·THE BOOK WAS DRENCHED

·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184432
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·OUP-43-30-1-71-5,000
OSMANIA UNIVERSITY LIBRARY
S570
P.
357L
Accession No
Ltd
Call No
جائے
۔
Author
Title
This book should be returned on or before the date last marked below
जापा
लागतो. १ मा
|

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः।
ग्रन्थाङ्कः १०७
बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणाख्यटीकाइयोपेना
श्रीमद्भास्कराचार्यविरचिता
लीलावती।
पूर्वार्धपः प्रथमो भागः।
एतत्पुस्तकम
आपटकुलोत्पनन विष्णुमूनुना दत्तात्रयेण
आनन्दाश्रमस्थपण्डितानां माहाय्येन
संशोधितम् ।
तञ्च
वी. ए. इत्युपपदधारिभिः
विनायक गणेश आपटे
इत्यतः
पुण्याख्यपत्तने
श्रीमन् 'महादेव चिमणाजी आपटे' इत्यभिधेय.
महाभागप्रतिष्ठापिते
आनन्दाश्रममुद्रणालये
आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा
प्रकाशितम् ।
शालिवाहनशकादाः १८५५ ।
खिस्ताब्दाः १९३७॥
.
(अस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारण स्वायत्तीकृताः )
मूल्यं मपादरुप्यकम् (१४)

·No text on this page.

·लीलावतीग्रन्थपरिचयः। -.:- अयि विद्वांस आनन्दाश्रमप्रकाशितग्रन्थप्रणयिनः श्रीमतां करकमले टीका- द्वयोपेतां लीलावती समर्पयितुं प्रमोदते चेतः । लीलावतीयन्यो गतशतकेऽसकृन्मुद्रितः। तत्रत्यसूत्राणामुपपत्तिरपि नैकवारं प्रदर्शिता । परमियमुपपत्तिः पाश्चात्याधुनिकपद्धत्य नुसारिण्येवाऽऽसीत् । एतेनानयो- पपत्त्या श्रीमतो भास्कराचार्यस्य ग्रन्थस्याऽऽकृतं यथार्थत्वेन ज्ञातुमशक्यमिति विचारशीलानां विदुषां भानं स्वाभाविकमासीत् । एनां विप्रतिपत्तिं दूरीकर्तुं प्राचीनभारतीयगणितटीकाग्रन्थानां प्रकाशनकार्य केनाप्यवश्यमङ्गीकर्तव्यमिति मनस्याकलय्यानया संस्थया बीजनवाङ्कुराख्यबीजगणितटीका वर्षत्रयात्पूर्व प्रकाशिता। संप्रति च बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणाख्यटीकाभ्यामलंकृतो लीलावतीग्रन्थः प्रकाश्यत । तत्र बुद्धिविलासिनीकारः श्रीगणेशदैवज्ञो भास्क- राचार्योत्तर कालिकानामखिलानां गाणितिकानामग्रणीरिति सर्वेषां विदितचर- मेव । तद्रचिता ग्रहलाघवाख्यग्रन्थोऽद्ययावद दैवज्ञैः शिरसि धार्यते । एवंविधेन गणेशेनाभिमानगभैः शब्दैथल्लीलावतीव्याख्याकरणं प्रतिज्ञातं यस्य च दर्शनेन न केवलं भारतीयैः किंतु कोल्बुमभूतिपाश्चात्यपण्डितप्रवरैरपि 'अखिलासु लीलावतीटीकासु बुद्धिविलासिन्येव श्रेष्ठा । इति धन्योद्गाराः प्रकटितास्तस्या मुद्रणेन लीलावतीग्रन्थस्येयमावृत्तिया॑तिःशास्त्रविशारदानां मनः समाधातुं कल्पेतेति बलीयान् विश्वासः । उत्तरकारिकटीकाग्रन्थवत् प्राकालिकाचार्यप्रणीतग्रन्थानामपि सम्यग्ज्ञानेन विना भास्कर याकूतं साकल्येन मनोगोचरीकर्तुं सुशकं न भवति । परमनयाऽऽ4 नन्दाश्रमसंस्थया भास्करपाकालिकग्रन्थानां मुद्रणं नाकारि । तेन तद्विषयकं किमप्युल्लेखा िकमावश्यकम् । अतो भास्कराचार्यस्यैतिहासिकी पार्श्वभूमिका- मादौ स्पष्टयामः । १ श्रीभार रोक्यचसामपि संस्फुटानां व्याख्याविशेषकथनेन न चास्ति चित्रम् । अत्रोपपत्तिकथनेऽग्विलसारभूते पश्यन्तु सुज्ञगणका मम बुद्धिचित्रम् ॥ ३ ॥ अत्रोच्चावचदेवज्ञा दृष्टवा व्याख्यानकौशलम् । तुष्यन्तु मतिमन्तस्तु वासनारचनामपि ॥ ६ ॥ (पृ. ३ ) ·३ लीलावतीग्रन्थपरिचयः। तस्याः किल भूमिकाया मुख्यं नाम लक्षणमिदं यत्तदानीतने काले 'पृथिव्या आकाशस्थगोलानां च कः संबन्धः । इत्यादिज्योतिःशास्त्र विषयका-प्रश्नान् स्वबुद्धिरलेन विवेक्तुमहमहमिकया परा किल प्रयत्नानां काष्ठा प्रचलिताऽऽ- सीत् । तेन च प्राक्तनगाणितिकैः प्रस्थापितासिद्धान्तेषु ग्राह्याग्राह्यनिश्चितिरव- श्यकरणीयतामापद्यत । अनेन स्पष्टं चैतद्भविष्यति यत् श्रद्धापेक्षयापि तदानींतने काले चिकित्साबुद्धिरेव प्रधानकोटमाटीकते स्म । आर्यसौ- रवासपक्षा अस्मिन्नेन कालखण्डे सत्ताभाजोऽभूवन् । तदैव मध्ये समन्तादण्ठस्य भगोलो व्योम्न तिष्ठति । बिभ्राणः परमां शक्तिं ब्रह्मणो धारणात्मिकाम् ॥ मूर्य भृगो ३२ इति सिद्धान्तः कनाप्युद्घोषितः । तदुत्तरं ' अपि नाम पृथिवी बंभ्रमीति नक्षत्रगणो वा क्षमा प्रदक्षिणीकरोति , इत्याशयकं मतद्वैविध्यं प्रादुर- भूत् । तदा पृथिव्या भ्रमणं प्रथमार्यभट्टेनोररीकृतम् । तस्य खण्डनार्थ प्राणेनति कलां भूयदि तर्हि कुतो बजत् कमध्वान । आवर्तनमुश्चेितन्न पतन्ति समुच्छयाः कस्मात् ॥ ब्रह्म सि अ ११-१७ यदि च भ्रमति क्षमा तदा म्बकुलायं कथमाप्नुयः ग्वगाः । इषबाऽभिनभः समुन्झिता निपतन्तः स्युग्पांपतोदशि ॥ शिष्यधी. पृ ७३ इत्यादिका आह्वानरूपाः पश्ना ब्रह्मगुप्तलल्लादिज्योतिर्विद्भिः समुद्भाविताः । तदैव पृथिवी मुकुरोदरसंनिभा नाम समा ' इत्येतत्पुराणोक्तं मतं खण्डयितुं लल्लः सन्नद्धोऽभूत् । द्वितीयार्यभट्टेन पृथिव्याः कन्दुकं इवाऽऽकृतिस्तस्याः स्थैर्यशक्तिश्च प्रतिपा- दिते। भास्कराचार्येण स्वोपज्ञः पृथिव्याकर्षणविषयकः सिद्धान्ता घण्टायोषमु- द्घोषितः । तथा च ब्रह्मसिद्धान्तापक्षया लश्लोक्तग्रन्थगतसिद्धान्ता- २ अनुलोमगतिनोस्थः पश्यत्यचलं विलोमगं यद्वत् । अचलानि भानि तद्वत समपश्चिमगानि लंकायाम् ॥ गोलपादः श्लो. ९ ३ समता यदि विद्यते भवस्तरवस्तालनिभा बहुच्छयाः । कथमेव न दृष्टिगोचरं नरहो यान्ति सुदरसस्थिताः ॥ शिष्यधी. पृ. ७२ ४ वसुधा नान्याधाग तिष्ठति गगने स्वशक्त्यैव । कन्दुकरूपा धात्री सर्वत्राम्भाधिपर्वतद्वीपैः । ज्याप्त कन्दुकपृष्ठं पुटानि पाताललोकाः स्युः ।। अ. १६-५ ५ आकृष्टशक्तिश्च मही तया यत् खस्थं गुरू स्वाभिमुखं स्वशक्त्या । आवष्यते तत् पततीव भाति समे समन्तात्कपतत्वियं ख ॥ गोला, भुव. श्लो. १ ·लीलावतीग्रन्थपरिचयः। नादरात् विद्वांसोऽपि स्वीकुर्वन्तीति दृष्ट्वा लल्लमतखण्डनोत्सुको भास्करो गणितशास्त्रे प्रत्यक्षमेव सर्वेषां प्रमाणानां मध्ये श्रेष्ठमित्येतन्मतं प्रस्थापितवान् । अनेन प्रपश्चेनेदमेव स्पष्टीभविष्यति यद् भास्कराचार्यस्येतिहासिकी पार्श्वभूमिका भूतार्थशोधनचिकीर्षाप्रेरितवादपतिवादरूपझञ्झावातेन परिप्लुताऽऽसीत् । अस्या- मेव परिस्थित्यां पाटीगणितपुष्पस्य प्रादुर्भावविकसने अभवताम् । आदावेतत्पाटी गणितं सिद्धान्तग्रन्थवृक्षे कलिकारूपेण दृश्यते स्म । प्रथमार्यभट्टेन गणितपादे दशभिरेवाऽऽर्यावृत्तैर्व्यक्तगणितं वर्णितम् । ततो व्यक्तगणिने येषां प्रश्नानां समावेशनं युक्तं तेषां परिगणनं ब्रह्मगुप्तन रुतम् । तथा च प्रक्रियार्थ तेषां सूत्राणि रच- यित्वा ५६ आर्यात्मके द्वादशाध्याये पाटयपरपर्यायव्यक्त गणितस्य पृथक्त्वेन स्थानं ब्रह्म गुप्तो निश्चितवान् । चतुर्वेदाचार्यण श्रीधरेण महावीरेण द्वितीयार्य- भट्टेन च ब्रह्मगुप्तप्रोक्तपरिपाटीमेवाऽऽश्रित्य “ पाटीगणितज्ञानादृते गोलेऽधि- कारी न भवति " इति मनस्याकलय्य तस्य साङ्गोपाङ्गं विवेचनमकारि । श्रीधरेण तु पाटीविषयक एतावान् विस्तृतो ग्रन्था विरचितो यत् स्वविरात्रि- तपाटीगणितस्य सारमुद्धृत्य 'विशतिका रूपेण लोकव्यवहारार्थं तस्य संक्षे- परूपेण विरचनमावश्यकमभूत् ( विगतिका अ० १ ) । महावीरेणापि विस्तृत एव गणितसारसंग्रहाख्यो ग्रन्थो निरमायि । द्वितीयार्यभट्टेन अलगुप्तसरणि- मनुसृत्य पञ्चदशाध्याये पाटीविवरणमकारि । भास्कराचार्येण श्रीधररचित- विशतिकापद्धतद्धितीयार्यभट्टविरचितमहासिद्धान्तोक्तपद्धतेश्च समन्वयं छत्वा पाटीगणितस्य सिद्धान्तशिरोमणौ प्रथम एवाध्याये संग्रहो विहितः। अनेनैति- येनैतदेव विशदीभवनि यल्लीलावत्यां पाक्तनगाणितिकमतानां यद्यपि क्वचित् खण्डनं विद्यते क्वचिच्च नत्नानां राधान्तानां प्रस्थापनमपि दृश्यते ६ दुष्टं कन्दकपृष्टजालबढिलागाले फलं जल्पित लल्लेनास्य शतांशकोऽपि न भवेद्यस्मात् फलं वास्तवम् । तत्प्रत्यक्षविरुद्धमुद्धतमिदं नैवास्तु वा वस्तु वा हे प्रौढा गणका विचारयत तन्मध्यस्थबुध्या भृशम् ॥ भुवनकोशे श्लो. ५३ यथा सप्रति भास्करीयसिद्धान्तशिरोमाणिमेवाऽऽदरात् पठन्ति लोकास्तथैव भास्करसमये ललसिद्धान्तस्य शिष्यधीवृद्धिदस्य विदुषां मध्ये समादरेण प्रचार आसीत् । भास्करश्च स्वयं लल्लसिद्धान्तमधीत्य जातबोधो लल्लमतमेव बहुधाग्वण्डयदित्यनुमीयते । तत्वण्डनार्थमेव ब्रह्मगुप्तस्वीकृतागमं च स्वीचकार । (गणकतराहण्यां पृ. ३७) ·लीलावतीग्रन्थपरिचयः। “ तथापि तेषां ग्रन्थेषु ये ये याया विषयांगा आसन् तेषां संग्रहो भूयोभिरं- शैर्मधुकरवृत्त्या भास्कराचार्यण स्वग्रन्थेऽनुष्ठितः । अस्मिन् संग्रहात्मके कार्य भास्काराचार्येण या चातुरी प्रदर्शिता तयेतर- प्राफनपाटीगणितग्रन्था निःसारतां प्रापुः। तेषां ग्रन्थानां पठनपाठनपरम्परा स्थगिता । तस्याः स्थाने सिद्धान्तशिरोमणिप्रभृतिग्रन्थानामध्यनाय नवीनैव परम्परा पारब्धा । नैष भास्करस्य दोषः किंतु गुणोदय एव । अस्मिन् विषये यत्तु गणकतरङ्गिणीकारेण भास्करेणास्य ( श्रीधरस्य ) अनके प्रका- रास्तत्तस्करवदपहताः ” इति दूषणमुद्भावितं तत्तु नितान्तमसमीचीनम् । अस्तु नामैतत् । अधान्यस्यैवैकस्य विषयांशस्य विवेचनं प्राप्तावसरमिति तदर्थं मना- गिव लेखनीमायासयितुं समीहामहे । गणितशास्त्रस्य समालोचन आदाविदमेव मनामि सम्यक्त्वेन निधेयं यदस्य शास्त्रस्य कति शाखा मन्तव्यास्तथा च कस्यां शाखायां केषां विषयाणां चान्तर्भावः करणीय एतत्संबन्धिकं विदुषां मतं कालानुरोधेन परिवर्तनशीलं न शाश्वतम् । पाटीगणितं बीजं रेखागणितं चेति गणितस्य शाखात्रितयमाधु- निकैः पाश्चात्यपाण्डितैः स्वीक्रियते । तथा च प्रतिशाखं कानि प्रकरणानि संग्रामाण्येतस्मिन् विषय आधुनिकानां मतैक्यं विद्यते । यस्तु भेदः प्रतिभाति स उदाहरणेष्वेव । ब्रह्मगुप्तादारभ्य यावद्भास्कराचार्य यः पञ्चश- तकावधिकः कालो व्यतीतस्तस्मिन्नपि प्रायश एतादृशी परिस्थितिरेवाऽऽसीत् । तदानींतनानां सर्वेषां पाटीगणितग्रन्थानां विषयानुक्रमस्तथा सूत्राणामाशयश्च पायेणाभिन्नार्थक एवाऽऽसीत् । किंतु रखागणितस्य पृथक्त्वं अढीग- णितस्याङ्कपाशस्य च बीजान्तर्गतत्वं यद्यप्याधुनिकानां ण्डितानां संमतं तथाऽपि प्राचीनभारतीयगाणितिकैरेषां समावेशः पाटया- मेव कृतः । तथाऽप्यनेन भेदेन न किमपि परिहीयते । अद्यतनीयपरि- पाश्चात्यप- ७ श्रीधराचार्यस्य जीवनकालाविषये मतद्वैविध्यं वर्तते । गणकतर इगिणीकारमतेन 'तस्य ९१३ शकः । किन्तु शंकर बाळकृष्ण ठीक्षिताना मतेन श्रीधगे महावीरतोऽपि नाम ७७५ शकतोऽपि प्राचीनः । उपरितनविवरणेनैतत् स्फुटं भविष्यति यत् दीक्षितानां निश्चि- तिरेव साधीयसी । अपरं च गणेशदेवज्ञेन बुद्धिविलासिन्यां 'श्रीधराचार्यण तु...व्यक्त- रीत्यानीतम्' इत्युक्त्वा पश्चात् 'एवमन्यैः श्रीधरनारायणादिभिरपि...उक्तम्' इति लिखितम् । तेन श्रीधरात् श्रीधराचार्यो भिन्नः स्यादिति शडकते चेतः ।

·लीलावतीग्रन्थपरिचयः। स्थित्यपेक्षया भास्करकालिका परिस्थितिगणितशास्त्रस्योत्कर्षाय येनोपकारिणी भूता तत्कारणकथनं नापाप्तम् । ब्रह्मगुप्तकान्तः पञ्चशतवर्षाणियावत् पाटी- गणितं विकसनावस्थायामासीदिति पागाचाम । प्राक्तने ग्रन्थे यानि सूत्राणि प्रथितानि तानि वेदवाक्यवत् श्रद्दधानेन मनसा स्वीकार्याणीति तदानींतनानां गाणितिकानां मतं नाऽऽसीत् । प्राक्तनग्रन्थमथितानां सूत्राणां मध्ये मया कस्य स्वीकारः कर्तव्यः कस्य निषेधश्च कार्यः, नूतनः कः सिद्धान्तः प्रतिपादनाह इत्यादिकानामनुयोगानां निर्णयस्तात्कालिकग्रन्थकद्भि- रवश्यकरणीयतामापद्यते स्म । तेन तेषां विचारसरणिर्न श्रद्धाधिष्ठिता किंतु चिकित्सायत्तैव । तेन तात्कालिकैर्भारतीयगाणितिकैः पाटीगणितस्यैतावती प्रगतिः संपादिता यत्, आरचीयास्तथा पाश्चात्या अपि भारतीयानां गाणितिकानां ग्रन्थानां पठनं सादरं कर्तुं समारेभिरे । अतोऽस्य शास्त्रस्य गुरुत्वं भारतीयाधीनमेवाऽऽसीत्। नवीनामां प्रमेयाणां संशोधनकार्ये परदेशस्थानां गाणितिकानां साहाय्यं तैर्नापेक्ष्यते स्म । संपत्येतत्सर्वं विपर्यस्तम् । इदानीं भारतवर्ष गणितशास्त्रस्य प्रचारकार्य नियुक्ता विद्वांसः पाश्चात्यपण्डितानाचार्यांकृत्य तदीयग्रन्थगतसिद्धान्तान् वेदापेक्षयापि श्रद्धालुतया पठन्ति पाठयन्त्यपि । एतच्छास्त्र विषयकपमेयसंशोधनकार्यक्षमत्वं भारतीयेषु कदाऽपि न संभवतीति भावनयैतत्संबन्धी विचारोऽपि मनसि तैर्नाऽऽ- नीयते । अस्याऽऽत्मप्रत्ययाभावरोगस्य निराकरणाय प्राचीनभारतीयगणितग्रन्था- नामेतत् प्रकाशनं कल्पेत न वेत्येतद्विषयिका निश्चितिरागामिनि काल एवं भवितुमर्हति । भास्करकालिकैतिहासिकपार्श्वभूमिकायाः कथनोत्तरं लीलावत्यन्तःपाति- संज्ञानां प्रकरणानां चेतिवृत्तस्य दिग्दर्शनं क्रियते । तत्रेदमवधेयं यद् ब्रह्म- स्फुटसिद्धान्तस्य रचनाकालः ५५० शकः । श्रीधराचार्यविरचितविशतिकायाः प्रायः ७०० शकः। महावीरकृतगणितसारसंग्रहस्य ७५० शकः । द्वितीयार्य- भट्टरचितमहासिद्धान्तस्य ८७५ शकः।भास्करकृतसिद्धान्तशिरोमणेश्च १०७२ शकः । अस्य व्यक्तगणितस्याभिधानं ब्रह्मगुप्तश्रीधरमहावीरैः 'गणितम्' इत्ये- तच्छब्देनोल्लिखितम् । तत्स्थाने द्वितीयार्यभट्टभास्कराचार्याभ्यामेव 'पाटी' शब्दः प्रयुकः । तथा च परिकर्मव्यवहारे प्रत्युत्पन्नः' इति संज्ञा ब्रह्मगुप्तादित्रि- भिराचार्यैर्निहिता । तदर्थे द्वितीयार्यभट्टभास्कराभ्यां तु तत्पर्यायः 'गुणनम् । इति संकेतितः। संकलितम् । इति संज्ञा एकोत्तरमेकाद्यं यदिष्टगच्छस्य ·लीलावतीग्रन्थपरिचयः। तस्य भवति संकलितम् " इत्येतत्सूत्रानुसारेण ब्रह्मगुप्तादिभिव्यवहता । ' संख्यावतां बहूनामेकीकरणं तदेव संकलितम् । इति भिन्नार्थका व्याख्या द्वितीयार्यभट्टेन प्रतिपादिता । भास्कराचार्येण तु संकलितगब्द उभयार्थत्वेन प्रयुक्तः । श्रेढी- व्यवहारेऽपि प्राक्तनैस्त्रिभिराचार्यरेक एव प्रकारो वर्णितः । आर्यभट्टभास्करा- चार्याभ्यां गुणोत्तरश्रेढीसंज्ञितो नूतन एव द्वितीयः प्रकारोऽभिहितः । कपाट- संध्याख्य गुणनपकारस्य पुराणसंज्ञकनाणकस्य चोल्लेखनं महावीरश्रीधराभ्यामेव कृतम् । भास्कराचार्यण — पुराण 'स्थाने ' द्रम्म ' शब्दो योजितः । अनया रीत्येतरासां संज्ञानां विवेचनं तुलनापद्धत्या शक्यमंभवम् । परं वर्णनविषये विस्तरभयादव विरम्यते । परिकर्माष्टकत्रैराशिकमिश्रश्रेढीक्षेत्रखातक्रकचराशिच्छायाख्यप्रकरणात्मकं पाटीगणितं श्रीधरात्पारभ्य यावद्भास्कर सम्रन्थकृद्भिर्वर्णितम् । अङ्क- पाशमकरणं तु भास्कराचार्येण नवीनमेव कल्पितमिति प्रतिभाति । कुट्टकस्य च संग्रहः पाटीगणित भास्कराचार्येण कथं कृत इत्याशङ्कायां बुद्धिविलासिनीकारैः कृतं विवरणमस्मिन्ग्रन्थे ( पृ० २५२ ) दृष्टव्यम् । तेनेदं विशदीभवति यत् यथा नारायणादिभिर्भद्रगणि- तादिकमव्यक्तकल्पनानपेक्षं पाटीगणित सुखार्थमुक्तमेवं कुट्टकाङ्कपाशयो:- जगणिताध्यायभूतत्वेऽप्यव्यक्तमार्गानपेक्षत्वादव्यक्तगणितानभिज्ञानां सुखार्थे " भास्कराचार्येण लीलावत्यां तयोनिरूपणं कृतम् । क्षेत्रव्यवहारे श्रीधराचार्य- महावीरयोश्चतुर्भुजविषयकं प्रतिपादनमेतद्विषयकसंशोधनस्य प्रथमामवस्थां व्यक्तीकरोति । तदपेक्षया द्वितीयार्यभट्टस्य विवेचनं सूक्ष्मतरं भास्काराचा- यस्य तु सूक्ष्मतममिति प्रतीयते। तच्च यथा। चतुर्भुजक्षेत्रे केवलेन भुजमितिज्ञानेन क्षेत्रफलज्ञानं 'भुजयुतिदलं चतुर्धा' इत्यादिसूत्रेण भवति (पृ. ३२ ) इति श्रीधराचार्यैरुपदिष्टम् । तस्य निषेधः- कर्णज्ञानेन विना चतुरस्र लम्बकं फलं यद्वा । वक्तुं वाञ्छति गणको योऽसौ मूर्खः पिशाचो वा ॥ ७० ॥ एभिर्वाक्यैर्द्वितीयार्यभंट्टन महासिद्धान्ते कृतः । भास्करार्येणापि स पृच्छकः पिशाचो वा वक्ता वा नितरां ततः ( पृ० १६० ) । इति श्लोकार्धनाऽऽर्यभट्टकृतनिषेधो दृढीकृतः। अपरं च श्रीधराचार्योक्तसूत्रेण (" .

·लीलावतीग्रन्थपरिचयः। विभुज एव स्फुटफलं भवति चतुर्भुजे तु फलमरफुटमेव भवतीति भास्कराचा- र्येणैव निश्चितम् । अन्यच्च-- विमुखां धात्री धात्री प्रकल्प्य लम्बं करोत्यसौ लम्बः । सार्वत्रिकोऽपि न च भनियता तस्मान्मतं तन्न ॥ ८० ॥ इति यन्मतमार्यभट्टेन निषिद्धं तदव समानलम्बाभिधे चतुर्भुजक्षेत्र समीचीन- मिति लीलावतीकारेण ( लीला. पृ० १६२ ) उदघोषितम् । तथा च 'समान- लम्बे लघुदाःकुयोगान्मुखान्यदाःसंयुतिरल्पिका स्यात् ' (पृ० १७५ ) इत्ये- तस्मिन् सूत्रे ग्रथितस्य प्रमेयस्याऽऽद्यपणेना भास्कराचार्य एव । प्राक्कालिकानां ग्रन्थ तन्न दृश्यते । एवं गाल पृष्ठ घनफल साधनं ( पृ. २०१ ) गुणोत्तरश्रेढीफ- लानयनं (पृ. ११९) एकदिन्यादिमूषावहनभेदा इत्यादिका अन्येऽपि विशेषा लीलावतीग्रन्थ सन्ति । अपरं च कर्णाश्रितभुजघातैक्यं, (पृ. १८० ) इत्यादिब्रह्मगुप्त सूत्रापेक्षया 'अभीष्ट जात्यद्वयबाहुकोटयः' इत्यादि- भास्करोक्त सूत्रेण ( पृ. १८२ ) प्रक्रियालाघवं साध्नाति । तथाऽप्यनेन सूत्रेण वृत्तान्तर्गतचतर्भजस्यैव कर्णी साध्यते इति निश्चितिभास्कराचार्याणां नाऽऽसी- दिति भाति । एवं लीलावतीत आधुनिक ग्रन्थेषु प्रमेयविषयकं यन्यूनाधिक्यं विद्यते तदनायासेनैव चतुरधियः सुधियो विभावयेयुः । अतस्तद्विषयको विस्त- रोऽत्र नानुष्ठीयते । माक्तनानां गणिताचार्याणां परम्पराया लीलावतीग्रन्थगतविषयाणां चैति- यविषयकविवेचनादनन्तरं भारकराचार्यस्य निवासस्थानसंबन्धि किंचिद्विवि- च्यते । भास्करो विजडविडाख्यपुरनिवासी महाराष्ट्रीयो ब्रालणः । यत्तु भास्करो विज्जडविडनाम्नि ( संप्रति विजापुरामिति प्रसिद्धे ) नगरेऽवसत् । स कार्णाटब्राह्मणः ' इत्याशयकं वृत्तं गणकतरङ्गिण्यां वर्णितम् , तत्तु मामादिकम्। 'विज्ज डविड शब्देनोल्लिखितं पुरमधुना 'चाळिसगांव एतस्य समीपे वर्तत उत बिडसमीप इत्यस्मिन्नेव विषये मतभिन्नता। परंतु भास्करो महाराष्ट्रीय इति तु निश्चप्रचम् । वासनावातिककृतो नृसिंहस्य गणिताध्यायप्रथमश्लोकव्याख्यायाम्- शाण्डिल्यमुनिवरगाबावतंसः कुम्भाद्रवाल कृतदिगन नाभरणसर्वस्वं सह्यकुलाचलाश्रित- विज्जडविडनगरनिवासी पविधितदण्डकारण्यो नानामखार्जितगुण्यो याशिकानामग्री- यजुःशाखिनामुपाध्यायः सावत्सराणामाचार्यः काव्यनाटकालङ्कारविदामध्यापयिता धीवृद्धि- दोपायकर्ता ब्रह्मतुल्यवासिष्ठतुल्यसर्वतोभद्रादियन्त्रनिर्माता महाराष्ट्राणामाश्रयो महेश्वर- अथ

·लीलावतीग्रन्थपरिचयः।
नन्दनः परमकारुणिकः श्रीमास्कराचार्यः श्रीधरब्रह्मगुप्तलल्लचतुर्वेदाचार्यनर्मिता-
पारगणितार्णवविचाग्वारिरित्सन्देहसन्दोहग्राहगृहीतानुद्दिधीर्षुः सिद्धान्तशिरोमणि प्रणि-
नाय " इति दृश्यते। ( गणकतरं. पृ. ३५)
मरीचिटीकाकारा मुनीश्वराचार्या एव वदन्ति--
"आसीदिति । बिजलबिडम् । बिडमितिनामैकदेशे प्रसिद्धम् । तत्कुत्रेति चेत्
सह्यनामककुलपर्वतान्तर्गतभूप्रदेशे महाराष्ट्रदेशान्तर्गतविदर्भापरपर्यायविराटदेशा-
दपि निकटे गोवर्या नातिदूरे नाम समीपे यस्मात्पञ्चकोशान्तरे--" गणेशायनमो
नीलकमलामलकान्तये '' इति लीलावत्यामारम्भ उक्तगणेशस्य प्रतिमा प्रसिद्धाऽस्ति । सा
तृतीयवर्णा नाम कृष्णवर्णाऽस्ति" इति । (केतकरविरचितज्योतिर्गणितम् । )
भास्कररस्य कुलवृत्तान्तस्य पुत्रपौत्राणां च वर्णनं डॉक्टर भाऊ दाजी इत्येतैः
प्रकाशितात्ताम्रपत्राज्ञायते । तस्य पुनरुक्तेर्नाऽऽवश्यकता । परं भास्कर-
रचितग्रन्थानां पाठनार्थ मठस्थापना कृतति तत्ताम्रपत्रगतविषयांशः प्राधान्ये-
नावधेयतामहति । किमीमति चेदुच्यत । अस्य ताम्रपत्रस्य लेखनशकः
११२८ । ततः भति पारब्धस्य भास्करगणितपाठनस्य परम्पराअनुस्यूततयाऽ-
स्थास्यत्तार्ह गाणितिकधोरयाऽभिनवभास्कराचार्य उदपत्स्यत । किंत्वस्य मठस्य
स्थापनकालादनन्तरं दक्षिणापथे राजकीय स्थित्यन्तरमजनि । तेन हन्त भार-
तीय शास्त्राणां पाठनपरम्परा तदैव खण्डिता। तेन गणितशास्त्र या सिद्धान्तय-
न्थकाराणां परम्परा ब्रह्म गुप्तादारभ्य पञ्चशतवर्षपर्यन्तं प्रचलिताऽऽसीत्तस्यां
भास्कराचार्य एव चरमः श्रेष्ठश्चेत्यघटिष्ट । तदनन्तरं सिद्धान्तग्रन्थान्केऽपि
विद्वांसो न रचयामासुः । केवलं कैश्चित्करणग्रन्थाष्टीकाग्रन्थाश्च निरमावि-
षत । तत्र लीलावतीग्रन्थस्य टीकाकाराणां नामानि तेषामासन्नाः
शककालाश्चात्र कालक्रमेण निर्दिश्यन्ते--( १ ) नसिंहसतरामकृष्ण-
रचिता गणितामृतलहरी श० १२६१ । (२) नसिंहपुत्रनारायणकृता
पाटीगणितकौमुदी श० १२७९ । ( ३ ) गोवर्धनसनुगङ्गाधर ( = लक्ष्मीधर)-
विरचिता गणितामृतसागरी ( अङ्कामृतसागरी ) श० १३४२ ।
८ यच्छिष्यैः सह कोऽपि नो विवदितं इक्षा विवादी कचित् ।
श्रीमान भास्करकोविदः समभवत् सत्कार्तिपुण्यान्वितः ॥ १९ ॥
भास्कररचितग्रन्थाः सिद्धान्तशिरोमणिप्रमुग्वाः ।
तवंश्यकृताश्चान्ये व्याख्येया मन्मठे मियतम् ॥ २३ ॥

·लीलावतीग्रन्थपरिचयः। ( ४ ) सूर्यदासस्य गणितामृतकूपिका श. १४६० । ( ५ ) गणेशदैवज्ञस्य बुद्धिविलासिनी श० १४६७ । (६ ) महीदासस्य लीला- वतीटीका श० १५०९ । (७) मुनीश्वरस्य लीलावती विवृतिः श० १५५७ । ८) महीधरस्य लीलावतीविवरणं १५५७ शकोत्तरकालिकम् । (९ नृसिंह सुतरङ्गनाथस्य मितभाषिणी श० १५६२ । (१०) रङ्गनाथसुत- मुनीश्वरस्य ( विश्वरूपस्य ) निःसृष्टार्थदूती श० १५७२ । (११) नाराय- णस्य कर्मपदीपिका । (१२) रामकृष्णदेवस्य मनोरञ्जना। एभ्योऽप्यन्ये कृष्ण- दामोदरपरशुरामवृन्दावनधनेश्वररामचन्द्ररामकृष्णादयो लीलावतीटीकाकारा अभू- वन्निति ' औफेक्ट् । नाम्ना शामण्यदेशीयपण्डितेन या हरतलिखितग्रन्थानां बृहत्सूची मुद्रिता तस्या ज्ञायते । एतेषां रीकामन्था द्विविधाः। लीलावतीग्रन्थग- तानां शब्दानां वाक्यानां च स्पष्टीकरणं तथोदाहरणोत्तरानयनाय प्रक्रियामद. र्शनं चेत्येतादृशं टीकाकार्यमेव बहुभिः संपादितम् । किंतु लीलावतीस्थसूत्रो- पपत्तिप्रदर्शनस्य यत्कष्टसाध्यं कठिनतरं स्थलजातं तत्तु कतिपयैः परिमितेरेष टीकाकदिाहृतम् । टीकायाः प्रथमः प्रकारो माध्यमिकगाणितिकानामपि व्याख्यातुं सुशकः। बीजगोलादिकानां ज्ञानं तदर्थं नापेक्ष्यते । परं सूत्राणामुप- पत्तिप्रदर्शनार्थं न केवलं गणितशास्त्रमन्थानां सर्वाङ्गीणज्ञानस्यापेक्षा किंतु परम्परामाप्तबोधस्यापि । यतः स्वल्पाक्षरैर्विरचितानां सूत्राणामुपपत्तिः सम्यग्व्या- ख्यानं च गुरुमुखत एव भवितुमर्हति । सेन भास्करोत्तरकालिकानां टीकाकाराणा मध्ये गणित विषये गुरुपरम्परयोपपत्तिज्ञानं संपादितं तैरेवैतत्कार्यमङ्गीकृतम् । अस्मिन्नानन्दाश्रममुद्रितग्रन्थे टीकाया द्वावपि पकारौ संगृहीतौ।महीधरविरचित- लीलावतीविवरणं माध्यमिकरीकाया उदाहरणम् । बुद्धिविलासिनी तु प्रशस्यतर- टीकायाः। महीधरस्य विवरणे पूर्वाचार्याणामुल्लेखा विवा एव । व्यस्तविधिप्रकरणे बोपदेवाचार्यस्योदाहरणं तेनोद्धृतम् (पृ० ४४ )। इष्टकर्मप्रकरणे “ कामिन्या हारवत्याः सुरतकल हतः” इत्यादिश्लोकरतेनोद्धृतः स श्रीधराचार्यकृतारिश- तिकायां षड्विंशतितमः (पृ० १४ )। तथा च षड्भागः पाटलीषु " (पृ० ४८) इत्यपि कस्यचिदन्यस्य । एतदुल्लेखव्यतिरिक्ता अन्यसंदर्भग्रन्थान्त:- पातिन उल्लेखा न क्वापि पायो लोचनपथगोचरी भवन्ति । बुद्धिविलासिनी- प्रणेतुस्त्वन्यैव लेखनसरणिः। आर्यभटनारायणबल गुप्तवराहश्रीधरादिगाणि- तिकानां तथाऽमरसिंहगर्गनारदभर्तृहरियाज्ञवल्क्यविज्ञानाचार्येत्यादिकानामितरेषा च ग्रन्थेभ्यः कानिचिदवतरणानि गणेशदैवज्ञेन गृहीतानि संदृश्यन्ते । तथा च १ ·१० लीलावतीग्रन्थपरिचयः। . पक्रियामसाइवृत्तरत्नाकरभगवद्गीताभारतस्कन्दपुराणप्रभृतिग्रन्थस्थानि बचना- न्यप्यनेन निर्दिष्टानि । तत्र तत्र ग्रन्थास्थितशब्दानां व्युत्पत्तिमदर्शनेमापि ग्रन्थपणेतुरेतस्य नितान्तं व्याकरणविषयकं पाटवं दरीदृश्यते । साहित्येऽपि चित्रकाव्यविरचनेन प्रकटीकृतः खल्वात्मीयः कविभावः । कानिचित्पाटी- गणितोपोदलकानि नूत्नानि सूत्राण्यपि (पृ० २९४)रचितवान्। 'एवं कृते पङ्क्ति- गुणनफलं स्यात् । एतन्महदाश्चर्यरूपं पारम्पर्योपदेशं विना मन्दधीभिज्ञातुं न शक्यते । (पृ० १७ ) इति गुणनप्रकारोक्तया फक्किकयाऽस्य ज्ञानप्राधि- विषये गुरुकुल क्लिष्टत्वमेव व्यक्ती भवति । अयं विद्वद्वरेण्यः स्वजनुषा सुगृहीतना- मधेयं केशवदैवज्ञं कृतार्थयामास । क्षाराम्बुधेः प्राक्तटे विराजमानेऽपरान्तमदेशे ( कोङ्कणे ) नन्दिग्रामेऽयं वास्तव्य इति तदीयेतिवृत्तं ग्रन्थसमाप्तिगतश्लोकै- रेव ( पृ० २८८ ) अवगम्येत । तथैव के के ग्रन्था अनेन गुम्फिताः प्रस्तु- तग्रन्थस्य कतमः क्रम इत्यादिवृत्तं ' कृत्वाऽऽदौ ग्रहलाघवं । इति पद्यन चतु- रचेतसो विद्वांसो विदांकुर्वन्तु । अस्य बुद्धिविलासिन्याख्यव्याख्यानस्यासौ मही- यान्विशेषो यद् भास्करीयसूत्राणामुपपत्ति/जोक्त समीकरणपद्धत्या शलाका- विरचनादिपायोगिकपद्धत्या च तत्र तत्र स्फुटी कृताऽनेन ग्रन्थपणेत्रा। अन्यच्चाऽऽधुनिकैः संशोधकांस्करनिदिष्ट आर्यभट्टः प्रथमो द्वितीयो वेति या संशीतिय॑क्ती कृता सा त्वनेन गणेशेन महासिद्धान्तान्तर्गतवचनोल्लेखेनैव निरस्ता (पृ. २३२)। ब्रह्मगुप्तश्रीधरादिनामोत्कीर्तनेनाप्यस्य बिदुष ऐतिह्यसूक्ष्मतरज्ञानम- प्याकलयितुं सुशकम् । 'पादोनगद्याणक० ' इति पद्येऽस्य व्याख्यानाभावार्य गणेशोत्तरकालिकमक्षिप्तत्वं निश्चीयते । भारतवर्षेऽस्मिन् गणेशोत्तरकालिकमेव यौरोपीयानामागनम् । अतस्तेषां गणितपरिपाट्या लेशोऽप्येतस्य टीकायांन संभवति। किंतु गजमणादितुरुष्कशब्दाः (पृ० ९, पृ० २३४) प्रस्तुतव्याख्यायां दृश्यन्ते । भास्करीयत्रिभुजत्र्यस्रशब्दयोः स्थानेऽयं त्रिकोणशब्दं प्रयुनक्ति । अतो भास्करो- ९ गणेशदैवज्ञेन ये ग्रन्थाः कृतास्ते तद्भातृपुत्रेण नृसिंहज्योतिर्विदा स्वकृतमहलाघ- वटीकायां श्लोकद्वयेन निबद्धाः । तयथा कृत्वाऽऽदौ ग्रहलाघव लघुबृहत्तिथ्यादिचिन्तामाणं सत्सिद्धान्तशिरोमणेश्च विवृति लीलावतीव्याकृतिम् । श्रीवृन्दावनटीकिकां च विवृति मौहूर्ततत्त्वस्य बै सच्छ्राद्धादिविनिर्णयं सुविवृति छन्दोऽर्णवाख्यस्य वै ॥ सुधीरअनं तर्जनीयन्त्रकं च सुकृष्णाष्टमीनिर्णयं होलिकायाः । लघूपाययातास्तथाऽन्यानपूर्वान् गणेशो गुरुर्ब्रह्मनिर्वाणमापत् ॥

·लीलावतीग्रन्थमरिचयः। " तरकालिक भिन्नपरम्परामाप्तं गणितविषयकं ज्ञानमप्येतस्य व्याख्यायामशतोऽपि षा भवतु संमिश्रितं न वेत्येतस्मिन्वस्तुनि मनागिव संदोग्ध चेतः। तन्निराकरणं तु गणेशमाकालिकटीकाग्रन्थावलोकनेनैव भवितुमर्हति । मान्यप्रवरा लीलावतीपरिचायकं यदवश्यं व्याहर्तव्यं तत्समासतो व्याह- तम् । अन्ततश्चेदमेकं विज्ञापनीयं नः किंचित् । निसर्गत एव गणितविषयस्य दुरूहत्वात्सूक्ष्मेक्षिकया महताऽऽयासेन संशोधितेऽप्यस्मिन् ग्रन्थे क्वचिन्मानवीय- ज्ञानस्य स्खलनकशीलत्वाद्यत्सत्यं कानिचित् स्खलितानि संभवेयुः । तानि सर्वांचकैनिवेदनीयानि । यतोअग्रिमाङ्कनसमये निर्दुष्ट मुद्रणार्थं तान्युपयुक्तानि भवेयुरिति पार्थयते- आनन्दाश्रमः विद्वज्जनवशंवदः आपटेकुलोत्पन्नो विष्णुतनुजो दत्तात्रेयः । पुण्यपत्तनम्। बुधवार वीथी नभः षोडश = नृप लीलावत्यां प्रयुक्तानामङ्कानां पर्यायशब्दाः शून्यम् = अभ्र, ख, द्वादश = अर्क, तिग्मकर, दिवाकर, सूर्य एकः = इन्दु, चन्द्र, कु त्रयोदश = विश्व द्वौ = नेत्र, यम, लोचन चतुर्दश = इन्द्र, मनु, शक प्रयः = अग्नि, गुण, राम पञ्चदश %3 तिथि चत्वारः = अब्धि, अम्भोधि, युग, वेद, सागर अष्टादश = धृति पञ्च = इषु, कार्मुक, बाण, भूत, शर एकोनविंशति = अतिधृति विंशति - नख सप्त = अद्रि, अश्व, तुरग, शैल चतुर्विशति = जिन अष्ट - कुम्भ, नाग, वसु पंञ्चविंशति = तत्व नव = अब, गो, नन्द पइविंशति = उत्कृति दश = दिक सप्तविंशति = भ एकादश = ईश, मदनारि, रुद्र द्वात्रिंशत् = दन्त ( उपरितनाः पर्यायाः संज्ञावाचका इति विभक्तिविधुराः स्थापिताः ) पृ. ४४ लीलावतीप्रथमभागस्य शुद्धिपत्रम् पक्तिः अशुद्धम् गु क्षे मु शुद्धम् गु क्षे भा ९ या १ या १ ५४ १२२ १८ १४ व्येका ० गुणः। व्येकः । गुणः ·आदर्शपुस्तकोल्लेखः । आये सहृदया यदाऽस्माभिः पञ्चवर्षात्मकात् कालात् प्राक् टीकाद्वयसमेता लीलाव- त्यङ्कनीयेति निरचायि तदा बुद्धिविलासिन्या हस्तलिखितपञ्चपुस्तकानि संपादितानि । त्रीणि भाण्डारकरप्राच्यसंशोधनमन्दिरव्यवस्थापकद्वारा, आइग्लदेशात् भूयोभिः प्रयत्नैः संपादितानि । तुरीयमानन्दाश्रमीयहस्तलिखितग्रन्थागारस्थितम् । पञ्चमं तु राजापुरसंस्कृत- पाठशालाप्रधानाध्यापक वे. शा. सं. पण्डितवरजनार्दनशास्त्रिनिगुडकरमहाभागेभ्यः समुपा- र्जितम् । तत्राऽऽइग्लदेशादानीतपुस्तकानो संशोधनकार्य उपयोगं विधाय षण्मासाभ्यन्तर एव तानि पराकृतानि । अतश्च प्रागारब्धा पाठप्रदर्शनरीतिविग्रन्थसमातिमशक्यप्रायाऽभूत्। पाठान्तरनिदर्शनेनैतस्मिन् ग्रन्थविषये न किमपि विशेषत्वमस्माभिराकलितम् । अतस्त- द्विषयेऽग्रे मन्दादरा अभूम । आनन्दाश्रमसंग्रहालयस्थपुस्तकं प्रायः शुद्धम् । काचित् क्वचित् संशयस्थले राजापुरस्थपुस्तकमुपयोजितम् । एतावता बुद्धिविलासिनीमुद्रणं भूयोभिरंशेर- स्मत्पुस्तकायत्तमेव । लीलावतीविवरणसंस्करणं तु द्वाभ्यामेव हस्तलिखितपुस्तकाभ्यां निर्वाहितम् । तत्रैक- मस्मत्संग्रहालयीयम् । अपरं तु पुण्यपत्तनस्थभारतीयोतहाससंशोधनमण्डलीयसंग्रहालयान्तः- पाति । द्वयोस्तयोः शुद्धतया ललिताक्षरतया च मण्डलान्तर्गतमेव पुस्तकं बाहुल्येनास्माभिः प्रमाणीकृतम् । वासनासहितलीलावत्याः पुस्तकानि तु प्राक् बहुत्र मुद्रितानि । तेषु ग्राह्याग्राह्य- विचारपूर्वकं पाठानां ग्रहणमकारि । आकृतिविषये त्विदमेवोच्यते यत् प्राङ्मुद्रितमुलभूतलीलावतीग्रन्थेभ्यः प्राय आक- तयोऽस्माभिः संगृहीताः । तेनास्मत्संमता प्राचीनसराणिस्तत्र साकल्येन न श्रीमतां दृष्टि- सरणि प्राप्नुयात् । हस्तलिखितटीकाद्वयपुस्तकान्तःपातिन्य आकृतयस्तु भृशं विपर्यस्ताः। अतस्तनिदर्शनमौचित्याभावमेवावगाहेत। अतो 'दर्शन' शब्दोत्तरमवश्यापक्षितस्थलेऽपि आकृतयो नोडिताः । द्वितीयमुद्रणावसर एनां विप्रतिपत्तिं शोभनाकृतियुक्तपुस्तकानां संपादनेन दूरीकर्तुं यावबुद्धिबलोदयं प्रयत्येत । अन्यच्चात्रेदमवधेयं यत् प्रस्तावनालेखनावसरे कानिचिदभीप्सितानि मुद्रितपुस्तका- न्यात्मीयतया 'फर्ग्युसन कॉलेज,' 'सर परशुरामभाऊ कॉलेज,' 'ओरिएण्ट्ल बुक- सप्लाइंग एजन्सि' इति संस्थात्रयस्याधिकारिभिरुपयोक्तं प्रदत्तानि । अतस्तेषां प्रागुक्त हस्तलिखितपुस्तकप्रदातॄणां च वयमुपकृतिभराकान्तमस्तकाः स्मः । धन्यवादास्ः खलु ते महाभागाः। ume- ·लान्टावतीपूर्वार्धस्य अनुक्रमणी पृ. मंगलाचरणम ४ परिभाषा - संख्यास्थाननिर्णयः 11--१२ ... ... ••• १२--२८ • • • २८--३८ ... ... ३९--४२ ... ... ४२-४४ ४५--५४ परिकर्माष्टकम भिन्नपरिकर्माष्टकम शून्यपरिकर्माणि व्यस्तविधिः इष्टकर्माणि संकमणं विषमकर्म च वर्गकर्म मूलगुणकं च राशिकम् भाण्डपतिभाण्डकम मिश्रव्यवहारः श्रेढीव्यवहारः ५४--५६ ५.६--७० ७१-८३ • .. ... ८३-८४ ८५-१११ ११२-१२५

·No text on this page.

·ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः। बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणाख्यटीकाद्वयोपेता श्रीमद्भास्कराचार्यविरचिता लीलावती। (पाटीगणितम् ।) अथ परिभाषा। ( गणेशदेवज्ञविरचिता बुद्धिविलासिनी) श्रीविद्याधरसेवितो द्विजपतिश्रीवर्धनो यत्रयी- मूर्तिः स्वोद्गमनात्सदा सुमनसामानन्दपूरपदः । कव्याचार्यविदोऽपि यत्पदमिताः स्युः स्वप्रकाशा अपि धुत्यूना जयति क्षिती खगपतिः श्रीकेशवः सद्गुरुः ॥ १ ॥ अर्थत्रयवाची। शरजाव हरानीशशनीरासुरधामश । शमधामाव पापाशशपापहृदिनारश ॥ २ ॥ अष्टदलपद्मबन्धः श्लोकः। श्रीमास्करोक्तवचसामपि संस्फुटानां व्याख्याविशेषकयनेन न चास्ति चित्रम् । अत्रोपपत्तिकथनेऽखिलसारभूते पश्यन्तु सुक्षगणका मम बुद्धिचित्रम् ॥ ३ ॥ व्यक्ते वाऽव्यक्तसंज्ञे यदुदितमखिलं नोपपत्ति विना त- निर्धन्तो वा] ऋो तां सुगणकसदसि प्रौढतां नेति चायम् । प्रत्यक्षं दृश्यते सा करतलकलितादर्शवत्सुनसन्ना तस्मादयोपपत्ति निगदितुमखिल मुत्सहे बुद्धिवृद्ध्ये ॥ ४ ॥ नानागमार्थनिपुणः प्रथितो धरायां श्रीकेशवोऽस्य तनयेन गणेशनाम्ना । लीलावतीविवृतिरग्रिमबुद्धितुष्टयै प्रारम्यते विमलबुद्धिविलासिनीयम् ॥ ५ ॥ अत्रोच्चावचदेवज्ञा दृष्ट्वा व्याख्यानकौशलम् । तुष्यन्तु मतिमन्तस्तु वासनारचनामपि ॥ १ ॥ अथ प्रथमश्लोकस्यायों मयैवोच्यते । स क्षिती प्रसिद्धः केशवः सद्गुरु - यति सर्वोत्कर्षेण वर्तते । गुणात्युपदिशति शास्त्राणीति गुरुः । सतां विदुषां ·बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [ परिभाषा- - पु०वि०-गुरुः सद्गुरुः सतामप्युपदेशकः किमुतान्येषामिति । यद्वा सच्चा सौ गुरुश्च सद्गुरुः । श्रेष्ठगुरुर्महागुरुरिति यावत् । महागुरुलक्षणमुक्तं स्मृती-पिता पुत्रमुत्पाद्य संस्कृत्य वेदान्वेदार्थाश्च ग्राहयित्वा वृत्तिं कल्पयति स महागुरुर्भवतीति । तमेव सर्वोत्कर्ष घोलयते-विद्याधरेत्यादिना । कथं भूतः श्रीकेशवः । श्रीविद्याधरसे. वितः । श्रीलक्ष्मीः । विद्याश्चतुर्दश- पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश ।। इति याज्ञवल्क्योक्ताः । ता धरन्ति ते । लक्ष्मीवन्तः सकलविद्यापम्तश्च तैः सेवितः पूजितः। न केवलं सकलविद्यावान् किंतु द्विजपतिश्रीवर्धनः । द्विजपतयो द्विजश्रेष्ठाः सत्पात्रत्वं गता:--- न विद्यया केवल या तपता वाऽपि पात्रता । यत्र वृत्तमिमे चोभे तद्धि पात्रं प्रचक्षते ॥ इति स्मृत्युक्ताः । ताश्रिया लक्ष्म्या कृत्वा वर्धयतीति श्रीवर्धनः । सत्पात्रे वितरणकृदित्यर्थः । अत एव त्रयीमूर्तिब्रह्मविष्णुमहेश्वरात्मकः । यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा । तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंशसंभवम् ।। इति भगवद्गीतोक्तत्वात् । विष्ण्वाधेशमन्तरेणैतादृशा मुणा न संभव. न्तीति भावः । यद्वा त्रयीमूर्तिदत्रयीमूर्तिः । साङ्गवेदत्रयतत्त्वाभिज्ञ इति यावत् । इत्यायुक्त गुणसद्भावात् । पुन. कीदृशः । सुमनसामानन्दपूरप्रदः । कस्मात्स्वोद्गमनात्स्वाभ्युत्थानेन स्वदर्शनेन वा । सुष्ठु मनो येषां ते सुमनसः । तेषामानन्दपूर अहलादभरस्तं प्रददातीत्यानन्दपूरप्रदः । दर्शनमात्रेणाभ्युत्थान- मात्रेण वा विबुधानामानन्दकृदित्यर्थः । सदाऽनवरतम् । पुनः कथंभूतः । यस्य पदं स्थानमिताः प्राप्ताः कव्याचार्यविदोऽपि स्वप्रकाशा अपि धुत्यूनाः स्युः । कवयः प्रसिद्धाः । आचार्याः वेदाध्यापकाः । विदो विद्वांसः शास्त्रा. मिज्ञाः । स्वेन ज्ञानादिना प्रकाशन्ते । अस्य तु समीपे न प्रकाशन्त इति भावः । पुनः कथंभूतः । खगपतिः। खगः सूर्यः । ' खगः पूषा गभ. स्तिमान् ' इत्यभिधानात् । स पतिः स्वामी, आराध्यदेवता यस्येति स तथा । सूर्योपासक इत्यर्थः । अथ गुरुस्तवनेनैव सकलदेवतास्तवनसिद्धायपि साधनभूयस्त्वे फलभूयस्त्वमिति न्यायमाश्रियास्यैवार्थान्तरेण विष्ण्वाद- ख. 'श्रयम् ।

·करणम् ] लीलावती। । बु०वि०-योऽपि स्तूयन्ते । स देवो वेदान्तादौ प्रसिद्धः । श्रीकेशवो नारायणो जयति । कथंभूतः सद्गुरु । सतामुखवार्जुनादीनां गुरुर्ज्ञानोपदेष्टा । खगपति- गरुडाधीशः । पुनः कीदृशः । श्रीविद्याधरसेवितः। श्रीलक्ष्मीः । विद्याधरा देव- विशेषाः। तैः सेवितः । पुनः कीदृशः। द्विजपतिश्रीवर्धनः। द्विनाः पक्षिणस्तेषां पतिर्गरुडस्तस्य श्रीः शौर्यादिशोभा तां वर्धयतीति तथा । गरुडस्य शौर्यादिव- धनं विष्णुनैवेति भागवतादी प्रसिद्धम् । पुनः कीदृशः । त्रयीमूर्तिः । वेदत्रयी- मूर्तिः । ऋग्यजुःसामरूपाभिर्वाग्मिर्वामनरूपधृगिति पुराणायुक्तत्वात् । यदा त्रयीमूर्तिवह्नित्रयीमूर्तिः । भुवनत्रयीमूर्तिर्वा । पुनः कीदृशः । स्वोद्गमनादात्म: रूपदर्शनेन सुमनसां विमलीकृतमनसामानन्दपूरप्रदः परमसुखप्रदः। पुनः कीदृशः। कव्याचार्यविदो वाल्मीकिबृहस्पतिव्यासप्तदृशा अपि द्युत्यूनाः स्वप्रकाशहीना अपि यत्पदं यच्चरणमिता: प्राप्ताः स्वप्रकाशाः स्युः । स्वेनाऽऽन्तरज्ञानेन प्रकाशन्ते ते तथा । सविलासाविद्यानिरासेन स्वप्रकाशाः स्युरित्यर्थः । अथ तृतीयार्थान्तरेण श्रीसूर्यः स्तूयते-से श्रुतिपुराणादी प्रसिद्धः । खगपतिर्महा. धीशः । श्रीसूर्यो जयति । कथंभूतः । सद्गुरुः। सतां तपश्चरतां रोमकमयासु- रादीनां गुरुज्योतिःशास्त्रादिज्ञानोपदेष्टा । पुनः कथंभूतः । श्रीकेशवः । श्री: पज्यार्थे । केशा रश्मयः। प्रशस्ता केशा रश्मयो यस्यासौ केशवः । केशा. द्वोऽन्यतरस्यामिति मत्वर्थीयो वप्रत्ययः । श्रीविद्याधरसेवितः। श्रीदतिः। विद्या- धरा रोमकमयासुरवराहादयो देवविशेषा वा । तैः सेवितः । दीप्तिमान् रोमका- दिसेवितश्चेति फलितोऽर्थः । पुनः कीदृशः । द्विनपतिश्रीवर्धनः। द्विनपति- श्चन्द्रमास्तस्य श्रीर्दीप्तिस्तां वर्धयतीति द्विजपतिश्रीवर्धनः । चन्द्रो हि जलमय- जलनगोलाकारः श्यामलद्युतिरतिशुभ्रः सूर्यकिरणसंसर्गेण सूर्यदिशि प्रकाशत इति सिद्धान्ते प्रसिद्धम् । तथा चाऽऽहु:- उपचितिमुपयाति शौक्लयमिन्दोस्त्यजत इनं बनतश्च मेचकत्वम् । जलमयजलमस्य गोलकत्वात्प्रभवति तीक्ष्णविषाणरूपताऽस्य ॥१॥ तरणिकिरणसनादेष पीयूषपिण्डो दिनकरादीश चन्द्रश्चन्द्रिकाभिश्वकास्ति । तदितरदिशि बालाकुन्तलश्यामलश्री. घट इव निजमूर्तिच्छाययैवाऽऽतपस्थः ॥ इति ॥ २ ॥ प्रयीमूर्तिदायीमूर्तिस्त्रिगुणात्मको वेति पुराणादौ प्रसिद्धः । यः स्खो- द्गमनात्स्वोदयेन सुमनसा देवानामानन्दपूरप्रदः । यतः सूर्योदयमन्तरेणाखिलयज्ञ. १ ख. स स्मृति ·बुदिविकासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [ परिभाषा- (प्रथमोऽध्यायः)। प्रीति भक्तजनस्य यो जनयते विघ्नं विनिघ्नन्स्मृत- स्वं वृन्दारकन्दवन्दितपदं नत्वा मतङ्गाननम् । पाटी सदणिवस्य वच्मि चतुरपीतिप्रदां प्रस्फुटां संक्षिप्ताक्षरकोमलामलपदैर्लालित्यलीलावतीम् ॥१॥ पु०वि०-कर्माप्रवृत्तेर्हन्यकम्पाद्यभावेन यज्ञमगादीनां तावदनशनमिति काशीखण्डादौ प्रसिद्धम् । एवमानन्दः कदाचिद्भवेत्कदाचिन्न भवेदिति न। किंतु सदा सर्वस्मि- काल उदये पूर्वाऽस्तमये वेति सर्वक्रतुक्रियाविधानात् । पुनः कथंभूतः । यस्य पदं स्थानं सामीप्यमिति यावत् । इताः प्राप्ताः कव्याचार्यविदोऽपि । कविः शुक्रः । आचार्यों बृहस्पतिः । विद् बुधः । तेऽपि । किमुतान्येऽल्पतेजसो मोमादयः स्वप्रकाशाः स्वतेजसा प्रकाशमाना अपि द्युत्यूना विरश्मयः स्युः । शुक्रादीनां यावत्सूर्यसांनिध्यं तावद्विरश्मित्वमिति ग्रहगणिते प्रसिद्धम् ॥१॥ अथ द्वितीयश्लोकस्यार्थः-शरनावेति । भो हर महादेव, अव रक्ष । अ- स्मानिति शेषः । कथंभूतः । शरजाव । शरेषु बाणवृक्षेषु जातः कार्तिकेयः । शरजन्मा षडानन इत्यभिधानात् । तमवति पालयति प्रीणयति वेति शरजाव । पुनः कथंभूतः । अनीश । नास्ति, ईशो यस्येति स तथा । पुनः कीदृशः । शनीरः । शनि शनिपीडामीरयति निराकरोतीति शनीरः । यत्स्मरणमात्रेण शनिपीडाऽपि नश्यत्किमुतान्यकृतमशुभमिति भावः । पुनः कीदृशः । असुर- धामशः । असुराणां धाम तेजः स्थानं वा तच्छयति तक्ष्णोतीत्यसुरधामशः । पुनः कीदृशः। शमधाम । शमः शान्तत्वं योगादि तस्य धाम निकेतनम् । पुनः कीदृशः । पापाशः । पापमश्नाति निराकरोतीति पापाशः । पुनः कीदृशः । शपाप । शपन्ति ते शपाः द्वेष्टारः । तं न पाति न रक्षतीति शपाप । पुनः की- दृशः । हृदिजारश हृदि जातः हृदिनः मनोमवः । तमरमत्यर्थ श्यति तक्ष्णो. तीति हृदिजारशः ॥ २॥ शेषाः श्लोकाः स्पष्टार्थाः ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५॥ ६ ॥ अथ शाण्डिल्यगोत्रमुनिश्रेष्ठवंशोद्भवजडविडनगरनिवासिसकलागमाचार्यवर्य- महेश्वरोपाध्यायसुतसकलगणकविद्याचतुराननः श्रीभास्कराचार्यों ग्रहगणित- स्कन्धरूपं सिद्धान्तं चिकीर्षुग्रहगणिताधुपयोगित्वेन तदध्यायभूतं पाटीगणित- ( महीधरविरचितं लीलावतीविवरणम् )। नत्वा लक्ष्मीनृपं.... वं मारती रविम् । लीलावतीविवरणं वक्ष्ये गुरुकृपावशात् ।। तत्र तावच्छ्रीमद्भास्कराचार्यः शिष्टाचारपरिपालनायेष्टदेव[ तानमन ]पूर्वकं ग्रन्थ- प्रकृति प्रतिजानी- १ ख, ग. 'हे मध्येऽपराहेऽस्त । २ क. 'ताः काश्या ।

·प्रकरणम् ] लीलावती। घु०वि०- मादावारभते । तत्र जन्मजन्मान्तरान्तिदुरितोत्पन्न प्रत्यूहनिरासेन ग्रन्थस- माप्त्यर्थं समाप्तेऽपि ग्रन्थे तत्परिचर्यार्थ च शिष्टाचारपरिपालनेन शिष्यशिक्षार्थ चाभिमतदेवतानमस्कार रूपमङ्गल पाचरन् ग्रन्थारम्भ शार्दूलविक्रीडितेन प्रतिना- नीते-प्रीतिं भक्तजनस्येति । नन्वयकगणितस्यापि ग्रहगणिताद्युपयोगितया कथं वा नास्तु प्रागारम्भः । सत्यम् । तथाऽपि व्यक्तगणिताभ्यासमन्तरेण ज्ञातुमश- क्यत्वात् । उक्तं च बीजगणिते-पूर्व प्रोक्तं व्यक्तमव्यक्तमूलमिति पाट्यां संक- लितव्यवकलितगुणनमननादीनां सर्वजनप्रसिद्धेन क्रमेण यदुक्तं तत्पाटोगणित- मिति तदेव व्यक्तगणितमित्युच्यते । गण्यते संख्यायते तद्गणितं, तत्प्रतिपादकत्वेन तत्संज्ञं शास्त्रमुच्यते । व्यक्तेन स्पष्टेनोच्चावचजनानां प्रसिद्धेन मार्गेण संकलनादि यदुच्यते तद्वयक्तम् । अव्यक्तमार्गापेक्षयैतत् । तत्प्रतिपादकत्वेन तत्संज्ञं शास्त्र- मुच्यते । अतः पाटीगणितस्यैवाऽऽदावारम्मो युक्तः । अहं भास्करो गणितस्य पाटी संकलनादीनां स्पष्टं प्रकथनक्रम तद्वयक्तगणि- तमित्यर्थः । सहलानामपि बोधनीयं यथा स्यात्तथा वच्मि । किं कृत्वा । तं वेदान्तादौ प्रसिद्धं मतङ्गाननं श्रीगणेशं नत्वा मतङ्गस्य गजस्याऽऽननमिवाss- ननं मुखं यस्येति तथा । मतङ्गमतङ्गनौ दन्तिनो नामनी किलामिहिते । मतङ्गस्य ऋषेश्यं मातङ्गः । मतङ्गाज्जातो मतङ्गज इति । तयोर्युत्पत्त्या सज्ज. त्वेन मतङ्गशब्दो मतङ्गजोऽत्रोपचर्यते । तं कम् । यः स्मृतः सन् भक्तजनविघ्नं विनिघ्नन्नाशयन्सन्प्रीति संतोष जनयते । भगतीति मक्तः । कतरि क्तः । विघ्न. विनाशनं प्रीत्युत्पादनहेतुः । नन्वन्यमुरेषु सत्स्वपि कथमस्यैव नमनमित्याशङ्का- यामाह-वृन्दारकवृन्दवन्दितपदमिति । वृन्दारका देवास्तैर्नमस्कृतं पदं यस्येति । तथा स्कन्दपुराणे युधिष्ठिरं प्रति श्रीकृष्णवाक्यम्- त्रिपुरं हन्तुकामेन पूजितः शूलपाणिना । शकेण पूजितः पूर्व तथा वृत्रवधे नृप ॥ नलमन्वेषयन्त्या तु दमयन्त्या पुराऽर्चितः । रामेण प्रेषितेनाथ वीरेण च हनूमता ।। सीतान्वेषणकामेन दृष्टा सीता ततो नृप । भगीरथेन च तथा गङ्गामानयता नृप ।। अमृतोत्पादनार्थाय ततो देवासुरैरपि । अमृतं हरता पूर्व वैनतेयेन पक्षिणा ॥ आराधितो गणाध्यक्षो ह्यमृतं च हृतं बलात् । तथा शम्बरदैत्येन हृतो रुक्मिणिनन्दनः ॥ आराधितो मया पूर्व रुक्मिण्या सहितेन वै कुष्ठव्याधिविनाशार्थ शाम्नाऽऽराधितः पुरा ।। अन्यैश्च विविधैर्देव पैश्च मुनिभिस्तथा ॥ इति । .ख. तस्यापि । २ ख. प्रकटक । ३ ख तथा दे।

·बुदिषिलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [ परिभाषा- चु०वि०-श्रीघरायुक्तपाटीगणितेभ्योऽस्य वैशिष्ट्यं द्योतयंस्तदारम्भहेतुं विशेषण- द्वारेणाऽऽह-संक्षिप्ताक्षरकोमलामलपदैः प्रस्फुटामिति । संक्षिप्तानि च तानि, अक्षराणि च तेः कोमलानि च तानि, अमलानि निर्दूषणानि च तानि पदानि च तैः परफुटां बालावबोधामित्यर्थः । पुनः कथंभूताम् । लालित्यलीलावतीम् । ललितस्य मन्जुलस्य भावो लालित्यं सौश्रवस्त्वम् । तस्य लीला विलासः स विद्यते यस्याः सा तथा । अत एव चतुरप्रीतिपदाम् । लीलावतीत्यनेन प्रन्यस्यापि नाम सूचितं भवति । अथ संबन्धीदिनिरूपणमन्तरेण शास्त्रारम्भवेयर्यप्रसङ्गः । उक्तं च- सिद्धिः श्रोतृप्रवृत्तीनां संबन्धकथनाद्यतः । तस्मात्सर्वेषु शास्त्रेषु संबन्धः पूर्वमुच्यते ।। किमेवात्राभिधेयं स्यादिति पृष्टस्तु केनचित् । यदि न प्रोच्यते तस्मै फलं शून्यं तु तद्भवेत् ॥ सर्वस्येव हि शास्त्रस्य कर्मणो वाऽपि कस्यचित् । यावत्प्रयोजनं नोक्तं तावत्केन न गृह्यते ॥ इति । एवं वृद्धोपदेशमभ्युपेत्य गणितस्य पाटीमित्यनेनैव संबन्धादिचतुष्टयमुक्तं भवति । तथा हि-संकलनव्यवकलनगुणनभननवर्गतन्मूलघनतन्मूलौराशिकादि- मिश्रश्रेढीक्षेत्रखातक्रकचराशिच्छायाङ्कपाशादिकमत्र प्रतिपाद्यत्वेन विषयः । एतावदेव पाटीगणितमार्यभट्टेन स्वसिद्धान्तरूपेणाऽऽर्यासपादशतेन प्रतिपादितम् । तथाऽन्येब्रह्मगुप्ताधरपि । एतत्कुट्टकारम्भे सप्रपञ्च प्रतिपादयिष्ये । श्रीधराचार्यण तु मूलगुणकवर्गकर्मादिकमव्यक्तमार्गकगम्यं तदभिज्ञानां प्रश्नज्ञानसिद्धयर्थमव्यक्तक्रि- यामेवोपसंहृत्य व्यक्तरीत्याऽऽनीतम् । तदप्यत्र प्रतिपाद्यत्वेन विषयः । एवमन्यः श्रीधरनारायणादिभिरपि भाण्डनात्यादिकमन्यदप्युक्तम् । वस्तुतस्तु मिश्रादीनां राशिककगम्यत्वेन त्रैराशिकमेव पाटी । उक्तं च सिद्धान्ते- वर्ग वर्गपदं घनं घनपदं संत्यज्य यद्गण्यते तत्त्रैराशिकमेव मेदबहुलं नान्यत्ततो विद्यते । एतद्यद्बहुधाऽस्मदादिजडधीधीवृद्धिबुद्धचाबुध- विद्वच्चक्रचकोरचारुमतिभिः पाटीति तन्निर्मितम् ॥ इति । अतः किं बहुना व्यक्तमार्गगस्थमन्यत्कुटकादिकमप्यत्र प्रतिपाद्यत्वेन विषयः । संबन्धस्त्वाब्रह्मादिविनिःसृतं वेदाङ्गमिति । तथा च नारदः-अर्थ शास्त्रस्य १ ख. 'दिचतुष्टयम' । २ ख. अस्य ।

·- प्रकरणम् लीलावती। वराटकानां दशकद्वयं २० यत् सा काकिणी ताश्च पणश्चतस्रः । ते षोडश दम्म इहावगम्यो दम्मैस्तथा षोडशभिश्च निष्कः ॥२॥ बु०वि०-संबन्धो वेदाङ्गमिति धातृतः, इति । यद्वा संकलनादीनामभिषेयानां तत्प्रतिपादकशास्त्रस्य प्रतिपाद्यप्रतिपादकत्वेन संबन्धः । प्रयोजनं तु, एतज्ज्ञा- नेन सकलब्रह्माण्डतदन्तर्गतनक्षत्रग्रहकक्षादीनां तदुदयास्तादीनां भूमानादेश्व ज्ञानमन्येषामपि पूर्वकर्मोपार्जितसदसत्फलव्यञ्ज काना संहिताजातकादीनां च । उक्तं च नारदेन- प्रयोजनं तु जगतः शुभाशुभनिरूपणम् ' इति । तजिम- ज्ञासुरधिकारी । स च द्विज एव । वेदाङ्गत्वात् । उक्तं च सिद्धान्ते- तस्माद्विजैरध्ययनीयमेतत्पुण्यं रहस्यं परमं च तत्त्वम् । महाप्रयोजनं त्वेतज्ज्ञानात्सकलग्रहगणितादिज्योतिःशास्त्रस्य सम्यग्ज्ञा- नेन ब्रह्माण्डजठरान्तर्गतस्य नक्षत्रग्रहतारादेश्च भूभूधरत्रिदशदानवमानवादेश्व सकलभूतनातस्य संस्थानमानेहक्तायाः परिज्ञानाद्ब्रह्मसायुज्यम् । उक्तं च श्रीमद्भागवते पञ्चमस्कन्धे परीक्षितं प्रति शुकेनन वै महाराज मगवतो मया गुणविभूतिकाष्ठां मनसा वचसा वाऽधिगन्तुमलं पुरुषस्तस्मात्प्राधान्येनैव भूगोलक विशेषनामरूपमानलक्षणतो व्याख्यास्याम इति । तथा च तत्रैव दशमस्कन्धे गर्ग प्रति नन्दवाक्यम्- ज्योतिषामयनं साक्षात्र ज्ञानमतीन्द्रियम् । प्रणीतं भवता येन पुमान्वेदपरावरम् ॥ इति। अतीन्द्रियं ज्ञानसावऽपि । ग्रन्थतश्चार्यतश्चैव कृत्स्नं जानाति यो द्विजः । अग्रभुक्स भवेच्छाद्धे पूजितः पङ्क्तिपावनः ॥ इति । अन्येऽपि-दशदिनकृतपापं हन्ति सिद्धान्तवेत्ता त्रिदिन ननितमहस्तन्त्रवेत्ता निहन्ति । करणभाणवेत्ता चैकरात्रोत्थपापं जनयति बहु पापं चे नक्षत्रसूची ।। इति । इत्ययं श्लोकार्थः । अथोदाहरणरचनार्थ परिभाषात्वेन वराटकव्यवहारं सुवर्णादिमानं चोपजातिकास- ली०वि०-यः स्मृतो विघ्न विनिनन् विनाशयन् भकजनस्य प्रीति जन यत उत्पादयति देवसमूहनतपदं तं मतङ्गाननं गजमुखं नत्वा विद्वत्संतोषदां स्फुटार्थी लालित्येन सौन्दर्येण उपलक्षितां तां लीलावती लीलावती (ति)संज्ञां संक्षिप्तानि यान्य. क्षराणि कोमलानि मृदूनि, अमलानि यानि पदानि तेः सद्गणितस्य समीचीनगणि. तस्य पार्टी परिपाटीमनुक्रमं वच्मि कथयामि ॥ १ ॥ परिभाषामाह--विंशतिवराटकाः काकिणी । चतस्त्रः काकिण्यः पणः । षोडश १ ख. अन्यदपि । १ ग. इत्येवं लो० ।

·बुद्धिविलासिलीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [ परिभाषा- तुल्या यवाश्यां कथिताऽत्र गुआ वल्लस्त्रिगुओ धरणं च तेऽष्टौ। गयाणकस्तद्वयमिन्द्र १४तल्यै- बल्लैस्तथैको घटकः प्रदिष्टः ॥ ३ ॥ दशार्धगुऑ प्रवदन्ति मार्ष माषाहवयः षोडशभिश्च कर्षम् । कर्षश्चतुर्भिश्च पलं तुलाज्ञाः कर्ष सुवर्णस्य सुवर्णसंज्ञम् ॥ ४ ॥ बु०वि०-सकेनाऽऽह-वराटकानामित्यादिना । वराटकाना कपर्दकाना दश- कद्वयं विंशतिः। शेषं स्पष्टार्थम् । अ५ सुवर्णमान श्लोकद्वयेनाऽऽह- तुल्या यवाम्यामिति । दशार्धगुञ्जमिति । गुजाः प्रसिद्धाः । शीतपाकीचीनम् । पवाम्या यवद्वयेन तुल्या गुञ्ज ऽत्र शास्त्रे कथिता । शास्त्रान्तरे त्वन्यथा गुना कपिताऽस्तीति मावः । तिस्रो गुञ्जा मानं यस्यासो त्रिगुञ्जो वल्लः स्यात् । तेऽष्टौ वल्ला धरणं च स्यात् । तस्य धरणस्य द्वयं गद्याणकः स्यात् । तथा समुच्चये । तद्वदिन्द्रतुल्यैश्चतुर्दशमितलैरेको घटकः प्रदिष्टः । एक इति प्रत्येक संबन्धनीयम् । दशा पञ्च । तन्मिता गुञ्जा मानं यस्यासौ दशार्धगुञ्जः । तं मार्ष वदन्ति तुलाज्ञाः । तुला तुलनं जानन्ति ते तुलाज्ञाः पुरातनाः । षोडश- भिर्माषाह्वयैः कर्ष प्रवदन्ति । कश्चतुर्मिः पलं भवति । सुवर्णस्य कर्ष कर्ष- मितम् । कर्षमेव सुवर्णसंज्ञं प्रवदन्ति । न तु रोप्यादि। यथा सुवर्णप्रतिमां दद्या- दित्यत्र कर्षमात्रकनकस्यैव प्रतिमा दद्यादिति भावः । अत्र किल पञ्चगुञ्जो माष उक्तः । वैद्यकशास्त्रे तु सप्ठगुञ्जः । धर्मशास्त्रे तु सार्धसप्तगुञ्जः । एतद्दे- हन्मध्यलघुगुञ्जाभिप्रायेण न विरुध्यते । यथा-एकव पृथ्वी त्रयस्त्रिंशच्छतयो- जनमितोक्ता ३३०० । शिरोमणी तु सप्तारिनन्दाब्धयः ४९९७ । अन्यत्र तु द्विद्विशरर्तवः ६५२२ । एतबृहन्मध्यलघु यवोत्थयोननामिप्रायेण न विरु. दम् । तद्वदिदं माषादिकमपि । शेष कर्षादिकं सर्वत्र सममेव ॥ ४ ॥ ली०वि०-पणा द्रम्मः षोडश द्रम्मा निष्कः ।। २ ।। द्वौ यत्रो गुञ्जा । तिस्रो गुञ्जा बल्लः । अष्टौ वल्ला धरणम् । धरणद्वयं गद्याणकः । चतुर्दशवल्लेरेको घटकः॥३॥ पञ्च गुञ्जा माषः। षोडश माषाः कर्षः । चत्वारः कर्षाः पलम् । हेम्नः कर्षः सुवर्णसंज्ञः ॥ १॥ १ ग• समानमेव । ॥

·पकरणम् लीलावती। यबोदरैरगुङ्लमष्टसंख्यै- हस्तोऽगुलैः षड़गुणितैश्चतुर्भिः । हस्तैश्चतुभिर्भवतीह दण्डः कोशः सहस्र द्वितयन तेषाम् ॥ ५॥ स्यायोजनं क्रोशचतुष्टयेन तथा कराणां दशकेन वंशः। निवर्तनं विशतिबंशसंख्यैः क्षेत्रं चतुर्भिश्च सुजैर्निबद्धम् ॥ ६ ॥ हस्तोन्मितविस्तृतिदेयपिण्डै- यंदवादशास्त्रं धनहस्त संज्ञम् । बु०वि०-अथ भूमान श्लोकद्वयेनाऽऽह-यवोदरैरिति । स्याद्योजनमिति । यवोदरे- स्तिग्यपैरष्टभिरङ्गुलं स्यात् । उत्रिभित्र हेभिर्वा । तथा च स्मृतिः-तिर्य. ग्यवोदराण्यष्टा उछ वा बीहयस्त्रयः' इति । षड्गुणितेश्चतुर्भिश्चतुर्विशतिमि. रित्यर्थः । हस्तश्चतुमिरित्यादि स्पष्टम् । तथा समुच्चये । विंशतिश्च ते वंशाश्च विंशतिवंशाः । ते संख्या येषा ते [ विंशतिवंशसंख्याः ] । तेश्चतुर्मि नैर्य क्षेत्र निबद्धं तन्निवर्तनसंज्ञ स्यात् । करशतद्वयतुर यानां चतुर्णामपि भुजानामन्त. वर्तिनी मध्यभूमिनिवर्तननित्यर्थः । अत्रोक्तो हस्तः सूत्रधारादीना कर्महस्त- नुस्य एव भवति । लोके ( गज ) इत्युच्यते । गोचर्मादिकमन्यत्प्रयोजनामा- वादत्र नोक्तम् ॥ ५॥६॥ अथ धान्यादिमानं श्लोकद्वयेनाऽऽह--हस्तोन्मितरिति । द्रोणस्तु खार्या इति । विस्तृतियासः । देयमायामः । पिण्डो जाड्याच्यं वेधो वेत्यर्थः । द्वादशास्त्रयो यस्य तद्वादश स्त्रम् । तत्र चतस्रो धाराः बुध्ने । मुखे चतस्त्रः। कोणेषु चोर्ध्वस्थाश्चतस्त्रः । एवं द्वादश । हस्तेनोम्मितरूयमितेरुन्मान- मूर्ध्वमानमुच्यते । तथा चोक्त प्रक्रियाप्रसादे- ली०वि०-अष्टो यवोदराण्यङ्गुलम् । चतुर्विशत्यगुलानि हस्तः । चत्वारो हस्ता दण्डः । दण्डानां सहस्रद्वितयं क्रोशः ॥ ५ ॥ चत्वारः क्रोशा योजनम् । दश हस्ता वंशः । विशतिवंशसंख्यैश्चतुर्भुिनै- निवदं क्षेत्रं निवर्तमसंज्ञम् ॥ १॥ ग. समभू। - ·ܘ; बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [परिभाषा- धान्यादिके यधनहस्तमानं शास्त्रोदिता मागधखारिका सा ॥ ७ ॥ द्रोणस्तु खार्याः खलु षोडशांशः स्यादाढको द्रोणचतुर्थभागः । प्रस्थश्चतुर्थांश इहाऽऽढकस्य प्रस्थाधिरायैः कुडवः प्रदिष्टः ॥ ८ ॥ [पादोनगद्यापकतुल्यटकै- दिसप्ततुल्यैः कथितोऽत्र सेरः । मणाभिधानं खयुगैश्च सेरै- धीन्यादितौल्येषु तुरुष्कसंज्ञा ॥ १ ॥] शेषा कालादिपरिभाषा लोकतः प्रसिद्धा ज्ञेया । इति परिभाषा ॥ बु०वि०-ऊर्ध्वमानं किलोन्मानं परिमाणं तु सर्वतः । आयामस्तु प्रमाणं स्यात्संख्या बाह्या तु सर्वतः ॥ इति । मीयते धान्याद्यनेनेति मानं कुडवादि । घनहस्त एव मानं घनहस्तमानम् । धान्यादिविषये यद्घनहस्तमानं तत्प्रमाणा मागधदेशीया खारिका पूर्वशास्त्रोदि- ता। मगधदेशः शोणभद्रनदाश्रितः प्रसिद्धः । द्रोणादिकं स्पष्टम् । एवं तत्म- कारान्तरोक्कमपि वैद्यकशास्त्राद्युक्तमानपरिभाषया न विरुध्यते । तथा हि- वैद्यके चतुभिर्मापः शाणः । तेश्चतुर्भिः कपः । तेश्चतुर्मिः पलम् । तेश्चतुर्भिः कुटप:( डव) । लोके प्राकृतभाषया शेरतुल्योऽयं मनति । तैश्चतुर्भिः प्रस्थः । की०वि०-विस्तृतिविस्तारा देय च । पिण्डो गाम्भीर्यम् । हस्तमितस्तद्वादशकोणं तद्धनहस्तसज्ञ कुण्डम् । तत्पूरणपर्याप्तं यद्धान्यं सा मागधदेशीया खारिका शास्त्र उक्ता । तत्कुण्डस्य चतुरस्रत्वेऽप्येकककोणस्योपर्यधोमध्यभागानां गणनया द्वादशास्त्रस्वम् ।। ७ ।। खार्याः षोडशांशो द्रोणः । द्रोणचतुर्थाश आठकः । आढकचतुर्थांशः प्रस्थः । प्रस्थचतुर्याशः कुटपः । पादेति । चतुर्थाशोनो गद्याणकष्टङ्कः। द्विसप्तति- टङ्कः शेरः । चत्वारिंशच्छेरैमणः । इयं धान्यमाने यवनानां संज्ञा । इति परि- माषा मागधदेशीयाः । शेषाः कालादिपरिभाषा लोकप्रसिद्धा ज्ञेयाः । काला- दीनां निमेषक्षणकाष्ठादीनां परिभाषा लोकाबोध्या ॥८॥ -

·प्रकरणम् ]
लीलावती।
११
अथ संख्यास्थाननिर्णया ।।
कीलागललुलल्लोलकालव्यालपिलासिने ।
गणेशाय नमो नीलकमलामलकान्तये ॥ ९ ॥
एकदशशतसहस्रायुत लक्षप्रयुतकोटयः क्रमशः ।
अर्बुदमब्जं खर्वनिखर्वमहापद्मशङ्कवस्तस्मात् ॥ १० ॥
बु०वि०-तैश्चतुर्भिरराढकः । तैश्चतुर्भिोण इत्युक्तम् । अयं द्रोणो घनहस्तपूरणो धान्य-
स्य षोडशांशेन सम एव प्रत्यक्षं दृश्यते । अनः सर्वमविरुद्धमिति ॥७॥८॥
अथ कालादिमानानां प्रसिद्धत्वाच्छास्त्रान्तरोक्तानि तानि ग्राह्याणी-
त्याह--शेषेति । भाषणं भाषा । परितो व्यापृता भाषा परिभाषा । तथा
चाऽऽहुर्बुद्धा:--'परितो व्यापृतां भाषां परिभाषां प्रचक्षते' इति । तत्कालमा-
नमाचार्येणैवोक्तं सिद्धान्ते-योऽक्ष्णोनिमेषस्येति । अमरसिंहस्तु-
अष्टादशनिमेषैस्तु काष्ठा त्रिंशत्तु ताः कला ।
तास्तु त्रिंशत्क्षणस्ते तु मुहूर्तो द्वादशास्त्रियाम् ।।
ते तु त्रिंशदहोरात्रः । इति ।
सिद्धान्तोक्तकालमानादिदं षड्गुणितं लेखकदोषात्प्रमादाद्वा पतितम् । यद्वा-
विषयान्तरं सुधीभिश्चिन्त्यम् ।
अयोक्तपरिभाषाया आर्यभट्टाद्यनुक्तत्वात्पाटीगणितबाह्यत्वं ज्ञापयन्मङ्गला.
न्तरमाचरति--
लीलेति । गले लुलतीति गललुलन् । लोलश्चञ्चलः । कालव्याला कृष्णसर्पः ।
लोलश्चासौ कालव्यालश्च
स तथा । गल्लुलंश्चासौ लोलकालव्यालश्च स
तथा । लीलया स्वमावेन गललुलल्लोलकालव्यालेन विलसतीति लीलागललुल-
लोलकालव्यालविलासी तस्मै । नीलं च तत्कमलं च तद्वदमला कान्तिर्यस्य
तस्मै । गणेशाय नमोऽस्तु ॥९॥
अथ संकलनादिफलानामङ्कस्थानसंज्ञामन्तरेणेयनाकरणस्याशक्यत्वाद-
ङ्कस्थानानामेकादिसंज्ञास्तावदार्याद्वयेनाऽऽह-एकदशशतसहस्रति । जलधिरिति ।
संख्यायाः स्थानानामिति । संज्ञा दशगुणोत्तराः पूर्व्यवहारार्थ कृताः ।
संख्यानं संख्या । क्शगुण उत्तरो वृद्धिर्यासां तास्तथा । एकस्माद्द.
ली०वि०-गणितारम्भे पुनर्गणपतिं नमति । लीलया गले लुलन्तो विलसन्तो ये
लोलाश्चञ्चलाः कालाः कृष्णा व्यालाः सस्तैिर्विलसति शोमते तस्मै । नीळ
यत्कमलं तद्वदमला कान्तिर्यस्य तस्मै गणेशाय नमः ॥ ९ ॥

·१२ बुद्धिविकासिनीलीलावत विवरण टीकाभ्यां समेता- [सं०स्था- जलधिश्चान्त्यं मध्यं परार्धमिति दशगुणोत्तराः संज्ञाः । संख्यायाः स्थानानां व्यवहारार्थ कृताः पूर्वैः ॥ ११ ॥ इति संख्यास्थाननिर्णयः। अथ संकलितव्यवकलिने । अथ संकलितव्यवलितयोः करणसूत्रं वृत्तार्धम्- कार्यः क्रमादुत्क्रमतोऽथवाऽयोगो यथास्थानकमन्तरं वा ॥१२॥ पु०वि०-शगुणा दश । दशम्यः शतं दशगुणम् । शतात्सहस्र दशगुणमित्यादि। इतीति । कथम् । एकदशशतसहस्रेत्यादिवामक्रमेण संख्यायाः प्रथमस्थानमेक- संज्ञं द्वितीयं दशसंज्ञं तृतीयं शतं चतुर्थ सहस्रम् । एवं पञ्चमादिक्रमादष्टादशान्त. मयुतं सक्षं प्रयुतं कोटिरर्बुदमनं खर्व निखर्व महापद्म शकुजलधिरन्त्यं मध्यं परार्धमिति । श्रीधराचैरधिका अपि संज्ञा उक्तास्ता बहुविरोधात्प्रयोजनामा- वाच नोक्ताः। मोगा (झ्या)न्यपरिकर्माणि मज तं स्वपथानुग । गणितज्ञ ज्ञतिलक कलमाननभक्तिग॥ अस्यार्थ:-कलमाननो गणेशः । तस्य भक्तिम्तां गच्छति जानातीति कलमाननभक्तिगः । तत्संबुद्धी हे कलभाननमक्तिग। स्वश्चासौ पन्थाश्च स्वपथः । वर्णाश्रमपरत्वेन प्राप्ताचारः । तमनुगच्छतीति स्वपथानुगः । ज्ञानां बुधानां सिलक इव तिलक, जतिलकः । एवंविध भो गणितज्ञ, अन्यपरि. कर्माणि प्रोज्य तं श्रीगणेशं मज । अत्राध्याये परिकर्माणि व्याख्या- स्यमानानीति सूचितम् । छत्रबन्ध श्लोकोऽयम् ॥ १० ॥ ११ ॥ 'अदानी व्यस्तविधिौराशिकादीनां संकलितज्ञानमन्तरेणासिद्धेः संक- लितादिपरिकर्माष्टकं तावदुच्यते । तत्रापि गुणनभननादेः संकलितव्यवकलित- ज्ञानमन्तरेण ज्ञातुमशक्यत्वात्तत्तत्करणसूत्रमिन्द्रवज्राधेनाऽऽह- कार्यः क्रमादिति । बह्वर्थसूचनात्सूत्रम् । तदुक्तम्- अल्पाक्षरमसंदिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् । अस्तोभमनवयं च सूत्र सूत्रविदो विदुः ॥ इति । अतः परं संख्यासंज्ञा आत्रियेणाऽऽह--संख्यायाः स्थानानामेकादिपरा- चन्तिा भष्टादश संज्ञाः पूर्वराचार्यैर्व्यवहारार्थ कृताः ॥ १० ॥ ११ ॥ ली०वि०-अथ संकलितव्यवकलितयोः करणसूत्रं वृत्ताधेनाऽऽह-क्रमादुत्क्रमतः क्रमेण न्युत्क्रमेण वा यथास्थानकमडकयोगः कार्यः। अन्तरं वियोगो वैवमेव कार्यम् ॥१२॥ १ग. 'धेन तावदाह । - - ·किरणम् ] कोलावती। भोशिका-अये पाले लीलावति मतिमति हि सहिसान द्विपञ्चद्वात्रिंशधिनवतिशताष्टादश दश । शतोपेतानेतानयुतवियुतांश्चापि वद मे यदि व्यक्ते युक्तिव्यवकलनमार्गेऽसि कुशला ॥ १३ ॥ ०वि०-एकादिस्थानस्थितानामङ्काना क्रमणोत्क्रमण वा योग. कार्योऽन्तरं वा । कथम् । यथास्थानकम् । स्थानमनतिक्रम्य वर्तत इति यथास्थानमेव यथास्थानकम् । एकस्थानमेकस्थाने योज्यं वियोज्यं वा । एवं दशकस्थाने दशकं शतादिस्थाने शतादीत्यर्थः । अत्रोपपत्तिर्गणनाक्रमः सव्यक्रमेणैव माव्यः सर्वत्र । अपस- व्यक्रमस्य शिष्टगर्हितत्वात् । एकादिसंज्ञानां वामक्रममन्तरेण गणनायाः सम्यक्रमो न संभवति । यथा १२३४ एषामङ्कानामकं महस्रं द्वे शते दश कत्रयं चत्वारश्चेति सम्यक्रमण गणना स्यात । लोकैरप्यनेनैव क्रमेणोच्यते न तु चत्वारस्त्रिंशद वे शते सहस्रमेकमित्युच्यते । = अपि च कालकीर्तनप्रयोगेऽपि पगर्धकल्पमन्वन्तर- युगवत्सरादिकं देशकीर्तनेऽपि द्वीपवर्षखण्डादिकं च स्थूलात्सूक्ष्ममित्यनेनैव क्रमे णोच्यते । एवमुच्यमाने गणनायाः सव्यक्रमस्थानानामङ्कक्रमो भवति । तस्मा- देकादिस्थानानां वामक्रमणकादिसज्ञेति समाचारः । शेषं योगवियोगादि स्पष्टम् ॥ १२॥ अत्रोदाहणं शिखरिण्याऽऽह-अये बाले लोलेति । अय इत्येवं कोमलाम. त्रणे । अये बाले लीला विलासः विद्यते यस्याः सा तत्संबोधनं लीलावति । मतिर्विद्यते यस्याः सा मतिमती। तत्संबोधन मतिमति । द्वौ च पञ्च द्वात्रि- इ.च्च विनवत्या अधिकं शतं त्रिनवतिशतम् । तच्च, अष्टादश च दश च । एतानङ्कानसहितामिश्रिताशतनोपेता ब्रुहि । तानेवायुताद्वियुताम्शोधितान् ब्रूहि । यदि त्वं व्यक्ते पार्टीगणिते युक्तियोंगो व्यवकलनं शोधनं तयोर्मार्गे कुशलाऽसि । सहितान् संधानं प्राप्तान् । कर्मणि क्तः । धातोहिः समोऽ. न्तलोपः ॥१५॥ - ली०वि०-अत्रोद्देशकः । अये संबोधने । हे बाले मतिमति ले लावति द्वयादीशता. न्तानङ्कान् सहितान्योजितान्वद । तानेव संयोजितान् षष्ट्युत्तरशतत्रयमितानयुत- वियुतानयुतादीनान्वद । यदि व्यक्ते स्फुटे युक्तिव्यवकलनयोः संकलनव्यवकलन- योर्मार्गे कुशला प्रवीणाऽसि ।। १३ ।। न्यासः-२।५।३२।१९३।१८।१०।१०० । संयोजनाज तं ३६० । - अपि चेत्यारभ्य 'सव्यक्रमस्थानानामङ्कक्रमो भवति' इत्यन्तो प्रन्यो ग. पुस्तके नास्ति ।

·१४ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- 1 गुणन.. न्यासः २।५।३२ । १९३ । १८ । १०।१०० । संयो. जनाज्जातम् ३६०। अयुता १०००० च्छोधिते जातम् ९६१० । इति संकलितव्यवकलिते ॥ अथ गुणनप्रकारः। गुणने करणसूत्रं सार्धवृत्तद्वयम्- गुण्यान्त्यमहू गुणकेन हन्यादुत्सारितेनैवमुपान्तिमादीन् । गुण्यस्त्वघोऽधो गुणखण्डतुल्यस्तैः खण्डकैः संगुणितो युप्तो वा॥१४॥ ०वि०-अथ वर्गादीनां गुणनसाध्यत्वात्तावद्गुणनं सार्धेन्द्रवज्रोपजातिकाम्यामाह- गुण्यान्त्यमङ्कमिति । भक्तो गुणः शुध्यतीति । इष्टोनयुक्तेनेति । गुणनाय योग्यो गुण्यते वाऽसौ गुण्यः । अन्ते भवोऽन्त्यः । दिगादित्वाद्यत् । गुणयतीति गुणकः । गुण्यस्य स्थानक्रमेणान्त्यमकं गुणकेन हन्यात् । गुणयेदिति यावत् । वधवाचकशब्देन पूर्वैर्गुणनस्याभ्युपगमात् । अन्ते भवोऽन्तिमः । अन्तयञ्चेती(ति- डिमचमत्ययः । उपगतोऽन्तिममुपान्तिमः । अत्यादयः कान्ताद्ययं द्वितीयये. ति तत्पुरुषः । उपान्तिम आदिर्येषां त उपान्तिमादयः । तानङ्कान्गुणकेनो. सारितेन स्थानान्तरे चालितेन हन्यात् । एवं सर्वस्मिन् गुण्ये गुणिते गुणन- फलं स्यात् । रूपगुणनमेतत् । अत्रोपपत्तिः । गुणस्त्वावृत्तितन्तुष्वित्यभिधानाद्गुणशब्दोऽवाऽऽवृत्तौ वर्तते । मतो द्विरावृत्तो द्विगुणस्त्रिरावृत्तस्त्रिगुण इत्यायुच्यते । एवं सत्येकेन गुणेनेक एकः। द्वाभ्यां गुण एको द्वौ । त्रिभित्रयः । चतुर्मिश्चत्वार इत्यादि । एकेन गुणो द्वौ ली०वि०-व्यवकलिते न्यासः२।५।३२।१९३ १८०१०११०० । अयुतात् १ शोधितमेत् ३६० । जातं ९६४० । इति संकलितव्यवकलिते । अथ गुणने करणसूत्रं सार्धवृत्तद्वयेनाऽऽह-गुण्यानां गुणनयोग्यानामङ्कानां मध्ये योऽन्त्यश्वरमोङ्कस्तं गुणकेन हन्याद्गुणयेत् । एवमुत्सारितेमायाग्राङ्काधस्तात्स्थापि. तेन....... उपान्तिमादीनन्त्यसमीपादिस्थितानङ्कान्गुणयेत्। गुणनप्रकारान्तरमाह- गुण्य इति । गुणखण्डतुल्यो गुण्योऽधोऽधः स्थाप्यः । गुण...... खण्डाः क्रियन्ते तावत्सु स्थानेषु गुण्यः स्थाप्यः । तैः खण्डकैर्गुण्यखण्डकैः संगुणितस्तावत्स्थान- स्थितो गुण्यो युतः कार्यः ॥ १४ ॥ १ ग. गुण्यतेऽनेनेति । २ घ. गुणेन द्वौ ।

·प्रकरणम् लीलावती। १५ - २ २ ४ ४ भक्तो गुणः शुध्यति येन तेन लब्ध्या च गुण्यो गुणितः फलं वा । द्विधा भवेडूपविभाग एवं स्थानैः पृथग्वा गुणितः समेतः ॥१५॥ इष्टोनयुक्तेन गुणेन निनोऽभीष्टनगुण्यान्वितवर्जितो वा ॥ १६ ॥ बु०वि०-दौ । द्वाभ्यां चत्वारः । त्रिभिः षट्। चतुर्भिरष्टो, इत्यादीनेकायङ्कानेका- दिमिर्दशान्तर्गुणयित्वा सर्वजनैः पठ्यन्ते । तद्यथा- ३ इत्यादि । एवं सुप्रसिद्धपाठेन प्रतिस्थानं गुण्ये गुणिते १ यथास्थानं संयोजिते गुणनफलं स्यादित्युपपन्नम् । ३ ६ ९ प्रकारान्तरमाह-गुण्यस्त्वधोऽध इति । गुणस्तु, अधोऽधो ८ १२ गुणकस्य खण्डाम्या खण्डेर्वा तुल्यः स्थाप्यः । ताभ्यां ५ १० १५ तेर्वा खण्डकैर्गुणितो युतो गुणनेन फलं वा स्यात् । १ १२ १८ रूपविभागगुणनान्तरं चैतत् । अत्रोपपत्तिः सुगमा ॥१॥ ७ १४ २१ विधानान्तरमाह-भक्तो गुण इति । गुणो येना- ८ ६६ २४ केन भक्तः सन्शुध्यति निःशेषो भवति तेनाङ्केन तया ९१४ २७ लब्ध्या च गुण्यो गुणितो वा फलं स्यात् । रूपविभाग- १० २० ३० गुण[नान्तरं चैतत् । अत्रोपपत्तिः । यो राशिम्यामङ्का- भ्या गुणितः स एव राशिस्तदङ्कघातगुणितश्च सम एव स्यात् । * यतो गुणकार्यों घातो गुणक एव स्यात् । अतो भक्तो गुण इत्याधू. हनीयम् । रूपाणा विभागो रूविमागस्तेन गुणनमेवं द्विधा भवेत् । गुण्य- स्त्वधोऽध इत्येकम् । भक्तो गुण इति द्वितीयम् । की०वि-गुणनं........ माह-मक्त इति । येन मानकेन भक्तो विभाजितो गुण्यः शुध्यति निःशेषो भवति तेन गुणेन लब्ध्या लाभेन भाजनलब्ध- तः फलं भवति । एवं रूपविभागो द्विधा भवेत् । पुनः प्रकारान्तरमाह--स्थानेरिति । गुणकस्य यावन्ति स्थानानि भव- न्ति तावद्भिः पृथग्गुणि.... पृथगेत्र स्थानान्तरस्वेन समेतः कार्यः । यथा पञ्चव्येकमिताङ्का एकगुणिताः । द्वाभ्यां चात्र गुणिताः पृथक् समे- तास्तावन्त एव भवन्ति । पुनर्गुणनप्रकारान्तरमाह-इष्टेति । इष्टेनाङ्केनोनो युक्तो वा यो गुणकस्तेन निघ्नो गुणितो गुण्य इष्टहतगुण्येनान्वितो वर्जितो वा कार्यः । इष्टोनगुण......इष्टहतगुण्यो युक्तः कार्यः । इष्टयुतगुण्यहननपक्ष इष्ट. * ख. ग. पुस्तकयोः 'यतो० स्यात् ' इति प्रन्थो नास्ति। १ ग. वा गुणने फ' । ३ ग, 'ते गु'। फलेन च गु......

