·॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ अथ व्युत्पत्तिवादः । शाब्दयोधे चैकपदार्थे उपरपदार्थस्य संसर्गः संसर्गमर्यादया भासते । स च क चिदभेद । कचिच तदतिरिक्त एवाधाराधेयप्र- तियोग्यनुयोगिविषयविषयिभावादिः । अभेदश्च प्रातिपदिकार्थे ख- समानविभक्ति केन स्वाव्यवहितपूर्ववर्तिना च पदेनोपस्थापितस्यैव संसर्गमर्यादया भासते यथा नीलो घटो नीलघटमानयेत्यादौ य- दादी नीलादेः, न तु विरुद्धविभक्तिमत्पदार्थस्य । नीलस्य घट इत्या- दो नीलघटाभेदान्वयबोधस्य सर्वानुभवविरुद्धत्वात् । स्वसमान- विभक्तिकत्वं च स्वप्रकृतिकविभक्तिसजातीयविमतिकत्वम् । सा- जात्यं च विभक्तिविभाजकप्रथमात्वादिना न तु समानानुपूर्वीकत्व साजात्यम् । वेदाः प्रमाणं शतं ब्राह्मणा इत्यादावन्यययोधानुपप- तेः । ननु विशत्याचा सदैफत्वे इत्यनुशासनात् शतं ग्राहाणा इ- त्यादेः साधुत्येपि वेदाः प्रमाणमित्यादयः कथं प्रयोगाः, विशेष्यवि- शेषणवाचकपदयोरसति विशेषानुशासने समानयचनकवनिय- मात् । अन्यथा घटा नील इत्यादरपि साधुताप्रसङ्गात् । समान- लिङ्गकस्थले तथा नियमोपगमेन वेदाःप्रमाणमित्यादेः साधुत्योप- पादने ऽपि इति हेतुस्तदुद्भवे इति कारिकाया इति त्रयः समुदिता हेतुरिति काव्यप्रकाशव्याख्याया असंगतिर्दुवारैव । एचमसमान- लिङ्गकस्थले विशेष्यवाचकपदासमानवचनस्यापि विशेषणपदस्य साधुत्ये तादृशस्थले औत्सर्गिकमेकवचनमेव सर्वत्र विशेषणपदान- न्तर प्रयोक्तुमुचितमिति प्रत्यक्षानुमानापमानशब्दा प्रमाणानि पि- तरो देवता इत्यादेरनुपपत्तिः । मैवम् यत्र विशेष्यवाचफपदोत्त. रविभक्तितात्पर्यविषयसंख्याविरुद्ध संख्याया अविवक्षितत्वं तत्र वि. शेष्यविशेषणपदयोः समानवचनकत्वनियम. अत एव पुरुरवोमा- द्रवसी विश्वेदेवा इत्यादी द्वित्वविशिष्टयोः पुरूरवोमाद्रवः प्रभृ- त्योर्षिशेपणतया विवक्षितत्वात्तद्वाचकस्य पदस्य द्विवचनान्तता। घेदाः प्रमाणमित्यन च विशेषणपदोत्तरविभक्त्या बहुत्याविरुद्धमेक- त्वं विवक्षितं तच प्रत्यर्थतावच्छेदके प्रमितिफरणत्वे ऽन्वति शा- ·व्युत्पत्तिवादः। सविभक्तिरादित्यस्याप्रयोजफत्वात् । अय नीलोघटः नीलघट :- त्यादिद्विविधयाधसाधारणं स्वोत्तरसुप्पदाभिन्नपदानुत्तरत्वविशिष्ट स्वात्तरत्यादिरूपस्वाव्यवाहितोत्तरत्वसंबन्धेन नीलादिपदवत्मुयन्त- घटादिपदत्वमेय तथास्त्विति चेन्न । नीलघटरूपमित्यादिवाक्यसा- धारण्यानुरोधनान्याहश्या अपि आफाडायाः समासस्पले उपगन्त व्यतया उपदर्शितसमासव्याससाधारणानुगताफालानुसरणस्या- प्रयोजफरयादिति । अथ नीलं घदमानयेत्यादी नीलादेर्धटादारन्ध- योपगमे नीलादिपदोत्तरप्रिमत्यर्थकर्मत्यादेः कुत्रान्वय इति चेन्न कुत्रापि । विमतिपदं साधुत्यायमेव प्रयुज्यते । अभेद एव वा विशेषणविभक्तरर्थः अभेदस्य संसर्गमर्यादया भानं तु समासस्थल- एच । यत्र लप्तविभक्त्यनुसंधान विनापि शादेवुद्धरानुमविकत्या- दित्यपि बदन्ति । अथैतन्मते अभेदो यदि भेदत्वावच्छिन्नाभावस्तदा प्रसिद्धिः, यदि च भेदप्रतियोगिको भावस्तदा नीलं जलमित्या- दिवाक्यस्यापि प्रामाण्यापत्तिः । जले द्वित्यादिना नीलभेदाधमाय. स्य सत्यात् । नीलभेदत्याचच्छिनाभाचस्य विभक्त्यर्थत्वेन नीला- दिपदार्थानन्यपप्रसङ्गः । न च भेदप्रतियोगिकाभाव एवं विभक्त्य- थः । नीलपदसमभिव्याहारानीलभेदत्वावच्छिन्नामावः प्रतीयते इति पाच्यम् । पदार्थद्वयसंसर्गभानस्यैवाकाङ्क्षानियम्यत्वानीलभेद- त्यावच्छिमप्रतियोगितान्तर्भावेण वृत्ति विना भेदरुपपदार्थतावच्छे- दकस्याभावे ताशसंवन्धेनं भानासंभवात् । मैवम् । भेदो भावश्च विशेषणविमरर्थः विशिएलामस्त्वाकाङ्क्षादिरशात् । पतेन भेदे नीलादिपदार्यान्वये एफदेशान्वयमसङ्ग इति निरस्तम् । न च धि- शेषणविमतेरभेदार्यकरवे नीलं घट इत्यादावष्यभेदान्वयवोधाप- त्तिर्धान्येन धनवानित्यादौ तृतीयया अभेद्योधनाद् अभेदमकार- फरोध विरुद्धविभक्तिराहित्यस्यानपेक्षणादिति घाव्यम् । द्विती- यादिना ऽभेदवोधने द्वितीयाद्यन्तविशेष्यवाचकपदसमभिव्याहारस्य प्रयोजकत्वमित्युपगमात् । अथ प्रमेयो घट इत्यादी प्रमेयत्यावच्छि- भभेदामसिद्ध्या लघुधर्मसमनियतगुरुधर्मस्याभावप्रतियोगितानव- च्छेदफरचे कम्वुप्रीवादिमान घट इत्यादावपि कम्युनीवादिमवाव- च्छिन्नप्रतियोगिताफभेदाप्रसिद्ध्या विशेषणविभक्तरभेदार्थफरवास- म्भवः । एवं नीलपटादिपरनीलादिपद्घटितस्य नीलो घट इत्या- दिवाक्यस्यापि प्रामाण्यापत्तिः । नीलत्यादिनापटादे दाभावस्य- नीलघटादी सत्वात् एतेन विशेषणतावच्छेदकीभूतनीलत्वप्रमेय- स्वादिकमेव विशेषणविभक्त्यर्थः, नीलत्वादेर्नीलत्वावच्छिन्नभेदाभा- ·, वरूपतया भेदार्थकत्यप्रवादोपपत्तिरित्यपि निरस्नम् । नीलत्वादी नीलत्यादिमतः स्ववृत्तित्वसंबन्धेनान्वये आकाङ्क्षाविरहाच । यथा हि तद्विशिष्टे अधिकरणे आश्रयतया तदधिकरणतया तदन्वयो अनुभवविरुद्धः, तथा तद्धर्मे आधेयतया तद्धर्मवदन्वयो ऽपि । अत एव कर्म गच्छत्तीति वाफ्यस्य निराकाङ्क्षता । न चैवं संसर्गताम- ते निस्तारः । नीलो घट इत्यादी स्ववृत्तिनीलत्यादेः संसर्गताखी- कार उक्तस्थले प्रमाण्यापत्तेर्दुरत्यादिति वाच्यम् । वतिनील. त्यादेः स्वस्मिन्संवन्धतोपगमेन पटादिवृत्तिनीलत्वादेर्घटादी पटा- दिसंबन्धताविरहेण तादशातिप्रसङ्गाभावात् । वस्तुतस्तु तत्त- व्यक्तित्वावच्छिन्नभेदाभाव एव नीलत्वादि प्रकारेण भासमानानां तत्तद्वयक्तीनां स्वस्मिन् संवन्धतया भासते इति न काप्यनुपया त्तिः। संवन्धता च तस्य भेदप्रतियोगिताकाभावत्वेन तत्तद्वयक्ति- भदप्रतियोगिताकाभावत्वेन वेत्यन्यदतत् । न चैवं विशेषणविभ- तेरभेदार्थकत्वमते ऽपि तत्तद्वयक्तित्वावच्छिन्नाभेद एव विभक्त्यर्थी वक्तव्य इति वाच्यम् । तथा सत्यपूर्वव्यक्तिनिष्ठतत्तद्वयक्तित्वस्य फथं चिदपि भानासंभवेन तदवच्छिन्नभेदाभावे शक्तिग्रहासंभवे- नापूर्वव्यक्तीनामभेदान्वयबोधानुपपत्तेः । संसर्गज्ञानस्य विशिष्टयु- द्धावहेतुत्वेनानुपस्थितस्यापि संसर्गतया भानसंभवेन संसर्गतामते ऽनुपपत्यभावात् । न च विभक्त्यर्थे ऽपि भेदे तत्तद्वयक्तित्यावच्छि- नप्रतियोगिताकत्वसंवन्धेन नीलत्वादिना तत्तद्वयक्तीनामन्वयः । तादृशभेदानामपि तत्तद्वयक्तिभेदत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताफत्वसंब- न्धेन भावे ऽन्वय उपेयते । तावतैव तत्तद्वयक्तित्वावच्छिन्नाभेदलाभ इति न किं चिदनुपपन्नमिति वाच्यम् । विशेषणतावच्छेकावच्छि. माया एव प्रतियोगिताया अभावे प्रतियोगिनः संपन्धतया भानात् । अन्यथा विशिष्टवैशिष्टयबुद्धित्वानुपंपत्तेः । प्रतियोगिविशेपितामा- वज्ञानं च विशिएवैशिष्टयवोधमर्यादानातिशेतइति दर्शनात्केवलं विशेष्ये विशेषणामिति रीत्या न कश्चिदभ्युपतीति चेत् । सत्यम् । अभेदस्तादात्म्यम् । तच स्ववृत्त्यसाधारणो धर्मः । असाधारण्यं च एकमात्रवृत्तित्वम् । तच स्वसामानाधिकरण्यस्वप्रतियोगिवृत्तित्वो- भयसंयन्धेन भेदविशिष्टं यत्तदन्यत्वमित्येकमात्रवृत्तिधर्म एव विशे- पणविभक्तरर्थः । वृत्तिश्च तत्र पकृत्यर्थस्य संसर्गमर्यादया भास- ते । तादृशधर्मस्तत्तद्वयक्तित्वादिरूप एव । अपूर्वव्याक्तिनिष्ठतादृशध- मस्य विशिष्यज्ञातुमशक्यत्वे प्येफमात्रवृतिधर्मवादिना सामान्यप्र- त्यासत्तितः सुग्रहत्यमेव । अभेदस्य संसर्गतामते ऽप्येतादृशानुगता- ·व्युत्पत्तिवादः। भेदस्येव तथात्यमुचितम् । ततइयक्तित्वावच्छिन्नभेदाभायफूटस्य विशिष्य तथात्वे घटो न नील त्यादिवास्यजन्यवांधे प्रतियोग्यमा- धान्ययो च.तुल्ययोगक्षेमाविति न्यायेन ताशाननुगतसंयन्धाव- च्छिमप्रतियोगिताकाननुगतामाषा एव मासेरन् न तु नीलवृत्तिरे। फो मायः, तथा, सनिर्यारक चित्तादृशामावतात्पर्येण प्रयुक्तस्य नीले ऽपि न नील इत्यादिवाक्यस्य प्रामाण्यं स्यात् । इदन्तु योध्य- माविशेषणविमरभेदार्थकत्वे घटोन भील इत्यादी नशा नीला. पभेदाभाव एच प्रत्यायिष्यते न तु नीलादिभेदः । यादृशप्सममि- व्याहारस्थले येन संयन्धेन यत्रचामणि येन रूपेण यद्वा नासाचे प्रतीयते तादृशम्पले नमा तामणि तादृशसंवन्धावच्छिन्नतादृशध- मापरिछनप्रतियोगिताफतदमाययोधस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वात् । - तियोग्यमावान्यया चेत्यादरप्ययमेवार्थः। एवं च नमो भेदयोधक- त्वं न धुत्रापि समयति । अनील घटमानयेत्यादी घटपदसामामा- धिकरण्यानुरोधेनानीलपदस्य नीलभिन्नपरतया समो. भेदवत्येव लक्षणापा उपगन्तव्यत्वात् । इदं तु तत्वम् । असमतनीलो घंट स्वादिसले ऽभेदस्य संसर्गतोपगमे ऽपि गौरवाविरहात तन विशेष- पविभक्त निकल्पनमनुचितम् । न च यशामेदे विशेषणविभः शकिनमः स्वारसिफलक्षणामहो या तत्र सर्वमतएवाभेदप्रकारफ- योधस्य नीलो घट इत्यादिवाक्यानुत्पत्या तादृशसममिव्याहारक्षा- नस्य द्विविधांधे हेतुनाद्वयं फल्पनीयम् अभेदस्य संसर्गताचादिने- ति गौरवम् । एवं तादृशसमभिव्याहारज्ञानघटितसामप्रथा भिन्न- योग्यताशानघदितत्वेन वैविध्यामिति मिन्नविषयकप्रत्यक्षादिकं प्रति सादृशशाब्दसामग्रीमतिबन्धकताया अप्याधिक्यमिति चाध्यम । अभेदस्य संसर्गतावादिनोतस्थलोपि तसंसर्गफयोधस्यैघोपगमादि- ति दिका स्तोफ पचति मृदु पचतीत्यादौ विरुद्धविमक्तयवरुद्धपदोप- स्थापि तस्यापीस्तोकमृद्वादेर्धात्वर्थपाकादायभेदान्वयोऽपिव्युत्पत्ति- सिद्धः, तदनुरोधेन च द्वितीयान्तपदधातुपदयोः सममिन्याहार- स्याप्यभेदान्वययोधोपयिकाकाक्षात्यमुपगम्यते क्रियाविशेषणस्य- ले च न द्वितीयातिरिक्तविभक्तिरुत्पद्यते, क्रियाविशेषणानां कर्मत्व- मित्यनुशासनेन तर कर्मवातिदेशात् । न चैवं स्तोकः पाकल्या- दावपि द्वितीयाप्रसङ्गलनापि स्तोकादेः क्रियायामेच विशेषणत्वात् । भावकृतां प्रयोगसाधुत्वमाचार्यकतया धातुनव तत्र पाकादि प्रति- पादनादिति वाच्यम् । क्रियापदस्प तत्र सार्यकप्रत्ययान्तधातूप- स्थाप्यार्थपरत्वात् । स्तोफं स्वायत इत्यादी भाख्यातस्थापि वर्तमान- ·व्युत्पत्तिवाद। त्यार्थकतया सार्थकत्वात् । न च वर्तमानत्वाविवक्षायां द्विती- यानुपपत्तिरिति वाच्यम् । वर्तमानत्वादिविवक्षास्थलइव अर्थबोध- प्रयोजिकाकाङ्क्षाशालित्वेनैव तदविवक्षास्थले ऽपि भावाख्यातस्या- र्थवत्त्वात् के चित्तु धातोरिवघअन्तस्यापि पाकादी शक्तिरुपयते । अन्यथा सुविभक्त्यर्थसंख्याकर्मत्वादीनां तन पाकादावन्वयानुपप- तेः । प्रकृत्यर्थान्वितखार्थबोधकत्वं प्रत्ययानामिति व्युत्पत्तर्धातूनांच सुविभक्त्यप्रकृतित्वातप्रकृत्येकदेशार्थे ऽपि प्रत्ययार्थान्वयोपगमे पच- न्तं पश्यतीत्यादितःपचमानं पश्यतीत्यादितश्च पाकादौ द्वितीयाद्यर्थ- कर्मत्वाद्यन्वयबोधप्रसगाताएकविशेषणत्वेनोपस्थितस्यान्यत्र विशेष- णत्वेनान्वयस्याव्युत्पन्नतया तत्रप्रत्ययार्थविशेषणपाकादेर्न कर्मत्वे वि- शेषणतयान्यय इति चेत्तथापि पाकादिविशेषणतया सुवर्थसंख्याया अन्वयसंभवात् । यत्र पाफक दोदित्वादिकं चाधितं पाकादेश्च तदवाधितं तत्र पचन्ती पश्यति पचमानी पश्यतीत्यादिप्रयोगप्रस- ङ्गस्य दुर्धरत्वात । धातूपस्थाप्याथै सुयर्थान्वयवोधं प्रति तत्तद्धा- तूत्तरप्रत्ययधर्मिककिंचिदर्थपरत्वज्ञानस्य प्रतिबन्धकतामुपगम्यता- शातिप्रसंगवारणे च गौरवात् ! एवं शोभनं पचनमित्यादौ धातु- भानेण पाकाघुपस्थितौ च तत्र शोभनाधभेदान्वयवोधानुपपत्तिः विशेषणविभक्तिसजातीयप्रकृत्यनुपस्थाप्यत्वात् । प्रकृत्येकदेशसा- धारणताहशविभक्तिप्रकृतित्वस्य प्रयोजफत्वे तत्र ल्युडादेरधिकर- णपरत्वे ऽपि तथाविधान्वयवोधापत्तेः । कस्य चित्प्रतिवन्धकता कल्पयित्वा तद्वारणे च गौरवात् । न चैवमुपकूम्भापिप्पल्यादि- रूपपूर्वपदार्थप्रधानसमासपदात्कुम्भसमीपपिप्पल्य‘दी विभक्त्य- र्थान्वयस्य प्रातिपदिकान्तराभिदान्वयस्य चानुपपत्तिः । पूर्वप- दस्य समासोत्तरविभक्त्यप्रकृतित्वादिति वाच्यम् तदनुरोधनव तत्र कुम्भपिप्पल्यादिपदानामेव कुम्भसमीपपिप्पल्यझैदी लक्षणा- याः पूर्वपदस्य तात्पर्यग्रहमानोपयोगिताश्च स्वीकारात् । वस्तुतस्तु, तनोत्तरपदार्थविशेपितपूर्वपदार्थसमीपा दो प्रत्ययार्थान्वयबोधे- ताशसमस्तपदप्रत्ययपदयोरव्यवहितपूर्वापरीभावोयाकाङ्क्षा । एवं तन प्रातिपदिफान्तरार्थाऽभेदान्वयवोधे समानविभक्तिकयो- स्ताहशसमस्तपदपदान्तरयोश्च समभिव्याहारोप्याकाङ्क्षा । तथा सत्यतिप्रसङ्गविरहात् । धात्वर्थपाकादौ प्रत्ययार्थान्वयबोधे प्राति- पदिफान्तरार्थाभेदान्वयवोधे च ल्युड्घमायन्तसमुदायप्रत्यययोर- व्यवहितपूर्वापरीभावस्य समानविभक्तिकयोस्ताहशसमुदायपदप- दान्तरयोः समभिन्याहारस्य चाकासात्वोपगमे दर्शिताधिकर- ·व्युत्पत्निवादः। गार्थकल्युट्प्रत्ययस्थलीयातिप्रसङ्गस्य दुरदरतया न तत्संभवः । अथ धमन्तसमुदायस्य पाकाद्यर्थकत्व घमन्तप्तमुदायस्य संयोग- विभागत्वादिविशिष्यावाचकत्वं व्युत्पाद्य संयोगविभागादिपदानां नैमित्तिकसंक्षात्यनिराकरणं दीधितिकृतां विरुद्धमिति चेत्काक्षतिः। न हि फस्य चिद्ग्रन्थकृतो विपरीतलेखन युनियलावस्तुसिद्धी बाधकम् । एवं च यत्र धातुमात्रस्यैव पाफादौ तात्पर्य तत्र तद्विशे- पणयावकपदाद् द्वितीयेव यत्र तु कृदन्तसमुदायस्य पाकादौ ता- त्पर्य तत्र तादृशपदं तथाविधकृदन्तसममुदायसमानविमतिकमेव । सदुक्तं कातन्त्रपरिशिष्टकृता कथं स्तोका पाक: कृदन्ताविशेषण- स्वात् । धात्ययकाधिकरण्ये तु स्तोकमोदनस्य पाक इति स्यादेधे- ति वदन्ति । तदर्थकपदोत्तरविभक्त्या संख्याबोधने उभेदसंसर्गाव- च्छिन्नप्रकारताभिसतदर्थविषयताशालिशाब्दयोधसामग्री अपेक्षि- ता । तादृशश्च बोधस्तदर्थविशयकस्तदर्थनिरूपितभेदान्वयविषय- .फच नीलो घटापित्यादौ च विशेष्यवाचफपदोत्तरविभक्त्यैव द्वि- त्वादिकं प्रत्याय्यते । एवं च क्रियाविशेषणवाचकपदोचरविभत्त्या अयाधितयोरपि द्वित्वयाहुन्ययोः प्रत्यायनासमवात्तादृशपदोत्तरमा सर्गिकमेकवचनमेव भावाख्यातस्थलवदित्यवधेयमांभमेदान्वययो- धश्च विरूपापस्थितयोरेवेति व्युत्पत्तिः घटी घटः, दण्डवान दण्ड- वान्, पाकं पचतीत्यादी बदत्यदण्डवत्वपाकत्वाधवच्छिन्ने त त्तदू पावच्छिन्नस्य तथाविधान्वयबोधानुदयात् । अथ तत्प्रयोजकसमा नविभक्तिकरयादेःमत्वात्कयं न तादृशान्वययोथः अत्राहुः । या- दृशं फलं चित्प्रसिद्धयति तादृशस्यैवापत्तिः सम्भवति फ्लप्त- सामग्रीवलात् । यादृशं च सर्वथैवाप्रसिद्ध तादृशस्य चापादकाप्र- सिद्धरापत्तिरशत्यति घटत्याचपच्छिन्नविशेष्यताकामेदसंसर्ग- कघरवाचवच्छिन्नप्रकारकशाब्दवोधस्य के चिदप्यनुदद्यात्कथं तदापत्तिः अथ घटो नीलघटा दण्डवान् रक्तदण्डपानित्यादी तादृ- शशाब्दयोधस्य प्रसिद्धिःविधेयकोराचाधिकावगाहिनःशादयोधस्य नवीनैः स्वीकारादिति चेतर्हि घराशे विशेषणतावच्छेदकविधया, नीलादिमाननियामकनीलायुपस्थितितात्पर्यज्ञानविशेषादिरितय सामग्री घरवायच्छिन्नविशेष्यपानीलघटत्वाचवच्छियाभेदान्यय- घोधप्रयोजिका तदभावादेव धरो घर इत्यादिपु न नारशशाब्दयो- धापत्तिरिति केचित् । अथ द्रव्यत्यादौर्मितावच्छेदकत्तासमण प्रॉसद्धस्य शुद्धघटत्याचवच्छिमप्रकारकाभदान्ययधोधस्य घटत्वा- दाचापत्तिसंभवात् न च तत्रापादाफाभावः, तात्पर्य ज्ञानविशेषा- ·९ व्युत्पत्तिवादः। विघटिताथा धर्मितावच्छेनकतथा ध्यत्वादौ तदुत्पादनियामकसा- मग्न्या एवापादकत्वात् । न च धर्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन द्रव्य- त्यादी तादृशान्वयवोधोत्पत्तिप्रयोजिका द्रव्यपदजन्यद्रव्यत्वाधव- च्छिन्नविशेष्यकोपस्थितितदवच्छिन्नविशेष्यकयोग्यताशानादिघटित- सामग्न्येव । धर्मितावच्छेदकतायास्तत्कार्यतावच्छेदकताविरहपि द्रव्यत्वादिनिष्ठायास्तत्कार्यतावच्छेदकधर्मघटकत्वात् तादृशसाम- ग्याश्चात्मनिष्ठप्रत्यासत्या व्यत्वाद्यवच्छिन्नविशेष्यकघटत्वाद्य- पच्छिन्नाद्यभेदबुद्धित्वरूपस्खीयकार्यतावच्छेदकावच्छिन्नोत्पत्तरेखें व्याप्यतया घटत्वादी धर्मितावच्छेदकतासम्पन्धेन घटत्वावच्छि- नाभेदबोधापादकत्वं न सम्भवतीति वाच्यम् । योग्यताशानस्य ध- मितावच्छेदकं निवेश्य तद्भेदेन अनन्तकारणताफल्पनमपेक्ष्य लाघ- वाद्धर्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दबुद्धौ ताहशसम्बन्धन धर्मि- तावच्छेदकमनिवेश्य हेतुताकल्पनस्यैव युक्तत्वात् । घटत्वादिधर्मि- तावच्छेदकघटत्वाद्यवच्छिन्नप्रकारकयोग्यताज्ञानवलादेव घटत्वादी धर्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन तदापत्तेः । न च योग्यताज्ञानस्य धर्मितावच्छेदकनिष्ठप्रत्यासत्या हेतुत्वो- पगमे द्रव्यत्वाधवच्छिन्नस्य पदादनुपस्थितत्वपि द्रव्यत्वादी तादृ- शप्रत्यासत्या प्रत्यासन्नयोग्यताज्ञानात्तत्र तादृशप्रत्यासत्त्या शाब्द- बोधापत्तिः । आत्मनिष्ठप्रत्यासत्त्या हेतुभूतां द्रव्यत्वाद्यवच्छिन्नोप- स्थितिमन्तरेणापि तादृशप्रमेयत्वाद्यवच्छिन्नोपस्थित्यादिदशायां प्रमेयत्यादौ धर्मितावच्छेदकतासबन्धेन ज्ञानस्य फलजनकत्वात्तादृ- शद्रव्यत्वाद्यवच्छिन्नोपस्थितिविरहस्याकिंचित्करत्वादिति वाच्य- म् । समानाकारताप्रत्यासत्या पदार्थोपस्थितेः शाब्दबोधे हेतुत्वो- पगमात् । येन संवन्धेन यधर्मावच्छिन्नकार्य प्रति येन संबन्धेन यद्धर्मावच्छिन्नकार्यस्य व्यापकता तेन संबन्धेन तद्धर्मायच्छिनका- योत्पादकसामग्या अपि तेन संबन्धेन तद्धर्मावच्छिन्नकार्योत्पत्ता- वपेक्षिततया प्रकारतासंबन्धेन द्रव्यत्वादी द्रव्यपदजन्यपदार्थोप- स्थित्यसत्त्वे तत्र धर्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दयोधापत्तेरयो- गात् । न च यत्र प्रमेयत्वाधवच्छिन्नविशेष्यफवृत्तिज्ञानजन्यप्रमेय- स्वायलिविशेष्यकोपस्थितारेर उद्योधकान्तरात द्रव्याया- धवच्छिन्नस्य भानं तत्र द्रव्यत्वाधवच्छिन्नविषयकशाब्दापत्तिवार- णाय तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यशाब्दयोधं प्रति तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्य- कवृत्तिज्ञानजन्यतद्धर्मप्रकारफपदार्थोपस्थितेतुता वाच्या तथा च प्रकारविशेषनिवेशस्यावश्यकत्ये विषयनिष्ठप्रत्यासत्या हेतुता फा २ ·व्युत्पत्तिवादः। ल्पनमयुक्तम् । तथा सति पुरुषभेदेन कार्यकारणभावबाहुल्यमसङ्ग इति वाच्यम् । स्वजनमज्ञानीयवृत्तिनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्य- तावच्छेदफतापिशिष्टप्रकारतासंबन्धेनोपस्थितेतुनां स्वीकृत्य ता. दृशापत्तीरणात् । न च पदापि प्रकारतासंबन्धेन शाब्दयोधो- स्पस्या सत्र प्रकारतासंबन्धेन पदार्थोपस्थितेरभावात्प्रकारनिष्ठप्र- त्यामस्या पदार्थोपस्थितेहेतुता व्यभिचारेण कल्पयितुमशक्यति याच्यम् । परामर्शकारणताविचारदर्शितदिशाव्यभिचारस्य चार- णीयत्वादिति चेत्तर्हि तद्धर्मावच्छिनाभेदसंसर्गावच्छिन्नप्रकारता- निरूपितविशेष्यतावच्छेदकतासंवन्धेन शाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति तधर्मभेदस्यापि हेतुतायाः दीकरणीयतया न घटो घट इत्यादि- स्थले शाब्दबोधापत्तिः। स यद इत्यादिवाक्याज्जातित्वादिना घट- त्यादिधर्मितावच्छेदकस्य खरूपतो घटत्वादिकारतावच्छेदकया- स्य घटात इत्यादिवास्यास्वरूपतो घटत्वादिधर्मितारच्छेदककस्य जातित्वादिविशिषदत्वावच्छिन्नप्रकारताकस्य शाब्दयोधपोपपत्तये विशेष्यत्वप्रकारत्वयोरवच्छेदकरवे निरवच्छिन्नत्वेन विशेषणीय। घटो नीलघर इत्याधन्वयवोधस्य प्रामाणिकत्वेन्यत्र दर्शितरीत्या सोऽप्युपपादनीयः । स स इत्यादिवाक्याज्जातियाधाच्छिन्नध. मितावच्छेदकताकतधर्मावच्छिन्नमकारतावच्छेदकताफाभेदान्वय- बोधस्य वारणाय तदर्मायच्छिन्नावच्छेदकताकमकारतानिरूपित- धर्मितावच्छेदकतावच्छेदकरवपूत्यासत्या शब्दयो पति नधर्म- भेदस्यापि पृथकारणत्वं कल्पनीयम् । एवं दण्डवान् दण्डवानित्या- दिवाक्याण्डसंयोगत्वाधच्छिन्नयति तदच्छिन्नयभेदान्यय- योधम्य पारणाय दण्डर्मयोगत्याद्ययच्छिन्नापच्छेदफनाफएफारता- निरूपितविशेष्यतानिरूपितसंयोगत्याचवच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपि- तावच्छेदकतापच्छेदक स्वसंपन्धेन शाब्दवांधे दपडत्यादिभेदस्यापि पृथस्फारणत्वंकल्पनीयम् । अवच्छेदकतायां निरवच्छिन्नत्यनिये- - अनन्यपनिधिपयतासम्बन्धेन :: . ' घटत्याधच्छि- । शादयो, प्रति घटत्याद्यन्यत्तिविषयतासंबन्धन सानत्याचपच्छिन्नम्य व्यापफतया घटस्वादा ताहशपिपयतामबन्धेन शानत्यापच्छिलोत्पादकम्सामग्री- घिरहेण न तल ताशाविशेप्यतावच्छेदकतामवन्धन शाब्दयोधाप- तिः। पर्वच घटवान् घटवानित्यादिशादयोधवारणानुगंधन ध- मितावच्छेदयतावच्छेदकादिनिधप्रत्यासत्या कारणात्यान्तरमपिन -- - .

·व्युत्पत्तिवादः। कल्प्यते । एवमुद्देश्यतावच्छंदकविधेययोरैक्येनैको द्वावित्यादिवा क्यादेकत्वद्वित्वाचवच्छिन्ने एकत्वाद्वित्यादीनां भेदान्वयबोधानुदया- दू, एकत्वत्वद्वित्वत्वाधवच्छिन्नसमवायादिसंसगावच्छिन्नप्रकार- तानिरूपितविशेष्यतानिरूपितसमवायादिसंसर्गावच्छिन्नावच्छेदक- तावच्छेदकत्वादिसंबन्धेन शाब्दबुद्धौ एकत्वत्वद्वित्वत्यादिभेदस्य । एवं कर्म गच्छत्तीत्यादौ च कर्मवत्वाधवन्छिने आधेयतासंबन्धेन तद्वतोऽन्वयबोधवारणाय कर्मत्ववाद्यवच्छिन्नावच्छेदकताकाधेय- तासंबन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितधर्मितावच्छेदकतासंवन्धेन शा. ब्दयोधे कर्मत्वत्वादिभेदस्य घटो न घट इत्याद्यनुमितेः शाब्दयोधस्य च वारणाय घटत्याचच्छिन्नभेदप्रकारतानिरूपितधर्मितावच्छेदकता- संबन्धेनानुमिती शाब्दयोधे च घटत्वादिभेदस्य हेतुत्वान्तरकल्पन- मनादेयमेव । तद्धर्मभेदस्यैकैककारणतयैव सकलातिप्रसङ्गवारणसं. भवादिति कृतं पल्लवितेन ॥ भेदान्वयवोधश्च प्रातिपदिकार्थधात्वर्थयोः प्रत्ययार्थेन क चि- निपातार्थेन च सममेव जायते न त्वन्येन । सत्यपि पदार्थोपस्थि- तियोग्यताशानादि रूपकारणफलाप राजा पुरुषः भूतलं घट इत्यादी पुरुषाद्यंशे राजभूतलादेः स्वत्त्वाधेयतासंपन्धेन तण्डुलः पचति चैत्रः पच्यते इत्यादी फर्मत्वकर्तृत्वादिसंबन्धेन तण्डुलचैत्रादौ पा- फादेः स्वकर्मफत्वस्वकर्तृकत्वादिसंवन्धेन पाकाशेवा तण्डुलचै- प्रादेरन्वयावोधाग्निपातातिरिक्तप्रातिपदिकार्थयोः क्रियातादृशमा- तिपदिकार्थयोश्च भेदेन साक्षादन्वयवोधस्याव्युत्पन्नत्वात् । विभत्त्य- र्थमन्तरामात्य तयोरप्यन्वयवोधात्साक्षादिति । निपातातिरिक्तत्वा- दिविशेषणाद, भूनले न घटः,घटो न पट, इत्यादी घटादे अर्थाभायन मुखं चन्द्र इत्यादी मुपचन्द्रादीनामिवार्थसादृश्यादिना न फलज भक्षयेदित्यादी नैयायिकमते नझुपस्थाप्येन बलवदनिष्टाननुबन्धित्य- विशिष्टेएसाधनत्वादिरूपविध्यर्थाभावेन धात्वर्थभक्षणादेरनुयोगि- तया, गुरुमते तु विध्यपूर्वाशे विशेषणतयान्वितेन नत्रुपस्थाप्या- भावेन धात्वर्थभक्षणादेः प्रतियोगितयान्वये ऽपि न क्षतिः । राज- पुरुष इत्यादिसमासस्थले तु पुरुषादिपदार्थेन समं राजादिपदार्थस्य न भेदान्वययोधः किन्तु तेन समं विभक्त्यन्तार्थविशिष्टलाक्षणिफ- राजादिपदो पस्थाप्यराजसंबन्ध्यादेरभेदान्वयबोध एयति न दोपः। एवं मुखं चन्द्र इत्यादिरूपफस्थले चन्द्रादिपदस्य चन्द्रादिसहश- लक्षणया चन्द्रादिसशाभेदान्वयबोध एव, न तु साहश्यादिसंब- न्धेन चन्द्रादेर्नुस्खादायन्वय इनि न तत्र व्यभिचारः । के चिक्षु ·. १२ व्युत्पत्तिचादः। रुपकस्थले चन्द्रादिपदस्य चन्द्रादिसदृशे न लक्षणा फि तु नत्र मुख्याधचन्द्रादरेयाभेदम्रमो मुखादी । मुर्स न चन्द्रात्यादिविदोष- दर्शनशायां च न तत्र शादो भेदप्रत्ययः अपि तु शब्दजन्यविधा- कलितपदार्थोपस्थितिमूलको मानस एवाहा-भेदभ्रम इत्याहुः परे तु तादात्म्यातिरिक्तसंपन्धेन नामार्ययोनान्वययोधः तादाम्यं च प्ररुते तवृत्तिधर्मवत्तम् एवं च नीलो घट इत्यादी वतिनील- त्यादिमस्यसंयन्धेन घराघरी नीलपदार्थस्यैव मुसं चन्द्र इत्यादी खत्याहामात्यादिमत्यसंयन्धेन मुखादी चन्द्रादेरन्यययोधः ता. दृशार्थान्यययोधे ऽपि समानविभक्तिकार्य तन्त्रमित्यतो नातिप्रसा इति पदन्ति । अथ राजा पुरुष इत्यादी पदार्योपस्थित्यादिमत्यन पथन भेदान्यपयोधः, सामना कार्यजनने उत्सानियमभगमपायाः प्रयोजनक्षतेरकिंचित्करस्यात्, । मामीसत्ये अपश्यं कार्यमिति नियमात् । न च तत्र भेदान्वययोधीपायिकाफालाविरहावादमा- मप्रवासिदेति धान्यम् । समभिण्याहारसपाषामायानवापि मत्याद न च तादृशाफारसायारतत्र मत्ये पियज्ञादिपराम- फारकभेदान्ययाधे राजादिपदार्यप्रकारफराजादिपदाम्यवादितात. रदारपदाधादिरूपानुपिशेपकाया आफामाया अपि प्रयोज- फत्यात् । सरमायादेवन ताब्दमामाति पाप्यम् । संपाधा- दिविशेष्यकरासावित्रफारफाम्यययोधपर सादृशाकाहामानस्य है. नुतया पुरुगदी राजादिपदामकारकान्यपोधोत्पती सादृशाया- झामानरूपकारणपिरहस्याकिंघिरफरत्यात मत्र निम् । मामा- মহামায়া মন মানবিহীমান্না থামী पस्थित तुम्वकल्पनाद नामाधमफारफभेदान्यांचे विशेष्यतया प्रत्ययार्थस्यच भान न तु मामार्धागारस्य । सत्र विज्ञप्पताधे- न प्रत्ययजन्योपयिनरसापात् । न च मपाधादेरपि नामातया तमकारपायययोधे पुपादिपदार्थस्य विशेषतया मानानुपपतिः, বদমবননামায়খাদ্যাল্প ম - स्पएनन्योपस्थितित तुल्ये ऽपि राजा प्रमंप : पुरुष इनारामायापजयपायापंद्रयान्प्रपोधे पुरुषस्य te- धविशेष्यतया मानानुपपतित्तिति पाध्यम । पायपाधानतरप- दापोंपम्पित्यजायतवर्धपकारपसादग्याचि प्रदेय प्रत्ययज ग्योपस्थित समानपिरोयतामरणापाशुष्पोपगमा । अधिप. मपि पम रामा पुरुष स्त्र पुष्पपदाधीमपुरुषोपनियती पत्रप. साकारत्यायों पिपिपीभूनाना पायपसम्परापापिधारम- ·व्युत्पत्तिबाद। हालम्बनोपस्थितेर्विशेष्यतासंबन्धेन पुरुषे ऽपि सत्त्वात्तस्य राजयू- कारकान्वयबांध विशेप्यतया भानापत्तिर्दुरिव । न च प्रत्ययजन्य- तावच्छेदकीभूतविशेष्यतासंबन्धेनोपस्थितहेतुत्वोपगमन्नानुपपत्तिः। तादृशसमूहालम्बनोपस्थितिनिरूपितपुरुषनिष्ठविशेष्यताया नान्न एव जन्यतावच्छेदकत्वादिति वाच्यम् । शानभेदेन विशेष्यतामे- दाभावात् । यत्र कुत्र चित्प्रत्ययादेव लक्षणादिना पुरुपाद्युपस्थिति- म्तन तादृशोपस्थितिनिरूपितप्रत्ययजन्यतावच्छेदकीभूतविशेष्यतात: पुरुषादिपदजन्यपुरुषाधुपस्थितविशेष्यताया अभिन्नतया तावता- प्युक्तातिमसङ्गवारणामभवादिति चेन्न । स्वजनकज्ञानीयप्रत्यय- त्तिप्रकारतानिरूपितविशेष्यताविशिष्टविशेष्यतासंबन्धेनैवोपस्थिते- हेतुतयोक्तसमूहालम्बनोपस्थितिनिरूपितपुरुषनिष्ठविशेष्यतायाश्च तादृशोपस्थितिजनकज्ञानीयप्रत्ययवृत्तिप्रकारतानिरूपितविशेष्यता- मामानाधिकरण्यविरहानातिप्रसङ्ग इति वदन्ति । तदसत् । प्र- त्ययत्वस्यानुगतानतिप्रसक्तस्य दुर्वचतया उक्तकार्यकारणाभावक- ल्पनाया असंभवात् । राजसंबन्धः पुरुप इत्यादौ संबन्धादिपदे उम्पदत्वादिम्रमदशायां संबन्धादिविशेष्यकराजादिपदार्थप्रकार- कान्चयबोधानुपपत्तेः । राज्ञः पुरुष इत्यादी उम्पदादिपु संबन्धा- दिपदत्वभ्रमदशायां संबन्धांशे राजादिप्रकारकान्वयबोधापत्तेश्च । न च प्रत्ययत्वेन ज्ञातं यत्पदं तत्पदजन्योपस्थितेः कारणत्वादेतहो- पढयस्य नावकाश इंति वाच्यम् । राज्ञः पुरुष इत्यादौ पष्ठयादेःप्र- त्ययत्वाचनुपस्थितिदशायामपि आनुपूर्वीविशेषप्रकारकज्ञानाधीनत- दर्थोपस्थितिसत्त्वे शाब्दबोधोत्पत्त्या प्रत्ययत्वप्रकारकशाननिवेशासं- भवात् । इदं पुनरत्र तत्त्वम् । राजा पुरुष इत्यादौ पुरुषादिविशे- प्यकराजादिप्रकारकभेदान्वयवोधस्याऽप्रसिद्ध्यैव नापत्तिसंभवः । यत्र पप्ठयादिविभक्तरेव खारसिकलक्षणया शक्तिभ्रमेण वा पुरुषा- धुपस्थितिस्तत्र तद्विशेष्यफराजादिपदार्थप्रकारकभेदान्वयबोधः प्र- सिद्ध इति चेत्तर्हि ताहशवोधे तथाविधप्रकृतिप्रत्ययानुपूर्वीविशेष- रूपाकाहाहानसहकृततत्तद्विभक्तिजन्यपुरुषाधुपस्थितिघटितसाम- प्रया एवं तादृशबोधोत्पत्तिनियामकतया तदभायादेव न तदापत्तिः। अत एव स्वत्वादिसंबन्धेन राजादिविशिष्टपुरुपादितात्पर्यकतदादि- पदघटितात् स सुन्दर इति वाक्यात्पुरुषादिविशेष्यफस्वत्वादिसं- सर्गकराजादिप्रकारकशाब्दबोधस्य च प्रसिद्ध्या राजा पुरुपः सुन्दर इत्यादी पदार्थोपस्थितियोग्यताज्ञानादिवलात्तादृशशाब्दयोधापत्तिरि. त्यपि निरस्तम् । स सुन्दर इत्यादिवाश्याधीनशाब्दबोधसामग्या- ·१४ व्युत्पत्तिबादः। स्तत्पदत्याधयच्छिन्नविशेष्यकसुन्दरादिपदममाभिव्याहारमानमह- टात तदादिपदजन्यतादृशविशिष्टापिस्थितिखटिनतया तदभावादे- चापत्यभायात् । अर्थताइशरीत्यापत्तिधारणे राज्ञः पुरुष इत्यादी म्वत्वादिलंयन्धेन पुरुषादी गजायन्वयबोधस्वीकारे ऽपि क्षतिविर- हादुनाव्युत्पत्तिनियुक्तिका । विभक्तीनां मंयन्धादियाचफस्यमपि नियुक्तिर्फ, नीलो घट इत्यादी विशेषणवायफपदसमभिव्याहृताघ- मनोरिव मर्वविमतीनां साधुत्वमात्रार्थकत्यस्पयोचितत्यान न हि , तर तथाविधान्ययाधोपगमे तत्स्थलीयसामग्रीवलाद्राजापुरुष - त्यादिष्यपि तथाविधान्यपयोधप्रमङ्गः संभवति । नास्थलीयसाम- ग्न्याः पठयन्तराजपदत्यायवच्छिन्नधार्मिकपुरुषदिपदममभिव्या- हारमपाकाद्वाज्ञानघटिततया तदभावादेव तव तादृशमामग्या अभावात् । पवं च राजपुरुष इत्यादिसमासे राजादिपदस्य राजसं- यन्ध्यादिलक्षणास्वीकारोऽपि व्यर्थः तत्र भेदान्वययोधस्वीकार पि क्षतिविरहात् । न च तत्र भेदान्ययाधाभ्युपगमे नास्थलीयसाम- श्रीवलाद्राजा पुरुष इत्यादायपि तादृशान्धयवांधापत्तिरिति वाच्य- म् । नरस्थलीयशाब्दयोधे राजपदाव्ययहितोत्तरपुरुषादिपदत्त्वरूपानुः पूर्वीविशेषज्ञानस्य हेतुतया ऽसमासस्थले पुरुषादिपदस्प विभक्त्या राजादिपदव्यवहितस्यात्तादृशानुपूर्वीविशेषज्ञानासंमयेन तन वाह- शोधसामग्न्या असिद्धः । न च प्रकृतिप्रत्यययोरानुपू विशेषरू पस्याकासात्वात्प्रातिपदिकद्वयाव्यवधानघटितोक्तानुपूर्वीविशेषशा- नम्य हेतुत्वमेव निष्प्रामाणिकमिात वाच्यम । भवन्मते ऽपि राज- पुरुष इत्यादी ताहशसामग्रीबलाद्वाजपदार्थराजसंबन्धिपुरुषपदार्थ- योरभेदान्धयाधाताहशसामग्रीपलाद्राक्षः पुरुषः इत्यादावपि रा- जादिपदस्य राजसंवन्ध्यादी लक्षणाग्रहसत्वे तादृशाभेदान्वययो- धप्रसङ्गवारमाय नथाविधानुपूविशेषज्ञानस्य समासजन्ययोधे हेतुताफल्पनस्यावश्यकत्वात् । अस्माभिर्भेदान्वययोधएच तादृशा- नुपूर्वीविशपज्ञानस्य हेतुतायाः कल्पनीयत्वात् । न चोभयमत पव राजसंयन्धिनि राजपदस्य स्वारमिकलक्षणाग्रहेण राजपुरुप इत्यत्र राजसंबन्धिपुरुपयोरभेदान्वयवोधो भवति । इयांस्तु विशेषो यद- स्मन्मते ऽसी समासः पठीतत्पुरुपो भवन्मते कर्मधारय इति । एवं च पुरुपविशेष्यकाभेदसंसर्गकराजसंवन्धिप्रकारकाधे राजपदा- उपमहलोतरानि पुगपदकारकवानन्यन हेतुचमुभयवादि सिद्धमेव भेदान्वयबोधोनादृशानुपूर्वीशानहेतुनाकल्पनमधिफमिति धान्यम् । उक्ताभेदान्वयवोधे तथाविधानुपूर्वीज्ञानहेतुनायां पर्या- ·त्यादी तादृशस व्युत्पत्तिवाद! यशब्दान्तरघटितानुपूज्ञानजन्यतथाविधान्वयबोधे व्यभिचारवा- रणाय तादृशानुपूर्वीज्ञानानन्तर्यस्य कार्यतावच्छेदककोटाववश्यं निवेशनीयतया तत्र विषयनिवेशे प्रयोजनाभावेन तादृशकार्यताव- च्छेदकस्यैव भेदान्वयबोधसाधारण्येनानुपूर्वीशानस्य भेदान्वयवोधे हेतुताया अनाधिक्यात् । एवं तण्डुलं पचतीत्यादावपि पाकादि- रूपधात्वर्थे कर्मत्वादिसंबन्धेन तण्डुलादेरन्वयबोधः स्वीकर्तुमुचि- तः । कर्मत्वस्य पाकाद्यशे प्रकारत्वे तत्र तत्र द्वितीयादेः शक्तिक- ल्पने तादृशवाक्यजन्यशाब्दबोधे कर्मत्वादिसंसर्गस्याधिकस्य विप- यताकल्पने च गौरवात् । तण्डुलं पचतीत्यादिवाक्यजन्यशाब्दयो- धसामग्रीबलात्तण्डुलः पचतीत्यादावपि तथाविधान्वयवोधापत्ति- स्तु न संभवति । तादृशान्वयवांधे द्वितीयान्ततण्डुलपदत्वाद्यवच्छि- मधर्मिकपचतीत्यादिसमाभिव्याहारज्ञानस्य हेतुतया तण्डुलः पचती- अप्रसिद्धः । एवं पचति चैन इत्यादावपि कृतिसंवन्धेन पाकादेश्चैत्राद्यशे ऽन्वयवोधस्वीकार उचितः । अन्य- थोक्तरीत्या गौरवात् तत्र तादृशान्वयवोधस्वीकारे तत्स्थलीयसाम- ग्रीवलात् , पच्यते चैत्रा, पाकश्चैत्र, इत्यादौ तथाविधान्वयवोधाप- त्तरप्युक्तरीत्या वारणसंभवादिति । मैवम् । राज्ञः पुरुष इत्यादी पष्ठयादेः स्वत्वादिवाचकत्वमावश्यकम् । अन्यथा पुरुषो न राश इत्यादी पुरुये राजस्वत्वाधभावबोधानुपपत्तेः । न हि तन खत्या- दिसंवन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकराजाद्यभाव एव प्रतीयते न तु रा- जस्वत्वाद्यभाव इति संभवति स्वत्वादिसंबन्धस्य वृत्यनियामकतया प्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन तत्संबन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावा- प्रसिद्धः । अत एव स्वामित्वादिकं परित्यज्य स्वत्वादेः पाठयर्थत्वं नवीनाः स्वीकुर्चन्ति स्वामित्वादेः पाठयर्थत्वे तस्य निरूपकतासंब- न्धेन पुरुषांश ऽन्वयसंभवे ऽपि तादृशसंवन्धस्य वृत्त्यनियामकतया संसर्गाभावप्रतियोगितानवच्छंदकत्वेन तत्संवन्धावच्छिन्नाभावस्य नमा प्रत्यायनासंभवात् । आश्रयतासंवन्धाधवच्छिन्नाभावबांध- स्यैतादृशसमभिव्याहारस्थल ऽभ्युपगमे चैत्रादिसंवन्धिनि धने ऽपि आश्रयतासंवन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकचैत्रवृत्तिस्वामित्वाभावस- स्वान्नेदं चैत्रस्यति प्रयोगापत्तिः । न च नसमभिव्याहारस्थ- लानुरोधेन पष्ठयादेः स्वत्वादिवाचकत्वे ऽपि राज्ञः पुरुष इत्यादी पाठयाद्यर्थस्य संसर्गमर्यादया भानमुचितम् । तस्य प्रकारत्वो- पगमे । तत्संवन्धस्याधिकस्य भानकल्पनेन गौरवात् । न- समभिव्याहारस्यैव तत्प्रकारकयोधनियामकत्वाभ्युपगमेन सा- ·व्युत्पत्तिवादः। मनीवलात तत्प्रफारफयोधम्य तदसममिन्याहारम्बले संभवादित्ति पाच्यम् । एवं सतिं नम्पदं विना यादृशप्तमभिव्याहारस्थले यत्र धर्मिणि येन संयन्धेन यस्य विशेषणतया मानं तन नम्मममिन्या- हारे तत्र धर्मिणि तत्संयन्धावच्छिनप्रतियोगिताकतदभावः प्रती. यते इति मयंजनानुमवस्यापलापापतेः । रानः पुरय इत्यादिवाक्य- जन्यामामाण्यवानानास्पन्दितयोधदशायां पुरुषोन राक्ष इत्यादिवा- फ्यादपि शाब्दयांधापत्तः स्वत्वाभावयुद्धी स्वत्यसंसर्गकमानस्य विरोधित्वे मानामावात । वृत्यनियामफसवन्धस्याभायप्रतियोगिता- घच्छदकत्वे ऽपि रामः पुरुष इत्यादी राजस्थवादः प्रकारताभ्युपग- मासमुचित. अन्यथा वादशसममिध्याहारशानघटितशादसामग्री- फाले राजस्वत्वाभाववान्पुरुषः सुन्दर, इत्याफारफविशिष्टयशि- चापगाहिनत्यक्षवारणाय तन ताहशसामन्याः प्रतियन्धकताक- ल्पनाधिक्येन गौरवात् । अस्मन्मते ताशसममिन्याहारघटितसा. मग्न्या राजस्वत्यामाधवान् पुरुप इत्यादिवाधाभावघटिततया त- सत्ये विशेष्यतावच्छेदकादिप्रकारकनिश्चयरूपकारणविरहादेवत- थाविधविशिष्टयशिष्टचावगाहिमत्यक्षोत्पत्यसंभवन तादृशसामग्न्या- स्तत्र प्रतिवन्ध्रफत्वस्याकल्पनात् । अन्याहशप्रत्यक्षस्थलीयप्रतिबन्ध- फतया च न त्वन्मते निर्वाहः । अन्यत्रान्यायधप्रत्यक्षेच्छानामुत्तंज- कतया तादृशेच्छायामसत्यां चोपदर्शितविशिष्टवैशिष्टयोधत्वर- फारेच्छाबलादुपदर्शितविशिष्चशिष्टयबोधोपपत्तये अन्याशविष- यताया एवं प्रतिवध्यतावच्छेदकत्वोपगमावश्यकत्वात् । न च स्व. स्वादेः प्रकारतामने ऽपि स्वत्वादिसम्बन्धावच्छिन्नमतियोगिताक- राजाद्यभावविशिष्टपुरुषादिवशिष्टयवोधेतथाविधमामग्न्याः प्रति- बन्धकताधिक्येन गौरवम् । तत्ससर्गतामते तादृशासामग्न्याः स्व- स्वादिसंबन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकराजायभाववचानिधयाभाषघ- टिततया तत्सत्त्वे कारणविरहादेव तथाविधप्रत्यक्षवारणसंभवा- दिति वाच्यम् । मन्मने तादृशाप्रत्यक्षं प्रति नथाविधसामग्न्याः प्रति- बन्धकताधिक्यऽपि निरूपितत्वादिसंबन्धायच्छिन्नमतियोगिताकरा- जाद्यमावचिशिष्टस्वत्यादिवशिएचयोधे तथाविधसामन्याः प्रति- वन्धपता कल्पनेन तदंशे साम्यात् । तथाच पूर्वोत्तराजस्वत्या- भाक्यान् पुरुषः मुन्दर इत्यादिविशिष्टशिष्टप्रत्यक्षं प्रति गशः पुरुषः इत्यादिसामग्न्याःप्रतिबन्धकत्वकल्पनं समगतावादिना मते ऽधिकार्मिति नच. स्वत्वादः प्रकारतामत घटप्रत्यक्षार्दिक प्रात तादृशसामीप्रतिवन्धकतायां विभक्तिजन्यस्वत्याधुपस्थितिनिशा. - ·१७ १ . व्युत्पत्तिवादः! धिक्येन राजस्वत्वाभाववन्पुरुष इत्यादियाघाघभावनिवेशाधिक्येन च गौरवम् । अस्मन्मते तादृशोपस्थितितथाविधयाधामावादीनां तथाविधवाक्यजन्यशाब्दबोधं प्रत्यहेतुतया तादृशवाफ्यघटितसा मग्रीप्रतिवन्धकतायां तेषामनिवेशादिति वाच्यम । भवन्मते ऽपि स्वत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताफराजाभावव्याप्यराजस्वत्वाभा- ववान्पुरुष इत्यादिनिश्चयस्य तदभावव्याण्यवत्तानिश्चयमुद्रयाता- दृशवाक्यजन्यशाब्दधीविरोधितया तादृशनिश्चयाभावस्य तथावि- घसामग्रीप्रतिबन्धकतायां निवेशनस्याधिक्येन लाघवानवकाशात मन्मते राजस्वत्वाभाववान् पुरुष इत्यादियाधफाभावनिवेशेनैव तादृशनिश्चयकाले प्रत्यक्षाभ्युपपत्तेस्तद्भावानिवेशात् । यत्तु राझः पुरुष इत्यादी राजस्वत्ववान् पुरुष इत्याधन्वयवोधोपगमे राजकीयं स्वत्वं राजखत्वान् पुरुष इत्याकारकद्विविधानुमितेरेव तदतिरि- ताविपयकत्वेन मिति प्रति प्रत्येकं तादृशवाफ्यघटितसा. मग्न्याः प्रतिवन्धकत्वद्वयम् । अस्मन्मते च तादृशानुमित्योस्तथा- विधवाक्यजन्याद्राजकीयः पुरुष इत्येतादृशयोधादतिरिक्तविषयक- तया तत्र तादृशसामग्न्याः प्रतिबन्धकत्यकल्पनं नास्ति, तथाविधा- नुमितितथाविधशाब्दसामग्योश्च सत्योरनुमितेरेवोत्पत्तेः, अपितु राजकीयः पुरुष इत्याकारकखत्वसंसर्गफैफविधानुमिति : प्रत्येव तादृशसामग्न्याः प्रतिबन्धकत्वमेकं कल्पनीयमितिलाध्यमिति । तदप्यकिंचित्करम् । भवन्मते यत्र यादृशानुमितिः स्वीक्रियते अ- स्मन्मते ऽपि तत्र तादृशानुमितेः स्वीकरणीयतयानुमितो शाब्दसा- मग्न्याः प्रतिवन्धकत्वसाम्याद्, उपदर्शितसले भवद्भिरनुमितिः स्वीक्रियते अस्माभिरपि स्वीक्रियते, कुतः प्रतिवन्धकताद्वयकल्प- नमिति भवतापि तादृशशाब्दं प्रति तादृशानुमितिद्वयसामग्रीयस्य प्रतिवन्धकताया वाच्यतया साम्याच । एवं राजपुरुष इत्यादिस- मासवाक्यात्स्वत्त्वसंसर्गकशाब्दयोधस्वीकारे तादृशशाब्दयोधसा- मग्न्याः स्वत्वसंसर्गण राजविशिष्टपुरुपतात्पर्यज्ञानादियटिताया भिन्नविपयफप्रत्यक्षादिकं प्रति प्रतिवन्धकत्वाधिक्येन गौरवात् । तत्र राजसंबन्धिप्रकारकाभेदान्चयबोधस्वीकार एवोचितः । न च भवन्मते ऽपि तादृशाभेदान्वयबोधसामग्न्याः प्रतिवन्धफताधिक्येन गौरवामिति वाच्यम् । राजपदस्य राजसंबन्धिनि स्वारसिफलक्षणा- ग्रहदशायामभेदसंबन्धेन राजसंबन्धिविशिष्टपुरुपे तात्पर्यग्रहसत्वे भवन्मते ऽपि कर्मधारयत्वेनाभिमतात्तथाविधसमासवाक्यांत्तादृश- शाब्दयोधस्वीकारस्यावश्यकतया तादृशसामग्रीप्रतिबन्धकताया उ- ३ ·व्युत्पत्तिवादः। भयमतसिदत्वात् । यत्तु दधि पश्य इत्यादौ समद्वितीयाविभक्ति- स्मरणेन दधिकर्मकानयोधपदानपुरुष त्यादरपिलमपष्ठीपि- भक्तिस्मरणेन राजमबन्धप्रकारकमेदान्बपोधनिर्वाहे राजसंपाधि- नि निरुदलक्षणां स्वीकृत्याभदान्वयबोधोपगमो निरर्थकः । न च पष्टीतत्पुरुषादिम्पले ऽपि लाविभक्तिस्मरणपय चैदन्वययोधनदा ऋदस्य राजमाता इत्यादिप्रयोगापत्तिसत्र मातादी गजादी- नामन्वयवोधोपपत्तये राजादिपदोत्तरपष्टयादिमिक्त्यनुसंधान- स्थावश्यकत्येन समानविमतिपतया राजादी दादिपदार्थस्या- भेदान्वययाँधसंभवादिति वाच्यम् । यतलय राजादीनाम- भदान्वययांधानुपपत्या नाभियुक्तानामप्रयोग, अपितु ममासाघ- टफपदसापेक्षाया राजपदस्थामामप्योतिदेशासमामामाधुवन । सरसापेक्षत्वं च तदयान्वितस्वार्थपरत्वं, माथंध बीयत्तिमहाप- शेप्यः । अत पय, सरः सातितपत्र, त्रस्य दाममाल्यादीन समस्यमानशातितदारपदादेः सापेक्षता । तदर्थकदेशातनदार- स्वादापंच शरफरणकन्यप्रनिरूपितत्यादीनामन्ययात् । तदयां- न्वितत्पनाभेदान्चपी पा नियुशनीय इति । तदसत । सामफल- क्षणाग्रहस्थलानुराधेन तादाममभिग्याहारमानादेलयायिषध- जसकतायाः फ्लप्तत्वात्तत्र निन्दलक्षणामीफार मारधामापात । বদ্ধ ঘৰয় সময়খিন নিলামাল রাখা धस्योभयमतसियतया तादृशममभिम्याहारमागस्य राजबाध्य भिमपुरुषांधे धारणतायाः पलसंधात, मयय निपहिण सत्र বিমলালেব মানাথা। ন ন াগা- गदम्पले तत्र नादृशान्ययाधस्योभयपादिमिरये ऽपि निन्दाल- सपामते संबन्धितापर्यस्यानादियफापनागीरयम् । ममादिला. पपिपीभूनानिमाया पय निमदलक्षणात्यादिति पाच्या मागअपुरुष इत्यादिधाश्यसम्पादयोधापू नियमती समधि- মন্ত্রিাঙ্গণনাযা নাথানাশকষা ই- रहादिनि । पचं पाधि पश्यनीयावापि दध्यादिपदम्य दधि. फर्मयादी लक्षणां मीरम्य धारयन ममं नस्याभदान्यांपापपा. লেমাখামাখি মিনিমাগনামা যায় ৪। পাখির মা। মামষ্টি গন্ধ द्वितीयेनरोपमापनपत्रमदायी माधयमेषः पायात, दांधकाम- पंण परयनायादापित उनमाले पधियर्मगरनाम्यया- যেন। ময়ম থাকায় এখয়া বাঘষি - ·व्युत्पत्तिवाद। लोयधिपदात्तरपश्यातिपदत्वरूपाकाशाशानादिघटितसामग्रीस वादधिकर्मकदर्शनान्वयस्यापत्तद्धितीयान्तदध्यादिपदत्वावच्छिन्नध- मिकताहशधात्वादिसमभिव्याहारज्ञानस्य ताइशान्वयबोधे हेतुता- या आवश्यकत्वात् । दधि पश्यतात्यादौ लताद्वितीयानुसंधानस्या- वश्यकत्वात् । राजसंयन्धिपुरुषाद्यन्वयबोधे च राजव्यवहितोत्त- रपुरुषादित्वप्रकारकशानस्य हेतुतायाः स्वारसिकलक्षणाग्रहस्थला- नुरोधेनावश्यकल्पनीयतया राजपुरुष इत्यादौ राजादिपदस्य तृती- याधन्तत्वभ्रमदशायां राजसंबन्धिपुरुषाद्यन्वयबोधापत्त्यसंभवात् । तृतीयादिविभत्त्या व्यवधानात् । दधि पश्यतीत्यादी दधिपदा- व्यवहितोत्तरत्वप्रकारकधातुपदशानस्य हेतुताया अक्लमत्वात् । प- श्यति दधि, पश्यति चैत्रो, दाध, इत्यादावपि दाधकर्मकदर्शनान्य- ययोधात् तादशज्ञानहतुताया अशक्यकल्पनीयत्वाच्चति । तण्डुलं त्यादी तण्डुलादिपदस्यैव तण्डुलादिकर्मके लक्षणा विभक्ति- स्तु साधुत्वार्था एवं राज्ञः पुरुष इत्यादावपि राजादिपदस्य संब- न्ध्यादी लक्षणा विभक्तिःसाधुत्वार्था । तत्तद्धिभत्त्यन्तसमाभिव्या- हारस्य तत्तल्लाक्षाणकार्थबोधनियामकत्वान्नातिप्रसङ्गः विभक्तरेव प्रत्यर्थविशफ्तिखार्थे लक्षणेति तु न संभवति । विभक्तः कुत्रापि शक्तरक्लप्ततया तत्र शक्यसंवन्धरूपलक्षणाया असंभवात् । त- ण्डुलः प्रमेय इत्यादौ विभक्त्यर्थामिश्रितस्यैव प्रकृत्यर्थस्य भानात् । प्रकृतिशत स्वार्थे पलप्ततया तत्र लक्षणासंभवादिति तु चिन्तनी- यम् । राजादिपदस्य राजसंबन्ध्यादौ शक्तत्वभ्रमदशामिवतदर्थल- क्षणाग्रहदशायामपि राजसंवन्धिनः पुरुष इत्यादाविव राजसंयन्धि संवन्धीपुरुप इत्याद्यन्वययोधस्य सर्वज्ञनानामनुभवसिद्धत्वात् । पचति चैत, इत्यादावपि कृतिसंवन्धेन पाकादेश्चैत्राद्यशे विशेषण- त्योपगमे चैत्रो न पचतीत्यादावन्वयबोधानुपपत्तिष्ठव्या अतिसं- पन्धस्यापि वृत्त्यनियामकतया तत्संयन्धावच्छिमप्रतियोगिकाभाव- स्याप्रसिद्धया तद्वोधनासंभवात् । अथैवमपि चैत्रो जानातीत्यादी चैत्रायंशे ज्ञानादेराश्रयतासंबन्धेनान्वययोधोपगमे क्षतिविरहः । आश्रयतासंबन्धस्याभावप्रतियोगितावच्छेदफतया न जानाति चैत्र इत्यादावाश्रयतासम्बन्धावच्छिन्नमतियोगिताकशनाद्यभावस्यैव भा- नसंभवात् । तथा च तपाख्यानस्पाश्रयत्वार्थफरवं नियुक्तिकम् । न च धात्वर्थशानादेराश्रयतासंबन्धेन चैत्रादिरूपप्रातिपदिकार्थे सा- क्षात्प्रकारफरवोपगमे शानं चैत्र इत्यादावपि तथान्वययोधापत्तिरि- ति वाच्यम् । तारशान्वयबोधे आख्यातान्तधातुसमाभिव्याहारक्षा- ·व्युत्पत्तिवादः। श्रयत्वे ज्ञाधातुसमभिव्याहूताख्यातस्य शक्तिभ्रमःस्वारसिफलक्षणा- प्रहो वा तत्र ज्ञानश्रयताप्रकारकशाब्दबोधस्योभयमतसिद्धतया तत्र तादृशयोग्यताज्ञानहेतुत्वमुभयतसिद्धमेवेति वाच्यम् । आश्रयतायाः संप्तर्गतावादिना तत्राप्याश्रयता प्रकारकबोधस्यानभ्युपगन्तव्यत्या- दिति चेत् । सत्यम् । एतदभिप्रायेणैव जानातीत्यादावाख्यातस्य निरर्थकता मणिकार ऊरीचकार । तत्राश्रयत्वे निरूढलक्षणाम- भ्युपगच्छनां दीधितिकाराणां पुनरेप आशयः । यन शाधातोर्शाना- श्रयत्वे शक्तिभ्रमः स्वासिफलक्षणाग्रहो वा तन चैत्रायंशे धाव- बैंकदेशस्य ज्ञानादेरन्वयानुपपत्त्या स्वरूपसंवन्धेन ज्ञानाश्रयताप्रका- रकचैत्रादिविशेष्यफान्वयबोध एव तत्र मणिकृता स्वीकरणीयः । तथा च तंत्रज्ञानश्रयताप्रकारकशाब्दबोधे तत्प्रकारकयोग्यताशान- हेतुतायाः क्लप्तत्वादाश्रयतासंसर्गकशाब्दबोधे तादृशयोग्यताज्ञान- हेतुताकल्पनमधिकमेव मणिकन्मते न च दीधितिकृन्मते ताहश- योग्यताज्ञानहेतुत्वाकल्पनलाघवे ऽपि जानातीत्याधानुपूर्वीशानघटि- त ज्ञाधातुशक्तिशानजन्यज्ञानोपस्थितिघटितशाब्दसामग्या भिन्नवि- पयकप्रत्यक्ष प्रति प्रतिबन्धकतायां आर्यातजन्याश्रयत्वोपस्थितनि- घेशनस्याधिक्यौद्गौरवामिति वाच्यम् । भवन्मते ऽपि ज्ञानाश्रयत्वा- भावावांश्चैत्रः सुन्दर इत्यादिविशिष्टवैशिष्टयावगाहिप्रत्यक्षे, जानाति चैत्र, इत्याद्यानुपूर्वीशानघटितज्ञाधातुजन्यज्ञानोपस्थितिघटितसाम- ग्न्याः प्रतिवन्धकताधिक्येन गौरवात् । मन्मते च तादृश सामना विरोधिज्ञानाश्रयत्वाभाववत्तानिश्चयघटिततया तथाविधविशिष्टवै- शिष्टयबोधसामग्यास्ताइशशाब्दसामग्या समं युगपवस्थानासं- भवेन तादृशप्रतियन्धफत्वकल्पनाविरहादित्यधिक दर्शितदिशाय- सेयम् । अथैयं रीत्या भूतले न घट इत्यादी घटादिपदस्य घटप्रतियो- गिकादौ तदुत्तरसुविभक्तरेव घा प्रतियोगितायां लक्षणामभ्युपेत्य तत्र घटप्रतियोगिकामायो भूतलवृत्तिरित्याधाकारकप्रतियोगिताप्र- कारफशाब्दबोधोपगम पर समुचितः । तथा सति तथाविधसम- भिव्याहारज्ञानघटितसामग्न्या घटप्रतियोगिफत्वाभाववानभायः प्र- मेय इत्यादिविशिष्टवैशिष्टयबोधं प्रति प्रतियन्धकत्वाकल्पनेन ला- धवाद् इत्युक्तनियने नियातातिरिक्तत्वविरोपणयामिति चेन्न । भूतले न घट इत्यादी घटाधभावे भूतलाद्यन्वितसप्तम्यर्थाधेयत्वस्येव तात्पर्यवशाद्धटादी सप्तम्यन्तार्थभूतलादिवृत्तित्वाभावस्पान्वयवोधो अध्यनुभवसिद्धः । अन्यथा तादृशयाक्यजन्यस्याप्रामाण्यज्ञानानास्क. न्दितबोधस्य भूतले घट इत्यादिवाफ्यजन्यघटादिविशेष्यफभूतला.

