर्घ तव पादं को न मजेदविवादम् ॥ दैववशाद्धृदि मेयं दर्शितवानसि मे यम् ॥ ८॥ चित्रमिदं सदमेयः सोऽप्यभवद्धृदि मेयः ॥ देवसुरर्पिसुगेयः सोऽद्य कथं मम हेयः ॥९॥ आश्रिततापहरं तं पातकदैन्यहरन्तम् ॥ नौमि शिवं भगवन्तं पादमहं तव सन्तम् ।। १० ।। मोहो मूलाज्ञान कारणीभूतं तमस्तकार्य मोहसहितमज्ञान क्लेशम्पं कष्टमपि नहि शिष्टम् । अत एव परमात्मन्यभेदेन हृष्टं तुष्टं च ततोऽन्यत्र हर्षतोपयो- गौणत्यात् ॥५॥ अन कारणं शुद्धसत्वे हदि ज्ञानरविर्भातः अतो भानात्स्वरूपामरकं तमः कापि गतं नष्टं इयं भवत्कृपत्र । ईदृशी मम दीक्षा पूर्तेप्टदत्तादिरूपा का । न कापि । अतो भयत ईक्षर ॥६॥ शरोगहरणेन त्वच्चरणस्मरणेनाह कृतार्थोऽस्मि ॥७॥ हृद्यन्तःकरणे. ऽगुष्टमारः पुरुष इति मेयं यं पादं दर्शितगनसि तं प्रेमदुवं तव पार्द को न भजेत् ॥ ८॥ अमेयो व्यापकः ॥९॥ सन्तं कालत्रयानाधं तर पादमित्यत्र राहोः शीर्पपदोपचारिकभेदः ॥१०॥ यत्र पादेकदेशे ·चतुर्थाष्टके अ० ३ या जगभ्रम एपः कल्पित एव सशेपः ।। भ्रान्तिलयेऽद्वय एवानेदि मयाद्य स एव ॥ ११ ॥ शान्तिपदं तव पादं नौमि मुसेव्यमसेदम् ॥ स्वार्थदमाद्यमनन्तं हापितकामधनं तम् ॥ १२ ॥ देवोऽभावो राधः सिद्धः सत्यो नित्यो चुद्धः शुद्धः ।। सर्वोऽपूर्वो हर्ताऽकर्ता मिन्नस्त्वं नः पाता माता ॥१३॥ त्वं देहकरणातीतः सर्वात्मा शरणं सताम् ॥ स प्राणघोपमानात्मा सूक्ष्मो देहो गुहा श्रितः ॥ १४ ॥ यथोष्ममेयः काठेऽनिर्मथनादृश्यते क्रमात् ॥ तथा चित्सुसमेयात्मा योगेनानापि गम्यते ॥१५॥ अवेदि ज्ञात ॥ ११ ॥ भखेद खेदनिर्तिक । इमा यष्टौ चित्रपदावृत्तानि ॥ १२ ॥ पिगुमालेय । देव स्वयज्योति अग्रहणान्यथाग्रहणाविर्भापति रोभावविवर्जित वात् अभानो जमादिवर्जित स स्थावरजङ्गमस्वरूप । ननु स्थावरजगमस्यरूपने कथ अभावत्वमिति चेन्जगत कल्पितत्वात अजायमानो वहुधा विजायते' इति रिवर्तगादाङ्गीकारे सर्व समजसम् । गौडपादाश्च-'नेह नानेति चाम्नानादिन्द्रो मायाभिरित्यपि । अजायमानो बहुधा मायया जायते तु स ' इति ॥ १३ ॥ ननु सर्वश्च मुखादिसबन्ध भागित्यत आह-देहकरणातीत इति । 'अपाणिपादो जवन ' इति श्रुते सांख्यै मुखदु खादीनां बुद्धिसमपायाभ्युपगमाबुद्धयादिकरणसबन्धामावान दु खादिसपर्फ । गुहां बुद्धिम् ॥ १४ ।। योगेन ध्यानेन ।। १५ ।। पूर्व ·३०२ दत्तपुराणम् । भक्त्पाश्लिष्टस्त्वमेकोपि देवो व्यक्तोप्पहो त्रिवृत् ।। बहुधेव भ्रमाझामि स्वस्थोऽप्यप्मु यथा रविः ॥ १६ ॥ यस्मिन्नोतमिदं प्रोतं वसने तन्तवो यथा ।। सर्वपोनि मजे तं त्वां सचिदानन्दमद्वयम् ।। १७॥ मायामातो भवतरुः शतमूलो द्विवीजकः ॥ पञ्चायतिखिनालः पश्चस्कन्धो दशाङ्कुरः ॥ १८ ॥ द्विसुपर्णखिवल्को द्विफलः प्रत्नश्चिदाश्रयः ।। धोऽस्यैकं फलं हंसोन्यद्भुङ्क्ते स सुदुर्धरः ॥ १९॥ उद्धाः परमहंमास्तं तीक्ष्णविद्यासिना भृशम् ।। छिचान्वेप्य पदं यान्ति यतो नावर्तते पुनः ॥२०॥ तं क्षेमधाम देवं त्वां प्राप्तवानसम्यतो मया ॥ कृतं कृत्यं प्रापणीयं प्राप्तमत्र न संशयः ॥२१॥ मेको देवस्ततो व्यक्ती व्याकृतस्ततस्त्रिदेव मायाभमाज्जलेऽर्क इव बहुधा मासि तथापि स्वस्थ एव ।। १६ ॥१७॥ मायया मृगतृप्पिणकावद्भवत- गर्भावः । कथंभूतः । शतं वासना मूलानि यस्य । द्वे पापपुण्ये बीजे यस्य । पञ्चाः विषया. सूतपो यस्य । त्रिगुणा नाला यस्य । पञ्चभूतानि स्कन्धा यस्य । दशेन्द्रियाण्यबुरा यस्य ॥ १८॥ द्वौ जीवेश्वरी सुपर्णी यस्मिन् । निदेहा वल्कानि यस्य । द्वे सुखदुःखे फले यस्य । प्रत्नः पुराणविदाधार- बैतन्याश्रयश्च गृनो विषयलंपटः । एकं दुःखं फलम् । हंसस्त्यागी । अन्यत् सुखम् ॥ १९॥ ज्ञानवृद्धा अन्वेप्य शास्त्रतोऽवगम्य । यतो गता पदात् ।। २० । ईदृक्पदरूपं क्षेमस्थानं खाम् ॥ २१ ॥ तवागम्यस्यापि + - ·चतुर्थाष्टके अ० ३ गुरो गुरुतरागम्य गुरुगम्य गुणाकर ।। गुरूत्तम नमस्तेऽस्तु संनिधो भव सर्वदा ॥ २२ ॥ एवं सुतीर्थः श्रीदत्तस्तीर्थकीर्तिः प्रसादितः ॥ फुल्लहृन्नेत्रवस्त्रास्यः प्रेम्णा प्राह परेश्वरः॥२३॥ विदितं मत्प्रसादेन परं तत्त्वं त्वयानध ॥ यावदृढीभवेत्तावदभ्यासं कुरु यत्नतः ॥ २४ ॥ दरी निरामया हृद्या गूढ़पानासनं दृढम् ॥ यवोपविश्य सुचिरं समकायशिराः स्वदृक् ॥२५॥ मयोपदिष्टं यत्तत्त्वं सम्यक् चिन्तय भक्तितः ॥ तत्र बोधः समाधिर्वा निर्विनो यो भवेत्स च ॥२६॥ अनुभूय चिरं तेन कृतकृत्यो भविष्यसि ॥ इत्युक्त्वा दक्षिणं हस्तं निदधौ तच्छिरस्यजः ॥२७॥ गुरुद्वारेण सुगमत्वं संबुद्धिमिराह ॥ २२ ।। फुलं विकसितं हृत् नेत्रे वक्त्रं च यस्य ।। २३ ॥ प्रयत्नतः शमादिपूर्वकम् ॥ २४ ॥ दरी गुहा । निरा- मया निरुपद्रवा । स्वदृक् स्वरूपानुसंधानवान् ॥ २५ ॥ चिन्तय निदि- ध्यासनं कुरु । तत्र ध्याने ॥ २६ ॥ हस्तं दधाविति शक्तिपात उक्तः । यद्यपि 'इमेस्तु कारणं राम शिष्यप्रज्ञैव केवलम्' इति वासिष्टोक्तिस्तथापि * परिपक्कमला ये तानुत्सादनहेतुशक्तिपातेन । योजयति परे तत्त्वे स दीक्षयाचार्यमूर्तिस्थः' इत्यागमाद्गुरुप्रसाद एव मुख्य कारणम् । अत एक श्रुतिः 'यस्य देवे पराभक्ति ' इत्यादिः ॥ २७ ।। आशिषमाह-- , ·३०४ दत्तपुराणम् । -- मा भी राजन्कृतार्थस्त्वं सायुज्यं मम यास्यसि ।। इत्युक्तस्तं प्रणम्याशु गुहां गत्वा यथाविधि ॥ २८॥ उपविश्यासने दयौ प्रसन्नकरणोऽर्जुनः ।। समाहितोऽल्पकालेन सोऽभवत्सुदृढासनः ॥ २९॥ उत्थितो द्वादशदिनैः पुनर्मामेन सुस्थिरः।। पुनः स्थाणुनिश्वलात्मा त्रिमास्या स समुत्थितः ॥३०॥ उत्थाय शनकैः प्राप्य ववन्देऽदयज ईशितुः ।। तमालिङ्गवाह भगवाननुभृतं किमुच्यताम् ॥ ३१॥ दृद्वासनो भवान्कालमेतानन्तं समाहितः। कथमव्यग्रया बुध्या नैश्चल्यं परमं गतः ॥३२॥ प्रहस्याहार्जुनो नत्वा भूमन्कानुभवः पृथक् ॥ पृथक्च कोऽनुभविता सर्वत्रामीह से सवत् ॥ ३३ ॥ उपसर्गेभ्यस्तै 'मय मास्तु । त श्रीगुरु दत्तात्रेयम् ॥ २८ ॥ २९ ॥ त्रिमास्या,मासनयेण ॥ ३० ॥ शनफ शनै । 'अध्ययसर्वनाम्नाम् । इत्यकच ।। ३१ ।। अन्यग्रया सूक्ष्मया बुध्द्या लयविक्षेपकपायरसास्वा. दराहित्य नैवल्यम् । अत एव परम श्रेष्ठ निर्षिफल्पसमाधि कथ केन प्रसारण भागतः स्वानुभनं क्थयेति भार ॥ ३२ ॥ प्रहस्येपदास कृत्वा । प्रेम्णव न तूपालम्भेन । हे भूमनपरिच्छिन्न सर्वसाक्षिन्, समाहितमनसोs. नुमा क पृथक् वा कोऽनुभविता । कोऽपि नास्त्यैर निपुश्यभारात् । ननु ध्यातुस्तर ध्येयस्य च भान तत्र न मिमित्यत आह-सविति । निपुटी तु निदिध्यासनपर्यतमेगावतिष्टते । सात ध्येयावारण परिणतेत करणे धातृध्यानपिमागाभारादद्वैतमे प्रत्यगभिन्नपरमात्मस्वरम्पमानिष्टते । ऐक्ये दृष्टान्त से खादिति ॥ ३३ ॥ एत्र मत्यपि समाधित रस्थित एवानुस्मरे ·चतुर्थाष्टके अ० ३ ३०५ तथाप्युत्थित एवानुस्मरे श्रीसद्गुरोः कृपाम् ।। परानन्दे निममस्य त्रिपुटी नैव भाति मे ॥ ३४ ॥ तदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह ।। परमानन्द आमाति धीश्चापि न विचेटते ॥ ३५॥ तदाऽप्रमत्तता स्वामिन्सुस्थिरेन्द्रियधारणा ॥ स आनन्दो न करणैर्वाच्यो न च हृदा धिया ॥ ३६॥ तदाऽज्ञातापि चात्मार्थवृत्तिः प्राग्भावनावशात् ।। अद्यानुस्मर्यते भूमानन्दं व्याप्तं कथं ब्रुवे ॥ ३७॥ भवत्प्रसादादानन्दमनुभूतोऽस्म्यनुत्तमम् ॥ पुनर्देहदशां नीतः प्रारब्धेन जवीयसा ।। ३८॥ इह कापि न मे हानिर्भपन्तं पश्यतो विभो ।। सगुगोऽपि हि पूर्णात्मा सर्वानन्दनिधिर्भवान् ॥ ३९॥ बहुना किमिहोतेन निस्तीर्णोऽस्मि भवाम्मुधेः ॥ परमानन्दसंदोहनिमग्नोऽस्मि निराकुलः ॥ ४० ॥ एतापन्त कालं समाहितोऽभामिति ।। ३४ ॥ तदा समाध्यस्थायां ज्ञानानि ज्ञानेन्द्रियाणि अप्रतिष्टन्ते निगृहीतानि भान्ति । समाहितवादीरपि न विविधचेटों करोति ।। ३५ ॥ ३६ ॥ ननु तदा वृत्यभारम्चयो कथं ज्ञात इत्यत आह-आत्मा अर्थो विग्यो यम्याः सा दृत्तिस्तदाऽज्ञातापि समाधि- प्राग्भावनावशात् स्मर्यते । अतो धीवृत्यानं भूमानन्दं स्वतोऽनुभूतमपि कथं नुने, बतुमशस्यलात् ॥ ३७॥ तर्हि स आनन्दसच्या कुतस्त्यक्त इत्यत आह-पुनरिति ॥ ३८ ॥ ३९॥ ४० ॥ इत ऊर्य कर्तव्यज्ञातव्य- ५.पु-२.

·दत्तपुराणम् न किंचिन्मेऽस्ति कर्तव्यं कृतं सर्वमशेषतः।। ज्ञातव्यमपि विज्ञातं प्राप्तं प्राप्तव्यमप्यहो ॥४१॥ इदं स्वात्मसुखं त्यक्त्वा मनो मे नैति कुत्रचित् ।। नकं कृतेन राज्येन नाकं त्यक्तेन वा पुनः॥४२॥ अदः पूर्णमिदं पूर्ण पूर्णात्पूर्णमुदच्यते ॥ पूर्णस्यादाय पूर्ण हि पूर्ण ब्रह्मावशिष्यते ॥४३॥ आत्मैकः परिपूर्णोऽत्र नान्यत्किचित्ततः परम् ।। ज्ञावं भवत्प्रसादान्मे भगवन्नात्र संशयः ॥४४॥ अतो राज्ये व्यवहृतौ देशे कालार्थवस्तुपु ॥ सदाभाति चिदात्माऽतः सुखमय्योऽसिला दिशः॥४५॥ यद्याज्ञा भवतो भूयो ध्यानार्थ प्रविशे गुहाम् ।। ईक्षे भवत्स्वरूपं वा सगुणं नाग्रहो मम ॥ ४६॥ श्रीशः प्राह नृप स्मात्वा कृत्वा नित्यविधि सुधीः॥ कृत्वाहारं समाधि च श्वोभूते मज पूर्ण दृक् ।। ४७ ॥ प्रासल्यामार इत्याह-नेति ॥४१॥ पूर्वसिद्धराज्यस्यादिमुखेच्छापि नारशिष्टेत्याह-इदमिति । के मुखं मक दुःखम् ॥ ४२ ॥ मन हेतुः अद इति ।। ४३ ।। अात्मकत्वानुभवे । न संशय इत्युपलक्षणमसमारनावि- परीतभारनयोरपि । एतेन न सांख्यरत् पुरुषमात्रज्ञानं मम संपन्न किल्वद्वि- सीयात्मतत्त्वमप्यागतमिति सूचितम् ॥ १४ ॥ ४५ ॥ दादर्यार्थमाह- यदीत ॥ ४६ ।। पूर्णगित्यनेन 'विपर्यस्तो निदिध्यासेकि ध्यानमरि- पर्ययः' इति विपर्यासोपि तर शिथिलीभूत इति ।। ४७ ॥ श्रीदत्तवान्छ- ·चतुर्थाष्टके अ० ३ ३०७ इत्याज्ञप्तस्तथा चक्रे सोऽर्जुनोऽथ समाहितः ॥ पण्मासात्पुनरुत्थानं प्राप श्रीदत्तवाञ्छया ॥४८॥ ततः पुनर्विशेत्युक्तो भृयो योगी समाहितः।। वोत्थाय चागत्य नत्याग्रे श्रीगुरोः स्थितः ॥४९॥ तं प्राह प्रणतं शान्तं स्वभक्तं भक्तवत्सलः ॥ स्वाग्रे तमुपवेश्याङ्ग त्वया पृष्टं मयोदितम् ॥५०॥ किमाचारेण मे कृत्यं तवापि च तथाप्ययम् ।। धर्मः सनातनः सेव्यो लोकोपकृतये सदा ॥५१॥ लोकवाधानिरामार्थ विपरीतं कचिदहिः ।। चरित्वापि नहि त्याज्याः क्रिया वर्णाश्रमोचिताः ॥५२॥ गृहस्थेन त्वया भूप त्रिविधा कर्मचोदना ॥ लोकसंग्रइसिध्द्यर्थ श्रद्धयैव विजानता ॥ ५३॥ यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरोपि च ।। स यत्प्रमाण मनुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ ५४ ॥ येत्यनेन स्वत उत्थानाभार. सूचित ॥४८॥ उत्यायेत्यत्रापि श्रीदत्त- पाञ्छयेत्यनुसधेयम् ॥ ४९ ॥ १०॥ लोकसप्रहार्थमुपदिशति-किमिति ॥५१॥ ५२ ॥ गृहस्येनेत्यनेन सर्वाश्रमपोषकत्यादय त्वया सेव्य इत्युक्तं मपति । 'यथा मातरमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तर ।। वर्तन्ते गृहिण तद- दाश्रित्येतर आश्रमा.' इति स्मृते । त्रिविधाऽपूर्वनियमपरिसरयाविधिटक्षणा फर्मचोदना । ननु तत्त्वज्ञानिनः किमपि कृत्यं नास्ति कुतो विर्य चोदने. स्यत आह-विजानतापि लोफसग्रहार्य श्रद्धयर ।। ५३ ॥ तदेव द्रढयति- पदिति ॥ ५४ ॥ तक्षतिप्रसङ्ग. इति चेले याह-दोपेति । तथाहि 'विध्य- ·३०८ दत्तपुराणम् । दोपयुध्योमयातीतो निषिद्धान्न निवर्तते ।। गुणवुध्धा न विहितं करोति ज्ञोऽपि वालवत् ।। ५५ ॥ यस्त्वात्मरतिरात्मज्ञः स्वात्मतृप्तः सदात्मवान् । स्वात्मन्येवात्मना तुष्टस्तत्काय कावशिप्यते ।। ५६ ।। कृतेन तस्य नैवार्थो नानर्थोऽप्यकृतेन च । अतोऽस्य नैव कुत्रापि कश्चनार्थव्यपाश्रयः॥५७ ॥ .. . भावान बालस्य दृश्यतेऽतिप्रसञ्जनम् । स्यालुतोऽतिप्रसङ्गोऽस्य विध्य- भारसमे सति ।। न किचित्ति चेद्वालः सर्वं वेत्येव तत्त्वचित् ।। अल्पज्ञस्पैन विधयः सर्वे स्युर्नान्ययोर्द्वयोः' इति ।। ५५ ॥ रतिः प्रीति.। तृप्तः स्वानन्दानुभवेन निर्वृतः । आत्मनि स्वापे । आत्मना स्वयमेव ॥५६॥ कृतेन कर्मणार्थः पुण्यमनर्थः प्रत्यायः । निरहंकारेण विधिनि- पेधातीतत्वात् । तथापि तदेवो न प्रियं यदेतन्मनुन्या विदुः' इति श्रुते. मोक्षे देवकृतविघ्नसंभवात्तत्परिहारार्थ कर्मणा देवाः सेन्या इत्यवाह-अत्र ब्रह्मादिस्थायरान्तेषु कोऽप्यथे मोक्षे व्यपाश्रय आश्रयणीयो नास्ति 'तस्य हन देवाश्च नाभूत्या ईशत आत्मा खेपां संभाति' इति विनाभावः श्रुत्यो- तत्वात् । हनेत्यव्ययमन्यर्थे । देवा अपि तस्यात्मतत्यज्ञस्याभूत्यै ब्रह्मता- प्रतिबन्धाय नेशते न शक्नुवन्तीति श्रुत्यर्थः । देवकृतपितास्तु ज्ञानोत्पत्तेः प्रागेर यदेतन्मनुष्या चिदुस्तदेपो देखना न प्रियमिति ब्रह्मज्ञानस्यैाप्रिया योक्त्या तर विनफर्तृत्वसूचनान्निासनमनोधारणया पृतन्यस्य विध्या- पतीतत्वमे । 'समाधिमय कर्माणि मा करोतु करोतु वा ।। हृदयेनास्त. सायों मुक्त एवोत्तमाशयः ।। नैकम्येण न तस्यार्थस्तस्याथोंऽस्ति न कमिः । न समाधानजन्याा यम्य निर्वासन मन.' इत्युक्तेः ।। ५७ ॥

·चतुर्थाष्टके अ०३
३०९
द्वावेतौ पुरुपौ लोके परमानन्दनिर्भरौ ।।
योगयुक्तो द्वयातीतो यश्व युद्धेः परं गतः ॥ ५८॥
पुरं गच्छावनि पाहि सप्तद्वीपां भुजार्जिताम् ॥
देवान्यज्ञैर्यज श्राद्धैः पितृन्दानैद्विजानपि ॥ ५९॥
विप्रान्सतर्पय स्वर्णगोभूकन्यारथादिभिः ॥
भूयो भूयोऽपि मे प्रीत्या दर्शनं च समाचर ॥ ६०॥
स्मरणं कुरु राज्पेऽपि हृदाऽच्यग्रेण मे सदा।।
परानन्दस्वरूपं मे न विस्मरसि कहिचित् ॥ ६१॥
अन्तनिष्ठः सदा युक्तो बहिर्व्यवहरन्नपि ।।
प्रवाहपतितं कर्म कुरु तेन न लिप्यसे ॥ ६२ ॥
जीवन्मुक्तः सदा तिष्ठ यावदारब्धमात्मदृक् ॥
ततो विदेहकैवल्यं प्राप्स्यसे मयि निश्चितम् ॥ ६३ ।।
मयानुशिष्टो गच्छाशु यथोक्तं सम्यगाचर ।।
सुसीमवानन्दमयः सदैव त्वं निरामयः॥ ६४ ॥
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्वत्रिसाहत्यां संहितायां वासुदेव्या-
मुपामनाकाण्डे चतुर्थाटके तृतीयोऽध्यायः ॥३॥
योगयुक्त योगो निष्कामकर्म ॥५६॥ ५९॥६०॥६१ ॥ १२॥१३॥
आशिषमाह--मुसीति ॥ ६४ ॥ इति श्रीमदत्तात्रेयपुराणे सार्धनिसाहस्या
संहितायां यामुदेव्या उपासना काण्डे चतुर्थाटके टीकायां तृतीयोऽध्यायः
॥३॥ श्रीदत्तार्पणमस्तु ॥
इति कार्तवीर्यार्जुनस्य योगाम्यामपूर्व राज्याधिगमो नाम
चतु० तृती० ॥४॥३॥

·अथ राज्यं शासतोऽर्जुनस्यर्पिशापो नाम चतुर्थाष्टके चतुर्थोऽध्यायः॥ ४॥४॥ हरिः ॐ ॥ ऋतस्य गोपोऽद्य भवान्यदाज्ञापयति प्रमुः॥ तन्मे मूर्जा धृतमिति प्रोक्त्वा नत्वाऽर्जुनो गतः ॥१॥ पुरमेत्यार्जुनः सम्राट् श्रीदत्तेन यथोदितम् ।। चचाराव्याहतस्वैरगतिर्वायुरिवात्मवान् ॥२॥ दशयज्ञसहौः स भूप ईजे महामतिः ॥ सर्वे यज्ञा महाराजो भूरिकाञ्चनदक्षिणाः ॥३॥ सर्वे काञ्चनवेदीका वेदविन्मुनिसंवृताः॥ सर्वैर्देवैः सुसंप्राप्तैर्विमानस्थैरलंकृताः ।। ४ ।। अप्सरोभिश्च गन्धर्वर्गायद्भिः परिशोभिताः ।। नाकाले यस्य राष्ट्रे तु मरणं कोऽप्यपश्यत ॥५॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ अाविंशेऽर्जुनो राजा राज्यं गत्वेश्वराज्ञया ।। यथोक्तमाचरदेवाच्छतोऽभूत्स महर्षिणा ॥१॥ ऋतस्यावश्यंभाविफलस्य कर्मणः गोपो रक्षकः १॥ पुरं माहिष्म- तीम् । अव्याहताऽकुण्ठिता स्वैरा स्वच्छन्दा गतिर्यस्य । आत्मवान्वशचित्तः ॥२॥ दशसहस्रयझै । महाश्चासौ राट् च तस्य । भूरि प्रभूतं काञ्चनमेव दक्षिणा येषु ॥ ३ ॥ ४ ॥ अकाले नापश्यतेति संबन्धः ॥ ५ ॥ 'अति- - ३१० ·चतुर्थाष्टके अ०४ दुर्भिक्षमीविभीत्यादि यस्य राष्ट्र कदापि नो। यथाकालं ववर्पेन्द्रः सस्यवृद्धि ददौ मही॥ ६॥ समस्तरत्नसंपूर्णश्चक्रवर्ती बभूव सः॥ स्वयं हि सप्तद्वीपेपु सङ्गी चक्री शरासनी ॥७॥ रथी परिभ्रमत्येव दुष्टचोरारिशासनः ॥ सर्वान्तरो यथा वायुरात्मा साक्षी स्त्रयोगतः ।।८।। एवं राजा मनुष्योऽपि माहिष्मत्यां वसन्नपि ।। कर्कोटफसुता जित्ला पुरी तर न्यवेशयत् ॥ ९॥ टिरनावृष्टिर्मूषका शलभा शुका ॥ स्वचक्र परचक्र च सौता ईतय स्मृता इति ! ताभ्यो भीति । आदिशन्दा मार्यादुपसर्गा उत्पाताच ॥६॥ ७॥ यथात्मा सूनावेन व्यापको यायु साक्षी 'वायुर्वं गौतम तत्सूनम्' इति श्रुते । यादे साक्षि व पुराणात 'आदित्यचन्द्रापनिलोs. नलश्च धौभूमिरापो हृदय मनश्च ।। अहय रात्रिश्च उभे च सध्ये धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम्' इति । यद्यपि 'साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च' इति श्रुतेरामन साक्षित्व मुग्य तथाप्यतर्यामि नादित्यादिदेवतारूपेण साक्षिताभ्युपगमे न पात्यनुपपत्ति । यद्वा वायुशब्दवाच्य सर्वान्तर आमा साक्षी तयाय राजापि योगप्रभावत सर्वसाक्षी बभूव ॥ ८ ॥ क्फोटको नागविशेष । तत्र कोटकनिवासभृते समुद्रतीरे ॥९॥ रेखा ·३१२ दत्तपुराणम् । कदाचित्स्त्रीसहस्रात्यो रेवायां स महाबलः ॥ चिक्रीडे दोःसहस्रेण रेखां प्राग्गतिमानयन् ॥ १०॥ तत्प्रेक्ष्य तत्पतिः क्रुद्धः सिन्धुर्वेगादधावत ।। तमूर्मिमालिनं क्रुद्धं दृष्ट्वा राजा प्रहस्य च ॥११॥ एको भुजसहस्रेण जगाहे स महार्णवम् ।। तस्य बाहुसहस्रेण पीडितोऽभृन्महोदधिः ॥ १२ ॥ चूर्णीकृतमहावीचिीनमीनमुखः स च ॥ भीतभीतः समुद्रोऽपि पलायनपरोऽभवत् ॥ १३ ॥ अब्धौ संक्षोभ्यमाणे तु पातालस्था महासुराः ॥ सर्वेऽप्यहिवरा वाढमार्तिमापुर्दरत्ययाम् ।। १४ ।। एवंप्रमावो राजर्पिरेको धन्वी महीतले ॥ योगाभ्यासरतो नित्यं राज्यं चक्रे स्वधर्मवित् ॥ १५ ॥ दुश्वरं तत्तपो दृष्ट्वा निष्प्रत्यूहांस्तथाध्वरान् ।। स्वपदस्था अपि सुरा भयमाजग्मुरन्वहम् ॥ १६ ॥ देवाधिकारहर्तायं भविष्यति तपोबलात् ।। इत्याशङ्कयामरः सूर्यः सत्वत्यै प्रचोदितः ॥ १७ ॥ नर्मदाम् ॥ १० ॥ ऊर्मिमालिनं महोर्मिम् ॥ ११ ॥ १२ ॥ राज्ञा चूर्णी- कृता महावीचय उन्नततरङ्गा यस्य । लीना मीनमुसा पस्मिन् । भीतादपि भीतः ॥१३॥ महामुरा क्ल्यादयः ।। १४॥ १५ ॥ निष्प्रत्यूहानिर्वि- भान् । शस्त्रधारिणो योदुरभावात् ।। १६ ॥१७ ।। आतिथेयं अतिथि Tha ·चतुर्थाष्टके अ०४ ३१३ द्विजरूपधरो भूत्वा वैश्वदेवक्षणे रविः ।। घुमुक्षितोऽतिथिः प्राप्त आतिथेयं तमर्जुनम् ॥ १८ ॥ अतिथिः प्राह राजेन्द्र ब्रह्मण्योऽसि दयापरः।। तृप्तिमेकां प्रयच्छाध त्वत्तः कोऽन्यो ममेष्टदः ॥१९॥ राजोचे केन ते तृप्तिर्वद सर्व ददामि ते ॥ दैवतं ब्राह्मणोऽस्माकं सर्वस्वं वार्पयाम्युत ॥ २० ॥ सूर्यस्तमाह सर्वोद्भिद्रूपभिक्षां प्रयच्छ मे ॥ तया भवेयं संतृप्तस्तृप्ति, भूप नान्यथा ॥ २१ ॥ तच्छ्रुत्वाचर्यतोपाभ्यां राजा प्राह प्रणम्य तम् ।। यद्याचितं तद्ददामि को भवान्मानुपो नहि ॥ २२ ॥ तदा सूर्यः स्वरूपेण प्रादुरास प्रणम्य तम् ॥ राजा प्राहाद्य धन्योऽस्मि लब्धो यस्येदृशोऽतिथिः॥२३॥ न शक्याः स्थावराः सर्वे तेजसा स्ववलेन च । निर्दग्धं तपतां श्रेष्ठ त्वामेव प्रणतोऽस्म्यहम् ॥ २४ ॥ एवमुक्तस्ततः सूर्यः प्राह राजन्वहुप्रद ।। तुष्टस्तेऽहं ददामधूनक्षयान्सर्वतोमुखान् ।। २५॥ साधु 'पथ्यतिथि'इति दत् ।। १८॥ १९ ॥२०॥ सर्ववृक्षरूपा भिक्षाम् ॥२१॥ वृक्षभिक्षाभरणमाश्चर्य, तेजस्व्यतिथिलामस्तोपस्ताभ्याम् ।। २२।। संसूर्यम् ॥ २३ ॥ २४ ॥ इयूपर क्षितानिपुधीन् ।॥ २५ ॥ चाटयिष्यन्ति ·३१४ दत्तपुराणम् । ते क्षणाज्ज्वालयिष्यन्ति मम तेजःसमन्विताः॥ संघाय ताञ्छरान्सर्वान् शोपयित्वार्पयाध मे ॥ २६ ॥ शुष्कान्मस्मीकरिष्यामि तेन तृप्तिर्भवेन्मम ॥ इत्युक्त्वा स रविर्दिव्यान्वाणानस्मा उपानयत् ॥ २७ ॥ तेन दत्ताञ्छरानराजा संधाय बलवत्तरः ॥ स पञ्चशतचापेभ्यो मुमोचाप इवाम्बुदः ॥२८॥ पर्वतग्रामनगरपोपदुर्गवनादिजाः ।। सुशुप्काः स्थावराः सर्वे बभूवुर्वाणवृष्टितः ॥ २९ ॥ ततः सूर्योऽग्निरूपेण शुष्कान्सानभक्षयत् ।। तृणगुल्मलतावृक्षमुखांस्तान्स्थावरान्क्षणात् ॥ ३० ।। अत्रान्तरे वसिष्ठाख्यस्तपोदीप्तो महामुनिः ।। समाधिविरमे वृक्षानिर्दग्धान्समपश्यत ॥ ३१ ॥ क्रुद्धः शापं ददौ तस्मा अर्जुनाय महातपाः ॥ मदाश्रमद्रुमा यस्मात्या दग्धाः सुदुर्मते ॥ ३२ ॥ मत्तोऽसि बलप्तोऽसि यतः प्रतिभटो न ते ॥ मा गर्व वह दुष्टात्मस्तेजस्वी ब्राह्मणोत्तमः ॥ ३३ ॥ शुष्कभावं नेप्यन्ति नतु भस्मतां । भस्मीकरिष्यामीति वक्ष्यमाणत्वात् । ननु तेषामीहक् सामर्थ्य कथमि-यत आह-ममेति । सर्वान्वृक्षान् ॥२६॥ अस्मै राज्ञे उपानयत्समर्पयत् ।। २७ ॥ अम्बुदो मेवोपम इव ॥ २८ ॥ धोष आभीरपट्टी ॥ २९ ॥ अभक्षयद्भस्मसाच्चकार ॥३०॥ तपसा दीतः । समाधिविरमे व्युत्थानदशायाम् ।। ३१ ।। महातपा इति शापामाध्यं सूचितम् ॥ ३२ ।। प्रतिमटः प्रतियोद्धा ॥ ३३ ॥ ननु सहस्रकरस्य मम ·चतुर्थाष्टके अ०४ ३१५ भार्गवो जामदग्न्यस्ते रामः परशुना मुजान् ॥ छित्त्वा सहस्रं द्रुस्कन्धानिव त्वां निहनिष्यति ॥३४॥ एवं स भाविना राजा ब्रह्मण्योऽप्यतिथिप्रियः॥ दैवयोगेन संशतः शान्तेनापि महर्पिणा ॥३५॥ तदाप्रभृति राजासावुद्धतोऽभूत्सुधीरपि ॥ बभूवुर्बहवः पुत्रास्तस्य राज्ञो महाबलाः ॥ ३६॥ दत्तात्रेयप्रसादेन लब्धेन स्यन्दनेन सः॥ कामगेन विमानेन चचारासिललोकगः ॥ ३७॥ ऐश्वर्यमतुल लेभे किंकर्यः सिद्धयोऽस्य हि ।। अव्याहताज्ञः सर्वत्र स सम्राइग्रशासनः ॥ ३८॥ स्मृतिगामी स सर्वन कामितानेकदेहधृक् ।। प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य दत्तात्रेय इमापरः ॥ ३९॥ दुर्वृत्तान्वारयामास नृपांचोराञ्जघान च ॥ ममर्द देवान्यक्षादोन्पीडयामास सर्वशः ॥ ४०॥ कि ब्राह्मणोत्तमेनेत्यत आह । द्रुस्कन्धानिर वृक्षशाखा इव ।। ३४ ॥ ननु अतियिप्रियो ब्रह्मण्योऽपि राजा शान्तेन महर्पिणा कथ शप्त इत्यत आह- एवमिति । भाचिना दैवयोगेन ॥ ३५ ॥ तदाप्रभृति तत आरम्य ।। ३६ ॥ स्यन्दनेन रथेन । कामगेनाव्याहतगतिना विमानेन ।। ३७ ॥ सिद्धयोs- णिमादय । सरर नृदेवादिषु अव्याहताऽप्रतिहता आज्ञा यस्य । उप्र मयंकर शासन यम्य ।। ३८ । कामितान् अभिप्रेताननेकान्देहान्धरतीति तया । सर्वस्य लोकस्य व्यरहार प्रत्यक्ष पश्यतीति प्रत्यक्षदर्शी अत एवापरो दत्तात्रेय इवेति भार ॥३९॥४०॥ पुलोमस्यापत्य पौलोमीन्द्राणी ·३१६ दत्तपुराणम् । दिव्येनैव विमानेन हैहयाधिपतियेली ॥ क्रीडन्तमिन्द्रं पौलोम्या धर्पयामास तं दिवि ॥४१॥ ततो देवा विनिर्धवा देवर्पिसहितास्तदा ॥ पीडिताः कार्तवीर्येण श्रीविष्णुं शरणं ययुः ।। ४२।। देवदेव सुरारिन विष्णो सत्यपराक्रम ।। भगवन्भूतरक्षार्थ कार्तवीर्यार्जुनं जहि ॥ ४३ ॥ स दिव्येन विमानेन त्रैलोक्ये विचरन्स्चयम् ॥ बाधते विश्वमसिलं त्वा विना कोऽस्य घातकः ॥४४॥ इति संप्रार्थितो देवो देवान्दृष्ट्वार्जुनार्दितान् ॥ प्राहावतीर्य तं हन्मि विप्ररूपेण निश्चितम् ॥ ४५ ॥ एवमुक्ता भगवता हृष्टा इन्द्रमुसाः सुराः॥ विष्णुं नत्वा स्वस्वधाम प्रापुश्चिन्ताविवर्जिताः ॥४६॥ भगवानपि सर्वज्ञः स्वभक्तं वीक्ष्य तादृशम् ॥ अर्जुनं मुनिना शप्तं समुद्धतुं मनो दधौ ॥ ४७॥ सया ॥ ४१ ।। ४२ ।।भूतरक्षार्थ सर्वप्राणिरक्षार्थम् । जहि घातय ।। ४३ ॥ ननु धार्मिको ज्ञानी राजा कुतो हन्तव्य इत्यत आह । अग्विल विश्व बाधते न त्वस्मानेन । ननु मद्भतो मयाक्थ हन्तव्य भवद्भिरस समिलित्वा हन्तव्य इत्यत आहु । यामादिपुरप पिनास्य वलिष्टस्य योगिन को घातक । न कोऽपि । अत त्वमेव क्थमन्येनं जहीति भार ॥ ४४ ॥ इत्येप्रकारेण सम्यगकपटमित्यर्थ । प्रार्थितो विप्ररूपेणारतीर्य त हन्मीति प्राह | वरदानस्य ग्यात्याधिकार स्मरन् ।। ४५॥ स्वस्वधाम स्वस्थ पदम् ।।४६ननु सर्पज्ञो भगवान् स्वभक्त हन्तु क्य प्रतिज्ञात- चानित्यत आह चतुर्भि । समुद्धतु विदेहकैपल्य दातुम् ।। ४७ ॥ मया

·चतुर्थाष्टके अ०४
३१७
,
वोऽस्य कल्पितः पूर्व मया ख्यात्याधिकानरात् ॥
अतोऽहं द्विजरूपेण हन्मि भक्तमपि स्वयम् ॥ ४८ ॥
योगाभ्यासेन तपसा मुक्तोऽयं मदनुग्रहात् ।।
नूनं विदेहकैवल्यं भक्तारब्धं नयाम्यहम् ॥ ४९ ॥
इति निश्चित्य भगवान्स्वांशेन त्रिजगत्पतिः।।
अवातरद्विप्ररूपी दयालुभक्तभावनः ॥ ५० ॥
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्वत्रिसाहरुयां त्रिकाण्डमण्डितायां
संहितायां वासुदेव्यामुपासनाकाण्डे
चतुर्थाष्टके चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
श्रीदत्तरूपेण क्षत्रियाब्राह्मणस्य रयात्याधिकत्वादद्विजरूपेण स्वय स्वभक्त-
मपि हन्मि । द्विजशब्दस्य द्विजातित्वमतीतापि ब्राह्मणे एस बढत्यात्
कथासगतित्वाच्चात्र ब्राह्मण एव । 'न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति' इतिश्रुता-
निनो हननाधभागाद्धन हिंसागत्योरितिधातोर्गत्यर्थमादायान्तर्भावितण्यथेन
प्रारब्धपरिसमाप्तया विदेह कैवल्य गमयामीति योजना ।। ४८ ।। तथैवाह-
योगेति । 'ब्रह्मविहीन भवति' । 'न तस्य प्रेतसज्ञास्ति' 'नायं हन्ति
न हन्यते' 'नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि इति सिद्धान्तितवाद्विदेहकैवल्पनयनमेन
हननम् ।। ४९ ॥ ॥ ५० ॥ इति चतुर्थे चतुर्थष्टीकायां समाप्त ॥
• इति श्रीदत्त राज्य शासतोऽर्जुनस्यर्पिशापो
नाम चतुर्था० चतुर्थो० ॥ ४॥४॥

·अथ देवकार्यार्थ परशुरामावतारो नाम चतुर्थाष्टके पञ्चमोऽध्यायः ॥४॥५॥ हरिः ॐ ॥ त्वं हि नः पाहि देवेति सकृयः प्रार्थयत्यपि ।। सर्वापद्भ्यस्तमुद्धृत्य ददातीशः पदं ध्रुवम् ॥१॥ नित्यमुक्तं निजं भक्तमेकभक्ति वमर्जुनम् ॥ कथं हन्यात्स निन्ये तत्प्रार्थितं सत्यतां प्रभुः ॥ २॥ आसीनृपः कान्यकुब्जे गाधी नाम महाबलः ।। वसतो भार्यया सार्थ वने तस्याभवत्सुता ॥३॥ रूपलावण्यसंपन्नां देवीमिव महाप्रमाम् ।। ऋचीको भार्गवो दृष्ट्वा ययाचे तां नृपं प्रति ।। ४ ।। महातपस्विनं दृष्ट्वा गाधी तं शंसितव्रतम् ।। प्रत्याख्यातुं नृपो भीतः प्राह तं प्रार्थयन्बहु ॥५॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ भगवान्टेवकार्यार्थमवतीर्य द्विजात्मना । पितृवाक्यपरो जात एकोनत्रिंश ईरितः ॥१॥ सकृदेकवारम् । ध्रुवं मोक्षम् ॥ १ ॥ प्रार्थित ख्यात्याधिकवधलक्षणम् । तत्प्रार्थितम् ॥२॥ ३ ॥४॥ शितं तीक्ष्ण व्रतं यस्य ॥५॥ । ३१८ ·चतुर्थाष्टके अ०५ ३१९ ब्रह्मन्संभावनीयोऽसि भार्येयमुचिता तव ।। तथाप्येकः पणो मेऽद्य कृतस्तं शृणु मानद ॥६॥ एकतः श्यामकर्णानां पाण्डुराणां तरस्विनाम् ।। सहस्रं वाजिनां शुक्ल यो ददात्येव भाग्यवान् ॥ ७॥ तद्विधाय मया देया कन्यपाङ्गाप्सरःसमा ।। इति विग्र प्रतिज्ञातं मया ते साध्यते कथम् ॥ ८॥ ऋषिः प्राहाहमेवाशु दास्याम्यद्य तथैव ते ।। साध्वी ममास्तु भार्येयं नात्र कार्या विचारणा ॥ ९॥ इति प्रतिज्ञाय मुनिवरुणं प्राप्य तं जगौ ॥ शुल्काथं श्यामकर्णाश्वसहस्रं मे प्रदीयताम् ॥ १० ॥ ज्ञात्वोग्रतपसं विप्रं वरुणोपि स्वराड् भृशम् ।। प्रत्याख्यातुमनीशोऽदात्स तस्मै तादृशान्हयान् ॥११॥ आदायाश्वान्मुनिः शीघ्रं गङ्गामध्यावहिर्ययौ । कान्यकुब्जेऽश्वतीर्थ तत्ततोऽभूत्सर्वपापहम् ।। १२ ।। गाधि पमवाप्याह त्वत्प्रतिज्ञानुसारतः॥ अत्रानीता मयेमेऽश्चाः स्वस्ति ते देहि मेसुताम् ॥१३॥ संभावनीयः सत्कार्योऽसि ॥६॥७॥ ८॥९॥ जगौ उवाच ॥१०॥ उन देदीप्यमान तपो यस्य तम् । स्वेन बलेन राजतेऽसौ स्वराट् वरुणः संम्राळन्यः स्वराळन्य उच्यते वा महान्ताबिन्द्रावरणे' ति श्रुतेः । अनीशोऽसमर्थः शापभयात् ।। ११ ।। तत् अश्वनिर्गमस्थानजम् ॥ १२ ॥ अवाप्य प्राप्य आह । मया इमे अश्वा आनीताः ॥१३॥ तस्मै ऋचीकाय

·दत्तपुराणम् ।
तस्यात्यगतमाहात्म्यं दृष्ट्वा तस्मै मुदा नृपः॥
यथोक्तेन निधानेन ददो कन्यामनिन्दिताम् ।। १४ ।।
एवं धर्मेण लन्या तामृचीफः स्वर्वध्यमाम् ।।
यथासुसं यथाकामं तया रेमे मुमध्यया ।। १५ ।।
देवा इन्द्रादयो दृष्ट्वा तस्योद्योग महात्मनः ॥
आश्चर्य परमं प्रापुः प्रशशंसुस्तपस्विताम् ॥ १६ ॥
अथैकदाह तं गाधिमुनेऽपुनोऽस्मि मर्ववित् ।।
उपायं कुरु येन स्या मपुरोऽहं विमुक्तिगः ॥१७॥
तथेत्युक्त्वा ततः पल्या साक स पितरं मुदा ।।
आगत्य तत्पदे भक्त्या ववन्दे भक्तिभावितः॥१८॥
सर्व न्यौदयत्प्रेम्णा भृगुस्तुष्टो महामुनिः॥
तं दृष्ट्वा कामसदृशं स्नुपा च स्वर्वधूपमाम् ।। १९॥
स्वाश्रमे स्थापयामास प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।
भुभगा साप्यनुदिनं भईसेवापरायणा ॥२०॥
शीलेन सेवया चापि मुनि परमधार्मिकम् ।।
साध्वी प्रमादयामाम गाधिपुनी मनस्विनी ॥ २१॥
॥१४॥ ता सत्यवतीम् ॥१५॥ १६ ॥ एकदा आह 'नापुत्रस्य
लोकोऽस्ति' इति श्रुते । येनोपायेनाह सपुत्र समुक्तिग स्याम् 'एष
पन्या उरुगाय सुशेवो य पुरिण आक्रमन्ते विशोका ॥ शश्वत्पुरेण
पितरोत्याय बहुल तम ' इति श्रुते ॥ १७॥पितर भृगुम्॥ १८ ॥१९॥
॥२०॥ शीलेन स्वभावेन । प्रशस्त मनो यस्या सा मनस्विनी ॥२१॥

·चतुर्थाष्टके अ०५ ३२१ भृगुः प्रसन्नस्तामाह धन्यासि त्वं पतियते॥ वरं वृणीष्व सुभगे दास्यामि त्वदभीप्सितम् ॥ २२॥ सा प्राह भगवन्मातुरपुनाया ममाप्युत ।। आधि ज्ञात्वा महाप्राज्ञ प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥२३॥ तां सोऽवददुपायोऽयं साधि पुंसवनाय वाम् ।। ऋतुस्नाता त्वं च माता मनस्याधाय तत्परम् ॥ २४ ॥ अश्वत्थं पृथगालिङ्गय यज्ञाङ्गं च यथाविधि ।। चरुद्वयं च संस्कृत्य प्राशितव्यं विधानतः॥२५॥ पुत्रस्ते ब्रह्मवर्चस्वी सम्राण्मातुश्च ते क्रमात् ।। भविष्यति न संदेहः सत्यं सत्यवति स्नुपे ।। २६ ॥ तथेत्युक्त्वाय सा राष्ट्रं पितुः प्राप प्रियान्विता ॥ यथोपदिष्टं भृगुणा व्यकरोत्पुत्रकाङ्क्षया ॥ २७ ॥ चस्प्राशनकाले तु व्यत्यासो दैवतोऽभवत् ।। मात्रा पुत्र्याश्चरुर्मुक्तः पुत्र्या मातुः प्रमादतः ॥२८॥ ॥ २२ ॥ अपुत्राया मातुर्ममाप्याधि मनस्तापम् ।। २३ ।। प्रसाद पुत्रप्रा- तिरूपम् । पुमान्सूयतेऽनेनेति पुंसवनं तस्मै । वो तर मातुश्च । परं ईशं मनस्याधाय ध्यात्वा ॥ २४ ॥ त्वयाश्वत्थं ब्राह्मणम् । वन्मात्रा यज्ञानमु. दुम्बरम् । क्षत्रं 'क्षत्रं या एतद्वनस्पतीनां यदुदुम्बरः' इति श्रुतेः । विधा- नतः पुत्रकामेष्टिविधानेन ॥ २५ ॥ २६ ॥ प्रियेण भान्विता युक्ता ॥२७ ।। व्यत्यासो वैपरीत्यम् । तदाह-मात्रेति ॥ २८ ॥ दिव्येन चक्षुषा ·३२२ दत्तपुराणम् । ततो वहुतिथे काले गते दिव्येन चक्षुपा ।। विज्ञाय व्यत्ययं प्राप्य भृगुः प्राह स्नुपां सतीम् ॥२९॥ उपमुक्तश्चर्मद्रे वृक्षस्यालिङ्गनं कृतम् ।। विपरीतं हि जातं तत्संतानव्यत्ययो भवेत् ।। ३० ॥ ब्राह्मणोऽपि क्षनवृत्तिस्तव पुनो भविष्यति । क्षत्रोऽपि ब्राह्मणाचारो मातुस्तव सुतस्तथा ॥ ३१ ॥ तच्छ्रुत्वा प्रार्थयामास श्वशुरं सा पुनः पुनः॥ न मे पुत्रो भवत्वीदृक्कामं पौनो भवत्विति ॥ ३२ ॥ भृगुस्तां प्रतिनन्याह तथास्त्विति ततो ययौ ॥ स्वाश्रमं सा ततोऽमृत काले सत्यवती सुतम् ।। ३३ ।। तेजसा वर्चसा युक्तं जमदग्निमिति द्विजम् ॥ नाम्नाकरोदमूत्सोपि वेदवेदाङ्गपारगः ॥ ३४ ।। तस्या मातुः सुतो जज्ञे विश्वामिनो महामनाः॥ चरुप्रभावात्स ययौ ब्रह्मर्पित्वं तपोबलात् ॥ ३५॥ ज्ञानदृष्ट्या ।।२९ ।। ३०॥ सतानव्यत्यय दर्शयति-ब्राह्मण इति ॥३१॥ पौत्रौ नसा ॥ ३२ ॥ प्रतिनन्ध आह ।। ३३ ।। अकरोडचीक इति शेप । जमज्ज्वलन्नग्निरिव 'जमज्ज्वलनाम' इति निघण्टु । वेदा ऋगाया । छन्द- आधङ्गानि ।। ३४ ॥ विश्वस्य मित्र 'मित्रे चपी' इत्याङ् ‘विश्वस्य ह वै मित्र विश्वामित्र आस' इति श्रुते ॥ ३५ ॥ शक्तिकलामुमाशभूताम् ।

·. चतुर्थाष्टके अ५ ३२३ जमदग्निस्तु रुद्रांशो महातेजा महामनाः॥ रेणोः कन्यां शक्तिकलामुपयेमे स रेणुकाम् ॥ ३६॥ गार्हस्थ्यं धर्ममाश्रित्य तया रेणुकया सह ।। साध्व्यानुकूलया तीनं जमदग्निस्तपोऽतपत्.॥ ३७॥ तयोः पुत्रा महात्मानः पञ्चासनमरोपमाः॥ तेषां कनीयान्ड्रीविष्णोरंशो रामः प्रतापवान् ॥ ३८॥ साङ्गान्वेदानधीत्यासौ ब्रह्मचर्येण संयुतः ।। धनुर्वेदं च विधिवपितृसेवापरोऽभवत् ॥ ३९ ॥ आहिताः पितुर्नित्यमनुकूलोऽभवत्सदा ।। फलमूलसमित्पुष्पकुशादीत्राम आहरत् ॥ ४० ॥ एकदा रेणुका स्नातुं नदीं गत्वा ददर्श तम् ।। फ्रीडन्तं सलिले स्त्रीभी राजानं पद्ममालिनम् ॥ ४१॥ क्षणं स्थित्वा रेणुका सा तत्क्रीडां वीक्ष्य हर्षिता ।। ततः सा शङ्किता भर्तुः समीपमगमद्रुतम् ॥ ४२ ॥ उपयेमे उदयहत्। उपाद्यमः स्व' इत्यात्मनेपदम् ।। ३६ ॥ ॥ ३७॥ तयोः रेणुकाजमदम्योः । कनीयान् कनिष्ट. ॥ ३८ ॥ ॥ ३९ ॥ आहिताः स्थापिता अग्नयो दक्षिणाग्निगाहपयाहननीयसभ्यारसध्या येन । आहरदा- नयत् ॥४०॥ गन्धराज | हा धिक् । किं पतिव्रतया मया कृतं परक्रीडा- लोकनं । अनेन पापेन सर्पज्ञः पतिमा त्यजेत् किमिति शङ्किता सती ॥४१॥ ४२ ॥ धैर्यान्पातिव्रत्यात्परक्रीडायो रमसे विस् त्वां गृहानिर्गन्छ ·३२४ दत्तपुराणम् । स तां दृष्ट्वा च्युतां धैर्याबाम्या लक्ष्म्या विवर्जिताम् ।। धिकृत्वा तां विगाह वसुमन्तं सुतं रुपा ।। ४३ ।। पुत्रेमां घातयाशु त्वमिति श्रुत्वापि तद्वचः॥ सस्नेहो नावधीतूष्णी तस्थौ पश्यन्नधो भिया ॥४४॥ भस्मीभवेति तं प्रोक्त्वा सुपेणं च तथा वसुम् ॥ विश्वावसुं च तानिन्ये कोपेनैव यमक्षयम् ॥ ४५ ॥ अत्रान्तरे वनाद्रामः पाप तं प्राह सत्वरम् ॥ जानामविचारेण भो राम त्वं ममाज्ञया ॥४६॥ तत आदाय परशुं रामो मातुः शिरोऽच्छिनत् ।। शान्तो मुनिस्तमालिङ्गय प्राहामीष्टं वरं वृणु ॥४७॥ स पत्रे मातुरुत्थानं भ्रातॄणां चात्मनो जयम् ।। युद्धेऽप्रतिद्वन्द्वतायुर्दीप सोऽपि तथा ददौ ॥४८॥ ततस्ते बन्धवस्तस्य मृता अप्युत्थिताः पुनः।। रेणुका च महाभागा ततो रामो मुदं ययौ ॥४९॥ ततः प्रभृति रामोऽसौ महावीर्योऽभवद्भुवि ।। तेजसातीव दुर्धर्षो धनुर्विद्याविशारदः॥ ५० ॥ मुखमपि मा दर्शयति विगहि ॥ ४३ ॥ ४४ ॥ यमक्षयं मृतिम् ॥ ४५॥ ॥४६॥४७॥स रामः । दीर्वायुश्चिरजीविता । स जमदग्निरपि ॥४८॥ रेणुका चोस्थिता ॥ ४९ ॥ पितृपरान्महावीर्यः शिवप्रसादात्तेजसात्यन्त दुर्धर्षश्च ॥५०॥ इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धनिसाहस्यां सहितायां

·चतुर्थाष्टके अ०५
३२५
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्वत्रिसाहस्यां त्रिकाण्डमण्डितायां
संहितायां वासुदेव्यां उपासनाकाण्डे चतुर्थाष्टके
पञ्चमोऽध
ऽध्यायः॥४॥५॥
वासुदेव्या उपासनाकाण्डे चतुर्थाष्टके पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥
इति श्रीदत्त देवकार्यार्थ परशुरामावतारो
नाम चतु० पंचमोऽध्यायः॥४॥५॥

·यलाद्धोमधेनुहर्तुरर्जुनस्य परशुरामेण वधो नाम चतुर्थाष्टके पष्ठोऽध्यायः॥ ४६॥ हरिः ॐ। पिवतः प्रत्यहं सोमं राज्ञो धर्मात्मनोऽस्प च ॥ ब्रह्मण्यस्यापि धीघ्रष्टा मुनिशापेन दैवतः ॥१॥ विहितार्थोऽपि राजासौ ब्रह्मण्योऽपि सुनीतिमान् ।। वशीकृतो भाविनायमपराधं व्यधापेः ॥२॥ ब्रह्मादयोऽपि सर्वज्ञा भाविनैव वशीकृताः ।। अपश्यंभाविताप्येपा यमीशेन निर्मिता ॥३॥ ॥श्रीगणेशाय नम ॥ त्रिशे दैवानष्टबुद्धि हरन्त भार्गगो रुपा ।। होमधेनु मुजाञ्छिना रामोऽहन्कृतवीर्यजम् ।। १ ॥ 'सौत्रामण्यां सुराग्रह गृह्णातीति' शासनात् प्रयह सोम पिबतो धर्मा स्मनो ब्रह्मण्यस्यापि बुद्धिर्भष्टा । अत्र कारण ब्रह्मशाप एर । ईदृशस्यैव गतिश्चेत्किम वाच्यम येषाम् ॥ १॥२॥ ननु ज्ञानिनि कय शापप्रमेश इति चेच्छापस्तु निमित्तमात्र किंतु प्रारब्धमेरेद येन ब्रह्मादयोपि व्यासा इत्याह-ब्रह्मेति । भाविना प्रारब्धेन । तश्श्यभारितेश्वरस्याप्यनिवार्यत्यत आह-ईशेन निर्मितेति । तस्मात् 'यदभावि न तद्भावि भानि चेन तद- न्यथा' इति निश्चित्यापि पुरुषकारो न हेय भाग्निोऽचिन्त्यत्वात्, प्रयत्नस्य विशेषत श्रषणात् ॥ ३॥ ईश्वरेणाप्ययभारिताभ्यनुमोदितेति प्रमाण . ३२६ ·चतुर्थाष्टके अ०६ ३२७ कुमारशापदग्धास्ते पेतुर्भुव्यजपार्षदाः ॥ चन्द्रेन्द्रभृगुदक्षाद्या भाविनैवेह वश्चिताः॥४॥ नारदाद्या अपि विधि नातिकामन्ति तद्वशाः॥ का कथा तु मनुष्याणां बलीयान्विधिरेप हि ॥ ५॥ बलिष्ठेऽस्मिन्नपि कुतो हानिस्तत्त्वविदः सतः॥ शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नामोति किल्विपम् ॥ ६॥ यदा सिद्धोऽभवद्योगी सोऽर्जुनः प्राह तं गुरुम् ।। घलिष्ठं मां त्वमेवेश जहि यास्ये ततो गतिम् ॥ ७॥ नेदं त्वां रोचते मृत्युन मे रोगान हीनतः ॥ भूयाद्भवादृशादेव राज्ञेत्थं याचितं तदा ॥ ८॥ श्रीशः स्वांशेन तत्सिध्या अवतीर्य द्विजन्मना । जमे ख्यात्याधिको रामो भार्गवोऽपि स्वसेवकम् ॥९॥ यति-कुमारेति । अजस्य विष्णोः । पार्पदा जयाचा. ॥ ४ ॥ आधिकारि- काणां परतन्त्राणामेरमस्तुस्वतन्त्रा ज्ञानिनः कुतोऽवश्यं भारितां नातिकामन्ति इति चेत्तस्था ईश्वरेण निर्मितत्यादीशसृधिकाभानाजीवसृष्टया बाधकेन कृतार्थत्यप्रदेन ज्ञानेन स्वातन्त्र्यं गता अपि तामाद्रियन्त इत्याह-नारदेति ॥५॥ एन तस्मिन् विधी बलिप्टेऽपि सति ब्रह्मपिणो विदः ज्ञानिनः का हानिः । न कापि । तस्य चैतन्यस्वाभा यादग्रहणान्ययाग्रहणाविर्भारति- रोभारादिवर्जितत्वात् यतः शरीरनिय स्नानभोजनादि केवल रागशून्यं कर्म दुइकिल्विपं नाप्नोति ॥६॥ तेनैवेदं प्रार्थितमि याह त्रिभिः ॥ ७ ॥ ॥८॥९॥ तहशिस्य दोपः, नेत्याह-दोष इति । अध्यारोपस्यापदेन ·३२८ दत्तपुराणम् । दोपः क ईश्वरस्यात्र कल्प्यतेऽत्र जगदमः ॥ ईशः सर्गस्थितिलयान्करोतीति भ्रमो ह्यसन् ॥ १०॥ ईशः कर्तास्य सर्वस्य हर्ता भर्ता जनार्दनः॥ बालवत्क्रीडति सदा तेन बन्धः कुतो विभोः ॥११॥ उत्पन्नस्यापि सर्वस्य ध्रुवो नाशोऽध्रुवत्वतः॥ किं विनष्टं हि मक्तस्य देहे नष्टे चिदात्मनः ॥१२॥ ज्ञस्यापि यावदारब्धं चेटा भवति तेन किम् ॥ हीयते तस्य स ज्ञानकाल एव स्थितिं गतः ॥१३॥ कर्मणैवेश्वरोऽप्यत्र चेटते न स्वभावतः ॥ न तेन बाध्यते तस्मान्नात्र दोपो द्वयोरपि ॥ १४ ॥ एकदा रथमारुह्य सम्राङ् राजा स पर्यटन ॥ क्रीडित्वा सुचिरं हञ्चितुरङ्गरलान्वितः ॥ १५ ॥ मार्गे निवृत्तः सोऽद्राक्षीज्जमदग्न्याश्रमं शुभम् ॥ द्विमित्रैर्युतो राजा पादचारी तमाविशत् ॥ १६ ॥ बाधकत्वात् विनयात् ज्ञानिदृष्ट्या प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वात् सृश्यादिभ्रमोऽ- सन्नेव । यैस्तु तात्त्विक इत्युक्तः वेदबाह्यत्वेन तेषां कुदृष्टित्वास नादरणीयः या वेदबाह्याः स्मृतयो याश्च काश्च कुदृष्टयः ॥ सर्वास्ता निष्फलाः प्रेत्य तमोमूला हि ताः स्मृताः' इति ॥१०॥ यद्यपि लोकलीलाकैवल्यन्यायेन तत्स्वीकारेऽपि न दोष इत्याह द्वाभ्याम् ॥ ११॥ १२ ॥ स्थितिमद्वैत- स्थितिम् । नहि मुक्तानां समाहितानां च भ्रान्तिदर्शनाभावे आत्मव्यतिरिक्तो बाह्यार्थ उपलभ्यते, नान्मत्तावगतं वस्त्वनन्मत्तैरपि तथाभूतं गम्यते । एतेन द्वयदर्शनं दुःखोपलब्धिश्च प्रत्युक्ता ॥ १३ ॥ उपसंहरति- तस्मादिति ॥१४॥ १५॥ द्वे वा त्रीणि वा द्वित्राणि तैः ॥ १६ ॥ शिक्या पार्वत्या .

·चतुर्थाष्टके अ०६ ३२९ दृष्ट्वाऽऽश्रमे मूर्तिमन्तं शिवयेव शिवं नृपः॥ जमदग्निं तपोदीप्तं साध्व्या रेणुकयान्वितम् ॥१७॥ तं नमस्कृत्य भक्त्यैव मूर्ति बद्धाञ्जलिर्नुपः॥ स्तुत्वा स्तोत्रैव विविधैर्नत्वापि च पुनः पुनः॥१८॥ तदाज्ञया तत्पुरतो विनयावनतो नृपः॥ उपविश्याथ पप्रच्छ कुशलं सोऽपि तं तथा ॥१९॥ राजाऽऽह राष्ट्रकोशादौ धर्मे सर्वत्र चाप्यहो॥ भवत्प्रसादात्स्वस्त्यस्ति धन्यो वो दर्शनादहम् ॥२०॥ इत्युक्तः स ऋषिः स्नेहादातिथ्येन निमन्त्र्य तम् ॥ ससैन्यं तर्पयामास स्वन्नैर्धेनुप्रसादतः ॥२१॥ दृष्ट्वा तद्वैभवं राजा भाविनाऽऽकृष्टचेतनः ॥ ऋपि पप्रच्छ चैश्वर्य कुत ईदृक् तव प्रभो ॥ २२ ॥ स प्राह कामधुगियं सदा मे सर्वकामदा॥ राजाऽऽह दीयतां मे सा निष्कयं ते ददाम्यहम् ॥२३॥ पहुमूल्य धनं रनं भूमि गाश्चाप्यनेकधा ।। गृहाणेति प्रार्थितोऽपि स धेनुं न ददौ मुनिः ॥ २४ ॥ मुनिः शान्तिपरोऽयं मे किं करिष्यत्यतो बलात्॥ नयामीति विचिन्त्याशु हठात्तां धेनुमाददे ॥ २५ ॥ ॥ १७॥१८॥ १९ ॥ २० ॥ स्वन्नः यथोचितैः शोमनानः । कामधे. नुप्रसादतः ॥ २१॥ आकृष्टा चेतना बुद्धिर्यस्य ।। २२ । राजा माह ॥ २३ ॥ २४ ॥ माददे जग्राह ।। २५ ॥ आत्मवान्वशी भयोपि शान्ति- ·दत्तपुराणम् । . रत्नं धनं बहुविधं दत्तमप्यात्मवान्मुनिः ॥ न स्वीचकार भूयोऽपि धीमाञ्छान्तिपरोऽभवत् ॥२६॥ ततोऽनयत्स्वनगरं तां धेनुं सोऽर्जुनो मुदा ।। अत्रान्तरे वनाद्राम आययौ ससमित्कुशः ॥ २७॥ सोदरैः कथितं श्रुत्वा धेन्वाकर्पणमप्रियम् ।। भृशं चुकोप भूपाय वृद्धमन्युर्महाबलः ॥ २८ ॥ पितरं प्राह मद्वीय पश्य लोकान्दिधक्षतः ॥ राजा चोरोऽयमुन्मत्तो ब्रह्मद्वेपी सुगर्वितः ॥ २९॥ सबलं तं निहन्म्यद्य शास्तासम्युत्पथमामिनाम् ।। तदर्थमवतीर्णोऽहं नैव जानाति मां खलः ॥ ३० ॥ इत्युक्त्वा क्षत्रमुच्छेत्तुं रामो रक्तान्तलोचनः ।। प्रविशन्तं पुरं भूपं निर्धााह गभीरवाक् ॥ ३१ ॥ रे चोर चोर दुष्टाय क यास्यसि मदग्रतः ।। धेनुं व नेष्यसि क्षेत्रे किमु क्षत्राधमोचितम् ॥ ३२ ॥ . पुण्यापहारिणमात्मदाहक कोपमपि न चकार ॥ २६ ॥ २७ ॥ दिौ तृमि भूपाय चुकोप ! 'कुधदुह' इति चतुर्थी ॥२८॥ दिधक्षन्तः ग्धुमिच्छन्तः ।। २९ ।। सबलं ससैन्यम् ॥ ३० ॥ निर्धार्य आह ॥३१॥ र इत्याक्षेपसंबुद्धि ।

·चतुर्थाष्टके अ०६ इत्युक्तः स सुधी रामं ज्ञात्वा विष्णु नृपोऽर्जुनः ।। क्षात्रधर्मेण तुष्ट्वामुं प्रयास्ये तत्पदं परम् ॥ ३३ ॥ इति कृत्वा मतिं भूपो युद्धाय प्रेरयद्भटान् ।। स्वशक्त्या तेऽपि युयुधू रामेण परमात्मना ॥ ३४॥ युध्यमानान्महावीर्यान्क्रुद्धो रामः प्रतापवान् ।। क्षणाजधान निःशेयं नैशं घान्तमिवारुणः ॥३५॥ देवा दैत्या अपि न मे संमुसे स्थातुमीश्वराः ॥ नाद्यापि कोऽपि शक्तो मां जेतुं मर्त्यस्य का कथा॥३६॥ तथाप्यद्य द्विजो जेतुं समर्थो मामयं नहि ॥ द्विजोऽवतीर्णो विष्णुर्वा इति योत्स्ये द्विजन्मना ॥३७॥ इति निश्चित्य सहसा योद्धमभ्याययौ नृपः ।। युयुधे विविधास्त्रैः स श्रीदत्तं संस्मरन्हदि ॥ ३८॥ जगर्न सिंहनादेन ववर्प शरपञ्जरान् ॥ आच्छादयामास रामं महीधमिर तोयदः ॥ ३९ ॥ स सहस्रकरो दीप्तो दुर्धर्पस्तेजसार्जुनः॥ रेजे रथीव मार्तण्डो दुर्निरीक्ष्यः प्रतापवान् ॥ ४० ॥ बुद्रिसमायाम्युपगमेऽपि मुधीत्वेन लेपाभागादहंकाराभाराच न बन्यो:- स्येति युक्तं 'यस्य नाहंतः' इति स्मृतेः । युद्धेऽपलायनरपक्षात्रधर्मंग 'धादि युद्धान्छेयोऽन्यत्' इति लोकसपहाष दर्शयत्नमुं तुष्टा ॥ ३३ ॥ ॥३४॥ मरणः सूर्यः ॥ ३५॥ ईश्वरा: समर्थाः ॥ ३६॥ ये निधन ॥३७॥ ३८॥ महीघ्र पर्वतम् । तोयदो मेघः ॥ ३९ ॥ सहसं करा हस्ताः । पक्षे फिरणा इत्यादि पूरिन् ।। ४० ॥ अगणि मेस्पटलानीर

·दत्तपुराणम् ।
तुतोष रामस्तद्धस्तलाघवं वीक्ष्य हर्पितः ॥
वातोऽभ्राणीव तद्वाणानिरस्य च धनूंपि च॥४१॥
छित्त्वेक्षुनिव तसेजः शमयित्वा परश्वधी ॥
विरथीकृत्य तदाहूंश्चिच्छेद द्रोरिवाइकुरान् ॥४२॥
दत्तात्रेयप्रसादेन निर्गतैरपरैः पुनः॥
चाहुभिर्युयुधे वीरो महावलपराक्रमः॥४३॥
पुनश्चिच्छेद रामोऽपि पुनस्ते निर्ययुः कराः ।।
आग्नेयास्त्रेण रामोऽथ शोपयामास निर्गमम् ॥ ४४ ॥
तदा सस्मार हृदये राजा तत्वं गुरूदितम् ।।
अन्तर्वहिर्व्यवहृतीविस्मृत्यैकाग्यमास्थितः ।। ४५॥
न छिन्द्यमानमप्येतद्ब्रह्मभृतोऽर्जुनः शिरः॥
परश्वधाच्छिन्नशीप पपात भुवि तद्वपुः॥ ४६॥
विमानस्थाः सुराः सर्वे संग्राम प्रेक्ष्य दारुणम् ॥
अतयं तत्प्रयाणं च पुष्पाणि वपुर्मुदा ॥४७॥
निरस्य दूरीकृत्य धपीभूनिव छिया ॥ ४१ ॥ परश्वधी परशुधरः ।
द्रोवृक्षस्य ॥४२॥ ४३ ।। ४४॥ तत्त्वं तात्त्विक प्रत्यगभिन्नं परमात्मानं ।
ऐकाम्यमनन्यवृत्तित्वं आस्थित. किं कृत्वा । अन्तर्बहिर्व्यवहृतीर्जाप्रास्वप्न-
व्यवहारान् । ऐकाये चित्तलयाभावात् सप्तमभूमिगतो तुरीयामापनः । योग-
भूमयो मूढादयः वासिष्ठे-'ज्ञानभूमिः शुभेच्छाख्या प्रथमा समुदाहृता।
विचारणा द्वितीया स्यात्तृतीया तनुमानसा ॥ सत्त्वापत्तिश्चतुर्थी स्यात्ततोऽ
संसक्तिनामिका | पदार्थभापिनी पष्ठी सप्तमी तुर्यगा स्मृता ॥ १ ॥
चतुर्विशाध्यायटीकायामुक्ताः ॥ ४५ ॥ ४६ ॥ तत्प्रयाणं मोक्षम् ॥४७॥

·चतुर्थाष्टके अ०६
३३३
जीचन्नेव स मुक्तोऽपि कैवल्यं परमं ययौ ।।
योगीश्वरप्रसादेन नित्यमुक्तोऽर्जुनः स च ॥४८॥
स्वस्वहेतौ लयं जग्मु. सर्वास्तस्य कला' स्वयम् ॥
श्रीदत्तेनैकता प्राप राजा युक्तः समाधिना ॥४९ ॥
धेनुमादाय रामोपि तातमेत्य न्यवेदयत् ॥
पित्रादिष्टोऽकरोद्रामो राड्वधोत्थाघनिष्कृतिम् ॥५०॥
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धनिसाहत्या सहिताया वासुदेव्यां
उपासनाकाण्डे चतुर्थाष्टके पष्ठोऽध्यायः ॥६॥
॥४८॥ तटस्थप्रतीत्यभिप्रायेणाह 'गता कला' इति श्रुत्यर्थ, सूत्र च
'तानि परे तथाह्याह ।'इस्य वागादय स्वस्वहेती लीना परेऽथवा ॥
गता कला इति श्रुया स्वस्वहेतुपु तल्ल्य || नद्यन्धिलयसाम्योक्तेर्विद्ध
दृष्टया लय परे । अन्यदृष्टया पर शास्त्र गता इत्यायुदाहृतम्' इति । स
श्रीदत्तेन परब्रह्मणैकरसव प्राप 'अविभागो वचनात्' इति न्यायात् । 'तल्लय
शक्तिशेषेण नि शेषेणायामनि ॥ शक्तिशेपेण युक्तोऽसारज्ञानिष्येतदी
क्षणात् ।। नामरूपाविभागोक्तेर्नि शेषेणैव सक्षय ॥ अजे जन्मान्तरार्थ तु
शक्तिशेषत्वमिष्यते' इति । समाधिरत्र निर्विकल्प धेन्याकर्पणादि तु प्रारब्ध
चेष्टनमिति येदितव्यम् । तथापि तक्षण सजातदहाभिमानित्वेन न
ज्ञानभन । यदाहु 'भोगकाले कदाचित्तु मोहमिति मन्यते । नैतार
तापराधेन तत्त्वज्ञान विनश्यति' इत्युक्ते. । स्मृतिश्च सर्वभूतस्थित यो माम'
इत्यादि ।। ४९।। तातं जमदग्नि 'दशश्रोत्रियसमो राना' इति भारतोक्के
पिना आज्ञप्तो राम राजधायपापनिष्कृतिमारोत् ॥ ५० ॥ इति चतुर्ये
पष्टोऽध्याय ॥६॥ ॥ दत्तार्पणमस्तु ।।
इति श्रीदत्त. अर्जुनस्य परशुरामेण धो नाम
चतुर्थाष्टके पष्ठोऽध्यायः ॥ ४६॥

·रेणुकायाः पत्यनुगमनं रामस्य शत्रुनाशप्रतिज्ञा
नाम चतुर्थाष्टके सप्तमोऽध्यायः ।। १७ ॥
हरिः ॐ ॥ इन्द्रं वोतान्यमप्याजी जेतारमपराजितम् ।।
द्विजोऽप्यहनिगृह्येदं न साध्यस्मत्सु सत्स्विति ॥१॥
हृद्यानीयार्जुनसुता बद्धवैराः सुदुःखिताः ।।
पितृहन्तृवधे यत्नमास्थिता एकदा ययुः ॥२॥
तत्पूर्व निर्ययौ रामो वनं सभ्रातृको बली॥
अथागत्यार्जुनसुता आश्रमं रुरुधुभृशम् ।। ३ ।।
अन्वेष्येतस्ततो राममदृष्ट्वा सहसा मुनिम् ॥
जमदनि सुखासीनं दृष्ट्वा तं व्यहननुपा ।। ४ ॥
आक्रोशन्ती पुरोभागे रेणुकां मूहबुद्धयः॥
तां निरस्य मुनि हत्वा स्वपुरं सत्वरं ययुः ॥५॥
दुर्निमित्तानि रामोऽपि वीक्ष्य शीघ्रं गृहं ययौ ॥
हतं स्वपितरं ज्ञात्वा विललाप सुदुःखितः ॥ ६॥
॥ श्रीगणेशाय नमः ।।
एकत्रिंशे रेणुकाया' पत्यानुगम उच्यते ॥
श्रीदत्ताचार्योपदेशात्प्रतिज्ञा चारिनाशने ॥ १॥
पितु. सांपरायिक कृत्वान्य. क्षत्रैः सह मिलिता अर्जुनपुत्रा ऊचुः॥
इन्द्रं यान्य कालकल्पं वापि जेतार स्वयमपराजितम् ॥ १॥ हदि मनसि
॥२॥ आययुः जमदग्न्याश्रममिति शेषः ॥ ३ ॥ ४ ॥५॥६॥

·३३५ - चतुर्थाष्टके अ०७ मनिमित्तां मृति यातः पिता धियां सुदुर्मतिम् ॥ हा तात हा दयासिन्धो क गतोऽसि गुणाकर ॥७॥ रुदित्वैवं समाश्वास्य जननी साश्रुलोचनाम् ।। मात्राग्रजनिपिद्धोऽपि क्रुद्धो हन्तुं ययौ रिपून् ॥८॥ मुहूर्तेनाहनत्सर्वान्सबलानर्जुनात्मजान् ॥ सप्राकारं पुरं भित्त्वा सर्व मात्रे न्यवेदयत् ॥ ९॥ मुनिभितभी रामो वार्यमाणोऽपि शृण्वताम् ॥ ऋपीणां मातुरग्रे स प्रतिज्ञामकरोदिमाम् ॥ १०॥ निसप्तधा करिष्यामि पलान्निःक्षत्रियां महीम् ।। पितॄन् तदस्रकुण्डेषु तर्पयाम्पृणमुक्तये ॥११॥ तच्छ्रुत्वा रेणुका प्राह सम्यगुक्तं त्वयानघ । प्राक् संस्कृत्य पितुर्देहं प्रतिज्ञा सफलां कुरु ॥ १२ ॥ अर्जुनो दत्तभक्तोऽयं यदि क्रुध्यति स प्रभुः॥ त्वां नाशयिप्यत्यत्रामुमुपायं कथयामि ते ॥ १३ ॥ कृत्वैकतस्त्वं पितरं तुलायां मां तथैकतः ।। गृहीत्वा याहि तिष्ठेति यत्र श्रोष्यसि साद्वचः ॥१४॥ मृति मरणम् ॥ ७॥ ८ ॥ सप्राकार सावरणम् । माने रेणुकायै ।।९।। शृण्वतामित्यनादरे पष्टी । इमां वक्ष्यमाणाम् ॥ १०॥ त्रिससधैकविंशति- यारम् । तदस्त्रकुण्डेषु तद्रतकुण्डेषु ॥ ११ ॥ हे अनघ विवंशत्वानिष्पाप ॥ १२ ॥ प्रभुः समर्थः पूर्णत्वात् ॥ १३ ॥ एकतः एकत्र । साविभक्ति- फस्तसिः । खादाकाशात ॥ १४ ॥ आवयोर्भर्मम च । अनुगमविधिना ·दत्तपुराणम् । तत्रैव ब्राह्मणं योग्यं लक्ष्यसे त्वं तदावयोः॥ संस्कारं विधिना कृत्वा कृतकार्यों भविष्यसि ॥१५॥ एवमुक्तो जनन्या स रामः पितृपरायणः॥ तदाज्ञां शिरसा धृत्वा तुलामादाय भक्तिमान् ॥ १६ ॥ विन्यस्यैकत्र पितरं मृतमन्यत्र मातरम् ॥ स्वाश्रमान्निर्ययौ स्कन्धे तुलामादाय भक्तितः ॥ १७॥ संस्कर्तुं पितरौ भक्त्या कान्यकुब्ञप्रदेशतः ॥ ययौ स्थानानि संपश्यन् तीर्थान्यायतनानि च ॥१८॥ दृष्ट्वा पुण्यान्यरण्यानि पवित्रांस्तापसाश्रमान् ॥ विविधांवाचलान्पुण्यानदीस्तीर्थानि सर्वशः ॥१९॥ एवं स पर्यटन्रामो धीमान्धर्मभृतां वरः ।। ययावामलकीग्रामं सह्याद्री मुनिमण्डितम् ।। २० ॥ प्रशान्तबाधं निवरं सर्वकालसुखावहम् ॥ ऋषिभिः संवृतं रम्यं कन्दमूलफलान्वितम् ।। २१॥ कृतं कार्यं पित्रर्णापाकरणरूपं येन ॥ १५ ॥ १६ ॥ पितरं पितृदेहं अन्यत्र जीवन्ती मातरं च ।। १७ । भक्तिशब्दाभ्यासो गुणवत्वद्योतकः ॥१८॥ अचलान् विन्ध्यादिपर्वतान् । नदीनर्मदातापीपयोष्णीगोदाद्याः । तीर्थान्यपिजुष्टजलानि ।। १९ । २० ॥ २१ ।। विद्याघ्रा नीमूतवाहनादयः

·चतुर्थाष्टके १०७
३३७
सिद्धविद्याधगन्धर्वकिन्नरोरगचारणैः ॥
घृतं सह्याचलप्रान्ते ददर्शाश्रममुत्तमम् ॥२२॥
रामं तत्रैव साक्षेपमुवाच सुरवर्त्मवाक् ॥
भो भो परशुराम त्वं श्रीदत्ताचार्यसंयुतः ॥२३॥
यथाविधि स्वपितरं भक्त्या संस्कर्तुमर्हसि ॥
संकल्पोऽपि तवात्रैव सुफलश्च भविष्यति ॥२४॥
इति श्रुत्वाऽशरीरां गां तथेत्युक्त्वा स भार्गवः।।
अवतीर्य तुलां तत्र श्रीदत्ताश्रममाविशत् ॥ २५॥
तुलस्युदुम्बराश्वत्यबिल्वपर्णशमीवटैः॥
अन्यैश्च फलपुष्पाढ्यैस्तृणगुल्मलतादिभिः ॥२६॥
जलैः सुशीवलैमिष्टैः सवद्भिः परिवेष्टितम् ।।
सर्वर्तुगुणसंपन्नं योगिवृन्दनिषेवितम् ।। २७ ॥
प्रविश्याश्रममासीनं दत्तात्रेयं दिगम्बरम् ॥
ददर्शानधयाश्लिष्टं देव्या रामो महामतिः ॥ २८॥
फ्रीडन्तमपि तं देव्या पानपात्रधरं मुनिम् ।।
अभिवाघेश्वरं मत्वा प्रार्थयामास भक्तितः ॥ २९॥
कृपां कुरु मयि ब्रह्मन्मक्तवत्सल सर्ववित् ।।
संस्कतु पितरावत्र प्राप्तोऽस्मि भूहि मे विधिम् ॥३०॥
॥ २२ ॥ मुरवमयागाफाशपाणी ॥ २३ ॥ संकल्पः क्षत्रहननरूपः
॥२४॥ अशरीरांगामाकाशवाणी । मार्गरः भगोर्गोनापत्यं रामः ॥२५॥
पर्णः पलाशः स्पष्टमन्यत् ।। २६ ।। २७ ।। अनया शक्तिमतया मापपा-
सिटमालिशितम् । कथभूतया देव्या । क्रीडापरया ॥ २८ ॥२९॥३०॥

·दत्तपुराणम्। . श्रीदत्तः प्राह न विधि निषेधं वा न वेदम्यहम् ।। यथेष्टां गतिमाश्रित्य स्थितोऽस्मीह पिशाचवत् ।।३१।। अनाचारो न जानामि धर्म वाऽधर्ममप्युत । इत्युक्तः प्राह रामस्तं त्वमेव मुनिसत्तम ॥ ३२॥ योगीश्वरः सर्वगुरुः कर्ता हर्ता जगत्प्रभुः ॥ सदानन्दो गुणातीतो धर्माधौं कुतस्तव ॥ ३३॥ श्रीशः प्राह अवीप्यत्र पश्यन्नप्यन्यथा कथम् ॥ दिगम्बरेयं प्रमदा मदिराविह्वलेक्षणा ॥३४॥ विधि वेदोक्तं कर्मविधानं । निषेधमधर्मादिरूपं प्रतिपे, न वेनीति बाह्योक्तिः । अविदुपोऽविद्यावस्थायां कर्तृकरणाद्यनात्मदर्शनस्य विद्यमानत्वात् यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति यत्र वा अन्यदिव स्यात्तत्रा- न्योऽन्यत्पश्येत्' इत्यादिभेददर्शनप्रवणं तस्य ज्ञानाधिकारसंपत्तये श्रुत्या विधिनिषेधश्चोपदिश्यते । ज्ञानिनस्तु 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभृत्तत्केन के पश्येत्' इति द्वैताभावान विधिनिषेधौ किं पुनरीशस्य ॥ ३१ ॥ आचार आचरणं प्रवृत्तिसंबन्धि निवृत्तिसंवन्धि वा तदुभयं न विद्यते यस्य सोऽना- चारः। आतकामत्वेन प्रयोजनाभावात् ॥३२॥ गुणातीतत्वाधर्माधर्मसंबन्धानु- पपत्तेः ॥३३॥ स्त्रीक्रीडापानादि पश्यन्नपि त्वं मां प्रति सदानन्दो गुणातीत इत्यादि कथमन्यथा ब्रवीपि । अन्यथाल्यमाह-दिगम्बरेति ।। ३४।। पक्षान्तरे इन्द्रियैः स्पष्टुं योग्याः स्पृश्याः शब्दादय आकाशादिगुणाः ते न विद्यन्ते यस्यातिसूक्ष्मत्वात् । 'अशब्दमस्पर्शमरूपम्' इति श्रुतेः । संभाव्यो ध्येयो न भवतीत्यसंभाव्यः मनोऽगोचरत्वात् ' यन्मनसा न मनुते' इति श्रुतेरी- दृशस्य मम कुतो विधिवार्ता । न कुतोपि । पक्षे भ्रष्टत्वादस्पृश्यः पापी 'संसर्गी सोपि पापी' इत्युक्ते । अत एवासंभाव्यो निन्द्यः। 'निन्द्यन्ते यतयोs- प्यन्यैरनिशं भोगलम्पटैः ।। भिक्षावस्त्रादि रक्षेयुर्योते भोगतुष्टये ।। अहो

·.
चतुर्थाष्टके अ०७
३३९
तथाप्यहं न नौ वेत्सि मदिरास्वादलालसौ ।।
अस्पृश्योऽहमसंभाव्यो विधिवार्ता कुतो मम ॥ ३५ ॥
ततो रामोऽभवत्तूष्णी तुलास्था रेणुकावदत् ॥
किं मोहयस्यमेयात्मन्वाक्यैर्लोकानुसारिभिः ॥ ३६॥
इत्युक्तो भगवान्दत्तः प्रहस्योत्थाय सत्वरम् ॥
तुष्टाव रेणुकां देवी लक्ष्यालक्ष्यस्वरूपिणीम् ॥ ३७॥
मातः सर्व त्वमेवैका वन्दनीया परावरा ।।
एकवीरा महामाया सृष्टिस्थित्यन्तकारिणी ॥ ३८॥
एकैवानेकरूपेषु स्थितासि त्वमनामया ॥
देहेन्द्रियमनःप्राणाहंकारेभ्यो विलक्षणा॥ ३९ ॥
स्तुत्वैवं रेणुका भर्ना सह दाहार्थमीश्वरम् ।।
प्रार्थयामास स प्राह पतिस्तेऽसौ कथं मृतः॥४०॥
यतित्वमेतेपां वैराग्यभरमन्थरम्' इत्युक्ते ॥ ३५ ॥ हे अमेयात्मन्देशकाल-
घस्तुपरिच्छेदरहित ॥ ३६ ॥ सबुध्दैन विदित सन् प्रहस्य ॥ ३७॥
लक्ष्य रूप तावदाह-मातरिति । स दृश्यजातम् ॥ ३८॥ अनामया
परिणामिनेपि तत परा अनिर्वचनीयत्वात् । अलक्ष्यस्वरूपमाह---देहेति ।
सामानाधिकरण्याद्व्याकृतग्रपेण लक्ष्या अव्याकृतेनालक्ष्येत्यर्थ । नन्वस्या
जगदुत्पादकत्र कथामिति चेत् 'अजामेकाम्' इतिश्रुत्युक्त ज्ञापयितु विशि-
नष्टि-सष्टीति । तर्हि सारयमता प्रकृति. कि नेत्याह-देहेति । 'चमसय.
दविशेषात्' इतिन्यायात्। अजा हि सांख्यप्रवृतिस्तेजोवन्नात्मिकायवा।
रजआदौ लोहितादि लक्ष्येसौ सारयशास्त्रगा। लोहितादिप्रत्यभिज्ञा तेजो-
यत्नादिलक्षणाम् । प्रकृतिं गमयेच्यौतीमजाक्टुतिमधुत्ववत् ' इति । अनेन
पररूपं दर्शितम् । स्त्रीपद्व्याहारास्तु न तात्विका ॥ ३९ ॥ ४०॥

·. ३४० दत्तपुराणम् । सा नृपैर्हत इत्यूचे दत्तः प्राह ज्वलनुपा ॥ मत्ता नश्यन्तु भूपा ये पातयन्ति द्विजानपि ॥४१॥ रामोऽवदत्करिष्येऽहं महीं निःक्षत्रियामिति ॥ संकल्पितमृतं भूयात्प्रसादाद्भवतोऽधुना ॥ ४२ ॥ योगज्ञोऽपि भवच्छिप्यः कृतागस्त्वात्मया हतः ॥ क्षन्तुमर्हसि देवेश सत्यसन्धं विधेहि माम् ॥४३॥ दत्तः प्राह तमालिङ्गय त्वं सखा मेऽसि निश्चितम् ।। कृतं साधु त्वया राम सत्यसन्धो भविष्यसि ॥४४॥ ततः श्रीशाज्ञयाऽऽनीय सर्वतीर्थानि सायकैः ।। भित्त्वाद्रिं विधिवत्सलौ रामः पश्चाञ्च रेणुका ।। ४५॥ भूपिता सा जगन्माता श्रीदत्तं प्राह चात्मजम् ।। स्वस्थानं गन्तुमिच्छामि पत्या सह मुदान्विता ॥४६॥ भो राम त्वं द्विजान्पाहि प्रतिज्ञा सफलां कुरु ॥ इत्युक्त्वाचार्यमकं च नत्वाऽदाद्वायनानि सा ॥४७॥ वसुरुद्रादित्यमुखाः सस्त्रीका निखिलाः सुराः ॥ स्वर्यानैराययुटुमुत्सवं मुनयोऽपि च ॥४८॥ ॥४१॥ ४२ 11 आगोऽपराधः । सधा प्रतिज्ञा ॥ ४३ ॥४४॥ सत्रौ नानं चक्रे ॥ ४५ ॥ ४६॥ पाहि रक्ष । आचार्य श्रीदत्तात्रेयं ॥ ४७ ।। स्वर्यानैर्षिमानैः ॥ ४८ ।। गुरुणा श्रीदत्तेन । ऋव्यं मांसमत्तीति व्यादः ·चतुर्थाष्टके अ०७ ३४१ गुरुणापि समाधाय क्रव्यादानि यथाविधि ।। सुमङ्गला विवेशासौ सह पत्याऽऽहिताग्निना ॥ ४९ ।। सतीस्पर्शात्प्रदीप्तोऽग्निः शुशुभेऽर्कसहस्रवत् ॥ प्रपोमुर्हर्पिताः सर्वे चक्रुरुधैर्जयध्वनिम् ॥ ५० ॥ इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्वत्रिसाहरुयां संहितायां विकाण्डमण्डितायां वासुदेव्यां उपासनाकाण्डे चतुर्थाष्टके सप्तमोऽध्यायः॥७॥ कव्यादो मृतदाहकः' इति पारिभापिकोक्तेः ॥ ४९ ॥ प्रणेमुर्नमश्चक्रुः ।। ५० ॥ इति श्रीदत्तात्रेयपुराणे सार्धनिसाहत्यां सहितायां वासुदेव्या उपासनाकाण्डे चतुर्थाष्टके टीकायां सप्तमोऽध्यायः ॥७॥ इति श्रीदत्त० रामस्य शत्रुनाशप्रतिज्ञा नाम .