·१६ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [ गुणन.- अबोदेशक:- बाले बालकुरङ्गालोलनयने लीलावति प्रोच्यता पञ्चत्र्येकमिता दिवाकरगुणा अङ्काः कति स्युर्यदि । रूपस्थानविभागखण्डगुणने कल्पाऽसि कल्याणिनि च्छिन्नास्तेन गुणेन ते च गुणिता जाताः कति. स्युर्वेद ॥ १७ ॥ न्यासः । गुण्यः १३५ । गुणक: १२ । बु०वि०-अथ स्थानगुणनप्रकारान्तरद्वयम.ह-स्थानेरिति । गुण्यः पृथक् प्रथग्गु. कस्य स्थानगुणितो यथास्थानं समेतो वा गुणने फलं स्यात् । एकस्थाने गुणित एकस्थाने योज्गः । दशकादिस्थाने गुणितो दशकादिस्थानेषु योज्य इत्यर्थः । उपपत्तिरत्र रूपविभ गगुणनातिदेशेन सुगमा । गुण्यः इष्टोनयुक्तेन गुणेन निघ्नोऽभीष्टगुण्येन क्रमशोऽन्वितवनितो गुणने फलं वा स्यात् । इष्टेनोने गुणे युक्तो युक्त ऊन इत्यर्थः । अत्रोपपत्तिः । इष्टेनोनेन युक्तेन वा गुणकेन गुण्यो गुणित इष्टघ्नगुण्यतुल्गो हनाधिकः स्यात् । अतस्तेनान्वितवर्जितः क्रियते ॥ १५ ॥ १६ ॥ अत्र गुणनेऽनन्तरवक्ष्यमाणमनने चोदेश शार्दूलविक्रीडितेनाऽऽह- बाले बालकुरङ्गेति । भो बाले बालश्चासौ कुरङ्गश्च तद्वलोले नयने यस्याः सा तथा । अर्थाद्वालमृगनयना । किं नयनयोः सादृश्यम् । लीला विद्यते यस्याः सा तत्संबोधनं तथा । कल्याणं मङ्गलं विद्यते यस्याः सा तत्संबोधनं तथा । पञ्चम्यकमिता अङ्का दिवाकरः १२ गुणाः कति स्युरिति प्रोच्यताम् । यदि त्वं रूपाणा यथागुणिताङ्काना स्थानानामेकदशशतादीना च विभागः खण्डैः शकलैः गुणनं खण्डगुणनं रूस्थान,वभ ग भ्या खण्डगणनं तस्मिन्विषये कल्याऽसि कुशलाऽसि । अत्र रूप द्विरूपान्तं द्रष्टव्यम् । तथा चोक्तं भर्तृहरिणा- आवृत्तिशक्ति भोऽयं वाक्य सकृदपि श्रुते । लिङ्गाद्वा तन्त्रद्वा विभागो व्यवतिष्ठते ॥ इति ।। १७ ॥ ली०वि० हनगुणहीनः कार्य इत्पर्यः ॥ १५ ॥ १६ ॥ अत्रोदाहरणम् । हे बाले बालमृगचञ्चलने लीलावति पञ्चश्येकमिताङ्काः १३५ यदि दिवाकर गुणास्तदा कति स्युस्तान्वद । वाक्यार्थस्य कर्मत्वम् । पश्य मृगो धावतीतिवत् । रूपविभागे स्थानविभागे खण्डगुणेन च स्वं चयदि कल्पा दक्षाऽसि ।........मोनी रोगदक्षयोरित्यभिधानात् । हे कल्याणिनि - = अयं श्लोको ग. पुस्तके नास्ति । १ स. प. क. ति, योनीत ।।

·प्रकरणम् ] लीलावती। १७ गुण्यान्त्यमद्दू गुणकेन हन्यादिति कृते जातम् १६२० । अथवा गुणरूपविभागे कृते खण्डे ४।८। आभ्यां पृथग्गुण्ये गुणिते युते च जातं तदेव १६२० । अथवा गुणकस्त्रिभिभक्तो लब्धम् ४ । एभिस्त्रिभिश्च गुण्ये गुणिते जातं तदेव १६२० । अथवा स्थानविभागे ते खण्डे १।२। आभ्यां पृथग्गुण्ये गुणिते यथास्थानयुते च जातं तदेव १६२० । अथवा न्यूनेन गुणकेन १० द्वाभ्यां २ च पृथग्गुण्ये गुणिते युवे च जातं तदेव १६२० । अथवाऽष्टयुतेन गुण केन २० गुण्ये गुणितेऽष्टगुणितगुण्यहीने च जातं तदेव १६२० । इति गुणनप्रकारः। घु०वि०-ततश्चायमर्थः:-रूपगुणने रूपविभागगुणने स्था विभागगुणने च कुशलाऽ- सीति । अथ भजन उद्देशकेन गुणनाज्जाता अङ्कास्तेन द्वादशमितेन गुणेन च्छिन्ना भक्ताः कति म्युरिति वद । रूपविभागादिगुणनान्याचार्येणैव स्पष्टं विवृतानि । एवं कपाटसंधिगुणनं तत्स्थानगुणनादीनि गुणनप्रकारान्तराणि सुधियोह्यानि । कपाटगेः संधिरिव गुणनं कपाटपंधिगुणनम् । तद्यथा-तिर्यगत्या यथाकोष्ठं संयोज्य जातं तदेव १६२० । तस्मिन्नेव स्थाने तिष्ठन्ति ते तत्स्थाना अङ्का- स्तेषां गुणनं तत्स्थानगुणनम् । तद्यथा-गुण्यादधो गुणकं संस्थाप्य तयोरेकस्थाने- नैकस्थानं गुणयित्वाऽधः स्थाप्यम् । ततो वज्राभ्यासवद्दशकस्थानेनकस्थानं गुण- यित्वा संयोज्य पूर्वस्थापितस्य पङ्क्तौ स्थाप्यम् । ततः शतस्थानेनैकमेकस्थानेन शतं दशकं दशकेन संगुण्य संयोज्य पूर्ववत्स्थाप्यम् । एवमन्यान्यपि स्थाना- नि । एवं कृते पङ्क्तिर्गुणनफलं स्यात् । एतन्महदाश्चर्यरूपं पारम्पर्योपदेशं विना मन्दधीभितुिं न शक्यते । एवमन्येऽपि गुगनप्रकाराः सुधीभिश्चिन्न्याः । ॥ १७ ॥ ली०वि०-ते च गुणिता अङ्का यदि तेनैव गुणेन च्छिन्ना हृतास्तदा कतीत्यपि वदेति भागहारप्रश्नः । न्यासः । गुण्यः १३५ । गुणकः १२ । गुण्याङ्कमकं गुणकेन हन्यादिति कृते जातं १६२० । अथवा गुणस्य १२ रूपविभागे खण्डे कृते ।। आम्यां पृथग्गुण्ये गुणिते युते च जातं तदेव १६२० । अथवा खण्डे ५।७ वा १०।२ वा ९।३ तथाऽपि तदेव १६२० । अथवा गुणके त्रिभिर्भते लब्धं ३४ १ ग. 'स्थानमकस्थानेन दशकस्थानं संगुण्य सं"। ३ ·१८ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [ मागहार- अथ भागहारः । भागहारे करणसूत्रं वृत्तम्- भाज्याधरः शुध्यति यद्गुणः स्यादन्त्यात्फलं तत्खलु भागहारे। समेन केनाप्यपवर्त्य हारभाज्यौ भजेद्वा सति संभवे तु ॥१८॥ अत्र पूर्वोदाहरणे गुणिताडूनना स्वगुणच्छेदानां भागहारार्थ न्यासः । भाज्य: १६२० । भाजक: १२ । भजनारलब्धो गुण्य: १३५। अथवा भाज्यहारी त्रिभिरपवर्तितौ ५४० । चतुर्मिी ४०५। ४ ३ स्वस्वहारेण हृते फलं तदेव १३५ । इति भागहा। चु०वि०-अथ गुणनजफलाद्भजनेन गुण्यगुणकयोरन्यतमज्ञानाद्गुणनानन्तरं भजनमुपजात्याऽऽह - माज्याद्धरः शुध्यतीति । भन नाय योग्यो भज्यते वाऽसी माया। मन विभागसेवनयोः। हरतीति हरः। अन्त्याद्राज्य- स्थानाधेनाङ्केन गुणो हरः शुध्यति तद्भागहारे फलं स्यात् । एवं हरयुत्ताय पुनः पुनः । यद्वा केनापि समेन तुल्येनाङ्केन हारभाज्याव- पवर्त्य निःशेष यथा तया भक्त्वा मजेत् । अपवर्तनसमवे सत्येवं भाज्यहारयोः केनाप्यङ्केन निःशेषभननमपवर्तनमित्युच्यते पूर्वैः । अत्रोपपत्तिः- रूपगुणनो. पपत्तिय॑त्यासेन सुगमा ॥ १८ ॥ लीवि-तथाऽपि तदेव १६२० । अथवा स्थानविभागे खण्डे १।२ । भाम्या पृथग्गुण्ये गुणिते यथास्थानं युते च जातं तदेव १६२० । अथवा-इष्टं २ । एत. दूनगुणेन १० । आभ्यां पृथगुण्ये गुणिते युते च जातं तदेव १६२० । अथवा- इष्टं २ । अनेन युतो गुणकः १४ । आम्या पृथगुण्ये गुणिते वियोजिते च जातं तदेव १६२० । इति गुणनम् ।। १७ ॥ अय भागहारे करणसूत्रं वृत्तम् । अन्त्याद्राज्यादङ्कायद्गुणो हरः शुध्यति गच्छति तत्फलं भ गहारे बोध्यम् । उत्सारितेन हरेण भाज्यस्योपान्तिमादय एवं हार्याः । प्रकारान्तरमाह-केनापि समेनाङ्केन हारमाज्यावपवर्त्य सति संभवे हारेण भाज्यं भनेत् । भ ज्यहारयोस्तुल्याङ्कनापवर्तनसंभव एवं विधेयमित्यर्थः । उदाहरणं स्पष्टम् । अत्र पूर्वोदाहरणे गुणिता कानां स्वगुणच्छेदानां न्यासः १६२० ॥१२॥ भाजनालब्धो गुण्यः १३५ । अथवा भाज्यहारी त्रिभिरपवर्तितौ १४०। ४ । चतुर्भिर्वा ४०५। ३ । स्वस्वहारेण हतो जातं तदेव १३९ । इति भागहारः ॥१८॥ १ ग. हियतेऽनेनेति हरः । यद्वा हरति लब्धं गृह्णातांति हरः।

·प्रकरणम् ] कीलावती। १९ अथ वर्गः। । घर्गे करणमूत्रं वृत्तट्यम् । समद्विघातः कृतिरुच्यतेऽथ स्थाप्योऽन्त्यवर्गो द्विगुणान्त्यनिनाः। स्वस्वोपरिष्टाच तथाऽपरेऽङ्कास्त्यक्त्वाऽन्त्यमुत्सार्य पुनश्च राशिम् ॥ खण्डद्वयस्याभिहतिईिनिनी तत्खण्डवगैक्ययुता कृतिर्वा । इष्टोनयुग्राशिवधः कृतिः स्यादिष्टस्य वर्गेण समन्वितो वा ॥ चु०वि०-अथ वर्गस्य गुणनविशेषात्मकत्वावगेमुपजातिकाद्वयेनाऽऽह-सम- द्विघातः कृतिरिति । खण्डद्वयस्याभिहतिरिति । समयोस्तुल्ययोर्द्वयोर्धातः कृतिर्वर्ग इत्युच्यते । पारिभाषिकीयं संज्ञा । प्रकारान्तरमाह-अथ स्थाप्योऽन्त्यवर्ग इति । यस्य वर्गः क्रियते तस्यान्त्यस्थानस्य वर्गः स्वोपरि स्थाप्यः । अपर उपा- न्तिमादयो द्विगुणेनान्त्येन निघ्नाः स्वस्य स्वस्योपरिष्टात्स्थाप्याः । अन्त्यं त्य. क्वा शेषं राशिमुन्सार्य पुनरेवं कुर्यात् । एवं सर्वाङ्कत्यागे जाते राशिरुत्पद्यते । अथ विकल्पार्थे । अत्रोपपत्तिः-स्थानगुणनेनाव्यक्तरीत्या स्थानत्रयस्थिताङ्कस्य वर्गे क्रियमाणे शतस्थाने या १ दशकस्थाने का १ एकस्थाने नी १ । एषां पक्तिः, या १ का १ नी १ । गुण्यः पृथग्गुणकखण्डसमो निवेश्य इत्यादिना जातो वर्गों याव १ याकामा २ यानीभा २ काव १ कानीभा २ नीव १ । अत्र प्रथमस्थानेऽन्त्यवर्गः । द्वितीयतृतीयस्थानयोर्द्विगुणान्त्यनिघ्नो कालकनील- को । अतः । स्थाप्योऽन्त्यवर्गों द्विगुणान्त्यनिघ्नाः स्वस्वोपरिष्टाच्च तथा परेड- का! ' इति चतुर्थस्थाने कालकवर्गः । पञ्चमे द्विगुणकालकनिघ्नो नीलकः । ली वि०-वर्गे करणभूत्रं वृत्तद्वयम् । समद्विघातः कृतिरुच्यते । समयोस्तुल्ययो- ईयोरङ्कयोर्विघातः । परस्परगुणनं कृतिर्वर्गः । प्रकारान्तरमाह-स्थाप्य इति । अन्त्य- स्याङ्कस्य वर्गः स्थाप्यः । अन्त्योपरीति शेषः। द्विगुगान्त्यनिध्ना द्विगुणेनान्त्याङ्केन निध्ना गुणिताः । अपरेऽड्काः स्वस्वोपरिष्टात्स्थाप्याः । अन्त्यं त्यक्त्वा राशिमुन्सार्य पुनः स्थाप्योऽन्त्यवर्ग इत्यादिविधिविधेयो यावत्समाप्ति । एवं वर्गसिद्धिः । प्रका- रान्तरमाह-खण्डद्वयस्येति । खण्डद्वयस्याभिहतिर्विनिम्नी द्विगुणा विधेया। यस्या- कस्य वर्गश्चिकीर्षितस्तस्य स्वेच्छया खण्डद्वयं कृत्वा तत्खण्डद्वयमन्योन्यं ह- त्वा तत्पुनर्द्विगुणं कार्यमित्यर्थः । प्रकारान्तरमाह-इष्टेति । इष्टोनयुग्राशिवध इष्टस्य वर्गेण समन्वितो वा कृतिः स्यात् । इष्टेनोनयुनौ यो राशी तयोः पर- स्परं वधो गुणनं ६ इष्टस्य वर्गेण युतो वर्गः स्यात् । वर्गराशिरिष्टेनोनः पृथ- ग्युतश्च कार्यः । तयोर्घातं कृत्वेष्टवर्गेण योजयेदित्यर्थः ।। १९ ॥ २० ॥ , ग. 'तः समद्विघातः ।

·बुद्धिविलासिनीलीलावती विवरणटीकाभ्यां समेता- [वर्ग-- अत्रोदेशक: सखे नवानां च चतुर्दशानां ब्रूहि त्रिहीनस्थ शतत्रयस्य । पश्चोत्तरस्याप्ययुतस्य वर्ग जानासि चेद्वर्गविधानमार्गम् ॥ २१ ॥ न्यासः ९।१४ । २९७ । १०००५ । एषां यथोक्तकरणेन जाता वर्गाः ८१ । १९६ । ८८२०९ । १००१०००२५ । बु०वि०-षष्ठे नीलकवर्गः । अतोऽन्त्यं त्यक्त्वा राशिमुत्सार्य पुनरेवमित्युक्तम् । स्थानगुणनेन कृतवर्गवायथास्थानयोगे कर्तव्ये राशिमुत्तात्युपपन्नम् । प्रकारान्तरमाह-खण्डद्वयस्येति । स्पष्टार्थम् । एवं खण्ड त्रयस्यापि योजनीय. म् । तथा हि-खण्डत्रयस्य परस्परराशिहतीनां युतिः । तद्यथा-प्रथमद्वितीययोः प्रथमतृतीययोद्वितीयतृतीययोश्च खण्डयोर्धातास्तेषां युतिदिनिघ्नी । तेषा खण्डाना वगैक्येन युता कृतिः स्यात् । अत्रोपपत्ति:-रूपविभागगुणनेनाव्यक्तरीत्या राशे रूपविभागेन कृतयोः सण्डयोः प्रमाणे या १ का १ । अनयोयोंगे राशिस्तस्य वर्गो याव १ याकामा २ काव । अत्र खण्डवई द्विनिम्नी खण्डा- भिहतिश्वास्ति । अत उक्तं खण्डद्वयस्याभितिरित्यादि । एवं खण्डत्रयस्य वर्गः, याव १ काव १ नीव १ याकामा २ यानीभा २ कानीमा २ । अत्रापि खण्डत्रयवर्गाः । खण्डत्रयस्य परस्पराभिहतयो द्विघ्नाश्च सन्त्यतस्तत्रैवोक्तम् । प्रकारान्तरमाह-इष्टोनेति । एकत्रेष्टोनो राशिरन्यत्रेष्टयुक्तस्तयोर्धात इष्टस्य वर्गेण युतो वर्ग: स्यात् । अोपपत्ति:-अव्यक्तमार्गेण राशि १ इष्टं का १ । अनेनोनयुतो राशी या १ का १ या १ का १। अनयोधो याव १ काव । अयमिष्टकालकवर्गयुतो धनर्णयोरन्तरमेव योग इति कृते राशिवर्ग एव भवति । अत उक्तमिष्टोनयमाशिवध इत्यादि । अत्रोद्देशकमुपनात्याऽऽह-सखे नवाना- मिति । स्पष्टार्थम् ॥ १९ ॥ २० ॥ २१ ॥ ली०वि०-अत्रोद्देशकः । हे सखे नवाना चतुर्दशाना तथा त्रिहीनस्य शतत्रयस्य सतनवत्युत्तरशतद्वयस्य तथा पञ्चाधिकस्यायुतस्य च वर्ग ब्रूहि । यदि वर्गविधानमार्ग नानासि । वर्गमूल एवं न्यासः ९।१४।२९।७।१०००१। एषां यथोक्तकरणेन जाता वर्गाः ८१।१९६४४२०९।१००१०००२५। अथ नवानां खण्डे ४ । ५। अनयोराहतिः २०। द्विनिनी ४०। तत्खण्डयोः ४ । ५ वर्गी १९।२५। एतयो. रैक्यं ४१। तेन युता १०। जाता नव कृतिः ८१ सेव । अथवा खण्डे ४ । ५। अनयोराहतिः १८ द्विनी ३६। तत्खण्डयोः ३६। वर्गों ९:३६। तदेक्यं ४५ तधुता ३१ । नाता सेव कृतिः ८१ । १ ग. रेवं कुर्यादिस्य।

·प्रकरणम् । कीलावती। २१ अथवा नवानां खण्डे ४ । ५ । अनयोराहतिः २० । द्विघ्नी ४० । तत्खण्डवगैक्येन ४१ युता जाता सैव कृतिः ८१ । अथवा चतुर्दशानां खण्डे ६।८। अनयोराहति: ४८॥ द्विघ्नी ९६ । तत्खण्डव! ३६ । ६४ । अनयोरक्येन १०० युता जाता सेव कृतिः १९६ । अथवा खण्डे ४ । १० तथाऽपि सेव कृतिः १९६ । अथवा राशिः २९७ । अयं त्रिभिरूनः पृथग्युतश्च २९४ । ३.० । अनयोर्यातः ८८२०० त्रिवर्ग९युतो जातो वर्गः स एष ८८२०९ । एवं सर्वत्र । इति वर्गः । अथ वर्गमूलम् । वर्गमूले करणसूत्रं वृत्तम् । त्यक्त्वाऽन्त्याद्विषमाकति द्विगुणयेन्मूलं समे तद्धृते त्यक्त्वा लब्धकृति तदायविषमाल्लब्धं विनिम्नं न्यसेत् । पऋत्यां पङ्क्तिहते समेऽन्यविषमात्यक्त्वाऽऽनवर्ग फलं पक्त्यां तद्विगणं न्यसेदिति मुहुः पङ्क्तेर्दलं स्यात्पदम् । चु०वि०-अथ वर्गमूलेन वर्गराशेमलराशिपरिज्ञानं स्थादतो वर्गानन्तरं वर्गमूलं शार्दूलविक्रीडितेनाऽऽह-त्यक्त्वाऽन्त्याद्विषमादिति। वर्गराशेविषमसमस्थाने ऊ तिर्यग्रूपं पिहूनयित्वाऽत्याद्विषमस्मानास्कृति का पिशोध्य तत्कृते राशि द्विगुणयेत् । तदादिसमस्थाने तेन द्विगुणमूलेन हृते यल्लब्धं तस्य कृतिवसम स्थानादादी यद्विषमस्थानं तस्मात्यक्त्वा लब्ध द्विगुणं पूर्वमूलस्य पत्या न्यसेत् । तदादिपङ्क्त्या तदादिसमस्थाने हृतेऽन्यविषमात्तदादिविषमस्थाना- लीव०-अ५ चतुर्दशाना खण्डे ६।। अनयोराहतिः ४८। द्विनिनी ९६। तत्व. ण्डयो ६ । ३६ । ६४ । तदेयं १०० । तद्युता ९६ सेव चतुर्द- शकृतिः १९९ । अथवा चतुर्दशाना खण्डे १० । ४ । जनयोराहति: ४० । द्विनिनी ८० । खण्डयोः १० । ४ वा वर्गो १०० । १६ । तदेक्यं १०० १६ । तद्यता ८० । सेव कृतिः १९ । अथवा राशि: २९७ । अयं निमिरू]नः २९ । पृथग्युतश्च ३०० । अन पोतिः ८८२०० । त्रिवर्ग९युतो जातो वर्ग: स एव ८८२०९ । एवं सर्वत्रापि वर्गः ॥ २१ ॥ वर्गमूले करणसूत्रं वृत्तम् । अन्त्याद्विषमादयुग्मा कास्कृति व त्यक्त्वा यो गच्छति वर्गस्तं त्यक्त्वा तद्वर्गमूलं गणयेत् । समे विषमाग्रिमेऽके तद्धते तेन . ग. तया प.।

·२२ बुद्धिविकासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेवा- [वर्गमू- पु०वि०-दाप्तस्य वर्ग त्यक्त्वा तत्फलं द्विगुणं पडक्त्यां न्यसेदिति पुनः पुनः । एवं या पङ्क्तिस्तहलं पदं मूलराशिः स्यात् । अथवा गृहीतलब्धानां पङ्क्तिरेव पदं स्यात् । अत्रोपपत्तिद्वितीयप्रकार- व्यत्ययेन । तयथा--अन्त्यस्य वर्गः स्थाप्यः । अपरेऽङ्का द्विगुणान्त्यनिघ्नाः स्वस्वोपरिष्टात्स्थाप्याः । अन्त्यं त्यक्त्वा राशिमुत्सार्य, एवं पुनरपि क्रियमाणे धर्मराशेविषमस्थानेषु मूलराशिस्थानानां वर्गाः सन्ति । ततोऽन्त्यं त्यक्त्वा राश्युत्सारणे कृते पुनरन्त्यवर्ग स्थापिते वर्गस्थानानां स्थानकान्तरत्वं स्यात् । तानि विषमस्थानान्येव । अतोऽन्त्याद्विषमान्कृति त्यक्त्वेत्युक्तम् । तत्कृतेर्मुलं मूलराशेरन्त्यस्थानं स्यात् । अ५ वर्ग क्रियमाणे द्विगुणान्त्यनिघ्ना उपान्तिमादयः स्थापितास्ते सम- स्थानेष्वेव । अतस्तेनाकेन द्विगुणेन समस्थानराशौ हुने मूलराशेरुपान्तिमस्थान लभ्यते । अन्त्यं त्यक्त्वोत्सारणे कृते पुनरन्त्यवर्गः स्थाप्यः । एवं क्रियमाणे मूलराशेरुपान्तिमवर्गः स्थाप्यते । अत उक्तम् - त्यक्त्वा लब्धकृति तदादि- विषमादिति । तद्विगुणं पङ्क्त्यां न्यम्य तया पत्या समे हृते पूर्ववन्मूलराशे. रुपान्तिमस्थानं लभ्यते । एवं मुहुः कृते लब्धानां पङ्क्तिर्मूलराशिः स्यात् । यद्वा-भागहारपङ्क्तेदलं स एव स्यात् । यतस्तान्येव लब्धानि द्विगुणानि हर- पङ्क्तौ स्थाप्यन्ते । अथ मूले गृहीते यदि शेष स्यात् । तस्मान्मूलराश्यधः षष्टयंशार्थ. मुक्तमाय:- मूलावशेषकं सैकं पष्टिनं विकलान्वितम् । द्वियुतं छेदसंयुक्तं मूलाधः षष्टिभागकाः ॥ इति । आसन्नमूलप्रायमेतत् । अल्पराशौ सति स्थूलमेतत्स्यात्तदा वर्गराशिं षष्टिवर्गेण संगुण्य तन्मूलं षष्टिमक्तं मूलराशि: स्यात्, इत्यादि सुधीमिश्चिन्त्यम् ।। २२ ॥ ली०वि०-द्विगुणमूलेन हृते सति यल्लब्धं तस्य कृति तदादिविषमात्समादिभूतो यो विषमोऽङ्कम्तस्मात्त्य....यित्वा छब्धं द्विनिघ्नं पड्क्त्यां न्यसेत् । ततः समेऽङ्के पङ्- क्तिहते पङ्क्त्या विभक्ते सति यल्लब्धमन्यविषमान्त(न्ता)दादिविषमादातवर्गमावस्य लब्ध[स्य] वर्ग त्यक्त्वा तत्फलं लब्धं द्विगुणं पड्क्त्यां न्यसेदिति मुहुः । एवं समे तद्धृत इत्यादिविधिः पुनः पुनर्यावदन्तं कार्यः । पङ्क्तेदले यो पङ्क्तिर्माता तदर्ध पदं वर्गफलं स्यात् ॥ २२॥ १ ग. सेत् । इति मुहुः । तद्यथा-पतिहृते समे सति, अन्यविषमादाप्तवर्ग त्यक्त्वा वस्फलं द्विगुणं पड्क्यां न्यसेदि । २ स. ग, घ. स्थापना ।

·प्रकरणम् लीलावती। अत्रोदेशक:- मूलं चतुर्णी च तथा नवानां पूर्व कृतानां च सखे कनीनाम् । पृथक्पृथवर्गपदानि विद्धि बुद्धर्विवृद्धिर्यदि तेऽत्र जाता ॥ २३ ॥ न्यासः ४।०१।१९६।८८२०९.१००१०००२५ । लब्धानि क्रमेण मूलानि २।३।९।१४।२९७।१०००५ । इति वर्गमूलम् । अथ घनः। घने करणसूत्रं वृत्तत्रयम् । समत्रिघातश्च घनः प्रदिष्टः स्थाप्यो धनोऽन्त्यस्य ततोऽन्त्यवर्गः । आदित्रिनिनस्तत आदिवर्गरूयन्त्याहतोऽथाऽऽदिघनश्च सर्वे ॥२४॥ बु०वि०--॥ २३ ॥ अब घनस्यापि समत्रयघातात्मकत्वन गुणनभेदात्मकत्वात्समद्विघातात्मकव. र्गकथनानन्तरं समत्रिवातरूपं मनमुपजातिकाद्वयेनाऽऽह - समत्रिवातश्चेति । स्थानान्तरत्वेनेति । समानां नुख्यानां पयाणा वानी चनः प्रदिष्टः । पारि. भाषिकीयं संज्ञा । अथ प्रकारान्तरम्-स्थाप्यो वनोऽन्त्यायेति । अन्त्यस्य घनः स्थाप्यः । ततोऽन्त्यवर्गः स्थाप्यः । कथंभूतः । आदित्रिनिम्नः । तत आदिवर्गः स्थाप्यः । कथंभूतः । व्याहतः, अन्त्याहतश्च । अथाऽऽदिघनः स्थाप्यः । एवं सिद्धानि चत्वारि खण्डानि । ते सर्वे स्थानान्तरत्वेन युता घनः स्यात् । आदेर्यावन्ति स्थानानि तत्तुल्यस्थानान्तरेण मेलयदित्यर्थः। तत्र प्रथममारभ्य मेलने सत्यक्रमेण मेलयेत् । अन्त्यमारम्य वा मेलने वामक्रमेण मेलयदिति । अत्राऽऽयन्तकलानमाह- प्रकल्प्येति । यस्य घनः क्रियते तदाशेः स्थानानां खण्डद्वयं प्रकल्प्य ततोऽन्त्य. ली०वि०-अत्रोद्देशकः । हे सखे चतुर्णा तथा नवानां तथा पूर्व कृतानां कृतीनां नवादि- वर्गाणां पृथक् पृथग्वर्गपदानि वर्गमूलानि विद्धि जानीहि । यदि तेऽत्र वर्गमूले बुद्धवि. वृद्धिांता । न्यासः ४ । ९ । ८१ । १९१ । ८८२०९ । १००१००० २५ । लब्धानि क्रमेण वर्गमूलानि २ । ३ । ९ । १४ । २९७ । १०००१ । इति वर्गमूलम् ।। २३ ।। १५. 'न्तरत्वेन में।

·बुद्धिषिलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समता- [पम- स्थानान्तरत्वेन युता घनः स्यात्प्रकल्प्य तत्खण्डयुगं ततोऽन्स्यम् । एवं मुहुर्वर्गधनमसिद्धावायाङ्कतो घा विधिरेष कार्यः ॥ २५ ॥ खण्डाश्यां वाऽऽहतो राशिस्त्रिघ्नः खण्डघनैक्ययुक् । वर्गमूलघनः स्वघ्नो वर्गराशेर्घनो भवेत् ॥ २६ ॥ ०वि०-मेकं खण्डं प्रकल्पयेत् । अर्थादन्यत्खण्डमादि च प्रथम स्थानमादि- द्वितीयमन्त्यमिति यावन् । स्थानान्तरत्वेन युता इति वक्ष्यमाणत्वात्स्थानविमागे- मात्र खण्डद्वयं कर्तव्यमिति योजनीयम् । रूपविभागे त्वाद्यन्त्यकल्पनस्यासंभ- वाच । एवं मुहुः . तथा हि- स्थाप्यो घनोऽन्त्यस्येत्यत्रान्त्यस्य द्वयादिषु स्थानेषु सत्सु तस्यापि खण्डद्वयमाद्यन्त्यो प्रकरुप्येवमेव घन: प्रकर्तव्यः । तत्रा- प्यन्त्यस्य घने कर्तव्येऽन्त्यस्य द्वयादिस्थानसद्भावे तत्खण्डद्वयमाद्यन्त्यो प्रकल्प्य घनः साध्य इति । एवमादिघनेऽपि । एष पूर्वोक्तो विधिवर्गप्रसिद्धौ घनप्र. सिद्धौ वा विषय आद्य तो वा कार्यः। तत्र वर्गप्रसिद्धी यथा- आदिवर्गः स्थाप्यः । अपरेऽङ्का उपान्तिमादयो द्विगुणादिनिघ्नाः स्वस्वोपरिष्टात्स्थाप्याः। आदि त्यक्त्वा राशिमुत्सार्य पुनरेवमिति । धनप्रसिद्धौ यथा-आदर्घनः स्था- प्यः । ततोऽन्त्यनिघ्नश्चाऽऽदिवर्गः स्थाप्यः । ततोऽन्त्यवर्गलयाहतः स्थाप्यः । ली०वि०-घने करणसूत्रं वृत्तत्रयम् । समेति । समानां त्रयाणामङ्कानां घ.तो घनः पदिष्टः । प्रकारान्तरमाह-अन्त्यस्य घनः स्थाप्यः । ततोऽन्त्यवर्ग आदित्रिनिघ्न आदिना निमिश्च गुणितोऽन्त्यवर्गः स्थाप्यः तत आदेर्वर्गस्यन्ताहत- त्रिभिरन्त्येन च गुणितः स्थाप्यः । अथाऽऽदिघनश्च स्थाप्यः । एते सर्वे स्थानान्तरत्वेनैकैकस्थानभेदेन युताः सन्तो धनः स्यात् । ततस्तत्खण्डयुगमन्त्य- मादि च प्रकरप्य ततोऽन्यवर्ग आदित्रिनिघ्न इत्यादिविधिर्मुहुः कार्यः । एवं कृते वर्गधनी प्रसिद्धौ । आद्याकतो वा एष विधिः कार्यः । स्थाप्योऽन्त्यवर्ग इत्यादि- वगविधिः । स्थाप्यो घनोऽन्त्यस्येत्यादिघनविधिश्वाऽऽद्याङ्कतो वा विधेय इति भावः । घने प्रकारान्तरमाह-खण्डाम्यामिति । राशेर्धनः खण्डाम्यां राशेः स्वेच्छया कृतं खण्डद्वयेन हतो गुणितः कार्यः । आदावेकेन खण्डेन • ततो द्वितीये. न० ततस्त्रिघ्नः • त्रिगुणितः कार्यः । ततः खण्डघनैक्ययुक्. खण्डयोर्घनौ तयोर्यदेक्यं तेन युग्युक्तः कार्यः ० । एवमपि घनो भवति । पुनराशेषने प्रका- प्रकारान्तरमाह-वर्गमूलघन इति । वर्गस्य मूलं तस्य यो घनः स स्वप्नः स्वगु- णितः सन् वर्गराशेषनो भवेत् ॥ २६ ॥ १ ग. 'नखण्डमा ।

·प्रकरणम् ] क्रीलावती। २५ अत्रोदेशकः । नवघनं त्रिघनस्य घनं तथा कथय पञ्चघनस्य घनं च मे । घनपदं च ततोऽपि घनात्सखे यदि घनेऽरित घना भवतो मतिः॥२०॥ भ्यासः ९ । २७ । १२५ । जाताः क्रमेण घनाः ७२९ । १९६८३ । १९५३१२५ । . .. चु०वि० --अथान्त्यघनः स्थाप्यः । सर्वे पूर्वोक्तसव्यवामक्रमव्यत्ययेन स्थानान्तर त्वेन युता धनः स्यादिति । अत्रोपपत्ति.-स्थानविभागगुणेनाव्यक्तयुक्त्या राशि- स्थानानां खण्डे कृत्वाऽन्त्यं खण्डं या १ प्रथमखण्डं का १ । अनयोयोगो राशिः, या १ का १ । अस्य घनः, याघ १ यावकाभा ३ याकावमा ३ काघ १ । इमानि घनस्य स्थानात्मकानि चतु खण्डानि । तत्र प्रथमखण्डमन्त्यघनः । द्वितीयमन्त्यवर्गाद्ययोर्घातस्त्रिघ्नः । तृतीयमादिवर्गान्त्योर्धातस्त्रिघ्नः । चतुर्थमा. दिघनः । एतेषां खण्डानां स्थानात्मकत्वात्स्थानान्तयन योगो धनः स्यात् । भत उक्त स्थाप्यो पनोऽन्त्यस्येत्यादि । स्थानान्तरत्वं त्वादेर्यावन्ति स्थानानि तावत्स्थानान्तरत्वेनैव । यतोऽङ्कस्थानानामुपचय आदिमारम्यैव । यस्मिन्विधावाद्यङ्कतः क्रियमाणे तान्येव खण्डानि व्यत्ययेनोत्पद्यन्ते । अतः स्थानान्तरत्वेन तेषां व्यत्ययेन यो योगः स एव घनः स्यादिति । इत्यादयोऽनयेव परिभाषया गुणमेदाः शास्त्रान्तरतो बोद्धव्याः । तद्यथा- तुल्यानां चतुर्णी घातो वर्गवर्गः । पञ्चानां घातो वर्गधनघातः । षण्णां घातो वर्गधनो धनवर्गों वा। सप्तानां घातो वर्गवर्गधनयोतिः । अष्टानां घातो वर्ग- वर्गवर्गः । नवानां घातो घनघनः । एवमन्येऽप्यमह्याः ॥ २६ ॥ अथ धनस्य घनमूलोद्देशकं द्रुतविलम्बितेनाऽऽह-नवघनमिति । स्पष्टार्थम् । अथ घनस्यैव प्रकारान्तरमनुष्टुभाऽऽह-खण्डाभ्यां वेति राशे रूपविमागेन द्वे खण्डे कृत्वा ताभ्यां खण्ड भ्यां हतो राशिस्त्रिघ्नः । तयोरेव खण्डयोनिक्येन, युतो वा घनः स्यात् । अथ वर्गगतो राशिश्चेत्तदा तन्मूलस्य धनः स्वघ्न इति वर्गीकृतो वर्गराशेर्वा घनः स्यात् । अत्रोपपत्तिः । अव्यक्तयुक्त्या राशे रूप- की वि०-अत्रोद्देशकः । हे सखे नवाना घनं कथय । तथा विधनस्य सप्तविंशतेनं वद । तथा पश्चघनस्य पञ्चविंशत्युत्तरशतस्य घनं १२५ । ततोऽप्युक्ताघनादनपदं घनमूलं वद । यदि तव धने मतिः घना इता प्रवीणाऽस्ति । न्यासः ९ । २७ । १२५ । जाताः क्रमेण घनाः ७२९ । १९६८३ । १९१३१२९ । यथा नवानां खण्डे ४ । १ राशिः ९ चर्गुणः

·बुद्धिविलासिनीलीकाक्वीविकरणटीकाभ्यां समेवा-
अथवा राषिः ९ । अस्य खण्ड ४।५। आभ्यां हतास
त्रिनः ५४० सावन १६९ जाने घन २९ ।
अथवा राशिः २७ । अस्य खण्डे २० ।७। आभ्यां इसनिघव
११३४० । खण्डयनैक्येन ८३४३ युतो जातो धनः १९६८३ ।
अथवा राशिः ४ : अस्य मूलम् २ । अग्य घना ८। अयं स्वतो
जाणाधमा ६४।
अथवा राशिः ९ । अस्य पूलम ३ । अस्य घनः २७ । अस्य वर्गों
जालो माना थना ७२९ । य एष वर्गराशिघनः स एष वर्गमूलधनवर्गः ।
इति घनः।
।
बुध-विभागेन खडयोः प्रमाणे या १ का १ । अनयोर्योगों सशिः, या १ का
१मस्य घना, चाप १ यावापा १ याकावभा३ काष १ । चतुःखण्डा-
'त्मको धनोऽयम् । अत्र प्रथमान्ल्पखण्ड राशिखण्डनौ वर्तते । राशिखण्डा-
स्या हतो राशिस्त्रिघ्नो मध्यखण्ड भवतः । अतः खण्डाम्यां वा हतो राशिस्विनः
खण्डघक्ययुग्धनः स्यादित्युपपन्नम् । वर्गमूलेति । यतस्तुल्यानां षण्णां घातो
घनवर्गों वर्गधनो वा स्पादित्युक्तं प्राक् , भतो . यावानेव धनवर्गस्तावानेव
बर्गधन इति । तस्य वर्गमूलं घने घनमूलं वर्गः स्यात् । अ उक्त वर्गमूलधनः
स्वानो वर्गराशेषनो भवेत् ' इति ।। २७ ।।
की कि-१ ततोऽयं पञ्चगुणः १८० अयं विप्रः ९४० खण्डे १।५ अनयोनी
१४११२५ मनोरक्यं १८९॥ तेन युक्तोऽयं ५४० जातो नवानां धमः ७१९।
RAP खण्डे २ । ७ वा ३ । १ तथाकृते स एव घनः ७२९ । अत्र मिल
राशिः२७ । अस्य खण्डे २०।७१ माम्या हतो राशिः ३७....त्रिनः १९३१०।
सो ३४३ युखो मातो धनः १९६८३ । अपर वर्गसशिः।
तस्य मूलं २ तस्य घः । अयं स्व. ८ मुणितः १ मावाणी पE RAT
राशिः : अस्य मूलं १ । अस्य बनः १७ । अस्प वर्गो मोतो नकानां धमः ७२९ ।
व एव धनवर्गः स एव धनवर्गः । स एव वर्मन इस्यर्थः । एषमन्यदपि ।
घनः ॥ २॥

