·सूचना। अस्यां श्रीसामवेदीयोपाकर्मपद्धतौ आदिमपृष्ठे निर्दिष्टस्नानविधि- ब्रह्मयज्ञादिप्रयोगोऽस्मत्प्रकाशिते 'सामवेदीयाह्निके' ( पृ० ९ तः ५२ पर्यन्तं ) जिज्ञासुभिर्द्रष्टव्यः । विशेषस्तु-उपाकर्मणि, उत्सर्गे च स्नानब्रह्मयज्ञादनु, ऋषिपूजनात्प्रा- ग्विष्णुपूजनमाचारात्कर्तव्यम् । नोट-आवश्यक होते भी स्नानविधि तथा भासादि साम इस पद्धतिमें छोड़ दिये गये हैं, इसका कारण यह है कि उसके पूर्व ही “सामवेदीय आह्निका प्रकाशित किया जा चुका है। अतः इस "उपाकर्मपद्धति" के साथ "सामवेदीय आह्निक" भी लेना ग्राहक न भूलें । -- टी०) अस्मत् प्रकाशित वेद-कर्मकाण्ड ग्रन्थाः। १ सामवेदीयसुबोधिनीपद्धतिः। पं० श्रीदुर्गादत्त त्रिपाठिनासम्पादिता ४॥) २ सामवेदीयाह्निकम् । पं० श्रीदुर्गादत्तत्रिपाठिना सम्पादितम् । 1) ३ सामवेदीयरुद्रजपविधिः। पञ्चवक्त्रपूजनलघुरुद्रविधानसहित ॥) ४ सामवेदीयस्वस्तिवाचनप्रयोगः । चतुर्वेदोक्ततत्तन्मन्त्र सहितः। -) ५ सामवेदीयत्रिकालसन्ध्यातर्पणप्रयोगः। सटिप्पण)॥ भा० ६ आश्वलायनसूत्रप्रयोगदीपिका । श्रीमञ्चनाचार्यभट्टविरचिता ! ७ ऋग्वेदप्रातिशाख्यम् । उव्वटभाष्यसहितम् । चरणव्यूहः । आचार्यमहिदासकृतभाष्यकृतः । है चतुर्वेद्भाष्यभूमिकासंग्रह । सायणाचार्यकृतवेदभाष्यभूमिकासंग्रहः २॥) १० ताण्डयमहाब्राह्मणम् । सायणाचार्य विरचितभाष्यसहितं । प्र० भाग ५) द्वि० • भाग ७) सम्पूर्ण १२) ११ पाणिन्यादि (द्वात्रिंशत् ) शिक्षासंग्रहः । ५) १२ पुरुषसूक्तम् । सायणभाष्य-महीधरभाष्य-मंगलभाष्य-निम्बार्कमत- भाष्य चतुष्टय सहितम् ।) १३ पुष्पसूत्रम् । सामप्रातिशाख्यपुष्पर्षिप्रणीतमजातशत्रुकृतभाष्यसहितं ४॥) १४ मन्त्रार्थदीपिका । म० म० श्रीशत्रुध्नमिश्रविरचिता, सटीक । २) १५ शतपथब्राह्मणम् । म० म० श्रीचिन्नस्वामिसम्पादितं (१-४ काण्ड) २॥) १६ शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिता । सायणभाष्यसहिता १-२० अध्याय ६)

·THE
HAR DAS SANSKRIT SERIES
146
श्री
( सामवेदीया)
उपाकर्म-पद्धतिः।
(स्नानविध्युपाकर्मादि विविधपरिशिष्टालता)
साच
श्री काशीस्थ जोखीराम मटरूमल गोयनका संस्कृतमहाविद्यालयाध्यापिकेन
त्रिपाठ्युपा दुर्गादत्तशर्मणा
सम्पादिता।
SAMAVEDIYA
UPĀKARMA PADDHATI
Edited by
PT. SRI DURGADUTTA TRIPATHI.
PUBLISHED BY
JAYA KRISHNA DĀS HARI DĀS GUPTA..
The Chowkhamba Sanskrit Series Office,
Benares City.
1941.

·श्रीहरिः॥ निवेदन 'श्रीलामवेदीयमुबोधिनीपद्धति' का प्रकाशन करते हुए सोचा गया कि उसमें से 'उपाकर्मप्रकरण' के उन लोगों के हितार्थ, जो ऐसे स्थान में रहते हैं जहां योग्य विद्वान् उपाकर्म कराने के लिए नहीं मिलते किन्तु श्रद्धालु एवं आस्तिक होने के कारण स्वयं पुस्तक के अाधार पर उपाकर्म करना चाहते हैं पर साथ ही समस्त 'सुबोधिनीपद्धति' खरीद नहीं सकते, अलग से प्रकाशित किया जाय । तदनुसार कुशण्डि आदि कुछ आवश्यक विषयों को और जोड़कर यह 'सामवेदीय उपाकर्मपद्धति' प्रकाशित की गयी है। आवश्यक होते हुए भी स्नानविधि तथा भासादि साम इसमें छोड़ दिये हैं। इसका कारण यह है कि इसके पूर्व ही 'सामवेदीय आह्निक' प्रकाशित किया जा चुका है और उसमें उपर्यत दोनों विषय आ गये हैं। अतः इस उपाकर्म पद्धति के साथ प्रान्हि लेना श्राहक ल भूलें । इन दोनों पुस्तकों को पास रखकर कोई भी व्यक्ति बड़ी. सरलता से उपाकर्म कर एवं करा सकता है। आवश्यक समझकर इसके अन्त में एक परिशिष्ट-प्रकरण' जोड़ दिया गया है। इसमें पहले जो लङ्कल्प दिया गया है उसे उपाकर्म के प्रारम्स में करना चाहिए । उपाकर्म एवं उत्सर्ग में ब्रह्मयज्ञ के उपरान्त विष्णुपूजन मावश्यक है अतः न्याससहित षोडशोपचार पूजन के मन्त्रों को भी 'विष्णुपूजन' प्रकरण में दे दिया है। इसी के साथ अन्त में ऋषिपूजन में न्यास का प्रकार दिखलाया गया है, जिन्हें पाठक ध्यानपूर्वक देख लें। इसके उपरान्त जो अग्निहोत्री नहीं हैं, ऐसे लोगों के लिए कर्तव्य तर्पणविधि दी गयी है। निरग्निक लोगों को उसी के अनुसार प्रतिदिन तर्पण करना चाहिए । भागे स्नानविधि का आधारभूत परिशिष्टसूत्र दे दिया गया है। इसके उपरान्त 'उपाकर्मपरिशिष्ट', 'कर्मप्रदीपोक्त उपाकर्मप्रकरण', 'प्रौष्ठ. पदीपरिशिष्ट तथा महर्षि गोभिलप्रणीत सूत्र में से उपाकर्मोत्सर्ग: प्रकरण के १३ सूत्र भी दिये गये हैं । सुबोधिनीकर्ता श्रीशिवराम .

·निवेदन ! . शुक्ल के ग्रन्थों में 'गृहकारिका' नामक 'गोभिलीयगृह्यसूत्र' पर पद्य. बद्ध एवं 'कृत्यचिन्तामणि' नामक भाष्य है जो अभी तक अप्रकाशित है, उसमें से 'उपासमकारिका' एवं 'उपाकर्मनिर्णय नाम के प्रकरण भी उपयोगी होने से जोड़ दिये गये हैं। अन्त में काशीस्थ वृद्ध सामवेदी श्रीखराशंकरजी से प्राप्त एक हस्तलिखित 'उपाकर्मणि मलमासविषयो निर्णयः' भी प्रकाशित किया गया है। इस तरह ग्रन्थ की उपयोगिता बढ़ाने का यथामति प्रयत्न किया गया है जिलले यदि पाठकों को कुछ भी लाभ हुआ तो परिश्रम सफल समझंगा। सम्भव है कि स्वाभाविक बुद्धिदोष से इस ग्रन्थ में अनेक त्रुटियां रह गयी हों, उन्हें विद्वान् पाठकगण कृपया सूचित कर मनुगृहीत करें जिन्हें अग्रिम आवृत्ति में सुधार दिया जा सके। इसके प्रकाशन में ग्रन्थसाहाय्य, उपयुक्त सूचनाप्रदानादि द्वार जिन जिन विद्वानों ने कुछ भी सहायता की है उनका अत्यन्त ऋणीहूं। वर्तमान महर्घता के समय में प्रकाशक महोदय का उदारता एवं उत्साह से ही इसका प्रकाशन सम्भव हुमा है। यदि विद्वद्गण एवं श्रद्धावान मास्तिक पुरुषों ने इन ग्रन्थों का प्रचार कर उत्साह बढ़ाने का प्रयत्न किया तो सामवेद के अन्यान्य अत्यन्त उपयोगी महत्वपूर्ण कई दुर्लभ अन्य जिनके प्रकाशन का विचार किया जा रहा है शीघ्र ही प्रकाशित किये जा सकेंगे। प्रकाशक श्रेष्ठि महोदय को इस सत्प्रयत्न के लिए सामवेदीय जनता की ओर से आशीर्वाद प्रदान करते हुए श्रीजगन्नियन्ता परमेश्वर से प्रार्थना करता हूं कि प्रकाशक की सद्बुद्धि, सदिच्छा एवं सत्प्रयत्न में उत्तरोत्तर उत्साह पूर्वक वृद्धि प्रदान करें। O विद्वद्विधेय- दुर्गादत्त त्रिपाठी ·पृष्टं पङ्किः ३ " १ . १७ " १ ६ १४ . १ १६ . " . श्रीसामवेदीयोपाकर्मपद्धतिस्थविषयाणां- सूचीपत्रम् । विषयः पृष्ठं पङ्किः विषयः उपाकर्मकाला १ १ दक्षिणामंत्रः उपाकर्मदेशः नमस्कारमंत्र: १ आसादनम् ३ प्रदक्षिणामंत्रः ऋषिपूजासङ्कल्पः आरार्तिकम् ऋषीणामावाहनम् १५ पूजान्ते पाठ्यसामानि टिप्पण्यां विशेषः १३ प्रणवादितर्पणम् ऋषीणां प्रतिष्ठा ४ | महाव्याहृतितर्पणम् टिप्पण्या विशेष: " ११ गायत्रीतर्पणम् ऋषिपूजनम् १९ ब्रह्मतर्पणम् आसनमंत्रः (टिप्पण्यां) १७ वेदतर्पणम् पाद्यमंत्रः (टिप्पण्यां) १ देवतर्पणम् अयमंत्रः १ ऋषितर्पणम् आचमनीयमंत्र: , छन्दस्तर्पणम् पयास्नानम् दधिस्नानम् वंशीयषितर्पणम् घृतस्नानम् १० अग्न्यादितर्पणम् मधुस्नानम् १६ पितृतर्पणम् शर्करास्नानम् १ उत्तरवंशीयतर्पणम् ओषध्या स्नानम् (टिप्पण्यां) ८ सनकादितर्पणम् शुद्धोदकस्नानम् ९ ऋषिश्राद्धम् बस्त्रार्पणम् ऋषिमाल्यप्लावनम् १० प्लवसाम यज्ञोपवीतमंत्रः टिप्पण्या विशेष: अरिष्टवर्गपठनम्- चन्दनमन्त्राः तत्सामानि अक्षतार्पणमंत्रः १२ ८ प्रथमारम्भे वृद्धिश्राद्धम् पुष्पमन्त्रः १३ ऋषीणां पूजनम् धूपदानम् १३ दीपदानम् १० होमसङ्कल्पः टिप्पण्यां विशेषः १३ भूसंस्काराः फलार्पणम् १४ १ अग्निस्थापनम् नवेद्यार्पणम् ६ न्यञ्चकरणम् शाम्बूलमंत्रः (टिप्पण्या ) ११ । परिसमूहनम् १८ १३ २४ १७ " २८ १८ " ११ GRM " R- १ SS 98 " " our~~ ११ ६ सोमसामपठनम् १५ ६ ११ १३ -- 39 " ७ ३ " १२ .

·[ २ ] " " १ 19 २ ७७ " २१ उत्सर्गप्रकरणे- २ " - 59 विषयः पृष्ठ पङ्किः विषयः पृष्टं पङ्किः अग्न आयाहीत्यादि ऋक्सामपा- ब्रह्मणः स्थापनम् पात्रासादनम् ३८ उनम् पात्राणां प्रोक्षणम् १३ धानामक्षणम् दधिभक्षणम् परिस्तरणम् १५ प्रणीतास्थापनम् २३ प्रतिसरबन्धनम् इधमाधानम् ३९ १ अग्नआयाहीति ऋक्- पवित्रकरणम् सामनयपाठनम्- आज्योत्पवनम् ब्राह्मणभोजनसङ्कल्पः पवित्रप्रतिपत्तिः १५ पूर्णपात्रसङ्कल्पः आज्योद्वासनम् आशीः सामब्राह्मणानि अञ्जलिप्रसेचनम् ३१ १७ वामदेव्यगानम् ६२ पर्युक्षणम् प्रपदवैरूपाक्षजपः सङ्कल्पे विशेष ११ खुवसंस्कारः विसर्जनम् ज्याहृतित्रयहोमः ४१ हाऊवागित्यादि सामानि ५४ गायत्रीगायत्रसावित्र साम्नां বিহিছালি— पाठनम् वेदपर्वनाम्नां पाठनम् १ उपाकर्मणि सङ्कल्प विशेषः ६६ १३ ११ छन्दोहोमः २ विष्णुपूजनम् ६ गानपर्वादिहोमः ३ चरणोदकपानम् ११ संहिताहोमः ४ ऋषिपूजने न्यासे विशेषः ११ साह्मणहोमः ५ निरग्निकतर्पणम् शिक्षाद्यङ्गाहोमः ६ सूर्यादिग्रहेभ्योऽर्घदानम् ज्याहृतिचतुष्टयादिहोमः ७ स्नानविधिपरिशिष्टम् ४७ अनुपयुक्षणम् ८ उपाकर्मपरिशिष्टम् ९ अनुप्रसिञ्चनम् ९ कर्मप्रदीयोक्तं उपाकर्म- प्रकरणम् बहिरभ्यञ्जनम् १० प्रौष्ठपदीपरिशिष्टम् बर्हिहोमः १८ ११ गोभिलीयान्युपाकर्मोत्सर्ग- वसुहोमः २१ ६८ ६ प्रदक्षिणाक्रमणम् २३ १२ गृहकारिकोक्तमुपाकर्म- चमसनिनयनादि प्रकरणम् रक्षाबन्धनम् १३ कृत्यचिन्तामण्युक्तं यज्ञोपवीतधारणम् उपाकर्मप्रकरणम् १ धानाभक्षणम् १४ उपाकर्मोत्सर्गयोर्मलमासे दधिभक्षणम् कर्तव्यनिर्णयः on or GM . " ७ " सूत्राणि ११ 49 ·. कुशण्डीबोधकपत्रकम् । पूर्व स्थण्डिलम् २४ अंगुलानि DAJHETAKESHETAIL पूर्णपाणम् • उष्णोदकम् उपवीतम् ० दधि १२ अं० ० धानाः सौमी-पीला १२ अं० प्राजापत्या-कृष्णा ऐन्द्री-नीला पार्थिवी-श्वेता प्रणीता 15 २॥अ.७ अ० 81 अं० ७ अ० पात्रासादनम् आग्नेयी-रक्ता ० रक्षाः ० त्रुवा संमार्गकुशाः समिद्वयम् ० आज्यस्थाली ० आज्यम् ० इध्मा २० बहिः उदकपात्रमू ब्रह्मासनम् दक्षिण सोदकपात्रम् साज्यस्थाली कासनम् पश्चिम ब्रह्मासनात्तृणप्र. क्षेपस्थलम ·- अथ श्रीसामवेदीयोपाकर्मप्रयोगः। तत्र भाद्रपदमासी हस्ताक्षरे सशिष्यः प्राङ्मुखोदङ्मुखो वा प्रामानिष्क्रम्य, नाभ्युद्धपमा नचादिप्रशस्त न लाश यतीरं गत्वा, जलेन तदं संशोध्य, तारुमन्चौ देशे पृत्तिलाशगोमयाक्षतान्या. सादयेत् । ततः पञ्चमृतिपण्डोद्धरणादि आन्हिकप्रकरणोक्तप्रका- रेण स्नानविधिना स्नात्वा, तर्पणं विधाय, नद्यादेस्तीरे पापव. णमुदवावगं वा स्थाण्डिलं कृत्वा गोमयेनानुलिप्य, गन्ध-पुष्प- पत्राक्षत-धूप-दीप-नैवेद्यादीपूजासम्भारांस्तत्र संस्थाप्य, यज्ञि- यवृक्ष पीठ सकुशं प्रागग्रं उदगग्रं वा तत्र संन्यस्य, तस्मिन्पीठे द्वादश दर्भचटून् संन्यसेत् । तत आचम्य प्राणानायम्य, गायच्याभिमन्त्रितेनोदकेन उपहारासम्मोक्ष, देशकालो सङ्कीर्त्य, “छन्दसामाप्यायनपूर्वक- मयातयामत्वसर्वारिष्टनिवृत्तिसकलमङ्गलावाप्तिकामो वेदोपाकरण. कर्मणि गौतमादिसप्तर्षणां अरुन्धतीप्रवचनकगोभिलाचार्य गणपतिदुर्गालहिताना(१) पूनातर्पणादिकमहं करिष्ये" इति सङ्क ल्प्य, ऋष्यादीनामावाहनं कुर्यात् । इममिन्द्रेति गौतमोऽनुष्टुप् गौतमः आवाहनस्थापने विनियोगः । इति सर्वत्र । इममिन्द्रेति (१) केषाश्चिन्मते अरुन्धतीगणेशगोमिलाचार्यप्रवचनक. दर्गाः इति क्रमो विवक्षितः । .

·२ श्रीसामवेदीयोपाकर्मपद्धतौ- साम पठित्वा "गौतम इहागच्छेह तिष्ठेति" आवाहनस्थापन कुर्यात् । यथा- ३० इममिन्द्रसुतम्पिबा । ज्येष्ठाममा । तियंपदारम् । शुक्रा । ५ ४ ३२३ ५ २२१२१ १ २ र १२ ३२ औहो २३४ वा। स्यत्वाभ्यक्षरन् । धारा । औहो २३४ बा । ४ २१९ ऋता । औहो २३४ वा । स्पसा ५ दनाइ ! हो ६ इ । डा। गौतम इहागच्छेह तिष्ठ । अग्नि दूतेति भरद्वाजो गायत्री भरद्वाजः आवाहनस्थापने विनियोगः। अग्नि दूताम् । वृणी महाइ । होतारा२३म्बी । इववेदसाम् । अस्यया २३ ज्ञा । आ! औ ३ होचा । स्यासुक्रतुम् । इडा २३ भा ३४३ । ओ २३४५ इ । डा। भरद्वाज इहागच्छेह तिष्ठ । (१) असाविसोम इति विश्वामित्रोऽनुष्टुप् विश्वामित्र: आ. १ १ १ २ (१)आत्वासहेति भरद्वाजो बृहती भरद्वाजः आवाहन । २ १ आत्वा सहा । समाशा १ ता २ म्। यूक्तारथे हिरण्यये । ब्रह्मायू १ जा २। हारययि । द्रकायिश पिला । वहा न्तू १ सो २३ । मा २ पा २३४ औहो वा । ता २३४ ये ॥ इति २ १ ३ केचित ।

·ऋषीणामावाहनप्रयोगः। ३. ३ २ १ १ २ १ १ ४ ३४२ ३२४५ र वाहनस्थापने वि० । असाविलोपइन्द्रते । शाविष्ठा २३४ धृ । १ २ णो ३ आगा३ ही । आत्यापृणा २३ हा ३ । क्तुई २ न्द्रा २३४ याम् ! रजाः । सूर्यौ वा ओ २३४ वा । नरा ५ मिमी । हे ५ इ। डा । विश्वामित्रेहागच्छह तिष्ठ । पिबासुतस्येति जमदग्निबृहती जमदग्निः आवाहन । पिबा- मुतस्य रसिनोमत्स्वाहाउ । ना२ः । इन्द्रा २ गोमता २३ । हाउ । आपिनॊ२ बो। घिसाघमा२। दियवृधा२३ । हाउ । अस्मा अवा२३ । हा। तुते३ हो२ । या २३४ औ होवा। घिय ऊ २३४५ ॥ जमदग्ने इहागच्छेह तिष्ठ । र १ - १ २ ३२ १ २ ११११ २१ ४५४ ५ १ १ १ इममीति वसिष्ठोऽनुष्टुप् वसिष्ठः आवाहन० । इममी २३ । द्रसुतं पिब । ज्येष्ठाम् । अमा३ यम्मादारम् । शुक्रास्यत्वा३ । ११३ १३ भियारक्षा २३४रान् । धाराओ २३४ वा । आर्त्ताओ २३४ वा। स्यसा ५ दनाह । हो ५ इ । डा॥ वसिष्ठेहागच्छेह तिष्ठ । कश्यपस्येति कश्यपोऽनुष्टुप् कश्यपः आवा० । कश्यपस्यमः वर्विदा६ ए । यावाहुः स । युजावा इती२३४। ययोर्विश्वमपि । ४ ४ १ ·४ श्रीसामवेदीयोपाकर्मपद्धतौ- २ १ ६ २ १ र २१ २ १ १ बता३म् । यज्ञान्धीराः । निचा२३ । आर या२३४ औहोवा । ऊ२३४पा || कश्यपहागच्छेह तिष्ठ । बृहद्वति अत्रिरनुष्टुबत्रिः आवाहन० । बृहद्वयाः । हिभाना २३ वाइ । आ देवा । य अन्ना २३ या इ । यं मित्रन्न । प्राश- स्ताया २ इ । म सो ३ दा ३ । धिरोवा। पू५ रो ६ हाइ।। अत्रे इहागच्छेह तिष्ठ । ३० इम ५ स्तोममिति कुत्तो जगत्यरुन्धती आवाहन । इम १ २ ४ ४ ३ स्तो २३४ भाम् । अहोते २३४ जा । तावेदसे ३ । होइ । रथा. ३१ मी २३४ वा । सम्माहे २३४ मा । मानीषया ३ । होइ । भद्रा ३ २ A ३ ३ १ ही २३४ नाः। प्रमाती २३४ रा। स्यास ५ सदे ३ । होइ । ३ अग्नाइसा २३४ ख्याइ | माराइषा २३४ मा । वायन्त वा ३ । १ हो २३४९ । डा ॥ अरुन्धति इहागच्छेह तिष्ठ । इकर्तारमध्वरेति अग्निः पतिः प्रवचनकर्ता आवाहन० । इष्क- तारम । इडा । सुवः । इडा । ध्वरस्य प्रचे । इडा० । तसङ्क्षय- न्तम् । इडा। राधसोमहः । इडा० । राति वामास्य । हा ३१ २९१ र २१ ·ऋषीणामावाहनप्रयोगः। ५ २ २ २२ M उवा २३ । सुभगांमाहिम् । हा ३१ उ वा २३ । इषं दधाप्ति । हा ३१ उवा २३ । सानसि ५ रायिम् । हा ३१ उवा २३ । सू २३४ वाः। इह । हा ३१ उवा २३ । ज्यो २३४ तीः॥ प्रवचनकर्तः इहागच्छेह तिष्ठ । हावास्मेति सोम उष्णिक गोभिलः आवाहन । हावास्मा । भ्या २३४ नत्वा । वास्तूबी २३४ दाम् । अभा २ यिवा २३४ ४ ३ २३ १ *> ३ १ णीः । अनाओ २३४ वा । षा २३४ ता । गोभिष्टेव । मभिवा २३ । सयामसिहो २३४५ इ । डा। गोभिल इहागच्छेह तिष्ठ । आतून इति गौरीवितिर्गायत्री गणपतिः आवाहनः । आ. १ र १ - २र ३ १ १ १११ तुन आ ! द्रक्षुमा २३ न्ताम् । चाइनामा २३ ५ हाइ । समृ २ भाया । महाहस्तो २३४ हाइ । दक्षा २ इणाइना । महा २३ । हा २ स्ता २३४ औहोवा । दक्षिणे ३ ना ना २३४५ ॥ गणेश इहागच्छेह तिष्ठ । उभेयदिन्द्र इति श्येनो जगती दुर्गा आवाहन । उभे यदि न्द्ररोदसाई । आ २३ पा । प्राथ उषा ३१ उवा २३ । इव आ । महातं त्वा माहाइनाम् । संम्रौ ३ हो । जञ्चर्षणा ३१ उवाये ३ । ५४२ ४२ ५४ १ २ १ २ ૨ or

·६
श्रीसामवेदीयोपाकर्मपद्धतौ-
२
-
२
२
१
२२१ २२ १२ २ १२ २ १
२
१२ १२ १२ १२
ना ३ मा । देवी जनित्रियाजी १ जाना २त् । भद्रौ ३ हो ।
जानित्रिय जा ३१ उवा २३ । ए ३ । जनदा ३१ ॥ दुर्गे इहा.
गच्छेह तिष्ठेति।
एवमावाहनस्थापने कृत्वा अक्षतानादाय, वाक् मन इति
मित्रावरुणौ गायत्री प्राण प्रतिष्ठाकरणे विनियोगः । ॐ वाक् ।
मनः प्राणः प्राणोऽपानो व्यानश्चक्षुःश्रोत्र शर्म वर्म भूतिः प्रतिष्ठा।
एता एव समहाव्रताः सर्वा वा एता विराजो दशिनी प्रथमा
विशिनी द्वितीया त्रिशिनी तृतीयैषा वै परमा विराज्यच्चत्वारि
शदात्रयः पति परमा विराट् परमायामेव विराजि प्रतितिष्ठन्ति !
गौतमादिसप्तर्षयः अरुन्धतीप्रवचनकर्तुगोभिलाचार्यगणेशदुर्गास.
हिताः सुप्रतिष्ठिता वरदा भवन्त्वित्युच्चार्याक्षतान्पाक्षिपेत् । (१)
ततः प्रणवादिचतुर्थ्यन्तनमोन्ततत्तन्नाममन्त्रैः प्रत्येकं पूजा
कार्या । ऋषिविप्रेत्युशना त्रिष्टुप् ऋषयः पूजने विनियोगः ।
"ॐ ऋषिभिः पुर एता जनानामृभूद्धिरउशना काव्येन । सचि-
द्विवेद निहितं यदा सामपीच्य ३३ ङ्गुह्यं नामगोनाम् ।" इति
मन्त्रेण "गौतमाय नमः इति" च "आसनं समर्पयामि"(२) । एवं
१
(१) अत्र ऋषिविप्रेति मन्त्रेण स्वस्य ऋषीणां च षोडशा.
लेषु न्यासं कुर्यादित्याचारः।
(२)आसनं । को अद्येति अमहीयुस्त्रिष्टुप् कः सूर्यो वा

