·No text on this page.

·GAEKWAD'S ORIENTAL SERIES
Published under the authority
of the Government of His
Highness the Maharaja
Gaelvad of Baroda.
TANTRARAHASYA
No. XXIV

·No text on this page.

·रामानुजाचार्यविरचितं
तन्त्ररहस्यम्।
TANTRARAHASYA
Br
RIHAJUJICHÁRIA
Dormeo FT
R. SHANIASHASTRY, 12.1., F. d., K. 4, s.
Cri:R.GOTEELEVELLIRTHnx.
BARODA
CENTRAL LIBRARY
ISS

·Printed at the Luhana alitra Steam P. Press Baroda by V. A. Thakkar, and Published on behalf of the Government of His Highness the Maharaja Gaekwad at the Central Library, Baroda, by Nerfton Mohan Dutt, Curator of Libraries, Baroda State. op 1-1-23. Price Rs. 1-8-0.

·INTRODUCTION. The religion of the Taidikas, or those who beliera in the authority of the Teils and observe the Vedic rites, is quite distinct from that of the Upanishads, or those Tho beliere in the doctrines and pbilosopby expoanded in the Upavishads. The former is usually called Karmamimamsa, Tbile the latter is termei Brahmaminiams. The limamsikis or commentators on the Vedas hare their own theory of knowledge, ethics, and philosophy, and base it upon the Vedas. The Braumanimanisa kuus, on the other baud, take their stand on the t'panishads, and expound their theory of Inowleice, ethics, and philosophy, which is not merely distinct from that of Vaidikas, bat quite opposed to it while the three important schools of the Bralinimimemsikis, ila dualists, the qualified monists, and the monists, main their religious philosophy in what they call Brahma or upiressal soul, canisiert, ognipotent, and all-arrading, and atten to wali:e their Brilima rather by Raj: You 2:20of contemplatio. tha:1 through the Vedic riua!s, the Koma- Vinamsakas tear the existe op a mipated: omniscient diety, ani delar that the more formare c! the rites liviu do in the Veles cobles the parizmit to atinin the grondisi juaradise ter dos). Tas vista Vaidika looks and stion is copine lappiness in this as mell as in the nori romani (1377 0:1 limoncies kriet, ita ora 10, sb: Oy 28 : naise slut fa!

·(2) performance in all details of the Vedic rites which promise him a paradise, he is obliged to devote himself to the six professions, performance of sacrifice, officiating in the sacrifice of others for reward, learning, teaching, begging, and giving alms to others. On occasions of distress and unfavourable circumstances, he is at liberty to take to agriculture, trade or military life, and earn wealth thereby for the performance of the obligatory Vedic sacrifice3. His temple is a room in his house and his idol is fire in the altar in the room. He has no other temple or idols of gods than the above two. It is his duty to learn while young, and to marry and beget children, always keeping the sacred fire near at hand. A cow or two he is obliged to possess to supply him with milk and butter for his daily and fortnightly sacrifices. Cattlerearing is thus a sacred duty he has to perform, Such in brief is the religion of the Vaidikas, and is in the opinion of all Indian scholars the oldest of all Hindu religions. Jaimini is the name of the founder of this religion. According to Indian tradition he was the contemporary of Parasara and Vyasa-Badarayana, who lived during the Mababharata war in the 10th or 11th century B. C. In the opinion of western scholars he is not earlior than the first or second century B. C. With a view to regulating and systemas ising the Vedic rites and expounding the ritualistic philosophy, he is said to have composed the Mimamsa Sutras, treating of a thousand controversial topics in twelve sutras set forth the doubts as to the precisa order and detail in which the various rites making a particular sacrifice are performed, and discussing the alternativo suggestions made in order to get rid of doubts expound the reasons in defence of the conclusions arrived at. In the course of these discussions, principles of ethics, psychology, logic, religious philosophy are all briefly enunciated and expoundec. But the sutras are so enigmatic and discussion ko subtle that the subjects treated of Adhyayas. These ·(3) are beyond the comprehension of the ordinary reader. Henca Sa Garastamin about the third or fourth century A. D. wrote an elaborate commentary on the sutras and supplied the longfelt want. For the purpose of making the subject still clearer and expounding the general principles of this Tedio religion there came other commentators in time. At this close of the 9th century A. D. irheu Sankara mis propounding his monistic philosophy, there fiourished to celebrated teachers of Mimamsa, Bhatti Kamaril:, representative of the orthodox school, and Prabhakara or Garn of the liberal school. Thile boil are equally determinei in cearing the existence of an omniscient deity and ini maintaining the eternal existence of a self-reraile tert like the Velas, they are opposed to each other in their rietrs on some important quasi-religious matters, such as casie, ethics, and elucation. While Blatta Kumarila takes elaborate pains to prove that a Brahman by birtu is creature forming i distinct species like i com, borse, sort ad ile like, lowerer illegi- (imate ud ovsene his birth might liive b22:, Gard seems to bave been of the opinion ilin: Bralma or Drahmanhood is not at all a distinct elmic group, bat merely : professional class. sgiin o: the qu:stion cf ethics they saan to liars cifire:i from each otac is vidas as the While Kumaril aticupts to be salir ethics on tue authority of the lens, Gor $325 to isra hell that 99.iness o badness of sadalom 20:s decoded are the viens ci chers in society, with the views oisom:33 scalar were crer eininginis consel wil il? c? roligious avis laid car in the circlercit: Vans, scalar 23 eigi ma ss 4.0 in a storzinction.

·( 4 ) on further to any tint it is noxt to impossible that a boy or youth, naturally quito incapablo of knowing wlint would do good to bim or wint bad, should go to scck education from a teacher and considor limself responsiblo for his ignoranco or enlightonment. It is thoroforo quite clear, lo says, that all grown-up mon or paronts in general should hold themselves responsible for the education of tho rising goneration. Bhatta Kumarile on the other band rolioves the teachor from this onerous duty and throws the burden on the student himself. Accordingly, whilo Bhatta Kumarila explains the Vedio injunction Syndhyayab adhyetayyab, "" one should study the Vedas" literally, and holds the student himself responsible for bis own study, Guru takes the same sentence in the causative sense, and says that the teacher should cause the student to learn the Vedas and the like, holding the teacher responsible for the learning of the youth. It is probable that there are other equally important questions on which these two authorities on Vedio religion held quite diyerging views. But unfortunately for us, the works of Guru on the Mimamsa Sutras are yet to be discovered, and it is hoped that before long manuscripts of Guru's two commentaries called Brihati, great and small, will bo recovered and published. As to Bhatta Kumarila's works on Mimamsa, many of them have already been printed, and Oriental scholars are fully acquainted with the views of his school on matters both religious and secular. Unfortunately, liberal viows held by the Guru school seem to have been 60 detested by the orthodox school that no care is taken in the preservation of this important literature. In the Tantrarahasya embodying the views of Guru School ( herein prebented for the first time to the public in the Gaekwad's Oriental Series published by the liberal Government of H. H. the enlightened Sayaji Rao, Maharaja of Baroda ) a list of belonging to the Guru School is enumerated in the troductory verses in the beginning. They are the two . 3 ·(5) commentaries on the Mimamsa Sutras by Guru himself called Guru Brihati and Laghu Bribati, and Prakarana Panchika and other works by Salikanatha, Bhattanatha is another author who is said to have written two commentaries on the works written by Guru. The present work Tantrarahasya by Ramanujacharya, a learned Brahman of the Godaveri District, seems to have been an extensive work, inclusive of a commentary on the whole of Jaimini's Mimamsa Sutra. Only the first five chapters of this work, lowerer, being an introduction to his commentary on the Sutras, Lage been so far obtained. As in this introduction le bas clearly presented in brief the Tietrs of the Guru School on the Vaidika religion, as explained above, its publication will not fail to be a valuable addition to the stock of knowledge so far gathered on the Mſimamga religion of the Hindus. This Introduction consists of five Chapters. In the first the author explains the theory of knowledge, as propounded by Guru. In the second, Categories of kuotable objects are expouuded. The third deals with the authority of the Vedas and cthics. The fourth treats of the nature of a Sastra, and the fifth deals with the necessity of expounding a Sastra. The theory of knowledge expounded by the Mimamsakas is quite different from that of the logicians. The latter say that perception of an object comes bome when the soul comes in union with mind and the mind with sensory organs, and those orgins with the object in question, l'erception can be Talid only when the object is perceived as it really is with reference to its intrinsic properties and functions. The per. caption of a concl-shell as a piece of silver is inralid in:sniuch as it has no properties and functions of silver. The iman. saks on the other hand say that every sensation Ocearing through the cutaneous, olifactory, auditory a:d o:bem sensors berres is ralid, whether or not the object in question is reneiret is it really is. A: the time of parezrtion it is ·ns valid (6) valid, and its invalidity comes homo only when the object percoired or mistaken for another clous not sorve the purpose of the object for which it is mistakon. Differing from the Bhatta School which regards nogativo ovidoncons porcoption, thio Prnbhakaras reject negativo ovidonco or Abhava as an ovidonce. In the list of categories of knowablo things, tho Blattas includo Jnti or Genus or Species ng a separnto category, and regard Brabmanlıood ns & clistiuct othnic category. Under Jaimini Sutra 1. 2. 2, Kumarila discusses the question at longth, and arrives with sophistio reasoning at the conclusion that Bralmanlood is a Joti or an ethnic oloment or group quito distinct from otlior castes. Tollowing the viows of Guru on this quostion, tho author of the Tantrarahasya says in one sentence that Bralmanatva is not at all a Jati. This view is quite opposed not merely to that of Kumarila but also to that of Patanjali. Under Panini II. 2. 6. Patanjali algo discusses the question, and bases the distinction of Brahman caste on its colour and facial characteristics. He says that " Ponance, Icarning and birth make a Brahman. In his physical characteristics, a Brahman is gnura (white), of pure character and conduct, tawny-eyed ( Pingalaksha ) and red-haired. It is not possible, he says, to mistake for a Brahman a man who is as black as a heap of black beans and sented in his shop. Patanjali might have had some reason in the white colour of the early Brahman to regard him as a man of distinct species and race like that of the modern European, whose racinl vanity is exactly on a par with the caste vanity of the Brahman. But Kumarila had no such colour distinction to base his caste system upon. He had on the other hand, as referred to by himself, a number of instances of Brahmans born of doubtful parentage, and of persons passing for Brabmans by imitating Brahman-customs. In defence of the Brahmanhood of persons of illegitimate birth he says that by strictly observing the customs of true Brahmans, the man of ·illegitimate birtù till ragain Brahmanhood for his descendants in the fifth or serenth generation, as stated in the suins of Gautans and Apostamb3. The Prabhakaras accepted no such hollow reasoning and gladly rejected the view as unsound. They say that it is Sastra and faith in the Sastra that has brought about caste. Coming to tue theory of ethics, our author distinguishes religious from secular acts. He says that those pious acts which are done for ends neither visible nor realisable in this life, and which are known as causes of certain invisible results only throach the Veizs, are religious acts. They ara all mangara-amera, i. e., not peruirable except through the Vedas. As to torldir or cacalar acis, their gooiness or badnes is dependant upon Tridilatyarahara, the opinion of the elders in society. It is through táis opinion or social consciousness that an act is desmei goi or bad. From time to time the opinion of the elders, or social consciousness is mirrorai in the opinion of the eldes, is changing, ani therefore the opinion of ancients is no authority on the acts of present eneration As reginis the chief incentiva for activity, there is a Cuens of opinion among the Jiminskis, that it is pleasra, to be realisat viher in this as the pert terli. Toar all rejant utillir is no chief inentire: ini say that utiliis is toy cummon a feature of all setisity to be seriously that of. It is a poorerb that not eran 22 ido: zitakas : Fork uzless be is quite aware of the use alues of its malis. 4: to those Sil-sacrita cetirities for which no kind of planna sems to be instire. erca 1922 1923:2 plane experienau ist scoil icz ile sake of 0:has is the 122 ir sira. Heni: i: th:9: Telin: vio 023712 :11 sitivity is sinful, 1) casian dio sri si-cortap- 1:1102 sibe bigasi ristirit. innate 23 ia cants with lative les 23:be sa incardira for mitbrina! op hizmin om te dra og jaire moria.

·(8) To the Mimamsakas it is public opinion that decides what is pleasant and what is unpleasant in results of secular acts. Regarding religious acts, all obligatory acts laid down in the Vedas ought to be done, however unpleasant and difficult they might be. In the last two chapters the author goes to explain what a Sastra means and what is taught in & Sastra. According to the author a Sastra is a treatise which lays dotyn certain acts, the results of which can be verified by no known means. Accordingly, a Sastra is solely based upon authoritative revealed texts and has nothing to do with reasoning. It appeals only to faith, but not to reason. The so-called revealed texts are handed down from generation to generation and have no beginning. They are regarded as eternal, as no author is known of them. The interpretation of the Sastras is however dependent upon reasoning. Without the aid of reasoning no revealed text can be correctly interpreted. There is no difference in the means availed of to interpret a Sastra or any secular literary work based upon reasoning. Little or nothing is known about the date of the author. In his introductory verses he says that he lived in Dharmapuri on the bank of the Godaveri, and was a worshipper of God Nrisihma, an incarnation of Vishnu. Judging by the style of his work, it may be presumed that he was not older than the 19th century A. D. and later than Khandadeya and Anantadeva, who all lived at the close of the 17th century A. D. The edition of the text is based upon three manuscripts belonging to the Government Oriental Library in Iysore. Of them one is a palm-leaf manuscript and two are paper manuscripts, all written in Telugu characters. The palm-leaf manu. script is almost correct and the best of the thrco. R. SHAMASASTRI MYSORE 14th December, 1922.

·तन्त्ररहस्यविषयसूचिका। प्रथमः प्रमाणपरिच्छेदः १-१६ पृष्टानि .... .... मङ्गलाचरण सूत्रभात्यलोनमस्कारः भाप्यत्र्याज्यातः प्राभाकरगुरोर्नतिः.... पछिकावतः शालिकनायब प्रशंसा नयविकतो भवनायस्य प्रशंसा स्वचिकीर्पितमन्द लावलक्षण्य अन्धकरणप्रतिज्ञा न पूर्वनिवन्वृषु कृतज्ञता, स्वप्रबन्धप्रयोजनं च .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... ... " .... प्रमाणात विचलप्रयोजनम् स्नेः प्रामास्वनिगः यायालशानाधारयनिहः मानामाप्रमाणन सानार्यमा प्रामास्वामान ... .... .... Phome ..... .. .... .... नागपालि मना .... .... ".. .... 4... ..." +ween .. +... r . andu .... ... . PUR + .... - ... awa .... A...

·( 10) सविकल्पकस्य विशिष्टविषयता प्रमाणफलविभागः १० ....१०-११ अनुमाननिरूपणम् ११ .... .... .... .... अनुमानलक्षणम् अनुमानलक्षणे दलप्रयोजनम् व्याप्तिग्राहकनिर्णयः ...: संवन्धनियमस्यास्वाभाविकत्ववादिमतम् , तन्निरासश्च अनुमानविभागः स्वार्थपरार्थानुमानयोलक्षणम् प्रतिज्ञादयस्त्रय एवावयवाः .... इतरावयवानावश्यकत्वम् अनुमानप्रमाणफलविभागः .... ११-१२ १२ १२ .... .... .... .... .... ..... १३ .... -१४ ५ उपमाननिरूपणम् उपमानलक्षणम् , प्रमाणान्तरानन्तर्भावः अर्थापत्तिनिरूपणम् अर्थापत्तिप्रमाणविषयः, तदुपपादनं च अनुमानान्तर्भावनिरासः अर्थापत्तिप्रमाणप्रवृत्तौ रीतिभेदा वादिनां, तत्तन्निरासश्च .... अभावप्रामाण्यवादिमतानुवादः विस्तरेणाभावप्रमाणनिरासः द्वितीयः प्रमेयपरिच्छेदः २०-२४ पृष्ठानि. पदार्थविभागः द्रव्यविभागः वायोः प्रत्यक्षत्वम् .... पृथिव्या एव शरीरारम्भकत्वम् .... ....

·.... २० " .... २१ .... .... .... .... " .... .... .... .... .... (11) पृलादेशरीरनिषेधः.... आत्मनो मानसप्रत्यसंवेद्यचनिरामः तमसोऽतिरिक्तद्रव्यत्वनिरामः गुणविभागः कर्मणो नित्यानुमयता जाते. प्रत्यक्षद्रव्यमात्रवृत्तिता जातिसिद्धिः जातेः व्यक्त्यपेक्षया भेदाभेदनिरासः .... सत्तास्यजातिनिरासः .... विशेपनिरामः समवायल्य नित्यत्वमनित्यत्वंच.... शक्तिः, तस्याः कार्यानुमेयत्वंत्र.... .... संञ्याया अतिरिक्तत्वम् साश्य पदार्यान्तरम् प्रमेयसामान्यल्य भोक्तादिल्पपञ्चकोशविधान्तिः मोक्षस्य पुत्मार्थता तत्प्राप्त्युप्रायः .... .... २२ .... .... २२ २३ .... .... .... .... .... " ..." .... २४ .... .... .... " अनुनश्चः कर्माधिकारी .... " प्रमेयज्ञानसाफल्यम् .... .... .... .... तृतीयः शब्दपरिच्छेदः २५-४६ पृष्ठानि. शब्दप्रमाणलक्षणं, तस्यैव शालपदार्यता शास्त्रस्य लौकिकवचनाद्वैलक्षग्यम् .... लौकिकवचनस्यानुमानात्मकत्वम् शनार्थयोत्संबन्धः शार्यसंवन्धस्यापोत्सेयता औत्पत्तिकादायः वर्गनित्यत्वम् शब्दार्यसंवन्यायापोरमेयत्वं विवादपरिहारः .... .... " .... " .... २२-२८ २८ ·२९ .... .. :.- .... .... .... " .... .... .... पदद्विोक्याच तत्तदर्थप्रतीतिप्रकारः तत्र वैयाकरणमतम् , मतान्तराणि तत्तन्निरासश्च २९-३० अन्त्यवर्णमात्रवाचकत्वमतनिरासः .... ३० अभिहितान्वयवादिमतं तन्निरासश्च ३०-३२ अन्वितस्वार्थे पदानां व्युत्पत्तिसमर्थनम् ३२ अन्विताभिधानवादे विवादपरिहारौ ३३ आकाङ्गायाः लक्षणम् , तत्परीक्षा च सन्निधेः .... ३४-३६ योग्यतायाः आकाशादित्रयस्य परस्परमपि कार्यकारणभावः ३६ अन्विताभिधानाभिहितान्वयवादयोः लाघवगौरवचर्चा, अन्विताभि- धानस्य न्याय्यत्वं च ३६-४० जरद्वादिवाक्यदृष्टान्तेन सर्वपदानामसंस्पर्शित्वशङ्कापरिहारौ ४१-४२ लौकिकवाक्यानां लिङ्गविधया बोधकत्वेऽनुपपत्तिपरिहारः ४२ लौकिकवाक्यस्य स्वतः प्रामाण्यशङ्का वक्तृज्ञानानुमानेनैव तेषां प्रामाण्यव्यवस्थापनम् .... ४२-४३ पदसंघातात्मकतया वेदस्य पौरुषेयत्वशङ्का ४३ तत्परिहारेण वेदापौरुषेयत्वनिगमनम् .... चित्रादिवाक्यानामप्रामाण्यशङ्कातत्परिहारौ .... शास्त्रद्वैविध्यम् प्रत्यक्षशास्त्रस्वरूपम्.... अन्यस्य नित्यानुमेयता स्मृत्याचारयोश्शास्त्रानुमाप्रकत्वव्यवस्थापनम् द्विविधस्यापि शास्त्रस्यासन्निकृष्टविपयता वैदिकशब्दानामपि कार्यपरत्वे व्युत्पत्तिसमर्यनम् सिद्धार्थपरादपि वाक्याद्व्युत्पत्तिशङ्का सिद्धार्थपराणां पदानां लोके लाक्षणिकत्वात् वेदे. सिद्धबलपराणां सत्यादिवाक्यानां कार्यरैकवाक्यतया कार्यपरत्वनिर्वाहाच सर्वत्र पदानां कार्यपरतायां विवादपरिहारः १५-१६ ४२ .... .... ४३-४४ ४४ .... ..... .... " .... .... .... ..

·.... .... .... .... ४७-४८ .... .... .... .... .... 2 .... (13) पनित्यत्वादेः पूर्वोत्तार्यल्य निगमनम् अर्थवावानां विध्यन्तरानुप्रवेशेनैव प्रामाण्यम्, अर्यस्य ज्ञानत्य चाशात्रत्वम् .... ४६ चतुर्थः शास्त्रप्रमेयपरिच्छेदः ४७-७२ पृष्ठानि. अपूर्वत्य शास्त्रप्रमेयत्वम् तस्यैव विधिपदार्यता, कृनत्यापि शास्त्रत्व तत्परत्वम् अभिवाभावनामाहुरितिकारिकार्यः इटसाधनताया विधित्वमिति मतानुवादः अनुभवविरोधात्पगन् इष्टसाधनताया अपर्यवसानलभ्यत्वनिरासः लिडाः प्रत्ययसैव विषित्वावनिरासः लिनभिहिता सद्भभावना विधिरिति मनन्.... ४८-१९ सारख्यातानां कृत्यर्यकल्यावश्यक्या तन्निरातः ४९-.५२ लिभाविज्ञानत्य तजनित कारस्य वा विधित्वमतन् ५१.-९३ लिगदीनां पुलप्रवर्तकत्वम् इसापनत्वमेव विधितत्वनिति नाचार्यनतानुवादः तदभिमतशालार्यान्वयप्रकारः विश्यवल्याभवाः तत्र उत्पत्त्यालकप्रयमावल्यायाःस्वाभाविकत्वम्, अन्यानां तत्तिञ्चर्यता च ५७-६० आचार्यमनिगानन् ६० अन्विताभिधानपरिग्रहंग परोचविषिवायचायुक्ता टसाधनताया लियचनिशनः लाचार्यमतशाबान्दियप्रकारनिरातः अपूर्वनव विधितचनिति बनतन् ६१ तत्र व्युत्पतिनननन् यागाई कनः तच्छन्ने स्थायित्वायनेनापूर्वयशक्षा तयोरन्याचित्रांपादननापूर्व यावश्यक वयवयानन् अलौकिकऽपि को कुत्तत्विादिषतं, तालिम .... .... ५४ .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... ...

·... .... (14) लिगदेरपूर्वकार्याभिधायितानिगमनम, क्रियागता भावनागता वा इष्टसाधनता विधिप्रत्ययवाच्येति पक्षस्य निराप्तः ६३ इटसाधनतायाः कार्यतारूपत्वं, तस्या एव न प्रवृत्तिहेतुत्वमिति मतनिरामः ६३-६४ इच्छायाः प्रवृत्तिहेतुत्वनिरासः प्रैपादिपरत्वमपि कार्यपरतारूपमेव नान्यत् प्राधान्यं फलस्यैव, तस्यैव च वाक्यार्थत्वमिति शक्कानिरासः फलस्य नियोज्यविपयतयैवान्वयस्य विस्तरेण समर्थनपूर्वकं स्वसंमत- शास्त्रार्यान्वयोपपादनम् , विधितत्वस्य शास्त्रप्रमेयत्वनिगमनं च ... ६४-७२ पञ्चमः शास्त्रारम्भपरिच्छेदः ७३-८२ पृष्ठानि. सपरिकरविध्याख्यधर्मतत्वस्य मीमांसापेक्षत्वम् मीमांसाशब्दार्यश्च मीमांसाया अनारम्भणीयत्वपूर्वपक्षारम्भः स्वाध्यायोऽध्येतव्य इत्यत्र त्यतन्यप्रत्ययप्रतीयमानभावनाभाव्यविचारः.... अनारभ्याधीतत्वादिनाऽध्ययनविधेर्नियामकत्वासंभवोपपादनं, “यह- चोऽधीत' इत्याद्यार्थवादिकदेवताप्रसादादिफलस्यैव तत्र्यप्रत्यय- वाच्यभावनाभाव्यतयाऽन्वयेन स्वाध्यायस्य फलशेपतयाऽन्य- परत्वेनाऽविवक्षितार्थत्वात् मीमांसाया अकर्तव्यत्वेन तदोपयिक न्यायनिवन्धनरूपमीमांसाया अनारम्भणीयत्वमिति . पूर्वपक्ष- निगमनम् विश्वजिन्न्यायेन स्वर्गार्थत्वादध्ययनस्यानुवचनमात्रेण शास्त्रार्थसमाप्तेर- ध्ययनानन्तरं धर्मजिज्ञासानियमाभावान्मीमांसा नारम्भणीयेति प्रकारान्तरेण पूर्वपक्षः सिद्धान्तनिरूपणारम्भः तव्यप्रत्ययवाच्यभावनायां स्वाध्यायस्यैव भाव्यत्वेनान्वयोपपादनम् अध्ययनविधेः क्रत्वनुप्रवेशकल्पनया नियामकत्वोपपादनम्.... उपनयनकालविशेपत्तविशेषाणामध्ययनाङ्गत्वम् स्नानस्य मीमांसाश्रवणोत्तरकालिकत्वं तत्प्रमाणभूतधर्मजिज्ञासासूत्रार्थः तत्रत्यजिज्ञासानैविध्यम् .." ७४ .... .... .... .... 1 ·in. ७७ .... .... .... " .... .... .... (15) अध्ययनविधेरपूर्वविधित्वपरमतान्तरानुवादः अध्ययनल्यार्पज्ञानार्यत्वम् .... अर्यज्ञानार्यत्वेऽपि विधिवैय्यर्थ्य परिहारः अध्ययनविधायिनियमपरत्वोपवर्णनन् अत्रैवर्णिकानामध्ययनाधिकारनिरासः अध्ययनल्यार्पज्ञानार्थत्वेऽनर्यक्रवत्र्याप्त्याशङ्का क्षत्रियश्ययोश्यस्तोमाश्चमेषाध्ययनानयशङ्का नर-यज्ञपारायणादिफलकत्वस्याप्युपपादनेन तत्परिहारः नानाप्रयोजनवऽन्यव्ययनविधप्यपरिहारः.... स्वाध्यायल्याध्ययन कार्यत्वनिरातः अर्थज्ञानामनामात्रवनोऽययनाधिकारित्वनिरासः अध्ययन याच्यापन विधिप्रयोजननिवृत्तरेव प्रयोजनवात् भर्यज्ञानाल- कल्याभावान्नीमांना नारन्भगीति पुनः पूर्वपक्षः आचार्यकामनावतोऽधिकारनमर्थनन् उरनी चादिवचनल्याच्यापनविध्यनुवाइपरत्वशलापरिहारी अध्यापन विधराचार्यकमात्रफलकाया नार्पज्ञानार्थत्वमितिमीमांनानारन्नगी- .... .... • ७९-८० .. मध्ययनानिवार्यकालमापनेऽयुपपत्तेः गामित्वनारसवादी- हानत्र तलावनिरूपणन अलवरियानाविध्यधिकारयोजनवनिमनन् सत्यवानाकाव्यपनय वययन विधि: ध्ययनमा निशानिशमन्न सन्देश एजलागिरकान्य सिगुन १२ ... ....

·No text on this page.

·KUGARCHI 2.1 SOTHIA TAIN LIPRARI: SIKANER, RAJPUTANA, ॥ श्रीमद्रामानुजाचार्यविरचितं तन्वरहस्यम् ।। पश्यन् गोदावरीमग्रे प्रामुखः पमकासन । नरसिंहवपुर्विष्णुरव्याद्धर्मपुरे वसन् ॥ १॥ गोदावरीरोधसि संनिविष्टा गरीयसी धर्मपुरी चकास्ति । तत्रावतीर्णस्य नृसिंहमृत्तेविष्णोः पदं चेतसि संस्मरामि ॥ २ ॥ नमामि जैमिनिमुनि येन द्वादशलक्षणी। मीयांसा निर्मिता सूत्रैश्रुतितात्पर्यसिद्धये ॥ ३ ॥ स जीयाच्छवरस्वामी नानाशाखानु विश्रुतः । सूत्रार्थ विशदीकर्तुं येन भाष्यमभाष्यत ॥ ४ ॥ आलोच्य शब्दवलपर्थवलं श्रुतीनां टीकाट्यं व्यरचपदी च लम्वीम् ।। भाप्यं गभीरमधिकृत्य मितारं यः सोऽयं प्रभाकरगुरुपति त्रिलोयाम् ॥ ५ ॥ वृहती तथैव लवी दीकामधिकृत्य शालिकानायः । माविमलां दीपशिखां दिशदायांमत पक्षिका मामशः ॥ ६ ॥ तथाऽन्यां मालिकानापो नानाकरणात्मिकान् । मानवविका चने पत्नेन पशियाम् ।। ७ ।। टीकादयं पनिकाय भवनादत संक्षिपन् । चत्रे नमविदेशाज्यं प्रवन्ध सर्वनंतम् !! < !! भिन सचिवचिदापभिने विरुदनेकन्न नपारिन् । तन्वय चापि गुरुवारीत्या विकन्या नवदम्पतिका पूर्वपूर्वहालेप पशि माननितिन्वनिगः । संहितानि गुलयनोनिभिः प्रोदयेऽत्र विद्न निजाम: १०::

·अनुभूतिः प्रमाणं, परीक्षकाणाम् तत्रैव प्रमाणत्याहारा । स्मृतिभ्यति. रिक्ता च संक्त् िअनुभूतिः । स्मृतिश्च संस्कारमाननं ज्ञानम् , तष स्मृतिन्याहारात् । तत्र संस्कारग्रहणेन प्रत्यक्षाविज्ञानगुदासः, रोगां इन्द्रियादिमानजत्यात् । मात्रग्रह- णेन प्रत्यभिज्ञायाः व्युदासः, तम्यास्संस्कारसनिगेन्द्रियनस्यात् । स्मृत्यनुभययो- विवेकः प्रपञ्चयिप्यते ॥ ननु स्मृतिरपि त्वन्मते यशार्या । सा किमिति न प्रमाणम् ? सत्यम नहि याधार्य प्रामाण्यनिमित्तं, तस्य सर्ववित्साधारणवात् । किं त्वनुभूतित्वमेव । स्मृतिस्तु सत्यपि तस्मिन् केवलसंस्कारजन्यत्वेन अनुभूतिविलक्षणा पूर्वानुभूतमेवार्थ तदित्यवरुन्धाना च सती न स्वातन्त्र्येणार्थ परिच्छिनत्तीति न प्रमाणम् । तदंशविकल- स्मृतिप्रमाऽपि प्रतीतिपारतन्ध्याभावेऽपि संस्कारनत्वेन न प्रमाणमेव । अत एवोभय- विधपारतन्व्याभावाहीतग्राहित्येऽपि धारावाहिक वित्तयः प्रमाणमेव ॥ कथं याथार्थ्य साधारणम् ? सर्वस्यापि ज्ञानस्यार्थाव्यभिचारित्वेन तन्निय- मात् । ननु कथमन्यभिचारः ? इदं रजतं पीतश्शङख इत्यादेविपर्ययस्य, स्थाणुर्वा पुरुषो वा इत्यादेस्संशयस्य स्वप्नत्य वाऽतथात्वात् । रजतप्रतिपत्तिश्च पुरोगतां शुक्तिमेव रजतत्वेनाध्यवस्यति । रजतमात्रगोचरत्वे च 'इदं रजतम्' इति सामानाधि- करण्यं न स्यात् । रजतार्थिनः पुरोवर्तिनि शुक्तिशकले प्रवृत्तिर्न स्यात् । अवगति- प्रवृत्त्योरेकविपयत्वनियमात् । एवं 'पीतश्शंखः' इत्यादिवित्तयोऽपि अन्यथाख्या- तिरूपाः ॥ किं च साधारणे याथायें भ्रमाभ्रमविभागः कुतः तस्य याथार्थ्यायाधार्य- निवन्धनत्वात् । ' नेदं । इति वाधश्च कुतः तस्य पूर्वप्रतिपन्नविषयापहारलक्षणत्वात् । याथार्थं च तदयोगात् । उच्यते-यस्यां संविदि योऽर्थोऽवभासते स तस्या विषयः, नान्यः, तस्य तत्रानवभासात् । अनवभासमानस्य विषयत्वेऽतिप्रसङ्गात् । तेनान्यस्य अन्यथाभानं प्रतीतिविरुद्धमेव । ततोऽत्र न रजतप्रतीतिः शुक्तिगोचरा, तत्र तस्य अनवभासात् । किं तु रजतगोचरैव । ननु तर्हि पुरोवर्तिनि ' इदं रजतं । इति विशिष्ट निर्वाहः कथम् ? इत्थम- प्रथममिन्द्रियार्थसन्निकर्षे सति शुक्षिकामानमगृहीतविशेषधर्मकं इदमिति सामान्येन गृह्यते । तदनु दोषवशात् तदंशविकलं तत्सदृशं रजतमात्रं स्मर्यते । लोके च सदृश- . N ·दर्शनासशस्कृतिदृष्टव । तच्च स्मरणं तदंशप्रमोपादनुभवसमानाकारम् । एतावत्तावदा- वयोरविवादम् । तत्र गृह्यमाणस्मर्यमाणयोहणत्मरणयोर्वा भेदाग्रहात्केवलं सामान्या- कारोपलम्भाद्विशिष्टन्यवहारः, न तु विशिष्टधीतः, तत एव प्रवृत्तिरपि युवा । उत्तरकालं १ भेदग्रहणे व्यवहारविसंवादाद्वाघोऽप्युपपन्नः । स च न पूर्वज्ञानविषयापहारः, तयोर्ययात्वात् । किं तु व्यवहारविसंवाद एव । न हि ज्ञानं वाध्य, तस्य यथार्थ- त्वात् । किं तु व्यवहारः । दशमाध्यायविचारगोचरो काधोऽपि व्यहारस्यैव, न तु ज्ञानस्य । तत्र हि कृष्णलेप्वपघातस्य चरुषु पेपणस्य चानुष्ठानमात्रं वाध्यते, न त्वगत्वप्रतीतिः, तस्याः प्रमाणसिद्धत्वात् । तत एव सम्यमिथ्याविभागोऽपि । यत्र व्यवहारविसंवादः तत्र पूर्वज्ञानल्य भ्रान्तत्वम् । यत्र तु न (व्यवहारविसंवादः) तत्र सन्यान्वम् ।। ननु उष्णं जलं, शीतश्शीतमयूखः, सुवर्ण गुरुतरं, इत्यादी व्यव- हाराविसंवादात्सम्यक्त्वं स्यात् ! न स्यात् , तत्रापि भेदामहनिवन्धनत्वात्प्रतीतः । विद्यमानमपि भ्रान्तत्वं न व्यवाहियते ।। ननु मवेलामेदमंशोऽनुभवः, रमतांशस्तु कयं स्मृतिः ! तत्तांशप्रमोपात् । न हि तत्र तदिति प्रतीतिदेति । ततोऽनुभवत्वमेवोचितम् । सत्यम्, न तावचाक्षु- पोऽनुभवः, तदसंप्रयोगात् । नाप्यनुमितिः, लिड्गाभावात् । परिसास्वतिरेव । तदंशप्रमोपतु दोपदशात् । अत एव पामराणां तत्रानुभवन्याहारः। परीक्षा वन्यथा । गृहीतगोचरस्य तत्तारहितस्यापि केवल संसारगोचरत्वाद्धारावाहिकलम- प्यमपि ॥ ननु दोपाचापोऽपि विशिधानभा एव किं न स्वाद ! न स्यात् । दोपण सहकार्यशक्षिप्रतिकात्मेद, न तु विकार्दनन्जल्दन् । न हि दोर- लहसतकलादपि शालिनीगायनाकरोदयः । कान्यायाविवादिनाऽसि भाता प्रय मानमरने भनी तान्या निर्दयी नायर नागारो इस भरने का अहतमाही मेवानि- यदेशोपरतः प्रतिभा न तनीशालाकार, कल । चार नियममाविको दोषः। - द न कोयम् । अब मंत्र प्रतिरोदि के बनानन्यन र ! कत्र तु .

·(४) केवलभेदाग्रहनिबन्धना । भेदाग्रहश्चात्र भवताऽप्यङ्गीकार्यः । अन्यथा भ्रान्त्यनुदं- यात् । न हि विशेषग्रहे तदुदयः, तन्निवर्तकत्वात्तस्य । अत एव शुक्तिशकलं रजत- ज्ञानगोचरं रजतार्थिप्रवृत्तिविपयत्वात् सम्यग्रजतवदिति त्वदीयमनुमानं प्रत्युक्तम् । अविसंवादात्तत्र तथा । अत्र तु नैवे, विसंवादात् । किं च घटशब्दः पटवाचकः, चक्षुर्गन्धग्राहकमितिवत् प्रतिज्ञापदयोाघातश्च ।। किं च ज्ञानस्यार्थव्यभिचारे प्रतीयमानस्तावदाकारो ज्ञानमात्रपर्यवसितः स्यात् । ततश्च सर्व ज्ञानं साकारमापतेदिति बाह्यसमयसाङ्कर्यम् । तथा पीतशङ्खवोधोऽपि यथार्थ एव । तथाहि-नेत्रवर्तिनि स्वच्छे पित्तद्रव्ये तद्रश्मिभिस्सह निर्गते तद्गतपीतिमाऽत्र गृह्यते । तथा दोपवच्छहमानं च । द्रव्यगुण- योस्सहप्रतीतिनियमश्च नास्ति, परस्परसाकाङ्क्षयोस्तयोविद्यमानोऽप्यसंबन्धो न बुध्यते, ततश्च तत्रासंबन्धाग्रहाद्विशिष्टधीव्यवहारः। प्रवृत्तिरपि तत एव । द्विचन्द्रज्ञानेऽप्यगु- ल्यवष्टम्भादिदोषाद्विधोः प्रविभक्तो नायनरश्मिरेकस्मिंश्चन्द्रमसि द्वित्वं जनयति । तत्र द्वित्वस्य चन्द्रमसश्वासंबन्धाग्रहाह्रौ चन्द्रावित्येवं व्यवहारः । तथा सर्वतोदिशमाशुतर- संचारिण्यलातदण्डेऽपि निरन्तरधियो जायन्ते । तत्रान्तरालाग्रहणाचक्रबुद्धिव्यवहारः । अलाते च चक्रव्यवहारः । तथा दर्पणे नयनरश्मिनिपतितः प्रथम सविशेष दर्पणं गृह्णाति । पश्चात्तु प्रतिहतः परावृत्तो मुखमात्रम् । तत्र दर्पणस्य मुखस्य च भेदा- ग्रहाद्दर्पणे मुखव्यवहारः । तद्गतानां सव्यदक्षिणमहत्त्वाल्पत्वादिधर्माणां मुखस्य च भेदाग्रहात् । मुखे तद्देशादिव्यवहारश्च ॥ स्वप्नस्तु स्मृतिरेव । न ह्यननुभूते स समुदेति । दोपाच तत्ताप्रमोपः। ग्रह- णाकारश्च अदृष्टवशादर्थानामनुभूतत्वं च नाध्यवसीयते । अवस्थाविशेषोऽदृष्टं च संस्कारोबोधकम् । अत एव जाग्रतस्ताहगेव धीः ।। तथा संशयोऽपि नै विज्ञानम् । किन्तु द्वे एते स्थाणुत्वपुरुषत्वगोचरे प्रगट- तत्तांशे परस्परविनिर्मुक्ते पुरःस्थितो वस्तुदर्शनाजायमाने स्मृतिरूपे । एतत्सर्व यथा- र्थमेव । परस्परविनिर्मुक्तयोस्तयोविशेषयोः पुरःस्थिते धर्मिणि एकस्यापि व्यवस्था नास्तीति व्यवस्थितव्यवहार प्रवर्तयिता प्रवर्तयितुमशक्नुवन् संशत इति भवति तत्र संशयव्यवहारः। किं च कस्यचिद्भानस्यार्यव्यभिचारे सर्वस्यापि तथात्यशङ्कायां जगति विश्वासो न स्यात् ॥ ननु वमतऽपि कुत्रचिदाने भेदामहनिवन्धनप्रवृत्ती व्यवहार विसंवादे ।

