·श्रीमत्- भागवतदशमोत्तरार्धगतसप्ताशीत्यध्यायरूपी वेदस्तुतिः। लोकेन्यवायेतिमीमांसा-जन्माद्यस्येतिश्लोकश्च । श्रीधरीव्याख्यायुता-काशीनाथोपाध्यायप्रणीत- श्रीधरीप्रकाशव्याख्यासंवलिता। तावद्गर्जन्ति शास्त्राणि जम्बुका विपिने पथा। न गर्जति महासत्त्वो यावद्वेदान्तकेसरी।। गोमान्तकान्तर्गतपेडणेनिवासिपणशीकरोपाइविद्वद्वर- लक्ष्मणशर्मतनुजनुपा वासुदेवशर्मणा संस्कृता । द्वितीयावृत्तिः। सेयं मुम्बय्यां पाण्डुरङ्ग जावजी, इत्येतैः सीये निर्णयसागराख्यमुद्रणयन्त्रालयेऽयित्वा प्राकाश्यं नीता। शाक १८५२, सनाब्द् १९३० मूल्यं १० आणकाः।

·अथ प्रास्ताविकम् । श्रीमद्भागवततोपणासारारम्भे श्रीमत्काशीनाथोपाध्यायैरपोद्धातत्वेन संक- दित प्रबन्ध एवान प्रस्तावे नितान्त विद्वन्मनोविनोदायालमिति स एवादी यथावदुलिख्यते- पुराणेतिहासादीना श्रीमद्भागवतस्य चाभ्यर्हितत्वख्यापनाय । अथ स्वत प्रमाणभूतश्रुतिव्यारयाप्रणयनादर परित्यज्य पदवाक्यप्रमाणपा रावारपारीणा विद्वद्धरिणा श्रीधरस्वामिप्रमुखा पारुपेयपुराणन्यारयानेषु किमिति प्रववृतिरे, पौरुषेयाणा भ्रमममादनिबन्धादिपुरपदोपसभवापादिता- प्रामाण्यशङ्काकरङ्कितस्वात् । दृश्यते च शववैष्णवादिपुराणेषु शिव विष्ण्वाधु. स्पप्रतिपादननिर्वध । अतएव परस्पर विरोधेन बाधादप्यप्रामाण्यम् । श्रुतिप्रतिपादितयागादिधर्मादिभ्यो भगवचरणपरिचरणधर्मादिश्रेष्टयप्रतिपाद नेन श्रुति विरोधाच, इत्यमेव मन्वादिस्मृतिविरोधाच्चेति न शङ्कनीयम्, पुरा- णाना वेदत्वात् , निश्वसितन्यायेन गादिसमकक्षतयेश्वरादुत्पनत्वात्, त. थाच 'शास्त्रयोनित्वात्' इत्यधिकरणे भाप्योदाहृता बृहदारण्यकश्रुति - 'अस्य महतो भूतस्य निश्वसितमेवैतद्यदृग्वेदो यजुर्वेद सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहास पुराण विद्या उपनिषद' इत्यादि । एतेनापौरुषेयत्व व्याख्यातम् । प्रमाणेनार्थमवगत्य रचितत्वाभावो हि अपौरुषेयत्व, सजातीयोचारणा नपेक्षोचारणविषयत्व वा' तत्रेश्वररचितत्व तावदुत्तश्रुतिसिद्धम् । नाना. वृतज्ञानशनि सर्वज्ञ ईश्वर प्रमाणेनार्थमवगत्य पुराणानि रचितवानिति वक्तु युक्तम् । नवा प्रतिक्ल्प पुराणानुपूर्वीभेदे मानमस्तीत्युनलक्षणानुपपत्ति । नचैवमपि ऋक्सामादाविवान चेदत्वेन श्रुतो व्यवहाराभावान्न घेदत्वमिति शक्यम् । 'ऋग्वेद भगवोऽध्येमि यजुर्वेद सामवेदमथर्वण चतुर्थमितिहासपु- राण च पञ्चम वेदाना वेद' इत्यादिना छान्दोग्ये सप्तमाध्याये बहुशस्तद्दर्शनात, तथा इतिहासपुराणयोच-इतिहासपुराण च पञ्चम वेदमीश्वर' इति, 'इति हासपुराणानि पञ्चमो चेद उच्यते' इति, 'चेदानध्यापयामास महाभारतपञ्च मान् । काणं च पञ्चम वेद यन्महाभारत स्मृतम् ॥' इत्यादौ । स्कान्दवैया सिकेत्यादिसमारया कर्तृस्सरणानि च शाकलतैत्तिरीयेत्यादिवत्प्रवचनापेक्षाणि । यत्तु पौरपेयत्वानुमाने सर्यमाणकदृकरवमुपाधिरिति, तत्र कर्तृपद प्रव तृभिन्नपरम् । अन्यथा तैत्तिरीयादिसमाख्याद्वारा कर्तृस्मरणेन साधनव्याया- पत्त । 'चके सात्वतसहिता' इत्यादौ श्रीव्यासादिकर्तृतरणमपि पूर्वसिद्धपु राणविस्तरस सुखग्रहणाय सक्षेपपूर्वकप्रवचनपरम् । अन्यथेश्वरादुत्पनत्वप्रति- पादकश्रुतिविरोधापत्ते । पुरा व्यासादिकृतप्रवचनात्पूर्वमेवामवदित्यर्थकपुराण ·३ चित्॥ इति । रकान्देच-'वेदरसिश्चलं मन्ये पुराणार्थ द्विजोत्तम । विभेत्यल्पश्रु- ताद्वेदो मामयं चालयिष्यति ॥ इतिहासपुराणैस्तु निश्चलोऽयं कृतः पुरा । यस दृष्टं हि वेदेषु दृष्टं तत्स्मृतिषु द्विजाः ॥ उभयत्र न दृष्टं हि तरपुराणैः प्रगीयते ।।' इत्यादि । नच 'वेदार्थमुपबृंहयेत्' इत्युक्त्या वेदार्थव्याख्यानभूतत्वं पुराणाना. मापद्यत इति तन्मूलकतयैव प्रामाण्यं न वेदत्वेनेति वाच्यम् । मन्नवाह्मणयो- वेंदत्वेऽपि ध्यारयेयच्यास्यानभावदर्शनात् तत्र मन्त्रापेक्षया व्याख्यानभूतमाह्म- णस्यैव प्रायल्याच, व्याकरणादी व्यारयेयसूत्रापेक्षया भाष्यवार्तिकग्रन्ययोरेव प्रामाण्यदर्शनाच्च । एतेन स्मृतिविरोधपरिहारोऽपि व्याख्यातः । चतुर्वेदार्थया- रयानत्वेन साम्ये समुच्चयविकल्पसंभवात् पौरपेयत्येन दौर्बल्ये पञ्चमवेदत्वेन वाधसंभवात् , सर्वत्राप्युरकापकर्पवर्णनस्य प्ररोचनतात्पर्यकत्वान्न छापि वि- रोधगन्धोऽपीत्यपि मुगमः पन्थाः । यच्च 'श्रुतिमूलकतया प्रामाण्यं पुराणानां न स्वतः' इति कैश्चिदुक्तं तत् स्मृतित्वाभिमान्येकदेशिमतोपपादनमात्रं न तत्वकथनमुक्तविरोधादिति दिक् । तस्मात् संगादिवेदस्य संप्रति दुप्पारस्वाहु- रधिगमार्थत्वाञ्च तदर्थनिर्णायकपुराणेतिहासात्मकवेदशब्द एक विचारणीय.। दृश्यन्ते च श्रीमद्भगवत्पादशंकराचार्यस्वामिचरणप्रभृतयः सनसुजातीयादि- व्याख्यानप्रवणा इत्यलम् । श्रीमद्भागवतस्य धैष्ठ्यवर्णनम् । तत्रापि श्रीमद्भागवतमेव श्रेष्ठतमं सर्ववेदार्थसूत्रलक्षणां मनराजवरां गाय- श्रीमधिकृत्य प्रवृत्तत्वात् । तथाच मारस्ये पुराणदानप्रस्तावे-'यत्राधिकृत्य गायीं धर्यते धर्मविस्तर. । वृत्रासुरवधोपेतं तद्भागवत मिप्यते ॥ लिखित्वा तच्च यो दद्याद्धेमसिंहसमन्वितम् । प्रौष्ठपद्यां पूर्णमास्यां स याति परमा गति ॥' इत्यादि । एवमग्निपुराणे पुराणान्तरे च ब्राह्मादिवाराहान्तानां वैशा- रयाद्याः पौर्णमास्यो दानकालाः । तत्र क्रमप्राप्ता श्रीभागवतस्य प्रौष्ठपदी। हेमसिंहसमन्वितमिति हेमसिंहासनारूढमित्यर्थः, सर्वपुराणवक्रवर्तित्वादिति टीकाकृतः । वस्तुतस्तु नात्र शब्दप्रमाणके पूर्वऽयं हेतुचिन्तया मनः खेदनी- यम् । मालपैष्णवादिषु जलधेनु घृतधेनु-समन्वितस्ये हेत्वभावास्कथंधि- स्क्ल्पनस्थाप्रामाणिकत्वात् । एतेन श्रीमद्भागवतस्य वैष्णवपुराणत्वेन तदाने एकादश्यादिकालो गरुडादिवाहनयोगक्ष युको वा, पौर्णमासीसिंहादियोग इति वा कुमस्यूहः परास्तः । शैवलिङ्गादा शिवराज्यादिकालस्यादर्शनात, नन्द्यादिवाहनयोगस्य काप्यदर्शनाच्च । स्यादेतत् । लक्षणमनुक्त्वैव भागवतं दद्यादित्येतावत्येवोक्तेऽपि भगरता मोकं भागवतं इद प्रतिपादकं भागनजामति समारययैव भागवतपदार्थ- ·४ यः स्यादेवेति कुतः श्रीभागवतस्य लक्षणोक्तिपूर्वकमत्र वाक्ये तद्विधिरिति । अनोच्यते-भागवतं दद्यादित्युक्तेन समाख्यामाग्रेण विशेषनिर्णयः । 'एवं चकार भगवान्व्यासः कृपणवत्सल.' इत्युक्त्या भगवधासमणीतपुराणमात्रस्य भागवतत्वापातात् । श्रीविष्णुशिवयोयोरपि भगवत्त्वेन सत्प्रतिपादकविष्णु- पुराणशिवपुराणादीनामपि भागवतत्वापाताञ्च तत्तदानस्य वाक्यान्तरेण विधा. नात्परिदशेपानिर्णयाच क्लेशाद्वैष्णवभागवतशब्दयोरेवमपि परस्परातिप्रसङ्गा- परिहाराय लक्षणोक्तिपूर्वकं दानविधिरिति। तथाच यथोक्तलक्षणलक्षितं श्रीशु. कपरीक्षिसंवादरूपं द्वादशस्कन्धात्मकं श्रीभागवतमिति ज्ञानेन शैववैष्णव- पुराणादावतिप्रसङ्गशङ्केति । प्रथमस्कन्धे जन्मादिपद्यव्यारोपसंहारे "एतेन भागवतं नामान्यदिति न शनीयं" इति श्रीधरस्वामिपादोक्तेरन्यरिछवपुरा- विष्णुपुराणादिकमेव भागवतं नामेति न शक्ष्यमित्ययमेवाशयो विद्वद्भिनिभा- वनीयः । संवत्सरप्रदीपस्तस्कान्दवचने च वैष्णवानां भागवतविचारावश्यक स्वमवगम्यते। 'शतशोऽथ सहस्रैश्च किमन्यैः शास्त्रसंग्रहः । म यस्य विद्यते गेहे शास्त्रं भागवतं कलौ ॥ कथं स वैष्णवो ज्ञेयः शानं भागवतं कली । गृहे न तिष्ठते यस्य स विप्रः श्वपचाधमः ॥' इति । एवमन्यान्यपि वाक्यानि तत्तत्पुराणतोऽवगन्तव्यानीति सर्वमतिरमणीयम् । एतावतैवोपोद्घातेन श्रीमद्भागवतगुणगरिमा व्याख्यातमायः । अधुना प्रस्तुतमधिकृत्य किंचिदिय लेखनी व्यापारयामः । इयहि घेदस्तुतिनग्निव स्वस्थ श्रुत्यात्मकता ज्ञापयति । तेनास्या इतरविपयेभ्योऽतिगाम्भीयं स्फुटं प्रतीयते । पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणः श्रीधरस्वामिभिव्याख्यानायसरे यावरछाय स्फुटीकृताऽप्यस्याः श्रुतिस्तुतेः, 'लोकेव्यवाया-' इत्येकादशस्थपञ्चमाध्यायगत कादशश्लोकस्य, जन्माधस्पेति भागवतारम्भश्लोकस्य चात्यन्त दुरूहत्वासेपां व्याख्यापि दुरवयोधेवासीदिति सर्वेषां व्युत्पिरसूनां सौलम्येनार्थावगमाय पर मकारणिकैस्तोपीसार-धर्मसिन्ध्याधाकरप्रणयनेन विश्वविसमागुणगणेः श्रीका. शीनाथोपाध्यायः श्रीधरीव्याख्यायाः सविस्तरं पदपदार्थावयोधकं व्यारया. न्तरं प्राणायि । तञ्च कतिचन वत्सरेभ्यः पूर्व कैश्चिन्महोदयः शिलायत्रे- नेन प्रकाशितमपि नातिशुद्ध संप्रति निक्षूणामलम्यं चासीदिति यावच्छर सम्यक्संशोध्य प्रकाशितं विदुषां प्रमोदाय सादित्याशाम्ने- विद्वदेकान्तवर्शवदः पपाशीकरोपाइयो वासुदेवशर्मा। .

·CAN वेदस्तुतिः। काशीनाथोपाध्यायव्याख्योपबृंहितश्रीधरीव्याख्यायुता। (श्रीमद्भागवतदशमोत्तरार्धगतः ८७ अध्यायः।) परीक्षिदुवाच-ब्रह्मन् ब्रह्मण्यनिर्देश्ये निर्गुणे गुणवृत्तयः । कथं चरन्ति श्रुतयः साक्षात्सदसतः परे ॥१॥ श्रीधरस्वामिव्याख्या। श्रीः ॥ सप्ताशीतितमे नारायणनारदवादतः । वैदैः स्तुतिर्गुणालम्बा निर्गुणावधि वर्ण्यते ॥१॥ वागीशा यस्य वदने लक्ष्मीर्यस्य च वक्षसि । यस्यास्ते हृदये संवित्तं नृसिंहमहं भजे ॥२॥ संप्रदायविशुद्धयर्थ खीयनिर्यन्धयप्रितः। धुतिस्तुतिमितव्याख्यां करिष्यामि यथामति ॥ ३ ॥ श्रीमद्भागवतं पूर्वैः सारतः सन्निपेवितम् । मया तु तदुपस्पृष्टमुच्छिष्टमुपचीयते ॥ ४॥ श्रीघरव्याख्यागूढार्थप्रकाशिका। धीपारमाय नमः ॥ श्रीपाण्डुराजमानम्य पितरीच गुहन्युधान् । श्रीश्रीधरी- यटीकाया न्याश्यां चे धुतिसुतेः ॥ ॥ गुणालम्बेति । गुणानामालम्ब माश्रयणं यस्यो सा, निर्गुणमायिः पर्यवसानं योध्यम् । यत्र या साप्तया या येवा सुतिः सा अन वर्षात पर्यः॥१॥२॥खीयानो सामागो निबन्धेन मशीकः ॥धीमदिति । पूर्वरीकाकारः सप्रियेवितं व्यारूपात हर पियस्यात विशेषतस्यपरिट पिसार्यत इत्यर्थः । सोचिरसार ·वेदस्तुतिः। - तिर्न संभवतीयाह-साक्षात्कथं चरन्तीति । तत्र हेतु:-अनि देश्ये इति। अनिर्देइयत्वेऽपि हेतुं वदन गुणवृत्ति निराकरोति- निर्गुणे गुणवृत्तय इति । गुणैर्वर्तमाना अपि निर्गुणे कथं चरन्ती- त्यर्थः। निर्गुणत्वे च हेतुंवदन् लक्षणां योगच निराकरोति-सदसतः अथवा प्रकृतिप्रत्ययार्थयोोगेन योगः । इत्यं योगवातुर्विध्यम् । तत्र पङ्कजनिसन रूढिवृत्या पवेति-जेति-पदाभ्यां प्रतिपादितयोः फर्दमजनिपदार्थयो. कर्दमोपादा- मकजनिकर्तृत्वरूपेण योगात्पङ्कजपदं तामरसे यौगिकम् । एवं महादेव इसन महत्पद-देवपदाभ्यां स्न्या प्रतिपादितयोमहत्त्वदेवत्वयोः शिवे योगान्महादेवपद शिवे यौगिकम् । एवमुत्तमपुरुषराजपुरुषादिपदेपूह्यम् । औपगवः पावक इत्यन प्रकृतिप्रत्ययार्थयोर्योगेन योगः । औपगवे उपगोरपत्यमित्यपत्यार्थे भणप्रत्ययस्त खितः । पाचके पचधातोः कृत्प्रत्ययो वुल् । उपगुवन्ध्यपत्यलपाककर्तृत्वरूपेण प्रकृतिप्रत्ययार्थयोोंगेन यौगिकतम् । आदिपदेन लक्षणागौणीवृत्तिभ्यो वोधित- पदार्थयोर्योगोदाहरणद्वयं गृह्यते । तन नीलरतो घट इति लक्षणाप्रतिपादित पदार्थयोोगो न्यायमते नीलादिपदानां द्रव्ये लाक्षणिकत्वात् । तथाच नीलश्चासौ रक्तवेति विप्रहे समाने च सवि लक्षणया नीलरतगुणविशिष्टदव्यपदार्थयोनील- विविष्टामिन रक्तविशिष्टमित्येवं कर्मधारयसमासेन योगोकर्लक्षणाबोधितपदाथैयोर्यों- गेन योग इत्यस्य सभवसैतदुदाहरणम् । शुक्रनीलादिशब्दा गुणे तदति च रूढा इति मते तु खगशूलो हन्तीत्युदाहरणम् । तर यष्टीः प्रवेशयेत्यादौ यष्टिधरै लक्ष- णावत् खालपदयोस्तद्धारके लक्षणा । तयाच खाचासौ शूलश्चेति विग्रहे कर्म- धारयेण खाधरामिषःशुलधरो हन्तीत्यर्थेन लक्षणाबोधितपदार्थयोर्योगोदाहरणम्। सिंहानिर्माणवक इति गौणीवोधितपदार्थयोोंगे। मन हि सिंहश्वासावग्निश्चेति विग्रहे कर्मधारयसमाधेन सिंहवच्छौर्यादिगुणवदभिन्नोऽमिवत्तेजखिलादिगुणवि. शिष्ट इत्याद्रीणीवृत्तिप्रतिपादितपदार्थयोोंगेन योग इत्यस्योदाहरणमिदम् । चित्प्रतिपादितपदार्थयोः प्रकृतिप्रत्ययार्थयोोंगेनेति वापदरहित पाठः सोऽति- क्लिष्टलापेक्षित. । अनिर्देश्यत्वेऽपि हेतुं वदनिति । ननु निर्गुणवस्यानिर्दे- इयत्वे हेतुत्वमनुपपन, निर्गुणानामपि गुणकर्मादीनो अत्यादिना निर्देशप्रसिद्धरिति. देश निर्गुणपदस्य निर्धर्मकरवार्थकत्वात् , गुणो गौण उपसर्जन इत्यर्थात, धर्य, भीनत्वेन धर्माणामुपसर्जनत्वस्य स्पष्टत्वात् । ननु पदसत पर इसयं निर्गुणपदोत.

·- व्याख्याद्वयोपेता। श्रीशुक उवाच-बुद्धीन्द्रियमन प्राणान् जनानामसृजत्प्रभुः । मात्रार्थ च भवार्थ च आत्मनेऽकल्पनाय च ॥२॥ परे इति । कार्यकारणाभ्यां परस्मिन्नसङ्गे केनचिदपि संबन्धाभावान लक्षणायोगवृत्ती संभवत इत्यर्थः । एवं पदार्थत्वायोगादपदार्थस्य च वाक्यार्थत्वायोगान श्रुतिगोचरत्वं ब्रह्मण इत्यभिप्रायः ॥१॥ उत्तरमाह-बुद्धीन्द्रियेति। बुद्ध्यादीनुपाधीन जनानामनुशायिनां जीवानां मात्राद्यर्थं प्रभुरीश्वरोऽसृजत् । मीयन्त इति मात्रा विषया- स्तदर्थम् । भवार्थ भवो जन्मलक्षणं कर्म तत्प्रभृति कर्मकरणार्थमि- त्यर्थः । आत्मने लोकान्तरगामिने। आत्मनस्तत्तल्लोकभोगायेत्यर्थः । अकल्पनाय अकल्पनानिवृत्तये । मुक्कय इत्यर्थः । अर्थधर्मकाममो- क्षार्थमिति क्रमेण पदचतुष्टयस्यार्थः । जनानामिति वदन् जीवार्थ- मीश्वरस्य सृष्ट्यादिपु प्रवृत्तिरिति दर्शयति । प्रभुरिति ईश्वरस्योपाधि- निर्धर्मकरये लक्षणायोगनिरासे चोभयत्रापि कथं हेतुरित्याशङ्कायामाह-केन चिदपि संबन्धाभावादिति। सधर्मकरवं धर्मैः संवन्धे स्यात् । केनचिदंपि संयन्धाभावे कथं सधर्मकत्वम् । किंच सर्व धर्माः कार्यरूपा एव वेदान्तसिद्धान्ते । तार्किकमते तु सर्वे पदार्थाः कारणरूपा एव । 'पारिमाण्डल्यमिन्नानां कारणत्वमुदा- हृतमित्युत्तेः पारिमाण्डल्यमानस्याकारणरूपत्वेऽपि ब्रह्मणो विभुत्वेन तदसंभवात् । तथाच कार्यकारणमिन्नधर्माभावात् कार्यकारणसंवन्धाभावे सधर्मकत्वं न संभव- तीति । किंच लक्षणायाः शक्यसंबन्धविषयखात्, योगपतेरपि पदार्थयोगप्रकृति- प्रत्ययार्थायोगविषयत्त्वात् , योगस्य संबन्धापरपर्यायवान लक्षणायोगवृत्ती संभवत इति भावः । न श्रुतिगोचरत्वमिति। श्रुविगोचरत्वामावे श्रुत्येकसमधिगम्ये प्राणि मनःप्रवृत्तिरपि न स्यादिति ब्रह्मज्ञानसिद्धिरिति पूर्वपक्षामिप्रायः । अतएव 'निर्गुणेऽपि मनश्चरे'दिरयुपसंहारे मन प्रवृत्त्युपपादनं संगच्छत इति ध्येयम् ॥१॥ युद्धीन्द्रियेति । ननु श्रुतीनां ब्रह्मपरत्वे आक्षिप्त प्रभुर्जीवानां चतुर्वर्गार्थ युधादीनसृजदिति समाधानमयुक्तमिलाश प्रभ्वादिपदैः सूचिताना लक्षणक्य- १ पारिमाण्डत्यमशुपरिमाण कारमय तद्भिन्नानामित्यर्थः ।

·वेदस्तुतिः। पूर्वाध्यायान्ते 'एवं स्वभक्तयो राजन्भगवान्मक्तभक्तिमान् । उपित्वाऽऽदिश्य सन्मार्ग पुनरवतीमगात्' इत्यत्र सन्मार्ग सतां स्वतःप्रमाणभूतानामप्रामाण्यकारणरहितानां वेदानां मार्ग ब्रह्मपर- त्वमुपदिश्य भगवानगादित्युक्तं, तत्र वेदानां ब्रह्मपरत्वमघटमानं मन्वानः पृच्छति-ब्रह्मन्निति । तत्र वावन्मुख्या-लक्षणा-गुण- भेदेन त्रिधा शब्दप्रवृत्तिः । मुख्यापि रूढि-योगभेदेन द्विधा । रूढिश्च स्वरूपेण जात्या गुणेन वा निर्देशाहे वस्तुनि संज्ञासंज्ञिसंकेतेन प्रव- ते यथा डित्यः गौः शुक्ल इति । लक्षणा च तेनैव संकेतेनाभिहितार्थ- भोजिनामुच्छिष्टं पामरैः संगृह्यत इत्यर्थान्तर खगर्वाभावद्योतकं स्पटम् ॥ ४ ॥ इति श्रीधरकृतश्लोकचतुष्टयव्याख्या ॥ ॥ अथ परीक्षिप्रश्नटीकाव्याख्या । स्वतः प्रमाणभूतानां वेदानामिति सतामित्यस्यार्थः । वेदानां खत.प्रामाण्ये हेतु:- अप्रामाण्यकारणरहितानामिति । पौरुषवाक्येष्वप्रामाण्यकारणं भ्रमप्रमा दादिपुरुषदोषाः, अमीरुषेये वेदे तदसंभवात्सतःप्रामाण्यं, पौरुषवाक्यानो मूल प्रमाणाधीनं परतःप्रामाण्यमिति भावः । शब्दानां केनापि प्रकारेण प्राणि प्रवृत्तिर्न संभवतीति वक्तुं शब्दप्रवृत्तिप्रकारापरिगणयति-तत्र तावदिति । शब्दस्य प्रवृत्तिर्योधनानुकूलव्यापारः संज्ञासंशिनोः शब्दार्थयोः संकेतः भस्मा. प्छन्दादयमों बोद्धव्य इवीश्वरेच्छापतेन रूदिः प्रवर्तते । गोशुक्लादिपदे ईश्वरसंकेतः डित्यायाधुनिकसशास्खपि स्पष्ट एव । देवदत्तादीनां संज्ञाक्र्तृगा- मच्छाया ईश्वरेच्छाधीनत्वादीश्वरैच्यारूपत्वम् । स्वरूपेण निर्देशाईवस्तुवावक सदशब्दमुदाहरति-हित्य इति । अयं संशाशदा कस्यचित्पिण्डमात्रस्य याचको नव जातिगुणविशिष्टस्य । एवमेव्यक्तिवाचकाः कालाकासादिधन्दा अपि स्वरूपदोदाहरणम् । व्यस्सैक्येन काललादिशावेरमावास्यालाकासादिपदेन गुणामियानासमवाय जातिगुणस्टखानुपपत्तेः। गीरिति । जाविरूदोऽयं गोप- दस्य गोत्वजातिविशिष्टवायकत्वात् । गुहा इति । मन पटादि विशेष्यमप्या. हार्यम् । तेन गुणविभिटरव्यवायत्यानुनत्तम् । यतु 'गुणे गदयः गुणिलिशातु तद्वती'सायनुसारेण 'पटे शो गुग' इति प्रयोगम्तन सदस्य ·व्याख्याद्वयोपेता। m संबन्धिनी यथा गद्गायां घोप इति । गौणी चाभिहितार्थलक्षितगुण- युक्त तत्सदृशे यथा सिंहो देवदत्त इति । यथाहुः-'अभिधेयावि. नाभूतप्रवृत्तिलक्षणेप्यते । लक्ष्यमाणगुणैर्योगाद्वृत्तेरिष्टा तु गौणते' ति । योगवृत्तिस्तु एतत्रिविधवृत्तिप्रतिपादितपदार्थयोः प्रकृतिप्रत्ययार्थयोर्वी योगेन, यथा पङ्कजं औपगवः पाचक इत्यादि । तत्र तावद्ब्रह्मणि रूढिय- जातिरूढत्वमेव । तत्र शुक्लादिपदस्य रूपत्वव्याप्यशुक्लत्वाद्यवान्तरजाति विशिष्टवस्तु- वाचकत्वात् । योगाख्यमुख्याभेदस्य लक्षणादिज्ञानसापेक्षत्वालक्षणागुणवृत्ती तावाल. क्षयति-लक्षणा चेत्यादि । तेनैव सकेतेन संज्ञासंज्ञिसंकेतेन खरूपादिनिधा- निर्देशाईवस्तुविषयकेण प्रतिपादितार्थसंबन्धिनी प्रवृत्तिलक्षणा । गङ्गायां घोष इत्यन गङ्गापदेन 'गङ्गा विष्णुपदी जद्भुतनये' ति कोशाजाहवीसंज्ञात्वात्खरूपरूदैन प्रतिपादितजाहवीसप्रवाहसंबन्धि तीरं बोध्यते । नद्यां घोषो गम्भीरायां घोष इत्यादौ जातिगुणरूढिभ्यामभिहितार्थसंवन्धिनि तीरे लक्षणोह्या। अभिहितार्थ- लक्षितेति । निविधसंकेवेनोक्तो यः सिंहादिपशुविशेषरूपोऽर्थस्वत्र लक्षिता ये शौर्यक्रौर्यादिगुणास्तद्युक्ते देवदत्तादौ तत्सदृशे सिंहादिसदृशे प्रवृत्तिर्गौणीत्यर्थः । तद्गुणयुक्त तत्सादृश्यनियमात्पुनखत्सदृश इत्युक्तिः । क्वचिद्वाय्वाकाशादिकारण- गुणानां शब्दादीनां वायुतेजआदिकार्येषु योगेऽपि तत्सादृश्याप्रतीवेः । सिंहो देवदत्त इत्यान जातिरूझ्याभिहितार्थलक्षितगुणयोगः । आकाश आत्मेत्यत्र स्वरूपरूढोकाकाशलक्षितसर्वगतखासङ्गलादिगुणयोगः । पिकशब्दो मधुरः काक- शब्दः वटुरित्यादी मधुरादिशब्दैर्गुणरूद्वैर्लक्षितप्रियवाप्रियवादिगुणयोग इत्युभयत्र गौणीसमूह्यम् । अभिधेयेति । अभिधेयं गङ्गादिपदवाच्यं प्रवाहादि तेन अविनाभूते नित्यसंबद्धे वीरादौ गहादिपदस्य या प्रवृत्तिः सा लक्षणेष्यते । इप्टेयर्थः । सिंहादिरूपे अमिधेये लक्ष्यमाणा ये गुणाः शौर्यादयस्तैर्योगात्संवन्धातू या प्रवृत्तिवन वृत्तौणता इष्टा । तत्र गौणीवृत्तिरित्यर्थः । मुख्याया द्वितीयं भेदं योगमाह-योगेति । प्रकृतिप्रत्ययार्ययोर्वा योगेनेति वापदघटितपाठः । यथाच टि.-लक्षणा-गोणीति नितयान्यतमवृत्तिप्रतिपादितयोः पदार्थयोर्योगेन योगः। १ अस्य 'मानान्तरविरोधेतु मुख्यार्थस्यापरिग्रहे' इत्यादिः।

·C. वेदस्तुतिः। तिर्न संभवतीत्याह-साक्षात्कथं चरन्तीति । तत्र हेतुः-अनि- देश्य इति । अनिर्देश्यत्वेऽपि हेतुं वदन् गुणवृत्ति निराकरोति- निर्गुणे गुणवृत्तय इति । गुणैर्वर्तमाना अपि निर्गुणे कथं चरन्ती- त्यर्थः । निर्गुणत्वे च हेतुंवदन् लक्षणां योगच निराकरोति-सदसतः अथवा प्रकृतिप्रत्ययार्थयोर्योगेन योगः । इत्थं योगचातुर्विध्यम् । तम पड्वजमित्यन रूढिवृत्या पङ्केति-जेति-पदाभ्या प्रतिपादितयोः कर्दमजनिपदार्थयोः कर्दमोपादा. नकजनिकर्तृत्वरूपेण योगात्पङ्कजपदं तामरसे यौगिकम् । एवं महादेव इत्यत्र महत्पद-देवपदाभ्यो सत्या प्रतिपादितयोमहत्त्वदेवत्वयोः शिवे योगान्महादेवपदं शिवे यौगिकम् । एवमुत्तमपुरुपराजपुरुषादिपदेषूह्यम् । औपगवः पाचक इत्यान प्रकृतिप्रत्ययार्थयोोगेन योगः। औपगवे उपगोरपत्यमित्यपत्यार्थे भएप्रत्ययस्त- द्वितः । पाचके पचधातोः कृत्प्रत्ययो ण्वुल् । उपगुसंवन्ध्यपत्यलपाककर्तृखरूपेण प्रकृतिप्रत्ययार्थयोर्योगेन यौगिकलम् । आदिपदेन लक्षणागौणीवृत्तिभ्यां योधित- पदार्थयोयोगोदाहरणद्वयं गृह्यते । तत्र नीलरको घट इति लक्षणाप्रतिपादित. पदार्ययोर्योगो न्यायमवे नीलादिपदानां द्रव्ये लाक्षणिकत्वात् । तथाच नीलचासो रवेवि विग्रहे समासे च सति लक्षणया नीलरकगुणविशिष्टद्रव्यपदार्थयोर्नील. विविटामिन रक्तविशिष्टमित्यैवं कर्मधारयसमासेन योगोफेर्लक्षणायोचितपदार्ययोर्यो. गेन योग इत्यस्य संभवत्येतदुदाहरणम् । शुलनीलादिशब्दा गुणे तद्वति च रूढा इति मते तु खाशलो हन्तीत्युदाहरणम् । तम यष्टीः प्रवेशयेत्यादी यष्टिघरे लक्ष- णावद खाशूलपदयोस्वद्वार के लक्षणा । तथाच साधासो शूलचेति विप्रहे कर्म. धारपेण खापरामिला शूलघरो हन्तीत्यर्पन लक्षणायोमितपदार्पयोर्योगोदाहरणम्। सिंहानिर्माणवक इति गोणीवोधितपदार्थयोोंगे। भन हि सिंहवासावमिति विग्रहे कर्मधारयसमासेन सिंहवच्छोर्यादिगुणपदमिन्नोऽमिवत्तेजखिलादिगुणवि. शिष्ट इत्याद्रीणीवृत्तिप्रतिपादितपदार्थयोयोगेन योग इत्यस्योदाहरणमिदम् । कचिरप्रतिपादितपदार्ययोः प्रकृतिप्रत्ययार्ययोर्योगेनेति वापदरहितः पाठः सोऽदि। लिष्टलापेक्षितः । अनिदेश्यत्वेऽपि हेतुं वदनिति । ननु निर्गुणलस्यानिर्दे- श्यावे हेतुत्वमगुपपणं, निर्गुणानामपि गुणकर्मादीनां जास्यादिना निर्देशप्रसिदेरिति. घेण। निर्गुणपदस्य निर्मापार्यकत्वाद, गुणो गौण उपसर्जन इत्यर्थात् , धर्य. पीनस्वेन धर्माणामुपसर्जनत्वस्य स्पटवात् । ननु सदमत पर इत्ययं निर्गुणपदोत.

·व्याख्याद्वयोपेता। श्रीशुक उवाच-बुद्धीन्द्रियमनःप्राणान् जनानामसृजत्प्रभुः। मात्रार्थ च भवार्थ च आत्मनेऽकल्पनाय च ॥२॥ परे इति । कार्यकारणाभ्यां परस्मिन्नस) केनचिदपि संबन्धाभावान्न लक्षणायोगवृत्ती संभवत इत्यर्थः । एवं पदार्थत्वायोगादपदार्थस्य च वाक्यार्थत्वायोगान्न श्रुतिगोचरत्वं ब्रह्मण इत्यभिप्रायः॥१॥ उत्तरमाह-बुद्धीन्द्रियेति। बुद्ध्यादीनुपाधीन जनानामनुशायिनां जीवानां मात्राद्यर्थ प्रभुरीश्वरोऽसृजत् । मीयन्त इति मात्रा विषया- स्तदर्थम् । भवार्थ भवो जन्मलक्षणं कर्म तत्प्रमृति कर्मकरणार्थमि- त्यर्थः । आत्मने लोकान्तरगामिने। आत्मनस्तत्तल्लोकभोगायेत्यर्थः । अकल्पनाय अकल्पनानिवृत्तये । मुक्तय इत्यर्थः । अर्थधर्मकाममो- क्षार्थमिति क्रमेण पद्चतुष्टयस्यार्थः । जनानामिति वदन जीवार्थ- मीश्वरस्य सृष्ट्यादिपु प्रवृत्तिरिति दर्शयति । प्रभुरिति ईश्वरस्योपाधि- निर्धर्मकरवे लक्षणायोगनिरासे चोभयत्रापि कथं हेतुरित्याशङ्खायामाह-केन चिदपि संवन्धाभावादिति । सधर्मकस्वं धर्मः सबन्धे स्यात् । केनचिदपि संवन्धाभावे कथं सधर्मकत्वम् । किंच सर्व धर्माः कार्यरूपा एव वेदान्तसिद्धान्ते । तार्किकमते तु सर्वे पदार्था. कारणरूपा एव । पारिमाण्डल्यमिन्नानां कारणत्वमुदा- हृत'मित्युः पारिमाण्डल्यमानस्याकारणरूपत्वेऽपि ब्रह्मणो विभुत्वेन तदसंभवात् । तथाच कार्यकारणमिनधर्माभावात् कार्यकारणसंबन्धाभावे सधर्मकत्वं न संभव- वीति । किंच लक्षणाया. शक्यसंबन्धविषयलात्, योगवृत्तेरपि पदार्थयोगप्रकृति- प्रत्ययार्थायोगविषयत्वाद, योगस्य संबन्धापरपर्यायवान लक्षणायोगवृत्ती संभवत इति भावः। न श्रुतिगोचरत्वमिति। श्रुतिगोचरत्वाभावे श्रुत्येकममधिगम्ये ब्रह्मणि मनःप्रवृत्तिरपि न स्यादिति ब्रह्मज्ञानसिद्धिरिति पूर्वपक्षामिप्रायः । अतएव 'निर्गुणेऽपि मनश्चरे'दित्युपसंहारे मनःप्रवृत्त्युपपादनं संगच्छत इति ध्येयम् ॥१॥ बुद्धीन्द्रियेति । ननु श्रुतीनां ब्रह्मपरत्वे आक्षिप्ते प्रभुर्जीवानां चतुर्वर्गार्थ युद्ध्यादीनसजदिति समाधानमयुक्तमित्याशय प्रभ्वादिपदैः सूचिताना लक्षणैक्य- १ पारिमाण्डल्यमापरिमाण कारणत्व तद्भिन्नानामित्सर्थ, । - ·our वेदस्तुतिः। वश्यताभावेत्त नित्यमुक्ततां दर्शयति । अयमभिप्रायः-सगुण- मेव गुणैरनभिभूतं सर्वज्ञं सर्वशक्तिं सर्वेश्वरं सर्वनियन्तारं सर्वो- पास्यं सर्वकर्मफलप्रदातारं समस्तकल्याणगुणनिलयं सचिदानन्द भगवन्तं श्रुतयः प्रतिपादयन्ति । 'यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञान- मयं तप:' 'सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः' 'यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या आन्तरः' 'सोऽकामयत बहु स्याम्' 'स ऐक्षत' 'तत्तेजोऽसृजत' निषेधोपासनाकर्मपराणां पञ्चविधश्रुतीनां ब्रह्मपरत्वप्रकारमाह-अयमभिप्राय इति । यद्यपि मुख्यागौण्यो वृत्ती न संभवतस्तथापि लक्षणा संभवेत् । कार्यका- रणात्मकजगतो ब्रह्मणि संयोगसमवायादिसंबन्धाभावेऽपि तत्राध्यस्तत्वेनाध्यासि- कसंबन्धसंभवात् । अध्यस्तत्वाध्यासिकसंबन्धाधनहीकारे युद्ध्यादिजगत्स्रष्टत्वादि- कमेव न संभवेदित्ययमुत्तराभिप्राय इत्यर्थः । तत्रादौ लक्षणश्रुतीनां तात्पर्यमाह -सगुणमेवेति । सर्वज्ञत्वादिधर्मविशिष्टमेव भगवन्तं मुख्यया वृत्त्या गोण्या वा प्रतिपादयन्यो लक्षणया तमेव सच्चिदानन्दरूपं निर्धर्मके तत्पदलक्ष्य प्रतिपा- दयन्तीत्यर्थः । सगुणस्यैव निर्गुणत्वेन प्रतिपादने हेतुः-गुणैरनभिभूतमि- ति । बिम्बभूतेश्वरस्य निरुपाधिकत्वात् , मायोपाधिकत्वपक्षेऽपि मायायाः स्वरू- पानावरकस्वादिति भावः। गुणानेवाह-सर्वशमित्यादिना । समतेति । उक्तभ्योऽन्ये ये समस्ताः कल्याणगुणाः सर्जनादिसंकल्पनजगरनदृत्वदयालुत्वादय- स्तन्निलयम् । उक्तसर्वज्ञत्वादिगुणप्रतिपादिकाः श्रुतीः क्रमेणोदाहरति-यः सर्वज्ञ इत्यादिना । सामान्यतः सर्व जानातीति सर्वशः। ततद्विशेषधर्मपुरस्कारेण सर्व वेत्तीति सर्ववित् । यस्य ज्ञानमयं सर्वज्ञत्वादिलक्षणं तप इति सर्वशतोदाहरणम् । सर्वस्य वशी सर्वोऽपि ब्रह्मादिरस्य वशे वर्तत इत्यर्थः । अनेन सर्वशक्तिता, सर्वस्येशान ईशिवेति सर्वेश्वरत्वं, यः पृथियो तिष्ठन् पृथिवीं यमयति नतु सूतादिवहिःस्थित्वेत्यर्थः । पृथिव्या देवताया भान्तर इति अन्त-स्थित्या प्राप्तः सो निवार्यते । अनेन सर्वनियन्तृत्वं अनेनैव सर्वोपास्यत्वं सर्वफलदातृत्वं च। 'यो यो यां यां तनुं भक्तः अयाचितुमिच्छति । तस्य तस्याचा प्रक्षो तामेव विदधाम्यहम् । स तया अदया युक्तस्तस्याराधनमीहते । लभते च ततः कामा- न्मयैव विहितान्हिता नित्यादिध्वन्तर्यामिण एव तद्देवतारूपेणोपास्यत्वसर्वफलदात- लयोरवगतः । स परमात्मा भकामयत फामितवान् । क्यम् । यहु स्या बहु भवेयं ·व्याख्याद्वयोपेता। 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्याद्याः । तथाभूतेश्वरतो तावत्संसारिणो जीवस्य तन्निवृत्तये 'सत्त्वमसी'त्यादिवाक्यानि बोधयन्ति । तत्र च तत्वंपदयोः सामानाधिकरण्यं प्रतीयते । तच प्रकारान्तरेणापटमानं ब्रह्मणि पर्यवसानं गमयति । तथाहि न तावद्वैश्वदेव्यामिक्षेतिव- अहमेव जगद्रूपेण प्रजायेय उत्पनो मवेयम् । स ईक्षतेति ऐतरेयश्रुतिः । ऐक्षति छान्दोग्ये पाठः । तत् सच्छन्दवाच्यं ब्रह्म तेजोऽसजत सटवत् । इदं सकलक- ल्याणगुणनिलयमित्यस्योदाहरणम् । सर्जनसंकल्पलष्कृत्वादीनां लोकोपकारार्थवेन तादृशानां दयालुस्वादिगुणानां प्रतीतेः। सचित्सुखत्वे 'सत्यं नमनन्तं ब्रह्म' "विज्ञानमानन्दं ब्रौ'त्यादयः। अनेन सगुणमेवेसारभ्योतेन ग्रन्थेन जनानामसज- स्प्रभुरित्यन्तस्य पूर्वार्धस्याभिप्राय उक्तः । ननूक्तश्रुतीनां मुख्यवृत्या पगुणपरत्वमे- वास्तु मास्तु रक्षणया निर्गुणपरत्वं लक्षणाबीजस्य तात्पर्याउनुपपत्तेरभावादित्या- शवयावान्तरवाक्यरूपाणामेषां तटस्थलक्षणखरूपलक्षणवाक्यानामैक्यपरमहावा- क्येनैकवाक्यत्वात् लक्षणया निर्धर्मकपरत्वाभावे सर्वज्ञत्वादिधर्मविशिष्टेन ब्रह्मणा संसारिजीवैक्यासंभवेन महावाक्यैकवाक्यत्वासंभवरूपं जीवब्रह्मैक्यासंभवरूपं च महावाक्येकवाक्यतान्वयानुपपत्त्याख्यं तात्पर्यानुपपत्त्याख्यं च लक्षणाबीजं वन- यन् ऐक्यपरश्रुतीनां लक्षणया निर्गुणपर्यवसानमाह -तथाभूतेश्वरतामित्या. दिना । तत्त्वमसीत्यादीत्यादिपदेन 'प्रज्ञानं ब्रह्म' 'अहं ब्रह्मास्मी'त्यादिसप्रहः । ननु तत्त्वमस्यादिवाक्यानि नैक्यबोधकानि उपदेशरूपाणा तेषा यज्ञकर्तृत्वजीवस्तु- सर्थकत्वात् , अहं ब्रह्मास्मीत्यादिपालोचनादिरूपाणां कर्तृसस्कारार्थकत्वात् , यथा यज्ञे पनीकर्तृकमाज्यावेक्षणमाज्यसंस्कारार्थ विधीयते तद्वदहं ब्रह्मास्मीतीक्षणस्य .मज्ञकर्तृसस्कारार्थविधानसंभवादित्याशय नवकृत्व उपदेशेनोपक्रमोपसंहारादि- लिमर्यज्ञप्रकरणभेदादिमिश्च तदसभवममिप्रेत्यैक्यविधायक्त्वमुपपादयति-तत्र चेत्यादिना । अपर्यायपदानामेकविभक्त्यन्तत्वे सखेकार्थनिष्ठत्वं सामानाधिकर- ण्यम् । प्रकारान्तरेण भागत्यागलक्षणेतरप्रकारेण । प्रकारान्तरेणापटमानत्वं दर्शयति-तथाहीत्यादिना। एकात्वस्य विपक्षिवत्दादित्यन्तेन ।नतावदि- ति । विश्वेदेवा देवता यस्याः सा वैश्वदेवीति वैश्वदेवीपदमामिक्षावाचकमामिक्षा- पदमपि तद्वाचकमिति 'तते पयति दयानयति सा वैश्वदेव्यामिक्षा वाजिभ्यो ·वेदस्तुतिः। दुभयोरेकार्थाभिधानेन सामानाधिकरण्यम् । यथोक्तम्-'आमिक्षा देवतायुक्तां वदत्येवैप तद्धितः । आमिक्षापदसान्निध्यात्तस्यैव विषया- र्पण'मिति । कुतः । भिन्नार्थत्वात् । नचाऽजहत्वार्थया निरूढ- लक्षणया विशेषणविशेष्यभावेन नीलमुत्पलमिविवत् । यथोक्तम्-- 'स्वबुद्ध्या रज्यते येन विशेष्यं तद्विशेषण' मित्यादि । कुतः । विरुद्धा- वाजिन मिति श्रुतिस्थवैश्वदेवीपदामिक्षापदयोरेकार्थकत्वेन सामानाधिकरण्यं तद्वव तत्त्वंपदयोर्नेत्यर्थः । तसे दुग्धे दधिमिश्रणे कृते यत्कठिनद्रव्यं संपद्यते तदामिक्षा- पदवाच्यं, वेन विश्वेदेवदेवताको यागो विधेयः, यत् द्रवद्रव्यं तद्वाजिनं तेन वाजि- देवताको याग इति चातुर्मास्यान्तर्गतवैश्वदेवपर्वप्रकरणस्थोकश्रुवेविधिसितोऽर्थः । ननु वैश्वदेव्यामिक्षापदयो कार्याभिधायकत्वं वैश्वदेवीपदेनामिक्षामिधाने आमिक्षा- पदप्रयोगो न स्यात् । 'उक्तार्थानामप्रयोगः' इति न्यायात् । किंच विश्वदेवस्तुति- पराया ऋगादेरपि वैश्वदेवीपदार्थत्वसंभवात्कममामिक्षामानार्थकत्वमित्याशङ्काया- माह-यथोकमित्यादि । एष देवतार्थस्वदित भण्प्रत्ययो विश्वदेवदेवतायु- कामामिक्षा वदत्येव नतूक्तदूषणमिया न वदतीति शनीयमिति भावः। त - मिक्षापदसानिध्ययभ्यं तनाह-आमिक्षापदसान्निध्यादिति । वैश्वदेवीप- देन विश्वेदेवदेवताकः कश्चन द्रव्यविशेष इति सामान्येनामिक्षोक्तावपि कोऽसीदव्य- विशेष इत्यपेक्षायामामिक्षापदसानिध्यादामिक्षारूप इत्यवगम्यते वृक्षमानं पश्ये. सादी सामान्यविशेषशब्देषु तथा दर्शनात् । तथाचामिक्षापदसानिध्येन तस्यैव तद्धितस्य सामान्यतो द्रव्यवाचकस्य विशेषतो विषयार्पणं भवतीत्युत्तरार्धाः । किंच एप तद्धित एव वदति ऋगादिवाचकत्वसंभवेऽपि आमिक्षापदसानिध्यादा- मिक्षामेव वदति । अतस्तस्यैव तद्धितकर्तृकमेव विषयार्पणमामिक्षारूपविषयबोधन- मिलादिकमप्यान्तरमूधम् । तत्त्वंपदमोवैश्वदेव्यामिक्षेतिवसामानाधिकरण्याभावे हेतुः-मिन्नार्थत्वादिति । परोक्षापरोक्षादिरूपार्थमेदादित्यर्थः । नचाजह- दिति । न खार्थ जहीतस्ते अजहत्खार्थे तादृशयोः पदयोर्निरूडलक्षणया नितरां रूढा चासो लक्षणा तया अनादिपरम्परागतया न सांगतं रचितया तया यथा विशेषणविशेष्यभावेन सामानाधिकरण्यं नीलमुत्तलमिलादी, तया तत्त्वंपदयोने- सर्यः । विशेषणविशेष्यभावं लक्षयवि-स्वबुद्ध्येति । 'स्वरूपतत्त्वमाण नहि ।

