·5)
8:43
к 23 у

·॥
॥
॥अथवाद सुधाकर प्रारभ्यते॥

·१ बा.२०/mश्रीगणेशायनमः॥शादेब्रह्मणिनिष्णातःपरब्रह्माधिगच्छति॥इतिवात्सल्यवान् वित्तद्रूपंपातुमाधवः॥१॥कोलाहलोत्रकुधि यांनप्रत्यू हेविवेकि नाम्॥कलिदोषोरमानाथदा समीरेनवीक्षितुम्॥२॥आरव्यातस्य ताशक्ति तु कर्तरिकृत्याश्रयत्वमेव हिकी त्वंतच्चरुतिरूपमित्यनंतकृतीनाशक्यतावळे दकत्वेगोरवादितितार्किकाः॥नचैवंरथोगच्छ तीत्या दावचेतनेरथेरुतेर्बाधादाश्रयत्वा दौलक्षणायालक्ष्यतावच्छेदक गोरवेणसाम्यमितिवाच्यम्। अतिरिक्तशक्ति कल्पनापेक्षयातायाशक्ति संबंधरूपलक्षणायांगोरवामी वात् ननुलक्षणाश्रयणेकथंवर्तमानत्वादीनामन्वयः।पुगपद्दत्तियाइनभ्युपगमा दिनिचेन्नाशक्ततावच्छेदक लक्ष्यतावले दकयोर्भदात्॥ लट्वेनहिवर्तमानलेशक्तिःोलकारत्वेनलक्षणेति। अतएवसरु दुचरितइतिन्यायात्कथंरुतिवर्तमानत्वयोर्युगपद्दोधयपिनाशक्यम् लकारत्वलट्स्वरूपशक्ततावच्छेदकभेदात् ननुतथापिलक्षणासानजन्याऽश्रयत्वाद्युपस्थितेर्युगपत्हेतुत्वकल्पने गौरवमिति चेन्न तहिष यकशाब्दबोधंप्रतितहिषयक वृत्तितानजन्योपस्थितित्वेनैव हेतुतया लक्षणातानस्यपृथक् हेतुत्वाभावात् घटपदात्समवा येना काश स्मरणेतच्छाब्दबोधवारणायतत्तिज्ञानेतिविशेषणम्। अथैवमनकूल त्वादीनां संसर्गाणाशाब्दबोधविषयत्वं दुर्लभमिति चन्न घट पदादुपस्ठित स्यघटत्वस्यविशेष्यतयान्व य वारणायत धर्मप्रकारकत हिशेष्यकशाब्दबोधंप्रतित धर्मप्रकारक तर हिशेष्य कवृतिज्ञानजन्योपस्थिते हे तुत्वावश्यकतया संसर्गस्थत धर्मप्रकारकत्वाभावेना दोषात् स्यादेतत्वत्यनुपस्थि 37 33 ·तस्यापिससर्गस्यशाब्दबोधविषयत्वेराजपुरुषइत्यादीयावत्संबंधभानापत्तिः जन्यजनकभावादेरपिसंभवादितिचेन्न तात्पर र्यम्यनियामकत्वात् अत्रेदमवधेयं आरच्या तस्य कर्तवाचकवाभावपच्यतेतंडुले नेत्याटोकर्मवत्कर्मणातुल्यक्रियइत्यतिदे शाकर्मणिहितीयापत्तिः वैय्याकरणानांतुलि ड्या शिष्यटिविहिलकारकाछउत्यनुरत्तेर्ल कारवाच्यःकर्ताकर्मवदित्यर्थान्ना तिप्रसंग:॥ भावलकारचल कारेणकर्तुरनुपस्थितेः एवंभेतव्यंकृ.सू नेत्यत्रापिकर्मवत्कर्मणेतिकर्मवद्धावादावेप्रत्ययाना पत्तिः अस्मन्मतेचलकारवाच्यस्येवकर्तुःकर्मवन्दावा तिकर्तुः कर्मवत्वाभावेनोक्तदोषाभावः नचल कारवाच्यक त्याश्रयः कर्ताकर्मवदित्यर्थानिस्तार:शंक्यः लकारस्यतत्रविकृत्याश्रयवाचकत्चेनहतिवाचकत्वाभावात् तदाश्रयत्व स्याप्यसंभवाच्च नचलकारार्थसंरव्या श्रयः कर्मकर्ता कर्मवदित्यर्थ इति वाच्यम् पच्यमानस्तंडुल इत्यादोलकारण संरव्यायाम नुपस्थित्याकर्मवन्दावाना पत्तेः अतएवल कार्यकर्तृत्वाश्रयः कर्ताकर्मवदित्यर्थ प्यत्रन निर्वाहः वाच निकातिरिक्त वचनारंभस्पे व गुरुत्वात किंचलक्षणाया:शक्यानुसंधानपूर्वक त्वाल्लक्षणायालाघवं नियुक्ति कमेव अतराव निपादस्थपतियाजयेदित्यत्र निषाद श्वासोस्थपतिश्चेतिकर्मधार योनतुनिषादानांस्थपति रिति तत्पुरुषः । ॥ पूर्वपदे लक्षाप्रसंगादि तिसकल सिन्धानः अतएव राजपुरोहितोस्वाराज्यकामोयजेतामित्यत्र राजाच पुरोहित श्चतिहहोनतुरान:पुरोहिता वितितत्पुरुषालक्षणाप्रसंगादितिसर्वमित्या ·बा०र०|| तः अतएवोद्धिदायजेत पशु काम इत्यत्रोन्दिच्छब्दः कर्मनामधेयमुन्दिच्छब्दे नरवनित्रादिकंग्रहीत्वोद्भितायागेनेत्यर्थाश्रयणे तुमत्वर्थलक्षणापत्तिरिति दिदधिकरण संगठते वस्तुतस्तुफल व्यापारयोरुभयोर्धातुलभ्यत्वादरवंडशक्तिरूपमाश्रयत्वमेवाख्या तशक्य ताव छेद कमितिनगौरवसंभवना तार्किकपरियाया यत्नत्वस्यवशाब्दिकपरिभाषयाआश्रयत्वस्याप्यतिरिक्तत्वेबाघकाभावा न कुमारीभार्य इत्यादी नातेवति पुंवन्दावप्रतिषेधसिधयेकोमारादीनामपि जातित्वमभ्युपगछताभाष्यकारादीनां नित्येवजातिरि तिनियमात् अतए वदीधितिरुतापिसिधातलक्षणे धिकरणत्वादीनामतिरिक्तत्वस्वीकृतं तस्य हिअधिकरणस्वरूपत्वेआधेयस्वरुरू पत्वेवापरस्परासंयुक्तघट तल सत्वेषीदानीभूतलंघटवदितिषत्यय प्रसंग इतिविस्तरस्तव किंचाश्रयत्वं नित्यमेवास्तु उत्पादविना व्यवहारस्तुनिमपिनत्वायत्पत्यादिकमादायवाग्तु वायुत्वरुपया:सम वा यस्यकत्वपिरुपनिरूपितत्वाभावेनवायोरूपवत्तापतीत्य भाववतू किंचल कारस्य यत्नार्थत्वेपतचेपश्यत्या दावपियत्नमावबोधापत्तिः तथा चानन्वयः नहितात्रयत्नस्याश्रयतासंबंधेना न्वयःसंभवतिनामाऽर्थयारभेद इति नियमात् नचनात्रादीनांकरिशक्तिःशक्यास्थानिनामेवतातिक मतेवाचकत्वात् स्थान्य र्थेन निराकांक्षनयाकरितादित्यस्यतत्रानुपस्थितेः अन्यथापच्यमानइत्यत्रापित दापतेः अथपर्चतमित्यादोलकारस्यकर्तरिलक्ष तिचेत्सत्यं पाकपदादीनातहतिलक्षणयापाकोदेवदत्तइत्यादे रव्यापत्तेः किं चलाक्षणिकं नानुभावकंलाक्षणिकार्थस्यबोधेपदातर ·समभिव्याहार: कारणमितितार्किक सिन्धातास्वादिसमभिव्या हारस्य नादशाबोधपतिहेतुत्वकल्पनेचमानः पच्यमानत्यनयोर्वेल सण्यानापत्तिः यतु किं कंगेतीत्यचकि विषयको यत्न इत्यवंयत्नार्थक करोतिनाप्रपचनीत्युत्तरदर्शनादारव्यातस्य यत्नार्थत्वमितित चलायत्नार्थत्व यतिवदकर्मक ल्वापत्तेः किं च यत्नमात्रार्थन्च कियघटःस्वयमेवेत्यादोकर्म वन्दावानापत्तोय गाद्यनापत्तेः कर्मावस्था यांयाक्रियामाकर्ववस्था यांचेत्तं देवकर्मवत्कर्मणातुल्यकिय इत्यस्य पत्तेः रुतिश्वन घटादिनिष्ठा प्रश्नवाये यत्न विशिमिजा मितसंबंध उत्तरेखाश्रयत्वादिविशिष्ट इतिवैषम्यात