·सर्वत्र त्यात्वशङ्कायामविश्वासस्तदवत्य एवेति चेत् न, वैषम्यात् । यायायें हि साधारणे ' यद्धानं तत्सत्यम् । इति सर्वत्र स्वारसिको विधासः। प्रवृत्तिश्च स्वारसिकी। कचिदविश्वात सोप्यल्ायासेन निवर्तते । प्रवृत्युत्तरकालं व्यवहाराविसंवादे पूर्वज्ञानस्य विशिष्टार्थगोचरत्वनिश्चयात् । विसंवादे तु केवलं परस्परविनिर्मुक्ता गृहीतभेदान्व- स्तुगोचरत्वनिश्चयात् ॥ सासर्व ज्ञानं ययार्यम् । थाथार्येऽपि स्मृतिरप्रमाणम् । अनुभूति प्रमाण- मिति सिद्धम् ॥ आचार्यन्तु-त्मविसंवादि अगृहीतग्राहि विज्ञानं प्रमाणम् । इति प्रमाणसामान्यलक्षणं निवद्धम् । तच्च प्रामाण्यं स्वतः, भप्रामाण्य परत इत्यपि निवदम् । तदुत्तम्- तस्मादृहं यदुत्पन्नं न विसंवादमृच्छति । ज्ञानान्तरेण विज्ञानं तत्प्रमाणं प्रतीयताम् ।। इति । तच्छियैश्च तत्त्वतस्त्वं बहुधा प्रपञ्चितम् । तथाहि-तत्र केचिदित्य त्याचस्प दुः-स्वशब्दोऽयमात्मीयवचनः । प्रामाण्यं चार्यत्वात्तन् । जायत इति च योग्यतयाऽभ्याहियते । ततश्चायमर्थः-स्त्रीयादेव कारणादर्ययावल्क्षगं प्रामाण्यं जायते, न गुणात, तस्य दोपप्रतिवन्धमान एवोपक्षीणत्वात् । गुणाधीने तु प्रामाण्ये वेदस्यापोल्पेयतया वक्तृगुगाभावेन प्राभाग्यं न स्यात् । एतद्विलक्षण प्रामाण्यं न स्वीयाकारणाजायो, किन्तु दोषादित्यप्रामाण्यं परतः । अत एवंदं रजतमित्यादिषु स्वीयाकारणादिदमंशस्य स्वास्त्वम् । दोपात्तु रमतांशस्य मिथ्यात्वमिति ।। एतन्मतमाचार्यप्रन्यानुगुणं न भवतीति तदीयरैवोपेक्षितम् ॥ अन्ये तु-वरायोऽयनामाकनः प्रामाण्य ज्ञानधितत्यामृतार्यनिश्चयः । बतच मानवमाता मामा जायजे। न तु गुगानारियाद नाया। सभामाग्यं तु परतो दोसानान्कालताना वेति । अयाति पसनदीयो प्रतिक्षितः । मापदामापत्य पातो जन्म दिन् । न हि रजतन नव्या प्रामाण्यं दोषज्ञान दिनय, कलकारमान वात् । अत्याभूतार्थ निश्चयोमामाया! तानमाने सन व भवति, सानाविकतने । सन् पोनामनातीनियदै ! कर सामान का अन्य सामने ·। (६) ज्ञाप्यते । किं च प्रामाण्यस्यापि स्वतो जन्म अयुक्तम् । स्वत इति ज्ञानस्वरूपमा चेद्विवक्षितं तदा मिथ्याज्ञानस्यापि स्वतः प्रामाण्यं स्यात् , तत्रापि ज्ञानस्वरूपस्या- विशेषात् । अथ सम्यग्ज्ञानं विवक्षितं, तदा प्रमाणज्ञानात्प्रामाण्योत्पत्तिरुक्ता स्यात् । तदा स्वस्मात्स्वस्योत्पत्तिस्यात् , सम्यग्ज्ञानस्वरूपान्यतिरेकात्प्रामाण्यस्य ॥ अपरे.तु-स्वशब्दो ज्ञानपरः । योग्यतया च भातीत्यध्याहियते । ज्ञानात्तद्गतं प्रामाण्यं ज्ञाप्यते । अप्रामाण्यं तु परतो गम्यत इति । तदपि तदीयैरेव निरस्तम् । न हि ज्ञानमात्मानमात्मीयं वा प्रामाण्यं गृह्णाति, तस्यार्थग्रहणमानोपक्षीणत्वात् । न ह्युत्पन्नं ज्ञानमहं प्रमाणं मदीयं वा प्रामाण्यमिति प्रतिभाति । ज्ञानं तु केवलमर्थ- प्रकाशान्यथानुपपत्त्या करप्यते । प्रामाण्यमपि तत एव । तस्मात्स्वतो भातीत्यनु- पपन्नमिति ॥ आचार्यमततत्ववेदिनस्तु-स्वशब्दोऽयमात्मवचनः । प्रामाण्यं चार्थवत्त्वम् । भातीति चाध्याहारः। ज्ञानस्वरूपादेवार्थतथात्वलक्षणं प्रामाण्यं भातीति ज्ञानमात्रस्यार्थ- तधात्वप्रकाशकत्वं स्वारसिकमिति यावदिति । तदुक्तं तदीयैः- आत्मवाची स्वशब्दोऽयं स्वतो भाति प्रमाणता । अर्थस्य च तथाभावः प्रामाण्यमिति गीयते ॥ यदर्थतथात्वं यद्वशाच ज्ञानं प्रमाणं तद्भानं स्वरूपादेव भाति, न तु गुणज्ञा- नादर्थक्रियाज्ञानात्संवादज्ञानाद्वेत्यौत्सर्गिक प्रामाण्यम् । अर्थान्ययात्वलक्षणमप्रामाण्यं न स्वतो भाति । किन्तु कारणदोषज्ञानान्नेदमिति वाधकज्ञानाद्वेति परत इत्युप- पादितमप्रामाण्यमिति । यथाहुराचार्याः- तस्मात्स्वतः प्रमाणत्वं सर्वत्रौत्सर्गिकं स्थितम् ! वाधकारणदुष्टत्वज्ञानाभ्यां तदपोद्यते ॥ इति । स्थितं प्राप्त प्रतिपन्नमिति यावत् । सर्वत्रेति न केवलं प्रमाणेषु किन्तु ज्ञानमात्र इत्यर्थः । न हि प्रमाणज्ञानान्यधिकृत्येयं चिन्ता, यत औत्सर्गिकत्वं न स्यात् । किं नाम संशयस्मृतिविलक्षणानि ! तयोरप्रामाण्यस्य स्पष्टत्वात् न तो विचारगोचरौ । यदि प्रमाणज्ञानान्यधिकृत्येयं चिन्ता स्यात् तदा तेषामेव स्वतः मामाण्य साधितं स्यात् । तथा च वेदायोभयवादिसिद्धप्रामाण्याभावेन विचारा- - ·(७) विश्यवान तत्साधितं स्यात् । तथा च तत्प्रामाण्यानुपयोगिनी चिन्ता काकदन्त- परीक्षावदकर्तन्या स्यात् । ज्ञानमात्राधिकारेण तु स्वतःप्रामाण्ये साधिते वेदस्यापि सामान्यतः प्राप्त प्रामाण्यं कारणदोपादेरभावानिरपवादमिति सप्रयोजना स्यादिति प्रामाण्यमौत्सर्गिकम् , अन्यदापवादिकम् ॥ नवर्यतथा प्रामाण्यं चेत्स्मृतेरपि तत्प्रसङ्गः । तयाऽपि तयावनिश्चयात् । मेवम् । अधिगततयाऽननुसन्धानम् , अर्थस्य च तथात्वम, ज्ञानस्य च तत्र निश्चयन- नकत्वमिति त्रितयमपि प्रामाण्यमभिमतं लोके । तत्रैव प्रमाणशब्दप्रवृत्तेः । अतो न स्मृतेः प्रामाण्यम् । तदयमत्र पूर्वोत्तरपक्षसक्षेपः---घटपदाच घटज्ञानोदयदर्शनात घटसद- सद्भावमानसाधारणेन ज्ञानमात्रेण घटो दुनिश्चयः । अतो न तस्य स्वतः प्रामाण्य- निश्चयः । किन्त्वप्रक्रियाज्ञानात्संवादाद्गुणवत्कारणज्ञानाद्वा तन्निधयः । क्रियाज्ञानम- व्यभिचारास्वत एव प्रमाणम् । संवादोऽप्यर्थतथात्वादेव घटते । तथा गुणोऽपि । तस्मात्परत एव प्रामाण्यनिश्चयः न स्वत इति पूर्वः पक्षः ।। सिद्धान्तस्तु- न ज्ञानमन्यभिचारानिश्चयमुखेना निश्चिनोति । किन्तु स्वत एव । यदि स्वतो निश्चेतुं न शक्नुयात् तदा निश्चयस्यात्यन्तासन्मव इत्याध्यमेवाशे- पस्य जगतो भवेत् । न हि स्वतोऽनिधितोर्यः परतोऽपि निश्चेतुं शक्यते, परस्यापि पूर्वपदेवासामर्थ्यात् । यया घटज्ञानमसत्यपि घटे टम् इत्यनिधायकं तथाऽर्थ- नियाज्ञानमपि स्वप्नावस्यायामसत्यामेव च तत्यां दृष्टमिति न केनापि सा निशेतुं शक्यते । तया घटनिश्चयस्तु दूरत एव । तथा संवादो नाम तद्विपयं ज्ञानान्तरन् । तस्य पूर्वज्ञानात्को विशेषः । येन तेनानिधितमनेन निधीयेत । तथा गुणज्ञानादपि गुणो निश्शेतुं न शक्यते । किं पुनः पूर्वज्ञानप्रामाण्यम् । तस्मात्त्वत एव प्रामाप्यं परतत्त्वप्रामाप्यं दोपज्ञानाद्वाधाज्ञानाद्वा । वेदे तु दोपाभावात्वतः प्राप्त प्रामाण्यं सुस्थमिति तत्प्रामाम्योपयोगाद्विचारध समयोजन इति ॥ तत्र सामान्यलक्षगं तापदनुपप संशयविपर्यययोपाध्यन बाचनद्वयन्या- वाभावात् । धारावाहिकप्रामायनान्त्वपवाव्याः । तथा स्वातव्यमापन, नन- भूतित्वमानप्रवक्तवान्लामाश्यत्य । तथा परतस्त्वमपाल, सहारमात्रनन्यत्वमात्र- तत्वासामान्यस्य । किंवतपात्वं प्रामाप्पं चेन्टनेमि तपावसानः सनसन्धान तन्मयोनरं. ३, सतिप्रमोपक्रवभिनयारतियादश्याप्ती । फेदर- ·(4) संस्कारमन्यत्वं पेत्तदेव सर्वत्र स्यात्, किं स्वतः परतो नेति विमागेन । यचोक्तं वारसिकं प्रामाण्यमन्यदापवादिकमिति तत्र स्वारसिकत्वं नाम किम् । ज्ञानस्वभावश्चेत्तहि स्मृतावतिप्रसङ्गः। अथ तयुतिरिक्तज्ञानस्वभाव इति चेत्, तर्खा वयोरविवादः । द्वितीयेऽपि पक्षे कोऽपवादः? दोपश्चेत्तस्य सहजशक्तिप्रतिबन्धकत्वमेव न स्वप्रामाण्यनिमित्तता । अथ संस्कारमानजत्वं चेत, तथैवाविवादः । वेदप्रामाण्य त्वनपेक्षत्वादेव सिद्धम्, किं स्वतः परतो वति प्रयासेन । मानान्तरानपेक्षतयैव वेदः प्रमाणमिति प्रयमाध्याये निर्णीतम् । तत्र वाह्यहेतुसमुत्यमप्रामाण्यं सापेशत्वल क्षणं तर्कपादे निराकृतम् । वाक्यानां परस्परानन्वयशङ्कासमुत्यं तु त्रिपाद्याम् ज्ञानयाथार्य तु प्रकरणपश्चिकायां शालिकानार्थन नयवीथ्यां समर्थितम् ॥ ननु त्वन्मते स्मृतेरप्यात्मस्वात्मांशयोरनुभूतित्वात्कथं तद्युतिरेकस्तल्लक्षणम् न च वेद्यांशस्यैव संस्कारजन्यत्वेन तत्वमिति युक्तम् । अंशान्तरस्यापि तदविरोधात् किंचैकस्यैव स्मृतित्वमनुभवत्वं च विरुद्धम् । अनुभवपारतन्यमप्यंशत्रयसाधारणम् उच्यते-- न हि प्रतीतिप्रकारमपनुत्य तत्वव्यवस्था युक्ता । इत्थं तु तत्प्रकार:- याकाचिद्रहणस्मरणरूपा प्रतीतिः तत्र सर्वत्र साक्षादात्माऽवभासते । न ह्यनवभासमाने तस्मिन् विषयाः प्रतिभान्ति । इत्थं हि सर्वा प्रतीतिरिदमहं जानामीति। न ह्याश्रया- नुल्लेखेन काचिबुद्धिरुदेतुमलम् । तथात्वे स्वपरसंवेदनयोरविशेषः प्रसजेत् । प्रत्यया- न्तरविषयत्वे च मेयमात्रोः न सहोपलम्भनियमः । एकप्रतीतिगोचरत्वे तु तत्सं- भवः । तस्मात्सर्वा प्रतीतिरात्मांशेऽनुभवाकारा साक्षात्कारवती चेत्यनुभववलादेवा- 'श्रयणीयम् । तथा स्वात्मांशेऽपि स्वयंप्रत्यक्षा प्रकाशते । अप्रकारात्मकयोरपि मेयमानोर्यत्सबन्धात्प्रकाशः तादृश्यास्तस्याः प्रकाशे किमपरमपेक्षणीयम् । न च तस्यां विषयप्रकाशसमये प्रकाशान्तरमपि । न च सा तदानीं नावभासते । तदनव- भासे च सर्वानवभासप्रसङ्गात् । न चाप्रकाशदीपे विषयाः प्रकाशन्ते । एतेन परोक्तं निरस्तम् । यथाऽऽहु:--- अङ्गुल्यग्रं यथाऽऽत्मानं नात्मना स्पष्टुमर्हति । स्वांशेन ज्ञानमप्येवं नात्मानं ज्ञातुमर्हति ।। इति। तत्र किं कर्मकर्तृभावविरोधोऽभिमतः, अथार्थप्रकाशकस्य स्वप्रकाशकत्व- विरोधो वा । न प्रथमः अनभ्युपगमात् । न हि वयं ज्ञानस्य स्वापेक्षया कर्मकर्तृभायमम्यु- ·(६) पगच्छामः । न द्वितीयः, प्रतीतिबललयत्वात् । अत एव ज्ञानस्य तदभिमतं नित्या- नुमेयत्वमप्यपास्तम् । तनुमापकं च नार्थमात्र, तस्य तदविनाभावनियमाभावात् । नापि तजन्यो विषयगतो ज्ञातताप्राकट्यापरपर्यायोऽतिशयः, तत्र प्रमाणाभावात् । ज्ञातो घट इति व्यपदेशात ज्ञानसंबन्धमात्रेणाप्युपपत्तः । एतेन सुखादिवन्मानसप्रत्यक्ष- गन्यं ज्ञानमित्यपि निरस्त मतम् । तस्मात्स्वयंप्रकाशा सर्वा प्रतीतिरात्मस्वांशयोनियमेना- नुभवातारा साक्षात्कारवती प्रमागं चेति प्रतीतिबलादेवाश्रयणीयम् । वेद्यांश एव स्मृति- त्वमनुभूतित्वं प्रत्यक्षत्वं परोक्ष प्रमाणत्वमप्रमाणत्वं च व्यवस्थितम् । तथाहि- यत्र यो वैद्यांशल्लदित्युल्लिल्यते तत्र तस्यांशस्य संस्कारजवं स्वृतित्वं परोक्षत्वमप्रमाणत्वं च भवति । संवारन तु तदेशस्यैव युतम् । प्रत्यभिज्ञायां तथा दर्शनात् । स्- तिप्रमोपचप्तयोस्तु तदित्युल्लेखविरहेऽपि संस्कारजत्वमिन्द्रियसंप्रयोगाभावात्परिशेष- सिद्धमधस्तादुतन् । यथाऽन्यथाख्यातिवादिनः त्वमते सामयैत्येऽप्येतस्मिन्ननतां- शत्य दोपजत्वं मिथ्यात्वं व मंशस्य तु सत्यत्वमदोपनत्वम्, तत्यापि तयावेs- शान्तरस्त्येव वाघनसशात्, तथाऽनापि कारणमे न संशेषु धर्मव्यवस्था स्यात् । तथाहि- यत्र तु वेद्यांशे इदमित्युहिल्यते तत्रेन्द्रिय सन्निकर्षजत्लेन प्रत्यक्षत्वं, यत्र तु न त्यो खः तत्र त लिनशब्दमन्यत्वेन परोक्षवमनुभूतित्वम् । यत्र तु तदित्यु. ल्लेखः तत्र तु केवलकारनत्वेन स्मृतित्वमिति सर्वनुपानम् । सर्वत्र कार्यानुरोधेन कारणल्पना, न तु देरीत्येन । अतसामयत्येऽपि कार्यवैलाग्येशान्तरकारणल- क्षण्यमेषितव्यम् । तसिद्धमनुभूतिः प्रमाण, स्मृतिव्यतिरिका च संविदनुभूतिः । स्कृतिम संस्कारमाननं ज्ञानमिति । ल्क्षगान्तराण्यपि प्रकरणाश्चिमायामपन्यान्य निरस्तानि । नास्माकं तत्रात्यन्ताभियोगः, देवार्थविचारमात्रप्रवृत्तवात् । तञ्च पञ्चविध, प्रत्यक्षानुमानोमानापत्तिशब्दभेदात् । तत्र साक्षात्मनीतिः प्रत्यक्षम् । साक्षात्वं वापरोल्यं विशदावभास इति । तच सर्ववित्तीनामात्मस्वात्मांशयोः ऐन्द्रियरज्ञानेषु त्वंशत्रयानुगतसाताव्यवहारहेतृः पारोपविलक्षणः स्वानुभवसिनो धर्मविशेषः । इन्द्रियार्थविजयोत्सनं ज्ञानमिति तु न झग, स्नगलवांशयोव्याः । स्वावन्यायपेन्द्रियस्तान इन साताबमा- सते । अतस्ताक्षाट्यवहालहेतुर्दर्न इत्येव तकनन् । ननु स पर्स: कोड: न तारवारोस्यन । तस्यैव विकारवियतनाया- प्पसिद्धेः । नापोन्दियनन्द, पुतदोपानतिकृतेः । नापि स्मृति विज्ञानानिक ·(१." तेष्वप्यात्मस्वात्माशयोत्साक्षात्वात् ॥ उच्यते---- इदमहं जानामि ' इत्यंशत्रये प्रत्येकं तात्कालिकव्यवहारहेतुः धर्मविशेषः । न खनुमानादिषु वेद्यांशे तात्कालिको व्यवहारो दृश्यते । तपामतीतानागतविषयत्वस्यासंभवात् । लोकप्रसिद्धपरोक्षापरो- क्षव्यवहारनियामको धर्मस्त्वयाऽप्यङ्गीकार्यः । न हि नियामकमन्तरेण नियन- व्यवहारस्संभवति । तर्सङ्गीकुर्मस्तादृशं धर्मम् । स न ज्ञानावान्तरनातिभेद एव । मैवम् । न हि गुणेषु जातिसंभवति । तत्संभवं प्रमेयवगें निराकरिष्यामः । संभवेद्वा । तथापि तदभिव्यञ्जकं किम् ? परीक्षकप्रसिद्धा जातयः स्वप्रतीतौ व्यस्त्रकसापेक्षा इति हि भवतां राद्धान्तः । इन्द्रियजन्यत्वमिति चेत् ! न, त्वदभिमत ईश्वरज्ञानेऽन्याप्तः । इदमिति व्यवहारानुगुणत्वमिति चेत् (न)। अतीतानागतविषये तस्मिन् योगिनाने चातिव्याप्तेः । अतोऽस्मदुक्कैव रीतिर्भवतां शरणम् । तत्र वैद्यांशगोचरं प्रत्यक्ष द्विविधं, निर्विकल्पकसविकल्पकभेदात् । तत्राचं स्वरूपविषयम् । तथाहि-इन्द्रियसंप्रयोगानन्तरं प्रथमं द्रव्यगुणजातिषु स्वरूपमात्रज्ञान जायते । तस्य च न द्रव्यमानं विषयः, जातिगुणयोरप्यवभासात् । अतो योग्य सर्वमपीति निर्विकल्पकं स्वरूपविषयम् । इतरत्तु विशिष्टविपयम् । तथाहि- निर्विकल्पकदशायां वस्त्वन्तरानुसन्धानशून्यतया जातेरनुवृत्तिावृत्तिश्च न प्रतीयते । सविकल्पकदशायां तु तदनुसन्धाने पूर्वाकारावमर्शेन जातेरनुवृत्तिप्रतीतिः । अयं घटः अयमपि घटः न तु पटः इति विशिष्टप्रतीतिसंभवः । तथा गुणप्रतीतावपि । पूर्व द्रव्यगुणयोरन्योन्यं व्यावर्त्यव्यावर्तकभेदो न प्रतीयते । सविकल्पकदशायां तु गुणस्य गुणिना सह अन्वय इतरेभ्यो व्यतिरेकश्च पश्चादेव प्रतीयते । शुक्लो घटः न कृष्ण इति विशिष्टप्रतीतिसंभव इति सविकल्पक विशिष्टविषयं कर्म न निर्विकल्पकगो- चरः, तस्य नित्यानुमेयत्वात् । संयोगविभागपरम्परया हि गतिरनुमीयते । अनुमिते तस्मिन् पश्चाद्विशिष्टप्रतीतिसंभवः । देवदत्तो गच्छतीति नामकल्पनायामपि वाच्य- दर्शनात् स्मर्यमाणशब्दो विशेषणम् । न हि प्रत्यक्षोपात्तमेव विशेषणमिति नियमः । प्रमाणान्तरोपात्तस्यापि तत्संभवात् । अतो नामकर्मणी स्वयमप्रत्यक्षे अपि प्रमाणान्तरो- पात्ते सती विशिष्टज्ञानहेतुतां मजेते इति द्विविधं प्रत्यक्षम् ॥ प्रमाणफलविभागस्तु-यदा प्रमितिः प्रमाणमिति भावसाधनः प्रमाणशब्दः ·(१) तदा साक्षात्कार प्रमाणम् । तदनन्तरं जायमाना हानोगदानापेक्षाबुद्धयः फलम् । यदा प्रमीयतेऽनेनेति करणसाधनः तदा अपेक्षितं करणं मनइन्द्रियं तदर्थसन्निकर्षो वा सर्वत्र ज्ञानमेव फलम् । तदुद्देशनैः करणप्रवृत्तेः । भावसाचनपक्षेऽपि यद्यपि हानादि चपेक्षया प्रमा स्वयं करणमेव, त्यापि ज्ञानाज्ञानविमागाभिप्रायेण पक्षद्वय- विभागोजगन्तव्यः ।। ।। अथातुमानमू॥ । एकाश्रयाश्रिन्योरेफदेशयोः ज्ञातसंबन्वनियमनकदेशेन सन्दिप यक्देशान्त- रस्य परिक्षानमनुमानम् । तदुचन--- ज्ञातसंबन्धनियमस्पैकदेशस्य दर्शनात् । एकदेशान्तरे बुद्धिरनुमानमवाधिते ।। इति ॥ अक्देशशब्देनाश्रिताभिधानम् । आश्रयशब्देन पतस्य । उदाहरणं तु महानसाद ज्ञाताशिसंपन्धनियमस्य धूमन्य पर्वतोपरि दर्शनातङ्गवहिजानन् । ति पुनसंबन्धनियम प्रमागम् ! न तावत्प्रत्यक्षं तस्य समिहिलावर्तमानकालबदले- परत्यनियमात् । नापि मान प्रत्यक्ष, तम्य पहिरन्नत्वात् । भूपोदर्शनकार- सचिवमपि न समर्थ, संस्कारस्य मतिमात्रहत्वात् । उच्यते- धूमाम्योस्योगका प्रयोग प्रकार। मोऽपि द्रविशेषगल माना वन्यपरतन्त्रम्समावस्यात् । धूमम्ही तु विन्यतया देशवासिंगेन्दविशेष पतपैर, न पुनसंयोगविशेषतया । तपाहि- हसानिमाविति हि प्रीति न नरमनपोलोग इति । समिहिनोन्नता होदन्ता । पर- 1 ལྟ༌ཀཱ ཡྻདྡྷཾ དང་པཎྜ – 《 མཱཀ प्रतीक साल का सन्दे पर ཁག ： ཨུལ དུས ཛ་ཅཡཋ པགེ , - मापनपनि म Ess C Casàn Sun Gr3,5 --- === ཝེཊ་ ཡས་ པས པོ - ན ： སཾ; ཨ་པེ་ ·- , 1 . (१२) धूमाग्न्योसंबन्धनियमे प्रमाणम् । भूयोदर्शनेने पश्चात्तस्य निरुपाधिकत्वनिश्चयः, यत्नेनान्विष्यमाणेऽप्युपाधेरदर्शनात् । अतो भूयोदर्शनमपि सप्रयोजनमिति गुरुमिरा- हतम् । यत्र तु प्रथमप्रतिपन्नस्संयोगः पश्चात्कदाचिद्विहन्यते यथाग्निना सह धूमस्य, तस्य देशकालावच्छेदः पश्चादनुप्रवेश्यत इति तस्य स्वाभाविकत्वामावेन औपाधिक- त्वम् । उपाधिश्वाट्टैन्धनसंवन्धः, तन्मात्रानुवन्धित्वाद्भूमस्य । इत्यमन्यत्रापि यंत्र व्याप्यव्यापकसंवन्धो येन येन प्रमाणेन निरुपाधिकः प्रतीयते तत्रतत्र तदेव प्रमाण- मिति सिद्धम् ॥ तदुक्तम्- यः कश्चिद्येन यस्येह संवन्धो निरुपाधिकः । प्रत्यक्षादिप्रमासिद्धस्स तस्य गमको मतः ॥ इति। तत्राचार्यमतपक्षपातिनः केचिदाहुः-वहिधूमौ संयुक्तौ संयुज्यते संयोक्ष्येते इति संयोगस्यैव भावार्थस्य कालत्रयावच्छेदः प्रतीयते । न चावश्यमिदंशब्देनैव कालो निर्देष्टव्यः, लडादिप्रत्ययैरपि सुतरां तन्निर्देशादिति । मा भूद्वा देशकालाभ्या- मवच्छेदावगमसंयोगस्य । तथापि स्वाभाविकत्वमप्रामाणिकम्, न ह्यवच्छेदानवगति- मात्रेण तदवधारणं सिध्यति, सतोऽप्यनवगतिसंभवात् । तस्मादनिश्चिते चावच्छेदा- संभवे न स्वाभाविकत्वं सिध्यति ॥ अत्रोच्यते-व्याप्तिग्राहकप्रमाणेन हि संयोगस्य कालावच्छेदो न प्रतीयत इति वदामः, न त्वनुशासनसिद्धलडादिमुखेन संयोगस्य कालावच्छेद निवारयामः, तस्य तु व्याप्तिप्रतीतावनुपयोगात् । तद्राहकप्रमाणमुखेनैव तदवच्छेदस्य तद्हणो- पयोगात् । नाप्यवच्छेदानवगतिमात्रेण स्वाभाविकत्वं ब्रूमः । भूयोदर्शनस्यापि सहाय- त्वात् । तेन हि निरुपाधिकत्वनिर्णये स्वाभाविकत्वं परिशेषात्सुस्यम् । किं च संयोगादयो हि वस्तुतो द्रव्यपरतन्त्रस्वभावाः, द्रव्यं तु स्वतन्त्रम् । अतस्तस्यैवावच्छेद्यत्वमौत्सर्गिकम् । यत्र त्वविवादस्संभवति तत्र विशेषणभूतस्संयो. गादिरपि कालेनावच्छिद्यते । यथा वढेधूमसंवन्धः । अत एव तस्यौपाधिक्त्वमिति ।। तच्चानुमानं स्वार्थपरार्थभेदेन द्विविधम् । स्वयमनुसंहितया सामय्या अनु- मानोत्पत्तिः स्वार्थम् । परप्रयुक्तवाक्योहोधितया तु परार्थम् ।। तच वाक्यं व्यवयवम् । ते च प्रतिज्ञाहेतूदाहरणानि । तत्र प्रतिज्ञा तु प्रथम प्रयोगा: । हेतूदाहरणयोस्त न प्रयोगक्रमनियमः । एकदेशदर्शनपूर्वकमपि सबन्धनि- ·(१३) यमस्मरणं सामयुद्धोकन तथा संबन्धनियमस्मरणपूर्वकमप्येकदेशदर्शनम्। हेतूपन्य- योस्त्वन्यतरप्रयोगेगापि साध्यसिद्धेमयोपादानं व्ययमिति मीमांसकाः । निगमनम- प्यर्यकमेव, यथोदितहेवाटलमलालाम्यस्य । तथा वैधष्टान्तोऽपि नानुमा- नाङ्गम्। साध्यधर्मसंबन्धनियमक्लेन हेोर्गमकल्पम् । तच साधर्म्यदृष्टान्तेनैव सम- थितन् , कृतं वैधदृष्टान्तेन । अत एक तलतिपादनपर श्चित्प्रयुज्यमानं वैधयो- दाहरणाक्यमपि व्यर्थमः । तर्हि विनासत्यादिति चेन, अतुल्योपायत्वात्। एकल्य ऋजुत्वात, इतरस्य कल्वात् । तुल्यप्रचारयोरेव हि विकल्पः । अत एव केवळ- व्यतिरेक्यनुमान चिन्मीमांसत नसहले। साध्यसाधनसंवन्यस्यान्वयष्टान्ते प्रसिद्ध- त्वात् तस्य बानापापात् ॥ प्रमाणफलविभागातु प्रत्यक्षवर्जन्यः । यदा अनुमितिरनुमानमिति व्युत्पत्त्या साध्यज्ञान प्रमाण, तना तदनन्तरमादिनी हानादिबुद्धिः फलम् । यदा वनुमीयतेऽ- नेत्यनुमानमिति करणाश्रयः तदानीं न ज्ञानादीनां करणत्वं, वैवक्षिपदाचरणमा- वस्य । सर्वत्र लैटिकाविषया प्रतीतिरेव फलम् । तत्र लौक्तिवतामहमानग प्रामाण्य शब्दप्रमाणावतरे वक्ष्यामः | तसर्व प्रकरण विज्ञायां प्रमाणपारायणे अनुमानपरिच्छेदे वहशो वनितम् । प्रतिसिद्धान्तमात्रप्रवृत्तवानामा प्रचा- धिकारः॥ || अघोपमानम् ॥ नारदर्शक गनमारज्ञानुमानः । यथा पूर्वगो: पुरुषस्य बने गाय लड्दा पस्यतो पदोगनगदप्रतियोगिता अनेने मासी मदीपा गौरिति तदुषमान्न् । प्रत्यर्स, कितिकतिन्य गावि जायमान- स्वात् । न मनतः, पूर्वमनासानभवान, वाल्मीमाता दुनि- खे। नाम्यनुमानन्, सातितलतियवानदानात् । मानदिचन्द्रियर सामानयोमानवनिराः मरिन चाडयदर्शनानुशिकोमा मान्याना मारल्यानर पाने དེ་ ॥ अथा पनिः॥ नयमाने ।

·यथा ' जीवन् देवदत्तो गृहे नास्ति' इत्यत्र गृहामावे दृष्टे श्रुते वा तत्रासति बहिर्रवकल्पने गृहाभावो जीवनमनुपपन्नं कुर्वन् वहिर्भावं कल्पयति । अनुपपत्तिश्चात्र संदेहः । तथाहि- अकल्पिते वहिर्भावे गृहामावे च निर्णीते 'जीवति वा न वा ' इति संदेह एव भवति । कल्पिते तु तस्मिन् स प्रशाम्यति । अर्थसंदेहापादकोऽर्यः प्रमा- णम् । बहिर्भावकल्पना प्रमा । कल्प्यमानोऽर्थः प्रमेयम् । यद्वा प्रमितिः प्रमाणमिति व्युत्पत्त्या कल्पना प्रमाणम् । तदनन्तरभावि विशिष्टज्ञानं फलमिति ॥ ननु गृहामावदर्शनाद्वहि वकल्पनमनुमानमेव । तथाहि- देवदत्तो बहिरस्ति गृहे अविद्यमानत्वे सति जीवनवत्त्वात्, यो जीवंतत्र नास्ति स ततोऽन्यत्रास्ति, यथाहम्, इति चेत् ? मैव-जीवनांशे संदिग्धासंदिग्धत्वात् । ननु जीवनं प्रमाणान्तर- प्रतिपन्नं कषं संदिग्धम् ? सत्यं, प्रमिते हि वस्तुनि पूर्वप्रतिपन्नरूपाद्रूपान्तरप्राप्तौ संदेहो भवत्येव । पूर्व हि जीवनं गृहसंबद्धमेव प्रमितम् । संप्रति तत्संबन्धे निवृत्ते बहिर्देशसंबन्धे चाकल्पिते जीवने संदेहो भवत्येव । पूर्व जीवन् देवदत्तो गृह एव दृष्टः । इदानीं स गृहे नास्ति जीवति वा न वा' इति । तर्हि बहिर्देशसंबन्धकल्पनासंदिग्धं जीवन लिंगमिति चेत् ( एवं चेत् ) अनुमेयाभावः । बहिर्देशसंबन्ध एव अनुमित्सितः। स तु निर्णीतश्चेदनुमेयं नावशिष्यते । केवलगृहामावोऽपि न लिङ्गं, मृतननिष्यमाणयो- यभिचारात् । अतोऽत्र नानुमानावकाशः । अतस्संदेहापादकोऽर्थोऽर्थापत्तिरिति स्थितम् । न हि धूमादिकं कस्यचिदर्थस्य संशयापादनद्वारेण लिङ्गमिति ततो वैषम्यम् । तथा पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्त इत्यत्राकल्पिते रात्रिभोजने पीनताx रात्रिभोजने प्रमाणम् ॥ तदुक्तम्- तत्संदेहव्युदासाय कल्पना या प्रवर्तते । संदेहापादकादादापत्तिरसौ स्मृता ॥ इति । अन्ये पुनरेवं मेनिरे यस्मिन्नकल्पिते योऽयः प्रतीतोऽपि पूर्वपरि- दृष्टस्वरूपपरिवृत्त्या संशयरूपामनुपपत्ति भजते सोऽर्थः स्वगतसंदेहव्युदासाय अर्थान्तर- कल्पनायां प्रमाणम् । यथा पूर्वाक्तं जीवनसामान्यं भोजनमात्रं च । धूमाद्यनुमानं नैतादृशं, एकवानिश्चितकरणमपरत्र संदिग्धमिति ततो वैषम्यम् ॥ तदृतम् - N ४ पीनता भोजनसंशयं कृयाणा इति स्यान् ·यत्कल्पनां विना योऽर्थः प्रतीतोऽप्येति संशयम् । तेन तत्कल्पनामेके वर्धापत्ति प्रचक्षते ॥ इति । केचित गृहाभाव एवान्ययाऽनुपपद्यमानस्सन् वहि करपनायांप्रमाण- मित्याहुः । तदयुक्तम् । तत्र गृहाभावस्य काऽनुपपत्तिः । असति पहिस्सत्ते स्वस्याभाव इति चेत्, तर्हि साध्याभावे हेचमावल्पोन्यतिरेक एव । स च हेतुसद्भावे साध्यसद्भाव- लक्षणेनान्वयेनावगम्यत इत्यन्वयन्यतिरेकमुखेन प्रवर्तमानत्वादिदमनुमानमेवेति नार्यापत्तेः पृथक्त्रामाण्यसंभवः । अतत्संदेहापादकोयतेनापादितसंदेहोर्यो वाऽर्थापत्तिरिति स्पितम्॥ अत्र केषित-यत्रानुपपत्तिः प्रमाणान्तरप्रतिपन्ना तत्रान्तरमेव करप्यमिति सा दृष्टार्यापत्तिः । यत्र तु वात्यप्रतिपन्ना 'पीनो देवदत्तो दिवा न मुक्ते' इति तत्र रात्री मुक्ते इति वात्यमेव करण्यम् । 'शादी ह्याकाला शन्देनैव परिपूर्यते। इति न्यायात् । अतल्ला भ्रतार्थापत्तिरिति अापत्त्वैिविध्यमाहुः। तन्युतम् । स्त्राप्यर्थस्यैव कल्लयितुनुचितत्वात् । यस्मिनकल्पितेऽनुपपत्तिः करिश्ते तु तच्चान्तिः अतः तदेव कल्यं अन्यथा समुत्पन्नावात्यप्रयोगे तु तच्चान्तिरिति तदेव कल्प्यमिति । तहि पदार्थज्ञानादेव तन्हान्तिरिति अर्थरिकल्पनमेवोचितम् । उभयपरिकल्पने गौरवं ज। इष्टापत्तावत्यैव कल्यत्वं दृष्टमिति तदेवात्रापि कल्प्यताम् । शान्दी हाकावा करिपतार्यान्वयेनापि शाम्यति, तस्यैवाकांडितत्वात् । अत एव 'द्वारन् ' इत्यादौ नन्याहारस्यले बुद्धिम्यने। संवरणादिनाऽन्विताभिधानं, न तु संनियतान: इत्यध्याहतेन, शब्देन बुद्धिनिहितनाप्यन्निताभिधानोपपत्तेः । मिनामावोन हचित्तरं प्रति शब्दप्रयोगमवः, न त नियनेन ।। नवकल्पनाय प्रवृत्तापित्तिः तस्यार्थच सविकलरज्ञान विषयत्वात् । तेषां च शब्दपुरल्सरलाद्वारमान व्याप्रियत इतित। नत्र माविशतप्रायो सार्यानुमाने च तदभावात् । न हि ते शब्दपर्यन्तं व्याप्रियते, पविभूतियां तदभवात् । विमाने। किं च सर्वत्र मकिसनानेषु हिशप्राणविपरिवी, न प्रवन् । दर्शनादि काकराब्दपर्यत इति विचारामहर्मतत् । शब्दं तु प्रमाण वावरे निरूपदिन्यामः। ननादापत्या सह पक्ष प्रभागानि । दला प्रमानारायणे प्राधितन् । वेदा विचाराहायोगालाला तत्रातिनिन्दः ।।

·अथ केवलभूतलपरिच्छे. ॥ अभावप्रमाणनिरासः॥ अमावास्यं पष्ठं प्रमाणममावग्रहणाय कैश्चिदङ्गीक्रियते । अभावस्य भावविलक्षणतया भावरूपप्रमाणेन तहहणाशक्तेः पञ्चप्रमाणानुत्पत्तिरूपमभावरूपं प्रमाणमेपितव्यमिति । तद्युक्तं, प्रमेयाभावात् । ननु कथं तदभावः ? ' इह भूतले घटो नास्ति' इति तावदस्ति प्रतीतिः । सा कि भूतलस्वरूपविषया, अथ केवळ तद्विपया ? अत्रापि चिन्तनीयम् । किमिदं कैवल्यं नामेति, किं भूतलस्वरूपं अथ तद्धर्य इति ? नाद्यः, घटवत्यपि प्रसङ्गात् । न द्वितीयः, पूर्वोक्तदोपानतिवृत्तेः । द्वितीये त्वभावाङ्गीकारः । किं च कण्टकादिविरहिणि भूतलादौ निश्शङ्कः पदन्या- सादिव्यवहारस्तावत्किं भूतलमात्रपरिच्छेदनिबन्धनः ! दनिबन्धनः ? तत्रापि विकल्पनीयं, कैवल्यं परिच्छेदम्य विशेषणं, उत भूतलम्येति ! नाद्यः, कण्टकादियोगिन्यपि प्रसङ्गात् । द्वितीये तु केवलपरिच्छेदो नाम यथाकथंचित्परिच्छेदः । तथा च सूक्ष्मकण्टकादि वनक्गतेष्वपि निश्शकव्यवहारः स्यात् । प्रयत्नपूर्विका तज्जिज्ञासा च मिनुता स्यात् । द्वितीये त्वभावाख्यं प्रमेयमङ्गी-- कृतं स्यात् । तदानीं हि तत्परिच्छेदनिबन्धनो व्यवहारो युक्तः। प्रतियोगिपरामर्शा जिज्ञासा च । किं चाभावानङ्गीकारे नास्तिशब्दो निरर्थकः स्यात् । शशादीनां शृङ्गानुमानं स्यात् । इदं रजतमित्यस्य वाधश्च न स्यात् । तदङ्गीकारे तु सार्थकः । बाधितविषयत्वं चानुमानस्य युक्तम् । वाधश्च युक्तः । तस्मादस्ति भावविलक्षणं तत्वान्तरमिति ॥ इदमिदानीं विचारयामः-किं तद्भावप्रमाणवोध्य, उताभावयोध्यमिति ! तत्र न तावत्प्रत्यक्षबोध्यं इन्द्रियव्यापारोपरमेऽप्यवगतेः । कथमयं निर्णयः ! अभा- वस्तावत्कुत्रचित्कस्यचित्प्रत्येतव्यः इह तन्नेति । ततश्च यत्र प्रत्येतव्यः तद्ग्रहण एवेन्द्रियमुपरमते । नाभावग्रहणे, तेन सह संबन्धाभावात् । तस्मादभावप्रमाणगोचरो भावः । कयमयं विभागोऽवसितः! उच्यते-गृहादिस्वरूपमनुभूय देशान्तरगतः पुरुषः वस्त्वन्तराभावप्रश्ने सति भावान्तरं जिज्ञासमानस्य प्रष्टस्तथैव नास्तीत्युत्तरं प्रतिपद्यते ॥ तदुक्तम्- स्वरूपमानं द्रष्टा च पश्चात्किचित्स्मरन्नपि । तत्रास्य नास्तितां पृष्टः तथैव प्रतिपद्यते ॥

·। (१७) इति ॥ तन्द्रियन्यापारसमस्ति, देशविप्रात् । तत्लादभावतीति. नैन्द्रियिती । तेन प्रत्यक्षोभावो न शत्यो क्तुन् । तत्र पूर्वमेवाभावो गृहीतः पच हुखिय इति । न वक्तं सत्यते, प्रतियोगितल्तदानीं बुलानारोहात् । न व निकिकन पूर्वमनुभूतः पश्चालविकल्पकत मर्यत इति वाच्यम् । नियमेन प्रतियोगितम्मितवेपत्याभावल्य सर्वदा निर्विकलकागोचरत्वात् । तल्लंभवे वा स्टतिरपि तादशी स्यात्, यपानुभन्टोः ।। नाप्यनुमान लिझामावत् । न मात्र बनावश्याप्तं लिजालन्यो । उपमा. नापियोरनदार एव । तस्मात्तत्रतत्र भावप्रमाणपञ्चकनुत्पत्तिलामावावगमे न प्रमाणानुत्पत्तिजितया प्रमाण स्यात् ! न । उभयोरप्यमवालावेत भावग्रहसमान तयोजिमहासंभवात् । नभादभावाल्यं प्रमाण लमहिन्न ब. विषयगत्यापयति ॥ कचित्त दृश्याभावल्य इयानमाविका प्रमाणन् । अन्यत्र तु मावलम- भावर यथायोग्य प्रमानन्दादित्याहुः । तमामेपकादवादमा ल्यं प्रमामड़ी- पयामिति ॥ सोच्यो-हिविधा कामना दोन मालिः, एका दिया जात तक विषयामा बिधा-तियोगिन्य हो र ! क हद प्रतियोगिनि या देविया उदिवसाय प्रतियोनिनोऽमा सच्यते । न हि नदिबुद्धि- གྷ་པ།: སེམ, མ ཎམསྶཾ ཁྱེག༌}མ༔ བ་དེངྒལཱ དེ་ मिनि एका देविया मुभिः का भाई इस दिशेपा རན ལགེ ཝེ བར… སྶམསྶ ཝེཔེནྟ– ཝཱ་ ·प्रतीते तदभावप्रतीतिप्रसङ्गात् । न द्वितीय:, . आत्माश्रयात् । अभाव हि प्रतीत्य तद्विशिष्टमधिकरणं बुद्ध्वा पश्चात्स एवाभावः प्रतिपत्तव्य इत्यमावावगतिरेवाभावावगम- कारणं यतः, अतोऽप्रतीतेऽप्यभावे स्वरूपमात्रप्रतीतिरङ्गीकायेंति । तृतीयः पक्षः परिशिष्यते तावतैवाभावव्यवहारोपपत्तौ किमतिरिक्ततत्वान्तराम्युपगमेन ? नीलपी. तादिवत्तादृशतत्वान्तरानुपलम्भात् । 'वायुपरमाणवो नीलरूपाः, सलिलपरमाणको गन्धशून्याः । इत्यादिष्वनुमानात्मिका तदेकविषया बुद्धिः । अयं भाव:- चतुर्विधेष्य- भावेषु यस्य यस्याभावस्य यद्यदधिकरणं त्वन्मते दृश्ये प्रतियोगिनि तत्तदधिकरणमा- गोचरा बुद्धिरेवास्माकमभाव इति । नास्तिशब्दश्च तादृशाधिकरणमात्रवाचकः । नशब्दश्च स्वरूपमात्रपर इति हि प्रामाकराः । निश्शङ्कपदन्यासादिव्यवहारोऽपि तदेकविषयबुद्धिमात्रनिमित्तकः। जिज्ञासाऽपि दृश्यत्वापत्तये युक्कैव । तथा प्रत्यक्षत्रायो लिङ्गवाधश्च तदेकविषयबुद्धिमाननिमित्तको व्यवहारबाधमात्रनिमित्तको वा । शुक्तिकायां रजतव्यवहारो लिङ्गाभासे लिङ्गव्यवहारश्च वाध्यते । न हि ज्ञान माध्यते । किन्तु व्यवहार एवेति प्रामाकराः ॥ ननु यद्यमावोऽपरो नास्ति तर्हि यत्र प्रासंसर्गबुद्धिरासीत् तत्र कथं तदेक- विषया वुद्धिराविर्भवति । स्वन्मते वा कथं तत्राभावप्रतीतिः? मुद्राभिवातादिवशादिति चेत्, तत एवास्माकमपि तदेकविषया बुद्धिजन्यते । एतेन देशान्तरं नीतस्य घटस्य तत्र स्थितिरेव तदेकविषयबुद्धिनिमित्तमिति व्याख्यातम् । ननु यद्यभावोऽपरो नास्ति तर्हि मुद्राभिवातादिना कपालमालोत्पत्तौ यत्र तदेकविश्या बुद्धिस्तत्र पश्चात्संसृष्टविषयाऽपि न स्यात् । त्वन्मते वा किमिति न स्यात् ? तत्र मावविनाशादिति चेत् , अस्माकमपि तया स्यात् । तीभावाङ्गीकार इति चेत् , वयमपि विनाशमङ्गीकुर्मः, न तु भावान्तरोदय एव । भाव एव त्वेकाकी सद्वितीयश्चेति द्वयीमवस्था लमते । तत्रैकाकी भावोदय एव विनाशशब्दवाच्यः । त्वमतेऽपि तादश्यवस्थाऽवश्याङ्गीकार्येत्यधस्तादुक्तम् । एवं निरन्वयविनाशिवपि बुद्धिप्रभृतिषु धर्मिणः स्वरूपावस्थानमेव भावान्तरोदयोऽवगन्तव्यः । किंब प्रमाणान्तरवादिनोऽप्यनुपलब्धिलक्षगा प्रमाणानुत्पत्तिर्न सतयाऽमा- वोधिका, स्वापादौ सर्वामावप्रतीतिप्रसङ्गात् । किंच कस्य चिद्वस्तुनः कुत्र चित्पूर्वमदृष्टस्य पुनस्तस्मिन्नेव देशे श्यमानस्य दर्शनसमानकालीनोऽमावोऽवसीयते ·(१९) इदमिह पूर्व नासीदिति । ततश्च तत्य दर्शनादर्शनामावो निवृत्त इति प्राञ्चालीन एवं दर्शनामावोऽनुसन्धीयमानोऽभावप्रीतिकारणमिति वक्तव्यम् । ततश्च विदितैवानुर- लधिरभावप्रतीतिकारणमिति वतन्यम् । तया चानुपलब्धेरप्यभावरूपतया तदान- मप्यनुपरन्यमित्यनवत्या । तदेविषया बुद्धिश्चेत्त्वयं प्रत्याशतया न प्रमाणान्तरा- पेक्षणी। तस्मात्प्रमाणानबालतिरपि न । तन्महिम्ना प्रमेयावालतिरिति पञ्चैत्र प्रमाणानीति सिद्धम् । शान्द स्वावसरे पक्ष्यामः । एतत्सर्वमन्तकलायां शाठिका- नायेन समर्थितम् ॥ इति श्रीमद्रामानुजाचार्यविरचिते तन्वरहस्ये प्रमाणपरिच्छेः प्रथमः ॥