·व्याख्याद्वयोपेता। र्थत्वेन तदयोगात् । नच जहरस्वार्थत्वेन संबन्धिलक्षणया कुसुमित- द्रुमा गले विवत् । फुतः । एकार्थत्वस्य विपक्षितत्वात् । अवो जह- दुजहत्स्वार्थलक्षणया सोऽयं देवदत्त इतिवद्विरुद्धांशत्यागेनानुगतचि- किंचिद्विशेषणमिति पूर्वार्धम् । अयमर्थ:--साकारज्ञानेन विशेष्यमनवमास्य किंचिदपि वस्तु सरुपसत्त्वमानेण खस्थितिमात्रेण विशेषणं नहि भवति किंतु येन नीलादिना स्वयुज्या साकारज्ञानेन विशेष्यमुत्पलादि रज्यते भास्यते इतरमाया- वनवे तद्विशेषणमिति । विरुद्धार्थत्वेनेति । तत्त्वंपदयोरिति शेषः । नीलगुणो- स्पलद्रव्ययोराश्रयायित्वेनाविरुद्धखभावयोः खार्थत्यागं विना लक्षणया विशेषण- विशेष्यभावे विरोधाभावात् । तपाजहत्वार्यानिरूढलक्षणा, तत्त्वंपदयोस्तु परोक्षा- परोक्षावादिविरुद्धार्थत्वेन खार्थत्यागं विना विशेषणविशेष्यभावानुपपत्तेस्तदयोगात् । अजहत्स्वार्थलक्षणया सामानाधिकरण्यासंभवादित्यर्थः । शुलादिपदानो गुणिनिरूढ- खमते वण्डो गिरभिक्षवे इत्यजहत्सार्थलक्षणया सामानाधिकरण्योदाहरणं वोध्यम् । दण्डधरी भिक्षुरियाद्यर्थविवक्षणात् । एवेन प्रथमालोके शुक्ल इति गुणरूढिरुदाहृता। अत्र पद्ये तु नीलमुत्पलमित्यत्र लक्षणोच्यते इति पूर्वापरविरोधो निरस्तः । मत- भेदेनाविरोधात् । नच प्रथमपद्ये शुक्ल इति गुणपरमेव न द्रव्यविशेषणमितिभ्रमि- तव्यम् । जातिरूढत्वापत्त्या गुणेन निर्देशाहे इत्येतदुदाहरणत्वासंगतेः । जहाल- क्षणया समानाधिकरणं शकते-नचेति ।पकार्थत्यस्येति। तत्पंपदार्थयो - वेश्वरयोक्यस्य विवक्षितत्वेन सकलखार्थत्यागेन पदार्थान्तरलक्षणे पदार्थान्तरेणी- क्यं स्याग्नेश्वरादिनेति भावः । एवं प्रकारान्तराणि दूषयित्वा सिद्धान्तमाह-अत इति । पाच्यस्यैकभागत्यागभागान्तरमहणे जहदमहत्वार्थलक्षणा । योऽयं देष- दत्त इत्यन हि तद्देशतत्कालविशिष्टदेवदत्तदेहवाचकस्तच्छब्दः । एतदेशकालविशिष्ट- वाचकोऽयंशब्दः । वाच्यभागयोदेशकालादिविशेपणयोर्विरोधेनेक्यायोगात् विरुद्धत- स्कालैतत्कालादिविशेषणभागत्यागेनाविरुद्धविशेष्यखरूपमात्रमहणेनैक्यबोधनात्सा- मानाधिकरण्यं तद्वत्तत्वंपदयोः सर्वज्ञत्व किंचिज्ज्ञत्वपरोक्षलापरोक्षलादिविशिष्टेश्व- रजीवचैतन्यवाचकयोः परोक्षवापरोक्षत्वादिविशेषणभागविरोधाद्विरुद्धौ विशेषण- भागौ त्यक्त्वाऽनुगतमविरुद्धं चैतन्यमानं पदद्वयेन गृहीत्वा अखण्डैकत्वबोधना- सामानाधिकरण्यं तेन च लक्षणया निर्गुणे पर्यवसानं सिद्धम् । निषेधपरथुतीनां ·वेदस्तुतिः। दशेनैकार्थेन सामानाधिकरण्येन निर्गुणे पर्यवसानम् । अस्थूलादि- वाक्यानां तु साक्षादुपाधिनिपेघेन तत्पदार्थशोधन उपयोगानिर्गुण एव पर्यवसानम् । तथाचात्रैवोपक्रमे 'स्वसृष्टमिदमापीये'त्यादिना विशिष्टमालम्बनं वक्ष्यति । अन्ते च 'श्रुतयस्त्वयि हि फलन्यत. निरसनेन भवनिधना' इत्युपसंहारिष्यति । उपासनादिवाक्यानां 1 ब्राह्मपरत्वमाह-अस्थूलेति । 'अस्थूलमनण्वहखमदीर्घ' 'अशब्दमस्पर्शमरूप- मव्ययं 'अथात भादेशो नेतिनेती'त्यादिवाक्यैब्रह्ममिनसर्वोपाधिनिरसनेन निषे. धावधिभूतं सर्वाधिष्टानं ब्रह्म लक्षणया बोध्यत इति वेषां साक्षान्मुखत उपाधिनिषे. धकत्वमर्थात्तु लक्षणया निर्गुणे पर्यवसानम् । एतेन पदार्थस्यैव वाक्यार्थत्वमिति पूर्व- पक्षाभिमतो नियमः प्रत्युक्तः । अस्मिन् ज्योतिर्मण्डले कश्चन्द्र इति प्रश्ने निषेधरू- पेषु न तारारूपो नोष्णकर इति प्रतिवचनवाक्येषु हि न कस्यापि पदस्यार्थश्चन्द्रस्त- थापि वाक्यरेभिर्बोज्यते इति स्पष्टम् । तथा विषं मुंश्वेति शत्रुगृहे भोजननिषेधता- त्पर्यके वाक्ये विषपदस्य वा मुंश्वपदस्य वा न भोजननिवृत्तिरर्थस्तथापि वाक्येन लक्षणया वोध्यते, एवं 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मे' त्यादिवाक्यरुपक्रमाद्यवधृताखण्डता- सर्यकर्मुख्यवृत्त्या विशिष्टवाचकैः समुदायलक्षणया निर्धर्मकमखण्डं ब्रह्म वोभ्यते । पाक्ये लक्षणाया मीमांसकैः स्वीकारात् । वाच्यार्थानां ब्रह्मण्यव्यस्तत्वेनाध्यासिक- संबन्धस्याप्युक्तत्वाचेत्यादितः प्रघट्टकाशयः । तथाभूतेश्वरतामित्यादिना साक्षादुपा- धिनिषेधेनेत्यन्तेनाकल्पनायेति पदव्यङ्ग्यार्थप्रतिपादनम् । ननु मुख्यवृत्त्या श्रुती- नां विशिष्टमवलम्बनमिति प्रभ्वादिपदव्यङ्ग्यार्थो वर्णितस्तत्र किं तात्पर्य प्राहकमि- त्याशङ्कायामाह-तथाचेति । तत्र हि पद्ये शयानं सह शक्तिभिरित्यनेन 'शि- या पुष्ट्या गिरा कान्या की. तुष्ट्येलयोर्जया । विद्ययाऽविद्यया शक्त्या मायया. मिनिषेवित'मित्यायुक्तैश्वर्यवैशिष्ट्यालम्बनत्वं स्पष्टमेवोच्यत इत्यर्थः । अकल्पनाये. सनेन स्थूलादिकल्पनानिषेधरूपेणातन्निरसनमुखेन निषेधश्रुतीनां ब्रह्मणि पर्यक- सानं व्यज्यत इत्यत्र तात्पर्यग्राहकमाह--अन्तेचेत्यादिना उपसंहरिप्यती- त्यन्तेन । मानार्थ चेत्सादिन्नयामिप्रायमाह-उपासनादीति । आदिपदेन कर्मकाण्डोक्ताग्निहोत्रादिवाक्यानि । अयं भावा-उपासनाकाण्डकर्मकाण्डोकत- त्तदनुष्ठानहि धर्मार्थकामेति निवर्गप्राप्तिः । धर्मादेरपि परमफलं मोक्ष एव 'धर्मस्य

·च्यात्याद्वयोपैता।
सैपा घुपनिपट्टाझी पूर्वेपां पूर्वजैर्धता।
श्रद्धया धारयेद्यस्ता क्षेमं गच्छेदकिंचनः ॥३॥
क्रियार्थप्रवृत्तसृष्ट्याचवलम्बनेन ज्ञानसाधनविधानेन तत्परत्वमित्येपा
दिक् ॥ २॥
अन चानादिशिष्टपरम्परागतत्वान्न संदेहो युक्त इत्याह-सेपे-
ति । सैषा यथोक्तालम्बना । ब्राह्मी ब्रह्मपरा । श्रद्धया आदरेण
वैवण्डिकतर्कानभिनिवेशेन यः श्रवणादिना धारयेत् स अकिंचन:
निरस्तदेहाद्युपाधिः सन् परं पदं प्राप्नुयादिति ॥ ३ ॥
-
ह्यापवर्यस्य नार्थोऽर्थायोपकल्पते। नार्थस्य धर्मकान्तस्य कामो लाभाय हि स्मृतः।
कामस्य नेन्द्रियप्रीति भो जीवेत यावता। जीवस्य तत्त्वजिज्ञासा नार्थों यह
कर्ममिरिति प्रथमस्कन्धोक्तेः । मोक्षश्च ब्रह्मज्ञानादित्युपासनाकर्मकाण्डयोरपि पर-
मतात्पर्य ब्रह्मण्येव । तथाच क्रियार्थप्रवृत्ताश्च सृष्ट्यादयश्च तेषामवलम्बनेनेति द्व-
न्द्वगर्भतत्पुरुषाश्रयेणेत्यं पदयोजनार्थः । दहरवैश्वानरायुपासनावाक्यानि त्रिवर्गफ-
लोद्देश्यकयज्ञादिक्रियार्थ प्रवृत्तान्पुरुषानवलम्ब्य निर्धर्मकब्रह्मण उपास्यवसिद्ध्यर्थ सु.
ष्टिस्थितिलयनियमनादीचोपाधीनवलम्ब्य तत्तदुपासनाविधानद्वारा ज्ञानसाधनं चि--
काम्यमेव विदधति । निवृत्तान् ज्ञानसिद्धाननियोज्यान प्रवि उपासनाविधेरप्यान-
वृत्तेः क्रियार्थप्रवृत्तानालम्ब्येत्युक्तम् । नच सृष्ट्याद्यनालम्बने ब्रह्मणः सधर्मकखसि-
दिनापि ता विनोपासना सिध्यतीति सृष्ट्याद्यालम्बनेनेत्युक्तम् । आदिपदोक्तामिहो-
मादिवाक्यानि चैहिकफलकृष्यादिक्रियार्थ प्रवृत्तानवलम्ब्य रोचनार्थ न सृठ्यादी-
त्यादिपदोकस्वर्गादिफलान्यवलम्ब्य ज्ञानसाधनं चित्तशुद्धिविविदिषादिकमेव तात्प.
येतो विदधति । 'तमेतमात्मानं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यतेन दानेन
तपसाऽनाशकेने त्यादिश्रुतेः। 'सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववदिति पारमर्षसूत्राव,
'कर्ममोक्षाय कर्माणि विधत्ते ह्यगदं यथे'त्यायेकादशायुकेश्च । अन्यार्थप्रवृत्तेति
पाठेऽध्ययमेवार्थः । एवं सर्वस्यापि वेदस्य ब्रह्मपरत्वं सिद्धम् । ननु लक्षणादिप्र-
कारः स्पष्टं टीकाय नोक्त उपासनादिकाण्डस्येत्थं पर्यवसानवर्णने बीजं च नोकमि-
त्याशद्वायामाह-एपा दिगिति । दिगर्थस्तूपपादित एवेति सक्षेपः ॥२॥
वैतण्डिकेति । खपक्षस्थापनहींना वितण्डा तत्प्रधाना ये तास्तदाग्रहरा-
हित्येन ॥३॥

·वेदस्तुतिः । अत्र ते वर्णयिष्यामि गाथां नारायणान्विताम् । नारदस्य च संवादमृपेर्नारायणख च ॥ ४॥ एकदा नारदो लोकान् पर्यटन् भगवत्प्रियः। सनातनमृपि द्रष्टुं ययौ नारायणाश्रमम् ॥ ५ ॥ यो वै भारतवर्षेऽसिन क्षेमाय स्वस्तये नृणाम् । धर्मज्ञानशमोपेतमाकल्पादास्थितस्तपः ॥६॥ तत्रोपविष्टमृपिभिः कलापग्रामवासिभिः । परीतं प्रणतोऽपृच्छदिदमेव कुरूद्वह ॥७॥ तस्मै ह्यवोचद्भगवानृपीणां शृण्यतामिदम् । यो ब्रह्मवादः पूर्वेषां जनलोकनिवासिनाम् ।। ८ ॥ श्रीभगवानुवाच- सायंभुव ब्रह्मसत्रं जनलोकेऽभवत्पुरा । तत्रस्थानां मानसानां मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् ॥ ९ ॥ एतदेव सर्वश्रुत्यर्थनिरूपणेन प्रपञ्चयितुमितिहासमववारयति- अत्रेति । नारायणान्वितां नारायणः प्रवक्तृत्वेनान्वितो यस्यां तां गाथामितिहासम् ॥४॥५॥६॥७॥८॥ ब्रह्मसत्रमिति । यथा यजमाना एव समाना ऋषिगादिरूपेण यत्र कर्म कुर्वन्ति तत्कर्म सनं प्रसिद्धम् । तथा यत्र समाना एव वक्तृश्रोतृभावेन ब्रह्म मीमांसन्ते तत् प्रसत्रम् ॥ ९ ॥ गाथासंपादशब्दयोनियतलिङ्गयो सामानाधिकरण्यम् । नारदस्य च प्रष्टुर्नारा- यणस्य प्रवक्तु सचादरूपा गाथाम् । अतएव प्रवक्तृत्वेन नारायणोऽन्वितो यस्या तथाविधामित्यर्थः । प्रत्येन नादान्वितापि गाथा तथापीह प्रप्रसादतः ध्य नतु यक्ष्यमाणब्रह्मसन इस श्रोतृप्रवतो. साम्यमिति सापनाय नारायणान्वि-

·व्याख्याद्वयोपेता।
श्वेतद्वीपं गतवति त्वयि द्रष्टुं तदीश्वरम् ।
ब्रह्मवादः सुसंवृत्तः श्रुतयो यत्र शेरते ।
तत्र हाऽयमभूत्प्रश्नस्त्वं मां यमनुच्छसि ॥१०॥
तुल्यश्रुततपशीलास्तुल्यखीयारिमध्यमाः।
अपि चक्रुः प्रवचनमेकं शुश्रूपवोऽपरे ।। ११ ।।
सनन्दन उवाच-
स्वसृष्टमिदमापीय शयानं सह शक्तिभिः ।
तदन्ते वोधयांचकुस्तल्लिङ्गः श्रुतयः परम् ॥ १२ ॥
अहो, तर्हि मया कथं तन्न ज्ञातमिसत आह-श्वेतद्वीपमिति ।
बदीश्वरं तत्रस्थं मामेवानिरुद्धमूर्तिम् ॥ १० ॥
ननु सर्वज्ञास्ते कस्तत्र वक्ता प्रष्टा वा तवाह-तुल्पश्रुतेति ।
श्रुवादिभिरविशेषाः । अरिमित्रोदासीनहीनत्वेन निरुपमकरुणाः।
अतः सर्वे प्रवचनयोग्या अपि केनापि कौतुकेने प्रवक्तारं कृत्वान्ये
पप्रच्छुरित्यर्थः ॥ ११ ॥
स्वसृष्टमिति । स्वयं निर्मितमिदं विश्वं प्रलयसमये आपीय
संहत्य शयानं योगेन निद्राणमिव वर्तमानम् । तदन्ते प्रलयान्ते
वलिङ्गैस्तत्प्रतिपादकैर्वाक्यैः परमीश्वरं सृष्टिसमये प्रथमनिःश्वासभूताः
श्रुतयः प्रबोधयामासुः॥ १२ ॥
-
तामित्युक्तम् । परे तु नारायणे ब्रह्मणि समन्वितामित्याहुः ॥ ४ ॥५॥६॥
॥८॥९॥१०॥११॥
मलयसमय इति । हिरण्यगर्भमुक्तिनिमित्त महाप्रलये दैनंदिनप्रलये चेत्यर्थः ।
निद्राणमिवेति । जगत्कार्य प्रति अकृतावधानं सन्तं प्रबोधयामासुः विश्वसष्टय.
विद्यानाशादिकायें अवधानं कारयांचक्रुः । सर्वज्ञेऽपि ताशयोधनस्य खाधिकार-
प्रात्वेनावश्यं कर्तव्यत्वात् ॥ १२॥

·१४ वेदस्तुतिः । यथा शयानं सम्राजं चन्दिनस्तत्पराक्रमैः। प्रत्यूपेऽभ्येत्य मुश्लोकैर्बोधयन्त्यनुजीविनः ॥ १३ ॥ श्रुतय ऊचु:- जय जय जयजामजित दोपगृभीतगुणां त्वमसि यदात्मना समवरुद्धसमस्तभगः । अगजगदोकसामसिलशस्यवयोधक ते कचिदजयाऽऽत्मनाच चरतोऽनुचरेनिगमः॥१॥१॥ यथेति । सुश्लोकः शोभनाः श्लोकाः कीर्तयो येषु तः पराक्रमः ॥ १३ ॥ जय जयेति । भो अजित, जय जय उत्कर्पमाविष्कुरु । आदरे वीप्सा । केन व्यापारेण । अगजगदोकसां । अगानि स्थावराणि जगन्ति जङ्गमानि च ओकांसि शरीराणि येषां जीवानां तेषां अजां अविद्यां जहि नाशय । किमिति गुणवती इन्वव्येत्यत आह- दोपगृमीतगुणाम् । दोपायानन्दायावरणाय गृहीता गुणा यया ताम् । 'हमहोभश्छन्दसी'ति भकारः । इयं स्वैरिणीव परप्रतारणाय गुणान् गृहाति अतो हन्तव्येति, तर्हि गय्यपि दोपमावहेदिति ममापि वन का शक्ति स्यादत आह-त्वमिति । यद्यस्मात्त्वमा- -- सच प्रयोधनं प्रवादिगुरूणामपि तापी सहमतदास्पनवेति यान्वेन व्यापति -पथेति ॥ १३॥ जय जयेति । अजामविद्यामिति । न जायत इत्यजा मनादिनिदेखः । 'जीव ईशो विशुदा चित्तथा जीवेशयोभिंदा । अविद्यावपितोर्योग: पदरसामना. पय 'युरेः भनादिमावस्परवेनारमपनाशयितुमचफ्येवि मावस्या भपि मासयोग्यतायनायाधियामिति व्याख्यान दिसत इत्सपियति । भम्पायन परमातः कारयेऽप्यविधमानयादपिधानसस्पनशान नाशयोग्य तो नही ·व्याख्याद्वयोपेता। त्मना स्वरूपेणैव समवरुद्धसमस्तभगः संप्राप्तसमस्तैश्वर्योऽसि । वशीकृतमायत्वादिति भावः । ननु स्वयमेव ते ज्ञानवैराग्यादिना किं न हन्युरित्यत आह-अखिलशक्त्यवयोधकेति । तेषां त्वमे- वान्तर्यामी सर्वशक्त्युद्बोधकः । अतो न ते ज्ञानादौ स्वतघ्रा इति भावः । नन्वहमकुण्ठज्ञानेश्वर्या दिगुणो जीवानां कर्मज्ञानादिशक्त्य- ववोधनेनाविद्याहन्तेत्पत्र किं प्रमाणमिति चेत् , अहमेव प्रमाण- मित्याह-निगमः वेदः । ननु एवंभूते मयि कथं श्रुतीनां प्रवृत्ति- स्तत्राह--कचिदिति । कदाचित्सृष्ट्यादिसमये अजया मायया चरतः क्रीडतः, नित्यं चालुप्तभगतया सत्यज्ञानानन्तानन्दैकरसेना- स्मना च चरतो वर्तमानस्य निगमोऽनुचरेत्प्रतिपादयेत् । कर्मणि पष्ठयो । 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' । 'यो ब्रह्माणं विद- धाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै । तं ह देवमात्मबुद्धिप्रकाश मुमुक्षु शरणमहं प्रपद्ये 'य आत्मनि तिष्ठन्' 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' 'यः सर्वज्ञः सर्वविदित्यादिनिगमकदम्यस्त्वामेवंभूतं प्रतिपाद- यतीत्यर्थः ॥ १ ॥१४॥ भावः । गुणवतीति । जगचिनदर्शनचातुर्यादिगुणशालिनीत्यर्थः । निगमो चेद इति । अनुचरेदिति पदसंबन्धेनार्थपूर्ति । एवं निगमोऽनुचरेदिति पदद्वय. मानार्य उकः । क्वचिदजयेत्यादिसर्वार्थयोजनयाह-नन्वित्यादि । यतोवेत्या- रभ्य प्रपद्य इत्यन्ता श्रुतिरजया चरत इत्यस्योदाहरणम् । य आत्मनीत्यादिरखिल. शक्त्यवबोधकेत्यस्य । सत्यं ज्ञानमित्यादिरात्मना चरत इत्यस्य । अथ श्रुत्यर्थः- 'यतोवा इमानि भूतानि जायन्ते। येन जातानि जीवन्ति । यत्प्रयन्समिसंविशन्ति । तद्विजिज्ञासख । तद्ब्रह्मेति' । यतो यस्मानिमित्तोपादानोभयरूपाद्वै प्रसिद्धानि इमानि भूतानि ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानि जायन्ते । जातानि सन्ति येन जीवन्ति स्थिति लभन्ते । नाशं गच्छन्ति सन्ति यत् भमिस विशन्ति यस्मितादात्म्यं प्राप्नुवन्ति तद्रोति विजिज्ञासस विचारयेति । यो ब्रहाणमिति यः परमेश्वरः पूर्व - ·+- वेदस्तुति। बृहदुपलब्धमेतदवयन्त्यवशेपतया यत उदयास्तमयो विकृतेर्मुदिवाविकृतात् । जयजयाजित जागजंगमावृतिमजामुपनीतमृपागुणाम् । नहि भवन्तमृते प्रभवन्त्यमी निगमगीतगुणार्णवता तव ॥१॥ ननु कथं मामेवं प्रतिपादयन्ति । यतः 'इन्द्रो यावोऽवसितस्य राजे'त्यादिभिः-इन्द्रः यातो जगमस्य अवसितस्य स्थावरस्य च राजेति प्रतिपाद्यते । तथा 'अमिर्धा दिव' इत्यादिमिश्चैवंभूतत्वे. नाम्यादयः प्रतिपाद्यन्ते तत्राह-वृहदुपलब्धमेतदिति । अय. मर्थः---एतदुपलब्धं दृष्टमिन्द्रादि सर्व वृहत् ब्रह्मत्वमित्येवावयन्ति जानन्ति । कथम् । वृहत एवावशेपतयाऽवशिष्यमाणत्वेन । कुतः। यतो वृहतः । सर्वस्योदयास्तमयो उत्पत्तिलयो सर्वोपादानत्वात् । तर्हि किं विकारित्वं वृहतः । न । अविकृतात् । विवाधिष्ठानत्वे- नाविकारादित्यर्थः । वाशब्द उपमार्थः । यथा घटादेविकृतेर्मदि उदयास्तमयौ तद्वत् । 'वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सृष्ट्यादी ब्रह्माणं हिरण्यगर्भ विदधाति सृजति । तस्मै हिरण्यगर्भाय वेदान् अहि- णोति ददाति । तं देवं द्योतमानं शानरूपं आत्मबुद्धिं खविषयबुद्धिं प्रकाशयति ददाति, यद्वा आत्माकारवुद्धौ प्रकाशते तं मुमुक्षुरहं शरणं गच्छामीति । य आत्मनि जीवे तिष्ठन् आत्मानं जीवं नियमयति सोऽन्तर्यामी सर्वस्येत्यन्तर्यामित्रा- झणतात्पर्यम् । सत्यं कालजयाबाध्यं ज्ञानखरूपं निविधपरिच्छेदशून्यं ब्रह्म यो वेद सोऽते सर्वान्कामान्सहेति ॥ १ ॥ १४ ॥ इन्द्रो यात इति । या प्रापण इत्यमाच्छतृप्रत्यये षष्ठी । तथाच यातो जङ्ग- मस्य भवसितस्य स्थावरस्येन्द्रो राजा ईश्वर इति । 'अग्निमूर्धा दिवः ककुत्पतिः पृथिव्या' अयमग्निदिवो मूर्धा सूर्यरूपेण युलोकस्य मूर्धा भवति । ककुत् श्रेष्ठः । पृथिव्या पति जाठरादिरूपेण भूलोकस्य पालक इत्यर्थ । वाचारम्भणमिति।

·१७ व्याख्याद्वयोपेता। अत ऋषयो दधुस्त्वयि मनोवचनाचरितं कथमयथा भवन्ति भुवि दत्तपदानि नृणाम् ॥२॥१५॥ सत्यम्' 'सर्व खल्विदं ब्रह्मेत्यादिभिस्तथा प्रतिपादनादित्यर्थः । अतः कारणास्पयो मन्त्रास्तद्रष्टारो वा त्वय्येव मनोवचनाचरितं दधुः मनसा आचरितं तात्पर्य, वचनाचरितमभिधानं च धृतवन्तः । न पृथग्विकारेष्वित्यर्थः । अत्र निदर्शनम् कथमयथेति । नृणां भूचराणां यत्रकुत्रापि दत्तानि निक्षिप्तानि पदानि भुवि कथम- यथा भवन्ति अदत्तानि भवन्ति । अतो यथा मृत्पाषाणेष्टका- दिपु दत्तानि पदानि भुवं न व्यभिचरन्ति, तथा यत्किमपि विकारजातं वदन्तो वेदास्त्वामेव सर्वकारणं परमार्थभूतं प्रतिपाद- यन्तीत्यर्थः॥२॥१५॥ द्रुहिणवहिरवीन्द्रमुसामरा जगदिदं न भवेत्पृथगुत्थितम् । बहुमुखैरपि मत्रगणैरजस्त्यमुरुमूर्तिरतो विनिगद्यसे ॥२॥ । वाचारभ्यमाणं उच्चार्यमाणं नामधेयं नामैव विकारो नतु घटशरावादिनामाति- रिको मृदि विकारो वस्तुतोऽस्ति, परमार्थतो मृत्तिकेलेव मृत्तिचैव तु ससं पस्तु अस्तीति दृष्टान्तः । एवं परमकारणब्रह्ममात्रत्वं सर्वकार्यजातस्यति 'सर्व सल्विदं प्रझे' त्यस्य 'तबलानिति शान्त उपासीवेति धास्यशेषः । सर्वमिदं जगत् ब्रह्मव सलु । तजलान् तस्माद्रगो जायत इति तवं, तस्मिन्ठीयत इति तल, स्थिति- काले तस्मिन्नेवानिति प्राीितीवि तदन् । तबलात्तललात्तदनत्वाचवर्यः । इति, अतः शान्तो रागद्वेपादिशून्य. समुपासीवेति । द्रष्टारो घेति । पाशब्दः समु. प्पये। ऋषिपदे एकशेषेणोमयविवक्षणात् । वेन मन्त्रटारो मनसाचरितं दधुः । मनातु यचनाचरितमभिधानं दधुरिति यथाययं संबन्धः ॥ ३ ॥१५॥ २ द.

·१८ वेदस्तुतिः। इति तव सूरयख्यधिपतेऽखिललोकमल- क्षपणकथामृतान्धिमवगाह्य तपांसि जहुः । किमुत पुनः स्वधामविधुताशयकालगुणाः परम भजन्ति ये पदमजस्रसुखानुभवम् ॥३॥ १६ ॥ M त्वमेव सर्वनिगमगोचर इति सतां प्रवृत्त्या द्रढयति--इति तवेति । त्वमेव सर्वकारणत्वेन परमार्थ इतिकृत्वा भोरुयधिपते त्रिगुणमायामृगीनर्तक, सूरयो विवेकिनस्तव अखिललोकमलक्षपण- कथामृताब्धि सकलजनवृजिननिरसनहेतुं कीर्तिसुधासिन्धुमवगाह्य निपेव्य तपांसि तपन्तीति तपांसि पापानि दुःसानि वा जहुस्त्यक्त- वन्तः । त्वदीयकथामानेण यदा पापत्यागस्तदा किमु वक्तव्यम्- ये पुनः स्वधामविधुताशयकालगुणाः स्वधाना स्वरूपस्फुरणेनैव विधुतास्त्यक्ता आशयगुणा अन्तःकरणधर्मा रागादयः कालगुणा जरादयश्च यैस्ते तथा । हे परम, तवाजस्रसुखानुभवमखण्डानन्दा- नुभवं पदं स्वरूपं भजन्ति सेवन्ते तथाभूताः दुःखानि यजन्तीति । 'तद्यथा पुष्करपलाश आपो न श्लिष्यन्ते एवमेवैवं विदि पापं कर्म न लिप्यते' 'न कर्मणा लिप्यते पापकेन' 'तत्सुकृतदुप्कृते विधुनु।' तथाभूता दु सानि त्यजन्तीति किमु वक्तव्यमित्यन्वयः। श्रुत्सर्थस्तु-ज्ञानमा- हात्म्यपरमुपकोशलं प्रति जावालवचनम्--यथा पुष्करेति । कमलपने जलानि न लिप्यन्ते न लमानि भवन्ति, एवं एवं विदि ब्रह्मज्ञानवाति पापं कर्म न लिप्यत इति । पापकेन कर्मणा न लिप्यते न लिप्तो भवति तत्तदा ब्रह्मलोकमार्गे विरजा. नदीतरणकाले साक्षात्कारकाले वा पुण्यपापे विधुनुते सजतीत्यर्थः । एतमिति ययोचारमविदं न तुपति न संतापयति । इवावेत्सवधारणे । संतापमेवाह- ·व्याख्याद्वयोपेता। दृतय इव श्वसन्त्यसुभृतो यदि तेऽनुविधा महदहमादयोऽण्डमसृजन्यदनुग्रहतः । पुरुपविधोऽन्वयोत्र चरमोऽनमयादिषु यः सदसतः परं त्वमथ यदेप्वयशेपमृतम् ॥ ४ ॥१७॥ 'एतरह वाव न तपति किमह साधु नाकरवं किमहं पापमकरव' मित्यादिश्रुतेरित्यर्थः ॥ ३ ॥ १६ ॥ सकलदेवगणेरितसगुणस्त्वमिति सर्वमनीषिजना रताः । त्वयि सुभद्र गुणश्रवणादिभिस्तव पदस्मरणेन गतलमाः ॥३॥ 'असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसा वृताः । तांस्ते प्रेत्यामि- गच्छन्ति ये केचात्महनो जनाः' । तया 'नचेदिहाऽवेदीन्महती विनष्टिय एतद्विदुरमृतास्ते भवन्त्यथेतरे दुःसमेवोपयन्ती'त्याद्याः श्रुतयः पूर्वश्लोकोक्कोभयविधभजनहीनान्निन्दन्ति-दृतय इवेति । असुभृतो नरा यदि ते अनुविधा अनुविधतीत्यनुविधा अनुव- तिनः । भक्ता इति यावत् । तर्हि श्वसन्ति जीवन्ति सफलजीवना भवन्ति । इतरथा हतय इव भन्ना इव वृथाश्वासा इत्यर्थः। नन्व- किमिति । अहं साधु पुण्यकर्म कि युतो नाकरवं न कृतवानसि, कस्मात्पा कृतवानस्मोत्सवं संतापो विदुषो नेत्यर्थः ॥ ३ ॥१६॥ मसुर्या इति हसमभ्यं पदम् । अमुराणामिमे असूर्याः प्रतिक्षास्त लोकाः अन्धेन गादेन रुमसा मारमाशानेन प्रविक्षान्धकारेण या वृता व्याप्ताः । प्रेस गृता तान् लोकांस्खे गच्छन्ति ये केच केचन भारमहनः अविद्यादोपेण आत्मारकासारो प्रमशानशून्या दुर्योनी: प्रानुमन्तीत्यर्थः । पेत् यदि नावेदीव प्रमान शातयान तदा महतो विनष्टिः हानि: दुष्परिहरा । जन्ममरणादिरूपा संयतिरिवर्पः । उभयविधमलनेति । 'कयामतान्धी खुकमवणारीतनरूपं मगनभेकम् । भजन्ति ये पदमजसे सागुरुगविरमुखस्वरूपममनमपरम् । तर्हि ·वेदस्तुतिः। भक्तानामपि कामादिफलमस्त्येव । न । कार्यकारणानुग्राहकत्वेन जीवनहेतोस्तवामजने कृतनानां तदपि न सिद्धयेदित्याशयेनाह- महदहमादय इति । महानहंकारश्च आदिउँपा ते यदनुग्रहतः यस्यानुप्रवेशेन लब्धसामर्थ्याः सन्तः अण्डं देहं समष्टिव्यष्टि- रूपं सृष्टवन्तः । तत्र च पञ्चापि कोशानन्नमयादीनाविश्य तत्तदा- कारः सन् यश्चेतयते स त्वं, तदाह-पुरुपविध इति । पुरुप- स्यान्नमयादेविधेव विधा आकारो यस्य स तथा । ननु चिदेकर सस्य कथं तत्तदाकारता अत आह–अन्वयोज्नेति । अत्र एष्वन्न. मयादिप्वन्वेतीत्यन्वयः। अतस्तचदाकारतेति । एवं तर्हि सत्यत्वम- सङ्गत्वं च कथं तबाह-चरमोऽन्नमयादिपु य इति । अन्नमयादिपूपदि- श्यमानेषु यश्चरमो 'ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठेति पुच्छत्वेनोक्तः स त्वमिति संबन्धः ननु तथाप्यन्नमयादिष्वन्वितत्वेऽसङ्गत्वव्याहतिरेव तत्राह-सदसतः परं त्वमथ यदेववशेपमृतमिति । सदसतः सत्यत्वमिति । पुरुषविधस्य साकारत्वेन सावयवलानाशावश्यंभावात् । कोशेष्वन्वये कोशसंवन्धध्रौव्यात् सत्यत्वासात्वव्याहतिरिति भाषः । अन्नमया. दिपु अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमयेषु पुच्छरवेन सर्वाधारत्वेनोक्त इति अन्नमयाद्याकारत्ववर्णनस्य निराकारपुच्छब्रह्मबोधार्थसान्निराकारत्वस्यैव वास्तववात्सत्यत्वमव्याहतमिति भावः । ननु कोशेष्वन्वये असहत्वक्षतिरनन्वये व्यापकत्वक्षतिरिति गूढाशयः शकते-नन्विति । परं व्यतिरिक्तमिति असङ्गमि- त्यर्थः । अनमयादेः कल्पितत्वेन मिथ्यात्वात् वेष्वन्वयेऽपि तत्संबन्धस्स मिथ्या- स्वात् उभयोः संवन्धिनोः सत्यत्व एव संबन्धस्य सत्यत्वनियमात् कल्पितसंबन्धेन नधास्तविकासात्वक्षतिरिति भावः । अयाध्यमिति कोशः सक्ने तहान चापापत्या सर्वयाधे शून्यवादापत्तनिरवधिकयाधानुपपत्तेच सर्पवाधावधिभूतावशेषसिद्ध्याप्य- ·११ व्याख्याद्वयोपेता। उदरमुपासते य ऋपिवर्त्मसु कर्पदृशः परिसरपद्धति हृदयमारुणयो दहरम् । स्थूलसूक्ष्मादन्नमयादेः परं व्यतिरिक्तं तत्साक्षिभूतं अवशेषमवशि- प्यत इत्यवशेपमवाध्यम् । अथ अतएव ऋतं सत्यम् । तर्हि किमर्थ तेष्वन्वय उक्तः । शाखाचन्द्रवच्छुद्धस्वरूपलक्षणार्थम् । तथाहि 'स वा एप पुरुषोऽनरसमयस्तस्येदमेव शिर' इत्यादिना स्थूलसूक्ष्म- मेण पञ्चकोशानुपदिश्य तस्य पुरुषविधतामन्वयं पुरुषविध' इति पुनः पुनलदन्वितत्वेनालक्ष्य 'ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठे'ति सर्वसाक्षिशुद्धस्व- रूपनिरूपणमिसनवद्यम् ॥ ४ ॥ १७ ॥ नरवपुः प्रतिपद्य यदि त्वयि श्रवणवर्णनसंस्मरणादिभिः । नरहरे न भजन्ति नृणामिदं दतिवदुच्छसितं विफलं ततः ॥४॥ एवं तावत्सर्वात्मके परमेश्वरे सर्वश्रुतिसमन्वयेन सद्भजनीय. साखसिद्धिरिति भावः । सत्यमिति । अतएवासहं च ससद्गस्य सत्यत्वाद- नादिति भावः । परागस्यापि कोशान्वयवर्णनमसापुच्छब्रह्मवोधार्थमेवेति स्पष्टीकर्तु शहते-तहाँति । वस्तुतोऽसत्वेऽन्ययवर्णनं नोपयुक्तमित्यर्थः । समाधत्ते- शासाचन्द्रवदिति । सूक्ष्मचन्द्रकलाप्रदर्शनायात्यन्तं चन्द्रसंयन्धशून्यापि वृक्षशारा मुग्धप्रति चन्द्रत्वेन प्रथमं प्रदर्थते ततः शासाने चन्द्र इत्यादि प्रदर्यवे तद्वत् शुद्धखरूपयोधनार्य कोशपचकेऽन्वयोऽसङ्गस्याप्यात्मन उच्यत इत्यर्थः । स या एप इति । एपोऽनरसविकारः स्थूलदेह एव पुरुष आत्मेत्युतान्योन्तर आत्मा प्राणमय इत्येवं प्राणमय-मनोमय-विज्ञानमया-नन्दमयानां पूर्वपूर्वतः सूक्ष्माणामान्तराणां च कोशानामुपदेशं कृत्वा प्रतिकोशपर्यायं तस्य पुस्पविधतामन्वयं पुरुषविध' इति वाक्यमुच्यते । तस्यान्नमयादेः पुरुष- विधता पुरपाकारतामनु अनुगत्य अयमुत्तरोत्तरकोशोपाधिकोऽपि पुरुषविधः पुरपाकारो भवतीति तस्य पुरुपेत्यादिथुतेरयः । एवं पुनःपुनः प्रतिकोशपर्याय कोशान्यितत्वं प्रदर्य 'ग्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठेति सर्वाधारसर्वसातिशुद्धखरूा. निरूपणमिति ॥४॥१७॥ संगति पतुमुमोकचतुष्टयार्थमनुवदवि~एवं तापदिति । सर्वश्रुतिसमः ·२२ 'वेदस्तुतिः। तत उदगादनन्त तव धाम शिरः परमं पुनरिह यत्समेत्य न पतन्ति कृतान्तमुखे ॥५॥१८॥ त्वमुक्त्वा अभक्तनिन्दया च तदेव दृढीकृत्येदानीमनवगाहमहिमनि प्रथमं तावदुपाध्यालम्बनमुपासनम् 'उदरं ब्रह्मेति शार्कराक्षा उपा. सते हृदयं ब्रह्मेत्यारुणयो ब्रह्मा हैव ता इत ऊर्व वेवोदसर्पत्तच्छि. रोऽश्रयत' इत्याद्याः श्रुतयो विदधतीत्याह-उदरमुपासत इति । ऋपिधर्मसु कपीणां संप्रदायमार्गेपु ये कूर्पदृशस्ते उदरालम्बनं मणिपूरकस्थं ब्रह्मोपासते ध्यायन्ति । शार्कराक्षा इति श्रुतिपदस्य प्रतिपदं कूर्पदृश इति । कूपं शर्करारजो विद्यते दृक्षु अक्षिपु येषां ते तथा । रजापिहितदृष्टयः स्थूलदृष्टय इति यावत् । उदरस्य हृदया- पेक्षया स्थूलत्वात् । यद्वा कूर्प सूक्ष्मम् । सूक्ष्मदृश इत्यर्थः । तदा हृदयस्थं सूक्ष्ममेवालक्ष्य तत्प्रवेशाय प्रथममुदरस्थमुपासत इति भावः । आरुणयस्तु साक्षात् हृदयस्थं दहरं सूक्ष्ममेवोपासते । हृद. यविशेषणम् । परिसरपद्धतिमिति । परितः सरन्ति प्रसर्पन्तीति न्वयेनेत्यन्तः प्रथमश्लोकद्वयार्थः । सद्भजनीयत्वमिति इति तव सूरय इत्य- स्यार्थः । अभक्तनिन्दयति हतय इवेत्यस्य । उदरं ब्रह्मेति उदरस्थवैश्वानरोपाधिक ब्रह्म शर्कराक्षस्यापत्यानि शार्कराक्षा ऋषय उपासते चिन्तयन्ति । हृदयं उदरादूर्ध्वभूतहरकमलस्थं दहराकाशाख्यं ब्रह्मेत्युपासते । ब्रह्मा हैव ता इति । ह इव इत्येतो निपातौ स्पष्टार्थो । ता इति ते उदरहृदयोपाविक ब्रह्मा ब्रह्मणी एवेत्यर्थः । ता ब्रह्मा इति पदद्वये द्विववनस्य डादेशः । ऊर्ध्व त्वेवेति । तु • पुनस्तदेव ब्रह्म सुपुनानाडीरूपेणोर्ध्वमुदसर्पदगच्छत् । तच्चोर्ध्वमुद्गम्य शिरोऽश्रयत मानितवत् । हृदयविशेषणमिति । अजहल्लिङ्गत्वानपुंसकत्वं नेति ज्ञेयम् । परिसरा नाड्यस्वासामिति । तथाच परिसरापद्धतिमितिवकाव्ये हखो 'दयापोः सं- - .