·करन] कीकाली। अब घनमूळे करणमध्यम् । आयं धनस्थानमथाघने द्वे पुनस्वथाऽन्त्यायनको विशोध्य । घनं पृथस्थं पदमस्य कृत्या त्रिघ्न्या तदाय विभजेकलं तु॥२८॥ बु०वि०-अथ क्रममा घनराशेस्तन्मूलसाशिपरिजनमुपजातिकाहना-आ. घनस्थानमिति १ । पङ्क्त्यां न्यसेता कृति मति २-यस्य घनमूलं गृह्यते तस्याऽऽयस्थानं घनस्थानं स्यात् । धनशोधनस्थाममित्यर्थः + । अन्त्याद्धनस्थानाद्धनं विशोध्य तस्य घनस्य पदं पृथक्स्याप्यम् । अस्य पदस्य कृत्या त्रिन्या तदायघनम्यानं विमजे: । फलं तु पूर्वमूलस्य पक्रया न्यसेत् । तस्य फलम्य कृतिमन्त्यनिनी पङ्क्तिस्थानाद्यतिरिक्तपूर्वाङ्कनिनीमि. त्यर्थः । त्रिनी व तत्पमादधनस्थानात्यजेतदाधामस्थामात्फलस्य धनं त्यनेत् । एवं पुनः । तथा--अभ्य पात्यात्मकाइस्य कृपया विज्या सदायं विभनेत् । फलं तु पक्षल्यां न्यसेत् । तस्कृतिमन्त्यनित्री बिन्नी तत्प्रथमादधनस्थानाध्यमेत् । तदाद्याधनस्यामात्फलस्य घनं त्यदिति न एवं कृते या पङ्क्तिर्मवेत्तद्वनमूलं भवति । अोपपत्तिद्वितीय प्रकारपस्या येन 1 तथा स्थानद्वयाङ्कघने कृते चत्वार्य खानि स्युः । तेषावरकस्थान स्वादेकान्तरस्थानत्वेन युक्तेषु प्रथमचतुर्थस्थानयोर्मूलराशेसयन्तनो वर्तेते, मा मा घनस्यानमघने द्वे इत्युक्तम् । आदिमानात्मकाङ्कस्य धनकरणेऽमि द्ववादिस्यानात्म सस्यान्त्यस्याऽऽदेघिय पुनः पुनरायन्नमल्समेन प्राय स्याऽऽवेस्थानत्यं स्यात् । तस्य घनकरणे प्रामप्रथमचतुर्थस्वामयोkarna स्थामद्वयतनावेभिः खण्डैः साधिमो धनोऽन्यघनाय प्रथमं चतुर्थ वा खण्ड' स्यात् । एतदप्यायधनार्थम् । एवं मुहुः । अतः प्रथम चतुर्थसप्तमदशमस्थानादीनि ली०वि०-घनमूले करणसूत्र वृतद्वयेनाऽऽह-माय मति । अयं वयानं० । अथ अपने द्वे पुनस्तथा । एक घनस्थानं तातो वे अब । एवं चिह्रिान् । घनाघना समान्कृत्वाऽन्त्याद्धनो घi विशोध्य विशेष्पपदं पृथक्त्यं कुर्यात् । मस्य पदस्य 'त्रिगुणया कृत्या तदायमङ्क विभजेत् । फलं लब्ध पक्त्यां न्यसेन् । तस्कृति फलस्य वर्गमन्त्यनिन मन्त्येन लब्बघनमूलेन गुणिनां विन त्रिगुणिता तत्प्रथमात्तस्मादिना त्यने । फलस्य लब्बाय 'घनं तदायात्यनेत् । एवं कृते या + भयद्वे स्थाने अग्नं तद्व्यतिरिक्तम् । तया पुनः । धमत्याने माने ट्रे इति पुनः पुनरि• अर्थः) । अयं प्रन्यः, गपुस्तऽधिकः । क. 'भ्यम् ।

·२८ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेवा- [माग०- पङ्क्त्यां न्यसेत्तकृतिमन्त्यनिघ्नी त्रिनीं त्यजेत्तत्पथमात्फलस्य । धनं तदायाद्घनमूलमेवं पङ्क्तिर्भवेदेवमतः पुनश्च ॥ २९ ॥ अत्र पूर्वघनानां मूलार्य न्यासः ७२९ । १९६८३ । १९५३१२५ । क्रमेण लब्धानि मूलानि ९ । २७ । १२५ । इति घनमूलम् । इति परिकर्माष्टकम् । अथ भिन्नपरिकर्माष्टकम् । अयशसवर्णनम् । तत्र भागजातौ करणमूत्रं वृत्तम् । भन्योन्यहाराभिहतौ हरांशौ राश्योः समच्छेदविधानमेवम् । पु०वि०-घनस्थानानि शिष्टान्यधनस्थानानीति यावन्ति धनस्थानानि तावन्त्येव मूल. राशिस्थानानीति स्पष्टम् । अतोऽन्त्याद्घनतो घनं विशोध्य पदं पृथक्स्थमित्यु- कम् । एतन्मूलराशेरन्त्यस्थानं स्यात् । अन्त्यवर्गस्त्रिघ्न आदिघ्नश्च घनद्विती. यखण्डम् । अतस्त्रिगुणान्त्यवर्गेण तदाये भक्ते तदादिलम्यते । स एवं मूलराशरुपान्तिमः । आदिवर्गोऽ त्याहनानिमश्च घनतृतीयखण्डम् । अतस्तस्कृ. तिमत्यनिघ्नी त्रिघ्नीं त्यजेत् । तत्प्रथमात्फलस्येति । आदिघनो घनचतुर्थस्थानम् । अतस्तदायास्फलस्य घनं त्यनेदिति । एवं स्थानद्वयात्मको मूलराशेरन्त्यः स्यात् । एवं मुहुः । अत्रोपपत्तिः प्राग्वत्रिगुणान्त्यवर्गेण तदाद्ये भक्त आदि- लम्यते । अतोऽस्य कृतेत्य'युक्तम् । स एव मूलराशेरुपान्तिम आदिवर्ग- स्याहतो घनतृतीयखण्डम् । अतस्तन्कृतिमित्यादि । अादिः चतुर्थखण्डमतः फलस्य घनमित्याद्युक्तम् । एवं पदानां पङ्क्तिमूलराशिः .. .4 पन्नमित्यमि- अपरिकर्माष्टकम् ॥ २८ ॥ २९ ॥ अथामिन्नसंकलितायष्टकमुक्त्वेदानी मिन्नसंकलिताः कं विवक्षुम्तदुपयो- ली०वि०-पङ्क्तिः सा घनमूलं मत् । अतः पुनरड : विधानेष्वेवमेव कुर्यात् । अस्य लब्धस्य घनमूलस्म । ६ ! तपाद्यं विनेदिनदिविधि कुर्यादित्यर्थः । अत्रोद्देशकः । पूर्वघनानां मूलार्थ न्यासः ७२९ । १९९८३ । १९५६१२५ । क्रमालब्धानि मूलानि ९ । २७ । १२५ इति घनमूलम् ॥ २८ ॥ २९ ॥ इति परिकर्माष्टकविवरणम् । अथांशसवर्णनम् । तत्र भागनातौ करणसूत्रं वृत्ते- ·२९ प्रकरणम् ] लीलावती। मिथो हरायामपवर्तिताभ्यां यद्वा हरांशी सुधियाऽत्र गुण्यौ ॥३०॥ बु०वि०-गिमागमात्यादिचतुष्टयं तावदाह-भेदं प्राप्नो भिन्नः। अतोऽर्धाद्यश युतो रहितो वा राशिभिन्न इत्युच्यते । अतोऽन्योऽमिन्नः । विसदृशच्छेदानामंशानां सहशच्छेदकरणं भागनातिरित्युच्यते । साऽभिन्नसंकलितव्यवकलितार्थमुपयुज्यते । मागो विभागो लोऽश इति पर्यायाः । तथा हि-मन विभागसेवनयोः । भावे घञ्। भागो विभागः । अंश विभाजने चुगदिः । भावे घन् । अंशः । लूम छेइने । ऋदोरम् । इति मावेऽप् । अंशो लवः । मागस्य भागः प्रतिभागः । तद्ग्रहणं प्रतिभागजातिः मागग्रहणविशेषोऽयम् । भागो रूपस्य स्वस्य चेति द्विविधः । तस्य भागस्यानुबन्धो योजनमपवाहः शोधनम् । तो भागानुबन्धापवाही द्वे जाती । संकलितव्यवकलितविशेषाविमौ । एवं जातिचतुष्टयमन्यजातीनां भागजातिमूलत्वातावद्भागनातिमुपजात्याऽऽ. ह-अन्योन्यहाराभिहताविति-ऊर्वमंशस्तदधो हरः स्थाप्य इति ज्योतिर्विदा पारम्पर्यम् । तथा स्थापितराश्योर्हरांशावन्योन्यं हराभ्याममिहतावात्महरेण परहरांशी गुण्यो । तरेणान्यहरांशावित्यर्थः । एवं समच्छेदकरणं स्यात् । यद्वा केनदचिदपवर्तिताभ्यां हराभ्यां मिथोऽन्योन्यं हरांशी गुण्यो । अत्रोपपत्ति:-अंशो भाज्यो हरो हरः । तो माज्यहरो केनचिगुणिती भको वा फलविशेषाभावः । अतोऽस्य हरेण तद्धारो गुण्यः । अतस्तद्वारोऽन्यस्य गुणः । एवं गुणिते समच्छेदकरणं स्यात् । गुण्यगुगकयोरपेदात् । एवमपव. तितहराम्यां गुणनेन समच्छेदत्वं स्यात् । द्वयोरपि सम.म]पवर्तनात् । एवं समच्छेदकरणे सत्यंशानां योगान्तरं कर्तुं युक्तं समजातिवान् ॥ ३० ॥ ली०वि०-नाऽऽह-हरांशावन्योन्यं परस्परं हारेणाभिहती गुणितो कार्यों । एवं कृते राश्योः समच्छे दविधानं भवेत् । द्विवचनमुलक्षणम् । राशीनां च समच्छे इविधानं भवेत् । समाश्छेदा हारा येषा ते समच्छेदा राशयः । तेषां विधानं प्रकारः । प्रकारान्तरमाह-मिथ इति । यद्वा हराभ्या मिथः परस्परमपर्तिताम्यां सति संभो तुल्याङ्कन च्छिन्नाम्यां हराभ्यां हरांशी सुधिया गुण्यौ ॥ ३० ॥ * माइग्लदेशस्थ घ. संज्ञकपुस्तके षोडश पत्रं पुस्तिकापत्रबन्धकस्याज्ञानेन परिवर्स संघटितम् । १ ग, घ. 'भ्यां मि।

·. पुदिविलासिनीलीलावतापिरणटीकाभ्यां समेवा- [ माना भोसका। रूपत्रयं पञ्चलवत्रिभागो योगार्थमेतान्वद तुल्यहारान् । त्रिषष्टिभागश्च चतुर्दशांश: समाच्छदो मित्र वियोजनार्यम् ॥ ३१ ॥ न्यासः।३। | जाता: समच्छेदाः ४५।३। ५ १ १ ५ ३ ५५ १५ ११ योगे भाव ५३॥ अथ द्वितीयोदाहणे न्यासः १ । १ । सप्तापवर्तिवाभ्यां हा. ६३ राभ्याम् । ९ । २ संगुणितो वा जाती' समच्छेदी २ । ९ । वियोगे १२६ जाता? ७. । सप्तापवर्तिते च जावं १। १२६ १८ इति भागजातिः। बु.पिक-अत्रोद्देशकद्वयमुपनात्याऽऽह-रूपत्रयं पञ्चल स्त्रिभाग इति । उत्तामा. यम् ॥ ३१॥ लीवि०-अथ समच्छेदविधान उदाहरणमाह-रूपेति । एतान्योगार्थ तुल्यहा- रान्बद । समच्छेदा यया भवन्ति तत्प्रकारं वदेत्यर्थः । कान् । रूपत्रयम् । पञ्च. यः पश्चमो लयो विभागः । किंच हे मित्र त्रिषष्टिभागः । चतुर्दशभागश्चैतौ वियो- नमा समाच्छिदो बद। तथा न्यासः ३ १ १ एकेन गुणितमनिमं १ हरांश- ३ ५ द्वयं तदेव । ततः पञ्चभि. स्वं विनाऽन्यद्धशंशद्वयं गुणितम् १ १ ततनिभि-तदानमं हरांशद्वयं गुणितं जातं पञ्चचत्वारिंशत् १५ १५ १५ त्रयः पञ्च पञ्चदशांशा जाताः । तेषा योगे त्रिपञ्चाशत् । पञ्चदशांशा जाताः समच्छेदविधाने न्याप्तः सप्तापवर्तनेन च त्रिफ्टेलेका १५ तिरेकस्य चतुर्दशानां च गुणमे नवषड्विंशत्युत्तरशतांशा जाता: ९।१२६ । चतु- दशाम समापवर्तमेन च लब्यो द्वौ २ । ताभ्यामेकस्य विषष्टेश्च गुणनेन च द्वी पईिशत्युत्तरशतांशी नाती २ १२१ १२१ भागास्तु द्वौ नव च । ततो नवभ्यो ये वियोजिते पर्दिशत्युत्तरशतांशाः सप्त शिष्टाः ॥ ३१॥ १२१ इति भागजातिः ९ ·सीकाबनी। ३१ - आप मामजातो. करणसूत्रं वृक्षार्गम् । लषा लवमा हरा हरना भागभामेषु सवर्णनं स्यात् । अत्रोटेशफलममार्षत्रिलवल्यस्य सुमते पादत्रयं यजोन तत्पशकोशावरणः संपार्थितेनार्थिने ॥ दत्तो येन वराटकाः कति कदर्येणापितास्तेन मे ब्राहि त्वं यदि वेत्सि वत्स गणिते जाति प्रभागाभिधाम् ॥३३॥ न्यासः। १ । १ । २।३।१।१।१ । सवर्णिते जातम् । १ २ ३ ४ ५१६ ४ ७६८० षड्भिरपवर्तिते जातम् । १ एवं दत्तो वसाटकः । १२८० । इति प्रभागजातिः। बु०वि० 0-अथ प्रभ'गजातिमुपजातिकापूर्वार्धनाऽऽह-लवा लवघ्नाश्चेति । व्या लवघ्नाः हरा हानाश्च सन्तः सवर्णनमेकीकरणं स्यात्। एकांशहरत्वमिति यावत्। केषु भागप्रभागेषु सत्सु माग गंशस्य भ गाः प्रमागाः । मागस्य प्रभागा मागप्र. भागाः । तेष्वंशस्यांशस्तस्याप्यंशस्तस्याप्यंशेष्वित्यर्थः । अत्रोफ्पति-द्रम्मा. धत्रिलवद्वयस्य सुमते पादत्रयं यद्भवेदिति प्रश्ने द्रम्मस्थानीय रू द्वाभ्यां हीयते तदा दस्मार्धं स्यात् । तत्रिभक्तं यंशः स्यात् । तद्विगुणं उयंशवयं स्यात् । मनो हरस्यात्रायं गुणः । अंशस्य द्वयं गुणः । तदपि चतुर्भक्तं तत्पाद स्पात् । स त्रिगुणः पादत्रयं स्यात् । अतो हरस्यान्यश्चस्वारो गुणः । अंशस्य त्रयं गुणः । एक्मंशानां धातो हरघातेन भक्तो भागभागः स्यादित्युपपन्नम् ॥ ३९ ॥ अत्रोदाहरणं शार्दूलविक्रीडितेनाऽऽह --द्रम्मात्रिलवद्वयत्पतिः-यो: ली०वि०-अथ प्रभागजातौ करणसूत्रं वृत्तार्धेनाऽऽह , लवा लवघ्ना लवगुणिता हाराम होण गुमिताः कार्याः । एवं भागभ गेषु भामानामपि प्रकृया सात स्यात् ॥ ३२ ॥ उकाहरणमाह । द्रम्मस्य यद तस्य त्रिलवस्तृतीयो लवस्तस्य यस्य पादः पाद- तस्या पाशकः पञ्चमोऽशस्तस्य यः षोडशांशस्तस्य पश्चरणश्चनुश-हे सुबके संभाषितेन येनार्थिने दत्तातेन कदर्येण कति वसटका अर्पितास्वान्सी । वत्स यदि गणिते प्रमागामियां जाति वेत्सिन्यासः ११ २ ३.१ ।१.१ १२ ३ १.५११ लक्युपितेषु छषेषुः षङ् माताः । हरेषु हरगणितेषु सप्ठ सहीत्युवस्सा- १ क, एको। - ·बुद्धिविलासिनीलीलावतीविषरणटीकाभ्या समेता- [भागानु० अथ भागानुबन्धमागापवाहयोः करणमूत्र साथै वृत्तम् । छेदघ्नरूपेषु लषा घनर्णमेकस्य भागा अधिकोनकाचेत् । स्वांशाधिकोनः खलु यत्र तत्र भागानुबन्धे च लवापपाहे । तलस्थहारेण हरं निहन्यात्स्वांशाधिकोनेन तु तेन भागान् ॥३४॥ चु०वि०-सुमते द्रम्मात्रिलवद्वयस्य पादत्रयं यद्भवेत्तत्पश्चांशस्य षोडशांशस्य चरणो येनार्थिना संप्रार्थितन कदर्येणार्थिने दत्तः । कदर्यो लुब्धः । आत्मानं धर्मकृत्यं च पुत्रदारांश्च पीडयेत् । लोभाद्यश्च पितम्भृत्यान्स कदर्य इति स्मृतः ॥ इति स्मरणात् । अरुपाल्पतरयाचितप्रदानेन दातुः कदर्यत्वं युक्तम् । तेन तस्मार्थिने कति वराटका दत्तास्तान्मे ब्रूहि । यदि त्वं गणिते भागप्रभागामिधा माति वेसि ॥ ३३॥ अथ द्विविधौ भागानुबन्धापवाही सोत्तरा|पजातिकयाऽऽह । छेदनरूपे- विति ॥ १॥ स्वांशाधिकोन इति चेदेकस्य रूपस्य भागा अधिकोनकास्तदा छेदगुणितरूपेषु ते लवाः क्रमेण धनर्ण कार्याः । एवं सवर्णनं स्यात् । यत्र भागानुबन्धे लवापवाहे राशेः स्वांशोऽधिकोनस्तदा स्वांशेनाधिकेनोनेन वा राशेर्भागानिहन्यात् । एवं स्वांशाधिकोनराशेः सवर्णनं स्यात् । अत्रोपपत्ति:- राशेहरामावे सति रूपं हरः करप्यः। अविकृतत्वात् । सर्वत्र विभिन्न योगान्तर समच्छेदविधानान्तरमेव । अतस्तयोः समच्छेदविधाने क्रियमाणे हरो रूपराशे. गुणः । अंशानामेको गुणः । अतस्तेऽविकृतास्तयोर्योगान्तरं कार्यम् । एवं सति छेनरूपेष्वित्युपपन्नम् । स्वांशाधिकोन इति । यथा रूपाधैं स्वपादत्रयेण युक्त- ली०वि०-धिका जाता। अनयोः षड्मिरपवर्तनेऽशीत्युत्तरद्वादशशतांशो जातः१२८० द्रम्मस्येतावान् माग एको वराटको भवति । अत एव कदयेंगेति पदम् ॥ ३३ ॥ इति प्रभागनातिः । अय भागानुबन्धमागापवाहनात्योः करणसूत्रं सार्थत्ते. नाऽऽह-छेदेति । चेद्योकस्य भागा अधिका एकस्य भागा ऊनका ऊना वा म्युस्तदा छेनरूपेषु छेदगुणितानि यानि रूपाणि तेषु लवा धनर्ण विधेयाः ।भागाधिक्ये लवाना धनत्वम् । भागोनत्वे लवानामृणत्वम् । किंच यत्र मागानुबन्धे लवापवाहे च स्वां- शेऽधिकोनोऽधिक ऊनो वाऽधिकोनो वा तत्र तलस्थहारेण हरं निहन्यात् । स्वशाधिकोनेन निजांशाधिकेन निजांशोनेन वा तेन तलस्थहारेण मागानिहन्यात् । पुनरपि तलस्थहारेणेत्यादि कुर्यात् ॥ १४ ।।

·प्रकरणम् ] लीलावती। ५ अत्रोदेशकः । साधि द्वयं त्रयं व्यघ्रि कीदृग् ब्रूहि सवर्णितम् । जानास्यंशानुष चेत्तथा भागापवाहनम् ॥ ३५ ॥ न्यासः २ । ३ । सवर्णिते जातम् २ । ११ । १।१। ४।४। ४।४। अत्रोदेशकः। अधिः स्वयंशयुक्तः स निजदलयुतः कीदृशः कोशी द्वौ शौ स्वाष्टांशहीनौ तदनु च रहितौ तौ त्रिभिः सप्तभागः । चु०वि०-मूनं वेति प्रश्ने रूपाध पृथक्चतुर्भकं त्रिगुणं तत्पादत्रयं स्यात् ३। एतद्रू- पाधै च समच्छेदविधानार्थान्योन्यहारगुणितं जातम् ८४६। द्वयोरपि समगुणहा- १६१८ । रनाशे कृते जाते ३३ । अत्र राशिहरस्वाशयो_तो हरः । अत उक्तं तलस्थ. हारेण हरं ३२ । निहन्यादिति । राश्यंशा एकत्र स्वांशहारेण गुणिता अन्यत्र ११ स्वांशगुणिताः । तेषां योगान्तरं कार्यम् । एवं सत्युमयत्रापि राश्यंशा एवं गुण्याः । अतस्तुल्यगुणत्वाद्गुणकयोर्योगान्तरेण गुण्ये गुणिते तदेव स्यात् । अत उक्तं स्वांशाधिकोन इत्यादि ॥ ३४ ॥ अथ प्रथमोदाहरणमनुष्टुभाऽऽह-साध्रिद्वयमिति । ष्टार्थम् ॥ ३५ ॥ अथोत्तरमागानुबन्धापवाहयोरुदाहरणश्यं स्रग्धरावृत्तेनाऽऽह-अधिः ही०वि०-अत्रोद्देशकः-पाधि द्वयमिति । द्वयं रूपद्वयं साजि सपादं यत्र रूपत्रयं व्याधि पादहीनं च सवर्णितं कीहक् त ब्रूहि । चेद्भागानुबन्धं लवापवाहं च जानासि। न्यासः २ ३ । यथा छ ईश्चतुर्मिईते रूपद्वये स्वष्टौ ८ जाताः । तत्र लायकस्य धनत्वे नव पादा जाताः अन्यत्र च्छे श्चतुभी रूपये हते द्वादश माताः १२ । तत्रकस्य लवस्य ऋणत्व एकादश पादा ११ जाताः स्वाशा(शा)धिकोन इत्यस्योदाहरणमाह-अधेरिति । अधिः पादः स(स्व) 5. भयुक्तो निजतृतीयांशयुक्तः। पुनः स निजदच्युतो निजाधेन युतः कीदृश इत्येक प्रश्नः। छो भ्यंशी तृतीयांशी स्पाटमाशेन हीनो पश्चातौ त्रिभिः सप्तभागै रहिती च कीरशा.

·। ३४ बुदिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्गा समेता- [ मामान अर्थ स्वार्थशहीनं नवभिरथ युतं सप्तमांशः स्वकीयैः कीहक्स्याद् अहि वेत्सि त्वमिह यदि सखेंशानुबन्धापवाहो ॥ ३६॥ न्यासः १२१। ४३२। सवर्णिते जातम् । १११। १११॥ २३१। ३८८॥ १३९। २७७। इति जातिचतुष्टयम् । पु०वि०-स्वयंशयुक्त इति । प्रथममुदाहरणं भागानुबन्धस्य । द्वितीयमपवाहस्य। तृतीयमुभयोः । स्पष्टार्थमिदं त्रयमिति जातिचतुष्टयम् ॥ ३६ ॥ की.वि.-विति द्वितीयः प्रश्नः । स्वाष्टाशहीनमध निर्नवाभिः सप्तमांशैर्युतं यत्कीह. स्यादिति तृतीयः प्रश्नः। हे सखे यदि त्वं मागानुबन्धमागापवाही वेत्सि तार्ते- प्रश्नत्रयं ब्रूहि । न्यासो यथा-तलस्थहारेण त्रिकेण हारं चतुष्कं हन्यात् १२ । स्वांशाधिकेन तेन त्रिकेण ४ माग एको १ हतः ४ पुनरपि तलस्थहारेण द्वयेन २ हरं द्वादशकं ११ हन्यात् २४ । स्वांशेनकेन सु(यु)तेन तेन द्वयेन ३ भागांशचतुरः हन्यात १२ । एवं द्वादश- पविशांशा जाताः १२ । अनादिशमिरपर्वत:॥ २॥ १॥ एतावता रूपाध जातं द्वितीयपश्न तलस्थ. २॥ हारेणाष्टकेन । हरं त्रिके ३ हन्यात् १४ । पुनस्तलस्थहारेण सकेन हर २१ निहन्यात् १६८ । स्वांशत्रिकोनेन तेन सप्तकेन ४ मागान् १४ हन्यात ११ । १६। एवं षट्पाशदष्टषष्टयुत्तरशतांशा जाताः अनयोः षट्पञ्चाशताऽपर्वतो मातो egorta: एत:५५ तलस्यहारेणाटकेन ८ हरं द्वधं २ हम्यात् १६ स्वांश- कोनेन तेनाटकेन ७ भागमेकं हन्यात् ७ । पुनरपि तलस्यहारेण ७ हरं १९ ह. न्यात ११२ । स्वांशः ७ नवाधिकेन तेन १९ भागान् ७ हस्यात् ११२ । तयोरता. भ्यामेवापर्य रूपं जात ॥ १६ ॥ इति भागानुबन्धमागापवाही । इति नाति- २ ३ १ ३ ८ ८ २४ । २ १. १॥ चतुष्टयम् ।

·मरणम् ] लीलावती। ३५ अथ भिन्नसंकलिनव्यवलिनयोः करण वृत्ताम् । योगोऽन्तरं तुल्यहरांशकानां कल्प्यो हरो रूपमहारराशेः ॥६ अत्रोदेशकः । पञ्चांपादत्रिळवार्धषष्ठानेकीकृतान् अहि सखे ममतान् । एभिश्च भागैरथ वर्जिताना किं स्याषयाणां कथयाऽऽशु शेषम् ॥ ३८ ॥ १।१।१।१।१ । २९। ऐक्ये जातं ५।४।३।२।६। २०॥ अथर्व जितानां त्रयाणां शेषम् २०॥ इति भिन्नसंकलितव्यवकलिने । न्यासः ३१। चु०वि०-अथ भिन्नसंकलिताद्यष्टकमुक्त्वाऽभिन्नमंकलितायुपयोगित्वेन तावजाति- चतुष्टयमुक्त्वेदानी मिन्नसंकलिताद्यष्टकमाह-तत्र भिन्नसंकलितव्यवकलिते इन्द्र- वजापूर्धेिनाऽऽह-योगोऽन्तरं तुल्यहरांशकानामिति । तुल्यो तुल्या का हरी हरा पा येषां ते तुरुयहराः । एवंविधाश्च तेंऽशकाश्च तेषां योगोऽन्तरं कार्यम् । न विद्यते हारो यस्यासावहारः । स चासौ राशिश्च तस्य राशेः समच्छेदविधा. नार्थ रूपं हरः कल्प्यः । रूपे हरे कल्पिते राशेरविकृतत्वं प्रसिद्धम् । शिष्ट पपत्तिः प्रामुक्कैव ॥ ३७॥ अथानयोरुदाहरणे इन्द्रवज्रयाऽऽह-पञ्चाशपादत्रिलवार्धषष्ठानिति । पश- र्थम् ॥ ३८ ॥ कीवि -अथ भिन्नसंकलितव्यवकलितयोः करणसूत्रं वृत्ताधेनाऽऽह-योग इति । तुल्यहरांशकानां योगोऽन्तरं वियोगो वा कार्यः । तुल्यो हरो येषां ते तुस्थहराः । ते च तऽशकाश्च तेषाम् । अहारराशौ हारहीने राशौ रूपमेको हरः करप्यः ॥३७॥ अबोद्देशकः-पञ्चांशेति । पञ्च पञ्चमोऽशः । पादश्चतुर्याशः । त्रिलवध तृती- योऽशः। अर्ध च । षष्ठोऽश एतान्पञ्च हे सखे, एकीकृतान्मम शीघ्रं हि एभिर्मागैरेकीकृतैरतैरंशेरपवर्जिताना हीनानां त्रयाणां रूपाणां शेषं किं स्यात्तदप्याशु कथय । योगार्थ न्यासो यथा- तुल्यहरांशकानां १ - ५ ३ २ योग इत्युक्तत्वादन्योन्यहाराभिहती हरांशाविति कृते जातं तुश्यहरांश ११४ ७२० ७२० २१० २६० १२०॥ १०४४ अंशानामैक्ये जातं ७२० ७२० ७२०॥ ७२० । १ ख. ग. घ. ममाऽऽशु । २ क ख. घ. 'तैर्विव। २० पशि- ·३६ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [मिन- अथ भिन्नगुणने करणसूत्रं वृत्तार्धम् । 'अंशाहतिश्छेदवधेन भक्ता लब्धं विभिन्ने गुणने फलं स्यात् ॥३९॥ अत्रोद्देशकः । सयंशरूपद्वित येन निघ्नं ससप्तपशिद्विनयं भवेत्किम् । अर्ष त्रिभागेन हतं च विद्धि दक्षोऽसि भिन्ने गुणनाविधौ चेत् ।।४।। न्यासः २।२। सवर्णिते जातं ७।१५ । गुणिते च जातं ५। १।१। ३।७ । १। २० । न्यासः १.११ गुणिते जान १ । २॥३॥ ६॥ इति भिन्नगुणनम् । बु०वि० -अथ भिन्नगुणनमिन्द्रवज्रोत्तरार्धेनाऽऽह-अंशाहतिरिति । अत्रोपपत्तिः । हरयो_ते हरो भाज्ययो_ते भाज्य एवेति स्पष्टम् ॥ ३९ ॥ अत्रोदाहरणे उपजात्याऽऽह-सव्यंशरूपद्वितयेन निघ्नमिति । सुगमम् ॥४०॥ बी०वि०-ता(त्य)पवर्तितो जाती हरांशी २९ । एषां त्रयाच्छोधनाय न्यासः कल्प्यो हरो रूपमहारराशेरित्युक्तत्वायाधस्ताद्रूपं हरः करिश्तः। अन्योन्यहारेति समच्छेदो २९ १०० ततः षष्टेरेकोनविंशच्छोधने शिष्टाः ३१ ॥ ३८॥ २० २०० २० इति भिन्नसंकलितव्यवकालते । अथ भिन्नगुणने करणसूत्र वृत्ताधेनाऽऽह । अंशानामाहतिः परस्परगुणनं छेदवधेन हराणा परस्परं वधेन भक्ता सती यल्लब्धं तद्विभिन्ने गुणने स्वांशरूपगु. णने फलं स्यात् । ३९ ।। अत्रोद्देशकः-सव्यंशेति । स्वसप्तमांशद्वितयं सप्तमांशसहितं रूपद्वयं सव्यंश. रूपद्वितयेन तृतीयांशसहितरूपद्वयेन निघ्न गुणितं सत्किं मवेत् । किंच, अर्धे रूपा तृतीयभागेन हतं सत्कि स्यात् । चेद्भिन्ने गुणनाविधी दक्षोऽसि तयेतन्म- २ | २| दुक्तं विद्धि जानीहि । विचारयेत्यर्थः । न्यासोऽयं । १ | १ | छेदनरूपेषु लवा ३ | ७ | धनर्णमिति कृते जातं ७ | १५॥ हरेण ३। २०१॥ हुने पञ्च रूपाणि जातानि अर्ध त्रिमो(मा)गेनेत्यस्य न्यासः १ | १ | अंशा. ३ | हतिरिति कृते जातं एकः षष्ठोंऽशः । इति भिन्नगुणनम् ॥ ४० ॥ अंशयोराहतिच्छेदवधश्च १०॥ ७) १॥ २ १॥

·प्रकरणम् ] छोलावती। २७ अथ मिनभागहारे करणसूत्रं वृत्ताम् । छेदं लवं च परिवर्त्य हरस्य शेषः कार्योऽथ भागहरणे गुणनाविधिश्च ॥ ४१ ॥ अत्रोदेशकः । सध्यंशरूपद्वितयेन पश्च व्यंशेन षष्ठं वद मे विभज्य | दीयगर्भाग्रसुतीक्ष्णबुद्धिवेदस्ति ते भिन्नती समर्था ॥ ४२ ॥ ॥ २॥ न्यासः१ । ३ ५.१ १ यथोक्तकरणेन जातं १५।१। ७।२। इति भिनभागहारः । . बु००लि-अथ भिन्न भागहरं वसन्ततिलकापूर्वार्धनाऽऽह-छेदं लवं च परिवत्येति । हरस्य छेदं लवं च परिवर्त्य च्छेदमंशं कृत्वाऽशं च्छेदमित्यर्थः । शेषो गुणना. विधिः कार्यः । अंशाहतिश्छेदवधेन भत्तेति । फलं भागहरणे स्यादिति । मिन्ने इति पूर्वानुवृत्तिः । अत्रोपपत्तिः । हरस्य हरो गुणः स्याद्गुणो हरः स्यादिति बालैरपि ज्ञायते ॥ ४१॥ अथ मन्दविश्वासार्थ पूर्वोदाहरणे गुणनफलद्वयमेव भाज्यत्वेनोद्दिश्य माग हारोदाहरणद्वयमिन्द्रवज्रानाऽऽह-सव्यंशरूपद्वितयेन पञ्चेति। सुगमतरम् ॥१२॥ . ली०वि०-अथ मिन्नभागहारे करणसूत्रं वृत्ताधेनाऽऽह । छेदं लवं च परिवर्त्य छेदस्थाने यो छेदलवौ तौ ] परिवर्त्य च्छेदमुपरि कृत्वा लवं चाधस्ता- त्कृत्वेत्यर्थः । हे मित्र भ.गहरणे भागहारे गुणनाविधिरंशाहतिश्छेदवधेन भक्तेत्युत्तो गुणप्रकार एव कार्य इत्यर्थः ॥ ११ ॥ अत्रोद्देशकः-सव्यंशेति । सव्यंशरूपद्वितयेन तृतीयांशसहितरूपद्वयेन पञ्च रूपाणि विभज्य वद । किंच, व्यंशेन तृतीयांशेन षष्ठमंशं विभज्य मे वद । यथा छेदनरूपेषु लवा धनर्णमिति कृते १ । छेद लवंच न्यासः سم ५ ५ १ ३ aor परिवर्त्य १५ अंशाहतिश्छेदवधेन मक्ता पञ्चदशसमांशा जाताः। द्वितीयोदा- १ ग. रणगु ।

·धुद्धिविकासिनीलीकाक्सीविवरणटीकाभ्यां समेवा- मि. अथ मिषवर्मादौ करणसून हत्तार्षम् । वर्गे कृती घनविधौ तु घनौ विधेयौ हारांशयोरथ पदे च पदप्रसिद्धयै ॥ ४३ ॥ अनोरेशकः। सार्धत्रयाणां क्याऽऽशु वर्ग वर्गाचतो वर्गपदं च मित्र । घनं च मूलं च धनात्ततोऽपि जानासि चेदर्गधनौ विभिनी॥४४॥ न्यासः ३॥छेदनरूपे कृते जात ७। अस्य वर्ग:४९। अतो मूलं ७ घना १॥ २॥ २॥ २॥ ३४३ । अस्य मूलं ७। . इति भित्रपरिकाष्टकम् । ४ बु०वि० ०-अथ भिन्नवर्मादिचतुष्टयं वसन्ततिलकोसरानाऽऽह-कों कृती धनविधी तुमनी विधेयाविति । भिन्नस्य वर्ग क्रियमाणे हरांशयोः कृती विधेये । ताश- च्छेदेन तादृशेऽशे मक्ते वर्गनं फलं लभ्यत इत्यर्थः । एवं धनविधी सति हरायोर्चनो विधेयौ । पादयोः प्रसिद्धयै । पदे विधेये। वर्गमूलाथै हशियोर्व- गैमूह बाथम् । नमूलार्थ घनमूलं ग्राह्यमित्यर्थः । अत्रोपपत्तिः । वर्गेण का गुणयेद्भजेच्च' इत्युक्तत्वाद्घनादीनपि घनादिभिर्गुणयेगनेचेति योजनीयम् । तुल्यन्यायत्वाद् अत्रांशो माज्यः । म ज्यवर्गे हरवर्गहृते राशिवर्गो लम्यत इति प्रत्यक्षम् । एवं घनेऽपि वर्गधनयोयत्यासेन तत्पदयोरप्युपपत्तिः स्पष्टा ॥ १३ ॥ सी०वि०-हरणे न्यासः छेदं लवं च परिवर्त्य अंशाहतिश्छेदवधेनेति 2 २ हवे त्रिभिरपवर्तनं कृतं । रूपा जासम् इति मिनमागहारः ॥ ४२ ॥ अथ भिन्नवर्गादौ करणसूत्रं वृत्तार्धेनाऽऽह-वर्ग इति । वर्गे कर्तव्ये सति हारा- भयोः कृती विधेये ।पनविधौ तु हारांशयोधनौ विधेयौ । अथ पदे वर्गपदे धनपदे वा कर्तव्ये तथैव हाराशयोः पदे विधेये कार्ये । पदप्रसिद्धय पदसिद्धयर्थम् । १३ । मत्रोद्देशकः-सामिति । हे मिश्र सावर्गाणामाशु वर्ग कथय । ततो वर्गा- ·लीलावती । प्रकरणम् ३९ अथ शून्यपरिकर्मसु करणसूत्रमार्याद्वयम् । योगे खं क्षेपसमं, वर्गादौ खं, खभाजितो राशिः । खहरः स्यात्, खमुणः खं, खगुणाश्चिन्त्यश्च शेषविधौ ॥४५॥ शून्ये गुणके जाले, खं हारश्चेत्पुनस्तदा राशिः। अविकत एव ज्ञेयस्तथैव खेनोनितश्च युतः ॥ ४६ ॥ बु०वि०-अत्रोदाहरणान्युपजात्याऽऽह-सार्धत्रयाणा कथयाऽऽशु वर्ममिति । सुग- मार्थम् । इति भिन्नपरिकर्माष्टकम् ॥ १४ ॥ अर्थकादिस्थानस्थिताङ्कगणनाया यत्राङ्कामावस्तत्राङ्कामावद्योतनार्थ शून्यं निवेश्यते । इतरथा दशशतसहस्रादीनामभेदप्रप्तङ्गः । अतः शन्यस्यापि संक- लितायष्टकसंभवादधुनाऽऽद्विग्नाऽऽह-योगे खं क्षेपसममिति । शून्ये मुणके जात इति । शून्येन सहान्यस्य योगे प्रावे शन्यं क्षेपसमं स्यात् । शून्य वर्ग- वर्गमूळघनघनमूलेषु शून्यमेव खेन मानितो राशिः खहरसंज्ञः स्यात् । खंझरो यस्येति खहरः । अस्य राशेरियत्ता कर्तुं न शक्यते । यतोऽसौ राशि: केनचिद्युत्को हीनो वाऽविकृतः स्यात् । तथा हि-समच्छेद करणेऽन्योन्यहा- राभिघात नान्यो राशिः शून्यमेव स्यात् । खहरो राशिस्तेन युक्तो हीनो वा तादृश एव । तथा चाऽऽहाऽऽचार्य एवाव्यक्ते-अस्मिन्विकारः खहरे न राशिरिति । खगुणः खमिति । खेन गुणो राशिः खं भवेत् । अत्र जीव. न्मुक्तहष्टान्तः । ली०वि०-दुर्गपदं च वद । तथा घनं ततोऽपि घनान्मूलं च कथय । चेदिनी वर्गघनौ मानासि । तथा न्यासः छेननरूपष्विति कृते { મય થઈ ४९ ४ घनक or २४३ इदं मूलं स्पष्टमेव । इति मिन्नवर्गादि । इति भिन्नपरिकर्माष्टकम् ॥१४॥ . अथ शून्यपरिकर्मसु करणसूत्रमार्याद्वयेनाऽऽह-योग इति । शून्ययोगेs. कस्य योगे सति खं शून्यं क्षेपसमं लिप्यते योज्यत इति क्षेपोऽकवि. शेषस्तेन समं तुल्यं भवति । यथा खस्य पञ्चानां योगे पच्चैव भवन्ति । वर्गादी खस्य को मूले घने घनमूले वा क्रियमाणे खमेव स्यात् । खमानितो राशिः । खेन मानितो हृतो राशिः खं हायात् । खमेव हरो पस्वेदृशः स्यात् । खगुणः खं खेन गुणितोऽङ्कः खमेव स्यात् । मस्याप. वादमाह । खगुणः शेषविधौ चिन्त्यः । अग्रे यदि खगुणस्याङ्कस्य कार्य तदा १ घ. 'वादार्या । .

·४० बुद्धिविलासिनीलीलावती विवरणटीकाभ्यां समेता- [शून्य५०- अत्रोदेशकः । खं पश्युग्भवति किं वद खस्य वर्ग मूलं घनं घनपदं खगुणाश्च पश्च । खेनोद्धृता दश च कः खगुणो निजाध. युक्तस्त्रिभिश्च गुणितः स्वहतस्त्रिषष्टिः ।। ४७ ।। बु०वि०-शुन्याभ्यासवशाखतामुपगतो राशिः पुनः खोदि घृतोऽ. प्यावृत्ति पुनरेव तन्मयतया न प्राक्तनी गच्छति । आस्माभ्यासवशादनन्यममलं चिद्रूपमानन्ददं प्राप्य ब्रह्मपदं न संसृतिपथं योगी गरीयानिव ॥ इति । खगुणश्चिन्त्य इति । शेषस्य विधी कर्तव्ये सति खगुणश्चिन्त्यः । तथ हि- राशेः शून्ये गुणके पावे तस्यान्यो विधिश्वेदस्ति तदा खगुणो राशिः खं स्यादिति न कार्यम् । किंतु शून्यं तत्पार्चे गुणकस्थाने स्थाप्यमिति। ततः शेषवि- विधाने कृते पुनः खं हरश्चेत्तदा तयोः शून्यगुणकहरयोस्तुल्यत्वेन नाशः कार्यः । नो चेख हरस्तदा खगुगो र शिः खं स्यादित्याह-शुन्ये गुगक इत्यादि । तथैव खेनेति । खेनोनितो युतश्च राशिस्तयेवाविकृत एवेत्यर्थः । अोपपत्तिः शून्यस्यामावत्वेन तद्युक्त ऊनितोऽपि राशि: सदृश एवेति प्रसिद्धम् । वर्गादा- वष्यमावत्वेनामावत्वमेव । खहरस्वरूपमुक्तमेव । खगुणः खमिति त्रयेण गुणा दशत्रिंशत्स्युः । तेनकोनेन गुणा दशशितिः स्युः । तेनाप्येकोनेन गुणा दश दशेष स्युः । तेनाप्येकोनेन गुगा दशशून्यमेव भाव्याः । यत एकोनगुणेन गुण्ये गणिते गुण्यतुल्यमेवमचीयते । अत उकं खगुणः खमिति । ॥१५॥ ४६॥ भत्रोदाहरणानि वसन्ततिलकय ह--खं पञ्चयम्भवति किमिति । अत्रापि खगुणश्चिन्त्यश्च शेषविधादित्यस्योदाहरणम् । कः खगुणो निनावयुक्त इत्यादि । की०वि०-खगुणः खं न स्यात् । किंच शून्ये गुणके नाते खं हारश्चे तदा राशिः पुनरविकृतो यथावस्थित एव ज्ञेयः। खेनोनितो युतो वा राशिस्तै रे)वाविकृत एवं ज्ञेयः ॥ १५॥४१॥ भत्रोद्देशकः-खमिति । पञ्चभिर्युतं खं किं भवति । खस्य वर्ग वर्गमूळं धनं धनपदं च वद । खगुणाः पञ्च किम् । यतः खेनोद्धृता दश च किं स्यात् । १ ग. 'तिः स्पथा। २ घ. मेवं भा'।

·प्रकरणम् ]
लीलावती ।
४१
न्यासः • । एतत्पश्चयुतं जातं ५ । खस्य वर्गः • । मूलं ० । घनं० ।
घनमूलम् ।
न्यासः ५। एते खेन गुणिता जाताः ।
न्यासः १० । एते खमक्ताः १० ।
अज्ञातो राशिस्तस्य गुणः ० । स्वाध क्षेपः १ । गुणः ३ । हरा ।
२
बु०वि०-को राशिः खगुणः स्वेनार्धेन युक्तस्ततस्त्रिभिर्गुणितः खेन हृतस्त्रिषष्टिः
स्यात् । तं राशि वदेत्यस्याध्याहारः । शेषं स्पष्टम् । परिकर्म परिक्रिया ।
परितः क्रिया परिक्रिया । सर्वत्र ग्रहगणितादावस्यात्यन्तोपयोगित्वात्परिकर्मेत्य-
न्वर्थसंज्ञेयम् । एतदेवाभिप्रेत्याऽऽह-अस्य गणितस्य ग्रहगणिते महानुपयोग
इति । इति शून्यपरिकर्माणि ॥ ४७ ॥
ली०वि०-किंच खगुणो निनार्धयुक्तस्त्रिभिर्गुणितः खहृतश्च को राशिस्त्रिषष्टिर्भवति ।
तथा कृते राशिन्यासः स्पष्टः । पञ्चयुतं ५ खस्य वर्गः • मूलं • घनं० घनमूलं
न्यासः ५ खगुणिताः । न्यासः १० खेनोद्धृताः १० । अथाज्ञातो राशिस्तस्य
गुणकः ३, हारः० दृश्यं १३ अतो वक्ष्यमाणविलो.
मविधिनेष्टकर्मणा वा लब्धो राशिः १४ । अ(त)1 इति । वक्ष्यमाणविलोमविधिना
छेई गुणं गुणं छेदमित्यादिनेष्टकर्मणा वोदेशकालापवदिष्टराशिरित्यादिकरणेन
मु यु गु
राशिश्चतुर्दशात्मको लम्यते । विलोमविधी न्यातो यथा ० १ ३ ४६१
गुणः० स्वार्ध क्षेपका
२
२
अय स्वांशाधिकोने तु लवाव्योनो हरो हरः' इति वक्ष्यमाणत्वालोनैकेन हरो द्वय.
मायं कृत्वा : अंशस्त्वविकृत एव । दृश्यं १३ खगुगा विकृत एव च्छेदं गुणं
३
गुणं छेदमित्युक्तत्वात्रिभिर्हतः २१ । निजतृतीयाशेन हीनो लब्धो राशिः १४ ।
इष्टकर्मणा आनयनं यथा-इष्टं द्वयं कल्पितं २ निजाधेन १ युक्तं ३ त्रिमिर्गुणितं
९ खहृतं ९ इष्टं १३ इष्टेन २ हतं १२६ अनेन ९ मतं लब्धं १४ । एतत्क-
यनोपयोगमाह-अस्येति । अस्य ग्रहगणिते महानुपयोगः । ग्रहगणिते खस्य परि.
कर्मणो महानुपयोगः । सिद्धान्त इत्यर्थः । इति शून्यपरिकर्माणि ॥ १७ ॥

·बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [ व्यस्तवि०- र ६३ । ततो वक्ष्यमाणेन विलोमविधि नेप्रकर्मणा वा लब्बो राशिः १४ । अस्य गणितस्य ग्रहगणिते महानुपयोगः । इति शून्यपरिर्माष्टकम् ॥ अथ व्यस्तविधी करणसूत्रं वृत्तद्वयम्- छेदं मुणं गुणं छेदं वर्ग मूलं पदं कृतिम् । ऋणं स्वं स्वमृणं कुर्यादृश्ये राशिप्रसिद्धये ॥ ४८ ॥ कु.नि.-ज्योतिर्विकुलमण्डनं द्विजपतिः श्रीकेशवोऽनीजनद् यं लक्ष्मीश्च समस्तशास्त्रनिपुणं श्रीमद्गणेशाभिधम् । अस्यां. बुद्धिविलासिनीसमयिधौ लीलावतीव्याकृती ताकृल्यां परिकर्मणा निरगमत्मस्पष्टमत्राष्टकम् ।। इति श्रीसकलागमाचार्यवर्थश्रीकेशवदेवज्ञसुतश्रीगणेशदेवज्ञविरचितायां लीलावतीविवृतो बुद्धिविलासिन्यां परिकर्माणि समाप्तानि ।। चिन्तये तव तत्वाय राम रामपदं पदम् । यत्प्रकीर्णाघदलनं नन्तव्य जगदाश्रय ॥ अस्यार्थ:-नमनाय योग्यो नन्तव्यः । जगतामाश्रयो जगदाश्रयः । एवंविध राम तव तत्पदमहं चिन्तये । कथंभूतं रामपदम् । रामाणां मङ्ग- खान पदं स्थानम् । तत्किम् । यत्प्रकीर्णाघदलनम् । प्रकीर्णानि च तान्यघानि प प्रकीर्णा घा नि । प्रकीर्णानि संकरीकरणादीनि पातकानि तेषा दलनं नाशनम् । किमर्थम् । तत्त्वाय निःश्रेयसाय । अत्राध्याये प्रकीर्णानि व्याख्या- स्खमानानीति सूचितं भवति । छुरिकाबन्धश्लोकोऽयम् । अथ प्रकीर्णान्यारभ्यन्ते । तत्र विलोमक्रियाया संकलिकाधष्टकस्याशाना च विद्यमानमादनन्तरं प्राधान्येन विलोमक्रियामनुष्टुब्द्धयेनाऽऽह-छेदं गुणं गुण छेदमिति । अय स्वांशाधिकोनेति । दृश्यतेऽमो दृश्यः । अत्र पृच्छका. लापे कृते सति यावान्प्रसिद्धो राशिदृश्यते स दृश्य इत्यर्थः । तस्मिन्दृश्ये राशी पूर्वराशिप्रसिद्धये छेदं गुणं कुर्यादित्यादिवर्गोपलक्षणेन घनं घनमूलं ही वि०-अथ व्यस्तविधी करणसूत्रं श्लोकद्वयेनाऽऽह - छेदमिति । दृश्येऽङ्के राशि- प्रसिद्धये मूलभूतज्ञानाय च्छे हारं गुणं कुर्यात् । गुणं छेई कुर्यात् । वर्ग मूलं कुर्यात् । पदं मूलं कृति वर्ग कुर्यात् । ऋणं स्वं धनं कुर्यात् । स्वं ऋणं कुर्यात् । किंच । भयेति । स्वांशाधिकोने स्वांशेनाधिक ऊने वा राशौ तदा छे दादी हरो लवादयोना ·प्रकरणम् ] कीलावती। ४३. अथ स्वांशाधिकोने त लवादयोनो हरो हरः । अंशस्त्वविकृतस्तत्र विलोमे शेषमुक्तवत् ॥ ४९ ॥ अत्रोदेशकः । यस्त्रिघ्नस्त्रभिरन्वितः स्वचरणैर्भक्तवता सप्तभिा स्वयंशन विवर्जितः स्वगुणितो हीनो द्विपश्चाशता । सन्मूलेऽष्टयुते हुने च दशभिर्मातं यं हितं राशि वेरिस हि चञ्चलाक्षि विमलां पाले विलोमक्रियाम् ॥५०॥ बु०वि०-कुर्यात् । घनमूलं घनं च कुर्यादित्यवगन्तव्यम् । अथ स्वाशैरधिकोने राशा. वालापिते सति तैः स्वलवैः क्रमेण युक्तोनो हरो हरः स्यात् । तत्रांशस्त्वविकृतो यथास्थित एव । शेषं धनर्णव्यत्ययादिकमुक्तवत्स्यात् । अत्रोपपत्तिः-गुणेन गुण्ये गुणिते यत्फलं तस्मिन्फले हरीकृतेन तेन गुणेन मक्ते पूर्वगुण्यो लभत इत्याद्युक्तं प्राक् । एवं वर्गवर्गमूलादावप्यन्योन्यम् । अत उक्तं छेदं गुणमि- त्यादि । अथ स्वांशेति । यथा को राशिस्त्रिभिः स्वचरणैरन्वितो दृष्ट इति प्रश्ने सति यो राशिः स्वपादत्रयेण युक्तः स्वचतुर्थाशसप्तकं स्यात् । यतः पूर्वराशिः खचरणचतुष्टयतुल्योऽस्त्येव । अतश्चतुर्थीशसप्तकात्मकस्य राशेः सप्तमांशः पूर्व- राशिचतुर्थीशसमः स्यात् । अतो दृष्टराशिः स्वसप्तमांशत्रयेणोनः पूर्वराशिः स्यात् । एवं स्वांशोनेऽप्यूह्यम् । अत उक्तम्, अथ स्वांशाधिकोनेत्यादि ॥४८॥ ४९॥ अत्रोदाहरणं शार्दूलविक्रीडितेनाऽऽह-यस्त्रिघ्ननिमिरन्वितः स्वचरणारति । यो राशिस्त्रिघ्नस्ततत्रिभिः स्वचरणैरन्वितस्ततः सप्तमिभक्तस्तत इत्यप्रेऽप्य- नुवर्तनीयम् । ततः स्वयंशेन विवर्जितस्ततः स्वेन गुणितो वर्गीकृत इत्यर्थः । ततो द्विपञ्चाशता हीनस्तस्य मूलेऽष्टमियुते दशभिर्हते सति यं जातम् । ली०वि०-सन्हरो भवति । लवेनाऽऽदय ऊनो वा तदा स्वांशाधिकत्वे लवादयस्वं हरस्य । स्वांशोनत्वे लवोनत्वं हरस्य विधेयम् । स एव हर इत्यर्थः। तत्र हरस्थाs:- धिक्योनत्वेऽशस्त्वविकृत एव ज्ञेयः । विलोमवर्गविधौ शेषं छेदं गुणमित्यायुक्तव- द्विधेयम् ॥ ४८ ॥ १९ ॥ अत्रोदाहरणमाह-य इति । योऽङ्कस्त्रिगुणितस्ततत्रिभिः स्वचरणैः स्वचतु- पशैिरन्वितस्ततः सप्तमिभक्तस्ततः स्वयंशेन निजतृतीयांशन विवर्जितस्ततः स्वगुणितः । स्वेनैव गुणितो वर्गीकृत इत्यर्थः । ततो विपश्चाशता १२ हीनस्तस्य मूलेऽष्टभिर्युते दशमिर्हते सति द्वयं जातम् । हे चञ्चलानि, यदि विलोमक्रिया वेनिस मो

·४४ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-[व्यस्तवि०-
न्यासः गुणः ३ । क्षेपः ३ । भाजकः ७ । ऋणं १ । वर्गः । ऋणं
३॥
५२ । मूलम् । क्षेपः ८। हरः १० । दृश्यं २ यथोक्तकरणेन जावो
राशि: २८॥
इति व्यस्तविधिः॥
बु०वि०-बाले चञ्चले अक्षिणी यस्याः सा तथा । यदि विमलां निर्दूषणां विलोम.
क्रियां वेत्सि जानासि तर्हि वद ॥ ५० ॥
की वि०-तर्हि तं राशिमुक्तसंस्कारसंस्कृति द्वयावशिष्टमई ब्रूहि । न्यासः
वं ऋ मू क्षेध मा
३ ३ ७ १ १२ १ १० २
गु
क्षे
मु
हा
४
अथ स्वांशाधिकोन इत्युक्तत्वात्रिभि. स्वचरणैर्युक्तस्तथा तत्र सतृतीयांशा जाताः
। स्वयंशेन विवर्जित इत्यत्रेकमधे जातं ३ । तथाऽन्या
३
७
हा
ऋ गु यु मु यु व
३
५२ ० ( क्षे
ऋ गु
१०
2
छेदं गुणं गुणं छेदमित्युक्तत्वात्रिनिघ्न इत्यादी गुणादीनां वैपरीत्येन न्यासो यथा-
दृश्यं २ दशगुणितं २० अष्टहीनं १२ तद्वर्गः १४४ द्विपश्चाशता १२ युक्तः
१९६ तन्मूलं १४ स्वार्धन ७ युक्तः २१ सप्तगुणितः ११७ स्पेनिभिः सप्त-
भागै ६३ हीनः (१ त्रिभिर्मक्तः लब्धो राशिः २८ । अथ बोपदेवाचार्य-
स्योदाहरणम्-
कः पञ्चन्नो नवभिरधिको मूलभावं प्रपन्नो
हीनो द्वाभ्यां तदनु च कृति प्रापितो हीनरूपः ।
মক্কাছামিনিনগীর্তিী কণা। লালঃ
कोऽसौ राशिगणक नियतं वेसि राशिं च शीघ्रम् ॥
न्यासः-गु ५ यु ९ मू. ही २ ५० ही १ म ८ दृ । उकपकारेण
जातो राशिः ८ विलोमावधिना ॥१०॥

·นี้ १ प्रकरणम् ] लीलावती। अथेष्टकर्मसु दृश्यजातिशेषजातिविश्लेषजात्यादौ करणमूत्र वृत्तम्- उद्देशकालापवदिष्टराशिः क्षुण्णो हृतोऽशै रहितो युतो वा । इष्टाहतं दृष्टमनेन अतं राशि वत्योक्तमितीष्टकर्म ॥ ५१ ॥ उदाहरणम्-~-पश्चन्नः स्वत्रिभागोनो दशभक्तः समन्वितः । राशिव्यंशापादः स्यात्को राशिदब्यूनसप्ततिः ॥ ५२ ॥ चु०वि०-अथेष्टकर्मणि केवलगुणनमजनांशानां विद्यमानत्वादिलोमक्रियानन्तरमिष्ट- कर्मेन्द्रवज्रयाऽऽह-उद्देशकालापवदिति । उद्देशकस्याऽऽलापो वचनं तेन यथा पृष्टं तद्वदिष्टकल्पितराशिः क्षुण्णो वा हृतो वा स्वांशैरंशांशेर्वा रहितो वा युतो वा कार्यः । इष्टाहतं दृष्टमनेन भक्तं सद्यत्फलं स राशिः स्यात् । इतीष्टकर्म प्रोक्तमन्वय नाम । सत्रोपपत्तिः स्पष्टा । उद्देशकालापवदिष्टराशेर्गुणनादौ कृते सति यत्स्यात्तेन'नुगतः । यद्यनेनेष्टतुल्यो मउराशिलम्यते तदा प्रष्टुरुद्दिष्टेन क इति । अत उक्त मुद्देशकालापवदित्यादि । अतोऽस्मिन्वर्गादावुद्दिष्टे त्रैराशिका. संभवान्नेष्टकर्मेत्यर्थसिद्धम् ॥ ५१ ॥ अथ सूत्रव्यानिदर्शनार्थमुदाहरणचतुष्टयम् । तत्र प्रथमगुणकहरस्त्वांशराश्य- ली०वि०-अथेष्टकर्मणि करणसूत्रं वृत्तेनाऽऽह-उद्देशकालापवदिति । इष्टराशिः स्वेष्टो राशिरुद्देशकालापवदुद्देशकस्योदाहरणस्याऽऽलापवदुकवगुणितो हृतो भक्तोंऽशै रहितो युतो वा कार्यः । इष्टमिष्टाहतमिष्टगुणितं सत्, अनेन संस्कृतेनेष्टराशिना भक्तं कार्य लब्धं राशिर्भवेत् । इष्टो राशिः स्यादित्यर्थः । इतीष्टकर्म । प्रोक्तमित्यर्थः ॥११॥ उदाहरणम्-पञ्चन्न इति । पञ्चगुणितः स्वतृतीयभागेन हीनो दशभिर्मक्तः व क्षे ध मू यु गु कार्यः । ततो राशिव्यंशा हार पादे राशेः कल्पितस्य तृतीयांश(शा)चतुर्थाशैरन्वित. सन्को राशियूनसप्ततिरष्टपष्टिः दृ ५ २ ८ ३ १८ स्यात् । न्यासः-गुणः ५ अंऋ१ मा १० इष्टराशिः ३ पश्चन १५ स्वत्रि. ३ भागो ५ नः १० दशभक्तः १ इष्टराशेयंशार्धपादैः युक्तो यो- * ' दृश्यजातिशेषजातिविश्लेषजात्यादौ ' नास्तीयं पतिः क. ग. घ. पुस्तकेषु । १ ख. ग. 'शेस्य।

·बुदिविलासिनीलीलावती विवरणटीकाभ्यां समेता- [इष्टक.
न्यासः । गुणः ५ । स्वांशऋणं . । ऊना ११ भागहारः १० । राश्यं.
३
१
३
शका क्षेपाः १ ।१।१। श्यं ६८ ।
३ २ ४
अत्र किष्टराशिः ३ । पश्चनः १५ । स्वत्रिभागोनः १० । दशभक्तः
१। अत्र कल्पितराशे ३ सयंशापादः ३ । ३ । ३ । एतैः सम-
३ २ ४
वितो जातः १७ । अनेन दृष्टं ६८ । इष्टाहतं भक्तं जातो राशिः ४८ ।
४
एवं यत्रोदाहरणे राशिः केनचिद्गुणितो भक्तो वा राश्यंशेन रहितो
युतो वा दृष्टस्वश्रेष्ट गर्शि पाल्य तस्मिनुदेशकालापवकर्मणि कृते यनिष्प-
घते तेन भजेदृष्टमिष्टगुणं फलं राशिः स्यात् ।
बु.वि.-शेषूदाहरणमनुष्टुभाऽऽह-पञ्चनः स्वत्रिमागोन इति ।। १२ ॥
ली०वि०-गार्य समस्छेदाः कृताः
२४ ३१ १८
ऐषां योगः
द्वाभ्यामप.
२४ २४
२४
२४
१२ ३९
अनेकस्य योगार्थ समच्छेदैः
जातो योगः
५१
१२
१२ १२
१२
१७
त्रिभिरपवर्तितः इष्ट १८ इष्टेन ३ हतं जातं २०४ ततोऽनेन मक्तं
वतः
४
४
४
भामार्थ छेद लवं च परिवर्त्य
अंशाहतिश्छेदवर्धन भक्तः
१ १२
८११
१७
छेदेन मक्का १७ लब्धी राशिः ४८ । अथवा न्यास:-गु ५ स्वांशक्र १ भा
३
४
१० इष्ट १ राश्यंशाक्षेपाः
दृश्यं १८ जातः इष्टाहतं दृष्टं १८
३ २
१२
अनेन
१७
मत्तमित्यनेन जातो राशिः ४८ । एवं यत्रोदाहरणे राशिः केन-
१२
चिगुणिती भको वाऽशैरहितो युतो वा दृष्टस्तरेष्टगार्श प्रकल्प्य तस्मिन्नुदेशकालापव-
कर्मणि कृते यनिष्पद्यते तेन मजेद्दष्टमिष्टगुणं फलं राशिः स्यात् । स्पष्टार्थमेतत्
॥१२॥

·प्रकरणम् ]] लीलावती। अथ दृश्यजात्युदाहरणम् - अमल कमलराशेरूपंशपश्चांशषष्ठ- स्त्रिनयनहरिसूर्या येन तुर्येण चाऽऽर्या । बु०वि०-स्पष्टार्थम् । अथ केवलं राश्यंशेष्वेवोदाहरणं मालिन्याऽऽह-मकमल- राशेरिति । अत्र दृश्यनात्यादयः पूर्वेषां संज्ञाः । एमिश्च राश्यंशेत्रिनयनाया १० ली०वि०-अथ दृश्यजात्युदाहरणम्-अमलेति । यस्यामलकमलराशेशतृतीयांश. पञ्चांशषष्ठस्त्रिनयनहरिसूर्यास्तूयोशेन चाऽऽर्या भवानी पूजिताः । अथ षड्भिः शेष- पोर्मुरुपदं पूजितं तस्य कमलराशेः सकलकमलसंख्यां क्षिप्रं बघिमाख्याहि बद । योगाय समच्छेदाः १२० ७२ ११. ३६. ३१० ३४२ नवभिरपर्वतः ३८ अनेन को हीनः कार्यः। ३६० ३१० तदर्थ समच्छेदः अष्टत्रिंशता हीनाश्चत्वारिंशच्छिष्टं न्यासः ३ ५ ९० एषां योगः ४० ४० ततो दृष्टं १ इष्टेनैकेन हतं । अनेन भक्तं तदर्थ छेद लवं च परि. २ । २ २४० वत्येति कृते । अंशाहतिश्छेदवधेन मक्ता जातं छेदेन मक्ते लब्धा १२० । इयं कमलसंख्या । अन्यदुदाहरणम् - कामिन्या हारवल्लाः सुरतकलहतो मौक्तिकानां त्रुटित्वा भूमो यातस्त्रिभागः शयनतलगनः पञ्चमांशोऽस्य दृष्टः । मात्तः षष्ठः सुकेश्या गणक दशमकः संगृहीतः प्रियेण । दृष्टं षट्कं च सत्रे कथय कतिपयमौक्तिकैरेष हारः। कामिन्या इति । सुरत कलहे कामिन्या हारवत्या(ल्या) मौक्तिकानो तृतीयो मागस्त्रुटित्वा भूमौ यातः। पञ्चमांशस्तु शय्याया दृष्टः। हे गणक षष्ठोऽशः सुकेश्या आत्तो गृहीतः । दशमोऽशः प्रियेण संगृहीतः । सूत्रे मौक्तिकानां षट्कं दृष्टम् । एष हारः कतिपयैः कतिसंख्याकक्तिकगुम्फितस्तत्कथय ।न्यास:- ܐ ܐ ܐ ܐ दृष्ट १ योगार्थ समच्छेदाः १८० ३०० ९०० १५० ९०० ९. ९.. एषां योगः ·धुदिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [इष्टक गुरुपदमथ षड्भिः पूजितं शेषपौः सफलकमलसंख्यां क्षिपमाख्याहि वस्य ॥ ५३ ॥ १ । १ । १ । १ । दृश्यं ६। न्यासः ३ ४ अत्रेष्टं रूपं १ राशिं प्रकल्प्य प्रायजातो राशिः १२० । पु०वि०-येनार्चितास्तस्य सकल कमलसंख्यां क्षिप्रमाख्याहि कथयेत्यन्वयः । शेष स्पष्टम् ॥ ५ ॥ ली०वि०-द्वादशभिरपर्वतः ६० पुनस्त्रिभिरपर्वतः २० ७५ २१ एत इष्टाद्धीनास्तदर्थ सम. ५ छदः ५ २. २५ वियोगे कृते शिष्टं इण्टेन हत १ दृष्टं १ २५ २५ २५ हतं दृष्टं १ जातं ६ । अनेन भक्तं छेई लवं च परिवर्त्य २५ २५ अंशाहतिश्छेदवधेन भक्ता १५० लब्ध मौक्तिकमान ३० । अन्यदुदाहरणम्- ५ षड्भागः पाटलीषु भ्रमरनिकरतः स्वात्रिमागः कदम्बे पादश्चूतद्रुमेषु प्रदलितकुसुमे चम्पके पञ्चमांशः । प्रोत्फुल्लाम्भोजखण्डे रविकरदलिते त्रिंशदंशोऽभिरम्ये तत्रैको मत्तमृङ्गो भ्रमति वद सखे का भवेद्भुङ्गसंख्या ॥ षड्भाग इति । भ्रमरनिकरतो भ्रमरसमूहात्षष्ठो भागः पाटलीषु यातः । तृतीयो मागः कदम्बे । चतुर्थाश लाने । पञ्चमांशो विकसितपुष्पे चम्पके । सूर्य- किरणविकासित प्रोत्फुल्लाभोजखण्डेऽस्मिन्पद्मसमूहे त्रिंशांशो यातः । एको मत्तभृङ्ग- १ १ १ स्तत्र भ्रमति । हे सखे तत्र भृङ्गसंख्या का भवेत्तद्वद । न्यासः योगार्थ छेदा. १८०० २६०० २७०.| ५ ३० । १०८०० १०८०० | १०८०० | २१६० । ३६० योगः १०६२० विंशत्याऽपवर्त्य १०८००।१०८०० १०८०० ५४० ५९ पुनर्नवमिरपवर्तः एमिरेक ऊनः कार्यः । वियोगार्य समच्छेदो ३ ४ । एषां योग ६० ·प्रकरणम् ] लीलावती। ४९ अथ शेषजात्युदाहरणम्- स्वार्ध प्रादात्प्रयागे नवलवयुगलं योऽवशेषाच काश्यां .-अथ केवलस्वांशानामेवोदाहरणं स्रग्धरयाऽऽह-स्वार्ध प्रादात्प्रयाग इति । बु०वि० १ ६ वियोगे शेष ६. | ६० दृष्ट १ इष्टा १ हतं जातं १ । अनेन मक्तं लब्धं भ्रमरमान ६० । इति दृश्यजातिः ।। ५३ ॥ अथ शेषनात्युदाहरणमाह-स्वामिति । 'छिद्घातभक्तेन लवो न हारघातेन १ २ १ माज्य: प्रकटाख्यराशिः।'न्यासः दृश्यं ६३ । अत्र रूपं १ राशि २९४ १ प्रकल्प्य भागाशेषादपास्य, अथवा भागापवाहविधिना भागानपास्य जातं अनेन दृष्टै १३ .ष्टगुणिते मक्ते नातं द्र प्रमाणं ९४० । इद विलोमसूत्रेणेष्ट- कर्मणा वा सिध्यति । स्यार्थ:--- यस्तीर्थपान्धः स्वार्थ स्वस्य सर्वधनस्यार्थ प्रयागे प्रादात् । अवशेषादत्र शिष्टादर्धान्नवलवयुगलं नवाशद्वयं काश्यां प्रादात् । शेषा- धिं शिष्टद्रव्यचतुर्थी पथि शुल्कहेतोः शुल्कार्थ प्रादात् । शेषात्षड्दशमाशान् गयायां प्रादात् । निष्कत्रिषष्टिः शिष्टा । अनया त्रिषष्टया निजगृहं स प्रयातः । यदि भवता शेषनातिः श्रुताऽस्ति तर्हि तस्य द्रव्यप्रमाणं वद । अथ भागापव हविधिनाऽऽनयने न्यासः २ ९ तलस्थहारेण हरं निहन्यादिति कृते जात । द्वादशभिरपवर्तः १ २ - ४ ܘܐ (४ ७२० १० १ दृष्टं १३ इष्टा १ हतं ६३ । अनेन मतं छेदं लव च परिवर्त्य ६० १० ६३ ३७८० अंशाहतिश्छे विश्व । हरेण भक्ते लब्नं द्रव्यप्रमाणं ५४० । रूपं १ राशि प्रकल्प्येति । रूपं १ मागः २ | १ अपास्तः २ । २ २ शेषादस्मादस्यैव नवांशद्वयं अस्मादेवापास्तं । एवं शेषा- १८ १८ अधिः १२६ अपाम्तः । अामादस्यैव षड्दशमलवाः अपास्ताः ७२ ७२० समच्छेदन २ २१ ७२ ·५० बुद्धिविलासिनीलीलावती विवरणटीकाभ्यां समेता- [इष्टक० शेषाद्मि शुल्कहेतोः पयि दशमलवान्पट् च शेषाद्यायाम् । बु०वि०-तीर्थ काश्यादि । तत्पन्धी (न्यती)ति तीर्थपान्थ । सह गृहीतस्य द्रव्यस्या प्रयोगे प्रादात् । अवशेषान्नवलवयुगलं काश्या प्रादात् । पथि शुल्कहेतोः शेषाधिं ली०वि०- शेषं । ततः पूर्वोतवदिष्टाहतं दृष्टमनेन भक्तमित्यानेयम् । द्रव्य. ६० प्रमाण ५४० । स्वामिति । अत्र रूपं राशिमिति रूपराशेः सकाशादर्धादयो भागाः शेषादपासनीयाः । तथा रूपं कल्पितम् । कल्प्यो हरो रूपमहार- राशेरिति रूपाधस्ताद्रूपहार: कल्पितः । अयं द्वाम्या हतश्छेद लयं च परिवयतेति २ । २ २ । इदं । अंशाहतिब्ध । इदं रूपादपास्तं तदर्थ समच्छेदी १ | २ शाहतिः २ | २ । अस्य नवाशद्वयस्यार्धादपानाय स्वासः १ | २ अन्योन्यहाराभिहती हरां- २ । १८ १८४ १४ शाविति મHIણને રોષ द्वाभ्य मपवर्त्य जातं ३६ | ३६ ३६ १८ शिष्टमर्धान्नवाशद्वये निरन्ते । अमाच्चतुर्थाशोऽपासनीयस्तदर्थमिदं चतुर्भिर्माज्यं तद. धन्यासः |४ छेदं लवं च परिवत्यति अंशाहतिः १८ ५०४ एवं चतुर्थीश एतदपासनाय न्यासः । १२६ १८ | ७२ १२९६ । १२९६ अस्मिन्पूर्वस्मादपास्ते शेष २१ | अष्टादशभिरपवयं जातं चतुर्थी १२९६ दत्त इदं शिष्टम् । अस्मात्पड्दशामाशा अपास्याः । तदर्ध दशभिर्भागार्थ न्यास छेदं लवं च परिवत्यति २१ अंशाहतिः अयं दशमांश ७२ १० ७२० । २१ । १२६ सषड्गुणः अंशाहतिः अष्टादशभिरपवर्त्य ७२० | १ १ २१ । ७२० ·प्रकरणम् ] लीलावती। ५१ शिष्टा निष्कत्रिषष्टिनिजगृहमन या तीर्थपान्था प्रयात. स्तस्य द्रव्पप्रमाणं वद यदि भवता शेषजातिः श्रुताऽस्ति ॥ ५४ ॥ बु०वि०-प्रादात् । शेषात्षड् दशमलवान्गयायां प्रादात् । निष्काणां त्रिषष्टि सेवो वरिता । अनया त्रिपष्टया मह स तीर्थपान्यो निजगृहं प्रयातः । तस्य सकलद्र व्यस्य प्रमाणं वद। यदि भवता शेषजातिः श्रुताऽभ्यस्ताऽस्ति । अत्र केवलं शेषांशा ली०वि०-एतदस्मादपासनाय न्यासः २१ । ७ समच्छेदो ८४० | ५०४ ७२ | ४० २८८० | २८८० अग्रिमे पूर्वस्मादपास्ते शेष अष्टचत्वारिंशताऽपवर्त्य शेष २८० ६० अनेन दृष्टमिष्टाहतं सद्भाज्यम् । तद्यथ - दृष्टं ६३ इप्टेन १ हतं ६३ भागार्थ ७ | ६३ छेद लवं च परिवर्त्य ६० ६३ अंशाहतिः ६० | १ हारेण भक्त प्राप्तं तीर्थपान्थस्य द्रव्यप्रमाणं ५४ । इतीष्टकर्मणा द्रव्यस्याऽऽन. यनविधिः । ३ न्यासः अथवेति । भागापवाहविधिनाऽप्येवं द्रव्यानयनम् । तदर्थे न्यासः । तलस्थ- हारेण हरं निहन्यात् । तलस्थेन दशकेन हारेणोपरिस्थ एको हरो हतः १० । स्वांशषट्कोनेन तेन चतुष्केणोपरिस्थितोऽशो हतः । तथा सति न्यासः पुन. १० स्तलस्थहारेण चतुष्केण दशकं हतं ४० स्वाशैक्न्यूनेन त्रिकोणो ३परिस्थचतु: एकभागो हतः १२ । तथा सति जातं १२ | पुनस्तलस्यहारेण नवकेन चत्वारिंश- द्धरो हतः ३६ ० । ग्वांशद्वयन्यूनेन तेन सप्तकेनोपरिस्थो द्वादशभागो हतः ८४ तथा सति जातं । पुनस्तलस्थहारेण द्वयेन २ हरः षष्टयुत्तरशतत्र. ३६० यरूपः ३६० हतः ७२० । तथा सति स्वाशकन्यनेन तेनेकेन १ उपरिस्थो माग श्चतुरशीतिमितो हतः । तथा सति जातं । अनयोदशमिरपवतें जातं ७२० . ८४ १०

·१
३७८२५२गोगे जातं १२०.
५२ बुद्धिविलासिनीलीलावती विवरणटीकाभ्यां समेता- [इष्टक.-
न्यासः १
।।।।।।। दृश्यं ६३ । अत्र रूप
१ राशिं प्रकल्प्य भागाशेषाशेषादपास्याथवा भागापवाहविधिना सव-
णिते जात १. । अनेन दृष्टे ६३ । इष्टगुणिते भक्त जातं द्रव्यममाणं
६०
५४० । इदं विलोमसूत्रेणापि सिध्यति ।
बु०वि०-एव । अनः शेषनातिरिति नाम । अत्र सकला अपि स्वाशा एव सन्ति ।
अतोऽथ स्वांशाधिकोनेत्यादिना विलोमसूत्रेण वा सिध्यतीदम् । अथवेष्टराशे.
स्तलस्थहारेण हरं निहन्यादिति मागापवाहविधिना स्वांशानपास्येष्टकर्मणाऽपि
सिध्यति ॥ ५४॥
लीवि०
o-ततः पूर्ववदिष्टाहतं दृष्टमनेन भक्तमिति कृते प्राप्तं द्रव्यप्रमाणं तदेव
५४० । इदं विलोमसूत्रेणापि सिध्यतीति च्छेदं गुणं गुणं छेदमित्यादिनाऽप्याने.
यम् । तद्यथा-न्यासोऽयं मु यु यु यु
अथ स्वांशाधिकोने तु लवाढयोनो हरोहर
१ २ १६॥
७ ३४
इति स्वाशोनत्वाल्लवोना हराः कृता अंशा अविकृता एव दृश्यं ६३ । एतस्मिन्नस्यैव
षट्चतुर्थाशाः संयोज्या: । तदर्थ दृश्यं चतुर्भिहृतं लब्धं
६३
। इदं षड्गुणमंशा-
हतिः । एतस्य दृश्ये योजिते तदर्थ न्यासः
३७८ | १३
४ । १
४
समच्छेदो
४
४
१००००।
नाय । समच्छेदौ ७१६० | २५२०
पुनरेतस्मिन्नेव तृतीयाशो योज्यः । तद्-
यमेतत्रिभिहृतं छेद हवं च परिवत्यति
६३० | १
अयं तृतीयांशस्तयोज-
४ । ३
योगे जात
अस्मिन्ह.
४८ । ४८
रेण हृते लब्धं २१०। अस्मिन्पुनरस्यैव सप्तमांशद्वयं योज्यं तदर्थमयं २१० सप्तमि.
मक्तो लब्धं ३०। इदं द्विगुणं ६ ० । इदं योजितं जातं २७० । अस्मिन्पुनरेकं रूप.
मेतत्सजातीयं योज्यम् । द्विगुणो विधेय इत्यर्थः । लब्धं ५४० द्रव्यपमाणम् । एवं
विलोमसूत्रेणापि द्रव्यप्रमाणं सिध्यतीत्यर्थः । इति शेषनात्युदाहरणम् ॥ १४ ॥

·प्रकरणम् ] लीलावती। ५३ अथ विश्लेषजात्युदाहरणम्- पञ्चांशोऽरिकुलात्कदम्बा गारूयंशः रिलीधं तयो. विश्लेषस्त्रिगुणो मृगाक्षि कुटज दोलायमानोऽपरः । कान्त केतकमालतीपरिमलपाप्तष कालप्रिया- दूताहूत इतस्ततो भ्रमति खे भृङ्गोऽलिसंख्यां वद ॥ ५५ ॥ बु०वि०-अथ राश्यंशविश्लेषादाहरणं शार्दूलविक्रीडितेनाऽऽह-पञ्चांशोऽलिकुलादि. ति। अलीनां भ्रमराणां कुलात्समूहात्पश्चांशः कदम्बं प्रत्यगमत् । कदम्बवृक्षस्य पुष्पं कदम्बम । 'अवयवे च प्राण्यौषधिवृक्षेभ्यः' इत्यण् । पुष्पमूलेषु बहुलमिति लुक् । अलिकुलादेव व्यंशः शिलीन्धं शिली ध्रीपुष्पमगमत् । प्रत्ययलुको प्राग्वत् । लुक् तद्धितलुकीति स्त्रीप्रत्ययलोपः । शिलीन्ध्री कचोरमदृश औषधिविशेषः । तयो. ध्यंशपञ्चाशयोविश्लेषस्त्रिगुणः पञ्चाशद्वयमित्यर्थः । कुटनो गिरिमल्लिका। तस्य पुष्पं कुटनं तत्प्रत्यगमत् । अपरः शिष्टो भृङ्गो दोलायमानोऽभूत् । दोलेवाऽऽच- रतीति दोलायते । दोलायतेऽसौ दोलायमानः । दोलायमानत्वे विशेषणेनैव कारण- माह-केतकेति । केतक्याः पुष्पं केतकम् । प्रत्यर लुको स्त्रीप्रत्ययलोपश्च प्राग्वत् । मालत्याः पुष्पं मालती । अवयवे चेत्रणू । पुष्पमुलेषु बहुल मति तस्य लुक् । अतो न स्त्रीप्रत्ययलोपः । यथा मल्लिकायाः पुष्पं मल्लिका । तद्वन्मालती चेति । मालती जातिः । सुमना मालती जातिरित्यभिधानात् । तयोः परिमलौ । प्राप्त एककालो याम्यां तो प्राप्ककालौ । निष्ठाया: प्राक् प्रयोगः । तौ च तौ प्रियादतौ । ली०वि -अथ विश्लेषजात्युदाहरणमाह-पञ्चाश इति । अलिकुलाद्ममरकुलात्सम्- हात्पञ्चाशः कदम्बं प्रत्यगमत । तृतीयांश: शिलीन्ध्रमगमत् । तयोः पञ्चांशव्यंशयोविश्लेषो मियो वियोजितशेषस्त्रिगुणः कुटनं प्रत्यगमत् । अपर एको भृङ्गो दोलायमानः सन्ख आकाश इतस्ततो भ्रमति । किंभूतः । केतकीमालतीपरि- मलप्राप्तककालप्रियादूताहुत इव । केतकीमालत्योः परिमल एव प्राप्तो य एककाले प्रियादूनस्तेनाऽऽहूत इव । हे मृगाक्षि कान्ते, अलिसंख्यां वद । पञ्चांश- ચૌ एतयोविश्लेषार्थ समच्छेदो विश्लेषे शिष्टं १५ २॥ अस्य त्रिगुणत्वार्थ न्यासः | अंशाहतिः त्रिभिर. १५ १५ पर्वतः | अयं पञ्चाशव्यंशयोविश्लेषः । ते पञ्चाशव्यं तद्विश्लेषाः सम- .. ३ १५ २ ३ ६ or 1 ड. "ति तस्य लु।

·बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरण टीकाभ्यां समेता- [ संक्रम- २ न्यासः ३ । दृश्यं १ । जानमलिकुलमानं १५ । एवमन्यत्रापि । इतीष्टकर्म । -- अथ संक्रमणे करणसूत्र वृत्तार्धम्-- योगोऽन्तरेणोनयुतोऽर्धितस्तौ राशी स्मृतौ संक्रमणाख्यमेतत् ॥५६॥ अनोरेशक:-ययोर्योगः शतं सके वियोगः पञ्चविंशतिः । तो राशी वद मे वत्स वेत्सि संक्रमणं यदि ॥ १७ ॥ बु०वि०-च प्राप्तकक लप्रियादृतौ । केनकमालतीपरिमलो प्राप्तककालप्रियादूताविव केतकमालतीपरिमलप्राप्तककालप्रियादतौ । उपमित व्यालेति समासः ताम्यामा- हतः स तथा । केतकीमालत्योभ्रंगरोपभोगत्वेन तत्प्रियात्वम् । तदुपगमनं पुष्प, परिमलग्रहणेनेति परिमलयोतत्वम् । अत एवासी भ्रमरः ख आकाश इतस्ततो भ्रमति। एव सति भोः कान्ते मृगाक्षि, अलिग वद। इतीष्टकर्म ॥ ५५ ॥ अथ केवलयोगान्तरात्मकत्वेन संक्रमणाख्यं कर्मेन्द्रवज्रा पूर्वार्धनाऽऽह- योगोऽन्तरेणेति । संक्रमणं संसर्गः। योगान्तरत्वेन परम्परसंमृष्टयो राश्योः पार- ज्ञानं तत्प्रतिपादकत्वेनोपच रात्संक्राणमित्युच्यते । शेष स्पष्टम् ।। ५६ ॥ अत्रोदाहरणमनुष्टुभाऽऽह-ययायोग: शतमिति । स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्ति:- अध्यक्तेन लघुराशिप्रणाणं या १। असावन्तरयुतो जातो बृहद्राशिः या १ रु २५ । अथ राशियोग'लघुगशौ शोधिते बृहद्राशिः या १ रू १०१ । एव- ली०वि०-च्छेदाः कृताः १५ | २५ | ३० १४ तदेवयं पञ्चमिरपवर्त्य ७५ / ७५ / ७५ १५ १४ । १५ रूपमिष्टमनेन हीनं तदर्थ समच्छेदो १५ | १५ १५ अनेन दृष्टं १ इष्टाहत १ सत् , भक्तं छेदं लव च परिवाशाहतिरिति लब्धमलि. कुलमानं १५ । एवमन्यत्रापि बोद्धव्यम् । इनीष्टकर्म ॥ ५५ ॥ अथ संक्रमणे करणसूत्रं वृत्ताधेनाऽऽह-योग इति । योगो राश्योर्द्वयोर्योगः । अन्तरेण राश्योविश्लेषेणोनयुतः पृथगूनितो युतश्चार्धितः स्थानद्वयेऽधीकृतः सन् राशी पृष्टौ राशी स्तः । एतत्संक्रमणाख्यं स्मृतम् ॥ ५६ ।। अत्रोद्देशकः- ययो राश्योर्योगः सेक शतं वियोगस्तु पञ्चविंशतिः। हे वत्स यदि त्वं संक्रमणं वेत्सि तर्हि तो राशी वद । न्यासः । योगः १०१ अन्तरं २५ । अनेनोनयुतो योग. ७६ । १२६ अर्पितो ३८ । ६३ ॥ ५७ ।। १ ग. "ते सति जातो बृ.। : | अन्तरं

·प्रकरणम् ]
लीलावती।
न्यासः । योगः १०१ । अन्तरं २५ । जातौ राशी ३८ । ६३ ।
वर्गसंक्रमणे करणसूत्र वृत्तार्धम्-
वर्गान्तरं राशिवियोगभक्तं योगस्ततः प्रोक्तवदेव राशी ॥५८॥
बु०वि०-मेतया. पक्षयो. या १ रू. २५ समीकरणेन योगाऽन्तरेणोनोऽधितो
या १ रू. १०१
लघुराशिः स्यादित्युपपन्नम् ।
अथ बृहद्राशिप्रमाणं या १ अम्मादन्तरे शोधिते जातो लघुराशि:-या १
रू २५ । अथ च बृहद्राशियोगाच्छोधितो लघुराशिः या १ रू १०
रू १० ।एक-
मनयोः पक्षयोः या १ रू १ ० १ । गा १ रू २५ । समीकरणेन योगोऽन्तरेण
युतोऽर्धितो बृहद्राशि स्यादित्युपपन्नम् । ०५क्तकियया चोच्यते । लघुबृहदाश्यो.
र्यदन्तरं तल्लघुराशी यावक्षिप्यते तावहाशि. स्यात् । बृहद्राशेर्यावच्छोध्यते
तावल्लघुगशिः स्यात् । एवं बृहदश्योयोगेऽन्तरोने द्विगुणित एव लघुराशि.
भवति । अन्तरयुते द्विगुणितो बृहद्राशिः स्यात् । अतातावदर्धितो लघुबृह-
द्राशी स्त इन्युपपन्नम् ।
अथ बालावबोधार्थ क्षेत्रमतोपपत्तिरुच्यते । योगान्तरतुल्ये इष्टे शलाके
कृत्वकाप्रसंलग्ने ऋजु संस्थाप्ये । अय राश्योोगः । ते एव शलाके पार्श्वसंसृष्टे
संस्थाप्ये ३८ । अत्र ९ शलाकाया बृहच्छलाका यावत्यधिका तावाश्योर.
६३
न्तरम् । अतो राशियोगादत्तरे त्यक्त ६३ लघगशिगुणो दृश्यते राशियो.
गोऽन्तरेण योजिते बृहद्रोशिश्च द्विगुणो दृश्यत इति ।। ५७ ।।
अथ संक्रमणोपयोगित्वाद्वारगोर्वर्गान्तरयोगान्तरयोरन्यतमे च ज्ञाते विषमक-
ख्यिं राशिज्ञानमिन्द्रवज्रोत्तरानाऽऽहवान्तिरं राशिवियोगमक्तमिति ।
राश्योर्वर्गान्तरं राशिवियोगभक्तं योग. स्यात् । योगमा वियोगोऽपि भवेदिति
स्पष्टम् । तयोर्योगान्तरयोतियोः सतो. संक्रमसूत्रेण राशी स्तः ॥ ५८ ॥
।
ली०वि०-अथ विषमकर्मणि करणसूत्रं वृत्तार्धम् --वर्मान्तरमिाते । वर्गान्तरं वर्गयो-
वियोगो राशिवियोगेन भक्तं सद्योगो भवति । ततः प्रोक्तवद्योगोऽन्तरेणोनयुक्त
इत्यादिनो तवद्विधान'द्राशी ज्ञेयो ।॥ १८ ॥

·५६ बुद्धिविलासिनीविवरणटीकाभ्यां समेता- [वर्गक०- उद्देशक:- राश्योर्ययोर्वियोगोऽष्टो तत्कृत्योश्च चतुःशती । विवरं ब्रूहि तो राशी शीघ्रं गणितकोविद ॥ ५९॥ न्यासः । रापन्तरं ८ । कृत्यन्तरं ४.० । जातो राशी २१ । २९ । इति विषमकर्म। अथ किंचिद्वर्गकर्म पोच्यते- इष्टतिरष्टगुणिता व्येका दलिता विभाजितेष्टेन । एकः स्यादस्य कतिर्दलिता सैकाऽपरो राशिः ॥६॥ रूपं द्विगुणेष्टहृतं सेष्टं प्रथमोऽथवाऽपरो रूपम् । बु०वि०-अत्रोपपत्ति.-राश्योर्वर्गान्तर योगान्तरघातसममिति वक्ष्यते अतो वर्गान्तरं योगमक्तं वियोगः स्याद्वियोगभक्तं योगः स्यादिति स्पष्टम् । इति विषमकर्म ॥ ५९॥ अथ किंचित्स्वकौशलं दर्शयन्नव्यक्तक्रियामुपसंहृन्य व्यक्तलघुकर्मणा किंचि. द्वर्गकर्माऽऽर्याद्वयेनाऽऽह--इष्टतिरष्टगुणितेति । रूपं द्विगुगेष्टहृतमिति । इष्टस्य कृतिरष्टगुणितेकोनाऽपिता तेनैवेष्टेन विभ जितेको र शिः स्यात् । अस्य राशेः कृतिर्दलिता सका द्विनीयो राशिः स्यात् ।। ६० ॥ प्रकारान्तरमाह - रूपमिति । अथवा रूपं द्विगुणेष्टहृनमिष्टसहितं प्रथमो राशिः स्यात् । आरः सदा रूपमेव । एवं सिद्धयो राश्योः प्रयोजनमाह-कृति. युतीति । तयो राश्योः कृत्योः पृथग्युती वियुती व्येके वर्गों स्याताम् । वर्गमूल- प्रदे मवत इत्यर्थः ॥ ११॥ ली०वि०-अत्रोद्देशक:-राश्योरिति । ययो राश्योरष्टौ वियोगस्तत्कृत्यो राशी (शि) वर्गयोविवरं चतुःशनी । हे गणितकोविद तो राशी शीघ्रं वद । न्यासः । राश्य- न्तरेण ८ वर्गातरं ४०० भक्तं लब्धं ५० । योगः ९० अन्तरेणोनयुतः ४२ । १८ । अर्धितः २१ । २९ जातौ राशी । इति विषमकर्म । ॥ १९ ॥ अथ किंचिद्वर्गकर्म प्रोच्यते--इष्टेति । इष्टरय कृतिवर्गोऽष्टगुणितः कार्यः । ध्येका, एकहीना दलिताऽपिता, इष्टेन विभाजिता हृता सती, एको राशिः स्यात् । अस्यैव प्रथमराशेः कृतिर्दलिता सैका, एकपहिताऽपरो राशिः ॥ १० ॥ प्रकारान्तरमाह-रूपमिति । रू द्विगुणेनेष्टेन हृतं सेष्टमिष्टसहित सम्प्रथमो ·प्रकरणम् ] लीलावती। ५७ हतियुतिवियुती व्यके वर्गों स्यातां ययो राश्योः ॥ ६१ ॥ जोशका-राश्योर्ययो। कृतिवियोगयुती निरके मूलपदे प्रपद मम मित्र यत्र। क्लिश्यन्ति बीजगणिते पटवोऽपि मूढाः षोदोक्तबीजगणितं परिभावयन्तः ॥ ६२ ॥ तौ बु०वि०-अनोपपत्तिः-अनेकवर्णसंबन्धिमध्यमाहरणबीजेन राशिप्रमाणे या १ का १। अनयोः कृतिवियोगो निरेकः याव १ काव १ रू १ । अयं वर्ग इति नील- कवर्गसमं कृत्वा नीलकपक्षस्य मूलं नी १। परपक्षस्यास्य याव १ काव १ रू १। वर्गप्रकृत्या मूले साध्ये । तत्र सरूपके वर्णकृती इत्यादिनी ऋणेन रूपेणेष्टेन जाते मूले कनिष्ठं काव १ रू १ । ज्येष्ठं काव १ । कनिष्ठं यावत्तावन्मानम् । तेन यावत्तावदुत्थाप्य जातौ राशी काव १ रू २ का १ । पुनरनयोर्वर्गयोगो २ निरेकः । कावव १ काव ८ । अयं वर्ग इति पीतकवर्गसमं कृत्वा समच्छेदी- ४ ली०वि०-राशिः स्यात् । अपरो रूपमेव । एवं राशी भवतः । ययो राश्योः कृति- युतिवि युती वर्गयोर्योगवियोगी व्येके एकहीने सत्यो वर्गौ स्याताम् । तौ पूर्वोक्ती राशी इत्यर्थः ॥ ११ ॥ राश्योरिति । ययो राश्योः कृतिवियोगयुनी वर्गयोगवियोजने निरेके एक- रहिते सत्यौ मूलपदे स्याताम् । हे मित्र तौ राशी मम प्रवद । यत्र बीजगणिते पोढोक्तगूढगणितं परिभावयन्तो जानन्तोऽपि विमूढाः सन्तः क्लिश्यन्ति । षट्पकार- रुक्तं यद्ढगति बीजगणितं तज्ज्ञा अपि भ्रमन्तीत्यर्थः । अत्र प्रथमानयने कल्पित. मिष्टं । इष्टस्यास्य कृतिः ।। अष्टगुणिता ।। अंशा. हतिः ८ छेदेन ४ हृता २ व्येका १ दलिता । इष्टेन मक्का २ २ छेदं लवं च परिवर्त्य | अंशाहतिश्छेदवधेन भक्ता लब्धं १ । अय- २ २ १ क, ख. ग. 'काठग । २ ग. 'ना कहिाता प्रकृतिः, याव १ क्षेपः कालः । व १ रू १ इष्टभक्तो द्विधा क्षेप इत्यादिना ।