·॥ अथ प्रमेयपरिच्छेदः ॥ . ॥ अथ प्रमेयवर्गो निरूप्यते। तंत्र चाभ्युपगमसिद्धान्तन्यायेन कणादतन्त्रसिद्ध एव प्रमेयवर्गोऽङ्गी- क्रियते, तस्य तत्प्रतिपादनार्थं प्रवृत्तत्वात् । न तु पृथगत्र व्युत्पाद्यते । तत्राप्यनभि. मतांशो निराक्रियते । विशेषांशस्तु व्युत्पाद्यते । तथाहि- द्रव्यगुणकर्मसामान्यसमवायशक्तिसंख्यासादृश्यान्यष्टौ पदार्थाः ॥ तत्र द्रव्याणि पृथिव्यतेजोवाय्वाकाशकालदिगात्ममनांसि नव ॥ तत्र वायुः प्रत्यक्ष एव, न तु तद्गतस्पर्श एव प्रत्यक्षः, शीतोष्णस्पर्शभेदेऽपि स एव वायुः । इति प्रत्यभिज्ञानात् । नन्वनुष्णाशीतस्पर्शी वायुः, स कथं तद्भेदे प्रत्यभिज्ञायते (न) स्फटिकवदुपपत्तिः । यथा हि शुक्लोऽपि स्फटिकः तत्तद्रौपा- धिकगुणसंवन्धेऽपि 'योऽयं शुक्लस्स एवायं रक्तः' इत्याश्रयांशे प्रत्यभिज्ञायते ॥ तत्र पृथिव्येव शरीरारम्भिका, नेतराणि भूतानि, तदनुपलम्भात् । इदानीन्तन- स्त्रीपुंसपरम्परायाश्च तथा दर्शनात् । विपरीतमसदेव । तच्च जरायुजाण्डजस्वेदजभेदेन त्रिप्रकारमेव । उद्भिजं तु वृक्षादिकं न शरीरं, -भोगानुपलम्भात् । तदायतनं हि तत्प्रयोजकम् । यदपि- श्मशाने जायते वृक्षः कङ्कगृनोपसेवितः ॥ शरीरजैः कर्मदोषैर्याति स्थावरतां नरः ।। इति वचनं तद्विधिपरतन्त्रतया न स्वतन्त्रम्, ' यजमानः पशुः, आदित्यो यूपः । इतिवत् प्रमाणविरोधात् । तथा आत्मा च न मानसप्रत्यक्षः, कर्मकर्तृभावविरोधात् । 'मां जानामि ' इति व्यपदेशस्तु भाक्तः । किन्तु विषयेषु प्रकाशमानेषु ज्ञानाश्रयतया प्रकाशते । सर्वाऽपि संदित् वितयप्रकाशिका । अवश्यं ज्ञातुरनुभवो मेयानुभवेष्वनुवर्तते । अन्यथा स्वपरसंवैद्ययोरनतिशयः स्यात् । दिपयैप्सहोपलम्पनियमश्च एवं सत्युपपन्नः । न हात्मा विषयान विद्धोऽवभासत । विषयाश्च योद्धर्यनवमासमान मासन्ते । तस्मात्सव ·(२१) संविद्विषये प्रमाणम् । सैव पुरुष विषयीकरोतीति, तत्सवित्तिफलभागित्वेऽपि पुरुषस्य न कर्मता, कतैव । परसमवेतक्रियाफलशालि कति कर्मज्ञाः । अतो न मानस- प्रत्यतः॥ तमो नाम द्रव्यान्तरं न भवति । अन्धानामित्र केवलं नीलिमामिमानः । अपवारितालोकं केवलं भूभागादिकमेव छाया ॥ गृणास्तु परसगत्वमर्शपरिमाणस्यत्त्वसंयोगविभागपरत्वापरत्वगुरूपद्रव- मानेहसंस्कारशब्दबुद्धिमुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माः ॥ एतेपां नित्यानित्यविमागस्तयोलत्तिस्पितिविनाशप्रकारश्च कणादतन्त्रसिद्धः। वेदार्थविचारानुपयोगानास्माकं तत्राभिनिवेशः ॥ कर्म तु नित्यानुमेयम् । संयोगविभागपरम्परया हि गतिरनुमीयते । देशा- देशान्तरप्राप्त्या सूर्यगत्यनुमान भाये प्रपञ्चितम् । इदमेव कर्म स्वतत्साध्यतया साक्षाद्विधेयम् । सिद्धस्वभावयोस्तु द्रव्यगुणयोस्तदुपरागात् । स्वतः 'दना जुहोतिर इति होमोपरत्तत्यैव दधि विधीयते । तथा ' अरुगया क्रीगाति । इत्यासत्यमपि । जातित प्रत्यक्षद्रव्यमाने वर्तते, नान्यत्र, अनुरसम्भात् । त्यं हि तस्याः प्रतीति:-प्रत्यक्षेषु घटपटाविद्रव्येषु तत्तदाभयग्राहकैरिन्द्रियैः संयुक्तसमवायादृष्यमाणा नानान्यत्तिषु स्वयमेकाकारत्या ताभ्योऽन्यन्तविलक्षणा प्रपमपिरहनहले स्वरुपमाग प्रतीयमाना द्वितीयादिपिटाहणेषु सैयमिति पूर्वाकारामशेन प्रत्यभिज्ञायमाना पामरपरीक्षकाविशेषण प्रकाशते । तदृक्षम्- जातिराश्रयतो भिन्ना प्रत्यक्षहानगोषरा। पूर्वाकारामशेन प्रभाकरगुरोमका !! इति ॥ अमृता हि जातिः अति ननः । प्रापि-महा- सचे विहानरानन्धानसम्पाया तहति प्रतीदते । हिनी विनाम तलमाला प्रजापते पहिमेमध्यस्दा एक सदन बानुसत्या ति: कल्क। जातिप्रचनिशा पलवस्थात् । काशिनी सविसनी नही मला न प्रचलित कान। कल विरजायदान पर- मेवानरमा निकालिदिभ्यो सिनामभि सोनी, सम्मान, विरोध । म चोमोलो, नाम । मिहिने ·ज, अभिन्नबुद्धिबोध्यमभिन्नमिति लौकिकाः । तत्र वस्तुद्वयप्रतीतिसमये नाति तो भिन्नाभिन्नवेषेण व्यक्तिर्वा जातितस्तथा प्रतीयेत । ततो द्विरवमासोऽयं त् । नैवं दृश्यते । तस्माद्भेद एव तयोः । सत्यपि तस्मिन् ' इह कुण्डे बदरम् । वत् इह गवि गोत्वमिति नेह प्रत्ययः । सर्व हि रूपं रूपिणमन्तरेण न प्रतीयते । समानेन्द्रियग्राह्यतया जातिरपि व्यक्तिप्रतीत्यनुप्रवेशिनी । कर्मणि त्वनुमेये क्तप्रतीत्यनुप्रवेशाभावाद्भवत्येवेह प्रत्ययः ॥ केचित्तु द्रव्यादित्रिके सत्सदिति प्रत्ययानुवृत्तेः सत्ताख्यसामान्यमाहुः, रत् । न च नानांजातीयेषु सर्पपमहीधरादिषु रूपादिषु कर्मसु वा निर्निमेष क्षमाणस्य पूर्वाकारानुकारिणी सत्ताबुद्धिरुदेति । प्रयोगानुवृत्तिस्तु पाचकादिश- त् केवलमुपाधिनिबन्धना। उपाधिश्च प्रमाणसंबन्धयोग्यत्वम् । किंचोत्तरत्रिके छब्दप्रयोगः केवलमुपाधिनिबन्धन इति भवदभ्युपगमः सर्वत्र तथैव स्यात् । अने- न्यायेन प्रत्यक्षाप्रत्यक्षनिष्ठा द्रव्यत्वपृथिवीत्वगुणत्वशब्दत्वकर्मत्वादयोऽपि निरा- । अनुगताकारापरिस्फुरणात् । प्रयोगानुवृत्तिस्त्वौपाधिकी । उपाधयश्च तत्तल- न्येव । तानि च जातिव्यञ्जकतया त्वयाऽप्यङ्गीकृतानि ॥ ननु गोत्ववत्सत्ताद्रव्यत्वादीनि झडिति सर्वाविशेषेण न परिस्फुरन्ति । तु शास्त्रमुखेन शिक्षितधियां व्यञ्जकानुसन्धाने सतीति चेत् , हन्त सकलजन- निह्नवः, यदेकमेव वस्तु प्रतिपत्त्यव्यवस्थया प्रतीयत इति । तथा च गोत्वमपि सादिमत्यां विप्रतिपन्ननिराकरणायोगात् । अनेनैव न्यायेन ब्राह्मणत्वक्षत्रियत्वा- मपि न निर्वहति । तर्हि तत्तद्वर्णव्यवस्थया प्रवृत्तानि शास्त्राणि न स्युरिति चेत् । -सन्ति चानादौ संसारप्रवाहे लोकप्रमाणसिद्धा ब्राह्मणादिशब्दवाच्या अनि- माः काश्चन स्त्रीपुंसव्यक्तयः, तत्प्रभवत्वमेव ब्राह्मणत्वादिकम् । तन्मात्रगोचरं च म् । तच व्यञ्जकतया त्वदङ्गीकृतमिति न किंचिदनुपपन्नम् । एतत्सर्वं जाति- याख्ये प्रकरणे प्रपञ्चितम् ॥ वैशेषिकास्तु-समानगुणकर्मनातिषु नित्यद्रव्येषु परस्परव्यावृत्तिनिमित्त माख्यं धर्ममाहः, तदनुपपन्नं, पृथक्त्वेनैव व्यावृत्तिसिद्धेः। ननु पृथक्त्वस्य सर्वद्रव्य- रणतया नित्यद्रव्येषु ततो नात्यन्तव्यावृत्तिसिद्धिरिति चेत् । मैव-तेषु तम्या मवात् । तदर्शिनां तत्संभव इति चेत्, तपामेवाभावात् । न ह्ययोग्य वस्तु ·(१३) साक्षात्कयते । ननु परमाणः कस्य चित्प्रत्यक्षाः, मेयत्वाद्यवादिति तत्संभव इति चेत् । निरवयवद्रव्यत्वेन बायप्रत्यक्षवल्य, मूतत्वेन मानसप्रत्यक्षत्वान्य, चासिद्धिः । तस्माद्विशेपाः क्या परिशियन ।। अयुतसिद्धयोत्संबन्धस्समवायः । स च नित्ययोनित्यः । अनिथयोनित्या- नित्ययोश्चानित्यः । यतः कार्यमुत्पयो तत एव तदुत्पत्तिरपि । नित्यानुमेयश्च, प्रत्यक्षेणानुपलम्मात् । सर्वभावदतीन्द्रिया शक्ति कार्यणानुमीयते । त्याहि-यथाभूतादेव वहे- हो दृष्टः, मणिमन्त्रीपधिप्रयोगे सति तयाभूतादेव बहेर्दाहो न दृश्यते । अतो मणिमन्तादिप्रतिवन्धनीयं तद्विनाश्यं वा किञ्चिदतीन्द्रियं शतिसामर्थ्यादिपढ़वाच्य- मभिधेयम् । तस्य च स्वाभयकारणादृत्पत्तिः । कार्यानुत्पत्तौ द्वयी गतिः, अमिभयो वा विनाशो वा । यत्र पुनः कार्य न जन्यते तत्र विनाशः । यत्र तु जन्न तनाभित्र इति । ननु मणिमन्तादिसन्निधानादेव कार्यानुदयः स्यात् । (न) कारणावैगुण्ये कार्योदयविधातासंभवात् । तर्हि तदप्रयोगोऽपि तदुत्तत्तिनिमित्तमिति चेत्, न । प्रयोगस्य प्रतिबन्धकल्या तदभावस्य फेवलं ततित्तिरूपत्वनेर, न तु निमित्तत्वम् । कार्योलत्तिस्तु निवृत्तप्रतिवन्धायाशत्तरेव । विध क्षचिप्रयोगेऽपि प्रतीकारवशेन कार्यालत्तिदर्शनाल तदभावस्य निमित्तबम् । एवमपि निमित्तत्वमलीकृत्य शक्तिपद्यते चेत्, पर्शवव्यसयोगेन पतनप्रतिवन्धे नदभावयव तलिमित्त वात् गुरुत्वं दत्तनलालालि स्यात् । असति प्रतिबन्ध गुल्वात्तननिति हि त्वन्मतस्थितिः। तदुक्तं-योगप्रयत्नाभावे गुरुवारपतनम् । इति । प्रयोगस्ट-मनिमन्त दिप्रयुत्तो पहिसकार्योत्पत्तो परिदृश्यमानरूपातिरिक्तरूपान्तरातः, मायपि तस्मिन्कार्यानुत्ता- दकलात्, यस्मिन्नत्यपि नोलादपति तदति विकास, सपा केवट नवति । किस शक्त्वनीकारे कार्याधिभिनयकारणोशन न स्यात् । तदाकारे तु यातं तदेवोगानलीयो, नान्यविनि नियमिसिरिति ।। त्या संस्काऽपि पासवानरन् । समाहित अन्य सावित हः, नको विविध शिविध इति। इन पतिपरिकति पद नामुल्ये मात् । गुणल्पनेर मधमेति चेत्, न । मानिस नस मा पते परदिन् । न कर्म, प्रत्यक, तलाकशापान समान, निवन्द ! - ·(२४) तथा सादृश्यमपि न द्रव्यं, गुणकर्मणोरपि वृत्तेः । गन्धादयो हि परस्परसदृशाः प्रतिभान्ति । गन्धो गन्धान्तरेण, तथा रूपम् , तथा क्रिया । अत एव न गुणकर्मणी। नापि सामान्यम्, अनुवृत्तप्रत्ययनिमित्तत्वाभावात् । ननु भूयोवयवसामान्यं सादृश्य- मिति चेत्, न । प्रतीतिवलक्षण्यात् । सादृश्यं हि सप्रतियोगिकमेव प्रतीयते 'अयमनेन सहशः । इति । तत्तु तन्धजकम् । तत्रैव सादृश्यप्रतीतेः । तस्मात्पृथक्तत्वान्तरम् ॥ सर्व प्रमेयजातं भोक्तृमोगायतनभोगसाधनभोग्यमुक्तिषु पञ्चसु कोशेषु परिसमाप्यते ॥ आत्मा भोक्ता । भोगायतनं शरीरम् । मोगसाधनानीन्द्रियाणि । भोग्याश्चान्तरा वाह्या इति द्विविधाः । वाह्याः पृथिव्यादयः, आन्तरास्सुखादयः । भुक्तिस्सुखदुःखानुभवः ॥ मोक्षोऽपि सकलदुःखोच्छेदरूपतया विलक्षणः पुरुषार्थः । तत्प्राप्तिस्तु आत्मा वाऽरे द्रष्टव्यश्शोतन्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः, तरति शोकमात्मवित् । इत्यादिश्रुतिविहितादात्मज्ञानात् । विनश्वरविविधपुरुषार्थविरक्तस्सकलदुःखध्वंसकामः तदधिकारी । इतरस्तु कर्माधिकारी । तमधिकृत्यैव सर्वाणि कर्मशास्त्राणि प्रवर्तन्ते, मोक्षशास्त्राणि तु तदितरपुरुषमिति प्रमेयपरिज्ञानमुभययाऽपि सप्रयोजनम् ॥ । . इति श्रीमद्रामानुजाचार्यविरचिते तन्त्ररहस्ये प्रमेयपरिच्छेदो द्वितीयः ॥

·(२९) ॥ शाब्दप्रमाणम् ॥ इत्यं मानमेयमितयो निरूपिताः । अय शाब्दं प्रमाणं निलप्यते । संबन्धमहणवशेनार्यप्रत्यायकं पदनातं शाम् । तदेव प्रत्यक्षावनिकृष्टार्थ शास्त्रम् । तदृत्तम्- 'शास्त्रं शब्दविज्ञानासनिकृष्टेऽये विज्ञानम् । इति । शब्दज्ञानसापेक्षादात्ममनल्सन्निकर्षादसनिकृष्टाविषयं ज्ञानं तच्छास्त्र नाम प्रमाणन् । प्रमाणान्तरसनिष्टाविपयं तु लौक्ति वचनम् । तत्वनुमानरूपम्। अतो न शास्त्रम् । अनुमानरूपता तु वक्ष्यते । शब्दार्थयोस्तावत्प्रत्याय्यप्रत्यायकभाव- लक्षणसंबन्धः, वाच्यवाचकभाव इति यावत् । स चापौरुपेयः ॥ तदुत्तम्- 'सौलतिकल्लु शब्दयार्थेन संवन्धः तस्य ज्ञानमुपदेशोऽध्यतिरेकधायें - नरलन्धे तत्त्रमाणं बादरायणल्यानपेक्षत्वात् ॥ इति । औत्पत्तिकः-स्वाभाविकोऽपौरुषेयो नित्य इत्यर्थः । वर्णानां नित्यत्वादानां च प्रवाहरूपेण नित्यत्वासंबन्धस्यापौरपेयत्वम् । न्नु क वर्गा नित्याः ! उच्चारणमात्रापयर्गिणः भूयन्ते । तथाहि-इदं तावदविवादम्-तत्तद्वोचारणापेल्या पुरुषप्रयत्नप्रेरितः कोटयो वायुनाभिमप्डशा- दुद्रसन्नरःकाउशिरोनिझामन्तवासिकोष्ठदेशेषु संरक्षः श्रोनुभोत्रप्रहदोन संयुज्यते, तदनु नत्रयन्तिमितवापरपनामति । तदनन्तरं च वर्मा उमजन्यने । तथा कर्णशफल्यवहिनताकाशने श्रोत्रम् । तद्गुणश्च शब्दः । तेन च समवायात इति । इदमिदानीं विचार्य,-हित्यकः प्रवलः उमानिन्या इति, ! न ताब- भिजकत्व, जावरणापनयनेन वा किंचिदमिययते इन्द्रिय कारण दा, विश्व- संस्कारेल वान ताप्लेनशब्दयोः पुरयादिरावरगं भजति तल्लनकायस्य - अतिसंवन्धिमापात् । इनियको दोहन पाएका दमानं दो का हमापुत्पत्तिोऽनुरन् । सन् पर मंत्र त्वात् । विपनजारो दिन एडमहति । केहि बोय दापोराकार बन्छः । क लिमिका ! HERE संपत्यालामाल भरला नै व्य- ·(२६) शब्दाभिव्यक्तिप्रसक्तिः, । समानेन्द्रियग्रायाणां व्यजकभेदानपेक्षत्वनियमात् । न हि प्रदीपादिव्यङ्ग्या घटादयः तन्नानात्वमपेक्षन्ते । प्रयत्नस्याभिव्यञ्जकत्वे तत्तारतम्या- सुविधायिता च न स्यात् । मन्दे तस्मिन्मन्दस्तीने च तीन इति ॥ न हि प्रदीपादितारतम्ये तदभिव्यङ्ग्यतारतम्यं दृश्यते, किं चैक एव ककारादिस्तत्तद्वक्तृभेदान्नानाभूतश्च दृश्यते, तचोत्पत्तिपक्ष एव युक्तम् । अभिव्यक्ति- पक्षे प्राच्यश्शब्दः प्रतीच्य इति व्यवहारो न स्यात्। उत्पत्तिपक्षे तूत्पादकदेशेन स्यात् ततश्चैवं प्रयोगः-अनित्यश्शब्दः, अनभिव्यजकप्रयत्नानन्तरीयकत्वात् , घटवदिति । तस्मात्तात्वादिस्थानस्तत्तत्प्रयत्नसंयोगादुत्पन्नः शब्दः शब्दान्तरारम्भक्रमेण श्रोत्रदेशे शब्दमारभते । स तावच्छ्रोत्रसमवायाच्छूयत इत्युक्तम् ॥ अत्रोच्यते-वर्णात्मकेषु शब्देषु सर्वत्र स एवायं गकारः, तदेवेदं पदं' इति प्रत्यभिज्ञा तावद्दश्यते। न सा सादृश्याझेदाग्रहनिबंधना, नेदमिति बाधादर्शनात् । ज्वालाप्रत्यभिज्ञायां तु भेदसिद्ध एक, तत्कारणसंभवात् । तथाहि-ज्वाला तावदवयवि- द्रव्यम् । तस्याश्च प्रभा गृहोदरव्यापिनी । न हि प्रथमप्ररोपितज्वालाया विशरण- मन्तरेण प्रभाप्रचारः संभवति । तस्मात्प्रथमप्ररोपिता नष्टा, द्वितिया त्वन्याशीति तत्र सादृश्यनिवन्धनस्तद्रहः, अत्र तु युक्तिमुखेनापि न ताशी वाधा दृश्यते । अतस्स्पष्टे तद्ग्रहे तत्तद्वर्णगोचरस्य प्रयत्नस्य व्यञ्जकत्वमेव युक्तम् । परकीयमनुमानं च विशे- षणासिद्धम् । कोष्ठ्यस्य वायोः श्रोत्रप्रदेशसंयोग एवं संस्कारः, । स्तिमितवाय्व- पगमस्तु नान्तरीयकः, तत्सहकारी वा, । ततश्च तत्संस्कृतं श्रोत्रं शब्दं गृह्णाति, गतिमत्त्वाच्च वायोः तत्संयोगविरामे शब्दोपलम्भविच्छेदः, प्रतिवर्ण व्यञ्जक- भेदाच न सर्वशब्दोपलम्भप्रसक्तिः, उत्पत्तिपक्षेऽपि कारकभेदोऽङ्गीकृत एव, स एवास्माकं व्यञ्जकभेदः, ततश्चैवं प्रयोगः-शब्दः प्रयत्नाभिव्यङ्ग्यः, तदनुत्पा- द्यत्वे सति तदनन्तरमुपलव्धेः, यो यदनुत्पाद्यत्वे सति यदनन्तरमुपलभ्यते स तदभिव्यङ्ग्यः, यथा प्रदीपानन्तरमुपलभ्यमानो घटः । न चात्र विशेषणासिद्धिः । तद्ग्रहणवलेन व्यञ्जकत्वसिद्धेः । योऽप्ययं तर्क:-यदि वर्णाः प्रयत्नाभिव्यङ्ग्या स्स्युः, तर्हि प्रयत्नभेदानपेक्षिणस्स्युः । समानेन्द्रियग्राह्याणां प्रयत्नभेदानपेक्षित्व-. नियमात्, अपेक्ष्यते च भेदः । तस्मात्तदभिव्यङ्ग्या न स्युरिति, सोऽपि प्रशिथिलमूल एव, शुक्लनीलादिरूपेषु समानेन्द्रियग्राह्येषु स्फुटस्फुटालोकव्यङ्ग्य- स्वदर्शनात्, तथाल्पेनैव लालाजलेन शर्करामाधुर्यमभिव्यज्यते, सक्तुपृथुकयोस्तु ·(२४) भनल्पेन, तया फुकुमगन्धो गोघृतेनैव, मुस्तागधातु तैलेन, निदाघसमयनिर्दग्धट- थिवी गन्धस्तु जलेनैवेति । तीवमन्दादितारतम्यमपि प्रयत्नल्याभिव्यजकत्वेऽपि तत्तारतम्याधुज्यते । प्रदीपप्रकाशतारतम्यापोपलब्धितारतन्यवत् , त्यैकस्यैव वर्णन्य तत्तद्वक्तृभेदेन नानाभावोपलब्धिरपि तत्तद्वस्तृतमुत्यस्य परस्परनिरपेक्षस्य प्रत्येक विलक्षणं श्रोत्रसंस्कारमारममाणस्यामिन्यल्लकस्य कोष्ठयस्य वायो नात्वा- दुपपता । प्रत्यभिज्ञावलेन स्यायित्वत्य तदैत्यस्य चोपपादितत्वात् । तिमिरभिन्नाभि- नेत्रवृत्तिभिश्च चन्द्रे नानात्वोपलभिवत् । प्राच्यादित्यपदेशोऽपि व्यञ्जकवक्तृदेशा- पेक्षयोपपन्नः । हूतदीपंतप्रतीतिरपि अभियन्नवृतिहासप्रयुक्ता । अनुवातं दूरे शब्दोपलब्धिः । प्रतिवातं तदनुपलब्धिरपि व्यन्जकात एवोपपन्ना । ताम्यां दूर कोष्ठ्यवायुप्रेरणात्तनिरोधाच्च ।। ननु शब्दे प्रत्यभिज्ञा न संभवति, तदभिव्यः क्षणिकत्वात् । तथाहि- स्फटिकादौ प्रथनप्रतीते तदनु संस्कारोन्दे तत्सहकृतं चक्षुत्तदनन्तरं ' स एवायम् । इति गृहाति । इह तु वर्णाभिव्यक्तिः क्षणित । तया च संस्तारोहोघे श्रोत्रनित्य- त्वेऽपि व्यकन्यापारोपरमालश्चात्मत्यभिज्ञा नोदतुमर्हतीति। उच्यते-कार्यानुरोधेन हि कारणवसना । नत्र तु नाभिव्यक्षिसंचारोहोधिनता, किन्त्वष्टादिकारणवशा- तदुबोधे सति प्रयमामिन्यतिरेव प्रत्यभिज्ञानरूपा परिणमते । यथा-महान्धकारे क्षणिकसनुन्नेपिसौदामिनीसंपातमात्राचिरपरिचित वस्तुनि प्रथमत एव प्रत्यभिज्ञा जन्यते । तस्माद्वर्णा नित्याः । एतच्च सर्व न्यायशृद्धौ प्रपञ्चितन् ।। इत्यं वर्णानां नित्यत्वात् यस्य व प्राहरूपेग नित्यत्वातसंन्यस्याना- दितयापोत्पेयत्वम् । तथाहि-दानीन्तनद्धन्यवहारे हीदानीन्तनम्युत्ति सूना शक्षिप्रहः । तथा पूर्वन्यत्तित्तूनां पूर्वद्धन्यवहारे । तथा पूर्वतराणां पूर्वतरे इत्यनिद- प्रथम संस्कारमण्डले शार्थपरम्पराया अनादित्वात्तसंन्यस्यायनादिनन् । किं च शब्दानित्यत्वे व्युत्ततिरेव न स्यात् । वृद्धन्याहारे हि शक्षिप्रहः । स च भूयोभूयः प्रयोगदर्शन स्यात् पाना, तत्तलदल्यार्पपरिहारेण स्वचाविकारणशबिरालो. पाभ्यां भूयोभूयः प्रयोगदर्शनादिना । न घञ्चारणमात्रामवर्गिनः सब्दस्य पुनः पुनः प्रयोगदर्शनं संभवति । तद शनिचत्वे स्यात् इति तनित्यत्वप्रा.धनं म्युलत तपापि सप्रयोजनं स्यात् । भयं मनोरयः, यदि संजामानादिका स्थान नजिन्यति ।

·. (२८) तयाहि-कृत्स्नकार्यकलाप गुगपदुपसंहते सति रागादिसर्यजस्मर्वशक्ति-सर्वेश्वरः पुरुषोत्तमः कृपावान् सर्गव्यवहारसमनियोनिजान् पुरुषविशेषान्मनसा निर्माय भोग्य- भोगोपकरणभोगस्थानप्रविभक्तं भाभौतिक सनातं च सृष्ट्या तेपुतेवणेषु अस्य शब्दस्यायमर्थ इति सक्रेत्य वेदानप्याविष्कृत्य तेभ्यः पुरुषेभ्यस्समुपदिदेशेति सकलप्रमाणसिद्धम् । तस्मात्संबन्धः पौरुषेय इति ॥ नैतत्सारम्-स्यातां नाम क्रमेण कार्यवर्गस्य सृष्टिविनाशौ । योगपद्ये तु प्रमाण न पश्यामः । वैपरीत्ये तु विमतः कालो न कृत्स्नकार्यध्वंसवान् , कालत्वात, संप्रति पन्नकालबत् इति । यद्वा विमतो घटध्वंसः सर्वदा घटान्तर समानकालीनः, ध्वंसत्वात्, ध्वंसान्तरवत् । किंच कृत्स्नकार्यध्वंसे सर्वात्मगतादृष्टध्वंसात् पुनस्सृष्टिवैषम्यं न स्यात् । " इदं वा अग्रे नैव किंचनासीत्, न द्यौरासीत् , न पृथिवी नान्तरिक्षम्" तथा : सदेव सोम्येदमग्र आसीत् , एकमेवाद्वितीय, तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्, " इत्यादिवाक्यानि त्वर्थवादतया विधिशेपभूतानि, न तु स्वातन्त्र्येणार्थप्रतिपादनसमर्थानि, कृत्स्नस्यापि वेदस्य अनुष्ठेयार्थतात्पर्यात् । तच्च व्युत्पत्तिसिद्धमिति वक्ष्यते । तथा सर्वज्ञपुरुषसद्भावे च 'क्षित्यादिकं सकर्तृकं कार्यत्वात् । घटवत् , , इत्यनुमानं न प्रमाणम् , कार्यत्वस्य शरीरिकर्तृकत्वेन व्याप्तेः, शरीरिणश्च सार्वज्ञासंभवात् , अशरी- रिणश्च कारणाधिष्ठानाशक्तेः कर्तृत्वासंभवात्, इदानीन्तनपुरुषपरम्परायाश्च योनिजत्द- दर्शनेन अयोनिजपुरुषसद्भावोऽप्यसंभावित एवेति मीमांसकानामभिमानः। एतत्सर्व विमलाम्जननाम्नि प्रकरणेऽभिहितम् ।। ननु देवदत्तादिपदेषु संकेतनिवन्धनार्थप्रतीतिदर्शनाद्वादिपदेष्वपि तथा स्यात् । ततश्चापौरुषेयत्वमवद्धमिति चेत्, मैवम्-अत्र संकेतस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात्, अन्यत्र वृद्धव्यवहारादेव व्युत्पत्तेस्तदभावात्। ननु देवदत्तादिपदेष्वपि कदाचित्संकेतार्थप्रतीति- दृश्यत इति चेत्, न । अनियतो हि तत्र संकेतः, व्युत्पत्तिस्तु नियता। तस्मादे- कत्र शक्तिग्रहनिवन्धनं वाचकत्वम्, अन्यत्र तु कदाचिद्वयवहारतो वाचकत्वग्रहेऽपि संकेतनिवन्धनम् । वाचकत्वप्रतीतिस्तु भेदाग्रहात् । संकेतात्पूर्व गवादिपदवद्वाचकत्वा- प्रतीतिः । ननु संवन्धस्यापौरूषेयत्वे प्रथमश्रुताच्छब्दादविशेषेण सर्वेपामर्थप्रतीतिस्स्यात्, न स्यात्, व्युत्पत्तेरपि हेतुत्वात् । तस्माद्वर्णा नित्याः, सबन्धश्चापौरुषेय इति स्थि- तम् । तद्ग्रहणं घ वाचकत्वशक्तिमहात् । स च वृद्धव्यवहारादिति वक्ष्यते ॥ .

·(२९) ननु कयं पड़ेभ्यः पदार्थप्रतीतिः वात्यार्थप्रतीतिर्वा । तत्र शब्दतत्वविदो वैयाकरणाः प्राहुः-ऋमिकैराशुतरतिरोहितैर्वणः प्रत्येकं योगपद्येन च पदार्थप्रतीते- पियार्यप्रतीतेश्यासंभवात्तत्तद्वर्णाभिव्यज्यं प्रत्यस्तमितवर्गविभागं पड़वाक्यशब्दवाच्यं स्फोटाल्यं शब्दतत्वं तन्मूलमेपितन्यम् । तथाहिन रैकवर्णग्रहणेऽर्थप्रतीतिः, अतिप्रसङ्गात् । न च युगपञहणं, आशुतरतिरोधानात् । ततो नियतकमैः कति- पर्वणः पदाभिव्यक्तिः । तया ताशैरनेकैगजियाभिन्यक्तिः। तत एव पदार्थ- वाल्यार्थविमानश्वोपपन्न इति ।। अपरे तु प्रत्यस्तमितपढ़वायविभागमखण्डं शब्दतत्त्मेकमेव । तत्र पद- वाक्यविमानस्तु काल्पनिक इति प्रतिपन्नाः ॥ तचातीन्द्रियमर्थप्रतीत्यनुपपत्तिकरप्यमित्येके | अपरे तु श्रोत्रग्राह्यमिति । पूर्वत्र वास्तवपदपदार्थव्युत्पत्तिस्तिववाक्यार्थव्युत्पत्तिश्च सहकारिणी । उत्त- रस काल्पनिकी पढ़तदर्थवाक्यतदर्थव्युत्पत्तिः । अन्यथा सर्वाविशेषेणार्थप्रतीतिप्रसङ्गात् । किं च "वन-नव-नदी-दीन इत्यादिषु वर्णभेदेऽपि पदान्यत्यं प्रती- यते । ततस्ततिरिक्ष पदम् । न च वाच्यं, वर्गा एव पदम्, नदीदीनेत्यादिषु कम- भेदेन पदबुद्धिभेद इति, तेषां सर्वगतत्वनित्यत्वाभ्यां देशकालक्रमासंभवात् । किं चानेकेषु वर्गेषु एवं पदं एक वाक्यमिति व्यपदेशोऽपि वर्गान्यत्वं प्रमानन् । किं = वर्गानां वाचक नामभेदे वभेदे दिकम्बोचारणे चार्थप्रत्ययस्यादिति, नैतलारम्-यत्ने- नान्यपणेऽपि नानापयतिरेकेण निर्भागशब्दतत्वानुमात्र यस्त्व पदन वाक्य मिति व्यपदेशः कोऽन्यनो अयोपाधिनिबन्धनः । दृश्यते हि बनामप्योगा- विककालन् । दया सेना वनं राजसः इति । अत एकरमजाना नात्या- व । यदि हाशिवाय स्वालहि महिनामामानेन समानामि- ·. (३०) पूर्वीविशेषशालिनस्स्वरविशेषभाजो वर्णा एव पदम् । तत एवार्थप्रत्ययः । न च गुगपद्ग्रहणासंभवः, नन्मेण श्रुतानामपि तेषां तेनैव क्रमेण पश्चात्स्मृतिविषयत्व- संमवात् । दृश्यते हि क्रमानुभूतेष्वपि युगपहनुसन्धानं 'पञ्च प्रयाना मयानुष्ठिताः, गोदावों महानद्यां शतवारं स्नातोऽहम् । इति व अयमस्वसिद्धान्तोपन्याससमये प्रपञ्चयिप्यते। अतीन्द्रियशब्दकल्पनमप्यनुपपन्नम्। अर्थप्रतीतेरन्यथासिद्धत्वात्। अतिप्रसङ्ग श्च तस्य नित्यत्वे सर्वार्थप्रतीतिप्रसङ्गात् । अनित्वे च तत्कारणं दुर्निरूपम् । वर्णानांव कारणत्वे तदुत्पत्तिा, उक्तेन मार्गेण तैरेवार्थप्रतीत्युपपत्तेः । अभिव्यजकले तु प्रत्यक्ष- त्वापातः । किंच वृद्धव्यवहारे आवापोद्वापाम्यां हि शक्तिग्रहाद्वयुत्पत्तिः। ततश्च यस्य पदस्य आवापे यस्यार्यभागस्यावापः यदुद्वापे चोद्वापः तत्रैव तस्य व्युत्पत्तिरुका अख- ण्डशब्दतत्वावादे कस्य कुत्र व्युत्पत्तिः? ननु तत्रापि पदविभागं परिकल्प्य तत्र तस्य व्युत्पत्तिरिति चेत्, न, प्रतिपत्तिगौरवात् । नियतकमा वर्णा एव हि पदमित्युक्तम्। किं चानेनैव न्यायेन वाक्यार्यप्रतीत्युपपत्तौ तत्र वाक्यं परिकल्प्य तत्र तस्य व्युत्पत्तिर्व- क्तव्या । तत्रापि भूयान् प्रतिपत्तौ गौरवक्लेश इति प्रत्यक्षतोऽनुमानतो वा न वर्णा- तिरिक्तशब्दतत्वसंभव इति ॥ अपरे तु वर्णानां प्रत्येकं ( पदार्थ ) वाचकत्वेऽतिप्रसङ्गात् आशुतरविना- शित्वेन युगपद्ग्रहणाभावाञ्च पूर्वपूर्ववर्णानुभवजनितसंस्कारसचिवोऽन्त्यो वर्णः पदार्थवाचकः । तथा पूर्वपदार्थानुभवजनितसंस्कारसचिवमन्त्यं पदं वाक्यार्थवाचकम् । अत्रापि वास्तवपदपदार्थव्युत्पत्तिस्सहकारिणीति प्रतिपेदिरे । अयं च संस्कारस्स्मृतिहे- तोस्संस्काराद्विलक्षणः । तस्य च स्मृतिहेतुत्वात् , अस्य चानुभवनिमित्तत्वात् इति, तदप्यनुपपन्नं, उक्तेन न्यायेनार्थप्रतीतेरन्यथासिद्धत्वात् युगपद्ग्रहणस्योपपादितत्वाञ्च अत्र यद्यपि पदपदार्थविभागो वास्तवः, तथापि व्युत्पत्तियत्नोपपाद्या, अन्त्यवर्णस्य पदत्वामावात् । तथा वाक्यार्थव्युत्पत्तिरपि, अन्त्यपदस्य वाक्यत्वाभावात् , पक्षद्वयेऽप्यु- भयोरनियतत्वाच्च ।। भत्र नव्यास्तु पदैरमिहिताः स्वार्थाः स्मारिता वा पदार्था अकाङ्क्षादि- युक्ता वाक्यार्थं गमयन्तीति, तदप्यनुपपन्नं, शक्तिकल्पनागौरवात् । तथाहि- भभिधानपक्षे पदानां स्वस्वार्थाभिधानशक्तिः पदार्थानां वाक्यार्थबोधनशक्तिः । तथा शब्दादन्यतः प्रमाणात्प्रतीतानां पदार्थानां वाक्यार्यत्रोधकत्वादर्शनात्प्रतिपा- ·दितानां च तदर्शनात्पदानि पदाधु वाच्यार्यबोधनशक्तिमादधति । तेषां तदुलादन. शत्तिरपरेति । ननु प्रमाणान्तरप्रतिपमानामपि संसर्गबोधनसामयं दृश्यते । त्याहि- येन नाम प्रत्यक्षेगाज्ञाताभयं वर्ष प्रतिपनं हेपारवेशाज्ञातल्पोऽश्वोऽनुमितः सुरपृटनिपेपशब्देन चाज्ञातर्तृक गमनमनुमितं तस्य श्वेतोज्यो धावतीति संसर्गोषो श्यते ॥ तदुक्षम्- पश्यतः श्वेतमारूपं हेपाशब्दं च शृण्वतः । सुरनिप्पेपशब्दं च श्वेतोऽभ्यो धावतीति धीः । दृष्टा वाक्यविनिर्मुक्ता--' इति ॥ सारूपमव्यक्तरूपम् । अन्यत्तात्रयमिति यावत्, मैदम-ताशस्य पुंस. संसर्गप्रतीतिरेव नोदेति, किंतु वे किंचितस्तु श्यते । अवेन भान्यं गच्छतान्येन केन चिदित्येतारन्मानन् । अयान्यासपाटवात्सदनि पेपशब्दमवसंबन्धिनमगच्छति । तदानुमानादेव धावत्यश्व इति धीः । अय त्यस्य अमितावाश्रयत्वमध्यवस्यति, तदाप्यवादन्यत्र न संभावितमिति परिशेपादेव श्वेतोऽश्व इति धीः। तथा न्यायानु. मिताश्रयस्य च धावनमानाध्यतमनुमिनोति चेत्, श्वेतोयो भारतीति धीः । अन्यथा नेति यत्किचित् । अपि च यचत्र पदार्थावगनादेव परसरान्वयावगमः तदा तस्य कस्मिन् प्रमाणेऽन्तर्भावः, ! न शब्द, तत्प्रयोगाभावात् । प्रमाणान्तरान्द- पगमे तु शबन्योच्छेदः । तस्मात्पदप्रतिपादिवान पदार्थावानन्यवाट वाक्याबो. धनसामध्ये कल्पनीयम् । पहानामपि तदाधानतिरिति सल्त्रिपाललाग्दन् ।। ननु पदार्थानां संबोधनातिनीकरे मनु गौरवन् । जननिकायोड- मिहितोऽन्दितावस्या पति, अन्यावस्थादकोहि संपन्दलाबदद, दद्दादि- - पाल्पार्थो स्यानो हि नव हि हस्पते । इति । दामियन्ये, ने कहा, महापात् । हरियात हि गंगादिषु का रटेति । ते हि भीमकाया कल्पनेवर हि मई सय स्वार्थस्यन्दते । पाहि- ·वगमात् प्रत्यायकत्वमेव विशेषः । स च वाचकत्वशक्तिमहाधीनः । तद्ग्रहश्च वाक्यप्रयोगे तथैव प्रवृत्तौ अश्वपदावापे तदर्थान्वयानोपदोद्वापे तदर्थानन्वयादावापोद्वा. व्युत्पत्ति यते । इत्थं भूयोभूयः प्रयोगदर्शनाद्वयुत्पन्नत्य पुंसः पूर्व ततश्शब्दार्थमप्र- कोऽसौ विशेष इति निर्णयमिच्छतः पुनर्वृद्धव्यवहारे तेभ्यश्शद्रेभ्य स्वयमर्था- (२२) क्षणेति तहे दिव्य परेशीमातम् । अतोऽनगा षणमुच्यते, पाच्यम्य गंडा शब्दम्य पाक्याऽनयात्रालु लक्षणा, गामानयादीत गोपाध्यान्वयानुसार मा । किं न पारगार्थमात्रस्य लक्ष्यातमनुपानम्, संभानुपतिपरामर्शस्तरेण पदार्थकदेव पाडिति प्रतीतः । ननु त समान गौरवगा पास्मारिताः पदार्थाः वाक्याय गमयेयुः । तथाहि-पदवणे गुपतिदशायां प्रतिसंवतियानुभूताः पदापोः . र्यन्ते । अस्ति च संबन्ध्यन्तरदर्शने सबन्ध्यन्तरम्मरणम् । तदुक्तम्- पदमभ्यधिकाभावात्स्मारकान विशिष्यते ॥ इति ।। अभ्यधिकामावात्-स्मारकत्यातिरिक्ताभिवायकवाभावादिति । तदयुक्तम्। वाक्यार्थस्याशाब्दत्वप्रसङ्गात् । वाक्यार्थोऽपि पदार्थलक्ष्यः, न तु शक्त्याभिधीयत इति । ननु यथा पदैः पदार्थाः स्मर्यन्ते तथा तैरपि पदानि संवन्यस्याविशेषत् । ततश्य स्मृतैः पदैरन्वयो बोध्यत इति शाब्दत्वमिति चेन्नैवम्- प्रथमं वाचकश्रवणं, तदनु वाच्यस्मरणम्, पुनरपि वाचकस्मरणं, तैस्तत्त्म- रणमित्यव्यवस्थाप्रसङ्गात् ॥ प्रभाकरास्तु-पदान्येव वाक्यम् । पदार्थ एक वाक्यार्थः । तत्र पदान्येव प्रमाणम् । अर्थान्तरान्वितस्वार्थे पदानां व्युत्पत्तेरित्याहुः। तथाहि-इत्थं तावत्प्रय लोके व्युत्पत्तिप्रकारः, ---उत्तमवृद्धस्तावत् देवदत्त गामानयेति वाक्यं प्रयुक्ते, तदनु मध्यमवृद्धः प्रवर्तते । तदानीं तटस्यो व्युत्पित्सुरेवं मन्यते-अस्य प्रवृत्तिान- पूर्विका, प्रवृत्तित्वात् , मदीयप्रवृत्तिवत् । तच्च ज्ञानं वाक्यजन्यं, तदनन्तरभावित्वा- दिति । इत्थं भूयोभूयः प्रयोगदर्शनेन प्रथमं तावद्वाक्यस्य वाक्याथै सम्मुग्धा व्युत्पत्ति यते अस्य वाक्यस्य गवानयनमर्य इति । पश्चात्कदाचिश्वमानयेति पाभ्यामश्वपदस्यार्थान्तरान्विते हयाथें गोपदस्य च तादृशे सास्नादिमदर्थे प्रत्येक तियतः पुनरेषा विचिकित्सा जायते, यदि प्रत्यायकस्ततो ममापि पूर्वमेव प्रत्याययेत् । अयाप्रत्यायकस्ततो वृद्धमपि न प्रत्याययेदिति । एवं विचिकित्सतः पुनरेपा विचि. कित्सा जायते-नूनमस्ति कश्चिद्धस्य विशेषः, यतोऽयमवबुध्यतेऽहं तु नेति । * .