एतेनपचति पाकंकरोतीतियत्नार्थक करोतिनाविवरणादारव्यातस्ययत्ना र्थत्य पारतं उक्तरीत्याकभी यत्नार्थत्वाभावात किंचाचतनेम्वरसतःकर्ट पदप्रयोगाभावारुनोयत्नार्थत्वमित्येवभवतामायहः सर चापार्थः बीजादीनांकुरः सतोरथोगमनकरोतीत्यचेतनयिक भःपयो गात् अतएव भवतामचेतनेकर्तपदप्रयोगः अतएव पचतीत्युक्तकः किंजातीयरतिकर्नविषयक प्रश्नानुभवः सार्वजनीनः किं चल:कमणिचतिमात्रेकर्डशब्दस्यकर्टत्व परतयाकर्तुत्वंरुतिरेवेतिततिरोध परिहारेकर्नरिकदित्यत्रापिरुत्यर्थत्वापत्तेः तताए वर्तनीयस्यानवृनः शब्दाधिकागश्रयणे पिक्लेशराव अथनत्रनामार्थयोरभेद इति नियमात् कर्तवाचिव मितिचेत् पचन चैत्र इत्या दावपिलकारस्यकर्टवा चकत्वापत्तिः अभेदस्याभयत्रतुल्यत्वात् कीरशानियमः ।। नामार्थयोरभेद एवेतिअभेदोनामार्थयारववेनि आये गजःसुतम्यधनमित्यादीव्यभिचारः द्वितीयतुस्ता कंपचतीत्यत्र ननुनामार्थधा ·३ वर्थ या मार्थयोश्वसाक्षाटेदान्चयोनेत्येवनियमः राज्ञःमुनस्यत्यादीविभक्यर्थसंबं पहारान्वयानस्यात् राजपुरुषइत्यवतुराजपदस्य राजसंबंधिनिलक्षणयाइभेदण्व ॥ प्राप्ताद कादावष्युदकपदम्यादक कर्दक प्रानिकर्मणिलक्षणा उपकुंभमित्यादीकुंभादिपदस्यकभा दिसमीपादोधवम्वदिगविन्यादौतुहयोपित्रधानत्वेन परस्परमबंधाभावादेवंतर्हि पचतिकल्पमित्यादावुक्त व्युत्पत्तिबला देव कर्नार्थोस्तु नचनत्रनाम्नःसमुदायस्यार्थरावनास्तीनिशक्य। पाचक इत्यादावपितन्मलेसमुदायार्थविरहात तस्मान्नामजन्य बोधविषयच मेवनामार्थत्वं किंचकर्तुरवाच्यत्वेपचति चेत्रइत्यादोक रनभिधानाटतीयापतिः अथाय माशयः अभिहित संरख्या करिनतीयातद्यथाकर्तकरणयोर्ड क योरित्यादीनामेक वाक्यतयानभिहितेकर्टगतेकवेइत्यर्थइतिचेदेवताहरुष्ट १च्याबाहयन्यत्रकर्मकर्तरिक संरच्या भिधानाभावान्तीयापतिः पावकोदेवदत्तइत्यादौरुत्तचितसमासेषुसंरव्याभिधाना भावना गतः नन्दन भिहितकर्तृत्व इत्यर्थास्तु अस्तिच पाचकत्या दावपिविशेषणतयारुतेर भिधानमिति चेन्न रुष्णस्यरुति रित्यत्ररुतराभिहितत्वेनकर्तरियष्टयनापनेः तंदुलः पच्यतेम्वयमेवेत्यादीतंडुलपदाचतीपत्तेः तत्रापिकतेरनभिधानात् मित्यांतेतु कर्तुगभिहितत्वात प्रथमा किंचधातुनवरुनेरभिधानातदेवदत्तनक्रियतइत्यत्ररतीयानापत्तिः आश्रयत्वंटनीयार्थइतितुदु चमनुशासनाभावात् नन्वारन्यातस्याश्रयार्थत्वबीजाभाव:देवदत्तादेराधेयतया पाकादावन्वयसंभवादितिचेन्न नामार्थधात्व ·र्थयोःसाक्षाददान्न यस्याव्युत्पन्नत्वात अन्यथातदुल पचतीत्यषिप्रयोगापत्तः कर्मतामबंधनतंडुलस्य पाकेन्वयमभवात किंचारव्यातस्य कर्ट वा चित्वाभावपचतिचैव इत्यादावनुभवसिधस्य सामानाधिकरण्यस्यानुपपत्तिः ततश्वपचतिचे नाइ तिप्रयोगप्रसंगः अस्मन्मतत्वभेदान्यथाउपपत्या न्यायसिद्ध समानवचन कलम् अथचेवा दिगतसंव्याभिधायित्वमेवचैत्रार दिसामानाधिकरण्य मितिदैतन्मतेसंख्यायाःकुत्रान्व य इत्यत्रैवनियामकाभावः अत्राहु: भावनान्वयिनिसरव्यान्वयः भा वनान्वययोग्य श्वेतरविशेषणीभूतपथमात पदोपस्थाप्यः चंद्रवनुदानिरश्यतइत्योवार्थसादृश्यस्यविशेषणे चंद्रसंरव्या न्वयवारणायइतरविशेषणेति भावनाचमरव्या कालातिरिक्त प्रत्ययार्थ इति अथकथनपचतिचे।इत्यत्रभावना चयिनि पाकानुकूलरुत्यभादवतिचे।संरव्यान्वयइतिचेन्न भावनान्वययोग्यतायाएवविवक्षित वात् अतएवभावनान्वय ययोग्य न्युक्तम् परेतुपरंपरयाभावनान्वयमूरीचक्रुः अत्रवदंति भावनान्वयिनिसंरव्यान्वयेपचेतेत्यरसाधनत्वान्वितपाकसंख्या चयापत्तिःसाधनत्वायतिरिक्तत्वेन विशेषणेतुनंदेवगौरवम् यत्तूक्तनियमस्वीकारे लाघदमेवबीजं तथाहि भावनान्वयबोधा यापरपदार्थ चैत्रायुपस्थितिकल्पन मावश्यकम् तथा चतसरंव्यान्वय स्वीकारे पदार्थातरोपस्थित्यकल्पना प्रत्युक्तलाघवम क्षुष्णमेवेतिचेन्न गाब्दिकमतेभावना याआरव्यातवाच्यत्वाभावात आरव्यातार्थ आश्रयेसंरव्यान्वयस्वीकारे पदांतरा:ननुसं ·वा. ४ धानेनलाघवात् तथा-वसंख्याबोधप्रत्यारव्यात जन्याश्रयोपस्थितेर्हेतुत्वंबोध्यम् एतेन युष्मदादि समानाधिकरणे इत्यस्य युष्मदर्थगतमरव्याभिधायि नीत्यव्य थपास्तः संव्यान्वयस्यानिश्चयात् अतित्वंभवतीत्यत्रापिमध्यमलापनेच त्वछन्द स्थवत्वत्कर्मका तिक्रमणकर्तरि लक्षण यायुष्मदर्थएव संरव्यान्वयात्त्यलम् आरव्यातस्थले क्रियाविशेष्यकाशा ब्द बोधःप्रथमात विशेष्यक :शाब्दबोधीवाअत्रादुः पश्यमृगोधवतीत्यत्रप्रधानदर्शनक्रियांप्रतिमृगस्यकर्मत्वातूर हितीया पनिः ननुतार्किक मते ना यदोषः वाक्यार्थस्यकर्मत्वाहाक्यस्यप्रातिपदिकत्वाभावेनहितीयायाअसंभवात्। अतएवकै यटादयोपीत्थमेव समादधुः अतएवक्रमादमुनारदइत्यबोधिस इत्यादी वाक्यार्थस्यकर्मत्वान्नहितीये तिस मादधते॥यत्तुतचनि पातेनाभिहितत्वान्नहितीयेति तन्न अनभिधानं चतिडहनधितसमासे रित्येवभाष्ये पाठा दितिचेत्सत्यम् तदेवतुभवन्मते दुर्वचम् तथा हिवे याकरणानामतेकार कविशिष्टाकिया वाक्यार्थः तत्रधावतीत्यस्य प्रातिपदिकत्वाभावेन हितीयेतियुक्तोयसमा धिः तार्किकमतेतु क्रियाविशिष्ट प्रथमांतार्थस्य वाक्यार्थतयातस्यकर्मत्वंदुर्वा रमेव अन्यथापचतंचे चंपश्यत्या दावविपाकानुकूल रुतिविशिष्टस्यचे त्रस्य कर्मतयाहितीया नापतेः अतएवनीलोघटःकरातीतिन प्रयोगः नच नीलंकरो तिघटं करोतीतिपृथगेवभाष्यरीत्याकर्म चात् हितीयेतिवाच्यम् एवमपिविशिष्टस्यकर्मतामादायप्रधमापत्ते?