·व्याख्याद्वयोपेता । २३ स्वकृतविचित्रयोनिपु विशन्निव हेतुतया तरतमतश्चकास्यनलवत्स्वकृतानुकृतिः । परिसरा नाड्यः तासां पद्धर्ति मागे प्रसरणस्थानमित्यर्थः । विशेप- णस्य फलमाह-तत इति । ततो हृदयात् भो अनन्त, तव धाम उपलब्धिस्थानं सुपुनाख्यं परमं श्रेष्ठं ज्योतिर्मयं शिरः मूर्धानं प्रति उद्गात् उदसर्पत् । मूलाधारादारभ्य हृदयमध्याद्ब्रह्मरन्ध्रप्रति उद्गत- मित्यर्थः । कथंभूतं धाम । यत्समेत्य प्राप्य पुनरिह कृतान्वमुखे मृत्युमुखे संसारे न पतन्ति । तथाच श्रुतिः-शतं चैका च हृद- यस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिःसृतका । तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमे- ति विष्वड्डन्या उत्क्रमणे भवन्तीति ॥ ५॥ १८ ॥ उदरादिपु यः पुंसां चिन्तितो मुनिवर्त्मभिः । हन्ति मृत्युभयं देवो हृद्तं तमुपास्महे ॥५॥ नन्धीश्वरस्यापि तर्हि जीववदुदरादिसंवन्धे वदनुप्रविष्टस्य च तारतम्ये सति केन विशेषेणोपास्यत्वमितीमामाशहां परिहरन्त्यः 'एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । कर्मा- ध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्चे' त्याद्याः श्रुतयः स्तुवन्तीत्याह--खकृतविचित्रयोनिविति । स्वयं शतासु सामन्दसौर्य हुल' मितिसमेण छान्दसः। शतं चैकाचेति।एकोत्तरशतमित्यर्थः । हृदयस्थवद्रोलकस्य एका मुपुग्नाच्या मूर्यानं गता विष्यक नाना गतयतिसंगर्षगा भन्या नायः टरफमगे प्राणोरकमणद्वारभूताः ससारागमनहेनुभूता भव- तीर्थ.॥५॥१८॥ उदास्य हुदयस्थं च भगवन्तं मुनय उपासवे इत्युक भगवतो हदयाधुपाधि प्रवेशेनोपाधितारतम्पासात्ययमहत्वभावधात्या जीवयाम्यमाशझ जीवोऽविधा- स्त फरमप्रतिविम्यितः परिटिसः प्रतिशरीरे भिष टदरादिश यर्तदे ईधरस्तूपा. पिारिश्शून्य एकः सर्वव्यापित्वादिस्पेगेति प्रतिबिम्नेन जीवेन रिमभूतः ·२४ वेदस्तुतिः। अथ वितथास्त्रमूप्पवितथं तव धाम समं विरजधियोऽन्वयन्त्यमिविपण्यव एकरसम् ॥६॥१९ उच्चनीचमध्यमासु योनिपु अभिव्यक्तिस्थानेषु कार्येषु देहादिपु हे- तुतया उपादानतया प्रागेव विद्यमानत्वेन मुख्यप्रवेशासंभवाद्विश- निय वर्तमानस्तरतमतो न्यूनाधिकभावेन चकास्सि अवभाससे । स्वकृता योनीरनुकरोतीति स्वकृतानुकृतिः । अनलवत् अमिर्यथा स्वतस्तारतम्यहीनोऽपि काष्ठानुसारेण तथातथा प्रकाशते तद्वत् । अथ अतो वितथासु मिध्याभूतास्वमूपु योनिपु । अवितथं सत्यम् । यतः सममविशेपं अतः सत्यं तव धाम स्वरूपं विरजधियो खनियन्तोपास्य इत्याशयेन समाधत्ते-नन्धित्यादिना । एक इति । उदरायु- पाधिमेदेन भेदो नेत्यर्थः । अतो देवः सर्वोपास्य इत्यर्थः । दुर्लभत्वं वारयति-- सर्वभूतेविति । तर्हि सर्वेषां प्रत्यक्षः कुतो न तत्राह--गूढ इति । धन- उन्नदृष्टीना सूर्य इव मायातमवीनां न भासत इत्यर्थः । एकस्य कयं सर्वभूत- स्थत्वं तनाह-सर्वव्यापीति । आमाशवदिति भावः। सर्वभूतान्तःस्थितिप्रयो। जनमाह-सर्वभूतानामन्तरात्मेति । कर्माध्यक्षः कर्मकारयिता फर्मफल- प्रदाता च । सर्वभूतानामधिवासोऽधिष्टानम् । ननु प्रतेरेिय जातया सविटा- नाचे माध्यक्षसमनुपपन्नं तत्राह-साक्षीति । ननु साक्षाद्रष्टा च दर्शनाश्रय इति स्वतो जडत्वं तार्किकोकरीला प्रसज्यते तनाह-चेता इति । शानखरूप इत्यर्थः । केवलः अद्वितीय इति साक्षित्वोयत्या प्रसतसाक्षिसाश्यरूपमेदनिरामः । एको देव इत्याधुक्त्या प्रसत्तमेकत्वादिधर्माश्रयत्वं वारयति निर्गुणश्चेति । विश. निय वर्तमान इति। अन्तःकरणादिषु प्रतिविम्विततया जीयरूपेण वर्तमानोन्ट एव न्यूनाधिकभावेनाजगजादिपूधितारतम्यतप्रतिविम्यायत्सत्यमहत्यादिना चकासीत्यर्थः । सत्य तय धाम स्वरूपमिति । 'य भारमनि निटनात्मान- मन्तरो यमयी' लायन्तर्यामिवामगो नियन्तृरू चिम्पारमकमित्यर्थः ।

·व्याख्याद्वयोपेता। २५ स्वकृतपुरेप्वमीष्ववहिरन्तरसंवरणं तव पुरुपं वदन्त्यखिलशक्तिधृतोऽशकृतम् । निर्मलमतयः अन्वयन्ति जानन्ति । नु इति पृथक्पदं वा । अन हेतु: --अभिविपण्यव इति । अभितो विगतव्यवहाराः । पण व्यवहार इत्यस्य रूपंपण्युरिति । ऐहिकामुध्मिककर्मफलरहिता इत्यर्थः । अवि- शेषत्वादेवैकरसं सन्मात्रम् । अतस्तवोपाधिकृततारतम्याभावादप्र- च्युतेश्वर्यस्योपास्यत्वमिति भावः ॥ ६ ॥ १९ ॥ स्वनिर्मितेपु कार्येण तारतम्यविवर्जितम् । सर्वानुस्यूतसन्मानं भगवन्तं भजामहे ॥६॥ अपिच कुतोन्वियमाशङ्का स्यात् भगवतो देहाद्युपाधिकृतदोप- प्रसङ्ग इति । यतोऽविद्याकामकर्मभिः संसरतो जीवस्यापि भगव- द्वावं लक्षणया योधयन्त्यस्तं दोपं निषेधयन्ति ‘स यश्चायं पुरुपे यश्वासावादित्ये स एकः तत्त्वमसी' त्याद्याः श्रुतयः। ननु कत्य- र्थस्यात्मनः स्तुतिरियमीश्वरत्वेन क्रियते नतु तस्येश्वरत्वं बोध्यते । नैतगुज्यते । यतस्तत्र 'यस्य देवे परा भफिर्यथा देवे वथा गुरौ । इत्यस्येति । पण व्यवहारे पन चेति पठितस्पेत्यर्थः । रूपं पण्युरिति । पगेहुलकादोणादिको युप्रत्ययः । अनुनासिकप्रतिज्ञाया अमावादनादेशा- भायः ॥६॥१९॥ इदानी भारतीतीर्यादिसंमतं प्रतिविम्यामिभ्यारवपक्षमनादृत्य प्रतिविम्बो बिम्बा- दनिारयादिम्बामना रायः विम्बमेदादिधर्मा एवाध्यस्ता नत्वा घHघ्यास प्रति विपरणादिसिद्धान्तेन जीये एवोपापिता दोपाः वस्तुतो न सन्ति किमुत निम्वम्- तेश्वर इति दर्शयितुमाह--अपीति । यद्यायं पुरुषे देहे प्रसगात्मा यथासावा. रिले सूर्यमाटे उपास्यत्वेनोक परमेश्वरः स एकः। सत्यमसीवियाश्या नमः।

·. वेदस्तुतिः । इति नृगति विविच्य कवयो निगमावपनं भवत उपासतेऽभिमभवं भुवि विश्वसिताः॥७॥२०॥ तस्यैते कथिता हाःप्रकाशन्ते महात्मनः' इत्याद्याः श्रुतयः कृताव- तारस्य भगवतश्चरणभजनमुपायं वदन्तीत्याह-वकृतपुरेप्विति । स्वकोपार्जितेपु पुरेपु देहेपु अमीपु नरादिपु भोक्तत्वेन वर्तमान पुरुपमखिलशक्तिधृतः सर्वशक्याश्रयस्य पूर्णस्य तवांशकृतं वदन्ति । अंशइवांशः कृतइव कृतः । वद्रूपं बदन्तीत्यर्थः । ननु कार्यकार- णसंवृतस्य कुत एवंभूतत्वं पत्राह-अवहिरन्तरसंवरणमिति । वहिः कार्यमन्तरं कारणं वस्तुतस्तदावरणशून्यम् । तयोरसत्त्वादित्यर्थः। इत्येवं नृगति नुर्जीवस्य गतिं तत्त्वं विविच्य विशोध्य कवयः अन्यथेदं न प्राप्यत इति जानन्तः निगमावपनं निगमोक्तार्मणामाव- पनमासमन्तादुप्यतेऽस्मिन्नित्यावपनं क्षेत्रं सर्वकर्माषणविषयमित्यर्थः । यत्रार्पितानि कर्माणि मुक्तिफलं फलन्ति तं भवतोऽधिमभवं भवनिवर्तकं विश्वसिताः कृतविश्वासाः उपासते अर्चनवन्दना. दिभिः सेवन्ते । भुवीवि मर्त्यलोके इदमेथोचितमिति दर्शयन्ति ॥२०॥ त्वदंशस्य ममेशान त्यन्मायाकृतयन्धनम् । स्वदभिसेवामादिश्य परानन्द नियतय ॥ ७ ॥ तस्य महात्मनो महानुभावस्य भवस्य एठे असा येतायतरोपनिषदि कपिता भर्या जीवमीश्यादयः प्रकाशन्ते यथावरसाक्षारयता भवन्ति नान्यस दिय. ग्मादेयं सम्माहवाशानेचटुमिरीश्वगुरुविषया मतिः संपायेति भाषः। यता मरस्या- पपतारा येगेवि सं विशानो बहुमीहिः । भपतारसायतारिणय गगयत परण- मजनं प्रमारमेश्यशानोपायं वदन्तीत्यर्पः । जीये ग्रामेदोरः । नतिम्पत्यै तदा नेदशानामुपायोचिन मगर 'मारिलो यूपो मनमानः प्रसर' इलादिकार्या पापामभेदोरायुयोरेरगावादिति भावः भन्यपा परणागति बिना पारपरस्पं समा म प्राप्यते। विशिमा शिक्षिामा तय-मर्य:

·त्यात्याद्वयोपेता। २७' दुरवगमात्यतचनिगमाय तयाचतनो- चरितमहामृतान्धिपरिवर्तपरिश्रमणाः । न परिलपन्ति केचिदपवर्गमपीश्वर ते चरणसरोजहंसकुलसझविसष्टगृहाः ॥८॥२१॥ 'भक्तिरल्पसाधन मिति वचनमनुचितमिव मन्यानो भकि गुरूकरोति-दुरवगमेति । भो ईश्वर, दुरवगमं दुर्योधं यदात्मतत्त्वं तस्य निगमाय झापनाय तयात्ततनोराविष्कृतमूर्तेः परिवमहामृता- घिपरिवर्तपरिश्रमणाः चरितमेव महामृताब्धिः तस्मिन्परिवतो विगाहः तेन परिश्रमणाः । परिर्वर्जनार्थः श्रमणं श्रमः । गवनमा इत्यर्थः । अपवर्गमपि केचिन्न परिलपन्ति नेच्छन्ति कुतोऽन्यदिन्द्र- पदादि । केचिदिति एवंभूता भक्तिरसिका विरला इति दर्शयन्ति । । नवन्दनादीति । एवेन पुन पुनर्ब्रझाकारा वृत्तिरेव भकिर्नतु भगवदर्चनादिरूपा भकिरपेक्षितेति निरस्तम् ॥ ७॥ २० ॥ अल्पसाधनमिति। तत्त्वज्ञानादेः केवलं साधनमेव नतु परमफलरूपमपीति पूर्वश्लोक्स्थतत्त्वज्ञानसाधनत्वोक्त्या सिद्धान्तीकरणमनुचितमित्यर्थ । साधनान्तर- चत् मोक्षकाठे हेयत्वापत्या वक्ष्यमाणश्रुतिभाप्याभ्यां शुकसनकाद्याचारच विरोधा- पत्तरिति भावः । मन्वानः पर्यालीचयमान श्रुतिगणो भफि गुरूकरोति । मोक्षोपरि विराजमानपञ्चमपुरुषार्थरूपत्व स्थापयतीत्यर्थ । भफिरल्पसाधनमिति पाठे अल्पस्य तत्त्वज्ञानमानस्य साधनमेवेति षचनस्यानौचित्यं मत्वा गुरूकरोति । धर्मार्थकाममो- क्षाख्यपुरुषार्थचतुष्टयस्यापि साधनत्वं मोक्षाधिकपञ्चमपुरुषार्थरूपत्वं च स्थापय- दीत्यर्थ । महानमृताधिरिति । यदि कश्चिदमृताब्धिर्महान्स्यात्तदोपमीये. तेत्यर्थ । श्लेषणामृताना सायुज्यादिमोक्षाणा समुद्रतुल्ये । इन्द्रपदादीति । इन्द्र- पदशब्देन अर्थकामी । आदिपदाधर्म । तथाच चतुर्वर्गमपि भफियशादेव बला- प्राप्तमपि नेच्छन्ति । अनेन भक्ते पुरुपार्थचतुष्टयसाधनत्वं खत परमफ्लरूपत्वं च व्यजितम् । श्रवणकीर्तने इति । सरणपादसेवनार्चनारीनामुपलक्षणमेत- ·२८ वेदस्तुतिः। न केवलमन्यन्नेच्छन्ति किंतु तेनैव सुखेन पूर्णाः सन्तः पूर्वसिद्धं गृहादिसुखमप्युपेक्षन्त इत्याह-तव चरणसरोजहंसकुलसङ्गवि- सृष्टगृहा इति । तव चरणसरोजे हंसा इव रममाणा ये भक्तास्तेषां कुलं तेन सङ्गस्तेन विसृष्टा गृहा यैस्ते तथा । अनेन श्रवणकीर्तने दिति भावः । श्रुतिश्चेति । नृसिंहतापिनीश्रुतिरित्यर्थः । देवा विपयिण. । ब्रह्म वादिनो मुक्ताः । इति विषयिमुमुक्षमुक्तसेव्यत्वम्। ननु ब्रह्ममादिपदं वेदपाठकवाचक न मुचपरमित्याशङ्कायामाह-व्याख्यातं चेति । सर्वर्भक्तिमाहात्म्यमपि श्रु. तिविद्वदनुभवसिद्धं जानद्भिर्भाप्यद्धिः श्रीमच्छंकराचार्यः । भाप्यार्थस्तु-मुक्ता जी. चन्मुक्ताः । अपीति श्रुतिस्थचकारार्थः । अपिना भकिसाध्यफलापेक्षाशून्या अपीति सूचितम् । लीलया भजन्तीति खभावोक्त्या प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते' इति विरोधो निरस्तः । विग्रहं कृत्वेति भगवतश्चतुर्भुजपीताम्बरधारिमूर्तिमन्तर्मनो. मी यहिर्वा धात्वादिमयी कृत्वेति साकारभजनमुक्तम् । नमन्तीति वर्तमानप्रत्ययेन खभावव्यसनाद्रसाधारणशानिचिहत्वं ध्वनितम् । यद्वा लीलया हेतुना नतु य. दजीववत् कर्महेतुना विग्रहं कृत्वा स्वयमेव देहं धूला सायुज्यादिमुकिमनाहस भज. न्तीति । अन्न पक्षे अकर्मजन्यलीलाविग्रहधारिमुक्तेषु भजनोस्त्या क्मजन्यदेहधारि. जीवन्मुकेषु मुविकसिद्धा मतिरिति श्रुती नमन्तीतिपदं नवविधमजनोपलक्षणपर. मित्याशयेन भाष्ये भजन्तीति व्याख्यातमत्र पोस्नुभमपितामहरनन्तदेवः फूटभ- फिनिर्णयमन्थे। ननु मुका भजन्तीत्यम मुफपदेन शानिनो यकव्याः विदेहफैनल्ये फोर्सनायोगात् । वेषां च न किंचिक्तव्यम् 'नेव तस्य कृतेनार्थ इत्यादिवचनादि- साशा विस्तरेण समाहितम् । अयं तन समाधानारायः--'नेप तस्य कृतेनार्य' इसादियाश्यमष्टार्थकमविषयम् । टापु भोजनादिषु शानिनोऽपि प्रवनन्त एष, कीर्तनादिकं च यामाटायच,कीर्तनादिमकिपराणा रोमायादिमुसातिसमलिशेन विधान्तिहेतुत्वनिषयात् ग्रानानुभवगुपतिशायिमुसस्य 'भारमारामाध गुन' इत्यादिवचनोपविद्धदनुभवविखरवाय । ततश्च शानिनां संगीनजन्यादरापेशामा- येऽपि कीर्तनादिमुतातिशयार्थमेव तम प्रतिः। भतएज गुपमण्डलीमूर्धन्यस शमयोगीन्द्रस्य भागयतसंकीतनाय परीक्षिनिस्टे गमनम् । यदा 'चर्षिभा गग- न्वे मामति सदासरयागलिय शानिनोऽपि भजनधार, था- ·व्याख्याद्वयोपैता । २९ दर्शिते । श्रुतिश्च मुक्तेरप्याधिक्यं भक्केर्दर्शयति । यथा-'यं सर्वे देवा नमन्ति मुमुक्षवो ब्रह्मवादिनश्चेति । व्याख्यातं च सर्वर्भाष्य- कृद्धिः----'मुक्ता अपि लीलया विप्रहं कृत्वा भजन्त' इति ॥२॥ स्वत्कथामृतपाथोधौ विहरन्तो महामुदः । कुर्वन्ति कृतिनः केचिचतुर्वर्ग तृणोपमम् ॥ ८॥ स्वेन मजेयुरिति विधिस्वीकारात् । 'बघतात्समिधं धारयनुद्रवेदुपरि ह देवेभ्यो धारयती' त्यत्रोपरिधारणविधिवत् । अन्यथा आर्ता दिपु विधित्वं, शानिष्वनुवाद- त्वमिति वैरूयापातात् । नच 'नैव तस्य कृवेनार्थ इत्यादिविरोध इति वाच्यम् , तस्य ज्ञानिस्तुतिमानपरत्वादिति । अन विधेः फलं तु 'यावज्जोवं नयो वन्या वेदान्तो गुरुरीश्वरः । मादी ज्ञानामये पश्चात्कृतमत्वनिवृत्तये' इलादिवचनोक- तन्नत्वादिदोषपरिहार एव । अथवा 'पतन्त्यधोऽनादृतयुप्मदनयः' इत्युक्तरभजन- रूपानादरकृतपाताभावः फलम् ॥ श्रीमधुसूदनखामिचरणास्तु गीताटीकादौ प्रतिपादयामासुः-'निष्कामकर्मानुष्टानं त्यागात्काम्यनिपिद्धयोः। तत्रापि परमो धर्मो जपस्तुल्यादिकं हरेः॥-१ ततः पापक्षयः २ ततो नित्यानित्यवस्तुविवेकः ३ तत इहामुनार्थवैराग्यं ४ ततः शमदमादिसंपत् ५ ततो दृढमुमुक्षा ६ ततो गुरूपसत्तिः । ततो महावाक्योपदेशः ८ ततः श्रवणं ९ मननं. १० निदिध्यासन च ११ ततो ब्रह्मसाक्षात्कारः १२ तस्मादज्ञाननाशाद्मसंशयनाशः प्रारब्धकमें- नाश क्रियमाणाश्लेषश्च १३ ततो वासनाक्षयायं यमादिपञ्चकस्य धारणाध्यानस- माधीनां चानुष्ठानम् १४ ततो वासनाक्षयमनोनाशौ १५ एवं वासनाक्षयमनोना- शतत्त्वज्ञानदाय जीवन्मुक्तिदाय १६ सोऽयं जीवन्मुक्तस्त्रिविधः खतो व्युत्थान- युतनिर्विकल्पसमाधिमान् १७ परतो न्युत्यानयुततद्वान् १० सर्वथा व्युत्यानरहि- ततद्वाति १९ एकोनविंशतिरमूर्भूमयो ज्ञानसिद्धिदाः ॥ 'यस्य देवे परा भक्ति- रियादिश्रुतिमानतः । सर्वावस्थामु भगवद्भक्तिरनोपयुज्यते ॥ पूर्वभूमौ कृता भक्तिरत्तरां भूमिमानयेत् । अन्यथा विघ्नबाहुल्याफलसिद्धिः सुदुर्लभा ॥ एवं प्रारभूमिसिद्धावप्युत्तरोतरभूमये । विधेया भगवद्गतिस्ता विना सा न सिध्यति ॥ जीवन्मुक्तिदशायां तु न भः फलकल्पना । मद्वेष्टत्वादितत्त्वस्य खभापो भजनं .

·३० वेदस्तुति । हरे ॥ आत्मारामाश्च मुनयो निर्मन्या अप्युरुक्रमे । कुर्वन्सहेतुकी भक्तिमित्यभू- तगुणो हरि रिति ॥ अयमत्राशयः-'अद्वेष्टा सर्वभूताना मैन करुण एव चे' सेवमादिगुणा साधकतादशाया साधनरूपेण वर्तमाना जीवन्मुक्तिदशायो लक्षण- रूपेणानुवर्तन्त इति तु निर्विवादम् । 'उत्पनारमाअयोधस्य पदेष्ट्रलादयो गुणा । अयनतो भवन्त्यस्य नतु साधनरूपिण' इत्यादिवचनात् उक्तगीतावचनाय । साध- कतादशाया महता प्रयनेन विद्यमानानामद्वेष्टत्वमैत्रीकरुणादीनां सिद्धदशाया विनाप्रयत्न सत्येवेत्यमुपपत्ति । देहेन्द्रियान्त करणनन्यकर्मणामस्ति शक्तिद्वय एक संस्कारजनकसमपरमपूर्वजनकत्व चेति सुप्रसिद्धम् । सस्कारमानजनकत्व च लौकिकर्मखपि प्रसिद्ध यथा वेष्टनादिक्रियया स्टादो स्थितिस्थापकादिसतारो त्पत्ति । तथाच साधकतादशाया प्रयत्नतोऽनुष्ठीयमानानि शान्तितितिक्षामैनी करुणादीनि दृष्टादृष्टोपकारद्वारा तत्त्वसाक्षात्कार जीवन्मुक्तिदशा चोत्पाद्य देहेन्द्रि यान्त करणेपु कचन संस्कारमाजनयन्ति । तत्सस्कारवशाच प्रयनमन्तरेणाप्य देष्टत्वमेश्यादीनि जीवन्मुकेष्वनुवर्तन्ते । एवमेव 'श्रवण कीर्तन विष्णो स्मरण पादसेवनम् । अर्चन वन्दन दास्य' मित्यैवप्रकारा भगवद्भक्तिरपि समारतो लश. णरूपेण जीवन्मुफेप्यनुवर्तत इत्ययश्यमभ्युपेयम् । भगवद्भकिहि निष्कामका. नुष्ठानमारभ्योक्तसर्वभूमिकासु जीव मुक्तिदशाप्राप्तिपर्यन्तास्यनुष्टीयमानासपश्य. मनुष्टीमवे तां विना ज्ञानोदयादिभूमिप्राप्त्यभावादियुक्त श्रेय मुर्ति भक्तिमुदस्य ते विमो' इलादिपर शतश्रीमागयतादिपुराणवचनेभ्य । 'यथा ज्ञान पिना गति मांस्त्युपायशतेरपि । तया ममि विना ज्ञान नास्त्युपायशतरपी' त्यमियुक्तोफेछ । एषय मूलादारभ्य परतो ध्युयानपर्यन्तभूमिकामु सततमाष्टीयमाना मधिभंग यत्प्रसादद्वारा तो तो भूमिसमुत्साय सिद्धदशायामपि सक्षणरूपेण वर्तत इति युपम् । किंचादेतृत्वादितोऽपि भश्त्यनुत्तिरवश्यभाविनी, अद्वेतृत्वादीनां श्रया मननाचारभ्याष्टीयमानत्वात् , मगु सतोऽपि पूर्व शिफामरमानुष्ठानमारभ्या- नदीयमानत्वेन तसंस्कारस्य सतोऽपि इटतरस्यात् । अतएव चाष्ट्रवादियोडी मरमापारणीनिहत्तम् । एषय यया यादिविक्षागावे ज्ञानिये एर गंदे त्ययाऽश्यानुपर्वमानश्रयायतनादिमगवद्भरिम्पासापरणविहामाये शारया माय एवेति गुरप्रदशून्यदभियनीयम् ।रममावतो मालगातिल पादन प्युरपानरादिसरया परमभूमिकायामेय । पूर्व युयानसम्मरण कारभूमिमायानामुपतिशमार्य प प्रपना एव मापदरन, 'पुपेन्द ·व्याख्याद्वयोपेता। ३१ त्वदनुपथं कुलायमिदमात्मसुहत्मियय- चरति तथोन्मुखे त्वयि हिते प्रिय आत्मनि च । न बत रमन्त्यही असदुपासनयाऽऽत्महनो यदनुशया भ्रमन्त्युरुभये कुशरीरमृतः ॥९॥ २२ ॥ 'आराममस्य पश्यन्ति न तं पश्यति कश्चन' न तं विदाथ य इमा जजानाऽन्यद्युष्माकमन्तरं बभूव । नीहारेण प्रावृता जल्या चासुलूप उक्थशासश्चरन्ती' याद्याः श्रुतयोऽनुक्रोशन्त्यो जगदात्मनी- श्वरे रतिमुपदिशन्तीत्याह-वदनुपथमिति । त्वदनुवर्तित्वात्त्वत्से- वोपयिकमिदं कुलार्य को पृथिव्यां लीयत इति कुलायं शरीरम् । आत्मसुहृप्रियवत् आत्मा च मुहृञ्च प्रियश्च तद्वचरति । स्वाधीनतया वर्तत इत्यर्थः । तथापि त्वयि उन्मुखे हिते प्रिये आत्मनि च । अप्यर्थे चकारः । एवंभूते सुसेव्येऽपि त्वयि चत अहो कष्टं । तुकी' मियादी कृधातुना प्रयत्नोक्तेरिति । अवार्थे सूतसंहितावचनानि---"विशु- द्धज्ञानमुत्पन्नं यस्य तस्य महात्मनः। शिवरुद्रमहादेवब्रोशानादिनामसु ॥ शिवस्य लिङ्गपूजायां शिवस्थानेषु सुवताः । प्रियवुद्धिः प्रजायेत खभावादेव सर्वदा ॥ यस्य विशानिनस्तेषु प्रद्वेषो वापि जायते । उपेक्षा वा न स ज्ञानी पशुर्विज्ञानव- श्यकः ॥ बाधितोकारतो (1) वापि यस्त्र वुद्धिः खतो नहि । एप्पसौ नैव विज्ञानी भ्रान्त एव न संशय' इत्यादीसलमतिविस्तरैः॥८॥ कर्माचरणविरागो भूगी अपि यैर्न सम्यगारूढाः । अलपन्ति वयं ज्ञानिन ईशं न भजाम नतिततिखेभ्यः ॥२१॥ आराममिति । अस्य परमात्मनः स्थाराम उपवनं कीडास्थानं ग्रामनगरादि विश्व सर्वे पश्यन्ति । तारामनिर्मातारं परमात्मानं कश्चन कोऽपि न पश्यति । न तमिति । यूयं तं न विदाय न जानीथ य इमाः प्रजा जजान जनयति स्म। अतो युप्माकं तस्य च अन्यत् महत् व्यवधानं बभूव । यतो भवन्तो नीहारेणा- ·वेदस्तुतिः। निभृतमरुन्मनोक्षदृढयोगयुजो हृदि य- न्मुनय उपासते तदरयोऽपि ययुः सरणात् । स्त्रिय उरगेन्द्रभोगभुजदण्डविपक्तधियो वयमपि वे समाः समदृशोऽनिसरोजसुधाः ॥१०॥२३॥ न रमन्ति न सख्यादिना भजन्ति । असदुपासनया देहायुपला- लनेन । आत्महनः प्रमादिनः । कुतः । यदनुशयाः यस्यामसदु- पासनायामनुशयो वासना येषां ते कुशरीरभृतः सन्तः उरुभये संसारे भ्रमन्ति परिवर्तन्ते अत आत्महन इति भावः ॥ ९॥२२॥ त्वय्यात्मनि जगन्नाथे मन्मनो रमतामिह । कदा ममेदृशं जन्म मानुपं संभविष्यति ॥ ९ ॥ इदानीं 'आत्मा वारे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य' इत्याद्याः श्रुतयो ध्यानमगत्वेनोपदिशन्तीत्याह-निभृतमरुन्मनो- क्षदृढयोगयुज इति । मरुत्प्राणः मनश्च अक्षाणीन्द्रियाणि च . ऽविद्यया प्राप्ता अवगुण्ठिताः जरप्याः प्रजल्पनपराः । तार्किका इत्यर्थः । अतए. पासुनृपः प्राणतर्पणपरायणाः उपचाना शासितारः यग्यानस्ते परन्ति संसरन्ती- वर्षः । भनुमोशन्सः कृपयोथैरपरिशन्त्यः । रमन्तीति परस्मैपदमापंम् ॥९॥२२ आत्मा पारे इति। ये निधये। अरे मेप्रेषि, भारमा द्रष्टव्यः साक्षा- स्कर्तव्यः । अत्र ज्ञाने विष्यसंभयात् दरव्य दसनव श्रवणादिसाधनानि विधीयन्ते भारमदनफलाय श्रमणादिकर्तव्यमिति । तानि सापनान्याह-भोतव्य इति । टपममादितात्पर्य लिमविचार एप धारयितम्यः । मन्तव्यः अनुकूलतकर गाय- नाविपरीतमावनानियतपे समं मुर्विचारणीयः ! निदिमावितयः निधयेन प्यावन्यः । अमात्मपदं साकारनिराकारमनसाधारणमिति रीकारायः । रोनारीगा नारीणां च पाकारप्पानमाहिमप्रदर्शनपराले नेकपागयता । 'चरणस्मरणं प्रेम्मा गप देव मम मिति वापसमाहरणाचारविषपरोरगंगविप सटा प्या. नमहरयेने ति । पाशरप्यानमपि प्याासमनानुगारेण याहारस्य निएशरम ·व्याख्याद्वयोपेता। क इह नु वेद यताऽवरजन्मलयोग्रसरं यत उदगापिर्यमनु देवगणा उभये । निभृतानि सयमितानि यस्ते च ते दृढं योगं युवन्ति ते दृढयोगयुजस्त तथाभूता मुनयो हृदि यत्तत्त्वमुपासते तदेवारयोऽपि तव स्मरणा- द्ययुः प्रापुः । स्त्रियोऽपि कामतः उरगेन्द्रभोगभुजदण्डविपक्तधियः अहीन्द्रदेहसदृशयोर्भुजदण्डयोर्विपक्ता धीर्यासां ताः परिच्छिन्नदृष्टयः समशः सममपरिच्छिन्नं त्वां पश्यन्त्यो वयं श्रुत्यभिमानिन्यो देवता अपि ते समा एव कृपाविषयतया अधिसरोजसुधाः अभिसरोज सुष्टु धारयन्त्यः । अयं भावः -इत्थंभूतस्तव स्मरणानुभावः ये योगिनस्त्वा हृद्यालम्बनमुपासते, याश्च वयं त्वा समं पश्यामः, याच स्त्रियः कामतः परिच्छिन्नं ध्यायन्ति, ये च द्वेपेण, सर्वानपि तास्त्वामेव प्रापयतीति ॥ १०॥ २३ ॥ चरणस्मरणं प्रेम्णा, तव देव सुदुर्लभम् । यथाकथंचिन्नृहरे मम भूयादहर्निशम् ॥ १० ॥ 'यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह' 'को अद्धा वेद क , , वा ब्रह्मणो दर्शनसाधनत्वेनोपदिशन्तीत्यर्थ । मुनयो हदि यत्तत्त्वमिति । 'मौनेन तिष्टासे'दित्यादिश्रुत्युक्तमननशीललादपरिच्छिन्नदृष्टयो यद्ब्रह्माख्य तत्त्वरूप खामुपासते तदेवारयोऽपि साकारस्य तब स्मरणप्रभावाद्ययुरित्यर्थ । उपासते ययुरिति वर्तमानभूतप्रत्ययाभ्या मुनय उपसीना एव वर्तन्ते तेषा तत्प्राप्तित. पूर्व- मेवारयतत्प्रापुरिति व्यज्यते । एकमाश्चर्यमुक्लाश्चर्यान्तरमाहु ---स्त्रिय इति । स्त्रियोऽपीत्यपिरध्याहियते ।कृपाविषयतया समा जाता इति शेष । अनिसरोज मितिःचरणधारणायामपि श्रुतीनामपरिच्छिन्नत्वानुसधानमिति भावः ॥१०॥२३ ननु यत्स्मरणानुभाव एवभूत कीदृशं तद्भगवत्तत्त्वमियाकाहाया तस्य दुई- यतादल जिज्ञासया भक्तिरेव श्रेयसीलाथयेनावतारयति-यतो वाचइत्यादि। ३ वेद.