·ऋषिपूजनप्रयोगः। पाचं(१), अर्थमाचमनीयं (२), मधुपर्क, पुनराचमनीयम् । ततः स्वस्वमन्त्रैः पञ्चामृतेन स्नानम् । चक्र यदस्येति अथर्वा विराडिन्द्रः पय:स्नाने वि० । ॐ चक्र र १ आसने लिनि । कोअद्ययुङ्क्ते धुरिगाऋतस्पा ६ ए। शिमी वतोभा मिनोदुर्हणा १३ यून् । आसन्भेषामप्सुवाहोपयो २३ भून् । र २ १ २२ १२३ र र २१ ११ २०३ २१३२ १ ७ र यएषां भृत्यागुणवत्सजाई बा ३ उवा ३। ऊ ३४ पा॥ (१)पाधं । पदंदेवा औहोहाई । स्यामाइस् २३४ षाः । अना: घा २३४ हा । टाभिरूता ३४ । ओहो वा । इहा २३४ हाइ । उहुवा २३४ भीः । भद्रासू । याईवोपा ३४। औहोवा । इहा० । औहो ३१२३४ । दृक् । एहिया ६ हा । हो ५ ऽइ । डा ॥ (३)अर्धस आघात्यस्येमवाहो गायत्र्यनीन्द्रौ अर्घ्य- दाने विनिः । आघाये अग्निमिन्धाताई । स्तृणन्ति बहिरानु. पाक् । येषामिन्द्रोयुवा इहा। ऊवाइ। ऊबो २३४ । वा । सा ५ खो ४ ५र र र २१२ र र १ १ १ ३ ६ हायि ॥ आचमनीयं । तद्वाहोवा । गाया २ । मुताइसा २३४ - २ २ चा । पुरुहूता । यसात्वा १ ना २ यि । शंयत् । हा । औ ३ होइ । गा २३४ वाइ । ना २ शा २३४ औहोवा । ए ३। किने २३४५॥ ३ ३ १ m ·श्रीसामवेदीयोपाकर्मपद्धतौ- २१ र २ २ १ १ २ १ ४२ पर २ ४ १ १ १ १ १ २ १२ २ १ यदस्याप्सुवानिषत्ताम् । उत्तोतदस्मैपध्विच्चच्छा २३ द्यात् । पृथि. व्यामतिषितंयदू २३ धाः । पयोगो २३ धू । आदधाओषधीषु । इडा २३ भा ३४३ । ओ २३४५ इ । डा ॥ इति गौतमादिभ्यो दुग्धस्नानम् । दधिक्राव्ण इति अग्निरनुष्टुप् दधिक्राव्णः दघिस्नाने वि० । ओहाइ । दधिक्राणो अकारिषं । ओहाइ । ओहाइ । जिष्णोरश्वस्य वाजिना २३ होइ । मुरभिनो मुखाका २३ रात् । प्रना २३ होइ । आयू २३ । पितारा २३ इजा ३४३ त् । ओ २३४५ इ । डा ॥ इति दधिस्नानम् । घृतवतीति वरुणो जगती द्यावापृथिव्यो धृनस्नाने विनिः । घृतव । ता ३ इ भुवनानाम् । अभिश्रिया । उ पृथ्वीमधुदुघेसुपे. शसा २३ होइ। द्यावापृथिवीवरुणा । स्यार्पणा २३ होइ । विष्कामा २३ इते । आजरे । भूरि । राये ३ । तसाउवा १३ ११११ ३ । ए ३ । इन्दुः समुद्रमुर्वि या विभाती २३४५ ॥ इति घृत. स्नानम् । सपूव्यों इति प्रजापतिरनुष्टुप् इन्द्रः मधुस्नाने वि० । सोमहोना ६ मे । वेनः क्रतू ३ भाइरानजे ३ । हा ३ हा । २३४र ५२ र २२१ १ १२ २ OM र २ २ ·ऋषिपूजनप्रयोगः। 8 २ २ १ १ २ - २ १ १ २ ३ १ ३ र १ २ १ २ - १ १०३ ३ हो ३ वा । आयिही २ । यस्य द्वारा ३ मानुष्पिता ३। हा ३ हा । औ ३ हो ३ वा । आयिही २ । दोइबेषु धा ३। हा३ हा । औ ३ हो ३ वा । आयिही २ या २३ । ना २ जा २३४ औ होवा । मधुश्चुता २३४५: ॥ इति मधुस्नानम् रसन्तेति इपोशीयो गायव्यथर्वणी शार्क राहनाने वि० । रसन्तेमाइ । त्रो अर्थमा । पिबन्तुवा २ । रुणः कबाइ। पवमाना २ । स्यम । रु २ ता २३४ औहोवा । इषोवृधे १ ॥ इति शर्क रास्नानम् ।(१) अपां व्रतस्यापत्रिष्टुवापो देवता वरुणस्नाने वि० । हाउ । ३। ऐरयत् । ३ । अपः समैरयत् । ३ । भूतमैश्यत् । ३ । अपा. ङ्गोंनिरिडा ! पाङ्ग निरिडा । २ । पृथिव्या गर्भोग्निरिडा । ३ । समन्यायन्त्युपयन्ति या २३ न्याः । समानमूर्वन्नद्यः स्पृणा २३ न्ती । तमूशुचि ५ शुचयो दीदिवा २३ ५ साम् । अपान्नपातमुप- (१) स्वमिमा ओषधीरित्यस्य सोमो विराट् सोमः ओषध्या स्नाने वि० । त्वमिमा ओषधीः सोमविश्वाः । त्वमपो अजनय. २२ १ स्त्वङ्गाः । त्वमात नोरुर्वन्तरिक्षम् । त्वज्योतिषा वितमो ववर्थ ।। १२२ २ २ र र र र र र र २ १ २ १ २ र १ १२ र र २ १ र ·१० श्रीसामवेदीयोपाकर्मपद्धतौ- २ २१र ३ र र र ૨ २ ₹ . २ र यन्तिया २३ पा ३:। हा उ ।३। ऐरयत् । । । अपः समेर- यत् । ३ । भूतमैरयत् । ३ । अपाङ्ग ट्रैग्निरिडा । पाङ्गर्भोग्निरिडा ! २। पृथिव्या ग निरिडा । २ । पृथिव्या गर्भोग्निरिडा ३ । हाउ वा। ए । अग्निः शिशुकः। ए। शुक्रः शिशुकः। ए । तेजः शक्रस्य शकं । ए । लेजः समाः समीची। ए। तेज उषोन जा रः । ए । सुवज्योती २३४५: ॥ इति शुद्धोदकस्नानम् । २ र २१ २र र १ २२ २ ऋषिविप्रेति आचमनीयम् । वस्त्रम्-अभिवत्रा । सुवस । २३ नानियां । अभिधेनु । सुदुधाः । पूयमानाः । अभिचन्द्रा । १ १ २ ३ ४ ५ २ १ २१ २ भतवे । नोहिरण्या। अभियश्वान् । रथिनः । दा ३४३ यि । वा ३ सो ५ मा ६५६ ॥ यज्ञोपवीतमन्त्रः । यज्ञोपवीतमिति मन्त्रस्य प्रजापतिस्त्रिष्टुप् छन्दः यज्ञोपवीतदेवता, यज्ञोपवीतमसीति प्रजापतिर्यजुः यज्ञोपवीत. देवता यज्ञोपवीतदाने वि०। ॐ यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं प्रजापनेर्यत्स- हजं पुरस्तात् | आयुष्यमान्य प्रतिमुश्च शुभ्रं यज्ञोपवीतं बलमस्तु तेजः । ॐ यज्ञोपवीतमसि यज्ञम्य त्वा यज्ञोपवीतेनोपनह्यामि ।(१) (१)यज्ञोपवीतम् । ब्रह्मज्ञानमिति ऋजुनिष्टुप् ब्रह्मा ·११ ६ ३ ३६ ४ ऋषिपूजनप्रयोगः। ततश्चन्दनम् । अर्चतेति प्रियमेधानुष्टुबिन्द्रः, अर्चन्त्यर्कमिति मरुतत्रिष्टुबिन्द्रः, गायन्तित्वेति शिखण्ड्यनुष्टुबिन्द्रः शिखण्ड्यनुष्टुबिन्द्रः गन्धदाने वि० । अर्चतप्रार्चताना २३४ राः। प्रियमेधा ३ सो ३ अर्चत । अर्चन्तु पू १३ त्रा ३ काउत । पुरमिद्धा २३ । ष्णुवा ३ र्चा ५ ता ६६६ ॥२॥ अर्चन्तिया । कमरुतः सुवा २३ कोः। आस्तो. भताइ । श्रुतोयुवास आपिन्द्रा ३ उवा ३। ऊ ३४ पा ॥ २ ॥ गाया ३१ । तित्वा ३१२३४। गाय ।त्रा यिणाः । अर्चा ३१ २२३ ५ १ २ ४ १ २ .. १ ३ २ ४ २ २ तिया ३१२३४ । कम ! का ३ यिणाः। ब्रह्मा ३१ । णस्त्वा ३१२३४ । शत ! क्रा ३ ताउ । उद्वा ३१ । शमा ३१२३ यि । वया ५ यि मिशयि । हो ५ इ! डा॥३॥ गायन्तित्वोहाइ । ४ A गायात्री २३४ णाः । अन्त्यमा । र्की ३ णाः। अर्चन्तियो १ १ १ ૨ यज्ञोपवीतदाने विनिः । ब्रह्मा । ब्रा २३ मा । जज्ञानम्मथमम्पुरा- स्तात् । विसाई । वा २३ ईसी । मतः सुरुचोवेन आधः। सबू । सा २३ बू । निया उपमा अस्थ वायिष्ठाः। सताः। सा २३ २ र र १ १ श १ ताः। चयोनिमसतश्चवाई वा ३४३: । ओ २३४५ ई । डा ।

·१२ श्रीसामवेदीयोपाकर्मपद्धतौ- ३ २ १२ २ २३४ हा । कमार्की २३४ णाः । ब्रह्माणस्त्वाशता १ का ३ तो ३ २ ४ ब्रह्माणस्त्वो २३४ हायि । शताका २३४ ताउ । उद्घ ५ शमि. क्या १ ईमी ३ रे । उद शमो २३४ हायि । वया ३ थिमा ५ यिरा ६५६ यि ॥४॥ गायन्तित्वा गायत्रिणआ। अन्त्यर्कमको २२ १ १ २३ यिणाः। ब्रह्माणस्त्वा २ हो १ यि । हातका २३ ताउ । १ २ २ २ वाया उद् ५ शामिवया १ मिमी ३ रे । उद्घ ५ शा २३४ मी। ३ उवा ३ । उप | मा २ यिरो ३५ हाइ ॥ ५ ॥ २ १ ४ १ ४५२ अक्षन्नमीमद इति यमः पतिः पितर: अक्षतदाने वि० अक्षन्नमी. मद । तही ३॥ आ २३४। वप्रिया अधूषिता। अस्तोषतस्वधानवः । विमाना २३ वी। छायामती। योजान ३ बा ३ यि । द्रा ता २३४ औहोवा । हा २३४ री ॥ इति साम्ना अक्षतान् समर्पयामि । पवित्रन्त इति आदित्यो जगती ब्रह्मणस्पतिः पुष्पदाने वि०। पवित्रन्तेविततं ब्रह्मणस्पते ३ । हुवे २३ । हुवे २३ । होवा ३ हा ३ । हायि । प्रभुत्राणि परियेषि विश्वता २३ । हुवे० । अत. २१ २२ १२ १ १ १ १ १ १ ·ऋषिपूजनप्रयोगः। १३ १३ २१२१ २ १ १ १ सतनूनंतदा २ मो अश्नुते ३ । हुवे० । शृतासइद्वान्तः सन्तदा २ शत । हुवे २३ । हुवे २३ । होवा ३ हा ३ । हा ३४ । औ. होवा । अर्को देवाना ३ परमेवियो २ मा २३४५ न् । अर्कपुष्पं भवत्यन्नं वै देवा अर्क इति वदन्ति रसमस्य पुष्पमिति सरसमेवा. नाद्यमवरुन्धेऽर्कपुष्पेण तुष्टुवानः ॥ स्वेषास्तेति यमोऽनुष्टुबग्निः धूपदाने वि० । त्वेषास्ते २३ धूम ऋण्यत्ति हाउ । निविलञ्छुका ३ आताता ३ । सरोनहि हाउ । द्युतातूवा ३ म् । कृसपका हाउ । करोचा २३ सा ३४३ यि । ओ २३४५ इ! डा ॥ पवमानो अजीजन इति वसिष्ठो गायत्री वैश्वानरः दीपदाने ४ २ १ २ ३ वि० । पाया। मानो। अजीजा २३४ नात् । दिवश्चित्राम् । नतन्यतुम् । ज्योतिर्वैश्वा ३३ । ना २ रा २३४ औहोवा । बृ २३४ हात् ॥() (१)दीपं । दिवसा ओबा इति विश्वेदेवा स्त्रिष्टुविन्द्रः दीपदाने। दिवया । ओवा । औ ३ हो.३ वा । उदुब्रह्मा । णी ३ ऐर। १ ૨ २ १ २ १२ २१३ ४ ५ २ १ २३ ४५ २२ १२ तश्रवस्था । इन्द्र : समा। य ३ मह । यावसिष्ठा । आयो विश्वा ।

·श्रीसामवेदीयोपाकर्मपद्धतौ- १ १ र १ र - १ र २२ २ १ २२ फलेति कश्यपत्रिष्टुबिन्द्रः फलदाने । हाउ । ३ । फाल्फ ल्फल्फल्फल्फल् । ३ । हाउ । इन्द्रनरोनेमधि ताहवा २ ताइ । यत्पार्यायुनजतेधिया २ स्ताः । शूरो नृपाताश्रवसश्चका २ माइ ! आगोमति बजेभजातुवा २ बाः। हाउ । ३। फाल्फल्फ- ल्फल्फल्फल् ।३ । हाउ । ३ । वा । मनः सुवरिडा २३४८ ॥ अहमन्नेति दियोऽनुष्टुप् विश्वेदेवाः नैवेद्यदाने वि०। हाउ १३ अहमन्नं । ३ । अहमन्नादो। हमन्नादो । २। हंविधारयो । २ । हंविधारयः । हाउ। ३ । यद! हिरण्य । स्था। यदा वक़ गवामु । ता। सत्यस्य ब्रह्मणो व । चाः। तेन मास सृजाम । साइ । हाउ । ३ । अहमन्नं० पूर्ववत् । हंविधारयः । हाउ । ३ । वा । ए । अह- मन्नमहमन्नादोहं विधारयः।३। ए। अहसुवर्योती २३४५ः॥(१) २१ १ १ २२१ २२ १ २ १ २२ १ १ ५२ १ २२ 45 २ २१ २ २ ३ ४ ५ १ १ २२ २ ૨ २१२ २ ४ नी ३ श्रव । सा तताना । दि क्या । ओवा । औ ३ हो ३ वा। उपश्रोता । मईव । तो ३४३ वा ३ चा ५५ सा ६५६ ई॥ (१)ताम्बूलं। पान्तमाव इति वीतहव्योऽनुष्टु विन्द्रः ताम्बूल- दाने । पान्तमायो अन्धसाः। इन्द्रामाभि । प्रगायाता ३ । हा ३ हायि । विश्वासाहम् ! शताक्रातू ३ म् । हा ३ हाई । म ५ ४ २ २ १ २ २० ·ऋषिपूजनप्रयोगः। १ २ २ २ ३ २ हायिष्ठश्चा३ । हा ३ हा । षणा २ यि । ना २३४ औहोवा । ऊ३२३४ पा ।। दक्षिणां । देवो व इत्यग्निहत्यग्निः दक्षिणादाने० । देवो ३ वो है द्रविणोदाः। पूर्णाविवष्वासिचं । उद्वा १ सिञ्चा ३ । ध्व- मुपचापृणध्वं । आदिद्वोदे २। वओहते। इडा २३ मा ३४३ । ओ २३४५ ई । डा॥ २ २२१२ २ १ १ २ १ ૨ २ १ र २२ - १ नमस्कारं। अधिप । ताई। मित्रप | ताई । क्षत्रप । ताई । स्वः पताई । धनपता २ ई । ना २ माः। नमोनाय नमोनिपत य एकाक्षाय चावपन्नादाय च नमोनमः । रुद्राय तारसदे नमः स्थिराय स्थिरधन्वने नमः प्रतिपदाय च पटरिणे च नमस्त्रियंबकाय चक । २२ २१२ र १३ १ २ र १२ १ २ र कर र१र २ २ पहिने च नम आश्रायेभ्यश्च प्रत्याश्रायेभ्यश्च नमः क्रत्येभ्यश्च १२ १२ २ विरिम्फेभ्यश्च नमः संहते च विद्यते च । अब ज्यामिव धन्वनो। १ २ र २ १ ३ विते मन्युन्नयामसि मृड तान्न इह अस्मभ्यं । इडा२३ भा। यइदं. विश्वम्भूतं । युयो ३। आउ । वा २३॥ ना ३३४ मा ॥ नमोऽहपाय मोहमाय महमाय धुन्वते तापसाय पुनर्वसवे नमो नमो मौयायौम्याय सौम्याय शम्याय शिवाय नमो नमः पाराय ·१६ श्रीसामवेदीयोपाकर्मपद्धतौ- २१ र २२ १ २१ र १ २र १ १ १२ उद्यलोकेति इन्द्रोऽनुष्टुप् सूर्यः आरातिके वि: । उद्यलोका. नरोचयः । होयि । इमां लोकानरोचयः । होइ । प्रजाभूतमरो. चयः । होयि । विश्वम्भूतमरोचयः । हो २ हा २३४ औहोवा । घोज्योती २३४५:॥ ऋषिप्रेति प्रदक्षिणा, स्तुतिः, नमस्कारः, आशीर्वादश्च ।(१) आदित्यै रिन्द्रः सहसीषधातू ३ । इहा। आदित्यैरिन्द्रः सगणो. सुबाराय महापाराय पारदाय पारविन्दाय नमो नमः पुरुषाय सुपुरुषाय महापुरुषाय मध्यमपुरुषायोत्तमपुरुषाय ब्रह्मचारिणे नमो नम इति । प्रदक्षिणा । परिकोप इति भरद्वाज उष्णिक् सोमः प्रद- क्षिणाकरणे० । परिको ३ शम्मधुश्चुताम् । सोमः पुनानो अर्ष- २१२ र १ ३२ १ र १२ २ or १ ३ २२ १२२२ ति। होये ३ । अभिवा २३४५। णीपीणा स । तानाओ ३ २३४ वा । षा २३४ वा ॥ (१) आर्षीः । विप्राः पुरएता। जना ३ नाम् । ऋभुः १ र राः । उशना । कावियेना । सचिद्विवेदनिहिताम् । यदा २३ साम् । अपायिचियाम् । गुहियम् । ना ३४३ । मा ३ गो ५ ना २ ·ऋषिपूजनप्रयोगः। १२ १ ૨ ૨ मरुद्भि ३: । इहा। अस्मभ्यं भेषजाकरा ३त् । इहा । ए३। भद्रम् । गोतमस्य भद्रं भवत्याशिषमेवारमा एतेनाशास्ते सामहि सत्याशीरेतेन वै गोतमो जेमानं महिमानमगच्छत्तस्माद्ये च पराञ्चो गोतमाये चार्वाञ्चस्त उभये गोतम ऋषयो ब्रुवते । एवं गौतमं सम्पूज्य, भरद्वाजं पूजयेत् एवमेव च, अथवा पदार्थानुसमयेन गौतमादीन पूजयेत् । तत्रैवं प्रयोगः। गौतमा. दिभ्यः पाद्यम् । एवं भरद्वाजादिभ्यः । एवमन्ये उपचाराः। धूपदीपनैवेद्यादिकं तन्त्रेण । गौतमादिसप्तर्षिभ्यः अरुन्धती. प्रवचनकर्दगोभिवाचार्यगणपतिदुर्गासहितेभ्यो धूपं समर्पयामि। एवं दीपादि । एवं पूजां परिसमाप्प, नाभिमात्रे जले सशिष्या: स्तिष्ठन्तो ऋजुकुशैर्देवतीर्थन ऋषीनुच्चैः सिञ्चन्तस्तर्पयेयुः । ॐ कारो महान्याहृतयो गायत्री ब्रह्मा वेदा देवा ऋषयश्छ- न्दास्याचार्यास्तृप्यन्तामिति समुदायेन त्रिः सन्तप्र्य, ततः ॐ ॐ कारस्तृप्यतु । ॐ भूर्भुवस्वः महाव्याहृत यस्तृप्यन्तु। ॐ तत्स. वितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् । गायत्री तृप्यतु । सोम राजानमिति ऋगन्ते- ॐ सोम५ राजानं वरुण मग्निमन्वारभामहे । आदित्यं विष्णु सूर्यं ब्रह्माणञ्च बृहस्पतिम् । ब्रह्मा तृप्यतु । अग्न आयाहि दशत्या ऋगौरर्द्धा सन्तप्र्ण, ततो वेदा- स्तृप्यन्तु । - ३ २ ३ १ २३१२ २ सा०३० ·१६ श्रीसामवेदीयोपाकर्मपद्धतौ- ३ १२ ३२ ३ २ ३१ २ ३ ३ १२ ३२ १ ३ १ २ ३ १.२३ १२ ३१२ -- ॐ अग्न आयाहि वीतये गृणानो हव्यदातये । निहोता ससि बर्हिषि ॥१॥ त्वमग्ने यज्ञाना होता विश्वेषा: हितः । देवे. भिर्मानुषे जने ॥२॥ अग्निं दूतं वृणीमहे होतारं विश्ववेदसम् । अस्य यज्ञस्य सुक्रतुम् ॥३॥ आनित्राणि जङ्घनद्राविणस्युर्विपन्यया। समिद्धः शुक्र आहुतः ॥४॥ प्रेष्ठं वो अतिथि: स्तुषे मित्रमिव प्रियम् । अग्ने रथं न वेद्यम् ॥५॥ त्वं नो अमे महोभिः पाहि विश्वस्या अरातेः। उत द्विषो मर्त्यस्य ॥६॥ एयषु ब्राणि तेऽन्न इत्थेतरा गिरः। एभिर्दास इन्दभिः ॥७॥ आते वत्सो मनो यमत्परमाच्चित्सवस्थात् । अग्ने वा कामये गिरा ॥८॥ स्वामग्ने पुष्करादध्यथा निरमन्थत । मूनों विश्वस्य वाघतः ॥९॥ अग्ने विवस्वदाभरास्मभ्यमूतये महे । देवो ह्यसि नो दृशे ॥१०॥ वेदास्तृप्यन्तु। एवं उपास्मै गायतेति उत्तराध्यायेन देवास्तृप्यन्तु । ॐ उपास्मै गायतानः पवमानायेन्दवे । आभि देवा: इय. क्षते ॥ अभि ते मधुना पयोऽथर्वाणो अशिश्रयुः । देवं देवाय देवयु ॥ स नः पवस्व शङ्गवे शं जनाय शमवते । श५ राजन्नो १ २ ३ १ २३१-२र.३ १२ २ ३ १ २ ३१२३ १ १२ ३ २ ३ १ 4- - ३२ ३ २र३ १-२२ १ १ ·ऋषितर्पणप्रयोगः। २ दोष र ३कर ३१२ ३ २ षीभ्यः ॥१॥ दुयुतत्या रुचा परिष्टोभन्या कपा। सोमाः शुक्रा गवाशिरः॥ हिन्वानो हेतृभिहित आ वाजं वाज्यक्रमीत् । सीद. न्तो वनुषो यथा ॥ ऋधक्सोम स्वस्तये समग्मानो दिवा को । पवस्व सूर्यो दृशे ॥२॥ १२ १ २ ३ १ पवमानस्य ते कवे वाजित्सर्गा असूक्षत । अर्वन्तो न श्रवस्य. ३ २ ३१२३ १२ वः ॥ अच्छा कोषां मधुश्चुतममुग्रं वारे अव्यये । अवावशन्त धीतयः ॥ अच्छा समुद्रमिन्दवोऽस्तं गादो न धेनवः । अग्म २र३ १ २३ २ ३ १२ न्नृतस्य योनिमा ॥३॥ १ २ ३१ २३१२ ३१ ३ १ २ अग्न आयाहि वीतये गृणानो हव्यदातये । निहोता सरिस बर्हिषि ॥ तं त्वा समिद्भिरगिरो घृतेन वर्द्धयामसि । बृहच्छोचाय विष्ठय ॥ स नः पृथु श्रवाययमच्छा देव विचाससि । बृहदग्ने सुवीर्यम् ॥ ४॥ आ नो मित्रावरुणा घृतैर्गव्युतिमुक्षतम् । मध्चा रजा सि सुक्रतु ॥ उरुश ५ सा नमो वृधा महा दक्षस्य राजथः । द्राधिष्ठाभिः शुचिव्रता ॥ गणाना जमदग्निना योना वृतस्य सीदतः । पातर २ - २२ १ २ ३ १२ ३१-२२ १ -- ·२० श्रीसामवेदीयोपाकर्मपद्धतो- सोममृताधा ॥५॥ १२ ३२३२३१ २३२ २ ३१२ आयाहि सुषुमा हित इन्द्र सोमं पिबा इमम् । एवं बर्हिः सदो मम ।। आ त्वा ब्रह्मयुजा हरी वहतामिन्द्र केशिना । उप ब्रह्माणि नः शृणु ।। ब्रह्माणस्त्वा युजा क्य५ सोमपामिन्द्र सोमिनः । सुता. वन्तो हवामहे ॥६॥ २ ३२ २ २२ ३१ २ २ २३ १२३१२ ३ २र३ १२ ३ इन्द्राग्नी आगत सुतं गीभिनेभो वरेण्यम् । अस्य पात धिये पिता ॥ इन्द्रामी जरितुः सचा यज्ञो जिगाति चेतनः । अया पातमिम सुतम् ॥ इन्द्रमग्नि कविच्छदा यज्ञस्य जूत्या तणे। ता सोमस्येह तृम्पताम् ॥ ७ ॥ उच्चा ते जातमन्धसो दिवि सद्भूम्या ददे । उग्र भहिश्रवः॥ स न इन्द्राय यज्यवे वरुणाय मरुद्भयः । वरिवोवित्प. रिस्रव ॥ एना विश्वान्यर्य आ घुम्नानि मानुषाणाम् । सि. बासन्तो वनामहे ।। ८॥ पुनानः सोम धारयापो वसानो अर्षसि । आ रत्नधा यो. निमृतस्य सीदस्युत्सोदेवो हिरण्ययः ।। दुहान उधर्दिव्यं मधु प्रियं प्रत्न सधस्थमासदत् । आपृच्छयं धरुणं वाज्यर्षसि नृभिौतो २२३२उ १२ - २ २३१२ २३१ २३१२ २२३१-३ ३१२३क २ ·ऋषितर्पणप्रयोगः। २१ - २ ३ १२३१२ ३ १ २ ३२ ३२३ ३ १२ २ २२ ३१-२२३२३ ३ ३क २ ३३ २३ १२३ १२ २२ विचक्षणः ॥९॥ १-२२ ३२३२३ १२ प्रतुद्रवपरिकोश निषीद नृभिः पुनानो अभिवाजमर्ष। अश्वं न त्वा वाजिनं मर्जयन्तोच्छा बहिरशनाभिनयन्ति ॥ स्वायुधः पव. ते देव इन्दुरशस्तिहा वृजना रक्षमाणः । पिता देवानां जनिता सुदक्षो विष्टम्भो दिवो धरुणः पृथिव्याः ॥ ऋषिर्विप्रः पुरएता जनानामभुऔर उशना काव्येन । सचिद्विवेद निहितं यदासाम. पीच्य ३ अखं नाम गोनाम् ॥ १० ॥ अभित्वा शूर नोनुमोदुग्धा इव धेनवः । ईशानमस्य जगत: स्वदृशमीशानमिन्द्र तस्थुषः ॥ नत्वा वा अन्यो दिव्योन पार्थिवो न जातो न जनिष्यते । अश्वायन्तो मघवनिन्द्र वाजिनो गव्यन्त. स्त्वा हवामहे ॥ ११ ॥ कया नश्चित्र आ भुवदृती सदा वृक्षः सखा । कया शचिष्ठया वृता॥ कस्त्वा सत्यो मदानां म ५ हिष्ठो मत्सदन्धमः। दृढा चि. दारुजे वसु ॥ अभीषुणः सखीनामविता जरितॄणाम् । पातं भवा स्यूतये ॥ १२॥ तं वो दस्ममृतीपर वसोर्मन्दानमन्धसः । अभिवत्सन्न स्व- १ २ १२३ २२ ३ ३ १ २ २२ ३ २ ३ १ २ ३ २३ १ ३ १ २ ३ १ २ ३ १ २ ३ १ २३२३ १२ ३ १र २२ ·२२ श्रीसामवेदीयोपाकर्मपद्धतौ- ३ २३१ २ ३१२ ३२३ १२३१५ २र सरेषु धेनव इन्द्रं गीर्भिर्नवामहे ॥ द्युक्ष ५ मुदा नुन्तवीषीभिरावृतं गिरिन पुरुभोजसम् । क्षुमन्तं वाजशतिन सहस्रिणं मधु गो. मन्तमीमहे ॥ १३ ॥ तरोभिर्वो विदद्वसुमिन्द्र सपाध ऊतये । बृहदायन्तः सुत सोमे अध्वरे हुवे भरं न कारिणम् ॥ नयं दुधा वरं तेन स्थिरामुरो मदेषु शिप्रमन्धसः । य आरत्याशशमानाय सुन्वते दाता जरित्र ३१२३१२ ३१२ ३ १२ ३१ ३२३ २उ ३ २ २ ३ १२ २३ २ ३ १२ र २ ३ १ २ ૨ ३क २२ उक्थ्यम् ॥ १४॥ १ २ ३ १२ २ ३१ २ ३१२ १ २३१ स्वादिष्टया मदिष्ठया पवस्व सोम धारया। इन्द्राय पातवे अतः॥ रक्षोहा विश्वचर्षणिरभि योनिमयोहते । द्रोणे सधस्थमा- सदत् ।। वरिवो धातमो भुवो महिष्ठो वृत्रहन्तमः। पर्षिराधो मघोनाम् ॥ १५॥ पवस्व मधुमत्तम इन्द्राय सोम ऋतुवित्तमो मदः । महिद्युक्ष. तमो मदः ॥ यस्य ते पीत्वा वृषभो वृषायतेऽस्य पीत्वा स्वर्विदः । समुपकेतोअभ्यक्रमी दिशोच्छावाजनै तपः ॥ १६ ॥ ३ २ ३ २ ३ १२ इन्द्रमच्छ मुता इमे वृषणं यन्तु हरयः । श्रुष्टे जातास इन्दवः स्वर्विदः ॥ अयं भराय सानसिरिन्द्राय पवते सुतः। सोमो जैत्रस्य ३ १ २३१ २३२३ ३ क २९ ३२उ ३ २३१२३२३१र २२ ३ १२ ३१२ ३१ ·ऋषितर्पणप्रयोगः। २३ १२३ २ ३ ૨ चेतति यथाविदे॥ अस्यदिन्द्रो मदेष्या ग्राभगृभ्णाति सानसिम् । वज्रं च वृषणं भरत्सममुजित् ॥ १७ ॥ ૨ ૨ ૩ ૨ ૨ क २ १ २२ ३१२ पुरोजिती वो अन्धसः सुताय मादयित्नवे। अपश्वान इन- थिष्टन सखायो दीर्घजिह्वयम् ॥ यो धारया पावकया परिप्रस्यन्दते सुतः । इन्दुरश्वो न कृत्व्यः ॥ तन्दुरोषमभीनरः सोमं विश्वाच्या २३२ ३ १२ ૨૨ २३१२३२उ घिया। यज्ञाय सन्त्वद्रयः ॥ १८ ॥ ३ २ ३ ३२उ २२ ३२ अभि प्रियाणि पवते च नो हितो नामानि यव्हो अघि येषु वर्द्धते । आ सूर्यस्य बृहतो बृहन्नधिरथं विष्वञ्च मरुहद्विचक्षणः ॥ ऋतस्य जिव्हा पवते मधुप्रियं वक्ता पतिदियो अस्या अदाभ्यः । ३१ २ २३ २३३२३१ २र३ २ ३ १३ ३ २ ३ १ २ ३ २७ दधाति पुत्रः पित्रोरपीच्य ३ नाम तृतीयमधिरोचनं दिवः ॥ अव द्युतानः कलशा अचिक्रदं नृभिर्य माणः कोश आ हिर. १२ १२ ३२ ण्यये । अभी ऋतस्य दोहना अनुषता घित्रिपृष्ठ उषसो वि. ३ १ २ राजसि ॥ १९ ॥ ३१२ १२३२३१२ यज्ञोयज्ञा वो अग्नये गिरा गिरा चद क्षसे । प्र प्रवयममृतं ३१ २२३ जातवेदसं प्रियं मित्रंनश ६ सिषम् ॥ ऊर्जान पात ६ सहिनाय.

