·DoxalaB0 SAMROR श्रीः आनन्दवनविद्योनिसुमनोभिः सुसंस्कृता । सुवर्णाऽङ्कितभव्याभशतपत्रपरिष्कृता ॥ १ ॥ चौखम्वा-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जुलदर्शन।। रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दाऽऽमोदमोहितम् ॥ २ ॥ स्तबकः-२११ Printed by Jiri Krishna Das Gruplar out the Vidyu Ville Pyes, Berrores, loks Agents: i Otto H:LT:150witz, Toipzig: GERMANY. 2 The Orional Book-supplying Agency, POON.I.

·स्फोटनिरूपणम् । . . द्विषयोन्मुख्ये तत्तदिन्द्रियरूपेण परिणामात्तत्तद्देशप्रत्य. क्षमिति वदन्ति । तन्मतेऽप्युक्तयुक्त्याकाशदेशत्वमेव । किञ्चानन्त. श्रोत्रवृत्तिकल्पनापेक्षयाऽनन्तपरमाणुपरिणामकल्पनापे क्षया च तस्यैकस्य कल्पने लाघवम् । तत्तद्देशव्या. प्पभिव्यक्तिमतश्च तेन ग्रहणमिति तत्तद्देशवर्तित्वानु भवो न विरुद्धः । यथा चैकस्थाप्याकाशस्थ घटाकाशो मठाकाश इत्यौपाधिकभेदः, यथा चैकस्यैव चेतनस्यौपा. धिको जीवेश्वरभेदो जीवानां च परस्परं भेदः , एवमौ. (कुञ्जिकाटीका) क्रमेण दूषयति-~-*किञ्चेति* । ननु श्रोत्रस्यकत्वे दूरवर्तित्वानु. भवो न स्यादत आह--*देशव्यापीति । अभिव्यक्तिरेव दूरदेशं व्या. प्नोतीत्यर्थः । ननु सकलदेशस्थस्य शब्दस्यैकत्वे तत्र जात्यभावाद् "आकृतिर्गृह्यते" इति भाष्यासङ्गतिरत आह-यथा चेति* । नमसो जन्यत्वं तैत्तिरीयके प्रसिद्धम् । छान्दोग्ये तु नित्यत्वमुक्तम् । तत्र वि. रोधपरिहारो गौणमुख्यव्यपदेशाभ्यां शारीरकभाज्ये व्यक्तः। *जीवे. श्वरेनि* । अन्त:करणसाहित्यराहित्याभ्यां जीवेश्वरयोर्भेदात् । (कलाटीका) तत्तदिन्द्रियत्वेनाभिमतस्येत्यर्थः । ननूक्तसिद्धान्तविरुद्धमिदं मतद्वयं किमित्यभिहितमत आह-*त- न्मतेऽपीति* । केचिन्मतेऽपीत्यर्थः । * उक्तेति* । इन्द्रियाणां स्वाधि- छानभूतवृत्तिगुणग्राहकत्वनियमरूपेत्यर्थः । एवञ्च तावन्मात्रांशे ऐक्यमे- वति तद् द्रढयितुमुक्तमिति भावः। नन्ववमपि केचिन्मतरीत्यापि प्र. त्यक्षाद्युपपत्तौ किमिति तत्पक्षत्यागेन तत्पक्षस्वीकारोऽत आह-*कि- नेति। तत्राऽद्ये आह-*अनन्तेतिका द्वितीये आह-*अनन्तति* *तस्य- वाचकस्य शब्दस्य । नन्वेवं तस्य श्रोत्रसम्बन्धेन तत्र प्रत्यक्षे तत्तदेश- वर्तित्वानुभवविरोधापत्तिरित्यगत्या गुरुभूततत्पक्षाश्रयणमेव युक्तमत आह-*तत्तदिति* । फलवत्वेनाऽऽवश्यकाभिव्यक्तस्तथैव कल्पनादिति भावः । नन्वेवमानन्त्यव्यभिचारयोरभावे जात्यनुपयोगेनाणुदित्सूत्र- भाग्यविरोधापत्तिरत आह-*यथा चेति । लोके तथा प्रतीतेराह- २७ ·२१० टीकाद्वयोपेतायां लघुमजूषायाम्-- पाधिकं भेद लोकसम्मतमाश्रित्य “आकृतिग्रहणात्सि. द्धम्" इति तत्सूत्रे भाष्ये उक्तम् । किश्च जातिरपि मा. स्तु, रूपसामान्यादेव स्थूलकृशाल्पमहद्धस्वदीर्घगोध टादिषु गौरित्यादिवत्सर्वत्रैकाकारव्यवहारः । अन्यथा संस्थानभेदाद 'अनुगतसंस्थानव्यङ्गया जातिरपि तत्र न स्यादित्याशयेन "रूपसामान्यादा सिद्धम् इति तत्रैव भाष्ये उक्तम् । रूपसादृश्यादिति तदर्थः । एतेन वर्णा- नां गृहीतसङ्केतानां व्यञ्जकत्वमगृहीतसङ्केतानां वा आये तैरेवोपपत्तौ किं तेन ? नान्यः । सर्वस्याप्यर्थबो. धापत्तेः। तदुक्तं सांख्यसूत्रे-"प्रतीत्यप्रतीतिभ्यां न स्फोटात्मकः शब्दः" इति । यदि वर्णसमुदायेन तत्प्र. तीतिस्तदोक्तरीत्या तययम् । अथ न प्रतीयते तदाऽ. (कुचिकाटीका) *औपाधिकमिति । ध्वनिगतभेदस्य वर्णध्वारोपात् । *आकृतिग्रहणा- दिति । अइउण इत्यादावकाराद्याकृतिह्यत इत्यर्थः । *अन्यथा*- सकलसादृश्यग्रहणे । *तैरेव-वर्णैरेव । *किं तेन*--किं स्फोटे. न । * सर्वस्येति । अगृहीतसङ्केतस्यापीत्यर्थः। यदीति* । स्फोटस्थ (कलाटीका) *लोकेति । एतेन निर्मूलत्वं निरस्तम् । तत्सूत्रे-अणुदित्सूत्रे । इदं चाभिप्रेत्योक्तम् । वस्तुतः सापि मास्त्विति लाघवमेवेत्याह-किञ्चे. ति* | रूपेति । यत इत्यादिः । अर्थदृष्टान्तमाह- स्थूलेति*। *स- र्वत्र-हस्वादिवर्णादिषु । विपक्षे बाधकमप्याह-*अन्यथेति । तदन- ङ्गीकारे इत्यर्थः। *एतेनति । प्रागुक्तसम्भावितसर्वदोषेण पदप्रत्य क्षासम्भवस्योक्तत्वेन चेत्यर्थः । *वर्णानाम्-समुदितानाम् । *गृही तेति । तदर्थविशेषेणेत्यादिः । व्यञ्जकत्वमित्यस्य स्फोटेत्यादिः। *किं तेनेति । तत एवार्थबोधोपपत्त्याऽतिरिक्त(२)तत्स्वीकारवैया- दित्यर्थः। *सर्वेति । तद्भिन्नस्यापीत्यर्थः । स्फोटाभिव्यक्तः सत्त्वादि. (१) "स्फोटस्वीका" इति ख. पु० ।

·स्फोटनिरूपणम् । २११ (१)ज्ञातस्याप्यप्रत्यायकत्वाद् व्यर्थी तत्कल्पनेति तदर्थ इति सांख्योक्तं तदनुसार्युपवर्षोक्तं च स्फोटखण्डनमः पास्तम् ॥ अगृहीतसम्बन्धैरपि तस्य व्यञ्जनमस्त्येव । अत एवा गृहीतार्थकेऽपि (२)इदमेकं पदम् इत्यनुभवः । अत एव वाचस्पतिमिश्रास्तत्त्वविन्दौ 'गकारादतिरिच्यमा. नमूर्तेः ककारस्याभावात्' इति स्फोटवादिमतमुपन्या- (कुञ्जिकाटीका) बोधको यदि वर्णसमुदायस्तदा सोऽर्थस्यैव बोधकोऽस्तु किं स्फोटे. न । यदि च स न स्फोटबाधकस्तदा अज्ञातस्य स्फोटस्यार्थबोधकत्वा- सम्भवात् स्फोटो व्यर्थ इत्यर्थः॥ *अगृहीतेति । सङ्केतामहे ऽपि पदत्वानुभवादित्यर्थः । (कलाटीका) ति भावः । *यदीति*। सङ्केतग्रहादिति भावः । *तदर्थ:--सांख्य. सुत्रार्थः। नन्वेवमपि तदुक्तकोटिद्वयमपीष्टापत्तिपराहतमित्याह--*अगृही. तेति । समुदितवर्णरित्यर्थः । अपिना तत्परिग्रहः । एवञ्चो- भयमपि सम्मतम् । तस्य--स्फोटस्य । नन्वेवं प्रागुक्तदोषापत्तिर. वान्यथा नष्फल्यमभिव्यक्तरत आह-*अत एवेति । नास्तैिस्तस्य व्यञ्जनसत्वादेवेत्यर्थः । एतेन काव्यादिश्रवणे तत्तदर्थैरगृहीतसम्बन्ध. स्थापि इदमेकं पदम् इदमेकं वाक्यम्'इत्यादिस्फोटप्रतीत्यापत्तेरन्त्यपक्षो न युक्त इत्यपास्तम् । तैरेव यथा नोपपत्तिस्तथा प्रागुक्तमेव । एवं यत्रा. धस्वीकारस्तत्र पदादिप्रत्यक्षमर्थावबोधश्च, यत्र द्वितीयस्वीकारस्तत्र तदभावेऽपि तस्य तत्सङ्केनग्रहे उभयमन्यत्र पदादिप्रत्यक्षमात्रमेवेति न प्रागुक्तदोषो नापि नैष्फल्यमिति भावः । एवं साधिते स्फोटे वेदा न्तिसम्मतिमप्याह-*अत एवेति* | स्फोटस्यातिरिक्तस्य सत्त्वा देवेत्यर्थः। स्यादेतत् , अनवयवमेव वाक्यं वाचकमित्युक्त्वा वर्णा एवानुभू. यन्ते न तदतिरिक्त पदादीत्याशङ्कय पदं वाक्यमिति चानुसंहारबु. (१) "अज्ञातस्याप्रित्यायकत्वात्" इति ख० पु०पाठान्तरम् ।(२) इदं शब्दरहितः पाठः कः घ० पु० । (३) कोटिमध्ये कामिमता सापि दुटैवान आई-अगृहीनेति । इति गपु० पाठान्न रम् ।

·टीकाद्वयोपतायां लघुमजूषायाम्-- - स्थन्नित्यलम् । परे तु अवर्णादीनामेकत्वं नित्यत्वं विभुत्वं च । तद. वयवकपदादेरपि तत्त्वम् । कण्ठताल्वाद्यभिघातस्तद्यञ्ज. कः । देशभेदेऽपि पटादीनां देशघटितसन्निवेशाभेदः वत्कालभेदेऽपि तद्घटितानुपू' अभेदः । ( कुञ्जिकाटीका ) *अवर्णादीनामिति । सर्वत्राकारो विभुत्वादेक एव। एवं वर्णान्त. रमपीत्यर्थः । तदवयवति । अकारादिघटितपदस्यापि नित्यत्वा. दित्यर्थः । नन्वकारादेर्नित्यत्वे सर्वदा तदुपलम्भः स्यादत आह- *कण्ठताल्वादीति* । *देशभेदेऽपीति । यथा ऊर्वाधोदेशावच्छि- मस्याकृतिविशेषस्य संस्थानतया प्रतिव्यक्ति देशभेदेऽपि न संस्था. (कलाटीका) द्धावभिन्नस्य वस्तुन उपारोहात्तदतिरिक्तमिति समाधाय नेयमभिन्ना वुद्धि वर्णगोचरा एकत्वनानात्वयोरेकत्रासमवायादिति तदुपपाध न चावात्मनोऽतत्समवायिनो वा वाक्यस्य कुतस्तदुपरागवती प्र ख्येति वाच्यम् । नदतिरिच्यमानमूर्तीनां परमार्थसतां वर्णानामभावा- दिति तत्र तैरुक्तम् । किञ्च प्रागुक्ताइउणसूत्रभाष्ये शब्द इत्येकवच. नोक्तिस्वारस्येनैकस्यैवाद्यध्वनिमारभ्यान्तजातध्वन्यन्तेन व्यङ्गन्यता लभ्यत इति स्फोटस्थाखण्डत्वमेकत्वं च लभ्यते इति स्पष्टमेवा. क्षरमार्मिकाणाम् । न च तत्प्रागुक्तमतसिद्धातिरिक्तपदविषयकमिति भ्रमितव्यम् । 'अकारमपि नोपलभते' इत्युपक्रमविरोधादितिदिक् । तदाह-*इत्यलमिति*। दूषयितुं बाह्यवैखरीरूपमखण्ड(१)स्फोटपक्षमाह- *परेविति* | अन्ये मीमांसकानुसारिण इत्यर्थः । *एकत्वमिति* । प्रत्येकमिः ति भावः । तावन्मात्रेणानिर्वाहादाह--*तदेति* । आदिना वाक्यम् । अपिस्तेषामेव समुच्चये। *तत्त्वम्-धर्म त्रयाक्रान्तत्वम् । ननु कण्ठा. धभिघातरूपजनकसामग्युपलम्भन कथं तत्वमत आह--*कण्ठति! तदभिव्यक्तिजनकत्वं तस्या न तु तजनकत्वमिति भावः । ननु व. नामेकत्वे ऽपि न पदादेरेकत्वं कालघटितानुपूर्वीभेदात् , तथाचान. न्त्यव्यभिचारसत्त्वमेवात आह- देशेति । तत्र हरिसम्मतिमाह- - (२) ख. पुस्तकेनत्यमखण्डपदं नास्ति ।

·स्फोटनिरूपणम् । प्रत्यक्षप्रत्यभिज्ञानाद्वर्णैकत्वं प्रतिष्ठितम् । वर्णात्मकं पदं तच्च तदभेदान्न भिद्यते ।। इत्युक्तः ॥ दिनान्तरानुभूतेऽधुनाऽनुभूयमानस्थ 'सोऽयम्' इति प्रत्यभिज्ञया तावत्कालं स्थिरत्वे सिद्धे(१)ताव. कालं स्थिरं चैनं कः पश्चान्नाशयिष्यतीति न्याया. पराभिमताशुविनाशित्वव्यतिरेके सिद्ध नित्यत्वप यवसानम् । सर्वदेशेषु तदुपलम्भाविभुत्वम् । घवाच्चैकत्वम् । आनुपूर्वीघटकमव्यवाहितोत्तरत्वं चैतत्पक्षे उत्पत्त्यनवच्छिन्नस्वज्ञानाधिकरणकालोत्प- (कुञ्जिकीटाका) नभेदः । एवं पदे कालघटितानुपूा न भेद इत्यर्थः । *प्रत्यक्षप्रत्य भिज्ञानात्*--सो ऽयं ककार इति प्रतीतेः ॥ *व्यतिरेके अभावे । ननु वर्णानां विभुत्वनित्यत्वे च धकारे ता. शाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्तिकत्वरूपानुपूर्वी कथमत आह-अव्यवहि- तोत्तरत्वेति । *स्वज्ञानेति* । उत्पत्यनवच्छिन्नो घकारज्ञानाधिकर- णीभूतो यः कालस्तत्कालोत्पत्तिकटकारज्ञानम् । प्रथमक्षणस्यापि घज्ञा नाधिकरणत्वादुक्तम्-उत्पत्त्यनवच्छिन्नेति । ननु तृतीयक्षणे ज्ञानस्य ( कलाटीका) *प्रत्यक्षेति । समाहारद्वन्द्वः । तच्चेत्यादितृतीयवाक्यार्थः । चेन वा. क्यसमुच्चयः । *तभेदातू-वर्णाभेदात् । तथाचास्य तत्र तात्प. यमिति भावः। ननु तेषामेकत्वादावेव किं मानमतस्तविना तयोर्दुर्वचत्वाद् । व्युत्क्रमेणाह-दिनान्तरोत* । स्थिरत्वे सिद्धे इत्यत्रान्वयः । *प्रत्यभिक्षयति । अभेदप्रतीत्येत्यर्थः। (२)व्यावहरिकनित्यत्वे ऽपि वास्तवनित्वत्याभावादाह-*पर्यवेति । तदुपलम्भात-युगपदुपल. म्भात् । बस्त्वर्थे । एवमग्रेऽपि । नन्वेवं कथमुत्पत्त्यादिघटितमव्य. वहितोत्तरत्वमत आह-*आनुपूर्वीति । ननु पूर्ववज्शानभेदे ऽपि (१) "स्थिरस्वसिद्धेः" इति क० पुस्तके पाठ । (२) प्रत्याभज्ञायामन्वयाभेदप्रतात्यति तदर्थः । अयं च 'क' पुस्तकस्य पाठः ।

·टीकाद्वयोपेतायां लधुमञ्जूषायाम्-
त्तिकज्ञानविषयत्वम् । यथाऽत्यन्तरागवतः (१)कामिनी.
साक्षात्कारस्थले ज्ञानधाराकल्पने गौरवादेकत्वं त.
द्वत् ज्ञानानामप्येतद्विषये स्थिरत्वम् ।
शब्दबुद्धिकर्मणां क्षणिकत्वमिति तु न युक्तम् ।
इदानीं जानामि उच्चारिता इति व्यवहारात् ।
अन्यथा क्षणस्यातीन्द्रियतया इदानीमिति ज्ञानास.
( कुञ्जिकाटीका)
नाशात्तृतीयादिवर्णाधिकरणकालस्य कथं पूर्वज्ञानवस्वमत आइ-*क्षा-
नानामपीति । अयम्भाव:-धारावाहिकवुद्धिस्थले न ज्ञानभेदः, किन्तु
यावद्धटस्फुरणं तावद्धटाकारान्तःकरणवृत्तिरेकैव, न तु नाना । स्ववि.
रोधिवृत्त्युत्पत्तिपर्यन्तं वृत्तेः स्थिरत्वाभ्युपगमात् । तत्फलितचैतन्यं ध.
टादिज्ञानात्मकमपि तावत्कालिकमेकमेवेति । किश्च शानधाराकल्पने
अनधिगतार्थविषयकज्ञानत्वं प्रमात्वमिति लक्षणस्याव्याप्तिः॥
योग्यविभुविशेषगुणानां स्वोत्तरोत्पन्नविभुविशेषगुणनाश्यत्वमिति
तार्किकपरिभाषां निराकरोति-*शब्देति । यथा द्वित्वप्रत्यक्षानु.
रोधादपेक्षाबुद्धेः क्षणत्रयावस्थायित्वं तार्किकैरपि स्वीक्रियते तथे.
हापीति भावः । इदानीमिति* । इदानीं जानामीदानामुच्चारिता
(कलाटीका)
तद्घटितानुपूर्व्या उक्तरीत्याऽभेदे ऽपि ज्ञानस्य क्षणिकत्वेन तद.
धिकरणकालोत्पत्तिकत्वं ज्ञानान्तरे बाधितमेवेतीदमपि दुर्वचमत
आह-यथेति । (२)"प्रासादे सा दिशि दिशि च सा' इत्यादा.
विति भावः । *शानानामपि--स्वभिन्नानामपि । अनतिप्रसङ्गायाह-
*एतदिति । वर्णादिविषये इत्यर्थः ।
विरुद्ध नैयायिकमतं खण्डयति-*शब्दति । अन्यथा-तेषाम.
स्थिरत्वे । *क्षणस्य-मुख्यक्षणस्य । अत एव तत्र क्षणेति विहाय का.
लेत्युक्तम् । तस्मात्तेषां तत्वं सिद्धम् । इदमेव द्रढायतुं तदुत्पत्तिवादि.
(१) अत्यन्तरागवत इत्यत्र बहुव्रीहिसमासेन निर्वाहेऽपि रागातिशयोत्कर्षबोधनाय कर्म-
धारयान्मतुप् ।
(२) प्रासाद सा दिशि दिशि च सा पृष्ठतः सा पुरः सा
पर्यः सा पाथ पाथि च स तद्वियोगातुरस्य ।
हंहो चत प्रकृतिरपरा नास्ति में काऽपि सामा
सा सा भूम्यां विलसति तदा कोऽयमद्वैतवादः ॥ १॥

·स्फोटनिरूपणम् । - म्भवः । परस्य तूत्पत्यादीनां भेदव्याप्यानां विरो. धिनां सत्वेन प्रत्यभिज्ञाऽनुत्पत्त्यापत्तिः(१) । न च गत्वा वच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदाभावस्तद्विषयः । द्वयोर्घट (कुञ्जिकाटका) इति सम्बधः। अन्यथेति । इदानीं जानामीत्यादेरेततक्षणावच्छि- त्रज्ञानवानहमित्यादिरर्थः। तथाच क्षणस्येव तन्मात्रवृत्तिज्ञानादे. रपि प्रत्यक्षं न स्यादित्यर्थः । "यावता समयेन चलितः परमाणुः पूर्वदेशं जह्यादुचरदेशमुपसम्पद्येत स कालः क्षण" इति पातञ्जल- भाष्यम् । तस्य च क्षणस्यातिसूक्ष्मत्वादतीन्द्रियत्वम् । 'निमेषस्य चतुर्थों भागः क्षणः' इति टीकाकृतः । कर्म तजनितविभागादिश्व तदुपाधिः । तदुक्तं वल्लभाचार्य:- रवेः स्पन्दः क्षणस्तस्य नानाक्षणविशिष्टता । क्रमो नानाविधोपाधिसम्बधः परिकीर्त्यते ॥ इति । विभागप्रागभावाद्युपाधिविशिष्टो रवेः स्पन्दः क्षणः केवलस्प- न्दस्यानेककालवृत्तित्वादित्यर्थ इति वर्धमानः । ननु रविस्पन्दे कथं क्षणचतुष्टयस्थायित्वव्यवहारः स्वस्य स्वावृत्तित्वादत आह-त. क्रमवद्विभागाद्युपाधिचतुष्कसम्बन्धात्तत्र क्षणव्यवहार औपचारिक इत्यर्थः क्रियात्मक एव काल इति । तन्न, महा- प्रलये क्रियाभावेन महाप्रलयोत्पत्तिव्यवहारानापत्तेः। *परस्य वि. ति* । परमते तूत्पत्त्यैव(२) व्यक्तिभेदेनेवासम्भवात्सो ऽयमिति प्रतीतिर्न स्यादिति भावः। *गत्वावच्छिन्नेति । भिन्नव्यक्ती तु तत्तद्व्यक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताक एव भेदोऽस्ति न सामान्य धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकोऽपि, गकारत्वस्य तत्रापि सत्त्वादिति भावः । द्वयोर्घटयोरिति । तत्रापि घटत्वेन रूपेण भेदाभावादिति (कलाटीका) मते दूषणमाह-*परस्येति । आदिना नाशादिः । तदुपपादकतदु. तप्रकार खण्डयति-*नचेति* | जातिविषयत्वं तस्या इति भावः । यद्यप्यत्र पक्षे तदतिरिक्तजात्यनङ्गीकारानेदं सुवचम, न चैवं गत्ववान् ग इति न स्यात् , गुणगुणिनोरभेदेऽपि रूपवान् घट इतिवदुपपत्तेस्त- थाप्यभ्युपेत्य तामाह-द्वयोरिति । अत्र तदभावस्य सत्वात् । नथाच व्यक्तिभेदस्यैव तत्र विषयत्वमावश्यकामति भावः । सो ऽयं ग (१) आपत्तेरिति क० घ० पुस्तके । (२) उक्त्यैवेति मुद्रितेऽमुद्रिते ग. पु० पाठः। स्यति । । यत्तु -.-- ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् -- योरपि सो ऽयमिति प्रत्यभिज्ञापत्तेः । प्रत्यभिज्ञाया व्यक्तिविषयकत्धे बाधकाभावाच्च । न च 'गकार उत्पन्नः' इति प्रतीतिर्वाधिका। श्यामो नष्टो रक्त उत्पन्न इति प्रतीते रूपगतोत्पत्तिविनाशारोपेण प. रम्परासम्बन्धेन वोपपत्तिवत् ध्वनिनिष्टोत्पत्तरारो. पेण परम्परासम्बन्धेन वा तदुपपत्तेः। वर्णोच्चा. रणस्थले ऽपि तत्स्थाने जिह्वाया ईषदन्तरपाते इ. र्णानुपलब्धे न्युपलब्धेश्वानुभवेन हसितरुदितादी जिह्वाभिघातवायुकण्ठसंयोगादेस्तजनकत्वस्यावश्यक- स्वेन च वर्णोत्पत्ती तदनङ्गीकारे प्रतिबध्यप्रतिबन्धक- भावकल्पनागौरवेण च तत्सत्त्वावश्यकत्वात् । अत एव ( कुञ्जिकाटीका) भावः । *व्यक्तिविषयकत्वे इति* । भवन्मते जातिविषयप्रत्यभिज्ञा स्यादिति भावः। *श्यामो नष्ट इति । रूपनाशे धर्मिणोऽपि ना. शव्यपदेशात् । जिह्वासंयोगादीनां ध्वनिहेतुत्वं दर्शयति-वर्णोच्चार. णेति । यत्र जिहासंयोगाद्वर्णस्य नाभिव्यक्तिस्तत्र ध्वन्युत्पत्तिद- र्शनाद्वर्णस्थलेऽपि ध्वनिः स्वीकार्य इत्यर्थः । *तजनकत्वेति* | ध्वनिजनकत्वेत्यर्थः। *वर्णोत्पत्ताविति । वर्णोत्पत्तिस्थले ध्वनेर- नङ्गीकारे ताशजिह्वासंयोगादीनां ध्वन्युत्पत्तिप्रतिवन्धकत्वं च कल्पनीयं स्यादित्यर्थः। *तत्सत्त्वेति । ध्वनिस्वीकारेत्यर्थः । *तत्त. (कलाटीका) इत्यादिस्वारस्येनाह-*प्रत्यभीति* | *इतीति । इत्यादीत्यर्थः । एवमः प्रेऽपि । श्यामो घट इत्यादौ भ्रमत्वमुक्त्वा प्रमात्वमाह-परम्परेति* | उत्पत्तेस्तदादेः परम्परया वर्णनिष्ठत्वाभ्युपगमान भ्रमत्वं साक्षात्सम्ब- ग्धांशे भ्रम इत्यवशिष्यते तदपि सोऽयमित्यत्र तव व्यक्तयभेदांशे भ्रम- स्ववत्तुल्यम् । ननु वर्णस्थले ध्वनिसत्त्वे एव मानाभावः शङ्खाद्यभावेन तदुत्पत्त्यसम्भवश्वात आह-*वर्णोच्चारणेति । तत्सत्त्वेत्यत्रान्वयः। ध्वनिसत्त्वेतितदर्थः । ननु भवतूभयत्र तथेति, वर्णस्थले तदुत्पाद- कसामन्याः प्रतिबन्धकत्वकल्पनया न तत्र सोऽत आह- *वर्णोत्प- त्ताविति । तद्विषये इत्यर्थः । इदं दृदयति-*अत एवेति* । बहुच्चा- ·स्फोटनिरूपणम् । बहुषु शब्दमुच्चारयत्सु महाध्वनिः श्रूयते इति प्रतीतिः। यदि तु 'स एवायं शङ्खध्वनिः' इत्यादिप्रत्यभिज्ञया ध्व. नीनामपि नित्यत्वं तर्हि तज्ज्ञानकरणीभूतवायुमंयोग. निष्ठं तत् तत्रारोप्यते, परम्परया बुध्यत इति वा बो. ध्यम् । एवमेव 'शब्दं कुरु' इत्यादिव्यवहारः। उच्चार- येति तदर्थो वा । लोहितः स्फटिक इत्यादावप्यारोप एव न तु परम्परया तत्प्रतीतिः । उक्त स्वसमवायिसंयुक्त त्वं सम्बन्धः, स्फटिकस्य लौहित्यमित्यत्र स्वसंयुक्त- समवेतत्वं सम्बन्धः, इत्युभयोः सम्यन्धत्वकल्पने गौरवात्। (कुञ्जिकाटीका) त्रारोप्यत इति । वायुसंयोगनिष्ठमुत्पत्त्यादिकमारोप्यत इत्यर्थः । *शब्दं कुर्विति* । अत्रापि ध्वनिगतोत्पत्तेः शब्द आरोप इत्यर्थः। ननु गुणचाक्षुषे चक्षुःसंयुक्तसमवायस्य हेतुतया तदभावात्कथं लो. हित: स्फटिक इति प्रत्यय इत्यत आह-*आरोप एवेति । परम्प. रामेव दर्शयति-*उक्त इति । लोहितः स्फटिक इत्यत्र लौहित्यस मवायिनी या जपा तत्संयोगः स्फटिके। (कलाटीका) रणमपि वर्णानुपलब्धिसाधकमिति भावः । अन्यथात्र दोषमाह- यदि त्विति*(१)। युकेस्तौल्यादिति भावः । तथापि निर्वाहमाह तज्ज्ञा- नेति*। ध्वन्यभिव्यक्तीत्यर्थः। ततू-उत्पत्यादिकम् । इतिवति । वेतीत्यर्थः । तस्यास्तद्विषयत्वे बाधकं परदत्तदोषान्तरमुद्धरति- पवमेवेति । आरोपादिनैवेत्यर्थः। कृधातोः क्रियासामान्यार्थकत्वेन वक्ष्यमाणरीत्या आह-उच्चारेति नन्वेवं लोहितः स्फटिक इत्या. दावाघे भ्रमत्ववत् द्वितीयरीत्या प्रमात्वमपि स्यात्तच लोकादिविरुद्ध- मत आह-*लोहित इति । एवव्यावय॑मेवाह- न विति । उक्त- लोहितः स्फटिक इत्यत्र । --- (१) ननु वर्णादिनित्यत्वसाधकयुक्त्या ध्वनीनामपि नित्यत्वसिद्धिरिति कथं तनिष्टोत्पत्त्याचारोपा- दिना निर्वाहोऽत आह-*यदि स्विति । इतिःख० पुस्तके पाठः ।

·२१८ टीकाट्टयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् - वस्तुतः सर्वत्रारोप एवोचितः। तत्र रसो रूपवान्'इ त्याचप्रतीतमा परम्परासम्बन्धस्य विशिष्टबुद्धयनियामक त्वात् । एवमुदात्तत्वादिकमपि तनिष्ठमेव तत्रारोप्यत इति नोदात्तादिगुणभेदादनेकत्वं वर्णानाम् । किञ्च प्रा. गनुपलभ्यमानत्वे सत्युपलभ्यमानत्वादिरूपेणोत्पन्नवि. नष्टमादृश्येन तत्रोत्पत्तिविनाशयोरारोपः। किश्च प्रा. गसत्त्व सति सत्त्वरूपाया उत्पत्तेन वर्णेष्वनुभवः, वर्ण- मुच्चारयतीत्येव प्रत्ययात् । उच्चारितत्वं च कण्ठता. ल्वाभिघातजन्याभिव्यक्तिविशिष्टत्वम् । स्त्रीशुका. ( कुञ्जिकाटीका) वर्णेष्वप्युत्पत्त्यादिरारोप्यत एव न तु परम्परयेत्याह-*वस्तुत इति* *रसो रूपवानिति * रससमवायिसमवेतत्वस्य रूपे सत्वात् । * अनियामकत्वादिति । एनेन विशिष्टप्रतीतिनियामकविशेषत्वं सम्ब न्धत्वमित्यपास्तम्। किञ्चेतिप्रथमोपलम्भवत्वेनोत्पत्तिव्यवहार इत्य र्थः । इत्येव प्रत्ययादिति* । उत्पादयतीति प्रतीत्यभावादिति भावः । न नूचारणेऽनित्यत्वापत्तिरत आह-*उच्चारितत्वं चेति । स्त्रीशु- (कलाटीका) सिद्धान्तमाह-वस्तुत इति*। *सर्वत्र-प्रकृतेऽपि* वुद्धिनियामक स्वाभावात् । बुद्धधनियामकत्वादिति पाठान्तरम् । *तत्र-तद्विषये । बाधकं परदत्तदोषान्तरमुद्धरति-*एवमिति* । आदिना (१)अनुदात्त. स्वादि हस्वत्वादि च । *तनिष्ठमेव-ध्वन्यादिनिष्ठमेव । ननु तन्निष्टमेव तत्तत्रारोप्यते इति कोऽयं कुलधर्मोऽन्यघटादिनिष्ठस्याप्युत्पत्यादेस्त. बारोपसम्भवादित्याह-*किञ्चेति । आदिनैतद्वैपरीत्यपरिग्रहः। *सा. दृश्येनेति* । सर्वत्रारोपेऽस्यैव बीजवादिति भावः। इदं च सर्व तेषां पररीत्योत्पत्तिमभ्युपेत्योक्तम् । वस्तुतः सैव नेत्याह-*किञ्चेति । एवेन वर्णमुत्पादयतीति प्रत्ययव्यवच्छेदः । ननूचरितत्वमपि कण्ठाद्य भिघातजन्योत्पत्तिविशिष्टत्वमेवेति तावतापि किमत आह-*उच्चारी- ति । नन्वेवं स्त्रीप्रभवोऽयं शुकप्रभवोऽयमित्यादिप्रतीतिस्तच्छ्रव. णाच्छुकाद्यनुमानं च न स्यात्तस्य तजन्यतावच्छेदकवैजात्याधीनत्वा. (१) अनुदात्तत्वादि दाते ग. पुस्तके पाठः ।

·स्फोटनिरूपणम् । द्यनुमापकं तजन्यतावच्छेदकजात्यं च ध्वनिनिष्टं वायुसंयोगनिष्ठं चा वर्णेष्वारोप्यत इति तदुपपत्तिः । तारवाद्यपि तनिष्ठमेव । अत एव भामत्यां 'तारत्वा. दि वायुनिष्ठं वर्णेष्वारोपपते' इति देवताधिकरणे (वे. सू०१।३।२६) अभिहितम् । यदा, तारत्वादयो गुणाः सान्दनिष्ठास्तदाश्रयत्वा- च्छब्दस्य द्रव्यत्वम् आकाशरूपद्रव्याश्रयत्वाद् गुणत्वं च । कस्यचित् कश्चिद्वायुसंयोगस्तारत्वव्यञ्जका, अपर• स्य तु मन्दत्वव्यञ्जकः । तयोर्विरोधव्यवहारोऽपि येन वायुसंयोगेन यं प्रति तारत्वं व्यज्यते तम्प्रति मन्दत्वा. व्यञ्जनमूलकः । परैस्तु कण्ठताल्वाधभिघातोत्पन्नस्य केनचिन्मन्दत्वेन ग्रहणं केनचित्तारत्वेन ग्रहणमि- (कुन्निकाटीका) कोति* । स्त्रीशुकायुच्चारितत्वानुमापकमित्यर्थः । *तजन्यतावच्छे. दकेति* । स्त्रीशुकादिजन्यतावच्छेदकेत्यर्थः । *तदाश्रयत्वादिति । तारत्वाद्याश्रयत्वाच्छन्दस्य द्रव्यत्वामः त्यर्थः। नन्वेवं शब्दस्य गुणत्वव्यवहारः कथमत आह-*आकाशरू. पेति । *परैस्त्विति । एतस्य वक्तुमशक्यामित्यत्रान्वयः । (कलाटीका) दत आह-स्त्रीति*। *त्यं च-त्यमपि(१) । तदुपेति* । तद. नुमानाद्युपेत्यर्थः। प्राग्वदेवाह-*तारेति* । *तनिष्ठमेव-ध्वन्या. दिनिष्ठमेव । तत्रारोप्यत इति शेषः । अत्रेतर(२)सम्मतिमप्याह- *अत एवेति। तेषां तनिष्ठत्वादेवेत्यर्थः । एवं तारत्वादेविरुद्धत्व. मभ्युपेत्य पररीत्योक्तम् , वस्तुतस्तदेव न' इतिमिश्राद्युक्तिरयुक्कैवेति ध्व. नयनाह-* यद्वेति । * निष्ठाः (३)-निष्ठा एवाविरुद्धत्वात् । तदेवाह- *कस्यचिदिति । यत इत्यादिः । नन्वेवं तयोर्विरोधव्यवहारः प्रसिद्धः कथमत आह--*तयोरिति । तारत्वमन्दत्वयोरित्यर्थः । वर्णोत्पत्ति. वादिमते दूषणमाह--*परैस्त्विति* । नन्वेकेनैव वायुसंयोगेन श्रोतृ. (२) वैजात्यंच-वैजान्यमपि । चोऽयर्थे । (२) अत्रवाचस्पतिमिश्र" इति ख० पुस्तके पाठः । (१) ख० ग० पुस्तके विचारं निष्ठापदम् ।

·२२० टीकायापेतायां लघुमञ्जूषायाम्- - त्यत्र बीजं निर्वक्तुमशक्यम् । एतत् "उच्चैरुदात्तः" (अष्टा०सू०१-२-२९) इत्यत्र भाष्ये स्पष्टम् । शुकसा. रिकानवनार्याधुच्चारणव्यङ्गयेषु तत्तदुचारितत्वानुमापका नि वैजात्यान्यपि वर्णनिष्ठानीति (१)विजातीयवायुसं. योगव्यङ्गयान्येव । प्रकृतिविकारभावस्तु बुद्धिविपरि. णामेनैवोक्तरीत्या निर्वाह्यः । अन्यगतोत्पत्त्यादेरन्यत्रा. रोपे बीजं तु अन्त:करणस्य रागादिदोष एव । 'सेयं दीपकलिका' इत्यादौ मानान्तरेण नाशसिद्धेः सेयमि- . . , (कलाटीका) भेदेन तथा व्यञ्जनं स्वमतं बीजं वाच्यं, तत्रैव तावत् किं मानमत आह- *एतदिति । तत्र छुच्चैः श्रूयमाण उदात्त इत्यर्थाभिमानेन "उच्चनीच. स्थानवस्थितत्वात्संज्ञाऽप्रसिद्धिः” इति वातिकोक्तशङ्कायाः-इदमुच्चनी. चमनवस्थितपदार्थकमातदेव हि कश्चित्प्रति उच्चैर्भवति,कञ्चित्प्रति नीचैः। एवं हि कश्चित्कश्चिदधीयानमाह-किमुच्चैः रोख्यसे ? शनैर्वर्ततामि. ति, स एवातथाधीयानमपरमाह-किमन्तदन्तकेनाधीषे? उच्चैर्वर्तता. मिति; एवमुच्चनीचमनवस्थितपदार्थकं, तस्यानवस्थितत्वात्संज्ञा था अप्रसिद्धिः' इत्युपपादनं भगवता कृतम् । एतेनोदात्तत्वादिकमपि तथैवेति सूचितम् । अत्रपक्षे स्त्रीशुकादिशब्देऽपि तदनारोप इत्याह- *शुकेति । *उच्चारणेति । कण्ठताल्वाद्यभिधातेत्यर्थः । ननु तन्मते तजन्यतावच्छेदकतया सिद्धवदत्र तसिद्धिरेव कथमत आह- *विजातीयेति । तेषां स्वत एव भेदात् । व्यङ्ग्यान्येव-व्यङ्ग्यता बच्छेदकान्येव(२) विशिष्टव्यङ्ग्यत्वाश्रयवन्ति । नन्वत्र पक्षे “इको यणचि" इत्यादौ कथं वर्णानां प्रकृतिविकृतिभावो ऽत आह--* प्रकृ. तीति* *उक्तेति* । अन्तःकरणस्थेकारवुद्धिमपहाय यकारबुद्धिकर. णादित्यर्थः । एवं चेदं तुल्यमेवोभयोः। उत्पश्यादेस्तु सर्वथाऽऽरोप एवे. तिध्वनयन्ननतिप्रसङ्गायाह--*अन्येति । सादृश्यद्वारोति भावः। नन्व. भेदप्रत्यभिज्ञया तरवेऽतिप्रसङ्गापत्तिरत आह-सेयमिति ।(३)माना. (१) इलिशन्दरहित. पाठः ख० पु० (२) व्यङ्ग्यानि वर्णानिष्ठान्येव । इति ख पुस्तकपाठान्तरम् । (६) मानान्तरप्रत्यक्षं प्रत्यभिज्ञाया दीपकलिकात्वावच्छिनप्रतियोगिताकभेदाभावविषयत्वादाह- सेयमिन्यंशे इति । व्यक्तिभेदांशे इत्यर्थः । इति ख. पुस्तके धिकः पाठः।

·स्फोटनिरूपणम् । २२१ त्यंशे भ्रमत्वम् । न च नित्यत्वे वायुसंयोगादेः ककारा दिप्रत्यक्षत्वं कार्यतावच्छेदकं वाच्यम्, मम तु कत्वमे वेति लाघवमिति वाच्यम् । अनन्तप्रागभावध्वंसादि. कल्पनापेक्षया लघुत्वात प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नविषयतया कत्वस्यैव (१)तत्कार्यत्वावच्छेदकत्वाच । न चैवं घटा- द्यपि नित्यं स्यात् कपाल संयोगादिकं च व्यञ्जक भवि. व्यतीति वाच्यम् । वर्णवदन(२) तदग्रहविपरीतग्रहयोर. भावनोत्पत्तिप्रतीतेविना बाधकं भ्रमत्वायोगात् । किश्चैतत्कुलालादिव्यापारानन्तरमनुभूयमानस्य त. (कुञ्जिकाटीका) *मानान्तरेणेति । प्रत्यक्षेण नाशदर्शनादित्यर्थः। *कत्वस्यैवेति । प्र. त्यक्षविषयतया उत्पादादिति भावः । तदग्रहति* । उत्पत्त्यग्रहेत्यर्थः। *विपरीतग्रहः-नित्यत्वग्रहः । प्रत्यक्षाधगम्यत्वात्कथं धर्मस्य बुद्धि. (कलाटीका) न्तरम्-प्रत्यक्षम् । सिद्धान्ते शङ्कते--*न चेति* | वर्णाना. मिति शेषः । आदिना जन्यत्वपक्षे ध्वनिपरिग्रहः । *कत्वमेव ।कत्वा- दिकमेव । क्रमेणाह--*प्रागभेति । आदिना वर्णपरिग्रहः । इदं च गुरुधर्मस्यावच्छेदकत्वमभ्युपेत्य । वस्तुतोऽत्र तदपि नेत्याह--*प्र त्यक्षत्वावच्छिन्नेति। तत्पक्षे तथैव सत्वादेवमुक्तम् । उपलक्ष्यत्वं तृतीयार्थः। तदुपलक्षितकत्वादेरित्यर्थः । तथाच तदुपलक्षणं न तु विशेषणमिति न तस्य तत्वमिति भावः(३)। तत्रैव शङ्कते-- न चैव- मिति । तया नित्यत्वेन वायुसंयोगस्याभिव्यञ्जकत्वे इत्यर्थः । स्या दिति सम्भावनायाम् । प्रत्यभिज्ञाया अत्रापि सत्त्वादिति भावः । चस्वर्थे । वर्णवदिति वैषम्ये दृष्टान्तः । नन्वत्र तदभावः स्ववासनाकल्पित एवात आह--*किश्चेति । (१) ख० पु० तच्छन्दविहीनः पाठः । (२) क० ग० घ० पुस्तके "वर्णवदित्यत्र" इति पाठः। (३) इदश्चेत्यारभ्य-भावः इत्यन्तग्रन्थस्थले ख० पुस्तकेऽग्रिमपाठो दृश्यते । एवञ्च सिद्धान्तम- तेनोक्त्वाऽस्य परमतत्वन तद्रीत्या तस्यैव तत्त्वसम्भवोऽपीन्याह -*प्रत्योति । कत्वावच्छिन्ने-प्रत्य- क्षत्वावच्छित्र निष्ठविषयितानिरूपितविषयतासम्बन्धेन-प्रत्यक्षे सत्त्वेन कत्वस्यैव कार्यतावच्छेदकत्वस्य सम्भवाच्चेत्यर्थः।