·बुद्धिविलासिनीकीकापतीविवरणटीकाभ्यो समेता- [.. अत्र प्रथमानयने कल्पितपिष्ट: । अस्य कृतिः । अष्टगुणिता २ । इयं व्येका १। दलिता । इष्टेन १ हो जातः प्रथमो राशिः १। अस्य कृतिः १ । दलिता । । सेका ३ । अथमपरो रामशः । एव- मेवी राशी | एवमेकेनेष्टेन जातो राशी २ ८ बु०वि०-कृत्य च्छेदगमै कृते पीतकपक्षस्य मूलं पी २ । परसमस्यास्य कावव १ काव ८ । वर्गप्रकृत्या मूले । तत्र 'द्वितीयपक्षे सति संभवे तु कृत्याऽ. पवात्र पदे प्रसाध्ये ' इति कालकवर्गेणापवर्त्य जातं काव १ रू ८ । ' इष्ट. भक्तो द्विधा क्षेपः ' इत्यादिना मूले साध्येते । तत्रेष्टेन मक्तं रूपं कल्पितमिष्टं १ वा १। उक्तवाजाते ७ । ९ । वा ३१ । ३३ । अत्र कनिष्ठमिष्टकृति. २ । २।२ रष्टगुणिता व्येका दलिता विभाजितेष्टेमेति निष्पद्यते । तत्कालकमानम् । तत उत्थापितो राशी ५७ ७ । वा ९९३ ३१ । अत्रोत्थापने क्रिया २. ली०वि०-मेको राशिः । अस्य कृतिः १ दलिता सका ११ अन्योन्य- २ १॥ २ मरामिहतो हरांशी १ २ योगः ३ अयमपरो राशिः । एवमेतौ २ २ । ९ राशी । । अनयोः कृती । एतयोषियोगा समच्छेदो २ ९ वियोगः ६ योगः १३ । वियोगस्य विरेका समच्छेदो . ४ ४ | निरेकत्वं 100 .. । योगस्य निरेकत्वार्य समच्छेदो १३ ४ । निरेकर ·प्रकरणम् ] कीकापती। ५९ दिकेन १ , ९९२ ३२ मथ द्वितीयपकारेणेष्टं १ । अनेन द्विगुणेन २ । रूपं १ भक्तं । द्वितीयो रूपं १। ३ २ ३ । इष्टेन सहितं जातः प्रथमो राशि एवं राशी ।। अध बु.वि.-माणे कनिष्ठमेवेको राशिः । अन्य कृतिर्दलिता सैकाऽपरो राशि- वतीत्युपपन्नम् । द्वितीयप्रकारस्योपपत्तिः-यपा-कृतियुतिवियुतिव्यका मूलदा भवेत्तथा कल्पितौ राशिव! याव १ रू। १रू १। अत्र द्वितीयराशेर्मूलं रूपमेव । व्येकस्य योगस्वास्य याव १ रू २ । वर्गप्रकृत्या मूलम् । तत्र 'इष्टमक्तो द्विधा क्षेपः ' इत्यादिनेष्टभक्तेन रूपेनेष्टेन ज्येष्ठ मूलं ३ । अयं प्रथमो राशिः । एव- २। मेतो राशी ।। १ । द्विकेनेष्टेन ज्येष्ठमूलं ९ । अयं प्रथमो राशिः । एषमेतो २। १ ४ । १९ ली०वि०- । एवमेतो मूलपदी राशी । एवमेकेनेष्टेनेति । यथा-इष १ कृतिः १ भष्टगुणिता ८ व्येका ७ दलिना इष्टेन १ विमाजिता २ प्रथमो राशिः। भस्य कृतिः ४९ दलिता सैका अपरः। राशी २।। द्विकेनेति । इष्टस्य २ कृति: ४ अष्टगुणिता ३२ ज्येका ३१ दलिता ३१ इण्टेन २ भक्ता अयमेको राशिः । अस्य कृतिः ९९१ दलिता ११ १२ ३१ | ९९३ अयमपरः।राशी प्रकारान्तरमाह-द्वितीय- ४ | १२ । सेका ९९३ प्रकारेणेक रूपं । द्विगुणेष्टेन २ भक्तं , इप्टेन सहित ३ अयमेको राशिः ।

·३० बुद्धिविलासिनीविवरणटीकाभ्यां समेता- [वर्गक०- १ ११,१। एवं द्विकेनेष्टेन । । । । त्रिवेण १९ ।। ऽयंशेन ११ अथवा सूत्रम्- इष्टस्य वर्गवर्गो घनश्च तावष्टसंगुणौ प्रथमः । - बु०वि०-राशी ९ । १ । एवमिष्टवशात्प्रथमराशिरनेकधा । सर्वत्र द्वितीयो रूपमेव ।।१। अत्र द्विकतुल्ये एव क्षेपे सति 'इष्टमक्तो द्विधा क्षेपः' इत्यादिना ज्येष्ठमूले क्रियमाणे तुल्यगुणहारनाशे कृते सति रूपं द्विगुणे हृनमित्याधुप- पद्यते । अनयैव युक्त्या प्रकारान्तरं मया निबद्धम् ' इष्टकृतिर्यमयुक्ता द्विगुणे- ष्टहृताऽथवा पुरो रूपम् । इति । इत्यादि मुधीभिश्चिन्त्यम् ॥ १२॥ एवं प्रकारद्वयेनापि मिन्नावेव राशी उत्पद्यते । अतोऽभिन्नराशिज्ञानार्थ पका- रान्तरमाह-इष्टस्य वर्गवर्ग इति । इष्टस्य वर्गस्यापि वर्ग: कार्य: । पृथग्धनः ९ ली वि०-अयमपरो रूपमेव १ । राशी २ | १। १ / ८ ४ भक्तं । इष्ट२युतम् । तदर्थ समच्छेदी योगः १४। द्वितीयो रूपमेव । त्रिकेणेति । रूपं १ द्विगुणेष्टेन १ मक्तं अयमेको शिः। ४ ४ सेष्टं वदन्यासः aur ३ १ | १८ १९ योगः अयमेकोऽपरो रूपमेव १ । व्यंशेनेवि । इष्टं ; द्विगुणं २ २| अनेन रूपं १ हृतं । इष्टेन ३ ११ अप २ our अथवा सूत्रम् । इष्टस्य यो वर्गस्तस्य यो वर्गः । इष्टस्य घनश्च तो द्वौ इष्टस्य वर्गवर्गधनी अष्टगुणितो तयोर्मध्ये प्रथम इष्टस्य वर्गवर्गः सैकः कार्यः । एवं व्यक्त पाटीगणितेऽव्यक्ते बीजगणिते च द्वौ राशी स्याताम् । यथाऽत्र कल्पित- १ ग. ति द्विकेनेष्टन ज्येष्ठमूलं ८ । ४ । अयं प्रथमो राशिः । एवमेतौ राजक।

·१ | अष्न: १६ पकरणम् ] लीलावती। सैको राशी स्पातामेवं व्यक्तेऽथवाऽव्यक्ते ॥ ६३ ॥ इष्टं । इष्टं | अस्य वर्गवर्गः । सैको जाता प्रथमो राशिः । पुनरिष्टं | अष्टगुणो जागे द्वितीयो राशिः । एवं जातौ राशी ३ अयैकेनेष्टेन ९ । ८ । द्विकेन १२९ । ६४ । त्रिकेण ६४९ । २१६ । एवं सर्वेष्वपि प्रकारोध्विष्टर शादानन्त्यम् । पाटीसूत्रोपमं बीजं गूढमित्यवभासते । । अस्य घनः २ ८ । चु०वि०-कार्यः । तावष्टभिः संगुणो कार्यों । तत्र प्रथमः सैकः कार्य.. तो राधी स्पाताम् । तयोः कृतियुतिवियुती व्येके वर्गों स्यातामिति पूर्वानुवृत्तिः । अनाभिन्न इष्टे कल्पितेऽमिन्नो राशी स्तः । भिन्ने सति मिन्नो स्तः । एवं राश्यानयनं व्यक्तेऽव्यक्ते बीजे वा मवेत् । वासनाभिप्रायेणतत् । भोपपत्ति:-यथा कृतियुतिवियुती व्येके वर्गों स्तस्तथा कल्पितौ राशी यावव ८ रू १ । याघर । अनयोः कृतियुतिवियुती व्येके यावववव १४ याघव १४ यावव १६। यावववव ६४ याघव ६४ यावव १६ । एते स्वयमेष मूलपदे नाते । अतस्तौ राशी इष्टेनोत्थापयेदित्येव । एवं कृत इष्टस्य वर्गवर्य इत्याद्युपपद्यते ॥ १३॥ नेयं संपूर्णाऽव्यक्तक्रिया । नापि व्यक्तक्रिया । अत एवोक्तं व्यक्तऽथवाऽ. की०वि०-मिष्ट । अस्य वर्गः तस्य वर्गः १९ भष्टगुणः १६ अष्टभिरपर्तः द्वितीयराशिः । अथैकेनेति । एकस्य १ वर्गवर्गः १ अष्टगुणः ८ सैकः ९ प्रक- मोऽयम् । एकस्य १ घनः १ अष्टगुणः ८ द्वितीयोऽयम् । द्विकेनेति । इष्टस्य वर्गः ४ तद्वर्गः १६ अष्टगुणः १२८ सैकः १२९ प्रथमोऽयम् । इष्टस्य २ धनः ८ अष्टगुणः १४ द्वितीयोऽयम् । त्रिकेणेति । इष्टस्य ३ वर्गः ९ तवर्गः ८१ अष्टगुणः ११८ सैकः १४९ प्रथमोऽयम् । इष्टस्य ३ घनः २० अष्टगुग: २१९ द्वितीयोऽयम् । एवं सर्वेष्वपि प्रकारेष्विष्टवशादामन्त्यम् ॥ १३॥ पाटीति । बीजगणितं पाटीसूत्रोपमं पाटीगणिततुल्यमेव गूढमित्यवमासते । अमूढानां विदुषां किमपि गूढं नास्ति । षोदेन्यपि नास्ति । कित्यनेकधा ते १ १ २ ·६१ बुदिविलासिनीलीलावीविवरगटीकाभ्ग समेता- (गुणक०- नास्ति गृहपमूहानी मेष पोत्पनेकधा । अस्ति त्रैराशिकं पायी च विमला मतिः । किमज्ञातं सुबुद्धीनामतो मन्दार्थमुच्यते ।। ६४ ।। इति वर्गकर्म। अथ मूलगुणके करणसूत्रं वृत्तटूयम् - गुणघ्नमूलोनयुतस्य राशेदृष्टस्य युक्तस्य गुणार्धकृत्या । मूलं गुणान युवं विहीनं वर्गीलतं प्रष्टुरभीष्टराशिः ॥६५॥ बु०वि०-व्यक्ते इति । अनश्च सुज्ञानां बीनं पाटीसूत्रतुल्यमेव । तथाऽत्र वर्ग- वर्गादीनामुत्पन्नत्वात्षट्प्रकारमेव । बीनमित्यपि नास्तीत्यनुष्टुमाऽऽह-अपि च एवमव्यक्तक्रियोपसंहारं व्यक्तरीत्येक्त्वा सुज्ञस्तवनव्याजेनाऽऽत्मबुद्धयतिशयं योतयति--पाटीसूत्रोपमं बीजमिति । बीजं पाटीसूत्रतुल्यमपि गूढमिति मन्दानां भासते । पाटीसूत्रोपमत्वात् । अमूदाना सुज्ञानां गुढं नास्ति । षट्पकारं षोढा, इत्यपि नास्ति । किंत्वनेकधा स्यात् । घनवर्गवर्गप्रकारात्मकमपि स्यादित्यर्थः । इति वर्गकर्म ॥ १४ ॥ अथ वर्गकर्मविशेषत्वेन मूलगुणकमुपजातिकाद्वयेनाऽह-गुगन्नमूलोनयुत- स्येति । यदा लवैश्वोनयुत इति । यो राशिः स्वमलेन केनचिद्गुणितेनोनो युतो वाऽमरहितो युतो वा दृष्टस्तस्य दृष्टस्य गुणार्धकृत्या युक्तस्य यत्पदं तद्गुणार्धन युक्त कार्यम् । यदि गुणनमूडोनो दृष्टः । यदि तु युतो दृष्टस्तर्हि विहीन कार्यम् । अस्य कृती राशिः स्यात् ।। ६५ ॥ बी०वि०-कल्पयन्तीत्यर्थः । अस्वीति । त्रैराशिकं. पाटीगणितं बीजं विमला मति- श्वास्ति तर्हि सुबुद्धीनां किमज्ञातमपि ज्ञातमेव । अत एतत्सर्वं गणितं मन्दार्थ- मल्पनुदिन्युत्पादनायोच्यते । इति वर्गकर्म ॥ १५ ॥ अथ दृष्टमूलनाती करणसूत्रं वृत्तद्वयेनाऽऽह --गुणध्नेति । गुणधमूलानयुतस्य गुणेन केनचिद्धतं यन्मूलं तेनोनो युतो वा यो राशिस्तस्य दृष्टस्य गुणार्धकृत्या गुणार्धानां मूलगुणार्धानां कृत्या वर्गेण युक्तस्य यन्मूलं तद्गुणार्धेन युतं [ वा ] विहीनं कार्यम् । गुणनमूलोने दृष्टे राशौ गुणार्धन युतं कार्यम् । गुणन्नमूल- युतदृष्ट गुणाधेन विहीनमूळे कार्यम् । ततस्तद्गुणार्धयुतं विहीनं वोक्तसंस्कार संस्कृ. तराशिमूलं वर्गीकृतं सत्प्रष्टुरभीष्टराशिः स्यात् ॥ ६५ ॥ १ क. अथ गुणकर्म । तत्र दृष्टमूळजातौ क । २ ग. 'टस्तदा ।

·प्रकरणम् ] लीलावती। २३ यदा लवैश्वोनयुतः स राशिरेकेन भागोनयुतेन भक्त्वा । दृश्यं तथा मूलगुणं च तात्यां साध्यस्ततः प्रोक्तवदेव राशिः॥६६॥ यो राशिः स्वमलेन केनचिद्गुणितेनोनो दृष्टस्तस्य मूलगुणा. र्धकृत्या युक्तस्य यत्पदं सद्गुणार्धेन युक्त कार्यम् । यदि गुणन- मूलंयुतो दृष्टस्तहि हीनं कार्यम् । तस्य वर्गो राशिः स्यात् । बु०वि०-यदा लवैरिति । यदा गुगनमूलयुतोनः स राशि वेरप्यूनयुतो दृष्टस्तदा तैर्भागः क्रमेणोनयुतेनैकेन दृष्टं मूलगुण च मक्त्वा ताम्यां दृष्टमूलगुणाम्यां प्रोक्तवद्गुणन्नमूलोनेत्यादिना राशि. माध्यः । अत्रोपपत्तिमध्यमाहरणबीनेन अत्रोदाहरणम्- बाले मरालेति । स्वसाध्वयमूले नो राशियं दृष्ट इति तात्प- र्यार्थः । अत्र राशिप्रमाणं यावद्वर्गः । याव १ । असौ स्वसाधत्रयमलोनो द्विसम इति जाती पक्षी याव १ या रू० । अत्राव्य तपो मध्यमो राशिमूलगु. २ याव० या रु २। णकसमः । अव्यक्तवर्गादि यदाऽवशेषमित्युक्त वामध्यपराश्यर्धवर्ग पक्षयोः प्रक्षिप्य मूले साध्येते । तत्र प्रथयपक्षमूलमगरूम मूलगुणस्याध रूप- राशिमूलम् । अयं मूलगुणस्य, पाणावे धा स्यात् । धनत्वे, ऋणं स्यात् । द्वितीयपक्षस्य मूळ मूलगुणकावर्गयुक्तस्य मूलं पुनरनचोर्मूलयोः, या १ रू. " ४ समीकरणेन लब्धं यावत्तावामानं ४ । अस्य वर्गणोत्थापितो राशिः स्यात् १६ । अत उक्तं गुणनमूलेत्यादि रू ५ । दा लवैरिति । तत्र वक्ष्यमाणो. दाहरणम् - यातं सकुलम्येति । मूल :शकोनोऽष्टाशहीनश्च राशिः षट् स्यात् , इत्यत्र राशिप्रमाणं याव १ । असौ स्वमूलदशकोनोऽष्टांशहीनश्च षट्सम इति जातो पक्षो याव ७ या १० २० । अब वर्गाङ्को भागोनयुतं रूपम् । ६ अतस्तेन पक्षी विमाज्यौ । यत एवं कसे वर्गालो रूपमेव स्यात् । याव० या. रू ६ । शेषं पूर्ववत् । एवं यदा सौश्वेत्याचपन्नम् । अत्र सूत्रव्याधिदर्शना- र्थमुदाहरणषटकम् ॥ ६६ ॥ ली०वि०-यदेति । यदा लवेर शेरूनो वा शिश्चकारान्मूलेम चोनो युतो वा राशिस्तदैकेन भागोनयुतेन लवोन वे भागनेच लपयुतत्वे मागयुतेनेकेन दृश्यं मूलगुणं १ ग. "स्य दृष्टस्य ।

·६४ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [ गुण- मूलोले दृष्टे तावदुदाहरणम्- बाले मरालकुलमूलदलानि सप्त तीरे विलासभरमन्थरगाण्यपश्यम् । कुर्वच केलिकलह कलहंसयुग्मं शेष जले वद मरालकुलप्रमाणम् ॥ ६७ ॥ बु०वि०-तत्र तावन्मलोने राशौ दृष्टे वसन्ततिलकयोदाहरणमाह-बाले मरालेति । मरालानां हंसाना कुलं तस्य मूलं तस्य सप्त दलानि तीरे वर्तमानानि कर्म, जले वर्तमानं शेष हंसयुग्मं कर्तृ, अपश्यत् । कथंभूतानि । विलास परमन्थराणि । विलासस्य भरस्तेन मन्थरं मन्दं यथा गच्छतीति तथा । कथंभूतं हंसयुग्मम् । कलिकलहं क्रीडाकलहं कुर्वत् । विल निश्चये । यद्वा कलहंसयुग्ममिति पाठः । तत्र कलहंसः कादम्बो हंसविशेषः । कादम्बः कलहंसः स्यादित्यभिधानात् । हंसकुलात्सात्रिमूलानि गत्वा शेषं द्वयमित्यर्थः । भो बाले, एवं सति मराल- कुलस्य प्रमाणं वद ॥ १७ ॥ ली०वि०-भक्त्वा हृत्वा ताम्यां दृश्यमूलाम्यां भक्ताम्यां प्रोक्तवपूर्वश्लोककथित- विधिना राशिः प्रष्टुरभीष्टस्ततः साध्यः । यो राशिः स्वमूलेन केनचिगुणितेनोनो युतो वा दृष्टस्तस्य मूलस्य गुणार्धकृत्या युक्तस्य यत्पदं तद्गुणार्धेन युतं कार्यम् । यदि मूलोनो दृष्टो राशिः । यदि गुणनमूलेन युतो दृष्टम्ताह विहीनं कार्यम् । वस्य वर्गो राशिः स्यात् ॥ ६६ ॥ मूलोने दृष्टे तावदुदाहरणमाह-बाल इति । हे बाले सप्त मरालकुलमूलदलानि मरा. छानां हंसानां यत्कुलं तस्य यन्मूलं तस्याभनि सप्तसंख्याकानि विलासभरमन्थर- गाणि विलासाधिक्येन मन्दगामीनि तीरेऽहमपश्यं दृष्टवानस्मि । शेषं कलहंस- युग्मं जले केलिकलहं कुर्वदपश्यम् । मरालकुलप्रमाणं वद । दृश्यं २ । गुणः तदध तत्कृतिः अनया दृश्यं २ युक्तं कार्यम् । तदर्थ सम- १६ च्छेदी योगः १६ | १६ | एतन्मूलं गुणार्धन १६ १६ युत छेदहृतं ४ वर्गीकृनं १६ । जातं हंसकुलमानं १६ ॥ १७ ॥ २॥ ४ १९ ३२ ९ ४ ४ ·प्रकरणम् । लीलावती। ६५ ७ - २ ४ -- न्यासः । मूलगुणकः । दृश्यं २ । दृष्टस्यास्य २ गुणार्ध- कृत्या १६ युक्तस्य । । मूलं । गुणार्धेन : युतं ४ । वर्गी- कृतं जातं ईसकुलमानं १६ । अथ मूलयुने दृष्टे तावदुदाहरणम् स्वपदैर्नवभिर्युक्तः स्याञ्चत्वारिंशताऽधिकम् । शतद्वादशकं विद्वन् कः स राशिनिंगद्यताम् ॥ ६८ ॥ भ्यामः । मूलगुणकः ९। दृश्यं १२४० । उक्तप्रकारेण जातो राशिः ९६१ । उदाहरणम् --- यातं हंसकुलस्य मूलदशक मेघागमे मानसं प्रोडीय स्थलपद्मिनीवनमगादष्टांशकोऽम्भस्तटात् । बु०वि०-अथ मूलयुक्ते राशौ दृष्ट उदाहरणमनुष्टुभाऽऽह-स्वपदैवभिरिति । स्पष्टार्थम् ॥१८॥ अथ मूलानेऽशोने च राशौ दृष्ट उदाहरणं शार्दूलविक्रीडितेनाऽऽह- यात हंसकुलस्येति । मेघागमे सति हंसकुलस्य स्वमूलदशकं मानसं सरोवरं लीवि -अथ मूल्युतदृष्टोदाहरणमाह- स्वपरिति-हे विद्वन् , स राशिः कः, त्वया निगद्यतामुच्यताम् । स कः यो राशिनवभिः स्वपदैर्युक्तः सन् , चत्वारिंशताs. ८१ धिकं शतद्वादशकं स्यात् । यथा न्यासः । गुणः ९ तदर्ध तस्कृतिः - ९ २ ४ अनया दृष्टं १२४० युक्तम् । तदर्थ समच्छेदौ ४९६० ८१ योगः ५०४१। तन्मूलं ७१। ६२ विहीनं गुणा ९ धेन वर्गीकृतं ४ 2 २ २ ३८४४ छेदेन हृतं ९६१ । अयं प्रष्टुरभीष्टराशिः । यथा पदं ३१ नवगुणं २७९ अनेन युतः ९६१ अयं १२४० ॥ १८ ॥ लवैरप्यूनत्व उदाहरणमाह-यातमिति । मेघागमे वर्षारम्भे हंसकुलस्य मूलदशकं मानसं प्रति यातम् । हंसकुलस्याष्टाशकोऽष्टमोऽशोऽम्भस्तटात्प्रोड्डीय स्थलपद्मिनीवनं १ क. भागमूलोने दृष्टे उदाहरणम् ।

·६६ बुद्धिविलासिनीविवरणटीकाभ्यां समेता [गुणक- बाले बालमृणाल शालिनि जले केलिक्रियालालसं दृष्टं हंसयुगत्रयं च सकलां यूथस्य संख्यां वद ॥ ६९ ॥ न्यासः। मूलगुणकः १० । भागः । दृश्यं ६। यदा लवे- ८ ७ श्वोनयत इत्यत्रकेन १ भागानेन दृशमूलगुणो भक्त्वा जान ८ ७ ४८ दृश्यं । मूलगुणकः आभ्यामभीष्ट गुणध्नमूलोनयुत्तस्ये. ७ त्यादिविधिना जातं हंसकुलमानं १४४ । बु०वि०-प्रति यातम् । वर्षागमे हंसा मानमं गच्छन्तीति प्रसिद्धिः । हंसकुलस्या- ष्टाशको मलतीरात्प्रोड्डीय स्थलपद्मिनीना वनमगादगमत् । स्थले पद्मिनीव स्थलपद्मिनी । वसन्तग्रीष्मयोर्यकन्दादेव प्रतिदिनमक कचोरपुष्पसदृशं श्याम लघु पुष्पमुदेति सा स्थलपद्मिनीत्युच्यते । बालानि कोमलानि मृणालानि बिसानि । मृणालं बिसमलनादीत्यमरः । ते. शालते तत्तथा । तस्मिञ्जले केलिक्रियाया क्रीडाकणि लालसं तत्पर हंसयुग्मत्रय पृष्टम् । हंसषट्कं दृष्ट- मित्यर्थः । मो बाल एवं सति हपयूथस्य हमसमूहस्य सकला संख्या वद ।। ६९ ॥ ली०वि० - प्रत्यगात्। हंसयुगमय हसपटक जले केलिफियालालसं संक्रीऽदृष्टम् । किंमते जले । बालमृणालशालिनि । बालैमण सैः शालने शोभते तस्मिन् । हे बाल एवं सति सकलां यूथस्य संख्यां वद । यश लवैश्वोनयुतः स राशिरित्युक्तत्वात् । एकेन मागोनेन दृश्यं मूलगुणं च भनेत् । यथा भागः । अनेनोन एकः कार्यः । तदर्थ सम- च्छेदौ ।। ।। वियोगे जात , । अनेम मूलगुण १० दृश्यं ६ च भजेत् । छेदं लवं च परिवर्त्य । । | अंशाहतिरछेदवधेन भक्ता अयं मूलगुणो जातः ।।। | अंशाहतिरित्यादिनेदं दृश्यं . ७ जातम् । आम्यां मूलगुणदृश्याम्यां प्रोक्तवद्राशिः साध्यः । यथा मूलगुणः तदर्ध १ क. इत्युक्तवाद। - ·प्रकरणम् ] लीलावती। ६७ उदाहरणम्- पार्थः कर्णवधाय मार्गणगणं क्रुद्धो रणे संदधे तस्याधेन निवार्य तकछरगणं मूलेश्चतुर्भिईयान । शल्यं षड्भिरयेषुभिस्त्रिभिरपि च्छत्र ध्वज कार्मुकं चिच्छेदास्य शिरः शरेण कति से यानर्जुनः संदधे ।। ७० ॥ : -- दृश्यं । । यदा लवनो- न्यासः । मूलगुणकः ४ । भागः नयुत इत्यादिना जातं बाणमानं १०० । चु०वि-० अथ पूर्वसदृशमेवोदाहरणं स्वकुशलनादर्शनार्थ शार्दूलविक्रीडितेनाऽऽह- पार्थः कर्णवधायेति ! पृथायाः कुन्त्या अपत्यं पुमान् पाथोऽर्जुनः । कर्ण- वधाय मार्गणगणं बाणसमूहं संदधे संधानं कृतवान् । तस्य बाणगणस्याधेन कर्णप्रेरितशरगणं निवार्य शरराशिचतुर्मुलैः कर्णस्य हयानश्वान्निर्वाय शल्यं कौरवान्यतमं षड्मिणिनिवार्याथ त्रिभिरिषुभियोगश्छत्रं ध्वजं कामुकं चिच्छेद । अस्य कर्णस्य शिरः शरेण चिच्छेद । एवं दृष्टं दश । याशरानर्जुनः संदधे ते शराः कतीति वद ॥ ७० ॥ ली०वि०-तत्कृति: १६०० अनया दृश्य युक्तं विधेयम् । तदर्थ समच्छेदो ४९ कार्यों । मिथो हराम्यामपवर्तित भ्यामित्युक्तत्वात् । सप्तभिरपवान्योन्यहाराभिहतो १६००, ३३६ ११३१ हरांशाविति कृते जातं । एतन्मूलं ४९ ४९ । योगः ४९ ७ गुणान युत छेदेन ७ हृत १२ वर्गीकृतं १४४ जातं हंसकुलमानम् । यथा हंसकुलं १४४ तन्मूलं १२ दशगुणं १२० । अष्टांशः १८ दृश्यं ६ मीटरित्वा नातं १४४ ॥ ६९ ॥ पुनर्लवोनत्वेऽप्युदाहरणमाह-पार्थ इति । क्रुद्धः पार्थो रणे कर्णवधाय मार्गणगणं संदधे । तम्य मार्गणगण स्यान तच्छरगणं कर्णमुक्तवाणौघं निवार्य चतुर्भिर्वाणमूलहयांश्चिच्छेद । षड्भि. २.ल्यं सूतं त्रिभि. क्रमेण च्छत्रं ध्वनं कामुक च चिच्छेद । एकेन शरेणाम्य शिरश्चिच्छेद । एवं सत्यर्जुनो यान्बाणान्संदधे ते कति वाणास्तद्वद । यथा यदा लवैश्चनियुतः स राशिरित्युक्तेरेकेन भागोनेन २ ·६८ बुदिविलासिनीलीलावतीविवरणदीकाभ्यां समेता- [गुणक०- अपि च । अलिकुलदलमलं मालनी यानमष्टो निखिलनवमभागाश्चालिनी भृङ्गमेकम् । निशि परिमललुब्ध पद्ममध्ये निरुद्धं पनिरणति रणन्तं ब्रूहि कान्तेऽलिसंख्याम् ॥ ७१ ॥ अत्र फिल राशिनवांशाष्टकं राश्यर्धमूलं च राशेर्ऋणं रूपद्वयं दृश्यम् । एतहणं दृश्यं चार्धितं राश्यर्धस्य भवतीति । बु०वि०-अथ विशेष दर्शयितुमुदाहरणं मालिन्याऽऽह-अलिकुलदलमूलमिति । अलिकुलस्य मूलं मालती जाति प्रति यातम् । सुमना मालती जातिरित्यमरः । निखिलस्यालिकुलस्याष्टौ नवमभागाश्च मालती याताः । शेषाऽलिनी भ्रमरजातिः, भ्रमरी स्त्री शेष भृङ्ग भ्रमरं रणन्तं शब्दायमानं निशि परिमललोलुपमत एव पद्ममध्ये निरुद्धमावृतं प्रतिरणति शब्दायते । निीश पद्मसंकोचाद्धमरनिरोधः । मोः कान्त एवं सत्यखिलभृङ्गमंख्यां वद । अत्र प्रागुक्ताद्विशेषमाह- अब विलन्यादिना । अत्र राश्यर्धन्य मुलं राशे- नवांशाष्टकं च राशे; संशोध्य रूपद्वयं दृश्यते । मूलगुणको दृश्यं च दलित राश्यर्धस्य स्यात् । अंशास्त्वविकृता एव । यतो राशेर्नवांशाष्टकस्याधैं राश्य .. ली०वि०-दृश्यं १० मन २० । मूलगुणश्च ४ भक्तः ८ । आभ्या राशिरानेयः । यथा गुणः । तदर्धे ४ तत्कृतिः १६ अनया दृश्यं २० युक्तं ३६ तन्मूलं ६ गुणाधेन ४ युतं १० वर्गीकृतं १०० जातं बाणमानम् ।। ७० ।। उदाहरणमाह-अलिकुलेति । अलिकुलस्य भ्रमरममूहस्य दलमधैं तन्मुलं मालती प्रति यातम् । अष्टौ निखिलनवमभागाश्च मालनी याता: । अलिनी तमेकं भृङ्गं प्रति. रणति । किंभूतं भृङ्गम् । परिमलुब्धम् । अन एव निशि पद्ममध्ये सूर्येऽस्तं गच्छति संकुचितपद्ममध्ये निरुद्धम् । हे कान्त एवं सत्यलिसंख्यां ब्रूहि । यदा लवेश्चोनयुत इत्युक्तत्वात् । अत्र किल राशिनवांशाष्टकं राश्यर्धमूलं च राशेरृणम् । रूपद्वयं दृश्यम् । तदृणं दृश्यं चार्धवर्जितं राश्यर्धस्य भवतीति तथा न्या: । भाग. गुणदृश्यं राश्यपस्यांशो राश्य स्यादिति भागो न्यस्तः । एको भागः ऊनः ९ ९ है। अनेन मूळगुणं दृश्यं च भक्तं । , गुणस्या : ६, । तस्कृतिः ६ ८१ ११ २ ·प्रकरणम् लीलावती। ६९ मूलगुणक: भार तथा न्यासः । मूलगुणक: भाग दृश्यं १ । अब पाग्य- ल्लब्धं राशिदलं ३६ । एतदद्विगुणितमलिकुलमानं ७२ । बु०वि०-नवांशाष्टकं च सममेव स्यात् । उभयत्रापि भागो नवांशाष्टकमेव । अतोऽशा अविकृताः स्थाप्याः । तत उक्तवद्राशिः स्यात् । अनोपपत्ति.-राशिप्रमाणं याव २ । अम्माद्दलमूलं नवांशाष्टकं चापास्य द्वि. सममिति जाती पक्षी याव या १ रू० । अत्र वर्गाको भागोनी द्वौ। ताम्यां २ या ०रू२ पक्षी माज्यो । ओ भागोनयुतेकेन द्वाभ्यां च दृश्यमूलगुण च भक्त्वा शेष पूर्ववत् । अत उक्तं तत्सत् ।। ७१ ।। अथ मूलैरंशैश्च युते राशौ दृष्ट इन्द्रवज्रयोदाहरणमाह ---यो राशिरष्टादश- भिरिति । स्पष्टार्थः । अथ सूत्रगातिदर्शनार्थमुदाहरणान्तरं मयोच्यते-- ली०वि० २२५ ०-तया दृश्यं युक्तं ९ तदर्थ समच्छौ तयोर्योगः १६ १६ १६ १५ २४ तन्मूलं गुणार्धन युत छेदन हृत ६ वर्गीकृतं ३६ अलिकुलदलेन युक्तत्वाद्विगुणमलिकुलमानं ७२ ॥ ७ ॥ ४ लवयुनत्व उदाहरणमाह -यो राशिरिति । यो राशिरष्टादशभिः स्वमूले- राशेस्त्रिमागेन तृतीयभागेन च संयुतः सशतद्वादशकं जातं तं राशि शीघ्रं जानीहि । चेद्यदि ते तव पटयां प्रणिते पटुना ज्ञानमस्ति । तत्र लयुतत्वादेकेन भागयुतेन दृश्यं मूलगुणं च मजेत् । यथा न्यासः । भागः मूलगुणक: १८ दृश्यं १२०० अकेन मागेन युतो मागस्तदर्थ ३ ।। समच्छेदौ ।।।। योगः । । अनेन दृश्यं १२०० मूलगुणं ·बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [ गुणक०- भागमूलयुते दृष्ट उदाहरणम्- यो राशिरष्टादशभिः स्वमूले गशित्रिभागेन समन्वितश्च । जातं शतद्वादशकं तमाशु जानीहि पाटयां पटुताऽस्ति ते चेत् ।। ७२ ॥ न्यासः । मूलगुणकः १८ । भागः दृश्यं १२००। ३ । अत्रैकेन भागयुतेन मूलगुणं दृश्यं च भक्त्वा प्राग्वज्जातो । ४ ३ राशिः ५७६ । इति गुणकर्म । बु०वि०-को राशिस्त्रिगुणः स्वस्य मूलेनैकेन वर्जितः । राशिध्यंशेन चोनः स्याद्वयं त्वं वेत्सि चेद्वद ।। अत्र मूलगुणं दृश्यं च त्रिमिगुणरेत् । अंशम्त्वविकृतः । ततो यदा सवै. रित्यादिना राशिः स्यात् । को राशिः स्वचतुर्थाशहीनो राश्यष्टभ गयुक् । राशिमूलद्वयेनोनो द्वयं स्याद्वद तं द्रुतम् ।। अत्र धनांशेनोनमृणांशेन युक्तमेकं कृत्वा तेन दृश्यं मूलगुणं च भक्त्वा गुणघ्नमूलोनेत्यादिना राशि स्यात् । एवं लवत्रयादिष्वपीत्यादिसूत्रव्याप्र्बुिद्धि. मतोह्या । इति मूलगुणकजातिः ॥ ७२ ॥ तं ४ ली०वि०-च १८ भने । तद्यथा | १२०० छेद लवं च परिवर्य ४ १२०० अंशाहतिश्छेदवधौ ३६० ° छेदन हृत ९०० । इदं दृश्यं जातम् । १ ४ ३ ५४ यथा मूलगुणः । | अंशाहनिश्छेदवधी | अयं मूलगुणो जातः । ४ ५४ २७ आम्यां दृश्यगुणाभ्यां गरिसाधनम् । यथा मुलगुणः तद ४ तस्कृतिः अनया समच्छेदो ७२९ दृश्य ९०० युक्तं १६ कार्यम् । तदर्थ ७२९ । १४४०० योग. १५१२९ १२३ १६ । १६ एतन्मूलं इदं १६ २७ विहीन कार्यम् । राशेलक्युनत्वाद्धीने कृते जातं ४ गुणान ९४ छेदेन न ४ ·७१ प्रकरगम् ] लीलावती। अथ त्रैराशिके करणसूत्रं वृत्तम्- प्रमाणमिच्छा च समानजाती आद्यन्तयोस्तत्फलमन्यजाति । मध्ये तदिच्छाहतमायहृत्स्यादिच्छा फलं व्यस्तविधिपिलोमे ॥७३॥ । धु०वि०-अथ मिश्रव्यवहार.दीना त्रैराशिकादिमूलत्वादादी त्रैराशिकादीन्याह । तत्रापि पश्चराशिका दीनामपि द्विवादित्रैराशिकरूपत्वेन तावत्रैराशिकमुपना- त्याऽऽह-- प्रमाणमिच्छ। चेति । प्रमीयतेऽनेनेति प्रमाणं फलप्राप्तिः । एषण- मिच्छ। । प्रमाणं चच्छ, च क्रमेणाऽऽयन्तयोः स्थाप्ये । कथं भूते । समा. नजाती । समाना जातियोस्ते समानजाती । समानजातित्व तु निष्कादिना । उभे अपि निष्का वा खारिका वा दिनानि वा घटिका वेत्यादि । ताम्या सक.शादन्यजातिफलम् । तत्तयोर्मध्ये संस्थाप्यम् । तत्फलमिच्छाहतमायेन प्रमाणेन भक्तमिच्छा फलं स्यात् । विलोमें तु व्यक्तविधिः स्यात् । फलमाद्य- निम्नभिष्टभक्तमिच्छ। फलं स्यादित्यर्थः । यत्रेच्छावृद्धो फलस्थापि वृद्धिरिच्छा. क्षये फलस्यापि क्षयस्तत्र क्रमत्र राशिकम् । अतोऽन्यथा विलोमत्रराशिक- मिति वक्ष्यति । त्रयश्च ते राशयश्च तेभ्यो भा राशिकमिति । अत्रोपपत्तिः-मासद्वयेन षट्कलान्तरं तदा मासपञ्चकेन किमिति । अत्र द्वाभ्यां षड् भक्का एकमासस्य कलान्तरं स्वात् । एतत्पञ्चगुणं पञ्चमासाना स्यात् । अतः फल मच्छ हतमाद्यम तमिच्छ.फल स्थादित्युपपन्नम् । विलोम इति । सप्ता- ढकेन मानेन धान्यराशी माप) यदि मानशनं स्यात्तदा पञ्चाढकेन किमिति । अत्र मानशतं सप्तगुणमाढका: स्युः । ते पञ्चभक्ता इच्छ।मानमिति स्यात् । अतो विलोमे व्यस्तविधिरित्युक्तम् ।। ७३ ॥ ली०वि०-हृतं २४ वर्गीकृतं ५७६ अयं राशिः । यथाऽस्य मूलं २४ अष्टादशगुणं ४३२ राशिः ५७६ त्रिभाग: १९२ । आभ्यामन्वितोऽयं ५७६ जातो राशिः १२०० ।। ७२ ॥ एवं वर्गभेदानभिधाय गणितमकूटाय(मुकुटी)भूतंत्रराशिकमाह-तत्र करणसूत्र वृत्तम् । प्रमाणमिति । समाननाती एकजाती प्रमाणेच्छे आद्यन्तयोः स्तो भवतः । अन्यजा. तिफलं मध्ये स्यात् । तत्फलमिच्छाहतमिच्छ या गुणं सदाचं हृतं तत्प्रमाणेन भक्तं सदिच्छाफलं स्यात् । विलोमे व्यस्तत्रैराशिके व्यस्तविधिविपरीतो विधिः स्यात् । प्रमाणगुणितमिच्छा भक्तं फलं स्थादित्यर्थः ॥ ७३ ॥ १ क. ग. व स्तः ।

·। . न्यासः ७२ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [राशि०- उदाहरणम्-कुड्पस्य सदलं पलद्वयं निष्कमप्तमलवैत्रिभिदि । प्राप्यते सपदि मे वणिग्वर ब्रूहि निष्कनबकेन तत्कियत् ।। ७४ ॥ ३ । ५।९। लब्धानि कुङ्कुमपलानि ५२ । ७। २।१। का २ अपि च । प्रकृष्टकर्पूरपलत्रिषण्या चेल्लभ्यते निष्कचतुष्कयुक्तम् । शतं तदा द्वादशभिः सपादैः पलैः किमाचक्ष्व सखे विचिन्त्य ॥७॥ चु०वि०-इच्छ फलयोनिष्कैः समजातित्व उदाहरणं रथोद्धतयाऽऽह-कुकुमस्य सदलमिति । कुङ्कुम कुङ्कुमकेशरं गन्धद्रव्यं तस्य सार्धपलद्वयं चेन्निष्कस्य त्रिमिः सप्तमाशैलभ्यते तदा त कुङ्कुम निष्कनवकेन कियत्माप्यते भो वणिक. श्रेष्ठ सपदि ब्रूहि || ७१ ॥ अथ पले समनातित्व उदाहरणमुपजात्याऽऽह-प्रकृष्टक'रेति । उत्कृ. टकर्पूरस्य पलाना त्रिषष्ट्या चेन्निकचतुष्कयुक्तं शत लम्यते तदा सपाद- ली वि०-अत्रोद्देशकः-कुकुमस्यति । यदि त्रिभिनिष्कसप्तमलवैः कुकुमस्य सदलं पलद्वयं साधं पले प्राप्यते तत्तहि निष्कन केन कियत्प्राप्येत । हे वणिग्वर सपदि मे मह्यं ब्रूहि । न्यासः नि | प | नि । छेदनरूपेषु लवा धनर्णमिति मध्यमस्य ३ | २ | ९ | २ | १ | नि or पलं ४५ कृते जातं ३ || ९ इच्छा हतं इदमायेन भजेत् । छेद ७/४५॥ लवं च परिवर्य अंशाहतिश्छदवधेन भक्ता ३१५। छेदेन हृते छब्ध ५२ पलानि त्रयः शेषाः ३ ते चतुर्गुणाः १२ षड्भिर्मक्ताः २ तत्कद्वयम् ॥७॥ उदाहरणमाह-प्रकृष्टेति । प्रकृष्टं यत्कपर तस्य पलानां त्रिषष्टया यदि निष्कचतुष्कयुक्तं शतं लभ्यते तदा सफादेादशभिः पलैः किं लभ्यते । हे सखे विचिन्त्याऽऽचक्ष्व वद । न्यासः नि फलं १०१ इच्छा ६३ | १० | १९ | प प ४ घ. 'खे ममाऽ।