·. कृतपित्रोदैहिकेन परशुरामेण ऋपये महीदानं नाम चतुर्थाष्टकेटमोऽध्यायः ॥१८॥ हरिः ॐ ॥ यज्ञाय ज्ञाय ते दत्त नमस्त्वं मे सखास्यतः।। भृत्वाचार्यः कारयोर्खदैहिक विधिवत्तयोः ॥१॥ इत्यर्थितः स रामेण भृत्वाऽऽचार्योऽप्यकारयत् ।। विधिनाञ्जलिदानादि पिण्डनिर्वापणादि च ॥ २ ॥ श्रीदत्तः प्राह पितरौ क गतौ राम वेत्सि किम् ।। स प्राह त्वत्प्रसादात्तौ स्वर्गताविति माति मे ॥३॥ श्रीशः प्राह मृतौ स्वर्ग गतावित्यज्ञभावना ।। न मृतौ न गतावेतौ पश्य लोलाविहारिणी ॥४॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ कृत्वौदैहिकं पित्रोविंशे राम आत्मनः ।। कृत्वा संधामवितथामीजेऽदाहपये महीम् ॥ १॥ यज्ञाय यज्ञरूपाय । 'यज्ञो वै थिष्णुः' इति श्रुतेः । ज्ञाय सर्वज्ञाय-ईद- शस्य सखित्वं द्वा सुपर्णेति श्रुतेः युक्तमेव । और्बदैहिकं मृतार्थ दानादि। 'मृतार्थ तदहे दानं त्रिषु स्यादौदैहिकम्' इति कोशात् । तयोः पित्रोः ॥१॥ अर्थितः प्रार्थितः । शिलोपरि जलाञ्जलिदानादि । पिण्डाः शिर आद्यवयवनिप्पत्तिनिमित्तास्तदादि ॥ २॥ स रामः ॥ ३॥ श्रीशः श्रीदत्तः । एतौ पश्येति सन्निकृष्टत्वेन साक्षादर्शयति ॥४॥ अदर्शनं . ३४२

·चतुर्थाष्टके अ०८
३४३
रामोऽपि पितरौ दृष्ट्वा द्योतयन्तौ दिशस्त्विपा ॥
ननाम परया भक्त्या तौ ततोऽदर्शनं गतौ ॥५॥
प्राहाश्लिप्य प्रभू रामं क्षत्रियाञ्जह्यधार्मिकान् ॥
मच्चिदंशयुतस्त्वं तु सखे जिष्णुर्मविष्यसि ॥६॥
ततो रामः प्रणीतायां स्नात्वा संकल्प्य सायुधः ॥
त्रिसप्तवारं निःक्षत्रां मां कृत्वात्रसरांस्यधात् ॥७॥
पितृन्संतl शस्त्राणि प्रक्षाल्याचार्यमत्रिजम् ॥
ऋत्विजः कश्यपमुखान्मृत्वा सोमेन सोऽयजत् ॥८॥
सर्वे देवा यत्र तृप्ता विनाथानधनांशुकैः ॥
सा मां कश्यपायादाद्विशुद्धात्मा विधानतः ॥९॥
स्वर्णवखधनै रामो दत्ताचार्यमपूजयत् ।।
तत्सर्व ब्राह्मणेभ्योऽदाद्भगान्मक्तिभावनः ॥१०॥
प्राह रामं निवेश्याङ्के पालेदं दुष्करं कृतम् ।।
कर्मामी क्षत्रिया दुष्टा दुर्जया अपि ते हताः॥ ११ ॥
अदृश्यताम् ॥ ५ ॥ आश्लिप्यालिङ्गय शक्ति दवेति गूढोऽभिप्रायः तदे-
चाह-मदित्यादि ॥६॥ प्रणीतायां नद्यां क्षनहननं सफल्प्य क्षमा भूमि
अस्रसरासि रक्तहदानि पञ्च स्यमन्तपञ्चकतीर्थाख्यानि कुरक्षेने प्रसिद्धानि
अधात् ।। ७॥ तत्र पितॄन् संतर्य । अत्रिज श्रीदत्तं । ऋत्विजो अध्ययु-
होगादयः ॥ ८॥ यन सोमयज्ञे सोपाहत्या तृनि याताः । अंशुकानि
यत्राणि दमा भूमिम् । क्षत्रहत्यापापाद्विशुदात्मान्त करणं यस्य । विधान-
तथातहोंगरिधिना ॥९॥ तत्सर्वं स्वर्णादि रामेण दत्तं भगवान्दत्तः
पइगुणधर्यसंपन्न. ब्राह्मणेभ्योऽदात् आसकाम यान स्वयं जमाह । त -
चार्यत्व कुत्तोगीहतामियत आह-भक्तिमाग्नः॥१०॥ ते लया ॥११॥

·३४४ दत्तपुराणम् । कृतो यज्ञोऽपि विधिवच्छूरोऽसि त्वं हरिः स्वयम् ॥ रामः प्राह न शूरोऽहं प्रसादो भवतामयम् ॥ १२ ॥ साधु साध्विति ते प्राहुर्देवाश्च मुनयोऽपि च ॥ रामेण सत्कृता जग्मुः स्वस्वधामाखिला मुदा ।। १३॥ सख्यं कृत्वाऽवसद्रामस्तमै तुष्टोऽवदत्प्रभुः ।। रहस्यं त्रिपुरादेव्याः श्रवणान्मुक्तिदं क्षणात् ॥ १४॥. सखा मे त्वं चिरं जीव कंचित्कालं वसान तु ॥ तपश्वर ततो लोकशर्मणे पश्चिमांचुधौ ॥१५॥ त्वयि तेजोऽद्य यन्न्यस्तमवतारान्तरे पुनः॥ आदास्ये त्वं ततो ब्राह्मया लक्ष्म्या युक्तस्तपश्चर ॥१६॥ भविष्यसि महर्पिस्त्वं नूनं सावर्णिकेऽन्तरे ॥ ततः प्राप्ते महाकल्पे मत्सायुज्यं गमिष्यसि ॥१७॥ एवं रामं जामदग्न्यमुक्तवान्भगवान्प्रभुः।। रामोऽपि स्वाश्रमं गत्वा कंचित्कालमुवास ह ॥१८॥ विधिवद्यथाशास्त्रम् ॥ १२ ॥ साधु शोभनम् । आदराद्विरुक्तिः ॥१३॥ सख्युर्भावः सख्यं निरपेक्षा मैत्री 'सख्युर्यः' इति यः । सख्याख्य- मक्त्या तुष्टः श्रीदत्तस्तस्मै अधिकारिणे रामाय यज्ञेनान्तःकरणशुद्धिसद्भा. चाद्भक्त्या चैकाम्यनिष्पत्तेश्च ततः शमादयोऽर्थसिद्धाः ते चात्मविद्याङ्गभूताः 'शान्तो दान्तः' इति श्रुतेः । व्यष्टौ समष्टौ च | त्रीणि स्थूलसूक्ष्मकारणाख्यानि पुराणि विश्वाभिमानित्वेन जाग्रदादिस्थानान्यूर्ध्वाध प्रासादा इय यस्याः सा त्रिपुरा रेणुकाख्या देवी स्वयंप्रकाशा । तस्या रहस्यं जगत्कर्तृत्वादा- वप्यकर्तृत्वादिलक्षणमसङ्गोदासीनत्वादिलक्षणमौपनिषदं गोपनीयं तत्त्वम् । श्रवणं मननादेरप्युपलक्षणम् । 'श्रोतव्यो मन्तव्यः' 'अनुष्ठाय न शोचति' इत्यादिश्रुतेः ॥१४॥ १५ ॥ १६ ॥ १७ ॥ १८॥ तिसतकृत्वैकविंश- ·4. चतुर्थाष्टके अ०८ त्रिसप्तकृत्वा येनेदं निःक्षत्रं जगतीतलम् ॥ निहतं तीक्ष्णधारेण दृढं परशुना भृशम् ॥ १९ ॥ ततो युगान्तरे सूर्यवंशी देवोऽवतीर्य तत् ।। आददेऽत्युल्वणं तेजस्ततो रामस्तपोऽतपत् ॥ २० ॥ हर्यशो लीलया रामः पितृभक्तो हरेः सखा ।। भक्तिं प्रथयितुं लोके जातोऽयं द्विजरूपधृक् ।। २१ ।। रेणुका सा जगन्माता साक्षादेवेश्वरी सलु ।। स्वयं शिवोऽवतीर्णोऽत्र जमदग्निर्महामुनिः ॥ २२ ॥ श्रीदत्तेनात एवेयं लोकशिक्षार्थमीश्वरी ।। प्रार्थिता ब्रह्मणा चाऽपि स्वकार्यार्थमभिष्टुता ।। २३॥ तिवारम् ।। १९ ।। देवो विष्णू रामरूपेण ।। २० । हरेः श्रीदत्तात्रेयस्य परमात्मनः । प्रथयितुं स्यापयितुम् ।। २१ ।। रेणुका साक्षादीश्वरी जग- न्माता व्याकृता । देवी चिच्छक्तिः । तर्हि जमदग्नेर्भार्या कथमत उच्यते- स्वयं शिन इति । प्रटये साधिभूताधिदैवतादिकं सर्व जगच्छेतेऽस्मिन्निति शिरः जगत्संहर्ता । यद्वा शमादिसाधनपूर्वकं विधिपच्छवणादिना संजाता- परोक्षसाक्षात्कारेणाविद्याकामकर्माद्युपमर्दैनाहं निरतिशयानन्दस्वरूप इति प्रत्यगभिन्नपरमात्मै कतया अखण्डकरसत्येन विदेहमुक्तः शेतेऽस्मिन्निति शिवः । यत्प्रयन्त्यभिसविशन्ति' इत्यादिश्रुतेः । स शिवः स्वयमेरावारती. गोऽसौ जमदग्निर्महामुनिः ॥ २२ ॥ अन एवेयं रेणुकेश्वरी लोकशिक्षार्थ पूर्वोक्तप्रकारेण प्रापिता ब्रह्मणापि च ॥ २३ ॥ ब्रह्मणा किमर्थमभिष्टुतायत ·३४६ . पुरा विद्यां पञ्चपा ससृजे यां विधिस्तया ॥ कदाचिद्देवदत्तास्ता विसस्मार श्रुतीः समाः ॥ २४ ॥ हृदि शश्वद्विचार्यापि न बुवोधात्मना स्वयम् ॥ गत्वा मातापुरं देवीमस्तौपीद्रेणुका शुभाम् ॥२५॥ देवि त्वं वेदमाताऽसि गायत्री वाङ्मयीश्वरी ।। प्रसीद विस्मृतान्चेदान्त्संप्रकाशय पूर्ववत् ॥ २६॥ आह-पुरोति । पुरा सृष्टिकाले आदावेव यां पञ्चपर्वा ख्यां अविद्या ससृजे तया अविद्यया हेतुभूतया सृष्ट्युत्तरं कदाचिदेवेन परमेश्वरेण 'यो वै वेदांश्च प्रहिणोति' इत्युक्तप्रकारेण दत्ता अन्तःकरणे उद्बोधिताः सृष्टिसाधनभूताः समाः सर्वास्ताः श्रुतीर्विसस्मार । श्रुतिविस्मरणात्सृष्टिक्रियापि विस्मृता । शब्दपूर्वकं सृष्टिरेव श्रूयते 'असममिन्दवः पधा धर्मन्नृतस्य सुश्रियः। "एते असूनमिन्दवस्तिर पवित्रमाशयः ॥ विश्वान्यभिसौभगा' ॥ 'एत इति वै प्रजापतिर्देवानसृजतासृनमिति मनुष्यानिन्दव इति पितृन् तिरः- पवित्रमिति ग्रहानाशव इति स्तोत्रं विश्वानीति शस्त्रमभिसौभगेत्यन्यान्' इत्यादि । स्मृतिरपि अनादिनिधना नित्या यागुत्सृष्टा स्वयंभुवा ॥ आदौ वेदमयी दिव्या यतः सर्वप्रवृत्तयः' इति ।। ननु जन्माद्यस्य यतः इत्यादौ ब्रह्मप्रभनत्वं जगतोऽवधारित तत्कथं शब्दपूर्विका सृष्टिरित्युच्यते तत्राह । प्रजापतेरपि सृष्टे पूर्व वैदिकाः शब्दा मनसि प्रादुर्भूताः पश्चाद- नुगतार्थान् सृजन्तीति गम्यते 'भूरिति व्याहान् भूमिमस्जत' इति । मनसि प्रादुर्भूतेभ्यो भूरादिशब्देश्यो भूरादिसृष्टिरित्यनवद्यम् ॥ २४ ॥ पुनःपुनर्वि- चार्याप्यात्मना बुध्या वेदान्न युवोध ॥ २९ ॥ वेदमाता वेदप्राकव्या; Marयत इति गायत्री || २६ ॥ स ब्रह्मा।

·चतुर्थाष्टके अ०८ देव्याह गत्वा श्रीदत्तं परिपृच्छ स वक्ष्यति ॥ इत्युक्तः स प्रभुं गत्वा श्रीदेव्योक्तं न्यवेदयत् ॥ २७॥ श्रीदत्त सर्वविच्छ्रेष्ठ सर्वदेवनमस्कृत ॥ मर्वाधार निराधार गुणात्माऽप्यसि निर्गुणः ॥२८॥ साङ्गोपनिपदान्वेदान् विस्मृतोऽस्म्यद्य दैवतः ।। बुद्धिप्रदीप तान्ब्रूहि वर्णमात्रास्वरात्मकान् ॥ २९॥ श्रीदत्तः प्राह हे ब्रह्मन् विद्यया पञ्चपर्वया ॥ विमुह्य विस्मृतोऽस्येतामतो वेदान बुध्यसे ॥ ३० ॥ वर्णा यस्यां प्रकाश्यन्ते वर्णेपेकैप या स्थिता ।। त्रिपुरा वर्णरूपा सा रेणुकैकैव नापरा ॥ ३१॥ सवर्णा वेदमाता सा सावित्री ब्रह्मरूपिणी ॥ एकैव चित्कला देवी जगद्धात्री न चापरा ॥ ३२॥ प्रभु समर्थं श्रीदत्तम् ॥ २७॥ हे सर्वविच्छेष्ठ सर्पज्ञवरिष्ठ । सर्वगुरुत्वात्स- देवनमस्कृत । जगद्योनित्वात्सर्गधार | अकरणत्वानिराधार । 'स्वे महिम्नि प्रतिष्ठित' इति श्रुतेरनपस्थादोषो चारित । निर्गुणोऽपि भक्तेच्छया गुणा रमाऽसि भासि ॥२८॥ हे बुद्धिप्रकाशक ! 'देवमात्मबुद्धिप्रकाशम्' इति श्रुते ॥ २९ ॥ एता रेणुकाम् ॥ ३० ॥ यस्यामधिष्ठानभूतायां विकार- जातस्य कारणात्मकत्याद्वर्णेष्वेकैर स्थिता । त्रीणि पुराणि स्थूलसूक्ष्मका. रणाख्यशरीराणि यस्या सा त्रिपुरा ॥ ३१ ॥ तस्या एकत्वाद्विमात्रा- दिसज्ञा सम्यगुपपन्ना शाखाचन्द्रन्यायेन स्वरूपबोधार्थ । एवरूपा रेणुकैकैव नान्या, अद्वितीयत्याच्चिते ॥ ३२ ॥ एका ओफाराख्या माना यस्या.।

·३४८ दत्तपुराणम् । एकमात्रैकवीरेशा साप्टपर्यायवाचका ॥ ओंकारैकस्वरा ज्ञेया रेणुका ब्रह्मरूपिणी ॥ ३३॥ पादशो विभक्तस्योंकारस्य तिसृभिर्मात्राभिराध्यात्मिकायभेदमापकाभिः परिमितेभ्यः स्थानस्थानिभ्यो याऽन्या तुरीया सा त्वमेव । भाष्य- कारास्तु-एवं च सति 'सर्वप्रपञ्चोपशमेऽद्वैतसिद्धिः' 'सर्वभूतस्थमात्मानं०' यस्मिन्त्सर्वाणि भूतानि' इत्यवधारणात् । अन्यथा स्वदेहपरिच्छिन्न एवं प्रत्यगात्मा सांख्योक्तवत्स्यात्तथा च सति अद्वैतं न स्यात सांख्यादिदर्शना- विशेषात् । दृश्यते च सर्वोपनिपदा सर्वात्मैक्यप्रतिपादकत्वं अतो युक्तमेवा- स्याध्यात्मिकपिण्डात्मनो द्युलोकायङ्गत्वेन विराडात्मनाऽऽधिदैविकेनैकत्य- मित्यभिप्रेत्य सप्ताङ्गत्ववचनं, 'मी ते व्यपतिथ्यत्' इत्यादिलिङ्गदर्शनाच विराजैकत्वमुपलक्षणार्थ हिरण्यगर्भाव्याकृतात्मनोः। उक्तं चैतन्मधुब्राह्मणे- 'यश्चायमस्यां पृथिव्यां तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मम्' इति । मूर्धेत्यत्र टीकाकारोऽपि दिवादित्यादिकं वैश्वानरावयवं वैश्वानरबुद्धया ध्यायतो जिज्ञासया पुनरखण्डं पक्षमुपगतस्य मूर्धा ते च्यपतिष्यद्यन्मां नागमिप्य इत्यन्धो भविष्यद्यन्मामित्यादि व्यस्तोपासननिन्दा समस्तोपासनविधित्सया दृश्यते । न ठुलोकादिकं विपरीतबुद्ध्या गृहीतरतः स्वकीयमर्धादिपतन- मुचितम् । यद्यध्यात्माधिदैवयोरेकत्वं न भवेत्तयोरेकत्वमत्राविवक्षितं भवति । तथाच यन्मुखतो विराजो विश्वेनैकत्वं दर्शितं तत्तु हिरण्यगर्भस्य तेज- सेनान्तर्यामिणश्चाव्याकृतोपहितस्य प्राज्ञेन सहकत्वस्योपलक्षणार्थम् । एवम- ध्यात्माधिदेवयोरेकत्वं विवक्षितम् । इत्यद्वैतपर्यवसानसिद्धिः । अध्यात्माधिदेव- तयोरेकत्वं मधुब्राह्मणेऽप्युक्तं । अविदैवतमध्यात्म चैकरूपेण निर्देशं कृत्वा प्रतिपर्यायमयमेन स इत्यमेदवचनादेवमत्र प्रवक्तुं एकमात्रैकवीरेशेत्युक्तम् । ईशा सा 'अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस्तथा । जिह्वामूलं च दन्ताच नासिकोष्टौ च तालु च' इत्यष्टपर्यायवाचका । तर्हि तस्या अनेक-

·चतुर्थाष्टके अ०८
३४९
एकैवानेकरूपासावेकवीरेति गीयते ॥
मनसा स्मर तां देवीं लब्धवेदो भविष्यसि ॥ ३४॥
कः प्राह साधु साधूक्तं सैव मे विस्मृता सलु ॥
प्रयुद्धोऽस्म्यधुना मक्त्या संस्मरे रेणुकां शुभाम् ॥३५॥
विमिति चेदुपाधिपरामर्शमन्तरेणानेकत्वानुपपत्ते ॐकारकस्वरा ज्ञेया
समाहितेनीकारोचारणे यचैतन्य स्फुरति तदोफारसामीप्यादेव शासाचन्द्र-
न्यायेनीकारशब्देन लक्ष्यते । तेन लक्षणोंफारनिर्णयो ब्रह्मधीहेतुरिति यमेन
नचिकेतसं प्रति 'ॐ' इत्येतदुपदिश्य प्रतिमायो विष्णुबुद्धिवदोकारो
ब्रह्मबुद्ध्योपास्यमानो ब्रह्मप्रतिश्त्युपाय इति 'एतदालम्बनं श्रेष्टम्' इत्युक्तम् ।
पिप्पलादेनापि सत्यकामाय 'एतद्वै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यदोंकार-
स्तस्माद्विद्वानेतेनैरायतनेनेकतरमन्वेति' इति । ओंकारो यदा परापरदृष्टयो-
पास्यते तदा तन्ज्ञानोपायतामारोहतीत्युक्तम्, 'समाधिष्टो यदौमित्युच्चार्या-
रमानमनुसधत्ते तदा स्थूटमकारमुकारे सूक्ष्म त च कारणे मझारे तमपि
कार्यकारणातीते प्रत्यगात्मन्युपसंहृत्य तनिष्टो भवति' इत्यनेन प्रकारेणीका-
रस्य तत्प्रतीत्युपायतो पियान्तरेणागिरसा शौनकायोक्त 'ओमित्येवं ध्याय-
थामानम्' इति, तैत्तिरीयेपि 'योऽय स्थाणुः स पुमान्' इतिश्यदेतदोमित्यु-
च्यते तदूबमोति । बाधायां सामानाधिकरण्येन समाहिती ग्रन्म बोध्यत इति
अमज्ञानहेतुल्येनोमिनि प्रोत्युक्त सास्पदयादोंफारस्य ब्रह्मणव सयावादेक
रक्षणवादन्य मासिद्धरोकारप्रतिपत्तियप्रतिपत्तिरिति ज्ञापनाय 'कार
पेद सर्वम्' इत्यादिश्रुतिभिरुतम् । अत एकारकस्वरेत्युक्तम् । ननु ऋषि-
पल्या ईक्य कथमि यत आह-अमपिणीति ॥ ३३ ॥ सा एफैजोपाधि-
पशादनेकरूपेर माति तां प्रगारम्बनो मनसा स्मर 'मनसैरानुदरम्यम्'
इति वृत्तिव्यासेदारन्धारभ्युपगमात् । यधोदः सातदः । 'यस्तं वेद स
पेदविन्' इतिस्मृतेः॥३४॥ कः महा। मपीगरोगासनक्षणया ॥३५॥

·३५० - दत्तपुराणम् । एवं तयोर्विवदतोः प्रादुरासापि रेणुका ॥ तन्मुखादपि वेदाश्च साङ्गोपाङ्गाः सशीर्षकाः ॥३६॥ परमेष्ठी ततो हृष्टः श्रीदत्तं रेणुकां च ताम् ॥ तुष्टाव लब्धवेदोऽसौ प्रसन्नमुखपङ्कजः ।। ३७ ।। होर्षीिः श्रीस्त्वमेका श्रद्धा मेधा च धारणा ।। प्रज्ञा त्वमेव छन्दांसि तवाङ्गान्येव वाझयि ॥ ३८ ॥ स्वरवर्णात्मिकेऽनन्ते त्वमेवौंकाररूपिणी ।। एकवीरे प्रसीद लं सदा मे सन्निधा भव ॥ ३९॥ . तेभ्यो ह प्रादुर्बभूवेतिवत्प्रादुरास । सशीर्पफाः सोपनिपदः ।। ३६ ।। परमे सर्वोत्कृष्टानन्दे तिष्टतीति 'अम्बाम्बगो' इत्यादिना पत्वम् ॥ ३७॥ महावाक्यविवरणपश्लोकद्वयेन स्तौति । प्रज्ञा रूपादिरिषयोप- लम्भमाना: प्रकृष्टा इतिस्तया । 'येन वा पश्यति' इत्यादि संगृहीतम् । ध्यानादिधारणान्तर्हियते तत् हृदयमित्यादिवशान्तं ? संगृहीतम् । एवं त्यपर्द प्रज्ञानं सिद्धम् । अनुक्तसंग्रहार्थश्वकारः । छन्दांसि वेदाः तत्प्रतिपादकाः। हे वाङ्मयि ब्रह्मादिस्थावरान्तनामरूपजातिविकारे । एतेन 'एप ब्रह्मप इन्द्रः' इत्यादि सबै संगृहीतम्। सर्वबायविकारस्य नामएपमानत्वात् 'वाचा. रम्मणं विकारो नामधेयम्' इति श्रुतेः ॥३८॥ स्वरादिकं त्यमेवेन्याह- स्वरति । इयदेवाध्यारोपटक्षणं मम रूपं नेत्याह-हे अनन्ते, अपरिच्छि. नत्वात् 'भतो ज्यायांच पूरुषः' इत्यादिश्रुतेः । तहीदशमधिष्टानं प्रणव एवं 'ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वम्' इत्यत आह त्वमेवौंकाररूपिणीति नामना- मिनोरभेदादुपचार एवायमिति भावः ! प्रसीदासंभाग्नादिनिरासेन प्रसन्ना

·चतुर्थाष्टके अ०८
स्तुतैवं सा तथेत्युक्त्वा रेणुकान्तर्दधे विधिः॥
नत्वा दत्तं तदाज्ञप्तः स्वधाम प्रययौ मुदा ॥४०॥
एवंप्रभावा सा देवी रेणवे तपसः फलम् ।।
दातुं तत्पुण्यभून्नाम्ना रेणुकेत्यखिलश्रुता ।। ४१॥
साधाप्यामलकीग्रामे साक्षान्मातापुरे स्थिता ॥
श्रीदत्ताश्रमसामीप्ये पवित्रे सह्यसानुनि ।। ४२ ।।
मातृतीर्थ शुभं तत्र माता स्त्राता स्वयं सती ॥
नृणां सद्गतिदं तत्तु दर्शनस्पर्शनादिना ॥ ४३ ॥
अनसूयात्रितत्पुत्रदत्तश्रीरेणुकाश्रमान् ।।
देच्यात्मकृष्णामलकी दृष्ट्वति न पुनर्भवम् ।। ४४॥
पद्मतीर्थ सर्वतीर्थ मातृतीर्थमिति त्रिकम् ।।
पावनं सर्वलोकानां नेदृक् क्वाप्याशु तारकम् ॥ ४५ ॥
भव । अखण्डैकरसवेन सनिधा भर ॥३९॥४०॥रेणवे राज्ञे ।। ४१॥
सा रेणुका ॥ ४२ ॥ यत्र माता रेणुका अनुगमनकाले नाता तन्मातृती-
र्थम् ॥ ४३ ॥ एकत्रानसूयाया अश्वाश्रमः । परन रेणुकाश्रमः । तन्मध्ये
तत्पुनोऽनसूयात्रिपुनो भगवान्दत्तात्रेयस्तस्याश्रमः । समुद्रमथनसमये क्षीरोदे
कृष्णामलकी उत्पन्ना सा भगवताऽऽनीय तय स्थापितेति पुराणान्तरे
प्रसिद्धम् । देव्या टक्ष्म्या आत्मभूता या कृष्णामटकी तां च दृष्ट्वा नरः
पुनर्भी नैति ।। ४४ ॥ फायन्यत्राशु शीघतारकं ईदृट् न विद्यते ॥ ४ ॥

·- ३५२ दत्तपुराणम् । कुष्ठी पुराभवत्सूर्यः स्वात्मजाकामपितः ।। पद्मतीर्थस्नानमात्राच्छुद्धोऽन्यातिहरोऽभवत् ॥ ४... दुर्गतिस्थपित्रुद्धृत्यै चान्ध्रीकः पर्यटन्महीम् ॥ मातृतीर्थस्नानमात्रान्मुक्तान्पितॄन्ददर्श ह ।। ४७ ।। नत्वा देवी मातृतीर्थे पिण्डान्दास्यन्ति ये नराः ॥ समुद्धृतास्तत्पितरोऽक्षय्यतृप्ति प्रयान्ति हि ॥४८॥ घटकाम्यामिदं प्रोक्तं दत्तमाहात्म्यमुत्तमम् ॥ यशस्तप्रियशिप्यस्य कार्तवीर्यार्जुनस्य च ॥४९॥ पद्मतीर्थमाहात्म्यमाह-स्वात्मजां कन्यां रमणीं दृष्ट्वा संजातो यः कामस्तेन दूषितः सूर्यः कुष्टी अभूत् । सोऽन्यत्रालब्धशुद्धिः पद्मतीर्थमेत्य तत्र स्नान- मात्रेण शुद्ध. सन्नन्येषां पापिनां दद्रुकुष्टमण्डलनिर्चिकादिरोगजन्यार्ति- हरोऽमात् । अत एस 'उद्यन्नद्य' इति तृचेनाराध्यते ॥ ४६ ।। मातृतीर्थ- माहात्म्यमाह--दुर्गतिस्था नरकस्था. स्वपितरस्तेषामुद्धाराय मातृतीर्थ- स्नानमात्रेणैव दुर्गतितो मुक्तास्वपितृन्प्रत्यक्षतो ददर्श ॥४७॥ देवीं रेणुका श्राद्धपूर्वकं पिण्डान्दास्यन्ति ॥ ४८ ॥ द्वयष्टकाम्यां तृतीयाटकन चतुर्थाष्टकेन च ।। ४९ ॥ अद्यापि मुक्तस्यायर्जुनस्य स्मरणं सद्य एका- भीप्सित- ददाति यथा त्र्यधीश्वरो भगवान्दत्तात्रेयः । हीति प्रसिद्धम् । 'कार्तवीर्योऽर्जुनो नाम राजा बाहुसहस्रपान् !| तस्य स्मरणमात्रेण गत नष्टं च लम्यते' इति । कार्तवीर्यमन्त्रस्तु 'फोनीलीभ्रूआहीकोहुंफट् कात. वीर्यायार्जुनाय नमः' इति । अस्य श्रीदत्त ऋपिः कार्तनीयोऽर्जुनो ·चतुर्थाष्टके अ०८ ३५३ मुक्तस्याप्यर्जुनस्यास्य स्मरणं सद्य एव हि ।। ददात्यमीप्सितं देवो यथा दत्तस्त्र्यधीश्वरः ॥ ५० ॥ इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्वत्रिसाहरूयां त्रिकाण्डमण्डितायां संहितायां वासुदेव्यां उपासनाकाण्डे आदितश्चतुर्थाष्टके अष्टमोऽध्यायः॥ चतुर्थाष्टकः संपूर्णः ।। श्रीदचार्पणमस्तु । देवता विराट् छन्द इति ।। ५० ।। इति चतुर्थे टीकायां अष्टमोध्यायः ॥ इति श्रीदत्त० परशुरामेण ऋपये महीदानं नाम चतुर्थाष्टके अष्टमोऽध्यायः ॥४८॥ ॥ इति श्रीमदत्तपुराणे चतुर्थाष्टकः संपूर्णः ।।

·॥अथ श्रीमदत्तात्रेय० पंचमाष्टकमारम्भः ।। .0. गालयार्थदानवहननं कुवलयावेन मदालसावरणं नाम पञ्चमाष्टके प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ हरिः ॐ ॥ स्तुपे नराकृतिमपि श्रीगुरुं तन्निराकृतिम् ।। साकारमपि यो भक्तं निराकारं करोत्युत ॥१॥ सोमवंश्यो महावीर्यः पुरासीच्छत्रुजिद्दथुमान् ।। ऋतध्वजाख्यस्तत्पुत्रः सर्वविद्याविशारदः ॥२॥ गालवोऽभ्येत्य तं प्राह दैत्येनोपद्रुतोऽभवम् ।। तदैवाश्वोऽपतदिव्यो व्योम्नो वाक् चाशरीरिणी ॥३॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ त्रयस्त्रिंशे गालवपिहितायाहत्य दानवम् । वृत्वा मदालसा ख्यातो जातः कुवलयाश्वकः ।। १ ।। साकार संघाताभिमानिनम् । निराकारमभिमानशून्यम् ॥ १॥ शत्रु- जिन्नामा तत्पुत्रः ऋतध्वजः ।। २॥ तं शत्रुजितम् । यदोपद्रुतोऽभवं तदैवा- श्वोऽग्रेऽपतत् । व्योम्नो वाक्चापतत् प्राह ॥ ३ ॥ अमुमश्वमारुह्य ते ३५४ ·पञ्चमाष्टके अ०१ ३५५ आरुह्यातुध्वजोऽमुं ते दुःखहर्तेत्यतो नृप । पुत्रं देहरिनाशाय तप्स्यामीतस्तपः सुखात् ॥ ४ ॥ तथेत्यदात्सुतं राजा हृष्टस्तस्मै स गालवः ।। दत्त्वाचं स्वाश्रमं प्राप सह तेन बलीयसा ॥५॥ तत्रैकदागतो दैत्यः क्रोडरूप ऋतध्वजः ।। दैत्यं ज्ञात्वा रोहाश्वं धृताखः सर्वतोगतिम् ॥ ६॥ जपानार्धेन्दुवाणेन ििद्धो दुद्राव सोऽसुरः ।। राजा तमन्यगादीत्या दैत्यः पातालमाविशत् ॥७॥ तमन्वेत्य ददर्शाधो दिव्ये धाम्न्येकलां स्त्रियम् ।। राजापि सा तमालोक्य शिरोधामाजसारुहत् ॥ ८॥ सोऽप्यन्येत्य वधूं तन्वी प्रेक्ष्य मञ्चस्थितां शुभाम् ।। तारुण्यदारितोरस्कामभवत्कामविहलः॥९॥ पपात मूञ्छिता सापि नृदेवं वीक्ष्य सुन्दरम् ॥ सामुञ्चत्तिग्मनिःश्वासान्सरख्याश्वस्ता नृपेण च ॥ १०॥ दुःखहर्ता भवेत् अतो हेतोः इतः परं शगुनाशोत्तरं मुखेन तपस्तप्स्यामि त्वं अपि तत्फलभाम्भरिष्यसीत्याशयः ॥ ४ ॥ तेन ध्यजेन सह ॥ ५॥ तत्र गालवाश्रमे । क्रोडरूपो वराहरूपधरो दैत्यः पातालकेतुः ॥ ६ ॥ ७ ॥ अधः पाताले । दिव्ये प्रकाशशीले । धाम्नि गृहे । एकलामेकाकिनीम् । शिरोधाम चन्द्रशाला आरुहत ॥ ८॥ स राजापि । तन्वी मनोहराम् । 'योतो गुणाचनात्' इति डीप् | तारण्यदारितोरस्को स्तनभराकान्तां अपराम् ॥ ९॥ स्पक्ततीक्ष्णनिश्वासान् ॥ १०॥ त्वमित त्वमेगास्या ·३५६ दत्तपुराणम् । तत्संज्ञया सखी प्राह विस्मितं तं नृपं स्वमित् ।। मोहहेतुर्दर्शनात्ते स्मरक्षोभाद्धि मूञ्छिता ॥११॥ मदालसाभिधा विश्वावसुगन्धर्वपुत्र्यसौ ॥ पातालकेतुदैत्येन घलान्मायाविना हृता ॥ १२ ॥ सोऽम्मेष्यत्त्रयोदश्यां हठादुद्वाहयिष्यति ।। नाों वरः स चार्वङ्गथाः श्रुत्याः शूद्र इवाधमः ॥१२॥ गतेऽसि कामधुगिमामात्मनाशोद्यतां जगौ ।। मैवं कुरु नरो दैत्यं श्वो भेत्स्यति स ते पतिः॥ १४ ॥ तथैवाद्यासुरो विद्धः केनापि स दरीं गतः ॥ अन्वागतो भवान्मन्ये देवस्तद्वेधरुक् लमित् ॥ १५ ॥ कुण्डलाख्या सखी वस्या अहमस्म्यखिलं मया ॥ निवेदितं दयस्वाध सख्याः शोकमपाकुरु ॥ १६ ॥ राजोवाच न देवोऽहं सोमवंश्य ऋतध्वजः ॥ विद्धं हन्तुमिह प्राप्तो गालवाज्ञयाऽसुरम् ॥ १७ ॥ मोहहेतुः । हि यतस्त्वदर्शनसंजातकायक्षोभान्मूच्छिता ॥ ११ ॥ केयमि- त्यत आह-मदालसेति ।। १२ ॥ अV मदालसाम् ॥ १३ ॥ गतेहि गते दिवसे | आत्मनाशोद्यतां मर्तुमुद्युक्ताम् ॥ १४ ॥ स्वमित् त्वमेव ।। १५ ।। सख्या मदालसायाः । 'सत्यशिधी' इति डीप् ॥ १६ ॥ विद्धं 'असुर हन्तुम् ॥ १७ ॥ ऋक्शाखीयकोनपष्टितमाध्यायोक्ती मन्त्री 'सोमः ·पञ्चमाष्टके अ०१ ३५७ परिणेया वधू राजा द्विजदेवाग्निसंनिधौ ॥ तस्मादुद्वाहनादस्पा दोपो मेऽद्य मवेन किम् ॥ १८॥ कुण्डलोचे कुलगुरुं ध्यानेनैवानयाम्यहम् ॥ इत्युक्त्वा सा गुरुं दध्यौ सोऽप्याप ससमित्कशः॥१९॥ ज्ञात्वा सर्व योजकाग्निं प्रज्वाल्य स यथाविधि ॥ कृत्वा विवाहसंस्कारं जगाम तपमे पुनः ॥ २०॥ कुण्डलाप्याशिपो दत्वा तपसेऽगात्स सूर्यया ॥ आरुह्याश्वं ययौ राजा योद्धमाप तदासुरः॥ २१ ॥ संसैन्यं तं क्षणाद्धत्वा विनाप्य मुनये नृपः। राष्ट्रमेत्य समायस्तत्मवं पित्रे शशंस सः ॥२२॥ स प्रेक्ष्य जयिनं पुत्रं सुपां च स्वर्वधूपमाम् ।। नाम्ना कुलयाश्चेति प्रतिष्ठामकरोन्मुदा ॥ २३॥ मदालसानिशं भेजे तं पति पतिदेवता ॥ प्रेमान्योन्याश्रयं चासीत्तयोधकागयत्सदा ॥ २४ ॥ ऋतध्वजः कदाचिनु मृगयाथं गतो वनम् ॥ माताह तस्य दैत्यस्य तालकेतुर्ददर्श तम् ।। २५ ॥ प्रथमो रिनिदे० नहि देवभुततीपरिग्रहे दोप' यधूवनदानती दोपपरि- हाराणादत्तो द्विजादिसनिधी परिणया ॥ १८॥ स गुरुः ॥१९॥ 'विवाहे योजरो मनः' इति स्मृतेयाजकाजिम् ॥२०॥सूर्पया नोदपा मदालसया ॥ २१ ॥ तं पातारपतुदैत्यम् ॥ २२ ॥ स्नुषा मदारमाम ॥ २१॥ तपोधप्रयापयत् प्रेमासीत् ॥ २४ ॥ त युरलयाम् ।।२।।

·दत्तपुराणम् ।
मायया यश्चयाम्येनमग्रजानृण्यहेतवे ॥
इत्युक्त्वा स मुनिर्भूत्वा माययाऽकल्पयद्वनम् ॥२६॥
मत्वा तपोरनं राजा दैवात्तत्रैत्य तं सलम् ।।
ननामाज्ञाततन्मायो मत्वा शान्तं मुनि तदा ।। २७॥
स प्राह स्वस्ति ते राजन्नारब्धोऽयं मया क्रतुः॥
दक्षिणार्थ धनं नास्ति कण्ठभूपां प्रदेहि मे ॥२८॥
तथेत्युक्त्वाप्यदादाजा कण्ठभूपां प्रगृह्य सः॥
नृपं प्राह क्षणं तिष्ठ नत्वेशं जलपं क्षणात् ।। २९ ।।
आगत्य पश्चाद्वरदो भविष्ये ते तथेति सः ।।
उक्त्वा तस्थौ नृपो दैत्यो मुनिवेपी पुरं ययौ ॥ ३०॥
पितुर्मदालसायाच हाहाकृत्वाग्रतोऽवदत् ।।
ऋतध्वजो हतो दैत्यैम्रियमाणो ददाविदम् ॥ ३१॥
वनस्थैरनिसंयोगः कृत आश्वासनं त्विमाम् ।।
कण्ठभूपां गृहाणेति त्यक्त्वागात्स्वाश्रमं द्रुतम् ।। ३२ ॥
स नृपं प्रणयात्माह कृतार्थोऽहं त्वया कृतः ।।
इत्युक्तस्तं नमस्कृत्य स राजागाद्वनान्तरम् ॥ ३३ ॥
एतं राजानम् । आपुर्या मायया वञ्चयामि ॥ २६ ॥ अज्ञाता तन्माया येन
सनृपः ॥२७॥ क्रतुर्यज्ञ' । दक्षिणा दिना यज्ञस्य तामसत्वम्मरणात्॥२८॥
जलपं वरुणम् ॥२९॥.ते तुम्य वरदो भविष्ये ॥३०॥ इद कण्ठभूपणम् ।
॥३१॥ इमामाधासनभूतां कण्ठभूतां गृहाण । अत. परं यत्कर्तव्यं तक्रिया
किशोफेनेयुक्यागात्॥३रात्वियाहं कृतार्थः कृत इतिप्रगयेन प्राह ॥३३॥

·पञ्चमाष्टके अ०१ राष्ट्र महाननर्थोऽभूत्कोरस्ताडनपूर्वकम् ।। विललाप नृपः पुत्रशोकेन महतावृतः ॥ ३४ ॥ विदुपी सापि मुचिरं रुदित्वाथ मदालसा ॥ आश्वास्य श्वशुरौ धैर्याद्विवेशाग्निं यथाविधि ॥ ३५ ॥ शोकममाः प्रजाः सर्वा हाहाकारो महानभूत् ॥ स्नात्वान्यैर्वोधितो राजा जल प्रादाद्यथाविधि ।। ३६॥ अत्रान्तरे वनादेत्य सोऽश्वारूढ ऋतध्वजः ।। खिन्नान्दृष्ट्वाखिलान्सवं श्रुत्वाभूदुःसितोभृशम् ।।३७।। चिरं विमृश्य संकल्पं प्रियानृण्याय सोऽकरोत् ।। इह जन्मनि चावगीं न भोक्ष्ये तां विनेतराम ॥३८॥ संकल्प्यैवं जहौ भोगं दैवादश्वतराहिजी ।। विप्ररूपी भुवं प्राप्ती तयोः सत्यं नृपोऽकरोत् ॥३९॥ बुद्धिविक्रमलावण्यैर्गुरुशक्रस्मरोपमम् ॥ दृष्ट्वैन्य प्रत्यहं नागौ तेन चिक्रीडतुर्मुदा ॥ ४० ॥ कं शिरः। उरो वक्षस्थलम् ।। ३४ ।। विदुषी अपि रदित्वा इत्यतिबेहपरिणामो दर्शितः। यथाविधि पापाणे त्रि. सकदा प्रतिदिनमुदक 'प्रामणे दक्षिगास्याः क्षो तूदहमुग्वा वै मृतानि रिशि तु प्राइमुष्वास्ते ददीरन्' इति विधिना ॥ ३५ ॥ ३६॥ सर्वमृष्यागमनादिकम् ॥ ३७॥ स कुरलयावः । विमृश्य पिचार्य ।। ३८ ॥ अश्वनरनागपुत्रौ ॥ ३९ ।। बुधा गुम्पमं । विक्रमेणेन्द्रोपर्म । लावण्येन म्मरोपमम् ॥ ४० ॥ अन्य ·३६० दत्तपुराणम् । न रेमे तो बिना भूपस्तौ विज्ञायैकदाऽस्य तु ॥ पत्नीवियोगजं दुःखं नागौ खिन्नौ बभूवतुः ।। ४१ ॥ तत्पिता म्लानवक्त्रौ तावपृच्छरखेदकारणम् ।। ऊचतुस्तौ तु तातावां मित्रदुःखेन दुःखितौ ॥ ४२ ॥ ऋतध्वजः सोमवंश्यस्तत्सख्यं भुवि नावभूत् ।। तत्कार्य दुर्धरं मत्वा प्राप्तं खिन्नत्वमावयोः ॥ ४३ ॥ पितोवाचोपकर्तव्यमवश्यं सखिभिः खलु ॥ किं वा कार्य महत्सख्यु—तं तत्र यताम्यहम् ।। ४४ ॥ तावूचतुस्तं गन्धर्वपुत्री नाम्ना मदालसा ॥ दैत्येन वञ्चिता तत्त्री मृता श्रुत्वा मृतं पतिम् ॥४५॥ नान्यां भोक्ष्ये स्त्रियमिति प्रतिज्ञामकरोत्स तु ॥ तन्मित्रस्य महाकार्य पितस्तत्केन साध्यते ॥ ४६ ॥ सर्वेन्द्रियनिधानात्मा मुक्तभोगः प्रशाम्यति ।। तद्वासनामिना दग्धो नश्यत्येवावशोऽन्यथा ॥४७॥ कुवलयाश्वस्य सख्युः ॥ ४१ ॥ तो तयाभूती आगती म्लानमुखौ दृष्ट्वा । भो तात आवामिति छेदः ॥४२॥ नौ आवयोः । सख्यं सखित्वं 'सख्युर्यः' इति यः ।। ४३ ॥ सख्युरुपकारोऽवश्यमेव सखिभिः कर्तव्यः ॥४४॥ अग्दिाहेन मृता ॥ ४५ ॥ केनोपायेन ॥ ४६॥ सर्वेन्द्रिय निधानभूत आत्मा संघानाभिमानी प्रशाम्यति निर्वासनो भवति । अवशो यासनाधीनः स्वार्थादभ्रष्टो भवति ॥ ४७ ॥ पिता आह । विधिदैवं मावि

·पञ्चमाष्टके अ०१
३६१
पिताह यत्नः कर्तव्यः पुंसातों विधिर्यतः॥
तत्कार्यार्थे यतिष्येऽहं तपसा खलु पुत्रक ।। ४८॥
इत्युक्त्वाश्चतरो नागस्तपसेऽगात्सकम्बलः ।।
हिमाद्रौ पक्षावरणतीर्थे सर्वसुसिद्धिदे ।। ४९ ॥
जिताहारः सुसंयम्य प्राणायाममनो धिया ॥
समाहितोऽर्चयद्देवीं ब्रह्मयोनि सरस्वतीम् ॥५०॥
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्वत्रिसाहस्यां त्रि० संहितायां
वासुदेव्यां उपासनाकाण्डे पञ्चमाष्टके
प्रथमोऽध्यायः समाप्तः ॥१॥
न ज्ञायते तथापि यत्न आस्थेयः । 'यत्ने कृतेपि तु न सिद्धपति क...
दोपः' इति दैवपौरुषराधान्तः ॥ ४८ ।। तपसे तपस्तप्तुं 'तुमर्याच्च' इति
चतुर्थी ॥ ४९ ॥ प्राणायामैः शोधितया धिया मनो नियम्य । ब्रह्मयोनि
वेदाविर्भावस्थानभूताम् ॥५०॥ इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सात्रिसा-
हरुयां निकाण्डमण्डितायां संहितायां वासुदेव्या उपासनाकाण्डे पश्चमाष्टके
प्रथमोऽध्यायः ॥१॥
इति गालवार्थदानवहननं कुवलयाश्वेन मदालसावरणं नाम
पञ्च० प्रथ० ॥ ५॥१॥

·पातालं गतस्य राज्ञो नागेभ्यो मदालसालब्धिर्नाम पञ्चमाष्टके द्वितीयोऽध्यायः ॥५॥२॥ हरिः ॐ ।। जुषस्व वालवाक्यवत्स्तवं ममाम्ब भारति ॥ असत्सदप्यदस्त्वयि भ्रमाद्विभाति केवले ॥१॥ क्षराक्षरात्परं हि यत्त्वमेव तत्पदं ध्रुवम् ।। जले यथोर्मिधुबुदास्तथा त्वयीशजीवधृक् ॥ २ ॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ चतुस्त्रिंशे सरस्वत्याः प्रसादेनाहिना शिवम् ।। तुष्ट्वा मदालसा लब्धा दत्ता भने च कथ्यते ॥ १॥ म्बलाश्वतरावूचतुः। हे सरस्वति, अभिनयबालयाश्यान्मे स्तवं जुषस्व । हे अघ, वयि अधिष्टानभूतायां अदः सदसत्कार्यकारणात्मक भ्रान्त्या रज्जुसर्पद्धाति तन्मिध्येति ज्ञापनाय केवल इति सबुद्धिः ॥ १॥ क्षरः सर्वभूतानि अक्षरः कूटस्थः तत्समाहारम्तस्मात्परं ध्रुव क्षरमतीत अक्षराच्चोत्तमं तत्त्वमेर । ननु दामुपणेति श्रुत्या जीवेश्वरयोः प्रतिपाद- नात्कथं केरलत्वमन आह । यायूपाधितः जले यथोमिनुदबुदास्तथा चिद्- पिण्यो त्वयि मायात्रियोपाविन्या ईश्वरजीकल्पना ॥२॥ ननु माया । १६२ ·पश्चमाष्टके अ०२ ज्यधीश ओंकृतेऽसिलं त्वमेव चास्य मङ्गलम् ।। यदर्धमानमूर्जितं क्रियाविकारवर्जितम् ॥ ३॥ त्रिसप्तयागसाधिके सुभुक्तिमुक्तिदायिके ।। स्वरार्णकारणे स्तनः स्वयं नु कैः कृतस्तव ॥ ४ ॥ प्रकाशकप्रकाशके श्रुतिभुतादिधारके ।। त्वमेव सर्वकारणं त्वमेव सर्वतारणम् ॥ ५॥ सुशक्तभक्तभावितं हि येन सर्वथा ततम् ।। तदेव धाम ते वरं यदीक्ष्यते बुधैः परम् ॥ ६॥ न । हे त्रिगुणमायाधीशे प्रणवरूपिणि, अखिल नामरूपात्मक लमेव अधिष्ठानसत्तातिरिक्ताध्यारोपसत्ताभावात् । अस्य जगत उपजीव्यभूत मङ्गलमानन्दस्त्वमेव 'एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति' इति श्रुते । कथभूत क्रिया इष्टानिष्टमिश्ररूपा विकारा जन्मादयस्तद्रहित ज्ञानेश्वर्याार्जित यदर्धमात्र तत्तन रूप 'अर्धमात्रास्थिता नित्या' इति मार्कण्डे यात् ।। ३ ।। सप्त पाकयज्ञा सप्त हपिर्यज्ञा सप्त सोमयज्ञा तेषां साधनभूता त्वमेव । हे भोगमोक्षप्रदे, स्वरा आदय । अर्णा कादय तेषा कालस्थानप्रयत्नानुप्रदानत कारणभूते, तर स्तव स्वय के कृत न करपि। पिति रित् ॥ ४ ॥ सूर्यादिप्रकाश- काना प्रकाशनहेतुभूते श्रुतिशास्त्रधारके, रमेर सर्वेषां कारण तारण च ॥५॥येन स तत व्याप्त तदेव ते धाम रूपं 'नायमात्मा बलहीनेन लभ्य ' इति श्रुतेब्रह्मचर्यादिना ये सुतरां शक्ता भक्ता तैर्भारित लब्ध किं मानसमूर्तिवत् यत्तमस पर तद्घौ अपरोक्षीक्रियते ॥ ६ ॥ हे अम्ब, ·३६४ दत्तपुराणम् । स्थिरावराच गोचराः परत्र चात्र वाम्ब ये ।। त्वदेव तत्समागमः प्रमाणमत्र चागमः ॥ ७॥ नमोस्तु ते सरस्वति ध्यवित्रि वाजिनीवति ॥ प्रसीद बुद्धिचेतने स्वभक्तहनिकेतने ॥ ८॥ स्तुतैवं विष्णुजिह्वा सा प्रसन्ना सूनृतेरका ।। प्राहाविष्कृत्य चात्मानं तुष्टास्मि वरयेप्सितम् ॥ ९॥ सकम्बलस्य कुरु मे साहाय्य शंभुगायने ।। सुस्वरत्वादि यच्छेति ययाचे हि सरस्वतीम् ॥ १० ॥ वागीशाऽऽहोभयोरस्तु दिव्यनादरहस्यमुत् ॥ स्तोत्रं चास्तु स्खलद्गीवधीजाड्यादिहरं त्विदम् ॥१श इत्युक्त्यान्तर्दधे सा तौ कैलास जग्मतुर्दुतम् ॥ सुस्वरं चैव सांगाढ्यं माधुर्य स्वर्णमुत्तमम् ॥ १२ ॥ कलं कालोचितं गीतं ततानघनारयुक् ।। दिव्यं मनोहरं तन्त्रीलययुक्तः सकम्बलः ॥ १३ ॥ परत्रात्र वा ये स्थावरजंगमा विषयास्तेषां त्वत्प्रसादत उपलब्धि: । म वेदः प्रमाणम् ॥ ७ ॥ हे ध्यवित्रि बुद्धिरक्षके वाजा अन्नानि विद्यन्ते यस्य सा वाजिनी यज्ञक्रिया सा विद्यते यस्याः सा यज्ञाधिष्टानि अन्नदात्रि बुद्धि प्रकाशके स्वभत्तद्वासिनि, प्रसीद मंत्रश्च प्रणो देवी' इत्यादिः ।। ८ । विष्णोविराडात्मनो जिहा लोकप्रियपचनप्रेरका भात्मानं स्वरूपम् ॥९॥ ॥ १० ॥ आहेति छेदः । टत् उत्कृष्टं आदिशब्दाद्वारणादि ॥ ११॥ सा सरस्वती । तो नागा ॥ १२ ॥ ततं वीणादि मानदं मुरजादि धनं कास्यसालादि आरं श्यादि तन्त्रालयः साम्यम् ॥ १३ ॥ धमारोहार- ·पश्चमाष्टके अ०२ ३६५ त्रिसंध्यं नियतो हृद्यं जगी देवीप्रसादतः ।। मन्दमन्दं हरः श्रुत्वा सुगीतेन तुतोप ह ॥ १४ ॥ हारिणा गीतरागेण हरोपि प्रसभं हृतः॥ तदग्रेऽभ्येत्य तौ प्राह ब्रूतं यां किमभीप्सितम् ॥१५॥ नागोऽवदत्कुवलयाश्वपत्नी या मृता तु सा ।। तैरेवाकारधीरूपैर्दुहितृत्वं प्रयातु मे ॥ १६ ॥ जातिस्मरा पूर्ववत्सा क्षमाशान्त्यादिभूपिता ।। पतिव्रता योगिमाता योगिनी ब्रह्मवादिनी ।। १७॥ प्राहेश्वरस्तथैवास्तु प्राश्नीया आत्मनाहिप ।। श्राद्धकाले मध्यपिण्डमभिध्यायस्व तां तथा ॥ १८ ।। मत्प्रसादाद्यथापूर्व नागेन्द्र भवितैव सा ॥ इत्युक्त्वा प्रययावीशः स्वधामाप्यापतुश्च तौ ॥ १९ ॥ स चक्रेऽश्वतरः शंभुप्रोक्तवत्तत्प्रसादतः ॥ जज्ञे निःश्वासतोऽथास्य पूर्ववत्सा मदालसा ॥ २० ॥ तां सायरोधने स्त्रीभिर्गुप्तामास्थाप्य यत्नतः॥ पुत्रौ प्राहकदानीतं मित्रं नृपमिहेति सः ॥ २१ ॥ रोहतो हृदयंगमम् । 'क्रमासुराणां ससानामारोहश्चावरोहणम् । सा मूच्छे- त्युच्यते ग्रामा एताः सप्त च सप्त च' इत्यादिलक्षणम् ।।१४।। प्रसभं हृतः बलादानीतः । वां युवयोः ॥१५॥ दुहितृत्वं पुत्रीत्वम् ॥ १६ ।। ब्रह्म- कादिनी वेदतदर्धसंपन्ना ।। १७॥ आरमनार्धाङ्गीभूतेन कलत्रेण ॥१८॥ तौ नागौ। स्वधाम पातालम् ॥ १९ ॥ अस्य जायात्मनो निःश्वासत 'आविर्भूता ॥ २० ॥ अवरोधनेऽन्तःपुरे ॥ २१ ॥ तौ नागपुत्रौ । ला ला ·दत्तपुराणम् । तथेत्युक्त्वापि तो विप्ररूपिणावेत्य भूतलम् ।। ऋतध्वजेच्छति द्रष्टुं तातस्तौ त्वेति चोचतुः ।। २२॥ वाढमित्युदितौ तेन सह तो गोमती गतौ ।। नदीमध्यान्नृपो नीतः पातालं विस्मितोऽभवत् ॥२३॥ तावत्कालं नृपो मेने वानप्रस्थात्मजौ तु तौ॥ तदैव भुजगौ दृष्ट्या सोऽपृच्छत्को युवामिति ॥ २४ ॥ तस्मै निवेद्य म्बोदन्तं नागमश्वतरं वरम् ।। दर्शयामासतुहृष्टो ननामाहिपतिं नृपः॥२५॥ प्रेम्णालिङ्गय दृढं सोऽश्रुपूर्णोऽवघ्राय मूनि तम् ।। सम्राड् भव चिरं जीव सुखेनेत्याशिपो ददौ ॥ २६॥ राजाऽप्याहाद्य धन्योऽस्मि दर्शनं वः सुदुर्लभम् ॥ जातं मित्रप्रसादाद्धि कृतकृत्योऽस्म्यसंशयम् ।। २७॥ नागोऽप्याह चिराज्जातं दर्शनं तेऽभिवाञ्छितम् ।। पुत्राभ्यां ते गुणाः श्लाघ्या यथा गीतास्तथैवते ॥२८॥ यदभीष्टं वृणीव त्वं वरदं विद्धि मां नृप । इत्युक्तः सोऽब्रवीद्राजा नत्वाश्वतरमादरात् ॥ २९॥ इत्यूचतुः ॥ २२ ॥ तेन कुवलयाश्वेन सह ।। २३ ॥ विप्ररूपधरौ नागौ ॥२४॥ स्वोदन्त स्ववृत्तान्तम् ।। २५ ॥ २६ ॥ २७ ॥ श्लाव्या क्षमा- .दयः ॥ २८ ॥ २९ ॥ वो भवादृशा अर्था विषयाः । पितुः राष्ट्रे 'ठूलोपे ·है पश्चमाष्टके अ०२ ३६७ प्रसादाद्वः पितू राष्ट्र सन्त्यर्था मेऽसिलाः प्रभो॥ धर्मे मतिर्मवतु मे पितृदेवातिथिप्वपि ॥३०॥ एवमस्त्वन्यदिष्टं वृणीष्वेत्युक्त एव सः॥ दृष्ट्वा मित्रमुखं स्वेष्टं वक्तुं हीत ऋतध्वजः ॥ ३१ ॥ तदा तदिगितज्ञौ तौ नागपुत्रौ समूचतुः ॥ मदालसां विना नान्यदभीष्टं चास्य भो पितः ॥३२॥ पिताऽऽह योगो भूतानां वियोगो वान देवतः ॥ तथापीच्छसि चेद्दष्टुं दर्शयाम्यद्य ते प्रियाम् ॥ ३३ ॥ इत्युक्त्वा दर्शयामास गृहे गुप्तां मदालसाम् ॥.. दृष्ट्वैव तन्मुसं राजा प्रियेत्युच्चार्य मूर्छितः ॥ ३४ ॥ विसंज्ञः पतितो भूमौ चिरमुत्थाय राद पुनः ॥ आलिङ्गितुमधावत्तां संत्यज्य स्त्रैणवद्धियम् ॥ ३५ ॥ नागो निवार्याह भूपं नीत्या तं परिसांत्वयन् ।। मयेयं निर्मिता माया मा स्पाक्षीधृतिमावह ॥ ३६ ॥ दूरात्पश्य दिक्षुश्वेट्टाङ्नश्यः स्पर्शनादिना ॥ त्वं सन्विचारशीलोऽपि कथं मुह्यसि मायया ॥ ३७॥ इत्थं स तेन प्रणयाद्वश्चितोपि निरीक्ष्य ताम् ।। हा वल्लभे इति प्रोक्त्वा मूर्छितो निपपात कौ ॥३८॥ पूर्वस्य दीर्घोऽण.' ॥ ३०॥ ह्रीत: लज्जितः ॥ ३१॥ अस्य राज्ञः ॥ ३२ ॥ पिता आहेति छेद. ॥ ३३ ॥ प्रिये इति प्लुत वक्तुं योग्य दूरतो दृष्टत्वात् ।। ३४ ॥ स्त्रैणपत् हिय लज्जा संत्यज्य ॥ ३५॥ निवार्य आहे ! मा स्पाक्षी स्पर्शनं मा कुरु । धृति धैर्यम् ॥ ३६ ॥ द्रष्टुमिच्छसि चेटू- सत्त्वं पश्य । सन् साधुः ॥ ३७॥ को भूम्याम् ॥३८॥ मा शुचः शोक ·३६८ दत्तपुराणम् विसंझं पतितं भूपमावास्याश्वतरोऽवदत् ॥ सावधानो भवेमां ते प्रियां स्वीकुरु मा शुचः ॥ ३९ ॥ तस्मै तां विधिवद्दत्वा सरस्वत्या अनुग्रहम् ॥ श्रीशंकरप्रसादं च शशंसापि स्वचेष्टितम् ॥ ४०॥ मदालसापि तं कान्तं प्रतिलभ्य ननन्द तम् ।। मृतामपि पुनर्लब्धां प्राग्वद्राजापि तां तथा ॥४१॥ दिनमेकं नृपः स्थित्वा पीत्वा स्वाद्वमृतं ततः ॥ नागानत्वा तदाज्ञप्तः सपत्नीकोऽश्वमारुहत् ॥ ४२ ॥ ततः शीघ्रं ययौ राजा स्वपुरं समलंकृतम् ॥ समार्यः पितरौ नत्वा कथयामास सोऽखिलम् ॥ ४३॥ दृष्ट्वा मदालसां तन्वी ययसा वपुपापि च ॥ पूर्ववच्छशुरौ पौरा अपि जहादिरेऽखिलाः ॥ ४४ ॥ राष्ट्रे घजपताकाइथे भूपिते च सुतोरणे ॥ सुगीतनृत्यवादिने समभूदुत्सवो महान् ॥ ४५ ॥ युवा कुवलयाश्वोऽसौ मूर्तयेव तया मुदा ॥ चार्वथा सुचिरं रेमे मारो रत्येव कान्तया ॥ ४६॥ ब्रह्मनिष्ठापि सा तन्वी विलासैः सुमनोहरैः॥ रमयामास भूपालं चिदिव व्यावहारिकम् ॥४७॥ मा कार्षीः ।। ३९॥ ४० ॥ तथा ननन्दानन्द प्राप ।। ४१ ॥ तदाज्ञप्त: नागेनादिष्टः ॥ ४२ ॥४३॥ पुरे भवा. पौरा लोकाः॥४४॥ सुष्टु तोरणानि यहिराणि यस्य ॥ ४५ ॥ मूर्तिमत्या प्रीत्येव । मारः कामः ॥४६॥ चिच्चितिानहारिक जीवम् ॥ १७॥ अमा सह समीपे वा -

·पञ्चमाष्टके अ० २
ततः कालेन कियता तत्पिता निधनं गतः ॥
राज्येऽभिपित्तोऽमात्यायै राजनीत्या जुगौप सः॥४८॥
पितृवद्राजनि प्रीतिं चक्रुः सर्वे महिप्यथ ।
भूत्वा गर्भिण्यसूतार्कमिव पुत्रं मदालसा ।। ४९ ॥
सा जातमात्रमपि तं तत्त्वज्ञानमपाययत् ॥
दुग्धं तु प्राणधृतय औदासीन्याततः परम् ॥ ५० ॥
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धनिसाहरुयां त्रिकाण्ड-
मण्डितायां संहितायां वासुदेव्यामुपासनाकाण्डे
पञ्चमाष्टके द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥
भवा अमात्याः अव्ययात्यप् मन्त्रिणः । जुगोए राक्ष { ४८॥ १९ ॥ तं
पुत्रम् । प्राणधृतये प्राणधारणार्थम् ॥ ५० ॥ इति श्रीमदत्तात्रेयपुराणे साध-
त्रिसाहत्यां त्रिकाण्डमण्डितायां संहितायां वासुदेव्यामुपासनाकाण्डे टीकायां
पञ्चमाटके द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ श्रीदत्तार्पणमस्तु ।
इति पञ्चमाष्टके द्वितीयोऽध्यायः ॥ ५॥२॥

·-- अथ मदालसया पुत्रत्रयज्ञानापदशश्चतुथाय प्रवृत्तिमार्गकथनं नाम पञ्चमे तृतीयः ।।५।३ ॥ हरिः ॐ ॥ उग्रो जज्ञे सहैवायं प्रमादो मृत्युरात्महा ।। इति मत्वोत्तानशायिन् रोदिप्यपि स न त्वयि ॥१॥ शुद्धोऽस्यकं न ते नायं कल्पितः पाञ्चभौतिकः ॥ देहोऽपि ते ह्यसङ्गस्य कुतो रोदिपि सन्भवान् ॥ २॥ विश्वोद्भवाऽसतीयं शुक् शब्दोऽयं कल्पितो गुणैः ।। भूताश्रया गुणा मौवा मृपा विपयिगा अपि ॥३॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ प्रबोध्याजन्म पुत्रांनीनल च चतुर्थकम् ।। पतीच्छयाऽकरोम॒पं पञ्चत्रिंशे मदालसा ।।१।। रे उत्तानशायिन् , आत्मघातकः प्रमादनामकः मृत्युः सदैव जात इति मत्वा रोदिपि किम् । मा रोदीः। स मृत्युस्त्वयि न॥१॥ यतस्त्वं शुद्धःप्रमा- दकारणरागादिरहितोऽसि अतस्तवाकं दुःखं न । ननु देहयरिच्छिन्नस्य कर्य न दुःखमित्यत आह-कल्पितोऽयं पाश्चमौतिकः । त्वं त्वविकारी । यतो भवान् सन् कालत्रयाआधः । देहस्त्वसत्यः विकारित्याघटवत् ॥ २॥ ननु त्वदुदराज्जातस्य वर्धमानस्य च कथमविकारित्वमत आह-हे विश्वोद्भव। 'मत्त एव जगज्जातं मयि सर्व प्रतिष्ठितम् ॥ मयि मर्व लयं याति' इत्येवं भावयेति संबुद्धयर्थः । यदा संघाताभिमानी सन् पराक् पश्यसि तदा जगत्पन्नमिवेति तव भाति अत: बहिःप्रवृत्ताक्षगणं शनैः प्रत्यक् प्राहय

·पञ्चमायके अ०३
भूतान्यन्योन्यसंपन्धं प्राप्याई यान्ति न स्वतः ।।
वृद्धिहानी न तेम्ब्बनदानादेहोऽस्य वर्धते ॥ ४॥
शीजमानोज देहेषु व्रजेथा नैव मूढताम् ॥
अहंताममताद्युत्थैः कर्मभिर्माध्यसेऽन्यथा ॥ ५॥
ततो निकारसवाभिमानो नक्ष्यति तत कुतस्तरामह जात इत्यादि-
विकार । एव पिचार्य शोक मा कार्षी । यत इय शुक् असती लाश न
स्पष्टुमरे । योऽय शोक इति शब्द स गुण कल्पित । ते गुणा भूता
श्रया । ननु गुणा विपयिषु दृश्यन्त इत्यत आह । इन्द्रियद्वारा विषया सेन
मानेषु स्थिता इव दृष्टा अपि ते भौता । आकाशगुण शब्द । आकाशा.
द्वायुर्द्विगुण स्पर्शेन । वायोज्योतित्रिगुण रूपेण । अनेरापश्चतुर्गुणा रसेन ।
अम्य पृथिवी पञ्चगुणा गन्धेनेत्युक्ते । यत आमा गुणद्रव्यक्रियाजातिर-
र्जित । गुणानामाश्रयो द्रव्य । समगायिकारण द्रव्यमिति वा तार्किकैर्लक्षि
तत्वात् । कर्मव्यतिरिक्त वे सति जातिमानाश्रयो गुण । नित्यमेकमनेकवृत्ति
सामान्यमिति लक्षिता जाति । संयोगनियोगयोरसमपायिकारणजातीय
कर्मति लक्षिता क्रिये येतत्सर्व नात्मनि ।। ३।। ननु वृद्धयादिमतो देहरूपस्य
ममेक्व कथमित्यत आह-शुक्रशोणितरूपेण परिणतानि पञ्चमहाभूतानि
परस्पर संबंध प्राय देहरूपेण वृद्धि याति । यतोऽस्य सराताभिमानिन
कर्मफलभोक्तुदेहोऽन्नोदकदानेन वर्धतेऽत एवास्य साक्षिणस्तर न वृद्धि
हानी । 'एप नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य न वर्धत कर्मणा नो कनीयान् इति
श्रुते । ईदृशो देहो आमा न कार्यत्वाइटवत् ॥ ४॥ अतोऽत्र देहे शीज-
मानो वर्धमान इति मूढता न बजेथा । अन्यथा देहेऽहता मात्रादिपु ममता
आदिशब्दादागादय एभ्य उस्थित कर्मभि हैश्च बध्यसे । अहकाराद्य
भावेऽनुष्टितरपि कर्मभिर्न बन्ध । 'यस्य नाहकृत' इति स्मृते ॥५॥

·दत्तपुराणम् । । पितेति कापि मातेति प्रियेति च तवात च ॥ ममेति भौतिकेप्येषु मा कृथा दुर्मतिं सुधीः ॥ ६॥ दुःखैः संतप्यते मूढो विदस्तान्येव कानि हि ।। पराधीनतयोत्थं कं तत्तुच्छं विरसं क्षणात् ॥ ७॥ त्वच्छन्ना मांसघटिताऽस्थिस्तम्बविता सती ॥ दुर्गतिः किं न योपेयं देहोऽप्यभिमतस्तथा ॥८॥ वर्धमानं सुतं त्वेवं प्रत्यहं सा मदालसा ।। उल्लापनच्छलेनैव बोधयामास निर्मलम् ॥९॥ यथा यथा स ववृधे प्रबोधोऽपि तथा तथा ।। राज्ञा विक्रान्त इत्येवं तन्नामकरणं कृतम् ॥ १० ॥ ननन्दुः सकला भृत्या जहास च मदालसा ॥ लब्धप्रबोधो बालोऽभूदृक्षोऽपि जडमूढवत् ।। ११॥ स्वस्थान्येषां च देहानां भौतिकवादहंतादिर्न कार्या ॥ ६ ॥ ननु भौतिक- सुखदुःखसंबन्धत एर लोका हृष्टाः संतप्ताच दृश्यन्त इति चेत्ते मूढा एव । यतो विदो ज्ञानिनः मया दुःखरूपाणि कर्माणि भुक्तानीति दुःखान्यपि सुखानि भवन्ति । पराधीनतयोत्पन्न कं विषयमुखं क्षणाद्विरसमतस्तुच्छम् ॥७॥ स्वस्यान्यस्य च देहस्य दुर्गतित्वमाह । स्पष्टम् ॥ ८ ॥ निर्गता मला रागादयो यथा तथा ॥९॥१०॥११॥ कैमुतिकन्यायेन नान ·॥ १६ ।। अनयादी निरभिमानः ॥ १७॥ मृगतृष्णाभं संसारमिति शेषः ॥१८॥ सन्तोऽस्तादिदोपरहिताः सार्वभौमयोगसूचकाः पञ्च ग्रहा यस्मिस्तस्मिन्क्षणे । तुर्य चतुर्थम् ॥ १९ ॥ अस्य पुत्रस्य नाम कि विधेयं पञ्चमाष्टके अ०३ ३७३ किमत्र चित्रमाजन्म मात्रा पुत्रः प्रबोधितः ।। विदुप्या मुमुचे बन्धात्सङ्गात्सन् तारयत्यपि ॥ १२ ॥ पुनः सा गर्भिणी भूत्वा दैवात्पुत्रमजीजनत् ॥ सुबाहुरिति तं नाम्ना चकार विधिना नृपः ॥ १३ ॥ तदापि सा जहासोच्चैः पूर्ववच मदालसा ॥ उल्लापेनैव तं निन्ये प्रबोधं सुमहामतिम् ।। १४ ॥ भूयोऽपि गर्भिणी भूत्वा सामूत तनयं न यम् ॥. द्वैतवातोऽपि संस्पृष्टो मात्रुल्लापाप्तसद्धियम् ॥१५॥ शत्रुमर्दन इत्याख्यां ददौ तस्मै नृपो मुदा । जहासापि तदा तन्वी सर्वेषामेव पश्यताम् ॥ १६ ॥ मुक्तसङ्गोऽनहवादी मूढवच्छत्रुमर्दनः ॥ चचार श्रीनपि मुतान्दृष्ट्वा खिन्नोऽभवन्नृपः ॥ १७॥ न हृदाप्युपदेशं ते प्रवृत्त्यहं पितुः सुताः ॥ जगृहुर्मृगतृष्णाभं मन्यमानाः सुबोधिताः ॥ १८ ॥ तुर्य सा सुपुवे पुत्रं सत्पञ्चोश्चग्रहक्षणे ॥ तदा सर्वमनास्यासन्प्रसन्नानि दिशोऽपि च ॥१९॥ चित्रमित्याह- -जन्मारभ्य मात्रा बोधितः पुत्रो मुक्त इति न चित्रम् । यतः सङ्गमात्रेण सन् साधुस्तारयति ॥ १२ ॥ १३ ॥ १४ ॥ मातुरुल्लापेन लब्धसम्मति यं द्वैतातोऽपि न स्पृष्टः ॥१५॥ पश्यतामित्यनादरे षष्ठी

·३७४
दचपुराणम् ।
।
• राजाऽवदत्प्रिये पुत्रनामसु त्रिष्वपि त्वया ॥
कुतो हास्यं कृतं ब्रूहि किं नामास्याधुना वद ॥ २० ॥
सा प्राह वल्लभेयं तु कल्पना व्यावहारिकी ।।
तथापि त्वत्कृताख्यानां शृणुप्चेमां निरर्थताम् ॥ २१ ॥
देशाद्देशान्तरं क्रान्तिर्गतिः सैव विभौ कुतः ।।
तस्माद्विकान्तसंज्ञेयमात्मनोऽस्य निरर्थका ॥ २२ ॥
निराकारोऽयमात्माऽतः सुवाहुरिति चापरा ॥
संविनैवात्मनोऽन्वर्था कामूर्तस्य भुजो वद ॥ २३ ।।
शत्रुमर्दन इत्याख्या साप्यनर्थाय ते विभुः ॥
भूते भूते स्थितोऽप्यर्क इवाप्स्वात्मैक एव हि ॥ २४ ॥
क्क मित्रं च च वाऽस्यारियिं हन्ति न हन्यते ॥
भूतैम्रियन्ते भूतानि भङ्गभङ्गा इवार्णवे ॥२५॥
कामादिरान्तरोऽप्यस्य नारिर्धीवृत्तिजो विभोः ।।
युद्धः परतरस्यास्य साक्षिणः केवलस्य च ।। २६ ।।
प्रद ।।२०।। पूर्व वत्कृतनाम्नां निरर्थताम् ॥२१॥ क्रान्ति म गतिः सा
विभौ व्यापके कुतः ॥२२॥ संविनाम ||२३|| भूते भूते प्रतिदेहं विमुरात्मक
एव ॥२४॥ न हन्तीति भेदवादिनिषेधः । न हन्यत इति चार्वाकनिषेधः।
लोकप्रसिदमरणे मारणे च दृष्टान्तः मङ्गभङ्गास्तरङ्गा इव ।। २५ ॥ २६ ॥

·पञ्चमाष्टके अ०३ ३७५ . देहे चेयवहारार्थमसन्नाम प्रकल्प्यते ॥ तीस्यालर्क इत्याख्यां कुरु नैरर्थ्यमत्र किम् ॥ २७ ॥ एवं प्रियावचः श्रुत्वा चकितो ज्ञोऽपि राट् स्वयम् ।। अलर्क इति नाम्ना तं चकारात्मभुवं मुदा ॥ २८ ॥ विक्रान्तमेकदाऽऽहय रहस्याह नृपः सुतम् ॥ चर स्वार्थ किमर्थ त्वं जडवत्कुरु सक्रियाम् ॥ २९ ॥ स प्राह प्रतिमात्येप कौंधो विगुणोऽधुना,। किं तेनोत्पन्नबोधस्य तात मेऽद्य प्रयोजनम् ॥ ३०॥ शास्त्रादिधर्मकर्मादि राज्यं स्वर्गोऽपि वा ध्रुवः ॥ सुखं नेदं परं दुःखं सुखं तन्निर्गुणं परम् ॥ ३१ ॥ आयन्तवन्तः स्पर्शोत्था भोगा शस्य सुखाये नो॥ सुखमात्यन्तिकं तत्तु लभ्यं नैष्कर्म्यसिद्धितः ॥३२॥ ॥ २७ ॥ आत्मभवं पुत्रम् ॥ २८ ॥ २९ ॥ तेन विगुण- कर्मीधेन । अद्य जीवन्मुक्तदशायाम् ।। १० । 'सर्वमेत्र दुःखं विवकिनाम्' इति पातञ्जलाद्वैषयिकमुखमपि दुःखम् । यन्निर्गुणं तदेव परं सुखं स्वरू- पम् ।। ३१ ।। स्पोत्था इन्द्रियजन्या मोगा आदिमध्यान्ततो दुःखरूपाः। ज्ञस्य ज्ञानिनः यदास्यन्तिकं तत्सुखं नैष्कर्म्यसिद्धिलभ्यम् ॥ ३२ ॥ त्वया ·दचपुराणम् । मया ज्ञातमिदं मातुरनुभूतं च तत्पितः ॥ अतोऽक्रियश्चरे मुक्तो भ्रातरावपि मे तथा ।। ३३ ।। तच्छुत्वा कुपितो राजा भार्यासामीप्यमेत्य ताम् ।। प्रवृत्तिमार्गनिरत इदं वचनमब्रवीत् ॥ ३४ ॥ मूढे त्वं किं करोपीदं वंशनाशकरं वचः ॥ पुत्रेभ्यः शंससि कथं का गतिर्नावितः परम् ।। ३५ ।। एतेनैवोपदेशेन साधुनैव भविष्यति । पुण्यः प्रवृत्तिमार्गोऽयं प्रमाणमिह केशवः ॥ ३६॥ पितरो देवलोकस्थाः केचित्तिर्यक्त्यमागताः ।। प्रेतत्वं चान्यभावं च क्षुत्तृट्शान्ता भवन्ति ते ॥ ३७॥ सुपुण्या वाऽप्यपुण्या ये ते निवापोपजीविनः॥ तद्वार्ता ब्रह्मणोक्तेयं मृढे ज्ञाता न कि त्वया ।। ३८ ॥ नृदेवपितृभूतायाः कृमिर्काटादयोऽपि च ॥ गृहिभ्य एव जीवन्ति धर्म एप सनातनः॥ ३९ ॥ तस्मात्प्रिये त्रयो नष्टाः पुत्रास्ते कर्ममार्गतः ।। अद्याप्यस्मा अलाय कर्ममार्गमुपादिश ॥ ४०॥ ज्ञातं । मातुः सकाशात् । क्रियातीतः सन् महीं चरे। न केवलमहं यपि तथा ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ नी आवयोः ॥ ३५ ॥ एतेन तत्वो- पदेशेन । 'नापुत्रस्य लोकोऽस्ति' इति श्रुतेः ॥३६॥ तिर्यक्त्वं पश्वादियो- निम् ॥ ३७॥ निवापः पितृदानम् । ब्रह्मणा विधिना वेदेन वा ।। ३८॥ यज्ञादिभिर्जीवन्ति ॥ ३९॥ ते त्वया ॥४०॥ सम्यगकपटम् । आत्मैव -

·पञ्चमाष्टके अ०३
३७७
मदालसाऽऽह मोः स्वामिन्मया साधु कृतं खलु ॥
जय्य आत्मैव लोकोऽयं प्रजया किमिति श्रुतम् ॥४१॥
तथापीदं नरश्रेष्ठ सघृतं चेन्न रोचते ॥
अलर्कायोपदेश्येऽद्य क्रियामाग यथोदितम् ।। ४२॥
इत्युक्त्वाऽस्मै त्रिवयं सा धर्म वर्णाश्रमोचितम् ।।
पविधां राजनीति च प्रजारजनकर्म च ॥ ४३ ।।
मात्रैवमुपदिष्टः स राजाऽलर्को युधः सुधीः ॥
परिणीय बधः काले पुत्रांश्चाजनयच्छुभान ॥ १४ ॥
पित्राऽभिषिक्तः साम्राज्ये पित्राज्ञापालकोऽभवत् ।।
मुक्तमोगोऽथ राजाऽगाहार्यया तपसे वनम् ॥ ४५ ॥
प्रयाणकाल आहेदं मावालक मदालसा ।।
धर्मवः कुर्वतो राज्यं यदा ते दुःखमुद्भवेत् ।। ४६ ।।
तदेयं पत्रिका प्रेक्ष्या तावद्गोप्या प्रयत्नतः ।।
हितं विलिखितं त्वत्र दृष्ट्वा चर तदैव मोः ॥ १७ ॥
लोकः प्रबोधपुत्रेण जय्यः । 'किं प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयमामाय
लोकः' इति श्रुतेः ॥ ४ ॥ ४२ ॥ प्रजारञ्जनकर्म युक्तदण्डरूपम् ।
कामन्दकः-'उद्वेजयति तीक्ष्णेन मृदुना परिभ्यते । दण्डेन नृपतिस्तस्माद्यु.
रुदण्डः प्रशस्यते' इति ॥४३॥४४॥४५॥ दुःखं दायादजम्।।४६॥४७॥

·दत्तपुराणम् ।
इत्युक्त्वा मुद्रिकां तस्मै ददौ योग्याशिपोऽपि च ।।
मतध्वजो वनं गत्वा समायः सद्गतिं ययौ ॥४८॥
अलर्कस्त्वकरोद्राज्यं पितृवत्पालयन्प्रजाः ॥
शिक्षां दुष्टेषु शिष्टेषु रक्षां दीनेषु वै कृपाम् ॥ ४९॥
चकार सोऽथं धर्मेण धर्म चार्थेन नीतिमान ।।
तयोरेवाविरोधेन दिव्यार्थानभजत्सदा ॥५०॥
इति श्रीमदत्तात्रेयपुराणे सार्वत्रिसाहत्यां संहितायां वासुदेव्यां
उपासनाकाण्डे पञ्चमाष्टके तृतीयोऽध्यायः॥३॥
॥४८॥ दुष्टेषु दण्डयेपु । दीनेप्यातदरिदेषु ॥ ४९।। धर्मेण भूषष्टा-
शमहणादिना । अर्थान् विषयान् ॥५०॥ इति श्रीदत्तात्रेयपुराणे
सार्धनिसाहरूया सहिताया वासुदेव्या उपासनाकाण्डे टीकायां पञ्चमाष्टके
तृतीयोऽध्याय ॥३॥
इति मदालसया पुत्रत्रयज्ञानोपदेशचतुर्थाय प्रवृत्तिमार्गकथनं
नाम पञ्च० तृती० ॥ ५॥३॥

·अथालयोधोपायनिरूपणं नाम
पञ्चमाष्टके चतुर्थोऽध्यायः ।। ५।४ ।।
हरिः ॐ ॥ प्रतीकपरत्वाज्ञः परिसंख्यामपि भ्रमाद ।।
मेने राट् चोदनां मत्वा रतामिपमुरादिषु ॥१॥
राज्यं कुर्वन्यजन्नीरां यनैश्य बहुदक्षिणैः ।।
पट्पष्टयन्दसहस्र स पशुमोग्यार्थभागमृत् ॥२॥
मुबाहुस्तादृशं विद्वान्युयोधयिपुरात्मनि ॥
काशिराजसहायार्थी स पुनर्योद्धमाययौ ॥ ३ ॥
ज्येष्ठमात्र देहि राष्ट्रमिति प्राग्योधितोऽपि सः॥
काशिराजेन मोऽलर्को मनोऽमस्त न तद्धितम् ॥ ४॥
मुगाहुः काशिराजश्व चतुरङ्गबलान्वितः ॥
भिचा दुर्गान्सपालांच तद्राष्ट्र स्ववशेऽनयन् ।। ५ ।।
॥ श्रीगणेशाय नमः ॥
पत्रिंशेऽटर्फयोधाप काशिराजसहायनः ।।
पोऽटक अान्य मुगाः सोऽभ्यगाद्गुरुम् ॥१॥

·३८२ दत्तपुराणम् । स्थूलेऽत्र भौतिके सूक्ष्मे तन्मात्रावस्थितेऽपि च ।। उत्थितं विविधं दुःखं पश्यतो मम तेन किम् ॥ २० ॥ मनो मतिरहंकारचित्तं च न भवाम्यतः॥ अन्तःकरण दुःखैः संबन्धो न परस्य मे ॥२१॥ राज्यं करोत्वग्रजोत्र कि मे संघाभिमानतः ॥ सं चाहं देहतोऽन्योऽपि पार्थक्यं न सतो हि मे ॥२२॥ यस्य भूतस्य हस्तादिसंबन्धो नात्मनः पुनः॥ केभाश्वकोशराष्ट्राधैरसङ्गस्य चिदात्मनः ।। २३ ।। वस्मानारिन मे मित्रं सुखं दुःखं पुरं बलम् ॥ पुरोत्पन्नोऽपि मोहोऽयं नष्टो भवदनुग्रहात् ॥ २४ ॥ यथैकमपि खं माति बहुधोपाधिभेदतः॥ तथाहं काशिपो भ्राता न भेदः पारमार्थिकः ॥२५॥ आधार इत्यत आह-अन भौतिके स्थूलदेहे तन्मानामस्थितेसूक्ष्मदेहे चो- त्यतं आधिभौतिकादि त्रिविधं दुःखं पश्यतस्तस्य साक्षिणो मम तेन किम् ।। २० । 'अन्नमय हि सोम्य मनः' इति श्रुतेः मन आदेभौतिफलम् । वेमतानि मन आनि भूतमार्याणि भवितुमर्हन्ति भूतान्वयानुविधायित्वात् स्वदन्वयव्यतिरेकानुविधापि तत्तकार्य मृदन्वयव्यतिरेकानुविधायिघटवत् । पद 'पोडशफल: सोन्य' इति श्रुतेर्मन आदिरूपोऽहं न ॥२१॥ देहतो. योऽपि चिदन्वयदृष्ट्याहम् ॥ २२॥ भूतस्य शरीरिणः ॥२३॥ सदर्शनापुरा पूर्वम् ॥ २४ ॥ घटानुपाधिभेदतः । खमाकाशम् ॥ २५ ॥ ।

·पञ्चमाष्टके अ०४ ३८३ असम्यग्दर्शनादुःखं मतं मे स्वमसंनिभम् ।। निर्ममो निरहंकारस्तन्नेक्षेऽद्य सुखाब्धिगः ॥२६॥ यथौतुभक्षिते दुःखं शुकादौ ममतावृते ।। न तथा ममताहीने घृकादौ तद्वदत्र तु ॥२७॥ न दुःखी न मुखी सोऽहं निर्ममः प्रकृतेः परः॥ यो भृवाभिभवो भूतैः सुखदुःखात्मकः स च ॥२८॥ श्रीदत्तः प्राह भूपेन्द्र सम्यग्व्यवसितं त्वया ।। दुःखमूलं ममेत्यस्य निवृत्तिन ममेति च ॥ २९ ॥ ब्रह्मनिष्ठोत्थ में प्रश्नात्स्वानुभूत्या निराकृता । ममवा शाल्मलीतूल इव वातेन तेऽधुना ॥ ३० ॥ अज्ञानपीजोऽहंकाराचुरोऽयं ममतालतः ।। गृहक्षेत्रविशाखो द्रुर्दारपुत्राप्तपछवः ।। ३१ ।। निरहंकार इत्यनेन यारद्यायदहंकारविलयाच्चित्तस्य सूदमता तायतावस्व. रूपसुखाभिव्यक्तिः । अायं प्रयोग:--अहंकारसंकोचविशिष्टक्षणेषु द्विती- यादिक्षणः स पूर्वस्मात्क्षणादधिकानिजसुपापि रवान् अहंकारसंकोच. विशेषयुक्तकाटत्वात् अहंकारसंकोचयुक्तापक्षणवदिति । 'यापद्यावदहंकारो विस्मृतोऽम्यासयोगतः। तावत्तात्सूक्ष्मदृष्टर्निजानन्दोऽनुमीयते' इति ॥२६॥ ममतावृते पालिते शुकादौ । वृकादी भूपकादौ । अनेन न्यायेन । 'ममेति वध्यते जन्तुर्न ममेति चिमुच्यते ॥ २७॥ अभिभाः परामरः । शत्रूणी सुसारमकः । स्वेशदेवेश्यामकः ॥ २८ ॥ घ्पयसितं निधितम् ॥ २९ ॥ हे प्रत्मनिष्टोत्य हे मदालसाज ॥ ३० ॥ अज्ञानं बीजं यस्य । हंकारोऽइकुये यस्य । देहादिमम टताः शापा यस्य । ध्यायाः पहा यस्य ।। ३१ ॥ पुण्यपापे पुप्पे यस्य । सुसदुःरो फले यस्य ।

·३८४ दत्तपुराणम् । पुण्यापुण्यप्रसूनच सुखदुःसफलोऽनवः॥ महान्मोक्षपथव्यापी मूढसत्सङ्गिसेवितः ॥ ३२ ॥ विधित्साभ्रमरव्याप्ताः श्रान्ता भ्रान्त्येह संश्रिताः सौख्यं कात्यन्तिकं तेषां वृक्षेऽस्मिन्मायिकोपमे ॥३३॥ छिन्नोऽसङ्गासिना ययर्लब्धमार्गास्ततश्च ते 11 गत्वा परं पदं शान्तं विश्राम्यन्ति न चेतरे ॥ ३४ ॥ राज्यं भूतेन्द्रियग्रामो जगदेतञ्चराचरम् ॥ गुणात्मकोऽयं संघातः क्षेत्रं तज्ज्ञस्य तेन किम् ॥३५॥ मशकोदुम्बरेपीकामुञ्जाजापां यथा तथा ।। क्षेत्रात्मनः पृथग्भायो विज्ञातः सोऽधुना त्वया ।। ३६ ।। अलर्कः प्राह भगवत्प्रसादाज्ञातवानिदम् ॥ अहंकारात्मपार्थक्यं दुज्ञेयं कल्पकोटिभिः ॥ ३७॥ देवदेव जगन्नाथ दयाब्धे भगवन्प्रभो॥ वासनाक्रान्तचित्तत्वात्कयं तिष्ठेदिदं मयि ॥ ३८॥ अनः पुरातनः । स मुखेच्छया सेपितः ॥ ३२ ॥ पिधित्सा कर्तुमिच्छा एव अमरास्ताताः। भवान्ताः मुग्भ्रान्त्या तं श्रिताः ।। ३३ ।। अस• भासिना असङ्गशस्त्रेण । पदं यामुदेवाएवं ब्रह्म ॥ ३४ ॥ भूतेन्द्रियमामः शरीरम् ॥३५।। औदुम्बरफलान्मशकः, मौञ्जादीपिका, सद्भयो मास्यादयो यथा भिनास्तया क्षेनादामनः पृथग्भारः ॥ ३६ ॥ ३७॥ ३८ ॥ येन ·पश्चमाष्टके अ०४ भूयो न भूयां येनेश निर्गुणत्वमियां कथम् ।। तं योगं ब्रूहि चैकत्वं ब्रजेयं ब्रह्मणा यतः ।। ३९ ॥ इदमेव परं कार्य नरेण हितमिच्छता ॥ क्रान्तापावृतमुक्तिद्वाजन्मच्युतिरन्यथा ॥ ४० ॥ संपृष्ट इत्यलर्केण भगवाननिनन्दनः ।। तस्मै सत्कृत्य योगीन्द्रो गुह्यं योगमुपादिशत् ॥४१॥ शृणुप्पारहितोऽलक मुक्तये कारणं त्रयम् ॥ तत्त्वज्ञानं मनोभङ्गो वासनाक्षय इत्यदः ॥४२॥ इच्छुद्धि प्राप्य सत्कृत्यैः सर्व संन्यस्य सद्गुरोः ।। तत्वज्ञानमवाप्याथ जह्याद्योगेन तवयम् ॥४३॥ अन्वयव्यतिरेकाम्या देहेऽधीशं चिदन्वयात् ॥ ज्ञात्वाऽभ्यसेदमुं योगं यतो मुक्तिर्बुवाऽचिरात् ॥४४॥ सा मुक्तिब्रह्मणा योगो वियोगः प्राकृतैर्गुणैः॥ सङ्गत्यागात्स तु प्राप्यः स वैराग्येण नान्यथा ॥४५॥ ज्ञानादेव च वैराग्यं तज्ज्ञानं च विकतः ।। विवेकः सदसद्वस्तुविचारात्मोऽत्र कथ्यते ।। ४६ ।। योगेन भूयो जन्मभाङ् न भूयाम् ।। ३९ ।। क्रान्त यमुक्तिकपाट मुक्ति- द्वारभूत नजम ततो भ्रश ॥ ४० ॥ ४१ ॥ ४२ ॥ नित्यनैमित्तिकैः सत्कृत्यैर्गुरोर्ज्ञान रब्ध्या नतु स्वबुध्यनुभनमात्रेण ॥ ४३ ।। अधीशम- तामिण साध्यन्वयात् । अन्वयेानुमान न व्यतिरेकि 1॥४४॥ प्रार- से पादिम्पैप्रियोग ब्रह्मणा योगश्च मुक्ति । सयोगश्चितरिक्षेपकरदारा. दिसगामान्य ॥४५॥ स सदसद्वस्तुनिर्णय ॥४६॥ ते अनात्मभूता ६१-२५

·३८६
दत्तपुराणम् ।
देहेन्द्रियमनःप्राणाहंकारा भौतिका अमी॥
साधन्ताः सविकाराच न सन्तस्तेऽन्विता अपि ॥४७॥
अन्योन्याध्यासतोऽग्न्यक्तलोहवचिचमस्य च ।।
जडत्वं चात्मनो मोहात्साक्षिणः केवलस्य च ॥४८॥
देहाद्यध्यासतोऽहंता ततः कर्मास्य बन्धकम् ॥
कर्मणैवावशं शश्वद्धमणं यन्त्रवन्नृणाम् ॥ ४९॥
तस्माज्ज्ञात्वा विवेकेन स्वात्मानं सुविरक्त इत् ।।
स्वस्थो भवत्यमावेव विमुक्तो मुच्यतेऽचिरात् ॥५०॥
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धनिसाहरुयां त्रिकाण्डमण्डितायां
संहितायां वासुदेव्यामुपासनाकाण्डे पञ्चमाष्टके
चतुर्थोऽध्यायः ।। ४ ॥
देहाद्या अन्विताः संहता अपि न सन्तः पुनः कथं वाच्यमेकैकस्य सत्त्वम्
॥ ४७ ॥ अग्नियुक्तलोहरसंवातस्यात्माध्यासादात्मनो जडत्वं च भ्रमादेवे.
म्यर्थः ॥ ४८ ।। ४९ ॥ निमुक्तो जीवन्मुक्तोऽचिराद्विमुच्यते विदेहकैरल्यं
यास्यतीत्यर्थः ॥ ५० ॥ इति श्रीदत्तात्रेयपुराणे सार्धनिसाहरूया निकाण्ड-
मण्डितायां सहितायां वासुदेव्या उपासनाकाण्डे टीकायां पञ्चमाष्टके
चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥
॥ इति श्रीदत्त० पश्चमाएके चतुर्थोऽध्यायः ॥ ५॥४॥

·योगिराजेनालीयाटागयोगकथनं नाम पञ्चमाष्टके पञ्चमोऽध्यायः॥५॥५॥ हरिः ॐ ॥ यदद्य सूर्यधीशेदं कथितं तच्चलात्मना । कथं लम्यमिति श्रीशो राज्ञा पृष्टोऽब्रवीदिदम् ॥१॥ अभ्यासेनापि दुर्जेयो जय्य आत्मा स नान्यथा ॥ अभ्यासोऽष्टांगयोगाख्यः सुलभोपाय एप तु ॥२॥ यमाद्यरात्मयमनमासनः स्थैर्यमात्मना । दोपशोपोऽसुयामैश्व प्रत्याहारेण गोजयः॥३॥ पापनाशो धारणयाऽऽत्मैक्यं ध्यानसमाधितः । दाया इत्यात्मगा दोपा धातुदोपा यथानले ॥४॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ सप्तत्रिंशे पलायाष्टाङ्गयोगं ससाधनम् ॥ सिद्धिचिहानि विघ्नांश्च तन्नाशं चाह योगिराद् ॥१॥ हे सूरीणामधीश | चलात्मना चञ्चलेन मनसा ॥ १।। दुर्जेयोऽन्यामा मनः योगेन जेतुं शक्यः ॥२॥ आत्मनो देहस्य कफादिदोपशोषणम् । गोजय इन्द्रियजयः ।। ३॥ प्रत्यपरात्मैश्यम् । इत्येप्रकारेण चित्तगा' दोषा दाह्याः ।। ४ ।। स्वेदानुमेयो लघुप्राणायामः । कम्पानुमेयो मध्यमः । २८७