·२२२ टीकायापतायां लधुमञ्जूषायाम् -- । व्यापारतः प्रागनुभूतेन घटेन(१) नाभेदप्रत्यभिज्ञा, अत्र स्वेतत्कण्ठताल्वादिव्यापारानन्तरमनुभूयमानस्य ततः प्रागनुभूतेनैवाभेदप्रत्यभिज्ञेति विशेषात् । नित्यत्वं चै. षां मृष्टयाद्यकालोत्पत्तिकत्वं प्रलयकालनाश्यत्वं चे. त्येतावदेव। अत एव “औत्पत्तिकस्तु शब्दस्थार्थेन सम्बन्धः" ( जै० स०५-अध्या-१पाद-१ ) इत्युक्तं जैमिनिना । ( कुञ्चिकाटीका) रित्याशयोक्तम् -* औत्पत्तिकस्त्विति* । “औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यायन सम्बन्धस्तस्य ज्ञानमुपदेशो ऽव्यतिरेकश्चार्थे ऽनुपलब्धेस्तत्प्रमाणं बा. दरायणस्थानपेक्षत्वात्' इति सूत्रम् । अस्यार्थः-शब्दार्थयोः सम्बन्ध औत्पत्तिका उत्पत्तिर्भावस्तेनावियुको निन्यः, ज्ञायते ऽनेन शानम्, उप- दिश्यते ऽनेन उपदेशः, तस्यधर्मस्य ज्ञान-निमित्तम्, उपदेशो-विधि- वाक्ये शब्दः, अस्य ज्ञानस्यार्थेऽव्यतिरेको व्यभिचाराभावः, प्रकारा- न्तरणानुपलब्धस्ताद्वधिवाक्यं धर्म प्रमाणं ज्ञानान्तरे तम्यानपेक्ष- स्वात् , बादरायणस्यापि सम्मतमेतदिति । शब्दार्थसङ्केतरूपस्य पौरुषे. यत्वाद्विधिवाक्यानां तत्लापेक्षवेनाप्रामाण्णमिति तत्र पूर्वः पक्षः । श. ब्दार्थसम्बन्धस्यानादित्वान्न सापेक्षत्वेनाप्रामाण्यमिति सिद्धान्तः । (कलाटीका) अनुभूतेन(२) नष्टेन चिरकालस्थायित्वेन विद्यमानविषये एव तत्र तत्प्रतीतेलॊकनिरूढत्वादिति भावः । त्वया क्षणिकत्वस्यैवाङ्गीकारणाह- *नैवेति । नष्टेनैवेत्यर्थः। एवं चान्यथानुपपत्या(३) तयाऽत्र तत्सि- द्धिस्तत्र तु देशान्तरकालान्तरदृष्टस्य तत एव पुनर्दर्शनसम्भवेन तदुपपत्त्या न तया तत्सिद्धिरिति भावः। नन्वेषां पारमार्थिकनित्यत्वे ततो द्वैतापत्तिरत आह-*नित्यत्वं चैषामिति**एतावदेव व्यावहारिकमेव । मीमांसकैरपि स्वीक्रियमाणं सम्बन्धनित्यत्वमिदमेव नान्यादृश मिति तत्सम्मतत्वान्न तद्विरोधो ऽपीत्याह--*अत एवेति । अस्यार्थ सूचयन्नाह-- औत्पत्तिकेति । पारमार्थिकनित्ये एवं व्यवहाराभा. (१) प्रागननुभूतेन पटेन क. घ. पुस्तकस्थपाठ. । (२) अनुमानेन इति ख. ग० पुस्तके पाठः। (३) नुपपत्रया । नुपपत्रमानया । इति च ख० घ. पुस्तके पाठो ।

·स्फोटनिरूपणम् । २०३ औत्पत्तिकशब्देनेदमेव नित्यत्वं वक्तुं शक्यं नान्याह. शम् । (१)एवमत्राधिकरणे उक्तेन शब्दार्थ सम्बन्धनि- त्यत्वेन वेदस्य निरपेक्षबोधकत्वरूपं प्रामाण्यं समर्थ्य शब्दार्थसम्बन्धनित्यत्वमयुक्तं शब्दानामनित्यत्वादिति- तदाक्षेपसमाधानाय शब्दनित्यतासिद्धान्तकं शब्दाधि. करणमारब्धम् । तच्च वाचकनित्यतापर्यन्तं तात्पर्यम वगमयति न तु वर्णनित्यतामात्रे इति बोध्यम् । अत एवानेककर्तृकोच्चारणविषये ऽप्येकमिदं घटप. दमिति प्रत्ययः । “एक इन्द्रशब्दो ऽनेकेषु क्रतुष्वावि. भवति" इत्यादिना "सरूपसूत्रे" ( अष्टा सू०१-२- ६४) भाष्ये स्फुटमेतत् । न हीयमेकत्वधीवर्णविषया ते. षामनेकत्वात् । बनराश्याद्यप्यतिरिक्तमेव । न चैकार्थः (कुञ्जिकाटीका) *इदमेव-प्रवाहानादित्वरूपभेव । *एवमत्रेति । अस्मिन्नधिकरणे एवमुक्तेन नित्यत्वेनेत्यन्वयः । ननु वृक्षसमूहे वनमितिवदेकत्वात्य. यस्त त्राह-वनराश्यादीति* | अन्यथा भवन्मते ऽप्यवयवापेक्षया (कलाटीका) वाजगदुत्पत्तिकालत इति तदर्थः । नन्वेवमपि शब्दनित्यत्वं न तेषामभिमतमत आह-*श्वमिति । उक्तप्रकारेणेत्यर्थः । अत्र (२)सम्ब. धाधिकरणे तयोः सम्बन्धस्य नित्यत्वादेवेत्यनेनेत्यर्थः । एवमग्ने ऽपि । ननु तावता वर्णानां भवतु नित्यत्वं पदादेस्तु कुतस्तत्त्वमत आह--*तशेति* । अन्यथेष्टतत्प्रामाण्यासिद्धेः। इदमावश्यकमित्याह--*अत एवेति- । वाचकस्य पदादेनित्य त्वादेवेत्यर्थः। अत्र प्रागुक्तमेव दाायाह--*एके इति* । अर्थानु: वादोऽयं भाष्येऽपि । अत एवेत्याधुक्तमुपपादयति--*न हीयमिति*। नन्वेवं कथमेकं वनमित्यादिप्रतीतिरत आह--*त्रनेति* ननु तत्रैकदेशावच्छिन्नत्वस्योपाधेः सम्भवेन तदेकत्वेनौपाधिकी सा प्रती. तिरिति किमर्थ तत्र तत्त्वाङ्गीकार इति चेदस्तु तत्र तथा प्रकृते तु (१) "एवं मन्त्राधिकरणे" इति क० ग० पुस्तके । (१) सम्बन्धाधिकरणशब्देति । नित्यत्वेनोति च पाठःख पुस्तके ।

·टीकाद्वयोपंतायां लघुमजूषायाम् -- बोधतुत्वेनैकत्वम् । तेनैकत्वमेकत्वेन चैकार्थधी हेतुते. त्यन्योन्याश्रयापत्तेः । किञ्चार्थबोधाभावेऽप्येक पदमि. त्यादेर प्रसिद्धार्थपदश्रवणे दर्शनादेकवुद्धिविषयत्वेन तु न तत्त्वम् । सर्वोच्चारणविषयेन्द्रशब्दानामेकज्ञानवि- षयत्वासम्भवात् । न चैकजातीयवुद्धिविषयत्वम् । वि. षयैक्ये बुद्धीनामेकजातीयत्वं तदेकजातयित्वेन च वि. षयैक्यमित्यन्योन्याश्रयात् । किश्चैवमेका पट इति व्य. वहारस्याप्येकवुद्धिविषयतया (१)तत्समूहेनैवोपपत्ती तत्राप्यतिरिक्तावयव्यसियापत्तिः । यदि तत्रैक इति व्यवहारात्तत्सिद्धिस्तर्हि प्रकृते ऽपि समम् । न चैक इन्द्रशब्द इत्यस्य एकजातीय इत्यर्थः । तावच्छब्दक ल्पनं तत्र चैकजातिकल्पनमित्यपेक्षया तदेकत्वस्यै. चौचित्यात् घटत्वजात्यैक्येन दशसु घटेषु ( कलाटीका) नोपाधिसम्भव इत्याह--न चैकेति* । *तेन-एकार्थीहेतुत्वेन । (२)शतावयं दोषः। दोषान्तरमाह--*किञ्चेति । अप्रसिद्धार्थपद- श्रवणे सति सङ्केताग्रहादर्थबोधाभावे ऽप्येकं पदमित्यादेर्दर्शनादि. त्यर्थः । आदिना एक वाक्यमेको ऽनुवाक इत्यादिपरिग्रहः। तस्यार्थ- बुद्ध्युत्तरकालं ग्राह्यत्वादिति भावः । उपाध्यन्तरं निराचष्टे--*एके- ति । समूहालम्बनात्मकैकधीगोचरघटपटादेरपि तत्वापत्तिरिति तु न, आरोपे सेति निमित्तानुसरणं, न तु निमित्तमस्तीत्यारोप इति न्यायात् । अत आह--*सर्वोच्चारेति*। ज्ञानानां तत्र भेदात् । प्राग्वदेवाह--*न चैकेति । अभ्युपेन्याचे सिंहावलोकन्यायेन दोष- माह---*किवमिति* । तत्र तत्प्रतीतेस्तथोपपादने इत्यर्थः । *तत्स- महेन-तन्तुसमूहेन । उक्ताशयेनैवाह-यदीति । तसिद्धि-अति- रिक्तावविसिद्धिः । ननु भाष्यस्यान्यथोपपत्त्या (३)नेष्टार्थसाधफत्वमि- त्याह--*न चैक इति । दोषान्तरमाह--*घटत्वेति । इदं द्वयम- (१) "विषयतत्समूह" इति ख० पु० (२) "ज्ञप्ताव" इत्यस्य स्थाने "असाव" इति ख. पुस्तके पाठः । (३) कथमिष्टार्थ इति ख० ग० पुस्तके पाठः ।

·स्फोटनिरूपणम् । २२५ एको घट इति प्रतीत्यापत्तेश्च । एकजातीय इन्द्रशब्द इत्यव्यवहाराश्च । तच्चेदं पदं प्रकृतिप्रत्ययविभागवत् , प्रकृत्यादिकमपि नित्यमेव । यद्वाऽखण्डपेव तत् । अन्यथा वर्णानामपि "तस्यादित" (अष्टा० सू०१-२-३२) इति शास्त्रबला. इकारादिषु च रेफलकाराकारकारोकारादिभागानाम- नुभवसिद्धत्वाच्च भागवत्वे, भागानामपि तुल्यन्याया. दवयवकल्पनायां परमाणुतुल्यानामवशेष: स्यादिति यैव घटादीनामवयवसमुदायरूपत्वे दुरवस्था सैवात्रा. पि । एवं च पदपदार्थव्यपदेशरहितं निरीहमेव जग. -- ( कुचिकाटीका ) वयविनोऽतिरिक्तत्वं न स्यादिति भावः । *विभागवदिति । विभागविशिष्टमित्यर्थः । *तत्* पदम् । *व. नामपीति । भागवत्त्वे इत्यत्रान्वयः । अवशेष इति । परमाणौ विश्रान्तिः स्यादित्यर्थः । *दुरवस्थेति । परमाणुसमूहरूपत्वेऽप्रत्य- क्षापत्तिरूपेत्यर्थः । *निरीहमेवेति* | परमाणुपुञ्जात्मकस्य घटस्यो- त्पाद्यत्वाभावादिति भावः । किञ्च परमाणूनां निरवयत्वेऽवयवसयो- गाभावाद्यणुकाद्युत्पत्तिर्न स्यात् । तदुक्तं हरिणा- भागानामनुपश्लेषान्न वर्णो न पदं भवेत् । तेषामव्यपदेश्यत्वात्किमन्यदुपदिश्यताम् ॥ इति । अस्थार्थः-वर्णभागानामनुपश्लेषान्न वर्ण एकः कश्चित्स्यात्तदभावे (कलाटीका) भ्युपत्योक्तम् । वस्तुतस्तदेव नेत्याह--*एकेति। तत्त्वे तु गौणव- न्मुख्यो ऽप्युचित इति भावः । अत्रैव शास्त्रस्वरसानुरोधेन तावत् सखण्डत्वमाह-*तच्चेदमिति* । वर्णावयवकं नित्यमेकं व्यापकं चेत्यर्थः। नन्वेवमनित्यत्वाद्यापत्तिरत आह--*प्रकृत्यादीति* | लाघवादखण्डत्वमाह--*यद्वति* | प्रकृ. तिप्रत्ययविभागशून्यमेवेत्यर्थः । विपक्षे बाधकमप्याह-*अन्यथेति । वर्णानामित्यस्य मागेत्यत्रान्वयः । वस्त्वर्थे वैलक्षण्याय । *दुरवस्था* तदप्रतीत्यादिरूपा । इष्टापत्तावाह-*एवं चेति । तदसिद्धी चेत्यर्थः ।

·२२६ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम्- त्स्यात् । सावयवत्वे नित्यताभङ्गश्चेति वाक्यम. पि पदविभागरहितमखण्डमेव । "वाक्यादपोवृत्य पदा- न्यन्वाख्यायन्त" इति भाष्यात् । तत्र कचिद्वाक्यस्यैव विभज्यान्वाख्यानं कचित्पदस्यैवेति लक्ष्यानुरोधाद्यव- स्था। न च वर्णेषु नावयवाः, तदवभासस्तु तत्तदुच्चा- रणविशेषव्यङ्गयतत्तवर्णसमानाकारक्रमिकध्वनिविशेषो. (कुञ्जिकाटीका) पदं न स्यात् , पदाभावे वाक्यं न स्यादिति किं तदेकं वाचकत्वेन व्यः वह्रियतेति । पदनद्वाक्यमप्यखण्डमित्याह वाक्यमपीति* । एवं चा. खण्डस्फोटलक्षणः शब्दो वाक्यमिति लक्षणं बोध्यम् । * अपार्धः त्येति* । कल्पनया प्रविभज्यत्यर्थः । वाक्यस्थपदानामपोद्धारेण च वाक्यस्याखण्डता दर्शिता । नन्ववं वाक्यसंस्कारपक्षासम्भव इत्यत आह-* क्वचिदिति । इदमत्र चिन्त्यते । कानि सन्तीत्यादी युगपत्सं. स्कारो नोचितः, युगपत्सर्वेषां बुद्धिविषयत्वस्यानुभवविरुद्धत्वात्। त. स्माद्वाक्यस्य प्रविभज्यान्वाख्याने वाक्यसंस्कार इत्येवारोपो युक्तः । *दवभासस्त्विति* । रेफसदृशध्वन्युपरागात् रेफावभास इत्यर्थः । ( कलाटीका) कस्याप्यभावादिति भावः । पद उक्त्वा प्रकृत आह-*वाक्यमिति । उक्तयुक्तेरभावादाह-~-*पदेति*। *भाग्यादिति । अन्यथापोट्ट- त्यति न वदेत् । अपोद्धरणं च कल्पनम् , तदा तु तेषां स्वरसत (१)एव सस्वमिति भावः । तदपि द्वेधेति तत एव लब्धमित्याह--*तो. ति* । अन्वाख्यानविषय इत्यर्थः । *क्वचिदिति । कानि सन्तीत्या दावित्यर्थः । *क्वचित्*-घटमानयेत्यादी । पदस्य सखण्डत्वेऽप्यन्य थेत्याधुक्तदोषमुद्धरति-न चेति । न सन्त्येवावयवा इत्यर्थः । नन्वेषं वर्णानामप्यखण्डत्वसिद्ध्योक्तशास्त्रानुभवविरोधापत्तिरत आह-तदवेति*(२) । तदवेत्यनेन विरोधोद्धारः(३)। मन्वेव (१) स्वरसत्वमितिभावः इति ख० ग० पु. पाठः। (२) एवञ्च पदाद्यखण्डमेवास्त्विति भावः । “पद न वर्गा विद्यन्ते” इतिहारसम्मतमाह- पदे- वर्णविभागस्येति । तथाच वर्णपन्योरुच्छेद एवं स्यात् । नचैवं वर्णवेन सखण्डमेव सिद्धमिति कथमखण्डत्वं, प्रकृतिप्रत्ययायवयवराहित्येनैव तत्त्वस्योकत्वात् , सखण्डपदम्फोटायुक्तरीत्या समुदाय- शक्त्यैव बोधस्य जायमानत्वेन तत्र तत्सत्त्वे मानाभावादिति भाव इत्यधिकः ख. पु० पाठः। (३) आदिना प्रकृतिप्रत्ययपरिग्रहः । अयमधिकः पाठः कुत्रचिन् । परन्त्वेतच्छून्यपाठः प्रचुरः ।

·स्फोटनिरूपणम् । २२७ परागोपाधिरिति वाच्यम् । पदे वर्णावामस्थ वाक्ये पदावभासस्याप्येवमेवोपपत्तेः । शास्त्रं तु रेखागयय. न्यायेनेत्याहुः ॥ तन्न । अनेकवर्णध्वनिकल्पने मानाभावात् । अब- णानामैक्यमवर्णकाकारादीनां चानेकत्वमित्यर्धजरतीय. स्यान्याय्यत्वाच्च । तस्मादुक्तरीत्याऽऽकाशवृत्तिरेका स्फोट एव श्रोत्रग्राह्यः । अत एव चैको गकार इति प्रत्ययः । कत्वादिकं चाभिव्यञ्जकवायुनिष्ठं तत्तत्स्था. नाभिघातव्यङ्ग्यम् । कत्वादिजात्याक्रान्तः स्वरूपरू. (कुञ्जिकाटीका) *पदेवणेति । वर्णावयववत् पदे वर्णावभासः कल्पित इत्यर्थः । ननु पः दानां नित्यत्वे शास्त्रवैयर्थंमत आह-* शास्त्रं विति* ॥ परे तु वर्णादीनामेकत्वमित्यारभ्योक्तमतं दूषयति-*तन्नेति । *अवर्णानामिति । अकाराणां परस्परमैक्यमकारककारयोस्तु परस्परं नैक्यमित्यत्र बीजाभाव इत्यर्थः । ननु वायुनिष्ठं कत्वादि कथं व्यज्यते तत्राह-*तत्तत्स्थानेति । *कत्वादीति । कत्वादिवैजात्यवता वा- (कलाटीका) शास्त्राप्रामाण्यप्रसङ्गः, पदवाक्ययोरखण्डत्वात् , शास्त्रस्य च तिप्रत्ययाभ्यां व्युत्पादनपरत्वादत आह-*शास्त्रमिति । उपपन्नमि. ति शेषः। आधे दोषमाह-*अनेकेति । उभयसाधारणं दोषभाह-*अव. नामिति* । वैखरीपक्षीयसिद्धान्तमात्रं, स्वसिद्धान्तेऽप्यन्यथोपपाद. यितुं प्रागुक्तसिद्धान्तमुपसंहरति-*स्मादिति । तत्पक्ष उक्तदोष- द्वयादित्यर्थः । (१)बोध्यमित्यत्रान्वयः । *आकाशेति । उभयाकाशे. त्यर्थः। तदेवाऽऽह-*अतएवचैक इति । ननु विलक्षणवायुसंयोगा एव श्रोत्रेन्द्रियग्राह्याः सन्तु किमेकस्याप्य. तिरिक्तस्थ कल्पनयाऽत आह-*अत एवैक इति । तस्यैकत्वादेवेत्यर्थः। नन्वेवं कथमेकत्वमत आह-*कत्वादिकं चेति*(२)। स्फोटाभिव्यञ्जक- त्वेन परस्वीकृतवर्णनिष्ठेत्यर्थः । तस्यापि नित्यत्वमाह-*तत्तदिति। (१) नतूक्तरीत्येति भावः । इति ख० पुस्तके पाठः । (२) सिद्धान्तमतेन तत्प्रयुक्तगौरवमपीत्याइ~~*कत्वादिकं चेति । इति ख० घ० पु० पाठः । .

·२२८ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् -' षितस्य भानं तदनाक्रान्तैस्तु ध्वनिरूपेण । ककार उत्पन्न इत्यादिप्रत्ययस्तु प्राग्वदेव ज्ञाननिष्ठोत्पत्या. द्यारोपेण । न च वायुनिष्ठकत्वादेः श्रोत्रेण ग्रहे 'धेन यः स्य धर्मो गृह्यते तेन तदपि' इति न्यायेन वायूनामपि श्री. ब्रेण ग्रहणापत्तिरिति वाच्यम् । यत्तितया धर्मग्र. हणं तस्यैव धर्मिणस्तेन ग्रहणस्य चक्षुरादौ क्लप्तत्वात् । स्फोटवृत्तितया च(१)श्रोत्रेण ग्रहणं न वायुवृत्तितया ! रसनादौ रसादिमात्रग्राहकताया दृष्टत्वाच्च । व्यञ्जक गतवैजात्यमादायैव ककारहकारयोर्मेदव्यवहारः । अद्वैः ( कुञ्जिकाटीका) युना शब्दस्वरूपस्य भानमित्यर्थः । * प्राग्वदेवेति । यदुक्तं तत्स्फुट यति-*ज्ञाननिष्ठति । *येनेति * । इन्द्रियेणेति शेषः । *वायूनाम पीति । गुणगुणिनोः समानेन्द्रियग्राह्यत्वादिति भावः । *रसादिमा. ति। न तु जलस्यापीत्यर्थः। मात्रशब्देन द्रव्यव्यवच्छेदः । रसनादिना रसत्वादेरपि ग्रहणात । *ककारेति । समानस्थानत्वेऽपीत्यादिः । (कलाटीका) (२)नन्वेवं कथं स प्रत्ययो ऽतः प्राग्वदेवाऽऽह-*कत्वादीतिर । विजातीयैर्वायुभिरित्यर्थः । *रूषितस्येति । तस्यैव स्फोटस्येत्यर्थः । "रूष भूषायाम् । प्रागुक्तध्वन्युपपत्तिमाह-*तदनेति* । अत एव विजा- तीयेस्तै रित्यर्थः। रूपेण भानमित्यस्यानुषङ्गः। दाव्यीय प्रागुक्तं स्म. रति-ककार इति*(३)। प्रकाशे तु ततो विशेषमप्याह-*ज्ञानेति*। (४)प्रत्यक्षेत्यर्थः । तत्र शङ्कते-*नचेनि* । * यद्वृत्तीति । येनेति शेषः । चस्त्वर्थे । एवं क्लप्तनियमेन तं नियमं निरस्यार्थव्यभिचारात्स नियम एव नेत्याह-रसनादाविति* I मात्रपदेन धर्मिव्यवच्छेदः। नन्वेव. मपि ककारहकारयोरैक्यप्रत्ययापत्तिनिवप्रतीत्यनापत्तिश्च तस्वैक (१) “च तस्य श्रोत्रण" इति मुद्रितेऽमुद्रिते च ग० पुस्तके पाठः । (२) नन्वेवं सदातत्पतीत्यापचिरत आइतनदिति । एवञ्च तदाप नित्यमिति भावः । इति ख० पुस्तके पाठान्तरम् । (३) नन्वेवं कथमुत्पत्यादिप्रतीतिरत आह-*ककार इति । अग्रिमादिना नाशः । आरोप- मात्रांशे तुल्यत्वादाह-*प्राग्वदेवति । इति ख० पु० पाठः । ( ४ ) आदिना नाश । एवं प्रागपि । इति क० ग० घ. पुस्तके पाठः ।

·टीकादयोपेतायां लघुमजूषायाम् - षितस्य भानं तदनाक्रान्तेस्तु ध्वनिरूपेण । ककार उत्पन्न इत्यादिप्रत्ययस्तु प्राग्वदेव ज्ञाननिष्टोत्पत्त्या. द्यारोपेण । न च वायुनिष्टकत्वादेः श्रोत्रेण ग्रहे 'धेन य. स्य धर्मो गृह्यते तेन तदपि' इति न्यायेन वायूनामपि श्री. ब्रेण ग्रहणापत्तिरिति वाच्यम् । यत्तितया धर्मग्र- हणं तस्यैव धर्मिणस्तेन ग्रहणस्य चक्षुरादौ क्लप्तत्वात्। स्फोटवृत्तितया च(१)श्रोत्रेण ग्रहणं न वायुवृत्तितया । रसनादौ रसादिमात्रग्राहकताया दृष्टत्वाच्च । व्यञ्जक. गतवैजात्यमादायैव ककारहकारयोर्भदव्यवहारः । अद्वै. ( कुञ्जिकाटीका) युना शब्दस्वरूपस्य भानमित्यर्थः । *प्राग्वदेवेति । यदुक्तं तत्स्फुट यति-*ज्ञाननिष्ठति । *येनेति । इन्द्रियेणेति शेषः । *वायूनाम पीति । गुणगुणिनोः समानेन्द्रियग्राह्यत्वादिति भावः । रसादिमा. वेति न तु जलस्यापीत्यर्थः। मात्रशब्देन द्रव्यव्यवच्छेदः । रसनादिना रसत्वादेरपि प्रहणात । *ककारेति । समानस्थानत्वेऽपीत्यादिः । (कलाटीका) (२)नन्वेवं कथं स प्रत्ययो ऽतः प्राग्वदेवाऽऽह--*कत्वादीतिर । विजातीयैर्वायुभिरित्यर्थः । *रूषितस्येति । तस्यैव स्फोटस्येत्यर्थः । "रूष"भूषायाम् । प्रागुक्तध्वन्युपपत्तिमाह-*तदनेति* । अत एव विजा. तीयैस्तरित्यर्थः। रूपेण भानमित्यस्यानुषङ्गः । दायाय प्रागुक्तं स्म. रति-*ककार इति*(३)। प्रकाशे तु ततो विशेषमप्याह-*ज्ञानेति। (४)प्रत्यक्षेत्यर्थः । तत्र शङ्कते-*नचेनि*। * यद्दत्तीति । येनेति शेषः । चस्त्वर्थे । एवं क्लप्तनियमेन तं नियमं निरस्यार्थव्यभिचारात्स नियम एव नेत्याह-रसनादाविति । मात्रपदेन धर्मिव्यवच्छेदः। नन्वेव- मपि ककारहकारयोरक्यप्रत्ययापतिभिन्नत्वप्रतीत्यनापत्तिश्च तस्वैका .. (१) "च तस्य श्रोत्रेण" इति मुदितेऽमुद्रिते च ग० पुस्तके पाठः । (२) नन्वेवं सदातत्यतीत्यापचिरत आइतनदिति । एवञ्च तदाप नित्यमिति भावः । इति ख. पुस्तके पाठान्तरम् । (३) नन्वेवं कथमुत्पत्त्यादिप्रतीतिरत आह-*ककार इति । आग्रिमादिना नाशः। आरोप- मात्रांशे तुल्यत्वादाह-*प्राग्वदेवति । इति ख० पु० पाठः । (४) भादिना नाश । एवं प्रागपि । इति क ग घ. पुस्तके पाठः ।

·टीकाद्वयोपतायां लघुमञ्जूषायाम्-- भागः । भेदेन कल्पिता अपि ते पदवदेव नित्याः । तदु- क्तम् "आद्यन्तौ" (अष्टा०मू०७-१-४६) इति सूत्रे मा. ब्धे "नित्येषु शब्देषु कूटस्थैरविचालिभिर्वर्गर्भवितव्यम्" इति । वर्णशब्देन प्रकृतिप्रत्ययागमादयः । यदाऽखण्डान्येव पदानि वाक्यानि च । रेखाग. वयन्यायेन तदन्वाख्यानार्थ कल्पिते पदादौ प्रकृत्यादि विभागकल्पना पदविभागकल्पना च । इदमपि "आद्य. न्तौ" इत्यत्र भाष्ये । स्फोट एव कत्वादिना व्यज्यत इ. ति “ऐऔच्" इति सूत्रे भाष्ये ध्वनितम् । तत्र हि नरसिं. हवनात्यन्तरत्वावर्णैकदेशानां वर्णग्रहणेनाग्रहणमिति पक्ष 'क्लप्तः' इत्यत्र “कृपोरोल"(अष्टा सू८-२-१८)इति - (कुञ्जिकाटीका) *पदवदेवेति* । प्रकृत्यादयो ऽपि नित्या इत्यर्थः । ( कलाटीका) *भेदेनेति* । ननु तत्र वर्णानां तत्त्वमुक्तं न प्रकृत्यादेरत आह-*वणे. ति। वर्णस्फोटस्य तत्स्वरूपत्वात् । अथाखण्डपक्षमाह-*यति* । नन्वेवं शास्त्राप्रामाण्यमत आह- *रखेति* | *ततू*-अखण्डपदादि। आदिना वाक्यम् । अत एव यथासंख्यमाह-प्रकृत्येति* । अत्रापि प्राग्वत् सम्मतिमाह--*इद. मपीति । तत्र हि "अनागमकानां सागमका" इति द्वधा उपपाद्य "अथवा एकया आनुपूा अयं शब्दान्तरमुपदिशति प्रकृतिस्ततो वलाद्यार्धधातुकं ततः पश्चादिकारं यस्मिस्तस्यागमवुद्धिर्भवति" इत्यु- कम । एतदाह-*अस्ति स्तः एधीति* । “तत्वतो रूपार्थान्वयाभावा- कल्पिताभ्यामन्वयव्यतिरेकाभ्यामेवार्थवत्तामाश्रित्यासत्यप्रकृतिप्रत्य. योपदेशेन सत्यस्य पदस्य व्युत्पादनं क्रियते रेखागवयेनेव सत्यगवय. स्य" इति कैयटः । “अत्र पक्ष वाचकस्यैवानया प्रनाड्या व्युत्पादनम् । उत्तरपक्षे तु कल्पितस्यानेन साक्षात बोधनं तेन च बोधकस्याखण्ड. स्य बोधनमिति भेदः" इत्युद्योतश्च । उक्तार्थे सिंहावलोकनन्यायेन सम्मतिमाह--*स्फोट एवेति । *जात्यन्तरेति । समूहस्येति " ·स्फोटनिरूपणम् । २३१ लत्वाप्राप्तिमाशङ्कय "अथवोभयतः स्फोटमात्रं निर्दि- श्यते रश्रुतेर्लश्रुतिर्भवति" इत्युक्तम् । तस्यायम्भावः। ब- स्तुतो रत्वादिमान्न कश्चित्, किं तु अन्यगततत्तद्रूपेण स्फोटस्थावभासमात्रम् । एवं च 'कल्प्यते' (१)इत्यादा. वस्थाप्रवृत्तिः स्यात्, अतोरेफावभासिस्फोटप्रसङ्गे लकारावभासस्फोट इत्यर्थः । एवं च सर्वत्र सिद्धम् , कृपावपि रेफावभाससत्त्वात् । आकारादौ तु नैवं ह. स्वावभास इति न तत्र इस्वाकारावभासप्रयुक्तं कार्यम् । यतु कैयटेनान्तर्भूनानन्तर्भूतसाधारणी जाति- निर्दिश्यत इति व्याख्यातम् । तन्न । तादृशजातिसत्त्वे मानाभावात् , 'नरसिंहवर्णान्तरम्' इति खोक्तिविरो. (कञ्जिकाटीका) * उभयत इति* । स्थानिन्यादेशे चेत्यर्थः । शब्दानामनित्यत्वे ऽपि तद्गता जातिनित्या । सर्वे स्फोट इति मतेनाह-रश्रुनेरिति । *न कश्चिदिनि* । वर्णा इति शेषः। * अन्तर्भूनानन्तर्भूतेति* ।"कृपो रोल"इत्यत्र स्वतन्त्रास्वतन्त्ररेफसा. धारणी रत्वजातिः स्थानित्वेनाश्रीयत इत्यर्थः। *स्वोक्तिविरोधाश्चेति । (कलाटीका) भावः । कैयटोक्तिरियम्। *आशय * कृप उरल इति च्छेदेन समा. धायेति शेषः । वस्तुत इति* । तेषामभिन्नानामनङ्गीकारात् (२)*एव. म्*--केवलावभासे च । अपिना चक्लपे इत्यादि । एवं च सूत्रवैया •पत्तिरिति भावः श्रुतरिति-भाष्यस्य । एवञ्च*-तदर्थे च । तदेवाह--*कृपादाविति । चक्लपे इत्यादावित्यर्थः । अपिना कल्पते इत्यादि । अतिप्रसङ्गोऽत्र पक्ष नेत्याह-*आकारादाविति । *का. थम् । वाचा तरतीत्यादौ यज्लक्षणष्ठनादिकम् । तत्रत्यकैयर्ट खण्डयति-*यविति* | ननु "सर्वतो बलीयसी" इति न्यायेन तत्स्वीकारोऽत आह-नरेति । "अथवा पुनर्न गृह्यन्ते" (१) कल्पते इति क० घ० पु० पाठः। (२) *तत्तद्प्रेण । रत्वलत्वादिरूपेणेति पाठे रत्वादिरूपेणैत्यर्थः ।

·२३२ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम्- धाच्च, 'सादृश्यात्तु प्रत्यभिज्ञा' इति स्वोक्त्यसङ्गतेच, श्रुतिपदास्वारस्याच्च, रजातेर्लजातिरित्यनुक्तेश्च । ताह शजातिसत्वे वणकदेशानामपि तजातिमत्वेन 'वर्णग्रहणेन ग्रहणम्' इति पक्षस्यैव मिद्ध्या ग्रहणपक्ष. मुक्त्वा 'अथवा न गृधन्ते' इति पक्षे तत्समाधानपरभा. व्यासगन्तेश्च । अत एवाष्टमे "रषाभ्याम्" (अष्टा०सू० ८-४-१) इति सूत्रे कैयदः । यथाच नरसिंहावयवानां नरत्वसिंहत्वजातियोगाभावात्पुरुषमृराजाभ्यामेकाकृ. तियोगाभावः, एवं वर्णवर्णैकदेशयोरपीति । स्फोटपद- स्य च तत्तद्वर्णपदादिरूपेण ताल्वाद्यभिधाताज्ज्ञानवि- षयो मध्यमावस्थोऽर्थ इत्यलम् ॥ (कुञ्जिकाटीका) दृष्टान्तासङ्गतेरिति भाव: | *श्रुतिपदेति । श्रवणस्य व्यक्ति विषयकत्वात् । *इत्यनुक्तेश्चेति । अन्यथा भाष्यकार इत्थमेवावक्ष्य. दित्यर्थः। *समाधानपरेति* । रथुतेर्लश्रुतिर्भवतीत्याकारकेत्यर्थः । *पुरु ग्मृगराजाभ्यामिति । नरसिंहावयवानामित्यनुक्रष्टव्यम् । * मृग. राजा*-सिहः। *रपीति*-आहेति शेषः। ननु स्फोटे वर्णविभागाभावात रश्रुतरिति पूर्वोक्तभाष्यासङ्गतिरत आह- स्फोटपदस्य चेति ॥ (कलाटीका) इति प्रतीकं धृत्वेति भावः । तत्रत्यमेवाह-*सादृश्यादिति । आ. दिना तत्वासिध्या पृथगनुपलब्धानां वर्णानां समुदाये नास्ति सत्त्व मित्यस्य परिग्रहः। *तत्समेति । तत्र लत्त्वाप्राप्तिशङ्कासमाधान. परोक्तभाध्येत्यर्थः । कैयटस्यापि तत्र न निर्भर इत्याह-* अत पवेति । मदुक्तस्य तदभीष्टत्वादेवेत्यर्थः। यत्तु प्रागुक्तरीत्या पदादिरूपेणाभि- व्यक्तस्यार्थप्रत्यायकत्वात्स्फुटत्यर्थोऽस्मादिति व्युत्पत्त्या स्फोटत्वव्यवहार इति तनेत्याह-*स्फोटेति । तथाच न केवलं स्फुटत्यर्थो ऽस्मादिति स्फोट इति प्राचोक्ता सा व्युत्पत्तिः, स्फोटो वाचक इत्यत्र पनिरुक्त्या. पत्तेः । अपि तु स्फुट्यते यः सो ऽपि स इति भावः। प्रयोज्यत्वं पञ्चम्यर्थः । न चैवमुक्तरीत्या विलक्षणवायुसंयोग एव वाचको ऽप्यस्तु । न । शृणोमीत्याउनुभवेनातिरिक्तस्य श्रोत्रग्राह्यस्यावश्यकत्वा- दित्यायन्यतो ऽनुसन्धेयम् । तदाह-*इत्यलमिति* ॥

·स्फोटनिरूपणम् । किश्चैवं द्रुतमध्यविलम्बितासु प्रयत्नभेदेन चिराचि. रकालोच्चारणजन्यत्वाद्भिन्नकालत्वभेदघोरापत्तौ ह्रस्वा. कारस्थापि भेदे भिन्नकालत्वे चान्यतमवृत्तौ तपरकरण न्यतमवृत्तावतो भिस ऐसो ऽनापत्तेः। स्फोटाङ्गीकारे तु न दोषः। तदभिव्यत्यनन्तरं जायमानेन चिरकालेन वैक- तध्वनिना तस्य चिरकालभुपलब्धावपि स्फोटे कालभे. दाभावात् । तमेवायं द्रुतमुच्चारितवानन्यो विलम्बित. (कुञ्जिकाटीका) वर्णभेदे दोषान्तरमाह-*किञ्चैवमिति* । *भिन्नकालत्वेति । कालभेदवत्त्वे वर्णभेदश्च स्यादित्यर्थः । *वैकृतेति ! स्फोट- (कलाटीका) तदेवमान्तरस्यैव वाचकत्वं न बाह्यस्य वैखरीरूपस्य जन्यस्य शब्दस्यति व्यवस्थापितम् । तदेव सिंहावलोकनन्यायन तत्र दृष्टदोष- दानपुरस्सरं भाष्यसम्मत्या द्रढयति-*किश्चेत्यादिना* | *बोध्यमि- त्यन्तेन* । *एवम् *-बाह्यशब्दस्यैव वाचकत्वे । द्रुतेति । एनं भाष्यवार्तिकप्रयोगात्सर्वत्र इस्वः । अभ्यासार्थ द्रुता वृत्तिः प्रयोगार्थ तु मध्यमा । शिष्याणामुपदेशार्थ वृत्तिरिष्टा विलम्बिता ॥ इति । द्रुतायां वृत्तौ तदुचारयति वक्तरि ब्रह्माण्डसम्बन्धा साऽमृतबि. न्दुस्त्राविणीति योगिप्रसिद्धर्यस्याः (१)सुषुम्णारब्धनाडिकाया नवपानी- यबिन्दवः स्त्रवन्ति, तस्या एव मध्यमायां वृत्तौ द्वादशबिन्दवः सवन्ति, विलम्बितायां वृत्तौ षोडशबिन्दवः सवन्तीति, पूर्वपूर्वतस्त्रयो भागा अग्रेऽधिका इत्यर्थः । *चिराचिरेति। तत्तत्कालावच्छिन्नताल्वोष्ठपुट- व्यापारजन्यत्वादित्यर्थः। वर्णानामिति शेषः । भिन्नकालस्य तद्भेदे निया- मकत्वादाह-मिन्नेति*। *आपत्ताविति । इस्वदीर्घादिवदिति शेषः। *अत इति । सूत्रानुकरणं भेदविवक्षा च । अनापत्तिरिति पाठः। अनापत्तेरिति पाठे तत्र तदनापत्तेस्तस्य न तत्वं किन्वान्तरस्यैवे. त्यर्थः । तदेवाह--*स्फोटाङ्गीति* । सिद्धान्ते ततः प्रकृतिभिन्नतद. ङ्गीकारादाह *स्फोटेति । एवमग्रे ऽपि । चिरकालेति बहुव्रीहिः । ननु तत्रापि कुतो न कालभेदो ऽत आह--* तमेवेति । दृष्टान्तं विध. (१) सुषुम्णाख्य इति पाठः ख० पु० । ३० ल० ·टीकाद्वयोपेतायो लघुमञ्जूषायाम् - मिति प्रत्यभिज्ञासत्त्वात् । ह्रस्वदीर्घादौ तु नैवमभेदप्र. त्यभिज्ञा। एतेन ह्रस्वदीर्घप्लुतैरभिव्यक्तस्फोटे तदुपरागव- शाद्यथा तावत्कालत्वारोपस्तथानापि स्यादिति प. रास्तम् । हस्वदीर्घादीनां परस्परमैक्यप्रत्याभज्ञाभावेन तत्कालत्वारोपेऽप्युच्चारयित्रालस्यादिकृतस्यास्य वै. कृतगतस्य कालत्वोपलब्धिचिराचिरत्वकरस्यारोपे मा नाभावात् । 'आरोपे सति निमित्तानुसरणं न तु निमि तमस्तीत्यारोपः' इति न्यायात् । अत एव तिसृष्वपि (कुञ्जिकाटीका) स्वरूपमभिव्यज्य पुनःपुनरविच्छेदेन दीर्घकालमुपलभ्यमानो ध्वनि कृतः । एतेनेति । यथा स्वाभिव्यक्तः स्फोट एकमात्रादिस्तथा वृत्तिभेदादपि भेदः स्यादित्यर्थः । *प्लुनैरिति । ध्वनिरिति शेषः । *अत्रापि ! वृत्तिभेदेऽपि । उचारयितुरालस्यमिति समासः। वृत्तित्र येऽपि स एवायमिति प्रत्यभिज्ञानात्रारोपसम्भव इति भावः । *आरोपे सतीति* । गौर्वाहीक इत्यारोपे जडत्वं निमित्तम् ( कलाटीका) यति--हस्वेति । *तदिति । इस्वादीत्यर्थः । वर्णोपरागाभिव्य. क्तिजनकयनीयकालोपरागेणैव स्फोटस्य भानादित्यर्थः । एतेनेत्य- स्यार्थमाह--*हस्वेति । तत्कालेति* । व्यञ्जनकालेत्यर्थः । वैकृते. त्यस्य व्याख्यानमाह--*उञ्चेति । उच्चारयितुर्यदाऽऽलस्यादि तत्क- तस्येत्यर्थः । *वैकृतगतस्य* । वैकृतध्वनिनिष्ठस्य कालस्य । ननु तत्सत्त्वे कुतो नारोपो ऽत आह---*आरोपे इति । ननु तद्वदेतदवच्छिन्नत्वेनापि कुतो न स्फोटोपलब्धिरत आह-*अत एवेति (१)। तदनुसारणेन तदनारोपादेवेत्यर्थः । अन्यथा (२)हस्वाकार एवायमिति प्रत्यभिज्ञा न स्यादिति भावः। ननु (३)त्वत्पक्षे ऽपि चिरा. चिरकालोच्चारणजनकत्वाजायमानवैकतध्वनेरुपलब्धीनामेव कालभे दानविध्यम् ,वर्णास्तु वृत्तिभेदे ऽप्येकरूपा एवेति कुतोनात आह * जन्य (१) न्यायानुसरणे बीजमाह-अतएवेलि* | इति पाठान्तरं खपुस्तके। (२) ह्रस्व एवायमकार, इतिप्रतीतिर्नस्यात् । इति ख०पु०पाठः । (३)ननूत्पत्तिपक्षेऽपि । इति ख०१०पु०पाटः । .