·२४ श्रीसामवेदीयोपाकर्मपद्धतौ- २र३ २ ३१२ ३ १३ २३३२ ३२ ३२ मस्मयुर्दाशेम हव्यदातये । भुवद्वाजेष्वविता भुवढ्ध उत त्राता तननाम् ॥ २० ॥ ३१२ २ २३क २२३ २३ १ ३ २२ ३ २३१२ २९ ३१२ २ ३२ ३ १३३१२,३१२ एषु ब्रवाणि तेऽग्न इत्थे तरा गिरः। एभिर्व सइन्दुभिः ।। यत्र क च ते मनो दक्षं दधस उत्तरम् । तत्र योनि कृणवसे ॥ नहि ते पूर्तमक्षिपद्भुबन्नेमानी पत्ते ! अथादुवो वनवसे ॥ २१ ॥ वय वामपूर्व्यस्थूरन कृच्चिद्भरन्तोऽवस्यवः । वविचित्र ६ हवामहे ॥ उप त्या कमन्नूतये स नो युटोग्रश्चक्रामयो धृषन् । स्वामिद्ध्यवितारं वहमहेसखाय इन्द्र सानसिम् ॥ २२ ॥ अधाहीन्द्रगिण उप त्वा काम ईमहे समृग्महे ! उदेवग्मन्त उदभिः॥ वार्णत्वायव्याभिर्वर्द्धन्ति शूर ब्रह्माणि । वावृध्वा सं चि. दद्रिवो दिवे दिवे ॥ युञ्जन्ति हरि इश्त्यिायो रोरथ उरूयुग्ने वचो युजा । इन्द्रवाहा स्वर्विदा ॥ २३ ॥ देवास्तृप्यन्तु ॥ ततो भृरादिसप्तव्याहृतिभिः सन्तान्ते ऋषयस्तृप्यन्तु । ॐ भूस्तृप्यतु । ॐ भुवस्तृप्यतु | ॐ स्वस्तृप्यतु । ॐ मह- स्तृप्यतु । ॐ जनस्तृप्यतु । ॐ तपस्तृप्यतु । ॐ सत्यं तृप्यतु । ॐ ऋषयस्तृप्यन्तु । ततो अग्न आयाहि इत्यादि तत्तच्छन्दस्काभिऋम्भिश्छ. २ १२३ १२ र ३१ ३१ २ ३१२ ·ऋषितर्पणप्रयोगः। २५ २३ १ २ ३ १ २ २ ३१२३ १२ ३ २ ३, ૨ १२ ३१२ र ३ ३ १ २३ १ २ ३ १ न्दांसि तपेयेयुः । अग्न आयाहिऋगन्ते, गायत्री तृप्यतु । ॐ अग्न आयाहि वीतये गृणानो हव्यदातये। नि होता सरिसबर्हिषि ॥ गायत्री तृप्यतु एवं पुरुत्वान्ते उष्णिक । एवं मनमा तर्पणम् । न तु गा. यत्री, उष्णिहं इत्येवम् । पुरु त्वा दाशिवायोऽचेरिग्ने तब स्विदा । तोदस्यत्र शरण आमहस्य ॥ उष्ण तृप्यतु । २३ १ २ ३ १ २ ३ २३१ २ अग्न ओजिष्ठमाभर द्युम्नमस्मभ्यमध्रिगो । प्रनो रायेपनीयसे रसि वाजाय पन्थाम् ॥ अनुष्टुप् तृप्यतु । यज्ञायज्ञा वो अग्नये गिरा गिरा च दक्षसे । प्र प्रवयममृत जातवेदसं प्रियं मित्रं नश सिषम् ।। बृहती तुप्यतु । स्वादोरित्था विषूवतो मघोः पिबन्ति गौर्यः। श इन्द्रेण सयावरीष्णा मदन्ति शोभथा वस्वीरनु स्वराज्यम् ॥ पक्ति. प्यतु आ जुहोता हविषामर्जयध्वं निहोलारं गृहपति दधिध्वम् । इडस्पदे नमसारात हव्य५ सपर्यंता यजतं पस्त्यानाम् ॥ त्रिष्टुप् तप्यतु । चित्र इच्छिशोस्तरुणस्य वक्षथो नयो मातरावन्वेति धातवे । ३२ ३ १र २२ १ १ ३ १ २३२ ३ १२ ३ २३ २३ १२ १ २ २२ ३१२ ३२ ३क m २३ १२३ १२ ३१२ ·२६ श्रीसामवेदीयोपाकर्मपद्धतौ- र ३१२ ३ २३११ १२ १२३२३१२ ३ १ २ ३१२ ३१२३१ २ १२ १३ १२ २२ ३१र २२ २३ १ २२ ३१२ ३१२ अनुधायदजीजनदधा चिदाववक्षत्सद्योमहि दृत्य ३ चरन् ।। जग- ती तृप्यतु । छन्दासि तृप्यन्तु । प्रवो महे मतयो यन्तु विष्णवे मरुत्वते गिरिजा एवया मरुत् । ३ १२३१ २ ३ १ २ ३ १२ प्रशाय प्रयज्य वे मुखादये तबसे भन्ददिष्ठये धुनि व्रताय धावसे ।। अतिजगती तृप्यतु । प्रोष्वस्मै पुरो रथ मिन्द्राय शुषमर्चत । अभीकेचिदुलोककृ. सङ्गे समत्सु वृत्रहा। अस्माकं बोधि चोदितानमन्तामन्यकेषां ज्याका अधिधन्वतु ।। शकरी तृप्यतु । तवत्यं नर्य नृतोप इन्द्रप्रथम पूयं दिवि प्रवाच्यं कृतम् । यो देवस्य शवसा पारिणा अमुरिणन्नपः । भुवो विश्वमभ्यदेव. मोजसा विदे दर्ज शतक्रतुर्विदेदिषम् ॥ अतिशकरी तृप्यतु । त्रिकटुकेषु महिषो यवाशिरन्तु विशुष्मस्तृम्पत्सोममपिबद्वि- ष्णुना सुतं यथा वशम् । सई ममादमहि कर्म कर्त्तवे महामुरु 8 सैन । सचदेवोदेव सत्य इन्दुः सत्यमिन्द्रम् ।। अष्टिस्तृप्यतु। अस्तु औषट् पुरो अग्नि धिया दध आनुत्यच्छद्धों दिव्यं वृणीमह इन्द्रवायू वृणीमहे । यद्धक्राणा विवस्वते नाभा सन्दाय १२३२३२ २२ ३१२ ३१२ र २२ २२ २ १२ २३१ २ ३२३१२ ३२३२ ३१र २२ ३ १२ २२ २२ ३ १ ·ऋषितर्पणप्रयोगः । २७ २ २१ र २१२ २ र २ १ २१३ १र २ १२ २ १ २१ २१२१२१ १२ २१ २ १ 3 २ १ ३१ २ ३ २ नव्यसे । अधमननमुपयन्ति धीतयो दवा 8 अच्छान धीतयः ।। अत्यष्टिस्तृप्यतु । धर्मः प्रक्तस्तन्वासमानृधवृधे ॥ धृतिस्तृप्यतु । सर्पत प्रसर्पत सुवर्गमेतेवयम् ॥ अतिधृतिस्तृप्यतु । अति. च्छन्दासि तृप्यन्तु । सं यमन व्यायमन्वियमन्नसमायमन ।। कृतिस्तृप्यतु । चराचराय बृहत इदं वाममिदं बृहत् ।। प्रकृतिस्तृप्यतु । चौरक्रान्भूमिरततनत्समुद्र ५ समचुकुपत् ।। आकृतिस्तृप्यतु । ज्योतिष्पत स्वः पतान्तरिक्षं पृथिवीं पञ्च प्रदिशः ॥ विकृति- स्तृप्यतु। मनोजयिद्धृदयमजयिदिन्द्रो जयिदहमजैषम् ॥ सकृतिस्तृप्यतु । प्रागन्यदनु वर्ततेरजोपागन्यतमो पेषति भ्यसा ॥ अभिकृति- स्तृप्यतु । अधिप । ताई । मित्रप । ताई । क्षत्रप । ताई । स्वः पताइ । धनपता २ यि । ना २ माः ॥ उत्कृतिस्तृप्यतु । विच्छन्दा शस तृप्यन्तु। ततो वंशीयानामृषीणां प्रतिनामभिः प्रथमया तर्पणम् । तद्यथा- ॐ नमो ब्रह्मणे नमो ब्राह्मणेभ्यो नम आचार्येभ्यो नम ऋषिभ्यो १ २ १ २ १ १ १ १ १ ·२८ श्रीसामवेदीयोपाकर्मपद्धतौ- . नमो देवेभ्यो नमो वेदेभ्यो नमो वायवे च मृत्यवे च विष्णवे च नमो वैश्रवणाय चोपजाय च । इत्यन्तं कृताञ्जलि पठित्वा, नमस्कृत्य तर्पयेत् । ॐ शर्वदत्तस्तु । रुद्रभूतिस्तृ० । त्रातस्तृ० निगडस्तृ० । गिरिशस्ति ! ब्रह्मवृद्धिस्त। मित्रव स्मृ० । सुप्रतीकस्तृ० । बृहस्पतिगुप्तस्तृ० । भवत्रातस्तु ० । कुस्तुकस्तु० । श्रवणदत्तस्तृ० । सुशारदस्त० । अर्जयस्तृ० । भानुमास्तृ० । आनन्दजस्तृ०। शाम्बस्तृ० । काम्बोजस्तृ० । मद्गारस्तु । सातिस्त० । सुश्रवास्तृ० । प्रातरम्हस्तृ० । केतुस्तृ० । मित्रवि न्दस्त । सुनीथस्तृ० । सुतेमनास्तु० । अंशुस्त० । अमावास्या. स्तृ० । राधस्तु । गातास्तृ० । संवर्गजितस्तु ० । शाकदासस्तृ० । विचक्षणस्तृ०। गर्दभीमुखास्त उदरशाण्डिल्यस्त । अतिधन्या- स्तृ० । मशकस्तृ० । स्थिरकस्तृ० । वसिष्ठस्तृ० । वासिष्ठस्तृ०। मुमन्त्रस्त । शूषस्त । रालस्तृ० । दृतिस्तु ! इन्द्रोतास्तु । वृषशुष्णस्तृ० । निकोथकस्तृ० । प्रतिथिस्तुः । देवतरसस्तृ० । शवसस्तु० । अग्निभूस्त । इन्द्रभृस्तु० । मित्रभूस्तृ० । विभण्डक- स्तृ० । ऋष्यशृङ्गस्तृ० । कश्यपस्तृ० । अग्निस्तृ० । इन्द्रस्तु० । बायुस्तृ: । मृत्युस्तृ० । प्रजापतिस्तृः । ब्रह्मा तृ० । ततोऽन्यादीनां तर्पणम् । अनिस्तृ । प्रजापतिस्तृ० । विश्वे. देवास्तृप्यं० । ॐ कारस्तृ० वषटकारस्तृ०। महाव्याहृत यस्तृप्यं । गायत्री तृ० । ब्रह्मा त। विष्णुस्तृ । वेदास्तृप्य० । देवास्तृप्यं० । ऋषयस्तृप्यं ० । मुनयस्तृप्यं । आचार्यास्तृप्य० । पुराणानि तृप्पं । छन्दासि तृप्यं० । यज्ञास्तृप्यं० । अध्ययनं तृप्य । द्यावापृथिव्यौ तृप्यताम् । अन्तरिक्षं तृ० । अहोरात्राणि वृष्यं । मासास्तृप्यं० ।

·ऋषितर्पणप्रयोगः। २६ ऋतवस्तृप्यं । संवत्सरस्त ० । वरुणस्तृ०। समुद्रास्तृप्यं । नयस्त. प्यं०। गिरयस्तृप्या क्षेत्राणि तृप्यं । वनानि तृप्यं०। ओषधयस्तृष्यं । वनस्पतयस्तृप्यं । पशवस्तृप्य० । नागास्तृप्पं० । उरगास्तृप्यं । सुपर्णास्तृप्यं । वयासि तृप्पं । गावस्तृप्यं० । वसवस्तृप्यं । रुद्रास्तृप्यं । आदित्यास्तृप्यं० । मरुतस्तृप्यं० । सिद्धास्तृप्यं । साध्यास्तृप्यं० । गन्धर्वास्तृप्यं । पिशाचास्तृप्य० । यक्षास्तृप्यं० । रक्षासि तृप्य । भूतानि तृप्य० । नक्षत्राणि तृप्यं । अश्विनी तृप्यताम् । अप्सरसस्तृप्यं ० । चतुर्विधभूतग्रामस्तृ० । मरीचिस्तृ० । अत्रिस्तृ० । अङ्गिरास्तृ०। पुलस्त्यस्तृ० । पुलहस्तृ० । क्रतुस्त। प्रचेतास्तृ० । वसिष्ठस्तृ०। भृगुस्तृ० । नारदस्तृ०। सप्तर्षयस्तृप्यं । अरुन्धती तृ० । गोभिलाचार्यस्तृ० । एवमादयः एते में स्वस्ति कुर्वन्तु तर्पिताः स्वस्ति कुर्वन्तु तपिताः । अथापसव्येन तिलैर्द्विगुणदर्भः पितृतीर्थेन । ॐकारो म- हाव्याहृतयो गायत्री ब्रह्मा वेदा देवा ऋषयः पितरश्छन्दास्या- चार्यास्तृप्यन्ताम् । एवं त्रिः। राणायनिस्तृ० ! शाड्यनुग्रस्त । व्यासस्तृ० । भागुरिस्तृ० । औगुण्डिस्तृ० । गोल्गुलविस्तृ० । भानुमानौपमन्यवस्तृ० । काराटिस्तृ० । मशको गाय॑स्तृ० । वार्ष. गण्यस्तृ० । कौथुमिस्तु । शालिहोत्रस्तृ० । जैमिनिस्तृ० । त्रयो दशैते मे सामगाचार्याः स्वस्ति कुर्वन्तु तर्पिताः स्वस्ति कुर्व- न्तु तर्पिताः। शटिस्तृ० । भाल्लबाविस्तृ० । काल्लबाविस्तृ० । ताण्ड्यस्तृ० । वृषाणकस्तृ० । रुरुकिस्तृ० । शमबाहुस्तृ० । अगस्त्यस्तृ० । वष्क- शिरास्तृ. । हूहस्तृ० । देशैते मे प्रवचनकर्तारः बस्ति कुर्वन्तु ·श्रीसामवेदीयोपाकर्मपद्धत- सर्पिता स्वस्ति कुर्वन्तु तर्पिताः कव्यवालस्तृ० । नलस्तृ० । सोमस्तृ० । यमस्तृ० । अर्थमा स्तृ० । अग्निवात्तास्तृप्यं० । सोमपास्तृप्यं० बर्हिषदस्तृप्यं । यमस्तृ० । धर्मराजस्तृ० । मृत्युस्तृ० । अन्तकस्तृ० । वैवस्वतस्तृ० । कालस्तृ० । सर्वभूतक्षयस्तृ० । औदुम्बरस्तृ० । दध्नस्तृ० । नील- स्तृ० । परमेष्ठी तृ० । वृकोदरस्तृ० । चित्रस्तृ० । चित्रगुप्तस्तृ० । तत उत्तरवंशीयानाम् । ॐ आचार्येभ्यो नमस्कृत्वाथ वा. स्य कीर्तयेत् । स्वधा पूर्वेषां भवति नेतायुर्दीर्घमश्नुत इत्युक्त्वा. नुक्रामेद्वामाब्रह्मणो। अर्यमभूतिस्तृ० । भद्रशर्मा तृ० । पुष्य. यशसस्तृ० । सङ्करस्तृ० । अर्यमराजगोमिलस्तृ० । पृषमित्रगोभि- लस्तृ० । अश्वमित्रगोभिलस्तृ० । वरुणमित्रगोमिलस्तृ० । मूल- मित्रगोभिलस्तृ० । वत्सामित्रगोभिलस्तृ० । गौल्गुलवीपुत्रगोभिल- स्तृ० । बृहदसुगोभिळस्तृ० । राधस्तृ० । ततो राधादिद्वितीयखण्डोक्तांस्तर्पयेत् । राधस्तृ०। गाता तक। संवर्गजितस्तृ० । शाकदासस्तृः । विचक्षणस्तृ० । गर्दभीमुखास्तुः । उदरशाण्डिल्य० । अतिधन्वा० । मशक० । स्थिरक० । बलिष्ठ ! वासिष्ठ। सुमन्त्रः । शुष० । राल । दृति० । इन्द्रोता। वृषशुष्ण । निकोथक० । प्रतिथिस्तु । देवतरस० । शवस। अमिभुव०। इन्द्रभुव० । मित्रभुवस्तृ० । विभण्डक० । ऋष्यशृङ्ग कश्यप० । अग्नि० । इन्द्र० । वायु० । मृत्यु० । प्रजापतिः । ब्रह्मा तृप्यतु । ततः समाचारान्निबीती सनकादीन्सन्तप्चम्य, ॐ सनक. स्तृ०।२। सनन्दनस्त० ।२. सनातन०।२। कपिल० ।२। आसु. .

·ऋषिश्रादप्रयोगः। . २७३क २२ १ २३१ २ १ १ १ - १ रि० ०।२। वोढुस्तृ० ।। पञ्चशिखस्तृ० ।। ऋषीन्सम्पूज्य, ऋषि- श्राद्धं कुर्यात-आचमनं प्राणायामः। ऋषिश्राद्धे क्षणः क्रियताम् , तथा प्राप्नवन्तु भवन्तः। प्राप्ताः स्मः । श्रागतं वा । सुस्वागतनः। गौतमादिसप्तर्षिभ्य एतद्वः पाद्यम्। एतद्वो अयम्। चन्दनपुष्पैः पूज नं, स्वपादप्रक्षालनं, आचमनम् । भूर्भुवःस्वः समाध्वम् , सुसमास्महे । आचमनं प्राणायामः । गायत्री गायत्रश्च साम पठेत् । ॐ भूर्भुवः स्वः। तत्सवितु० यात्। ॐ तत्सवितुर्वरेणियोम् । भार्गोदेवस्य धीमा- ही २ । धियो योनः प्रचो१२१२ । हुं। आ २।दायो । आ २३४६॥ सप्तव्यावा दशार्णेषु मृगाः कालमिरे गिरौ । चक्रवाकाः शरीपे हंसाःसरसि मानसे ॥ तेऽपि जाताः कुरुक्षेत्रे ब्राह्मणा वेदपारगाः। प्रस्थिता दीर्घमध्वानं यूयन्तेभ्योऽवसीदथ । देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च । नमः स्वाहायै स्वाहायै नियमेव नमो नमः ।। अयमेव मन्त्रस्त्रिः पठनीयः । गयायै नमः । गदाधराय नमः । गयायां देवरूपेण स्वयमेव जनार्दनः। तन्ध्यात्वा पुण्डरीकाक्षं मुच्यते च ऋण- त्रयात् । अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा । यः स्मरेत् पु. ण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः॥ पात्रे जलमापूर्य, गन्धादीन्नि- क्षिप्य, कुशाग्रैरेतज्जलं संस्पृश्य, दशधा गायत्री सञ्जप्य । एतो. विद्रस्तवाम शुद्ध शुद्धेन साम्ना । शुद्धैरुक्थैर्वावृध्वास५ शुदै. राशीवन्मिमत्तु ।। इन्द्र। शुद्धो न आगहि शुद्धः शुद्धाभिरूतिभिः। शु. दो रयिं निधारय शुद्धो ममाद्धि सोम्य। इन्द्र शुद्धो हिनो रयि शुद्धो रत्नानि दाशुषे । शुद्धोत्राणि जिघ्नसे शुद्धो वाजसिषाससि ॥ ए.