·૨૮૮
दत्तपुराणम् ।
प्राणापाननिरोधोऽयं प्राणायामः स तु विधा॥
लघुमध्योत्तमभिधा स्पेदकम्पस्थितिप्रदः ॥५॥
लघुादशमात्रः स द्वित्रिप्तो मध्य उत्तमः ।।
रेचकोत्र तदर्धेन तदर्धेन च पूरकः ॥ ६॥
शनैश्यो यथा व्याघ्रो मृगान्हन्ति न मानवान् ।।
साधितः पवनस्तद्वद्दोपान्हन्ति न नुस्तनुम् ॥ ७॥
शुभाशुभक्रियाणां यो जायते फलसंक्षयः॥
तदा चित्तकपायत्वाद्धस्विरेपा निरुच्यते ॥८॥
लोममोहात्मकान्कामानैहिकामुष्मिकान्यदा ।।
निरुध्यते प्राप्तिरेपा योगिनोऽभीष्टकामदा ।।९।।
रूढयोगो यदा वेत्ति गौप्यार्थीस्त्रिलोकजान् ।।
वित्संपत्त्यापि गुप्तान्सा संवित्माणजयस्थितिः ॥१०॥
प्रसीदन्तीन्द्रियाण्या धातवो हृच्च स स्मृतः ॥
प्रसाद इत्यवस्थाः स्युश्चतस्रो योगसिद्धिजाः ॥११॥
सुसासनसमासीनो यतास्यः समविग्रहः ।।
दन्तैरसंस्पृशेदन्तान्यतात्मा नतमस्तकः ।। १२ ।।
ब्रह्मनस्थितिप्रद उत्तमः। द्विग्नश्चतुरिंशतिमारः। निम्नः षट्रनिसन्मानः ।
तदर्धन कुम्मकाधेन ॥५॥६॥ नुः पुरसस्य कामादिदोषान् ॥ ७॥
शुभाशुभकर्मफलं पायस्तयस्ति शः 11 ८1॥९॥ अर्यान्विषयान-
पाटितानपि । पिसंपत्या ज्ञानटामात् ॥ १०॥ शरीरधारणादातर
इन्द्रियाणि ॥ ११॥ यतास्यः पिहितमुमः । यतात्मा जिनमनाः ॥ १२॥

·पञ्चमायके अ०५ ३८९ नासाग्रदृष्टी रजसा तमोवृत्तीनिरुज्य च ॥ सत्वेन राजसीः सत्त्वस्थितो युञ्जीत योगवित् ॥ १३॥ जिते प्राणे हृदार्थेभ्यो गुणान्प्रत्याहरेद्यथा ।। कूर्मोऽङ्गानि सुसेनैव पश्यन्नात्मानमात्मनि ॥ १४ ॥ नाभ्यादिदेशे चित्तस्य संबन्धो धारणा मता ।। ततो दोपाः प्रणश्यन्ति स्वस्थता चोपजायते ॥१५॥ ध्यानेनैकाग्यमायाति साक्षात्कारः समाधिना ॥ योगीक्षते परं ब्रह्म प्राकृतांश्च गुणान्पृथक् ॥ १६ ॥ सुसूक्ष्मान्परमाणूंश्च परात्मानं च निर्मलम् ।। न तस्य पुण्यपापादिसंबन्धो मुक्त एव सः॥ १७ ॥ एवं हितमिताहारः प्राणानायम्य योगवित् ॥ जित्वा शनैः शनैर्भूमिमारुहेदुत्तरोतराम् ॥१८॥ ब्रह्मरन्ध्र प्राणरोधः प्राणायाम इति स्मृतः।। कालः स पञ्चविपलद्विपलात्माऽस्य कीर्तितः ॥ १९ ॥ युनीत मन' समाहितं कुर्यात् ॥ १३॥ मनसा विषयेम्य इन्द्रियाणि प्रत्याहरेत् ॥ १४ ॥१५॥ समाधिनाऽपरोक्षसाक्षात्कारः । प्रतिनान्गु- णास्वस्मात्पृथगीक्षते ॥ १६ ॥ १७ ॥ हितः पथ्यः । मितचतुर्थीशोनः ॥१८॥ अस्य प्राणायामस्य ॥ १९ ॥ अक्षा इन्द्रियाणि । अर्थग्रहो ·दत्तपुराणम् । . येन प्रत्याहियन्तेऽक्षाः प्रत्याहारः स उच्यते ॥ तत्वसंख्यापलात्माऽस्य कालोऽवार्थग्रहो नहि ॥२०॥ धारणेत्युच्यतेऽभीष्टे धार्यते यन्मनोऽनया ॥ कालोऽत्र पञ्चनाडयोऽसौ दोपव्याधिहरा मता ॥२१॥ नाभिहृद्वत्सकण्ठास्यनासाहक्कूर्चमूर्धसु ।। भूपैवं धारणासिद्धिः प्रदद्यादक्षरात्मताम् ॥ २२ ॥ पीडितः क्षुधितः शान्तो योगी व्याकुलचेतनः॥ युञ्जीत योग सिध्यर्थे नैव दुर्जनसंनिधौ ॥ २३ ॥ नातिशीतोष्णपवनवृष्टिकाले भयावहे || नदीश्मशानशुष्कद्रुभीतिहेतुस्थलेषु च ॥ २४ ॥ युनक्त्येतेषु मुढयेत्ततो विना भवन्त्यमी । स्मृतिलोपथ बाधियं मूकत्वं जडतान्धता ।। २५ ॥ उत्थिता यद्यमी दोपाः कार्याऽत्रेयं प्रतिक्रिया ।। स्निग्धां यवागूमत्युष्णां पीत्वा तत्रैव धारयेत् ॥ २६ ॥ बाह्यविषयमानं न ॥ २०॥ अभीष्टे प्रतिमादौ । असो धारणा ॥ २१॥ वत्सं वक्षस्थलम् । कूर्च भूमध्यम् । अक्षरात्मतामृतंभराव्यां प्रज्ञाम् ॥ २२॥ रोगादिपीडियो न युनीतेति सर्वत्र संबध्यते ।। २३ ।। २४ ।। एतेनु पूर्वोक्तेषु युनक्ति चेत्स्मृतिलोपादिपिन्नाः ॥ २५ ॥ प्रतिक्रिया चिकित्सा । 'यगागूः पइगुणजले रचिता विरलोदना' इत्युक्तरक्षणा पीत्या यत्र दोष- स्तन मनोवृत्ति धारयेत् ।। २६ ।। सर्वत्र यागू ऐया देहकप्पे चेतसि ·पञ्चमाष्टके अ०५ ३९१ वातादिर्यत्र तच्छान्त्यै कम्पे शैलं च चेतसि ॥ वचोविधाते वचसि बाधिर्ये श्रवणे तथा ॥२७॥ ध्यात्वा स्वेष्टफलं धार्या धारणा यत्र तत्र च ।। दाहे शीतां शैत्य उष्णां स्मृतिलोपे तु मूर्धनि ।। २८॥ कीलं धृत्वेष्ममिध्मेन ताडनादीशचिन्तनात् ॥ रोदसी धारणातोऽपि सर्वविघ्नात्ययः क्षणात् ।। २९ ॥ वाताग्निधारणा भूतायावेशे चेति रक्षणम् ॥ मोक्षद्वारशरीरस्य गोपनीयं प्रयत्नतः ॥३०॥ प्रसादोऽस्याल्पविष्मूत्रे मुस्वरो वद्धिदीपनम् ।। सद्गन्धोऽलौल्यमारोग्यं सिद्धिचिह्न विदं पुरा ॥ ३१ ॥ सादोऽप्यङ्गेऽन्तरानन्दो द्वितीयं सिद्धिलक्षणम् ।। शीतोष्णाधैर्यदात्युप्रै ध्यते न विभेति च ॥ ३२ ॥ कुत्रापि भयहेतुभ्यः सिद्धिलक्षणमुत्तमम् ।। अत्रोपसर्गा जायन्ते जय्यास्ते योगिना हठात् ।। ३३ ।। काम्याः क्रिया मोगकामा दिव्यं द्रव्यं तथैहिकम् ॥ श्रियं क्रियादानफलं विद्यां मायां जयं यशः॥ ३४ ॥ पतं धारयेत् ॥ २७ ॥ स्मृतिलोपे नाड्यन्तर प्राणे याते न्यस्तस्य मूर्धनि ॥ २८ ॥ इमेन काप्टेन रोदमी थापापृथिव्यौ ॥ २९ ॥ शरीरे भूताया- बेशे यातानिधारणा ॥ ३० ॥ अस्य योगिनोऽन्तरले प्रसनता शोभनस्वरो जाठराग्निदीपनं शोभनो गन्ध इन्द्रियचापल्याभार आरोग्यं चेति प्रथम योगिसिद्धिलक्षणम् ॥ ३१ ॥ सादः कार्थम् ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ उपसर्गा. नाह-झिपादानयोः सद्यःकरम् ॥ ३४ ॥ स्वैवं स्वच्छन्दाम् ।

·३९२ दत्तपुराणम् । . राज्यं देवत्वमीशत्वं रसायनरसक्रियाः।। साम्बनिक्ष्मागति स्वैरां तथानशनमर्हताम् ।। ३५॥ देवतामन्त्रसिद्धिं च नूनकर्मप्रवर्तनम् ॥ इच्छेद्योगी त एते स्युरुपसर्गा महाभयाः ॥३६॥ नश्यन्त्यमीशभक्त्यैव पुनथामी भवन्त्यथ । वेदशास्त्रार्थकाव्यार्थविद्याशिल्पादिनैपुणम् ॥ ३७॥ प्रतिभाति भा यदास्यायं प्रातिभो योगिनो न सन् ॥ शब्दार्थान्येत्त्यशेपेण शब्दं गृह्णाति दूरतः ॥ ३८ ॥ श्रावणोऽयं तथा देवो देवयोनिप्रदर्शकः।। निरालम्बेन भ्रमणं भ्रमो विभ्रमहेतुकः ॥ ३९ ॥ तोयावर्त इवाज्ञानावर्ते चित्तविनाशकः ॥ आवर्तोऽयममी योगविनाय कटुकोदयाः॥४०॥ योगिनं व्याप्तमेतैस्तु देवा अभिभवन्त्यतः॥ युञ्ज्यादीशाश्रयाद्योगं विना न प्रभवन्त्यतः ॥४१॥ पृथक्ष्माम्वग्निवाताभ्रधृत्यात्मानं स मन्यते ।। तत्तद्रूपं ततो गन्धादीस्त्यक्त्वा सौक्ष्म्यमेति सः॥४२॥ आहारानिच्छां । लोकेऽर्हतां पूज्यतां ॥ ३५ ॥ नूलमप्रसिद्धम् ॥ ३६ ॥ नैपुणं प्रवीणता स्वत एव ॥ ३७ || नानादेशीयभाषार्थान् ॥ ३८ ॥ निरालम्ब निराधारम् ॥ ३९ ॥ कटुकोदया विघ्नकराः॥४०॥ अभिम- चन्ति पराभवन्ति ॥४१॥ पृथक्पञ्चधारणादिभिः पृथ्यादिरूपेणात्मानं मन्यते तदा गन्धादींस्त्यक्त्वा सूक्ष्मतामेति ॥ ४२ ।। मनोधीधारणाम्यां ·पश्चमाष्टके अ०५ ३९३ मनोधीधारणातोऽपि त्यक्त्वा सौम्याणि योगिराट् ॥ असंसक्तो वशी मूत्वा प्राप्नुयात्तत्परं पदम् ॥४३॥ सप्तैर्व धारणाः सूक्ष्मा वैराग्याय ततोऽमृतम् ॥ यो गन्धादिपु संसक्तः पुनरावृत्तिमेति सः ॥४४॥ एताभिर्धारणाभिश्चत्क्रमादत्त्येति योगिराट् ।। शब्दादीन्नैव चामोति सङ्गे कुत्रापि निदृतः ॥ ४५ ॥ मुक्तसङ्गोऽनवादी धृत्या सौक्ष्म्यं गतो वशी।। ध्यानेनैति परं ब्रह्म नात्र कार्या विचारणा ॥ ४६॥ जितासनो जितप्राणो यद्यप्यप जितेन्द्रियः ।। जितात्माऽपि महासिद्धीदृष्ट्या योगी विमुह्यति ॥४७॥ सावधानेन राजेन्द्र योगिना सिद्धिमिच्छता ।। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन त्याज्या रेण सिद्धयः ॥४८॥ सिद्धीनां यत्फलं तत्तु मायिकं क्षणभङ्गुरम् ॥ ज्ञानस्य यत्फलं तत्तु सर्वानर्थहरं ध्रुवम् ॥ ४९ ॥ अलर्कः प्राह ताः सिद्धीः श्रोतुमिच्छाम्पशेषतः ।। ज्ञानोत्तरं हि सन्यासः क्रियते विनरूपिणः ॥५०॥ सौपम्याणि त्यक्त्या ।। ४३ ॥४४॥ शब्दादीनतिकामति ॥४१॥ धृत्या धारणया ४६॥ जितामा जितमनस्कोऽपि ॥४७॥४८॥ १९॥ ॥५०॥ इति श्रीमदत्तात्रेयपुराणे सार्धनिसाहरूया विकाण्डमण्डितायो

·३९४
दत्तपुराणम्।
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्वत्रिसाहरूयां त्रिकाण्डमण्डितायां
सहितायां वासुदेव्यामुपासनाकाण्डे पश्चनाष्टके
पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥
संहितायां वासुदेव्यामुपासनाकाण्डे पञ्चमाष्टके टीकाया पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥
इति श्रीदत्तः योगिराजेनालायायागयोगकथन
नाम पञ्च० पञ्चमोऽध्यायः॥ ५॥५॥

·अलर्काय दत्तात्रेयेण सिद्धयोगचल्कारोपासनकथनं
नाम पञ्चमाष्टके पष्ठोऽध्यायः ॥५॥६॥
हरिः ॐ ॥ प्रत्युत्तरमिदं प्राह संपृष्टो भूभृता प्रभुः ॥
शृणु राजन् सिद्धयोऽसौ दश चैवोपसिद्धयः॥१॥
अणिमा महिमा भूप गरिमा लघिमा तथा ॥
प्राप्तिः प्राकाम्यमीशित्वं वशित्वं चाटसिद्धयः॥२॥
सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरोऽणीयान्पूज्यत्वान्महिमा भृशम् ।।
गरिमातिगुरुत्वाच लघुत्वाल्लपिमा गुणः ॥३॥
प्राप्तिः कामितयोगित्वादीशित्वं चेश्वरो यतः॥
प्राकाम्पमस्य व्यापित्याशिचं चानुकूल्यतः ।। ४ ।।
॥ श्रीगणेशाय नमः ।।
अष्टत्रिंशे सिद्धयोगचर्या ओंकृत्युपासनम् ।।
तन्मात्रादिक चाह श्रीदत्तोऽर्कभूभुजे ॥१॥
योगमुवो बिभर्तीति योगभृत्तेन ॥ १ ॥२॥ योऽतिसूक्ष्माणुरूपे मयि
धारणां कुर्यात्स सूक्ष्मरूपो भवति सोऽणीयानणिमासिद्धिः । एवं सर्वत्र
पूज्यत्वान्महिमा 'मह पूजायो' । यद्वा पृथिव्यादिमहारूपे मयि धारणया
महिमासिद्धि पर्वतादिगुरुरूपे गरिमा । तूलादिलघुरूपे लधिमा । अमी
देहजाः ।। ३ ।। दूरस्थकामितयोगाव्यातिः । भूतभौतिकेशवम् । भूताया-
नुकल्याशिलम् । कामासायित्वं पूर्णता । हे नृप, अमो सिद्धिरूपा
ईश्वरगुणाः । परकायप्रवेशामाशगमनाया दशेतरा उपसिद्धयः ॥ ४॥

·दचपुराणम् । संप्राप्तेश्वरभावस्य योगिनः प्रभवन्त्यमी ।। यत्र कामावसायित्वं गुणास्तेऽमी नृपैश्वराः ॥५॥ परकायप्रवेशाद्याः सिद्धयोऽपि तथेतराः॥ कर्तव्यात्र न संसक्तिर्येयं तन्निर्गुणं परम् ॥ ६॥ सगुणं निर्गुणं ध्यानं तत्राद्यं विष्णुचिन्तनम् ॥ द्वितीयं निर्गुणं ब्रह्म वाक्यलक्ष्यं सनातनम् ॥७॥ ध्यात्ध्याने क्रमात्यक्त्वा ध्येयैकविपयं यदा ।। निवातदीपवत्स्वान्तं समाधिः सोऽभिधीयते ॥८॥ अनेनास्य मनोमङ्गो वासनासंक्षयोऽपि च ।। ततो न जायते योगी वर्धते न न नश्यति ।। ९॥ परिणामोऽस्य न क्लेदश्छेदो दाहश्च शोपणम् ॥ सर्गेऽपि नोद्भवो नान्तः प्रलयेऽप्येकरूपिणः ॥१०॥ भूतभौतिकसंबन्धो नास्य शब्दादयोऽपि च ॥ न भोक्ताय न कस्यापि भोज्यो धेकत्वमास्थितः॥११॥ ये निर्दग्धा मला योगैनैक्यं काप्यस्य तैः पुनः॥ नासौ विश्लेपमामोति ब्रह्मणास्यैक्यमिप्यते ॥१२॥ यथाभ्रेऽभ्रं जलं सिन्धावैक्यं गत्वा न मिद्यते ।। ब्रह्मणैक्यं गतः क्वापि पृथग्भावं न यात्यसौ ॥१३॥ । ॥५॥६॥ ७ ॥ स्वान्तं मनः ॥ ८ ॥९॥ परिणामो वार्धक्यादिः ॥१०॥ ११ ॥ मला रागाद्याः । विश्लेपं रियोगम् ॥ १२ ॥१३॥ - ·पञ्चमाष्टके अ०६ ३९७ तस्माज्ज्ञाला योगचर्या योगं युयात्प्रयत्नतः ॥ ब्रह्मणा न वियोगोऽस्य कदापि हि भविष्यति ॥१४॥ योगचयां शृणुप्वेमां योगसिद्धिप्रदायिनीम् ।। ब्रह्मवानुसार्येपा यया योगी न सीदति ॥ १५ ॥ मानावमानौ संत्याज्यौ प्रीत्युद्वेगकरौ यतः ।। योगिनो विपरीतौ चेद्योगसिद्धिकरौ च तौ॥१६॥ तौ सुधाविपदृष्टया चेद्गृहीतो बन्धदौ तराम् ।। तौ विपामृतदृष्टया चेद्गृहीती मोक्षदौ तराम् ॥ १७ ॥ दृक्पूतं विन्यसेत्पादं वस्त्रपूतं पिबेज्जलम् ।। शास्त्रपूतं वदेद्वाक्यं चित्तपूतं च चिन्तयेत् ॥ १८ ॥ आतिथ्यथाद्धयज्ञादी देवयात्रोत्मवादिषु ।। महाजन्ये च गमनं वयं सिध्यर्थिनामुना ॥ १९ ॥ व्यस्तेऽवघृमे व्यगारे योगविद्भुक्तवज्जने ॥ अटेतालोलुपो भैक्ष्यं न च तेषेव नित्यशः ॥२०॥ यथैनमवमन्यन्ते लोकाः परिभवन्ति च ॥ तथाभृतश्चरेद्योगी सतां धर्ममपयन् ॥ २१ ॥ युज्यादम्यसेत् ।। १४ ॥ १५ ॥ मान' प्रीतिकरः । अपमान उद्वेगकरः ॥ १६ ॥ सुधादृष्टया मानो विपदृष्टयापमानश्च बन्धदः ॥ १७ ॥ पूतं परितम् ॥ १८ ॥ महाजन्ये जनसमूहे ॥ १९ ॥ व्यस्ते जनस्त्यक्त- ध्यापारे । धूमाझाररहिते गृहे । अलोलुपो जितेन्द्रियः । संभो बहुगेहानां न च तेथे नित्यशः । अभावे बहुगेहानां तेषु भिक्षेदटोलुपः' इत्यत्रि- विष्णूतेः ॥ २० ॥ अपमन्यन्ते तिरस्कुर्वन्ति ॥ २१ ॥ यायावर धान्य- ·दत्तपुराणम् । ये यायावरवृत्तिस्थास्ततो भिक्षा प्रशस्यते ॥ शीलिनः श्रोत्रिया दान्तास्ततो भिक्षातु मध्यमा ॥२२॥ अत ऊर्ध्व गृहस्थेषु दैवाल्लब्धाधमा मता ॥ माधुकरं हीनतोऽपि सदेकानं सदप्यसत् ॥ २३॥ यवागूर्यावकं भैक्षं कमपिण्याकसक्तवः ।। विपक्कं फलमूलादि पयो गव्यं च तक्रकम् ॥ २४ ॥ आहारोऽयं योगसिद्धिप्रद आहृत्य तं सकृत् ।। समर्प्य विष्णवे योगी भुञ्जीयात्तं यथाविधि ॥ २५॥ अस्तेयं ब्रह्मचर्य च त्यागो हिंसादिवर्जनम् ।। अक्रोधो गुरुशुश्रूपा शौचमाहारलाघवम् ॥ २६ ॥ स्वाध्यायाभ्यास इत्येते नियमा योगसिद्धिदाः ॥ सारभूतमुपादेयं शास्त्रेष्येषु बहुवपि ॥२७॥ इदं ज्ञेपमिदं ज्ञेयमितीच्छंस्तृपितश्चरेत् ।। कल्पेऽपि नाप्नुयात्पारं तत्त्यजेद्विघ्नकारणम् ॥ २८॥ मुक्तसङ्गो जितक्रोधो लध्वाहारः स्थिरो वशी।। धीन्द्रियाणि पिधायान्तर्ध्याने चित्तं नियोजयेत् ॥२९॥ याच्या । शीलिनः शिलोश्छवृत्तयः ॥ २२ ।। 'एकभिक्षा न कर्तव्या वसिष्टसदनादपि । माधूकर प्रकर्तव्यं चण्डालसदनादपि' इति स्मृतेः । वसिष्ठवच्छान्तः । अलं चण्डचण्डालोऽत्यन्तकोपीन रूढितः ॥ २३ ॥ ॥ २४ ॥ सकृदेकवारम् ॥ २५ ॥ २६ ॥ २७ ॥ तृषितः तृष्णायुक्तः । नानुध्यायाहूशब्दान्याचो विलापन हि तत्' इति श्रुतेः ॥ २८ ॥ एकान्तसेवी धीन्द्रियाणि ज्ञानेन्द्रियाणि घण्मुखीमुद्रयाच्छाद्य ॥ २९ ॥ - ·पञ्चमाष्टके अ०६ यत्र तूपद्रवो नास्ति दया शून्ये वनेऽपि वा ।। तत्र योगी नित्ययुक्तो ध्यानं सम्यगुपक्रमेत् ॥ ३०॥ मनोदण्डोऽस्य योगो वाग्दण्डो मौनं निरीहता॥ देहदण्डस्त्रिदण्डीत्थं नैव दण्डीह वेणुभिः ॥ ३१॥ सर्व स्वात्मनि सर्वत्र स्वात्मानं योमिवीक्षते ॥ योगेन कोऽप्रियस्तस्य प्रियो वा समदर्शिनः ॥३२ ।। समाहितो विशुद्धात्मा समलोशाश्मकाञ्चनः ॥ योगेन शाश्वतं स्थानं गत्वा नावर्तते पुनः ॥३३॥ वेदाच्छ्रेप्टा मखास्तेभ्यो जपो ज्ञानं ततस्ततः। ध्यानं ततोऽप्यनुभवो यं लब्ध्वा नावसीदति ।। ३४॥ समाहितः प्रसन्नात्मा सन्नेकान्तरतिर्वशी॥ इमं महामतिर्योगं ज्ञात्वा पाशैन बध्यते ॥ ३५॥ एवं योगेन यो युक्तो बाह्याभ्यन्तरवर्जितः ।। स न च्यावयितुं शक्यः कल्पकोटिशतैरपि ।। ३६ ॥ प्रतिबन्धेन नैकाऽयं याति हृद्यस्य कस्यचित् ॥ तेन विष्णुः सदा सेव्यः सहस्राधिकराक्षिकः ॥३७॥ दयाँ गुहायाम् ! उपक्रमेदारभेत् ॥ ३०॥ योगो मनोदण्डः । मौनं वाग्दण्डः । निरिच्छत्व देहदण्डः ॥ ३१ ॥ लोष्टं मृत्पिण्डः ॥ ३२॥ ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ ३५॥ च्यापयितुं पातयितुम् ॥ ३६ ॥ ३७ ।।

·४००
दत्तपुराणम् ।
--
तद्वाचकोऽयमोंकारो यतिनैकान्तसेविना ॥
अतिदीय समुच्चार्यस्तेनैवाशु मनोलयः ॥ ३८॥
सार्वत्रिमात्र ओंकारोऽकारोकारमकारकाः॥
मात्रास्तिस्रोऽस्य सूक्ष्मार्धा यानुचार्या विशेषतः ॥३९॥
निर्गुणा योगिगम्या सा सुसूक्ष्मा ब्रह्मरन्ध्रगा।
गान्धारीत्युच्यते प्राज्ञैर्गान्धारस्वरसंश्रयात् ।। ४०
पिपीलिकागतिस्पर्शा प्रमुक्ता मूर्ध्नि लक्ष्यते ।।
समुच्चार्यो यथोंकारः प्रतिनििित मूर्धनि ॥४१॥
तेनोंकारमयो योगी योगेनानेन जायते ।।
तल्लक्ष्यं परमं ब्रह्म विध्याद्धीसारथी रथी ।। ४२ ।।
धन्वौपनिपदं धृत्वाऽऽयम्य भावितचेतसा ॥
निशितात्मेपुणा सम्यग्वेद्धव्यं सूक्ष्मलक्ष्यतः ।। ४३ ।।
ओंकारो धनुरात्मेपुर्वा वेध्यमनुत्तमम् ।।
अप्रमत्तेन वेद्धच्यं पाणवत्तन्मयो भवेत् ॥ १४ ॥
ऋपिरनिरकारस्य छन्दो गायत्रिका विधिः ।।
देवता पीतवर्णः क्लीं बीजं शक्तिः क्रियात्मिका ।। ४५॥
अवस्था जागतिः स्थानं भूरुदात्तः स्वरो मतः ।।
ऋग्वेदोऽनिगार्हपत्यो विश्व आत्मा रजोगुणः ॥ ४६॥
॥३८॥ ३९॥४०॥४१॥ भात्मानं रथिनमित्यर्थतः पठति ॥ ४२॥
धनुगृहीत्वेति द्वयमर्थतः पठति ॥ ४२ ॥ ४४ ॥ ४५ ॥ ४६॥

·पञ्चमाष्टके अ०६ वैखरी वामही तत्त्वं प्रातःसवनमीक्षणम् ॥ स्थान भूः स्थूलदेहोऽत्र स्थूलभोगो चुधैः स्मृतः॥४७॥ ऋपिर्वायुरुकारस्य त्रिष्टुप्छन्दश्च देवता॥ श्रीविष्णुलोहितो वर्णः श्री बीजं ज्ञानशक्तिरित् ॥४८॥ । स्त्रमावस्था भुवः स्थानमनुदात्तः स्वरो मतः ।। यजुर्वेदो दक्षिणाग्निस्तैजसात्मा च मध्यवाक् ॥ ४९ ॥ सत्त्वं गुणो नमस्तत्वं सूक्ष्मो देहो गले स्थितिः ।। माध्यंदिनं च सवनं प्रविविक्ताख्यभोग इत् ॥ ५० ॥ ऋषिः सूर्यो मकारस्य जगती छन्द ईश्वरः ।। देवता श्वेतवर्णश्व ही बीजं द्रव्यशक्तिका ॥५१॥ निद्रावस्था सुवः स्थानं स्वरितः स्वर उच्यते ॥ प्रजात्माऽऽयनीयोऽमिः पश्यन्ती वाक् तमोगुणः॥५२॥ चौस्तत्वं कारणं देहः सामवेदो हदि स्थितिः।। आनन्दभोगः सवनं तृतीयमिह संहतिः ।। ५३ ॥ वरुणस्त्वर्धमात्राया ऋपिश्छन्दो विराट् पुरः ॥ देवः क्रों वीजं विज्ञानशक्तिवर्णास्तथाखिलाः ॥ ५४॥ तुर्यावस्था भूर्भुवःस्वः स्थानं सर्वे स्वरा गुणाः ॥ शुद्धः सांवतकोऽग्निय सर्वाणि सवनानि च ।। ५५ ।। नादो वेदः प्रत्यगात्मा त्रीणि तत्वानि वार परा ।। मूर्धा स्थितिथ निरतिशयानन्दस्त्वतीन्द्रियः ।। ५६ ॥ ॥ ४९ ॥ ॥ ५१ ॥ ५२ ॥ संहतिः सर्वज्ञानोपसंहारः || ५३ ॥ १४ ॥ ५५ ॥ १६ ॥ ४७ ॥ ४८ ·४०२ दत्तपुराणम् । अस्मिताविद्यमानत्वान्महाकारणविग्रहः ।। ध्वनेब्रह्मा ऋषिदेवः परात्मा व्यक्तसंज्ञितः ॥ ५७ ॥ गायत्रीछन्दश्चिच्छक्तिरवस्था च मनोन्मनी ।। स्वात्मैक्यावस्थितिः स्थानमाकाशोधास्मितालयः ५८ 'विश्ववैजससौपुप्तान्संपश्येद्व्यष्टिसंज्ञितान् ॥ भेदशान्त्यै समष्टयाख्यैविराट्स्वाक्षरात्मभिः ॥ ५९॥ हस्वयं प्रथमा मात्रा द्वितीया दीर्घसंहिता ॥ प्लुता तृतीयार्धमात्रा वामनोगोचरा परा ॥६॥ व्यक्तेयं प्रथमा मात्रा द्वितीयाऽव्यक्तसंज्ञिता ।। मात्रा तृतीया चिच्छक्तिरर्धमात्रा परं पदम् ।। ६१ ॥ अनेनैव क्रमेणता विज्ञेया योगभूमयः ।। अमित्युच्चारणेनैव जेतव्या आरुरुक्षुणा ॥ ६२ ॥ इत्येतदक्षरं ब्रह्म परमोंकारसंज्ञितम् ॥ सम्यगभ्यस्य यो व्यायेत्स तल्लयमवाप्नुयात् ॥ ६३ ॥ ज्ञात्वा स्वमृत्युं तुर्योक्त्या ब्रह्मोच्चार्य ततोऽमृतम् ॥ वैखर्याप्यक्षीणन्वैस्तेपामपि भवान्तरे ।। ६४ ॥ ५७॥९८॥१९॥१०॥६१ ।। ६२ । तल्हयं मुक्तिम् ।। ६३ ॥ तुर्योक्त्या परापश्यावाचा ओंकाराख्यं ब्रह्मोचार्य ततो मोक्षः अक्षीणबन्धखर्याप्युच्चा- यस्तेरामपि भवान्तरे मोक्षः ।। ६४ ॥ इति श्रीदत्तात्रेयपुराणे सार्वत्रि.

·पश्चमाष्टके अ०६
४०३
इति श्रीमदत्तात्रेयपुराणे सार्वत्रिसाहरूयां त्रिकाण्डमण्डितायां
संहितायां वासुदेव्यां उपासनाकाण्डे पञ्चमायके
पष्ठोऽध्यायः ॥६॥
साहत्यां त्रिकाण्डमण्डितायां संहितायां वासुदेव्या उपासनाकाण्डे पञ्चमाष्टके
टीकायां पष्टोऽध्यायः ॥ ६॥
इति श्रीदत्त० पञ्चमाप्टके पष्ठोऽध्यायः ॥५६॥

·अलर्काय दत्तात्रेयेण मृत्युचिहोपदेशः तेन जगद्गुरोः स्तुलिन म पञ्चमे सप्तमः ॥५॥७॥ हरिःॐ ॥ तिस्रो वाचस्त्वतीता यैस्तेपांमुक्तिः कथं गुरो॥ वैखर्यापि वदन्मुच्येत्कथं ज्ञोऽपि भवान्तरे ॥१॥ मृत्युस्त्वसिद्धयोगेन सिद्धयोगेन वा पुनः ।। कथं ज्ञेयो यतो ज्ञानादुत्क्रान्ती नैव सीदति ॥२॥ इत्यलर्केण संपृष्टो भगवान्स त्र्यधीश्वरः॥ उवाच तं महाबाहो भृष्णुवेदं समाहितः॥३॥ गुरुदेवप्रसादेन तारध्यानाच्च योगिराट् ।। जीवन्मुक्तोऽपि देहेऽत्र यावदारब्धमीहते ॥४॥ ततो विदेहकैवल्यं विहाय सकलाः कलाः॥ यात्येप मृत्युरित्युक्तो महाप्रलयसंज्ञितः ॥५॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ।। मृत्युचिहान्युवाचोनचत्वारिंशेऽत्रिनन्दनः ।। अलर्काय स तुष्टाव कृतकृत्यो जगद्गुरुम् ॥ अलर्कः पृच्छति-कर्मोपासनाज्ञानकाण्डप्रतिपादका वेदवाचो यैस्व- तीताः तेषामपि मुक्ताना कथं मृत्युः 'न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति' इति श्रुतेः संशयः॥१॥२॥३॥ तारः प्रणवः । ईहते चेटते 'तस्य तापदेय चिरम' इति श्रुतेः ॥ ४ ॥ सफलाः पोडशकलाः । एप महाप्रलयः ॥५॥ ४०४ ·पञ्चमाष्टके अ०७ ४०५ योगी विज्ञाय तं कालं द्वारः संयम्य सर्वशः। मनो निरुध्य हृदये प्राणांश्वाधाय मूर्धनि ॥६॥ अमिति व्याहरन्ब्रह्म परात्मानमनुस्मरन् ।। यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमं पदम् ॥७॥ अक्षीणकर्मवन्धोऽपि तारोपास्त्या भवान्तरे॥ मुच्यते नात्र संदेहस्तारशक्तेर्यतोऽमृतम् ॥८॥ यद्येकमात्रां ध्यायीत तेन संदितो द्रुतम् ।। भूम्या संपद्यते सक्तं नृजन्मोपनयत्परम् ॥ ९ ॥ स तत्र तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धयापि च ॥ संपन्नोऽनुभवत्येव महिमानमुपास्तितः॥१०॥ संपद्यते मनस्येप ध्यायते यो द्विमानतः ।। उन्नीयते सोऽन्तरिक्षं सोमलोकं स तन च ॥ ११ ॥ वामपाणिना गुदमष्टम्य मेट्रोचं द्विताय गुल्फ विन्यस्य षण्मुख्या थोत्रादिद्वार सयम्य पट्चक्रभेदपूर्वक सुपुग्णामार्गेण प्राणामूर्ध्याधाप ओंकार ब्रह्मोच्चैदन् तलक्ष्य परमा मानमनुस्मरन् यो मूर्धान मित्त्वा स्थलदेह त्या प्रयाति स देशाद्यनाच्छिन्न पद ब्रह्म याति । तटस्थाभि प्रायेणेदमुक्त 'न तस्य प्राणा उत्क्रामन्त्यत्रैर समजलीयते' इति श्रुतस्तस्य गन्तव्याभागाच्च ॥६॥७॥ तारोपास्त्या प्रणापासनेन । यतस्तार शक्तमोक्ष ए॥८॥ यदि प्रणास्याफारसज्ञा विश्वादिटक्षणां मात्रा ध्यायीत तेन ध्यानेन सपन्ना भाति तमृगाभमानिनी देवता पुनर्मनुष्यलोक अरं शीघ्र प्रापयति ॥ ९ ॥ तर नृज मनि ॥ १० ॥ द्विमानोपासकोऽन्तरिक्षमुन्नीयते यजुभिारति शेष ·४०६ दत्तपुराणम् । विभूतिमनुभूयेह पुनरावर्तते ततः॥ त्रिमात्रेणापि ध्यायीत परं पुरुपमव्ययम् ॥ १२॥ सूर्ये तेजसि संपन्नः पापमुक्तः स सामभिः ॥ उन्नीयते ब्रह्मलोकं ध्रुवं जीवधनादतः ॥१३॥ परात्परं स पुरुपं वीक्षते नात्र संशयः॥ एवं विद्वानुपास्त्यास्य मुच्यतेऽज्ञोपि बन्धनात् ॥१४॥ देवमार्ग ध्रुवं शुक्रं सोमच्छायामरुन्धतीम् ।। यो न पश्यन्न जीवेत्स मर्त्यः संवत्सरात्परम् ।। १५ ।। सूर्यविम्बमरश्मि चाग्निं पश्येदंशुमालिनम् ॥ स बेकादशमासोवं न जीवति नरः किल ॥१६॥ सुवर्ण रजतं मूत्रं पुरीपं वापि यो वमेत् ।। स्वप्ने जाग्रति वा जीवेद्दशमासोत्तरं न सः॥ १७ ।। पश्येत्प्रेतपिशाचादिगन्धर्वनगराणि च ॥ सुवर्णवर्णवृक्षान्वा नवमासं स जीवति ॥ १८ ॥ भूतिमैश्वर्यम् । इह नृलोके ॥ १२ ॥ १३ ॥ अज्ञस्य ब्रह्मलोकप्राप्तिः । अप्रतीकालम्बनान्नयतीति बादरा- ण उभयत्र' अथ दोपात्तत्क्रतुश्च' इति कामानुसारेण फल- तिः । सकामस्य ब्रह्मलोक उक्तः । तर्हि तस्य तत्वज्ञान नेति चेत् मं मानवमारत नारर्तते न स पुनरावर्तते' । 'ब्रह्मणा सह ते सरें' इति तिस्मृतिसद्भावान पुनरागृत्तिः । भवशब्दोऽत्र दैवरूपान्तरबोधकः । उस्माज्जीवधनाज्जीवसमष्टिरूपादिरण्यगर्मात्परमुत्कृष्ट पुरसं निरपाधिक ते साक्षात्करोति । 'ईक्षतिकर्मव्यपदेशात्सः' इति न्यायात् १४ ।कृष्णे नभसि गङ्गास्रोतोदृश्यमानं देवमार्ग ध्रुरायाः १५ ॥ अंशुमालिनं सकिरणम् ॥ १६ ॥ १७ ॥ १८ ॥ कामस्य

·पश्चमाष्टके अ०७
कृशः स्थूलः कृशः स्थूलः सहसा यहि जायते ॥
प्रकृतेश्च निवर्तेयस्तस्यायुधाष्टमासिकम् ।। १९॥
खण्डं यस्य पदं पाणेः पादस्याग्रेऽथवा भवेत् ॥
धूलिमध्ये कर्दमादौ सप्तमासं स जीवति ॥२०॥
कपोतगृध्रकाकोलक्रव्यात्काकासिताण्डजाः।।
एपामन्यतमो मूनि स्पृशेच्चेदयनान्मृतिः ।। २१ ॥
हन्यान्मूनि यदा काकः पञ्चमासाच्च तन्मृतिः।
चेत्स्वच्छायान्यथा दृष्टा मृतिर्मासचतुष्टयात् ।। २२॥
दक्षिणाशाश्रिता विद्युदनभ्रे दृश्यते यदि ।।
वारिणीन्द्रधनुश्चापि त्रिमासं तस्य जीवितम् ॥ २३ ॥
यः पश्येदशिरस्कां च तैलादावात्मनस्तनुम् ।।
द्विमासोवं न जीवेत रक्षिता यद्यपीश्वरः॥२४॥
यस्य मस्तिसमो गन्धो गात्रे शवमयोऽपि वा ॥
पक्षमात्रं हि तस्यायुर्निथितं योगवित्तमैः ॥ २५ ॥
यस्य हि स्नातमात्रस्य हृत्प्रदेशोऽवशुष्यति ।।
पिरतश्च जलं शुप्येद्दशाहं तस्य जीवनम् ॥ २६ ॥
प्रकृतेः स्वभावात||१९|| वण्डमपूर्णत्वेनाङ्कितम् ॥२०॥ क्रय्यान्मांसाशी।
असिताण्डजाः कृष्णसगाः ॥२१॥ अन्यथा विपरीता ॥२२॥ दक्षिणदि-
क्स्था । अनने मे पिना ।।२३।। शिरोदर्शनरहिताम् ॥२४॥२५॥२६॥

·दत्तपुराणम् ।
संमिनो मारुतो यस्य मर्मस्थानं निकृन्तति ।।
न हृप्यतीन्दुसंस्पर्शात्तस्य मृत्युर्युपस्थितः ।। २७ ।।
गायन्ती वा हसन्ती या कृष्णा रक्ताम्बरावृता॥
दक्षिणाशां नयेन्नारी यं स्वमे तन्मृतिर्दृतम् ॥ २८ ॥
नमः क्षणपकः स्वमे हसमानः अदृश्यते ।।
तैलाभ्यक्तस्तथान्यो वा तस्य मृत्युस्पस्थितः ॥ २९॥
पङ्के गोमयगर्ने वा निमग्नं स्वम ईक्षते ॥
य आमस्तकमात्मानं स सद्यो म्रियते नरः॥३०॥
केशाद्वारास्थिभस्मानि क्रुद्धाहिमजलां महीम् ।।
स्वमे पश्यति यो मृन्युर्दशाहं सोऽत्र जीवति ॥ ३१ ।।
करालैर्विकटैः कृप्णैः पुरुपैरद्यतायुधैः॥
अश्मभिस्ताडितः स्वमे स सद्यो मृत्युमाप्नुयात् ॥३२॥
सूर्योदये यस्य शिवा क्रोशन्ती याति संमुसम् ॥
विपरीतं नजेद्वापि म सद्यो मृत्युमृच्छति ।। ३३ ।।
यस्य नुर्भुक्तमानस्य क्षुधात्यन्तं प्रजायते ॥
जायते व्रणदन्तश्च तस्य मृत्युस्पागतः ॥ ३४ ॥
अन्नादिगन्धं नो वेत्ति विधूमं च तथा निशि ॥
आत्मानं चान्यनेजस्थं वीक्षते स न जीपति ।। ३५।।
.
सभिन्नो वेगात्सलम ॥२७ ।। दक्षिणाशां दक्षिणदिशम् ॥ २८ ॥
२९॥ ॥ ३०॥ मुद्धमर्पम् ।। ३१ || कालदन्तुरे ॥ ३२ ॥
शिक्षा क्रोष्ट्री। अप्रदक्षिणम् ॥ ३३ ॥

·पञ्चमाष्टके अ०७ ४०९ इन्द्रायुधं निशीथे च दिवा च भगणं तथा ॥ यो दृष्टमिति मन्येत स शीघ्रं मृत्युमेष्यति ॥ ३६॥ नासिका वक्रतामेति कर्णान्तावतिशीतताम् ।। नेत्रं च वामं सवति यस्य तस्यायुरुद्गतम् ॥ ३७॥ जिह्वति कृप्णतां यस्य मुसं चारक्ततां तथा ।। प्रक्षीणेन्द्रियसंघस्य तस्य मृत्युरुपस्थितः ॥ ३८॥ यः खरोष्ट्रादियानेन प्रयायाइक्षिणां दिशम् ।। स्वप्ने बद्धोपि वा तस्य सद्यो मृत्युन संशयः ॥.३९ ।। पिधाय की निर्घोपं न शृणोत्थान्तरं तु यः॥ न पश्येच्चक्षुपोयॊतिस्तस्य मृत्युरुपस्थितः ॥ ४० ॥ भ्रान्तो; यस्य दृइ नाभिः सच्छिद्रो योपि हन्यते ।। रुटैर्भूतैस्तथा स्वमे गर्तेऽस्त्रग्नौ पतेत्ततः ॥४१॥ नावर्तते जाग्रति यः सुवस्त्रं वीक्ष्यतेऽन्यथा। पूर्व सभ्योऽपि सन्व्यस्तस्वभावः पूज्यनिन्दकः ॥४२॥ सोऽप्यासन्नमृतियेवं मृत्युलक्ष्माणि वीक्ष्य सन् ॥ त्यक्त्वा भयं सदा योगं युञ्जीत मरणावधि ।। ४३ ॥ प्रतिबन्धत्रये नटे गुणातीतो विमुच्यते ॥ योगभ्रष्टोऽपि भृत्वेह यति यो लभेद्गतिम् ॥ ४४ ॥ २६ ॥ ३० ॥ ३८ ॥ ३९ ॥ घोपमनाहतध्वनिम् ॥ ४० ॥ सतो जरादेः ॥ ४१ ॥ ४२ ॥ ४३ ॥ ऐतरेयपञ्चमा- रण्यके शान्तिर्दष्टव्या ॥ ४४ ॥ सूर्यकान्तो वह्निम् । चन्द्रकान्तो

·४१०
दत्तपुराणम्।
सूर्यचन्द्रकरावेशात्तत्कान्तौ वह्निवारिणी ॥
शीघ्रं जनयतः सेयमुपमा योगसिद्धये.॥४५॥
सति गेहे वसन्त्येते भङ्गेऽन्यत्र व्रजन्ति च ।।
पिपीलिकाखुकीटाद्याः सोपमा योगसिद्धये ॥४६॥
वम्यल्पास्येन मृद्राशिं कुरुते सोपमा यतेः ॥
कालेन वर्धतेऽल्पोऽपि योगो वत्सविपाणवत् ॥४७॥
पिपीलिका सघान्योर्ष शनैर्याति पतन्त्यपि ।।
सिद्धिदा सोपमान द्रुः कीटाद्यार्तोऽपि वर्धते ।। ४८॥
यो जाग्रत्स्वमयोरात्मा चालको भासकोत्र तम् ॥
अभ्यासात्तत्वतो योगी ज्ञात्वैति कृतकृत्यताम् ॥४९॥
करोति कार्य करणेही साक्षी यथा पुरः ॥
तथा पारक्यचित्तायैोगी स्वार्थ प्रसाधयेत् ।। ५० ॥
इति श्रुत्वा ततोऽलर्कः प्रश्रयावनतः सुधीः ।।
अभिवाद्य प्रभुं प्राह तारितोऽस्मि भवाम्बुधेः ॥५१॥
यद्भवान्वन्दनेनैव क्षणान्मामुद्दधार तत् ॥
चर्ते वन्दनभक्त्या ते यावद्देहोऽत्र तिष्ठति ॥ ५२ ॥
। ४५ ॥ ममतात्यागे दृष्टान्तः ॥ ४६ ॥ पनी तदेवाळवीति
प्रासद्धा ॥४७॥ वभ्री उदेवाळवी इति प्रसिद्धा ! दुर्वृक्षः । यत्नशैथिल्याकरणे
दृष्यन्तः ॥४८॥ ४९]] करणैः कर्मकारजनैः ॥ ५० ॥५१॥५२॥

·पञ्चमाष्टके अ०७ । धन्या मे धीमती माता यत्प्रसादाद्भवत्पदम् ॥ दृष्टं समूहपुण्येन योगिनामपि दुर्लभम् ॥ ५३ ।। धन्यो ममाग्रजो येन पशुतुल्यं विलोक्य माम् ।। त्यक्त्वा ब्राह्मी स्थिति स्वीयामुपकारमिमं व्यधात् ॥५४॥ दिष्टया स काशिपभ्रात्रा जितोऽस्म्युपकृतिर्हि सा ॥ दिष्टया कोशो हतोऽन्ये च दिष्टया मातृवचः स्मृतम् ॥५५ दिष्ट्या वो दर्शनं जातं दिष्टया विज्ञानमर्पितम् ॥ कृतकृत्योऽस्म्यसंदेहो मातृभ्रातृभवदृशा ॥५६॥ गार्हस्थ्यं स्मृतिहत्त्यक्त्वा विधिनागत्य काननम् ॥ चरिष्ये भवदादिष्टं पुनर्येन न मे भ्रमः ॥ ५७॥ श्रीदत्तः प्राह राजेन्द्र कृतकृत्योऽसि गच्छ भोः॥ निर्ममो निरहंकारस्तथा चर विमुक्तये ॥ ५८॥ इत्युक्तः प्रभुणा प्रेम्णा तुष्टाव स कृताञ्जलिः॥ रोमाञ्चिताङ्गः स गलत्प्रेमाश्रुर्गद्गदाक्षरः ॥ ५९॥ वन्दे देवं हेत्वात्मानं सच्चिद्रूपं सर्वात्मानम् ॥ विश्वाधारं मुन्याकारं स्वेच्छाचारं वारहदूरम् ॥ ६ ॥ समूढ़ पुनितम् ॥ ५३ ॥ १४ ॥ ५५ ॥ ५६ ।। स्मृतिद्वत्प्रमादकारणम् ॥ १७ ॥ ५८ ॥ ५९॥ हेत्वात्मान कारणरूपं सर्वात्मानं प्रत्यग्रूपं अधिष्ठानत्वेन विश्वाधारं वशमायत्वात्स्वेच्छाचार अविषयत्वात्सूक्ष्मत्वाच्च वार हृदूरम् ॥६०॥ मायाप्रतिबिंब ईशो मायातीतो ब्रह्मेति द्वौ मायाकल्पित- ·दत्तपुराणम्। मायोपाध्या यो ब्रह्मेशोऽविद्योपाध्याप्यात्मानीशः।। तत्वज्ञानान्मायानाशे तःकस्त्वं नेशोऽनीशः ॥६१॥ रज्ज्वज्ञानात्सर्पस्तत्र भ्रान्त्या भाति शैवं ह्यत्र ॥ जीवभ्रान्तिस्त्वेपा मिथ्या सामेधारं नष्टाऽऽसोक्त्या।।६२ धन्योऽस्म्यद्य त्वदृक्पूतो जातोऽस्म्यद्य ब्रह्मीभूतः।। त्वं ब्रह्मैवासीशोऽरूपो मायायोगान्नानारूपः ।। ६३ ॥ दत्तात्रेयः प्रज्ञामेयो वेदै यो योगिध्येयः॥ त्वं विश्वात्मा कस्त्वामीश स्तोतुं ध्यातुं ज्ञातुं वेशः॥६४॥ वृद्धः क्वापि प्रौढः कापि वालः कापि ब्रह्म कापि ॥ अङ्गी भोगी रागी क्वापि त्यागी योगी संगी कापि ॥६५॥ स त्वं बुद्धः सिद्धः शुद्धः श्रद्धाबद्धोऽप्यन्याविद्धः ।। श्रीशो मायाधीशो धीशो विज्ञानेशो निर्वाणेशः ॥६६॥ धर्माधर्मातीतो गीतो वेदै दैहीनोऽनूनः ।। त्वा.तं सन्तं भक्त्या मुक्त्या ईशं त्रीशं वन्दे वन्दे ।।६।। भेदौ । अविद्याप्रतिबिंबोऽनीशो जीव 'अनीशया शोचति' इति श्रुतेः । अवि- धातीतः प्रत्यक् एवमविद्याकल्पिती द्वौ । कूटस्थो ब्रह्मजीवेशावित्येवं चिच- तुर्विधेत्युक्तेः ।। ६१ ॥ अत्रात्मनि । अरं शीघ्रं । आप्तोक्त्या भवदुपदेशेन ॥१२॥ 'इन्द्रो मायाभिः' इति श्रुतेर्मायावेशात् ॥ ६३ ॥ प्रज्ञामेयो बुद्धिवेद्यः । 'दृश्यते खत्र्यया बुद्धया' इति श्रुतेः । हे ईश, ध्यातुं वा क ईशः समर्थः ॥ ६४ ॥ अङ्गी साकारः ॥६५॥ अन्यायाधमरविद्धः। अधीशोऽन्तर्यामी ।। ६६ ॥ ईश्वरत्वाद्धर्माधर्मतत्फलातीतः । वेदैरुपनिषद्भिः देशादिभेदहीनोऽत एवानूनः सन्तं सत्यं मुक्यै वन्दे ॥६७॥ इति ·पञ्चमाष्टके अ०७ ४१३ इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धनिसाहरूयां संहितायां वासुदेव्या- मुपासनाकाण्डे पञ्चमाष्टके सप्तमोऽध्यायः ॥७॥ श्रीदत्तपुराणे सार्वत्रिसाहस्या सहिताया नासुदेव्या उपासनाकाण्डे पञ्च- माष्टके टीकाया सप्तमोऽध्याय ॥ ७ ॥ इति श्रीदत्तपुराणे पञ्चमाष्टके सप्तमोऽध्यायः ॥ ५।७।।

·सुबाहुना कृतकृत्यमलर्कमागतं वीक्ष्य काशिपायोपदेशो नाम पञ्चमाष्टकेऽष्टमोऽध्यायः५१८ हरिः ॐ। दुरात्त्यक्ता मयाऽहन्ता ममता च चिरागता॥ भवत्प्रसादात्स्वस्थोऽद्य मुक्तसङ्गश्वरे महीम् ॥१॥ इत्युक्त्वेशं प्रणम्याशु गत्वाऽलर्कः प्रसन्नधीः ।। स काशीशं सुबाहुं स प्रोवाच प्रहसन्निव ॥२॥ राज्यकामुक काशीश भुक्ष्व राज्यमकण्टकम् ॥ त्वं वा सुबाहवे चाद्य प्रयच्छेदं यथारुचि ॥३॥ काशीशः प्राह कि राज्यं परित्यक्तं रणं विना ॥ भवान्क्षत्रियदायादो नेदं त्वय्युपपद्यते ॥ ४॥ प्रनष्टामात्यसेनोऽपि त्यक्त्वा मरणजं भयम् ॥ लक्ष्यं शत्रु समुद्दिश्य संदधीत नृपः शरान् ॥५॥ ।। श्रीगणेशाय नमः॥ चत्वारिंशेऽप्यलक तं कृतकृत्यं समागतम् ॥ सुबाहुः प्रेक्ष्य हृष्टोऽभूत्काशिपं चोपदिष्टवान् ॥ १॥ स्वस्मिन्नभेदेन प्रत्यग्रूपे तिष्टतीति स्वस्थः ॥ १ ॥ 'स्वल्पमप्युपकार यो न वेत्ति पुरुषाधमः ॥ कृतघ्नः स तु विज्ञेयो ब्रह्मध्नादपि पापकृत्' इत्युक्तेः कृतोपकारज्ञत्वेन हसनतु राज्यापहरणेन खिन्नः ॥ २ ॥३॥ नोपपद्यते योग्यं न भवति ॥४॥ अमात्यादिनाशे त्यक्ष्यामीत्यत आह-- पतऐति ॥५॥ चोदितः शास्त्रोक्तः । तत्र मृतानां गतिः स्मर्पते- ·पञ्चमाष्टके अ०८ ४१५ हतो वा याति स स्वर्ग जित्वा वा स भुनक्ति गाम् ॥ नोभयत्रास्यं हानिर्हि यज्ञबच्चोदितो रणः ॥ ६ ॥ जित्वारीन्नृपतिर्भोगान्ययाभिलपितान्हितान् ॥ दिव्यान्भुञ्जीत संसिध्यै यजेतेशं महामसैः ॥७॥ आततायिनमायान्तं दृष्ट्वा भीतो यदा नृपः॥ पलायते स हित्वेह कीर्ति प्रेत्यैति दुर्गतिम् ॥ ८॥ प्राहालर्कः पुरैतादृड् मतं मेऽभूत्तु सांप्रतम् ॥ न तथाऽहं हि नो देहः क्षत्रियत्वं पुनः कुतः ॥९॥ यथा भौमो जडः कुम्भस्तथेयं देहिनस्तनूः ॥ गुणाः प्राणा मनश्वापि चित्सानिध्यात्सचेतना ॥१०॥ "द्वार कृतिनौ लोके सूर्यमण्डलभेदिनौ । परिवाइ योगयुक्तश्च रणे योऽभिमुखो हत ' इति ॥ ६ ॥ ७ ।। 'अग्निदो गरदश्चैत्र शस्त्रपाणिर्थ- नापह । क्षेत्रसीमापहर्ता च पडेते ह्याततायिन' इतिस्मरणादाततायिनोऽ स्माजहि । 'नाततायिवधे दोपो हन्तुर्भवति कश्चन' इत्याततायिपदोपा- भावात् 'चेदर्थशास्त्रात्प्रबल धर्मशास्त्रम्' इति स्मृतेस्तस्य दुर्बलत्वाधर्म- शास्त्रस्य मम न प्रयोजनमियाह-नेति ।। ८॥ नाह देह बुत क्षत्रियत्व 'वर्णाश्रमादयो देहे मायया परिकल्पिता' इत्युक्ते ॥ ९ ॥ भवतु जडा तनु प्राणाद्याश्चेतना इत्यत आह—चित्सानिध्यादिति ॥१०॥ ~ ·. ४१६ दत्तपुराणम् । चिच्छक्तिरेक एवायं यदा नान्योऽस्ति कश्चन ॥ कुतस्तदारिमित्रादिधीरज्ञानाद्यतो हि सा ॥११॥ त्वन्निमित्तेन यदुःखं मायिक मेऽभवत्ततः ।। दत्तात्रेयप्रसादोऽभून्मयि येनेदृशोऽभवम् ॥१२ ।। निर्जितारीन्द्रियगणस्त्यक्त्वा सङ्गमशेषतः ॥ मनो ब्रह्मणि संधास्ये जयः सर्वत्र तज्जये ॥१३॥ नारिमें त्वं न चाहं ते सुबाहुस्तूपकारकृत् ।। भेददृष्टिः क मे सर्व मयि सर्वत्र चाप्यहम् ॥ १४ ॥ इति तद्वचनं श्रुत्वा तमालिङ्गय मुदा दृढम् ॥ दिष्टयोक्तं भ्रातरित्युक्त्वा सुबाहुः प्राह काशिपम् ॥१५॥ यदर्थ काशिराजेह त्वामहं शरणं गतः ।। निःशेष तन्मया लब्धंयास्यामि स्वस्ति तेऽस्तु भोः॥१६ काशिपः प्राह मां ब्रूहि निप्पन्नोऽर्थः कथं तर ॥ किमर्थमागतोऽसि त्वं कौतुकं प्रतिभाति मे ॥ १७ ॥ पित्र्यं राज्यं ममाकान्तं भ्राना निर्जित्य तं हि मे ॥ देहीति शरणं प्राप्य मामधास्थान्यथा कथम् ॥ १८ ॥ सुबाहुः प्राह काशीश यदर्थमयमुद्यमः ।। विहितस्त्वत्सहायेन शृणु तत्कारणं त्विदम् ॥ १९॥ जा..दिलातचभ्रमात् ॥ ११ ॥ १२ ॥ तन्जये मनोनये ॥ १३॥ यस्मिन्सर्वाणि' इति श्रुत्यनुभवमाह-नेति ।। १५ ॥१५॥१६॥ १७॥ तं भ्रातर निर्जित्य मे राज्य देहीत्याय प्रशीपि ॥१८॥ रिहित. कृतः ॥१९॥ 4 ·पञ्चमाष्टके अ०८ ४१७ विद्वांसौ पातरशनौ विमुक्तौ भ्रातरी मम ॥ तयोर्मम च यन्मात्रा बाल्ये स्तन्यं यथा मुखे ॥२०॥ सिक्तं तथैव बोधोऽपि विन्यस्तः कर्णयोस्तथा । नास्य कर्णेऽपतदैवात्पशुप्रायोऽनुजोऽभवत् ।। २१ ॥ स्त्रीषु स्त्रगेषु सततं संसक्तोऽयं यथा पशुः ।। जैहृयोपस्थ्यसुखासक्त्यानाऽयमल्पोऽभवत्कुधीः ॥२२॥ यथैकसार्थयातानामेकस्मिन्नेव सीदति ॥ दुःखं भवति सार्थानां तथाऽस्माकमभून्नृप ॥ २३ ॥ लब्ध्वा गार्हस्थ्यमात्मानं सुखिनं मन्यते स्म सः॥ भ्रान्तिरस्येति संप्रेक्ष्य खेदोऽस्माकमभून्नृप ॥ २४ ॥ ततो मया विनिश्चित्य दुःखं वैराग्यकारणम् ॥ कृतं भवत्सहायेन तथैवार्थोऽभयन्मम ॥ २५ ॥ दुःखमस्मै मया दत्तं विरक्तोऽभूत्ततस्त्वयम् ॥ मम कार्य हि संसिद्धं भद्रं तेऽस्तु बजाम्यहम् ॥ २६॥ माता मदालसाऽस्माकं योगिमान्यापि तत्पयः॥ पीत्वा यन्न पतत्वेवं मनस्यानीय यत्नतः ॥२७॥ थातरशनौ नग्नौ । स्तन्यं दुग्धम् ॥ २० ॥ २१ ॥ २२ ॥ सीदति विपीदति मति ॥ २३ ॥ २४ ॥ २५ ॥ ते तुभ्यम् । 'मभद्- कुशल' इत्यादिना चतुर्थी ॥ २६ ॥ २७ ।। स्वरूपानन्दतः 'श्रोत्रियस्य द.पु.-२७

·दत्तपुराणम् ।
भवत्संश्रयतः सर्व निप्पन्नं किं ममामुना ।।
मर्त्यराज्येन साम्राज्यं स्वरूपानन्दतो मम ॥ २८ ॥
नोपेक्ष्यो विदुषा राजन्सीदमानः स्ववान्धवः ।।
उद्धर्तव्यः प्रयत्नेन विद्वत्ता सैव तस्य हि ॥ २९ ॥
सुहृदि स्वजने बन्धौ समर्थे योऽवसीदति ।।
धर्मार्थकाममोक्षेभ्यो निन्द्यास्ते नात्र संशयः ॥ ३० ॥
इत्युक्तः काशिराजोऽपि क्षणसत्सङ्गनिर्वृतः ।।
भृत्वा दीनमनाः प्राह सुबाहुं कृपयान्वितम् ॥ ३१॥
उपकारो एलर्कस्य कृतः साधो त्वया महान् ।।
कथं ममोपकाराय न करोपि मनः ससे ॥३२॥
फलदो हि सतां सङ्ग इत्युक्तिः कथमन्यथा ।।
तस्मान्मामपि संसारात्ममुद्धर विचक्षण ॥ ३३ ॥
इत्युक्तः स सुबाहुस्तं प्रहस्य प्राह काशिप ॥
सत्यमेव त्वया प्रोक्तं किंतु कालोऽत्र युज्यते ॥ ३४ ॥
धर्मार्थकाममोक्षाख्याः पुरुषार्था इहोदिताः ॥
त्रिवर्गः सफलस्तेन शिष्टो मोक्षः स साधनः ॥ ३५ ॥
विना न सिध्यति ततो यतितव्यं प्रयत्नतः ॥
तत्ते संक्षेपतो वक्ष्ये यतेथाः श्रेयसे ततः ॥ ३६॥
चाकामहतस्य' इति श्रुतेः ।।२८ ॥ २९ ॥३०॥ मामीहग्लाभो न लन्ध
इति दीनमनाः ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ मन मोझरिपये ॥ ३४ ॥
॥ ३५ ॥ साधर्मिना न सिद्धपतीति संबन्धः । श्रेयसे मोक्षाय ॥ ३६॥

·पञ्चमाष्टके अ०८ ४१९ प्रत्ययोऽहममेत्येवं कर्तव्यो न पुनस्त्वया ॥ अहंममेति संज्ञेयं कस्येत्यालोचयानिशम् ॥ ३७॥ अव्यक्तादिविशेषान्तं सविकारमचेतनम् ।। व्यक्ताव्यक्तं त्वया ज्ञेयं ततोऽसङ्गत्वमेष्यसि ॥ ३८॥ आत्मानात्मविचारेण ज्ञातव्यमखिलं ततः।। स्वात्मानमेकमालोच्य कृतकृत्यो भविष्यसि ॥ ३९ ॥ यद्यप्यलकर्को देवेन भोगासक्तोऽपि कामुकः॥ विशुद्धो मातृकृपया क्षणाल्लेभे गुरोः कृपाम् ॥ ४० ॥ त्वमिदानी विरक्तोऽपि प्रतिबद्धोऽस्यतोऽनिशम् ।। यतः स्वप्रतिबन्धान्ते मुक्तिमेप्यस्यसंशयम् ।। ४१ ।। इत्युक्त्वालर्कमालिङ्गय तमुवाच प्रसन्नधीः ॥ राज्यं कुरु वनं वैहि नातः कुत्रापि लिप्यसे ॥ ४२ ॥ विद्वंस्तव न दोपोऽस्ति यथेच्छसि तथा कुरु ॥ अलर्कः प्राह भो बन्धो मूढोऽहं केवलः पुरा ॥ ४३ ।। जडीभृतः स्थितो राज्ये प्रसादात्तेऽध मोचितः॥ एकोदरसमुत्पन्ना मान्यनारीसुता वयम् ॥४४॥ अद्यैव समतां प्राप्तास्तत्पुण्यं मातुरेव नः ॥ इत्युक्तोऽथ सुबाहुः स प्रययौ वनमुत्तमम् ।। ४५ ॥ प्रत्यय. प्रतीति । 'आ सुसेरा मृते. काल नयेद्वेदान्तचिन्तया' इत्युक्तेरनिशम् ॥ ३७ ।। अव्यक्त प्रधान सविशेष भूतभौतिकादिगृहदारादिप्यसङ्गत्वम् ॥ ३८ ॥ ३९ ॥ ४० ॥ एहि मया सहागच्छ ।। ४१ ॥ ४२ ॥४३॥ अजडोऽपि जडत्व प्राप्तः । अभूततद्भावे चि ॥ ४४ ॥ ४५ ।।

·४२० : दत्तपुराणम्। स्वपुरं काशिराजोऽपि गत्वा यनपरोऽभवत् ॥ अलर्कः पुरमासाद्य पुत्र राज्येऽभिषिच्य च ॥ ४६॥ चनं जगाम संत्यज्य सर्वसङ्गविमुक्तये ॥ तत्र कालेन महता निर्द्वन्द्वो निप्परिग्रहः ।। ४७॥ प्राप योगमितुलां पूर्णा निर्वाणलक्षणाम् ।। पश्यन्विश्वमिदं सर्व सदेवासुरमानुपम् ॥४८॥ पार्टीगंगमयैर्वद्धं वध्यमानं च नित्यशः ।। स्त्रीपुत्रप्रावमित्रारिस्वपारक्यादिभावितैः ॥४९॥ आकृष्यमाणं करणैः संभ्रान्तं भीमदर्शनम् ।। अज्ञानपङ्कममं च स्वात्मानमपि तादृशम् ।। ५०॥ समुत्तीर्ण समानाय गाथामेतामगायत ॥ अहो कथं तदस्माभिः पूर्व राज्यमनुष्ठितम् ॥ ५१॥ अपि पश्चान्मया ज्ञातं योगानास्त्यपरं मुसम् ॥ गम्यां धनधान्यस्त्रीपुत्रादिमुरभावितम् ॥ ५२ ॥ तृप्णाक्षयमुखस्येदं कलां नार्हति पोडशीम् ।। तृष्णासचे तु तत्मर्व नैकस्यार्तिदमप्यलम् ॥५३॥ ४६॥निर्द्वन्दः दुःखादिरहितः। निप्परिग्रहो योगक्षेमादिचिन्तारहितः॥४७॥ निर्वाणं मोक्षो यस्यां तो योगदिम् ॥ ४८ ।। गुणमयः नेहादिरूपैः पाशैः ॥४९॥ स्वस्वविषयग्रहणा) वागादिकरणैराहत्यमाणम् ॥ ५० ॥ मज्ञानपहासमुत्तीर्णम् ॥ ११॥ न पियते परंयम्मात् ।। ५२ ॥ अपर्याप्त अनलमत्यर्थमार्तिदं या अनटरत्तापक या ॥ ५३॥ भूम्न आमनो रूप

·पञ्चमाष्टके अ०८
४२१
सुखं भूमात्मरूपं तदविद्वान्मूढधीहिः ॥
मृगयत्यवशस्तेन सर्वदा दुःखभाजनः ॥५४॥
सत्यं ज्ञानमनन्तं यद्ब्रह्मज्योतिः सनातनम् ।।
तदेवात्मैक एवाहं भूमा सुसमयः सदा ।। ५५ ॥
भ्रातुर्मातुः प्रसादेन श्रीदत्तानुग्रहेण च ॥
कृतं कृत्यं प्रापणीयं मया प्राप्तं न संशयः ॥५६॥
एवमुक्त्वा महात्मा स समभ्यस्य प्रयत्नतः ॥
संप्राप्तश्चरमां भूमि यत्र द्वैतस्मृतिन च ।। ५७ ॥
ततः प्रारब्धभोगान्ते निर्गतोपाधिकः स च ॥
दचलो के विलीनोऽभून्नामरूपादिवर्जितः॥५८॥
इति पुत्रेण पित्रेऽसौ योगचर्योपदेशिता ।।
सेयं समासतस्तत्र ग्रथिता बुद्धिशुद्धये ॥ ५९॥
पुत्रः प्राह ततैवं त्वं योगाभ्यास समाचर ।।
प्राप्स्यसे तत्परं ब्रह्म या गत्वा न शोचति ॥ ६॥
सुखम् । बहि ज्यादौ ।। ५४ ॥५५॥ कृत्य श्रेय । कृतम् सपादितम् ।
प्रापणीय स्वरूप प्राप्त विस्मृतकण्ठमणिन्यायेन ॥ १६ ॥ हि इति श्रुति-
प्रसिद्धम् 'यत्र त्यस्य सर्वमात्मैवाभुत्तत्केन कं पश्येत्' इति ॥१७॥ स्थूला-
घुपाधिरहित ॥५८॥ पुत्रेणाटादशाध्यायोक्तेन।।५९॥ हे तत ताता॥६॥

·४२२ दत्तपुराणम्। तद्ब्रह्माऽहं न संसारी कि मेऽध्ययनकर्मभिः ।। कृतकृत्यस्य करणमस्ति चेन स तत्ववित् ॥ ६१ ॥ एतत्ते सर्वमाख्यातं तव प्रश्नानुसारतः ॥ ममोदन्तश्च कथितो यतमानो भवाधुना ।। ६२ ॥ इत्युक्त्वा पितरं नत्वा ततोऽनुज्ञामवाप्य च ।। संत्यक्ताखिलसङ्गोऽसौ गां चचार समाहितः ॥ ६३ ॥ तत्पितापि सुनिर्विण्णो वानप्रस्थविधानतः ।। शुद्धि प्राप्याथ संन्यस्य जातो नैष्कर्म्यसिद्धिभाक्॥६४॥ इत्यलर्ककया धन्या गेया ध्येया मनीपिभिः॥ प्रमाणं यत्र भगवानवधृतो दिगम्बरः ॥६५॥ किं वर्ण्यते भगवतो भक्तवात्सल्यमद्भुतम् ॥ योऽलर्काय ददौ मुक्तिं तुष्टो वन्दनमात्रतः ॥ ६६ ॥ मध्यमं चरितं त्वेतद्यदलर्ककथान्वितम् ।। भुक्तिमुक्तिप्रदं रम्यं त्रीशसंतोपकारकम् ॥ ६७ ॥ शश्वत्ते वन्दनं कुर्वे माधवातीन्द्रिय प्रभो ॥ मंतुष्टः सौभगं त्वं न आयजस्व व्यधीश्वर ।। ६८॥ ६१॥ उदन्तो वृत्तान्तः ॥ ६२ ॥ गां भूमिम् ॥ ६३ ॥ ६४ ॥ ॥६५॥६६॥ ६७॥ मुछु भगानो मायः सौभगम । आयमस्व देहि । पञ्चमाप्टफसमासिरपि घोतिना ॥ ६८॥ इति श्रीमदत्तात्रेयपुराणे ·पश्चमाष्टके अ०८ ४२३ । इति श्रीमद्दचात्रेयपुराणे सार्धनिसाहस्यां त्रिकाण्डमण्डितायां संहितायां वासुदेन्यामुपासनाकाण्डे पञ्चमाष्टकेऽष्टमोऽध्यायः ॥८॥ सार्धत्रिसाहया त्रिकाण्डमण्डितायां सहितायां वासुदेव्यामुपासनाकाण्डे पञ्चमाष्टके टीकायां अष्टमोऽध्यायः ।।८।। इति सुबाहुना कृतकृत्य० वीक्ष्य काशिपायोपदेशो नाम पञ्च० अष्ट० ॥ ५॥८॥ ।। इति श्रीमदत्तपुराणे पञ्चमाष्टकः संपूर्णः ।।

·॥अथ श्रीमदत्तात्रेयः पठाटकप्रारम्भः ॥ 0 आयूराजस्य दास्यकथनं श्रीदत्तात्रेयस्य दानादिकथनं नाम पष्ठाटके प्रथमोऽध्यायः॥ ६॥१॥ हरिः ॐ ॥ य इन्द्रतुल्यो नहुपस्तत्प्रभावोऽधुनोच्यते॥ तेन श्रीदत्तदेवस्य दातृत्वादि प्रकाश्यते ॥१॥ कश्चिद्राजा सोमवंश्य आयुर्नाम महामतिः ।। सम्राड् दाता वशी धन्यः सोऽनपत्यत्वदुःसितः ॥२॥ श्रीदत्तात्रेयमाहात्म्यं श्रुत्वा मुनिसमीरितम् ॥ सह्याद्री स प्रभुं भक्त्या पुत्रार्थी शरणं ययौ ॥ ३॥ धृत्वा युवर्ती शश्वत्पिनन्तं मद्यमुत्तमम् ।। सर्वभोगाढयमप्यायं मत्वा भक्त्या ननाम मः ।। ४ ॥ ॥ श्रीगणेशाय नम ॥ आयूराजस्यैकचत्वारिशे दाम्य प्रगीयते ।। तेन श्रीदत्तदेवस्य दानादीह प्रदश्यते ॥ १॥ धन्य. पुण्यवान् ।। १ ॥२॥ धन्यत्वात् क्षुद्रदेवता विहाय पुत्रकाम- नयाप्यर्थी मगरद्भक्तोऽभूता॥३॥ मायानिनिर्मिता युवतीम् । 'यनस्तिः॥४॥ ४२४

·पष्ठाष्टके अ०१
४२५
निर्भसितोऽपि बहुशः श्रीदत्तेन महात्मना ।
भेजे दृढव्रतो नित्यमायुभक्त्या व्यधीश्वरम् ॥ ५॥
दासभावं समाश्रित्य शताब्दं सोऽमजन्मदा ॥
पाहैकदा प्रभुः कार्य किं वात्येन मया तव ॥ ६॥
राजोवाच भवान्धीशो गोविन्दः पुरुषोत्तमः ।।
अत्रिपुत्रोऽपि मायावी निस्त्रैगुण्योऽस्ति केलः ॥७॥
वर्णा बद्धा यया त्वद्वार सा त्रयी तच्छिरस्यज ।
वर्तते लत्स्वरूपज्ञो बन्धस्ते किं पुनस्तया ॥८॥
त्रय्या विधिनिषेधाभ्यां
त्वद्रूपाज्ञः पराङ्मुसः॥
नियोजित इति ज्ञात्वा मजे लां पाहि मां हरे ॥९॥
श्रीदत्तोऽघटदेवं चेत्कपालेन सुरां नृप ।
मांसं च संस्कृतं रुच्यं देहि मेऽनुक्षणं विति ॥ १०॥
सोप्यदादुक्तवत्साक्षात्पश्सोमधियान्वहम् ।।
हृष्टोऽवदत्मभुस्तेन पृणीप्पेष्टं वरं नृप ॥ ११ ॥
दृढ भजननत यस्य साचिर पात् ॥ ५ ॥
धीश बुद्धिप्रेरकः
॥ ६ ॥ ७ ॥ वर्णा ग्राह्मणाद्या यया ध्रुया विधिनिषेधाम्या बद्वा. सा
वेदत्रयी तस्या शिरसि वस्वर-पज्ञो वर्तते कि पुनस्तया वाण्या तर
वन्ध ॥ ८ ॥ पाहि विधिककर्यपरिहरणेन रक्ष ॥९॥ मांसदानं पशु-
याग. मदान साम इति युधेश्वरप्रीत्य न स्वभोगाय । तीय स्वादि-
भ्रम । न । धीशो गोपिन्द इति ज्ञानपूर्वक दानश्रयणात् ।। १० ॥१९॥

·४२६
दत्तपुराणम् ।
राजाऽऽह पुत्रं सर्वशं देवविप्रपरं प्रभुम् ।।
सुरासुरैरप्रजेयं कविं दक्ष प्रजापतिम् ॥ १२॥
पूज्यं शूरं रणक्रूर शरणागतवत्सलम् ।।
धार्मिकं देहि मोक्तारं यज्यानं च बहुप्रदम् ॥ १३ ॥
पितगुर्वतिथिश्लाघ्यं धन्यः स्यां येन पूर्वजैः ॥
प्रभुः प्राह तथैवास्तु पुत्रो वैष्णव उत्तमः १४ ॥
जिष्णुर्जिष्णूपमः साक्षाद्दिगन्तरलुठद्यशाः ॥
राजन्फलमिदं पत्न्या इन्दुमत्यै प्रयच्छ भोः ॥ १५ ॥
तथेत्युक्त्वाभिवाद्येशं हृष्टोगात्स्वपुरं नृपः ।।
पत्न्यै ददौ फलं सापि ऋतुस्लावाऽमजन्मुदा ॥ १६ ॥
सा चिरप्रोपिता तं च विधिनाऽऽश्लिप्य कामिनी ।।
सान्द्रानन्दं पदं लेभे क्षणाद्गर्भ च दैविकम् ।। १७ ।।
वतः सा महिषी स्वमे महापुरुपलक्षणम् ॥
हारकंकणकेयूरनपुगलंकृतं शुभम् ॥ १८ ॥
॥ १२॥ यज्या शियिनेष्टवान् । 'मुरजोई इनिप्' ॥१३॥ १४ ॥
जिष्णुर्नयशीलः । 'ग्लाजिस्थथ' इति स्नुः ॥१५॥१६॥ चिरं प्रोपिन-
चात् मुरतविधिनाऽऽलिङ्गय । कामिनीयनेन धर्माविरुद्धकामोद्दीपन ज्ञेयम् ।
सान्दानन्दं पदमियनेन शुकदामोपलक्षितरत्यन्ते क्षण जीवन्मुक्तिमुग्यामासः
चितः । क्षणादयुत्सात्। दैरिफ दिक्पालाशभून 'प्रजातिरमृ.
तमानन्द इत्युपस्यः' इति श्रुत्युक्तं फलं टेमे ॥१७॥ १८ ॥

·पष्ठाष्टके अ०१ ४२७ किरीटकुण्डलवरं श्वेतस्रग्वस्त्रलेपनम् ।। 'मणिभ्राजदफणशेपच्छवं शुचिस्मितम् ॥ १९ ॥ मुक्ताफलं चार्पयन्तं क्षीरपूर्णेन कम्बुना ॥ स्वात्मानमभिपिञ्चन्तं दृष्ट्वा हृष्टाप्ययुध्यत ॥ २० ॥ शश्वत्स्मृत्वा प्रबुध्यापि हृष्टा पत्ये शशंस तत् ।। प्रात पोऽपि संशुद्धः स्वमं शौनकमब्रवीत् ॥ २१ ॥ शौनकः माह राजेन्द्र भाग्यवानसि सांप्रतम् ।। अनसूयागर्मरत्नदत्तात्रेयार्पितं फलम् ॥ २२॥ यद्भक्षितं तत्प्रभावात्वत्पन्या गर्भ उत्तमः ।। लोकपालानुभावानुप्रविष्टो धृत एव भोः ॥ २३ ॥ धर्मात्मा वैष्णवः पुत्रः श्रीसोमान्वयभृपणः ॥ ख्यात्योपेन्द्रसमो दिव्यवीर्यो वेदोपवेदवित् ॥ २४ ॥ सम्राट् सर्वगुणोपेतो हुण्डासुरनिदनः ।। भविष्यतीति स्वभेन मूचितं नात्र संशयः ॥ २५ ॥ अग्निर्देवमुखोऽभ्येतु त्वद्गर्भ सर्वतोऽयतु ।। मृत्युपाशाच वरुणो दशमे मामि मूतये ॥ २६ ॥ बहुफणा एक छत्रं यम्य ॥१९॥२०॥ 'मैथुनादुस्थिता नारी शुचिः स्याद- शुचिः पुमान्' इत्युक्ते शुद्धः । बहुषु सम्ये वृद्धेन वक्तव्यं तद्वत्वे ऋशा. खीयेनेत्यत आह शौनकः ॥२१॥२२॥ लोकपालसामर्थ्यानुप्रविष्टः । अष्टा- भिश्व सुरेन्द्राणां मानाभिर्निर्मितो नृप.' इति स्मृतेः ॥२३॥२४॥२५॥ देवप्रथमः 'अनिरंतु प्रथमो देवतानाम्' इति लिङ्गात् । अस्तु रक्षतु ॥२६॥ .

·४२८ दत्तपुराणम् । , इति दत्त्वाशिपोऽगच्छच्छौनकः सत्कृतो गृहम् ।। प्रहृष्टोऽभूदत्तदत्तचित्तो राजा सभार्यकः ॥ २७ ॥ काञ्चनाख्यपुरे कश्चिदुण्डनामा महासुरः ।। आक्रान्ता येन भृयोंश्च देवा अपि पराजिताः ॥ २८॥ याऽशोकसुन्दरी नाम शिवकन्या बलाद्धृता ।। तया यः शप्तो नहुपस्त्वां हनिष्यति खल्लिति ॥ २९॥ अत्रान्तरेऽस्य हुण्डस्य तनया नन्दनं वनम् ॥ वयस्याभिगता तत्र चारणानां परस्परम् ॥ ३० ॥ . भापतां वचनादायुःपुत्रो हुण्डासुरान्तकः ॥ भविष्यतीति सा श्रुत्वा गत्वा पित्रे शशंस तत् ॥३१॥ तच्छुत्याऽशोकसन्दर्याः स्मृत्वा शापं च सोऽसुरः ॥ भीतमीतो द्रुतं गत्वा ददर्शन्दुमती शुभाम् ॥ ३२ ॥ कृष्णाग्रपीवरकुचा प्रभातेन्दुमुखीमपि ।। तेजोलावण्यरूपाढ्यां रञ्जितां विष्णुतेजसा ॥ ३३ ॥ ॥ २७ || द्यौः स्वर्गः ॥ २८ ॥ २९ ।। नन्दनं देवोधानम् ॥ ३० ॥ ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ कृष्णमुग्वौ स्थूली फुची यस्याः । प्रातःकाटीनेन्दु- यनिस्तेजस्कं मुग्वं यस्याः । वाग्भटः 'क्षामता गरिमा युक्षेर्मी छदिर- रोचनम् ॥ जृम्भा प्रसेकः सदनं रोमराज्याः प्रकाशनम् ] अम्टेटता स्तनी पीनी सम्तन्यौ कृष्णचूचुकी' इनि । 'नाविष्णुः पृथिवीपतिः' इति .

·पष्ठाष्टके अ०१ ४२९ चण्डमास्करविम्वाभां देवीमिव दुरत्ययाम् ॥ रक्षा सुदर्शनाभां च भ्रमन्ती तत्समंततः ॥ ३४ ॥ दुरात्मा दानवो दुष्टो दृष्ट्वैवं चकितोऽभवत् ।। नूनं शत्रुममैवैप हन्तव्यो मे प्रयत्नतः ॥ ३५ ॥ इति निश्चित्येन्दुमत्यै स दुःस्वप्नान्यदर्शयत् ।। संधी जाग्रत्सुपुप्त्योस्तन्नाशहेतृनि भूरिशः ॥ ३६ ॥ दानव्या मायया चास्या भयं नाभूत्सुरक्षया ।। श्रीदत्तरक्षितो गर्भो नापि वभ्रंश भाग्यवान् ॥ ३७॥ सुदर्शनोपमा रक्षा हुण्डेनैव निरीक्षता ।। नेन्दुमत्या हि सा स्वमभियाऽकं शरणं ययौ ॥ ३८ ॥ मो देव सवितर्विश्वं दुरितं मे परासुव ।। परासुव च दुःस्वप्न्यं भद्रं यत्तन्म आसुव ॥ ३९ ॥ इति स्तुत्वेन्दुमत्यर्क स्वस्थाऽभूनिर्भया सदा ।। दानवस्योद्यमाः सर्वे देवाज्जाता निरर्थकाः ।। ४० ॥ नष्टाभीष्टो दुरात्मा स त्यक्त्वाऽन्नं पानमन्वहम् ।। छिद्रान्वेपी स तत्रैव तस्थौ गुप्तः स्वमायया ।। ४१ ॥ यथाकालं स राजापि क्रियाः पुंसवनादिकाः ।। चकार विधिना सर्वाः प्रहृष्टः स यथाक्रमम् ।। ४२ ॥ स्मारयितुं विष्णुतेजसेन्युक्तम् ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ ३५ ॥ 'संध्यं तृतापर स्थानम्' इति स्यमस्य संधियम् ।। ३६ ॥ ३७॥ ३८ ॥ परामुर दूरे ग- मय । आसुन आगमय । 'विश्वानि देव सवितरितानि परासुर । यद्भदं तन्म आसुर' इति श्रुतेः ।। ३९ ॥ ४० ॥ ४१ ॥ ४२ ॥ काले दशमे .