·स्फोटनिरूपणम् । २३५ इस्वो मकार इत्यादिरनुभवः । जन्यत्वे तु वर्णानां क्षणस्थायित्वाभ्युपगमात्कस्य चिरमुपलब्धिः स्वादिति बोध्यम्। तदुक्तं रुपरसुत्रे भाष्यकृता "वृत्त्यन्तरे ऐसो नाप. त्ति:" तत्तवृत्तिजनकयत्नभेदेन वर्णानां तत्तत्कालत्वस्यै- वौचित्यादित्याशङ्क्य "एवं तर्हि स्फोटः शब्दः, ध्वनिः शब्दगुणः, कथम, यथा भेोहन्ता भेरीमाहत्य कश्चिविं. शतिपदानि गच्छति, कश्चित्रिंशत्कश्चिचत्वारिंशत् , स्फोटस्तावानेव, ध्वनिकृता वृद्धिः । ध्वनिः स्फोटश्च शब्दानां ध्वनिस्तु खलु लक्ष्यते । अल्पो महांश्च केषांचिदुभयं तत्स्वभावतः ॥ इति । (कुञ्जिकाटीका) *वृत्यन्तर इति । शवृत्तिमाश्रित्य पाणिनिना सत्रितं तदन्यवृत्तावि. त्यर्थः । *भेर्याहन्तेति* । यथा प्रयत्नविशेषादुत्पन्नो भेरीशब्दः कश्चि. दल्पकालमुपलभ्यते कश्चिश्चिरकालं तथा वृत्तिपूपलब्धीनां कालभेदो विषयस्य त्वभेद एव । *ध्वनिः स्फोटश्चेति । व्यञ्जको व्यङ्गयश्च श. ब्दानांच्यङ्गयानां सम्बन्धिव्यञ्जकत्वेन वैकृतो ध्वनिः, स एव महान. ल्पश्च केषां चिदिति व्यक्तवाचामेवोभयं व्यञ्जकरूपं गृह्यते । अव्यक्तवा. चान्तु ध्वनिरेव, तत्स्वभावतः-तत्स्वरूपेणैवेत्यर्थः । ननु ध्वनेरपि शब्द (कलाटीका) वं विति । अयम्भावः । उत्पत्तिवादिनो वर्णोत्पत्तिं प्रत्युच्चारणव्या. पारस्य कारणत्वात्तत्कालावच्छिन्नोञ्चारणेन हस्वदीर्घादेरिव (१)द्रुतादि. वकालस्यैवोत्पत्तिः स्यात् । न चानुनिष्पादी ध्वनिरेव तत्कालो न तु वर्ण इति वाच्यम् । विनिगमनाविरहादिति। इदमेव "एवं तर्हि इत्यादि. भाष्योकसमाथेनित्यातिरिक्तस्फोटाङ्गीकाराश्रयस्य बीजम् । एवं चात्र परिहश्यमानकालभेद उपलब्धिबाधित एवेति तात्पर्यम् । अत्र भाग्यसम्मतिमाह *तदुक्कामति* । प्रागुक्तं सर्वमित्यर्थः । तद्धन्थमाह *वृत्त्यन्तर इति । स्वभावेन इतीत्यन्तो भाज्यग्रन्थः । तस्य समाहि. तमिनिशेषः । *तत्तदिति । चिराचिरकालोच्चारणवृत्तिजनकय. (१) उदानादेरपि इति खगघ पु०पाठः । शब्दः ·३ टीकाद्वयोपेतायां लघुमजूपायाम् - स्फोटः शब्द इति-श्रोन्नेन्द्रियग्राह्यः स्फोटनामा पदार्थः शब्दः, ध्वनिस्तदभिव्यक्त्युत्तरं जायमानो वै. कृतध्वनिरूपः शब्दस्य चिराचिरोपलब्धिकरत्वाद्गुणः= उपकारकः । भेरीमाहत्येत्यस्य तं शब्दमुपलभमान इति शेषः। ध्वनिरूपेणापि स्फोट एवं गृह्यत इति दाटन्तिकोभयसाधारणमाह-स्फोटस्तावानेवेति । ध्व. निकृता-कृतध्वनिकृता । ध्वनिः स्फोटश्च स्त इति ( कुञ्जिकाटीका) स्वात्कथं शब्दगुणत्वमतो ऽर्थमाह-*उपकारक इति* । शेष इति तु न तदीयशब्दस्याल्पकालचिरकालाभ्यामुपलम्भात् दृष्टान्तता। ननु भेर्याघातस्थले स्फोटाभावात स्फोटस्तावानेवेति दृष्टान्तासङ्गति रत आह-*ध्वनिरूपेणापीति तत्रापि स्फोट एव उच्यत इत्यर्थः। *ता. वानेवेति । नियतकालमेवेत्यर्थः । *वैकृतध्वनिकृतेति । चिरकाल- मुश्चारणात् ध्वन्युपलब्धीनामेव वृद्धिरित्यर्थः । शब्दानां सम्बन्धी ध्व. ( कलाटीका) नभेदेनेत्यर्थः(१)। तदर्थ तावद्याचष्टे-स्फोट इत्यादिना द्वितीयशेष इतीत्या न्तेन । प्राकृतध्वनेरत्र तत्वासम्भवादाह-*तदभीति । स्फोटा- भीत्यर्थः। ननु ध्वनिरपि शब्दविशेष एवेति कथं स शब्दगुणो ऽत आह-- *शब्दस्येति । वक्ष्यमाणभाष्यादाह-*तं शब्दमिति । ननु भेर्याघात. स्थले स्फोटाभावात स्फोटस्तावानेवेत्यनुपपन्नमतो दाष्टान्तिकाभिप्रायः मिदमुपलब्धिसामान्ये दृष्टान्तः । यथा तत्र तस्य ध्वनेस्तावचावत्का- लमुपलम्भस्तथेहापि तत्तवृतौ तावत्कालं तत्तदभिव्यञ्जकरूपरूषित चेन तत्परिच्छिन्नस्यैव स्फोटस्योपलम्भमात्रमित्येतावत्येव दृष्टान्तः । न चैतावता स्फोटभेद इति तात्पर्यम् , अन्यथा दृष्टान्ते ध्वनेरुपलभ्य. मानस्य भेदो न, तथेह वर्णस्य द्रुतादिग्विति वैषम्यात्तदसङ्गतिरेवेति कैयटासाङ्गत्यं ध्वनयनन्यथा व्याचष्टे-*ध्वनीति । भेर्याघातस्थले ऽपि । वस्तुतः स्फोट एव भेरीताडनाभिव्यक्तः श्रोत्रमाहा इत्यर्थः । अत एव तदनाकान्तैस्तु ध्वनिरूपण" इति प्रागुक्तम् । एवेन तदन्यतयव- च्छेदः। उक्ताशयेनाह-*वैठतेति । तत्कृतोपलब्धिकाले वृद्धिरि- (२) तत्रतेनेत्याशस्वयेति । उक्तमित्यन्वयः। अत्र मूलसंदर्भदर्शी खापु०स्यः पाठः परि स्थापित ।

·स्फोटनिरूपणम् । २३७ । शेषः । शब्दानां सम्बन्धी ध्वनिः । वैकृतध्वनिस्तु केषां- चिदल्पा=अल्पकालमुपलब्धिजनको लक्ष्यते। तत्र प्रमा- णमाह-उभयं तत्स्वभावतः | सिद्धमिति शेषः। त. दुक्तं हरिणा-- स्फोटस्थाभिन्नकालस्य ध्वनिकालानुपातिनः । स्वभावतस्तु नित्यत्वाध्रखदीर्घप्लुतादिषु ॥ ( कुञ्जिकाटीका) निरित्यस्यैवार्थमाह *वैकृतध्वनिस्त्विति* । *इति शेष इति । तथा च स्वरूपतः सिद्धत्वेन प्रमाणान्तरात्तथेष्टत्वं सूचितं न योगिप्रत्यक्ष- गम्यं चैतदिति भावः । स्फोटस्याभिन्नत्वे ऽपि ध्वनिकालभेदेनैव काल- भेद इत्याह *स्फोटस्थाभिन्नेति* । इह आत्मतत्त्वस्य नित्यत्वात स्फो. टानां स्थितौ कालपरिमाणवृत्तेः स्वल्पो ऽपि व्यापारो नास्ति, ध्वनिना तु संसृष्टं तस्य स्फोटस्य स्वरूपमुपलभ्यते, तस्मात् ध्वनिकालः स्फो. टोपलब्धिरूप: परिवर्तते । नन्वेवं हस्वदीर्घप्लुतादिष्वपि ध्वनिरेव काल हेतुरिति दी. र्घप्लुतयोरपि "तपरस्तत्कालस्य" इति तत्कालताप्रसङ्ग इत्यत ( कलाटीका) त्यर्थः । किं तत इत्यत आह-*शब्दानामिति* । केषांचिदित्यस्यावृत्त्यो. भयत्रान्वय इत्याह-* केषां चिदिति* । अल्पत्वमचिरकालत्वम् , महत्त्वं चिरकालत्वम् , तेषां चिराचिरोपलधिकराल्पत्वमहत्ववान् (१)वैकृत. ध्वनिरेवाल्पत्वादिना लक्ष्यते इत्यर्थः। तत्र-*वैकृतध्वनिस्फोटयोः(२)। *शेष इति । न तु तत्र प्रमाणान्तरापेक्षेति भावः । योगिप्रत्यक्षसिद्धं चैतदुभयमिति तात्पर्यम् । कैयटासाङ्गत्येनोक्तार्थे हरिसम्मतिमाह- *तदुक्तमिति* I *अभिनेति । तथाच स्वभावतो नित्यत्वादभिः नकालस्यापि स्फोटस्य ध्वनिकालानुपातिनः सतो हस्वादिविषये भि: नकालत्वं भवतीत्यर्थः। ध्वनिरत्र द्विविधः तत्र प्राकृताशयेनोक्तम् *हस्वेति । तत्त्वेन भेदाभ्रस्वादिषु तद्विषये भेद इत्यर्थः । तस्वमेवो. (१) महत्त्वकरत्वात् । इति ख०पु०पाठः । (१) स्फोटवैकृतध्वन्योः । इति घ.पु० पाठः।

·२३८ टीकाद्वयोपेतार्या लघुमञ्जूषायाम् प्राकृतस्य. ध्वनेः कालः शब्दस्येत्युपचर्यते । अभिन्नकालत्वोपकारक स्वभावतस्तु नित्यत्वादिति । प्राकृतध्वनिशब्देन स्फोटव्यञ्जकमन्नोच्यते । स्फोटस्य ग्रहणे हेतुः प्राकृतो ध्वनिरिष्यते । ग्रहणे-अभिव्यक्तौ। स्थितिभेदे निमित्तत्वं वैकृतः प्रतिपद्यते । स्थितिभेदे-चिराचिरोपलब्धिविशेषे । शब्दस्योर्ध्वमभिव्यक्तवृत्तिभेदे तु वैकृताः । ध्वनयः समुपोहन्ते स्फोटात्मा तैर्न भिद्यते॥ इति । शब्दस्याभिव्यक्तरूवं वैकृता वनयो इति शेषः । ते तु वृत्तिभेदेन्दुतादिवृत्तिभेदे । समु. पोहन्ते-तत्र कारणानि भवन्ति । स्फोटस्तु तैन भियत इति तदर्थः । वैकृतत्वं चैषामालस्पादिकृतत्वात् । कैय. जायन्त (कुञ्जिकार्टीका) आह *स्वभावतस्त्विति * । *कैयटो ऽपीति ।"ध्वनिः शब्दगुण" इति भाष्यमुपादाय शब्दस्य गुणः उपकारको व्यञ्जकत्वेनेत्यर्थ इति (कलाटीका) कम् । *प्राकृतेति*(१) । तस्य यः कालः स एव शब्दस्य काल इति व्यवह्रियते इत्यर्थः । आरोपेणेति भावः(२)। ननु ध्वनीनामपि प्राग् नित्यत्वं प्रतिपादितमत आह *प्राकृतेति । * अत्र । सिद्धान्ते । तदे. वाह *स्फोटस्येति* : वर्णाद्यात्मकस्फोटस्येत्यर्थः । * अभीति* ! सत्तकालकत्वेनेति भावः । * शब्दस्य -तदात्मकस्फोटस्य । तुस्वा- रस्थाद्वाक्यभेदमाह- तेत्विति । वैकृतध्वनयस्त्वित्यर्थः । नन्वेवं कथमेषां वैकृतत्वमत आह-*वैकृतत्वं चेति । नन्वेव कैयटविरोधस्तेन हि शब्दानां व्यङ्गयाना(३) सम्बन्धी व्य कत्वेन यो ध्वनिः स एव महान्" इत्यादि व्याख्यातमत आह-*कैर कैयटो. (१) ध्वनिकालेन्युपपादयति-~*प्राकृतेति । इति ख० पु० पाठः । तथाच 'ध्वनिरत्र" इत्या- रभ्य एतदवतरणान्तमध्यस्थः पाठः ख० पु० नास्ति । (२) अग्रेऽन्वयासम्भवादाह-अभिनेति । इति ख० पुस्तकेअधिकः पाठः । (३)व्यङ्गचानाम् । इति ख. पु० पाठो नास्ति ।

·स्फोटनिरूपणम् । २३९ बा. टोऽप्यत्र व्यकशब्दो वेकृतध्वनिपरस्तस्याप्युपलब्धिज- नकत्वेन व्यञ्जकत्वव्यवहार इति दिक् । एवं च पदादि. रूप आन्तरः स्फोटो वाचक इति सिद्धम् ॥ ६० ॥ एवं शक्योऽर्थोऽपि बुद्धिसत्तासमाविष्ट एव न तु बाह्यसत्ताविष्टः । घद इत्यत एव सत्ताधगमेन घटो इस्तीति प्रयोगे गतार्थत्वादस्तीति प्रयोगानापत्तेः । स. (कुञ्जिकाटीका) कैयट इत्यर्थः । *वैकृतेति* । अन्यथा ध्वनिकृता वृद्धिरिति भाष्यासङ्ग- तेः। तस्यापीति । प्राकृतध्वनिना उपलब्धस्य स्फोटस्योत्तरकाले वैकृतो ध्वनिरुपलम्भको भवतीति भावः । * एवं चेति । स्फोटो द्वि. विध आन्तरो बाह्यश्च । तत्रान्तरस्य मुख्यं वाचकत्वमित्यर्थः । वस्तु जातिव्यक्तिभेदेन द्विविधः ॥ *एवं शक्यो ऽर्थो ऽपीति* | यथा आन्तरः स्फोटो निर्विभागोवा. चकः, एवं वाच्योऽप्यान्तरो निर्विभागः, स एव वाक्यार्थः, स च प्रति. भारूप इत्यर्थः । *बुद्धिसत्तेति* | वौद्धसत्तायुक्त एवेत्यर्थः । *घट इत्यत एवेति । अत एवोक्तं भतुपसूत्रे भाष्ये "सर्वो हि पदार्थो न (कलाटीका) ऽपीति*!* अत्र*-भाष्यपद्यव्याख्यावसरे । ननु तस्य तत्त्वमेव बाधितमत आह-*तस्यापीति । वैकृतध्वनेरपीत्यर्थः । *जनकत्वेन* उपलब्धिपो. नःपुन्यकारणत्वेन । तदुपक्रमेणैव भाष्यप्रवृत्तेः । पौनःपुन्यं चाकरोक्त मत्राविच्छेदेनोपलब्धिधारामात्रेण न तु विच्छिद्य विच्छिद्योपलब्ध्या । तथाचोभयमित्यावृत्त्या योजनीयम् । द्वितीये गृह्यत इति शेषः । तेन व्यक्तवाचामुभयम , अव्यक्तवाचां वर्णधर्मानाक्रान्तध्वनिवेत्यर्थः । ध्व निपदेन प्राकृतवैकृतावुभावप्युच्यते । ग्रहणकर्मीभूतमुभयं तु प्राकृत ध्वनिस्फोटरूपम् । वैकृतस्याल्पत्वादि चिराचिरोपलब्ध्यनुमेयामिति बोध्यम् । तदाह--*इति दिगिति । एवं प्रागुक्ततत्तच्छन्देत्यादि मध्ये शब्दांशं निरूप्य युक्त्यादिनाऽर्थाशं निरूपयितुं समस्तप्रकरणार्थमुप संहरति-*एवं चेति । तत्र पक्षे उक्तदोषगणे चेत्यर्थः ॥ एवं वाचकं निरूप्यान्तरत्वप्रसङ्गादाकाङ्कितत्वाश्च वाच्यं नि रूपयति-*एवमिति*। वाचकवदित्यर्थः । एवव्यवच्छेद्यमेवाह- *नत्त्विति ! *सत्तेति* । बाह्यसत्तेत्यर्थः । बाह्यसत्तावदिति ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम्- तया विरोधात् , घटो नास्तीत्यस्थानापत्तेश्च । मम तु बुद्धिसतो बायसत्तातदभावबोधनाय 'अस्ति' नास्ति' इति प्रयोगः । किञ्च, 'शशशृङ्गं नास्ति' 'अङ्कुरो जायते' इत्यतो बोधानापत्तिः । मम तु बुद्धिसन्नकुरो जायत इत्यर्थः । सा सत्तापि शब्दवाच्येति तद्भावः । किञ्च, इच्छादीनामन्तःकरणनिष्ठतया तत्र विषय. स्प सामानाधिकरण्येनैव कारणत्वौचित्येन बौद्यपदार्थ सत्ताsवश्यकी । यनु वैशेषिकाद्यनुसारिणो विषयता. (कुञ्जिकाटीका) सत्तां व्यभिचरति" इति । तत्र हि भूतभविष्यतोः गोमानासीद्', 'गो. मान् भविता' इत्यादौ न वाद्यसत्तास्ति किन्तु वुद्धिकल्पितैव । एवं च तव्युदासाय बाह्यसत्तापरिग्रहार्थमस्तीतिविशेषणं युक्तमिति भावः । * शशशृङ्गं नास्तीति । अत एव 'अत्राभावशाने आहार्यमेव प्रतियो- गिज्ञानं कारणम् इति लीलावतीशिरोमणी स्पष्टम् । 'अन्यथा नीलं सरोजं भवत्येव इत्यादौ नीलत्वायोगस्य सरोजेऽप्रसिद्धत्वात्तधवच्छे दो न लभ्येत' इति स्पष्टन्तत्रैव । *सामानाधिकरण्येनैवेति* । कार्य- कारणयोः समानदेशस्थत्वनियमादन्तःकरणवर्तिन्या सामग्या तत्रैव कार्योत्पादन युक्तमित्यर्थः। सिद्धे पाकादाविच्छादविरहादसिद्धस्यैव पाकादेरिच्छां प्रति हेतुताया वाच्यतया बुद्धाविव हेतुहेतुमतोः सामा. नाधिकरण्यमुपपादनीयमिति भावः । * आवश्यकीति* । अवश्यभ- वितरि आवश्यकशब्दः ठगन्तो निपातनात् । वुञन्तस्य तु आवश्यिकेति स्यात्। वाक्यस्यैव हेतुतामभ्युपगच्छतस्तार्किकानिराकरोति *यत्त्वि- (कलाटीका) इन्द्रः । यथासंख्यमन्वयः । न च बाह्यसत्तोपलक्षितस्य वाच्यत्वम्, अतो वर्तमानकालविशिष्टसत्ताबोधनाय अस्तीतिप्रयोगस्तादृश्या एका भावबोधनार्थ च नास्तीतिप्रयोग इति वाच्यम् । तदुपलक्ष्यस्याभावे. नास्थ वक्तुमशक्यत्वात् । दोषान्तरमाह-*किश्चेति । *इत्यत:*- इत्यादितः । क्वचित्तथैव पाठः । आये विरोधो द्वितीये बाधः, सत्ताया द्वितीयभावविकारत्वात | * इत्यर्थ इति* । एतेन वुद्धिसत् शशशृङ्गं बाह्यरूपेण नास्तीति तदर्थोऽपि सुचितः। *सा*-बौद्धी । *तद्भावः । बुद्धिस्थपदार्थाङ्गीकर्नाशयः। युक्त्यन्तरमाह *किञ्चेच्छति । आव.

·बोद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । सम्बन्धेन ज्ञानं प्रति तादात्म्येन विषयः कारणमिति वदन्ति । तन्न । तदीयतादात्म्यस्य वृत्यनियामकतया सामानाधिकरण्यानिर्वाहकत्वात् । अतीतानागतस्थले सतारेव सम्बन्धेनैवं सम्बन्धस्य वक्तुमशक्यत्वाच्च । घटादिसामन्या अप्यवच्छेद्यावच्छेदकभावसमा. नाधिकरणदैशिकविशेषणतया देशविशेषे सामानाधि. (कुञ्जिकाटीका) ति* | विषयतासम्बन्धनेति* | अयम्भाव: । विषयतासम्ब. धेन चाक्षुष प्रति चक्षुःसंयोगः कारणं न तु घटचक्षुःसंयोगः। वि. षयभेदेनानन्त कार्यकारणभावापत्तेः । एवं च घटचक्षुस्संयोगदशायां पटस्यापि चाक्षुषापत्तिः, अतो विषयाणामपि तादात्म्येन हेतुत्वमाव- श्यकम् । एवं च यदा घट एव चक्षुस्संयोगः तदा पटवृत्तिविषयता. सम्बन्धन विषयघटित चक्षुस्सयोगरूपसामग्याः कुत्राप्यभावाभोक्त- दोष इति भावः । वस्तुतस्तु विशेषणशानादिरूपकारणबलादात्मनि समवायन व्यक्तिवृत्तिविषयतासम्बन्धेनेश्वरज्ञानसाधारणज्ञानत्वेनैव हेतुत्वं क- रूप्यते, अन्यथा घटत्वादिप्रत्यक्षस्थले घटेतरावृत्तित्वे सति सकलघटवृत्तित्वरूपघटत्वत्वादिना हेतुत्वकल्पने गौरवादिति बो. ध्यम् । तदीयेति । तैः स्वस्मिन्नेव स्वतादात्म्याभ्युपगमात् । *वृत्य- नियामकतयेति । न हि 'घटो घटवानिति'प्रत्ययो ऽस्ति । सामाना- धिकरण्येति* कार्यकारणघटकस्य तादात्म्यसम्बन्धेन सामानाधिकर- (कलाटीका) श्यकेति पाठो मतुप्सूत्रे "नैतयोगरावश्यकः समावेश'' इति भाष्ये । अवश्यं भाव आवश्यकः । मनोज्ञादेराकृतिगणत्वाद् , “आव- श्यके' इति निपातनाद्वा वुञ्प्रत्ययः । “अव्ययानांभ'' इति टिलो. पः। आवश्यकमस्मिन्नस्तीत्यावश्यकः, अर्शआदेराकृतिगणवादजति कैयटात् । अन्यत्र क्वचित्तथोक्तत्त्वादाह-*तदीयेति । दोषान्तरमाह- *अतीतेति । व्युत्क्रमेणान्वयः। अन्यत्रापि तयोः सामानाधिकरण्य. मस्त्येवेत्याह-*घटादीति* सामानाधिकरण्यार्थमाह-अवच्छे- धेति । (१)मिथ इति भावः। (१) देशविशेषोऽवच्छेदक उभयमवच्छेद्यमितिभावः । ग० पु० पाठः । ३१ ल० मं० ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम्- . करण्यं द्रष्टव्यम् । 'शिरसि मे वेदना' 'अत्र घटः' इ. त्यादिव्यवहारादाधारतानियामकत्वम् । अवच्छेदकत्वं सप्तम्यर्थ इति तु चिन्त्यम् , अनुशासनाभावात् । सु. विभक्तो लक्षणाऽभावस्थ भवदीयसम्मतत्वाच । द्रव्य रूपादीनामपि द्रव्यदेश एव देश इति बोध्यम् । भ्रमा विष्ठानत्वमपि बौद्धस्यैव न बाह्यस्येति सर्व समञ्जसम् । अत एव "उपदेशे ऽजनुनासिकः" (अष्टा० अ०१॥ ३।२) इति सूत्रे भाष्ये उक्तं 'को देवदत्त' इति प्रश्ने 'अङ्गदी कुण्डली व्यूढोरस्को वृत्तबाहुरीहशो देव- दत्त' इति । तव तु एकव्यक्ती भेदाभावादीदृश इ. त्यस्थासङ्गतिः । मम तु एतैः शब्दहशो ऽर्थो बुद्धी (कुञ्जिकाटीका) ण्यस्य प्रत्यासत्तित्वानिर्वाहकत्वादित्यर्थः । *असङ्गतिरिति । कुण्ड. (कलाटीका) एवाधारस्य प्रागुक्तसङ्गतिस्तदेव ना (१)मानाभावादत आह-*शिरसीति* | शिरोनिष्ठाधारतानिरूपिका वेदनेत्यादिबोध इति तद्भावः । सिद्धान्ते तु अवच्छेदकतासम्ब- न्धस्याधारतानियामकत्वान्न दोष इत्यने स्फुटीभविष्यति । ननु तथापि लक्षणाऽत्रास्तु, अत आह-सुबिति* । अन्यत्राप्युक्तरी. त्यैव सामानाधिकरण्यमाह-द्रव्येति । अपिना विषयत्वम् । तत्र यु. क्यन्तरमप्याह-*नमेति* । ननु भ्रमानुरोधेन बाह्यस्यापि तत्वमाव. श्यकं निरधिष्टानारोपासंभवेन शुक्त्यादिसत्त्वे एव रजतादेरारोपादत आह-चौद्धस्यैव । रजतस्य(२) । बौद्धपदार्थाङ्गीकारे भाध्यसम्मतिमा ह-*अत एवेति । बौद्धपदार्थसत्त्वादेवेत्यर्थः । *कइति* । देशान्त- रस्थः स कीदृश इत्यर्थः । वृत्तवाहुरित्यग्रे लोहिताक्षस्तुङ्गनासो विचि. त्राभरण इति शेषः । (३)तत्र तावत्परमते दोषमाह तवत्विति* । त- दनङ्गीक रित्यर्थः । अत एवेत्यस्यार्थमाह-ममन्विति* । तदङ्गीकर्तुः (१) लोकव्यवहारादाधारतानियामकत्वस्यैव सप्तम्यर्थवादत आह-*शिरसोति* । इति (२) रजतस्येति पाठो ग० घ. पु० नास्ति । (३) परमते दोषपूर्वकं तदर्थ कैय्यदोक्तमाह-तवत्वित्यादिना । इति ग घ. पु० पाठः। ननु सप्तम्यर्थत्व ग० घ. पु० पाठः।

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । २४३ । प्रतिभासते तादृशो बाह्य इत्यर्थः । अत्रेहशतादृशश- ब्दाभ्यां तत्त्वेन प्रत्यभिज्ञाविषयत्वमुपलक्ष्यत इति बो. ध्यम् । “हेतुमति च" (अष्टा० अ०३।१।२६) इति सूत्रे, ( कलाटीका ) रित्यर्थः । कैयटोक्तिमाह-*एतैरिति* : *वाह्य इति* । लोके दृश्य- मान इत्यर्थः। एतेन बौद्धार्थस्यैव शाब्दबोधे भानमिति दर्शितम् । गुणैः प्रापणमित्यस्योदाहरणत्वेनोक्तमिदम् । (१)तत्र तत्तात्पर्यमाह *अत्रेडशेति* । एवं व्यवहारोऽन्यत्रापीति सूचयन्नाह ताशेति* । दायानेकभाष्यलम्मतिमाह-*हेतुमतीति । तत्र हि-"इह तु कथं वर्तमानकालता कंसं घातयति बलिं बन्धयतीति। चिरहते च कसे चि. रबद्धे च बलौ ? । अत्रापि युक्तैव, कथं ? ये तावदेते शौभिका नाम, एते तादृशेनैव प्रत्यक्षं कसं घातयन्ति प्रत्यक्षं च बलिं बन्धयन्ति ।चित्रेषु क. थम् ? । चित्रेष्वप्युद्गुणनिपतिताश्च प्रहारा दृश्यन्ते कंसस्य च कृष्ण. स्य च । ग्रन्थिकेषु कथम् ? यत्र शदग्रन्थगडमात्र लक्ष्यते । तेऽपि हि तेषामुत्पत्तिप्रभृत्याविनाशात्तदृद्धीाचक्षाणाः सतो बुद्धिविषयान्प्र. काशयन्ति" इत्युक्तं भाष्ये । “चिरहत इति-चिरप्रवृत्तत्वाद्वध्यघात. कमावस्य प्रयोजकन्यापारस्य वर्तमानत्वासम्भवाद् । उपसंख्यानार. म्भे तु न दोषः । आख्यातस्य वर्तमानत्वादियः । शौभिका इति: कंसाधनुसारिणां नटानां व्याख्यानोपाध्यायाः । कंसानुलारी नटः सामाजिकः कंसवुद्ध्या गृहीतः कंसो भाष्ये विधक्षितः । *ग्रन्यिकवि ति-कथकेष्वित्यर्थः *तेऽपीति । तदुक्तं हरिणा- शब्दोपहितरूपांस्तु बुद्धेर्विषयतां गतान् । प्रत्यक्षमिव कंसादीन्साधनत्वेन मन्यते ॥ इति" इति कैयटः। (२) ननु चिरहते कसे इत्युक्त्या प्रयोजकव्यापारस्य वर्तमानकाल. स्वाभावो नोक्त इत्यत आह-*चिरपति* । कंसकृष्णयोर्वध्यधातका भावस्य चिरवृत्तत्वेन तत्प्रयोजकव्यापारस्यापि तत्त्वमेवेति भावः। "कंसाधनुकारिणां कंसादिसदृशानाम् । भाष्ये-* प्रत्यक्षमिति* *ता. हशेनैव*-वासुदेवेनेत्यर्थः । *उद्गुणः*-उद्यताः । गुरी उद्यमने इत्य- स्य रूपम् । एवं च चित्रलेखका अपि चित्रस्थं कसं तादृशेनैव (कृष्णे. न) धातयन्ति । ग्रन्थिकपदे अत इनीति ठन् । शब्द: कथकमुखोच्चा- (१) उभयतात्पर्यमाह-अदृशेति । भाष्यकैयटयोरित्यर्थः । इति ख. ग. पु पाठः । (२) इंदं किञ्चिदनुपदमेव मूले स्फुटम् । इति ग० पु० अधिकः पाठः ।

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् - "पङ्किविंशति' (अष्ठा० अ०५।११५९) इति मूत्र, भतु. प्सुत्रे च भाष्यकैयटयोः स्पष्टमिदम् । (कुञ्जिकाटीका) ल्यादिपदैदेवदत्तस्यैवाभिधानाद्वस्तुद्वयविषयकस्येहशशब्दस्य प्रयो. गो ऽसङ्गतः । स्वमते तु अङ्गद्यादिशद्वैबौद्धाङ्गद्यादेरुपस्थानात्तादृशो (कलाटीका) यमाणः । ग्रन्थान्तद्धस्तस्थपुस्तकरूपः । गडा-मनुष्यसङ्घातः। न तत्र कश्चिदपि कंसादिबुद्धिविषयः । ते ऽपि-प्रन्थिका अपि । तदृद्धी-तदै. श्वर्याणि । तानि कथयन्तो ग्रन्थिकाः स्ववुद्धिविषयान्सतो विद्यमा. नान् कंसादीन् प्रकाशयन्ति । श्रोतृवुद्धौ समर्पयन्तीत्यर्थः' इत्युयो. तः। एतेन हन्तेस्तद्धननाभिनये तत्प्रतिपादकग्रन्थकथने वा लक्षणा हन्यते कंस इत्यादावित्यपास्तम् । *पंक्तीति । तत्र हि आरम्भपक्षे प्रागुक्तदोषद्वयपरिहाराय "समुदाये विंशत्यादयो भविष्यन्ति । किं वक्तव्यमेतद् ? न हि । कथमनुव्यमाने गस्यते ? सङ्घ इति वर्तते । सङ्घः समूहः समुदाय इत्यनान्तरमिति" भाष्य उक्तम् । “अस्त्यनुवृत्त्या परि. माणिमात्रे प्रत्ययलाभो न तु तद्विशेषे इत्याह-*किमिति* I *वर्त्तते इति। पूर्वसूत्रे द्वन्द्वनिर्दिष्टस्यापि सङ्घ शब्दस्यैव स्वरितत्वादिहानुवृत्तिः *नतु प्राणिसमूह इति* । सामान्येन प्राणिनामप्राणिनां च समुदा. यः सङ्घ इत्यर्थः । ननु चोक्तं परिमाणिनि चेत्पुनः स्वार्थे प्रत्ययविधा- नमिति । नैष दोषः । द्रव्यलङ्घगर्दशतोः सङ्घ प्रत्ययो निपात्यते न तु द्रव्यसङ्घ । इह द्रव्याणां द्रव्यसङ्घस्य दशतां दशत्सङ्घस्य च पारमार्थि को भेदो नास्ति केवलं बुद्ध्या पारेकल्प्यते । वुद्धिव्यवस्थापितार्थनि. बन्धनाश्च शदा बुद्धिमेवाकारामुपजनयन्तोऽसत्यपि वास्तवे भेदे भेदमवगमयन्ति" इति केयटः । *मतुप्सूत्रे चेति । तत्र हि-“अथास्तिग्रहणं किमर्थम् , सत्ता. यामर्थे प्रत्ययो यथा स्यात् , नैतदस्ति प्रयोजनम् । न सत्तां पदार्थों व्यभिचरति । इदं तर्हि प्रयोजनं सम्प्रतिसत्तायां यथा स्यादु भूतभवि. ध्यत्सत्तायां मा भूत गावो ऽस्यासन् गावो ऽस्य भवितार इति" इति भाग्ये उक्तम् । “अधास्तिग्रहणमिति । सम्भवे व्यभिचारे च विशेषण- विशेष्यभावो भवति, यथा नीलोत्पलमिति । सत्तांतु पदार्थों न व्यनि- चरति तामन्तरेण पदोच्चारणासम्भवात्तस्या एव सर्वशब्दप्रवृत्ती ·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । । (कलाटीका) कारणत्वादिति प्रश्नः । सत्तायासथै प्रत्ययो यथा स्यादिति । सत्तायां वर्तमानात्सत्तोपाधिकार्थाभिधायिनः प्रत्ययो यथा स्यादित्यर्थः । न सत्तामिति । यावत् बुद्ध्या पदार्थो न विषयीकृतस्तावत्पदस्य प्रयोगा. भावस्तस्मात् बुद्धि सतासमाविष्टोऽर्थी विधिनिषेधजो ननादिभिः स म्बध्यते-वृक्षोऽस्ति, वृक्षो नास्ति, वृक्षो जायते इति । अत्यन्तासतो ऽपि बहिः शशविषाणादीनर्थान् वुद्ध्या विषयीकृत्य शशविषाणादिप्रयो गः । तस्मात् वुचारूढोपचरिता सत्ता शब्दप्रयोगाश्रयत्वादयभिचा रेत्यर्थः । सैव तु बुद्धि सत्ता प्रयोक्तृप्रतिपतृणां बहीरूपतया भासते । यदि तु वृक्षादीनां बाह्यसत्तासमाविष्टं वस्तु वाच्यं स्यात्तदा वृक्ष इत्य तः सत्ताऽवगमादस्तीत्यस्य गतार्थत्वात्प्रयोगो न स्यात् । नास्तीत्यस्य च सत्ताविरोधात्प्रयोगाप्रसङ्गः । अङ्कुरो जायते इति च प्रयोगो न स्यात् । सतो जन्मविरोधात् । उपचारसत्तायान्तु एते दोषा नावतर. न्ति(१)बौद्धसत्तासमाविष्टस्य वहिः सत्यासत्वजननप्रतिपादनायास्ति नास्ति जायते इति प्रयोगाद्" इति कैयटः । अस्तीति प्रकृत्यर्थविशेष. णम् । तत्र प्रश्नाशयमाह-* सम्भवे इति । (२)तामन्तरेणार्थबोधाय पदोच्चारणालम्भवात् । *तस्या एव* -बुद्धिसत्ताया एव । *प्रवृत्ती* प्रयोगे । न सत्ता प्रकृत्यर्थ इति सतायां वर्तमानादित्ययुक्तमतस्तद र्थमाह-* सत्तोपेति * । प्रकृतेस्तदर्थावृत्ताविति भावः । ननु वर्तमानार्थशत्रन्तप्रकृतिकसत्तापदार्थोंनभूतभविष्यतोरिति कयं पदार्थस्तांन व्यभिचरतीत्यत आह-*यावदिति । सन्बध्यते बहिःसत्त्वा- सत्त्वादिप्रतिपादनायेति शेषः । नन्वयन्तासतः शशविपाणादेः सत्ता व्य. भिचरतीत्यत आह-*अत्यन्तति । उपेति । (३)बौद्ध सत्ताया एव मुख्यत्वात् । ननु तस्या न शब्दजबोधविषयत्वं तद्विशिष्टस्य नयनाथ. सम्भवादत आह-*सैव स्विति । बहिःलत्तासत्वे तु तत्समानाधि. करणतया, असत्त्वे तु केवलायास्तस्या एव बहीरूपत्वेन भानम् । अत एव घटशून्यादपि गेहाद् घटमानयेत्युक्ते आनयने प्रवर्तते, पश्चात्तद. भावनिर्णये वक्तृज्ञानस्यासत्त्व(४) कल्पयतीति भावः। अन्तःकरणस्य रागादिदोषवशेन तस्या एव तत्वेन भानमिति तात्पर्यम् । बाह्यसत्ता. या एव प्रयोगनियामकत्त्वे दोषमाह -* यदित्विति । “सतो जन्मे. (१)धुद्धिसत्तेति ग० पु० पाठः । (२) तामन्तरेण-बुद्धौ पदार्थतामन्तरेण इत्यधिकः पाठः ग० पु० । (३) बायसनेति पाठान्तरम् ! ग० पु० । (४) 'भ्रमत्व म्" इति पाठान्तरम् । ग० पु.।

·- टीकाद्वयोपेतायां लघुपञ्जूषायाम् गौतमो ऽप्यसत एवोत्पत्तिकर्तृत्वं कथमित्याशङ्का सूनितवान् "बुद्धिसिद्धं तु तदसद्" इति । तद् कार्य: मुत्पत्तेः प्राङ् नाशोत्तरं चासदापि बुद्धिविषयतया सिद्ध. मिति तदर्थः ॥११॥ (कुञ्जिकाटीका) बाह्य इति द्वयोरभेद इत्यर्थः । *गौतमो ऽपीति । तत्र हि-"नासा त्सद्" इति पूर्वपक्षसूत्रम् । अस्यार्थः-उत्पत्तेः प्राक् कार्य नासत्, असत उत्पत्तौ शशशृङ्गादेरप्युत्पत्तिप्रसङ्गात् । स्याश्च सिकतादावपि तैलम् । नपि सत्; लत उत्पत्तिविरोधादिति । इदानी घट उत्पन्न इत्यादिप्रत्ययादसत एवोत्पत्तिः । सतस्तूत्पत्तौ पुनरुत्पादप्रसङ्ग इति तत्र समाधिः। ननु असत उत्पत्तावनियमप्रसङ्ग इत्याशङ्य समाधत्ते *बु. द्धिसिद्धं तु तदसदिति । तदसत्कार्य बुध्या विषयीकृतम् । तथाहि- इह तन्तुषु पटो भविष्यतीति ज्ञात्वा कुविन्दः प्रवर्तते, सिकतादौ तु पटो भविष्यतीति न ज्ञायत इति न प्रवर्तते । (कलाटीका) ति* । सूक्ष्मरूपेण स्थितस्यैव स्थूलरूपापत्तिर्जन्मेतिमते ऽप्यकुरश ब्दोपात्तस्थूलरूपावच्छिन्नस्य सत एव जन्मेति भावः। उपचति । उपचारसत्तायां शब्दप्रयोगनिमित्तत्वाश्रयणे वित्यर्थः । नन्वेवं बुद्धि. सत्तायाः सर्वत्र भानेऽस्तीत्यस्य प्रयोगो न स्यादत आह-*बुद्धी. ति । तया च बाह्यसरवाभावस्य जननस्य चाविरोधादिति भावः(१)। अत पवात्र कैयटोल्लेखः। नैयायिकसम्मतमपीदमित्याह--*गौतमो ऽपीति* | *कथमिः ति* । असत उत्पत्तौ तन्तुम्वेव पट' इत्यादिनियमच कथमिः त्यपि बोध्यम् । *सूत्रितवानिति* *सूत्रितवानिति । चतुर्थाध्याये फलपरीक्षा- यामिति भावः । स्वर्थमाह-अपीति*। *तदर्थ इति । एवं च बु. द्धिविषयसत्तया कर्तृत्वमुपपन्नम् । तन्तुम्वेव पटस्य भविष्यत्त्वेन बुद्धि- विषयत्वानियमो ऽप्युपपन्नः तत्रैव बुद्धिविषयता कुत इति चेत्कार. णत्वादित्यादि तव्याख्याने स्पष्टमिति बोध्यम् ॥ (१) "इत्युद्योतः" इत्यधिकमत्र । अग्रे "कैयटोल्लेखः" इत्यस्य स्थाने चरमोल्लेखः इति पाठः।