·२२ व्युत्पत्तिवादः। घायवरकारकयोधविधितायाः मर्यानुभवसिद्धाया अनुपप- सेनपदं विना यत्र धर्मिणि यस्प विशेषणतया मानं यादृशस- मभिन्याहाराद्भवति ताशसममिव्याहारस्पले नमसत्वे तत्र धर्मि- णि तदभायाप्रतीयते इत्यनुभवापलापप्रसगाथः । एवं च ना. माये ऽनुयोगितया घटाधन्यययोधोपपत्तये निपातातिरिक्तत्यवि. शंपणमावश्यकम् । एवं न पचति चैत्रः, चैत्रस्य न धनमित्यादी पाककृतिचरस्वत्वायभाघस्य नमर्थस्य चैत्रधनादावन्वयबोधोपए- सये घटोन पट इत्यादी नर्थघटादिभेदस्थान्ययाधापपत्तये च तदायश्यकम् । न चाकस्थलेषु ननो भाषवडाक्षीणकतया भा- धवता सममनुयोगिनो भेदान्वययोध एवं तत्रोपेयते इति घा- ध्यम् । तथा सति सर्वत्राभाववत एव नमर्थतया मुख्यार्थपरनमो दुर्लमत्वापत्तेः । अभावस्य भेदान्वयवोधोपगमे पि कार्यकारण- भावकल्पनाधिक्यविरहेणाभाववति लक्षणानौचित्यात, अभाववतो भेदान्वयाधोपगमे भूतले घट इत्यादिवाफ्यजन्ययोधेभूतले न घट इत्यादिवास्थजन्यवोधस्याविरोधतापत्तेश्व, लाघवात स्वरूपसंबंधेन प्राधाभावनिश्चयस्यैव विशिष्टवुद्धिविरांधियान्न त्यभेदसंसर्गकना- हामावाश्रयप्रकारकनिश्चयस्यतिनीलो घट इत्यादी विशेषणविभक्त. रभेदार्थकत्वमते ऽपि यद्यप्युत्तरीत्या लाघवं समवति तथापितत्रापि न नो विद्वेय इति दिछ । प्रत्ययाश्च विभक्तिकत्तद्धितादिभेदेन ना- नाधिधाः । विभक्तिश्च मुतिभेदेन द्विविधा । मुश्चिमक्तयः प्रध- माद्वितीयादयः सप्त, तत्र प्रथमार्थः प्रकृत्यर्थे विशेषणविधयान्याय- नी संख्येव । अत एवं यत्र विशेष्यवाचकममानविभक्तिकपदं नि- पातपदं धा नास्ति नथ प्रथमान्तार्थस्य विशेष्यमासकसामग्न्यमा- धादसी मुख्यविशेष्यतयैव भासते । संख्यावाचकानां च एफवचन- द्विवचनबहुवचनानामेकत्वत्वद्वित्वत्वबहुत्यत्वावच्छिन्नेषु शक्तिः । शकताच सुत्योरखजश्त्यादिना न तु स्वादितियादिसाधारणेक- वचनत्यादिना । एकवचनस्वादेर्दुर्वचत्वात् । न चैकत्यादिवाचक- न्वंतत् । वाचतायाः शक्ततावच्छेदपत्वे आत्माश्रयात् । योधक- तारूपत्वे शक्तिम्रमेण द्विवचनादीनामपि एकत्याधकतया अतिप्र- सक्तत्वात् । न चैफवचनत्यादिकं जातिविशेषः सुप्रवादिना सांक- र्यात् । न च शक्तिसंवन्धेन पकवचनादिपदयत्वं तद । साहशा- शानदायां च सुत्वादिनाशक्तिनमादेवं शाब्दबोधः । एकवचना- दिशब्दस्य पदद्वयात्मफतया ताशसमुदायशकरपासिद्धिति तु नाराङ्कनीयम् । एकं पक्कीत्यादिव्युत्पत्या एकवचनादिशब्दस्य ·व्युत्पत्तिवाद। स्वादिवधिकत्ये एकादिशब्दे ऽपि तादृशन्यवहारापत्तेः । एकवच- नादिशब्दस्य स्वादी रूढिस्वीकारस्यावश्यकत्वादिति वाच्यम् । ग्र- न्थकारीयसंकेतेनैवोपपत्ती एकवचनादिपदे शक्तरप्रामाणिकत्वा- तू । तान्येकवचन द्विवचनेत्यादिपाणिनिसूत्रस्य तदीयसंकेतग्रह- परतयाप्युपपत्तेः । न हि यू स्यात्यो नदीत्यनुशासनात् स्त्रया- ख्येदूदन्तादिशब्दे नद्यादिपदस्य शक्ति सिद्ध्यति । किन्तु तदीय- संफेत एव । अत एव नधादिसंज्ञा आधुनिकसंकेतशालित्यापारि- भाषिक्येव न त्वौपाधिकी । अथैवमपि पाणिनिसंकेतसंबन्धेन तादृश पदवत्त्वमेव एकत्वादिशक्ततावच्छेदकमस्त्विति चेन्न । ता- रशसंकेतस्य केन रूपेण संवन्धता । संकेतत्वेनेति चेत्तर्हि कस्य चित्पुंस एकवचनपदात् सुऔजसादिवोद्धव्य इत्याकारकसंकेत- स्यापि संभवादतिप्रसक्तिर्दुर्वारैव । पाणिनिसंकेतत्वेन तथेति चे- प्तर्हि व्याकरणप्रणेतुः पुरुपान्तरस्यापि त दृशसंकेतस्य संभवात् । तदीयसंकेतसंवन्धेन तत्पदवत्त्वस्य डिस्थादिपदात सुऔजसादि- घोद्धव्य इत्याफारकपुरुषसंकेतसंवन्धेन डित्यादिपदवत्वस्य चा विनिगमनाविरहेण शकतावच्छेकताप्रसङ्गः तथा चागत्या भानुपू- विशेष एव शक्ततावच्छेदक इति । यत्तु संख्यापि प्रकृतरर्थः । एकवचनादिकं च एकत्वाद्यर्थे तात्पर्यग्राहकमेव न चैवमेकप्रकृत्यु- पस्थाप्ययोरर्थयोः परस्परमन्वये आकाङ्क्षाविरहाद् घटादावेक- स्वाद्यन्वयानुपपत्तिः । अन्यथा हादिपदादुपस्थितयोरश्वसूर्ययो- राधाराधेयभावेनान्वयापत्तिः । घटादिपदस्य एकत्वादिविशिष्टस्य घटादौ च न शक्तिसंभवः । घटरूपं पश्येत्यादी संख्यानवच्छिन्नध- टादेरेवान्वयवोधादिति वाच्यम् । आकझावैचित्र्यादेकप्रकृत्युप- स्थाप्ययोरपि घटेकत्वयोः पस्परमन्चयसंभवात् । अतएव थण्डश- क्तचैवकाराघुपस्थाप्ययोरन्ययोगव्यवच्छेदायोः परस्परमन्वयवो. धः। न चैवं कर्मस्वादिकमपि प्रकृत्यर्थ एवास्नु, किं तत्र द्वितीया. दिशक्त्येति वाच्यम् । नामार्थधात्वर्थयोः साक्षाद्भेदान्वयबोधस्या- व्युत्पन्नतया फर्मत्यादेनामार्थत्वे तेन समं धात्वर्थान्वयासंभवात् । न च संख्यायाःप्रातिपदिकार्थत्वे सति तात्पर्यशाने विनय शक्ति- भ्रमं लक्षणागृहं या द्विवचनाद्यन्तपदादकत्वादियोधसंभवात् । ए- कत्वादितात्पर्येण एकवचनान्तस्यैव द्विवचनान्तस्यापि पदस्य खा. रसिफप्रयोगापत्तिरिति वाच्यम् । अनादितात्पर्यस्यैव स्वारसिक- प्रयोगमूलत्वादेकवचनाधन्तपदस्यैव एकत्वादावनादितात्पर्योपग- मेनातिप्रसङ्गविहरात । द्वयेफयोर्द्विवचनेकवचने इत्याद्यनुशासन ·२४ व्युत्पत्तिवादः। च तादृशतात्पर्यगाहकमेयेति वैयाकरणमतम् । नदसत् । अनन्ता- नां प्रकृत्यानुपूर्वीणां शक्ततावच्छदकत्यापेक्षया अल्पतरधिमक्या- धानुपूर्वीणामेकत्यादिशक्तताच्छेदकत्वस्यैयोचितत्वात् । न प्रातिपदिकत्यम शक्ततावच्छेदकं न तु घरपदत्यादिकमिति न शस्यानन्त्यमिति वाच्यम् । प्रातिपदिकत्वस्य दुर्निवत्यात ति. दशाने ऽपि एकरवादिक्षानस्यानुमयिकत्वात् । पदत्येन वर्णत्वेन वा शक्तत्वे विमक्ते रपि तद्वाचकतासिद्धः। पकत्वादिशाब्दयोधात्पूर्व वर्णत्वाधुपस्थितेरप्यनावश्यकत्याच्च । फलानुरोधेन तत्कएपने च कल्पनागौरवात् । एवमानुपूर्वीभिन्नधर्मस्य पाचकतावच्छेदकर घ- टपदं सुपदं च न संख्यावाचकमिति विपरीतनिश्चयकाले ऽपि ता. शधर्मावच्छिन्नस्य वाचकतागृहममवाद् घटइत्यादी संख्यायी थी- धापत्तिः । अथ विमतीनां संख्यार्थकतामते प्रकृतिचिमत्योरंक- चाफ्यताविरहानिश्चयदशायां विभक्त्युपस्थाप्यकत्वादेः प्रकृत्यर्थे ऽन्व- यबोधवारणाय तयोः समाभिव्याहारज्ञानस्य घटादिविशेष्यक- वान्धययोधं प्रति कारणत्वमधिकं कल्पनीयम् । एकपदोपस्था- पितयोः घटेकत्वाधारस्वयबोधोपगमे च न सममिव्याहारज्ञानस्य तन हेतुता कल्प्यते इति लाधवात, प्रकृत्याद्यानुपूर्वीणां संख्यायाच- कतावच्छेदकत्वमुपेयतइति चन्न । आकाशाविचारे सममि- व्याहाराकाक्षाज्ञानस्य हेतुतागा निराकृतत्त्वात् । अथैयमपि विभक्तः संख्यार्थकत्ये चिनिगमनाविरहेण प्रकृतिधर्मिकस्य वि- भक्तिधर्मिकस्य च संख्याप्रकारफान्वयबोधपरत्वज्ञानस्य हेतु- ताकल्पनीया । विभक्त?तकत्वमते तु विमतितात्पर्यविरहण प्रकृतिथमिकमेव तात्पर्यशानं तादृशान्ययधीहेतुरिति लापर- मिति चेन । विमले संख्यावाचकत्ताविरहे ऽपि प्रकृतिविम- तदवाचकाचमup सल्या444444444.५.५० तादृशयोधपरत्वसभपेन विभक्तिधर्मिकतज्ज्ञानहेतुताया पिनिगम- माविरहेणावश्यकत्वात् । अथ स्वादीनां संख्यावाचकत्वकल्पना- पेक्षया प्रकृतम्तत्र लक्षणेयोचिता । शक्यलक्ष्ययोः परस्परमन्वयोप- गमे क्षतिविरहात प्रथमाविभक्तः कुत्रापि शकेरक्लप्ततया तस्याः शक्यसम्बन्धरूपा लक्षणा न संमयति । द्वितीयादेः कर्मवादी श- तत्वे ऽपि तादृशविमनेस्तत्समभिव्याहतप्रकृतेर्वा संख्यायां लक्षणा इत्सव विनिगमकं दुर्लभम न चैकत्वाधन्वययोधे घदपदादिशानज- ·व्युत्पत्तिवादः। २५ न्योपस्थितित्वेनानन्तहेतुताकल्पनमपेक्ष्य स्वादिपदहानजन्यतदुप- स्थितित्वेन कतिपयहेतुताकल्पनायां लायचारकतिपयशक्तिकल्पने गौरवमकिंचित्करम् । सामान्यतः पदवृत्तिज्ञानजन्यतदुपस्थितित्वे- नैककारणताकल्पनन्तु न सम्यक् निर्विभक्तिककुम्भपदादितः सं- ख्योपस्थिती तदगृहीतवृत्तिकघटादिपदे तत्तद्विभत्त्यन्तत्वज्ञानवतः पुंसो घटादौ संख्यान्वयवोधप्रसङ्गात् । घटपटादिशानजन्यैकत्वाद्यु- पस्थितित्वेनैकत्वादिविषयफशाब्दयोधहेतुतां फल्पयित्वा विभक्ति- घटादिपदानुपूर्वीहानतादृशोपस्थित्योः परस्परसहकारेण फलजनक- ताया अवश्याश्युपेयत्वादिति वाच्यम् । घरादिपदस्यैफरवादी लक्ष- णाग्रहसत्व घटः प्रमेय इत्यादिवाक्यादेकत्वं प्रमेयमित्याद्यन्ववोध. स्य सर्वसंमततया तदनुरोधेनैकत्वादिविषयकशाब्दबोधे घटादिप- दजन्यकत्याधुपस्थितित्वेन हेतुतायाः सर्वसंमतत्वात् । मैवम् । यादृशयादृशपदानां लक्षणया एफत्वादिशाब्दधीजनफरवं नोभय- पादिसिद्ध तादृशानन्तपदज्ञानजन्यैकत्वाद्युपस्थितीनां तच्छाब्दहेतु- त्वकल्पनं प्रकृतेः संख्यावाचकतावादिनामधिकमिति तत्कल्पनापे- क्षया चाल्पतरस्वादिपदजन्यैकत्वाद्युपस्थितिहेतुताकल्पनमेव लाघ- धम् । एतेन संख्याविशेषावच्छिन्नघटादिलक्षणया प्रकृतेरर्थः न तु संख्याविभक्त्यर्थः शाब्दयोधे विभक्तिजन्यसंख्योपस्थितिहेतुताक- ल्पनाधिक्येन गौरवात् । घटादिपदस्यैकत्वादिविशिष्टघटादौ लक्ष- पाग्रहदशायां सर्वमतएव तज्जन्यविशिष्टविषयकोपस्थित्या विशि- प्रविषयकशाब्दधीजननात्तथाविधोपस्थितिहेतुताया सर्वानुमतत्त्वा- तू । पदान्तरासमभिन्याहूताघट इत्यादिपदादेकत्वादिविशिष्टय- सादिशाब्दबोधस्त्वलीक एव । तद्विपयफस्मरणस्य तत्रोपगमात् । तथाचोक्तं, सर्व हि वाक्य क्रियायां परिसमाप्यते इत्यपि निरस्तम् । यादृशपदानां लक्षणया एकत्वादिविशिष्टस्वार्थबोधहेतुत्वं नोभयया- दिसिद्ध नादृशानन्तपदजन्यविशिष्टोपस्थितीनां शाब्दधीहेतुताफ- ल्पनमपेक्ष्य विभक्तिजन्यसंख्योपस्थितीनामल्पानां तत्कल्पने लाघ- वात् । इदं पुनरिहावधेयम् । विभक्तः संख्यायोधकत्ये समानविष- यकानुमित्यादिकं प्रति शाब्दसामग्रीप्रतिवन्धफतायां या प्रातिपदि. फजन्या घटाद्युपस्थितियों च विमक्तिजन्या संख्योपस्थितिः प्रवेश्या तयोश्च मिथो विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहात्प्रतिबन्धक- तायाहुल्यम् । प्रकृतेर्विशिष्टलाक्षणिकत्वे तु तदुभयस्थलीयविशिष्ट- विषयकोपस्थितिरेकैव सामग्भ्यामन्तर्भवति इति लायवम् न च विशिष्टविषयकोपस्थितेरपि एकत्वादिप्रकारतानिरूपितघटादिविशे- ·. २६ व्युत्पतिवादः। प्यताशालित्येन घटादिविशेष्यतानिरूपितफत्वादिविषयतालालित्वे- गया प्रवेश इति विनिगमनाविरहात्साम्यमिति वाच्यम् । मन्मते योग्यतासानघटापस्थित्येकत्वोपस्थितीनां तिमृणां विशेष्यविशेषण- भावे विनिगमनाविरहेण प्रतिपध्यप्रतियन्धकभावपटर्फ मन्मते तत्र योग्यताशाने विशिष्ःविषयकोपस्थितेः प्रत्येक दर्शितोभयरूपेण चै- शिष्टधं निवेश्य तदुभयं प्रत्येकं ताशरूपद्वयावच्छिन्नायामुपस्थिती योग्यताज्ञानस्य वैविध निवेश्य च द्वयमिति तचतुष्टयमात्रमिति- त्यास्माकमल्पतरतत्कल्पने महालाधयम् । तादृशरीत्येव च प्रण- मतीत्यादी प्रकर्षविशिष्टनतिर्दातूनामेयार्थः प्रादयो धोतका एच न तु प्रकादियाचका इति सर्वानुमतः पन्थाः परिष्कर्तुं शक्यते अन्यथानन्तधातुजन्यप्रकादिविशिष्टतत्तत्वार्थोपस्थितीनां शाब्द- धीजनकतामपंदय कतिपयंापमर्गाधीनमकपांघुपस्थितीनां तजनक- साकल्पने लायचात् । स्वादीनामिव प्रादीनामपि वाचकता निरा- बाधा सिद्धयेतेति संख्यायाश्च प्रकृत्यर्थे पर्यातिसंवन्धेनेव विशेषणात्य न तु समचायादिना । तथासति एकव्यक्तियोधपरादाकाशशब्दा- दपि द्विवचनवदुवचनाद्यापतः। तत्तदर्थयोहिरवबहुत्वयोः समवा- यादिना आकाशाधन्त्रययोग्यत्वात् । न च पर्याः संसगत्ये ऽपि तद्दोषतादयस्यम् । घटाकाशादौ द्वित्वादेः पयाप्तिसत्त्वे प्रत्येकमा- काशादी तत्पर्याप्तिर्नास्तीति वक्तुमशक्यत्वात् । प्रत्येकस्योभयानति- रिक्तत्वादिति वाच्यम् । उद्देश्यतावच्छेदकन्याप्यत्वविशिष्टपर्याप्सरे- व संसर्गतोपगमात् । आकाशत्वादिल्याप्यताया बित्वादिमर्यासाव- सत्त्वेनातिप्रसङ्गविरहात् । वैशिष्टयं च वैज्ञानिक नतु वास्तवम् । तेन यत्र योग्यताम्रमजन्य अत्राकाशावित्यादिवाश्यजन्यद्वित्वादिप्रकार- काकाशवोधतत्र विशिष्टसंसर्गप्रसिद्धावपिनक्षतिः द्वित्यादिपर्या- मायन्यत्र प्रसिद्धस्याफाशत्वादिव्याप्यत्वस्य भ्रान्तेनप्रोपगमामा- यन्धतावच्छेदांशे प्रकारतायां भ्रमस्य सर्वानुभवसिश्त्येषि व्याप्य- न्वांशं भ्रमत्वस्यान्यनोपपादितत्वात् । न च प्रकृत्यर्थतावच्छेदक एव व्यापकतासंबन्धन द्वित्यान्वयधीः किं नोपेयते इति वाच्यम् शिवि- स्यादी घटत्वादनांवरूपतएवोपस्थिततया तत्रोकान्ययोधम्यासमा घात् स्वव्यापकोभूनोद्देश्यतावच्छेदकवत्त्वरूपपरंपराया पय प्रकृत्य. थे द्वित्यादेःमवन्धतास्वीकारे च व्यापकतारूपयन्धतावच्छेदको शे भ्रमत्वम्यावश्यकतया उद्देश्यतावच्छेदकव्याप्यत्वविशिश्पर्यात संयन्धतोपेक्षाया निर्जित्वात् । अथात्रत्याप्तिव्यापकसामानाधिक- रण्यरुपंप चाच्या, न नु नवदग्यावृत्तित्यरूपा, केवलान्यायधर्मस्य ·. व्युत्पत्तिवादः। प्रकृत्यर्थतावच्छेदकता यत्र तत्राप्रसिद्धः । एवं चोद्देश्यतापच्छेद- फव्यातिविशिष्टपर्याप्तचपेक्षया लघोः स्वव्यापकतादृशधर्मघत्वस्यैव संवन्धत्वमुचितामति चेत्तर्हि आकाशो न द्वापित्यादिवाक्यजन्य- शाब्दयोधदशायामपि आकाशावित्यादिधाक्याद् द्वित्वयोधापत्तिः । तथा हि । आकाशो न द्वाविरयादितो द्वित्वायच्छिन्नभेद:प्रतीयते । स च न खव्यापकाकाशत्ववत्त्वादिसंबन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताच- च्छेदकताकः । ताशसंवन्धेन द्वित्ववतो प्रसिद्धः । अपितु प- योप्तिसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकताफ पव । यत्काले च पर्याप्तिसंबन्धेन द्वित्वविशिष्टवुद्धिरेव प्रतिबध्यते न तूतपरंपरासं- धन्धेन तद्विशिएबुद्धिरपति । अथाकाशोन द्वावित्यादी फेवलपर्या- हिसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकताकदो यत्र बोधयितुं न शक्यते । आकाशे ऽप्युक्तयुक्त्या द्वित्वपर्याप्तेः सत्त्वेन तत्र तेन सं- बन्धेन तद्वदस्य वक्तुमशक्यत्वात् । आकाशत्वव्याप्यपर्याप्तिसं- यन्धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकताकद्वित्यादिमद्भेदश्चाप्रसिद्ध ए. वेति चेन्न । द्वित्वादिपर्याप्रुभयादिवृत्तिधर्मेणैवावच्छेदात् । तद- नवच्छेदकैफमाप्रवृत्तिधर्मावच्छेदेन तद्वद्भेदस्य तेनसंवन्धेन द्वि- स्वादिमझेदस्य च तद्वतिवृत्ता वाधकाभावात् । न चैवं घटपटी न द्वाविति प्रयोग आपधेत । घटपटयोरपि प्रत्येक द्वित्वावच्छिन्नभेद- सत्वादिति वाच्यम् । द्विधचनायुपस्थापितद्वित्वावच्छेदनेव द्विन्या- वच्छिन्नभेदस्य बाधेन ताशप्रयोगाभावोपपत्तेः। नत्रा व्यासज्य- तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदश्च उद्देश्यतावच्छेदकावच्छेदेनेव बोध्यतइति व्युत्पत्तद्वित्वसामानाधिकरण्येन तदबाधस्याकिंचित्कर त्वात् । न च घटत्वादेरतिप्रसक्ततया द्वित्वादिपर्याप्तेरनवच्छेदक- त्यात्तद्यच्छेदेन द्वित्ववदिस्य भवतामप्यनुमतत्वात प्रकृत्यर्थगते. फत्वाविवक्षायां घटो न द्वावित्यादिप्रयोगापत्तिरिति वाच्यम् । ता- रशमयोगाभावे घटत्वादोर्द्रत्वपर्याप्तेरिव द्वित्वादिमभेदस्याप्यनु- योगितावच्छेदफताया अप्रामाणिकत्वात् प्रतियोगितावच्छेदकानव- च्छेदकताया भेदावच्छेदफतानियतत्वासिद्धः । अस्तु धातिप्रस. तो ऽपि घटत्वादिद्धित्वपर्याप्रवच्छेदकः घटावित्यादिप्रतीतिघला- त् । घस्तुतस्तु घटत्वादेः प्रत्येके द्वित्वपर्यासयनवच्छेदकत्ये ऽपि द्वित्वपर्याप्तित्वावच्छिन्नानतिप्रसक्ततया तदयाच्छिन्नावच्छेदकत्व- मव्याहतमेव । अथ पर्याप्तयाख्यविलक्षणसंवन्ध एवाप्रामाणिकः तत्कथं तत्संबन्धता ! आकाशो न छापिति प्रतीतिस्तु समयायसं- पन्धावच्छिनप्रतियोगितावच्छेदकताकाद्वित्वावच्छिन्नभेदविषयिक- ·२८ . गुत्पत्तिचादः । घाताम् । आकाशादौ द्वित्वसमवायसत्त्वपि द्वित्यादरेवोभयादिवृ- तिधर्ममात्रायच्छिनत्योपगमातदनवच्छेदकाकारात्वाचवच्छंदेनस- मवायसंवन्धेन तद्वतो भेदस्य वृत्ती वायफामावादिति चेन्न । आ. काशावित्यादिवाक्यजन्यशाब्दयोधस्याप्रमात्यानुपपत्यैव ताश- यसिद्धः । तारशवुद्ध. समवायविषयकत्ये प्रमावनिराकरणस्य कर्तुमरापयत्यात् । उद्देश्यतावच्छेदकन्याप्तिविशिष्टसमयायस्य संस- गतोपगमे घटावित्यादिवाक्यस्यायप्रमाणनापत्तिः समवायस्क्यन घटादिनिष्ठस्प द्वित्वादिसमवायस्य पटादायपि सत्त्वेन घटत्वाचव्या- ध्यत्वात् । न चोदेश्यतावच्छेदकव्याप्यद्वित्वादिसमवायत्वेनैव सं. पन्धतास्तु 1 द्वित्यादिसमयायस्य घटत्वाद्यव्याप्यत्वेपि द्वित्वादे स्तचाप्यतया न घंटावित्पादेरप्रमाणतेनि घाव्यम् । एवं सति त- याविधहित्यादेरेव लाघवेन द्वित्वादिसंवन्धतौचित्यात् । अथास्वे- चमेव तापतापि पर्याप्तिसंपन्धस्प विलयादिति चेन्न । द्वित्यादिम्ब- रूपस्यैव द्वित्वादिपर्याप्तितयाभिमतसिद्धः । उक्तं च दीधितिकृता, पोनिधायमेको घट इमो द्वावित्यादिप्रतीतिसाक्षिका स्वरूपसंय- विशेष इति । समवायस्य नानात्वमते च द्वित्वादिसमवाय एवं नरपर्यासिने तु स्वरूपमतिरिक्त पदार्थों चेत्यन्यदेतत् । यत्तु आकाशं नद्वे इत्यादिप्रतीतिवदाकाशं न द्वित्ववदिति प्रतीते. प्रमात्वस्य पा. रणाय समवायेन द्वित्वादिमझेद आकाशत्यावच्छेदन न खोकतं. उयः । तथा च पर्याप्तरविलक्षणत्वे आकाशोन वे इत्यादिप्रतीतेर- प्यममात्वापत्तिरिति । तन्न । आकाशं न द्वित्ववदिति प्रतीती द्वि- वसमवायाचच्छिन्नभेद एव विषयः मतुपा संपन्ध्युक्छेखात् । न तु द्वित्वाद्यवच्छिन्नभेदः । एवं चाशत्वाधवच्छेदेन द्वित्वाद्यचच्छि- बभेद एव स्वीकर्तव्यः । न तु तत्संबन्धावच्छिन्नभेद हत्याका न देइति प्रतीतेप्रमावस्याकाशं न द्वित्ववदिति प्रतीतेर्या प्रमात्व- स्य न प्रसङ्ग इति । अधोद्देश्यतावच्छेदकव्याप्यपर्यात्विसंयन्धत्वे धवखदिरी छिनतीत्यादी उद्देश्यतावच्छेदकीभूतधवरयखदिरत्व- व्याप्यं द्वित्वादिद्वयमेव प्रत्येतव्यम् । न तु धयखदिरादिपर्याप्ताहि. स्वादिकं तथा चैकैकवखदिरादितात्पर्येण तथा प्रयोगगनुपपसिरि- "ति द्वित्वान्चयितावच्छेदकमपेक्षाबुद्धिविशेषयत्वादिरूपमुमयादि- निष्ठ साहित्य द्वन्द्वसमासार्थो चाच्यः। तथाच मीमांसकमतप्रवेश इति चेन्न । यत्र एकधर्मस्य बित्याधुहेश्यतावच्छेदकता तत्रैवोहे- श्यतावच्छेदकव्याप्तविशिष्टपर्याप्त संसर्गतानियमः। यत्रधर्मधा- देसपात्वं तत्र केवला पर्याप्ति समयाय एव या संसर्ग इत्युपगमाद, ·व्युत्पत्तिवाद। विनैव साहित्यस्यान्वायतावच्छेदकता एकैकतात्पर्येण धवखदिरा- वित्यादिप्रयोगोपपत्तेः । न चैवमेकैकवखदिरादितात्पर्येण धवौ खदिरावित्यादिप्रयोगापत्तिः । तादृशवाक्यद्वयाविषयकसमूहाल- म्बनजन्यसमूहालम्बनशाब्दवोधस्य नानाधर्मावच्छिन्नोद्वेश्यताकतया शुद्धपर्याप्तेरपि संसर्गतया ऽवगाहनसंभवादिति वाच्यम् । यत्र नानाधर्मावच्छिन्नधिशेष्यतानिरूपिता एफद्वित्वादिप्रकारता तत्रैव शुद्धायाः पर्याप्तेः समवायस्य वा संसर्गतया भानाद्, धवी खदिरा- चित्यादिनानावास्यजन्यसमूहालम्बनशाब्दबोधे विशेष्यताभेदेन म- कारताभेदेन चोदेश्यतावच्छेदकधवत्वादिव्याप्तिविशिष्टपर्याप्तः सं- मगतानियमेन एकैकवखदिरादितात्पर्येण तथा प्रयोगासंभवात् । धवखदिरावित्यादिसमासोत्तरद्विवचनेन धयत्वखदिरत्वाद्यवच्छि- ननानाविशेष्यतानिरूपित्तैकद्वित्वादिप्रकारताशालिशानमेव जैन्य- ते । तादृशवाक्यजन्ययाधस्य समूहालम्बनानात्मकतया विशेष्य- ताभेदेन प्रकारताभेदाभावात् । यथा हि समूहालम्बनानात्मके सङ्गी चैत्रः कुण्डलीत्याकारफनानाविशेषणकैकविशेष्यकज्ञाने ना- नाप्रकारतानिरूपिता एका विशेष्यता तथा तथाविधे धवखदिरा- वित्याधाकारके नानाविशेष्यकैकविशेषणकशाने विशेष्यताभेदेऽप्य- भिन्नेव द्वित्वादिप्रकारता अन्यथा समूहालम्बनतस्तद्वैलक्षण्यानुप- पत्तः । समासघटकवखदिरादिपदानामेकवाक्यतानुपपत्तेश्च । तत्प्रयोज्यविषयतया साक्षात्परम्परया या निरूपिता या विषयता तत्प्रयोजकत्वस्यैव तदेकवाक्यतापदार्थत्वात् । न चैताद्दशैफवा- क्यताविरहेपि क्षतिविरहः । तथा सति समासस्यैवानुपपत्तेः । अ- यमेति पुत्रो राशः पुरुषो ऽपसार्यतामित्यादौ राजपुरुषपदादीनां स- मासवारणाय समर्थपदानामेव समासानुशासनात् । सामर्थ्यस्य च निरुतंकवाक्यतारूपत्वात् । जलपृथिव्योः नेहगन्धावित्यादितो ऽपि, न जले मेहः, पृथिव्यां गन्ध इत्याकारकसमूहालम्बनयोधः । किन्तु तद्विलक्षणो द्वित्वादिनिष्ठकप्रकारतानिरूपितजलत्वपृथिवी- त्वाद्यवच्छिन्नविशेष्यतात्मकप्रकारताद्वयनिरूपिताधेयत्वप्रफारतानि. रूपितं यद्धर्मितावच्छेदकद्वित्वादिनिष्टैफप्रकारतानिरूपकं मेहत्व- गन्प्रत्यायवछिनविशेष्यताद्वयं तदानिति । अतो त कुशप्रेक- घाफ्यताभङ्गः । चैत्रो मैत्रश्च गच्छत इत्यादावाख्याताद्वित्वादिप्र- कारण भासमाने चैत्रमैत्रोभयादौ गमनाश्रयत्वाद्यन्वयने निरुक्तक- चाक्यतासंभवेपि समासविधेर्विभाषाधिकारीयत्यादसमासः । तम विशेष्यताभदभिन्न द्वित्वनिष्ठप्रकारलाद्वयप्रतियोगी समूहालम्पना- ।

·व्युत्पत्तिकादः। भावियोश्च सर्व समजममित्यपि चदन्ति । अथ घटादिव्यक्ति- भेदेनानयनकर्मता मिति प्रतिसंदधानस्य पुंसो घटायानयतीति चाक्याच्छाब्दबोधानुपपत्तिः। तस्य कर्मतात्वावच्छेदेनाधेयतासंस- विच्छिन्न प्रतियोगिताकस्य द्वित्याचवच्छिन्नघटायभावस्य निश्च- यसंभवात् । तस्य हित्यादिना तादृसंसर्गकवटादिविशिष्टधीविरो- धित्वादिति चेन्न । उभयत्वाधयच्छिन्नाभावपत्तामानमुमयत्वाय च्छिन्ननिरूपिताधेयतासंसर्गाचगाहिज्ञानमंव प्रतिवभाति न तु के- चलं विशेध्ये विशेषणमिति रीत्या जायमानमुभयत्वादिविशिष्ट- ज्ञानम् । अतो विशेषदर्शिनां तादृशवाक्याहोपायत्तमाधेयत्वाशे उभयत्वाद्यवच्छिन्ननिरूपितत्वावगाहिभ्रमात्मकशानं न भवत्वेव । अपि तु तदेशे तदनवगाहिप्रमात्मकं ज्ञानमिति उभयत्यावच्छिन्न- निरूपिताधेयत्वं चोभयादिवृत्तावकस्मिन्धर्म एव न तु प्रत्येकमात्र. वृत्ताविति कर्मत्वांशे तादृशाधेयत्वावगाहिमानस्य भ्रमत्वमित्यै- वधयम् । संख्याश्च प्रत्यर्थतावच्छेदकगताः क चित्प्रतीयन्ते । यथा संपनी चीहियवावित्यादौ । एतत्तवं पागेवाभिहितम् । विरूद्धसं- ख्यावच्छिन्नवाचकशतादिपदोत्तरविभक्त्युपस्याप्या संख्या प्रकृत्य- र्थतावच्छेदकसंख्यायामेवान्चेति । यथा शतमेकं द्वशते श्रीणि शतानीत्यत्र शतवादी पफत्वद्वित्वबहुत्यानामन्ययः । अत एव च एफशतद्विशततात्पर्येण न शतानीति प्रयोगः । तत्र प्रत्यर्थस्य शतस्य यहुत्वाद्यन्यययोग्यत्वे ऽपि प्रकृत्यर्थतायच्छेदकशतत्वांशे बहुत्वाद्यन्वयएच बहुवचनस्य साकासत्यात् तत्र च योग्यताविर- हात् । न चैकराते ऽपि नानापुरुपीयापेक्षाबुद्धिजन्यनानाशतत्य. संमवादकशतनिष्ठशतत्ये ऽपि बहुत्वान्धययोग्यता इनवेति था- च्यम् । परस्परसमानाधिकरणद्वयावृत्तिवदुत्वस्यैव शतादिपदोन- रबहुवचनार्थत्वात् । नादृशबहुत्वस्य चैकशतादिष्टत्तिनानाशत- स्वादी वाधात् । अय वा तत्रापि मेव पहुवचनार्यः । परस्पर- समानाधिकरणद्वयावृत्तिपर्यापिरेषाकाहानिरूपकः संबन्धः। यत्तु द्वे शते त्रीणि शतानीत्यादी संख्यैव शतादिशब्दार्थः, न तु संख्येयं, संख्येयस्य तदर्थत्वे "विंशत्याद्याः संदेकर सर्वाः संख्येयसंख्य- यो" रित्यनुशासनविरोधात् द्विवचनादिसाधुतानुपपत्तेः । गया शतानीत्यादी पष्टयान्वयानुपपश्च । न चाभेदः पश्यः, तथा सति ब्राह्मणा दा इत्यत्र ग्राह्मणानां दशेल्यपि स्यात् । अस्माकं चादशतः संख्याः संख्येये वर्तन्ते, अतः परं संख्याने संख्येये चे.

·व्युत्पत्तिवादः। ३३ स्यनुशासनादशादिशब्दानां शतादिशब्दवत्संख्यानार्थकत्वाभावा- इशत्वादिसंख्यायाः पदार्थतावच्छेदकत्वेन तत्र पष्ठयर्थसंयन्धान्व- यासंभवेन न तथा प्रयोग इति । तदसत् । गवां शतानीत्यादौ संख्यायाः प्राधान्येन शतादिशब्दवाच्यत्वे गवां शनं दद्यादि- त्यादौ शतादिपदार्थस्य संख्याया दानादिकर्मत्वान्वयायोग्यतया प्रामाण्यानुपपत्तिः । गवां शतं शुक्लमित्यादौ संख्यायां शुक्ला- धभदान्वययोग्यताविरहात्तदनुपपत्तिश्च । तस्मादशादिशब्दा इव शतांदिशब्दा अपि संख्यावच्छिन्नवाचका एव । न तु धर्मि- विशेषणतानापन्नसंख्यावाचकाः । स्वार्थंकदेशे ऽपि संख्यायां स्वप्रकृतिकविभक्त्यर्थसंख्यान्वयसाकाश्तयान्यप्रकृतिकपष्टयर्थसंब न्धान्वयसाकासतया तेषां संख्यानार्थकतावादः, न तु दशादि- शब्दानां तथात्वं दशादिब्राह्मणतात्पर्येण ब्राह्मणानां दशेत्यादि- प्रयोगविरहादिति तेषां संख्येयमानवाचिताप्रवाद इति "विंश- त्याद्याः सदैकत्वे सर्वाः संख्येयसंख्ययोः । संख्यायां द्विवहुत्वे स्त" इत्यनुशासनमप्युक्तार्थे तात्पर्यग्राहकम् । एकद्वियहुशब्दोत्तरैक- वचन द्विवचन बहुवचनानि च न संख्याबोधकानि उहेश्यतावच्छेद- कविधेययोरैक्येनकत्वान्वये आकाहाविरहादिति, तदुत्तरप्रथमा- विभक्तिः साधुतामात्राय नित्यबहुवचनान्तावादिशब्दपरं प्रथमाव- हुवचनमपि क चिनिरर्थकमेव, यकव्यक्तिमात्रतात्पर्येण ताहश- शब्दः प्रयुज्यते तत्र यहुत्वान्वये योग्यताविरहात् । यत्तु तद्गतगु- णादिसाधारणबहुत्वस्य तत्रान्वय इति । तन्न शोभनम् । प्रकृत्यर्थ- तावच्छेदकव्याप्यपर्याप्तिसंबन्धेनैवानेकवृत्तिसंख्यान्वयस्य व्युत्पन्न- तया तादृशसंवन्धेन तथाविधयहुत्वान्वये योग्यताविरहात् । अन्य- थोदासीनघटपटादिसाधारणबहुत्यस्याप्यन्वयसंभवेन तद्गतगुणादि- साधारणबहुत्यानुधावनस्याकिंचित्करत्वात् । अथाजहत्वार्थलक्ष- णया गुणादिसाधारणधर्मावच्छिन्न एवं प्रकृत्यर्थ इति चेत्तर्हि ब. हुत्वेन भासमानेपु गुणादिष्वपि पदार्थान्तरान्वयः स्यात् । तथा चा- पो द्रव्याणि दारा अत्र गृहे सन्तीत्यादिवाक्यानामप्रमाणतापत्तिः । गुणादिषु द्रव्याभेदे गृहकृत्तितादेर्वाधात् । मुख्यार्थमात्रपरताश- शब्दानां बहुवचनान्ततानुपपत्तेश्चेति न किं चिदेतत् । अवादिप- दार्थे एकत्वद्वित्वान्वययोग्यतासत्त्वे ऽप्यसाधुत्वादेव तदुत्तरमेक- वचनं न प्रयुज्यते इति ध्ययम् । आख्यातेकवचनस्य संख्यार्थकत्ये विवदन्ते निप्फानुसारि- पः । घटो ऽतीत्यादौ सुयेकवचनादेव संग्यायोधसंभयात् चैत्रेण ·व्युत्पत्तिवाद। हो घट इत्यादिम्पलानुरोधेन तस्य 'तरोधकताया आवश्यकत्या- त् । न चैकवचनत्वेनानुगतेनैकत्वशत्यत्वात्तिङकवचनस्याप्यक- स्ववाचकत्वमक्षतमिति वाच्यम् । एकवचनस्वस्यैकत्वशत्तताव च्छंदकतायाः प्रागेव निराकृतत्वात् । अस्तु वा सेन रूपेण तिडेक- यंचनस्याप्येकत्वे शक्तिस्तथापि तजन्यकत्योपस्थितेः शाब्दयांधोप. योगित्ये मानामावः न हि सामान्यत एकवचनमानजन्योपसिति- त्वेन तच्छाब्दयोधहेतुतासंभवः । तथा सत्येकावे हीनसुपद त्तिकस्य पुंसः सुपदप्रकृतिघटादिपदोपस्याप्यघटादौ पदादिपदोल- रामादिपदोपस्याप्यकत्याद्यन्वय बोधप्रसङ्गः किन्तु सुपदत्यादिप्र- कारकशानजन्यतदुपस्थितित्यादिनैव । तथा सति घटादिपदोत्तर सुपदत्यादिरूपानुपूर्वीविशेषरूपाकद्धाज्ञानघटितायां घटादायकत्या- न्ययबोधस्य सामग्न्यां सुपदत्यादिप्रकारकधीजन्योपस्थितेरन्तर्भा- चात्ताशापत्तेरनयकाशात एवं तियादिपदत्यप्रकारकज्ञानजन्यो- .पस्थितित्वेन तच्छाब्दचोधहेतुत्वे मानाभाय इति । यत्तु तियादेः संख्यानभिधायफत्वे चत्रः पचति तण्डुलं चैत्रेपा पच्यते तण्ड्डल इत्यादी कर्मवाचकपदात्तृतीयाद्वितीययोरापत्तिः । कर्तृकर्मग- तसंख्याया अनभिधाने कर्तृकरणयोस्तृतीयेति "कर्मपिद्वितीये"ति सूभाभ्यां तयोरनुशासनात् । नैयायिफमते लकारस्य कर्तृकर्मा- घाचकतया तदनभिधानस्य द्वितीयातृतीयानियामकत्यासंभवात । नं च क दिगतसंख्यानभिधानमेव फधं फांदिवाचकपदोत्तरत- सीयादिनियामक, चैवण पच्यते तण्डुल इत्यादिस्यले ऽपि लकारम्प चनादिगतमख्याभिधायकत्वादेकत्वत्वादिना एफरवादिसामान्य स्यकवचनाधभिधेयत्वादिति वाच्यम् । यतस्तद्गतसंख्यानाभिधा. यकत्वं प्रवते न तद्गतसंख्यानिवृत्यनिरूपफत्वमपि तु तद्विशेष्य कसंख्याप्रकारकशाब्दबोधाननुकूलत्वमेव । तथा च कादिविशे- ज्यकसंख्यान्वयबोधाजनकलकारादिसमभिव्याहूतकादिवाचकय- दात् तृतीयादयो भवन्तीत्यत्र तदनुशासनतात्पर्यम् । चग प- च्यते तण्डुल इत्यादी चैत्रादिविशेप्यकं संख्यान्वययोधपत्य ना- ख्यातस्य, आख्यातार्थभाषनाया एभान्वयस्तद्विशेष्यकर्मष्यान्वयदो- धम्वैधाख्यातेन जननात्ताशमायनान्वयबोधे विशेष्यश्च प्रथमान्त- पदोपस्थाप्य एव । वैन पचति तण्डुलमित्यादै चैचादिः साक्षादेव भावनाविशेष्यः । चैत्रेण पच्यते तण्डुल इत्यादी तु परम्परया । चैत्रादिनिष्ठभाधनाजन्यफलशाली नण्डुल इत्याफारफबोयस्यैव त. श्रोदयात् । तस्मात्तिवादेरपि संख्यायोधकत्वमावश्यषामिति । तत्र ।

·व्युत्पत्तिवादः। विचारसहम्।तथा हि । कादिनिष्टसंख्यान्वयबोधाननुकूलत्वं यदि तादशवोधोपधायकज्ञानविषयत्वाभाववत्वं तदायादशतिवादिज्ञानेन सहकार्यन्तविरहात्ताशयोधोन जनितस्तद्योगे तृतीयाद्यापत्तायदि च तादृशोधस्वरूपयोग्यज्ञानविषयत्वाभावस्तदायगादिसमभिव्या- हुतात्मनेपदादिशानस्यापि तादृशबोधखरूपयोग्यत्वात्तत्स्वरूपयोग्य- ज्ञानाविषयतिवास्यातस्यैवाप्रसिद्धः । अथ फाादिविशेष्यकसंख्या न्ययवुद्धित्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकाधिपयित्यानि- रूपकत्वमेव ताशयोधाननुकूलत्वम् । चैत्रः पचतीत्यादिवाक्य- घटकातिवादिविषयिता चैत्रादिविशेष्यकसंख्यान्वयबुद्धित्यावच्छि- नजनकतावच्छोदिका । तादृशान्धयबुद्धित्वावच्छिन्न प्रति चैत्रादि- पदसमभिव्याहृततिबादिपदज्ञानस्य हेतुत्वात् ।चैत्रेण पञ्यते तण्डुल इत्यादिवाक्यघटकतयादिपदविषायता चन ताशी । चैत्रादिपद- समभिव्याहूततादृशपदज्ञानत्वेन तादशबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रत्यहेतु- स्वात् । न च चैत्रः पचते इत्यादौ चैत्रविशेष्यकाख्यातर्थसंख्यान्वय- धोधोत्पत्त्या चैत्रादिपदसमभिन्याहूततयादिपदशानत्वेन तादृशान्व- यवुद्धित्वावच्छिन्नहतुता तैवेति चैत्रेण पच्यते इत्यादि वाक्यघट- कीभूततयादिपदविषयितापि तादृश्येवेति वाच्यम्।चैत्रेण पचते चैत्रः पच्यते इत्यादिवाक्याचैत्रादिविशेष्यकस्य भावनाया:संख्यायायान्व- यबोधस्यानुदयात् । तद्विशेष्यकतदुभयान्वयबोधे प्रथमान्तचैत्रादि- पदसमभिन्याहूतशवादिपिकरणोत्तरतत्तदाख्यातपदशानत्वेन हेतु- त्वाच्चत्रेण पच्यते तण्डुल इत्यादिवाक्यघटकतयादीनां ताशसम- भिव्याहारादिशून्यतया तद्विषयिताया अताशत्वात् । चैत्रः पक्ष्यते इत्यादितस्तण्डुलः पश्यतइत्यादितश्चैवतण्डुलादिविशेष्यकसंख्यान्य- यवोधोत्पत्त्या चैत्रः पक्ष्यते तण्डुल इत्यत्र उभयविशेष्यकसंख्यान्व- योधीपयिकसमाभिव्याहारज्ञानविषयितायाः तइत्यादी सत्त्वेन क- र्तृकर्मणोस्तृतीयाद्वितीययोरप्रसक्तावपि न तादृशवाक्यं व्युत्पन्नाः प्रयुञ्जते । कर्तरि साक्षात्कर्मणि च दर्शितपरंपरया युगपद्भावना- विशेषणकान्वयवोधजनकताया आख्यातस्याव्युत्पनतया ताहश- धाक्यावुभयविशेषणकान्वयवोधासंभवात् । न चाकाङ्कायोग्यतादि- सत्त्वात्कथन तादृशान्वयबोध इति वाच्यम् । अगत्या एकविधा- न्धयबोधे न्यविधान्वयवोधसामग्यास्तद्धटकतात्पर्यज्ञानस्य वा प्रतिबन्धफत्वोपगमात् । न च चैत्रेण तण्डुलः पक्ष्यते चैत्रस्तण्डुलं पक्ष्यते इत्यादिवाक्यद्वयविषयकसमूहालम्बनदशायामपि उभयवि- धान्यययोधानुपपत्तिरिति वाच्यम् । तादृशैविधान्यययोधे तादृ- ·न्युरपत्तियादा शान्यविधान्वयबोधपरत्यनागृहमाणतथाविधाख्यातधर्मिकप्रकता- न्यययोधपरत्वज्ञानस्य हेतुतया चत्रः पश्यते तण्डुल इत्यादिवाश्या- तादृशद्विविधान्वयबोधचारणस्य दर्शितवाक्यातदुपपादनस्य - फ्यत्वात् । न च निरुक्तसंण्यानभिधानस्य तृतीयाद्वितीयानिया. मफत्ये चैत्रेण स्खं दृश्यते, बैनः स पश्यतीत्यादी तृतीयाद्वितीय- योरनुपपत्तिः । कादिविशेप्यकसंख्यामकारकान्वयवाधौपयिका- कालाहानीयविषयत्यनिरूपकत्वस्य तत्राख्याते सत्वादिति वाच्य- म । फोदिपरयत्यदास्यातपदयोः सममिव्याहारः संख्यान्वयबुद्धि- स्वायछिनप्रयोजकविपयित्वानिरूपकत्तत्पदोत्तरं तृतीयाविभक्ति- रित्येयं नियमोपगमेन प्रथमस्थले चैत्रपरस्यपदाण्यातपदयातिीये च तत्परचैत्राख्यातपदयोः समाभिव्याहारस्यैव तद्विशेष्यकसंख्या- न्धययोधप्रयोजकतया क्रमेण चैत्रपदस्वपदाभ्यां तृतीयाद्वितीययो- रसुपपत्त्यनवपाशादिति चेन्न । अनभिहिते इत्यधिकारे फकरण- योस्तृतीयेत्यायनुशासनस्य किं प्रयोजनमिति वक्तव्यम् । चैत्रः पति तण्डुलः पच्यते, इत्यादी चैप्रतण्डुलपदाश्यां द्वितीयातनी ययोरप्रयोग इति चेत् । तत्कि मणिमन्त्रादिन्यायेन तादृशानुशास- नस्य तथाविधप्रयोगविरोधिता येन तदभायस्तत्मयुक्तः स्यात् । न चैवं संभवति पचति पच्यते इत्यादिक्रियायोगे कर्तृकर्मवाचकप- दानन्तरतृतीयाद्वितीययोरसाधुन्यस्य तस्कर्तृत्वतत्कर्मवादिधांधाप- यिकाकासादिरहितत्वादिरूपस्य प्रतिपत्तिः प्रयोजनं तस्येति चेत्तर्हि उक्तनियमपरतयापि न ततस्तल्लामः । प्रथमान्तचैवतण्डुलपदतत्त दाख्यातपदयोः समभिन्याहारस्यैष चैत्रतण्डुलादिविशेष्यफतत्तदा. ख्यातार्थसंख्यान्वयबोधप्रयोजकतया चैत्रेण पति तण्डुलं पच्यते इत्यादिवाक्यघटकचैत्रतण्डुलादिपदतियादिपदयोः समभिन्याहार- स्यातथात्वेन तदूघटकतृतीयाद्वितीययोः साधुत्वस्योक्तनियमाव्यव- च्छेद्यत्वात् । तस्मान्मुख्यमाचसाधारणकर्तृत्वकर्मत्ययोः कर्तृकर्म- धाचकपदसमभिन्याहूतलकत्तचितसमासैरनाभिधानमेव तृतीया- द्वितीयादिनियामर्फ शिरोमणिभिरय निर्भरो विहितः । लादीनां तदनभिधायफत्वं च न तदवाचफत्वं तनिष्कृत्यनिरूपफवं था । आख्यातसामान्यस्याप्याख्यातत्वेन तेत्वादिना था कर्तृत्वादिनिष्ठ- गप्रसि- तण्डु पयित फाफाझाराहित्यं साक्षतमेव चैत्रादिपदोत्तरतृतीययेव फतृत्वषो- ·व्युत्पत्तिवाद । ३७ धनसभवात् तन तादृशाकाहाया अकल्पनात् इत्यपि न । चैत्रेण पक्ष्यते इत्यादौ तृतीयानुपपत्ते पक्ष्यते चैत्र इत्यादितश्चैत्रादौ पाक कृते केरलारपक्ष्यतइत्यादितश्च मुख्यविशेष्यतया तस्य बोधात्ताह- शाख्यातधात्वोरानुपूर्वीविशेपाकाक्षाया कृतियाधापयिकत्वात् । न च समभिव्याहाररूपाकाङ्क्षच विवक्षणीया प्रकृते प्रकृतिप्रत्यय- योगनुपूर्वीरूपाकाक्षा न तु समभिव्याहार इति नोकानुपपत्तिरि- ति वाच्यम् । तथा सति चैत्रेण पचतीत्यादावपि तृतीयाया साधु- तापत्ते । तादृशचैत्रपदारवातपदयो समभिव्याहारस्य कृतियो- धानोपयिकत्वात् । चैत्रेण विजेप्यते मैन इत्यादौ तृतीयानुपपतेश्च विजेध्यते मैत्र इत्यादित मैत्रकृतिबोधात्तादृशाख्यातमैत्रपदयो सम भिव्याहारस्य कृतियोधीपयिकत्वात् । किं तु तत्तात्पर्यशून्यत्वमेव । तथा च चैत्रेण पक्ष्यतइत्यादावाख्यातस्य कर्तृत्वादितात्पर्यकत्वे तृतीया असाधुरेव । तथा च चैत्रेण पचतीत्यादावाख्यातस्यार्थावित्र- क्षायां तृतीयाया साधुत्वे ऽपि परस्मैपदस्यासाधुत्वान्न प्रयोग पर- स्मैपदस्यामाधुत्वं च । धात्वर्थविशेष्यस्य प्रत्ययेनाविवक्षणे भावक- भणोरिति सूत्रेणात्मनेपदनियमात । आख्याताविवक्षायां न चैनण पवते इत्यादिप्रयोग , शवादिविकरणस्यासाधुत्वात् । कर्तृत्वतात्पर्य- कसार्वधातुकयोगएव तत्साधुत्वाता कर्तृत्वकर्मत्वोभयतात्पर्येण मैत्र पक्ष्यते तण्डुल इत्यादयस्तु न प्रयोगा। तदेकतराधे ऽन्यपरत्वेना- गृझमाणाख्यातर्मिकप्रकृतान्वयवोधपरत्वज्ञानस्य देतुत्वात् । चैत्रे- म यक्ष्यते तण्डुल इत्यादी कर्तृत्वादावाख्यातस्य तात्पर्यग्रहे कर्मत्वा- धन्यययोधो ऽपि न भवत्येव । अथ पक्कानि भुक्ते चैत्र, ओदन पत्का भुज्यते इत्यादी कृतां क्रमेण कर्तृकर्मवानभिधानाच्चत्रप- दौदनपदाधुत्तर तृतीयाद्वितीये कथन स्याताम् । न च कृता- नभिधाने ऽपि आख्यातेन तदभिधानानानभिहितत्यं समभिव्याहू- तपदाभिहितत्वसामान्याभावस्यैवानामहितपदेन विवक्षणात् । स मभिव्याहूतेतिकरणाच चैत्रेण गम्यते ग्रामस्त मैत्रो गच्छतीत्यादी न तृतीयाद्वितीययोरनुपपत्तिः । गच्छति गम्यतइत्यारयातस्य त- तत्पदासमभिन्याहूतत्वादिति वाच्यम् । तथा सति भुझानेन चै- श्रेण पच्यते भोक्तव्यमोदन पचतीत्यादी तृतीयाद्वितीयोरनुपपत्ति । कृता कर्तृत्वकर्मत्वयोरभिधानात् । कृता तत्र भोजनकर्तृत्वतत्क- मत्वयोरभिधाने ऽपि पाकफर्तृत्व तस्फर्मत्व वानभिहितमिति चेत्त- हि प्रकृते ऽपि तदनभिहितमेव । न च प्रधानकियानिरूपितकर्तृत्वा- धनाभिधाने तृतीयादे साधुनेति । तदुक्तम् । प्रधानशक्त्यभिधाने ·३८ व्युत्पत्तिवादः। गुणशक्तिराभिहितवत्सफाशते इति शक्तिः कर्तृत्वादिकमिति याच्या म् । तथापि ग्रेण दृश्यमानं घट मैनः पश्यतीत्यादी ज्ञानदेन धि- पयताभेदाभावात् । चैत्रदर्शनमैत्रदर्शनोमयनिरूपितविषयत्वरूप- फर्मतायाः कृताभिधानादू द्वितीयानुपपत्तिरिति चेन्न । तत्तत्प्राति- पदिकार्थविशेषणत्वमात्रेण कर्तृफर्मत्याद्यविवक्षाया एव तदनभि- धानपदार्थत्वात् । तत्तत्प्रातिपदिकार्थविशेप्यतया कर्मत्वकर्तृत्वा- दिविवक्षया द्वितीयाविभक्तः साधुत्वमित्यर्थे तात्पर्यस्य पर्यवसित- त्यात् । शेपमाख्यातार्थविचारे विवेचयिष्यतइत्यलमत्राधिक्येन । आखयातद्विवचनबहुधचनयोस्तु संखयायोधकत्वमावश्यक चैत्रो मैत्रश्च गच्छतः चैत्रो मैत्रो देवदत्तश्च गच्छन्तीत्यादौ "चन्द्रे फलङ्कः सुजने दरिदता विकाशलक्ष्मीः कमलेषु चञ्चला । मुखाप- सादः सधनेषु सर्वदा यशो विधातुः कथयन्ति खण्डितम्" इत्यादी घहित्वयहुत्ववोधकसुपो भावात् । न च तत्र सुधेकयचनस्यैव द्वित्वबहुत्वादी लक्षणास्त्विति वाच्यम् । आनुशासनिकातिरिक्तार्थे सुविभक्तलक्षणाया अनभ्युपगमात् । अन्यथा चैत्रो मैत्रश्च गच्छत इत्यादाविव च्छन्दसि लक्षणयव स्वादिना द्वित्वादियोधनसंभवात् । ओजसादिरूपादेशस्मृतिद्वारा द्वित्वादियोधनिहाय छन्दसि सुपां 'सुलगित्यादिसूत्रेण औजसादित्याने स्वाद्यादंशस्य चैयात् । चैत्रा- दिपदोत्तरैकवचनस्य द्वित्वादिलाक्षणिफत्वे तदप्रत्यर्थमैत्रादिसा- धारणद्वित्वादियोधस्योक्तव्युत्पत्तिविरोधेनानुपपत्तेश्च । । आख्या- तार्थसंसयान्वयवोध च समानविशेष्यकतदर्थभावनान्वयबुद्धिसा. भग्री अपेक्षिता भावनाया थाधादिग्रहकाले तात्पर्यशून्यकाले या उक्तस्थले द्वित्वान्वयायोधात् । भावनाया अविशेष्ये धात्वर्थादेसं- सयान्वयाबोधाच ताशसामग्न्याः संखयान्वययुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति सातव्येण हेतुता तदकल्पने ऽपि भाखयातजन्यसंखयापसि- तियोग्यताक्षानविशेषादियटितसामग्या भावनानवगाहिसखया- न्वयवोधस्य कदाप्यजननात् । संखयान्वयबोधसाधारणभावनान्व- यबोधन्यावच्छिन्नहेतूनामपि तादृशसामग्रीघटकत्येनापत्यभावात् । न च ताशकारणानां भावनान्वययुद्धित्वं संखयान्वयबुद्धिवं धा जन्यतावच्छेदकमुपेयते इत्यत्र विनिगमनाविरहः । संखयामाविष- यीकृत्यापि भावनान्वययोधस्यानुभवसिद्धत्वात् । द्वितीयस्य ज- न्यनारच्छेदकत्वासंभवादिति दिक । अथ गुणादिवाचफपदोत्तर- द्विघचनबहुवचनयोः कथं द्वित्वादियोधकता संखयायागुणत्वेन गणादी बाधात् । न च तत्र स्वाथयसमवेतत्वादिसंबन्धेन द्रव्यगत ·व्युत्पत्तिवादः। द्वित्यादिकमेव भासते इति वाच्यम् । एकव्यक्तावपि ताइगसंव. न्धेन द्वित्वादे. परिसमाप्ततया एकमात्रतात्पर्येणापि द्विवचनाधा- पत्तिरिति चेत् । अपेक्षावुद्धिविपयत्वमेव तदुत्तरद्विवचनादिना बोध्यते । तच्चैकमात्रवृत्तिधर्मस्य प्रकृत्यर्थतावच्छेदकस्थले प्रकृत्यर्थ- तावच्छेदकव्याप्यत्वविशिष्टपर्याप्तिसंबन्धेन प्रकृत्यर्थे ऽन्वेति । अ- न्यत्र शुद्धपर्याप्तिसंबन्धेनेति न द्वन्द्वादिसलोक्तदोप इति विदुर्गा परामर्शः ॥ इति प्रथमा । कर्मणि द्वितीयेत्यनुशासनात्कर्मत्वं द्वितीयार्थः । तत्र कर्म- पदस्य धर्मपरत्वात् । सप्तम्या वाचकतार्थकत्वात् । फर्मणश्च न तथात्वं कर्मणि नामार्थस्य ग्रामादेरभेदान्वयसंभवेपि धात्वर्थगम- नादिनातदन्वयासंभवात् । गौरवाच । कर्मत्वं च क्रियाजन्यफल- शालित्वम् । तत्र च क्रिया धातुत एच लभ्यते जन्यजनकभावस्य च विनैव पदार्थत्वं संसर्गमर्यादया भानं संभवतीति फलमानं क- मप्रत्ययार्थः । न च संयोगविभागरूपफलमपि धातुलध्यमेव । गमित्यजिप्रभृतीनां तच्छिन्नस्यन्दादिरूपव्यापारवाचकत्वादिति याच्यम् । व्यापारमात्रस्य धात्वर्थत्वात् । फलविशेषान्वयवोधे च धातुविशेषजन्यव्यापारोपस्थितहेतुतया ग्राम त्यजतीत्यादी धात्वर्थ- स्यन्दे ग्रामनिष्ठविभागजनकत्वमेव ग्राम गच्छतीत्यादौ च धात्वर्थ-' स्यन्दे ग्रामनिष्ठसंयोगजनकत्वमेव प्रतीयते न तु विपरीतम् । ग्राम गच्छतीत्यादिवञ्च ग्राम स्यन्दते इत्यादयो न प्रयोगाः द्वितीयादेर्ग- म्याधुपस्थापितस्यन्दादावेव फलान्वयवोधकत्वात् । न तु स्यान्द- प्रभृत्युपस्थापिते तस्मिन् द्वितीयादिना फलान्वयवोधजननासंभवा- त् । न हि येन केन चिदुपस्थापितयोरेवार्थयोः परस्परमन्वयः प्रतीयते तथा सति घटकर्मवादिपदोपस्थापितयोरपि घटकर्मत्वा- घोः परस्परमन्वयवोधप्रसंगात् । कृमादिसमानार्थकधातूपस्था- प्यफले विषयितार्थकद्वितीयार्थान्ययसंभवेन घट फरोतीतिवद् घटं यतते इत्यादिप्रयोगप्रसङ्गाच्च । अपि तु ययोर्यादृशान्व- यवोधे आकाङ्क्षा तदुपस्थापितयोरेव तादृशान्वययाधः । आकासा च द्वितीयादेम्यादिना कृत्रादिना च कल्पते न तु तत्समानार्थ- केनापि स्यन्दियतिप्रभूतिनेति । न चाकासात्र समभिव्याहारः, स च गम्यादिनेष स्यन्दादिनापि समान एवेति वाच्यम् । यतो द्वितीयादेम्यादिसमभिव्याहारस्यैव फलवलादन्वययोधीपयिकत्व- मुपगम्यते न तु स्यन्दिप्रभृतिसमभिव्याहारस्योति न तस्याकाङ्क्षा- स्व, मन्वयवोधीपयिकसमभिव्याहारस्य॑व तथात्वात् । अत एव स- ·४० व्युत्पत्तिवादः। मानार्थकत्वे ऽपि गम्यादरिष न स्यन्दादेः सकर्मफत्वव्यवहार: फलान्वितव्यापारवोधकधातुत्यस्यैव तनियामकत्वात् । अथ धानोव्यापारमात्रयाचित्वे त्यजति गच्छति त्यागो गमन- मित्यादिवाक्यादविलक्षणवायमसङ्गः। न हि शक्तिप्रमाद्यजन्मनो- स्वादशवाक्यजन्यबोधयोरवैलक्षण्यं फश्चिभ्युपैति । तथा सति त्यागादितात्पर्येण त्यागगमनादिपद व्युत्पन्ना भपि भयुञ्जीरन् । न च तत्र फलविशेषावच्छिन्नव्यापार लक्षणा स्वीमियते इति विलक्ष- पपोधोपपत्तिरिति वाच्यम् । लक्षणया विलक्षणयोधजनने ऽपि शत्या विलक्षणबोधजननसंमयेन दर्शितातिप्रसङ्गस्य दुरित्या त् । न च गम्यादिशक्तिमानजन्यार्थोपस्थित्या फलाविषयाधस्य कुत्राप्यजननात ताडशोपस्थितिधदितसामग्रीशरीरे फलविशेषयोध- कमामग्री निवेश्यते । तथा च त्यागगमनादिपदयोः शत्त्या नाविल- क्षणयोधजनकतेति वाच्यम्। त्यजिगम्योरेकार्थवाचकतारूपपर्याय तो विपर्यस्यतो गमनादिपदात् त्यागादिपदजन्यवोधसमानाकारक- घोधस्य सर्यानुभवसियतया गम्यादिशक्तिज्ञानात्फलाविषयको धस्यापि पदजन्यवोधनियामकताया वक्तुमशक्यत्वात् । तथा चा- भ्रान्तस्यापि भवन्मते ततो विलक्षणवोधसभषेन पफविधयोधता- 'तात्पर्येण व्युत्पन्नानां वादृशप्रयोगप्रसङ्गो बुर्यार इति चेताम- चम्।कर्मप्रत्ययासमाभिध्याहूतत्यागगमनादिपदस्य तत्तत्कलापछि. अव्यापारे मादितात्पर्य कल्प्यते न तु केवलच्यापारे। अनादितात्य- यमेव च स्वारसिकप्रयोगनियामकमिति एकार्थतात्पर्येण मामाणि- फानां सारसिको न त्यागगमनादिप्रयोगः। एवं त्यजिगामिप्रभृतिस- मभिन्याहूतकर्मप्रत्ययस्य फलविशेषएव नियतं तादृशं तात्पर्यमिति नविभागादितात्पर्येण प्रामं गच्छत्तीत्यादिप्रयोगः । तदर्थयोधक- स्यमात्रं तु न तदर्यतारपर्येण स्वारसिफप्रयोगनियामर्फ तथा सति शक्तिप्रमादिना घटपदस्थापि पटादिवोधकतया पटे ऽपि घटादिए- दप्रयोगापतिः।नापि शस्था बोधकत्वं तथा ! निदलणयापि स्वारसिकपदप्रयोगात् । शाक्तिम्रमं लक्षणाशानं चान्तरेण गम्यादे विभागादिरूपफलविशेपितस्यन्दादियोधकत्याभावनियमो ऽसिर पति तात्पर्यभ्रमसहकृतशक्तिप्रमया तादृशयोधजनने ऽपि न क्षतिः। विना लक्षणाग्रह प्रमानधीनतादृशयोयो गमिप्रभृतितो न संभवतीत्येव नियमः स च तात्पर्यभ्रमेणैव निर्वहति विमागावर्षे पूर्वपूर्वयामनादितात्पर्यभ्रमवतो धनुः स्वकीयतात्पर्येण प्रामं गच्छ- तीत्यादिप्रयोगो यत्र तच्छतानात्पर्यभ्रमासंमये ऽपि यकृनारपयां- ·व्युत्पत्तिवादः। नादित्वभ्रम एव प्रयोगमपादनद्वारा तदर्थशाब्दयोधप्रयोजक इति न तादृशनियमक्षतिरिति प्राचीनपथपरिष्कारप्रकारः।। नव्यास्तु संयोगादिरूपफलविशेषावच्छिन्नस्यन्दो गम्याद्यर्थः तधात्वर्थतावच्छेदकफलशालित्वमेष तधातुकर्मत्वं नातो गम्या- दिफर्मत्वस्य पूर्वदेशादौ प्रसङ्गः । न वा स्यन्देः सकर्मकत्वं तत्र फलस्य धात्वर्थतानवच्छेदकत्वात् । एवं च धातोरेव फलविशेषला. भात, फलान्वयिनी वृत्तिरेव द्वितीयार्थः । न च कर्मणि द्वितीयेत्य- नुशासनविरोधः। तस्य कर्मणि फलनिष्ठाधेयत्यान्वयिनि प्रकृति- तात्पर्ये तदुत्तरं द्वितीयेत्यर्थकत्वात् । न चैवं तस्य शक्तिग्राहक- स्वानुपपत्तिः । अनादितात्पर्यग्रहसंपादकत्वे न परंपरया शक्तिया- हकत्वसंभवात् । न च फलस्य पदार्थकदेशतया तत्र द्वितीयार्थ- तेरन्वयासंभवः । व्युत्पत्तिवैचित्र्येण प्रकृते एकदेशान्वयस्वीकारा- तू अथ गमनं न स्यन्द इत्यादितो धात्वर्थतावच्छेदके भेदान्चयबो- धसंभवेन एतादृशप्रयोगस्य चारणाय फलविशेष्यकान्वयवोधे तद्विशेष्यवृत्तिज्ञानजन्यफलोपस्थितित्वेन हेतुत्वकल्पनस्यावश्यक- स्वात् तादृशकारणबाधेन धात्वर्थतावच्छेदकफले द्वितीयार्थान्ध- यासंभवः । न च यादृशपदसममिव्याहारज्ञानात् फलविशेष्यक- स्यन्दभेदान्ययबोधः प्रसिद्धः तादृशपदसममिव्याहारज्ञानतादृश- पदशानन्यफलाहुपस्थितिघटितसामन्यास्तादृशान्वयोधोत्पादप्रयो- जिकागा असत्येनोक्तस्थले तदापत्यसंभव इति वाच्यम् यत्र गमनादिपदादेव लक्षणया शक्तिभ्रमेण वा स्वातन्त्र्येण फलोपस्थितिस्तत्र फलविशेष्यकस्यन्दभेदान्वयबोधप्रसिद्धया गम- नपदसमभिव्याहारतज्जन्यफलोपस्थितिघटितसामग्या फलविशे- ध्यकस्यन्दत्वाधवच्छिन्नभेदान्वयबोधप्रयोजकताया आवश्यकत्वा- तू तयलेन शक्तिप्रमाधीनयोधे ऽपि फलांशे स्यन्दभेदादि- भानप्रसङ्गः । एवं च फलव्यापारयोः पृथक्शक्तिस्वीकारप- क्षे ऽपि न निस्तारः । तथात्वे ऽपि हि गमनं न. स्यन्द इत्यादी फले शक्तिममया स्यन्दभेदान्वययोधसंभवेन तादृशप्रयो- गापत्तेर्दुरित्वादिति चैन्न । तद्विशेष्यकवृत्तिज्ञानजन्यतदुपस्थि- तिजन्यतावच्छेदकफोटौ तादृशोपस्थित्यव्यवहितोत्तरत्वनिवेशनमा- वश्यकम् । विशिष्य तत्तत्पदमन्तर्भाव्यच पदापस्थितेरेकैकविध- योधे नानाहेतुताया व्यवस्थापितत्वात् एफपदाधीनतद्विषयकशा- ब्दयोधे पदान्तरवृत्तिज्ञानजन्यतदुपस्थितेयभिचारस्य प्राकारान्तरेण वारणासंभवात् । एवं च धात्वर्थतावच्छेदकफले द्वितीयार्थान्वय- । ६ ·व्युत्पत्तिबादः। योधे ऽपि क्षतिविरहात् तत्र तादृशफारणस्य मिचाराप्रसक्त- रिति वदन्ति। अप्रेदं चिन्स्यते। व्यापारमात्रस्यधात्वर्थतायामपिं सर्वानुपपत्ती- नामुदृतत्वात् फलायच्छिन्नव्यापारस्य गुरुतया तथात्वमनुचितम् । अथ फल द्वितीयादेः शक्त्यन्तरकल्पनामपेक्ष्य याताविशिष्टशक्ति- कल्पनमेवोचितम् । न च भवन्मते ऽभ्याधयत्वे द्वितीयादेः शत्य- न्तरस्य कल्पनीयत्वात्तदंशे साम्यमिति वाच्यम् । ग्राममध्यास्ते गाममधिशंते गाम संयुनतीत्यादौ द्वितीयायाः सर्वमतएवाधेयत्व- योधकतया द्वितीयादेः फलवाचकत्वमते ऽपि आधेयत्ववाचकताया आवश्यकत्वात् न न द्वितीयाया: संयोगादियाचफत्वमते आधे- यत्ये तस्या लक्षणेय न तु शक्तिरिति वाच्यम् । आधेयतात्वस्याम्ब- पडतया संयोगत्वादिसमशरीरत्वात् सयोगात्वायच्चिने तदव- च्छिन्ने वा शनिः कल्प्यते इत्यय चिनिगमफासंभयात् । अस्तु घा ममाप्याधेयन्ये लक्षणव शक्तिस्तु सम्बचायामेघ । यदि च द्विती- यादेः फलयोधकतामते फलोप तस्या लक्षणव न तु शक्तिः। श- क्तिस्तु संखगयामेव संयोगविमागादिकप्रत्येकफलापेक्षया संपग- यां तत्प्रयोगप्राचुर्यस्य चिनिगमकत्यादिव्युच्यते तथापि तन्मते धानुजन्यशुद्धव्यापारपस्थिते शब्दोषहेतुताकल्पनमधिक द्विती- याधसमभिव्याहारस्थलानुरोधेन फलविशेषावच्छिन्नव्यापार घा- सोर्लक्षणया भवतामध्यावश्यकत्वासातुजन्यतादृशब्यापारोपस्थिति- हेतुताया उभयसिद्धस्यात् । यदि च स्यन्दतइत्यादित इच पाकि भ्रमादच्छतीत्यादितो ऽपि शुद्धव्यापारयोध आनुमायिक प्रति मन्य- ते तथापि तन्मते शाब्दबुद्धी द्वितीयादिजन्यफलोपस्थितेः कारण- नाया: कल्पनाधिक्यं तजन्याधेयत्वोपस्थितिहेतुन्वकल्पनस्य चो. कस्थलानुरोधेन उभयमतपघावश्यकावादिति चेत् । अस्तु तन्मते तादृशफारणताया आधिक्य नव्यमते तु ग्रामं गच्छत्तीत्यादिद्याश्य- ज्ञानदितशाल सामन्याः समानविषयकानुमित्यादिप्रतिबन्धाता- यां फलप्रकारतानिरूपितव्यापारयिशेप्यताशालिस्पेन धातुजन्योप- स्थितनिवेशनीयतया तस्यास्नादृशविशेष्यताशालित्वेन व्यापाघि- शेष्यतानिरूपितफल्टप्रकारताशालिस्पेन या निवेश इत्यत्र विनिय. मनाविरहात सामग्रीमतिबन्धकताधिक्यमवच्छेदकगौरवं च । प्रा- चीनमते द्वितीयजन्यफलोपस्थितः सामान्यन्तनिवेशस्तु नव्यमत- मिस्तजन्याधेयरवोपस्थितिनिवेशस्थलीय इति । नव्यमते वाद- शस्थले शाब्दबोधस्याधिविपयतया तात्पर्यज्ञानादिकमप्याधिक- ·. व्युत्पत्तिवादः। विषयकमेव शाब्दधीहेतुर्भविष्यति, प्रतियन्धसामन्यामप्यन्तभंवि- प्यतीति गौरवम् । अथ फलस्य द्वितीयार्थत्वे भूमि गच्छति न महीयहमित्यादौ महीरुहवृत्तियांगादर्जनकतासंबन्धावच्छिन्नाभा- घ एव नभों वाच्यः, स च वृत्त्यनियामकसंबन्धस्याभाचप्रतियो- गितानवच्छेदकतया अप्रसिद्धः । नव्यमते तु द्वितीयार्थस्याधेय- स्वस्य फलनिष्ठाभाव एव तथेति नानुपपत्तिः । न च भूमिकर्मक- गमनकर्तादौ महीरहकर्मकागमनफर्तृत्वाद्यभायः प्रतीयते इति चा- च्यम् । कर्तृवाचकपदासमभिव्याहारस्थले तदसंभवात् । न च तत्राप्याखयातार्थान्वयबोधानुरोधेन कर्तृवाचकपदाध्याहारस्याव- दयकतया अध्याहूतपदोपस्थाप्याकर्तयव तादृशाभावो नमायोधाय- प्यते इति वाच्यम् । आखचातार्थविशेष्यकस्याप्यन्वयबोधस्य सं- भवेनाध्याहारस्यानावश्यकत्वाद्भर्मर्गमनं न महीरहस्येत्यादौ द्विती- यासमानार्थकपष्ठयर्थाभाववोधकताया आवश्यकत्वाश्च तनाप्याश्रयतासंबन्धाच्छनप्रतियोगिताकगमनाभावः प्रतीयते इति सम्यक् । अनुयोगग्यनुपस्थितेनमो ऽनुयोगिविनिर्मोकेनामा- चयोधफताया अव्युत्पन्नत्यादिति चेन्न । वृत्त्यनियामकसंवन्धस्या- भावप्रतियोगितावच्छेदकत्वे दोपः कः । अथ जनकतादिसंबन्धाव- च्छिन्न प्रतियोगिताकसंयोगाद्यभावस्यातिरिक्तस्य फल्पने गौरवामिति चेन । तादृशाभवस्य संयोगजनकत्वाद्यभावसमनियतत्वेन तत्स्व- रूपत्वात्तस्य चोभयवादिसिद्धत्यादतिरिक्तप्रतियोगिताकल्पने गौ- रवमिति चेदस्त्वेतद् गौरवम् । उपदर्शितबहुविधलाधयन ईदृग- गौरवस्याकिंचित्करत्वात् । अथ फलस्य द्वितीयार्थत्वे वृत्यनियाम- फसंवन्धस्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वे ऽपि द्रव्यं गच्छति न गु- णमित्यादी गुणादिनिष्ठस्य संयोगादिरूपफलस्याप्रसिद्ध्या नमी- न्वयवोधानुपत्तिरिति चेन्न । तत्राधेयतासंपन्धावच्छिन्न प्रतियोगि- ताप्रत्यर्थाभावस्यैव द्वितीयाथै फले ना योधनापगमात् । गुणो न गुणं गच्छतीत्यादिवाक्यस्य उभयमतएवाप्रमाणत्वात् । अस्तु घा तनाभावस्य द्विधाभानोपगमेन गुणाभाववत्फलानुकूलस्यन्दाथ- यत्वाभाववान गुण इत्याकारक एयान्वयवोधः । परेतु वृत्त्यनियामकसंवन्धस्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वे नव्यमते ऽपि द्रव्यं गच्छति नामावमित्यादी गतिविरहम्तथा हि । समवायसंवन्धावच्छिन्नाधेयतव द्वितीयार्थो वाच्यः । अन्यथा का- लिकादिसंयन्धावच्छिन्नप्रामादिवृत्तिसंयोगादिकमादायातिप्रसङ्गा- त् । तथा चाभावादिनिरूपिततथाविधाभ्रेयताप्रसिद्धया तदभाव- ·व्युत्पत्तिवादः । बोधासंभवः । निरूपितत्वसंबन्धस्य च मृत्यनियामकतया समया- यसंबन्धावच्छिन्नाधेयतायां तत्संबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकमक- त्यर्थाभाषयोधो न संभवत्येवेत्याहुरिति । अत्राच्यते । वृत्यनि- पामफसंबन्धस्याभाव प्रतियोगितावच्छेदकत्वे. आधेयत्वं संसर्ग: विभक्त संख्यामात्रमर्थः फलावच्छिन्नो व्यापारो धात्वर्य इत्ये- घोचितम् । अस्तु च व्युत्पत्तिवैचित्र्येण नामार्थधात्वर्थयोर- पि साक्षादन्वयबोधस्तथा सत्यतिप्रसङ्गस्य प्रागुपदर्शितप्रकार- ण धारणसंभवात् । न चैतत्कल्पे लाघवानवकाशः । फले स्वतन्त्र- शक्यकल्पने सामग्नीप्रतिवन्धफतायां द्वितीयादिजन्यफलोपस्थि- तिधातुजन्यव्यापारोपस्थितिरिति उभयोपस्थित्यपेक्षया धातुजन्य- विशिष्ट विषयकोपस्थितेरेकस्या निवेशेन लाघवात् । वस्तुतस्तु, शाब्दबुद्धराधिकविषयत्वे रात्रः तुरुष इत्यादी स्वत्वादेः संसर्गता- निराकरणावसरे सामग्रीप्रतिवन्धकतायां लाघवस्य दर्शितत्वाद् द्वितीयादेराधेयत्वमर्थः, फलापच्छिन्नव्यापारश्च धातोरित्येच यु- कम् । कर्माखचातस्य फलमर्थः । अन्यथा ग्रामो गम्यते इत्यादी प्रामादेः च्यापारजन्यफलाश्रयत्वरूपकर्मत्यप्रतीत्यनुपपत्तेः। यार. शविशेष्यविशेषणभावापानयोः पदशक्यता, तादृशविशेषणविशे. प्यभावापन्नयोरेव शाब्दवोधे भानसंभवात् । न तु विपरीतविशे- पणविशेष्यभावापन्नयोः। यत्तु फले धातोः पृथक् शक्त्युपगमात व्युत्पत्तिचित्र्येण फाखचातसमभिव्याहारस्थले व्यापरविशेष पतया भासमानस्य फलस्य कर्माखघातस्थले तद्विशेष्यतया भा- नमिति । तन्न । पृथप शक्तिस्वीकारे शाब्दसामग्न्याः प्रतिबन्धक- तायां विशिष्टविपयकोपस्थितिस्थले उपस्थितिद्वयकल्पने गौरवा. त् । गम्यादेः सम्पूर्वयुजिप्रभूतिसमानार्थकताभ्रमयतामिव, विशेष- दर्शिनामपि गमनं न स्पन्द इत्यादिवाफ्यात्संयोगादी स्पन्दर्भदा- वयवोधापत्तेर्दर्शिताया दुरित्याश्च । संयोगादिविशेष्यकवृत्तिज्ञा. नजन्यतदुपस्थितिघटितायास्तथाविधान्वयवोधसामग्या अक्षतरवा- त् । तत्तधातूपस्थाप्यव्यापारांशे तत्तद्विशेषणकयोधतात्पर्यज्ञानस्य तादृशान्वयबोधे प्रतिबन्धकताफल्पने गौरवादिति । फलस्य द्विधा भानं चेदनुभवविरुद्धं तदा पुनरनायत्या फलव्यापारयोः । खण्ड- शशक्तिद्वयमेव धातोः स्वीकरणीयम् । भाखशातस्याश्रयत्वमेष तनार्थः । अधिकमगे वक्ष्यते। अथ द्वितीयाया आधेयतार्यकत्वे व्यापार तदन्ययतात्पर्येण सप्तम्या इव द्वितीयाया अपि प्रयोगापत्तिः । न हि गृहे पचती त्या- .