·दत्तपुराणम् । कालेऽतीतेऽपि नासूत साऽत्रोपायं व्यधान्नृपः ।। श्रुतं हवं मेऽश्विनौ द्राक् सप्तवधिं च मुञ्चतम् ।। ४३॥ नाथमानमृर्षि भीतं दशमास्यं यथासुखम् ।। इति मन्त्रे प्रयुक्तेऽसायासन्नप्रसवाऽभवत् ॥ ४४ ॥ ततः सुशोभने काले तुङ्गस्थे ग्रहपञ्चके । असूर्यगे महाभागमसूतेन्दुमती सुतम् ।। ४५ ॥ जातमात्रस्य बालस्य तेजसातीव भास्वता ॥ निस्तेजसोऽभवन्सर्वे निशीथेऽपि प्रदीपकाः ॥४६॥ दीप्त्यातीवावभौ बालो यथा भास्वान्नभस्थले ॥ दृष्ट्वा तं सुभगं बालं ननन्देन्दुमती सती ॥४७॥ आयूराजापि तं श्रुत्वा पुत्रोद्भवमहोत्सवम् ।। स्नात्वा तत्रैव सोऽपश्यद्दत्तसेवाफलं महत् ॥४८॥ हेम्ना पितृन्समम्यर्च्य स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ।। सहिरण्यनिकापाज्यमधुनी विधिवन्नृपः ॥ ४९ ।। मास्यतिक्रान्ते । भो अश्विनौ, मया कृताहानं श्रुतं सप्तपनि गर्भ मां मोचयेति प्रार्थयमानं यथासुखं मुश्चतम् । 'श्रुतं मे अश्विना हवं सप्तवत्रिं च मुञ्चतम् । भौताय नाधमानाय ऋषये सप्तवध्रये' इति मन्त्रात् ॥ ४३ ॥ ॥४४॥ उच्चस्थेऽनस्तंगते ग्रहपञ्चके ।। ४५ ॥ ४६॥ ४७ ॥ महत्त्वं श्रुत्योक्तं 'ज्योतिर्ह पुत्रः परमे व्योमन् ' ' पिता पुत्रस्य जातस्य' इत्यादि ॥४८॥ 'जातकर्मणि नान्नेन' इति निषेधादामानेन । 'कुमारं जातं पुरान्पैरालम्भात्सर्पिर्मधुनी हिरण्यनिकापं हिरण्येन प्राशयेत्' इत्युक्तेः।।४९||

·पष्ठाष्टके अ०१
४३१
प्राशयित्वेन्दुवक्त्रं तं दृष्ट्वाऽवधाय मूर्ध्नि सः॥
मन्त्रवन्मेन आत्मानमपर्ण क्षेमभाजनम् ॥ ५० ॥
स ददौ द्विजमुख्येभ्यो गोभृवखधनादिकम् ।।
इतरेभ्योऽपि चार्थिभ्योऽवदन्माहात्म्यमीशितः॥५१॥
हुण्डो दृष्ट्वापि सकलं तेजीयांसं च बालकम् ॥
कार्यसिध्यै भगरती मोहिनी शरणं ययौ ॥ ५२ ॥
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धनिसाहरुयां त्रिकाण्डमण्डितायां
संहितायां वासुदेव्यां उपासनाकाण्डे पठाटके
प्रथमोऽध्यायः॥१॥
अपर्ण पिनर्णमुक्तम् ॥ ५० ॥ नालच्छेदनात्पू दानादे शौर्च
च ॥ ५१ ॥ ५२ ॥ इति श्रीमदत्तात्रेयपुराणे सार्धनिसाहस्यां निका-
ण्डमण्डिताया सहिताया वासुदेव्यामुपासनाकाण्डे पष्टाष्टके टीकाया
प्रथमोऽध्याय ॥१॥
॥ इति पठाएके प्रथमोऽध्यायः॥ ६॥१॥

·हुण्डेनं हन्तुं नीतस्य पालकस्य वसिष्टाश्रमे गुप्तिर्नाम पठाप्टके द्वितीयोऽध्यायः॥६॥२॥ हरि ॐ ।। वयमु त्या महामाये देवी श्रेष्ठां मनामहे ।। मोहिन्यै ते नमो नोऽद्य दयस्वेष्टं प्रसाधय ॥ १॥ एवं तेन स्तुता देवी हृष्टाभूत्कार्यसिद्धिदा ॥ काचिदत्रान्तरेऽरिष्टाद्धाव्येका बहिरागता ॥२॥ हुण्डासुरोऽपि मायावी तस्या अङ्गं प्रविश्य सः ।। सिध्या समाययौ तत्र निर्भयं सूविकागृहम् ॥ ३॥ दत्तात्रेयोऽप्यधीशस्तज्ज्ञात्यापि निजलीलया ।। तूष्णीमास प्रभुरपि मोहिनी बहु मानयन् ॥ ४ ॥ यनामस्मरणान्माया सकार्यापि विलीयते ।। तस्यातिमायिकस्याग्रे मायिदैत्यस्य का कथा ॥५॥ गत्या हुण्डोऽथ दास्यङ्गसंस्थोऽरिष्टं सुशलकम् ॥ नेतुकामो जजापेमा लघुप्रस्थापिनीं विधेः ।। ६ ।। ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ हुण्डेन हन्तुं पालो द्विचत्वारिंशे हत: स तु ॥ दैवाद्वासिष्टसदने गुमो गत इतीर्यते ॥१॥ हुण्डो मोहिनी स्तौति ।। १ । अस्टिारसूतिकागृहात् ॥ २॥ परका- यप्रवेशसिया ।। ३ ।। ४ ।। अतिमायिकस्य श्रीदत्तस्याने ।। ५ ।। लघु क्षिप्रं प्रस्थापयतीति तनामिका || ६ || स्वप्राधिकरणे कण्ठे । 'स्वरः

·पष्टाष्टके अ०२
४३३
देवि स्वमाधिकरण एतानिप्वापय द्रुतम् ।।
आसूर्य मृतवत्प्रातः पूर्ववच्च प्रबोधय ॥ ७॥
अस्वापिन्यां प्रयुक्तायामेवं सर्वेऽपि मोहिताः ।।
निद्रागृहीतसंज्ञा नो विदुर्दैत्यस्य चेष्टितम् ॥ ८॥
तत्र सुतेषु सर्वेषु देव्या समोहितेप्वथ ।।
प्रादुर्भूय स्वरूपेण दैत्यो बालं जहार सः ॥९॥
बिहायसाऽऽशु पक्षीव काञ्चनाख्यं पुरं स्वकम् ।।
गत्वा प्रियां समाहृय बालं दत्वाऽमुरोवदत् ॥ १० ॥
प्रिये समसमेव त्वं घातयित्वार्भमप्यमुम् ॥
तन्मांसं प्रातराशाय सास्रं मे देहि पाचितम् ।। ११।।
मा प्राह नाथ पोतोऽयं साहसं नात्र युज्यते ।।
भवान्कार्य कुतो धत्ते शास्त्रगये तदीदृशम् ॥ १२ ॥
दैत्योऽवदत्प्रिये देवनिर्मितोऽयं ममान्तकः ।।
महाकप्टेन मे लब्धः कर्तव्यात्र कयं दया॥१३॥
संरक्ष्योऽयं त्रिवर्गाथे प्रेयानात्मा मुदुर्लभः ।।
नटेऽस्मिन्न कुतः स्वार्थः श्रुतं गुरुमतं न किम् ॥१४॥
स्यमाधिकरणे' इति श्रुतेः ॥७॥ निद्रया गृहीता संज्ञा ज्ञानं येपाम्
॥८॥९॥ विहायसाऽऽकाशमार्गेण ॥१०॥ अक्ष्णोः समीपं समक्षं
अव्ययं विभक्तिसमीप--'इत्यव्ययीभावः । सास्त्रं सरक्तम् ।। ११ ।।
पोतः शिशुः॥१२॥१|| स्वार्थो विषयभोगरूपः । गुरोपिरोचनस्य ॥१४॥

·४३४ दत्तपुराणम् । तथेत्युक्त्वाऽसुरस्त्री सा बालमादाय निर्दयम् ।। प्राहकलाख्यां सैरन्धी हत्वैनमविचारतः ॥१५॥ पक्त्वोत्तमं प्रदेहि त्वं प्रियभोजनहेतवे ।। इत्युक्त्वाऽदाच्छिशुं सापि सूदहस्ते तथा ददौ ॥१६॥ यस्य यो विहितो मृत्युः स केनापि न वार्यते ॥ इत्यज्ञात्वाऽध्रुवात्मेच्छोगुरुशास्त्रेण किं भवेत् ॥ १७॥ विश्वासेनैव हुण्डस्य प्रिया दत्त्वार्भकं स्वयम् ॥ जाता कार्यान्तरासक्ता सैरन्ध्न्येकात्र संस्थिता ॥ १८॥ दिव्यं सद्योजातमपि दृष्ट्वा बालं स निर्दयः॥ चिच्छेद सुशितास्त्रेण तथापि स न विव्यथे ॥ १९ ॥ हठाद्धिवारं भूयोऽपि बालेऽस्त्रं बल्लवोऽत्यजत् ।। श्रीदत्तचक्रगुप्तत्वाच्छस्त्रं भग्नं स नो हतः॥२०॥ न पफालेपदप्यस्त्रं तं हसन्तं च पालकम् ।। सैरन्ध्री प्रेक्ष्य सूदश्च नृशंसावपि विस्मितौ ॥२१॥ भाविबालसुदैवेन शान्ता क्रूरापि सैकला ॥ सूदं प्राह त्वया वालो न वध्योऽयं महामते ॥ २२॥ सैरन्ध्रीभावा नियमेन परवेश्मस्था। सूदः सूपकारः ॥ १५ ॥ ॥ १६ ॥ अनुवात्मेच्छोर्नश्वरदेहेच्छोः १७॥ अत्र विशसनस्थाने ॥१८॥ सुतीक्ष्णशस्त्रेण । 'व्यथ भयसंचलनयोः' इति धातोर्न चचाल न विभेति स्म वा ॥१९॥२०॥ नृशंसौ क्रूरौ ॥२१॥ एकला सैरन्ध्री ॥२२॥ -

·पष्ठाष्टके अ० २
४३५
रत्नोपमोऽयं तेजस्वी महापुरुपलक्षणः॥
देवगुप्तोऽस्त्यमुं बालं को हन्यात्पामरोऽधमः ॥ २३ ॥
.
सूदोऽप्याह न सैरन्ध्र हन्म्येनं दैवरक्षितम् ।।
तेजस्वी देववद्वालो राजचिह्नान्वितः शुभः ॥ २४ ॥
पशुध्नस्यापि चित्ते तु यं दृष्ट्या जायते दया ।
दुरात्मा घातयत्येनं कुतोऽयं दानवाधमः ॥ २५ ॥
येषां प्रदक्षिणं देवं तेषां कर्मैव रक्षकम् ।।
को हन्याद्देवगुप्तांस्तान्येपामिन्द्रो युवा सखा ॥ २६ ॥
आपत्स्था अपि मुच्यन्ते दुर्गेभ्योऽपि नदीजवात् ।।
को हन्यातान्धिपान्यापामिन्द्रो युवा सखा ॥ २७॥
इत्युक्त्वाऽस्त्रं स तत्याज भाविद्यालविधीरितः ।।
एकलाऽप्यूच आवाभ्यां नेतव्यः काप्ययं शिशुः ॥२८॥
अथ तौ तु कृपाविष्टौ तदैवादाय तं द्रुतम् ।।
द्वारादहिनिधायवसिष्ठस्यागतौ पुनः ॥ २९ ॥
देवगुप्तो देवरक्षितः ॥२३ ॥ २४ ॥ २५ ॥ इन्द्र ईश्वरः ।
युवाऽविकारः ॥ २६ ॥ २७
॥ २८ ॥ २९ ॥

·४३६
दत्तपुराणम् ।
मृगशावं निहत्यैकं पक्त्वा सूदः सुसंस्कृतम् ।।
तन्मांसं दैत्यराजाय धृतों विश्वासयन्ददौ ॥ ३० ॥
तदाऽसुरो हृष्टतरो भूत्वा मूढस्तदामिपम् ।।
भुक्त्वाऽऽत्मानं कुधीर्मेने कृतकृत्यं हतान्तकम् ॥३१॥
ततः प्रभाते विमले वसिष्ठो ज्ञानिनां वरः।।
बहिरेत्या के द्वारि ददर्श मुनिवृन्दयुक् ।। ३२ ॥
दिव्यलक्षणसंपन्नं पूर्णचन्द्रनिभाननम् ।।
विशाललोचनं सौम्यं राजलक्षणलक्षितम् ॥ ३३ ॥
सद्योजातमिवाभातं देवगर्भनिभं शुभम् ॥
दृष्ट्वा विस्मयमापन्न उवाचारुन्धतीपतिः ॥ ३४ ॥
मुनयः पश्यतात्रैप वालः कस्यास्ति सुन्दरः ॥
रात्री केन समानीय स्थापितस्तं न विद्महे ॥ ३५ ॥
प्रसूः का वाऽस्य सुभगा जनकः कोऽस्य भाग्यवान् ।।
बालरनं ययोरीदृड्महतस्तपसः फलम् ॥ ३६॥
मुनयस्तं शिशुं दृष्ट्वा विस्मिता अपि तेऽभवन् ।
वसिष्ठस्तुं तदा ध्यात्वा योगी प्राह त्रिकालवित् ॥३७॥
आयुषः सोमवंश्यस्य दत्तसेवाफलोद्भवः॥
श्रीदत्तगुप्तः पुत्रोऽयमायुप्मात्राजलक्षणः ॥ ३८ ॥
शा पोत । घूतों पञ्चकः ॥ ३० ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ ३३ ॥
सद्योऽधुनच जातमिर ॥ ३४ ॥ भो मुनयः ।। ३५ 11 प्रसूर्माता ।। ३६ ।।
।। ३७ ॥ प्रशस्तमायुर्जीवितकालोऽस्यासौ आयुष्मान् ॥ ३८ ॥ ३९ ॥

·पष्ठाटके अ०२
४३७
स्वर्भानुपुत्रीन्दुमतीगर्भरतं न संशयः॥
हुण्डेन स्वान्तकं मत्वा हृतो देवादिहागतः ॥ ३९ ॥
मैत्रावरुणिरित्युक्त्वा ज्ञानीशोऽपि विमोहितः ।।
कराभ्यां दययाऽऽदाय स्वाश्रमं तमनीनयत् ।। ४० ॥
वसिष्ठ आह श्रीदत्तप्रसादादमरानरान् ।।
शीघ्रं विपद उद्भूत्य सम्राजिष्णुभविष्यति ॥ ११ ॥
इति ब्रुवति मौनीशे पुष्पाणि वपुः मुराः ॥
ननृतुश्वाप्सरोवर्गा गन्धर्वाः मुस्वरं जगुः ॥ ४२ ॥
ऋषयोऽपि तदा हृष्टाः कुमारायाशिपो ददुः ।।
स्वांशेनेदं ततं येन स त्वमीमात्रिनन्दन ॥४३॥
मुश्च मुश्च विपद्भ्योऽमुं रक्ष रक्ष हरे शिशुम् ।।
प्रातमध्यंदिने सायं निशि चाप्यय सर्वतः ।। ४४ ॥
दुईग्गोधूलिभूतातिगृहमात्ग्रहादिकान् ।।
छिन्धि छिन्ध्यखिलारिष्टं कमण्डल्यरिशूलधृक् ॥ ४५ ॥
त्राहि त्राहि विभो नित्यं त्वद्रक्षालंकृतं शिशुम् ॥
मुप्तं स्थितं चोपविष्टं गच्छन्तं कापि सर्वतः ।। ४६ ॥
मित्रश्च वरुणश्च 'देवताद्वन्द्वेच' इत्यानद् । तयोरयम् । 'उतासि मैत्रावरुणो
पसिष्टोरिया ब्रह्मन्मनसोऽधिजात. । सरह जात' इत्यादिश्रुतेः । नयतेरक-
थितनाद्धिकर्मफवम् ॥४०॥४१॥४२॥ स्वांशेनेति चतुर्मिसारपिः ।
ततं ध्यानम् ॥४३॥४४॥ दुईक दुष्टदृष्टिः । अरिः मुदर्शनम् ॥४५॥४६॥

·. स . दत्तपुराणम् । मो देवावश्विनावेप कुमारो वामनामयः॥ दीर्घायुरस्तु सततं सहओजोवलान्वितः ॥४७॥ नामकर्माथ. विधिवसिष्ठस्तस्य चाकरोत् ॥ नहनं बन्धनं योऽरेः कर्ताऽसौ निजशक्तितः॥४८॥ लोके नहुप इत्येवं लोकख्यातो भविष्यति ।। न कापि बालभावैस्ते दूपितं यन्नराधिप ।। ४९ ॥ तस्मानहुपनाम्ने ते स्वस्त्यस्त्वमरपूजित ॥ कृत्वेत्थं जातकर्माभं वात्सल्येन जुगोप सः॥५०॥ अरुन्धती सती साऽपि वालमौरसवत्सदा ॥ रक्ष दैवनाथं तं वात्सल्यालालनादिना ।। ५१॥ अरुन्धती वसिष्ठं च पितरौ मन्यते स्म सः ।। दिने दिने स ववृधे पोपितो बालचन्द्रवत् ॥ ५२ ॥ प्राप्तेऽथैकादशे वर्षे यथाविध्युपनीय तम् ।। संस्कृतं वर्णिनं दान्तं सम्यक् शिक्षितवान्मुनिः ।। ५३॥ वेदमग्राहयत्सार्थ साङ्गं च सपदक्रमम् ।। विद्याः सर्वाः कलाश्चापि शास्त्राणि च यथार्थतः ॥५४॥ काय साहदेव्याय यामदेवदत्ताशपमर्थतः पठति । यो युवयोः । प्राणे- पशरीरवटैर्युक्तोऽस्त्यिति सर्वत्र योज्यम् । 'एप वा देवायश्विनौ' इति लिङ्गात् ।। ४७॥ 'नह बन्धने' इत्यन्वर्थकं साधयति ॥ १८ ॥ ४९ ॥ ॥ ५० ॥ ५१ ॥ ५२ ।। क्षत्रियत्वादेकादशेऽन्दे ॥ १३ ॥ साङ्गं शिक्षादिसहितम् ।। ५४॥

·पष्ठाष्टके अ०२
४३९
.
सरहस्यं धनुर्वेदं सविधानं विशेषतः ।।
ज्ञानशास्त्रं राजनीति सेतिहासपुराणकम् ।। ५५ ॥
नहुपोऽपि विनीतात्मा शिष्यत्वेन यथाविधि ॥
सिपेवे श्रीगुरुं भक्त्या मनोवाकायकर्मभिः ।। ५६ ॥
इत्थं सर्वगुणापूर्णो नहुपो गतमत्सरः ।।
श्रीवसिष्ठप्रसादेन सर्वा विद्यास्ततार सः ॥ ५७ ॥
सोमवंश्योऽपि नहुपं एवं श्रीदत्तरक्षितः ॥
संस्कारांश्चाददे विद्याः सूर्यवंश्यगुरोविधेः ॥ ५८ ॥
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्वत्रिसाहस्यां त्रिकाण्ड-
मण्डितायां संहितायां वासुदेव्यामुपासनाकाण्डे
पठाटके द्वितीयोऽध्यायः॥२॥
रहस्यं प्रयोगोपसंहारादि । ज्ञानमौपनिषदम् ॥५५॥५६॥१७॥ आददे
जग्राह ॥५८॥ इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धत्रिसादस्यां त्रिकाण्डमण्डितायां
संहितायां यासुदेव्यामुपासनाकाण्डे पटाटके द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥
इति हुण्डेन हन्तुं नीतस्य बालकस्य वसिष्ठाश्रमे गुप्तिर्नाम
पष्ठा० द्विती० ॥२॥

·पुत्रहरणेन दुःखितयोरिन्दुमतीपयोनारदेन शोकहरणं नाम पष्ठाटके तृतीयोऽध्यायः ॥ ६१३ ॥ प्रकृतात्याहयादित्थं सकृये प्रार्थयन्त्यपि ॥ तान्पात्यतो नित्ययुक्तभक्तोंपेक्षा कथं हरेः ॥१॥ नीते हुण्डासुरेणार्मे प्रातःकाल उपागते ॥ प्रस्वापिन्यां गतायां च जनः सुप्तोत्थितोऽभवत् ॥२॥ वीतनिद्रेन्दुमत्यर्भमपश्यन्ती समन्ततः॥ विललाप तदा तन्वी सा हाहाकारपूर्वकम् ॥ ३ ॥ केन मे सर्वलक्ष्माढ्यः सुतो देवसुतोपमः ॥ विधे पापात्मना नीतो हन्त हन्त करोमि किम् ॥ ४ ॥ दुष्करैनियमैर्यतैस्तपोभिदारुणैरुत ।। कप्टेनैवोंपलब्धोऽसौ हृतः केन दुरात्मना ।। ५.॥ दुरगम्यमुमाहात्म्यं यस्य तेन प्रसादतः॥ दत्तो दत्तेन गुप्तश्च कथं केन हृतस्त्वितः ॥६॥ हा पुत्र वत्स हा बाल हा गुणाकर मुन्दर ।। क्कासि केन कथं तात नीतोऽसि वद नन्दन ॥ ७॥" ।। श्रीगणेशाय नमः॥ सस्त्रीकस्य नपस्य त्रिचत्वारिंशे जगद्गुरुः ।। जहार नारदद्वारा शोकं पुत्रसमुद्भवम् ॥ १॥ प्रकृतादुःखाद्रक्षेत्येकवारम् ॥ १ ॥ प्रस्वापिन्यां मनशक्याम् ॥२॥॥ ३ ॥ ४॥ ५ ॥ इतः स्थानात् ॥ ६ ॥ ७ ॥ . - ४४० ·पष्टाष्टके अ० ३ घिमां वमोगुणाविष्टां यतो निद्रावशान्मया ॥ वियोजितोऽसि राजेन्द्र सोमवंशसुभूपण ॥ ८॥ रे दोहदप्रभृत्यद्य यावद्यद्दर्शितं सुखम् ॥ स्वमवत्तत्कथं जातं भारभृत्त्वं कथं मृपा ॥९॥ किं करोमि व याम्यद्य राजन्तं राजलक्षणैः ।। त्वां विनास्मि मृतप्राया त्वं प्राणो मेऽसि दिव्यदृक्॥१०॥ विलीयसे क्व हा पुत्र पयो मे स्रवते वृथा ॥ नष्टोऽसि जातमात्रस्त्वं लालनाद्यपि नो कृतम् ॥ ११ ॥ हन्त हन्त कथं भग्नं देवं मे वत हा विधे ॥ जातमात्रोऽपि नष्टोऽर्भो मायेयं कस्य दुर्धरा ॥ १२ ॥ पूर्वकर्मविपाकोऽयमुदितो मे दुरात्मनः॥ कृतं न्यासापहरणं मया दुष्टधिया सलु ।। १३ ॥ किंवान्यस्य हृतो वालो रत्नान्यपहृतानि वा ॥ तेन मे पुत्ररतं हि दिव्यं नष्टं न संशयः ॥ १४ ॥ रहितोऽसि ॥ ८.॥ नग्मास भारवहनत्वं कथं मृपा अपितु 1 'स्वरः || ९ पिलीयसे लीनो भूला क ठसि ॥ ११ ॥ हन्त बतेति ग्वेदे ॥ १२॥ विपाकः परिणामः । श्वासन दयादिस्थापनं न्यासस्तस्यापहरणम् ॥ १३ ॥ १४ ॥ ॥

·४४२ .
दत्तपुराणम् ।
भुञानस्याग्रतो मेऽनं हृतं वा पूर्वजन्मनि ।।
मित्रद्रोहः कृतो वापि सांप्रतं तत्फलं त्विदम् ॥१५॥
एवं सा पतिता भूमौ कदलीवानिलाहता ।।
शोकेन महता राशी मूछिताभून्मृतोपमा ॥१६॥
राज्याप्यप्रियमाकर्ण्य प्राप्यारिष्टं ददर्श ताम् ।।
निश्वासान्मुश्चमानां गां वत्सहीनामिन प्रियाम् ॥१७॥
स्वयमप्युरुशोकेन दुःसेन महता वृतः॥
भूत्वाऽतिविह्वलो दीनो विलपनिदमब्रवीत् ॥ १८॥
धिक् प्राकारान्सपरिखान् धिक् सौधान्साररार्गलान् ।।
धिग्बलं मन्त्रजालं च कोऽपीहासीन यत्प्रभुः॥१९॥
इह धर्मफलं नास्ति नास्ति वै तपसः फलम् ॥
नास्ति दानफलं नष्टे सुपुत्रे निश्चिनोम्यदः ॥२०॥
ज्ञात्वा मेऽप्यनपत्यत्वं जन्मयोगोत्थमुत्कटम् ।।
मौात्तसं तपो व्यर्थ किं जातं तेन मेऽधुना ।। २१॥
दत्तात्रेयप्रसादस्य श्रुतं मे फलमक्षयम् ॥
लब्धोऽपि सुगुणः पुत्रस्तत्र विघ्नं कथं त्विदम् ॥ २२॥
१५ ॥ १६ ॥ १७ ॥ १८ ॥ जलपूर्णपरिखासहिताप्राकारा-
न्धरणान् । सौधान् राजसदनानि । साररान् सकपाटान् । प्रभु
समर्थ ॥ १९ ॥ २० ॥ बृहस्पते पञ्चमेशस्य लग्नपञ्चमनवमायानां च
षष्टारद्वादशाश्रयात् सूचित उत्कट शुभयोगाभावादपरिहार्य जन्मयोगोत्था-
नपत्यत्वम् । मे मया ॥ २१ ॥ २२ ॥

·पष्ठाष्टके अ०३ ४४३ पुन आत्मा स नष्टोऽतो नष्टोऽद्यार्तोऽस्मि मो हरे ।। दीनपत्सल मा पाहि श्रीदत्तानन्यमातुरम् ॥ २३ ॥ इत्यज्ञातात्मतत्चौ तौ सिन्नौ गौणात्मशोफतः। चिन्ताच्याइलितात्मानी स्थिती दचार्पितान्तरौ ॥२४॥ ईश्वरे योऽनुरक्तोऽस्मिन्नाार्थी वापरोऽपि सः ।। न नश्यति स्वयं तस्य समुद्धर्तास्ति हि प्रभुः ॥२५॥ प्रार्मनासनादाढर्यान्च्यवन्तमपि तत्त्वतः ॥ स्वाविष्टचित्तमचिरात्ततोऽप्युद्धरतीश्वरः ॥२६॥ इत्थं भक्तः प्रमावोऽयं यद्भक्तो नैव नश्यति ।। दुराचारोपि चेत्पूर्व भक्त्या शुद्धः शमं व्रजेत् ॥ २७ ॥ राजाप्यशिमेवाप्तस्वार्थोऽप्यार्तोऽभवद्विधेः॥ तवृद्धभक्तिमुद्धतुं नारदायैरयत्प्रभुः ।। २८॥ पुन एवात्मा। 'आत्मा वै पुननामासि' इति श्रुते । त्यो दिना न विद्यतेऽन्य आश्रयो यस्य तमनन्यम् ॥ २३ ॥ अज्ञातमा मन प्रतीचस्तत्व याम्याम् । यथा लोके सिहस्त्रिविध पञ्चास्यादिलक्षणो मुख्य क्रौर्यादिलक्ष्यो देवदत्तो गौण । धाराशर सिंहाऽयमिति भ्रमो मिपाभूत । एव कूटस्थो मुरय 'सोऽस्यायमा मा पुण्येभ्य कर्मभ्य' इति प्रतिनिधीभूत पुनो गौण । देहो मिथ्यात्मति चिक ॥२४॥ अपरो जिज्ञामु 'न मे भक्त प्रणश्यति' 'तेपामह समुदर्ता' इति स्मृते ॥ २५ ॥२६॥ पूर्व दुराचारोऽपि मक्त्या शुद्ध शाति व नेत् । 'अपि चे मुराचार' इति स्मृते ॥२७॥ राजा पूर्व पुनरूपायो सन्नीश्वरप्रसादाप्रातार्थोऽपि देवादातोंऽभूत् । तस्मादवृद्धा मयिस्य त उत् ऊय हतु जिज्ञासु कतु नारदाय प्रेरयत् ।। २८ ।।

·४४४ दत्तपुराणम्। रणद्वीणो हरि गायन्नारदः प्राप तत्र तम् ॥ प्रत्युद्गत्याप्यरं राजाभ्यर्च्य दुःसं न्यवेदयत् ।। २९ ।। नारदोऽपि प्रहस्याह सकृयत्स्मरणान्नृप ।। सद्योऽस्त्यसिलदुःखान्तस्तद्दासस्त्वं कुतोऽन्यथा ॥३०॥ निर्गुणोऽप्यविजोऽभूयो भक्तगुप्त्यै तमीश्वरम् ।। शतवर्ष भजनाजन् शोकस्यान्तं न गच्छसि ॥ ३१ ॥ किं नश्वरेण पुत्रेण गृहेणाङ्गेन वा तव लोकः सुखोऽस्ति हृद्यात्मा दत्तोऽमुं शरणं बज ॥ ३२ ॥ यं तु शोचसि हुण्डेन हन्तुं नीतोऽपि दैवतः ।। कस्यचिन्मुनिपर्यस्य गृहेऽस्ति म सुरक्षितः ॥ ३३ ॥ संमुख गत्वा ।। २९ ।। ३० ।। गुप्त्यै रक्षणाय ॥ ३१ ॥ पुत्रस्वजाय- मानोऽपि पितरौ क्लेशयेत् किं पुनर्जात । यदुक्तम्-'अलभ्यमानस्तनय. पितरौ लेशयच्चिरम् || लब्धोऽपि गर्भपातेन प्रसवेन च बाधते ।। जातस्य प्रहरोगादि कुमारस्य च मूर्खता ।। उपनीतेन्यविद्यत्वमनुद्वाहश्च पण्डिते ।। यूनश्च पारदारादि दारिद्य च कुटुम्धिन ॥ पित्रोर्दु खस्य नास्त्यन्तो धनी चेम्रियते तदा ॥ एव पिपिच्य पुनादौ प्रीति त्यक्त्वा निजात्मनि ।। निश्चित्य परमा प्रीति वीक्षेतान्तमहर्निशम्' इति । ईदृशशोकदेन किम् । तथा पिपर्यादिपुरुषसारहरेण गृहेण गृहिण्या सापि 'गृहिणी गृहमु 'वाह्येऽस्थिम्नायुमन्नापलरपिरवसाचर्ममेदोयुगन्तर्षिणमूत्रश्लेष्मपूर्ण स्वपरयपु' इत्युक्तेरङ्गेन अङ्ग शरीरम् । अङ्गान्यस्येत्यग अर्श आदित्या- दच् । मनु –'अस्थिस्थूण स्नायुबद्ध मांसशोणितलेपनम् | चीनद्ध दुर्गन्धि पूर्ण मूरपुरीषयो || जराशोम्समाविष्ट रोगायतनमातुरम् || रजस्वल- मनिस्य च भूतानासमिम त्यजेन्' इति ॥ भारतीतीर्थश्च-मसिमुत्तलिका- च्यते।

·पष्टाष्टके अ०३
४४५
विद्वान्हत्वाऽसुरं साधं पल्याऽऽगत्याशु शनुहा ॥
भुक्त्वेह राज्यमैन्द्रं च पदं मोऽपि भोक्ष्यति ॥३४॥
इत्युक्त्वा नारदः स्वर्ग ययौ राजापि हर्पितः॥
गत्तारिष्टं नारदोक्तं मुदा पत्न्यै शशंस सः॥ ३५॥
देवयुक्तिः प्रिये सत्या वरः सत्योऽपि चेशितुः॥
प्रसादो नान्यथा तस्माच्छोकं जह्यङ्गशोपणम् ।। ३६ ॥
इन्दुमत्यपि तच्छत्वा मृतसंजीवनोपमम् ।।
स्मृत्वाऽऽनय भक्तिवृद्धप्रेमबन्धाऽस्तुवन्नता ॥ ३७॥
त्वं परः पूस्पो वेधाः परात्माऽधोक्षजो विभुः ।।
गुणात्माहंयुसंसारकारणोऽप्यस्यकारणः ॥ ३८ ॥
यास्तु यन्त्रलोलेऽङ्गपञ्जरे ।। स्नायवस्थिग्रन्थिशालिन्या स्त्रिय किमित्र
शोभनम्' इति । लोक्यते परप्रेमास्पदत्वेनानुभूयत इति लोक । सुख-
यतीति सुख स आत्मा परानन्दम्प परप्रेमास्पदत्वात् । य परानन्दो न
स निरतिशयप्रेमविषयोऽपि न । यथा घटादिरेय केरलव्यतिरेकी । स दत्तोऽ-
मुम् ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ अरिष्ट सूतिकागृहम् ।। ३५ ॥ ३६॥
||३७।। स्तनमाह । वेधा जगन्निर्मापक । किं ब्रह्मात्मा गुणात्मा प्रधान ।
न । चेतन पुरष । 'स वा अय पुरुप सर्वासु पूर्षु पुरिशय' इति श्रुत्युक्त ।
देहेन्द्रियमुद्धिरूपपुरामन्योन्यस्मिन्नन्योन्यात्मकतामन्योन्यधर्माश्चाध्यस्य सर्व
व्यवहारास्पदो य स पुरुष स एव पुरुष । किं जीन । न । पर । कि
कूटस्थचैतन्यारयासङ्गधीस्थजीव । न । अधोक्षज । अत एव विमु सर्व-
च्यापी परमामा । स्वय कारणरहितोऽपि सन्नहकारयज्जीना जन्मादिका-
रणो रिपर्तयायेन ॥ ३८॥

·४४६ दत्तपुराणम् । शुद्धः सञ्चित्सुखात्मापि त्रीशो धीरोऽपि केवलः ।। स्वभक्तिवृध्यै जातोपि माययेहात्रिनन्दनः ।। ३९ ।। निष्कामाहादको यो द्राक् स्मृत्योदुर्ता भवांधेः ।। नत्यापोऽभीष्टदो दत्त शरण्यं त्वातिहं भजे ॥ ४० ॥ योऽदादिव्यं सुतं तं स सर्वदा पातु सर्वतः॥ अनन्यायाः स विश्वात्मा भगवान्मेऽस्तु सद्गतिः॥४१॥ आयूराजाप्युवाचेश पुरुषाध्यक्ष सद्गुरो।। दत्तात्रेय जगन्नाथ त्राहि मां भवसंकटात् ॥ १२॥ सर्वसौख्यनिधानं यद्देहिनां दुर्लभं ध्रुवम् ।। नय मां त्वत्पदं तो न काक्षेऽन्यत्किमप्यज ॥४३॥ एवं तौ दंपती स्तुत्वा स्मृत्वा माहात्म्यमीशितुः ।। त्यक्त्वा चिन्तां शुचं चाशु सुसमासतुरन्वहम् ॥४४॥ वसिष्ठोऽप्येकदाऽऽहय नहुपं तत्र तं जगौ ।। सत्रोऽसि त्वं वने हिंसान्निहन्तुं मृगयां चर ॥ ४५ ॥ तच्छुत्वा स तथेत्युक्त्वा धन्वी तूणी ययौ वनम् ॥ कृत्वा गुरूक्तवद्वाणी शुश्रावाऽभ्रसारिताम् ।। ४६ ॥ ननु तत्संबन्धात्तद्गुणादिलिप्तः । न । शुदः केवलः सच्चिदानन्दः । तर्हि कथं साकारतात आह-भतीति ॥३९॥ निष्कामा मुक्ताः। मुमुक्षणामुदर्ता । सकामानां नत्या आप्तुं योग्यः ॥४०॥ पुनाथ स्तोपि । न । सब मे सती निर्वाधा गतिर्भर ॥४१॥ जगनायस्येशस्य सद्गुरोर्भवसंकटात्तारकावीप करम् । एत. स्पेरानन्दस्य' इति अते. सर्वसासनिधानं । यैराग्यं विना न नीयन इत्यत आह--नेति ॥ ४२ ॥ १३ ॥ ॥ ४४ ॥ क्षतो दुःपात्रापत इति क्षतः । हिलान्य्यायादीन् ॥ ४५ ॥ आकाशवाणी श्रुतवान् ।। ४६।।

·पष्ठाष्टके अ०३
४४७
आयुःसुतोऽयं नहुष इन्दुमत्यात्मजो विधेः॥
माना वियोजितो बाल्ये वसिष्ठेनाभिपालितः ।।४७॥
दुःसितावस्य तातौ च शिवजाऽशोकमुन्दरी ॥
एतमुद्वाहितुं तेपे हुण्डकारास्थिता तपः ॥४८॥
श्रुत्वैवं विस्मितोऽभ्येत्य गुरुं नत्वा शशंस तत् ॥
वसिष्ठोऽप्यादितः सर्वं कथयित्वा तमब्रवीत् ॥ ४९ ॥
वीरायुप्मन्महानाहो धनुर्विद्याविशारद ।
दत्तात्रेयाभिगुप्त त्वं गत्वा हुण्डासुरं जहि ॥ ५० ॥
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धनिसाहस्यां त्रिकाण्डमण्डितायां
संहितायां श्रीवासुदेव्या उपासनाकाण्डे
पठाटके तृतीयोऽध्यायः ॥३॥
॥४७॥ तपस्तपतीति शेप ॥ ४८ ॥ ४९ ॥ वीरादिविशेषणानि
जयद्योतकानि ॥ ५० ॥ इति श्रीदत्तात्रेयपुराणे सार्वत्रिसाहच्या निका-
ण्डमण्डिताया सहिताया पासुदेव्या उपासनाकाण्डे पष्टाटके टीकायाँ
तृतीयोऽध्याय ॥ ३ ॥
पुत्रहरणेन दुःसितयोरिन्दुमतीनृपयो० शोकहरणं
नाम पठ० तृती० ॥ ६॥३॥

·. नहुपेण हुण्डासुरवधपूर्व अशोकसुन्दरीवरणं नाम पष्ठाष्टके चतुर्थोऽध्यायः॥६॥४॥ हरिः ॐ॥ त्वावतः पाहिनः शिप्यानित्यन्योः पतितं मुनिः।। उत्थाप्यालिङ्गय नहुपं मूर्ध्यवघ्राय सोऽब्रवीत् ॥१॥ ब्राह्मणाः पितरो देवा दुरितात्पान्तु रोदसी ॥ पूपा च मा प्रभवतु दुःशंसः सर्वथा जय ॥२॥ इति प्रस्थापयामास लब्धाशीः सोऽपि तं गुरुम् ॥ भक्त्या प्रणम्य श्रीदत्तं संस्मृत्य नहुपोऽब्रवीत् ॥३॥ यो निपेकप्रभृत्यद्य यावत्स्नेहाद्ररक्ष माम् ॥ स चात्रिनन्दनो युद्धे जयं दत्त्वाऽवतु प्रभुः ॥४॥ सदा सुगोऽस्तु पितुमान्पन्था माऽवन्तु देवताः।। विजये सुभगो मेऽस्तु पुनश्वागमनं सुखात् ॥५॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ हत्या हुण्डं स तु चतुश्चत्यारिंशे मुरान्वितः॥ वृत्वा गुज्ञियाऽशोकमुन्दरी पितरौ ययौ ॥१॥ तवेमे स्वावन्तस्तान् । अट्योः पादयोः ॥ १॥ रोदसी द्यावा. पृथिव्यौ । दुःशंसः शत्रुकृतशापादिः त्वां मा प्रभवतु । 'बाह्मणासः पितरः' इति संग्रामाशिषः ॥२॥ प्रस्थापयामास गमयामास ।। ३ ।। निषेको गर्भाधानम् ॥ ४॥ प्रस्थानार्थ सदा सुगः इत्यर्थतः पठति । सुगः सुखेन गन्तुं शक्यः । पितुमानन्नयुक्तः ॥ ५॥ ४४८

·पष्ठाष्टके अ०४
४५९
यं युध्यमाना अवस आह्वयन्तीन्द्र स त्वमित् ॥
यतो विभेमि मघवंस्ततो मामभयं कुरु ॥६॥
एवमुक्त्वा प्रतस्थेऽसौ हन्तुं हुण्डासुरं तदा ।।
पुष्पाणि वपुर्देवा नेदुर्दुन्दुभयो दिवि ॥७॥
मृगाः प्रदक्षिणं जग्मू रानोऽस्य शुभमूचकाः ॥
दृष्ट्वा तं विरथं प्राह शक्रोऽप्याहृय सारथिम् ॥ ८॥
साथं स्यं गृहीत्या त्वं शीघ्रं सोपस्करं भुवि ।।
नहुपस्य सहायार्थमाहवे गच्छ मातले ॥९॥
इत्यानप्तः स हर्यश्चं गृहीत्वा सायुधं रथम् ॥
नहुपं प्राप्य देवेन्द्रप्रेरितोऽस्मीत्युवाच तम् ॥ १० ॥
सबर्मेपुधिचापास्त्रं सच्छत्रमुकुटध्वजम् ॥
स्थमास्थाय हर्यश्वं दिव्यं हुण्डासुरं जहि ॥ ११ ॥
तच्छ्रुत्वा नहपो दृष्टो रयं नन्याऽऽरोह तम् ।।
पायूक्तमन्त्रः संनद्धो ययौ हन्तुं महामुरम् ।। १ ।।
किरीटी कयची छत्री ग्यी धन्वी मुपारथिः ॥
श्रीदत्तगुप्तो नहपः शुभे से रविर्यथा ॥ १३ ॥
विज्ञायात्रान्तरेऽशोकमुन्दयां नहपागमम् ।।
आगत्य प्रेरिता रम्मा दीना नहुपमत्रवीत् ॥ १४ ॥
प्रासाऽस्म्पशोकमुन्दयास्तपस्विन्प्रेरितेह मोः ।।
हुण्डं हत्वा चिरं रुद्धां तामुढोढुं खमहमि ॥ १५ ॥
स्पर्धन एवं प्रार्थपति ॥६॥७॥८॥९॥१०॥ ११ ॥'जीमत-
स्पेर भरली यादि पापूनम ॥ १२ ॥ १३ ॥ १४ ॥ १५ ॥ १६ ॥

·४५०
दवपुराणम् ।
राजाऽऽह रम्भे गच्छ त्वं ज्ञातं सर्व मयाऽऽदितः॥
हते हुण्डामुरे देव्या दर्शनं मे भविष्यति ॥१६॥
इत्युक्ता सा ययौ रम्भा नहुपोऽप्यसुरालयम् ॥
अत्रान्तरे सहायार्थ प्रापुर्दैत्यारिसैनिकाः॥१७॥
सिद्धगुह्यकगन्धर्वयक्षविद्याधरोरगैः ।।
कृतं कलकलाशब्दं श्रुत्वा भीतोऽसुरोध्नवीत् ।। १८॥
दूत गच्छागतः कोऽसौ कुतोऽरिः किंवलोऽस्त्यमुम् ।।
ज्ञात्वैहि शीघ्रं यत्नेन युज्येतातः प्रतिक्रिया ।। १९ ।।
गत्या दूतोऽपि यत्नेन ज्ञात्वैत्याहायुरात्मजः।।
शूर इन्द्ररथारूढो नहुपो जेय आगतः ॥२०॥
इत्याकासुरः क्रुद्धो भायां दासी च वल्लवम् ।।
हतो न वाऽर्भो ब्रूतेति पप्रच्छ स पुनः पुनः॥ २१॥
ते हतो भवता लीहः सत्यमित्यूचुरासुरः ।।
तद्देवं प्रतिकूलं किं दैवं मे किं करोम्यतः ॥ २२ ॥
इत्यक्त्याऽऽहय सकलान्दैत्यान्प्राहोग्रशासनः॥
मर्योद्धं मया साधं गन्तव्यं द्रागसंशयम् ॥ २३ ॥
ये भीरवो न यास्यन्ति तान्हन्मीह क्षणार्धतः ।।
इत्यादिश्यासुरान्योढुं सन्नद्धोऽगात्स तैः सह ॥ २४ ॥
॥१७॥१८॥ ज्ञाया एहि ॥१९।। जेयो जेतव्यमात्रः न जय्य. ॥२०॥
२१॥ लीढः भक्षितः ॥२२॥ उप्र भयंकरं शासनं यस्य ॥२३॥२४॥

·पष्टाष्टके अ०४ ४५१ : रथी हुण्डो ददशैत्य ककुत्स्थं नहुपं रिपुम् ॥ शूरमिन्द्ररथारूढं चण्डार्कमिव दुर्धरम् ॥ २५॥ सेनानीः प्रेरयामास युयुधुस्तेऽपि दैवतैः॥ शूलशवत्यृष्टिपरशुप्रासखड्ङ्गेपुभिभृशम् ।। २६ ॥ महारथा महेप्पासाः शरजालैर्निपादिनः ॥ कृतप्रतिकृता दैत्या अकुर्वन्पीडितान्सुरान् ॥ २७ ॥ दृष्ट्वाऽऽनहपो देवान्विष्फोर्मन्द्रं धनू रिपून ॥ ज्याशब्देनाकरोद्धान्तान्मूछितान्युयुधे भृशम् ॥ २८ ॥ मुमोच तेषु वाणीघान्स तोयानीव तोयदः॥ बलिनोऽपि खरैर्विद्धा नेशुस्ते नहुपेषुभिः ।। २९ ।। न दिवा न निशा यत्र भाजते तुमुले तराम् ॥ एक एव रणे वोरो नहुपो ययुधेऽरिभिः ॥ ३०॥ चापांश्चिच्छेद केपांचित्स्यन्दनान्साथसारथीन् । याहूंविच्छेद केपांचिद्भुवि शीण्यपातयत् ॥ ३१ ॥ चण्डो माध्याह्निकः ॥ २५ ॥ २६ ॥ इपयो अस्यन्ते क्षिप्यन्ते एभिरितीप्यासाः । महान्त इवासा एषाम् । 'एको दशसहस्राणि योधयेद्यस्तु धन्विनाम् ।। शस्त्रशास्त्रप्रवीणश्च महारथ इति स्मृतः ॥ अयुतान्योधयेद्यस्तु संप्रोक्तोऽतिरथो हि सः ॥ रथी वेकेन यो युध्येत्तन्यूनोऽर्धरयो मतः' इति तल्लक्षणानि । निषङ्गिणो हस्त्यारोहाः।।२७॥ २८॥ नेशुः समर्था न बभूवुः ॥२९॥ तुमुले रणसंकुले ॥३०॥३१॥ बाणा ·४५२ दत्तपुराणम् । दैत्यान्कांश्चिद्विधा चक्रे कांश्चिन्मध्ये विदारितान् ॥ केचिन्मृता निपतिता भीताः केचिजह रणम् ॥ ३२॥ हस्तिनो वाजिनो विद्धा मृता भग्ना स्था अपि ॥ असुराणां चवू रक्तस्रयन्त्यो मांसकर्दमाः ॥ ३३ ।। हाहाकारो महानासीद्धुण्डसैन्ये तदा सुराः॥ नहुपं मुनयोऽप्यूचू राजन्स्वस्त्यस्तु ते जय ॥ ३४ ॥ क्षीयमाणवलं दृष्ट्वा शत्रु च जितकाशिनम् ।। क्रुद्धो हुण्डः समभ्येत्य नहुपं प्राह भीमवाक् ॥ ३५ ॥ मा गर्ज गर्न मोत्थ हुण्डोऽस्मीह प्रतापवान् ॥ जीवनैष्यसि पश्चात्त्वं सह देवैर्ममाग्रतः ॥ ३६॥ शास्ता शूरोऽस्मि जगतां दुःसहं किं न वेत्सि माम् ।। जीवनेच्छास्ति चेदेहि शरणं मां गतायुधः ॥ ३७ ।। राजाऽऽह सोमवंश्यस्य चरितं कापि नेदृशम् ।। शरोऽसि यदि युध्यस्व वावदूकतयाऽत्र किम् ॥३८॥ स्थिरोऽस्मि समरे धीरो विद्धि त्वां हन्तुमागतम् ।। जनन्या मे प्रसूताया महादुःखं त्वया कृतम् ॥ ३९ ॥ मां हन्तुमुद्यतस्यापि तव प्राणहरोऽस्म्यहम् ॥ दत्तात्रेयाभिगुप्तोऽस्मि को मूहो मां प्रधर्पयेत् ॥४०॥ ३२ ।। स्रबन्यो नद्यः ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ जितं जयः । नपुंसके भावे तः । तेन काशते प्रकाशतेऽसौ जितकाशी तम् ॥ ३५ ॥ हे मोत्य अस्मद्भक्ष्य मर्यपोत । 'मातोऽनुपसर्गे कः' ।। ३६ ।। ३७ ॥ यावदूक- तया अतिवत्तृतया ॥३८॥३९॥४०॥ आ कर्णादाकर्णम् । माड् मर्यादा- ·पाटाष्टके अ०४ ४५३ इत्युक्त्वा निष्टुरं चापमुयम्याफर्णमामुगान् ॥ संधाय मातलि प्राह देत्यचेष्टां प्रदर्शयन् ॥ ४१ ।। मातले पश्य मायावी पग्निमति मायया ।। तमालक्ष्य ग्यं शीम पाहपस्वाघ हन्मि तम् ।। ४२॥ इत्युक्तः गामे तम्य निदधी मातली रयम् ।। हुण्डोरप्यपश्यनहुपं दुपमित्र भास्करम् ॥४३॥ नयोविक्रमतारवं देवाधर्यकारकम् ।। गृतप्रतिहतं युद्धं परस्परजपपिणोः ॥ ४४ ॥ मरन्पृष्टितोमगनीपुगदाशूलपायधः ।। दिल्यागमन्यितो हुण्डो जपान नहुपं भृशम् ॥ ४५ ॥ नहुपोप्येकाणेन माथिोद लीलया ।। अमितान्यपि यापयानिमिदान्तीरारपतः ॥४६॥ नहपत्यताप्राणेन छिनो भिभो महामुरः।। रंज पुष्पिनगांमधनान प मुमोह ग ।। १७ ।। भयं भाग गयाप्पुप्रो पारालाप तं नृपम् ।। मेने विपांगपा मायां जगन्नः पुनः पुनः ।। ४८॥ मिरिनो' TRA ॥१॥४॥४॥४॥ ४५ ॥ uvingeria fre: म मrural मपालमा भाEिmirel ·४५४ दत्तपुराणम् । आच्छन्नं नहपं दृष्ट्वा गर्जमानं च दानवम् ॥ विपादं मुनयो देवा जग्मुरिन्द्रपुरोगमाः॥४९॥ विषण्णान्वीक्ष्य देवादीन्महाबाहुः प्रतापवान् ।। दूरीकृत्याऽऽसुरी मायां संरब्धो युयुधे भृशम् ॥ ५० ॥ छित्त्वा चापं रथं सावं शीघ्र हुण्डस्य सारथिम् ॥ हत्वाऽस्मै दर्शयामास नहुपो हस्तलाघवम् ॥ ५१ ।। सोऽप्यन्यं रथमास्थाय मुक्तवाञ्छक्तिमुल्बणाम् ॥ नहुपेण निरस्ता सा कृत्वा वाणेन खण्डशः ।। ५२ ॥ गुरुं प्रणम्य संस्मृत्य विजयं चात्रिनन्दनम् ॥ धन्वाकणं समाकृष्य युगपत्संदधे शरौ ।। ५३ ॥ तिग्मौ तावर्धचन्द्राभौ तद्बाह्वोर्विससर्ज सः॥ सास्त्री कृत्तौ भुजौ ताभ्यां पतितौ भुवि तालवत् ॥५४॥ हुण्डः कृत्वा महाशब्दं वज्रनिष्पेपनिष्ठुरम् ।। व्यात्तास्यो रक्तदिग्धाङ्गो नृपमत्तुमधावत ।। ५५ ।। संघाय द्वौ पुनर्वाणी तत्पादौ सोऽच्छिनद्रुषा । ततोऽप्युदास्योरगवद्दुर्वार्यः स नृपं ययौ ॥ ५६ ॥ ऐन्द्री शक्ति मुमोचास्मै तया भिन्नो ममार सः॥ शिष्टा दैत्या हते तस्मिनस्ता जग्मू रसातलम् ॥ ५७ ॥ ॥ ॥ ४९ ॥ ५० ॥ ५१ ॥ उल्बणां तक्ष्णाम् ॥ ५२ ॥ युगप- देकवारम् ।। ५३ ॥ तिग्मी खरौ । कृत्ती छिन्नौ ५४ ।। व्यात्तास्यः प्रसारितमुखः ।। ५५ ॥ उरगेणोर्ध्वमुखसर्पवत् ॥ ५६ ॥ ५७ ।।

·पष्ठाटके अ०४ ४५५ तदा पुष्पमुचो देवाः स्वाधिकारान्यथा पुरा । भेजुः सर्वे तदादिष्टाः प्रहृष्टा हतकंटकाः ॥ ५८ ॥ तमेत्य जयिनं साध रम्भयाऽशोकसुन्दरी ।। प्राहास्मि धर्मपत्नी ते नहुषोपयमस्व माम् ।। ५९ ।। स पाहाग्रे वरिष्यामि गुरोर्मे यदि रोचते ।। तथेत्युक्त्वा रथे तस्य सा रम्भा चास्थिता मुदा ॥६॥ नहुपोऽभ्येत्य गुरवे नत्वा सवं न्यवेदयत् ।। हृष्टो वसिष्ठ उद्वाहं सुलग्नेऽकारयत्तयोः ॥ ६१ ॥ द्रष्टुं प्रस्थापयामास पितरौ नहुपं मुनिः ॥ नत्या गुरुं रथारूढः प्रभयाऽर्क इव स्त्रिया ॥६२॥ पितरावेत्य तच्छोकं जहार परिसान्त्वयन् ।। सरथं मातलि रम्भां स्वर्गाय प्रेरयन्नतः ।। ६३ ॥ प्रभोर्वरं गुरोगाक्यं शुत्वाऽऽयुभेन्दुमन्यपि ॥ रतिस्मरोपमी दृष्ट्वा स्नुपापुत्री ननन्दतुः ॥ ६४ ॥ ॥१८॥ उपपमस्व उद्वाहय ॥१९॥६॥ पञ्चासुध्या मुष्टु शोमने लग्ने खटपहचन्द्रनित भीमशुभयर्जिताष्टमे शुमचन्द्रोनपष्टे सर्पग्रहोनसप्तमे युधोनदशमे चन्द्रोनद्वादशे राहुबर्जितचतुर्थे सल युतनिपटारमे ॥ ६१|| ॥ १२॥ १३ ॥ प्रभोः श्रीदत्तस्य । मुने रदस्य ।। ६४ ॥ पितुरागतं

·४५६
दत्तपुराणम् ।
पित्राभिषिक्तो विधिवस्पित्यं राज्यं शशास सः ।।
सम्राट चन्द्रं पदं भेजे चिरं तेनैव वर्मणा ॥६५॥
वानप्रस्थविधानेन महिप्याऽऽयुः समं वनम् ।।
उपित्वाऽत्रिसुतं ध्यायल्लेभे सायुज्यमक्षयम् ॥६६॥
एवं श्रीदत्तमर्थार्थी भजन्मुक्तः क्रमान्नृपः ।।
तद्भक्तिमहिमा त्वेप कोऽपि भक्तो न नश्यति ॥ ६७॥
अतः कोऽप्येकया भक्त्या सकामोऽपि भजेत्प्रभुम् ।।
भक्त्यैवेह विनिर्वृतमलो मुक्ति क्रमाद्ब्रजेत् ॥ ६८॥
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्वत्रिसाहरुयां त्रिकाण्डमण्डितायां
संहितायां श्रीपामुदेव्यामुपासनाकाण्डे पष्ठाटके
चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥
पित्र्यम् । वर्मणा देहेन ॥६५॥ ६६ ॥ कोऽप्यादिः ॥ ६७ ।।
. ॥ ६८ ॥ इति श्रीमदत्तात्रेयपुराणे सार्धत्रिसाहत्यां त्रिकाण्डमाण्डतायां
संहितायां वासुदेव्यामुपासनाकाण्डे षष्टाष्टके टीकायां चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥
इति नहुपेण हुण्डासुरवधपूर्व अशोकसुन्दरीवरणं
नाम पष्ठा० चतु० ॥६॥४॥

·यदये चतुर्विंशतिगुर्वाप्तज्ञानदानं कृष्णावतारकथनं नाम पठाष्टके पञ्चमोऽध्यायः ॥ ६॥५॥ हरि ॐ ॥ आ त्वावतोऽपि सर्वेषां मनोहारिजगद्गुरो॥ धम्यं यशस्यमायुष्यमवाचि चरितत्रयम् ॥ १॥ आसीद्राजा यदु म सोमवंश्यो महामतिः॥ धर्मात्मा नीतिमान्दक्षः श्रीदत्तार्चनतत्परः ॥२॥ राज्यं शशास बहन्दं कदाचित्पर्यटन्स गाम् ।। ददर्श निर्भयं दक्षमवधूतं कवि सुधीः ॥ ३॥ तं नत्वोचे जनः प्रायः श्यायुःकी…द्धिहेतुकः ।। पुमर्यानीहते लं तु कल्योगपिन तथा कथम् ॥ ४ ॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः। चतुर्विशतिगुर्मानज्ञानं यदव उत्तमम् ।। कृष्णारतारच पचचत्वारिंश उदाहत ॥१॥ उक्तं प्रभुप्रभारादयं धर्म सबस्तित्रयम् ।। पास्य कामदं रम्यं यत्येऽयो पहनुमहम् ॥२॥ आत्यानं तारसमारभ्ये-यात्रागन् तस्मात् ॥ १ ॥ सौम्यः सोमांशीयः ॥ २ ॥ पितृशापाउनुपनितोऽपि स्यदाय रान्यं यहन्द शास ॥ ३ ॥ नत्या उचे । श्रीः संरत् आयु/शिकाल: फोतिर्मशः एक समसौ हेतुः कामो यस्य । पुमान् पुरानीहते स्पृह- यति । शब्दान्जनानाम्यम् । कथं नेहसे । असामथ्यादिति चेत्तनाह । फरपः समयोऽपि सन् ॥ ४॥ काम एर यहिः 'फामांपेन कान्तेय

·४५८
दत्तपुराणम्।
तप्यमाने जने कामवाहिनापि न तप्यसे ।
निष्कामोऽसि कुतोऽकर्ता रोचते चेद्वद प्रभो॥५॥
इत्युक्तस्तं प्रभुः पुंसां श्रेयसे प्राबवीत्परम् ।।
तत्त्वं युध्याश्रितगुरुशिक्षितज्ञानमात्मनः ॥६॥
मदर्चकोऽस्यतो राजन्समाधाय मनः शृणु ॥
चतुर्विंशतिराचार्याः सन्ति मे युध्धुपाश्रिताः ॥७॥
यच्छिक्षयेदृशो भूमा मुक्तमङ्गश्चरे महीम् ॥
वक्ष्ये येभ्यो मया यद्यच्छिक्षितं शीघ्रमुक्तिदम् ।। ८॥
न दैवानुगभृतातः क्ष्मेव धीरः सृतेश्चलेत् ।।
सदा परार्थोद्भवेहो नगाच्छिक्षेत्परात्मताम् ॥ ९॥
प्राणवृत्त्याऽक्षिप्तहृद्वाग्विद्भुत्तुप्येन गोपियैः ।।
तद्भुग्दोपगुणास्ग्विधर्मासक्तश्च देहगः ॥१०॥
गुणाश्रयो गुणैर्युज्येन्न गन्धैर्वायुवत्स्वा ।।
कालोत्थगुणतेजोऽभूमयभावस्थगित्पुमान् ॥ ११ ॥
वायूत्थाद्वास्पृक्खवच्चान्तस्थेनाभिदसंगती।
भाव्ये सर्वान्वयव्याप्त्या ब्रह्मात्मत्वात्ततात्मनः ॥१२॥
दुणूरेणानलेन च ' इति स्मृतेः । तेन जने तम्यमानेऽपि वं न तन्यसेड-
पितु निष्कामोऽकर्ता चासि । एतद्वेदितुमिच्छामि हे प्रभो रोचते चेद्वद
॥५॥६॥७॥८॥ अवधूतगीता गुरुचरितचतुर्थाध्यायटीफायर्या
व्याख्याता । अतोऽत्र मूलमानं लिख्यते ॥९॥१०॥११॥१२॥

·पष्ठाष्टके अ०५
४५९
रस्यः स्निग्धः प्रकृत्याच्छोऽनोव्वधाम्ना पुनाति नृन् ।।
छन्नः स्पष्टोऽपि काम्यर्चः प्रागुदग्दात्रघं दहन् ॥१३॥
झापि भुक्ते तपस्तेजोदीप्तोऽक्षोम्योऽपरिग्रहः ॥
मलास्ट सर्वभक्षोऽपि जोऽग्निवच्चेन्वसीयते ॥ १४॥
तत्तद्रूपः स्वमायोत्योच्चासत्स्थेशोऽग्निहेतिवत् ।।
कालान्नित्येऽपि दृश्येते नात्मभूतोद्भवक्षती ॥ १५॥
देहः कलावद्विकारी कालेनात्माऽजबद्धयः ।।
भात्यात्मा तत्स्थवव्यक्तोन स्वस्थो युध्यतेऽवत् १६
स्थूलयुध्द्याऽर्करद्गोभिर्गा यथास्वं गुणगुणान् ।
आदत्ते विसृजत्यत्र मदा योगी न युज्यते ॥ १७॥
नातिनेइप्रसङ्गाक्तो नश्येद्दीनः कपोतवत् ।।
कश्चित्कपोतः कपोती क्रीडादौ चेरतुर्वने ॥१८॥
प्रेम्णाऽशवं मियो यध्यक्ष्यङ्गी पाति म श्रमात् ।।
तर्पयन्ती माऽसताऽमांस्तांस्ती पुपुपतुर्मुदा ॥ १९ ॥
कदाचिल्लुन्धको नीडादहिःस्थांस्ताश्चिाददे।
मोशन्ती पतितान दुःसाता तं चापम्मृति तया ॥२०॥
द्वन्द्वारामः प्रियाऽशान्तो गृहामक्तो विवन्नरः ॥
मान्तापातमुक्तिद्वाजन्मच्युत एव मः ॥२१॥
॥१३॥ १४॥ १५॥ १६॥ १७ ॥ १८॥ १९ ॥२०॥२॥

·दत्तपुराणम् ।
काप्यस्त्पैन्द्रियसौख्यं तन्नेच्छेदाजगरोऽक्रियः॥
यदृच्छयाऽऽप्तं महान्तं ग्रासं वाऽल्पं रसारसम् ।। २२ ॥
भक्षेच्चेनाप्तोऽनशनो दैवभुक् सर्पवत्स्वपन् ।
विनिद्रोऽक्रियरल्यगधृग्गोमानपि नेहते ॥ २३ ॥
पूर्णो हीनोऽप्यजपरो न सर्पति न गुप्यति ।।
ज्ञोऽन्धिवसिन्धुभिनिम्नोऽनन्तपारो दुरत्ययः ॥ २४ ॥
सदाक्षोभ्यो दुर्विगायः प्रसन्नस्तिमितान्धिवत् ।।
नाऽवशोऽग्नी विवन्नश्येत्स्त्रीलीलारूपमोहितः ॥२५॥
गृह्णीयात्सर्वतः सारं रमेन्नैकत्र चाल्पभुक् ।।
संग्रहे नाशबीजेऽपि मधुकृद्वन्मुनिः सदा ॥ २६ ॥
चध्येत नागनास्पर्शाच्रैर्हन्येत वेभवत् ।।
अन्योऽकात्संचितं लुब्धैर्न मुक्तं नार्पितं धनम् ॥ २७ ॥
मुक्तेऽकार्जितगृह्यन्नं प्राम्भिक्षुमधुहेव च ॥
ना बध्यतैणवद्गीतान्नृत्याद्वाऽप्युष्यशृङ्गवत् ॥ २८॥
प्रमाणिजिह्वया नैति बडिशैर्मत्स्यबल्लयम् ।।
जय्याल्पभुक्त्या साऽसक्त्या जितं सर्व जिते रसे ॥२९॥
वेश्यैकार्थदकान्ताशा ध्वस्तनिद्रा सुखावहम् ।।
चिन्ताहेतुं हि निर्वेदं गत्वाऽऽत्मस्थं रतार्थदम् ॥३०॥
॥ २२ ॥ २३ ॥ २४ ॥ २५ ॥ २६ ॥ २७ ॥ २८ ॥ २९ ॥ ३० ॥

·पष्ठाष्टके अ०५
रामं हित्वा कुवृत्याऽन्यं भीशुङ्मोहदमध्रुवम् ।।
काइ धिकमात्मनात्मानं रमे क्रीत्वाऽमुनेति सा॥३२॥
मत्वा तथाऽभूध्द्याशा कं नैराश्यं परमं सुखम् ॥
परिग्रहोऽकाय तमोऽस्वोऽप्यनन्तसुखायते ।। ३२॥
सामिपं कुररं हन्ति शूरोऽतो व्यामिपः सुखी ।।
मानावमानचिन्तोनः स्वक्रीडः स्वरतिः सुखी ॥३३॥
बालबद्धि जडोऽज्ञोऽर्मश्चात्मानन्दो गुणातिगः॥
भक्त्वैकैकं महारावान् रणन्तौ द्वौ कुमार्यपि ॥ ३४ ॥
पाण्योधृत्वैकैकशङ्ख रहाकृत्येऽलभत्सुखम् ।।
कलि मिन द्वयोर्वार्ता खेकस्तच्छववच्चरेत् ॥ ३५॥
एकचार्यप्रमत्तोऽल्पवाग्गुहास्थोऽगृहो मुनिः॥
एकोऽहिवद्गत्यलक्ष्यो गृहारम्भोऽध्रुवात्मनः ॥ ३६॥
विफलोऽकायसर्पोऽन्यकृतधाम्न्येधते सुखम् ।।
जितश्चासासनेनेशे वैराग्याभ्यासबद्धहृत् ॥ ३७॥
संयुक्तं वासनां मुक्त्वा सत्यवृध्येत्यनिन्धनम् ।।
निर्वाणं वेत्यतो नान्तर्वहिस्थं मुनिरात्मदृक् ॥ ३८ ॥
यथेवितात्मेपुकृन्नो वेदेनं यान्तमग्रतः ।।
प्रेम्णाऽप्यचलहध्यानाद्विष्णोः सारूप्यमेति ना ॥ ३९॥
॥ ३१ ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ ३५ ।। ३६ ।। ३७ ॥ ३८ ॥ ३९ ॥

·४६२
दत्तपुराणम् ।
प्रापमुत्सृजन्पेशस्कृध्यानात्कीटवद्रुतम् ॥
यथोर्णनामिस्ततोगविहार्यन्तेत्ति तां तथा ॥४०॥
प्राक्खमायासृष्टमेकः संहत्याऽभूत्क्षयेऽद्वयः ।।
शक्त्याऽखिलाश्रयः सर्वेट् कालेनात्मानुभावतः ॥४१॥
साम्येवसत्वादिशक्तिः प्रधानपुरुपेडजः ।।
व्युपाधिः परमानन्दो मोक्षाख्यः सः परावर ॥४२॥
गुणात्मिका स्वमायां स क्षोभयन्स्वानुभावतः ॥
तया सृजति सूत्रं सा त्रिगुणा शक्तिरासृजत् ॥ ४३ ॥
विश्वं यस्मिन्प्रोतमेतद्येन संसरते पुमान् ।।
देहात्स्तो बोधवैराग्ये पारश्यात्सोद्भवक्षयात् ॥ ४४ ॥
आत्मेष्टभृत्सृष्टपीजः प्रियेच्छुनश्यति द्रुवत् ॥
गावः स्वार्थे सपत्नीवत्तं लुनन्ति हि दुर्लभम् ॥ ४५ ॥
मत्वा नृजन्म तद्वित्क्ष्मां चरेन्मुक्तोऽनहंकृतिः॥
तच्छ्रुत्वा समचित्तोऽभून्मुक्तसङ्गो यदुद्भुतम् ।। ४६ ॥
कृवार्चनप्रभावेन संजातव्यात्मदर्शनः ।।
तेनैव पोधितः साक्षात्सोऽयमात्मेति वेद तम् ॥ ४७॥
नत्वा त्रीशं तदादिष्टो यदुः स्वैरं चचार गाम् ॥
तद्रूपं पूजयन्विश्वं सत्तास्पयन्वितं मितम् ॥४८॥
॥ ४०॥४१॥ ४२ ॥ ४३ ॥ ४४ ॥ ४५ ॥ ४६॥ अत्र हेयादेयतया
पृथिव्यादिगुरखो ज्ञेयाः ॥ ४७ ॥ मितमेकदेशे वर्तमानम् ॥ १८ ॥

·पष्ठाष्टके अ०५ दत्तप्रसादात्तद्वंशविस्तरोऽभूदिहोन्नतः॥ कृष्णोऽजः सकलो वृष्णिकुले भूभारहाऽभवत् ॥४९॥ स्वान्तं मत्वा स्वसुः पुत्राद्देवक्यास्तां च तत्पतिम् ।। वसुदेवं निगृह्याभांस्तयोः कंसो जघान पट् ॥ ५० ॥ तद्गर्भः सप्तमोऽजांशो रोहिण्यां मायया बजे । क्षिप्त ईशाज्ञया सोऽथ बलभद्राभिधोऽभवत् ।। ५१॥ देवक्याः प्रादुरासाजः स्वधाम्ना प्राह मां व्रजे ॥ नन्दजां चानयहेति पितरं स तथाकरोत् ।। ५२ ॥ कैरपीदं न च ज्ञातं विष्णुमायाप्रभावतः ।। तत्कन्यां हन्तुमुद्युक्तात्कंसात्साप्युत्पपात से ।। ५३ ।। सा माया प्राह रे दुष्ट त्वच्छत्रुः क्वापि वर्धते ॥ तच्छ्रुत्वा दुष्टसङ्गी स बालान्हन्तुं समुद्यतः ॥ ५४ ॥ तेनेरिता पूतनैत्य व्रजे स्तन्यमिपाद्विपम् ।। कृष्णायापाययत्सोपि पपौ तदमुभिः समम् ॥ ५५॥ बकधेनुकवात्यायकेश्यादीन्कंसचोदितान् ।। समागतान्स्वनाशार्थ मायार्भोऽध्यहनद्धरिः ५६॥ कलांशो बलभदस्तेन सहित ॥ ४९ ॥ निगृह्य काराया बध्या । अर्भान् पुनान् ॥ ५० ॥ ५१ ॥ अज कृष्ण । स्वधाम्ना विष्णुम्पेण । स. वसुदेव ॥ ५२ ॥ सा चासौ कन्या च । खे आकाशे ॥ ५३ ॥ स. कस ॥ १४ ॥ ईरिता प्रेरिता । तस्या पूतनाया अमुभि प्राणे ॥१५॥ मायामो मायावाल ॥ १६ ॥ वत्साश्च पालाश्च तादृशगोगोपालशृङ्गा- ·४६४ दचपुराणम्। धात्रा कृष्णपरीक्षार्थ वत्सपालास्तदग्रतः॥ नीताः स्वलोकं तद्वं ताटक्सृष्टिकरोहरत् ॥ ५७ ।। तत्स्नेहबद्धो भगवान्गव्यस्तेयादिलीलया ॥ वजस्थान्हर्पयञ्छ्रीदपुत्रशापमपाकरोत् ।। ५८ ॥ ववर्ष कल्पवद्गोठे गर्वितेन्द्रोऽपमानतः।। गोवर्धनधरोऽरक्षत्सप्ताब्दोऽपि हरिः स्वकान् ।। ५९ ॥ भक्तिं ज्ञात्वा व्रतागोपीरासोल्लासभरो निशि ॥ वेणुध्वन्याहूय सर्वा रमयामास सर्वशः ॥ ६ ॥ यथाऽऽप्तकामोऽप्यात्मैको बुद्धिवृत्तीः सहस्रशः ॥ तदन्तस्थो रमयतीवानुरूपस्तथाप्ययम् ॥ ६१॥ एवमाद्या व्रजे लीलाः कृत्वाऽऽनीतः पुरं हरिः ॥ कंसं समलं लीलातोऽहनद्रेमे च कुब्जया।। ६२॥ दिसृष्टिकरः ॥ ५७ ॥ श्रीदपुत्रौ नलकूबरमणिग्रीवौ ॥५८ ॥ ५९॥ कात्यायन्यर्चनवतात् । पण्मासात्मिकायां निशि ॥ ६० ॥ यथाप्तकाम इति निदर्शनं । कृष्ण एवातकामोऽन्यनिदर्शनाभागत् 'गगनं गगनाकारम्' इतिवत् । तयोर्द्वयोर्द्वयोवृत्योरन्तस्तिष्टतीति तदन्तस्थः । इवशब्देन साक्षा- न्मन्मथमन्मथस्य स्वात्मन्यवरुद्धसौरतस्यात्मारामस्य गोपीभिः समं जारस्य जारिणीभिः सममित न रमणम् । अनुरूप इत्यत्र विष्णुपुराणे ' सोऽपि कैशोरिकवयो मानयन्मधुसूदनः ।। रेमे ताभिरमेयात्मा क्षपासुक्षपिताहितः ।। हरिवंशेपि युक्तीगोपन्याश्च रात्रौ संफरपकाटवित् ।। कैशोरिकं मानयानः सह ताभिर्मुमोद ह' इति ॥६१॥ कंसेनापूरं प्रेपयित्वा धातयितुं गथरामानीतः । लीलयाऽनायासेन ॥ ६२ ॥ मुचकुन्ददृष्ट्या घातयित्वा ।

·पष्ठाष्टके अ०५ ४६५ यवनं घातयित्वा तु जरासंधालापहा ।। निर्माय द्वारकामुग्रं यादवेशं चकार सः॥ ६३ ।। श्रीरुक्मिणी स्वयं वत्रे प्रमथ्य तरसा नृपान् ॥ जधान शिशुपालादीन्पाण्डवेभ्योऽपरानरीन् ॥ ६४ ॥ भौम हत्वा पोडशस्त्रीसहस्रशोऽभवत्स्वयम् ।। कृत्वाप्यर्जुनसारथ्यमुत्तीर्य च भुवो भरम् ॥ ६५ ॥ स्वकुलं ब्रह्मशापेन मत्तं नाथोऽप्यनाशयत् ।। भूमारोऽपि हृतो येन कल्पं धामापि तज्जही ॥६६॥ कण्टकं कण्टकेनेव द्वयं चापीशितुः समम् ।। लोकं सपरिवारोऽगाद्भूयोऽपि हि दयानिधिः ॥ ६७॥ स गीताद्यात्मभूतं स्वभक्तोद्धृत्यै निधाय सत् ॥६८॥ इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धनिसाहरुयां निकाण्डमण्डितायां सहितायां वासुदेव्यामुपासनाकाण्डे पष्ठाष्टके पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥ पाश्चिमाधिनिकटे द्वारपती निर्माय ॥६३ ॥ तरसा वलेन । चैद्यादीन्नृपान् अपरान् जरासन्धकौरवादीन् ॥ ६४ ॥ भीमकारामुक्तपोडशस्त्रीसहस्र शोऽभवत् ।। ६५ ॥ स्वय नाथोपि स्वरलतो मत्तं कुलम् । करप समर्थम् । धाम शरीरम् ॥ ६६ ॥ ६७ ॥ गीतादि आत्मभूतं स्वरूपम् ॥ ६८ ॥ इति श्रीमदत्तात्रेयपुराणे सात्रिसाहस्या निकाण्डमण्डितायां सहिताया वासुदेव्यामुपासनाकाण्डे पष्टाटके टीफायां पञ्चमोऽध्याय ॥५॥ इति यदवे चतुर्विशतिगुर्वाप्तज्ञानदानं कृष्णावतारकथनं नाम पठा० पञ्च० ॥६५॥ ६.पु-३० ·साशकालचतुर्दशमन्वन्तरब्रह्माण्डकथनं नाम पठाप्टके पष्ठोऽध्यायः ॥६६॥ हरिः ॐ॥ आनयोधकृताशेपकर्मणा मुक्तिदोऽस्ति यः॥ संन्यस्तेनात्मतृप्त्यै स सर्वतोऽवतु भक्तपः ॥१॥ कालद्रव्यगुणैर्दत्तस्त्रिधैकोऽपि स्वमायया ॥ लीलांधत्ते स्वयं स्वस्मिन्सृष्टिस्थित्यप्ययात्मिकाम् ॥२॥ तभूभगो हरः कालः स सूक्ष्मः परमाणुकः ।। तौ द्वावणुस्वयं ते तु सरेणुश्च तैस्त्रुटिः ॥३॥ लवस्तत्रिशतं ते च निमेषस्ते त्रयः क्षणः ।। ते पञ्च काठास्ताः पञ्चदश लघ्वपि नाडिका || ४ ॥ ॥ श्रीगणेशाय नम ॥ पट्चत्वारिंश उदित सांशकालश्चतुर्दश ॥ मन्वन्तराणि क्रमशो ब्रह्माण्डश्च समासत ॥१॥ आत्मन प्रीतये प्रबोधपर्यन्त कृतेनाशेषकर्मणा फलाभिसध्यहकाररहितेन यो मुक्तिद स भकपालको भक्तानविद्यादिभ्यो रक्षतु ॥ १॥ काल परमाण्यादि परार्धान्तश्च । पृथ्व्यादिद्रव्याणि । सत्वादिगुणा । अप्ययो लय ॥२॥ हरति सहरतीति हर स कालो यमङ्गरूप परमाणु सुसूक्ष्म । तौ दावणु । ते त्रयस्त्रसरेणु । त्रिमित्रसरेणुभिटि ॥३॥ तत्रिशत लय । निलवा निमेष । त्रिनिमेषा क्षण । पञ्चक्षणा काटा। पश्चकाष्टा लघु । लघुपञ्चदशक नाडिका ॥ ४ ॥ द्वे नान्या मुहूर्त ।

·पष्ठाष्टके अ०६
४६७
ते द्वे मुहूर्तोऽहोरात्रस्त्रिंशत्ते दश पञ्च च ॥
पक्षस्तौ शुक्लकृष्णाख्यौ तौ मासौ द्वावृतुध सः ॥ ५॥
अयनं तैस्त्रिभिस्ते द्वे नृणामब्दः शतायुपाम् ॥
मासेन पैत्राहोरात्रो नुवर्षेण च दैवतः ॥६॥
नुर्विशतिसहसाढ्यत्रिचत्वारिंशल्लक्षके ।।
चतुर्युगं दिनं स्रष्टुस्तत्सहस्रं तथैव निट् ।। ७॥
सर्गोऽसि निशि कल्पोऽस्य मनवोऽति चतुर्दश ।।
मनुः कल्पेऽत्र वाराहे पूर्वः स्वायंभुवः स्वराट् ॥ ८ ॥
प्रियव्रतोत्तानपादी शतरूपोत्थतत्सुतौ ॥
यज्ञ इन्द्रो मरीच्याद्या विप्राः स्युः स्तुपिताः सुराः॥९॥
सपत्नमातृवाग्विद्धो ध्रुव औत्तानपादजः।।
पश्चान्दोऽपि तपस्तप्त्वा विष्णोर्लेमे ध्रुवं पदम् ॥१०॥
निशन्मुहर्ता अहोरात्र । पञ्चदशाहोरानाः पक्षः । शुकृष्णाख्यो पक्षी
मासः । द्वा मासातुः ।। ५ ।। तैत्रिभिरयनम् । ते दक्षिणोत्तरसंज्ञेऽन्दः।
मृणामायु' शतान्दम् ॥ ६ ॥ नृमासेन पैताहोरात्रः । नृवर्षेण देवाना.
महोरान. । नृमानेन विंशतिसहस्राधिकचत्वारिंशत्सहस्राब्दं युग दैवम् ।
सत्सहस्रं ब्रह्मदिनं । तथैर निशा ॥७॥ अहि भूतसर्गः निशि प्रयश्च ।
विद्यमाने वाराहकल्पे पूर्व आयः स्वय भातीति स्वयंभ: 'भुवः संज्ञा-
न्तरयोः' इति किम् । तस्यार्य स्वायंभुः ॥ ८॥ शतम्पा तरस्त्री।
विप्रा ऋषयः । स्तुपिता देवाः ॥९॥ उत्तानपादासुनीत्या जातो जनः
सपत्नमाला मुरुच्या वाग्याणैर्विद्धः स्वं पित्रुत्सोऽनहः' इति ॥ १० ॥

·४६८ दत्तपुराणम् । कल्पाद्यास्तत्सुता आसन्येपां वंशोध विस्तृतः ।। प्रियव्रतस्यापि पुत्रा आनीध्राधास्तपस्विनः ।।११॥ स्वायंभुवः सुनन्दायां पदैकेमास्थितस्तपः॥ तप्त्वा वीतैपणः शुद्धो भेजे भागवतीं गतिम् ॥ १२ ॥ मनुः स्वारोचिपो नाम द्वितीयोऽग्निसुतोऽभवत् ।। पुत्रा धुमत्सुपेणाद्यास्तस्यासन्ख्यातमङ्गलाः ।। १३ ।। दत्तोऽत्रिश्च्यवनः स्तम्बः प्राणः कश्यप एव च ॥ और्वो वृहस्पतिश्चैते ऋपयोऽत्र महावताः ॥१४ ।। इन्द्रो विरोचनोऽनासीद्देचाथ स्तुपिताभिधाः ।। वेदशीर्ण ऋषेः पुत्रो विमुर्नाम हरेः कला ॥१५॥ तृतीयश्चोत्तमो नाम प्रियव्रतसुतो मनुः ।। यज्ञहोत्रादयस्तस्य पुत्रा विख्यातकीर्तयः ॥ १६ ॥ प्रमदाधा वसिष्ठस्य पुत्राः सप्तर्पयस्त्विह ।। इन्द्रोऽभूत्सत्यजिद्भद्राः सत्या वेदश्रुताः सुराः ॥ १७ ॥ हयशः सत्यसेनाख्यो धर्माज्जातोय येन तु ।। भूतगृहो भूतगणा इन्द्रमित्रेण संहृताः ॥१८॥ चतुर्थस्तामसो नाम मनुरुत्तानसोदरः ॥ पृथुख्यात्यादयस्तस्य दश पुत्रा महौजसः॥१९॥ सत्यस्त्रिशीर्पा शक्रश्च तथा सप्तर्पयोऽत्र तु ॥ ज्योतिर्धामाद्या हरयः सत्यका अमरास्तथा ॥ २०॥ ॥११॥ १२॥ १३ ॥ १४॥ कला अवतार ॥ १५ ॥१६॥ ॥१७॥ येनेन्द्रमित्रेण सत्यसेनेन ॥ १८ ॥ १९ ॥ २० ॥ यैर्विधू-

·पष्टाष्टके अ०६
४६९
अन्ये विधृतिपुत्राश्च स्वधाम्ना यैरिहान्तरे ॥
उद्धृवाः श्रुतयो नष्टा याः कालेन जवीयसा ॥२१॥
स्वाशेनाजोवतीर्येह ग्राहग्रस्तं हरिः स्वयम् ॥
उद्दधार गजेन्द्रं द्राक् प्रपन्नं दीनवत्सलः ॥ २२ ॥
पञ्चमस्तामसभ्राता नाम्नाभूदैवतो मनुः ।।
पलिविन्ध्यादयस्तस्य सुता भूतरयादयः ।। २३ ।।
अमरा ऋपयस्तूरीयाहाद्या भगवानिह ।।
वैकुण्ठाख्योऽभवद्यस्य गुणान्केपीह नो विदुः॥२४॥
कल्पितो येन वैकुण्ठः सर्वलोकनमस्कृतः॥
ध्रुवं तिष्ठन्ति गत्वान मुक्ता भागवतोत्तमाः ॥ २५॥
चाक्षुपाख्यो मनुः षष्ठश्चक्षुःपुत्रोऽभवत्सुताः ॥
सुद्युम्नाद्यास्तस्य देवा आप्याद्या ऋपयस्त्विह ॥२६॥
हविप्मद्विर्यकमुखा इन्द्रो मन्त्रद्रुमोऽभवत् ।।
अजिताख्यो मथित्वाब्धि देवेभ्योऽदात्सुधामपि ॥२७॥
विवस्वतः सुतः श्राद्धदेवाख्यः ससमो मनुः ।।
इक्ष्वाकुशर्यातिमुखा दश तत्तनयास्तथा ।। २८॥
वसुरुद्रादित्यविश्वमरुदश्चिमुखाः सुराः ॥
कश्यपोत्रिभरद्वाजो विश्वामित्रश्च गौतमः ॥२९॥
जमदग्निर्वसिष्ठश्च ऋपयोऽत्र पुरन्दरः॥
इन्द्रो देव उपेन्द्रोऽत्र वामनोऽदितिजः स्वराद ॥३०॥
तिपुत्रैर्देवैः स्वसामर्थेन ॥२१॥ २२ ॥ २३ ॥ २४ ॥ २५ ॥२६॥
अजिताख्यो हर्यचतारः ॥ २७ ॥ २८ ॥ २९ ॥ ३० ॥

·दत्तपुराणम्। . मन्वन्तरमिदं त्वत्र विमुशक्त्युपहितम् ।। वर्तमानमितोऽन्यानि सप्तघ्याणीह वच्मि हि ॥ ३१ ॥ विश्वकर्मसुते संज्ञाछाये जाये विवस्वतः ॥ संज्ञाऽसबद्युतिपतिभियाऽभूदडवा वने ॥३२॥ भूत्वा तदनुरूपोऽर्कस्तां भेजेऽथाश्विनौ ततः ।। भूत्वाध्य पूर्ववत्सोऽपि भेजेऽक दीप्ततेजसम् ॥३३॥ यमो यमी श्राद्धदेवः संज्ञायामभवत्रवेः॥ शनिः सावर्णिस्तपती छायायामभवत्तथा ॥ ३४॥ सावर्णिविता देवीप्रसादादरमो मनुः ॥ निर्मोकायास्तस्य पुत्रा इन्द्रः सर्वस्वदो बलिः ॥ ३५ ॥ देवाः सुतपसस्तत्र विरजा अमृतप्रभाः॥ श्रीव्यासो गालवो रामो दीप्तिमान्द्रोणजः कृपः ॥३६॥ ऋष्यशृङ्गो भविष्यन्ति योगस्था ऋपयोऽधुना ।। नवमो दक्षसावर्णिरुणो भविता भनुः ॥ ३७॥ भूतकेत्वादयः पुत्रास्तस्य चेन्द्रोद्भुतः सुराः ।। पारामरीचिगर्माद्या ऋषयो द्युतिमन्मुखाः ॥ ३८॥ .१॥ असह्या शुतिर्यस्य तस्मात्पत्युः सूर्याद्भिया बडवाश्विनी। ततोऽश्चिन्याः ।३२॥३३॥३४॥ 'सूर्यान्जन्म समासाद्य सायर्भिविता मनुः' इति पार्कण्डेयोक्तेः सावर्णिरष्टमो भविता ॥ ३५॥ ३६ ॥ ३७ ॥ ३८ ॥ .

·पष्टाष्टके अ०६
--
उपश्लोकात्मजो ब्रमसावणिर्दशमो मनुः ॥
तत्पुत्रा भृरिपेणाद्या हविष्मत्प्रमुखर्पयः ॥ ३९ ॥
शंभुः सुरेन्द्रो देवाश्च सुवासनमुखा इह ।।
मनुवै धर्मसावर्णिवितैकादशोऽस्य च ॥४०॥
सप्त धर्ममुखाः पुत्रा निर्वाणरुचयोऽमराः॥
ऋपयश्चारुणमुखा देवेन्द्रो विधृतिस्त्विह ॥४१॥
हर्यशो धर्मसेत्वाख्यस्त्रैलोक्यं धारयिष्यति ।।
भविता रुद्रसावर्णिादशो वास्णोऽस्य च ॥४२॥
देवश्रेष्ठमुसाः पुत्रा अमरा हरितादयः॥
तपोमूर्त्यादयो विप्रा सतधामा सुरेश्वरः ॥४३॥
अवतारःस्वधामाख्यो हरेमन्वन्तरकृित् ॥
त्रयोदशो मनुदेवसावर्णिस्तत्र तत्सुताः ॥ ४४ ॥
चित्रसेनमुसा इन्द्रो दिवस्पतिरुतामराः॥
सुत्रामसंज्ञा निर्मोकाद्या विनो योगिराड्दरिः ॥ ४५ ॥
चतुर्दशो मनुस्त्विन्द्रसावर्णिस्तत्सुतास्तदा ।।
उर्वाद्याश्चाक्षुपा देवाः शुचिरिन्द्रो महर्षयः ।। ४६ ॥
॥ ३९ ॥ ४० ॥४१॥ हरेरतारो धर्मसेत्याख्य ॥ ४२ ॥ विप्रा
झापय । ऋतधामेन्द्र ॥ ४३ ॥४४|| योगिराडरतार ॥४५॥ ॥४६॥

·दत्तपुराणम्। गृहीचयोगचर्योऽपि दैवादणार्मसंगतः ॥ भ्रष्टोऽभ्यतीत्यैणजन्म जीवन्मुक्तो भवान्तरे ।। ६२ ॥ वृद्धोऽपि मनुवंशोऽत्र समासादुक्त उत्तमः ।। वक्तुः श्रोतुः पावनोऽयं तथा मन्वन्तराण्यपि ॥ ६३॥ भूलोकः सप्तावरणब्रह्माण्डान्तःस्थितस्त्वयम् ॥ स्वराडनन्तकमठवराहेरुद्धृतो महान् ॥६४॥ पातालान्यस्य सप्ताधो यत्र सन्त्यसुरादयः॥ कले चतुर्विधा जीवाः स्वकर्माधीनजीवनाः ॥ ६५॥ सप्तोर्चलोका भूराद्यास्तारतम्यादिहामराः ।। इन्द्राधा अष्टदिक्पाला इतरेऽप्याधिकारिकाः ॥६६॥ परप्रकाश्यग्रहक्षमण्डलं भ्रमतीह तु ॥ पराग्गतेन्यथा बद्धर स्वाधिष्ण्येमग्रहाहिताः।। ६७ ॥ ब्रह्माण्डरूपं धामैतत्पौरुषं त्वस्य चिन्तके ॥ प्रीतो विधत्ते सायुज्यं त्रीशः सञ्चित्सुखात्मकः ॥ ६८॥ बन्धासिंहाभिया मृग्या त्यत्तस्यार्भस्य रक्षणेच्छया कृतमंसर्गाद्योगभ्रष्टोऽपि मृगजन्मातीत्य मुक्तः ।। ६२ ॥ ६३ ॥ ६४ ॥ पूर्वापेक्षयोत्तराणि दश- गुणानि । असुराः सश्चि ।। ६५ ।। इतरे सूर्याद्याः ।। ६६ ।। पर ईश्वरः अन्यथा प्रागतिकाः सनक्षनं प्रहाणा पूर्वतो गतिश्चक्रस्य पराग्गतिः ॥६॥ पौरुष धाम पुरुषस्वरूपं रािडाख्यम् ॥ ६८॥ इति श्रीमदत्तात्रेयपुराणे सार्धनिसाहरूषां त्रिकाण्डमण्डितायां संहितायां वासुदेन्यामुपासनाफाण्डे

·पष्ठाष्टके अ०६
४७५
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्वत्रिसाहरूयां त्रिकाण्डमण्डितायां
संहितायां श्रीवासुदेव्यामुपासनाकाण्डे पष्ठाटके
पष्ठोऽध्यायः ॥६॥
पहाटके पष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥
इति सांशकालचतुर्दशमन्वन्तरब्रह्माण्डकथनं नाम
पष्ठाटके पष्ठोऽध्यायः ॥६६॥

·सूर्यवंशोपक्रमेण श्रीरामचरितकथनं नाम पष्ठाप्टके सप्तमोऽध्यायः॥६७॥ हरिः ॐ ॥ इन्द्राय सामरायालं यन्मसा भूरिदक्षिणाः ।। उभयदि गतः सोऽत्र सूर्यवंशो निरूप्यते ॥१॥ विष्णोन भेविधिस्तस्मान्मरीचिः कश्यपस्ततः॥ जज्ञेदित्यां ततः सूर्यः श्राद्धदेवो मनुस्ततः॥२॥ तस्याभूत्पुत्रकामेष्टयां तद्धोतव्यभिचारतः।। पुत्रीलाख्यापि तां निन्ये पुंस्त्वं सुतपसा मनुः ॥३॥ सुद्युम्नाख्योऽपि भूयोऽगात्स स्त्रीत्वं साश्वसैनिकः ॥ प्रियाप्रीत्यै शंभुशक्षबनावेशनहेतुना ॥ ४॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ सप्तचत्वारिंश उक्तः सूर्यवंशः समासतः ॥ श्रीरामचरितं चापि संक्षेपेण च पावनम् ॥ १॥ सदेवायेन्द्राय यत्कृता यज्ञा अल पर्याप्ता जाताः ॥ १॥ ततः कश्यपा- ददित्यां सूर्यः ॥ २॥ मनोः पुत्रकामेष्टयां राश्यनुमतेन होत्रा कृतव्यभि- चारादिलाख्या पुत्री जाता तामपि मनुस्तपसा पुंस्त्वं निन्ये ।। ३ ।। योऽत्रागमिष्यति स स्त्री भविष्यतीति पार्वत्याः प्रीत्यै महादेवेन दत्तशाप- ४७६ ·पष्टाष्टके अ०७ तस्याः पुरूरवाः सौम्याज्जातो यत्नाद्गुरोः पुनः ।। मासं स्त्रीत्वं च पुंस्त्वं च सुद्युम्नः प्राप भूमिपः ॥५॥ तस्योत्कलाद्या अभवन्पुत्रा दक्षिणभूमिपाः ।। मनुभूयोप्पजनयद्दशोग्रतपसा सुतान् ॥ ६ ॥ इक्ष्वाकुनृगशर्यातिदिष्टधृष्टकुरूपकाः ।। पृपध्रनाभागकविनरिप्यास्ते पितृव्रताः ॥७॥ ततः पृपध्रो ज्ञानोत्यगोहत्यातो हरि भजन् ।। जीवन्मुक्तो ययौ दावदग्धदेहः परं पदम् ॥८॥ कविल्याद्विरक्तोऽगाद्भुक्तारब्धो हरेः पदम् ।। कारूपाख्या नृपा जाताः करूपादन्तरास्थिताः ॥९॥ विप्रा धृष्टात्सुमक्त्याद्या नृगस्तिर्यक्त्वमेत्य सः॥ प्रमादाग्रह्मगोदानान्मुक्तः कृष्णप्रमादतः ।। १० ।। नरिष्याचित्रसेनाद्या दिशानामागपूर्वकाः ।। मरुत्तोऽत्र कुले जातः श्रुतयो यद्यशो जगुः ॥ ११ ॥ वनप्रवेशात् ।। ४ ।। सौम्यादुधात् । गुरोः बृहस्पतेः ॥५॥६॥७॥ ॥८॥९॥ प्रमादात्स्वगोत्र जमिनिनग्रामगगोदानात् सरठत्यम् ॥१०॥ मस्तः परिवेशर इति जगुः ।। ११ ॥ तदु शार्यान्यनीरसो वे स्वर्गायनि ·दत्तपुराणम्। + द्वितीयलयसित्रे वक्वा शर्यातिनात्मजा ॥ दत्ता सुकन्यागःशान्त्यै सुजरच्यवनपये ॥१२॥ प्राप्याश्चिन्यां यौवनं स ताभ्यां मागं सवे व्यधात् ।। हुत्वेन्द्रगर्व च्यवनो दृग्दं यचरितं श्रुतम् ॥ १३ ॥ आनाद्याच शर्यातेरानाद्रेवतस्ततः॥ आनतेशाच्छतं पुत्रा रेवत्याद्याश्च कन्यकाः॥१४॥ वासुदेवाय रामाय सा दत्ता विध्यनुज्ञया । नाभागो नभगः पष्ठे ह्यगिरःसत्र आह यः ।। १५॥ वैष्णवोऽस्मादमरीपो विरूपाद्याश्च तत्सुताः ॥ रूपात्पृपदश्वोऽस्मात्क्षेत्रजार्मो रथीतरः॥१६॥ विकुक्षिनिमिदण्डाद्या इक्ष्वाकोरात्मजाः शतम् ।। जयो विकुक्षेस्तत्पुत्रोऽनेनास्तस्मात्पृथुस्ततः ॥ १७ ॥ विश्वरन्धिस्ततश्चन्द्रों युवनाश्वस्ततस्ततः॥ श्यावोऽथ बृहदश्वोऽस्माद्भुन्धुमारस्ततस्ततः ॥ १८ ॥ दृढाश्वोऽस्माच्च हर्ययोऽस्मान्निकुम्भोऽस्य बर्हणः ।। ततो निकुम्भः कृशाश्वोऽस्मात्तस्मात्सेनजित्ततः ॥१९॥ श्रुत्युक्तवत्रा नेत्रवेधरूपापरावशान्त्यै सुतरां वृद्धाय व्यवनपये वनस्त- म्भनेनेन्दगर्व हत्वा सवे यज्ञे ताभ्यामश्विभ्याम् । 'शर्याति च सुकन्यां च च्यवनं शुक्रमश्विनौ ।। भोजनान्ते स्मराम्येतान्यतश्चक्षुर्न हीयते' इति दृग्दम् । 'युवं च्यवानममश्विना जरन्तम्' इति श्रुतेः ॥ १२ ॥ १३ ॥ ब्रह्मवचनेन बलरामाय दत्तो ॥ १४ ॥ 'ये यज्ञेन दक्षिणयेति'' नेदिष्टं शंसती'ति श्रुत्युक्तमुवाच ॥ १५॥ पृषदश्वक्षेत्रे रथीतरः ॥ १६ ॥ ॥ १७ ॥ १८ ॥ १९॥ इष्टयां स्वयं चरुप्राशनायुवनाश्वोदरान्मान्धाता। नामा..