·रत्वात् स्यादेतत् पश्यलक्ष्मण पायांबकः परमधार्मिक इत्यादीबकादेःप्रातिपदिकत्वसंभवात् द्वितीयादुर्वारे तिचेन्न तत्राप्यस्त्यादिक्रियाध्या हारेणेवबोधात अतएव धिक् देवदत्तेत्यादौदिधिगादियोगेपिनाहितीयासंबोधन क्रियायांविशेषणमितिसित्धांतितत्वेनास्मन्मते ध्याहतक्रियायाएवविशेष्यत्वात् अतएवपांडुदेवदत्तोमागायती त्यत्रगानादेरेवकर्मत्वमनुभवसिधं एतेन श्रुत्वा ममैतन्माहात्म्य तथाचात्पत्तयःशुभाइत्यत्रोत्पत्ते रितिहितीयावारणा यार्षत्वंस्चीकुर्वतः परास्ताःतत्राप्यध्याताया:संतीत्यादिक्रियायाएवविशेष्यत्वात् अथप्रथमांतस्यविशष्यत्वाभा वेसुरथोना मराजाभूत्समस्तक्षितिमंडले॥तस्यपालयतःसम्यगित्यादीतच्छब्देनसुरथपरामर्शानापतिरितिचेदेवंत हितुल्य पराधेस्वर्भानुर्भानुमंतंचिरेण यत् हिमांशुमाशु यसतेतन्मदिनःस्फुटं फलमित्यादीतच्छदेनयसनस्यपरा मीनापत्तिः अतएवच भावप्रधानमारव्यातमितियास्कवचनमप्युपपद्यते नचारव्यातार्थपुसंरव्याकालादिषुभाव नाया:प्राधान्यमितितदर्थःशंक्यः यत्रोभेभावप्रधानेभवतइतिनिरुक्तवचनमुपादाययत्रोभेनामारख्यातेभवतस्तवमा वप्रधानेक्रियाप्रधाने इत्यर्थरतितन्हाध्य व्यारव्यायाअसंगतिः किंचपठन् गलतीतिवत्पठतिगच्छती त्य पिप्रयोगाप तिः॥पाठानुकूल लतिमाश्चैत्रीगमनानुकूल कृतिमानितिबोधसंभवात् शाब्दिक मतेतुक्रिययोःपरस्परमनन्वयान्नत ..

·बासुथाप्रयोगः कथंतहिपचतिभवतीत्यत्रपाककियाभवतिक्रिया याःकभिवंतीतिभाष्यम् अतएव तिडं तोपस्थापि ताकियाकियांतरैःसमवायंन गच्छतीतिउक्तंभाध्यएवेतिचेत्सत्यम् कर्तकर्मभावेनक्रिययाःपरस्परमन्वयाभवतिन तुकरणत्वनेतिकेयटेनव्याख्यातम् किंचधात्वर्थव्यापारप्रकारकशाब्दबोधप्रत्यारव्यातजन्योपस्थितेस्तार्किकम नहेतु तयापुरीमवस्कंदलुनीहिनंद मुषाणरत्नानिहरामरांगनाः विगृत्यचक्रेनमुचिहिषाबलीयस्थमस्वास्थ्यमह निश दिवइत्यादीपुर्यवस्कंदनरू पारस्वास्थ्यक्रियेत्याद्याकारकान्वयामावेधातुसंबंधेविहितस्यलोडादेरनापत्तिः किंचधातु संबंधेप्रत्ययाइत्यस्यधात्वर्थानांपरस्परसंबंधेसतियस्मिन्काले प्रत्ययाउक्तास्ततोऽन्यत्रापिभवतीत्यर्थः वर्तमान सामी प्यइत्यादिनाकालबाधस्यवक्रांतत्वात्कालएवबाध्यते तत्रापिगोणत्वात्कृ दुपस्थाप्यस्यगोणत्वानापत्तोउक्तकालबाध रूपव्यवस्थायाअनुपपत्तिर्वाध्या अपिचसुवृष्टिश्वेदभविष्यत्सुभिक्षमभविष्यदित्यादोकिययोःकार्यकारणभावे न्वयाभावहेतु हे तुमतालहि त्यादरप्रवृत्या पत्तरितिदिक् धातू नातुफलव्यापारोभयवाचकवंनतुव्यापारमात्रवाचक त्वं नचकमणीहितीयेत्यवकर्मपदस्यक मत्वपरत याकर्मत्वंचफल मेवेतिफलंहितीर्थएवे तिनैयायिकनव्याक्तंशंक्य सकर्मका कर्मकत्वविभागानापनेः फलव्यापाराभयवाचकत्वंसकर्मकत्वं केवलव्यापार वा चकत्वमकर्मकत्वमि ·नितेःस्वीकारात् नचयरधातु समभिव्याहारे फलं व्यापारश्चप्रतीयतेमधातुःसकर्मक इतितल्लक्षण मस्तितिवाच्यं कर्मप्रयो गेसकर्मकत्वज्ञानंसकर्मकत्वज्ञानेचकर्मप्रयोग इत्यन्योन्याश्रयापत्तेः अथायमाशयः संयोगरूपफलबोधेगमधातुस मभिव्याहार: कारणमावश्यक वायकार्यकारणभावः अन्यथा गलतीत्यत्रविभागानुकूलव्यापारएवकुतोनप्रतीयतइ त्यनियामकाभावात् गमधातु समभिव्याहारस्पकारणत्वापेक्षय गमधाता:कारणत्वएवलाघवात अतएवपाकोगमन मित्यवनपर्यायता नचतत्रतत्तत्फलावलिलव्यापारलक्षणा तात्पर्य ग्राहकं विनालक्षणाया अप्यसंभवात स्वरसतएवा नहोधोदयेनलक्षणायाअयुक्तत्वाच्च बाधकल वाहत्य वाचक त्वं नास्तीत्यस्य दुर्वचत्वाच्च किं च शाब्दबोधेवृत्या पदन न्यपदार्थोपस्थिनेहेतु नया फल विषय कशाब्दबोधं प्रतिहितीयाजल्योपस्थितेतुत्वेगौरवम् नचधातुजन्य फलोपस्थि तेर्हेतुत्वंकल्प्यमितिसाम्यमितिवाच्यम् फल विशेषाधेधातुविशेष समभिव्य हारस्यनियामकत्वननदंशे साम्यात् अथा श्रयमाहितीयार्थ इति द्वितीयाजन्योपस्थितेर्हेतुत्वकल्पनेसाम्यमितिचेन्न ग्रासमध्यास्ताधिशेतेइत्यादिप्रयोगानुरोधेना| म्प्रत्ययबोधंप्रतितरतुत्वस्यभवतोप्यावश्यक खात् किंचव्यापारमात्रस्यधा वर्थत्वेषच्यतेतंडुलःस्वयमेवेत्यादौकर्मवन्दी वानापत्तिः नचधात्वर्थ जन्य फलाश्रयत्वमेवकर्मवन्दावविषय इतिवाम पच्यते घट:स्वयमेवे त्यस्याप्यापत्तेः धात्वर्थन ·वा.