·३४ वेदस्तुतिः । तर्हि न सन्न चाऽसदुभयं नच कालजयः किमपि न तत्र शास्त्रमवकृप्य शयीत यदा ॥११॥२४॥ इह प्रवोचत्कुत आजाता कुत इयं विसृष्टिः । अर्वाग्देवा अन्य विसर्जनेनाऽथा को वेद यत आवभूव' 'अनेजदेकं मनसो जवीयो नैनवा आप्नुवन्पूर्वमर्शत् । तद्धावतोऽन्यानत्येति विष्ठत्तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधाती'याद्याः श्रुतयो भगवत्तत्त्वं दुयं घदन्त्यो भक्ति- मेवोरीकृत्य स्तुवन्तीत्याह-क इह नु वेदेति । चत अहो भग- वन् , इह जगति अग्रसरं पूर्वसिद्धं त्वां अवरजन्मलयः अर्वाची- नोत्पत्तिनाशवान् को नु पुमान्वेद जानाति । ईश्वरस्य पूर्वसिद्धाव- न्यस्य पार्वाचीनत्वे प्रमाणं वदन ज्ञानकारणाभावमाह-यत उद- गादिति । यतस्त्वत्तः ऋपिला उद्गादुत्पन्नः, यं ब्रह्माणमनु उभये आध्यात्मिकाधिदेविका देवगणा उत्पन्नाः, ततोऽप्यर्वाचीनाः सर्वे । यदा तु भवान् सर्वमयकृप्य उपसंहृत्य शयीत तर्हि, तदा अनुशा- यिनां जीवानां ज्ञानसाधनं नास्ति । यतस्तदा न सत् स्थूलमाका- । यस्मानिर्विकल्पाद्वयानन्दान्मनोवाचोऽमिधायकशब्दास्तादृशब्रह्मबोधनाय प्रयुज्य- माना अपि अप्राप्य शक्तिवृत्त्या अप्रकाश्यैव निवर्तन्ते । मनसा सहेति । मनो- वृत्तिरपि न तत्प्रकाशयतीत्यर्थः । को अद्धति । इयं विसृष्टिराकाशादिसृष्टिः कुतः क्रमाजाता, कुतः कस्माद्धेतोः स्थिति प्राप्ता, एतदद्धा प्रत्यक्षतः को वेद । न कोऽपीत्यर्थः । इह संसारमण्डले कः प्रवोचत् प्रावोचत् । कोऽपि प्रवक्ता न बभूवैत्यर्थः । ननु ब्रह्मादिदेवा ज्ञास्यन्ति तत्राह-अर्वागिति । अस्य विसर्ज- नेन एतत्स्ष्टत्वेन ब्रह्मादिदेवा अपि अर्वाचीना एवेत्यर्थः । 'यो ब्रह्माणं विद- धाति पूर्वमिति श्रुतेः । अथ तस्मादियं विसृष्टिर्यत आबभूव तं को वेद । न कोऽपीयर्थः । अनिर्वचनीयैव सृष्टिरिति भावः । सनेजदिति । एकमद्वितीयं एजनं कम्पनं खस्थानाच्यवनं तद्रहितमपि मनसो जवीयो बेगबत्तरं विभुलादि- ·व्याख्याद्वयोपेता। ३५ जनिमसतः सतो मृतिमुतात्मनि ये च भिदां विपणमृतं सरन्त्युपदिशन्ति त आरुपितः। शादि, नचाऽसत् सूक्ष्मं महदादि, नच उभयं सदसयामारब्धं शरीरम् , नच कालजवः तन्निमित्तभूतं कालवैषम्यम् । एवं सति तत्र तदा न किमपि इन्द्रियप्राणाद्यपि । नच ज्ञापकं शास्त्रमपि । अयमभिप्राय:-अक्सृिष्टिगतानां देहाद्युपाधिकृशान्तराणां काल- वशेन च मलिनसत्वानां न तावद्भगवज्ञानसामर्थ्यम् । तथा च श्रुतिः -'न तं विदाथ य इमा जजानाऽन्यद्युष्माकमन्तरं बभूव' इत्याद्या । यदा तु प्रलयसमये न बढन्तरमस्ति तदाऽपि साधनाभावात् न भगयज्ज्ञानसामर्थ्यम् , अतस्त्वदेकशरणतया श्रवणकीर्तनादिभ- क्तिरेव सुकरेति ॥ ११ ॥ २४ ॥ काहं बुद्ध्या दिसंरुद्धः क च भूमन्महस्तव । दीनबन्धो दयासिन्धो भक्तिं मे नृहरे दिश ॥ ११ ॥ इतोऽपि ज्ञानं न सुशकम् , उपदिशतापि भ्रमवाहुल्यादित्याहु:- जनिमसत इति । असतो जगतो जनिमुत्पत्तिं ये वैशेपिकादयो :- 1 त्यर्थः । एतत् आत्मतत्वं देवा इन्द्रियाणि नाप्नुवन् । यतः पूर्वमर्शत् पूर्वमेव गतं सर्वान्तरतया स्थितं नतु पराग्भूतमित्यर्थः । इन्द्रियाणि पराग्वस्तुविषयाणि न प्रत्यग्विपयाणीति भावः । तिष्टत् स्थिरमपि तत् शीघ्रगतिमतोऽन्यानत्येति अति- कम्य वर्तते । तस्मिन्परमात्मचैतन्ये सति तदाश्रयत्वेन वर्तमानो मातरिश्वा वायुः अपः उदकप्रवाइवत्सततं वर्तमानाः सर्वेषां सर्वचेष्टा दधाति संपादयति । न त विदाथेति व्याख्याता ॥ ११॥२४॥ असतः उत्पत्तेः प्रागविद्यमानस्य जगतः । वैशेषिकाः काणादाः । सप्तपदार्थ- वादिनो नवीनास्तार्किकाः । एते ह्येवमाहुः-उत्पत्तेः पूर्व कार्यमानस्य प्रागभा- योऽस्ति सच तत्तत्यागभावस्तत्तत्कार्ये निमित्तकारणम्, उत्पने कार्ये प्रागभावनाशः, ·. . वेदस्तुतिः। त्रिगुणमयः पुमानिति भिदा यदबोधकृता त्वयि न ततः परत्र स भवेदववोधरसे ॥१२॥२५॥ वदन्ति, असत एव ब्रह्मत्वस्योत्पत्तिं ये च पातसलादयः, सत एवैकविंशतिप्रकारस्य दुःखस्य नाशं मोक्षं वदन्ति ये नैयायिकाः, तस्सानादित्वे सति सान्तत्वादिति । सांख्यवेदान्तिनी तु सत्कार्यवादिनी उत्पत्तेः पूर्व कारणे सूक्ष्मरूपेण सदेव कार्य कुलालादिकारकव्यापारेण व्यक्तीक्रियते । प्राग- भावस्य तु न कारणता अभावाद्भावोत्पत्तेरसंभवात् 'नासतो विद्यते भाव' इत्यादि- वचनादिति तयोराशयः । पातञ्जला योगशास्त्रप्रणेतारः जीवरूपं सत्यं नवोपाधिक यथा ताम्रादिरसुवर्णरूप एव सन्नौपधिपुटपाकादिप्रभावात्सुवर्णं भवति एवमब्रह्म भूतो जीवो योगप्रभावाद्ब्रह्म भवतीति योगशास्त्राशयः । वेदान्तिनस्तु जीवः सर्वदा ब्रह्मरूप एवास्ति । अज्ञानेन खस्याब्रह्मरूपत्वं मत्वा संसरति । यथा कश्चन राजपु- नो राज्ञा वने त्यको व्याधैः संवर्धितो व्याध एवाहमिति राजत्वाज्ञानान्मन्यतेस्म। सच केनचित् न त्वं व्याधः किंत्वमुकराष्ट्रधिपो राजा त्वमसीत्यादिनोपदियो- ज्ञानकृतव्याधत्वं विहाय राजत्वं ज्ञात्वा राजा भवति तद्वदिति वदन्ति । एक- विंशतिप्रकारस्येति । पडिन्द्रियाणि पविषयाः पडिन्द्रियजन्यज्ञानषटुं शरीर मुसं दुःखं चेकविंशतिविधं दुःखम् । वैषयिकमुखस्यापि नाशादिज्ञानेन दुःखसं- बन्धित्वात् दुःखत्वम् । एवं शरीरेन्द्रियादीनामपि दुःखनिदानत्वादिना दुःखत्वम् । एवमेतस्यैकविंशतिविधदुःखस्य सत्यस्यैव ज्ञानानाशे मोक्षः। तथा च गौतमसून- म्-'दुःखजन्मप्रवृत्तिदोपमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरापायादपवर्ग' इति । उत्तरोत्तरापाये मिथ्याज्ञानादिनाशे तदनन्तरस्य तत्पूर्वपूर्वस्य दोपादेरभावा- न्मुक्तिरिति सूत्रार्थः । तथाचायं क्रमः-सर्वपदार्थतत्त्वज्ञाने सर्वपदार्थविविक्ता- त्मतत्त्वज्ञानान्मिथ्याशाननाशः । तेन दोपाणां रागादीनां नाशः। प्रवृत्तिहेतुरा. गाद्यभावे प्रवृत्तेधर्मादिरूपाया अनुत्पत्तिः । तदनुत्पादे च देहान्तरसंबन्धरूपजन्मा- भावः । भोगेन प्रारब्धक्षयः । ज्ञानेन सचितक्षयः । एवं भाविजन्माभावे वर्तमा- नदेहपाते एकविंशतिदुःखध्वंसो मोक्षः । मोक्षस्य दु.खाभावरूपत्वेनैव पुरुषार्थत्वं नतु मुखरूपत्वेनापि नित्यमुसाभावादिति प्राचीनतार्किकाः पोडशपदार्थवादिनो वदन्तीत्यर्थः ॥ अद्वैतवादिनस्तु ज्ञानकनिवर्सस्य कापि सत्यत्वादर्शनात् 'नान्य. पन्या वियतेऽवनाये सादिश्रुनो ज्ञानकनिपलस्वेन श्रुत एकविंशतिदुःपात्मा ·व्याख्याद्वयोपेता। : उत अपिच ये सांख्यादयः आत्मनि भिदां भेदं च, ये मीमांसकाः विपणं कर्मफलव्यवहारमृतं सत्यं स्मरन्ति वदन्ति ते सर्वे आरुपितः आरोपितैभ्रंमैरेवोपदिशन्ति न तत्त्वदृष्ट्या, 'सदेव सोम्येदमन आसीत्' 'ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति' 'अनीशया शोचति मुह्यमानः' 'अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितमन्यमानाः । ससारो न सत्य किंतु रजुसपादिवन्मिध्यैवेति कल्पितस्यैव दु सात्मकससारस्थ ज्ञानान्नाशो मोक्ष इति सिद्धान्तयन्ति-सांख्याद्य इति । आदिपदमद्वैतवादि- मिन्नसर्वशास्त्रकारसग्रहार्थम् । वास्तविकात्मनानात्वस्य सर्वमवे सत्त्वात् । अद्वैत- मते वस्तुत एकएवात्मा जीवात्मपरमात्मभेदजीवजीवमेदादिक चोपाधिकल्पित घटाकाशमठाकाशादिमेद इवाकाश इति । सत्यमिति नित्यमित्यर्थ । ध्वसाप्र- तियोगीतियावत् । अक्षय्य ह दै चातुर्मास्ययाजिन सुकृत भवती'त्यादिश्रुति बलेन स्वर्गादे कर्मफलस्य नाशाहीकारात् सृष्टिप्रलयात्रीकाराच । एतेषा मीमा- सकाना मते दु खप्रागभावपरिपालन मोक्ष । यज्ञाद्यकरणे दुखोत्पत्त्या दुस. प्रागभावनाशे बन्ध । यज्ञादिक्रमे नित्यखर्गोत्पत्या दु खोत्पत्त्यभावे तत्मा- गभावपालनमिति । वेदान्तिमते ब्रह्मातिरिक्तस्य सर्वस्यानित्यत्वमिति । एव पञ्च शास्त्राणा मतान्यनूय षष्टेन वेदान्तशान्नेणापि वदति-ते सर्वे इत्यादिना। सदेवेति । इद नामरूपात्मक विकृत जगत् हे सोम्य, अग्रे सृष्टे पूर्व सदेव सद्रूपब्रह्मात्मकमेवासीत् । नतु नासीदित्यसत्कार्यवादिन काणादस्य निरास ब्रह्मे. येति । य आत्मान पश्यति स ब्रह्मैव सन् ज्ञानात्पूर्व ब्रह्मरूप एव सन् ज्ञानोत्तर- काल शरीरपातोत्तर वा ब्रह्माप्येति प्रामोतीति योगशास्त्रनिरास । अनीशयेति । अनीशा या माया तया मुद्यमान शोचति दुःखी भवतीत्यज्ञानकल्पितमेव दुस न सत्यमिति गौतमीयमतनिरास । मीमासकमत परिहरति-अविद्याया मिति। धीरा धीमन्तोऽपि अविद्यायामन्तरे मध्ये वर्तमाना अविद्यावृतज्ञाना भतो मूढा विवेकशून्या. स्वयमात्मानमेव पण्डितमन्यमाना अतो जराजन्मम रणादिदु खनातै हुन्यमाना भृश पीयमाना । हन्तेर्य अभ्यासस्य नुक् "अभ्यासाचे'त्युत्तरखण्डे कुत तत फमलट शानच् अतोरोपो योपश्चेति । परियन्ति पारेनमन्ति । अन्धेन नीयमाना अन्धा यथा कृपोदकपातादिक्लेशबात- ·वेदस्तुतिः। जंघन्यमानाः परियन्ति मूढा अन्वेनैव नीयमाना यथान्धाः' 'एकमे- वाद्वितीयं ब्रह्म' 'एक एव हि भूतात्मा भूतेभूते व्यवस्थितः । एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रव' दित्यादिश्रुतिविरोधात् । किंच वस्तुतः पुरुषस्य त्रिगुणमयत्वे सर्वमिदं संगच्छेत नतु तदस्तीत्याह-त्रिगुण- मयः पुमानिति भिदा यदबोधकृता त्वयीति। निगुणमयः पुमा- नित्यनेन हेतुना या मिदा । उपलक्षणमेतत् । मिदादि सा यस्मा- स्वयि विपये अवोधकृता त्वद्विपयाज्ञानविजृम्भिता । तर्हि किम- ज्ञानमस्ति, वस्तुतः पुंसि नैवेत्साह । ततः अवोधात्परत परे अस- केंऽवबोधरसे ज्ञानघने सः अबोधो न भवेत् । न संभवतीत्यर्थः ॥२५॥ मिथ्यातर्कसुकर्कशेरितमहावादान्धकारान्तर- भ्राम्यन्मन्दमतेरमन्दमहिमंस्त्वज्ञानवाऽस्फुटम् । श्रीमन्माधव वामन निनयन श्रीशंकर श्रीपते गोविन्देति मुदा वदन्मधुपवे मुक्तः कदा स्यामहम् ॥ १२॥ मेव प्राप्नुवन्तो भ्रमन्ति तद्वत् । आत्मभेदस्य सर्वमतसिद्धान्तलात्तन्मतमन्ते परि- हरति-एकमेवेति । एकपदैवकाराद्वितीयपदै खगतसजातीयविजातीयभेदनि- रास । तदुक्तं विद्यारण्यगुरुभि -'वृक्षस्य खगतो मेद पनपुष्पफ्लादिभि । वृक्षा- न्तरात्सजातीयो विजातीय शिलादित ॥ तथा सद्वस्तुनो भेदनयं प्राप्त निवार्यते। ऐक्यावधारणाद्वैतप्रतिषेधैत्रिभि क्रमादित्यादि । एक एव हि भूतात्मेति । अनापि श्रुतौ एक एव हीति पदनयेण भेदनयनिरास । भूतात्मा भूततादा- रम्यापन्न सन् जरायुजादिचतुर्विधभूतजाते व्यवस्थित विविध नानात्वेनावस्थित अत एकघा एकोपाध्यनुसंधाने एक्धेव बहूपाध्यनुमवाने बहुधेव च दृश्यते । एवेति इवार्थे । जलचन्द्रवदिति । यथा उलबिम्नितश्चन्द्र एक्जले दर्शने एको दृश्यते यहुजलेपु दर्शने बहुधा दृश्यते तद्वदित्यर्थ । आदिपदात् 'तद्यथेह कम- चितो रोक क्षीयते' इति 'नेपा तर्केण मतिरापनये'लादिश्रुतिसग्रह । श्रीम निति । सवैत प्रोभमान । माधव मधोर्गोनापलेववतीण । निनयोति श्रीश- ·व्यास्त्याद्वयोपेता। सदिव मनस्त्रिवृत्तयि विभात्यसदामनुजात् सदभिमृशन्त्यशेपमिदमात्मतयाऽऽत्मविदः । नहि विकृति त्यजन्ति कनकस्य तदात्मतया स्वकृतमनुनविष्टमिदमात्मतयाऽवसितम् ॥ १३ ॥२६-11- ननु यद्यसन्नोत्पद्यते यदि च त्रिगुणमयः पुरुषो न भवति त_दं अपञ्चजातं पुरुषश्च पृथकातीत्युक्तं स्यात् । कथं वर्हि तयोः सत्त्वेन प्रतीतिरत आह-सदिय मन इति । मनः मनोमानविलसितमिदं निवृत् त्रिगुणात्मकं प्रपञ्चजातमसदेव सदिव विभाति । कथमिति- चेत्तत्राह-वयीति । त्वरयविष्टाने अधिष्ठानसत्तया सद्वत्प्रतीयत इत्यर्थः । न फेवलमिदंकारास्पदं किंतु आमनुजात् । गनुजः पुरुषः । अभिविधावाकारः । पुरुपमभिव्याप्येति । पुरुषस्यापि पृथक्सत्यप्रती- तिर्मनोमात्रविलसितेत्यर्थः । तथाच श्रुति:-'असतोऽधि मनोऽस- जत ! मनः प्रजापतिममृजत । प्रजापतिः प्रजा असृजत । तद्वा इदं मनस्येव परमं प्रतिष्ठितं यदिदं किंचे' ति । नन्वात्मविदामपि विश्वं सदेव स्फुरति अतः कथमसत्स्यादत आह-सदभिमृशन्तीति । आत्मविदस्त्वशेपमिदं भोक्तभोग्यात्मकं विश्वमात्मतयैव सदभिमश- । करेति शिवनामकीर्तनम् । यद्वा नयाणा लोकाना लोचनरूपो नायको वा दिया रक्षम्या भक्ताना श करोतीवि तयो सबुद्धि । श्रीपते लक्ष्मीकान्त । गोविन्द माकुलादी विहारशील । मधुपते मथुराया द्वारकाया च विराजमान इति मुदा प्रेम्णा वदन् कदा मुक्त स्याम् । यद्वा मुत्तो मुक्त्युत्तरकालमपि मुदा मोक्षा- घिकानन्देन वदन् क्दा स्यामिति ॥ १२ ॥२५॥ पृथक् ब्रह्मभिन्न नास्तीत्युक्तं स्यात् । तन पृथक्सखाभावे सस्यत्वेन प्रतीति- विरुद्धयर्थ । असतोघीति । असतो नामरूपव्याकृतिरहितत्वेन शून्यतुल्यात् ब्रह्मगो निमित्तभूतात् न विद्यते धीर्यस्मात्तदधि मूलाज्ञान मनो महत्तत्त्वारया ·वेदस्तुतिः। तव परि ये चरन्त्यखिलसत्वनिकेततया त उत पदाक्रमन्त्यविगणय्य शिरो निर्गतः। परिवयसे पशूनिव गिरा विवुधानपि तां- स्त्वयि कृतसौहृदाः खलु पुनन्ति नये विमुखाः १४॥२७ न्ति सदिति जानन्ति । आत्मकार्यत्वान्न पृथगित्यर्थः । तथाहि यदुपा- दानकं यत्कार्य भवति तत्तेनैव रूपेण प्रतीयते उपादीयते चेति लो- काचारेण दर्शयति-नहि विकृतिमिति । कनकस्य विकृतिं कुण्ड- लादिकं कनकार्थिनो न त्यजन्ति । अत्र हेतु:--तदात्मतया कनकरूप- त्वेनेत्यर्थः। अतः स्वकृतमिदं विश्वमनुप्रविष्टं च पुरुपरूपमात्मतयैवा. यसितं निश्चितम् ।। १३ ॥ २६ ॥ यत्सत्वतः सदा भाति जगदेतदसत्वतः। सदाभासमसत्यस्मिन्भगवन्तं भजाम तम् ॥ १३ ॥ ननु 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' 'नेह नानास्ति किंचन' 'मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति' इत्यादिश्रुतिभिरेवंभूतस्य भगवतः समष्टियुधिरजत अजायत । अज्ञानमेव समष्टिमनोरूपेण विवर्तितमभूदित्यः । तच्च मनः प्रजापति सत्यलोकवासिनं ब्रह्माणमसृजत तस्माद्यदिदं परिदृश्यमानं किंच किंचन तदिदं मनस्येव समष्टियुद्धावेव परमं यथा स्यात्तथा प्रतिष्ठितं प्रक- पण स्थितमित्यर्थः॥ १३ ॥२६॥ तव परिये। नेह नानेति । इह ब्रह्मणि नाना सजातीयादिभेदयुतं किचन किमपि नास्ति । वस्तुतः कल्पितमेव सर्व भासत इलार्थः । त्यो ब्रह्माणि यः नानेव करिपतमेदशालि चेतनाचेतनात्मक विश्वं पश्यति स मृलोरन- न्तरं मृत्यु जन्ममरणादिपरम्परारूपं संसारं प्राप्नोतीत्यर्थः । तत् ज्ञानं प्रमज्ञानं मुरमेव । ज्ञानमानान्मोक्षसिद्धेः । कृतं भक्त्या अलं साकारेश्वरमननेन । मास्तु मगवद्भक्तिरित्यर्थः । एवं हि वेदान्ततात्पर्यानभिज्ञास्तच्चानामिमानिनो पदन्ति ।

·व्याख्याद्वयोपेता। प्रतिपादनात् तज्ज्ञानं सुकरमेवेति कृतं भत्त्या अव आहतर परि ये चरन्तीति । तति कर्मणि पष्ठी । त्वां ये परिचरन्ति छ- न्दसि 'व्यवहिताचे ति यच्छन्देन व्यवधानमदोपः । फेन रूपेण । अखिलसत्वनिकेतवया अखिलानि सत्यानि निकेतो यस्य म तथा तस्य भावस्तत्ता तया। सर्वभूतावासतयेत्यर्थः । उत एव । अविगणय्य ति- रस्कृत्य तएव नितेमृत्योः शिरः मूर्धानं पदा पादेन आफमन्ति मृत्यो- मूर्ध्नि पदं दधति ते तरन्ति । मुच्यन्त इत्यर्थः। ये पुनर्विमुसाः अभक्ता- स्तान गिरा वाचा पशूनिय विबुधान्यिदुपोऽपि परिचयसे यनासि । कुतः त्वयि कृतसौहृदाः त्वयि कृतं सौहदं प्रेम यैस्ते सलु निश्चितं पुनन्ति पवित्रयन्ति । आत्मानमन्यानपीति शेषः । नेतरे । तथाच श्रुतिः-'तस्य वास्तन्तिनामानि दामानि तदस्येदं वाचातन्त्या नाम- . अज्ञानतः संसारो ज्ञानादेव निवर्तते न तन ज्ञानान्यसाधनापेक्षा । नहि रज्व- ज्ञानकृतसर्पनिरतिझनातिरिकदण्डमहारदेवताचिन्तनादिकं साधनमपेक्षते । ज्ञानं च प्रमाणाधीनमिति वेदान्तश्रवणादेव ब्रह्मज्ञानं न तन भक्त्यपेक्षा । महि चक्षु- रादे स्खविषयज्ञानगनने भक्त्यपेक्षा । नवा ज्योतिष्टोमादिवाश्यैः श्रद्धावता वा- यधर्मबोधने भक्तिरपेक्ष्यते । नच श्रद्धव भक्तिरिति वाच्यम् । 'श्रद्धाभक्तिसम- न्वित' इत्यादी भेदेनोक्ते । नच वेदान्तश्रवणात्परोक्षज्ञानमेव जायते ततस्तदाप- रोक्ष्याय भक्त्यपेक्षेति वाच्यम् । वाक्यश्रवणादेवापरोक्ष्य मिति विवरणसिद्धान्तात् । शब्दो हि परोक्षवस्तुचिपये परोक्षज्ञानं जनयति, सन्निकटप्रत्यक्षाईवस्तुविषये तु प्रत्यक्षमेव ज्ञानं जनयति । तथाच 'यत्साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्मति प्रत्यगभिन्नब्रह्मणोs- तिसन्निकटखादपरोक्षलाचापरोक्षमेव ज्ञान महावाक्याजायवे दशमस्त्वमसीत्या- दिवाक्यवत् । नहि दशमस्त्वमसीत्युक्ते स्वदशमत्वज्ञाने भक्त्यायपेशेति । सर्वभूतावासतयेति । 'खं दायुमग्निं सलिलं महीं चज्योतीषि सत्वानि दिशो दुमादीन् । सरित्समुद्राश्च हरेः शरीर यकिन भूतं प्रणमेदनन्य' इत्याधुक्तरीत्यति भाव. । इदं श्रवणीतनार्चनादेपलक्षणम् । तस्य यामिति । वेदरूपा पास्त- तिर्महारज्जु ब्राह्मणादिनामानि तन्तिसयुक्तदामानीव । यथा दन्या दाम मिया ·४२ वेदस्तुतिः। भिमभिः सर्व सित' मिति । अयमभिप्रायः-सत्यमेवंभूतमात्मानं श्रुतयः प्रतिपादयन्ति । तनच यद्यपि वस्तुनोऽपरोक्षत्वादपरोक्षमेव ज्ञानमुत्पद्यते तथाप्यसंभावनाविपरीतभावनातिरस्कृतत्वान्मलिनचि. त्तेपु परोक्षमिव भवतीति नापरोक्षसंसारभ्रमनिवृत्तिसमर्थम् । भग- वत्परिचर्यया तु सम्यगमलचित्ताना तत्प्रसादेन लब्धापरोक्षज्ञाना- नामयत्नतएव करकलितो मोक्ष इति । तथाच श्रुतयः-'देहान्ते वध्यन्ते एवमीश्वरस्य विधिनिषेधलक्षणया वेदवाण्या तन्तिरूपया दामरूपैर्नामभि- रिद सर्व जगत् सित बद्धं ब्राह्मणस्त्वं पदकर्माणि कुरु, क्षत्रियादिस्त्व यजनादि जयं, ब्रह्मचारी वेदपाठमित्येवमादिना सयतमित्यर्थ । एवभूत प्रत्यगभिन्न सजा. तीयादिभेदशून्य प्रतिपादयन्तीति सत्यमित्यन्वय । सनापरोक्षवस्तु विषयकप्रमा- णानामपरोक्षज्ञानजनकत्वनियम वाद्यमिप्रेतमझीकरोति यद्यपीत्यादिना । भक्त्यनपेक्षा निरस्यति-तथापीति । शब्दस्य परोक्षज्ञानजनक्त्वस्वभावात् श्रवणकाले परोक्षमेव ज्ञान निदिध्यासनोत्तरमेव मनसा साक्षात्कार इति वाचस्प- तिमते श्रवणोत्तरमपि साक्षात्कारार्थ निदिध्यासनाधपेक्षावत्सिद्धा भक्त्यपेक्षा। विवरणकारमतेऽप्याह-असंभावनेति । अयं तन विवरणसिद्धान्तानुसार्या- शय --श्रवणकाले उत्पन्नमप्यपरोक्षज्ञानमसभावनाद्यनन्तदोपै प्रतिवद्धतया नाविद्यानिवर्तनादिकार्यक्षमम् । नात्पन्नोऽप्यमिर्मणिमन्त्रादिमि. प्रतिवद्धो दाहा- दिकार्य जनयति । अत श्रवणकालिक ज्ञानमपरोक्षसज्ञमपि परोक्षतुल्यमेव भ. चति । ततश्च अवियानित्यादिकार्यक्षमसाक्षात्कारप्रतिवन्धकीभूतनानाविधेहज न्मजन्मान्तरदोपप्रतिवन्धनिरासाय भगवद्भक्तिरावश्यकी, भक्ति विना दोपक्षय- रक्षणचित्तशुद्ध्यसभवात् , अशुद्धचित्ते भगवत्प्रसादाभावात् , तत्प्रसादाभावे सा- क्षात्कारस्य खपुष्पायमाणत्वमिति सर्वसिद्धान्तात् , प्रतिवन्यकक्षय विनव दशमा- दिवाक्यदृष्टान्तेन चक्षुरादिदृष्टान्तेन वा श्रवणमानादविद्यानिवर्तकसाक्षात्काराही- कारे कोपासनापेक्षाभावापत्तिः । तथाच यज्ञादिश्रुतिविरोध सर्वापेक्षाधिकरण- विरोधश्च दुनिवार , सर्वापनिपत्सूपासनाविधिवास्याना पाठवैयर्थ्यापातथ, साध नमानापेक्षाभावापत्त्या शा त्यादिसाधनविधायकश्रुतिसूत्रपिरोधधेयादि बहु व्या- पुरम् । ननु शान्त्यादे साधनत्व 'शान्तो दान्त' इत्यादिश्रुतिमलात्वीक्रियते ·व्याख्याद्वयोपेता। देवः पर प्रह्म तारकं व्याचष्टे' 'यमेवैप वृणुते तेन लभ्यः 'यस्य देवे परा भक्ति' रित्यादयः ॥ १४ ॥ २७ ॥ तपन्तु तापैः प्रपतन्तु पर्वतादटन्तु तीर्थानि पठन्तु चागमान् । यजन्तु यागविवदन्तु बाहरि विना नैव मृति तरन्ति ।। १४ ।। इतिचेत् कि 'यस्य देवे परा भक्ति' रित्यादिश्रुतिदर्शने गाढमन्धोऽसि । अस्या हि श्रुतौ तस्य भक्तिमत एते कथिता अर्था ब्रह्मात्मैक्यादय प्रकाशन्ते साक्षात्कृता भवन्तीत्यन्योती भक्तिहीनस्य गुरुणा कथिता अप्यर्था न प्रकाशन्त इति व्यतिरेकसिद्धे स्पष्टत्वात् । ननु तथापि शारीरकसूनभाष्यादौ भक्ते साधनत्व नाङ्गीकृतमिति चे मैवम् । दुराग्रहग्रहप्रस्तप्रज्ञाना तथामिमानात् । द्वितीयाध्याये हि पाश्चरानागमस्थविरुद्धार्थदूषणाय 'प्रवृत्तेस्त्पत्त्यसभवादि'त्यधिकरणे भगवतोऽमि- गमनपूजार्थद्रव्यार्जनपूजनाष्टाक्षरादिमन्त्रजपध्यानादिलक्षणमाराधनं नानाधिकरणे प्रतिपिध्यते । श्रुतिस्मृत्योरीश्वरप्रणिधानस्य प्रसिद्धलादित्यर्थकभाष्येण स्पष्ट साध- नभरङ्गीकारात्, तथा तृतीयाध्याये द्वितीयपादे 'प्रकृततावत्त्व हि प्रतिषेधती' त्यविकरणे तदव्यक्तमाह हीति सूत्रेण ब्रह्म चक्षुरादिकरण कृच्छ्रादितपसाऽमिहो- नादिकर्मणा व्यक्त साक्षात्कृत न भवती युक्त कथ तहिं साक्षात्कृत भवतीति शङ्को सरत्वेन प्रहत्ते 'अपि सराधन' इत्यादिसून भाष्य-सराधनकाले पश्यन्ति यो- गिन । सराधन भक्तिध्यानप्रणिधानाधनुष्ठानमिति । भक्तिर्माहात्म्यज्ञानपूर्वक स्नेहाख्योऽन्त करपवृत्तिविशेष इति ब्रह्मविद्याभरणे व्याख्यातम् । जपनमस्कारा- दिरादिशब्दार्थ इति रामानन्दीयव्याख्यानम् । अन भाष्यादौ स्पष्ट भक्ति प्रति- पाद्यते । एतेन ज्ञानमेव भक्तिरिति पाचिदुक्ति परास्ता । ज्ञानपूर्वक नहाख्य इति पदाभ्या ब्रह्मविद्याभरणे भक्ति ज्ञानयो दोक्ते स्पष्टत्वात् जपनमस्कारपदै रामानन्दीयेऽपि स्पष्टतरत्वात् । किच सराधनसूने ब्रह्मात्मैक्यानुसवानरूपभक्ति- विवक्षणे सराध्यसराधकभावाभ्युपगमकृदा जीवपरमात्मनोहेंदशका प्रकाशादिव' दित्यादिसूनैस्तनिरसन च भाष्यायुक्त न खरसत सगच्छतेति द्रष्टव्यम् । तथा गीताभाष्ये 'मन्मना भव मद्भक्त' इत्यत्र भगवद्भक्तरवश्यंभाविमोक्षफलमवधार्य भगवच्छरणैकारायणो भवेत्युक्तम् । तथा 'इद वे नातपस्वाय नामजाय कदा- बने विश्लोके गुरौ देवे च भकिरहिताय कदाचन कस्यांविदवस्थाया न वाच्यमिति ·वेदस्तुतिः। त्वमकरणः स्वराडखिलकारकशक्तिधर- स्तव पलिमुद्वहन्ति समदन्त्यजयानिमिपाः । ननु यद्यखिलसत्वनिकेतत्वेन भगवतः सेव्यत्वमुच्यते तर्हि तत्क- रणसंबन्धात्कर्तृत्वभोक्तृत्वे प्रसज्येयाताम्, न वस्तुतस्तथात्वमितिचे- भाष्येण देवगुरुभकिहीने कथितमध्यात्मशास्त्रं निष्फलमिति तात्पर्य केण 'यस्य देवे परा भक्ति'रिति श्रुत्यर्थ एव स्पष्टं वर्णित इत्यलमतिविस्तरेण । तथाच विव- रणवाचस्पत्यादिसर्वसिद्धान्तपालोचने श्रवणमानादपरोक्षसंसारभ्रमनिवर्तकः सा- क्षात्कारो न संभवति, भगवद्भक्यादिना तु तत्प्रसादादप्रतिबद्धः साक्षात्कार इति सिद्धम् । देहान्ते इति 'य इह स्थातुमपेक्षते तस्मै सर्वैश्वर्य ददाति यत्र कुमापि म्रियते देहान्ते देवः परं ब्रह्म तारकं व्याचष्टे येनामृतीभूला सोऽमृतत्वं च गच्छ- तीति वृसिंहपूर्वतापिनीश्रुतिः । अस्या अर्थ:य उपासक इह लोके उत्कर्पण स्थातुमपेक्षते तस्मै सर्वैश्वर्यं ददाति । सच यनकुत्रापि कुदेशे म्रियता तस्मै देवः श्रीनृसिंहो देहान्ते परं ब्रह्म तारकं प्रणवप्रतिपाद्यं व्याचप्टे कथयति । अत्र श्रीम- च्छंकरभगवत्पादभाध्यं कामिनं प्रकृत्य देहान्त इति विशेपणोपादानं कामित्वेन प्रागनधिकारात् , निष्कामस्य त्वर्वागपि देवः परं ब्रह्म तारकं व्याचष्टे इति । येन प्रणवव्याख्यानेन ब्रह्मणाऽधिगतेनामृतीभूत्वा देहत्रयोपाधेमुक्तो भूत्वा स श्रोता कैवत्यं प्रामोतीति । अनेन भगवद्भक्तस्य शारीरकशास्त्रोकश्रवणमननादिज्ञान- साधनानुष्टानविनैव भगवदुपासनमात्रेण ज्ञानान्मोक्ष इति सिद्धान्तो द्योतितः । तेन यदा भक्तः साधनान्तरनिरपेक्षतया शानहेतुत्वं तदा तस्याः श्रवणादिप्वनु- ष्टाने मुतरां श्रवणादिभ्यो ज्ञानसिद्धिरिति कैमुलसिद्धमिति भावः । यमिति । एप परमात्मा यं पुरुषं वृणुते संभजति अनुगृह्णाति तेनैव लभ्यो नान्येनेलर्थः । 'अथापि ते देव पदाम्बुजदयप्रसादलेशानुगृहीत एव हि । जानाति तत्त्वं भग- चन्महिम्नो नचान्य एकोऽपि चिरं विचिन्वन्' 'श्रेय मुर्ति भकिमुदस्यै स्यादिश्रव- णात् । यस्य देव इति । नन्वेवमन्योपनिपत्सु न श्रूयत इति चैन्न । गुणोपसं. हारन्यायेन सर्वोपनिपत्खेतदर्थोपसंहारात् छान्दोग्यादावश्रुताया आगशाधुत्पत्ते- रिव वृहदारण्यकोक्तशान्त्यादेरिव चेति दिरु ॥ १४ ॥२७॥ त्वमकरण इति। न वस्तुतुम्तयावं कर्तृत्वभोत्कृत्वं जीवानामपि सदास्तव- ·१५ व्याख्याद्वयोपेता। वर्षभुजोऽखिलक्षितिपतेरिव विश्वसृजो विदधति यत्र ये त्वधिकृता भवतचकिताः ॥१५॥२८॥ तर्हि जीवानामपि तत्तुस्यत्वमिति केन विशेषेण पुनः सेव्यसेवक- त्वमितीमामाशङ्का परिहरन्त्यः 'अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्य- त्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः । स वेत्ति वेद्यं नच वस्यास्ति वेत्ता तमा- हुरग्र्यं पुरुपं पुराणमित्याद्याः श्रुतयः स्तुवन्तीत्याह-त्वमकरण इति । करणसंवन्धरहित एव अखिलकारकशक्तिधरः अखिलानां प्राणिनां यानि कारकाणीन्द्रियाणि तेषां शक्तीर्धारयति प्रवर्तयतीति तथा । कुतः । खराट् । यतः सेनेव राजसे दीप्यसे । नहि स्वतःसि- द्धज्ञानशक्तेरिन्द्रियापेक्षेत्यर्थः । अतस्तव बलिमुद्वहन्ति पूजां कुर्वन्ती- ति। अजया अविद्यया सहिताः तयाऽऽवृता इत्यर्थः । अनिमिपा देवा इन्द्रादयः तत्पूज्या विश्वसृजो ब्रह्मादयोऽपि यथा सस्त्रीका एव किंकराः स्वामिनं सेवन्ते तथाऽविद्यायुक्ता देवादयस्त्वामिति लोकोक्तिः । समदन्ति च मनुष्यदत्तं हव्यकव्यादिलक्षणं वलिं भक्षयन्ति । अन्न -वर्षभुजोऽसिलक्षितिपतेरिवेति । यथा वर्षभुजः खण्ड- मण्डलपतयोऽखिलक्षितिपतेर्महामण्डलेश्वरस्य स्वप्रजादत्तबलिभुजो बलि मुद्वन्ति तद्वदिति । कथं बलिं वहन्ति तदाह-विदधति यन्त्र दृष्टान्त:- वर्तृलादिराहिलं तुल्यमीशसममेव । विशेषेणेति । केनोत्कणेश्वरः सेव्यः के. नापकर्येण जीवः सेवक इत्यर्थः । अपाणीति । करचरणहीनोऽपि जवन. । विभुत्वेन सत्र तत्र गच्छतीवेति वेगवानिव माति । ग्रहीता सर्वाधारत्वात् । करेण सर्वग्रहणवतव । एतदितरकर्मेन्द्रियव्यापारोपलक्षणम् । चक्षुरादिज्ञानेन्द्रियशु- न्योऽपि अनाहतखरूपज्ञानेन रूपशब्दादिविषयोपलब्धिशाली वेद्यं सर्व जडजातं वेत्ति तदितरस्य सर्वस्य जडत्वात्तस्य वेत्ता नेत्यर्थः । ईश्वरोऽनातज्ञानशक्त्यादि:- ·। ૬ वेदस्तुतिः । 'स्थिरचरजातयः स्युरजयोत्थनिमित्तयुजो विहर उदीक्षया यदि परस्य विमुक्त ततः । नहि परमस्य कश्चिदपरो न परश्च भवे- द्वियत इवापदस्य तव शून्यतुलां दधतः ॥१६॥२९॥ ये त्वधिकृता भवतश्चकिता इति । त्वत्तो मीताः सन्तो यस्मिन्क- मणि नियुक्तास्ते तत्कुर्वन्तीति त्वदाज्ञापालनमेव वल्युद्वहनमित्यर्थः । तथाच श्रुति:--'भीपाऽस्माद्वातः पवते भीपोदेति सूर्यः । मीपा- स्मादग्निश्चन्द्रश्च मृत्युर्धावति पञ्चम' इति ॥ २८ ॥ अनिन्द्रियोऽपि यो देवः सर्वकारकशक्तिधृक् । सर्वज्ञः सर्वकर्ता च सर्वसेव्यं नमामि तम् ॥ १५ ॥ तदेवं करणप्रवर्तकमीश्वरं करणपरतत्रा नरा भजन्तीत्युक्तम्, न केवलमियदेव कारणं तत उत्पन्नत्वेनापि तत्परतत्रत्वादिति वदन्ति- 'यथाग्नेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युचरन्येवमेवारमादात्मनः सर्वे प्राणाः सर्वे देवाः सर्वे लोकाः सर्वाणि भूतानि सर्व एत आत्मानो व्युघर- न्ती' त्याद्याः श्रुतय इत्याह-स्थिरचरजातय इति । हे विमुक्त नित्यमुक्त, यदि तव अजया मायया विहरः विहारः क्रीडा भवति वदा स्थिरचरजातयः स्थिराश्च पराध जातयः जात्यालिङ्गिवा देहा मान् , जीवस्त्वविद्याश्तत्वादिन्द्रियाधीनसानक्रियाशकिशालीति विशेषः। मीपा भीला पायुः पवते पातीलधः । पचाना प्रहर्ण प्रमादितम्मान्तचराचरोप- लक्षणम् ।। १५॥ २८॥ स्थिरचरेति । यथामेरिति । अमेरेकरूपादद्वितीयाप अल्ला अधि- फमा विविधमुघरन्ति यया सदात्मनः कारफान्तरनिरपेक्षादेकरूमारसचे प्राणा इन्द्रियागि लोका भूरादयो विपया देवा इन्द्रियाणा लोकानां चाभिष्टातारः भूतानि प्रमादिस्थापरान्तशरीराणि भात्मानः अन्तःकरणोपाययो जीवाप प्युपरन्ति ।

·व्याख्याद्वयोपेता। ४७ अपरिमिता ६वास्तनुभृतो यदि सर्वगता- स्तहि न शास्यतेति नियमो ध्रुव नेतरथा । येषां ते जीवाः स्युः भवेयुः । कथंभूतस्य । ततः अजातः परस्य दूरे वर्तमानस्य । असगस्यैत्यर्थः । कथं विहारः। उदीक्षया ईक्षणलेशेन । ननु मयि लीनानां जीयानां कथं जन्म स्यात्तत्राह-उत्थनिमित्त- युज इति । ईक्षयैव उत्थान्युत्थितानि आविर्भूतानि निमित्तानि - मर्माणि सद्युक्तानि लिङ्गशरीराणि वा तैयुज्यन्त इति तथा । ननु किं निमित्तोत्थानेन, मदिच्छयैव भवन्तु, न, त्वयि वैपम्याभावात् विष- मसृष्टेरयोगादित्याह--परमस्येति । तव परमस्य उत्तमस्य परमका- रुणिकस्य वियत इवाकाशसशस्य । समस्येत्यर्थः । कश्चिदपरः स्वीयः परोऽस्वीयश्च न भवेत् । न संभवतीत्यर्थः। असद्वा इदमन आसीत् । ततो पे सदजायते'यादिश्रुत्या शून्यपूर्वकत्वमिव प्रतीयते । तदर्थ पुनर्विशिनष्टि-शून्यतुलां दधतः शून्यसाम्यं भजतः । तदेव दर्श- यितुं पुनर्विशिनष्टि-अपदस्पेति । न पद्यत इत्यपदः तस्य । वा- अनसयोरगोचरस्येत्यर्थः ॥ २९ ॥ त्वदीक्षणवशक्षोभमायायोधितकर्मभिः । जातान्संसरतः खिन्नान्नृहरे पाहि नः पितः ॥ १६ ॥ एवं तावत्परमात्मनः सकाशादविद्याकृतकार्योपाधयस्तदंशा एवं ईक्षणलेशेनेति । सर्जनेच्छादिरूपेणेत्यर्थः । असद्धा इति । अप्रे शून्यमा- सीत् । शून्यादेव जगदभूदिति पूर्वपक्षार्थः । सिद्धान्ते तु इदं जगदने सृष्टेः प्राक् असत् अव्याकृतनामरूपत्वादसत्तुल्यमतिसूक्ष्म प्रवासीत् । ततो प्रक्षणः सत् व्याकृतनामरूपं जगदजायतेति ॥ १६ ॥ २९ ॥ अपरिमिता इति । ससरन्तो भजन्तीति । संसारान्मोशाय भजन्तीत्यर्थः ।

·वंदस्तातः। अजनि च यन्मयं तदविमुच्य नियन्तु भवे- त्सममनुजानतां यदमतं मतदुष्टतया ॥ १७ ॥३०॥ जीवा जाताः संसरन्तो भजन्तीत्युक्तं तत्र यद्येकाऽविद्या तदा जीव- स्थाप्येकत्वादेकमुक्तौ सर्वमुक्तिप्रसङ्गः, अथ नाना विद्यास्तर्हि तस्यै- वांशान्तरेण संसारानपगमादनिर्मोक्ष इत्यादितर्कवलेन वस्तुत एव नानात्मानः तत्र च तेपामणुत्वे देहव्यापि चैतन्यं न स्यात्, । देहपरिमाणत्वे च मध्यमपरिमाणानां सावयवत्वेनानित्यत्वं स्यात् , अतः सर्वगताः निन्याश्चेति केचन मन्यन्ते । तत्र न तावदुक्तदोप- प्रसङ्गः अविद्याभेदेन तच्छक्तिभेदेन वा बद्धमुक्तव्यवस्थासंभवात् । - तनाद्वैतमते बन्धमोक्षव्यवस्थाया असंभवं शहते-तत्र यदीति । सर्वमु. कीति । तथाच कश्चन मुक्त केचन पद्धा इति व्यवस्था परिदृश्यमाना न स्यादिस्यर्थः । तस्यैवांशान्तरेणेति । अवच्छेदवादामिप्रायेण पूर्वपक्षः । यथाs- नेकघटावच्छिन्न एक आकाश एकघटनाशे तस्य घटाकाशस्य महाकाशेक्येऽपि स महाकाशो घटान्तरेषु तथैवावच्छिन्नस्तिष्ठतीति न महाकाशैक्येनापि मुक्ति- सिद्धिः, एषमात्मन एकरवादनेकाविद्यावच्छिन्नस्य तस्यैकस्मिन्देहे शानोत्पत्त्याs. विद्यानाशेन शुद्धचैतन्यक्येऽपि तस्यैव शुद्धचैतन्यस्य देहान्तरेऽविद्यावच्छिन्नस्य सत्त्वान्न मोक्ष- संभवति । नहि करचरणादी यहुखलाभिर्यद्धपुरुप एकपादस्थ- महलानाशे मुफो भवतीति भावः । केचन काणादादयः । प्रतिविम्यपक्षाश्रयेग सिद्धान्तमाह-तन नेति । अविद्यामेदेनेति । अनेकाविद्याखेरस्येश्वरस्य निम्बरूपस्याने के प्रतिनिम्याः । नहि प्रतिविम्बस्य प्रतिविम्बान्तरमशः । एकस्य प्रतिबिम्पस्योपाधिवशेन चावल्ये मालिन्ये वा प्रतिनिम्यान्तरस्य तदभावात् । सतच तस्यैवांशान्तरेण संसार इति दूपणानवतारः। यत्र देहे ज्ञानेनापियानाश- स्तत्प्रतिनिभ्यस्व विम्वेनैक्यान्मुचिः भन्यस ययापूर्व संसारः स नु नेतरप्रति. निम्बस्स कोऽप्यवयवः। नरोकपटस्थसूर्यप्रतिविम्यः प्रतिविम्यान्तरस्यांशः समयति । नन्वविद्यागेदानीकारे गौरवं तमाह-तच्छक्तिमेदेन येति । यथा मदातन्ति- रेका तदंशभूतानि दामानि भिमानि याम छिमं तस्यैव गोमोश एवमेका पिया ·व्याख्याद्वयोपेता। ४९ ईश्वरस्य तु न केनाप्यंशेन संसारशङ्केत्युक्तमेव । प्रसिद्धं चात्मैक्यं सर्वश्रुतिपु। किंच इमं पक्षमन्तर्यामिब्राह्मणमपि न सहत इत्याह - अपरिमिता इति । वस्तुत एवानन्ताः ध्रुवास्तेनैव रूपेण नित्याः सर्व- गताश्च तनुभृतो जीवा यदि स्युः तर्हि तेषां समत्वात् शास्यता न घटत तदंशभूतास्वच्छत्तयो भिन्नाभिन्नास्तासु परमात्मनः प्रतिविम्वा नानाजीवा ज्ञानेन यच्छत्युच्छेदस्तस्यैव विम्वैक्येन मुक्तिरित्यर्थः । ननु तस्यैवांशान्तरेण संसार इत्यनेन प्रतिबिम्बपक्षेऽपीश्वरस्यैकस्याने के प्रतिबिम्बा अंशा एकप्रतिविम्बमुक्कार- पीश्वरस्य विम्बस्य प्रतिबिम्बान्तररूपांशान्तरेण संसारानपगम इति तस्यैवांशान्त- रेण संसार इत्यनेन दूपणापादनमभिप्रेतमित्याशङ्कायामाह-ईश्वरस्य विति। प्रतिविम्बचाञ्चल्यादिधर्माणां विम्बे संबन्धगन्धस्याप्यदर्शनात्, प्रतिबिम्बे बिम्बा- शत्वस्यौपचारिकत्वादीश्वरस्य विम्यस्य केनाप्यंशेन बद्धन मुक्तेन वा प्रतिबिम्ब- भूतजीवेन संसारो बद्धत्वं मुरुत्वं वा नेत्युक्तमेवेत्यर्थः । ननु वस्तुतो नानात्मखी- कारेणापि बद्धमुक्तव्यवस्था सभवति, अविद्याद्युपाधिकृत एवात्मभेदो वस्तुत एक एवात्मेति पक्षेणापि सा संभवति, तत्र किं विनिगमक यदौपाधिकात्ममेदाश्रयेणैव सा व्यवस्थेति तत्राह-प्रसिद्धं चेति । 'एको देवः सर्वभूतेषु गूढः' 'नेह नानास्ति किंचन' 'यथा ह्ययं ज्योतिरात्मा विवखानपो मिन्ना यहुधैकोऽनुगच्छन् । उपाधिना क्रियते मेदरूपो देवः क्षेत्रेष्वेवमजोऽयमात्मा' 'एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रव'दित्यादिश्रुतिषु वास्तवात्मैक्यमोपाधिक एवात्मभेद इति प्रति- पादनात्काणादादिपक्षो न प्राह्य इत्यर्थः । आत्मनानालखण्डनं श्लोकारूढं कुर्वन् अवच्छेदपक्षे दूषणं व्यञ्जयति---किंचेति । इमं पक्षं काणादाद्युक्तमात्मनां विभु. बनानात्वादिकमवच्छेदपक्षं चान्तर्यामिब्राह्मणं न सहत इत्यर्थः । आत्मनि तिष्ठ- मात्मानमन्तरो यमयती'त्यादौ हि देहाद्यन्त स्थित्वा परमात्मनो नियामकत्वमुक्त नतु सारथ्यादिवहिः स्थित्वेति तन्न घटेत, अवच्छेदपक्षे अविद्याद्यन्त-स्थितस्य जीवत्वादनवच्छिन्नस्याऽनियामकस्योपाध्यन्तरभावात् । नहि घटे घटावच्छिन्नं घटानवच्छिन्नं चेत्याकाशद्वयमस्ति । प्रतिबिम्बपक्षे तु जलावच्छिन्नजलप्रतिबिम्बि- तेसाकाशद्वयवदविद्यावच्छिन्नमविद्याविम्बितं चेति चैतन्यद्वयमस्ति तत्रावच्छिन्नस्य नियामकत्वं प्रतिविम्वस्य जीवस्य नियम्यत्व मिति सिद्धमन्तःस्थित्वा नियामकत्व- मिति दिक् । समत्वादिति । विभुत्वेन नित्यत्वेन चेश्वरसमत्वाजीवस्य त्वच्छा. ४ वेद.