·३२ श्रीसामवेदीयोपाकर्मपद्धतौ- २ २ ૨ भिमन्जलमभिमाध्य, कुशाग्रगृहीतजळेन श्रादोपहारान् सम्प्रो. क्ष्य । अत्राद्यर्थ साङ्कल्पविधिना ऋषिश्राद्धं करिष्ये । गौतमादि सप्त- र्षिभ्य इदमासनम् । उपग्रहविष्टरार्थे इमे कुशाः । गन्धपुष्यैः सम्पू. ज्य । यथादत्तं गन्धाधर्चनं सप्तर्षिभ्यः स्वाहा। ऋषिश्राद्धसाङ्ग तासिद्ध्यर्थं ब्राह्मणभोजनपर्याप्तमामं तनिष्क्रयद्रव्यं वा ब्राह्मणं वा भोजयिष्ये । ऋषिश्राद्धसिद्ध्यर्थ दक्षिणामाचार्याय सम्प्रदास्ये । ततो जलादिदानम् । ॐ शिवा आपः सन्तु । सौमनस्यपुष्प . मस्तु । अक्षतश्चारिष्टश्चास्तु । अघोरा ऋषयः सन्तु । ऋषिश्राद्ध यन्यूनातिरिक्तं तत् परिपूर्णमस्तु । उत्तरे कर्मण्यनिर्विघ्नमस्तु, अस्तु । ततो ऋषिमाल्यमादाय पलवसाम्ना प्लावयित्वा। हा। वोहा। वो हा३। हाओ २३४वा। हाइ । पूनाना २३४: सो। माधारा२३४ या। आपोवा २३४ सा। नोअर्षी २३४सी। आरत्ना२३४धाः। यो निमा२३४ी । स्यासीदा २३४ सी । उत्सोदा २३४ इवो। हा. इरण्या २३४ या:। हा। वो ३ हा । वो ३ हा ३ । हाओ २३४ वा । हा ३४ औहोवा । ए३ । अति विश्वा निदुरिता तरेमा२३४५ ॥१॥ प्लवोऽन्वहम्भवति समुद्रं वा एते प्रस्नान्ति ये संवत्सरमुपयन्ति योवाअप्लवः समुद्रं प्रस्नाति न सतत उदेति यत्प्लवो भवति स्वर्गस्य लोकस्य समस्या अतिविश्वानि दुरिता तरेमेति यदेवैषां दुष्टुतं दुःशस्तं तदेतेन तरन्ति । ततो निमज्याचम्य । अरिष्टवर्गसामानि पठेत् । तानि यथा-अबोध्यग्निरिति प्रजापति ऋषिः त्रिष्टुप् छन्दः इन्द्रो देवता, २ २ २ २ २ २ ·ऋषितर्पणप्रयोगः। ४ १ २ २ १ ९२ १र २१ र २ ૨ २ १२२१२ १ महित्रीणामिति द्वयोः पष्ठवाड़ गायत्री प्रजापतिः, स्वावत इति साकमश्वो गायत्रीन्द्रः, इन्द्रनर इति गौरीवित स्त्रिष्टुबिन्द्रः । त्यमू. विति द्वयोस्ताय ऋषि:त्रिष्टुप् छन्दःइन्द्रो देवता, त्रातारमीति इन्द्र ऋषिः त्रिष्टुप् छन्दः इन्द्रो देवता, सोमः पुनान इति प्रजापति ऋषिः उष्णिक छन्दः सोमो देवता, समुन्वेय इति भरद्वाज ऋषिः गा. यत्री छन्दः सोमो देवता, विश्वतो दावन्निति इन्द्र ऋषिः पष्टवाट. पतिछन्दः वरुणादित्यो इन्द्रो देवता, उदुत्तममिति वरुणगौतमा- कृषी त्रिष्टुप् छन्दः वरुणादित्यो देवते, शान्त्यर्थे जपे विनियो- गः। ॐ अबोधिया । माइसमिधाजना २ नाम् । प्रताइधे ३नुम् । इवायतीमुषासम् । यहाई ३ वा। प्रवाश्यामुजिहानाः । प्रभाना २३ वाः । सस्रतेनाकमच्छ । इडा २३ भा ३४३ । ओ २३४५ इ । डा ॥१॥ महायित्रा २३४ यिणाम् । अवा ३० रस्तु । धुक्षं मा २३४ यित्रा । स्था २ यम्णाः । दुराधा २३४ पाम् । वरोहो२३४ । वा । णा ५ स्यो ६ हायि ॥२॥ महित्री- णामवरस्तु ६ ए । शुक्षेपित्रस्यार्यम्णाः । दुराधा २३ वर्षाम् । बरौ- हो २ । हुंमा २ । ण । स्यो २। या २३४। औहोवा । हाओवा। ओवा २३४५ ॥ ३ ॥ त्वावतो ३ । हौ ३ हो ३१ यि । पुरुव- सो ३ । हौ ३ हो ३१ पि । वयमिन्द्रा ३ । हौ ३ हो ३१ यि। १ २ ३ ४ र १ - १ २२१ २ २ ३ साउ० ·श्रीसामवेदीयोपाकर्मपद्धतौ- २ प्रणेता । हो ३ हो ३१ यि । स्मसिस्थाला ३ । हौ हो ३१ यि । हरीणा ३ म् । हो ३ हो ३१ २३४५ इ । डा ॥ ४ ॥ ५ २१ १ इन्द्रं ना २३४ रो। नेमाधा २३४ यिता। हवन्ता २३ यि । य. स्पारा २३४ याः। यूनाजा २३४ तायि । धियास्ता २३: । शु. रोना २३४ षो। ताश्रावा २३४ साः । चकामा २३ यि । आ. २ गोमा २३४ ती। बजायिभा २३४ जा । त्वन्ना ३ उवा ३ । ए ३ । १ र ३११११ आयू २३४५१ ॥५॥ त्यमूषु । वाजि । ना २३४५ म । देवजूता२३४ ૨ . ३४ ५ ३ २ १२ ३०३२ म् । सहोवानन्ता । रुता३।२५ रथानाम् । अरिष्टना२३४ यिमीम् । पृतना ३४३ जमाशुम् । स्वस्त । यायि । ताक्ष्य मिहा ३४३ । हू ३ वा ६ विमा ६६ ॥ ६॥ ईयइया ३ हायि। त्यमूषुवाजिना ३ न्दे ३ वजूतम् । इ ४ य इया । हा २३४ यि । सहोवानन्ता । २ २३ ४ ४ AHU ५ ४५र ३ २ २ १ रुता ३ । २५ रथानाम् । ईयइया ३ हायि । अरिष्टा ३ । नायि । १ ३४२५ १ ₹ २०३२ ४ मी ३ म्पृत । नाजमाशम् । ई ४ य इया । हा २३४५ यि । स्म. स्त । यायि । तायामिहा ३४३ । हू ३ वा ५ थिमा ६५६ ॥७॥ त्रातारमिन्द्रमविता । रमी २३ न्द्राम् । हवेहवे सुहब शु । रमी ३३ २२१ ·ऋषितर्पणप्रयोगः। ३ २ १ २ २१ २१२ २ २०३४२ १ २ २ ? ४५ -- १ १ २ १ ५ २SS १ र ass १ स २१र २२ २ न्द्राम् । हूवायि नुशक्रम्पुरुहू । तमी २३ न्द्राम् । इद५ स्वस्ति नो मघवा । वा ३४३ पि । तु ३ वा ५ इन्द्रा ६५६१ ॥ ८ ॥ सोमः पुना । हो । नऊर्मिणा ६ ए । अव्यंवारंविधा २ वा ३ ती। अग्रे. ३ ११११ वा २३४५ । चा २३४५। पच मा २३ ना ३ का २ ना २०३ ११११ १२ २३४ औहोवा । ऋदहे २३४५०॥ ९॥ सासु । न्योब २३ २२३१ नाम् । योरा यामा २ लायइडा २३ नाम् । सो २३ माः । यामुक्षिता २३४ यिनो ६ हायि ॥ १० ॥ हाउ ३ वा । विश्वतो. दावन्विश्वतोनाभर । हाउ ३ मा । अन्त्याशविष्ठमीमहे । हाउ ३ वा । आयु: । हाउ ३ वा । सूवः । हाउ ३ वा । ज्योतिः । हाउ ३ वा ३ । ई २३४५ ॥ ११ ॥ हाउ । ३ । आयुश्चक्षुज्योतिः। औ. होवा । इया। उदुत्तमंवरुणपाशमा २३ स्मात् । अबाधमंत्रिमध्य मश्रथा २३ या । अथादित्यव्रते क्यन्ता २३ का। अनामहो दितयेसिया २३ मा ३ । हाउ ३ । आयुश्चक्षुयोतिः । ओहोवा । ई २ या २३४ । ओहोदा । ई २३४५ ॥ १२ ॥ तत्र येषां ब्रह्मचारिणां पूर्ववृत्तान्तश्रुतस्य वेदस्य प्रथमारम्भहते. षामत्र वृद्धिश्राद्धम् आनीतानृषीन शुभपीठाद्यासने कुशोपरि संस्थाप्या पञ्चोपचारैः सम्पूजयेत्तद्यथा-ॐ ऋषिर्विप्र० नाम् । गौत. १२ <SS १२ ass SS ३११११ र १ १ २ २ २२ १२ स ·४५४ १ २ १२२ २ ३ २२१ २ ७ २ श्रीसामवेदीयोपाकर्मपद्धतौ- मादि० नमः चन्दनं० । ऋषिर्विष० नाम् । गौतमादि० नमः पुष्पाणि स० । ॐ ऋषिमि० नाम् । गौतमादि० नमः धूपं स० । ॐ ऋषिभिः नाम् । गौतमादी० नमः दीपं स० । ॐ ऋषिर्विप्र० नाम् । गौतमादि० नमः नैवेद्यं स० । अनेन प. श्वोपचार पूजनेन गौतमादिसप्तर्षयः प्रीयन्तान मम । कर्माङ्गमाचम्य प्राणानायम्य । चन्दनादिना तिलकङ्कुर्यात् । सोमर राजानं वरुणाम् ! अग्निमन्वार भामहे ३। होवा ३ हायि । आदित्यं विष्णु सूर्यम् । होवा ३ हायि । ब्रह्माणा २३ वा ३। होवा ३ हायि । बृहा ३ उवा ३। पा २३४ तीम् ॥१॥ त्राता रमिन्द्रमविता । रमी २३ न्द्राम् । हवेहवे मुहवशु । रमी२३ न्द्राम् । हूवायि नुशक्रम्पुरुहू । तमी २३ न्द्राम् । इदर स्वस्तिनो मघवा । वा ३४३ यि । तू ३ वा ५ इन्द्रा ६५६:॥२॥ देशकालो सङ्कीर्त्य "छन्दोयातयामत्वनिवृत्तये नित्यविधिरूपमुपाकर्माङ्गहो- ममहङ्करिष्ये । ततः पञ्चभूसंस्कारान् कुर्यात्ते यथा- त्रिभिः कुशैः कुण्डस्य स्थण्डिलस्य वा पश्चिमभागादारभ्य मा. चं त्रिवारं सम्मृज्य । तथैव गोमयेन त्रिवारमुपलिम्पेत् । ततो चामहस्तमग्निनिधानपर्यन्तं कुण्डे स्थण्डिले वा निधाय । दक्षिणह- स्तेन कुशमूळेन कुण्डस्य स्थण्डिलस्य वा सार्दाङ्गुलमिताम द. क्षिणतस्त्यक्त्वा माग्गतां प्रादेशमिता लेखामुल्लिख्य । तन्मूललना. मुदग्दिग्गतां द्वितीयामेकविंशत्यङ्गुलमिताल्लेखामुल्लिख्य, प्रथमरे- खाया उत्चरस्यां सप्तसप्ताङ्गुलमन्तरं त्यक्त्वा प्रादेशमात्रास्तिस्रो रे. १ २ १ र २१ २ २ ४ ·कुशण्डीप्रयोगः। खाः कुर्याद । उल्लेखनक्रमेण प्राञ्चदश्चमनामिकाङ्गुष्ठाभ्यां पा. सुनीत्वा ऐशान्यां अरनिमात्रप्रदेशे निक्षिपेत् । जलेन ता अभ्युक्ष्य ! कांस्यादिपात्रेण मृन्मयेन वा भूर्भुवः स्वः' इत्यग्नि स्वाभिमुखं स्था. पयेत् । इन्धनप्रक्षेपणाग्नि मुसमिध्य । प्रादेशमिता समिधमग्नौ तृष्णीं हुत्वा । ततो न्यञ्चकरणम्-दक्षिणञ्जान्बाच्य वामहस्ताददा- ह्यतो दक्षिणहस्तं आत्माभिमुखाङ्गुल्यनं कुण्डस्य स्थण्डिलस्य वा वायुकोणे संन्यस्य । वामहस्तं अग्न्यभिमुखाङ्गुल्यग्रं नैर्ऋतकोणे सं- न्यस्य । इदम्भमेरिति परमेष्ठी प्रजापतिरतुष्टुवाग्निर्देवता न्यञ्च. करणे विनियोगः। ॐ इदम्भूमेर्भजामह इदं भद्र सुमङ्गलम् । परा सपना बाधस्वान्येषां विन्दते धनम् ।। अग्न्यमि लाहुल्यमं सहितकुशादिहत्वाच्या परिसमूहनाप- विष्ट एव प्रादक्षिण्येन इमं स्तोममित्यादि ऋकत्र येण प्रत्यर्च कुर्यादा इमंस्तोमेत्यादि त्रयाणाङ्कुसो जगत्यग्निः परिसमूहने विनियोगः । ॐ इम५ स्तोममहते जातवेदले रथामिव सम्महे मामननीषया! भद्रा हि नः प्रमतिरस्य ससद्यज्ञे सख्ये मारिषामा वयन्तः ॥२.१३ भरामेध्मं कृणवामा हवीषि ते चितयन्तः पर्वणा पर्वणा वयम् । जीवातके प्रतर५ साधया धियोग्ने सख्ये मा रिषामा वयन्तव ॥२१॥ शकेम त्वा समिध५ साधया घियस्त्वे देवा हविरदन्त्याहुतम् । स्व- मादित्या आवहत ह्युश्मस्यग्ने सख्येमारिषामा वयन्तव ॥३॥ ततः प्रादक्षिण्येनाग्नेदक्षिणतो गत्वा कुण्डात्स्थण्डिलाद्वा बाहुमात्र भूमि दक्षिणतस्त्यक्त्वा, तत्र प्राङ्मुखः स्थित्वा, य. ज्ञियक्षजम्पीठं ब्रह्मासनत्वेन संस्थाप्य, तदुपरि तीन कुशाना• ·. श्रीसामवेदीयोपाकर्मपद्धतौ- स्तीर्थ, स्वासनमागच्छेत् । अथ ब्रह्मा प्रादक्षिण्येनाग्नेर्दक्षिणतो गत्वा वासने अग्निमारभ्य प्रदक्षिण्येनोदङ्मुखी जलधारा. पविच्छिन्नां दत्वा, थातीणकुशानाम्पूर्वतः प्रत्यङ्मुखस्तिष्ठन् बामहस्ताङ्गुष्टानामिकाभ्यां शासनात् तुणं गृहीत्वा, प्रजापति- यजुः परावसुदेवता , तृणनिरसने विनियोगः । ॐ नि. करतः परायः" इति यजुषा नैऋत्यान्ततृणं लिक्षिप्य । उदकं पृश्वा, वशिष्ठो यजुः परावसुर्देवता आसनोपवेशने विनियो- गः । ॐ आबसोः सदने सीदामि" । अग्नेरुत्तरस्या पूर्वपूर्वक्रमे गोशरदिग्गता पात्रासादनार्थ मागवान्दर्भ नास्तीर्योपरि पात्रा. मासादयेत्तानि यथा-उदकपात्रं, विशालच्छिन्नमुष्टिबहि, प्रादेशद्वय इधमा २०, आज्यं, आज्यस्थाळी, समिर, सम्मार्गकुशाः, सुवः, रक्षाः, धानाः, दधि, उपवीतं, उष्णोदक, पूर्णपात्रम् । ततः पात्रे शुद्धोदकमापूर्य । गायध्याभिमन्य मुशाप्रगृहीतेन जलेना- सादनक्रमेण पात्राणि कर्मसामग्रीश्च प्रोक्ष्य । अनिसमाधान- वीत । कुशैः समन्तं परिस्तृणुयात्तद्यथा-बर्हि चतुर्षा विभज्य एक भागन्दक्षिणेनादाय सव्ये कृत्वा, तस्माच्च चतुर्थांशमादाय अग्निकोणादारभ्य उदक्संस्थग्नेः पुरस्तात् स्तृत्वा । द्वितीयांश- मादाय दक्षिणे आग्नेयीसलग्नं स्तृत्वा । पुनस्तृतीयांशमादाय उत्तरे प्रागनमैशानीसंलग्नं स्तृत्वा । चतुर्थाशं पश्चात् नैर्ऋतिकोणादारभ्यो- दसंस्थं स्तृणीयात् । ततो द्वितीयभागमादाय सव्ये कृत्वा पूर्ववत् स्तरणम्। प्रथमास्तृतानां पागोरगर्मूलानि च्छादयन् । पुनरासादि. तात्तृतीयभागमादाय पूर्ववत् मूलान्याच्छादयन् स्तृत्वा । चतुर्थभागं यज्ञवास्त्वर्थमवशेषयेत् । ततोऽग्नेरुत्तरतः शुद्धोदकपूर्णा प्रणीता ।

·कुशण्डीप्रयोगः। ३९ स्थापयेत् । सत आसादितमिममादाय प्रणी साभिरद्भिरभ्युक्ष्य, प्रजापति मनसा स्मृत्वा अनाबादध्यात् । आस्तीर्णशेषाद्वर्हिषः कुशद्वयमादाय सव्ये कृत्वा प्रादेशमात्रं मिमीय ब्रीहियवाद्यौष- धिमन्तर्धाय मन्त्रेण छिनत्ति न नखेन । प्रजापतिर्यजुः पवित्रे छेदने विनियोगः। ॐ पवित्र स्थो वैष्णव्यो।" ते पवित्रे सव्येन मूलदेशे गृहीत्वा प्रजापतिर्यजुः पवित्रे अनुमार्जने विनियोगः । "ॐ विष्णोर्मनसा पूते स्थ" इति प्रणीताभिराद्भिः प्रक्षालयेत् । आज्य. स्थालीमात्माग्न्योरन्तराळे संस्थाप्य, तस्यां उगने पवित्र संन्य. स्य, उत्तरल आसादित माउपमादाय सपचित्रायामाज्यस्थाल्या. पावपेत् । ततोऽङ्गुष्ठाभ्यां पवित्रे मूलदेशे गृह्य, अनामिकाभ्यामग्र- देशे पृहीत्वा प्रजापतिर्यजुराज्यं देवता आज्योत्पवने विनियोगः । "ॐ देवरुवा दिवोत्पुनावाच्छद्रेण एचित्रको सूर्यस्य रश्मि भिः।" इति मन्त्रेण आज्यस्थालीस्थमाज्यं पश्चिमभागस्थं पवित्रा- भ्यामूर्य नीत्वा । एवं तृष्णी वारद्वयं मध्यदेशे पूर्वदेशे च उ. त्यूय, पचित्रे सव्येनादाय, दक्षिणेन प्रणीताभिराद्भिः सम्प्रोक्ष्यानो प्रक्षिपेत् । अग्नौ आज्यमधिश्रित्योदगुदास्य, अमेः पश्चादासादायेत् । ततः प्रसेचनम्-अदिते ऽनुमन्यस्वोति प्रजापतिरेकपदा गायत्रीच्छ. न्दोऽदित्यनुमतिसरस्वत्यो देवता अनलिप्रसेचने विनियोगः। प्रणीतास्थजलं हस्तद्वयेनादाय अग्नेर्दक्षिणतः अदितेऽनुमन्यस्वोति प्रसिश्चेत् । ॐ अनुमतेऽनुमन्यस्वेति पश्चात् । ॐ सरस्वत्यनुः मन्यस्वेत्युत्तरतः । ततः पर्युक्षणम् । हस्तेन जलमादाय देवसवि- तरिति प्रजापतिस्त्रिष्टुप् सविता पर्युक्षणे विनियोगः । ॐ देव सवितः प्रसुव यज्ञं प्रसुव यज्ञपतिम्भगाय । दिव्यो ·श्रीसामवेदीयोपाकर्मपद्धतौ- गन्धर्व: : केतपूरकेतन्नः पुनातु वाचस्पतिर्वाचनः स्वदतु ॥ एवं प्रदक्षणमग्निं सकृत्रिी प{क्षेत् । ततो दक्षिणेन समिदक्षतमादाय, वसिष्ठो यजुः कालाग्निरुद्रो देवता जपे विनियोगः । ॐ तपश्च तेजश्च श्रद्धा च ह्रीश्च सत्यहाक्रोधश्व त्यागच धृतिश्च धर्मश्च सत्वञ्च वाक्च मनश्चात्मा च ब्रह्म च तानि अपने तानि मामवन्तु भूर्भुवः स्वरों महान्तपात्मानं प्रपद्ये विरूपाक्षोsॉमे दन्ताञ्जिस्तस्य ते शय्या पर्णे गृहा अन्तरिक्ष विमित हिरण्मयं तद्देवाना५ हृदयाम्ययस्मये कुम्भे अन्तः सन्निहितानि सानि बलभृच्च बलसाच्च रक्षतो प्रमनी अनिमिषतःसत्यं यत्ते द्वादश पुत्रास्ते त्या संवत्सरे संवत्सरे कामश्रेण यज्ञेन याजयित्वा पुनर्ब्रह्म- चर्यमुपयन्ति स्वन्देवेषु ब्राह्मणोऽस्यह मनुष्येषु ब्राह्मणो वै ब्राह्मणमुप- धावत्युप त्वा घावामि जपन्तं मा मा प्रतिजापार्जुवन्तं मा मा प्रातही- पीः कुर्वन्तं मा मा प्रतिकास्त्विां प्रपद्ये त्वया प्रवल इदं कर्म करिष्या. मितन्मे राध्यतां तन्मे समृध्यता तन्म उपपद्यतां समुद्रो मा विश्वव्यचा ब्रह्माऽनुजानातु तुथो मा विश्ववेदा ब्रह्मणः पुत्रोऽनुजानातु श्वात्रोमा प्रचेता मैत्रावरुणोऽनुजानातु तस्मै विरूपाक्षाय दन्ताये समुद्राय विश्वव्यचसे तुथाय विश्ववेदसे श्वासाय प्रचेतसे सहम्राक्षाय ब्रह्मणः पुत्राय नमः ॥ इसन्तं पठित्वा अक्षतमग्नेः प्रादक्षिण्येन समाचारात ब्रह्मणे दत्वा, तथैव हस्तम्परावाग्नी समिधम्प्रक्षिपेत् । ततः सुवञ्च दक्षिणेनादाय, आतादितोष्णोदकेन प्रक्षाल्य, सव्ये कृत्वा, संमार्गकुशाग्रैमूलतोऽनपर्यन्तं सुर्व सम्मृज्य, दक्षिणेनादाय, अ. धोमुखं प्राञ्चमनी प्रताप्य, सव्ये कृत्वा, प्रणीताभिराद्भिः पुनः ·१ २३१२ २२३ ४२५ ४ पर र १ पर्वपाठनप्रयोगः । संमाय प्रतप्य, आत्माग्न्योरन्तरे आज्योत्तरत आसादयेत् । ततो व्याहृतित्रयं हुत्वा-व्याहृतीनां विश्वामित्रजमदग्निभरद्वाजा गा- यज्युष्णिगनुष्टुवशिवायुसूर्याः, समस्तानाम्प्रजापतिङ्घहती अजा- पतिः होमे विनियोगः । ॐ भूः स्वाहा । इदमग्नये न मम ॥ ॐ भुवः स्वाहा । इदं वायवे न मम ।। ॐ स्वः स्वाहा । इदं सूर्याय न मम ।। ततः पत्याकारेणोपविष्टान् शिव्यापाठयेद्वायत्री संहिताव. द-ॐ "तत्सवितुर्वरेण्यम्" इति प्रथमम् । ततो "भर्गो देवस्या धीमहि"। ततो "धियो यो नः प्रचोदयात्" । लतोऽवर्चशः पुनः समस्ताम् । ततः सावित्रं साम। ॐ सोमराजानं वरुणाम् । अग्नि- मन्बार भामहे ३। होचाइहायि । आदित्यं विष्णु सूर्यम् । होवा ३ हायि । ब्रह्माणा २३ चा ३। होदा ३ हायि । वृहा ३ उवा ३। पा २३४ तीम् ॥ ततो वेदस्या आदितः पर्वनामानि पाठयेत् । ॐ ओग्नायि । तद्वोहोवा । उच्चा । एवम् । (पृष्ठे ४४, पडौ ११ द्रष्टव्यानि ) ततश्छन्दोहोमः। ॐ अग्न आयाहि वीतये गृणानो हव्यदातये । निहोता ससि बर्हिषि स्वाहा । एवं हुत्वा । इदं गायव्यै न ममेति त्यागः, एवं सर्वत्र । पुरु त्वा दाशिवाय वोचेरिरग्ने तव स्विदा । तोदरदेव शरण आ महस्य स्वाहा । इदं उष्णिहे । २ २ ३ ४ १ १ २ २३१ २ ३ १२ ३