सुन्ययमजन्यात्पत्तिरूपफलस्यघटेसत्वात् अन्यथाक्रियतेघटः स्वयमेवेत्यत्यनापत्तः क्रियाच व्यापारसमुदायः। तदुक्तंह रिणा यावत्सित्धमसित्छवासाध्यत्वेनाभिधीयते आश्रितकमरूपत्वात्साक्रियेत्यभिधीयते इति एतेनधात्वर्थःक्रियातहाचक वंचधातुत्वमित्यन्योन्याश्रयोपास्तःसाध्यवंचक्रि यांतरानुस्थापक त्वं तदेवासदभूतखएतदेवा भिप्रेत्याक्तं हरिणा असत्व भूती भावश्चतिड-पंदेरभिधीयते इतिव्यापाराणामनंततेतितदादिन्यायनबुदिविशेषांदेरेवशक्यतावच्छेदकानांनियामकत्वात लकारविशेषाणालडादीनांतुवर्तमानत्वादिकमप्यर्थः वर्तमानत्वंचप्रारब्धापरिसमाप्तकियोपलक्षितत्वम् वर्तमानत्वादी नातुधात्वर्थव्यापारेएवान्वयः सतत्सखेएवपचतीत्यादिप्रयोगात् तार्कि कास्तुयत्नववर्तमानत्वादीनामन्वयः यत्नाभावे इग्निसंयोगादिरूपव्यापारसखेप्ययनपचनीतिप्रयोगात् वस्तुतस्तुयत्नस्यापिव्यापार विशेषत्वाददोषः किंचजानातीत्यादी व्यापारएवतेषां वर्तमानत्वान्वयः दहेनश्यतीतिप्रयोगवारणायोत्पत्तेरप्याख्यातार्थत्वंस्वीरु त्यतत्रैववर्तमानत्वादीनामन्व यइतिदीधितिरुतापिस्वीकारादनेक कार्यकारणभावप्रसंगः नचव्यापारेतदन्वयेनाशस्यवर्तमानत्वान्नष्टपिघटेनश्यतीति प्रयोगापत्तिरितिवाच्यम् प्रतियोगित्वसहित नाशसामग्नीसमवधानस्येवतवव्यापारात् तच्चेदं वर्तमानत्वादिलकारयोत्यं वा च्यवेतिपक्षद्वयमपिक्षोदक्षममेव कालस्यक्रियारूपतयाकियामात्रस्य चधातुवा व्यत्वात् लकारोद्योतकएव अथवाक्रिया ·गतवर्तमानत्वादिलकारवाच्यमेवेत्यन्यत्रविस्तरः परोक्षवमतीतत्वमनयतनत्वं चलि डर्थः परोक्षत्वंच वत्कृसाक्षात्काराविष यत्वं व्यानेने कि रणावलीमुदयन इतित्वयुक्तमेव एवं च के सुबंधुःसुजनेक बंधुरित्यपि यत्तुणलुत्तमोवेतिज्ञापकादपरोक्षेपिलि ड्भवतीति तन्न चित्तविक्षेपादिनाम्चक्रियायाःप्रत्यक्षलाभाव उत्तमप्रयोगात् यथाबहुजगद पुरस्तात्तस्यमत्ताकिलाह मिति यत्तूतंवर्धमानेन तिडंत प्रतिरूपकोयंनिपात इतितमित्यम् तथा सतिधानर्थतावले दक फलाश्रयत्वाभावेनकिरणावलीमित्य स्यकर्मत्यानापत्तेः इत्यारव्यातार्थधात्वर्थनिर्णयः समासस्थले विशिष्टयवार्थवत्वं घटादि पदेघकारादीनामिवतत्राप्यवया वानां निरर्थकत्वादितिशाब्दिकाः तार्किकास्त्ववयवश यवनिर्वाह मिच्छति तन्मतसमासवृत्तिमत्वरुपार्थवत्वाभावात्यातिप दिकत्वानापत्तिः अवयवार्थमादायसमुदायस्यार्थवत्वंतुनसंभवति एवमथिममुदायम्य शक्तिलक्षणयोरसंभवात् अर्थवत्वंन्यत्रम् वृत्तिमत्वमेव अन्यथागविल्ययमाहेत्या दावपिप्रातिपदिक त्वा पत्तिः सिन्धानतु अनुकार्याइनुकरणयोरभेदविवक्षायांसारश्याव गोशब्दादीनामुपस्थापकत्वेपिवृत्यापस्थापकत्वाभावान्नार्थवत्वं नाचतत्रसपास ग्रहणा प्रातिपदिकत्वं तथासतिसमासयहण स्यनियमार्थत्वाभावेवाक्यस्यापियातिपदिक त्वापत्तोसुब्लु गापत्तेः मूलकै नापदशमित्यादोरु छहण परिभाषयाप्रातिपदिकत्वापन श्च राज पुरुषइत्यादीनामार्थयोरिति नियमाद्राजाभिन्नःपुरुषइतिबाधारतिश्च राजपदस्य राजसंबंधिनिलक्षण याराजसंबंध्य ·वा भिन्नःपुरुषववोधाभ्युपगमेतुराज्ञीदासीइत्यवसमानाधिकरणलक्षणयुवन्दावापतिः वृत्तेःप्राकृयत्र सामानाधिकरण्यंतचेवपुंव दावःइत्युक्तीतुमृगीवर पलाम्गचपले त्यादावपिपुवन्दावानापत्तेः अत्रहिसदृशलक्षणयासामानाधिकरण्यं एवंचित्रगुरि स्यादावपिचित्रा भिन्नागोरितिवोधवारणायगापदस्याचगवीस्वामिनिलक्षणाचित्रपदंतात्पर्य ग्राहक मितिसित्धांतःसाव्या मंगनः समानाधिकरणलक्षणपुंवन्दावानापत्तेः अनेकपदस्यकस्मिन्नर्यवर्तमानत्वाभावात् देवदत्तंपंडितंजानीहीत्यादावि वंदेवदनपडितंजानाहीत्यादावपिपांडित्यस्यविधेयत्वापत्तेश्च अतएवपदुरहंब्रवीमीत्यत्रास्मदोहयोश्वत्यनेनप्राप्तस्यबहुवा चनस्यसविशेषणानामित्यनेनप्रतिषेधोभवति वयंबाह्मणा इत्यवतुब्राह्मणत्वस्यविधेयत्वनविशेषणत्वाभावान्न निषेधः किंचावयवानामर्थवत्वेस्त्यस्यराज्ञः पुरुष इत्यादा विवक्त्यस्य राज पुरुषइत्यपिविशेषणयोगापत्तिः नचयत्रसमासघटकी भूतपदबहिर्भूतपदसापेक्षत्वमभेदेनतयममासोमाधुः अतरावशरैःशातितपत्रायमित्यादीनदोषइतिवाच्ये एतचनारंभस्येव गुरुत्वात् ममतुसापेक्षमसमर्थवदितिनवाचनिकं किंतु पदार्थेक देशत्वान्नत्यादीनामन्वयइतित्यभिप्रायिकम् देवदत्तस्य गुरुकुलंमित्यादीतुलोकेबोधोदयेनव्युत्पत्तिवैचित्र्यादेकदेशेष्यन्वयः स्वीक्रियतेएतदभिप्रायेणेवोच्यतेभवतिवै नित्यसापे सस्यवृनिरित्यसमर्थमित्यस्यहि लोकेबाधाजनक इत्यर्थः अथतार्किकमपिराजपदस्यराज संबंधिनिलक्षणाभ्युपगमेने ·कदेशत्वादेवनात्यादीनामन्वय इनिचेन्न कंठेकालोदास्याः पुत्र इत्यादीलक्षणायांमानाभावेनतबविशेषणान्वयापत्तेः किं चयस्यराजपुरुषरत्यत्रलुप्तपठ्यनुसंधानाच्छाब्दबोधस्तस्यपुरुषस्यनाशप्रयोगापनारत्वात् न हिनषष्ठीनानुसंधेयेति राजशासनमस्ति अपिच वृत्तेरर्थवत्वाभाव पुरुषोव्याघदवार इत्यादाविवपुरुषव्याघ्रःशरइन्यस्यतुल्यार्थत्वापत्तौउपमित्र व्याघ्रादिभिरित्यवसामान्याप्रयोगइतिनिषेधात्समासानापत्तःसित्यातेतू पात्तधर्मातिरिक्तधर्मेणसादृश्यग्रहणेसमासाभव त्येव अतएव भाष्याब्धिःका निगभीर इत्यत्रापितत्तदुरवगाहन्वादिना सादृश्यं अतएववषटकर्तुःप्रथमभक्षइत्यत्रभक्षणमुदि