·वेदस्तुतिः। । इति कृत्वा हे ध्रुव, नियमो नियमनं त्वया न स्यात् । इतरथा तु घटेत । कथं यन्मयमुपाधितो यद्विकारप्रायं यजीवाख्यमजनि जातं तत्तस्य स्वविकारस्य नियन्तृ नियामकं भवेत् । अविमुच्य कारणतया अपरित्यज्य । किं तत् । सममनुस्यूतम् । ननु किं यत्तच्छब्देञ्जयते चेदुच्यतामिदं तदिति अत आह–अनुजानतां यदमतमिति । जानीम इति वदतां यदमतमविज्ञातप्रायम् , अविपयत्वात् । तथाच श्रुतिः 'यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः। अविज्ञातं विजानता विज्ञातमविजानताम्' 'अवचनेनैव प्रोवाच स ह तूष्णीं बभूवे'त्या- दि। किंच मतस्य ज्ञातस्य दुष्टतया दोपश्रवणात् । तथाच श्रुति:- 'यदि मन्यसे मुवेदेति दभ्रमेवापि नूनं त्वं वेत्थ ब्रह्मणो रूपं यदस्य स्यता नेत्यर्थः । नियमनं त्वया न स्यादिति । एवमात्मैक्यसिद्धान्तेऽन्यवच्छेदप- क्षाश्रयणे नियम्य नियामकभावो न स्यादित्यपि वोध्यम् । उपाधित इति । अ- विद्याद्युपाधिवशाद विम्वरूपब्रह्मणो विकाररूपं जीवाख्यं जातं तत् बिम्वरूपं ब्रह्म खविकारस्य प्रतिविम्त्रस्य जीवस्य नियामकमित्यर्थः । ननूपाधिपहिष्ठस्य विम्वत्वं नान्तर्गतस्य, तथाच कथं प्रतिविम्बमविमुच्योपाध्यन्त-स्थित्वा बिम्बस्य नियाम- कत्वं तनाह-सममनुस्यूतमिति। जलावच्छिन्नाकाशमहाकाशयोरेक्यवत् अविद्यावच्छिन्नविम्यचैतन्ययोरक्यादुपाध्यवच्छिन्नानुस्यूतखरूपेण विम्वस्यैव नि. यामकत्वमिति भावः। यस्येति । यस्य ब्रह्मविदो ब्रह्म अमतमविदितमिति नि- घयवस्य ब्रह्म मतं स ब्रह्मवेत्तेत्यर्थः । यस्य तु मतं ज्ञातं ब्रह्मेति निश्चयः स ब्रह्म नेव वेदेत्यर्थः । यस्माद्विजानतां सम्यग्ज्ञानिनो ब्रह्म अविज्ञातं ज्ञानाविषय इति पक्षः । अविजानता मानिनां विज्ञातं ज्ञान विषयो ब्रह्मेति पक्ष इति । अवचने- नेति । वका अवचनेन वचनाभावेनैव प्रोवाच ब्रह्म पालनसागोचरमिति लझ. णया कथयामास । स श्रोता तेनैव लक्षणेन सर्वप्रमाणाविषयं ब्रह्मेति युध्या तूष्णी. पभूव । न किंचिदपि प्रमादि कृतवानित्यर्थः । यदीति । यदि कदाचिन्मन्यसे ·व्याख्याद्वयोपेता। न घटत उद्भवः प्रकृतिपूरुपयोरजयो- रुभययुजा भवन्त्यसुभृतो जलवुदुदवत् । स्वयि त इमे ततो विविधनामगुणैः परमे सरित इवार्णवे मधुनि लिल्युरशेपरसाः॥ १८॥३१॥ त्वं यदस्य देवेषु' इत्यादि । तस्माद्यत्तच्छब्दावद्योत्यमतक्यं किमपि सर्वानुस्यूतत्त्वेन समं नियन्तृ भवेदित्यर्थः ॥ ३० !! अन्तर्यन्ता सर्वलोकस्य गीतः श्रुत्या युक्त्या चैवमेवावसेयः । यः सर्वज्ञः सर्वशक्तिसिहः श्रीमन्तं तं चेतसैवावलम्वे ॥१७॥ ननु यदिच परमात्मनो जीवा जायन्त इति नियन्तृनियम्यभाव उच्यते तथासति जीवानामनित्यत्वप्रसङ्गेन प्रतिदिनं कृतनाशाSE- ताभ्यागमप्रसङ्गः स्यात् । किंच तदा मोक्षो नाम जीवस्य स्वरूपहा- निरेव स्यात् । नचैतद्युक्तम् । स्वप्रकाशानन्दात्मनोऽविद्याकृतानर्थनि- वृत्तिमात्रस्य मोक्षत्वाभ्युपगमादित्याशझ्योपाधिजन्मनैव जीवानां जन्मोच्यते न स्वतः अघटनादित्याह--न घटत इति । तत्र किं प्रकृतेर्जीवरूपेणोद्भवः स्यात , पुरुषस्य वा, उभयोर्क । आये जी- वानां जडत्वापत्तिः । द्वितीये पुरुषस्य विकारित्वप्रसङ्गः । अतएव न सुष्टु वेदाहं ब्रह्मेति तर्हि स्वं यदस्य ब्रह्मणो रूप तद्दनमल्पमेव वेत्थ। यदस्य ब्रह्मणो देवेवधिदैवतं रूपं तदल्पमेव व वेत्थेत्यर्थ ॥ १७ ॥ ३० ॥ न घटत इति । नन्विति । परमात्मनो बिम्बात् प्रतिबिम्बा जीवा जायन्ते इति कारणस्य विम्बस्य कार्यजीवनियामकत्वे जीवस्य कार्यत्वेनानित्यत्वप्रसार इत्यर्थः । उपाधिजन्मनैवेति । अन्त करणोपाधिजन्मना जीवाना बुद्धिप्रतिबि- म्बितप्रमातृसशकाना जन्मोच्यत इत्यर्थ । अविद्याप्रतिबिम्बस्तु जीवः अविद्याया अनादित्वादनादिरेवेति न तस्योत्पत्तिः । 'जीव ईशो विशुद्धा चिदित्यनेन पण्णा- ·५२ वेदस्तुतिः। तृतीय इत्याशयेनोक्तं प्रकृतिपुरुषयोरुद्भवो न घटत इति श्रुत्याऽजत्व. प्रतिपादनादपीत्याह-अजयोरिति । तथाच श्रुति:-अजामेकां लोहितशुक्छकृष्णां वहीं प्रजां जनयन्ती सरूपाम् । अजो ह्येको जुपमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्य'इति, उभययुजा तु भवन्ति उभयं च तद्युज्यत इति युक् संवद्धं परस्पराध्यस्तमिति यावत् । तेन असुभृतः प्राणाद्युपाधयो जीवा जायन्त इत्यर्थः । जल- बुद्भुदवदिति । यथा केवलेन जलेनानिलेन वा जलबुद्बुदा न भ. वन्ति किंतु मिलिताभ्यां तद्वत् तत्र यथाऽनिलो निमित्तं, जलमुपा- दानं एवमत्रापि प्रकृतिनिमित्तं पुरुष उपादानम् । 'तस्माद्वा एतस्मा- दात्मन आकाशः संभूतः' 'सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेये'ति मनादित्वोकः । अजयोरिति । अनाद्योरित्यर्थः । अजामेकामिति । न जायत इत्यजा ता मूलप्रकृतिं । लोहितशुभकृष्णां रजःसखतमोगुणवतीम् । सरूपा त्रिगुणारिमका प्रजा एकोऽजो जीवस्तां शब्दादिविषयरूपतापना जुपमाणः सन. नुशेते निरन्तरं मुह्यति । जीवेन भुक्तो भोगो यस्यां तो जीवेन भुज्यमानामेना- मन्यः परमात्मा जहाति । नास्यामासकिं करोतीत्यर्थः । यद्वा एको जः अज्ञानी जीवः अन्यः अजो ब्रह्मज्ञो जीव इति । अत्राऽजाशब्देन गोण्या लौकिकछागीसा- दृश्यं रक्तादिरूपवत्सां तेजोवलात्मिकायर्या प्रकृती प्रतिपाद्यते नतु योगवृत्त्या जन्म. राहित्यमिति 'कल्पनोपदेशाचेति' सूत्रस्य भाष्यमते श्रुत्रान्तरमनुसंधेयम् । पर- स्पराध्यस्तमिति । परमात्मनि प्रकृतिरनादिर यस्ता खरूपेण तस्यां परमात्म- नोऽपि सत्तास्फूर्तिरूपेण संसर्गाध्यासः, अधिष्ठानस्य शुस्त्यादेः संसर्गमानं रजतेऽ- ध्यस्पते रजतं स्वरूपेण गुक्तावध्यस्यते इति सिद्धान्तात्, परमात्मनोऽपि स्वरूपा. ध्यासे याधापत्त्या शून्यवादग्नसमात् । प्राणाधुपाधय इति । लिङ्गदेहस्यैव सृष्ट्यारम्मे जन्म भवति तेन लिनदेहान्तर्गतयुद्धिजन्मना बुद्धिबिम्बितो जीयो जायत इत्युच्यत इत्यर्थः । लिदेहस्यापि प्रलये संस्काररूपेणाविद्यायां स्थितस्यैव प्रादुर्भावमानं भवति, सत्कार्यवादात् लयस्यापि सावशेषत्वात् । अतो न कृतना- पादिदोप इति भावः। तस्मादिति । तस्मादुपक्रमोकादेतस्मात् "सत्यं ज्ञान- ·व्याख्याद्वयोपेता। , 'यथानः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युचरन्येवमेवास्मादात्मनः सर्वे प्राणा: सर्वे लोकाः सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि सर्व एवात्मानो व्युच्चरन्ती'- त्यादिश्रुतिपु चेतनाचेतनप्रपञ्चस्य परमात्मोपादानत्वभवणात् । नच विकारित्वं, परिणामानङ्गीकारात् । केचित्पुनः परिणाममङ्गीकृत्य आत्मनो विकारभिया विपरीत निमित्तोपादानभावमिच्छन्ति । सर्वथा तावत्प्रकृतिपुरुषैक्याद्भवतीति सिद्धम् । तत् 'एकमेवाद्वितीय ब्रह्म' 'अजामेकाम्' 'अविनाशी वारेयमात्मेत्यादिश्रुतिवलात् उत्पत्तिश्रवणाच जीवानामौपाधिकमेव जन्म न वस्तुत इत्युक्तम् , उपाधिलयेन परमात्मनि पुनर्लयश्रवणादपि न वास्तवं जन्मेत्याह- सयि त इति । त्वयि कारणात्मनि । त इमे जीवाः । तत इति । मनन्तं ब्रह्मेति लक्षितादात्मनः परमात्मन उपादानादाकाश उत्पन्न आकाश- भावापन्नाद्ब्रह्मण एव वायुरित्यादिरर्थ. । परिणामानङ्गीकारादिति । कारण- समसत्ताकोऽन्यथाभावं. परिणाम. । कारणविषमसत्ताकोऽन्यथाभावो विवर्तः। व्यावहारिकसत्सत्वयुक्तमृदुग्धादेावहारिकसत्सं घटदध्यादि जायत इति घटादिः परिणामः। व्यावहारिकसत्यलयुक्तशुक्त्यादेःप्रातिभासिकसयं रजतादि जायत इति रजतादि विवर्तः । परिणामिन एव कारणस्य विकारित्वं न विवर्तीपादानस्य, प्रकृते पारमार्थिकसत्याद्ब्रह्मणो व्यावहारिकससं जगदुत्पद्यते इति विवर्तोपादानत्वं ब्रह्मण इति न विकारित्वप्रसन्न इत्यर्थः । विपरीतं ब्रह्म निमित्तं प्रकृतिरुपादानमिति । भवतीति । नचैवं जीवानामनित्यत्वेन खरूपहानिरेव मोक्ष इति दोषापत्तिः। प्रतिविम्बस्य विम्बरूपतया सत्यलाभ्युपगमात् । विवरणमते हि प्रतिबिम्बा. ध्यासो न धर्म्यध्यासः किंतु विम्वमेदोपाध्यन्न स्थितलादिधर्ममानमध्यस्यते, खरूपं तु सत्यनिम्बात्मकमेवेति सिद्धान्तात् । भारतीतीर्थसिद्धान्ते परंप्रति बिम्बो मिथ्या शुक्तिरजतवत् । तन्मतेऽवच्छिन्न स्य पारमार्थिकजीवस्य मोक्षान्द- यित्वं बोध्यम् । एवंचाविद्योपाधिकस्यानादेव॒मुपाधिक्स्स सादेर्वा जीवस्येशनिय- ·५४ वेदस्तुतिः। यतो न वास्तवं जन्म तस्माद्विविधनामगुणैरनेकप्रकारकार्योपाधिभिः सह लिल्युः लीना बभूवुः । तत्र सुपुप्तिप्रलययोर्मधुन्यशेषरसा इव लीयन्ते, यथा मधुनि सकलकुसुमरसा विशेपतोऽनुपलक्ष्यमाणा अपि सामान्येनोपलक्ष्यन्ते एवं स्वापादौ विशेषमात्रलयात् कारणस्य विद्यमानत्वात् सामान्यतो वर्तन्ते, मुक्तौ तु कारणस्यापि लयात् त्वयि परमे निरुपाधौ सरित इवार्णवे लीयन्त इति विवेकः । तथाच श्रुतयः—'यथा सोम्य मधु मधुकृतो निस्तिष्ठन्ति नानात्ययानां वृक्षाणां रमान समवहारमेकतां संगमयन्ति ते यथा तत्र न विवेकं लभन्ते अमुष्याहं वृक्षस्य रसोऽस्म्यमुष्याहं वृक्षस्य रसोऽस्मीत्येवमेय खलु सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सति संपद्य न विदुः सति संपद्या- मह' इति । 'यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नाम- म्यत्वं न विरुद्ध प्रतिबिम्बमानस्य विम्बनियम्यत्वोपपत्तेरिति संक्षेपः । उपा. धिभिः सहेति । वास्तवजन्मसत्त्वे उपाधिलयं विनैव लयः स्यात, जलाका• शस्य हि जलोपाधिकजन्मवतो जललय एव लयो न जलसत्त्वे, जलस्य तु घटो- पाधिकजन्माभावाद्धटसत्त्वेऽपि लयो दृश्यते तद्वदिति भावः । कारण- स्येति । अविद्याया बीजरूपेण लिङ्गदेहस्य चेत्यर्थः । तत्र सुप्तिप्रलयविषया श्रुतिः यथासोम्येति । हे साधो, मधुकृतो मधुमक्षिकाः मधु निविष्ठन्ति निष्पादयन्ति नानात्ययानां नानागतीनां नानाजातीनां वृक्षाणां पुष्परसान् समवहारमाहृत्य एकता मधुरूपतामापादयन्ति ते रसा यथामुष्य शृक्षस्याई रस इति मेदं न लभन्ते न विदुः । पुरुषैज्ञायमानमेदवन्तो न भवन्तीत्यर्थः । पुरुपज्ञानानां रसेपूपचारात, एवमिमाः प्रजाः खापप्रलयादी सति ब्रह्मणि संपद्य एकीभूय प्रदस्य प्राप्ता पय- मिति न विदुरित्यर्थः । अय मुफविपया श्रुतिः-यथा नद्य इति । स्सन्दमानाः सबन्यो गच्छन्सः समुदं प्राप्याऽस्वमदर्शनं प्राप्नुवन्ति तथा प्राज्ञो विदेहके. पत्यकाले पराद्रह्मादेः पर विम्बभूतं परमेश्वरं प्राप्नोतीत्यर्थः । यस्मिन्निति । प्रलयस्खापादिकाले जीवस हितं विश्वं लिङ्गदेहादिकं विलयं यदपि प्रामुपदापि भावि मस्काररूपेण सूक्ष्माया विष्ठति । यदिति इशगताविति भातो. शहमखये पो ·नपुतव । परीत्यति । भूतानि परीस सर्वभूतेप्वाग्मा हटन व्यात्याद्वयोपेता। नृषु तव मायया भ्रमममीप्ववगत्य भृशं त्वयि सुधियोऽमवे दधति भावमनुप्रभवम् । रूपे विहाय । तथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुपमुपैति दिव्य' मित्याद्याः॥ ३१॥ यस्मिन्नुधद्विलयमपि यद्भाति विश्वं लयादौ जीवोपेतं गुरुकरुणया केवलात्मावबोधे । अत्यन्तान्तं व्रजति सहसा सिन्धुयसिन्धुमध्ये मध्येचित्तं त्रिभुवनगुरुं भावये तं नृसिंहम् ॥ १८ ॥ नन्वेवं तावत्परमेश्वराजीवा जायन्ते तदशेन च कर्माणि कुर्वन्ति पुनस्तत्र लीयन्त इति संसारचक्रे परिभ्रमणमुक्तम् । इदानीं तन्नि- लुकि शतृप्रत्ययस्य हिलाद्गुणाभावे इयड्पवादभूते 'इणो यणि ति यणि कृते रु. पम् । गत्यर्थकाना प्राप्त्यर्थवस्य प्रसिद्धः। सस्कारावशेषलये हेतु:-उद्यदिति । सृष्टिकाले जागरणकाले चोत्पन्नं भवदित्यर्थः । निरवशेषलये पुनरु-पमं न स्या- दिति भावः। गुरूपदेशेन ब्रह्माभिन्नकूटस्थात्मसाक्षात्कारे सति अत्यन्तमनन्त निर. वशेष लयं निरुपाधितादात्म्यं समुद्रमध्ये नदीवत् ब्रजति यस्मिन तं विश्वाधिष्ठान विश्वलयाधिष्टानं मुतजीवप्राप्यं च मध्येचितं चित्तस्य मध्ये भावये । मुसजीय क्यस्थानत्वोक्त्या मुक्प्राप्यत्वेन निरुपाधिब्रह्मत्वं नृसिंहस्य व्यजितम् । त्रिमुग्नस्य गुरु जनक हितोपदेष्टारं चेति तदभजने गुरुद्रोहः कृतमता च व्यज्यते। नृसिंह ए सिंबन्धं हन्ति तं इति भवबन्धच्छेदकत्वोक्त्या तदमावे मोक्षामावो व्यन्यते । मध्येचित्तमिति 'पारेमध्ये षष्टया वा' इत्यव्ययीभावसमासः । निपातनापूपरे एफारः । अत्रालयसमास इति वादिनो भान्ताः । न च 'पारेमध्य सप्तम्या मलगेव निपात्यत इति वाच्यम् । गङ्गाया मघ्यादागत इस मध्ये मागत इति प्रयोगानापत्तरिति दिक् ॥१८॥३१॥ लोकान खादीन् मपितत्वेनानियाझाला सर्वा दिश:-

·वेदस्तुतिः।
कथमनुवर्ततां भवभयं तव यद्भुकुटिः
सृजति मुङस्त्रिणेमिरभवच्छरणेषु भयम् ॥ १९॥३२॥
वृत्तये 'परीय भूतानि परीत्य लोकान् परीत्य सर्वाः प्रदिशो दिशश्च
'उपस्थाय प्रथमजामृतस्यात्मनात्मानमभिसंविवेशे'त्याद्या भगवदनु-
वृत्तिं विदधतीत्याह-नृषु तव माययेति । नूपु जीवेपु अमीपु तव
मायया भ्रममुक्तलक्षणमवगय ज्ञात्वा सुधियः भृशं त्वयि अभवे
भवनिवर्तके भावं स्वभावमनुवृत्तिं दधति कुर्वन्ति । कीदृशं
भ्रमम् । अनुप्रभवं अन्वनु प्रभवो यनितं भ्रमम् । ततः किमत
आह-कथमिति । अनुवर्ततामनुवर्तमानानां त्वामेव शरणं
भजतां भवभयं संसारभयं कथं भवेत् । न कथंचिदपीत्यर्थः । कुतः।
यद्यस्मात्तय भ्रुकुटिः भ्रूभङ्गरूपत्रिणेमिः विलो नेमय इवावच्छेदाः
शीतोष्णवर्षाकाला यस्य संवत्सरात्मकस्य कालस्य सः अभवच्चर-
गेपु न भवान् शरणं रक्षिता येषां तेष्वेव भयं जन्ममरणादिलक्षणं
सृजति करोति । अव एवंभूतं संसारमाकलप्य वनियुचये सुधि-
यस्त्वयि भावं दधतीति ॥ ३२ ॥
संसारचक्रमाचैर्विदीर्णमुदीर्णनानाभववापततम् ।
कथंचिदापनमिह प्रपन्नं त्वमुद्धर श्रीनृहरे -लोकम् ॥१९॥
पानप्यनित्यान् शाखा प्रथमजा त्रयीलक्षणां वाचमुपस्थाय संसेव्य भात्मना
मनसा तस्य परमेश्वरस्यात्मानं वर्ष पनि विदेश भाभितयार कश्चन अमु-
धरित्यर्थः । संसारेति । आपन विपतिप्रस्तं कचित् भारतया जिशामुतया
सकामतया दम्मादिना या लो प्रपनं शरणागतमुदावि ॥१९॥३३॥

·व्याख्याद्वयोपेता। विजितहपीकवायुमिरदान्तमनस्तुरगं य इह यतन्ति यन्तु मतिलोलमुपायखिदः । व्यसनशतान्विताः समवहाय गुरोचरणं वणिज इवाज सन्त्यकृतकर्णधरा जलधौ॥२०॥३३॥ सच भगवति भावो मनोनियमे सति भवति सोऽपि गुरूपस- दनादिति गुरूपसदनं विधति 'तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवामिगच्छे- समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठं आचार्यवान्पुरुषो वेद' पा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्ताऽन्येनैव सुज्ञानाय प्रेछे' त्याद्याः श्रुतय इत्याद- विजितहपीकवायुभिरिति । विजितानि हृषीकाणीन्द्रियाणि वायुश्च प्राणो यस्तैरपि अदान्तमनस्तुरगं अदान्तमदमितं मन एव तुरगः दुर्दमत्वसाम्यात् वं ये यन्तुं नियन्तुं यतन्ति प्रयतन्ते अतिलोलम- तिचञ्चलम् । गुरोश्चरणं समवहाय अनाश्रित्य ते उपायेपु खिद्यन्ते लिश्यन्तीत्युपायखिदः सन्तो व्यसनशतान्विता बहुव्यसनाकुला इह संसारसमुद्रे सन्ति तिष्ठन्ति । दुःखमेव प्राप्नुवन्तीत्यर्थः । हे अज, अकृतकर्णधरा अस्वीकृतनाविका वणिजो यथा तद्विज्ञानार्थ मिति । स निर्विग्णो ब्राह्मणो नित्यात्मतत्त्वसाक्षात्कारार्थ गुरुमेवामिगच्छेत् नतु निपुणोऽपि स्वयं वेदान्तं विचारयेत् । समित्पाणिः सनिति 'रिक्तपाणिनं पश्ये दिति शास्त्रादुपायनपाणिरित्यर्थः । धनफलपुष्पाद्यलाभे आका- टमप्युपायनं प्राह्यमिति व्यञ्जनाय समित्पदम् । श्रोत्रियं वेदशास्त्राध्ययनसंपर्न गुरुमिति गुरोः शिष्यसंशयच्छेदे सामर्थ्यम् । ब्रह्मनिष्ठ ब्रह्मसाक्षात्कारशालिन- मिति बोधसचारसामर्थ्यम् । आचार्यवान् उक्तविधः प्रशस्तो गुरुर्यस्य स एवं पुरुषो ना वेद । नैपेति । वेदान्तशास्त्रजन्या मतितर्केण खमत्यूहमानण आपनेया बाधाही न । यद्वा तर्केण प्राप्तव्या नेत्यर्थः । किंतु अन्येन निपुणेना.

·. वेदस्तुतिः। खजनसुतात्मदारधनधामधरासुरथै- स्त्वयि सति किं नृणां श्रयत आत्मनि सर्वरसे । इति सदजानतां मिथुनतो रतये चरतां सुखयति कोन्विह स्वविहते स्वनिरस्तमगे ॥२१॥३४॥ तद्वत । गुरुणोपदर्शितभगवद्भजनसुखानुभूतौ तु स्वत एव मनो निश्चलं भवति नान्यथेति भावः ॥ ३३ ॥ यदा परानन्दगुरो भयरपदे पदं मनो मे भगवल्लभेत । तदा निरस्तासिलसाधनश्रमः श्रयेय सौख्यं भवतः कृपासः ॥२०॥ 'परीक्ष्य लोकान्कर्मचितान्याहाणो निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेन' तथा 'यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हदि श्रिताः । अथ गोड- मृतो भवत्यत्र प्रक्ष समभुत' इत्याद्या वैराग्यमग विदधतीत्याह- स्वजनसुतेति । मात्मा देहः धाम गृहम् असुः प्राणः स्वजनादिभिः कि सर्परसे सर्वे रसाः सुसानि विद्यन्ते यस्मिन् तस्मिन् त्ययि परमा. नन्दे । एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तीवि श्रुतेः। पाउँग प्रोता प्रयोयिसा राती गुशानाय साक्षात्काराम गयति । प्रेम हे प्रियसमेत नाधिपेतरी प्रति यमर्मबोधनम् ॥ २०॥३०॥ परीश्येति । लोया मादीन भोगमा परीय पारेपानिलतमा निपल्य निदंगेराम्य प्रामुयार । भो निलो गोमातेन धर्मगा मेडि। पदयग्गिा काले सर्भे थामा विपसाः ये षस विदुषो ही पुसी पनाग भिराम प्रगुप्पो मस्यन्ति, अप तप मला भगतो गरी मन मामाय ·व्याख्याद्वयोपेता। भुवि पुरुपुण्यतीर्थसदनान्युपयो विमदा- स्त उत भवत्पदाम्युजहदोऽयमिदनिजलाः । दधति सकृन्मनस्त्वयि य आत्मनि नित्यसुसे न पुनरुपासते पुरुपसारहरावसथान् ॥ २२ ॥ ३५ ॥ श्रयतः त्वां सेवमानस्य पुंसः आत्मनि सति नृणां तुच्छरेतैः किं फ उपयोगः इति सत् सत्यं परमार्थसुखमजानतामतएव मिथुनतः स्त्रिया मिथुनीभूय रतये मायासुखाय चरतां प्रवर्तमानानाम् । कर्मणि पठ्यौ । अजानतः चरतः पुरुपान् को नु अर्थः सुसयति आनन्द- यति। न कोऽपीत्यर्थः । इह संसारे । कथंभूते । स्वविह्ते स्वत एवं नश्वरे । स्वनिरस्तभगे स्वत एव गतसारे । पाठान्तरेतु कोन्वित्यस्यै- तद्विशेषणद्वयम् । अतस्त्वद्भजनमेवोचितमित्यर्थः ॥ ३४ ॥ भजतो हि भवान्साक्षात्परमानन्दचिद्धनः। आत्मैव किमतः कृत्यं तुच्छदारसुतादिभिः ॥ २१ ॥ एवं गुरूपदेशेनतत्त्वमवगम्य सारासारविवेकेन च सर्वतो निर्विद्य तदेव महत्सङ्गनोपपत्तिभिः सम्यगवधारयितुं तीर्थसदनानि मुनयः पर्यटन्तीति 'श्रोतव्यो मन्तव्य' इत्यादिश्रुत्यर्थमाह --मुवि पुरुपु- ण्यतीर्थसदनानीति । ते उक्तलक्षणा ऋपयो विमदाः निरहंकाराः । जन्मनि ब्रह्म प्राप्नोति । ब्रह्मैव भवतीत्यर्थः । एतस्यैवेति । ब्रह्मलोकस्थानन्दा. च्छतगुणोत्कृ एतयोक्तस्स परमानन्दस्य ब्रह्मरूपस्य माना लेशमन्यानि भूतानि ब्रह्मादिस्थावरान्तान्युपजीवन्तीत्यर्थः । पाठान्तरे इति । 'कोन्विह खविहतः ख- निरस्तभग' इति प्रथमान्तपाठे ॥ २१ ॥ ३४ ॥ भुवीति । ऋषयो वेदार्थतत्त्वं जानन्त इत्यर्थः । दीर्थानि गहारी नि सद. मानि च पृन्दावनादीनीति द्वन्द्वः । अथवेति । पक्षे पुरुपुण्यानि च तानि ·६० । तीर्थानि गुस्वस्तेपो सदनानीति कर्मधारयपूर्वपदगर्भस्वत्पुरुषः। ये भवत्पदाम्यु- जहद इत्यादिलक्षणा येच सकृत्त्वयि मनो दधति तेच तेऽपि चेयन्वयः । । भग भो नरहरे, यदा भलं शरीरं तदहानि च मुतदारयधना. सत इदं । श्रीमद्भागवतं यत्प्रवादासप्रकाशितम् । तान् श्रीधरान् श्रीन. वेदस्तुतिः। सत इदमुत्थितं सदिति चेन्ननु तर्कहतं व्यभिचरति कच कच मृषा न तथोभययुक् । यतो भवत्पदाम्बुजहदः भवतः पदाम्बुजं हृदि येषां ते । अतः स्वयमेव अघभित् अशिजलं येषां ते उत अपि तथाविधा अपि पुरूणि बहूनि पुण्यानि तीर्थानि सदनानि च क्षेत्राणि तान्येवोपासवे सेवन्ते प्रायस्तत्रैव महत्सङ्गो भवति इति, अथवा पुरु अधिकं भ• गवद्भजनलक्षणं पुण्यं येषां तानि ध तानि तीर्थानि च गुरवः महन्त इत्यर्थः । तेपां सदनानि आश्रमान् । यथाहामरसिंहः 'निपानागम- योस्तीर्थमृपिजुष्टे जले गुराविति । न पुनः पुरुषसारहरावसथान उपासते । पुरुपाणां सारं विवेकस्थैर्यधैर्यक्षमाशान्तिप्रमुख हरन्तीति तथा ते च ते आवसथा गृहास्तान् । नच तेषां गृहादिभवकुत्सिव- सुखापेक्षेत्याह-दधति सकृन्मनस्वयि य आत्मनि नित्यसुख इति । सकृदपि त्वयि ये मनो द्धति तेऽपि गृहाद्यासक्ता न भवन्ति किंपुनरेवंभूता इत्यर्थः ॥ ३५ ॥ मुचना तदङ्गसङ्गमनिशं त्वामेव संचिन्तयन् सन्तः सन्ति यतो यतो गतमदास्तानाश्रमानावसन् । नित्यं तन्मुखपङ्कजाद्विगलितत्वत्पुण्यगाथामृत- स्रोतःसंप्लयसंप्लुतो नरहरे न स्यामहं देहत् ॥ २२ ।। ननु 'आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतर्थानां तद्भूतानां कि- शनि तेषु सामाससिं मुयमित्यर्थः ॥ २२ ॥ ३५ ॥ मुञ्चनशति ·. क्यिार्थेन कियाप्रतिपादकेन वाक्येन 'बर्हिषि रजत न देय' 'पशुना यजेत' न समन्वय' इति । तत् तेषु वेदवाक्येषु भूतानां सिद्धार्यप्रतिपादकाना वारयाना 'वायव्य श्वेतमालमेठे' खादिना सहान्वय । तथाच विधिप्रत्यवायरहितवास्याना विधिवाक्ये सन्निहितैईरस्थैर्वा सह विधिवाक्याका हितनिन्यानप्राशस्त्याद्यर्थपूरणे- नान्वये कृते सर्वस वेदस्य कियापरत्व सिद्ध्या निरर्थकलनिरासेन प्रामाण्य व्याख्याद्वयोपेत्ता। व्यवहृतये विकल्प इपितोऽन्धपरम्परया भ्रमयति भारती त उरुगृत्तिभिरुक्थजडान् ॥२३॥३६॥ यार्थेन समन्वय' इति तन तन जैमिनिना वेदस्य क्रियापरत्वाभि- धानादुपनिषदामपि तदेव युक्तम् । यथोक्तं तत्रयातिककृता-~-'ए. तेन त्वर्थकप्रतिपादनेनोपनिषदा नैराकाइयं व्याख्यावामिति । सिंहमपि चन्दे जगद्गुरुम् ॥१॥ अन सत इदमुत्थित सदिति चेदिति पूर्वपक्ष कि पूर्वपक्ष पूर्वमीमासकानामाहोखित् सांख्यादीनामिति सदेहे 'सदिग्धे तु पाक्य- शेषा' दिति न्यायेन श्लोकोपसहारे 'उरुवृत्तिमिरुक्थजडा'निति मीमांसकोपादा- नात् उपक्रम उक्त । सत इदमुत्थितमित्यादिपूर्वपक्षोऽपि मीमांसकानामेवेति निश्चित्यावतारयति नन्धिति । मीमासधा हि कर्मण एव परमपुरुषार्थहेतुत्वं निथिस सर्वस्य वेदस्य क्रियापरत्व वर्णयन्ति । कर्मणश्च परमपुरुषार्थहेतवं तदैव निर्वहेत यदा कर्मफलभूतस्य खर्गादिजगत सत्यत्वादिक स्यादिति जगत. सत्सव प्रवाहनित्यत्वादिक च वर्णयन्ति । नहि भोक्तभोग्यात्मकद्वतस्य मिथ्यात्वे तत्फलकस्य कर्मण परमपुरुषार्थहेतुत्व वेदस्य सर्वस्य असत्यपलकक्रियापरस्य या युज्यत इति जगत्सत्यत्ववर्णन मीमासकानामेवावश्यकम् । सांख्यकाणादादीनां तु ज्ञानस्याभोप्रात्मस्वरूपेणावस्थानात्मयमोशहेतुत्व वदता कि नगरसत्ययप्रहेणेति मीमांसकानामेवाय पूर्वपक्ष । तर 'आम्नायस्य क्रियार्थलादानश्यमतदान तस्मादनित्यगुच्यते' इत्येतावत्पूर्वपक्षसूनम् । अस्यार्थ --आम्नायस्य वेदस्य यज्ञादि क्रियाप्रतिपादनपरत्वादतदर्थानां अक्रियार्थानां 'सोऽरोदीत्' 'प्रजापतिरात्मनों पामुदक्खिदत्' 'वायु क्षेपिष्ठा देवते'त्यादीना वाक्यानामानर्यक्य निरी तस्मादनित्यमनियत वेदाना प्रामाण्यमुच्यत इति । एष प्राप्ते सिद्धान्तसून विधिना वेकवाक्यत्वादिति । अथ प्रथमपादस्थनद्भूताधिकरणस्थसून 'तद्भुताना किया ·वेदस्तुतिः। न । 'एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म' 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' 'अचक्षुरश्नोत्र'- मित्येवं तद्विपरीतात्मप्रतिपादनात् । नाद्वितीयपरमानन्दरूपस्य क- मङ्गित्वं युज्यते । अननुमतं चैतद्वार्तिककृतः । कथम्-'सर्वत्रैव सिद्धम् । अध्ययनविधिपरिगृहीते सर्वस्मिन्वेदे कस्यापि वाक्यस्यानपश्यासंभवाद निरर्थकाध्ययनविध्यनुपपत्तरित्यर्थः । उपनिपदामपि तत्त्वमसीत्यादिवास्यानामपि । तदेव विधिवाक्यान्वितत्वमेव युक्तम् । एतेनेति । क्रियारहितवाक्यानां किया- न्वयाकाक्षावता क्रियापरवाक्यापेक्षितार्थवोधनेन निराकास्वमिति न्यायेनोपनि- पदा तत्वमस्यादिवाक्यानामपि ऋत्वों यज्ञाङ्गभूतो यः कर्ता यजमानस्तस्य प्रति- पादनमीश्वराभेदेन स्तुत्या निरूपणं तेन नैराकाइयं क्रियान्वयेन क्रियाशझारहितत्वं व्याख्यातं स्पष्टीकृतं वेदितव्यमित्यर्थः । 'आदित्यो यूप' इत्यादिवाक्यः सूर्यत्वादिना यूपादिः स्तूयते सच पशुनियोजनादिना कियाखन्वेति एवमीश्वरामैदमोधरुपनि- पद्वास्थैर्यगमानः स्तूयवे सच कर्तृत्वेन कियासन्वीति भावः । श्लोकादहिरेव सिदान्तमाह-नेति ।नाद्वितीयेति । स्तुतिहिं शीघ्र प्रत्यर्थ, अद्वितीयत्वबोधे तु स्वर्गादिभोग्यभोनादिद्वैतस्य फरणर्मसंप्रदानादिकारकद्वैतस्य च याधान प्रतिः। एवं परमानन्दरूपत्वयोधे धद्रवर्गानन्दाय न प्रवृत्तिः। तथा चक्षुरादीन्द्रियरहिताव. योधेऽन्धयधिरादितुल्यत्वापत्त्या कर्तृतमोक्तृत्वासमयास प्रतिः सिध्यदिति गाया। सर्वत्रय हि विधानमिति । सर्यन वेदे विज्ञानं तत्तदेयाश्यजन्म न्यदेव- तार्मादिविषयं ज्ञानं संस्कारत्वेन गम्यते संसाररूपं भवति । अतएव मीयादि पाययपातप्रोक्षणादिसंस्कारयत्परस्प यागादे पगम्यसे । एहि पर्ममीमासमाधि सान्तः-खाध्यायोऽप्येतव्य'ति रिहितस्य पैदाध्ययनस्य पदार्पशानं फलं ना खादि । इष्टे फले संभवसष्टमापनाया भन्यायपरमात् भयपानादेखि उपविमो- कादि । तय द्रव्यदेवतादिविषयकं येशम्ययनेन सायं शान पोरया यादिवापि सादिति पुनरमयनयफथ्ये प्राप्त मेदाम्ययनेने देवतादिशानं संपाचीिनियमः सीकार्यः, नसविएलनादिनापि वैनुष्ये चिदमदन्यादेवेति नियमपरापान यपाप. पायेन प्ये वे सारे कपन सरकारो मन नरापिलनादिना, यापेक्षा १ भारमरिहानापन समिना उपनिपातन्यारगानं न माप सरररपोrch मार:- ·व्याख्याद्वयोपेता। ----- - हि विज्ञानं संस्कारत्वेन गम्यते । पराझं घात्मविज्ञानादन्यनेत्यव- पार्यतामिति तेनैवोक्तत्वात् । एतदर्थमेव मननाय मुनयः पर्यटन्ती- युक्तम् । तत्र तावत् द्वैतस्य सत्यत्वे भवेदप्येवं, तदेव तु न संभ- वतीति प्रश्नोत्तराभ्यां मननेन तत्त्वावधारणप्रकारमाह-सत इद- . ध्ययनेन द्रव्यदेवतादिविषयकशाने सपादिते द्रव्यदेवतादिपु तादृशज्ञानजन्य कथन संस्कार उत्पद्यते तत्सस्कृतदेवतादिस्मरणादिना स्वर्गाद्यपूर्वसिद्धिनतु पारुपवाक्या- दिजन्यज्ञानेन। एव यापकाले पठ्यमानमत्राणामपि देवताकर्मादिविषय ज्ञानमेव दृष्टफलं नत्वष्टमपूर्वम् । अनापि पूर्ववत् स्मत्यादिना ज्ञानसिद्धी नियमविधिना सं. स्काररूपत्वकल्पन पूर्ववत् । एवच सधन वेदे जायमान ज्ञान सस्काररूप सिद्ध,स. स्वारस्य च खत फरवत्त्वाभावात् फ्लवतो यागस्यात्वमिति पराङ्गत्व च सिद्धम् । मात्मविज्ञानादन्यत्रेति । उपनिषजन्यात्मविज्ञान विना उपनिषजन्यात्मज्ञान सस्काररुप यज्ञादिकर्मा च नेत्यर्थ । उपनिषजन्यात्मज्ञानस्य कर्माणत्वाभावा- कर्मवत्री यजमानेनोपनिषद्रिचारो न कार्य इति भाव । नचोपनिषदज्ञानस्य कर्मानावे स्वर्गातिरिक्तमोक्षानगीकारात् सर्चशाखागतोपनिषद्भागवे यर्थ्यमिति का. च्यम् । देहात्मभ्रान्तिमता जन्मान्तरभोग्यवर्गादिफलकर्मसु प्रवृत्त्यभावे प्राप्त राद्धान्तिनिरासार्थमुपनिषदावश्यकलात् देवाद्यात्मधान्तिरहित प्रति यजमानविशेष उपनिषद्वैयर्थ्य मिष्टमेव । अतएवोपनिषदज्ञान नागम् । अनी हि नियत नतु पाक्षिक यथाऽवधातादि । औपनिप्रदा मज्ञानतु भ्रान्तिम पुरुष प्रत्येवोपयुक्त न सर्व प्रतीति पाक्षिकमिति न तस्य कर्मागत्वमिति वार्तिकाशय । एव तदुवल्यैवा मशानस्य सस्कारवालाभावे सिद्ध क्रियापरत्वमप्युपनिषदा मास्तु फलवदज्ञातार्थकत्वेन खार्थपरखोपपत्तिरिति सिद्धान्याशय । यत्तु केचन मीमांसका पश्यवेक्षितमाज्य भवतीति यथोपाशुयागे उपयोक्ष्यमाणाज्यस्य पनीफर्तृकचाशुपज्ञान सरकार एवं याग करिष्यत पुसोऽह ब्रह्मास्मीत्यौपनिषदवाक्यानुसारेणावेक्षण सस्कार इति सकल्पयन्ति । एतत् शारीरकभाष्ये एवानारभ्याधीतस्यात्मज्ञानस्य यज्ञसंस्का- रतयानस्य म युज्यत इत्यादिना विस्तरेण दूषित ततएव द्रष्टव्यम् । पूर्वश्लोकेन सगत्यर्थमाह-एतदर्थमेवेति । न क्रियापरत्वेनैव सर्वस वाश्यस्य प्रामाण्यं किंतु फलवदज्ञाताबाधितार्थपरत्वेनैव । पसमुख गच्छन्नयमन्ध कूपे पतेदिति ·६४ वेदस्तुतिः। यथा , मुत्थितं सदिति चेदिति । इदं विश्व धर्मि, सदिति साध्यो धर्मः, सत उत्पन्नत्वात् हेतुः, यद्यत उत्पन्नं तत्तदात्मकमेव दृष्टम् , कनकादुत्पन्नं कुण्डलादि तदात्मकं तद्वदिति । तत्र यदि सदभेदः साध्यते तदा अपादानत्वनिर्देशेनैव भेदप्रतीतेविरुद्धो हेतुरित्याह- वाक्यानां विधिनिषेधरहितानापि प्रामाण्यदर्शनादित्यादिनिश्चयस्य बहुमननं विना दुर्घटलादिति भावः । एवं श्लोकादहिरेव मीमांसकपूर्वपक्षं निरस्य मननप्रकारान्त. रेण श्लोकाक्षरैरपि निरसितुमाह-तत्र तावदिति । द्वैतस्य भोयतृत्वमोग्या- पस्य कर्तृक्रियाकारकरूपस्य च सत्यत्वे अयाध्यत्वे एव खर्गादिफलक्स फर्मणः परमपुरुषार्थहेतुत्वेन सर्ववेदस्य क्रियापरत्वं भवेदपि, देवस्य सत्यतमेव तु न संभवतीति प्रकारान्तरेण निवृत्तिपरत्वरूपवेदतत्त्यनिश्चयाय प्रश्नोत्तराभ्यां मननं दर्शयतीत्यर्थः । इदंपदोकं विश्वं धर्मि पक्षः, सदिति साध्य, सत उत्थितमिति हेतुगर्भितं विशेषणमिति रात उत्पन्नात्वादिति हेतुः फलति । ननु गीमाराकमते शाकाशादेः खर्गादेवोत्पत्त्यभावादुत्पत्तिमतामपि केपांचिदोग्यजाताना प्रभाग उत्पत्त्यनगीकाराम कथमिदमनुमानं मीमांसकानामुभययादि पित्वमायादिवि. चेन । धचित्तरवादिमाग्रसिद्धस्यार्थस्य हेतुकरणदर्शनाद्वेदान्तिमतसिखगेय रात उत्पनत्यं हेतूकृत्यैतत्पूर्वपक्षोत्यानात् । तत्र सिद्धान्ती- विश्वं सदित्यनेन विश्व रादमितं रात उत्पनत्वादिति सदमेदः साध्यवे, या विश्व हिनं गेति प्रत्प्रतियोगिकमेदागायः साध्यते, इति पिसं गनगि निधाय प्रयगपो यूपण. माह-तत्र यदि सदमेद इति । ननु अमेदो भेदामापक एप, म भेद भमेर इति नमोऽभावार्थकस्यादितिचा । मुराऽधारिपदेपिय नमो विरोधासाय सुरविरोधी भरोधर्मविरोधी चाममा भावस्पीरियदपिरोपी भमेदा कथा सा पसंपन्धविशेषमापने घरायंपा यापैसिसिरिस्सभ्युपगमा रोपप मेश- मेयोनेजस्तिरिमोरिष राहानयशानलक्षण की रात उसमवादिसपासवर पनिदोग गरी सरप्रतियोगिभेदमतीसी मानतीधिन माया मी पितो ·व्याख्याद्वयोपेता। ६५ ननु तर्कहतमिति । ननु नाभेदं साधयामः किंतु तदुत्पन्नत्वेन कुण्डलादिवढ़ेदं प्रतिपेघयामः तन्न अभेद एव स्यादित्याशझ्याऽनै- कान्तिकत्वेन दूपयति-व्यभिचरति कचेति । पितृपुत्रादिपु मुद्ग- रपटप्रध्वंसादिषु च तथा दर्शनादिति भावः । ननु तदुत्पन्नत्वं नाम तदुपादानत्वं नतु तनिमित्तत्वमतो नानैकान्तिकत्वमित्याशक्य दूप- तनामेद एवेति सद्भेदनिपेधे जगति सत्यत्वमेव सियेदित्यर्थः । नचान पक्षेऽपा. दाननिर्देशेन जाताऽभेदप्रतीतिर्भेदनिषेधस्य विरोधिनीति शक्षाम् । यथा कनका- दुत्पन्न कुण्डलमित्यत्रापादानत्वेन कार्यस्वेन च जाता भेदप्रतीतिः कनककुण्डलयोः सुवर्णत्वेन मेदनिषेबसाधने विरुद्धान भवति तथा सत उत्पन्नत्वादित्यनेन कार्यत्वेन कारणस्वेन च जाता भेदप्रतीतिः सत्सत्वेन रूपेण सत्कारणजगत्कार्ययोर्भेदनिषेधसा. धने विरुद्धा नेत्याशयाताअमेदसाधने च सर्वथैक्यसिद्धी कार्यत्वकारणत्वरूपमेदोऽपि विरुद्ध इति तत्र विरुद्धो हेतुरिति गुकमुक्तमिति दिक् । अनैकान्तिकत्येनेति । सव्यभिचारोऽनैकान्तिक इति पञ्चविधहेत्वाभासान्तर्गतप्रथमहेत्वाभासत्वेन दूपय- तीत्यर्थः। सद्धेतुना हि साध्यतिशिनत्वसद्धत्वाख्यहेत्वाभासेना सद्धेतुत्वं च सव्यभि- चारविरुद्धसत्प्रतिपक्षासिद्धबाधितेति पञ्चविधहेत्वाभासमिन्नत्तम् । व्यभिचरति कचेति। हेतुसत्त्वे साध्यासत्त्वं व्यभिचारः । यथा पर्यंतो वहिमान् द्रव्यत्वादित्यन द्रव्यत्वं जलादी तत्र साध्यस्य बढेरभावाद्यभिचारः । तथा विश्वं सद्भिनं न, सत उत्पन्नत्वात् । यत् यत उत्पन्नं तत्ततो भिन्नं न, यथा कनकादुत्पन्न कुण्डलं कनकान मिननिति सामान्यमुख्यव्याप्ती पितुरुत्पन्ने पुत्रे दण्डप्रहारादुत्पन्ने घटादिप्रध्वंसे च तत उत्पन्नत्वरूपहेतुसत्त्वेऽपि मेदाभावरूपसाध्यासत्त्वायभिचारः, क्षत्रियादेर्देवद्- साहाह्मण्यादा जाते यज्ञदत्ते क्षत्रियत्वसूतत्वादिना देवदत्तयज्ञदत्तत्वादिना च भेदात् मुद्गरघटध्वंसादेर्भावत्वादिना भेदात् । नन्वत्रापि मनुष्यत्वादिनाऽभिधेयत्वादिना च भेदो नेविचेत् जगति मिथ्यात्वसत्त्वेऽपि भासमानलादिना मेदनिषेधसभवान सलत्वसिद्धिः । भासमानत्वं हि स्फुरतीलादिप्रतीलास्पदलरूपं घटादि जगति ब्रह्माणि चास्वीति गूढारायः । ननु विश्वं सतोऽभिन्नं सदुपादानकत्वात् यद्यदुपादानक तत्ततो न भिन्नमिति विवक्षणे पुत्र पितुः प्रध्वंसे मुद्गरस्य च निमित्तत्वेनोपादानत्वाभा- ५ वेद.