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । २४७ जन्मादिसूने वाचस्पतिरप्याह "चतनो हि ना. मरूपे बुद्धाबालिख्य घट इति नाम्ना कम्बुग्रीवादिना रूपेण च बाह्यं घटं निष्पादयति । निर्वय॑स्थापि घट. स्यान्तःसङ्कल्पात्मना सिद्धस्य कर्मकारकत्वं घटं करो. तीति(?) । यथाहु:-"बुद्धिमिदं तु तदसद्, इति इति । (कुञ्जिकाटीका) *जन्मादिसूत्रे इति* “जन्माद्यस्य यत" इति सूत्रे इत्यर्थः । अस्य जगतो यतो जन्मादि तब्रह्मत्यर्थः । ननु संसारस्यानादित्वात्कथं ज. न्मन आदित्वमिति चेत् । वस्तुस्वरूपकथनमेतत् । सर्व हि वस्तु जनित्वैव स्थित्वा लीयते । नामरूपे इति* । कर्मपदम् । *आलि. ख्य-विषयीकृत्य । *संकल्पेति । स च मिथ्याशानं तश्चेष्टसाधन: ताज्ञानम् । *कर्मकारकत्वमिति* । अन्यथा अनुत्पन्नस्य फलाश्रयत्वा- (कलाटीका) वेदान्तिसम्मतमपीदमित्याह-*जन्मादीति*। *चेतनो हीति* । नामरूपात्मकं जगत् चेतनकर्तृकमित्यादिः । अत एवेदं तल्लक्षणम् । अस्य दृश्यस्य प्रपश्वस्य वा जन्मादि जन्मस्थितिनाशा यतो यस्मात येन यस्मिश्च तब्रह्मेत्यनुकर्षः । यत इति सर्वविभक्त्यन्ततसन्तानां तन्त्रेण निर्देशः । “यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जी. वन्ति । यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति" इतिश्रुत्यनुरोधात् । श्रुतौ तृतीयवा. क्ये यदिति लुप्तसप्तमीकम् । प्रयन्ति (४)प्रेर्यमाणानि यस्मिन्नभिसंवि- शन्तीति तदर्थ इति सूत्रार्थः । प्राप्यविकार्ययोर्बहिःसत्वात्तृतीयेऽस्था. वश्यकतामाह-*निर्वयैति* । न तु कार्यस्य नापि प्राप्यस्येत्यर्थः(५)। *अत एवेत्यादि । वुद्धावालेखादेवेति तदर्थः । अन्यथा असतः कर्तृ. त्ववत्कर्मत्वमपि न स्यादिति भावः । (६)अत एवाह-~*यथाहरि- ति* | बुद्धीतिति पाठः। (७) पतेन स्वभावो जगत्कारणमित्यपास्तम्, श्रुतिविरोधात् । य एव कदाचित्सुखी स एव कदाचिद् दुःखीत्यस्य (१) "करोतीत्यादौ" इति ख. पु० पाठः । कलासंमतत्र । (४) "नियमाणानि" इति पाठः ग० घ० पु० । ( ५ ) अपिना तयोः समुच्चयः। इत्यत्र पाठः। अग्रेच 'दुद्धावालेखात्' इत्यस्य स्थाने "तथाङ्गी- कारात्" इति० ग० पु. पाठः । अत एव-इत्यादाविति । इत्यपेक्षते। (६) अत्र सम्मतिमाह-*यदाहुरिति । गौनमादय इति तदर्थः । इत्याधिकः पाठः । (0) "द्वितीयोतिमिश्रग्रन्थसमालो" इत्यधिकः पाठः ग० पु० ।

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम्- MAIN तथाहि- चित्तस्य द्रव्यरूपो वृष्याख्यः परिणाम इन्द्रियप्र. (कुञ्जिकाटीका) संभव इति भावः । “एवं च जगतोऽपि नामरूपाभ्यां व्याकृतत्वात्त- स्कर्ता चेतनः परमात्माऽस्तीत्यनुमीयते” इति (१)तद्रन्थः । यत्तु क्रि. यानिमित्तत्त्वादेव घटस्य कारकत्वं विषयताश्रयत्वादेव च कार्यत्व. मिति । तन्न । अविद्यमाने आश्रयत्वस्याप्यसम्भवात् । घटादीनां बुद्धिस्थत्वमुपपादयति *चित्तस्येति । अयम्भावः।यथा तडागोदकं छिद्रांनिर्गत्य कुल्यात्मना केदारान्प्रविश्य तदेव चतुष्कोणा- द्याकारं भवति, तथा अन्तःकरणमपि चक्षुरादिद्वारा घटादिदेशं गत्वा घ. टाद्याकारेण परिणमते स एव परिणामो वृत्तिरित्युच्यते। तथाच वृत्ति घटयोरेकदेशस्थत्वाद्धटांशे प्रत्यक्षम् । ज्ञानावच्छेदकत्वाञ्च वृत्तरपि ज्ञानत्वव्यवहारः । नन्वन्तःकरणस्य निरवयवतया कथं परिणामरूपा वृत्तिरिति चेन्न । अन्तःकरणस्य द्रव्यत्वेन सावयवत्वात् । *द्रव्यरूप इति । द्रव्यसमानाकार इत्यर्थः । एवं शुक्तिरजतादिस्थले ऽप्यवि. धैव रजताकारेण परिणमते । कथं तर्हि नेदं रजतमित्यनेन लौकिक परमार्थरजतं निषिध्यत इति वेदान्तिग्रन्थ इति चेत् । पुरोवर्तिनि रज- तार्थिनः प्रवृत्तिदर्शनाल्लौकिकपरमार्थरजतत्वेनापरोक्षतया प्रतीतस्य कालत्रये ऽपि लौकिकपरमार्थरजतमिदं न भवतीति निषिध्यत इति तदाशयात् । आन्तरस्य चित्तस्य बहिर्निर्गमनाभावाचक्षुरादिद्वारा तदर्शयति*इन्द्रियेति । नच अन्तःकरणस्य बहिर्गमने देहस्य निर्जी बत्वापत्तिः । चक्षुरादेरिवान्तःकरणस्य विषयदेशगमने ऽपि देहसम्ब. न्धाविरोधात् । नन्वेवम् 'अहं सुखी' इतिवद् 'अहं रजतवान्' इतिप्र. त्ययः स्यादितिचेन्न । 'अहमिहैवास्मि' इति प्रत्ययस्य विशेष्यताव- च्छेदकीभूतैतच्छरीरावच्छेदेनैतदेशमात्रसंयोगाहित्ववदुक्तप्रत्ययस्या. पि तत्तावच्छेदेन रजतत्वावगाहित्वेन भ्रमत्वात् । ननु वृत्तरात्मसमवायितया कथमात्मासमवेतद्रव्यस्य तद्रूपत्वमिति. (कलाटीका) दर्शनाच्च । स्वभावानन्यकल्पनापेक्षया चेतनकल्पनस्यैव युक्तत्वा. दिति भावः। ननु कथं वाह्यरूपेण निष्पत्तिाद्धस्यात आह--* तथा. हीति* | (१) अर्थानुफरणमेतद् नतु शब्दानुकरणम् । एतादृशानुपुस्तिग्रन्थेऽनुपलम्भात् ।

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । २४९ . णाल्या निर्गत्य विषयेण संयुज्य सूक्ष्मावस्थारूपविषय- वासनावशात्तत्तद्विषयाकारेण परिणमते । न तु तस्यां संयुक्तवाद्यविषयप्रतिबिम्बः । स्वप्नादौ बाह्यविषयासं- योगेन तत्प्रतिबिम्बासम्भवात् । तथाच स्मृति:- विप्र पृथ्व्यादि चित्तस्थं न बहिःस्थं कदाचन । ( कुचिकाटीका ) चन्न । शरीरावच्छेदन ज्ञानादेरिव शुक्तीदनस्वादिविशिष्टावच्छेदेन रज. तादेरात्मसमवाये बाधकाभावात् । संयुज्येति । चित्तमिति शेषः। *प. रिणमत इति । नन्वन्तःकरणस्यापीन्द्रियत्वात्कथं प्रत्यक्षमिति चेन्न । मनस इन्द्रियत्वे मानाभावात् । 'इन्द्रियेभ्यः परं मनः' इति पृथगुपा. दानात् । 'मनः षष्ठानीन्द्रियाणि' इति गीतावचनं तु 'यजमानपञ्चमा (इडां) भक्षयन्ति' इतिवद्विजातीयेनाप्युपपद्यते । ननु इन्द्रियजन्यस्वा. भावात्प्रत्यक्षत्वानापत्तिरिति चेन्न । न हीन्द्रियजन्यत्वं प्रत्यक्षत्वे प्रयो. जकम् , ईश्वरप्रत्यक्षे ऽव्याप्तः, किन्तु विषयचैतन्यप्रमातृचैतन्ययोरभद एव । सांख्यास्तु 'अन्तःकरणस्य स्वच्छत्वात्तत्र घटादीनां प्रतिबिम्वे घटादिबुद्धिर्भवति यथा दर्पणे मुखादि गृह्यते न तु तत्तत्रास्ति, एवं चैतन्यमपि जडेन्वन्तःकरणादिषु सक्रान्तमिव दृश्यते । तत्सक मविशिष्टान्तःकरणवृत्तौ सर्वार्थाकारसमर्पणं ताशवृत्तरेव' इति वदन्ति । तानिराकरोति *न तु तस्यामिति* । तस्यां-वृत्तौ। *संयुः तेति * । इन्द्रियसंयुक्तेत्यर्थः । * स्वप्नादाविति । सिद्धान्ते तु स्वप्नो. पलब्धरथादीनामागन्तुकनिद्रादिदोषजन्यत्वात्प्रातिभासिकत्वम् । ननु स्वप्ने पूर्वानुभूतरथादेः स्मरणमेवास्त्विति चेन्न । 'रथमद्राक्षम्' इत्यनु भवविरोधेन स्मृतिरूपत्वासम्भवात् । रथादाविन्द्रियग्राह्यत्वमपि प्रातिभासिकमेव, तदा सबैन्द्रियाणामुपरमात् । *चित्तस्थमिति* । (२) स्वमादावसन्नेव विषयो यथा चित्तस्थः एवमन्यदाऽपीत्यर्थः । ( कलाटीका) पातअलनये प्रत्यक्षस्थले चित्तवृत्तिरिति शेषः । *विषयेण*-तत्वा. भिमतेन । वेदान्तिमतं खण्डयति--*न विति*। *तस्यां*--वृत्तौ । अनतिप्रसङ्गायाह-संयुक्तति*। *तथाच स्मृतिरिति । भविष्य. भारतादीनां स्मृतित्वेन गणनात्, पुराणलक्षणानाक्रान्तत्वाच्चेति भावः। *विप्रेति । योगवासिष्ठे उपशमप्रकरणे गाधि प्रति विष्णू (१) अयं पाठो कपुस्तके नास्ति । ३२ ल० मं० ·२५० टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् - स्वमभ्रममदायेषु सर्वैरेवानुभूयते ॥ इति । भ्रमे ज्ञानाकारस्यैव विषय आरोप इति सिद्धान्ता. (फुञ्जिकाटीका) प्रत्यस्तमितत्वेऽपि बाह्येन्द्रियवृत्तमनोमात्रेणैव यदात्मनो भोक्तृत्वं तदा स्वतः । विप्रपृथिव्यादीत्युक्तिर्जडाजडसनहाय । अन्तःकरणचैत- न्यस्यैवानाद्यविद्यावशात्स्वरूपतिरोधाने बाह्यरूपेण भानम् । तदाहुः- अन्तःकरणधर्मस्य भागा बहिरवस्थिताः । इति । (१)अन्तःस्थितस्य करणव्यापारो यस्य तदन्तःकरणं-चैतन्यं, त. स्य धर्माः= आन्तरपदार्थास्तेषामेव भागा बाह्या इत्यर्थः । 'न तु बाह्य- विषयप्रतिविम्बः' इति यदुक्तं तदुपपादयति-भ्रमे इति* । (२) शा. नमत्र चित्तवृत्तिः। तस्या आकारो नाम रजततुल्यपरिणामता सा च सत्यस्थल इव भ्रमस्थलेऽपि भवति । तत्रासतो रजतस्य वृत्तिविषः यत्वासम्भवात्प्रातिभासिकरजतमुत्पद्यते । शुक्तिरजतयोस्तादात्म्यमा पिच प्रातिमासिकमेव । तथाहि-तत्र देशान्तरीयबाह्यरजतस्येन्द्रि- यसन्निकर्षाभावानाध्याससम्भवः । नापि तत्र रजतोत्पत्तिः सम्भ. वति रजतावयवानामभावाद । अतः काचादिदूषितलोचनस्य पुरोव तिद्रव्यसंयोगाद्रज(३)ताकाराऽन्तःकरणवृत्तिरुदेति । तथाच काचा- दिदोषसमवहिती अविद्या रजतादिरूपेण परिणमते इति वेदान्ते । *ज्ञानाकारस्य । रजताकारशानस्य । *विषये*-शुक्त्यादौ । 'वी (४) (कलाटीका) क्तिरियम् । व्याख्यातं गङ्गाधरसरस्वतिना 'हे विष पृथिव्यादि जाग्रदूपं वित्तस्थं चित्तस्यैव जगन्निदानत्वाद् वहिस्तु नासीदित्यर्थः । अयचा. धः स्वप्नावस्थायां भ्रमावस्थायां मदावस्थायां च सर्वैरनुभूयत एव, स्वप्नादिषु चित्तगतस्यैव प्रपञ्चस्य परिस्फुरणादिति (५) । ननु स्व. प्नादौ तथा सत्त्वेऽपि भ्रमः कथं ? तथा च तत्र वाह्यस्यैव समारोपस्य परैरङ्गीकारात् तथैवानुभवात्र, अत्र नकदाचनेत्युक्त्या सर्वःप्रपञ्चो. वहिरसन्नेवेति सूचयति । तदन्यैरस्यानेकप्रकाराङ्गीकाराच्च । अत आई--*भ्रम इति* । भ्रमस्थले इत्यर्थः । अयम्भावः । 'इदं रजतम्' (१) अयमपि पाठो कपुस्तके नास्ति । (२) कपुस्तके अत्र 'शुकिरजतादिस्थले बाद्य-'इति पाठो दृश्यते। (३) कपुस्तके उद्भुतेति पाठः । (१) अयं पाठः खपुस्तके नोपलभ्यते । ( ५ ) मदायवस्थायामयं पाठोऽस्ति । तत्रऽऽदिपदार्थमाह । आदना मोह इत्यधिक: पाठ; ग. घ० पु०॥

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । २५१ त् । सन्निकृष्टं ज्ञानाकारं विहायासनिकृष्टदूरस्थरज- ताधारोपे मानाभावात् । 'तदा दृष्टमधुना नास्ति' (कुञ्जिकाटीका ) धरजतस्य पुरोवर्तिनि ग्रहः' इत्यस्याय मेवाशयः । पुरोऽवस्थिावस्तु संयोगेऽन्तःकरणवृत्तः रजताकारेण परिणामात् । एवं च रजता. द्याकारज्ञानस्य शुक्त्यादावारोप इत्यस्यापि वा परिणाम एव पर्यव. सानं बोध्यम्। सिद्धान्तादिति* । एतेन 'सन्निकर्षेणापि 'रजतम्' 'इदम्' इत्याकारकशुक्तिरजतयोग्रहणस्मरणात्मकं शानद्वयमेव जायते न तु शुक्ती रजतत्वप्रकारकम् (एकं ज्ञानम्)। रजतत्वप्रकारकज्ञान- मात्रस्य रजतान्यविशेष्यतानिरूपितप्रकारताकत्वाभावनियमस्य वि. ना बाधकं त्यक्तुमशक्यत्वात् । रजतत्वप्रकारेण शुक्तिविषयकप्र. वृत्तावपि नेदन्त्वावच्छिन्नशुक्तिधर्मिकरजतत्वप्रत्यक्षत्वेन हेतुता, कि- न्तु रजतत्वोपस्थितिविशिष्टेनेदान्त्वप्रकारकशुक्तिविशेष्यकत्वेन । इदं. धर्मिकरजतत्वप्रत्यक्षंप्रति रजतसंसर्गाग्रहस्य प्रतिबन्धकत्वाच । 'नेई रजतम्' इति प्रत्यक्षसत्त्वे रजतत्वप्रकारकशुक्तिविशेष्यकप्रवृत्यापत्तिः, इति प्राभाकरोक्तमपास्तमिति भावः । *सन्निकृष्टमिति* । तत्र रज. तस्योत्पत्तेर्वा ज्ञानं वा न सम्भवतीति प्रागेवोक्तत्वात्। * रजताद्या. रोपे इति* । असन्निकटरजतभानस्वीकारे इत्यर्थः । (१) ननु दोषस्वभावादेव देशान्तरीयमपि रजतं भासते इत्यस्वरसा. (कलाका) इति भ्रमे बौद्धरजनस्य पुरोवर्तिनि ग्रहः । तथाहि । चक्षुारा निर्ग: तान्तःकरणवृत्तेः सावयवद्रव्यरूपाया रजतसंस्कारवत्याः पुरोऽव. स्थितवस्तुसम्बन्धे तच्चाकचक्याटुवुद्धसंस्कारवशाद्विषयदेशाव- च्छेदेन रजताकारः परिणामः । तमादाय च तस्या वृत्तः सन्निकर्षव- शादजताकाराविशिष्टेदमाकारता भवति । अग्ने तद्वाधाच्चास्य रजतांशे भ्रमत्वग्रहः । स्पष्टश्चेदं पातञ्जलसुत्रे इत्यग्रे स्फुटीभविष्यति । एव. व्यवच्छेद्यं दर्शयन् परमते दोषमाह सनिकृष्टेति । अनुभवसिद्धे. त्यादिः। प्रत्यासत्यनङ्गीकारेऽप्याह- तदेति । ननु विशेषदर्शनात. दुपपत्तिरिति चेन्न । तावतापि तव तादृशस्वरूपाबाधात् । ननु चि. त्तवृत्तस्तथा परिणाम एव कथमसंसर्गादत(२) आह--*चाके. (१) अयं पाठः कपुस्तके नास्ति। (२) असंसर्गान्' इत्यत्र 'अनिमिचात्' इति पाठः।

·टीकाद्यातायां लघुपायाम् - इति स्वरूपतो बाधानुभवस्यानुपपत्तेश्च । चाकचक्या- दिविषयदोषधशाच चित्तवृत्तेस्तथा परिणामः । एतेन ज्ञानलक्षणासन्निकर्षण हट्टेऽनुभृतरजतप्रका- (कुञ्जिकाटीका) दाह तदादृष्यमिति* । *स्वरूपतः*-रजतत्वस्वरूपभ्रमे बाहरजत. स्यैव विषयत्वे तस्य विशेषदर्शनदशायामपि सत्त्वेन 'इदानी रजतं नास्ति' इति रजताभावावगाहिंप्रत्ययो न स्यादित्यर्थः। ननु रजतं नास्ति' इत्यस्य रजतबुद्धिर्नास्तीत्यर्थ इति चेद् तर्हि सिद्धं बुद्धरारोप इति । ननु विषयाभावे कथं चित्तवृत्तेस्तथा परिणाम इत्यत आइ * चा- कचकयादीति। चाकचक्यादिकमेव भ्रमहेतुरित्यर्थः । अत एवो. क्तं परमार्थसारे 'रज्ज्वां भुजङ्गहेतो नच कारणमस्ति' इति । भुजङ्ग भ्रमहतो (रज्ज्वां) कारणान्तरं नास्ति, किन्तु अन्यथाभानात्मिका अ. विद्यैवेति तदर्थः। ननु लौकिकचाक्षुषं प्रत्येव चक्षुःसंयोगादेहतुतया अलौकिकचा. क्षुषं ज्ञानलक्षणयैव सिद्धम् । तथाहि --'घटो नास्ति' इत्यत्राभावांशे घटस्य, 'सोऽयम्' इतिप्रत्यभिज्ञायां तत्तांशस्य, 'सुरभि चन्दनं पश्या. मि' इति ( उपनीतभाने) सौरभांशस्य भान न सम्भवति, इन्द्रियः सम्बन्धाभावात, अतस्तद्विषयकज्ञानमेव सम्बन्धः अस्ति च वाह्य रजतज्ञानं शुक्तावपीति मतं निराकरोति *ज्ञानलक्षणेति । 'रङ्गं रज (कलाटीका) ति* | विषयेत्यनेनेन्द्रियसंस्कारदोषयोर्निरासः । चस्स्वर्थे । प्रतिपा. दितमिदमनुपदमेव । बौद्धरजताकारस्यास्य बहिरसत्त्वान्नृशङ्गतुल्यत- याऽत्रासख्यातिरिति केषां चिव्यवहारः कणादसूत्रसम्मत एव(१) । परन्त्विदमयुक्तमित्यग्ने स्फुटीभविष्यति । अन्यथाख्यातिरित्यवोचीन(२)न्यायवैशेषिकविदुक्ति खण्डपति- *एतेनेति* । चक्षुर्जन्यज्ञाने चक्षुर्जन्यमाने विषयतासम्पादकसंस्कारजनकज्ञान- (१) कणादसूत्रसंमतमपीदमेव यद्यपि, तथापि, प्रकारान्तरेण तत्राविश्यमानस्यैव भानमित्यस्य ततो लाभात् । तथाहि-इन्द्रियदोषात संस्कारदोषाच्चाविद्येति धमकारणबाधकम् । सूत्रे इन्द्रियदोषो- वातपित्तायभिमवादिरूपः । संस्कारदोषो विशेषादर्शनसाहित्यम् । तत्रोबुद्धसंस्कारस्य विनापि सन्नि- कर्ष तत्र रजतभानम्। तत् दुष्टं ज्ञानमिति च तल्लक्षणम् । दुष्टत्वञ्च निशेषावृत्तिप्रकारकत्वामिति सव्याख्यातारः । इत्यधिकः पाठो ग० पुस्तके। (१) अर्वाचीनपद ग० पु. नास्ति ।

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् ! २५३ रिका शुक्तिप्रतीतिरित्यपास्तम् । अन्यधोपपत्तेः । तत्त. दनुपोगिताप्रतियोगिताऽविशिष्टसम्बन्धस्य कदाप्यनु (कुञ्जिकाटीका) तत्वेन जानामि' इतिप्रतीतेरन्यथाख्यातिः स्वीकार्या, सन्निर्वाहार्थ च ज्ञानलक्षणापि स्वीकार्या, इति तार्किकाः । तन्न । संस्कारस्य तज्ज्ञान- जनकता, तजनकशानघटितसन्निकर्षहेतुत्वम्, अतिरिक्तसन्निकर्ष. कल्पना चेति गौरवात् । * अपास्तमिति* । अयम्भावः-तत्र 'सौरभं पश्यामि' इतिप्रत्ययानामभावात् विषयतासम्बन्धेन चाक्षुषत्वाव- च्छिन्नाधिकरणता न सम्भवति तत्कथं तच्चाक्षुषोपपत्तये ज्ञानलक्षणा. स्वीकारः । सौरभं स्मरामि' इतिप्रतीत्या विषयतासम्बन्धेन स्मृत्यः धिकरणताया एव तत्र स्वीकर्तुमौचित्यात् । युगपज्ज्ञानद्वये माना- भावे ऽप्येकस्मिन् ज्ञाने स्मृतित्वचाक्षुषत्वोभयसत्त्वे बाधकाभावात् । 'इदं रजतं पश्यामि' इति प्रतीत्या भ्रमस्थले ऽपि लौकिकविषयता. स्वीकारस्यावश्यकत्वाच्च । अथ सन्निकर्षादीनामिव दोषस्याप्यन्वय. व्यतिरेकाभ्यां प्रत्यक्षहेतुत्वमिति चेत् । एतदपेक्षया तदाकारपरिणा. मस्यैव लघुत्वात् । ननु विषयगतदोषस्य चित्तवृत्तिनियामकत्वे ऽभ्रान्तपुरुष. स्थापि तादृशशुक्तिदर्शने भ्रान्तत्वापत्तिरिति चेन्न । तत्पुरुषी- यत्वं निवेश्येव हेतुहेतुमद्भावस्वकिारात् जपाकुसुमलो. हित्यस्य तु सर्वान्प्रत्येकरूपत्वान्न तत्पुरुषोयत्वनिवेशः । न्यथोपपत्तरिति* | चित्तवृत्तिपरिणामेनैव गतार्थत्वात । कि. श्व ज्ञानस्य प्रत्यासत्तित्वे तत एव वह्नयादिप्रत्यक्षोपपत्तावनुमिते. रुच्छेदापत्तिः । * तत्तदनुयोगीति । यथा घरभूत लयोः संयोगो घट- प्रतियोगिको भूतलानुयोगिको, न तथेहानुभवोऽस्तीत्यर्थः । घटत्व. सामान्यलक्षणा देशातरीयघटज्ञानं जनयति, ज्ञानलक्षणा तु यद्विषयक शानं तस्यैव प्रत्यासत्तिः। तथा च रजतत्वज्ञाने प्रतियोगित्वादिप्रती. त्यभावात्सम्बन्धत्वासम्भव इति भावः । 'सम्बन्धसम्बन्धो न वि. शिष्टज्ञानविषय' इति तार्किकमतं निराकरोति *(१)सम्बन्धेति । (कलाटीका) बिययत्वं संसर्ग इति तदाशयः । एतेनेत्यस्यार्थमाह--*अन्यथेति । ननु विनिगमनाविरहः उपायस्योपायान्तरादूषकत्वं चेति आह-- *तत्तदिति* । अविशिष्टेति च्छेदः । *सम्बन्धस्य *-प्रकृते शुद्धज्ञान. (१) इंद फपुस्तके न दृश्यने “केवलं" 'इति प्रतीकमाघमेतस्थाने वर्तते । *अ- ·टीकाद्वयोपेतायां लधुमपायाम्- भवाभावाच । सम्बन्धस्य द्विष्ठत्वस्वरूपतया तत्तदनु योगित्वादिरहितसम्बन्धमानस्यायुक्तत्वात् । तत्तदनु योगितादिवैशिष्ट्यन ज्ञातस्यैव प्रवृत्त्याद्युपयोगित्वाच्च । वस्तुतो ज्ञानलक्षणा प्रत्यासत्तिरेव न । अविद्यमान- स्य प्रत्यासत्तित्वायोगात् । न च ज्ञानविषयत्वं प्रत्या- ( कुञ्जिकाटीका) संयोगरूपसम्बन्धस्य तुल्यतया 'कुण्डे बदरम्' इतिवत् 'बदरे कुण्डम्' इतिप्रतातिवारणाय बदरादौ संयोगप्रतियोगित्वादिस्वीकार आवश्य. क इति भावः । *वैशिष्टयनेति । यथा भूतलानुयोगित्वेन ज्ञातः संयोग एव प्रवृत्तिहेतुरित्यर्थः ॥ ज्ञायमानं सामान्यं न प्रत्यासत्तिरिति मतं मिराचष्टे *अविद्यमान स्येति । शुक्तावविद्यमानस्य रजतस्य सन्निकृष्टत्वाभावेन प्रत्यासत्ति. वासम्भवादिति भावः । अख्यातिवादिनस्त्वत्र ग्रहणस्मरणात्मकं ज्ञान द्वयं वदन्ति । तथाहि । इदमिति पुरोवर्तिद्रव्यग्रहणं दोषवशाच्च शुक्ति त्वाग्रहे सारश्यात्संस्कारोबोधे दोषवशात्प्रमुष्टतत्ताका रजतस्मृतिः भिन्नयोरपि ज्ञानयोर्भदस्य विषययोरसंसर्गस्य चाग्रहाद्विशिष्टज्ञानका र्यप्रवृत्तिरेकज्ञानत्वव्यवहारश्चेति । तन्न । प्रवृत्ति प्रति स्वरूपतो वि षयतया संसर्गाग्रहकालिकमिष्टसाधनतावच्छेदकविशिष्टं विषयस्म तिविशिष्टं पुरोवर्तिविषयकं ज्ञानं कारणं वाध्यमिति गौरवात् । ननु सामान्य लक्षणेत्यादेः सामान्यविषयकं ज्ञानमित्यर्थः। तथाच त. द्विषयत्वमविद्यमाने ऽप्यस्तीत्याशङ्कते-न चेति । यत्तु रजतत्वादिना शुक्त्याधुपनीतभानानुरोधेन शानलक्षगास्वीकारः, तत्र शुक्तित्वस्य (कलाटीका) स्वरूपस्य । ननु कुतो नानुभवोऽत आह * सम्बन्धस्येति(१) । तथाच सदभावादेव स नेति भावः । द्विष्ठत्वादित्यर्थः । अत्रोपयोगात् त्ताव. देघोक्तम् । दोषान्तरमाह--*तत्तदिति* I *ज्ञातस्यैव-सम्बन्धस्य । इदं च ज्ञानलक्षणायाः प्रत्यासत्तित्त्वमभ्युपेत्योक्तम् । वस्तुतः सैव नेति तथोपपादनमयुक्तमेवेत्याह-*वस्तुत इति । (२)दूषणमुद्ध रति-न चेति । विषयत्वस्य विद्यमानत्वादिति भावः। ननु विषय. ताया ज्ञानस्वरूपत्वे 'घटवद् भूतलम्' इत्यादिज्ञाननिरूपितघटादिनि (१) सम्बन्धत्वस्यति मुद्रिते पुस्तके पारः । (१) इममुद्धरति नपेति । इनि ग० पु० पाठः । ।

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । २५५ सत्तिः । ज्ञानविषयोभयस्वरूपा विषयतेतिमते ज्ञान नाशे तस्या वक्तुमशक्यत्वात् । तस्मात स्मृताविव (कुञ्जिकाटीका) भानाभावेन सामान्यलक्षणया शुक्त्यादिभानासम्भवादिति । तन्न । तत्र दोषस्वैव शुक्त्यादिभासकत्वात् । यदपि सौरभांश इन्द्रिय सन्नि- कर्ष विना सौरभवसामान्यलक्षणया तद्भानासम्भवाज्ज्ञानलक्षणेति । सदपि न । सौरभादिविषयकोपनीतभानसामग्या एव तत्रापि हेतु: त्वकल्पनात् । *ज्ञानेति* | क्षणिकस्य शानस्य प्रत्यासत्तित्वासम्भ- वादिति भावः । ज्ञानविषयोभयेति । विषयताया ज्ञानस्वरूपत्वे 'घटवद् भूतलम्' इति ज्ञानानन्तरं 'घटविशेष्यकज्ञानवानहम्' इत्यनु. व्यवसायापत्तः । विषयस्वरूपत्वे 'घटवभूतलं' 'घटभूतलसंयोगाः' इति ज्ञानयोरखैलक्षण्यप्रसङ्ग इत्याभिप्रेत्योक्तम् *उभयस्वरूपेति । *संस्का- र एवेति । रजतवासनारूप इत्यर्थः । नातः संस्कारजन्यत्वेन स्मृति. त्वापत्तिः । वस्तुतस्तु विषयत्वरूपत्वे ऽपि घटभूतलसंयोगा इत्यत्र संयोगत्वेन संयोगो भासते न तु घटवद् भूतलमित्यत्रेत्यत एव वैल. क्षण्यम । जात्यतिरिक्तपदार्थस्य स्वरूपतो न भानमिति नियमस्तु प्र. ( कलाटीका) ठविषयतानामभेदापत्या तज्ज्ञानानन्तरं 'घटप्रकारकभूतलविंशष्यक. ज्ञानवानहम् इति धावत् 'भूतलप्रकारकघटविशेष्यकज्ञानवानहम्' इति धीप्रसङ्गः । (१)घटनिष्ठप्रकारताख्यतज्ज्ञानरूपविशेष्यताया घट- निष्ठघटत्वप्रकारतानिरूपित्ततज्ज्ञानरूपविशेष्यताया अभिन्नतया तज्ज्ञा. नस्य घटत्वप्रकारतानिरूपितघटनिष्ठविशेष्यताशालित्वात् । विष. यस्वरूपा चद् (२)धटभूतलसंयोगसम्बन्धा इत्याकारकसमूहाल. म्बनीयवटादिनिष्ठविषयतानां घटवद् भूतलमित्यादिविशिष्टधी. निरूपिततनिष्ठतानां च तत्तत्स्वरूपत्वेनावैलक्षण्येन तयोधियोर्भदा. नुपपत्तिरित्यत आह-शानविषेति* | तथाच नोक्तदोषजातमिति भावः । तस्यास्तदतिरिक्तत्वे तु गौरवं दोषः स्फुट एव । तद् ध्वनय नाह-*तस्मादिति । अन्यथाऽनिर्वाहादित्यर्थः । तस्य च तत्त्वमा. वश्यकमिति सुधयन्नाह-*स्मृनाविवेति । भ्रमादावपीति भावः। *एवं (१) घटनिष्टप्रकारताख्यतज्ज्ञानरूपविशेष्यताया एव भूतलवृत्तित्वात् । घटपटावित्यादिसमू- हालम्बनधियो भ्रमत्वापत्तिश्च । इत्यधिकोऽत्र पाठो ग० पु०1 (२) विषयस्वरूपत्वेतु । इति ग० पु० पाठ ।

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम्---- संस्कार एवं प्रत्यासत्तिः । एवं च अदुक्त एव पर्य- वसानम् । 'सुरभि चन्दनम्' 'सोऽयम्' इत्यादि च संस्कारच. (कुञ्जिकाटीका) कारतांशे न तु सांसर्गिकविषयतायामित्यभिप्रेत्योक्तं *मते इति। ननु शानलक्षणाऽस्वीकार सौरभांशे इन्द्रियसंनिकर्षाभावात्कथं तदानम् ? (कलाटीका) च* । (१)तस्या एव प्रत्यासत्तित्वे च। *मदुक्त एव*-बौद्धपदार्थसत्वेन तस्यैव तत्र भाने एव । नववं 'सुरभि चन्दनम्' इति धियि प्राक्सिद्धान्युक्तबीजसत्वेन स्मृतित्वानुभवत्वयोः साङ्कर्यापत्तिः, प्राभाकरमतप्रवंशात्(२)। तथाहि । 'इदं रजतम्' इति ग्रहणस्मरणात्मकं शानद्वयम् , तत्र 'इदम्' इति पुरो. वर्तिद्रव्यग्रहणं दोषवशेन तद्गतशुक्तिविशेषाग्रहणम्(३) । तज्ज्ञाने च दोषवशतः प्रमुष्टपूर्वानुभवत्वरूपतत्ताकाररजतस्मृतिः । तत्र यथा वास्तवरजनविषयम् 'इदंरजतम् (४) इत्यत्र 'इदम्' इति ज्ञानमिदप. दाधिरजतत्वयोरसंसर्ग न गृह्णाति (तयोः) संसृष्टत्वनासंसर्गाभावात्, ज्ञानस्यैकत्वाच न स्वगतं भेदं गृह्णाति, तथा तत्सादृश्यादेते भिन्न अपि ज्ञाने स्वगतभेदं विषययोरसंसर्ग च न गृहीत इति विशिष्टज्ञान- कार्यप्रवृत्तरेकज्ञानत्वव्यवहारादेश्च निर्वाहः, (५)अत आह-*सुर भीति । अयम्भावः । प्रागुक्तरीत्या ग्रहणात्मकमिदमेकमेव ज्ञानम् । संस्कारस्यापि सहकारितामात्रेण स्मृतित्वव्यवहारमात्रं न तु सा स्मृतिः, पूर्वानुभूततारूपतत्तानुल्लेखात् । अत एव तत्र 'पश्यामि' इत्ये- वानुव्यवसायो न तु 'स्मरामि' इत्यप्यंशः । चक्षुर्वारा निर्गतवृत्तावेव संस्कारवशात्सौरभाकारताया अपि जायमानत्वेन तस्य चाक्षुषत्वात । 'सोऽयम्' इत्यत्रापि पूर्वानुभूततारुपतचोल्लेखेऽप्यन्यत्सर्व प्राग्वदेवेति तस्याप्राधान्यान्न तथेति ॥ (१) तस्यैवेति पाठ: ग० घ० पु०। (२) साङ्कर्यापत्ते न्यन्तरकल्पनापत्तिः, प्रभाकरमतव्हाया तिश्न। इनि ग० पु० पाठ. । (३) "ग्रहणात्" इति ग० प.पु. पाठः । (४) "इदं रजतम्" इति ज्ञ'नं पदार्थर० इत्यादि ग पु० पाठः । (५) एवञ्च स्वरूपतो विषयतश्चागृहीतासंसर्गकं ज्ञानदयं भ्रमः, इत्याख्यातिवादिनः प्रभाकरस्य मतमिति भावः।