·पष्ठाटके अ०७ ४७९ यौवनाश्वस्तदुदरान्मान्धाता चक्रवर्त्यतः ॥ पुरुकुत्सोऽम्बरीपः स्वः सेनानीर्मुचुकुन्दकः ॥२०॥ असदस्युः पौरुकुत्स्योऽनरण्योस्माच्च तत्सुतः।। हर्यश्वोऽभूत्तस्य पुत्रोऽरुणोऽस्यास्यनिबन्धनः ॥२१॥ सत्यव्रतोऽस्य त्रिशकुस्ततः स्वर्गेऽस्ति यस्ततः॥ हरिचन्द्रो यो धर्मात्मा विश्वामित्रपरीक्षितः ।। २२ ॥ रोहितोऽस्य श्रुतौ ख्यातो हरितोऽतोऽस्य चम्पकः ।। सुदेवोऽतोऽस्माद्विजयो भरुकोऽस्मात्ततो घृकः ॥२३॥ बाहुकोऽतोऽतः सगरोऽयोध्येशश्चक्रवर्त्यभूत् ।। अन्वर्थकोऽस्य केशिन्यां पुत्रो नाम्नाऽसमंजसः ॥२४॥ सगराख्याः मुमत्यां च पटिसाहस्रकास्तु यैः ।। सागरो वर्धितो दग्धा ये रुपा कपिलर्पिणा ॥ २५ ॥ पित्यज्ञाश्वहद्धान्त्यात्मानं हन्तुं समुद्यवाः॥ असमंजसजोऽन्वीक्ष्य पितृव्यानंशुमान्मृतान् ।। २६ ॥ अस्मात्रयस्तर देवसेनानीर्मुचुकुन्दः ॥ २० ॥२१॥ धर्मधर्यज्ञानाय विश्वामित्रेण परीक्षितः ॥ २२ ॥ 'हरिश्चन्द्रो ह वैधसः' इत्यादिश्रुतौ ख्यातः ॥ २३ ॥ २४ ॥ मुमत्या द्वितीपल्याम् ॥ २५ ॥ यशाश्वह- रोऽयमिति भ्रान्त्या कपिलं हन्तुमुपतास्ते तेन दग्धाः । असमंजसजोंs-

·४८०
दतपुराणम् ।
तपश्चरस्तदुद्धृत्यै मृतस्तज्जो दिलीपकः ।।
तादृक् सोऽपि मृतस्तज्जो धर्मात्माभूद्भगीरथः ॥२७॥
पूर्वोद्धृत्यै स्वरानिन्ये गङ्गां गां यत्नतोऽयहाम् ।।
श्रुतोऽस्मातस्य नाभोऽस्य सिन्धुद्वीपोऽस्प चायत: २८
ऋतुपर्णोऽस्त्यस्य सर्वकामस्तस्य सुदासकः ।।
तस्य मित्रसहो ब्रह्मरक्षस्त्वं द्वादशाब्दकम् ॥ २९॥
गुरुशापात्प्राप्य तत्र ब्राह्मणीशापमाप यः॥
मुक्तो वसिष्ठप्रसादादश्मकोऽस्य च मूलकः ॥ ३० ॥
ततो दशरथोऽस्येडविडो विश्वसहोऽस्य च ।।
खट्वाङ्गचक्राी यो मुहूर्ताद्ब्रह्मभूयभाक् ॥ ३१ ॥
दीर्घबाहुस्ततस्तस्य सार्वमोमो रघुस्ततः ।।
अजों दशरथोऽस्यासीच्चतुर्धाजोऽर्भतां गतः ॥२२॥
शुमान् ।। २६ ॥ तन्नाऽशुमत्पुरः ।। २७ ।। स्वः स्वर्गात ॥ २८ ॥
फपटिरोबकेन नरमास दत्तम् । ततः कुद्धस्य गुरोः शापाद्वादशान्दै
मराक्षसत्यम् ॥ २९ ॥ ततो ग्राह्मणवधात् मैथुने कृते मरिष्यसीति
मामणीशापं प्राप । तरक्षेनजोऽश्मर ॥ ३० ॥ देवरक्षा कृत्वा ततो
मुहूर्तापशिष्टायुसत्या झानं संपाद्य मुक्तः ।। ३१ ।। अजो विष्णुः ॥ ३२ ॥

·पष्ठाटके अ०७
४८१
पुलस्त्याद्विश्रवास्तस्मात्कैकस्यां ये त्रयोऽभवन् ।
दुःकाले रतिदानेन दशास्यो रावणोऽस्रपः ॥३३॥
कुम्भकर्णश्च शान्तात्मा चिरजीवी विमीपणः ॥
नृन्विनागादमरता विधिमाराध्य रावणः ॥ ३४ ॥
दासाचक्रेऽमरॉल्लकास्थोऽपि त्रैलोक्यकष्टकः ।।
विधि तद्धारममा क्ष्मा शरणं ग्राप सामरा ॥ ३५॥
क्षीराब्धि कोऽपि तैः साधं गत्वा तुष्टाव तं हरिम् ।।
तुष्टः सोऽप्याह यास्येऽहं चतुर्धाऽऽजस्य पुत्रताम् ॥३६॥
तच्छ्रुत्वाऽऽह विधिदेवान्भवद्भिः प्राप्य कीशवाम् ॥
हरेः सहायं कर्तव्यमिति तेऽपि तथाऽभवन् ॥ ३७॥
ऋष्यशृङ्गं वसिष्ठं च वृत्वा दशरथोऽप्रजः ॥
चकार पुत्रकामेष्टिं साक्षायनोदितोऽनलः ॥ ३८॥
पायसं स्वर्णपानस्थं दत्त्वाहाग्निरनेन ते॥
चतुर्धा पुरता राजन्नजोऽप्येप्यति केशवः ॥ ३९ ॥
प्रयोजनार्थ कथान्तरम् । पुलस्त्यात्तृणबिन्दुपुत्र्यां विश्वा । दु काले
संध्यायाम् । अस्त्रपो राक्षस ॥३३॥३४॥ सामरा देवै सहिता भूमिः
॥३५का ब्रह्मा । अजस्य गोतापत्यमाज दशरथ । 'अपत्य पौत्रप्रभृति
गोत्रम्' इत्यप या ॥३६॥ कीशा वानरताम् ॥३७॥३८॥३९॥

·४८२
दत्तपुराणम् ।
ततो ऋष्याच्या राजा कौतल्यायै ददौ चरम् ॥
कैकेय्यै च सुमित्रायै स्वांशाध ददतुश्च ते ॥ ४०॥
ततो महिष्यो गर्भिण्यो जाता देव्य इव विपा ॥
कालेज्य चैत्रे कौसल्या नवम्यां सुपुचे सुतम् ॥४१॥
अदित्यक्षेऽनस्तमितपञ्चोच्चग्रह उद्यते ॥
कर्कटे प्राग्यरस्मृत्यै स्वधाम्नाविर्वभूव सः ॥ ४२ ॥
कौसल्ययार्थितो मात्रा बाल्यमापाखिलेश्वरः ।।
सुगात्र इन्द्रनीलामो राजलक्षणलक्षितः॥४३॥
कैकेय्येकं सुमित्रा द्वौ सुपुवेऽथ नृपोऽकरोत् ।।
जातकर्म द्विजेभ्योऽदागोभूस्वर्णादिकं मुदा ॥ ४४ ।।
रामोऽग्यो भरतश्चान्यः कैकेयीजच लक्ष्मणः ।।
शत्रुम इति नाम्ना तेऽन्वर्थकेनैव संस्कृताः ॥४५॥
रामेण लक्ष्मणो नित्यं शत्रुघ्नों भरतेन च ।।
द्वन्द्वीभूय परन्तौ तौ पायसांशानुसारतः॥४६॥
स्चांशाध स्वभोग्यभागार्धमितम् ॥ ४० ॥ ४१ ।। पुनर्वसुनक्षत्रे
मेषकर्कतुलामकरमीनस्थरविगुरुशनिभौमशुक्रयुते काले कर्कटे उदिते
स्वधाम्ना विष्णुरूपेण ।।१२।। अर्थितः बालो भवेति प्रार्थितः ।।४।।
४४ ॥ अभ्यः कौसल्याजः रमणादामः । कैकेयीजो भरणाद्भरतः ।
लक्षणान्वितो लक्ष्मणः । शत्रुहननाच्छत्रुप्तः । द्वौ सुमित्राजी ॥४५॥ ४६॥

·पष्ठाष्टके अ०७
४८३
अथोपनीतास्ते काले वसिष्ठेन सुशिक्षिताः।।
लीलामा अभूवंस्ते वेदशास्त्रकलाविदः॥४७॥
कौशिकेनाध्वरे नीतो मार्गे हत्वा च ताटिकाम् ।।
मप्याज्ञयाऽहनद्रामः सुबाहुं लक्ष्मणान्वितः ॥४८॥
सिन्धौ तत्याज बाणेन प्रामयञ्छतयोजनम् ॥
मारीचं लक्ष्मणों शेपाञ्जने बाल्येऽपि राक्षसान् ॥४९॥
शप्तां वधू गौतमेन शक्रसंभोगदूषिताम् ।।
शिलाभूतामपि प्राग्वचक्रे रामोऽपि धूलितः ॥ ५० ॥
जनकस्य गृहे गत्वा धनुभक्त्वैश्वरं समम् ।।
राजगवं जानकी स वत्रे सह जयश्रिया ॥५१॥
तत्रैव मिलिताः सर्वे सदारा भ्रातरोऽभवन् ।।
यास्यन्नयोध्यां सस्त्रीको रामोऽभूद्रामगर्वहा ।। ५२ ।।
सत्यपाशततातस्य धृत्वाऽऽज्ञां शिरसा वनम् ॥
सलक्ष्मगः सपत्नीको द्विसप्ताब्दं चचार सः॥ ५३ ॥
भरद्वाजार्चितश्चित्रकूटे वाल्मीकिमत्कृतः॥
आश्वास्य भरतं नीत्या मृतपित्रे गतिं ददौ ॥५४॥
गवानराश्रमं लब्धजयाशीदत्तसंमतः ।।
विराघाय गतिं दचा दण्डकारण्यमास्थितः ॥ ५५॥
॥ ४७ ।। अध्वरे जनकधनुर्यागे || ४८ ॥ ४९ ॥ यधूमहल्यां
रितुद्वाम् ।। ५० ॥ राजगर्येण सह धनुर्भकला विजयश्रिया सह
जानी वने ॥५१॥ तर मिथिलायो । भार्गवरामगहा ॥५२॥
फैकोपि, तवाभीष्टं करोमीति सत्यपाशनद्वस्य ॥ ५३ ।। ५४ ॥ १५ ॥

·४८४
दत्तपुराणम्।
रावणस्य स्वसां शूर्पणसां भ्राना विरूपताम् ॥
कारयित्वाऽहनत्मासान्सरादीन्कोटिशोऽस्रपान ॥५६॥
स्वर्णणरूपिमारीचसहायी रावणोऽहरत् ॥
सीतां भूत्वा यती रामे सानुजे दूरगे बलात् ॥ ५७ ॥
तद्वियोगातुरो रामो दवा मोक्षं जटायुपे ॥
ततो रक्षोहतां ज्ञात्वान्चेष्टुं तां दक्षिणां ययौ ॥ ५८॥
कवन्धतारः शपरीपूजितो हनुमद्विरा ॥
कृत्वा सुग्रीवमैत्री तत्स्त्रीहद्वालिं जघान सः ॥ ५९॥
सुग्रीवेणेरिताः सीतामन्येष्टुं कपयोऽमिताः॥
तत्रैत्य हनुमाँल्लका तीवाब्धि शतयोजनम् ॥६०॥
सीतां दृष्ट्वाऽऽभाष्य वनं भद्रक्वाऽऽभाष्य सुरद्विपम् ।।
दग्ध्वा लङ्कां चतुर्थांशं बलं हत्वाऽगमत्पुनः ॥ ६१॥
कृतं न्यवेदयत्सर्व रामाय स ततोऽभ्यगात् ॥
भ्रात्रा सुग्रीवेण चाष्टादशपद्मसुवानरैः ॥ ६२ ॥
सेतुं संस्थाप्य रामेशं बध्वान्धौ शतयोजनम् ॥
रामो लवां रुरोधैत्य विभीषणसुसेवितः ॥ ६३ ॥
रावणं सकुलं हत्वा दत्वा राज्यं विभीपणे ॥
पत्न्या भात्रा कीशयुक्च पुष्पकेण ययौ पुरम् ॥ ६४ ॥
भ्रात्रा लक्ष्मणेन नासाकर्णच्छेदनरूपां विरूपताम् ॥५६॥ स्वर्णवर्णमृग-
रूपधरमारीचराक्षससहायेन ॥१७॥१८॥१९॥६॥६१॥३२॥६३॥६४॥

·पष्टाष्टके अ०७ ४८५ राज्येऽभिषिक्तो मुनिभिर्देवेडयो भ्रातृसंमतः ॥ रामोऽयुतान्दं शशास सौराज्यं रञ्जयन्प्रजाः ॥६५॥ साध्वी गुर्बिण्यपि त्यक्ता जानकी दुर्यशोमिपात् ।। कुशीलवौ वनेऽसूत सा वाल्मीकिरयोजयत् ॥ ६६ ॥ रामेण सीता दिव्येन ययौ वैकुण्ठमग्रतः ॥ दत्वा राज्यं सुताभ्यां च रामोऽपि परिवारयुक् ॥६७॥ रामायणाभिधां कीर्ति निधायान मलापहाम् ॥ इत्यर्कवंशः संक्षेपादुक्तोऽयं पावनोऽमलः ॥ ६८॥ इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्वत्रिसाहल्यां त्रिकाण्डमण्डितायां संहितायां श्रीवासुदेव्यामुपासनाकाण्डे पष्ठाटके सप्तमोऽध्यायः ॥ ७॥ ६५ ॥ ६६ ॥ तौ कुशीलयौ कालान्तरेण वाल्मीकिः रामेणायो- जयत् ।। ६७ ।। सा दिव्येन प्रमाणेन । मलापहा पापघ्नीम् ।। ६८ ।। इति श्रीदत्तात्रेयपुराणे सार्धत्रिसाहल्या निकाण्डमण्डितायां संहितायां चासुदेव्यामुपासनाकाण्डे पष्टाष्टके टीकाया सममोध्यायः ॥ ७ ॥ इति सूर्यवंशोपक्रमेण श्रीरामचरितकथनं नाम पष्ठा० सप्त० ।।६७॥

·सोमवंशवर्णनं नाम पठाटकेऽष्टमोऽध्यायः ॥ ६॥८॥ हरि ॐ ॥ सोमः पुनानः स्वर्योऽस्ति तद्वंशोऽथोज्यतेत्र तु ॥ श्रीदत्तानुगृहीतानामुमर्द्धिः स्फुटा यतः॥१॥ वंशेऽस्मिन्नेव भगवान् श्रीकृष्णः सकलोऽभवत् ।। राजर्पयश्च बहुशो जयिनः कीर्तिशालिनः ॥२॥ 'विष्णोः कोऽत्रिस्ततोस्येन्दुर्गुरुपत्न्यां ततो युधः ।। ततः पुरूरवा ऐलः शापभ्रष्टोर्वशीरतः॥३॥ ययोर्यशों जगी वेदस्तत्पुत्राः पट् सुकीर्तयः ।। आयुः श्रुतायुः सत्यायुरयच विजयो जयः ॥ ४॥ क्रमेण तज्जा नहुपो वसुमांश्च श्रुतंजयः ।। एको भीमोऽभितो भीमात्काञ्चनोऽस्य च होत्रकः॥५॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ अष्टाचत्वारिंशकेऽस्मिन् सोमवंशो रितन्यते ॥ श्रीदत्तानुगृहीतानामुभःि स्फुटा यत. ॥१॥ ॥१॥२॥ को ब्रह्मा भरतमुनिशापाद्भुवि पतितायामुर्दश्यां रतः ॥३॥ 'हये जाये' इति सूक्ते जगुः ॥ ४ ॥ तज्जास्तत्पुत्राः ॥ ५ ॥ । ४८६

·पठाटके अ०८
येन गण्डूपीकृता स्वर्गगा जद्दुः स वत्सुतः ।।
पुरुस्ततोऽतो वलाकोऽजकोऽस्यास्य कुशस्ततः ॥६॥
कुशांयुस्तस्य गावीतः कन्या सत्यवती तु याम् ॥
ऋचीको मार्गवो वो शुल्कमश्वमयं ददन् ॥७॥
जमदग्निस्तयोः पुत्रः पौत्रो रामस्तु राजवत् ॥
इष्टयां चरुव्यत्ययेन योऽवधीत्क्षत्रमुद्धतम् ।। ८ ॥
गीतः शीनाशेपत्ते ब्रह्मपित्वं तपोबलात् ।।
योगाद्दष्टा च गायत्र्या विश्वामित्रः स गाधिजः॥९॥
ब्राह्मणोऽयमपि क्षत्रः क्षत्रो रामो द्विजोऽप्यमूत् ।।
इदं तन्मातृविहितचरुच्यत्यास फलम् ॥ १० ॥
पञ्चायोर्नहुपायाः स्युः क्षत्रद्धासुहोत्रकः ।
तज्जाः काश्यः कुशो गृत्समदोऽस्माच्छुनकस्यूपिः।।११
काश्यात्काशिस्ततों राष्ट्रस्ततो दीर्घतमास्ततः ।।
रुमो धन्वन्तरिस्तस्य केतु मस्ततस्ततः ।। १२ ।।
तत्मतः महोत्रमुनो जहनुः ॥ ६॥ इतो गातिः ॥ ७ ॥ ॥ अथ है
विश्वामित्रम्यादमाममादेति गीत: 'शिस्य ह वै मित्र विभामित्र आम
शी शुनेः । 'मिने चर्चा' इत्यानम् ॥९॥१०॥ ११ ॥ १२ ॥

·४८८ दत्तपुराणम्। दिवोदासो द्युमास्तस्मात्ततः कुवलयाश्चकः॥ मदालसा यस्य पत्नी दत्तेशेन मृतापि या ॥१३॥ जातं जातं सुतं तत्त्वज्ञानाद्यानयदात्मताम् ॥ योगी सम्राट् ततोऽलर्को राज्यं धर्मेण योऽकरोत्॥१४॥ पट्पष्टयब्दसहस्रं यः श्रीदत्तेन समुद्धृतः॥ तत्पुत्रः संततिस्तस्मात्सुनीथाद्या महाधियः ।। १५॥ ययाति हुपो बने कचशप्तां स शुक्रजाम् ॥ देवयार्नी तत्सेवार्थ शर्मिष्ठां कृतकिल्विपाम् ॥१६॥ शौक्ल्या यदुस्तुर्वसुश्वान्यातोऽनुयुपूरवः ।। भ्रष्टप्रतिज्ञो जरसा राजा शुक्रेण योजितः ॥१७॥ तां जरामाददे पूरुः कामुकस्य पितुर्मुदा ॥ सहस्राब्दं मुक्तमोगो विरक्तो दैवतो नृपः ॥१८॥ भीमादिवोदासः ।। १३ ।। १४ ।। १५ । नहुपपुनो यपाति. । फर• शापो गुरुचरिते उक्तः । संभ्रमात्स्यास्त्रपरिधानतो पिटतया शर्मिष्टया कूपे त्यक्ता देवयानी ययातिनोदता ता घ । अपराधशान्त्यै दासीत्लेन शर्मिष्टाहीरता ॥ १६॥ शौक्ल्या. देश्यान्याः । अन्यात' शर्मिष्टापाः भासान फरिप्यामीति प्रतिज्ञातो भएः ॥ १७ ॥ १८॥ फोचिन्मेषी ·पष्टाष्टके अ०८ ४८९ भार्गव्यै प्राहाजगाथां तत्रायं श्लोक उत्तमः ॥ मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा ना विभक्तासनो भवेत् ॥१९॥ चलवानिन्द्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्पति ॥ स्वां जरां पुनरादाय पूर्ववत्तद्वयोऽर्पयत् ॥ २० ॥ विरक्तः सर्वभोगेभ्यो दत्वा राज्यं विभागशः ॥ पुत्रेभ्यो लब्धसंज्ञोऽगादाद्यं पदमनुत्तमम् ॥ २१॥ पुरोर्जन्मेजयोऽस्य प्रचिन्वांस्तस्य प्रवीरकः ।। ततो नमस्युश्चाघ्रिस्ततो सुद्युस्ततस्ततः ॥ २२.॥ बहुगुस्तस्य संयातिस्तस्याहंयाविरस्य च ॥ रौद्रायोर्भान्धृताच्यां योऋतेय्वादीन्दशालमत् ।।२३।। झतेयो रन्तिमारोऽस्य सुध्याप्रतिरथध्रुवाः ॥ मध्यान्मेधातिथिप्रस्कवाया जाता महर्षयः ॥ २४ ॥ रैम्यः सुधीतो दुप्यन्तस्तस्य यो मृगयां चरन् । मेनकायां समुद्भूतां विश्वामित्रात्तपस्विनः ।। २५ ॥ शकुन्तलां वधरतभूतां कण्वाश्रमस्थिताम् ।। गान्धर्वविधिना व ततोऽभूद्भरतो महान् ॥ २६ ॥ कूपे पतितां यत्नानिष्कास्प तया रेमे । मीदयान्मेपः स मेपतिना भमाण्डः कृत इत्यादि ॥ १९॥२०॥२१ ।। २२ ।। घृताच्यामप्सरसि ॥२३॥ मध्यादप्रतिरथात् ॥ २४ ॥ २५ ॥ २६ ॥ यज्या विधिनेष्टगन् 'सुप.

·४९०
दत्तपुराणम् ।
यद्दक्षहस्ते चक्राङ्कः पद्मचिह्नं च पादयोः ॥
सम्राड्भूत्वाऽभवद्यज्वा श्रुतयो यद्यशो जगुः ॥ २७ ॥
महाकर्मास्य जाता नो जनिप्यन्ते न चेदृशः ॥
तत्पन्योऽसदृशान्पुत्राञ्जनभर्तृभिया ततः ॥ २८॥
मरुतोऽदुर्भरद्वाजं राज्ञे यज्ञेन तर्पिताः ।।
प्रजावत्यां च गर्मिण्यां जीवो रेमे ततः पुनः ॥ २९॥
गर्मोऽस्थात्तं मिया सैच्छत्स्यक्तुं तामब्रुवन्सुराः॥
मूढे भर द्वाजमिमं भर द्वाजं अस्पते ॥ ३० ॥
इत्युक्तयों भरद्वाजो दत्तकोऽमूत्स भारतः॥
त्यक्तः पितृभ्यां मरुतोऽविभ्रन्तेस्मै ददुर्मुदा ॥ ३१॥
प्राप्तो वितथवंशेऽसौ वितथो मन्युरस्य च ॥
बृहत्क्षत्रमहावीर्यनरगर्गजयास्ततः॥३२॥
मरजः संस्कृतिस्तज्जो रन्तिदेवगुरू शुभौ ॥
गर्गारक्षत्रान्महावीर्यादुता द्विजयोनयः ॥ ३३॥
जोवनिए । 'हिरण्येन परीवृतान् ' इति जगुः ॥ २७ ॥ भर्तुरसदृशान्
॥ २८ ॥ प्रजावत्या भातुरतप्यस्य भार्यायाम् ॥ २९ ॥ तं स्थितं गर्भ
स्पलमैच्छत् । 'इझुगमियमा छः' इति छकारः ॥ ३०॥ या वीर्य
भरत दाम्या जातं द्वाज तस्मै भाताय ॥३१॥ ततो मन्योः ॥३२॥३३॥

·पष्ठाष्टके अ०८
४९१
वृहत्क्षत्राद्धस्तिनेशो हस्तीतः पुरुमीठकः ॥
अजमीढो द्विमीढश्च मध्याबृहदिपुस्ततः ॥ ३४ ॥
बृहद्धनुर्वृहत्कायोऽम्यास्य पुत्रो जयद्रथः॥
विशदोऽस्य ततः सेनजित्तस्य रुचकादयः ॥ ३५॥
विप्राधे मीढानीलक्षावजींदाच्च नीलतः॥
शान्तिः मुशान्तिस्ततोऽतः पुरुजोऽर्कोऽस्य तस्य च३६
भाHश्वोऽस्मान्मुद्गलाद्या ज्येष्ठात्क्षत्रः प्रतापवान् ॥
दिवोदासोऽस्मान्मित्रेयुश्च्यवनोऽस्य मुदासकः ॥३७॥
ततोऽस्य सहदेवोऽस्य सोमकोऽस्य पृपत्ततः ॥
द्रुपदो द्रौपदी धृष्टद्युम्नपूर्वास्ततोऽय च ॥ ३८॥
ऋक्षात्संवरणस्तस्य कुरुर्जहून्वादयस्ततः॥
इतो जरासन्धमुखाः सुरथो जह्नुजस्ततः ।। ३९ ॥
विदूरथो राट् च ततो जयमेनोऽस्प राधिकः ।।
ततो युतः क्रोवनोऽतोऽस्य दैवातिथिरस्य च ॥४०॥
ऋष्यस्तस्य दिलीपोऽस्य प्रतीपस्तस्य शन्तनुः॥
पाहीको योगिदेवापिः सोमदत्तोऽय वाहिकात् ॥४१॥
हस्तिनापुरीशः मयादजमीढात् ॥ ३४ ॥ ३५ ॥ घुमीदाद्विपनातयः।
अजमीढानीलो ऋक्षश्च ॥ ३६ ॥ ३७ ॥ ३८ ॥ ३९ ॥
॥ ४० ॥ शन्तनोर्गनाया भीष्मः अपरस्यां कन्यारस्थायां शस्त्यात्पराश-
पदस्यां सत्यरत्या व्यासस्तस्यामेपोद्दाहोय शन्तनोििचत्रवीर्यः ॥ ११ ॥

·४९२
दत्तपुराणम् ।
ततो भूर्याया गङ्गायां सन्भीष्मः शन्तनोर्यतः ॥
शाक्त्यात्कानीनो विष्ण्वंशोन्यासोऽस्यां चित्रवीर्यकः
तत्क्षेत्रजावन्धपाण्डू गोलौ व्यासाच्च पाण्डवाः॥
धर्मभीमार्जुनाः कुण्डा यमवातेन्द्रतोऽश्चितः ॥४३॥
नकुलः सहदेवश्च पुत्रा एपा रणे हताः ।।
अर्जुनादभिमन्युस्तज्जः परीक्षिद्धरिप्रियः ॥४४॥
जनमेजयराजोऽतः श्रुतस्तिप्येऽहिसकृत् ॥
धृतराष्ट्राच्छतं दुर्योधनाधास्ते रणे मृताः ॥ ४५ ॥
पाण्डवा ईदृशोऽपीशभक्त्या पूता दिवं गताः॥
सर्वदाभिमता साध्वी द्रौपदी पञ्चपत्न्यपि ॥ ४६ ।।
लाक्षागारागराधोराद्वनवासच्छलाद्रणात् ।।
कौरवोपद्रुतान्पार्थान्पर्यरक्षज्जनार्दनः ।।१७॥
श्रीकृष्णः सारथिर्यपां कुतस्तेषां परामवः ॥
अनोः सभाया यध्वाधा गुरोर्वविय तुर्वसोः ॥४८॥
।। १२ ।। मृते भर्तरि व्यासारक्षेनजो धृतराष्ट्रपाण्ड् गोलको । पाण्डुक्षेत्र
युन्त्या यमाद्धर्मः यायो म इन्द्रादर्जुनः । अश्विभ्यां माया नकुलसहदेयो।
एते कुण्डाः । 'अमृते जारजः कुण्डो मृते भनीर गोटकः' इत्युक्तेः॥४३॥
११४४॥ तिव्ये कलो। सर्पसत्रात् ॥४५॥ कानीनगोलजा स्वयं युण्डा
अपीडशाः सौः सदा मान्या सर्वदेन कृष्णेनाभिमता या॥४६॥१७॥४८॥

·पष्ठाष्टके अ०८ ४९३ पदोश्चत्वारः सहस्रजितोऽत्र शतजित्ततः ॥ हैहयस्तस्य धर्मोऽस्य नेत्रः कुन्तिस्ततस्ततः॥४९॥ सोहंजिस्तज्जो महिप्मान्मद्रोऽस्य धनकोऽस्य च ॥ कृतवीर्यो दत्तभक्तोऽर्जुनोऽस्यास्यामिता हताः ॥५०॥ वृष्णिः शिष्टान्मधोस्तस्माद्वार्ष्णेयं यादवं कुलम् ॥ क्रोप्टोईजिनवान्धोहिस्ततस्तस्माद्रुशेकुरित् ॥५१॥ चित्रोऽस्य शशविन्दुर्योग्यमिताभः पृथुश्रवाः ।। ततोऽस्य.धर्म उशनास्तस्यास्य रुचकस्ततः ॥५२॥ ज्यामयोऽस्माद्विदर्भोऽस्य अथः कुन्तिस्ततस्ततः ॥ धृष्टिस्ततो निवृत्तिस्तज्जो दशा)ऽस्य व्योमकः॥५३॥ जीमूतोऽस्यास्य विकृतिस्तस्य भीमरथस्ततः ॥ नवरथो दशरथोऽस्य तस्य शकुनिस्ततः ॥५४॥ करम्भिर्देवरातोऽस्य देवक्षनस्ततस्ततः ।। मधुः कुरवशोऽस्यास्यानुस्तस्य पुरुहोत्रकः ॥ ५५॥ तस्यायुः सात्वतस्तस्य भजमानोऽस्य पृष्णिकः॥ युधाजित्तस्यानमित्रोऽस्यास्य वृष्णिविदयः ॥५६॥ चापारः पुत्राः ।। ४९ ॥ अस्य पुत्रा रामेण हताः ॥ ५० ॥ अवशिष्टान्मधोः ॥ ११ ॥ ५२ ।। ५३ ॥ ५४॥ ५५ ॥ ५६ ॥ कृती

·४९४
दत्तपुराणम् ।
तस्यास्य शूरोऽथ तस्य भजमानस्ततः शिनिः॥
स्वयं भोजोऽस्यास्य हृदीकोऽस्य शूरः कृती ततः॥५७॥
वसुदेवोऽस्य बहवो रामकृष्णाविहेश्वरौ।।
वृष्ण्यन्यवंशेन्धकोग्रसेनकंसादयोऽमिताः ॥५८॥
यदोनलारिसंझौ यौ तद्वंशोऽपि महानभूत् ॥
सोमवंशस्य विस्तारः संक्षेपेणात्र दर्शितः ॥ ५९॥
इह योगीन्द्रराजर्पिपुण्यश्लोका अनन्तशः ॥
कलया भगवान्साक्षाद्वासुदेव इहाभवत् ॥ ६०॥
उक्तप्रायोऽवतारोऽयं कृष्णस्य परमात्मनः॥
रुक्मिण्यादिवधूत्पन्नाः कामाधा अमिताः सुताः ॥६१॥
सर्वेशतः सुरा जाता भूमिमारापनुत्तये ।।
कृष्णसेवां विधायान्ते स्वधामापुः सहात्मना ॥ ६२॥
वैकुण्ठं गत इत्येप व्यवहारस्तु मायिकः।।
द्वार्वत्यां मथुरायां चाचापि सनिहितो हरिः ॥ ६३ ॥
तथैव रामोऽयोध्यायां द्वौ चेमौ कामदौ नृणाम् ।।
स्वांशसृष्टौ यथैकोऽयं श्रीदत्तो भ्राजतेतराम् ॥ ६४ ॥
रामकृष्णौ तथाःन्दुवंशयोरपि कामदौ ।।
राजानो मनुशीया बहवोऽर्केन्दुवंशजाः ।। ६५ ।।
पुण्यवान् शूरः ॥ १७ ॥ १८ ॥ ५९ ।। कलया बलभद्रेण ॥६॥
॥६१ ॥ ६२ ।। ६३ ॥ स्वांशा मरीच्यत्र्यादयः ॥ ६४ ॥६५॥

·पष्ठाष्टके अ०८ ४९५ कृत्वेश्वरे परां भक्तिं भेजुः सायुज्यमात्मना । एवं येऽमुं निर्विशेपं साक्षात्कर्तुमनीश्वराः ॥६६॥ मन्दा अपि दुराचारा विषयाकृष्टचेतसः ।। सर्वे तेऽप्यनुकम्प्यन्ते सगुणब्रह्मशीलनात् ॥ ६७॥ अष्टकैरेभिरत्रोपासनाकाण्डं निरूपितम् ।। प्रीयाद्भक्तिप्रियोऽनेन भक्तिगम्यख्यधीश्वरः ॥ ६८॥ इति श्रीमदत्तात्रेयपुराणे सार्धनिसाहरुयां त्रिकाण्डमण्डितायां संहितायां वासुदेव्यामुपासनाकाण्डे पष्ठाटकेऽष्टमोऽध्यायः ॥ ८॥ उपसंहरति---एवमिति ॥ ६६ ॥ ६७ ॥ ६८ ॥ इति श्रीमदत्तात्रेयपुराणे सार्धनिसाहल्या त्रिकाण्डमण्डितायां संहितायां वासुदेव्यामुपासनाकाण्डे पष्ठाष्टके टीकायां अटमोऽध्यायः ॥ ८॥ ॥ इति पठाष्टकः समाप्तः ॥ उपासनाकाण्डं संपूर्णम् ॥ .

·॥ श्रीमदत्तपुराणे कर्मकाण्डे सप्तमाष्टकः॥
अथ कर्मकाण्डम् । सुन्दोपसुन्दचरितं
नाम सप्तमाष्टके प्रथमोऽध्यायः ॥ ७१॥
हरि ॐ ॥ प्रणम्य तं जगद्योनिमनाद्यन्तं व्यधीश्वरम् ।।
तदीरितो ब्रुवे कर्मकाण्डं तं भक्तिभावनम् ॥१॥
अहिंसाद्यष्टगुणयुक् द्विजो नियतकर्मकृत् ।।
ब्रामं पदमवामोति न भूयश्च्यवते ततः ॥२॥
भक्तिज्ञानकृतं यत्तच्छ्रुत्युक्तं वीर्यवत्तरम् ।।
निःश्रेयसं कर्मणां हि धार्यते शब्दलक्षणम् ॥ ३॥
स्फुटं वैदिकशब्दार्थः स्मृत्युक्तं चापि लौकिकम् ॥
यस्याकर्मणि दोपस्तं नियतं प्रजनोदितम् ॥४॥
॥ श्रीगणेशदत्तगुरुभ्यो नमः॥
पूर्वद्यष्टकोक्तज्ञानाप्तयेऽष्टकैश्चतुर्मिरुपासनोक्ता तत्रान्तःकरणशुद्धयर्थ
कर्मकाण्डमुच्यते । अस्योपोद्धातो गुरुचरितचतुर्दशाध्यायटीकोक्तोऽनुसं-
धेयः । योनि कारणम् ॥ १॥ नियतं नित्यं नैमित्तिकं च ॥२॥ भक्त्या
ज्ञानेन च । शन्दो वेद' ॥ ३ ॥ अकर्मण्यकरणे । प्रजनो गुरुः ॥ ४॥

·सप्तमाष्टके अ०१ ४९७ तत्संस्कृतत्रिवर्णानां वेदाध्ययनमप्युत ॥ पत्याधिक्रियते पत्नी न पृथुक् चान्ययाऽन्यवत् ॥ ५॥ मन्त्रपाठश्रवणयोोपचास्या व्रतादिके ।। गौश्छेद्यान्त्यस्य वेदोक्त्या त्रपुच्छाये श्रुती श्रुतौ ॥६॥ विप्रोक्ताश्रीतमन्वैस्तु क्रिया पत्याज्ञया स्त्रियाः ।। स्तेयदोपः प्रोपिते च पत्यो नैमित्तिके कृते ॥७॥ अपि नियतम् । अन्यवच्छूद्रवत् ॥ ५ ॥ अस्याः स्त्रियाः पाठश्रवणयोर्दोपः न यज्ञसंयोगे । अन्त्यस्य शूद्रस्य गौर्जिह्वा छेद्याः । श्रुती कर्णी । 'श्रवणा- ध्ययनार्थप्रतिषेधात्स्मृतेश्व' इति न्यायात् । भाष्यकृतोऽपि इतश्च न शूद्रस्या- धिकारो वेदस्य स्मृतेः श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधौ ३ भवति वेदश्रवणप्रतिषेधे वेदाध्ययनप्रतिषेधादर्थज्ञानानुष्टानयोश्च प्रतिषेधः शूद्रस्य । स्मर्यते श्रवण- प्रतिपेधस्तावत् 'अथास्य वेदमुपश्रृण्वतस्त्रपुजतुभ्यां श्रोत्रप्रतिपूरणमिति' पा हया एतच्छ्मशानं यच्छ्दस्तस्माच्छूद्रसमीपे नाध्येतव्यम्' इति च । अत एवाध्ययनप्रतिषेधः । यस्य समीपे नाध्येतव्यं भवति स कथं श्रुतम. धीपीत । भवति वेदोच्चारणे जिह्वाच्छेदो धारणे-शरीरभेद इति । अत एवं तदर्थज्ञानानुष्टानयोः प्रतिषेधो भवति । 'न शूद्राय मतिं दद्यात् ' इति द्विजातीनामध्ययनमिज्या दानम् ' इति च । येषां पुनः पूर्वसंस्कारवशाद्वि- दुरधर्मव्याधप्रभृतीनां ज्ञानोत्पत्तिस्तेषां न शक्यते फलप्राप्तिः प्रतिबर्दु ज्ञानस्यैकान्तिकत्वात् 'श्रावयेचतुरो वर्णान् ' इति चेतिहासपुराणाधिगमे चातुर्वर्ण्याधिकारस्मरणात । वेदपूर्वकस्तु नाधिकारः शूद्राणामिति स्थित. मिति ॥ ६ ॥ अश्रौताः पौराणिकाः । प्रोपिते देशान्तरस्थे ॥ ७ ॥ .

·४९८
दत्तपुराणम्।
गृहिद्विजस्य नियतमाधानं तु विवाहतः।।
ततो होमी पार्वणेष्टी चातुर्मास्यं च संभवे ॥८॥
पशुसोमो वा तु ते दुर्गाह्मण्यादिहरा यतः ॥
सायंप्रातभॊजनर्तुमतीस्वस्त्रीगमादिकम् ॥९॥
परिसंख्यातः संध्यावत्पञ्चयज्ञाश्च पैतृकम् ।।
आगन्तुसाधनं त्वत्र वक्ष्येऽथो दत्तसंमतम् ॥१०॥
प्रियशिष्योऽर्जुनः श्रीशमेकदैत्य प्रणम्य तम् ॥
पप्रच्छाऽप्सु महाशीते प्रातः क्लिश्यन्त्यमी कुतः ॥११॥
श्रीदत्तः प्राह राजेन्द्र त्रय्योपायोऽयमीरितः ।।
विस्मृतात्मस्वरूपाणां सदा नानासुखार्थिनाम् ॥ १२ ॥
सत्त्वशुद्धिकरो रम्यः शनैश्चित्तप्रकाशकः॥
माघलानादिरूपोऽत्र सकामोऽप्याशु तारकः ॥१३॥
किं शरीरेण पुष्टेन रक्षितेन बलीयसा ॥
अनित्येनाशुद्धजेन स्वतोऽप्यशुचिनाऽमुना ॥ १४॥
अस्थिस्तवनायुषद्धं रक्तमांसविलेपितम् ॥
चर्मबद्धं सुदुर्गन्धं मलमूत्रादिपूरितम् ॥ १५॥
जराशोकविपयाप्तं तापरोगालयं जरत् ।।
नित्यं रजस्वलं सर्वदोपदूपितमातुरम् ।। १६ ॥
ल्यब्लोपे पञ्चमी । विवाहमारम्यानयाधानं सायंप्रातह)मौ च ॥ ८॥ संभवे
सति पशुसोमो वा परिसंख्यात इति पूर्वान्वयि ॥ ९॥ १० ॥

·सामाष्टके अ०१ ४९९ परोपतापपापार्तिपरद्रोहादिकारणम् ॥ लोलुपं पिशुनं क्रूरं कृतघ्नं क्षणभङ्गुरम् ॥ १७ ॥ सच्छिद्रमनुविनावि तापदोपादिकारणम् ॥ दुःपूरं दुर्धरं दृप्तं तृष्णाव्याप्तं च मोहदम् ॥१८॥ निसर्गतोऽधर्मरतं दुष्टं जरदनुक्षणम् ॥ नानासंबन्धममताहन्ताबन्धादिकारणम् ॥१९॥ सदा कामक्रोधलोभनरकद्वारसंस्थितम् ॥ कृमिविड्मस्मरूपान्तं परिणामे शुनां हविः ॥२०॥ ईदृशेन शरीरेण बुद्बुदा इव वारिणि ॥ जायन्ते च म्रियन्ते च जीवास्तेपां सुदुर्गतिः ॥२१॥ अत एतादृशे लब्धे शरीरे बहुपुण्यतः ॥ यो योजयति धर्मे स दुर्ग तरति नेतरः ॥ २२ ॥ मकरस्थे रखौ यो हि शीतार्तोऽप्युदिते खौ।। स्नाति पापैर्विमुक्तः स क्रमाद्ब्रह्माधिगच्छति ॥ २३ ॥ माघमासे रटन्त्याप ईपदभ्युदिते खौ ॥ महापापमपि क्षिप्रं स्नानमात्रात्पुनीमहे ॥ २४ ॥ १७ ॥ १८ ॥ १९ ॥ २० ॥ दुर्गतिः कष्टा गतिः ।। २१ ।। दुर्ग संसारम् ॥ २२ ॥ २३ ॥ ईपदम्युदिते अर्धोदये ।। २४ ॥ --

·५००
दत्तपुराणम् ।
ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि वाड्मनःकायजं घघम् ।।
स्वल्पं वापि महद्वापि मापनानात्प्रणश्यति ॥२५॥
एतदर्थ पुरावृत्तं भृणु राजर्पिसत्तम ।।
ऋचीका नाम कल्याणी ब्राह्मणी भार्गवी शुभा ॥२६॥
बालवैधव्यदुःसार्ता तपस्तेपे सुदारुणम् ॥
विन्ध्याचले महाक्षेत्रे रेवाऽब्रामरकण्टके ॥२७॥
महानता तत्र साऽभूनारायणपरायणा ।।
सदाचारान्विता नित्यं दुष्टसंसर्गवर्जिता ॥ २८ ।।
मितसत्याल्पवाक् शान्ता जितकामा जितेन्द्रिया ।।
मुशीला धर्मनिरता देहशोपणशालिनी ॥ २९ ॥
पितृदेवद्विजार्थिभ्यो दत्तमगा तया हुतम् ।।
उञ्छवृत्त्या पठभागे भुङ्क्ते सापि यथाविधि ॥३०॥
पराकतसकृच्छातिकृच्छचान्द्रायणवतैः ।।
श्रीविष्णुचिन्तनेनैव कालं नयति सर्वदा ॥ ३१ ॥
संखाताः कपिले रेवासंगमे विधिवत्तया ।।
पटिमाघास्ततो दैवान्मृता तत्रैव सा सुखात् ॥ ३२॥
॥ २५ ॥ २६ ॥ २७ ॥ २८ ।। २९ । उञ्छवृत्तिास्वा
मिककणोपादानम् । षष्ठकाले तेऽर्के ॥ ३० ॥ ३१॥ 'शतवृश्चि-
कदरस्य या पीडा सानुभूयते ' इत्यस्य निषेधाय मुखादित्युक्तम् ॥ ३२॥

·सप्तमाष्टके अ०१
५०१
माघस्नानादिपुण्येन वैकुण्ठं प्राप साऽमला ।।
क्रीडन्ती सुविमानेन चतुर्युगसहस्रकम् ॥ ३३ ॥
सुन्दोपसुन्दनाशार्थ विधिनोत्तारिता पुनः॥
विष्णुं प्रार्थ्य ब्रह्मलोके नाम्नाऽभूत्सा तिलोत्तमा॥३४॥
रूपलावण्यसौन्दर्यधीचातुर्यप्रभाखनिः॥
स्त्रीरत्नमुत्तमं साऽभूद्देवानामपि मोहिनी॥ ३५॥
विधातुनिपुणस्यापि साऽभवच्चित्तहारिणी ।।
न काऽप्यप्सरसां मध्ये सौन्दर्यलहरीदृशी ॥ ३६॥
तां सत्कृत्य विधिः प्राह देवि याहि तिलोत्तमे ।।
त्रिलोकीकण्टको सुन्दोपसुन्दावसुरौ जहि ॥ ३७॥
तथेत्युक्त्वाऽथ सा वीणां रणन्त्याप महीतलम् ।।
ब्रह्मलोकात्समार्गेण यत्र तौ दनुजौ स्थितौ ॥ ३८॥
पूर्वमाप्लुत्य रेवायाः पवित्र निर्मले जले ॥
परिधायाम्बरं रक्तं चोली विद्युत्प्रभां दृढाम् ।। ३९॥
सिजन्नपूरवलयां मुक्तावल्या श्रितस्तनीम् ।।
पदे पदे केशपाशपतत्सुमनसं तु ताम् ।। ४० ॥
गायन्ती सुस्वरं प्रेक्ष्य मुस्निग्धं कोमलं कलम् ॥
बल्ली वादयन्ती च दूतो गत्वाऽसुरौ जगौ ॥४१॥
युवां रनभुजौ लोके वीरनं चेदृशं प्रभु ॥
गत्वाऽशोकवने शीघ्रं पश्यतां काममोहिनीम् ॥ ४२ ॥
३३ ॥ ३४ ॥ ३५ ॥ ३६ ॥ ३७ ।। खमार्गेण आकाशमा-
गैण ॥ ३८ ॥ ३९ ॥ बहकी चीणाम् ॥ ४०॥ ४१ ।। हे प्रभू ॥१२॥

·५०२
दत्तपुराणम् ।
सुन्दोपसुन्दावसुरौ तच्छृत्वैवाशनादिकम् ॥
त्यक्त्वा ससीधुपात्रं स्त्रीरत्नकोटीच तामितौ ॥४३॥
मिनदेहावपि पुरा भ्रातरावेकमानसौ ॥
तां दृष्ट्वैव तदा जातौ मोहितौ भिन्नमानसौ ॥४४॥
भ्रातर्विरम भार्येयं ममैवास्तु वधृत्तमा ।
त्वमेवार्य त्यजैनां मे भार्याऽस्त्विति परस्परम् ॥ ४५ ॥
मत्तेमाविव संरब्धौ गदया तौ परस्परम् ।।
जमतुः संप्रहारेण मृतौ द्वावपि तत्क्षणम् ॥ ४६॥
कृत्वैवं देवकार्य सा ब्रह्मलोकं गता पुनः॥
ब्रह्मा तामाह सत्कृत्य तिष्ठ त्वं सूर्यमण्डले ॥४७॥
मुक्त्वा भोगाननेकांस्त्वं सूर्येण सह संचर ॥
आकल्पं ब्रह्मसायुज्यं ततो गच्छ ध्रुवं शुभे ॥४८॥
इत्युक्त्वा सूयलोकं सा गतैवं कृतकृच्छ्रतः॥
उदारेदृक् फलं लेभे ततः किं देहलालनात् ।। ४९ ॥
इति श्रीमदत्तात्रेयपुराणे सार्वत्रिसाहरुयां त्रिकाण्डमण्डितायां
संहितायां श्रीवासुदेव्यां कर्मकाण्डे सप्तमाष्टके
टीकायां प्रथमोऽध्यायः॥१॥
सीधु मद्यम् । इती प्राप्ती ॥४३॥४४॥४५॥४६॥ ४७ 11 आकल्प
कल्पपर्यन्तम् ॥ ४८ ॥ देहाच्दृष्टयभागादारा ॥ ४९ ।। इति श्रीमद
तात्रेयपुराणे सार्धनिसाहस्यां त्रिकाण्डमण्डितायां संहितायां वासुदेव्या
कर्मकाण्डे सप्तमाष्टके टीफायर्या प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥
इति मुन्दोपमुन्दचरितं नाम सममाटके
प्रथमोऽध्यायः ॥१॥

·अथ हेमकुण्डलाढयवैश्यचरितकथन
नाम सप्तमाष्टके द्वितीयोऽध्यायः ॥७२॥
हिन्वन्ति येऽसुवित्ताशां जिन्वन्ति करणानि च ॥
त एव श्रुतिमार्गेण गच्छन्ति परमं पदम् ॥१॥
शृणु राजन् पुरावृत्तं नैपधे नगरे पुरा ॥
हेमकुण्डलनामाऽभूत्कुलीनो वैश्य उत्तमः ॥२॥
सर्वस्ववृत्तिसंपन्नः सवृत्तो धनदोपमः ॥
गोमहिप्यश्वदासाहयो धनधान्यसमन्वितः ॥३॥
धार्मिको विविधोपायैर्दानशीलः स सत्यवाक् ॥
उत्पादयामास धनमष्टौ हाटककोटिकाः॥४॥
एवं महाधनो वैश्यो ज्ञात्वाऽऽयुः क्षणभङ्गरम् ।।
स्वयं धर्मार्जितधनपष्ठांशस्याकरोद्व्ययम् ॥ ५॥
वापीकूपतडागादि व्यरचनिर्जलस्थले ॥
वटाचत्योद्यापनानि शिवविण्यालयानि च ॥६॥
उद्यानानि विचित्राणि तथा पुष्पवनानि च ।।
अनं ददौ याचकेम्य उदयास्तमयावधि ॥७॥
।। श्रीगणेशाय नमः॥
अमुवित्ताशा प्राणद्रव्ययाम्हां त्यजन्ति ! फरणानि मनःपटानीन्द्रि
पाणि । मृतिमार्गेण साम्राधारेण ॥१॥ पुरावृत्तमितिहासम् ॥ २॥
कृषिगोरक्षगणिन्यसंपनः ।। ३ ॥ हाटकं स्वर्णन ॥ ४ ॥५॥६॥७॥

·५०४ . दत्तपुराणम् । प्रपाः संस्थापयामास ददौ दानानि भूरिशः॥ ज्ञाताज्ञाताधनाशार्थ प्रायश्चित्तं समाचरत् ॥ ८॥ देवब्रह्मातिथिपरः पुराणश्रवणोद्यतः ॥ गृहमृद्धं स्वपुत्राम्यां दचाऽगात्तपसे वने ॥ ९ ॥ तत्राराध्य हरिं भक्त्या तदाकारमनाः स विट् । त्यक्त्वा देहं स्वपुण्येन विष्णोर्लोक ययौ शुभम् ॥१ तत्पुत्रावुद्धतौ नाम्ना श्रीकुण्डलविकुण्डलौ ।। युवानी रूपसंपन्नौ लब्धेनार्थेन गर्वितौ ॥११॥ त्यक्त्वा धर्म दुरात्मानौ दुःशीलौं व्यसनातुरौ।। वृद्धमातृवचोऽतीत्य परस्त्रीसक्तमानसौ ॥ १२ ॥ गीतवादित्रसंसक्तौ वारस्त्रीशतसंगतौ । चाटुकारिनरैर्युक्तौ विंटगोष्ठीविशारदौ ।। १३ ।। सुवेपो चारुवसनो नानालंकारधारिणौ ।। क्रीडमानौ रथेमाश्वैर्मद्यमांसनिपेविणौ ॥ १४॥ वाराङ्गनानटविट्यन्दिप्पेवं पितुर्धनम् ।। , ताम्यामसद्व्ययैः सर्व त्यक्तं वीजमिवोपरे ॥१५॥ प्रपा पानीयशालाः । अवनाशाय पापनाशार्थम् ॥ ८॥ ब्रह्मा विप्रः । भई धनधान्ययुक्तम् ॥९॥ चिट् वैश्य. ॥१०॥ ११॥ अतीत्या. तिक्रम्य ॥ १२ ॥ वारत्रियो वेश्या. 1 चाटुकारिभिः प्रेम्णा मिथ्यारिकत्य. नकारिभिः ॥ १३ ॥ १४ ॥ ऊपरे ऊपरदेशे ॥ १५ ॥ भसुरा विप्राः ।

·सप्तमाष्टके अ०
५०५
न दत्तं न हुतं ताभ्यां कदापि धनाऽमराः।।
नाचिंता भूसुराश्चापि जातौ निधिनावुभौ ॥१६॥
अथ तौ दुःसितौ देवानिर्धनौ वर्जितौ ॥
क्षुरक्षामौ वस्त्ररहितौ संत्यक्तौ स्वरपि ॥ १७ ॥
ताम्यां चौर्य समारब्धं राजमीत्युरादहिः ।
वने स्थित्वा धनुर्माणकराभ्यां यत्नतः ॥१८॥
हत्वा भिल्लसहायौ तौ श्वापदान्पगोऽपि च ॥ "
जग्ध्वा मांसं प्रपीडयारं पथिकाये तस्थतुः ॥१९॥
अथैकदा,हतो ज्येष्ठः शार्दूलेन असा ।।
पापिष्ठोऽपि कनिष्ठश्च सर्पदशो मृ ययौ ॥२०॥
यमदूतास्तदैत्योभी चध्वा पाशः निर्दयम् ।।
दुर्गमेन पथा निन्युर्यमस्य पुरतोगम् ॥ २१ ॥
आमन्त्र्य चित्रगुप्तेन धर्मराजोन्दन जगौ ॥
घोरेऽयो रौरवे स्थाप्यः स्वर्गे पनुजो द्रुतं ॥२२॥
ततो विनिक्षिप्तो रौरवेऽग्न्यामहे ।।
कनिष्ठोऽपि विमानेन नीतः स्वगंधासुसम् ॥ २३ ॥
निष्किञ्चनौ दरिदा ॥ १६ ॥ शुक्षामौ क्षुधित, १७ ॥ १८ ॥ जग्ध्वा
भक्षयित्वा ।। १९ ॥ २० ॥ पापित्याद्भुत नि । 'निभिर्महीम्या वा
नीयते यमकिंकर ' इति गारडोक्ते ॥ २१ ॥ 'दत्यचन्द्रावनलोऽनिलय
यो मिरापो हृदय मनध ॥ महश्च रात्रिश्च उभे सध्ये कालच जानाति
नरस्य वृत्तम्' इति साक्षिप्रश्नपूर्वक आमन्त्र्य पार्य ॥ २२ ॥२३॥

·दत्तपुराणम्। . गच्छन्स प्रभो दूता आवामेकोद्भवौ समौ ।। तुल्यक्रियौ यमृत्यू गतिमिन्नाऽऽवयोः कथम्।।२४॥ दूता ऊचुर्य द्रौ विश्राम्यन्त्यमिताः सगाः ॥ निश्यति चयुज्यन्ते संसारेऽमी तथाऽवशाः ॥२५॥ येन यद्यत्कर्म तत्तद्रोग्यं हि तेन च ।। अवशः स्वर भुइक्त नान्योऽन्यस्य कदाचन ॥२६॥ कमेव कारणात जीवानां मुखदुःखयोः ॥ रन्धाय का कर्म कर्म मोक्षाय केवलम् ॥ २७ ॥ देही करोत्मिकः कृतस्यैकोक्नुते फलम् ।। अन्यो न पितेऽन्यस्य कर्मणेति विनिश्चितम् ॥२८॥ तात त्वया पुण्यं तेन स्वर्गस्तवोचितः ।। स्वद्धात्रा तिं पापं गतस्तेन सुदुर्गतिम् ॥ २९ ॥ तच्छ्रुत्वाऽधमापनो विकुण्डल उवाच तान् भो दूताः पृच्छामि संशयों मे महानयम् ॥३०॥ आनाल्यान्मनः पापे निरतं न पे विदम् ।। जन्मान्तर्राग्यस्य फलं वा त यत्कृतम् ।। ३१ ॥ यदि प्राक्ता पुण्यं तर्हि पापस्य का गतिः॥ अत्रैव चेत्वृकिं तन जाने ब्रूत मुक्तिदम् ॥ ३२ ॥ पयोरिति छेद , द्रौ वृक्षे ॥ २५ ॥ २६ ॥ केवल निष्कामकर्म २७ ॥ २८ ॥ विा कृतम् ॥ २९ ॥ ३०॥ हरे धर्मे न निरतम् । त कर्म ।। ३१ तिप्रणाशप्रसङ्गापापस्य का गति ॥ ३२ ॥ भो ·सप्रमाष्टके अ०२ ५०७ + ज्येष्ठम्राता तथैवाहमुभौ पातकतत्परौ ।। तयोंमें स्वर्गहेतुः कः कृपया ब्रूत साधवः ॥ ३३ ॥ दूता ऊचुः शृणुष्वार्य त्वया यत्सुकृतं कृतम् ॥' जानीमो निसिलं तचं लुप्तज्ञान न वेत्सि तत् ॥ ३४ ॥ हरिविप्रात्मजो विप्रः समित्रो वेदपारगः।। 'य आसीदाथमे रम्ये कालिन्द्या दक्षिणे तटे ॥ ३५ ॥ यदैव निर्धनो भूत्वा भ्राता सह वनं गतः ।। तदेव दैवयोगेन जातस्तस्य समागमः ॥ ३६ सतां साप्तपदी मैत्री पुनात्युत्तरादयात् ।। सैवेह भवन्धनी किं पुनर्दीर्घकालना ।। ३७ ॥ सततं तेन सख्यं ते जातं दैवादनान्तरे ॥ तत्सङ्गेन त्वया चीर्ण माघस्नानं द्विवारतः ।। ३८ ॥ यमुनापुण्यपानीये सर्वापौघहरे वरे ॥ पापप्रणाशनारये तु सुतीर्थ लोकमङ्गले ॥ ३९ ॥ साधर देवदूता ॥ ३३ ॥ हे आर्य कुलीन, तन्निखिल जानीम इति धान्यपि । अविद्यया लुम ज्ञान यस्य तत्सबुद्धी, स्वं तत्पुण्यं न येसि । "भन्नानेनावृतं ज्ञानम् ' इति स्मृते ॥ ३४ ॥ कारिन्द्या यमुनाया ॥ ३५॥ ॥३६ ।। सता साधूनाम । उस्तरादया महापापात । सैन सासपदी मैत्री। इह ससारे ।। ३७ ॥ तेन हरिमित्रेण ॥ ३८॥ ३९ ॥ एकेन मायनानेन ।

·५०८ दत्तपुराणम्। एकेन सर्वपापेभ्यो निर्मुक्तस्त्वं परेण च ॥ महत्स्वर्गफलं मुंव गतिः सत्सङ्गजा त्वियम् ।। ४० ॥ कुतपुण्यप्रभावेन मोदस्व सुचिरं दिवि ।। तवाग्रजोऽस्ति नरके मुनक्ति यमयातनाम् ॥४१॥ छिद्यमानोऽसिना भ्राता भेद्यमानश्च मुद्गरैः ॥ चूर्ण्यमानः शिलापृष्ठे सोऽस्त्यनारेपु भर्जितः ॥ ४२ ॥ इत्याकर्ण्य स तद्वाक्यं भ्रातृदुःसेन दुःखितः ।। विनयावनतः प्राह सुदीनः पुलकाङ्कितः ॥४३॥ भवद्भिर्यत्समाख्यातं तत्तथैव न चान्यथा ॥ सत्सङ्गं संस्मरे येन मुक्तोऽहं वृजिनार्णवात् ॥४४॥ सतां साप्तपदी मैत्रीत्युक्तं तत्स्मर्तुमर्हथ ।। भवत्तः श्रोतुमिच्छामि धर्म स्वर्गतिदं झवम् ।।४५।। इति ते नेन संपृष्टा दुता ऊचुः शृणुष्व भोः॥ स्वर्गदुर्गतिदाती धर्माधमों सुनिश्चिती ॥ ४६॥ . द्वितीयेन ॥ ४० ॥ ४१ ॥ ४२ ॥ विनयेनापनतो भूत्वा संजा- तरामाश्य प्राह । स्मारितपुण्यानीति शेष ॥४३॥ दुःखसमुद्रात ॥४४॥ मवचो युप्मत्त. ॥ ४५ ॥ मुनिश्चिती येदैरिति शेष ॥ ४६॥ इति श्रीमदत्तात्रेयपुराणे सार्धनिसाहस्यां निकाण्डमण्डितायां सहितायां वामुदेव्यो

·सप्तमाष्टके अ०२
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धनिसाहरुयां त्रिकाण्ड-
मण्डितायां संहितायां श्रीवासुदेव्यां कर्मकाण्डे
सप्तमाष्टके द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥
कर्मकाण्डे सप्तमाष्टके द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥
इति हेमकुण्डलायवैश्यचरितकथनं नाम सप्तमाप्टके
द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥

·देवदूतैर्वैश्यपुत्राय देवताभजनादिधर्महाकथनं नाम सप्तमाष्टके तृतीयोऽध्यायः ॥७॥३॥ हरिः ॐ ॥ धर्ता योऽखिलशक्तीनां तमाराध्य स्वकर्मणा ।। परपीडां न कुर्वन्ति न ते यान्त्यन्तकालयम् ॥१॥ ये प्राणिहिंसकास्ते तु वेदयज्ञतपोमुखैः॥ युक्ता अपि न यान्त्यूचं भक्तिहीनश्च तादृशः ॥२॥ शास्त्रेण चोदिता हिंसा सैव धर्मः परो मतः।। सैवेह परमं दान सेवेह परमं तपः॥३॥ मशकान्मत्कुणान्देशान्यूकादीन्पीडकानपि । आत्मौपम्येन येऽवन्ति ते नरा धर्मशीलिनः॥४॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ वैश्यपुत्रेण संपृष्टाः थ्रड्या ऊचिर परे । देवदूता धर्महा देवताभजनादिकम् ॥ १ ॥ अखिलप्राणिकारकशक्तिधर हृषीकेशं स्वाश्रमोचितकर्मणा ॥१॥ वेदादियुक्ता अप्यूय न यान्ति किमन्यत् । भक्तिहीनश्च नोयं याति ॥१॥ ननु तर्हि हिंसाभिया यज्ञा न कार्याः अत आह-शास्त्रेण कल्पादिमुखेन चोदिता रिधिनोदिया हिंसा वैदिकत्वात्स्वा च । अन्यच 'जपस्तु सर्व. धर्मेभ्यः परमो धर्म उच्यते ।। आहेसया हि भूतानां जपयज्ञः प्रार्तते इति ॥३॥ तदतिरिक्ताऽस्वार्या । अत एस 'अहिंसा परमो धर्मः' इति मला सर्वानक्षेदित्याह ॥ ४ ॥ 'दानं पितरणं प्रोक्तं मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः॥

·सप्तमाष्टके अ० ३ ५११ .. तप्ताद्वारमयं मार्ग दुर्गा वैतरणी नदीम् ।। दुर्गतिं नैव पश्यन्ति कृतान्तं चापि ते नराः।। ५॥ ये हिंसाः प्रेत्य तेऽन्योन्यं खादन्त्यन्योन्यघातिनः॥ परस्त्रीधनहर्तारो नरकं यान्ति दारुणम् ।। ६॥ ये हिंसन्तीह भूतानि जीवनाथं परत्र ते ॥ स्वमांसभोजिनोऽत्यन्तं क्लिश्यन्त्येवास्त्रपूयपाः ।। ७ ॥ स्थावरास्ते भविष्यन्ति नरकान्निर्गता अपि ।। तिर्यग्योनीरुपित्वाऽथ सुचिराधान्ति मर्त्यताम् ॥ ८॥ तत्रापि च भवन्त्यन्धाः काणाः कुब्जाथ पङ्गवः ॥ अङ्गहीना दरिद्राश्च स्वापचिवश्व चिहिताः ॥ ९॥ परद्रोहो न कार्योऽतः कायेन मनसा हृदा।। यतो लोकद्वयाभ्रंशो द्रोग्धुर्हि परतो भयम् ॥ १० ॥ स्यन्दमाना यथा नद्यः सर्वा यान्ति महाम्युधिम् ।। अहिंसायां तथा धर्माः प्रविशन्त्यखिलाः सल ॥११॥ दत्तामयः पुमानेन सर्वधर्मसमावृतः ॥ अचलं पदमामोति न भूयश्च्यवते ततः ॥ १२ ॥ इयं सा तीर्यते पस्मात्तस्माद्वैतरणीनदी' इत्युक्तलक्षणाम् ॥५॥तान्तं पमम् ॥ ६॥७॥८॥ तत्र मनुष्यजन्मनि स्वपापज्ञापालिङ्गः ॥९॥ पतः परतः पातितसंबन्धिम्यो यमाञ्च ॥ १०॥ स्पन्दमाना गच्छन्त्यः। अहिंसा परमो धर्मः' इति तय सर्वधर्मान्तर्भावः ॥ ११ ॥ 'अमय सर्वभूतेभ्यो मत्तः' इति कृतसंन्यासोऽचलमिति स्वर्गादयतिरेक उनः। तन भात्मत्येनाधिगतात्पदात् ॥ १२ ॥ पश्यन्ति विचारयन्ति तथा चन्ति ·५१२ दत्तपुराणम् । स्वधर्मान्वेदशास्त्रोक्तान्देशकालोचितानपि ।। ये पश्यन्तीह ते नैव पश्यन्ति यमयातनाम् ।। १३ ।। स्ववर्णाश्रमिणो ये च स्वाचारनिरताः सदा ॥ शीलवत्योऽपि नार्यश्च नाकपृष्ठे वसन्ति ते ॥१४॥ यथोक्ताचारिणः सर्वे जितकामा जितेन्द्रियाः ॥ स्वकर्मनिरता यान्ति ब्रह्मलोकमकल्मपम् ॥१५॥ इष्टापूर्तरता ये च यदृच्छालामहर्पिताः ।। दयान्विता दानशीलास्ते न यान्ति यमालपम् ॥१६॥ वेदपाठरता नित्यं ब्राह्मणा येऽग्निहोत्रिणः॥ स्वर्यान्ति तेऽपि भूपाश्च रणे येऽभिमुखे हताः ॥१७॥ अनाथगोद्विजातिस्त्रीशरणागतरक्षणे ॥ ये मृता धर्मसंग्रामे ते न यान्ति यमालयम् ।। १८॥ पशून्दीनाञ्छिशून्वृद्धान्ग्णानार्तान्भयातुरान् ॥ ये पुष्णन्यमयं दत्वा रमन्ते ते चिरं दिवि ॥१९॥ च ।। १३ ।। १४ ॥ अकल्मषं निरुपद्वम् ॥१८॥ णान् रोगग्रस्तान् ॥ १९॥ दुर्विध दरिद्रम् । यमक्षय r ·सप्तमाष्टके अ०३ गां दृष्ट्वा पड्कमनां ये रुग्णं विप्रं च दुर्विधम् ॥ उद्धरन्ति ततो ये ते नैव यान्ति यमक्षयम् ॥ २० ॥ गोग्रासदा नरा ये च ये कामं गोनिपेविणः॥ प्रपासंस्थापका ये च ते न यान्ति यमक्षयम् ॥२१॥ यावत्पिन्ति पानीयं वापीकूपतडागतः ॥ जीवास्तावद्धि तिष्ठन्ति तत्कर्तारः सुखादिवि ॥ २२ ॥ जीवानां जीवनं वारि तद्यो दास्यति यनतः॥ जीवत्वं स विहायैव परे ब्रह्मणि मोदते ॥ २३ ॥ घात्रीकपित्थविल्वांस्त्रीपञ्चाम्रान्दश तित्तिणीः ॥ पिचुमन्दाश्वत्थवटान्वप्ता न नरकं बजेत् ।। २४ ॥ वरं त्रयो भूमिरुहा न तु कोष्ठरुहा दश ॥ पत्रैः पुष्पैः फलैस्ते हि कुर्वन्ति पितृतर्पणम् ॥ २५॥ धनच्छायो द्रुमो जीवान् गृहिम्योऽप्यधिकं विह ॥ छायादिनाऽऽश्वासयति ततोऽपि फलदः फली ॥२६॥ सुच्छायाफलपुप्पाढ्यं पक्षं प्राणिनिपेवितम् ॥ छिन्दन्ति नरा मृदास्ते यान्ति नरकं ध्रुवम् ॥२७॥ यमगृहम् ।। २० ॥ २१ ॥ २२ ॥ जीवत्वमवियादिदोपवत्त्वम् ॥ २३ ॥ धाभ्यामलकी एतादृक्षान् क्ता वीजवापादिना निर्मापकः 'इप वीज- संताने ' इति धातोः ॥ २४ ॥ 'रह प्रादुर्मावे' इत्युपलक्षणात् । कोष्ट- रहाः पुत्राः । पितृतर्पणं वतृप्तिम् ॥ २५ ॥ फली सफलः ॥ २६ ।। शोभना छाया यस्य मा समन्तात्फलानि पुष्पाणि च तैरान्यम् ॥ २७॥ ६.१-१३ ·५१४ दत्तपुराणम् । यद्वारि तुलसीदेवी तीर्थभूतं हि तद्गृहम् ॥ रोपणापालनात्सेकाद्दर्शनात्स्पर्शनान्नृणाम् ।। २८ ।। तुलसी हरते पापं वामनःकायसंभवम् ॥ सर्वतीर्थाप्लुतिफलं तुलसीस्पर्शनात्स्मृतम् ॥ २९ ॥ गङ्गाप्लुत्या हरिस्मृत्या रेवादृष्टया सुरार्चनैः ।। समानस्तुलसीस्पर्शो विष्णुलोकगतिप्रदः ॥ ३० ॥ पुष्करायानि तीर्थानि गङ्गायाः सरितोऽमलाः ॥ वासुदेवादयो देवा निवसन्ति नुलस्यधः ॥ ३१ ॥ तुलसीमञ्जरीभिर्यों विष्णुं संपूजयेन्नरः ।। त्रिकालमेककालं वा वैकुण्ठे स महीयते ॥ ३२ ॥ विष्णुमन्त्रजपी यस्तु तुलसीकाष्ठभूपितः॥ विष्णुवतपरो विष्णुपूजको विष्णुलोकभाक् ॥ ३३ ॥ तथैव शिवभक्तोऽपि पूजयेत्सायमीश्वरम् ।। विल्र्जपेच्छैवमन्त्र कैलासे स महीयते॥ ३४ ॥ जलसेकात ॥२८॥ पाप्लुति स्नानम् ॥ २९ ॥ यदुक्त मार्कण्डेयवाय- चीययोः-'त्रिभिः सारस्वत तोय सप्ताहेन तु यामुनम् ।। सदः पुनाति गाङ्गेयं दर्शनादेव नर्मदा' इति । नर्मदादर्शन तारकं तत्समस्तुलसीपर्शः। अयमशुचित्वे रात्रौ च निषिद्धः ॥ ३० ॥ ३१ ॥ वैकुण्ठे ब्रह्मसायुज्ये वा महीयते पूज्यो भरति ॥ ३२ ॥ विष्णुव्रतमेकादशी व्यापकत्वालोचनं का ॥३३॥ साम्ब गौरीयुतम् ॥ ३४॥ स्वप भवतीति स्वयभूः ।

·सप्तमाष्टके अ०३ रेवासमुद्भवे वाणलिङ्गे यः पूजयेच्छिवम् ।। स्फाटिके रत्नलिङ्गे वा पार्थिवे वा स्वयंभुवि ॥ ३५ ॥ शैले वा स्थापिते कापि शिवव्रतपरो नरः ।। प्रदोपे पूजयेद्भक्त्या स मुक्तो नात्र संशयः ॥ ३६॥ रुद्राक्षभूपितो रुद्रजापी भस्मत्रिपुण्डधक् ।। स कापि न शृणोत्येव यमलोककथां नरः ॥ ३७॥ शिवपूजाप्रभावेण शैवाः शिवरता नराः मोदन्ते शिवलोके ते शिवेन सह सर्वदा ॥ ३८ ॥ प्रसङ्गेनापि शाठयेन दम्भेनेशं च लोभतः॥ येऽर्चन्ति ते विमुच्यन्ते किं पुनर्भक्तिभाविताः ॥३९॥ नेशार्चनात्परं पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ सर्वैश्वर्यप्रदं दुर्गातारकं मृत्युहारकम् ।। ४० ॥ द्रव्यमन्नं फलं तोयं शिवस्वं न स्पृशेत्क्वचित् ।। लश्यन्नव निर्माल्यं कूपे सर्व विनिक्षिपेत् ।। ४१ ।। मक्षिकापादमात्रं यः शिवस्वमुपजीपति ।। लोभेन वाऽथ मोहेन नरके स तु पच्यते ॥ ४२ ॥ 'मुवः संज्ञान्तरयो.' इति कि तस्मिन्नोंकारादौ ।। ३५ ॥ ३६ ।। कापीह परन च । 'भस्मदिग्धशरीरस्तु भस्मशायी जितेन्द्रिय. ।। सततं रद्रजा- योऽसौ परां मुक्तिमवाप्स्यति ॥१॥ रोगान् पापश्चैिव रद्र जप्त्या जतेन्द्रिय. । रोगात्यापाद्विनिर्मुक्तो ह्यतुल 'सुखमश्रुते' इति । रुजं दुःख गोकं च द्रावयतीति रुद्र इतिः ।। ३७ ॥ ३८ ॥ शाठ्येन: कापव्येन । ३९ ॥ दुर्गात्कष्टात् ।। ४० ॥ शिवस्त्र शिनद्रव्यम् ॥ ४१॥ ४२ ॥ 1

·दतपुराणम् ।
कृत्वैकदेवमक्ति ये मात्सर्येण द्विपन्ति च ॥
अन्यदेवं च तद्भक्तं ते यान्ति नरकं ध्रुवम् ॥ ४३॥
विष्णुः शिवो गणेशोऽर्कः शक्तियेति पृथद न हि ॥
एकोजः पञ्चधा जातः कुतो भेदोऽस्ति दैवतैः ||४४}}
एतानीशाङ्गानि तृप्येदेकस्यापीह तर्पणात् ।।
यथाऽऽस्याक्ष्यादितृप्त्यागी चोद्विजेदेकनिन्दया॥४५॥
देवद्रोहस्ततस्त्याज्यस्तद्भक्तस्यापि सर्वदा ।।
यथारुचीश्वरः सेव्यो नान्यथाभेदमाचरेत् ।। ४६ ॥
वर्षालयें तृणैः पर्णैः कुर्वन्तीहेश्वरालयम् ।।
ते यान्ति सुस्थिरं लोकं सर्वमोगसमन्वितम् ॥४७॥
गोशालां धर्मशालां वा मार्गे विश्राममन्दिरम् ॥
यतेमठं द्विजगृहं कृत्वा स्वर्गे वसन्ति ते ।। ४८॥
नूतनालयनिर्माणाज्जीर्णोद्धारः प्रयत्नतः ।।
कार्यों देवादिगेहानां तत्फलं द्विगुणं भवेत् ॥४९॥
मठाधिपत्यं यः कुर्यात्लोमावा मोहतोऽपि वा ।
यतिदेवगुरूणां च स पापैर्युज्यते भृशम् ॥ ५० ॥
बज्य मठाधिपस्यान्नं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ।।
स्पर्शमात्राचरेत्यानं देवद्रव्योपजीविनाम् ॥५१॥
कुर्वन्ति देवपूजार्थ ये नराः पुप्पवाटिकाम् ।।
निर्लोभास्ते चरिष्यन्ति स्वर्याने नन्दने वने ॥५२॥
॥ ४३ ॥४४॥ईशस्याङ्गानि ।। ४५ ॥ अन्यथाभेदं मत्सरादिम्॥४६॥
वलि भयहरैः ॥ ४७ ॥ ४८ ॥ ४९ ॥ ५० ॥११॥५२॥

·सप्तमाष्टके अ०३
५१७
संमार्जनादिना येऽलंकुर्वन्तीश्वरमन्दिरम् ।।
निस्पृहास्ते नरा नित्यं स्वर्ग लोके वसन्ति हि ॥५३॥
य इच्छेदात्मनो मुक्ति देवसद्गुरुसंगतिम् ।।
म कुर्याद्वन्धदां नैव शिश्नोदरपां कचित् ।। ५४ ।।
यादृशी प्रीतिरजानां विपयेप्वनपायिनी ॥
परेश्वरे तादृशी चेत्को नमुन्येत बन्धनात् ॥ ५५ ॥
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्वत्रिसाहस्यां त्रिकाण्डमण्डितायां
मंहितायां श्रीवासुदेव्यां कर्मकाण्डे मप्तमाष्टके
तृतीयोऽध्यायः ॥३॥
अलपुर्वन्ति भूपयन्ति ॥५३॥ देवाभिन्नगुस्सगतिम् । शिनोदरतृपां
विषयासक्तानाम् ॥ ५४ ॥ ईश्वरे निपये तादृश्यनपायिनी चेत्सर्वोपि
मुच्यतेत्यर्थ
॥ ५५ ॥ इति श्रीमहत्तानेयपुराणे सार्धनिसाहरूया
संहितायां निकाण्डमण्डितायां यामुदेव्या कर्मकाण्डे मामाष्टके टीकाया
तृतीयोऽध्याय ॥ ३॥
देवतश्यपुत्राय देवताभजनादिधर्महार्दकथनं नाम
सप्तमा० तृतीयो० ॥७३॥

·देवदूतैर्धेश्यायान्नवस्त्रादिदानविधिकथन नाम सप्तमाष्टके चतुर्थोऽध्यायः ॥ ७ ॥ हरिः ॐ ॥ असर्जीदं जगद्येन गुणकर्मविभागशः।। तं स्वधर्मेण योऽभ्यर्चेत्सोऽधिगच्छति तत्पदम् ॥१॥ स्वधर्माचरणादत्र प्रीणाति परमेश्वरम् ॥ यथाज्ञापालनाद्राज्ञा तथेशः शास्त्रसत्कृतेः ॥२॥ द्विजदेवातीथीन्ये च प्रीणयन्त्यन्वहं मुदा॥ पाशानिहैव ते छित्त्वा ब्रह्मलोके वसन्ति हि ।। ३ ।। मूर्यो वा पण्डितो वापि थोत्रियः पतितोऽपि वा ॥ मध्याह्ने यः समायातो ब्रह्मतुल्योऽतिथिर्हि सः ॥४॥ ।। श्रीगणेशाय नमः॥ द्विपञ्चाशत्तमे प्रोक्ता दूतश्याय पृच्छते ।। तैरेव चान्नवसनदानादिविविधा वृषा. ॥ १ ॥ असर्जि सृष्टम् ॥ १॥ शास्त्रं श्रुतिस्मृतिरूपं 'श्रुतिस्मृती ममैवाझे इत्पपीश्वरभाषितम्' इत्युक्तेः ॥ २॥ पाशानविद्यादीम् ॥ ३ ॥ पण्डितः शास्त्रज्ञः । श्रोत्रियो वैदिकः ॥ ४ ॥ पथि मागें 'स इमोजो यः ' रति ५१८

·सप्तमाष्टके अ०४
पथि श्रान्ताय विप्राय क्षुधिताय कृशाय ये॥
अन्नपानादि यच्छन्ति ते वसंति चिरं दिवि ॥५॥
मार्गे श्रान्ताः क्षुधाविष्टा मोक्नुकामाः समागताः॥
तांस्तर्पयन्ति ये भृम्यां ब्रह्मलोके वसन्ति हि ॥६॥
न याति विमुसो यस्मादतिथिस्तद्गृहं गृहम् ।।
अतिथिर्विमुसो यस्मात्तद्गृहं बनमुच्यते ॥ ७ ॥
नैवातिथिसमो वन्धुर्न धर्मो न हितो धनम् ॥
अतिथीनां प्रभागेन मुनित्वं देवतापि च ।। ८॥
पक्कानं भिक्षवे यज्ञात्माग्दद्यादपि तत्फलम् ।।
तस्मिन्पराइमुसे यज्ञो नैवास्यादानदोपहृत् ॥ ९॥
तस्मै भक्त्यार्पितं ग्रासमात्रमप्यन्नमद्रिवत् ।।
तस्मात्सर्वप्रयतेन यतयेऽनं प्रदीयताम् ॥१०॥
भारतं वर्षमाश्रित्य दचानादीन्यकामतः ।।
विष्णुमभ्यर्च्य मेधावी जीवन्मुच्येदसंशपम् ॥ ११ ॥
श्रुतेः ॥ ५॥६॥ वनमित्यत्र 'न स ससाय' इति शुतिः ॥७॥
हितो मित्रं देवता देवयं तस्य भार इति तत् । यज्ञा द्वैश्वदेवाप्राक् तत्फलं
पैश्वदेवफलम् । तस्मिन्यतौ । यज्ञो वैश्वदेवः । अस्यादातरदानजन्यदोपहरो
न॥८॥९॥ तस्मै पनये ॥ १०॥ अकामतः ईश्वरीय ॥११॥

·५२० दत्तपुराणम् । नानदानसमं पुण्यं नोपकारच तादृशः ॥ अन्ने प्रतिष्ठिताः प्राणा बन्नदः प्राणदो मतः ।। १२ ।। योऽतिथिम्यो ददात्यनमनकामेभ्य उत्तमः ।। स्वर्ग सौख्यं चिरं भुक्त्वा भूयोऽप्यत्र धनी भवेत्॥१३॥ पुरा यमोऽवदत्स्वर्गाच्च्यवन्तं केसरिध्वजम् ॥ देवनं तत आत्मानं पुनरप्युद्धरिष्यसि ॥१४॥ इति श्रुतं यमवचस्ततोऽन्नं तारकं परम् ।। अन्नदानसमं दानं न भूतं न भविष्यति ॥ १५ ॥ ग्रीष्मे सुशीतलं तोयं हेमन्ते काष्ठमंशुकम् ।। दद्याद्वर्षासु विश्रान्तिमर्थिभ्योऽन्नं तु सर्वदा ॥ १६ ॥ ज्ञाताज्ञातेपु पापेषु क्षुद्रेषु च महत्स्वपि । वारंवारं चरेद्विद्वान्प्रायश्चित्तं यथाविधि ॥१७॥ निष्कल्मपो नरो भूत्वा ज्ञानी मुच्येदिहैव तु ।। प्रायश्चित्तमकृत्वेह नरो नरकमश्नुते ॥ १८॥ वामनःकायसंभूतं पापं यो नाशयेदिह ।। अतोऽज्ञोऽपि समामोति ब्रह्मलोकं महासुखम् ॥ १९॥ ॥ १२ ॥ १३ ॥ १४ ॥ १५ ॥ हेमन्ते काष्टं वस्त्रं च ॥ १६ ॥ महत्सु सुरापानादिषु ॥ १७॥ ज्ञानी चेदिति प्रतिबन्धाभावे जीवन्मुक्तिरिति सूचितम् ॥ १८॥ अज्ञ इति समुच्चयोपासको ग्राह्योऽन्यथा ब्रह्मलोकप्रा. प्त्यसंभवात् ॥ १९ ॥ मनुः 'जन्येनैव तु संशुद्धयेद्ब्राह्मणो नात्र संशयः ।।

·सप्तमाष्टके अ०४
५२१.
कृत्वापि यहुपापानि योऽनुतप्तो जपेद्विजः ।।
गायत्री वेदमन्त्रान्वा सोच पापर्वियुज्यते ॥ २० ॥
नित्यकर्मरतो यस्तु वेदाभ्यासरतो वशी॥
न ज्ञानोत्थेन पापेन लिप्यते स न संशयः ॥२१॥
महावतो यमी यस्तु नित्यं तीर्थोपसेवकः ।।
पितृदेवाचार्यसेवी दुर्ग स्वमेपि नेक्षते ॥ २२ ॥
यो यस्यान्नं समश्नाति म तस्याश्नाति दुप्कृतम् ।।
जात्वैवं दुर्गतिमिया परान्नस्य रुचिं त्यजेत् ।। २३ ॥
आपदि प्रतिगृहीयाद्दानं नैव च मोजनम् ।।
पुण्यहानिकरी मुक्तिस्तथैवान्यवधूरतिः ॥ २४ ॥
नित्यनानेन पूयन्ते पापात्मानोपि जन्तवः ॥
चाखाम्यन्तरपापमं प्रातःलानं मुसिद्धिदम् ।। २५ ।।
अस्नातादशुचेर्यान्ति विमुसाः पितृदेवताः ।।
विना मानेन यो मुंक्त मलाशीति स कथ्यते ।। २६ ॥
मानहीनो नरः पापी नरकं याति दारुणं ॥
तस्मायः स्वाति गङ्गादो कुयोनि म न गच्छति ॥२७॥
दुःस्वमनाशनं पुण्यं प्रातःस्त्रानं विशोधनम् ।।
स्मानं विनेह शक्तस्य नाधिकारोऽन्यकर्मम् ॥२८॥
कुर्यादन्यन या कुर्या-मैनो मायण उच्यते' इति ॥ २० ॥ २१ ॥ दुर्ग
दुर्गनिम् ॥ २२ ॥ २३ ॥ अन्यरसूतिः पारदार्यम् ॥ २४ ॥२५॥
गधेः शौचरहिसात् ॥ २६ ॥ २७ ॥ अन्यकर्ममु निन्यादिषु ॥ २८ ॥

·५२२
दत्तपुराणम् ।
संध्योपासनयज्ञादीन् भक्त्या यो विधिवञ्चरेत् ।।
। सङ्गं त्यक्त्वा फलं चापि न स पश्यति दुर्गतिम् ।।२९॥
बह्वल्पं वेह यल्लब्धं तत्तु प्राग्जन्मदानतः ।।
इति ज्ञात्वा यथाशक्ति धर्मायें दीयतां धनम् ॥ ३०॥
गोभूतिलहिरण्याज्यवासोधान्यगुडादि यः॥
ददाति साचिको नैव नारकी तस्य यातना ॥ ३१॥
सुक्षेत्रे पर्वणि शुभे यो ददाति जुहोति च ॥
मक्त्या जपतितं याम्या नस्पृशन्ति भटाः खलु॥३२॥
प्रियवतः सत्यवादी मौनी दानदयापरः॥
शान्तो दान्तस्तितिक्षुश्च शुद्धो दाक्षिण्य संयुतः ॥ ३३॥
निर्मत्सरो निष्कपटो ब्रह्मचर्येण संयुतः॥
परस्य स्वं तृणं वापि मनसापि न यः स्पृशेत् ॥ ३४॥
आदिशब्दादग्निहोत्रम् । श्रुतिश्च 'यस्याग्निहोत्रमदर्शमपौर्णमासमचातुर्मास्य-
मनाप्रयणमतिथियर्जितं च । अहुतमवैश्वदेवमविधिना हुतमासप्तमस्तिस्य
लोकान्हिनस्ति। सम्यक्रियमाणेष्वग्निहोत्रादिपु तदनुरूपेण भूरादयः
सत्यन्ताः ससलोराः प्राप्यन्ते तेनैवंभूतकर्मणा त्वप्राप्यत्वादिस्यन्त इवाया-
समात्रमतो हिनस्तीत्युक्तम् । पिण्डदानेन चा संबध्यमानाः पित्रादित्रयः
स्थापकारकाः पुत्रादित्रयः स्वसहिताः सप्तलोका हिंस्यन्त इति श्रुत्यर्थ:
॥ २९॥ ३०॥ दातव्यमिति सालिकम् ॥३१॥ ३२॥ प्रियंवदः
सन्तवाक् 'प्रियवशे यदःखच्' इति खम् ॥ ३३ ॥ स्वं द्रव्यम् ॥ ३४ ॥

·सप्तमाष्टके अ०४
५२३
स नेच्छन्नपि मुच्येत बन्धादज्ञानसंभवात् ।।
इच्छन्नपि न मुच्येत कृतनो यो हि दुर्मतिः ॥ ३५॥
न तीर्थैर्न तपोभिश्च कृतघ्नस्यास्ति निष्कृतिः ॥
स याति यातना घोरामाकीणी तथैव च ॥३६॥
क्रूरास्तुददुर्वाणीवक्ता स नरकागतः ।।
धर्मत्यागी च दुष्टोऽपि पुनर्यास्यति दुर्गतिम् ॥ ३७॥
तस्मारसौम्यो नरो भूत्वा निजधर्म समाचरेत् ।।
सत्सङ्गनिरतो नित्यं तीर्थवासपरो भनेत् ॥ ३८ ॥
न तीर्थे पातकं कुर्यात्याज्यस्तीर्थे प्रतिग्रहः ॥
दुर्जरं पातकं तीर्थे दुर्जरश्च प्रतिग्रहः ॥ ३९ ॥
'स्वल्पमन्युपकार यो न वेत्ति पुरुषाधम ॥ कृतघ्न स तु विज्ञेयो ब्रह्म-
घ्नादपि पापकृत' इयुक्तेर्दुमति ॥ ३५ ॥ अकीर्णी क्षतवत । स्मृतिश्च
'माग्रढो नैष्टिक धर्म यस्तु प्रच्यरते तत ।। प्रायश्चित्त न पश्यामो येन
शुद्धयेत्स आत्महा' इति । न्यायश्च 'न चाधिकारिकमिति पतनानुमानात्तदयो-
गात्' इति । 'भ्रष्टोर्ध्वरेतसो नाम्ति प्रायश्चित्तमथास्ति वा ।। अदर्शनोक्ते
स्त्येिव प्रतिनो गर्दभ पशु ॥ उपपातकमेतद्वै व्रतिनो मधुमासवत् ।।
प्रायश्चित्ताच सस्काराच्छुद्धिर्यनपर वच ॥ शुद्धस्याप्यस्योपादेयत्वे
व्यास -'बहिस्तूभयथापि स्मृतेराचाराच' इति । 'शुद्ध शिष्टेरपादेयस्त्याज्यो
वा दापहानित ॥ उपादेयोऽन्यथा शुद्धि प्रायश्चित्तकृता था । आमुमिके
च शुद्धि स्यात्तत शिष्टास्त्यजन्ति तम् ॥ प्रायश्चित्तादृष्टवाक्याद द्विस्वै-
हिकीप्यते' ॥३६॥ क्रूरो कठिनाम् । अरतुदो मर्मस्पृशम् । दुर्वाणी
यतेति ॥ ३७ ॥ ३८ ॥ दुर्जर दुष्परिहारम्
.
॥ ३९ ॥

·दत्तपुराणम्। व्रतं दानं तपो यज्ञः पवित्राण्यपराणि च ॥ गङ्गाबिन्द्राभिषेकस्य कलां नार्हन्ति पोडशीम् ॥ ४०॥ धर्मद्रवो हपां वीजं श्रीविष्णुचरणच्युतम् ।। शंकरेण धृतं मूर्धा गङ्गाम्भः पाक्येन किम् ।। ४१ ।। गङ्गेत्युञ्चारणान्मुक्तिः किं पुनः स्नातपानतः ।। मातव्यं तत्प्रयत्नेन सुधीभिर्गागवारिणि ॥४२॥ असमर्थोऽपीह दातुमादातुं यो न सज्जते ॥ महाव्रतधरः प्रेत्य भास्वत्तारात्वमेति सः ॥४३॥ सदा योगरतः पश्येन्मावत्परकामिनीम् ॥ परद्रव्यं च विपवत्सोऽचिरान्मुच्यते भयात् ।। ४४ ।। स्त्रीणां तु भर्तसेवैव तारणं शीलपालनम् ।। श्रेष्ठसेवेह शूद्राणां तारका नातिमानिनाम् ॥ ४५ ॥ कलामंशम् ॥ ४० ॥ पवित्रीकुर्यात किम् ॥ ४१ ॥ ४२ ॥ इह तीर्यादौ आदातुं न सज्जते । 'अपि वा मातर गच्छेन तु गङ्गाप्रतिग्रहः' इति निषेधात् ।। ४३ ॥ भयाद्वैतात् । 'द्वितीयादै भयम्' इति श्रुते. ॥ ४४ ॥ 'गायत्र्या ब्राह्मणमसृजत त्रिष्टुभा राजन्य जगत्या वैश्य न केनचिच्छन्दसा शूद्रमित्यसस्कारो विज्ञापत इति शूद्रश्चतुर्थो वर्ण एफजातिः' इति वचनाच्छूद्रेणाविमानिता त्याज्या ॥१५॥ इति श्रीमदत्तानेयपुराणे

·सप्तमाष्टके अ०४
इति श्रीमदत्तात्रेयपुराणे सार्वत्रिसाहरुयां संहितायां
त्रिकाण्डमण्डितायां श्रीवासुदेव्यां कर्मकाण्डे
सप्तमाष्टके चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥
सा० सहि० तिका० श्रीमा० कर्मकाण्डे सममाटके टीकायो
चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
इति देवतश्यायानवस्त्रादिदानविधिकथनं
नाम सप्तमा० चतु० ॥७॥४॥

·वैष्णवधर्माणामेकादश्यादिवतानां च नियमकथनं नाम सप्तमाष्टके पञ्चमोऽध्यायः ।।७।५।' हरि ॐ॥ पुरोपार्जितपुण्येन माघस्नानोद्भवेन विद ॥ त्वं तु वैष्णवसङ्गेन पूतो वैकुण्ठभागसि ॥१॥ दुराचारोऽकुलीनोऽपि पापरूपोऽपि यो भजेत् ।। वैष्णवं नैव स प्रेक्ष्य इत्यूचे किंकरान्यमः ॥२॥ तस्मात्पापा अपि नरा ये तु वैष्णवसंगताः ॥ यमलोकं न ते यान्ति तेपां विष्णुपुरं ध्रुवम् ॥ ३॥ पावनी वैष्णवी भक्तिस्तथा वैष्णवसंगतिः॥ संभवन्त्यपि पापिष्ठाः साधवोत्र द्रुतं यया ॥४॥ नेहान्यः सुलभोपायः संततुं नरकाम्बुधिम् ॥ विष्णुभक्तिं विना तस्मात्स्वीकार्या सा प्रयत्नतः ॥५॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ वैष्णवानां च ये धर्मा एकादश्या व्रतस्य च ॥ नियमास्ते त्रिपञ्चाशत्तमाध्याये प्रकीर्तिताः ॥१॥ हे विद् वैश्य ॥ १॥२॥३॥ विष्णुभक्त एक वैष्णवो न तसमुद्रा- धारी ब्राह्मणाना तन्निषिद्धत्वात् । अतसतनूः' इति श्रुतेर्सानपरत्वात् 'एक- जातेरयं धर्मो न द्विजातेः कथचन' इति शूदपरत्वात् ॥ ४ ॥५॥श्वादख• ·सप्तमाष्टके अ०५ " मक्त्या शुध्यति वैष्णव्या श्वादोऽपि किमतः परम् ।। त्रिलोकी पारावर्णोऽपि पुनाति सलु वैष्णवः ॥६॥ यत्कुले वैष्णवो भक्तस्तस्कुलं नैति दुर्गतिम् ।। संगत्या विष्णुभक्तस्य पापोऽप्यूर्ध्वगतिं लभेत् ।। ७॥ वैष्णवानां च ये दामा वैष्णवान्नभुजोऽथ वा ॥ वे यान्ति वैष्णवं धाम दुराचाररता अपि ॥ ८॥ आकारक्षेद्र प्णवादनं तदभावे जलं पिवेत् ।। संगति तदमावेऽपि यः कुर्यात्म विमुक्तिभाक् ।। ९॥ येन केन प्रकारेण वनारायणेति यः॥ नियमाणोऽपि पापी म विष्णुलोके महीयते ।। १० ।। नार्थवादोऽयमत्रव प्रमाणं भगवान्स्वयम् ।। अजामिलगजग्राहमुसा अब निदर्शनम् ॥ ११ ॥ तस्माद्भक्तो विनीतात्मा यो विष्णु मंस्मरेत्मदा।। जन्मसंमारपन्धात्म मुच्यते नात्र गंगयः ॥ १२ ।। पाठः ॥९॥७॥ ८॥ ९ ॥ प्रकारेण दम्मादिना ॥१॥ 'मिरमाणो हरेनाम गृणपुरोनालिम् ।। अनामियोऽयगादाम किं पुनः पक्षमा गृणन् 'मुनाहः । निदर्शन पन्नः ॥ ११ ॥१२॥ -

·५२८
दत्तपुराणम् ।
अष्टाणं द्वादशाणे वा विधिना वापि भक्तितः ।।
जपन्ति वैष्णवं मन्त्रं ये ते विष्णुमयाः स्मृताः ॥१३॥
स्वमतेऽत्याग्रहस्त्याज्यो निन्द्यं नान्यमतं च यत् ॥
सद्गुरूक्तं परं तत्त्वं श्रद्धाभक्त्याऽभ्यसेत्सुधीः ॥१४॥
ये सेवन्ते सदा विष्णुं ते सायुज्यादिभागिनः॥
निदिध्यासनतो विष्णोः सायुज्यं सुधियामिह ।। १५॥
हृदि सूर्ये जले वह्नौ यन्त्रेऽर्चायामथापि वा ॥
येऽभ्यर्चन्ति हरि भक्त्या तेपां विष्णुपदं ध्रुवम् ॥१६॥
शालग्रामशिलाचक्रे वज्रकीटविनिर्मिते ॥
तिष्येऽपि विष्ण्वधिष्ठाने सर्वपापप्रणाशने ॥ १७॥
सर्वपुण्यप्रदे नित्यं विष्णुसान्निध्यकारणे ।।
सकामोऽप्यनिशं योऽर्चेद्विष्णुं सोऽत्रैव मोक्षभाक्॥१८॥
पशुसोमसहस्रेण पुनरावृत्तिदेन च ।।
शालग्रामार्चनस्येह मोक्षदस्य कथं तुला ॥१९॥
ज्योतिलिङ्गार्चनाधिक्यफलादस्याश्च पूजनात् ।।
गर्भवासो न भक्तस्य कुतो वार्तास्य दुर्गः ॥२०॥
न्यासादिविधिना ॥ १३ ॥ १४ ॥ विष्णोर्म्यापकस्यात्मनः ॥ १५॥
अर्चायो प्रतिमायाम् ॥ १६ ॥ तिष्ये कलौ ॥१७॥ पशुसोमसहस्र
पुनरावृत्तिदं, तेन मोक्षदशालग्रामशिलार्चनस्य न तुलना ॥ १९॥२०॥