·वेदस्तुतिः। यति—कच मृपेति । गुणोपादानस्यापि फणिनो न गुणत्वं किंतु मिथ्यात्वम् , अन्यथा कुण्डलादिवद्वाधप्रसङ्गात् अतः पुनरप्य. नेकान्तिकत्वमेवेति भावः । ननु न तत्र केवलं गुणमानं फणिन उपादानं किंतु अविद्यायुक्तम् , तथाभूतस्यावस्तुत्वायुक्तं फणिनो मिथ्यात्वमित्याशय तत्तुल्यमत्रापीति दूपयति-ने तथोभययुः गिति । अयमर्थ:-अत्राप्यविद्यायुक्तस्यैव सव उपादानत्वम् । एवंभूतस्य च न वस्तुसत्यम् । अतः सदुपादानलमसिद्धमिति न वस्तुसत्त्वं प्रपञ्चस्येति । ननु माभूदनेन हेतुना प्रपञ्चत्य सत्त्वं हेत्वन्तरेण तु साधयामः । तथाहि सदिदमर्थक्रियाकारित्वात् , न न तदेवं यथा शुक्तिरजतमिति नत्राह-व्यवहृतये विकल्प इपित इति । व्यवहाराय अर्थक्रियाएं विकल्पो भ्रम इपित इष्ट एय, वातदुपादानकत्यहेतोरसत्याप्न व्यभिचार इति शहते-नन्विति । गुणोपादा. नस्येति । रज्यारोपितत्येन रग्जूपादानके स व्यभिचारः रखोयावहारिकगर. त्वात्सर्पस्य निध्यात्येन तद्भेदादिवर्धः । अन्यया सर्पस्य व्यावहारिफरापे पायो न स्यात् । ननु सदुपादानत्यपदेन सन्मानोपादानत्वं विश्य सथाय गन्मायो. पादानकं यत्तत्ततो न मिानिदि व्याने रग्जम व्यनियारः । संसान. युफररगपादान करमेन एनुमानोपादागकरयामापानिमम्मा गुरमी शहरो- ननु न तोति । तुल्यमापीति । अविधायुष्य उपादानापारगुन्मा. प्रोपादानसं हेतुसंगधि गम्पाशिर ती जगतो निम्यारपमेप गुरुनिसः । न तयोभययुगिति । उगाभ्या रादविपाभ्या कारणान्या गुणमिदं जगा : ग्रन्मानोगदानकरदेतोरतिरपि पान, पर नेत्रपः। नगु 'गदेव गोम्पेरमप्र आप रामानोपादानप युनासपी शयामाह-समर्थ ति। मपिघायुतम्येयेति । सरमा गामि मिटिममा पिन सिपारगमन ममपि शिपिपाय मा अर्थ. शिपायरिग्यामिति । सः प्रोनमुरमा real १ev..

·व्यात्याद्वयोपेता। टकापणादिनापि कचिव्यवहारदर्शनात् । नन्वेकन सतोऽन्यना- रोपो भ्रमः प्रसिद्धः । अत्यन्तासत्त्वे कयं प्रपञ्चो भ्रमः स्यात् सत्त्वे वा नाद्वैतसिद्धिः । उक्तंच मट्टे-'अध्यस्यते सपुष्पत्वमसत्कयम- वस्तुनि । प्रज्ञातगुणसत्ताकमध्यारोप्येत वा नवे'ति, नेत्याह- अन्धपरम्परयेति । अन्धपरम्परया यो विकल्प इत्यन्वयः । अयं भावः-सस्कारजन्यो भ्रमः संस्कारसिद्धये पूर्वप्रतीतिमानमपेक्षते - - तथाच विश्व सत् तत्तत्प्रयोजननिर्वाहकारित्वात् यत्सत्य तत्प्रयोजननिर्वाहक न, यथा शुक्किरजतादीत्यर्थ । कूटफार्षापणेति । कूदमविकारि खण्डरहित यत्का पापण पोडशमापादिपरिमित सुवर्णमुद्रादि तेनासण्डेनापि पादादिभार फयादिव्यवहारदर्शनात् । आदिपदेन खमानासादिना सत्यस्य सुखभयादेर्भावि- शुभाशुभज्ञानस्य च दर्शन शङ्काविपादिना मरणादिक च गृह्यते । नन्वेकनेति । हपत्तनादौ विलादौ च सत्यस्य रगतसपोदेरन्यन शुक्तिरज्वादावारोपो भ्रम । प्रपञ्चस्यानारोपितस्य ब्रह्मणोऽन्यनाधिष्ठाने सति द्वैतापत्ति । असत्ये तस्य सपु- प्पतुल्यत्वेन कथ ब्रह्मणि तदारोप इत्यर्थ । अत्य तासतोऽत्या तासत्यधिष्ठाने चारोपो नेत्यन भाट्टवार्तिकमाह-अध्यस्यत इति । असत् काप्यदृष्ट खपुष्प कथमध्यस्यते । अवस्तुनि अत्यन्तासत्यधिष्ठाने वा कथ रनतादिकमध्यस्यते । न कथमपीत्यर्थ । उत्तरार्धे प्रथम वापद चार्थे । प्रज्ञातोऽनुभूतो गुणो रूपादि सत्ता सद्भावश्च यस्य तत् प्रज्ञातगुणसत्ताक रजतादिक, चार्थकवापदेन प्रज्ञातो गुणश्या कचक्यादि सामान्यधर्म सता पुरोवर्तिखादिक च यस्य तस्सिनधिष्ठाने चाध्या रोप्यते । करणदोपनिपयदोपेन्द्रियसप्रयोगादिकारणसाम यभावे तु नवारोप्यते । प्रज्ञातगुणसत्ताकमेव वस्तु प्रज्ञायमानगुणसत्ताक एवाधिष्ठानेऽध्यारोप्यत इति नियमद्वय, आरोप्यत एवेति तु न नियम इत्यर्थ । अन्यनाधिष्टानेऽत्य तासतो जगतो वामनसाद्यगोचरे ब्रह्मणि क्थमारोप इति भाव । वस्तुसत्त्व विषयसत्यत्व तथाच भ्रमहेतुसस्कारसिद्ध्यर्थ यथार्थज्ञान नापेक्ष्यते । भ्रान्तिज्ञानेनापि सस्कार- तिधा ताशसस्कारमात्रणोत्तरन भ्रमसिद्धेरित्यर्थ । यदभावे यदभाव इवि व्यति रेकनिश्चयेन कारणरवनिधय । प्रहवे व्यतिरेकादर्शनान्न वस्तुसत्त्वस्य श्रमकारणव ·वेदस्तुतिः। न वस्तुसत्त्वम् । प्रतीतो सत्यां वस्तुसत्त्वाभावेन भ्रमव्यतिरेकादर्श- नात् । अतोऽनादित्वात्पूर्वपूर्वभ्रमदृष्टस्त्रोत्तरोत्तरं आरोपो भविष्यति । अन्धपरम्परान्यायेन व्यवहारः सेत्स्यतीत्यप्रयोजको हेतुरिति । ननु 'अक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवति' 'अपाम सोमम- मृता अभूमे'त्यादिभिः कर्मफलस्य नित्यत्वप्रतिपादनादसत्त्वं न घटते, नहि नित्यवस्तु असद्भवति, तस्माद्वेदप्रतिपादितत्वात् द्वैतं सदेवेत्या- शङ्कयाह--भ्रमयतीति । हे भगवन् , ते भारती वेदलक्षणा उरुवृत्ति- मिद्वीभिगौणलक्षणादिवृत्तिभिरुक्थजडान कर्मश्रद्धाभराक्रान्तमन्द मतीन भ्रमयति मोहयति । अयं भावः-नहि वेदः कर्मफलं नित्यम- भिप्रेति किंतु लक्षणया प्राशस्त्यमात्रम् , विध्येकवाक्यत्वात् , अन्यथा निश्चय इत्याह-प्रतीतो सत्यामिति । वस्तुसत्त्वाभावेन विषयसत्यवाभावेन भ्रमव्यतिरेकस्य प्रमाभावस्थादर्शनात् । गुआपुले पहिनमाहितसंस्कारेणापि पुन- स्तत्रैव गुआपुजादी भ्रमपरम्परादर्शनादित्यर्थः । इन्द्रियागोचरस्यापि ब्रह्मणः स्वयं- प्रकाशत्वेन स्फुरमाणत्वादारोपाधिष्ठानत्वं युक्तं, इन्द्रियागोचरेऽपि नभरि साक्षि. भास्ये नीलं नभ इत्यारोपदर्शनात्, अपिष्टानारोप्ययोरेका शाने स्फुरमाणमेया- ध्यासव्यापकं नलधिष्टानस्पेन्द्रियगोचरतमारोप्यस वस्तुनः सत्यत्यं या व्यापक व्यभिचारादिति भावः । अन्धपरम्परान्यायेनेति । इह पटे यक्षो हर इति केनचिदन्धेनान्ध उपदिष्टनेनान्यस्ते नान्य इति परम्परायां यक्षप्रमः पूर्वपूर्वभ्रम- जन्य एव न कस्यचिद्याप्रमा शेन च मूल्यमरणार्थक्रियापि दृश्यते तदादित्यर्थः । अप्रयोजको हेतुरिति। अर्थक्रियाकारिलं हेनुरस्नु सत्सत्यं गाम्यमस्थित्यु:- अकूलतामावात्साध्यनिधयस प्रयोजकः कारणं नेत्यर्थः । अक्षय्यमिति । चातुर्मासनामकयागकर्तुः सुक्त यागजनितं सगारिफले भोगेन कालेन पाझे. मरायमनन्तप्रलपानीकारादित्यर्थः । पामेति । सोमं माम पियाम येन चाऽमृता नागरहिता अनन्तकालं सर्गमोचारो जाताः स्मेति कमेण मोग्यभोग- दैतनिधिः। लक्षणयेति । यया "मगारविरानो पापिया- ·उत्पन्नः सर्पो व्यावहारिकसयो न किंतु मिध्यैव । कूटमुवर्ण कार्यमर्थक्रियां कुर्व- दपि भवति । ततोऽर्थ क्रियाकारित्वेनापि हेतुना विश्व सम्न । अक्षय्यादिवास्यरूपः सत्यादिवास्यरूपच वेदोऽपि एवंपरः विश्वसत्सवपरो न, ततएव सवी वेदः व्याख्याद्वयोपेता। वाक्यभेदप्रसङ्गात् । 'तद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयते एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयत' इति न्यायोपहितश्रुत्यन्तरविरोधाच, क्येन खवपोत्सादनरूपखार्थ परित्यज्य जहलक्षणया पशुयागप्राशस्त्यमा योध्यते, एवमक्षय्यादिवास्यैः खार्थत्यागेन चातुर्मास्ययागप्राशस्त्यमात्रमुच्यते नतु फलनि- त्यत्वमिति । मीमांसकैः स्वार्थवोधनपूर्वकविध्यन्वयस्यार्थवादेष्वनङ्गीकारात् । सर्वथा खार्थत्यागस्यवाझीकारात्ातदुक्कं भगवता जैमिनिना 'विधिनात्वेकवाक्यत्वात्स्तुत्यर्थेन विधीनां स्युरिति । तदाह-विध्येकवाक्यत्वादिति। सर्वविधिवाक्यैः शीघ्रप्र. त्तिसिद्ध्यर्थमैकरूपेण प्राशस्त्यबोधनमेवापेक्ष्यते । फलनित्यत्वादिनानार्थापेक्षणे वैरू- प्यापातात् । विध्यपेक्षितार्थवोधने हि विधिवाक्येनैकवाक्यत्वसिद्धिः। अन्यथा विध्य- पेक्षितप्राशस्त्यबोधनं विहाय विघ्यनपेक्षितवर्गादिनित्यत्ववोधने विध्येकवाक्यत्वा- सभवेन वाक्यभेदः प्रसजते । ननु देवताधिकरणोत्तवेदान्तसिद्धान्ते भूतार्थवादरू- पाणां 'इन्द्रो घृनाय वज्रमुदयच्छदित्यादिवाक्यानां खार्थेऽपि प्रामाण्यं खीकृतं तद्- दशम्यादिवास्येप्वस्त्विति शङ्कायामाह-तद्यथेहेति । यागादिपुण्यकर्मसंपादितः खर्गादिः क्षयिष्णुर्भवितुमर्हति कर्मसंपादितखात् कृष्यादिकर्मचितसस्यादिवदित्यनु- मानगर्भितश्रुत्यन्तरविरोधात् । युक्तिरहिताक्षय्यश्रुतिर्गुणवादरूपैव-विरोधे गुण वादोऽस्या अनुवादोऽवधारिते । भूतार्थवादस्तद्धाना' वित्युक्त गुणवादानुवादयोश्च न स्वार्थे प्रामाण्यमिति भावः । ननु 'आत्मन आकाशः संभूत' इत्यादिसृष्ट्यादि- श्रुतिमिरेव नानाविधद्वैतप्रतिपादनात्कथं जगन्मिथ्येत्याशङ्कायामाह-एतेनेति। अन्यपरत्वमिति । 'नेह नानास्ति किंचन' 'अथात आदेशो नेविनेति' 'अस्थू. मनणु' इत्यादिनिषेधवाक्यापेक्षितनिषेध्यसमर्पकत्वं सृष्टिवाक्यानां अथवा ब्रह्मणि प्रपञ्चनिषेधेऽन्यत्र सत्त्वशड्डा स्यात् ब्रह्मोपादानलोक्त्या उपादानादन्यत्र कार्यसत्ता- निषेधे सिद्ध ब्रह्मण्यपि तन्निषेधे निःशङ्कमद्वैतसिद्धिरिति सृष्टिश्रुतिभिः सर्वप्रपश्यस्य ब्रह्मोपादानकत्वं श्राव्यत इत्यद्वैतपरत्वमेव सृष्टश्रुतीनामित्यर्थः । उद्भूतमिति । सपादपि भवत उत्पनं विश्वं सन्नैव सत्यं नैव । यथा व्यावहारिकासत्यायाः यापर इत्यपि नेति भावः । एवमद्वैते पारमार्थिकेऽपि सति अहं सेव्यसेवक ·७० वेदस्तुतिः । न यदिदमग्र आस न भविष्यदतो निधना. दनुमितमन्तरा त्वयि विभाति मृपैकरसे । अत उपमीयते द्रविणजातिविकल्पपथै- वितथमनोविलासमृतमित्यवयन्त्यबुधाः ॥२४॥३७॥ अतः कर्मजडानामिदं भ्रममात्रमिति । एतेनैव 'तस्माद्वा एतस्मादा. रमन आकाशः संभूतः' इत्यादीनामप्यन्यपरत्वं दर्शितं भवति ॥३६॥ उद्भूतं भवतः सतोऽपि भुवनं सन्नैव सर्पसजः कुर्वन्कार्यमपीह कूटकनकं वेदोऽपि नैवंपरः । अद्वैतं तव सत्परंतु परमानन्दं पदं तन्मुदा वन्दे सुन्दरमिन्दिरानुत हरे मा मुख्य मामानतम् ॥ २३ ॥ तदेवं प्रपञ्चस्य सत्वे साधकं नास्तीत्युक्तम् । इदानीमसत्वे सृष्टिप्रलयश्रुतयो 'यतो या इमानि भूतानि जायन्ते' इत्याद्यातन्मूलं चानुमानं प्रमाणमित्याह-न यदिदमिति । यद्यस्मात् 'आत्मा या इदमेक एवाम आसी'दित्यादिश्रुतेः नच निधनात् प्रलयात् अनु अनन्तरं भविष्यत् भविष्यति । 'नासदासीनो सदासीत्तदानी' मित्यादिश्रुतेः । अतः कारणात् अन्तरा मध्येऽपि एफरसे केवले त्वयि मृपा मिथ्यारूपमेय विमातीत्यनुमितं निश्चिवम् । यत एयमतः यया मायाक्तिहल्पनया भजे, समपि मा मा मुय नार्य मनिमो नापि दुःसारियार मारु साटेव मभ्ययाकोशकारीत्यदेवरया मा नोपेक्षसेलपः ॥ २५॥on मृलोहफार्णायसेति । मृतिगायोपागामिल: सोम्येति । एफेन कारणभूतेन गपिरटेन विज्ञान सर्व परराय पटसारामात nि सार। पयनितिमाह-याचारम्भणमिति । नाम मानेर पटादिपिका रेपत नामर, मतदातार पारेपपगारम्स माहि.

·यते, वागारभ्य नामातिरिक्तविकारः सखो नास्त्येव मृत्तिकैव सत्यं वस्त्वस्तीसर्थः। लोहमणिना सुवर्णपिण्डेन । नखनिकृन्तनादिना कार्णायसपिण्डेन विज्ञान तद्वि- विवादविषयीभूतं विश्वं न सत्यं आद्यन्तयोरविद्यमानत्वादित्यादि पृथग् हेतुत्र- यम्, अन्वये शुक्तिरजतादिवत् व्यतिरेके आत्मवदिति ज्ञेयम् । मुकुटेति । मुकुटादिरूपेण परिणतं विकारभावं प्राप्तं सर्व परमार्थतः कनकमेवेत्यर्थः व्यास्याद्वयोपेता। ७१ श्रुत्या द्रविणजातिविकल्पपथैः द्रविणजातीनां द्रव्यमात्राणां मृल्लोह. कार्णायसरूपार्णा विकल्पा भेदा घटकुण्डलादयस्तेपां पन्थानो मार्गाः प्रकारातैरुपमीयते सहशतया निरूप्यते । यथा तत्र कार्य- कारणानां नामधेयमात्रताकारणं मृदायेव तु सत्यम् , तथाऽत्राप्या- काशादीनां नाममात्रता ब्रह्मैव सत्यम् । तथाच श्रुति:-'यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृन्मयं विज्ञातं भवति वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यं यथा एकेन लोहमणिना सर्व लोहमयं विज्ञातं स्यात् यथा एकेन नसनिकृन्तनेन सर्व कार्णाय- समित्यादि, तस्मादस्य सत्त्वे प्रमाणस्य विद्यमानत्वात् वितथमनो- विलासमृतं सत्यमिति ये अवयन्ति जानन्ति ते अवुधाः । अज्ञा इत्यर्थः। अत्रैवं प्रयोगः-विवादाध्यासितं न सत् आद्यन्तयोर- विद्यमानत्वात् विकारित्वादृश्यत्वाच शुक्तिरजतादिवदित्यन्वयह- टान्तः । आत्मवञ्चेति व्यतिरेकदृष्टान्तः ॥ ३७ ॥ मुकुटकुण्डलकङ्कणकिङ्किणीपरिणतं कनकं परमार्थतः । महदहंकृतिसप्रमुखं तथा नरहरे न परं परमार्थतः ॥२४॥ कारभृतं छुरिकादि विज्ञातमित्यादि । विवादाध्यातितं सत्यं वा मिथ्या and ·वेदस्तुतिः। स यदजया त्वजामनुशयीत गुणांश्च जुपन् भजति सरूपतां तदनु मृत्युमपेतभगः। त्वमुत जहासि तामहिरिव त्वचमात्तभगो महसि महीयसेऽष्टगुणितेऽपरिमेयभगः ॥२५॥३८॥ ननु यदि प्रपञ्चो नाम नास्त्येव तदाऽसता तेन न चैतन्यस्य संबन्धगन्धोऽपि, तर्हि किमपराद्धं जीवेन यतोऽयं संसरति, किंवा बहुपुण्यमीश्वरस्य यतो नित्यमुक्तः, किंविपयं च तदा कर्मकाण्डमि- त्यपेक्षायां जीवेश्वरविशेपं 'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समान वृक्षं परिपस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं खाद्वत्त्यनभन्नन्यो अभिचाकशीति' 'अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णा'मित्याद्या वदन्तीत्याह- स यदजयेति । सतु जीवः यद्यस्मात् अजया मायया अजामविद्यामनुशयीत आलि. ड्रेत् ततो गुणांश्च देहेन्द्रियादीन जुपन सेवमान आत्मतया अध्य- स्यन् तदनु तदनन्तरं सरूपतां तद्धर्मयोगं च जुपन् अपेतभगः पिहितानन्दादिगुणः सन्मृत्यु संसारं भजति प्राप्नोति तद्विपयमेव च कर्मकाण्डमिति भावः। त्वमुत त्वंतु जहासि तापजां मायाम् । ननु सा मय्येवास्ति कथं त्यागस्तवाह-अहिरिव त्वचमिति । अयं भाव:--यथा भुजंगः स्वगतमपि कधुकं गुणचुड्या नाभि- स यदजया। द्वा सुपर्णेति । द्वाद्वी जीवेश्वरी सुपर्णा सुपर्णी शोभनगम. नयन्ती सयुजी विम्वप्रतिनिम्बभावेन नित्यसयुक्ती ससायो उपकार्योपकारफ्भावेन वर्तमानी, यद्वा नित्यत्वेन समानखभावौ रामानमेकं वृक्षं पृश्यते छेयते इति नाशवत्वेन वा प्रियाप्रियादियह फलकत्वपुण्यापुण्यादियहुपीजवत्पादिना शसस शरीर परिषसजाते । मोक्तृत्वेन नियामरत्वेन च शरीर नितयन्ताविलधः । तयोर्मध्ये अन्यः एको देहायतादात्म्यामिमानी अन्त करणप्रतिविम्यो जीयः पिपल पर्मपलं गुसादि स्वादु यया तया भति भो । अन्यः नित्यमुकदेवरः ·व्याख्याद्वयोपैता। यदि न समुद्धरन्ति यतयो हदि कामजटा दुरधिगमोऽसतां हृदि गतोऽस्मृतकण्ठमणिः । मन्यते तथा त्वमजाम् । नहि निरन्तराहादिसंचिकामधेनुयन्दपतेर- जया कृत्यमिति तामुपेक्षस इति । कुत एतचदाह--आत्तभगः नित्यप्राप्तेश्वर्यः । महसि परमैश्वर्ये अष्टगुणिते अणिमाद्यष्टविभूतिमति महीयसे पूज्यसे विराजसे । कथंभूतः । अपरिमेयभगः अपरिमि- तैश्वर्यः । नान्येपामिव देशकालादिपरिच्छिन्नं तवाटगुणितमैश्वर्य अपितु परिपूर्णस्वरूपानुबन्धित्वादपरिमितमित्यर्थः ॥ ३८॥ नृत्यन्ती तव वीक्षणाङ्गणगता कालस्वभावादिभि- र्भावान्सत्वरजस्तमोगुणमयानुन्मीलयन्ती बहून् । मामाक्रम्य पदा शिरस्यतिभर संमर्दयन्त्यातुरं माया ते शरण गतोऽस्मि नृहरे स्वामेव तां वारय ॥२५॥ एवं तावदुक्तसाधनकदम्वेन ये भगवन्तं भजन्ति ते मृत्यु तरन्ति इतरे संसरन्तीत्युक्तम् । इदानीं ये बहिःसङ्ग परित्यज्य भगवन्मार्गे । अनश्नन् धर्मफ्लमचिद्रूपेण विराजत इत्यर्थ । निरन्तरेति । निरन्तर सतत- माहादिन्य आनन्दिन्य सविद खानन्दस्फुरणानि ता एव कामधेनुवृन्दानि तेपा पत्यु पालकस्य । नित्यसविद एकत्वेऽपि कालमैदेन बहुत्वव्यपदेश । वृन्दाना पालन च नित्यस्फूया सस्मिन् सरक्षणम् । अजया मायया श्लेषण छाग्या नहि कृत्यमिति । परिपूर्णस्वरूपानुवन्धित्वादिति । भगवत सर्वप्रकारकैश्वर्यस्य गुणाना च चतुर्भुनादिविग्रहस्य च चिद्रूपत्वान्मायाकार्यत्वामावेन निवखस्पभूत. त्खादित्यर्थ ॥ २५॥ ३८॥ कामानिति । कामान् विषयान् य-मयते प्रार्थयते मन्यमान दोपान- नाहल विषयगुणानेव चिन्तयन् स तै कर्मभि कामै धर्माधर्मप्रवृत्तिहेतुविषये. च्छास्पै सह तत्रतन योनिपु विषयप्राप्तिनिमित्त जायते । कामा कर्ममु प्रेरयन्ति ·७४ वेदस्तुतिः। असुनुपयोगिनामुभयतोऽप्यसुखं भगवन् अनपगतान्तकादनधिरूढपदाद्भवतः ॥ २६ ॥ ३९ ॥ वृत्ता अपि कथंचिदन्तर्वान्ताशिनः कामान मुञ्चन्ति ते न भग- चन्तं प्राप्नुवन्ति न चेह सुखं लभन्ते केवलं कुयोनीरेव प्राप्नुवन्तीति तान् शोचन् 'कामान्यः कामयते मन्यमानः स कर्मभिर्जायते चत्रतत्रे'त्यादिश्रुत्यर्थमाह-यदि न समुद्धरन्तीति । हे भगवन् , ये यतयो हृदिस्थिताः कामजटा: कामस्य मूलानि वासनाः यदि न समुद्धरन्ति नोत्पाटयन्ति तेपामसतां भवान् हृदिगतोऽपि दुरधि- गमः दुप्पापः । कथम् । अस्मृतकण्ठमणिः विस्मृतो यः कण्ठमणि- स्तत्तुल्यः । स यथा कण्ठे वर्तमानोऽप्यस्मृतश्चेदप्राप्त इव भवति तद्वदिति । न केवलमेतावत् किंतु असुतृपयोगिनागिन्द्रियतर्पणप- राणां योगच्छद्मनामुभयतोऽप्यसुखमिहामुत्र च दुःखमेव । तदाह -अनपगतान्तकात् अनिवृत्तान्मृत्योः लोकाराधनधनार्जनादिछेशात् भोगवैभवप्राकट्यभयाचेह तावद्दुःखं, भवत ईश्वरादपि दुःखम् । कथंभूतात् । अनधिरूढपदात् अनधिरूढं पदं स्वरूपं यस्य तस्मात् । त्वत्स्वरूपप्रात्यभावादविद्यावद्विपयत्वेन प्राप्तनिजधर्मातिक्रमनिवन्ध- नत्वद्दण्डरूपनरकप्राप्तेरमुत्राप्यसुखमित्यर्थः ।। ३९ ।।, दम्भन्यासमिपेण वश्चितजनं भोगैकचिन्तातुरं संमुह्यन्तमहर्निशं विरचितोद्योगल्लीराकुलम् । आज्ञालविनमज्ञमज्ञजनतासंमाननासन्मदं दीनानाथ दयानिधान परमानन्द प्रभो पाहिमाम् ।।२६॥ . तत्कर्मवशाच तैरेव कामटितस्तत्रतत्र जायत इत्यर्थः । अनिवृत्तान्मृत्योरित्युप- लक्षणमैहिक सानानिलभिप्रायेणाह-लोकाराधनेत्यादि ॥२६॥ ३९ ॥ .