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । २५७ क्षुस्सन्निकर्षाद्युभयजन्यं ज्ञानान्तरमेवेति न स्मृत्तित्वा. नुभवत्वयोस्तत्र सङ्करः ।। (१)अत एव "स्त्रिया" (अष्टा००३।१४) इतिसूत्रे खट्वादौ स्तनकेशाद्यदर्शनेन लिङ्गाभावापो ऽनुपप- त्तिमाशङ्कय- 'असत्तु मृगतृष्णावद् गन्धर्वनगरं यथा । (कुञ्जिकाटीका ) अत आह* ज्ञानान्तरमेवेति । ग्रहणस्मरणात्मकमेकं ज्ञानमित्यर्थः। सं. स्कारजन्यत्वमात्रेण स्मृतित्वव्यवहारमात्र तत्र, न तु 'स्मरामि इति अनुव्यवसायः, पूर्वानुभूततारूपताया अनुल्लेखात् । अत एव 'सुरभि चन्दनं पश्यामि' इत्येव प्रत्ययः । तार्किकास्तु तत्रोपनीतभानत्वेन व्यवहरन्ति । परे तु चन्दनत्वेन. सुरभित्वमनुमीयते, अन्यथा साध्यविशिष्टप. क्षप्रत्यक्षोपपत्तरनुमानाच्छेद इत्याहुः । प्राभाकरास्त्वाड:-'सोऽयम्' इति इदमंशे प्रत्यक्षं तत्तांशे स्मर- णमिति शानद्वयम् , एवं 'सुरभि चन्दनम्' इत्यादावपीति । यद्यपि प्रवृत्ति प्रति विशिष्टज्ञानस्यैव हेतुतया ज्ञानद्वयस्वीकारे प्रवृत्यनापत्ति. स्तथापि भेदाग्रहसहितं तत् प्रवृत्तिहेतुः, अतो दोषान्तरमाह *सङ्कर इति । एतश्चाभ्युपगमवादन । वस्तुतस्योः साङ्कयेऽप्यदोषः । ब्रह्म. भित्रस्य सर्वस्यानित्यतया नित्यत्वघटितजातिवाभावेन तस्यादोष. स्वात् । किञ्च कपिसंयोगतदभावयोरिवैकस्मिन्नपि ज्ञानाऽवच्छेदकमे. दन परोक्षत्वापरोक्षत्वयोः स्वीकारात । (कलाटीका) भाष्यविरुद्धमपि नैयायिकाद्युक्तमित्याह-*अत एवेति । तद. नङ्गीकारेणोक्तरीत्या निर्वाहादेवेत्यर्थः । आदिना वृक्षादिलौकिकलिङ्ग- माह-*स्तनेति। व्यञ्जकाभावेन व्यङ्गयस्याभाव इत्याह-*लिङ्गा- भावादिति* । *आचार:-तत्तल्लिङ्गव्यवहारादिः । *पश्यन्तीति । न च ताः सन्तीति शेषः । अत एवेत्युक्तं स्पष्टयति-*अनेन हीति । भाष्येणेत्यर्थः । अन्यदेशे सत्त्वादाह-*तद्देशे इति* । यद्देशे भासते (१) इन आरभ्य मूलस्य कुञ्जिकाटीकया राहिल्यं वर्तते । तथावि फलाटीकाऽनुरोधेनदमुपन्य- स्तम् । उपलब्धमूलसहितकुञ्जिकाटीकापुस्तकाद्वितय इदं मूलमपि नास्ति । ३३ ल. मं० ·२५८ टीकाद्वयोपेताया लघुपञ्जूषायाम् - -- असत्तु खट्वावृक्षयोर्लिङ्ग द्रष्टव्यम् । कथं पुनरस- ल्लिङ्गं शक्यं द्रष्टुम् ? मृगतृष्णावत् । तद्यथा मृगास्त पिता अपां धाराः पश्यन्ति न च ताः सन्ति, यथा गन्धर्वनगराणि दूरतो दृश्यन्ते उपमृत्य च नोपलभ्यः न्ते' इति भाष्ये उक्तम् । अनेन हि स्पष्टमेव भ्रमे बहि स्तद्देशे असत एव भानमुक्तम् । हरिणाऽप्युक्तम्-- यथा सलिलनिर्भासो मृगतृष्णासु जायते जलोपलव्ध्यनुगुणाद्वीजादबुद्धिर्जलेऽसति ॥ इति । 'बीज पूर्वपूर्व मिथ्याज्ञानजन्यवासना' इति तह्या- ख्यातारः । व्यवहारदशायां कदापि केनापि तन्मात्रे बाधाननुभवात् "असतो लिङ्गस्य भानम्" इत्येतन्निरा. कृतमित्यन्यत्। (कलाटीका) तद्देशे इत्यर्थः । एवेन सतो भाननिरासः । परमते ऽन्यत्र सत एव भानेनैतद्भाध्यासङ्गतिः स्पष्वैव । तस्मादुक्तरीत्या बौद्धस्यैव भानमिति सिद्धम् । तत्रत्यहरिरपि तथैवेत्याह-*हरिणापीति* । ननु जलाभा. वे तत्र तन्निर्भासः कथम् ? अत आह-*जलोपेति* । तस्मिन्नसत्यपि ताशाद् बीजाद् बुद्धिरित्यर्थः । नम्वत्र किं तद्बीजमत आह-*बी. जमिति* । “असतो न भानम्" इत्येवं न (१)निराकृतं किन्त्वन्यथति तदभिमतमेव भगवत इति नानिमविरोध इत्याह-व्यवति । *तन्मात्रे-लिङ्गमात्र । रजतत्वांशे इत्र । * बाधाननुभवादिति । शेषषष्ठपा समासः । *निराकृतम् -भगवता । तथा च लौकिक लिङ्गाश्रयणेन तत्राप्यन्यत्रेव वास्तव एवं तन्निर्वाह इति भावः(२) । (१) "इत्येवं निराकृतम्" इति एतच्छद्बरहितः क००पु० पाठः । गत पुस्तके "सुरभीति" इत्ति प्राक्तनप्रतीकादारभ्य "व्यवेति" इत्यग्रिमप्रतीकपर्यंतं मध्यस्थो ग्रन्थ एव नास्ति । (२) नन्वेताव-मृगतृष्णादिदृष्टान्तेन बहिरसतोऽपि लिङ्गस्य खट्वादो मिथ्याचानात्मकप्रत्यञ्च- विषयतामुक्त्वा शब्दवोध्यतोका, सा चायुक्ताऽसत उपलम्भे शशङ्गादरप्युपलम्भापत्तेः । अतः प्रका- रान्तरं तत्र सदेव लिङ्ग नोपलभ्यते इत्युक्त्वा, अतिसान्निध्यादिहेत्वभावेन तत्र लिङ्गसदसन्वसन्देह एव न सत्त्वनिश्रय इति खण्डयित्वा तयोस्तु तत्कृतमित्यादिना वादिनापि लिङ्गसनानुमानमेव तु तदः- ·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । २५९ भ्रम यावद्विशेषदर्शनं बहिः सत्त्वेन प्रतीतिस्तु तत्राधिष्ठानमतसत्वारोपात् । अत एव "सदसत्ख्या- तिर्वाधाबाधाभ्याम्" इति साङ्ख्यनुत्रे उक्तम् । पावहि. शेषदर्शनमवाधस्तदुत्तरं च बाधोऽस्ति । प्रपञ्चो ऽप्येवमेव । मृगतृष्णादिदृष्टान्तेन प्रपञ्चस्थ शास्त्रे वर्णनात् । तदुक्तं परमार्थसारे शेषनागेन- मृगतृष्णायामुदकं, शुक्तौ रजतं, भुजङ्गमो रज्ज्वाम् । नैमिरिकचन्द्रयुगवद् भ्रान्तमखिलं जगद्रूपम् ॥ इति । ( कलाटीका) नन्यस्तु तत्रान्यथानिर्वाहस्तथापि भ्रमादौ बहिरसत एव भानं दृष्टा. तसिद्धं भगवत्सम्मतमिति कथं तत्र विशेषदर्शनतः प्राग्बाहिः सत्त्वेन प्रतीतिरत आह--*भ्रमे इति* | तत्त्वावछिन्ने इत्यर्थः । यावद्विशे. षदर्शनम् *-तत्पर्यन्तम् । एवमग्रेऽपि ! *तत्र -भ्रमविषये । इदं समूलयति-*अत एवेति* | तत्र तावत्तदारोपादेवेत्यर्थः । सुत्रे 'बा- घाबाधात' इति पाठे स्पष्टत्वमाह-बाधाभ्यामितीति | शास्त्रत. स्तथापूर्वनिपातेऽपि 'पाठक्रमात्' इति न्यायेन यथासंख्यान्वयमभि- प्रेत्य, विरोधेन द्वयोर्योगपद्यासम्भवादुक्तरीत्यैवाह-*यावदिति । प्रसङ्गादद्वैत प्रतिपादयितुमाह-प्रपञ्चोऽपीति । एवमेव*- सदसतख्यातिरेव । तत्रादृष्टचरत्वनिरासायाह-*तदुक्तमिति । ननु प्रतीयमाना धर्मादयः कथं न सन्तीत्युच्यत इत्याशङ्कय न तत्प्रतीति. मात्रेण सत्यत्वं शुक्तिरजतादिषु तत्रासतामसत्यानामपि प्रतीतिदर्श- नादित्याह--*मृगेति । ऊषरभूमावूर्वाधरभावेन सूर्यमरीचिसम्बन्धो मृगतृष्णा, तत्राधिष्ठानभूतायामुदकं यथा वासनावशाद्भासमानमपि भ्रान्तं मिथ्या तत्रासदेव, एवं शुक्त्यादावपि । *तैमिरिक:*-तिमि राख्यनेत्रव्याधियुक्तस्य चन्द्रे यथा द्वित्वमसदेव भासते, एवं ब्रह्मण्य. धज्ञानमपि कदाचिद् व्यवहारपर्यन्तमित्यर्थकेनासत्त्वं निराकृतमिति तत्र कथमिदमत आह-बाध- स्थाननुभवादिति पाठः निराकृतम् । पूर्वपक्षिमात्रपदेन दृष्टान्तव्यवच्छेदः । तत्र तूत्तरकालं बा- धनिश्चयोऽतो न तदारोपणासतोभावमवेत्यर्थः । ततोऽन्योन्याश्रया दिना तदपि निराकृत्य सांख्यम- तावष्टम्भेन लौकिकलिङ्गमास्थितम् । तस्याय भावः । सल्लिङ्गं नोपलभ्यते इति वक्तुमशक्यम् , प्रत्यक्ष- विरोधात्, नटादिषु विरोधाच्च । 'नासदुपलभ्यते' इत्यपि सत्त्वेन विरोधाद कदाचिदपि बाधाननुमानेन सत्त्वनिश्चयाच्च । तथाचाचेतनेठव्यातिरादावतिव्यानिश्चेति । तथाचालोकिकलिङ्गाश्रयणेन तत्रापि अंत्रव बस्तुत एव तानाह इति भावः ।

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् - भ्रान्तं भ्रमविषय इत्यर्थः ॥ व्यासोऽपि "मायामानं तु कास्न्नानभिव्यक्त" इति स्वमप्रपञ्चस्थ मायामात्रत्वं न तु बाह्यसर्गतुल्यत्व. माह । तत्रैव यधपि जाग्रत्प्रपञ्चस्थापि "तदनन्यत्वमार म्भणशब्दादिभ्यः" इति सूत्रेण मायामात्रत्वमुक्तम्, तथापि 'प्राग् ब्रह्मात्मदर्शनाद्वियदादिप्रपञ्चो व्यवस्थितः स्वामस्तु प्रतिदिनं बाध्यत इति विशेषः' इति भाष्ये (कलाटीका) खिलं जगद्रूपं पूर्वपूर्ववासनावशादसदेव भासते इति सर्व भ्रमविषयो ऽसदेव जगदित्यर्थः । मिथ्यात्वे विप्रतिपन्नं प्रति विश्वासार्थ बहुरष्टा न्तोपन्यासः। भावक्तप्रत्यया-मायाह-भ्रमविषयेति ॥ न केवलं तत्सम्मतमेवेत्याह-व्यासो ऽपीति *(१) । "सन्ध्ये सृष्टिराह हि" इत्यनेन पूर्वसूत्रेण तृतीयद्वितीयपादस्थेन जाग्रत्सुषुत्प्योः सन्धौ भवं सन्ध्यम् । दिगादित्वाद्यत् । स्वप्नः । तत्र सृष्टिावहारि. क्येव । हि-यतः। श्रुतिरेवमाह "अथ रथान् रथयोगान्पथः सृजते" इ. त्यर्थन कृतपूर्वपक्षनिरासमाह *मायेति* I तुः पूर्वपक्षनिरासार्थः । स्वप्नसृष्टिर्मायामानं शुक्तिरजतादिवत् । *कात्स्येन* । उचितदेश कालादिसम्पत्या बाधाभावेन वा । अनभिव्यक्तस्वरूपत्वादिति पाठः । न हि रथादीनामुचितो देशः स्वप्ने सम्भवति, देहान्त डीप्रविष्टमनो. ऽवच्छिन्नसाक्षिभिन्नस्य(२) तदानीमसत्त्वात, नाप्युचितः कालो ऽस्ति, घटिकामात्रवर्तिनि स्वप्नेऽनेकसंवत्सरसाध्यसंसारस्य दर्श- नात् । तस्मात्मातिभासिक एव स्वप्नप्रपञ्च इत्यर्थः । तत्तात्पर्यमाह- स्वप्नप्रपञ्चस्थति*। मात्रव्यावर्त्यमेवाह-*नत्वेति* । नन्वतावता तस्य तरखे इष्टेऽपि बाह्यस्य तत्वं नाभिमतं तस्य किञ्चित्स्वोक्तिविरुद्ध. मपीदं स्वयमेव तनुल्यप्रतिपादनादत आह-तत्रैवेति । व्यासीये पवेत्यर्थः । *उक्तमिति । एवं चाद्यदोषोद्धारे ऽपि द्वितीयदोषस्तद. वस्थ एवेति भावः । तमप्युद्धरति-तथापीति । *ब्रह्मात्मदर्श नात्-ब्रह्मस्वरूपदर्शनात । विशेष इति । तथा चैतन्मात्रकतो भेद इति तस्कृतं तुल्यत्वमेवेति न मिथो विरोधोऽपीति भावः । (१) न केवलं तत्र किन्त्वन्यापीत्याह-व्यासोपीति । इति गपु०पाठः । (२)साश्चिनिष्ठत्वार-इति ग० पु. पाठः।

·बौद्धार्थस्य वाध्यत्वनिरूपणम् । उक्तम् । तस्य प्रपञ्चस्थान्यवस्तुत्वाभावः, "वाचारम्भणं विकारो नामधेयम्" इतिश्रुतरिति सूत्रार्थः । बाचैव के. (कलाटीका) ननु ब्रह्माभेदेऽपि जगति लोकदृष्टान्तेन विरोधपरिहारे लौकिकयोः कार्यकारणयोरिव ब्रह्मप्रपञ्चयोरपि समानसत्ताकत्वं स्यादत उक्तम्-* तदनन्यत्वमिति* । अयमर्थः-तस्य प्रपञ्चस्य ब्रह्मणोऽनन्यत्वमारम्भण- शब्दादिभ्यः । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञाय यथा--"सोस्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृन्मयं विज्ञातं स्थाद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्" इत्युक्तम् । मृत्पिण्डो मृज्ज्ञानाकारमाह-*वाचे. गादि । विकारः सर्वोऽपि वाचाऽऽरभ्यते 'राहोः शिर' इतिवत् । यद्वा वाचः शब्दस्याऽऽरम्भणहेतुन तु तत्त्वतो ऽस्ति यतो नामधेय- मात्रमेतत् । अत्र नामधेयशब्देन तत्कारणको व्यवहारो लक्ष्यते । व्यव हारमात्रमतदित्यर्थः । मृदादिकारणेभ्यो भेदाभेदाभ्यामनिर्वचनीय. स्वात् , भेदे सत्कार्यशदहानिः, अभेदे कारणव्यापारवैयर्यम् , उत्पत्तः पूर्वमसत्स्वभावं नरविषाणवत्पश्चात्तु सदित्यस्याप्ययुक्तत्वान्नीलरूप- स्य पीतरूपत्व इवैकस्योभयस्वभावत्वे विरोधात । मृदित्येव सत्यम् । सत्यत्वं च मृदः स्वविकारापेक्षया । तया सत्यज्ञानादिरूपत्वेन ब्रह्म णि ज्ञाते विकारो ऽप्यसत्यो ब्रह्मैव सत्यमिति ज्ञानम् । एवं ज्ञाने ऽपि यथा मृदपेक्षया विकारमिथ्यात्वज्ञानेऽपि व्यवहाराय तदुपादानं भव. ति, एवं व्यवहाराय सर्वोपादानमिति बोध्यम् । अन्यथाऽसंगतिः, न हि मृन्मात्रज्ञानात्तत्तद्वैशेषिकरूपेण सर्वज्ञानं भवति । एतेन तत्तद्वैशेषिकरूपेण सर्वज्ञान मिति वेदान्त्येकदेश्युक्तमपास्तम् । आदिना ऐतदात्म्यमिदं सर्व यदयमात्मा" "ब्रह्मवेदं सर्वम्" इत्यादि. श्रुतिपरिग्रहः । आसां च श्रुतीनां न ब्रह्मप्रपञ्चयोरभेदे तात्पर्य सदसतो. रभेदायोगात्, किन्तु प्रपञ्चे भिन्नतत्वाभाव एवेति बोध्यम् । अनेकतत्व एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं न केनापि रूपेणोपपादयितुं शक्यम् । वेदा- न्तानां ब्रहाणि तात्पर्य न वेति सन्देहः, प्रवृत्तिनिवृत्त्यविषयत्वान्नेति पूर्व पक्षा, प्रवृत्याविषयत्वेऽपि षड्विधलिङ्गवशादस्त्येव तात्पर्य तत्रेति- सिद्धान्त इति । तदेतदभिप्रेत्याह-*तस्येत्यादि । *इतिश्रुतेः-इत्या. दिश्रुतेः। समुचित्य द्योतकतया एव केवलयोःप्रयोगः । सर्वथा तस्या- तत्वाय तदाश्रयणम् । (१)अत एव मात्रमित्यादि । एतदेव सर्व बोध (१)अत एवाह--मात्रामेत्यादि । सः-विकारः । इत्यधिकः पाठः गपुः | .

·टीकाद्वयोपंतायां लधुमपायाम् -- बलमारभ्यते यतो नाममात्रं न तु वस्तुन इति श्रुत्यर्थः ।। अत एव च 'अनन्यत्वेपि कार्यकारणयोः कार्यस्य कारणात्मत्वं न तु कारणस्थ कार्यात्मत्वम्' इति "न तु दृष्टान्तभावाद्" इति सूत्रे भाष्ये । कार्यस्थ वस्तुत्वा. भावादिति तदाशयः । मायामात्रमिति मात्रपदेनानि वचनीयोत्पत्तिबादमपि निराकरोति । न च “न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्ति अथ रथान् रथः योगान्पथः सृजते" इति स्वप्नविषयश्रुत्युक्तसृष्ट्यसङ्ग तिरिति वाच्यम् । 'उपक्रमे रथाद्यभावः श्रुत्योक्त इति (कलाटीका) यितुं श्रुतौ ब्रह्मणो जगदुपादानत्वेन व्यवहारो मृदादिदृष्टान्तन । का. यांपेक्षया कारणस्यैव सत्यत्वं, कार्य तु व्यवहारमात्रमिति बोधयितुं श्रुतौ दृष्टान्तोऽप्यनुमानप्रमाणसिद्ध पवन लोकसिद्धः । आद्यन्तयो- मुंद पवोपलब्धेस्तस्यास्तद्विकारात्सत्यत्वानुमितिौंध्या ! इदमनुपद- मेव स्फुटीभविष्यति ॥ भाष्यसम्मतमपीदमेवेत्याह-*अत एव चेति । तस्यान्यवस्तु. स्वाभावादेवेत्यर्थः । इतीत्यस्योक्तमिति शेषः । द्वितीयाद्यपादस्थमि. दम् । तत्रैव "अपीतौ तद्वत्प्रसादसमञ्जसम्" इति पूर्वसूत्रेण सतो. ह्मणः कारणत्वमप्यसमञ्जसम् । अपीता-प्रलये, तद्वद्-कारणवद्, का. याणामपि सत्त्वप्रसङ्गादित्यर्थकेन कृतपूर्वपक्षदूषकम् । नरिवति । उक्तं तु न युक्तम् । (१)सतः असदुत्पत्तौ दृष्टान्तसत्त्वादिति सूत्रार्थः । उक्तामापत्ति प्रतिबन्धा समाहितवान् "स्वपक्षे दोषाच्च"। असत्का. रणतावादे ऽपि दोषो ऽयं समानः । कालादेः सहकार्यन्तरस्याऽऽश्र: पणेन परिहारो ऽपि समान इत्यर्थः । अत्रान्यथा व्याख्यानं तु तृतीय. सूत्रासामञ्जस्यादयुक्तमिति बोध्यम् । भाष्याशयमाह-कार्यस्येति । सौत्रमात्रपदसाफल्यमाह-मायेति । वादमपिवेदान्तिसम्मतम् । *निरेति । व्यास इति शेषः । इदं त्वनुपदमेव स्फुटीभविष्यति । “नचैवम्-तस्य मायामात्रत्वे । रथयोगाः -तवाहकाः । सप्ट्य. सङ्गतमिति । सृजत इत्युक्तेत्यर्थः । *श्रुत्योक्तः*-श्रुत्यैवोक्तः । अयम्भा. (२) "सतः सदुत्पनौ" इति स. पु. पाठः ।

·चौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । सृष्टिवचनं भाक्तम्' इतिभाष्येणैव समाधानात् । किञ्च 'नास्थ रथादिग्रहणाय चक्षुरादीनि सन्ति रथा. दिनिर्वर्तने वा कुतो निमेषमात्रेण सामर्थ्य दारूणिच न सन्ति तस्मान्मायामात्रं स्वप्नदर्शनम्' इति 'तादृशः मपीष्टानिष्ठसूचकम् इति च भाष्ये स्पष्टम् । अत्रान्तक रणपर्यन्तं नष्टवृत्तिकत्वाञ्चक्षुरादीनि न सन्तीत्युक्त्या विशिष्टज्ञानाध्यासो दर्शितः । सामग्रीव्यतिरेकाच्चानु. (कलाटीका) वा-एषा स्वाप्नसृष्टिर्मायैव केवलम् , जाग्रद्विषयसर्वपुरुषलाधारण्येना. क्रियाकारित्वेन स्थिरत्वेन चानभिव्यक्तस्वरूपत्वात् । यद्यपि व्यव हारसृष्टिरपि मायैष तथापि दृष्टोत्पादकविनाशकसामग्रीकल्पनाद्वारे- वैषा(१) मायाशक्तिः, द्वितीया तु मनादिसापेक्षतच्छक्तिरिति । ते च स्वाना पदार्थाः मनःपरिणामाः । बहिरनुपलभ्यमानाशारा बुद्धिवृ. त्तिरेव भ्रमः व्यवहारदशायाम् । शुक्तिरजतमपि शुक्त्यवच्छिन्नान्तः करणपरिणाम एव । स चोक्तरूपः । अस्य सुत्रस्य च स्वाप्नवत् जाग्र प्रपञ्चे ऽपि ब्रह्मापेक्षया तुच्छत्वप्रतिपादनं फलम् । ल च स्वप्नः शु. क्तिरजतं यथा सत्यहर्षादिजनकम, एवं व्यावहारिकशुभाशुभसूचकः । पवमेव व्यावहारिकं श्रुत्यादि परमार्थसत्यब्रह्मबोधकामिति बोध्यम् । जातस्वासृष्टेनाशे परमेश्वरस्थामिध्यानसङ्कल्प एव सुषुप्तिकाले बोध्य इति । भाण्यान्तरमत्यत्रसाधकत्वेनाह-*किञ्चेति । लौकिकशानलाम. ग्यभावमाह-नास्यति । उत्पत्तियोग्यकालो नेत्याह-*रथादिनिर्व. नेवेति । उत्पादकसामग्यपि नेत्याह-*दारूणि वेति । नन्वेवं स्वप्नस्य सत्यशुभाशुभसूचकत्वं कथम् ? (२)अत उक्तम् “सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते तद्विद” इति सूत्रेण । रजतस्य सत्यहर्षादिजनकत्वधदस. त्यस्यापि तस्य तत् सूचकत्वमविरुद्धमिति तात्पर्येण सामाधानात । तदाह-*तारशमपीति* | भाष्योक्तरिति पाठः । तत्सूचितमन्यदप्या- ह-अत्रेति । स्वप्न इत्यर्थः। अत एवादिपदं सार्थकम् । तत्र तदा ह-*चक्षुरादीति* । अन्यदप्याह*सामग्रीति* । कालादीत्यर्थः। (१) "मायाकार्य सा तु तनिरपेक्षवेत्येतावता मायामात्रत्वम् । ईश्वरेन्द्रजालिकयोरयं विशेषः । आयोऽनादिसिद्धमायाशक्तिः । द्वितीयस्तु मन्त्रादिसापेक्षतच्छक्तिः" । इति पाठान्तरम् ख० पु० । (२) कथमिति चेत् ? न, सूचकश्य । इति ख० पु. पाठः ।

·टीकायोपेताया लघुमजषायाम् ---- , , त्पत्तिं वदना शुक्तिरजतादिस्थले ऽप्यनुत्पत्तिः सूचिता॥ तथा चतुर्थे ऽपि भाष्य 'मृत्पिण्डादिदृष्टान्तैर्हि सतो ब्रह्मण एकस्य सत्यत्वं विकारस्थ चानृतत्वं प्रति- पादयति शास्त्रम् , अत: सृष्टिवाक्यानि नोत्पत्यादिप राणि किं त्वैकात्म्याचगमपराणि' इति । सत इत्यस्या द्यन्तयोः सत्त्वेन मध्ये ऽपि सत्वानुमानेन कालत्रया. बाध्यत्वरूपं . सत्यत्वम् , प्रपञ्चस्य त्वाद्यन्तयोरसत्त्वेन मध्ये ऽप्यसत्वानुमानेन कालत्रयबाध्यत्वरूपमनृतत्व- मित्यर्थः। मध्ये (१)कदाचित्सत्त्वेन प्रतीतिस्तु भ्रम- विषयाणामेव तत्रानुवाद इति विकारत्वादिप्रतीतिरपि भ्रम एवंति तत्तात्पर्यम् । मृत्पिण्डादिदृष्टान्तस्य चायमर्थ:-एकेन मृत्पिण्डेन परमार्थतो मृदात्मना विज्ञान सर्व मृन्मयं घटशरा- वादि मृदात्मकमिनि विज्ञातं भवतीति । "धधा च तक्षोभयथा" इतिसूत्रेऽपि भाष्ये 'खामो ( कलाटीका) अन्यदपि तन्मानमाह-*तथेति * *शास्त्रम*-श्रुतिः । *सृष्टिवा. क्यानि*-तदादिबोधकवाक्यानि । ऐकात्म्यस्वरूपं प्रागुक्तम् । इति. भीष्यसमाप्तौ । *इत्यस्य*-इत्यादेः । *सत्यत्वम् *-ब्रह्मणः । अत एवाह-*कदाचिदिति* । दोषवशादिति भावः । *तदाशयः-भा. ध्याशयः । एवमग्ने ऽपि । *तत्र*-सृष्टियोधकासु “आत्मन आकाशः सम्भूतः" इत्यादिश्रुतिषु । प्रागुक्तरीत्यैवाह-मृत्पिण्डादीति* : *अ. र्थ:-अभिप्रायः । परमार्थत्वं विकारापेक्षया । अन्यदपि मानमाह- “यथाचेति । नन्धेवमसङ्गत्वे "कर्ता शास्त्रार्थवत्वात" इत्युक्तकर्तृत्वास. गतिरिति शङ्कानिरासार्थमिदं सूत्रं द्वितीयाध्यायद्वितीयपादस्थम् । यथा तक्षा वास्याधुत्कर्षापकर्षादिभिरुत्कर्षादिमान्, यथा वा तत्सनि. धाने तक्षणादिक्रियावान् , तदभावे तदभाववान्, एवं जीवो बुद्धिरूपो. पाधिवशात्कां स्वतस्त्वकतेत्यर्थः। (१) क्वचिदितिपाठान्तरम् ।

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । विकारो वासनामय एव न तु पारमार्थिकोऽस्ति' इति । यथा तन्त्रान्तरे घटादिप्रपञ्चस्य पारमार्थिकत्वं तथा तत्रापि न स्वाप्नस्येत्यर्थः । अस्माकं तु व्यावहारिको ऽपि प्रपञ्ची दीर्घस्वप्न एवेति बोध्यम् । "तदनन्यत्वम्-" इतिसूत्रे भाष्यम् 'यथा च मृगः तृष्णोदकादीनामूषरादिभ्यो ऽनन्यत्वं दृष्टादृष्टस्वरूप. त्वात् , एवमस्य प्रपञ्चस्य ब्रह्मव्यतिरेकेणाभाव:' इति । 'सर्वव्यवहारस्य प्राग् ब्रह्मात्मविज्ञानात्सत्यत्वं स्वप्न. व्यवहारस्येव प्राक् प्रबोधाद्' इति च 'अविभागे ऽपि परमात्मनि मिथ्याज्ञानप्रतिबद्धोऽपि भागव्यवहारः स्वप्नवदव्याहतः' इति चान्यत्र भाष्ये। (कलाटीका) प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः। यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ॥ इति स्मृतः। "अकर्ता चैतन्यम्" इत्यादिश्रुतेः, "कामादिकंमन एव" इति श्रुतेश्चेति भावः । औपाधिककर्तृत्वेनापि शास्त्रार्थवत्त्वमुपपन्नमेव । तदश्लिष्टबुद्ध रपि कर्तृत्वाभावात्केवलाया बुद्धरकर्तृत्वोक्तिरिति बोध्यम्। ननु स्वमते तत्वाप्रसङ्ग एवति व्यर्थेयमुक्तिरत आह-*यथेति । *तन्त्रान्तरे*- न्यायादिमते | *तत्रापि*-तन्मते ऽपि एतत्तात्पर्यमाह-अस्माकं विति । अन्यदपि तदाह-*तदेति *। * अदृष्टेति* स्वरूपस्यैवादर्श नादित्यर्थः । अन्यान्यपि तान्याह-सर्वेत्यादि । *ब्रह्मात्मेति । ब्रह्म- स्वरूपेत्यर्थः। स्वपप्रपञ्चस्य प्रबोधो-जागरणं ब्रह्मविज्ञानं च । *अवि. भागे* इति बहुव्रीहिः । वस्तुत इत्यादि(१) ॥ (१) अत्रेदं बोध्यम् --प्रपञ्च स्वप्नादिदृष्टान्तोऽपारमार्थिकत्वांशे । अत्र व्यावहारिकसत्त्वाङ्गीका- रात । ब्रह्मज्ञानबाध्यत्वेन मिथ्यान्वम् , एतदेव प्रपञ्वस्यानिर्वचनीयत्वम् । यत्पारमार्थिकसदस- भ्यां कृटस्थशशशङ्गाभ्यां विलक्षणत्वम् । अत एव सांख्यैः सदसदूपत्वमुत्नम् । शशशृङ्गापेक्षयासर्व- त्वात, ब्रमापेश्चयाऽसद्रूपत्वात् । मायाया अझाधिष्ठानत्वात, तत्प्रपञ्चोऽपि तदधिष्ठानको वाच्यः । तस्य च तत्समानासत्ताकत्वात् । बस्तुतस्तत्राभानेने हादिशब्दैश्च तस्येवाधिष्ठानत्वात, प्रपञ्चज्ञानस्य ज्ञानिदृ- ध्या श्रमत्वोक्तिर्दृष्टया । तत्समानसत्ताकत्वसम्बन्धेन तदभाववति तत्पकारकज्ञानस्यैव धमन्वात् । ज्ञानदृष्टिसिद्धैरेव स्वप्नादिदृष्टान्तस्नतुल्यत्वकथनं दृष्टवेराग्योत्पत्तय इति । ३४ ल० मं० ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमजूपायाम् ---- यत्वनिर्वचनीयं सदसद्विलक्षणं जलादि मृगतृष्णा दावुत्पद्यते एवं ब्रह्मणि प्रपञ्चो, दादौ घटादिः, स्वान- श्वेति । तन्न । तादृशानिर्वचनीयस्थाप्रसिद्ध्या तऽदस्य वक्तुमशक्यत्वात् । किञ्च, तस्थ सद्भिन्नत्वादसत्त्वम् असद्भिन्नत्वात्सत्त्वमापततीति उभयरूपत्वमेवायाति, तत्र सत्वनारोपितमितिभेदाभेदयोरिव तयोर्न विरो- धः । धर्मयानाक्रान्तस्य लोकव्यवहारे ऽभावाच । तदुक्तं सांख्यसूत्रे "नासतः ख्यातिप्रेशृङ्गवत्" । "नानिर्वचनीयस्थ तदभावात्"। "नान्यथाख्यातिः खव. चोव्याघाता" इति । असता रूपातौ नृशृङ्गवच्छुक्तिरज- तादेरप्यभानापत्तिः । न च नृशृङ्गमित्यादिशब्दतो बो. धात्तदासनाऽऽवश्यकत्वेन तत्र तेषामपि सत्त्वेन प्रत्य- क्षापत्तिः। तदासनायाः फलबलेन शाब्दबोधमात्रजनक त्वेन तदापत्यभावात् । नानिर्वचनीयस्येत्यस्यार्थ उक्त एव । यद्यप्यन्यथाख्यातिः सौगन्तिकस्य, बाघशुक्त्यादी ज्ञानधर्मरजतादेरध्यास इति तेनाङ्गीकारात्, तथापि (कलाटोका ) वेदान्तिमतं खण्डयति -*यत्त्विनि । अन्यादृशस्येष्टत्वस्य वक्ष्य. माणत्वादाह- सदसदिति। “यतों वाच" इति श्रुतेर्ब्रह्मणि तत्वाभावा: दाह-*अनिर्वचनीयेति । ननु सत्वेन ब्रह्म, असत्त्वेन नृशृङ्गादि, तत् प्रसिद्धमेवात आह-किञ्चेति । यत इति शेषः । * नस्य *-जलादेः सर्वस्य । ननु विरोधादिदं दुर्वचमेवेति तथैव वाच्यमत आह-*त. वेति । तयोर्मध्य इत्यर्थः । वस्तुतः, तादृशपदार्थस्यान्यस्य सत्त्वे ऽत्र सर्वत्रैवं सुवचं तदेव नेत्याह-*धर्मेति । दृष्टानुसारेणैव कल्पनौचि. त्यमितिभावः । अत्र मानमाह-*तदुक्तमिति । *अभानेति* । अप्र. त्यक्षेत्यर्थः । *तत्र-वुस । *तत्*-प्रत्यक्षम् । एतेन दृष्टान्तासङ्गतिः परिहता। 'नान्यथा-इति व्याचष्टे *यद्यपीत्यादि* : वेदबायोक्तत्वात दप्रमाणमेवेति न तत्खण्डनोपयोग इति शङ्काशयः । प्रकारभेदमाह ।

·बौद्धार्थस्य बाध्यत्वनिरूपणम् । हस्थरजतादेरारोप इतिरीत्या वैशेषिकः स्वकीयैः सा- ऽऽहता। तदुभयमपि न। तत्र तदसत्वेन तद्रूपस्य सन्नि कर्षाभावेन "असन्न भासते सन्निकर्षाभावाद" इति स्वसिद्धान्तव्याघातात् । किंच, विशेष्यविशेषणानुयोगिकत्वप्रतियोगिकत्व. विशिष्टसम्बन्धस्य स्वधात्वसत एवं भानाङ्गीकारात्तद. ग्रहे ऽसंसर्गाग्रह एव पर्यवसानमिति विशिष्टभ्रमवाच. कस्यान्यथाख्यातिरितिवचसो व्याघातात् । किश्च । ज्ञानस्यार्थव्यभिचारित्वे ज्ञानेनार्थसिद्धिरिति खयचो व्याघातादिति दिक् ।। परमार्थसारऽपि । त्रिगुणा चैतन्यात्मनि सर्वगतेऽवस्थितेऽखिलाधारे । कुरुते सृष्टिमविद्या सर्वात्मा स्पृश्यते तया नात्मा ।। (कलाटीका) * हदृस्थेति । *स्वकीयैः वैदिकैः । * सा*-तदिष्टा । एवंच तत्ख. ण्डनोपयोगस्तदाह *तदुभेति । बचः शब्देन सिद्धान्त इत्याह *तो. ति* ज्ञानेरजतासत्त्वेन रजतरूपसंनिकर्षाभाव इत्यर्थः। वचः प्रसिद्ध. मित्याह किश्चेति । तदनहे*-ताशसम्बन्धाग्रहे। एवेन विशिष्ट . द्विनिरासस्तदाह *विशिष्टेति । ननु तस्यापि स एवार्थोऽस्तु अत आह किञ्चति । तत्रैवेति भावः । एतेन ज्ञानसन्तानस्यैवात्मत्वमिति ज्ञानरूपात्माकारस्य रजतस्य ख्यातिरित्यर्थकात्मख्यातिरिति वैभाषि. कादिमतमप्यपास्तम् । तदाह *दिगिति* ॥ भगवतोऽपि भेदः सम्मत इत्याह परेति । ननु त्रैगुण्यसङ्गाबद्ध. श्वेदात्मा तर्हि विकारी स्यादत आह *त्रिगुणेतिर । सत्त्वरजस्तमो. भिस्त्रिगुणा अविद्या सृष्टिभ्रमं कुरुते-जनयति । क ? *अखिला. धारे*-समस्तप्रपश्चाधिष्ठाने । सर्वगते*- । पूर्णेऽपरिच्छिन्ने । *अवस्थिते नित्ये । "आकाशवत्सर्वगतश्च नित्य" इति श्रुतेः ।अत एव सर्वात्मतया आत्मा (१)भ्रमविषयसृष्टया न स्पृश्यते इत्यर्थः । तेन न विकारित्वप्रसक्तिरिति भावः । “नात्मानं स्पृशति' इति श्रुतेः । उपयु. (१) सर्वात्मतया श्रमविषयपृष्ट्या इनि क. पु. पाठः ।

·.4 २६८ श्रीकाद्वयोपतायां लघुमञ्जूषायाम् .. सृष्टिं तद्भममित्यर्थः । तदप्युक्तं तत्रैव । रज्ज्वां भुजङ्गतौ प्रभवधिनाशौ यथा न स्तः । जगदुत्पत्तिविनाशे न च कारणमस्ति तदिह ।। इति । भुजङ्गहेतौ, भुजङ्गभ्रमहेतौ। नच कारणमस्तीति किं त्वन्यथाभानात्मिका विद्यैव सेत्यर्थः । किञ्च, अ. निर्वचनीयोत्पत्तो घटादिना मृदादेरिव ब्रह्मणोऽपि वि. कारित्वापत्तिः। भ्रमविषयेण तु न विकारित्वम । कामुककृतैः कान्ताविषयैः- सुप्ता किं नु मृता नु किं मनसि ने. लीना विलीना नु किम् । इति विकल्पैः कान्ताया चिकारित्वाभावात । वस्तुतो मृदि घटादिविकारो भ्रम एव, न तु को. ऽपि पदार्थ इति "तदनन्यत्वम्-" इति सूत्रेणोक्तम् । ( कलाटीका) क्तमाह *सृष्टिमिति **(१)तदपीति* | भ्रमविषय एव सृष्टिन तु सत्वं तस्या इतीत्यर्थः । करज्वामिति रज्ज्वां भुजङ्गभ्रमहेतौ उत्पत्तिविनाशी यथा न स्तो भुजङ्गस्यैवाभावात् तद्वदिह परमार्थविचारे जगत उत्प- त्तिविनाशयोर्न किञ्चित्कारणमस्तीत्यर्थः । कारणत्वमपि भ्रमविषय एव सत्यत्वादिवदिति भावः। भ्रमविषयकारणत्वमेव "यतो वा इमा नि" इति श्रुत्यादयो ऽनुवदन्तीति न तद्विरोवः । तत्तात्पर्यमाह *कि न्विति*। सिंहावलोकनन्यायेन तत्र दोषान्तरमाह *किश्चेति। *व. ह्मणोऽपीति* । प्रपञ्चेनेति भावः। सिद्धान्ते तु नाय दोष इत्याह *भ्र. मेति* । *विषय-विषयकैः । *सुप्तेति । इदमप्यभ्युपेत्योक्तमित्याह *वस्तुत इति । नत्विति । एवं च(२) तदृष्टान्तेनात्र तत्वापादन मयुक्तमवात भावः। त(३)द्रीत्या दोषान्तरमाह अकिञ्चेति । *तया*- (१)"एवमग्रेऽपि तदपीति" इति क. पुं० पाठः । (२)"एवं च तदृष्टं विनात्र तवापादनामिति क० पु. पाठः । (३) अत एव दोषान्तरमाई किश्चेति इति ख० पु. पाठः।

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । २६९ किश्च । प्रसिद्धसामग्रीव्यतिरेके ऽपि यथा सामान्य शुस्यादौ रजतादयुत्पत्तिस्तया सामग्या विषयासत्त्वे- ऽपि तदसन्निकर्षे ऽपि ज्ञानाङ्गीकारे ऽपि न बाधकम् । किञ्च, अनिर्वचनीयोत्पत्तौ तस्य तादृशरजतत्वा. द्याश्रयत्वेन तज्ज्ञानस्थ भ्रमत्वानापत्तिः, तस्य तद. त्तिधर्मप्रकारकत्वाभावात् । न च रजतत्वमेवानिर्वच. नीयम् , आश्रयस्तु शुक्तिरेवेति न दोषः। त्वया ऽपि जातेारं वारमुत्पत्त्यनङ्गीकारात् । किञ्च जातेरिव तदाश्रयत्वस्यापि ताशस्य शुक्तों सत्त्वेन पूर्वोक्तदोषतावस्थ्यम् । तदुक्तं योगसूत्रे"विपर्य- यो मिथ्याज्ञानमतद्रूपप्रतिष्ठम्" इति। विपर्यय इति लक्ष्य म्, मिथ्याज्ञानमिति लक्षणम् , तद्विवरणमतपेति, तद्रू: (कलाटका) तयैव । (१)दोषान्तरमाह *किञ्चानिर्वचनीयेति । सत्यरजतभुजङ्गादेः। तदसम्भवादाह *ताहशेति । अनिर्वचनीये. त्यर्थः । व्यावहारिकतद्वत्तद्विशिष्टस्यैवोत्पत्तेः । अन्यथा तत्पदवाच्या तापि न स्यादितिभावः । *तस्य*-ज्ञानस्य । *तदवृत्तीति* । (२)शु. त्याद्यवृत्तीत्यर्थः । इमं दोषमुद्धरति *न चेति । त्वयापि* । अनिर्वचनयोत्पत्तिवादिना वेदान्तिनापि । तन्मते ब्रह्मातिरिक्तस्य जन्यत्वादाह *वारं वारमिति | ननु सकृत्प्रवृत्ताया भक्षि. तेऽपि लशुने न शान्तो व्याधिरिति न्यायेनाह *किञ्च जाते. रितिक । *तादृशस्य*--अनिर्वचनीयस्य । पूर्वत्र रजतत्ववत् । *पूर्वोक्तति तस्य भ्रमत्वानापत्तिरूपेत्यर्थः । । पतञ्जलिसम्म तमपि नेदमित्याह *तदुक्तमिति* । वैपरीत्यभ्रमनिरासायाह *विपति* । "प्रमाणविपर्यविकल्पनिद्रास्मृतयः" इति प्रागुहेशात् । तत्र परमतस्य पररीत्या खण्डितत्वात्तदनुरोधेन प्रकृतोपयोगामिश्रो. कमेव व्याख्यानमाह *तपेति । अश्राद्धभोजीतिवत्तस्य तद्रूपात. (१) *नदोष इति तत्र तदुत्पनावपि तदाश्रयत्वस्य तत्राभावेन तदवृत्तिधर्मप्रकारकत्वसत्वादि तिभावः इति ख० पु०पाठः । (२) रजनायवृनिरित्यर्थः इति ख० पु० पाठः । *तस्य* ·टाकाद्वयाफ्तायां लघुमञ्जुषायाम् - पप्रतिष्ठत्वाभाववत् । यद् ज्ञान प्रतिभासि रूपं रजत. स्वादि तदाश्रपत्याभाववाद्विशेष्यमित्यर्थ इति मिश्राः । व्यासस्थापीदमेव च मिथ्याज्ञानमभिप्रेतम् , तेना- पल्लक्षणानुक्तेः । सांख्यदूषितानिर्वचनीयख्यातेरपि त. सूत्राना रूढत्वाच । तन सांख्योक्तसदसख्यातेरेव तद. भिमतत्वं लक्ष्यते । किञ्च, शुक्तिरजतस्थले ऽधिष्ठान- ज्ञानेन तन्नाशो वाच्यः । न च त(१)स्य वस्तुनाशकता दृष्टा । अत एव गौतमादिभिरुत्पत्तिस्तत्र नोक्ता। अ. न्यथा घटादिवत्तत्राप्युत्पत्तिमेव वदेयुः । शुत्त्यादि स. ( कलाटीका) तिष्ठमित्यर्थनेदं लब्धम् , तदर्थमाह * यदिति । वस्तुतस्तु अतपः अस्वसमानाकारो यो बाहो विषयस्तत्प्रतिष्ठं तद्विशेष्यमित्यर्थः । भ्रमस्थले ज्ञानाकारस्यैव सदसटूपस्य विषये समारोप इत्यादि प्रागु. तमिति बोध्यम् । केचित मिथ्यात्वे हेतुगर्भविशेषणमतद्रूपेत्यादि-न विद्यते तद्रू. पस्य ज्ञानाकारस्थ प्रतिष्ठा चिरस्थितियत्र अग्रेतनबाधज्ञानबाध्यत्वा- दित्यर्थः । तेन विकल्पतोऽस्य भेदोऽप्युक्तः। स च "शब्दज्ञानानुः पाती" इत्यादिना तत्रैवोक्तः। शब्दः शब्दप्रयोगस्तजन्यं ज्ञानं च ते अनुपातिनी यस्य सः । बाधावाधकालाविशेषेण तदुभयजनको वस्तु शून्यः प्रत्ययो विकल्प इति तदर्थः। विपर्ययस्तु नैवम् 'नेदं रजतम्' इति बाधोत्तरं शब्दप्रत्यययोरभावादित्याहुः ॥ व्याससम्मतमपीदमित्याह *व्यासेति* | *इदमेव*-योगसूत्र. लक्षितमेव । (२)अनिर्वचनीयोत्पत्त्या तत्स्व(३)रूपमपि तस्य नेष्टमि त्याह *सांख्येति । तेन-व्यासेन । यत्त्वित्यत्र दोषान्तरमाह कि श्रेति* *न च*-नहि । अवस्त्वज्ञाननाशकत्वसत्वादाह *वस्त्वि. ति । गौतमादिसम्मतापि सा नेत्याह *अत एवेति । उक्तदोषग- णादेवस्यर्थः । *गौतमादिभिः -तैरपि उत्पत्तिवादिभिः । तदेवाह *अन्यथोति । दोषगणो यदि न स्यादित्यर्थः । *तत्रापि*-शुक्ति. (१) नच ज्ञानस्य इति पाठः क १० पुस्तके । (२) तादृशानिर्वचनीयोत्पत्या तद्व्याप्तिरापे तस्य नेष्टेत्याह इति ख. पु. पाठ । ( ३ ) नव्यानिरूपम् इनि पाठः क. पु० ।