·सप्तमाष्टके अ०५ वेदयजतपोदानतीर्थस्नानाधिपुण्यदम् ।। शालग्रामं सूपचारैर्योऽर्चेत्स हरिलोकमाक् ॥२१॥ पत्र संनिहितो विष्णुस्तत्र लोकाचतुर्दश ।। गङ्गादिसर्वतीर्थानि सर्वे देवाश्च तत्र हि ॥ २२॥ शालग्रामस्य पुरतः श्राद्धं कुर्वन्ति ये नराः ।। तृप्यन्ति पितरस्तेषां श्रीविष्णोः समनुग्रहात् ।। २३ ।। ममशालग्रामतोयं चक्राकृमिथुनाम्बुयुक् ॥ गव्याधिकं पिबेन्मूर्धा वहेन्मुक्तः स पातकात् ॥ २४ ॥ संपूज्य विधिना दद्याच्छिलां पात्राय भक्तितः ।। तेन दत्ताऽखिला पृथ्वी वैकुण्ठे स चिरं वसेत् ॥२५॥ शालग्रामशिलाऽमृल्या क्रयविक्रयतोऽस्य च ॥ बहुदोषोऽस्त्यतः पूज्या गुरुलब्धा शिलामऽला ॥२६॥ भूत्वा भागवतो विष्णुं संपूज्यापि हरेर्दिने । यो भुनक्ति दुरात्मा स पूयास्राशी भविष्यति ॥ २७ ॥ तस्मात्कार्य प्रयत्नेन नित्यमेकादशीव्रतम् ।। प्रसङ्गेनापि यत्कृत्वा दुर्गात नैव पश्यति ।। २८ ॥ नेदृर्श पावनं पुण्यं नेशंपरमं तपः ।। नेहा पूर्वेपदत्तादि तारकैकादशी ततः ॥२९॥ ॥ २१ ॥ २२ ॥ २३ ॥ 'शालग्रामाः समाः पूज्याः समेतु द्वितयं नहि ।। विषमा नै पूज्यन्ते दिपमेधेफ एव हि ।। चाकमिथुन पूज्यम् ' इत्युक्तेः ॥ २४ ॥ २५ ॥ अमूल्याऽना ॥ २६ ॥ २७ ॥ २८ ॥ २९ ।।।

·५३०
दत्तपुराणम् ।
व्रतं संकल्प्य पूर्वेयुरेकभक्तो हरेर्दिने ॥
सात्वा वशी समभ्यर्च्य भक्त्या श्रीविष्णुमद्वयम्॥३०॥
नियतोऽनशनो रात्रौ पइविंशगुणजागरम् ।।
सततं कीर्तयन्विष्णुं यः कुर्यात्सोऽत्र मुच्यते ॥ ३१ ॥
दशम्यामेकभक्तो य एकादश्यामुपोषितः ।।
द्वादश्यां पारणं कुर्यात्प्रीतिपात्रं हरेः स च ॥ ३२॥
अशकोऽपि स नक्ताशी हविष्याशी च वा चरेत् ।।
एकादश्या व्रतं भक्त्या पक्षयोरुभयोरपि ॥ ३३॥
एकादशीवतपरो यो प्रात्यैः सह भापते ॥
नीचैश्च वृपलैर्लेच्छैस्तत्पुण्यं नश्यति क्षणात् ।। ३४॥
तस्मान्मौनी व्रती भूत्वा विष्णुकीर्तनपूर्वकम् ।।
कुर्याद्रतं य एतत्स विष्णुलोके महीयते ॥ ३५ ॥
एकादशेन्द्रियैः पापं यत्कृतं मनुजैरिह ॥
एकादशीव्रतेनैव तन्नश्यति न संशयः ।। ३६ ॥
पालो वृद्धोऽतिवृद्धोऽपि स्त्री वर्णाश्रमिणोऽखिलाः॥
प्रताधिकारिणो ज्ञेया एकादश्याः सदैव हि ॥ ३७॥
एकादशी मकामानामैहिकामुष्मिकार्थदा ॥
कैवल्यदाप्यकामानामतोऽसावुभयात्मिका ॥ ३८ ॥
पूर्वयुर्दशम्या 'एकादश्यां निराहारो भूत्वाहमपरेऽहनि ॥ भोश्यामि पुण्डरी-
काक्ष शरणं मे भराच्युत' इति संकरप्य ॥ ३० ॥'एकादश्या विशेषण
फर्तव्यं भोजन द्वयम् । रात्री जागरणं कुर्याद्दिा च हरिकीर्तनम् । इत्युक्तेः
मततं हरिकीर्तनं जागरं च कुर्यात् ॥३१॥३२॥ उभयोः शुकृप्णयोः
॥३३॥३४॥३५॥३६॥३७॥ उभयात्मिका नित्या काम्या च ॥३८॥

·सप्तमाष्टके अ०५ ५३१ पूर्वापरकुलोर्नी सर्वपापापहारिणी ॥ तारिणी दुर्गसंसारात्कामदाऽमूं न को भजेत् ॥ ३९ ॥ तावद्गर्जन्ति पाप्मानो यावन्नाचरितं व्रतम् ॥ दीप्ते व्रतानौ नृदेहे व स्थास्यन्त्यधपक्षिणः ॥ ४०॥ पुनाति धूर्तमप्येतद्व्याजेनापि कृतं व्रतम् ।। भक्त्या चेद्विधिवच्चीर्ण किं पुनस्तारकं नहि ॥ ४१॥ स्नातानि सर्वतीर्थानि सर्वे तेनार्चिताः सुराः । सर्वव्रतानि चीर्णानि येनैकादश्युपोपिता ।। ४२ ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन चरेदेकादशीवतम्। धर्मः सनातनः सोऽयं सर्वथा विष्णुचिन्तनम् ।। ४३ ॥ इति सप्तमाष्टके पञ्चमोऽध्यायः॥५॥ ॥ ३९ ॥ ४० ॥ च्याजेन कपटेन । धून वञ्चकम् ॥ ४१ ॥ ४२ ॥ ॥ ४३ ॥ इति श्रीदत्तपुराणे सप्तमाटके टीकायां पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥ इति वैष्णवधर्माणामेकादश्यादिव्रतानां च नियमकथनं नाम सप्तमा० पञ्च० ॥७१५ ।।

·विकुण्डलेन प्रसादितैर्विष्णुदतैस्तद्भातृमोक्षोपाय- कथनं नाम सप्तमाष्टके पष्टोऽध्यायः ॥७॥६॥ हरिः ॐ ॥ अयं सर्वोत्तमो धर्मो वर्णाश्रमपरः मदा।। सेवनीयः प्रयत्नेन तद्विष्णोः स्मरणं परम् ॥१॥ स्मरणं वासुदेवस्य मर्वाधौषनिदानहत् ।। हृत्स्थैर्यदं ज्ञानकर वासनाजालनाशनम् ॥२॥ कृतायनानि सर्वाणि प्रायश्चित्तमुखानि तु ॥ विष्णोः स्मृत्याऽनया भाविपापेच्छाविर्भवोऽपि नो॥३॥ तपस्तप्तं व्रतं चीणं दानं दत्तं क्रिया कृता ।। कृतं सर्व च तेनैव श्रीहरिर्येन संस्मृतः ॥ ४ ॥ पूज्यो विष्णुर्यथा भक्त्या तद्भक्ता अपि तादृशाः ।। अतो विष्णोः प्रियतरा सेव्या भक्ताच विष्णुवत् ॥ ५॥ भूत्वाऽपि वैष्णवो मृढो यो निन्दति स दुर्मतिः॥ शैवादीन्स तु नामोति सद्गति तस्य दुर्गतिः॥६॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन निन्दामयादिवर्जितः ।। कामपीशकलां भक्त्या पूजयेत्स विमुक्तिभाक् ॥७॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ चतु पञ्चाशत्तमे तु विष्णुदूताः प्रसादिताः।। चिकुण्डलेन तद्भातृमोक्षोपायमुपादिशन् ॥ १॥ ॥ १ ॥ २ ॥ प्रायश्चित्तादीनि जाताधहराणि । विष्णुस्मृत्या तु न पापेच्छोद्भवोऽपि ॥ ३ ॥ ४ ॥५॥ ६ ॥ ७ ॥ ५३२

·सप्तमाष्टके अ०६
५३३
शृणु सर्वोत्तमं धर्म निरयादिनिवारणम् ॥
सर्वाभयार्पणं सत्वशोधनं गोनिरोधनम् ॥ ८॥
अद्रोहः सर्वभूतानां मनोवाकायकर्मभिः ।।
स्ववर्णाश्रमधर्मोक्तचरणं पापवारणम् ॥ ९॥
सत्यमेव प्रवक्तव्यं न चौयं यस्य कस्यचित् ।।
शक्त्या पात्रे प्रदातव्यं संत्याज्या विपयस्पृहा ॥१०॥
अयमेन परो धर्म इदमेव परं तपः॥
इयमेन परा पूजा विष्णोविश्वात्मनो हरेः ॥ ११ ॥
आचारप्रभवो धर्मो विभुस्तत्प्रभुरच्युतः ॥
तुष्टेऽस्मिन्नुभयीशे भक्ताना दुर्लमं किमु ।। १२ ।।
तोऽपि च यत्कर्म नानर्थेनानुनभ्यते ।। केवलप्रीतिहेतुत्यात्तद्धर्म इति कथ्यते'
इति । समयार्पण सन्यास । सत्त्वशोधन तय ! गोनिरोधनमप्रमत्तता।
श्रुतिश्च–'नायमात्मा वरहीनेन लभ्यो• ' मेति । भाष्य-अयमात्मा
बलमहीणेनात्मनिष्टाजनितीर्यहीनेन न लभ्य । नापि लौकिकपुनपश्वा.
दिविषयसंगतिनिमित्तप्रमादात्तथा ' तपसो वाऽयरिङ्गात् ' तपोऽत्र ज्ञान
लिङ्ग सन्यास सन्यासरहिताज्ज्ञानान रभ्य । एतरपालाप्रमादसायास
ज्ञानैर्यतते तत्पर सन् प्रस्तते । यस्तु विद्वान् विक्यात्मवित्तस्य विदुष
आत्मा विशति ब्रह्मधाम सप्रविशति ।। ८ ॥९॥ सत्यादीनि मुमुक्षो
सम्यग्ज्ञानसहकारीणि निवृत्तिसाधनानि । प्रसिद्ध हि लोके सयपादिनाऽ.
नृतवाभिभूयते 'सयमेव जयति नानृतम्' इति श्रुते सत्यवान जयतीति
श्रुत्यर्थ ॥१०॥ ११ ॥ १२ ॥

·५३४
दत्तपुराणम्।
सत्संगत्याऽपि ते वैश्य माघलानेन तोपितः॥
श्रीविष्णुस्तत्प्रसादात्वं शुद्धो वैकुण्ठभागसि ॥१३॥
धर्मः पृष्टस्त्वयाऽस्माभिः प्रोक्त एवं सनातनः ।।
आवाल्यं ये चरन्त्येनं नैपां स्वमेऽपि दुर्गतिः ॥१४॥
श्रुत्वा विकुण्डलः प्राह तद्वचोऽमृतसंनिभम् ।।
स्वभ्रातुर्दुर्गति चित्त आनीयाह सुदीनवाक् ।। १५ ॥
हत्प्रसादकरं सौम्याः श्रुतं वो मङ्गलं वचः ॥
गङ्गेव पापहत्सद्यः सतां संगतिरुत्तमा ॥ १६ ॥
वक्तुं प्रियं चोपकर्तृ सतां स्वाभाविको गुणः ।।
शीतलीक्रियतेऽर्को यस्तापतप्तस्य का कथा
देवदूता यथा भ्राता निरयादुद्गतिं ब्रजेत् ॥
तथोद्योगोऽद्य कार्यो यदुदाराः साधवो बुधाः ॥१८॥
कर्तव केवलं भुक्ते कृतं सर्व शुभाशुभम् ।।
एवं चेन्निष्फलो भाव्यो दैवाप्तः सदनुग्रहः ॥ १९ ॥
इति तस्य वचः श्रुत्वा क्षणं ध्यात्वाऽवदन्मटाः॥
तद्भावमुक्त्युपायं ते तन्मैत्रीकृतबन्धनाः ॥ २०॥
१३॥
॥ १६ ॥ १७ ॥ हे देव-
दूताः ॥ १८ ॥ सदनुग्रहः कुलतारकः ॥ १९ ॥ २० ॥

·सप्तमाष्टके अ०६
पुरा मधुवने सौम्य शाकल्याख्योऽवसन्मुनिः ॥
तपोध्ययनसंपन्नास्तस्य पुत्रा नवाभवन् ॥ २१॥
तत्र तेजस्विनः पञ्च बभूवुर्गृहमेधिनः।।
परिवाजोऽस्पृहाः शिष्टा निःसङ्गा निप्परिग्रहाः ॥ २२ ॥
वातशीतादिसहना जिताहारा जितेन्द्रियाः ॥
अक्रिया नष्टसंदेहा दृढज्ञाना महाव्रताः॥२३॥
पश्यन्तो विष्णुरूपेण विश्वं मौनं समाश्रिताः।।
विस्मृत्य भौतिक रूपं परमानन्दनिवृताः ॥ २४ ॥
येन केनचिदाच्छन्ना, भोजिता येन केनचित् ॥
स्वापिता येन केनापि न ते वारब्धमोगिनः॥ २५ ॥
एवं ते दैवयोगेन मत्स्यदेशे त्वदाश्रमे ।।
आगता वैश्वदेवान्ते वेदा रूपधरा इव ॥ २६ ॥
अष्टमे जन्मनि त्वं तु पूर्वमासीद्विजोत्तमः ।।
कुटुम्बवान् शीलवृत्तश्रुतयुक्तो महामतः॥२७॥
तान्दृष्ट्वाभ्यागतान्सिद्धान्प्रत्युद्गत्वा प्रणम्य च ॥
सगद्दं साश्रुनेत्रं सहर्ष प्रार्य सगिरा ।। २८ ।।
त्वयाभिनन्दितास्ते तु त्वद्गृहे समवस्थिताः ॥
संपूजिता भोजिस्तास्ते ध्यायन्तोऽस्थुः परं मुदा।।२९
मधुरने मथुरायाम् ।। २१ ।। गृहमेधिनो गृहस्थाः ।। २२ ॥ २३ ॥२४॥
॥ २५ ॥ २६ ॥ २७ ।। प्रत्युद्गल्या संमुखं गत्वा ॥२८॥२९॥

·दत्तपुराणम् ।
पादावनेजनं तीर्थ वेषां पीतं त्वया धृतम् ।।
शीर्णा ते तेन सर्वाघ नष्टं तत्स्ववनादपि ॥ ३० ॥
तेपामातिथ्यजं पुण्यं जातं वाचोऽप्पगोचरम् ।।
भूतानां प्राणिनः श्रेष्ठास्तेभ्यो विध्युपजीविनः ।। ३१ ।।
ततोऽपि मानवाः श्रेष्ठाः श्रेष्ठास्तेभ्योऽपि च द्विजाः ॥
श्रेष्ठास्तेभ्योऽपि विद्वांसस्तेभ्योऽपि कृतयुद्धयः ।। ३२ ॥
श्रेष्ठास्ततोऽपि कारस्ततोऽपि ब्रह्मवित्तमाः।।
अतः परं परं भूतं न भूतं न भविष्यति ॥ ३३ ॥
अतः सत्संगतिः श्रेष्ठा तारिणी पापहारिणी ॥
इति ते संचितं पुण्यं वर्णित पूर्वजन्मजम् ।। ३४ ।।
केनचिदैवयोगेन प्रस्यापि ततः पुनः॥
जन्मन्यत्रैव मत्सङ्गात्पूर्वपुण्यप्रभावतः ।। ३५ ।।
पादक्षालनोदक तार्थम् ॥३०॥ वाचोप्यगोचरम् । अत्र श्रुति 'यय लोक०
में इति । भाष्यय य लोक प्रिनादिलक्षण मनमा सरिभाति करपयति
मह्यमन्यस्मै वा भवेदिति । विशुद्धसल क्षीणलेश आत्मनिर्मलान्त करण
कामयते याश्च कामान् प्रार्थयते भोगास्त त लोक जयते प्राप्नोति ताश्च
कामा सकरिपतान् भोगान तस्माद्विदुप सत्यसकल्पवादात्मज्ञानेन
शुद्धात करण ह्यर्चयेत्पूजयेत् पादक्षालनशुपानमस्कारादिभिर्विभू
तिमिच्छु ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ १३ ॥ ३४ ॥ ३५ ॥

·सप्तमाष्टके अ०६ ५३७ माघस्नानं द्विवारं ते जातमेकेन पातकम् ।। प्रणष्टमपरेणातो विष्णुलोकः सनातनः ॥ ३६॥ अलिष्ठातिथ्यजं पुण्यं भ्रात्रेऽर्पय ततः स तु ॥ मूत्वा विपापो वैकण्ठं यास्यत्यद्य त्वया सह ॥ ३७॥ इत्युक्तः स ददौ तेन स पापोऽपि समुद्धृतः॥ अयोध्वं जग्मतुरुभौ नृपैवं पुण्यमुत्तमम् ॥ ३८ ॥ तस्मादध्रुवदेहेन प्राप्नुवन्ति ध्रुवं नराः ।। इदमेव सदा कार्यमन्यथाधोगतिर्नृणाम् ॥ ३९ ।। मकरस्थेऽरुणेऽधघ्न्य आपः शुद्धा मयोभुवः ॥ रमणीयं महो द्रष्टुं यामां शिवतमो रसः ।। ४० ।। ईशानावार्यपापानां चर्पणीनां क्षयन्त्य उत् ॥ भेषजं ददते शंभुर्यास्वग्निर्भपजानि च ॥४१॥ प्रवहन्तीदमापोऽमूर्यत्किचिदुरितं नरे॥ शापद्रोहानृताद्युत्थं माघमामे विशेषतः ॥ ४२ ॥ यासू वरुणः सोमो विश्वेदेवा मदन्ति च ॥ वैश्वानरो यास्वाविष्टस्ताः सत्यो न पुनन्ति किम्॥४३ ॥:३६ ॥ ३७ ॥ उभी भ्रातरौ । हे नृपार्जुन ॥ ३८ ॥ ।। ३९ ॥ अरणे सूर्ये । मयोभुव मुग्यभूमय । महो ब्रह्म द्रष्टुम- परोक्षीकर्तुं चर्षणीनां नृणां क्षयन्त्यो निवासभूना. 1 शंभुः मुग्यकरोऽग्निः यास्वप्मु । आपोहिष्टेति श्रुतेः, ऊज बलमन या 'यामु राजा वरुणः इति श्रुतेः, आपमापामपः सर्गः अस्मादस्मादितोमुतेति ' पारनत्वमा श्रुतम् ॥ ४०॥४१॥ ४२ ॥ ४३ ॥ इति श्रीमइत्तानेयपुराणे सार्थ- प

·दत्तपुराणम् ।
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्वत्रिसाहरूयां त्रिकाण्डमण्डितायां
संहितायां श्रीवासुदेव्यां कर्मकाण्डे सप्तमाष्टके पष्ठोऽध्यायः॥६॥
त्रिसाहत्यां त्रिकाण्डमण्डितायां संहितायां वासुदेल्या कर्मकाण्डे सप्तमाष्टके
टीकायां पष्टोऽध्यायः ॥ ६॥
विकुण्डलेन प्रसादितैर्विष्णुतैस्तद्भातृमोक्षोपायकथनं
नाम सप्तमा० पठो० ॥ ७॥६॥

·सद्गुरुणा माघलानविधिरक्षोप्सरस्संवादकथनं नाम सप्तमाष्टके सप्तमः ॥ ७७॥ हरिः ॐ। निवर्तध्वं भटाः पुण्यकारिभ्य इति दण्डधृक् ।। तेऽतोऽधो न यान्त्येव स्वधर्मेणात्मशोषकाः ॥१॥ प्रसङ्गेन त्र्यहं स्नानादपि नाघो ब्रजेन्नरः ।। भक्त्या च विधिवत्लानात्कथं माघे त्वघोगतिः ॥२॥ संस्नानादुर्दितेऽऽधैं माधे माया अया अपि ।। तस्माद्राजेन्द्र विधिना माघस्नानं चरेन्नरः ॥ ३ ॥ शुद्धो भूत्वा पुराचम्य संकल्प्य नियतो जले ॥ मकरस्थे रवी माधे गोविन्दाच्युत माधव ॥ ४॥ स्नानेनानेन देवेश शरणं मे भवाच्युत ॥ मासमभ्यर्च्य संप्रीत्यै श्रीविष्णोनियमांवरेत् ॥ ५ ॥ ॥ श्रीगणेशाय नम ॥ माघमानरिधि रक्षोन्सर सादमेव च ।। पञ्चपञ्चाशत्तमेऽस्मिन्नध्याये प्राह सद्गुरु ॥१॥ दण्डधृग्यम ॥ १ ॥२॥ माऽया पापहीना ॥३॥ शुद्धो मलोत्सर्गस्नानादिना मकरस्य इति सानमन्त्र ॥ ४ ॥ ५ ॥ - ·दत्तपुराणम् । तिलाज्यहोमो भृशय्या हविप्याशनमर्चनम् ॥ विष्णोः कम्बलवस्त्रादिदानं ब्राह्मणभोजनम् ॥ ६॥ प्रत्यहं श्रवणं भक्त्या कीर्तनं सर्वदा हरेः॥ कार्यमुद्यापनं चान्ते शक्त्या भोज्या द्विजातयः ॥७॥ तप्ताम्बन्धुः सरः स्रोतो धुनी गङ्गा यथोत्तरम् ।। फलदा यमुनायोगे लानाद्गङ्गाधिपुण्यदा ॥८॥ स्नानात्सितासितायोग उत्पतन्ति दिवं नरः ।। सर्वपापहरो धात्रा प्रयागो विहितः पुरा ॥९॥ ये माघे मकरस्थेऽर्के प्रातर्मज्जन्त्यघा अपि ॥ 'त्रिवेण्यां दिवि भक्त्वा ते भोगान्यान्ति हरेः पदम् १० अत्रैव मानतः सिद्धाः कृतार्था अमरा अपि । शृण्वेकदाप्सरा काचिन्नाम्ना काञ्चनमालिनी ।। ११ ॥ स्नात्वा प्रयागेऽभिपेक्तं यावद्गच्छति शंकरम् ।। मार्गे तदायस्त्राया शीकरस्पर्शनाद्विधेः ॥१२॥ हिमाद्रिस्थोऽसुरो घोरो हिंस्रोऽपि सहसाभवत् ।। शान्तात्मा प्राइ तां का त्वं कुतस्ते कान्तिरीदृशी ।१३। तिलेति नियमाः ॥ ६॥७॥ अन्धु: रूपः । स्रोतःप्रवाहजलं । धुनी नदी। पूर्वपूर्वापेक्षयोत्तरोत्तरं फलाधिक्यम् । यमुनागद्गायोगः प्रयागः । श्रुतिश्च "सितासित सरिते' इति ।। ८ ॥९॥ १० ॥ ११ ॥ शीकरोऽम्बुकणः 81 १२ ॥ १३ ॥ हे सुकेशि । 'स्थानाच' इति डीए । हे सुभु भ्रूशब्द-

·सप्तमाष्टके अ०७
५४१
स्वर्गगामिनि सुश्रोणि सुम्र पीनोन्नतस्तनि ।।
चन्द्रानने विशालाक्षि सुकेशि सुरमोहिनि ॥ १४ ॥
क यासि कुत आयासि वस्त्रमाद्रं कुतस्तव ॥
केन पुण्येन ते भाति सर्व तेजोमयं वपुः ॥ १५ ॥
त्ववस्त्रविन्दुपातेन कथं क्रूरोऽमुरोऽप्यहम् ॥
शान्तोऽभवं वदस्वतदाथय भाति मेऽधुना ॥ १६ ॥
कोऽयं तवाङ्गमहिमा महादेवाति मासि मे ।।
क्रूरस्य मेऽन्यथा शान्तिः कथं लोकसुन्दरि ॥ १७ ॥
श्रुत्वाऽसुरवचस्तत्तु तुष्टा काञ्चनमालिनी ॥
प्राहाप्सरा गतास्म्यद्य प्रयागं कामरूपिणी ॥ १८ ॥
सांप्रतं वर्तते माघी महापातकनाशनः ।।
लात्वार्धेऽभ्युदिते सूर्ये त्रिवेण्यामागतास्म्यहम् ।। १९ ।।
आर्द्रः परिकरो मेऽद्य मुस्नानागागतोयतः ॥
यास्यामि त्वरया रक्षः कैलास पर्वतोत्तमम् ।। २० ॥
म्योपस्थानीयत्वात् 'नेपङच' इति नदीसज्ञाप्रतिपेयात् 'मम्बार्थनछोईस्वः'
इति हस्वत्य नास्त्यतः प्रमाद इति चेन्न । 'अप्राणिजातेश्वारज्ज्यादीनाम् ।
इत्यत्राटायूः फर्कन्धरित्यूकारान्तादप्यूङ्प्रत्ययमुदाजहार भाष्यकारः ।
एतज्ञापकाकचिदूकारान्तस्यान्यूइन्तत्वानदीत्वे हस्वत्वं वामनचाह उका.
रादप्यमहतेरिति ॥ १४ ॥ आई हिनं तेजोमयं तेजःप्रचुरम् ॥ १५ ॥
॥ १६ ॥ १७॥१८॥१९॥ परिकरः कटियसनम् । हे रक्षः ॥२०॥

·५४२ दत्तपुराणम् । तनास्ते पार्वतीनाथः सर्वदेवनमस्कृतः ।। तं पूजयितुमीशानं त्वरयाम्यधुनाऽसुर ॥२१॥ त्रिवेण्यम्बुप्रभावेण सद्यस्ते क्रूरता गता ॥ ईदृशं पावनं तीर्थ माघमासे विशेषतः ॥२२॥ जाताऽहं येन चार्वगी तत्पुण्यं ते वदाम्यहम् ।। येन स्वर्गेऽप्यहं मान्या रूपलावण्यरञ्जिता ॥२३॥ अहं विलासिनी पूर्व कलिङ्गेशस्य भूभुजः ।। रूपलावण्यैकनिधिः सौन्दर्यमदगर्विता ।। २४ ॥ योपितामपि सर्वासामहमास शिरोमणिः ॥ तत्र मेऽनुग्रहाद्राज्ञो भुक्ता मोगाः सुदुर्लभाः ॥ २५ ॥ स्वीकृतं तत्पुरं सर्व मया लावण्यसंपदा ॥ चित्राण्यनेकरत्नानि भूपणानि वराणि च ॥ २६ ॥ मनोहराणि वासांसि भोगा अपि च सर्वशः। भूपान्मयार्जितं सर्व सदा मोहनरूपया ॥ २७ ॥ अनादृता अपि बलाद्रूपसंपत्तिदर्पिताः॥ संसेवन्ते युनानो मे चरणौ कामकिंकराः ॥ २८ ॥ मया ते वञ्चिताः सर्वे सर्वस्वेनैव मायया ॥ तेऽन्योन्यं सेर्प्यभावेन धातयन्तोऽमिता मृताः॥२९॥ इत्थं कामवशादेव पहुकालो गतोऽसुर ॥ संप्राप्ते स्थाविरे देवाद्विवेकोऽयं ममाभवत् ॥ ३०॥ ॥ २१ ॥ २२॥ २३ ।। २४ ।। मे मया ॥ २५ ॥२६ ॥ २७ हतास्तिरस्कृताः ।।२८ ।। मायया कापोन ॥ २९ ॥ ॥३०॥ अना-

·सप्तमाटके अ०७
५४३
न दत्तं न हुतं तप्तं तं नाचरितं मया ॥
नाराधितो मया देवः शिवः स्वर्गापवर्गदः॥३१॥
नैव संतर्पिता विप्रा न कृतं प्राणिनां हितम् ।।
नाणुमारं कृतं पुण्यं सदा मे भोगलुन्धया ॥ ३२॥
चर्मखण्डं पापकुण्डं क्रीतं मे तेन किंसुसम् ।।
दुराधं ततः प्राप्तं दह्यते मेऽधुना मनः ॥ ३३ ॥
नास्यं मेऽद्य विवर्णायाः पश्यन्ति मयि ये रताः॥
किं करोमि क याम्यद्य शरणं कुधियः क मे ॥ ३४ ॥
एवं पिलप्य बहुशो गत्वा निर्वेदमुत्तमम् ॥
दृष्ट्वागमं द्विजं शान्तं शरणं करणाकरम् ।। ३५ ।।
सर्व निवेदितं तस्मै जन्मप्रभृति यत्कृतम् ॥
सुशीलः सोमदत्पापे दुराचारासि यद्यपि ॥ ३६॥
छिचाऽसङ्गासिनाऽऽमूलात्संसारममुन्नतम्
माविकी धृतिमास्थाय शंकरं शरणं नज ॥ ३७॥
अपवर्गों मोक्ष ॥ ३१ ।। अणुमान लेशमात्रमपि । मे मया । तृतीयाथे-
ऽव्ययम् ।। ३२ ॥ किंसुख कुत्सितमुखम् ॥ ३३ ॥ वलीपरितवेर्विव-
या आस्य मुवम् ॥ ३४॥ नि पूर्वो चिदिवैराग्ये । यद्यपि 'ब्राह्मणो
निवेदमायात्' इत्युक्त तथापि विधिपदधीतवेदवेदाङ्गत्वेनापाततोऽधिगता
खिलवेदवेदार्थोऽस्मिञ्जमनि जमातरे वा काम्यनिपिद्धर्जनपुर सर
नित्यनैमित्तिकप्रायश्चित्तोपासनानुष्टानेन निर्गताखिलफल्मपतया नितान्त
विमलस्वान्त साधनचतुष्टयसपन्नोऽधिकारीति प्रसिद्धत्वाज्जमान्तरसस्कार
वशाज्जात वैराग्य को निवारयेत् ॥ ३५ ।। ३६ ॥ 'असङ्गशस्त्रेण दृढेन
इति स्मृते । धृत्या यया धारयते' इति सात्त्विकीम् ॥ ३७ ॥

·५४४ दत्तपुराणम् । आगल्यं पापममृते निपिद्धाचरणं तर ।। तनिष्कृत्यै तथाप्यद्य प्राययित्तं वदामि ते ।। ३८॥ कालिन्या माता गङ्गा यत्र गुसा मरस्वती ॥ तत्र मानेन ते शुद्धिस्त्वं कृतार्या भविष्यमि ॥ ३९ ॥ न ताक् पारनं तीर्थ लोक्ये सद्गतिप्रदम् ॥ पापोऽपि मुच्यते स्नानमात्रादेवाशुभादिह ।। ४० ।। स्वल्पं पापं महद्वापि मनोवायजं हि यत् ।। त्रिणीस्नानमात्रेण विलयं यात्यसंशयम् ।। ४१ ।। नानेन सदृशं तीर्थ महट् नानेन पावनम् ।। आशु स्वर्गतिदं नेदृक् प्रसिद्धं यच्छतिष्वपि ॥ ४२ ॥ नेक्षन्ति दुर्धियोऽपीटगतस्तेषां मुदुर्मतिः ।। पारदार्यापतो मुक्त इन्द्रोऽपीह शृणुष तत् ॥ ४३ ॥ इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धतिमाहल्यां त्रिकाण्डमण्डितायां संहितायां श्रीवासुदेव्यां कर्मकाण्डे सप्तमाष्टके मप्तमोऽध्यायः ॥७॥ हे पापसंभूते ॥ ३८ ॥ ३९ ॥ ४० ॥ ४१ ॥'सितासिते' इति श्रुतिप्रसिद्धम् ॥ १२॥ ॥४३॥ इति सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ इति सद्गुरुणा माघस्नानविधिरक्षोप्सरस्संवादकथनं नाम सप्त० सप्त० ॥७७॥ , ·पारदार्यादिन्द्रस्य प्रयागे मुक्तिमुक्त्वा रक्षोमुक्तिर्नाम सप्तमेऽष्टमोऽध्यायः ।।८।। हरिः ॐ ।। प्रमाभूतेन वेदेन गीतोऽपीन्द्रः शचीपतिः।। स्वर्गे सम्राट् सुराधीशः प्रथमं यज्ञभागभुक् ॥ १॥ रूपान्तरेण स्वपत्नीधर्पणागौतमेन सः ।। शप्तः सहस्रभगवान्भूत्वागालज्जितो वनम् ॥ २॥ घि मोहिनी स्त्रियं कामं दुर्दम धिक् च दुधियम् ।। मां दुर्दशासमापनमित्यात्मानं व्यगर्हयत् ॥ ३॥ ततोऽनाथाः सुरा इन्द्रमज्ञात्वापि शची गुरुम् ।। पप्रच्छ क गतः स्वाराट् क्वान्वेष्टव्यो वदाधुना ॥ ४ ॥ प्राहेज्यः कृतपापा” यत्रास्ते दर्शयामि तम् ।। इत्युक्त्वा तैः सहैत्येन्द्रं मेरुदर्या व्यदर्शयत् ॥ ५॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ पट्पञ्चाशत्तमे शक्रः पारदार्याघतोऽत्र तु ॥ मुक्तः प्रयाग इत्युक्त्वा रक्षोमुक्ति व्यधाच सः॥१॥ स्वतःप्रमाणभूतेन 'स्वामिद्धि हवामहे ', 'इन्द्रो यातोऽवसितस्य राजा' इति गीतः 'सम्राळन्यः स्वराळन्य उच्यते वां महान्ताविन्द्रावरुणो' इति श्रुतेः सम्राट्वम् ॥ १ ॥ २ ॥ ३ ॥ ४ ।। इज्यो गुरुः ॥ ५ ॥ होतो द.पु.-३५

·दत्तपुराणम् ।
भूतिमत्तोऽजितात्मामीदेवोपहतधीः सुरेट् ।।
हीतोऽवदद्गुरो त्राहि मां दैवाद्भगचिहितम् ।।६।।
स प्राह शिष्य देवेन्द्र यद्यप्यनुचितं कृतम् ॥
सावधानो भवातस्त्वं मुक्त्युपायं वदामि ते ॥७॥
प्रयागे स्नानमात्रेण त्रिवेण्यां कृतकिलिपात् ॥
मुक्तिमेष्यसि नैवात्र संशयः पाकशासन ॥८॥
इत्युक्तः सोऽनुतप्तोऽगात् त्रिवेण्यां स्नानमात्रतः ।।
पूतात्माभूत्सहस्राक्षस्त्रिवेणीमहिमा त्वयम् ॥९॥
तस्मात्त्वमपि तत्रैव गच्छ मुक्ता भविष्यसि ।।
इति विप्रवचः श्रुत्वा भक्तियुक्ता तदाभवम् ॥१०॥
त्यक्त्वार्थान्विपवत्स्वांश्च शत्रुवदुर्गवद्गृहम् ॥
जितात्माऽसक्तधीः कापि भूत्वा वीतेषणागमम् ॥११॥
दुःसंगति यातनादां पापं चाधोगतिप्रदम् ॥
चित्ते संस्मृत्य संतापान्माघस्नानं मया कृतम् ॥ १२॥
पापं नष्टं व्यहस्नानादीश्वरानुग्रहान्मम ||
जातेदृक् शिष्टपुण्येन वरा जातिस्मराप्सरा ॥१३॥
लज्जितः ॥ ६॥७॥ ८॥९॥ १० ॥ अर्थान्विषयान् । स्थान् स्त्रज-
नान् । दुर्ग दुर्गमनीयवनवत् । जितचित्ता कापि गृहदेहपुत्रादावपि न
मता धीर्यस्याः । विशेषेण इता गता एपणा यस्याः ॥११॥१२॥१३॥

·सप्तमाष्टके अ०८
इति स्मृत्वाऽसुरोऽध्याह भृणूदन्तं स्मृतं हि मे ॥
या काशी सर्वविख्याता स्मृतिमात्रेण मुक्तिदा ॥१४॥
तत्रास श्रेष्ठकुलजो द्विजोऽज्ञोपि कुधीर्मया ॥
प्राईनिर्भत्सितेनापि दुराचारः सदा कृतः ॥१५॥
चण्डालस्यापि न त्यक्तो मया दुष्टप्रतिग्रहः ।।
हृतं हेमान्यनार्यश्च भुक्तं प्रेतान्नमप्यहो ॥ १६ ॥
वज्रलेपोपमं पापमविमुक्तपुरे कृतम् ।।
नाणुमात्रं कृतं पुण्यं दैवान्मृत्युवशोऽभवम् ॥१७॥
क्षेत्रवासप्रभावेण नाभून्मे निरयोऽसतः ।।
ईशाज्ञया भैरवेण क्षिप्तः कल्पितयोनिपु ॥१८॥
कल्पिता योनिदेहा मे महाकष्टान्नवोपिताः ।।
हिमाद्रौ सांप्रतं जन्म दशमं राक्षसं मम ॥ १९ ॥
अतीतानि सहस्राणि वर्षाणां पञ्चसप्ततिः।।
नास्ति मे निष्कृतिर्मोक्षवार्ता स्वप्नेपि नो मम ॥ २० ॥
स्वोद्धाराय कृपोत्पादनार्थमुपोद्घातमाह-उपोडातो नाम प्रतिपाद्यम बुद्धौ'
संगृह्य तदर्थमर्थान्तरवर्णनम् । उदन्तं वृत्तान्तम् ॥ १४ ॥ अज्ञोऽज्ञातवेद-
तत्त्वोऽत एव कुधीः । वासिष्ठे-'चतुर्वेदोपि यो विप्रः सूक्ष्मं ब्रह्म न विन्दति ।।
वेदभारभराक्रान्तः स वै ब्राह्मणगर्दभः' इति । स्मृतिश्च 'श्रुतिस्मृती उभे
नेत्रे विप्राणां परिकीर्तिते ।। एकेन विकलः काणो द्वाभ्यामन्धः प्रकीर्तितः।
इति । हेम स्वर्णम् । प्रेताने महैकोदिष्टश्राद्धीयानम् ॥ १५ ॥ १६ ॥
'अन्यक्षेत्रे कृतं पापं पुण्यक्षेत्रे विनश्यति ।) पुण्यक्षेत्रे कृतं पापं वज्रलेपो
भविष्यति' इत्याह ॥ १७॥ १८ ॥ कल्पिता भूतप्रेतादयः ॥ १९ ॥ २० ॥

·५४८
दत्तपुराणम् ।
करालः श्मश्रुलः क्रूरः क्षुत्पिपासादितो भृशम् ।।
दुष्कर्मणैव दग्धोऽस्मि सौख्यवाऽपि मेऽत्र नो ।। २१॥
क्षेत्रवासोद्भवं पुण्यं सफलं जातमद्य मे ।।
भवत्या दर्शनं सत्या अन्यथा मे कथं वद ॥२२॥
सत्संगत्यैव धन्योऽद्य जातोऽहं शान्तमानसः ।।
अतः सत्संगतिं साध्वी प्रशंसन्तीह कोविदाः ॥२३॥
करालो दन्तुर ॥ २१॥ एवमनीशाख्यदीनभावेन शोचत्यदृष्टात्मत्वानम्-
ढवत् । श्रुतिश्व 'समाने वृक्षे पुरुषो० क' इति । भाष्यम
'सामाने वृक्षे शरीरे पुरुपो भोक्ता जीवोऽविद्याकामकर्मफलादि-
गुरुभराक्रान्तोऽलाबुरिव समुद्रे निमग्नो निश्चयेन देहात्मभापमाफ्नोऽयमेवा-
हममुष्य पुत्रोऽस्य नता, कृश , स्थूल , गुणानिर्गुणः, सुखी, दु खीत्येवं-
प्रत्ययो नास्त्यन्योऽस्मादिति जायते म्रियते सयुज्यते पियुज्यते च सबन्धिबा-
न्धवैरतोऽनीशा तया शोचति सतप्यते मुह्यमानोऽनेकैरनर्थप्रकारैरविकतया
चिन्तामापद्यमान स एव प्रेतमनुष्यतिर्यगादिष्वाज (अननरत) जीवत्व-
मापन्नः कदाचिदनेकजन्मसु शुद्धधर्मसंचितनिमित्तत केनचित्परमकारुणि.
केन दर्शितमार्गोऽहिंसासत्यब्रह्मचर्यसर्वत्यागशमादिसपन्न समाहित. सन्
जुष्ट सेवितमनेकैयोगमार्ग. कर्मिभिश्च स यदा पश्यति ध्यायमानोऽन्यं
वृक्षोपाधिविलक्षणं ईशमससारितयाऽशनायापिपासाशोकमोहजरामृत्व्यतीतं
सर्वजगतोऽयमहमात्मा सर्वसम सर्वभूतस्थो नेतरोऽविद्याजनितोपाधिपरि-
च्छिन्नो मायात्मेति विभूति महिमान च जगद्रूपस्यैव मम परमेश्वरस्येति यदैव
द्रष्टा तदा वीतशोको भवति । तस्माच्छोकसागराद्विमुच्यते कृतकृत्यो भवतीति
च॥ २२ ॥ २३॥

·॥ २४ ॥ २५ ॥ २६ ॥ ब्रह्मक्षेत्र प्रयागे ॥ २७ ॥ 'स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाञ्चः स्वरभनथ वेपथुः ।। पर्थमश्रुपातश्च प्रलयो ॥२८॥ देवसदृश आस । गद्गद इति साविरभाररक्षणम् । तेच पष्ट सात्विकाः' इति ॥ २९ ॥ कर्मफल गुभाशुभम् । 'कायचाना अभ्याशेह कपूर्या योनिमापयेरन् श्वयोनि या मुरपयोनि वा चण्डालन पा तथयेह रमणीयचरणा अभ्याशेह रमणीया योनिम्' इत्यादि। पाठाष्टके अ०८ ५४९ स्वादुक्षीरार्णवाम्भोऽपि हंसानामुपजीवनम् ।। सन्तः सर्वसमा एव सर्वेपामुपजीवनम् ॥ २४ ॥ किं वक्ष्येऽतः परं भद्रे ज्ञात्वा कष्टां दशामिमाम् ।। यद्रोचते तत्कुरुष्व पतितोऽहं तवाग्रतः ॥ २५ ॥ श्रुत्वा तद्भापितं दीनं दयालुत्वेन साऽवदत् ॥ दास्ये ते माघजं पुण्यं निष्कृतिस्तेन ते मवेत् ॥ २६ ॥ स्नाता मे बहवो माघा ब्रह्मक्षेत्रे यथाविधि ।। तत्रैकमाघजं पुण्यं दत्तं ते सद्गतिप्रदम् ॥ २७ ॥ इत्युक्त्वा साऽऽर्द्रवसनं निप्पीडयादाय तज्जलम् ।। संकल्प्यादान्माषपुण्यं दयया रक्षसे सती ॥ २८ ॥ रक्षोभावं विहायागु तदैवास सुरोपमः॥ नत्वाऽप्सरसमाहेदं प्रहृष्टो गद्गदाधरः ॥ २९ ॥ - ·दत्तपुराणम् । यः कर्मफलदो देवः शंभुः सोमस्त्रिलोचनः ।, परोपकृत्यै सद्बुद्धि भद्र भद्रं ददातु ते ॥ ३० ॥ कर्मणो जडत्वात्प्राचीनं कर्म तद्वत्समविषमफटप्रातिहेतुम्नथापि-'स्वातन्त्र्ये नवरेऽस्मिन्नहि खट घटते प्रेरकोऽभ्यान्तरात्मा' इति, 'फलमत उपपत्तेः' इति न्यायचेधरः फर्मउदः । तथा 'फमैं फलदं यद्वा कर्मागधित ईश्वरः । अपूर्वानान्तरद्वारा फर्मणः फटदातृता ॥ अचेतनारसलापूते शास्त्रीयापूजितेश्वरात् ।। कालान्तरे फलोत्पत्ते परिकल्पना' इति नानेने- श्वरस्य वैषम्पादिदोषः। 'वयम्यनण्ये न सापेक्ष वात् ' इति न्यायात् ।। एप हो। साधु कर्म कारयति तं यमुन्निनीपते एष एवासाधु कर्म कारयति तंयमधो निनीयते' इति श्रुते. कर्मानुसारिफलदाता। देवो द्योतनात्। 'तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' इति श्रुते. शं मुखं भवत्यम्मादिति शंभुः । 'एप खेवानन्दयति ' इति श्रुतेः । उमा रिया पार्वती वा तत्सहितः। निलोचनः विश्वतैजसप्राज्ञप्रकाशकत्रिनेनो या । परोपकाराय 'आत्मा कर्नादिरूपश्वे. न्मा काइक्षीस्तर्हि मुक्तताम् ।। नहि स्वभागो भागानांच्यातीप्ण्याद्रवेः। इत्यादिबोधप्रदानेन । परोपकाराय ते तुभ्यं शोभना सूक्ष्मा युद्धि ददातु मदमात्यन्तिकं सुखं च ददातु । तत्तु योगगम्यमिति चेत् 'समाधिरीश्वर- प्रणिधानात्' इतीश्वरानुग्रहलभ्यम् । तत्र पिन्नवाहुत्यमिति चेत् 'ततः प्रत्य- चेतनाधिगमोऽप्यन्तरायाभावश्च' इति । पिन्नध्यसोऽपीश्वरानुग्रहादेवेति ॥ ३०॥ आत्मापहारित्यापतितः । 'योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रति. पद्यते ॥ किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा' इत्युक्तेः । उद्धृतो भगवद्धयानाईत्वेन पारनता नीतः। 'सर्वपापप्रयुक्तोऽपि ध्यायनिमिषमच्यु- तम् ।। भूयस्तपस्वी भाति पङ्क्तिपावनपापनः' ॥'नात तेन समस्तती. .

·. सप्तमाष्टके अ०८ त्वयाऽद्योपकृतं साधु पतितोऽप्युद्धृतोऽस्म्यहम् ।। यस्य मे निप्कृतिः कापि नैन सोऽद्यैव पावितः ॥३१॥ प्रमीद कृपयेदानी दुर्वज्ञे मय्यनुग्रहम् ।। शिक्षा विधेहि मे कुर्या यया कापि न पातकम् ॥३२॥ प्रियं धयं निशम्यैवं रक्षोराक्यं प्रसन्नधीः ॥ प्रवक्तुं तारकं धर्ममप्सरा उपचक्रमे ॥३३॥ र्थसलिल सर्वापि दचाऽनिर्यज्ञाना च सहवामिष्टमखिला देवाश्च सपूजिता ।। ससाराच समुदृता स्वपिनरस्त्रैलोक्यपूज्योऽप्यसौ यस्य ब्रह्मविचारणे क्षण मपि स्थैर्य मन प्रामुपात्' इत्युक्ते । भवत्या प्रमादाद्वाङ्मन कायस्थर्याख्य- त्रिदण्डिसन्यासिल्वमपि प्राप्तम् । 'याग्दण्डोऽथ मनोदण्ड कायदण्डस्तथैय च ।। यस्यैते नियता दण्डास्त्रिदण्डीति स कथ्यते' इति स्मृते ।। ३१ ।। भो मात , प्रसीद मय्यनुग्रह कुछ च । यया कापि पाप न कुर्या तादृशी शिक्षा कुरु । यद्यपि 'नते स्यातिक्रिया दुसी साक्षिता काऽपिकारिण । धीविक्रियासहस्राणां साक्ष्यतोऽहमतिप्रिय ' इति सामान्यतोऽज्ञानरतोऽपि मे प्रतिपलादु ग्यादिचेष्टा मृपाऽप्यह दु खा पर्ता भोक्तेयनुमानिरा- सार्थोऽयं प्रश्न ॥ ३२ ॥ धयं धर्मादनपेतम् ॥ ३३ ॥ ननु नैतादर्श ग्राह्मणस्यास्ति पित्त यथैरता समता सत्यता च । शार स्थितिर्दण्डनि. धानमा ततस्ततश्वोपरम क्रियाम्य ' इति । वर्गाश्रमातामेवोपदेशार्हता नान्येषामिति चेत् 'तदुपर्यपि यादरायण सभयात्' इति न्याराद्देश्योनिजाया भस्या अधिार पर । 'नाधिक्रियते विधायर्या देवा सिंचाऽधिकारिण । विदेहान सामर्थ्यहानेनामधिक्रिया।। अविरक्षार्थवादादिमन्त्रादेदेहसाचन ! - , ·५५२ दत्तपुराणम् । यच्छूतम् ॥ ३५॥ . स्ववर्णाश्रमवर्णाधिकृता मुव्यपि मानवाः ॥ संसिद्धि यान्ति ते दैव्या संपदैवान्यया न तु ॥३४॥ स्वसंपदापि देवाः स्वर्जिग्युर्नान्येऽन्यया हताः॥ गुरुसेवादिनेन्द्राधा मुक्ता अति भजस्व धर्म तं नित्यं हिंसा सन्त्यज दूरतः॥ परदोपोंच्चारणं च कामं जह्यान्तर रिपुम् ।। ३६ ॥ अर्थित्वादेव सौलम्याद्देवाचा अधिकारिण इत्यनरम ॥ हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वादिति स्वर्णाश्रमाधिकृता अपि मानना दैव्या सपदा सिद्धि यान्त्यन्ययाऽसुर्या न मुच्यते । 'दैवी सपद्विमाक्षाय' इति स्मृते ॥ ३४ ॥ स्वसपदा देवा स्वप्रकाशात्मान स्वर्ग च जिम्यु । असुष्वेव पोषणादिना रमन्त इत्यसुरा दैत्यास्तेऽयया आसुर्या हता मृता वञ्चिताश्च । 'शत ह वै वर्षाणि मघवा प्रजापतौ ब्रह्मचर्यमुवास' इति श्रुते ॥३१|| तस्मा दैवीसपत्याख्य स्वधर्म नित्य भज । नित्यमिति धर्मविशेषणं या। 'धर्मो नित्य मुखदु खे त्यनित्ये' इयुक्ते । हिंसा परपीडाम । दोपकर्तुरिय वक्तुर्गति श्रवणात्परदोपोचारण दूरे त्याज्य आन्तर काममविद्यानासनाप्रचय बुद्धयाश्रय अध्याख्य शत्रुम् । 'भिद्यते हृदयप्रथि' इति तद्भेदा मोक्षश्रयणात् । 'यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते कामा ' इति कामसमप्युक्तम् । एकवचनं जातिवाचकम् । कामो हि हृदयाश्रयो नात्माश्रय । तत्याग एष मुमुक्षा प्रधान साधनम् । श्रुतिश्च ‘कामान्य कामयते मन्यमान० मा' इति श्रुते । भाष्य-कामान् यो दृष्टादृष्टविषयान् कामयते मन्यमानस्तद्गुणाश्चिन्तयान प्रार्थयते स तै कामभिर्धर्माधर्मप्रवृत्तिहेतुविषयेच्छारूपै कामै सह तत्र तत्र जायते यत्र यत्र विषयप्रातिनिमित्त कामा कर्मसु पुरुष नियोजयन्ति । यस्तु परमार्थतत्त्व विज्ञानात्पर्यातकाम आत्मकामवेन परिसमतादाता कामा यस्य तस्य ·सप्तमाष्टके अ०८ धृत्या शुध्द्या मनो बुध्या विनियम्येन्द्रियाणि च ॥ प्रत्याहत्यार्चय शिवं पश्य स्वमोपमं जगत् ॥३७॥ वैराग्यरसिको भूत्वा व्युत्थानेऽपीह मा कुरु ॥ अहन्तां ममतां चास्रमांसास्थिघटितेऽध्रुवे ॥ ३८॥ भोगकाले कदाचित्तु प्राप्तायामप्यहंकृतौ ॥ योधात्मव्यतिरेकेण न पश्येदं चिदन्वयात् ॥ ३९ ॥ कृतात्मनोऽविद्यालक्षणादपररूपादानीय स्वेन परेण रूपेण कृत आत्मा विद्यया यस्य तस्येह तिष्टत्येर शरीरे तु सर्वे कामा धर्माधर्मप्रवृत्तिहेतवो विलयमुपयान्ति नश्यन्तीत्यर्थ । तज्जन्महेतुनाशान जायन्ते ।। ३६ ।। शुद्धया सात्त्विकया धृत्या बुद्धया च मनो विशेषेण नियम्य विषयेभ्य इन्द्रियाणि च प्रत्याहृत्य मुक्तजीव शेतेऽस्मिन्निति शिस्त निरतिशया- नन्दमात्मान शिव च सोहभागेन पूजय । जगन्नामरूपात्मक स्वप्नोपम पश्य । यथा मनोमय स्वप्नान् पश्यति यन्मिन पुत्रादिरूप वा पूर्व दृष्ट सद्वासनासित पुत्रमित्रादिवासनासमुदभूत पुन पुन प्रत्यनुभवतीव चास्मिन् जन्मन्यदृष्ट जन्मान्तरदृष्ट अत्यन्तादृष्टचे वासनानुपपत्ते । एवं श्रुत चानुभूत चास्मिन् जन्मनि केवलेन मनसाऽननुभूत च मनसैन जन्मान्तरे ऽनुभूत सत्परमार्थोदकादि असमरीच्युदकादि सर्व मनोरासनोपाधिक स्वप्न मनोगासनोपाधिको जीप सत्यनया पश्यति तद्यथा मृपा तत्तुल्यम् ॥ ३७॥ ब्रह्मलोकतृणीकाररूपयैराग्यरसिको भूत्वा समाधि कुरु 1 ततो व्युत्थानेऽपि रक्तमासास्थिघटिते स्वे परे देहेऽहन्तां ममता च मा कुरु ॥ ३८ ॥ भोगकाले कदाचिदहकारे प्रासेपि बोधात्मव्यतिरेकेण दृष्टिं मा कुरु किंतु चिदन्वयेन पश्य ॥ ३९ ॥ एव देहात्मवत् स्वात्मरूप तत्त्वतो दृढं ज्ञाला ·५५४ दत्तपुराणम् । ज्ञात्वैवं तत्त्वतः स्वात्मरूपं पश्चात्समाविश ॥ अयं हि परमो धर्मों यतः पातो न विद्यते ॥४०॥ परमात्मरूपेण निष्पन्नात्मा विगतरागादिदोपः उपरतेन्द्रिय आत्मक्रीड मात्मरतिः स्वानन्दतुष्टः परिविस्मृताखिलो भूत्वा पश्चाच्छरीरपातकाले घटे भिन्ने घटाकाशवदविद्याकृतोपाधिपरिच्छेदं त्यक्त्या परमव्ययमनन्तं विमुमा- काशकल्पं नित्यमजरमक्षरममृतमभयमपूर्वमनपरमनन्तरमबाह्यमद्वयं शिवं शान्तं ब्रह्म समाविश प्रदीपनिर्वाणवत् । इयमेव सूक्ष्मा गतिः । यदुक्तम्- 'शकुनानामिवाकाशे जले वारिचरस्य च ॥ पदं यथा न दृश्येत तथा ज्ञानवता गतिः' इति । गतिशब्देनात्र नान्यद्गन्तव्यं 'अनध्वगा अध्यसु पारयिष्णः' इत्युक्तेः । यदुक्तमाचार्यैः- 'देशपरिच्छिन्ना हि गतिः संसारविषयैव परिच्छिन्नसाधनसाध्यत्वात् । ब्रह्म तु समस्तत्वान्न परिच्छेदेन गन्तव्यं । यदि देशपरिच्छिन्नं ब्रह्म स्यान्मूर्तद्रव्यवदायन्तवदन्याश्रितं सावयव- मनित्यं कृतकं च स्यात् । न त्वेवंविधं ब्रह्म भवितुमर्हति अंतस्तत्प्रातिश्च नैव देशपरिच्छिन्ना भवितुं युक्ता । अपिचाविद्यादिसंसारबन्धापनयमेव मोक्षमिच्छन्ति ब्रह्मविदो नतु कार्यभूतमिति 'न स पुनरावर्तते' इति श्रुतेः न पातः । धर्मः पूतेष्टादिलक्षणः । तथाहि 'अग्निहोत्रं तपः सत्यं वेदानां चानुपालनम् ॥ आतिथ्य वैश्वदेवं च इष्टमित्यभिधीयते ॥ शरणा- गतसंत्राणं भूतानां चाप्यहिंसनम् ॥ बहिर्वेदि च यद्दानं दत्तमित्यभिधीयते ।। चापीकूपतडागादि देवतायतनानि च ।! अन्नप्रदानमारामः पूर्तमित्यभिधी. यते॥' इति । एतद्धर्मसाध्यलोक उपभोगेन क्षीयते । तत इमं लोकं हीनतरं याविशन्त्यतः स परमो धर्मों भवितुं नाहत्यत एवोत्तोयं परमो धर्म इति १॥४०॥ श्रुत्या श्रवणेन्द्रियेण । सुखमयी मुखप्रचुरा । प्राचुर्यार्थे मयटू । ननु ।

·मममाष्टक ०८
इति पदारमुधों पीया अन्या गुदाम्यदन्म ताम् ।।
मदा गुगमपी मयाः माणि कायनमालिनि ॥ ११ ॥
प्रमादमुमसम्पागुगंभोः मामिप्यमन्त्रहम् ।।
आगन्दार यमायर मदाग्निमांमया मह ॥ १२॥
धर्मनिष्टा नमोनिष्ठा योगम्नप्यन्तु मांदा।।
माग्न नामोरे दह पापनानि गदा जहि ॥४३॥
म्तु गां प्रगम्पोनि गम्या मस्या विद्याप मः ॥
मानेर प्पोमपाननान मोदित पो॥४४॥
अमान्नर देवस्न्याः पुपानि पादा।।
गम्या उपरि गामारोश प्रिपंदाः ॥ ४५ ॥
फर्य माना ग्वाम जिलं पद ।।
पन गाभिम्माभिमाशामिन ॥४६॥

·दत्तपुराणम्। इत्युक्त्वा त्वरया प्राप कैलासं हेममालिनी ॥ स्वमेपि नैव यद्वार्ता दुर्धानां तं नगोत्तमम् ।। ४९।। त्रिलोचन हताशिवं सदोमयान्वितं भवम् ।। निरीक्ष्य साऽनवं भवं ननाम भाविताभवम् ॥ ५० ॥ इत्युक्तं धर्महादं ते राजञ्छ्रेयस्करं परम् ॥ यदीदृशं फलं भावि किं स्यान्मिथ्यात्मगोपनात्॥५१॥ अत एव हि ये लोकाः स्वधर्मे विधिचोदिताः। मृता अप्यूर्ध्वगा एव नाधःपातोऽपि कामिनाम् ॥५२॥ निष्कामानां तु राजेन्द्र स्वधर्माचरणात्सताम् ।। इह वान्यत्र वा मोक्षो नात्र कार्या विचारणा ॥५३॥ इत्याकर्ण्य स राजेन्द्रो धर्मतत्वं गुरूदितम् । अभ्यर्च्य तमनुज्ञातः पुरं गत्वा तथाचरत् ॥५४॥ शुद्धस्तेनैव पश्चात्स प्राप्तयोगोऽमृतं ययौ ॥ अतो धर्मपरैर्नित्यं तोषणीयख्यधीश्वरः ॥५५॥ ॥४९॥ अनव पुराणम् । भाविताभन मोक्षहेतुम् ॥५०॥५१॥ सकामोऽपि धर्मो न पाताय । यत काम्येपि शुद्धिरस्त्येव भोगसिध्द्यर्थमेव सा 'विड्व- राहादिदेहेन नीन्द्र भुज्यते पदम्' इति ॥ ५२ ॥ ५३॥ ५४॥ तथापि निष्काम एवानुष्टेय इत्याह ॥ ५५ ॥ इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्वत्रि- ·सप्तमाष्टके अ०८ इति श्रीमदत्तात्रेयपुराणे सार्वत्रिसाहरुयां त्रिकाण्ड- मण्डितायां संहितायां श्रीवासुदेव्यां कर्मकाण्डे सप्तमाष्टके अष्टमोऽध्यायः॥८॥ साहरूया त्रिकाण्डमण्डितायां संहितायां वासुदेव्यां कर्मकाण्डे सप्तमाष्टके टीकायो मष्टमोऽध्यायः ॥८॥ पारदार्यादिन्द्रस्य प्रयागे मुक्तिमुक्त्वा रक्षोमुक्तिर्नाम सप्त० अष्ट० ॥ ७८॥ ॥श्रीमदत्तपुराणे सप्तमाष्टकः संपूर्णः॥

·अथ श्रीमदत्तपुराणे अष्टमाटकप्रारंभ 0 अथ गालयर्पिसुतेन ब्रह्मचारिधर्मथनं नामाष्टमाष्टके प्रथमोऽध्यायः ॥ ८॥१॥ श्रीदत्तानेयाय नमः ॥ हरिःॐ ।। प्रहोता स्वयमेवायं भूत्वेहाग्न्यात्मनावति ॥ मन्दास्तेनेश्वरेणोक्तो धर्म आद्योऽत्र वर्ण्यते ॥१॥ गालवस्य मुनेः पूर्व नर्मदातीरवासिनः॥ शान्तो दान्तोऽभवत्पुत्रो व्रती वालोऽपि वृद्धवत् ॥२॥ क्रीडाकालेऽपि स स्निग्धानाहयाचा प्रकल्प्य च ॥ मृदायेऽपूजयद्विष्णुं संकल्प्यैकादशीव्रतम् ॥ ३ ॥ ॥ श्रीगणेशाय नम ॥ ससपञ्चाशत्तमे तु गाल वार्प सुतोऽवदत् ।। पूर्वस्मृत्या ब्रह्मचारिधर्मान्छीदत्तपर्णितान् ।। १ ।। 'अधीत्य विधिवद्वेदा पुत्रांश्चोत्पाद्य धर्मत ।। इष्ट्वा च शक्तितो यज्ञैर्मनो मोक्षे निवेशयेत्' इति स्मृत मोक्षार्थ क्रमत आश्रमान्वक्तु धर्मस्तुतये ताव द्वक्तुराख्यायिकामाह—याज्ञिकगृहे देवानां प्रहोता सन् केलकर्मभराका- न्तानपि स्वयमेव यो रक्षति तेनेश्वरेण श्रीदत्तात्रेयेणोक्त आद्य पुराण धर्मोऽत्र पूर्वापेक्षया विशेषतो वर्ण्यते ॥ १॥ शान्त समाहितचित्त । दान्तो दमितेन्द्रिय ॥२॥ निग्धान् वयस्यान् । मा विष्णुप्रतिमाम्।।३॥

·अष्टमाष्टके अ०१
दृष्ट्वैवं तत्पितापृच्छत्कोऽयतेऽयं त्वयात्र तु ॥
केनेदमुपदिष्टं ते निर्द्वन्द्वं दुःसहं व्रतम् ॥ ४ ॥
स प्राहादिगुरुः प्राह व्रतं धांश्च सर्वशः॥
प्रसन्नो मेऽनसूयात्रितपःसंतानसत्कलः॥५॥
पुराऽऽसं धर्मकोाख्यो राजाऽहं सोमवंशजः ।।
नववर्पसहस्राणि धर्मतो भूर्मयाऽविता ॥ ६ ॥
दैवात्पूर्तेष्टदत्तात्योऽप्यहं दुःसङ्गतश्च्युतः॥
पूज्यस्तिरस्कृतः खिन्नो रेवातीरे वनं ह्यगाम् ॥ ७॥
कष्टात्सजागरं दैवात्तत्रैकादश्युपोषिता ।
प्रातर्पतं भटा निन्युमा कृच्छ्रेण यमान्तिकम् ।। ८॥
यमो मां वीक्ष्य तानाह नायं दुर्गतिमागतः ॥
स्वर्गे नयचं सुकृतभुक्त्यै सत्कृत्य सत्वरम् ॥ ९॥
योगी श्रीदत्तशिष्योऽयं देवाभ्रष्टोऽपि सद्तम् ।।
चके पपौ च रेवाम्भः पुण्यलोकस्ततोऽस्य हि ॥१०॥
इत्युक्त्वा पुण्यलोकान्मां प्रापयत्तत्र मे चिरम् ।।
भुक्त्वा ततोत्तमान्भोगानिह योगिकुलेऽभवम् ॥ ११॥
निर्द्वन्द्वै द्वन्द्वनिवारकम् । दुःखेनापि सोदुमशक्यमेकादशीव्रतम्
॥४॥ धर्मान्वर्णाश्रमोचितान् ॥ ५॥ पुरा आसम् । अविता रक्षिता
॥ ६॥७॥ भटा यमदूताः । कृच्छ्रेण कष्टेन । दुःसङ्गपरिपाकार्थम्,
॥९॥१०॥ तन स्वर्गे ! मे मया । हे तत तात । पूर्णकामत्याद्योगि-
फुले । यो ह्यपूर्णकामो योगभ्रष्टः स शुचीनां श्रीमतो गेहेऽभिजायते ॥११॥

·५६०
दत्तपुराणम्।
दत्तात्रेयप्रसादेन न नष्टा मे महास्मृतिः।।
राज्यं प्रशासतः पूर्व जातं मे दत्तदर्शनम् ॥ १२ ॥
दैवादृष्टः सद्यसानाववधूतो दिगम्बरः ।।
चामेनालिङ्गितो गाढं कामिन्या दुःप्रकम्पया ॥ १३ ॥
मक्षिकावृतसवाङ्गो रक्ताक्षोज्गाधहयती ।।
तया साकं हसन्गायन्मदमत्त इव स्थितः ॥१४॥
दृष्ट्वा हटेन मनसा दूराद्भक्त्या नमस्कृतः॥
क्रुद्धवन्माहनत्सोऽपि काष्ठलोप्टेटिकादिभिः ।।१५।।
सेवया सुचिरेणापि नाप्तो मे तदनुग्रहः ॥
धिकरोति स मां नित्यं निर्भर्त्सयति चासकृत् ॥१६॥
कदाचिन्मां विषीदन्तं दीनं प्राह दयापरः॥
मया प्रात्येन ते कार्य किं ब्रूहि नृपसत्तम ॥१७॥
ननु मरणं नाम पूर्वदेहस्यात्यन्तविस्मृतिः, मृतस्य तब कथमिय
स्मृतिरत आह-दत्तात्रेयेति । तर्हि दुर्दर्शस्य तस्य तर कथं दर्शनमित्यत
माह-राज्यमिति ॥ १२ ॥ शक्तित्वेनापृथक्त्वादुःप्रकम्पया ॥ १३ ।।
॥ १४ ॥मामाम् । लोटं मृत्पिण्डः ॥१५॥ असकृत् पुनःपुनः।। १६ ।।
मारयेन 'संस्कारहीनेनेति बाह्यार्थः । ईशस्यानादित्वासंस्कर्तुरभावाच्छुद्ध
स्वामासंस्कृतो नात्यः स्वभावत एव शुद्धः । ईदृशाः प्रयोगाः कचिद्द-
श्यन्ते 'मात्यस्त्वं प्राणमपिरत्तासि सत्पतिः' इत्यादिः ॥१७॥

·अष्टमाष्टके अ०१
५६१
ममास्ति धर्मजिज्ञासा व्रात्यो ह्यन्वर्थको मवान् ।
इत्युक्तः स मया प्राह धर्मान्त्सर्वान्त्सनातनान् ॥१८॥
चर्णाश्रमविभागेन समूलान्सोपपत्तिकान् ।।
तान्त्सर्वान्त्संस्मरे योगभ्रष्टत्वान्मे न विस्मृतिः॥१९॥
यदि ते श्रवणे श्रद्धा वक्ष्ये ताञ्णु सादरम् ॥
धर्मान्त्सनातनान्गुधाञ्छ्रीदत्तात्रेयमापितान् ।२०।।
ब्रह्मक्षाविशः शूद्रा वर्णा ब्रह्मसमुद्भवाः ॥
एते विभक्तकर्माणः स्वभावप्रभवैर्गुणैः ॥२१॥
वर्णी वनी गृही चैते स्वाश्रमा आद्य एव सः॥
संन्यासानैष्फर्मासिद्धिमान परावीशनिष्ठया ॥ २२ ॥
॥१८॥ १९ ॥२०॥ त्रैरर्णिकस्योपनयनसस्कारादिना घेदाध्ययना-
धिकारवासमासान्त पदम् । यीबाह्यान्द्र पृथक्त । एते चत्वारो
वर्णा ब्रह्मममुद्भना । 'बाह्मणोऽस्य मुखमासीत् ' इति श्रुते । एते स्वमाय
प्रभवैर्गुणैर्विभक्तर्माण स्वभार पूर्वन माशाजात प्रत्यपरपर्याय तत्प्र
भारै सत्यादिगुणे । तत्र सचोपसर्जनो ब्राह्मण । रज प्रधान क्षत्रिय ।
रजस्तमोन्वितो वैश्य । तम प्रधान शूद ॥ २१ ॥ वर्णप्रशस्तिरस्यास्तीति
यी । 'वर्णादब्रह्मचारिणि' इतीनि । प्राशस्त्याथें मतुप । माद्यो ब्राह्मण
एस सैन्यासा मोक्षभाक् । परीक्षनवैश्यो ईश्वरनिष्टया मोक्षमाजौ। नानयो
संन्यासेऽधिकार । प्रमणो ग्राह्मणस्येद शमादिरूपं कर्म । पाठादि तु
नियमरिधिमा 'स्वाध्यायोऽध्येतव्य ' इति । तब नियत मविप्ये-
'धर्माच्छप समुद्दिष्ट श्रेयोऽम्युदयलक्षणम् ।।
स तु पञ्चविध प्रोक्तो मूलधर्म सनातन ॥१॥

·५६२ दत्तपुराणम् । शमो दमस्तपः शौचं ज्ञानास्तिक्ये क्षमाऽऽर्जवम् ।। सहजं ब्रह्मकर्मेदं पाठादि नियतं विधेः ॥२३॥ वर्णधर्मः स्मृतस्त्वेक आश्रमाणामतः परः॥ वर्णाश्रमस्तृतीयस्तु गौणो नैमित्तिकस्तथा ॥ २ ॥ वर्णत्वमेकमाश्रित्य यो धर्मः संप्रवर्तते ।। वर्णधर्मः स उक्तस्तु यथोपनयनं नृप ॥ ३ ॥ यस्त्याश्रमं समाश्रित्य खाधिकारः प्रवर्तते ।। स खल्याश्रमधर्मः स्याद् भिक्षादण्डादिको यथा ॥ ४ ॥ वर्णत्वमाश्रमत्वं च योऽधिकृत्य प्रार्तते ।। स वर्णाश्रमधर्मस्तु मौज्याद्या मेखला यथा ॥५॥ यो गुणेन प्रवर्तेत गुणधर्मः स उच्यते ॥ यथा मूर्धाभिपिक्तस्य प्रजानां परिपालनम् ॥ ६ ॥ निमित्तमेऊमाश्रित्य यो धर्मः संप्रवर्तते ॥ नैमित्तिकः स विज्ञेयः प्रायश्चित्तविधिर्यथा ।। हारितस्तु-आश्रमिां पृथग्धमों विशेषधर्मः समानधर्मः कृत्स्न- धर्मश्च' इत्याह । पिस्तरभिया नेह प्रपञ्च्यते । सर्वेषां सामान्यधर्मः स्मर्यते-'क्षमा सत्यं दमः शौचं दानमिन्द्रियसंयमः ।। अहिंसा गुरुशुश्रूषा तीर्थानुसरणं दया ॥ आर्ज लोभशून्यत्वं देवब्राह्मणपूजनम् ।। अनभ्य- सूया च तथा धर्मः सामान्य उच्यते' इति ॥ बृहस्पति:--'दया क्षमाड- नसूया च शौचानायासमङ्गलम् ॥ अकार्पण्यमस्पृहत्व सर्वसाधारणानि च ।। परे वा बन्धुप, वा मित्रे द्वधरि या सदा ॥ आपन्ने रक्षितव्यं तु दयैषा परिकीर्तिता ।। बाह्ये चाध्यात्मिके चैव दुःखं चोत्पादिते कचित् ।। न कुप्यति न वा हन्ति सा क्षमा परिकीर्तिता ॥ न गुणान्गुणिनो हन्ति स्तौति मन्दगुणानपि ॥ नान्यदोषेषु रमते सानसूया प्रकीर्तिता ।। अभक्ष.

·अष्टमाष्टके अ०१ ५६३ शौर्य तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धस्थैर्य प्रजाऽवनम् ॥ व्रतं च क्षारकर्मेदं श्रद्धाद्यागन्तुसाधनम् ॥२४॥ परिहारश्च ससर्गश्चाप्यनिर्गुण ॥ स्वधर्मं च व्यवस्थान शौचमेतत्प्रकी- तितम् ।। शरीर पीड्यते येन सुशुभेनापि कर्मणा ।। अत्यन्त तन्न कर्तव्य- मनायास स उच्यते ।। प्रशस्ताचरण नित्यमप्रशस्तनिवारणम् ।। एताद्ध मङ्गल प्रोक्त मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभि ॥ स्तोकादपि प्रदातव्यमदीनेनान्तरा त्मना । अहन्यहनि यत्किंचिदकार्पण्यं तदुच्यते ॥ यथोत्पन्नेन सतोपः कर्तव्यो ह्यर्थरस्तुन । परस्याचितयित्वार्थ साऽस्पृहा परिकीर्तिता' इति । 'एतेऽष्टावात्मगुणा' इति गौतम । भारते-'सत्य दमस्तप शौच सतोपो ही क्षमार्जनम् ।। दान क्षमा दया ध्यानमेप धर्म सनातन । सत्य भूतहित प्रोक्त मनसो दमन दम ॥ तप स्वधर्मपतित्व शौच सकरवर्जनम्॥ सतोषो विषय त्यागो हीरकार्यनिवर्तनम् ।। क्षमा द्वद्वसहिष्णुत्वमार्जर समचित्तता । ज्ञान तत्त्वार्थसबोध शमश्चित्तप्रशान्तता ।। दया भूतहितैपिव ध्यान निर्विपय मन ' इति । देवलोपि-'शीच दान तप श्रद्धा गुरुसेवा क्षमा दया । विज्ञान विनय सत्यमिति धर्मस्य सचय ॥ व्रतोपवासनियमै शरीरोत्तापन तप ॥ प्रत्ययो धर्मकार्येषु तथा श्रद्धेत्युदाहृता ।। नास्ति ह्यश्रद्दधानस्य कर्म कृत्यप्रयोजनम् ।। यत्पुनर्वैदिकीना च लाकिकीनां च सर्वश [1 धारण सर्वविद्यानां विज्ञानमिति कीर्यते ।। विनय द्विविध प्राहु शश्वदमशमा विति' इति ।। अन्यच्च 'आनुशस्यमहिंसा च प्रसाद सविगीतता ।। श्राद्धकर्मातिथेय च सत्यमक्रोध एव च ॥ स्वेषु दारेषु सतोष शौच नित्यानसूयता ।। आत्मज्ञान तितिक्षा च धर्म साधारणो नृप' इति ।। २३॥ क्षत्रियधर्मानाह-शौर्य पराक्रम । तेज प्रागल्भ्यम् । धृतिर्विपत्ताचप्यवि क्रियता । दास्य दक्षताऽव्यामोह । युद्धस्थैर्य समुखता । व्रत प्रसिद्धम् । दान दातव्यबुद्धया देशकालानुसारेण पाने धनत्याग प्रजारक्षण च । श्रद्धा भक्त्यागन्तुसाधनम् ॥ २४ ॥ विश कर्माह-कृषि कर्षणादिनानो- , ·दत्तपुराणम् । गोरक्षा कृपिवाणिज्यं विशः शूद्रस्य सेवनम् ।। इज्याध्ययनदानानि त्रयाणां पावनानि च ॥ २५ ।। याजनाध्याफ्नादानै विकाऽऽद्यस्य कामतः ।। वधूकरग्रहस्त्वेषां निवृत्तिस्तु परं पदम् ॥ २६ ॥ श्रुतिस्मृतिपुराणानि धर्ममूलं श्रुतिर्वरा ॥ तद्वैरे द्वौ पौ श्रुत्योद्वैध स्मृत्योस्तु लौकिकः ।। २७ ॥ वर्णाश्रमविभागोक्तो देशकालोचितो वृपः ।। लौकिकोऽपि चतुर्वणः सेवनीयः प्रयत्नतः ॥२८॥ त्पादनम् । क्रयविक्रयादिलक्षणं याणिज्यम् । त्रैवर्णिकसेना शूदकर्म । इज्या यजनम् । त्रयाणां ब्रह्मक्षाविशाम् ॥ २५ ॥ आयस्य विप्रस्य । आदानं प्रतिग्रहः । स तपस्तेजोनुदिति मतश्चेदन्याभ्या जीवेत् । तयोदोपदी चेह- तामृताभ्यां शिलोच्छवृत्त्या वा ! कामत इत्यनेन रागी चेत्सहधर्मिणी- संयोगं कुर्यात् । एषां सर्वेषामपि विषयतो निवृत्तिरेव परं पदम् । तुशब्दः प्रवृत्ते. सकाशानिवृत्तलक्षण्यद्योतकः ॥ २६ ॥ तैरे श्रुतिस्मृतिपुराण- विरोधे श्रुतिरा बलीयसी । 'उदिते जुहोत्यनुदिते जुहोति' इत्यादिलक्षणे श्रुत्योधे विरोधे द्वौ धर्मों तुल्यबलविरोधत्वात्स्मृत्योगिथी विरोधे लौकिकः स्मातों धर्म. नालौकिको ग्राहः । याज्ञरल्क्यः—'स्मृत्योर्विरोधे न्यायस्तु बलवान्यवहारतः । अर्थशास्त्रात्तु बलवद्धर्मशास्त्रमिति स्थितिः' ।। इति ॥ २७ ॥ देशो हिमाचलादिः । कालोऽतिशीनादिः । वृषो धर्मः । लौकि- कस्म ग्राह्यत्वं स्मयते 'यद्यपि स्यात्स्वयं ब्रह्मा त्रैलोक्यस्थापनक्षमः। तथापि लौकिकाचारं मनसापि न लहयेत् । इति ॥ २८ ॥ एषां सर्वेषां ।

·अष्टमाष्टके अं०१ स्वगृह्योक्तोऽविरुद्धोऽपि स्मार्तो ग्राह्यो द्विजातिभिः॥ स्वधर्मत्यागतश्चैपा पासण्डत्वं सुदुःखदम् ॥ २९ ॥ समुद्रयानाऽसवर्णस्युपयामश्विरव्रतम् ॥ परायोद्वाहितादानं पुनश्च व्रश्वमेधको ॥३०॥ पुत्रोत्पत्तिर्देवराञ्च मधुपर्के पशोर्वधः॥ मधुमासार्पणं श्राद्धे दिव्यं वननिपेवणम् ॥ ३१ ॥ महाप्रस्थानमित्येते धर्मा वाः कलौ युगे॥ लुप्ते वर्णविभागेऽत्र न संन्यासाग्निहोत्रको ।। ३२ ॥ सुजन्मनापि शूद्रोऽयं सस्काराज्जायते द्विजः ॥ आचार्योज पिता माता सावित्री सूरिभिः स्मृता॥३३॥ विप्रोऽष्टमे नृपश्चैकादशे विड् द्वादशे क्रमाद ।। संस्कार्यों द्विघ्नस्वान्दोवं पतितभेदसंस्कृतः ॥ ३४ ॥ दुखदमिहामुत्र च खेददम् ॥ २९ ॥ कलिधर्मानाह-असवर्णस्त्रीविवाह । चिरनत नैष्टिकब्रह्मचर्यम् । उद्वाहिताया पुन पराय दानम् । नरमेधोऽश्व मेषश्च ।। ३० ।। मधु मद्यम् । दिव्य प्रत्ययाथै तपशूलादिग्रहणम् ॥ ३१ ॥ महाप्रस्थान हिमाचलात्तरगमनम् । यावद्वर्णविभागस्तावत्सन्यासोऽग्निहोत्र च ॥ ३२ ॥ सुजमनाऽव्यभिचारितज मना त्रैवर्णिककुमारोऽप्यसंस्कृत श्वेच्छूद्रप्राय स चोरनयनसस्काराद्विजत्व लमते । अत्राचार्य उपदेष्टा पिता । सारित्री माता ॥ ३३ ॥ उपनयनकालमाह 'अष्टमे वर्षे ब्राह्मण मुपनयेद्गर्भाष्टमे वैकादशे क्षत्रिय द्वादशे वैश्यमापोडशाबाह्मणस्यानतीत फाल द्वारिंशा क्षत्रियस्याचतुर्षिशाद्वैश्यस्यात ऊर्ध्वं पतितसावित्रीका भवन्ति नैनानुपनयेनाध्यापयेन याजयेनैमिळवहरेयु' इति गृह्योक्ते । द्विगुणितस्वयपोर्ध्वमसस्कृताश्वेत्पतिता इत्यन्वय ॥३४ ।। विप्रस्यैणेय ·दत्तपुराणम्। ऐणेयरौरवाजत्वगेपां वस्त्राणि वा क्रमात् ॥ कापायरक्तपीतानि केशकूर्चासुसंमिताः ॥३५ ।। पर्णोदुम्बरविल्वोत्थाः सत्वग्दण्डाश्च मेखलाः॥ क्रमान्मौञ्जीधनुर्पोऽव्यः स्वमूत्रैः संस्कृता द्विजाः ३६ कार्याचौलवतोद्वाहा उत्तरायणगे रवौ ॥ शुक्लपक्षे पुण्यभे च स्फुरद्रश्मी गुरौ सिते ॥ ३७॥ मेखला सूत्रं दण्डश्चेद्भष्टो धार्यः पुनर्नवः ।। सायंप्रातश्चाग्निकार्य कार्ये स्वापो दिवा न च ॥ ३८॥ प्रामध्यान्त्यभवच्छन्दैविप्राद्यौमिक्षितं शुभम् ॥ मोज्यं गुर्वाज्ञया चेदा ग्राह्याः शक्त्या यथाविधि ॥३९॥ चर्म कापायवस्त्रं वा । क्षत्रस्य रौरवं रक्तवस्त्रं वा । विशोऽजचर्म पीतवस्त्रं चा। क्रमेणैषां केशादिसमिताः सत्वचः पर्णादिदण्डाः । कूर्चे भूमध्यं । पर्णः पलाशः । मौञ्जी मुन्ननिर्मिता । धनुर्ध्या प्रसिद्धा । अविलोमजा आत्री । यस्य यत्सूत्रं तेन स संस्कार्यः ॥ ३५ ॥३६॥ चौलाद्या उत्तरा- यणगे रखौ कार्याः । 'उदगयन आपूर्यमाणपक्षे कल्याणे नक्षत्रे चौलक- मोपनयगोदानविवाहाः सार्वकालमेके विवाहम् ' इति सूत्रात् । स्फुरकि- रणेऽनस्तमिते गुरौ शुक्रे च । स्कुरच्छब्दाद्वाल्यवार्धक्ये अपि त्याज्य । इदं ज्योति.शास्त्रादवगन्तव्यम् ॥३७॥ अग्निकार्य समिदाधानादिरूपम् ॥३८॥ प्रागिति ‘भवत्पूर्वी ब्राह्मणो भिक्षा याचेत् भवन्मध्यां राजन्यो भरदन्त्यां वैश्यः' भवान्भवती वा भिक्षा दादालिति चिन । भिक्षा भवा- न्ददात्विति क्षत्रः । भिक्षा ददातु भवानिति वैश्यः । शुभ योग्यं गुर्वाज्ञया भोज्यम् । यथाविधि अध्ययननियमेन ॥ ३९ ॥ मधु मद्यम् । आकल्पो ·अष्टमाष्टके अ०१ मधुस्त्रीमांसलवणताम्बूलोच्छिष्टसेवनम् ।। पादुकाछत्रगीताद्याकल्पासत्सङ्गलेपनम् ॥ ४० ॥ विप्रलापद्यूतवाददुर :स्पर्शाष्टाङ्गमैथुनम् ॥ प्रेतकार्य च नो कार्य हीनानां वन्दनं न च ॥४१॥ ताताम्बागुर्वन्त्यकायें न दोपोंज्याभिवादयेत् ।। क्रमान्नाम्ना शर्मवर्मगुप्तान्तेन गुरूनपि ॥ ४२ ॥ पूर्णामाद्यशतिथ्यर्कक्रान्ती मनुयुगादिषु ॥ अकालवर्पोत्पातेषु पाठे दोपो न नित्यके ॥४३॥ शब्दब्रह्ममयो विष्णुर्वेदः साक्षाद्धरिः परः ॥ वेदाध्यायी ततो विप्रः शुद्ध आर्पर्णवर्जितः॥४४॥ वेषान्तरकरणम् ।। ४० ॥ विप्रलापो विसंवादः । अष्टाङ्गमैथुनं योपित्स्मर- णकीर्तनकेलिप्रेक्षणगुह्यभाषणसंकल्पाध्यवसायक्रियानिवृतिरूपम् ॥ ४१॥ प्रेतकार्यापवादमाह-तात: पिता अम्बा माता गुरुराचार्यः एपामन्त्येष्टयां न दोपः । यदाहुः-'ताताम्बाचार्यकेभ्योऽनलजलतिलदो ब्रह्मचारी तदीया- शौचोऽन्येम्यस्तु दत्तः पुनरुपनयनं चाधिके कारयेत्तु' इति । ब्राह्मणो देव- दत्तशर्मा क्षत्रियो विष्णुदत्तवर्मा वैश्यः शिवदत्तगुप्त इत्यभिवादनीयनाम्ना गुरुं तत्स्थानापनावाभिवादयेत् । शूद्रस्य मौज्यभावपि प्रणामे दासना. मोचारः । ४२॥ पूर्णा पूर्णिमा । आद्या प्रतिपत् । ईशी चतुर्दश्याटम्यो । सूर्यक्रान्तिः । युगादिमन्यादिज्योतिःशास्त्रोक्त । अकालवर्षः भूकम्पायुत्पातः एषु वेदपाठे ग्रहणे पाहणे च दोषः । नित्यकर्मणि संप्रवृत्तयागादौ च न दोपः ।। ४३ ॥ शब्दब्रह्ममयो वेदरूपः ॥४४॥ उत्सृष्टः कृतोत्सर्जनः ।

·५६८
दत्तपुराणम् ।
उत्सृष्टोपाकृताभ्यस्तगुप्तवेदमनुर्भुवि ॥
विप्रेभ्यो नार्पयति किं प्रत्येकः कामधेनुवत् ॥ ४५ ॥
अनध्यायेऽधीतवेदाः प्रज्ञायुःश्रीवलापहाः ॥
वेदान्विहाय योऽधीते शास्त्रं शूद्रसमः स च ॥ ४६॥
विनोत्थो गोलकः कुण्डो द्विजस्त्रीपु स तु चिद ।।
संस्कार्योऽध्यापनीयवेत्युपदेशानुसारि तत् ।। ४७॥
चतुव्रतेपु लुप्तेषु प्रायश्चित्तं चरेद्वती।
लक्षवारं जपेत्तवोधियेति स्वव्रतात्यये ॥४८॥
अर्थतः केवलं वेष्टमधीत्य गुरवे मुदा ॥
दत्त्वेष्टं तदनुज्ञातः शुचिः स्नायाद्यथाविधि ।। ४९॥
शक्तश्चेन्नैष्ठिको भृयात्प्रव्रजेत्सुविरक्त इत् ।।
अनाश्रमी न तिष्ठेत गृहीं भूत्वा यजेदतः॥५०॥
उपाकृतः कृतोपाकरणः । यो नियमेनाभ्यस्तो रक्षितश्च वेदमन्त्रः ।। ४५॥
॥४६ ।। 'अमृते जारजः कुण्डो मृते भर्तरि गोलकः' इयुक्तलक्षणो
गोलकः कुण्डो या ब्राह्मण्यां ब्राह्मणाज्जातश्चेत्संस्कार्योऽध्यापनीय इत्यस्य
देशतो व्यवस्था ॥ ४७ ॥ चतुर्यु महानाम्नीमहाव्रतोपनिषद्बोदानाख्येषु
प्रतिव्रतमेकैककृच्छ्ररूपं सव्याहृतिगायत्रीहोमपूर्वकं ब्रह्मचर्यव्रतात्यये महापा-
पातिरिक्ते । ऋग्विधाने 'तयोधिया जपेन्मन्वं लक्षवारं शिवालये' इति
॥४८॥ ४९ ।। विद्यान्ते गुरुमर्थन निमन्त्र्य कृतानुज्ञातस्य या मान-
मित्युक्तेः मानमत्र समावर्तनम् । सुतरा विरक्तश्वेत्संन्यस्य गच्छेत् 'ब्रह्मचा
द्विा गृहाद्वा धनादा यदहरेव पिरजेत्तदहरेय प्रव्रजेत् । इति श्रुतेविरक्तस्यैव
ब्रह्मचरिणो न्यासेऽधिकारः । अतो ब्रह्मचर्यात | गृही गृहस्थः ॥ १० ॥

·अष्टमाष्टके अ०१
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धत्रिसाहरुयां संहितायां त्रिकाण्ड-
मण्डितायां श्रीवासुदेव्यां कर्मकाण्डे अष्टमाष्टके
प्रथमोऽध्यायः ॥१॥
इति श्रीमदत्तात्रेयपुराणे सार्धनिसाहत्या सहितायां त्रिकाण्डमण्डिताया
वासुदेव्यो कर्मकाण्डे टीकायां अष्टमाष्टके प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥
॥ इति गालवर्पिसुतेन ब्रह्मचारिधर्मकथनं नामाष्टमाटके
प्रथमोऽध्यायः॥ ८॥१॥

·गालवर्पिसुतेन गृहस्थधर्मवर्णन नामाष्टमाष्टके द्वितीयोऽध्यायः ॥ ८॥२॥ हरिः ॐ॥ये यज्ञेनैव गृहिणो भूत्वाऽभ्यर्चन्ति भक्तितः।। अधियज्ञ क्रमायान्ति कैवल्यं पदमन्ययम् ॥ १॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ सर्वयज्ञानामधिष्ठाता फलदाता सर्वयज्ञाभिमानी चेदृशो विष्णुः ' यज्ञो चै विष्णुः' इति श्रुतेः । ननु 'यथैव छिन्ना नौबन्धनात्तीरं तीरमृच्छन्ती सवेत्वमेव ते सत्रिणस्तीरं तीरमृच्छन्तः प्लयेरन् । 'प्लवा ह्येते अदृढा यज्ञरूपाः' इति च श्रुतेः । प्लवते फलेन सह तत्साध्य कर्म कुण्डनाशवत क्षीरदध्यादीनां तत्स्थानां नाश इवेति श्रुत्यर्थः । एवंभूतात्कर्मणः कथमव्ययं कैयल्यं पदमित्यत आह-क्रमादिति । स च क्रमो वार्तिकसार उक्तः- 'रुचिद्वारोपकुर्वन्ति कर्माण्यात्मविमुक्तये ॥ अज्ञानस्याविरोवित्वान साक्षा- दात्मबोधवत् ।। अविद्याया न चोच्छित्तौ ज्ञानादन्यदपेक्ष्यते ॥ ज्ञानोत्पत्ती तु नैवान्यच्छमादिभ्यो ह्यपेक्ष्यते । शमायुत्पत्तये नान्यद्बुद्धिशुद्धेरपेक्ष्यते ॥ बुद्धिशुद्धौ च नित्यादिकर्मभ्यो नान्यदिष्यते ॥ पारंपर्येण कमैव विज्ञाना- योपयुज्यते' इति । दोपश्रुतिस्तु कामनिन्दार्था । अत एव कर्मफलं तदा. सक्तिं च त्यक्त्वेश्वरप्रीतये एव नित्यं नैमित्तिकं च कर्मानुष्ठेयम् । 'कायेन मनसा बुया' 'त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गम् ' इति स्मृतेः । तच्चानाश्रमिणां न सिद्धयेदतः क्रमप्रासं गृहस्थाश्रममाह-शीलं स्वभावः लक्ष्म लक्षणम् । समानगोत्रप्रवररहितां । यवीयसी स्यापेक्षया वयसा वपुषा च न्यूनो । भ्रातृमवं पुत्रसंततिज्ञापकम् । सुगुणामात्मगुणयुक्तां । ज्योतिःशास्त्रोक्तवर्ण- ·अष्टमाष्टके अ० २ . धीरूपशीललक्ष्माब्यामसमानार्पगोत्रजाम् ।। यवीयसी प्रावमती सुगुणां चोद्वहेद्वरः ॥२॥ उद्वाहिता समानार्पादिजा चेन्मातृवत्सदा ।। पाल्योद्वाहर वा विधिना प्रायश्चित्तादिना पुनः ॥३॥ दोपे ज्ञाते सप्तपद्या अग्ने देया वरे मृते ॥ कन्याऽन्यत्राविद्धयोनिश्चेत्तथैव हठाद्धृता ॥४॥ नामः प्रशस्तो देवार्पकाया वा तदसंभवे ॥ गान्धर्वासुरपैशाचराक्षसा इतरस्य तु ॥५॥ ग्राह्याः स्वगृह्यविषयग्रामधर्मा विवाहके । छत्रोणीपोपानहादियुग्दण्डी गमने द्विजः ॥ ६॥ द्वथुपवीतो द्विवासाः सन्वद्धचूडश्च कर्मणि ॥ पवित्रपाणिर्यतात्मा सोत्तरीयकमण्डलुः ।। ७ ।। वश्यभयोनिग्रहगणकूटनाक्ष्य एकोत्तरगुणास्ते शोमना अष्टादशाधिका वा यस्याः । चकाराद्विषकन्यावधव्यदोषादिरहिता प्राशा । यद्वा चकाराव- योरप्येवविधा गुणाद्या ग्राह्याः ॥ १ ॥ २ ॥ ३॥ ४ ॥ विवाहमाह आश्वलायनः- 'अलंकृत्य कन्यामुदकपूर्वी दद्यादेप ब्राह्मो विगहः' इत्यादिखण्डेन ॥ ५॥ स्वगृह्यधर्मा देशधर्मा प्रामधर्माश्च विगाहे पाहाः । गृहस्थधर्मानाह-उनेत्यादि । गमने प्रयाणे छत्रादियुक्तः ॥ ६॥ द्वे उपवीते यस्य । । वाससी यस्य । यद्धा चूडा शिखा येन । ईकर्मकरण- फाले । यदुक्तं--'सदोपवीतिना भाग्यं सदा यशिखेन च ॥ विशिखो युपपीतच यत्करोति न तस्कृतम् ' इति । न चानोत्तरार्धन यज्ञोपवीतस्य कर्मागतोक्तेः कर्मकालातिरिक्तकाले यज्ञोपवीतधारणमैच्छिकमिति वाच्यम्। पृथकरणे नरफायणात् । यतात्मा अप्रमत्तः ॥ ७॥ आहितामिरित्युपल.