·*ht0 लीलावती। ७३ न्यासः ६३ । १०४। लब्धा निष्काः २० । द्रम्माः ४। ३.पणाः ८। काकिण्यः ३। वराटकाः ११ । वराटकभागाश्च अपि च- ९ द्रम्मदयेन साष्टांशा शालिनण्डुलखारिका । लभ्या चेत्पणसप्तत्या तकि सपदि कथ्यताम् ॥ ७६ ॥ अत्र प्रमाणस्थ सजातीयकरणार्थ द्रम्मदयस्य पणीकृतस्य न्यासः ३२ । । ७० । लब्धे खायाँ २ । द्रोणाः ७ । आढकः १ । मस्यौ । बु०वि०-दिशभिः पलैः किं लभ्यते : भोः मख इति विचिन्त्याऽऽचक्ष्व ॥७९॥ विषमज त्योरिच्छाप्रमाणयोः समजाशीकरणोपदेशार्थमुदाहरणमनुष्टुभाऽऽह- द्रम्मद्वयेनेति , स्पष्टार्थम् ॥ ७६ ॥ -- ली वि० हत १२७४ आयेन ६३ हृत लब्धं २० निष्काः। शेष ११ षोडश गुणा. २२४ त्रिषष्टि भक्ता लब्धं द्रम्माः ३ शेषाङ्काः ३९ षोडशगुणाः ५६० त्रिषष्टया भक्ता लब्धाः पणाः ८ शेषाः ५६ चतुर्गुणाः २२४ त्रिषष्टिहृता लब्धाः काकिण्यः ३ शेष,वा. ३५ पिंशत्या गुणिनाः ७०० त्रिषष्ट्या हृता लब्धा वराटकाः ११ शेषाः सप्तभिरपवर्तः ६३ उदाहरणम् -- द्रमद्वयेनेति । चेद्ययष्टमाशसहिता शालितण्डुलखारिका द्रमद्वयेन ७ १ लम्या तनहि पण त्या किं लन्यते वध्यताम् । न्यास. ३२११ । ७० छेदनरू- . पध्विति जातं । इच्छा ७० हतं आयेन ३२ हृतं छेई लवं च परिचय .. १३० । अंशाहतिश्छे इववेन भता छेदेन भक २.६ लब्धं २ खार्यों शेष ११८ षोडश गुगाः १८८८ छेदेन २५६ भक्ता ८ लधा १ क. प्रमाणेच्छयोः स ·৬৪ . बुद्धिविलासिनीविचरणटीकाभ्यां समेता [ व्यस्तो:- अथ व्यस्तौराशिके करणसूत्रम् - इच्छावृद्धौ फले हासो ह्रासे वृद्धिश्च जायते । व्यस्तं त्रैराशिकं तत्र ज्ञेयं गणितकोविदः ॥ ७७ ॥ यत्रेच्छ।वृद्धौ फले हासो हासे वा फलवृदिस्तत्र व्यस्त राशिकम् । तद्यथा- जीवानां वयसो मौल्ये तौल्ये वर्णस्य हैमने । भागहारे च राशीनां व्यस्तं त्रैराशिकं भवेत् ॥ ७८ ॥ जीववयोमूल्य उदाहरणम्- पामोति चेत्तोड वासरा स्त्री द्वात्रिंशतं विशतिवत्सरा किम् । द्विधूर्व हो निष्कचतुष्कमुक्षा पामोति धूःषटकवहस्तदा किम् ॥ ७९ ॥ - बु०वि० -अथ विलोमत्रैराशिकं स्पष्टयति-यत्रेच्छेत्यादिना । उपपत्तिरत्र प्रागुक्ता ।। ७७ ।। ७८ ॥ अत्र जीवानां मौल्ये विलोम शशिक उदाहरणमुपजात्याऽह-प्राप्नोति चेदिति । षोडशवापिक्या अङ्गनाया शरीरगुणातिशयत्वन मोत्यपरमत्वं तदूर्व यावद्वय उपचीयते तावन्मोत्यमरचीयते । अत इच्छावृद्धौ फले ह्रास इति । लीवि०-द्रोगा: ७ शेषाः ९६ चतुर्गुणा; ३८४ छेदेन २५६ हृता लब्धं १ आढकः । शेषाः १२८ चतुर्गुणाः ५१२ छेदेन २५१ हृता लब्धौ प्रस्थो २ । इति त्रैराशिकम् ॥ ७६ ॥ अथ त्रैराशिक नियममाह- जीवानामि ते । जीवानां वयसो मौल्ये हेमने सुवर्णसंबन्धिनि वर्णस्य तौल्ये राशीना भागहारे च व्यस्तं त्रैराशिकं भवेत् । विशेष. माह-इच्छेति । इच्छ वृद्धो सत्या फले हासो भवति । इच्छाहाम फले वृद्धिर्भवति । तत्रताहशे स्थले व्यस्त राशि ज्ञेयम् । तत्र यत्रेच्छावृद्धौ फलस्य हास इच्छाहासे फलस्य वृद्धि स्तत्र व्यस्त राशिकम् ॥ ७७ ॥ ७८ ॥ तद्यथा । उदाहरणमाह-प्राप्नोतीति । चेत्षोडशवत्सरा स्त्री द्वात्रिंशतं द्रम्मा- प्राप्नोति तर्हि विंशतिवत्सरा किं प्राप्नोति । किंच । द्विधूही द्वे धुरौ वहतीती- दृश उक्षा वृषश्चेन्निष्कचतुष्कं प्राप्नोति तदा धूःषट्कवह उक्षा किं प्राप्नोति । न्यासः ११ । ३२ । २० व्यस्तत्वात्फलं ३२ षोडशगुणं ११२ विंशत्या हृतं लब्धं ·प्रकरणम् ] लीलावती। ७५ न्यासः १६ । ३२ । २० । लब्धं निष्काः २५ ३। द्वितीयन्यासः २।४। ६ । लब्धं निष्काः १ । वर्णीयसुवर्णतौल्य उदाहरणम्- दशवर्ण मुवर्ण चेद्द्याणकपवाप्यते । निष्कण तिथिवर्णं तु तदा वद कियन्मितम् ॥ ८॥ न्यासः १० । १ । १५ । लब्धम् २ बु०वि०-द्वे धुरौ वहतीति द्विधूवह उक्षा वृष. । लोके वर्षद्वयं वाहिनो वृषो द्विधरित्युच्यते । द्विहिम्य वृपस्य मौल्यपरमत्वम् । तस्मात्परं मौल्यापचयः । अतो व्यस्तानुपात: प्रसिद्धः ॥ ७९ ॥ अथ सुवर्ण उदाहरणमनुष्टुभाऽऽह - दशवर्णमिति । निष्केणेति सममौल्य- द्योतनार्यमेव न पुनस्त्रैराशिकार्थम् । चेद्दशवर्ण सवर्ण गद्याणकमितं येन मौल्ये. नाऽऽप्यते तदा तेनैव मौल्येन तत्तिथिमितं सुवर्ण कियन्मितमाप्यत इति । मितं मानम् । भावे क्तः । किं प्रमाणमस्येति कियत् । कियत् , मितं यस्य तत्तथा । यथा यथा वर्णाधिक्यं तथा तथा मौरणापचयः स्यात्सममौल्यत्वादिति व्यस्तानुपातः ॥ ८० ॥ २० ५ १२ ली०वि०-निष्काः २५ शेष । चतुर्भिरपवर्त. मित्रयस्य पञ्चमाश इत्यर्थः । द्रम्माः ९ पणाः ९ काकिण्यौ २ वराटकाः । । द्वितीयोदाहरणे न्यासः ।। ६ । फलं ४ द्विगुणं षड्महतं लब्धं १ निष्कः । शेषं द्वाभ्यामपवर्तः M bur ॥ ७९ ॥ हेमवर्णमूल्योदाहरणमाह-दशवर्णमिति । चेन्निष्केण दशवर्ण कनकं गया. णकमवाप्यते ८ तदा तिथिवर्ण पञ्चदशवर्ण कियन्मितं प्राप्यते तद्वद । न्यासः १०।१।१५ । फलं १ दशगुणं १० पश्चदशहृतं पञ्चभिरपवर्तः १५ १० २ ३ ·७६ बुद्धिविलासिनीलीलावती विवरण टीपा समा- परा. राशिभागहरण उदाहरणम्- सप्लाढकेन मानेन राशौ सस्यस्य मापिते । यदि मानशतं जातं तदा पश्चाढकेन किम् ॥ ८१ ॥ न्यासः ७।१००।५ । लब्धं १४० । इति व्यस्त राशिकम् । अथ पश्चराशिकादौ करणसूत्रं वृत्तम् - पश्चसप्तनवराशिकादिकेऽन्योन्य पक्षनयनं फलच्छि दाम् ॥ बु०वि०-अथ धान्योदाहरणमनुष्टुमाऽऽह- सप्ताढकेनेति । स्पष्टमत्र सर्वम् । इति राशिकम् ॥ ८ ॥ अथ पञ्चराशिकादीनां त्रैराशिकमूलत्वात्तदनन्तरं पञ्चराशिकादिकं रथो. द्धतयाऽऽह ---पञ्चसप्तनवराशिकादिक इति । पञ्च च सप्त च नव च ते च ते राशयश्च पञ्चसप्तनवराशय. । तेभ्यो जातानि पञ्चसप्तनवराशिका- दीनि । तानि, आदिर्यस्मिस्तस्मिन्पश्चराशिकसप्तराशिकनवराशिकादावित्यर्थः । फलं च च्छिदश्च फलच्छिदः । तेषामन्योन्यपक्षयोनयनं संविधाय बहु. राशिम्यो जाते वधे स्वरूपराशिवधेन भाजिते सतीच्छाफलं स्यात् । एत. दुक्तं भवति । प्रमाणसंबन्धिराशयस्तत्फलं चैकस्मिन्पक्षेऽधोऽधः स्थाप्यम् । इच्छा संबन्धिराशयोऽन्यपक्षे समानजातित्वमत्राप्यनुवर्तते । तथा हि-प्रमाण पक्षे यो यो राशिर्यद्यजातिरजातिना तत्संबधिनेच्छापक्षगतराशिना भाव्यम् । नो चेत्तर्हि स तथा कार्यः । तयोः पक्षयोरेकपक्षफलमन्यपक्षे नीत्वा तत्फलं चेतरपक्षे नीत्वा, एकपक्षच्छेदानन्यपक्षे नीत्वा तत्पक्षच्छेदांश्चेतरपक्षे नीत्वा यत्र पक्षे फलं नीतं स बहुराशिः पक्षः । द्वयोरपि पक्षयोः फले सति यत्रेच्छा. फलं स बहुराशिः पक्षः । अन्यः स्वल्पराशिः । तेषां बहुराशीनां वधे स्वल्पराशिवधन भाजिते सति रल्लब्धं तदिच्छाफलं स्यात् । ली०वि०-राशिमागोदाहरणमाह-सप्तेति । सस्यस्य राशी सप्त ढकेन मानेन मापिते सति यदि मानशतं जातं तदा पश्चाढकेन मानेन किं स्यात् । न्यासः ७ । १००। ५ फलं १०० सप्तगुणं ७ .. पञ्चहृतं १४० । इति व्यस्तत्रैराशिकम् ॥ ८१ ॥ पञ्चर शिकादौ करणसूत्रमाह- पञ्चपति । पञ्चसप्तनवराशिकादिक । पञ्चरा- शिके सप्तशशिके नवशिके । आदिशब्देनकादशराशिके । फलच्छिदां फलानां छेदानां चान्योन्यपक्षनयनं परस्परपक्षस्याऽऽनयनं प्रापणं संविधाय बहुराशिजे वधे बहुराशिपरस्पर गुणने स्वल्पराशिवधभाजिते स्वल्पराशिपरस्परगुणनेन हृते सति ·प्रकरणम् ] लीलावनी। संविधाय बहुराशिजे वधे स्वल्पराशिवधभाजिते फलम् ॥८२॥ अत्रोदेशक:--मासे शतस्य यदि पञ्च कलान्तरं स्या- दुर्षे गते भवति किं वद षोडशानाम् । कालं तथा कथय मूल कलान्तराभ्यां मूलं धनं गणक कालफले विदित्वा ॥ ८३ ।। .. बु०वि०-अत्रोपपत्ति.-- तत्र पञ्चराशिकं राशिकद्वयेन । तद्यथा-~यदि शतस्य पञ्च कलान्तरं तदा षोडशानं किम् । एकेन मासेनदं तदा द्वादशमासैः किमिति । लब्धं षोडशानां वर्षे कलान्तरम् । अथ सतराशिक त्रैगशिकत्रयेण। तद्यथा- अष्टपट्टिकानां शतं मौल्यं तदैकस्याः किम् । त्रिकरविस्तृतिप्रमाणेनेदं तदाऽ. र्धहस्तप्रमाणविस्तृत्या किम् । अष्टहस्तदध्येणेदं तदा करत्रयदैर्येण किमिति । लब्ध तादृशपट्टिकाया मौल्यम् । एवं कृते प्रमाणभंबन्धिराशयस्तत्फलं च माज्यान्निष्पद्यन्ते । इच्छ'संबन्धिराशयो हराः । भाज्यराशेहरो हर एव । अतः सहरपक्षे नीयते भाजकहरो भाज्यस्य गुणः । छेदं लवं च परिवत्येत्यु- तत्वात् । अतः स भाज्यपक्षे नीयते । अन उक्तमन्योन्यपक्षनयनं फलच्छिदा- मिति । अत्र प्रमाणेच्छा पक्षगतराश्योः प्रत्येकं समजातित्वं भाव्यमिति स्पष्टम् । त्रैराशिकमूलत्वात् । एवं नवराशिकादावपि ॥ ८२ ।। अत्रोदाहरणानि । तत्रादौ पश्चराशिके सिंहोद्धतयाऽऽह-मासे शतस्येति । ली०वि०-फल स्यात् । यत्र फलं स बहुराशिः । स्थानद्वयं फले सति यत्र बहुरा. शिफलं स बहुराशिः ॥ ८२ ॥ *त्रोद्देशक:- Pास इति । शतस्य रूप कशतस्य मासे गते सति यदि क्लान्तरं वृद्धिः पञ्च रूपकाः म्युम्तद्वर्षे गते सति षोडशानां रूपकाणां किं कलान्तरं भवति । हे गणक तद्वद । तथा मूलकलान्तराम्या कालं कलय जानीहि । तथा कालफले १ १२ विदित्वा मूलं धनं वद । न्यासः १०० १६ । फलस्य पञ्चरूपकस्यान्यत्र नयने जातं १०० ... | कवि १२ १६बहुराशिवधः ९१० स्वल्पराशिवधेन १०० भक्तः लब्धं ९ १ ·बुद्धिविलासिनीलीलावती विवरणटीकामा समेता- [पचारा- न्यासः १ । १२ । लब्धं कलान्तरं ९। १००। १६ ५। अथ कालज्ञानार्थ न्यासः १। लब्धा मासाः १२ । १००।१६। ५। ४८॥ मूलधनार्थ न्यासः १ । १२ १००। लब्धं मूलघनं १५ । ५। ४८। सध्यंशमासेन शतस्य चे स्थापलातरं पञ्च सपञ्चमांशाः । बु०वि०-अत्र प्रमाणे मास उद्दिष्टः । इच्छाया वर्षमुद्दिष्टम् । अतो वर्षस्य मासा: कार्याः। समजातित्वार्थमित्युक्तं प्राक् । शेषं स्पष्टम् ॥ ८३ ।। अथ च्छेदविनिमयदर्शनार्थमुदाहागातरमुपजात्याऽऽह-सव्यंशमासेनेति। चे. ली०वि०-शिष्टी भ ज्यहारी ६०० । चतुर्भिरपवर्तिती १५ पुन. पञ्चभिरपवर्तितौ ३ १०० ९ उपरि नब स्थाप्याः ३ छेदनरूपेषु लवा धर्णमिति कृते जातं ४८ मूलकला- ५ न्तराभ्यां कालानयनम् । यथा .सः फलच्छिदामन्योन्यप. १०० १६ १ ६ ५ ६ क्षनयनं बहुराशिवधः ४८०० स्वल्पराशिवधः ४०० अनेन भक्तोऽयं ४८०० लब्धं कालः १२ । कालमूलज्ञाने मूलानयनम् । यथा न्यासः १ १२ अन्योन्य. ܘ ܘ ܐ ५ ५ पक्षनयनं यथा फलमिच्छावबहुराशिवधः ४८०० स्वरुपराशिवधेन ३०० भक्तो लब्धं १९ मूलधनम् ।। ८३ ॥ द्वितीयोदाहरणमाह-सव्यंशेति । तृतीयांशसहितमासेन चत्वारिंशदिनैः शतस्य ·प्रकरणम् लीलावती। ७९ मासस्त्रिाभिः पञ्चलवाधिकैस्तत्साद्विषष्टेः फलमुच्यतां किम् ॥८४॥ न्यासः ४। १६ । लब्धं कलान्तरं ३ । १०० । १२५॥ २ । २६॥ अथ सप्तराशिकोदाहरणम् -- विस्तारे त्रिकराः कराष्टकमिता दैर्षे विचित्राश्च चे. दूपैरुत्कटपट्टसूत्रपटिका अष्टौ लभन्ते शतम् । बु०वि०-सऽयंशमासेन रुपञ्चमांशाः पञ्च कलान्तरं शतम्य मवेत्तदा पञ्चलवाधिक. निमिर्मासैः सार्धद्विषध्याः फलं किं स्यादित्युच्यता भो गणक ।। ८४ ॥ अथ सप्तराशिके शार्दूलविक्रीडितेनाऽऽह-विस्तारे त्रिकरा इति । चेदष्टा- वुत्कृष्टा (कटा.) श्रेष्ठाश्च ता. पट्टसूत्रपट्टिकाश्च ताः शतं लम्यन्ते तदाऽपरा ली०वि० -कलान्तरं चेत्पञ्चमांशसहिताः पञ्च म्युस्तर्हि पञ्चमांशसहितस्विमिर्मासैः षण्णवतिदिनैः सार्धद्विषप्टे. किं फलं कलान्तगत्तदुच्यताम् । न्यासः ४ سد १.. १२५ २ ५ अन्योन्यपक्षनयनं ४ १६ बहुराशिवध. १५६००० स्वल्पराशि. ६ १२५ २६ २ ५ वधेन २०००० भक्तो लब्धं ७ शेषं १६००० चतुःसहस्रापवर्तः ७ ॥८॥ २०००० ५ भय सप्तराशिकोदाहरणमाह-विस्तार इति । विस्तारे त्रिकराः करत्रयमिता ·८० बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [रा.- देय सार्थकरत्रयाऽपरपटी हस्ताविस्तारिणी तादृक् किं लभते द्रुनं वद वणिग्वाणिज्यकं वेत्सि चेत् ॥८५।। न्यासः ३ । १ । लब्धं निष्काः । द्रम्मा: १४ : पणाः ९। २। काकिणी१ । वरटकाः ६ । वराटकभागी २। ८।७। २। ८।१। १००। ३ बु०वि०-अन्या पट्टी एका किं लभते । इति द्रुतं शीघ्रं वद । भो वणिक् चेत्त्वं वाणिजः कर्म वाणिज्यं तदेव वाणिज्यकं वेसि । कथंभूताः पट्टिकाः । विस्तारे व्यासे त्रिकराः । विस्तागे विग्रहो व्य स इत्यमरः । त्रयः कराः प्रमाणं यासां तास्त्रिकराः । तद्धितर्थे द्विगुः । प्रमाणे लो द्विगोनित्यमिति द्वयसो लुक् । दे कराष्टकमिता रूपैविपित्रा नान वर्णाः । प्रकृत्यादिम्यश्चेति तृतीया । कयंभूताऽपरपटी तादृक् । अष्टपट्टिकाना रूपादीना सदृशी । विसशत्वे तु राशिकासंभवः । देर्थे सार्धकरत्रयमाण यस्याः सा तथा । प्राग्वत्प्रत्यय लोपः । हस्ता विस्तारो विद्यते यस्याः सा तथा । मत्वर्थीय इनिः ॥ ८५॥ ला०वि०-देऽष्टकरा रूपैविचित्रा ईदृ। उत्कटपट्टसूत्रपटिकाः श्रेष्ठपटसूत्रनिर्मि- तपट्योऽष्टौ यदि शतं लभते नहिं सार्थकरत्रया दीर्घा हस्तार्धविस्तारिणी तादृक्प. दृसूत्रपटी अपरपटी कि मी हे वणिक चेत्वं वाणिज्यक वेन्सि तर्हि द्रुतं वद । १ फलच्छिदामन्यो वि ३ १बहुराशिवधः २ न्यपक्षनयन न्यासः वि २ . दे २ २ प १०० २८०० स्वल्पराशिवधेन १९२ भक्तो लब्धं १४ । द्रम्माः शेषाः ११२ षोडश. गुणाः १७९२ हरेण १९२ भक्ता लब्धं ९ पणाः । शेषं १४ चतुर्गुणं २५१ हरेण १९२ भक्तं लब्धं १ काकिणी । शेष ६४ विंशतिगुणं १२८० हरेण १९२ भक्तं लब्धं ६ वराटकाः । शेष १२८ चतुःषष्ट्याऽपवर्तित वराटकस्य द्वौ १९२ तृतीयभागौ । इति सघराशिकम् ॥ ८५ ॥ १ ३ ·प्रकरणम् ] लीलावती। ८१ अथ नवराशिकोदाहरणम् - पिण्डे येऽमिताङ्गुलाः किल चतुर्वर्गामुला विस्तृती पट्टा दीर्घतया चतुर्दशकरास्त्रिंशल्लभन्ते शतम् । एता विस्तृतिपिण्डदेयमितयो येषां चतुर्व जिताः पट्टास्ते वद मे चतुर्दश सखे मौल्यं लभन्ते कियत् ॥ ८६ ॥ न्यासः १२ । ८ । लब्धं मूल्यं निष्काः १६ १६। १२ । १४ । १० । ३० । १४ । १००। २ ३ .. बु०वि० -अथ नवराशिके शार्दूलविक्रीडितेनाऽऽह-पिण्डे येऽमिताकुला इति । यदि ते त्रिंशत्पट्टाः शतं मौल्यं लभन्ते तदा ते चतुर्दश पट्टाः कियन्मौल्यं लभन्त इति मे वद । भोः सखे। पट्टो दारुमयासनविशेषः । ते के त्रिंशत्पट्टाः। ये पिण्डे स्थूलत्वेऽमिताङ्गुलाः । अर्कभिताङ्गुलानि प्रमाण येषां ते तथा । प्राग्वद्विगुः । विस्तृतौ विस्तारे चतुर्वर्गः षोडशाङ्गुलानि प्रमाणं येषां ते तथा । ते चतुर्दश. करा देयं । ते के चतुर्दश पट्टाः । उक्ता विस्तृतिपिण्डदैाणां मितयश्चतु- पर्जिता येषां स्युादशाङ्गुलविस्तारा अष्टाङ्गुलपिण्डा दशहस्तदर्यास्त इत्यर्थः ॥ ८६ ॥ लीवि० ०-अथ नवराशिकोदाहरणमाह-पिण्ड इति ये पट्टा: काष्ठमयाः पिण्डे स्थौ- ल्येऽर्कमितामुला द्वादशाङ्गुलाः । विस्तृतौ विस्तारे चतुर्वर्गाङ्गुलाः षोडशाङ्गुल. मिताः । दीर्घतया चतुर्दशहन्ताः । ईदृशास्त्रिंशत्पट्टाः शतं निष्काणां लभन्ते । निष्कश । विक्रीयन्त इत्यर्थः । एतास्त्रिं शत्पट्टोक्ता विस्तृतिदपिण्डमितयः षोडशच र्दशद्वादशमानानि येषु पट्टेषु मानः कृत्वा चतुर्वर्जिताश्चतुर्मी रहिता द्वादशदाष्टसंख्या इत्यर्थः । ते पट्टाः पिण्डेऽष्टाङ्गुला विस्तारे द्वादशाङ्गुला दैव्ये दशाङ्गुर, ईदृशाश्चतुर्दश पट्टाः किय-मूल्यं लभन्ते । हे सखे तद्वद । तन्मूल्यमित्यर्थः । - फलस्यान्यपक्षनयन १२ ८ बहुराशिवधः १२ १२ १४ १० १४ १० ३. १४ न्यासः ३० १०० १५ ·८२ बुद्धिविलासिनीलीलावाविवरणटीकाभ्यां समेता- । पञ्चरा०- अथैकादशराशिकोदाहरणम्- पट्टा ये प्रथमोदितममितयो गव्यूतिमात्रे स्थिता- स्तेषामानयनाय चेच्छकटिनां द्रम्माष्टक भाटकम् । अन्ये ये तदनन्तरं निगदिता मौनैश्चतुर्वर्जिता- स्तेषां का भवतीति भाटकमितिर्गम्यूतिषट्के वद ।। ८७ ।। वि०-अर्थकादशराशिकोदाहरणं शार्दूलविक्रीडितेनाऽऽह-पट्टा ये प्रथमोदितप- मितय इति । ये पट्टाः प्रथमोदितपमितयः । प्रथमं पूर्वमुदिताः प्रमितयो येषां ते तथा । द्वादशाङ्गुलपिण्डाः षोडशाङ्गुलविस्ताराश्चतुर्दशहस्तदयास्त्रिंशत्पट्टा गव्यूतिमात्रे कोशद्वयमात्रे स्थिताः । गव्यूतिः स्त्री क्रोशयुगमित्यमरः । तेषां मारं प्रत्यानयनार्य शकटिना शकटा विद्यन्ते येषां ते तथा । तेषा शकटनी. विनां द्रम्माष्टकं मटको वस्त्वानयनवेतनं चेत्स्यात्तदाऽन्ये ये पट्टाश्चतुर्दशमिता- स्तदनन्तरं निगदिताः पिण्डादीना मानश्चतुर्वर्जिता अष्टाङ्गुलपिण्डा द्वादशा- । तत एकविंशत्या ऽपवर्तः । जातं । निष्कस्य द्वौ तृतीयभा. ली०वि०-१३४४००० स्वल्पराशिवधेन ८०६४० भक्तो लब्धं १६ निष्काः शेष ९३७६० षोडशभिरपवर्तः ३३६० ८०६४० १०. । पुनः षोडशभिरपवर्तः २१०। पुनः ४२ पञ्चभिरपवर्तः ६३ गावित्यर्थः ॥ ८६ ॥ एकादशराश्युदाहरणमाह-पट्टा इति । गम्यूतिमात्रे कोशयुगान्तरे स्थिताः प्रथमोदितपमितयः । अर्क मतामुला इत्पाद्युक्तमाना ये पट्टास्तेषामानयनाय शकटिनां शकटवतां चेम्माष्टकं भाटकं स्यात्तन्यैर्मानश्चतुर्वर्जितास्तदनन्तरं निगदिता स्तेषां गव्यूतिषटके वर्तमा साना भाटकमितिः का भवतीति वद ।न्यासः १२ फलस्यान्यपक्षनयनं बहुराशिवधः ६४५१२० स्वल्पराशि १६ १२ वधेन २०६४० भक्तो लब्धं ८ द्रम्माः । इत्येकादशरा- १० शिकम् ।। ८७ ॥ ३० १४ v १४ १ or ८ १क. घ. भाटकः । २ क. प. माने च।

·प्रकरणम् ] लीलावती। ८३ न्यासः १२। ८॥ १६ । १२ । १४ । १० । लब्धा भाटकद्रम्पाः ८ । ३० । १४ । । अथ भाण्डप्रतिभाण्डके करणसूत्रं वृत्ताधम्- तथैव भाण्डप्रतिभाण्डकेऽपि विपर्ययस्तत्र सदा हि मूल्ये ॥८८॥ बु०वि०-गुलविस्तारा दशहस्तदर्यास्तेषां नगराइहिर्गम्यूतिषट्के कोशद्वाद. शके स्थितानां नगरं प्रत्यानयनार्थ का भाटकमितिभवति तां वेद ॥ ८७ ॥ अथ पश्चराशिकातिदेशत्वाद्भाण्डप्रतिमाण्डकमुपेन्द्रवज्रापूर्वार्धेनाऽऽह- तथैव भाण्डप्रतिमाण्डक इति । मौल्ये इति द्वितीयाद्विवचनम् । विपर्यस्येति । असु क्षेपणे । विपर्वः परिपूर्वश्च । मौल्ये विपर्यस्यान्योन्यपक्षयोनीत्वा तयैव प्रागुक्तः पञ्चराशिकविधिः कार्यः । क्व । भाण्डपतिभाण्डकेऽपि । अपिशब्दः समुच्चये । माण्डं विक्रयं पण्यं माण्डं प्रति माण्डान्तरं प्रतिमाण्डं पर्यायभाण्ड तयोरिदं गणितं भाण्डप्रतिमाण्डकं तस्मिन् । सदा हि निश्चये । एतदुक्तं भवति । प्रमाणभाण्डं तन्मौल्यमिच्छारूपफलं चैकपक्षे निवेश्यम् । प्रतिमाण्डमौल्यं प्रति- भाण्डं चान्यपक्षे । अत्र मौल्ययो. समजातित्वेन भाव्यम् । ततोऽन्योन्यपक्षनयनं फलच्छिदामिति पश्चगशिकोक्त्या, इच्छाभाण्डस्य पर्यायभाण्डं लम्यत इति । अत्रोपपत्तिौराशिकद्वयेनाऽऽह-यद्याम्रशतत्रयस्य द्रम्मो मौल्यं तदा दशा- म्राणां किं फलम् । दशाम्राणां मौल्यं यदि पणेन द्रम्मषोडशांशेन त्रिंशद्दाडि- मानि तदा दशाम्रमौल्येनानेन किमिति लब्धं दशाम्रार्यायदाडिमानि । एवं त्रैराशिकद्वयेन मौल्यविपर्यासानन्तरं पञ्चराशिकविधिदृश्यत इत्युपपन्नम्॥८८॥ ली०वि०-अथ भाण्डप्रतिभाण्डके करणसूत्रं वृत्ताधेनाऽऽह-तथैवेति । भाण्डप्रतिमा- ण्डके, वस्तुना वस्तुपरिवर्तो माण्डप्रतिभाण्डकम् । तत्रापि तथैव विधिः। पूर्वोक्तमन्यो. न्यपक्षनयनं विधाय बहुराशिवधे स्वल्पराशिवधभक्ते फलम् । किंचेयान्विशेषः । हारान्मौल्ये च विपर्यस्य पूर्वोक्तो विधिविधेयः । हारमौल्ययोरन्योन्यपक्षनयनं कर्त- व्यमित्यर्थः॥ ८८ ॥ १ घ. विििवपर्यस्य हरांश्च मौल्ये । १ 'अथैकादशेत्यारभ्य तां वद' इत्यन्तो प्रन्थो ( ०५ कोक टीका ) ग. पुस्तके नास्ति ।

·बुदिविलासिनीलीलावती विवरणटीकाभ्गं समेता- [माण्डम:-
-
उदाहरणम्-
द्रम्मेण लभ्यत इहाऽऽम्रशतत्रयं चेत्
त्रिंशत्पणेन विपणौ वरदाडिमानि ।
आम्रर्वदाऽऽशु दशभिः कति दाडिमानि
लभ्यानि तद्विनिमयेन भवन्ति मित्र ॥ ८९ ॥
१६। ११ लब्धानि दाडिमानि १६ ।
३००.३०॥
१०॥
इति गणितपाट्या लीलावत्या प्रकीर्णकानि ।
न्यासः
बु०वि०-अत्रोदाहरणं सिंहोद्धतयाऽऽह-द्रम्मेण लभ्यत इहाऽऽनेति । मो मित्र,
इह विपणौ पण्यवीथिकायां द्रम्मेणाऽ:म्रशतत्रयं चेल्लभ्यते । आम्रवृक्षस्य फला-
न्याम्राः(णि)। अवयवे च प्राण्योषधिवृक्षेभ्य इति छ, । फले लुगिति तस्य लुक् ।
वराणि श्रेष्ठानि दाडिमानि त्रिंशच्चेपणेन लम्यन्ते । दाडिम्याः फलानि दा.
डिमानि । उक्तवत्प्रत्ययलोपौ । लुक्तद्धितलुकति स्त्रीप्रत्ययस्य लुम् । तदा दश-
भिरास्तद्विनिमयेन तत्पर्यायेण कति दाडिमानि भवन्तीति वद ॥ ९ ॥
ज्योतिर्वित्कुलमण्डनं द्विजपतिः श्रीकेशवोऽजीगन-
द्य लक्ष्मीश्च समस्तशास्त्रनिपुणं श्रीमद्गणेशाभिधम् ।
अस्यां बुद्धिविलासिनीसमाभिवौ लीलावनीव्याकृती
तत्कृत्यां कृतितोषदानि निरगुर्नाम्ना प्रकीर्णानि तु ॥
इति वुद्धिविलासिन्या प्रकीर्णानि ।
ली०वि०-अत्रोद्देशक:-द्रम्मेणेति । चेदिह विपणौ पण्यवीथिकायां उम्मेणाऽऽम्रशत-
अयं लम्यत एकपणेन [ च ] त्रिंशद्वरदाडिमानि लभ्यन्ते, तर्हि दशभिराम्रर्विनिम.
येन कति दाडिमानि लम्यानि भवन्ति । हे मित्राऽऽशु शीघ्रं वद । न्यासः
हारमौल्ययोर्विपर्यासः
१६ बहुराशिवधः
३०
ܘܐ
४८०० स्वरूपराशिवधन ३०० भक्तो लब्धं १६ दाडिमानि ॥ ८९ ॥

·प्रकरणम् ]
लीलावती।
८५
अथ मिश्रव्यवहारे करणसूत्र सार्घवृत्तम्-
प्रमाणकालेन हतं प्रमाणं बिमिश्रकालेन हतं फलं च।
स्वयोगमक्ते च प्रथस्थिते ते मिश्राहते मूलकलान्तरे स्तः।
यद्वेष्टकर्माख्यविधेस्तु मूलं मिश्राच्च्युतं तच्च कलान्तरं स्यात्
बु०वि०-शशमृत्काय पुण्याय पुण्यामिश्ररसानघ ।
घनसार भवानीश शनीर हर पालय ।।
अस्यार्थः- शशभृत्काये यस्य स तथा । पुण्येनामिश्रा हीनास्तारसय.
त्यास्वादयति भक्षयतीति पुण्यामिश्ररसः । नास्त्यघं यस्यासावनघः ।
घनं जलं सारो यस्य स घनसारः । जलमूर्तिरिति यावत् । शनि शनिपीडामी-
रयति निराकरोतीति शनीरः । किमुतान्यकृतां पीडाम् । एवंविध हर भवानीश
पुण्याय पालय मामिति शेषः । पुण्यमयते प्राप्नोतीति पुण्यायः । यद्वा पुण्य-
मयः शुभावहविधिर्यस्य स तथा । अत्र मिश्रेति व्याख्यास्यमानव्यवहारस्यापि
नाम सूचितं भवति । शङ्खबन्ध श्लोकोऽयम् ।
अथ मिश्रव्यवहारस्य प्रायस्वैगशिकादिमूलत्वात्तत्कथनानन्तरं मिश्रव्यहार
आरम्यते । मिश्रीयते मूलकलातरादि यत्तम्मिश्रं पृच्छकेनोद्दिष्टं तस्य व्यव-
हारो निर्णयः । अध्यायनाम चैतत् । तत्राऽऽदौ मूलकलान्तरमिश्रणे निर्ण-
यसूत्रमुपेन्द्रवज्रोत्तरार्धनोपजातिकया चाऽऽह--प्रमाणकालेनेति । स्वयोग-
मक्ते चेति । प्रमीयतेऽनेनेति प्रमाणम् । प्रमाणम्य कालस्तेन प्रमाणं प्रमा-
गद्रव्यं हतं कार्यम् । मिश्रद्रव्यस्य कालेन हतं फल च कार्यम् । ते पृथस्थिते
स्वयोगेन भक्ते आदी मिश्रद्रव्याहते क्रमेण मुलकलान्तरे स्तः । यद्वेष्टकर्मविधिना
मूलं साध्यम् । तद्यथा- एकमासे शतस्य पञ्च कलान्तरं तदा वर्ष इष्टस्य
किमिति पञ्चराशिकनेष्टस्य वर्षे कलान्तरं स्यात् । एतदिष्टयुतं मिश्रं स्यात् ।
अनेन मिश्रेणेष्टतुल्यं मूलधनं तदोद्दिष्टेन किमिति । एवमेकेनष्टकर्मणा मूलधनं
लभ्यते तन्मिश्राच्छोधितं कलान्तरं स्यात् ।
ली०वि०-अथ मिश्रव्यवहारे करणसूत्रं सार्धवृत्तेनाऽऽह-प्रमाणेति । प्रमाणकालेन
प्रमाणं हतं विधेयम् । विमिश्रकालेन च फलं हतं कार्यम् । पृथक्पृथस्थिते ते
प्रमाणफले मिश्राहते मिश्रद्रव्यगुणिते स्वयोगमक्ते प्रमाणकालयोगेन भक्ते सति मूल-
कलान्तरे मूलधनवृद्धी भवतः । यद्वेति । एवं वा मूलमानेयम् । यथेष्टकर्माख्यविधेः
सकाशान्मूलधनमानीय तम्मिश्रधनाच्च्युतं सत्कलान्तरं भवति ॥ ९० ॥

·पुद्धिविलासिनील लावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [मिश्रन्य०- उदेशका-पञ्चकेन शतेनान्दे मूल स्वं सकलान्तरम् । सहस्रं चेत्पृथक् तत्र वद मूल कलान्तरे ॥ ९१ ॥ न्यासः १ १२ । लो क्रमेण मूलकलान्तरे ६२५ | ३७५ ! १०० १००० ५ अथवेष्टकर्मणा कल्पितमिष्टं रूपं १ । उद्देशकालापव- दिष्टराशिरित्यादिकरणेन रूपस्य वर्षे कलान्तरं । एत. ३ युतेन रूपेण ; दृष्टे १००० रूपगुणे भक्ते लब्धं मूलधनं ६२५ । एनन्मिश्राच्युतं कलान्तरं ३७५ । बु०वि०-अत्रोपपत्तिः- यदि प्रमाणकालेन प्रमाणकलान्तरं लम्यते तदा मिश्रका- लतुल्येन किम् । अत्र प्रमाणकालो हरस्तेनैव गुणितं प्रमाणं यत्तत्तुल्यमूलद्रव्यस्य मिश्रकालगुणितं प्रमाणफलं मिश्रकालनुल्यकाले कलान्तर स्यात् । तयोर्योगो मिश्रधनम् । यद्यनेन मिश्रधनेनेते मुलकलान्तरे लम्येते तदोद्दिष्टेन किमिति पृथक्पृथक्त्रैराशिकेन मुलकलान्तरे लम्येते इत्युपपन्नम् । यत्यिस्योपपत्तिा- ख्ययव ज्ञायते ॥ ९०॥ अत्रोदाहरणमनुष्टुमाऽऽह - पञ्चकेन शतेनेति । प्रतिमासं पञ्च वृद्धिर्यस्येति पञ्चकमिति विज्ञानेश्वरो व्यवहाराध्याये विवृतवान् । संज्ञायां कपत्ययविधा- नात् । स्वं द्रव्यम् । शेषं स्पष्टम् ॥ ९ ॥ ली०वि०-अत्रोद्देशक:-पञ्चकेनेति । पञ्चकरूपका वृद्धिर्यस्मिशते तत्पश्चकरूपकश तम् । वृद्धया दत्ते प्रतिमासं यत्र पञ्चकरूपका वर्धन्त इत्यर्थः । ईदृशेन शतेन वर्षेण मूलं स्वं धनं कलान्तरसहितं चेत्सहस्रं जातं तत्र मूलकलान्तरे पृथग्वद । १२ प्रमाणकालेन १ प्रमाणं १०० हतं १०० विमिश्र- १००० न्यासः ܘܘܐ ६ कालेन १२ फलं ५ हतं ६ . ते द्वे १०० । ६० विमिश्रेण १००० हते १०००००। ६०००० स्वयोगेन १६० मक्त मूल कलान्तरे जाते १२५॥३७५ । प्रकारान्तरं यथा-रूपमिष्टं प्रकल्प्य पञ्चराशिकेनाऽऽनेयम् । यथा-यदि रूपकश.

·प्रकरणम् ] लीलावती। هدف मिश्रान्तरे करणसूत्र वृत्तम्- अथ प्रमाणैर्गुणिताः स्वकाला व्यतीतकालनफलोद्धृतास्ते । स्वयोगक्षताश्च विमिश्रनिनाः प्रयुक्तखण्डानि पृथग्भवन्ति ॥ ९२ ॥ बु०वि०-अथ मिश्रान्तरोद्देशे सूत्रमुपेन्द्रवज्रयाऽऽह-अथ प्रमाणैरिति । मङ्गलानन्त- रारम्भप्रश्नकात्स्न्येष्वथो अथेत्यभिधानात् । अथशब्दोऽत्र मङ्गलवाची । प्रयो- जनान्तरादर्शनात् । मङ्गलमध्यानि शास्त्राणि प्रथन्त इति शिष्टाचाराच्च । अन- न्तरवाची वा । प्रमाणकालद्रव्यः स्वकाला: पृथक्पृथग्गुणिताः स्वैः स्वैर्यतीतकाल नफलेरुद्धृता ये स्युस्ते स्वयोगभक्ता आदौ विमिश्रनिघ्नाः प्रयुक्तद्रव्यस्य खण्डानि स्युः ॥९२॥ ली०वि०-तस्य पञ्च वृद्धिस्तहि वर्ष एकस्य कियतीति । न्यासः । १०० । १२ ५ फलम्यान्यपक्षानयनं १०० १ बहुराशिवधः ६० । स्वरुपराशिवधेन १०० १२ ५ भक्तो लब्धं ० । विंशत्योभयोरपवर्तः ३ । एतावता रूपं युतं तदर्थ सम. ५ ५ च्छेदी ३. ५ योगः ८ अनेन दृष्टं १००० मक्तं छेदं लवं च परिवर्त्य ५ । ५ ५ / १००० अंशाहतिश्छेदवधश्च ५००० हरेण ( मक्तं लब्धं १२५ । ८॥ एतन्मिश्रात् १००० च्युतं जातं कलान्तरं ३७५ ॥ ९१ ॥ विशेषमाह-करणसूत्रम् । अथेति । प्रमाणः स्वकाला गुणिताः कार्याः । व्यतीत- काला गुणितं यत्फलं तेनोद्धृता भक्तास्ते विमिश्रनिधना विमिश्रद्रव्येण हताः सन्तः स्वयोगमक्ताः कार्याः । पृथक् प्रयुक्तखण्डानि भवन्ति ॥ ९२ ॥ •• १च. इष्टखण्डोद्देशे ।

·मा होलावती। ८९ १।१०। १ । ५ १।७। भ्यास १०० ५ mr ४ २३५ स्वयोगः | मिअपनं ९४ । लब्धानि यथाक्रम २१ खण्डानि २४ । २८ । ४२। पश्चराशिविधिना लब्धं समकला. स्तरं । पु०वि०-फलं तुल्यमेव प्राप्तम् । एवं सति भो गणक खण्डसंख्यां वद । अत्रोपपत्ति:-सर्वखण्डेष्वपि समकलान्तरदर्शनात्समकलान्तरमिष्टं रूपं करिप- तम्। अतः पञ्च राशिकेन मूलधनान्यानीयन्ते । तद्यथा योकपासे पञ्चकलान्तरेण सतं मूलधन लभ्यते तदा सप्तमासेषु रूपकलान्तरेण किम् । एवमन्यान्यपि 'मूलधनानि साध्यानि । इत्थं पञ्चशिकवितो क्रियमाणे प्रमाणेर्गुणिताः स्वकाला 'व्यतीतकालनफलोद्धृता इति निष्पद्यते । यथेषां मूलधमानां योगे तानि खण्डात्मकानि मूलधनानि लभ्यन्ते तदोद्दिष्टेन कियन्तीति पृथक्पृथौराशिकेन धुक्तखण्डानि स्युः ।। ९३ ॥ की वि० राशिकेनाऽऽनेया । यदि मासे शतस्य ५ञ्च वृद्धिमतदा सप्तमासेषु चतुर्वि- १ शतेः कियतीति फलस्याऽऽनयनम् । न्यासः १० । १४ । फलस्यान्यपक्षनयन १०० । २४ बहुराशिवधः ८४० स्वरुपराशिवधेन १०० भक्ता लब्धाः ८ शेष १०. । विंशत्याऽपवतः २ । छेदनरूपेषु लवा धनर्गमिति कलान्तरं ४२ १ १ एपमेवान्यस्मिन्पक्षद्वयेऽपि । सूत्रान्तरमाह-मासफलमिति । अधिकराशिफलाद- धिकराशेयत्फलं तस्माद्यदि कनिष्ठराशेर्मासफलमधिकं भवति तदा राशिद्वयान्त. रम् । अधिकसशिकनिष्ठसक्योर्यवन्तरं तन्मासफलान्तस्मकम् । राइयोसिफले ·डोलावती। । ४१ १। ५ ३ ४ २३५ स्वयोगः | मिषनं ९४ । लब्धानि यथाक्रम २१ खण्डानि २४ । २८ । ४२ । पश्चराशिविधिना लब्धं समकला- ८ न्तरं । पु०वि०-फलं तुलपमेव प्राप्तम् । एवं सति भो गणक खण्डसंख्यां वद । अत्रोपपत्ति:-सर्वखण्डेष्वपि समकलान्तरदर्शनात्समकालान्तरमिष्टं रूपं करिप. तम्। अतः पश्चराशिकेन मूलधनान्यानीयन्ते । तद्यथा योकपासे पञ्चकलान्तरेण मतं मूलधन लभ्यते तदा सप्तमासेषु रूपकलान्तरेण किम् । एवमन्यान्यपि मूलधनानि साध्यानि । इत्थं पञ्चराशिकविणे क्रियमाणे प्रमाणेगुणिताः स्वकाला व्यतीतकालनफलोद्धृता इति निष्पद्यते । यथेषां मूलधमानां योगेनैतानि खण्डात्मकानि मूलधनानि लभ्यन्ते तदोद्दिष्टेन कियन्तीति पृथक्पृथक्त्रराशिकेन मुकखण्डानि स्युः ॥ १६ ॥ की वि० राशिकेनाऽऽभया । यदि मासे शतस्य पञ्च वृद्धिस्तदा सप्तमासेषु चतुर्वि- 9 2. तेः कियतीति फलस्याऽऽनयनम् । न्यासः १०० । १४ । फलस्यान्यपक्षनयनं १ १०० । २४ बहुराशिवधः ८१. स्वल्पराशिवधेन १०० भक्ता लब्धाः । ८ - शेष ४२ । विंशस्याऽपवर्त: २ । छेदनरूपेषु वा धनमिति कलान्तरं १.. एपमेवान्यस्मिन्पक्षद्वयेऽपि । सूत्रान्तरमाह- मासफलमिति । अधिकराशिफलाद- धिकराशेयरफलं तस्मायदि कनिष्ठराशेर्मासफलमधिकं मवति तदा राशिद्वयान्त. सम्।। अधिकाशिविष्ठस्योर्मवन्तरं तन्मासफलान्तस्मकम् । राइयोसिफले ·९५ न्यासः बुद्धिविलासिनीलीलावती विवरणटीकाभ्यां समेता- [मिश्रन्यक- अथ मिश्रा-तरे करण सूत्रं वृत्तार्धम् - प्रक्षेपका मिश्रहता विभक्ताः प्रक्षेपयोगेन(ण) पृथक्फलानि ॥१४॥ अत्रोदेशक:- पश्चाशदेकसहिता गणकाष्टषष्टिः पञ्चोनिता नवनिरः दिधनानि येषाम् । प्राप्ता विमिश्रितधनस्त्रिगती विभिस्तै- वाणिज्यतो वद विभज्य धनानि तेषाम् ॥ ९ ५१ । ६८ । ८५ । मिश्रधनं ३०० ।, जातानि धनानि ७५ । १०० । १२५ । एतान्यादिधनैरूनानि लामाः २४ । ३२ । ४० । अथवा मिश्रधनं ३०० । आदिधनैक्येन २०४ जनं सर्वलमि- योगः ९६ । अस्मिन्मक्षेपगुणिते प्रक्षेपयोगमक्ते लाभा भवन्ति २४ । ३२ । ४०। बु०वि०-अथ * मूलधनयोगे लाभयोग चोद्दिष्टे लामविभजनार्थ सूत्रमुपजात्यः- नाऽऽह-- प्रक्षेपका मिश्रहता इति । प्रतिप्यन्ते मिश्रीयन्ते ते प्रक्षेपकाः । शेष स्पष्टम् । वासना राशिम स्पष्टता ।। ९४ ॥ उदाहरणमत्र सिहोद्धतयाऽऽह -पश्चाशदेक महिनेति । भो गणक पृथक पश्चाशदष्टषष्टिः पञ्चाशीतिश्च येषा त्रयाणा मूलधनानि स्युस्तैर्विमिश्रितधनस्त्रि. भिर्वणिक्कर्मणा त्रिशती प्राप्त तेषां बनाने विभज्य वद ।। १५ ।। . ली०वि०-तदन्तरेण भक्तं सत्काली भाति । पञ्चकेति । पशकशतेन रूपकात दत्तम् । द्विशतेन द्वे शते दत्ते । उभयोगलफलयोगे सति केन कालेन समता स्यात् । न्यासः । द्वो राशी १०० । २०० तदन्तरं १०० । एकत्र मासफलं ५ अन्यत्र ४ । तयोरन्तरं १ । अनेन राशिद्वयान्तरं १०० भक्तं ल १००। अयं मासात्मकः समधनकालः । अत्र पञ्चराशिके द्व कृत्वा लब्धं कलान्तरं ५००। ४०० एतद्युक्तं निनमूलधनं १०० । २०० समं जात ६०० । ६०० ॥९॥ प्रक्षेपका इति । प्रक्षेपका मिश्रेण द्रव्येण गणिताः प्रक्षेपयोगेन विभक्ताः सन्तः पृथक् फलानि स्युः ॥ ९४ ॥ उदाहरणम् --- पश्चाशदिति । हे गणक, एकपञ्चाशत, अष्टषष्टिः पञ्चाशीतिरिति * मूलधनशब्दस्य द्विरुक्त्या क. घ. संज्ञकयोः पुस्तकयोरेकपरम्परागतत्व स्फुटी भवति ।

·प्रकरणम् लालावती। ९१ वाप्यादिपूरणे करगणसूत्र वृत्तार्षम् - भजेच्छिदोंऽशैरथ तैर्विमिङ्ग रूपं भजेत्स्यात्परिपूर्तिकालः ॥ ९६ ॥ उदाहरणम् - ये निर्झरा दिनदिनाधनृतीयषष्ठः संपरयन्ति हि पृथक्पृथगेव मुक्ताः । वापी यदा युगपदेव सखे विमुक्ता- स्ने केन वासरल वेन तदा वदाऽऽशु ॥ ९७ ॥ पु०वि०-अथ वायाः पुरणे निझरमिश्रकालविमजनार्थ सूत्रमुपेन्द्रवज्रात्तरार्धेनाss ह-मच्छिदोंऽशरिति । स्पष्टार्थम् । अत्र पपत्तिस्त्रैराशिकद्वयेन । यद्यनेन दिनां- शेनका वापी तदा दिनेन कियत्यः । एव सर्व दिनांशेम्प. पृथक् सर्वा वाप्यः साध्याः । अत्र च्छेदं लवं च परिवर्त्य हरस्येति मजेच्छिदोंऽशरित्युपपन्नम् । यदि सर्वासा वापीनां योगनेक दिन तदैकया वाप्या किं लब्धम् । एकया वाप्या युगंपन्मुक्तसगिझी पुरणकालो दिनांशः । अत उक्त तविभिन्न रूपं धनेदि- त्यादि ॥ ९ ॥ अत्रोदाहरण सिंहोद्धतयाऽऽह-ये निझरा इति । ये चत्वारो निझराः पृथक्- पृथराव मुक्ताः सन्तो दिनेन दिनार्धन दिनतृतीयांशेन दिनषष्ठांशेन वापी संपू. रयन्ति ते यदा 'युगपत्सहैव मुक्तास्तदा केन वासरलवेन वापी संपरयन्ति(येयुः) ली०वि०-येषां धनानि वर्तन्ते तैर्वणिम्भिामिश्रितधनैत्रिभिर्वाणिज्यतः शतत्रयं प्राप्त तेषां विमज्य धनःनि वद । प्रक्षेपकाः ५१ । ६८ । ८५ । मिश्रेण ३०० हताः १५३०० , २०४०० । २५५०० । प्रक्षेपयोगेन(ण)२०४ मका लब्धानि फलानि ७५ । १००। १२ । एतान्यादिधनैः ५१ । १८ । ८५ जनानि लाभाः, २४ । ३२ । ४० । अथवा मिश्रधनं ३०० आदिधनैक्यो२०१नं सर्वलामयोगः ९६ । अस्मिन्प्रक्षेप ५१ । ६८ । ८५ गुणिते प्रक्षेपयोग २०४ मक्के लाभाः २४ । ३२ । ४० ॥ ९५ ।। अथवेत्यादीत्थम् । वार्णपरिपूर्तिकाले करणसूत्रम् -- भजदिति । छिदश्छेदानं. शैमजेत् । य. विमित्रैम्तैश्छेदै रूपं भजेत् । एवं परिपूर्तिकःलो भवति ॥ ९६ ॥ उदाहरणम्- ये निर्झरा इति । ये निर्झराः पृथक्पृथङ्मुक्ताः सन्तो दिनदिनार्ध- तृतीयषष्ठेवापी संपूरयन्ति । अर्धं च तृतीयश्च षष्ठश्चार्धतृतीयषष्ठाः । दिनस्या- धेतृतीयषष्ठाः । दिनं च दिनार्धतृतीयषष्ठाश्च नैः । एको निर्झरो मुक्तो दिनेन घटी- षष्टया वापी पूरयति । द्वितीयो दिनार्धन त्रिंशता घटीमि. तृतीयो दिनतृतीयमागेन घटीविंशत्या । चतुथों दिनषष्ठभागेन, घटीदशकेनेत्यर्थः । हे सखे यदेते चत्वारो - -