·(३६) वृद्धव्यवहारे । स च ममेतः पूर्वं नासीत्, वृद्धस्स सासोदिति निर्धारणा जायते । इत्यं ममेव पूर्ववृद्धस्य तत्पूर्ववृद्धपरम्परायाश्चेत्यनादित्वादपौरुषेयत्वेन साभाविकत्वमपि शक्षार्थसंवन्धन्यावसीयते । तस्माच्छदानां प्रत्यायकत्वं स्वाभाविकम् । तच व्युत्पत्यपेतं, न पुनसंकेतहतम् । सा च शक्तिमहाधीना । तदहश्च प्रयोज्यवृद्धन्यवहारे। स ३ विशिष्टार्थज्ञानमूलः । तञ्च ज्ञानं वाकशक्तिमूलमिति विशिष्ट विषयैव शक्ति- ल्लीयते । आवापोद्वापो चालितगोत्ररौ। ततश्च गामानयेत्युक्ते गोपदपानयेत्यन्वित- स्वार्थबोधकम् । एवमानयेति पदमपि । ततश्चान्विते शक्तिमहादन्विताभिधायित्वं पदानां सिद्धम् । तथा मध्यमवृद्धप्रवृत्तेः कार्यज्ञानपूर्वकत्वात्तस्य व शब्दमूलत्वात् सर्वेषामपि पदानां कार्यपरत्वमवगन्तव्यम् । तचापापोद्वापाभ्यां साक्षाल्लिादिप्रत्ययस्य, इतरेषां तु परम्परया प्रकृत्यंशस्येव प्रत्ययांशत्यापि ताभ्यां शचित्रहात् । एतचोपरि- धास्पष्टीभविष्यति ॥ नन्वन्विताभिधानं न सिध्यति, प्रतियोगिनामानन्त्येन तदन्विते शचित्रहा- संभवात् । सामान्येनान्विताभिधानं च नाशकनीय, वाक्येभ्योऽविशेषान्वयावगमात् । त्यापि स्वल्पमात्राभिषानेनापि पात्यार्थप्रतीत्युपपत्तौ अन्जितामिवानाध्यणे शक्तिकल्पनागौरवाच । किं पदान्तराभिहितेनान्विताभिधानमनभिहिते वा ! प्रथम तदपि पदमन्विततया प्रथमपदाभिहितार्थमपेक्षते, तदपि पदं द्वितीयपदाभिहितमिति परस्पराश्रयः। द्वितीये पदान्तरप्रयोगवैयर्यम् , एकस्माञ्च पार्वान्वयप्रतीतिमाङ्ग, श्चेति । मैवम्-आकाक्षादित्रयस्योपलक्षणत्वात् । आकाशितं सन्निहितं योग्य यदर्थान्तरं तदन्किो शचित्रहणात्, का पुनरियमाकासा ! प्रतिपत्तुनिज्ञाता । सा किनिवन्धना ! अविनामावनिवन्धनेति केचित् । तथाहि निया कारकाविनामादिनी तां श्रुतवतः कारकजिज्ञासा स्यात् । एवं कारकमपीति । तद्युतम्, जिज्ञासाविरमानु- पपत्तेः । उभयाविनाभाविनां पदार्यानामानन्त्यात् । अतोऽन्यदेव निबन्धनमभिवा- नापर्यवसानमभिधेयापर्यवसानं च । द्वारमित्यादावेकपदप्रयोगे प्रतिसंवन्ध्यनुपादाने- नान्विताभिधानापर्यवसानात्प्रतियोगिनिज्ञासापां संनियतामित्यनेनान्विताभिवानम् । यत्राप्यनेकपदप्रयोगेऽभिहितोऽयों न परत्यति । यया । दिदा जनजानो देवदत्तः पीन । इति तत्र रात्रिभोजनन्ज्ञिासायां रात्रौ मुल्ले : इल्पनेनान्विताभिधानम् । तथा विश्वजिता पजेत : ( अमावास्यायामपराहे पिइपितृयतेन वन्ति, इति वाचदये नियोज्याझाझायां हर्गमनाविताभिधान्न । नियोग्यनिज्ञानानकार- स्तूपरिष्टायो॥ - ह ·। - (३४) नन्वेवं गामानय शुक्लां दण्डेन । "रक्तः पटो भवति ' इत्यत्र शुक्लरक्तप- दाभ्यामन्विताभिधानं न स्थात्, ताम्यां विनाऽपि वाक्यपर्यवसानात्.? सत्यं तदप्र- योगे, तत्प्रयोगे तु सममिव्याहतसर्वपदानां संभूयकारित्वव्युत्पत्तेरेकवाक्यतावलात्त- द्विषयामाकाङ्क्षामुत्थाप्य ताभ्यामन्वितामिधानम् । तदुक्तं भाष्ये---- भवति तु रक्तं प्रत्याकाक्षेति । अयं तु विशेषः-द्वारमित्यादावाकाङ्क्षावशात्सन्निधिः कल्प्यते । अत्र तु सन्निधितशादाकाङ्क्षा इति । अत एवोत्थापिताकाङ्क्षा स्वारसिकाकाङ्क्षा इत्याकाङ्क्षाद्वैविध्यमाहुः ।। ननु सन्निधियोग्यत्वे द्वे एव व्युत्पत्तावुपलक्षणं स्याताम् । किमाकाङ्क्षया ? मैवं, तयोस्सतोरप्याकाङ्क्षाविरहेणान्वयादर्शनात् । यथा — अयमेति पुत्रो राज्ञः पुरुषोऽपसार्यताम् । इत्यत्र राजपुरुषयोः पुत्रापसर्पणनिराकाङ्क्षयोर्न परस्परान्वय इति । सा च प्रतियोगिषु सर्वेषु न युगपद्भवति, किं तु प्रधानोपसर्जनभावेनान्व- याहतत्तदर्थयोग्यताक्रमेण । तथा हि-' गामानय शुक्लां दण्डेन ' इत्यत्र प्रथम कर्मविषया पश्चात्तद्विशेषणविषया तदनु करणविषया, । एवं 'स्वर्गकामो यजेत इत्यत्रापि आकाङ्क्षाक्रमेणान्वयो वक्तव्यः । क्रमनियमे च लौकिकानां प्रतिपत्तिरेख प्रमाणम् । तदुक्तं वाक्यार्थमातृकायाम्- अन्वितस्याभिधानार्थमुक्तार्थघटनाय वा। प्रतियोगिनि जिज्ञासा या साऽऽकाङ्केति गीयते ॥ परिपूर्णेन योग्यस्य समीपस्याप्यनन्वयात् । व्युत्पत्तौ तेन शब्दानामाकाङ्क्षाऽप्युपलक्षणम् ॥ जिज्ञासा जायते वोढुस्संवन्धिषु यथायथा । तथातथैव शब्दानामन्वितार्थाभिधायिता ॥ इति ॥ अथ कस्सन्निधिः, यस्यार्थस्य श्रवणानन्तरमाकाङ्क्षायोग्यताभ्यामर्थान्तरे परिवृचिः । सा च न केवलं शब्दनिबन्धना । अध्याहृतेनाप्यन्विताभिधानदर्शनात् । ननु तत्रापि शब्द एवाध्याहियते । स चार्यमुपस्यापयतीति चेत्, न, अन्विताभिधा- नानुपपत्तिवशात्खल्वध्याहारः । सा च योग्यप्रतियोग्यर्थोपस्थापनेन शान्तेति न शब्द- कल्पनायां प्रमाणम् । एतचापत्तिप्रकरणेऽभिहितम् । अतश्शब्दोपस्थितेनाध्याहृतेन वाऽन्विताभिधानम् । आकाङ्क्षावत्सन्निधिरपि क्रमेणैव मवति । तदुक्तम्- ·(३५) समिधिशब्दजन्मैव व्युत्पतौ नोपलक्षणम् । अध्याहृतेनाप्यन लोके संबन्धदर्शनात् ॥ सहसैव न सपा सन्निधिः प्रतियोगिनाम् । सन्निधापकसामग्रीक्रमेण क्रमवानसों॥ यथायथा सन्निधानं जायते प्रतियोगिनाम् । तयातया क्रमेणव शब्दरन्वितबोधनम् ॥ अत्राकासायोग्यत्वे सन्निधिनिबन्धने । अनाकातिनल्यायोग्यस्य मति- हितस्यापि वेदे प्रकरणादृत्कर्षः । लोके वान्तरापार्यकाल कामविप्राः । सन्धिानेऽपि लोकप्रतीतिरेव प्रमाणम् ॥ किं पुनरिद योग्दत्व ! यत्संबधाई, तय लोकमानसिकम् । म्यायो ग्यत्वमपधारितं तस्यान्वयः । यस्य तु न, न तस्य । यथा 'हिना निश्चेत् 'म पहिलेकयोः। अत एव वेदे सनिहितस्याप्ययोन्याय प्रकरणावृत्तः । लेवन रादिनिमहल्यानमः॥ नन तहि कथं वैदिकपानामपूर्वकायेंजाविता भिवाने, तस्य मनगर. त्या तेन सह नस्यनिन्दयोग्यत्वानात् । यदि मनातो पेन्द- र विशेषादयनितादलायन्यदोषः । पर्व नदि पति हकिका समाचाई पत्तोऽपि योदमित्यदलीयते । तसर- सामान्पैनर पोचव लोके. पदवारिकर । तदन्विताभिधानप पालाप ·(३६) प्रथमं शब्दमुखेनान्वितानामपि पश्चादर्थमुखेनाप्यन्वयधीः। अत एवारुणाधिकरणे प्रथम क्रमेणान्वितानामप्यारुण्यादीनां पश्चात्पाठिको द्रव्यान्वयः। तथा प्रयमं विषयी- भूतस्य भावार्थस्य पश्चात्करणतया, तथा प्रथमं नियोज्यतयाऽन्वितस्य स्वर्गकामादेः पश्चादप्यधिकारिकर्तृभावेन ॥ आकाङ्क्षादीनां त्रयाणां न केवलमन्वयं प्रत्येव कारणत्वं किंत्वन्योन्यमपि कार्यकारणभावस्तत्रतत्रान्वयवशादवगन्तव्य इति गम्भीरोऽयं न्यायमार्गः । तस्मात्प्र- तियोग्यानन्त्येऽप्युपलक्षणाश्रयणान्न संबन्धग्रहणासंभवः । अत एव न सामान्यतोऽन्वि- ताभिधानं, विशेषतो व्युत्पत्तेः ॥ ननु व्युत्पत्तौ उपलक्षणत्रयाश्रयणे गौरवं, न। अभिहितान्वयवादिनापि नियतान्वयसिद्धयर्थमवश्याङ्गीकारात्। आकसाधुपलक्षिता एव पदार्या अन्वयं बोधयन्ति नान्य इति । यत एवान्विते शक्तिः । अतः पदार्थप्रतिपादनमवान्तरव्यापारी- कृत्य वाक्यार्थप्रतिपादकानीति मतं निरस्तं, अन्वितस्यैव वाक्यार्थत्वात् ॥ ननूपलक्षणपक्षेऽप्युपलक्षितानामानन्त्यात् गामानय वधान मुञ्च इत्येक- स्यैव गोपदस्यानन्ताः शक्तयस्स्युः । अभिहितान्वयवादे तु अत्यादेकैवेति चेन्न । एकयैवाकाशितसन्निहितयोग्यप्रतियोगिगोचरया शक्त्या नानाप्रतियोगिभेदेऽपि तत्प्रतियोगिबोधनकार्यभेदोपपत्तेः । यथा-चक्षुरेकयैव रूपरूपवत्तत्समवेतवस्तुगो- चरया दर्शनशक्त्या प्रतियोगिभेदेऽपि तत्तद्दर्शनकार्यभेदहेतुः । किं च पदार्थानामा- साधुपलक्षितानन्तप्रतियोग्यन्वयप्रबोधने इयमनुपपत्तिस्समानैव । अपि च प्रत्यय- स्तावत्प्रकृत्यान्वितं स्वार्थमभिधत्त इति भवताऽप्युक्तम् । तथा प्रकृतिरपि । ततश्च सर्वमपि पदनातं तथैव स्यात्, किमर्थवैशसेन । नन्वेवमप्यन्वयवानन्वितः । अन्वयस्तु विशेषणमितरस्तु विशेष्यः । तत- श्वोभयत्र शक्तिरवर्जिनीयेति गौरवमिति चेन्मैवम् । अन्वयवत्तैवान्वितत्वम्, न वन्वयमन्तरेणान्वितत्वस्य पृयगात्मलाभः । न हि घटमन्तरेण पटवदन्वयमन्तरेणान्वि- तत्वं पृथगवतिष्ठते । ततश्चान्वयमन्तरेणान्वितत्वस्य प्रत्येतुमशक्तेः तत्प्रतीतौ च तत्प्रतीतिरेकैव । शक्तिरन्वयपर्यन्ता व्यक्तिवत् । न हि व्यक्तिमन्तरेण जातिः प्रत्येतुं शक्यते । वस्तुस्वभावाद्व्यक्तिप्रतितावेव तत्पतीतिः। आकारभृता हि तस्माः । न ह्याकारिणमन्तरेणाकारप्रतीतिः। तहि तयोरप्येकशक्तिगोचरत्वं स्यात् ।

·कुतः ? (३७) न स्यात् । यथाऽन्वयवत्त्वमेवान्वितस्वरूप, नैवं व्यक्तिमत्तेव नातिस्वरूपं, व्यक्तेः पृथग्भूता, तदाकारभूता हि सा । अतो नैकशक्तिगोचरत्वं तयोः । तर्युभयप्रत्यायने शक्तिद्वयं स्यात् । न स्यात् । शक्तिमन्तरेणापि जातिस्वभावादेव व्यक्त्या सहोपलव्धेः । तथाहि- जातिवाची हि शब्दो व्यक्तिमन्तरेण जाति प्रत्याययितुं न शक्नोति । आकारिणमन्तरेणाकारस्य प्रत्येतुमशक्तः । अतो जात्यभिधायक्लयैव जातिशब्दो व्यक्तिमपि प्रत्याययतीति न शक्तिस्तत्र कल्प्यते । अनन्यलभ्य- शब्दार्थ इति न्यायात् ॥ नत्वेप्रतीतिविषयत्वेऽप्येकत्यानभिधेयत्वमन्यस्याभिधेयत्वं च इत्यम्-तत्र तावदनन्तासु व्यक्तिषु सङ्गतिरशक्या। जात्युपलक्षितास्तु यद्यपि शक्याः। तस्मिन्नपि पक्षे जातो शब्दस्य शक्तिरवश्यागीकार्या । अन्यथा शब्दाजातेरप्रतीति- प्रसङ्गात् । ततो वरं जातादेव शक्तिः । व्यक्तिस्तु जात्यभिधायकत्वस्वभावलम्या लाववादिति न सर्वसाम्यं व्यक्तिहष्टान्तस्य । किं तु तत्प्रतीतावेव तत्प्रतीतिः, तद- प्रतीतौ च तदप्रतीतिः इति दर्शनरहस्यम् । कथंचिच्छतिद्वयकल्पनेऽप्यमिहिता- न्वयवादादन्विताभिधानपक्ष एव श्रेयान् । पदानां स्वार्य तदर्थानां वाक्यायें पुनरपि पदानां तदाधाने इति शक्तित्रयम्। अत्र तु शक्तिद्वयम् । पदानां स्मारकत्वपक्षे यद्यपि कथंचित्सान्यम् । तथापि वाक्यार्थस्य शाब्दत्वसिद्धये पदानामेव सा अन्वितगो- चराऽङ्गीकार्या । किं व इतोऽप्यन्विताभिधानमेव युक्तम् । यतः प्रथममावीनि पदान्यतिलक्ष्य पदार्थेषु वाक्यार्थवोधनशक्तिराधयितुमयुक्ता। किंच पदानां वाच्या- र्थाभिधानशक्तिरविवादा, भवद्भिरङ्गीकारात् । ततश्च सैवान्वितपर्यन्ता स्वीकार्या, न तु पदार्थानामन्या स्वीकार्या, धर्मिकल्सनातो धर्मकल्पनाया लवीयत्वात् । किंत्र येन नाम पदानां स्मारकत्वमगीकृतं तेनापि तेषां वाक्या तात्पर्यमङ्गीकृतम् । त्या व तेपामेव साक्षाद्वोधनशक्तिरस्त, किं परसराश्रयणेन ! तदुक्तम्-- प्राथम्यादभिधातृत्वात्तात्पर्योपगमादपि । पदानामेव सा शक्तिवरमभ्युपगम्यताम् ।। इति । तस्मादविताभिधानव एकनन् । तच मुख्यपानाम गोगा. जियोस्त्र प्रतियोगिमात्रोपल्यापरत्वमेव, नान्दिवोदकत्वं, तत्र तयोदशक्मिहा- मापात् । तो चनेिकार्थत्वं तणेः स्यात्, दशपरन् । नादिरे ·(३८) त्वनेकार्यत्वमगत्या । इह तु संबन्धानुपपत्तिभ्यां गुणयोगाचार्थप्रतीतिसंभवे तत्रापि शक्तिकल्पनमयुक्तम् । इत्यमाकाङ्क्षादित्रयोपाधिवशेनान्विते शक्तिग्रहणाद्विशेषेणैवा- विताभिधानं समर्थितम् ।। केचित्तु सामान्याकारणाहुः । तथाहि-क्रियापदं हि कारकसामान्यान्वितं स्वार्थमाह । एवं कारकपदमपि । सर्वोऽपि शाब्दोऽन्वयः क्रियाकारकभावेनैव । अन्वय. व्यतिरेकाभ्यां हि शक्तिग्रहः, तौ च सामान्यगोचरौ, अतस्सामान्येनाऽन्विताभिधानमिति । तन्न, तन्मते विशेषवाक्यार्थावगतिर्दुर्लभा, प्रमाणाभावात् , पदानि चेत्सामान्यान्वित- पर्यवसितशक्तीनीति । अथ सामान्यस्य विशेपपर्यवसानात्तत्सिद्धिरिति चेत्, तथापि निर्धारितविशेषावगतिदुर्लभा, प्रमाणामावादेव । अथ विशेषमात्राक्षेपे पदान्तरोपस्था- पिते योग्ये विशेपे पर्यवसानमिति चेत्, एवं चेद्विशेषान्वयव्युत्पत्तिोव मुखान्तरेणाङ्गी- कृता स्यात् । किंच क्रियास्वमावालोचनयाऽपि तस्य कारकमात्रेणान्वये सिद्धे तत्रापि शब्दप्रयासो व्यर्थः । एवं कारकस्वभावालोचनयाऽपि । अस्माकं चेदाकाङ्क्षादित्रय विशेषव्युत्पत्तायुपकारकम् । इतरस्य तु नोपकारकम् । कयं चिदुपकारकत्वेऽपि पदान्तर- सन्निधियर्थ एवेति विशेषत एव युक्तम् । यदि पदान्तराभिहितेनैवान्विताभिधानं तदे- तरेतराश्रयः स्यादित्युक्तम् । मैवम्, इत्यं हि पदेभ्यो वाक्यार्थावगतिः-प्रथमं श्रुय- मागानि पदानि परम्परानन्वितान्त्वार्थान्स्मारयन्ति । स्मृतेषु तेषु पश्चाच्योतुः स्वस्या- विषयो विमी जायते । इदमेकवाक्यं भिन्नवाक्यमिदं विवक्षितार्थमविवक्षितार्थमिदं लाक्षणिक मुट्यमिदमन्वयाहमिदं प्रधानमप्रधानमिदं विधयमविधेयं चेत्येवमा- ततच वाक्यार्थनिर्णयौपयिकन्यायानुसंधानेन यावच्छदार्थानुगंधा- नर्दिषययोग्यायोग्यविमागे सति स्मृत्याम्टानि तान्येव पदान्यन्वितामियायकानीति स्मृतिशायां परामर्शदशायाममिवानदशायां च नंतरेनराश्रयः || । ननु पदान्येद दालमिन्युक्तम् । नरक पर्ट वान नवानी य? का, पदान्न प्रयोगदेवात् । न द्वितीयः, मयादम्य नान्यत्ममगान् । मेरम् , दन्द दास्यन् । दान्यपि न संबानामना, किं तु या पदामकरवा । तयादि-न्य दन्यत्र गोदमानव्यविस्वाचनम: आरयनिषद योनिमा पदमायविदयुभयपि दाम् । दान- न्यदन्यतो याममा मन पलायनवयन मित्रान:- - ·यावत्, (३९) यामेकस्कृत्याल्डानि सर्वाण्यपि पदानि युगपदेव वोधकानि । गुणप्रधानमावेनान्वये सति प्रधानन्यावाक्याच्य, तदैव पाहात्यमपि । प्रधानप्रतिपतिश्च नैकनिवन्धना । क्यं नु नाम प्रधानं विशिष्टं प्रतीयतामित्येवमर्थ गुणप्रतिपादनमिति गुणा अपि प्रधानशेपभूता इति तत्प्रतिपादनमपि नैकस्मात्सदात् । प्रधान प्रयोजन कार्यमिति सर्वेपानपि पदानां कार्यपरत्युत्पत्तेः । एतेन प्रथमं पदं प्रधानं पदं वा भन्विताभिधायि, अतस्तदेव पाक्यम् । अन्यत्प्रतियोगिमात्रोपस्थापकमित्यादिवादा निरस्ताः । प्राथम्यादेरनियतत्वाञ्च ॥ तेचित्तु पदातिरिकं वाक्यं पदार्थातिरिक्तश्च वाक्यार्य इत्याहुः । तन्मते वास्यस्पानियतत्वात्तस्य तदर्थे व्युत्पत्तिरशक्या । अपूर्ववाक्यप्रवणे व तदर्थप्रतीतिर्न स्यात् । तत्र तस्याव्युत्पत्तेः । अनियतवं च, पदान्तरप्रक्षेपे तत्प्रतिक्षेपे च वाक्या- तरपरिणामात् । नियतकमा एव हि वर्णाः पदत्वेन नियताः। किं चाल्पैरेव पदैः अष्ट वाक्यानि परिणमन्ते । तत्रानेकशक्तिकलनाः स्युः । तया हि-" शिशो! गामानय गां धान, अर्भक गामानय गां वधान, डिंभक! गामानय गां वधान, वत्स गामानय गां वधान " इति सप्तभिः पदैः अष्टवाक्यानि । तत्र पदव्युत्पत्तिवादिनः सत शक्तयः, वायव्युत्पत्तिवादिनस्त्वष्टौ । त्या 'शुक्लाम् । इति पदप्रक्षेपेऽटापराः प्रकल्प्याः । । पददादिनन्त्वेका । अस्माकं तु पदान्येव वाक्यं तदर्थ एव वाच्यार्य इति न किदिनुपपलम् ॥ नन्वन्विते व्युत्पत्तेरन्वितपदार्यप्रतिसंवन्धीनि पदानि । न तैस्मरणशायान- नन्वित पदार्थस्मरणम् । उच्यते-अन्वितेऽऽनन्वितांशस्यापि विद्यमानत्वात् तस्मरण- मुपाचो, प्रतियोगिनस्त्वनियतत्वन, न स्थतिविषयता । विशिष्टानुभवेऽपि रूचिका- रणवशाद्विशेष्यमात्रस्मरणं च लोके बहशो दृश्यते । अपका या निर्विकल्लकही- तादप्रमाणभूतादवाच्यादप्यावाचकाइमरणं एकमभिवायकत्वषमनाक्ष्य केवटमर्थ- प्रतिमधिशब्दमानादप्रमाणभूतादप्यर्थम्मरण पुज्यते । पल्पर प्रत्यासतिरेव स्मरण- निमित्तम्, न प्रमाणावाप्रमाणले । भ्रषनागंच पदं नान्नितानिवायान्, तदानी प्रतियोगिनोऽनुपस्थानात, तलासवासान्वितानिधान्य ! तनय पदोचारणानन्तर- मनचितपदामरणान्। मतान्तरेऽपि पदानां साकलम मिनतन । यथा सभिहितान्वयवादे स्वेन्यः पनान्यः अन्वितप्रतीतिः तपा स्वेन्दः पदेन्योऽपि नानापना नह पदितिसहि दिन पदनानिधनाभिवानं स्वतिय रयान, ·- (४०) तहि गोपदस्य गोत्वेनेवार्थान्तरेणापि प्रत्यासत्तेः तस्यापि गोपदेन स्मरणे सति गामानयेत्यत्र आनयतिना नियमेन गोरन्विताभिधानं न स्यात् । एवमानयतेरपि नैवम्-अभिहितान्वयवादेऽप्यस्य दोषस्य तुल्यत्वात्, गोपदार्थस्यानयतिनेव पदार्था- न्तरेणापि संबन्धात् । तस्मादावाभ्यामयं दोपः परिहर्तव्यः। परिहारस्तु गोपदप्रयोगे तस्यैव नियमेन स्मरणमनुगतत्वात् , न त्वर्थान्तरस्य, तदभावात् । एवमानयेतिप्रयोगेऽपि । तस्मा- तयोरेवान्विताभिधानम् । अर्थान्तरैरान्विताभिधाने एकवाक्यं च न स्यात् । तस्मालो- किकं वैदिकं च पदजातमन्वितबोधकतयैव प्रमाणमिति सिद्धम् । य एव लोकिकास्त एव वैदिका इति लोकवेदाधिकरणन्यायात् । एतत्सर्वममिप्रेत्योक्तं प्रकरणप- चिकायाम्- पदजातं श्रुतं सर्वं स्मारितानन्वितार्थकम् । न्यायसंपादितव्यक्ति पश्चाद्वाक्यार्थवोधकम् ।। स्मृतिसन्निहितैरवमयरन्वितमात्मनः ॥ अर्थमाह पदं सर्वमिति नान्योन्यसंश्रयः ॥ न्यायसंपादितव्यक्तीति वृद्धव्यवहारप्रवर्तितायां शब्दार्यप्रवृत्तौ ये न्यायाः शब्दार्थगोचराः एकवाक्यत्वभिन्नवाक्यत्वादयः पूर्वोक्तास्साधारणाः ये च द्वाद. शाध्यायीप्रतिपाद्या वेदार्थनिर्णये प्रातिस्विकाः शब्दान्तराभ्यासादयः श्रुति- लिङ्गवाक्यप्रकरणादयः श्रुत्यर्यपठनस्थानादयो वचननामधेयचोदनादयश्च तैर्विम- दिशायां संपादिते शब्दार्यानामन्वयाहत्वविभागे सति पश्चात्स्मृत्युपनीतैः पदैर्योग्यक- मेण वाक्यार्थावगतिरित्यर्थः । तस्माल्लौकिकं वैदिकं च वाक्यं न्यायसापेक्षवार्थबोधक यद्विप्रतिपन्नार्थमपि । प्रतिपन्नाथ तु तदनपेक्षमेव झाडिति बोधकम् । वेदवाक्यार्यसंशये सति तन्निर्णयौपयिकन्यायनिवन्धनं हि शास्त्रं मीमांसा, सा च द्वादशाध्यायी । तदारम्मश्चाग्रे समर्थयिप्यते । सा च करणीभृतस्य वेदस्येतिकर्तव्यता, यया चप आलोकः, यथा वाऽनुमानस्य व्याप्तिस्मरणं, यथा वोपमानस्य सादृश्य, यथा वाऽपिते संदेहापत्तिः, । तदृतम् ।- धर्म प्रमीयमाणे हि वेदेन करणात्मना। इतिकर्तव्यतामागं मीमांसा पूरयिष्यनि ।। पनि ॥ तस्मादन्दिने मुत्तममपि पदनानमन्त्रितामियायीनि तिन ।

·(४१) नन्यस्त्वन्धित व्युत्पत्तिः, तद्वशात्कयंचिदप्रतीतिरपि स्यात् । तथाहि- भगुल्यने करिणां यूथशतमास्ते 'जरवो गायति' इत्यादिना वृद्धव्यवहारे व्युत्प- नानामपि लौकिकपदानामसंसर्शित्वदर्शनासण्यपि पदान्यासंतीनीति कथं तेषां प्रामाण्यम् ? अर्थप्रतीतिस्तु केवलं शब्दसाहचर्यप्रभवतया भ्रान्तिरेव, न त्वन्य- भिचारिणीति नियमः । ननु शुक्तिकारलतादिवल्लौकिकवाक्यानां कारणदोषेण दुष्ट- तया भेदामहात् भ्रान्तत्वं युक्तम् । वैदिजानां तु निदोषतया स्वाभाविक निधायक- त्वमेवेति चेन । दोषासंभवाचुक्तं साक्षादिन्द्रियजन्यतया रजतज्ञानस्य तदोषादुष्टत्वम् । इह तु शब्द एव हि साक्षात्मत्यायकः, वक्तारस्तु केवलं शब्दाभिन्यञ्जकाः । तदो- पाश्च न तेषु संक्रामन्ति । अतो लौकिकानां स्वतोऽसिम्पर्शित्वं, वैदिकाश्च न लौ- किकम्यो भिवन्ते । अतस्तेषामप्यासंल्पर्शित्वं स्यात् । किं च व्युत्पत्तिश्च लोके, ततश्च सुतराम् । ननु तहि कथमाप्तवाक्येभ्यः प्रवृत्तिः ? क्यं वा संवादः ? न, तत्र संदेहादपि तदुपपत्तेः । कृष्यादिषु संदेहादपि हि प्रवर्तन्ते । संवादश्च यादृच्छिकः । अपि च लौकिकेषु मानान्तरवशेनाप्यर्थनिर्णयल्यादेव । वेदे तु वत्तरभावात्तदर्यस्य मानान्तरागोचरत्वाच न तत्र निर्णय इत्यर्थासंस्पर्शिन एव वेदाः । अनोच्यते--अर्थासंसशे जगतिशमूला प्रवृत्तिर्न स्यात्। तत्प्रतिपादनं चन घटेत, तस्यापि शब्दमूलत्वात्। यधास्यचित्संस्पर्श नियता प्रवृत्तिर्न स्यात् । तस्मात्तत्सं- स ऽङ्गीकार्यः । तत्र लौकिकं पदनातं तावत् लिङ्गतयाऽर्थप्रत्यायकं न तु स्वयं प्रमाणत्वेन । तत्र यधपि शायोसंबन्धस्तादौत्सत्तिकः । तत्परिज्ञानं च शक्ति- महात् । स च वृद्धव्यवहारप्रवर्तितायां व्युत्पत्तो गृहीतसंबन्धं च पदनातं स्वरसतोs. प्रत्यायमित्येतादलवनसम्मतम्, तथापि लौकिकवायेषु वक्तृदोषाकया सा शक्तिस्तिरोधीयते । तपाहि-त्र पुल्ला भ्रमातिशयदोपत्रमादाशक्तिभिरनन्दितार्या- नि वाक्यानि प्रयुल्जाना दृश्यन्ते । तदृष्टान्तरलेन सायनन्दितार्थत्वराडकायां लौकिकं वाक्यं ध्रुवमा नानिधायक, यावद्वाक्यस्य प्रमागमूलत्वं न निश्चितन् । पश्चात्तु, कदाचिदन्यनन्दितार्थानि वास्यानि न एते । जादैवान्योन्यादयः योन्या पदनातं ब्रवीति । तनावप्न त्यातत्वनिधदे सति पश्चातलावाश्यानार्द- भूतात्कारणभूतं दशाननीयते, इदं पायं सर्पकाना, कावास्यत्वात् , मदीयवास्यात् । धातु तज्ञानमर्यादिनमावि, ज्ञानवान, मदीक्षान्वदिति ज्ञानेनार्थोऽनुमीयते। त्वं काल्याचे निश्चित सति साद वायरतिक सत्तत्यान्य तावान् । तस्यां दादां अनिवार्योषवादनवाढल्ले, न तु ·दि (१२) प्रमाणम् । तस्मालोकिक वाक्यं लिङ्गतयैव प्रमाणं, न तु स्वतः अनाप्तवाक्यं चे भास एव, व्यभिचारात् । शब्दस्य तु न क्वचिदपि व्यभिचारोऽस्ति । तस्य तुं रूपस्य स्वत एव प्रमाणत्वात् । लौकिकं तु वाक्यं न शास्त्रं, किंतु लिङ्गम् । अत व्यभिचारि । विचार्यमाणेलिङ्गस्यापि न व्यभिचारः । प्रत्ययितवचनादप्रत्ययि विवेकेनाप्रतिपद्यमानप्रत्ययितवचने दृष्टम् । ग्रहणापूर्वकत्वव्यवहारमप्रत्ययितवचने यतीति न लिङ्गस्यापि व्यभिचारः । तस्माल्लौकिकमाप्तवाक्यमनुवाददशायामर्थसंस्थ अनाप्तवाक्यं चेत्केवलं स्वस्वार्थस्मारकतया अर्थासंस्पीति सिद्धम् । वेदे तु, व भावात् असति शक्तिप्रतिबन्धे स्वरसप्राप्तं वाचकत्वं सुस्थमेवेत्यर्थसंस्पर्शिन एव के ननु लौकिकानि पदानि लिङ्गतया वोधकानि चेत्, कथं तेषां स्व शक्तिप्रहः ? उच्यतेन हि धूमवदविनामाववलेनैवानुमापकं, किंतु वाचकश न्तर्भावबलेनैव । न हि यत्किंचिच्छन्दमात्रायत्किंचिदर्थमात्रमनुमीयते, किंतु टाच्छब्दाद्विशिष्टोऽर्थः । वाचकत्वमेव शब्दस्य विशेषः, वाच्यत्वमेवचार्थस्य ।। प्रथमं वृद्धव्यवहारे पूर्वोक्तेन मार्गेण वाचकाच्छब्दाद्वाच्यार्थव्युत्पत्तौ सत्यां कुता कारणादर्थव्यभिचारशङ्कायां पश्चात्तस्मिन्नेवायें तस्य शब्दस्य लिङ्गत्वं, ततः प. दनुवादकतयाऽपि वाचकत्वमिति व्युत्पत्तिसमयेऽनुवादसमये च शक्तिग्रहणमुपपन्ना गम्भीरोऽयं न्यायमहाहूदः ॥ ननु प्रत्ययितत्वज्ञानेन व्यभिचारशङ्कायां निवृत्तायां वाक्यं स्वत ए प्रमाणं स्यात्, किमिति वक्तृज्ञानानुमानं भवेत् । मैवम्,-प्रत्ययितत्वं नाम सम ची-ज्ञानपूर्वकवाक्यप्रयोक्तृत्वम् । ज्ञानस्य समीचीनत्वनिश्चयश्चार्थनिश्चयमन्तरेण स्यादिति न संशयनिवारणमात्रे पुरुषविशेषज्ञानं व्याप्रियते, कित्वर्थनिश्चयेऽपि । तहि निश्चितेऽर्थे संशये च निवृत्ते पश्चात्तत्र प्रमाणं स्यात्, न स्यात् , तस्यां दशा अनुवादकत्वादित्यसकृदुक्तम् । ननु यदि वाक्याद्वक्तृज्ञानानुमान, ज्ञानाचार्थानुमान तीनवगतेऽर्थे कथं ज्ञानविशेषोऽनुमातुं शक्यते, ज्ञानमात्रं च नानुमेयम्, अप्रयोजन त्वात् । अर्थेनैव ज्ञानस्य विशेषः, तदुक्तम्- अर्थेनैव विशेषो हि निराकारतया धियाम् । इति ॥ न चानवगतोऽर्थो ज्ञानस्य विशेपमापादयतीति प्रथमत एवार्थविशे पसंघटितं ज्ञानमनुमीयताम्, किमिति पश्चाज्ञानेनार्थानुमानम् ! उच्यते- बुमुन्साक्रमेण ह्यनुमानं, कार्यभूतस्य वाक्यस्य प्रथमं सामान्याकारेण स्वार्थ- ·(४३) संसर्गज्ञानपूर्वकत्वमात्रं बुभुत्सितम्, ततश्चानवगतेऽप्यर्थविशेषे तादृशज्ञानविशेषोऽनुमातुं शक्यत एव । याहशार्थप्रतिपादनयोन्यानि पदानि ताशार्थज्ञानपूर्वकाणीति । इत्य ज्ञानेऽनुमिते, पश्चात्तेन ज्ञानेनार्थोऽनुमीयत इति बुमुत्साक्रमेणानुमानद्वयप्रवृत्तिरिति न किंचिदनुपपनम् । एतत्सर्व नीतिपथे प्रकटितम् ॥ ननु भारतादिवत्पदसंवतात्मकतया वेडः पौरुषेयस्स्यात्, अत एव कठशाखा कण्वशाखेति समाल्या, न चेयं प्रवचनानिमित्ता, तस्य सर्वाभ्येतृसाधारणत्वात् । बहवो हि प्रब्युः, कर्ता पुनरसाधारणः, असाधारणेन हि व्यपदेशो युक्तः । पौरुषेयत्वे च वेदस्य तदर्थस्य प्रमाणान्तरागोचरत्वात्तद्विपये वस्तुः प्रमाणान्तरामावादप्रमाणमूलत- याऽनन्वितार्थत्वशका स्यादेवेति चेत्, मैवम्,-पुरुपतत्वं तावद्भारतादिवन्न स्मर्यते । वैयासिकी भारतसंहिता, पाराशरी विष्णुपुराणसंहितेति स्मयते । दुरनुमानं च, मा- नान्तरागोचरेथे पुरुषाणां वाक्यरचनानुपपत्तेः, समाल्या तु पौरुषेयी प्रमाणान्तरा- नुसारिणी न स्वयं पौरुभेयत्वं व्यवस्थापयितुं शक्नोति, प्रमाणान्तरं च न दृश्यते । तस्मात्प्रवचनानिमित्ता कठादिसमाख्या, प्रकृष्टं वचनं कस्यचिदेवेति तदप्यसाधारणम्। अध्यायानध्यायादिव्यत्ययाऽधीयमानस्य व्रतनियमविशेषपूर्वकस्य व्याकरणानुशिष्टस्य स्वरतो विशेषनियतत्यानुष्ठानपर्यन्तस्याविसंवादिपचन्नाचैहिकफल्सावनस्य शिष्टजन- परिगृहीतस्य महतो ग्रन्धराशेन्तिपुत्पप्रणीतत्वशका च निखकाशा ।क्षचित्तवत्रि- द्विप्रकीर्णविदाप्रसिद्धार्थतयाऽप्रामाण्यमपि नाशकनीय, निलतव्याकरणमीमांसादि- मुखेन समीचीनार्यतत्वनिर्णयसिद्धेः। प्रमाणान्तरागोचरस्य अपूर्वात्मनस्य वेदार्यस्य बुद्धाबारोपयितुमशक्यतया बुद्धिमत्प्रणीतत्वमपि नाशकनीयम् । न हि दर्शपूर्णमासा- घई प्रत्यक्षादिप्रमाणगोचरः । किं तु तचोदनामात्रगोचरः । तदाह सूत्रकारः- " सत्संप्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां वुद्धिजन्म तत्मत्यानिमित्तं विचनानोर- लन्भनत्वात् । चोदनाल्गोऽर्थो धर्मः" इति च ॥ तस्मादपोल्यो वेदः । पदसंघातात्मकत्वं चोचारणवशादुपपनन् । तदुच्चारण- मुच्चारणान्तरपूर्वकम् , तच त्या। अपोल्पयतया च प्रमाणान्तरपूर्वकता नास्ति, प्रत्य- क्षवत् । अत एव वानपेततया वेदनामाप्यमिति ।। ननु ' चित्रया यजेत पशुकामः' इत्यादिचोदनाः पधादिकलनुविद स्व- मर्थक्वोषयन्ति । न च र्मानन्तरता श्यते । स्यमानमपि प्रतिमहादिनिमित्तने । अतः प्रमाणान्तसापान प्रमाणम् । उपते ताजावेगानन्तरमादिश्या पई ·(४४) ज्ञान्यते, किंतु फलसाधनलमात्रमपूर्णग । न न प्रतिमहादिकमपूर्वसाधनत्तापरिपन्थि, तत्साधनत्वेऽप्यपूर्वसाधनत्याविरोधात् । अतः प्रत्यक्षादिसिद्ध प्रतिग्रहादिक शास्तसिद्ध- मपूर्वमुमयमपि फलसाधनमिति । अतो वेद एव शारसं गमयमाणम् । तत्र लौकिक वाक्यं लिझतया प्रत्यायकम् । तत्तु, न शास, भसनिप्पविषयत्वामावात् । वैदिक- मेव शास्त्रमिति सिद्धम् । तत्तु द्विविध प्रत्यक्षमनुमानं च । तत्रायमध्ययनपरिगृहीतस्वा. ध्यायात्मको वेदराशिः। द्वितीयस्तु नित्यानुमेयः । तत्र लिस्मृतिः आचारश्च । तथाहि-'भटका कर्तव्या ' इति स्मृतिस्तायत् त्रैवर्णिकैरविगानेन परिगृहीता । न चामूलायाः परिग्रह उपपद्यते । न च प्रत्यक्षं मूलं, तस्यापूर्व विषयत्वासंभवात् । स्मृ. तिस्तु कार्यविषया । ततश्शास्त्रमेव मूलम् । ननु तदपि कयं मूलं, यत्नेनान्वेषणेऽप्य- नुपलब्धेः । अनुपलब्धस्य नावोधकत्वात् ! उच्यते--स्मृतिप्रणेतार एव वयमिव तच्छास्त्रं नोपलभन्ते । तत्समानार्थमृत्यन्तरदर्शनेन तेपामप्यमाकमिवानुमानं संभव- त्येव । एवं मन्वादिभ्यः पूर्वेपामपि स्मर्तृणां तत्समानार्थस्मृत्यन्तरदर्शनेनानुमानम् । इत्यमनादित्वात्स्मर्तृपरम्पराया लिङ्गभूतायाश्च स्मृतिपरम्पराया नानुमानत्वविघातः । अत एव नान्धपरम्परावदमूलत्वमपि, अनुमितस्य शास्त्रस्य अर्थप्रतिपादकत्वं च लिप्य. नुमिताक्षरवदुपपन्नम् । अनन्तचरणाधारे हि महीमण्डले कुत्रचिदप्यश्रवणमनाम्नानात्, तदेव कथम्, आचार्यान्तरानाम्नानात् ? तदपि कुतः ? तथैव । तत एव नित्यानुमेयत्वं वेदत्वं च, तस्यापौरुषेयप्रवन्धरूपत्वात् । स्मृतीनां विप्रकीर्णशाखामूलत्वमपि परोक्तं निरस्त, कचिवदाचित्केनचिदप्य- नुपलम्भात् । तथा शिष्टत्रैवर्णिकपरिगृहीताविरुद्धाचारेणापि साक्षाच्छुतिरनुमीयते, मूलान्तरासंभवात् । आचारात्स्मृतिस्ततश्श्रुतिरिति परोक्तमयुक्तं, परम्परायां प्रमाणासंभवात् । तस्माद्विविधं शास्त्रम् । उभयमप्यसन्निकृष्टार्थविषयम् । स च कार्यात्मा, सर्वेषामपि शब्दानां साक्षात्परम्परया वा लोके कार्यपरत्वव्युत्पत्तेः । वैदि- कानामपि लोकाविशेषात् । तथाहि-यथा मध्यमवृद्धप्रवृत्तिर्ज्ञानपूर्विका, तथा कार्य- ज्ञानपूर्विका च, न हि ज्ञानमात्रात्प्रवर्तते, किं तु कार्यमेव तदिति ज्ञात्वा । इष्ट- साधनताज्ञानस्य प्रवर्तकत्वमग्रे निराकरिष्यते । तच्च कार्यज्ञानं शब्दानन्तरभावित्वाच्छ- ब्दजन्यम्। तस्मिंश्च कायें लिङ्लोट्तव्यप्रत्यया एवान्वयव्यतिरेकाभ्यामवधारितशक्तिकाः, ततस्तेषां साक्षात्तत्परत्वम्, इतरेषां तु परम्परया । तथाहि- देवदत्त गामानय शुक्लां दण्डेन ' इत्यादौ विधिप्रत्ययः साक्षादानयतेः कार्यतां बोधयति । भानयति- स्तु क्रियां, गोपदं तदन्वितं कर्म । एवमितराण्यपि कारकपदानि तदन्वितं स्वार्थम् , अत एव ·। (४५) अन्विते व्युत्पत्तेः । तथा 'ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत ' इत्यादौ वैदिकपदा- नामपि कार्यपरत्वं द्रष्टव्यम् । एतचोपरिष्टाप्रपञ्चयिष्यते । तस्मात्सर्वेषामपि कार्यपरत्व- व्युत्पत्तेः तत्परत्वं सिद्धम् । ननु सिद्धार्थपरादपि वाच्याद्व्युत्पत्तिः दृश्यते । क्यं तन्मात्रपरत्वम् ? तथाहि पुत्रस्ते जातः, क्षेत्रं ते पक्षसस्यम् । इत्यादिप्रयोगे मुखप्रसादादि- लिङ्गैः श्रोतुर्हर्पोत्पत्तिरनुमीयते, सा च तन्निमित्तमन्तरेण न संभवति । प्रियवस्तु- प्रतीतिश्च हपहेतुरिति स्वात्मनि प्रतीतम् । तेन वाक्येन प्रियोऽर्यो बोधित इति सामान्येन प्रतीते परिशेपात्प्रमाणान्तरप्रतिपन्नं पुत्रजन्मैव वाश्यप्रतिपाद्यमिति न्युत्पित्सुरवगच्छति । तस्मात्प्रतिपदमावापोद्वापाभ्यां विशेपार्थनिश्चयो भवति । तया 'काठैः पचति' इत्यादौ, वर्तमानप्रयोगे । व्युत्पन्नविमत्त्यर्थोऽव्युत्पन्न- प्रातिपदिकार्यश्च प्रत्यक्षेण काष्ठानां करणभावमधिगच्छन् प्रसिद्धपत्रतिपदसमभिन्याहा- रात्काष्ठशब्दार्थ निश्चिनोति । किं चास्य शब्दस्यायमर्थ इत्यपि लोके व्युत्पत्तिश्यते । भपि च सिद्धार्थपराण्यपि वाक्यानि लोके प्रश्नोत्तरपराणि दृश्यन्ते । 'कुशलं ते, कुशलं मम । इति । अतः कार्यमात्रपरत्वमनुपपत्तमिति ॥ अत्रोच्यते-सर्वपुषाणामाचा व्युत्पत्तिस्ताक्वृद्धन्यवहारत एवेत्यविवादन । व्यवहारश्च प्रत्यक्षेण विशिष्टार्थविषय उपलभ्यते । स च कार्यावगनमूलः, तस्यैव प्रात कत्वात् । अतः कार्यान्विते विशिष्टाय ज्ञानानुमानद्वारेण शक्षस्य शक्तिमहन्मुकर एव । नात्र परिशेषापेक्षा, व्यवहारविषयस्य विशिष्टार्थस्य प्रत्यासिद्धत्वात् । सिद्धार्थान्न्याने तु व्युत्पत्तिश्शकैन । यद्यपि तत्परवाश्यप्रयोगे नुस्पलादादिभिः हर्षोत्पत्तिानुमीयते । तया च तदेवप्रतीतिः, तनिमित्तताऽपि शब्दस्येव । तथापि परिशेपानमाणान्तरसिद्धपु- अजन्माल्यार्पहतप्रतिगदकता दुरनुमाना, कालत्रयवर्तिनां सन्निहित याहितानां प्रमा- पान्तरसिद्धानां पहेतूनां पारिशयाइवधारणायोगात् । तथा अन्य सदस्यापर्य इत्यत्रापि सर्वपदार्या रिज्ञाने त्पत्ति कैन । कतिपादानाने हे प्रसिद्धन्दनन- भिव्याहार एव । तत्र प्रशिद्धानां पूर्व कार्यान्वितला न्युनतेप्रतिज्ञापत्यानि पहन्त्य कार्याध्याहारेने तन्वितस्वावगतिरेपनीपा । तवध सरदानां तत्वावं सिखन् । एवं च लोक यसिद्धार्थरल्ल लामाजिक एक, कार्परं पदनात पदापन्दिया- व्यभिचारीति कार्यान्वयन विवक्षिवा पस्पापापविना विवक्षिवा लोरवन्द प्रो । विरूवरोत रहाको नव बल मिहत्येव । वैदे सानिन्दनं

·No text on this page.