ग्यनप्राथम्यविधिरितिमीमांसकसिधातः अतावचा विशेषयोःसमासेसतिअविश्विधेयतादोषापत्तिरित्यालंकारि काः एवं राज्ञःपुरुषःशरश्वभवतीति वाक्याराजसंबंधशरत्वाभयस्य पुरुपयोधवदाजपुरुषःशरश्वत्यविषयोगापत्तिः किंच राजपुरुपदत्यादोषठ्यादिलोपपाणिपाद मित्यादीचादिलोपेचंगौरवात् तस्मात्पंकजाटिपदवत्समामेपिशक्तिकन्यनमुचित अथराजपुरुषादेःसमुदायस्यशक्तत्वनिषादस्थतियाजयदिन्यत्र निषादानास्थपतिरितिनतत्पुरुषः पूर्वपदेसंबंधिनिलक्ष णाषसं गात् किंतुकर्मधारयोलाघवादितिसिधातामंगतिरितिचेन्न तत्पुषेसंबंध्यादिरूपाधिकपदार्थनिर्भावगैकार्थःभाव कल्पनमित्यनावगुरुत्वान् अतएव बहुव्रीहावन्यपदार्थातर्भावणेकार्थीभावः कल्पनीयइनितरपुरुषापेक्षयातम्यजघन्यत्व ·पा.सु.म् न समासत्वारोपितत्वस्यनजायोनिनवादब्राह्मणइत्यस्यारोपितबाह्मणइत्यर्थः ब्राह्मण भिन्न इत्यादिस्वार्थकोर्थः अतए वोत्सर्गिक तत्पुरुषस्योत्तरपदार्थप्राधान्यमपिसिध्यतीत्यसर्वस्मेइत्यादौसर्वनामवाल्मायादयः ननुशाब्दिकमतेनोपोतका वादब्राह्मणत्यादावेकाथभावासंभवः भिन्नार्थशब्दानासेकार्थवृत्तित्वस्येवेकाथरभाव पदार्थत्वादितिचेन्न ब्राह्मणत्वमारे पश्व ब्राह्मणशब्दार्थः तयोश्वपरस्परं विषयविषयिभावेनान्वयः आरोषविषयब्राह्मण्यवानित्यर्थः इदमेवनभोद्योतक त्वं एवंचतारशपदार्ययोः परस्परमन्वयमात्रेणेकार्थाभावव्यवहारात माध्यानुसारिणतनोभावएवार्थःसचप्रतियोगिनि विशेषणविशेष्यावेतिपक्षयम् आयघटोनास्तीत्यवाभाव प्रतियोगिघटकर्तृकासत्तेतिवोधः अत्वंभवसीत्यत्रभेदप्रतियो गिलभिन्नायिकाभ वनक्रियेतिवाधरति युष्मदर्थसामानाधिकरण्यसत्वान्मध्यमत्वादि व्यवस्था सिध्यति त्वत्प्रतियो गिकभेद वा नित्यर्थेतुनदसिधेःएवंन घटावतेतइत्यत्रबहुवचनमपिसिध्यति अभावपरखेतुतस्येकत्वात्तदनापत्तेः एवं से न्यतेनेकयासन्नतापांगयाने कमन्यपदार्थ इत्यत्रोत्तरपदार्थप्रधानत्वांदकवचनंसिध्यति तपंत्यनेके जलधेरिवोर्मयइत्यत्र त्वनेकशब्दस्यैक शेषेणबोधः हितीयत्वभावविशष्य करवबोधः उत्तर पदकार्यतुअन समासइतिज्ञापकादित्यन्यत्रवि स्वरः इतिसमासार्थनिर्णयः उपसर्गाणायातकत्वमेवन वाचक त्वं अनुभूयते सुरवमित्यत्रधात्वर्थतावच्छेदक फलशा ·लिवाभावेनकर्मणिलकाराना पत्तेः एवं चादीनामपियोतक त्वम् अतएवसाक्षाफियते हरि रिन्यादा हरेःसाक्षात्कारकर्मता गनेनप्रादीनांद्योतकलंचादीनावाचकत्वमित्यर्धनरतीयमपास्तम् ननु चादीनांवाचकत्वाभावस्वीकारार्थादोमिति पदा च्छाब्दबोधानापत्तिरितिचन्न निपातानामेवयोतकत्वेनाव्य यांतरत्यद्योतकवाभावान् ननुलोकिकविषयत्वनिपातार्थः क शेतेश्वनदनुकूलाव्यापारोऽर्थः तथाच ग्रामंगच्छतीत्य वहिनीयार्थफलाश्रयत्वेनसाक्षात कियतेहरिरित्यत्रापिकरीत्यर्थ जन्यनिपातार्थफलाश्रयत्वादेवकर्मत्वमस्तितिवा व्यम् केवलव्यापारवाचकत्वस्यपूर्ववनिराहतत्वात्।किं चनिपातानांवाचकत्वेशोभना समुच्चयोट्रय व्यरतिवच्छाभनव ट्रष्टव्यइत्यपिप्रयोगापत्तिःघरस्य समुच्चयरतिवद्धटस्य च इति प्रयोगापत्तिश्च ननुशोभनःसमुच्च यइत्यादौनामार्थवादभेदएव सामनश्चल्या दोतुनिपातार्थत्वाच्छोभनवृत्तिःसमुच्चयइतिभेदान्वयएवनियातातिरिक्त ना मार्थयोरेवाभेदस्वीकारादितिचेल निपातातिरिक्तत्वविशेषणप्रवेशस्येवगुरुत्वात् अपिचशरैरुरेवेरिवादीच्यानुत्धरि व्यन्नसाभिवेत्यादावनन्वयः अत्रोस्वसरशैःशरैरसमदृशानदीच्यानुचरिष्यन्नित्यर्थः सचोस्वादिषदानांनत्सरशपरत्वे विशन्दस्यद्योतकत्वंचसंगच्छते तथाहि उरितिकरणेतृतीया नचास्त्रोत्रकरणमिव शब्दार्थसशस्यकरणत्वेतु ननुनवाकियायाआवृत्यास्त्रकरणकसकर्मको रणसरशशरकरणको दीव्यकम को रणमित्यर्यान्नरोषरनिवाच्य चार इयमिनारप्रयोगासंगतेः उपस ·वामु र्गत्वापेक्षयानिपातत्वस्याधिकवृतितयातदवलेदेनद्योतकतायाः कल्पयितु नुचितत्वाच सामान्येप्रमाणाना पक्षपातात २. निपातत्वंचारबंदोपाधिरूपंजातिरुपवाभयथापिप्रादि चादिसाधारणमेव नञ्तत्पुरुष उत्तरपदार्थप्राधान्यमितिप्रवादर स्य पूर्वपदयो त्यप्रनिप्राधान्य मित्याशयः द्योत्याथेनचार्थवत्वान्या तिपदिकत्वमपि इतिचाद्यर्थनिरूपणम् नातिरेवशब्दा र्थ तिमीमांसका: तथा हिव्यक्तीनामानंत्यादेक व्यक्ती वाक्तिग्रडव्ययनस्वाधाचनव्यको शक्ति संभवः जातिविशिष्टा यांव्यक्तोगक्तिरित्युक्तीतुनागृहीतविशेषणावुद्धिर्विशेष्यमुपसंक्रामनीति न्याया दावश्यकत्वाञ्चजातांवव शक्तिरस्तु। व्यक्तिबोधस्त्वाक्षेपात नचाक्षेपितव्यक्तेःपदार्थवाभावाहामानयत्यादो कथंव्यक्तीकर्मत्वायन्वयः प्रत्ययानां प्रकृत्य र्थान्वितस्चार्थबोधक न्वादितिवाच्यं लक्षणयातस्या अपिप्रकृत्यर्थत्वात् लक्षणेवत्यत्राक्षेपशब्दार्थः नचानुपपत्तिष तिसंधानं