·श्रीलामवेदीयोपाकर्मपद्धतौ-
१ २३२ २२
ॐ अन्न आजिष्टयाभर गुम्नमस्मभ्यगधिगो । प्र नोराये पनी
यसे रत्सि बाजाय पन्थाम् स्वाहा । इदं अनुष्टुभे० ।
२३२३१ २
३क २
ॐ यज्ञा यज्ञा यो अग्नये गिरा गिरह च दक्षसे । प्रवासमा
मृतं जातवेदसं प्रिय मित्रं नश५ सिषम् स्वाहा । इदं बृहत्यै।
स्वादोरिया विधूवतो भयोः पिबन्ति गौरः । या इन्द्रेण
तयावरीष्णा पदन्ति शोभथा वस्वीरनु स्वराज्यं स्वाहा ।
इदं पक्यैः।
आ जुहोता हविषामर्जयध्द्रं नि होतारं गृहपति दधिध्वम् ।
३१२३२ ३ १२
३१२
३२ क३ २२
३ १२
इडस्पदे नमसा रात हव्यासपर्यता यजतं पस्त्यानाम् स्वाहा ।
इदं त्रिष्टुमे ।
३१२३ २३ १२
चित्र इच्छिशोस्तरुणस्य वक्षयो नयो मातरावन्वेति धातवे ।
२२ ३३२३ २३१२३ १२ ३२३ २
अनुधायदजीजनदधाचिदा ववक्षत्सद्योमहि दृत्य३ वरन् स्वाहा ।
इदं जगत्य।
प्रवोमहे मतयो यन्तु विष्णवे मरुत्वते गिरिजा एव या मरु-
३१३ ३१२
२
३
१२
त् । प्रशाय प्रयज्यवे सुखादये, तबसे भन्ददिष्टये धुनि व्रताय
शवसे स्वाहा । इदं अतिजगत्यैः ।

·छन्दोहोमप्रयोगः। ३१२ ३ ३ दर २३२ २३ १ २३ १२३ २२ २२ ३ २ ३१ २ ३२३१२ पोष्वस्मै पुरोरथ मिन्द्राय शूथपर्चत । अभि केचिदुलोक कृत सङ्ग समत्सुत्रहा । अस्माकं बोधि चोहितानभन्सामन्या केषां ज्या. का अधि धन्वनु स्वाहा । इदं शक्य । बब त्यं नय नृतोप इन्द्र श्यामं पूरा दिवि प्रवाच्यं कृतम् । यो देवस्य शवसा प्रारिणा असुविणनमः। भुवो विश्वमस्य देव जसा घिदेदुर्ज शतक्रतुर्विदे दिषं स्वाहा । इसतिशक्वर्यैः । त्रिकद्रुकेषु महिषो यवाशिरन्तु विशुष्म स्तृम्पत्सोममपिव- टेण्डुला मुलं कथा का । स ई माह माहि कर्म कर्तवे महामुरु सैन सश्चद्देवो देव सत्यइन्दुः सत्यमिन्द्रं स्वाहा । इदमष्ट्यैः । अल्हु श्रीषट् पुरो अग्नि घिया दध आनुत्यच्छौं दिव्यं वृणीमह इन्द्रवायू वृणीमहे ! यद्धकाणा विवस्वते नाभा सन्दाय नव्यसे । अधअनुनमुपयन्ति धीतयो देवा अच्छा न धीतयः स्वाहा । इदमत्यष्टौ । धर्म: प्रवक्तस्तन्वा समानृधे हरे साहा । इदं धृत्यैः । सयत प्रसर्पत सुवर्ग मे मते वयं स्वाहा । इदमतिधृत्यैः। संयमन्न व्यायमन्वियमन्नसमायमन् स्वाहा । इदं कृत्यैः । ३ ३ १ २३ र ३१ २१ २ २३ १२ २३२३१र २२ २१ १ २ र १ १ १ २

·No text on this page.

·पानपादिहोमप्रयोगः। १ ₹ स्वाहा । इदमेकाहाय । पन्य पम्पामिलोतारः। पन्यं पन्योवा २ हर स्वाहा । इदमहीनाय । विशः । विशो३वो अातिथापि स्वाहा। २१२१२ १ इदं सत्राय० ॥ प्रत्ल सधस्थमा । होरसदात् स्वाहा । इदं प्राय. श्चित्ताय० ॥ आभिवा शुरनोलुमाः स्वाहा । इदं क्षुद्राय० ॥ आ. २७ १ १ र ह २२ र रर र ए २२ र २ भित्वा शुरनोनुमोवा स्वाहा । इदं दशरात्राय !! पूनानः सोम भारयोवा स्वाहा । इदं सम्वत्सराय० ॥ उहुवा ओहा औहोवा । पुरोजितायि स्वाहा । इदमेकाहाय० ॥ च्योहम् । प्रसुन्वाना २ स्वाहा। इदमहीनाय० ॥ मामेममाश्रमिष्मोवा स्वाहा । इदं सत्रायः॥ उहुवा ओहा औहोवा । तंवादस्मां स्वाहा । इदं प्रायश्चित्ताय० ॥ औहोयि यज्ञायज्ञाचो अग्नया ३ ए स्वाहा । इदं क्षुद्रायः ।। अनायाहत्यूिचं पठित्वा-अग्न आयाहि वीतये गृणानो हव्यदातये । निहोता सरिस बर्हिषि स्वाहा । इदं छन्दस्य न मम ॥ इन्द्र ज्येष्ठं न आभर ओजिष्टं पुपुरिश्रवः। यदिधृक्षेम वज्र- हस्त रोदसी ओभे सुशिप्रपमाः स्वाहा । इदगारण्य० ॥ विदा मघवन्विदा गातुमनुशरसिषोदिशः। शिक्षा शचीनां पते पूर्वीणां पुरुषसो स्वाहा । इदं महानाम्नीभ्यः ।। २३ १ २ ३ २३ १ २ ३ १२३ १ २३१२३ १२३१२ २ ३ २३१२ २ ·श्रीसामवेदीयोपाकर्मपद्धतौ- ३ १२ उपास्मै गायता नरः पवमानायेन्दये। अभि देवा५ इयक्षते स्वाहा । इदमुत्तरायः॥ महन्मे वोचो भगों मेऽवोचो यो मेऽवोचः स्तोमं मेऽचोचो भुक्ति मंऽवोचः सर्व मेऽवोचस्तन्माऽवतु तन्मा विशतु तेन भुक्षि. पीय स्वाहा । इदं ताण्ड्यब्राह्मणाय ।। ब्रह्म च वा इदमग्रे मुब्रह्म चास्तां स्वाहा । इदं षड्विंशाय। ब्रह्म ह वा इदमग्र आसीत्स्वाहा । इदं सामविधये । अथ खल्वयमार्षप्रदेशो भवति स्वाहा । इदमार्षयाय० । अग्निरिन्द्रः प्रजापतिः सोयो वरुणस्त्वष्टाङ्गिरसः पूषा सर. स्वतीन्द्रामी स्वाहा । इदं देवताध्यायाय० । अथातः हितोपनिषदो व्याख्यास्यामः स्वाहा । इदं सहितोपनिषदे०। नमो ब्रह्मणे नमो ब्राह्मणेभ्यो नम आचार्येभ्यो नम ऋषिभ्यो नमो देवेभ्यो नमो वेदेभ्यो नमो वाय च मृत्यवे च विष्मय च नमो वैश्रवणाय चोपजाय च स्वाहा । इदं वंशवाह्मणाय । देव सवितः प्रमुख यज्ञं प्रमुख यशपति भगाय । दिव्यो गन्ध- चः केतपूः केतं नः पुनातु वाचस्पतिर्वाचं नः स्वदतु स्वाहा । इदमुपनिषदे । अथातः स्वरशास्त्राणां सर्वेषां वेदनिश्चय । उच्चनीच. विशेषा द्विस्वरान्यत्वं प्रवचते स्वाहा । इदं शिक्षायै । क्लृप्तो ज्योतिष्टोमोऽतिरात्रोकथ्या शोडशीकः स्वाहा । इदं कल्पसूत्रायः ।

·गानपर्वादिहोमप्रयोगः। कल्पसूत्रं यदा नाधीतं भवति तदा दशानां मूत्राणां मध्ये यदधीतं भवति तन्नाम्ना होमः कर्तव्यः । अथ वाचोवृत्ति व्याख्यास्यामः स्वाहा । इदं व्याकरणाय समाम्नायः समाम्नातः स व्याख्यातव्यस्तमिमं समानार्य निघण्टव इत्याचक्षते स्वाहा । इदं निरुक्ताय । अथातश्छन्दसा विचयं व्याख्यास्यामः स्वाहा । इई छन्दोभ्यो। पञ्च संवत्सरमयं युगाध्यक्ष प्रजापतिम् । दिनययनमालाई प्रणम्य शिरसा शुचिः स्वाहा। इदं ज्योतिषः । ततो व्याहृतिचतुष्टयम् , पुनस्त्रयञ्च हुत्वा, समिधं हुवा, दे. वसवितरिति मन्त्रेणाग्नेः परितः पूर्ववदनुपर्युक्ष्य "ॐ अदितेऽ न्वमस्थाः । ॐ अनुमतेऽन्वम स्थाः । ॐ सरस्वत्पन्धमा इति दक्षिणपश्चिमोत्तरतः प्रसेकान्विधाय, स्वरणावशेषिता मुद्धिं द. क्षिणेनादाय । प्रजापतिर्यजुर्विश्वेदेवाः बर्हिरभ्यञ्जने विनियोगः । "ॐ अक्तुरिहाणा व्यन्तु वयः" इति मन्त्रेणाज्यस्थालीस्थ आज अग्राण्यभ्यज्य, द्विस्तूष्णीमभ्यज्य, मध्यमपि मन्त्रेण सकृतिस्तुणी- चाभ्यज्य, तथैव मूलदेशमभ्यज्य, सव्ये कृत्वा, प्रणीतास्थजळेना. भ्युक्ष्य, दक्षिणे नादाय, प्रजापतिरनुष्टुब्रुद्रो बहिहोपे विनियोगः । "ॐ यः पशुनामधिपती रुद्रस्तन्तिचरोवृषा ! पशूनस्माकं माहिर सीरेतदस्तु हुतं तव स्वाहा तव स्वाहा ।" इति हुत्वा, इदं रुद्राय पशुपतये न ममेति त्यागः । उदकोपस्पर्शः । ततः प्रजापतिर्यजुर्वसवो होमे वि- नियोगः । ॐ वसुभ्यः स्वाहा" इति देणाज्यं हुवा, वसुभ्यो न ममेति त्यागः। ततः प्रदक्षिणमनि परिक्रम्य, चमसं निनीय, पुन:

·श्रीसामवेदीयोपाकर्मपद्धतौ- र २१ र १२ १ १ २ २ पूरयित्वा, स्थाने निदध्याद । ततो दक्षिणे पाणौ रक्षाबन्धनं हिरण्य भूषितां यवमर्षपपोटलिकां विचित्रतन्तुबद्धाम् । ए । रक्षत नो रक्षि. तारो गोपायत गोपायितारः इति मन्त्रेण । "येन बद्धो बली राजा दानवेन्द्रो महाबलः । तेन त्वामनुबध्नामि रक्षे मा चक मा चले. ति" । तुवंयवाइ । दाशु २३ षाः । नृपाहि शू । णुहोगा २३ इराः । रक्षातो ३ का ३म् । उता २३ हा ३४३ यि । स्मा २३४ नो ६ हायि । इत्यनेन वा रक्षाबन्धनम् । यज्ञोपवीतधारणम्- आचम्य प्राणानायम्य । सूत्रोत्पादने ब्रह्माणं ध्यायामि । ब्रह्मा । ब्रा २३ मा। यज्ञानं प्रथम पुरस्तात् । विसायि । वा २३ यि सी। मतः सुरुचो वेन आवः। सबू । सा २३ बू । निया उपमा अस्य यायिष्ठाः। सताः। सा २३ ताः। चयो. निमसतश्ववायिवा ३४३: । ओ २ ३४५ इ। डा॥ त्रिगुणीकरणे विष्णुन्ध्यायामि ॥ इदा ६ मे । विष्णू २ः। वि- १ २ रे १ २ २ २ १ २ र २ १ २ १ १ १ २ १ १ २ हो चक्रा२३४ मायि । त्राविधानि । दधायिपा १ दा २म् । समूर १। ढा २३ मा ३। स्या २ पा २३४ औहोवा । १३ । सुळे १॥ ततः-आपोहिष्ठा० से ॥ योवः शिरः॥ तस्मा. नः॥ इति तिमृभिः प्रक्षाल्य । ॐ तत्स०। इति गायच्या ·उपवीतधारणप्रयोगः। त्रिगुणाकुल्य । अधिवन्यने रुद्रन्ध्यामाथि। आवोराजा । नम. १ १ । १ २ १ १ या । रस्य रुद्राम् । हो । ता । राम् । स । स्वयमा ३३ । शेक्सी. योः । अनिं पुर। तनयि ! स्नोरचित्तात् । हिरण्य । रू। पा ३ मन । सा ३४ यि का ३ ५ का ६५६ म् ॥ इति ध्यामा दशकृत्वो गायच्याऽभिमन्त्रिताभिरद्भिः सम्प्रोक्षेत् । एवं संस्कृतमुपवीतं हस्ताभ्यामादाय, "हरये नमः । ब्रह्मणे नमः । ईशराय नम इति नत्वा, गायच्याऽभिमन्य, दक्षिणं बाहुं प्रवेश्य वामस्कन्धे धारयेन् मन्त्रेण यथा-यज्ञोपवीतमिति परमेष्ठी प्रजापतित्रिष्टुप् पहोपवीतं श्रौलागार्जकर्मानुष्ठानसि- ध्यर्थं यज्ञोपवीतधारणे विनियोगः । ॐ यज्ञोपवीतं परमं पवित्र प्रजापतेर्यत्सहज पुरस्ताद । आयुष्यमग्यूं प्रतिमुञ्च शुभ्रं यज्ञो. पवीतं बलमस्तु तेजः ॥ ॐ यज्ञोपवीतमसि यज्ञस्य त्वा यज्ञोपवी. लेनोपनह्यामि " सल आचम्य । “ॐ समुद्रं गच्छ स्वाहा" इति पूर्वकृतमुपवीतमुत्चार्य जले निक्षिपेत् । ततः सर्वे धानावन्तमिति मन्त्रेण धाना भक्षयेयु:-"धानावन्तं ३ १ २ ३ १ २ ३ १ २ करंभिणमपूरवन्त क्थिनम् । इन्द्र प्रातर्जुषस्व नः ॥" असंस्थादन्नि- भीर्य, अनाचान्ता एवं दधिक्राव्ण इति दधि भक्षयेयु:-"दधिक्राव्णो अकारिषं जिष्णोरश्वस्य वाजिनः। सुरभिनो मुखाकरत् प्र आयुषि तारिषत् । ततः समाचान्ताः शिष्याः पतयाकारणोफ- २ २२ न ४ सा.उ.

·૫૦ ३ १२ ३ ३ ३१२ ३ १२ १ १ A 4) १ - १ ३ श्रीसामवेदीयोपाकर्मपद्धतौ- विशेयुः। एतस्मिन्नेव काले आचार्योऽपि प्रतिसरबन्धनादि कुर्याद । तत आचायों अग्न आयाहीत्यादिऋत्रयं तान्येक्ष त्रीणि सामा- नि स्वपठनादि शिष्यान्पाठयेत् । ॐ अग्न आयाहि वीतये गृणानो हव्यदातये । निहोता सत्सि बर्हिषि ॥१॥ त्वमग्ने यज्ञाना होता विश्वेषारहितः । देवेभिर्मानुषे जने ॥२॥ अग्निदृतं वृणीमहे होताई विश्ववेदसम् । अस्य यज्ञस्य सुक्रतुम् ॥३॥ ओग्नाशि! आयाई ३ वोयितोया २ यि । तोया २ यि । गृणानो ह । व्यदातोया २ यि । तोया २ यि । नायि होता सा २३। त्सा २ यिबा २३४ औहोवा । ही २३४ षी ॥२॥ अग्नआया हिवी। तयायि । ह. णानोहव्यदाता २३ यायि । निहोताससि बी २३ यिषी ! वहीं २ यिषा २३४ औहोचा ! बही ३ षी २३४५ ॥२॥ अग्न- आयाहि । वादयितयायि । गृणानोहव्यदा १ ता है ये । निहोता २३४ सा ! त्सा २३ यिवा ३. हा २३४ यिषो ६ हायि ॥३॥ एवं पठित्वा, ब्राह्मणभोजनपूर्णपात्रादिसङ्कल्पं कुर्यात्-"कृतस्यै- तत्कर्मणः समृद्ध्यर्थं यथासम्पनेनानेन तृप्तिपर्यन्तेन भोजनेन यथाकाले एकं ब्राह्मणमहं भोजयिष्ये ।" तत:-"कृतस्यैतत्कर्मण: साङ्गतासिद्ध्यर्थं दास्यमान (दीयमानं वा) पूर्णपात्रं ब्रह्मणे तुभ्यमहं सम्प्रददे।" ३ ४५४२५२ us २ २ २ १ १११ ४ ४ २ ·वामदेव्यजपप्रयोगः । ago १ २ OM २२ हाऊ। ३। ह हाउ।३। हह हाउ ।३। कपा २३ उ! २ १ १ २ १ हा ३ ओ २३ । २१ हा ३१ उ वा २। अभिवा शुरनो । आउ। ३ २ १२ ₹ २ ३ १२. २ १ २२ १ १र २२ १२ ૨ ३ १ २२ १२ ३ वा २३ । नू २३४ माः । इडा । ३ । ज्योतिष्पत स्वः पलान्तरिक्ष २ १२ १२२२१र पृथिवीं पञ्च प्रदिश ऋषीन्देवान्वर्णम् । अदुग्धा इच धा ३१ उका २३ ई । ना २३४ वाः । इडा । ३ । ज्योतिष्पत स्वाः पतान्तरिक्ष पृथिवीम्पञ्च प्रदीश ऋषीन्देवान्वर्णम् । ईशानमस्य जगतः सुना ३ १ उवा२३ । दृ २३४ शाम् । इडा । ३ । ज्योतिष्पंत स्वापतान्तरिक्ष पृथिवीपञ्च प्रदीश ऋषीन्देवान्वर्णम् । ईशानमिन्द्रता ३१ उवा २३ । स्थू २३४ षाः। इडा । ३। ज्योतिष्पत स्व:पतान्तरिक्ष पृथिवीम्पञ्च प्रदीश ऋषीन्देवान्वर्णम् । हाउ । ३ । इहाऊ । ३ । हहहाऊ। ३ । कपा २ । ३ । हा ३ ओ २३।२। हा ३१ उ वा २। ए। व्रतमे सुवरे शकुनः॥ पृष्ट्य पड़हो महाव्रतमतिरात्रः सप्तर्षय एतेना व स्तेनर्द्धिस्तस्मादेतेन यजन्तु ऋध्या एव सप्त शिरसि प्राणा इन्द्रियाणीन्द्रियाण्येवैतेनाप्नोलि सप्त ग्राम्याः पशव- स्तानेतेनाप्नोति वृत सप्तमस्याह्नः पृष्ठं भवति तद्ध्यनासमन्नं वै व्रत- मन्त्रायमेवैतेनाप्नोति पृष्ट्यः षड़हो भवति प्रत्यक्षमध्ये प्रत्यक्ष ह्यत्तेन सप्तर्षय आनुवन्नृध्या एव ॥ ॐ प्रथमस्त्रिवर्गः सावित्रं गा. २१२१ र २२ १२ १ २ २ १ ·पू२ श्रीसामवेदीयोपाकर्मपद्धतौ- ३ १ र १ २ १ १ २ ३ ₹ ४ ४र ५ १ २ २ १ १ १ - ६ ३ अन महानायवैषाकृता नाम सहिततया वै देवा अमृतत्वमाय- अमृतत्वमेति य एवं वेद ।। ललो धामदेव्यं गायेत् । रूपानचित्रेति बामदेव ऋषिः गायत्री छन्दः इन्द्रो देवता शा- स्त्यर्थे जपे विनियोगः । का ५ या । नश्वा ३ इत्रा ३ आभू. शाद। ऊ । ती सदावृधः स । खा। औ ३ हो हाई। कया १३ शचायि । छयो हो ३। हुंमा २ । वा २ तौ ३६ हाथि ॥१॥ का स्त्वा । सत्यो ३ मा ३ दानाम् । मा। हिष्ठो मात्सादन्ध । सा। औ ३ होहाइ । दृढा २३ चिदा । हो ३ । हुँमा २ । वा २ सो ३५ हायि ॥२॥ आ ५ भी। जुणा ३: सा ३ खीनाम् । आ । बिताजराइ है। गाम् । औ ३ होहाइ । शता २३ म्भवा । सियो हो ३ । झुमा २ । ता १ यो ३५ हायि ॥३॥ कया नश्चित्र आभुवदृती सदा वृद्धः सखा। कया शचिष्ठया वृता ॥ कस्त्वा सत्यो मदानाम: हिष्ठो मत्स- दन्धसः । दृढा चिदारुजे वसु ॥ अभीषुणः सखीनामविता जरित णाम् । शतम्भवा स्यूतये ॥ स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । स्वस्ति नस्ताक्ष्यो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृह ४ १ १ १ १२ ३ २ ३१२३ ३२ १ २र३१ २ ३ १ २ ३ १ २ ३ १२ ३ २ ·उत्सर्गप्रयोगः। ५ ३ स्पतिर्दधातु ॥ ॐ स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥ चतुर्मिश्च चतुर्भिक द्वाभ्यां पञ्चभिरेव च । हुयले च चुनाभ्यां तस्मै यज्ञात्मने नमः । तद्धतद्ब्रह्मा प्रजापतय उवाच प्रजापतिमनवे मनुः प्रजाभ्य आचार्यकुलावेदमधीत्य यथाविधानं गुरोः कर्माविशेषणानिसमा- वृत्य कुटुम्बेशुचौ देशे स्वाध्यायमधीयानो धाम्भिकान्विदधदात्मनि सर्वेन्द्रियाणि सम्प्रतिष्ठाप्याहि संसर्वभूतान्यन्यत्र तीर्थभ्यः स ख. वेवं वसन्यावदायुषं ब्रह्मलोकमभिसम्पद्यते न च पुनरावते ते न च पुनरावर्त्तते ।। इति उपाकमाहौ पठेत् । इत्युपाकर्मप्रयोगः ॥ अथोत्स्वर्गप्रयोगा। ततस्तहिनमारभ्य भाद्रपदमासीयहस्तादधस्तनपुष्य नक्षत्र यावद् गृहमानीतानामृषीणां प्रत्यहं पूजनम् । पुष्य नक्षत्रशुतेऽहनि प्रातरेव सशिष्यः प्राङ्मुखो उदङ्मुखो 'बा ग्रामादबहिनद्यादौ गत्वा, यथाविधिना ऋषीन्पूजयेत् । तत्र देशकालौ सङ्कीर्य "छन्दसामाप्यायनार्थ यातयामत्वदोषनिवृत्तये वेदोत्सर्गकर्मणि ऋ. पीणां पूजनतर्पणादिकर्माहं करिष्ये' इति सङ्कल्प्य, आवाहनं विना पूर्ववत् ऋषीन्सम्पूज्य, तथैव तर्पयित्वा, पुनः सम्पूज्य, विसर्ज. नं कुर्यात्--सुतासोमा ३ हा। धूमत्तामा २। सोमा. इन्द्रो ३ हा । यमन्दाइना २:। पवित्रवा ३ हा । तो अक्षारा २ न् । देवान्गच्छा ३ हा । तुवो ३ । हो २३४ । वा। मा५दो १ २ २ ४ ·श्रोलामवेदीयोपाकर्मपद्धतौ- ६ हायि ॥ इति विसृज्य, ऋषीन्टलवसाम्ना प्लावयित्वा (पृ० ३२, पं १० ) एतानि समानि पठेत-- हा २ अवाक । ३ । होबा । २। होवा ३। हाउवा । ए। १ - ३११११ २ १२२ १२२ १२२ १ १ १ १ १ १२२ १ २ १२ १ २ २२ १ - १ ३ २ २२ १ २ लोकं प्रजां गर्भो नो यमदध्मवाच पराच पथिभिश्चरन्ता २३४५: ।। डा २ अवाक् । ३। होवा । ३ । असशित३ । होई । यस्मा द्यावापृथिवी भुवनानि चक्रदुः। होइ । अयसशिङ्क्ते ३। होइ । यस्मा- दाप ओषधयो सुवनानि चक्रदुः । होइ । अयसशिङ्क्ते ३ । होइ । यस्मात्समुद्रिया भुवनानि चक्रदुः। होइ । अयसशिले ३ । होई । यस्माद्विश्वा भूता भुवनानि चक्रदुः । होइ । हा २ ऊवाक् । ३। डोवा । २। होवा ३ | हाउवा। ए। आपः । २। आपा २३ ४५: ।। हा २ ऊबाक । ३ । होवा । ३। येभिर्विया। श्वमै- राया २ः। तेभिर्विया । अनुहीमादा २ म् । येभिर्भूताम् । सहः साहा २ः। तेभिस्तेज आपः। आपा २ः। येभिव्य॑न्तरिक्ष- भैरया । हाउवा ।।। आपः । २। आपा २३४५: ॥ हा २ ऊबाक । ३ । होचा । ३। यज्जायथा अपूहो २। दाँया २। मघवन्त्रहाहो २ । त्याया २। तत्पृथिवीममाहो २। ३२ २ १ २ १ १र २ १र २ १ १ १ र - १ १ ·उत्सर्गप्रयोगः। ५५ १ र १ २ १ २ र २१२ २३ १२ थापा २९ । तदस्तभ्ना उगोहो २ यि । दायित्रा २ । हा २ अवाक् ।३। होवा । होबा । होवा ३ । हाउवा । ए । तेजो धर्मः सङक्रीडन्ते शिशुमतीर्वायुगोपास्तेजस्वीमरुद्भिर्भुवनानि चक्रदू २३४५: । लेजो वै गायत्री छन्दसान्तेनो रथन्तरमाम्नां तेज. श्चतुर्विशः स्तोमानान्तेज एव तत्सम्यक् सन्दधात्यपिह पुत्रस्य पुत्रस्तेजस्वी भवति ॥ ततो निमज्याचम्प गृहमागच्छेयु: । लत आपुनरूपाऋरणाच्छन्दसामनध्यायोऽन्यत्र ब्रह्मयज्ञात् । इत्युत्सर्गप्रयोगः। परिशिष्टप्रकरणम् । उपाकर्मणि सङ्कल्पे विशेषः । मम जन्मप्रभृत्यद्यतनदिनं यावत् वाशनःकायकृतानां बु. दिपूर्वाबुद्धिपूर्वाणां सकृदभ्यासविषयाणां महापातकातिपातको- पपातकानां शोधनार्थ सकलपापक्षालनार्थं छन्दसां अस्थानो- च्छ्वासावर छेदैः प्रामादिकैश्च घोषणाध्यापनाधनध्यायाधीता- ऽध्ययनदोषनिवृत्त्यर्थं परद्रव्यापेक्षया प्रवर्द्धितलोभाच्छन्दसा पराधीनतया प्रयुञ्जितत्वदोषनिवृत्यर्थं द्रव्याध्ययनयोर्विनिमयेन अध्यापनादिदोषनिवृत्यर्थं अनधिकारिभिश्छन्दाश्रवणायनेकदो. पनिवृत्यर्थ छन्दसां यातयामत्वदोषनिवृत्यर्थं अयातयामत्वफ- ळमाप्त्यर्थं ब्रह्माद्याधनेकदिवौकसां गौतपाद्याधनेकऋषीणां च जलार्थीतयाऽऽगमनेन मम शरीरे अवशेषोपार्जितपापम.