·५७२ दत्तपुराणम् । प्रतिमासं कृषकेशनखादिस्त्वाहितामिकः ।। प्रतिपक्षं च तीर्थादौ नित्यं क्षौरं न मङ्गले ॥८॥ नक्तं नमश्च न स्नायाद्गृही नमश्च न स्वपेत् ।। नेक्षेनमां स्त्रियं रत्या विनाऽपि स्वां न वर्षति ॥९॥ धावेत वृक्षं नारोहेन बाहुभ्यां नदी तरेत् ॥ नावरोहेत कूपं नाभ्यापयेत्प्राणसंशयम् ॥ १०॥ परान्नं परवादं च परवस्त्रादि संत्यजेत् ।। पादाक्रमो न पादेन निर्माल्योच्छिष्टलङ्घनम् ॥११॥ शिरः संहतहस्ताभ्यां धर्पणीयं न कहिचित् ॥ नापसव्यं ब्रजेत्पूज्यदेवालयशुभद्रुमान् ॥१२॥ स्वपुण्यं परपापं नों वाच्यं गोप्यं स्वमायुषी ।। दुःशास्त्रं द्यूतमद्यादिसेविनं च विवर्जयेत् ॥ १३ ॥ मद्यास्थ्युच्छिष्टशूद्रचितितत्काष्ठभोगिनः ।। स्पृष्ट्वा देवलकं स्नायाञ्चण्डालं पतितं तथा ॥१४॥ " क्षणं गृह्याग्निमतोऽपि । तथाहि-~'मासि मासि द्विजातीनां पक्षे पक्षे च यज्वताम् ।। ऋतावृतौ च यतिना यथेष्ट ब्रह्मचारिणाम् ' इति ॥ नित्यमा. वश्यकम् । गङ्गायां भास्करक्षेत्रे मातापित्रोतेऽहनि । आधाने सोमपा. गादी दर्शादौ क्षौरमिप्यते' इत्युक्ते । मङ्गले विवाहादौ ॥ ८॥ निमित विना नक्त रात्रौ न स्नायति । मैथुनं विना स्थायामपि न त पिमुता- न्याम् । वर्षति न धावेत ॥९॥ नदीमित्युपलक्षणं जलाशयादेः ॥१०॥ १॥ शुभद्रुमान अश्वत्यादीन ॥ १२॥ स्वर्भ जम् । दुःशास्त्रं चार्वाकादि ।॥ १३ ॥ १४ ॥ दुष्कृमहापापी अजो मेषः अनयोः संबन्धि ·अष्टमाष्टके अ०२ वा दुप्कृद्दीपमञ्चच्छायावस्त्रनखोदकम् ।। मार्जाराजरजः शूर्पवातः शूद्रानमोजनम् ॥१५॥ वृपलीपतिसङ्गच चितिधूमः कुभाषणम् ।। न मूर्धाभ्यगावशिष्टतैलाम्यगोऽपि शस्यते ॥ १६ ॥ नाद्यात्ताम्बूलमशुचिर्नाद्गुर्वनिदेवताः ।। वामहस्तेन न पिवेन्न निन्दाद्विप्रसद्यतीन् ॥ १७॥ गुरोश्छायामनुज्ञां च नाक्रमेत्प्रत्यहं द्विजः ।। माझे मूहूर्त उत्थाय ध्यायेद्ब्रह्म सनातनम् ।। १८ ॥ रजः ॥१५॥ वृपल्यः पञ्च ग्रन्थान्तरतोऽवगम्याः । तासामेकतमस्या अपि पत्युः सङ्गः सपर्कः ।। १६ ॥ अशुचिर्मुर्यादीनाचेत् । न पिबेज्जला- दीति शेषः ॥ १७ ॥ ब्राह्ममुहूतों द्वेधा 'रात्रेस्तु चरमो यामो मुहतों ग्राम उच्यते' इत्युक्तेः ।। रानिगतमुहूर्त पञ्चदशकं प्रक्रम्य 'माझो नामस्वतश्चैव मुहूर्तः क्रमशो निशि' इति पारिजातोक्रनयोरेकतरस्मिन् सनातनं चिरन्तनं असाध्यसाधनलक्षणमप्रमाणगोचरमतीन्द्रियमविषयं शिवंशान्तमविरतमक्षर सत्यं परविद्यागम्य साह्याभ्यन्तरमजं परगतिसंज्ञक पुरुषाख्यं सनातनं ग्राम ध्यायेत् । तदसंभरे सगुणं या वेदतत्त्वार्थ या । मनुः-'माझे मुहूर्त बुद्धयेत धर्मार्थापनुचिन्तयेत् ॥ कायझेशाध तन्मूलान्चेदतत्त्वार्थमेर च' इति । भत्र स्वापे प्रायश्चित्त रत्नावल्याम्-- माझे मुहूर्त या निद्रा सा पुण्यक्षय- कारिणी ॥ ता करोति द्विजो मोहात्पादरुण शुद्धपति' इति ॥१८॥ .

·५७४ दत्तपुराणम् । ग्रामादहिस्तु नैर्ऋत्यां देवाम्बध्वादिचर्जिते ।। स्थलेऽम्बु दूरात्संस्थाप्य यतनासाक्षिवाक् तृणे ॥१९॥ उदइमुसोऽन्यथा नक्तमासीनो वस्त्रमस्तकः ।। आपसूत्रं दक्षकर्णे कृत्वा मूत्रविशौ त्यजेत् ।। २० ॥ लिङ्गं सहाद्भिरप्स्वार्द्रधात्रीमात्रमृदा गुदम् ॥ त्रिर्वामो दशवारं च करः शोघ्याः करा यः ॥२१॥ प्रत्येकं सप्तवारं द्विगुणं वीर्येऽर्धमन्यतः ॥ वर्णिवानप्रस्थभिक्षोः शौचं द्वित्रिचतुर्गुणम् ॥ २२ ॥ अर्धार्धा निशाऽशक्तिमार्गप्वज्ञायलासु तु ।। गन्धलेपान्तावधिः स्याद्गण्डूपान्वामतस्त्यजेत् ॥ २३ ॥ ॥ १९ ॥ दिवोदङ्मुखो नक्त दक्षिणाभिमुसः । आर्यसूनं निवीतम् ॥ २० ॥ लिङ्ग सहैकवार प्रथम वामकरो दशवार ततो वामदक्षिणहस्ती पादौ च प्रत्येक सप्तवारम् ।। २१ ।। वीय रेतस्खलने मैथुने च द्विगुणम् । मूत्रोत्सर्गेऽर्धम् । करादीन् प्रत्येक त्रिवारम् । वर्णिनो ब्रह्मचारिणो द्विगुणम् । वनस्थस्य त्रिगुणम् । मिक्षोश्चतुर्गुणम् ॥ २२ ॥ निशायाम अशक्तौ तदर्ध मार्गे तदध । अज्ञेषु बालेषु । अबलासु पुरुषापेक्षयाऽल्पबलासु स्त्रीषु । 'पुरत. सर्वदेवाथ दक्षिणे पितरस्तथा । ऋयय पृष्टत सर्ने वामे गण्डूपमाचरेत' इति स्मृतेर्गम इत्युक्तम् । तद्राक्षसस्थानम् ॥ २३ ॥ आश्वलायन:-- 'कुर्याद्वादश ·"अष्टमाष्टके अ०२ द्विजो द्वादश चान्योऽल्पान् तर्जन्याऽऽस्यं न शोधयेत् ॥ क्षीरिकण्टकिवृक्षाननिम्बापामार्गदारुणा ॥ २४ ॥ द्वादशाङ्गुलमात्रेण द्विजोऽन्योऽल्पेन मन्त्रवत् ।। दन्तान्विशोधयेत्पर्णनिपिद्धाहेऽभ्युनाऽथवा ॥ २५॥ अशौचस्य क्रिया मोपा शौचमूलाऽसिला क्रिया ।। तबाह्यशौचं स्नानादि कुर्याध्यानं तथाऽन्तरम् ॥२६॥ मुक्ताङ्गुष्ठाल्पगोकर्णाकृतिहस्तेन कं त्रिभिः॥ केशवाद्यैः प्राश्य हस्तौ द्वाभ्यां प्रक्षाल्य चाधरौ ॥२७॥ गण्डूपान्पुरीपोत्सर्जने ततः ॥ मूत्रोत्सगे तु चतुरी भोजनान्ते तु पोडश ।। भक्ष्यभोज्यावसाने तु गण्डूषाष्टकमाचरेत्' इति ब्राह्मणविषये । तारतम्या- त्तन्यूनत्यमन्येषाम् । शौचाकरणे प्रायश्चित्तमाह बौधायन.-~' गायत्र्यष्ट- शत प्राणायामप्रय च'इति । तथाहि--'देशं कालं तथात्मानं द्रव्यं द्रव्य- प्रयोजनम् । उपपत्तिमस्थां च ज्ञात्वा शौचं प्रकल्पयेत् ' इति ॥ २४ ॥ अन्य क्षत्रादि । विष्णु:--'द्वादशाइगुलिक विप्रे काष्ठमाहुर्मनीषिणः॥ क्षाविदशूद्रजातीनां नापट्चतुरङ्गुलम् ' इति । मन्त्रात 'मुखदुर्गन्धना. शाय दन्तानां च विशुद्धये ॥ष्टीरनाय च गानाणां कुऽह दन्तधारनम् । इति समन्त्रकम् | व्यास:-'प्रतिपदर्शषष्टीपु नपयां दन्तधारनम् ।। पणैरन्यत्र फाटेस्तु जिहोल्लेख. सदैव हि ॥ २५ ॥ २६॥ क जलं माह्मणेनानीतम्---'संध्याथै भोजनार्थे वा नानाथें पितृकर्मणि ॥ शूदाह- तेन नाचामेत्' इत्यापस्तम्योक्तेः शूद्राहतमसत् । आचमनस्यावश्यकत्वा- विशेषत उच्यते--'शुचौ देशे भूमिष्टपादोऽन्तर्जानुहस्तः प्राइमुख उद- मुखो वोपविश्य संहतागुलिहस्तेन शुद्ध जल गृहीया मुक्ताङ्गुष्टक- निष्टन यामेनान्वारन्धेन दक्षिणपाणिना ग्रमतीर्थेन केशर नारायण माध- ·दत्तपुराणम् । द्वाभ्यां प्रोक्ष्यास्यमेकैकात्करं पादौ शिरोऽपरैः।। आस्पं नासेक्षिणी की नामि हुत्के मुजौ स्पृशेत्॥२८॥ नासां साइगुष्ठतर्जन्याद्गुष्ठेनास्यं च दृक्श्रुती ।। सानामिकेन साल्पेन नाभिं करतलाग्रतः॥ २९ ॥ हृद्भाहून्कं च सर्वामिः स्पृशेदाचमनं त्विदम् ।। शुद्धौ कर्माद्यन्तयोश्च मापमज्जाम्ब्बिहाशने ॥३०॥ चेति संबुद्धयन्तैत्रिभिर्नामभिः पिबेत् । गोविन्द विष्णो इति द्वाभ्यां करौ प्रक्षाल्य । मधुसूदन त्रिविक्रमेति द्वाभ्यां अगुष्ठमूलेनौष्टौ संमृज्य । वामन श्रीवरेति द्वाम्यां तथैव मुखमुन्माय । हृषीकेशेति वामकरं प्रोक्ष्य । पद्मना- भेति पादौ प्रोदय । दामोदरेति मूर्धानं प्रोक्ष्य । संकर्षणेति संहताङ्गुलि- येणास्यं संस्पृश्य । वासुदेव प्रद्युम्नेति द्वाभ्यो अङ्गुष्टतर्जनीभ्यां नासापुटं संस्पृश्य । अनिरुद्ध पुरुषोत्तमेति द्वाभ्यां अङ्गुष्ठानामिकाम्यां चक्षुषी संस्पृश्य । अधोक्षज नारसिंहति द्वाभ्यां तथैव श्रोत्रे संस्पृश्य । अच्युतेति साङ्गुष्टतर्जनीभ्यां नाभि संस्पृश्य । जनार्दनेति , पाणितलेन हृदयं संस्पृश्य । उपेन्द्रति सर्वाभिः शिरः संस्पृश्य । हरे कृष्णेति द्वाभ्यां कराग्रेण दक्षिणवामबाहुमूले स्पृशेत् । इत्याच- मनम् ।। मलाात्सर्गशुद्धयन्ते कर्मण आदावन्ते च । चकाराक्षुता. श्रुपातवस्त्रपरिधानादि ग्राह्यम् । अत्रैकवारं इहाशने माषमज्जनमात्राम्बु करस्यं ग्राह्यं नाधिकं न्यून वा सुरावनिषिद्धलात् । याज्ञवल्क्येन स्त्रीशूद्रयोः सकृदुक्तम् -'शुद्धयेन्स्त्री च शूद्रश्च सकृत्पीताभिरन्ततः' इति नानयोxि- राचमनमिति भावः ।। २७॥ २८ ॥ २९ ॥ ३० ॥ गोनिशा गोमयेन ।

·अष्टमाटके अ०२ ५७७ द्विजोऽप्सु गोविशा प्रातः स्नायान्मध्यंदिने मृदा॥ भिक्षुब्रती त्रिकालं नो चिरंटी शिरसा सदा ॥ ३१॥ स्रवत्यात्मा सरन्ध्रोऽतो नित्यस्नानं विशोधनम् ।। मान्त्राग्नेयाद्यशक्तस्य संध्योपास्याऽय भूपितः ॥ ३२ ॥ भाट्या नहीनाऽर्कयुक्ता तूत्तमा मध्यमाऽधमा । प्रातःसंध्या परा तद्वत्सार्कार्कोना च भान्विता ||३३|| त्रिनाडयधस्तामकृत्वा चतुर्थाध्य प्रदापयेत् ।। अध्यर्धयामादामायं संध्या मध्याहिकी स्मृता ॥३४॥ प्राणायामोऽयनिनः प्राचार्यः सर्वेषु कर्मसु ।। गृह्योक्तवन्मार्जनाघमर्पगाार्पणादिकम् ।। ३५।। उपविश्य क्षमा प्रार्थ्य भृतान्युत्सार्य भावयेत् ।। यथाङ्गमात्मन्यात्मानं देव्या तद्रूपमेकधीः ॥ ३६॥ आर्पदैवतच्छन्दांसि स्मरन्नक्षरपूर्वकान् ।। न्यासान्कृत्वा स्थितो ध्यात्वा देवीमष्टशतं जपेत् ॥३७॥ भिक्षुः कुटीचको बहुदकश्च । यदुक्तम्-'नानं त्रिपपणं प्रोक्तं कुटीचरूबहू- दयोः ।। हंसे तु सहदेव स्यात्परहंसे न श्यिते' इति । व्रती वनस्थः । चिरंटी मुगासिनी वेणीगन्धर्व कण्ठाधः मायान शिरसा । सदेत्यनेन बुधमन्दान्यतरपारे शिरसा मङ्गलनाने न दोष इति चितम् ॥ ३१ ॥ पशतस्य भस्मादिनानं मृगस्मान्यताभूपितरः संध्यारन्दनं कार्यम् ॥ ३२ ॥ माढया सनक्षत्रा संत्र्योत्तमा । लुमतारा मध्यमा ! अर्फयुक्ताऽ. धमा ॥ ३३ ॥ सार्धवहरमारम्यासायम् ।। ३४ ॥ ३५ ॥ एकधीरकाम्य- युरु ॥ ३९ ॥ ३७॥ 'उत्तमे शिखरे जाते' इति निस्जेत् । विधेनिधिना। ६.पु.-३७ ·५७८ दत्तपुराणम् । उपस्थाय प्रणम्येशानभिवाद्य गुरुं ततः॥ संध्यां विसृज्य होमौ च सायंप्रातश्चरेद्विधेः ।। ३८ ।। क्लिन्नवस्त्रोऽपवित्रो नो विपुण्ड्रश्व क्रियाश्चरेत् ॥ ततो देवार्चनं कार्य स्ववृत्त्या पोष्यपोपणम् ॥ ३९ ॥ श्रुतिश्च- 'यस्याग्निहोत्रमदर्शमपौर्णमासमचातुर्मास्यमनारयणमतिथिवर्जितं च ॥ अहुतमवैश्वदेवमविधिना हुतमासनमांस्तस्य लोकान् हिनस्ति' इति ।। भाष्यं-' यस्यानिहोत्रं अदर्श दर्शात्यकर्मणा वर्जितं । अवश्यकर्तृलादर्श- स्यानिहोनविशेषणमिर भरति तदाक्रियमाणमित्येतत् । तथाऽपौर्णमासमि• त्यादिष्वग्निहोत्रविशेषणत्वं द्रष्टव्यम् | अग्निहोत्राङ्गस्यानिशिष्टत्वादपौर्णमास पौर्णमासकर्मवर्जितम् । अचातुर्मास्य चातुर्मास्यकर्जितम् । अनामयणं आप्रयणं शरदि कर्तव्यं तच्च न क्रियते यस्य । तथा अतिथिर्जितं च । अतिथिपूजनमहन्यहनि क्रियमाणम् । यस्य स्वयं सम्यगग्निहोत्रकालेऽहुतं न ययाहुतमित्येतत् । अदर्शादिवदवैश्वदेवं वैश्वदेवकर्मवर्जितं हूयमानमप्य- विधिना हुतं । एव असपादितममिहोनाद्युपलक्षितकर्म किं करोतीत्युच्यते । आसतमान् ससमसहितान् तस्य कर्तुलौंकान् हिनस्तीरायासमात्रफललात्। सम्यक्रियमाणेषु हि कर्मसु फर्मपरिणामरूपेण भूरादयः सत्यान्ताः सतलोकाः फल प्रा पन्ते ते लोका एवंभूतेन कर्मणा सप्राप्यत्यादिस्यन्त झापासमानं त्वयभिचारीत्यतो हिनस्तीत्युच्यते । पिण्डदानाधनुग्रहेण वा सध्यमाना. पितृपितामहप्रपितामहाः पुत्रपौत्रप्रपौत्राः स्वसहिताः स्वात्मो- पकायः सप्तलोका उत्तप्रकारेणाग्निहोत्रादिना न भान्तीति हिंस्यन्त इत्युच्यन्ते' इति ।। ३८ ॥ मिनमा । अपरितः हस्ते पवित्ररहितः शुद्धिर- हितो या। रिपुण्डः तिलकरहितः । अश्या भालतिटकं तस्य कर्म निरर्यकम्' इति पारिजातोत्तेस्तिटकरहितो न पुर्यात् । अन पोयाः- ·अष्टमाष्टके अ०२ ५७९ स्ववृत्त्या जीवनाभावाद्गुर्वापधन्यवार्तया ॥ जीवेतानिन्धया नैव हीनवृत्या कुटुम्ब्यपि ॥ ४०॥ कृतसंध्यः कृतोपस्थो जानुस्थसकुशाञ्जलिः॥ सोकारव्याहृति देवीं रोदसीदत्तदृग्जपेत् ॥ ४१ ॥ तां पच्छोऽर्धर्चशः सा वेदान्साझान्स्वशक्तितः।। तिष्ठनासीनो जन्वाऽनध्यायेऽल्पं जपेत्ततः॥४२॥ त्रिनमोब्रह्मण इति तर्पयेत्साक्षताञ्जलिः॥ देवानृस्तिलैः पितॄन्स्वगृह्योक्तविधानतः ।। ४३ ॥ निवीतं कण्ठलम्ब्याप दक्षासस्थं तु पित्र्यकम् ।। प्राची सावीतमन्यासस्थं सूतं तूपवीतकम् ॥ ४४ ॥ तर्जन्यल्पापःकराग्रमध्यादिपु यथाक्रमम् ॥ तीर्थ पैनं कायदैवमाग्नेयं ब्राह्ममुच्यते ॥४५॥ जाया बन्धुजन क्षीणस्तथाऽनाथ समाश्रित ।। अग्निगौरतियिहि पोष्यवर्ग उदाहत ' इति ।। ३९ ।। अन्यगर्तया क्षारपैश्यवृत्त्याऽनिन्द्यया ॥४०॥ कृतमध्याहसध्याचन्दन । वामपादमूले दक्षिणपादस्थापनमुरस्य । देवी गायत्रीं । रोदसीदत्तात् मध्यमार्टि । 'यागपृथिव्यो' सधिमीक्षमाणः ·दत्तपुराणम् । . पित्रर्षिदेवा दानोपस्पर्शकार्य चरेत्तु तैः॥ नाहोऽतीयाद्विना दानं शस्त्या दद्यात्किमप्युत् ॥४६॥ पञ्चयज्ञपरित्यागी ब्रह्महा पापभुक् च सः॥ ब्रह्मयज्ञः सकृदेवभूतपित्नृयज्ञकाः ।। ४७ ।। कार्याः प्रातः सायमन्नैः फलाम्ब्वायरसंभवे ॥ आयान्तमतिथिं सूक्त्या भोजयेच्छक्तितो मुदा ॥४८॥ अज्ञातगोत्रनामापि भोज्यः पशक्त विवर्जयेत् ।। भुञ्जीत बालाद्यैः शुद्धानं वाग्यतोऽञ्जसा ॥४९॥ सादितार्ध पुनर्नाद्यात्स शब्दं न पियेज्जलम् ।। नान्नं निन्द्याद्धितमितशुद्धान्नाशी घलोलुपः ॥५०॥ शुद्धास्यकर आचान्तो दद्यादद्याच वीटकम् ॥ नयेन्छेपाहा थाणाद्यामोधं च स्वपेनिशि ॥५१॥ कार्या निशाद्ययामान्तं संकटान्तरिता क्रिया ॥ नैशा निशीथपर्यन्तं प्रायश्चित्तं ततः परम् ।। ५२ ।। अनिन्याहे रहो रात्री पत्नीमुपगमेनिजाम् ॥ ततः पृथक् शपीतवमाहिकं तारकं परम् ॥ ५३॥ ॥४६॥ ब्रह्मयज्ञः सहवि ॥ ४७ अन्नसा शीमन् ॥ ४९॥ मलोलुप इन्द्रियलौल्यरहितः ॥ ५० ॥ यीटकं नाग- णाय दद्यात् स्यं चायात् ॥५१॥ निशीयोऽधरातः । अनिन्याहे मूलमघारेरतीयादतर्गदनामीचतुर्दशीपर्यदिवसेतु । ती गर्भशकिया- मायादन्ती शौचमेरेति ॥५२॥५३॥ इति श्रीमहत्तानेयपुराणे सार्धनि. । ४८ ॥

·अष्टमाष्टके अ०२
५८१
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धनिसाहरूयां त्रिकाण्डमण्डितायां
संहितायां श्रीवासुदेव्यां कर्मकाण्डे अष्टमाष्टके
द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥
साहत्यां त्रिकाण्डमण्डितायां सहितायां वासुदेव्या कर्मकाण्डेऽएमाएके
द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥
इति गालवर्पिसुतेन गृहस्थधर्मवर्णनं नामाष्टमाष्टके
द्वितीयोऽध्यायः ॥ ८॥२॥

·। . और्वदेहिक-श्राद्धलक्षणप्रयोगादिकथन नामाष्टमाष्टके तृतीयोऽध्यायः ॥ ८॥३॥ हरिः ॐ ॥ देवानामृणतो मुक्तिनित्यमासिकवार्षिकैः ॥ यज्ञैः श्राद्धैः पितॄणां तु ह्यनृणो मुक्तिभाग्द्विजः ॥१॥ प्रकुर्यात्प्रेतसंस्कार प्रायश्चित्तपुरःसरम् ॥ यस्यौदेहिकं लुप्तं भवेत्प्रेतः स्वपीडकः ॥२॥ विधिनावयवश्राद्धं विपमाख्यं वृपोत्सृतिः।। एकोद्दिष्टं मासिकानि दानमान्दं सपिण्डनम् ॥ ३॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ अध्याये चैकोनपष्टितमे प्रेतक्रियोदिता ॥ श्राद्धार्हविप्रलक्ष्मादि तत्प्रयोगस्तथादितः ।। १ नित्याः प्रात्यहिका मासिकाः पार्वणसंज्ञकाः वार्षिका आप्रयणाया. स्तैरनुष्टितैर्नु शीनं देवानामृणतो मुक्तिः । संस्कर्तुः कृच्छ्त्रयात्मक प्रायश्चित्तं मृतस्य तुध्योच्छिष्टाधरोच्छिष्टोमयोच्छिष्टास्पृष्टास्पृष्टखट्वादिम- रणदोषापनुत्यै कृच्छ्रत्रयम् । स्वपीडको वंशपीडाकरः ॥१॥२॥ विधिना मृत्स्नानाञ्जलिदानपूर्वकं प्रत्यहमवयवपिण्डदानं प्रथमतृतीयादिषु विषमश्रादं वृपोत्सर्गः दानिशाहुत्यात्मकमेकोदिष्टं पोडशमासिकानि शक्त्या दशदानानि महादानान्युपदानानि आब्दं अब्दपर्यन्तं उदकुम्भदानं या ततः सपिण्डनं । अधुनातना द्वादशाह एव कुर्वन्ति 'अनित्याकलिधर्माणां पुंसा चैवायुषः क्षयात् ।। अस्थिरत्वाच्छरीरस्य द्वादशाहे सपिण्डनम् ' इत्युक्तेः।

·अष्टमाष्टके अ०३
५८३
अस्थि क्षिपेद्दथुनद्यां च गयायां पिण्डदापनम् ।।
यथोक्तश्राद्धदानं च ततः पुत्रस्य पुत्रता ॥४॥
अमायुगमनुकान्तिधृतिपातमहालयाः॥
अष्टकान्वष्टकापूर्वेयुःथाद्धं नियतं चरेत् ॥ ५॥
निमन्त्रयेत्क्षयाहात्याक् द्वौ दैवे पितृकर्मणि ।।
त्रीनेकै वोभयत्र ततो वर्णी यतो भवेत् ॥ ६॥
एतत्पक्षे सपिण्ड्यधिकारार्थमेकोद्दिष्टविधिनापकृष्य घोडशमासिकानि कृत्वा
सपिण्डो कार्या । पश्चाद्यथाकालमनुमासिकानि कार्याणि । सपिण्डयुत्तरं
नैकोद्दिष्टम् ॥ ३॥ युनद्या भागीरथ्याम् । 'जीवती वाक्यकरणात्प्रत्यन्द
भूरिभोजनात् । गयायां पिण्डदानाच त्रिभिः पुनस्य पुत्रता' इत्यन्वर्थत्वमुक्तम्
॥ ४ ॥ श्राद्धान्याह-अमा दर्शाः (१२) युगादीनि कार्तिकशुकनवमी
वैशाखशुद्धतृतीया भाद्रकृष्णत्रयोदशी माघमासेषु च ( ४ ) मन्वार्दानि
तु चैत्रशुद्ध तृ. ३ । १५ ज्येष्ठामा० ३० आश्विनकृष्ण ९ श्रावणकृष्ण
८१३० भाद्रशुद्ध ३ आषाढशुद्ध १० । १५ कार्तिकशुद्ध १२।१५
पौषकृष्ण ११ माघकृष्णसप्तमी फाल्गुनपौणिमेत्येवं (१४) रविसंक्रान्तयः
(१२) वैधृतयः (१३) व्यतीपाताः (१३) भाद्रापरपक्षे महालयाः
(१६) हेमन्तशिशिरयोश्चतुर्णामपरपक्षाणामष्टमीष्वष्टकाः ४ पूर्वेयुः ४
अपरेशुरन्यष्टकाः ४ एवं (१२) एवं (९६ ) पण्णातिः नियतान्यान्दि-
फवनित्यान्यननुष्ठातुः प्रत्ययायजनकानि ॥५॥ श्राद्धाहापूर्वहि उभयत्र
देवे एकः पित्र्ये एकश्च । वर्णी ब्रह्मचर्यवान् यतो नियतश्च ॥ ६ ॥

·दत्तपुराणम् । दन्तबावनवाम्बुजाभ्यङ्गरत्यन्यमोजनम् ।। कर्तुज्यं यह तद्वदामन्त्रितद्विजस्य च ॥७॥ रागादिहीनं स्वाचारनिरतं वेदतत्परम् ।। स्वाश्रमं गुरुदेवेष्टं विप्नं श्राद्धे निमन्त्रयेत् ॥ ८॥ गुर्वियुदक्यापलीपतिः कुष्ठी क्षतव्रतः ।। न्यूनाधिकाङ्गो रोगातः कुष्ठी च कुनखी कुवाक् ॥९॥ परिवेत्ताऽग्रेदिधिपुर्देवानी ग्रामयाजकः॥ भिपक् च शास्त्री दैवज्ञोऽभार्यो देवलकः खलः॥ १०॥ वेदशास्त्रोपजीवी च निन्दको गायकः कविः ।। अन्यत्रीधनहत्कुण्डो गोलको राजसेवकः ॥११॥ श्राद्धे वयः प्रयत्नेन स्वसंपन्धय निर्गुणः॥ द्विजान्छ्राद्धाहात्पूर्वेति तद्दिने वा निमंत्रयेत् ॥ १२ ॥ रस्यन्यानभोजने मैथुनं परानभोजनं च द्वधरं द्विदिनम् ॥७॥ ८॥ उदक्या रजस्वला । क्षनवतोऽमीणी ॥९॥ 'परिवेत्तानुजेनूढे ज्येष्ठे दारपरिग्रहात् ॥ पुनर्दिवियूद्धा द्विस्तस्या दिविशुः पतिः ॥ स तु द्विजोऽप्रेदित्रिपुः' इत्युक्तलक्षणावुभी। भिार वैयः । अभार्यों विधुरः सातकश्च । देलको द्रव्याथै देवपूजाः ॥ १०॥१५॥ स्वसंन्यो भागिनेयादिः ॥ १२ ॥ नित्यक्रिया ब्रह्मयज्ञान्ता । अलोहे आयसातिरि- ·अष्टमाष्टके अ०३ प्रातर्नित्यक्रियां कृत्वा गृह्येऽग्नौ लोकिकेऽथवा ॥ पाकं कुर्यान्सूत्नभाण्डेऽलोहेऽसत्स्त्रीह निन्दिता ॥१३॥ कुतुपे पुनराहय द्विजाड्राद्धं समारभेत् ।। तिथिाह्यापराहेन चेत्प्रागेव दिनद्वये ॥१४॥ पूर्वोत्तराहेऽपराहादूचं प्राक् चेत्तदा परा॥ सायाह्र राक्षसं श्राद्धं दातुर्मोक्तुश्च दुःसदम् ॥ १५॥ द्विजाज्ञयाचम्य कर्ता श्राद्धं संकल्प्य वाग्यतः ।। शुद्वी देवौ पूर्वमुसौ शान्तौ पित्र्यानुददमुसान् ॥१६॥ उपवेश्यासनं दत्वा पाद्यानि च पृथक्पृथक् ।। चतुरसं त्रिकोणं च वर्तुलं चार्धचन्द्रवत् ।। १७ ॥ तपानेऽथवाऽलोहे स्वर्णरीप्यताम्रकास्यमये। श्राद्देशेऽय.स्थापनस्यापि निपिद्धत्वात् । असत्स्त्री परकीया-पन्ध्या-दुराचारिण्यादि. । इह श्राद्धपाके। यदाहु:-'पुंश्चली च तथा बन्ध्या विषां चान्यगोनजाम् ॥ वर्जयेच्या पाकार्यममातृपितृशजाम् ।। न पाफ कारयेत्पुत्रीं गर्भिणी चापि दुर्मुसीम् । इति ॥१३॥ 'अंशोऽटमोऽस. कुतुप ' इत्युक्तलक्षणे काले । पञ्चधा विभक्तास्य दिनस्य पूर्वभागः प्रात' । द्वितीय सगरः । तृतीयो मध्याह्नः । चतुर्थोऽपराह्न । पञ्चमः सा ह । श्राद्धतिथिरपराहगा प्राया। पूर्वेहि सायाद्दे प्रविष्टा द्वितीयेइपराहात्प्रागेर समाना चेदिनद्वये साम्येन वैषम्येण या चेत्तदा परा ग्राह्या ॥ १४ ॥ १५॥ याग्यतो मृपालापादिवर्जित । साताकृतपच्छीचान् द्विराचान्तानिति सूत्रोक्तपच्छुद्री शान्तापित्युपलक्षको गुणः ॥ १६ ॥ चतुरस्रादीनि वर्णक्रमतो मण्डलानि दैवानि । पिश्याणि तु यर्तुलान्येव ॥ १७ ॥ आमेनामानेन न पकानेन द्विजैवर्णिमपि ।

·५८६ दत्तपुराणम् । पायादौ मण्डलानीह क्रमाद्विप्रादिवर्णतः।। शूद्रेणामेन हेम्ना वा श्राद्धं कार्य द्विजैरपि ॥१८॥ पाकाभावे द्विजालामे जातकर्मणि च ग्रहे ।। तिलान्विकीर्यापहता इत्यूचाध्यं सहूतिकम् ।। १९॥ संकल्पासनयोः पष्ठी द्वितीयाहानतर्पणे ।। अन्नदाने चतुर्थी चान्यत्र संबुद्धयः स्मृताः ॥ २० ॥ शंनोदेवीत्यर्ण्यपात्रं स्पृष्ट्वा देवे यवोस्यतः॥ पित्र्ये तिलोसीत्यनेन क्षिप्त्वा यवतिलान्पृथक् ।।२१।। विश्वेदेवा उशन्तश्चेत्याद्वाने देवपित्र्यके निवेद्यार्याणि सव्येन या दिव्या इति मन्त्रयेत् ॥२२॥ देवविप्रोत्तरे दर्मोपरि न्युजं पिधाय वा॥ पित्रय॑पात्रं संस्थाप्या समाप्तेस्तन्न चालयेत् ।। २३ ॥ प्रहे ग्रहणे । सहतिकमाहानपूर्वकम् ॥ १८ ॥ १९ ॥ २० ॥ परोसीति दैवेद्यंपाने यान् पित्र्ये तिलोसीति तिलान् ॥ २१ ॥ देवे भावाने ये देवासः उशन्तस्त्वा पित्र्ये येचेह पितर इति ॥ २२ ॥ न्युज स्थापये- दित्येकः पक्षः । अपिधानपक्षे पित्र्यं पितामहपात्रेणापिधाय स्थापयेत् । न चालयौदत्यत्र शौनकः 'नोद्धरेत्प्रथमं पात्र पितॄणामर्थ्यपातितम् । आवृता. स्तर तिष्टन्ति पितरः शौनकोऽप्रवीत् ' इति ॥ २३ ॥ पितश्च संपूजयेत्

·अष्टमाष्टके अ०३
संपूज्य देवान् गन्धायैः पितचोदतमोदनम् ।।
पहिरनौ पित्र्यविप्रपाणौ वा विधिवद्भुनेत् ॥ २४ ॥
सोमोत्र पितृमानग्निः कव्यवाहश्च देवते ॥
देवपाणौ तु चेन्मन्त्रविपर्यासाच सव्यतः ॥२५॥
आचान्तोत्र शुचिः कर्ता विना अप्युज्झितासनाः।।
प्रासंस्थोचरगं देवं पित्र्यं याम्यन्तमग्निगम् ।। २६ ॥
विप्रैः प्रत्युत्तरं देयं सर्वत्रात्र यथोचितम् ।।
मण्डलोपरि पात्रेऽन्नं परिविष्टमनिन्दितम् ॥ २७ ॥
प्रोक्ष्योभयत्र प्रदेयं परिपिच्य ययाविधि ।।
ये देवासश्च ये चेहेत्युक्त्वेशाय समर्प्य तद ॥२८॥
पायतनाद्वहिरो पित्र्यचिप्रपाणौ वा सोमाय पितृमते स्वधा नमोऽग्नये कव्य.
वाहनाय स्वधा नम इति हुनेत् । विधुरस्तु देवरिप्रपाणी जुहुयाचेचदा
मन्त्रविपर्यासन सव्येन च होम. ॥ २४ ॥ २५ ॥ अत्रामौकरणोचा
फर्ता कृताचमनः शुचिः विप्रा अपि हुतपाणिस्थानं भस्मरक्षितमण्डलो-
परिस्थपाने संस्थाप्य त्यतासना आचान्ताः शुद्धा स्युः। अर सर्वत्र
देवं कमोपपीती प्राक्सस्थमुदगपर्ग । पित्र्य वळपानिवेदनादि दक्षि.
णान्तं दक्षिणाविसर्जनवयं सौ प्राचीनावीती आग्नेयीसस्य दक्षिणावर्ग-
मामेयीमुख. पुर्यात् ॥ २६ ॥ यथोचितं करिष्ये कुरव, क्षणः क्रियता
ओं तथेत्यादि ॥२७॥ उमपत्र देवे पिये च देवे ये देवासो दिवि०पिन्ये
ये चेह पितर इति चोक्या मलार्पणमियुक्तमारनवेवपय समयं ॥ २८॥

·५८८ दत्तपुराणम् । मामूर्तपितृनत्वा दद्यादापोशनं द्विजान् ।। प्राणाग्निहोत्रपूर्व तान्भक्त्या संप्रार्य भोजयेत् ॥ २९ ॥ श्रावयेत्यौरूपं राक्षोनं चान्यन्नाचिकेतकम् ॥ स्यक्त्वा हास्यादितैः स्वस्थ मोक्तव्यं मौनमास्थितैः३० चेद्भुक्तोऽन्योन्यसंस्पृष्टो गायव्यष्टशतं जपेत् ।। हविष्यान्नं मापतैलपक्कं शस्तं सरामठम् ॥ ३१ ॥ मधुवाताक्षन्नीति तृप्तौ जप्त्वा च वाचयेत् ।। संपन्नं चोच्छिष्टमाग्म्योने त्यक्ते प्राशयेदपः ॥ ३२ ॥ अमूर्तानां च मूर्तानामिति नत्वा नात्र चित्रातयः । श्रद्धायां प्राणे निवि- टोऽमृतं जुहोमि शिवोमाविशाप्रदाहायेति प्राणाग्निहोत्रपूर्व तान्भोजयेत् । किं कृत्या 'अपेक्षितं याचितव्यं त्याज्य चैानपेक्षितम् । उपविश्य सुखेनैव भोक्तव्यं स्वस्थमानसैः' इति प्रायं ॥ २९॥ सहस्रशीर्षा० १६ पौरुषं । कृणुष्वपाज०१५। इंद्रासोमा० १९ । रक्षोहणं० १९ । इति राक्षोप्नं । अन्यत्पितसूक्तादि पचित्रं ' प्रयतः श्राद्धकाले वा तदानन्याय कल्पते' इति नाचिकेत एवोक्तत्वात्तदपि श्रावयेत् । तै जानः । आदिशब्दाद्वार्तादि ॥ ३० ॥ हविष्यं यातिलमुद्गशाल्यादि मायान्नं तैलपकं च सरामलं हिङ्ग- सहितम् ॥ ३१ ॥ तृप्ती जातायामलमिति वाचयेत् । श्राद्धं संपनमिति च वाचयेत् । 'यजमानकुले जाता दासा दास्योऽनकाक्षिणः ॥ ते सर्वे तृप्तिमायान्तु मया दत्तेन भूतले' इत्युच्छिष्टभाग्भ्याऽने त्यक्ते तानमृता. पिधानमसीपः प्राशयेत् ॥ ३२ ॥ पूर्व पिण्डदान लाचान्तेषु वेति ·अष्टमाष्टके अ०३ ५८५ पूर्वमाचान्तेषु वात्र पिण्डान्दद्यात्कुशोपरि ।। शुन्धन्तामित्यादि दद्यादजनाभ्यञ्जनेऽर्चयेत् ।। ३३ ।। नमो व इत्युपस्थाय ततः पिण्डान्प्रवाह्य च ।। मध्यपिण्ड पुत्रकामवेत्पल्या प्राशयेदिह ॥ ३४ ॥ विकिरकिरोछिटपिण्डान्दत्वा यथाविधि ॥ गोत्राभिवादनं पात्रचालनं स्वस्तिवाचनम् ॥ ३५ ॥ ताम्बूलदक्षिणापात्रोच्चालनाशीविसर्जनम् ।। सव्यापसव्ये दैवे च पित्र्ये स्वाहा स्वधा क्रमात् ॥३६॥ नत्वा द्विजेपु यातेपु वैश्वदेवं विधाय च ।। स्वेप्टेमुञ्जीत कर्ताऽथ बतेऽवग्रहणं स्मृतम् ॥ ३७॥ वेदाभ्यासः श्रमरती पुनर्मुक्तीरिह त्यजेत् ।। तपणं त्वाब्दिकेऽन्येचुर्दशीदौ पूर्वमेव च ॥ ३८॥ पक्षान्तरं । विप्राग्रतोपहता इति लेखां विलिख्य शुन्धन्तां पितर इत्यादि पिण्डदानान्तं कृत्वाग्मनाभ्यञ्जने यासोदशा पञ्चाशद्वर्षादूय स्वीपहृदयलोम या दत्त्वा पूजयेत् ।। ३३ ॥ परेतन पितर इति पिण्डाप्रपाद्य पुत्रकामश्वे- दायत्त पितर इतेि मध्यपिण्डं पल्या प्राशयेत् ।। ३४ ॥ प्रथममुच्छिष्टपात्रं । द्वितीयमय॑रा । दातार इत्याशिषः ॥ ३५ ॥ ३६ ॥ व्रते एकादश्यादी न भक्षणम् ।। ३७ । रतिमैथुनं कर्ता भोक्ता च वर्जयेत् । सकृन्महालये आन्दिके च परेगुस्तिलतर्पणं । दर्शादौ पूर्वम् ।। ३८ ॥ त्रिदैवं पितृषिता- ·दत्तपुराणम् । त्रिदेवमाब्दं पइदैवं दर्शायखिलदैवतम् ।। महालयगयातीर्थनित्यतर्पणकर्म च ।। ३९ ॥ स्वशक्तः पितृसूक्तेन हुनेद्दद्यात्तृणं गवे ।। यत्किचिद्वा द्विजे दद्यात्कुर्याद्वा तिलतर्पणम् ॥ ४० ॥ श्मशाने चोर्ध्वबाहुः सन्कुर्याद्वोचैश्च रोदनम् ॥ दरिद्रोऽहं महापापी पितरोऽवन्तु मामिति ॥४१॥ चेत्प्रमादादिनाऽतीते श्राद्धाहे त्वेष्यदर्शके ।। कार्यमाब्दमिनोऽलिस्थो यावत्कार्यो महालयः ॥४२॥ + 'महप्रपितामहाद्देशेन क्रियमाणम् । दर्शादि तु पड्दैवतं पितृत्रयमातामहत्र- यात्मकं । महालयाद्यखिलदैवतम् । उक्तं संग्रहे-'ताताम्बात्रितयं सपत्न. जननी मातामहादित्रयं सन्नि स्त्रीतनयादि तातजननीस्वभ्रातरः सस्त्रियः।। ताताम्बात्मभगिन्यपत्यधायुग्जायापिता सद्गुरुः शिष्याताः पितरो महालय. विधौ तीर्थे तथा तर्पणे' इति ।। ३९ ।। सुतरामशक्तश्चेदुदीरतामिति पितृसूक्तेन यत्किचिद्धनधान्यादि या द्विजे ब्राह्मणाय दद्यादित्यर्थः ॥ ४० ॥ अवन्तु रक्षन्तु ॥४१॥ श्राद्धाहेऽतिक्रान्ते आगामिन्याममावास्यायां आन्दं प्रत्याब्दिकश्राद्धं । अपरपक्षीयमहालयेऽतीते यावदृश्चिकदर्शनं दर्शाष्टमी- द्वादशीभरणीव्यतीपातसूर्यकान्त्यन्यतमदिवसे सकृन्महालयः कार्यः।। ४२॥ अस्मिन् श्रद्धापूर्व श्राद्धे कृते धनधान्यादिवृद्धिः । विभक्तैर्देशान्तरंगेश्व श्राद्ध पृयकार्यम् । मृतभर्तृकयाऽपुत्रया वार्षिक कार्य । महालयोऽपि भादित्रय- पितृत्रयोदेशेन कार्यः । पन्या रजस्याब्दिकं सति संभवे तदिनेऽसंमवे पश्चमदिने कार्यम् । सन्महालयस्तु कालान्तर एव । अन्यच्छाद्धं यथा-' कालमेर। अनेकेप्यविभक्तनात्पु ज्येष्टेन कनिष्ठेन या कार्य । आशौचे तु शुद्धाह एत । मण्डपप्रतिष्टायां तु न पित्र्यं कर्म । अपुत्रस्य दौहित्रोs- ·अष्टमाष्टके अ०३ ५९१ कुलक्षयोऽकृते श्राद्धे पितृशापाद्भविष्यति ॥ पितृप्तिः कृते चास्मिन्धनधान्यकुलर्द्धयः ॥४३॥ यत्र यत्र गता येषां पितरस्तत्र तत्र ते॥ तुष्यन्ति श्राद्धदानेन श्रीविष्णोः समनुग्रहात् ॥४४॥ सूक्ष्मात्मनैव तेऽश्नन्ति पितृलोकगतास्त्विह ।। भूतप्रेतपिशाचाश्वेच्छाद्धामावे बुभुक्षिताः ॥४५॥ । धिकारी । तदभारे गोरजा । जनकपालकयोरुभयो मतत्यभावे दत्तकस्त- दनमपहरेत् श्राद्ध च कुर्यात् । राजकार्यान्तरनियुक्तस्य पन्धस्थस्य व्यसना- तस्य च विप्रेण श्राद्ध कारयेत् । पुत्रो वा कुर्यात् । यदुक्तम्-' वृद्धी तीर्थे च सन्यस्ते ताते च पतिते सति ।। एभ्य एर पिता दद्यात्तेम्यो दद्यात्स्वय सुतः' इति ।। श्राद्धशब्दार्थस्तु पित्रादीन्मृतानुद्दिश्य पिहिते काले देशे च विधिना पकानादिदान । तत्र गय मुख्यम्-'होमश्च पिण्डदान च तथा ब्राह्मणभोजनम्॥ श्राद्वशब्दाभिधेयं स्यादेकस्मिन्नौपचारिकम्' इत्युक्ते । अश्रद्धया पितरो न सन्तीति मत्या श्राद्धमकुर्माणस्य पितरो रक्त पिबन्ति ॥४३॥ यत्र यत्र गता पितरस्तत्पुनादिभिस्तदुद्देशेन श्राद्ध क्रियमाणे तत्तनामगोनरूपानानीश्वरस्तत्फल प्रापयेत् । देवत्वेऽमृतरूपेण गन्धर्वत्वे भोग्यरूपेण पशुत्वे तृणरूपेण सर्पत्वे वायुरूपेण यक्षत्वे पानरूपेण दानवत्वे मासत्वेन प्रेतत्वे रुधिरत्वेन मनुष्यत्वेऽन्नादिरूपेणोपतिष्टते ॥४४॥ सूक्ष्मात्मना वायुरूपेण । यदुक्तम्-'तस्य ते पितर श्रुत्वा श्राद्धकालमु- पागतम् ॥ अन्योन्य मनसा ध्यात्वा सपतन्ति मनोजवा ।। ब्राह्मणे सह तेऽश्नन्ति पितरो वायुम्वपिण ' इति ।। अत एव रामेण श्राद्ध क्रियमाणे सीता दशरथादीन् विप्रेषु ददर्शति श्रूयते । तथाहि-'प्रावृष्यन्ते यमः प्रेतान्पितॄश्वाथ यमालयात् ॥ विसर्जयति भूलोक कृत्वा शून्य स्वकं पुरम् ।।

·दत्तपुराणम् । कुर्वन्त्यनानित्यं तच्छाद्धं कुर्यादतन्द्रितः।। दत्ते मुक्तेष्वपि श्राद्धे विष्णुस्तुष्येत शास्त्रकृत् ॥ ४६॥ दाताऽऽदाता च भोक्ता च सर्वो विष्णुः सनातनः ।। सर्वाधारः सर्वकर्ता सर्वभूतात्मकोऽव्ययः ॥ ४७ ।। अनौपम्यस्वभावोऽजो भगवान्हव्यकव्यभुक् ॥ विश्वंभरः स हि स्रष्टा चाद्योऽनन्तो जनार्दनः ॥४८॥ निगुणोऽपि निराकारः सगुणो माययाऽभवत् ।। तदाज्ञापालनात्पापशान्तिर्मुक्तिस्ततोऽचिरात् ।। ४९ ॥ श्रीदत्तो भगवानाह तातैवं श्राद्धपद्धतिम् ॥ तेनोक्तमेतं तिथीनां निर्णयं चापि मे शृणु ॥ ५० ॥ ते पुत्रादेः प्रमाक्षन्ति पायसं मसंयुतम् ॥ कन्यागते सवितार पितरो यान्ति वै सुतान् ।। अमावास्यादिने प्राने गृहद्वारं समाश्रिताः ॥ श्राद्धाभावे स्वभवनाच्छापं दत्त्वा व्रजन्ति ते ॥ अतो मूलै फलैर्वापि तथाप्युदकतर्पणैः।। पितृप्ति प्रकुर्वीत नै श्रादै विवर्जयेत्' इति ॥ ४५ ॥ सन्यासिषु मुक्ते- प्वपि धाई देयं तद्वाराऽन्येषां तृप्तिश्रयणात् । किंच श्राद्धे ब्रह्मादिस्तम्ब- पर्यन्तसफलभूततृतिः । सा च पिशाचादीनां विकिरादिभिः, वृक्षादिरू- पाणां , स्नानवस्रोदकादिना, केपांचिदुच्छिष्टपिण्डधर्मपिण्डादिदानेनेत्यतो ब्रह्मीभूतपितृकेगापि श्राद्धं कार्यम् । शास्त्रकृत "शास्त्रयोनित्वात् । इति न्यायात् अधिकरणमालायां-'न कर्तृ 'ब्रह्मदेवस्य किं वा कर्तृ न कर्त तत् ।। विरूपनित्यया याचेत्ये नित्यत्वकीर्तनात् ॥ १॥ कर्तृनिश्वसिता- युक्त नित्यत्वं पूर्वसाम्यतः ।। सर्वाभामिदस्य कर्तृत्वात्सर्वविद्भवेत्॥२॥' ॥ ४६॥४७॥४८॥ शास्त्रम्पतदाज्ञापालनात ॥४९॥ हे तात गालव । मे मत्तः ॥५०॥ इति श्रीमदत्तात्रेयपुराणे सार्धनिसाहत्या

·अष्टमाष्टके अ०३
इति श्रीमदत्तात्रेयपुराणे सार्धत्रिसाहरुयां संहितायां वासुदेन्या
कर्मकाण्डे अष्टमाष्टके तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥
संहितायां त्रिकाण्डमण्डितायां वासुदेव्या कर्मकाण्डे टीकायां अष्टमाष्टके
तृतीयोऽध्यायः ॥३॥
और्चदेहिक-श्राद्धलक्षणप्रयोगादिकथन
नामाष्टमाष्टके तृतीयो० ॥ ८॥३॥

·तिथ्यादिनिर्णयसप्तसंस्थाग्रहणोपाकर्मनिर्णयो - नामाष्टमाष्टके चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ हरिः ॐ॥ विहितं कर्म निर्णीय तिथीकार्य हि धीमता-।। अनिर्णीतासु तिथिषु न किंचित्फलदं कृतम् ॥ १॥ व्यकॅन्दूशा द्वादशाप्तास्तिथिर्याततशेपकम् ।। भोग्यं हराच्च्युतं भुक्त्यन्तभक्तास्तत्कलाः क्रमात् ।।२।। ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ अथ पष्टितमेऽध्याये तिथ्यादीनां च निर्णयः ।। कथ्यते सप्तसंस्थादि ग्रहोपाकर्मनिर्णयः ॥ १॥ तिथीनित्युपलक्षणं नक्षत्रादेरपि । अथ त्रिभिः श्लोकैस्तिथ्यादिसाधनमाह। अत्र सूर्यचन्द्रौ सूर्यायब्रह्मादिपक्षीयौ दृक्तुल्यौ साध्यौ । विगतो राश्या. दिरकों यस्मादसौ व्यर्कः स चासौ राश्यादिरिन्दुश्च तस्यांशाः कार्यास्ते द्वादशभिराप्ता भक्ता लब्धं याता गता तिथिः । शेपं हराद्वादशभ्यश्युतं तद्विद्यमानतिथेभोंग्यं । तच्चन्द्रसूर्यमुक्त्यन्तरेण सावर्णितेन भाजितं क्रमेण यातैष्यघटिकादि ज्ञेयम् । अन्यविस्तरभियोपपत्त्यादि न दर्यते । शुद्धप्रति- पदन्त्यार्धावात् । ल्यब्लोपे पञ्चमी । प्रतितिथि बयमारभ्य द्वे द्वे करणे इति क्रमेण सप्त पुनः पुनर्देयानि कृष्णचतुर्दश्युत्तरार्धाच्छुक्ल प्रतिपदाद्यार्धपर्यन्तं शकुनिमारभ्य चत्वारि स्थिराणि ज्ञेयानि । एवं गणनया 'शुले पूर्वाधड- एमीपञ्चदश्योर्भद्रकादश्यां चतुर्यो पराधै। कृष्णेन्याधै स्यात्तृतीयादशम्योः पूर्व भागे सप्तमीशंभुतिथ्योः' इति नियमेन भद्राप्रवृत्तिज्ञेया ॥ १ ॥२॥ . ५९४ ·अष्टमाष्टके अ०४ यातेप्यघटयः प्रतिपदन्त्यार्धात्करणं वात् ।। कृष्णे भृतोत्तरार्धातु चत्वारि शकुनेः क्रमात् ॥ ३॥ ग्लोः केन्द्वोरएशत्याप्ता लिसा यातौ भयोगको ।। ग्लोः केन्द्वोर्गतिहत्पष्ठीपलिप्तास्तिथिवटीः॥४॥ पितरेकादशी पूर्णा तृतीयामा चतुर्दशी॥ परविद्धाष्टमी पष्ठी ग्राह्याऽन्याः पूर्वसंयुताः ॥५॥ ।। ३ ।। केरलचन्द्रानक्षत्रसाधन सूर्यचन्द्रयोगाद योगसाधन चाह- ग्लोश्चन्द्रस्य केन्द्रो मूर्ययुक्तचन्द्रस्य च राश्यादेलिमा कला अष्टशत्या ८.० सा भक्ता लब्धमितानि गताणि योगाश्च । शेष नक्षत्रस्य योगस्य च मुक्त तद्धरात् ८०० शुद्ध तयोर्भाग्यं तन्न पष्टिन सावर्णित अमेण च द्रगत्या सूर्यगत्या च भक्त नक्षत्रयोगयोर्गतैष्यव्यादि ।॥ ४ ॥ तिथिनिर्णयमाह । हे पित , एकादश्याद्या परविद्धा ग्राह्या । व्रते एकादशी द्वादशाविद्धा ग्राह्या । पूर्णा पूर्णिमा सावित्रीबत विना परपिता ग्राहा। अष्टादशघटिकातो न्यूनचतुर्दशीचे ‘भूतोऽष्टादशनाडीभिर्दूषयत्युत्तर तिथिम् ' इति दूषकवोक्त कुलधर्मादौ पूर्वचिद्धा न ग्राहा । यतीनां क्षौरादी निमुहूर्ताधिकव्यापिनी ग्राह्या । त्रिमुहूर्तन्यूनवे चतुर्दशीयुताऽपि ग्राह्या । अमावास्याऽध्येयम् । सा चापराह्नपर्यन्त सोमवारे मुहूर्तमानयोगेऽपि सोमवतीत्यनुष्टेया। तृतीया रम्भातिरिक्तवते परविद्या प्राहा। गौरीबसे फलामानापि परा ग्राह्या । दिनक्षयवशात्कलामानापि परा न लम्येत तदा द्वितीयाविद्धैव ग्राह्या । चतुर्दशी शुक्ला परा कृष्णा पूर्वा । शिवरानिवते निशीयव्यापिनी ग्राह्या । व्रतमात्रेऽष्टमी शुक्ले परा वृष्णे पूर्वा । बुधाएम्य पराहे मुहूर्तमानयोगमयपि ग्राह्या । भैरवनते मध्याहव्यापिनी। दिनद्वये ध्यातायव्याप्ती वा पूर्वक । स्कदातिरिक्तन्यनते षष्टी परेर । उक ३।६।

·दत्तपुराणम्। स्कन्दोऽहिविद्धोर्कः शंभुविद्धो नोपोपणे शुभः ।। पर्वद्वयार्कविश्वे प्राग्विद्धा अपि तथैव च ॥६॥ तिथीशा अग्निको गौरी गणेशोहिणुहो रविः ।। शंभुर्दुर्गा यमो विश्वे विष्णुः कामः शिवः शशी ॥७॥ क्वचित्कृष्णे शिवौ शस्तौ पूर्वविद्धौ शिवेपि च ॥ शुक्लेऽपराहात्पूर्वाह्यादन्यदा सत्चिथिते ॥८॥ ८।११।१४ । १५ । ३० । सप्तभ्योऽन्याः १ ।२।४।५।७।९। १०।१२। १३ । पूर्वविद्वा प्राह्याः। पक्षद्वयेऽप्युपासे प्रतिपत्पूर्वैव । द्वितीपा कृष्णे पूर्वा शुक्ले परा । चतुर्थी गणेशवतातिरिक्त कार्य पञ्चमीयुता प्राया। गणेशवते मध्याहव्यापिनी परतो मध्याहळ्यात्यभावाल्पत्वे पर्वविद्वैर । ' चतुर्थी गणनाथस्य मातृनिदा प्रशस्यते' इत्युक्तेः । संकष्ट- चतुर्थीव्रते चन्द्रोदयव्यापिनी ग्राह्या । उभयदिने तथाव्याप्तौ पूर्फे । दिनद्वये चन्द्रोदयन्याप्त्यभारे परैन। नागातिरिक्तपञ्चमी पूर्वविवि । ससमी पष्टीयुतैन । यदा दिवा पष्टीविद्धा न लभ्यते तदाऽगत्या परैव । नयमीदशम्यानप्येवम् । त्रयोदशी शुक्ले पूर्वा कृष्णे परा । शनिप्रदोपादौ सूर्यास्तोत्तरं त्रिमुहूर्तात्म- कप्रदोषव्यापिनी ग्राह्या । उभयव्यात्यभाने परैव ॥ ५॥ स्कन्दः षष्ठी । पहिरिद्धः पञ्चमीनिद्धः नोपोपणे शुभः । स्कन्दातिरिक्तवते पष्ठी पूर्वेदाः पण्मुर्तन्यूनपञ्चमीधे पूर्वान्यथा परा । अर्कः सप्तमी शंभुगिद्धोऽधमीविद्वापि तया। पद्वयममा पूर्णमासी अकों द्वादशी च पूर्णविद्धापि तथैर ॥६॥ तियीशानाहकः प्रजापति. अमायाः पितरः ॥७॥ कचिदुक्तं शिवो अटमीचदुर्दश्यो कृष्णे पूर्वविद्धौ प्रशस्ती शिवे तृतीयानवम्यौ च । शुळेऽपराहादन्यदा पूर्वाहगेति यावत् । कृष्णे पूर्वावादन्यदा व्रते प्रशस्ता।।८।।

·अष्टमाष्टके अ०४
असंभवे व्रतादीनां यदा पौर्वाहिकी तिथिः॥
द्विमुहूर्ताधिका ग्राह्या साकल्योक्त्योदयाद्रवेः ॥९॥
प्रदोषाधिव्यापिनीष्टा तिथिनक्तवते सदा।।
उपोपितव्यं नक्षत्रं येनास्तं याति भास्करः॥१०॥
अर्धराबादधो भानोर्नक्षत्रविहिता तिथिः ॥
सैव ग्राह्या मुनिश्रेष्ठ नक्षत्रविहितव्रते ॥ ११ ॥
तिथिनक्षत्रसंयोगो विहितो व्रतकर्मणि ॥
प्रदोषव्यापिता श्रेष्ठा तयोयूंना त्वनिष्टदा ॥ १२॥
अर्धरात्रे यदा व्याप्तनक्षत्रं तु दिनद्वये ।।
यत्पुण्यतिथिसंयुक्तं तदा तद्ग्राह्यमुच्यते ॥१३॥
दिनद्वयेऽर्धरात्रे चेनक्षत्रं च तिथिर्यदि ।।
क्षये पूर्वा प्रशस्ता स्यावृद्धौ कार्या तथोत्तरा ॥१४॥
अर्धरात्रद्वयव्याप्तिर्नास्ति नक्षत्रसंयुता ॥
हासद्धिविहीना चेद् ग्राधा पूर्वाथवा परा ॥१५॥
मतानुष्टाने तत्कालिकतिथ्यसभरे सूर्योदयमारम्य दिमुहूर्ताधिका
चेत् 'यो तिथि समनुप्राप्य उदयं याति भास्करः ॥ सा तिथिः सकला
प्राह्या दानाध्ययनकर्ममु' इति साफल्योक्या माझा ॥९॥ न नक्षत्रण
॥ १० ॥ मते नक्षत्रविहितेऽर्धराजाप्राक् सूर्यास्तोय॑म् ॥११॥
तयोर्मक्षतिप्योः ॥ १२ ॥ पुष्पतिथिर्मततिथिः ॥१३॥१४॥१५॥

·दत्तपुराणम् । ज्येष्ठासंमिश्रितं मूलं रोहिणी वहिसंयुता ॥ 'मैत्रेण सहिता ज्येष्ठा संतानधनहानिदा ॥१६॥ तत्र स्पुस्तिथयः पुण्याः कर्मानुष्ठानतो दिवा ॥ रात्रिव्रतेषु सर्वेषु संधियोगो विशिष्यते ॥ १७ ॥ तिथिर्नक्षत्रयोगेन या पुण्या परिकीर्तिता ॥ तस्यां तु यद्वतं कार्य सैव ग्राह्या विचक्षणैः ॥ १८ ॥ मध्याहव्यापिनी ग्राह्या श्रवणद्वादशीव्रते ॥ सूर्येन्दुग्रहणं यावत्तावद्ग्राह्या जपादिपु ॥ १९ ॥ मध्याह्वव्यापिनी ग्राह्या गणेशर्ण्यहिपूजने ॥ पर्वणो यश्चतुर्थाश आधाः प्रतिपदस्खयः ॥२०॥ पहिः कृचिका। मैत्रेणानुराधया ॥ १६ ॥ १७ ॥ या जन्मा- एम्यादितिथिः रोहिण्यादिनक्षत्रयोगेन ।॥ १८ ॥ श्रवणद्वादशीव्रते वामन- जपत्यां मध्यापर्यन्तं स्वल्पोपि द्वादश्याः श्रवणयोगः सा माहा। नात्रोत्तरापादाधनिषेधः । न चात्रैकादशीयतलोपः । नारदः-'उपोष्य द्वादशी पुण्यो विष्णुप्रक्षेण संयुताम् ।। एकादश्युद्भवं पुण्यं नरः प्राप्मोत्य- संशयम्' इति । श्रवणयुता द्वादशी चेत् सा वैष्णौः स्मातेश्योपोप्या । त्यजेदेकादशी तदेत्युत्तेपि त्यागपदेन फलाहारो बोध्यो न भोजनम् ॥ १९॥ गणेशपूजने दिनद्वये साफल्येन मध्याव्यासापव्याप्ती या पूर्वर ऋषिजने । सर्पपूजने तु त्रिमुहूर्ताधिकचतुविधे द्विमुहूर्तापि परख । पर्वणः पूर्णिमाया अमाया ॥ २० ॥ पखण्डचे पपिक्षपा पर्यप्रतिपदोहीस. ।

·अष्टमाष्टके अ०४ ५९९ यागकालः स विज्ञेयः प्रातरुक्तो मनीषिभिः ।। पूर्वाह्नमध्याहसंधी यागः संधिदिने शुभः ॥ २१ ॥ पूर्वेद्युरन्वाधानं चेदपराले तु तद्दिने । यागोंऽन्येयुः संगवोचं यदि चावर्तनात्पुरा ॥ २२ ॥ पूर्णा संधिमती तर सद्यस्काले द्वयं स्मृतम् ।। समापनीया प्रतिपदीष्टिनैव तु पर्वणि ॥ २३॥ सर्वेरेकादशी ग्राह्या दशमीपरिवर्जिता ॥ एकादशी कलामाना द्वादशी तु प्रतीयते ॥ २४ ।। त्रयोदशी च राज्यन्ते तत्रैवं निश्चयो मतः ।। पूर्वोपोप्या गृहस्थैस्तु यतिभिश्चोत्तरा तथा ।। २५ ।। उपोप्या द्वादशीविद्धाञ्लामे त्वेकादशी यदा ॥ कलामाना द्वादशी चेत्पारणाऱ्या परैव तु ॥२६॥ इद्धिपटिका गणयित्वा तदर्ध हासे पर्वणि नियोन्य वृद्धौ सयोज्य सधि कालो ज्ञेय ॥२१॥ यागदिनात्पूर्वगुरन्वाधान उपरासाख्य कर्म 'दर्श, पूर्णमासयोरुपरसति न ह या अवतस्य देवा हरिरश्नन्ति' इति श्रुते । अपराह्ने सधिश्चेत्तदिनेऽन्वाधान गुर्याग । सगोर्ध्वमानर्तनात्पूर्व पूर्णिमा सधिमती चेत्तत्र सद्यस्कालेऽ पाधान यागश्च । पूर्वाहापराह्नसधिभूतो मुहूर्त आवर्तनाख्य कलात्मक इत्य ये ॥ २२ ॥ २३ ॥ सौं स्मातर्भागवतैय ॥ २४ ॥ २५ ॥ परेयुरलामे दशमीविद्वाप्युपोध्या ॥२६ ॥ अत्र ·दत्तपुराणम्। शुक्ले वा यदि वा कृष्णे भवेदेकादशीद्वयम् ॥ पूर्वा गृहस्थस्य परा मुमुक्षुयतिनां स्मृता ।। २७॥ द्वादश्यां विद्यते किंचिद्दशमीसंयुता यदि ॥ दिनक्षये द्वितीयेऽह्नि सर्वेषां परिकीर्तिता ।। २८ ।। विद्धाप्येकादशी ग्राह्या परतो द्वादशी न चेत् ॥ अविद्धापि निपिढेव परतो द्वादशी यदि ॥ २९ ॥ एकादशी द्वादशी च रात्रिशेपे त्रयोदशी ॥ द्वादश द्वादशी हन्ति त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥ ३०॥ एकादशी कलामात्रा विद्यते द्वादशी यदि ॥ द्वादशी च त्रयोदश्यां नास्ति वा विद्यतेऽथवा ॥३१॥ विद्धाप्येकादश्युपोथ्या पूर्वव गृहिणा तदा ॥ अवीराभिश्च यतिभिरुपोष्येहोत्तरा वरा ॥ ३२ ॥ संपूर्णकादशी विद्धा द्वादश्यां नास्ति किंचन ।। द्वादशी च त्रयोदश्यामस्ति तत्र द्विजोत्तम ।। ३३ ।। उपोप्या द्वादशीविद्धा क्वचित्पूर्वेति चोच्यते ॥ तिथिमध्याह्रगा ग्राह्या भवोत्सर्जनकर्मणि ॥ ३४ ॥ वैष्णवानां स्मार्तानां चाष्टादशभेदा प्रथान्तरतो ज्ञेयाः । नात्र विस्तर- मियोक्ताः ॥ २७ ॥ २८ ॥ २९ ॥ क्षयवशादेकादशी द्वादशीयुक्तर रात्रिशेषे त्रयोदशी पूर्वोपोपिता चेवादशैकादशीफलप्नी । अतस्ता त्यक्त्वा परोपोष्या । त्रयोदश्यां पारणमिदं वैष्णवविषयम् ॥ ३० ॥३१॥ मवीरा निप्पतिसुता । यतिः संन्यासी वैष्णवो या तः परोपोप्या॥३२॥ ॥३३ ।। तिथिः पञ्चमी पूर्णिमा च भं श्रवणः मध्याह्नव्यापि ग्राह्य शुक एव न कृष्णे ॥ ३४ ॥ क्षयाहे भाब्दिकश्राद्धे रविक्रान्ती द्विस्वभावे मिथुन- ·अष्टमाष्टके अ०४ ६०१ क्ष्याहदर्शश्राद्धादौ तिथि धापराहगा ।। द्विस्वभावे मृगे चोवं स्थिरे कर्कटके परा ॥ ३५॥ तुलाजोमयतत्रिंशन्नाडयः पुण्या बुधैः स्मृताः॥ नोपवामः क्रान्तिपातग्रहार्के सार्भगेहिनः ॥ ३६॥ अर्कद्विपर्वरात्रौ च चतुर्दश्यष्टमी दिवा ॥ एकादश्यामहोरानं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ ३७॥ ग्रहयामाच्चतुर्यामं पूर्व वेध इनग्रहे ॥ न कचिद्भोजनं पानं कृतं चेन्मासमद्यवत् ३८॥ तथा चन्द्रग्रहे यामत्रयं वेधोऽत्र चापदि । अतिवृद्धार्भातुराणा वेधः स्यात्सार्धयामकः ॥ ३९ ॥ कन्याधनुर्मीनेषु त्रिंशन्नाड्य पुण्यकाल । ज्योतिर्निव धे मकरे चत्वारिंश- नाड्य उक्ता । वृपसिंहवृश्चिककुभेषु पूर्वं त्रिंशन्नाड्य | मेपतुलयो पर्वोत्तर पञ्चदश पञ्चदश । सार्भगेहिन पुत्रवद्गहिण आहे पुरश्चरणालोपवास पुत्रवद्गृहिणापि कार्य । निषेधस्तु केवलोपोपणस्य ॥३५॥ ३६ ॥ अर्को रवि द्वे पर्पणी पर्णामावास्ये आसा रात्री चतुर्दश्यष्टम्योर्दिया । इद भोजन- निषेधमानपालन नतु किंचिद्वत । 'निषेधस्तु निवृत्त्यात्मा कालमात्र प्रतीक्षते' अतो भोजनकालव्यापिनी तिथिं त्यक्त्वा पूर्वमुपरिष्टाद्वा भोक्त- न्यम् । शिवरात्रिनतिभिस्तु चतुर्दश्यामपि पारणा कार्या विधिप्रानिषेधा- प्रवेशात् । एवमन्यत्राप्यूह्यम् ॥ ३७॥ ग्रहस्पर्शयामापूर्वं चतु प्रहरं सूर्यग्रहे ॥३८॥ अर्भा वाला । आतुरा रोगार्ता ॥३९॥ अस्मि ग्रहे स्पर्शे स्नान ·. पापहेतुतन्निवृत्तिप्रायश्चित्तकृच्छादिलक्षणकथनं नामाष्टमाष्टके पञ्चमोऽध्यायः ॥ ८॥५॥ "हरिः ॐ ॥ हयेष्टयाद्या अपि कृताः पापिनो नोर्ध्वमार्गदाः ॥ प्रायश्चित्तं शृणु ततो दत्तोक्तं स्वर्गतिप्रदम् ॥१॥ योऽहंभावं समापन्नो बुद्धिर्यस्य च लिप्यते ।। निषिद्धाचरणात्सोऽत्र पतेच्छुद्धो न चेदयात् ॥२॥ रसो येन जितो नैव हपीकं यद्वशे न च ॥ स कर्मणाप्यनुपदं प्रत्यवायी न संशयः ॥३॥ अहंकारमतस्त्यक्त्वा भजेदीशं स्वकर्ममिः।। असक्तः सोऽमृतं याति प्रायश्चित्यस्तकल्मपः॥४॥ 'प्रमादलुप्तकर्मा तु प्रायश्चित्त्या शुचिविना ॥ अनुतप्तं प्रयत्नाद्धि दुःसङ्गापहृतक्रियः ॥५॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ पापहेतुस्तन्निवृत्तिर्महापापविशोधनम् ।। कृच्छ्रलक्ष्म च सप्रोक्तमेकषष्टितमेऽत्र तु ॥ १ ॥ हयेष्टिरश्वमेधः ॥ १॥ अहंभारमहंकारम् ॥२॥ रसो विषयाभिलापः । हृषीकमिन्द्रियम् ॥ ३ ॥ प्रायश्चित्त्याऽस्तं त्यक्तं कल्मषं पापं येन॥ ४ ॥ दुःसङ्गापहतक्रियोऽप्यनुतप्येचेच्छुचिर्भविष्यति नान्यथा ॥५॥ यत्प्रष्टव्यं ।

·अष्टमाष्टके अ०५ कामक्रुल्लोभहीनैस्तु धर्मशास्त्रविशारदैः ।। विप्रैः स्वधर्मः प्रष्टव्यः सद्धर्मफललिप्सुमिः ॥ ६॥ ब्रह्महा मद्यपः स्वर्णस्तेयी च गुरुतल्पगः ॥ महापातकिनस्त्वेते तत्संसर्गी च तत्समः ॥७॥ सकृत्तदन्नभुक्त्याब्दमेकर शयनादिना ॥ संसर्ग एषां पातित्यं ददातीति सुनिश्चितम् ॥ ८॥ अज्ञानाद्ब्राह्मणं हत्वा चीरवासा जटी वनी ॥ वन्याहारो भवेन्नित्यमेकाहारो मिताशनः ॥९॥ . तदपि कामक्रोधलोभहीनधर्मशास्त्रज्ञै सह । तथाचादेशश्रुति - 'अथाभ्या- ख्यातेषु । ये तत्र ब्राह्मणा समर्शिन । युक्ता आयुक्ता । अलक्षा धर्म कामा स्यु ' इति । परिपप्रकरणे 'त्रयोऽप्यध्या मवेत्तार एकोऽप्यध्यात्म वित्तम् ' इत्युक्तेना॑ यनुग्रहेण पावन स्मृतम् ॥ ६॥ ब्रह्माण हतवानिति किए । गुरु पिताऽऽचार्यश्च तत्तल्प दास 'तल्प शय्याइदारेषु' इत्यभिधा नात् ॥ ७ ॥ सकृदेकगार बुद्धिपूर्वक तच्छिष्टानभोजनेन वर्षपर्यन्तमेकत्र शयनादिना । एपा चतुर्णा मध्य एकतमस्य पापिन ससर्ग पाक्तित्य ददाति इति प्रापिभिनिश्चित ॥ ८॥ ब्रह्महणो निष्कृतिमाह-अज्ञानादिति । जटी केशश्मश्रुलोमनखधारी । वनस्थो वनोद्भवालाद्याहार । स च दिन एवैकवार परिमित प्राणधारणक्षमो यस्य ॥९॥ आदिशब्देन याजन ·दत्तपुराणम् । " . सम्यक्संध्यामुपासीत निकालखानतत्परः ॥ अध्यापनादिकं सर्व त्यक्त्वा भक्त्या हरिं भजेत्॥१०॥ यतेन्द्रियो ब्रह्मचारी गन्धमाल्यादिवर्जितः ।। तीर्थसेवी भवेद्वापि पुण्यारण्याश्रमाश्रयः ॥११॥ यदि वन्यैर्न जीवेत ग्रामे भिक्षा चरेन्मिताम् ।। शरावपात्रधृक् चैककाले भोजनमाचरेत् ॥ १२ ॥ एवं कृत्वा द्वादशाब्दं नित्यं हरिपरायणः ।। ब्रह्महा शुद्धिमामोति कर्माहेश्च ततो भवेत् ॥ १३ ॥ 'गोनिमित्तं द्विजार्य वा व्रतमध्ये मृतोऽगदैः॥ हिहतो वा शुद्धः स्यात्स्वेच्छापूर्व मृतो न च ॥१४॥ शुद्धो वायुतगोदानैः कोटिगायतिकाजपैः॥ एपामन्यतमं कृत्वा ब्रह्महा शुद्धिमाप्नुयात् ॥ १५ ॥ दीक्षितं क्षत्रियं हत्वा ब्रह्महत्यानतं चरेत् ॥ दीक्षितं ब्राह्मण हत्वा द्विगुणं व्रतमाचरेत् ॥ १६ ॥ प्रतिमहौ "त्याज्यौ ॥ १० ॥ ११ ॥ मिता प्राणधारणक्षमाम् ।। १२ ।। 'कर्माहे कर्मयोग्य ॥ १३ ॥ स्वेच्छापूर्व मृतस्य न'शुद्धि । 'असुर्या नामे' इति श्रुतेरात्महनोऽन्धतमसप्रवेशश्रवणात् ॥ १४ ॥१५॥ ब्रह्महत्या- बेतं द्वादशाब्दम् ।। १६ ॥ अदे पातागुपातात् । आदिशन्देन माता- :

·अष्टमाष्टके अ०५ ६०७ अशक्तोऽग्नि विशेद्वाद्रेः पातान्मृत्युमवाप्नुयात् ।। आचार्यादिवधे चैव अतं प्रोक्तं चतुर्गणम् ॥१७॥ द्विजमात्रो हतो येन त्रिंशत्कृच्छैः स शुध्यति ।। एप विप्रस्य गदितः प्रायश्चित्तविधिः पितः ॥१८॥ प्रोक्तं द्वित्रिगुणं क्षत्रविशोः शुद्रस्य चाधिकम् ।। मप्रायश्चित्तदेहान्तशिक्षा शूद्रस्य शुद्धिदा ॥१९॥ राज्ञैव शिक्षा कर्तव्या शूद्रस्येति विनिश्चित्तम् ।। ब्रह्मपुत्रवधे त्वधं ब्रह्महब्रतमेव च ॥२०॥ कन्यकागर्भहन्तृणां व्रतं पादतदर्धकम् ।। यज्वपन्त्या ब्राह्मणवद् प्रामण्या अष्टवत्सरम् ॥ २१॥. हत्वा क्षत्रियविनं तु पडन्दं व्रतमाचरेत् ॥ संपत्सरवयं वैश्यं शूद्रं हत्वा तु वत्सरम् ॥ २२ ।। पिनरी प्रायी ॥ १७ ॥ द्विजमान कर्मभ्रष्टोऽनधीतवेदो विप्रवंश्यः ॥ १८ ॥ बाह्मणवधे क्षत्रस्य द्विगुण । चश्यस्य त्रिगुणं । शूद्रस्य प्राय- चित्तपूर्वक देहत्याग एव ॥ १९॥ असस्कृतविप्रपुत्रवधेऽधं पडन्दम् ॥२०॥ विप्रकन्याहन्तुध्यन्द गर्भहन्तु सार्धान्दं यज्यपत्नीवधे द्वादशान्दै फेल मागणीवधेऽष्टान्दम् ॥ २१ ॥२२॥ मन्दसिद्धय प्राजापत्यादि ·६०८ दत्तपुराणम् । हत्वा च दीक्षितं शूद्रमष्टवर्पव्रतं चरेत् ॥ त्र्यहं दिवा ज्यहं सायं व्यहमद्यादयाचितम् ॥ २३ ॥ नाद्याव्यहं कायकृच्छ्रोऽयुतगायत्रिकाज़पात् ॥ सहस्रहवनाद्वापि द्वादशद्विजभोजनात् ॥ २४ ॥ गोदानाच्छक्तितोऽर्धाद्वा प्राजापत्यः प्रसिध्यति । त्रिंशताब्दवतं कृच्छैः शक्त्या कार्या शुचिधिया ॥२५॥ प्रायश्चित्तविधान स्तारतम्याच्च कोविदैः॥ बालवृद्धातुरस्त्रीणां प्रायश्चित्तं प्रकल्पयेत् ॥ २६ ॥ गौडी पैष्टी च माध्वी च न पेयात्रिविधाः सुराः। त्रिभिर्वर्णैश्च तत्त्रीभिः शूद्रैश्वापि हितेप्सुभिः ॥२७ , तत्पत्याम्नायानाह-एकाहे दिया परेह्रि सायं रत एकाहमयाचितं तत एकाहमुपवासः एवं त्रिरावृत्त्या कृच्छो द्वादशदिनसाध्यः । तदशक्तानाज्येन गायत्रीसहस्रहोमः दशसहस्रगायत्रीजपो गोदान शक्त्या तन्मूल्यं वा । 'धेनोरभावे निष्कं स्यात्तदर्ध पादमेव वा ॥ कार्षापणैकमूल्यादि दरिद्राणां प्रकीर्तिता' इति स्मृतः।। २३ ॥ २४ ॥२५॥२६॥ सुरापानप्रायश्चित्त वक्तुं तापत्सुराभेदानाह-गोडी गुडजा। पैष्टी पिष्टजा |माध्वी मधुपुष्पजेति त्रिविधा त्रिभिर्वर्णेस्तस्त्रीभिश्वन पेया शूरैरपि । नन्वत्रैवर्णिकस्य शूद्रस्य को दोष इति चेदोषाभावेपि गुणोपपत्तेर्न पेया। ननु तन्त्रोक्तप्रकारेण देवताप्रसादरू- पपाने को दोप इति.चेत् तस्यावैदिकत्वात्ततो मोक्षस्याप्यसंभवान्मोक्षरू- पहितेच्छुभिः सरैरपि कदापि कथमपि न पेया । तत्पाने मरणान्तप्रायश्चि- तोक्तेःस्पर्श तदङ्गच्छेदोक्तेश्वाल्पप्रायश्चित्तेन दोपानपगमेन पातित्यापातात् । इत्यमेर समें प्राचीनाश्च निर्बन्धेन लिखन्ति । नवीनतरा भास्कररायप्रभू तयोऽपि प्राचीनग्रन्थाननुसृत्यैर परिष्कुर्वन्ति सभायां चैतन्मतं श्लाघन्ते ·अष्टमाष्टके अ०५ ६०९ पयो गोमूत्रमाज्यं वा प्रतप्तं मद्यपः पिबेत् ॥ ततेन ताम्रपात्रेण लोहपानेण वा तथा ॥२८॥ नारायणपरों भूत्वा पिवेद्यावन्मृति प्रजेत् ।। मद्यपः शुद्धिमामोति नान्यथेति विनिश्चितम् ॥ २९ ॥ चरेद्विग्रो ब्रह्महत्यात्रतमज्ञानतः पिनन् । चान्द्रद्वयं ससंस्कार रोगशान्त्यै निपेविणाम् ।। ३० ।। सुरासंस्पृष्टमन्नादि सुरामाण्डोदकादि च ॥ सुरापानसमं ज्ञेयं कर्पूरस्य च भक्षणम् ॥ ३१ ॥ एकादशप्रकारेषु मद्येप्येक्तम पिनन् । उक्तशुद्धिमपूर्वाणः पतितस्तं न भापयेत् ॥ ३२ ॥ परोक्षं याऽपरोक्षं वा बलात्कारेण वापि च ॥ परस्यानामुपादानं स्तेयमित्युच्यते घुधः ॥ ३३ ॥ च । आचरण पन्यथा कुर्वन्ति तन्तु स्वय दुर्दैवयशेन ब्राह्मण्यभ्रष्टोऽभून अन्ये स्वेट मा भूपन्निति भूतदययान्यनिवारणायैव तत्प्रतिपादनम् । एवमेर मय दत्वा माह्मणस्तु ब्राह्मण्यादेव हीयते' इनि स्मरणात मांसमययुत. राजसपूजायामपि द्विजस्य नाधिकार इति दिक् ॥ २७ ॥ मयपिप्रायश्चि- चमाह--पय इति ॥ २८॥ २९ ॥ और गन्तरेण रोगशान्त्यमारे रोग. निवृत्त्यर्थमेर मद्यपाने गर्भाधानादिसस्यारपूर्वक चाद्रायणद्वयम् ॥ ३० ॥ फेस्लरभक्षणम् ॥ ३१ ॥ निषिद्धमयेषु तालादिनेषु ॥ ३२ ॥ स्वर्णस्तपिप्रायश्चित्त या स्तेयाप ताग्दाह-परोक्षमिनि ॥ १३ ॥ दपु-18

·६१०
दत्तपुराणम् ।
गवाक्षगतसूर्याशुदृश्यं तत्त्रसरेणुकम् ॥
शक्षस्तदएकं प्रोक्तं तत्त्रयं राजसर्पपः ॥३४॥
ते पञ्च मर्पपः भोक्तस्तत्पट्कं यव उच्यते ॥
यवनयं कृष्णलः स्यान्मापस्तत्पञ्चकं स्मृतः ॥ ३५॥
ते पोडशाक्षः कर्पश्च चत्वारस्ते पलं तथा ॥
यवमात्र हृतेऽज्ञानाद्ब्रह्मस्वेऽन्दनतं स्मृतम् ॥ ३६॥
मापाधिकं हृतं चेत्तु ज्ञानतो ब्रह्मव्रतम् ॥
गुरूणां यज्ञकर्तृणां अमिष्ठानां मनस्विनाम् ॥ ३७॥
श्रोत्रियाणां द्विजातीनां हृतं हेम कथंचन ।।
प्रायश्चित्तं तु संकल्प्य नारायणमनुस्मरन् ।। ३८ ॥
करीपाच्छादितो दग्धः स्तेयपापाद्विमुच्यते ॥
ब्रह्मस्वं क्षत्रियो हृत्वा सोऽश्वमेधेन शुध्यति ॥ ३९ ॥
आत्मतुल्यं सुवर्ण विड् दद्याद्वा गोवतं चरेत् ।।
आदौ हत्वा ततः कोऽपि पश्चात्तापमुपैति चेत् ॥४०॥
प्रायश्चित्ततारतम्याथै मानमाह-त्रसरेण्यष्टकमृक्षः ऋक्षत्रयं राजसर्पपः
॥ ३४ ॥ यवत्रयं कृष्णलः ॥ ३५ ॥ गुजा पोडशमापा अक्षः कर्षश्च-
वारकर्पाः पलं ॥ ३६॥ ब्रह्महनतं द्वादशान्दै गुर्वादिश्रोत्रियान्तानां
स्वर्णस्तेये देहान्त एव प्रायश्चित्तम् ॥ ३७ ॥ ३८॥ करीपेण शुष्कगोम-
.येन ॥ ३९॥ आत्मतुल्यं स्वशरीरभारतुल्यम् । विइ वैश्यः ॥ ४० ॥

·अष्टमाष्टके अ०५
एकं सांतपनं कृत्वा द्वादशाहेन शुध्यति ।
बजरत्नमनुष्यस्त्रीधेनुभूम्यादिषु स्मृतम् ॥ ४१ ॥
स्वर्णस्तेयोदितं प्रायश्चिमेव विशोधनम् ॥
प्राणायामद्वयं हेम्नि त्रसरेणुसमे हृते ॥ ४२ ॥
त्र्यसुयामा ऋक्षमात्रे चत्वारः सर्पपोपमे ॥
'गायत्र्यष्टसहस्रेण शुद्धिोसर्पपोपमे ।। ४३ ।।
प्रातरारभ्य चासायं जपाच्छुद्धिर्यवोपमे ।।
'मापमात्रे सांतपनमत ऊर्ध्व पुरोदितम् ॥ ४४ ॥
गोमूत्रपक्कयवभुक् वान्देनैकेन शुष्यति ॥
सुवर्ण न्यूनमानेन रजतस्तेयकर्मणि ॥ ४५ ॥
दशनिष्कान्तपर्यन्तमूवं निष्कचतुष्टयम् ।।
हृतं चेद्रजतं कुर्याद्विजश्चान्द्रायणं परम् ।। ४६ ॥
द्विगुणं शतनिष्कान्ते सहस्रान्ते चतुर्गुणम् ॥
अत ऊध्वं ब्रह्महत्यावतं न्यूनं तु ताम्रके ॥४७॥
सांतपन वक्ष्यमाणम् । द्वादशाहेन प्राजापत्येन । वनो हीरकः । रत्न माणि-
क्यादि ॥ ४१ ॥ रमादिभूम्यन्तेषु स्वर्णस्तेयवत्प्रायश्चित्तम् ॥ ४२ ॥
यसुयामाः प्राणायामत्रयम् ॥ ४३ ।। पुरोदितं करीपेण दहनम् ॥ ४४॥
अनुतप्तस्य विकल्पमाह गोमूत्रेति ॥ ४५ ॥ परं यवमध्यम् ॥ ४ ॥
अत ऊर्ध्वं सहस्रनिष्काधिकरौप्यस्तेये ताम्रस्तेये रूप्यतो न्यूनम् ॥४॥

·६१२
दत्तपुराणम् ।
"
कांस्यपित्तलमुख्येषु चायस्कान्तादिपूदिता ।।
निष्कमानेषु कृच्छ्रेण शुद्धिरूल तथाधिका ॥४८॥
रौप्यवत्स्वल्परतेषु धान्यवस्त्रवणादिषु ॥
फलमूलौपधायेषु शुद्धिः कृच्छ्रेण गद्यते ॥४९॥
रसेऽन्ने पुस्तके चापि शुद्धिर्योज्या विशेषतः ॥
अकृत्वा निष्कृतिं याति ना सर्वत्रात्र दुर्गतिम् ॥५०॥
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धनिसाहरूयां संहितायां
त्रिकाण्डमण्डितायां श्रीवासुदेव्यां कर्मकाण्डे,
अष्टमाष्टके पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥
अयस्कान्तो लोहचुम्बकः ॥ १८ ॥ ४९ ॥ रसे गुडमध्वाज्यलवणादौ ।
ना पुरुषः ॥ ५० ॥ इति श्रीमदत्तात्रेयपुराणे सार्धनिसाहत्यां संहितायां
त्रिकाण्डमण्डितायां वासुदेव्या कर्मकाण्डे टीकायां अष्टमाष्टके
पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥
पापहेतुतनिवृत्तिप्रायश्चित्तकृच्छ्रादिलक्षणकथनं
नामाष्टमायके पञ्च० ॥८1५॥

·गुरुतत्पोपपातकशुध्दिकथनं नामाष्टमाष्टके पष्ठोऽध्यायः॥८६॥ हरिः ॐ ॥ उभावपि कृताधेन लिप्येते दंपती ततः॥ कार्याऽप्यन्यतराघस्य ताभ्यां संशुद्धिरुत्तमा ॥१॥ अज्ञानाज्जननीं गत्वा सपत्नीं वोज्झितेन्द्रियः ॥ स्वयमेव स्वमुष्कं स छित्त्वा पापमुदाहरन् ॥२॥ पाण्योर्गहीत्वा संतप्तो यातुधानदिशं ब्रजेत् ॥ गच्छन्तं तं महापापं नैव कोऽपि निवारयेत् ।।३।। ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ स द्विपष्टितमेऽध्याये गुरुतत्पगनिष्कृतिम् ॥ प्राहोपपातकादीनां शुद्धिमूर्ध्वगतिप्रदाम् ॥ १॥ उभी दपती एकतरेण कृतपापेन लिप्येते अतो यो. प्रायश्चित्तं जातिभ्रशाईपापचारिणीमपि प्रायश्चित्त्या पिशोध्य ता दासीवत्पालयेत् । सा तथा नाचरति चेत्तो त्यक्त्वा घटस्फोटविधि कुर्यात् ॥ १ ॥ स्वस्त्री- भ्रमाजननी सपत्नी वा गत्वा तद्योनी उशित सिक्तं इन्द्रियं 'शुक्र तेजोरेतसी च बीजीयेन्द्रियाणि च' इति कोशादिन्द्रियं वीर्य येन सः । रेत सेकापूर्वनिवृत्तौ न देहान्तप्रायश्चित्तमिति वक्तुमुज्झितेन्द्रिय इत्युक्तम् ॥२॥ यातुधानः निर्वति ॥३॥ तदशक्तौ प्रकारान्तरमाह-मृगो.