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । २७१ मवायिकारणं, चाकचक्याद्यसमवाधिकारणम्, दोषी निमित्तकारणमिति वक्तुं शक्यत्वात् । अन्यथाख्याति. रित्येव चोक्तं तदीयैः । अन्यथाख्यातिरित्यनेन प्रकार. स्थान्यत्र सत्त्वं सूचितम् । तत्सम्बन्धो ऽप्येवमेव, तदा नुयोगिकत्वमप्येवमेवेति सूचितम् । संयोगसमवाययोः सम्बन्धस्यानुयोगित्वादिभाननियतत्वात् । बुद्धिसद्वा तद्, भ्रमप्रकारत्वम् । 'रजतं पश्यामि' इत्यनुव्यवसायो ऽपि दोषवशाचाक्षुषत्वांशे भ्रम एव । न च दोषस्य रजतज्ञानत्वं त्वया कार्यतावच्छेदकं वाच्यम्, तरं रजतत्वमेव लाघवात्तथोचितमिति वाच्यम् । उत्पत्तिनाशकल्पनापेक्षया प्रमास्थले क्लप्तस्यैव तत्त्वो. चित्यात् । अत एव "ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षाद्" इत्यधिकरणे (कलाटीका) रजतादावपि । ननु न दोषगणसत्त्वहेतुका तदनुक्तिः, किन्तु कारण- सामग्यभावमूलिकेत्यत आह *शुक्त्यादीति * । ननु तद्वदनुक्याऽन्यः दपि तेषामनिष्टमत आह *अन्यथेति । तथोक्तस्तात्पर्यमाह *अन्य थेति । *अन्यत्र*-भातदेशादन्यत्र हस्थरजतादौ । तथाच सत एव ख्याति सतः ख्याति प्यनिर्वचनीया ख्यातिरिति तदाकूतम् । किञ्चिदप्यत्रानिर्वचनीय नेत्याह *तत्सम्बन्धइति । प्रकारसम्बन्धो ऽप्यन्यत्र सन्नेवेत्यर्थः । एवं सम्बन्धसम्बन्धेऽपीत्याह तदन्विति । अन्यत्र सन्नेवेत्यर्थः। नन्वेतद्भाने न मानमत आह *संयोगति* ॥ एवं तत्खण्डनप्रसङ्गेन परमतमुक्त्वा प्रागुक्तमेव सिद्धान्तमतं तत्रा. ह *बुद्धीति* *तत्-रजतादि । अत्र बीजमुक्तमेव । नन्वेवं कथं एवेन वक्ष्यमाणान्यदीयमिथ्यात्वव्यवछेदोऽत आह भ्रमे ति* । नन्वेवमनुव्यवसायेन तवदत्र जायमानेन समानाकारेण व्यव. सायस्य सत्यत्वापत्या कथं भ्रमप्रकारत्वमत आह *रजतमिति अनिर्वचनीयोत्पत्तिवादी शङ्कते *न चेति* I *अपेक्षयेति । लाघ. वेनेति शेषः । अक्लप्तकल्पनाप्रयुक्तगौरवमपि(१) नेत्याह प्रमेति । (१) अधिकं त्वन्मत, न मन्मते इत्याह "प्रमेति" इति पाठः खपुस्तके। पूर्वतनसंम्कारसमूह - रुपेत्यर्थ । ।

·टीकाद्वयोपेतायशं लघुमञ्जूषायाम् --- भाष्ये 'प्रत्येत्येव हि केवलं शुक्तिका रजतमस्ति' इत्युक्तम् । “मुग्धे ऽ सम्पत्तिः" इति मुत्रे भाष्ये ऽपि (१) न हि स्वच्छः स्फटिकोऽलतकसंयोगादस्वच्छो. भवति भ्रमत्वादस्वच्छत्वाभिमानमात्रस्य' इत्युक्तम् । तब व्यावहारिकप्रातिमासिकयोः सदसद्धिलक्षणत्वा. विशेषेण भेदस्य वक्तुमशक्यत्वात् । विशेषदर्शनबा. ध्यत्वमपि तुल्यम् । तदुनं परमार्थसारे । ज्वलनाद धूमोगतिभिर्विविधाऽऽकृतिरम्बरे यथा भाति। तद्विष्णौ सृष्टिः स्वमायया द्वैतविस्तरा भाति ति। अन भातीत्येवोक्तं न तूत्पद्यते इति । आकाशे जलरेखावत्, शिलायामङ्कुरबद् विविधाकृतेस्तत्र स्वरू- पायोग्यत्वेनासम्भवात् । स्वमायया-वासनास्वरूपया ॥ (कलाटीका) * तस्यैव *ज्ञानत्वस्यैष । इदमेव भगवत्संम्मतं न तदुभयमित्याह *तदुक्तमिति । नन्वेवं विश्वादीनां भ्रमत्वमुक्तं तत्किमधीष्ठानकोऽयं भ्रम इत्यत आह *ज्वलनादिति । ज्वलनहेतुकधूमोद्गमनैर्नानाविधा आकृति लश्वेतादिरूपा अम्बरे पुरोवाकाशे ऽसत्यपि यथा भाति तद्वद् विष्णौ सृष्टिद्वैतविस्तरा नामरूपादिविस्तरा सत्वस्थिरत्वादि. रूपेण भातीत्यर्थः । *नत्विति । तथा चेदमेवाभिमतं न तदुभयम् । तत्रान्यदृष्टान्त पूर्व हेतुमाह *आकाशे* इति । तत्र*-आकाशे । *अ. सम्भवादिति । उत्पत्तेरसम्भवादित्यर्थः । तेन तस्या असत्त्वं सु. चितम् । ननु सृष्टिप्रकाशनस्यैव भायात्वेन स्वमाययेत्ययुक्तमत आह- *वासनेति । पूर्वतनसंस्कारसमूहरूपेत्यर्थः । एतेन विष्णुसज्ञक. शुद्धचैतन्यमेवाधिष्ठानमित्युक्तम् । स्वमाययेत्यस्य स्वस्मादुद्तमाय- येत्यर्थः। दृष्टान्तबलेन तथैव लाभात् । अन्यथा विष्णुमाययोः कः सम्ब. ग्धः स्याद्येन विष्णुमायेत्युच्येत । न चाश्रयाश्रयिभावः, तस्यासम्ब. धत्वात् । सम्बन्धमूलको हिसः। तन्मूलकसम्बन्धान्तराभाघाच्च । न. च स्वस्वामिभावः सम्बन्धः । 'चतुर्भिः प्रकारैः स्वं भवति क्रयणाद. (१) इदं भाष्यं “न स्थानतोऽपि परस्य-" इति सूत्र वियते सामीप्यात "मुग्धे-'" इति सूत्रस्थत्वन व्यपदेश इति बोध्यम् ।

·चौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । २७३ श्रीहर्षेणाप्युक्तम् 'परकीयरीत्येदमुक्तम्-अनिर्व. चनीयत्वं विश्वस्य पर्यवस्थति इति । वस्तुतस्तु वयं सर्वप्रपश्चसत्वासत्यव्यवस्थापननिवृत्ताः स्वतः सिद्ध चिदात्मनि ब्रह्मतत्त्वे केवले भारमवलम्ब्य चरितार्थाः सुखमास्महे । ये तु स्वपरिकल्पितसाधकदूषणव्यवस्थ. या विचारमवतार्य तत्त्वं निर्णेतुमिच्छन्ति तान् प्रति बूमो न साध्वीयं भवतां विचारव्यवस्था । भवत्कल्पि. तव्यवस्थयैव व्याहतत्वादिति' । 'सत्यासत्यव्यवस्थेति । तदन्यतरव्यवस्थेत्यर्थः । भारम्-प्रातिभासिकप्रपञ्चभारम् । अनिर्वचनीयत्वं नि. र्धाय । सत्त्वासत्त्वान्यतररूपेणानिर्वचनीयत्वं न तु सद- सविलक्षणत्वम्' इति तद्याख्यातारः ॥ अत एव भागवते उक्तम्- (कलाका) पहरणाद्याश्चाया विनिमयाच्च' इति “षष्ठीशेष" इति सूत्रे भाष्योक्ते. स्तदन्यतमाभावेन तदसम्भवादिति दिक् , इति केचित् । तत्वं त्वये मूले एव स्फुटोभविष्यति । श्रीहर्षस्यापि न सा सम्मतेत्याह-*श्रीहर्षेणापीति ! आधोक्तमिः त्यस्य तत्वादितीत्यन्तेनान्वयः । *परेति । वेदान्तिरीत्येत्यर्थः । किमु. तं तदाह *अनिर्वचनीयत्वमिति । सदसद्विलक्षणत्वमित्यर्थः। *केव. ले*-शुद्ध । *स्वपरिकल्पितेति । साधकदूषणयोर्विशेषेण व्यवस्थयैव प्रागुक्तयैव । विरोधाद्वाधेनोभयव्यवस्थापनासम्भवादाह *तदन्यतरे. ति भारमिति प्रतीकम् । यद्यपि तत्र भारमवलम्ब्य समाश्रित्येति, तदेव- सर्वमित्येताशबुद्धिं कृत्वेति वार्थः प्रतीयते, तथापि न स तदभिमतः। तथाहि । सति निवृत्तावशक्तावेव हेतुत्वापत्त्याऽसामर्थ्य प्रकटित स्यात. दवलम्ब्येत्येव सिद्ध भारमित्यस्याफलत्वं चातः सप्तम्युपपत्तये शब्द- पूरणेन व्याचष्टे *प्रातिभासिकप्रपञ्चस्येति । सिद्धान्ते व्यावहारिक स्वाभावादिति भावः। मारपदार्थमाह अनिति अवलम्ब्येत्यस्यार्थः माह निर्धाति । पूर्वाविरोधाय अनिर्वचनीयत्वं व्याचष्टे *सत्त्वा. सत्त्वेति । अन्यदपि तदाह *अत एवेति तदभावादेवेत्यर्थः।. भाग. ३५ ल० मं० ·२७४ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् - तेऽर्थ यत्पतीयेत न प्रतीयेत चात्मनि । तद्विद्यादात्मनो मायां यथाऽऽभासो यथा तमः॥ इति । यद् विनाप्यर्थमात्मन्यधिष्ठाने प्रतीयते, (२)यचा. स्मरूपे न प्रतीयेत, तत् प्रत्ययाप्रत्ययरूपमात्मनो मायां विद्यात् । यथा आभासो द्विचन्द्रादिः, यथा च तमो= राहुग्रहमण्डले सन्नपि न प्रतीयते इत्यर्थः । असदर्थप्र- काशनस्यैव मायात्वादेवमेव युक्तम् । यदुक्तं वृहन्नारदीये- नासदूपा न सपा माया नैवोभयात्मिका। अनिर्वाच्या ततो ज्ञेया मिथ्याभूता सनातनी ॥ इति । तस्थाधमर्थ:-व्यवहारकाले सत्वेन प्रतीतेन केवल. मसद्रूपा । प्रतिक्षणं परिणामितया प्रतीतर्वाधदर्शना विशेषदर्शनबाध्यत्वाच न केवलं वास्तवसद्रूपा । अत (कलाटीका) बते*-तत्रापि द्वितीयस्कन्धे चतुःश्लोक्याम्। ऋतेऽर्थमिति* : 'ऋते. योगेद्वितीयावा' इति द्वितीया। आत्मरूपमधिष्ठानभूतम । *आत्मनो - मम । विधि प्रति भगवदुक्तिरियम । अर्थ विना प्रतीतो दृष्टान्तमाह *यथा आभास इति* । सतो ऽप्रतीतो तमाह यथा तमेति । नन्धनेन मायानिरूपणं क्रियते 'यथात्ममायायोगेनेत्यनेन तस्या अपि पृष्टत्वावक्ष्यमाणोपयोगित्वाच' इति श्रीधरोक्तेः यदित्यस्य यस्मादित्यर्थ- कत्वप्रतीत्या वासनापरतया कथं प्रकृतोपयुक्तत्वमिदमत आह अ दर्थेति । अक्षरस्वारस्येन सनिधिना नपुंसकनिर्देशेन चायमेधार्थ इति भावः । एतेनान्यव्यवच्छेदेन अन्यत्र द्वितीयापरिग्रहोऽपि सुचितः । अत एव पूर्वाविरोधः । भवन्मते त्विदमसङ्गतमेव स्यात्तदाह एवमेवे. ति। तस्यापीदमेवाभिमतमिति भावः। उक्तसिद्धान्तविरोधात्परिहा रति *यदुक्तमित्यादिना । परमार्थतस्तदभावादाह *व्यवेति । वक्ष्यमाणोपपत्तये आह केवलमिति । एवमग्रेऽपि । पररीत्या आह *प्रतीति । स्वरीत्या आह *बाधेति* । नाशादिनेति भावः । तस्व. माह *विशेषति* । ब्रह्मसाक्षात्कारेत्यर्थः । व्यावहारिकसदूपत्वे इष्टा. (१)सत् इति क. पुस्तके पाठः।

·बौद्धार्थस्य वाध्यत्वनिरूपणम् । - एव वास्तचोभयरूपा ऽपि न, विरोधाच्च । अत एवा. निर्वाच्या सत्येवासत्येवेति निर्धार्य वक्तुमशक्या । तर्हि किमुभयविलक्षणा ? नेत्याह-मिथ्याभूता, प्रति- भासमात्रविषयत्वात् । सनातनी-भ्रमपरम्पराजनकप. रम्पराकवासनारूपेणेति । तस्मादारोपितं सत्वं परमा. तस्त्वसत्त्वमित्येव युक्तम् । तदुक्तम्- यत्तत्कारणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् । इति । 'ईश्वरस्यात्मभूते इवाविद्याकल्पिते नामरूपे त. चान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीये' इति भाष्यस्थाप्ययमेवा- य: । अविद्याऽत्र वासनारूपा। "प्रकृततावत्वं हि प्रति. (कलाटीका) पत्तेराह वास्तवेति । एवमग्रेऽपि । *अत एव* प्रत्येक तत्तद्रू पत्वाभावादेव । तत एव दोषान्तरमाह विरोधाश्चेति* | *अत एव*-उक्तदोषादेव । ब्रह्मवदतत्त्वादाह *भ्रमेति । तत्परम्परा. जनिका परम्परा यस्या वासनायास्तद्रूपेणेत्यर्थः । अत एवाग्रे भाग्ये राशिपदमुभयत्र । तत्तात्पर्य ब्रुवन्नुपसंहरति *तस्मादिति । तस्य तादृशोभयरूपत्वे मानान्तरं स्फुटमाह तदुक्तमिति । मनुनेति शेषः। यत्तदिति * I *अव्यक्तं*-प्रधानम् । तद्विसृष्टः स पुरुषो लोके ब्रह्मेति कीर्त्यते । इत्यस्योत्तरार्धः । तद्विसृष्टस्तेन प्रधानेन विसृष्टः तन्मयत्वा. सच्छरीरस्य तद्विसृष्ट इत्युच्यते इति मेधातिथिः । नित्यत्वं प्राग्वत् ।। भाध्यान्तरविरोध परिहरति *ईश्वरस्येति । इवेन वस्तुतोऽत. त्वं सुचितम् । *अन्यत्वम्*-अतस्वम् । *अयमेव*-प्रागुक्त एव । नन्वविद्या जीवोपाधित्वेन प्रसिद्धा न च तत्कल्पिते ते। मायाग्रहणं तेनेति वाच्यम, तथापि तस्या नामरूपत्वेन तत्र तत्कल्पित- स्वस्य दुर्वचत्वात्तथाचेदमयुक्तमेवात आह अविद्येति । प्रागुक्तस्व. रूपतपेत्यर्थः। अवि. अत्रेत्यनेनान्यत्रान्यथात्वमपि सूचितम् । धाद्वयसत्वे मानमाह *प्रकृततेतिक नन्वीश्वरश्चैतन्यमाश्रमिः त्ययुक्तम्, "अथात आदेशो नेति नेति" इति श्रुत्या तस्यापि निषेधा. नचात्र .

·२७६ टीकाद्वयोपतायां लधुमञ्जूषायाम् -- Mr- षेधति" इति सूत्रे “अथात आदेशो नेति" इति श्रुतिव्याः ख्यावसरे 'पूर्वः प्रतिषेधो भूतराशिं प्रतिषेधति, उत्तरो वासनाराशिम् इतिभाष्योक्तः। ईश्वरस्थात्मभूते इत्य. नेनारोपित सत्तेत्युक्तम् । अविद्याकल्पिते इत्यनेनासत्त्व. मुक्तम् । एवमेव 'अविद्याकल्पितेन नामरूपलक्षणेन भेदेन व्याकृताव्याकृतात्मकेन तत्त्वान्यत्वाभ्यामनिर्वः चनीयेन ब्रह्म परिणामादिसर्व व्यवहारास्पदं पारमार्थि- केन रूपेण सर्वव्यवहारातीतम्' इति भाष्यमपि व्या. ख्येयम् । तत्र आविद्या पूर्वतनसंस्काररूपा । व्याकृतं स्थूलम् । अव्याकृतं तजन्य संस्कारः अस्थूलम् । “तदन्तर- ( कलाटीका) वगमादिति शङ्कानिरासार्थ तृतीध्यायद्वितीयपादस्थमिदम् । “ततो ब्रवीति च भूयः" इति सूत्रशेपः। "वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्त चामूर्त च" इत्युपक्रम्य तदुक्तेः । प्रकृतं यन्मूर्ताद्युपाधिरूपं तदेतावत्वं तत्परि- च्छिन्नत्वं सा श्रुतिः प्रतिषेधति, न तु चैतन्यरूपमपि । मूर्त तेजोऽब. नात्मकं भूतत्रयं स्थुलं प्रत्यक्षम् , अमूर्त वाय्वाकाशात्मकं भूतद्वयं परो. क्षम् , इतिशब्दस्य नेतिनेतीत्यत्रत्यस्य प्रकृतपरामर्शकत्वात् । च-यतः। ततो निषेधानन्तरम् भूयः पुनर्वदति श्रुतिः--"प्राणा वै सत्यं तेषा. मेष सत्यं स वा एष महानज आत्मा जरो ऽमृतो ब्रह्मेति" इत्यर्थः। यदि सर्वथाभाव एव स्यात् तदा तस्य सत्यत्वमात्मत्वं चायुक्त स्यात्, अमावस्यासत्तारूपत्वात् । यश्चाप्रोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह । यश्चास्य सन्ततो भावस्तस्मादात्मेति कथ्यते ॥ इत्यात्मलक्षणाभावाञ्चति भावः । स च "यतो वाचो निवर्तन्ते" इत्यादिश्रुत्याऽध्यक्तत्वेन कथनाल्लौकिकबुद्धिवृत्त्यविषय इति बोध्यम् । श्रुतौ वावशब्द एवार्थः । रूपद्वयोपन्यासानन्तर्यमथशब्दार्थः । ब्रह्म- णो वक्तव्यत्वेन परिशेषो ऽ:शब्दार्थः । *आदेशः*-उपदेशः । सूत्रे हिः प्रसिद्धौ । वीप्सादिनिरासायाह पूर्वेति । प्राग्वदाह एवमे. वेति । उक्कप्रकारेणैवेत्यर्थः । अत्रमानमाह तथाचेति । तदन्तरे तिIतृतीयाद्याधसूत्रमिदम् । जीवोऽविद्याकल्पितः।मुख्यप्राणसचिवा- ·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । २७७ प्रतिपत्तौ रंहति संपरिष्वक्तः" इति सूत्रे भाष्ये(१) 'जी. वो मुख्यप्राणसचिव: सेन्द्रियः समनस्को विद्याकर्मपूर्व. प्रज्ञापरिग्रहः पूर्वदेहं विहाय देहान्तरं प्रतिपद्यते' इति । तत्र पूर्वप्रज्ञाशब्देन प्रतिपत्तव्यदेहविषय उद्बुद्धसं. स्कारः । वक्ष्यति तत्रैव कर्मोपस्थापित प्रतिपत्तव्यदेहवि- षयभावनादीर्घाभावमात्रं जलूकयोपमीयते' इति । कर्मो- पस्थापित:-स्वकृतोदबुद्धसंस्कारेण बुद्धिविषयःकृत इत्य. र्थः । एवमेव एवंजातीयकमन्यदपि भाष्यं व्याख्येयम् । (कलाटीका) मुख्यप्राणलहकृतः । अविद्यामूला-अविद्याकर्म धर्माधर्मों, अविद्यादि. सहितः विषयः, पूर्वभ्रमजन्यायः तादृशोजीवः, किं देहान्तरारम्भकैः पञ्चीकृतभूतभागैरेतहेहवत्प्राणादीनामाधारभूतैरसंपरिधक्तो गच्छत्युत संपरिष्वक् इति संदेहे मानाभावादाचे पूर्वपक्षे निराधारप्राणादि. गमनासंमवादवैराग्यफलके सिद्धान्तोऽयं तदन्तरप्रतिपत्ती-शरीरा: न्तरस्य प्राप्त्यर्थ, तदारम्भकभूतैःसंपरिश्वतोम्वेष्टितोरिहति-गच्छति, कुतः १ प्रश्ननिरूपणाभ्यामितिसूत्रशेषः ।" वेत्थपञ्चमाहुतावापः पुरुष- वचसो भवन्ति" इति धुलोकपर्जन्यपृथिवीपुरुषयोषित्सु पञ्चस्वग्निदृष्ट स्योपासनाख्यपञ्चाग्निविद्याप्रस्तावे प्रवाहणाख्यस्य राक्षः सभां प्रविष्टं श्वेतकेतुं प्रति प्रश्नः। ततस्तत्पितरं गौतम प्रति रोशो निरूपणम्-तदुप. देशः । तत्र द्युलोकादिषु पञ्चसु श्रद्धासोमवृष्टयनरेतोरूपाः पञ्चाहु. तीर्दयित्वा पञ्चम्यामाहतावायः पुरुषवचसो भवतीत्युक्तम् । तथा चावादिभूतेन संपरिश्वतगमनेन तत्सम्भवाद्वैराग्यमित्यर्थः । व्याख्ये. यमित्यत्रान्वयः । *लक्षणेन* उभयस्वरूपेण । ननु अव्याकृतस्याग्रे- उक्त्या सामान्यतः संस्काररूपा वासनारूपात्राविद्यादुर्वचा अतः पूर्वो. कमपि स्पष्टयितुमाह तत्रेति । द्वितीयभाये इत्यर्थः । एतावानेव विशेषोऽन्यत्समानमिति भावः । तदर्थमेव व्याचष्टे-*व्याकृतमिति*। *संस्कारेति । तत्समूहेत्यर्थः। उक्तमायाकचित्तथैव पाठः। एवं चैत प्रारभ्याविद्या तदुभयतो भिन्ना मूलप्रकृतित्वेन वक्ष्यमाणा बोध्या । उपसंहरमाह *एवमेवेति । विशेष प्रागुक्तमपि दाढर्याय स्मर्तृभे- (१) भाध्यम् इति कपुस्तके पाठः ।

·- टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् - कौमे ऽपि- विप्र पृथ्पादि चित्तस्थं न बहिःस्थं कदाचन । स्वमभ्रममदायेषु सबैरेवानुभूयते ॥ इति । अत्र न कदाचनेत्युन्या व्यवहारदशायामपि त. थात्यमेवोक्तम् । चित्तशब्देन ईश्वरोपाधिरपि । “नेह नानास्ति किं चन" इत्याद्या श्रुतिरपि बहिः सर्वप्रका रकसत्तामनारापितां निषेधति । अत एव वाचस्पति मिश्रा अपि अध्यासभाष्य व्याख्यायामाहु:-- 'मृगतृष्णाजलादि न सत्, नासत्, नापि सद. सत्, विरोधादित्यनिर्वाच्यमेव मरीचिषु तोपमा स्थेयम् । अ(१)सच्च परमार्थतोयमिव भासते । अत एव पूर्वदृष्टमिव । तत्त्वतस्तु न तोपं न च पूर्वदृष्टं कि- स्वनिर्वाच्यमनृतम्। देहादिप्रपञ्चोऽप्यनिर्वाच्योऽपूर्वोऽपि मिथ्याप्रत्ययोपदर्शित एव चिदात्मन्यध्यस्यते । चिदा. स्मा तु श्रुत्यादिगोचरः सत्त्वेनैव निर्वाच्यः' इति । अस्थार्थः । न सत्, बाधयोगात् । नासत्, असत. श्वाक्षुषानुभवाविषयस्वाभावात् । नापि सदसत् अ. नारोपितोभयात्मकम् , अनारोपितोभयरूपत्वस्य विरु. (कलाटीका) दादाह कौमऽपीति । व्याख्यातमिदम् । वक्तृश्रोतृवतोभेदः।आदिना मोहः, तमेव विशेषमाह *अत्रेति* । *तथात्वमेवर-चित्तस्थस्फु. रणमेव । न्यूनतां निराचष्टे चित्तेति । मायेत्यर्थः । श्रुतिविरोध परिहरति *नेहेति । आन्तरनिरासायाह बहिरिति । सुक्ष्मस्थूलक- पतया भेदादाह *सर्वति ॥ आरोपितायाः स्वीकारादाह *अनारोपीति । तत्र मिश्रसंमति. मप्याह अतएवेति । सदसलूपेत्यर्थः । *बाधेति । सत्वे बाधाभावा- पत्तेरित्यर्थः। आरोपितोभयरूपत्वस्येष्टत्वादादौ तदर्थमाह *अनारो. (१) सत्वसत्वान्यतर इति कपुस्तके पाठः । .

·. चौद्धार्यस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । २७९ द्वत्वात् । अनिर्वाच्यमेव-आरोपितसदस(१)क्यान्यतः रधर्मेण निर्धार्य वक्तुमशक्यम् । तदाह-अन्तमनिर्वा च्यामिति । अन्तम्-असत् । अनिर्वाच्यत्वमुक्तरीत्या. ऽवृतत्वेनैव निर्धार्य वक्तुमशक्यत्वात् । यद् अध्यस्य- ते तद् अनृतमनिर्वाध्यमित्यर्थः । अपूर्व:-ज्ञानात्पूर्वम विद्यमानः । तदाह-मिथ्याप्रत्ययोपदर्शित एवेति । मि. स्थाप्रत्यय शब्देन तज्जन्यः संस्कारः । अत एवाध्यस्थत इत्येवोक्तं न तूत्पद्यत इति । अध्यस्थत इत्यस्य इत्यु च्यते इति शेषः । उपदर्शनस्यैवाध्यासत्वात् । निर्धार्य वाच्यत्वाभाव एवानिर्वाच्यत्वमिति ध्वनयन्नाह-सवे. नैव निर्वाच्य इतीति । सदसद्विलक्षणत्वस्यानिर्वाच्यत्वपदार्थत्वे तदुत्प. क्यङ्गीकारे चापूर्व इत्युक्त्यसंगतिः, अत्र एवकाराधिक्य (कलाटीका) पीति* | स्वरीत्या आह *आरोपितेति* ! बहुव्रीहिः । 'पाठक्रमादा. र्यक्रमः' इति न्यायेनाह *अनृतमनिर्वाच्यमिति * । तथैव व्याचष्टे *अ. नृतमिति * । नन्वेवं निर्वाच्यत्वमेवायातमत आह *निरिति । *उ. केति* | चाक्षुषाद्यनुभवविषयत्वेनेत्यर्थः । तात्पर्यार्थमाह *यदध्यस्यत इति* । साक्षात्तदभावादाह *तजन्यइति । *अत एव*-तदुपद- र्शितत्वादेव । उक्तरीत्यैवाह *इत्युच्यते इतीति । निर्धाति*(२)। एव तस्याथै सुचयन् तस्य तदनभिमतत्वमाह *सदस. दिति । इत्याधुक्तीत्यर्थः । क्वचित्तथैव पाठः । अत्र सत्त्वेनैवत्यत्र व्या. वाभावात्तस्योभयविलक्षणत्वात् । नन्वेवं तेनासंनिकर्षात्कथं ज्ञान अत (१) अत एवेत्यारभ्य-परमार्थसारेऽपि सत्यमिवेत्यन्तः पाठः खपुस्तके नास्ति । (२) ननु देहादिप्रपञ्चो मिथ्याप्रत्यय एवेति कथं तत्र तदुदर्शितत्वमत आह मिध्यति* अवेति शेषः। पूर्वतने इतिभावः । ननु जीवोपाधेरत्रोपादानात्कथामिदं प्रकृतसंगतमत आह चिने- ति* 1 अन्यथा पृथ्व्यादीत्युक्तिविरोधः स्पष्ट एव। ऋष्यज्ञाननिरासाय आह अपीति । तथाची- भयसंग्रहार्थे तथोक्तिस्तथाच न । *अत एव । तदुपदर्शितत्वेन असत्वादेव । अपौनरुक्त्यायाह- *अध्यस्थते इति । तदेवस्पष्टमाइ उपेति । अनिर्वाच्यत्वं व्याचष्ट निर्धातिर अन्यतररूपेणेत्या- दिः। इतिरर्थसमाप्तौ इति पाठः । अत्राय पाठः ग. पु० वियते ।

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम्-- च । एवं चासत एवारोपितसत्त्ववतः पुरोवर्तिनि क. ल्पनात्संनिकर्षों ऽपि तादृशः सूपपदः । सन्निकर्षा- दिना चित्तादिदोषवशाज्ञानमित्युपपादितम् । एवमध्यासोऽपि अनिर्वाच्य एव । तदुक्तं तैरेव-तं केचिदन्यत्रान्यधर्माध्यास' इति भाष्यावतरणे 'स चायमध्यासो ऽनिर्वचनीयः सर्वेषामेव संमतः' इति । "नानिर्वचनीयस्य ख्यातिः" इति सांख्योक्तं तत्खण्डन तु सदसद्विलक्षणमुत्पद्यते ऽनिर्वचनीयमिति बायैकदे- शिमतसिद्धस्य न तूक्तानिर्वचनीयवादस्य । इदमेवानि- वचनीयत्वं सदसख्यातिशब्देन तेनोक्तमितियोध्यम् । परमाथारेऽपि । सत्यमिव जगदसत्यं मूलप्रकृतेरिदं कृतं येन । तं प्रणिपत्योपेन्द्रं वक्ष्ये परमार्थसारमिदम् ॥ इति, (कलाटीका) मत आह *एवञ्चेति । तस्य सदसदूपत्वे चेत्यर्थः *तादृशः-सद. सदूपः । तस्य फलमाह #सन्निकर्षादिना-आदिना तत्सन्निकर्षप. रिग्रहः । द्वितीयादिना विषयपरिग्रहः । प्रसादन्यदप्याह *एवमि. ति*। प्रपञ्चादिवदित्यर्थः। *अनिरिति । उक्तरूपतत्ववानेवेत्यर्थः । *तैरेव -बाचस्पतिमित्रैरेव । तत्र अध्यासभाष्यव्याख्यायां । *तं* स्मृतिरूपं परत्र पूर्वदृष्टावमासं पूर्वोक्तम् । अध्यास इत्यस्य इतिवद. द्भिरिति शेषः । केचिदित्यरुचिबीजमने व्यक्तीभविष्यति । नन्वेव- मनिर्वचनीयत्वेष्टत्वे सांख्योक्ततत्खण्डनविरोधोऽत आह *नानिरिति*। *वाहोति । श्रुत्यादिबाह्येत्यर्थः । अत एव तेनैकवाक्यतापीत्याह *दमेवेति । उक्तमेवेत्यर्थः। अतेन*-"सदसत्ख्याति धावाधा. भ्याम्" इतिसांख्यसूत्रेण ॥ अन्यदपि तत्र मानमाह परमार्थेति । अथ शास्त्रस्य प्रचयग- मनादिफलाय स्वेष्टदेवताप्रणामरूपं मङ्गलमाचरन् परमार्थसारख्या ग्रन्थं वक्तुं प्रतिजानीते * सत्यमिति* । मूलप्रकृतेः-प्रकृतेर्मूलमिति मयूरव्यंसकादित्वात्समासः । ल्यप्लोपे पञ्चमीः । तां स्थूलाविद्याया!

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । २८१ । प्राणाद्यनन्तभेदैरात्मानं संवितत्येन्द्रजालमिव । संहरति वासुदेवः स्वविभूत्या क्रीडमान इव ॥ इति च । कृतमित्यस्य दर्शितमित्यर्थः । संवितत्येत्यस्य दर्श- यित्वेत्यर्थः । अन्यथाऽऽत्मनो विकारित्वापत्तिः । स्व. विभूत्या वासनारूपया । सत्यमिवेति इवेन तस्यारोपि. (कलाटीका) कारणभूतां तादृशवासनारूपामवलम्ब्य । एतेन मिश्रोक्तभ्याख्यान. मपास्तम । मूलत्वस्य ब्रह्मणि वक्ष्यमाणत्वात् । येनोपेन्द्रेण वासुदेवे. नाधिष्ठात्रा। इदं भ्रमात्मकज्ञानविषयो विकल्पात्मकशानविषयो वा जगत्सत्यमसदपि स्वसत्तया सत्यमिव कृतम् । अनेन जगति सत्त्वस्थि. रत्वादिकमपि भ्रम इति दर्शितम् । एतत्सर्व भगवतोऽन्तर्यामिणः सत्य. सङ्कल्पतया सङ्कल्पान्नानुपपन्नम् । “मायां तु प्रकृति विद्याद्" इति श्रुतेः । "विष्णोर्माया जगद्रूपम" इति च वक्ष्यति भगवान् । परमोऽर्थों ब्रह्मात्मैकत्वलक्षणः । मुमुक्षुप्रार्थ्यत्वात् । स एव सारः, आनन्दरूप- स्वाद । “रसो वैसः" इति श्रुतेः । तत्प्रतिपादकशास्त्रमपि तन्नामकमेवे. त्यर्थः । ननु अविद्याया आवश्यकत्वे वासुदेवः किमर्थस्तत्राह *प्राणा. दीति । उक्ताः प्राणादयः । आदिना सृज्यस्रष्टुपाल्यपालकसंहर्तृसंहार्य- तत्साधनादि । तद्रूपैरनन्तभेदैरात्मानं स्वस्वरूपं सक्षिप्तविस्तारेण दर्श- यित्वा-परिकल्प्य तदर्शनमुपसंहरति, यथा ऐन्द्रजालिकः पुरुषो मन्त्राक्षरादिभिः स्वशक्तिभिरात्मानमेव अ(१)जगरादिरूपेन्द्रजाल. रूपेण दर्शयित्वा पुनः संहरति आत्मानं प्रापयति तद्वत् । "इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते" इति श्रुतेः । ईयते इत्यस्य ज्ञायते इत्यर्थः । *स्वभूत्या*--अविद्यया । *क्रीडमान इव*-यथा बालकः प्रयोज- नाभावेऽपि यत्किञ्चिनिर्माय पुनः संहरति तद्वत् । तदुक्तं व्यासेन "लोकवनु लीलाकैवल्यम्" इति । एवञ्च भ्रमाधिष्ठानतया वासुदेवः सिद्धः आवश्यकश्चेति भावः ।* लीलास्व(२)भाव:*-अतोऽविद्या वासु. देवस्वभावः । कृतमित्यादेस्तत्पक्षसाधकत्वादाह कृतमिति*। विपक्षे प्रागुक्तमेव बाधकमाह * अन्यथेति । तथार्थे चेत्यर्थः । प्राणादिभेदानां स्वभूतित्वेऽसंगतेराह #पासनेति* । उक्तस्वरूपयेत्यर्थः । *तस्य*- (१) गजतुरगादिरूपेण इति ख. पुस्तके पाठः । (२)पये--'लीलास्वभाव' इति प्रतीकमस्तीति मत्वा व्याख्यानम् लीलास्वभावेत्यादि । ३६ ल० मं० ·- टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् - तत्वं स्पष्टमेवोक्तम् । यद्वा पूर्वपूर्ववासनावशात्त. स्वेनापि प्रतीतिः । व्यवहारकालमात्रे तत्प्रतीतेः सत्य- मिवत्युक्तम्। एतेनासतो भाने बौद्धमतप्रवेश इत्यपास्तम् । तेन तत्रारोपितसत्त्वस्याप्यनङ्गीकारात् । आत्मनस्तेनानित्य- त्वाङ्गीकाराच्च ॥ परमार्थसारेऽपि- अमलः सकृधिभातश्चैतन्यात्मा खवद्यापी। सर्वविकल्पनहीनः शुद्धो बुद्धो ऽजरोऽमरः शान्तः॥ इत्यात्मरूपमुक्तम् । श्रुतिषु च स्पष्टमेव तथोक्तम् । (कलाटीका) सत्यत्वस्य । आरोपाभावेनैवाह यद्धति* *तत्वेनापि - सत्यत्वेनापि । नन्ववम् इवासङ्गतिरत आह *व्यवहारति । मात्रपदेन परमार्थकालव्यवच्छेदः । आश्रयवत्तस्यापि तयैव भानमिः ति भावः । एतेनेत्यस्यार्थमाह *तेनेति* । बौद्धनेत्यर्थः । *तत्र*- प्रपञ्चे । अपिर्वास्तवसत्वसमुच्चायकः । भेदकान्तरमाह *आत्मन इति । तेन-बौद्धन । नन्वत्रष्टापत्तिरतआह परमार्थति* । देहादेरनात्मत्वं यथा तथा दर्शयति *अमल इति* । न विद्यते मलमज्ञानकार्यलक्षणं यस्य सः । "आदित्यवर्ण तमसः परस्तात्" इति श्रुतेः। *अकृद्विभातो*-विभात पव । “सद्विभातम्" इति श्रुतेः। *चैतन्यात्मा-चैतन्यस्वरूपः। "प्रज्ञानं ब्रह्म' इति श्रुतेः। *खवद्यापी*। तद्वदपरिच्छिन्नः। विकल्प्यन्ते यैस्ते विकल्पना विशेषा नामरूपास्तहीनः । "निर्विकल्पं निरञ्जनम्" इति श्रुतेः । तेन निर्विकल्पकज्ञानरूपप्रमाविषयः । सविकल्पकं तु भ्रम एवेति भावः । एतेन भेदवादः सत्य इति परास्तम् । शुद्धः -पा. परहितः । “शुद्धमपापविद्धम्" इति श्रुतेः । *बुद्ध-बोधस्वरूपः । "विशानं ब्रह्म' इति श्रुतेः । दुर्विशेयत्वेन दायाय पुनःपुन कथनान्न चैतन्यबुद्धशब्दयोः पुनरुक्तिदोषः । *अजरोऽमर* इतिभावविकार. रहिनत्वोपलक्षणम् । *शान्तः -निष्प्रपञ्चः । "शिवमद्वैतम्" इति श्रुतेः । पौनरुक्त्याभावः पूर्ववदित्यर्थः । अपिसमुश्चेयमेवाह #श्रुतिषु चोति । उक्तरूपास्वित्यर्थः । तथोक्तम् । नित्यात्मस्वरूपमुक्तम् ।

·बादाथस्य वायत्वनिरूपणम् । विकल्पन-नामरूपे । इदमुपलक्षणम् । उत्पत्तिविना. शबहिष्ट्वादिकमपि सत्यत्वेनारोपितभीश्वरेण, तस्थ सत्यासङ्कल्पत्वात् । सृष्ट्याद्यकाले चैष सङ्कल्पस्तस्य । या तत्तत्सामग्रीभ्रमस्तत्तविषयभ्रमे कारण मिति त. इतकार्यकारणभावस्थ तद्विषये ऽनादिवासनावशादा- रोपितावेवोत्पत्तिनाशावारोपितत्वमपलप्प काणदसा. रूपाभ्यामुक्तौ । तत्र सांख्यस्यापि सूक्ष्मतन्मात्रेभ्यः परमाण्वादिक्रमेणैव स्थूलभूतोत्पत्तिरभिप्रेतेति योग- तो स्पष्ट निरूपितम् । तस्माद् भ्रमरूपा स्थूलाऽविद्या, वासनारूपा चाव्यक्तपदवाच्या सूक्ष्माऽविद्या। व्यवहारकाले स्थू. (कलाटीका) चेन स्मृतिपुराणादिसमुच्चयः । विशेषं वक्तुं न्यूनतां निराकुर्वन् तद्ध- माणामपि तत्वमाह इदमिति* | जगति सत्यत्वस्यारोपितत्वमित्या धः । आदिना स्थिरत्वादि । उक्तरीत्या वस्तुतस्तत्र तदसत्त्वादिति भा. वः। प्रपञ्चे इति शेषः । तत्र वीजमाह *तस्येति । अन्यथा तदसं- गतिः स्पष्टेव । तदा तस्य निरुपाधित्वेन सत्यसंकल्पत्वं युक्तमेव । एवंच व्यवहारदशायामवतारपुरुषाणां कदाचित संकल्पभंगेऽपि न दोषः । सोपाधिकत्वादितिभावः । नन्वेवं सर्वदा तत्वापत्तिरत आह *सृष्टयाोति* तथैवेति भावः । ननु किंप्रागुक्तपक्षान्तररीत्यैवातोमता- न्तरमाह *यद्वेति* । स्वमते पतत्सत्वादाह *तत्तदिति । तद्गते. ति।भ्रमगत्यर्थः । तस्यानादिवासनावशाद् भ्रमविषये आरोपितावे. ताविस्याद्यर्थः । * तदिति । भ्रमविषये । एवं च तदन्तकाले तस्यापि नाशात्तस्यापि तत्वम् । *आरोपीति* । शिष्याणां मन्दमतित्वेन आदी दुर्बोधत्वेवा 'असत्ये बर्त्मनि'इति न्यायेनेत्यर्थः। प्रपश्च इत्यर्थः । *अना. दीति। पूर्वपूर्वोक्तरूपवासनेत्यर्थः । आरोप इति पाठः । एवं सति. पराविरोधमण्याह-*काणादेनि* | मिथोऽविरोधमाह *तत्रेति*। तयोर्मध्ये इत्यर्थः । एतदर्थमेव तत्पूर्व निपातः प्राक् । *परोति । तस्यापि तन्मते जन्यत्वादिति भावः । उक्तमेव विशदयन्मुपसंहरति *तस्मादिति । नामरूपरूपस्थूलसूक्ष्मव्याकृताव्याकृतकार्याविद्या- ·२८४ टीकाद्वयोपैतायां लघुमजूषायाम् - - लाविद्यायाः सा कारणमिति तस्या एव कारणत्वेन निर्देशः 'अव्यक्तं कारणम्' इत्यादौ । एतत्सृष्टौ तज्ज. न्मानुपलम्भात्तस्या नित्यत्वोक्तिया । उपनिषद्भाष्ये "अजाम्-' इति श्रुतौ अजा- मित्यस्य यौगिकत्वेन जन्माभावपरतया व्याख्यानम- प्येवमेव नेयम् । संस्काराणामपि त्रिगुणत्वात् लोहि तशुक्लकृष्णत्वम् तस्याः, समूहाभिप्रायेण चैकवचनं बोध्यम् । वासनारूपैव च सा मूलप्रकृतिरित्युच्यते । अनिर्वचनीयोत्पत्तिवादिभिरपि स्वसमानाधिकर- स्वावच्छिन्नवृत्तिकान्यात्यन्ताभावस्य प्रतियोगित्वरूप मिथ्यात्वं वदद्भिः स्वीकृतमेव वस्तुनोऽसत्त्वम् । अन्यथा. (कलाटीका) द्वयमिदम् । *सा-सूक्ष्मा ऽविद्या । अत्र मानमाह *तस्या एवे. ति* । सूक्ष्माविद्याया एवेत्यर्थः । व्याख्यातमिदम् । नन्वेवं कथं नि- त्यत्वं, तस्या अपि जन्यत्वादित्याह *एतदिति । तदीयसृष्टावित्यर्थः। एवमन्यत्रापि न तद्विरोध इत्याह *उपेति* । * एवमेव*-एत. त्सृष्टौ तजन्मानुपलम्भेनैव । ननु सा चेदियमेव तस्याः संस्कार. रूपत्वेन कथं त्रैवयं श्रुत्युक्तमत आह *संस्कारोति । नन्वेवं तेषां बहुत्वात्कथं तत्रैकवचनमत आह *तस्या इति* । उक्तरूपाविद्याया इत्यर्थः । तस्याः कारणत्वेन सांख्याविरोधमाह *वासनेति । पूर्व तनसंस्काररूपेत्यर्थः । एवेन द्वितीयाव्यवच्छेदः । *सा*-अविद्या उच्यते सांख्यैः । प्रकरोतीति प्रकृतिः प्रधानं सत्वरजस्तमसा साम्या. वस्था। मूलंचासौ प्रकृतिश्च-सा निष्प्रमाणाऽनवस्थायां न मानीमात ते- षां मतम् । अनिर्वचनीयत्वस्वरूपभेदेऽपि मदुक्तं प्रपञ्चाद्यसत्वं तेषामपि संमतमेवेति न तदंशे भेद इति तदंशे ऐक्यमेवेत्याह *अनिर्वचेति । अस्य हेतुगर्भ विशेषणमाह *स्वेति । प्रतियोगीत्यर्थः । अधि(१)ष्ठा. नावछिन्ना वृतिर्यस्येहशम यत्ततोऽन्यत्तदभावस्येत्यर्थः । अनिर्वचनीयो. त्पत्त्या वस्तुत्वे ऽपि असत्त्वमित्यर्थः । कथमित्याशङ्कायामाह * अन्यथे- (१) संयोगाभाषावृनये आह स्वावच्छिन्नेति-अनिर्वचनीयोत्पत्त्या इति ख० पुस्तके पाठः ।