·No text on this page.

·(१८) तव व्युत्पत्तिसिद्धम् । तस्मात्पदान्तरोपात्तमपि स्वर्गादिकमेव पुरुषार्थतया माव्यकोटी निविशते, धात्वर्थस्त्वाकाङ्क्षादिवशात् करणकोटौ, सन्निधिपठितमितरत्समितिकर्त- व्यताकोटाविति । इदं मतं तदीयैरेव दुपितम् । तथाहि- इष्टसाधनत्वं नाभिधेयं, संविद्विरोधात् । न हि यागानुरक्तो व्यापार इष्टा- भ्युपाय इत्यस्माच्छन्दाधनेतेत्यस्माच्च तुल्यावगतिर्भवति । भवितव्यं च तया । इष्टसाधनत्वस्यैव विधित्वात् । शब्दान्तरस्य च तत्समानार्थत्वात् । सह प्रयोगाच । समीहितसाधनस्ववयनशब्दो विधिशब्दश्च सहप्रयुज्यमानौ हयौ । 'माणवक ! सन्ध्या- मुपासीनस्य तेऽभ्युदयो भविता, तस्मादुपास्व । इति । न च पर्याययोस्सहप्रयोगो Eeः । लोकममाणकच शब्दार्थनिर्णयः तस्मान्नेष्टसाधनतावाचित्वं लिङादीनाम् । अभिवामावनामा रित्यादिश्लोकानुगुण्यं च नास्तीति । अन्ये तु-समीहितसाधनावं न साक्षाद्वाच्यं, येनेदं दूपणं स्यात् । कि स्वपर्यवसानाद्रम्यम् । तथाहि-लिडादिप्रत्ययस्सुखदुःखपरिहारतदुपायसाधारणं कार्य- मात्रमभिवते, तत्रैव व्युत्पत्तेः । लोके त्रयाणामेव कृतिसाध्यतया कार्यत्वं प्रतिपन्नम् । तस्मिन्दाभिहित मावनारूपायाः क्रियायाः लिङ्गादिवाच्यायाः स्वयं सुखदुःवपरि- हाररूपन्चामावात् पारिशेप्यात्तदृपायत्वं निणीयते । तथा च कर्तव्यतावचनो भावनायां प्र प्रवर्तयनीति भूयान् मान्यवार्तिकयोर्व्यवहारथोपपन्नः । अत्रापि माव्याकाशा परितः पूर्वददिति । इदमपि मतं लोकाननुगुणमिति तदीयवोपक्षितम् । कार्य- सनदयोदश्च दक्ष्यते । अरे तु धोबियाः-लिदिप्रत्यय एव विधिः । म एव प्रवर्तक माहः । ब्दयुक्तम् , दयान्द टन्ट्राविणम्पर्य एव प्रवर्तन । त्र्युगन्नानां प्रयर्नक इनि मेन कृव मृतिः, समाहितसावनत्व इति चेत्, तई रन्यम्तमदादविशेर नि ॥ ॐदु विदिप्रत्यवत्र्यापारी विविरियादः । कोसी, लाना ! रोड ! पालिका पुलाप्रदृत्यकला डिदिनमाया र ! प्रिय मा कुन दईन्दति दि हानिकहानीयाः । इयोन माया- द पवार 'पर' द विकट ! । दिया पर्व प्रति ·(४९) हि प्रवृति भावयति । तत्प्रेरितः खटु पुरुषः प्रवर्तते । ततध केनेपेक्षायां लिहा. दीनां विधेध (यो) वाच्यवाचकमावसंबन्धः । (5) तत्कारणतयाऽवैति । अभिहिता हि शब्दभावना प्रवृत्ति प्रत । कथमित्यपेक्षायामयवादोदिनप्राशस्त्यमितिर्तव्य. तया । अबसीदन्ती हि विधिशक्तिः प्रागल्यज्ञानेनोत्तन्यने, प्रेरणावरोवलवार्य- भावनायाः स्वर्गादिकमेव मान्यतया संन्यो । न तु प्रत्युत्तो घावयः । जाने प्रेरणानुपपत्तेः । करणाघन्वयन्तु पूर्ववदिति । एतन्नतमस्मदीयेरेव पितम् । तत्र लिहदेनाशो न्यागारो विद्यत इत्यत्र दिल्टयो भवन्त एवं प्रमाणन् । न तु चर्मपो क्यम् । कानन्तरं भाविनी प्रवृत्ति देतीति चेत्, न, तस्यारत्वन्मते माहितसाधनका निमितम् । अस्मन्मते तु कार्यता । किं वादोन्मतेऽबरगुणः । भवन्मो त विभु इन्समा इत्यं हि भवन्मतस्थितिः । वर्णाजाबद्रय, न गुणाः । ते व व्यापनिदाः । धानिस्तावनमः तपाजः प्रतिवर्ग विलक्षणः क्षणिधा ताबानो की वजारोपितः । नासमविशिधा वर्मा एक परन् । 67: अनमल्दतः । तदातास्यभेदः । तदेशशार्थमेव इति । ततश्च का तासानांकन का योग, प्रत्याशितवान् । तस्य च । लोफे वालादप एक प्रेरक ः। = = पुतिनन्या माश्या तस्पियत्पादिति चेत्, न, प्रेममा धोय. तपार्दपुरुष एव विपयः, न तु भावनः, अयोन्यन्यत् ।

·(५०) गौरवात् । ननूपकारमुखेन पदार्थप्राप्तिवत्प्राशस्त्यमुखेन तत्प्राप्तिरिति चेत्, न, अनपेक्षितत्वात् । न ह्युपकारवत्प्राशस्त्यमपेक्षितं, तदन्तरेणाप्यपूर्वसिद्धेः । प्रवृत्ति स्त्विष्टसाधनताज्ञानात् । विधिशक्तिरपि तावतैवोत्तम्यते । कार्यताज्ञानाद्वा । अर्यवा- दानां तु क्रत्वीयपदार्थप्राशस्त्यलक्षकतया केवलं विधिविशेपपरत्वमेव, न तु प्रवृत्ति- विशेषपरत्वम् । स्तुतश्चास्तुतश्च तावानेव सोऽर्थः, न त्वधिकः । अतिदेशकप्रमाणा- भावाच । प्रकृतिविकृतिभावो ह्यतिदेशमूलम् । नात्र तत्वलप्तिः । किंच अर्थमावनाया भान्यत्वं, एकप्रत्ययवाच्यत्वात् । तदुक्तम्- विधिभावनयोश्चैकप्रत्ययग्राह्यताकृतः धात्वर्थात्पथमं तावत्संवन्धोऽध्यवसीयते ॥ इति, तदयुक्तम्, उभयोरेकप्रत्ययवाच्यत्वस्यैव दुर्घटत्वात् । ननु सर्वा- ख्यातानां भावनावचनता करोत्यर्थसामानाधिकरण्येनाध्यवसीयते । लिडादिषु तु प्रेरणामात्रमधिकम् । करोतिश्च कृतिवाचकः । कृतिश्च प्रयत्नः, सैव भावना। 'जानाति' 'इच्छति' इति प्रयुज्य 'करोति', 'प्रयतते', 'प्रवर्तते', 'भावयतिः, चेति चतुर्णा प्रत्येक पर्यायतया लोके प्रयोगदर्शनात् । युगपत्प्रयोगे पौनरुक्त्याञ्च । तथा हि- किं करोति ? , पचति, 'किमकापीत् ?' 'अपाक्षीत् ', ' किंकरिष्यति ? ' पक्ष्यति, ' इति सामानाधिकरण्येन प्रश्नोत्तरदर्शनात् करोत्यर्थस्साख्यातैरभिधीयते इति गम्यते । प्रश्नोत्तरे च समानविपये, सामानाधिकरण्यं चैकार्थनिमित्तम् । अन्यथा करोत्यर्थप्रश्ने आख्यातानां तदुत्तरत्वानुपपत्तेः । तत्र घजादि प्रत्ययप्रयोगे करो- त्यर्थानदगमादाख्यातप्रयोगे च तदवगमादाख्यातार्थता निश्चीयते । केवलाख्यातानां प्रयोगानुपपत्तेः प्रकृत्यंशस्य सहप्रयोगमात्रं, न तु स्वार्थविवक्षयेति । तद्युक्तम्, यद्यपि करोतिः प्रयत्नपरः, तथाऽप्यत्र किं करोतीत्यस्य प्रश्नम्य; यदि यत्करोति तत्किमिति करोत्यर्थविषयता स्यात् , तदा पचतीत्यस्योत्तरस्य पाकं करोतीत्यर्थता । न चैवं लोकविवक्षा । किं त्वनवगते हि व्यापारविशेषे प्रश्नः । तत्र चोत्तरं पचतीति तद्विशेषविषयम् । सर्वोऽपि प्रश्नः प्रतिवचनं च सामान्यतो ज्ञाते विशेषतधाज्ञाते । अत्र च धात्वर्थगोचरे एव ज्ञानाज्ञाने । ततश्च तद्वोचरे एव ते युक्ते यद्यपि करोतिः प्रयत्नपर एव, तथाऽप्यत्र कस्य चिदभूतस्य भवने अनुकूलस्वभावः करोत्यर्थः, सर्वे च धात्वर्यास्तादृशा इति करोतिना प्रष्टुं निर्देष्टुं च शक्यम् । किं च सप्रयत्नक्रियेषु देवदत्तादिषु ते घटेताम्, निष्प्रयत्नक्रियेषु तु; 'किं करोति !, रयो गच्छति, ' , .

·(९१) है - इत्यादिषु कथम् ! समयले दयास्ते शेते इत्यादिषु क्यन्तराम् । व्यापारमात्र- विषयत्वे तु सर्वत्रोपपत्तिः, लतो नास्यातानां करोत्यर्यता । ननु पतीत्यस्य विवरणं पार्क करोतीति, तत्रापि प्रकृययस्य स्फुटत्वात्प्रत्य- यार्थस्यैव, ततः करोत्यर्थमाल्यातमिति चेत्, न, तत्रापि घावयाशितकर्तृगतं पत्र- त्यानलमार्थ प्रयत्ननुपादाय विवरणोपपत्तिः, अतो नात्याताना भावत्रनत्वम् । किं तु धात्वशिक्षसंख्यामानवाचितन् । ययाऽऽह भगवान् पाणिनिः- येतयोविनैवचने बहुषु बहुवचनम् ' इति । एतच मतदय- साधारणं सर्वख्यातानां भावनापरत्वम्, हिनदीनां तुः प्रेरणापरत्वं च त्वन्मतेऽ- धिकन, अम्मन्नते हालिनदीनां कार्यपरत्वं भावनापरत्वं च । किंतु कार्योसनन- त्या तत्परत्वं, न तु प्राधान्येन, अत एव अलन्मते भावना न पात्यायः, किंतु कार्यमेव । न हि कृतिमनभिधाय कार्यमभिवातुं शत्यो, कृतिवन्धि हि कार्यन् । नवानेकार्थतादोपः, त्यैवावगमात् । ननु दण्डीयत्र प्रत्ययो दाडं नाभिवते, जय च तनिशिटलप्रतीतिः । एवनिहानि कृत्यनाभिवानेऽपि तद्विशिानिधानं स्यात् , भैम, न खातीले दण्डे तद्विशिरपुत्मप्रत्ययः, अस्ति च तत्र प्रतिभूतो दण्डशब्दः, सच तलत्यायः न येह तया, प्रकृतीनां भावार्थमात्ररत्वात् । किं च पुल्लो हि चेतना कार्य लिलादिभियुध्यते ! न चालो पाकृतिसंवन्धि यं कातिया चौद्ध- मलनिति सक्रीयेत्यभिधान पितव्यम् । अतो न इन्डियायामः । यद्यपि कत्री- क्षेत्वारा प्रयत्नातोऽपि संभवेत् , तथाऽपि तदानीमदतीनतिदिन काम्यो, प्रयत्नामिषाने तु नवच्छिन्तयाऽभिधीयमानं तवायत्तसिलिकनगन्यते, नान्यथा, न शायच्छित दस्ता भिहितनपूर्व हविनासित, पूर्वागत हि पन्न वन्तरेणाहिन्यते, न च रचन्नरेगाच प्रयत्नबन्ध कारसमरिक, अतः कथं लोकन् ? कृतितावासमारल्यान्य स्वाभिमाननवान् । सानिधापिनं दिलीन हत्यभिधानमनीपर, किन यति विजन। ।

·(५२) संस्कारः, तद्योगी हि शब्दोऽर्थप्रतीति जनयति । तदुक्तम्-' शास्त्रं शब्दविज्ञाना- दसन्निकृष्टेऽथे विज्ञानं, पूर्वपूर्ववर्णसंस्कारसचिवोऽन्त्यो वा वर्णो वाचकः' इति । यद्वस्तु यमेवागन्तुकधर्म प्राप्य कार्याय पर्याप्त, स एवागन्तुकधर्मस्तस्य व्यापार इति ज्ञानसंस्कारयोन शब्दव्यापारत्वानुपपत्तिः । ननु ज्ञानमेवाभिधाव्यापारश्चेत् , ज्ञान प्रति कर्मीभूतश्शब्दः कथमेनं व्यापारमपेक्ष्य करणं स्यात् ? देवदत्तश्शब्देनार्थमवगच्छतीति हि प्रयोगो दृश्यते !, उच्यते-न हि व्यापाररूपमात्रापेक्षया कर्तृकर्मकरणादिकारकव्यवस्था, किं तु व्यापारस्वरूपैक्येऽपि तस्यैव व्यापारस्य तत्तत्फलावच्छेदमपेक्ष्य । तथा हि-यदा तु तदेव शब्दकर्मकं ज्ञानमर्थप्रतिपत्तिलक्षणफलावच्छिन्नं, तेनं च शब्दो व्याप्यते, तदाऽ- न्यार्थप्रवृत्तव्यापारव्याप्यत्वाच्छब्दः करणं, क्रियाफलाश्रयत्वात् । अर्थस्तु कर्म, तच्च ज्ञानं तदानीमभिधेति व्यपदेशं लभते, तत्र तस्य व्युत्पत्तेः । यदा तु व्यापार प्रति स्वातन्त्र्यविवक्षा, तदा कर्ता शब्दोऽर्थमभिवत्ते, यदा तु स एव शब्दो ज्ञानेन विषयी- क्रियत्ते, तदाऽर्थप्रकाशलक्षणफलमाक्छब्दः कर्म, शब्दं जानाति । तेन हि तदानीं ज्ञान- मभिधाव्यपदेशभाक् । किं तु ज्ञानमित्येवोच्यते । अभिधाशव्दस्य तत्राव्युत्पत्तेः परशुवत् । यया उद्यमननिपतनं प्रति कर्मीभूतः परशुः, यदा त एवोद्यमननिपतने द्वैधी- भावलक्षणफलावच्छिन्ने, ताभ्यां च परशुाप्यते, तदा अन्यार्थप्रवृत्तव्यापारव्याप्यत्वा- त्परशुः करणं, क्रियाफलाश्रयत्वात् । काष्टं तु कर्म, ते चोद्यमननिपतने तदानीं छिदिव्य- पदेशं लभेते । तत्र तस्य व्युत्पत्तेः, यदातु तमेव व्यापार प्रति स्वातन्त्र्यविविक्षा, तदा कर्ता परशुः, काष्टं छिनत्तीति । यदा तु त एवोद्यमननिपतने ऊर्ध्वाधोदेशसंयोगलक्ष- णफलावच्छिन्नवाचिभ्यामुद्यच्छतिनियच्छतिभ्यामभिधीयेते तदा तु तत्तत्संयोगफल- भावपरशुः कर्म, परशुमुद्यच्छति नियच्छतीति । तस्मात्तत्तद्धातुवाच्यानां व्यापाराणां प्रातिस्विकस्वरूपैक्येऽपि तत्तत्फलावच्छेदभेदात्तत्कारकव्यवस्थाहेतुत्वं तत्तच्छन्दवाच्यत्वं च द्रष्टव्यम् । कारकव्यवस्थाया व्यापारस्वरूपमात्रापेशित्वे चलत्यभिहिता क्रिया गच्छतीत्यभिहितेव सकर्मिका स्यात् । गच्छतिर्वाऽकर्मकस्स्यात् । प्रयोगव्यवस्था व न स्यात् । एवं संस्कारलक्षणेऽप्यभिधाव्यापारे यथासंभवं योज्यम् । तत्र कर्तृकर्म- करणान्येव परस्परप्रविभक्तानि कारकाणि । क्रियायां स्वतन्त्रः कर्ता । क्रियाफलशालि कर्म । अन्यार्थप्रवृत्तक्रियाव्याप्यं करणमिति । संप्रदानापादानाधिकरणानि तु कादि- कारकसङ्कीर्णस्वभावानि । तथा हि-काश्रयः कर्माश्रयो वाऽधिकरणम् । देवदत्तः कट आस्ते, स्थाल्यामोदनं पचति, इति । कर्मोद्देश्यं तु संप्रदानम् । उपाध्यायाय ·(६६) गां ददाति, इति । कर्तृकारकावधिमात्रं वपादानम् । वृक्षार्ग पतति, इति यया- संभा द्रष्टव्यम् । मन्त सर्वशानामभिवाशन्नवाच्यो व्यापारः, ततः किं ! इदमुच्यते- तम प्रकृत्वंशत्ये प्रत्ययांशस्यापि तादृशो व्यापारः समस्त्येव, लिादीनां तु योऽसौ व्यापारम्ल एक विधिः । स च पुरुषप्रवृत्तिभवनस्लवादावनति गीयते । तया व भवनात्मानमवृत्तिः कर्म, प्रवृत्ति माश्यतीति, लिजनित पूर्ववत्करणं कर्ता वा स्यात् । यदातु प्रवृत्त्यवति एवं व्यापारः प्रवर्तपतिनाऽभिधीयते तना प्रवृत्तिकक- भानुमः कर्म, पुरुष प्रवर्तयति, इति । तथाक एव लिनदीनामभिवान्यापारः तत्त कलावच्छेदभेदानावना प्रवर्तनेत्युच्यते । ननु कय लिकवीनां पुरुषप्रवर्तकत्वम् ! न हि कश्चिदभिवामानावगमाप्र- वने, समीहितसाधताऽगमाधीनत्वात्तस्याः । तदभिवाने च संविद्विरोधात् ? सत्य, साधन प्रकिन । न त्यस्य लिजयभिधेयत्व, येन विरोवस्त्यात् । प्रत्यय- अवमानन्न प्रनिश्च हश्यते । तनाव भिवाने सा संभवति तदभिधेयन् । प्रचना चाभिधेयातिनिधाने तसंभवात् । प्रवृत्तिहेत्ता च प्रवर्तना । सा च प्रवृत्तेरिटसाधनता- शानमन्तरेण न भवतीति प्रेरणात्मको विषिसनानप्रत्ययवाच्याया भावनाया इटावावमपि कलयति। अओ लिमदिव्यागारस्य पुरुषप्रयत्नभवननिमित्तला- भावनावना तर्तकलामार्तनातं च युक्त्तन् । एवंविधविध्यवरुद्धभावना पुलार्य- भावनति निधीयते । नन्य भावत्वात् । न खललार्यालय व्यापारस्य प्रवर्तना- रूवियन्वय भवति। निकले तदनुपपत्तेः । अतोनाबनाया एक प्रमं विधि- संसद्विधयत्वं, तद्वारा व तदितरेषां कर तिकर्मयतानन् । पश्चात्त्य तु मान्यतया माध्यत्वेऽपि चोदनाप्रतिवाया चोदनालकनवेऽपि न विधेयत्वम् । तत्र विधिमन्तरेण समाज प्रवृत्तिभवात् । विभ्यदृष्टाप्यत्वं हि विपना, अन- दृवर्तनश विषिः, स एवं फलम्याविधेयत्वाच्छयनशीपोनीन्यादि । अशिष्टं सर्व शाखार्यसको धरतीभविन्यति । नवनिधान्याचा प्रदर्शना. रूपन दियोऽमिति । इलाका वनवापि कोषः । मामि अयोधः-- न्यतःचना प्रत्ययः क्षेपलानना ऐन निन्द मालवीयइनि ·च (६४) " ॥ उभयत्रापि भावनाद्वये आकाङ्क्षात्रयपरिपूर्तिः पूर्ववदिति । अस्मिन्मते स्वव्यां- पाराभिधानं दुरुपपादमिति मन्वाना आचार्यमततत्ववेदिनः प्राहुः- इष्टसाधनत्वमेव विधितत्वम्, न च संविद्विरोधः, स्वरूपेणानमिधानात् । प्रवर्तनारूपेण तु शब्दोऽभिधत्ते प्रवृत्तिहेतुश्च धर्मः प्रवर्तना । स च प्रेषणमध्येपणम- भ्यनुज्ञानमिष्टसाधनत्वं च । तेषु चतुर्वपि प्रवर्तनासामान्यमनुगतम् । ततश्च तदभि- दधता लिङादिशब्देन निर्विशेषस्य तस्यासंमवाद्वेदे च पुरुषधर्माणां प्रैपादीनामसंभवा- त्पारिशेष्यात्कर्तुरिष्टसाधनतैव बोध्यते । सामान्यवाचित्वान्नानेकार्थत्वं, लाघवं च । नाऽत्र स्वव्यापाराभिधानदोषः, तदतिरेकात्प्रवर्तनायाः । नापि संविद्विरोधः, इष्टसाध. नत्वातिरेकात्तस्याः । न सहप्रयोगविरोधश्च, प्रवृत्तिनिमित्तभेदात् । साधनशब्दस्तु साधनत्वमेव साक्षादभिधत्ते, लिङादयस्तु तदेव प्रवर्तनावेघेणाभिदधति । तस्मात्प्रवर्त- नावेषापन्नं भावनागतेष्टसाधनत्वमेव लिङादिवाच्यं विधितत्वमिति सिद्धम् । अस्यास्तु पुरुषप्रवृत्यर्थं प्रवृत्तेः प्रवृत्तिस्स्वर्गादिस्थानीया भाव्या । प्रथम विधिप्रत्ययप्र- तिपन्नायाः प्रवृत्तेः पश्चादुत्पत्त्यविरोधात् । समीहितफलसाधनत्वज्ञानं परार्थप्रवृत्त- व्यापारजन्यतया यागादिवत्करणम् । प्राशस्त्यज्ञानं वितिकर्तव्यता । श्लोकानुगुण्य- मपि। तथा हि तस्यायमर्थः-अभिधीयत इत्यभिधा प्रवर्तना । सैव पुरुषप्रवृत्ति भाव- यत्युत्पादयतीति भावना, तामाहुरिति । तस्माद्विध्यवरूद्धा भावनैव वाक्यार्थः । सैव शास्त्रप्रमेयमिति सिद्धम् । अत्रेत्यं शास्त्रार्थान्वयप्रकारसंक्षेपः-लिङादीनां भावना विधिश्चोभयम- प्यर्थः । तत्र भावना-प्रयत्नः, विधिस्तु पूर्वोक्ता शब्दभावना प्रवर्तनात्मिका, तयोरे- कप्रत्ययोपादानात्प्रथममन्वयः। स च भाव्यमावकभावनोत्पाद्योत्पादकमायेन पर्यव. स्यति । विध्यन्वयबलाद्भावनायास्समीहितसाधनत्वं चावर्जनीयम् । एवं च तस्यारस्वत आकासितं माव्यं फलमेवावतिष्ठते । ततश्च ' दर्शपूर्णमांसाभ्यां स्वर्गकामो यनेत ' इत्यत्र मावना समानपदोपादानात्सन्निहितमपि धार्थमतिलय पदान्तरोपात फलमेवावलम्बते । ततश्च भाव्यान्विता मावना तसिध्द्यर्थ करणमपेक्षते । तथा च धात्वर्थः करणतयाऽन्वेति । तस्य च क्षणिकस्य कालान्तरमाविकट- सावनत्वमपूर्वमन्तरेण न संमवतीत्यवान्तरव्यापारतया तत्कल्प्यते । ततश्चोमयान्विता सा कयमनेन फलं कुर्यादितीतिकर्तव्यतामपेक्षमागाऽवतिष्ठते । इयमधिकारवाक्ये प्रधानभावनायामाकाक्षाप्रयवत्यां : आग्नेयोऽष्टाकपाशोऽमावास्यायां व पौर्णमास्यां ·(५५" प, ऐन्द्रं दध्यमावास्यायाम, ऐन्द्रं पयोऽमावास्यायाम, अग्नीपोमीयमेकादशकपालं पूर्णमास' उपांशुयाजमन्तरा यजति, इति तत्सनिधौ यानि वाक्यान्याम्नातानि तेषु द्रव्यदेवतासंबन्धस्य मानान्तरानाघ्राततया तद्विधिप्रत्यये कल्पिते तेन च संबधेन यागे कलिते सत्येवं वाच्यार्यसंपद्यते-एतत्कालीनैर्यानैः किंचिच्छेयो भावयेदिति । एताश्चावान्तरभावनाः ततिं श्रेयो भाव्यमिति विशेषमाकाङ्क्षमाणा एवाऽवतिष्टन्ते । यानि च तत्र 'बीहिभिर्यजेत, यवैर्यजेत , इत्यादीनि वाक्यानि तेष्वपि ब्रीद्या- दिविशिष्टेन यागेन किंचिच्छ्यो भावयेदिति भावनाभाव्यविशेषाकाझिण्य एव । यानि च समिधो यजति,' तनूनपातं यजति' इत्यादिप्रयाजादिवाक्यानि तेवपि समिदादिनामगैः किंचिच्छ्यो भावयेदिति । एताश्चावान्तरभावनाः तल्लिं श्रेय इति भाव्यविशेषमाकाक्षमाणा एवावतिष्ठन्त इति स्थितिः । यानि तु 'नीहीनवहन्ति, बीहीन्प्रोक्षति, तन्डुलापिनष्टि, पुरोडाशं प्रययति, कपा- लेषु अपयति । इत्यादीनि तेष्वपि द्वितीयाश्रुत्या नीहादीनां भाव्यत्वावगमादधातादि- मिनाह्यादीन् भावयेदिति वाक्यविपरिणामेऽपि ब्रीहीणामपुरुषार्यतया समीहितत्वा- नवगमात् भाव्यांशे मावनास्साकामाः । तथा 'मिन्ने जुहोति, 'स्कने जुहोति, , इत्यादिषु प्रायश्चित्तवात्येप्वपि भिन्नादिशब्दानां यौगिकत्वेन प्रकृतनिवेशितया प्रह तिकपाले भिन्ने हविपि च स्कने सति होमेन समीहितं भावयेदिति साकाहा एव भावनाः । एवं व परस्परमाकासावशात्फलवाक्येनेतरेषामेकवाक्यतया युगपदन्वये प्रसक्ते तत्र प्रथमादिवाक्येषु कालसंबन्धप्रतीतेः दर्शपूर्णमासशब्दवाच्यत्वसंभवादिदम- धिकारवान्यनैकवाक्यं भवति । आग्नेयादियागपकन दर्शपूर्णमासनामकेन फळ भाव- येदिति । 'नीहिभिर्यजेत : इत्यादिवाक्येषु तु यागद्रव्यलाभेऽपि देवताया अलाभेन पृथग्यागत्वानुपपत्तेः फलवाक्येनैकवाक्यतायां वाक्यद्वयेऽप्येक एव यागः फलितो भवति । तस्य च यागस्य फलवाक्य एव श्रेयसाधनत्वेन समीहिततया प्राप्तत्वाद्वि- धिवाक्यगना भावना समानपदोपात्तं तमेव यागं भाव्यतयाऽवलम्बते । ब्रीहीन्तु करणतया । ततश्चैवं वाच्यार्थो भवति । यो दर्शपूर्णमासयागः स्वर्गसाधनत्वेन निल्टा, तं ब्रीहिभिः भावयेदिति । एवं चोलत्तिशिष्टपुरोडाशावरूद्धे यागे ब्रीहीणां साता- साधनत्वेनानन्वयात्तत्प्रकृतितयाऽवयः स्यात् । अवहननादिवास्येषु तु दर्शपूर्ण- मासवात्यैकवाक्यतायां ब्रीहिभिर्यजेतेत्यादिविनियोगवाक्यपर्यालोचनया ब्रीहीगां दर्शपूर्णमासशेषत्वप्रतीतः समीहितत्वनिर्वाहाद्दर्शपूर्णमाससंबन्धिनो नीहीनवहननेन भावयेदिति वाक्यार्थो भवति । एवं पत्र द्रव्यविनियोगो नास्ति N सत

·No text on this page.

·(६७) महावाक्यार्यसंपन्नो भवति । एवं प्रकृयात्मकयोः पशुसोमयागयोरपि प्रधानाङ्गवा- क्यानामन्योन्यान्दयप्रकारो द्रष्टव्यः । अत्र प्रथम प्रधानवाचे भावनायाः प्रवर्तक- रलविध्यन्वये प्रतीतेऽपि केवछायातल्या अनुष्ठात्मयोग्यतया श्रुत्यादिभिर्योन्यांशत्रया- न्वयपर्यन्तं सा न पर्यवस्यति । इयमवल्या विधिप्रक्रम इत्युच्यते । तथा च योग्यतया वाक्येन भाव्यान्वयः, एकपदोपादानश्रुत्या करणान्वयः, यथायोग प्रतिप्रकरणादिभिरि- तिकर्तव्यतान्वयः । तत्रारादुरकारकाङ्गवाक्येषु विव्यन्वितायाः प्रयानादमावनायाः प्रकरणेन सांतात्प्रधानभावनाया एव मान्यतयान्वयः । सन्निति तु प्रकरणात हितैः श्रुत्यादिभिः प्रधानसंबन्धिनामेव ब्रीह्यादीनां मान्यतयान्वयः । उभयत्रापि समानपदोपादानेन धात्वर्थस्यैव करणायाऽवयः । द्रव्यगुणजातिवाक्ये धावस्य भाव्यत्वात् तृतीयाश्रुत्या द्रव्यादीनामेव करणतयाऽन्वयः । तत्राट्नेवितिरतव्याव- यस्तु प्रायिक एव । अत्र सर्वत्र साक्षाद्भावनान्वितस्य विधेनदेशान्वयन्द भावना- रक एव । तत्र भान्यांशस्य साक्षात्परम्परया का समाहितनया, स्वपने नत्र सनात्प्रवृत्तेः, अप्रवृत्तप्रवर्तकविध्यन्वयायोगात् न तत्र विधिव्यागारः । कानिक न्यताशयोरेव भावनाद्वारा तद्यापारः । अत एव । स्यनेनाभिवान्यनेन भित्र लक्षणस्य हिंसात्मकन्याविधेयत्या न हिस्यात् । इति निकोबालवावल्य प्रचवावकारणालम् ।

·(१८.) व फलभावनायास्साक्षात्फलसाधनतया तत्संबन्धादितरेषां करणेतिकर्तव्यतानां - परम्प- रया तत्र च विनियोगे श्रुत्यादयस्सहायाः । श्रुत्यादिसहितो विधिरेव विनियोग विधिरित्युक्तं भवति । यदा च फलसाधनत्वबलेनानुष्ठेयमिति बुद्धिर्भवति । तदाऽधि- कारविधिः । विध्यधीना ह्यनुष्ठेयबुद्धिः, यदा त्वनुष्ठापयति तदा प्रयोगविधिरिति । अस्य चार्थवादजन्यप्राशस्त्यं मन्त्रमावावगतपदार्थस्मरणं श्रुत्यर्थपठनाद्यवगतक्रमः कालादयश्च सहायाः। अत्र तु सर्वेषामेव विधीनां प्रवर्तकैकरसतया स्वत एवावस्या चतुष्टयकल्पनासामर्थेऽपि विध्यन्तरसिद्धमुत्पत्यादिकं संमवति चेत्तदेवाश्रित्य स्वयं प्रवर्तते । न तु तत्कल्पयति । यथा दर्शपूर्णमासविधिराग्नेयादीन्, नियोगविधिरपि स्वकर्मणामन्यतो विनियोगसिद्धिः । स्वयं तदुत्पत्तिमात्रपरः न तु विनियोगपरः । यथा वा अङ्गवाक्येष्वपि यथार्ह श्रुत्यादिसहितैः स्वस्वविधिमिरेवोत्पत्तौ सिद्धायां साक्षात्परम्परया वा प्रधानमावनाशेषतया विनियोगे च सिद्धे प्रधानमावनासंबन्धात्त- द्वारा प्रधानविधिशक्तेरेवाङ्गेषु सङ्क्रमात्तेनैवाङ्गे अधिकारानुष्ठानयोस्सिद्धेः न पृथ- गङ्गविधयोऽधिकारप्रयोगपराः । प्रधानविधिरप्यङ्गोत्पत्तेरङ्गानां स्वशेषतया विनि- योगस्य चाङ्गविधिभिरेव सिद्धत्वात् तदुपजीव्य स्वयं प्रयोगाधिकारमात्रपरः । प्रधानस्य फलशेषतया विनियोगस्य त्वन्यतोऽसिद्धतया स्वयमेव करोति । यत्र तत्प- त्यादयो न विध्यन्तरसिद्धास्तत्र स्वयमेव स्वसंबन्धिनामुत्पत्त्यादिचतुष्टयं करोति-यया विकृतौ सौर्य चळं निर्वपेद्ब्रह्मवर्चसकामः ' इति विधिः, नात्राग्नेयादिवत्, 'सौर्यश्चरुर्भवतीति । पृथगुत्पत्तिः श्रूयत इति तामपि कल्पयति । इत्थमंशत्रयान्वितायां भावनायां प्रतिपन्नायां तस्यानुष्ठानयोग्यतया तत्र विधिः पुरुपं प्रवर्तयतीति प्रथमप्रतीतो विधिभावनान्वयस्तदा पर्यवसितो भवति । इयं च दशा विधिपर्यवसानमित्युच्यते । अत्र भावनाया एव प्रथमं विधेयत्वम् । तद्वारा क्रियायाः तद्वारा च द्रव्यादीनाम् । अत्र च यथा यथा प्रधान विधिः फलसिध्यर्थ करणमङ्गानि चानुष्ठापयति तथा तथा फलगोचराऽपि विध्याकान्ता प्रधानमावना स्वयं साक्षात्फलं निष्पादयितुमशक्नुवाना तत्रतत्रावतान्ती तत्तन्निप्पादयति, तदानीमङ्गविधीनां तत्तद्भावनानां च न प्रवर्तकत्वं नैव निम्पादकत्वं चेति । इत्यं प्रकृतावन्वयक्रमः । विकृतिषु तु मान्यकरणान्वितायां विकृतिमावनायां प्रतिपन्नायां कथमनेन फलं साधयेदिति करणोपकाररूपेतिकर्तव्यता- कालायां वचननामधेयचोदनालिऔरतिदेशप्रमाणैः प्रयमं प्राकृत उपकारे तदनु तजनक पदार्थवर्गेषु समर्पित........पदार्यानां कृतमावना शेषत्वमपि । ' सोमेन बनेत । इत्यत्र यागविधिनैव पदान्तरोगस्थितस्य सोमस्यापि शेषत्ववप्रधानविचित एव ·... (५९) भवति । प्रकृतावणाविधिभिः प्रकृतिभावनाशेषत्वस्यैव प्रतीतेविनियोगस्य च विधिप्रमा- णकत्वात् वैकृतप्रधानविधिरेव । नाङ्गानां वैकृतभावनाशेषत्वेन विनियोजकः । प्रकृतो भगप्रधानयोः परस्पराकासावशादन्वयः । विकृतौ त्वङ्गानां प्राकृतसंवन्धेनैव निराकाङ्क्षतया प्रधानाकाक्षावशादेव परस्परान्वयः । उद्दिष्टेषु त्वङ्गेषु प्रधानस्य प्राकृताङ्गैरेव निराकाक्षतयाऽङ्गाकासावशादेवान्वयः । प्रकृतौ प्रवानभावनायाः प्रथमं करणोपकाररूपेतिकर्तव्यताकासायामपि तदुपस्थापकशब्दामावाच्छुपैरङ्गैः प्रथम शेषशेपिभवेनान्वये सति तनिर्वाहार्य पश्चादुपकारकलनम् । विकृतो तूपकारस्य पदार्थानामप्युपस्थापकशब्दाभावादाकाहाक्रमेण प्रथममुपकारान्वयः । पश्चातदार्थानाम् । अत एव करणोत्पत्त्यपूर्वः परमापूर्वे जनयितव्ये सामग्रीमेळनरूपस्य सङ्गिनिनावल्या- खण्डत्योपकारस्य प्रथममतिदेशः । पश्चादारादुपकारेवपूर्वरूपाणां सन्निरातियु तु कारककिंचित्काररूपाणां द्रव्येषु तु साक्षालियानिपत्तिरूपाणामवान्तरोपकाराणा. मतिदेशः । तदनु पदार्थानाम् । यत एवोपकारपूर्वकः पदार्थातिदेशः अतस्तत्तिन्य देवतान्तरद्रयान्तरमन्तान्तरयुक्तासु विकृतिषु मन्त्रसंस्कारसाम्नां पैकृतदेवतादन्यमन्त्र- शेषत्वलक्षणप्रयोगविकार उसिद्धो भवति । यथा ' अग्नये जुष्टं निमामि । इति मन्तस्य सूर्ययुक्तायां विकृतो तत्पदप्रक्षेपेण वैवदेवतासंबन्धः । तथा ब्रीहियुक्ता- नामवहननप्रोक्षणादीनां च संस्काराणां नैवारचरुयुक्त यागे नीवारद्रव्यसंवन्धः । तथा गीतिविशेषरूपाणां सान्नान्गन्तरयुके योगे तत्संबन्धः । यथा कवतिषु स्थन्तरं गायतीति अभातिऋगानितस्य स्पन्तरलक्षगम्य गीतिविदोषन्य कवतिकन्यः । अस्मिलपि ! आप्रकृतिषु यैरङ्गैयन प्रकारेणोपकारसपादितः तेनैव प्रकारेण देवतान्तरादियुक्तां विकृतिमर्यादित्येवरूपचोदकवायसहायो हलविधिस प्रा. पन् । यत्र तु कृप्लादिचवहननेन तथा चरुषु पेपणेन प्राकृत उकरनाइदि- तुमसत्यः, तथा दर्भाणां स्थाने शरैः प्रस्तरितव्यमिति प्रत्याम्नान, तथा नाय पुनीत इति प्रतिपेश्व, तत्र सामान्य प्रत्यापि चोदकस्य सोबत्, विताइन्दर- स्गो वायकिलो माति । एवं प्रतिभावनानां पविनोपदेशेनशत्रपालये विकृतिजननाद मात्परमशयोः सातिनमान्वये शुवादिभिरेवादिष्ट रदर्द रति सनिशिशस्त्रास्ता भापका मारतो देहान विधिवत्वमादिनदान मदुमणेषु पारोबार पहलवान देवरामीह देने ·(५८) पफलभावनायास्साक्षात्फलसाधनतया तत्संबन्धादितरेषां करणेतिकर्तव्यतानां परम्प. रया तत्र च विनियोगे श्रुत्यादयस्सहायाः । श्रुत्यादिसहितो विधिरेव विनियोग विधिरित्युक्तं भवति । यदा च फलसाधनत्वनलेनानुष्ठेयमिति बुद्धिर्भवति । तदाऽधि- कारविधिः । विध्यधीना ह्यनुष्ठेयनुद्धिः, यदा त्वनुष्ठापयति तदा प्रयोगविधिरिति । अस्य चार्थवादजन्यप्राशस्त्यं मन्त्रमावावगतपदार्थस्मरणं श्रुत्यर्थपठनाद्यवगतक्रमः कालादयश्च सहायाः। अत्र तु सर्वेपामेव विधीनां प्रवर्तकैकरसतया स्वत एवावस्था मातृष्टयकल्पनासामथ्र्येऽपि विध्यन्तरसिद्धमुत्पत्यादिकं संभवति चेत्तदेवाश्रित्य स्वयं प्रवर्तते । न तु तत्कल्पयति । यथा दर्शपूर्णमासविधिराग्नेयादीन्, नियोगविधिरपि स्वकर्मणामन्यतो विनियोगसिद्धिः । स्वयं तदुत्पत्तिमात्रपरः न तु विनियोगपरः । यथा वा अङ्गवाक्येष्वपि यथार्ह श्रुत्यादिसहितैः स्वस्वविधिमिरेवोत्पत्तौ सिद्धायां माक्षात्परम्परया वा प्रधानमायनाशेषतया विनियोगे च सिद्धे प्रधानभावनासंबन्धात्त- द्वारा प्रधानविधिशक्तरेवाङ्गेषु सक्रमात्तेनैवाङ्गे अधिकारानुष्ठानयोस्तिद्धेः न पृथ- गाविधयोऽधिकारप्रयोगपराः । प्रधानविधिरप्यङ्गोत्पत्तेरङ्गानां स्वशेषतया विनि- योगग्य चानविधिमिरेव सिद्धत्यात् तदुपजीव्य स्वयं प्रयोगाधिकारमात्रपरः । प्रधानम्य फलदोपतया विनियोगस्य त्वन्यतोऽसिद्धतया स्वयमेव करोति । यत्र तुस्प- त्यादयो न विव्यन्तरसिद्धास्तत्र स्वयमेव स्वसंबन्धिनामुत्पत्त्यादिचतुष्टयं करोति यया विकृती 'सौर्य च निवपेब्रह्मवर्चसकामः' इति विधिः; नात्राग्नेयादिवत् , ' मौयिश्चर्यवतीति । पृथगृत्पत्तिः श्रूयत इति तामपि कल्पयति । इत्थमंशत्रयान्वितायां भावनायां प्रनिपन्दायां तम्यानुष्ठानयोग्यतया तत्र विधिः पुरुष प्रवर्तयतीति प्रथमातीतो विदिभावनान्वयम्लदा पर्यवलितो भवति । इयं च दशा विधिपर्यवमानमित्युच्यते । अत्र मनाया एव प्रथमं विधेयत्वम् । तद्वारा क्रियायाः तद्वारा न द्रव्यादीनाम् । अत्र च यथा यथा प्रवानं विधिः फलमिव्यर्थ करणमङ्गानि चानुष्टापयति तथा तथा मोतिविध्यारन्ता प्रयानपावना स्वयं साक्षाफलं निष्पादयितुमशानुदाना अदाली दलनियादयति, तदानीमनाविधीनां तत्तद्धावनानां न प्रानकर नियादकत्वं चदि । इन्य प्रहलादन्वयक्रमः । दिकृतियु तु मान्यकरणान्विताय हिनिदनमा प्रतिपदायां कामनेन फलं मावदिनि कामकाफपेशिया- र दजननायचोदनव निदेशप्रमाणः अपमं प्राकृत उपकार सदनु जो मटि........पदयात्रा मारना समपि । ममेट मा बन्द गEिA दिपनारमान विदा ..