·व्युत्पत्तिवादः। दिवद्गृहं पचतीति कश्चित्प्रयुक्ते । मैवम् । धात्वर्थतावच्छेद- कफलांशे आधेयत्वान्वयपव तादृशद्वितीयायाः साकाङ्कत्वकल्प- नाद्वयापार तदुपस्थापिताधेयत्वान्वयासंभवात् । सप्तम्यधानाधेय- त्योपस्थितिसप्तमीसमभिव्याहारज्ञानघटिताया एवसामग्यास्ताहशा. न्वयवोधनियामकत्वात् । द्वितीयासप्तम्योःसामानार्थकत्वे ऽपिव्युत्प- त्तिभेदज्ञापनायैव पृथक् पृथक् सूत्रेण तयोविधानात् । अथाधःसंयो- गावच्छिन्नस्यन्दस्य पतधात्वर्थत्वात,धात्वर्थतावच्छेदकीभूतफले आ- धेयत्वान्वयतात्पर्येण भूमि पततीति प्रयोगापत्तिः । न च द्वितीयो- पस्थिताधेयत्वप्रकारकफलविशेष्यकान्वयबोधे गम्यादिजन्यफलोप- स्थितितत्समभिव्याहारज्ञानघटितसामग्न्येव प्रयोजिकां, न तु पत- धातुजन्यतदुपस्थितिघटिता सामग्रीतिनातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । पतधातुनैव यत्र संयोगावच्छिन्नगमनं लक्षणादिनोपस्थापितं तत्र संयोगे द्वितीयार्थाधेयत्वान्वयात् । अत्राहुः । धातु जन्यशुद्धसंयो. गावच्छिन्नस्यन्दोपस्थितेः शाब्दयोधकारणताया अवच्छेदकघटकसं- योगविषयतायां अधिकरणानवच्छिन्नत्वं विशेषणं देयम् । तथा च ताशविषयताशालिसंयोगाद्युपस्थित्यादिघटितसामग्या एव संयो- गविशेष्यकद्वितीयोपस्थाप्याधेयत्वान्वयबोधप्रयोजकत्वोपगमान्ना- तिप्रसङ्गः । न चैवमपि फलावच्छिन्नव्यापारबोधकतया पतेः सक- मकत्वव्यवहारापत्तिदुर्यारेति वाच्यम् । आश्रयानवच्छिन्नफलाव- च्छिन्नव्यापारबोधकत्वस्यैव तारशव्यवहारनियामकत्वात् । उत्तर- देशानवच्छिन्नसंयोगः फलं गम्यर्थतावच्छेदकमिति नानुपपत्तिः । अत एवाग्निसंयोगावच्छिन्नक्रियानुकूलव्यापारस्य जुहोत्यर्थतया धात्यर्थतावच्छेदकसंयोगाश्रयस्याप्यनेर्न तत्कर्मता । आश्रयानव- च्छिन्नावच्छेदकताश्रयफलवत्त्वविरहात् । संयोगनिष्ठाया अवच्छेद- कताया आश्रयेणाग्निनाश्वच्छिन्नत्वात् । न चाग्निविशेषितसंयोगस्य धात्वर्थतावच्छेदकत्ये ऽग्नौ घृतं जुहोतीत्यत्रानन्वयप्रसङ्गः, उद्देश्य- तावच्छेदकविधेययोरेक्यादिति वाच्यम् । तत्र संयोगनिष्ठायामु- द्देश्यतायां घन्हेराधेयतासंसर्गेणावच्छेदकतया सप्तम्यर्थस्याग्निवृत्ति- त्वस्य च विधेयतया उद्देश्यतावच्छेदकविधेययोरक्यानवकाशात् । वस्तुतस्तु । तत्र वन्हेरनन्वये ऽपि न क्षतिः । व्युत्पन्नानां तादृशप्र- योगस्थाप्रामणिकत्वात् । संस्कृते धन्ही जुहुयादित्यादिस्थले च वि- धेयांशे ऽधिकावगाहनान्नास्त्येवानुपपत्तिः । घृतादेश्चाश्रयानवच्छि- नधात्वर्थतावच्छेदकक्रियारूपफलाश्रयत्वात् कर्मत्योपपत्तिः। यत्तु धात्वर्थतावच्छेदकत्वं धातुवृत्तिग्रहविशेष्यांशे साक्षात्मकारत्वं तव ·४६ व्युत्पत्तिवादः। क्रियायामेव न संयोगांशे ऽपीतिनाग्नर्जुहोतिकर्मतापत्तिरिति । तद- सत् । मजां ग्रामं नयतीत्यादी संयोगावच्छिन्नक्रियानुकूलच्यापा. रादिरूपे धात्वर्थे संयोगादेःसाक्षादप्रकारतया तदाश्रयीभूनग्रामादेः फर्मत्वानुपपत्या नीवहादेईिकर्मकत्वव्याधातात् । अथान ग्रामादेः प्रधानकर्मत्वं नास्त्येवापि तु गौणकर्मत्वमेव । अत एव तादृशकर्म- त्यमाख्यातेन नाभिधीयते "प्रधानकर्मण्याख्येये लादीना फिर्मणा- मि" त्यनुशासनादिति । अजांनामोनीयते इत्यादिको न प्रयोग इति चर्हि तत्र ग्राभादेरियात्रापि धात्वर्थतावच्छेदकतावच्छेदकफल- शालित्वेन गौणकर्मत्वापत्त्या घदि घृतं जुहोतीति प्रयोगापत्ति- रियति । अस्मन्मते चाश्रयानवच्छिन्नसंयोगविषयताशालि- धातुजन्योपस्थिति घटितसामग्न्या एव संयोगे द्वितीयान्वय- बोधप्रयोजकतया नैताहशप्रयोगापत्तिः । यत्तु अधःसंयोगावच्छिन्न- स्पन्दो न पतत्यर्थः, अपि तु गुरुत्वजन्यतावच्छेदकजातिविशेषाव- च्छिन्न एव । अत एव फलायच्छिन्नव्यापारायोधकरवान्न सकर्म- कत्वमिति । तन्न फलस्य धात्वार्थाघटकत्वे स्पन्द एव सप्तम्यर्थान्य- यस्योपगन्तव्यतया पर्णादिनिष्ठस्य भूतलावृत्तितया भूतले पतनीति प्रयोगानुपपत्तिः । पर्णादिगतस्पन्दस्य परम्परया भूतलादिवृत्तित्व- मिति चेत्तर्हि वृक्षात्पततीतिवत् वृक्षे पततीत्यपि स्यात् । अस्मन्मते चान्यत्र व्यापारे सप्तम्यर्थान्वये ऽपि अत्र व्युत्पत्तिचित्र्याधः संयोगरूपधात्वर्थतावच्छेदकएव तदन्वयबोध इत्यदोपः । अन्येतु । भूम्यादः कर्मत्वविवक्षायां भूमि पततीति प्रयोग इष्ट एव 1 अत एव द्वितीयाश्रितेत्यादिसूत्रेण नरर्फ पतित इत्यादिस्थले द्वितीयासमास- विधानमुपपद्यते । धात्वर्थतावच्छेदकतावच्छेदकफले द्वितीया- न्वयएवाश्रयानवच्छिन्नफलोपथितेरपेक्षा आग्निं जुहातीतियारणाय स्वीक्रियते इति वदन्ति । तदपि न शोभनम् । तथा सति भूम्यादि- पदोत्तरं कदा चित्सप्तमी कदा चिद्वितीयेत्यत्र नियामकाभावप्रस- द्भात् । व्यापारांशे आधेयत्वविवक्षायां सप्तमी फलांशे तद्वियक्षायां द्वितीयेत्यस्योक्तयुक्त्या फलांशएव सप्तम्यर्यान्वयस्यावश्यं स्वीक- रणीयंतया वक्तुबशक्यत्वादिति । ब्राह्मणाय धनं ददातीत्यादी स्वस्वत्वध्वंसविशिष्टपरस्वत्वानुकूला इच्छा धात्वर्थः । ताहशस्व. स्वरूपधात्वर्थतावच्छेदकफलएव द्वितीयार्थान्ययः । उपेक्षायाम- तिप्रसङ्गवारणाय परस्वत्वनिवेशः । दानं च न संप्रदानस्तत्वजन- कमपि तु तत्वीकार एवेति मते तु खस्वत्त्वध्वंसानुकूलपरस्वत्यप्र. कारिका इच्छेव ददात्यर्थः । तत्र वखत्यध्वंसरूपफलाधयत्वाद्धन- .

·व्युत्पत्तिवादः। स्थ कर्मता । धनं प्रतिगृहातत्यिादी खखत्वजनकेच्छारूपस्वीका- रविशेषो धातोरर्थः । स्वस्वत्वरूपफले च द्वितीयाधेियत्यान्वयः । तण्डुलंपचतीत्यादौ रूपपरावृत्तिजनकतेजःसंयोगो धातो रर्थः । - यादिपरावृत्तिफले च तण्डुलादिवृत्तित्त्वान्वयः । ओदनं पचती- त्यादी ओदनादिपदस्य तन्निध्यादकतण्डुलादी लक्षणा । अवयविनि पाकानभ्युपगमे च तण्डुलं पचतीत्यादी तण्डुलादिपदस्य तदारम्भ- कपरमाणुपु लक्षणा । ओदनं भुड़े इत्यादी गलाधोनयनं धात्वर्थः । तच गलापासंयोगावच्छिन्नक्रियानुकूलच्यापार ! तादशक्रियारूप- फलएव ओदनवृत्तित्वान्वयः। उक्तयुक्त्या गलाधोदेशस्य न कर्मत्व- म् । एवमन्यसकर्मकधातूनामप्यर्थाः स्वयमूहाः । गां दोग्धि पय इत्यादौ द्विकर्मकधातुसमभिव्याहूतगवादिप- दोत्तरद्वितीया क्रियाजन्यफलशालिस्वादन्यदेव कर्मत्वं चोधयति । फारकाधिकारीयेणाकथितं चेति सूत्रेणापादानत्वादिभिन्नधातुप्रति- पाद्यान्वयिधर्मान्तरावच्छिन्नस्यापि फर्मसंज्ञाभिधानात् । गवां पयो दोग्धीत्यादी धातुप्रतिपाद्यान्वयिगवादिसबन्धो न विवक्षितः, अपि तु क्षीराधन्ययी स शति कर्मत्वाविवक्षया द्वितीयानवकाशः, किन्तु शैपिको पष्ठवेति । अत्र धातुप्रतिपाद्यत्व तदर्थतावच्छेदककोटि- प्रविष्टसाधारणम् । गां दोग्धीत्यादी धात्वर्थतावच्छेदककोटिप्रविष्ट- वत् द्वितीयार्थान्चयात् । तथाहि । क्षरणानुकूलव्यापारो दुहर- थः। द्वितीयार्थश्च जनकत्यसंबन्धेन क्षरणान्वयी विभागः । वि. भागे चाधेयतया प्रकृत्यर्थगवादेरन्ययः । एव च धात्वर्थतावच्छेद- कक्षरणरूपफले प्रधानकर्मक्षीराद्यन्वितद्वितीयार्थवृत्यन्वय इति गो- निष्ठविभागानुकूलपयोनिष्ठक्षरणानुकृलव्यापारकर्ता मैत्र इति गां पयो दोन्धि मैत्र इति धाक्याधीनो बोधः । न च विभागोपादानत्व- मेवेति तद्विवक्षायां द्वितीयानवकाशति वाच्यम् । धातुवृत्तिग्रह- विशेष्यान्वयिनो विभागस्यवापादानत्वरूपत्वात् । वृक्षात्पर्ण पतती- त्यादी स्यन्दरूपविशेष्यांशे एव पञ्चम्यर्थविभागान्वयात् । वस्तुतो विभागाधच्छिन्नक्षरणानुकुलो व्यापारो दुह्यर्थः । गोपदोत्तरहिती. यार्थश्च विभागान्ययिनी वृत्तिरेव । न चैव धात्वर्थतावच्छेदकफल- शालित्यरूपं कर्मत्वमेवानापि प्रतीयते इति नाकर्थितं चेत्यस्य विषय इति वाच्यम् । धात्वर्थतावच्छेदकत्यस्य धातुवृत्तिग्रहविशेष्यांशे साक्षाद्विशेषणत्वरूपत्वात् । यत्र च क्षरणानुकूलव्यापारमात्रं धा- त्वर्थतया विवक्षितं क्षरणान्यायविभागश्च विभक्त्यर्थतया तत्रापादा- नत्वयोधिका पश्चमी । पतेन कदा चिद्रां दोन्धि पयः, कदा चिच ·व्युत्पत्तिवादः। गोक्यो दोग्धि पय इत्यत्र नानियमः । अथ वा गोभ्यो दोन्धि पय इत्यत्रापि विमागी धात्वर्थतावच्छेदफफोटिप्रविष्ट एव वृक्षाद्विभजते इत्यत्रेवावधित्वरूपापादानत्यविवक्षायां पञ्चमी, आश्रयत्वाविवश्मयां च द्वितीया । अवधित्वं चाश्रयत्वादन्यदेय संबन्धविशेषः । अत्र क्षरणान्वायनः परसमवेतत्वस्य द्वितीयार्थत्वात् पयोनिष्पक्षरणस्य पयोनिष्टविभागजनफरवे ऽपि न पयः पयो दोग्धीति भयोगः । प- रत्यं विभागान्ययितावच्छेदकावच्छिन्नापेक्षया योध्यम् । दुद्यते गौः क्षीरमित्यादौ क्षरणजन्यविभागाश्रयत्वं गवादिनिष्ठमप्रधानक- मस्वमाख्यातार्यः । अप्रधाने दुहादीनामित्यनुशासनात् । क्षी- रवृत्तित्वस्य धात्वर्थक्षरणएवान्वयः । आख्यातार्यक्षरणे च धा- स्वर्थव्यापारान्वयः । तथा च विभागावच्छिन्नक्षीरनिष्पक्षरणानुक- लन्यापारजन्यक्षरणजन्यविमागाथयो गौरित्याकारको बांधः । अथ पा विभागक्षरणव्यापारेषु विशकलितपु धातोः शक्तित्रयं, विशिलाभो इन्वययलात् । फर्माख्यातस्थले चाफादापचित्र्येण तेषां विशेष्यविशेपणभाववपरीत्यात । व्यापारजन्यक्षरणजन्यवि- भागपर्यन्तस्य धातुत एव लामः । आश्रयत्वमेवाख्यातार्य एवं च क्षरणविभागयोर्न द्विधा मानम् । गौणफर्मासमभिव्याहते बुह्यन्ते क्षीराणीत्यादी भारमनेपदेन फेवलन धातुसहितेन चा विमागाव- च्छिन्नक्षरणाश्रयत्वरूपमधानकर्मत्वस्य धोधने पे एकदा उभय- विधकर्मत्वयोधनस्यान्युत्पमतया दुमन्ते क्षीराणि गोरित्यादयो न प्रयोगा। पौरवं गां याचते धिस इत्यादी स्वोद्देश्यकादानेच्छा याचत्त्यर्थः। प्रधानकर्मगवाधन्वितद्धितीयायः विषयत्वं धात्वतावच्छेदफदाने उज्येति । सविपयफज्ञानादिरूपविषयोपहिताच्छायोधकधातुस्थले इच्छाधिपयविषयत्वमेव प्रधानकर्मत्वम् अत एव घटोजिज्ञास्यतरत्या- दोघटादेःसन्तकर्मता अथवं यास्तुविषयकंदानममसिदंतवस्तु. रूपकर्मसमभिन्याइतधातुघटितयवसः कागतिरिति चेद या गति- गंगनं दिहक्षते इत्यादिकस्य भ्रान्तपुरुषीयगगनादिमकारकदर्शने च्छायोधवाक्यस्य । गगनविषयकत्वमकारकदर्शनेन्छायोधस्त गति चोदिवापिगोविपयिताप्रकारतानिरूपितम्बस्वेच्छानिष्ठविपयताशाली या योधस्तवाक्यस्पविशेशदर्शिविपयता समा। विषधीय चे. दम। पौरवपदोत्तरद्वितीयायास्तु पृत्तिरेषार्थः । तस्या दाने स्व. यः। पौरवस्य तादृशदानाशयत्यमेवाप्रधानकर्मत्वम् ।म मिः पछाविशेषरूपदानस्याश्रयत्वं कर्तृत्वमेषेतियाच्यम् । धातुजन्यश- ·व्युत्पतिवादः। ४९ तिपच्चिविशेष्यीभूतदानाश्रयत्वस्यैव सत्कर्तृरषरूपत्वात् । अत्र च दानस्य ताहशप्रतिपत्ताविच्छारूपधात्वर्थे विशेषणत्वात् । चैत्रेण पौरवो गां याच्यते इत्यादायप्युक्तफ्रमेण चैप्रवृत्तीच्छाविषयगोक- मकदानाश्रय इत्यन्वययोधो योध्यः । यद्यपि निरुक्तयाश्चाभिक्षी चेति दुहियाविधिप्रच्छिभिक्षिचिमामित्यत्रार्थपरभित्युपादानेनैव चरितार्थतया याचेरुपादानमनर्थकं तथापि याचमानः शिवं सुरा- नित्यादौ याचतेन निरुकभिक्षार्थकतेति तदुपादानम् । तथ हि व्या- पारजन्यत्वप्रकारकेच्छा धात्वर्थः । इच्छायां प्रधानकर्मफल्याणा- वितद्वितीयार्थविषयिताया अन्वयः । व्यापारे च सुरान्वितवृत्ति- त्यस्य द्वितीयार्थस्यान्वयः तथा च सुरवृतिव्यापारजन्यत्वप्रकारक- कल्याणेच्छाश्रय इत्यन्वयबोधः। गां प्रजें रुणदधीत्यादी देशान्तर संचारविरोधिव्यापारो धात्वर्थः । संचारविगेधित्वं संचारानुत्पाद- प्रयोजकत्वम् । अनुत्पादे प्रधानकर्मगोवृत्तित्वान्वयः । देशविशेष- णभेदे ब्रजमिति द्वितीयान्तार्थवजप्रतियोगित्वान्वयः । रुध्यते गां प्रजइत्यादावन्वयबोधः स्वयमूहनीयः। गुरुं धर्म पृच्छतीत्यादी जिज्ञासाबोधकव्यापारो धात्वर्थः। बोधे गुरुवृत्तित्वस्य जिज्ञासायां धर्मविपयकत्यस्यान्वयः । शिष्यं धर्म घूते इत्यत्र ज्ञानानुकूलशब्दप्रयोगो धात्वर्थः । ज्ञाने धर्मविषयत्वस्य शिष्यवृत्तित्वस्याप्यन्वय इति तन चारुतरम् । तथा सति यत्र जि. ज्ञासाविषयकचैनशानेच्छया प्रस्ताइशशब्दाच सामग्रीवलेन मैत्र- स्यापि पृच्छकजिज्ञासाशानन्तत्र मैत्रं पृच्छतीति प्रयोगस्य, एवं यत्र चैत्रज्ञानेच्छया ग्रूते दैववशाश मैत्रस्यापि ज्ञानं तत्र मैत्रं छूते इति प्र. योगस्य चापत्तेः। साक्षाघात्वर्थविशेषणज्ञानरूपफलाधयतया तत्र गुर्वादीनां प्रधानमताया अप्रधाने दुहादीनामित्यनुशासनविरोधेन पृच्छते गुरुर्धर्म "स पृष्टस्तेन कस्त्वं भो शिष्य" । उच्यते । धर्म- मित्यादिस्थले च लकारादिना तत्कर्मत्वाभिधानानुपपत्तेश्च । परं तु जिज्ञासाज्ञानोद्देश्यफमवृत्यधीनशब्दः पृच्छतेरर्थः । ज्ञाने गुरुचि- स्वस्यान्वयः । शब्दे च धर्मविषयकत्वस्यान्वयः। शब्दस्य च विष- यता व्यापारानुबन्धिनी. ज्ञानस्य परम्परया शब्दरूपधात्वर्थविशे- • पणत्वात् । तदाश्रयोभूतगुरोगौणकर्मता ! धर्मस्य च धात्वर्थविषय- तया प्रधानकर्मता खूनश्च शानोद्देश्यकप्रवृत्यधीनशब्दोर्थः । ज्ञाने शिष्यवृत्तित्वस्य शब्द च धर्मविपयफत्यस्यान्वयः अजा प्रामं नय- सीत्यादी ग्राम भार बहतीत्यादौ च उत्तरदेशसंयोगावच्छिन्नकि- यानुकूलव्यापाररूपं प्रापणं धातोरर्थः । तत्र क्रियारूपे फले अजा- ·व्युत्पत्तिबादः। भारादिवृत्ति स्वान्वयः। संयोगरूपफले चगामादित्तित्वस्यान्वयः। तथा च ग्रामवृत्तिसंयोगजनकाजादिवृत्तिक्रियानुकूलव्यापारानुकू- लकृतिमानित्यन्वयबोधे। अजा गाम नीयते, उद्यते भारी ग्राम चने- ण, इत्यादावुत्तरसंयोगाचच्छिन्नक्रियारूपं फलं कर्माख्यातास च धात्वर्थस्य ताशव्यापारस्थ जन्यतासंबन्धन तस्य चाथयतासं- चन्धेन अजाभारादिरूपमधानकर्मण्यन्धयः । ग्रामादित्तित्वान्वयस्तु संयोग एव एवं च चैत्रकृतिजन्यो यः संयोगावच्छिन्नमियानुकूल- व्यापारस्तजन्यगामवृत्तिसंयोगानुकूलकर्मवानजादिरित्यन्वययाधः । न च कारकश्मि यर्थस्य धात्वर्थएवान्वयनियमात्प्रत्ययोपस्थाप्यसं. योगे कथं ग्रामादिवृत्तित्वान्यय इति वाच्यम् । भूतले घर इत्यादी घटादिपदार्थप्यधिकरणसप्तम्यर्थान्ययात्ताशनियमासिद्धः । अस्तु वा धात्वर्थतावच्छेदकतावच्छेदकतया भासमाने सयोगएर तदन्य- यः । फलण्यापारयोः पृथक्शक्तिमते चाश्रयत्वमेवात्मनेपदार्थः । संयोगावच्छिन्नक्रियाम्पधात्वर्थ एवं व्यापाररूपधात्वर्थविशेष्य- तया आश्रयस्वविशेषणतया बान्वति । तदेकदेशे संयोगएव गामादिवृत्तित्यान्वयः । चैत्रीयकृतिजन्यध्यापारजन्यग्रामति- संयोगानुकूलक्रियाथयवानजादिरित्याकारको योधः । ज्ञानानु- कुलशब्दश्च द्रव्यं निरूपयतीत्यादी धातोरर्थः । ताहीयविशि- ऐफार्थस्य एकदेशे ज्ञानांशे आधेयत्वान्वयबोधे च न द्वितीयायाः साकाङ्कता स्वीक्रियते, अपि तु विषयतया अन्वयाधएपति शिष्यं द्रव्य निरूपयतीत्यादिन प्रयोगायत्तुधात्वर्थो शानमेव तदनुकूलन्या. पारच णिजयंति । तदसत् । धातोश्युराधन्तर्गततया सार्थपष जिचोविधानात् । अन्यथा निरूपयतीत्यस्य शापयतीत्यादिसमशी. लतया शिप्यं ज्ञापयतीत्यादिवच्छिप्यं निरूपयतीति प्रयोगस्य दुर्गा- रत्वात् । अजां ग्राम यापयति शिप्यं शारलं ज्ञापयति गाह्मणमन भोजयति यजमान मन्त्रं पाठयति घटं जनयति नाशयतीत्यादी णि- चप्रत्ययप्रकृतिभूतधात्वर्थकर्तृपाचकाजादिपदोचरद्वितीयायाः मु: व्यभाक्तसाधारणं कर्तुत्यमेवार्थः । गतियुद्धीत्यादिसूत्रेण कषुः क. मसंक्षाविधानात् । गतिज्ञानोत्पत्यादिनिरूपितं पार्दत्वं चाययत्वमेव , गलाधः संयोगानुकूलमियानुकूलव्यागररूपभोजन फण्ठताज्याच- भिघातरूपपाठनिरूपितं च तदनुकूलरातिमत्वं नाशनिरुपितं च प्र. तियोगित्वम् । तस्य च निरूपकतासंयन्धेन धात्वर्थे ऽययः । नध्य- मते च यत्राध्यत्वं कर्तुत्वं तनाधेयत्वं द्वितीयार्थः । यत्रानुकूल- कृतिमत्वं तत्र तिजन्यत्वं यत्र प्रतियोगित्यं तत्रानुयोगित्वं तेषां ·व्युत्पत्तिवादः। ५१ चाश्रयतासंबन्धेनैव धात्वर्थन्वयः गत्यर्थादिभ्यो ऽन्यत्र च णिच्प्र- त्ययप्रकृतिधात्वर्थकर्तृवाचकपदाद् न द्वितीया, तादृशकर्तुः कर्म- तातिदेशाविषयत्वात् । तेन पाचयत्योदनं सहायनेत्यादय एव प्रयो- गाः, न तु पाचयत्योदनं सहायमित्यादयः । के चित्तु । पाफादि- फर्तुः पाफादिकर्मत्वविरहे ऽपि प्रयन्तसमुदायस्यापि धातुत्वेन त- कर्मतया सहायादेः पाचयत्योदनं सहायमित्यादयः प्रयोगा अपि साधवः । अत एवाजिग्रहत्तं जनको धनुस्तदित्यादयो भट्टिप्रयो- गाः । गतिबुद्धीत्यादिसूत्रं च नियमपरतया गत्यर्थधातुयोगे कर्तृप्र- त्ययासाधुत्वज्ञापकम् । तेन पाचयत्योदनं सहायेनेत्यादिवद् अजया ग्राम यापयतीत्यादयो न प्रयोगा इत्याहुः । एषामयमाशयः । हेतुम- ति चेत्यनुशामनाद् णिजों हेतुकर्तृत्वम् तच्चम् । स्वतन्त्रकर्तृप्रेरणा अन्यनिष्ठ कर्तृत्वनिर्वाहकव्यापाररूपा, कर्तृत्वं क्व चित्प्रयतः क चि- दाथयत्वादिकं, यादृशधातूत्तराख्यातेन.यादृशकर्तृत्वं योध्यते तदु- त्तरणिच्प्रत्ययेन सादृशकर्तृत्वनिर्वाहकव्यापारी योध्यते । अत एव पाचयतीत्यादौ पाकादिकृतिनिर्वाहकः, ज्ञापयतीत्यादौ शानाश्रय- त्वनिर्वाहकः, नाशयतीत्यादौ नाशप्रतियोगित्वनिर्वाहको व्यापारः प्रतीयते । निर्वाहकत्वं च स्वरूपसंबन्धविशेषः। न तु जनकत्वम् । अतो नानाशयतीत्यादावनुपपत्तिः । एवं च ण्यन्तधातुप्रतिपाद्यता- वच्छेदकं फलं कर्तृत्त्वमेव निर्वाह्यस्यैव फलत्वात् । तदाश्रयतया स्वतन्त्रस्य कर्तुं. फर्मता, तादृशफलविशेषणतया स्वतन्त्रकर्तृवृत्ति- त्वविवक्षायां पाचयत्योदनं सहायमित्यादयः प्रयोगाःयदा तु पाका- दिविशेषणतया सहायादिफर्तृत्वं विवक्षितं तदा पाचयत्योदनं स- हायनेत्यादयः । अथ यत्र चैत्रमैत्रोभयकर्तृकएक एव पाकस्तत्र चैत्रमात्र प्रयोजयति यज्ञदत्तो मैत्रेणानं पाचयतीति प्रयोगापत्ति- रिति, तत्रापि पयर्थकृतावेव तृतीयान्तार्थमैत्रादिवृत्तित्वस्यान्वयो- घाच्यः । एवं च मैत्रं पाचयतीत्यादिवाक्यजन्यबोधावैलक्षण्याद् द्वितीयातृतीययोस्तात्पर्यभेदेन व्यवस्थाया न संगतिरिति चेन्न । अगत्या तत्र पाकादिविशेषणकृतेः पारतन्त्र्येण व्यापारविशेषणीभू- तणिजर्थकृतावभेदान्वयमुपगम्योक्तातिप्रसङ्गस्य वाराणीयत्वात्। दार्थकदेशे कृतौ पाकादेरिव कृतेरप्यन्ययो व्युत्पत्तिवैचित्र्यात् । घस्तुतः । कर्तृत्वं व्यापारश्च पृथगेय णिजर्थः । विशिष्टलोभो SE. ययलात् । कोचित्तु, अनुकूलव्यापार एव पिजर्थः, तदन्वयिनी ग- मनभोजनक्रियैव धात्वर्थतावच्छेदकं फलं, तत्संबन्धिनस्तादृशकि- याकर्तुण्यन्तकर्मता । ताहशक्रियासंबन्धश्चाश्रयत्वकृतिमत्त्वान्यतरो ...

·५२ ग्युत्पत्तिषादः। प्रायः । अतो गमनादिसन्धिकालादी नातिप्रसङ्ग इत्याहुः । मत्र च ताहशफर्मता पाचकपदात् कदा चिद्वितीया कदा चित्तृतीया स्यन नियामकाभावः । ताशपदोत्तरपोत्तयोस्तुल्यार्थफतया वि. पक्षाभद्रूपनियामकामावादिति तु चिन्तनीयम् । मजा माम पाप्यते चैत्रेणेत्यादौ चत्रकर्तृकच्यापारनिवाहाँ यदुनामवृत्तिसंयोगा- नुकूलक्रियाफर्तृत्वं तदाथयो 5जा इति योधः । तत्र संयोगावच्छि- माफिया धातुलभ्या, संयोगे प्राममित्यादिद्वितीयान्तार्थग्नामादि- पृत्तित्वान्वयपलात् । मामादिवृत्तिसंयोगावच्छिन्नक्रिया लभ्यते । साहश्या गिजर्थकर्तृत्वे ऽन्वयः । कर्मख्यातादिसममिव्याहारनिय. नितव्युत्पत्तिवलाच तादृशक्रियान्वितकर्तृत्वं तृतीयान्तार्थचैत्रा- 'विफर्तृत्वविशेषितव्यापाररूपापरणिजथै निर्वाहात्वसंबन्धेन विशे- पितम् । भजादिरूपकर्मीभूतं फविशेषपीभवदाप्याताश्रयत्वे वि. शेपणतया भासते। ये तु गतिबुद्धीत्यादिसूनेस्य संज्ञाविधायकत्वं वर्णयन्तितेपामयमाश्या व्यापार एव णिजः तन्न धात्वर्थमि- पायाः सकतवनिर्वाहकत्वं संसर्गः । अतो न कर्तुः कर्मत्वं सूत्रा- न्तरप्राप्तम् । याप्यते प्राममजा इत्यादी खनिर्वाचफर्तृतानिरूपफत्व- संबन्धेन व्यापारविरोपितधात्वर्थः कर्तृत्व इन्वेति । तथाश्रयत्वसं. पन्धेन अजादी विशेषणतया भासते। ताशव्यापारे तृतीयान्तार्य- स्य चैत्रादिफर्तृत्वस्य थारव/कदेशे संयोगादिफले च द्वितीयान्तार्थ- स्य प्रामवृत्तित्वस्य विशेषणतया भानं ण्यन्तोत्तरास्यातस्यापि फz. स्वमेवार्थः। तत्रच तस्य धृत्तिः फ्लसवातच उकस्य धात्वर्थस्य विशेष्यतया प्रथमान्तपदार्थस्य च विशेषणतया भासतेन च पक्समभिन्याह्नताश्यातोपस्थाप्यफतृत्वस्यान्वययोधीपगमे गम्यते चैत्र इत्यतो ऽपि गमनकर्ता चैत्र इत्यन्वयबोधः स्यादिति वाच्यम् । प्यन्तोत्तरयषसमभिव्याहतायातम्यय कर्तृत्वान्वययोधनियामफ- स्यात् । अथैवमजा याप्यते इत्यादौ फर्नृत्यस्पाण्यातयोध्यत्ये फरि शविल्यपवादविषयतया यफो साधुतापत्तिः । न चयाशधातूत्तरं यत्सार्वधातुकं विहितं ताशधावनिरूपितफह॒त्यस्य देन विव- झापामेव करि शयित्यादेः शयादिघिधायकत्वात, प्रकृते ण्यन्त. समुदायस्य उत्तरमेवाख्यातं तेन तदर्थनिरूपितफर्तृत्वं चन योध्या ते, अपितु ण्यर्थविशेपितधात्वन्धितफर्तृत्वमेवेति न तासा- बादश्यति वाच्यम् । फाख्यातस्थले विषेप्याविशेषणभाववैए- रीत्येन व्यापारविशेपितक्रियाया अपि प्यन्तधात्यत्वात् । मैव- मालफारसामान्यवृत्त्या या कर्तृत्वं मतीयते तत्रैव करिश- ·: १३ व्युत्पत्तिवादः। वित्यस्य विधायफता, अश्र फर्मत्वसमशीले कर्तृत्वे आत्मनेपदत्येन शक्तिः । वस्तुतः फलव्यापारयोः पृथक् धात्वर्थतामते गच्छतीस्या- दाविय गम्यते इत्यादावपि लकारेणाश्रयत्वरूपकर्तृत्वाभिधाने या अनुपपन्न इति, परस्मैपदसमभिव्याहुतधातुना यादृशविशिष्टो ऽर्थः प्रत्याप्यते, ताशविशिष्टान्वितकर्तृत्वाभिधानमेव शविषयः । एवं च प्रकते ऽपि नानुपपत्चिरित ध्ययम् । ग्रामो याप्यते, अर्थो योध्यते, इत्यादी भावनाविशेष्यतया प्रामादेर्भाने ऽपि गमनादिकाः फर्मत्यविवक्षायां तस्यैवाख्यातार्थविशेष्यतया बोधो ऽन्युत्पन्नः । ण्यन्ते कर्तुश्च फर्मण इत्यनुशासनादतो जां ग्रामो याप्यते शिष्य- मर्थो योध्यते इत्यादयो न प्रयोगाः । ग्रामो याप्यते, अर्थो बोध्यते, इत्यादी फलं विपयित्वादिरूपं च मुख्यमाक्तसाधारणं कर्मत्वमेवा- ख्यातार्थः । फलव्यापारयोः। पृथक्यात्वर्थतामते आध्यत्वमेघाख्या. तार्थः । धात्वर्थव्यापारावशेष्यतया ताहशाश्रयत्वविशेषणतया च धात्वर्थफलस्य भाने ऽपि, प्यर्थव्यापारस्य जन्यतासंवन्धेनैव धात्य- थक्रियाज्ञानादिविशेषणत्वं पूर्ववदेव । अजां ग्रामो याप्यते इत्या- दिफस्तु न प्रयोगः, द्वितीयया फर्मत्वबोधने धात्वर्थव्यापारविशेष्य- तया ण्यर्थबोधसामन्याः प्रयोजकत्वात् । यगादिसमभिन्याहूत- स्थलेच धात्वर्थविशेषणतयैव ण्यर्थस्य योधात, ण्यन्तधातोः सफ- मकत्वे तदुत्तरभावाख्यातस्य भावे चाकर्मफेश्य इत्यनुशासनेनासा- धुत्वाचन ताशप्रयोगः । ग्रामं याप्यते इति भावाख्याते प्रयोग- स्त्विष्ट एव । थ्यन्तकर्मासमभिन्याहारादेकदा कर्तृत्वकर्मत्ववोधक- ताया आख्यातस्याव्युत्पन्नतया अजा ग्रामो याप्यते इत्यादयो न प्र- योगाः । एवं तण्डुलः सहायेन पाच्यते, चैत्रेणेत्यादौ धात्वर्थे सहा- यादिकर्तृत्वस्य तद्विशेषणण्यर्थव्यापारे च चैत्रादिकर्तृत्वस्य तृतीया- भतार्थस्य बोध । शेषं पूर्ववदिति दिक। ग्रामं गच्छतीति चत्वं गच्छतीति प्रयोगवारणाय परसम- घेतत्वमपि द्वितीयार्थ इप्यते । तस्य च धात्वर्थे ऽन्ययः । परत्वे चै- फदेशे ऽपि आकासावचित्र्यात् । प्रकृत्यर्थस्य प्रतियोगितयान्वयः। एवं च ग्रामं गच्छति चैत्र इत्यादी ग्रामभिन्नसमवेता गामनिष्ठसंयो- गजनिका या क्रिया तदाथयतावांश्चैत्र इत्यन्वयबोधः । खनिष्टसं- योगजनकक्रियायां स्वभिन्नसमवेतत्वस्य याधात्वमात्मानं गच्छतीति न प्रयोगः । यत्र चोभयफर्मभ्यां मल्लयोः संयोगस्ती मल्लान्तरस- मवेतक्रियायाः स्वनिष्टसंयोगजनिकायाः खभिन्नसमवेतत्ये ऽपि ताशक्रियाथयतायाः सस्मिन् याधाद् मद्धः स्वं गच्छतीति न प्र- .

·व्युत्पत्तिवादः। योगः । न च स्वनिष्ठसंयोगजनफस्वसमवेतक्रियायां स्वभिन्नसमवे- तत्वस्यायोग्यतया तदभानेप्यवाधित स्वनिष्ठसंयोगजनकत्वं विप- यीकृत्य शाब्दबोधसंभवात् । तदर्थमानतात्पर्येण स्वं गच्छतीति प्रयोगो दुर्धार एवोति वाच्यम् । परसमवेतत्याविषयफस्य द्वितीया- धीनफलजनकत्ययोधस्य कुत्राप्यनभ्युपगमेन तादृशवांधे तद्भामक- सामग्या अप्यपेक्षणीयत्वात् । अथ स्वस्यापि द्वित्वावच्छिन्नसमे दवरवात स्वं गच्छतीति प्रयोगस्य दुर्वारतयाँ द्वितीयाप्रकृत्यर्थस्य प्रत्यर्थतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगताकत्वसंवन्धेनैव भेदे ऽन्व- योयोध्यः । तथा च चैत्रो द्रव्यं गच्छति, मल्लो मलं गच्छती, त्या- दियाफ्यस्याप्रमाणतापात्तः । चैत्रमल्लादिनिष्ठक्रियायां प्रकृत्यर्थताव- च्छेदकीभूतद्रव्यत्वमहत्याद्यवच्छिन्नभिन्नासमवेतत्वात् । तत्तद्वय- तित्यानुपस्थितावपि शाब्दयोधोदयेन तत्तद्वयक्तित्याच्छिन्नप्रतियो- गितासंबन्धेनान्वयोपगमासंभवात् । उक्तयुक्त्या संबन्धघटकोप- स्थितेरपि शाब्दवोधे ऽपेक्षितत्वात् । एकधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिता- या अन्यधर्मावच्छिन्नसंसर्गत्वे मानाभावाच प्रतियोगिविशेपिताभा- वयुद्धर्विशिष्टयैशिष्ट्याचगाहित्यनियमात् । अन्वयितानवच्छेदका- वच्छिन्नप्रतियोगितायाः संवन्धत्वासंभवाश्चेति चेत्तर्हि, क्रियान्व- यिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वमेव द्वितीयार्थो ऽस्तु । भेदे प्रकृत्यर्थ- स्थाधेयतासंबन्धेनान्यय इति न का चिदनुपपत्तिः । न चैवमपि वि. हगो भूमि प्रयातीतिवद्विहगो विहगं गच्छतीति प्रयोगों दुर्वारः । विहगनिष्ठभूमिसंयोगजनकतक्रियाया विहगान्तरनिष्ठभेदप्रतियो- गितापच्छेदकतया विहगनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकाविहगवृत्ति- संयोजनकक्रियाश्रयत्वस्यावाधितत्वादितिवाच्यम् । विहगो विहगं गच्छतीत्यादौ विहगादिप्रकृत्यर्थवृत्तित्वविशिष्टसंयोगस्य क्रियायां जनकत्वस्वाथयनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्योमयसंबन्धेनान्वयो- पगमातू, विहगनिष्ठक्रियायास्तद्विहगनिष्ठसंयोगजनकत्वेन तजन- कतासंवन्धन तत्संयोगवत्वे ऽपि विहगवृत्तित्वविशिष्टतत्संयोगाथ- यतद्विगनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावानोकोभयसंबन्धेन विशिष्टसंयोगवत्यमित्यनतिप्रसङ्गात् । एवं सति परसमवेतत्वं सं. यन्धघटकमेव न तु द्वितीयार्थ इति चेत् का क्षतिः। विहगोविहगेन गम्यते इत्यादायपि जन्यत्वस्वावच्छिन्नभेदसामानाधिकरण्योभयसं- घन्धेन क्रियायाः । संयोगे ऽन्यय इष्यते तत्तक्रियावच्छिन्नभेदयति भूश्यादायव तादृशभेदसामानाधिकरण्यसंबन्धेन तत्तक्रियाविशि- संयोगादिमत्योपगमात, तप तक्रियायविहगे तदाधेन नाति- .

·व्युत्पत्तिचादः। प्रसङ्ग इति ध्येयम् । ज्ञानादिरूपसविषयकवस्त्वभिधायकधातुसमाभिव्याहृतद्विती- यायाः प्राचीनमते निरूपकतासंबन्धेन धात्वर्थान्वयि विषयत्वमर्थः। तन प्रकृत्यर्थस्याधेयतासंवन्धेनान्वयः । वृत्त्यनियामकसंबन्धस्या- भावप्रतियोगितानवच्छेदकतया घटं जानाति, पट नोत्यादावनुपप- तेस्तन विपयित्वार्थकत्वमेव नवीना उपवर्णयन्ति । तत्र च प्रकृत्य- र्थस्य निरूपितस्वसंवन्धेन तस्य च धात्वर्थे आश्रयतासंबन्धेनान्व- या। घटादिनिष्ट ज्ञानादिकर्मत्वं च ज्ञानादिविपयित्वमेव । विषयि- स्वादौ च द्वितीयाया लक्षणैव न तु शक्तिरिति सांप्रदायिकाः । वस्तुतस्तु विषयितात्वस्य संयोगत्वाद्यपेक्षया आधेयतात्वाधपेक्षया चागुरुतया किंधर्मावच्छिन्ने शक्तिः कल्प्यते इत्यत्र विनिगमकं दु- र्लभम् । एकस्मिन् प्रयोगे भूयस्त्वमप्यशक्यनिर्णेयमिति तत्रापि शक्तिः सिद्ध्यतीत्यवधेयम् । चत्रेण ज्ञायते घटा इत्यादी कर्माख्या- तस्थले आख्यातेन घरादौ धात्वर्थनिरूपितविषयत्वं योध्यते । चाक्षु- पत्वाधवच्छिन्नवाचकदृश्यादिसमभिव्याहतद्वितीयाया लौकिफवि- पयित्वं, तादृशफर्माख्यातस्य लौकिकविषयत्वमर्थः । उपनीतसौर- भादिविषयकसुरभिचन्दनमित्याद्याफारफचाक्षुषादिदशायां सौरभं पश्यतीति, सौरभ दृश्यते इत्याद्यप्रयोगात् । अथैवं पुष्पं जिपूती- त्यादिप्रयोगानुपपत्तिः । ब्राणजप्रत्यक्षस्य पुप्यायंशे लाफिकत्वविर- हात् । ताहशधातुयोगे विषयित्वादिसामान्यस्य कर्मप्रत्ययार्थत्वे गन्धसाक्षात्कारे उपनयमर्यादयाकाशादिभाने आकाशं जिघ्रतीति- प्रयोगप्रसंगेन तत्रापि लौकिकविपयिताया एव कर्मप्रत्ययार्थतयोप- गन्तव्यत्वादिति चेन्न । प्राधातोहि गन्धलौकिकप्रत्यक्षत्वं शक्यता- घच्छेदकं, ध्रा गन्धोपादाने इत्यनुशासनात् । तत्समभिव्याहूतद्धि- तीयायाश्चाधेयत्वमेयार्थस्तस्य च व्युत्पत्तिवैचित्र्येण गन्धादिरूप- धात्वर्थकदेशेनान्वयः। एवं च पुष्पं जिघ्रतीत्यादितः पुष्पवृत्तिग- न्धलौकिकप्रत्यक्षाश्रयतावानियाकारक एव शाब्दयोधो न तु पुष्प- निरूपितलौकिकविपयिताशालिप्रत्यक्षाथय इत्याकारक इति नानु- पपत्तिः । न चैवं सविषयार्थबोधकधातुसमभिव्याहूतफर्मप्रत्यस्य विपयितार्थकत्वनियमभङ्गप्रसङ्ग इति वाच्यम् । विपयानपच्छिन्न- तादृशवस्त्यभिधायफधातुसमभिव्याहूतफर्मप्रत्ययस्यैव तदर्थकत्य. नियमात् । अस्य च गन्धात्मकविषयावच्छिन्नप्रत्यक्षवाचकतया साहनियमस्याबाधितत्वात् । न च धूधातुसमभिव्याहृतद्धितीया- या गन्धान्विताधेयत्वार्थकत्वे आमोदमुपजिप्रतीत्यादेरनुपपत्तिः ।

·५६. व्युत्पत्तिवादः। गन्धविशेषरूपामोदपदाधेियस्यस्य गन्धे बाधादिति वाच्यम् । वि. पयावच्छिन्नप्रत्यक्षार्थकवाधातुसमाभिण्याहूतद्वितीया या पव आधे- यतार्थफत्वनियमात् । तत्र विषयानवाच्छिन्नस्यैव प्रत्यक्षविशेषस्य लक्षणया धात्वर्थतोपगमेन विपयिताया एव तदर्थत्वात् । वस्तुतस्तु पुष्पं जिप्रतीत्यादी समवायावच्छिन्नाधेयत्वसंसर्गावच्छिन्नविषय- तानिरूपितप्रकारिनैव द्वितीयार्थस्तस्याश्च गन्धनिरूपितलौकिकवि- पयिताशालिप्रत्यक्षात्मकधात्वर्थे कदेशे विषयितायां निरूपितत्वसं. धन्धेनान्वयः । तेन इदानीन्तनपुष्पे गन्ध इत्यादिप्रत्ययस्याधेयता. संसर्गेण कालादिप्रकारफत्वे ऽपि नाशप्रत्यक्षदशायां न कालं जि- प्रतीत्यादिप्रयोगः । तादृशज्ञानीयगन्धादिविपत्तिायां कालादिन- फारतानिरूपितत्वविरहात् । अत एव "तदाननं मृासुराम क्षिती. श्वरो रहः समाघ्राय न तृप्तिमाययो" ! “माघ्रातवान् गन्धवहं सुग- धमि" त्यादौ च उपाधिनिष्ठगन्धग्रहतात्पर्येणैव जिनतेः प्रयोगा- स् । तादृशगन्धेच याननगन्धवहादिवृत्तित्वस्य पाधे ऽपि न क्षतिः। तादृशगन्धस्याननाघवृत्तित्वे ऽपि मानने गन्ध हत्याकारफयोधीय- गन्धविषयताया:आननादिप्रकारतानिरूपितत्वेन पाक्यार्थावाधात् । घाय्यानीतचम्पकगन्धस्य यत्र घाय्वादिचित्येनैव ग्रहः, तत्रच. म्पर्क जिप्रतीत्यादियोगो नेष्यतएव । यत्तु आधेयतामा द्वितीया- थः, न तु समवायावच्छिन्नत्वविशेषितमाधेयत्वम् । तथा च मुखा- दिसंसृष्टमृतिकादिगन्धे परंपरासंबन्धेन मुखादिवृत्तित्वस्य सत्या- दन तादृशस्थले ऽनुपपत्तिरिति । तदसत् । तथा सति फार्म जि. प्रतीति प्रयोगस्य दुर्यारत्वात् । पुष्पमाघ्रायते इत्यादौ च निरुका- कारत्धमाख्यातार्थः । आश्रयतासंबन्धेन पुष्पाद्यन्विते तस्मिन् धाः स्वर्थप्रत्यक्षस्य निरूपितत्वसंवन्धेन तद्विशेषणतापनगन्धविषयता. याश्च तादृशसंवन्धेनान्वयः । एकथर्मिविशेषणतयोपस्थितस्य वा- तन्त्र्येणान्यविशेषणतयान्वयबुद्धरेवाव्युत्पन्नत्वात् । अत्र च प्रत्य- क्षपारतन्त्र्येणेव गन्धविपयिताया आख्यातार्थे ऽन्ययेन व्युत्पत्ति विरोधविरहात । अस्तु वा गन्धः लौकिकविषयताप्रत्यक्षं च विश- फलितमेव धातोरर्थः । काख्यातादिसमाभिव्याहारे गन्धविषाय- तायाः प्रत्यक्षविशेषणतया कर्माख्यातसमभिन्याहारस्थले व प्रत्य- क्षविशेष्यतयति न कश्चिदोषः । जिघ्रत्यर्थगन्धविषयितानिरुपित. निरुतप्रकारितानिरूपकत्यमेव पुष्पादिनिष्ठं जिघ्रतिकर्मत्वमिति दि- क् । भथ हश्यादिसमभिव्याहूतद्वितीयाया लौकिफाधिपयितार्यक- वेसौरमैन पश्यतीत्यादौ सौरमादिनिरूपितलौकिफविपययिताशा- ·व्युत्पत्तिवादः। लिचाक्षुपायप्रसिद्ध्या आकाशं न पश्यतीत्यादौ चाकाशादिनिरू- पितलौफिकविषयिताया एवाप्रसिद्ध्या ताहशविपयिताशालिचान- पाश्रयत्वाधभावरूपवाक्यार्थाप्रसिद्धिः । न च सौरमं न पश्यती- त्यादौ सौरभादिनिरूपितलौकिकविषयित्वाभावः चाक्षुषादी प्रती- यतइति वाच्यम् । एवमप्याकाशं न पश्यतीत्यादावप्रतीकारात् । न च लौकिकविपयितायां निरूपितत्वसंवन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता- काकाशाभावः प्रतीयतइति वाच्यम् । वृत्यनियामफसंबन्धस्य सं- साभावप्रतियोगितानवच्छेदकतया तादृशामावस्याप्रसिद्धः । ए- तेन निरूपकतासंबन्धेन चानुपादिनिष्ठलौकिकविषयिताया अभाव- स्तनाकाशादौ प्रतीयते इत्यपि निरस्तम् । अन्वययाधस्य प्रथमान्ता- र्थमुख्यविशेष्यकतायाः सर्वानुभवसिद्धाया भङ्गप्रसङ्गाच चाक्षुषा- दिनिएलौकिकविपयितात्वावच्छिन्नस्य पदाद्वाक्याचानुपस्थितत्वा- चदमावस्याकाशादी भानासम्भवाच । भावान्वयबोधे च लौकि- कविपयिताप्रकारेण चाक्षुपादेर्भानात् । अभावान्वयबोधे चाक्षुपप्र- कारेण तस्या भानम् । अस्तु घा वृत्यनियामफोपि संपन्धो भाय- प्रतियोगितावच्छेदकस्तथापि निरूपितत्वसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकस्य विपयिताविशेषनिष्ठाकाशाद्यभावस्य भानापगमो न सम- यति । तथा सति आकाशं पश्यति चैत्र इत्याकारकवाफ्यजन्ययो. धदशायां माकाशं न पश्यति चैत्र इत्यादिवाफ्याच्छाब्दबोधप्रसङ्गा- त् । आकाशं पश्यति मैत्र इत्यादिभ्रमदशायां भाकाशं न पश्यति चैत्र इत्यादिवाफ्याच्छाब्दबोधस्य दुरपन्यतया लौफिकविपयतात्व- सामानाधिकरण्येनैव तादृशामावधिकं तद्वाक्यमुपगन्तव्यम् । ताशवोधश्च लौकिकविषयतात्वसामानाधिकरण्यमात्रेणाकाशा- दिनिरूपितत्वाभावावगाही दर्शितयोग्यताज्ञानाप्रतियध्य पव । म च मैत्रीयचाक्षुपादिनिरूपितलौकिकविषयतात्वावच्छेदेनैव तहशा- भावो दर्शितवाफ्येन प्रत्याय्यते इति चैत्रीयचाक्षुपादिनिरूपितली- फिफविषयितायां आकाशीयत्वाद्यवगाहि चैत्र आकाशं पश्यतीति पाक्यजन्ययोधः प्रतिवनात्येव ताशवाफ्यजन्यधियमिति घाच्य- म् । ताहाविपयितात्वेन विषयिताया अनुपस्थितेस्तवच्छेदेनामा- धप्रत्यायनासंभवात चैत्र आकाशं पश्यतीतिवाश्यजन्ययोधे चशे दर्शनाश्रयत्वं विशेषणं दर्शनांशे लौकिकविषयिताविशेपणामिति- रीत्यैव पदार्थानां ज्ञानात् चैत्रीयचाक्षुपादिनिरूपितविपयितात्वं ना. फाशादिमितावच्छेदकं, किन्तु शुद्धलौकिकविषयितात्वमेवेति त- स्य शुद्धलौकिकविषयितात्वावच्छेदेनाकाशायभावाषगहिमानं मत्येव ·+ व्युत्पत्तिवादः। प्रतिवन्धपतया निरुक्तधविच्छेदेनाकाशाधभावावगाहशानस्य त. दमतियध्यत्याश्च । एतेन तनाकाशादिपदस्याफाशादिनिरूपितावा- र्थकता (द्वितीयायाः खण्डशो निरुपितत्वलौकिकाविषयतात्वम- यार्थकतां घा) स्वीकृत्य लौकिकवियितामा आश्रयतासंवन्धाप- च्छिन्न प्रतियोगिताकतभायोपगमेनापि न निस्तारः ! घर आकाशे न पश्यतीत्यादी नितरामेवागतिः । यत्तु नमर्थस्य द्विधा मानोपग- मेन आकाशादिनिरूपितत्वाभाववलौकिकविषयंताशालिचानुपाश्र- यत्वाभावधान घट इत्याकारकस्तत्रान्वय इति । तदपि न । तथा सति चैत्रो घटं न पश्यति मैत्र आकाशं न पश्यतीत्यादिवाक्यज्ञ- न्यशाब्दवोधादविलक्षणयोधस्य सर्वानुभवमिदस्य ताहशवाफ्याद- नुपपत्तेः । न हि तत्रापि तादृश पय शाब्दयोधः । तथा सति चै- नो यदा धादिकं न पश्यत्यपि तु परादिकमेव तदा घटाद्यनिरूपित- तल्लोकिफविषयिताशालिचाक्षुषाथयत्याभायस्य तत्र बाधात् चैत्रो घटन पश्यतीति प्रयोगानुपपत्तेः । यदा च मायमानं पश्यति तदा भावनिरूपितलौकिकविषयताशालिचा पाश्रयत्वाभावसरवाद भा. वन पश्यति चैत्र इत्यादिप्रयोगापत्तेः । पधमाकाशं न पश्याति घट इत्यादी भाफाशाद्यनिरूपितलौफिफविषयताशालिनाक्षुषाश्रय- स्वाभावस्य वाफ्यायवे यदाफाशायतिरिक्तपादिविषयकचाक्षुषा- श्रयत्वनिश्चयरूपप्रतिवन्धकसत्वेने ताहराधाक्यजन्यशाब्दयोधानुए- पत्तिः । यथा चैत्रो घटं पश्यतीत्यादिनिश्चयदशायां यदं न पश्य- ति चैत्र इत्यादिवाश्यजन्यशाब्दयोधोत्पादो ऽनुभवसिदः, तथैयो- चनमदशायामाफाशं न पश्यति घट इत्यादिघाफ्यजन्ययाधोत्पादो पीति न तोटापत्तिः संभवति । यच्चालफिफविषयताशून्यचा. क्षुपत्यायवच्छेदेनाकामादिविषयकंत्यघटादिपत्तित्वांभयाभाष भा- फाशं न पश्यतीतियाफ्यात्प्रतीयते, उपनीताकाशादिविषयकवा- क्षुपे भाकाशादियिपरकत्वचैत्रादित्तियोमयसस्पेन चत्र आकाशं नपश्यतीत्यादिप्रयोगानुपपात: । घटादौ ताहाचाक्षुपाद्याश्रयत्व- नमदशापां घट आफार्श न. पश्यतीतियाश्याच्छाब्दयोधानुपपति- अत्यलौकिफविपयताशून्यत्न धाशुपादिकं पिरोपितम् । माफा- शविषयकाचाक्षुधापनीतभानस्यापीतरांशे लीफिफत्यात ताशा- नुपपत्तितादवस्थ्यम् । अत्तो लौकिकाविशेषणमुपेक्षितम् । अत्राली- फिफघिषयता शून्यचाक्षुषत्वाचवच्छिन्नस्य पदं न परपतीत्यादी श. च्या धात्वर्थत्वासंभये ऽपि मरते तम्यघ लक्षणया धात्यर्धस्वमुपेय ते. विषयतासामान्यमय तर द्वितीयाः, निरूपकरणमपि लक्षणया - ·न्ययः व्युत्पत्तिवादः। तदर्थः । आश्रयत्वं द्वित्वं निरूपकत्वं चाख्यातार्थः । आश्रयत्व व्युत्पतिवैचित्र्यात्प्रथमान्तपदार्थघटादेस्तनिरूपकत्वे विशेषणतया- । तादृशनिरूपकत्वद्वितीयान्तार्थाकाशादिविषयकत्वयोश्च (प्रकारतया) द्वित्वान्वयः, द्वित्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्यसंय- न्धेन तादृशोभयस्य नअर्थाभावे तस्यान्वयितावच्छेदकनिरुक्तधर्मा- चच्छेदेन धात्वर्थे ऽन्चयः । धान्वर्थरय प्रकृते मुख्यविशेष्यतयैव भा- नम् । अथ वा खनिष्टान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वरूपव्या- पकतासंबन्धेन धात्वर्थस्य तादृशोभयाभावेन्वयः । तस्य चाख्य- तार्थनिरूपकत्वे, तस्य च प्रथमान्तपदार्थे घटादों, घटादेः प्रतियोगि- तावच्छेदकघटकतया ताशाभावनिरूपकत्वात् । एवं चान्वययो- धस्य प्रथमान्तपदार्थमुख्यविशेष्यकत्वनियमस्यापि न क्षतिरिति । तदपि न । घटादिविषयकचाक्षुपादेः कालिकादिसंवन्धेन घटादि- वृत्तितया पठो घटं न पश्यतीति प्रयोगानुपपत्तेः । आकाशादिवि- पयकत्वायच्छिन्ने चाक्षुषे कालिकादिसंयन्धेन घटादिवृत्तित्वनिश्च- यदशायां घट आकाशं न पश्यतीतिवाक्याच्छाब्दबोधानुपपत्तश्च । समवायेन घटादिवृत्तित्त्वाकाशादिविषयकत्वाभयाभावस्पैच स्वी- फरणीयतया अभाव आकाशं न पश्यतीत्यादौ अभावसमवेतत्वा- प्रसिद्ध्या वाक्यार्थाप्रसिद्धर्दुर्वारत्वात् । चैनादेरतीतचाक्षुषस्य घ- टादिविषयकत्वे ऽपि समयविशेपे चैत्रो घटं न पश्यतीतिप्रयोगाद्व- र्तमानताद्दशचाक्षुपत्वाद्यवच्छेदेन उभयाभावभानस्य प्रतियोगिको- टो वर्तमानत्वमन्तर्भाव्य त्रित्वावच्छिन्नाभावभानस्य वा स्वीकरणी- यतया, यदा किंचिदंशे ऽलौकिकमेव घटादिचाक्षुषं तस्य तर्त्तते तदा चैत्रां घटं न पश्यतीत्यादि प्रयोगापत्तेदुर्वारत्वात् । वर्तमानालौकि- कविषयताशून्यचाक्षुपत्वाद्यवच्छेदेन चैत्रवृत्तित्वघटविषयफत्वोभ- याभावसत्वात् । समानेन्द्रियजन्योपनीतभानादी लौकिकप्रत्यक्ष- सामग्न्या विरोधित्वस्य निष्प्रामाणिकतया लौकिफविषयतानियाम- कोपनायकज्ञानादिसमवाहिततल्लोफिफसन्निकर्पाद्, घटादिनिरूपित- लौकिकालौकिकोभयविषयताशालिचाशुपादेरुत्पत्त्या तादृशचाक्षु- पादिदशायामुक्तप्रयोगापत्तेः । आकाशादिनिरूपितालौकिकविप- यिनामालियर्तमानचाक्षुपाद्यंशे घटादिवृत्तित्वस्य आकाशीयत्यादि- ना लौकिकविषयितायाश्च भ्रमदशायां घट आकाशं न पश्यतीत्या- दिवाक्याच्छाब्दबोधापत्तेर्दुारत्वाच । घटादिनिरुपितालौफिक- विषयिताशून्यचाचपत्त्वाद्यवच्छेदेन घटादिविषयित्वघटितोभयामा- वमानोपगमे ऽप्यनिम्तारात् एतेनाख्यातार्थवर्तमानत्वाद्यवच्छिन्नस- ।

·व्युत्पतिवादः। मचायावच्छिन्नाधयत्याघवच्छिन्ने आकाशादिविषयकप्रतियोगि- फरवलीफिफान्यविषयताशून्यचाक्षुफ्पत्तियोगिफत्यघटाधनुयोगिक- चैतन्धितयत्वावच्छिन्नाभाचो मासते, तो भाव आकाशं न पश्य- तीत्यादौ नानपपत्तिः । तत्र विपयितायत्मतियोगिफत्वद्वियार्थ- निरुक्तचाक्षुषमतियोगिकस्य नित्वं च धात्तोरर्थः घटाउनुयोगित्यं धं प्रथमान्तार्थ इत्यपि निरस्तमिति चेत् । अगत्या घट आ- फाशं न पश्यतीन्यादिचाफ्यानामप्रामाण्यमुपगन्तव्यमिति ॥ इति प्रथमखण्दम्। अनुमित्यर्थकधातुयोगे विधेयत्वं विधेषित्वं. या द्वितीयार्थः तेन पहभाविपक्षफानुमितिपरस्य पन्हिमनुमिनोमीत्यादिवाश्यस्य न प्रामाण्यम । यदि च यन्हिसाध्यकपर्वतपक्षकानुमितिपरम्य पन्हिम- स्पेन पर्वतमनुमिनोमीत्यादिवाक्यस्यापि प्रामाण्य, मन्यते तदा ता. एरो धातुसंयोगे उद्देश्यत्वमुद्देशिय या द्वितीयार्थः । तस्य च नृतीया- म्तोपस्थाप्यसाध्यविधेयकत्वेन विशिष्टे वयः। अतीघन्हिमत्वेनेत्या. घसमभिव्याहारेण तत्र पर्वतमनमिनोमीत्यादयो न प्रयोगाः। विधे. यत्वाद्यर्थे तृतीयानुसासनविरहात तृतीयान्तेन वह्यादिविधेयकत्वं क- थमुपस्थापनीयमिति न शङ्कम । वैशिष्टयरूपार्थे तृतीयानुशासनस- स्थान विधेयतादेरपि वैशिष्टयरूपत्वात् । अत एव रजतत्वन, शुक्ति जानातीत्यादी झाने रजतत्वादिप्रकारकत्त्वस्य घटत्वेन पन्हिनोस्ती- त्यादी सौंदडमते अभावे घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगताकत्यस्य तृतीया- न्ततो योधः । तृतीयान्तार्थरजतत्यादिभफारकत्व द्वितीयान्तार्थशुक्त्या- दिविषयकत्ययाः विशिष्टवैशिष्टययोधमर्यादया स्वच्छेद्यायच्छेदक भाषभानम् । रजतत्वेन शुक्ति जानातीत्यादी नियतं केवलमेकत्र समितिरित्या नदुभययोधस्य तत्राभ्युत्पत्वात् । अत हमे रङ्गरजते इत्यादिभमापरस्य ताशयाषयस्य न प्रामाण्यम् । घटत्वाचवच्छिम-, घटयमावनिष्ठेन बहरादिनिरूपितानुयोगिताविशेषरूपयहयाधभार- स्थेन तदभावनिष्ठघटत्वाधवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्पायच्छचाव.. पछेदकभावः स्वीक्रियते । घदंत्येन चन्हिास्तीत्यादौ च तदुयोध- स्पोक्तरीत्यावश्यकत्वमिति घटत्वावच्छिन्नवहयाद्यमाचस्य पन्हित्या. वच्छिन्नघटायभायसमनियसत्येन तदभिन्नतया तत्र घटत्याचपच्छि- .