·बौद्धार्थस्य वाध्यत्वनिरूपणम् ! २८५ भावपदे विरोध्यर्थत्वान्नत्रः प्रतियोगितामाना- धिकरण्यं तस्य वक्तुमशक्यम् । प्रतियोग्यसामानाधि- करण्यस्यैव तत्र विरोधपदार्थत्वात् । मम तु स्वप्रतिभा. ससमानाधिकरणेत्यायुक्तमेवभ्रमविषयत्वं मिथ्यात्वम् । ध्वनितं चेदं देवताधिकरणे कल्पतरुणा- भ्रमात्संस्कारतो ऽप्यन्या मण्डूकमृदुदाहृतेः। अविद्याऽनादिभावात्मा मता वाचस्पतेरिह ।। इत्यनेन । अत्र वाचस्पतेमतेत्यनेन सूत्र भाष्यकृ- तोभ्रंमतत्संस्काररूपैवाविद्यति मतं सूचितम् । इह- देवताधिकरणे । अनेन वाचस्पतेरप्यन्यत्र तत्पक्षाभि. निवेशः सूचितः। (कलाटीका) ति* । तस्यासत्त्वानङ्गीकारे इत्यर्थः । *नत्र इति* पूर्वान्वयि । *त. स्य *-अभावस्य । (१)ननूभयमप्यस्वत आह *प्रतीति* { *त*- अभावघटके नजि । ननु तर्हि सिद्धान्ते कथं मिथ्यात्वम् , स्वस्यैवा. भावादत आह #मम विति । स्वसमानाधिकरणेतिपूर्बोकलक्षणे स्व. पदार्थमाह *स्वप्रतिभासेत्यादि* । प्रागुक्तमेव भ्रमप्रकारत्वरूपं मिथ्यात्वमिति तदंशेऽपि न भेदः, प्रागुक्तैकवाक्यतयेत्यर्थः। अवि. द्याद्वयमेव तत्र तादृशवासनारूपैवाविद्यामूलप्रकृतिरित्यत्र तदीयसं. मतिमप्या ध्वनितमिति । इदम्-अविद्याद्वयमेव, तत्र च सैवासत्येत्येतत् । *भ्रमात-पूर्वतनसंस्कारात् । अत एवहि *संस्कारतोऽपि । * उदाहृतः । उदाहरणात् । अविधातः प्रपञ्चोद्भवे मृदो मण्डूकभवनं दृष्टान्तः । तेन यथैकस्या एव मृदो ऽनेकमण्डूका. स्तथाऽविद्यातः प्रपञ्चः । इदं च तस्या अतिरिकत्वे एवं संगच्छते । भ्रमाणां चानेकत्वादेकतोऽनेकस्य प्रत्येकं भवनासंभवादत एवाआह- *अनादीति: । ध्वनितत्वं विशदयति *अत्रेत्यादिना रूपैवेत्यन्तेन । पैवेति । एतदुभयरूपैवेत्यर्थः । *अन्यत्र*-एतदधिकरणभिने। *तदिति । उक्तत्यर्थः । इदमध्यभ्युपेत्य । वस्तुतो ऽत्रापि न तदुप. (१) ननु भावाभावयोस्तम:प्रकाशवद्विरुवस्वभावत्वमेवेति तस्य नत्सुवचमत प्राइ *प्रतीति । इति ख० पुस्तके पाठः।

·टीकाद्वयोपेतायाँ लघुपञ्जूषायाम्- वस्तुतो यथा मण्डूका मृदो निःसरन्तत्युिदाहर. णमपि वासनासमूहस्याविद्यात्वेन समूहादेकैकस्य निः सरणेनोपपन्नम् ।। सनत्सुजातीयभाष्ये भगवत उत्पादैरप्युक्तं "मोहोमः त्युः" इति पद्ये 'मोहो मिथ्याज्ञानमनात्मन्यात्माभिः मानः । अनेनाग्रहणान्यथाग्रहणात्मिका विद्या सूचि. ता' इति । अग्रहणमात्मस्वरूपाग्रहणं तन्मूलकमि. थ्याज्ञानात्मिकेत्यर्थः॥ ( कलाटीका) योग एतत्सर्गीय भ्रमजादीत्यर्थ इत्याह *धस्तुत इति* । प्रत्येक तथात्वे तस्वासंभवादाह समूहस्येतिाअत एव प्रागुक्तभाध्ये राशि- पदसंगतिः । भ्रमस्य तत्वे मानान्तरमप्याह *सनदिति । प्रकृतोपयुः कत्वादाह *मोह इति* । *पद्येइति । तद्धटितपद्ये इत्यर्थः । तचैवम्- उभे सत्ये क्षत्रियाद्यप्रवृत्ते मोहो मृत्युः संमतो यः कवीनाम् । प्रमादं वै मृत्युमहं ब्रवीमि सदा प्रमोदामृतत्वं ब्रवीमि ॥ इति । अस्यार्थ:--अन्धप्रश्ने सनत्सुजातोक्तिः। ये प्रागुक्तमृत्योरस्ति. त्वनास्तित्वे उभे सत्ये हे क्षत्रिय ? आद्यप्रवृत्ते-य आदिसर्गस्तमारभ्य प्रवृत्ते । यद्वा, क्षत्रियाद्य क्षत्रियप्रधान, प्रवृत्ते प्रवर्तमाने । ननु कथं तयोमिथो विरुद्धयोः सत्यत्वमत आह-मोहो न मृत्युः स्यात् , किन्तु यो मोहो मिथ्याशानमनात्मन्यात्माभिमानः स मृत्युः केषां चित्कवीनां संमतः, अहंतु न तथा ब्रवीमि, किन्तु प्रमादं मृत्यु प्रवीमि । प्रमादः प्रच्युतिः स्वाभविकब्रह्मभावात्तं प्रमादं मिथ्याज्ञानस्यापि कारण. मात्मानवधारणमात्मज्ञानं मृत्यु जननमरणादिसर्वानर्थबीजमह ब्रवीमि, तथा सदा प्रमोदम स्वाभाविकरूपेणावस्थानममृतत्वं ब्रवी. मीत्यर्थः। एतेन "क्षत्रियैतस्य विद्धि मोहान् मृत्युः संमत" इंति पाठं धृत्वा. अन्यथा व्याख्यानं नीलकण्ठयिमपास्तम् । केषां चित्संमतं तत्स्वरूपमाह *अनात्मनीति । भाष्यवाक्ये द्वन्द्वभ्रमनिरासायाह *अग्रहणमिति ॥ तन्मूलेति । तस्य जनकमिध्येत्यर्थः। तत्रैव मानान्तरमाह- ·बौद्धार्थस्य वाच्यत्त्वनिरूपणम् । ૨૮૭ (१)शुभ्वाद्यायतनाधिकरणे च 'देहादिव्धनात्मसु 'अहमस्मि'इत्यात्मवुद्धिरविद्या' इति भाष्ये उक्तम् । अध्यासभाष्येऽपि 'विषयविषयिणोस्तमःप्रकाशदि. रुडखभावयोरितरेतरभावानुपपत्तौ सिद्धायां धर्माणामपि सुतरामितरेतरभावानुपपत्तिः, इत्यतस्त योरध्यासो मिथ्येति भवितुं युक्तम्' इत्यनेन मिथ्याभू. तेनालीकेनाध्यासेन सकललोकशास्त्रव्यवहारानुपप. त्तिरिति पूर्वपक्षं कृत्वा 'तथाप्यन्योन्यस्मिन्नन्योन्यात्म- ( कलाटीका) *शुभ्वेतिका प्रथमाध्यायतृतीयपादायसूत्रम्-"शुभ्वाद्यायतनं स्वशब्दादू" इति । योश्च भूश्चधुभुवी ते आदी यस्य । "यस्मिन्द्यौः पृथिवी चान्त. रिक्षमेति मनः सह प्राणैश्च सर्वैः" इत्याणिकश्रुत्युक्तस्य तस्यायः तनम् ब्रह्मैव । "स्वशब्दात्" स्वस्य परब्रह्मणो वाचको य आत्मशउद- स्तस्मात् । “तमवकं जानथ अत्मानमन्या वाचो विमुञ्चथ अमृतस्यैष सेतुः" इति तदुत्तरार्द्धश्रुतावात्मशब्दश्रवणादित्यर्थः । *च*-अपि । अन्यदपि तदाह-*अध्यासति । सिद्धान्तितमित्यत्रान्वयः । शास्त्रादाववश्यवक्तव्यानुबन्धचतुष्टयान्तर्गतविषयप्रयोजने आह-- *विषयक । युष्मदस्मत्प्रत्ययगोचरयोरित्यादिः । नित्यानुभवविषय युष्मदर्थो विषयः, विषयी त्वस्मदर्थों नित्यानुभवस्वरूपः, तयोर्दाह. दाहकवन्मिथो विरुद्धयोर्जातिव्यक्तित्वादेरभावान तादात्म्यं तदाह *तम इति* । विरोधफलमाह *इतरेतरेति* / * भावति । तत्तादात्म्यं तयोरप्रतीतावित्यर्थः । नन्वेवमपि चेतन्यजाड्यादीनामितरेतरभाव: स्यात्तथा च तद्धर्मप्रमित्या तत्संस्कारात्तदध्याससिद्धिरत थाह *त. धर्माणामपति* | विरोधादन्यत्रादृष्टत्वाचेति भावः। इति । अभे दप्रमित्यभावात् । *अत:* । तत्फलाभेदसंस्काराभावात् । तयोर. ध्यास इति । अस्मत्प्रत्ययगोचरस्य विषयस्य तद्धर्माणां चाध्यास. स्तद्विपर्ययेण विषयिणस्तद्धर्माणां च विषयेऽध्यास इत्यर्थः । इति पूर्वपक्षसमाप्तौ । पूर्वपक्षतात्पर्यमा *मिथ्येति । अत एवाह * अली. केनेति * । शशशृङ्गादिवदितिभावः । तथापीति* । असङ्गस्वप्रका. शात्मनि अध्यालायुक्तत्वस्यालङ्कारत्वेऽपीत्यर्थः । अनेन प्राक् यद्य- (१) इन आरभ्य अग्रे "योगसूत्रेऽयुक्तम्" इत्यन्तः पाठः केवलमूलपुस्तफे खसञ्जके नास्ति । -- ·२८८ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम्---- कतामन्योन्यधर्मीश्चाध्यस्येतरेतरांविवेकेन अत्यन्त विवि. क्तयोधर्मधमिथ्याज्ञानानिमित्तः सत्यानृते मिथुनी. कृत्य 'अहमिदम्' 'ममेदम्' इति नैमर्गिकोऽयं लोक. व्यवहार' इति सिद्धान्तितम् । तस्यैव चाध्यासस्य प्रहाणायाध्यात्मशास्त्रमिति तदर्थः । एतच्चाग्रे भाष्ये एवोपपादितम् । अध्यस्येत्यस्यैव विवरणं सत्यानृते मिथुनीकृत्येति । सत्यं ब्रह्म । न ऋतमन्तमसत् । ए. तत् पदार्थमा । तत्र, सत्यं (१)ब्रह्म विशेप्यम्, अन्. (कलाटीका) पीति शेषः सुचितः । प्रकृतेऽध्यासस्वरूपलक्षणमाह *अन्योन्यस्मिा निति* । जाड्यचैतन्यादिधर्माणामत्यन्ताविवेकाद्धर्मिणोरपि तत्सिः द्धिरिति, तेषां यो धर्मिणौ ताशावहंकारात्मानौ तयोरितरेतरभेदा. प्रहेणान्योन्यस्मिन्नन्योन्यतादात्म्यसममन्योन्यधर्माश्चाध्यस्येत्यर्थः अतः सो ऽयमिति प्रमाया नाध्यासत्वम्, तत्र कालभेदने कल्पितभेदे ऽप्य: त्यन्तभेदभावात् । एतदर्थमेवात्यन्तेत्युक्तम् । अन्यस्मिन्नन्यावभास इत्युक्तप्रतिमायां देवतादृष्टेरपि तत्त्वापत्तिरतः अन्योन्यस्मिन्नित्युक्तः भू । नच धर्मितादात्म्याध्यासेन धर्माध्यासे सिद्ध धर्माश्चेति व्यर्थः मिति वाच्यम् । अन्धत्वादेरिन्द्रियधर्मस्य धर्म्यध्यासास्फुटत्वे ऽप्य. न्धो ऽहमिति स्फुटो ध्यास इति ज्ञापनार्थत्वात । तृतीयया तस्य नत्र कारणत्वमुक्तमिति न तदभावप्रयुक्तस्तदभावः, अभानप्रयुक्तस्त- दभावः । अभानप्रयुक्ततदभावाभावायाह *अयामिति । अज्ञः कर्ता मनुष्योऽहमित्याद्यनुभवसत्त्वात्तस्याभानमसिद्धमित्यर्थः । लोकेत्यु पलक्षणं शास्त्रस्यापि । इतिसिद्धान्तितमितिपाठः । समष्टेस्तात्पर्यार्थ. माह *तस्यैवचेति । उक्तरीत्या सामग्रीसत्वादनुभवसत्वादध्यासोऽ स्तीत्यतोब्रह्मात्मैक्ये विरोधाभावेन विषयप्रयोजनयोः सत्त्वादित्यर्थः । *तदर्थः -सिद्धान्ततात्पर्यार्थः । एतच*-प्रागुक्तं च सिद्धान्तरूप मे । अनुपयोगादत्राकथनमिति भावः । अपौनरुक्त्यायाह *अध्य- स्थत्योति । एतेनान्यथात्रानन्दगिरिरामानन्दादिव्याख्यानमपास्तम । अनृतशब्दस्य नानृनमित्यादौ प्रसिद्धार्थपरत्वनिरासायाह *न ऋत. मिति* । प्रकरणादितिभावः । एवं प्रागपि बोध्यम । *एतत् --अस. खम् । विवरणफलमाह *तत्रेति । मिथुनीकरणे इत्यर्थः । (१) ब्रह्म इति नास्ति कपुस्तके ।

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । २८९ तमुपाधयो विशेषणम् । ऐतरेयोपनिषदि "सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञानस्य नाम- धेयानि भवन्ति एष ब्रह्मेष इन्द्र एष प्रजापतिरते सर्वे देवा इमानि च" इत्यादिना "यच्च स्थावरम्"इत्यन्तेन स्पष्टमेवैतदुक्तम् । एष -प्रज्ञानात्मा इति, व्याख्यातम् । विशेष्यांशस्यैव च नामधेयं भवति । न हि 'घट' इति घटत्वस्थ नामेति कश्चिदभ्युपैति । श्रुत्यन्तरे ऽपि-"भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मरवा सर्व प्रोक्तं त्रिविधं ब्रह्म चैतद्" इत्यत्र भोग्यजडवर्गस्य ब्रह्मत्वमुक्तम् । तच्चाक्तरीत्यैव । "तदनन्यत्वम्" इति सूत्रे ऽपि भाष्ये उक्तम्-'प्राक् चामावगरव्याहतः सर्वो लोकव्यवहारः सत्यानृतवि. षय' इति । इदं च 'मिथ्याज्ञाननिमित्त' इति प्रतीके (कलाटीका) अत्र मानमाह *ऐतरेयोपेति*। *एतानीति* | "संज्ञानमाज्ञान विज्ञानं प्रज्ञानं मेधा दृष्टिकृतिमतिर्मनीषा जूतिः स्मृतिः संकल्पः क्रतुः रसुः कामो वश” इति अव्यवहितप्रागुक्तानीत्यर्थः । एता अन्तःकरण. वृत्तय उपलब्धुरुपलभ्यार्थत्वाच्छुद्धप्रज्ञानरूपस्य ब्रह्मण उपाधिभूतास्त- दुपाधिजानि तद्गुणनामधेयानि संज्ञानादीनि । सर्वाण्येवैतानि प्रक्षप्तिमा. त्रस्य प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति न स्वतः साक्षादिति भावः। *इत्यादीति | आदिना “पञ्चमहाभूतानि पृथिवी वायुराकाश आ- पो ज्योतीषीत्येतानि इमानि च क्षुद्र मिश्राणीव बीजानि इतराणि चे. तराणि चाण्डजानि च जारुजानि च स्वेदजानि चोद्भिजानि चाश्वा गावः पुरुषो हस्तिनो यत्किञ्चेदं प्राणि जगमं च पतन्त्रि च' इत्यस्य संग्रहः । एष इत्यस्य व्याख्या *प्रक्षेति । तद्रूप आत्मेत्यर्थः । अनेन नानात्वं वारितम् । नन्वेतावतापि कथं तत्स्पष्टत्वमत आह *विशे- प्यांशेति । तद्रूपांशत्यर्थः । विशेषणांशे मानमाह *श्रुत्यन्तरेपी. ति* । तदेवाह * भोक्तेति । *मत्वा* | बुद्ध्यारूढं कृत्वा । *अत्र* | भाग्योक्तश्रुतौ । *उक्तेति । तत्र विशेषणत्वादेवेत्यर्थः । तत्संमत्य. न्तरमाह *तदन्यति । तस्यैव तद्विधरणं न पृथगित्यत्र मानमाह *इद. ३७ल. मं० ·टीकाद्वयांपेतायां लघुमञ्जूषायाम् - 'मिथ्याज्ञानमध्यासः' इति व्याचक्षाणैः 'लोकव्यवहार' इति प्रतीके 'लोकानां व्यवहारः म चायमहं ममेदम्' इति च व्याचक्षाणैर्वाचस्पतिमित्रैः स्पष्टीकृतम् । सर्वा नर्थमूलत्वाद् 'इदं मम' 'अहमिदम्' इत्येव व्यवहारः साक्षादुक्तः । स च व्यवहारमात्रस्योपलक्षणम् । नैस. गिक इत्यनेन पूर्वपूर्वभ्रमजन्य उत्तरोत्तरः संस्कारस्त. तश्चात्तरोत्तरभ्रम इति सूचितम् । तत्र देहादावहमि त्यध्यासः शुद्धविषय एव, 'जडचेतनयोर्विषयविषयि- गोरन्योन्यस्मिन्नन्योन्यात्मकतामध्यस्य' इति भाष्यो. तः :। न चाध्यस्थमानस्य मिथ्यात्वेन ब्रह्माणोऽपि मि. ध्यात्वापत्तिः । अध्यासविषयस्य मिथ्यात्वमित्येव नि- यमात् । स च कचिद्ध्यस्यमानस्य कचिदधिष्ठानस्य तत्त्वेनोपपन्नः। यत्त्वेतद्दोषभिया संसृष्टात्माध्याम इति कैश्चिदु. क्तम् । तन्न । उक्तभाष्यास्वारस्थात् । (कलाटीका) ति* | व्याख्यानव्याख्येयभावरूपं चेत्त्यर्थः । (१)अन्यथा तस्यापि निमित्तत्वं वदेत् । उपपत्तये आह *लोकानामिति । ननु व्यवहारानेक. स्वादयमेव किमित्युदाहृतोऽत आह सर्वानथैति । तत्रापि बीज सूचयन्नाह साक्षादिति । न्यूनतां निराचष्टे *सचेति । ततश्च । तस्माश्च । विशेषमाह *तत्र* । तेषां मध्ये इत्यर्थः । प्रागुक्तमेवाह *अन्योन्यस्मिन्निति* । द्वितीये शङ्कते *नवेति । तस्याप्यध्यासा- ङ्गीकारात् । *विषयस्य* | विषयविषयिणोरित्युक्तघटकस्य । एवेन विषयिव्यवच्छेदः । *स च*। अनियमश्च । द्वितीये आह *क्वचिदि. ति* । आधे आह क्वचिदिति*। *तत्त्वेन । मिथ्यात्वेन । वेदान्ति- मतं दूषयति *यत्त्विति । *एतत् । मिथ्यात्यापत्तीति । तथा च तत्त्वे इष्टापचिरिति भावः । *उक्तति* । अन्योन्यस्मिन्नितीत्यर्थः। ततोऽक्षरमर्यादया तदप्रतीतेरिति भावः । (१) 'अन्यथा तदध्यासमूलकामधुनीकरणमिति वदेत्'। इति खपुस्तके पाठः ।

·। . बौद्धार्थस्य बाध्यत्वनिरूपणम् । २५१ यनु अध्यासः किंनिमित्तकस्तत्राह---मिथ्याज्ञान- निमित्त इति । मूलकारणाविद्यारूपभावपदार्थनिमि. तक इत्यर्थः । तच्च लोकव्यवहार इत्यस्य विशेषणम् । लोक्यते 'मनुष्यो ऽहम्' इति मन्यत इति लोकः ज्ञा. नोपसर्जनो ऽर्थाध्यासः तद्विषयो व्यवहारः । अध्यस्थ- मानार्थविषयो व्यवहार इति ज्ञानाध्यासोऽत्र व्यव- हारः । स चोक्ताविद्यानिमित्तक इति । सा चाविद्या संस्कारकालकादिरूपेण परिणताऽध्यासनिमित्तमिति । तन्न । त्रयाणामप्यध्यासपदार्थत्वेनाध्यस्य मिथुनी. कृत्येति क्त्वाप्रत्ययानुपपत्तेः । न च वस्तुतो ऽभेदे ऽप्य. पौर्वापर्ये ऽपि विशेषणभेदेन वस्तुभेदं परिकल्प्य तत्प्र. तिपत्तिक्रमेण पौपियं च परिकल्प्य तदुपपत्तिरिति वाच्यम् । भेदकविशेषणानुपलम्भात् । प्रतिपत्तिकमा ननुभवाच । रूढेयोगापहारकत्वेन लोकव्यवहारपदयो. ( कलाटीका) आनन्दगिरिरामानन्दाद्युक्ति खण्डयति भ्यविति* I मिथ्या च तद् अज्ञानं चेत्यर्थः । बहुव्रीहिरग्रे । तदाह *मूलेति । तस्योपादान- त्वेऽपि संस्कारकालकर्मादिनिमित्तपरिणामित्वेनाध्यासनिमित्तत्वमि. ति निमित्तपदम् । तद्वक्ष्यति *साचेति । स्वप्रकाशासङ्गात्मनि कथ. मविद्यासङ्ग इति शङ्कानिरासार्थ मिथ्यापदम् । *तश्च । उक्तार्थक पदं च। अन्यार्थविशेषणत्वासंभवात् प्रसिद्धार्थान्तरनिरासाय प्रथमो- पपत्तये शङ्कानुरोधेन तत् पदं तदर्थ च आह *लोक्यते इति । *लोका* । व्यवहार=अभिमानः । तद्धीत्यादिव्याख्या *अध्यस्येति । तदाह ज्ञानेति । अर्थोपसर्वनेत्यादिः । तथा चानेन द्विविधो. ऽध्यासो दर्शितः । निमित्तपदलब्धमुक्त मेवाह *सचेति । द्विविधश्च । साचेतिपाठः। *त्रयाणाम्। अध्यासमिथुनीकरणलोकव्यहारपदानाम् । तन्मते इत्यादिःसिद्धान्ते तु भेदःप्रागुक्त एव । तयोराधोति खण्डयति *नचेति* *चपेति* । परिकल्प्यचेत्यर्थः । *तदिति । क्वाप्रत्य- यस्येत्यर्थः । क्रमेण दोषद्वयमाह *भेदकेति । अभ्युपेत्यादि । अभ्युः ।

·२९२ टीकायापतायां लघुमजूषायाम- यथाकथंचित्स्वाभिमतयोगेनाध्यासपरतया व्याख्यान स्थानौचित्याञ्च । तादृशव्याख्यानं विना भाज्यानुपप. तेरभावाच्च । किं च ज्ञानाध्यासो यथा, प्रतिमादौ देवताद्यध्यासः, यथा वाऽसनिकृष्ट पर्वतादौ भ्रमा. त्मकवन्यनुमितो विषयस्यासत्त्वेन योऽध्यास इति वद. न्ति नव्याः । तर्हि सर्वत्र तथैवास्तु किमनेन दैविध्येन । किं चातिरिक्ताविद्याया अपि संस्कारादिरूपेण परिणा- मद्वारा कारणत्वेन लाघवात् , क्लप्तसंस्कारादृष्टैरेवाप. पत्तौ तत्कल्पने मानाभावाच्च । (कलाटीका) पेत्याप्याह *रूढेरिति* । रथन्तरादौ दृष्टेनेति भावः। स्वरसतस्तत. स्तदलामादाह * यथेति । अत एव 'रूढेः'इति न्यायसंचारः । एतेन वैषम्यात्तदप्राप्तिरित्यपास्तम् । ननु सर्वतो बलीयसीत्यन्यथानुपपत्ति रिति न्यायात्तथा, अत आह तादृशेति* । इदमपि अभ्युपेत्य । व. स्तुतो ज्ञानाध्यासस्यार्थोपसर्जनत्वमेव नेति तथादुर्वचमेवेत्याह। *किञ्चेत्यादि ध्यासेत्यन्तेन । पूर्वमधिष्टानसंनिकर्षताऽने तु सापि नेत्याह यथा वेति । मितौ* । तद्विषये । एतेनाध्यासव्यक्तिभेदात् पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरं प्रति संस्कारद्वारा तत्त्वात्तदुपपत्तिरिति रामानन्दो. तमप्यपास्तम् । अत्र तत्खण्डनस्य युक्तत्वेऽपि कश्चिदंशो न युक्तः, अत एव तत्रास्वीयत्वध्वननायाह *वदन्ति नव्या इति * । अप्पयदीक्षि तादय इत्यर्थः । अतः स्वसिद्धान्तं प्रतिपादयितुं प्रसङ्गात्तत्रापि दो. षमाह तहीति* । (१)अतिरिक्तायास्तस्यास्तत्त्वस्वीकार इत्यर्थः । *सर्वत्र*।अध्यासे ऽपि। *तथैव* । अर्थानुपसर्जनत्वमेव । नन्वेवं नि. मितपदाटतभाष्यविरोधोऽतो द्वैविध्ये दोषान्तरमाह *किश्चेति *(२)। *संस्कारादीति । आदिना कालादिपरिग्रहः । एवं च साक्षात् तस्या उपादानत्वमेव न, एवं कारणत्वमन्यत्रापीति भावः । इदमप्यभ्युपेत्यो. तम् । वस्तुतः सैव नेत्याह क्लत्तेति । एतेन वैपरीत्यं निरस्तम् । *संस्कारेति । पूर्वतनसंस्कारस्तत्तत्प्राणिभागादृष्टैश्चत्यर्थः । *तत्क. (2.) 'तत्र ज्ञानाध्यासस्वीकारावश्यकत्वे सतीत्यर्थः । इति खपुस्तके पाठः । (२) 'नच निमित्तपदघटितभाष्यबलात्तदावश्यकत्वं तस्यान्यथाप्युपपत्तरित्याह किश्चेति ' । इति खपुस्तके पाटः।

·बौद्धार्थस्य वाध्यत्वनिरूपणम् ! २९३ मिश्रव्याख्याने तु अध्यस्येत्यनेनानन्तर्यलाभेऽपि तस्य निमित्तत्वालाभात् तदुक्तिः । भ्रमरूपाध्यासेन कथं व्यवहार इति शङ्कापनयाय च तदुक्तिः । मिया. ज्ञानविषयेण रज्जुसादिना भयपलायनादिव्यवहारवत् सर्वोऽपि व्यवहारस्तन्निमित्तक इत्याशयः । किं च सर्वसंमताध्यासविषये 'कोऽयमध्यासोनाम, स्मृतिरूपः परत्र पूर्वदृष्टावभासः' इति प्रश्नोत्तरवत्सा- समताविद्याविषयप्रश्नोत्तरानुपलम्भेन सा न भाष्यसं. मता। पूर्वदृष्टस्य परस्यावास इत्यर्थः । परत्रेत्युक्तेः परस्पे- ति लब्धम् । अवसन्नो भासोऽवभासः । उत्तरकालिकबा. धेन तस्यावसादात् । पूर्वदृष्टत्वं च संस्कारद्वारोपयोगि, तच्च जन्मान्तरीयमपि । तदाह-स्मृतिरूप इति । स्मृ. - .. (कलाटीका) रूपने*। अतिरिक्ताविद्याकल्पने। नन्वेवं सिद्धान्ते तविशेषणवैयर्थमेवात आह #मिश्नति | *प्रा. गुक्त *। मिथ्याज्ञानमध्यास इत्यत्रेत्यर्थः । ननु शब्दतोऽलाभेऽप्य. र्थतो लाभ एवात आह *भ्रमेति* I *तदुक्ति * । मिथ्येतिविशेषणो. क्तिः, नतु उक्ताध्यासद्वयप्रतिपादनाय तदुक्तिरिति भावः ननु कथं ततस्तदपनयोऽतस्तात्पर्यमाह--#मिथ्येति । अकार- च्छेदेन तदतिरिक्तत्वे तदसङ्गतिरूपमेव दोषान्तरमितः सा तदभिमते- ति शङ्कानिरासायाह *किञ्चेति । सर्वसंमतेत्यादिविशेषणद्वयेन वैप. रीत्यमुचितमिति सूचितम् । *सर्वासमतेति । अतिरिक्तत्वेनेत्यर्थः । *सा । अतिरिक्ताऽविद्या । एवमने ऽपि।भासमानकदेशिसंमतार्थान्त- रनिरासाय तदर्थमाह पूर्वेति । स चेत्पूर्व एवं तर्हि नाध्यासत्व. मत आह *परस्येति । ननु तस्य लाभ एव नेति तथैवास्तु अत आह *परत्रेति । परमतप्रवेशनिरासाय मध्यमपदलोोपसमासमुक्त्वा- ऽर्थदाायान्याग्रहणाय चाह *अवेति* अवसादो-नाशः। दर्शनस्य तदानीमसवादाह (१)* पूर्वेति । विनिगमनाविरहादाह *तश्चेति । (१) विशेषणफलमाह पूर्वेति । इति खपुस्तके पाठः ।

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमजूषायाम्--- . तिसदृश इत्यर्थः । संस्कारजन्यत्वेन च तत्सादृश्यं न तु स्मृतिरेव, पूर्वानुभूतत्वरूपतत्ताऽनुल्लेखात् । एतच्च विवेचयिष्यते । अनेन च संस्कारोऽध्यासनिमित्तमि त्युक्तमेवेति तदाकाङ्क्षाऽभावेन तदशेऽपि प्रश्नो. त्तराभावः। अग्रे चाध्यासातिरिक्ताऽविद्या न का चिदिति सूच यितुमेव 'तमेतमेवंलक्षणमध्यासं पण्डिता अविद्यति ब्रुवते' इत्युक्तम् । भावरूपायाः कारणाविद्याया अति. तायाभाष्यसंमतत्वेऽध्यासमपीति ब्रूयात । 'तमेत. मेवलक्षणम्' इत्यक्षरस्वारस्येनात्र 'अहं मम' इत्या ध्यास एवाविद्या । "वासुदेवः सर्वम्" इति विद्यायां तस्यैव विरोधित्वात् । रागद्वेषमोहादिवासनास्तु वास (कलाटीका) *तदाह संस्कारद्वारकत्वमेवाह ! इवगर्भबहुव्रीहिलब्धार्थमाह *स्मृ. तिसदृश इति । यथाश्रुनार्थ खण्डयति *नत्विति । रूपशब्दोऽभे- दार्थ इति तद्भावः। ननु तत्रैव स्मृतित्वमित्यत्रैव किमानमत आह- *पतश्चेति । न चाहमितिपाठान्तरम । अत एवाध्यासभाग्येऽपि अयमेवोदाहृतमितिप्रागुतम् । वाक्यार्थनिरूपणावसरे इति भावः । नन्वेषं स्थूलाविद्यांशवत् सूक्ष्माविद्यांशे प्रश्नोत्तरानुपलम्भेन तस्या अ पि तदसंमतत्वापत्तिरत आह अनेन चेति* । उक्तविशेषणेन चेत्यर्थः। *संस्कारेति । सूक्ष्माविद्या स्थूला विद्याया निमित्तमित्युत्तरे उक्कमे वेति प्रश्नस्यापि तद्विषयत्वलाभेन सूक्ष्माविद्यांशे आकांक्षाया अभावेन तदंशेऽपि पृथक्प्रश्नोत्तराभाव इत्यर्थः । एवं च अस्य भाष्यस्य अवि. धावयपरत्वं तदेव तत्सम्मतं नतु अन्यदपि मानमाह * अग्रे चेति* । उक्तमित्यत्रान्वयः। *तमेतमेवं लक्षणमिति । आक्षिप्य समाहितमुक्तलक्षणलक्षितमित्यर्थः । रणेति । म्लेत्यादि । अत एव पण्डिता इत्युक्तिरपि सफला । ततो. ऽन्यदपि किञ्चिल्लभ्यते इत्याह *तमेतमिति । अस्य लभ्यते इत्यत्रा. न्वयः । *अत्र भाष्ये । अपिच तत्पदस्य योगरूढत्वमिति योगार्थताव: च्छेदकमाह वासुदेवइति* । *तस्यैव । 'अहं मम' इत्यध्यास स्यैव । सेति भावः । *का.

·चौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । २९५ नापदेनैव वाच्याः । मायात्वं तु साधारणम् । तत्राप्य. विद्यापदप्रयोगस्तु अध्यासत्वसामान्यागौण इति लभ्यते । अत एव "उपपद्यते चोपलभ्यते च" इति सूत्रे भाष्ये उक्तं ईश्वरस्थ वैषम्यकारणत्वमित्यर्थः । न चाविद्या केवला वैषम्यकारणम् । तस्या एकरूपत्वात् । रागद्वेषवासनाक्षिसकर्मापेक्षत्वे तु तस्या ईश्वरस्यापि तदपेक्षत्वाद्वैषम्यहेतुत्वमुपपन्नमिति । एकरूपत्वादित्यस्य 'अहं मम' इत्यध्यासरूपाविद्यायाः सर्वेषामेकरूपत्वादि- त्यर्थः । तत्तत्प्राणिकर्मवशाद बीजाकुरन्यायेनानादिपूर्व- पूर्ववासनयैव घटादिभ्रमरूपां सृष्टिं स करोतीति बोध्यम् । (कलाटीका) एवेनेतराध्यासनिरासः । नन्वन्यत्रापि तत्वस्येष्टत्वादेवासङ्गतिरत. स्तदन्यस्थूलसूक्ष्माविद्या एव क्रमेण आह रागेति । एवेनाविद्यापदनि. रासः । नन्वेषं मायात्वमपि तत्रैवं स्यात्तच्च नेष्टम् आवद्यापदप्रयोगा. दत आह *मायेति । उक्ताध्यासरागादिवासनासाधारणमित्यर्थः । अविरोधायाह *तत्रापति। तद्वासनास्वपीत्यर्थः । *सामान्यादिति* तद्भिन्नत्वमात्रणेति भावः । *अत एव तस्यैव तत्त्वस्य मुख्यत्वादेवत्य- थः । ननु "न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वाद्" इति पूर्वपक्षसूत्रोक्तं संसारस्थानादित्वं कुतोऽत आह *उपेति। संसारस्यानादित्वमुपप. द्यते, अन्यथाऽकस्मादेव सृष्टयङ्गीकार मुक्तस्यापि पुनर्जन्मप्रसङ्गात, पूर्वष्टिसादृश्यानुपपत्तेश्च तस्य तत्त्वं श्रुतिस्मृत्योरुपलभ्यते चेत्यर्थः सुत्रस्य परैरुक्तस्तन्निरासायाह । *ईश्वरेति* | "वैषम्यनैपुण्ये न सा. पेक्षत्वात्तथा हि दर्शयति" इति ततः प्रागुक्तत्वादिति भावः । कर्माद्य- पेक्षयैव वैषम्यकर्तृत्वात्सेवापराधानुरूपफलदातरिराजनीव ईश्वरेन ते इति तदर्थः । तथाच प्रगुक्तवैषम्यादिहेतुत्वं कथमश्विरस्येति अवत. रणमत्र पक्षे बोध्यम् । वैषम्येत्त्युपलक्षणम् नैघृण्यस्थापि । इदमुपपाद. यति नचेति। भवन्मते इति शेषः। तस्या इति* । पूर्वान्वयि । नन्ववि. द्याया नानात्वस्योक्तत्वात्कथमेकरूपत्वमत आह*एकति नन्वेवं कथं भेदोऽत आह तत्तदिति । सृष्टिकाले अनवस्थानिरासायाह *बीजा रेतिर * सृष्ट्याधकाले तु तदेवात्रापि मतिरिति भावः। स: । ईश्व.