·(१९) भवति । प्रकृतावझविधिभिः प्रकृतिभावनाशेषत्वस्यैव प्रतीतेर्विनियोगस्य च विधिप्रमा- णकत्वात् वैकृतप्रधानविधिरेव । नाङ्गानां वैकृतभावनाशेषत्वेन विनियोजकः । प्रकृतो भड्गप्रधानयोः परस्पराकासावशादन्वयः । विकृतौ त्वङ्गानां प्राकृतसंवन्धेनैव निराकाङ्क्षतया प्रधानाकासावशादेव परस्परान्वयः । उद्दिष्टेषु त्वङ्गेषु प्रधानस्य प्राकृताङ्गैरेव निराकाङ्क्षतयाऽङ्गाकासावशादेवान्वयः । प्रकृती प्रधानभावनायाः प्रथमं करणोपकाररूपेतिकर्तव्यताकासायामपि तदुपस्थापकशब्दामावाच्छ्रैरङ्गैः प्रथम शेषशेषिभवेनान्वये सति तन्निर्वाहार्थ पश्चादुपकारकलनम् । विकृतौ तूपकारस्य पदार्थानामप्युपस्थापकशब्दाभावादाकासाक्रमेण प्रथममुपकारान्वयः । पञ्चालदार्थानाम् । अत एव करणोत्पत्त्यपूर्वः परमापूर्वे जनयितव्ये सामग्रीमेळनरूपस्य सर्वाङ्गनिभायल्या. खण्डस्योपकारस्य प्रथममतिदेशः । पश्चादारादुपकारेप्वपूर्वरूपाणां सन्निरातिषु तु कारककिंचित्काररूपाणां द्रव्येषु तु साक्षालियानिपत्तिरूपाणामवान्तरोपकाराणा. मतिदेशः । तदनु पदार्यानाम् । यत एवोपकारपूर्वकः पदार्थातिदेशः अतस्तलिन्य देवतान्तरद्रयान्तरमन्तान्तरयुक्ता विकृतिषु मन्त्रसंस्कारसाम्नां वैकृतदेवतागन्यमन्त- शेपत्वलक्षणप्रयोगविकार उहस्सिद्धो भवति । यथा ' अन्नये जुष्टं निर्वामि । इति मन्तस्य सूर्ययुक्तायां विकृतौ तत्पदप्रक्षेपेण वैकृवदेवतासंबन्धः । तथा नीहियुक्ता- नामवहननप्रोक्षणादीनां च संस्काराणां नैवारचरुयुक्त यागे नीवारद्रव्यसंबन्धः । तथा गीतिविशेषरूपाणां साम्नामृगन्तरयुक्त योगे तत्संवन्धः । यथा वदतिषु रथन्तरं गायतीति अभातिऋगाश्रितस्य रथन्तरलागल्य गीतिविशेषस्य कवनिकषः । अस्मिलपि ! उपाप्रकृतिषु यैरहेयेन प्रकारेणोपकारस्पादितः तेनैव प्रकारे देवतान्तरादियुक्तां विकृतिमुपकुर्यादित्येवंरूपचोदकवाक्यसहायो हितविधित प्रमा- पम् । यत्र तु कृष्णलादिष्ववहननेन तथा चरा पेपन महत कारम्पादयि- तमसत्यः, तथा दर्भाणां स्थाने शरैः प्रस्तरितम्पमिति प्रत्यान्नान, तथा नाय पूजीत इति प्रतिवन्ध, वन सामान्यत्तस्यापि चोदकस्य सोचत्, विकृतान्दार- ल्सगो पारिलो भाति । एवं प्रकृतिमाइनानां परिदनोपदेशेनपाव कृिति उन नोट मात्याकरणशयोः सात्यतिनमान्दै शुदिभिरदिपन्न मति सर्वविशिवालाना का प्रारलोट विवियना दिलासा मदुराने पोका बन्न देशको नारा ·(६०) तत्तत्फलकामिनं प्रत्यवायपरिहारपरं पुरूपं वानुष्ठापयतीति । तस्मात्प्रेरणात्मा लिडादि- प्रत्ययवाच्यो विध्यर्थोऽनुष्ठापकतया कृत्स्नशास्त्रप्रमेयमिति सिद्धम् । अयं शास्त्रार्थ- संक्षेपः, इत्यमेव न्यायमालाव्याख्याने नायकरत्नेऽस्माभिरभिहित इति । तदेतदनुपपन्नं-यदि त्वमिहितो विधिलिङ्गादिप्रत्ययवाच्यः, स्यादेवम् न स्वेतदेवम् । लिङादीनां कार्यपरत्वात् । तत्तद्वाद्युपवर्णितं विधिपरत्वं तावत्तद्रीयैरेवोपे- क्षितम् । दूषितं चास्माभिः । यस्तु चरमः पक्षः भावनागतेष्टसाधनत्वमेव प्रवर्तना- वेषेण लिङादयोऽभिदधतीति सोऽप्यनुपपन्नः-लिङादीनां भावनावाचित्वस्याधस्तादेव निराकृतत्वात् । प्रवर्तनावेषेण अभिधानं तु दुरे, “अत एवं तदमिमतशास्त्रार्यान्वय- प्रकारोऽप्यनुपपन्नः । अन्यथाऽन्वयश्च वक्ष्यते । अतोऽन्यदेव शास्त्रप्रमेयं विधितत्वं च मानान्तरापूर्वमपूर्वात्मकं कार्यम् । तत्रैव लिङादीनां व्युत्पत्तेः । ननु कयं. तत्र व्युत्पत्तिः प्रत्यक्षादिप्रमाणगोचरेऽथे वाक्येन प्रतिपादिते सति तत्र व्यवहाराशुल्प- त्तिर्युक्ता । मानान्तरागोचरे त्वपूर्वे कथं व्यवहारः कयन्तरां तत्र व्युत्पत्तिः कथ. न्तमां च लिङादयस्तत्पराः ? न च वेदवाक्यादेव तदवंगमः, इतरेतराश्रयत्वात् । तस्य वोधकत्वे सति तत्र व्यवहाराच्छक्तिग्रहः । तद्ग्रहे च वोधकत्वमिति । किं च क्रियाकार्यपरत्वे शक्तिकल्पनालाघवमप्यस्ति तथाहि-धातुरेव कार्यभूतां क्रियां ब्रूते । तथाभूतार्थवाचिनस्तु धातोः परे लिङादयः केवलं कर्तृसंख्यामात्रवाचिनस्स्युः । लिङादिश्रवणे तु तथाभूतार्थतया धातुः प्रवृत्त इत्यवगमे सति कार्यभूतधात्वर्थावगमश्च संभवति । यथा लडादिभ्यो वर्तमानाद्यध्यवसायः । तेऽपि वर्तमानेऽयें वर्तमानाद्धा- तोविहिताः, न तु स्वयं कालवाचका इति । अत्रोच्यते-लिङादीनां कार्यपरत्वं तावदविवादम् । स्वर्गकामपदान्वयसा- मात्त्वपूर्वकार्यपराः । तथाहि-स्वर्गकामो यजेतेत्यादौ स्वर्गयागादिपदं न कर्तृमा- त्रपरं किं तु नियोज्यपरमिति पठाध्यायस्यायेऽधिकरणे निर्णीतम् । नियोज्यस्स उच्यते, यो ममेदं कार्यमिति स्वसंवन्धितया कार्यमवैति । न चान्यव्यापाराभिनि- वय॑मन्यः स्वसंवन्धितया कार्यत्वेन वेदितुं क्षमते । तस्मान्ममेदं कार्यमिति प्रत्येता . नियोज्यः । तदुक्तम्--- नियोज्यस्य च कार्य यस्स्त्रकीयत्वेन बुध्यते । इति । बोद्धृतयाऽन्वयो नियोज्यान्वयः। सब लोकेऽपि व्युत्पन्नः । तथाहि- ·पुष्टिकामः क्षीरं पिवेदित्यादौ पुष्टिकामः क्षीरपानं मया कार्यमिति वोद्धतयाऽन्वेति । तथा 'देवदत्त पच ' इति तबोधनप्रयोगे देवदत्तः पार्क कार्यतया प्रत्येति । स्वर्ग- शब्दश्च सुखविशेषवाचकः । तत्साधने लवन्दनादौ प्रयोगात् । न च तत्र वस्तुस्व- रूपनिवन्धनः प्रयोगः, सुखावगमे प्रयोगादर्शनात् सुखसाधनवचनता तदनमिताने घहेत, उभयाभिधाने च गौरवम् । तदभिधानाभ्युपगमे च तत्साधनताया लक्षणैव । अर्धवादेषु च दुःखासंभिन्नचिरोपभोग्याभिलापोपनयप्रीतिश्रवणाञ्च तत्परत्वम् । सा च प्रीतिः देहान्तरभोग्या कामनायोगाच्च तस्य साध्यत्वम् । न हि सिद्धे कामना । तेन साध्यवर्गविशिष्टो नियोज्यः तदेव कार्य बोद्धमलम् । यत्स्वकाम्यसाधनं तत्र क्रियैव कार्यतया बोधिता चेत् क्षणभरायास्तस्याः कालान्तरे देहान्तरे भोग्यवर्ग- साधनत्यायोगालियोज्यान्वयो विघटेत । तस्मादुत्तिर्ग लिङादिवाच्यम् । तदुत्तम्- तस्मानियोऽयसंबन्धसमध विधिवादिभिः ॥ कार्य कालान्तरस्थायि क्रियातो भिन्नमुच्यते ।। ननु दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत, ज्योतिष्टोमेन यजेत् । इति माधनश्रुति- बलानियव कालान्तरस्थायिनी स्यात् । यदि वा कर्मशक्तिः किमपूर्वेण ! मैतम्- प्रतीतसिभ्यर्थमविन्दं कल्पनीयम् । क्रियास्थायिता च प्रमाणान्तरविरुदा शक्तिमति क.मणि नटे शोरवस्पानं विरुद्धम् । ननु तर्हि यागादिक्रिया देवताराधनभृता कार्यतया लिलादिभिरुच्यम् । तयाऽऽराधिता सा देवता प्रसन्ना कालान्तरे कार- मेन फलेन योजयति । स एनं प्रीतः प्रीणाति, स एवंन भुतिं गमयतीत्यार्थवादाच धूयन्ते । मजदेवनासहतिकरणदानपिति पूजार्थे च यजिल्मयते । देवतोद्देशन अश्वत्यागो चामत्यभित्तोपदेशश्चेति । तदेतद्धर्ममीनांमका न सही, इन्ति च प्रमानविरोधम् । नानादेशवालिभिवनमानेः सुगरत्महत्तकमागाध्यत्वं विग्रहहत्या देवताया दुस्, विकासन्यायाध माझे दुरुपराइन् । एतला देवनाधिकरण मजिन् । तहि जानकारतका निया कार्ययोज्यताम् । मलय पुल्पः कालान्तरे फलामदियतीतिरकारले प्रमानामावत्, न हि पागाइय: पानानि रकम । ननु निक्षेत्र कार्ययोन्याम् । तस्याः भट- साधनमाया तमन्य क. कन्नम्माविकोपा हानामामय दि परं परमान, स. -प लिएकाने कि मम्-- ८ जनान्वेन कपिलेन निवाचा: मनोविका म्यान । मला - ·(६०) तत्तत्फलकामिनं प्रत्यवायपरिहारपरं पुरूपं वानुष्ठापयतीति । तस्मात्प्रेरणात्मा लिडादि- प्रत्ययवाच्यो विध्यर्थोऽनुष्ठापकतया कृत्स्नशास्त्रप्रमेयमिति सिद्धम् । अयं शास्त्रार्थ- संक्षेपः, इत्यमेव न्यायमालाव्याख्याने नायकरत्नेऽस्माभिरभिहित इति । तदेतदनुपपन्नं---यदि त्वमिहितो विधिलिङ्गादिप्रत्ययवाच्यः, स्यादेवम् न स्वेतदेवम् । लिङादीनां कार्यपरत्वात् । तत्तद्वाद्युपवर्णितं विधिपरत्वं तावत्तदीयैरेवोपे- क्षितम् । दूषितं चास्माभिः । यस्तु चरमः पक्षः भावनागतेष्टसाधनत्वमेव प्रवर्तना- वेषेण लिङादयोऽभिदधतीति सोऽप्यनुपपन्नः-लिङादीनां भावनावाचित्वस्याधस्तादेव निराकृतत्वात् । प्रवर्तनावेषेण अभिधानं तु दुरे, “अत एवं तदमिमतशास्त्रार्यान्वय- प्रकारोऽप्यनुपपन्नः । अन्यथाऽन्वयश्च वक्ष्यते । अतोऽन्यदेव शास्त्रप्रमेयं विधितत्वं मानान्तरापूर्वमपूर्वात्मकं कार्यम् । तत्रैव लिङादीनां व्युत्पत्तेः । ननु कयं तत्र व्युत्पत्तिः प्रत्यक्षादिप्रमाणगोचरेऽर्थे वाक्येन प्रतिपादिते सति तत्र व्यवहाराद्युत्प- त्तिर्युक्ता। मानान्तरागोचरे त्वपूर्वे कथं व्यवहारः कयन्तरां तत्र व्युत्पत्तिः कथ- न्तमां च लिङगदयस्तत्पराः ? न च वेदवाक्यादेव तदवंगमः, इतरेतराश्रयत्वात् । तस्य वोधकत्वे सति तत्र व्यवहाराच्छक्तिग्रहः । तद्ग्रहे च वोधकत्वमिति । किं च क्रियाकार्यपरत्वे शक्तिकल्पनालाघवमप्यस्ति तथाहि-धातुरेव कार्यभूतां क्रियां ब्रूते । तथाभूतार्थवाचिनस्तु धातोः परे लिङादयः केवलं कर्तृसंख्यामात्रवाचिनस्स्युः । लिङादिश्रवणे तु तथाभूतार्थतया धातुः प्रवृत्त इत्यवगमे सति कार्यभूतधात्वर्थावगमश्च संभवति । यथा लडादिभ्यो वर्तमानाद्यध्यवसायः । तेऽपि वर्तमानेऽर्थे वर्तमानाद्धा- तोर्विहिताः, न तु स्वयं कालवाचका इति । अत्रोच्यते-लिङादीनां कार्यपरत्वं तावदविवादम् । स्वर्गकामपदान्वयसा- मर्थ्यात्त्वपूर्वकार्यपराः । तथाहि-स्वर्गकामो यजेतेत्यादौ स्वर्गयागादिपदं न कर्तृमा- अपरं किं तु नियोज्यपरमिति पष्ठाध्यायस्यायेऽधिकरणे निर्णीतम् ।...नियोज्यस्स उच्यते, यो ममेदं कार्यमिति स्वतंबन्धितया कार्यमवैति । न.: चान्यव्यापाराभिनि- वय॑मन्यः स्वसंबन्धितया कार्यत्वेन वेदितुं क्षमते । तस्मान्ममेदं कार्यमिति प्रत्येता नियोज्यः । तदुत्तम्- नियोज्यस्य च कार्य यस्स्वकीयत्वेन बुध्यते । इति । प्रोद्धृतयाऽन्वयो नियोज्यान्वयः। सच लोकेऽपि व्युत्पन्नः। तथाहि- ·। (६१) पृष्टितामः क्षीरं पिदिन्यादौ पृष्टिकामः तीरपानं मया कार्यमिति बोदतयाऽवेति ।। तथा 'देवदत पर इनि सोचनायोगे देवदतः पार्क कार्यतया प्रत्येति । स्वर्ग- शब्दश्च मुदविशेषगावाः । तल्लापने लकन्दनादौ प्रयोगात् । न च तत्र तत्व- रूनिवन्धनः प्रयोगः, सुजानगमे प्रयोगादर्शनात् सुखसाधनवचनता तदनमिवाने घेत, उभयाभिवाने व गौरवम् । तदभिधानाभ्युपामे व तत्साधनताया लक्षणैव । अर्धवादेषु २ दुःजामिनचिोपभोग्याभिलापोपनेयप्रीतिश्रवगाच्च तत्परत्वम् । सा च प्रीतिः देहान्तरभोन्या कामनायोगाच तस्य साध्यत्वन् । न हि सिद्धे कामना । तेन माध्यवर्गविशिष्टो नियोग्यः तदेव कार्य वोद्धनलम् । यत्वकान्यसाधनं तत्र निय कार्यनया बाधित चेत् संगमगुरायास्तस्याः कान्तरे देहान्तरे भोग्यावर्ग- साधनवायोगालियोयान्वयो विवटेत । तस्मादुत्तिर्ग लिमािच्यम् । तदुक्तम्- तस्मान्नियोज्यसंवन्धसमर्थ विधिवादिभिः ॥ कार्य कालान्तरस्थायि क्रियातो भिन्नमुच्यते ॥ ननु ' दर्शपूर्णमासान्यां यजेत, ज्योतिटोमेन यनेत : इति साधनत्वश्रुति- वानियत कालान्तात्यायिनी स्यात् । यदि वा कर्मशक्तिः किमपूर्वेण ? मैवम्- प्रतीतसिचर्यमविल्दं वसनीयम् । नियास्थायिता व प्रमाणान्तरविल्क्षा शक्तिमति धर्मणि च नष्टे शरवस्यानं बिल्झम् । ननु तर्हि यागादिनिया देवताराधनभूता कार्यतया लिजदिभिल्च्यताम् । तयाऽऽराधिना सा देवता प्रसन्ना कालान्तरे कर्तार- मेने फलन पोषयति । स एनं प्रीतः प्रीणाति, स एवेने भूतिं गमयतीत्याचवानाच धूयन्वे । यमदेवजाततिकरणदानेविति पूजायें व यजिल्भर्यते । देवतोद्देशेन द्रव्यत्यागी याग इत्यभिएको देशवेति । तदेतद्धर्ममीमांसका न सहन्ते, वदन्ति च प्रमाणविरोधन्न् । नानादेशवालिभिजमानः युगपत्प्रवृत्तकाराध्यत्वं मित्या देवताया दुर्घटन् , विहान्यायाश्च सार्वज्ञ दुरुपपादम् । एतत्सर्व देवताधिकरण प्रश्चिन् । तहि यजमानहमसंस्कारतया क्रिया कार्यनयोज्यताम् । संतश्च पुल्पः कारान्तरे फलभामविन्यतीति, मैवन्-संस्कारत्वे प्रमाणाभावात् । न हि यागाइयः पावमानिवललारतका सुदन्ते । ननु नियत्र कार्यनयोच्यताम् । तस्याथ फल- साधनववनयमानुपपत्त्या तजन्यं काटान्तरन्यायिफसोदयानुगुणमात्माश्रयं किंत्रि- इसरं कस्यतान्, मा भृत्य लिमाच्यतेति, मवम्-- ३ फलानुगुणेनान्येन मल्लेिन क्रियायाः फललाइनतोपादिता स्यात् । साक्षाच्छु साधनत्वं च = ·(१०) तत्तत्फलकामिनं प्रत्यवायपरिहारपरं पुरूपं वानुष्ठापयतीति । तस्मात्प्रेरणात्मा लिडादि- प्रत्ययवाच्यो विध्यर्थोऽनुष्ठापकतया कृत्स्नशास्त्रप्रमेयमिति सिद्धम् । अयं शास्त्रार्थ- संक्षेपः, इत्यमेव न्यायमालाव्याख्याने नायकरत्नेऽस्माभिरभिहित इति । तदेतदनुपपन्नं-यदि त्वमिहितो विधिलिडादिप्रत्ययवाच्यः, स्यादेवम् न स्वेतदेवम् । लिङादीनां कार्यपरत्वात् । तत्तद्वाद्युपवर्णितं विधिपरत्वं तावत्तद्वीयैरेवोपे- क्षितम् । दूषितं चास्माभिः । यस्तु चरमः पक्षः मावनागतेष्टसाधनत्वमेव प्रवर्तना- वेषेण लिडादयोऽभिदधतीति सोऽप्यनुपपन्नः-~-लिङादीनां भावनाबाचित्वस्याधस्तादेव निराकृतत्वात् । प्रवर्तनावेषेण अभिधानं तु दुरे, “अत एव तदमिमतशास्त्रार्थान्वय- प्रकारोऽप्यनुपपन्नः । अन्यथाऽन्वयश्च वक्ष्यते । अतोऽन्यदेव शास्त्रप्रमेयं विधितत्वं च मानान्तरापूर्वमपूर्वात्मकं कार्यम् । तत्रैव लिङादीनां व्युत्पत्तेः । ननु कयं तत्र व्युत्पत्तिः प्रत्यक्षादिप्रमाणगोचरेऽथे वाक्येन प्रतिपादिते सति तत्र व्यवहाराद्युत्प- त्तियुक्ता। मानान्तरागोचरे त्वपूर्वे कथं व्यवहारः कयन्तरां तत्र व्युत्पत्तिः कथ- न्तमां च लिडादयस्तत्पराः ? न च वेदवाक्यादेव तदवंगमः, इतरेतराश्रयत्वात् । तस्य वोधकत्वे सति तत्र व्यवहाराच्छक्तिग्रहः । तद्ग्रहे च बोधकत्वमिति । किं च क्रियाकार्यपरत्वे शक्तिकल्पनालाघवमप्यस्ति तथाहि-धातुरेव कार्यभूतां क्रियां ब्रूते । तथाभूतार्थवाचिनस्तु धातोः परे लिङादयः केवलं कर्तृसंख्यामात्रवाचिनस्स्युः । लिङादिश्रवणे तु तथाभूतार्थतया धातुः प्रवृत्त इत्यवगमे सति कार्यभूतधात्वावगमञ्च संभवति । यथा लडादिभ्यो वर्तमानाद्यध्यवसायः । तेऽपि वर्तमानेऽर्थे वर्तमानाद्धा- तोविहिताः, न तु स्वयं कालवाचका इति । अत्रोच्यते---लिङादीनां कार्यपरत्वं तावदविवादम् । स्वर्गकामपदान्वयसा- मर्थ्यात्त्वपूर्वकार्यपराः । तथाहि-स्वर्गकामो यजेतेत्यादौ स्वर्गयागादिपदं न कर्तृमा- त्रपरं किं तु नियोज्यपरमिति षष्ठाध्यायस्यायेऽधिकरणे निर्णीतम् । नियोज्यस्स उच्यते, यो ममेदं कार्यमिति स्वसंबन्धितया कार्यमवैति । न चान्यव्यापाराभिनि- वय॑मन्यः स्वसंवन्धितया कार्यत्वेन वेदितुं क्षमते । तस्मान्ममेदं कार्यमिति प्रत्येता नियोज्यः । तदुक्तम्-- नियोज्यस्य च कार्य यस्स्वकीयत्वेन बुध्यते । इति । बोद्धृतयाऽन्वयो नियोज्यान्वयः। स च लोकेऽपि व्युत्पन्नः। तथाहि- ·(६) पुष्टिकामः क्षीरं पिवेदित्यादौ पृष्टिकामः क्षीरपानं मया कार्यमिति बोद्धृतयाऽवेति । तथा 'देवदत्त पन : हाते सोधन प्रयोगे देवदत्तः पाक कार्यतया प्रत्येति । स्वर्ग- शब्दश्च सुखविशेषवाचकः । तत्साधने लकन्दनादौ प्रयोगात् । न च तत्र वस्तुस्व- रूपनिवन्धनः प्रयोगः, सुखावगमे प्रयोगादर्शनात् सुखसाधनवचनता तदनभिधाने पटेल, उभयाभिधाने च गौरवम् । तदभिशनाभ्युपगमे च तत्साधनताया लक्षणैव । अर्धवादेषु च दुःखासंभिन्नचिरोपभोग्याभिलापोपनेयप्रीतिश्रवणाञ्च तत्परत्वम् । सा च प्रीतिः देहान्तरमोन्या कामनायोगाच तस्य साध्यत्वम् । न हि सिद्धे कामना । तेन साध्यवर्गविशिष्टो नियोज्यः तदेव कार्य बोद्धमलम् । यत्स्वकाम्यसाधनं तत्र क्रियैव कार्यतया वोधिता चेत् क्षणभङ्गुरायास्तस्याः कालान्तरे देहान्तरे भोग्यावर्ग: साधनलायोगानियोज्यान्वयो विवटेत । तस्मादुत्तिर्ण लिडादिवाच्यम् । तदुक्तम्- तस्मानियोज्यसंवन्धसमर्थ विधिवादिभिः ।। कार्य कालान्तरस्थायि क्रियातो भिन्नमुच्यते ॥ नह 'दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत, ज्योतिष्टोमेन यजेत : इति माधनत्वश्रुति- कलावियव कालान्तरस्यायिनी स्यात् । यदि वा कर्मशक्तिः, किमपूर्वेण ! मैवम्---- प्रतीतसिध्धर्यमविरुद्ध करसनीयम् । नियास्थायिता च प्रमाणान्तरविद्धा शक्तिमति तर्मणि च न शरवस्थान विरुद्धन् । ननु तहि यागादिक्रिया देवताराधनभृता काया लिअदिभिरुच्यताम् । तयाऽऽराधिता सा देवता प्रसन्ना कालान्तरे कार- मनं फलेन योजयति । स एनं प्रोतः प्रीणाति, स एवं भूतिं गमयतीत्याधर्थवादाच श्रूयन्ते । मजेदेवनातिकरणदानविति पूना च यजिलमयते । देवतोद्देशन अव्यत्यागी बाग हत्यभित्तोपदेशवेति । तदेतद्धर्ममीमांसा न सहन्ते, वदन्ति व प्रमाणधिन्न । नानादेशवालिभिर्यजमानः सुमपत्प्रवृत्तकागध्यत्वं मिहत्या देवताया दुम् , दिशायायाय मार्वज्ञ दुरुपराइम् । एतत्स देवताधिकरण प्राधिन । लाह दानपुर कारतया बिया कार्यपाध्यता । मध पुरुषः कालान्तरे भावविहीन वा-कारत्वे प्रमामानावात्, न हि पागादयः कानिकता पर्ने । नन किया कार्ययोच्यताम् । तस्याध - साधनमायानुसार वजन्य कलानन्यापिलोदयापनामा वि. भर करतान, मानाप लिदाति, मम्-- ८ जनान्वेन कतिलेन कियापा: मनमान्लोरमादिना म्याद । माता पाइनन्त्र २ ·(११) स्यात्, अन्यसाधनत्वात् । न हि साधनसाधनं स्यात् । न च कल्पितेन श्रुतसाधन- त्वनिर्वाहः, कर्मणो नष्टत्वात् । तस्माल्लोके क्रियाकार्यपरतया व्युत्पन्नानां नियोज्या- न्वयवशात्तदन्यकार्यपरत्वं युक्तम् । न केवलं वृद्धव्यवहारादेव व्युत्पत्तिः, प्रसिद्धपदसम- मिन्याहारादपि लोके दृश्यते । वेदेऽपि 'यवमयश्वर्भवति, वाराही उपानहावुपमञ्चते' इत्यत्र यववराहशब्दयोः प्रियङ्गौ दीर्घशूके वायसे सूकरे च प्रयुज्यमानयोरर्थवादस- मभिन्याहारात् दीर्घशूके सूकरे च शक्तिनियमो दृष्टः । यत्रान्या ओषधयो म्लाय- न्तेऽथैते मोदमानास्तिष्टन्ति, इति यवसन्निधावर्थवादः । तत्रेतरास्वोषधीषु पाकाम्ला- नासु दीर्घशूकानामेव मोदमानत्वम् । तदुक्तमाचार्यैः- फाल्गुनेऽन्यौषधीनां तु जायते पत्रशातनम् । मोदमानास्तु दृश्यन्ते यवाः कणिकशालिनः ॥ इति । तथा वराहं गावोऽनुधावन्ति ' इत्यर्थवादः वत्सबुद्धया गवां सूकरं प्रत्येवानुधावनं युक्तम् । न तु काकमिति । एकदेशिनस्त्वलौकिकेऽपि कार्ये व्युत्पत्तिमाहुः । तथा हि-लोके क्रिया- कार्यताज्ञानात्प्रवृत्तावपि कार्यताज्ञानमेव प्रवृत्तिनिमित्तम् । न तु क्रियास्वरूपं, तस्यां- शस्य प्रवृत्तावनुपयोगादिति निष्कृष्यालौकिककार्याभिधानं लोकत एव व्युत्पन्नमिति तदयुक्तम्-यद्यप्येवं कार्यमानपरत्वं वक्तुं शक्यम्, तथाऽपि तस्य कार्यत्वस्य लोके क्रियाश्रितस्यैव प्रवर्तकत्वदर्शनात्तदाश्रितमेव प्रतीयेत, न त्वलौकिकम् । यथा जातिमात्रस्य शब्दवाच्यत्वेऽपि तस्य व्यक्त्याश्रितत्वदर्शनात्तदाश्रितता न प्रतिक्षिप्यते। किं च मानान्तरावेथे कार्ये व्युत्पित्सुः कथं व्यवहारं जानीयात् ? तदज्ञाने च कयं शब्दशक्तिग्रहः ?, इति एवमुक्तेन न्यायेनापूर्वकार्याभिधायित्वे सिद्धेः लोके क्रिया- कार्यत्वं लाक्षणिकम् । उभयत्र शक्तिकल्पनायां गौरवात् । या ह्यनुष्ठीयमानाऽपूर्व- साधनम् । अतः क्रियाकार्यत्वं अपूर्वकार्यत्वसङ्गतमिति शक्यते तल्लक्षयितुम् । लौकि- कानां तु प्रतिपत्तिप्रयोगौ मानान्तरागोचरेऽपूर्वे न संभवतः, तस्य लोकव्यवहारागो- चरत्वात् । अतस्तेषां मुख्यार्थानवधारणाम्लेच्छानां यववराहशब्दयोः प्रियङ्गुकाक- योरिव क्रियाकार्यत्व एव मुख्यत्वाभिमानो लक्षणाऽनभिमानश्च । मुख्यार्थकुशलानां तु मुख्यामुख्यविवेको भवति । न नु क्रियाकार्य एव मुख्यता अन्यत्र लक्षणा स्यादिति चेन्न, मानान्तरागोचरेण तेन संबन्धापरिज्ञानात्तत्र लक्षणानुपपत्तेः । किं च ·यदि लिगदयः नियाकार्यपराः सप्रमाणक्मेवापूर्व स्यात् । अत एवोभयानुगतकार्य- मात्रपरत्वमनुपपनम् । सामान्यस्य विशेषपर्यवसानावश्यमावेन प्रसिद्ध एव पर्यवसानं नत्वप्रसिद्ध । ततश्चापूर्वप्रतीतिरेव न स्यात् । इत्यं कामाधिकारेऽपूर्वव्युत्पत्तेः नित्यनैमित्तिकनिषेधाधिकारेषु लिङादीनां तत्परत्वं सिद्धम् । मुख्यार्थलामात् । नित्याधिकारानुगुण्येन निन्याकार्यपरत्वामिधानं कामाधिकारेऽनुपपन्नमिति सर्वत्रैकलप्य- मेव स्यात् । तस्मादपूर्वकार्याभिधायिनो लिडादय इति सिद्धम् । नन्विष्टसाधनताज्ञानात्प्रवृत्तिः, न कार्यताज्ञानात् । तदुक्तम्- प्रयोजनमंनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते ॥ इति । प्रयोजनं फलम् । तस्यैव लिहादिवाच्यत्वम् । तदृक्तम्- इति । ततश्च नियागतेष्टसाधनता भावनागतेष्टसाधनता वा लिङ्नाच्या। इष्ट- विशेषसमर्पकं च विध्युद्देशगतं स्वर्गादिपदम् । साधनत्वान्यथानुपपत्त्या चापूर्व कल्यं, न तु वाच्यमिति । इदं परिहतप्रायमपि परिहरामः-तृप्तिसाधनेऽतीते वर्तमान व भोजनादौ प्रवृत्तेरदर्शनात् भविन्यस्वपि फल्साधनेषु सामुद्रिकशास्त्रविदाल्यानेषु शुभसूचकेषु लक्ष- प्वप्रवृत्तः। तथा दैविकषु भविष्यकलसाधनेषु वृष्टयातपादिप्वप्रवृत्तेर्नेष्टसाधनता प्रवृत्ति प्रयोनिका ! भत्राह कश्चित् इष्टत्ताधनतैव कार्यता, नापरा | सैव प्रवृत्तिहेतुरिति । तक । अतीतस्य वर्तमानस्य भोजनादेर्भविष्यतश्च वृटयादेरिष्टसाधनाऽस्ति । न च कार्यता । तेनान्या कार्यता, सन्या चेटसाधनता । किंतु शल्पत्य कर्मगः कार्यत्वं फलसाधनत्वाधीन, न तु साक्षात् । यद्यन्येकातृनिशिता द्वयोः, तथाऽपि भेदोऽ. स्त्येव । फलं प्रत्युपायत्वं फलमापनत्व, कृति प्रति प्रधानलं तदधीनसत्तारलं च कार्यत्व, न तु कृपपीनसिद्धिमात्रम् । तद कृतेः प्रधान, यदधिकृय कृतिः प्रवति । न दुःख तत्साधनं वाऽधिकृत्य कृतेः प्रतिः, किंतु मुलं मुल्लापनं वा । मुख. साधने कर्मगि कार्यवादगमः तलापनत्वनिमन्वनः, न तू स्वतः प्राधान्येन । अतोन तस्कृति प्रति प्रधानन् । मुखं हि सर्वः कार्दनयाऽति, न ह फल्सादनव- मोतते । तेन साधनोत्तीकता, न विमानते । तर कार्य टोके प्रत्यक्षा- नुमानधन् । हतिहि नानलप्रत्यक्षदेचा। तल्लाब्यत्तमनुमानात्, विशिटयोजननाऽपि प्रयलय प्रत्यावि पद प्रहत्ती, पात्यनूतावपि ताशं कार्यशानमंत्र प्रवृत्तिप्रयोनान् म विमानताशानन । जिल्लाशाविन्यो पाइन्यः परे विहिना ।

·- (१२) स्यात्, अन्यसाधनत्वात् । न हि साधनसाधनं स्यात् । न च कल्पितेन श्रुतसाधन- त्वनिर्वाहः, कर्मणो नष्टत्वात् । तस्माल्लोके क्रियाकार्यपरतया व्युत्पन्नानां नियोज्या- न्वयवशात्तदन्यकार्यपरत्वं युक्तम् । न केवलं वृद्धव्यवहारादेव व्युत्पत्तिः, प्रसिद्धपदसम- भिव्याहारादपि लोके दृश्यते । वेदेऽपि यवमयश्वर्भवति, वाराही उपानहावुपमश्चते' इत्यत्र यववराहशब्दयोः प्रियङ्गौ दीर्घशूके वायसे सूकरे च प्रयुज्यमानयोर्थवादस- ममिन्याहारात् दीर्घशूके सूकरे च शक्तिनियमो दृष्टः । यत्रान्या ओषधयो म्लाय- न्तेऽयैते मोदमानास्तिष्टन्ति, इति यवसन्निधावर्थवादः । तत्रेतरास्वोषधीषु पाकाम्ला- नासु दीर्घशूकानामेव मोदमानत्वम् । तदुक्तमाचार्य:- फाल्गुनेऽन्यौपधीनां तु जायते पत्रशातनम् । मोदमानास्तु दृश्यन्ते यवाः कणिकशालिनः ॥ इति । तथा 'वराहं गावोऽनुधावन्ति ' इत्यर्थवादः वत्सबुद्धया गवां सूकरं प्रत्येवानुधावनं युक्तम् । न तु काकमिति । एकदेशिनस्त्वलौकिकेऽपि कायें व्युत्पत्तिमाहुः । तथा हि-लोके क्रिया- कार्यताज्ञानात्प्रवृत्तावपि कार्यताज्ञानमेव प्रवृत्तिनिमित्तम् । न तु क्रियास्वरूपं, तस्यां- शस्य प्रवृत्तावनुपयोगादिति निष्कृष्यालौकिककार्याभिधानं लोकत एव व्युत्पन्नमिति तदयुक्तम्-यद्यप्येवं कार्यमानपरत्वं वक्तुं शक्यम्, तथाऽपि तस्य कार्यत्वस्य लोके क्रियाश्रितस्यैव प्रवर्तकत्वदर्शनात्तदाश्रितमेव प्रतीयेत, न त्वलौकिकम् । यथा जातिमात्रस्य शब्दवाच्यत्वेऽपि तस्य व्यक्त्याश्रितत्वदर्शनात्तदाश्रितता न प्रतिक्षिप्यते। किं च मानान्तरावेद्य कार्ये व्युत्पित्सुः कथं व्यवहारं जानीयात् ? तदज्ञाने च कथं शब्दशक्तिग्रहः ?, इति एवमुक्तेन न्यायेनापूर्वकार्याभिधायित्वे सिद्धे लोके क्रिया- कार्यत्वं लाक्षणिकम् । उभयत्र शक्तिकल्पनायां गौरवात् । या ह्यनुष्ठीयमानाऽपूर्व- साधनम् । अतः क्रियाकार्यत्वं अपूर्वकार्यत्वसङ्गतमिति शक्यते तलक्षयितुम् । लौकि- कानां तु प्रतिपत्तिप्रयोगौ मानान्तरागोचरेऽपूर्वे न संभवतः, तस्य लोकन्यवहारागो- चरत्वात् । अतस्तेषां मुख्यार्थानवधारणाम्लेच्छानां यववराहशब्दयोः प्रियङ्गुकाक- योरिव क्रियाकार्यत्व एव मुख्यत्वाभिमानो लक्षणाऽनभिमानश्च । मुख्यार्थकुशलानां तु मुख्यामुख्यविवेको भवति । न नु क्रियाकार्य एव मुख्यता अन्यत्र लक्षणा स्यादिति चेन्न, मानान्तरागोचरेण तेन संवन्धापरिज्ञानात्तन लक्षणानुपपत्तेः । किं च

·No text on this page.