·५६ श्रीसामवेदीयोपाकर्मपद्धतौ- शमनार्थ गौतमाहिसमर्षीणां अरुन्धतीगणेशगोभिल्लाचार्यप्रव. चनकदुर्गासहिताना आवाहनादिस्थापनप्रतिष्ठापूजन तर्पणकरणे. अधिकारार्थ, ( उत्सर्ग श्वेत् पूजनतर्पणउत्सर्जनकरणेऽधिकारार्थ) अस्यां भागीरथ्यां, अस्या नद्यां वा, अस्मिन् तडाणे वा स्नान विधिना स्नानमहं करिषले । . अथ विष्णुपूजनम् । तत्र आचमनप्राणायामान्ते सङ्कल्पः-देशकालौ सही तमादिसप्तर्षीणामरुन्धती-गणेश-गोभिलाचार्य-प्रवचनकर्तदुर्गा- सहितानामावाहनादिस्थापन-प्रतिष्ठा-पूजनतर्पणोषाकर्म करणेऽधि- कारार्थ ( उत्सर्गश्चेत् 'पूजनतर्पणोत्सर्गकरणेऽधिकारार्थ ) श्रीविष्णोः प्रीत्यर्थे विष्णोः षोडशोपचारैहन्यासपूर्वकं यथा- शक्ति पूजनमहं करिष्टो ।" तत इदं विष्णुरित्यकमन्त्रेण षोडश. भिर्वा मन्त्रैः स्वदेहे न्यासं कुर्यात् । तत्र अङ्गक्रमो यथा-"करयो। पादयोन्विोः कट्योनाभौ हृदि क्रमात् । झण्ठे बाहोर्मुखे नेत्रे मुनि वामाङ्गतो न्यसेत् ॥” स्वदेहे न्यासं कृत्वा तथैव देवेन्यासं कुर्यात् । षोडशचंपक्षे न्यासपूजनक्रमो यथा-- ॐ इदं विष्णुर्विचक्रमे त्रेधा निदधे पदम् । समूढ़मस्य पा मुले ॥ वामकरे न्यासः । पूजने तु-भगवते श्रीमहाविष्णवे नमो ध्यायामि । त्रीणि पदा विचक्रमे विष्णुर्गोपा अदाभ्यः । अतो धर्माणि धारयन् ॥ दक्षिणकरे। आसनं समर्पयामि । -- ३ २उ ३१२ २२ २ ·विष्णुपूजनप्रयोगः। १२ १ ३२३१ २ १२ १ ३ २ २३३ १२ ३१ २ १ विष्णोः कर्माणि पश्यत यतो व्रतानि पस्पशे । इन्द्रस्य युज्य: सखा ॥ वामपादे । पाद्यं सम। तद्विष्णोः परमं पद सदा पश्यन्ति हरयः ।। दिवीय चक्षु. राततम् ॥ दक्षिणपादे । अयम् । तद्विप्रासो विपन्युवो जागृवाला समिन्धते । विष्णार्यस्परम पदम् ॥ वामजानुनि । अन्तेि आचमनीयम् । अत्र ऋषिपूजनप्रकरणोक्ततत्तन्मन्त्रैः (पृ० ७, पं० ३) पञ्चामृतस्नानं कार्यम् । तत:-अतो देवा अवन्तु नो यतो विष्णु. विचक्रमे । पृथिव्या अधि सानवि ॥ दक्षिणजानुनि । शुद्धोद. कस्नानम् । स्नानान्ते-'तद्विप्रासो' इति मन्त्रेणाचमनीयम् । पक्षस्य वृष्णो अरुषस्य नूमहः प्रनो वचो विदथा जातवेदसे। वैश्वानराय मतिर्नव्यसे शुचिः सोम इव पवते चारुरग्नये । वाम कव्याम् । वस्त्रम् । आचमनीयम् । प्रकाव्यमुशनेव ब्रुवाणो देवो देवानां जनिमाविवक्ति । महि. व्रतः शुचिषन्धुः पावकः पदा वराहो अभ्येति रेभन् । दक्षिणका ट्याम् । यज्ञोपवीतम् । आचमनीयम् । २ ३१२ सहस्रशीर्षाः पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमि सर्वतो ३२३ २उ ३ २ ३ १२ २२३ २३ ३ १२३१२ १ २२३१२ ३२३ २३ ३ ३१ २३२ ३क २२३ १२ ३१२ १ ·परिशिष्टप्रकरणे- १२३ २उ ३१२३ ३१२३१२ २ ३ २३क वृत्त्वात्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ।। नाभौ । चन्दनम् । त्रिपाषं उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत्पुन: । तथा विश्व५ व्यकामदशनानशने अभि ॥ हृदि । पुष्पम् । पुरुष एवेद सर्व यद्भूतं यच्च भाव्यम् । पादोऽस्य सर्वा ३ २ ३ २ ३ १ २ १ २ ३ १ २ ३ १२ ३१२ २३ १२ ३१२ ३२ भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥ कण्ठे । धूपम् । ताचानस्य महिमा ततो ज्यायाश्च पूरुषः । उतामृतत्वस्ये. शानो यदन्नेनाति रोहति ॥ वामबाही । दीपम् । ततो विराडजायत विराजो अधि पूरुषः। स जातो अत्यरि. च्यत पश्चाद्भुमिमथो पुरः।। दक्षिणबाहौ । नैवेद्यम् । आचमनी. यम् । ताम्बूलम् । किमित्ते विष्णो परिचाक्षिनामप्रयद्वक्षे शिपिविष्टो अस्मि । मावर्यो अस्मदप गृह एतद्यदन्यरूपः समिथे बभूथ ॥ मुखे । नमस्कारम् । प्रतत्ते अद्य शिपिविष्ट हव्यमर्यः शश्सामि वयुनानि विद्वान् । तं त्वा गृणामि तव समतव्यान्क्षयन्तमस्य रजसः पराके ॥ नेत्र. यो । प्रदक्षिणाम् । ३ २ ३२३१ २२३ २२ ३ १ र ३२उ ३१ २ ३१२ २२ ·विष्णुपूजनप्रयोगः। ५४ १२ ३ २ ३ वषट् ते विष्णवास आकृणोमि तन्मे जुषस्व शिपिविष्ट ह. ज्यम् । दर्दन्तु त्वा सुष्टुत्यो गिरो मे यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥ शिरसि । दक्षिणाम् । ततः पूजनान्ते हस्ते तुलसीपुष्पचन्दनानि गृहीत्वा, इदं विष्णुरिति मन्त्रं षोडशवारं षोडशार्च वा पठित्वा "अनया यथा. कृतपूजया भगवान श्रीपापापहा पहाविष्णुः पायताम् तत्सव" इति पुष्पादीनि विष्णवे समय, प्रार्थयेत् । "विष्णोः षोडशोप- चार देन्यासपूर्वकं यथाशक्ति पूजनं परिपूर्णमस्तु । ऋषीणां पूज- नतर्पणोपाकर्म ( पूजनतर्पणोत्सर्जन ) करणेऽधिकारोऽस्तु । यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या तपपूजाक्रिमादिषु । न्यून सम्पूर्णवां याति सद्यो वन्दे तमच्युतम् ॥ प्रमादात्कुर्वतां कर्म प्रच्यचेताध्वरेषु यत् । स्मरणादेव तद्विष्णोः सम्पूर्ण स्यादिति श्रुतिः ॥ ॐ विष्णवे नमः ।" ततश्चरणोदकमनेन मन्त्रेण पिवेद-"अकालमृत्युहरणं सर्वव्याधिविनाशनम् । विष्णोः पादोदकं पीत्वा जठरे धारया. म्यहम् ॥ अकथितानि पापानि सञ्चितानि भवन्त्यपि । तानि सर्वाणि नश्यन्ति पीते चरणोदके हरेः ॥" तत ऋषिपूजनात्मा ऋषिविप्रेति मन्त्रेण षोडशाङ्गेषु न्यासं कुर्यात् । तत्र विनियोगः "ऋषिविप्रेत्युशना त्रिष्टुप् ऋषयः न्यासे विनियो. गः।” मन्त्रस्तु पृ० ६ पं० १४ द्रष्टव्यः । अस्मिन्न्यासे क्रमे विशेषो यथा-"मूनि नेत्रे मुखे बाहोस्तथा कण्ठे हृदि क्रमात् । नाभौ कट्योश्च जानुभ्यां पादयोः करयोन्यसेत् ॥" ऋषीन्पूजयेत् ।

·६० परिशिष्टप्रकरणे d तर्पणे विशेष तर्पणे निरग्निकेल सर्वना द्वितीयान्तं नामोच्चार्य सर्पयामी- त्यन्तेन "ब्रह्माणं तर्पयामिइति तर्पण कर्तव्यम् । ॐ ब्रह्माणं तर्पयामि ॥१॥ ॐ विष्णु स० ॥२॥ ॐ रुद्र त. ॥३॥ ॐ प्रजापति त ||४!! दोस्त० ॥२॥ ॐ देवस्ति ॥६॥ ॐ छन्दा सि त० ॥७॥ ॐ ऋभारत ॥८॥ ॐ पुराणाचार्या. स्त० ॥९॥ ॐ गन्धास्त० ॥१०॥ ॐ इसरास्त ० ११॥ ॐ मासन्त० ॥१२॥ ॐ संवत्सरं सावयं तं० ॥१३॥ ॐ देवीरता ॥१४॥ ॐ अप्सरसस्त ॥१५॥ ॐ देवानुगांस्त० ॐ ॥१६॥ नागांस्त० ॥१७॥ ॐ सागरास्त० ॥१८॥ ॐ पर्वतारला ॥१९॥ ॐ सरितस्त० ॥२०॥ ॐ दिव्यान्मनुष्यास्त० ॥२१॥ ॐ इतरा. न्मनुष्यास्त० ॥२२॥ ॐ यक्षांस्त० ॥२३॥ ॐ रक्षांसि त० ॥२४॥ ॐ सुपर्णास्त० ॥२६॥ ॐ पिशाचास्त ॥३६॥ ॐ पृथिवीं तक ॥२७॥ ॐ ओषधीस्त० ॥२८॥ ॐ पशूस्त० ॥२९॥ ॐ वनस्प. तीस्त० ॥३०॥ ॐ भूतग्रामञ्चतुर्विधन्त ॥ ३१ ॥ अथ प्राची- नावीति ( अपसव्यं ) दक्षिणाभिमुखः पातितवामजानु: कृष्णं. स्तिलैर्द्विगुणदर्भः पितृतीर्थगतैः पितृतीर्थेन तर्पयेत् । ॐ यमन्तर्प यामि ॥२॥ ॐ यमपुरुषास्त ॥३॥ ॐ कव्यवाडनलन्त० ॥३|| ॐ सोमन्त० ॥४॥ ॐ अर्यमणन्त ॥५॥ ॐ अग्निष्वात्तांस्त. ॥६॥ ॐ सोमपीथांस्त० ॥७॥ ॐ बर्हिषदस्त० ॥८॥ कन्यवालादितर्पणान्ते उत्तरवंशीयतर्पणात्माक् स्वपितृतर्पणमा- चारात्कार्यम् । तद्यथा-गोत्रनामादि द्वितीयान्तमुच्चार्य 'पितरं तर्प. यामि इति तर्पयेत् । पितृमात्मातामहादित्रयं प्रत्येकमञ्जलित्रयेण क ·निरग्निकार्नुकतर्पणप्रयोगः। . ७ . अर्पयेत् । सत्र क्रम:- "पिलरम् , शिलालहस् , प्रपितामहम् । मातरम् , पितामहीम् , प्रपितामहीम् । सपत्नजननीम् । मा- तामहरू , प्रमातामह, मातामहम् । अग्रे एकाञ्जलिना तर्पयेत् । मातामहीम् , प्रमातामहीम् , वृद्धप्रमातामहीम् । पत्नीम् । तनयम् । तनयाम् । पितृव्यकम् , पिवृष्यकपत्नीम् । पातुलम् , मातुलानीम् । भ्रातरम् , अापल्ली। पितृष्वतारं सापत्यां सघशाम् । मातृष्वसारं सापत्य सधवान् । भगिनी सापत्यां सघ- काम् । श्वशुरन्, श्वश्रूम् । गुरुवात गुरुपत्नीम् । शिष्यम् । आप्तम्।" बताः सनकादितर्षणान्ते येषां न पिता न भ्राता न पुत्रो ना. न्यगोत्रिणः। ते सर्वे तृप्तिमायान्तु मयोत्सष्टैः कुशौः सदा ॥ इति मंत्रण कुशास्त्यवस्था लाव्याचम्या सोसजन दाक्षिणाभिमुखस्तिष्ठः अपसव्येन बेष्टपन्थले स्नानवस्वैकदेश निष्पीडयेत् । तत्र मंत्र:- 'ये चास्माकं कुले जाता अपुत्रा गोत्रिणो मृताः । ते क्षन्तु मया द वस्त्रनिष्पीडनोदकम् ॥” इति ( इदं गृहे निषिद्धम् )। ततः सव्यम् , आचमनम् , सूर्यादिभ्य भ्यस्तचन्मंत्रणायं दद्यात् । यथा- बमहानिति मन्त्रस्य जमदमिहती सूर्यः अर्घप्रदाने विनियोगः। ॐ बग्यहाअसिसूर्य बड़ादित्य सहायसि। महस्ते सतो महिमाप- निष्टमपहा देव महाअति ॥ सूर्य एष सेऽर्घः ॥१॥ आप्यायस्वेति गौतमी गायत्री सोमः अर्धनगः। ॐ आप्यायस्व समेतु ते विश्वतः सोम वृष्ण्यम् । भवा बाजस्य सङ्गथे। सोम एष तेऽर्घः ॥२॥ अग्निमुद्धति वरुणो गायत्री भौमः अपि० गः॥ ॐ अग्निी- २३१ २ ·६२ परिशिष्टप्रकरणे- २१ २३१२ ३ २३ २३१ २३१२ .. २२ ३ १२ ३१ २२ ३१३३१३३१३ ३१ र ३ १२३ ३१२ m दिवः ककुत्पतिः पृथिव्या अयम् । अपाता सि जिन्वति ।। भाम एष० ॥३॥ अग्ने विवस्वेति मण्डोर्जमदग्निबृहती बुधः अर्घप्र० गः । ॐ अग्ने विवस्वदुषसश्चित्रशाधो अमर्थ । आदायुषे जातवेदो वहा- त्वमद्या देवाउपर्बुधः ॥ बुध ए० ॥४॥ बृहस्पत इत्यप्रतिस्थास्त्रि- ष्टुब्बृहस्पतिः अर्थमगः॥ ॐ बृहस्पले परिदीया रथेन रक्षोहाभि- त्राअपबाधमानः । प्रभञ्ज सेनाः प्रमृणो युधा जयन्नस्माकमेध्याति तास्थानाम् ॥ गुरो ए० ॥५॥ शुक्रन्त इति भरद्वाजस्त्रिष्टुप् शुक्र अर्धपगः।। ॐ शुक्रन्ते अन्यद्यजतंते अन्यद्विषुरूपे अहनी चौरिया- सि।विश्वा हि माया अचसि स्वधावन भद्रा ते पूषनिह रातिरस्तु॥ शुक्र ए०॥६॥ शंनोदेवीरिति सिन्धुदीपो गायत्री शनि: अर्धपगः । ॐ शंनो देवीरभिष्टये शन्नो भवन्तु पीतये । शं योराभि स्रवन्तु नः ।। पाने ए०॥७॥ कया नश्चित्र इति वामदेवो गायत्री राहुः अर्घषगः!! ॐकया नश्चित्र आभुवदृती सदा वृधः सखा । कया शचिष्ठया वृता। राहो ए०॥८॥केतु कृण्वन्निति मधुच्छन्दा गायत्री केतवः अर्धा ! ॐ केतु कुण्यन केतले पेशो मयाँ अपेशसे । समुषद्भिरजायथाः ।। केतव ए०॥९॥ इति ॥ सामवेदीयस्नानविधिपरिशिष्टम् । अथ स्नानविधि व्याख्यास्यामो नदीदेवखातगर्तप्रस्रवणादीन- १ २३२३१२३ १२ २२३२ ३ १२३ ३ ·१ स्नानविधिः। गत्वा, शुचौ देशे मृत्तिलकुशगोमयाक्षतानुपकल्प्य, पारक्यपाने पञ्च पिण्डानुद्धृस, नमस्कृत्य तीर्थ पावकानः सरस्वतीति, पादा. वारस्य मृद्भिर्गात्राणि प्रक्षाल्योपविश्य, बद्धशिवी नित्ययज्ञोपवी- त्याचम्य, प्राङ्मुख उदङ्मुखो वा कुशहस्तः शुचिः समाहितोऽय सप्त व्याहृतीः सावित्रीश्च जपित्वा सप्तकृत्वः सावित्र्यानुमन्त्रिता, सकदुद कमाचामेचत आचम्यापो यथाविध्याचम्यापो यथाविधि ॥२॥अथ देवताभिसन्धि कृत्वा, सहस्रशीष घृतवत्यश्वक्रान्त इत्या- मिम्भिमत्तिकामादायेदं विष्णुर्विचक्रप इति षड्ऋचेन सम्मृज्यो द्रयन्तमसम्पर्युदुत्तममिति चोवों पाणी कुत्वाऽऽदित्यमवेक्षेतोद्धृ तासि वराहेणामोसीति च मृद्भिर्गात्राणि प्रतिलोमान्यङ्गान्यभि- मृ शेरन द्वितियवाहता कृत्वा, गावाश्चिद्घासमन्यव अग्रमग्रञ्चरन्ती नामित्येतेन गोमयं गात्रेषु मृत्तिकावहतञ्च सत्यञ्चोते त्रिः शुष्का. घमर्षण अपेत्ततो देवताभिसन्धि कृत्वा,नाभिमात्रेजले स्थित्वा, शन्नो- देच्यापोहिष्ठीयाभिः पावमानीभिस्तरसमन्दीभिरेतोन्बिन्द्र रस्तवाम तमुष्टवाम नकिइन्द्रत्वदुत्तरमित्याभिग्भिः पविलयतीभिरोङ्कार व्याहृतीभिर्जियित्वा, विप्राणायामं कृत्वा, त्रिप्लुत्य, सहस्रशीर्षा इति तुचेनाघमर्षणं जपेचतस्विराप्लुत्य, पुनः शन्नोदेव्यादिभिः मार्जनश्च मार्जनञ्च ॥२॥ अथ नित्यवत्संध्यामुपासीतोदुत्यं चित्रमा यङ्गौरपत्येता तरणिरुद्यामेष्यामिग्भिः सविदुरुपस्थानं नमो ब्रह्मण इत्युपजायचेत्येवमन्तेनाग्निस्तृप्यविति च (वृप्यतां सर्वत्र ) सव्यनतारस्तर्पयेदथापसव्येन राणायनीशटीत्यथ कव्यवालादयो दिव्यान्यमा५श्वाथात्मीया श्व त्रीपितृतस्त्रीन्मातृतस्त्रीन्मातामह तस्तत्परन्यश्च पितृतर्पणसनकादयश्च निवीत्यथ मनुष्यधर्मास्ततो ·परिशिष्टप्रकरणे- माययष्टशतपादौ कृत्वा, भासन्दशास्तोभमुन्नपङ्गायत्रीसामौशन५. सुबाशुद्धीये राजनरौहिणके वृहद्रयन्तरे पुरुषगतिर्महानाम्न्यो महा- दिवाकीत्य ज्येष्ठ सामानि देवव्रतानि पुरुषव्रतान्य लुमान लबश्यावी. यमादित्यवतमेकवि शत्यनुगानम्पर्कादारभ्य यथाशक्त्यइरहब्रह्म- यज्ञ इति गोमिलीयादोमिलीयात् ॥३॥ आदळवने तु सम्प्राप्त तर्पण तदनन्तरम् । गायत्रीच जपेत्पश्चात्स्वाध्यायश्चैव शक्तितः॥४॥ आप्लवने तु सम्माते गायत्री जपतः पुरा । तर्पणं कुर्वतः पश्चात् स्नानमेव वृथा भवेत् ॥५॥ इति स्नानविधिपरिशिष्टं समाप्तम् । श्रीसामवेदीघोषाकर्मपरिशिष्टम् । प्रौष्ठपदशुक्लपक्षे हस्तेनाचार्य: सशिष्यः प्राङ्मुख उदङ्मुखो वा प्रामान्निष्क्रम्य,यथाविधि शुच्युदके स्नात्वाऽऽचम्य,कौशान सप्त ऋषीन् स्थलेऽवस्थाप्य, गन्धमाल्यादिभिः सम्पूज्य, नाभिदघ्न उद- के स्थित्वा सशिष्य ॐ कारो महाव्याहृतयो गायत्री ब्रह्मा वेदा देवा ऋषयश्छन्दास्याचार्यास्तृप्यन्तामोङ्कारं तर्पयेद्भूर्भुवः स्व- रिति व्याहृतीस्तत्सवितुरिति गायत्री सोमराजेति ब्रह्माणमग्न. आयाहि दशभिर्वेदाउपास्मै इत्याध्यायेन देवास्तपैयेहगन्तस्त- णमृषिविप्रेति ऋषिमन आयाहि गायत्री पुरुत्वा उष्णिगनओजि. टमनुष्टुब्यज्ञायज्ञा बृहती स्वादोः पतिराजुहोता त्रिष्टुचित्रा ज. गतीति छन्दांसि, प्रचोमहेऽतिजगती प्रोष्वस्मै शकरी तवत्यति शकरी त्रिकद्रुकेष्वष्टिरस्तु श्रीषडत्याष्टिधर्मप्रधृतिः सर्पतातिधृतिरित्य. तिछन्दास,संयमन्नेति कृतिश्चराचराय प्रकृतिौरक्रामाकृतियों तिष्पत विकृतिमनोजयित्संकृतिः प्रागन्यदाभकतिरधिपत उत्क.