·७५
तावत्तत्त्वज्ञानिनः न तेषां कर्माधिकारशकाऽपि, ये चानवरतं त्वत्क-
थाश्रवणादिनिष्ठास्तेपामप्यासन्नभवत्पदानां न विधिनिषेधवाधः इत-
रेषां तु योगच्छद्मनेन्द्रियलालसानामुभयतोऽप्यसुखमिति ॥४०॥
श्रवणवर्णनभावमथापि वा नहि भवामि यथा विधिकिंकरः ॥२७॥
त्यदयगमी।पप इति । ब्राह्मणस्य ब्रह्मविदः महिमा माहात्म्यं नित्य
एकरूपः । यतः पुण्यकर्मणा न वर्धते पापममैणा चनो कनीयान् क्षीणोन
व्याख्याद्वयोपेता।
स्वदवगमी न वेत्ति भवदुत्थशुभाशुभयो-
गुणविगुणान्वयांस्तहि देहभृतां च गिरः।
अनुयुगमन्वहं सगुण गीतपरम्परया
श्रवणभृतो यतस्त्वमपवर्गगतिर्मनुजैः ॥ २७ ॥४०॥
ननु यतेन किमपि कृत्यमस्ति प्रारब्धमेव सुखोपभोगेनापक्षप्यते
अतः किमिति वृथा शप्यते उभयतोऽप्यसुसमिति । श्रूयते च एप नित्यो
महिमा ब्राह्मणस्य न कर्मणा वर्धते नो कनीयानित्यादि तत्राह-
त्वदवगमीति । हे सगुण पड्गुणैश्वर्ययुक्त, त्वदवगमी त्वज्ज्ञानवान्
भवदुत्यशुभाशुभयोः भवतः फर्मफलदातुरीश्वराद्धेतोरुत्थयोरावि-
भूतयोः शुभाशुभयोः प्राचीनपुण्यापुण्यकर्मणोः कलभूतान् गुणवि-
गुणान्वयान सुखदुःखसंवन्धान् न वेत्ति नानुसंधत्ते तर्हि तदानी
च देहभृतां देहाभिमानिनां प्रवृत्तिनिवृत्तिकरीगिरो विधिनिषेधल-
क्षणा न वेत्ति । विगतदेहाभिमानतया कार्याकार्यबोधाभावान्न नियु-
ज्यत इत्यर्थः । युक्तं चैतत् । ततः कारणान्मनुजैरन्वहं श्रवणभृतः
अनुदिनं श्रवणेन चेतसि धृतस्त्वं तेवामपवर्गगतिरपवर्गरूपा गतिर्भ-
वसि । कथम्। श्रवणभृतः अनुयुग प्रतियुग या गीतपरम्परा उपदे-
शसंततिः तया । सत्संप्रदायानुसारेणेत्यर्थः । एतदुक्तं भवति-ये
अवगर्म तव मे दिश माधव स्फुरति यन्न सुखासुरासंगमः ।
भवतीति ॥ २७ ॥४०॥

·७६ वेदस्तुतिः। द्युपतय एव ते न ययुरन्तमनन्ततया त्वमपि यदन्तराऽण्डनिचया ननु सावरणाः । ख इव रजांसि वान्ति वयसा सह यच्छ्रुतय- स्त्वयि हि फलन्त्यतन्निरसनेन भवनिधनाः॥२८॥४१॥ त्वदवगमी न वेत्ति सुखदुःखे न च विधिनिषेधावित्युक्तं तत्र ननु कथमवगन्तुं शक्यते दुरधिगमत्वस्योक्तत्वादित्येवमाशङ्कय सत्य- मेवमनवगाह्यमहिनो वाड्मनसागोचरत्वादविपयत्वेनैव ज्ञानमिति दर्शयन् 'यदूर्व गार्गि दिवो यदाक् पृथिव्या यदन्तरा द्यावाट- थिवी इमे यद्भूतं भवच्च भविष्यचे'त्यादिश्रुतिप्रतिपादितमपरिमित- महिमानमाह-द्युपतय एवेति । हे भगवन् , ते अन्तं द्युपतयः स्वर्गादिलोकपतयो ब्रह्मादयो न ययुः न प्रापुः । तत्कुतः । यदन्त- वद्वस्तु तत्किमपि त्वं न भवसि । आस्तां द्युपतयो न ययुरिति । यद्यस्मात्त्वमपि आत्मनोऽन्तं न यासि । कुतस्तहि सर्वज्ञता सर्व- शक्तिता वा अत आह--अनन्ततया अन्ताभावेन । नहि शशवि. पाणाज्ञानं सार्वझ्यं तदप्राप्तिर्वा शक्तिवैभवं विहन्ति । अनन्तत्वमे- वाह-यदन्तरेति । यस्य तव अन्तरा मध्ये । ननु अहो । साव- . छुपतय एवेति । सहोवाच यदूर्यमिति । स याज्ञवल्क्य उवाच । हे गार्गि, यत् ब्रह्म दिवः ब्रह्माण्डकटाहादूर्ध्वमुपरि, यञ्च पृथिव्या अधस्तनाण्ड- कटाहादाक अधः, यच द्यावापृथिवी इमे अनयोर्यावापृयिव्योरन्तरा मध्ये भूत- मतीतं भवत् वर्तमानं भविष्यत् वर्तमानादूर्वकालभावि गत्तत् सर्व यदधीनमा- चक्षत इति । यस्यान्तरा मध्ये द्यावापृथिव्यौ भूतवर्तमानादिसर्व जगयेति वा । 'ब्रह्मन्ब्रमण्यनिर्देदये' इत्यन पूर्वपक्षोकं पदार्थस्यैव वाक्यार्थत्वमिति नियगं शहते- कथं तीति । पदस्य लक्षणयात्या शात्सा वा योऽर्थः स याक्येन योधयितुं सक्यो । यः कयापि त्या पदेन न योध्यः स क्पं याश्येन योधनीय इलार्ध ।

·भाद्विधिमुखेष्वपि अखण्डवाक्यरक्षणया पदार्थत्वाभावेऽपि वास्ययोध्यत्व सभ- ७७ . धर्मास्कृष्ट कृताकृतात् कार्यकारणात् भिन यदिलर्थ । 'अन्यन भूताच भव्याञ्च यत्पश्यसि तद्वदेति श्रुविशेष । नन्वनान्यादिपमेव तद्वाचक्मस्तु तनाह- अस्थूलमित्यादि । आदिना 'अहस्समदीर्घमलोहितमस्नेहमच्छायमतमोऽवाग- नाकाशमसमरसमगन्धमचक्षुष्कमभोनमवागमनोऽतेस्कमप्राणममुखममानम- नन्तरमबाह्यमित्यादि 'अथात आदेशो नेति नेती'लादीनि गृह्यन्ते, एव नियम- व्यात्याद्वयोपेता। रणाः उत्तरोत्तर दशगुणसप्तावरणयुक्ताः अण्डनिचया ब्रह्माण्डस- मूहाः यान्ति परिभ्रमन्ति । वयसा कालचकेग खे रजांसीव । सह एस्दैव नतु पर्यायेण । हि यस्मादेवमतः श्रुतयस्त्वयि फलन्ति तात्पर्यवृत्त्या पर्यवस्यन्ति नतु साक्षाद्वदन्ति अयमेतावानिति, सगु- णस्य गुणानन्त्यात् निर्गुणस्य चागोचरत्वात् । कथं तईपदार्थे तात्पर्यमिति तत्र विधिमुसवाक्ये भवेदयं नियम:-पदार्थस्यैव वाक्यार्थत्वमिति, निषेधमुखे तु नायं नियम इत्याह-अवन्निरस- नेनेति । 'अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि' 'अन्यत्र धर्मा- दन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात्' 'अस्थूलमनवि'यादिप्रकारेण लक्षणया च 'तत्त्वमसी' त्यादयः पर्यवस्यन्ति । नच वाच्यं निषेधैः शून्यमेव ज्ञाप्यत इति । यतो भवनिधनाः भवति त्वयि निधनं वस्तुस्वरूपबोधकानि वाक्यानि द्विविधानि-विधिमुखानि निषेधमुखानि च । तन रात्रौ बहुतरप्रकाशवान् शीतद्युतिमण्डलश्चन्द्र इति चन्द्रवरूपबोधने विधिमुख वाक्यम्, गगनगज्योति उष्णक्रोननक्षनाणि न तडितश्च न इति निषेधमुख, तन विधिमुखवाक्ये पूर्वपक्षोक्तनियममङ्गोकरोति–तन विधीति । निषेधमुखवाक्ये नियमभङ्गमाह-निषेधेति । उष्णकरनभआदिपदैश्च दो नोच्यतेति निषेधवा- क्यस्थपदार्थो न भवति तथापि निषेधवाक्यसमुदायेन रक्षणया वोघ्यत इति त्वदु- सनियमस्य भङ्ग इत्यर्थ । अन्यदेवेति । विदितात् ज्ञानविषयादन्यत् मिन्नम्। अथो अपि अविदितादज्ञानविषयादपि अपि अन्यदित्यर्थ । अन्योति । धर्मा- ·वेदस्तुतिः। समाप्तिर्यासा तास्तथा । नहि निरवधिनिषेधः संभवति अतोऽवधि- भूते त्वयि फलन्तीत्यर्थः ॥ ४१ ॥ शुपतयो विदुरन्तमनन्त ते नच भवान्न गिरः श्रुतिमौलयः । त्वयि फलन्ति यतो नम इत्यतो जयजयेति भजे तव तत्पदम्।।२८॥ इति श्रीमद्भागवतदशमस्थवेदस्तुतेः श्रीधरीटीका समाप्ता ॥ वतीत्याशयेनाह-लक्षणया च तत्त्वमसीति । लक्षणयेति निपेधमुखेष्वपि द्रष्ट- व्यम् । एतद्बुद्धीन्द्रियेतिश्लोके उपपादितमित्यलम् ॥ ४१ ॥ अन्तर्यामी सर्वविद्दीननाथः श्रीमत्वामी विठ्ठलो देवदेवः । वेनैवादं प्रेरितस्तत्रतत्र तं तं भावं व्यक्तमाकार्पमित्थम् ॥ १॥ न मीमांसाप्रवीणोऽहं न काणादोतिपारगः । पौर्वापर्य वार्तिकेषु श्रुतिभाष्याणि सर्वशः ॥२॥ यत्सम्यगेतान्यालोच्य कुर्वे व्याख्यां सुबोधिनीम् । श्रुतिस्तुतेः श्रीधरीयकृती तत्क्षम्यतां बुधैः ॥ ३ ॥ इति श्रीमदनन्तोपाध्यायसूनुरिमां कृतिम् । कृतार्पयत्कृष्णपदे काशीनाथाभिधो द्विजः ॥ ४॥ इति श्रीमदनन्तोपाध्यायसूरिसूनुकाशीनाथोपाध्यायविरचिता वेदस्तुविधीधरीयटीकाया व्यापया समाप्ता ॥

·काप्राप्तांशपूरणार्थो नियमविधिः । अवहन्यादेवेति नियमेन सर्वथाऽवधाते प्रापिते फलको नियमविधिर्यथा-'नीहीनवहन्ति' 'स्वाध्यायोऽध्येतव्यः' इति । अत्र पुरोडाशादिविधिभिः तन्दुलनिष्पत्तावाक्षिप्तायां लोके तन्दुलनिष्पतिमाधनत्वेन दृष्टानि घरविदलनावधातादीनि विकरपेन प्राप्तानीति नावघातप्राप्त्यर्थोऽपूर्व विधि- रयं किंतु विदलनादेः साधनान्तरस्य पक्षे प्राप्तावघातस्य पाक्षिकत्यप्राप्ती पाक्षि- लोकेव्यवायेत्येकादशपञ्चमाध्याये एकादशश्लोकस्य श्रीधरीय-काशीनाथोपाध्यायव्याख्ये । लोके व्यवायामिपमद्यसेवा नित्यास्तु जन्तोनहि तत्र चोदना। व्यवस्थितिस्तेषु विवाहयज्ञसुराग्रहैरासु निवृत्तिरिया ॥ ११॥ श्रीः ।। ननु व्यवायादीनामपि "ऋतौ भार्यामुपेयात्' 'हुत- शेष भक्षये'दित्यादिना विहितत्यात्किमेवं निन्द्यते अत आह- लोक इति । व्यवायः स्त्रीसङ्गः। नित्या रागत एव नित्यप्राप्ताः । जन्तोः प्राणिमात्रस्य । अतः तत्र तासु चोदना विधिर्नास्ति । श्रीः ॥ ननु व्यवायादीनामिति । ज्योतिष्टोमादौ पश्वङ्गानां होमे हुतशेष मांसम् , सौत्रामण्यां सुराग्रहैर्मयहोमे हुतशेष मद्यम्, इष्टौ पुरोडाशं च भक्षयेत् , विवाहविधिपरिगृहीतां पत्नी पोडशदिनेष्वनिषिद्धदिने गच्छेत् , इत्यादिविधिप्राप्ताः खीसझादयो विरागिणाप्यवश्यानुष्ठेयलानिन्दार्हा नेत्यर्थः । विधिर्नास्तीति । अपूर्वविधिर्नास्तीत्यर्थः । तथाहि-'विधिरन्यतमप्राप्तौ नियमः पाक्षिके सति । उभयोनित्यतः प्राप्त परिसंख्येति गीयते' इति । तत्रापूर्वविधियथा-'ग्रीहीन् प्रोक्षति' 'अहरहः संध्यामुपासीतेति । अत्र हि प्रोक्षणसंध्यावन्दनादीनामेतद्वाक्य विना लोक्तोऽनुमानादिना प्राप्त्यभावादयमपूर्वविधिः । पक्षप्राप्तौ अप्राप्तांशपूरण- ·८० वेदस्तुतिः। ननु ऋतावुपेयादित्यादिविधिदर्शितः। सत्यम् । नत्वयमपूर्वविधिः रागतः प्राप्तत्वात् , किंतु नियमविधिरूपेण रागिणामभ्यनुज्ञामानं क्रियते, तदाह-व्यवस्थितिरिति । तेषु व्यवायादिषु । कैः । वि- बायज्ञसुरामहै। विवाहविषय एव व्यवायः कार्यः, यज्ञे एवामिप- अप्राप्तांशभावादप्राप्तांशपूरणस्पनियमफलतिद्धिः । एवं ऋतुविधिभिः खानुष्ठानार्थ इतिकर्तव्यतादिज्ञाने आक्षिप्ते ज्ञानसाधनत्वेन वेदाध्ययनं पौरुषप्रयोगदिप्रन्या- ध्ययनं च पक्षे प्राप्तं तन वेदाध्ययनेनैव कत्लनुष्ठानज्ञानं संपाद्यमिति नियम्यते । नचानोभयोः समुच्चयेन प्राप्तिरतु ततश्च पक्षप्राप्तिरिति शक्ष्यम्, एकेन फलसिद्धी साधनान्तरप्राप्यसंभवात् । उभयोनित्यप्राप्ती अन्यनिवृत्तिफलकः परिसंख्यावि- धिर्यथा-गृहमेधीये इष्टिप्रकरणे 'आज्यभागौ यजतीति । अनहि आज्यभाग- यो सन्तमप्राप्तिः, 'प्रकृतिवद्विकृतिः कर्तव्ये ति आतिदेशिकन्यायेन प्राप्तेः । अतो नापूर्वविधिः । नापि नियमः । अतिदेशेन नित्यप्राप्त्या पक्षप्राल्यभावात, किंतु आज्यभागयोरिव प्रयाजाद्यगजातस्यापि निलप्रात्या प्रयाजादिनिवृत्तिफलक आज्य- भागावेव कर्तव्यौ इत्येवंरूपः परिसंख्याविधिरिति । ननु नियमपरिसंख्याविभ्योः पक्षप्राप्तिनित्यप्राप्तिभ्यां भेदेऽपि फलतो भेदो न दृश्यते अवघातनियमेन नसवि. दलनादिनित्तराज्यभागविधिना प्रयाजादिनिवृत्तेय दृष्टत्वेनान्यनिवृत्तेः फलस्य समानलादिति चेन्मैवम् । नियमविधौ अप्राप्तांशपूरणमेव माथमिकं फलम् , अप्रामांशपूर्ण विनाऽन्यनित्यम्भवात् । तदनन्तरं अर्थाजायमानाऽन्यनिवृत्तितु न फलं एकफललाभेऽन्यफलाकासाभावात् । परिसंख्याविधी तु अप्राप्तांशाभावा- दप्रामांशपूरणरूपफलासंभवादन्यनिवृत्तिरेव फलमिति । तस्मात् त्रीसमादीनां रागतः प्राप्तलातेष्वपूर्वविधिर्नास्तीति सिद्धम् । उकाशयमजानानः सर्वविध्य- भायोकि मला शहते-गनु ऋतादित्यादि । खाशयमाह-सत्यमिति । किंतु नियमविधिरूपेणेति । नियमविधिः रूपमाकारो यस्य सः । तेन नियमविधिद्वारकपरिसख्याविधिर्नेसर्थः । तेषु व्ययायादिघिति । सच तप सा च तानि तेथिति नपुंसकमनपुंसकेने त नपुंसकस्कोपः । विवाहविपय एयेति । उपलक्षणमेतत् ऋतावत्सस । ऋती मायामुपेयादिसत यदुपेयाप्त- मार्यामेव प्रतावेति द्विविधनियमे तात्पर्यात् । उपेयादेवेति हवीयनियमलु म, ·द्वारक परिसख्याविधिरिति विधिद्वयोक्तेरप्यविरोधेन स्वीकृतपरित्यागादुक्तदोषा विधेयस्यावश्यानुष्ठेपत्वमिति सिद्धान्तीयापि निवृत्तिरपि सभवतीति दोपद्वयसमा- पिस्च्यते इत्यर्थ । प्रतिज्ञातमर्थ सहेतुक सोदाहरण सप्रमाण उपपादयितुमुप- व्यात्याद्वयोपेता। सेवा, 'सौनामण्यां सुराग्रहान्गृहाती'ति श्रुतेस्तव मद्यसेवेवि नियमः क्रियते । ननुच नियमपक्षेऽप्यावश्यकत्वान्न निन्दा युक्ता अत आह --आसु निवृत्तिरिति । आसु व्यवायामिपमद्यसेवासु निवृत्ति- रिष्टा । अयं भावः-नायं नियमविधिरपि नियप्राप्तत्वात् अतो निवृत्तिः परिसख्यैव । कथं तर्हि व्यवस्थितिरित्युक्तम् । उच्यते । उपगमनस्यैव रागतो नित्यप्राप्तत्वेन व्यावाभावात् , आसु निवृत्तिरिष्टेति वक्ष्य- माणलात् । ननुच नियमपक्षेऽपीति । अपिशब्दात्परिसख्यापक्षेऽपीति- उक्तोदाहरणेषु व्रीह्यवधातवेदाध्ययनाज्यभागादेरक्श्यमनुष्ठेयत्व, अवघाताधकरणे कतुवैगुण्यापत्त्या प्रायश्चित्तापत्ते । एव स्त्रीसङ्गायकरणे प्रायश्चित्तापत्तेहेयलबो- धिका निन्दा न युक्तेल्यर्थ । आसु निवृत्तिरिष्टेति प्रतीकग्रन्थाने टीकापाठ प्राचीनसमत.। एवमासु व्यवायामिपमद्यसेवामु निवृत्तिरिष्टा । (अय भाव- नाय नियमविधिरपि नित्यप्राप्तत्वात् , अतो निवृत्ति परिसख्येव । कयं तर्हि व्यवस्थितिरित्युक्तम् । उच्यते ) इत्यादि पाठान्तर लेखकप्रमाद । ननु विधि- विषयेप्ववश्यानुष्ठेयत्वदर्शनात्प्रवृत्तिरेवोचिता तत्क्थ सिद्धान्तीष्टापि निवृत्ति सम- वतीत्याशङ्कायामाह-अयं भाव इति । कथं तहीति । परिसख्याविध्यजी- कारे व्यवस्थितिपदोक्तनियमविपित्यागापत्त्या व्यवस्थितिपदेन नियमविध्यङ्गीकार- वैयर्यमित्यर्थ । उपलक्षणमेतत् परिसख्याविध्यङ्गीकारेऽपि परिसख्याविधिविष येधाज्यभागाश्वरशनादानादिषु अवश्यानुष्ठेयत्वदर्शनासिद्धान्तीष्टाया निवृत्तर- सभवेन पूर्वपक्षोक्तदोपतादवस्थ्यस्याप्युपलक्षणीयत्वात् , दोपदयस्यापि परिहार प्रतिज्ञानीते-उच्यते इति । खतन्त्र परिसख्याविधि कापि नाशीक्रियते, कितु क्वचिदपूर्वविधिद्वारक क्वचिनियमविधिद्वारक इति । प्रकृते तु नियमविधि सभव । अपूर्वविधिद्वारकपरिसख्याविधावेव विधेयस्यावश्यानुष्ठेयत्व, नियमावा द्वारकपरिसख्यायां तु विधेयस्यावश्यानुष्ठेयस्वाभावात् । अथवा पक्षप्रापस्स नित्यप्रापकस्य च प्रमाणस्य शाश्वतत्वे विधेयस्यावश्यानुष्ठेयत्व तस्यानित्यत्वे तुन ६ वेद.

·८२ वेदस्तुतो लोकेव्यवायेतिमीमांसा । - न तावत्परिसंख्याविधिना श्रुत्या निवृत्तिरित्युच्यते, तथासति स्वार्थ- त्यागः परार्थकल्पना प्राप्तबाधश्चेति दोपत्रयं स्यात् । अतः कचित्ला- प्स्यतोऽप्यर्थस्य प्रापणमनर्थकमियपूर्वविधिद्वाराऽन्यनिवृत्तिः फलतो क्रमते न तावदित्यादिना । परिसंख्याविधिनेति कर्तरि तृतीया । धुलेति करणे । सर्वन परिसंख्याविधिना श्रुत्या शब्देनान्यनितिर्नोच्यते । अन्यनित्तिः शब्दार्थो न भवति कितु अर्थादेव प्रसज्यते । तथासति शब्दत एवान्यनिवृत्ति प्रतिपादनाङ्गीकारे सतीत्यर्थः । स्वार्थत्याग इति । 'इत्यश्वाभिधानीमादत्ते' इति परिसंख्याविधिवाक्ये अनेन मन्त्रेणाश्वानिधान्यादानं कर्तव्यमिति खार्थ- खत्राथाभिधानीमादत्ते इति वाक्यस्यानेन मन्त्रेण गर्दभरशनादानं न कर्तव्य. मिति शन्दानीकारे अवाभिधान्यादानस्य खाधस्य त्यागः, विध्यपेक्षायाः परस निषेधस्यार्थः गर्दभरशनादानं न कार्यमित्येवंरूपस्तस्य कल्पना, लिझान्तररसना. द्वयेऽस्य प्राप्तस्य मन्त्रस गर्दभरशनामहणे यापः, इति दोपत्रयं स्यादित्यर्थः । तप्राय दोषदर्य शब्दविपयं, तृतीयदोषोऽयविषयः। फलतोऽन्यनितिरिति पक्षे. ऽपि प्राप्तवापोऽस्त्येव, तथापि तस्याधिक्त्वाद्वास्तविकमायभायाद्वा न दोपः। ततो दोपनयनसशामावायापूर्वविधिद्धारको या परिसंख्यामिपिरतीकार्य इत्याह- अतः कचित्माप्स्यतोऽपीति । यथा प्राप्तस्य प्रापणमनर्धकमेवं विधिप्रति क्षणे प्राप्तिरहितस्य विधिप्रवृत्त्युत्तरकाले प्राप्स्यतोऽपि प्रापणमनकमिति स्टान्त. व्यशकमपिपदम् । श्रुतिहि पिलम्बितप्रवृत्तिमालिकापूर्वमेय मरतते, श्रुतिलि. वाक्यप्रकरणस्थानयमाख्येपूसरोत्तरापेक्षया पूर्वपूर्वस्व प्रपमं प्रवृतेः । यथा “ऐया गार्हपत्यमुपतिष्ठत'इत्यनेन्दलिनेन्दोपस्थाने मअपिनियोजनापूर्वमेव शुल्ला गाई. पत्सोपस्थाने इन्द्रपदोपेतो मन्त्री निनियुज्यत एवं 'इमामगृभ्णनानामतम्पत्य याभिधानीमादप्त' इत्यन लिमप्रातः पूर्वमेय युतिरप्याभिधान्यादाने मनं शिनि- युक्त । भुतिप्रतिशगे नैशिपिनियोगमासमायापूर्वविपिरयम् । एतरिप्पा. येऽपि रसनापदणप्राशनसामध्यरूपासिन्मनोऽयरधनादाने प्राप्स्यसि. स्थाव्यमितिलस को पन्धिनी रचना पचर भाभ्ममिति मन्त्रा- सत्वात् । यथा 'परिदेवरादनं दामी' मन्त्रो विधि पिनेर परिश्रमान- यामधादिधार बाहिसंपने प्रारि Arcाला मारगर ·प्रकृते तु प्रथम श्रुत्युक्तविशेषप्रवृत्तिः पधारसामान्यलिशवोचक्रप्रवृत्तिरिति नियम- भवति । पुनःशुतेरिति । लिन सामान्यतोऽवगम्यते विशेषस्तु श्रुतेरेप गम्यते इति न वाच्यमित्यर्थः । श्रौतविनियोगक्षणे लिङ्गेन सामान्यविनियोगोकेरेवाभावेनोप- सहारन्यायवैलक्षण्यात् । उपसंहार हि प्रथम सामान्य प्रवर्तवे पश्चाद्विशेषः। विधिद्वारा परिसंख्यामाह-क्वचिदिति । पधनखमक्षणस्य रागतो नित्यप्राप्तखा- दपूर्वविधिन, दोपरयदुष्टत्वाच्छान्दीपरिसंख्यापि न, ततः पक्षप्राप्त्यमावेऽपि परिशेषानियमविधिः तस्य चाप्राप्तांशपूरणरूपफलामावादितरनिवृत्तिः फलत्वेन व्याख्याद्वयोपेता। ८३ तद्यथा-'इमामगृभ्णनशनामृतस्येत्यश्वामिधानीमादत्ते' इत्यत्र रशनालिनतो गर्दभाश्वाभिधानीरशनाद्वये प्राप्स्यतो मवस्या- पूर्वविधिद्वारा परिसंख्योच्यते । तथोक्तं तन्त्रवार्विके-'अप्राप्त विधिरे. वायमतो मनस्य निश्चितः । परिसंख्या फलेनोक्ता न विशेषः पुनः श्रुते'रिति । कचित्तु रागतो नियमाप्तस्याप्राप्तांशपूरणलक्षणस्य नियम- विधिवयर्थे प्राप्त रशनालिङ्गसामान्यादश्वरशनादान इव गर्दभरशनादानेऽपि मन्त्रः प्राप्स्यति । चयनेऽश्वरशनादानस्येव गर्दभरशनादानस्याप्यनुष्ठीयमानलात् । ततो गर्दभरशनादाने मन्त्रनिवृत्तिर्विधेः फलमिति फलतोऽन्यनि रत्तिप्रयोजनोऽपूर्वविधि- द्वारकः परिसंख्याविधिः । आज्यभागी यजवीत्यप्यपूर्व विधिद्वारा परिसंख्या, उपदेशादतिदेशस्य विलम्बितप्रत्याज्यभागौ यजतीति विधिप्रतिक्षणे अति- देशादाज्यभागाद्यानसमूहप्राप्त्यभावात् । अन पार्तिकं प्रमाणयति-अप्राप्तति । अतः श्रुतिप्रवृत्तिक्षणे लिङ्गप्राप्त्यभावादन्यनिवृत्तौ शाब्दादिदोषत्रयप्राप्तेश्वायमचा- भिधानीविथिरपूर्वविधिरेव मन्त्रस्य निधितः । परिसंख्या गर्दभरशनादाने मन्त्र- निवृत्तिस्तु फलेनोका सूचिता । ननु लिङ्गेन रशनासामान्येन विनियोग उक्त इति 'अश्वामिधानीमादत्त' इति श्रुतेः पुनरश्वरशनारूपो विशेष उक्त इत्यवगम्यते इत्यस्तु, ततश्च श्रुत्या लैंशिकविनियोगस्य वाधो न, उपसंहारन्यायेन श्रीतलैश- विनियोगयोरेकवाक्यत्वसंभवात्। उपसंहारो नाम सामान्यप्राप्तस्य विशेषे संकोचः। यथा-'पुरोडाशं चतुर्धा करोति' इति पुरोडाशसामान्यप्राप्तं चतुर्धाकारणं आमेय चतुर्धा करोती'ति वाक्येनामये संकोच्यते तेन वाक्यद्वयकवाक्यता तद्वदन म वाद लियाधेन गर्दभरशनानिवृत्तिफलकत्वं विधेर्न संगच्छते तनाह-- विशेषः ·वेदस्तुतौ लोकेन्यवायेतिमीमांसा । , फलस्याप्यभावान्नियमविधिद्वारा फलतः परिसंख्या भवति, यया 'पञ्च पञ्चनसा भक्ष्या' इति, तथा रागतो नित्यवत्माप्तस व्यवा- यादेविवाहादिनियमेनाभ्यनुज्ञाद्वारा परिसंख्यैवेति । ननु यदि अभ्यनुज्ञामात्रमेतद्भवेत्तर्हि 'तुलानां तु यो भार्या संनिधौ नोप- कल्प्यते । अतएव व्याकरणशाने सूत्रान्तरनित्यप्राप्तिविषये भारभ्यमाणः सर्वोऽपि परिसंख्याविधिनियमविधित्वेन व्यवहियते। सार्थत्यागादिदोपमयपरिहाराय । विधिमुसेन प्रर्ति खोइस नियमावकारगर्भित एम प्रायो वास्यायकार उच्यते नतु नगर्भितः, अन्यथा 'उभयप्राप्ती कर्मणी सादेः फर्मण्येव पाटीति वृत्तिर्नोच्यते किंतु कर्मपदस्य कर्तरि लक्षणानन अध्याहारं च कृत्वा करि पक्षी नेत्येय गृत्तिरच्येत । राजपुरुषादौ च 'कृसद्धितसमासाद्येवि प्रातिपदिकोति अन्याद न संगच्छेरन् । नियमस्य निषेधमुखेन प्रती समायग्रहणस पापये प्रातिपदिकसंज्ञा नेय यकत्वेन राजपुरुषादी संशविधायकवाभावाच । समात्रय नसभक्षणादी नियमविधिद्वारका परिसंख्याविधिर्यावरणशायरीला युग की। यथा पच पञ्चेति । पच पचना भक्ष्या प्रमाण रापर | MAT. शालको गोधा मूर्मः रामी प पपमइति पचैव पचनसा गायाः, भांदिगरे वानरादयो न मश्या इति । अन्न हि विधिविपयस्य पयानो गरमायरसंग, मक्षणावरणे प्राययिसाभायात् , किंतु पतरमाणे प्रायशिरा, एवं पकायदे. रायमरकामावादार्यागमनादकरणे प्राययितं न,परदारगमनमा वित्तमिति । ते योगपति-रायेति । एवं विधेयस्यासरत नापापरणे ·- नापन ज्योतियोमः पार्यों मासमान मशणीयमिति तासय विधिवगुण्यारा- ता। मुरामहस्प फदिपायवारलो सोनामगिरेषन कार्य इति केचित् । अन्ये नगोपामारी फायः पुरामदत्याने प्रतिनिधिः कार्य इसानुः ॥ ममतु श्लोक- माप्रियमोन, दोपत्रपमरावादारनियमपोदारवासमवाय परिसक्यापिन, सामान्यास पिये सकरपदेपमहारः । तथादि यथा 'पुरोग पापी को पुरांदाराणामान्य प्रतिरनुभांगरणं 'अमेयं नुर्धा करोधीति व्याख्याद्वयोपेता। गच्छति । घोरायां भ्रूणहत्यायां पच्यते नात्र संशय'इत्यादि दोपत्रवणं न स्यात् , नेप दोपः, मनसि कामे सत्यपि तस्यामरुच्या द्वेषादिना वा वामनुपगच्छतो दोपश्रवणोपपत्तेरिति सर्वमनवंद्यम् ॥ ११ ॥ वेदाध्ययनादावपि योज्यम् । तथा परिसख्यास्थलेऽपि शनालिङ्गस्यातिदेशस्य नित्ये प्रत्तत्वात् बलादेवानुष्ठान नतु परिसंख्याविधिबलात्, परिमख्यायाः अन्य- निवृत्ती तात्पर्येणावश्यकरवे तात्पर्याभावात् ,एवं व्याकरणशास्त्रेऽपि सामान्यविधीनां नित्यत्वादेव परिसंख्याविषयेष्वपश्यानुष्ठेयत्वमूल्यम् । प्रकृते तु यथा पञ्चनखमक्ष- पादौ नित्यतः प्रापकस्य रागस कादान्चित्कत्वेन शवत्पत्त्यभावात् रागसत्त्वे भक्षणं रागाभावे न भक्षणमिति न विधेयस्यावश्यानुष्टानं, एवं स्नीसहादी नित्यतः प्रवर्तकस्य रागस्य शावतिकत्वाभावात् रागसत्त्वेऽवश्यानुष्ठानं विरागिणां तु नाव- श्यकत्वम् । एतथ्यमनायैव नित्यवत्प्राप्तस्येति पतिप्रत्ययः, रागस्य सर्वपुरुषे सर्व. पाले च नियतत्वाभावेन नित्यवाभावादिति । एतामेव गूढाशाहो स्पष्टमाह- नन्वित्यादिनाभ्रूणहत्यागर्भहस्याश्रियणं न स्यादिति । दोषश्रवणानियम- विधिद्वारकपरिसख्याविषयेऽप्यवश्यानुप्टेयत्वमस्त्पित्यर्थः । समाधानं स्पष्टयति-- मनसि काम इति । रागस्येव मूलप्रवर्तकप्रमाणत्वानियमद्वारकपरिसंख्याविधेस्तु इतरनिरतायेव तात्पर्यणावश्यानुष्ठाने तात्पर्याभावात् रागाभावे प्रवर्तकपमाणस्यै- पात्यानुष्ठानागावे दोधाभावोऽयुरूएव । एवमप्रीमोमीयादेः पदव्यकयागस्य मुरायुएसोनामप्पादेव विषयरागिनि पुरपेऽन्त करणशुद्ध्यभावात् विषयरागा- भावन्तःकरणशुद्धितिया कर्माधिकाराभावात् , शाने भनौ वाधिकारोत्पत्त्या ज्योतिटोमाचनुटानस्पैयावस्यकलाभावात् , पानिपमयसेवयोरनावश्यम्लम् । तापमपं प्रतिमाति-मापाणि रागतः प्राप्त वादविधिर्न, पक्षमात्य- ·८६ वेदस्तुतौ लोकेव्यवायेतिमीमांसा । वाक्येनामेये संकोच्यते, नात्र नियमः परिसंख्या वा मीमांसकरुच्यते, एवं रागतः पचनखसामान्ये प्राप्तं भक्षणं पच पचनखेषु संकोच्यते । परिसंख्योदाहरणं तु 'इत्सवामिधानीमादत्त' इत्यादिकमपूर्वविधिद्वारकमेकविधमेव । तया रागतः स्त्रीसामान्ये कालसामान्ये च व्यवायः प्राप्तः कृतौ भार्यायां च संकोच्यते, एव- मामिषसेवादावमि योग्यम् । तथाच विधिषलावायभावेन रागत एव प्राप्तस्वेन निरत्तिरेव विरागिणामिटेति । इत्यमेतत्पक्षे लोकयोजना-व्ययायादयो नियारा- गतः प्राता इति तेषु चोदना छोऽपि विधिर्नास्ति, तर्हि ऋतौ मार्यामुपेयादित्यादः सोऽर्थस्वनाह-व्यवस्थितिरिति । अव्यवस्थया सर्वन रागतःप्राप्तं व्ययाया- दिकं तस्य विवाहयामुराप्रर्व्यवस्था क्रियते । उपसंहारापरनामा संकोचः क्रियते इत्यर्थः । तस्माद्विधेरभावान्मूलभूतप्रापकरागस्य दुर्बलत्याद्विचारेणापनोयत्याय विरागिणां निगृत्तिरेवेटा न प्रवृत्तिरिति ॥ इति श्रीमदनन्तोपाध्यायरिसनुराधीनाथोपाप्यायविरचितो लोकेन्यवायेविश्लोकटीकाप्रकाशः समाप्तः। Oure-

·जन्माद्यस्येतिभागवतारम्भश्लोकः
श्रीधरीय-काशीनाथोपाध्यायव्याख्ये ।
ॐनमः परमहंसावादितचरणकगलचिन्मकरन्दाय
भजनमानसनिवासाय श्रीरामचन्द्राय ।
यागीशायस्य पदने लक्ष्मीर्यस्य च पक्षसि ।
यस्याले हदये संवित्तं नृसिंहमहं भजे ॥१॥
धीः॥ धीररिमणीयमे धीमतिलवि, गुरु स्वभुवः।
धीवाग्विलारादेवं घिसकामदुपाद्रियारस पन्दे ॥१॥
भीमागवतनियटीकाटिरपारि येः।
धीपरसामिपादोसान्यन्दे गावदर्शनान् ॥२॥

·वेदस्तुती लोकेव्यबायेतिमीमांसा । वास्येनामेये संकोच्यते, नाम नियमः परिसंख्या वा मीमांसकरुच्यते, एवं रागवः पचनससामान्ये प्राप्तं भक्षण पञ्चसु पचनसेपु संकोच्यते । परिसंख्योदाहरण तु 'इस श्वामिधानीमादत' इत्यादिकमपूर्वविधिद्वारकमेकविधमेव । तया रागतः स्त्रीसामान्ये कालसामान्ये च व्यवायः प्राप्तः ऋतौ मार्यायां च संकोच्यते, एव. मामिपसेवादावपि योज्यम् । तथाच विधिपलात्प्राप्तभावेन रागत एव प्रसस्पेन नितिरेव विरागिणामिटेति । इत्यमेतत्पक्षे लोकयोजना-व्ययायादयो निल्लारा- गतः प्राप्ता इति वेषु चोदना कोऽपि विधिर्नास्ति, सादि ऋती मार्यामुपेयारिसादः कोऽर्थस्खग्राह-व्यवस्थितिरिति । अव्यवस्थया यंत्र रागत: प्राप्त व्ययाया. दिकं तस्य वियाहयशसुरामहेयवस्था कियते । उपसंदारापरनामा पोषः क्रियते इत्यर्थः । तस्माद्विषेरमायान्मूलभूतप्रापकरागस दुर्यललाद्विचारेणापनोयसाय पिरागिणों नितिरेवेशन प्रतिरिति ।। इति धीमदनन्तोपाप्यायमूरिसराशीनायोपाप्यायविरचितो लोकव्यवायेवियोष्टीकाप्रायः राना ·मुखे इत्यर्थ । अनेन तद्वदनानुस्मरणादपरविद्यावाप्ति निता । यदुरसि समधि. टानी श्री हेमरेसारूपेणास्ते इति सचिन्मूतो भगवति चिबडभागामावेन देह. देहिभागमभवेऽपि यददनादिहारणात् इएमापनमपत्रामसिद्धि । अनेन त्रिवर्ग पति ताजनगरमामयज्ञानरूपपरविद्याप्राप्तिरिति मुफिविधि अनहदयसवि. दोरमेदारपूरयादेश त नरसिंहमूर्ति मावन्त कीर्तननमनादिनि सेवे चत धैर्गस्गमायेण ।माघे साधनसंपत्ति पुस्पार्दनुटये। तया विना तदामोति मरो नारायणाश्रय पार्षधाममोशास योग्य भारमन । एक देव हरे जन्माद्यस्येतिभागवतारम्भश्लोकः श्रीधरीय-काशीनाथोपाध्यायव्याख्ये। ॐनमः परमहंसास्वादितचरणकमलचिन्मकरन्दाय भक्तजनमानसनिवासाय श्रीरामचन्द्राय । वागीशायस्य वदने लक्ष्मीर्यस्य च वक्षसि । यस्यास्ते हृदये सवित्तं नृसिंहमह भजे ॥ १॥ श्री ॥ श्रीरुक्मिणीसमेत श्रीमद्विटुल विमु गुरु स्वभुव । धीवाग्विलासहेतु धितकामदुधाद्विसारस बन्दे ॥१॥ श्रीभागवतनिध्यर्थटीकादृष्टिरकारि यै । श्रीधरस्वामिपादास्तान्वन्दे भायैकदर्शनान् ॥२॥ श्रीमदशमस्कन्धतोपणीसारसप्रहारम्भे पुराणानां वेदचतुष्टयव्यारयानुभूतपय- मवेदरूपाय प्रमाणतो विस्वरेणोपपादित वत एव ज्ञातुमलमिति नेह वितन्यते । तत्र तादरसाकारमझमजनेनैवामीसितचतुर्थसिद्धिरिति श्रीमद्भागवतसिद्धान्त सूचयन् निजेटदेवतानुस्मरणरूप मालमाचरति-वागीशेति । सरस्वती यस मुखे इत्यर्थ । अथवा ईशा विधिनिषेधैनीवामियमय ती येदलक्षणा यार यस । यम्य इदये सवित् परविया वास्ते माग । विद्यालश्मीभ्यां हि त्रिवगविधि ·वेदस्तुतो लोकेन्यवायेतिमीमांसा । वाक्येनामये संकोच्यते, मात्र नियमः परिसख्या वा मीमांसकरुच्यते, एवं रागतः पञ्चनखसामान्ये प्राप्तं भक्षणं पञ्चसु पञ्चनखेषु संकोच्यते । परिसंख्यौदाहरणं तु 'इत्यश्वामिधानीमादत्त' इत्यादिकमपूर्वविधिद्वारकमेकविधमेव । तथा रागतः स्त्रीसामान्ये कालसामान्ये च व्यवायः प्राप्तः ऋतौ भार्यायां च संकोच्यते, एव- मामिषसेवादावपि योज्यम् । तथाच विधिबलात्प्राप्त्यभावेन रागत एव प्राप्तवन निवृत्तिरेव विरागिणामिष्टेति । इत्यमेतत्पक्षे श्लोकयोजना-व्यवायादयो नित्या रा• गतः प्राप्ता इति वेषु चोदना कोऽपि विधिर्नास्ति, तर्हि ऋतौ भार्यामुपेयादित्यादेः कोऽर्थवत्राह-व्यवस्थितिरिति । अव्यवस्थया सर्वन रागतः प्राप्त व्यवाया- दिकं तस्य विवाहयज्ञसुराग्रहैर्व्यवस्था क्रियते । उपसंहारापरनामा संकोचः क्रियते इत्यर्यः । तस्माद्विधेरभावान्मूलभूतप्रापकरागस्य दुर्बलत्वाद्विचारेगापनोयत्वाय विरागिणा निवृत्तिरेवेष्य न प्रवृत्तिरिति ॥ इति श्रीमदनन्तोपाध्यायसूरिसूनुकाशीनाथोपाध्यायविरचितो लोकव्यवायेति लोकटीकाप्रकाशः समाप्तः॥

·८८ वेदस्तुतौ जन्माद्यस्वश्लोकः। विश्वसर्गविसर्गादिनवलक्षणलक्षितम् । श्रीकृष्णाख्यं परं धाम-जगद्धाम नमाम तत् ॥ २॥ माधवोमाधवावीशौ सर्वसिद्धिविधायिनी । वन्दे परस्परात्मानौ परस्परनुतिप्रियौ ॥ ३ ॥ संप्रदायानुरोधेन पौर्वापर्यानुसारतः । श्रीभागवतभावार्थदीपिकेयं प्रतन्यते ॥४॥ खन्न कारणं पादसेवनम् ॥' इत्युक्तः ॥ १॥ इदानी प्रन्यप्रतिपाद्यदेवतां प्रणमति- विश्वेति । 'अत्र सर्गो विसर्गश्च स्थानं पोषणमूतयः । मन्वन्तरेशानुकथा निरोधो मुक्तिराश्रय'इति दशलक्षणानि लक्ष्यन्ते । तानि च यो विश्वसर्गविसर्गादिकता स परमात्मा श्रीकृष्ण इत्येवंप्रकारेण दशमस्य आश्रयस्य सर्वाधारस्य परमेश्वरस्य लक्षणानि संपद्यन्ते, तथाच मुक्तिपर्यन्तैनवभिलक्षणैर्बोधितं श्रीकृष्णं ब्रह्म नमामे- त्यर्थः । कृष्णाख्यमित्याख्यापदेन नामरूपवत्त्वोक्तावपि मायातत्कार्यस्पर्शरहितमि- त्याह-परंधामेति । मुक्तप्राप्यमित्यर्थः । इत्यमेव 'वेत्ता च वेद्यं च परं च धामे'- त्यत्र भाष्यकाराख्यातं-जगतो धाम आश्रय इति दशमलक्ष्यरूपतोपपादनं, यद्वा जगद्धाम यस्येति विश्वानुस्यूतत्वेनान्तर्यामिरूपता । नमामेति प्रार्थनायां प्राप्तकाले लोट । बहुवचनं तु 'अस्मदो द्वयोश्चे'त्येकत्वेऽपि साधु ॥ २॥ हरिहरयोरमेदशा- नानिर्बाधेष्टसिद्धिरिति वोधयन्नेती प्रणमति-माधवेति । ईशाविति ईश्वरद्वया- संभवादमेद एव तयोः पर्यवस्यतीत्यर्थः। नामरूपादिमेदस्तु तत्तद्भक्तप्रीतिवशाजात इति भावः । तदुक्तं तातचरणैः-'हरहोः प्रकृयैक्यं साधनश्यं तथापि ती। प्रत्यये भजता रुच्या संप्राप्तौ भिन्नरूपता मिति । व्याख्या-अन हरिहरशब्दयो- स्तदर्थभूतविष्णुशिवयोश्च प्रकृतिश्चिद्रूपताखभावो हृन्हरण इति धातुश्च । साधनं भजनादिकं वाद्यर्थप्रत्यय गुणोत्सादनं च । प्रत्ययः प्रतीतिः प्रत्ययसकाविकारा- कारौ च । रुचिः इच्छा मेघश्यामकर्पूरगौरकान्तिथ । रूपं चतुर्भुजपञ्चमुसलादि अकारान्तेकारान्तशब्दरूपं च योज्यम् । भजतां नाम सेविनां इच्छया विकारादि- प्रत्यये कृते सतीत्यन्ययः । अथ भकानां प्रत्यये प्रतीतो कान्यामिन्नं रूपमिति च॥३॥ निशेपदयरिशिष्टमन्भरचना प्रविज्ञानीते-समिति । संप्रदायो नगदिपरम्परागतातादिरूपः तदनुपर्तनेऽपि पौळपर्यानुस्मरणमावश्यक, अन्यथा ·सनावियर मापी गुलामति संप्रदायविदा ।देन गुरुवन्दनमपि . हरति-फेति । भर सयपीति शेषः। अजुना पयोनिधिमथनपद भसमवेरियं प्रतिसातार्यविनिरसमाविता परपीवर्षः ॥ ५॥ तरिरादि संभावयति-मूक- मितिभित्र तपापीलादिपापा मूअलं पर्याप्त भूपि पा करोवीलर्थः । सामवे सत्र भामनेपदयामाय कियाफ्लम पर्वगानित्ययोजनायासोन कार्दः । 'aam गोगनपरमपलासी काटिदायापिनिगुरास्तन्मयोंदावा व्याख्याद्वयोपेतः । काहं मन्दमतिः केदं मन्यनं क्षीरवारिधेः। किं तत्र परमाणु यत्र मजति मन्दरः ॥ ५॥ मूकं करोति वाचालं पहुं लङ्घयते गिरिम् । यत्कृपा तमहं वन्दे परमानन्दमाधवम् ॥६॥ 'कृष्णस्तु भगवान्वय'मित्यादिपूर्वापरवाक्यानालोचनेन 'अधामंशभागेने'त्यादा- वंशावतारत्वादिव्याख्यानं स्यात्, नहि तथा व्याख्यानेऽप्यद्वैतसंप्रदायो हीयते। मेदवादिभिरपि पौर्वापर्यमनुनियत इति संप्रदाय इत्युक्तम् । पयवा संप्रदायः श्रीमद्भागवतव्याख्यानपद्धतिः सा यया भगवता ब्रह्मणा नारदं प्रति 'त्वमेतदिपु- लीकुर्वि'त्युक्त्वोपदिष्य 'यथा हरी भगवति नृणां भर्भिविष्यति । सर्वात्मन्य- खिलाधारे इति संकल्प्य पर्णयेति हरिलीलाप्राधान्येन श्रीभागवतवर्णनं तु भक्ति- रस विपाते न केवलं तसमिति । एवंच यथा 'मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेता' इत्यादी प्रपद्यन्त इत्यादिपदानां भगवदेकशरणाद्ययं विहाय ब्रह्मात्मैश्यज्ञानार्थ- तादिव्याख्यानं भगवत्पादः कृतं तथान भक्तिप्राधान्यविधायकवाक्यानां मतिरस- विघातकं ज्ञानादिप्राधान्यतया व्याख्यानं न कर्तव्यमिति श्रीब्रह्मणा व्याख्यानपद्ध- निर्विहिता । अतएव 'नन्दगोपकुमाराये' यादी नन्दयतीति नन्दः । गां वेदं पाल यतीति गोपः । फु विद्या मारयतीति कुमारः । नन्दश्चासौ गोपचासी कुमारचे- खेवधीभागवतं व्याचिकीर्षुः फायद्धिपधिगवतव निवारित इति महाजनप्रसिदिः तयार प्रनोपदिष्टभजिप्राधान्यसंप्रदायानुरोधेनेत्यर्थः । तदनुरोधेऽपि पापियाना लोचने पूर्वोकं श्रीकणे अंशतया व्याख्यान मायाप्रतिनिम्पसमायिकविप्रस धापभिप्रेतभेदादिव्याख्यानं चापि स्यात्, सरसतः पौर्य पर्यालोचनेन तुन दिति पोर्यापर्या गुणारत इत्युकम् । भावार्थीपिकति मन्यनाम ॥४॥ सगर्व परि.