·व्युत्पत्तिवादः। स्याव्युत्पन्नत्वात् । न च रजतत्वेनेदं शायते इत्यादी आख्यातार्थवि- पयतायां तृतीयार्थप्रकारताया निरूपितत्वसंवन्धेनान्वयानोक्तव्युत्प- त्तिकल्पनमिति वाच्यम् । तत्रापि रजतत्वादिप्रकारकत्वविशिष्टधा- त्वर्थज्ञाननिरूपितत्वस्याख्यातार्थे भानस्वीकारेणैवातिप्रसङ्गभङ्गात् । न च तस्मात्पचति तस्माञ्चेवस्येत्यादी विभक्त्यर्थे कृतिसंबन्धादी. हेतुविभक्त्यर्थान्वयदर्शनानास्युक्ताव्युत्पत्तिरिति वाच्यम् । हेतुवि- भत्तयतिरिक्तविभक्त्यर्थस्थानन्ययनियमातू न च रजतत्वेनेदं जा- नतिात्यादी तृतीयायाः कारकविभक्तित्वाभावान्न तदर्थस्य क्रियाया- मन्वयसंभव इत्यगत्या द्वितीयार्थएव तदन्वय उपगन्तव्य इति वा- ध्यम्।मणिकारमते तस्माजानातीत्यादौ ज्ञानादिरूपधात्वर्थे हेतुवि- भक्त्यर्थस्य तस्मात् स्थीयते इत्यादौ च सर्वमतएव धात्वर्थस्थित्यादी तस्यान्वयेन पष्ठयर्थसंबन्धस्यापि “गुरुधिप्रतपस्विदुर्गतानां प्रतिकुर्वी- तभिषक्सभेपजैरि" त्यादौ धात्वर्थे ऽन्वयेन कर्मासमाभिव्याहृते रजत- स्वेन जानातीत्यादीधात्वर्थे तृतीयार्थान्वयस्यावश्यकत्वेन फारकविभ- क्तिभिन्नविभक्त्यर्थस्य क्रियायामनन्यय इत्यनियमात । एवं घटत्वेन व- हिनास्तीत्यादी प्रथमार्थो नानुयोगित्वम् ।प्रथमायाः संख्यातिरिक्ता- योधकत्वनियमात अतो। नार्थाभावे संबन्ध एव तत् तत्र च न तृतीयार्थान्वयसंभवः। मम तु अनुयोगितासंबन्धेन वह्नयादिविशिष्टा- भावे तृतीयान्तार्थघटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्ववैशिष्टयभानाद्वि- शिष्टवैशिष्टयवोधमर्यादया वहयाद्यनुयोगकत्वस्थलीयस्यानुयोगितया संबद्धवह्नयादेस्तादृशप्रतियोगिताकत्वेनावच्छेद्यावच्छेदकभावभा- भोपंगमेन सामञ्जस्यात् । अनुयोगिताया नमर्थतावच्छेदकत्वे तत्रैव ययादेः प्रतियोगिनोः अन्वयः। अतस्तत्र तृतीयान्तार्थघटत्वावच्छि- अप्रतियोगिताया निरूपकत्वेनान्वयं स्वीकृत्यातिप्रसङ्गवारणं सम्यक् प्रतिभाति । रङ्गे ऽभेदेन रजतारोपस्थले रङ्ग रजतेन जानातीत्यप्रयो- गात् । तादात्म्यभिन्नसंवन्धावच्छिन्नप्रकारतेय तृतीयार्थः । तन च रङ्ग रजतं जानातीति प्रयोगात्तादात्म्यसंवन्धावच्छिन्नप्रकारता कर्म- त्यानुशिष्टद्वितीयादेरेवार्थः। तस्याश्च तादृशप्रकारवाचिपदसमान- विभक्तिकपदोपस्थाप्यविशेष्यताविशिष्टायामेव शानरूपक्रियायाम- न्ययः । तेन भेदारोपस्थले रङ्गे रजतत्वं जानातीति वदभेदारोपस्थले रङ्गे रजतं जानातीति न प्रयोगः । उक्तस्थले च रङ्गरजत्ताद्योः समा- नविभक्तिकपदोपस्थाप्ययोरभेदान्वये साकाङ्कत्वे ऽपि नायोग्यतया तारशान्ययः । ननु एवं सति रङ्गरजतादिपदयोः सामानाधिकरण्या- नुपपत्तिरिति चेत् का क्षतिः । न चै रजतगतैफत्वयहुत्वाविवक्षा- ·. अत ૨૨ व्युत्पत्तियादः। यो रङ्गानि रजतं जानातीति प्रयोगस्य, स्त्रियं पांमुलान् जानातीति प्रयोगस्य च मसङ्गः । सामानाधिकरण्यस्यैव समानयचनलिङ्गक . स्खनियतस्वादिति वाच्यम् । समानाधिकरणयोरिव यत्पदार्थविशे. प्यकत्वविशिष्टे भेदसंबन्धायच्छिन्नयत्पदार्थप्रकारफत्वस्यान्वयन- योरपि समानलिङ्गवचनस्वनियमात् । यशपतिमतानुयायिनस्तु रङ्गं रजतं जानातीत्यादी सामानाधि- फरण्यानुरोधा रजतादिपदस्य रजताभेदशानविपये लक्षणा पच भ्रान्तिशविशेषदर्शिना प्रयुक्तस्य लोहितवान्ह जानातीत्यादिवा- क्यस्यापि प्रामाण्यनिर्वाहः न हममासस्थलइय लोहितबहयाद्यो- रभेदाविवक्षा, ज्ञानांशे लोहितादेः स्वातन्त्र्यणापपया या संभवति, कर्मधारयस्य साधुतानुपपत्तेः । लोहितपदोत्तरं प्रकारताबोधकाथ- भक्तरभावात् (धात्वर्थे साक्षान्नामार्थस्य भेदान्वये ऽव्युत्पत्तेः । द्वन्द्वम्थलवकर्मधारयोजविभनेः पूर्वपदाकृतिकवाभावात् तस्याः पूर्वपदार्थान्वितप्रकारतावोधकत्यायोगात् । न च द्वन्द्वसमास एवा. सौ, अल्पाची पन्हिपदस्य पूर्वनिपातप्रमगात् । समाहारपक्षे पुलि- इताया इतरेतरपक्षे च पकवचनस्यानुपपत्तेः। एतन्मते शुक्लो हि. रित्यादिप्रमायां लोहिताभेदारोपविषयवन्हिविषयकत्वे ऽपि शुक्लो चन्दिोहिता जति समूहालम्बनधमाया लोदिताभेदाचगा हि स्वविषययतिविषयकत्ये पि च तदशायां लोहितवन्हि लोहित वन्हि या जानानीति न प्रयोगः । तारदापदोपसाप्यविषयताया ध- मिपारतन्त्रयेण द्वितीयार्थविषयतायामभेदसंबन्धेन विशेषणताया नियमोपगमात् । अथवा लोहिताभेदविषयतानिरूपितविषयताप- अस्य बयादेर्शानान्ययितानिरूपकत्वं भासते । समूहालाधनादौ च साहविषयतानापन्नस्यैव वियितानिरूपकत्यमिति नातिप्रसनः । विषयितापन्नस्य निरूपकत्यमित्यस्य च विषयतावच्छिन्न निरूपक त्वमित्यर्थः । एतच विलक्षणं विपयितानिरूपफतावच्छेदकत्वमवि- पयस्यापि विषयत्वस्योपेयते, रक्तदण्डवानित्यादी दण्डादिरूपम- कारांशे ऽप्रकारेणापि रक्तत्यादिप्रकारतानिरुपितविशेष्यत्वेन १. पडादिधकारताया अवच्छेचारच्छेदकमावदित्याहुः । तन्न शोम- नम् । उक्तरीत्या विनच लक्षणामुपपत्तौ तस्या न न्याय्यत्वात् । प्रयोक्तम्पले आरोग्यारोपविषययोधफपदयोनान्वितार्थकत्वे कर्म- प्रत्ययसले लोहितो यन्दिायते इत्यादी विशेष्यभेदादास्यभेदाप- त्तिःन च लोहिताभेदज्ञानविषयोचह्रिरित्येय शाब्दधीरुपगम्यते न तुझाने प्रकारो लोहितो विशेष्यच वन्हिरिति सम्हालम्बन, तथा ·. • व्युत्पत्तिवादः। सति शुक्लो वन्हिोंहिता जपेत्यादावपि तथा प्रयोगप्रसङ्गात् । द. शितविशिष्टवैशिष्टयोधस्वीकारे लोहितादिमकारकत्वविशिष्टनिरू- पितविशेष्यतायाः शुक्लवह्नयादी बाधितत्वेन तादृशप्रयोगापत्तिवि- रहादिति वाच्यम् । वन लोहितादिपदोत्तरप्रकारतार्थकद्वितीया- दिविरहेण लोहितादिप्रकारकत्वेन ज्ञानभानासंभवात् । नामार्थधा- स्वर्थयोः साक्षादन्वयस्याव्युत्पन्नतया प्रकारितायाः संसर्गतया भा- नासंभवादिति चेन्न । यथाहि । घटो नीलो भवति, वृक्षो नौका भव- ति, काष्ट भस्म भवती,त्यादी धात्वर्थे ऽसाधारणधर्मरूपे भावे न्यु- त्पत्तिवैचित्र्येण नीलनौकाभस्मादेः साक्षादेवान्वयः । प्रथमाया अन्तराभासमानार्थकत्वाभावात् । नौकादिपदस्य स्वारम्भकावयवा- र याद्यर्थलाक्षणिकतया प्रकृतिविकृत्यो दमते ऽपिवृक्षो नौका भव- तीत्यादी योग्यताया उपपत्तिः । तथा धात्वर्थ प्रकृते ऽपि प्रका- रितासंबन्धेन लोहितादेःसाक्षाद्न्ययस्यागत्योपगमात् । यथा प्रक- तिविकृतिभावस्थले वृक्षः पञ्चनौका भवतीत्यादी प्रकृतिभूतवृक्षा- देविशेष्यतया भावनान्धयित्वात, तद्गतसंख्याबोधकतया प्रक- तिवाचकपदसमानवचनत्वमाख्यातस्य । तथा पको द्वौ शाय- ते इत्याधुभयाभेदारोपस्थलीयवाक्ये एकादिपदार्थस्यारोपविशे- प्यस्याख्यातार्थविशेष्यतयान्वयविशेष्यतया तत्पदसमानवचनत्व- माख्यातस्य । नचैव 'ममानि तत्तेन निजायशोयुगं द्विफाल- ययाश्विकुराः शिरःस्थितम्" इत्यत्र कथमारोप्यविशेष्यवाचक- पदविरुधवचनत्वममानीतिक्रियापदस्येति वाच्यम् । सत्रायशो- व्यस्य वास्तवत्वं 'न चिकुरभागद्वयस्य राज्ञा आरोग्यात्वेन कवेरुमेक्षितत्वात् । आण्यातार्थविशेष्यतान्वयविशेष्यत्वेनायशोयु- गस्यैव विवक्षितत्वात् ॥ इच्छार्थकधातुस्थले मुख्यविरोष्यत्वरूपं क- मत्वं द्वितीयाद्यर्थः अतो दृष्टिसाध्यं सुखं भवत्वित्यादि इच्छास्थले मुखमिच्छतीत्यादिवदृष्टिमिच्छतीत्यादयो न प्रयोगाः । अथ अहं सुखी स्यामित्यादीच्छायाः सुखादिविशेपणकतया तन सुखमिच्छत्ती- न्यादिप्रयोगानुपपत्तिरिति चेन्न । मम सुखं भवत्वित्यादिसुखविशे- ध्यकेच्छाया पव कदा चित्सुखादिविशिष्टात्मवोधकराब्देन विषया- भिलाशत् । स्वकृत्यधीन सिद्धिकावरूपस्वकृतिमाध्यन्त्रप्रकारका फविशेष्यफेच्छाया एव पाक कृत्या साधयामीति पाकसिद्धयनुकूल- कृत्यभिन्न व्यापारविशिष्टयोधकशब्देन विषयाभिलापवत् । यदि मोद्देश्यसुखादेविशेषणतयापि कचिदानमानुभाविकं तदोद्देश्यादि- व्यवहारनियामकः क चित्किविद्विशेषणसाधारणो विषयताविशेषो ·व्युत्पत्तिपादः। दिकर्मत्वप्रत्ययनासंभवे ऽपि पाकश्चिकीर्च्यते ओदनो बुभुक्ष्यते इत्यादौ कर्माख्यातेन तत्प्रत्यायनासंभवः। तत्प्रकृतिभूतसन्नन्तधात्व- र्थकृतिभोजनेच्छाकर्मत्वस्यैव तत्प्रत्ययेन बोध्यत्वात् । प्रत्ययानां प्रक- त्यान्वितखार्थवोधकत्वात् । इच्छाविषयत्वविशेषितविशिष्टकृति- भोजनादेश्व प्रकृत्यप्रतिपादनादिति वाच्यम् । कर्तृप्रत्ययस्थले सन्- प्रत्ययार्थच्छाया धात्वर्थविशेष्यतया भाने ऽपि कर्मप्रत्ययस्थले तस्या धात्वर्थविशेषणतया भानोपगमात् । चिकीर्ण्यते पाक इत्यादी इच्छाविशेपितकृत्यादेरेव सन्नन्तेन प्रतिपादनात, ताशकृत्यादिक- मताया आत्मनेपदादिना प्रत्यायनसंभवात् । आख्याताधुपस्थितव- र्तमानत्वादेश्च कृत्यादिविपयकेच्छा यत्र प्रकृत्यर्थः । यत्र वा इच्छा विषयकृतिस्तत्रोभयवेच्छायामन्वयः, प्रकृत्यर्थैकदेशे ऽपि नीलतरो घट इत्यादिस्यले नीलरूपादौ तरबाद्यर्थातिशयान्वयानुरोधात् । न चवं कर्मप्रत्ययस्थले ऽपि कृतिविशेपितैवेच्छा सना प्रत्याय्यता, विशे- पणीभवन्ती कृतिरेव कर्मत्वेन नान्वीयताम् । भवन्मते विशेपणी. भूतेच्छायां वर्तमानत्याद्यपराख्यातार्थान्वयवदिति वाच्यम् । एकत्र पिशेपणतयोपस्थितस्यान्यत्र विशेषणतयान्वयो व्युत्पन्न इति प्रथ- मान्तार्थविशेषणकर्मत्वे इच्छायां विशेषणतयोपस्थितस्य धात्वर्थस्य विशेषणतयान्वयायोगात् । विशेष्यतया चान्वयस्याप्रसक्तत्वात् । धात्वर्थविशेषणतया इच्छाभानेपि तस्या'वर्तमानस्यादिविशेष्यतयेय भानेनोक्तव्युत्पत्तिविरोधविरहात । एवं धात्वर्थस्येतरविशेषणतयो- पस्थितस्य स्वातन्त्र्येण कर्मताविशेषणत्यमयुक्ततममेष । प्रकृत्यर्थ- स्यैकदेशेऽपि प्रकृत्यर्थान्तर्गततया भासमाने पर प्रत्ययार्थान्वयद- र्शनातू, न तु स्वातन्त्र्येण भासमानइच्छारूपविशेष्यपारतन्त्र्येण फर्मत्वान्वयो ऽपि, इच्छयां कर्मत्वानन्ययेन दुर्घटः । विशेष्यान्व- यिन्येव विशेषणस्य पारतन्त्र्येणान्वयस्य विशिष्टान्वयस्थले व्युत्प- सिसिद्धत्वात, अथास्तु विषयतारूयकर्मत्वे चिकीर्ण्यते पाक इ- स्यादारिच्छायास्तत्परतन्त्रकृतेश्चान्वयः। उभयत्रैव पाकादेविषय- स्यात् । स्थित्यादिफर्मत्वाप्रसिद्धचा च गृहं तिष्ठास्यते इत्यादेरप्रस- ङ्गादिति चेत् । ओदनो घुमुक्ष्यते इत्यादी का गतिः । तत्रेच्छाकर्म- ताया विषयतालपत्वात् । भोजनादिकर्मतायाश्च तदन्यत्वात् । वि- शेष्यीभवदिच्छान्यायिनि फर्मत्वे भोजनाद्यन्वयायोग्यत्वेन विशि- धान्वयासंभवात् । वस्तुतः पाकविकीर्यतइत्यत्राप्यगतिरेव । क- तिविशेषणतया पाकनिष्ठेच्छाविषयतायाः कृत्यविशेषणतया तशि- कतिविषयताभिन्नतया इच्छान्वयिनो विषयत्वरूपफर्मत्वस्य कृत्य- ·व्युत्पत्तिवादः। न्ययायोग्यत्वात् । यदि च विशेष्यान्यपिव्यक्ताव तत्परतन्त्र्येण' विशेषणान्यय इति न नियमः ! अपि तु तदन्वयितावच्छेदकाव- छिन्न यति। तथा च विषयतात्वावच्छिन्नस्योमयान्वययोग्यतया न प्रकृते ऽप्यन्वयानुपपत्तिः । अत एवारुणयेत्यादावारुण्यनिरूपित- साध्यताया गोनिरूपितसाध्यतभिन्नत्वे पिन तृतीया विशिष्टा- न्वयानुपपत्तिः । तत्र परम्परया विशेप्यान्वयिसोमयपक्तः परम्परया विशेषणान्यायव्ययभेद्यत् प्रकृते ऽपि परम्परयोभ- यायिकर्मव्यक्त्यमेदो ऽक्षत एवंत्युच्यते तदा भोजनशतिर्भवतु पाकश्च भवतु इति समूहालम्पनेच्छामादाय पाकश्चिकीर्यते इति प्रयोगस कालान्तरीयकृतिविपयतामादाय दुरदेव विपयितास- धन्धेनेच्छाविशेषणीभूतकृतिव्यक्तिमत्वान्वयम्यैव तदिच्छावाय- निफर्मण्यन्वयानायमतिमसङ्ग इति चे,नथापि तदिच्छाफाले पाक इदानी न चिकीप्यते इति प्रयोगानुपपत्तिः । अन्वयितावच्छेदक- कृतिचिपयतास्वरुतिगोचरवर्तमानेच्छाविषयतात्वावच्छिन्नाभाव- योस्तदा पाके ऽसत्यात् । नच वर्तमानकालावच्छिन्नतिविपय- स्वत्यान्छिन्नामाव पप तत्र प्रतीयते,स पाफेषाधितशत याच्यम् । यद्यतीतेच्छाधीनाककृतिरपि तत्र वर्तते तदा तादृशाभावस्यापि तत्र याधात् पाककृतीच्छायाममत्यामुक्तच्छासत्त्वेऽपि च तथा प्र- योगात् । कृस्यसत्वे ऽपि पाककृतीरद्धासर तथा प्रयोगविरहात् । कृतिविपयवाभावमात्रबोधस्य तयाभ्युपगमासंभधाशेति । कर्मप्र- त्ययसले इच्छाधारवर्थविशेषणमेव । इदन्तु तत्त्वम् ।कर्मप्रत्ययस्थले ऽपि धात्वर्थविशेषितवेच्छा सन्प्रत्ययेन प्रत्याय्यते । ताफमत्वमेव फर्माख्यातार्थः । तव धारवर्थकर्मतया तद्विषयत्वम् । ओदनकर्मक- भोजनं भवतु, पाकविषयकतिर्मयतु इत्यादीच्छायां च पाकमोज- नादीनां तथेच्छाविषयतया तस्फर्मत्वमक्षतम् । गृहस्थित्यादीच्छायां गृहादेः स्थित्याधारत्यादिनैव विषयत्वमिति न गृहादेतिष्ठासादिक- मत्वम् । अत एव यदोदनव्यक्तिफर्मकभोजनममिसम, अभध भोजनफर्मतया तदिष्टं तत्रायमोदनो बुभुक्ष्यतइत्यादेर्दर्शनादिविषय- खेन गगनादिगोचरच्छास्थले च गगने दिसते इत्यादेवप्रयागस्य नानुपपत्तिः ।न या ओदनादिरूपफर्ममानोपरागेण यत्र भोजनादी- च्छा दैवषशेन च तद्भोजनादिक विशादिफर्मफमपि तत्र विष धुमु. स्परले इमादयः प्रयोगः / कर्तृप्रत्ययस्यले पिच ताशापिपयता. रूपं कर्मत्यमेव इच्छाविशेषणतया मासते न तु धात्यर्थफमत्वम् । धान्यर्थविशेषणतया तरपदार्थः क्रमत्यविशिएभोजनादिनिरूपित.

·व्युत्पात्तवाद । विषयिताया नियमत इच्छाया भानोपगमेनोक्तस्थले विष बुभुक्षते चैत्र इत्यादिप्रयोगवारणे ऽपि गगन ददृक्षते चैत्र इत्यादिप्रयोगस्य दुरुपपादत्वात् । इदन्तु बोध्यम् । सन्प्रतिपाद्यच्छाया धात्वर्थक- तिभोजनादे फेवलविशेष्यतासवन्धन न विशेषणत्यम् । तथा साति परकर्तृककृतिभोजनादिगोचरेच्छावति अय चिकीर्पति युभुक्षतइति प्रयोगप्रसगातू, किन्तु विशेप्यितासमानकर्तृत्वोभयसबन्धेनेय उ- तातिप्रसङ्गवारणाय इच्छासमानकर्तृकत्वे ऽपि सन्प्रत्यययाच्यता स्वीकृत्य क्रियाया तदन्वयोगगमो न साधीयान् । इच्छान्तरसमान- फर्तृकत्वमादाय दर्शितस्थले ऽतिप्रसङ्गतादवस्थ्यात् । स्वसमानक- र्तृकत्वस्य वाच्यत्वे तत्तदिच्छारूपपदार्थानामननुगमेन व्युत्पत्त्यनु- पपत्ति न च समानकर्तृकत्वस्य सबन्धत्वोपगमे तत्र शक्तिग्राहका- नुशासनविरोध । यतो धातो कर्मण समानकर्तृकादिश्चाया वेति सन्प्रत्ययविधायकसूत्र सन समानकर्तृकत्वार्थकता न प्रतिपादय- ति । तस्य हीच्छाकर्मत्वेन तत्समानकर्तृत्वेन च खार्थपराद्धातो- रिच्छारूपार्थे सन् भवतीत्येवार्थ । इच्छाधात्वर्थयो ससर्गतया समानकर्तृकत्यविवक्षायामपि समानफर्तृत्त्वोपरक्तार्थपरत्व धातो- निहतीति, इच्छामाने शक्तिग्राहक तत्सूत्रमिति ॥ सुबन्तोत्तरे- च्छार्थविहितक्यकाम्यजन्तस्य धातोरिच्छार्थकतया सन्प्रत्यया- ताविशेपे ऽपि सनन्तधातुवन्नसकर्मकता । तदन्तर्गतप्रातिपदिक- स्यैव कर्मबोधकतयेच्छाया कर्माकाङ्क्षाविरहात् ॥ न च पुत्रीयति पुत्रकाम्यतीत्यादौ क्यजादिप्रकृत्यर्थपुत्रादे क्रियात्वाभावेनाकर्मकत्वे ऽपि आत्मन पाकमिच्छति पाकीयतीत्यादौ प्रकृत्यर्थपाकादे सक- मकतया सन्नन्तसमुदायवत् क्यजन्तपाकादिसमुदायस्य सकर्मक तया दुर्वारतया तण्डुल पाकीयतीत्यादिप्रयोगापत्तिरिति वाच्यम् । कृधातुसमानार्थकयतेरिव सनन्तसमानार्थकस्य श्यजन्तादेरपि क- मतावोधकसुप्साकात्यानुपगमेन तथा प्रयोगाप्रसङ्गात् । कृदन्त- कर्मत्यविवक्षाया तु षष्ठया याधाद् द्वितीयाया अप्रसक्तेश्च । न च धात्ववयवरुद्योगे धर्तृकर्मणो कृतीत्यस्य द्वितीयायाधफत्वे फसफ- मकवधमाचटे कस घातयतीत्यत्र द्वितीया न स्यात् । कसस्याख्या- नकर्मत्यायोगेन वधफर्मतयैव तदुत्तर द्वितीयासमर्थनादिति वा- च्यम् । कृदन्तोत्तर यत्राख्यातार्थे णिच तत्र प्रकृतिवञ्च कारक- मित्यनेन कृदन्तकारकस्य ण्यन्ततत्प्रतिप्रतिपाद्यक्रियाफारकतुल्य- स्वातिदेशाद् राजानं गमयति सूर्यमुद्गमयतीत्यादौ ण्यन्तधातुयोगे यथा प्रकृत्यक्रियाकर्तुं कर्मत्य तथा कृदन्तोत्तरणिप्रयोग पी- ·व्युत्पत्तिवादः। त्याख्येयमत्युद्गत्यादिकर्तुः कर्मतया तदुत्तरं द्वितीयेति, ण्यन्तधातु. योग यथा प्रकृतेः कर्मणो द्वितीयान्तता तथा णिप्रत्ययान्तकृदन्त- फर्मणोऽपीति लाभात कृदन्तकर्मणः कंसादेर्द्रितीयोपपत्तिः । तथा विवक्षायां तण्डुलस्य पाकीयतीति प्रयोग इष्यतएव । फारकषिम- जपर्थस्य प्रत्येकदेशेनाप्यन्वयस्य व्युत्पनत्वात् । सम्बन्धविवक्षायां चन तथा प्रयोगः ॥ यस्तुनः संबन्धविवक्षयापि तथा प्रयोग ध्य- तश्च । न च तत्र वृत्येकदेशेन पश्चर्यान्वये प्रतियोगिपदादन्यद्यद- न्यत्कारकादपीतिव्युत्पत्तिविरोध इति वाच्यम् । तादृशव्युत्पत्तरमे- दान्वयस्थलएच स्वीकारात् । वृत्येकदेशेन भेदान्यये बाधकामा. वात् अत एव ऋद्धस्य राजमाता इत्यादिप्रयोगो नेप्यते । इष्यतेच पितुः स्वर्गकाम इत्यादिप्रयोगः । नाच कारकपदप्रतियोगिपदयो- भदनिवेशनमफलमिति वाच्यम । तन्निवेशस्य हयान्नाविधयोकत्वा- त् । यथा प्रतियोगिपदार्थस्य कुत्रापि अभेदान्ययो न भवति तथा प्रत्येकदेशेनान्यपदार्थस्पत्यर्थे तात्पर्यादिति ध्ययम् । श्रभेदविध- क्षायां पण्डितं पुत्रीयति प्रधीरं पुत्रकाम्यतीत्यादिप्रयोगामावत् परपुमादिगोचरेच्छावति पुंसि पुत्रीयतीत्यायो न प्रयोगा। सुप आत्मनाक्यजित्यादिना इच्छाकर्टसम्बन्धि यदिच्छामर्म तदयोधक- सुबन्तान क्यच्काम्यचोर्विधानात् । संवन्धित्वं च सम्बन्धित्येन भातत्वम् । अन्यथा यस्येच्छाकतः पुत्रो ऽसिद्धस्तस्यापि स्थीय- त्वेन पुच्छादशायां पुत्रीयतीत्यादिप्रयोगस्य सर्वसिद्धम्यानुपपत्तेः। उत्तास्थलेषुत्रीयीत्यादिवाश्यस्य प्रामाण्यधारणाय, च फ्यजाच- छायां पुत्रादविपयित्वमानं न सम्बन्धः फिन्तु स्वांशे भाममानत. बन्धस्य प्रतियोगितया यो यो विषयस्नादृशपुरुषवृत्तित्वसहितमि- त्युपेयम् । स्वसंवन्धस्य फ्यज्ञाद्यवाच्यत्व ऽप्युक्तसंयन्धेनवेच्छायां सुबन्तार्थस्यान्वय प्रति व्युत्पत्तिप्रदर्शनायव सूत्रमात्मन इत्युपात- म् । आत्मनाति पठधर्थसंपन्धश्चन धाता कर्मण इत्यादिसूभानु- वृत्तायामिच्छायामन्वेति, अव्यापकत्वादुतार्थलाभारयोजनक स्थात, अपितु सुप इत्यर्थे सुबन्तादित्यत्र सवेच्छाकतः संपन्धित- येशाविषयार्थकत्यम् । पर्ष च इच्छाकर्मणः सुचन्तादिच्छाफ- रिच्छायामिति वृत्तापपीच्छाकर्तुः सुयन्तादित्येच योजना कार्या। यथाथुते दर्शितानुपपत्तरिति ध्ययम् । भृत्यं पुनीयतीत्यादावाचा रापिहितक्यजन्तस्य सकर्मकत्यं युज्यतश्च । वयाहि । समिधाच- रतीत्यर्थ उपमानयाचिन: पपीयहिता समिवाचरतीत्यस्य सतुल्य ज्ञानातीत्यर्थः । भाचारपदम्य व्यवहारमलशानपरत्वात् । 'तुन्य- ·व्युत्पत्तिवादः। तया ज्ञानं च क्यजर्थः । तच सर्मकमेव । तत्र तुल्यत्वे प्रतियो- गितया पुत्रादरेन्वयः पुत्रादिपदमेव वा गोण्या पुत्रादितुल्यपरम् । ज्ञानमा क्यजस्तत्र च स्वाभेदावगाहित्वसंबन्धेन पुत्रादितुल्य- स्यान्वयः । न चवं पुत्रादिपदमुपमेयार्थकमेव न तूपमानार्थकमिति फथमुपमानादाचारइत्यनेन तदुत्तरं क्यचो विधानं सङ्गच्छतइति वाच्यम् । पुत्रादिपदस्य तुल्यार्थकत्ये ऽपि तुल्यत्वप्रतियोगितयो- पमानपुत्राद्यर्थकत्वात् । अत एव तस्य फर्मवाचकत्वं पुधादितुल्य- स्याचारकर्मत्वात् सम्यगुपपद्यते । पूर्वमते उपमानपदस्य कर्मचा- चकत्यं आचारकर्मविशेषणतुल्यताप्रतियोगियोधकत्वरूपं योध्यम् । वस्तुतः पुत्रमिवाचरतीत्यस्य पुत्रं यथा व्यवहरति तथा व्यवहरती- त्यवार्थः । व्यवहारश्च प्रतिपाल्यत्वादिना शानं प्रतिपालनादिरूपो व्यापारो धा । एवं च पुत्रीयतीत्यस्य पुत्रकर्मकन्यवहारतुल्यव्य- चहारकर्तेत्यर्थः । मुखचन्द्रादेर्यथा स्वजन्याल्हादस्य तुल्यतयोपमा- नोपमेयभाषस्तथा पुत्रभृत्ययोरपि स्वकर्मकव्यवहारतुल्यतया स इति पुत्रपदस्योपमानवाचिता । आचारनिष्ठसादृश्यप्रतियोग्याचा- रकर्मवाचिता च आचारसदृशाचार एव क्यचो ऽर्थः प्रथमाचारे कर्मतासंवन्धेन पुत्रादेरन्वयः। अमाद्यन्तात् क्यच्प्रत्ययविधाने ऽपि धात्ववययतया लप्तस्यामादोर्नयमेनानुपस्थितेः कर्मत्वस्य सम्बन्ध- तया भानमुपेयते । यथा राजपुरुप इत्यादिसमासरूपप्रातिपदिका- घयवतया लुप्तपष्ठयादिप्रतिसंधानानियमाद्विभक्त्यन्तार्थविशिष्टे पू- चपदलक्षणोपेयते । द्वितीये आचारे भृत्त्यस्य कर्मतया क्यजन्तस्य सकर्मकत्वमिति कुट्यां प्रासादायतीत्यादावाधाररूपापमानवाचि सप्तम्यन्तोत्तरविहितफ्यजन्तस्य न सकर्मकता तत्र च प्रासादाधि- फरणकाचारतुल्याचारः क्यजन्तार्थः स चावस्थानरूप एवेत्यकर्मक इति कुट्यास्तत्राधिकरणतया ततः सप्तम्येय । अघस्थानयोः साम्यं चैकजातीयसुखजनकत्वादिना विशेषज्ञानविषयत्वेन वा । हम इ- वाचरति हंसायते हंसतीत्यादावुपमानवाचिकर्तृवाचकपदोत्तर- विहितक्यङन्तक्विचन्तधातुरप्यफर्मफस्तत्र. हंसादिकर्तृफाचारतु- ल्याचारस्य गमनादिरूपस्य क्यङन्ताद्यर्थत्वे ऽपि गम्यादिप्रति- पाद्यतावच्छेदकसंयोगादिरूपफलानवच्छिन्नस्यैव तदर्थत्योपगमा- त् । शब्दज्ञानादिरूपसविषयकव्यापारात्मकस्याचारस्य क चि- त्तदर्थत्वे ऽपि विषयरूपकर्मावरुद्धस्यैव तस्य तदर्थत्वोपगमा- त् । फर्मावरुद्धस्य च कर्मान्धयनिराफाशत्वादित्यादिकं स्वयमूह- म् ॥ कृत्यर्थकधातुयोगइष्टसाधनत्वादिज्ञानविशेष्यताप्रयोज्यसाध्य- ·। व्युत्पत्तिवादः। ताख्यविषयताविशेष एव फर्मत्वं द्वितीयादेरर्थः, न तु विषयतामा घम् । यत्र घटं करोतीति प्रयुज्यते तत्र कपालं करोति, ज. लाहरणं करोतीत्याद्यप्रयोगात् ॥ अथ काशान् कटं करोति, काप्ठं भा स्म करोतत्यित्र काशकाष्ठादिपदोत्तरद्वितीयानुपपत्तिः । तत कृति- निरूपितोक्तविषयताविरहादिति चेद् उपादानीयविलक्षणविषयता- पि द्वितीयार्थः । सा च द्वितीयान्तरोपस्थाप्यसाध्यीयविषयतावि- शिष्टायामेव कृतावन्वेति । अतः कटादिरूपकमान्तरासमभिन्याहा. रेण काशान् करोतीत्यायो न प्रयोगाः । अथैवमपि काष्ठं भस्म फरोति, दुग्धं दधि करोतीत्यादौ कोष्ठदुग्धादेः फर्मत्वानुपपत्तिः । तस्य भस्मदध्याद्युपादानताविरहात् । काष्ठदुग्धादिनाशानन्तरमेय तदारम्भकपरमाणुभिर्भस्मदध्याधारम्भादुत्पत्त्याश्रयस्यैवोपादानत्वा- त् । विभिन्नकालीनयोश्चाधाराधेयभावविरहात, कारणस्यैवोपादा- नत्वमिति नियमाच्च । न च परिणामवादविद्वेपिणां नैयायिकानां काष्ठादेर्भस्मादिरूपद्रव्यान्तर कारणत्वमपि तु प्रतिबन्धकत्वमेक, द्रव्यवति द्रव्यान्तरानुत्पत्तरिति चेन्न । कर्म हि त्रिविधं भवति । प्राप्यं प्रकृतिविकृती च । तत्र प्राप्यं फर्म, फ्रियाजन्यफलगालि गम्यादामादि, ज्ञानादेविपयश्च क्रियानिप्पाचं यत्तद्विशतिरूपम् । यथा पाकादेरोदनादि यथा वा कृतेर्माल्यादि, कटादि च । प्रथमे तण्डुलादिरूपपूर्वद्रव्यं विनाश्यौदनादेर्निर्वर्तनम् । द्वितीये पुष्पा- दिरूपपूर्यद्रव्यमविनाश्यैव संदर्भादिरूपविशेषणनिष्पादनेन विशि- प्रस्य माल्यादेर्निर्वतनम् । तृतीये च काशादिरूपपूर्वधर्मिणमविनाश्य तत्रैव कटादिरूपमिनिष्पादनं क्रियया । ईदृशं च प्रकृतेरसममि- व्याहारस्थले ऽपि निर्वर्त्यमुच्यते । तण्डुलानोदनं पचति, कुसुमानि नजं करोति, फाशान् फट फरोतीत्यादौ प्रकृतिसमभिव्याहारस्थले निर्धय॑ते निष्पाद्यते यदिति व्युत्पत्त्या, यद्यप्योदनादेरापि निर्धय॑ता- स्ति तथापि तद्वयाहत्तमेव पारिभाषिकं निवर्त्यत्वंम् । तदुक्तमभि- युक्तः ॥ "सती या विद्यमाना वा प्रकृतिः परिणामिनी । यस्य नाश्रीयते तस्य निर्वय॑त्वं प्रवक्षत" इति । यस्य विकृतिकर्मणो नाथीयते न प्रयुज्यतइत्यर्थः । एवं च तत्र तत्रौदनादेर्षिकार्यफर्म- प्येवान्तर्भावः । तदुक्तम् । "क्रियाकृतविशेषाणां सिद्धिर्यप न ग- म्यते । दर्शनादनुमानावा तस्याप्यमिति कथ्यते ॥ यदसजायते पूर्व जन्मना यत्प्रकाश्यते । तनियत्यधिकार्य तु कर्म द्वेधा ध्यय- स्थितम् ॥ प्रकृत्युच्छेदसंभूतं किश्चित्काप्ठादि मस्मयत् । किं चिद्गु- पान्तरोत्पत्या सुवर्णादिविफारचदिति” । अत्र प्रतिरपि । . . माया ·व्युत्पत्तिवादः। अन्यथा फाटसुवर्णादेस्तुरीयतापत्तेः । विकार्यपदेनैकव्युत्पत्या प्रकृतिचिकृत्युमयायोधने ऽपि उभयसाधारणरूपावच्छिन्ने पारिभा- पिफमेव विकार्यपदम् । प्रकृतिरूपं कर्म च कियया वस्त्वन्तरनिष्प- तये पूर्वभावविशिष्टस्य यस्यासत्त्वरूपो विकारो निर्वाह्यते तद्यथा पाकादेः तण्डुलादि कृतेश्च पुप्पकाशादि । तत्र प्रथमस्थले तण्डु लादिरूपधर्मिनाशादेव पूर्वभावविशिष्टं तदसत्त्वमोदनादिरूपकर्मा- न्तरनिष्पादकम ॥ इतरत्र धर्मिणः काशकुसुमादेः सत्वे ऽपि कट- संदर्भादिविरहरूपपूर्वभावासत्त्वेन तद्विशिष्टस्यासत्वं कटसंदर्भा- दिनिष्पादकक्रियातो निर्वहति । पवं च तण्डुलानोदनं पचतीत्या- दो प्रकृतिकोत्तरद्वितीयाया नाशकत्वमर्थस्तण्डुलाद्यन्वितं नाश- फत्वं च पाके ऽन्येति । विकृतिकर्मोत्तरद्वितीयायाश्च उत्पादकत्व- मर्थः । ओदनोद्यन्वितस्य तस्य नाशकत्वविशिष्टे पाके स्वयः । नाशे चोत्पत्तेः प्रयोजकत्वमुद्देश्यतावच्छेदकविधेयभावमहिम्ना नियमतो भासते । अतः पाकस्य तण्डुलाद्यारम्भकसंयोगनाशजन- फत्वेऽपि तन्नाशस्य द्रव्यान्तरोत्पत्तौ द्रव्यनाशेनान्यथासिद्धतया प्रयोजकत्वबाधेन संयोगमोदनं पचतीति न प्रयोगः । वस्तुतस्तु निर्वय॑कर्मासमभिव्याहारस्थले संयोगं पचतीति प्रयोगवारणाय संयोगनाशकद्वारा नाशकत्वमेव द्वितीयाओं वक्तव्य इति कृतं प्र- योज्यप्रयोजकभाववोधेन । तण्डुलमोदनं करोति, काष्ठं भस्म क- रोति, दुग्धं दधि करोतीत्यादावपि प्रकृतिकर्मोत्तगद्वितीयया तना- शकत्वं कृती प्रत्याय्यते विकृतिकोत्तरद्वितीययाच विषयताविशे- प उत्पादकत्वं वा मिलितं वा कृती योध्यते । फाशान् फटं करोति कुसुमानि मौक्तिकानि वा सूजं करोतीत्यादौ फाशादिपदोत्तरद्विती- या कृतौ विषयताविशेषमेव बोधयति । काशाधुच्छेदकतायास्तत्र याधात् । कटमित्यादौ द्वितीयार्थः पूर्ववत् । सगादिपदार्थविन्यास- विशेषविशिष्टकुसुमादेन कुसुमाधुपादानफकृतिविषयता, अपि तु विन्यासादिरूपविशेषणस्यैव तस्यैव कृत्यधीनोत्पत्तिरिति सूजमि- स्यादिद्वितीयान्तस्य विशिष्टसत्त्वनिर्वाहकत्वमर्थः । विशेषणोत्पाद- फस्यापि स्वरूपसंबन्धविशेषरूपं विशिष्टसत्त्वनिर्वाहकत्वमक्षतमेव । अनिः श्यामरकं करोतीत्यादावचेतनकर्तृव्यापारयोधकतया तत्स- माभिव्याहूतश्यामादिपदोत्तरद्वितीयाया अपि नोपादानताख्यविल क्षणविषयतार्थकत्वसम्भवः, आपि तु ताहशद्वितीयान्तेन श्यामरूपा. दिविशिष्टासत्वनिर्वाहकतारूपं विशिष्टोच्छंदकत्वं ताहशव्यापारे प्रत्याय्यते । घट रक्तं करोतीत्यादावपि घटादिपदस्यारक्तत्वविशि- 1. -- -- ·व्युत्पत्तिवादः। एघटादिलाक्षणिकतया विशिष्टघटायमत्यनिर्वाहकरवं प्रतीयते । मरतिवितिमायम्पले कर्माख्यातेन प्रकृतेः फर्मत्वमेव प्रत्याय्यते अतः फाष्ठानि मस्मराशिः क्रियन्तात्यादायाख्याताविशेप्यकाठा- दियाचफपदसमानपचनत्यमाख्यातम्य, न तु निर्यय॑मस्मादिकप- विकारयाचफपदसमानपचनता । अथवं नित्यकर्मयाचकपदाम- थमा म स्यादु, यपि तु द्वितीयेय । तत्कर्मताया उफारेणानाभिधा- मात् । यतु उभयफर्मवमेव लफारेणामिधीयते । प्रधानाप्रधानक- भैसममिन्याहुतनीयहादिदुहादिरूपद्विफर्मकोत्तरकांप्रत्ययस्य फर्म- दयानभिधायफत्वनियमात् । प्रहते च कर्मद्वयत्यय तुल्यत्वात् । चिस्तराख्यातार्थविशेष्यत्ये ऽपि पाण्यातस्य तत्समानवचनत्या- नियमः ॥ "गृहणाति याचक संख्या प्रकृर्विशंतन ही" स्यनुणास. नलिनप्रतिविकृतिसमभिव्यातलकारीयविफारसंख्यायोधकत्या- भापव्युत्पत्तिनिर्वाध इत्युक्तस्थले न क्रियापदस्यकवचनान्तता । तदर्थायितसमायोधकस्यैवाख्यातस्य तरपदसमानयनत्यनिय- माद, न तु तद्विशेषणकस्वार्थकर्मत्यादियोधजनकाख्यातमात्रस्येति । तदसत । विकारविकारिणोयोराण्यातार्थविशष्यत्व घाश्यभेदाए- सेः । घटपटी स्तः, घटपटी हश्येसइत्यादी विशेष्यभेदे ऽपि विशे. प्यतावच्छेदकद्वित्वादेरेकधा मानान वाक्यभेदः अत्र च न ताशं विशेष्यतावच्छेदकभानमस्ति, येन तवाशाप्येक वाक्यतानिहः। न चागत्येप्यालएवात्र वाफ्यभेद इति वाच्यम् । तथा सत्येकवा- क्यार्थपरस्य का; क्रियते, भस्म क्रियते, इत्येताहशप्रयोगस्यापचे। का; मस्म क्रियतइति वाफ्यजयोधस्य काष्टविकृतिमस्मान्यविक- तिवेति संशयनिवर्तकत्यानुपपत्तेः । फाप्ठभस्मनोः प्रकृतिविकारमा. वामानात् । अस्मन्मते च काठीच्छेदकत्वरूपफाटफर्मकस्वभस्म निकत्यरूपतत्कर्मकत्वयोरेकविशिष्टे ऽपरान्वय पत्र पूर्वोपदार्श- तरीत्या काष्ठेच्छेदप्रयोज्योत्पत्तिफत्यरूपकाठप्रकृतिकस्वस्य भस्म- नि लामसम्मवादिति चेत् । सत्यम् । भस्म क्रियतइत्यादी भस्मा- दिनित्यकर्मताया लकारेणानभिधाने ऽपि तत्कर्मताया धात्यर्थे संसर्गतयों मानोपगमेन ताशकर्मोत्तरं प्रथमायाः साधुता प्राति. पादिकार्यविशेष्यतया कर्मत्यादिविवक्षायामेव द्वितीयादिविभक्ति- साधुत्वात् । ययाय नम इत्यादौ नमः पदार्थत्यागे दिकर्मत्य- योधे ऽपि अोदिपदात्मयमैव । निपाताथै त्यागे कर्मतासंबन्धनेय नामार्थस्यान्वयात् । एवं भूतले न घट इत्यादायपि सम्बन्धस्याभावे संसर्गतया भानात् षष्ठीविषये ऽपि प्रथमां न च धात्वर्थे नामार्यस्य ·व्युत्पतिवादः। साक्षादन्ययो ऽव्युत्पन्न प्रति प्रकृतेः फर्मतायाः संसर्गतया भान न सम्भवतीति वाच्यम् । घटो नीलो भवति, काष्ठं भस्म भवतीत्यादी भवनादिक्रियायां नीलादेः कर्तृतासम्बन्धेन साक्षादन्वयवदापि व्युत्पत्तिवैचित्र्येण कर्मान्तरविशेषणतापत्रक्रियायामपरकर्मणः क. मैतासंबन्धेन साक्षादन्वयोपगमात् । न चैवमपि कर्मत्वस्य प्रकृत्य- विशेष्यत्वेन विवक्षया काष्ठं भस्मराशि क्रियतइत्यादिप्रयोगाय- त्तिः। कर्मत्यान्तरविशेषणतानापनक्रियायामेव द्वितीयया फर्मत्वं घोध्यतइतिव्युत्पचिकल्पने गौर्घाते क्षीरमजानीयते प्राममित्यादौ दोहननयनादिक्रियायां क्षीरप्रामादिकर्मकत्वानन्वयप्रसङ्ग इति पा ध्यम् । प्रकृतिविकृत्युभयकर्मकस्थले तथा व्युत्पत्तेः । यथोकातिप्र. सङ्गवारणाय दर्शिता व्युत्पत्तिः फल्प्यते, तथा कर्तृत्वविशेषणतया भासमानायां क्रियायां तृतीयार्थकर्तृत्वान्वय इत्यपि व्युत्पत्तिः फलप्या । अन्यथा प्रकृत्यर्थविशेष्यतया कर्तृत्वविवक्षया काष्ठं भ. स्मना भवतीति प्रयोगस्य दुरित्यात् । उत्पत्तिप्रयोजकनाशप्रतियो. गिस्वरूपविकार एवं फाष्ठं भस्म भवतीत्यादौ धात्वर्थः। आधेयत्व. रूपं तत्कर्तृकत्वमेव सम्बन्धमर्यादया भासते । काठेन भस्मना भूयतइत्यादी भस्माद्याधेयत्वमुत्पत्तौ काष्ठाधेयत्वं च नाशप्रतियो. गित्वे तृतीयोपस्थाप्यं प्रकारतया भासते । कर्तृत्यविशेषणतया भास मानस्य निरुतमवनस्यान्तर्गतायामेवोत्पत्ती भस्मादेराधेयत्वं संबन्ध- तया भासतइति व्युत्पत्ते, फाप्ठेन भस्म भूयते इत्यादयो न प्रयोगा। भावाख्यातस्य फर्तृत्वावोधकत्वात् । फर्मत्वान्तरविशेषणतानाप- प्रकृत्यादौ फर्मत्वस्य संसर्गतया भानमव्युत्पन्नमिति फा; भस्मरा- शिः करोतीत्यादयो न प्रयोगाः ॥ अधिशीस्थासां कर्मेत्यादिना यत्राधारस्य फर्मसंशा तनाधार- त्वमधेियत्वं वा द्वितीयार्थः । स्थलीमधिशेतइत्यादौ ताहशा) द्वि- तीयायाः स्थल्यामधिशयितेत्यादी कृत्प्रयोगे पट्याश्च साधुत्वार्थमे- घाधारस्य फर्मसज्जाविधानात् । अथ कृपर्थव्यापाररूपनियान्तर धात्वर्थे ऽन्तर्भाव्य शयनादिरूपफलावच्छिन्नन्यापारार्थकसोपसर्ग- शाप्रभृतिधात्वतावच्छेदकशयनादिरूपफलाध्यतयाधारस्य फ- मत्वोपपादनसम्मवात तादशसूत्राणां चैयर्थ्यमेव । अध्यायुपसृष्ट- शीमभृतीनामेव च ताशार्थे निरूढलक्षणा, नत्यनुपसृष्टानामतो न स्थली शेतइत्यादयः खारसिकप्रयोगा इति चेन्न । धातोर्मुख्यार्थ- परत्वे ऽपि दर्शितप्रयोगनिहाय भगवता पाणिनिमुनिना ताहश- सूत्रप्रणयनाद । तदप्रणीतवतां सर्ववर्मप्रभृतीनां मुख्यार्थपराणां ·ध्युत्पत्तिवादः। स्थल्यामधिशेतइत्यादिप्रयोगाणां साधुताया दुरत्याच । 'कालावदेशानामफर्मफक्रियायोगे फैश्चित्कर्मप्रत्यया विमाप- या फर्मत्यमनुशिष्यते । अन्ये तु क्रियान्तरान्तर्मावणोक्तरीत्या तत्र पाक्षिक कर्मप्रत्ययमुपपादयन्तस्तभानुशासति । उक्तं चैतत् "काल- भावाध्यदेशानमन्तभूतक्रियान्तः । सर्वरकमयागे फर्मत्वयुपमा. यते" इति । तन्मते च मासमधीते मासमास्ते योजनं धावतीत्या- दापभिव्याप्त्यर्थे कालाध्यनोरत्यन्तसंयोगइत्यनेन द्वितीयाविधा- में यथप्यनर्थक, धात्वर्थे ऽध्ययनस्थित्यादिविशेषणतयाभिव्याप- नार्थककियाया अन्तविण तत्कर्मतया सत्र तल द्वितीयोपप- तेः । तादृशधात्वर्थ च्याप्यनन्तर्भावे मासमास्तइत्यादी द्विती- यया सवोधने ऽपि भास्यते मास इत्यादी मासादौ खित्या- दिव्याप्यत्वलाभानिर्वाहात, तथापि मासं रमणीया कोशं कु. टिला नदीत्यादी भवतीत्यस्यानध्याहारे ऽपि द्वितीयायाः साधु- तानि हफारवेन भाष्यकृतस्तत्सुत्रं सार्थकयन्ति । तत्र हि रमणीयत्याभिव्याप्यत्वं मासादौ प्रतीयते । न च तत्र कि- यासमाभध्याहारो ऽस्ति यत्राभिव्यासिरातभविष्यति तत्कर्मतया द्वितीया च स्यात् । एवं मासमासितत्यादावभिन्यासचन्तभावेण मासस्य फर्मत्वोपपादने ऽपि योगात पाठयेय स्याद न द्वितीयेत्यतो ऽपि तत्सूत्रं सार्थकम् । अथ केयमभिध्यातिर्या न्यन्तसंयोग उच्यते । न तायद्या- प्यशतिः कालिकः संबन्धः कालिकसम्बन्धस्य च्याप्यत्तित्वं व्या. प्यकालानच्छिमारवंदिवसादिमावृत्तमासादिनिएसम्यन्धादिध. साधवच्छिन्न इति तत्र मासमास्तशति न प्रयोगः । मासपदार्थधात्र निरादिनमात्रस्थायी कश्चिदखण्डः पदार्थः, नतु क्रियापचयस्तथा स- 'ति दिनेफादिमानस्पायिनो ऽपि संबन्धस्य कासु चित् क्रियासु व्या- प्यष्टचितया तत्र तथा व्यवहारापत्तरिति युक्तम् । चैत्रो मासं काश्यां तिष्यतीत्यादी काशीसंयोगस्य मासव्यापकस्यैफस्याभावे मा. माण्यप्रसङ्गात् । संयोगव्यकीनां मासनिष्कालिफसंपन्धस्याया- तरदिनाद्यात्मककालावच्छिन्नस्यात् । न च संयोगाना मेदे ऽपि चत्रीयसंयोगात्याधयच्छिन्ननिरूपितकालिकसंपन्धावच्छिन्नाधारता मासध्यापिकैय । साच नावान्तरफालापच्छिनोति तत्र तदनय- च्छिन्नत्वयोधकमुरूवाश्यं भवेदेय प्रमाणमिति याच्यम् । सामान्य चाटतावशेषधांधच्छिन्नार्थकारणास्तव सामाग्यपसान्टिय. पत्ताप्रत्ययोपपत्तेः । शुद्धसामान्यधर्मावरिष्ठमनिरूपिताधिकरण.

·व्युत्पत्तिवादः। तायामतिरिक्तायां मानाभावात् । यत्र मिहिनेपु फमपिकालमा धीते तत्र मासे ऽध्ययनसंवन्धस्याव्याप्यत्तितया मासमधीतशति प्रयोगानुपपत्तिरपि न शक्यते चारयितुम् । उच्यते । अभिव्याप्ति- यावदवयवसम्बन्धः । यत्समुदायो मासादिपदार्थस्तएव तदवय- वाः । एवं च शिदिनानां मासपदार्थतया निशदिनेषु फिश्चित कि- श्चित् कालावच्छेदेनाध्ययनसंवन्धे ऽपि मासमधीतइति प्रयोगोप- पत्तिः। निशदिनसम्बन्धश्च दिनपर्याप्तत्रिंशत्वव्यापकत्वम् । ताह- रात्रिंशत्वादेश्च मासादिपदप्रवृत्तिनिमित्तस्य मासादिपदादेव लाभा. दचापकत्वमा द्वितीयार्थः । व्यापकत्वं च व्याप्यविशेषाघटितम. खण्ड दुर्घचमिति खण्डशो ऽभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वमभावश्च द्वितीयार्थः । प्रथमाभावे प्रकृत्यर्थो मासादिराधेयतासंबन्धेनान्यति । मासादिनिछाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्वावच्छिन्नस्य च प्रतियो. गितया भावान्तरे ऽन्वयः । तस्य चान्वयितावच्छेदकचैत्रकर्तृका. ध्ययनत्यादिरूपसाधयटितपरम्परासम्बन्धेनाध्ययनादावन्वयः । प्र- थमाभावे च प्रतियोगिध्यधिकरणत्वं विशेषणमुपादेयम् । तेन नि. शहिनेवेव च यत्राधीतं तत्र दिनावान्तरदण्डादावध्ययनाभावे ऽप्युक्तप्रयोगोपपत्तिः । मासपदं च त्रिशदिनपरमेव । न तु तावत्का- लस्थाय्यखण्डवस्त्वन्तरपरम् । पकदिनाध्ययनस्थले ऽपि ताशाख. ण्डकाले प्रतियोगिव्यधिकरणाध्ययनाभावासत्त्वेन मासमधीतहति प्रयोगापत्तेः । मासघटकं च दिन सूर्योदयावाध सूर्योदयान्तरपर्य- न्तावस्थाय्यखण्डवस्तुरूपं, न तु क्रियादिनचयः । तथा मत्येकैफ- क्रियादिव्यक्तरपि मासत्वादिकरणतया तत्र प्रतियोगिव्याधिफरणा- ध्ययनाभावसत्त्वेन व्यापकत्वरूपद्वितीयार्थस्य बाधापत्तेः । दिवसं स्वपितीत्यादौ च दिवसादिपदं सूर्योदयावधिसूर्योदयान्तरपर्यन्तक्ष- णकूटपरमेव । अतो.नकदण्डादिमानसप्ने तथा प्रयोगः । अथ ध्या- पकत्वस्य द्वितीयार्थत्वएकमासादिव्यापकाध्ययनस्थले ऽपि मासान्तरे ऽध्ययनाभावसत्त्वेन मासत्वादिष्यापफताया अध्ययने याधेन मास- भधीतइत्यादिप्रयोगानुपपत्तिः । न च मासपदेन यत्किशिनिंशाह- नमात्रवृत्तिविशेषधर्मप्रकारेणानुपस्थापने ऽपि तद्धर्मवत्खनिरूपिता- धेयत्वसंबन्धेन मासपदार्थस्थामवे ऽन्वयोपगमात् यत्किचिन्मासनि- छाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमन्वयितावच्छेदके लभ्यतइति न फाप्यनुपपत्तिरित वाच्यम् । तत्तन्मासमात्रवृतिधर्मविशेषाणां संवन्धघटफत्वे ऽपि शाब्दयौधे संसर्गतात्पर्यज्ञानस्य हेतुतया संस- -विशेषोपस्थितेरपेक्षितत्वात् । संबन्धघटकताहशधर्मान् विशिष्या- ·७६ मयुरपत्तिपादः। विदुपः शाब्दयोधानुदयप्रसङ्गात् । न चेष्ठापत्ति, नुभवविरोधा- त् । अनागतादिमासवृत्तिताहशधर्माणां विशिष्यज्ञानसामग्या भ. मशस्य दुर्लभतास्मदादीनां सपामेव तादृशमासत्वव्यापफतायो। धोच्छेदप्रसङ्गात् । न च तादृशवाक्यार्थतात्पर्यमेव संसर्गतात्पर्यम्- कशाने च वाक्याटक: मवन्धः संसर्गमर्यादयय भासतइति कि. शेषरूपेणानुपस्थितस्यैवोक्तधर्मघटितसंवन्धस्य तात्पर्यशाने याधामा- घयलान्छाब्दयोधे च तात्पर्यभानवलाझानमनपवादमेवेति वाच्यम्। पफपदार्थविशिष्टापरपदार्थरूपाक्यार्थविरपिततत्पत्तीतीच्छारूप- तात्पर्यविषयकनिश्वयस्थ प्राग्वाफ्यार्थानिधये दुर्घटतया तस्य पाब्द- धीहेतुत्वे च योग्यतासंशयाच्छाब्दबोधानुपपत्तर्षिशकीलततत्पदार्थ- तत्तसंसर्गविषयकत्यधिशेपितमतीतीच्छाशानस्यैव शादीतुता- या उपेपरयात् । तत्र च लाशसंसर्गोपस्थितेरवश्यापेक्षणीयत्वा- दिति घेत । सत्यम् । मासादियटकतापदिनादिनिष्ठविशवा- दिपमासत्वादि सादिभेदेन नानव । मासादिपदप्रवृत्तिनिमि- सपरमनुगतरूपेण । अन्यथा शक्त्यानन्त्यमसद्भात | सोपसंहारेण व्युत्पत्ति विना मागप्रतीतमासादेः शाब्दानुभकानिर्वाहाच नव त्रिंशत्वादिकं युद्धिविशेषविषयत्वरूपं घाव्यम् । दिनादेव्यानर- स्मकत्वेन तत्र गुणरूपसद्धपाया असम्भवात् । द्रव्यात्मफस्ने ऽपि कमिफेषु तेषु सङ्घन्धोत्पत्तरसम्मयात् । तम युद्धेरनतिप्रसचे पैलक्ष- ज्यमनुगतं दुर्वचम् | जातिरूपस्य तस्य सङ्करप्रसङ्गानिरस्तत्वातात. हिनविषयफत्वरूपस्य तत्तदिनाघननुगमेनाननुगतत्वादिति वाच्यम्। तावत्कालस्थायिनो द्रव्यस्यापि दिनादिरूपत्वसम्भवात् ।। मीमांस- कानुयायिभिरगत्या समचायाः पदार्यान्तरत्योपगमाच । ससा- दिरूपनानादिनादिनिष्टानुगतत्रिंशत्यादेः सुपचावात् । पचं मास. मधीते चैव इत्यादावधिकरणलेध द्वितीयार्थः । मासादिपदार्थता. घच्छदकदिनपयांप्तविंशत्वादेर्धर्मिविशेषणतानस्य द्वितीयार्थाधिक रणतायां चैत्रककाध्ययनाधारतात्यादिव्याप्यधर्मावच्चि स्वरूप- संपन्धरूपमघच्छेद्यत्वं संसर्गतया मासनात्युपगमेन सामञ्जस्यात् । यत्किचिदेफमासं व्याप्य यत्राधीत ताध्ययनाधारतानामयच्छी। चतावच्छेदकाधारतायत्त्यतन्यमयविशेषादिरूपोक्तधर्मापविमान- तिप्रसवात्वेन तवृत्तित्रिंशत्येनापच्छेदात् न्यूनकालाध्ययनस्थलेच अतिप्रसततया तादृशस्य मासत्वस्योतरूपायच्चिन्नाधारतानपच्छे दफत्वाधामसङ्गातिप्रसङ्गयोरेनवकाशात् । मासादिपदप्रतिनि- मितधर्मे प्राध्ययनाधारताण व्याप्यत्वस्य शदादलामे पंत- ·७७ व्युत्पत्तिवाद। स्लल्लाभादिति । द्वितीयाया अत्यन्तसंयोगार्थपरत्वमिति नानुशा- सनविरोधः न च भूतले घदः भूतलं घटवदिप्रत्ययवलादतिमसक्को ऽपि धर्म आधेयत्वाधारत्वयोरवच्छेदक इतिवाच्यम् । तादृशप्र. त्यये विच्छेदकत्वभानानुपगमात् ! आधेयताया अतिप्रसक्तधर्मा- घच्छेद्यत्वे साध्यसामानाधिकरपया बच्छेदकधर्मात्मकव्याप्ति शरीरे मिश्रादीनां खरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्यनिवेशस्य व्यभिचारिण्य- तिव्याप्तया न ह्यतिप्रसक्तमवच्छेदकमिति तत्स्थलीयचिन्तामणिफ- विकाविरोधेन चासंभवटुक्तिकतापत्तेः । आधारताया अतिप्रसत्ता- धर्मावच्छेद्यत्वे यद्धत्वधिकरणत्वं साध्याधिकरणतावच्छेदकामिति सल्लक्षणव्याख्यापक्षे स्वरूपसंवन्धरूपावच्छेदकत्वप्रवेशं व्यभिचा- रिण्यव्याप्तया ऽदूपयित्वा विरुद्धदिकालावच्छिन्नवृत्तिकस्यत्यादिदू- पणान्तरेण तत्परित्यज्य दीधितिकृतामनतिरिक्तवृत्तित्वरूपाचच्छेद- फत्वविवक्षाया असत्यापत्तेः । अस्तु या व्यासज्यवृत्तिधर्मस्या- तिप्रसक्तस्यापि दर्शितप्रतीतियलादाधाराधेय भावावच्छेदकत्वम् । ज्यासज्यवृतेस्त्वतिप्रसतस्य तदवच्छेदकत्वमप्रसकम् । क्षितिज- लोभयं गन्धवत् सेहगन्धोभयं क्षितावित्याद्यप्रतीतेः । अथ वा द्वि तीयाद्यर्थे ऽध्ययनाधारत्वे तत्तन्मासादिरूपप्रकृत्यर्थविशेषणतावन्न तत्तन्मासादिव्यक्तीनां व्यापकतासंबन्धेन पारतन्त्र्येण विशेषणत्व- मुपेयते । तादृशं च व्यापकत्वं स्वसमानाधिकरणव्याप्यवृत्त्यभा- घप्रतियोगितावच्छेदकत्वसंवन्धेन स्वावच्छिन्नस्य यो भेदम्तदाश्रय- धर्मवत्वं, तादृशधर्मश्च चैत्रोऽधीतइत्यादौ चैत्रीयाध्ययनाद्याधारता- त्वं विशेष्यैव संवन्धे न्तर्भावनीयम् । मासान्तरनिष्ठतादृशामाव- प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य ताहशधर्मे सत्त्वे ऽपि तत्तन्मासत्वसमा माधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकतादृशधर्म उक्तसंबन्धेन त- तन्मासत्वाद्यवच्छिन्नस्य यो भेदत्रदाश्रयत्वमक्षतमेवेति यत्किञ्चि- देकमासादिमात्रव्यापकाध्ययनादिस्यले ऽपि तादृशप्रयोगनिर्वाहः। प्रतिमासमधीसइत्यादी प्रत्यादिशब्दानां मासादिपदोपस्थाप्यानुगत- रूपावच्छिन्नमासत्वादिमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वसामा- म्याभावघटितव्यापकताबोधकतया यत्किञ्चिदेकमासव्यापकाध्यय- मादिस्थले न तादृशः प्रयोगः । अथात्यन्तसंयोगार्थकद्वितीयाया एकादिपदं विनापि यत्किञ्चिदेकमासादिव्यापकताबोधकत्वउपस- द्भिश्चरित्या मासमेकममिहोनं जुहोतीत्यत्र एकपदवैयमिति चे- न । तत्र भासाधिककालव्यापकत्वे ऽपि मासव्यापकतयाधिका- व्यापकस्य होमस्य शास्त्रार्थतायारणायकपदोपादानाद । तथा ·प्युत्पत्तिवादः। मति तस्य केवलार्थकतया मासमाचव्यापकतालामातादृशप्रयोज- नोपपत्तेः । अत एव चयावजीवमग्निहाने जुहोतीतिश्रुतियोधिता- ग्निहोत्रानुवादेन सतिलमीहिचरुरूपद्रव्यस्य मासैकरूपकालस्य च विधान वाक्यभेदः स्यादिति तादृशद्रव्यकालोभयविशिष्टस्य गौणा- मिहोत्रपदप्रतिपाद्यस्य कर्मान्तरस्यैव विधायिका तादृशी श्रुतिरिति सिद्धान्ते यायविकालान्तर्गतमासरूपकालांशे ऽप्यनुवादकतास. म्मयात्प्राप्ताग्निहोत्रानुवादेन द्रव्यस्यैव विधानमुचितमिति पूर्वपक्षो निरस्तः । यावजीवमित्यादिश्रुत्या यावज्जीवव्यापकत्वे बोधिते धितो मासैकन्यापकतालामे ऽपि उपसचरकरणकत्यविसिटहोमे तन्मात्रन्यापकताया अलाभेन तस्यापि विधेयतया वाक्यभेदस्य प्रा: ताग्निहोत्रानुवादेन द्रव्यविधिपक्षे दुर्यारत्वात् । अथ तादृशश्रुतेई- व्यकालोमयावशिष्टस्य गौणाग्निहोत्रप्रतिपाद्यस्य कर्मान्तरस्य विधा- यफत्ये ऽपि न कथं वाक्यभेदः । विधेयभेदस्यतावताप्यपरिहाय- त् । प्रत्युत धर्मिणोऽप्यधिकस्य विधानात् । एवं च प्राप्ते फर्मणि नानेको विधातुं शक्यते गुणः । अप्राप्ते तु विधीयन्ते यहयो ऽप्येक- यतत इत्यपि नियुक्तिकमिति चेन्न। या विधेयांशे युगपदनेकधर्मा- णां विशेषणतया भानं तत्र विधेयविशेषणभेदे ऽपि विशिष्टनिष्टवि- धेयत्वाभेदेन पाक्यभेदविरहात् । अन्यथा भूतलं नीलघटवाद- त्यादायपि नीलबद्धटवदित्यादाधिव चाक्यभेदप्रसङ्गात् । अनु- घाद्यांशे विशेषणतया यत्रानेकेषां विधानं तन तेषां विधेयता मित्रैवेति वाक्यभेदः । यद्यपि तत्रोपसचरकरणकहोमाधिकर- णतात्येन वाधिकारिविशेषतताहशहोमाधिकरणतात्वेन वा मा. सैकव्यापकता मासन्यूनकालहोतृकृतहोमाधिकरणतायामप्यन्या- न्यदिने पुरुषान्तरफर्तृकहोमाधिकरणतासत्त्वेनाक्षतैष । तत्तत्पु. रुषकर्तृकतादशहोमाधिकरणतात्येन व्यापफतायाः थुतितात्पर्य- विषयत्वे च विधेयानन्त्यम् । तथापि विभिन्नपुरुषकर्तृकहोमाधिकर- णताद्वयावृत्तितादृशचरुहोमाधिकरणतामात्रवृत्तिधर्मत्वेनानुगतकि- स्य तत्तत्पुरुषककताशचरुहोमाधिकरणतात्वावच्छिन्नव्यापक- तानां संसर्गविधया विवक्षितत्वान्न दोषः । तादृशाधिकरणताया वृत्तित्वं च, खवृत्तित्वस्वनिरूपकहोमकनिष्ठभेदप्रतियोगिकर्षक- होमाधिकरणतावृतित्वोभयसंयन्धेनाधिकरणताविशिष्टान्यत्यरूपमा नुगतं बोध्यम् । मासमधीतइत्यादायपि चैत्रादिकर्तृकाध्ययनाधिक- रणतात्वरूपव्यापकतावच्छेदकधर्मस्योकानुगतरूपेणैवानुगमः कार्यः। अतो मासमधीयानो इष्ट इत्यादी विशिष्य चैत्रत्वाद्यनुपस्थितायपि ·घ्युत्पत्तिवादः। नान्वययोधानुपपत्तिः । अन्यत्स्वमूहनीयम् । दण्डं विना न घट उत्पद्यते, रासभं विनापि घट उत्पयत, इत्यादी चिनापदार्थों भाववान् । तत्पद्समभिन्याहूतद्वितीयाया अभावान्वयिप्रतियोगित्वमनुयोगिधं पार्थः । अभाववत्तश्चोत्पत्तावा. धारत्वेनान्वयः । तथा च दण्डाभावववृत्त्युत्पत्तिकत्वाभाववान् घटो, रासभाभावववृत्त्युत्पत्तिको घट इत्याकारको बोधः । यद्यपि निपाताईं नामार्थस्य साक्षादपि भेदेनान्वय. तथापि सम्भवति सार्थकत्वे विभक्तनिरर्थकत्वमनुचितमिति द्वितीयायाः सार्थकत्व- मुपेयते । भूतले न घटश्चन्द्र इब मुखमित्यादौ प्रथमायाः प्रतियोगि- ताद्यर्थकत्वे प्रथमैव न साधुः स्यात् । प्रातिपदिकार्थान्वयिनोन्यप- देनाभिधानस्थलएव प्रातिपदिकार्थेत्यादिसूत्रेण प्रथमाविधानादिति तत्र प्रतियोगित्वादिः संवन्धविश्रयैव भासतइत्युपेयते । दण्डं विना न घटोत्पत्तिरित्यादी च विनान्तार्थ घटोत्पत्याद्यभावान्वये ऽनुयो- गिविशेषणदण्डाद्यभावस्य च तदनुयोगितावच्छेदकत्वं भासते । द्रव्ये न गन्ध इत्यप्रयोगात् उपलक्षणीभूतधर्मावच्छिन्ने न नअर्थाभा- यान्वय इतिव्युत्पत्तेरिति, रासभविना न घटोत्पत्तिरिति न प्रयोगः। अतिप्रसकतया रासभाभावस्य घटोत्पत्त्यायभायानुयोगितावच्छोद- कताविरहात । अथ वा अभाव एव विनार्थः । दण्ड विना न घट इत्यादौ च विनान्तार्थाभावस्य नार्थे घटाद्यभावे प्रयोज्यतासंव- न्धेनैवान्वयः। अत एव रासमें चिना न घट इत्यादयो न प्रयोगाः। अत एव दण्डाद्यभाववति घटादेवृत्तावपि जायते इत्यस्याध्याहार विनव दण्ड विना न घट इति प्रयोगोपपत्तिः । रासमं विना घट इत्यादौ च विनार्थस्याभाचस्य सामानाधिकरण्यसंयन्धेश घटादाघ- न्धयः । दीधितिकृताप्यविनाभावो व्याप्तिरित्यत्र साध्यं विना सा- ध्याभाववति यो ऽभाव शति यद्वन्याख्यातं तत्र ससम्यन्तेन संस- गैविधया भासमानं तदधिकरणनिष्टत्वमेवोपात्तं न तु विनार्थत्ये- नाधिकरयाम् । अभावाधिकरणपर्यन्तस्य विनापदार्थत्वेऽपि सप्तम्या- धेयत्वरूपापदार्थविवरणरूपताया आवश्यकत्वात् । न च विनाप- दोत्तरलुप्तम्यर्थ एवाभाववतीति सप्तम्या विकृत इति वाच्यम् । निपातोत्तरविभक्तोनिरर्थकत्वात् । अत एव सर्वत्र निपातोत्तरं सा- धुत्वार्थ प्रथमेवेति शाब्दिकाः । पृथिव्यामेव गन्ध इत्यादावेवकार- प्रकृतिकसप्तम्या यदाधेयत्वयोधकत्वमगीकृतं दीधितिकृद्भिस्तबापि तेषां न निर्भरः । अस्तु वा तत्र प्रतियोगितया पृथिव्यन्यवृत्तित्वभा- नानुरोधेनैवकारस्यान्यवृत्तित्वार्थकत्वं गौरयादुपेक्ष्य तत्राधेयत्वया- ·म्युत्पत्तिवादः। चफरवेन क्लतायाः सप्तम्या कल्पनम् । प्रकृते चधेियत्वस्य संसर्ग- तयेवोपपत्ती चिनापदसाफडाधेयत्वार्थकसप्तमीकल्पनं दुष्कल्पन- मेव । एवफारस्पले चामावरूपएचार्येन्यरूपतदर्थान्तरस्याधेयतास-, म्बन्ध इति न सम्भवति । आधेयतादेस्तद्वत्यय संबन्धत्वात् न तु तदमावेन च तनाधेयत्वाभायो न प्रतीयने, अपि तु तत्सम्यन्धा- पच्छिमप्रतियोगिताकपृथिव्यायन्याभाव इत्युपेयम् । ताहरा प्रतियो- गिताफत्यमेवाभाचे न्यस्य सम्बन्धोस्विति वाच्यम् । आधेयतासं- पन्धस्य प्रतियोगिन माधारस्यानुयोगिन्याधेये वृत्यनियामकत्वेनामा- घप्रतियोगितानवच्छेदकत्वात्। चैत्रः पचतीत्यादी कृत्यादिसंबन्धस्या- पदार्थत्वे ऽपि पाफरातिमानियादी मतुवादिपदेन विवरणवत.उक्त- खले सामानाधिकरण्यस्य पदेन विवरणमपिन विरोधमासादयति। विवरणीयार्थस्याप्यन्यलण्याचे पदार्थतोपपरित्यलमसदावेशेन । विना पतिं वृक्षः पतित इत्यादी विनापदार्थस्याभावस्याश्रयतासंव- धेन वृक्षे वयाद्वातामावविशिष्ट प्रक्षः पतित इति शब्दतो ल- ज्यते । पतने नुभवसिद्धी धातजन्यत्वाभावलामश्वार्थः, जन्यता- याः पदानुपस्थाप्यत्वात् । तदभावस्य तस्यवृत्यनियामकसंपन्धत्या. दवच्छिन्नवातामावस्प च शब्दन बोधयितुमशक्यत्वात् । पुत्र विना गत इत्यादौ पुत्रादिपदं लक्षणया पुत्रगमनादिपरम् । विना. पदयोध्यतदभावश्च समानकालीनस्वादिसंबन्धेन गमने इन्वेति । समानकालीनत्यघटर्फ कालनिष्ठं खाधिकरणत्यमनवच्छिन्नं पोध्य- म् । अती गमनादिकाले तदनधिकरणदेशावच्छेदेन गमनायभाय- सत्वे ऽपि नातिप्रसङ्गः । फेचित्तु । उक्तस्थले साहित्यमेव विनाप- दार्थः । तस्य च गमनादिकर्तर्यन्वयः । असाहित्यं च स्वकर्तृफस- मभिव्याहूतगमनादिक्रियासमानकालीनताहशक्रियाकर्तृत्वरूपसाहि- स्थाभावः, क्रियान्वयिस्वकर्तृकतारशक्रियाकालीनत्वाभाष पर पा विनार्थ: । कर्तृत्वे पुत्रादेराधेयत्वेनान्वयः । विभातः साधुत्त्वाच । अस्तु या आधेयत्वं द्वितीयार्थः । ससम्या आधेयत्वार्थकत्ये ऽपि नान सप्तमीपसक्ति, तस्याः कारकविभक्तित्वेन क्रियान्ययिस्वार्थ- घोधकत्वात् । अतः शेषषष्ठीप्रसक्त्या तामेवोपपदविमक्तिद्वितीया याधाति सवा उपपदविभक्तयः षष्ठयपधादिका इत्यस्याविरोध इति । विनासमानार्थकयोर्मते ऽन्तरणति निपातयोरपि दर्शितैव र्यदाभिविध्यर्थकया- ' यावच्छन्दः श्रा- बीमित्पादौ मर्यादा ·व्युत्पत्तिवाद। सीमा कालरूपादेशरूपा च कालनिष्ठं तत्वं च, तत्कालनिष्ठखस- मभिव्याहूतकालमागभावानधिकरणस्वप्रागभाषाधिकरणस्वसजा- तीययावत्कालवृत्तिसमभिव्याहूतक्रियानाधेिफरणत्वम् । एवं चो- तस्थले यावच्छब्देन पूजारूपक्रियायां शुक्लदशमीनिष्ठतादृशसीमा- त्यनिरूपकत्वं प्रत्याय्यते । तावतैवार्थतः शुक्लदशम्यां मर्यादात्वं लभ्यते । तनिष्ठसीमात्वनिरूपकत्वं च तदवृत्तित्व सति कृष्णनव- मीनागभावानधिकरणशुक्लदश प्रागभावाधिकरणतिथिकूटव्याप- कत्वम् । तापता पोडशतिथ्यधिकरणकपोडशपूजारूपस्यैफकर्मणो विधेयतया लाभः । व्याप्यकालसमुदाये सजातीयत्वविशेषणात्पू- जायामुक्तविशेषणद्वयाकान्तदण्डादिसमुदायाव्यापकत्वेपि न वा- धः । अन्वयितावच्छेदकरूपण साजात्यस्य विचक्षणादुक्तस्थले च तिथिमित्यस्याध्याहारण दशमीपदार्थतावच्छेदकस तिथित्वघटित-' त्वेन चा यावत्पदार्यान्वयितावच्छेदकतया तिथित्वभानात्तेन रूपेण दण्डादेर्दशमीसजातीयत्वाभावात् । तिथिश्चाखंण्डकालविशेषरू- पा, न तु चन्द्रमण्डलकलारम्भाधनुगुण क्रियाप्रचयरूपा । पूजाया- स्तावताफयावृत्तित्वासम्मवात् । अत्र च प्रागभाव एव यावत्पदा- र्थः । द्वितीयार्थः प्रतियोगित्वमनुयोगित्वं वा । सन्न तत्प्रकृत्यर्थद- शम्या अन्वयः । तावता दशमीप्रतियोगिकप्रागभावलाभः । तस्य स्वप्रतियोग्यवृत्तित्वविशिष्टव्यापकतासंबन्धेन पूजारूपसमाभिव्याह- तक्रियायामन्वयः । व्यापकत्वं च, स्वाधिकरणतिथिनिष्ठाभावप्र- तियोगितानवच्छेदकपूजाविशेषत्ववस्वम् । स्वाधिकरणत्वंच, स्वा. धिकरणकृष्णनवमीप्रागमावावच्छिन्नभेदविशिष्टकालिकाविशेषणता- संबन्धेन । एतेन कृष्णनवमीमागभावाधिकरणप्रतियोगिकभेदस्या- व्यावर्तकतया तरसामान्यभेदनिवशे भाविकृष्णनवमीप्रागमावाधि- करणत्वमादाय नाप्रसिद्धिः । तथा सत्यपि तत्तदशमीमागभावा- धिकरणकालस्य स्वाधिफरणकृष्णनवमीप्रागभावावच्छिन्नमदयस्व- संबन्धेन तत्तत्प्रागमायाधिकरणत्वाक्षतेः । न चैवमपि व्यवाहित- पूर्वकृष्णनवमीप्रागभावावच्छिन्नभेदघटितसंवन्धेनाम्यवहितपूर्व- रणनवमीपूतिथीनामपि तत्तदशमीप्रागमाववस्वात्तदधिकरणति- थिव्यापकत्वं पूजायां न संभवतीति वाच्यम् । स्वावच्छिमकृपा- नवमीप्रागभावाधिकरणत्वसंबन्धे स्वावच्छिन्नभेदस्यैव प्रागभावसं- सन्धे निवेशनीयत्वात् । स्वाधिकरणनिष्ठामावप्रतियोगितानवच्छे. दकत्वमपि ताशावच्छेदकत्वसंबन्धेन स्वावच्छिनस्य भेदः । अत- स्नादृशावच्छेदकत्वत्वावच्छिन्नामावनिवेशे यत्किश्चिदशमीमागमा- ·व्युत्पत्तिवादः। चाधिकरणनिष्ठामायप्रतियोगितामादायासिरियारणाय विशिष्य तत्तत्याममावरूपस्यपदार्थस्य संपन्यमध्ये प्रवेश्यतयाननुगम इति निरनम् । देशरूपा सीमा च, काशतिः कौशिकों यावद यातत्या- दी। तत्र कौशिष्याः गमनसीमात्वं प्रतीयते । तश, कालीपूर्वका- शिकीपश्चिमदेशव्यापकगमनानाधिकरणत्वम् । यावत्पदेन च को- शिपयनधिकरणकत्ये सति काशीपूर्वकौशिकीपश्चिमदेशव्यापफरवं गमने प्रत्यारयते । तत्र द्वितीयार्थों ऽयधित्वमवधिमत्वं या प्रतीची स्यायन्याय । निष्कर्षः पूर्ववरस्वयमूहनीयः । अभिषिध्ययों यापच्छन्दः कार्तिकमारस्य च यावच्चीत मयतीत्यादी काशतिः पाटलिपुत्र यायदृष्टो देव इत्यादायभियिधि. म्तस्ययन्ताभिव्याप्तिः। एवं च प्रथमे कार्तिकपूर्वकालांतरचोचर- फालपूर्वकालध्यापफत्वं चमोत्तरकालावृत्तिावसहितं शीनमपने द्वितीये च फाशीपश्चिमदेशपूर्वपाटलिपुत्रपूर्वदेशपश्चिमदेशव्यापक- त्वं पाटलिपुत्रपूर्वदेशावृत्तित्वसहितं वृष्टी यावत प्रत्याय्यते । विशे- प: पूर्ववत् । यावच्छब्दसमानार्थकाशब्दस्यले ऽपि दर्शितष रीति- रपसेया। तद्योगे च पश्चमी साधुः। यक्षमनु मावदित्यादायनुशब्दार्थः कारकत्वरूपं हेतुत्यम् । अनुलक्षणे इत्यत्र फर्मप्रवचनीयसहाविधायकसूत्रे लक्षणपदस्य कारफहेतुपरस्यात् । तत्र च यज्ञान्वितस्याधेयत्वरूपद्वितीयार्थस्या- न्वयः । हेतुतायाश्च निरूपकत्वसम्बन्धेन पृष्टावन्वयः । जन्यत्वं या- नुशब्दार्यः तत्र निरूपितत्यरूपद्वितीयार्थस्य यज्ञान्वितस्यान्धयः । जन्यतायाश्याश्रयस्यसम्बन्धेन शावन्यय: । अन्वर्जुनं योद्धार इत्य- बाप्रकर्षरूपं होनत्यमनु शब्दार्थः। अजनावधिकरवं द्वितीयान्तार्य- स्तस्य चापकणे ऽन्वय: 1 अवधित्वस्यापादानतारूपत्वेऽपि क्रियान्व- याभावान पञ्चमीप्रसनिः । अस्मादयं दीर्घ इत्यादी भवतीत्यस्या- ध्याहारेणेव पशम्युपपादनात् । अत' पाठयपधादतानिर्धाहः । वृक्षं प्रति विद्योतते विद्युत, मातरं प्रति साधुः, यो मां प्रति स्यात, वृक्ष प्रति लिथतीत्यादी लक्षणेत्थं भूतस्यादिसूत्रानुारीएफर्मप्रवचनीयस. शकप्रत्यादि शब्देषु प्रथमे परिचायकत्वरूपं लक्षणत्वं परिशेपत्य- रूपं लक्ष्यत्वं वा फर्मप्रवचनीयार्थः। वृक्षप्रकाशन विधुद्विद्योतनक्षा- नाद्वक्षस्य, परिचायकता । द्वितीयार्थश्चाधेयत्वं निरूपितत्व था। द्वितीये साधुत्वं प्रियकारित्वं साधुत्वघटफक्रियान्वयी संघन्धः कर्मप्रवचनीयार्थः । संपन्धान्धाय प्रतियोगित्वं तनिरूपकत्य. या द्वितीयार्थः । तृतीये भागः,स्वत्वाथयः प्रत्याधः । तद .