·(६४) लिङादयो लोके क्रियाकार्यमापराः । वेदे तु प्रसिद्धनियोज्यममभिव्याहारादपूर्व- पराः । तेनान्या कार्यता अन्या साधनता इति स्थितम् । एतेनापूर्वस्यापि फलमाधन- तयैव कार्यत्वं त्रुवाणा निरस्ताः । फलवदपूर्वस्यापि साधनत्वमन्तरेण कार्यतोपत्तः । अत एव नित्यनैमित्तिकाधिकारेषु केवलं कार्यत्वमेव न तु साधनत्वम् । ननु तर्हि इच्छा प्रवृत्तिहेतुः, जानाति इच्छति इति हि न्यायशा- स्त्रमर्यादा । सा लिङादिवाच्या स्यात् । मैवम्---इच्छा ह्यत्पन्ना प्रवृत्तिनिमित्तं, न तु ज्ञाता । स्यादेतत्-लोके लिङादीनां प्रेषणामन्त्रणाध्येपणेषु प्रयोगात् तेषां च . प्रवृत्तिनिमित्तत्वात् तत्परत्वमेव स्यात् , न तु कार्यपरत्वम्, मैवम्-~-कार्यमेव तत्तत्प्रतिसंबन्धिभेदेन प्रैषादिव्यपदेशं लभते । तथा हि-प्रवर्त्यपुरुषापेक्षया ज्येष्ठेन घुमा प्रतिपाद्यमान कार्य प्रैपः । तथा समेनामन्त्रणं, हीने चाध्येपणमिति । ननु कामाधिकारे नियोगस्य फलसाधनत्वाभ्युपगमात् । फलस्यैव लौकिकालवत्कृत्युद्देश्य- तया प्राधान्याभ्युपगमात्तस्यैव वाक्यार्थत्वं युक्तम् , मैवम् न हि नियोज्यविशे- पणतया प्रतिपन्नस्य तस्य प्राधान्यं, किं तु स्वतस्साध्यतया प्रतिपन्नस्य नियोगस्यैव । न ह्यस्मन्मते फलस्य भाव्यत्वं, किं त्वपूर्वस्यैव । फलं तु नियोज्यविशेषणम् । प्रकारान्तरेणान्वयासंभवात् । न हि तस्य भाव्यतयाऽन्वयः, अपूर्वस्यैव भागस्य स्वतो लब्धत्वात् । तस्मान्नियोगस्य कार्यतानिर्वाहार्थमेव स्वविषयानुष्ठानप्रवृत्तये स्वनियोज्यस्य फलं साधयति स्वामिवत् । यथा स्वामी स्वसंविधानार्थमेन गर्भदास- स्योपकरोति, तथा नियोगोऽपीति न प्राधान्यपदच्युतिः । तदुक्तम्- आत्मसिद्धानुकूलस्य नियोज्यस्य प्रसिद्धये । कुर्वत्स्वर्गादिकमपि प्रधान कार्यमेव नः ।। इति । एवं चापूर्वफलयोः प्रधानोपसजनभावाद्वयोरपि साध्यत्येनैकत्याध्यवसा- याच न साध्यद्वयम् । अत एव न वाक्यभेदश्च । ननु फलम्य कथं प्रकारान्तरेणान्व- यासमवः ! उच्यते-तथाहि-प्रथममपूर्वमेव ममेदं कार्यमिति बोध्यतया नियोज्यत्वे नान्वेति । स्वर्गकामः पृन्पः स पश्चात्तसिद्धये तत्साधनं लमणि मयाऽनुष्ठेयमिदं कौत्यधिकारितया । कर्मणि मादय॑ज्ञानमधिकारः । ऐश्वर्यमिति यावत् । तदनुतिष्ठन् कर्तृतयेत्येकभ्यैव तितोऽदस्याः क्रममाविन्यः । तत्र नियोन्य नियोगे। इतर- ददम्यायं कर्मगि । न चाविशिष्टो नियोज्यः । अत एवाश्रुतनियोग्य कामावशा- - * ·(३५) लियोच्या याहारे नहिशेषणल्या फलपरिकलानन् । -सपाहि 'विश्वनिता पनेत। इस्लन लिकाऽर्व कार्यतया प्रतीरते। नल्य ३ कार्य बतोऽनुष्ठ मसान्त्यतया विषयानुष्ठनमन्तरेण न सम्भवतीति तदनुष्ठाना चाऽतिन्यो । कर्व अधिकारम- नरेण न समवति । यो हि मदीयामई कति नानाति स एव तदनुतिपति । स वाधिकारो न नियोन्यत्वमन्तण । यो हि नियोग भने कार्यमिति नानाति, स एतनानं कर्म मदीयासाधननया मदर्यमित्यन्यबस्थति । न वा विशिश भविमर्हतीति तद्विदोषणतया पशुत्रालायादिनानामुखसाधना अनुवृत्तमाला- न्यायः सपिक्षितवर्गः परिकल्यो । पचपि अननियोग्यम्पलेऽति नियोगस्य नियोल्या कवितारप्रणालिकायैव । त्याऽपि तत्र नियोयल्य माज्ञानत्वा- लपमं तेनान्वयः । तदपि तलियेऽधिकारिपन्यामिति मनका दयः । अनुतस्यले तु त्रयाणामदश्रुतत्वाविशेषादाका कर्ड योन्यान्वय इति स्थितिः । यतो नियोज्यादयः कादिकालिकया, को पत्रान्यतो- ऽनुष्यामः तत्र न नियोयरलनं, ययाऽध्ययनविधौ । म मरिविकार- विषयानुष्ठानोन नियोच्चक्षते । अविविश्वासपनोपालमान अध्ययनमपि पते । मावा उत्तरतिषियोग्य पाना, ८५ का प्रया- नादिविषयः । ते हि प्रधानविपरिनपविश्यः न सावितरित विरोध बारयन्तीति। न विनिता दिकिचनैमित्तिविकारेर पहिले मल्यो ! चि कानाधिकारे नियोचाय पविश्य नियो अन्य सदयती समिति बन्यायानि कर स्थान ! नन्, न है - बारे नियोगद फरमानमा बार हमन्यो । कानमा बम, महा। FE! मुन्नन् । नियमितीने निदाद - ་ ག་ཎ་སམྤཔཝེ པེ – ་ རྩྭ་ཀཱ ཙ་མསྶ བདེ ༌ : Fre. E 'नः ! सीमा रेवि नवरा । तर ཨམ༔ ངསལ་པསྶཚེ – हे Pri .

·r (११) नुपपन्नः । ननु शब्दास्पतीऽपि कार्यता नि फन्वादनुमानेन बागना, विमतम- कार्य फलामाधनत्वात् । इति । न, आगपविरोधेऽनु गनानुदात् । लिङ्गादिप्रत्ययश्च कार्यतयाऽपूर्व बोधयतीत्युक्तम् । नर्हि कार्यनावगावपि निफरत्यत्तर न प्रवर्तत इति चेत् , कामाधिकारे फलपाधननावगतावपि तत्र कश्चिन्न प्रवर्तते । किं तम् ? एतावानेव प्रमाणव्यापाः, यत्स्वार्थप्रदर्शनमात्रम् । ननु कामाधिकारेऽनुष्ठानाभावे फलं न सिध्येत् । तच्चानिष्टम् । निन्येषु तु किं स्यात् ! विधिमिद्धिर्न स्यात् । ततः किमनिष्टम् ? तदेवानिष्टम, नस्येव पुरुषार्थत्वात् । अत एव कामाधिकारेऽपि विधि- सिद्धिः प्रयोजनम् । फलसिद्धिस्तु नान्तरीयका । , ननु कथं तदसिद्धिरनिष्टम् ? तसिद्धौ स्तुवन्तस्तदसिद्धौ गर्हमाणाः शिष्टा एवात्रोत्तरप्रदातारः । तदसिद्धावकृतार्थ मन्यमानं स्वकीयमन्तःकरणं वा । तस्मा- कार्यमेव प्रधानम् । तदेव वाक्यार्यः । लिङादयस्साक्षात्तत्पराः । इतराण्यपि तत्तत्प्रकरणपठितानि वाक्यानि तत्तःकार्यान्वितस्वार्थपराणि, सर्वपदानां कार्यान्विते व्युत्पत्तेः । तथा हि-तत्तत्प्रकरणपठतानां पदानां नानापकारेणान्वयः, केषां चित्करणतया केषां चिनियोज्यतया केषां चिदितिकर्तव्यतया केषां चिन्नामधेयतया केषां घिदनुष्ठेयावस्थपदार्थस्मारकतया केषां चित्स्तावकतया प्रगीतानां स्तोत्रमन्त्राणां षुगुणिनिकारो गुणप्रकाशकतया अप्रगीतानां शस्त्रमन्त्राणामपि तथाऽन्वयः ।प्रैषमन्त्राणां तु परप्रत्यायकतयेति यथायोगमन्वयो द्रष्टव्यः । अतः कृत्स्नो वेदः कार्यपरतयैव प्रमाणम् । इदमेव कार्य मानान्तरागोचरत्वादपूर्वमिति स्वात्मनि पुरुष नियुञ्जानो नियोग इति गीयते । तदेव स्वप्रकरणपठिनपदार्थनातं स्वशेषतया गृह्णन् ग्राहक इति गृहीतं पदार्थवर्ग श्रुत्यादिभिर्वा स्वातन्त्र्येण वा द्वारशेषतया विनियुजानो विनियोजक इति, तत्र श्रुत्यादिविनियोगचिन्ता तृतीये, चतुर्थे तदेव स्वशेषतया गृहीतं, पश्चात् द्वारशेषतया च विनियुक्तमितिकर्तव्यताकलापं कदाचित्करणं धानुष्ठापयन् प्रयोजक इति च ग्राहकत्वविनियोजकत्वप्रयोजकत्वावस्थाः क्रमभाविन्यः। तास्त्वधिकारापूर्वस्यैव, न स्वङ्गप्रधानोत्पत्यपूर्वाणाम् । कचित्प्रयुक्तिशक्तस्याप्यप्रयोजकत्वं यथा-काम्यज्यो- तिष्टोमापूर्वप्रयुक्त्या स्वविषयानुष्ठानसिद्धौ प्रासङ्गिकस्य नित्यज्योतिष्टोमापूर्वस्य । तच्च प्रयोजकत्वं व्यवस्थयैव । नित्यनैमित्तिकाधिकारापूवत्य करणांशे इतिकर्तव्यतांशे च । कामाधिकारापूर्वस्य वितिकर्तव्यतांशे । करणांशे तु फलरागादेव प्रवृत्तेर्न तत्र प्रयोजकत्वं, अप्रवृत्तप्रवर्तनस्वभावत्वाद्विधेः । अत एव 'श्येनेनाभिवरन यजेत' ·. (१७) इत्यत्र अभिवारापपर्यायमग्णसाधनहिंसारूपस्य श्येनयागस्य करणस्य रागमूलप्रवृत्ति- विषयस्य विध्यनुष्ठाप्यत्वाभावेन 'न हिस्यात् ' इति प्रतिषेधगोचरस्यानर्थत्वम् । सन्नी मीया दहिमायगन्तु गागाङ्गत्वेन विध्यनुष्ठाप्यत्वान तत्र निषेधशास्त्रप्रवृत्तिरिति तत. वैपन्छम् । परमते त्वभिचारापरपर्यायस्य हिमात्मकस्य मरणरूपस्य फलस्यैव निषेधशास्त्रगोचावादर्थत्वम् । न तु करणम्य, तस्य विधेयत्वात । न हि विधिस्पृष्टा प्रवृत्तिरनाय कल्पते । हचिदशान्तरापूर्वस्यापि परमापूर्वाधीनं प्रयोजनम् । यथा ' मन्द्रं दीक्षणीयायामनुबूयात् ' इत्यत्र ज्योतिष्टोमाङ्गस्य दीक्षणीयाचपूर्वस्य वानियमं प्रति । यद्यपि सर्वत्र परमापूर्वमेव प्रयोजकम्, स्वतः कार्यत्वात् । तथापि दीक्षणीयां प्रति वानियमस्य शेषतया विनियोगवलादवान्तरापूर्वद्वारैव परमापूर्वस्य प्रयोजकत्वमिति तस्यापि प्रयोजकत्वत्र्यपदेशः । आग्नेयादिकरणो- त्पत्त्यपूर्वाणां तु परमापूर्व प्रति करणतयैवान्वयात् तस्यैव साक्षात्प्रयोजकत्व सम्भवति द्वारद्वारितया प्रयोजकत्वकल्पनाया अयुक्तत्वान्न स्वागं प्रति परमापूर्वा- यत्तमपि प्रयोजकत्वम् । 'व्रीहीनवहन्ति' 'तप्डलान्पिनष्टि ' इति विहितयोर्हन्ति- पिनष्टयोस्तु 'प्रोक्षिताभ्यानलूखलमुसलाम्यामवहन्ति, 'प्रोक्षिताभ्यां दृपदुपलाभ्यां पिनष्टि, इति विहित मामभूतं प्रोक्षगं प्रति तयोलोंकिक्तया निर्मातोपायसाध्यत्वान परमापूर्वायत्तमपि प्रयोजकत्वम् । दीक्षणीयापूर्वस्य त्वलौकिकतया न निर्मातोपाय- साध्यत्वमिति वानियमप्रयोजकत्वम् । हत्यं नियोज्यान्वयवशाल्लिादीनामपूर्वपरत्वममिहिनन् । म चान्वयः प्रयो जज्ञापूर्वस्यैव, कृत्युद्देश्यत्या प्रतीतः । अध्ययनाङ्गप्रधानोत्तत्यपूर्वाणां तच्छ्न्या- नामेवाभिधानम् । तया हि-अध्ययन विधेरध्यापनविषिप्रयत्वयैवानुष्ठानलाभानियो- ज्यानमाभिधानम् । अलोत्पत्तिनियोगा अपि प्राहा गृही-प्रयानादिभियत्वाद- धिकारनियोगत एवं लवस्वविश्वानहानास्मिध्यनीति न नेषु नियोन्यान्विता- भिधानम् । तथा प्रधानोत्पत्तिनियोगा अवधिज्ञानियोगातित विषयानुठाना- सिद्धय इति न ता नियोज्यापेक्षा । यथा नीती नियोग्यः प्रतीन- कधी, एवं विषयोऽपि न हविषयक प्रत्ये साम्। किंतु नियोग्यान्वयः प्रायिकः । दिपयान्वयन नियत एव । अधिकाशिनामोनत्यपूर्वा विश्य- निपतवात् । पदयात् : 'दत् सादिए ईरिकन दाना होगाय दाता मत समादिनाक्तिमेव प्रतीयो । र སཱལཾ་༑ དོ gf རྩེ་ཀེ | ·- ननु।" यजेता इत्यादौ लिंडादिप्रत्ययेन केवलं कृतिस्तत्साध्यमपूर्व चें परस्परा वितंयुगपदभिधीयते । प्रकृत्या तु केवलं भावार्थः । तस्य कयमुमयावच्छे- दकत्वम् ? आकाङ्गादिपरामर्शेनेति ब्रूमः । तथा हि-कृतिसाध्यं कार्यम् । तच्च कृति- रीप्सिततमम् । कृतिश्च प्रयत्नरूपों व्यापारः । सचे' प्रत्यात्म मानसप्रत्यक्षवेधः। स च भवितर्यपूर्वे प्रयोजकस्य भावयितुरात्मनो व्यापारत्वाद्भावनेत्युच्यते । तदुक्तम्-- " भवत्यर्थस्य कर्तुः प्रयोजकव्यापारो भावना इति । तस्य चात्तथाविधस्य नून केनःचिद्भाव्येन वस्तुनाऽवच्छेदो वक्तव्यः।। न ह्यनवच्छिन्नः प्रयत्नस्सम्भवति । अपूर्वस्य च नावच्छेदकत्वम् ।। तस्य साक्षात्तन्नि- वय॑त्वाभावात् । अतस्तत्साध्यभूतः प्रकृत्यर्थो भावार्थ एव कृतिमवच्छिन्दन् कार्यमप्या वच्छिनत्ति । कृत्यवच्छेदद्वारा कार्यावच्छेदकत्वं विषयत्वमितिः विषयविदः । विषिक णोत्यवच्छिनत्तीत्यवच्छेदकपर्यायो विषयशब्दः । अनन्यत्रभावो वा विषयशब्दार्थः । कृत्यपूर्वयोर्मध्यः एव भवति नान्यत्रेतिः। 'यदाग्नेयमष्टाकपालं सौम्यं चहें सावित्रं द्वादशकपालं भवति । इत्यादौ अभावार्थस्यापि द्रव्यदेवतासम्बन्धस्यः शब्दवलाद्विष- यत्वमितिः विवरणकारः । इत्थं विषयावच्छिन्नेऽपूर्वे प्रतिपन्ने पश्चात्तस्य करणेतिकर्तव्य ताकाङ्क्षायां पूर्व विषयीभूतो भावार्थः एवापूर्वभावनायां करणम् । कार्यस्य हि करणाकाङ्क्षा स्वारसिकी। अन्यार्थप्रवृत्तव्यापारव्याप्यं करणमिति करणलक्षणम् । अत्राप्यपूर्वार्थप्रवृत्तकृतिव्याप्यत्वाद्धात्वर्थः करणं, परशुवत् । यथा द्वैधीभावप्रवृत्ताभ्यामु- द्यमननिपतनाभ्यां व्याप्यमानः परशुः द्वैधीभावलक्षणफलावच्छेदलब्धद्वैधीकरणव्यपदेश- योश्छिदिधातुवाच्ययोस्तयोरेवोद्यमननिपतनयोः करणम् । ननु प्रयत्नव्याप्यो धात्वर्यः तं प्रतिः कर्मैव स्यात्, न तुःकरणम् । उच्यते-न तावत्कर्मत्वमनीप्सितत्वात् । कृतिरीप्सितं तत्पूर्वमेव । कर्तृव्यतिरिक्तानि सर्वाण्यपि कारकाणि कर्तृव्यापारव्या- प्यानि । नैतावता. कर्मताः। तथापि यदीप्सितं तदेव कर्म; अन्यत्तु करणादिकम् । अत्रापि प्रयत्नमात्रापेक्षया छिद्भावार्थः कमैव, तन्निवय॑त्वात् । अन्यार्थप्रवृत्तप्रयत्ना- पेक्षया तु करणमेव, परशुवत् । यथा परशुरुयमननिपतनापेक्षया कमैंव, परशुमुद्य- च्छति नियच्छतीति । अन्यार्थप्रवृत्ततदपेक्षया तु करणम् । अतः कृतिव्याप्यस्यापि करणता नानुपपन्ना । धात्वर्थस्य करणत्वादेव ' उद्भिदा यजेत, ज्योतिष्टोमेन यजेत' इत्यादौ तृतीयानिदेशः । उद्भिदादिशब्दानां कर्मनामधेयत्वात्, तस्य त्र करणत्वात्। अग्निहोत्रं जुहोति, समिधो यजति । इत्यादौ द्वितीया स्वनीप्सितकर्मत्वात् । न - -

·No text on this page.

·(७०) तस्माद्विषयीभूतस्य करणत्वं सुस्थम् । एतत्सर्वं विषयीकरणीयन्नान्नि प्रकरणे अपश्चितम्। अनेत्यं गुरुमते शास्त्रार्थान्वयप्रकारसंक्षेपः । ' दर्शपूर्णनामाभ्यां स्वर्गकामो यजेत' इत्याम्नाय तत्मन्निधौ दर्शपूर्णमासलक्षणकालयोग्याग्नेयादिषट्कमाम्नातम् . तथाआरादुपकारिपदार्थवर्गश्चाम्नातः । तत्र दर्शपूर्णमासवाक्यमेव विध्युदेशवाक्य, तत्रैव विषयनियोज्यान्वितापूर्वप्रतीतेः । तदेव कृत्युद्देश्यतया प्रधानमधिकारा- पूर्व च । इतरेष्वपि वाक्येषु प्रथम साधिकारविरेव सन्निहितत्वेन प्रत्यभि- ज्ञायमानत्वात् तदेवापूर्व तत्तद्विधिप्रत्ययेनानूद्यते । प्रकृत्यर्थस्येव प्रत्ययार्थत्यापि पूर्वप्रतिपन्नस्वादनुवादो घटत एव । तत्राग्नेयादि षट्स्योत्पत्तावेव कालयोगाद्दर्श- पूर्णमासशब्दवाच्यत्वम्, द्विवचने च त्रिकद्वयापन्नस्य तस्यैवोपादानम् । यजेतेति यजिना च तदेव तन्तगोपात्तम् । इत्यं विषयनियोज्यम्झटिने स्वयम्प्रयोजनभूतेऽपूर्वे प्रतिपन्ने सति तत्सन्निधिपठितस्यारात्सन्निपातिपदार्थवर्गस्य स्वयमप्रयोजनतया प्रयो- जनाकाङ्क्षायां प्रयोजनीभूतेनाधिकारापूर्वेणान्वययोग्यत्वे सत्यधिकारवाक्यगतो लिङ्म- त्ययो युगपत्कृत्स्नपदार्थान्वितं स्वार्थमभिधत्ते । स चान्वयः पदार्थवर्ग प्रति ग्राहकैदम- र्थ्यरूपः । प्रयोजनप्रयोजनिभावेनान्वयश्च लोके व्युत्पत्तिसिद्धः । इदमेव ग्राहकग्रहण- मित्युच्यते । किं तु तत्र सन्निपातिवाक्येषु विधिप्रत्ययेनाधिकारापूर्वेऽनूदिते सत्यव- हननप्रोक्षणादयश्च तदन्वितं स्वार्थमभिदधतीत्यन्योन्यान्विताभिधानम् । आरादुपकारक वाक्येषु न तदन्वितस्वार्थाभिधानम् । तथा हि-साधिकारविधिसन्निधौ प्रयानादि- वाक्यानि श्रुतानि । तानि न तावत्स्वस्वविषयं नियोगान्तरमभिधातुमीशते, अवघातादिवदनुवादशङ्काकुण्ठितत्वात् । किं तु तत्तद्रव्यदेवताविशिष्टं यागस्वरूपमे- वोपपादयन्ति । तथा चाधिकारवाक्यगतो लिङ्शब्दः तदन्वितं स्वार्थमभिधत्ते । प्रयानादीनां च क्षणिकतया सम्भूयोपकारत्वसिद्धयेऽवान्तरापूर्वाण्याश्रियन्ते । तत्र योऽसौ लिङादिः प्रागनूद्यमानार्थतया शङ्कितः स इदानीं परमापूर्वाङ्गतयैव नियोगान्तरमभिधत्ते, न स्वातन्त्र्येण, अन्यथा विषयनियोगविरोधात् । अभिहिते च तस्मिन्प्रयानादिवाक्यानि तदन्वितस्वार्थबोधकानि, न तु परमापूर्वान्वितस्वार्थबोधकानि, . कार्यद्वयसम्बन्धानुपपत्तेः । न ह्येक वस्तु युगपत्कार्यद्वयसम्बन्धि शक्यमवगन्तुम् । तथाव्युत्तत्तिविरहात् । अतो नान्योन्यान्विताभिधानम् ! यद्यववातादिवत्तेषामपि परमापूर्वान्वितस्वार्यामिधानं स्यात् । तथा बोत्पत्तावास्य तिरश्चीनतया पुनर्नियो. । - ·पोमियो । भोलि पाना : अर्थ मानिन्न । तद वास गान्तरविषयता न स्यात् । अवान्तरापूर्वप्रतीतिस्तु दूरे । तेन प्राहक्माणाविशेषेऽपि सलिपातिवाक्येषु अन्योन्याभिधानं, आरादुपकारिवाश्येषु नेति विशेषः । इदं च प्राहकग्रहणं खले कपोतवदन्योन्यान्वितैः कृत्स्नपदार्धेः प्रत्ययाथैश्च मह युगदेव भवति । इत्यं म्कलपदार्थशेपिणि प्रयोजनभूते ग्राहके प्रतीते तस्य स्वतस्साम्यतया करणाकाहायां विषयीभूतानां आग्नेयादीनामेव करणतयाऽन्वयः । तैपामपि सन्न्य- कारित्वसिर्थ प्रधानोत्पत्त्यपूर्वाणि प्रति करणत्वमङ्गीक्रियते । प्रागनूचनानार्यमा शकिता लिहायस्तु पश्चात्तद्वाचकाः । इत्थं करणान्वितो नियोग इतिजन्यतामा हमाणः स्वयमेवोभयविधमपि पदार्थवर्ग स्वकरणशेषतया विनियुके । इन करणेदमर्थ्यम् । अनेन ग्राहकैदमयनिर्वाहश्च भवति । तदनु कदायि करणोपकारमाकाहू-माणो नियोगः प्रथमं करणशरीरनिर्वर्तकं मनितिन श्रुत्यादिसहितस्तत्तद्वारशेषतया विनियुङ्क्ते । विनियुञ्जानोऽपि वन्दित बन्धनतत्तत्करणभेदमाश्रित्य तत्तत्करणशेषतया व्यवस्थयैत्र । अनी करणैदम निर्वाहश्च भवति । तत्तत्कारकातातिशयाकन्छ - निर्वर्तकत्वमेव सनिपातित्वम् । तत्तत्कारकातातिशय सन्तत्रिका . प्रकरणमात्रसहायः प्रयानादीन् साक्षात्करणतया दिन्मुिले, हा हात विनियन्जानोऽपि विशेपानवगमात्कृस्नकरणशेषतया । इन एड दे इनका तन्त्रानुष्ठानं च । अवान्तरापूर्णप्येदात्र करणोपकारः ! एक कार अनेन करणेमध्यनिर्वाहो माहकैदमयनिवि मनि। मधमेदारापकारकपम् । नयात् न स्यात् । ऐका वयोग सिरियार । न पारस्पमिति न मिलः ! हे मटकने न्नु प्रयानादीनां दिमिति मदनः विजन की लोकारे परमादान । किनकी सा: ! मारल्यात.

·-- (७२) 'शास्त्रस्य चत्वारो दोपाः ! एवं ब्रीहिशाम्रस्यापि यवशास्त्रानुष्ठानकाले दोरम्, ब्रीह्यनुष्टानकाले च दोपद्वयमित्येकैकत्र कोटौ चत्वारो दोषाः । प्रयानादीनां तु न करणतयाऽन्वयः, आग्नेयादिकरणान्तरावरोध त् । अखण्डोपकारस्तू पयविध गनिष्पायः। परमते तु कृत्स्नस्यापि पदार्थवर्गस्य साक्षात्परंपरया च द्वन्वयपूर्वकः प्रधानमन्वयः । अत्र तु प्रधानान्वयपूर्वक इति वैषम्यम् । तत्तद्वाराणामपूर्वीयत्वलक्षणा तु मतद्वयप्ताधा- रणीति । तत्राग्नेयाग्नीषोमीययोरुत्पत्तिशिष्टपुरोडाशावरोधाबीहीणां न साक्षात्करण- त्वम् , किं तु तत्प्रकृतित्वमेव । इत्थं व्रीहीणां तत्प्रकृतितयाऽन्वये सति निल्डं प्रत्य- निरूढस्य शेषतेति न्यायादवहननादीनां द्वारद्वारिमावेनान्वयः । तथा सान्नाव्यधर्मा- णामाज्यधर्माणां च तत्तत्कारकशेपतयाऽवयोऽवगन्तव्यः । इत्यं यथाविनियोगं सकल.. पदार्थान्वितं ग्राहकत्वविनियोजकत्वावस्थमधिकारापूर्व शास्त्रप्रमेयं विधितत्वमिति सिद्धम्।। इति श्रीमद्रामानुजाचार्यविरचिते तन्त्ररहस्ये शास्त्रप्रमेयपरिच्छेदश्चतुर्थः ॥

·(७६) श्री. अथ पञ्चमः परिच्छेदः॥ रामानुजार्यरचिते निगमान्तभाव्ये जीवेश्वरप्रकृतिभेदपरे विनीतः ।। श्रीवेड्दादिगुरुणा करुणावशेन रामानुजो व्यधित तन्त्ररहस्यशिक्षाम् ।। इत्यमसनिकृष्टार्थविषयं शास्त्रम् । तत्प्रतिपाधं च सपरिकरं विध्याल्यं धर्मतत्वमित्युक्तम् । तञ्च शास्त्रादौ प्रतिज्ञातम् । वैदैकसमधिगम्यत्वं च तत्र द्वितीयसूत्रे । स च मीमांसापेक्ष एव प्रत्यायकः । वेदवाक्यार्थसंशये सति तन्निर्गयौपयिकन्याय- निबन्धनं शास्त्रं मीमांसा । सम्प्रति तदारम्भो विचार्यते । तत्र परपूर्वपक्षसक्षेपः--कि मीमांसा आरम्मणीया, उत नेति प्रथमविचारः । तदर्थ स्वाध्यायो विवक्षिताः, उत नेति । तदर्थमपि कि स्वाध्यायोऽध्येतन्य इत्यत्रार्यज्ञानं भाव्यमुत स्वर्गादिफल- मिति । अत्र पूर्वः पक्ष:--अत्र तत्र्यप्रत्ययेन परप्रेरणात्मकविध्यवरुद्धा भावना ताव- प्रतीयते, सा चाकावयवती स्वभावतः । तत्र न तावत्समानपदोपातं गुरुमुखोचारि- तानूचारणात्मकमध्ययनं भाव्यतया संबन्धुमर्हति, अपुरुषार्थत्वात्तत्र पुरुषप्रवृत्त्यनु. पपत्तेः । विध्यवरोधशाद्भावना पुरुषार्थपरेत्युक्तम् । अत एव नाप्येकवाक्यतया सममिव्याहृतोऽक्षरराशिलक्षणस्वाध्यायः । विध्यानयस्यापि । अन्तरेणापि विधि- मध्ययनेन स्वाध्यायो गृह्या इत्यन्वयन्यतिरेकाभ्यां गन्यते । न चाबहननवनियमार्यों विधिरिति शक्यते वक्तम् । नीहयो हि ऋतुप्रकरणपठिताः । ततः मत्वर्थवादवाते- नैव सम्पादितस्तण्डुलैः मनुफलभावनासिद्धिरिति तत्र नियमसम्मवति । प्रमाणा- न्तरागोचरतया तदैव तसिदिन तण्डलसरि तद्विरोधात् । नसलुन्दनेनापि तसिद्धः । अध्ययन बनारम्याधीतम् । सो न मयतया तलियमः । अध्ययनैव स्वाध्याय प्राप्नुयादिति स्वरूपप्राप्तिनियमस्४ प्रमानान्तरविरद्ध एव ! स्वयमधीयानस्यापि परपुरुषाध्ययनश्रवणेन पुस्तकानिरीक्षणादिना वा तातिन्मवात् । नत एवं नार्यवोधोऽपि । यदायीतास्वाध्यायादारपदग्रहणादाविधानसेन माना- नुसाराद्वापार्यज्ञानं भायमान हरपते ! फवकर्मानुष्टानोकारकत्सायलाच । 10 ·(२) शास्त्रस्य चत्वारो दोषाः ! एवं ब्रीहिशात्रस्यापि यवशास्त्रानुष्ठानकाले दोहगम्, ब्रीह्यनुष्टानकाले च दोपद्वयमित्येकैकत्र कोटौ चत्वारो दोषाः । प्रयानादीनां तु न करणतयाऽन्वयः, आग्नेयादिकरणान्तरावरोध त् । अखण्डोपकारस्तू ग्यविध ङ्गनिष्पाद्यः) परमते तु कृत्नस्यापि पदार्थवर्गस्य साक्षात्परंपरया च द्वन्वयपूर्वकः प्रधानान्वयः । अब तुःप्रधानान्वयपूर्वक इति वैषम्यम् । तत्तद्वाराणामपूर्वीयत्वलक्षणा तु मतद्वयसाधा- रणीति । तत्रानेयाग्नीषोमीययोरुत्पत्तिशिष्टपुरोडाशावरोधाद्वीहीणां न साक्षात्करण- किं तु तत्प्रकृतित्वमेव । इत्यं त्रीहीणां तत्प्रकृतितयाऽन्वये सति निल्डं प्रत्य- निरूढस्य शेषतेति न्यायादवहननादीनां द्वारद्वारिभावेनान्वयः । तथा सान्नाच्यधर्मा- णामाज्यधर्माणां च तत्तकारकशेपतयाऽवयोऽवगन्तव्यः । इत्यं यथाविनियोगं सकल- पदार्थान्वितं ग्राहकत्वविनियोजकत्वावस्थमधिकारापूर्व शास्त्रप्रमेयं विधितत्वमिति सिद्धम्।। इति श्रीमद्रामानुजाचार्यविरचिते तन्त्ररहस्ये शास्त्रप्रमेयपरिच्छेदश्चतुर्थः ॥ त्वम्, 3 ·(७६) श्री. अथ पञ्चमः परिच्छेदः॥ रामानुजार्यरचित्ते निगमान्तभाव्ये जीवेश्वरप्रकृतिभेदपरे विनीतः। श्रीपेडटाद्विगुरुणा करुणावशेन रामानुजो व्यधित तन्त्ररहस्यशिक्षाम् ॥ इत्यमसनिमार्थविषय शास्त्रम् । तत्प्रतिपाचं च सपरिकर विध्याल्यं धर्मतत्वमित्युक्तम् । तच्च शास्त्रादौ प्रतिज्ञातम् । दैकसमधिगम्यत्वं च तत्र द्वितीयसूत्रे । स व मीमांसापेक्ष एवं प्रत्यायकः । वेदवाक्यार्थसंशये सति तन्निर्गयौपयिकन्याय- निवन्धनं शास्त्रं मीमांसा । सम्प्रति तदारम्भो विचार्यते । तत्र परपूर्वपक्षसक्षेपः-कि मीमांसा भारम्भणीया, उत नेति प्रथमविचारः। तदर्थ स्वाध्यायो विवक्षिताः, उत नेति । तदर्थमपि कि स्वाध्यायोभ्यतन्य इत्यत्रार्यज्ञानं भाव्यमुत स्वर्गादिफल- मिति । अत्र पूर्वः पक्ष:-अन तन्यप्रत्ययेन परप्रेरणात्मविष्यवरुद्धा भावना ताव- प्रतीयते, सा चासत्रयवती स्वभावतः । तत्र न तावत्समानपदोपात्तं गुल्मुखोच्चारि- तानूचारणात्मकमध्ययनं मान्यतया संवन्धुमर्हति, अपुरुषार्थत्वात्तत्र पुरुषप्रवृत्त्यनु- पपत्तेः । विध्यवरोधवशादाना पुतलार्थपरत्युक्तम् । अत एव नाप्येकवाक्यतया सममिन्यानोऽतरराशिलक्षगस्वाध्यायः । विध्यार्थत्यमपि । अन्तरेणापि विधि- मध्ययनेन स्वाध्यायो गृया इत्यन्वयव्यतिरेकाम्यां गन्यते । न चावहानवनियमार्यो विधिरिति शत्यो वचम् । नोहयो हि मनुप्रकरणपठिताः । ततः बालर्थत्वावधाते- नै सन्मादितस्तण्डुलैः फलभावनासिद्धिरिति तत्र नियमसम्भवति । प्रमाणा- न्तरागोचरतया तदैव तलिदिन तण्डुलरवरूपि तद्विरोपात् । नखटल्टनेनापि तसिद्धेः । सध्ययनं सनारम्यापीतन् । सोन नवर्यतया तलियमः । अध्ययनेनैव स्वाध्याय प्राप्नुपादिति स्वामाशिनिपमस्तु प्रमानान्तरविद एव । स्वयमधीयानस्यापि परपुरुषाध्ययनप्रयागेन पुल्तानिरीक्षगादिना का तनातिन्मवात् । अत एवं नार्यवोधोऽपि । पन्यताल्वाध्यायाारसणावार्थावधारणामुन सामर्थ्या- नसारदात्यापेक्षानं जायमानं इसवे ! फल हटानोकारकत्वाललाय । 10 ·(७२) शास्त्रस्य चत्वारो दोषाः ! एवं व्रीहिशाम्रस्यापि यकशास्त्रानुष्ठ व्रीह्यनुष्टानकाले च दोपद्वयमित्येकैकत्र कोटौ चत्वारो दोपाः । करणतयाऽन्वयः, आग्नेयादिकरणान्तरावरोध त् । अखण्डोपकारम्ह परमते तु कृत्स्नस्यापि पदार्थवर्गस्य साक्षात्परंपरया च द्वन्वया: - अत्र तु प्रधानान्वयपूर्वक इति वैषम्यम् । तत्तहाराणामपूर्वीयत्व रणीति । तत्राग्नेयाग्नीषोमीययोरुत्पत्तिशिष्टपुरोडाशावरोधाबी त्वम् , किं तु तत्प्रकृतित्वमेव । इत्यं व्रीहीणां तत्प्रकृतितयाs. निरूढस्य शेषतेति न्यायादवहननादीनां द्वारद्वारिभावेनान्वयः णामाज्यधर्माणां च तत्तत्कारकशेपतयाऽन्वयोऽवगन्तव्यः । इसे पदार्थान्वितं ग्राहकत्वविनियोजकत्वावस्थमधिकारापूर्व शास्त्रप्रमे इति श्रीमद्रामानुजाचार्यविरचिते तन्त्र शास्त्रप्रमेयपरिच्छेदश्चतुर्थः ।।