·. वेदस्तुती जन्माद्यस्येत्तिश्लोकः। जन्मायस यतोऽन्वयादितरतथार्थेष्वभिज्ञः खराट तेने ब्रह्म हदा य आदिकवये मुह्यन्ति यत्सूरयः । श्रीमद्भागवतामिधः सुरतरुताराडरः सजनिः स्कन्धादशमिस्ततः प्रविलसद्यालवालोदयः । द्वात्रिंशत्रिशतं च यस्य विलसच्छाखाः सहस्राण्यलं पन्यष्टदशेष्टदोऽतिसुलभो वर्वति सर्वोपरि ॥ ७ ॥ अथ नानापुराणशास्त्रप्रवन्धैश्चित्तप्रसत्तिमलभमानस्तत्रतत्रापरितु- प्यन्नारदोपदेशतः श्रीमद्भगवद्गुणवर्णनप्रधानं भागवतशास्त्रं प्रारिप्सु- वेदव्यासस्तत्प्रत्यूहनिवृत्त्यादिसिद्धये तत्प्रतिपाद्यपरदेवताऽनुस्मरणल- क्षणं मङ्गलमाचरति-जन्माधस्येति । परं परमेश्वरम् । धीमहि । फलितम् ॥ ६॥ भक्तिभक्तभगवन्माहात्म्यप्रतिपादक श्रीमद्भागवतशास्त्रमेव श्रव- णपठनपूजनवन्दनादिना सेवितं कामिमोक्षादिसकलपुरुषार्थप्रदं किमुत भका भक्ति- भगवांश्चेति व्यजयितुं तपात्वेन श्रीमद्भागवतशाग्नं वर्णयति-श्रीमदिति । श्रीमद्भागवतमिति पडक्षरं नाम यस्य । 'श्रीमद्भागवते महामुनिकते' इत्यादिषु मूले तथा व्यवहारात् । भागवतमिति व्यवहारतु भामा रायेतियत्पूर्वपदलो- पात् । तारः प्रणवः अङ्कुरो यस्य जन्माद्यस्येति प्रणवोचारपूर्वको वस्या- रम्भः । केचित् नैमिषेऽनिमिपक्षेने इत्यत्र प्रणवं पठन्ति । द्वात्रिंशय जयश्च शतानि चेति विपदद्वन्दः । कपिजलानालमेतेत्यवानिर्धारितविशेष बहुत्वं त्रित्वे पर्यवस्यति । तेन पञ्चत्रिंशदधिकशतत्रयसंख्याः शाखा इत्ययः ।। समाहारोत्तरइन्द्रे तु निशतीति स्यादिति वत्साहरणलोलारम्मे प्रपधितम् । एते- नापासुरवधाभ्यायाभावाभिप्राय द्वात्रिंशत्पदमिति कस्यचिदुत्प्रेक्षितं प्रयुकम् । हरिलीलामन्ये दोपदेवेन-'निरोधो दशमस्कन्धे नवल्यध्याय ईरित' इत्युपझम्य "वधश्च वत्सबकयोखपापासुरमोगिनः । वत्सचौरब्रहामोहो ब्रह्मणा खदनं हरे'रि- स्युकस्वेन सद्विरोधापत्तेः । अष्ट दश च सहसाणीवि पृयश्पदेनान्वयः । समासे अष्टादशेदि स्यात् ॥७॥ जन्माचस्प यत इति । परं परमेश्वरमिति। विम्यभूतभी शामित्यर्थः। + ·तरखरूपलक्षणं-यपा गोः सानाराहादि । यावश्यकालमनवस्थितत्वेन खरूपान्त- गंत रात् यक्ष्य इतरप्यातं योधयति तत्तटस्थलक्षण-या गोविशेषस भलंका- रविशेषादि, देवदतगृहस्थाकादिवा प्रकृदे सवंशानमानन्दय परमेश्वरखरूपमेव सत् भराजदुराप्रपथभ्यात्ततया बोधयतीति स्वरूपलक्ष यते। जगबन्मा- दसरणत्वं तु तरस्थलक्षणम्, नदि उत्सशति प्रलपारिसते तदमावात् । अतः व्याख्याद्वयोपेतः । तेजोबारिमृदां यथा विनिमयो यत्र विसर्गोऽमृपा धाम्ना स्वेन सदा निरस्तकुहकं सत्यं परं धीमहि ॥१॥ ध्यायतेलिडि छान्दसम् । ध्यायेमेत्यर्थः । बहुवचनं शिष्याभिप्रायम् । तमेव स्वरूपतटस्थलक्षणाभ्यामुपलक्षयति-तत्र स्वरूपलक्षणं स. त्यमिति । सत्यत्वे हेतु: -यत्र यस्मिन्ब्रह्मणि त्रयाणां मायागुणानां तेन मायाप्रतिबिम्बितेश्वरव्यात्तिः ॥ द्वधान प्रक्रिया । तत्राद्या यथा-अविद्या- प्रतिबिम्बो जीवः,मायाप्रतिबिम्ब ईश्वरः । स च उपाधिमूतमायायात्रिगुणत्वात्त- तद्गुणविशिष्मायाप्रतिविम्बभेदेन ब्रह्मविष्णुशिवरूपः । विम्बभूस्तु परमेश्वरो निरुपाधिकं ब्रह्मेव, सचादिनारायणः श्रीकृष्ण इत्यादिपदेन व्यवहियते, शिवपुरा- गादी च परशिवादिपदैः । सच स्वांशमायाप्रतिविम्वित परधर्मः सृष्टयादिकर्तृला. दिमिरभिलप्यते । द्वितीया यया अविद्या माया च एकैव तत्प्रतिविम्बो जीवः । विम्यभूतं चैतन्यं ईश्वरो निरुपाधिक एव स एक एव सृष्टिस्थितिप्रलयकर्तृवाद्या- रोपितधर्मेब्रह्मविष्ण्वादिभेदव्यवहारमा विम्यत्वप्रतिबिम्वत्वाभ्यामनाकान्तं शुद्ध- चैतन्यं निर्धर्मकं मल्लेति ॥.सन शाने द्विविधा प्रक्रियोपत्तभ्यते-सर्वथा एतच्छा. खपरमतात्पर्यगोचरो विम्यभूतः परमेश्वरो निर्गुणं ब्रह्म तत्राभिलप्यमानगुणानां चिन्मयत्वेन प्रकृतिपरिणागभूतगुणाभयत्वाभावात् । सष्टं चेदं 'मां भजन्ति गुणाः सर्व निर्गुण निरपेक्षकम् । मुहृदं प्रियमात्मानं साम्यासज्ञादयो गुणा' इत्यादी। लिजि विधिलिहि प्यान्दसमिति । ये चिन्तायामित्यस्मात् 'व्यत्ययो बहुल मिति सूण परसैपदव्यत्ययादात्मनेपदम् । 'छन्दस्युभयथै'युभयसंज्ञायां गर्वधातु- करवारसीयुटः सकारलोप: आर्धधानुकत्याच्छवभावः वाहुलकात् प्यायतेः संप्रमा र हल'इति दीपः इति पैदिकप्रक्रियास्थस्त्रैः साधनीयमित्यर्थः । स्वरुपत- टस्थलक्षणाभ्यामिति । यसरूपान्तर्गत सदितरव्यात्ततया लयं बोधयात ·वेदस्तुती जन्माद्यस्येतिश्लोकः । अन्न दृष्टान्त:- तमोरजःसत्वानां सर्गो भूतेन्द्रियदेवतारूपः अमृपा सत्यः ।. यत्सत्यतया मिथ्यासोऽपि सत्यवत्प्रतीयते तं परं सत्यमित्यर्थः । --तेजोवारिमृदां यथा विनिमय इति । विनिमयो व्यत्ययः अन्यस्मिन्नन्यावभासः । स यथाऽधिष्ठानसत्तया सद्वत्म- तीयत इत्यर्थः । तत्र तेजसि वारिबुद्धिः मरीचितोये प्रसिद्धा, मृदि काचादी वारिबुद्धिारिणि च काचादिबुद्धिरित्यादि यथायथमूह्यम् । यद्वा तस्यैव परमार्थसत्यत्वप्रतिपादनाय तदितरस्य मिथ्यात्वमुक्तम् । .. स्वरूपानन्तर्गतं सदाकाशादिव्यावृतमीश्वर लक्षयतीति तटस्थलक्षणम् , तदाह-- तत्र स्वरूपेत्यादि । सत्यपदं ज्ञानानन्दयोरुपलक्षणं-भूतेन्द्रियेति । तम.सर्गः थाकाशादिभूतपञ्चकं, रज.सर्गः कर्मेन्द्रियपञ्चकं प्राणपञ्चक च, सत्त्वसर्ग: ज्ञाने- निद्रयपञ्चकं अन्त:करणचतुष्टय तत्तदिन्द्रियायधिष्ठातृदेनताथेवि विभागः। जह्य- मिति । वारिणि समुद्रजले दूरत्वदोषेण नीलसिलावुद्धिः, यथावा सभाया जले स्थलनमो दुर्योधनस्य, अन्धकारस्थरत्नरूपमृदि खदिराझारभ्रम इत्यादि । अनपक्षे अकारप्रश्लेषेण अमृषापदं सत्यवाचकं कृत्वा सत्यवदिति सत्यसदृशे लाक्षणिक कार्य इति गौरवमित्यस्वरसादाह-यद्वेति । यत्रेत्यनेनेति । यत्र शुक्मादी रजतादिनमाधिष्ठानव तन सर्वत्रावरणं दृष्टं इत्सनायाकाशादिभ्रमाधिष्ठानत्वो. पत्या उपाधिना शेष हेत्वज्ञानेन सवन्ध परमेश्वरस्य प्रतीयते, तथाच अमानस- बन्धे तस्य न सात्परमेथरत्वम् । अज्ञानसबन्धो हि सद्यकाले तदाश्रयस्वरूपो वाच्यः तदानीं अज्ञानाश्रयाणा जीवानामभावादततत्सकन्धं वारयवीयर्थः । महसा खपशानेन कपटमज्ञानम्वन्धादि । अयंभाव:-अनायतसविद्रूपे बिम्पभूते ईश्वरे अज्ञानाश्रयत्वासभवात् अज्ञानविषयमाण भ्रमाविष्ठानता। नच तावता ऐश्वर्यहानि , अज्ञानविपये मण्यादी कपर्दियारोपेऽपि खरूपप्रका. शादेर्वाधादर्शनात् । राष्टिप्राकालेऽप्यनादिजीवानामज्ञानाप्रयाणां सूक्ष्मरूपेण सत्वान काप्यनुपपत्तिरिति । जन्मादिर्य सति तद्वगविज्ञानो महुप्रीहिः । जन्म स्थितीभरसमाहारः समासार्थ, समादारे मपुसफरफरवयो सरवाजन्मारीति मधुरा फेकवचनम् । यत इपि पयम्यस्खसिल निपितोपादारोभयपरए । यस्मात् ·- पाण्डलारिकार्य तु परस्पर कार्यावस्या कारणावस्थायां च नानुवर्तते, इदं पुग्म सुपर्ण गुवर्णस्टक गुपर्गनिवि तादाम्येन प्रदीपमानत्वात् । स्टककुण्ड, व्याख्याद्वयोपेतः। यत्र मृषैवार्य विसर्गों न वस्तुतः सन्निति । यत्रेत्यनेन प्रतीतमुपा- विसंवन्ध वारयति । स्खेनैव धाना महसा निरस्तं कुहकं कपट मायालक्षणं यस्मिंस्तम् । तटस्थलक्षणमाह-जन्मादीति । अस्य विश्वस्य जन्मस्थितिमगा यतो भवन्ति तं धीमहीति । तत्र हेतु:- अन्वयादितरतश्च । अर्थेष्वाकाशादिकार्येषु परमेश्वरस्य सद्रूपेणा- न्वयादकार्येभ्यश्च सपुष्पादिभ्यस्तयतिरेकात् । यद्वा अन्वयशटदे- परमेश्वरात्कर्तुपादानाच भवतीत्यर्थः । यत इत्यव्ययनिर्देशेन कारणस्याविक- तत्वं ध्वन्यते । तत्र परमेश्वरस्योभयविधकारणत्वे हेतुः-अन्वयादिति । यत्सत्त्वे यत्सत्त्वमन्वयः । यदमावे यदभावो व्यतिरेकः । यथा मृदः कुला. लस्य वा सत्त्वे घटोत्पत्तिसत्त्वम् । तदभावे तदभावाधिकरणे तन्वादी घटोत्प- त्यभाव इत्यन्वयव्यतिरेको प्रत्यक्षौ मृदादेः कारणत्वे घटादेः कार्यत्वे च मानं, तया यत्र या सद्रूपेण परमेश्वरस्य सत्त्वं परः सनिति प्रत्यक्षतो दृश्यते तम कार्यत्वं, या सपुष्पादो तदभावः सपुष्पं सत् यपुप्पमस्त्रीत्यनुभवाभावात्तन का- र्यस्खस्यामाव इति अन्वयव्यतिरेकी ईश्वरस्य कारणत्वं जगतः कार्यत्वं च बोधयत इत्यर्थः । अनार्यपदेन कार्यकेनान्वयमहाधिकरणमुपातं, व्यतिरेकप्रहाधिक- रणं रापुष्पादिकं नु व्यतिरेकार्यकादितरपदादाक्षेपलब्धमिति योप्यम् । ननु गृदादिव्यांतरेकप्रहाधिकरणं तन्वादिमावरून प्रतिदं सपुष्पादिकं त्वलीकमनुपाख्यं तस फयं व्यतिरेकाहाधिकरणलपरितोपादाह-यद्वेति । अन्वयादिपदस यत्यये इलादिरः पारिभाषिकः, तं विहाय अवयवार्ययोगी यौगिकोऽर्थः परि- गृपत इत्यर्थः । अनुत्तिसादात्म्येन प्रतीतिः । व्यावृत्तिभेदः । अर्थेषु कार्यकार- गेषु कारणस्यानुवर्वमानत्यं कार्यस्य व्यापृचत्वं च दश्यते, वेन यदनुवर्तमान कारण यातं तत्कार्यमिति नितयम् । गुवर्गादिकारण हि कारणावस्थायां, कार्य तु पर कारणावस्थामा २ नानुवर्तते, अटे मुवर्णपिण्डे च कट- पारितादरम्पनीमावार । भवः पुल फटां न, अवर्णपिण्डः कटनेले ·वेदस्तुती जन्मायस्पतिश्लोकः। नानुत्तिरितरशब्देन व्यावृत्तिः । अनुवृत्तत्त्वात् सद्रूपं अदा कारणं मृत्सुवर्णादिवत् , व्यावृत्तत्वाद्विश्वं कार्य घटकुण्डलादिवदित्यर्थः । यद्वा सावयवत्वादन्वयव्यतिरेकाभ्यां यदस्य जन्मादि तत् यतो भवतीति संबन्धः । तथाच श्रुतिः–'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति । यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ती' त्याद्या । स्मृतिश्च 'यतः सर्वाणि भूतानि भवन्त्यादियुगागमे । यस्मिंन्ध प्रलयं भेदेन प्रतीयमानलाधारतत्वं कार्यस्य । एवं घटः सन् पटः समिति विश्वकार्ये सदूपं ब्रह्मानुवर्तते, घटादिकार्य तु पदादी कार्ये सृष्टयप्रे कारणावस्थायां च नागु- वर्तते, सृष्टिप्राकालिकं ब्रह्म घटो न, घटः पटो नेत्यादिमेदप्रतीते, भतो मारत- खात् विश्वं काय, सद्रूपं प्रा कारणमिति भारः । ननु सिद्धान्ते निमित्तोपाग त्वोभयविधकारणत्वं परमेश्वरस्पट, मनुत्तियोपादानस्यैव मृदादेपंटादी सते नतु निमित्तस्य कर्तुः पुलालादेः अतोऽवत्तियारतिहेवना कार्यकारणभावमा- धने परमेश्वरस्योपादानत्वमेव विद्येषनु पर्तृत्वमपि । चि पूर्वमीमांसक सृष्टिप्रलयानम्युपगमावगतो जन्मादेरप्रसिद्धी जन्मादिकारणावं कथं सटस्थलणं स्यादित्याशङ्कायामाह-यहा सायययत्यादन्ययेति । थमान्ययेतरसदाभ्या अन्वयव्याप्तिः व्यतिरेकम्याप्तिध मते, नापिति पदुपयनन्यजितपशुपरि- छेदसहयरितसावयपत्यादिहतोरध्याहारः सूच्यते । तयाच अपु पटपटारि. कार्येषु भात्मनि च गृहीतान्ययव्यतिरे व्याक्षिकम्प सावयपत्यादिदेतोरसेवि पर. बायजगति पक्षे परामर्धादिकारणसामग्रीबलायसन्मादि निषितं घर तो भवति तं धीमहीयन्वयः । तत्र हे पुरःसरा व्याप्तिरन्वय यातिः । गाप्यामापपु. रस्परा व्याप्तियतिरेकच्यातिमा तयार प्रयोगः- पिथं जन्माश्मिर, सारय. पापाद, मनयन याययपसं पटपटादौ वा अन्माश्मिा, पत्र प्रमादिमत्ता. भावः भारमनि रान सावयाखाभावा, तपा पृपियादिवगतोऽपि सारवास न्मादिगरपति एवं परित्यागयतादिदेवराव्याशिवारिक पोन्। एपंच भवपतिरेफम्याशिनुमानेन नगी भामा प्रशाप साकार उमर्षि परमेश्वरम सुधा पानी पीनामिप्रायः ICE-सपापभुति. रिति । सन्पपयामिमे भटमा म परेमाfirein Road ·व्याख्याद्वयोपेतः । ९५ यान्ति पुनरेव युगक्षये' इत्याद्या । तर्हि किं प्रधानं जगत्कारणत्वा- ध्येयमभिप्रेतं, नेत्याह-अभिज्ञो यस्तम् । 'स ऐक्षत लोकान्नु सृजा इति । स इमॉल्लोकानसृजते'ति श्रुतेः, 'ईक्षते शब्दमिति न्यायाच्च । तर्हि किं जीवो ध्येयः स्यात् , नेत्याह-वराट् स्वेनैव राजते यस्तम् । स्वतःसिद्धज्ञानमित्यर्थः । तर्हि किं ब्रह्मा ध्येयः 'हिरण्यगर्भः समवर्ततामे भूतस्य जातः पतिरेक आसीदिति श्रुतेः, व्यतिरेकपदेन अर्यापत्तिप्राया । तथाच सावयवत्वाद्यन्यथानुपपत्त्या च यज- न्मादि सिद्ध्यति तद्यत इत्यर्थः । यतो निमित्तोपादानरूपात्परमेश्वरात् । भूतानि आकाशादीनि स्थूलशरीरान्तानि जायन्ते । जातानि सन्ति येन जीवन्ति पोप- णपालनादिकं लभन्ते । प्रयन्ति नश्यन्ति सन्ति यदमिसविशन्ति यसिस्वादा- रम्येन प्रविशन्ति तौति श्रुत्यर्थः । आदिपदेन 'सच त्यच्चाभवत्' 'तदात्मानं खयमारते' त्यादिश्रुत्यन्तरसप्रहः । ननु नेयं श्रुतिरीश्वरस्य जगदुपादानबादि- परा चेतनद्रव्योपादानत्वादर्शनात् । पटादिकार्य हि मृदायचेतनोपादानकं दृश्यते, सेन मोहज यात्मकजगतस्तत्रादर्श निगुणं प्रधानमेव उपादानं युक्तम् । पुरुष- समिधानमात्रेण प्रधान स्वयमेव जगदाकारेण भवति न तन कर्तुरीश्वरस्यापेक्षा। तस्मार यतः प्रधानात् भूतानि जायन्ते प्रधानमेवात्मानं जगदाकारेण कुरुते इले श्रुविनिरपि प्रपानमेव जगत्कारणत्येन प्रतिपायत इति राहवे-तहीति । स मगरकता परमेश्वरो लोकान् नु निधि यजै सष्टं करवानि इति ऐशत मालोचि- तयार । तत. रामासोकानयजत राष्टवान् इति श्रुत्सर्थः । जगत्कारणस्य ईक्षण- भवणानस प्रभानस्शणाभवात् धुतिमिधेतनमेव जगत्कारणं प्रविपाधवेन प्रधानम् । अमेव योगदान इत्यादिनियम भारम्भादियादे दृष्टो नत विवर्तवादे, रसाद सादिभ्रमे जदरबादेरपि गादिपेतनत्योपादानत्वादिदर्शनात् न पिल. सपवारितः 'ययाऽयतः पुरषत्रेश्टोमानि तयाऽसरासमवतीह विश्वनि'स्या- पि जगदिसशसपेयरपोगदानवसंमदोक्षेति भावः । निखरोऽत्रा. रस । म्यायः सुखनिर्णयक स्वमुदापा, दम सवेर्नागमति सानिमांगापा भारितः परमाधिकरणे रिक्षान्तसूत्रम् । असाय:- ·वेदस्तुती जन्माद्यस्येतिश्लोकः। नेत्याह---तेने इति । आदिकवये ब्रह्मगेऽपि ब्रह्म.. वेदं यः-वेने प्रकाशितवान् । 'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै । तं ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षु शरणमहं प्रपद्य' इति श्रुतेः । ननु ब्रह्मणोऽन्यतो वेदाध्ययनमप्रसिद्धम् । सत्यम् । तत्तु हृदा मनसैव तेने विस्तृतवान् । अनेन बुद्धिवृत्तिप्रवर्तकत्वेन गाय- साख्यामिमतं प्रधानं जगत्कारणमिति प्रतिज्ञा । तन भशब्दमिति हेतुगर्भ विशे- पणं, अशब्दत्वात् । वेदशब्दाप्रतिपाद्यत्वादित्यर्थः । कुतो वेदशब्दाप्रतिपायरष- मिति शङ्कायामाह-ईक्षतेरिति । स ईक्षवे'सादिधुठिपु जगत्कारणस्येक्षण- श्रवणादरीक्षणं च जडे प्रधाने न संभवतीति वेदशब्दाप्रतिपाद्यमतो न कारणमिति न्यायोक्तिः । ईक्षणश्रुतिरपि क्थंचित्प्रधाने योज्येवेत्यादिशहानिकरनिरासाय । नन्धीश्वरस्य कर्तृलादिकं वैपम्यादिदोपाप्रसनाथ जीवकर्मापेक्षं याच्यम् । जीवध धर्मादिकर्मणां कर्तोपादानवेति कर्मद्वारेश्वरस्य सृस्पादिप्रयोजकत्वेन जगदुभयवि. धकारणरवं पर्यवस्पति । लोके जयकर्तृयोधप्रयोजके जेतृव्यवहारदर्शनाव, सथान जीवो ध्येयः स्यादिति शरते-तर्हि जीय इति । समाधत्ते-नेत्यावेत्यादि। अविद्यायुतज्ञानेश्वर्यस्य जीवस्य ध्याने फलाभावात् नित्याप्तज्ञानादिरूपं धीमहीति भावः । ननु समष्टिजीवस्य हिरण्यगर्भस्यानागृतशानेश्वर्यभुवः स ध्येयोऽस्पिति शाइते-तहिं फिमिति । अग्रे व्यष्टिजीवोपाधिसभौतिकगरेः पूर्व हिरण्यगर्भः समुत्पमः । जातः सन् भूतस्य जीवादिसंपस्यैकः पविरासीदित्यादिशुलः । भ वर्यस्यान्यतः प्राप्त्यश्रयणात तमिदानस्य शानस्यापि तथायावगठेरनारतवमिति भावः । आदिकयये ब्राह्मण इति । तत्र नानाविधम्मोगुटखसे ये प्रका. शितवानिति व्यायितुं कविपदम् । सरस्वोमाणां निर्दोपवाय आदीति । यति। यः परमेश्वरः पूर्व महारादीप्रमाणं विदधाति टपादयति । देनदिनरादरी नु गु प्रयोधयति । यथ रामे मामी वेदान्प्रहिणोति ददाति, तसं प्र तीलः । उमयन भूलायें रद । तं देवं मप्र भामापारपुनीप्रसादती मारमादिषयात । तमसादियायोत्पपीसियासः मना भाग. शानप्रदरि गमगरदं परम् प्रयतदेशारण भात पित अनेन पारबिधानलम् । मगर्मयेति । मनम्र प्रसार | IN ·मेघरासानाविधामिरर्सहतव्येति भावः । टसोश निगमयति-अतपये.. स्पादिना | भतएव परमार्धसत्य इति । गायत्र्या प्रारम्भेणेति। रार्यगायत्रीमनायविचारधीमहीविपदांवटितपाययन प्रारम्नेनेसर्व पक्ष्य. मानवारदेषपीपमेय गायत्रोरदायों योदः । वेदप्रतिदनुर्विशत्यक्षर- पिसान्दया प्रारम्म ही सपा 'गणपन्या व मारम्म' इलादने युधः । ध्याख्याद्वयोपेतः । त्र्यों दर्शितः। वक्ष्यति हि-'प्रचोदिता येन पुरा सरस्वती वितन्वताऽजस्य सती स्मृति हृदि । स्वलक्षणा प्रादुरभूत्किलास्वत: स मे ऋपीणामृपभः प्रसीदतामिति । ननु ब्रह्मा स्वयमेव सुप्तप्रति- बुद्धन्यायेन वेदमुपलभतां, नेत्याह-यद्यसिन्ब्रह्मणि सूरयोऽपि मुह्यन्तीति । तस्मात् ब्रह्मणोऽपि पराधीनज्ञानत्वात्स्वतःसिद्धज्ञान- परमेश्वर एव जगत्कारणम् । अतएव सत्यः, असतः सत्ताप्रदत्वाच परमार्थसत्यः, सर्वज्ञत्वेन च निरस्तकुड्कस्तम् । धीमहीति गायच्या प्रारम्भेण च गायत्र्याख्यब्रह्मविद्यारूपमेवत्पुराणमिति दर्शितम् । तृतीया । मनसि यथा वेदस्फूर्तिः स्यात्तथा मनोति प्रयतैयामासेत्यर्थः । गायत्र्य- धंतु तृतीयपादार्थः । अतएव तृतीयपादस्यस्य य इत्यस्यान वाक्ये प्रयोगः । प्रह्मणो हदि प्रथम प्रकाशितो वेदस्तन्मुखतः प्रादुर्भूत इत्यर्थ स्पयितुं द्वितीय- स्बन्धस्थलोकमाद-प्रचोदिवेति । पुरा कल्पादो अजस्य ब्रह्मणो हदि सती यष्टिविषयां स्मृति वितन्यता विस्तारयता येन भगवता प्रेरिता वेदवाणी तस्यास्यतो मुरातः फिल प्रादुर्भूना । खानि शिक्षादियुकानि लक्षणानि यस्याः सा । ऋषीणां ज्ञानप्रदानां अष्ठ इति तदर्थः । न्यायेनेति । लोफेप्वतिप्रसिदोऽयं इह न्यायप. दामियः । यया पूर्वेपुरावार्यावदमधील मुत्या परेवुः प्रयुः गुरुनिरपेक्ष एवं धेदं पठति तदनंदिनयल्पेषु । महाकल्यादौ तु नाविसरपददृष्टविशेषात्कलान्त- राष्टितयोपासनयललग्यमानाधिकारः कस्यान्तरस्थवेदं सरन्दित्यर्थः । सूर योऽपिकारिणो प्रक्षादयोऽपि मुहान्तीति । पूर्वोत्तरमृतिपुराणबलात. त्पादी मेदादिविषये मोहो निधीयते, तेन सुप्तप्रतियुरन्यायस्य जातिसार मानस च बाध इत्यर्थः । पूर्वपशोपदिरम्पगर्भभूतो न भुबन्तरोकार ·९८ वेदस्तुतौ जन्मावस्यश्लोकः। यथोक्तं मत्स्यपुराणे पुराणदानप्रस्तावे--'यत्राधिकृत्य गायत्री वर्ण्यते धर्मविस्तरः । वृत्रासुरवधोपेतं तद्भागववमिप्यते ।। लिखित्वा तच यो दद्याद्धेमसिंहसमन्वितम् । प्रौष्ठपयां पौर्णमास्यां स याति परमं पदम् ।। अष्टादशसहस्राणि पुराणं तत्प्रकीर्तितम्' इति । पुराणान्तरे चतुर्लक्षपुराणग्रन्थे सपादलक्षमारते चाष्टादशस्मृतिपुच चतुर्वेदैकगोचरतारशति- पदच्छन्दोविशेषस्य काप्यदर्शनेन एफस्मिनेष पुराणे तत्संभवत्वापादनस्सात्वन्ता- संभवोचित्वात् । गायव्यर्थता चास्य लोकस्येत्यम्-सवितृपदं जगत्प्रसवकारणपरं तदर्थो जन्माउस इत्यनेनोच्यते । पालनादिकीडार्थकदेवपदार्योऽप्यनेनैव जन्मा- रीत्यादिपदेन पालनादिग्रहणात् वरेण्यपदार्थः । परपदेन परत्वोपपादकानि सत्या. दिपदानि । भर्गपदार्थों धामपदेन । धीमहिपदं स्वरूपेणैव तृतीयपादार्यः । तेने ब्रह्म हृदेत्यादिना समष्टिहिरण्यगर्भबुद्धिप्रेरकत्वोचौ सर्वव्यष्टियुद्धिप्रेरकत्यस्यार्यो दु. रुक्तिसिद्धेरिति गायत्रीमन्त्रेण गायत्रीपदेन या आख्यायते या ब्रह्म विद्या सारूप्यते प्रतिपायवे येनेति तद्रूपं प्रतिपाद्यप्रतिपादकयोरभेदविवक्षया विद्यास्वरमेय या श्रीमद्भागवतमित्यर्थः । अन्न ब्रह्मविद्यापदेन सगुणनिर्गुणविद्यम महणम् । गाग्री- मन्त्रेण हि शक्तियत्या सगुणब्रह्मणो लक्षणया निर्गुणस्य च प्रतिपादनेन तरसमा. नार्थक्स्यास्य तदुभयार्थकत्वात् श्रीभागवतस्य गायच्या प्रारम्भः । सरममृतीगि चास्य पुराणस लक्षणानीयन पुराणवाक्यानि प्रमाणपति-पयोकमित्या. दिना । गायत्र्भ्यर्यमधिलारभ्य धर्मस्य 'धर्मः प्रोग्मितरतव' दरयुक्त भागवतधर्मादेविस्तरो युनामुरणपक्ष पर्यवे या तदष्टादशवाहसं पुराणं मागवत. मिति मात्सायः । पुराणान्तरे पामनपुराणे हयपोवनापिरति । हमीरे गाम- शिरोयुज्न दीचिनिना प्रतिता नारायणयमांच्या मनधिशा पयग्राहगी- दिना प्रत्येति संदर्भिम्याम् । ननु समस्येय दानधरणादिनिधानं पुष्पम् । मगयता को भागयतं, मगवत इदं प्रतिपादक भागांची समाश्यये मागा. दपदार्यशानमवादिलातायामाह-यत एवेसि । मौलिदानरम मादिविधानादेवेलपः । अयं माया-मोf from Mmmi mai .

·व्याख्याद्वयोपेतः । च-'प्रन्थोऽष्टादशसाहस्रो द्वादशस्कन्धसंमितः । हयग्रीवब्रह्मविद्या यत्र वृत्रवधस्तथा ।। गायत्र्या च समारम्भस्तद्वै भागवतं विदुः । पद्मपुराणे अम्बरीपं प्रति गौतमोक्तिः-'अम्बरीप शुकप्रोक्तं नित्यं भागवतं शृणु । पठस्व स्वमुखेनापि यदीच्छसि भवक्षयमिति । अतएव भागवतं नामान्यदित्यपि न शकुनीयम् ॥१॥ इति श्रीमद्भागवतप्रथमश्लोकस्य जन्माद्यस्येत्यस्य श्रीधरीव्याख्या ॥ दानादिविधाने एवं चकार भगवान्व्यासः कृपणयत्सल.' इत्युक्त्वा भगवयास- प्रणीतत्वेन पुराणमात्रस्य मागवतत्वसंभवात् , श्रीविष्णुशिवयोयोरपि भगवत्वेन तत्प्रतिपादकविष्णुशिवपुराणादेरपि भागवतबसंभवाच न सामसस्पेन पदानि- यः । तथाच भागवतं नामान्यच्छिवपिष्णुपुराणादिकमेव स्यादित्यविव्याप्तिशवा स्थात्, सणोषी तु यथोषलक्षणलक्षितं श्रीशुरूपरीक्षित्सवादरूपं द्वादशस्कन्धा. राम धीभागवतमिति विशेषनिर्णयेन न राहनीयं शस्ति योग्यं न भवति, सर्वगन पोरी तिव्यायारिनिरासाथीयाः सत्त्वारिलपि न राहनीय, ब्रह्मविद्यारूप स्पोक्ला धर्मविपापन्मुमुचनिरसेन्यगिलपि न पाहनीयमिति घोप्यते, भालय- मिला मुखारिसेव्यतस यायमाणलापति सद्भिम्भिावनीयम् ।

·वेदस्तुतो जन्मायस्येतिलोक । सहस्रसख्या १६१९५ सपद्यते । उवाचमन्त्रा सप्तत्यधिकद्वादशशतमख्याका १२७० अर्धश्लोका शतद्वयसख्या २०० इति श्रीमद्भागवते अमुझस्कन्धे प्रथमा दिरध्याय इति वाक्यानामपि श्रीमद्यासविरचितत्वेन ग्रन्यसख्यान्तगतत्वेन तत्सख्या पञ्चनिशदुत्तरनिशती ३३५ सक्लनया अष्टादशसाहस्रसख्या १८००.. सुपत्ति । यद्वा चण्डीसप्तशतीन्यायेन मन्त्रविभागेनापि इय साया सभाव्यते । तथाहि-अनुष्टुप्लोक्गद्यार्यारुपमन्ना एकादशसहस्राणि द्विसप्तत्युत्तरतिशती च ११२७२ दीर्घवृत्तश्लोकाना पदपञ्चाशदधिकसप्तविंशतिशतसख्याकानामर्धकानि मन्त्रा द्वादशाधिकसार्धपञ्चसहस्राणि ५५१२ अनुष्टुवर्घकानि एकादशाधिकद्विशती २११ उवाचमन्त्राणा सप्तत्यधिकद्वादशशतसख्यानां मध्ये पञ्चषष्टयुत्तरद्विशताना- मनुवादरूपाणा पुरोवादशेपटया तावतो विहायावशिधा उवाचमन्त्रा पयोसर सहस्र १००५ सकलनयाष्टादशसहस्राणि १८००० आपातत एव व्याख्या । तेन तत्तदध्यायेषु तत्तन्मन्त्रगणनया सख्योनाधिस्यसकलनमूह्यम् । हेमादिप्रभू तिवर्मशास्त्रग्रन्थेषु कालखण्डादौ 'कलिं समानयन्त्यायो' इत्यादिश्रीभागवतवचनो दाहरणेन कलिधर्मादिनिणयारकर्मकाण्डार्थोऽप्योति काण्डप्रयरूपत्वेन सकलवेदा दिसाररूपत्व, 'सर्ववेदेतिहासाना सारसार समुद्भुत मिति वक्ष्यमाणत्वाध । विच मुमुक्षपकाराय हेमाद्रिप्रेरितेन बोपदेवेन कृते मुक्ताफलप्राथे पुराणान्तर विहाय श्रीभागवतश्लोकानामेवोदाहरणात् श्रीभागवतस्वैव मोहम्फलकरवेन मुमुक्षुभिर वश्य सेव्यत्व व्यज्यते । तथाच ग्रन्थान्ते तत्पद्य- विद्वद्धनेशशिष्येण भिपकेशवसू नुना । हेमाद्रिोपदेवेन मुक्ताफलमचीकरत्' इति । अतएव स्वाम्युदाहते-- 'अम्बरीप शुकप्रोक्तं नित्य भागवत शृणु' इति वाक्ये 'यदीच्छसि भवक्षयामि यु कम् । अन गुक्मोस मिति विशेषणेन विष्णुपुराणादीनां योगत्या भागवतन निरास । किच योग पुराणातरस्यापि भागवतरवे हेमादिमाघवादिभि मधुसूदनसामि कमर करभट्टा न तदेवपर्यन्तैमहानिबन्धकारनिरापद भागवत पदमुथार्थतस्यैव पुराणस्य चर्चावि नोदाहियेरन् खिन्यभागवतव्यावर्तक विशेष णमुपादीयेत, भागवत इयुक्खा अन्यपुराणवाक्यमप्युदाहियेत । नया ·व्याख्याद्वयोपेतः। पलभ्यते तस्मादिदमेव भागवंतं न विष्णुपुराणादि । यत्तु शारीरकमीमांसायां भागवतमतनिरसनं तद्धयग्रीवपञ्चरात्रेण गणिततन्त्रमागवताख्यतन्त्रमेतस्यैवेति तत्रैव स्पष्टम् । वासनाभाष्यसंवन्धोति-विद्वत्कामधेनु हनुमद्भाध्यतत्त्व-भावार्थदी- पिका-परमहंसप्रिया-शुकहार्दमनोहरा तोपणी-संदर्भिपादयष्टीकाग्रन्थाः चित्सुखा- चार्य-गौडाचार्य-वल्लभाचार्य विजयध्वजाचार्यादिभिः कृता बहुतरा विराजन्ते तथापि श्रीधरस्वामिकृतटीकाया एव भगवत्प्रियतमत्वेन सर्वसंमतत्वात्सर्वदेशे प्रसिद्धवाञ्च, तामेव व्याख्यातुमुद्यतामहे ॥

·वेदस्तुतौ जन्माद्यस्येतिश्लोक | इदं पद्य सगुणब्रह्मव्याख्यासदर्भार्थं पुनरत्र सगृहीतम्--- जन्माघख यतोऽन्वयादितरतश्चार्थेप्वमिज्ञः स्वराट तेने ब्रह्म हृदा य आदिकवये मुद्यन्ति यत्सूरयः । जोबारिमृदां यथा विनिमयो यत्र विसर्गोऽमृपा धाना खेन सदा निरस्तकुहकं सत्यं पर धीमहि ॥१॥ एवं निराकारब्रह्मपरतया व्याख्यात पचं साकारश्रीकृष्णपर- ब्रहातयापि व्याख्यायते- कृष्णलीलाया अत्र प्राधान्येन प्रतिपादनात् अन्यप्रतिपाद्यस च ग्रन्थाये पये वर्णनावश्यकत्वात् । तत्र पर पूणीवतारतयाशावतारेभ्य उत्कृष्ट श्रीकृष्ण धीमही- त्यन्वय । अस सरूपलक्षणमाह-धाम्ना खेनेति । भात्मीयेन मथुरास्येन धाना स्थानेन तन्निवासिना सदा निरख कुहक मायाकार्य ससारलक्षण येन तम् । लीलामाह-जन्माद्यस्येति । आद्यस्य जन्मादिविकाररहितस्यापि जन्म भव. तार यत यन वसुदेवगृहे । सप्तम्यर्य तसिल । तस्मात् । इतरतश्च इतरत्र नन्द- गृहेऽपि यो वयात् अन्वगच्छदिवि परेणैव य इति पदेनान्वय । कसा तोन्व गात्तमाह-अर्थपु कसवचनादिप्रयोजनेषु अभिज्ञ इति । यद्वा बाललीलारामलीला- दिकोत्तरविलासरूपेवर्थेषु अमिज्ञखादशार्थसपादननिपुण इत्यर्थ । तत खराद सैर्गोकुलवासिगोपालादिमिरेव राउत इति गोपलीलस्याप्यव्याहतैश्वर्यमाह-तेने इति । यो ब्रह्मणे ब्रह्माण विस्तापयितु हृदा सरल्यमानेण ब्रह्म सत्यशानानन्ता नन्दमात्रैकरसमूर्तिमय वत्सवत्सपालादिरूप धैभव विस्तारितवान् । यत् यत्र सूर्यो बलरामचतुर्मुखादयो मुद्यन्ति तत्त्व सातु न शमुवति । यद्वा यलोकिका. शैरिफ्ताशलीगमि सूरयो लातत्त्वज्ञा गला मुह्यति प्रेमाविशयोदयेन मित्रता भवति । यदित्युत्तरमाप्यन्येष्यति । यत् याभ्यो ठीलाम्परतेजोवारिया या यथावत् विनिमयो भवति तन्मुवादिकाला पदादेनिस्तेजस्य तमिस्ट. सस्तनो तरोजसा चाधिकवेजोयश्य, मेणुवादनामितीया यारिण छटिनाव, ·व्याख्याद्वयोपेतः। १०३ मृदः पाषाणादेवत्वं इति । यत्र श्रीकृष्णे निमित्ते सति निसर्ग निषु गोकुलमथु. राद्वारवतिपुरेपु सर्ग. गोपालराधिकादेरक्रूरोद्धवादे रुक्मिण्यादेश्व प्रादुर्भावः अमृपा सत्यः तेषां गोरोकवैकुण्ठादिवासित्वेन तद्विग्रहाणा भगवदवतारतुल्यत्वादिति ॥१॥ इति श्रीमद्भागवतप्रथमश्लोकस्य श्रीधरीयटीकाया: काशीनाथोपाध्यायकृता व्याख्या समाप्ता ॥ वेदस्तुतिः समाप्ता।