·८३ व्युत्पत्तिवादः। न्बयी सम्बन्धी द्वितीयार्थः । इत्थं चास्मसंबन्धी यो भागः स्यादिति बोधः । चतुर्थे कर्मण्येव द्वितीयार्थत्ववाध एव सं शाफलम् । प्रतिश्च निरर्थकः । गृहे गृहे ऽश्व इत्यादाविव व्याप- कताया द्विरुक्तिवललभ्यत्वात्प्रातिशब्दस्य व्यापकतार्थकत्वउक्ता- र्थकत्वेन गृहं व्याप्नुयते ऽश्वा इत्यादाविव द्विरुक्तिरेव न स्यात् । न च प्रतिशब्दस्यापि व्यापकतार्थकत्वं प्रतिदिनमधीतइत्यादी क्लप्तम् । द्विरुक्तेरपि वृक्षं वृक्षं सिञ्चतीत्यादी क्लप्तमिति प्रकृते संभेदेनान्यतरवैयर्थमिति न्यायाध योरेव व्यापकताबोधकत्वमव- जनीयमिति वाच्यम् ।प्रतिमासमधीतइत्यादावव्ययीभावे हि प्रथमा- तिरिक्तविभक्तरसाधुत्वेन प्रतिशब्देन मासान्वितव्यापफत्वं क्रियायां घोध्यते। विभक्तिः साधुत्वार्था। वृक्षवृक्षप्रतिसिञ्चतीत्यत्र तु सेके द्वि- तीयार्थफर्मत्वावरुद्धप्रकृत्यर्थवृक्षविशेपितव्यापकता बोधयितुं न श- फ्यते । एकविशेषणत्वेनोपस्थितस्यान्यत्र विशेषणत्वेव्युत्पत्तिविरो- धातू । कर्मत्वसंवन्धस्यैव च व्यापकताघटकत्वेन स्वीकरणीयतया वृत्यनियामफस्य तस्य तथात्वासंभवाच्च । तस्य सेककर्मत्वआश्रयता- संबन्धघटितव्यापकताप्रत्यायनमपि न युज्यते । प्रकृत्यर्थसुवर्थयोर- न्तरा नत्रातिरिक्तभानस्य व्युत्पत्तिविरुद्धत्यात् । नामूठस्येतरोत्प तेः। नानुपमृद्य प्रादुर्भावादित्यादौ नमर्थमात्रस्य पञ्चम्यर्थहेतुताया विशेषणत्वेन प्रत्यर्थस्य च विशेष्यत्वेनान्ययात् । तस्मात्प्रतिर- नर्थक एव । द्विरुक्तान्वये तात्पर्यपलाञ्च सेचनकर्मत्वे वृक्षादेा- पकत्वं संसर्गतयैव भासते । यदि च वृक्षं प्रति सिञ्चतीत्यादावु- पसर्गस्य प्रतेर्वाच्यो घोत्यो वा कश्चिदन्यो ऽर्थस्तदास्तु स एवात्रापि तदर्थः । अत एव तस्येवास्यापि प्रतिशब्दस्य प्रयोगो नानर्थकः । व- स्तुतो नर्थकयोः कर्मप्रवचनीयाधिपरिशब्दयोः प्रयोगवत्ताशप्रते- रपि प्रयोगस्य प्रयोजनान्तरानुपंपत्तिश्चिन्त्या। प्रतेर्यत्र व्यापकाता- र्थकत्वं, तत्र प्रतिवृक्ष सिञ्चतीत्यव्ययीभावसमास एव नियतः । सदर्थकाव्ययस्याव्ययीभावसमासविधेर्विभाषाधिकारीयताविरहेण नित्यत्वादतो घीप्सया प्रतिवृक्षं सिञ्चतीतिघवृक्षं प्रतिसिञ्चतीति न प्रयोगः । यत्र व्यापकत्वार्थके नाव्ययेनाव्ययीभावसमासस्तदुत्तरं सर्वत्र प्रथमा विभक्तिरेव । न तूपकुम्भे गच्छतीतिवत् प्रतिगृहे ऽश्वा इत्यादिरपि प्रयोगः । उक्तयुक्त्या तत्र प्रतिना यादी गृहा- दिव्यापकताया बोधयितुमशक्यत्वात्। तदाधारतादिरूपसप्तम्याद्यर्थे च समासार्थस्य गृहादिव्यापकत्वस्याश्रयतासम्बन्धेन तदर्थस्य व्या- पकरूपमिणो वा भेदसंबन्धेनान्वये मेयत्वे घटः घटवृत्ती घट इ- ·स , न्युत्पत्तिवादः। त्यादिप्रयोगधारणाय फरप्यायाः सप्तम्यांधारताया आश्रयत्वसंब- न्धेनाभेदसंबन्धेन चा प्रकृत्यर्थानन्वयव्युत्पत्तेविरोधात् । उपकुम्भे निधेहि, उपकुम्मादागतः, उपकुम्भेन कृत, इत्यादौ च. विवक्षित. स्थाधारत्यापादानत्वकर्तृत्वादो कुम्भसमीपादेराधेयतासंबन्धेनान्व. यस्याधेयत्वादी निरूपितत्वसंवन्धेन तदन्वयस्य वा योधे न कश्चिद्- व्युत्पत्तिविरोध इत्युपपद्यन्ते तथा प्रयोगा इति ध्येयम् । त्वां च मां चान्तरेत्यादावन्तरान्तरेण युक्तइति द्वितीयाया निरूपितत्वमर्थः । तस्यान्तरापदार्थतावच्छेदकमध्यत्वे ऽन्वयः । एवमन्यत्रापि तदर्थ- स्तूक्तदिशास्वयं परिच्छेद्यः ॥ इति द्वितीयाविभक्तयः॥ कारकविभक्तितृतीयायाः क्रियान्वयि कर्तृत्व करणत्वं चार्यः। कर्तृकरणयोस्तृतीयेत्यनुशासनात् । कर्तृत्वं च मुख्य क्रियानुकूल- कृतिरेव । सा च क ख्यातसमभिव्याहूते चैत्रः पचतीत्यादी क्रियाविशेष्यतयाख्यातेन प्रतिपाद्यते चैत्रेण पच्यते, शय्यते, इत्या- दिफर्ममावाख्यातस्थले च क्रियायां विशेषणतया तृतीयया सा प्र- स्याय्यते । यत्तु तवाफ्यातथि एव कृतिः, तृतीयार्यश्चाधेयत्यम् । तस्य चाख्यातार्थकृतिविशेषणतयान्वयः, कृतेश्च क्रियाविशेषणत- या। तथा कृतिवोधने चात्मनेपदरूपस्थाण्यातस्य यागादिसमभि- व्याहारज्ञानमपेक्षितम् । पचति पचतइत्यादौ तथा फस्यन्वयायोधा- । चैत्रेण ज्ञायते गम्यतात्यादौ तृतीयायाआधेयतार्थत्यं क्लप्समे- घेति न तत्कल्पनमधिकामिति । तन्न । चैत्रेण पमित्यादौ तृतीयायाः कृत्यर्थफताया आवश्यफत्वात् । तत्र कृत्यर्थकाख्यातपिरहेण कृतः कफर्मवाचकत्वेन कृत्यर्थताविरहात् । यदि च कर्तरुतः कृताधेष शतिनं तु विशिष्टे शातत्यादौ त्वाभयार्थफतायाः क्लप्सत्येन तत्र - त्यन्वयादेव फर्तृलामसंभवादित्युच्यते । तयापि, कर्मकृतः कृत्यर्थ- त्वमप्रसक्तमेव । उकप्रत्ययस्य क चिरफर्तृवाचकरये अपि चैश्रेण पाच्या दुप्पचक्षेत्रणोदनः चैप्रेणादनस्य पाफ इत्यादी कृतां न क- तिबोधकत्यमिति तत्र कृतियोधानुरोधेन तृतीयायाः शातिवाचकत्व- मावश्यकमेव ! एवं च चैत्रेण पव्यतात्यादायपि तृतीययैप कृति- योध्यते । तत्र चैत्रादेः संयन्ध पपाधेयत्वमित्यत एवं निर्याहे कृता- याधेयस्यस्प विशेषणतया भानोपगमस्यानुचितन्यात् । तथा सति तत्संसर्गस्यापि विषयतापल्पनाधिश्यात् तारशयाश्य ज्ञानघटित. शाब्दसामग्न्यामधिकोपस्थितिनिवेशने च गौरवात् । अय तहते- स्तृतीयार्थतोपंगमे चैलेण पच्यते न मैत्रेणेत्यादी नृतीयान्तार्थमैत्रीय- स्वरभाषः पायो वेतीत्युपेयम् । तस्याश समघायसंवधारद्धि- ·व्युत्पत्तिवादः नाभावो मैत्रकर्तृकपाफे ऽपीत्यतिप्रसङ्गः । जन्यतायाश्च वृत्त्यनिया- मकतया तत्संबन्धावच्छिन्नाभावः प्रसिद्धयत्येव न । मैत्रकर्तृक- पाककत्वाभावस्य कर्मणि तण्डुलादौ प्रतीतिश्च कर्मवाचकपदास- मभिव्याहारस्थले दुर्घटा । आधेयत्वस्य तृतीयार्थत्वे चाधेयत्वाभा- यबोध एवं कृतावङ्गीक्रियते । न च तथा सति मैत्रचैत्रोभयकर्तृक- पाफसत्त्वे चैत्रीयपाककृती मैत्रवृत्तित्वाभावसत्त्वात् । मैत्रेण न पच्यतइति प्रयोगापत्तिरिति वाच्यम् । मैत्रेण न पच्यतइत्यतो वर्तमानपाकानुकूलकृतित्वावच्छेदेन मैप्रवृत्तित्याभावयोधनादुक्त- स्थले च ताशकृतित्वसामानाधिकरण्येन मैत्रवृत्तित्वसत्त्वात्ताद्दश- वाफ्याप्रामाण्यात् । वर्तमानत्वस्य कृतिविशेपणतया च चैत्रेण पक्ष्यते ऽपच्यत न तु पच्यतइत्युपपद्यते'। क्रियाविशेषस्य तथा- स्वात् । यदा मैत्रेणान्यत्क्रियते न तु पच्यते तदा मैत्रेण न पच्यतइति योगश्च । न चाख्यातेन कालस्य कृतिविशेषणतया योधनात्कालविशेषविशेपितकृतित्वस्यान्वायतावच्छेदकतया तदव- च्छेदेन नामावः शक्यो बोधयितुम् । न तु कालकियोभयविशे- पितकृतित्वावच्छेदेन कर्मप्रत्ययस्थले क्रियायाः कृतिविशेषणत्वाभा- चेन तद्धटितधर्मस्यान्वयितावच्छेदकत्वाभावादिति वाच्यम् । क्रि- याविशेषघटितधर्मस्यान्वयितानवच्छेदफत्वे ऽपि तदवच्छिन्नत्ववि- शिष्टविशेषणताया अभावसंसर्गतया भानसंभवेन सामञ्जस्यात् ।न चान्वयितावच्छेदकावच्छिन्नत्वमेव विशेषणसम्बन्धे भासतइति नियमः । तथासति शरदि पुप्यन्ति सप्तच्छदा इत्यादी सप्तच्छदपु. म्योत्पत्तित्वादेः शरदृत्तित्वान्वयितानवच्छेदकतया आख्यातान्तप्र- तिपाद्यतावच्छेदकपुष्योत्पत्तित्वावच्छेदेनेच शरदृत्तित्वान्वये वाधा- दवच्छेदकावच्छेदेनान्वयानुपपत्तेरन्वयितावच्छेदकसामानाधिकर- ण्यमात्रेण च तदन्ययोपगमे शरदि पुष्पन्ति सप्तच्छदाः शरदि पु. पन्ति चम्पका इत्याविशेषेण प्रयोगापत्तेः । यदि च तत्र शरत्संव- न्धः सप्तच्छदविशेषणतया भासते न पुनराख्यातार्थे धातुमाप्रार्थे वा पुष्पोत्पत्तौ । अत एव कारफविभक्तिरूपसप्तम्यनुपपत्त्या काल- रूपविशेषणपदोत्तरं स्वातन्त्र्येण सप्तमी सर्ववर्मणा सूनिता । एवं च क्रियानिमित्तत्वरूपकारकत्वगर्भफर्तृत्वस्याख्यातार्थत्वेन पुष्पोत्प- तिनिमित्तत्वरूपाख्यातार्थस्य विशिष्टान्वयानुरोधेन शरत्संवन्धय- न्वय उपगन्तव्य इति कारकत्वस्याख्यातार्थत्वानुपगमे ऽपि शीतलं सरो ऽवगाढवतो निदाघदुःखं व्यपैतीत्यादाविधोद्देश्यविधेयभाव- महिनोदेश्याविशेषणशरत्संबन्धेन विधेयभूतपुष्पोत्पत्तेः प्रयोज्यन- ·व्युत्पत्तिवादः। योजफामावस्य संसर्गमर्यादया मानमिति चम्पकादिपुष्पोत्पत्तौ श. रत्संबन्धनिमित्तपात्यामावानोकातिप्रसङ्ग इत्युक्तस्थले ज्वच्छेदका- घच्छेदेनान्वय एव नोपेयतात्युच्यते, तथापि तादृशनियमो निष्प्रा. माणिक पच । न च ताशनियमानुपगमाह भवने मैत्रेय पक्ष्यते सेमनमित्यत्रैतद्भवनाधिकरणकतेमनपाकत्वेन रूपेण शब्दारपाकानुफ्ः स्थित्या साच्छिन्ने मैधान्यसमवेतमविष्यत्कातिविषयत्वव्यवच्छेद- योधासंभव कथनं दीधितिरुतां विरुध्येत इति याव्यम् । अवच्छे- दफावच्छेदेन विशिष्टयुद्धौ धर्मिणि विशेषणतया भासमानमेव वर्ष विशेषणे अवच्छिन्नत्वसंबन्धेन विशेषणमित्याशयेन ते तदभिधा- नात् । विशेषणसंवन्धेन तदवच्छिन्नत्यमेव तदवच्छेदेन विशिष्टयुद्धौ भासतइत्युपगमे शब्दानुपस्थितरूपावच्छेदेन विशेषणान्वये बाधका- भावात् । न चावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्यावच्छेदकावच्छेदेन विशि- एयुद्धी विशेषणांचे मानमसंमय दुक्तिकम् । घटो द्रव्य मित्यादी घर- स्वायच्छेदेन द्रव्यत्वादिमत्वयुद्धी द्रव्यत्वादिविशेषणस्य स्वरूपत एव भानादिति घाच्यम् । तादृशशाब्दबोधे द्रव्यत्वाधवच्छिन्नस्यैया- भेदसंबन्धेन विशेषणत्वात् । घटत्वादिविशिष्टे दव्यत्वादिविशेषण- कताहशमत्यक्षे ऽवच्छेदकावच्छेदेन भानानुपगमे क्षतिविरहात । तथा च मैत्रेण न पच्यतइत्यादी पाककृतित्वस्यान्वयितानपच्छेदक स्वेऽपि अर्थलभ्यताहशधर्मावच्छिन्नत्वस्य संसर्गाशे मानं निराया- धमेति चेन्न । मैत्रेण न पक इत्यादी कृती मैत्रादिवृत्चित्याभाव- योधासमवेत कृतिजन्यत्वस्य तृतीयार्थतां स्वीकृत्य क्रियायां मैत्रा- विकृतिजन्यवाभाययोधम्योपगन्तव्यतया मैत्रेण न पच्यतइत्यादार- पि तद्योधोपगमेन सामजस्यात् । न च यदा मैत्रः सुतस्तदा में- प्रेण पक्ष्यते न तु पच्यताति प्रयोगानुपपत्तिः ।मैत्रवृत्तिवर्तमानहने. रप्रसिद्ध्या ताराकृतिजन्यत्याभावात्यायनासम्मधात् । धर्तमान- त्वाविशेपिततदीयकृतिजन्यत्वामावस्य बाधितत्वादितिवाच्यम् । माख्यातार्थवर्तमानत्वादेर्नसमभिव्याहारस्थले भावांशाम्ययस्य व्युत्पन्नत्वात् । अन्यथा विनटघट न पश्यतीत्यादौ ताशघटकर्मक- वर्तमानदर्शनाधप्रसिद्धया न्ययवोधानुपपत्तेः । प्रकृते च मैत्रीयव. समानकृत्यमसिद्धावपि वर्तमानकालावच्छिन्नतजन्यत्याभावस्यैवं पाके प्रतीत्या सामनस्यात् । पाकत्वाद्यवच्छेदेनेच मैत्रादिकर्तृकरवा- भावयोधोपगमान्मत्रादिकर्तृकपाकदशायामन्यकर्तृकपाके मेनादिक- तृकत्वाभावश्ये ऽपि न पच्यते मैनेणत्यादयो न प्रयोगाः। यत्र मैत्रे. गोदनं पच्यते न तु तेमनं तत्र मैत्रेण न पच्यते नेमनमित्यादिप्रयो।

·८७ घाच्या अन्यथा त- व्युत्पत्तिवादः। गनिहाय तेमनपाकत्वाद्यवच्छेदेनेवाभावान्वयबोध उपगम्यते, न तु शुद्धपाफत्वाधवच्छेदेन, वार्धतत्वात् । तथा च तेन रूपेण श- दादनुपस्थितावपि तदवच्छेदेनान्वयवोधनिर्वाहस्तथोपपादितमाधेय. त्वस्य तृतीयार्थवादिनैव । घटेन न पच्यतइत्यादयः प्रयोगा: आकाशं न पश्यतीत्यादिप्रयोगसमानयोगक्षेमाः । अचेतनकाष्ठस्थाल्यादेरपि कर्तृत्वविवक्षया कॉष्ठं पचतीत्यादिवत्काठेन पच्यतइति प्रयोगात् । तत्र व्यापाररूपे कर्तृत्वे तज्जन्यत्वरूपे तत्कर्तृकत्वे या तृतीयाया लक्षणा । एवं चैत्रेण ज्ञायते, इष्यते, गम्यतइत्यादावाश्रयत्वरूपे कर्तृत्वभाधेयत्वरूपे कर्तृमत्वे वा । नश्यते घटेनेत्यादी प्रतियो- गित्वरूपे कर्तृत्वे ऽनुयोगित्वरूपे कर्तृमत्वे या लक्षणा । कर्तृ- पदमपि व्यापारादिमत्यचेतनादौ भाक्तमेव । अचेतनादौखर- सतः कर्तृपदाप्रयोगात् । अत एव च कृञो यत्नवाचकत्व। म् । न च यनवत गव कर्तृपदार्थत्ये कर्तृकरणयोस्तृतीयेत्यादौ क- र्तृपदस्य मुख्यार्थत्यागे युक्तिविरहाद् अचेतनकाप्ठादिवाचकप- दयोगे कर्तृप्रत्ययानुपपत्तिरिति । सूत्रस्थकर्तृपदानां स्वतन्त्रः कतिसूत्रकृत्परिभापितकर्तृपरत्वात् । प्रणयनवैय्यर्यप्रसङ्गात् । स्वतन्त्रत्वं च कारफान्तरानधीनत्वे सति कारकत्वम् । पुरुषव्यापराधीनक्रियानुकूलव्यापारवतामेव काष्ठा- दीनामन्यव्यापारानीनक्रियानुकूलव्यापारवत्वरूपस्वातन्त्र्यस्य काष्ठं पचतीत्यादी विवक्षया काठादेः कर्तृत्वम् । न च स्वातन्त्र्यविवक्षणे ऽपि स्वान्त्र्यस्य वास्तविफस्याभावात् तदबोधकविभक्तीनामप्रामाण्य दुर्वारमेवेति वाच्यम् । समभिव्याहूतक्रियाकारकान्तरव्यापारान- धीनतत् क्रियानुकूलव्यापारस्यैव तत् क्रियावांचकपदसममिव्याहू- तविमत्यर्थत्वात् । अनधीनान्तविशेषणप्रयोजनं च, चैत्रः काठः स्थाल्यां पचतीत्यादिस्थले चैत्रः स्थाली काष्ठानि पचतीति प्रयोगा- पत्तिवारणम् । यत्र च चैत्रः पचति काटे पचतीत्यादौ समभि- व्याहृतकारकातराममिद्धिस्तत्रानधीनान्तविशेषणं न प्रतीयतपय । तन्निर्वाहश्च तत्र लकारादेः खतन्त्रशक्त्यन्तरकल्पनात् । विशिष्ट विषयकराच्या विशेषणाविषयकबोधाजननात् । न च मैत्रः चैत्रेणं पाचयतीत्यादौ हेतुतसमभिव्याहारस्थले फर्त्तरि तृतीयानुपपत्ति, कर्तृव्यापारस्य सममिव्याहूतहेतुव्यापाराधीनत्वादिति वाच्यम् । तत्र ण्यन्तप्रतिपाद्यपाचनादिक्रियायामेव हेतोःकारकतया स्वतन्त्रक- व्यापारस्प पचादिक्रियाकारफव्यापारानधीनत्वात् । स्वतन्त्र प्रयु- आनस्य पुसो व्यापारस्तण्डुलक्रयणादिवत्पाकादावन्यथासिद्धतयान ·व्युत्पत्तिवादः। फारणमिति पाकादिप्रयोजशव्यापारबत्येऽपितस्य तत्नियाकारकत्या- भाषाताअत एव चैनोमैनेणपाचयतीत्यादी चैनःपचतीतिन प्रयोग न च पञ्चभिईलैः कति गृहीत्यादी भूमिलेखनरूपण्यादिक्रियायां स्वतन्त्रतेन पयुझानस्य गृहिणो व्यापारस्य दर्शितयुक्त्या लकारा- दिना भिधानासंभय इति कर्पतीति न स्यात्कर्षयतीति च स्वादिति पाच्यम् । तत्र कृपेः प्रतिविधानार्थत्वात् । उक्तं च "याजका यज- न्तीति पजिहविःप्रक्षेयार्थः । हलैः कृपतीति कृषिःप्रतिविधानार्थ" इति यागादेर्देवतोद्देश्यकद्रव्यत्यागेच्छाविशेषरूपार्थे मुख्यतया तत्र च यजमानस्यैव कर्तृतया हविःप्रक्षेपलपलक्ष्यार्थपरत्वं दर्शितम् । तत्र च ऋत्विज्ञामेव स्वातन्त्र्यम् । होतेत्यत्रापि हवि:प्रक्षेप पव हुधातोरयों न तु तादृशफलावच्छिन्नस्त्यागः । तया सति प्रतिज- स्तष स्वतन्त्रकर्तृताविरहेण होतृपदेन प्रतिपादनासंमवात । धात्व- र्थतावच्छेदकफलकर्तृत्वमेव कर्तृप्रत्ययेन प्रतिपाद्यताति ऋत्विजि होतृव्यवहारो न यधरि । अतः प्रतिगृहोतृव्यापारोन स्वत्वजनक- स्तथा सति तत्र दातृभ्यवहारापत्तेरिति तु जीमूतवाहनः । अथास्तु चैनेण मैत्रेण पाच्यतइत्यादी स्वतन्तब्यापारस्यहेतुकर्तृव्यापाराधी- नत्ये ऽपि दर्शितरीत्या तस्य स्वतन्त्रफर्तृत्वनिर्वाह, तथापि वदाच. कपदोदरं तृतीयानुपपत्तिः । फर्तृत्वत्य णिचमत्स्येनाभिधानादिति चेन कर्तृत्वनिर्वाहकत्वसंपन्धेनपाकाद्यन्वयिनो हेतुफर्तृव्यापारस्य शिक्षर्थत्वेन खतन्त्रफर्तृत्वस्य णिचानभिधानात् । कर्तृत्वरूपफलाघ- च्छिन्नस्य ताहाव्यापारस्य गिजर्थतामवे ऽपि आशयोपरतस्यान्यतो भानानिर्वाण फ रनभिधानात्तृतीयोपपसे । आख्यानस्य धर्य- धाचफत्वे ऽपि कृतिविशिएयोधकत्यपस्य फर्षभिधानस्याक्षतत्वा- चैत्रः पचतीत्पादौ न तृतीया । न चैयं मुख्यविशेष्यतया कृतिविय- क्षया चैत्रेण परतीति स्यादिति धाच्यम् । माथयातिरिक्तांशे वि शेषणतया कृतियोधवस्यैव फर्धमिधानरूपत्वात् तथा सदभिधान चलकृतद्धितसमासानामेव । अत एव तैरेवाभिधानं पृत्तिकता वि. वृतम् । इदं त्यवधेयम् । यद्यपि स्वतन्त्रव्यापारमात्र एप तृतीयादे. रतुशासन, तथापि लाघवात्कृतिरूप एष फर्तृत्ये तृतीयादेशक्तिः। अचेतनव्यापार निरूढलक्षणैव । मनुशासनस्यानादितापमात्र- प्राहकत्वात् । लायसहकतस्यैव ताहरातात्पर्यस्य शक्तिकल्प स्यात् । व्यापार तत्सत्वे ऽपि गौरयेण शक्तयसि । पप कई स्वरूपकृतियोधखले फारकान्तरण्यापारानधीनत्वं न प्रतीयताति तदन्तर्भावेण शक्तिकल्पने मानाभाषः । व्यापारलाक्षणिकेन फर्नुभ- ·८९. व्युत्पत्तिवादः। त्ययेन लक्षणया तदन्तर्भावेण व्यापारवोधनादेव पूर्वोकातिप्रसङ्ग- धारणात् । अन्यथा तदन्तर्भावणकृतिशक्तावपि तादृशातिप्रसङ्ग- स्य दुर्वारत्यादिति घटो जायते, ओदनः सिद्धयतीत्यादौ सत्कार्य- विद्वेषिणां नैयायिकानां कारकत्वं कर्तृत्वं च घटादेर्यथाश्रुतसूत्रानु- सारेण दुरुपपादमेव, मुख्यं च क्रियानुकूलकतिमात्रम् । एककि- याविषयककृतितो यत्र नान्तरीयकक्रियान्तरनिर्वाहस्तकृतिमतस्त- क्रियाकर्तृत्वाभावात् । अत एच मत्तो भूतं न तु मया कृतमिति व्यपदेशः इति । तक्रियाकारकावे सति तद्विपयककृतिस्तरकर्तृत्व- म् । अन्योद्देशेन नाराचक्षेपात्र ब्राह्मणवधस्तत्र मरणानुकूलस्य नाराचक्षेपरूपव्यापारस्य कृतिविषयत्वे ऽपि प्राहाणमरणानुकूलव्या- पारत्वेन तस्यानभिसंहितत्वात्तेन रूपेण कृतिविषयत्वं न ताहशब्या- पारस्येति बाह्मणवधत्वविशिष्टफर्तृत्वं न तादृशव्यापारकर्तुरिति न तस्य संपूर्णप्रायश्चित्तम् । अत एव संपूर्णप्रायश्चित्तप्रयोजकस्य क- र्तृव्यापारस्य लक्ष्यताभिप्रायेण हिंसालक्षणे मणिकृतां मरणोद्देशेना- नुष्ठीयमानत्वाद् दृष्टाद्वारकत्यविशेषणयोरुपादानमिति मिथाभिधा- नसङ्गतिः । मरणोद्देशेनानुष्ठीयमानस्य व्यापारस्यावश्यं मरणानु- कूलव्यापारत्वेन प्रतिसंहितत्वात्ताशरूपेण कृतिविषयत्वमिति ताह- शविशेषणस्य विशिष्टकर्तृतानिर्वाहकत्वात्तद्विशेषणवतो व्यापारस्य नियमेन लक्ष्यत्वात् । तच्छून्यस्य चालक्ष्यस्वनियमात । अथ मरणो- देशेनानुछितस्यापि यत्र खड्गाभिघातस्वादिनैवेष्टसाधनत्वशतिसा- ध्यत्वधीविषयता न तु मरणानुकूलत्वविशपिततपेण, तत्र नम- रणानुकूलस्वपिशिष्टविषयिणी कृतिरिति तादृशब्यापारकर्नुन वध. त्वविशिष्टकर्तृत्वमिति कथमुक्ताविशेषणस्य विशिष्टकर्तृतानिर्वाहक- त्वम् । यदि च मरणोद्देशेनानुष्ठीयमानत्वस्य मरणानुकूलत्वेन क- तिविषयत्वमेवार्थ इत्युपेयले, तदा व्यापारे ताहराविशेषणस्य तत्क- तरि विशिष्टकर्तृतानिर्वाहकत्वे ऽप्युक्तस्थले खड्गाभिघातादौ ताह- शलक्षणाभ्यातिqारव । तन संपूर्णप्रायश्चित्तस्य निर्विवादतया ल- क्ष्यताया आवश्यकत्वात् । न च विशेषणीभूतफलनिष्ठोद्देश्यताख्य- विपयतानिरूपफरवे सति व्यापारनिष्टसाध्यतास्यविपयतानिरूपक- त्वमेव विशिष्टविषयकत्यं कृतरित्युपदर्शितस्यले ऽनुकूलता संबन्धेन भरणवैशिष्टयस्य साध्यतारूपविषयतावच्छेदकताविरहे ऽपि न घि- शिष्टकर्तृत्वानिर्वाह इति मरणोद्देशनानुष्ठीयमानत्वस्य मरणकामना- धीनकृतिविषयत्यरूपतैवेति वाच्यम् । ब्राह्मणं न हन्यादित्यादी धात्यर्थतापच्छेदकस्य मरणस्य स्खोद्देश्यकत्वसंबन्धेन छतावत्रयसं. १२ ·व्युत्पत्तिवादः। भव एव । निरुक्तविशिष्टकर्तृत्वस्य निषेधविधिविषयत्वसंभवात् । व्यापारविशेषणतयोपस्थितस्य कृत्यंये विशेषणत्वस्य व्युत्पत्तिविरुद्ध- त्वात् । अथ मरणोपलक्षितव्यापारकर्तृत्वस्य तादृशनिषेधविषयत्वे पिन क्षतिः। अन्योदेशेन नाराचक्षेपस्यापि ब्रह्माणमरणोपधायकस्य नरफसाधनत्वात् । परं तु मरणरूपप्रायश्चित्तविधेरेव तदविषय- कत्वमुपपादनीयम् । तच मरणोद्देशेन तदनुकूलव्यापारे कर्तृत्वयो- धकस्य शब्दस्य तद्विधावन्तर्भावएवोपपद्यतइति चेत् । एवमपि प्रा- झणमरणकामनया यत्र न तन्मरणानुकूलव्यापारानुष्ठानमपि तु फ- लान्तरकामनाधीनतन्मरणानुफूलव्यापारत्यप्रकारकचिकीर्पया तद- मुष्टितं तनाव्याप्तिरेतन्मते दुर्वारैव । तत्रापि संपूर्णस्यैव प्रायधि- तस्याचरणादलक्ष्यतोपगमासम्भवादिति मैवम् । यत हि मरणानु- कूलच्यापारत्वेन कृतिसाध्यतादिधीस्तत्रैव यत्र व्यापारविशेषत्वेनैव तद्धीस्तत्रापि मरणरूपफलकामनाधीनण्यापारविषयिणी कृतिमरणा- नुकूलत्वेन व्यापारमवगाहते । कृतेः कामनाविषयफलोपरागेणोपा. यविषयतोपगमात् । विश्राड्सलफलमानोपगमे यत्र तृप्तिकामनया भोजनं फलान्तरकामनया च गमनमवगइमाना समूहालम्पनाति- स्मत्रतृप्तये गमनं करोतीति व्यवहापपत्तेः। उपायांशे गमनस्यानुक- लत्वं संबन्धःप्रकारो येत्यन्यदेतत् । एवं च मरणापच्छिन्नय्यापा- रविषयफत्वमुभयत्रैध कृतरिति विशेषणावच्छिमाविषयफतिमत्व विशिष्टकर्तृत्वमुमयस्थले निष्पत्यूहम् । मरणोद्देशेनानुष्ठीयमानत्य- मपि मरणानुकूलत्वोपरागण कृतिविषयत्वरूपं लक्षणपदफामति न का चिदनुपपत्तिः । यद्यप्यहरद्वारा पाफानुकूलकतिमतोपि न पाफा- मिति तत् फियाफर्तृत्वघटकातिनिष्ठतदनुकूलत्वपयारा- पोन तत्रापेक्षितमिति . मिर. . न कर्तृताघटफत्य तया णानुकूलत्यं विधक्षितम् । विशिष्टफर्तृत्वं चाइयाद्वारफत्यावशेषि- तमरणानुकूलत्वेन कृतिविशेषणेन घटितामति मियाशयः । तथा चैवं पर्यवसितम् । हिनस्तेः प्रवृत्तिनिमित्त मरणरूपफलावच्छिन्न- व्यापारत्वमेव । न हिंस्यादित्यादी फलयिशिष्टखनिरुपितकर्तृत्यम- बन्धेन हिनस्त्याद्यर्थस्थानिष्ठविशेपसाधनात्य प्रतीयते । श्येनस्य दिन स्त्यापर्यत्वेऽपि न तस्य ताहशयारणतावच्छेदकसंबन्धन कचिदपि सत्यम । तत्फतुरस्टाद्वारकानुक्कसताघटितफलफर्तृत्वावरहेण पि. शिष्टाफर्तृत्वादिति नानिष्टविरोधं प्रति हिंसात्वेन साधनत्यमिति न ·व्युत्पत्तिवादः। क्रियायां विध्यर्थान्वयमते ऽपि श्येनविध्यर्थवाधः । वस्तुतः श्येना- नुकूलकृतेर्मरणप्रयोजकत्वमेव न तु मरणकारणत्वमन्यथासिद्धत्वा- स् । मरणोपलक्षितान्याकर्तृकखड्गाभिधातादिरूपवैरिवधं प्रत्येव हे. तुताया वेदेन चोधितत्वात् । क्रियाजन्यकार्ये तकियानुकूलकृति- हेतुतानियमे ऽपि खड्गाभिघातादावेव श्येन कृतेहेतुत्वात् । तथा चानिष्ठविशेषजनकतावच्छेदकप्रत्यासत्तिप्रविष्टमरणानुकूलत्वं मर• णजनकत्वमेव, न तु प्रयोजकत्वमतो दृष्टाद्वारकत्वं न तत्र निवेशनी- यम् । कारणत्वपर्यन्तनिवेशलाभायैव तदुपादानम् । यदि च वि- शिष्टान्वयपरताया चेदे औत्सर्गिकपरत्वेन वधसाधनताबोधकथुत्या विशेषणीभूतमरणसाधनतापि श्येनस्य प्रत्याय्यते, तदापि इयेनानु- फूलकृतेर्मरणसाधनत्वमप्रामाणिकमेव । क्रियाजनककृतस्तजन्यज- नकतानियमस्याप्रामाणिकत्वात् । अथान्योद्देशेन माराचक्षेपकर्तु- विशिष्टविषयककृतिमत्वघटितविशिष्टकर्तृताविरहे ऽपि यथार्थ वध- जन्यपापप्रायश्चित्तं तथा श्येनकर्तुर्विशिष्टाफर्तृत्वात्पापार्द्धस्यावश्य- कत्वावलवदनिष्टाननुबन्धित्ववाधो दुर्वार एवेति चेन्न । अकाम- कृते ऽप्यर्द्धप्रायश्चित्तश्रवणेन मरणावच्छिन्नव्यापारस्य विषयताम- नन्तर्भाव्य विशिष्टजनककृतिमत्वसंबन्धेन न्यूनपापे खतन्त्रहेतुत्वक- ल्पनात् । तद्वलेन विशिष्टाकिर्तः श्येनकहिंसाजन्यपापानुत्प- त्तेः । न च लाघवन मरणोपलक्षितव्यापारजनकत्यमेव प्रत्या. सत्तिमध्ये निवेश्यतामिति वाच्यम् । श्रुत्यर्थवाधापादकलाध. वस्याप्रयोजकत्वात् । घेदवले विशिष्टान्वयस्यौत्सर्गिकत्वे ऽपि इयेनस्य मरणजनकत्वे विध्यर्थवादप्रसङ्गेन मरणं प्रति श्येन- स्यान्यथासिद्धताया एवोपगन्तव्यतया तस्य जनकतागर्भहिन- स्त्यर्थतावच्छेदकरूपशून्यताया अपि सूपपादत्वात् । न च यदि खड्गाभिघातजनकादृष्टव्यवहितस्य श्येनस्य 'मरणे ऽन्यथासिद्धत्वं तदा हन्तृकर्तृव्यापारो ऽपि तत्रान्यथासिद्धः स्यात् । यश्च व्यापारी मरणे ऽव्यवहितसाधनं, तत्र त तुः कृतिरेवान्यथासिरोति, मर- कारणव्यापारकारणकृतिमत्वं न कस्यापि हेतुः स्यादिति वाच्य- म् । तण्डुलविक्लित्यादिरूपफलव्यवहितस्यापि तुपादिप्रक्षेपस्य तत्क- रणदशायां पचतीत्यादिव्यवहारानुरोधेन यथा जन्यथासिद्धत्वे तथा खड्गप्रक्षेपादिकरणदशायां हन्तीति व्यपदेशानुरोधेन तन व्यवहितस्यापि मरणे ऽनन्यथासिद्धनमवश्याभ्युपेयमिति सामन- स्यात् । तण्डुलक्रयणदशायां पचतीत्याद्यभाववत् खड्गादिनिर्मा- गदशायां हन्तीत्यव्यवहारात्तद्वयापारो मरणे ऽन्यथासिद्धतया न ·व्युत्पतिवादः। त्वएवाती यत्र धूमादिलिङ्गक वन्हानुमिती घटादिरूपलिङ्गाधीने द्र- व्यत्वादिभानं तत्र धूमेन चन्हिमनुमिनोति न घटेनेति प्रयोगोपप- तिः ! समूहालम्बनरूपताहशानुमिता घटादिरूपालिङ्गमयोज्यत्वा- मावस्यासत्ये ऽपि घन्टादिविधेयकत्वे तयाधात् । न ह्यनामिता- घपि द्रव्यत्वादिविधेयकत्वावच्छिन्नघटादिलिलप्रयोज्यत्वस्य घन्ह्या. दिविधेयकत्वावच्छेदनाभावो बाधित इति समवति । प्रयोज्यता. या व्याप्यत्तित्वात् ापतेनानुमितौ धूमादिलिङ्गनानकरणकत्वं सूनी- यया प्रत्याय्यते । करणएव तृतीया तति मतं प्रत्युक्तम् । उक्तम्पले सुमितौ नर्थान्वययोग्यताया अनुपपत्तेः । धन्यादिविधेयकत्वे धूमादिशानरूपकरणजन्यताच्छेदकत्वतदभावो तृतीयान्ततत्समाभ- व्याहुतनश्यां प्रत्याय्यत इत्यपि न सत् । कारविमच्यर्थस्य बि.- यातिरिक्त ऽनन्वयात् । तथोक्तसले धन्धादिविधेयत्वावच्छेदेन घटादिरूपलिङ्गशानजन्यतावदनुमितिमत्त्याभावः - पुरुषनिष्ठो नभा प्रत्याय्यते । तादृशानुमितिघंटादौ वन्ह्यादिलित्यनमदशायां प्रसि- देति वाच्यम् - धूमेन बन्हेरनुमानमिदं न घटेनेत्यादापनुमितिम- स्वाधमाक्योधानुपपत्तेरिति प्राहुः । पर्वतो घूमेन घन्हिमानित्यादी क्रियायोगाभावानेतुतृतीयैध तत्र झापकानपिपयत्वं हेतुत्य ज्ञान साप्यत्वरूपं धा हेतुमत्त्वं तृतीयार्थः । हेतुशब्दो यधपि कारणपर्या- यो न तु क्षापकपर्यायस्नथापि हेतावितिसूत्रस्यहेतुपदंन समाव्या- इतनिरूपितहेतुतामाप्रपरमपि तु समा भिण्याततरक्षामान्यतरनि- कपितहेतुतापरमेयेति समभिव्यातयन्ह्यादिशानहेतुमानविषयधूमा- दिपदादापि नृतीया तरसूघेणानुशिष्यते । गुणहेती पनम्या विक- रूपेन विधायफसूत्रान्तरमप्यन्यतरनिरूपितहेतुताविषयकमेयातो जा- ड्यायो जाड्यन पेत्यत्र जाड्यहेतुतापमादहिमान धूमेन येत्या. दौ घूमादेर्यन्मादिक्षानहेतुता प्रतीयते । हेतुत्य च पूर्वोक्तं प्रयोजन त्वमेव । गुणपदं च न चतुर्विशतिपरम, धूमादिहेतो तस्यासम्मया- त्। न च तप धूमादिपदं तमशानपरमेयोति तादशगुणत्यमेव पन्या- दिहेतोरिति पाच्यम् । तत्र धूमादिज्ञानलाक्षाणिकत्ये ऽध्यक्षानापर इत्यादावभाषरूपयन्धादिहतोलयात्वासंभवात् । नापि धममात्रप. रम् । गगनादपि कालिफसंबन्धन धर्मतया यावर्तफत्याना स मयायादिना धर्मत्वं धाभाषायसंग्राहकम् । नापिदव्याधितत्यम् । सतावा गुणत्वादित्यादौ पचम्यन्तस्पालाक्षणिकायपले पञ्चम्पनुः पपसः । किन्तु कार्यस्प ज्ञाप्यस्य पाथये भाधिसत्यम् । जास्यादेः समयोज्यपधाधये धूमादेश स्वताप्यपन्हापाधयमाधितत्याद्गुण- ·व्युत्पत्तिवाद। त्वम् । हेतौ तद्विशेषणप्रयोजनं च, पितु पाण्डित्येन पुत्र आहूतो धूमस्य स्वस्मिन्सत्त्वेन पर्वतो चन्हिमानित्यादौ पञ्चमीवारणम् । ज्ञा- पकत्वं च तज्ज्ञानजनकप्रमाधिपयत्वं ज्ञाप्यत्वमपि प्रमाजन्यज्ञानवि- पयत्वम् । अतो वन्द्यादेाप्यताम्रमण धूमादिज्ञापकत्वसत्त्वे ऽपि घन्हिना पन्हे; धूमवानयमित्यादयो न प्रयोगाः । प्रमात्वं च, याव- द्भमभिन्नत्वरूपं विवक्षणीयम् । तेन धूमव्याप्यो पन्हिरित्यादिशा- नस्य चन्हित्वाद्यशे प्रमात्वमादाय नोक्तातिप्रसङ्ग । द्रव्यत्वादेः प्रमेयत्वावच्छिन्नवन्ह्यादिज्ञापकत्वे ऽपि विशिष्टद्रव्यत्वादिनावन्हि- स्वाद्यवच्छिन्नशापकत्वे ऽपि च पर्वतो वन्हिमान् द्रव्यत्वाद् द्रव्य- त्वेन चेत्यादिर्न प्रयोगः । अन्वयितावच्छेदकवन्हित्वद्रव्यत्वत्वादि- ना ज्ञाप्यज्ञापकभावस्य तृतीयादिना योधनात् । तत्र तेन रूपेण ज्ञा- प्यज्ञापकभावविरहात् । एवं ज्ञाप्यवहादिमत्वान्वयितावच्छेदकप- तत्वावच्छिन्नांशे ज्ञापकत्वं ज्ञाप्यत्वं वा प्रतीयतइत्यपि नियमः । तेन पर्वतो चन्हिमान महानसत्यात्तन त्यादयो न प्रयोगाः । अत्रे- दमवधेयम् । पर्वतो चन्हिमान धूमान दव्यत्वान्नापि महानसत्त्वा. दित्यादौ नमा वन्ह्यादौ द्रव्यत्वमहानसत्त्वादिशाप्यत्वामाववोधने याधः । तत्र प्रमेयत्वादिना द्रव्यत्वादिशाप्यत्वस्य महानसादौ महा- नसत्वादिज्ञानज्ञाप्यत्यस्य पर्वतादौ चाप्रसिद्ध्या नाभावप्रत्यायनसंभ. व इति ज्ञानप्रयोज्यत्वं ज्ञानजन्यतावच्छेदकत्वरूपं समभिव्याहूतप- घेतादिविशेष्यतानिरूपितं विधेयत्वञ्च विशकलितं पञ्चम्यर्थ., वि. सिष्टलामो ऽन्वययलात् । एवं चोक्तस्थले नत्रा विधेयतायां द्रव्य- स्वमहानसत्त्वादिज्ञानप्रयोज्यत्वाभावः प्रत्याय्यते । तत्प्रयोज्यत्वं च प्रमेयत्वाद्यवच्छिन्नविधेयतायां प्रसिद्धम् । न चैवं पर्वतो चन्हि- मान् न धूमादित्यादेरपि प्रसङ्ग । धूमत्याचवच्छिन्नविषयकज्ञाना- भयोज्यतत्तद्धन्हित्वाद्यवच्छिन्नविधेयताया बन्धादाववाधितत्वा- दिति वाच्यम् । पर्वतादिविशेष्यतानिरूपितवन्हित्वावच्छिन्नविधे- यतात्वावच्छेदेन विधेयतायां नमा भावान्वयवोधोपगमात् । यत्र वन्हित्वावच्छिन्नविधेयतात्वमन्वयितावच्छेदकं तत्रैव तदवच्छे- देनेतरान्वयः संभवति । अत्र च बन्हित्वावच्छिन्नत्वाविशेषि. तं विधेयतात्वमेव तथेति कथं तदवच्छेदेनाभावान्वय इति तु न शङ्कयम् । पञ्चभ्याधर्थविधेयताया चन्ह्यादौ चन्हित्वाधव- च्छेदेनान्वयोपगमात्तवच्छेदेन तदन्वये चावच्छेदकतपस्य त. द्विशेषणांशे धर्मिपारतन्त्र्येण प्रकारत्वात् । प्रहते स्वरूपसंव धरूपयन्हित्वाचवच्छिन्नत्वेन सहितस्य विधेयतात्वस्वान्ययि- ·4 व्युत्पत्तिवादः। तापच्छेदकत्वात् । यन्ह्यादिपदमेव तदवच्छिन्नविधेयताशालि जानपरम् । तदुतरमतुगादिप्रत्ययो विशेष्यतारूपसंपन्धपर इति प्रा. चीनमते तु चम्हित्वाचवच्छिन्नविधयतावस्यान्वयितावच्छेदक- त्यमविवादमेव । विधेयतायास्तत्तत्संबन्धाचच्छिन्नविधेयतात्येन प- चम्याद्यर्थत्वं खीकरणीयम् । तेनार्य जानाति, आत्मत्याप्न द्रव्यत्वा- दित्यादी विषयतासंवन्धावच्छिन्नायां प्रकृतविशेष्यतानिरूपितमान- विधेयतायां द्रव्यत्वादिरूपलिङ्गमानप्रयोज्यत्वसत्वे ऽपि नापच्छे- दफावच्छेदेनाभावान्वययोग्यत्यम् । संबन्धविशंपावच्छिन्नविधेय- तात्वरूपान्वयितावच्छेदकावच्छेदेनामावयत्ययोधात । एवं शान• प्रयोज्यत्वप्रविष्एं ज्ञानमपि तसत्संवन्धान्छिनप्रकारकत्वविदोषि- तमर्थः । तेन समवायन हेतुत्यपरस्पायं पन्हिमान तपान तु धूमादिति प्रयोगस्य नायोग्यता । चन्हिविधेयतायां संयोगेन धूमम- फारकज्ञान प्रयोज्यत्वसत्येपि समवायसंयन्धावच्छिन्नतत्मकारता- शालिज्ञानप्रयोज्यतात्यरूपान्वयितावच्छेदकावच्छिन्नाभावस्थावाधा- रसंवन्धविशेषघटितधर्मस्थान्ययितावच्छेदकतया भाननियामकं तु तात्पर्यमेव धन्ह्यादिविधेयताया व्यायादिघटकाभाधादिशानभयो. ज्यत्वसत्वे भपि पर्वतो चन्हिमानभाचादित्यादिर्न प्रयोगः । मुख्य- विशेष्यतानिरूपितप्रकारताया एय निवेशनीयत्वादिति दिए । फेन हेतुना फस्मै हेतवडत्यादौ विमतिभितुताविशिष्ट हेतुनायोधयि- तुमशक्या पौनरत्यादिति न राष्ट्रयम् । हेतुशब्दस्य स्वरूपयोग्यप- रत्यार, विभक्त: फलोपधानपरत्वाद । दण्डवान् रक्तदण्डवानिति- धत् कार्यविशेषानुपरक्तहेतुताविशिष्ट कार्यविशेषोपरकहेतुनापोधे उनाकाद्धताविरहाच्च । न चान्वयवोधसंभवे ऽपि हेतुशब्दप्रयोगले यर्थ्यम् । फलोपधायकतालाभे स्वरूपप्रयोग्यताया मर्यालामसभया. दिति वाच्यम् । विभक्तरन्यार्थताया अध्यन्यत्र हष्टत्वाखेतुतापर- स्वनिधयार्थ त्तत्मयोगात् । सहायोगे ऽपि माहित्यप्रतियोगिधावकपदातृतीया, पुरेण सहागत इत्यादी । अय यदि महशब्दार्थः समभिव्याहतपदोपस्या प्यक्रियासमानकालीनक्रियान्ययित्वम् । तदन्ययित्वं च ममभिष्पा- इतक्रियायोधकपदेन मियाया यादशः संधाधः साहित्याम्ययिनि प्रत्याय्यते, ताहातत्संयन्ध एव । स च पुत्रेणत्यादी फर्तृत्यम् । दशा सहोदनो भुज्यतइत्यादी कर्मत्वादिस्तृतीयायों ऽपि स पप संबन्धः । तथा च पुत्रकर्तृकागमनसमानकालीनागमनपात्यधि- कर्मकभोजनसमानफालीनभोजनफर्मत्यादि पुरुषोदनादी तत्र तत्र ·व्युत्पत्तिवादः। प्रतीयत इत्युच्यते । तदा सह शब्देनैव तत्तत्कियाकर्तृत्वबोधने क्रियापदवैयर्थ्यम् । क्रियान्वयिनि क्रियान्वयवोधस्योद्देश्यतावच्छेद- कविधेययोरभेदेन निराकाश्तया संभवाच्च । न च तत्तरिक्रया- समानकालीनत्वामानं सहशब्दार्थः । तस्य च क्रियापदोपस्थापित क्रियायामेवान्वय इति क्रियापदसहितसहशब्दादेवोक्तविशिष्टार्थ. लाम इति वाच्यम् । एवं सति पुत्रेण सहागत इत्यादी सहशब्दार्थ- स्य क्रियापदार्थान्वयित्वेनान्यसापेक्षतया तेन सह पुत्रशब्दस्य समा- सासंभवेन सपुत्र इत्यादिप्रयोगानुपपत्तः । न छत्र समासे सहार्थस्य प्राधान्यम् । येनान्यसापेक्षत्ये ऽपि समासो भवेत् । किं तु बहुव्रीहि- त्यादन्यपदार्थप्राधान्यमेवेति चेन । समभिन्याहूतपदोपस्थाप्यक्रिया- काल एच सहशब्दार्थः । तस्य क्रियान्वयिनि नामार्थएवान्वयः । साहशकालविशिष्टे नामार्थे क्रियान्वये च क्रियायामपि साइशका- लावच्छिन्नत्वं भासते । उद्देश्यतावच्छेदकावच्छेदेन विधेयान्वयस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वात् । अतः क्रियाद्वयसमानकालीनत्वलाभ इति सा- मञ्जस्यात् । अथ चा आगमनसमानकालीनागमनादिकमेवं सहश- ब्दार्थः। तस्य कर्तृत्वादिसंवन्धेन पुरुषादावन्वयः । तादृशसंबन्धेन तद्विशिष्टे चागत आगच्छतीत्यादिपदोपस्थाप्यागमनकर्तृत्वादीनाम- न्वये न व्युत्पत्तिविरोधः । विधेयस्योद्देश्यतावच्छेदकपकाराभेद- विरहात् । न च महशब्दार्थान्वयवलादेव ततक्रियाकर्तृत्वस्य पुरु- पादौ लाभे प्रकारतयापि क्रियापदेन तत्प्रतिपादनमफलमिति तत्त- योगो व्यर्थ इति वाच्यम् । समभिव्याहूतपदेन तत्ततक्रियाया अनु- पस्थापने सहाब्देनापि तत्तक्रियाघटितसाहित्यस्याशक्यस्य चोधनं न संभवतीति क्रियापदप्रयोगस्यावश्यकत्वात् । सहशब्दार्थक्रियायाः कर्तृत्वादिसंबन्धन नामार्थे ऽन्वयश्च न व्युत्पत्तिविरुद्धः । सहश. ब्दस्याधातुत्वाद, निपातत्वाच्च । न च प्रासोट शत्रुभमुदारचेष्टमेका सुमित्रा सह लक्ष्मणेनेत्यादौ शत्रुघ्नप्रसवलक्ष्मणप्रसवयोः समान- फालीनत्वाभावात, क्रियाद्वयसमानकालीनतायाः सह शब्दार्थत्वा- संभव इति वाच्यम् । तत्रापि स्थूलकालघटितसमानकालीनत्वस- स्यात् । न च कालत्वेनैव कालस्य तदर्थान्तर्भावे पुत्रागमनपूर्वमा- गन्तरि अगतो ऽयं न पुत्रेण सहति प्रयोगानुपपत्तिः । पुवागमना- धिकरणस्थूलकालवृत्त्यागमनकर्तृत्वसत्त्वेनान्ययितावच्छेदकल्पाय- च्छिन्नप्रतियोगिताकसाहित्यामावबाधादिति वाच्यम् । तत्र क्षणत्ये- नेय कालस्य सहशब्दार्थे ऽन्तर्भावनीयत्वात् । एवं यत्र एककाले ऽपि विभिन्नखले भुक्षा नमाधिपत्य न सह भुङ्करति प्रयुज्य- ·२८ व्युत्पत्तिबादः। ते तकशालारुपमोजनाधारा ऽपि सहशदार्थे ऽन्तावनीयः । अत एघालापाद्गात्रसंस्पांनिश्वासात्सहभोजना दित्यादिना पति- तभोजनसमानकालीनभोजनमात्रस्य पापजनकत्वं न योध्यते । कपतेरपि विवक्षणात । एवं "याजनं योनिसंवन्धं साध्या सह भोजनम् | सद्यः पतत्ति कुर्वाणः पतितेन न संशय" :- त्यादौ एकदैकरात्रभोजनस्यैव सधः पातहेतुत्वं प्रत्याय्यते । तत्र ताशार्थस्यैवें सहाव्देन विवक्षणात् । अय नामार्थस्यैव सहार्थविशेष्यतयान्ययोपगमे पुत्रेण सह नागवत्ययमित्यादी सह- शब्दार्थपुलमाहित्यामाय एव पुरुषाशे नमा योध्यतइत्युपगन्तव्यम् । तश्च नोपपद्यते । तथा सत्याख्यातायोंदेश्यतावच्छेदकतयच नम- मानस्पो पगन्तव्यतया प्रसज्यप्रतिषेधस्थले निषेधस्य ते प्रति प्रा- धान्येन भाननियमव्याघातात् । पयमनागच्छन्तमपि पुरुषमाधिकृत्य तथा प्रयोगासत्रायोग्यताप्रसङ्गाश्च । एतेन तत्र पर्युदासनश्यत्मिा- यायोगपरित्याग इत्युक्तावपि न प्रतीकारः । न च तभागमनाभाध- फाल एव पुरयान्वयी सहशब्दार्थः । तथा च पुत्रागमनाभावकाला- धच्छिन्नपुरपे वर्तमानकालावच्छिन्न आगमनाभायः प्रतीयताति ने का चिदनुपपत्तिरिति वाच्यम् । यास्य पुष भायाति न त्ययं त. प्रापि ताशप्रयोगात् । तत्र च पुत्रागमनफालावच्छिमस्यागमनकt. त्वाभापत्र सत्ये ऽपि पुत्रागमनाभावकालापच्चिसपुरपे वर्तमान- कालावच्छिन्नागमनामावस्यासत्येनायोग्यतापातात् । मेयम् । सद- शब्दार्थस्तक्रियाकालः कचित्तत्मियान्यायप्रथमान्तपदा यति । कविध समभिन्याहूतक्रियायाम् । सपुत्र आगच्छतीत्यस्य पुत्रेण सहागन्छति य इति विग्रहात प्रथमान्तान्यपदार्य एव पुत्रागमनका. लान्वयो, न तु क्रियायामिति न समासानुपपत्तिः । म पान्यपदार्थ- पुरुषालामः । न चैयं समासलभ्यस्य पुत्रागमनफालापन्निस्य पुंसोधिग्रहवाक्यनापि प्रतिपादनामीहिमात्रस्यैव नित्यसमास स्वमिति भन्यतेति वाच्यम । पदाहिमात्रस्य तथात्यानियमाद । प्रथमान्तानुपस्याप्यान्यपदार्थयोधकवादुमीहेरेप तस्याश्युपगमात । भत्र चान्यपदार्थस्य प्रथमान्तोपरयाप्यत्वात् न च सृष्टे देघे गत इतिवत् प्रथमार्थे यदुमीहरसाधुत्वमिति वाच्यम् । भने कमित्याध. मुशिष्टयमीहावेच तनियमात् । भय च सूपान्तरण सविधानाम् । मत पय तदारम्मो ऽपि । प्रेण सह नागच्छतोत्यादी क्रियाया- मेष ताशमदायर्यान्वय इति पुत्रागमनफालीनागमनफर्तृत्वाचमायः अपमानार्थे प्रतीयताति सबै सुम्पम् । भारमनुग्रहन्तं पुममनुव- ·व्युत्पत्तिवादः हन्त्यामपिगर्दभ्या, "सहैव दशामः पुत्रै" रित्यादौ सह वर्तमानेस्य- ध्याहाराद्वर्तमानत्वकियामादायैव साहित्यबोध इति वदन्ति । इत्थं भूतलक्षणइत्यनेन लक्षणवाचिपदात्तृतीया ऽनुशिष्यते । लक्षणत्वं च व्यावर्तकत्वं तञ्च विशेष्यतावच्छेदकसमानाधिकरणा- भावप्रतियोगत्वम् । तदाश्रयश्च धो द्विविधो विशेषणमुपलक्षणं च । विद्यमानं सयावर्तकं विशेषणम् । पुरुषादी वर्तमानकालाव- च्छेदेन विद्यमानो दण्डादिः । अविद्यमानं व्यापर्तकमुपलक्षणम् । तापसादेः कालान्तरीणजटादिकम् । विशेषणस्य संबन्धो मतुवा- दिभिः प्रत्याय्यते । अस्तीत्यर्थे विहितानांवर्तमानसंबन्धार्थकत्वात् । अतो जटामस्तापस इत्यादावविद्यमानजटादेः संवन्धविवक्षया म- तुवाद्यनवकाशात् तृतीया । तथा चाविद्यमानस्यापि प्रत्यायनात् । विशेषणवाचि पदादपि तृतीया । यथा शायमानत्वेन लिङ्गं करण- मित्यादौ । अथ तत्र शायमानत्वादिवैशिष्टयं तृतीयया लिङ्गादौन प्रत्याय्यते अपि तु पदार्थकदेशे करणत्वादावेव तदवच्छिन्नत्वामिति चेत्तथापि सा विशेषणतृतीयेव । अनुशासनान्तराभावात् । वस्तुतो लिङ्गादी ज्ञायमानत्वादिवैशिष्टयबोधने ऽपि संबन्धविधया फरण- त्वज्ञायमानत्वाधारेवच्छेद्यावच्छेदकभावभानसंभवादेकदेशान्वय- स्वीकारी ऽनुचितः । न च संयन्धविधया करणत्वएकदेशे ऽवच्छि- भत्यमाने ऽप्येकदेशान्वयध्रौव्यामिति वाच्यम् । करणाभेदरूपे कर- णत्वे करणस्य संवन्धविधया भासमाने शायमानन्यावच्छिनत्वस्या- बच्छेदकतया भानोपगमेनैकदेशान्वयं विनाप्यवच्छेद्यावच्छेदक- भावभानात् । अथ दण्डवानयमासीहण्डी गतवानित्यादौ दण्डस्या- तीततया विशेषणत्वासंभवान्मतुवाद्यनुपपत्तिरिति चेन । प्रकृतश- ब्दप्रयोगाधिकरणकालावच्छिन्नस्येच विधेयान्तरसमभिव्याहारस्थले तदधिकरणकालावच्छिन्नसंबन्धस्यापि मतुवादिना प्रत्यायनात् । त- त्रातीतकालसत्त्वादिरूपविधेयाधिकरणातीतादिकालावच्छिन्नसंव- न्धस्यैव मतुवाद्यर्थत्वात् । अविद्यमानो ऽपि दण्डादिर्धर्मान्तरसंव- न्धसमानकालीनतया धर्मान्तरान्धयिनि विशेषणम् । तत्प्रकारेण भासमाने धर्मान्तरान्वयवोधो विशिष्टपशिष्टयमित्युच्यते । नत्वसा- चन्वायेन्युपलक्षणम् । न घा तादृशोधस्तदुपलक्षितान्वयवोध इ. त्युच्यते । कचिद्विधेयान्तरसमानकालीनमपि विशेषणं तदनन्च- यितया तदन्वयिन्युपलक्षपामुच्यते । यथा रूपवान् रसवानित्यादी रूपादिकं रसान्वयिनि। सास्नावान् गोपवाच्य इत्यादी सास्नादि- कं गयादिपदवाच्ये । कचिद्धर्मिसंवद्धधर्मान्तरसंबन्धितानपच्छेद- ·व्युत्पतिवादः फतया धर्मान्तरसंघन्धिन्युपलक्षणमतो दण्डपुरुषावित्यादिममूहा लम्बनयोधो दण्डाद्युपलक्षितपुरुषादिविषयको न तु विशिष्टविषयक इत्युच्यते । विशेप्यसंबन्धासंपन्ध्यपि तत्संबन्धितावच्छेदकतया तदति विशेषणम् । अत एव संज्ञाविशिष्टमंश्यादिशाने संज्ञादेषिप- यत्वमनङ्गीकुर्वतां प्राभाकराणां प्राचीननैयायिकानां च मते तर. स्थज्ञानविषयतयेव विषयतावच्छेदकत्वात्संज्ञादेः प्रकारस्य ज्ञान- चिपचिरोपणत्वम् । अत एव द्वित्वनाशफालीनायां दे द्रव्यहति चुद्धा न द्वित्वविषयकत्वमपि तु द्वित्वविशिष्टविषयकत्वमेव, द्वि- त्यरूपविशेषणधीजन्यत्वादित्याचार्याः । एवमप्रतियोगित्वाविशेष ऽपि घटसामान्याभावादिप्रतियोगिनि घटन्यादिकं विशेषणं नीला- दिकमुपलक्षणमित्युच्यते । क चिश्व विद्यमानमप्यतयावृत्तिन्यूना- विपत्तितया तत्र न विशेषणमित्युच्यते,किं तूपलक्षणम् । यथा बि. धमानापि जटा तापसउपलक्षणं, न तूपन्दश्यतावच्छेदकशमदमादि- घडिशेपणमिन्यलम्क चिदविशेषणस्यापि संबन्धो मत्वर्थीयन योध्यते । घटो ऽयं विनाशात्यादिप्रयोगदर्शनादिति दीधितिकृतः । तदसत् । आवश्यकार्थधातूतरणिनिप्रत्ययेनापि तत्र विनाशिपदव्यु- त्पत्तरिति ।। इति तृतीया । ब्राह्मणाय गां ददातीत्यादौ संप्रदानचतुर्थ्या प्राहाणादिसंप्रदान फत्वं दानादौ योध्यते । संप्रदानत्वं च नुख्यमाक्तसाधारणक्रिया- कर्मसंवन्धितया फत्रभिप्रेतत्यम् । क्रियाकर्मत्वं क्रियाजन्यफलशालि. त्वं तद्वत्तासंबन्धस्तनिष्फलभागित्वमेव तथा चक्रियाजन्यफलमा- तस्य संप्रदानत्यम् । अथ निरूतस्प संप्रदानत्वस्य फर्मत्वस्याविशे- पः। कर्तुरीप्सितेति सुत्रेण फर्नु, क्रियया व्याप्नुमिष्टस्य कर्मसंज्ञा- विधानात् । किग्राया व्याप्नुमिरत्वमपि हि क्रियाजन्यफलभागितये- च्छाविषयत्वमेव । न च तथायुक्तमित्यनेन तद्भागितया नभिप्रेत- स्थापि तदाश्रयस्य तत्संहाविधानात, कर्मत्वं क्रियाजन्यफलशालि- त्वमेव न विच्छागर्भम् । संग्रदानत्वं विच्छरगर्भमती भेषः । फर्म- त्यस्येच्छाघटितत्वे सूत्रे नद्धयांपत्तेः । न च तदाश्रयत्वेनानभि- प्रेतस्यापि कर्मनत्ये तत्साधारणक्रियाजन्यफलशालितयेस्यापि प्रा. मादेः कर्मतीपपत्ताविच्छादिततत्स्वपैययमेवेति वाच्यम् ।.. छादितस्य निरक्तरूपस्य यमयाधस्तष तारारूपमपि कर्मप्रत्ययेन ·व्युत्पत्तिवादः। प्रतिपाद्यतइत्येतत्प्रातिपादनाय सूत्रद्वयप्रणयनात् । अत एव यत्रौद- नस्य गलाधः संयोगेच्छया यो व्यापारस्ततो विषादेरपि तत्संयोग- स्त्र विषादी क्रियाजन्यफलशालिवाभाववाधे ऽपि तेन रूपेणे- च्छाविषयत्वाभावो ऽबाधितस्तत्र विषमनेनन भुज्यतइति प्रयोगोप- पत्तिः । इच्छाघटितकर्मत्वतात्पर्येण च देवाद्विषं भुज्यतइति प्रयो- गस्य चोपपत्तिः। न च धात्वर्थतावच्छेदकफलशालित्वेनोद्देश्यत्वं कर्मत्वम् । तदनवच्छेदकफलशालिवनोद्देश्यत्वं संपदानत्वमिति विशेषः । स्वस्वत्वध्वंसावच्छिन्नत्याग एव ददात्यर्थो न तु परस्वत्व- फलावच्छिन्नोऽपीति वाच्यम् । उपेक्षायामपि ददातर्मुख्यार्थताप- तः । मैवम् । फलानयतयेष्ठत्वमेव हि कर्मत्वम् । फलसंबन्धितये- टत्वं संप्रदानत्वम् । ब्राह्मणादिश्च न त्यागजन्यस्वत्वाश्रयतया दातु- रियो ऽपि तु तन्निरूपकतयैवाती न तस्य कर्मता । न चाश्रयत्वमपि संवन्धविशेष इति गवादेरपि संप्रदानत्वं दुर्वारम् । आश्रयत्वेना- भिप्रायस्थले कर्मसंशया बाधादन्य एव हि संबन्धः संप्रदानताघट- क इति याच्येत, तदा वृक्षायोदकमासिञ्चति, पत्ये शेत, इत्यादी सेकजन्यजलसंयोगशयनजन्यप्रत्यिाद्याश्रयतयाभिप्रेतस्य वृक्षपत्यादेः संपदानत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम् । धात्वर्थताच्छेदकफलाश्रयत्व- भिन्नफलसंवन्धस्य संप्रदानत्वशरीरे निवेशेन सामञ्जस्यात् । वृक्षा- योदकमासिञ्चतीत्यादौ द्रवद्रब्यक्रियानुकूलन्यापारो धात्वर्थः । सम्प्रदानतानिर्वाहकसंयोगश्च न तादृशधात्वर्थतावच्छेदक इति त. दाश्रयत्वं निरुक्तानयताभित्रमेवेति तत्प्रकारकाभिप्रायविषयवृक्षादेः संप्रदानतानिर्वाहात् न च प्रत्ये शेतइत्यादौ धात्वर्थतावच्छेदकफ- लाप्रसिद्ध्या तदनुपपत्तिः । भेदप्रतियोगिप्रविष्टधात्वर्थतावच्छेदके फलत्वानिवशेन प्रसिद्धिसंभवात् । एवं च ब्रह्मणायेत्यादौ ब्राह्मण- निरूपितत्वेनेच्छाविषयगेनिष्ठस्वत्वजनकत्यागकतेति बोधःनिरूपि- तत्वेन कर्तुरिच्छाविषयत्वं द्वितीयान्तार्थगोवृत्तित्यान्वयिधात्वर्थता- वच्छेदकस्यत्वान्यायचतुर्थ्यर्थः ! स्वत्वजनकत्यागश्च ददात्यर्थः । अन के चित् । ददातियोगे धात्वर्थतावच्छेदकस्खत्वनिरूपकत्वमेव संप्रदानत्वं तदेव च मुख्यम् । तथा च तत्र निरूपितत्वमानं चतु- र्यों धात्वर्थतावच्छेदकस्वन्ये ऽन्वेति । अत एव श्राद्धस्य पित्र- क्षया यागत्वमेव । दानत्वं तु ब्राह्मणापेक्षयेति शूलपाणि । तन्न त्यज्यमाने ऽर्थे पितॄणां स्वत्वानुत्पत्त्या संप्रदानत्वासंभवात् । स्व- स्वभागित्वेनोद्देश्यत्वं यदि संप्रदानत्वं स्यात्तदा पितृणामपि तथा- स्वाक्षतेः, पिनपेक्षयापि दानत्वं स्यात् । नहि श्राद्धेपितॄणां खत्व- ·व्युत्पत्तिपादः। কাবিন নাযেল । বিবের বিধবাক্যে मिलापस्य स्यधायेंत्यागवतुया स्वत्यभागित्वेन पिपादराय- স্বীঘহ্মার কন্যমাফিয়াথ বিশ্বাই: মাথায় स्थत्यं प्राह्मणानां तबानुद्देश्यत्वे ऽपि स्वत्वं प्रतिपत्तितो आयते । অনুযন্ত ম ব মহানবনিময়। বিবৃমিয়লা- গামা র এরাবিনাৱৰযেমনি ঘরধান कफलमागितया यस संप्रदानत्वे पृक्षायोदकं सिमति, पत्ये शेत. ইনকাৰহয়নিহা আহব। যাবাহীন নি। जलस्य देवाक्षारयोगो न्यादेशेन पनादिना पत्याई काम- যা যথা ময়বিহার। ময় ঘন ঘন নিমনন এর জন্য । বল ব্যািিময়াম- সি। খ ম হালাম। যেমন নাবির হালকা গামা। বিধবা दित्यादापनिसारितककरमदाने चतुर्थी तिर ग. মারাময়। সনাল মাদি- जलसंयोगादिरियाविषयो न्यन घ जननायोदशेन four বিধানাব গৃহাযাকমান্নিা সন গায়ি যখনি। নারি বনানয়মাবল। গন যত ঘিষামূল্যবানামা মালামাখাসিনা। সিগাষি হা ফুয়াখাযার। নাখো- নামাথামিয়েমান রাদিন যেন বি শর্মা। সব হাদিয়ান যায়াময়কাল, ঘাগরামঃ। দেখা যা গিযামা সহিহাহ স ম গfre বাংলাযাযাসিয়াম য , সমাহান্নামখানখানাঘাষেধান ব্যাগ। এই যম। কােথায় - গান সন্ধান সালাগেশ্বাস শামিমাংশা গালমালদ্বীনে ধ: ধবলমান থা: স খ গ থাশ - লাখ নর নামৰি যাম।মাম্বাসানুগ। না খেযেখাথে । মথ বিশাল আঘি গ্রহন যা : গাজা- সবময় মুহামধাবী শিক্ষায় ·व्युत्पत्तिवादः। १०३ तेषां संप्रदानत्वं चतुर्थ्यों धात्वर्थतावच्छेदकस्यत्वान्याय निरूपि- तत्वं स्वत्वस्य च स्वत्वध्वंसच्छारूपे त्यागे जनकत्वस्वेच्छाधीनत्वो- भयसंवन्धः । तखाभश्च विशिष्टस्य धातुशक्यतामते शक्तिलभ्य एव, तदन्तर्भावेणैव शक्त्युपगमात् । फलव्यापारयोः पृथक् धात्य- थतामते, आकालावलादेव तादृशसंवन्धलाभः । पितृभ्यो दद्यादि- खत्र च धात्वर्थान्तर्गतस्वत्वे चतुर्यो पित्राद्यन्वयी निरूपितत्वरूपो मुख्योऽर्थो वाधितरवान प्रत्याय्यते, अपि तु निरूपितत्वेनेच्छाविप- यत्वरूपो लक्ष्यार्थ एव । ददातिस्तु' तत्र मुख्य एव, श्राद्धस्यापि ग्राह्मणापेक्षयादानत्वात् । श्राद्ध ब्राह्मणस्य संप्रदानतानिहायास्ति चौद्देश्यतापि ब्राह्मणस्येत्यादिकमभिधानस्य शूलपाणेरपि संप्रदान- स्वशरीरउद्देश्यत्वांशपरित्यागे निर्भरो ऽवगम्यते । फर्मणायमभि- प्रेतीति प्रणयतो महः पाणिनेरपि संमतोऽयमर्थ । शत्रवे भयं द- दातीत्यादी जनयतीति भाक्तो ऽर्थः । एवं चीत्पादकव्यापाररूपे धा- त्व भयरूपं कर्म तद्योगितयोद्देश्यत्वात् शत्यादेः संप्रदानत्वम् । युद्धाय सनद्यतइत्यादौ सनहनादिक्रियाजन्यफलासंबन्धा. घुद्धादेन संप्रदानतानिर्वाह इति नेयं संप्रदानचतुर्थी अपि त्येन्धा- माहर्तु व्रजतीत्यर्थे एधेभ्यो ब्रजतीत्यत्रेय युद्धं कर्तुं सोदु या सन- ह्यतइत्यर्थविवक्षया क्रियार्थोपपदति सूत्रान्तरण तस्य च स्थानिनो थ्रियमाणस्य क्रियार्थीपपदस्य तुमुन्नन्तधातोः कर्मणि स्वार्थनिष्टक- मत्वे विवक्षिते स्वोत्तरं चतुर्थीत्यर्थः । तथा चाहरणकरणसनाधु- द्देश्यकत्वं तादृशचतुर्थ्यर्थ इत्यवधेयम् । अथ द यनये च प्रजापतये च सायं जुहोतीत्यादावग्न्यादेरिव "सर्वभूतेश्य उत्सृष्टं मयतजलमू- जितमि” त्यादी सर्वप्राणिनामिव पशुना रुद्र यजतइत्यादावपि स्या- गविशेषरूपक्रियायां रुद्रादेरनिराफर्तृसप्रदानतया चतुर्थी स्यादिति चेन्न । गौरवितप्रतिहेतुक्रिया यज्यर्थः । तदर्थतापच्छेदकफलं प्री- तिस्तदार्थयतया रुद्रस्य विवक्षितत्वात्कर्मसंज्ञकत्वेन द्वितीयैव न तु चतुर्थी । त्यागात्मकतादृशक्रियायां निरुक्तानिराकर्तृसंप्रदानत्वे स- त्यपि तदविवक्षणात् । प्रीतिभागितयोद्देश्यत्वरूपसंप्रदानत्वविवक्षा- यांच रुद्राय यजतइत्यपि प्रयोगः । उभयविवक्षायां परत्वेन फर्म- सशया बाधाद्वितीयैव । जुहोत्युत्सृजत्यादेः प्रीतिरूपफलावच्छिन्न- न्यागायोधकतया त्यागरूपक्रियाजन्यप्रीतिभागिनो देवतादेस्तकर्म- ताविरहानेष प्रजापति जुहोति भूतान्युत्यजतीत्यादयः प्रयोगाः। रजकस्य चत्रं ददातीत्यत्र ददातिन त्यागार्थको पि तु परा- बत्तीकरणार्थको गौणः । तदाय करणं च प्रकृते तत्कर्तृकनिर्णे- ·- व्युत्पत्तिवादः। जमेच्छामफाशको व्यापारः । तदेकदेशे कर्तृत्व रजकस्य संयधधि, पक्षायां शेषिकी पष्ठी । हन्तुः पृष्ठं ददातीत्यत्र तत्यानुकताडनानुमि- तिकाशकव्यापार एय ददात्यर्थः । तदेकदेशे कर्तृत्व हन्तुः मयन्धन, विवक्षायां पष्ठी । एवं संवाहकस्य चरणं ददातीत्सादावहनीयम् । नारदाय रोचते फलह इत्यादी रुच्यर्थानामित्यनुशासनेन प्रीतिजनकतारूपरुव्यर्थघटकप्रीतिभागिनः संप्रदानसंझा विहिता, तत्र चतुर्यर्थ आश्रितत्वं प्रीतापन्चति । ताशक्रियाथ्यतया क- लहादः कर्तृता। पुष्येभ्यः स्पृहयतीत्यत्र स्पृहाविषययुष्यस्य स्पृहेप्सित इत्यनेन संप्रदानत्वाञ्चतुर्थी तदयों विपयित्वं तस्येच्छारूपकिया- यामन्चयः। पुत्राय फुद्धतीत्यत्र फुधमुहेत्यादिसूनेण फर्मणः संपदानसं. शा। तत्रापि चतुर्थ्यथों विषयित्य कोप इन्वति । क्रोधस्य द्वेषविशे. पात्मकतया भक्तिथद्धादिवत ज्ञानचिशेषरूपत्वेन चा सविषयक- स्यात् । एवं सत्रये द्रुघुतीत्यादायपि तेनैव संप्रदानचं द्रोहो ऽपचि. कीर्या अहितेच्छेति यावत् । अहितमागितयेच्छाविषयता तनिक- पकत्वं चतुर्थ्यर्थ इच्छान्वयी, अहिनान्वय्याधेयत्वं था । अतः कर्म- त्यादिसूत्रस्थापियाईयो अक्षान्तिः । परोत्कर्षामहिष्णुता ।.प. रोकर्पगोचरो द्वप इति तद्विपयस्य परस्य तेनैव संप्रदानता । असूया निगुणिदोषा विष्करणम् । तद्विषयस्याप्यनेन संप्रदानता विषयता- विशेषस्तत्र चतुर्यर्थः। विप्राय शतं धारयतीत्यादी धारेत्तमर्ण इत्यनेन धनिकविमादेः संप्रदानता। अथ को ऽयं धार्यर्थः न तावद्दव्यान्तरदानमगीकृत्य परदत्तद्रव्यादानम् । तथा सन्यादानापरतो धारयतीति प्रयोगानु- पपत्तेः । मादानस्यावर्तमानत्वात् । न चेष्टापत्तिः । पारिशोधन सथा प्रयोगात् । नापि तादशादानध्वंसः । अधमर्णस्य तदकर्टला- सू । नचादानमिच्छाविशेपस्तद्वतः घुसस्तदाभयतया तत्वर्तृत्ववत्त- दुध्यसाश्रयतया कत्कनृत्वमप्यक्षतमिति वाच्यम् । एवमप्यादानध्वं- सत्य परिशोधनोत्तरमपि सवेन तदानीमपि धारयतीति प्रयोगाप- तेः । न च परिशोधनप्रागभावविशिष्टो निरुतादानध्वंसस्तथा । Taraगानगपरिशोधनप्रागमावदशायां परिशद्धमृणमादाय नमागमाया....... ...: च पुनर्गृहीत्वा पुनः परिशोधनीयं तदादाय धारयतीत्यापत्तेः । तदी- ·म्युत्पधिपादः। १०५ पपरिशोधनस्यापि स्वकर्तव्यतयापूर्वाभ्युपगमविषयस्यात् । तत्माग मावस्य पूर्वपरिगृहीतशोधनोत्तरमपि सत्वात् । न च स्वप्रतियो- ग्यादाननिर्वाहकाभ्युपगमविषयीभूतं यद् द्रव्यदानं एकक्षणावच्छि- काधिकरणवृत्तित्वसंबन्धेन तद्विशिष्टान्यप्रागभावविशिष्टादानध्वं- सस्तथा । उक्तस्थले चौदीच्यपरिशोधनप्रागभावः प्रथमादानप्रयोज- काभ्युपगमविपयपरिशोधनविशिष्टः । प्रथमपरिशोधनप्रागभावश्च प्रथमपरिशोधनोत्तरं नास्त्येवेति नोक्तातिप्रसङ्ग इति वाच्यम्। एवमपि यस्य ऋणस्य परिशोधनमप्रसिद्धं तदादानपूर्वकालीनस्य तावद् द्रव्यं मया तुभ्यं देयमित्यभ्युपगमस्य तदुत्तमद्देश्यकत्वेन स्वकर्तृका- न्योद्देश्यकतावद्व्यदानमेव विषय इत्युपेयम् । तदुत्तमर्णोद्देश्यक- तरकर्तृकतावद्व्यदानस्याप्रसिद्धत्वात् । तथा चान्योद्देश्यकताव- द्रव्यदानोत्तरं तदभ्युपगमविषयद्रव्यदानाविशिष्टान्यमागभावास- स्वाद्वारयतीति व्यवहारानुपपत्तिरिति चेत् । अत्राहुः । ऋणग्रहणे- नाधमर्णनिष्ठः परिशोधननाश्यो एविशेपो जन्यते । तेनैवाइष्टेन ऋणमपरिशोध्य मृतस्य नरफादिकम् । नथा च द्रव्यान्तरदानाभ्यु- पगमपूर्वकपरदत्तद्रव्यादानजन्यादृष्टविशेषवत्त्वमेवधारयतेरर्थः । तघटकदानान्वयि कर्तृत्वं तत्र चतुर्थ्यर्थः । न च ऋणाशोधनमेष दुरदृष्टजनकमुपपातकमध्ये तस्य परिगणनात, न तु ऋणादानम् । तस्य तथात्ये मानाभावादिति वाच्यम् । ऋणादानस्य दुरदृष्टविरोप- जनकत्वे ऽपि परिशोधनेन तस्य नाश इति योधनायापरिशोधनस्य नरकरूपफलोपधानप्रयोजकत्वाभिप्रायेण तस्योपपातकमध्ये परि गणनोपपत्तेः । ऋणमादायापरिशोधकस्य नरकमागितया ऋणादा- नस्यैव दुरदृष्टसाधनतायाः कल्पनीयत्वात् । गृहीतर्णपरिशोधनापे- क्षया लघुत्वात् । अपरिशोधनस्य हेतुत्वे परिशोधनपूर्वकाले ऽन्यप- रिशोधनसत्त्वे दुरदृष्टोत्पत्तेरावश्यकतया परिशोधनस्य तन्नाशकता- या आवश्यकतया ऽस्माकं तत्कल्पनाधिक्यविरहात् । परिशोधनो- तरफालं परिशोधनाभावसरवेन तवलात्तदुत्तरमएवारणाय प. रिशोधनध्वंसस्य प्रतिबन्धकतायाः कल्पनीयतया भवन्मते गौग्या- छ । न च परिशोधनानुत्तरमरणमेव पापजनक घाव्यम् । तथा च नोक्तातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । गृहीतद्रव्यमपरिशोध्यमरणस्थले त. द्रव्यपरिशोधनाप्रसिध्या तदनुत्तरत्वादिघटितरूपेण हेतुतायाः फल्पयितुमशक्यत्वादित्यलम् । यूपाय दारु इत्यादी न संप्रदान चतुर्थी, अपि तु तादर्थ्यर्थे सूत्रान्तरेण । तादर्थ्य च स एवार्थः प्रयोजनमस्य तत्यम् । समाभिव्याहतपदार्थे तादर्थ्यविवक्षायां तबा- ·व्युत्पत्तिवादः। चकाच्चतुर्योति तदर्थः प्रयोजनवं चात्र न जन्यांपम् । दुःखादेः पापादिजन्यतया दुःखाय पापमित्याधापत्तः, नापिजन्यतयेच्याविष- यत्वम् । स्वर्गादेः पुण्यादिजन्यत्वेनेच्छाविषयत्वात् स्वर्गाय पुण्य- मित्याधापत्तेः । तथा सति पतुं प्रजतीत्य पाकाय प्रजतीति नि- हाय तुमथैतिसूत्रप्रणयनचैयात, पापादेनिरुतयजनार्थतयैव सद्वाचकपदाच्चतुर्युपपत्तः । अपितु समामिव्याहतपदार्थनिष्ठज्या- पारच्छानुकूलेच्छाविपयाचं तत्प्रयोजनत्यं तत्प्रयोजनत्यसयताये- च तदिच्छाधीनेच्छाविषयव्यापाराश्रयत्वं चतुर्य्यर्थः । प्रथमेच्छायाँ यूपादेः प्रकृत्यर्थस्य दारुणो यूपेच्छाधीनेच्छाविषयलक्षणादिरूप- व्यापारवत्तया यूपार्थत्वमिति तद्विवक्षया यूपपदारुचतुयाँच्छिा. धीनेच्छाविपयव्यापाराश्रयत्वं चतुर्थ्यर्थः । प्रथमेच्छायो यूशः प्रकृत्यर्थस्य विषयतया स्वयः । एवं रन्धताय पालीत्यादावूधम । तत्र ताहव्यापारस्तण्डुलधारणादिः पुण्यादेः स्वच्छाधीनच्छा- विषयच्यापारानाथयतया न स्वर्गाय पुण्यमित्यादिपयोगो, अजना- हेपाकानुकूलव्यापारानाथयतया न पाकाय प्रजतीयादायनेन . तुर्थीति तुमच्चेस्यादिसूत्रम् । तदर्थश्च तुमनन्तपसातुना पारशी ऽर्थः प्रत्याय्यते । समभिव्यास्तक्रिया विततपरात्तद्धानुटि- तभावकदन्ताच्चतुर्थीति । पर्नु प्रजतीत्यत्र तुमुन्नन्तेन मजने पाया- विपच्छाधीनेच्छापिययय योध्यते । सुमुरण्युत्तापितिसूनेस- ममिव्याहतक्रियायों प्रकृतमियासमानकाईफत्वसहिततदिच्माधी- गच्छाविषयत्वरूपतदर्थकत्येन विवक्षितायो तुमुनुण्वुलोपिंधानात । पतत्सुत्रस्यापि सर्गाय पुण्यमित्यादि विषय इति सो ऽसा- धुरेष । प्रधानाइर्ते प्रजतीत्यर्थे एधे यो प्रजतीत्यत्र पथस्य में प्रजनप्रयोजनत्यं सिरत्याद । प्रजनस्प सदनुपुराव्यापारा नायरयाच्चेति न तादर्य इति सूत्रस्य मतिर्मापि तुमर्यादित स्यारेधपदस्य मियारूपभाषपचनत्यामापादिति तत्र क्रियापोंप. पदस्येति चतुर्थी । सदा शियापपदस्तुममन्तो यो धातु. रमयुक्तस्य यत्कर्म तत्प्रयोर्ग घिना तदर्थफर्मतया यनिक्षित त. शायफाच्चतुति । तत्र चाहतुमिति तुमनन्तार्थः समभिष्या- इतक्रियान्यसाधकमेत्यान्यस्याहरणे, तासापर्मतया एचस्य विक्षितस्याना चतुर्थी चतुर्या पर्धानकर्मकाहरणप्रयोजन- फत्यम् । पाकाय पजतीत्यादी पायातुमित्यापेषायामननव स. वेण चतुभ्युपपत्तायपि यदा पाकरतीच्याधीमेशाविषयायाम यजनस्व विधक्षितमपि तु पार्थसाधनमाधिपयस्वरूप पापाक- ·व्युत्पत्तिवादः। त्यमेव तत्रापि चतुर्युपपत्तये तुमादिति सूत्रम् । अश्वाय घास इत्यादावश्वपदस्याश्वभोजनपरतया तादर्थ्यचतुर्येव । आष्ट्रियते इ- स्यस्याध्याहारेणाश्वं भोजयितुमाहियतइत्यर्थविवक्षया क्रियार्थोपपदे- *त्यादिसूत्रेण चतुर्युपपत्त्या अश्वपदस्य मुख्यार्थपरत्वोपपादने ऽपि अभ्यघास इत्यत्राश्वपदस्य तद्भोजनपरतायास्तादर्थ्यचतुर्थ्याश्वावश्य- कता । अन्यथा ऽऽहतपदसापेक्षतया चतुर्थीसमासानुपपत्तेः । न च तथापि समासानुपपत्तिः, रन्धनाय स्थालीत्यादौ तद्वारणाय चतुर्थी तदर्थेतिसूत्रेण समासे प्रकृतिविकारभावस्य नियामकत्वानुसरणा- दिति वाच्यम् । थारामगृहाश्वघासादौ चतुर्थोतियोगविभागेन शा- ब्दिकैः समासोपपादनात् । नमः स्वस्त्यादिशब्दयोगे ऽपि, तदर्थ- विशेषणवाचकपदानमः स्वस्तीत्यनेन चतुर्थ्यनुशिष्यते । नमः श- ब्दार्थस्त्यागो नमस्कारश्च एपो ऽयः शिवाय नम इत्यादी त्यागार्थ- कः। चतुर्थ्या च तत्र प्रकृत्यर्थस्य शिवादेरुद्देश्यत्वं प्रत्याय्यते । त्या- गश्च यदि शिवस्यायं भवत्वित्यादिफलेच्छाधीनस्वस्वत्वामावेच्छा- रूपस्तदा त्यागोदेशत्वं त्यागजनफेच्छायाः स्वत्वभागितया विषय- त्वम् । यदि च त्यागरूपेच्छैव स्वस्वत्वाभावमिवान्यदीयत्वेन त्य- ज्यमानगतं स्वत्वमपि तत्र विपयी करोति, न तु तझनकेच्छां तदा स्वभागितया त्यागविपयत्वमेव तदुइंश्यत्वम् । शियादेर्विग्रहवती स्वीकारामावात् तदाकारतया ध्यातमन्त्रस्य त्यागोद्देश्यतामते तद- भावाच । त्यज्यमानोपचारादौ स्वत्वाभाचे ऽपि तदीयत्वेन द्रव्ये स्वत्वावगाहिनीच्छा विसंवादरूपैव । द्रष्यनिष्ठे ऽन्यदीयस्वत्वे घा- धितं शिवादिनिरूपितत्वं शिवादिनिरूपितप्रसिद्धस्वत्वान्तरे या बा- धितं तत्तद्रव्यसंबन्धमवगाहते । न च स्वत्यान्तररूपफलेच्छा विना स्वस्वत्याभावगोचरेच्छेव न संभवतीति शिवादिस्वत्वं त्या- गस्यैवविषय इति पक्षो ऽसंभवदुक्तिक इति धाच्यम् । स्वस्वत्वा- भावविषयकेच्छायाः पुण्यादिरूपफलजनकत्वात्तद्विषयस्य पुण्या- दिजनकतावच्छेदकस्यापि पुण्यादिफलकत्वात् । अन्यथा तत्स्व- स्वस्यापीधाजनकतया स्वतो ऽपुरुषार्थतया च प्रथममपि तदिच्छाया असभवेन प्रथमकल्पस्यापि हेयत्वापातात् । तत्र च प्रथमकल्पे स्वस्वत्वप्रकारकेच्छाजन्यत्वं, जन्यता संबन्धन ताहशेच्छावत्त्वं धा चतुर्थ्यर्थ । तन प्रकृत्यर्थस्य शिवादेविषयताविशेषसंवन्धनान्वयः । द्वितीयकल्पे च विषयिताविशेष एव चतुर्थ्यर्थः । तत्र च निरूपित- स्वसंवन्धन शिवादेरन्वयः, नमः पदार्थत्यागस्य च विषयिताविशेष- संबन्धेन द्रव्ये ऽन्ययः । दुव्यस्यैव वा विशेष्यतया भासमानत्यागे + ·L म्युत्पतिवादः। पिपपिताविशेषसम्पन्धेनाम्पयःम घ प्रथमान्तपदार्थस्य मुख्यवि. दोप्यतानियमः भूतले घट इत्यादी निपातार्थस्यापि मुख्यविश- प्यतया मानानु शिवायोत्स्जतीत्यादायिव नात्रानियकर्तसंप्रदा- मतानियमः, पदार्थस्यक्रियात्याभावात् । नमःपदेन च स्वप्रयोफ्ट- पुरषफर्तयत्योपयगणेय त्यागो ऽभिधीयते । भन्योपरितनमापदे- माम्यदीयत्यागायोधनात् । तत्पुरुषोधरितनमापदाद स्यागर्योधे सति' त्यागे स्पस्यमाने द्रव्ये चान्यदीयस्यसंशयानुदयात थित पच त्यागे सदीयत्ययोधनायाई ददात्यादिवदहन्नम रति न प्रयुज्यते । न था परफोयत्ययोधनाय चैनो नम स्यादि । अस्विजा च यजमानरूपपु- रूपान्तरीयतत्तद्दव्यत्यागे खीयत्यमारोप्येय पूजायां नमः पदं प्रयु. व्यते । स चारोपस्तस्य पिशेपदर्शनदशायामप्याहार्यतयोपपद्यते, इति प्रतिनिधिमयुक्तस्य दानवाक्यस्यैव पूजायां ताशनम:पदघटि- तपास्यस्य याधिताये ऽन्यदएजनपत्यं न विरुद्धम् । अस्मच्छ- दाशियन स्वोधारणकर्तुत्योपलक्षितपुरपविशेषवाचकानमःपदाद्वि- शेषरूपेण पुरुषमानम् । अशक्यस्य चत्वादेर्मानासंमये तस्यापि पाच्येन्तमायः स्वीकरणीयः । तदनुगमर्फ चोपलक्षणीभूतमेकफा- सीनामयात्तिशरीरजातियम् । स्वत्वाननुगमे ऽपि शक्त्यैश्यं कर्य चिदुपपादनीयं, सर्वनामशक्त्यश्ययन । उपलक्षणरूपप्रविष्टमुधा- रणं घेदीयत्वेन विशेषणम् । अतः पूजाभिनयादृच्छिकाप्नत्यागयोध. मायानं नम प्रति प्रयोगा। योग्यताप्सच्चे ऽपि तत्र नमःपदप्रयोगस्य दापोधिनत्येन तटितत्तत्पदशक्यपुरुपापलक्षणरूपामसिद्ध्या का- पफत्यात् । अत एव पया नीचप्रीतिहेतुक्रियास्थले पूजयतीत्यादि- धारणाय पूजयत्यादिवाच्यमीती गौरवितचिव, स्वसमभिव्याहू- सपदार्थफर्टपुरुषायधिकोत्कर्पयत्तित्वरूपमुपलक्षणमुपेयते । उक्त सले च योग्यतासरचे ऽपि नीचत्तिप्रीतेस्तस्याभावेन तत्चात्पर्येण पूजयत्यादेर्ने प्रयोगः । तथा च नीचोद्देश्यकत्यागतात्पर्येण नमःप. दाप्रयोगातदतिप्रसङ्गवारणाय गौरवितोहेश्यकत्यागएव नमःपद्- शक्तिरित्यनादेयम् । गौरवितोद्देश्यफत्यस्य नमःपदार्थशरीरे निशे यि गौरवितोद्देश्यपूजातिरिकद्रव्यत्यागयोधनाय नमःपदप्रयोग- धारणायोक्तविशेषणस्योचारणे ऽध्ययश्यं निवेशनीयतया तत एव Trmananा अतिरे ----- " स्यागवावता मन्यया पूर्वपदवातिप्रसङ्गः । एवं व देवाश्य- ·व्युत्पत्तिबादः। स्वादेरपिनयाच्यान्तर्भावः। अताहशत्यागतात्पर्येण स्वाहादिप्रयोगस्य देशनादशितत्वविरहेणैवानतिप्रसङ्गात् । अत एव तान्त्रिकपूजाया- माचमनीयादिदाने ऽग्निप्रक्षेपोपहितपित्रुद्देश्यफत्वविरहे ऽपि स्वाहास्वधाप्रयोगस्य नासमवेतार्थता । एवं च सति नमाखाहाव- धाशब्दानामेकस्सले अन्यप्रयोगस्य घेदबोधितत्वाभावनैव नातिप्रस. गा नतिरूपो नमःपदार्थश्च स्वापकर्षबोधनानुकूलः स्वीयव्यापा- चतुर्था चापकर्यान्वय्यबधित्वमवधिमत्त्वं वा प्रत्याय्यते स्वमु- चारयिता । तथा च चैत्राधुञ्चारितानमो हरयइत्यादिशब्दार्यव- धिकचनापकर्यवोधानुकूलवेत्रीयव्यापार इत्याकारको योधः । ना- रायणं नमस्कृत्येत्यादौ नमःशब्दयोगे ऽपि न चतुर्थी । द्वितीयया कारफविभक्तित्वेन बलीयस्या याधात् । अथान नारायणादिनम- स्वारघटकापकर्पावधित्वमेव तच न फर्मत्वम् । फर्मत्वं च क्रिया- जन्यफलशालिवादिरूपमेय तश्च न तस्येति द्वितीयाया नायं विष. यः । न चापर्पयोधरूपफलाश्रयत्वरूपफर्मत्वं तत्रायाधितमेवेति याच्यम् । एवं सति नारायणाधिकापकर्षवोधकदण्डवत्मणिपाता- दिजन्यताहशापकर्पयोधाश्रयतायाः पुरुपान्तरसाधारणतया नाराय- गप्रणामदशायां मनुष्य नमस्करोतीत्यादिप्रयोगापत्तिः । यदि चा- पकर्षावधित्वप्रकारकाबांधानुकूलव्यापारो नमस्कारस्तटकबोधवि- शेष्यतया नारायणादेः कर्मत्वम् । क्रियाजन्यफलशालित्यरूपे फर्म स्वे च व्यापारांशे ऽनुकूलतासंबन्धेन विशेषणीभूतं फलमेव विव- क्षणीयम् । अत्र चानुकूलमेव व्यापारांशे विशेषणमित्यपकांवधि- त्वयोचुः पुरूपान्तरस्य न कर्मतेत्युच्यते, तदापि नारायणं प्रणम्ये- स्वादावेच फर्मत्वमुपपद्यते न तु नारायणं नमस्कृत्येत्यादौ नमःपदा- घटकज्ञानस्य धात्वर्थताविरहण तद्विषयतायाः कर्मतानात्मकत्या- त् । छतिविषयतायाश्च नम:पदार्थव्यापारपव सत्त्वात नमस्करोतीत्यादौ रुधातुनैव व्यापारवोधात् । अत्र च स्वापकाव- चित्यप्रकारकोधविषयतामात्रं निपातार्थः । अत्र स्वं समाभिव्याहूतः कता, तथा च ताशयोधविषयताप्रयोजकव्यापारानुकूलकातिमा- निति समुदायाधीनो धोधः । ताहराविषयताश्रयतया नारायणादेः कर्मत्वमा यतो धात्वर्थतावच्छेदफफलशालित्वं फर्मत्वमित्यत्र धा- स्वर्थतावच्छेदफत्वं न धातुशक्यतावच्छेदकत्वमपि तु व्यापाररूपा- ये ऽनुकूलतासंबन्धेन विशेषणतया धानुप्रतिपाद्यत्वम् । प्रकृते नि- पातार्थे धात्वर्थस्य साक्षादन्वये ताइशयोधविषयत्वरूपस्य तदवच्छ. दफयमक्षवमेव । न चैवं पूर्वदेशादर्गभ्यादिफर्मत्वं दुबार विभागा- मैवम् ।