·उपाकर्मपरिशिष्टम् । तिरिति विच्छन्दासि, नमो ब्रह्मण इत्येकखण्डमेवास्या ब्रह्माणं वयेदुभूतग्राममिति प्रथमान्तश्चानिस्तृप्पस्विति च तृप्यता वा सर्वत्र, सव्येनैतालपैयदयापसव्येन तिदिगुपदभैः पितृतीर्थे न ॐकारो महाव्याहतयो गायत्री ब्रह्मा वेदा देवा ऋषयः पितर- छन्दास्याचार्यास्तृप्यन्तामेवन्त्री राणायन शटोत्याचार्या इति पितृनेकांस्तृभिस्तर्पयेन्निवीतिस्तर्पयेच्छुदोदकाजकिभिः सतिले- स्थान्वाळभ्य, प्लवेन ऋषीनाप्लाव्य निमज्याचम्पारिष्टसामानि गाय- त्यृषीनानयन्त्यर्यादिभिः सम्पूजयन्ति येषां प्रथमं वेदारंभस्तेषामत्र वृद्धिश्रादपथाचार्यस्य वैरूपाक्षान्ते कर्मणि कृते व्याहृतित्रयहोमः शिष्याणां गायत्री गायत्रबार्हस्पत्यानुव वनं ब्राह्मणभोजनदाक्षिणा- नादर रहस्यानामेवोदगयन उपाकरणं पुष्यपौर्णमास्यं छन्दसामु. स्सर्ग प्रौष्ठपद उपाकरणदिवसादध्येयः पुरात्रोत्सर्गस्तत्राप्येवमू- षितर्पणमृषिप्लावनमरिष्टसामानि गायति वामदेव्यगान शान्त्यर्थ शान्त्यर्थम् ॥१॥ इति उपाकर्मपरिशिष्टं समाप्तम् । कर्मप्रदीपे उपाकर्मप्रकरणम् । अथातश्छन्दसामुत्सगोपाकरणक्रिया व्याख्यास्यामः । प्रौ. छपदतिष्येण बहिरपोऽभ्येत्योपस्पृश्य, कृतकृत्याः कौशानृषी स्थ. लस्थान् गन्धमाल्यधूपादिभिः सम्पूज्य, नाभिदध्न उदकेऽनुपवि. ष्टा ब्रह्माणं वेदान्देवानृषींच्छन्दास्याचार्याश्व तर्पयन्त उच्चै- ऋषीनभिषिञ्चन्ति तृप्यतां चोत्तराध्यायेन व शैश्च, ततः प्राची. नावीतिन ऋषिपदादुपरि पितृपदेनोत्तरव शैश्चाभिषिच्याचम्य, पळवेन ऋषीन् प्ळावयन्त्यासु निमनन्ति, तत आपुनरुपाकरणा- ५सा०० ·६६ परिशिष्टप्रकरणे- द्वेदं न व्याहरेयुरन्यत्र ब्रह्मयज्ञाचतः सावित्रेण बहिरेवाप उपस्पृ. शन्त्युत्सर्गेणैवोपाकरणं व्याख्यातमृषिमाल्यं प्लावयन्त्यपस्तथैव निमज्याचम्यारिष्टलामानि गायन्त ऋषीनानीयाादिभिः सम्पू- ज्य, पुरस्ताच्छालाया उपलितेऽग्नेः पश्चादाचम्योपविश्य, व्याहृति. त्रयहोमान्तं कर्म कृत्वा, गायत्री गायत्रं बार्हस्पत्यं चानच्य, बेद- मारभ्य, छन्दास्पतिछन्दासि विच्छन्दासि सर्पिषा हुत्वा, गा. नेषु पर्वादीदे षडङ्गे वा ग्रन्थादीर्ये वाऽधीता येषां वा जायन्ते ता जुहोति व्याहृतीश्व, ततस्तन्त्र समाध्य, प्रतिसरान् दक्षिणे पाणा. वावध्नीरन् स्वस्त्ययनार्थमय दध्यक्षतघाना भक्षयन्ति दधिका. व्णेन दधि, धानावन्तेन धाना, असहस्वादनिगीर्याचम्योपविश्या नुवचनमनुगानं कृत्वाऽथ यथार्थमन्न आयाहि पुरुत्वाऽग्न ओजिष्टं यज्ञा स्वादोराजुहोता चित्र इति छन्दाक्षसि, प्रवोमहे प्रोष्वस्मै तव त्यं नये त्रिकटुकेष्वस्तुश्रौषट् धर्मः प्रवक्तः सर्पतेत्यतिच्छन्दासि संयमश्वराचराय द्यौरक्राज्योतिष्पत मनोजयित्पागन्यदधिपत चिच्छन्दास्युत्सर्गोपाकरणमुत्सर्गोपाकरणम् ॥ १ ॥ इति कर्मप्रदीपेशेषखण्डम् । अथ प्रौष्ठपदीपरिशिष्टम् । पौष्ठपदशुक्लपक्षे हस्तेनाचार्यः सशिष्यः प्राङ्मुखो वा वृद्धपुर सरो ग्रामानिष्क्रम्य, यथाविधि शुच्युदके स्नात्वा, कौशान्त्सप्त पीनस्थलेऽवस्थाप्य, गन्धमाल्यादिभिः सम्पूज्य, नाभिदध्न उदके ऽवस्थाय सशिष्य ॐकारो महाव्याहृतयो गायत्री ब्रह्मा वेद देवा ऋषयश्छन्दास्याचार्यास्तृप्यन्तामग्न आयाहि दशत्युप्यास्म ·६७ प्रौष्ठपदीपरिशिष्टम् । इत्यध्यायेन ऋगन्तः सपर्वणमर्द्धर्वा व्याहृतिभिर्व शैर्गायत्र गायत्र्यादिच्छन्दोभिर्विच्छन्दोभिर्वशैश्च ऋषीणां प्रतिनामभिः प्रथमान्तरग्निस्तृप्यविति तृप्यता वा सर्वत्र सव्येनैतास्तिर्पयेद थापसव्येन तिलैगुिणदर्भः पितृतीर्थेन ॐकारो महाव्याहृतयो गायत्री ब्रह्मा वेदा देवा ऋषयः पितरश्छन्दास्याचार्यास्तृप्यन्तामेदं त्री राणायनिशटीत्युत्तरवशैश्वाभिषिच्योदकाअलीभिः सतिलैर- थान्वालभ्य पळवेन साम्ना ऋषिमाल्यं प्लाव यन्त्यमु निमज्याच. म्यारिष्टसामानि गायन्त ऋषीनानयन्त्यर्यादिभिः सम्पूजयन्ति, येषां प्रथमं वेदारम्भस्तेषामत्र वृद्धिश्राद्धमथाचार्यस्य वैरूपाक्षान्ते कमणि कृते व्याहृतित्रयहोमः शिष्याणां गायत्री-गायत्र- -बाईप त्यानुवचनं वेदारम्भश्छन्दोहोमश्छन्दाश्त्यश आयाहि गायत्री, पुरुत्वा उष्णिगन ओजिष्ठ अनुष्टुब् , यज्ञायज्ञा बृहती, स्वादो पतिराजुहोता त्रिष्टुप् , चित्र इज्जगतीति छन्दाप्ति, प्रवामहेत्य- तिजगती, प्रोष्वस्मै शाकरी, तवत्यन्नयपति शकरी, त्रिकनुकेष्वष्टि: रस्तु औषडत्यष्टिर्घमः प्रवृत्त धृतिः, सर्पत प्रसर्पतातिधृतिरित्य- तिच्छन्दासि, संयमन् कृतिश्वराचराय प्रकृतिधारकानाकृतियों- तिष्पत विकृतिमनोजयित्संकृतिः, प्रागन्यदभिकृतिरधिपत उत्कृ. तिरिति विच्छन्दासि, धर्मः प्रवक्त इत्यत आरभ्य स्तौभिकानि नव च्छन्दाऽसि, तान्येकैकाक्षरद्धानि, गानपर्वादिहोमो वेदन. स्थादिहोमोऽङ्गादिहोमः सर्वप्रायश्चित्तादितन्त्रसमापनं, प्रतिसरब. न्धो 'स्वंयविष्ठेति'मन्त्रेण, धानावन्तमिति धानाभक्षणमनाचान्ता एव दधिभक्षणमाचमन शिष्याणां ऋत्रयानुवचन सामत्रयानु- गानं वामदेव्यमान५ रहस्यानामेत्रोदगयन उपाकरणं पुष्यपौर्णमा. - ·F परिशिष्टप्रकरणे- स्यां छन्दसामुत्सर्गः, भौष्ठपद उपाकरणदिवसस्याधस्तायः पु- व्यस्तत्रोत्सर्गस्तत्राप्येवमेव ऋषितर्पणमृषिमाल्यप्लावनमन्ते व्या. हृतिभिर्होमो महस्त्वयोऽपि ग्रन्थान्तरोक्तहोमो दुःस्वप्नेष्वयनोदेव- सवितरिति जपाश्चित्यस्पर्शनादिनिमिचेषु पुनर्मामैस्वित्याहुतिहोमः । इति प्रौष्ठपदीपरिशिष्टं समाप्तम् । अथ गोभिलोक्तोपाकर्मोत्सर्गसूत्राणि । प्रौष्ठपदी हस्तेनोपाकरणम् ॥१॥ महाव्याहृतिभिर्तुत्वा शिष्या- णासावित्र्यनुवचनं यथोपनयने ॥२॥ साम सावित्रीच सोम रा. जानं वरुणमिति ॥२॥ आदितश्छन्दोऽधीत्य यथार्थम् ॥४॥ अक्ष- तधाना भक्षयन्ति धानावन्तं करम्भिणमिति ॥५॥ दधनः प्राश्न- न्ति दधिक्राणो अकारिषमिति ॥६॥ आचान्तोदकाः खाण्डिके. भ्योऽनुवाक्या अनुगेयाः कारयेत् ॥७॥ सावित्रमहः कान्त उ. दगयने च पक्षिणी रात्रिमुभयत एके त्रिरात्रम् ।।८॥ आचार्याणां चोदकोत्सेचनमुभयत्र ॥१॥ श्रवणामेक उपाकृत्यैतमासावित्रा- कालं काङ्क्षन्ते ॥१०॥ तैषीमुत्स्टजन्ति ॥१२॥ प्राङ्वोदवा ग्रा. मानिष्क्रम्य या आपोऽनवमेहनीयास्ता अभ्येत्योपस्पृश्य छन्दा. स्पीनाचार्याश्च तर्पयेयुः ॥१२॥ तस्मिन्प्रत्युपाकरणेऽभ्रानाध्याप आपुनरुपाकरणाच्छन्दसः ॥ १३ ॥ इति गोभिकीयोपाकोत्सर्गसूत्राणि ।

·श्रीशिवराम शुक्लविरचितायो गृह्यकारिकायां उपाकर्मप्रकरणम् । अथोपकरणं कर्म गोभिलोक्तं विविच्यते । अधीतवेदा ये वि. पा वेदमध्यापयन्ति ये ॥१॥ अधिकारः स्मृतस्तेषां तथा चाग्नि मतामपि । दैवादनग्निमान्यः स्यादध्यापकश्च यो भवेद ॥२॥ ते. नापीदं प्रकर्तव्यमिति केचित्समुचिरे । माले पौष्ठपदे हस्त ऋक्षे तुपाकृति भवेत् ॥३॥ प्रौष्ठपदीमिति पदं द्वितीयासंयुतं तु यत् । प्रतिपदसाकाङ्गं तत् ज्ञेयमिति भाष्यकृत् ॥४॥ प्रतिवर्षमिदं तस्मात कातीययचनादपि । कर्तव्यापिड तच्छन्दोयालयापत्वप्रन्यथा ॥५॥ नापैति नियमेनैव तस्मादेतत्समा समाचरेत् । हस्तादधस्तात्पुष्ये तु वेद. स्योत्सर्जनं चरेत् ॥६॥ यापाकृतिनक्षत्रे रवेः सङ्क्रमणं भवेत् । नोपाकृतिस्तदा कार्येत्येवं स्मृतिविदो विदुः ॥७॥ अर्द्धराबादधस्ताच्चेत्सङ्क्रा. न्तिस्तर्हि दोषकृत् । अर्द्धरात्रात्परं क्रान्तौ न दोषः स्या- दुपाकृतौ ॥८॥ नोपाकर्माधिमासे स्यादन्याखामु सर्वदा । अधिमासेऽपि साम्नां स्याद्गार्यस्मृतिवचोबलात् ॥९॥ यतः सिंह- रवौ गायश्छन्दोगानामुपाकृतिम् । प्राह भाद्रेऽधिके मासि सिंह एव रविभवेत् ॥१०॥ यदि न स्यात् सिंहरविः प्राङ् मासाधि. क्ययोगतः । तदा सूत्रबलाद्भाद्रे कन्याऽऽपि भवेदिदम् ॥११॥ स्वमूत्रविहितः कालो यदि स्यादोषसंयुतः । तदा श्रावणहस्तेऽपि सिंहाः तत्समाचरेत् ॥१२॥ ततः प्राचीनपुष्ये तु तदुत्सर्गोऽपि ·गृह्यकारिकायाम्- सम्मतः । परिशिष्टोक्तनक्षत्रद्वयोरेवमनुग्रहे ॥१३॥ तद्धस्ते दोषम. तायां श्रावण्यां वा भवेदिदम् । 'श्रवणामेक' इत्यादि स्वसूत्रे का. लबोधनात् ॥१४॥ हस्तं यावदनध्यायः पक्षेऽस्मिन् भवति ध्रुवम् । द्वेधा वि. भक्तदिवसापराह्ने स्यादुपाकृतिः ॥१५॥ अखण्ड हस्तनक्षत्रे, खण्डे चित्रायुते भवेत् । उदये सङ्गवव्यापिहस्तः = यदा मवेत् ॥१६॥ तदा चित्रायुतं प्राचं, नाव्याप्तौ तद्भवेदिदम् । ग्रह- वेधो न चावास्ति प्रथमारम्भ एव सः ॥१७॥ मलमासादिदुष्टेषु कालेषु स्मृतिवाक्यतः । उत्सर्गकालकथने तैषीति यदुदीरितम् । तिष्यः पुष्य इति प्रोक्तस्तयुक्ता या तिथिर्भवेत् ॥१८॥ सैव तैषी समाख्याता तस्यामुत्सर्जनं भवेत् । अथोपाकरणे सर्व प्रयोगाय विविच्यते ॥१९॥ आरम्भे प्रथमे पाले नान्दीश्राद्धकृतेरनु । ग्रामात्माग्वाथ वोदग्वा चिनि:क्रम्य सशिष्यकः ॥२०॥ आपो याश्चानवमेहनी. याः प्राप्य शुचिर्गुरुः । मिह सेकक्रियायां स्थाद्दे लिङ्गे- ऽप्यसो भवेत् ॥ २१ ॥ ताभ्यामधो वर्तमाना अवमेहनिकाः स्मृताः । तवं वर्तमानास्स्वनवमेहनिका हिताः ॥२२॥ नाभि दब्नाश्च या आपस्ता अभ्येत्य समाहितः । शुचौ देशे तु सम्भा. रान्सादयेच्च मृदादिकान् ॥२३।। यथोक्तविधिना स्नात्वा सन्त. र्य च सुरादिकान् । पितृन्मनुष्यान सन्तर्प्य ततो ऋषीन् प्रपूज- येत् ॥२४॥ देशकालौ च सङ्कीर्त्य छन्दसापिति कीर्तयेत् । आ. प्यायनं समुच्चार्य उपाकर्माङ्गमुच्चरेत् ॥२५॥ ऋषीणां पूज. नमहं करिष्य इति चोचरेत् । कौशान दर्भचटून्पश्चात्याद्वादश- ·उपाकर्मोत्सर्गप्रकरणम् । सङ्ख्यया ॥२०॥ स्थापयेद्वेदिकायां तानावाहनमथाचरेत् । इममि- न्द्रेति साम्ना वै गौतमं च समादयेत् ॥२७॥ भरद्वाजमथामिन्दु वि. श्वामित्रमतः परम् । असाविसोम साम्ना तु जमदग्निमतः परम् ॥२८॥ पिबासुतेति साम्ना तमिममीति वशिष्ठकम् । कश्यप कश्यपस्ये. ति अत्रिं बृहद्वयेति च ॥२९॥ अरुन्धतीमितोममिति साम्ना समाह्वयेत् । इकतारमध्वरेति प्रवचनस्य कतेकानू ॥३०॥ हावास्मे. ति गोभिलं वै आतूनआ गणेशकम् । उभेयदिन्द्र दुर्गा च व्या- हत्या प्रवरानपि ॥३१॥ एवमावाहा संस्थाप्य प्रतिष्ठां मन्त्रतश्वरेन् । पूजयेदुपचारैश्च दशभिस्तु षडाधिकैः ॥३२॥ ऋषिर्विप्रऋचा कुर्यादुपचारान् समाहितः । पूर्वमावाहन प्रोक्तमासनं तदनन्तरम् ॥३३॥ ततश्च पाद्यमध्यं च ततस्त्वा- चमनीयकम् । स्नानं पञ्चामृ तेनैव भकुर्यात्स्वस्वमन्त्रतः ॥३४॥ वस्त्रं चैवोपवीतं च अर्चतेति च चन्दनम् । त्वेषस्त इति धूपं च परमानेति दीपकम् ॥३६॥ फलसाम्ना फलं चैव ऋषि- भ्यो विनिवेदयेत् । अहमन्नेति नैवेद्यमुद्य नीराजने चरेत् ॥३६॥ ततो देयः प्रमाणश्च ततो देया प्रदक्षिणा । विसर्जनान्ता इमे कार्या उपचारास्तु षोडश ॥३७॥ कुशाक्षतानथादाय नाभिदध्नजले व्रजेत् । तिष्ठन् सन्तर्प. येत्तत्र देवतीर्थेन संयतः ॥३८॥ सरलैश्च कुशैः सम्यक् प्रथ- मान्तेन तर्पणम् । पठित्वोङ्कार इत्यादि क्षिपेदञ्जलिमम्मस: ॥३९॥ ओमोङ्कार इति प्रोच्य तृप्यत्विति समुच्चरेत् । भूर्भुः वः स्वः समुच्चार्य पहाव्याहृतयः पदात् ॥४०॥ तृप्यान्विति षदेचत्सवितुरित्यादिकं पठेत् । गायत्रीति समुच्चार्य तृप्यविति ..

·गृह्यकारिकायाम्- ततो वदेत् ॥४१॥ सोमराजा पठित्वान्ले ब्रह्मा तृप्यतु चोच्चरेत् । अग्न आयाहि दशतिं पठित्वान्ते वदेबुधः ॥४२॥ वेदान् सन्तर्पयामिति ऋगन्ते तर्पयेच्छुचिः । तपयेदय चोपा. स्मा अध्यायेन सुसंयतः ॥४३॥ देवान् सन्तर्पयामीति सप्त- व्याहृतिभिपीन् । सन्तयं प्रथमान्तेन ततश्छन्दांसि तर्पयेत् ॥४४॥ अमआयाहिमन्त्रान्ते गायत्री चैव तुप्यतु । उष्णिक् चैव पुरुत्वान्तेऽनुष्टुब् वै तर्पयेत्ततः ॥४५|| अन्न ओजिष्ठमन्त्रेण यज्ञाय बृहती ततः । स्वादोरित्था तथा पतिस्त्रिप्यविति समुच्चरेत् ॥४६॥ आजुहोता तथा त्रिष्टुप् चित्रइज्जगती ततः। प्रवोमहेऽतिजगती पोष्वस्मै शकरी तथा ॥४७॥ तवत्यादित्यतिपूई शाकर्येवान तर्प- येत् । त्रिकद्रुके तथाष्टिश्चास्तुश्रौषडतिपूर्विका ॥४८॥ अष्टिरेक समाख्याता ऋषिभिःशास्त्रदर्शिभिधर्मः प्रवृक्त धृतिः सर्पतेत्यतितो धृतिः॥४९॥ संयमन्कृतिराख्यातं प्रकृतिश्च चराचरा। चौरक्रान्ना- कृतिं चैव ज्योतिष्मतश्च वैकृतम् ॥५०॥ मनोजयित्संकृतिं च प्रागन्य- दभिपूर्विकाम् । अधिपत उत्कृति चेत्येवं छन्दांसि तर्पयेत् ॥१२॥ सन्तर्पयेदथाचार्यान वंशीयान् प्रतिनामभिः । देरेव परिशिष्टवचोबलात् ॥५२॥ नमो ब्रह्मण आरभ्य कृताञ्ज- लिपुटस्ततः । उपजायचपर्यन्तं पठित्वा तर्पयेवुधः ॥५३॥ शर्व- दत्तो रुद्रभूतिस्त्रातो निगड एव च । गिरिशर्मा ब्रह्मवृद्धिमित्रव. चस्तिथैव च ॥५४॥ सुप्रतीतो बृहस्पति गुप्तश्च भवत्रातका । श्रव. णदत्तः मुशारदमतः परः ॥१५॥ ऊर्जयन्तो भानुमन्त आनन्दज. मतः परः । शाम्बः काम्बोजकश्चैव मद्रगारश्च सातिकः ॥१६॥ मुश्रवाः प्रातरहश्च केतुश्च मन्त्रविन्दकः । सुनीथश्च ततः प्रोक्तः प्रथमान्तप.

·७३
उपाकर्मोत्सर्गप्रकरणम् ।
मुतेमनस ईरयेत् ॥५७॥ अशुश्च सपर्येदेतानमावास्यस्तथैव च ।
राधश्चैव च गाता च संवर्गजित्तथैव च ॥५०॥ शाकदासो विच-
क्षणो गर्दभीमुख एव च । ततश्चोदरशाण्डिल्य अतिधन्वा तथैव
च ॥१९॥ मशकः स्थिरकश्चैव वासिष्ठश्च सुमन्त्र कः । शुषोऽथ राल-
कश्चैव दृतिरिन्द्रोत एव च ॥३०॥ वृषशुष्णोनिकोथश्च प्रतिथिश्चैव
तर्पयेत् । देवतरसभाम(?) च शवसोऽग्निभुवस्तथा ॥६१॥ इन्द्रभुवो
मित्रभुवो विभण्डकमतः परः । ऋष्यशृङ्गः कश्यपश्चाप्यनिरिन्द्रश्च
वायुकः ॥६२॥ मृत्युः प्रजापतिश्चैव ब्रह्मा च परिलपयेत् । अग्निः
प्रजापतिश्चैव विश्वेदेवास्तथैव च ॥६३॥ ॐकारोऽथ वषट्कारो
महाव्याहृतयस्तथा। गायत्री च तथा ब्रह्मा विष्णुर्वेदास्तथैव च
॥३४॥ देवाश्च ऋषयश्चैव मुनयश्चाथ तर्पयेत् । आचार्याश्च पुरा-
णानि छन्दांसि तर्पयेत्ततः ॥६५॥ यज्ञाश्चाध्य यनं पश्चायोश्चैव
पृथिवी उभे । अन्तरिक्षं च सन्ताहोरात्राणि च तर्पयेत् ॥६६॥
मासाश्च ऋतवश्चैव संवत्सरस्ततः परम् । वरुणश्च समुद्राश्च नद्यो
गिरय एव च ॥६७।। क्षेत्राणि च बनान्योषधयश्च तर्पयेत्ततः।
वनस्पतय आख्याता पशवश्च ततः परम् ॥६८॥ नागाश्चैवोरगा-
श्चैव सुपर्णाश्च वयांसि च । गावश्च वसवश्चैव रुद्रादित्यास्तथैव च
॥३९।। मरुतश्च तथा सिद्धाः साध्या गन्धर्षकास्ततः। पिशाचा-
चैव यक्षाश्च रक्षांसि चैव तर्पयेत् ।।७०॥ भूतानि चैव नक्षत्राण्य-
श्विनौ तर्पयेत्ततः । अप्सरसश्च सन्तर्प्य भूतप्रामश्चतुर्विधः ॥७१।।
मरीचिश्च तथाऽत्रिश्च अङ्गिरा पुलहस्ततः । पुलस्तिश्च क्रतुरपि
प्रचेताश्च वसिष्ठकः ॥७२॥ भृगुश्च नारदश्चैव सप्तर्षयस्तथैव च ।
अरुन्धती च तत्पत्नी स्वास्ति कुर्वन्ति तर्पिताः ॥१३॥