विना कथंलक्षणेतिवाच्यं निरुदलक्षणा यांतदनपेक्षणात् ननुस्वार्थादन्यनरूपणनाते भवतिलक्षणेतिनि पमात्कथंघटत्वनीपस्थितेलक्षणतिचेन्न एतन्नियममानाभावात् अतएवनीलंघटमान येत्यादोनीलरूपवतिलक्षणे त्याहुः ने यायिकास्तुनात्यारुति व्यक्तयःपदार्थाइत्याहुः अत्र या पिएकहिकंधिकंचायत्यादिनाबहवःपक्षाशास्त्र समतास्तथापिकवलव्यक्तिरेव शब्दार्थरतिपक्षी ज्या यान शक्तियाह कशिरोमणेरतंत्रवपक्षपातात् ननुव्यक्ती नाम ·व शब्दार्थन्वेआनन्यायभिचारातिप्रागुक्तादोषइतिचन्न जातमपलदाणन्वनीकारात् तदुक्तंभट्टपादेन आनंत्येपिहिभा वानामेकं कृत्वा पलक्षण शब्दःसुकरसंबंधान व्यभिचरिष्यतीति अत्रवर्दनि व्यक्तीनामानंत्याद्नात्वादिविशिष्ट व्यक्ती तिकल्पने गालादोशक्यतावच्छेदकलकल्यनस्यावश्यक तयाव्यक्तिवाक्तिकल्पनेषयोजन विरहः यथाहिगोत्वाशेशक्यता वछेदकनागिरवटिन्लान थाम्म मते शक्ति विनिविछिन्नतिन गान्वन्दप गागौरव मथनानिशक्तिवादिमतेपिगोर्नशइत्या दोव्यक्ति.भानम्यावश्यक नयाशत्ति देरिवेति चेन्न व्यक्तिशतिजानवन शारदाधेहेतुतानस्वीकियतइनिएतावनेवव्य करवाच्यत्वव्यवहाग अतएव व्यत्यंगकुब्जाशक्तिरितिव्यवहारः मनरावसंसर्गाणाशाव्दवोधविषयत्वेपिनवाच्यता।। एवंचगोपटाक्यरतिव्यवहारोपिनविरुध्यते अकेचित घर पदादर वनरूपेणापस्थिति नुट्रयादिमपणे तिवैषम्यानु १पतिः पटेवटवस्यवदन्यत्वादेरपिवेशिष्टय विशपाभावान जम्माटूबर त्व विशियावशक्तिरुपया घटत्वविशिष्टइत्यस्य चघटघटन्वयारियर्थः घटत्वस्या पलक्षणलउक्त दादानुन्धारात् अत्रदंतलम् अलक्ष्यस्य लक्ष्यतावदकत्ववद कारणस्य च कारण नावडेदकत्व वदशक्यस्यशक्यताबछेदक वाधकाभावाहटत्वादिकम्पलक्षणं अतरावदीधितोशक्य नावछेदके शक्तिदृषितेवेत्यलम विशेषणविभक्ते रभेदार्यत्वमित्य के साधुत्वार्थकत्व मित्यन्ये अदंवोध्यं नीलं घरंकगनीत्यादौ घर परो ·वाम ताहितीययाकर्मत्वस्याभिहितनयानीलपदोत्तरंहितीयान प्रापोतीत्याशयनीलं करोतिघटंकरोतीतिपथगेवान्वयः पश्चा १० मानसोनीलघटयोरभेदावगमइतिसमाहितंतिडः कनखिनेतिपरिगणनंतुनाश्रयणीयमित्याशयः यदायाचितमंडनन्यायो नेकस्मिन्नवकर्मणिघरपदा दिवनील पदा पिहितीयेतियक्षस्नदासाधुत्वार्थकत्ववादः अतएवोक्तंभाष्य अथवाकरएवक मनल्सामानाधिकरण्याद्रीष्मादिभ्यापिहितीयेतिविशेष्यसमान विभक्तिकत्वंविशेषास्यन्याय्यमितिभावः तद्यथाईश्व रसुत्दास्वयंनिर्धनाअपिनत्यनेनधन फलभाजस्तहत् भाष्येतुपक्षानरमप्युक्तं अथवा कटोपिकर्मभीष्मादयोपातिकट पदोमरहिताययाकटगतकर्मत्वस्या कावपि भीष्मगतकर्मत्वबोधनायभीष्म पदोत्तरमपिहितीयावश्यकीत्यस्मिन्पक्षेभीष्मर पकर्माभिन्नंकट रूपंकर्मेत्यर्थः एवं चविशेषणविभक्तरभेदवृतिकल्पनेनिर्मुलं पदार्थभेदेहहःपदार्थतावछेदक भेदेकर्मधार यइतितार्किकानांववाद: अचपदार्थत्वं पदजन्यप्रतीतिविषयत्वंतञ्चपदार्थतावले दकसाधारणतत्रापिषकारतारुपविषय तासत्वात् एवंचनील घट योर भेदइत्यादी पदार्थतावलेदकयोनीलवघटत्वयोमेंदादेवरहः रमेवप्रमाणप्रमेयप्रयोजनेत्या हिंगोतममूत्रपिप्रमाणप्रमेययोर्भेदाभावेपिपदार्थतावछेदकया:प्रमाणत्वप्रमेयत्वयोर्भेदादेवहः अथैवंहापवादएकशेष तिप्रवादविरोधः घटाइत्यादी पदार्थतावखेदकस्यापिभेदाभा वेनइहाप्राप्त्यायवादत्वासंभवात् यत्तूक्तंजगदीशन घटाइया ·दोव्यक्तिभेदसत्वात् हंदवायुपपादने घट कलशावित्यत्र पदबोध्यभेदसत्वात हंहापत्तः नहि तत्रैकशेषःसंभवतिविरूपत्वादि नितद शुत्धं विरुपाणामपिसमानार्थानामितिवार्तिकेनतत्राप्यकशेषस्यदुरखातू यनुतार्किके कदेशिनःएकशेषःरुनहाना मेवान्पथाश्रूयमाणपदोत्तरमेकवचनप्रसंगादितितलाकतानामे कशेषकरोकराइत्यत्रदंदावमाणितूर्यसेनांगानामित्येकवद्धावापनेशि तिवेदवाहः पदार्थशब्दःपदनन्यप्रनीतिविषयपरःघटेविशेष्यताघटलेचप्रकारतारूपासेतिघटा इत्यादीनीलघटयोरभेदइ त्यादोचपदार्थभेदसत्वात् यत्तुपदार्थतावछेदकभेटण्वहंदः एकशेषेपिहरयइत्यादावेव अपवाद त्वषवादोपिनत्रैवहं प्राप्त नि तन्न घटोयंघटीयमितिप्रयोगवन् व्यक्ति मात्रविवक्षायांघटघटाविन्यस्याषिप्राप्त्यासत्राप्यकशेषस्यावश्यकत्वातापतेनावि शिष्यएवैकशेषःएकघटशब्दादेवबहुवचनेनानेकघरबोधसंभवात् मकृदुचरितःसरुदर्थगमयतातिन्यायस्याप्रामाणिक खातू हरय इत्यादावविसतितात्पर्य युगपदने कबोधेइष्टापतिरेवेतियगस्तम् हरिहरीइत्यादिहवारणायेकशेषस्यावश्यक वात् किंचपरार्थताव छेदकभेदस्येवनियामकले एकस्मिन्नपिपुंसिदंडिकुंडलिनोगछन इतिप्रयोगापत्तिः पदार्थतावले कस्य दंडकुंडलादेभेदसत्वात् नचहित्वानन्वयःशंक्यः नीलघट योरभेद इत्यादाविवपदार्थनावरेदके तदन्वयसंभवात् ।। दीधितिरुदनुयायिनस्नु एकपदार्थ पर पदार्थाभेदतात्पर्यसमासक त्वंकर्मधारयत्वं भेदतात्पर्यकत्वंहहत्वमित्याहुः शान्दि ·दा. मु. कमतेतुशब्दस्वरूपस्यापिशाब्दवाविशेषणनयाभा नान्नील घटयोरित्यत्रनील पदोपस्थाप्यघट पदोपस्थाव्ययारित्यर्थः तर ११ विशेषणीभूनशब्दस्वरूपभेदात्यदार्थभेदादेवहंदः अतएवचासुरादैत्यदेते यदनुजेदारिदानवायत्रविरुपाणामपिसमाना थीनामित्यकशेषोनभवतिसमानप्रवृत्तिनिमित्तकस्यवसमानार्थत्वात् संज्ञाशब्दे व्यस्येवप्रवृत्तिनिमित्तत्वात्।