·व्युत्पतिवादः। दौ क्रियाजन्यन्यसत्त्वे पि निरुक्तधात्वर्थतावच्छेदकत्वाभावात् । न हि विभागादिगम्याधर्थे कथमपि विशेषणतया भासते । एवं व नारायणादेः करोतिकर्मत्वे पिनम-पदादिकं विना न तद्योगे नारा- यणादिपदोत्तरं द्वितीया । तदर्थान्वयिफलोपस्थापकाभावेन तदया- नन्ययात् । नापि नारायणं फलं फरांतीति प्रयोगापत्तिः। फल- स्था धात्वर्थव्यापार साक्षादविशेषणत्वात् । निपातातिरिक्तनामा- र्थस्य धात्वर्थे भेदेनान्वयम्याव्युत्पन्नत्वात् । धात्वर्थे साक्षाद्विशेषा पीभवत्येव फले द्वितीयार्थाधेययस्यान्वयात् । अत एव पुरस्कृत्य शिखण्डिनमित्यादायपि शिखण्डादेः रुतिफमता । धात्वर्धव्यापार- विशेषणपुरा पदरूपानिपातार्थानदेशायस्थानरूपफलाश्रयत्वात् । ना- रायणो नमस्क्रियते, ज्यायान पुरस्कायत, इत्यादौ निपातायफलं धात्वर्थव्यापार विशेष्यतयैव भासत । तदन्वितमाश्रयत्वं कर्माल्या. सादिना प्रत्याय्यते अथैवमपि फारफविभक्तो साक्षादात्वर्थान्धयि- त्यनियमभङ्ग रति चैत ताशनियमे निपातातिरिक्तार्थमन्तरा- त्वत्यस्यैव साक्षादर्थयात् । अन्यथा घरो पडाज्ञायते न पारिमा- ण्डल्यादित्यादी फारकपञ्चम्या जन्याचन्वयिनि नजाभाचे प्रति- योगितया स्वार्थप्रयोज्यत्यादिवोधनासंभवात् । पारिमाण्डल्यादिनि- रूपितमपि प्रयोज्यत्वं विषयितया तदपच्छिमजनतापमानादी प्रसिद्धम् । प्रयोज्यत्वविशिष्टोत्पत्तिरेव पासष धात्यर्थः । तत्र - शम्यन्तार्थपारिमाण्डल्यनिरूपितत्यस्याभायो ममा योध्यते । उता रीत्या क्रियायोगे नमस्कार्यस्य कर्मत्वे ऽपि स्वयंभुषे नमस्कत्येत्यादी चतुर्थी अपकर्षाविधित्यमापियक्षया । के चित्तु नागयणे नमस्क- स्यत्यादी नमःपद नतिकर्मपरम् । तथा च नारायणं नतिफमों कृत्ये. स्पर्थविपक्षया घटं गुफ्लं घरोति शुक्लीकरोतीत्यादी घारिप मा. रायणादे शातिकर्मता शिषण्डिनं पुरस्कृत्येत्यादी पुरपदमप्रस्थि तपरम् । एवं घट साक्षात्करोतीरयादी साक्षारपर्द प्रत्यक्षपिपयपर. म् । एवं दुःखमाविष्फोतीत्यादाययाविपद पानगोचरामिति सर्यत पूर्ययद्वितीयानि इत्याहुः । नमापदस्य धर्मियोधकरये हरिराधिर्भवतीत्यादिधनमो भवतीति प्रयोगप्रसङ्गात । तस्मानमा स्करोतीत्याविष्करोति पुरस्करोति मल पारोतीत्यादी नमःमभृतपो निपाना धर्मवाचका एप, लापयात् । तत्तरार्माध्यस्य दर्शितस्येय कमतोपपसे। आधिर्भवतरियादिप्रयोगानुरोधेन पाविरादितदानां प्रफटताश्रये धामणि लणणोपेयते । शुक्ला पर इत्यादी गुरलादित. दानामिया प्रस्तुपा सत्रापि प्रकरतादिब्यो धर्म पर तदनस्पैन ·ग्युत्पत्तिवादः। धात्वर्थभावे धर्मरूपे भेदान्वयः । कियायां खार्थाभेदान्वये, आवि- रादेरेवाकाला स्वीक्रियते, न तु नमःपदादेरितिं न नारायणी नमोभ. यतीत्यादेः प्रसङ्गः । शुक्ली करोतीत्यादी चिप्रत्ययान्तस्यापि शो- फ्ल्यादिधर्म एवार्थः अभूततद्भावे तदनुशासनात् । अभूतस्य पूर्वका. खावच्छेदेनशुस्लादिभावरहितस्य तद्भावःशौफ्ल्यादिअथवा अभूतः पूर्वकालावच्छदेन धर्मिण्यविद्यमानस्तद्भावः शौक्ल्यादि शुक्ली भव- तीत्यादौ तु दर्शिता गतिः । न चाभूततद्भावपर्यन्तस्य निचमत्ययवा- ध्यत्वे गौरवाच्छुक्लादिपदोपस्थाप्यपदार्थतावच्छेदकशीलवाद्यन्वयि अभूतत्वं चिप्रत्ययाथों ऽस्तु । शुक्लतर इत्यादी तरवाद्यर्थोत्कर्षस्येव व्यर्थस्यापि व्युत्पत्तिधैचित्र्येण पदार्थतावच्छेदके ऽन्वयसंभवादिति पाच्यमामन्मते ऽपि शक्लियादिभायस्यैय च्चिप्रत्ययार्थतोपगमेन गौ- रवानवकाशात् । पूर्वकालावच्छिन्नस्वनिष्ठाभावप्रतियोगित्वसहित- स्याधेयत्वस्य प्रत्ययार्थ प्रकृत्यर्थस्य संवन्धतया.भानोपगमाताशौक्लचा- दावभूतत्वलाभेनैव जलपरमाणुः शुक्ली भवतीति प्रयोगाप्रसङ्गात् । शोकचादेर्धमत्वेनैव वाच्यता न तु ताप्येणेति न शत्त्यानन्त्यम् । प्रकृत्यर्थतावच्छेदकतत्तद्धर्मनिष्ठाधेयताविशेषाणामेव संबन्धतया भानोपगमाद्धर्मान्तरस्याभूतत्वमादाय न जलपरमाणुः शुक्की भवती- स्यादिमसङ्गः। प्रकृत्यर्थतावच्छेदकगतप्रागविद्यमानत्वस्य च्चिप्रत्य- यार्थत्वमते तु शुक्ली भवतीत्यादी प्रकृत्यर्थतावच्छेदकशोरल्याद्य- भावस्य मागपिक चिद्विद्यमानतया तदभावान्वये योग्यतानुपप- त्तिः । तत्तद्धर्मिण्यविद्यमानत्वस्य च्व्यर्थत्वे शत्त्यानन्त्यमिति पूर्व- फालावच्छिन्नो भाव एवाविद्यमानत्वम् । तस्य च प्रकृत्यर्थताय. च्छेदफे सामानाधिकरण्यसहितप्रातियोगित्वसंबन्धेनान्वयो याच्यः। प्रमत्यर्थं च ताशसंबन्धनाभावविशिष्टस्य वैशिष्टयमानमुपयम् । श्रन्यथा ऽन्यत्र स्वाभावसमानाधिकरणस्याशीफ्ल्यादेः सर्वदा शुक्ल. काकादावपि सत्त्वेन काको शुक्ली भवतीति प्रयोगः स्यात् । अ- प्राभावरूपपदार्यान्तरविशिष्टप्रकृत्यर्थतावच्छेदकवैशिष्टयभानंचम- छत्यधे न संभवति । प्रत्या स्ववृत्तिसहकारेण स्वार्थे याहशधि- शेपणावच्छिन्नप्रकृत्यर्थतावच्छेदकीयसंवन्धो न प्रत्याय्यते । पदा- न्तरसमभिन्याहाररूपाकासयापि प्रत्यर्थतावच्छेदकीयताहशयि- शेषणसंबन्धावच्छिन्नसंयन्धाप्रत्यायनेन प्रकृत्यर्थतावच्छेदकीयसंव- म्धे रिचप्रत्ययार्थाभावविशिएप्रतियोगित्वरूपविशेषणस्य प्रकृति- त्या भासमानस्य भानासंभवादित्यनुपपत्तिः । अस्मन्मते तु भव- त्यर्थेभावे च्चिप्रत्ययान्तार्थस्याधेयतासंबन्धन पूर्वकालापच्छिन्नस्था- ·ध्युत्पचियादः। मावाधिकरणविशिष्टस्य शोषल्यादेः सामानाधिकरण्यसंवन्धेनवा- न्ययस्योपगन्तव्यतया तेन संबन्धेन चाधिकरणविशिष्टाशीफ्ल्या- दिना विशिष्टस्य भक्त्यर्थस्वारयाताधये आश्रयत्वे निमपितत्य- संवन्धमानात् । ताहविशिष्टनिरूपिताश्रयत्वस्य च पूर्वकालाप- च्छेदनासोपल्याघमायाधिकरणएच सत्येन नोक्तातिप्रसङ्गः । अन्य- स्म्बयमूहम् । खस्तिं भवतइत्यादापाशी खस्त्यर्थः सा च परदित- विषयकस्वैच्छा, स्वमुच्चारपिता, हितान्ययी संबन्धधतुर्यर्थः । एवं भवदीयहितविपयिणी मदीयेच्छेति योधः । पाल्याणार्थको ऽपि स्वस्तिशब्दः, "वस्त्यस्तुमह" मित्यादी, तथापि चतुर्थ्यर्थः संपन्धः स्वस्त्यर्थीन्ययी इत्यलम् ॥ इति चातुर्यनिरूपणम् ॥ श्रीगणेशायनमः । वृक्षारपणे परतीत्यादी पशम्या प्रकृत्यर्थ वृक्षादेः पत्तनादिमियापादानत्ये प्रत्याय्यते । अपादानत्वं च स्व- निष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकीभूतक्रियाजन्यविभागाश्रयत्वम् । प- नांदः सनिष्टरक्षादिविभागजनकसपतनावपादानत्ववारणाय भूता- न्तं क्रियाविशेषणम् । भेदप्रतियोगितापच्छेदकत्वे विभाग पश्च- भ्या शक्तियमा भेदे विभागे च पृक्षादेः प्रयत्पर्यस्पाधेयतासंघ. धेनान्वयः । प्रतियोगिताचच्छेदकत्वमाश्रयत्वसंबन्धेन । विभाग जनकतासंबन्धन नियायामन्येति । जनकतासंबन्धस्य प्रतियोगिता नपच्छेदकतया नभा तसंवन्धावच्छिन्नविभागाभावः क्रियायां घो- धयितुं न शक्य इति चेत्तर्हि विमागजनकत्वमेव पचम्यों ऽस्तु । प्रतियोगितावच्छेकफावस्येव तस्याप्याश्रयतासंबन्धेन क्रियायाम- चयः 1 पर्व च वृक्षनिष्ठभेदमतियोगितावच्छेदकतनियिमान- फपतनाथयः पर्णमित्याचाफारक उक्तस्थले योधः । अप पञ्चमीस. मभिव्याहूतनत्रोकयोः पञ्चम्यर्थयोयोरेवामावरूपं योध्यते, यथा- योगमेकतरस्य वा । माया पक्षः । पर्ण वृक्षारयतति न खस्मादि- स्यत्र स्वनिष्पयतने स्वनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदफायामाचासत्वे ऽपि स्वनिष्ठविभागजनकत्वामावतात्वेन वृक्षारपतति, न भूतला. दित्यत्र पतने भूतलादिनिष्ठविभागादिजनकत्याभावसत्वे ऽपि तनि- भेदप्रतियोगितायेच्छेदकत्वाभावासावेनायोग्यातापत्तेः । नापिद्वि- तीयःवृक्षापर्ण पतति न पर्णादित्यत्र पनिपतने पनिठविभा. माजनकत्वस्येव पत्रान्तरनिष्ठ सदप्रतियोगितावच्छेदकतया पत्रनिष्ठ- भेदप्रतियोगितानयच्छेदकरवस्थापि वाधाधोग्यताया निर्वाहयि- तुमशक्यत्यादिति अाहुः । विमागो जनकत्वं च पञ्चम्यर्थः । - मागे प्रत्यर्थस्यावधिकत्त्व संपन्धस्तेन संबन्धेन प्रत्यर्थविशिस्य ·. न्युत्पत्तिवादः। विभागस्य निरूपितत्वविशेषसंवन्धन जनकत्वे ऽन्वयः जनकत्वं च फलोपधानरूपं विशिष्टनिरूपितताहशजनकत्वस्य क्रियायां नमसम- भिव्याहारस्थले च क्रियान्वयिन्यभावे प्रतियोगित्वेनान्वयः । वृक्ष- पत्रादिविभागजनक पत्रादिकर्म च न पत्राद्यवाधिकत्वविशिष्टवि. भागोपधायकम्।पत्रादेःस्वावधिकत्वविशिएविभागानधिकरणत्येन तत्कर्मणि विशिष्टविभागसामानाधिकरण्याभावात् । फलोपधायक- स्वस्य सामानाधिकरण्यगर्भत्वानोक्तानुपपत्तिः। वृक्षाद्विभजते इत्या- दावपि वृक्षावधिकत्वं विभागे प्रतीयते । तत्रापादानताया:अवधिता- रूपत्वाद् वृक्षाद्यवधिकत्वविशिष्टविभागानिसापित्तमेवाश्रयत्वमाख्या- तेन योध्यते ऽतो वृक्षः स्वस्माद्विभजते इति न प्रयोगः । यथा हि । स्वप्रतियोगकत्वविशिष्टसंयोगः खस्मिन्न वर्तते तथा स्वावधि- फविभागस्य वृत्तिले पि खस्य न विशिष्टविभागाधिकरणत्वमित्य- विवादमेव । अवधित्यादिकं च स्वरूपसंवन्धविशेषः । यद्वा, विभा- गो ऽवधिकरणता । प्रयोजकत्वं च वृक्षारपततीत्यादौ पञ्चम्यर्थः । विमागे घधित्वसंवम्धेन प्रकृत्यर्थान्ययः । तद्विशिष्टविभागस्य नि- रूपितत्वविशेषसंबन्धेनाधिकरणतायामन्यय. । पनादिकमणि चन तद्वधिकत्वविशिष्टविभागनिरूपितान्यमाननिष्ठाधिकरणताप्रयोज- कत्वम् । कारणस्यापि स्वाश्रयनिष्ठकार्याधिकरणतामात्र प्रयोजक- • स्वादिति सामञ्जस्यात् । अथ वृक्षात्पतति, वृक्षाद्विभजत, इतिवत् वृक्षारयजतीत्यादिन कथं प्रयोगः । पञ्चम्यर्थस्य विभागजनकत्वस्य विभागावच्छिन्नक्रियारूपत्यागे ऽवधिमत्त्वरूपपञ्चम्यर्थस्य च विभा- गरूपधात्वर्थतावच्छेदकफले इन्वये बाधकाभावात् । न च विभा- गावच्छिन्नक्रियायां विभागान्वयो न्युत्पनः । उद्देश्यतावच्छेदक- विधेययोरक्यादिति वाच्यम् । जनकतासंबन्धेन विभागावच्छिने प्रत्यर्थविशेपितविभागजनकत्वान्वये व्युत्पत्तिविरोधविरहात न च प्रञ्चम्यर्थविभागजनकत्वावधिमत्वयोरन्वयवोधे धातुविशेषाधी- नन्यापारविभागोपखितेहेतुत्वोपणमात्तदभावेन स्वजधातूपस्थितत- तदर्थे न पञ्चम्यान्वय इति वाच्यम् । त्यजिपत्योस्त्यजिविभज्योध पर्यायताभ्रमदशायां त्यजत्यर्थव्यापारविभागयोः पञ्चम्यन्वयात् আৱশ্বখনিধি নুকাফা অৱহ ৰা- ध्यत्वात् । न च पञ्चम्यर्थविभागजनफरयान्वयबोधे धातुजन्यवि- भागरूपफलानवच्छिन्नव्यापारोपस्थितिस्ताहशावधिमावान्वये चधा- तुजन्यविभागमुख्यविशेष्यकोपस्थितिहेतुरिति त्यजधातुजन्यविमा. गावच्छिन्नव्यापारोपस्थितिविषयव्यापारविभागयोः पञ्चम्यर्थविभा- ·व्युत्पत्तिवादः। गजनकत्वावधिमत्त्वान्वयासंभव इति वाच्यम् । फलव्यापारयोः पृथग् धात्वर्थतामते त्यजधातोरपि प्राधान्येन विभागस्य तदनव- च्छिन्नस्पन्दस्य चोपस्थित्या तदुपस्थितिविषयताहशार्थयोरपि तत्त- त्पञ्चम्यन्वयसंभवादिति चेन्न । फलापच्छिन्नव्यापारस्य धात्व- यतामते उक्तरीत्यैव सामञ्जस्यात् । तयोः पृथग् धात्वर्थतामते च तयो- फलविषयकव्यापारविषयकयोधं जनयतु धातुपदमित्येतादृशे- च्छारूपा, फलव्यापारयोरेकैव शक्तिः, पुष्पयन्तादिपदयत् । न तु फलविषयकं व्यापारविषयकं घोध जनयत्विति समूहालम्यनात्मक- योधनिष्ठा तत्तद्विषयफत्यावच्छिन्नविभिन्नविषयताशालिसंकेतरूपा। तथासति नानार्थत्वाविशेषेण कदा चित्फलव्यापारयोरेफैकपरित्या- गेनाप्येकैकस्य बोधप्रसङ्गात्। तथाच विभागे पञ्चम्यावधिमत्त्वान्व- यवोधे सङ्केती यवोधनिष्ठविषयत्वांशे विभागेतराविषयकत्वानवाच्छि- नत्वावगाहिधातुशक्तिशानं क्रियांशे विभागजनकत्वरूपपञ्चम्या- स्वययोधे च तादृशयोधनिष्ठाविषयतांशे विभागविपयकत्यानवच्छि- प्रत्वावगाहिधातुशक्तिशानं हेतुरुपेयते, इतित्यजधातोस्तादृशशानम- भ्रान्तस्यासंभवीत्यतिप्रसङ्गानघकाशात् । शक्तिद्वयादियदर्शितैफरा- केरपि कर्मस्थले फलव्यापारयोर्विशेषणविशेष्यभावपरीत्येन शा. दयाघसंभघात् । विशिष्टशक्तावेष विशेषणविशेष्यभावविपर्यासा- निर्याहात् । यदि च फलण्यापारयोः शक्तिभेदे एकार्थपरित्यागेना. परार्थयोधप्रसङ्गपदक्तरूपसङ्केतापगमे ऽपि पुष्पयन्तपदशत्यधिशे- पेण तत इव सकर्मफधातुतो ऽपि विशेषणविशेष्यभावानापन्नस्यै- यान्वययोधः स्याम तु तदापनार्थद्वयविषयक इत्युच्येत, तदा सफे- तस्य योधांशे विशेषणतया भासमानयोः फलव्यापारविषयकत्वयो- रवच्छद्यावच्छेदफमावायगाहित्यमाप स्वीकरणीयम् । विरोपण- विशेष्यभावेन भासमानयोरेवे फलव्यापारयोर्वषयतादयमपच्छे. द्यावच्छेदकभाषापसमिति तथैव तयोर्भानम् । पुष्पयन्तपदसंफेतेच चन्द्रसूर्यधिषयतयोरेपच्छेद्यावच्छेदकमावो न भासते । भतम्नयो- विश्वालमेव भानमिति न काप्यनुपपत्तिः। यदि च वृक्षात्स्यन्दत- इत्यादिन प्रयोगस्तदा सफर्मकधातोः फलविशिएव्यापारयाचफता- मते पञ्चम्यर्थविभागजनकत्वयोधे विभागानवच्छिन्नफलापच्छिन्न- व्यापारविषयकथानुक्तिमानजन्योपस्थितिः फलम्यापारयोशि- एशनुपरक्तयोधात्वर्धतामते च मंफेतीययोधनिष्ठविपयसांशे पिमा- गविषयकत्यानवच्छिन्नत्यफलान्तरविषयफत्यायच्छिमस्योमयायगा- हितानजन्योपस्थितिः कारणमभ्युपगन्तव्यस्थलमाधिकेन । म्यामादि- ·व्युत्पत्तिवादः । भेति, दस्युभ्यो रक्षती, त्यादी भीनार्थानामित्यनेनापादानत्वम् । भयं च परतोऽनिष्टसंभवना । प्राणं चानिटनिवृत्त्यनुकूलोव्यापारः। तद- र्थकधातृयोगे तादृशानिष्टजनकमपादानसंज्ञमिति सूत्रार्थः । एवं ध पञ्चम्यर्थतन प्रयोज्यत्वम् । तच निरुक्तधात्वर्थघटकानिष्टे ऽन्वति । अथ यस्य व्याधाधीनं भयमप्रसिद्धमथच व्याघहेतुकत्वेन मरणादिक सभावयति तत्पुरुषपरो व्याघ्रादयं विभेतीति फथं प्रयोगाप्रमाणम् । अनिष्टे च्यामाधीनत्वस्य बाधादिति चेत् । भयार्थधातुयोगे प्रयो. ज्यताप्रकारकत्वं पञ्चम्यर्थः । तथानिष्टसंभावनायामन्योति, प्रकृते च व्याघ्राधीनत्वस्य तत्पुरुषीयानिष्टे याधे ऽपि अनिष्टसम्भावनायां तत्मकारकत्वमयाधितमेवेति नानुपपत्तिः । एवं च शत्रुम्रमेण मि- नादपि विभेतीत्यादिवाक्यस्यापि प्रामाण्यनिर्वाहः । एवं च भ- पार्थकधातुयोगे भयहेतुत्येन संभावितमपादानमित्येकः सूत्रा- धः । अनिष्टविरहानुकूलव्यापाररूपत्राणार्थकधातुयोगे तदनिष्टः प्रमोजकं तदित्यपरः । अनिष्टं दुःखमेव सर्वत्रानुगतम् । यज्जन्यं दुःखं कस्यापि न प्रसिद्धयति ताहशस्याप्यहिकण्टकादरपादानत्वं फथमिति चेत्तर्हि । यनिष्ठखदुःखोपधायफव्यापारविरहानुकूलव्या- पारस्तदपादनकं स्वकर्मकं रक्षणमिति वकव्यम् । घटायचेतनकर्म- करक्षणं विनाशोपधायकव्यापारविरहानुकूलव्यापारस्तदपदानकं स्वफर्मक रक्षणमिति वक्तव्यम् । घटाद्यचेतनकर्मकरक्षणं विनाशो- पधायकव्यापारविरहगर्भ निर्वाच्यम् । यवेभ्यो गां धारयति, कूपा- दन्धं धारयतीत्यादी वारणार्थानामित्यनेनापादानत्वम् । वारणं कि याप्रतिषेधस्तदर्थकधातुयोगे ईप्सितस्तत्ततक्रियाजन्यफलभागितया तत्तत्रक्रियाक रभिप्रेतो ऽपादानमिति सूत्रार्थः । क्रिया च भक्षण- गमनादिरूपा । तात्पर्यवशात व चित्कस्याश्चित्प्रतिषेधो धारयित्या- दिना योध्यते । प्रतिषेधः कर्तृत्वाभावानुकूलव्यापारः कर्तृत्वाभा- घरूपधात्वर्थतावच्छेदकफलशालितया गवान्धादेः फर्मता । यवा- दिपदोत्तरपञ्चम्या यवादिगतत्वेनेच्छाविषयफलकत्वं भक्षणादौ प्र- त्याय्यते । इच्छा च भक्षणादिक्रियाकर्तनिष्ठा तदर्थे ऽन्तर्भावनीया । एवं चोक्तस्थले यवकूपादिनिष्ठत्वेन गवान्धादीच्छाविषयो यो गलाधः- संयोगोत्तरदेशसंयोगादिगवादिनिष्ठतत्तत्फलकव्यापारावशेपकर्तृ- त्यामायानुकूलव्यारारानुकूलकृतिमानित्याकारको बोधः । अन्धा- देर्यधपि कूपगमनत्यादिना नेच्छा तथाप्यभिमुखोपगमनत्यादिना पगमनादरिच्छा धर्ततएवेति । वस्तुगत्या यःकूपादिदेशस्तद्गतत्वे- न मियाजन्यसंयोगस्य तदिच्छाविषयत्वमक्षतमेष नि च महतय- ·व्युत्पत्तिवादः। धपादिनिष्ठफलविशेषजनकत्वमेघ पञ्चम्यर्थो ऽस्तु, किमिच्छान्त- मविणेति घाच्यम् । यत्र चैत्रादेर्नान्तरीयफतया विपभोजनादिकं न तु खेच्छातस्तत्र तद्भोजनविरोधिव्यापारकर्तरि चैत्रं विपाद्वारयती.. ति न प्रयोगा ऽपि तु सविपाद्वारयतीत्यादिरेव । तत्र पूर्वप्रयोग- धारणाय सूत्रकृता ईप्सित इत्यनेनं सत्प्रत्ययेनेच्छोपादानात् । अत एव यद्ययादिकं फेनापि न भुकं तत्कर्मकभोजनामसिद्धावपि भोज- मफले संयोगविशेपे तद्यवादिगतत्वेनेच्छाविषयत्वप्रसिद्ध्या तथा पादां वारयतीत्यादिप्रयोगोपपत्तिः। एवं च तत्र भक्षणादौ तद्यवा- दिफर्मफत्वगवादिफर्तृफत्योमयाभाववोधोपि केपां चित्प्रायशो ना. देय एवेति । पण्डितात्पुराणं शृणोति, उपाध्यायादधीते, रामाद- धीतसंदेश, इत्यादायाख्यातुराख्यातोपयोग इत्यनेनापादानता | तत्र प्रकृत्यर्थपण्डितादिकर्तृकोच्चारणाधीनत्वं पञ्चम्यर्थः । तस्य च श्रवणोधारणाधीवशेषज्ञानादिक्रियायामन्ययः । मृत्पिण्डादु घटो जायते इत्यादी जनिक रित्यनेनापादानत्वम् । तत्र प्रकृतित्वं न विकारित्वम, प्रकृतिविकृतिभावाभावे ऽपि प्रास्केकयीतो मरत- स्ततो भूद्, वायोर्जात इत्यादौ पञ्चमी दर्शनात् । न हि सुतवपुपो मातापितृशरीरविकारत्वमपि तुतदीयशुक्रशोणिताादीविकृतित्वमेव। शुक्रशोणितादेः शरीरस्यत्वेऽपि मलमूत्रादोरयशरीरावयवत्वामावा- त् । न च तत्र हेतुपश्चम्येवं नापादानपञ्चमीति वाच्यम् । गुणाति- रिक्तहेती पश्चम्यनुशासनविरहात् । अन्यया दुग्धादधि जायते, मृतिकाभ्यो घटो जायते, ङ्गानुर्जायत,इत्यादावपि हेतुपञ्चम्यै- चोपपत्ती जनिकरित्यादिसूनस्यैव वैयापत्तः । तस्मात्कारण- त्वमेव प्रकृतित्वम् । दण्डायटो जायते इत्यादयो ऽपि प्रयोगा :- म्यन्तएव । अत एवेश्वरस्य द्रव्यादिकार्याप्रकृतित्वे पि यतो द्रव्यं गुणाः कर्मेत्यादौ पञ्चमी न च प्रकृतिपदेन कारणमात्रविवक्षायाम- पिक्रियाविवक्षाभावादपादानपञ्चम्यनुपपचिहेतुपञ्चमी च प्रकृते अनुपपनैवेति वाच्यम् । अगत्या जायते इत्यादिक्रियाध्याहारेण तत्र पञ्चम्या उपपादनीयत्वात् । हिमवतो गङ्गाप्रभवतीत्यादी भुवः प्रभाव इत्यनेनापादानता । यत्संवन्धात्प्रमयनं प्रथमप्रकाशः स प्रम- घः। प्रथमप्रकाश एव प्रभवत्यर्थः । पञ्चम्यर्थः संबन्धाधानत्वं साहशक्रियायामन्यति । संयन्धे च हिमवदादेः प्रकृत्यर्थस्यान्वयः । उपाध्यायादन्तद्धत्ते छात्र इत्यादावन्तों येनादर्शनमिच्छतीत्यपा- दानता । अन्तर्द्धिरन्तर्धानम् । स्वनिष्ठान्यकर्तृफदर्शनविषयताधि- रहोदेश्यको व्यापारा । एवं च व्यापारानुकूलतयान्त नघटको .

·व्युत्पत्तिवादः। यतकर्तृकदर्शनविषयताविरहोद्देशः सोपादानमिति सूत्रार्थः। उक्त स्थलीयपञ्चम्या अन्तर्द्धिघटकदर्शनान्वाय फतानिरूपकत्वमेवार्थ इत्युपाध्यायकर्तृकदर्शनविषयतायायःस्वनिष्ठो भावस्तबुद्देश्यकव्या- पारकती छात्र इति तत्रान्वयबोधः । इदं तु बोध्यम् । अस्मादयं दी? ऽस्मादयं तार इत्यादी नापादानपञ्चमी, दैयाद्यवधेरपादान- स्वस्थाननुशासनात् । ध्रुवमपायइत्यनेन हि अपाये विभागरूपक्रिया- यो क्रियान्तरजन्यविभागे च यदवधिभूतं तस्यापादानत्वं विधीयते। न त्ववधिमात्रस्य । यदि चापायपदं वस्तुमालोपलक्षण, तदा तदुपा- दानमनर्थकं स्यात् । अथ तत्पदेन क्रियामात्रमुपलक्ष्यते । अस्माद्दी- घे इत्यादी च भवतीत्यध्याहार्यम् । दीर्घभवनं च दीर्घतैवेति क्रिया- या सावधित्वम् । आवश्यकश्च कियाध्याहारस्तद्योगमन्तरेण कार- फत्वस्यानिर्वाहात । एवं बलाहकाद्विद्योतते विद्युदित्यादौ द्योत- नादिक्रियायाः सावधिकत्वविरहेण निःसृत्येत्यध्याहियते । अत एव नैतदपादानं निर्दिष्टविषयमपि तूपात्तविषयमिति वैयाकर- णाः । निर्दिष्टत्वमुच्चारितत्वम् । उपात्तत्वमध्याहूतत्वम् । वि- पयो ऽवधिवनिरूपकः । निःसरणं च विभाग पयोति उक्त- स्थले ऽध्याहूतक्रियायाः सावधिकत्वमिति चेत् । एवं सति - क्षात्प्ततित्यादी वृक्षादेरसंग्रहः । तत्रापि विभागक्रिया 5ध्याहि- यतइति चेत्, तत्र निर्दिष्टविषयताप्रवादविरोधः । एवमस्मादीर्घ इस्यादावपि कियाध्याहारे तत्समशील माथुरा: सोनेभ्यः आढ्यतरा इत्यादावपि क्रियाया अध्याहरणीयतया तत्रापादानस्यापेक्षितक्रिया- रूपस्योपायविषयान्तर्भावप्रसङ्ग इति ताशापादानयोरविशेषाप- त्तिः। एवं चो'पात्तविषयं किं चिन्निर्दिएविषय तथा। अपेक्षितक्रिय चेति त्रिधापादानमुच्यते," इति शाब्दिकविभागविरोधः । अथा- पायपदेन क्रियासामान्य नियाजन्यविभागश्च विवक्षितः । एवं च वृक्षात्पततीत्यादी विभागात्मकक्रियाध्याहार, इति दानमपि निर्दियाषियम् । यत्रापादानतानिर्वाहार्थमेव क्रियाध्याहारो चला. हकादित्यादी तगादानमुपात्तविषयः । यत्र वाक्यसमासयर्थ तद्- ध्याहारस्तत एव चापादानतानिर्वाहो, यथा माथुराः स्त्रीभ्यः. अ- स्मादीधे इत्यादी तघापेक्षितक्रियत्वमिति चेत् । एवमप्ययमस्मा- तार इत्यादावगतिस्तत्र हि तारत्वं जातिः । जातेश्च न सावधिकत्व. मिति कुतो ऽपादानता । अन्यथा ऽयमस्मानौरित्याद्यापतिः।नच जातेरपि तारत्वस्यैवायमस्मात्तार इति प्रतीतियलाद्भवत्येव सावधि- कारवमिति चाच्यम् । यदेव कापेक्षं तारत्वं तदेवान्यापेक्षया मन्द.