·गृह्यकारिकायाम्- अपसव्यं विधायाथ पितृतीर्थगतैः कुशैः। द्विगुणैः पि. तृतीर्थेन श्रोङ्कारादि पठन् द्विजः ||७४॥ पितृपदयुतं मन्त्रा. न्तेन त्रिस्तपर्येत्सुधीः । ततो राणायनिश्चैव शाट्यमुग्यस्त- थैव च ॥७॥ व्यासो भागुरिरौगुण्डिर्भानुमानौपमन्यवः । काराटिमंशको गार्यो वार्षगण्यश्च कोथुमिः ॥७६।। शालिहो- त्रिजैमिनिश्च त्रयोदश इमे स्मृताः । सामगा चार्यकाः स्व. स्ति कुर्वन्ति तर्पिता द्विजैः ॥७॥ शटिल्लबविश्चैव का. ल्लबविश्व ताण्डयकः । वृषाणकः शमबाहू रुरुकिश्चाप्यग- स्तिकः ॥७८॥ वष्कशिरा हुहूश्चैव दशैते ऋषयः स्मृताः। प्रवच. नस्य कर्तारः स्वस्ति कुर्वन्ति तर्पिताः ॥७९॥ कव्यवालो नलः सोमो यमश्चैवार्यमा तथा । अनिष्वात्ताः सोमपाश्च बर्हिषद इत्यपि 11८०॥ यमोऽथ धर्मराजश्व मृत्युरन्तक एव च । वैवस्वतस्तथा कालः सर्वभूतक्षयस्ततः ॥८१॥ औदुम्बरोऽथ दध्नश्च नीलश्च परमेष्ठिकः । वृकोदरस्तथा चित्रश्चित्रगुप्त इति स्मृताः ॥२॥ अथ सन्तर्पयेद्विद्वानृषीश्चोत्तरवंश्यकान् । अर्थमभूतिराधः स्या- द्भद्रशर्मा ततः परः॥८॥ पुष्ययशाः सङ्करश्चार्यपराजांऽथ गोभिः लः। पुष्यमित्रो गोभिलश्चाश्वमित्रश्चैव गोभिलः ॥४४॥ वरुण- मित्रो गोभिलो मूलमित्रश्च गोभिलः । वत्समित्रो गोभिलश्च गौ- ल्गुल्वीपुत्रगोभिलः ॥४५॥ बृहद्वसुर्गोभिलश्च गोभिलश्च तथा स्मृतः । पुनस्तथैव राधादीस्तपर्ययेत्यागुदीरितान् ॥८६॥ निवी- नी सनकादींश्च तर्पयित्वा ऋषीन्पुनः । सम्पूज्य च नमस्कृत्य प्ळ. वसाम्ना च माल्यकम् ।।८७॥ सम्प्लावयेब्राह्मणस्य प्लवोऽन्वह- मुदाहरन् । स्नात्वाचम्य च हाउ वागित्यादि सामचतुष्टयम् ॥८८|| ·७५ घाना तथा उपाकमोत्सर्गप्रकरणम् । गीत्वाऽऽचारादरिष्टानि गायत्सामानि वाक्यतः । आवाहनं विना सर्वमुत्सर्गेऽपि समाचरेद ।।८९॥ ऋषीणां छावनं तत्र कर्तव्य- मिति सूरयः । उत्साह समारभ्य चोषाकरणत: पुरा ॥१०॥ अनध्यायं प्रकुर्वीत परतोऽपि ल वक्ष्यते । अथोपाकरणायर्षीनालयेत्स्वगृहानुदा ॥९॥ मधुपर्कवि धानेन पूजयेद्गन्धपुष्पकः । अथाचम्या च सङ्कल्प्य गृह्यामौ स. मिदादिकम् ॥९॥ आज्यतन्त्रं चरेचन रक्षा दधि । आसादने विशेषोऽयं धाना भ्रष्टा यवाः स्मृताः १॥९३॥ यवसिद्धार्थधान्यादिनन्थयः शुद्धवस्त्रजाः । रक्षा इति समाख्याताः सर्वमन्यतु पूर्ववत् ॥९॥ एतान्यासाद्य सम्पो- क्ष्य परिस्तरणमाचरेत् । इध्ममग्नावथापायाज्यस्य संस्करणं सतः ॥९॥ पर्युक्ष्य प्रपदं चैव वैरूपाक्षं जपेद्बुधः । त्रुवं सम्मा- ज्यं जुहुयायाहृतीनां त्रयं बुधः ॥९६।। पलयाकारेणोपविष्टाञ्छि- च्यान्वै पाठयेद्गुरुः । खाण्डिकेभ्यश्च यत्प्रोक्तं घटा शिष्यस्य सा स्मृता ॥९॥ शिष्येभ्यश्चैव सावित्री पाठयेदुपवीतवत् । गायत्र्य- क्षेत्र गायत्री सोमराजेति साम च ॥९८॥ अथाचार्यः स्वयं वेद- मारभेतादिमुच्चरन् । पर्वादीनार्चिकादींश्च ब्राह्मणादीस्ततः परम् ॥९९॥ अङ्गादीनपि च ब्रूयादथ होमं समाचरेत् । आज्यं बुवेण जुहुयाच्छन्दोभिः सप्तभित्रिशः ॥१०॥ ऋग्भिरुक्ताभिरेवाथ पूर्वाधैरेव सर्वशः । ब्राह्मणायैस्तथाऽङ्गाथै त्वा वस्वन्तमाचरेत ॥१०॥ ततः प्रतिसरान् बाहौ दक्षिणे बन्धयेद्विजैः । त्वं यवि. ठेति मन्त्रेण तेन स्वस्त्ययनं भवेत् ॥१०२॥ अथाचार्य: सशि- यस्तु धानानां भक्षणं चरेत् । पठन् धानावन्तमिति प्राश्नन्त्यय ·गृह्यकारिकायाम्- च ते दधि ॥१०३।। दधिक्राव्णः पठित्वात्र नौच्छिष्ट्र मन्त्रकीर्तने । अथाचम्योदकं सर्वेषूपविष्टेषु पूर्ववद ॥१०४॥ गुरु शिष्यगणा- न्यादाघास्तिस्त्र ऋचः पृथक् । तेऽपि ता एव निब्रूयुर्यथावदनुपू- बंशः। ॥१०॥ अन्न आयाहिका आद्या ऋचस्तिस्रः प्रकीर्तिता सामान्यपि च तान्येल पाठयेद्गुरुरादितः ॥१०६॥ वामदेव्यं ततो गीत्वा माङ्गल्यादि समाचरेत् । पूर्णपानं दक्षिणा स्याविजेभ्यो भूयसी ततः ॥१०७॥ ऋषीनुत्तर्गपर्यन्तं गृहे संरक्ष्य पूजयेत् । उत्सर्गे तूत्सृजेतीर्थे विधिरेषः प्रकीर्तितः ॥१०८॥ अनध्याया अयोच्यन्ते सूत्रपाठक्रमादिह । उपाकर्माऽहनि ततो वेदपाठं विवर्जयेत् ॥१.०९॥ सावित्रं इस्तनक्षत्रं तद्युक्तं दिवसं त्यजेत् । क्षिपेच्च पक्षिणी रात्रिमुदग्गत्यामुपाकृत ॥११०॥ पक्षाविवाहनी यस्याः सा रात्रिः पक्षिणी स्मृता ! उभयोपाकरणयोरेक आहुत्रिरात्रकम् ॥११॥ उक्तवच्चोद. कोत्सेकस्तयोरुत्सजनेऽपि च । मुनयश्चाहुरेके श्रावण्यां स्या- दुपाकृतिः ॥ ११२॥ आहस्तात्स्यादनध्यायो हस्ते स्यादोष. सम्भवः । तदैवोपाकृतिः कार्येत्येवमाहुमहर्षयः ॥११३॥ पूर्णि मान्तप्रौष्ठपदे पुष्ये तूत्सर्जनात्परम् । उपाकृतेः पुरा कार्योs. नध्यायश्छन्दसा तथा ॥११४॥ उदग्गतोपाकरणे कृतेऽभ्रपञ्चके क्षणे । वाय्वभ्रविद्युत्स्तनितवर्षांण्यभ्रादिपञ्चकम् ॥११५॥ तस्मि- न्नुपाकृति यावच्छन्दोऽनध्याय इष्यते । उक्तोच्यमानानध्याये ब्रह्मयज्ञं न लोपयेत् ॥११६॥ इति श्रीशिवरामशुक्लविरचितायां गोभिलगृह्यसूत्रभाष्यभूतायां गृह्यकारिकायां उपाकर्मोत्सर्गप्रकरणं समाप्तम् ।

·उपाकर्मनिर्णयः। अथ कृत्यचिन्तामण्युतश्छन्दोगानामुपाकर्मनिर्णयः। अथोपाकर्षकालनाल--"ौपदी इस्तेनोपाकरणम् । ( गोभिलगृह्यसूत्रे )। प्रौष्ठपदो भाद्रपदस्तस्य प्रौष्ठपदी ता हस्तेन हस्तःण उपाकरणं वेदस्योपादानं सतव्यमिति शेषः । प्रौष्ठपदी. मित्यत्यन्तसंयोगवाचिन्या द्वितीयया सर्वासा पौष्ठपदीनामुपाकर कालत्वे प्रासे प्रति प्रौष्ठपदी प्रादेवपाकर्म कुर्यादित्यर्थः प्राप्तः। मात्र प्रौष्ठपदीशब्देन पौर्णमास्याभिहिता, तत्र हस्त नक्षत्रासम्भ- कात् । अत एवोक्तं परिशिष्टे-'पौष्ठपदशुक्लपक्षे हस्तेनाचार्य' इति । वक्ष्यमाणानेकश्रुतिस्मृति वाक्येष्वपि इस्तनक्षत्रयुतायामेव लिथात्रुपाकर्मकथनाच्च । तस्मात्यतिवर्ष प्रौष्ठपदशुक्लपक्षे हस्तन- क्षत्रयुतायां तिथावुपाकर्म कर्तव्यनिलि । “अस्वब्दं यदुपाकर्म सो- स्सर्ग विधिवदद्विजैः। क्रियते छन्दता लेना पुनशघ्यायनं भवेत् । अयातयापैश्छन्दोभिर्यत्कर्म क्रियते द्विजैः । क्रीडमानैरपि सदा त. चेषां सिद्धिकारकम्" इति कात्यायनः। एतच्च सङ्क्रान्तियुः तेऽहनि न कार्यम् । निगम:-"ग्रहयोगो गुरुं हन्ति सङ्क्रान्ति: शिष्यघातिनी । तपो हन्त्युत्तराषाढा उपाकर्माण वैष्णव" इति । --"सक्रान्तौ ग्रहणे चैव मूत के मृतके तथा । गणस्नानं न कुर्वीत नारदस्य वचो यथा । अथ चेदोषसंयुक्त पर्वणि स्या- दुपाकृतिः । दुःखशोकमयग्रस्ता राष्ट्रे तस्मिन् द्विजातयः" इत्यादि निषेधवाक्यात् । पर्वादावर्द्धसत्रादनन्तरं सङ्क्रान्तियोगे तत्रोपा. कर्म न त्याज्यम् । तदाह गाय:-"अर्द्धरात्रादधस्ताच्चेत्स- क्रान्तिर्ग्रहणं तथा । उपाकर्म न कर्तव्यं परतश्चेन्न दोषकृत" इति । स्वगृह्योक्तमुख्यकालस्य सङ्क्रान्त्यादिवाधे छन्दोगः श्रा. .. तथा-- ·कृत्यचिन्तामणौ- वणे मासि हस्ते कार्यम् । याज्ञवल्क्या-"अध्यायानामुपाकर्म श्रावण्यां श्रवणेऽपि वा । इस्तेनौषधिभावे वा पञ्चम्यां श्रावणस्य तु॥" अत्र ओषध्य भावः सङ्क्रान्स्पादिदोषाणामुपलक्षकम् । नि. जयामृते-"यदि स्याच्छावणं पर्व ग्रहसङ्क्रान्तिदूषितम् । स्था- दुपाकरणं शुक्लपञ्चम्यां श्रावणस्य तु । सङ्क्रान्तिर्ग्रहणं वापि यदि पर्वणि जायते । तन्माले हस्तयुक्तायां पञ्चम्यां वा तदिष्य. ते" इति । अत्र वाक्ये पर्व इत्युपलक्षणम् । “श्रावण्यां प्रौष्ठपद्या वाप्युपाकृत्य यथाविधि" इति मनुवाक्यात् पौष्ठपद्यां पौर्णमास्या कर्तव्यमिति केचिदाहुः। अधिमासेऽपि छन्दोगानामुपाकर्मोत्कर्षों न भवति, तेषां सिंहानियमात् । तदाह गाय:-"सिंहे रवौ तु पुष्यः पूर्वाह्ने विचरेबहिः। छन्दोगा मिलिताः कुर्युरुत्सर्ग स्वस्वछन्दसाम् । शुक्लपक्षे तु हस्तेन उपाकर्मापराह्निकम्" इति । सिंहे रवी हस्तेनापराह्निकमुपाकर्म, पुष्यः पूर्वात उत्सर्जनमित्यन्वयः । "दशहरासु नोत्कर्षश्चतुर्वपि युगादिषु । उपाकर्ममहापट्योी. तदिष्टं वृषादितः” इति ऋष्यशृङ्गोक्तेश्च । ज्येष्ठशुक्लदशमी दशहरा । उपाकर्म प्रसिद्धम् । महाषष्ठी कार्तिके वृश्चिका. के शुक्लषष्ठी । सा च कालादर्श स्पष्टतयोक्ता । "छन्दोगानामुपा- कर्म युगादीनां चतुष्टयम् । मलमालेऽपि कर्तव्यं वार्षिकं प्रथमाब्दि- कम्" इति सङ्ग्रहोक्तेश्च । तथा चा दीपिकायाम्-"अयोत्क- र्षस्य तु सामगान्यविदुषां कालस्य वृद्धौ भवेदिति ।" "उत्कर्षः कालवृद्धौ स्यादित्याद्युत्कर्षविधायकवाक्यं शाखान्तरविषयम् । "त्रयोदश्यादितो वयं दिनानां नवकं ध्रुवम् । मङ्गल्येषु समस्तेषु ·७६ . उपाकर्मनिर्णयः। ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः। द्वादश्यादितृतीयान्तो वेध इन्दुग्रहे स्मृतः। एकादश्यादिकः सौरे चतुर्यन्तः प्रकीर्तितः। खण्डग्रहे तयोः प्रो. क्तस्तूभयत्र दिनद्वयम्" इति । दिनद्वयं ग्रहणात्पूर्वमुत्तरं च । अत्र ग्रहणे सति ग्रहवेधषितत्वादुपाकर्म न कार्यमिति नाशङ्कनीयम् । "नित्ये नैमित्तिके जाप्ये होमयज्ञक्रियासु च ! उपाकर्मणि चोत्सर्गे ग्रहवेधो न विद्यते ।" इति सकलनिबन्धधृतवाक्यात् । इदं द्वेधा विभक्तदिवसस्यापराह्ने कर्तव्यम् । तदाहगोभिल:- "अध्यायानामुपाकर्म कुर्यात्काळेऽपराहिके। पूर्वाह्ने च विसर्गः स्या- दिति वेदविदो विदुः । छन्दोगा मिलिताःकुर्युः प्रातरौत्सर्गिकी क्रि- याम् । अपराह्ने ह्युपाकर्म पुष्यहस्तक्षयोजि" इति । इदं वाक्य द्वयं सूर्योदयमारभ्य सूर्योदयं यावर्तमानहस्तविषयमुत्तरदिने स- मनापराङ्गगामि विषयं च ज्ञेयम् । यत्र नक्षत्रस्य पूर्वदिवसे अप. राहव्याप्तिरुत्तरदिने अपराहाव्याप्तिस्तत्र स्वाष्ट्रनक्षत्रयुतहस्तग्राह्य- ताविधायकवाक्यान्मुहूर्तत्रयसम्भवे उत्तरदिने कार्यम् । तदाह- कात्यायना-"धनिष्ठाप्रतिपयुक्तं त्वाष्ट्रऋक्षसमन्वितम् । उपाकर्म प्रकुर्वीन ऋग्यजुःसामपाठकाः" इति । न च वाच्यमपराह्नकाल. व्याप्त्य भावात् पूर्वदिने कर्तव्यमिति । "श्रवणेन तु यत्कर्म उ- चराषाढसंयुतम्" इति उत्तराफाल्गुनस्याप्युपलक्षणम् , पूर्ववा. क्ये चित्रायुतस्यैव हस्तस्य विधानात् । तथा च पृथ्वीचन्द्रो. दयः-"उदये सङ्गवस्पों श्रुतौ पर्वणि चार्कमे । कुयुनभस्युपाकर्म . ग्यजुःसामगाः क्रमात्" इति । उत्तरदिने मुहूर्तमात्रसम्भवे तु नै वम् "श्रवणः श्रावणं पर्व सङ्गवस्पृग्यदा भवेत् । तदैवौदयिक कार्य नान्यदौदयिक भवेत्" इति वाक्यात् । माधवीयगाग्र्यो.

·कृत्यचिन्तामणौ- ऽपि- श्रावणी पौर्णमासी तु सङ्गवात्परतो यदि । तदेवौदीयकी ग्राह्या नान्यदौदयिकी भवेत्" इति । श्रावणीति पदं हस्तस्याप्यु- पलक्षणम् , पूर्वोक्तवाक्यात् । तस्मात् सङ्गवस्पृगेव चित्रासंयुतं ग्राह्य - मिति सिद्धान्तः। अपराह्नबोधवाक्यमखण्डतिथिव्यापिहस्तविष- यम् । प्रथमारम्भस्तु मळमासशुक्रास्तादिषु न भवति। "गुरु- भार्गवयोमौढये बाल्ये वा वाईकेऽपि वा । तथाधिपाससंसर्गे मल- मासादिषु द्विजाः ॥ प्रथमोपाकुतिर्न स्पास्कृतिकर्मविनाशक" इति हेमाद्रिलिखितकश्यपवाक्यात् । अत्र कृतावसथ्यस्य प्रथम योगे वृद्धिश्राद्धं प्रथमवेदारम्भे च ॥ इति श्रीशिवरामशुक्लविचिते गोमिळा त्रभाष्पभूते स्पचिन्तापगौ छन्दोगानामुपाकर्म- कालनिर्णयः । अथ छन्दोगानानुपाकर्मोत्सर्गविषये मलमासे किञ्चि- विशेषोऽस्ति तस्य निर्णयः। छन्दोगानामुपाकर्म युगादीनां च. तुष्टयम् ।मलमासेऽपि तत्कार्य शङ्खस्य वचनं यथा ।।" अतः मळमास- गता एव युगादयो ग्राह्या इत्यर्थः । उपाकर्म तु मलमासेऽपि कार्यम्। तथा च भर्ग:"उदातारोऽधिमासेऽपि हस्ते कुर्युरुपाकृतिम् । तत्रा- सम्भवतः शुद्ध मासि हस्तेऽथ तत्तिथौ ॥" उदातारः सामगाः, हस्ते हस्तनक्षत्रे, उपाकृति उपाकरणं कुर्युरिवि। पुष्ये उत्सृज्य षष्ठे सप्तमे वोपाकुर्यादिति सामान्येन सर्वदोकत्वात् । छन्दोगानां विशे. स्मृतेः “अधिमासेऽपी'त्यपि शब्दो विशेषे । तत्र अधिमासगते हस्ते आशौचाघसम्भवेऽन्तराये सति कथं कुर्युरित्याह "शुद्ध मासि हस्ते नक्षत्रे सोपाकृतिकमुषीणां तर्पणं कुर्युरिति ।" अथ तत्राप्य- सम्भवे 'ततिथौ तिथिः पौर्णमाप्ती । तच्छब्देन शुद्धमास: पराम- ·उपाकर्मोत्सर्गनिर्णयः। इयते । तस्य शुद्धमासस्य तिथि: तत्तिथिः, तस्यां शुद्धमासपौर्णमास्यां प्रौष्ठपद्यां कुर्युरित्यर्थः । अथोत्सर्गः। तत्र भर्ग:-"सिंहे रवा. बुढ़ातारः पुष्यः प्राग्दले शुभे । उत्सर्गः श्रूयतां तत्र निर्दिष्टो यन्मनीषिभिः॥" सिंहे रवाविति सिंहसङ्क्रान्तिगते पुष्यभे उत्स- जनं कुर्यादित्यर्थः। तथा च रामचन्द्राचार्य आह-"साम- गास्तु तपने सिंहस्थिते पुष्यभे कुरिन्निति ।" तपने श्रीवर्य सिंह- मङ्क्रान्तिगते पुष्यभे उत्सर्जनं कुर्युरिति भावः । तथा च गा. ज्य:-"सिंहे रवौ तु पुष्यः पूर्वाह्न विचरेद्वहिः। छन्दोगा मिलि. ताः कुर्युरुत्सर्ग सर्वछन्दसाम् ।" कुर्युरिति बहुवचनात्सर्वे छन्दो. गाः समेत्य बहिः ग्रामादहिः प्राङ्लोदवा पूर्वाह्ने पूर्वाह्नशब्देन प्रा. त:काल उपलक्षितः। "शुक्लपक्षे तु हस्तेन उपाकर्मापराह्निकम् ।" अत्रापरो विभाग अपराह्नः । तथा चोक्तम्-'उपाकर्म प्रकुर्व- न्ति हस्तः युत्तरे दले" इति भर्गवचनात् । तस्मिन्नुपाकरणं कुयुः। तथा च गोभिला-"छन्दोगा मिलिताः कुर्युः प्रातरौ- सर्गिकी क्रियाम् । अपराह्ने छुपाकर्म पुष्यहस्तक्षयोजिाः ।।" पुष्य- से प्रातःकाल उत्सर्जनं कुर्युः, हस्तः अपराह्ने उपाकर्म कुर्युरि- सर्थः। अथ चत्सिंहसङ्क्रान्तियुतं पुष्य तर्हि उपाकर्मदिने उत्सर्जनं कुर्युः । तथा च खादिरगृह्ये--"पुष्ये तूत्सर्जनं कुर्या- दुपाकर्मदिनेऽथवेति ।" तथा च रामचन्द्राचार्य:-"कुर्याद्वै- लदुपाक्रियाविधिदिने" तथा "तेषां प्रौष्ठपदेऽपि वेति" कात्यायन. स्मरणात् । पौष्ठपदे उपाकर्मदिवसे इत्यर्थः ।। इति छन्दोगानामुपाकर्मोत्सर्गनिर्णयः । विद्याविलाल प्रेस, गोपालमन्दिर, बनारस

·All Rights Reserved by the Pudlishers.
-
Printed at the
VIDYA VILAS PRESS, BENARES CITY.
1941.
-
प्राप्तिस्थानम्-
चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय,
बनारस सिटी।
REILLY
Registered According to Act XX7 of 1867.

·" " ( २ ) १७ शुक्लयजुवेदसंहिता ! वाजसनेयिमाध्यन्दिनशाखीया। उवटाचार्य- कृत मन्त्रभाष्येण, महोधराचार्य कृत वेददीपेन च सहिता । १८ शुक्लयजुःसर्वानुक्रमसूत्रम् । याज्ञिकानन्तदेवविरचितभाष्यसहितं ४) १६ शुल्बसूत्रम् । श्रीकर्कभाष्य-महीधरवृत्तिसहितम् । 17) २० श्रीसूक्तम् । विद्यारण्य-पृथ्वीधर-कण्ठाचार्यकृतभाष्यत्रयेण सहितम् ।।-) २१ सांख्यायनगृह्यसंग्रहः । पं० वासुदेवकृतः तथा कौषीतकिगृह्यसूत्राणि १॥) २२ अग्निष्टोमपद्धतिः । कर्कानुसारिणी "आध्वर्यपद्धतिः” लाट्यायन- द्राह्यायणसूत्रानुसारिणी "औद्गात्र पद्धतिः” शांख्यायनश्रौतसूत्रानु- सारिणी "हौत्रपद्धतिश्च" सनिविष्टाः । १-२ खण्ड ३) २३ संस्कारदीपकः। १-३ भाग । म० म० श्रीनित्यानन्दपन्तपर्वतीयकृतः ८) २४ वर्षकृत्यदीपकः । ३६) .२५ सापिण्ड्यदीपकः । 1) २६ कातीयेष्टिदीपकः । ( दर्शपौर्णमासपद्धति ) २७ अन्त्यकर्मदीपकः। अशौचकालनिर्णयसहितः १६) २८ आपस्तस्वधर्मसूत्रम् । उज्वलाख्यया वृत्त्या संवलितम् । ४) २६ आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् । अनाकुला-तात्पर्यदर्शना व्याख्याद्वयोपेतं ३० कात्यायनश्रौत्रसूत्रम् । कर्कभाष्यसहितम् , सम्पूर्णम् । .३१ कात्यायनश्रौत्रसूत्रम् । कर्कभाष्यसहितम्। दर्शपौर्णमासाद्यग्निष्टोम- कर्मनिरूपणात्मकप्रथमायेकादशाध्यायान्तः प्रथमो भागः । ३२ कालमाधवः । माधवाचार्यकृत धर्मशास्त्रस्य अपूर्वोऽयं ग्रन्थः । ३३ कुलदेवतास्थापनविधिः हमुमद्ध्वजदानविधिश्च । ॥ ३४ कृत्यसारसमुच्चयः। म० स० पं० अमृतनाथ झा विरचितः । पं० श्रीगङ्गाधरमिश्रकृत बृहद् टिप्पणी परिशिष्टादिसहितः। १।।) ३५ गायत्रीपूजापद्धतिः। श्रीविभाकराचार्य संगृहीता। ३६ गोदानपद्धतिः । अभिनवविशुद्धसंस्करणम् । ३७ गोभिलगृह्यसूत्रम् । म० म० मुकुन्दझाकृत 'मृदुला' व्याख्या सहितं ३८ चतुर्विंशतिमतसंग्रहः । श्रीभट्टोजिदीक्षितकृतः । ३६ तिथिनिर्णयः । श्रीमद्भट्ठोजिदीक्षितकृतः, श्रीमन्नागोजिभट्टकृतश्च । ४० दानदीपिका । भाषा टीका सहिता । १३) Deve .

·( ३ ) ४१ दानमयूखः । सर्वविधदानोपयोगी अपूर्वोऽयं ग्रन्थः । १॥ संस्कारगणपतिः। श्रीमद्रामकृष्णप्रणीतः । पारस्कर ह्यसूत्रस्यातिविस्तृत व्याख्यानस्वरूपः। अनेनैकेनैव ग्रन्थेन कर्मकाण्डविषयनिर्णये अन्यग्रन्थाव लोकनं नापेक्षितम्भवतीति न विस्मर्तव्यम् । ४२ निर्णयसिन्धुः । कमलाकरभदृविरचितः । कृष्णभकृतव्याख्यासहितः २२) ४३ पञ्चमङ्गलम् । यज्ञोपवीत-विवाहादिसस्कारोपयोगी। ४४ पञ्चाङ्गपद्धतिः । सटिप्पण अभिनव विशुद्ध संस्करण । ४५ पारस्करगृह्यसूत्रम् । हरिहर-गदाधर-जयरामकृत भाष्यसहितम् । ३) ४६ पौरोहित्यकर्मलारः । सकलपौरोहितीयकर्मसंग्रहः । ५-३ भाग ४७ बौधायनधर्मसूत्रः । श्रीगोविन्दस्वामिप्रणीतविवरणसमेतम् । ८ वाशिष्ठीहवनपद्धतिः । वे०कर्म०ध० आचार्य श्रीविश्वनाथशास्त्रिकृता । हालक्ष्मीपूजापद्धतिः । सर्वदेवपूजाविधान-श्रीसूक्तादि सहिता । ५० व्रात्यताप्रायश्चित्तनिर्णयः तथा प्रात्यताशुद्धिसंग्रहः। ५१ संस्काररत्नमाला । सकलसंस्कारोपयोगी धर्मशास्त्रस्यापूर्वोऽयं ग्रन्धः ३ ५२ स्मृतिसारोद्धारः।श्रीविश्वम्भरशास्त्रिसंकलितधर्मशास्त्रस्यात्युत्तमो ग्रन्थः । ५३ श्राद्धविवेकः । म. म. श्रीरुद्रधरकृतः । सटिप्पण। ५४ श्राद्धकल्पलता। श्रीनन्दपण्डितकृता । ५५ श्राद्धचन्द्रिका । श्राद्धविषयनिर्णयादिव्यवस्थायाः प्रतिपादकोयं ग्रन्थः ३ ५६ वीरमित्रोदयः-परिभाषाप्रकाशःसंस्कारप्रकाशश्च २६॥)आह्निकप्रकाशः । पूजाप्रकाशः ६) लक्षणप्रकाशः१०॥) राजनीतिप्रकाशः ७॥) तीर्थप्रकाशः व्यवहारप्रकाशःह) श्राद्धप्रकाशः ६) समयप्रकाशः ४॥) भक्तिप्रकाशः३ शुद्धिप्रकाशः ४) ५७ मनुस्मृतिः । कुल्लूकभकृतया मन्वर्थमुक्तावल्या सहिता । सम्पूर्ण । । ५८ याज्ञवल्क्यस्मृतिः।श्रीमन्मित्र मिश्रकृत 'वीरमित्रोदय टीकया,विज्ञानेश्वरकर 'मिताक्षरा' टीकया च सहिता । ५६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः । 'बालम्भट्टी'व्याख्याऽलङ्कृत 'मिताक्षरा' टीका सहि व्यवहाराध्यायः । सम्पूर्णः १६॥ ६० लाट्यायनश्रौतसूत्रम् । अग्निष्टोमान्तं सटीकम् । २, ६१ श्रौतसूत्रम् । कात्यायनप्रणीतम् । देवयाज्ञिकपद्धतिसहितम् । ३२ षडशीतिः। आदित्याचार्यप्रणीता । 'शुद्धिचन्द्रिका, व्याख्या सहिता। २ प्राप्तिस्थानम्-चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय, बनारस सिटी। १ ७

·No text on this page.