·। (७५) तफलाया विश्वजिद्भावनायाः ‘स स्वर्गस्यात्सर्वान्प्रत्यविशिष्टत्वात् । इति न्यायात् स्वर्ग एव भाव्यः, तथाऽत्रापि । तस्मात्स्वर्गार्थत्वाध्ययनस्यानुवचनमात्रेण शास्त्रार्यत- माप्तेः अध्ययनानन्तरं न नियमेन विचारारम्भः । किं तु 'वेदमधीत्य स्नायात्' इति वचनात् 'कृतस्नातकादिनस्सशी भार्यामुपयच्छेत् ' इति वचनात्कृतदारः पश्चात्कर्मानुष्ठाने समुपनिवतित विचारयितुमादौ । नन्वन्यार्थादध्ययनात्प्रतीयमानोऽर्यो न विवतितः । कथं विचाराभ्यनुज्ञा ! मैवम्-~-अन्यार्थस्याप्यर्थप्रतिगदनसम्भवात् । यथा-सिद्धान्त ' याजयित्वा प्रतिगृह्य वाऽनन्नन् त्रि-स्वाध्यायं वेदमधीयीत' इति प्रायश्चित्ताऽध्ययने विहितऽपि न वेदत्याविवक्षितार्थताऽऽपद्यते । तया स्वर्गार्थेऽप्यध्ययने द्रष्टव्यम् । न ह्यर्थप्रतिपादनस्वभावय वेदत्य कदा चिदन्यार्थत्वं कृतमित्येतावता स्वाभावियर्थपरता हीयते । तत्सिद्धं नाध्ययनानन्तरं नियमेन धर्मजिज्ञासा कर्तव्येति। सिद्धान्तस्तु-अध्येतन्य इति तव्यप्रत्ययेन साध्यायस्य कर्मत्वावगमात् तस्यैव भाव्यत्वं युक्तम् । अध्ययनक्रियायास्सकर्मकत्वात् । यद्यपि स्वाध्यायस्य निर्त्यकर्मता नास्ति, विकार्यता वा, नित्यत्वात, तयाऽपि प्राप्यकर्मता नानुपपन्ना । न चापुरुषार्थ- तया तस्य भान्यत्वानुपपत्तिः, फलवकर्माश्वोधोपयोगित्वात् । नवविवोधोपयोगितया विधिरनर्थक इत्युक्तम् । नानर्यकः, नियमार्थत्वात् । ननु न नियमस्सन्भवति, ऋतु- संस्पर्शाभावादित्युक्तम् । स न सम्भवति, स्वाभाविकार्थपरतानुसारेण तदनुप्रवेशकल्प- नाया एवोचितत्वात् । अन्यथा शब्दानां स्वाभाविययरता हीयते । ततश्च अध्य- यनप्राप्तस्वाध्यायजन्यमेव ज्ञानमनुष्ठानाङ्गमित्युक्तं भवति । तन कर्मविधिजेवं नियमः। अध्ययनादिनाभूतत्वाध्यायनन्यमेव ज्ञानं कर्मानुष्ठानाङ्गामिति । अर्थवादेषु अध्ययन- प्राप्तार्थवादप्ररोचिता एव क्रियमाणाः क्रतवः फलभावनाङ्गामिति । मन्त्रेवध्ययन- गृहीतमन्नजन्यमेव मनु स्मरणीयपदार्थपरणं फलभावनाङ्गामिति । स्तोत्र शस्त्रेवध्य- यनोत्तस्तोत्रमानव गुणिनिष्ठाणप्रकाशनमिति । अनिम्नति यानि कर्तृभोक्त्र- संतार्यात्मप्रतिपाइनराणि तैरध्ययनोत्तरेव भूतभौतिकवातिरिक्तं पारलौकिफ- लोपभोगयोग्यमानानं ज्ञात्वा ऋतुरनुष्ठेय इनि । पानि वाभोर पार्यात्माराशि अपहनपामा दिनरोऽनृत्यविशोको विनिक्सोऽस्मिन्यकामरसत्यसंकलः, तस्माता एतल्लाद्विज्ञानमयादन्योन्तर आत्मानन्दमयः, अन्तः प्रविश्वमा जनानां ताला, पति विश्व यानेन् । वादीनि तेषु तज्ञानन्य "सर्वान् क मानवामोनि, एतमानन्दमयमात्मानमुसजन्य, इनान्तोकान् कामाची कामरूप्यावान्, न पुनरावर्तत इत्यादिभिः प्रदर्शितान्यनिशेपालन्ययनोतिनादि- ·(७४) तथापि न तस्य फलभाव्यता, विध्यानर्थक्यप्रसङ्गात् । अन्तरेणापि विधिमध्ययनस्या- न्वयव्यतिरेकाभ्यामर्थज्ञानार्थतासिद्धिः । न चाध्ययनादेर्भावितस्वाध्यायमूलमेव ज्ञान क्रत्वनुष्ठानाङ्गमिति नियमस्संभवति, ऋतुसंस्पर्शाभावात् । तस्मात् ' यहचोऽधीते पय आहुतिभिरेव तद्देवांस्तर्पयति, यद्यपि घृताहुतिभिर्यत्सामानि सोमाहुतिभिः इत्यारभ्य ‘त एनं तृप्ता आयुषा तेजमा वर्चप्ता श्रिया यशसा ब्रह्मवर्चसेनानायेन तर्पयन्ति । इत्यध्ययनतृप्तदेवताप्रसादलभ्यायुरादिप्राप्तिरर्थवादे श्रूयते । तस्मात 'फलमात्रेयो निर्देशात् । इति रात्रिसत्रन्यायेनार्थवादिकमेव फलं भाव्यतया सम्बध्यते अध्ययनं तु करणतया, स्वाध्यायस्तु तन्निर्वर्तकतया । यथा 'प्रतितिष्ठन्ति ह वा एते य एता रात्रीरुपयन्ति ' इत्यत्र ' रात्रीमुपेयुः । इति रात्रिसत्राख्यं कर्म विधीयते तत्र प्रतितिष्ठन्ति इत्यर्थवादः । तत्र भावनाया भाव्याकाङ्क्षायां विश्वजिन्न्यायेनाश्रुत स्वर्गादिकल्पने प्रतिपत्तिगौरवाच्छूतमेवार्थवादिकं प्रतिष्ठाख्यं फलं भाव्यतया निर्णीतम् तथाऽत्रापि । ततश्च स्वाध्यायस्य फलशेषतयाऽन्यपरत्यात्तेभ्योऽप्रितीतिरनुपपन्ना व्युत्पत्तिविरहात् । वृद्धव्यवहारे ह्यनन्यपराण्यक्षगणि बोधकतया व्युत्पन्नानि । व्युत्प- त्यपेसश्च शब्दार्थावगमः । या पुनरन्यपरेभ्योऽपि तेभ्योऽर्थावगतिः सा भ्रान्तिरेव अविवक्षितत्वात् । अत एव " ऐन्द्या गार्हपत्यमुपतिष्ठते " इति गार्हपत्योपयान विनियुक्ताया ऐन्या ऋचः प्रतीयमानमपीन्द्रप्रकाशनमविवक्षितं, अन्यार्थत्वात् अविवक्षितार्थः प्रतीयमानोऽपि न विचाराहः, नापि प्रयोजनमिति विचारस्ताव कर्तव्यः । तदकरणे च तदुपायभूतन्यायपरिक्षानमनुपयोगि। तदनुपयोगे च तन्निबन्ध- मीमांमाशान्त्रमनारम्भणीयमिति पूर्वः पक्षः ॥ अपरे तु विश्वजिन्न्यायेन स्वर्गार्थतया पूर्वपक्षमाहुः । तथाहि-आ म्वीकरणाध्ययनविधौ आर्थवादिकं फलं न श्रूयते, किं तु धारणनफ्यज्ञाध्ययनविधी आय त्वध्ययने नव काचिदम्ति फलश्रुतिः । धारण जपयने च फलश्रुनिरियं यतः ।। नि । नत्र दोऽयमामालिः, तम्य प्रामध्यमारयात् । शब्दमा पदिक नापि प्राममात्र, न कटम् । अयान दयाप फरम्यान समययनमारमाः द द मायः । यथा विश्वास त्या अर्थ ·, (७५) तफलाया विसजिदावनायाः । स स्वर्गस्यात्सर्वान्प्रत्यविशिष्टत्वात् । इति न्यायात् स्वर्ग एव भाग्यः, तथाऽत्रापि । तस्मात्स्वर्गार्थत्वाध्ययनस्यानुवचनमात्रेण शास्त्रार्थस- माप्तेः अध्ययनानन्तरं न नियमेन विचारारम्भः । किं तु 'वेदमधीत्य स्नायात्' इति वचनात् 'कृतस्नातकादिवासशी भार्यामुपयच्छेत् ' इति वचनात्कृतदारः पश्चातर्मानुष्ठाने समुपनिवर्तित विचारयितुमादौ । नन्दन्शादध्ययनात्प्रतीयमानोऽर्यो न विवक्षितः । कथं विचाराभ्यनुज्ञा ? मैवम्-अन्यार्थस्याप्यर्थप्रतिपादनसम्भवात् । चया-सिद्धान्त ' याजयित्वा प्रतिगृह्य वाऽनश्नन् त्रिस्वाध्यायं वेदमधीयीत' इति प्रायश्चित्ताऽध्ययने विहितऽपिनवेदस्याविवतितार्थताऽऽपचते। तया स्वर्गार्येऽप्यध्ययने द्रष्टव्यम् । न ह्यर्थप्रतिपादनस्वभावस्य वेदत्य कदा चिदन्यार्थत्वं कृतमित्येतावता स्वाभावियपरता हीयते । तसिद्ध नाध्ययनानन्तरं नियमेन धर्मजिज्ञासा कर्तव्येति । सिद्धान्तन्तु-अध्येतन्य इतितव्यप्रत्ययेन स्वाध्यायस्थकर्मत्वावगमात् तस्यैव भाव्यत्वं युक्तम् । अध्ययन क्रियायारसकर्मकत्वात् । यद्यपि स्वाध्यायस्य निर्वर्त्यकर्मता नास्ति, विकार्यता वा, नित्यत्वात, त्याऽपि प्राप्यकर्मता नानुपपन्ना । न चापुत्मार्थ- तया तस्य भान्यत्वानुपपत्तिः, फलवकर्माश्वोधोपयोगित्वात् । नवविवोधोपयोगितया विधिरनक इत्युक्तम् । नान्यतः, नियमार्यत्वात् । ननु न नियमसन्भवति, ऋतु. संपर्शाभावादित्युक्तम् । स न सम्भवति, स्वाभाविकार्थपरतानुसारेण तदनुप्रवेशकल्प- नाया एवोचितत्वात् । अन्यथा शब्दानां स्वाभाविययरता हीयते । ततश्च अध्य- यनप्राप्तस्वाध्यायजन्यमेव ज्ञानमनुष्ठानाङ्गमित्युकं भवति । तनकर्मविधि नियमः। मध्ययनाविनाभूतस्वाध्यायजन्यमेव ज्ञानं कर्मानुष्ठानाङ्गमिति । अर्थकाइए अध्ययन- प्राप्तार्थवादारोचिता एव नियमानाः कतवः फल्भावनाङ्गमिति । मन्त्रेवध्ययन- गृहीतमन्त्रजन्यमेव ननु स्मरणीयपदार्थस्मरण फळभावनाङ्गमिति । लोवरस्नेबम- पनोगततोवरात्रैरेव गुणिनिष्टगुणप्रज्ञाशनमिति । जानिमावि यानि मोक्तु- संसात्मिप्रतिपाइनरमाणि तैरध्ययनोत्तरेव भूभौतिक क्षतिरिक्ष पारलौकिक लोपभोगयोग्यमात्मा ज्ञात्वा ऋतुरनष्ठेय इति । यानि त्वाभोवार्यात्मणि अपहत्तपाप्मा विनोऽन्त्यविशोको विविकलोऽपित्यकामसत्यकला, तलावा एतस्मादिज्ञानमयाइन्योन्तर आत्मानन्दमयः, अतः प्रविशाता जनानां सर्वात्मा, पति विश्वस्यालेश्वरम् इव दीनि नेषु नजानन्य "कान् क मानमति, एतमानन्दमयमात्मान्नुसजन्य, इनान्लोडन् कामाती कायनसचान, नन पुनरावर्तते ।" इत्यादिभिः प्रदर्शितान्यनिवारवान्यनोजेलिनादि- ·(७) तमेव ज्ञानं तादृशफलाङ्गमिति । अध्ययनाशितश्च कालनियमो व्रतादिनियमश्चाध्यय. नाङ्गमेव । श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यां वाऽप्युपाकृत्य यथाविधि । विप्रश्छन्दांस्यधीयीत मासान्युक्तोऽर्धपञ्चमान् ।। इति । तथा- पेदाङ्गानि रहस्यं च कृष्णपक्षेषु सम्पठेत् ॥ तथा- भवत्पूर्व चरेद्रेक्षमुपनीतो द्विजोत्तमः ॥ भवन्मध्यं तु राजन्यो वैश्यस्तु भवदुत्तरम् ॥ इत्यादीनि । उपनयनमप्यध्ययनाङ्गमेव, माणवकसंस्कारत्वात् । एवं चान- न्यपरत्वात्स्वाध्यायस्य फलवकर्मावबोधोत्पत्तिर्विचारस्य विषयप्रयोजनलाभाच्छान- मारम्भणीयम् । तत्तश्चाध्ययनानन्तरं गुरुकुलस्थितरर्थवत्त्वात्तदनन्तरं निवृत्तिरदवद्वेदम- धीत्य स्नायादिति वचनमपन्यायमूलमिति मन्तव्यम् । ततश्च स्नानं मीमांसाश्रवणा- नन्तरमावितया स्वस्थानादुत्कृष्यते । अत एव सूत्रकार आनन्तर्यविषयप्रयोजनपरमाय- सूत्रं शाबादाय निश्चन्ध ' अथातोधर्मजिज्ञासेति । तच्च व्याख्यातम् ॥ अथातोधर्मजिज्ञासामूत्रमाद्यमिदं कृतम् ॥ धर्माख्यं विषयं वक्तुं मीमांसायाः प्रयोजनम् ॥ इति । अत्रायमयशब्द आनन्तये । अतश्शब्दो हेतुभाव । धर्मो विषयः । एतद्धाधमन्यान्युपलक्षणम् , तस्यापि निज्ञास्यत्वात् । तन्निर्णयः फलम् । तदुपायथ मीमांसा । अध्ययनानन्तरं वदाम्य विवक्षितार्यत्वाद्धर्मनिज्ञासा कर्तव्यति मूत्रार्थः । निनामा न विवा-उपनयनानन्तरं हितपिवृद्धभ्यो धर्माधर्मात्म्युट्यान गु. टमानिम्हिा मी जाटव्याविति श्रुटवतो माणवकम्य प्रथमा । को तो कर या तन्नामिति ददनन्तरं दददया विहितमध्ययन नभ्य एव शुन्याश्चीत । बेरे नाम नदयात कम्पाय इति निन्दव्याकरणादिदिपया । तदनन्तरं असाध्ययनसंघटना. रचनावादात्र: पदाथदाणावतीदापि न्यायानधारणा हाय हावर्गमा दिया । रापद- ·(७७) जिज्ञासकोपनीतस्य द्वितीया पठितश्रुतेः । ज्ञातविद्यान्तरस्यान्या या मीमांसापुरस्सरा ॥ इति । अपरे तु कन्वनुप्रवेशाभावेन संस्कारविधित्वं तन्मूलो नियमश्च दुर्वच इति मन्वाना अपूर्वविधित्वमेवाहुः । तथा हि---अध्येतत्र्य इत्यत्र वाक्यार्थज्ञानमेव भाव्यम्, पदग्रहेण पदार्थावधारणादिदृष्टसामर्थ्यानुसारेण दृष्टप्रयोजनत्वात्, न तु स्वर्गः, अदृष्टप्रयोजनत्वात् । दृष्टे सम्भवत्यदृष्टकलनाया अन्याय्यतात् । अतोऽध्य- यनेन अर्थज्ञानं भावयेदित्यप्राप्तविधिव, न त्वध्ययनेन स्वाध्यायं भावयेदिति संस्कार- विधिः, तस्य मनुसंस्पर्शाभावेन संस्कारवायोगात्, सक्तुबत् । तदुक्तम्- भूतभाव्युपयोगं हि द्रव्यं संस्कारमर्हति । सक्तवो नोपयोक्ष्यन्ते नोपयुक्ताश्च कुत्र चित् ।। १ इति । नवज्ञानार्यत्वे विधिरनर्थक इत्युक्तम् । सत्यम्, नियमार्यत्वात् । ननु अत्यनुप्रवेशाभावात्प्रमाणान्तरविरोधाच तदसम्भव इत्युक्त्तम् । सत्यम्-यदि नियमो वाच्यार्थस्स्यात् । न चैई, फलतत्तदुपपत्तेः । तया हि-यावत्कर्मानुष्ठानज्ञा- नोपरायतया अध्ययनलिखितपाठादिनानोगयानुसन्धानं नोत्प्रेक्ष्यते तावद्विजातीनामुर- नीतानानुपनयनमनमाधीतया प्रत्यक्षश्रुत्याऽध्ययनं विधीयते, श्रीलिङ्गः शीघ्रप्रवृत्तेः । उपायान्तरप्रतीतिस्तु लिङ्गत् । विहित तु तस्मिस्तदासादितज्ञानरेव लब्धानुष्ठाना- न्यत्तरकर्माणि त्वज्ञाननिधनुपायान्तरं नाविन्तीति फललो नियासिद्धिः । नपै- तावताऽध्ययनत्य मन्वर्थत्वमसनः । तदापादितं ज्ञानं ऋझं तेन विनाऽनुष्ठाना- सम्भवेन सामदेिव तदङ्गवसिद्धः । अध्ययनं तु ज्ञानाङ्गनेव । यथा भाधानसाध्या- नामसीनां नत्वगत्वेऽपि नावानस्य तदनन्, यथा वा द्रव्यल्य वङ्गत्वेऽपि तदुपायभूतानां याजनादीनां न तदनन् । फलतो नियमोपपादनं चन्यायरत्नमालाया व्याख्याने नायकरत्ने प्रपश्चिमात्माभिः । अयका न केवलं मयतयैव नियमः, प्रामुखतादिदट्टयार्जनादिवञ्च पूलार्यविपयतयापि तदुपपत्तेः । तेनाध्ययनविधि- विहितोनीत नियमादीतिकर्तव्यतोपताध्ययनपूर्वज्ञानातानेवोत्तरकर्मवधिकार इति सिलन् । यथाऽऽज्ञानस्वातीनाम् । अत एव नात्रैवर्णिकानामधिकारः । नरमादर्थ- हानजानत्यापपनेऽधिकार इति नितन् ।

·(S तमेव ज्ञान तादृशफलाङ्गमिति । अध्ययनाशितश्च कालनियमो व्रतादिनियमश्चाध्यय- नाङ्गमेव । श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यां वाऽप्युपाकृत्य यथाविधि । विपश्छन्दांस्यधीयीत मासान्युक्तोऽर्धपञ्चमान् ।। इति । तथा- वेदाङ्गानि रहस्यं च कृष्णपक्षेषु सम्पठेत् ॥ तथा- भवत्पूर्व चरे क्षमुपनीतो द्विजोत्तमः ॥ भवन्मध्यं तु राजन्यो वैश्यस्तु भवदुत्तरम् ॥ इत्यादीनि । उपनयनमप्यध्ययनाङ्गमेव, माणवकसंस्कारत्वात् । एवं चान- न्यपरत्वात्स्वाध्यायस्य फलवकर्मावबोधोत्पत्तिर्विचारस्य विषयप्रयोजनलाभाच्छास्त्र- मारम्भणीयम् । तत्तश्चाध्ययनानन्तरं गुरुकुलस्थितेरर्थवत्त्वात्तदनन्तरं निवृत्तिादवद्वेदम- धीत्य स्नायादिति वचनमपन्यायमूलमिति मन्तव्यम् । ततश्च स्नानं मीमांसाश्रवणा- नन्तरमावितया स्वस्थानादुत्कृष्यते । अत एव सूत्रकार आनन्तर्यविषयप्रयोजनपरमाद्य- सूत्रं शास्त्रादावेव निवबन्ध ' अथातोधर्मजिज्ञासेति । तच्च व्याख्यातम् ॥ अथातोधर्मजिज्ञासासूत्रमाद्यमिदं कृतम् ॥ धर्माख्यं विपयं वक्तुं मीमांसायाः प्रयोजनम् ।। इति । अत्रायमथशब्द आनन्तये । अतश्शब्दो हेतुभावे । धर्मो विषयः । एतच्चाधर्मस्याप्युपलक्षणम्, तस्यापि जिज्ञास्यत्वात् । तन्निर्णयः फलम् । तदुपायश्च मीमांसा । अध्ययनानन्तरं वेदस्य विवक्षितार्यत्वाद्धर्मजिज्ञासा कर्तव्येति सूत्रार्थः । निज्ञासा च विधा-उपनयनानन्तरं हितैपिवृद्धम्यो धर्माधर्मावभ्युदयानम्यु- दयप्राप्तिपरिहारफलौ ज्ञातव्याविति श्रुतवतो माणवकस्य प्रथमा। कौ तौ कथं या तन्क्षानमिति तदनन्तरं तदर्यतया विहितमध्ययनं तेभ्य एव श्रुत्वाऽधीते । वेदे तज्ज्ञा- नानुदयात् कस्तदुपाय इति निरुक्तव्याकरणादिविषया । तदनन्तरं अलाध्ययनसंस्कृता- स्वाध्यायादापाततः पदार्थवाक्यार्थप्रतीतावपि न्यायानवधारणात्संशये तन्निर्णयार्थ मीमांसाविषया । तदुक्तम्-- ·(७७) जिज्ञासकोपनीतस्य द्वितीया पठितश्रुतेः। सातविद्यान्तरस्यान्या या मीमांसापुरस्सरा ॥ इति । अपरे तु क्रत्वनुप्रवेशाभावेन संस्कारविधित्वं तन्मूलो नियमश्च दुर्वच इति मन्वाना अपूर्वविधित्वमेवाहुः । तथा हि-अध्येतज्य इत्यत्र वाक्यार्थज्ञानमेव भाव्यम्, पदग्रहेण पदार्थावधारणादिष्टसामर्थ्यानुसारेण दृष्टप्रयोजनत्वात्, न तु स्वर्गः, अदृष्टप्रयोजनत्वात् । दृष्टे सम्भवत्यष्टकरसनाया अन्याय्यत्वात् । अतोऽध्य- यनेन अर्थज्ञानं भावयेदित्यप्राप्तविधिरेव, न त्वध्ययनेन स्वाध्यायं भावयेदिति संस्कार- विधिः, तस्य नतुसंस्पर्शाभावेन संस्कारवायोगात्, सक्तवत् । तदुक्तम्-- भृतभाव्युपयोगं हि द्रव्यं संस्कारमर्हति । सक्तवो नोपयोक्ष्यन्ते नोपयुक्ताश्च कुत्र चित् ।। इति । नवज्ञानार्थत्वे विधिरर्थक इत्युक्तम् । सत्यम, नियमार्थत्वात् । ननु प्रात्यनुप्रवेशाभावात्प्रमाणान्तरविरोधाच तदसम्भव इत्युक्तम् । सत्यम्-यदि नियमो वाक्यात्स्यात् । न चैवं, फलतस्तदुपपत्तेः । तथा हि-यावत्कर्मानुष्ठावना- नोपायतया अध्ययनलिखितपाठादिनानोमयानुसन्धानं नोत्प्रेक्ष्यते तावहि मातीनानुर- नीतानामुपनयनप्रकमाधीतया प्रत्यक्षल्याऽध्ययनं विधीय, अलिकमः शीघ्रप्रवृत्तः । उपायान्तरप्रतीकिस्त लिङ्गत् । विहित तु तस्मितदातादिनलानौद मानुष्ठ'ना- न्युत्तरकर्माणि स्वज्ञान मिचर्यमुपायान्तरं नातिरन्तीति फलको नियासिद्धिः । नवे. तावताऽध्ययनस्य कवर्धत्वासः । तदापादितं ज्ञानं कामं, तेन विनाऽनुष्टाना- सम्भदेन सामदेिव तदनयमिदेः । अध्ययनं तु ज्ञानालामेव । यथा सपानमा ध्या- नामदीना मवावेऽपि नाधानन्य तद वन, पायल्य वन्देऽपि तदायभूताना पाननादीनां न तदात्यन् । पल्लो नियनोसाइने चन्यायरत्नमालय त्याल्याने नावरले प्रशिममभिः । सका न केवर नवनपैः नियन, प्रारमरजादियाभाविकट पुरालियापापि तपतेः । नापया विधि मिहतोनी निकायोनियोगायनकदमोल्सनविकार इति मिल भाऽऽधान ! सिवि: माइ सनानपारनेदाइने निरन् ।

·- (७८) ननु कथमर्थज्ञान प्रयोजन हुं-फट्-वीपहादिशब्देष्वव्याप्तेः ! कयं च क्षत्रि- यायधिकारिकाश्वमेधप्रतिपादकवेदभागस्य ब्राह्मणादिभिरध्ययनम् ! यद्यपि ब्राह्मणस्य कथं चिद्याजनोपयोगिज्ञानार्थमध्यगनं स्यात्, तयापि क्षत्रियवैश्ययोः वैश्यस्तोमाञ्च- मेधाध्ययनमनर्थकमेव । जपयज्ञशारायणप्रयोगेऽप्यर्थज्ञानमनुपयोगि । उच्यते-- न केवलार्थविज्ञानसिद्धिरस्य प्रयोजनमपेक्षितं दृश्यते, यत्सर्वं तत्फलमिष्यते । यदेव हि विध्यन्तरापेक्षितं अध्ययनसाध्यं दृश्यते तत्सर्व प्रयोजनम् । तेन कवि- घिमिः तज्ज्ञानमपेक्षितमिति यया तत्प्रयो ननं, एवं नित्यनैमित्तिकमपयज्ञपारायणा- दिविधिभिः । 'अहरहस्स्वाध्यायोऽध्येतव्यः, याजयित्वा प्रतिगृह्य वाऽनश्नन् त्रिस्स्वाध्यायं वेदमधीयीत, ' तस्मात्स्वाध्यायोऽध्येतव्यो यं यं क्रतुमधीते तेन तेना. स्थेष्टं भवति ' इत्यादिभिःस्वाध्यायग्रहणमपेक्षितमिति भवति तत्प्रयोजनम् । न चैत्र नानाप्रयोजनस्वीकाराद्वैरूप्यमध्ययनविधेः । अध्ययनेन यत्संपादयितुं शक्यं तत्कुर्या- दित्येकयैव वचोभङ्ग्या सर्वार्थलाभेन वैरूप्याभावात् । न चैवं नानाप्रयोजनकल्पनम् , तेषां क्लप्तत्वात् । स्वाध्यायस्य नानाप्रयोजनसाधनत्वं क्लप्तमेव । अर्थज्ञानार्थस्या- प्यध्ययनस्य स्वाध्यायसंस्कारत्वमपि नानुपपन्नम् । यया--साम्ना स्तुवीतेत्यत्र स्तुती विनियुक्तस्यापि गीतिरूपस्य साम्नः तदाधारऋगक्षरसंस्कारत्ववत् अध्ययनस्य स्वाध्यायसंस्कारत्वम् । ऋगक्षराणां स्तुतिशेषत्ववत्स्वाध्यायस्यार्थज्ञानशेषत्वमपि नानु- पपन्नं, सर्वविध्यपेक्षिततयाऽधानवदाश्यकानुष्ठानं चाध्ययनम् । अत एव नित्यं च । तस्मादर्थज्ञानार्थत्वादध्ययनविधेः विचारमन्तरेण तदसम्भवादनन्तरं धर्मजिज्ञासा कर्त- व्येति सिद्धम् ॥ ऋत्वज्ञतया अनोच्यते--स्वाध्यायस्य संस्कार्यत्वं तावदपुपपन्नं, विनियोगासम्भवात् , अविनियुक्तस्य च संस्कारानहत्वात् , सक्तवत् । न चार्थज्ञानमुखेन पर्णतादिवत्ननुसम्बन्धः, ऋतुप्रयोगबहिर्भूतस्याप्यर्थज्ञानस्य सम्भ- वेन तज्ज्ञानस्य क्रतुसम्बन्धव्यभिचारात् । न हि स्वाध्यायादर्थज्ञानं क्रतुप्रयोग- काल एव जायते नान्यदेति नियमस्समस्ति । जुह्वादीनां त्वव्यभिचरितक्रतुसम्बन्धा- स्पर्णतायास्तन्मुखेन तदनुप्रवेशो युक्तः । नास्य प्राप्तविधित्वेऽप्यर्थात्स्वाध्यायसंस्कारः, अध्ययनविधेःरप्रकरणाधीतत्वात् । स्वाध्यायस्यार्थज्ञाने विनियोगादर्शनेन भूतभाव्यु- पयोगाभावात् । न च साम्ना स्तुवीतेत्यत्र साम्नां स्तोत्रे विनियोगवलादेव! पृथकस्तो- प्रविनियोगाभावेऽपि ऋगक्षरसंस्कारमुखेन साम्नां स्तोत्रोपयोगात् । ऋचामपि स्तोत्र ·। । (७९) विनियोगसिद्धिध्ययनस्यार्थज्ञाने विनियोगादेव स्वाध्यायस्यापि तत्र विनियोगस्सि- ध्यतीति युक्तम् । तत्रापि श्रुत्यादिविनियोजनप्रमाणासंभवेन ऋत्रां स्तोत्रशेपतया विनियोगकाङ्गीकारात् । नाप्यर्थज्ञानतामोऽधिकारी, तदभवणात । ज्ञायमानो हाधिकारः प्रयोजनम् । न ह्यध्ययनप्रवृत्तेः पूर्व माणवकनार्यज्ञान ज्ञायते । अयाध्ययनसाध्यमेवा- विचारनुपदिशन्तो हितैषिणः प्रायःन्, तर्हि परप्रयुक्तिरेवाङ्गीकृता स्यात् । ततो वरं वेदाध्यापनप्रयुक्तिः । किं चाध्यापकोऽपि हितैपी । अथ 'रौद्रं वास्तुमयं व निपेत्' इति प्रकृत्य ' एतया निपाइन्धपति यानयेत' इत्यत्र द्रव्यानार्थप्रवृत्तेः अतिवन्मिन प्यमानोऽप्यत्रैवर्णिकेन निवाइम्यातिना स्वयमज्ञायमानोऽपि स्यात्यधिजार एक यथा प्रयोजकः तया माणवकेनानायमानोऽपि हितैपिवचनाज्ञाप्यमानो माणव- काधिकार एवं प्रयोजकल्यात् । न स्यात् । न घटवर्पस्य तस्य प्रबुद्धम्यातिन्यारेन पुरुषार्थकामना सम्भवति । नापि पूर्वपझे बालिगम्य तस्यार्थवादिकफलकामना स्वर्ग- जानना यामिति । तस्मात्तरप्रयुक्त्यैव पूर्वोत्तरपक्षौ युक्तौ । सदुच्यते-ता कि शास्त्रमारम्भणीयन नेति प्रथमविचारः । तदर्थ किं स्वाध्यायो विवक्षिनार्यः उन न! तदर्थमपि किमध्ययनस्याध्यापनविधिप्रयोजननि त्तिरेव प्रयोजन, हिं दाऽर्थ- ज्ञानमपीति । कः खल्बध्यापनविधिः, यत्प्रयुक्तमध्ययनं स्यात् ! उच्यते- उपनीय र परिशयं ददमध्यापयद्विजः।। सकल सरहस्यं च नमाचार्य मचक्षते ।। ཏེ འི ཏི ༢༢ ཡག་འེ། དྷཱ༌ཀ། सबौकिक नीलादिक्दावान् । मन एकार्थः । अवार्थव पर हो हिरितनानादियानिविस्मतिलिहिताना दिनाविधानिया को प्र. पत्तिः । अध्यापन कपालिनत्वातः । दाहीतियन्म ! य. विपिदिन्न र, मिडकमा ! प्र निविदा । का निर्मियोन्यः ! , . . दानित ।

·कथं तत्र कामना | प्रमाणान्तरप्रतिपन्नेऽर्थे हि कामना। कथं वा तत्कामस्याधिकारः ! सत्यम्-लौकिकस्यापि तस्य शिष्यकर्तृकदक्षिणादानादिनिमित्ततया कामनोपपत्तेः । नवाचार्यकं न नियोगफलं, किं तु विषयफलम् । यदेव नैयोगिकं फलं तदे- वाधिकारिविशेषणम् । ततश्च कथं तत्कामोधिकारी ? मैवम्अर्थज्ञानेऽपि तुल्यमेतत् । तदपि न नियोगफलम्, किं तु विषयफलमेव । किं चाचार्यकं वाक्यात्प्रथमप्रतिपन्नम्, इदं तु नेति वैषम्यम् । ननु नेदं वचनमध्यापनविधायकं, किं तु द्रव्यार्जनाथप्रवृत्ताध्यापनविध्यनुवाद- परमिति । भैवम्--वैरूप्यात, इदं त्वाचार्यकफलकम् । तत्तु द्रव्यप्राप्तिफलं, अयमपूर्वविधिः, स पुरुषार्थनियमपरः, याजनादिनैव द्रव्यं सम्पादयेदिति । ततश्चैवं पूर्वपक्षः-अध्यापनविधिप्रयुक्तस्य स्वाध्यायाध्ययनस्य प्रयोजनापेक्षायां पुरुषान्तर- गामित्वेन बहिरङ्गमपि प्रथमावगतत्वेनाध्यापनप्रयोजनमाचार्यकमेव प्रयोजनं युक्तं, न त्वर्थपरिज्ञानं, पश्चाद्भावित्वात् । तेनाध्ययनस्याध्यापननिष्यत्पर्यत्वात्स्वाध्यायस्य च तच्छेपत्वान्न तदर्थविक्षा। अविवक्षितश्चार्थो न निणेतव्यः, प्रयोजनाभावात् । अकर्तव्ये च निर्णये न विचारः कर्तव्य इति तदात्मकं शास्त्रमनारम्भणीयमेव । किं घ न केवलं स्वोपकारकतयाऽध्यापनमध्ययनं प्रयुङ्क्ते । किं तु स्वाङ्गद्वारा उप- नयनं च क्त्वाप्रत्ययेन समानकर्तृकमवगम्यमानमध्यापनाङ्गमेव, स हि समानकर्तृत्वप्र- योगैक्यपरः, तस्य च द्वारापेक्षायां उपनेयासत्तिरेव द्वारमवगम्यते । उपनेयोऽपि ना- किंचित्कुर्वन्नङ्गमिति तस्य द्वारापेक्षायां उपनयनप्रक्रमाधीतमध्ययनमेवोपकारतया व्यापारत्वेन पर्यवस्यति । एवं च वैधमेवाध्ययनम् , व्रतनियमविशेपोऽपि । तं कुर्व- माणवकोऽध्यापनोपकारीत्यवगमात्तद्विषयमेवाध्यापनमाचार्यकसाधनम् । ततश्च तत्म- युक्ताध्ययननिष्पत्त्या च लम्वसिद्धिरध्ययनविधिस्स्वविषयानुष्ठानार्थ नाधिकारमपेक्षते । तेन न विश्वजिन्यायस्य विषयो नापि रात्रिसत्रन्यायस्य । अनन्यप्रयुक्तविषयानुष्ठान- साध्यनियोगविषयत्वात्तयोः । अत एव न पराभिमतपूर्वपक्षोपपत्तिः । यत उपनयन- मध्यापनागमत एव तच्छ्न्यानामत्रैवर्णिकानामनधिकारः । अन्ये पुनरध्ययनस्याध्यापनविधिप्रयुक्ततया तदङ्गतामाहुः। तद्युक्तम् , प्रयुक्वेस्तादर्ययभिचारात् । ययोत्तरकतुविधिप्रयुक्तस्याप्याधानस्य न तदकत्वम् । तेनाध्ययनम्याचार्यविधिसिद्धिप्रयोननत्वात्तन्निर्वतकतया स्वाध्यायल्याविवक्षितार्थत्वम् । ततच तन्निर्गयोपयिक शास्त्रमनारम्मणीयमिति पूर्वः पक्षः ।

·(६१) राद्धान्तस्तु–यद्यपि प्रयोजकविष्यधिकारः पूर्वभावी, तथापि न तसिद्धि- वात्य प्रयोजनं, बहिानयात् । किं तु कर्तृगामित्वादन्तरङ्गत्वादर्थज्ञानं प्रयोजनत्वेन स्वीक्रियते । यत्कर्तृकं हि यत्कर्म तस्यैव तत्प्रयोजनं युक्तम् । ननु प्रयोजनापेक्षम- ध्ययनं प्रथमावगायनाचार्यकमेव स्वीकरोति । स्वीकृते तस्मिन्नपेक्षाभावादन्तरङ्गमपि न प्रयोजनं भवितुमर्हति । मैवम्-प्रथममाचार्यकस्याध्ययनविधिप्रयोजनत्वेन अनकापनात् । यचालित तस्मिलनुष्ठानं न सिध्चेत् ततस्तत्कल्प्यते । न त्वेतदस्ति, तथात्वंप्यनुष्ठानत्योपपादितत्वात् । अनुष्ठिते तु तस्छिन् पश्चात्प्रयोजनापेक्षा, सर्व- स्यापि स्वतन्त्रविधेरधिकारिनरपर्यवसानात् । सत्यां च तस्यां अध्ययनविधिरन्तरङ्ग- त्वादर्थज्ञान प्रयोजनतया स्वीकरोति । स चायमधिकारोऽध्ययनात्प्रागनवगतः पश्चा- दवगन्यो, अगाध्ययनसंस्कृतात्वाध्यायादवगमदर्शनात् । स इदानीमध्येता मन्यते मदुपयोगिकर्मावोधनकतया मदर्थमिदमध्ययनमिति ह्ययं मध्येऽधिकारः, अध्ययन- मीमांसाश्रवणयोर्मध्ये स्थित्तेः । ततोऽस्य विधेनियोज्यो नास्ति । अधिकारी तु विद्यते । इममेवाधिकारमालोच्य पित्रादयोऽर्यदानादिनाऽभ्यापकानानमव्य पुत्रादी- सुपनाययन्ति । ननु विधिसिद्धिरेव तत्प्रयोजनं स्यात् , नार्थज्ञानम् । मैवम्-विषयस्वभाव- लधन्य तस्यापि प्रयोजनत्वात् । नन्वकस्मिन्विपचे प्रयोजन्द्वयं विरुद्धमिति चेत्, न । एकस्य शाशत्वादितरस्य चार्थत्वात् । केचित्तु ' माणवकमुपनयीत, तमध्या- पवीत, इति श्रुताध्यापनविध्यनुसारेणाध्यापनविष्यधिकारप्रयोजनत्वमध्ययनविधेनिरा. कुर्वन्ति । यद्ययापनविष्यधिकारप्रयोजनवमध्ययनविधेः स्यात् तदाऽध्यापनविधेरपि स्वाध्यायान्तर्गतत्वेनाविवक्षितार्थत्वात्तत्प्रयुक्तता न सम्भवति । स्वशाखा हि स्वाध्या- यशब्देनोच्यते । साक्षादधीतस्त्वध्यापनविधिः । नूनम्-केपां चिच्छाखिनां स्वशाखा- न्तर्गतो भनिति स्वाध्यायस्य अविवतितार्थत्वेन तस्याप्यविवक्षितार्यत्वान्न तत्प्रयुक्त- त्वमकाल्पत इति पश्चानान्यविवोधोपयोगितयाऽध्येतुरेवाधिकारोऽध्ययनविधेः प्रयो- जनं, त केवलाध्ययनसाध्यमिति स्वप्रयोजनसिद्धयेऽध्ययविधिरेत विचारमाक्षिातीति तदात्मकं शासमारब्धव्यमिति । अत एव भगवान् सूत्रकारो मीमांसाश्रवणस्य गुर्वायत्तत्वात् गुरुकुलानिवृत्तिमानं निवारयन् भिक्षाचरणादिमकल्बमचारिधर्माननु- मन्यमान आह-' अथातो धर्मनिज्ञासा' इति । सूत्रं । परमतोन्याप्तसमये व्याख्यातम् । नानातीव विप्रतिपत्तिः । इत्थनलौकिकादिविषयं शानं तत्प्रतिपाचे व ·(20) कथं तत्र कामना ! । प्रमाणान्तरप्रतिपन्नेऽय हि कामना । कथं वा तत्कामस्याधिकारः ! सत्यम्-लौकिकस्यापि तस्य शिप्यकर्तृकदक्षिणादानादिनिमित्ततया कामनोपपत्तेः । नवाचार्यकं न नियोगफलं, किं तु विषयफलम् । यदेव नैयोगिकं फलं तदे- वाधिकारिविशेषणम् । ततश्च कथं तत्कामोधिकारी ? मैवम्-अर्थज्ञानेऽपि तुल्यमेतत् । तदपि न नियोगफलम्, किं तु विषयफलमेव । किं चाचार्यकं वाक्यात्प्रयमप्रतिपन्नम्, इदं तु नेति वैषम्यम् । ननु नेदं वचनमध्यापनविधायकं, किं तु द्रव्याजनाथप्रवृत्ताध्यापनविध्यनुवाद- परमिति । भैवम्-वैरूप्यात, इदं त्वाचार्यकफलकम् । तत्तु द्रव्यप्राप्तिफलं, अयमपूर्वविधिः, स पुरुषार्थनियमपरः, याजनादिनैव द्रव्यं सम्पादयेदिति । ततश्चैवं पूर्वपक्षः-अध्यापनविधिप्रयुक्तस्य स्वाध्यायाध्ययनस्य प्रयोजनापेक्षायां पुरुषान्तर- गामित्वेन बहिरङ्गमपि प्रथमावगतत्वेनाध्यापनप्रयोजनमाचार्यकमेव प्रयोजन युक्तं, न त्वर्थपरिज्ञानं, पश्चाद्भावित्वात् । तेनाध्ययनस्याध्यापननिष्यत्पर्यत्वात्स्वाध्यायस्य च तच्छेपत्वान्न तदर्थविवक्षा। अविवक्षितश्चार्थो न निणेतव्यः, प्रयोजनामावात् । अकर्तव्ये च निर्णये न विचारः कर्तव्य इति तदात्मकं शास्त्रमनारम्भणीयमेव । कि च न केवलं स्वोपकारकतयाऽध्यापनमध्ययनं प्रयुक्ते । किं तु स्वाङ्गद्वारा उप- नयनं च क्त्वाप्रत्ययेन समानकर्तृकमवगम्यमानमध्यापनाङ्गमेव, स हि समानकर्तृत्वप्र- योगैक्यपरः, तस्य च द्वारापेक्षायां उपनयासत्तिरेव द्वारमवगम्यते । उपनेयोऽपि ना- किंचित्कुर्वन्नङ्गमिति तस्य द्वारापेक्षायां उपनयनप्रक्रमाधीतमध्ययनमेवोपकारतया व्यापारत्वेन पर्यवस्यति । एवं च वैधमेवाध्ययनम् , व्रतनियमविशेषोऽपि । तं कुर्व- न्माणवकोऽध्यापनोपकारीत्यवगमात्तद्विषयमेवाध्यापनमाचार्यकसाधनम् । ततश्च तत्प्र- युक्ताध्ययननिप्पत्त्या च लम्वसिद्धिरध्ययनविधिस्स्वविषयानुष्ठानार्थ नाधिकारमपेक्षते । तेन न विश्वनिन्न्यायस्य विषयो नापि रात्रिसत्रन्यायस्य । अनन्यप्रयुक्तविषयानुष्ठान- साध्यनियोगविषयत्वात्तयोः । अत एव न पराभिमतपूर्वपक्षोपपत्तिः । यत उपनयन- मध्यापनाङ्गमत एव तच्छ्न्यानामत्रैवर्णिकानामनधिकारः । अन्ये पुनरध्ययनस्याध्यापनविधिप्रयुक्ततया तदातामाहुः । तद्युक्तम् , प्रयुक्तस्तादर्यव्यभिचारात् । ययोत्तरक्रतुविधिप्रयुक्तस्याप्याधानस्य न तदात्यम् । तेनाध्ययनस्याचार्यविधिसिद्धिप्रयोजनत्वात्तन्निर्तकतया स्वाध्याय याविवक्षितार्थत्वम् । ततब तनिर्णयोपयिक शास्त्रमनारमणीयमिति पूर्वः पक्षः !

·(८१) राद्धान्तातु-यद्यपि प्रयोजकविध्यधिकारः पूर्वभावी, तयापि न तत्सिद्धि- स्य प्रयोजनं, हिजचात् । किं तु कर्तृगामित्वादन्तरङ्गत्वादर्थज्ञानं प्रयोजनवेन नियते । यवतकं हि यत्कर्म तस्यैव तत्प्रयोजनं युक्तम् । ननु प्रयोजनापेलम- पनं प्रयागतत्वेनाचार्यकमेव स्वीकरोति । स्वीकृते तस्मिन्नपेक्षाभावादन्तरङ्गमपि प्रयोजनं भक्तुिमर्हति । मैवम्-प्रथमाचार्यकत्याध्ययनविधिप्रयोजनत्वेन विकसनात् । यचकालिगते तस्मितनुष्ठानं न सिञ्चेत् ततस्तकल्प्यते । न लेतदस्ति, विन्यनुष्ठानत्योपपादितत्वात् । अनुष्ठिते तु तस्मिन् पश्चात्प्रयोजनापेक्षा, सर्व- पिस्वतन्त्रविधैरधिकारिनरपर्यवसानात् । सत्यां च तस्यां अध्ययनविधिरन्तरङ्ग- दर्थज्ञान प्रयोजनतया स्वीकरोति । स चायमधिकारोऽध्ययनात्प्रागनवगतः पश्चा- गन्यो, शाध्ययनसंहितास्वाध्यायाइवगनदर्शनात् । स इदानीमध्येता मन्यते पयोगिकीवोधननया मदर्थमिदमध्ययनमिति ह्ययं मध्येऽधित्तारः, अध्ययन- मांसाधणयोर्मध्ये स्थितेः । ततोऽस्य विधेनियोज्यो नास्ति । अधिकारी तु चते । इसमेवाधिकारमालोच्य पित्रादयोऽर्थदानादिनाऽध्यापकानानमव्य पुत्रादी- मनाययन्ति। ननु विधिसिद्धिरेव तत्प्रयोजनं स्यात्, नार्थज्ञानम् । मैवम्-विषयस्वभाव- अस्य तस्यापि प्रयोजनत्वात् । नन्वकस्मिन्विपचे प्रयोजन्द्र विरुद्धमिति चेत्, । एकस्य शाब्द्धवादितरस्य चार्थत्वात् । केवित 'माणकम्पनयीत, तमन्या- पीत, इति श्रुताध्यापनविध्यनुसारेणाप्यारनविध्यधिकारप्रयोजनवमध्ययनविधेनिरा. ति । यथारनविश्वधिकारप्रयोजनत्वमध्ययनविधेः स्यात् तदाऽध्यापनविधति ध्यायान्तर्गतत्वेनाविवक्षितार्थत्यात प्रयुचता न सम्भवति । स्वशाम्मा हि स्वाध्या- मनोच्यो । सामाधीतालयापनविधिः । ननम्-केवां विच्छाखिना स्वशाजा-

·(४२)
कार्यात्मकं विधितत्त्वम् । तच्च शास्त्रं मीमांसासहकृतमेव प्रमाणम् । सा चारम्भणीयेति
सिद्धम् ।
गम्भीरं गुरुतन्त्रसागरमुखं येऽन्तः प्रवेष्टुं ततः
तत्पारं प्रतियातुमुत्सुकधियस्तेषां कृते निर्मितम् ॥
सम्यक्तन्त्ररहस्यमेतचितैः शब्दैश्च योग्यक्रम
न्यम्भूतप्रतितन्त्रमार्गगतिभिन्यायव्रजैयोजितम् ॥
-आम्नायान्तिमसीमनि स्फुरति यस्सद्भावनागोचरः
स्वेस्वे कर्मणिः यः प्रशास्ति पुरुषं योग्याधिकारक्रमात् ॥
आदत्ते विविधोपकारमखिलैरङ्गैरशेषाङ्गिनी
साक्षाद्विष्णुरिवैधते विधिरसौ नानावताराश्रयः ॥
इति श्रीमद्रामानुजाचार्यविरचिते - तन्त्ररहस्ये
शास्त्रारम्भपरिच्छेदः पञ्चमः ॥
..
':
-

·शुद्धाशुद्धपाठो। पृ. पं. ३ ६ ভযুক্ত व्यहार वत्त्वम् प्रतिपत्त्य ११ २२ २६ २९ शुद्धः व्यवहार तपात्वम् प्रतिपत्त एवं अपरे तु पदान्यत्वं १२ एक अपरेन पदान्यत्यं १३ २३ " शह २० २ व्यत्पत्य पोद्ध क्रमेणा व्यक्तिमत्तेव लवीयत्वात् धदा व्युत्पत्त्य वोद्ध नयेणा व्यक्तिमत्त्व लवीयस्त्वात् दया २० ३८ १९ २२ . मेवन मंधानाम २४ संसात्म " २ १० १५ Lei सपने .

·((२)
का वित्तिय का जल म ! ११ मारीनेति
गाभा मोटु तपः
सगारे पति को निर्षितम् ॥
राम्परा को देष योग
मानियमा गतिभिन्यांपवीडितम् ।।
माम्नामाभिमसी पनि हामी यस नागोवर
सेले कर्मशिया प्रशालि पुष योग्याधिकारमात् ।।
आदत विधियोपकारविरोधाता
साक्षादिविषो विधिमी नानावनारायः ॥
इति श्रीमहामानुजाचार्यविनित तन्वरहस्ये
शालारम्भपरिच्छेद: पत्रमः ॥

·शुद्धाशुद्धपाठौ। पृ. पं. ३ ६ अशुद्धः व्यहार वत्त्वम् प्रतिपत्त्य ११ शुद्धः व्यवहार तपातम् प्रतितत्त एवं २२ १२ २९ अपरेह एक अपरे नु पदान्यत्व . पदारवं १६ शह १ ४ " घोद २४ व्यत्पत्य वोद्ध जमेणा व्यक्तिमत्तेन लवीयवान २६ मना १ सोपस्यात् 5 २ प्रति अनिल H ६५ FREE E

·(८२)
कार्यात्मकं विधितत्त्वम् । तय शास्त्र मीमांसासहकृतमेव प्रमाणम्। सा चारम्भणीयेति
सिद्धम् ।
गम्भीरं गुरुतन्त्रसागरमुखं येऽन्तः भवेष्टुं ततः
तत्पारं प्रतियातुमुत्सुकधियस्तेषां कृते निर्मितम् ।।
सम्यक्तन्त्ररहस्यमेतदुचितैः शब्दैव योग्यक्रम
न्यग्भूतमतितन्त्रमार्गगतिभिन्यायग्रजैर्योजितम् ॥
आम्नायान्तिमसीमनि स्फुरति यस्सद्भावनागोचरः
स्वेस्वे कर्मणि यः प्रशास्ति पुरुपं योग्याधिकारक्रमात् ॥
आदत्ते विविधोपकारमखिलैरङ्गैरशेपाङ्गिनां
साताद्विष्णुरिवैधते विधिरसौ नानावताराश्रयः ॥
इति श्रीमद्रामानुजाचार्यविरचिते - तन्त्ररहस्ये
शास्त्रारम्भपरिच्छेदः पञ्चमः ॥

·शुद्धाशुद्धपाठौ। पृ. पं. ३ अशुद्धः व्यहार पत्वम् प्रतिपत्त्य ६ २२ २६ ११ १७ १२ शुद्धः व्यवहार तयात्वम् प्रतिपत्तृ एव अपरे तु पदान्यत्वं एक अपरे नु पदान्यत्वं " शह शब्द वृद्धत्व व्युत्पत्त्व बोद्ध जायेगा २० वृद्धाप व्यत्पत्य वोद्ध ममेगा व्यक्तिमत्तेव रूबीयत्वात् भया २ व्यक्तिमत्व १ लवीयस्त्वात् २२ : " " मंधानाल प्रतिति २ दाचिन्ता दुति १६ १५ ላቾቻ EH २९ ·(८४) १६ ७ ६७ ६९ पुगुणिनिकारोगुण याचपूर्व ध्यतु गुणिनिष्टगुण याचपूर्व ध्यनु तया आरा दिपटक २ तयाआरा ९ दि पक्ष ७२ ठान टान २ ३ घड्ग भाग्ये घाग भाष्ये ३ याऽवान १७ याऽऽधान २० " २८ दनुपपन्नम् विधरन गाहना नार्य निष्पत्त्यर्य कर्तृक रन्मगीय ८० दपुपन्नम् विधेःरम गात् । ऋत्रा नाय -नियत्पर्य कर्तृक रम्भगीय ७. १२ १६ .२८ . " -. .

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.