·व्युत्पत्तिवादः। त्वं समनियतजातिद्वयानभ्युपगमात् । समनियतानभ्युपगमे जाति- सङ्करप्रसङ्गात् । तथा च तारत्वादेः सावधिकत्वे म्यापेक्षया यस्ता- रस्तमपट्य सस्मिन्मन्दव्यवहार व तारव्यवहारी ऽपि स्यात् । सा- पक्षया यो मन्दस्तमपेक्ष्य तारन्यवहारवत्तमपेक्ष्य स्वस्मिन्मन्दव्यव- हारोऽपि स्यात् । अथ नदपेक्षया तारव्यवहारलत्मजातीयत्वे सति साक्षात्कारप्रतिबन्धकतावच्छेदकजातिमत्वमवलम्वत तो न बाप- क्षया यस्तारस्तदपेक्षया तारव्यवहारोऽन्यापक्षया तारऽपि भवतीति चेत्तर्हि अस्मात्तार इत्यत्र साजात्यसमानाधिकरणसाक्षात्कारप्रति- बन्धकतावच्छेदकजातिरूपतारपदप्रवृत्तिनिमित्तघटकमासात्य सा- क्षात्कारे च पञ्चम्यन्वया घान्यः । तावतव दर्शितातिप्रमग- धारणासंभयात् ।साजात्यं तदृचिशब्दत्यजातिस्तस्याः साक्षात्कारस्थ चन सावधिकत्यमिति न सावधिकत्वरूपमपादानत्वं तत्र पञ्च- म्यर्थः । न च साजात्यघटफजातेः साधिकायामाचे ऽपि वृत्तः सावधिकत्वमस्त्येव । एक साक्षात्कारी विलक्षणविषयताशालिमा- नविपयिताच सावधिकैवेति तत्र पञ्चम्यान्वयन मामञ्जस्यमिति पाच्यम् । यतो वृत्तविपयितायाश्च स्थाधाराविषयमतियोगिकत्वमेय न तु तदवधिफलम् । तदंचधिकत्वतन्प्रतियोगियत्वयोर्यस्तुना दा- त् । अन्यथा घटे वर्तते घटमवगाहतइत्यत्र घटादर्तते घटादगा- हतइति प्रयोगस्य घटस्यापादानत्वंन दुचारत्वात् । अत एवं प्रतियो- गिताया अपादानत्यानात्मकतया ज्यादिशब्दयोगे प्रतियोगिवाच. कपदात्पञ्चमी सूत्रान्तरेणानुशिष्टा । प्रतियोगित्यस्थापादानतारूप- त्वे तयापत्तः । अथान्यादिशब्दार्थभेदादेः क्रियात्वाभावेन का- रकत्वासंभव इति मुनिः सूत्रान्तरं प्रणिनायेति चेत् । तत्कि तारा- दिघटकवृत्यादेः क्रियात्वमनुमन्यते भवता । तस्मादत्र पण्चम्युप- पादक सूत्रान्तरमनुसतव्यमिति, गुणो द्रव्यानि इत्यादी अन्यारा दिति सूत्रेणेव पञ्चमी । अन्यपदस्यान्यार्थपरत्वादिति बहवः । न चान्यपदन तदर्थकविवक्षणे तत्समानार्थकेतरपदोपादानवैयर्यम् । अन्येतरपदयोरेकस्यान्योन्याभावधिशिष्टार्थपरत्वात् । थपरस्य पृथ- करूपगुणविशिष्टार्थपरतया सार्थक्यात् । पृथग्विनेस्यादिसूत्रे पृ. थपदापादानं तद्योगे वैकल्पिकहतीयोपपत्त्यर्थम् । वस्तुतला पृ- पदमसाहित्यार्थक, न तु गुणवदर्थकम् । चन्द्रात्पृथगप्यनगर त्युदाहरणे साहित्यस्वैव प्रतीतः । यनु अन्यादिषदं नान्योन्यामा- घार्थकपदपर, घटः पटो नेत्यादापि नप्रस्तदर्थकत्तया तद्योगपञ्च- म्यापतेः । न च तद्विशिष्टार्थपदपरम् । तस्यापि विशिधार्थयाच., ·व्युत्पत्तिवादः। ११९ कत्वात् । नअपदं च न तथा । तदुपस्थितार्थस्य नामान्तरार्थे भेदा- न्वयसंभवेन तन धर्ममात्रवाचकत्वादिति वाच्यम् । द्रव्याद्गुण- स्य भेद इत्यादौ पञ्चमीनिहाय भेदार्थकपदस्यैवोपादेयत्वात् । आन्यादिपदस्यापि वाच्यविशेषणभेदार्थकत्वादित्याचार्यानुसारिमतं तन्न । अन्योन्याभाववाचकपदस्य पञ्चम्यनुपयोगत्वे द्रव्यादन्यो गुण इत्यादी पञ्चम्यनुपपत्तेः । गुणादी पृथक्तरूपगुणासंभवेनान्यो- न्याभावस्यैवान्यपदार्थत्वात् । अन्योन्याभावार्यकपदस्य पञ्चमीप्रयो- जकत्वे तत्र निपातातिरिक्तविशेषणप्रवेशेनापि नभ्योगे पञ्चमीवा- रणसंभवात् । वस्तुतस्त्वन्योन्याभावीयप्रतियोगित्वरूपाविवक्षा- यां पञ्चमी नअपदोपस्थापिताभावस्य च प्रतियोगिता न विभत्त्या योध्यते । नभर्थे प्रतियोगतयैवाधेयत्वातिरिक्तविभक्त्यान्वयस्य व्युत्पन्नत्वान्न चैत्रस्येत्यादौ पाठशाद्यर्थस्य नमर्थप्रतियोगत्वात् । मतो न तद्योगे पञ्चमी । अथ पृथक्त्वगुणानङ्गीकर्तृमीमांसकमते सूत्रे अन्यतरपदयोरेकतरोपादानवैयय दुर्वारम्, उक्तरीत्या सार्थकत्वासंभवादिति चेन्न । तन्मते ऽप्येकपदस्य प्राधान्ये- नान्योन्याभाववाचकस्यापरपदस्य तद्विशिष्टवाचफस्य संग्राहकत- या सार्थक्यात् । न च पटाद्भेद इत्यादी क्रियायोगादपादान- पञ्चम्येव । धातूपस्थाप्यपदार्थप्रतियोगिताया अपादानतारूपत्वे घटे वर्ततइत्यादौ पञ्चमीप्रयोगस्य परत्वेनाधिकरणसप्तम्यादिना वाधादेवानवकाशात् । अभावीयविलक्षणप्रतियोगिताया एव वा तथात्वात् । घटादन्यत्वमित्यादौ चापादानत्वासंभवे ऽप्यन्य- पदयोगेनैव पञ्चमी । तत्रान्यपदाद्विशेषणतया भेद पव पञ्चम्यर्थान्धयोपगमात् । न तु भावप्रत्ययात्प्राधान्येन मासमाने तस्मिन् पदार्थकदेशे ऽपि ससंबन्धिके प्रतियोगिसंबन्धा- न्वयस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वादिति वाच्यम् । प्राधान्येन भावप्रत्यया- द्भासमाने ऽप्यन्यत्वे घटपटादिप्रतियोगिकरवान्वयविवक्षया घटाद- न्यत्वमिति प्रयोगात्तनिर्वाहायवान्यतरपदद्वयोपादानम् । अथवा ध्रुवमपाये इत्यत्रावधित्वमेव विवक्षितं न तु प्रतियोगित्वमुभयानु- गतरूपाभावादिति पटाद इत्यादौ पञ्चम्युपपत्तये ऽन्येतरपदोपा- दानम् । वस्तुतो ऽन्येतरपदं स्वरूपपरमेय । अर्थपरत्वे घटादन्य इति चाटादेक इति प्रयोगापत्तेः। यधेकपदस्यान्यत्वरूपेण ना- न्यार्थकता ऽपि तु समभिव्याहृतान्यत्वोपलक्षिते वस्तुनि बुद्धिवि. पयतावच्छेदकघटत्वादिनैव । चैत्र एकमानयति मैत्रश्चापरामित्यादी घटत्वपटत्वादिनचानयनकर्मतादिमतीतेनं तु पटघटान्यत्वादिना । भासमान- ·व्युत्पतिवादः। अन्यत्वान्वयिप्रतियोगिवाचकपदासममिव्याहागत् । अन्यथा त. घोगे पञ्चम्या असाधुत्ये ऽपि घरस्पैक इति प्रतियोगिनि पाठशाप तेरित्युच्यते, तदाप्यन्यार्थकतदादियोगे पञ्चमीप्रयोगापत्यार्थप्र. हणासंमय इति । तथा च पटाद्भिनं घटाद्भिद्यतइत्यादी पञ्चमी- निहाय तनापादानत्वमेव कथं चिघुपपादनीयम् । तथादि । मि. दधातो न्योन्यामावो ऽथों घटाद्भिनति पट इति प्रयोगापत्तेः । भिद्यते पट इत्यादिप्रयोगानुपपत्तेश्च । करि यगात्मनेपदासंमया- । अदेवादिकाच्चन यन्संभवः परस्मैपदित्याच्च । अकर्म- फधातुयोगे कर्मकर्तृविवक्षाया अप्ययोगात् । कस्य चिदकर्मस्य पय- यन्ति येण कर्मफतत्यमुपपादनीयम् । अन्योन्याभावस्थाजन्यतया तदर्थकधातोर्यन्ति यस्य दुष्करस्यात् । भियते कुसूल इत्यादी मिदेबिदारणार्थफरमेन सकर्मफतमा फर्मकर्तुत्यसंभवात् । अतो ऽन्यत्वेन ज्ञापन मिद्धातोरर्थः । ज्ञापनं शानविषयताप्रयोजकन्या- तिपक्षधर्मता तदाश्रयो साधारणधर्म एव मिदादिकटकवाद- फ उच्यते । अन्य प्रकारकानुमितिविषयतारूपधात्वर्यतायच्छेदफफ- लाश्रयो भिदाकर्मवया भेद्यः । एवं च पृथिवी इतरेयो भिधवे इत्यादी पृथिव्यादेः फर्मतैव न केवलकत्ता । अन्योन्यामाये साध्ये सर्वतान्त्रिकरणांतारशमतिकालिखनं फेषां चिदनवधानेन । प्रति- शास्त्वयादिपदं यहयादिज्ञानविषयतार्थकम् । हेत्वषयवस्थपञ्च- म्याशाप्यत्वं नार्थों ऽपि तुप्रयोज्यत्वमेवेति माणिकागदिमतानुसारेण केयां चिदिति सूरमविवेचनचतुरा: । म नः शोशालय विध्यति । अध भुक्त्वायं इचहाभोक्ता इत्यादी सप्तमीपश्चम्यो कारकमध्ये रति पञ्चमी । प्रकृत्यर्थयोरध्वकालयोः कारकादयव्यवधायकतामभिध- तथा च स्वाधिधितदेशानन्तरकोशात्मकाध्यमाणानन्तरदेश विध्यत्यर्जुनात्यादिप्रथमस्थले योधः । समामिच्याइतकधिष्ठितदे- शानन्तय विपणतया प्रकृत्यर्यान्वयि,विशेष्यतया प्रत्ययान्वय चानन्तरदेशस्या पशम्यर्थः । स्वोयकार्यान्धितापरपदार्यान्विताप- . पञ्चम्युपपत्तिः । फारकद्वयमध्यत्तिता चात्र कालस्य नोपपयत, ·ध्युत्पत्तिवादः। कर्तुरैक्यात् । अत एवोक्तम् । कर्तृशक्योर्मध्ये चैकः फाल इति । संवन्धविवक्षायां कारकविभक्त्यप्रसक्तः शेपे पष्ठीत्यनेन चैत्रस्येद. मित्यादौ पाठी। चैत्रस्य द्रष्यमित्यादी स्वत्वस्य, चेत्रस्य स्वं, घटस्य कारणं, चैत्रस्य हस्त, इत्यादी निरूपितत्वावयवत्वादीनां संबन्धत्वे. नैव पठ्यार्थता। न तु विशिष्य, शक्त्यानन्यप्रसङ्गात् । संयोगादि- संवन्धसय ऽपि चैत्रस्य नेदं वास इत्यादी स्वत्वादिसंबन्धविशेप- घोधतात्पर्येण यत्र नम् प्रयुज्यते तन विशेषरूपेण षष्ट्या लक्षणैव । विभक्तौ न लक्षणोति प्रवादस्यानुशासनासत्वे एकविभत्त्यर्थे ऽपर- विभक्तर्न लक्षणेत्येतत्परत्वात् । अत एव च ऋद्योगापि हि पष्ठी संयन्धत्वनैव योधयतीति मिथाः । इत्थमेव च संवन्धत्वेन कर्मचा- दिविवक्षया मातुः स्मृतमित्यादी अधीगर्थे त्यनुशासनस्य नियमपर- तया सार्थक्योपपादनं वृत्तिकृतामुपपद्यते । संबन्धत्वविशिष्टसंयन्ध- विवक्षायां शेपे पष्टीत्यस्य पष्ठयविधायकत्वे तादृशानुशासनस्य वि. धित्वमेव स्यात् । अत एव चामं शूद्रस्य पक्षानं एकमुच्छिष्टमुच्यत. इत्यत्र पकमित्यनुपज्यमानायाः पष्टयाः संबन्धत्वन कर्तृत्वमर्थः, न तु स्वत्वम् । शुद्रफर्तृकपोत्सर्गे चल्होमानुपपवेरिति नधीनस्मा. नां मतमप्युपपद्यते । न च तत्र कृयोगा पष्ठी कर्तृत्वत्वेनैव योध- यतीति वाच्यम् । निधायोगे तस्या निषेधात् । अत एव "नाग्निस्तृ. प्यति काष्ठानां न पुंसां धामलोचना" इत्यादी करणत्वादेः संपन्ध- त्वेन विवक्षया पठचुपपत्तिः तृतीयादिविधिविषयतया विशेषरूपेण करणत्वादिसंबन्धविवक्षायां पष्ठचनुपपत्तेः । अथ संवन्धत्येन सं. बधस्य पछीवाच्यत्वे पुरुपस्य दण्ड इत्यादी दण्डस्य पुरुष इत्यादि- रपि प्रयोगः स्यात् । दण्डी पुरुषो रूपवान् । धट इत्यादिवद्दण्डरूर- पादेः पुरुषघटाधनाधारत्वे ऽपि पुरुषी दण्डो घटबद्पमित्यादिः प्रयोगो दुरातत्रास्तीत्यर्थ इव तदस्येत्यर्थे मतुपोविधानाताद- ण्डरूपादिपदोत्तरपष्ठया चैत्रघटादिनिष्ठतदर्थसंबन्धप्रतिपादने तदु- तरमत्वर्थीयस्य प्रसंगादिति चत् । विशिष्य केषां चित्संबन्धानां पस्यर्थतोपगमे ऽपि घटस्य रूपमित्यादिप्रयोगानुरोधेन समवेतत्वादेः पष्टयर्थतायाआवश्यकत्वन हस्तस्य चैत्रः, चैत्रवान हस्तः, शाखाया वृक्षा, वृक्षवती शाखेति कथं न प्रयुज्यते । पूर्वप्रयोगाभावादिति चेत्तुल्यम् । नराणां क्षत्रियः गुरो नरेषु या, अध्वगानां रथगामिनः शीयतरा अध्यगेषु वा गवां कृप्या संपन्नक्षीरा गोपु षा, इत्यादी यतश्च निर्धारणामित्यनेन पष्ठीसप्तम्यो विधीयते । तदर्थश्च जात्या- ব্রিাহীহগৰিছিয়মাস্ক' নাৱাৰায়ুরমা- ·ध्युत्पत्तिबादः। छिन्नम्यावृत्तावविशिष्टविधेयवत्तया प्रतिपादनं तद्धमोवीच्छन्नार्थ- फपदात्पष्टीसप्तम्याविति । प्रकृते च क्षत्रियत्वादिविशेषणविशिष्टे नरादी तच्छ्न्यनरादिव्याहत्तत्वेन शौर्यविशेषादिरूपविधेयसंबन्धी ऽभिमत.इति नरादिपदात्यष्ठी । नरेभ्यो राक्षसाः शूरतमा इत्यादी राक्षसत्वादिविशेषणाशिष्टे तन्न्यनरादिव्याचपुरतमत्वाव- क्षायामपि न निरकनिर्धारण राक्षसत्यादिविविएस्य नरवादिसा- मान्यधर्मनियच्छिमत्वात् । नराणां क्षत्रियः शुरतम इत्यादी क्षत्रिया- दिनिष्ठभूरतमत्वादी नरादिसामान्यन्यावृत्तत्वाधान न्यत्वान्तं न्यायवधेविशेषणम् । तधर्माभयपत्किचिद्वयवृत्तत्वविवक्षणे द्र- व्येषु घटो गन्धवानिस्यपि स्यात् । गन्धादेर्यत्किचिदव्यब्यक्ति- व्यावृत्तरवाद । तादृशविशेषणशून्यसामान्यन्यावृत्तायनिवेशे नराणां क्षत्रियः पुरतम इत्यादायेव तदसंभवः । शूरतमत्वादेः क्षत्रियस्या- दिशून्य राक्षसाचव्यावृत्तत्वात् । अतस्तद्धर्मावच्छिन्नति । अथ विधेये जात्यादिविशेषणशून्यसाधारणधर्मावच्छिन्नान्वितं व्यावृत्तत्वं साधा- रणधर्मावच्छिन्नवाचकपदोजरपठचादेवार्थों काच्यः । तामता च नरवादिरूपसाधारणधर्मावच्छिन्नव्यावृत्तत्वस्यैव लामः समवति। न तु क्षत्रियत्वादिगुल्यत्वाविशेषितनरादिव्यात्तत्वस्य महत्यर्थे न- पदी ताहशविशेषण शून्यत्वबोधकाभावात् । न च पष्ठया पर तदर्थः शयानन्त्यप्रसङ्गात् । न च मंद व पाठयर्थः। तब च स- पियादिपदार्थस्य प्रतियोगित्वेनान्ययात् क्षत्रियाय नरादिव्यावृत्तत्व- लाभः शक्तिभेदं विनयोति वाच्यम् । एवमपि संख्यातिरिक्तबिम- - . तिरिति चेत् । अस्तु । व्यावृत्तत्वं कि ताचात् ! कुन वा तदन्वयः। म्यावृत्तत्वं तदवृत्तित्वम् । सूरतमादिपदोपस्थापिते धर्म तदन्यय इति चेत् ।न।पदार्थतावच्छेदकेन पदार्थान्तरानन्वयात् । पदार्थानां जातिमती सत्तेत्यादी जातिमदन्यपदार्थवृत्तित्वसामान्याभावस्य स- शादी बाधितत्वात् । ताशपदार्थसमवेतत्वाधभावस्य धामसिद्ध- यावृत्तियोधासंभवाच ।, एवं द्रव्येषु कम्युग्नीवादिमा घट इत्यादी घटस्वादिधर्मस्यान्वयितावच्छेदकरूपेणानुपस्तित्वातत्र व्याहत्तत्या- न्वयवोधो दुर्घट इति । अत्र के चित् । नगणां क्षत्रिया सुर इत्यादी क्षत्रिय हव लक्षणया क्षत्रियान्यो ऽपि क्षत्रिय पदार्थः शूरपदस्यापि ई ·व्युत्पत्तिवादः। ૧૨૩ शूर इव तदन्यो ऽध्यर्थः । पष्ठयों भेदः क्षत्रिये तदन्यस्मिन्वान्वे. ति । तथा च नराभिन्नः क्षत्रियः शूरो, नरामिनक्षत्रियान्यो न शूर इत्यर्थः । नराणां क्षत्रियेषु शौर्यमित्यत्रापि क्षत्रियपदं प्राग्वदुभयार्थ- कम् । शौर्यपदं च तत्तदत्यन्ताभावार्थकम् । तथा च नाराभिनक्ष- त्रिये शौर्य तदन्यस्मिस्तदभाव इतिधोधः । उद्देश्यावधेययोर्यादश- संवन्धो ऽभावान्वयबोधे भासते तत्संबन्धावच्छिन्नविधेयाभावः। उद्देश्यवाचकाविधेयवाचकपदयोग्यधिकरण्यसले विधेयपदलक्ष्या- थे: । तयोः सामानाधिकरण्यस्थले तु विधेयधर्मिभिन्न इति सामा- न्यतो व्युत्पत्तिरित्याहुः । तन्न । तथा सति तस्मै पुरुषोत्तमाय नम इत्यत्र तत्पदार्थतन्ययोरेव पुरुषपदार्थाभेदविरक्षणे उत्तमपदेना- सामोसमासाप्रसक्तेन निर्धारणइति निषेधाश्रयणेन प्रकाशकृतां पष्ठीसमासपण्डनानौचित्यप्रसङ्गात् । पवं नरेपु शूरस्य क्षत्रियस्येदं राज्यमित्यादी शूरपदार्थायरान्वितक्षत्रियपदार्थक्षायान्यस्य पठन- थेसंबन्धादी नान्वयः, किंतु शूरान्वयिक्षात्रियादेरन्वय इत्येतन्नोपप- चते । श्वेत सैन्धवं भुड़े इत्यादी कर्मतादिविशेषणतया लवणादि- बुद्धौ मुख्यविशेष्यतया श्वादेरमानादेकपदोपस्थापितयोयोला. कृतिकविभक्त्यर्थे एकस्य विशेषणतया परस्य तदविशेषगवया भा- नस्याव्युत्पनत्वात् । एवं द्रव्येपु क्षितिपाथसी रसयती इत्यादी क्षि- तिजलोभयत्वाद्यवच्छिन्नभिने रसवदाधन्यत्ववाधो न संभवति । रसादिमत्यपि प्रत्यकमुभयत्वावच्छिनभेदसत्त्वात् । नापि प्रत्येक दापच्छिन्ने तथैव बाधात् । नाप्येकभेदविशिष्ठापरभेदावच्छिने एक- पदस्य तादृशमेदावच्छिन्नलक्षकत्वे परपदार्थे रसवदाधन्यरूपविधे- यानन्वयात् । इन्नघटकैकपदार्थमा विधेयान्ययस्यान्युत्पनत्वा- त् । नापि पदाभ्यां लक्षणया तत्तद्भिश्नोपस्थिती अभेदेनेकसिनान्विते अपरभिने तथापि पदार्थद्वये विधेयतया उपशदनात । द्वन्द्ध सम- स्थमानपदार्थानां परस्परमनन्वयादित्यपि चिन्त्यम् । यत्तु नराणां शूरः क्षत्रिय इत्यादौ शूरत्वान्वयी अभेदः यष्टयर्थः । नरामिनार- त्याधवच्छेदेन क्षत्रियाभेदायन्वयः। एवं च क्षत्रियान्ये 'नरे ऽर्थतः शीर्यव्यवच्छेदलाम इति । तदत्यन्तमसत् । नराणां क्षत्रिये शौर्य- मित्यादौ, क्षत्रियाणां कर्णः प्रचुरं ददातीत्यादी चानिर्वाहात् । इदं तु तस्वम निर्धारणविभक्तव्याहत्तत्वमेवार्थः । व्यावृत्तत्वं गाभे- दान्वयिविधेयसमभिन्याहारसले ऽन्योन्याभावप्रतियोगित्वम् । - दान्वयिस्थले चात्यन्ताभावप्रतियोगित्वम् । तस्य च विधेयतावच्छे- दकापच्छेदेनान्वयः । अतो न द्वित्याधवच्छिन्नाभावमादायाति ·१२४ 'पुत्पतिवादः। प्रसङ्गः । ममावे च प्रत्ययस्य नरादेः क्षत्रियत्वादिरूपोद्देश्यता- घच्छेदकावच्छिमभेदविशिष्टप्रकृत्यर्थतावच्छेदकनरत्यादिव्याएका धिकरणतानिरूपिताधेयतासंबन्धेनान्वयः । एतावतैव जात्यादिरू- पविशेषणशून्यप्रत्यर्थ नरादिसामान्यव्यातेर्विधयधर्मे लाभः । द्रव्याणां क्षितिपायसी रसवती इत्यादी अदद्वयादिविशिष्टद- व्यत्यादिव्यापर्फतव संयन्धः । विधेयस्य यूरत. मादनिर्धारण- विभक्तिमत्यर्थतापच्छेदफनरत्यादिविशिष्टतादात्म्यादिरेवसंबन्ध 'तया मासते । अतो नराणां राक्षसः शूर इत्याद पत्तिः । अन्य- स्वयमूद्धम्। आधारसप्तम्या आधेयत्वमर्थः, तस्य क्रियायामन्वयः आधा- राधेय भावश्च न संयोगादिरूपसंयन्धात्मकः । कुण्डादिसंयोगिनी पदरादेरपि कुण्डाधारताप्रसङ्गात् । अपितु पदार्थान्तरमेव । सच संबन्धविशेषावच्छिन्नः संयोगेनाधिकरणं समवायेगाधिकरणमि- त्यादिव्यवहारात् । अथ धोकाऽतिप्रसङ्गभिया संयोगेनाधारत्वमे. पातिरिकम । समवायसंयन्धावच्छिन्नं च समवायादिरूपमेव न च समवायस्प संबधत्वेन द्विष्टतया रूपादेरपि पदाधिफरणाम- सङ्गा तथा सति तुल्ययुत्याधिकरणत्वस्यापि द्विष्ठतया तादशा- तिप्रसङ्गस्य दुर्यारत्वात् । याद थाधारताया आधारे ऽनुयोगित्वं संबन्ध, आधेये च प्रतियोगित्यमिति संवन्धलक्षण्यानातिप्रसङ्गः। आधारतायोगिताया एवाधारव्यवहारप्रयोजकत्पादित्युच्यते, सदा समवायस्यापि तलक्षण्यनातिप्रसङ्गवारणादतिरिक्ताधारतायां मा- नाभावात् । स्पर्शाधाधारयाय्यादेकपाधाधारतावारणायाधेपभेदेना- धारत्वमतिरिक्तमिति न सत् आधेयमेदभिन्नाधिकरणतानामति- रिक्तसमवायस्य च कल्पनामपेक्ष्याऽऽधेयभेदेन समयायभेदस्यैवी- पगन्तुमुचितत्वात् । अथ संयोगेनाधिकरणत्वमपि संयोगरूपमस्तु । कुण्डयदरादिसंयोगानां कुण्डादिफमनुयोगि न तु यदादिफमिति नातिप्रसङ्गःन चैवमपि कुण्डादेः फुण्डादिनिष्ठसंयोगानुयोगिता- या आधारतापत्तिः ताशमयोगस्य कुण्डादिमिष्ठत्वे ऽपि तत्प्रति. योगिकत्वानुपगमात् । नत्प्रतियोगिक संवन्धानुयोगिताया पव तदा- कुण्डे बदरमित्यादिविशिएयुद्धौ संयोगप्रतियोगिताया एय संबन्ध- स्यात् । पटे रूपमित्यादौ समयायप्रतियोगितावत् । अन्यथा ताश- ·न्युत्पत्तिवादः। १२५ विशिष्टयुद्धिवलाद्रुपादावपि घटादिसमवायानुयोगिताप्रसङ्गादिति चेन्माभूत्तत्संबन्धावच्छिन्नमप्यतिरिक्तम् । यत्तु तत्पतनप्रतिवन्धक- संयोगवत्वं तदाधारत्वं कुण्डादिपतनप्रतिवन्धकसंयोगवत्त्वं च न वदादौ । तत्संयोगसत्वे ऽपि तस्य पतनादिति । तदसत् । यस्य पतनमप्रसिद्धं तदाधारत्यासंग्रहातू । स्वस्मिन्खपतनप्रतिवन्धकसं- योगसत्त्वेन स्वस्यापि खाधारताप्रसङ्गाश्च । स्वान्यत्वे सति स्वनिष्ठ- पतनानुत्पादप्रयोजकसंयोगवत्त्वं तदिति चेन्न । एतदनुपस्थिताच- प्यधिकरणव्यवहारादित्यलम् । अथाधारसप्तम्या आधेयतार्थकत्वे भूतले वर्त्तते घट इत्यादौ धात्वर्थस्य वृत्तेराधेयतारूपत्वेन तन भूतलाद्याधेयत्वाभावेनायोग्यताप्रसङ्ग इति चेन्न । तत्र निरूपकत्व- स्यैवाधारतारूपत्वेन निरूप्यत्वस्यैव सप्तम्यर्थत्वात् ।भूतलादिनिरू- प्यत्वस्य च घटादिनिष्ठवृत्ताववाधात् । अत एवेति हेतुस्तदुद्भवइ- त्यादी हेतौ हेतुतायां चोद्भयपदार्थोत्पत्तिवृत्तित्वाभावे ऽपि हेतुता- यामुत्पतिनिरूपितत्वसत्वेन सप्तम्युपपत्तिः । अथ वा वृद्धातोरपि आधारत्वमेवार्थः । तन्निरूपकत्वमेव घटादेस्तत्कर्तृत्वम् । एवं च तादृशधात्वर्थे भूतलायधिकरणकत्वमेघ सप्तम्यन्तेन घोध्यते । नत्र तयाधात् । अथाधारसप्तम्या क्रियायां प्रकृत्यर्थाधिकरणत्वं यदि बोध्यते तदा चैत्रे चैत्रो गच्छतीत्यादिप्रयोगापत्तिः । तत्र धात्वर्थस्य स्पन्दादेः कादिवृत्तित्वात् । भुपि गच्छतीत्यादिश्च न स्यात् । चैत्रनिष्ठक्रियाया मुवि वाधादिति चेन्न । तत्र कर्तृघटितपरम्परासं- यन्धावच्छिन्नाधारताया एव सप्तम्यर्थत्वेन सर्वसामञ्जस्यात् । पर- म्परासंबन्धस्यापि प्रतीतिवलेन क चिदाधारतानियामकत्वोपगमा- त् । अवच्छेद्यतांविशेषो ऽप्याधारसप्तम्यर्थः । यथा वीणायां शब्दः, कणे शब्दः, वृक्षाग्रे कपिसंयोग, इत्यादौ । एषु फारकता निर्वा- हाय भवतीत्यध्याहारः। अथ चा सप्तम्यधिकरणेचेति चकारेणा- कारकाधारवाचिनो ऽपि सप्तमी । अत एव साध्यवद्भिन्नसाध्यामा- वववृत्तित्वमित्यत्र साध्ययद्भिन्ने यः साध्याभाव इति सप्तमीतत्पु- रुपेण व्याख्यानं संगच्छते । ता क्रियाध्याहारे सापेक्षतया साम- येन समासानुपपत्तेः। चर्मणि दीपिनमित्यादौ निमित्तात्कर्मयोगइत्यनेन सप्तमी प्रक- त्यर्थचर्मादहननादिक्रियानिमित्तत्वं योधयति । निमित्तत्यं च न कारणत्यम् । चर्मादेहननादिक्रियाकारणत्वे मानाभावात् । पूर्वव. तित्वे ऽपि इच्छाकृत्यादिना अन्यथासिद्धत्वात् । अपि तु क्रिया- जनिफा या विनियोज्यत्वेनेच्छा, तद्विपयत्वं स्वविषयफताहशे- ·१२६ प्युत्पत्तियादः। च्छाधीनत्वमेव तत्र क्रियान्वयी सप्तम्यर्थः । तदेकदेशविपयितायां निरूपकत्वेन प्रकृत्यर्थान्वयः । चांदेोत्यव्याघ्रादेः संबन्धश्च न सप्तम्यर्थः । अपि तु सप्तम्याः साधुत्वे स्वरूपसन्नपेक्षितः । गोषु दुह्यमानासु गत इस्यादौ यस्य च भावनेत्यनेन गवा- दिपदात्सप्तमी । तत्समानाधिकरणदुह्यमानादिपदाच नीलं घटमा- नयेत्यादी नीलादिपदाद्वितीयावद्विशेषणपदस्य विशेष्यपदसमान विभक्तिकत्वनियमात् । सप्तमीविधायकसूत्रे च भावपद क्रियाप- रम् । तथा च यद्विशेपणकृदन्तार्थविशेषणतापनक्रियया क्रियान्त- रस्य लक्षणं व्यावर्तनं तद्वाचफपदात्सप्तमीति तदर्थः । उक्तस्थले गमनादिक्रियादोहनादिसमानकालीनत्यादिपुरस्कारेण घोध्यतया- भिप्रेता । अतो व्यावर्त्तकविशेषणप्रविशताहशक्रियाया अपि ब्या- घर्तकतया तत्कर्माद्यभेदान्वयि विशेषणगयादिपदात्सप्तमी । अत स्तादृशसप्तम्याः समानकालीनत्यादिकमात्रमर्थः । तत्र दुह्याधुप- स्थापितदोहनादोर्निरूपकत्वेनान्वयादोहनसमानकालीनत्वादिकं ग- मनादौ लभ्यतइति न युक्तम् । दुह्याद्युपस्थापितक्रियायाः कृदर्थ- विशेषणतयोपस्थितायाः समानकालीनत्यादिविशेषणत्वासंभवात् । प्रकृत्यर्थगवादिनानन्वितार्थस्य सप्तम्या घोधनासंभवाच । किंतु समभिन्याहूतदोहनादिकियेव सप्तम्यर्थः । तस्याश्च समानकालीन- स्वादिकं क्रियान्तरे संयन्धः । तत्र वर्तमानार्थककृत्समाभिव्याहार- स्थले समानकालीनत्वं दोग्धव्यासु गत इत्यादिभविष्यदर्थकरस्यले प्राकालीनत्वं दुग्धासु गत इत्यादायतीतार्थकस्थले उत्तरकालीनत्वं संयन्धतया भासते । पाथास पीते तृषा शाम्यतीत्यादावतीतार्थक- कृत्समाभिव्याहारात्कार्यकारण भावो ऽपि संवन्धताया मासते इत्या- दिकमूहनीयम् । गुणान्यत्वे सति सत्वादित्यादी सतीत्यनन्तरं सत इत्यध्याहार्यम् । अन्यथा लक्षणीयक्रियामायेनोक्तसूत्राधिपयतया स- सम्यनुपपत्तेः । तत्र चास्धातोरर्थ आधारतागुणान्यत्वाद्याधारता- याच सत्ताधारतायां तद्वनिष्ठत्वं संपन्धतया भासतइति चिन्ताम- णिकारोक्तसामानाधिफरण्यलामनिर्वाहः । शयानेन चैत्रेण भुक्त- मित्यादौ शयनभोजनादिक्रिययोः समानकालीनत्वभाने ऽपि तत्र लट्मत्ययेनैव समभिव्याहारादोजनादिसमानकालीनत्वं शयनादि- क्रियायां योध्यते, तो न सप्तमी । अन्यतस्तदनभिधानएव ससमी- विधानात् । "चैत्र त्वया भुज्यतामित्यादौ संयोधने चेति प्रयमा संयोधन- मेवाह । तच्च धक्तुरव्यवाहितशब्दजन्ययाधाश्रयत्वेनेच्छा । प्रथ.

·व्युत्पत्तिवादः। १२७ मार्थताशेच्छाया विषयतासंबन्धन प्रकृत्यर्थविशेषणतया भानम् । मथ संवोध्यत्वज्ञानं विनापि त्वया भुज्यतामित्यादिवाक्याधीनस्य चैत्रादेर्वाक्यार्थबोधस्य भोजनादिप्रवृत्तश्च निर्वाहात् । चनेत्यादिप्र- यमान्तपदप्रयोगो नर्थक इति चेत् । न । संबोध्यतानुमापकासा- धारणाभिमुख्यादिविरहे विशिष्यत्रत्वाद्यवच्छिन्ने युष्मत्पदशक्ति- महानिर्वाहस्येव तत्प्रयोजनत्वात् । चैत्रत्वाद्यवच्छिन्ने शक्तियोध्य- त्वग्रहं विना संयोध्यतावच्छेदकत्यापलक्षितधर्मावच्छिन्नवाचकत- पदस्य विशिप्यचैत्रत्वाधवच्छिन्ने शक्ते निश्चेतुमशक्यत्वात् ।न चैवमपि यत्रानन्तरवाक्यं न युष्मच्छब्दघटितं चैत्रात्र घटोऽस्तीत्या- दो तत्र संबोधनपदसार्थक्यं दुरुपपादमेवेति वाच्यम् । तत्रापि त- चद्वाक्ये स्वीयवाफ्यार्थबोधार्थाच्चरितत्वरूपतात्पर्यनिश्चयार्थमेव तत्पदप्रयोगात् । तादृशतात्पर्यनिश्चयं विनाथुतादपि तत्तद्वाक्या- चैत्रादेः शाब्दयोधासंभवात् । चैत्रस्याश्वानयनादिवोधाय मैत्रस्य च लवणानयनादिवोधायोच्चरितात्सैन्धवमानयेति वाक्यापरीत्येन चै- अमेत्रयोस्तत्तवाफ्यार्थबोधचारणाय तदीयतदर्थयोधे तदीयतद्वोधा- थोच्चरितत्वरूपतात्पर्यनिश्चयस्य हेतुताया आवश्यकत्वात् । संख्या- तिरिक्तसुयर्थः प्रकृत्यर्थविशेष्यतयैव भासते इति नियमे संख्याभेद- वत्संयोधनभेदो ऽपि निवेरानीयः । अतः संबोधनस्य प्रकृत्यविशे- पणतया माने ऽपि न क्षतिः । संवोधनस्य प्रशत्यर्थविशेष्यतयैव या मानमुपेयम् । वस्तुतो नामार्थस्य प्रकृतिप्रत्ययार्थमन्तरा कृत्वैव क्रि- यान्वय इत्यनुरोधात्सुवर्थकर्मत्वादेः प्रकृत्यर्थविशेष्यतयैव मानमुपे- यते न तूक्तानियमानुरोधेन तथा नियमे मानाभावात् । संबोधनवि- भक्त्यन्तप्रकृत्यर्थस्यान्यत्र विशेषणतया इन्वयात्संवोधनस्य विशेष्य- तया भानं नियुक्तिकमिति कृतं विस्तरेण । मातिपदिकमकृतिकाः स्त्रियामित्यनेन विहिताटाबादयः छ चित्रीत्वं प्रकृत्यर्थविशेषणतया बोधयन्ति । अजाअश्या शुद्रा श्या- मा चपला ब्राह्मणी गौरी सुकेशी गर्भिणीत्यादौ । स्त्रीत्वं च योनिम- त्यम् । न च खीपरपदात्साधुत्वार्थशावादिप्रत्ययो न तु स्त्रीत्वं त- स्वार्थः । चित् स्त्रीत्वबोधश्च स्त्रीप्रत्ययप्रकृतितात्पर्यविषयत्वरूप- लिङ्गज एवेति यापम मादी व्यभिचारेण हरलो ल्या साधकत्यात् । प्राणित्वेन विशेषणे ऽपि देवतादी व्यभिचारात । व- स्तुतस्त्वजवत्यपि अजा नास्तीत्यादिप्रयोगात्स्त्रीत्वस्य नअर्थान्वयिताव- च्छेदकतया भानमावश्यकम् । अन्यथा पुंसाधारणजातिविशेपाय- च्छिमाभावस्य बाधेन ताशप्रयोगस्य प्रामाण्यानुपपत्तेन च प्रातिप- ·२८ घ्युत्पत्तिवाद। दिकार्थ एव स्त्रीत्वंतस्य च तदर्थपव जात्यादिमति विशेषणत्वेनान्वयः। स्त्रीप्रत्ययास्तु द्योतका एवापत एव "स्वार्थोद्रव्यं च लिङ्गच संख्या- कर्मादिरेव च।'अमी पञ्चव नामास्त्रियः केप विदनिमा" इति शा- दिकानां कारिकापि सङ्गच्छते। तत्र स्वाथों जात्यादिरूपे गवादि- 'पदमुख्यार्थः । द्रव्यं गवादिरूपस्तधर्मी तन्मते औपचारिको ग- वादिपदार्थः । लिङ्गस्य प्रातिपदिकार्यत्यमावश्यकमेव । नान ब्राह्मणो ऽपि तु माझणीत्यादी पुंस्त्वबोधकपदान्तरामावेन त- दोधानुपपतेः । माझपाईपदाच्च जात्यादेव्यस्य ध मान नियतमेव । लिङ्गमानं तात्पर्ययोग्यताधीनं काचित्कम् । ग्राह्मणी. त्यादौ पुंस्त्वाधघोधादिति वाच्यम् । उकयुक्त्या पुंस्वस्य मातिए दिकार्थत्वे ऽप्यनन्तानां प्रातिपदिकपदानां स्त्रीत्वार्थकत्वे गौरवात् । लाघवेनाल्पायला स्त्रीप्रत्ययानां तदर्यकत्वकल्पनौचित्यात् । अत पर स्त्रीत्वसंग्रहाय प्रातिपदिकार्थेत्यादिसूत्रे लिङ्गग्रहणम् । अन्यथा प्रातिपदिकार्थएष तदन्तर्भावेन पृथक् तधुपादानानुपपसेः । क चित्स्त्रीप्रत्ययः स्त्रियं भार्यात्वन प्रकृत्यावशेष्यतया योधयति । आचार्याणीमनाची मुद्रीत्यादी भार्यात्वं संपन्धविशेषः । सवैष च निरूपकत्वेन प्रकृस्यान्वयः । सदाटवीदेवतापदे घ स्त्रीमस्यया नार्थचोधकाः । तत्र प्रत्यर्थे योनिमस्वरूपस्त्रीत्यस्यायोग्यतया न्वयात न च शब्दगतं स्त्रीत्वादिरूपधर्मान्तरमेव तत्र परम्परास- बन्नार्थगततया भासते इति श्रीपतिदत्तोकं युक्तम् । बन्द्राने मा. नाभावात् । स्न्याख्याविस्यत्र द्यायपदं स्त्रीलिङ्गशब्दपरं न तु स्त्रीत्वविशिष्टार्थकशब्दपरम् । तेनाटव्यादिशब्दानां प्रीत्वविशिष्टा. योधकावे ऽपि न नदीसंशानुपपतिः । अत पय श्रीरप्रभृतीनों स्त्रीप्रत्ययान्तत्यामाधेन स्त्रीत्वविशिष्टयोधपत्ये ऽपि नदीसंशामस. त्या नेययस्थानाविति निषेधसंगतिः। न धैर्य सेनान्ये लिये इत्यादायपि नदीप्तशा स्यात् । सेनान्यादिशब्दस्य तत्र विशेष्यनित- तया स्त्रीलिङ्गस्यादिति घाच्यम् । प्रयोगानुसारेण विशेभ्यसमभिः ध्याहारानधीनायाः स्त्रीलिङ्गाया विपक्षणीयत्वादिति संक्षेपः ।। तद्धितप्रत्यया अपि नाममतिकाः फ चियरत्यन स्वाधिफदेश स्थ, कचिच्ध तेन स्वार्थस्यान्वयघोधं जनयन्ति। तत्र गागिरित्याप स्थाविदिततताय स्थापत्यस्यैकदेशे जन्यत्वे निरूपकतया प्रापर्थ- गधन्वयः | गार्य इत्यादी तद्धितार्यस्य गोत्रापत्यकदेशप्रत्यय टफजन्यत्वे तथा तदन्वयः । गाग्र्यायण इत्यादी तसितार्यम्य यु. पापत्यस्यैकदेशे जन्पत्ये गार्यस्य जीवति तु पश्ये युतिपरिमा- ·व्युत्पतिवादः। १२९ पितयुपार्थघटकजीवने च गर्गादेरन्वयः । तेन गर्गादिजीवनकालीनो गर्गगोत्रापत्यस्थापत्यमयमिति बोधः । मानिष्ठं पास इत्यत्र, तेन रक्तमित्यर्थं तद्धितो चिहितः। तत्संबन्धाधीनतदीयरूपारोपविषय- त्वं तेन रक्कत्यम् । खसः पीत इत्यारोपमादाय शहादेशरोप्यपीति- माद्याधयरितालादिरतत्त्वस्य वारणाया धीनान्तमारोपे विशेषण- म् । पटादेश्चक्षुरादिना रक्तत्वस्य धारणाय तदीयत्वं रूपविशेषणम् । अन च रागकरणस्य मशिधादेः प्रत्यर्थस्य तद्धिताधकदेशसंबन्धे प्रतियोगितया रुपे चाभयतया ऽन्वयः। मूल्यमुख्यमित्यादौ तद्धिता- यसंस्कृतैकदेशे पाकादिरूपसंस्कारे शूलोखादेः प्रकृत्यर्थयाधिकर- गत्वेनान्वयः। पोपी रात्रिरित्यादी नक्षत्रयुक्तफालार्थ तद्धितः। काल- स्य नक्षत्रयुक्त्वं च तनक्षत्रराशिमोगाश्रयत्वं, तदेकदेशे शशिमो- गेच फर्मतया तनक्षत्रान्वयः। पौषो मासः पायो वर्ष इत्यादौ सा- स्मिन्नित्यनेन विहितस्य तद्धितस्य पौर्णमासीघटितत्वावच्छिनोऽर्थः। पौर्णमास्यां प्रकल्यर्थपोप्यादेरभेदेनान्वयः । पोपादिपदं धन केवलं यौगिकम् । पौषः पक्ष इत्यादिव्यवहारविरहात । अतो सढमपि । अत एव सूत्रे संशाग्रहणं रूदिनिरूपकतावच्छेदकं च भासनिष्ठशु- क्लप्रतिपदादिदर्शान्ततिथिसमुदायत्वं न तु शितिथिरूपमासत्व. मात्रम् । यत्किचित्तिथ्यवधिकत्रिंशतिथिसमुदाये मासव्यवहारे ऽपिचान्द्रसौरपोपादिवहिर्भूतपोष्यादिघटितत्रिंशत्तिभ्यन्तर्गततिथि- पुपोपादिव्यवहारविरहात । अथैवमपि सौरे पोषादिन्यवहारस्य निर्विचादतया धनुःस्थरविविशिष्टत्वमेय न कथं पोषादिपदशक्यता- बच्छेदकमुपेयतइति चेन्न । सौरे पौपादौ पौष्यादिपूर्णिमाया मलाभे योगरूढिलश्यपोपपदार्थविलोपापत्तेः । न च तत्र गदिमानमवल- ज्येय पीपादिव्यवहार: सौरपोपादौ मुख्य इति वाच्यम् । तथा सति योगार्थव्युत्पादनवैयर्थ्यात् । अथ विलुप्यतां वर्षविशेषे पौ. पादिपदमुख्यार्थः काक्षतिः। तत्र लक्षणया सौरमासे पोपव्यवहार- स्यौपगन्तव्यत्वात् । खलपदादी पङ्कजव्यवहारबदिति चेत्तर्हि तत्र पौपादिपदमुख्यार्थमासनिमित्तकाब्दिकश्राद्धादिविलोपप्रसङ्गः ! य- याधुतशूलपाणिप्रन्थानुसारिणस्तु धनुरादिस्वरव्यारब्धशुक्ल प्रतिप- दादिदान्तेषु धनुरादिपराविसमाप्यमकरादिस्वरविसंक्रान्तिमन्मा. समिन्नधनुरादिस्थरत्यधिकरणशुक्लप्रतिपदादिदर्शान्तेषु या पोया- दिपदस्य महत्त्वमेव स्वीकुर्वन्ति, न तु यैगिकत्वम् । “अन्त्योपान्त्यो निभी शेया" विति वचनात् । पीपादिमासीयपौर्णमास्यां पुष्पादियो- गस्यानियमात् । न च योगानादरे लाधवात्तत्तद्राशिस्यरवियिशिष्ट- ·न्युत्पत्तिवादः। कालरूपसौरादिमासएप पौधादिपदशक्तिराचितेति याच्यम् । सा वैशाखस्यामावास्या या रोहिण्या. संवध्यते इत्यादिश्रुतिवलाच्चान्द्र एव वैशाखादिपदशक्तिसिद्धेः । वस्तुती नक्षत्रेण युक्तः काल इत्यत्र नक्षत्रयोगयोग्यत्वमेव विवक्षितम् । पुप्याययुक्तायामपि पौपादिपू. र्णिमायां पीपादिव्यवहारात् । अन्यथा माध्यां यदि मघा नास्तीत्या- देरसंगत्यापत्तःपुप्यादियोगयोग्यता चधनुरादिस्थरव्यारब्धपक्षीय- तदुपाक्रान्तपर्णिमासीधस्तित्वरूपयोग्यलभ्यतावच्छेदकं नियत. मेव पीपादेरिति नोक्तानुपपत्या यौगिकत्यनिराफरणसंमवलत्पदा- नाम अर्थ निरकरूपस्य पुण्यायधरिततया तेन रूपेण पूर्णिमायोध- रुपौयादिशब्दानां यौगिकत्वप्रसक्तिरेव नास्ति । पोपी राधिरित्यादी पुष्यादियोग एव प्रतीयते, न तु निरुक्तं योग्यत्वम् । मकरादिस्परच्या- रब्धकृष्णपक्षीयरात्र्यादावापि तथा व्यवहारादिति नक्षत्रेण युक्तःफाल इत्यत्र योग पर विवक्षणीयो न तु योगयोग्यत्वमिति पौर्णमास्या धनुरादिराशिस्थरत्यारन्धप्रतिपदादिदन्ति तद्धितान्तसम. दायसदिग्राहकतयोपपत्ती योगदिखीकारो सुचित इति याच्या सत्यभेदान्वययोधजनकत्वकल्पनाधिक्येन गौरवमिति वाच्यम्। भवन्मते ऽपि तत्तदर्थे यौगिफरूढत्वम्रमदशायां सति च तत्तदा- भेदान्वयपरत्वप्रहे तथान्वययोधाय दुरपन्हवतया तन साइशयोध- हेतुताकल्पनस्यावश्यकत्यादिति दिफ । वैष्णपी माम् ऐन्दै इपिरि- स्वादी देवताविहिततद्धितस्य तद्देवताफत्यमर्थः । मन्त्रस्प तप- तापत्यं तदुश्यकत्यागकरणत्वेन घेदयोधितलम् । भय मन्त्रस्य त्यागकरणत्वं धाधितमेव । विनापि मन्त्रमिच्चाविशेषरूपस्य तस्यो- स्पत्या व्यभिचारात । इएसाधनताशानघाटेतलासामन्या म. न्ययासिदत्वाशति मन्त्रस्य फरणतां कधं येदो धोधयेद, योधयन्या प्रमाणं भवेत् । मस्यमा मन्सफरमाय सामाजकारगर- फरय न तु तजनकत्वमतो न दोपः । हविपलदेवताकत्यं च तदुर- ·. व्युत्पत्तिवादः। १३१ श्यकत्यागकर्मत्वम् । तत्यागोद्देश्यताया एव तद्देवतापदार्थत्वात् । न चैवं घृतादिसंप्रदानब्राह्मणस्य घृतादिदेवतात्वापत्तिः । उद्देश्यप- दन वेदयोधितद्रव्यम्वामित्वप्रकारण विषयताया एव विवक्षितत्या- त् । संप्रदाने च स्वामित्वस्यावाधितत्वात् । न च त्यागोद्देश्यताया- चतुर्थ्यापि योधनात्तद्धितचतुर्योदेवतात्वयोधकतायामविशेपात् । तद्धितेन चतुर्ध्या चा मन्त्रालिङ्गन वा पुनः । देवतासङ्गतिस्तत्र दुर्वलं तु परं पर" मित्यनेन विरोध इति वाच्यम् । त्यागोद्देश्यतायां वेदमेयत्वस्याधिकस्य निवेशनीयतया चतुझं तदंशायोधनेन तस्यो- पायान्तरवोध्यतया चतुर्थ्यधीनदेवतात्वबोधस्य विलम्बिततया त- द्धितापेक्षया चतुर्थ्या जघन्यतापपत्तेः । देवातार्थविहिततद्धितेनैव देवतात्वघटकतदंशस्यापि वोधनात् । अथ चतुर्थ्या वेदमेयत्वांशस्य साक्षादयोधने ऽपि त्यागोद्देश्यत्वस्य साक्षाद्बोधनेन पित्रादीनां सा- हित्यावच्छिन्नानां पितृभ्यो दद्यादिति चतुर्थ्यधीनत्यागोद्देश्यतावोध- स्य पितरो देवता इति तद्धितसमानार्थकदेवतापदाधीननिरपेक्षत्या- गोद्देश्यत्ववोधापेक्षया ऽविलम्बितत्वेन साहित्यावच्छिन्नानां निरपे- क्षाणां वा श्राद्धोद्देश्यत्वमित्यत्र चतुर्थ्यपेक्षया देवतापदस्य बलव- स्वरूपं शूलपाणिपर्यालोचितं विनिगमकं न संगच्छतइति चेत्र । पि- तृभ्यो दद्यादिति चतुर्थ्या साहित्यावच्छिन्नस्य त्यागोद्देश्यतायोधेतत्र वेदसमानार्थकस्मृतिवाक्यजन्यत्वग्रहे सत्येवाप्रामाण्यशङ्कानुदयः । तादशग्रहश्च विलम्वितः । देवतापदात्यागाद्देश्यतावोधश्च तदुद्दे- श्यतांश वेदवोधितत्वावगाही स्वस्मिन्नप्रामाण्यशङ्काव्युदासाय न शानान्तरमपेक्षते । स्वस्यैव स्वात्मकोद्देश्यतावोधांशे व्यावर्तकवेद- जन्यत्वावगाहनात् । अप्रामाण्यशङ्काकलंकितश्च धोधो जातो ऽप्य- किचित्कार इति देवतापदस्य झटिति निश्चीयमानप्रामाण्यकबोधज- नकतया बलवत्वेन विनिगमनाया उपपत्तेः । एवं श्राद्धार्थावाहन- प्रकाशफात् पितर इत्यादिमन्त्राद्बहुवचनोपस्थापितसाहित्यावच्छि नावाहनयोधेन साहित्यावच्छिन्नानां श्राद्धदेवतात्वलाभे पि मन्त्र- लिङ्गस्य विपक्षवाधकतर्कादिसापेक्षव्याप्तिनिश्चयाधीनतया सुतरां पितरो देवता इत्यतो दुर्वलतेति बोध्यम् । कापोतं राजतं जनतेत्या- दी समूहाविहितस्य पर्याप्तसमुदायत्वावच्छिन्नोऽर्थः पर्याप्ती प्र. कृत्यर्थकपोतत्वाधवच्छिन्नस्यान्वयः । कपोतशुकसारिकादिपर्या- समुदायत्यस्य पर्याप्तिश्च न न्यूनवृत्तिकपोतत्यादिना विच्छिद्यते, अतोन ताहरासमुदाये कापोतादिव्यवहारः । पर्याप्तयवच्छेदकत्वे चान्यूनवृत्तित्वमेव च तन्त्रं न त्वनतिरिक्तवृत्तित्वमपि । अन्यथा ·व्युत्पत्तियादः। आकाशवादरिध घटत्वादेरपि द्वित्यादिपयांवयवच्छेदकता न स्या- तु । आकाशावितिषत् घटावित्यपि न स्यात् । इत्थं च कपोत. माप्रतिशतत्यादिपर्याप्तायपि अतिरिक्तवृत्तिकपोतत्वाधवच्छदेक- तानियांहात् । फयोतशतादायपि कापोतादिव्यवहारोपपतिः। पर्या- सधतियसत्ताधर्मस्य तदनपच्छेदकत्ये गत्यन्तरं चिन्तनीयम् । धातुप्रकृतिकाध लफारकत्सन्यणिच्यभृतयः प्रत्ययाः के चिद्धात्वर्थान्वितसाधकतमत्वं Jघते । अर्थान्तरमनभिदधानाथ के चिदाफाहानिर्वाहकता प्रतिभिः स्त्रीयार्थयोधनथ्योपकु- घेते । तर लादिदशलफाराणां लः कर्मणि च भाचे चाफ- मेफेश्य इति सूत्रेण कर्तृकर्मभावेष्वनुशिष्टानां कर्तृत्वसामा- न्यमर्थः । तावन्मात्राभिधानेनैव प्रथमान्तपदोपस्थाप्याविशेषण- तया तदन्वयन सतिविशिष्टस्य कर्तुवोधनिर्वाहातू । लकारस्य तोधपतया न लः फर्मगीतिसूत्राविरोधः, धोधकताया एवं तम सप्तम्यर्थत्वात्, न तु वाचकतायाः 1 गौरवण विशिधर्म- जिशक्तर्याधात् । मैत्रः पचतीत्यादी लकारे प्रथमान्तपदसामाना- धिकरण्यप्रवादस्याभेदेन तदर्यान्वितस्वार्थयोधपरत्याभाधे ऽपि कथ चितुपपादनसमवात् । तृतीयायाः साधुतानियामकं लकारादिना क- तुरनमिधानमपि कर्तृत्वविशिष्टयोधनमेव, न तु विशिष्टशयाऽयो- धनपर्यन्तमनो विशिष्टस्य लफारायाच्यत्वेऽपि चैत्रः पक्षतीत्यादी न तृतीयापत्तिः।मन्वयवलेन विशिष्टयोधात् । चैत्रः पत्यादी कृत्प्रत्ययस्य धर्मिणि शक्तावपिन क्षतिः । शत्यधीनचिशिष्टयोध- साधारणबोधस्यैवानभिधानपदार्थप्रतियोगित्वात् । अनभिहिते क सरिसृतीयत्यनुशासने ऽपि सप्तम्यर्थो योधकत्यमेव । तथा च चै- . दार्थो मयतैष यक्तव्यः । न तापदायकत्वं तदर्थः । लकारसामा- न्यस्यय कर्तृत्वशक्तत्वनानुक्तिसंभवात् । फर्त्तरि यफोसाधुत्वादेव चैत्रा पच्यते इत्यादिप्रयोगमारणात् । यगायनुत्तरत्यस्य करत्यश- तातावच्छेदककोटापनिवेशात् । तत्र तन्निवशे पच्यन्ते मापाः, भिद्यते कुसूलः, लूयते फेदारः, इत्यादी कर्मकर्तु, मारफुसूलके- दारादेः कर्तृत्वयोधानुपपत्तिः । न च तत्र स्वयमेवेत्यस्याध्याहारे- णाव्यपवयंपदोत्तरतृतीयया फर्तृत्वं योध्यते न तु लकारेणेति प्रा.

·व्युत्पत्तिवादः। च्यम् । खयमित्याद्यध्याहारं विनापि तत्र कर्तृत्ववोधाभ्युपगमात् । तत्र लकारण कर्तृत्वावोधने कर्मकर्तुः "कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रिय" इत्यतिदेशवयापातातू । लकारस्य फर्मत्ववोधकतयैव यगात्मने- पदचिचिण्वद्भावरूपातिदेशफलनिर्वाहात् । न च कर्मकर्तरिलका- राधीनकर्मत्वोधस्याप्यावश्यकता । वस्तुगत्या कर्तुः कर्मत्वानिदेशे चैत्रः स्वं पश्यति स्वं हन्तीत्यादावपि यगात्मनेपदादिप्रसङ्गात् । ल- कारण कर्मत्वविवक्षायामेव कर्मत्वातिदेशस्य स्वीकरणीयत्वात् । तथा च स्वन्मते ऽपि कर्मत्वातिदेशसंगतिरिति वाच्यम् । फर्मत्यवि. पक्षायामपि कर्तृत्वविवक्षणे कर्तृकर्मादिसंज्ञासमावेशविरोधेन पर- स्वात्कर्तृसंज्ञया फर्मसंज्ञाया बाधेनात्मनेपदचिण्वभावाद्यनुपपत्तः । फर्तरि शयिस्याद्यपवादविषयतया यको ऽप्यनिर्वाहादिति सार्थक- त्वात् । न च कर्मत्वकर्तृत्वयोरुभयोस्तत्र बोधस्वीकारे तदेकतरस्या- ख्यातार्थतयोद्देश्यतावच्छेदकतया मानासंभवात्समूहालम्बनबोध एब खीकरणीय इति वाक्यभेदापत्तिरिति वाच्यम् । एकत्र द्वय मिति रीत्या तदुभयबोधस्य समूहालम्बनविलक्षणस्य स्वीकारात् । यादि च विधेयद्वयत्वज्ञानं समूहालम्वनात्मकमेव । अत एव विधेय. भेदे वाक्यभेद इति मीमांसकमिद्धान्तो ऽपीत्युच्यते, तदास्तु धातोरेव स्वकर्मकक्रियायां लक्षणा । कर्तृत्वसंयन्धमध्यएव वा स्व- निरूपकक्रियाकर्मत्वस्याप्यन्तर्भाव इत्यलम् । एचमकर्मकत्वे ऽपि प्र. स्तुते गौः, प्रानोट गौः, नमते दण्डमूल, मनस्त दण्ड, इत्यादौ ण्य- र्थान्धर्भावेणैव फर्मकर्तृतानिर्वाहे "न दुहस्नुनमा यचिणावि"ति यधिनिषेधोपपत्तिः । एवं चैत्रण पक्ष्यते, इत्यादौ कर्तृत्ववाचक साया दुरपह्नवत्वात् तृतीयानुपपत्तिः। चैत्रः पक्ष्यतइत्यादी लकारेण फर्तृत्ववोधनात्स्यालकारसाधारणरूपस्य तद्वाचकतावच्छेदकताधी- व्याच्च । नापि तदबोधकरवं तदनभिधानं चत्रेण पच्यतइति वाक्य. जयोधे कर्तृत्वविषयके तादशवाक्यघटकसकलपदानामेव जनकत. या तधटकलकारस्यापि कर्तृत्वयोधकताया वाङ्माणाप्रत्याख्ये- यत्वात् । फर्तृत्वविषयत्वासयोजकत्वं लादीनां तदनभिधायकाचं चैत्रेण पच्यते इत्यादी धात्वर्थविशेपणतया कर्तृत्वाविषयता तृतीया- प्रयोज्यैव, न त्वाख्यातप्रयोज्या । आरयातस्याश्रयतासंबन्धावच्छि- भकर्तृत्वप्रकारताया एव कार्यताचच्छेदकत्यादित्यापि न सम्यक् । पचतीत्यवान्तरवाफ्यार्थयोधासंग्राहकतया प्रकारताया एचाख्यात- जन्यतावच्छेदकत्वासंभवात् । प्रथमान्तसमभिन्याहारमानस्य यो- ग्यताशानादयो जन्यतायामुक्तप्रकारताया अवच्छेदकत्वात् । यदि ·ध्युत्पत्तिवादः। च प्रथमान्तपदसममिन्याताख्यातपदजन्यतावच्छेदकतयेय धर्मि- विषयत्तानिरूपितकर्तृत्वविषयताया थाख्यातप्रयोज्यत्वम् कर्तृत्वधि- पयतासामान्य च नाण्यातपदशानसामान्यज्ञान्यतावच्छेदकं ताह- शसामान्यकार्यकारणभावे मानाभायादित्युच्यते, तदापि चैत्रेण पच्यते तण्डुल इत्यादिवाश्यार्थयोधस्य परस्परसमभिन्याहूतपदस- मुहरूपाक्यज्ञानहेतुकतया तद्वाश्यार्थविषयतान्त:पातिकर्तृत्वाविष- यताया याश्यघटकाख्यातप्रयोज्यत्वं दुर्वारमेवेति । मवम् । अनभि. हिते कर्तरि तृतीयेत्यस्य कर्तृत्वविशेष्यतया प्रातिपदिकार्थे ऽविष- क्षिते तृतीयेत्यर्थः । मातिपदिकार्थविशेषणतयैव कर्तृत्वे ऽविवक्षिते इति यावत् । अवधारणपरतया प्रातिपदिकार्थविशेप्यतया फर्तृत्वे विवक्षिते तदुत्तर तृतीयेति पर्पयसितम् । अतश्चैत्रः पचतीत्या- दायाख्यातेन कर्तृत्ववोधनादुक्तार्थानामप्रयोग इति न्यायानृतीयाप- त्तिविरहात् । मातिपदिकार्थान्ययिता फर्तृत्वविवक्षायामित्येव स- म्याकं विशेष्यतयान्वयित्वपर्यन्तनिवेशनेनेति नाशयम् । सं. ख्यातिरिक्तसुयर्थस्य प्रत्यर्थविशेष्यतयैवान्वय इति व्युत्पत्तिसू- चकत्वेन विशेष्यतयान्वयित्वपर्यन्तस्यावश्यं विवक्षपीयवायथाशु- तसूत्रार्थानुरोधेन करि लकारविभत्तयोः शतिवादिभिषयाक- रारपि प्रातिपदिकार्यविशेष्यतया कर्तरि विवक्षिते नृतीयेत्येय सूत्रार्थों वाच्यः । अन्यया चैत्रेण पध्यते इत्यादी करन- भिधानस्योतक्रमेण दुर्वचतापत्तरित्यलमधिफेन । अथानाहिते- कर तृतीयेत्यस्योकार्यकत्ये चैत्रार्दिकर्तृकत्याविशेषितपाकादिवि- चक्षया चषेण पचतीत्यादिप्रयोगापत्तिः । न च परस्मैपदार्थ- कर्तृत्वान्यायिचौविशेष्याविरहान तथा प्रयोगः । विशेष्यतयापिक- र्तृत्ववोधसंभवात् । चैत्रमैत्रोभयकर्तृकपाकस्थले चैनकर्तृकपाक- सी मैत्र इत्यन्वयतात्पर्येण चैप्रेण पचति मैत्र इति प्रयोगस्य दुर्वार- त्याच । न च कर्तृत्वातिरिक्त विशेषणतापनायां फर्तृत्वे या विशे- पणतानापन्नक्रियायामेव तृतीयार्यकर्तृत्वान्वयो व्युत्पन्न इति वाच्य- म। चैत्रेण पाचयति मैत्र इत्यादी ण्यर्थशत्यविशेषणतापने पाका. दो चैत्रादिकतकत्यान्वयन तादृशव्युत्पत्तसिद्धः । न नलफारा- थंकर्तृत्यविशेषणतानापनक्रियाविशेषणतया कर्तृत्ववोधफवं मुपां व्युत्पन्न मिति न कश्चिद्दोष इति वाच्यम् । उक्तस्थले चैत्रेण पकधान् मैत्र इति प्रयोगापत्तेः 1 मेघम् । आश्रयातिरिकाविशेषणतापनक- नृत्याविशेषणतानापन्न क्रियायां तृतीयार्थकर्तृत्वान्ययव्युत्पत्ती न कि चियाधकम् । - ·व्युत्पत्तिवादः। मैत्रेण पाचयतीत्यादौ कर्तृत्वनिर्वाहकव्यापागे णिजर्थः । त- त्राश्रयातिरिक्त व्यापार विशेषणं कर्तृत्वमिति तद्विशेषणतापनक्रि- यायां तृतीयार्थकर्तृत्वविशेषणत्वे न किं चिद्वाधकम् । चैत्रेण पति मैत्र इत्यादयश्च न प्रयोगाः । तत्राश्रयएव क. तेचिशेपणतया तद्विशेषणतानापन्नक्रियायां तृतीयया कर्तृत्वबोधना- संभवात् । कृतिविशेष्यकबोधाभिप्रायेण चैत्रेण पचतीति वारणा- याश्रयविशेषणत्वमुपेक्ष्याश्रयातिरिक्ताविशेषणत्वं नियेशितम् । अन- भिहिते कर्तरि तृतीयेत्यस्यापि निरुक्तक्रियाविशेषणतया प्रातिपदि- कार्यान्वयिकर्तृत्वविवक्षायां तदुत्तरं तृतीया भवतीत्येवार्थ इति दि. छ । कर्तृत्वं च चैत्रः पचतीत्यादौ क्रियानुकूला कृतिरेव । तस्या एवानुकूलकृतित्वेन कृतित्वेन वा आरयातवाच्यता । रथो गच्छति, फा; पचवी, त्यादी च कियानुकूलच्यापाररूपे कर्तृत्वे निरूढलक्ष- था । कृतित्वजातेः प्रतिनिमित्तत्वे लाघवात् । मीमांसकास्तु । व्यापारत्वेनैव शक्तिः, पंचतीत्यादायपि तेनैव रूपेण बोधोपगमात् । एवं नाचेतने ऽपि प्रयोगो मुख्य एव । कृतित्वस्य लाघवं चाकञ्चि- स्करम् । यत्र लघुगुरुरूपाभ्यांवोधो निर्विवादस्तत्रैव लघुरूपावच्छिन्ने शस्त्युपगमात् । प्रकृते च कृतित्वेन बोधस्य सविधादत्वात, तथा- पि तदवच्छिन्ने शक्त्युपगमे तत्रामुख्याथें नादितात्पर्यकल्पनायां गौरवात् । एवं बीजादिनाङ्करः कृत इत्यादी विनापि यत्नं कृत प्र- योगातू, तस्यापि व्यापारसामान्यार्थकता । अतः करोतिविवरणीया- र्थकत्वे ऽपि नाख्यातस्य यत्नत्वावच्छिन्नवाचकता न था किं करोति, पचतीति प्रश्नोत्तरयोः समानप्रकारफयोधजनकत्वानुरोधेन तथा- त्वम् । मन्त्र के चित् । पचतीतिवाक्यजन्यवोधे सति यत्नत्वावच्छि- ने वर्तमानत्वसंशयानुदयात्तत्र यत्नत्यावच्छिन्ने वर्तमानत्वबोधक- त्वसिद्धौ तदवच्छिन्ने शक्तिलाघवात सिध्यति । न हि यत्नाविना- भूतक्रियाविशेपलिङ्गकानुमानलक्ष्येन यतत्वावच्छिन्नेन समं वर्त्त- मानत्वान्वयबोधकत्वमाक्यातार्थाध्याहारमते ऽपि संभवति । लडा. दिकृतवर्चमानत्वन्यायवोधे लडादिभमभिय्याहूतधात्वन्यतरजन्य- विशेप्योपस्थितेः कारणताया आवश्यकत्वात् । अन्यथा निराकास- यतादिपदमात्राधनाशुपस्थितावपि तत्र वर्तमानत्वादेर्लडादितोवो- धप्रसङ्गात् । न चाध्याहारवादिनां द्वारं पिधानं कृतिरित्यादितो द्वारकर्मफरतेरिव पचति यत्न इत्यादितः पाकयत्नो वर्तमान इत्या- घाकारको वर्तमानत्वादेवोध इष्ट एवेति वाच्यम् । परस्परसाका- द्वपदार्थद्वयायान्वयवोधएवाध्याहूतस्येव निराकासपदादुपस्थितस्या- ।