·दत्तपुराणम्। आदेहपावं गच्छन्स मृतः पापाद्विशुध्यति ॥ तदशक्तावश्ममूर्ध्नि देहत्यागो भृगोभृशम् ॥ ४ ॥ स्ववर्णोचमवर्णस्त्रीगमने ब्रह्मव्रतम् ॥ मत्याऽभ्यासेन यो गच्छेत्स्ववर्णामुत्तमामपि ॥ ५॥ करीपवद्विदग्धाङ्गः शुद्धिं याति न चान्यथा ॥ रेतःसेकात्पूर्वमेव निवृत्तौ ब्रह्महव्रतम् ॥६॥ ब्रह्महत्यानतं क्षत्रे वैश्ये लत्र पडन्दकम् ।। शूद्रे मागमे व्यब्दं देहान्तो ब्राह्मणीगमे ॥ ७॥ प्रजावती स्नुषां पुत्री भगिनी च सखिस्त्रियम् ॥ शिष्यपर्ती च संगत्य पडब्दं व्रतमाचरेत् ॥८॥ मातुः पितुः स्वसारं चाचार्यमातुलयोपितम् ।। गत्वाऽधिकं चरेदन्यस्त्रियं गत्वान्दमाचरेत् ॥९॥ सकृद्गत्वाऽब्दमभ्यासे द्विगुणं च चतुर्गुणम् ॥ अत्यन्ताम्यास इत्येवं सुधीः सर्वत्र योजयेत् ॥१०॥ पर्वतस्योचतरादधः पाषाणोपरि । अनेन मरणं सूचितम् । तेन नात्महत्या दोषः चोदनया प्रायश्चित्तविधानात् ॥ ४॥ मत्या बुद्धिपूर्वक दोष जाननप्यभ्यासेन रागेणासकृत् । उत्तमा स्ववर्णधेष्टाम् ॥५॥६॥क्षत्रे वैश्ये च मातृगमे शूद्रस्य ब्राह्मणीगमे च देहान्तप्रायश्चित्तम् ।।७।। प्रजावती भ्रातृजापाम् ।। ८ । अधिकं षडब्दाधिकम् । अन्यस्त्रियं परस्त्रि- यम् ॥ ९॥ १० ॥ शोषितस्य कृतप्रायश्चित्तस्याप्यसंग्रहः तेन व्यवहारो ·अष्टमाष्टके अ०६ प्रजामुत्पाद्य शूद्रायां ब्राह्मण्याद्धीयते द्विजः ।। चाण्डालीगस्य विप्रस्य शोधितस्याप्यसंग्रहः ॥११॥ तपस्विनी च विधवां तथा शीलवतीमपि।। गत्वा चरेद्वादशाब्दं विशेषाच रजस्वलाम् ॥ १२ ॥ ऋतुं विनापि गमने स्वपन्यां वर्णितालयः ॥ निषिद्धाहे हठाद्वापि पुनामित्यूची जपेत् ॥ १३ ॥ व्रतं द्वित्रिगुणं वर्णिवनिनोः सर्वथा यतेः ।। मातगामिव्रतं प्रोक्तं कृच्छास्तु स्मरणादिपु ।। १४ ॥ न कार्यः ।। ११ ॥ १२ ॥ ऋतुं विना पोडशदिनोत्तरम् । वर्णितालयो ब्रह्मचर्यहानिः । निषिद्धाहे चतुर्दश्यादिदिने । हठात्तदननुमत्या बलात्कारेण ॥ १३ ॥ वर्णिनो ब्रह्मचारिणो व्रतं सर्वत्र द्विगुणं 'गार्दभी त्वचं यसित्वा शरावधृक् व्रतं चरेत् ' इति कौमैं विशेपो ज्ञेयः । न्यायमालायाम् 'नचा. धिकारिकमपि पतनानुमानात्तदयोगात्' । 'अपि पूर्वमपि त्येके भारमश- नरत्तदुक्तम् ॥'भ्रष्टोर्ध्वरेतसो नास्ति प्रायचित्तमथास्ति वा ।। अदर्श- नोक्तेर्नास्त्येव वतिनो गर्दभः पशुः ।। उपपातकमेवैतदनतिनो मधुर्मासात् ।। प्रायश्चित्ताच संस्काराच्छुद्धिर्यत्नपरं वचः' असंग्रहोऽपि तौयोक्त:-.. 'वहिस्तूमपथापि स्मृतेराचाराच'। 'शुद्रः शिष्टरुपादेयस्त्यान्यो वा दोपहानितः ।। उपादेयोऽन्यथा शुद्धिः प्रायश्चित्तता वृथा ॥ आमुष्मिके च शुद्धिः स्यात्ततः शिष्टास्त्यजन्ति तम् ॥ प्रायधित्तादृष्टवाक्यादशुद्धिस्त्व. हिकोप्यते ' इति ।। यतेमैथुनस्मरणादिपु कन्वयम् । बहुपचनस्य च प्रिये

·६१६
दत्तपुराणम् ।
स्मरणं कीर्तनं केलिः प्रेक्षणं गुह्यभापणम् ॥
उत्साहोऽध्यवसायश्च क्रियानिप्पत्तिरित्यदः ॥१५॥
अष्टाङ्गमैथुनं मोक्तमेकमप्यन्त्र पातयेत् ।।
तत्प्रयत्नादिदं वज्यं विधवानतिभिक्षुभिः ।।१६।।
द्रष्टुमन्तुस्तथाऽऽज्ञप्तुस्तुर्यभागमचं स्मृतम् ।।
स्वस्त्रीभ्रमात्पारदार्य द्वयोरप्यर्धमीरितम् ॥ १७ ॥
पुंसो यत्परदारेषु स्त्रीणामपि तथा व्रतम् ।।
प्रेतान्नाचा च संस्कार्यः कृच्छादुर्भोजिनस्तथा ॥१८॥
यस्य येन भवेत्सङ्गो ब्रह्महादिचतुर्वपि ।।
तत्तद्बतं विधायैव शुद्धिमामोति नान्यथा ॥ १९॥
अज्ञानात्पञ्चरात्रं तु तत्सङ्गे कायकृच्छूकः ॥
अनुष्ठेयो द्वादशाहसङ्गे सांतपनं महत् ॥ २० ॥
पराको माससंसर्गे निमासे तत्त्रयं तथा ।
चान्द्रत्रयं च वर्षार्धे पण्मासं न्यूनवत्सरे ॥ २१ ॥
पर्यवसानात् ॥ १४ ॥ १५ ॥ १६ ॥ तुर्यभाग चतुर्थीशम् ॥ १७ ॥
पुरुषस्य जारकर्मसु यत्प्रायश्चित्तं तथैव स्त्रीणामपि। प्रेतानात्ता महकोदि-
प्यान्नभोक्ता । दुभोजिनो निषिद्धभोजिनः ॥१८॥ येन ब्रह्ममादिना ॥१९॥
तत्सङ्गे पापिसंसर्गे प्राजापत्यकृच्छ्रः ॥२०॥ तत्त्रयं पराकत्रयम् ॥ २१ ॥

·अष्टमाष्टके अ०६ अब्दे पापिसमं ज्ञाने द्विगुणं प्रतमिप्यते ॥ मण्डूकं नकुलं काकं वराहं मपकं शुकम् ॥ २२ ॥ अजमोतुमवि वानं हत्वैर्ण कुक्कुट कपिम् ।। विप्रोऽज्ञानाच्चरेदर्धकृच्छं त्रीनश्वहा तथा ॥ २३ ॥ तप्तकृच्छं करिवधे पराकं गोवधेन हि ।। कामतो गोरधे शुद्धिर्गुरूणां च तथैव च ॥ २४ ॥ टिट्टिभं चक्रवाकं च हंस कारण्डवं तथा ॥ उलूकं सारसं श्येनं कपोतं वनजानपि ॥ २५ ॥ मयूरं चापं वलाकं शिशुमारं च कच्छपम् ॥ अन्यांश्च जलजान्हत्वा द्वादशाहवतं चरेत् ।। २६ ॥ शयनासनयानेषु हृतेप्वज्ञानतो द्विजः ।। मक्ष्यमोज्योपहारेषु पञ्चगव्यं विशोधनम् ॥ २७ ।। शुष्कवस्तृणपक्षेषु चर्मबल्कगुणेषु च ।। हतेष्वन्येषु चाज्ञानात्तादृशेषु त्र्यहं व्रतम् ॥ २८ ॥ ॥ २२ ॥ ओतु मार्जारम् । एणं मृगम् ॥ २३ ॥ २५ ॥ शिशुमाराया जलचाविशेपाः ॥ २६ ॥ यानं शिविकादि ॥ २७ ॥ शुष्कैयः शुष्कफाष्टम् । यत्कं बल्कटम् । गुणो रन्जुः ।। २८॥

·दत्तपुराणम् ।
प्राजापत्यव्रतं प्रोक्तं रेतोविण्मृत्रभोजने ॥
शूद्रोच्छिष्टाशनेऽज्ञानात्प्रोक्तं चान्द्रायणत्रयम् ।। २९ ।।
चण्डालं पतितं मद्यपं महापापिनं द्विजः।।
रजस्वलां सूतिकां च रजकं यवनादिकम् ॥ ३०॥
स्पृट्वा सचैल स्नात्वैव गव्यं पीत्वा शुचिर्भवेत् ।।
गायत्री च विशुद्धात्मा जपेदष्टशतं ततः ।। ३१ ॥
एषामन्यतमं स्पृष्ट्वा ज्ञानाद्भोजनमाचरेत् ॥
द्विरात्रोपोपितः शुध्येत्पञ्चगव्याशनाद्विजः ॥ ३२ ॥
लाने दाने जपे चैपां ध्वनि श्रुत्वाऽध्वरे द्विजः॥
गायत्र्यष्टसहस्रं तु जपित्वा शुद्धिमाप्नुयात् ॥ ३३ ॥
बतादौ भोजने चैपां ध्वनिं श्रुत्वा तदैव तु ॥
मुखातमन्नं संत्यज्य स्नात्वा चोपोपितः शुचिः ॥३४॥
नित्यमुक्तौ तु भुक्तं चेद्गायत्र्यष्टशतं जपेत् ।।
कलहश्वघरट्टादिशब्दे ज्ञाते तथैव च ॥ ३५ ॥
भुक्तौ परस्परस्पर्श तथा पक्तिस्थ उत्थिते ।।
गुरुं विनोद्गमेद्धीमानज्ञानी वा व्रतं चरेत् ।। ३६ ।।
॥ २९ ॥ ३० ।। गव्यं पञ्चगव्यम् । अष्टशतं अष्टाधिकशतम् ।। ३१ ॥
एषु चण्डालादिषु ॥ ३२ ॥ स्नानादिकर्मकाले यज्ञे च । ध्वनि चण्डाला.
दिशब्दम् । अष्टसहस्रं अष्टाधिकसहस्रम् ।। ३३ ।। मुखात्तं मुखे गृहीत.
मनकवलम् ।।३४॥३५॥ गुरुं विना भोश्यमाणपतिस्थे उत्थिते भोजन
स्यक्त्वोद्गमेदुत्याय गच्छेत् । व्रतं गायत्रीजपरूपमेकोपयातरूपं वा ॥३६॥

·अष्टमाष्टके अ०६ पापानामधिकं पापं विप्रसद्देवनिन्दितम् ।। प्रयत्नानिष्कृतिस्तेषां प्रायशो वाप्यधोगतिः ॥३७॥ यस्तु रागादिनिर्मुक्तः पश्चात्तापेन संयुतः ।। प्रायश्चित्तं चरन्विष्णुपरः शीघ्रं स मुच्यते ॥ ३८॥ संस्मृतः पूजितो ध्यातो भक्त्या वा नमितो हरिः॥ निर्दहत्येव पापानि तूलराशिं यथानलः ॥ ३९ ।। नैवं यो निष्कृतिं कुर्यात्पापी धर्मपराङ्मुसः॥ लब्ध्वाऽकीर्तिमिह प्रेत्य पच्यते नरके चिरम् ॥ ४० ॥ ततो योन्यन्तरं याति भुक्तदुःखोऽप्यघांशतः ॥ प्रायशो वासनाभूम्ना भूतप्रेतपिशाचताम् ॥ ४१ ॥ दुत्वंकाराद्गुरोविप्राभिभवादब्रह्मराक्षसः ।। गर्दभो हीनसेवी स्यात्कुक्कुटोऽतिथिहापकः ॥ ४२ ॥ विप्रो ज्ञानी । सन् निन्दकानाम् । तस्यैते दायादा भवन्ति । उपयन्ति मुहृद पुण्यकृत्या द्विपन्त पापकृत्याम्' इति श्रुते ॥ ३७ ॥ ३८ ॥ 'हरिहरति पापानि दुष्टचित्तैरपि स्मृत ॥ अनि- च्छयापि सस्पृष्टो दहत्येव हि पाक ' इत्युक्तेर्विष्णुस्मृते पाचनत्वमुक्तम् ॥ ३९ ॥ निष्कृति प्रायश्चित्तम् । 'प्रायश्चित्तमकुर्वाणा पापेषु निरता नरा ॥ अपश्चात्तापिन प्रेत्य नरक यान्ति दारुणम्' इति स्मृते ॥४॥ ततो नरकात्। अघांशतोऽवशिष्टपापयोगात् वासनाबहुत्वात् ॥४१॥ गुरो मातु पितुरुपदेष्ठश्च हुकारात्वकाराच्च । यदुक्तम् ‘गुरु हुकृत्य वकृत्य विप्र निर्जित्य वादत ॥ अरण्ये निर्जले देशे जायते ब्रह्मराक्षस' इति ॥४२॥ साधु । तेषा ·दत्तपुराणम्। उष्ट्रोऽर्थहद्वनचरः फलपत्रादिहद्भवेत् ।। मधु दंशः पलं गृध्रोऽन्नमाखुश्वातको जलम् ॥ ४३ ॥ गन्धाच्छुच्छन्दरी धान्यं शलमोऽलिविपं तथा ।। कृमिः कीटः पतङ्गः स्यात्स्वर्ण हत्वा तृणं पशुः॥४४॥ काको निर्मन्त्रमुग्गृधो मित्रधुग्दाम्भिको पकः ॥ इत्याद्या बहुशो योनी क्त्वा रुग्णा भवन्त्यथ ॥ ४५ ॥ हृद्रोगी परहनेता गुरुत्यागी महामयी ।। क्षयी तु ब्रह्महा कुष्ठी स्वर्णहत्पुस्तकापहा ॥ ४६ ॥ जन्मान्धो विश्वासघाती वमी गण्डी गणार्थहत् ।। अपुत्रोऽन्यार्थहृदसहच्छुित्री चानृती कुवाक् ॥ ४७॥ गुल्म्यनहरुमांसभोक्ता कास्यस्तु तैलहत् ।। देवार्थहत्पाण्डुरोगी रोगाः सर्वेऽत्र पापतः ।। ४८ ।। मधु हत्वा दंशः । पलं मांसम् ॥ ४३ ॥ ४४ ॥ निमन्त्रभुक् निमन्त्रणं विना परगृहे भोक्ता । आपोशनादिमन्त्रं विना या भोक्ता । योनी- स्तिर्यग्योनीः भुक्त्वोपित्या समीभूते शुभाशुभे कर्मणोऽनुरूप फलमनुभूय तस्य सक्षये पुनरिमं लोक प्रतिपद्यत इति क्रमेण नृयोनि प्राप्य रुग्णा भवन्ति ॥ ४५ ॥ पुस्तकापहो जन्मान्ध इत्यप्रिमेणान्वेति ॥ ४६ ।। वमी वमनशीलोऽम्लपित्तप्रस्तो वा । श्वित्री श्वेतकुष्ठी ।।४७॥ किंबहुना उक्तेन रोगाः सर्वेऽत्र पापत एव भान्ति ॥ ४८॥ पुनः पुनः श्वयोनिः कृमि-

·अष्टमाष्टके अ०६
६२१
स्त्रीपुंसोः पारदार्याच्कृमियोनिः पुनः पुनः ॥
तदषं परिहर्तव्यं जातं चेन्निष्कृति चरेत् ॥ ४९ ॥
कामक्रोधादिकं त्यक्त्वा स्वधर्म सर्वदा चरन् ।
ईशभक्तो विशुद्धात्मा सद्गतिं याति नेतरः ।। ५० ॥
। इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्वत्रिसाहरूयां त्रिकाण्ड-
मण्डितायां संहितायां श्रीवासुदेव्यां कर्मकाण्डे
अष्टमाष्टके पष्ठोऽध्यायः ॥६॥
योनिश्च ॥ ४९॥ 'त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ॥ कामः
क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत्' इति स्मृतेः कामादेरेव नरकहेतुत्वा-
। कामादर्दीस्त्यक्त्वेश्वरप्रीतये स्वधर्म चरम् भक्त्या शुद्धान्तःकरणः सद्गति
याति नेतरः ॥ ५० ॥ इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धत्रिसाहरुया त्रिकाण्ड-
मण्डितायां संहितायां वासुदेव्यां कर्मकाण्डेऽष्टमाटके षष्ठोऽध्यायः ॥ ६॥
गुरुतल्पोपपातकशुद्धिकथनं नामाष्टमाष्टके
पष्ठोऽध्यायः ॥ ८॥६॥

·. पोडशसंस्काराशौचनिर्णयवानप्रस्थाश्रमादिवर्णनं नामाष्टमाष्टके सप्तमोऽध्यायः ॥ ७॥ हरिः ॐ ॥ तदिदात्महितं तात नित्यं कुर्यादतन्द्रितः ॥ यदुर्लभ ब्रह्मजन्म तच्च्युतस्य गतिर्नहि ॥१॥ नि:स्पृहः शान्तचित्तो यः स्वधर्मपरिनिष्ठितः ।। संस्कारैः संस्कृतो विप्रः पवित्रो योग्यतां बजेत् ।।२॥ अष्टाचत्वारिंशता यः संस्कारैः संस्कृतः शुचिः॥ नित्यनैमित्तिकज्ञाता ब्राह्मणः सोऽश्नुतेऽमृतम् ॥ ३ ॥ पञ्चविंशतिसंस्कारास्तदभावे सुनिश्चिताः ॥ पवित्रत्वं योग्यता च विप्रस्येह न चान्यथा ॥४॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ स त्रिषष्टितमेऽध्याये गर्माधानादिसंस्कृतीः ।। अशौचनिर्णयं चाह वानप्रस्थाश्रमं मुतः ।। १ ।। हि यस्मादुर्लभं नृजन्म ततः प्रच्युतस्य नोर्ध्वगतिः । अत एव तदेव पूर्वोक्तं आत्मने हित स्वधर्म अतन्द्रितोऽप्रमादः कुर्यात् ।। १ ।। संस्कार- गर्भाधानादिभिः पवित्रः शुद्धान्तःकरणो योग्यता ज्ञानाधिकारिता ब्रजेत् ॥२॥ यस्यैतेऽष्टाचत्वारिंशत्संस्काराः स ब्राह्मणः सायुज्यं सरूपता जयतीति श्रवणात् । अमृतं मोक्षम् ॥ ३ ॥ अन्यथा प्रकारान्तरेण । यदाहः-'पञ्चविंशतिसंस्कारैः संस्कृता ये द्विजातयः ॥ ते पवित्राश्च योग्याः स्युः श्राद्धादिषु सुयन्त्रिताः' इति ॥ ४ ॥ गर्भाधानमुहूर्तमाह-- ·६२३ अष्टमाष्टके अ०७ प्रथमतौं शुमे काले गर्भाधानं मुनीरितम् ॥ अत्रैव दुष्टमासादौ शान्तिः कार्या यथाविधि ॥५॥ प्राक्चतुनिश्राद्धतत्प्रान्दिनेऽति व्रतपर्वसु॥ जन्माहाद्यष्टमीभूतमूलान्त्यपितृभेषु नो ॥६॥ पूर्तेप्टसंस्कारमुखे वृद्धिश्राद्धमवश्यकम् ।। संपूज्या मातर इह देवाश्च पितरो नव ॥७॥ मातृपूर्वा इह प्रोक्तास्तत्सत्त्वे पितृतोऽपि हि ॥ मातामहे जीवति तत्पार्वणं लुप्यते खलु ॥८॥ वृद्धौ तीर्थे च संन्यस्ते स्वताते पतिते सति ।। येभ्य एव पिता दद्यात्तेभ्यो दद्यात्स्वयं सुतः ॥९॥ 'पूर्वाश्चतस्रो रात्रीः श्राद्धतत्पूर्वदिनेऽहि दिवा । ये हि गच्छन्ति रागान्धा नरा नारी रजस्वलाम् ।। पर्वण्यप्सु दिवा श्राद्धे ते वै नरकगामिनः, इत्युक्तेः ॥ ५ ॥ जन्मर्भमासतिथियु । भूते चतुर्दश्यां । अन्त्यः रेवत्याम् । पितृभे मघायाम् ॥ ६ ॥ पूर्त स्मातकर्म । इष्ट श्रौतकर्म । संस्कारा गर्भा- धानादय एपा मुखे आरम्भे नादैवत्यं नान्दीश्राद्ध कार्यम् । मातरो गौर्याद्याः षोडश ब्राहयाद्याः सप्त ॥ ७ ॥ इह नान्दीश्राद्धे मातृपूर्वाः । मातार विद्यमानायां तत्पार्वणं रिलोय पितृपूर्व कार्यम् । मातामहे जीवति न तत्पार्वणम् ॥८॥द्वारलोपे प्रकारान्तरमाह-वृद्धौ वृद्धिश्राद्धे । स्वताते पतिते सन्यस्ते वा तन्मात्रादीनुद्दिश्य कार्यम् ॥९॥ नानापसव्यं । तिलाथै यवाः ।

·६२४ .. दत्तपुराणम् । प्रदक्षिण तूपचारस्तिलार्थ इह वै यवैः ।। योज्यः : स्वाहात्र सर्वत्र युग्मा विप्राः प्रतिस्थलम् ॥१०॥ उपास्मा इति पञ्चचं प्राजापत्योन्त इप्यते ॥ दक्षिणा द्राक्षामलकं निष्क्रयो वात्र दापयेत् ॥ ११ ॥ हेम्ना चतुर्गुणेन द्विगुणामेन त्वसंभवे ॥ जातकर्मणि नान्नेन प्रागिह स्वस्तिवाचनम् ॥ १२ ॥ द्विजे गर्भाधानमुखाः संस्कारा वेदमन्त्रतः ।। जातकर्मादिचौलान्ता नारीणामप्यमन्त्रकाः ॥ १३ ।। कार्याः पौराणिकैर्मन्त्रैः संस्कारा ब्राह्मणोदितैः॥ शूद्राणां न व्रतं त्वत्र छुरिकाबन्ध इष्यते ॥ १४॥ . प्रत्येकं युग्मा विप्राः। 'युग्मान्वृद्धिपूर्तेप्ययुग्मानितरेषु प्रदक्षिणमुपचारो यवैस्तिलार्थः' इत्युक्तेः । स्वधास्थाने स्वाहा सर्वत्र । मातृपितामहीप्रपिता- मह्यः नान्दीमुख्यः वः युग्मब्राह्मणभोजनपर्याप्तमिदमन्न स्वाहेति वाच्यम् ॥१०॥ अन्ते उपास्मैगायतेति पञ्चचे प्रजापते नलदिति मन्त्रश्चेष्यते । अत्र नान्दीश्राद्ध एव ॥ ११ ॥ अन्नासभवे द्विगुणामेन चतुर्गुणमूल्य. मितहिरण्येन वा कार्यम् । जातकर्मणि सति संभवेऽपि हेम्नैव । अत्र पूर्व स्वस्तिवाचन कार्यम् ।। १२ ।। द्विजे त्रैवर्णिके ।। १३ ॥ ब्राह्मणोक्तैः पौराणिकमन्त्रैः शूद्रसंस्काराः । उपनयनस्थाने तदुक्तमासादौ छुरिकाबन्ध स्ततो विवाहः ।। १४ ॥ गर्भाधानसंस्कारं विना पत्नीगमने वृपदानं ·अष्टमाष्टके अ०७ ६२५ गर्माधानं विना पत्नीगमे गोदानमाचरेत् ॥ तृतीये गर्भमासे पुंसवं चानवलोभनम् ॥१५॥ तुर्ये पष्ठेऽष्टमे वा स्यात्सीमन्तोन्नयनं सकृत् ।। तथा विष्णुबलिर्गर्भरक्षाहेतुर्विकल्पितः ॥ १६ ॥ जाते पुत्रे पिता सात्वा सचैलं जातकर्म च ।। कुर्याद्गृह्योक्तविधिना होमः स्वानौ न वा क्वचित्॥१७ सूतकं त्वत्र सर्वेषां दशाहं वाऽविशेषतः॥ क्षत्रियादेख्दशाहपक्षमासात्मकं क्रमात् ॥१८॥ मृतेऽप्येवं सोदके तु व्यहं स्नानं सगोत्रके ।। त्रिवन्ध्याचे व्यहं शावेऽतीते च दशरात्रके ॥ १९ ॥ कार्यम् । प्रथमगर्भसम्कारलोपे प्रतिगर्भ गर्भाधानसंस्कारावृत्तिः । सीमन्त- संस्कार एकनारमेर । तल्लोपे प्रतिगर्भमावृत्तिः ॥ १५ ॥ १६ ॥ कचि. रसूने होमो नोक्तस्तत्र वृद्धिश्राद्धापूर्व सर्पिर्मधुहिरण्यनिकापप्राशनादिरूप एव सस्कार ॥ १७ ॥ अत्र जनने चतुर्णानां दशाहाशौचम् । पक्षा- न्तरमाह-क्षत्रियादेरिति ॥ १८ ॥ इदमन्यत्राप्यतिदिशति-मृतेऽन्येर- मिति । कूटस्थमारभ्य सप्तपुरुषपर्यन्त दशाहम् । चतुर्दशपर्यन्तं म्यहम् । एकविंशतिपर्यन्तमेझाह. 1 ततः मानमात्रम् । नियन्धुषु आदिशब्दाच्या शुरमातामहभगिनीभागिनेयपितृमातृस्वस्पुत्रीमुखा मायाः । एषा सनिधी त्रिरानं । असनिधौ पक्षिणी । दशाहोर्य निदिनायाशौचं नै । जनना. शौचमपि तथैव । इदं सपा तुल्यमेर ॥ १९॥ दशाहेऽतीते दशाहोत्तर ·६२६ दत्तपुराणम् । प्राकृतिमासोक्षिण्मासात्पक्षिण्याब्दमथाप्लुतिः ॥ पित्रोर्दशाह भतुवाहिताग्नेर्दाहतस्यहम् ।। २० ॥ दाहेऽस्थ्यादेः सूतके तु नाभ्युत्थानाभिवादने ।। दानपूजाक्रिया यज्ञा मृतकेऽस्पर्शतापि च ॥ २१ ॥ अान्ता मानसी संध्या पठीपूजेप्यतेऽत्र तु ॥ न दोषो दक्षिणादाने जातकेऽन्यत्र दोष इत् ।। २२ ।। द्वादशे पोडशे विशे द्वात्रिंशेऽह्नि जनेः क्रमात् ।। चर्णैः कार्य नामकर्म होमोऽप्यत्र स्वगृह्यतः ॥ २३॥ पुंसां समाक्षरं स्त्रीणां विपमाक्षरनाम च ॥ बहुगुर्वक्षरं चार्थघोपहीनमसत्स्मृतम् ॥ २४ ॥ रिमासात्याक् त्रिदिनं । ततः पण्मासपर्यन्तं पक्षिणी । ततो नवमासपर्यंत- मेकाहः । ततो, वत्मरान्तेऽपि स्नानं । दंपत्योः परस्परं पित्रोः पुत्रस्य च दशाहातिकमेऽपि दशाहं । आहिताग्नेर्दाहेऽस्थिदाहे पर्णशरदाहे या दाह- दिनादारभ्य दशाहम् । अन्येषां मरणत एवान्येपामस्थ्यादिदाहे त्र्यहम् । आशौचमध्ये समस्वल्पकाद्याशौचपाते पूर्वशेषेण शुद्धिः । नैवाशौचेन पित्र्यं पितुरुपशमने पक्षिणी मातृमृत्यौ' इति विशेषः । दुर्मरणमृतानां पतितानां च प्रायश्चित्तं विना नाशौचं । सर्वेषां देशान्तरे स्नानमित्यादि ज्ञेयम् ॥ २० ॥ जातके मृतके चाम्युत्थानादि न । सूतिकावर्ज जन्म- न्यस्पृश्यता नैव । मृतके सपामस्पृश्यता ॥ २१ अवार्यदानपर्यन्ता मानसी संध्या नान्यत् । इह जन्माशीचमध्ये पञ्चमपष्टदिनयोः पष्टीदेवी- पूजेष्यते । अत्र प्रथमे पञ्चमे षष्ठे दशमे चाहि दाने न दोपः । मृतके दातुम्रहीतुश्च दोष एव ॥ २२ ।। जन्मतो विप्रादेदिशादिदिनेषु नामकर्म ॥ २३ ॥ बहूनि गुर्वक्षराण्यस्येदृशं नाम वजनीयम् ।। २४ । आवता- ·अष्टमाष्टके अ०७ अभिवादनकं गोप्यं पितम्यामात्रतात्खलु ।। मासाच्छुद्धिः पुत्रसूनां स्त्रीमना सा तु मण्डलाद।॥२५॥ एकत्रिंशदिने प्राग्वा दुग्धपानं च कम्युना ।। निष्क्रमस्तुर्यमासे भूम्युपवेशस्तु पञ्चमे ॥ २६ ॥ पष्ठात्ममे मासि पुसोऽन्नाशनं विपमे स्त्रियाः ॥ पञ्चमाद्वपमध्येऽत्र होम उक्तः स्वगृह्यतः ॥ २७॥ गर्माद्यन्नाशनान्तेषु स्वस्थकाले न दोष इत् ।। गुरुशुक्रास्तादिभवः कालेऽतीते स तु स्मृतः ॥२८॥ तृतीयेऽच्दे चोपनीत्या सह वा चालमिप्यते ॥ मातर्यधः पञ्चमान्दाद्गमिण्यां नैव कारयेत् ॥ २९ ॥ दुपनयनपर्यन्तं नाक्षानाम मातापितृभ्यां गोन्यम् | मण्डन्टाजत्वारिंश- रिनतः फापासून! शुदिः ॥ २५ ।। कम्युना शगेन । अन्नप्राशनकाले पाणोक्तमाले चतुर्थे मासि निममणम् ॥ २६ ॥ पष्टमासमारभ्य समे मि पुंसोऽनाशने । पशमादिरमे मामि कन्यापा अन्नाशनम् ।। २७ ।। गर्भावनाशनान्ताः संम्काराः सम्पमाले क्रियन्ते चेहरामपाल्या. म्याग्नगुनिचारसिंहमाराययरिगुरापनक्षमधिमासदोनो नास्वाग. तिको स दोरः स्मृतः ॥ २८ ॥ नागडे उपनपनेन सह या यथा- मुलापार पीर का । 'मनोमगिरि गर्णिमा सदा पौटं न कारयेत् ।। पागादाताला तु गर्मिपामार कारयेत् ।। गोपनीया पुगिसदा दोनोयनामभिनय मानताम् ॥ २९ ॥ अन्यथा ·दत्तपुराणम् । ग्राग्रिमासोऽपिण्मासात्पक्षिण्याब्दमथाप्लुतिः ।। पित्रोदशाह भर्तुवाहितागेर्दाहतस्त्र्यहम् ॥ २० ॥ दाहेऽस्थ्यादेः सूतके तु नाभ्युत्थानाभिवादने । दानपूजाक्रिया यज्ञा मृतकेऽस्पर्शतापि च ॥ २१ ॥ अान्ता मानसी संध्या पष्ठीपूजेप्यतेऽत्र तु ॥ न दोपो दक्षिणादाने जातकेऽन्यत्र दोष इत् ॥ २२ ॥ द्वादशे पोडशे विशे द्वारिंशेऽह्नि जनेः क्रमात् ॥ चर्णैः कार्य नामकर्म होमोऽप्यन स्वगृह्यतः ।। २३॥ पुंसां समाक्षरं स्त्रीणा विषमाक्षरनाम च ॥ बहुगुर्वक्षरं चार्थघोपहीनमसत्स्मृतम् ॥ २४ ॥ त्रिमासाप्राक् त्रिदिन । तत पण्मासपर्यन्त पक्षिणी। ततो नवमासपर्यंत मेकाए । ततो यत्मरान्तेऽपि स्नान । दपत्यो परस्पर पित्रो पुत्रस्य च दशाहातिक्रमेऽपि दशाह । आहिताग्नेर्दाहेऽस्थिदाहे पर्णशरदाहे वा दाह दिनादारभ्य दशाहम् । अन्येषा मरणत एवान्येषामस्थ्यादिदाहे त्र्यहम् । आशौचमध्ये समस्वल्पकाद्याशौचपाते पूर्वशेपेण शुद्धि । 'नैराशौचेन पित्र्य पितुरुपशमने पक्षिणी मातृमृत्यौ' इति विशेष । दुर्मरणमृताना पतितानां च प्रायश्चित्त चिना नाशौच । सर्वेषां देशान्तरे स्नानमियादि ज्ञेयम् ।। २० ।। जातके मृतके चाम्युथानादि न । सूतिकाचर्ज जम न्यस्पृश्यता नैर। मृतके सपामस्पृश्यता ॥ २१ ॥ अनार्यदानपर्यन्ता मानसी सध्या नान्यत् । इह जमाशौचमध्ये पञ्चमपष्टदिनयो पष्ठीदेवी- पूजेष्यते । अत्र प्रथमे पञ्चमे पष्ठे दशमे चाहि दाने न दोष । मृतके दातुम्रहीतुश्च दोष एव ।। २२ ॥ जमतो चिप्रादेदिशादिदिनेषु नामकर्म ॥ २३ ॥ यहूनि गुर्वक्षराण्यस्येदृश नाम वजनीयम् ॥ २४ ॥ आवता ·६२७ अष्टमाष्टरे अ०७ अभिवादनकं गोप्यं पितृम्यामावतात्सल ।। मामाच्छुद्धिः पुत्रमूनां स्त्रीमना मा तु मण्डला॥२५॥ एकत्रिंशदिने प्राग्वा दुग्धपानं च कम्युना ।। निफमस्तुर्यमासे भूम्युपदेशस्तु पश्चमे ॥ २६ ॥ पष्टात्समे मामि पुंसोऽन्नाशनं विषमे स्त्रियाः॥ पत्रमादर्पमध्येऽत्र होम उक्तः स्वगृह्यतः ॥ २७ ॥ गर्मायनाशनान्तेषु स्वस्थकाले न दोष इत् ॥ गुरुगुमास्तादिमवः कालेऽतीते म नु स्मृतः ॥२८॥ तृतीयेऽन्द चोपनीत्या मह वा नीलमिप्यते ॥ मानर्पधः पयमान्दाहमिण्यां ने कारयेत् ।। २९ ॥

·६२८ दत्तपुराणम् । गर्भाधानादिचौलान्ता अतीता यदि संकटात् ।। प्रत्येकं पादकृच्छ्रोत्र चौले? द्विगुणोऽन्यथा ॥३०॥ प्रायश्चित्ते कृतेऽतीतं कर्म कार्य न वेतरत् ।। चूडा कार्यैव नारीणां तथैवोद्वाहतः पुरा ॥ ३१ ॥ एवं सुसंस्कृतो लब्ध्वा द्विजत्वं शक्तितः सुधीः ।। अधीत्योद्वाह्य सदृशी पत्नी चेत्कामुको गृही ।। ३२॥ नित्यकर्मपरः पुत्रमुत्पाद्यास्मै समर्प्य च ॥ गृहं सभार्यो रागी चेद्वानप्रस्थाश्रमं चरेत् ॥ ३३ ॥ नित्यं त्रिपवणस्नायी नखश्मश्रुजटाधरः॥ भूमिशायी ब्रह्मचारी होमयज्ञपरायणः ॥ ३४ ॥ ग्रामकृप्युद्भवं वज्यं पुप्पमूलफलादिकम् ।। भोक्तव्या पोडशनासा रात्री नैव कदाचन ॥ ३५ ॥ वन्यतैलेन चाभ्यङ्गो नित्यः कार्यो न सर्वदा ॥ दण्डान्तरेण नियतं पल्या व्यवहरेद्वशी ।। ३६ ॥ संकटं विना संस्कारातिक्रमे प्रत्येकमकृच्छ्रप्रायश्चित्तं व्याहृतिहोमश्च ॥ ३० ॥ अतीतमतिकान्तं कर्म । यदुक्तं 'प्रायश्चित्ते कृते पश्चादतीतमपि कर्म थे। कार्यमित्येक आचार्यों नेत्यन्ये तु विपश्चितः' इति ॥ ३१ ।। ब्रह्मचर्येण वेदानधीत्य कामुकश्चेत्सदृशी भार्यामुद्दाह्य गृही गृह्याचरणतत्परो भवेत् ॥ ३२ ॥ अस्मै पुनाय गृहं समानुपरतरागश्चेद्वानप्रस्थाश्रम चरेत् ॥ ३३ ॥ त्रिपवणनायी विकासखानतत्परः ।। ३४ ॥ ३५॥ नित्यो दीपावत्यादी पिहिताम्यः । वशी जितेन्द्रियः ।। ३६ ॥ आन्तर- ·६२९ अष्टमाष्टके अ०७ सहेत शीतवातादिद्वन्द्वान्यान्तरवैरिणः ॥ जित्वा यमैच नियमैर्युक्तो योगपरायणः ॥ ३७ ।। वेदान्ताभ्यासनिरतः शान्तो दान्तो जितेन्द्रियः।। द्वन्द्वातीतोऽनहंकारो निर्ममः साधनान्वितः ॥३८॥ दैवीसंपत्तिसंपन्नः सर्वत्र समदृक् शुचिः॥ विप्रो यदैव विरजेत्तदैव प्रव्रजेत्सुधीः ॥३९।। यदान्तदृढवैराग्यं जातं सर्वेषु वस्तुपु ॥ तदैव संन्यसेद्विद्वानन्यथा पतितो भवेत् ॥४०॥ पातकप्रतिवन्धेन वैराग्यं जायते न चेत् ।। वानप्रस्थः प्रकुर्वीत शुध्धै कृच्छ्रमुखव्रतम् ॥४१॥ कृच्छ्रस्तु द्वादशदिनसाध्यः कायः पुरोदितः ॥ प्रत्यहं चाप्टभिसर्यतिचान्द्रायणं मतम् ॥४२॥ मासेनैव चरेद्यासं चत्वारिंशच्छतद्वयम् ॥ शिशुचान्द्रायणं चाहोरात्रं ग्रासैस्तथाप्टभिः ॥४३॥ वैरिणः कामादीन् ॥ ३७ । साधनानि नित्यानित्यविवेकादीनि ॥३८ ।। ब्रह्मचर्याद्वा गृहादनाद्वा' इति श्रुतेः । यत्राश्रमे यदहरेव दृढवैराग्यं तत्र तदैव प्रत्रज्या । अत्र वैराग्यमेव परमकारणं तद्विना संन्यासः पातायैव ॥ ३९ ॥ ४०॥४१॥ कायः प्राजापत्यः ॥ ४२ ॥ अहोरात्रभष्टौ मासा दिवा चत्वारि रात्रौ चत्वारीति । 'यथाकथंचिद्नासानां चत्वारिंश- च्छतद्वयम् । मासेनैवोपभुनीत चान्द्रायणमयापरम्' इति योगीश्वरोक्तेः । नानयोः शुक्काद्यारम्भनियमः ॥ ४३ ।। यामध्यमाह-शुकप्रतिपदमारम्य ·दत्तपुराणम् । शुक्लाद्यतिथिमारभ्य वर्धमानान्दिने दिने । शुक्ले ग्रासांवरेत्कृष्णे हासयेद्यवमध्यकम् ॥४४॥ तथा पिपीलिकामध्यं नेयमाद्यान्तपूर्णिमम् ॥ हव्यगव्यग्रासमानमा मलकसमितम् ॥ ४५ ॥ कुक्कुटाण्डोपमं वर्षण्डवद्वाऽऽस्याविकारतः ।। सदर्भाम्भः पञ्चगव्यपानमेकदिनं ततः ॥ ४६ ।। उपोपणं परेघुश्च कृच्छ्रः सांतपनाभिधः ॥ अतिसांतपनः सप्ताहात्पृथग्द्रव्ययोगतः॥४७॥ एकभक्तेन नक्तेनायाचितेनोपवासतः॥ पादकृच्छ्रः पर्णकृच्छ्रः शुद्धपर्णाम्बुपानतः॥४८॥ दिने दिने एकैक ग्रास वर्धयेत् कृष्णे हासयेत् ॥ ४४ ॥ पिपीलिकामध्य- माह-पूर्णिमामारभ्य पूर्णिमान्त चरेद् भक्षेत् । कृष्णे प्रासहास शुळे वृद्धिरिति । द्रव्यमाह-हव्य यगोधूमतण्डुलान्यतम । गव्य दुग्धदध्याज्या: न्यतम । प्रासमानमाह-आर्मेति ॥ ४५ ॥ विप्रतिपत्तिं वारयति- भास्यापिफारत इति । प्रमाणत्रयमध्ये मुखेन प्रसनाहों यत्प्रमाणो प्रसस्त. प्रमाण स्वीकार्य । दुग्धादि तु तन्मित पर्णपुटादिना मेयम् । सांतपन. माह-सकुशोदक पश्चगव्यमेकदिने पीत्वा ॥ ४६॥ परेास्पोपण कार्यम् । भतिसातपनमाह-प्रथमेहि गोम्न द्वितीये गोमय तृतीये क्षीर चतुर्थे दधि पश्चमे घृतं पष्टे कुशोदक सप्तमे शुपवास इति ॥ ४७ ।। पादकृच्छ्रमाह-- स्पष्टम् । पर्णकृच्छमाह-विल्वावत्याजदरदर्मान् जले निधायोपरि धृत्वा तालिताम्बु पिवेदिति ॥ ४८ ॥ द्वादशदिन दुग्धपानात्पराक । त्रिसताह ·अष्टमाटके अ०७ द्वादशाहोपयासेन पराको दुग्धपानतः॥ एकविंशत्यहः कृच्छातिकृच्छ्रः पात्रनो नृणाम् ।। ४९ ।। नारायणपरो भूत्वा व्रतं भक्त्या चरेदिदम् ।। विपापो विरजो भूत्वा पश्येदात्मानमात्मनि ।। ५० ॥ इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धत्रिसाहरुयां संहितायां वासुदेव्यां कर्मकाण्डे अष्टमाष्टके सप्तमोऽध्यायः ।।७।। तर दुग्धपानाकृच्छातिकृच्छः ॥ १९ ॥ प्रायश्चित्चेन विगतं पापं यस्यात एव विगतं निक्षेपादिकारणीभूत रजो यस्मात् । आत्मना सत्त्व- प्रधानेन शुद्धान्तःकरणेनात्मनि बुद्धौ आत्मानं प्रतीचं पश्यत्यपरोक्षीकरोति ।। ६० ।। इति श्रीमदत्तात्रेयपुराणे सार्धनिसाहत्या संहितायां त्रिकाण्ड- मण्डितायां वासुदेव्या कर्मकाण्डे टीकार्या अष्टमाष्टके सप्तमोऽध्यायः ॥७॥ पोडशसंस्काराशौचनिर्णयवानप्रस्थाश्रमादिवर्णनं नाम अष्टमाष्टके मतमोऽध्यायः ।। ८७ ॥

·प्रलय प-युगमान-र -संन्यासपद्धतिकथनं नामाष्टमाष्टकेऽष्टमोऽध्यायः ॥ ८८॥ हरिः ॐ॥ त्यं चिन्मयं परात्मानं ये न पश्यन्ति दुर्धियः॥ तेऽमीक्ष्णं प्रलयं यान्ति स्वकर्मपरिचोदिताः ॥१॥ ॥श्रीगणेशाय नमः ॥ चतुःषष्टितमेऽध्याये प्रोक्तं प्रलयलक्षणम् ।। युगमानादि संन्यासपद्धतिश्च यथाक्रमम् ।। १ ।। एवं तावद्वयतिक्रान्तैः पञ्चदशाध्यायैर्विधिप्रतिषेधार्थैरवगन्तव्यं यत्सूचितं पस्तुनात्मयाथात्म्यविज्ञानं अतो विधिप्रतिषेधार्थविषयस्यात्मनि क्रियाकार- कफलाध्यारोपेण प्रपञ्चस्य स्वाभाविकस्याज्ञानस्य संसारबीजस्य निवृत्त्यर्थं तद्विपरीतब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानं क्रियाकारकफलाध्यारोपलक्षणशून्यमात्यन्तिक- निःश्रेयसप्रयोजनं संन्यासस्याधिगन्तव्यमित्युरारप्रन्थ आरभ्यते । तमेतमय कर्मानुष्ठानतोऽव्यकृतार्थत्वं संन्यासमन्तरेणेति यक्तुमुपक्रमते-त्यं चिदिति । ननु गार्हस्थ्याचेत्परब्रह्मविज्ञानं जातं तत्रैवास्त्वकुर्वतासनं ततोऽन्यत्र न गमनमिति चेन्न कामप्रयुक्तत्याद्गार्हस्थ्यस्य एतावान्वै काम इति 'उभे येते एपणे एव' इत्यवधारणात्कामनिमित्तपुत्रादिनिबन्धनियमाभायमानं नहि ततोऽन्यत्र गमनं व्युत्थानमुच्यतेऽतो न गार्हस्थ्य एवाकुर्वत आसनमुप- पन्नविद्यस्य । एतेन गुरुशुश्रूपातपसोरप्यप्रतिपत्तिर्विदुषः सिद्धा। अत्र केचिद्गृहस्था भिक्षाटनादिभयात्परिभवभयाच त्रस्यमानाः सूक्ष्मदृष्टिता दर्शयन्त उत्तरमाहुः ॥ भिक्षोरपि भिक्षाटनादिनियमदर्शनादेहधारणमात्रा. र्थिनो गृहस्थस्यापि साध्यसाधनेषणोभयविनिर्मुक्तस्य देहमात्रधारणार्थ- मशनाच्छादनमात्रमुपजीयतो गृह एवास्त्वासनमिति न स्वगृहविशेषपरि- ६३२ ·अष्टमाष्टके अ०८ ६३३ प्रलयः पञ्चधानाधः स्वापो दैनंदिनाभिधः।। इन्द्रियोपरतिर्देवाद्विप्रपश्चलयस्विह ॥२॥ अहनियमस्य कामप्रयुक्तवादित्युक्तोत्तरमेतत् । स्वगृहविशेषपरिग्रहाभाने च शरीरधारणमानप्रयुक्ताशनाच्छादनार्थिन स्वपरिग्रहविशेषाभावेऽर्याद्भिक्षुक- चमेर। शरीरधारणायां भिक्षाटनादिप्रवृत्ती यथा नियमो भिक्षो. शौचादौ तथा गृहिणोऽपि पिदुपोऽकामिनोऽस्तु । नित्यकर्मसु नियमेन प्रवृत्तिर्यापजीवश्रुतेनित्योक्तत्वात्प्रत्यायपरिहारायेति एतन्नियोगविषयत्वेन विदुप' प्रयुक्तमशक्यनियोज्यत्वाच्चेति यावजीनादिनित्यचोदनार्थक्यमिति चेन । अविद्वद्विषयत्वेनार्थवत्वात् । यनु भिक्षो शरीरधारणमात्रप्रवृत्तस्य प्रवृत्तेनियतत्व तत्प्रवृत्तेन प्रयोजक । आचमनप्रवृत्तस्य पिपासापगमपन्नान्य- प्रयोजनार्थत्वमगम्यते । नचाग्निहोत्रादीना तद्वदर्थप्राप्तप्रवृत्तिनियमत्योप- पत्ति अर्थप्रासप्रवृत्तिनियमोऽपि प्रयोजनाभावेऽनुपपन्न एवेति चेन्न । तनियमस्य पूर्वप्रवृत्तिसिद्धत्वात्तदतिक्रमे यानगौरपादर्थप्राप्तस्य व्युथानस्य पुनर्बन्धनाद्विदुष कर्तव्यत्योपपत्ति । अविदुपाऽपि मुमुक्षुणा पारिवाज्य कर्तव्यमेव । तथाच 'शान्तो दान्त ' इत्यादिवचन प्रमाणम् । शमादीनां चात्मदर्शनसाधनानामन्याश्रमे अनुपपत्ते । अत्याश्रमिभ्य परम पवित्र प्रोवाच सम्यगृपिसवजुष्टम्' इति च । श्वेताश्वतरे विज्ञायते 'न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशु' इति श्रुते 'ज्ञात्वा नैष्कर्म्यमाचरेत' इति च स्मृतेह्माश्नमपदे वसेदिति च ब्रह्मचर्यादिविद्यासाधनानां साक- ल्येनात्याश्रमिपूपपद्यते गार्हस्थ्येऽसभवान चासपन्न साधन कस्यचिदर्थस्य साधनायालमिति पूनाचार्यरुतत्वात्साकल्येन साधनप्रात्यै सन्यास वक्तु तावत्प्रलयेऽपि मुक्त्यभाव दर्शयति । य त न पश्यन्ति नापरोक्षीकुर्वन्ति ॥ १॥ स्वाप प्रलयत्वेन लक्षयति-इन्द्रियेति । इह निद्रायां स्थूलसूक्ष्म- प्रपञ्चलय ॥२॥ कालवेगादात्मसंबधिभूतानां उत्पत्तिनाशौ अग्निज्वा ·दत्तपुराणम् । कालानित्येऽपि दृश्येते नात्र भृतोद्भवक्षती ।। वह्वयर्चिवन्मृतौ नाशमज्ञः पश्यति नान्यदा ॥३॥ प्रारब्धान्ते यदोदानः पुण्येनोमधोऽहसा ॥ द्वाभ्यां नृजन्म वा लैङ्गं नयत्येपोऽपरो लयः॥४॥ पनिमित्तमनर्थोऽभूदेहस्यात्यन्तविस्मृतिः॥ अहंकारास्पदस्यास्य तल्लयो नित्यसंज्ञितः ॥५॥ त्रिलोकी कल्प्यते ब्रह्मदिनान्ते प्रलयाय सः॥ नैमित्तिकोऽत्र कः शेते स सवासनजीवहृत् ॥ ६॥ तुर्यः प्राकृतिकोऽस्यान्ते द्विपरार्धावसानतः ।। सप्त प्रकृतयस्त्वत्र कल्प्यन्ते प्रलयाय हि ॥७॥ शताब्दं नैव वर्षोऽत्र लोका अन्योन्यमक्षिणः ॥ पिवतेऽर्कोऽखिलरसान्दहत्यग्निरशेपतः ॥८॥ लावन्नित्यावपि न दृश्येते अज्ञो देहप्राणवियोगमेव नाशं मनुते स च यावप्रारब्धं न भवति ॥ ३ ॥ अंहसा पापेन । 'पुण्येन पुण्यं लोकं नयति पापेन पापमुभाम्यामेव मनुष्यलोकम्' इति श्रुतेः ॥४॥ तं प्रलयत्वेन लक्षयति । यनिमित्तं देहनिमित्तं अहंकारास्पदस्य देहस्यात्यन्तविस्मृतिरेख मरण स प्रलयो नित्यसंज्ञितः ।।५।। चतुर्युगसहस्रमितब्रह्मादिनान्ते को ब्रह्मा सवासनजीवन्तःकरणैः सह चतुर्युगसहस्राब्द शेते स नैमित्तिकः प्रलयः ॥६॥ द्विपरार्धावसाने स्वमानेन शतवर्षमितेऽस्य ब्रह्मणोऽन्ते मोक्षसमये सप्तप्रकृतिलयात्मकः प्रलयः ॥ ७॥ अत्र भुवि वर्षो वृष्टिः । अग्निः संकर्षणमुखोत्यः ॥ ८॥ सानर्तकः प्रलयकालीनः वर्षः । अपां रसमित्य- ·अष्टमाष्टके अ०८ ततः सांवतको वर्षो विश्वमेकोदकं ततः॥ असत्यापो भुवो गन्धं लीयते भूरपां रसम् ॥९॥ ग्रसत्यग्निः प्रलीयन्ते तास्ततोऽग्नेसत्यसौ।। रूपं वायुलीयतेऽग्निस्पर्श खं ग्रसते ततः ॥१०॥ वायुः प्रलीयते शन्दमहंकारो ग्रसत्यथ ।। प्रलीयते खं ततोऽहंकारं असति वै महान् ॥११॥ तं गुणास्तांथ प्रधानमवशं कालचोदितम् ।। भूतभौतिकसृष्टास्मात्माऽव्यक्तोऽगुणोऽद्वयः ॥ १२ ॥ यस्मिन्सदिव भातीदमवशं रज्जुसपर्वत् ।। कुतः सतोऽस्य प्रलयो निर्विकारस्य साक्षिणः ॥१३॥ प्रिमेणान्वयः ॥१॥ ता आप प्रलीयन्ते । खमाकाशः ॥१०॥ महान्महत्तत्वम् ।। ११ ॥ प्रधान प्रकृतिः। साल्यसिद्धान्तापलापमाह- कालचोदितमिति प्रधानविशेषणं । भूतभौतिकानां सृष्ट सृष्टिः । नपुंसके. भावे क्तः। भूतभौतिकसृष्टि न स्पृशतीति तथाभूत आत्मा असङ्गत्यात् । तत्प्रलयामा विशिनष्टि-अव्यक्तः यो हायवोपचयय॑ज्यते यथा देहादिः। अव्यक्तशब्देन किं मायोच्यते । न । अगुणः । माया हि गुणमयी अयं त्वगुणः । यो हि गुणी स गुणात्यये नश्यति या भूम्यादिः। आकाशादिकार्यरोहतु. कालामरस्तुनः सद्विती- यत्व। मामा त्यय एप ॥१२॥ कालस्याप्यामन्यभार इतिः वक्तुं भय इत्युक्त। ईशश्वेत्तर्हि तत्र कथं जगदानमित्यत माह- यस्मिन्निति ॥ १३ ॥ ननु जगदुपादानभूत आमन्येव भूतलयवेत्तहि .

·६३६ दत्तपुराणम् । चतुर्पु प्रलयेष्वेषु नायं लभ्योऽजितात्मनाम् ।। शश्वत्ततोऽवशो जीवो जायते म्रियतेऽपि च ॥ १४ ॥ प्रलये साधनाभावादुपस्थोऽपि न युध्यते ॥ ततोऽवशो वासनाभिः पुनर्जन्मादिदुःखभाक् ॥१५॥ बुद्धीन्द्रियमनःप्राणाहंकारेभ्यो विलक्षणम् ।। यदाऽसंशयमात्मानं वेत्यसौ मुच्यते तदा ॥ १६ ॥ तदैव कारणाविद्या सकार्याऽपि प्रलीयते ॥ आत्यन्तिकाख्यः प्रलयः पञ्चमोऽयमनुत्तमः ॥ १७॥ आत्मन्यभेदेन विद्वान्विमुक्तो नामरूपतः ।। प्रलीयते खमिव खे नद्योऽब्धाविव नान्यथा ॥ १८॥ अनायासेनैव जीवानां प्रलये आत्मलाभ इति चेन्नेत्याह-चतुर्विति ॥१४ ॥ आत्मन्येव प्रलयश्चेत्कुतो न लभ्यत इत्यत आह-गुरुशास्त्र- विवेकादिसाधनाभावात्समीपस्थोऽप्ययमात्मा ब्रह्मेति न बुध्यते। अवशः प्रकृतिपरतन्त्रः ॥ १५ ॥ तर्हि कदा लभ्यत इत्यत आह-बुद्धीति । असंशयं संशयादिभावनारहितं यथातथाऽसौ साधकः आत्मानं प्रत्यग- भिन्नपरमात्मनं वेत्ति शास्त्रांचार्योपदेशेन मननादिना चाखण्डैकरसत्वेनापरो- क्षीकरोति तदा मुच्यते । 'चिमुक्तश्च विमुच्यते' इति श्रुतेः ॥ १६ ॥ यदा चेत्ति तदैव जन्मान्तरप्रापकक्रियारूपकार्यसहिताप्यविद्या विशेषेण लीयते । कारणभूतायास्तस्या विलये कार्योत्पत्यभावान पुनर्भवः । अयमेवात्यन्तिक- प्रलयः ।। १७ ।। अस्य अनुत्तमत्वं विशदयति-आत्मनीति । आत्यन्तिक- प्रलये दृष्टान्तद्वयमाह-खमिर खे नद्योऽधायिवेति । श्रुतिश्च 'यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे निहाय ।। तथा विज्ञानामरूपा- विमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यं' इति । म्यष्टान्तेन जीपस्य प्रारुपल्यं सूचितम् । 'मझेर सन्त्रलान्येति' इति श्रुतेः। नान्यथा सालोक्यादिना ॥१८॥ .

·अष्टमाष्टके अ०८ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सर्वानर्थप्रशान्तये ॥ आत्मज्ञाने सदोद्योगः कर्तव्यो वेदचोदितः ॥१९॥ खसाभ्राष्टाश्विसप्तक्ष्मामितेऽब्दे लक्षजीविनः ।। कृते नरा ध्यानमुक्ता यत्र धर्मश्चतुप्पदः॥२०॥ खखाभ्रर्वकेनमिताब्दा त्रेतात्र त्रिपावृपः॥ इट्वेश्वरं मर्मुक्ता मानुपा अयुतायुपः ॥२१॥ द्वापरेऽभ्राभ्रसाध्यगाष्टमिताब्दे द्विपावृपः। नराः सहस्रायुपोऽस्मिन्नीशोपासनयोद्धृताः ॥ २२ ॥ खखाम्रदन्ताब्धिमिताब्दे तिप्येऽत्र शतायुपः॥ धर्मभ्रष्टा नराः सर्वे शिश्नोदरपरायणाः॥२३॥ अवता पणिनोऽशौचा यतयश्च कुटुम्बिनः ।। ग्राम्यार्थसक्ता वनिनो लुप्ताचाराच गेहिनः ॥ २४ ॥ उपसंहरति-तस्मादिति । वेदेन नियमविधिना चोदितः ॥१९॥ युगपरत्वेन मुक्त्युपायं कथयति-अष्टारिंशत्यधिकसमदशलक्षपर्यात्मके लक्ष- वर्षायुपो नरा ध्यानेन मुच्यन्ते ॥ २० ॥ पण्णपतिसहस्राधिकद्वादश- लक्षयर्षात्मके नेतायुगे त्रिपादो धर्मः । अनायुतायुपो नराः यज्ञैरिष्ट्रा मुच्यन्ते ॥ २१ ॥ चतु.पष्टयधिशाष्टलक्षात्मके द्वापरे द्विपादो धर्मः। अत्र सहस्त्रायुपो नरा ईश्वरोपासनया मुच्यन्ते ॥ २२ ॥ द्वात्रिंशत्सहस्रा. धिकचतुर्लक्षमिते कलौ शतायुषः ।। २३ ॥ वर्णिनो मह्मचारिणः । यतयः संन्यासिनः । शौचरहिताः कुन्दुम्बिनध ॥ २४ ॥ अपनपा निर्ट जाः।

·६३८
दत्तपुराणम् ।
हस्वाकारा महाहारा मन्दभाग्या अपनपाः॥
स्त्रैणा बहुप्रजा मूढास्त्यक्तस्वजनसौहृदाः ॥ २५ ॥
भर्चवज्ञापरा नार्यः पुत्राः पितृगृहोऽनुगाः॥
पतित्यागपसः शिष्याः सर्वथा गुरुवञ्चकाः ॥ २६ ॥
अर्थतो भक्षयिष्यन्ति म्लेच्छपाया नृपाः प्रजाः॥
द्विजा वराटार्थमपि वेदविक्रयिणः खलाः ॥ २७ ॥
प्रतिग्रहपरान्नस्त्रीसक्ताः सिद्धिविवर्जिताः ॥
हीनवृत्तिरताः श्रेष्ठा हीनाश्च श्रेष्ठवृत्तयः ॥ २८ ॥
यज्ञयागविहीनेन वृष्टिरन्नं कचित्क्वचित् ।।
नरा वृद्धाः पोडशेऽब्दे प्रसूता दशमेऽवलाः ।। २९ ॥
दस्युप्रायेषु भूपेषु पाखण्डप्रचुरे पे ।।
शुद्भप्रायेषु वर्णेपु छागप्रायासु गोषु च ॥ ३०॥
गृहप्रायेष्वाश्रमेषु शून्यप्रायेषु सद्मसु ।।
अणुप्रायास्वोषधीषु शमीप्रायेषु च द्रुषु ॥ ३१॥
विष्ण्वंशो धर्मरक्षार्थ कल्क्याख्यः कारनाटके ।
अवतीर्याश्वगो म्लेच्छान्हत्वा संस्थां करिष्यति ॥३२॥
स्त्रैणाः स्त्रीजिताः ॥ २५ ॥ अनुगा भृत्याः स्वामित्यागपराः ॥ २६ ॥
॥ २७ ॥ २८ ॥ अन भूतले कलौ अबलाः स्त्रियः दशमे वर्षे जाता-
पत्या भविष्यन्ति ॥ २९ ॥ दस्युप्रायेषु चौरप्रायेषु । वृषे धर्मे ॥ ३० ॥
फलरहितशमीप्रायेषु वृक्षेषु ॥ ३१ ॥ अश्वगोऽश्ववाहनः ॥ ३२ ॥

·अष्टमाष्टके अ०८ ६३९ सोमार्कवंश्यौ देवापिमरू योगेन संस्थितौ ॥ कलापग्रामे तौ भूपौ तदैवेह भविष्यतः ॥ ३३॥ भविष्यति तदा धर्मश्चतुष्पादश्च पूर्ववत् ॥ वर्णाश्रमव्यवस्था च वृष्टिर्धान्यर्द्धिरुत्तमा ॥ ३४॥ सत्यप्येवं कलावेकं तारकं साधनं सुखम् ॥ श्रीदत्तस्मरणं नृणां सद्यः श्रेयस्करं परम् ॥ ३५ ॥ तत्संन्यस्यासिलं भक्त्या श्रीदत्तं संस्मरेद्विजः ॥ तत्प्रसादाद्विशुद्धात्मा भूत्वा मुक्तो भविष्यति ॥ ३६ ।। सोमपश्यो देवापि । सूर्यवंशीयो मरु ॥ ३३ ॥ ॥ एष सति विद्य- मानेऽपि कलौ एक मुख्य मुख मुखकरम् ॥ ३५ ॥ तत्तस्माद्धेतो. ।। ३६ ।। सन्यासक्रममाह-ज्ञातेति । ब्रह्मचर्येण वेदानधीत्य नात्या गार्हस्थ्येन पुत्रानुत्पाद्याध्वरैरीश्वरमिष्ट्वा वानप्रस्थेन साधनसामग्री प्रति लम्य प्रव्रजेदित्याश्रमसमुच्चयपक्ष । 'ब्रह्मचर्यादेव प्रबजेद्गृहाद्वा वनाद्वाऽय पुनरवती वा व्रती वा स्नातकोऽन्नातको बोत्सन्नाग्निरनग्निको वा यदहरेव पिरजेत्तदहरेव प्रत्रनेत्' इति विश्ल्पपक्षमध्ये विरत्तोऽनुकूलपक्षमाश्रित्य सयसेत् । अपिच स्मर्यते 'प्रजेनह्मचर्याद्वा प्रवजेच गृहादपि । वनाद्वा प्रवद्विद्वानातुरो याऽथ दुखित ' इति । आतुरो मुमूर्षु । दु वितो च्याघ्रादिभीत । अत्रातुरस्य प्रेपमानम । 'आतुराणा च संन्यासे न विधिनैर च क्रिया ।। प्रेममात्र समुच्चार्य सन्यास तत्र कारयेत् । इति स्मरणात् । दण्डग्रहणादिम्पे विविदिपायसन्यासे दाविधनाह्मणानामेगा. धिकार । ते च पञ्च द्रापिडा पञ्च गौडाश्चेति । कलौ सन्यास निषेध- स्त्रिदण्डीपर । सन्यासातुर्धा फुटीचको यहूदको हस परमहसवेति । अनोत्तरोत्तरश्रेष्ठ यमने यश्यति । यहि पुश्या वसन् कापायासास्त्रिदण्डी .

·६४० दत्तपुराणम् । ज्ञाताज्ञातैनसां कृत्वा निप्कृति निर्ममो वशी ।। अष्टौ श्राद्धानि कृत्वाऽथ विरजाहोममाचरेत् ॥ ३७॥ . शिखायज्ञोपपीतवान् बन्धुगृहे भुञ्जानो य आत्मनिष्ट स कुटीचक ॥१॥ पुत्रादीस्त्यक्त्वा सप्तगृहान् नि चरन् तीर्थसेरी पूर्वोक्तरेपलान् बहुदकः ॥२॥ हसपरम हंसयो शिखायज्ञोपनीतसत्त्वासचाम्यां भेद । द्वयोरप्ये. कदण्ड ।। ३ ॥ परमहसस्य पिविदिपादशायां दण्डधारण नित्य । विद्वद्दशाया कृताकृतम् । तथाच श्रुतम्-'न दण्ड न शिखा नाच्छादनं चरति स परमहस ' इति । तथाप्याश्रमोपकारार्थ लोकसग्रहार्थं च दण्डो धार्य एव । वैराग्य विना जीवनाद्यर्थ सन्यासो नरकायैव । यदुक्तम्- एकदण्ड समाश्रित्य जीवन्ति बहवो नरा ।।रौर नरके घोरे कर्मत्यागात्प- तन्ति ते ।। काष्ठदण्डो धृतो येन सर्वाशी ज्ञानपर्जित ॥ स याति नरका- न्धोरान्यावदिन्द्राश्चतुर्दश' इति । वार्तिके च 'प्रमादिनो बहिश्चित्ता पिशुना फलहोत्सुका ॥ सन्यासिनोऽपि दृश्यन्ते दैवसदूषिताशया ' इति । सन्यासस्तूत्तरायणे गुरुशुक्रास्तादिवर्जिते काले कार्य । नातुरस्याय नियम । ज्ञाताज्ञातदोपपरिहारार्थ सर्वप्रायश्चित्त कृत्वा तदसभवे कृच्छ्र- चतुष्टयात्मक कृत्वा एकादश्या द्वादश्यां चा ब्रह्मरात्रि स्यात्तथा श्राद्धाचार- मेत । देवर्षिदिव्यमनुष्यभूतपितृमात्रात्माख्यान्यष्टौ श्राद्धानि नान्दीमुखत्व- विशेषणेन नान्दीश्राद्धवत्कृत्वा पट्केशशिखावज वपन कृना विरजाहोम- माचरेत् ।। ३७ ॥ 'अय से योनिरिति' स्वात्मन्यग्नीन्समारोप्य । 'सर्ने भवन्तु वेदाढ्या सर्वे भवन्तु सोमपा ॥ सर्वे पुत्रमुख दृष्ट्वा सर्वे भवन्तु भिक्षुका ' इति पुत्रादिभ्य आशिषो दत्त्वा जलाशय गत्वा गायत्रीप्रमेश कृत्वा । 'अभय सर्वभूतेम्यो मत्त' ॥ 'यत्किचिद्वन्धक कर्म कृतमज्ञानतो मया ॥ प्रमादालस्यदोषोत्थ तत्सर्वं सत्यजाम्यहम् ।। त्यक्तसर्यो पिशुद्धात्मा ·अष्टमाष्टके अ०८ स्वात्मन्यनीन्समारोप्य कृत्वा देवीप्रवेशनम् ।। त्यक्त्वैषणाच संपन्धान् दत्वा सर्वाभयं ततः ॥ ३८ ॥ हुत्वा शिसा चोपवीतं स यथाजातरूपधृक् ।। कौपीनं परिधानं च कापायं प्रार्थितो दधत् ॥ ३९ ॥ कुण्डीधरः समित्पाणिनिष्ठं श्रोत्रियं गुरुम् ।। उपसंगम्य मक्त्येशाभिन्नं मत्वा प्रणम्य च ॥ ४० ॥ गतन्नेहशुभाशुभः ॥ एष त्यजाम्यहं सर्व कामभोगसुखादिकम् ॥ रोपं तोषं विगदं च गन्धमाल्यानुलेपनम् ।। सूषणं नर्तनं गेयं दानमादानमेव च॥ नमस्कार जपं होमं याश्च नित्यक्रिया मम ।। नित्यं नैमित्तिकं फाम्य वर्णधर्माश्रमाश्च ये॥ सर्वमेव परित्यज्य ददाम्यभयदक्षिणाम् ।। पस्यो कराम्या विहरनाह बाकायमानसैः ॥ फरिष्ये प्राणिनां पीडा प्राणिनः सन्तु निर्भयाः । इत्पभयं दत्त्वा ॥ ३८ ॥ 'आपो वै सर्गः' इति शिखामुत्पाश्च तां यज्ञोपवीतं च जले हुत्या ॥ 'प्राहि मा सलोकेश यासुदेव सनातन ।। संन्यस्तं मे जगद्योने पुण्डरीकाक्ष मोक्षद॥ युप्मच्छर- पमापनं त्राहि मां पुरुषोत्तम' इतीश्वरं प्रार्घ्य । ययानातरूपधरो नग्न इति पारत् मूत्योदर मुखो गच्छेत् । विपिदिषुवेदाचार्यानुमतेन कपायेण रक्तं कापायं सार्धपचहस्तं परिधानं तदर्धमानविस्तारं अष्टादशाइगुलदैध्य फौपीन द्विगुणित कटिसूरयुतं च दधानः ॥ ३९ ॥ पुण्डी कमण्डलुः । प्रापस्य मो जगनाय गुरो संसारयहिता ॥ दग्धं मो कालदष्टं च त्यामई शरणं गतः' इति नत्वा ॥ ४० ॥ महागस्यानि पोहरा । सानिक . .

·६४२ दत्तपुराणम् । प्रसाध सेवया तस्मात्संप्रदायानुसारतः ।। " महावाक्यान्युपादाय ज्ञात्वाऽऽचारानशेषतः ॥४१॥ दण्डी भूत्वा कारयित्वा पर्याशौचमुत्तमम् ।। गुरूपदिष्टमध्यात्मस्वरूपं समनुस्मरेत् ।। ४२ ॥ स्नानं शौचं देवपूजा ध्यानं भिक्षाटनं जपः ।। सर्वथैतानि कार्याणि यतिना राजदण्डवत् ॥ ४३ ॥ । 'प्रज्ञानं ब्रह्म ॥१॥ तद्योहं सोऽसौ योऽसौ सोहम् ।। २ ।। विज्ञान- मानन्द ब्रह्म ॥ ३ ॥ स एतमेर पुरुष ब्रह्म ततममपश्यत् ॥ ४ ॥' इत्यूचः ।। 'अहं ब्रह्मास्मि ॥५॥ ममाहमस्मि ॥ ६॥ सत्य ज्ञान- मनन्त ब्रह्म ॥ ७ ॥ स यश्चायं पुरुपे यश्चासानादित्ये स एकः ॥ ८॥' इति यजुष' ॥२॥ 'तत्त्वमासि ॥९॥ एकमेराद्वितीयं ब्रह्म ॥१०॥ अझैवेद सर्व ॥ ११॥ सर्वं खल्विद वा ॥ १२॥' इति साम्नः ॥३॥ अयमात्मा ब्रह्म ॥ १३ ॥ तमेकैकं जानथात्मानमन्या याचो विमुश्चथामृत तस्यैष सेतु. ॥ १४ ॥ प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा ॥ १५ ॥ एष त आमा ब्रह्म ।। १६ ।' इत्यथर्वणः ।। ४१ ।। गृहस्थहस्तेन मृज्जलाभ्यो परितोऽकयोसङ्गयो. शौचम् ॥ ४२ ॥ राजदण्डवदित्यनेन विविदि- घोरकरणे प्रत्यायो योतितः । आश्रमाभिमानित्वाच्छौच गृहस्थोक्तांच- र्गुण शौचम् । स्वयंच्युतपुष्पादिना शिवविष्ण्यन्यतप्रतिमापूजा मानस- पूजा वा । ध्यानं निर्गुणं तदसंभरे सगुणमपि । दिवैर सद्भिक्षाटनं । द्वादशसहस्र प्रणवजपः । श्रवणादिरतानां सहस्र ! निर्विकल्पसमाधिनिष्णा. तानां न किंचिकृत्यं बाह्यकृत्यस्य चित्तविक्षेपकत्वात् ॥ ४३ ।। अर्थों 11

·अष्टमाष्टके अ०८
६४३
शुक्लवस्त्रं मञ्चकोऽर्थः स्त्रीकथा लौल्यमेव च ।।
वखासनाऽमत्रलोभः संचयः शिष्यसंग्रहः ॥४४॥
दिवास्वापो पृथाजल्पो यानं बन्धाय वै यतेः ॥
माध्येतव्यं न वक्तव्यं न श्रोतव्यं हि बन्धकृत् ।। ४५॥
एकरात्रं वसेद्ग्रामे त्रिरा पत्तने पुरे।।
यञ्चरात्रं वसेन्मासांश्चतुरो वार्षिकान्सदा ॥ ४६ ।।
काशीस्थानामशक्तानां विहारो नैक विद्यते ।।
बसेदनियतागारो दर्या वा शून्यवेश्मनि ॥४७॥
अलायुं मृन्मयं दारुमयं वैणवमेव वा ।।
दध्यात्सदैकपात्रं चेगममप्सु विनिक्षिपेत् ।। ४८॥
तथैव दण्डं संस्कृत्य दध्यान्मुद्राद्वयान्वितम् ।।
सत्वचं वैणवं विप्रमयोनि समपर्वकम् ।। ४९॥
द्रव्यम् । लौल्यमिन्द्रियचापल्यम् । अमर पानम् । नेपा विशेषसग्रहः ।
न सेवार्थ शिष्यसमह. ॥ ४४ ॥ दिवास्वापो विदाप्रमादः।
पदुक्तम्-'विधा दिन प्रकाश यादनिया रातिरुच्यते ॥ विद्याभ्यासे
प्रमादो यः स दिवास्वाप उच्यते' इति । बन्धकृदित्यनेन मुक्ति-
दस्य वेदान्ताध्ययनादेर्न दोपः ॥ ४५ ॥ ४६ ॥ नियतनिवा-
सरहितः। दो गुहायाम् ॥ ५७ ॥ पानादि भन्न चेदप्सु क्षिपेत्
॥ ४८ ॥ दण्ड भन्न ग्रह्ममुद्रा परशुमुद्रा च विमं श्वेत योनिचित
रहितम् । पदपर्वा सुदर्शनः । अष्टपर्वा नारायण' 1 दशपर्ण गोगल बाद
शपर्वा वासुदेवः । चतुर्दशपर्यानन्तः एवं समपर्वा न न्यूनो नाधिकश्च ॥४९॥

·६४४ दत्तपुराणम् । द्विभागं मूलतस्त्यक्त्वा बीयाद्मनमुद्रिकाम् ।। परशुं चान्त्यपर्वान्ते संप्रदायानुसारतः ॥ ५० ॥ क्रोशपादोत्तरं दण्डं विनेयान्न न लङ्वयेत् ।। विना परशुमुद्रां च ग्रामसीमां नर्दी तथा ।। ५१॥ विधूमे सन्नमुसले व्यगारे भुक्तवज्जने ॥ कालेऽपराभूयिष्ठे दण्डी भिक्षां चरेद्यतिः ॥ ५२ ।। माधूकरं चोपपनं तात्कालिकमयाचितम् ।। अत्र माधुकरं श्रेष्ठं यतो दोषो न विद्यते ॥५३॥ मनःसंकल्परहितान्गृहांस्त्रीन् पश्च सप्त वा ।। संतोषपूर्व मिक्षेत स्मृतं माधूकरं तु तत् ॥ ५४॥ लब्धानभिक्षातुर्याशं ब्रह्मादिभ्यः समर्प्य च ॥ निवेद्य विष्णवे शिष्टं तदद्यादौषधोपमम् ॥ ५५ ॥ . अन्त्यपर्वणोर्मध्ये ।। । नेयान गच्छेत् । परशुमुद्रा विना ग्रामसीर्मा नर्दी च न लड़येत् ॥ ५१ ॥ दण्डीत्यनेन भिक्षाकाले दण्ड- स्यावश्यकत्वं नोदपात्रस्येति सूचितम् । 'भिक्षाकाले दण्डमकं नोदपात्र कदाचन ।। दण्डं कमण्डलु चैव प्रयाणे धारयेद्यतिः' इत्युक्तेः ॥५२॥ ॥५३॥ माधुकरलक्षणमाह-मन इति ॥ ५४॥ लब्धामभिक्षाया- चतुर्थाशं ब्रह्मविष्णुसूर्यभूतेभ्यः समर्प्य शिष्टं विष्णवे निवेद्याद्यात् । तब क्षुद्रपाधिचिकित्सार्थमौषधबुद्वधा न स्वादार्थ ॥ ५५ ॥ एकस्वामिकम , ·अष्टमाष्टके अ०८ . एकानाशी मवेद्यस्तु कदाचिल्लंपटो यतिः ।। स चण्डालसमो ज्ञेयस्तस्माद्वेक्ष्यं समाहरेत् ।। ५६ ॥ मद्यमांसोपमं पश्येद्यरत्नं जलं गृही। आयन्तजलयुग्दद्यादन्नं तस्मै महाफलं ॥ ५७।।. मिक्षामा सप्तमान्मासानाचरेद्गर्मिणीगृहे ।। उदक्यायाश्चतुरहं हन्यकव्यदिने तथा ॥ ५८ ॥ पुत्रोद्भवे मासमेकं साधं कन्योद्भवे तथा ।। गोमहिष्यादिस्तौ च दशाह सूतके तथा ॥ ५९॥ पोडशाहं व्रतोद्वाहे वा वृद्धिदिने तथा ॥ श्राद्धेष्टथादौ वैश्वदेवकर्तुः क्षौरदिने तथा ॥ ६०॥ पितर्यब्दं मृतेऽर्धाब्दे मातर्यब्दाइनिक स्त्रियि ॥ पितामहे च पुत्रादौ तदर्ध मासमन्यके ।। ६१ ॥ निषिद्धम् । 'एकभिक्षा न कर्तव्या यासिष्ठसदनादपि । माधुकरं प्रफर्तन्य चण्डालसदनादपि' इत्युक्तेः । अलं चण्ड इति चण्डालः कोपनः न पण्डाठजातीयः । यतेर्यालणातिरिक्तमिक्षानिपेधात् । एवं चतुर्वणेषु मैश्य- मिति विप्रजातार वृत्तिशाचातुर्वण्य । सति समवे नित्यमेकगृहभिक्षा न फर्तव्या। अगात्रिरिगू-'संभो बहुगेहाना नतु तेवर नित्यशः ।। अमावे बहुगेहानां तेषु भिक्षेदलोलुपः' इति ॥ ५६ ।। मोक्तम्य माणैः कण्टगतैरपि' इत्युक्तेः मृहिणा तदनं जलं च नादेयम् ॥५७ ॥ उदक्या रजस्वला ॥५८ ॥ १९ ॥ वत चौलम् ॥१०॥ अन्दादप्रिं त्रिमासम् । अन्यके सगोरे। सर्वत्र वैश्वदेवकतः संन्या 1 पतेरलं न 1 ·६४६ दत्तपुराणम् । , अयने विपुवे राबावेकादश्यां न भोजनम् ।। सायंतनं श्वस्तनं वा न संगृहीत मिक्षितम् ॥ ६२॥ क्षौरं द्विमास्या पौर्णायां यतेर्दाहक्रियादि नो ॥ व्यसुर्दैहो गवि क्षेप्यः पुत्रश्वेच्छ्राद्धमाचरेत् ॥ ६३ ॥ कुटीचको बहूदश्च हंसः परमहंसकः ॥ अनोत्तरोत्तरः श्रेष्ठश्चान्त्यो नैष्कर्म्यसिद्धिमाक् ॥ ६४ स्वशाखोपनिषद्गीताविष्णुनामसहस्रकम् ।। श्रीरुद्रं पौरुपं तार जपन्मुच्येत्परात्मदृक् ॥६५॥ पालोऽपि योगभ्रष्टत्वात्पित्रे लब्धस्मृतिर्जगौ ॥ दचोपदिष्टान्सद्धर्मान् तारांस्तत्संग्रहस्त्वयम् ॥६६॥ ॥६१॥ विवस्तुलामेपयो रखेः संक्रान्तिः ॥ ६२ ॥ 'कुटीचकं तु प्रदहेत् । पूरयेच बहूदकम् ।। हंसो जले विनिक्षेप्यः परहंस प्रकीरयेत् ।। एकोद्दिष्टं जलं पिण्डमाशौचं प्रेतसक्रियाम् । न कुर्याद्वापिकादन्यद्ब्रह्मी- भूताय भिक्षवे' इति । व्यसुर्गतप्राणः। गवि जले मुवि वा दशाहे क्षीरतर्पणं लिङ्गपूजा पायसबलिदीपदानादि कार्य। पुत्रश्चेदेकादशेहि पार्वणश्राद्धं कुर्याद्वादशाहे नारायणबलिं व्ययोदशेहयाराधनं चान्दिकम- परपक्षे द्वादश्यां महालयं दर्शादिश्राद्धं च कुर्यात् 'असंस्कृतं विशीर्यंत यतेर्यत्र कलेवरम् | धर्मलोपो भवेत्तत्र दुर्भिक्षं मरणं तथा ।। दिवंगते गुरौ शिष्य उपवासं तदाचरेत् ।। न स्नानमाचरेद्भिक्षुः पुत्रादिमरणे श्रुते ।। पितृमातृक्षयं श्रुत्वा सानाच्छुद्धयति साबरः' इत्याकरतो ज्ञेयम् ॥ ६३॥ ॥६४ ॥ तार प्रणवम् ॥ ६५ ।। बालो गालवपुत्रः ॥६६॥ उप- ·अष्टमाष्टके अ०८ ६४७ इति भ्रमनिवृत्त्यै श्रीदत्तात्रेयों यदाह नत् ॥ समासेनेह ग्रथितमनेन प्रीयतां स्वराट् ॥ ६७ ॥ समानी वोऽस्त्विहाकृतिः समानहृदयानि वः॥ समानमस्तु वो दचे मनो नोऽव्यात्त्यधीश्वरः ॥ ६८॥ इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धनिसाहल्यां त्रिकाण्डमण्डिताया संहिताया श्रीवासुदेव्या कर्मकाण्डे आदित अष्टमाष्टकेऽष्टमोऽध्यायः ॥८॥ सहरति--इतीति । स्वराट् स्वयप्रकाश ॥१७॥ समासौ मङ्गरमाह-- आशीर्वादरूप अनुष्टुभाह--समानीति ॥६८॥ इति श्रीमदत्तात्रेयपुराणे सार्धनिसाहत्या त्रिकाण्डमण्डिताया सहिताया वासुदेच्या कर्मकाण्डे टीकायां अष्टमाष्टके अष्टमोऽध्याय ॥८॥ इति प्रलय-युगमान-संन्यासपद्धतिकथनं नामाटमाष्टकेऽष्टमोध्यायः ॥ ८८॥ अत्र काण्डात्रयोऽध्यायाश्चतुष्पष्टिस्तथाटकाः॥ अष्टौ सार्धनिसाहस्रश्लोका ॐकारसंमिताः ॥१॥ सद्वादशसहस्राब्यलक्षा ११२००० क्षरात्मकं त्विदम् ॥ श्रोतुर्वक्तुर्दत्तलोकप्रदं तारं पुराणकम् ॥२॥ ॥ इति श्रीदत्तपुराणं सटीकं समाप्तम् ॥

·दत्तपुराणशुद्धिपत्रम् पत्रं शुद्ध सच्चिदारमा शीर्षय ૨ २५. ४ ईप " १४ " ६ २२ ३ " १८ अशुद्ध सन्चिादात्मा शीपर्व ईग्रुप पदौपचारिक पति स्प तदि सुमन'सुमनाः त्रिशुद्धया अवगतः। शेषा विशेषा शोधन द्या श्रीमद्वावास कीतिर्यस्य प्रधानादरेपि या ताकाराय वन्धव निर्विनम् दत्तात्रेय दास इष्ठार्य माक्षेच्छ्व देहान्यो ऋचिकानप " १० पदमौपचारिक पति सप चदि सुमनःसुमनः विशुद्धया अवगतेः शेषाविशेषा शोषनं चा श्रीमद्वासु कीर्तिर्यस्य प्रधानादेरपि यात्ताकाराय बन्धवे निर्विघ्नम् दत्तात्रेय दास इटार्य ४ २२ २२ " १३ २ १८ मोशेच्छ्व १८ १२ २० देहाधौम्यो ऋचीकतप ·(२) पत्र पक्ति अशुद्ध शुद्ध वैष्णवधर्मदर्शक वैष्णवधर्मादर्शक सारमृत सारभूत प्रीत्यै प्रीत्यै २२ ૨૨ । १२ १२ 1१८ २ यशस्य देव यशस्य देव २५ " १३ ८ ३८ ४. " YY " ३ १६ १६ २२ २ प्रम महस्मा प्रम महेऽस्मा तिस्तोता ति स्तोता भवा तां भवास्तां प्रजापरिति प्रजापतिरिति पाह्यसो पाहसो ब्राह्मण ब्रह्मण शायिन एव शानिन एक फार्मठा कर्मठा तद्रपेश्वर तपेश्वर गुरूयुक्त गुरूयुक्त यात् व्यात् प्रारम्धगत प्रारब्धागत धारवर्षण धारावर्षकेण भुक्त्यै मुक्त्यै क्रिया कर्तुविफल क्रियाकर्तुविफल विदन्ति वि दति यद्वा यद्वा लभ्य ' इति सत्यात्मशब्द सत्यप्रशद विजतीयभेदो विजातीयभेदो रसोर्मदस्य त्सा५दस्य स्येद्रिया स्येन्द्रियस्यायें इत्युक्तलणा इत्युक्तलक्षणा ७ . २३ ८ " २३ ६ ६२ ·पत्र पक्तिः म " १८ २२ १२ १४ ६७ २२ ७९ ३ . ८२ २० अशुद्ध नैव' नैव, विरोधो निरोधो भवत्यैव भक्त्यैव दैहिकप्रस्तुतप्रति-ऐहिकमप्यप्रस्तुत- कन्धे । तद्दर्श प्रतिवन्धे तदर्श चाह्मण: ब्रह्मणः सुत्रम् सूत्रम् द्वतवादा: द्वैतवादाः केमनिच केमनिच् लुसं प्रत्याज्योतिपरा माप्रत्यग्ज्योतिरा ठाकार कार प्रणापान प्राणापान दुय्तव दूयेतेव स्मिस्व स्मिस्व दभ्रवेदिाना दभ्रवेदिना पूजाफ्ल पूजा पल इतिवत्पदौप इतिवदीप माज माज बझविधा ब्रह्मविद्या सन्यास'मनु सन्यासःन। स्वातावास स्वादमुवावास तद्यय तीय बाह्यायादों बाह्यायौंदा समाने समाने दैवीस युरप्या ८३ " ९ ८७ ७ 1 ९४ " १२ १५ ३ दैवी स १०४ २१ युक्त्या ·पत्रं पंक्तिः ५ २.५ " + मुद्रा बो ३ २२ २१. म्' इति १४ " २२ अशुद शुदं दोषप्ति दोषती भ्रमध्यगा भूमध्यगा बिन्दुस्च्या बिन्दुः रुया मुद्रावदो कृतम्कुम्भक कृतकुम्भकः मूप्रिं मूग्नि समाधिख्यं समाधिस्थ म्' इति बाद बाद नाशादन्त नादशान्त अ.१ अ०८ विषयी सत्य विपयिसरव बुद्धिः मुद्धः विद्यादिवर्जितः अविद्यादिवर्जितः तारागढे वारागोदे शुद्धोपि शुद्धोपि मृह्यम् मूपम् आस्यास्थि आस्या स्थि पत्न यत्ना प्रत्याहारस्वार्या प्रत्याहारः स्वार्थी देव तेह देवतेs प्रतिको प्रतीकोपा सस्क्रियमाणे प्रन्य प्रन्प भूमा भूमाप चेप्रेत्याह चेनेत्या मतिः मूर्तिः १२. ३ ८ १२२ ७ २ १२४ २२७ २२८ सक्रियमाणे: ८ २४ २३ २२९ २२ ·(५) -- पत्र पतिः ८ प्रति कुल्लाम यजाशी युगेऽत्र जन्तू १४४ १४८ ६ " स्तम्त्वा तपो " १२ अशुद्ध ब्रह्मति कुड्लोम भ्यजाशी युगेन जन्तूंस्त- स्वातपो मुधिय प्रत्यक्त वृत्तस्तौति विग्रह सेवन साङ्गोपा थाङ्ग पर्वतः भो दष्टयो वां ययुयो योऽसा शिष्यभृतेन पूजत नस्तिष्ठ १५५ १८ २४ ४ १६८ सुधिय प्रत्यक्त्व वृत्तः स्तौति विग्रहसेवन सानोपान शाळ पर्वतः भूवा दष्ट्रयो वा युवयो योऽठौ शिष्यभूतेन पूजात नस्तिष्ठा १७२ २३ ६ १४ २ २४ १८४ २ भ्रतिभ्यः राझाया मार स्थितम् पिङ्गलो श्रुतिभ्यः रापाद्या माहुरस्थितम् पिङ्गलो ईग्रन्थि . ५ १८८ " ७ ईद प्रन्यि दामोति परम् दानोति । परम् मन्दार्थमेवमय मन्दार्थमेवाय ·पत्र पतिः १९४ २३ नहीं चतुर्थ १९८ २०२ २.६ २०७ २०९ २१२ २१३ २१६ १२ २१ २४ অযু देववर्ग देववर्ग वोपास्व वोपारस्व ही चतुर्थ भो महारभने महात्मने मत्रिमरद मत्रिवरद बृयात् यात् मष्टादश मष्टादशे पत्नीवि पत्नी। वि पटशत पट्शत जन्माद्यतीत जन्मायतीतः यान्यस्मासु यान्यस्माकरम स्वाट्याचार्य स्वस्त्याचार्य अतन्तनाम्ना अनन्तनाम्ना पूर्व गोमत्र पूर्व गोमूत्र याज्ञवल्कस्य याज्ञवल्क्यस्य सदेवस्त सदैत्यो देवा. । वयम् नघोऽप्यसो नघाप्यसौ सवैर्मही सर्वमही प्राप्तिरीयता प्रातिरीशिता नियमनशिति नियमनशक्तिः प्रगल्भ प्रागल्भ्य सियादिनन सिदद्यादि प्रम न प्राणादि । विकल्प न माणादिविकल्प 'बत् वरमाधष्ठी इदि तरमारपठीसदि ४ स देवस्त स दैत्यो २१७ २२१ २२३ २२४ २२५ २३१ देवा यूयम् ६ २ २३ २४ " २३२ २१४ १७ " वत्।

·पत्र पंक्तिः । १२ " २३७ २ } शुद्ध शून्यत्वम् मनःप्राणाह- ईतीहित यस्य प्रमादेन सच्छास्त्रज्ञा त्यस आत्मा एतैरयों भूतानि २४. "" अशुद्ध शन्यत्वम् मनःपाणाह- हताहते यस्य प्रसादेन सच्छास्त्राज्ञा स आत्मा एतरा भूतानि विष्टोऽरुद हिमकन्मात गमनागम- अद्वैतः बाध्यते भेदोऽसामान्य १८ २१ १३ ८ विटो रुद २४१ २४३ २४७ २५८ २६६ २६७ " ७ २२ हितन्मात् गमनागमन- अद्वैत साध्यवे भेदोऽसावन्य नामिका भृः " नामिकाभूः २८३ २८५ २१ २ अखण्डेति - सदेवे . २९० जपयुक् अखण्डति सदैवे जपपुक् प्रकाश बझ स्मान्तः करण पर्ययः. निवासभृते गाधिप शानिदृष्टया ३०६ २२ स्वप्रकाशन स्मान्त करण पर्यय निवासभते যিমুন্ন शानिया मो. परशुराम भूतत्केन स्योंकारस्य ३२८ ५ भोपरगुराम ४ मृत्तकेन स्योंकारस्य 'मर्या ३४८ 'मूर्षा ·(८) पत्रं पक्तिः अशुद्ध मर्धा मूर्षा ३४९ ६ " " नोकारो नौकार यौंकार " " " यदौ " " नोकारो नोंकार योकार यदो णोंका नोमिति एवोंका भक्त्योंका वोंकार विडो तेनत भूताम् साहाय्य मोः पितः छना ब्रो भिदा शिव यजुवेंदो शृणुष्वेद . १५ णोंका नौमिति एवाँका २५ भक्त्योंका ८,२१ चौकार ८ विदो नर्तु भृताम् ८ साहाय्य मो पितः छत्रा ब्रह्म ३ मिधा शिव यजुर्वेदी ८ शृणुवेद ६ वन्य १८,१९ वनी विलोक्य चेना ३६४ રૂ૭૨ ३८८ YoY बम्री विलोस्प पेठनाः ·(९) पत्र पारीः ४२१ ४२४ ४२७ ४२८ युनस्तिः' . २० ४३२ २० ३ १७ २ २० ४३७ ४४२ " ८ ४४३ ४४८८ अशुद्ध शुद्ध सक्त्यानाऽय सक्त्या नाऽय वाम वाभू यूनस्तिः' अष्टा अटा { मर्जी तृताय तृतीय हरि हरिः न:कु पवत्वा परवा रााषिः राशिषः राज्या राजा महता व्रतः महताबूतः सिह सिंह पाहिनः पाहि नः ॥५॥ ||५|| य युध्यमाना। यत इन्द्रे- ज्ञात्वेत्या ज्ञात्वैत्या शवत्यू शक्य ययुधे युयुधे रगवद रगवद् भुवा श्रुत्वा हरि हरिः द्वारष्ट ग्दास्प ब्वधाम्ना वदाम्ना काम्यर्चः काम्यर्य: ज व्यक्तो व्यत्ती पतितान् पतिता ३ २० ४५ ५ " ४५५ ४५७ ४५८ " २ ३ ८ ९ " " ·(१०) पत्र अशुद्ध ४६० " प्रियाशान्तो प्राग्भिक्षुर्मधु कान्ताशाध्वस्त शाक ऽकाय रूपों- प्रविश्व स नृजन्मातविक्षमा येहेति ४६२ ७ " ४६६ ४७२ पक्तिः १७ प्रियाऽशान्तो प्राग्मिभुमधु १८ कान्ताशा ध्वस्त ४ शाक ऽकायसपों ४ प्रास्ख सः नृजन्म तद्विक्षमा ९ यति २२ तद १४ जलधी रास्थिताः मक्त्या ध्यवान स्वः सेनानी भस्वा ३ हरि योऋते युमी जहन्या शोम्या थ ६ द्राशा स्वा हरि १ माष्ट " ४७८ ३ तद्भू जलधि रा स्थिताः मत्या व्यवन स्व सेनानी भड्कावा हरिः यते धुमी हन्या ४८४ ४८६ ४८९ ६ शो भ्या ४९२ ४९७ द्राजा स्वो हरित माष्ट ५२७ ·(११) पत्रं पंक्तिः शुद्ध ऽमला " १८ अशुद्ध मला नेदृशप बभुत्रु प्रणष्ट नेशंप बभूवु प्रनष्ट ५३७ ३ ग " दुर्वाराष ससमा द्रव ददातु। मन्त्रा मयद ५५४ २० दुराध १ पठा द्रवेः ददातु ૨૨ मन्त्रा २३ मयटू २३ २२ ॥ २३ ॥ १८ त्याज्य २. शास्त्रोक्त इयुक्त १६. कर्मकल माले प्राचीना ८ पाके २ लोकिके १२ घेदाम्यासः प्रमरती पु ८ निगुणी प्रतिक्षा पूर्व २२ चतुर्दश्यो ५६८ ५७२ ५७९ ॥ २२॥ २३ ॥ त्याज्ये शास्त्रोक्तः इत्युक्त कर्मपलं मङ्गले प्राचीना पति लांकिके वेदाम्यासयमरतिपु निर्गुणो प्राला पूर्व चतुर्दश्यो ५८५ " ·(१२) पत्र पत्ति अशुद्ध भवो प्रथा पों पर्णा पूर्णा शुद्ध भवो ग्रथा पूर्वो पूर्णा पूर्णा " १८ नामे " - १५ ૨૨ Y ६२० ६२३ नाम गुञ्जा ।। ३. स्वार प्रायाचित ब्रह्म गन्धाञ्छु ब्राम्या नानर्थक्य युत्थानश्य. यथा तथा स्त्रिदण्डी परमहस ||३५|| गुञ्जा स्वार प्रायचित्त दब्रह्म गन्धाच्छु ब्राया नार्थक्य त्युथ नस्य यथातथा स्त्रि दण्डी परम हम १७ १४ २४ ६