वंद्रपद वदमिन्नोमघवत्ववानितिबोधः ध्वनीनासर्वयानित्यत्वात्तदभिव्यंग्यःस्फोटस्वार्थवानितिसित्यांतःतार्किकास्तुश्रूयमाण पदानामेववाचकत्वमिछंति यत्तुइदंपदमत्रशक्तमित्यर्थात्कोशे पदमेवपदार्थइतितन्न।नामार्थयोरभेद इतिन्यायविरो धापत्तेः नन्केकवर्णानांवाचकत्वेषकारमात्रश्रयणेपिघटबोधापतिः समुदायस्तुतेषामसंभवीवर्णानामा थुविनाशि वादिति चेन्नतत्तर्णानुभवजनितसंस्कारस्तावहर्णगोचरायाःसमूहालंबनात्मके कस्मृतेःस्वीकारात् अत्रेदंचिंतनीयम् व रमवर्णानुभवकाले तन्नाशानंतरंवा पूर्ववर्णस्मरणंकल्प्यने नाद्यः ज्ञानययोगपद्यस्यतेरस्वीकारातू नहितीयःउहाधका भावात् ननुपूर्ववर्णानुभवजनितसंस्कारसहित चरमवर्णानुभवावतावहर्णस्मरणहेतुरितिचेन्न संस्कारानुभवस्मरणा नांसमान विषयकत्वेनकार्यकारणभावात् एतेन तावर्णसंस्कारैःसमूहालंबनात्मकमेकं स्मरणमुपद्यनइत्यपारतम्।उहो घकाभावात् किंचसमूहालं बनस्वीकारेपकारटकारोमकारइत्यताघटमित्यस्यलक्षण्यानापत्तेः सरोरसरत्यनयोलक्ष ·ण्यानापनेव नत्यकस्मरणविषयाणांवर्णानापोापर्यसंभवः अथयेन मेणानुभूतानेवमणस्मृत्यारुहा: शाब्दबोध जनयंतीनिचेन्न क्रमेणानुभूतानामपिव्युत्कमेणश्लोकादास्मरणदर्शनात् यत्तुवर्णानांप्रत्येकं स्फोट व्यंजकत्वंमिलिताना वैतिशाब्दिक मतेपिप्रागुक्तविकल्याहीपइतितन्न बकारादिभिर्वर्णेरवयवव्यंजनहारा समुदायाभिव्यक्तः यदपि गृहीतसंके तानांवर्णानांस्फोट व्यंजकत्वमगृहीतसंकेतानांवा आयेतेरेव मित्धोकिंतेन हितीयेतुसर्वस्यापिनहोधापत्तिरितितन्न अगृही तसंकेतैरपिव्यंजनात अतएवागृहीतार्थ केब्वेकंपदमितिव्यवहारः तस्मात्समूहालंबन व्यावृत्तएकंपदमित्यनुभवसाक्षिकआ नुपूविशेषविशिष्टःकश्चिदवश्यंशब्दपदार्थ:स्वीकार्यः सत्वशाब्दिकानांस्फोटः अतएवघदादीनामतिरिक्त व्यजकत्वनतुरस रेणुपुंजात्मकत्वं विशकलिनेषुतेष्वपि.घरइनिबुध्या पत्नरिनिवेशेषिकाः यत्तु एक पदमित्यर्यानुभवोर्थकत्वनिबंधन इनितन्न अर्थवोधाभावपिपदन्व यहात् तदेवपदमिनिबुल्धेस्तन्जातीयविषयत्वेतज्जातीयंपदमितिव्यवहारापत्तेश्व किंवहरेवविष्णा वेत्यादावेकादेशकतेपदविभागासंभवेनसमुदायशक्तिरावश्यकी किंचोच्चारणभेदादिन्लेषुव्यक्तिवादइव शक्त्यनापलेकर आनंन्यादिदोषात् अपिवानु पूर्व विशेषविशिरस्यवपदत्वेनसमूहालंबनेषदत्वानुभवोदुर्घटः यत्तुपूर्ववर्णवंसविशिष्ट चरमवर्णानुभवएवानुपूनितन्ना यत्रघकार मुच्चार्यप्रहरानंतरंट कार उच्चारितस्तत्रापिपूर्ववर्णध्वंसेसत्वेनातिव्याप्तः।

·.मु. ब्दाः सर्वार्थाभिधानेसमर्था ईश्वर संकेतस्तुप्रकाशक इति अतएवोक्तंन्यायवाचस्पत्ये सर्गादिभुवां महर्षि देवताना मीश्वरेणसाक्षात्कृतःसंकेतलावहारा दस्मदादीनामपिसुग्रहः सकेतति सर्वषामर्थानां सर्वशब्दैःसंबंधश्च योगिन त्ययगम्यएवषामुभयरूपतापराप्रत्ययातात् अतएवोक्तं हरिणाव्यवहाराय नियमःसंज्ञायाःसंज्ञिनिकचिदिति कति संमिनिसंज्ञायानियमोव्यवहारयेत्यर्थः यथास्मदीयशाषेधिशब्देनादेचएवनात्याइतिपुरुषव्यापारात्मागवाचक पपुरुषव्यापारेणवा चकताकर्नुनशक्यतेशब्दार्थसंबंधस्यनित्यत्वादितितदाशयः अतएवघट पदस्यघटे संकेतेसतितद र्थवाधाभवत्येव ननुव्यवहारायनियमइत्ययुक्तं रन्धिरादेजित्यादिमूत्राणांसंकेतप्रकाशकवेनविधित्वस्येव-या य्यर वादिति चेत्सत्यं यथा विद्यमाने एवघटेनीलोघट इतिनील संबंधः पुरुषेणबाध्यतेनतुतचनीलादियोगःकीयतेतनश्च नीलवनपीतरतिनियमःफलति तदुक्तं हरिणा यरध्यादीनांचशास्वस्मिन् शक्त्यवले दलक्षण:अकृत्रिमाभिसंबंधों विशेषणविशेष्यवदितिशतयवछेदः शक्ति संकोचःविशेषणविशेष्यवदित्यस्यार्थउक्तएव अतएव तत्रवाचक तानाथनेपितदनुत्पादनान्नशब्दार्थसंबंधस्यानित्यत्वंपाणिन्यादिसंकेत ग्रात्यत्वात्संतानामनित्यत्वप्रवादः वं धशब्द म्यादै श्वेवप्रयोगः त्यत्रपाणिनीछायाएवनियामक त्वाच्च यरला शब्दत्वव्यवहारः अतएव यासंज्ञाः ·कीयते इत्यपिप्रवादः गोणमुरव्य व्यवहार स्तुप्रसिध्यप्रसिधिनिबंधनए व अतएवोनं हरिणा सर्वशक्ते स्तुतस्येवश ब्दस्यानेकधर्मणः प्रसिधिभेदाद्रीणत्वंमुरव्यवंचोपचर्यतहानि गोणमुरव्यार्थबोधकःशब्दरवप्रकरणादिरूपनिमिता भावाचनसर्वस्य युगपप्रकाशनम् सर्वशक्ते रित्य स्यव्याख्यानमनेकधर्मगइति गोशब्दस्य गोत्वजातोप्रसिध्या