·व्युत्पत्तिषादः। थस्य विषयतायास्तरूपगमात् । तत्रान्वयानुभावफसाकाइपदस- स्वात् । प्रश्ते चान्यययोधस्य साकाहानुपयोगिपदार्थान्वयविषय- कत्वेन तेरामप्यसंमतत्वात् । तस्वीकार निराकाशस्याप्यनुभा- यकत्वस्वीकारापत्तेः । शाब्दयोधे आकाक्षानुपयोगप्रसङ्गाचेति । तर । तात्पर्यलिङ्गेन यत्नत्वावच्छिन्ने वर्तमानत्यानुमितेरेवोपगमा- वातावर्तमानत्वप्रतीतो शाब्दत्वप्रतीतः सविवादत्यादित्याहुः । अन नैयायिकाः ।रयो गतीत्यादावाश्रयत्वमेवाख्यातायों न तु व्यापारः । अन्यदीयगमनानुकूलनोदनादिविलक्षणव्यापारयति ग- च्छतीत्यप्रयोगात् । एवं व कार्य पचतीत्यादिप्रयोग एवं व्यापारश- क्तिमारयातस्य साधयेद्, यदि सारसिकः स्यात् । तदेव न । नहि चैत्रः पचतीत्यादिनयोगेण काष्ठं पचतीत्यादिप्रयोगस्याविशेषः। ए. चमचेतने स्वरसतः कर्तृपदाप्रयोगात् । कृमो ऽपि यत्नत्यविगियो- थैः । एवं चैत्र पच पचति पाकका न त्वचेतन काष्ठादीत्यादिप्रयो. गालफारस्य यत्नत्वविशिष्टार्थकताया पावश्यकत्वात् । लाघवात तसेच शक्तियापारे लक्षणति। न च यत्नत्वस्याख्यातायाच्यानिवृत्ति- जीवनयानियलसाधारणतया लफारशक्यतात्यावच्छेदकत्यासंमय इति वाच्यम् । निवृत्त्यादियत्नस्याख्यातवाच्यतोपगमे क्षतिविरहा- तु । निवृत्यादेः पाकानुकूलताविरहेण तत्काले पचतीति प्रयोगाप- त्तिविरहात, इष्टसाधनताशानजन्यतावच्छेदफप्रकृतित्वजातोपाख्या- तपदे प्रवृत्तिनिमित्तत्वोपगमादा । अत श्वेश्वरस्तेर्जन्यमानजनक स्वे ऽपीश्वरः पचति, ईश्वरो भुड़े, इत्यादयो न प्रयोगाः । न चैवमी- वरो घेदं वक्ति मथुरायां कृष्णो विहरतीत्यादिप्रयोगानुपपत्तिः। अ- মারামাদ্বান্ধবৗঘামাইদ্যোবধায় मस्याख्यातप्रवृत्तिनिमित्तत्वेऽपितर व्यापारलक्षणाया आवश्यकत्वा- त् । तथाहि! आत्मापति, शरीरंपचतीत्यादिस्वारसिकप्रयोगविर- हादाख्यातायतेरुद्देश्यतावच्छेदकशरीरविशेषावच्छेदेन समवाये- नान्वयनियमः स्वीकरणीयः । चैत्रादिपदस्य शरीरविशेषविशि- यात्मपरतया चैत्र पचतीत्यादौ शरीरविशेपारमकोद्देश्यतावच्छेद- फावच्छेदेनात्मानं समवायेनान्वयसंभवात् । गौरः पचतीत्सादावपि गौरादिपदस्य गोरशरीराधवच्छिन्नात्मनि माख्यातस्यैव चा व्यापार लक्षपोपगमात् । एव चैश्वरकृतेः शरीरानयन्छिन्नत्वादुकस्थले छ- तेस्तथान्ययासंभव इति व्यापारलक्षणा आवश्यकी । ईश्वरकृतिसा.. धारणयलत्यावच्छिन्न पचाख्यातार्थः । असाधारणानुकूलत्वं यरने कियायाः संबन्धतया भासते। न त्वनुकूलतामानम् । असाधार- ·३७ व्युत्पत्तिवाद । यानुकूलताया एवामाहानिरूपकत्वोपगमात् । अतो ऽस्मदादिकर्तृ कपाकादिक्रियानुकूलकृतिमादाय नेश्वर पचतीतिप्रयोग वेदव- नादौ व ईश्वरकृतेरेवासाधारणकारणत्वात् । ईश्वरो वेद धक्तीत्या- दय प्रयोगा इत्यपि के चित् । अथ कृतराख्यातस्य कृषञ्च यत्नवा च्यत्वे करातीत्यादी कृतद्विधा भान स्यात् । धातुप्रत्यययोईयो क- तियोधकत्वादिति चेन्न । एको दावित्यादौ एकत्वद्वित्वादिवोधकप्र- रुतिमत्स्योभयसत्वे ऽप्येकवैकत्यादिधीयत्मकते याधकाभावात् । तत्र विभक्ते साधुत्वार्थकत्वे ऽपि तयात्वात् । अथ तर्हि कति चैत्र इत्यादी प्रातिपदिकार्थे साक्षादेव कृत्यन्वय स्यात् । स च ना- मार्थधात्यर्थयो देन साक्षादन्ययस्याव्युत्पत्त्यात तथा न समय तीति नामार्थधात्वर्थयो साक्षान्वयोपगमे कर्मतादियोधकधिभक्त- रसत्वे ऽपि तण्डुल पचतीत्यादौ कर्मतादिसवन्धेन तण्डुलादे पा- कादावन्वयसभवन ताहशवाफ्यानण्डुलकर्मकपाकावियोधापत्ते । न च प्रातिपदिकार्थप्रकारफक्रियान्वयबोध एवाव्युत्पनो न तु क्रि- याप्रकारकप्रातिपदिकार्थविशेष्यकषोधो ऽपीति वाच्यम् । घट फ. रोतीत्यादित कर्मतासबन्धेने कृत्यादे घटादावन्वयाभावात् । कि- यामकारकतामार्थविषयकयोधस्याव्युत्पन्नत्वादिति चेन्न । उक्तातिप्र- मगचारणाय धातो कर्मतादिसबन्धेन क्रियान्वयावोधकत्वव्युत्प- तरुपगमान त्वाश्रयतासंवन्धेन इत्यादिरूपक्रियान्वयाबोधकत्वम्यु- पत्तेरित्यदोषात् । न च ताहशातिप्रसङ्गवारणाय धातुजन्यकृत्या- दिप्रकारकान्वययोधे प्रत्ययजन्यविशेष्योपस्थितेर्हेतुता वाच्या । ता- शकारणाभावात् प्रातिपदिकार्थविशेष्यकवोधोपि न सभवतीनि पाच्यम् । फर्मत्वादिसपन्धेन कृत्यादिफारफयोधस्याप्रसिद्धया सामग्रवकल्पनेनापादकाभावात ताशकारणताया अकल्पनात् । न च क्रियते चैत्र इत्यादौ कृतिप्रकारकबोधचारणायव उकारण- ताकल्पनमापश्यामिति वाच्यम् । सति तात्पर्ये इएत्यात् । कवि शेष्यकान्वयवोधपरधातूत्तरयको ऽसाधुत्वाय प्रामाणिकानान तथा प्रयोग । करण चैत्र इत्यादी चैत्रादी धात्वर्थकृतेराश्रयवाप्तवन्धे- नान्वयवोधचारणाय ताशकार्यकारणभायफल्पनमित्यापि न ताह- शवोधेआरयातान्तधातुना समाभिदयाहारशानहेतुतयेवोक्तस्पले ताह शोधवारणसभघात् । वीधितिकृतस्तु । गच्छति जानाति फरोती. त्यादी आख्यातस्याश्रयत्वे निरूढलक्षणाया स्वीकारामनामा निया- या साक्षादन्यय इत्याहु । तन्मते यद्यप्याभयत्वसवन्धराधिकार जानाति चैत्र इत्यादिवाक्यजन्यबोधविपयताफल्पने न गौरवं, क्या- ·ध्युत्पतिवादः। पि यत्र धातोर्मानाध्यत्वे लक्षणापहः शतिनमो वा तत्र चैत्रादि- विशेष्यको ज्ञानाश्रयत्वादिप्रकारको घोध आश्रयतायाः संसर्गतावा- दिनामप्यनुमतः चैत्राविविशेष्यकाश्रयतासंसर्गकक्षानादिप्रकारक- शाब्दयोधस्तु दीधितिफारमते चिदपि न प्रसिध्यतीति वा- शाब्दयोधे योग्यताशानादेहेतुताकल्पने तथाविधशाब्दयोधाङ्गीफ - मणिकारस्य मते आवश्यकमिति गौरवम् । वस्तुतस्तु । चलेण झा- यते घट इत्यादी मर्मप्रत्ययस्थले यावता पदार्थनां मकारता, सावता क्षेत्रो जानाति घटमित्यादिकप्रत्ययस्थले तथात्य,परंतु विशेष्यविशे- पणभावपरीत्यम्। एवं कर्मप्रत्ययस्थले यस्यससंवन्धिकपदार्थस्य य. देश विशेष्यता कतृप्रत्ययस्थले तशिरूपकतायातदशे प्रकारता इत्य- प्रकारचे तादशानुमयविरोधात् । न च चैत्रेण शायते इत्यशायाधे- यत्वं संसर्ग पर न तु विशेष्यमिति वाच्यम् । तथा सति सामना शायते, न घटेनेत्यादी घटादिवृश्चित्याभावयोधानुपपत्तेः । माय- स्वस्य तृतीयार्यताविरहेण तृतीयान्ताधादिवृत्तित्यरूपमतियोग्य- नुपस्थितः । आधेवत्वसम्वन्धस्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकतया च तत्सम्बन्धावच्छिन्नघटाभावबोधस्य तत्रोपगमाभधात वावा. सम्पन्धस्याभावप्रतियोगितापच्छेदकाचे शाने न घट इत्यादिवाक्य- अन्त्यप्रत्यये ज्ञानाधिकरणकताहासंबन्धावतिन्नघटाघमावस्या- प्यवगाहनसंभवाद्घटे शान न घेत्यादिसायनिरासाय फदा चि- ज्ञानेन घट इत्यादिकमपि प्रयुज्येत । अत एयानुकूलशातिर स्वादिरूपकर्तृत्वादेरपि चैत्रः पचतीत्यादी प्रकारता मणिवत्तापि स्वीक्रियते न तु संसर्गता 1 न पचतीत्यादाधन्वयघोधानिकहा- त! ताशसंवन्धस्य वृत्त्यनियामकतया अमावप्रतियोगितानपच्छे- दफन्वन तत्संबन्धावच्छिप्रक्रियाविरदप्रत्ययस्य तत्रोपगमासमा याद । एवं वैषेण ज्ञायते इत्यादावाधेयत्वस्य नृतीयया अविचा क्षणे प्रातिपदिकार्यमालविवक्षया तद्विषयानुशिष्टमयमय स्यात् । जानाति चैत्र इत्यादौ चाख्यातेन कर्तृत्वाविधक्षणे धात्वर्थ- पमाघमात्रपरतया परस्मैपदस्य इनादिपिकरणस्य पासाधुतापतिः। भावकर्मणोरित्यात्मनेपदविधायकानुशासनविपयत्यात झर्चरीत्य- धिकारीयकमादिभ्यः सा इत्यनुशासनाविषयत्वाति, तस्यात- स्य करवायोधकतायुक्तिस्तु न साधीयसी । तराविशेषणतया ·व्युत्पत्तिवादः। क्रियायोधपरत्वरूपभावविवक्षायामात्मनेपदानुशासनविषयतापग- मादुक्तस्थले परस्मैपदसाधुतायास्तादशभावविवक्षादिविरहस्य मा. धनुशासनाविषयत्वोपगमेन नादिविकरणस्य साधुतायाश्च निर्वा- हसंभवात् । पचन पचतीसादाविवोदेश्यतावच्छदकाधेियाभेदेन जानन जानातीत्यादोर्नियकाङ्गतानिर्वाहायापि जानातीत्यादावाख्या- तस्याथयतार्थकतोपगम आवश्यकः । अन्यथा कृदन्तप्रतिपाद्यता- घच्छेदकस्य शानादिरूपविधेयभिन्नतया निराकाक्षताविरहेण तथा प्रयोगापत्तेः । एतेन तमाश्रयतायाः प्रकारतोपगमे जानाति वैन इत्यादिवापयशानघाटतशाब्दसामग्रया भिन्नविषयप्रत्यक्षादिप्रतिव- धकतायामाण्यातजन्यानयत्वोपस्थित्यादिरूपाधिककारणानां निवे. दो गौरयेणाधयतायाः संसर्गत्वमेवोचितमित्यादिफमनुपादेयम् । नश्यतीत्यादौ प्रतियोगित्वरूपफर्तृत्वमाख्यातार्थस्तारशसंवन्धस्या- भावप्रतियोगितानपच्छेदकत्वेन नश्यतीत्यादी नाशप्रतियोगित्वाभा- अयोधस्यैव स्वीकरणीयतया न संसर्गतासंभवः । अयाख्यातस्य फ- नृत्यशक्ततावच्छेदकं रूपं दुर्वचम् । न च तित्व तथा । न च पा- णिनीयसङ्केतसंवन्धेन तिपदवत्वमेव तिपय तिवाद्यरादशसुस- स्पदसंफेतनाहकं च आदिरन्त्येनेति सूश्रमेव तत्संकेतमविदुपामन- धीतपाणिनीयतन्त्राणां तियादिना शक्तिन्त्रमादेव शाब्दयोध इति पाच्यम् । एवं सति घटादिवाचकयटादिपदेष्वपि कस्य चिच्छब्दस्य पुरुषविशेषीयसंपतसंभयेन तुल्ययुक्त्या तत्रापि तच्छब्दस्य शन- तावच्छेदकतापस्या तिवादिपु पाणिनस्तिपदसंकेतवत्ता शब्दान्त- रसंकेतस्यापि भन्यपुरुषीयस्य समयात् । ततच्छन्दानामपि प्रति- निमित्तताया: सुवचत्वाद्विनिगमनानुपपत्तः । अत्र के चित् । तिया. दिसानिनो लकारस्य लत्वजातिपुरस्कारेण कृतियाचफता । पच- तीत्यादी लधाराभरणेऽप्यादेशेन तियादिना स्थानिनः स्मरणात्तत एवार्थोपस्थितिः । प्रादेशादेशिभावमविदुषां तु तिप्त्यादिना शक्ति- भ्रमादेपार्थोपस्थितिः । यत्र तिया देशापशानं नालि भुरालफा- पचार्थोपस्थितिाना पवीत्यादिवास्याकाब्दयोधयारणाय पचती- स्थाचालपूर्जेशानजन्ययोधे तियादेर्लादेशत्वज्ञानमपि हेतुः। न चौ. कसले धातुसाफाक्षात्याने भवत्येव शाब्दपोधातदसत्वे च कार. पाभापादेव नापत्तिरिति वाच्यम् । परतीत्यादी तियादिना लफा. रम्योपायापने ऽपि तत्तदातुमाफामतया तत्स्मारयाभावेन शाद. पोधानुपपत्तः । लकारे धातुसाकाइन्वग्रहाय शादयोधहेतुत्यासं- भपात् । मदि तत्तानुसाकाहत्येन सम्नियादिम्मानीयन तदपाय- ·'गुत्पत्तिवादः। छिनमेव तियादिः स्मारयेत्, अपितु लत्येनेव तथास्वमिति एवं तत्तद्धातुपदाध्यवहितोत्तरत्वरूपतन्साकासत्येन येन पुंसा न . फारः थुतस्तस्य तेन रूपेण तत्तत्स्मरणासंभव इति । अत्रेदं चिन्त्य- ते। लफारतियाधोरनतिमसकस्थान्यादेशमावस्य दुर्घचत्वात् । ति- धादिस्मारितलफारस्य वाचकत्वं न विचारमहम् । तिवादेरेव यत्र घाचफताग्रहस्तदनुरोधेन पचतीत्याद्यानुपूर्वीज्ञानस्य तियादिजन्यो- पस्थितिसहकारेण शाब्दयोधोपधायकताकल्पनस्यावश्यकतया लका- रजन्योपस्थितिसहकृततादृशानुपूर्वीज्ञानतियादिधर्मिकलादेशत्वज्ञान- घटितसामनयन्लरकल्पने गौरवेण लाधयात्तियादेव ताव्येण श- क्तिकल्पनाया उचितत्वं चेति । भाण्यातसामान्यस्य कर्तृत्वइव त- द्विशेपस्यात्मनेपदस्य कर्मत्वे शक्तिर्न तु यथाथुतग्राहिवैयाकरणमत- इव कर्मरूपधर्मियाचफरचं गौरवात् । प्रथमान्तपदार्थे फर्मत्यान्य- यवलादेव कर्मता विशिष्ठधर्मिलामसमयात् । न चात्मनेपदस्य शr- नच्यत्ययस्य धर्मिणि शक्तः पच्यमानमानयेत्यादी पच्यमानादिनि- पानयनकर्मत्वाचनुरोधेनावश्यकत्वात्तत एवोपपत्ती आल्यातरू- पात्मनेपदस्य धर्मवाचकत्वं नियुकिकमिति घाच्यम् । सशान- साधारणस्यात्मनेपदत्वस्य शशक्ततावच्छेदकत्वएव तयोक्किसम- धात् । तादशात्मनेपदत्वस्य चागुरीनिर्वचनासंभवात् । पाणिन्यादि संकेतसंवन्धेनात्मनेपदधत्वस्य राऊतावच्छेदकताया उत्तरीत्या अवकाशात् । अतस्तादीनां सतपेण शक्तिकल्पनस्यावश्यकतया लाधयाकर्मविपय तत्फल्पनात् । फर्मत्वं च त्यज्यते ग्रामो गम्यते ग्राम, इत्यादी धात्वर्थतावच्छेदकीभूतसंयोगविभागादिरेव विशेप्य- तया तिवाच्यः । चैत्रेण गम्यने ग्राम, इत्यत्र तृतीयायतकर्तृफ- त्यरूपमाधेयत्वं तस्य धात्वर्थे संयोगात्मकफलावच्छिनस्पन्दलक्षणे ध्यापारे तस्य च जन्यतासंयन्धेनात्मनेपदार्थसंयोगरूपफले तस्य चायनासंबन्धेन प्रथमान्तपदोपण्याप्यनामे उन्वय इति चैप्रवृत्ति यः संयोगावच्छिन्नस्पन्दस्तजन्यसंयोगवान् ग्राम इत्याकारका शा- ब्दयोधः । चैत्रेण त्यज्यते ग्राम, इत्यत्र संयोगस्थाने विभागमन्त- भाव्य धोध उपपादनीयः । अथ चैत्रनिष्ठक्रियाजन्यसंयोगविभागा- देामादाविध चैत्रादायपि सत्यात्, चैत्रेण स्यज्यते, गम्यते चैत्र, इत्यपि स्यात् । न स्याश्च चैत्रेण न गम्यते, न त्यज्यते चैत्र, इत्या- दीति चेत् । अब दीधितिकारप्रभृतयः फल मिव तत्र क्रियान्वयिः परसमवेतत्वमपि फाख्यातार्थः परत्वे च भेदरूपे प्रतियोगितया फल माभयपयान्वयिनः प्रथमान्तपदोपस्थाप्यस्यान्वयः । चैने ·व्युत्पत्तिवादः। १४१ चैत्रान्यसमवेतक्रियाजन्यसंयोगादिमत्त्वस्यान्वयायोग्यत्वात् । ताह- शसंयोगाद्यभावस्य च तत्रान्वययोग्यत्वान्न तत्रापत्यनुपपत्त्योरव- काश इत्याहुः । तत्रंदं चिन्तयन्ति । प्रथमान्तपदोपस्थापककर्मणो इन्वयितावच्छेदकावच्छिन्नत्वाविशेषितप्रतियोगितया भेदांशे 5व- योपगमे ऽपि चैत्रे ऽपि चैत्रस्य द्वित्वादिनाभेदसंभवन तत्समवेत- क्रियायां परसमधेतत्वाक्षतेरुनादोपोद्धारासंभवः । अन्वयिताव- च्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगितया तत्र तद्भानखीफारे चत्रेण द्रव्यं ग. म्यते इत्यादावनुपपत्तिः । द्रव्यत्यावच्छिन्नमित्रसमवेत्तत्वादेः कि- यादौ याधात् । न च तत्र द्रव्यपदं लक्षणया चैत्रान्यद्रव्यपरमिति वाच्यम् । मन्देन गम्यते मन्द इत्यादी मन्दस्य मन्दान्यमन्दपरत्वा- संभवात् । मन्दान्यसमवेतमन्दवृत्तिक्रियाया अप्रसिद्धयानुपपत्तिता. दवस्थ्यात् । अननुगतमन्दगतत्तत्तद्वयक्तित्वोपस्थित्यनयस्यात् । कर्मव्यक्निभिन्नमन्दत्वेन लक्षणाग्रहस्य तादृशधाक्यजन्यधीपूर्वक- त्वस्य नियमतो संभवात् । न च फलविशेष्यव्यक्तीनां तत्तद्वयक्ति- त्वावच्छिन्नमतियोगितासंवन्धेन परत्वे ऽन्वयात्संबन्धोपस्थितेश्चा. नपेक्षणादू नानुपपत्तिरिति वाच्यम् । संसर्गतात्पर्यज्ञानानुरोधेन तदुपस्थितेरपि शाब्दयुद्धावपेक्षणीयत्वात् । तद्वयतया तद्वयक्तिर्न गम्यते इत्यादावभावप्रतियोगिकोटिप्रविष्टतद्वचकित्वापच्छिन्नभिन्न- समवेतत्तद्वयक्तिसमवेतक्रियाया अप्रसिद्धः । ये तु फलं भेदश्च फर्मप्रत्ययार्थः, फले जन्यतासंबन्धेन भेदे च स्वावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकत्वसंवन्धेन झियाया अन्ययः । भेदफलयाश्च कर्मण्याश्रयतासं- यन्धेनान्वयः । चैत्रसमवेतक्रियावच्छिन्नभेदस्य चत्रो नाथय इति तादशक्रियाजन्यफलाश्रयत्वे पि तस्य चैत्रेण चैनो गम्यतइति न प्रयोगः । मन्दो मन्देन गम्यते इत्यादरेकमन्दादिनिष्ठक्रियावच्छिन्न- भेदसहितस्य तजन्यफलस्य मन्दान्तरे सत्वान्नानुपपत्तिरिति युर- ते। तन्मते ऽपि चैत्रेण चैत्रो न गम्यते इत्यादेरनुपपत्तिर्दुवारय । चने चघसमवेतक्रियावच्छिन्नभेदाभावसत्वेऽपि तादशक्रियाजन्य- फलाभावस्य याधात् । न च फलाभावो नभा न तत्र प्रत्याय्यो ऽपि तु भेदाभाय एव फर्मणीति वाच्यम् । यदा चैत्रेण प्रामोन गम्यते तदा ऽपि ताशप्रयोगानुपपत्तेः । ताहराभेदाभापप प्रामे याधात् । न च भेदस्य सामानाधिकरण्यसंवन्धेन फले उन्धयः तार- शसंबन्धेन मियावच्छिन्नभेदविशिष्टस्य क्रियाजन्यफल स्पच चाभायो नमा फर्मणि प्रत्याय्यताति न दोपः । विशिष्टाभायस्योमय स- स्यादिति याच्यम् । एवमपि मन्दन यापरमन्दो न गम्यते ऽपि तु ·व्युत्पत्तिवादः। १४३ इत्यनुभवसिद्ध. तदा प्रतियोगितावच्छेदकत्वे ऽपि द्वितीयाद्यर्थत्व मुपगम्य विशिष्टभेदप्रतियोगितावच्छेदकरवाभावान्वय एव तत्रो- पगन्तव्य इति दिक् । फलावच्छिन्नव्यापरयोधमधातूनां फले ध्यापारे च शक्तिद्वयम् । फाख्यातस्थले फलं धात्वर्थव्यापार- विरोपणतया भासते तत्र द्वितीयार्थाधेयत्वान्चयः, फर्माख्यातस्यले फलं धात्वर्थव्यापारस्य विशेष्यतया भासते तस्य विशेष्यतया आ. ख्यातार्थ आश्रयत्वे तद्विशेष्यतया फर्मेति दीधितिकृतः । के चित्तु, संयोगादिरूपफलावच्छिन्नव्यापारयोधकानां गमिप्रभृतीनां कर्मप्रत्य- यापेक्षया यहूनां फलेशक्तिकल्पनामपेक्ष्य फर्मप्रत्ययानां फलकल्पनमेव लघीयः । धातूनां च व्यापारमात्रवाचिता । धातोः फलयोधफ- तामते नामार्थधात्वर्थयोराधाराधेयभावसंवन्धेन साक्षादन्ययासंभ- यात्फलाश्रयत्वस्य कर्मणः प्रकारतया भानस्योपगन्तव्यतया तत्सं. सर्गस्याधिकस्य भानफल्पनेनापि गौरवं फलस्य प्रत्ययार्थत्वे च तदाश्रयत्वं संयन्ध एचोति लाघवम् न चधातूनां व्यापारमात्रयाचि- स्वे ग्रामं त्यसतीत्यादितो ऽपि प्रामं गच्छतीत्यादित इच संयोगा. दिरूपफलावच्छिन्नस्यन्दयोधापत्तिः । प्रामस्त्यज्यते इत्यादितो ऽपि ग्रामो गम्यतइत्यत इव स्यन्दजन्यसंयोगादिमत्त्वेन भानप्रसङ्ग इति घाच्यम् । कर्मप्रत्ययस्य संयोगविभागादिरूपनानाफलयाचित्ये ऽपि तत्तत्फलयोधे धातुविशेपसमभिव्याहारज्ञानस्यापेक्षयातिप्रसङ्गविर- हात् । स्यजति गच्छति स्यन्दते त्यागो गमनं स्यन्द इत्यादी फर्मा. सममिव्याहते घोधवलक्षण्यं च तत्तद्धातूनां फलविशेपायच्छिन्न- व्यापारलक्षणोपगमेनोपपादनीयम् । फलान्वितस्वार्थव्यापारयोध. फत्वं गम्यादेः स्वभावाधीनं तदभावात्स्यन्दिप्रभृतिप्वकर्मकत्वन्य- पहार इत्यादुः । तन्न । यागमिप्रभृतीनामिव त्यजिगमिप्रभृतीनामपि पर्यायतेति भ्रमदशायां याति गच्छतीत्यादाविय त्यजति गच्छती. स्यादितो ऽप्ययिलक्षणयोधोत्पत्या धातुविशेषसमभिव्याहारस्य फ. लविशेषयोधनियामकताकल्पनासंभवात् । न घ ग्रामं त्यजतीत्या. दितः संयोगावच्छिन्नव्यापारयोधस्तात्पर्यसत्ये इयतएव । स्यन्मते ऽपि तात्पर्यानुरोधेन लक्षणया तद्योधोत्पत्तेरापश्यफत्यात् । परंतु तत्र विभागादिरूपफलपप फलप्रत्ययतात्पर्यस्यानादितया संयोगा- दिरूपफलप्रत्यायनेच्छया स्वरसतो न तादशप्रयोग इति पाच्यम् । विना शक्तिम्रमं लक्षणाप्रहं च प्रामं त्यजतीत्यादितः सत्यपि ता. रपयें संयोगायच्छिपण्यापारामतीतेपगुमयिफतया धातोः फलपितो. पचाचिताया मायाश्यकत्यात् । वायते प्यते फियते घट इत्यादी ·व्युत्पत्तिवादः। विषयत्वरूपं कर्मत्वं तंडयः। न च कृतिविषयतायाः फलतत्साधन- तादुपादानसाधारणतया यत्र घटः क्रियते इत्यादि प्रयुज्यते तन जलाहरणं क्रियते कपालं क्रियते इत्यादिप्रयोगस्यापत्तिरिति चेत् । कृत्यर्थकधातुसमभिन्याहूतकर्मप्रत्ययस्य चिफीप्रयोज्यताख्यषिल. क्षणविषयत्वमेवार्थः । उक्तस्थले च कपालादौ कृतेमाहाधिपयत्या- भावात्रोक्तमयोगप्रसङ्गः । काशाः कटाः क्रियन्ते इत्यादी साध्यता- ख्यविषयताश्रयकर्मान्तरसमभिन्याहूतकर्मप्रत्ययेनम्यापार्यरूपविषय- तापि प्रत्याय्यते तदुपादानतया कृतिविषयप्रकाशादी साध्यतारूप- कृतिविषयताविरहे ऽपिन ताशप्रयोगानुपपतिः । ताशकर्मसम- भिव्याहाररूपतत्मयोजकविरहात काया:क्रियन्ते इत्यादी काशादी- व्यापार्यताबोधानुपपत्तेन ताहराप्रयोग इति काशाः फटाः क्रियन्ते इत्यादावपि विशेष्यभेदेन धाक्यार्थभेदात्कर्मद्वयवाचकपदयोः सम- मिव्याहारे व्यापार्यतावोधानुपपत्तिश्च । मियते त्यत्र विषयतायाः कर्मप्रत्ययात्ये पाकानुपधायकतिमादाय पाको कारीत्यादिप्रयो- गापत्तिरित्यादिकं तु दूषणं निराकृतमधस्तात् । कर्मवरकालदि- शेपे ऽनुशिष्टा लडादयः कालविशेपमपि बोधयन्ति । तत्र लट्प्रत्यय स्य वर्तमानकाले शक्तिः । पचतीत्यादी कृत्यादिरूपन्यापारबोधक- प्रत्ययोपस्थाप्यकालस्तादृशव्यापारएवान्वेति न तु क्रियायाम् । यदा पुरुपो व्यापार शुन्यम्तदधीनानसंयोगादिरूपःपच्यादेरयों विद्यते तदायं न पचतीति प्रयोगादयं पचतीत्युक्तेदानीयं पायलधार वेति संशयानिवृत्तेः पूर्वापरीभावापन्नस्थाल्यारोपणादिव्यापाराणी विशेष्यपच्यार्थचटपात्वेन प्रत्येकतद्वमापारेषु कालान्धययोधापेक्षा या कृत्यादिरूपैकार्थे तदन्ययस्यैव लाघवेनोचितत्वाच्च । वर्तमान- कालश्च ततच्छन्दप्रयोगाधिकरणकालरूपस्तत्तच्छब्दार्थः । अतो ने- ककालमयुकलडादितो सरलडादिप्रयोगाधिकरणकालीनत्यस्य :- त्यादायन्वयः । स्वप्रयोगाधिकरणकालस्येन खपाच्यत्वे सत्याननु- गमात् शाक्तयानन्त्यम । समान्यतो व्युत्पत्तेदुर्थटतया पूर्वव्यक्तिवा- धानुपपत्तिः सर्वनामविचारदर्शितरीत्या समाधास्पते । विशिष्य तत्सतफालत्वावच्छिन्नयोधस्यानुभवसिद्धता सर्वनामको पुलि- स्थत्यादिवच्छब्दप्रयोगाधिकरणत्यमुपलक्षपविश्या व्यावर्त पा. व्यम न च तत्कालस्यैवं सत्ययाच्यत्ये तज्ञानानुपपत्तरसमाधे- येवेति वाव्यम् । शब्दप्रयोगाधिकरणवृत्तिफालत्वव्यायधर्मत्वेन त- तत्कालत्यानामेवोपलक्षणीयस्यात् । अथ शब्दप्रयोगाधिकरणा- तिफालत्वव्याप्यधर्मो यर्पवादिकमपि कालदयारतिधर्मवनियो ·व्युत्पत्तिवादः। ऽपि एतद्रूपमासत्वादिव्यावर्त्तनमशक्यम् । क्षणद्वयायातक्षण. वृत्तिधर्मत्वेन तद्वयावर्तने च अध्ययनाद्यनधिकरणे ऽप्यध्य- यनाद्यधिकरणस्थूलकालान्तर्गतक्षणे समाप्तारब्धाध्ययने पुंसि चिन्तामणिमयमधीतइत्यादिप्रयोगानुपपत्तिः । यदि च खप्राग- भावानधिकरणस्खाश्रयकर्तृकप्रकृतक्रियास्यंदमागभावाधिकरणशब्द- प्रयोगाधिकरणकाल एव वर्तमानकाल आधेयतासंबन्धेन कृताव- न्येत्सतोनोक्तस्थले चिन्तामणिमयमधीतइत्यादिप्रयोगानुपपत्तिः । आरम्भावधिसमाप्तिपर्यन्तस्य स्थूलकालस्यापि तथात्वेन शब्दप्रयो- गाधिकरणक्षणादिरूपान्तरालकाले ऽध्ययनाद्यनुकूलकातिविच्छेदे ऽपि शब्दप्रयोगाधिकरणत्वोपलक्षिततादृशस्थूलकालवृत्तित्वस्यापि “ताहशक्रियानुकूलतावयाधेन योग्यतानिर्याह इत्युच्यते, तदा येन समग्रचिन्तामणिमधीत्य किं चित्कालोतरं पुनश्चिन्तामणिमध्येयंते तत्रान्तरालदशायामप्ययं चिन्तामणिमधीतरति प्रयोगापत्तिः । यदि स्तुतिपाठादिविच्छेददशायामपि प्रत्यहमयं स्तुति पठतीत्यादिवतु- तस्थले ऽपि दर्शितप्रयोग इष्ट एवेत्युच्यते तदापि स्वपदेन विनि- प्य तत्तत्कृतीनामुपादानेनानुगमो दुरुधर एवेति चेन्न । शब्दमयो- गाधिकारणवृत्तिकालत्वव्याप्यधर्मत्वेनोपलक्षणेनानुगतीकृततत्क्षण- दिनमासवर्पत्वाद्ययच्छिन्नएव फाले लटः शक्तिः । फ्रियारम्भात्पूर्व फर्मसमाप्त्युत्तरं चाधीते पचतीत्यादिप्रयोगवारणाय कृत्यादिरूप- व्यापारे तादृशफालस्य स्ववृत्तिप्रागभावाप्रतियोगित्वस्ववृत्तिध्वंसा- प्रतियोगिप्रकृतक्रियाकर्तृनिष्ठत्वाभ्यां विशेषितेनार्धयतासंबन्धेनान्य- यनियम उपगन्तव्यः । तत्तक्रियारम्भपूर्वमपि तत्समाप्त्युत्तरमपि या घर्तते यस्तत्तत्कियानुकूलकृत्यधिकरणफालस्तस्य दर्शितविशिष्टा- धेयतासंबन्धस्ताहशरुती चाधितो ऽप्रसिद्धो घेति न शब्दप्रयोगा- धिकरणताहशफालमादाय दर्शितप्रयोगापतिः। सम्यन्धेस्यपदार्थस्य विशिष्य निवेशे प्युपपत्तिश्चिन्त्या । न च क्रियानुकूलरुतिशून्या- न्तरालदशायां स्थूलफालमादाय पचति अधीते इत्यादिवत्ताशय- स्थाधिकरणक्षणेऽपि स्थूलकालावच्छिन्नाभावमादाय न चलति ना. धीते इत्यादिप्रयोगस्तत्र नमो धर्तमानक्षपमानान्वितताहशमियानु- फलरत्यभाषयोधफतानियमात् । उक्तरीत्या विशिष्यशब्दप्रयोगा- धिकरणक्षणादिरूपफालस्यापि लट्प्रत्ययेन योधनसंमवाद । नम्स- भभिन्याहारम्पले ऽपि प्रतियोगित्येय फालान्यय इति तु न सत् । तरक्षणवृत्तिपाकादितेरभाषस्यान्यक्षणावच्छेदेन तदानीतनस्थल- फालायच्छेदेन तादृशतिमतिसत्त्वेनोकातिप्रसदस्य दुरत्या । १९ ·व्युत्पत्तिवादः। न च कालानवच्छिम्भाधारतासंवन्धेन नभयस्य पुरुषे वयानोका- तिग्रसङ्ग इति वाच्यम् । ताइवास्थूलकाले यत्रात्मनि पाकादिशति- स्तादशकालान्तर्गतताशासनधिकरणक्षणे न पचतीत्यादिप्रयोगो- पपत्तये तत्क्षणावच्छिन्नपाकादिश्त्यमाघधोधस्यैव तत्र तत्र सीकर- जीयतया क चित्प्रतियोग्यप्रसिद्धेचारत्वाद । व्यापारावोधन व लडादिप्रत्ययेन क्रियायामेव वर्तमानत्वात्ययो बोध्यते जानातीत्या. दो न तु लडाश्रयत्यादी ज्ञानाधसत्त्वेपि तदाभयत्वादिसंबन्धे मति जानातीत्यादिप्रयोगापत्तेः । शनादिविशिष्टे आध्यत्वादी काला- न्वयमुपगम्यातिप्रसङ्गवारणे विशेषणे भानादावपि तदम्पयस्पाय- श्यकत्ये तस्यैव स्वीकारोचित्यात निश्यतीत्यादी क्रियायां काला- न्ययस्वीकार चिनावादावपि नश्यतीत्यादिप्रयोगः स्यादिति तत्रोप.. तेरपि लढाधवमुपगम्य तवैव कालान्वयं दीधिति कृदुपजगाम। यस्तुतस्तु नाशत्वमुत्पत्तिमदमावत्वम् । तथा च धातुप्रतिपाद्यताप- छेदकोत्पत्ताव कालान्वय इसेष साधीयः । वर्तमानकालस्योत्प- तिसंबधेन धात्वर्थे ऽन्वय इत्यपि पदन्ति ! लट्प्रत्ययेन पश्यती. त्यादी प्रत्ययार्थकृती हास्यतीत्यादौ क्रियायां भाषिप्यस्य प्रत्याय्यते । यद्यपि भुव उत्पत्त्यर्थकतया अनागतकालीत्यत्तिकत्वं भविष्यल्छ- दार्थस्तथापि पश्यतीत्यादी कृत्यादावनागतत्वमात्रस्य प्रतीतिरुपेयते उत्पत्तिप्रतीनिष्फलत्याद्भविष्यत्युत्पत्स्यते इत्यादी धातुनैव ताशो- त्पत्तिः प्रत्याय्यते नग्धतीत्यादौ च दर्शिता गतिः । तथा च पत. मानागभावप्रतियोगित्वम् । प्रतियोगितासंबन्धेनान्वयो पर्तमान- प्रागभावोलदप्रत्ययार्यः प्रागभावानगीफारे धर्तमानस पप तदर्थ ध्वंसस्य कालोपाधित्वेन बसमानकालपदार्णधारतया अनागतक- तेयमारकाले धंसोत्पत्तिमत्तया उत्पत्तिसंबन्धन इत्यादापन्य- यः। अथ पचमाने युदीव्यपाकानुफलकतिमादाय परपतीत्या- दिप्रयोगापत्तिः । पाकानुफूलकतित्यापच्छेदेन धानागतत्वयोधस्ती- कारो न संभवति । पूर्वपूर्वपाकानुफलाती तयाधात् । परयमाणे ऽपि पश्यतीति प्रयोगानुपपत्तेः । तत्तापायानुकूलकृतित्यापच्छेदेना. पि तदन्ययासंभवः । तत्तापाफत्येन पदादनपस्थितः । नापि यकि चियापानुकूलाधकातित्वावच्छेदेन तदन्ययः । आपत्वोपपप- दाभावात् । तत्तदशीचमनन्तव्य दुर्घचत्वाति म मागभाव- स्य घर्तमानत्वं शब्दप्रयोगाधिकरणक्षणवृत्तित्वं यःमानभागमायरस प्रत्ययार्थत्वे तस्य स्वविशिष्टकाल निजन्यपाकाननुकूलत्वविशिष्टर- तियोगितासंबन्धेन वर्तमानकालायंसस्य तदर्थत्यं च सर्वफा.

·व्युत्पत्तिवादः। १४७ लीनकृतिजन्यपाकाननुकूलत्वविशिष्टाधेयत्वसंबन्धेन कृत्यंशेऽन्चयो. पगमे उदीच्यकृतौ वर्तमानप्रागभावादेर्दर्शितविशिष्टसंबन्धासत्वे- नातिप्रसङ्गविरहाता ध्वंसस्य पूर्वत्वं च तदनधिकरणत्वमेव । न चा- न्तरालिककृतिजन्यस्य पच्यर्थव्यापारस्य पूर्वव्यापारानुकूलकृत्यज- न्यतया आन्तरालिककृतेः पूर्वकृतिजन्यपाकानुकूलत्वमक्षतमेवेति तस्या अपिनिरुक्तविशिष्टसंवन्धेन वर्तमानप्रागभावादिमत्त्वमक्षतमे- चेति वाच्यम् । कतिजन्यपाकेत्यत्र कृतिजन्यव्यापाराधीनफलानुकू- लव्यापारस्य विवक्षितस्यात् । पक्तत्यादी लटो निधतनभविष्यत्व. मर्थः । अद्यतनभविष्यत्यं च शब्दप्रयोगाधिकरणदिवसावृत्तित्वे सति शब्दप्रयोगकालीनप्रागभावप्रतियोगित्वम् । शब्दप्रयोगाधि- करणदिवसध्वंसोत्पत्तिकत्वं था । के चित्तु, भविष्यत्त्वमेन तस्याः र्थः । क्रियायाः कृतेर्वा स्वरूपसदद्यतनत्वमेव तत्साधुतानियाम- कम् । असाधुत्वादेवाद्य पक्ष्यतीत्यादौ पक्तोति न प्रयोग इत्या- हुस्तन्न । तथा सति भविष्यत्त्वादिकमपि नाख्यातार्थः स्यात् । स्वरूपसद्भविष्यवादिकमेव लुडादिप्रत्ययस्य साधुतानियामकम् । असाधुत्वादेव पक्ष्यति पक्केतिवत्पचतीत्यादौ पक्ष्यतीत्यादिप्रयो. गविरह इत्यस्यापि धतुं शक्यत्वात् । पचति पक्ष्यतीत्यादर. विलक्षणयोधजनकत्वमनुभवविरुद्धमिति कालविशेषयोध आवश्य- फ इति चेत्, तदा पक्का पक्ष्यतीत्यादेरपि विलक्षणयोधजनकत्वस्या- नुभविकतया अनघतनत्यान्वययोधो ऽपि दुर्वारः । यदि च पश्यती. त्यादिवाक्यजन्ययोधेसति भविष्यत्त्यादिसंशयानुदयाद्भविष्यत्वादेः शाब्दधीविषयत्वमावश्यकमित्युच्यते,तदानद्यतनत्ययोघे पिईहशी- मेव युक्तिं गृहाण । एवं न पक्ष्यतीत्यादावभावे अनागतकालाघ- च्छिन्नत्यमानमावश्यम् । अन्यथा पक्ष्यत्यपि पर्चमानस्तपाककृत्य- भायमादाय न पक्ष्यतीत्यादिप्रयोगप्रसङ्गात् । न च पक्ष्यत्यप्यना- गतयत्किचित्कालावच्छेदेन वर्तमानमभावमादाय न पक्ष्यतीति प्रयोगो दुर्धार पवेति पाच्यम् । अनागतफालावच्छिन्नत्वं हि तत्र वर्तमानक्षणध्वंसापच्छिन्नत्यम् । तादृशध्वंसनिष्ठा अयच्छेदकता ऽनवच्छिन्ना ग्राहा । अनागतकृतमिति च पुंसि तदभाववृत्ती चर्च- मानक्षणध्वसरूपः कालः प्रतियोगी वृत्तावप्यवच्छेदक ति विरो- धमननाय ताइशरत्यनयच्छेदयाघान्तरफालावच्छिन्नगवायच्छेदक उपेय इति नोक्तातिप्रसङ्ग इत्युक्तयुक्त्या अनागतत्यस्य यथा लडा. चर्यत्वं तथा ऽद्य पक्ष्यति न पक्तत्यपानद्यतनकालापच्छिन्नत्यस्या- भावे माने यः पश्यत्यप्यपतनानागतफालावच्छिन्नपाकरत्यमाय.

·- १५० व्युत्पत्तिवादः। अपरोक्षवेपि लिइविधानात् । तादृशशापकवलेन व्यातेने किरणा- चलीमित्यत्र लिटः साधुत्वोपपादनमुपायकृतामयुक्तमवति योध्यम् । अत्यन्तापहयथायाधितपरोक्तविपरीतपोधनाय तथुपपादकरभाष:- तिपादनेच्छा कलिङ्गाधिकरणफदर्शनादेरुपपादक कलिङ्गगमनादिक तेन चिना तदसंभवात् । अत्यन्तापहवस्वरूपसन्नेव लिट्माधुता. नियामकः । लिट्लोटोविधिरया, परप्रवृत्यर्थं तत्प्रयोगात् । विधिः प्रवर्तकशानविषयो धर्मः स च धर्मों न्यायनये छतिसाध्यः त्वं यल- बदनिधाननुयन्धित्यसहितमिष्टसाधनत्वं च दनकामः पवेत्स्व- कामो यजेनेत्यादावोदनस्वर्गादिरूपं यत्फलं तत्साधनत्वं पाफया. गादि क्रियायां प्रतीयते । ताइयफलानां च तत्तद्रूपण लिङादिशश्य- तापच्छेदककाटिप्रवेशे शक्त्यानन्त्यं सर्वसाधारणेन व्युत्पत्त्यनुदये. नापूर्वफलसाधनयोधानिर्वाहश्चेतीप्यत्वेन तेपागनुगमः । एत्वं स- मभिव्याहूनपदोपस्थापितकामनाविषयत्वम् । अतः स्वर्गकामः पचे- तेत्यादी शक्तिनमशून्यस्य नौदनादिसाधनत्वधार्न था ततात्पर्यण तथा प्रयोगः प्रामाणिकानामिष्टत्वज्ञानस्याप्रवर्तकत्येपि शक्यफलानु- गमार्थ तस्प शक्यना । वस्तुतस्तु अशक्यस्यैव तस्य शक्यानुगमफता सर्वनामवल बुद्धिस्थत्वं बातेन अपेग फलानां संकेतविषयतां विना शक्यैश्यासमवात् । तस्य संकेतविषयत्वोपरामपि यथा न तस्य था- ध्यता तथा प्रपञ्चितमन्यत्र । अत्र चेष्टत्वस्य शाब्दयोधे मानाद्विशि- ऐरताच्छेदकस्वर्गवादिप्रकारण शाब्दबोधोत्पत्त्या विधिवाश्यात्मव- तकशाननिर्धाहः । यत्तु इटावेन फलभानेपि स्वर्गकामादिपकड़े- शोपस्थितस्वर्गवावच्छिन्नस्य विध्यर्थकदेरो इऐ ऽभेदान्चयाप्रवर्ग- कमाननिर्वाह इति । तदपि न सत् । कृतिशब्देकदेशे इतरान्यय- नियमातु स्वर्गवादिप्रकारेण कामनाधीनप्रवृत्ती स्वर्गत्वादिविशेषि- तफलसाधनताशानस्य हेतुताया अभेदेन स्वर्गादिविशेपितफलसा- धनताशानस्पानुपयाोगत्वाच । अभेदेन स्वर्गादिप्रकारकस्वादीष्ट- साधनताज्ञानमपि स्वर्गत्यादिमकारकप्रवृत्ती हेतुः । अत पप स्वर्ग- कामो यजेतेत्यादितःप्रवृत्तिरिति तु न युक्तम् । स्वर्गत्वप्रकारकका मनाया अधिकारत्यानुपपत्तेः । अयेष्ठत्वस्य शश्योपलक्षणत्वे तदंशा- माननिर्वाहपि स्वगत्वादेरशक्यस्य भानस्य संभवति अशक्यस्य भानोपगमेतिप्रसङ्गादिति चेत् । स्वर्गवाघपच्छिन्ने सममिव्याहत- फामनाविषयत्वज्ञानसहरूतस्य तारशकामनाविषयतावच्छिन्नश- क्तिमानस्य स्वर्गत्वादिप्रकारफशाब्दधीहेतुत्वोपगमेतिरसङ्गानयका. हात् । वस्तुतस्ताहशकामनाविषयतावच्छेदकरयोपलक्षितवर्गत्या- ·व्युत्पत्तिवादः। १५१ दिविशिष्टसाधनत्वे शक्तिस्वीकारात्सर्वसामञ्जस्यम् न च स्वर्गा- स्वादिविशिष्टसाधनत्वस्य विधिप्रत्ययवाच्यत्वं न संभवति स्वर्ग- स्वादेर्गङ्गास्नानादिजन्यस्वर्गादिसाधारण्येन यागादिजन्यतानवच्छे- दकतया यागादी स्वर्गत्वादिविशिष्टसाधनत्वयाधात् । नहि जन्य- तानवच्छेदकधमों जन्यत्वनिरूपके विशेपणामति घाच्यम् । स्वर्ग- त्वादः शक्यविशेषणत्वेपि तदुपलक्षितवैजात्यनिरूपितजनकताया यागादायवाधितायाः स्वर्गादिजनकतात्वेन विधिप्रत्ययतो भानसंभ- वात् । घटत्यादिविशिष्यवाचकपदघटिताद् घटं द्रव्यत्वेनैव जाना- तीत्यादवाक्यात घटत्याधुपलक्षितघटादिविशेष्यकत्वभानवत् ।न च तद्धावच्छिन्ननिरूपिततत्साधनत्वज्ञान विना तद्धर्मप्रकारकफ- लेच्छाधीनमवृत्त्यनिर्वाह इति शङ्कयम् । पन्हित्यादिप्रकारकेच्छा- तोपि तृणादिसमवधाने ऽम्रान्तप्रकृतेरानुभविकत्वात् । भूयः सुखा. धिनामपि भ्रमं बिना क्रियाविशेषे प्रवृत्तेश्च । तधर्मावच्छिनफला- प्रिवृत्ती तद्धर्मप्रकारेण भासमानफलं प्रति साधनताज्ञानस्यैव प्र- वर्तकत्वात् । स च धर्मः कार्यतावच्छेदकतया भासतां कार्यारो उ. पलक्षणतयैव वेत्यन्यदेतत् । न हि वन्हित्वादिकं तृणादिजन्यताप- च्छेदकं व्यभिचारिसाधारणत्वात् । न वा भूयस्वादिकं कस्य चि- जन्यतावच्छेदकमर्थवशसंपन्नत्वात् । एवं सति घटत्वावच्छिन्नफ- लार्थस्तत्वादी कथं न प्रवर्तने तत्वादेरपि घटत्याधुपलक्षितजन्यस- स्वादिविशिष्टनिरूपितद्रव्यत्वावच्छिन्नसाधनावत्वादिति चेत् ! फ. लानुपधाननिश्चयात्तस्य स्वातन्त्र्येण प्रवृत्तिप्रतिवन्धकत्वात् । फ- लोपधायफसाधनत्वस्य धा विधिप्रत्ययार्थतया घटकामस्तन्तुमुपा- ददीतेत्यादिर्न प्रयोगः न च तथापि स्वर्गत्वार्यागादिनिष्ठफारण- साघरकव्यापकतानिरूपकतानपच्छेदकतया खर्गत्वायच्छिन्ननिरू- पितव्यापकता घटककारणताया याधः स्वर्गादिनिष्ठकार्यतावच्छेद कजात्यस्य च कारणताग्रदान्तरकालिकत्वेन भागनुपस्थित्या तद्- पच्छिन्ननिरूपितव्यापकतायोधासंभव इति स्वर्गकाम इत्यादी वि. ध्यर्थवोधानुपपत्तिईरिवेति वाच्यम् । स्वरूपसंपन्धरूपाया एच फारणताया विध्यर्थन्योपगमात् । अन्यथा सिद्धिनिरूपकतानपच्छे- दफनियतोत्तरवर्तितावच्छेदकधर्मवत्स्वर्गपात्वमेव स्वर्गकारणत्यम्। नियतीत्तरवर्तितावच्छेदकश्च धमों विशिष्य उत्तरफालफल्पोजाति- विरोष एव नियतोत्तरवर्तितावच्छेदकत्वेन सामान्यरूपेण ग्राब्दयुती भासते नियतोत्तरवर्तितावच्छेदकत्वं च फारणतावच्छेदकत्वामि- मतधर्माचन्तितद्वमापाराभावाधिफरणताविशिष्टोत्पत्तिक्षणापछि ·प्युत्पत्तियादः। प्राधिकरणतानिरूपयतानयच्छेदकत्यम् । अधिकरणतायौरीटच, स्थापच्छंदफक्षणाव्ययहितोत्तरक्षणापच्छिन्नस्वाथयनिष्ठत्वसंबन्धदा पस्नुतः स्वर्गनिष्ठधर्मावच्छिन्ननिरूपितनियतपूर्ववर्तितावच्छेदकर मंपरचमेप स्वर्गफारणत्यम् । नियतपूर्ववर्चितावच्छेदकत्वं चान्यः पदिनपूर्वकालावच्छिन्नवृत्तियाभायघटितदशिकव्यापकताया सा- धयत्यस्यायनिरूपितम्यापारत्यवत्वान्यतरसम्बन्धनायच्छेदकमेर घ्यापफरयनिरूपकतावच्छेदकर्यजात्यस्य विशिष्यानुपस्थिताप्रपि स्व. गंधमंत्वन शानं संभवत्येव । ध्यापकताघटफाभावप्रतियोगितायां स्व- रूपतोवच्छेदककोटिप्रविष्टाया मपि जातेोपफताभाने स्वगंधर्म- त्यादिना माने न पाधकम् । स्वर्गधर्मत्वादेरुपलक्षणतया मानाद । प्रतियोगितासंयन्धेन प्रतियोगिप्रकारकशानपर प्रतियोगिकोटाबु. पलक्षणमफारामाननियमाव । प्रस्ते च कारणताशरीरघटकाभावस्य प्रतियोगितामफारेण माननियमात् । अत एव स्वरूपतो चन्हित्वा- घवच्छिन्न प्रतियोगिताकामावस्य पन्हित्वाधवच्छिन्नव्यापकतावच्छे. दकत्योपलक्षितधर्मावच्छिन्नामावत्येन लक्षणप्रवेशस्य संभवदुक्तिक- ता। इत्यमेव चेष्टतावच्छेदकधर्माणामुपलक्षणीभृतेनेटतावच्छेदक- स्वेन व्यापकताघटकामावप्रतियोगितावच्छेदफकोटयप्रविष्टेनापीट- तावच्छेदकधर्माणां सर्वसाधारणशक्तिग्रह मानमुपपद्यताति। ए. तेन निपातोत्तरवर्तितावच्छेदकधर्मवत्स्वर्गकत्वस्य विध्यर्थतामते यागादिमिफतादृशकारणताग्रहस्य प्रवृत्तिहेतुता याच्या । तदपे। क्षया च स्वर्गादिधर्मिकनियतात्तरवर्तितावच्छेदकधर्मरूपयागा- दिसाध्यताज्ञानस्य प्रवृत्तिहेतुत्वे तादृशसाध्यताविशिष्टेऽमानस्य वि- ध्यर्थत्वे च लाघवम् । ताहशसाध्यताया निरुकसाधनान्तर्गतत्या. देतीष्टसाधनत्वस्य विध्यर्थत्वं प्रवर्तकत्वं च व्याहन्येत । पर्व यस कारणतावच्छेदकधर्मोप्यनुपस्थितोतिप्रसक्तेन न्यूनवृत्तिना वा धर्मेण कारणमुपलक्षितं तत्र शब्दात्कारणताग्रहानुपपत्तिश्चेति निरस्तम् । व्यापकताघाटतकारणतायाः साध्यतामपेक्ष्यागरीयस्या एवोक्तरीत्या प्रवर्तकत्वादिसंभवादाताहशसाधनताशरीरे व्यापकतावच्छेदकत्वे- कारणतावच्छेदकप्रवेशात्तद्ग्रहे विशिष्य तदुपस्थित्यनुपस्थित्य- नुपयोगाच्चेति । विजातीयस्वर्गनिरूपितसमवाय एव स्वर्गादिनिष्ठ- यागादिजन्यतावच्छेदकसम्बन्धः । तथा च जात्यस्य सम्बन्धघट- पतयेव व्यापकताशरीरे निवेशाप्नोपस्थित्यपेक्षा । नवा कारणता. विघटकन्यभिवारावकाश इत्याहुः । तदसत् । विजातीयस्वर्गनिरू. पितसमवायत्वेन संवन्धतायां मानाभावात् । तादृशसंयन्धघटित. .

·व्युत्पत्तिवादः। व्यापफताया विधिप्रत्ययार्थत्वे तस्य स्वर्गादिनिष्ठवैजात्यभेदेन श- तिवाहुल्यप्रसङ्गात् । तादृशफार्यसंयन्धघटितेटफारणतायाश्च प्रमा- पान्तरेणाप्रत्यायितत्वात् । तत्र शक्तिनहानुपपत्त्या शाब्दयुद्धौ तद्भा- नानुपपत्तेश्च । न चेप्टतावच्छेदकत्वोपलक्षितस्वर्गत्वावच्छिन्ने का. रणताघटकाधिकरणादिपदार्थे च खण्डशः शक्तिरुपेया ।आफाटा- घशाश्चाधिकरणरूपविध्यर्थे विजातीयस्वर्गनिरूपितसमवायस्य सं- पन्धतया भानात्ताहशकार्यसंबन्धघटितकारणतायाः शाब्दयोधे भा- नमुपगन्तव्यम् । न तु ताहशसंवन्धान्तर्भावेण शक्तिरिति नफा चिदनुपपत्तिरिति वाच्यम् । एवं सति संसर्गतात्पर्यज्ञानानुरोधेन तादृशसंसाँपस्थित्यपेक्षाया दु_रत्वात् । न च तत्संसर्गेण विशेप- ‘णविशिष्टविशेष्यपरत्वज्ञानमेव संसर्गभाननियामकम् । तत्रापि च संसर्गः संसर्ग एव न तु विशेषणमिति न ज्ञानापेक्षेति वाच्यम् । विशेषणविशिष्टविशेष्यस्य वाक्यार्थत्वेन पूर्वमनिश्चिततया तत्प. रत्यग्रहस्य शाब्दयोधात्पूर्वमसंभवात् । तत्तत्संबन्धविपयतानिरूपित- विशेपणादिविषयताशालिबोधपरत्वज्ञानस्यैव हेतुतया तत्र संबन्ध- स्य विशेषणतया तदुपस्थितरायश्यकत्यात् । एवं विजातीयस्वर्ग: निरूपितसमवायसंबन्धेन स्वर्गत्वावच्छेदेन जन्यतोपगमे स्वर्गत्व- स्थाश्वमेधजन्यत्वसामानाधिकरण्यमात्रमेव हि शब्देनापि प्रतीयते। न तु स्वर्गत्वस्य जन्यतावच्छेदकत्वमसामर्थ्यासंभवाश्चेत्यादिमि- अग्रन्थविरोधः । यत्तु वैजात्यमेव कार्यतावच्छेदकं तश्च संबन्धवि- धयैव कारणताघटकं कार्यतावच्छेदकधर्मविशिष्टनिरूपितकार्यता- पच्छेदकसंवन्धेन कार्यवान्निष्ठाभावाप्रतियोगत्वस्य कारणताशरीरे ऽनिवेश्यत्वादिति । तदप्यसत् । कार्यस्य कार्यतावच्छेदकरूपेणैव निवेशनीयतया तदुपस्थित्यपेक्षाध्रौव्यात् । न च संबन्धसंकोचे प्रमे. यत्वेनैव कार्यप्रवेशः। संभवतीति वाच्यम् । विजातीयस्वर्गवन्नि- ठाभावप्रतियोगितात्वस्यागुरोरवच्छेदकत्वसंभवे विजातीयस्खोय- समवायसंवन्धेन प्रमेयवनिष्ठाभावप्रतियोगितात्वरूपगुरुधर्मावच्छि- नामावाप्रसिद्धः। एतेन स्वर्गत्वमेव यागजन्यतावच्छेदकावच्छेद- कताघटकसमवायसंयन्धसंकोचे न व्यभिचार इत्यपि निरस्तम् । ताशसंयन्धविशेषणेप्टतावच्छेदफविशिष्टस्य प्रमाणान्तरावेद्यतयातत्र शक्तिनिश्चयासंभवात् । न हि समभिव्याहूतफलयोधपदोपस्था- प्यतावच्छेदकरवरूपोपलक्षणधर्मेण यथा स्वर्गवादीनां शक्तिग्रहे भान तथोपलक्षणीभूततादृशपदोपस्थाप्यतावच्छेदकसंवन्धत्वेन वि. जातीयस्वर्गनिष्ठसमवायादेरपि तत्र भान संभवः । स्वर्गपदाच्छु- २० ·व्युत्पत्तिवादः। समपायनय स्वर्गस्यविशिष्टस्योपलक्षिते विशिष्टसमवायेन स्वर्ग- त्वविशिष्टस्य स्वर्गपदार्थत्वोपगमे लक्षणाप्रमात् । शुद्धसमवा- यन स्वगत्वविशिष्टविषयककामनायतो निधिकारप्रसङ्गात् ! मी. मांसकास्तु अहरहः संध्यामुपासीतेत्यादौ नित्यतया निष्फले सं- ध्योपासनादाविष्टसाधनत्वस्यायोग्यत्वेनान्ययासंभयान्नेष्टसाधनत्वं लिङः । अथ संध्यावन्दनादेरप्यर्थवादोपस्थापितझलोकावा- प्स्यादिफलसाधनत्यमध्याहतम् । यत्र नित्ये ऽर्थवादादपि न फ- लोपस्थितिस्तत्रापि फलाभावनिश्चायकप्रमाणाभावाद्योग्यतासंशयसं. भवेन फलसाधनत्ययाप्रत्ययो लिङदितः संभवत्येव । न च तदूरो- धो नोपयोगी निष्फलतया शाते चैत्यवन्दनादी प्रवृत्तिवारणायेटसा. धनताशानस्य प्रवृत्तिहेतुतावश्यकत्वेन नित्यविधेः प्रहत्तिनिहाय तस्य फलसाधनतायोधकताया आवश्यकत्वादिति चेन्न । "संध्या- मुपासते ये च सततं संशितमताः" । इति श्रुनी सततमिति थुतेः कदा चिद्यस्य मध्यावन्दनादिवाधस्तेन खीयसंध्यावन्दने ब्रह्मलोका- चाशिफलानुपधानस्य निश्चिततया अहरहः संध्यावन्दने ब्रह्मलोका- चालिसाधनतावोधने ऽपि तस्य संध्यावन्दने प्रवृत्यनिर्वाहात यत्र च नित्ये विशिष्यफलयोधको ऽर्थवादादिर्नास्ति तत्राविधिप्रत्ययेन इट- स्वेन फलसाधनताबोधस्य जनने ऽपि इच्छाविषयतावच्छेदकस्वर्ग- त्यादिरूपविशेषधर्मप्रकारेण फलविषयकतत्साधनतायोधस्यानिर्या- हेण प्रवृत्त्यनिर्वाहात् । इटसाधनताशानाघटितफारणस्तोमास्मिका- याः संध्यावन्दनाधभावगोचरनरकादिसाधनताशानाधीनतद्गोचर- द्वेपघटितसामनया एव संध्यावन्दनादौ प्रवर्तकताया उपगन्तव्यत- या नित्यस्थले इंसाधनताधिस्यानुपयोगिताया दुरित्यात । न च विश्वजिता यजेतेत्या विशिष्टफलाश्रयणे ऽपि यथा स्वर्गकामपद, स्वाध्याहारेण तत्समभिव्याहारा विशेपहपापच्छिन्नस्वर्गसाधनता- योधस्तथा नित्यम्पले पि विशेषधर्मप्रकारकवर्गसाधनयोधसंभवात उक्तप्रवृत्तिसामग्रन्तरकल्पनमयुक्तामिति वाच्यम् । यहुवित्तव्य- यायाममाध्यविश्वजिद्यागेन सदामपश्यादिफलोद्देशेन प्रत्यनुपप- ते, तद्विधैः स्वर्गफलतात्पर्यनिधयासंध्यावन्दनादौ चाल्पायास- साध्ये प्रामादिफलोदेशेनापि प्रवृत्त्युपपत्तेः, तद्विधेः स्वर्गपरवनि- श्चयायांगात । स्वादिफलकामनारहितैर्मुमुक्षुभिरपि संध्यावन्दना- पाचरणानुक्तप्रवृत्तिसामग्रीकल्पनस्यावश्यकत्वाच । साहशसामनी विना प्रायश्चित्तादाविष्टासाधने प्रवृत्यनिर्वाहाच । न चततापि पापध्यसष्टसाधननाशानात्मवृत्तिनिवइति । सुखदुःसामावेतरगोय.

·व्युत्पत्तिवादः। रेच्छायां इएसाधनताशानस्य नियमतो ऽपेक्षायां निष्फलपापध्वंस- स्येष्टत्वासंभवात् । नरकसाधनगोचरद्वेषस्य तद्भशगोचरेच्छाजनक- स्वोपगमे ऽस्मत्समीहितायामिष्टसाधनत्वज्ञानाघटितप्रवृत्तिसाम- प्रयामविवादात् । कृतिसाध्यताशानसहितेच्छासामान्यसामग्रीत- श्चिकीर्पोत्पत्तैर्निष्फले ऽपि संध्यावन्दनादौ निर्वाहेण प्रवृत्युपपत्तेः । न च नरकानुत्पाद एव प्रायश्चित्तस्य संध्यावन्दनादेश्व फलमितीए- साधनताज्ञानघटितय प्रवृत्तिसामग्री नरकद्वेषवतां च तदनुत्पादे नियमत एवेच्छति तेषां नित्यसंध्यावन्दनाद्यनुष्ठानमुपपद्यते । अन्यै- श्च तत्रानुष्ठीयते इति वाच्यम् । नरकानुत्पादस्य तत्प्रागभावात्म- फस्य प्रतियोगिविकल्पग्रासेन फलत्वासंभवात् । अत्यन्ताभावस्य प्र- तियोगिविरोधितया कदा चित्पापान्तरेण यस्य नरकदुःखं जनितं जनिष्यते वा तदात्मन्यसत्वान्नित्यत्वेन चोभयोः फलत्वासंभवात् । योगक्षेमसाधारणसाधनतायाश्च गुरुशरीरत्वेन प्रवृत्त्यनुपयोगित्वा- त् । यदपि मण्डली कुर्यादित्यादिवाक्यप्रामाण्यवारणायेप्टसाधनत्व- स्य विध्यर्थत्यमावश्यकमिति तदपि न । मण्डलीकरणादिजन्यता- सादिरूपफले ऽपि कदा चित्कस्य चिदिष्टसाधनताभ्रमेणेच्छोत्पत्त्या मण्डलीकरणादावपीष्टसाधनत्वाबोधेनेष्टसाधनत्यविध्यर्थतामते ऽपि तद्वाक्यप्रामाण्यस्यावश्यकतया इष्टापत्तेः । वर्गकामो मण्डली कु- र्यादिति वाफ्यजन्यवोधे च स्वर्गकामनाया मण्डलीकरणादिनिष्ठ- कर्तव्यत्वप्रयोजकत्वभानेन तदर्थवाधेन तद्वाक्यप्रामाण्योपपत्तः । न चेटसाधनत्वस्य विधिप्रत्ययार्थत्वानुपगमे स्वर्गकामो यजेतेत्या- दियाश्याद्यागादी प्रवृत्यनुपपत्तिः । तत्राभावगोचरद्वपघटितसाम- प्रचसंभवात् । यागाद्यभावस्य नरकादिरूपद्विष्टसाधनस्वाभायात् । दृएसाधनत्ववोधकमानाभावेन तज्ज्ञानघटितसामनया अपि भवन्मते दुर्घटत्वादिति वाच्यम् । इष्टसाधनत्वस्य विध्यर्थताविरहे ऽपि स्व- गांसाधनं न स्वर्गकामनाधीनकृतिसाध्यमितीतरयाधवलात्स्वर्गका- मकृतिसाध्यतान्वयितावच्छेदकतया स्वर्गसाधनत्वस्योक्तावधिजन्य- योधे मानाद्यागादाविष्टसाधनताशानादेव प्रवृत्तिनिर्वाहातू । इत्थं च सन्ध्यावन्दनादौ तत्कालावच्छिन्नशौचादिकमेवाधिकारो न तु फल- कामनापि । अतः फलकामनाशून्यस्यापि शौचादिमतः सन्ध्यावन्द- नाकरण प्रत्यवायजनक फलकामनायास्तत्राधिकारत्वे तच्छ्न्यस्या- नधिकारितया तदकरणं न प्रत्यवायमायहेत् । न च मुमुक्षापयादेन स्वर्गादिरूपफलकामनायाः कदा चिदसंभवे ऽपिनरकाभावरूपफले नियमत पवेच्छासंभवतीति न शौचादिमतःसन्ध्यावन्दनाद्यकरणस्य ·व्युत्पतिवादः। स्तत्र शक्तिविरहादिति शक्यतावच्छेदकतापयोप्त्यवगाहित्यमनुप- योगीत्युच्यते तदापि पलपदनिधाननुवन्धित्वविशिष्टेष्टसाधनत्वस्य शक्यतायां श्येननिष्ठरिवथे सापत्नत्वस्य बलयदनिटसाधनत्यनि- यतत्वेन तदसाधनत्यविशिष्टत्वेन विधिप्रत्ययावाच्यतया सुतरां तत्र विश्र्थत्वानियांह पव, । यत्तु श्येनस्यादृष्टाद्वारकत्यघटिताह- सालक्षणानामान्ततया बलवदुःखाजनकत्यमिति मतान्तरम् । तदसत् । तथा सति श्येने तायिकप्रवृत्तियारणाय यलपदुदु:- सामयोजकत्वज्ञानस्यैव प्रवृचिहेतुताया उपगन्तवतया तस्यैव वि- ध्यर्थताया आवश्यकत्ये न श्येने तद्वाधाच्छुतरेमामाण्यप्रसङ्ग- वादयस्थात् । नस्य हिंसात्वविरहे ऽपि अभिचारतया नरः फजनकत्वस्य दुर्यारत्वाच्च । यत्तु अभिवरग्नित्यस्य धेरियध- गोचरप्रथलकामनाविशिष्टार्थतया ताराकामना विशिष्टस्यैव पुरष- स्य यलयद्वेषविषयाजनकत्वरूपयलयदनिटाननुबन्धित्वघटकद्वेषा- नुदयात ताशकामनाविशित्तिवलघवेषविषयाजनकत्वं श्रु- तिवाक्यात प्रत्येतव्यं, तव श्येने भाधितमेव चैरिवधे उत्करराग- चत्तस्तजन्यानरके वलयद्वेषानुत्पत्या ताशातरकस्य चैरिपोरकट कामनाविशिष्वृत्तिद्वेपाविषयवान ! न छकदा एकत्र वर्तमान स्वीकारपरित्यागात् । एवं यत्रोत्कटरागो यदा तत्रैव नोत्कटद्वेष- सदा तजन्ये फले उत्कटरागदशायां च तजन्यदुःखरूपफलान्तरे उत्कटद्वेष न किंचिद्बाधकमिति धेरिवधे उत्कटगदशायांव श्येनजन्यनरफे पलवद्वेपो दुरपवाद एव अस्तु धा फलावशेषो. स्कटरागघटिता उपायगीधरोस्कटरागसामग्री तय तान्यतया शाते सति फलान्तरेप्युत्कदझेपविरोधिनी तथापि नरफरिवघयो- रेकतरं प्रतिश्यनस्य हेतुरामहदशायां तयोर्षलवहेपरागयोयुग- पत्संभव एव । यनु दीक्षाभपशुघातस्य नरफासाधनतयां मा हिस्या- दित्यत्रविधीहसविधी क्षति या नावासमारपेहतं,त: दपिन 1 तावतापि अभिचारिविधया तथात्यस्य दुर्शत्वात् । अय खण्डशक्तिमवलम्न्यानिशसाधनस्वविनिफेन कचिद्विधि- योधोपगमे श्वेतं छागमालभेतेत्यादायपि तत्परित्यागसंभवाद 1 अ..

·व्युत्पत्तिवादः। विरोधेन मा हिंस्यादित्यत्र श्रुत्यर्थसंकोचो न स्यादिति सांस्यमतमेव साधीय इति चत्स्यादेव अविरोधेऽपि ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयतां तक कौण्डिन्यायेत्यत्रैव सामान्यविधेर्चिशेपेतरपरत्वं व्युत्पत्तिसिद्धार्मति मा हिंस्यादित्यत्र संकोचः । अथ वा कथं चिवाधकापनयसंभवे- नौत्सर्गिकार्थपरित्याग इति हिंसानिषेधसंकोचनवोपपत्तौ न श्वेतं छागमालभेतेत्यादी विधिप्रत्ययस्य बलवदनिष्टासाधनस्वार्थपरित्याग इत्यर्थः । अथ यागपाकादिजन्यभ्रमादायपि कदा चित्कस्य चिद्ध- लघद्धेपोदयात् यजेत पचेतेस्यादौ अप्रामाण्यप्रसङ्गो दुर्वारः । यत्तु यलवदनिटासाधनत्यं न लौकिकविध्यर्थः । किं तु न कलममित्या- दिश्रुतेः प्रामाण्योपपत्तये वैदिकालगएव तदर्थकता तत्रापि बलव- दनिष्टं नरकमेध ताद्रूप्येणार्थः । अत इष्टोत्पत्तिनान्तरीयफश्रमादेः कदा चित् उपविषयतया न यागादौ विध्यर्थवाद इति । तदपि न । शाकं न भुञ्जीतेत्यादिवैद्यकवाक्ये घलवदनिष्टाजनकत्वनिषेधपरत्वं विना प्रामाण्यानुपपचेः । तत्रापि रीगाजनकत्वं विध्यर्थस्तदभावो नमा योध्यतइति चेरिक्तायां न गच्छत् पुष्य नौद्धहेदित्यादिज्योतिः शास्त्रवचनस्य नैकः पर्वतमारोहेदित्यादिवाक्यस्य चैका गतिः। त- नापि विशिष्य तत्तदनिष्टासाधनत्वस्य विधिप्रत्ययार्थत्वे शत्यान- न्त्यप्रसङ्गो व्युत्पत्त्यनुपपत्तिश्च । अत्र वदन्तिद्वेपयिषयतावच्छेदक- त्वोपलक्षितनरफत्वाद्याश्रयसाधनतात्वावच्छिनप्रतियोगिताकामाव- फूटे ताशाभावत्येनानुगते एकैव विधिप्रत्ययस्य शक्तिः उपलक्षणी- भूतद्वेषविषयतावच्छेदकत्वं परित्यज्य नरकाद्यसाधनत्वं प्रतीयते कुत्र विन्नरकासाधनत्वं कुन चिद्भोगासाधनत्वं प्रतीयतइत्यत्र ता- रपर्यमेव नियास प्रतियोगितायाः प्रकारतया भानात् । प्रतियोगि- तावच्छेदकघटकनरकत्वादी द्वेषविषयतावच्छेदकत्वस्योपलक्षणत- या-शक्तिग्रहे भानमविरुद्धम् न च प्रमेयत्वादेरपि उपलक्षणतया भानमविरुद्धमिति प्रमेयत्वादेरुपलक्षणतया नरकत्वाधनुगमकत्वं कथं न स्वीक्रियते चिनिगमकाभावादिति वाच्यम् । मुखाद्यसाधन- स्वस्य विध्यर्थताविरहेण प्रमेयत्वादेः सुखत्वादिसाधारण्येनोक्तरूप. स्येत्यस्यैव विनिगमकत्वात् । न च तात्पर्याभावात् सुखाद्यसाधनत्वे _धकत्वांपपचा विध्यर्थत्वे पक्षातीवरह इति वाच्यम् विध्यर्थत्वेन तत्तात्पर्येणाधुनिकानां न भुञ्जीतेत्यादिप्रयोगापत्तेः॥ ॥ इति महामहोपाध्यायगदाधरभट्टाचार्यकृतो व्युत्पत्तिवादः समाप्त.॥ ॥ शुभं भवतु ॥ तस्य