·. २९६ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् - किं च "तत्तु समन्वयाद" इति सूत्रे 'साध्यश्वे. मोक्षोऽभ्युपगम्येत अनित्य एव स्याद्' इति भाष्ये उक्तम् । तत्रानित्यत्वं नाश्यत्वमेव | तव तु अजन्याया अविद्याया नाश्यत्ववजन्यस्यापि मोक्षस्याविनाशित्वे किं बाधकम् । जन्यत्वनाश्यत्वयोः परस्परव्यासरेव लोक दृष्टत्वाच्च । एवं च जन्याऽविद्या नाश्या चेत्युक्तमेव । योगसूत्रेऽप्युक्तम् । “अनित्याशुचिदुःखानात्मसु (कलाटीका) रः। तदन्यवासनानामपि तवे तु तासामनेकरूपत्वात्तदसङ्गतिः स्प. वेति भावः। मानान्तरमप्याह *किञ्चति । ननु ब्रह्म शास्त्रयोनि, शास्त्रस्य प्र. वृत्तिनिवृत्तिविषय एव व्यापारादु, ब्रह्म च न तथा अत आह तस्विति । तुः पूर्वपक्षव्यावृत्त्यर्थः । (१) तत्*। ब्रह्म, साक्षात् वेदान्तप्रतिपाद्यम् , समन्वयात, साक्षादेवोक्ततात्पर्यवत्त्वात् , उपासनस्थ मोक्ष प्रति हेतु: त्वानभ्युपगमानुपास्तिविधिशषत्वेन प्रतिपादने मानाभावादित्यर्थः। तदेवाह #साध्य इति । *तत्र* । भाष्ये । अन्यत्वस्य स्वीकारण अ. न्याहशस्य तस्याभावादाह *नाश्येति* | विपक्ष(२)बाधकमाह #त. वत्विति । एवं च माध्यमसङ्गतमेव स्यादिति भावः । इदमप्यभ्युपेत्यो तम् । वस्तुतस्तदेव नेत्याह * जन्यत्वेति* । तत्पर्यवसितं स्वष्टमुपस. हरशाह एवंचेति । अनित्यत्वोक्तौ चत्यर्थः । जन्यतिपाठः । *उक्त. मेव* । उक्तप्रायमेव । तत्र मानमन्यदप्याह *योगेति*। * अनित्येति । अनित्यादिचतु- टये क्रमेण नित्यादिवुद्धिरित्यर्थः । तत्र कालनिष्ठाभावप्रतियोगित्वरूपा. नित्यत्ववति कार्ये नित्यत्वज्ञानम्, यथा 'ध्रुवा पृथिवी ध्रुवा सचन्द्रता- रका धौरमृता दिवौकसः' इति । तथा अशुचाधपवित्रे परमबीभत्से का. (१) 'तत* शास्त्रयोनित्वम् । *समन्वयात् । तात्पर्यवदन्वयात् । उपक्रमोपसंहारावभ्यासो ऽपूर्वता फलम् । अर्थवादोपपत्ती च लिंग ताप्तयनिर्णये ।। इतिषड्विधलिङ्गगृहीतवेदान्ततात्पर्यविषयत्वेन तद्वाध्यत्वादित्यर्थः । उपासनस्य' इतिपाठः खपु० । (२) एवं सति तदमङ्गतिमाह तवत्विति' । इति खपुस्तके पाटः ।

·बौद्धार्थस्य वायत्तनिरूपणम् । नित्यशुचिसुखात्मख्यातिरविद्या" इति । व्याससूत्रे ऽपि एतद्विलक्षणाविद्यानुक्तेस्तस्थापीदमेव संमत्तमिति लक्ष्य. ते। अत एव “पञ्चवृत्तिर्मनोवद्यापदिश्यते" इति सूत्रे 'परमतमप्रतिषिद्धमनुमतं भवति' इति न्यायेन योग- शास्त्रप्रसिद्धाः प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतिरूपा मनसः पञ्चवृत्तयः परिगृह्यन्ते' इति भाष्ये उक्तम् । परमार्थमारे ऽपि । रज्ज्वां नास्ति भुजङ्गः सर्पभयं भवति हेतुना केन । तद् दैतविकल्पभ्रान्तिरविद्या न सत्यमिदम् ।। एतत्तदन्धकारं यदनात्मन्यात्मता भ्रान्त्या । . *अत । ( कलाटीका) ये शुचिस्वख्यातिः । तथा दुःखे सुखख्यातिः प्रसिद्धा। अनात्मन्यात्म- ख्यातियधा-बाह्यस्थ देहस्योपकरणेषु पुत्रधनादिषु चेतनाचेतनेषु अहंबुद्धिर्ममताबुद्धिा । एतत्कार्यमेव प्रपञ्चः । अहं कतैत्याद्यभिमान- स्यैव धर्माधर्मोत्पत्तिद्वारा ऽखिलजगद्धेतुत्वादिति भावः । वेदान्तिसूत्र मुलसमतापीयमेवेत्याह व्यासेति* | तस्यापि*। * इदमेव । यो. गसूत्रोक्तमेव । ननु कथमन्योक्तमन्यस्य सम्मतं गमकाभावेऽत आह एवेति* । तस्यापि तत्संमतत्वादेवेत्यर्थः । *मनोवद् इति। सूत्रार्थः स्पष्टः प्रमाणति* | "प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि" "विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूपप्रतिष्ठम्" "शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः" "अभावप्रत्ययालम्बनवृत्तिर्निद्रा" "अनुभूतवि. षयासम्प्रमोषः स्मृतिः । एतेनान्यथा व्याख्यानं वृत्त्यादीनामपास्तम् । व्याससूत्रेन्दुस्तदनुरोधीतिबोध्यम् । तत्रमानमन्यदप्याह *परेति* नन्वात्मावस्थाश्चेदेतास्तर्हि तद्वत्सत्याः स्युरत आह *रज्ज्वामिति* । रज्जुः कालत्रयेऽपि भुज- हो न भवति, कदाचित् तदर्शनाद्भयं भवति, तत् केन हेतुना ? भ्रमरू. पाविद्ययेति चेत् तद् आत्मनि द्वैतविकल्पभ्रान्तिः विज्ञानाद- न्तर्याम्यादिभ्रान्तिरविद्या, नैतत्सत्यमित्यर्थः । तत्राविद्यापदप्रवृत्तौ नि. मित्तमाह एतदिति । भ्रमरूपवस्त्वेव । *अन्धकारम* । रूपकमेतत्। - . ३८ ल० मं० ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् - - न विदन्ति वासुदेवं सर्वात्मानं जना मूढाः ॥ इति । एतद्-भ्रान्तिरूपम् । उत्तरार्द्धन न विदन्त्यनयति अविद्यापदव्युतत्तिदर्शिता । एवं च सिद्धं भ्रमस्तत्सं. स्काररूपा चाविद्येति । सा च जन्यैवेति नैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाभङ्गः। परमार्थसारे ऽप्युक्तम्-- हिमफेनवुवुदा इव जलस्य धूमोद्गमो यथा वह्नः । नद्वत्स्वभावभूता मायैषा कीर्तिता विष्णोः॥ एनां दैतथिकल्पभ्रमस्वरूपां विमोहिनी मायाम् इति । स्वभावभूता तज्जननस्वभावत्वात्तस्य, जलादेः -- ( कलाटीका) यदनात्मन्यात्मताम्रान्त्यति । सर्वात्मानम-सर्वस्वरूपं वासुदेवं परमात्मानं न विदन्ति । एवंच न विदन्त्यनयेत्यविद्यापदयोगो दर्शि- तः। तथा च श्रुतिः “नीहारेणं प्रावृता" इति “मायां तु प्रकृति विद्या. न्मायिनं तु महेश्वरम्" इति च । सनत्सुजातभाध्ये आचार्योंक्तिश्च 'अग्रहणान्यथाग्रहणात्मिका अविद्या' इति । इयं स्थूलाविद्या अग्रहः णजनकान्यथाग्रहणस्वरूपेति तदर्थः। व्याख्यातमिदं प्रागमूले एव 'अ- न्यथाग्रहणजनकं तु पूर्वपूर्वभ्रमजं संस्कारजालं तत्तत्प्राणिनां भोग- जनकमदृष्टं चेति बोध्यमिति तदाह *ससपेणैतदिति । पर्यवसितमाह *एवञ्चेति । उक्तमानसत्त्वे चेत्यर्थः । * भ्रमः-प्रपञ्चः । प्रागुक्तमे. वाह *सा चेति * । द्विविधा चेत्यर्थः । तदपीति* | प्राक्कारिको. क्तमपीत्यर्थः। अन्यदप्याह परेति* । तत्रादावविद्यास्वरूपमेवाह *हिमति* | हिमादयो यथा जलस्य स्वभावाः जलेन सम्बद्धाः, धूमोगमहेतुता यथा बढेः स्वभावस्तद्वत् विष्णोर्माया विष्णुस्वभावभूता विष्णुना स्वभावनित्यसम्बद्धैवेति । कीर्तिता*। एतत्तदन्धकारमित्यत्रेति शेषः । अथैतन्त्रिवर्तिका भावनामाह-*एनामिति * । *द्वैतम्#। नामरूपे । *विकल्पा: । भेदाः । तद्विषयभ्रमजनिकां जीवान् विमो. हयन्ती । *मायाम् । असदर्थप्रकाशिकां वासनारूपाम् । अस्योत्तरा.

·बौद्धार्थस्टा वाच्यत्वनिरूपणम् । फेनादिजनकत्वस्वभाववत् ! आध्यासिकसंबन्धेन तस्या नित्यसंबद्धत्वाद् विष्णौ तत्स्वभावारोप इति बोध्यम् । विमोहिनीमुपाधिस्थस्थ स्वस्य । तदुक्तं तत्रैव- -- विमोहयतीवात्मानं स्वमायया द्वैतरूपया देव । इति । वास्तवमाहाभावात् इवति । तेनारापित एव मोह इति बोध्यम् । अत एव तृतीये "सामान्यातु" इतिसूत्रे भगवत्पादैरुक्तम्-'नहि ब्रह्मातिरिक्तं किञ्चिद् अर्ज (कलार्ट का) न "उत्सृज्य सकलनिकलमद्वैतं भावयेद् ब्रह्म" इत्यनेन अन्वयः । तथाच द्वितीयावृत्ते भ्रमविषयद्वैतकल्पनारूपांतत्कारणवासनारूपांचो. सृज्य "नेह नानास्ति किञ्चन" इति श्रुतिवलादसत्त्वेन निश्चित्य, स. कलेत्यत्रानुस्वारलोपश्छन्दोऽनुरोधात्, सकलं दृश्यं निष्कलमद्वतं ब्रह्मैवेति भावयेत् , आदरनैरन्तर्याभ्यां तथा भवनां कुर्यात इत्यर्थक न तन्त्रिवर्तिका भावनोता। प्रकृताऽनुपयोगादत्र तदनुल्लेखः । तदाह *स्वभावेति*। *तस्य । विष्णोानन्वेवं तस्य कथं ला स्वभानभूतात. द्वारातुर्यरूपाच्छादनं पूर्वकारिकोक्तम् । एतत्वे सिद्धान्तभङ्गापत्तेरत आ. ह गाध्यति । तथाचेत्यादि । नित्येति* ! व्यावहारिकेत्यर्थः । *त. स्वभावति* I मायास्वभावकत्वेत्यर्थः। तथाच सा तत्स्वभावभूते. तिभावः । उपाधिस्थस्य विमोहनमाह-*तदुक्तमिति । तदपी. त्यर्थः । *तत्रैव । परमार्थसार एव । विश्वादित्रिभिः स्वकार्य द. शयति *विमोहति । द्वैतं नामरूपे तदेव स्वरूपं यस्यास्तया स्वमाय. या, आत्मानं-उपाध्यवच्छिन्नम्, आत्मानं जीवादिक, मोहो मिथ्याशानं, तद्वन्तमिव करोति । वस्तुतस्तदभावादिवेति । तेन च स्वस्वरूपाशानं तेषामुपलभ्यते । स्वयमेव गुहायां पुरुषमात्मानमित्यस्योत्तरार्द्ध बो. ध्यम् । अनुल्लेखः प्राग्वत् । तदाह *वास्तवेति । अत एव* तस्या जन्यत्वादेव । *तृतीये * । तद्वितीये “परमतः सेतून्मानस. म्बन्धमेदव्यपदेशेभ्यः" इति पूर्वपक्षसूत्रेण “अथ य आत्मा स सेतुः" इति श्रुत्या ब्रह्मणः सेतुव्यपदेशेन ब्रह्म सद्वितीयं सेतुत्वात् रामसेतुबद् ·२०० टीकाद्वयोपेतायां लघुपञ्जूषायाम् --- संभवति "सदेव सोम्येदमग्र आसीद, एकमेवाद्विती. पम्" इत्यवधारणात, एकविज्ञानेन सर्वविज्ञान प्रतिज्ञा- नाच' इति । अत एव "न वियदश्रुतेः” इत्यधिकरणे वियदादीनामजन्यत्वे "प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेकाच्छन्दे- भ्य" इति सूत्रेण एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाभङ्ग आपादितः। मृत्पिण्डादिदृष्टान्तेन कारणज्ञानेन कार्य- स्थासत्यत्वज्ञानमिति हि ततो लभ्यते । तदुक्तम् (कलाटीका) इत्यनुमानेन ब्रह्मणः परं वस्त्वस्तीत्युक्तौ समाधिमाह *सामान्यात्वि. ति* । तुः पूर्वपक्षनिरासार्थः । सेतुशब्दो मृदादिमये लोके रूढो नहि ताहशसेतुत्वम् ब्रह्मणः, किन्तु स यथा जलव्यवस्थापक एवं ब्रह्मणोऽपि सर्वजगन्मर्यादाव्यवस्थापकत्वेन तत्सारश्यात्तद्वयपदेश इत्यर्थः । *सदेवेति । इदं प्रपञ्चभिन्नमग्रे सृष्टेः प्राक्काले आसीत्तत्स. देछ, नतु बौद्धसम्मतमसत्तथाद्विायं सजातीयस्वगतधर्माभाववत् एक- मेवेत्यस्येदं विवरणम् । *एकेति । यथै केन मृत्पिण्डेन सर्व मृण्मयं वि. ज्ञातं स्यात् मृप्तिण्डोमृद्, मृदित्येव सत्यं, सत्यत्वं च स्वविकारापेक्षया । तथा सत्यज्ञानदिरूपत्वेन ब्राणि शाते विकारः सर्वोप्यसत्यो ब्रह्मैव स. त्यमिति शानमित्यर्थः । तस्यास्तत्त्वे तु एतद्विरोधः स्पष्ट एव । *अत- एव* । तस्या जन्यत्वादेव । नवियदिति । उत्पद्यते इति शेषः । वियद् गगनादि नोत्पद्यते, अश्रुतेः। छान्दोग्ये भूतसृष्टौ तदश्रवणात् । यद्यपि "आत्मन आकाशः सम्भूतः" इतिश्रुतिरस्ति तथापि सा गौ. णार्थबोधिकेति पूर्वपक्षसूत्रार्थः । *इत्यधिकरणे*। आकाशाधिकर. णे । आकाशपद तत्रोपलक्षमित्याह *वियदादीनामिति । अजन्यत्वे तेनैव सूत्रेण पूर्वपक्षिते सति तदग्रिमपञ्चमसूत्रमात्रमाह प्रतिक्षेति । हानिरिति पाठो न त्वहानिरिति । *भङ्ग इति । एतेनाहानिरिति पाठं कल्पयित्वाऽन्यया व्याचक्षाणा वृत्तिकारादयः परास्ताः । अविद्याया जन्यत्व पवैतत्सङ्गतिः। अन्यथा तत्र प्रतिज्ञाभङ्गस्यावश्यकत्वेनादोष- स्वेनात्र तदापादनासङ्गतिः स्पष्टैव । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रागुक्त रीत्या नत्यन्यथेत्युक्तमेव । तदर्थ हेतुभूतमाह *मृत्पिण्डादीति । हि यतः । आदिना लोहमण्यादीति । ततः । प्रतिज्ञावाक्यात् । कथ.

·चौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । ३०१ "अव्यतिरेकाच्छब्दभ्यः" इति।शब्दाच प्रकृतिविकृतिन्या- येनाव्यतिरेकात्प्रतिज्ञासिद्धिरवगम्यत इति तदर्थः । एतेनाकाशस्थाजन्यत्वे एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रति. ज्ञाभङ्गापादनमभ्युच्चया, अविद्यानुरोधेन सर्वपदसंका- चस्यावश्यकत्वेनाकाशातिरिक्तपरत्वेनापि तत्संकोचा- दित्यपास्तम् । किञ्च, तत्रैव “यावद्विकारं तु विभागो लोकवद्' इतिसूत्रण कार्यत्वस्य भेदव्याप्यत्वबोधकनाकाशस्य. वाविद्याया अतत्वबोधनात् । विकारः कार्य, विभागो. ܕܙ. (कलाटीका) मित्याह-*तदुक्तमिति । तदुक्तार्थलाभ इत्येतदुक्तम् । पूर्वखण्डस्यैव तदापादकत्वम्, अन्योति तु सिद्धान्तखण्ड इत्याह *अव्येति । बहुत्व. मार्षमित्याह-*शद्वाच्वति।चस्त्वर्थे "एतदात्म्यमिदं सर्वम्"इत्यादि. श्रुतिवाक्यात्वित्यर्थः । *अव्येति *(१)। ब्रह्मप्रपञ्चयोः सच "सदेव" इत्यादिः । "तदक्षत तत्तेजोऽसृजत, "एतदात्म्यमिदं सर्व इत्यादिश्च । अनुवृत्तं तत्साकारप्रश्लेषमित्याह *प्रतिज्ञासिद्धिरिति * । वेदान्तिमतं दूषयति *एतेनति* । उक्तरीत्या तस्यास्तत्त्वेनेत्यर्थः । अन्यथाह कि. वति । तत्रैव* । आकाशाधिकरण एव । यावदितिसुत्रार्थमाह *कार्यत्वेति । *भेदनिष्ठव्यापकतानिरूपितव्याप्यत्वेत्यर्थः । सूत्रात्त. थैव प्रतीतेः। तच्चान्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वरूपं बोध्यम् । यावद्विकार- जातं विभागो दृश्यते लोके घटादर्विकारस्यैव विभक्तत्वदर्शनादिति । यतोऽत आकाशोत्पत्यलम्भवाशङ्का न कार्येत्येतत्सूचकस्तदाद-*आ- काशस्येवेति* । *अतत्त्वेति । कार्यत्वेत्यर्थः। ननु तत्र तयोरेवानुल्ले- (१) तन्यायेन ब्रह्मपपञ्चयोः कार्यकारणयोरप्यतिरेकादन्यतरभेदाभावात्ततः प्रपञ्चे भिन्ने तत्ववा- भावादित्यर्थः । अनेकतत्वत्वे एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं न केनापि रूपेणोपपादयितुं शक्यमितिभावः । *तदर्थः । तखएडार्थः । *एकदेश्युनि* वेदान्ति केऽविश्थायाः जन्यत्वे एव एतत्सतिरन्यथा तत्र प्रतिज्ञाभास्यावश्यकत्वेन तदांपादनासङ्गतिः स्पष्टवेति भावः इति कथथान्त, तदुक्तिमित्यर्थः । तदेतद्वनयन् दूषयति । एतेनेति । उकरीत्यातस्यास्तत्वेनेत्यर्थः । तस्याजन्यत्वं सूत्रसंतमपीति न दनुरोधेन तत्सम्भव इत्यर्थादाह किश्चेनि । इति ख. पु० पाठ । ..

·टीकाद्वयातायां लघुमञ्जूषायाम् - भदः । अस्ति ह्याकाशे पृथ्व्यादिभेदः । एवमविद्यायां शुद्धब्रह्मभेदसत्वात्कार्यत्वमापतति, ब्रह्मणि तु न किं. चिनिरूपितो भेदः, अधर्मकत्वेन वैधघसम्भावनाऽभा. वात् । 'एष एव हि भेदाभेदहेतुर्वा यद्वैधर्म्यम्' इति प्रकाशकारायुक्त। न च अजन्यं सत् यदविनाशितदन्यत्वरूपमत्र कार्यत्वं साध्यम् , पराधीनसत्ताकस्वरूपं वा कार्यत्वं साध्यम्, अविद्याया अजन्यत्वेऽपि ब्रह्मण्यध्यस्तत्वेन पराधीनसत्ताकत्वम्, विनाशित्वाचाद्यमपि तत्रेति वा. च्यम् । सामान्यप्रवृत्तसूत्रस्य सङ्कोचेन व्याख्याने मा. नाभावात् । अविद्याया अजन्यत्वबोधकसूत्रान्तराभा- यद्य. (कलाटीका) खात्कथमुक्तः सूत्रार्थोंsत आह *विकारः कार्यमित्यादि। पि समनियतत्वं तयोस्तथापि कार्यत्वस्य संदिग्धत्वात् भेदस्य प्रत्यक्षत्वात्तेन तदनुमानमित्याशयेनोक्तमुपपादयति * अस्तिही- त्यादि । यथा लोके कार्यकारणभेदः घटे मृद्भेदः मृदवृत्तिघट- स्ववत्वेन वैधर्म्यसत्त्वात् , मृदि तु न घटभेदः घटे ऽपि मृत्त्व. सत्वेन मृदि घटवैधाभावात्तथाह *एवमिति । शब्दतोऽनुक्ते. राह *आपततीति । वैपरीत्यातिप्रसङ्गं निराचष्टे *ब्रह्मेति । *अध. मैति*। "निक्रियं निष्कलं शान्तं निरवचं निरञ्जनम्" "अमृतस्य परं सेतुम्" इति, "साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च" इत्यादि, "कारणं पर. मेशानो यः शुद्धो प्युपचारतः" इति च श्रुतिस्मृतिभ्यां तथा बोधना. दिति भावः । अभावादित्यप्रकारप्रश्लेषः । तस्य तत्त्वासम्भवादाह *भेदहेतुर्वेति । प्रकाशेति । काव्येत्यादिः । प्राचीनवेदान्तिमत. माह नचेति । ततो लघुभूतं वृत्तिकारादिमतमाह *परेति* । तथा. च आकाशादयः असन्त पराधीनसत्ताका वा, स्वसमानसत्ताकभेद वत्त्वात, घटशरावादिवद् इति प्रयोगो बोध्यः । प्रत्यासत्यादेयुत्क्रमेण तथासति स्पेष्टमाह #अविद्याया इति । अविनेति । एकसत्वेऽपि .

·बौद्धार्थस्य वाच्यत्वनिरूपणम् । वाच | आकाशस्थायध्यस्तत्वेनान्त्ये तत्रापि जन्यत्वं न सिध्धेत । "अजामेकाम्" इति श्रुतिरविद्याया अना- दित्वयोधिका, "अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रवुध्यते । अजमनिद्रमस्वप्नमद्वैतं बुध्यते तदा" । इति भाष्योक्ता संप्रदायविदुक्तिश्च तस्या अजन्य. त्वे न मानम् । आद्याया रूपकेणोपपत्तेः । अत एवं "अजामेकाम्" इति श्रुतौ 'तेजोऽपन्नानामव्याकृतमा. मरूपा प्रागवस्था अजारूपंकेण निर्दिष्टा' इति भाष्ये उक्तम् । अनादित्वमपि परम्परानादित्वेनेति वक्ष्यामः। ( कलाटीका) द्वयं नास्तीतिन्यायनतिभावः । सङ्कोचकमपि नेत्याह *अविद्याया इति । तद्रीत्यैव अन्त्य दोषान्तरमप्याह *आकाशेति*। किञ्चत्या. दिः । ब्रह्मणीति शेषः । एवं च प्रकृतासिध्या सूत्रासङ्गतिरेवेति भावः । ननु नरोधकसूत्रान्तराभावे ऽपि श्रुत्यादिकं तथास्तीति तत्सङ्कोच आवश्यक इत्यत आह *अजामिति । श्वेताश्वतरोपनिषत्स्थेयम् । (१)तत्तात्पर्यबोधकं हेतुगर्भ विशेषणमाह *अविद्येति । स्वापामाव. रणमेव । प्रबोधातद्भङ्गः । निद्र। गाढावरणम् । स्वप्नोऽल्पावरणम् । यदा "तत्वमसि" इत्युपदेशकाले प्रबुध्यते-मायानिद्रां त्यजति, तदा जन्मलयस्थित्यवस्थाशून्यमद्वैतमीश्वरमात्मानं तत्त्वनानुभवतीत्यर्थः । *सा* ताशी । सा च तस्यास्तखे न मानमित्यर्थः। *आद्याया*। श्रुतेः। अभिहितस्तदर्थः। रूपकेणेति। तेनापीत्यर्थः। प्रकारान्तरमपि अस्तीतितदर्थः। अत्र भाष्यसम्मतिमाह *अत एवेति । तस्यात्रा. न्यथोपपत्या तदमकत्वादेवेत्यर्थः । *तेज इति। तेजोजलपृथिव्या. दीनां न व्याकृते नामरूपे यया सा प्रागवस्थेत्याद्यर्थः । उक्ताशयेने वाह *अजेति । द्वितीयोपपत्तिमाह *अनादित्वमपीति* । कार्यजन: (१) 'ननु श्रुतिवत्साचादजात्वस्य तत्रानुक्तेः कथं परा तत्र मानमतस्तद्विशेषणमाह अवियति' इति ख० पु० पाठः।

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् -- 'अक्षरात्परतः परः" इति श्रुतावविद्याया अक्षरत्वश्रुते श्व । तद् यदि यथाकथंचित् तत्त्वज्ञानात्प्रागनिवृत्तेः तहि अनदित्वमपि तथैवास्तु । नच तस्या जन्य मूलकारणेऽनवस्थापत्तिः, ब्रह्मणस्तूपाधिसहकारं विना न जनकत्वम्, अत एव परमाण्वादीनां नित्यत्वं पर स्वीकृतमिति वाच्यम् । वासनारूपाविद्यासहकारेण स्थूलाविद्यायास्तत्सहकारेण च सूक्ष्माविद्याया ब्रह्मज न्यत्वेनानवस्थापत्यभावात् । ( कलाटीका) नसमर्थस्थूलरूपाविद्यायाः प्रलये ऽभावेन अवश्यं तत्परम्पराभ्युपग मात । सूक्ष्मरूपमादाय तत्वे घटादेरप्येवमनादित्वापत्तिनचेदं तत्तवेष्ट मिति भावः। वक्ष्येति* । अनुपदमेवेति भावः । उक्तश्रुत्यादितस्त स्वमभ्युपेत्यापि तस्यास्त्वत्सिद्धान्तभङ्गापत्तिः । *श्रुत्यन्तरादिति* दोषान्तरमाह *अक्षरादिति । परत इत्यनेन पुरुषः पर इत्यनेन शुद्ध ब्रह्म । पवं च नाशस्याप्यभावे द्वैतमोक्षाभावयोरापत्तिरिति भावः अत एवाह *तद्यदीति* । अक्षरत्वमित्यर्थः । उच्यते इति शेषः अक्षरमर्यादया ऽलाभादाह *यथेति । वचनेऽस्यान्वयः । तस्वमे वाह #तत्वज्ञानादिति । तथैव परम्परानादित्वेनैवासिद्धान्ते तदुक्त दोष खण्डयति न चति । तथा च तद्भिया तस्या अजन्यत्वमिति तदाशयः। ननु केवलब्रह्मण एव तत्वमास्तामिति न सा अत आह *ब्रह्मेति । शक्तिहीनस्य प्रवृत्यनुपपत्तेस्तथा च सा दोष एवेति भावः। *अतएव* अनवस्थामयादेव । सांख्यादिमतसङ्ग्रहायाह *आदीनामिति*। *वासनेति* । पूर्वतनसंस्कारेत्यर्थः । एतत्सर्ग आह स्थूलेत्यादि । *त* । स्थूलाविद्या । कालभेदेन तत्तद्यक्तिभे- देन च स्वस्मिन्स्वापेक्षा नाप्येकद्वारकस्वापेक्षा स्वस्मिन्निति न परस्पः राश्रयान्योन्याश्रयौ । एवं च सोपाधिकस्य तस्यैव मूलकारणत्वेन सा न, एतयोः पौर्यापर्यानवस्था तु बीजाङ्करन्यायेनेष्टेव द्वयोमिथ्यात्वेन तल्यतया तद्यवस्थापनापलपत्वे नानानहादिति भावः।

·काशीसंस्कृतसीरीज़-ग्रन्थमाला । इयं काशी-संस्कृतग्रन्थमाला विभागशः प्रकाशिताभवति। एतस्यां प्राचीनाः नवीनाश्च दुर्लभाः सुलभाश्च अत्युपयुक्ताः संस्कृतप्रन्थाः काशिकराजकीयसंस्कृतपाठशालीयैः पण्डितैरन्यैरपि विद्वद्भिः संशोधिताः क्रमेण संमुद्रिता भवन्ति । अस्यां प्रकाश्यमाणानां प्रन्धानां मूल्यं सूचीपत्रे प्रकाशितं वर्तते । १ नलपाका नलविरचितः। संपूर्णः (पाकशास्त्रम् १) २ संक्षेपशारीरकम् । रामतीर्थस्वामिकृतान्वयार्थबोधिनीटीका- सहितम् । ( वेदान्तं १) रु०८-० ३ वैशेषिकदर्शनम् । पं० श्रीदुण्डिराजशास्त्रितविवरणोपेताभ्यां प्रशस्तपादभाष्योपस्काराभ्यांसमन्वितम् (वैशेषिक१)रु०२-० ४ श्रीसूक्तम् । विद्यारण्यपृथ्वीधरश्रीकण्टाचार्यकृतभाष्यत्रयेण टिप्पण्या च समलङ्कृतम्। (वैदिकं १) रु० ०-६ ५ लघुशब्देन्दुशेखरः (भैरवी ) चन्द्रकलाटीकासहित:-प्रथम भाग अव्ययीभावान्तः । (व्याकरणं १)रु०५-० ५ लघुशब्देन्दुशेखरः ( भैरवी) चन्द्रकलाटीकासहितः तत्पुरुषादि. समाप्तिपर्यन्तः। द्वितीय भाग (व्याकरणं १) रु०८-० ६ कारिकावली मुक्ता दिन राम० शब्दखण्डसहिता तथा "गुण. निरूपणदिनकरीय" महामहोपाध्याय पं० श्रीलक्ष्मणशास्त्रि. कृतव्याख्यासहिता। (न्यायं १) रु०६-० ७ पञ्चीकरणम् । वार्तिकाभरणालङ्कतवार्तिकटीक्या-तत्त्वचन्द्रि कासमवेतविवरणेन च समन्वितम् । (वेदान्तं२)रु००-८ ८ अलङ्कारप्रदीपः। श्रीविश्वेश्वरपाण्डेयनिर्मितः । (काव्यं १) रु००-८ ९ अनङ्गरङ्गः। महाकविकल्याणमल्लविरचितः। (कामशास्त्रं१)रु००-१२ १० जातकपारिजातः श्रीवैद्यनाथशर्मणा विरचितः। (ज्यो० १) रु० २-० २१ पारस्करगृह्यसूत्रम् । कात्यायनसूत्रीयश्राद्ध-शौच-मान-भोजन- कल्पसहितम्। ( कर्मकाण्डम् १) रु० --८ १२ पुरुषसूकम् । सायणभाष्य-महीधरभाष्य-मंगलभाष्य-नि- म्वार्कमतभाष्यचतुण्यसहितम् । (वैदिकं २) रु. १--४ १३ श्रीमत्सनत्सुजातीयम्-श्रीमच्छङ्करभगवत्पादविरचितभाग्येण नीलकण्ठीव्याख्ययाच संवलितम। (वेदान्तं ३) ०१-४ १४ कुमारसंभवं महाकाव्यम्।महाकवि श्रीकालिदासवि० सञ्जीवनी शिशुहितैषिणी-टीकाद्वयोपेतम् सम्पूर्णम् । (काव्यं२) रु०१-८ १५ श्रुतबोधश्छन्दोग्रन्थः । आनन्दवर्द्धिनीतात्पर्यप्रकाशाख्यसंस्कृत- भाषाटीकासदितः। (छंदः १) रु००-६ १६ कारिकावली। मुक्तावली-न्यायचन्द्रिकाटीकाद्वयसहिता सटि- (न्याय २) रु०१-० १७ पारस्करगृह्यसूत्रम्। काण्डद्वये हरिहर गदाधर० तृतीयकाण्डे ह- रिहर-जयराम-प्रणीतभाष्येण समलङ्कतम् । हरिहरभाष्यस- हितस्नानत्रिकण्डिकासूत्र-गदाधरभाष्यसहितश्राद्धनवक- ण्डिकासूत्रैः यमलजननशान्ति-पृष्टोदिवि-शौच-भोजन- कामदेवकृतभाष्यसहितोत्सर्गपरिशिष्टसूत्रैः परिष्कृतं-टिप्प- प्पणा।

·-- काशीसंस्कृतारीज़ । १८ संक्षेपशारीरकम् । मधुसूदनीरीकासहितम् संपूर्ण (वेदान्तंध) २०८--. १९. लघुजूटिका-अर्थात् अशिनवा परिभाषेन्दुशेखरपरिकृतिनि- मितिः। (व्याकरण २) रु. ७-८ २० कातीयेष्टिदीपकः । (दर्शपौर्णमासपद्धतिः) महामहोपाध्याय- पं० श्रीनित्यानन्दपातपर्वतीयविरचितः । (कर्मकाण्ड) ०१-. ११ सप्तपाटि श्रीशिवमहिम्नस्तोत्रम् । श्रीगन्धर्वराज पुष्पदन्ताचार्य- विरचितम् । हरिहरपक्षीय-मधुसूदन टीकया ( संस्कृती का-संस्कृनपद्यानुवाद. पाटीका-गाषापद्यानुवाद भाषा. बिम्ब ) पञ्चमुखीनाम्या किया-शक्तिमहिनम्तो समन्वितम् । (स्तोत्रवि०१) रु. १-० २२ बौद्धाचार्यश्रीधर्मकीर्तिमगीतः सटीकल्यायविन्दुः माघारीका. सहितः। ( औद्धन्याय वि०१) ०१-८ २३ सपरिस्कृत-दर्पणसहितवैयाकरणभूषणसारः। (व्याकरणं ३)६०४-० २४ न्यायवार्तिशतात्पर्यटीका।श्रीवाचस्पतिमिश्रीविरचिता। सम्पूर्ण ( न्यायविभाग ३) १०६-० २५ मीमांसान्यायप्रकाशः। (आपदेवीयः) श्रीचिन्नस्वाभिशास्त्रिलया सारविवेचिन्या व्याख्यया सहितः । (मीमांसा१)१०२- २६ पौरोहित्यकर्भसारः । (टिप्पणीसमलंशतः) प्रथमो भागः श्रीरमा कान्तशर्मणा संगृहीतः। ( कर्मकाण्डजि० ३) रु० ०.४ २५ लघुशब्देन्दुशेखरः । म० म० श्रीनागेशमविरचितः अव्ययी. भावान्तोभागः, म०म० पण्डित श्रीनित्यानन्द पन्त-पर्वतीय. कृतशेखरदीपकाख्येन टिप्पणेन समुज्ज्वलितः। (व्या०४) १०४-८ २८ रघुवंशमहाकाव्यम्। श्रीकालिदासविरचितम् पञ्चसर्गात्मकम् । म० म० श्रीमल्लिनाथसूरिकृतसजीविनीटीकथा पं०श्रीकनक हाल स्वकुरकृतार्थप्रकाशिकाटीकया च समलङ्कतम् । (काव्य३) २००१२ २९. कामसूत्रम् । श्रीवात्स्यायनमुनिप्रणीतं बहुयलरासादितया पूर्णया- जयमङ्गलरचितया टीकया समेतम् । बटुखण्डितपाठान् परिपू. य,सूत्राांश्च संयोज्य, परिष्कृत्य संशोधितम्।( काम०२) यन्त्रस्थ ३० न्यायकुसुमाञ्जलीः । न्यायाचार्यपदाधितश्रीभदुदयनाचार्यविरचि. तः। म. म० रुचिदत्तकृतमकरन्दोद्भासित म०म० वर्द्धमा- नोपाध्यायप्रणीतप्रकाशसहितः। (न्यायं ४)रु०६-० ३१ परिभाषेन्दुशेखरः। म. म. श्रीनागेशनहरचितः। म० मा भैरव- मिश्रविरचितया भैरवीत्यपराख्यया परिभाषाविवृत्या-तत्त्व- प्रकाशिकया टीकया व सहितः। (व्याकरणं ५) यन्त्रस्थ ३२ अर्थसंग्रह। पूर्वमीमांसासारसंग्रहरूपः। श्रीलौगाक्षिभास्करविरचि- ताश्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीरामेश्वरशिवयोगिभिक्षु ·ग्रन्थः । । काशीमस्कृतमीरीज़ । ३३ न्यायवार्तिकम् न्यायदर्शनवात्स्यायनभायोपबृहणम् । परमपि भारद्वाजोद्योतकरविरचितम् । महर्षि-गोतमादिचरितसम्व लितवृहत्भूमिकासहितम् । (न्यायं वि०५) रु०६-. ३४ शुक्लयजुर्वेदसंहिता । वाजसनेयिमाध्यन्दिनशाखीया । श्रीमदुब्ब- टाचार्यविरचितमन्त्रमाप्येण श्रीमन्महीधराचार्यविरचितवेद- दीपेन च सहिता। ( भाग १-२-३-४)(वैदिकं ३) रु०८ ३५ शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिता। श्रीसायणाचार्यविरचितभाप्यसहिता। १ अध्यायादारभ्य २० अध्यायपर्यन्ता। (वैदिकं ४) रु०६- ३६ सिद्धान्तलेशसंग्रहः । श्रीमदपयदीक्षितविरचितः। श्रीमत्परमहंस- परिव्राजकाचार्यकृष्णानन्दतीर्थविरचितया कृप्णालङ्काराख्य- या व्याख्यया समलंकृतः। (वेदान्तं ४) रु०६-० ३७ काशिका । श्रीपाणिनिमुनिविरचितव्याकरणसूत्राणां वृत्तिः वि. द्वद्वर-वामन-जयादित्यविनिर्मिता । (व्याकरणं ६) रु०६- ३८ प्राकृतप्रकाशः । भामहकृतः । श्रीमद्वररुचिप्रणीतप्राकृतसूत्रसहि तः । टिप्पण्या च संयोजितः । (व्याकरणं ७) रु.१-६ ३९ जीवन्मुक्तिविवेकः श्रीमविद्यारण्यस्वामिविरचितः ! भाषानुवा- दसमेतः। (येदान्तं) रु०२-० ४० श्रीनारदीयसंहिता । ब्रह्मणोपदिष्टो नारदमहामुनिप्रोक्तो ज्यौनिष- (ज्योतिषं २) रु००-६ ४१ मेदिनीकोशः । मेदिनीकारविरचितः । काशं १) रु०१-८ ४२ मीमांसादर्शनम् श्रीशवरस्वामिविरचितमाप्यसहितम् सपूर्णम् । ( भोग-२) (मीमांसा ३) २०१०-० ४३ न्यायदर्शनम् । श्रीगीतममुनीप्रणीतम् । श्रीवात्स्यायनमुनोप्रणीत भाप्यसहितम् । श्रीविश्वनाथन्यायपञ्चाननभट्टाचार्यविरचि- नन्यायसूत्रवृत्त्यनुगतम्। टिप्पण्यादिसहितम् (न्यायं ६) रु०३-० ४४ दानमयूखः। विद्वद्वरश्रीनीलकण्ठभट्टविरचितः। (धर्मशास्त्रं१) रु०१-८ ४५ कालमाधवः । विद्वद्वरश्रीमाधवाचार्यविरचितः। (धर्मशास्त्र) ०१-८ ४६ भास्वती । श्रीमच्छतानन्दविरचिता । श्रीमातृप्रसाद (देवनभू- षण) पाण्डेयेन कृताभ्यां छात्रबोधिनीनाम संस्कृतसोदाहरण भाषाटीकाभ्यां सहिता। (ज्योतिषं ३) रु०२-० ४७ फक्किकाप्रकाशः । उपाध्यायोपावैयाकरणकेसरीबिरुदाङ्कितमैथि- लेन्द्रदत्तशर्मविरचितः पं० सीतारामशर्मकृतटिप्पण्या विभूपितः। (व्याकरणं ८) रु०१-४ ४८ मिताक्षरी। श्रीगौडपादाचार्यकृतमाण्डूक्यकारिकाव्याख्या-श्रीम- स्परमहंसपरिव्राजकाचार्य स्वयम्प्रकाशानन्दसरस्वतीस्वामि- कृता।शंकरानन्दकृतमाण्डूक्योपनिषद्दीपिका च। (वेदा७) रु०१-५ ४९ काव्यप्रकाशः । श्रीमम्मटाचार्यविरचितः । पं० श्रीहरिशङ्करशमणा मैथिलेन संगृहीतया नागेश्वरीटीकयाऽलङ्कतः। (काव्य०४) रु०४- ५० अधिकरणकौमुदी । श्रीदेवनाथठक्कुरकृता। (मीमां०४) रु. १-० ५१ रघुवंशमहाकाव्यम् । श्रीकालिदासविरचितम् म.म.श्रीमल्लिनाथ. कृतसञ्जीविनीटीकयोपेतम् पं० श्रीकनकलालठक्कुरेण कृता भावबोधिनी टिप्पण्या समलङ्कतः संपूर्णम् । (काव्य ५) रु०१-४ -ramdam.माननीकतीकोपेतः दत्तात्रेय सम्प्रदायाऽनुगतः।३०-८ ·काशीसंस्कृतसीरीज़ । ५३ रसचन्द्रिका । श्रीविश्वेश्वरपाण्डेय निर्मिता ! (.० ६.in. ५४ अलङ्कारमुक्तावली। श्रीविश्वेश्वर पाण्डेयनिर्मिता (का७७)रु० -१२-. ५५ वृत्तरत्नाकरः-भट्टकेदारप्रणीतः । नारायणमट्टीयव्याख्यासक्षितः सम्पादकनिमितविषमस्थलटिप्पणापेतः । श्रुनयोधच्छन्दा- मअरीसुवृत्तनिलकैश्च समेतः । (छंद वि०१) १-८ ५६ अलङ्कारशेखरः।केशवमिश्रकृतः। साहित्योपाध्याय श्राअनन्तराम शास्त्रिणा भूमिकादिभिः संभूप्य संशोधितः । (अलचि०१)रु० १ ४ ५७ शक्तिवादः । श्रीगदाधरभट्टाचायप्रणीतः। टीकात्रयोपतः। कृष्ण- भट्टकृतया मञ्जूषया माधवमट्टाचार्यनिर्मितया विवृत्या श्रीमन्माध्वसंप्रदायाचार्यदार्शनिकसार्वभौमसाहित्यदर्शना ग्राचार्यतरत्नन्यायरत्न गोस्वामिदामोदरशास्त्रिरचितया विनादिन्या च समेतः । ( न्या० वि० ७ ) रु. २० ५८ प्रौटमनोरमा। म. म. श्रीमहोजीदीक्षितावरचिता नत्पौत्र म. म. श्रीहरिदीक्षितविरचितलघुशब्दरत्नाख्यव्याख्ययासमेता । म. म. पण्डितश्रीभैरवमिविरचितशब्दरत्नव्याख्यया युक्ता । श्रीयुतभाण्डारीत्युपाह्वमाधवशास्त्रिविराचत प्रभानामकटिप्प ज्या समलङ्कृता । श्रीयतजगन्नाथशास्त्रिविरचितयाव्ययी. भावस्य शब्दरत्नप्रदीपकनामकटीप्पण्याऽलकृता (अव्ययी भावान्तः प्रथमो भागः ) ( व्याकरण वि०९) रु०५-। ५९. आपस्तम्बगृह्यसूत्रम्। श्रीहरदत्तप्रणीतयाऽनाकुलाख्ययाव्याख्यया, श्रीसुदर्शनाचार्यप्रणीतया तात्पर्यदर्शनाख्यया व्याख्यया ममलड्कृतम,पृथक सूत्रपाठेन,पाठभेदन, मीमांसापदार्थविव रणेन च संयोजितम् । ( कर्म. वि. ५) २०३- ६० नाट्यशास्त्रम् । भरतमुनिप्रणीतम् ( सम्पूर्णम् ) साहित्योपाध्याय एम.ए. इत्यादिपदवीभाजा पण्डित बटुकनाथ शर्मणा तथा साहित्यशास्त्रि एम.ए. पदवोभृता पण्डित बलदेवापाध्यायेन च सम्पादितम् । (नाट्यशास्त्र वि०१) रु०५- ६१ काव्यालङ्कारः। श्रीमामहाचार्यण विनिर्मितः । काशीविश्ववि द्यालयाध्यापकाभ्यां पण्डित वटुकनाथ शर्मा एम० ए० सा हित्योपाध्यायः तथा पाण्डित वलदेव उपाध्याय एम. ए. साहित्यशास्त्री इत्येताभ्यां भूमिकादिभिः समलमृत्य सम्पा. दितः, काशी विश्वविद्यालयोपकुलपतिपदं विभूषयाद्भिः श्री- मदाचार्यप्रवरैः आनन्दशङ्कर धुव महोदयः लिखितेन प्राक कधनेन सनाथीकृतः। (अलङ्कार वि०२) रु०१- जयकृष्णदास-हरिदासगुप्तः, चौग्यम्बा संस्कृत सीरीज आफिस, विद्याविलाम प्रेस, गोपालमन्दिर के उत्तर भारत -

·No text on this page.