मुर रव्य लंवाहीके त्वप्रसिध्यागौणत्व मित्यर्थः। शक्तिर्नामशब्दार्थ योस्तादात्म्यमेव अतएव पुरोवर्निपदार्थदृष्ट्वावाचकनि तासयाकोयमितिप्रश्नेदेवदत्तोयमित्युत्तरं अतएवोतंपातंजलभाध्य संकेतस्तुपदपदार्थयोरितरेतराध्यासरूपः स्मत्यात्मकोयोयंशब्दःसोयोर्थःमशब्दति इतरेतराध्यास:परस्परास्मिकतारोपः अन्यस्मिन्नन्यधर्मावमासे ध्यासःस्मत्यात्मक इत्यनेन ज्ञातएवसंकेतःशक्तिबोधक इतिसचितम् कःशब्दःकोर्थ इनिप्रभेघरत्यय शब्दो घट इत्ययमर्थतिसामानाधिकरणोत्तरदर्शनाच्छब्दार्थ योरध्याससिन्धिः अतएव रामेतियक्षरनाममानभंगपिनाकिनइ. यादोशब्दार्थ योरष्यभेदेन व्यवहारः ओमित्येकाक्षरब्रह्मेत्यादिश्रुत्यादावपिअभेदेनेवनिर्देशः अभेदस्याध्यस्तत्वाबों दव्यवहारोपि अस्यार्थस्यायवाचक इति अतरवोतं हरिणा नादात्म्य मुपन्यस्येवशब्दार्थस्यप्रकाशकाइति अत्रैवशब्दे नतादात्म्यस्यातात्विकत्वंम् चितम् यतुशब्दशब्दार्थ योर भेदे अग्न्यादिशब्देर्मुखदाहापत्तिरितिनन्न उक्त युनयातादाम्प ·सु १४ स्यारोक्तिन्वनदाहकत्वादिगते.रभावान लक्षणायावत्यंतरत्व मयुक्तं बाधकता रुपायाभगवदिलायावाशक्तेर्लाक्षणिके व्यविशियत्वात् शान्दबाधेर त्यापदजन्य पदार्थोप स्थितिः कारणंतत्रवृत्तित्वस्यशक्ति लक्षणावछेदकत्वेगौरवाच्च ननुग गापदस्य गंगातीरेशाक्तिस्वीकार स्वारसिक प्रयोगापतिरिति चेन्न तत्रगंगाथदस्याप्रसिथत्वात् अनएवहरिपदस्यक्लीबा दिवाचकत्वाविशेषेपिनझटितितांप्रत्ययः अतराव हनधाता तोगक्तितौल्यपिनस्वार सिकःप्रयोगइतिदिक पटकमत न मानयतिरित्यादी पदार्थापस्थिन्या दिसन्वादन्वयबाधापतिवारणायाकांक्षाहतुः यस्यपदस्यय सदव्यतिरेक प्रयुक्तान्वया ननुभावकत्वंतत्संदेतत्पदवत्वमाकांक्षा ननुनील पंदे विनापिघट मानयेत्यादावन्वयदर्शनान्नील घट योराकांक्षामित्धयेभेदयो धाभावेसमानविभक्तिक पदांतराभावएवषयोजकोवाच्यः तथाचघटकर्मत्वमिति निराकक्षित्वेतिव्याप्तिरितिचेन्न तत्रा कांक्षासपियो ग्यताविरहेण शाब्दबोधाभावात एकपदार्थ परपदार्थसंबंधोयोग्यता वन्हि नासिंचतीत्यादावयोग्य त्वान्नदोषः ननुएके त्यादि पदविशेषणवापदार्थविशेषणवा आद्यएकधातु पदोपस्थाप्ययोः फलव्यापारयोःपरस्परमन्वय बोधानापत्तिः हितीयेतुप्रमेयत्वे यमेयत्वमित्यादोपदार्थभेदाभावादव्यासिरितिचेन्न पदार्थे पदार्थसंसर्गस्य विवक्षितत्वात ।। अव्यवधानेनोपस्थिति राम तिः तेनगिरिऍक्तम ग्निमान्देवदत्तेनेत्या दोनबोधः ननुपदजन्यसमहालं बनेसक लपदार्थीपस्थि ·निसत्वादासतिरस्त्यव अन्यथाकाव्यादावन्वयवाक्या च्छाब्दबोधानापत्तिरिति चेत्सत्यम् अव्यवहिनपदार्थोपस्थित्यनुकूल व्यापाररावासत्तिः एक पदानंतरमपरपदेवचिचारणक्वचित्यतीतील वव्यापारःश्लोकादौपदतात्पर्य प्रदर्शनायेवयोजनाश क्यम् शुकवाक्यपिशिक्षकस्येवव्यापारःकारकत्वनामक्रियान्वितकर्तृत्वकर्मत्वादिषट्रकान्यतमान्वयित्वं दुह धातोर्विभागा नुकूलव्यापारोर्थ इनिविभागरूपफलाश्रयत्वादोःकर्मनेतितार्किकास्तन्न फल हयार्थत्वेगा:पयो दुग्धेइतिपंचम्यनापत्तेः नचा पादान त्वविवक्षयासेतिवाच्यं तथासतिग्रामान ज्यजतीत्यस्याप्यापत्तेः क्रियान्वितेतिविशेषणस्याप्यर्थत्वाविषयादपि क्रियान्वितविभक्त्यर्थान्वयित्वंकारकत्वमितितदपिनवर्षासुभवतिवर्षाभूरित्यत्रविभक्त्यभावेनकारकत्वानापत्तीयणनापत्ते तन्मतेलक्षणाभ्युपगमेनविभत्तयनुसंधानस्याप्यभावात् अनुसंधानेवानट श्रुतमित्यादोकारकत्वापत्तोकारकादत्त श्रुतयोरि त्युदानत्वापत्तिः एतेनफलाश्रयत्वं कर्म त्वमित्यपास्तम् गांदोग्धीत्यत्रा व्याप्तरित्यलम् अनादित्वमनपभ्रष्ठत्वमभ्युदययोग्य खवासाधुत्वम् बोधक त्वंतत्वमित्युक्तोगाच्यादावतिव्याप्तेः शक्तत्वंतत्त्वमित्युक्तौविकरणानामसाधुतापत्तेः टिघुभादिसंज्ञा सुअभ्युदययोग्यत्वाभावेपिअन पष्टत्वादेवसाधुत्वम् देशभाषयाक्रियमाणानांकूचीमंची यादीनामसाधुत्वमेव आ धुनिक नाम्नांसंकल्पादोपयोगस्तुधात्येवरुतंकुर्यादित्यादिनियमात असाधुशब्दानात्वानंन्यान्नशक्तत्वम् अर्थबोध ·१५ का सुस्तसाधुस्मरणहारा व्युत्पन्लानांतुशक्तिभ्रमाद्बोधः अन्यत्वाबाधकतारुपा शक्तिरपभ्रंशेष्वपि दुरिव ॥ ॥ इतिश्री मंदवीदत्तात्मजगममवकतनू-वरुणाचार्यहतावादसुधाकरः समाप्तिमियात् ॥ श्रीशंकर प्रसन्नास्तु॥शुभंभवतु॥ वाराणसीप्रसाद स्थनियोगेनतुयत्नतः।।काशीसंस्कृत सुटायामट्टितेयंविचक्षणे ॥९॥ काश्यांत्रिपुरभैरवीसन्निधोश्रीयुतबाबू माह बबाबूफतहनारायण सिंह जीत्यभिधायुजो निकलनेकगीसंस्कृतमुद्रायन्त्रे तिम्॥सम्वत् १९२३।। अशुहम् दम् वेनतु M तोतुन

·No text on this page.

·॥इतिवादसुधाकरःसमाप्तः ।।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.