·९२
बुदिपिकासिनीलीलावती विपरणटीका समेता- [HिARE-
१।१।१।१।
न्यासः
१ । २।३।६।
लब्धी वापीपूरणकाको दिनांशः
१२ ।
क्रयविक्रये करणसूत्र वृत्तम्-
पण्यैः स्वमूल्यानि भजेत्स्वभाग,
हत्वा तदैक्येन भन्न तानि.।
भागांच मिश्रेण धनेन, हत्या
मूल्यानि पण्यानि यथाक्रम स्युः ॥ ९ ॥
पु.वि-तदाऽऽशु मोः सखे पद ॥ ९७ ॥
अथ विभागानां मिश्रणत्वेन व्यमिश्रणे ज्ञाते सूत्रमिन्द्रमाSs6-02
स्वमूल्यानीति । अमुकसंख्याकमौल्यैरमुकसंख्याकानि तन्दुलादीनि पानि
यानि स्यस्तैः स्वपण्येस्तानि स्वमौल्यानि मजेत् । भाचो स्व पण्पयामेथो.
हिटहत्वा तानि पृथक् संस्थाप्य तदैक्येन तान्येव भनेत् । योद्दिष्वपश्यभागांश
भवेत् । आदौ मिश्रेण धनेन हत्वा लब्धानि क्रमायथास्वमाल्यानि पम्यमानानि
च स्युः । पण्ये च पण्यानि च पण्यानि । मौल्ये च मौल्यानि च प्रोल्यानि
द्वंद्वैकशेषः । एवमऽपि । अतः पण्यद्वयोदाहरणेऽपि पुण्याच्या स्वमोल्य...
मदित्यादि योजनीयम् ॥ ९८ ॥
सी०वि०-निर्झरा युगपदेव मुक्तास्तदा केन वासरलवेन दिनांशेन वापी परिपूरयस्ति
तद्वदन्यासः
३.६।।।। लेदोऽसे मेछास्तावन्त एव ।।
मिश्रे छेदैः १२ सपं भजेत् । चस्वारो निस युगप-मुक्ता दिनद्वादशांशेन पठी
१२
पञ्चकेन ५ पूरयन्तीत्यर्थः ॥ ९७ ॥
क्रयविक्रये करणसूत्र वृत्तेनाऽऽह-पण्यैरिति । स्वल्यानि समागैर्हत्वा पण्यैः
भजेत् । तानि भकसिद्धमूल्यानि मागांश्च मिश्रेण धनेन हत्वा तदैक्येन भजेत् ।
यथाक्रमं मूल्यानि पण्यानि च म्युः ॥ ९८ ॥

·प्रकरणम् लीलावती। २३ गोशका- सार्धे तण्डुलमानकत्रयमहो दम्मेण मानाष्टक मुद्गानां च यदि त्रयोदशमिता एता वणिकाकिणी। मादायार्पय तण्डुलांशयुगलं मुद्गकभागान्वितं सिमं क्षिपभुजो बजेम हि यतः सार्थोऽग्रतो यास्यति ॥ ९९ ॥ न्यासः । मूल्ये १ । १ । पण्ये स्वभागो २।। मिश्रधनं १३ । अत्र मूल्ये स्वभागगुणिते पण्याभ्यां भक्ते जाते है। चु०वि०-अत्रोदाहरणं शार्दूलविक्रीडितेनाऽऽह-सार्ध तण्डुलमानकत्रयमिति । अहो वणिग् यदि तन्दुलानां सार्धं मानकत्रयं द्रम्मेण लम्यते मुद्गानां मानाष्टकं ५ द्रमेण लस्यते तदेता मम हस्ते गृहीत्वा दातुमारब्धास्त्रयोदशमिताः काकि णास्त्वमादाय तन्दुलांशयुगलं मुद्रकभागान्वितं यथा भवति तथा क्षिप्रं शीघ्रम- प्रय । क्षिप्रं भुञ्जते ते क्षिप्रमुजो वयं क्षिप बजेम गच्छेम । हि यतः सार्थः सहायोऽग्रतो यास्यति । पण्ये ।। ली०वि०- अत्रोद्देशकः-सार्धमिति। अहो सखे सार्ध तण्डुलमानकत्रयं द्रम्मेण लम्यते । द्रम्मेण मुद्गानां मानस्याष्टकं लम्यते एवं सति हे सख एतास्त्रयोदश काकिणी- रादाय मुद्रकमागान्वितं तण्डुलाशयुगलमर्पय । वयं क्षिप्रभुनः सन्तः क्षिप्रं शीनं अनेम । हि यतः सार्थोऽग्रतो यास्यति । स्वभाग । भनेत् । छेद लवं च परिवत्येति रीण ।। जातं ।।। हतानि । १३ ५२ एतानि मिश्रेण धमेन १३ | भागाश्च ४४८ ५१२ १३ मिश्रेण धनेन ३९ हताः तदेक्येन स्वभागहता १४ ६४ । १४ ६४ ३९ ६२ १३ स्वपण्यभक्तः स्वमौल्ययोरक्येन तानि मागांध ११२ मिश्रेण धनेन हताभिजेत् , छेदं लवं च परिवर्त्य यथा १२ । ११ १९ । ५६ अंश. -- ·बुदिविलासिनीलीलावतीविवरण्टीका समता- नित्य . ७ १३ अनयोयोगेन ३६ । एते ।।। भागौ च ।। १ । मिश्र घनेन | संगुण्य भक्ते जाते तण्डुलमुद्गमूल्ये ६ | १९२ । ६४ तथा तण्डुलमुद्गमाने भागौ १६ । २४ । अत्र तण्डुलमूल्ये पणो २ काकिन्यो २ वराटकाः १३ । वराटकभागश्च । मद्गमूल्ये काकिण्यो २ । घराटकाः ६। वराटकभागौ च । पु०वि०- अत्रोपपत्ति.- स्वमागतुल्यानीष्टानि पण्यमानानि प्रकल्प्यानुपातः । यथा- तन्दुलानां सार्धमानकत्रयेण यदि द्रम्मो मौल्यं लभ्यते तदा मानद्वयेन किम् । यदि मुद्गानां मानाष्टकेन द्रम्ममौल्यं तदैकेन मानेन किम् । एवं रब्धयोर्मोल्ययोयोगेन यदि पृथक्पृथगेते मौल्ये इष्टक. ल्पितपण्यमाने च लभ्यन्ते तदोद्दिष्टमिश्रधनेन कानि। एवं पृथक्पृथकू त्रैराशिकः पण्यमाल्यानि पण्यमानानि च स्युः । एवं व्यादिपण्येष्वपि योजनीयम् । अत उक्तं-पण्यैः स्वम ल्यानि मदित्यादि ॥ ९९ ॥ स - - २९१२ लीवि०-हतिश्छेदवधेन भक्ता द्वादशाधिकैकोनत्रिंशच्छतेनापवर्तिताः १७४७२ १६ १३ ७२० । लब्धं तण्डुलमौल्यं | पुनर्मिश्रधनेन एत भक्ताः ३९ ५१२ १९९१८ ६ चतुरधिकशतेन १०४ अपवर्तिते लब्ध मुद्गमूल्यम् । तण्डलमागाः १९२ २१ ११ मिश्रेण धनेन ५६ भक्तेऽशाहतिश्छेदवधेनेति १४५६ | अनयोरष्ट. २४९९ मिभ्यां त्रयोदशमिः क्रमादपवर्ते कृते लब्धास्तण्डुलभागाः | मुद्माग १२ १३ ५६ मिश्रण घनन पूर्ववद्भक्ताः १४ ३९ ७२८ २४९६ अष्टाभित्रयोदशभिः क्रमाद- : - पवते कृते लब्धं मुद्गभागाः इति । तण्डुलमुल्ये काकिण्य. १० वरा- ·अंकगा। लीलावती। ९५ - उदाहरणम्-- कर्पूरस्य वरस्य निष्कयुगलनैकं पलं प्राप्यने वैश्यानन्दन चन्दनस्य च पलं द्रम्माष्टभागेन चेत् । अष्टांशेन तथाऽगरोः पलदलं निष्कण मे देहि तान् भागैरेककषोडशाष्टकमितेधूपं चिकीर्षाम्यहम् ॥ १० ॥ न्यासः । मूल्यानि द्रम्माः ३२ । १ । १ । १। ८ । ८ । पण्यानि •वि०--अथ पण्यत्रयोदाहरणं शार्दूलविक्रीडितेनाऽऽह-कर्पूरस्येति । भो वैश्यानन्दन वैश्यमातिः स्त्री वैश्या तस्याः पुत्र, उत्कृष्टस्य कर्पूरस्य पलं निष्कद्वयेन चेत्प्राप्यते चन्दनस्य च पलं द्रम्माष्टमागेन चेत्माप्यते तथाऽगरोः पलदलं द्रम्मस्याष्टांशेन चेत्प्राप्यते तदा निष्केन निष्कं गृहीत्वा तान्कर्पूरादीन् ली०वि०-टका: १३ । वराटकमानाः | मुद्गमूल्ये काकिण्यो २ वराटकाः २ ६ वराटक भागाः | तण्डुलमानं आठको २ प्रस्थः १ कुटपः १ । मुद्गमानं आढकः १ कुटपी २ ॥ ९९ ॥ उदाहरणम्-कर्पूरस्येति । हे वैश्यानन्दन वरस्योत्कृष्टस्य कर्पूरस्यैकपलं निष्कयुगलेन प्राप्यते । द्रम्माप्टमागेन चेञ्चन्द्रनस्य पलं प्राप्यते । दम्म- स्यैवाष्टाशेनागरोर पलं प्राप्यते तयकनिष्केणैककषोडशाष्टकमितै गैमें मह्यं तानाकर्पूरचन्दनागरून् देहि । अहं धूपं कर्तुमिच्छामि । मिश्रधनं १६ यथा- - ३२ हत्वा १६ ३२ २ अष्टा भिरपवर्तिता जाताः ।। स्वपण्यः ।। स्वमूल्यानि ३२।।।। स्वभागः ।।६।। ।। स्वपण्यः । भनेत् ९।। तदैक्यं १९ । मिश्रधनेन एतानि २२।।।। ३२ १६ ५.२ ३२ ३२ २ १ हत्वा भागाश्च ·4 ९६ बुद्धिविलासिनीकीलावती विवरणटीकाभ्यां समेता- । निधायक- १ ।१।१। १।१६।८। भागाः मिश्रधनं द्रम्मा: १६ । १।१।२। १। १।१। १४ लब्धानि कर्पूरादीनां मूल्यानि २|८|| तथा तेषां पण्यानि ४। ६४ । ३२ । ९। ९। ९। पु.वि.-क्रमेणकषोडशाष्टकमितमोगर्देहि । अहं धूपं चिकीर्षामि कर्तुमिच्छामि । धूपार्थमेत उपयुज्यन्ते । यथाऽऽह वराहः भागेश्चतुभिः सितशैलमुस्ता श्रीस भागौ नखगुग्गुलौ च । कर्पूरवेधान्मधुपिण्डितोऽयं कोमच्छदो नाम नरेन्द्रधूपः ॥ इति । अत्र निष्कद्वयस्य द्रम्मीकरणं समजातित्वार्थ कर्तव्यम् ॥ १०० ।। मी०वि०-१६।। १६ । । हत्वा १६ । २५६ । १२८ पूर्वोक्तनैक्थेन हारेण भक्ते लब्धं १४ शिष्टं ८ शिष्टहारे चतुर्मिरपवर्तिते जात ३६ १ मका।। ५१२ यथा १४ २ ९ कर्पूरमौल्यं ।। चन्दनागभिज्यिहारी ३९ १९चतुर्भिरपवर्तितौ सय ३६ । ३६ चन्दनागरुमूल्य (16 । भागेक्येन भका यथा चतुर्मिरपवर्तः कर्पूर- ३६ २५१ चन्दनस्य हारेण भो लब्ध ७ शिष्टं शिष्टहा- १९ ३१ 'मागाः । ४ ७ रयोः । चतुर्भिरपतः १ चन्दनभागाः १ । छेदनरूपेषु लवा धनणे १४ । आरो. ९ ९ ३ २० हारेण भक्तं लब्धं ३ शिष्टहारयोः चतुर्मिरपवर्तः ५ ३६ अगरुभागाः ५ ९ or छेदप्ररूपेषु ' कृते ३२ ॥ १० ॥ H ९ १५. पुस्तके काम इति पाठः।

·प्रकरणम् ] लीलावती। रत्नमिश्रे करणसूत्रं वृत्तम्---- नरघ्नदानोनितरत्नशेषैरिष्टे हृते स्युः खलु मूल्यसंख्याः। शेपै?ते शेषवधे पृथक्स्थैरभिन्नमूल्यान्यथवा भवन्ति ॥१०१॥ अबोदेशक:- माणिक्याष्टकमिन्द्रनील दशकं मुक्ताफलानां शतं सदज्राणि च पश्च रत्नवणिजा येषां चतुर्णी धनम् । सङ्गस्नेहवशेन ते निजधनाइत्त्वैकपेकं मियो जातास्तुल्यधनाः पृथग्यद सखे तद्रत्नमूल्यानि मे ॥१०२॥ बु०बि० -अथ मिश्रत्वेनात्र प्राप्तरत्नगणितमु जात्याऽऽह--नरनदानोनितरत्न- शेषैरिति । नरैर्गुणितं दानं परस्परदत्तरत्नसंख्यानं यरोनोनिताना रत्नानां शेषरिष्टराशी भक्के सति स्वा स्वैकरत्नमौल्यसंख्या स्यात् । इष्टवशादेतानि मोल्यान्यभिन्नानि भिन्नानि वा स्यु. । अभिन्नार्थमेवाऽऽह-शेषैरिति । अथवा रत्नशेषाणां वधे रत्नशेषैरेव पृथक्पृथग्वृतेऽमिन्नमोल्यानि भवन्ति ॥ १०१ ॥ अत्रोदाहरणं शार्दूलविक्रीडितेनाऽऽह-माणिक्याष्टकमिति । एकस्याष्टो माणिक्यानि । अन्यस्य दशेन्द्रनीलाः । परस्य मुक्ताफलाना शतम् । इतरस्य सद्वजाणि निर्मलहीरकाः पञ्च । इदं येषा चतुर्णा रत्नवणिना पुरुषाणा धनं स्यात्ते तुल्यधनाः समद्रव्या जाताः । किं कृत्वा । सङ्गस्य समागमस्य स्नेहः प्रतिस्तद्वशन मिथः परस्परं निजधनादेकै रत्नं दत्त्वा । मोः सखे तेषा रस्नाना मौल्यानि मे पृयग्वद । ली०वि०-रत्नजातिसूत्रं वृत्तनाऽऽह-नरहनेति । नरनदानोनितरत्नशेषै., नरगुणितं यहानं तेनोनितानि यानि रत्नानि रत्नरूपास्तच्छे रिष्टे के भते सति मूल्यसंख्या: स्युः । एकैकरना संख्या भवति । यद्वा शेषववेन नरहनदानोनितरत्नशे- पाणां वधे परस्परगुगने पृथक् यः मक्ते सत्यमितामूल्यानि भवन्ति । अभिन्न- शब्देन यथा प्रथमप्रकार इष्टवसाभित्रानि मूल्यानि तथा नास्मिन्पो भिन्नानि भवन्तीत्यभिन्नशब्दार्थः ॥ १०१ ।। अबोदेशक:-माणिक्याट कमिति । येषां चतुर्णा वणिज नेतद्धनं ते सशस्नेहवशेन पर- स्परसङ्गायः स्नेहस्तद्वशेन निमधनादेशं रत्न मियो दत्ता तुश्ययना जाताः । हे सखे पृथक्कलमूलानि वः । मे मह्यम् । द्धनमित्त आह-माणिक्येति । अटो माणिक्यान्येकर । दश इन्द्रनीलन गयो द्वितीयस्य । मुकाकर शतं तृतीयस्य । १३ ·बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [मिश्रव्य.. न्यास:-मा ८ । नी १० । मु १० । व ५ । दानं १ । नराः ४ । नरगुणितदानेन ४ रत्नसंख्यासूनितासु शेषाणि मा ४ । नी ६ । मु ९६ । व १ । एतैरिष्ट राशौ भक्ते रस्नमू- ल्यानि म्युरिति । तानि च यथाकथंचिदिष्टे कल्पिते भिन्नानि । अतोऽत्रेष्टं तथा सुधिया कल्प्यते यथाऽभिन्नानीति तथेष्टं कल्पि- बु० वि०-अत्रेोपपत्तिर्यथा-अन्योन्यमेकैकं रत्नं दत्त्वा समधना जातास्तेषां न्यासः- मा ५ नी १ मु १ व १। नी ७ मा १ मु १ व १ । मु ९७ मा १ नी ? व १। मा १ मु १ नी १ व २ । समानराशीनां समक्षेपे समशुद्धौ वा समतेव स्यादिति । एकैकं माणिक्यादि पृथगेभ्यो विशोध्य शेषाणि समधनान्येव जातानि , नरघ्नदानोनितरत्नशेषतुल्यानि । मा ४ नी ६ मु ९६ व १ यदे- कवज्रस्य मौल्यं तदेव माणिक्यचतुष्टयस्य । तदेव नीलषट्कस्य । तदेव मुक्ता. ली०वि०.-पञ्च हारकाश्चतुर्थस्येति । न्यासः-मा ( नी १० मुक्ता १०० वज्र ५ दानं १ नरे: ४ गुणित ४ अनेनोनिता रत्नसंख्या । मा ४ नी ६ मुक्ता ९६ वज्र १। एतेरिष्टराशी ९६ विभक्ते रत्न मूल्यानि म्युरिति । तानि च तथा कथंचिदिष्टे कल्पि- तेऽभिन्नानि । अथवाऽत्रेष्टं तथा सुधिया करप्यते । यथाऽभिन्नानीति तथा क- पितमिष्टं ९६ । एभि. ४ ६।९६, १ इष्टे ९६ भक्ते मूल्यमेकस्य रत्नस्य २४ निष्का माणिक्यमूल्यं २४ । इन्द्रनीलस्य १६ मुक्ताना १ वजस्य ९६ माणि क्याष्टक.मी.ल्यं १९२ इन्द्रनीलदशकमौल्यं १६० मुक्ताशतस्य मौल्यं १०० वज्र. पञ्चकमोर ४८० माणिक्यत्रयमारपेन ७२ ऊन १२० इदमेकैकेन्द्रनीलादि. मौल्ययुत २३३ । एवं सर्वध्वपि । अथवा २४ | ११ | १ | ९६ त्रैराशिकेन ५ २ २४ १६ ९६ फलं २४ इच्छ। ५ गुणं १२० प्रपाणं १ मत १२० इदमेके कमिन्द्रनीलादिम युतं जातं समधनं २३३ । वं सर्वत्र । इदं मौल्यमिष्टवशाद्भिन्नं स्यात् । तस्मादयमभित्रायः-एकपाणिक्यमौल्यं स्वयंशे नो]न- मेकेन्द्रनीलमौल्यं तरषोडशो मुक्तकमौल्यम् । तन्षण्णवतिगुणितगुगमेकवज्रमो. यम् । अथवा शेषाणां ४ । ६ । ९६ । १ वज्र २३०४ पृथक्शेष ४ । ६ । ९१ । १ रेव भक्ते. लब्धानि क्रमेण माणिक्यादीनां मौल्यानि ५७६ । ३८४ । २११२३०४ । एतानि द्रम्मा मकानि । इमानि क्रमाद[2] ८ दश १० शत १०. पञ्च १ गुणितानि ४६० ८ । ३८१० । २४०० । ११५२० । एतानि त्रिगु.

·१९ प्रकरणम् ] लीलावती। ९६ । अतो जातानि मूल्यानि २४ । १६ । १ । ९६ । समधनं २३३ । अथवा शेषाणां वधे २३०४ पृथक् शेषेके जातान्यभिन्नानि ५७६ । ३८४ । २४ । २३०४ जनानां चतुर्णी तुल्यधनं ५५९२ । वेषामेते द्रम्माः संभाव्यन्ते । अथ सुवर्णगणिते करणसूत्रम्- सुवर्णवर्णाहतियोगराशौ स्वर्णक्याते कनकैश्यवर्णः । वर्णो भवेच्छोधितहेमभक्ते वर्णोद्धृते शोधितहेमसंख्या ॥१०३॥ . चु०वि०-फलानां षण्णवतेः , अत इष्टं समधनं प्रकल्प्य पृथगेमिः शेषविभज्यकैक. माणिक्यादीनां मौल्यानि लभ्यन्ते । न उक्तम् -'इष्टे हृते म्युः खलु मौल्यसंरूपाः' इति । येषां राशीनां वधो हि तैरेव पृथग्भक्तोऽवश्यं शुध्य त्येव । अनः शेषवधतुल्य इष्टे कल्पिते पृथक्शेर्षभक्तेऽभिन्नान्येव मौल्यानि स्युः । अत उक्तं शेषैर्हत इत्यादि ॥ १०२ ॥ अथ सुवर्णमिश्रो वर्गादिज्ञानार्थ सूत्रमुपजात्याऽऽह ---सुवर्ण वर्णाहतियोग- राशाविति । सृवर्णानि च वर्णाश्च सुवर्णवर्णाः । तेषामाहतयः स्वस्वमुवर्णवर्णमानः स्वस्ववर्णा गुणनीग इति। तासामाहतीनां योगराशिस्तस्मिन्योगराशौ स्वर्णैक्येन भक्ते सति कनकैक्यवर्णः स्यात् । सुवर्णानामे काऽऽवर्तने वर्णः स्यादित्यर्थः । अथ शोधितहममानज्ञाने वर्णज्ञानं वर्णों भवेदिति तस्मिन्सुवर्णवर्णाहति- योगराशौ शोधितहेनोर्मानेन भक्ते सति लब्धं वर्णो भवेत् । अथ शोधित- हेमवर्णज्ञाने तौल्यज्ञानं वर्णोद्धृत इति । तस्मिन्नेव राशौ वर्णोद्धृते सति शोधितहेमसंख्या स्यात् ।। १०३ ॥ । ली०वि०-णितनिनमै ल्यहीनानि । अन्यत्रयमौल्ययुतानि समधनानि ज्ञेयानि १९९२ । २ अथवा त्रैराशिकन ५७६ । ३८४ । २४ । २३०४ ५ । ७ १ - फलं ५७६ इच्छागुणितं २८८० प्रमाणभक्तं २८८० इदमेकैकेनान्यत्रयमाल्य. युतं जातं समधनं ५५९२ । एवमन्यत्र ।। १०२ ॥ अथ सुवर्णगणिते करणसूत्र श्लोकनाऽ:ह-सुवर्णेति । सुवर्णानि च वर्णाश्च तेषामाहतिः। परस्परगुणनं सुवर्णानां भिन्नानां वर्णैः स्वकीयैर्गुणनमित्यर्थः । सुवर्णवर्गाहोंगो मेलनं स एव राशिः । तस्मिन्स्ववर्णानामैक्येन भके सति ·१०० बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणदीकाभ्यां समेता- 1 मिश्नन्यः- उदाहणानि विश्वार्करुद्रदशवर्णसुवर्णपाषा दिग्वेदलोचनयुगममिनाः क्रमेण । आवर्तितेषु वद तेषु सुवर्णवर्ण- स्तर्ण सुवर्णगणिनज्ञ वणिग्भवेत्कः ॥ १०४ ॥ ते शोधने यदि च विंशतिरुक्तमाषाः स्युः षोडशाऽऽशु वद वर्णपितिस्तदा का। चेच्छोधितं भवनि षोडशवर्णहेम ते विशतिः कति भवन्ति तदा तु माषाः ॥ १०५ ॥ बु०वि०-अत्र प्रथमोदाहरणं वसन्ततिलकेनाऽऽह-विश्वार्करुद्रदशवर्णसुवर्णमाषा इति । विश्वे च अर्काश्च रुद्राश्च दश च विश्वार्करुद्रदश । एते वर्णा येषां तानि विश्वार्करुद्रदशवर्णानि । तानि च तानि सुवर्णानि च तेषां क्रमेण माषा दिग्वेदलोचनयुगैः प्रमिताः स्युः । त्रयोदशवर्णस्य सुवर्णस्य दश माषाः । द्वादशवर्णस्य चतुर्मापा इत्यादि । नेषु मुवर्णेष्वावर्तितेषु सत्सु सुवर्णवर्णः को मवेदिति तूर्णं वद । भो वणिक सुवर्णगणितज्ञ । भग्नौ मूषायां धमनादिनकी- करणमावर्तनमित्युच्यते ।। १०४ ॥ अथ द्वितीयतृतीयोदाहरणे वसन्ततिलये नाऽऽह-ते शोधनेन यदि विंशति. रिति । ते विंशतिरुक्तमाषा दिग्वेदादयः शोधनेन यदि षोडश स्युस्तदा ली०वि०-कनकैक्यस्य वर्णो भवति । सुवर्णवर्णाहतियोगराशावेव शोधितेन हेम्ना मक्ते सति वर्णो भवेत् । तस्मिन्नेव राशौ वर्णोद्धृते वर्णेन भक्ते सति शोधितहेम्नः संख्या - मवेत् ॥ १०३ ॥ उदाहरणम्-विश्वेति । विश्वार्करुद्रदशसंख्या वर्णा येषां तेषां सुवर्णानां माषा यदि क्रमेण दिनादिमिता. म्युः । त्रयोदशवर्ण दशमाषमितम् । द्वादशवर्णं चतु. मषिमितम् । एकादशवर्ण द्विभाषमितम् । दशवर्णं चतुर्माषमितमित्यर्थः । हे सुवर्णगणि-ज्ञ वणिक् तेषु चतुर्विषु वर्णेवावर्तितेषु वाझे गालितेषु कः सुवर्णवर्णो भवेत्तत्तूर्णं वद ।। १०४ ॥ अन्यच्च-ते शोधनेति । ते विंशतिरुक्तमाषा: शोधनेन यदि षोडश स्यु- स्तदा द्रविणवर्णमितिः का । सुवर्णवर्णमानं किम् । ते विंशतिमाषाः शोधिते सति चेत् षोडशवर्ण हेम स्युम्तदा कति भाषा मवन्ति ! न्यासः १३ | १२ | ११ | १० १० | ४ | २४ स्वर्णमाषाः १० ४।२।४ स्वर्णवर्णाः १३।१२।११।१० तेषामाहतिः १३० । १ ख. ग. घ. 'नेन यदि वि । २ क .डश द्रविणव ।

·प्रकरणम् ]
लीलावती।
.१.१
.
न्यासः १३ १२ ११ १०
१०
२ ४
जाता आवर्तिते मुवर्णवर्णमितिः १२ । एत एव यदि
शोषिताः सन्तः षोडश माषा भवन्ति तदा वर्णाः १५ यदि
ते च षोडश वास्तदा पञ्चदश माषा भवन्ति १५ ।
बु०वि०-द्रविणवर्णस्य सुवर्णवर्णस्य मितिः का भेषत् । पूर्वमावर्तितं सुवर्ण
द्वादशवर्ण शोधितं सत् षोडशवणे हेम मवेत्तदा ते विंशतिर्माषाः कति
भवन्ति । एतदाशु वद । मो वणिक, इष्टकालवर्णचूर्ण योगाग्निपुटादिना प्रामि-
श्रितताम्रादिनिरासाच्छुद्धसुवर्णावशेष शोधनमुच्यते । अत: शोधनेन पूर्ववर्णाः
धिक्यं तौल्याल्पत्वं प्रसिद्धम् ।
अत्रोपपत्ति:-समानवर्णानां सुवर्णानां न्यूनाधिकमानानामप्यावर्तने स
एव वर्णो भवेत् । समानजातित्वात् । अतः सुवर्णानामावर्तनं वर्णपरिज्ञानार्थ
समजातीकरणम् । तद्यथा-शोधनेन यथा यथा तौल्यं क्षीयते तथा तथा
वर्णों वर्धते । अत इच्छावृद्धी फलहासत्वाद्वचस्तानुपातेनेष्टवर्णात्तौल्यानयनम् ।
तथा हि-- समवर्णो रूपमिष्टः कल्पितः । यदि त्रयोदशवर्ण सुवर्ण दशमाष.
मितं यावता मौल्येन लभ्यते तावतेव मौल्येनेष्टं रूपवर्ण सुवर्ण कियल्लभ्यते ।
अत्र सममौल्योल्लेखः स्पष्टीमावार्थमेव । एवं द्वादशवर्णादीन्यपि सम-
१३०
वर्णानि कृतानि
| एषामावर्तने वर्णो रूप-
मेव । तौल्यं तु सुवर्णवर्णाहतियोगराशी रूपमक्तः । यद्यनेन तौल्येन
२४० रूपं वर्णः स्यात्तदा विंशतिमितेन स्वणक्येन क इति व्यस्तानुपातलब्ध.
मावर्तितवर्णमान रूपस्येष्टस्य १ अल्पगुणत्वान्नाशः । अतः सुवर्णवर्णा-
२४.
हतीन्युपपन्नम् । सुवर्णवर्णाहतियोगराशी स्वर्णक्यभक्ते वर्णः स्यादतोऽयं योगः
राशिः सुवर्णवर्णाना घातोऽस्ति । अतोऽस्मिन्शोधितहेमभक्ते वर्णः स्याद्वर्णभक्के
शोधितहममानं स्यात् । यथा यथा शोधनेन सुवर्णमानापच यस्तथा तथा वर्णव.
द्विरिति । अत उक्तं वर्णों भवेच्छोधितहेमभक्त इत्यादि ॥ १०५ ॥
ली०वि०-४८।२२ ४० तेषां योगः २४ ० । अस्मिन्स्वर्णैक्येन २० भक्ते लब्धः
कनाक्यवर्णः १२ । किंच योगेन २४० शोधितहेम्ना १६ मक्के लब्धो वर्णः
१५ । योगे २४० वर्णेन १५ भक्तं लब्धा शोधितहेमसंख्या ॥ १९ ॥ १० ॥

·.१.२ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविषरणटीकाभ्यां समेता- 1 मिश्रव्य.. अय वर्णज्ञानाय करणसूत्रं वृत्तम् - स्वर्णैक्यनिघ्नायुति जातवर्णात्सुवर्णत वर्णवधैक्यहीनात् । अज्ञातवर्णाग्निजसंख्ययाऽऽनमज्ञातवर्णस्य भवेत्रमाणम् ॥१०६॥ -- उदाहरणम्-- दशवर्णा वसुनेत्रमाषा अज्ञातवर्णस्य षडेनदेक्ये । जातं सखे द्वादशकं सुवर्णमज्ञातवर्णस्य वद प्रमाणम् ॥१०७॥ १० ११ लब्धज्ञातवर्णमानम् १५ । २ न्यासः । ६ पु०वि०-अथ ज्ञातवर्णसुवर्णेषु मिश्रितस्याज्ञातवर्णसुवर्णस्य वर्णज्ञानार्थमुपजातिका. माह- स्वर्णैक्यनिघ्नादिति । स्वर्णानामैक्येन निनाद्योगजवर्णात् । मुवर्णानि च तद्वर्णाश्च सुवर्णतद्वर्णाः । तेषां वधास्तेषामैक्यं तेन हीनात् । स्वस्ववर्णेन स्वस्व. सुवर्ण पृथक्पृथक्संगुण्य तद्योगेन हीनादित्यर्थः । तस्मात्सकाशादज्ञातवर्णस्याग्नि भस्य सुवर्णस्य संख्यया यदाप्तं तदज्ञातवर्णस्य प्रमाणं भवेत् । सुवर्णस्य तेजस- त्वादग्निजत्वं नैयायिकादी प्रसिद्धम् । हिरण्यरेता अग्निरित्यभिधानाच्च । अप्रोदाहरणं दशेशवर्णा वसुनेत्रमाषेति । द्वादश वर्णाः प्रमाणं यस्येति द्वादशकम् । संज्ञायां कन्प्रत्ययः । शेषं स्पष्ठम् । अत्रोपपत्तिः पूर्वव्यत्यासेन । सा यथा -- युतिजातवर्णः स्वर्णैक्यनिघ्नः सन्सुवर्णवर्णाहतियोगराशिः स्यात् । अस्म ज्ज्ञातसुवर्णवर्णाहतियोगे शोधितेऽ- ज्ञातवर्णतत्सुवर्णाहतिः शिष्यते । सा तेन सुवर्णेन भक्ताऽज्ञातवर्णः स्यादिति सष्टम् ।। १०१ ॥ १०७ ॥ ही वि०-करणसूत्र वृत्तेनाऽऽह- स्वर्णैक्येति । युतिनातवर्णात्सुवर्णानां योगेन जातो यो वर्णस्तस्मात्स्वर्णक्येन निधनात्सुवर्णानामथेन गुणितात्सुवर्णतद्वर्णवर्धक्यहीनात् । सुवर्णानां सुवर्णवर्णानां यो वधः परस्परगुणनं तदैक्येन वनितात् । एवंविधाद्युतिना. तवर्णात् । अज्ञातवर्णाग्निनसंख्ययाऽज्ञातवर्ण यदग्निनं सुवर्ण तत्संख्ययाऽऽतमज्ञातव. र्णस्य हेम्नः प्रमाणं मवेत् ॥ १०६ । उदाहरणम्-दशेति । दशवर्णहेम्नोऽष्टौ माषाः । एकादशवर्णम्य द्वौ माषौ । अज्ञातव- स्य पपमाषाः । एतदैक्ये त्रिविधसुवर्णनामैक्य आवर्तने कृते द्वादशवर्ण सुवर्ण मातम् ।

·प्रकरणम् ] लीलावती। अथ सुवर्णज्ञानाय करणसूत्र वृत्तम्- स्वर्णक्यनिनो युतिजातवर्णः स्वर्णनवणक्यवियोजितश्च । अहेमवर्णाग्निजयोगवर्णविश्लेषभक्तोऽविदितानिजं स्यात् ॥१०८॥ उदाहरणम्-- दशेन्द्रवर्णा गुणचन्द्रभाषाः किंचित्तथा षोडशकस्य तेषाम् । जातं युतौ द्वादशकं सुवर्ण कतीह ते षोडशवर्णमाषाः ॥१०९॥ बु०वि०-अथ ज्ञातवर्णसुवर्णेषु मिश्रितस्य ज्ञातवर्णसुवर्णस्याज्ञातमानज्ञानार्थमुपजा- तिकामाह-स्वर्णैक्यनिघ्न इति । युतिजातवर्णः स्वर्णैक्येन गुणितः पूर्ववत्स्वर्णनव Dक्येन वियोजितः । न ज्ञायते हेम यस्यासावहेमा । स चासौ वर्णश्चाहेमवर्णः । स चाग्निजयोगवर्णश्चाहेमवर्णाग्निनयोगवौँ । तयोविश्लेषस्तेन भक्तः । अज्ञात मानहेमवर्णस्य सर्वसुवर्णयोगवर्णम्य च यदन्तरं तेन भक्त इत्यर्थः । लब्धमवि. दिताग्निजमज्ञातसुवर्णमानं भवेत् ॥ १०८ ।। अत्रोदाहरणं दशेन्द्रवर्णा गुणचन्द्रमाषा इति । ध्येकतुल्यमाषाः क्रमेण दश- चतुर्दशवर्णाः स्यु । तया षोडशकस्य सुवर्णस्य किंचिन्मानं भवेत् । षोडश वर्णाः प्रमाणं यस्येति षोडशकम् । संज्ञायां काप्रत्ययः । तस्य किंचिदज्ञात- ܘ ܐ ली वि०- हे सखेऽज्ञातवर्णस्य हेम्नः प्रमाणं वद । न्यास. ८ ११ २ ६ तथा युतिनातवर्णः १२ स्वर्ण,क्येन १६ हतः १९२ अयं सुवर्णतद्वर्णवधस्य ८०।२२ ऐक्येन १०२ हीन ९० अम्म दज्ञातवर्णसंख्यया ६ भक्तात्माप्तं १५ अज्ञात. वर्ण हेममानम् ॥ १०७ ॥ तौल्यज्ञानार्थकरणसूत्रं वृत्तेनाऽऽह-- स्वर्णक्यानन इति । युतिन तवों हेमयो. गाजतो यो वर्णः स्वर्णैक्येन स्वर्गसत्येक्येन गुणित. कार्यः । असौ स्वर्णैक्यगुणितो युतिजातवर्णः स्वर्णनवणक्ववियोजितः कार्यः । सुवर्णगुणिता ये सुवर्णवर्णास्तेषा. मैक्येन हीनाः । ततश्चासावेवाहेमवर्णाग्निजयोगवर्णविश्लेषभक्तः सन्नविदिताग्निनं स्यात् । नास्ति हेमसंख्या यस्मिंस्तदहेम । तस्य वर्णोऽहेमवर्णः । अग्निजयोगे हेम्ना- मावर्ते यो वर्णः सोऽग्निजयोगवर्णः । अहेमवर्णश्चाग्निनयोगवर्णश्चाहेमवर्णाग्निनयोग वर्णी । तयोः संख्ययेत्यर्थः । तयोविश्लेषेण वियोगेन भक्तः । तयोः परस्परवि. योगेने यच्छिष्टं तेन हृन इत्यर्थः ॥ १०८ ।। उदाहरणम्-दशेन्द्रवर्णा इति । दशवर्णस्य त्रयो मापाः । चतुर्दशवर्णस्यैको

·१.४
बुद्धिविलासिनीलीलावती विवरणटीकाभ्यां समेता- [मिश्रन्या-
न्यास: १०
१४ १६
लब्धं माषमानं १।
३
१
अथ सुनर्णज्ञानायान्यत्करणमूत्रं वृत्त-
साध्येनोनोऽनल्पवो विधेयः साध्यो वर्णः स्वल्पवर्णोनितश्च ।
इष्टक्षुण्णे शेषके स्वर्णमाने स्यातां स्वल्पानल्पयोर्वर्णयोस्ते ॥११०॥
१२ रू ४८ सममिनि जाती पक्षी या १६ रू ४४
चु०वि०-मानमित्यर्थः । तेषां युतौ द्वादशकं द्वादशवर्ण सवर्ण चेज्जातं तदा ते
षोडशवर्णसुवर्णस्य माषाः कति म्यु.।
अत्रोपपत्तिरव्यक्तयुक्त्या । अज्ञातसुवर्णप्रमाणं या १ एतत्स्वर्णगुणितं या
१९ ज्ञातसुवर्णनवर्गक्येन युतं या १६ रू ४४ योगवर्णम्वर्णैक्यघातेनानेन या
समशोधनादिना लब्धं
या १२ रू ४८
यावत्तावन्मानं १ । इयमेव क्रिया स्वर्णैक्यनिघ्नो युतिजातवर्ण इत्यादिना
तुल्यं निष्पद्यते ॥ १०९ ॥
अथ द्वयोरप्यज्ञातमानोतिवर्णयोः सुवर्णयोर्मानज्ञानं शालिन्याऽऽह-साध्ये.
नौन इति । द्वयोः सुवर्णवर्णयोर्मध्येऽधिकवर्णः साध्येनोनो विधेयः । सुवर्णानां
योगात्। साध्यतेऽसौ साध्यः। योगमवर्ण इत्यर्थः । साध्यो वर्णः स्वल्पवर्णोनितो
विधेयः । एवं ये शेपके ते इष्टेन गुणिते क्रमेण स्वल्पानरूपयोर्वर्णयोर्माने
स्थाताम् ।। ११०॥
ली०वि०-मापः। षोडशवर्णस्याज्ञातभाषाः तेषां त्रिविधहेम्ना युतौ योगे द्वादशवर्ण
१० | १४ | १६
सुवर्ण जातम् । तर्हि ते घोडशवर्णस्य माषाः कति । न्यासः ३ | ४ |
युतिजातवर्ण. १२ स्वर्णक्येन ४ हनः ४८ । अयं स्वर्ण ३ । १ नवर्णयो.
० । १४ गुणनम्य ३० । १४ ऐक्येन ४४ वियोजितः । असावहेमवर्णा-
१६ निज १२ योगवर्णयोविश्लेषण ४ भक्तः १ लब्धमज्ञातहेममानमेको माष
इत्यर्थः ।। १०९॥
करणसूत्रं वृत्तेनाऽऽह - साध्येनेति । अनल्पवर्णों बहुवर्णः साध्येन वर्णेनो.
नो विधेयः । साभ्यो वर्णः स्वल्पवर्गेनानितश्च विधेयः । शेषके द्वे अपि इष्टक्षुण्णे
इष्टेन गुणिते विधेये । एवं सति स्वरुपानरुपयोर्वर्णयोस्ते वर्णमाने स्याताम् ॥११०॥

·॥ ४ ४ ८ करगम् । लीलावती। १.५ उदाहरगम्-हाटकगुटिके षोडशदशवर्णे तातो सखे जावम् । द्वादशवर्णसुवर्ण ब्रूहि तयोः स्वर्णमाने मे ॥ १११ ॥ न्यासः १६ १० । साध्यो वर्णः १२ । कल्पितमिष्टं १ । लन्धे सुवर्णमाने १६ । १० २ मथवा द्विकेनेष्टेन १६ १०, अर्वगुणितेन वा १६ १० । १ २ एवं बहुधा। अथ च्छन्दश्चित्यादी करणसूत्रं श्लोकत्रयम्- पु.वि-अत्रोदाहरणमार्ययाऽऽह-हाटकगुटि के इति । स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिरनेकवर्णवीजेन । तत्र सुवर्णवर्णयोर्माने कल्पिते या १ का १ । एतयोः स्वर्णगुणियोयोगो या १६ का १० । अयं योगजवर्णस्वर्णपातेनानेन या १२१ १२ तुल्य इति जाती पक्षी या १६ का १० | आद्यं वर्ण शोध- ".या १२ का १२ येदित्याना जाता यावत्तावदुन्मितिरेकेक( 4 ) या अत्र 2 का २ सक्षेपे का ४ क्षेपामावेऽथवा क्षेप इत्यादिना कुट्टकविधिना गुणाधी भाज्यमाजकमाने रू० । इष्टाहते स्वत्वहरेणेत्यादिना रूपेणेष्टेन जाते माने २।४ द्विकेन ४ । ८ । । एवोक्तम्-इष्टक्षण्णे शेषक इति । अत्र सशोधनेन साध्येनोन इत्याधु।पद्यते । ते भाज्यतद्भज ..वर्णमाने इत्यनेन याता स्वरपानपोवळयात इत्युपपन्नम् ।। १११ ।। ही वि०-उाहरणम्-हाटकेति । एका षोडशवर्णहेमगुटिका । अन्या दशवर्णहेम: गुटिका । तयोयुती द्वादशवर्ण हेम जातम् । हे. सखे तयोः स्वर्णयोमीने हि । यासः ११ । १० । अनल्सवर्णः १९ साध्येन १२ जनः । साध्यो वर्ण. १२ स्वल्सवर्णन १० अनः २ शेषो ४ । २ स्वरूपानल्पयोर्व. र्णयोः १० । १६ माने दशवर्ण चतुर्मापं शोडशवर्ण द्विभाषमित्यर्थः । ११ । १० दिकेनेष्टेने ११ । १० त्यादि स्पष्टम् । अष्टगुणिते १९ । १० । एवमिष्टवना. १। २ सुंधा ॥ ११॥ ४ ८ ·२०६ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यो समेता- । मिश्रन्यः- एकाकोत्तरा अङ्का व्यस्ता भाज्याः क्रमस्थितैः । परः पूर्वण संगुण्यस्तत्परस्तेन तेन च ॥ ११२ ॥ एकद्विव्यादिभेदाः स्युरिदं साधारणं स्मृतम् । छन्दश्चित्युत्तरे छन्दस्युपयोगोऽस्य तद्विदाम् ॥ ११३ ॥ पु०वि-अय छन्दश्चितावेकादिगुरुमत्त्वेन वा, एकादिग्घुपत्त्वेन वा तथा रसव्यक्ती, एकादिरसयोगेन तथा गृहेष्वेकालिन्दत्वेनेत्यादिषु भेदज्ञानं तदुपयोगित्वं चानु. टुप्त्रयेणाऽऽह-एकाद्यकोत्तरा इति । एकद्विव्यादिभेदा इति । मूषावहनभेदादा- विति । एक भादिषा त एकादयः । एक उत्तरो वृद्धिर्येषां त एकोत्तराः। एका. दयश्च एकोत्तराश्च ते तथा । एवंविधा व्यस्ता अङ्काश्छन्दश्चितो चरणाक्षरतुल्या रसव्यक्तादिषु रसादिसंख्या तुल्याः स्थाप्याः। तदधस्त तुल्या एव । एकायेको. तराः क्रमस्थिताः स्थाप्याः। ते क्रमस्थितस्ते व्यस्तस्थिता भाज्या: । तत्राऽऽदो परः पूर्वण संगुण्यस्तस्परः परस्तेन तेन मक्तेनैव संगुण्यः । एवं लब्धाद्यथाक्रम. भेकविध्यादिभेदाः स्युः । तत्र छन्दश्चितावेकगुरुभेदास्त्रिरसयोगेन भेदास्त्रिगुरु- भेदा इत्यादि । एकादिलघुभेदा वा । रसव्यक्ती त्वेकरसभेदा द्विरसयोगेन भेदा- निरसयोगेन भेदा इत्यादि । एवं गृहादिष्वप्यूह्यम् । एवं यत्र कुत्राप्येतादृश- भेदज्ञानार्थ साधारणं स्मृतम् । अस्य कुत्रोपयोग इत्यत आह- छन्दश्चित्युत्तर इति । छन्दसि छन्दःशास्त्रे छन्दश्चित्त्युत्तरेऽधिकारे तद्विदां छन्दःशास्त्रविदामुपयो- गोऽस्ति । छन्दसा चितिः संचयनं तस्योत्तरः प्रस्तारस्तस्मिंश्छन् चिनिप्रस्तारे तद्विदा छन्दःशास्त्रविदामुपयोगोऽस्ति । शिल्पके सूत्रधारशास्त्रे मूषावहनमे. दादी खण्ड च तदिदा शिल्पशास्त्रविदामुपयोगोऽस्ति । मूषाशब्देन गवाक्ष. मुच्यत । मूपाना वहनं रचनमिति यावत । तेन भेदास्तदादौ । आदिशब्देना- की.व.-अप छन्दश्चित्यादौ सूत्रं श्लोकत्रयेणाऽऽह-एकादीति । एक दयश्च त एको. तराश्य कद्विनिप्रभृतयः । एकोत्तरा एकैकवृद्धयोत्तरा अङ्का व्यस्ता विपरीताः सन्तः क्रमस्थितरेकादिमिरभोज्याः । तत: परोऽप्रिमोऽङ्को मक्ते सति लयन पूणाङ्केन गुणनीयः । क्रमस्थेन द्वितीयेन भाज्यस्तत्परः पूर्वतृतीयस्तत्परेण पूर्वादहितीयेन लब्धेन संगण्यः। क्रमस्येन तृतीयेन भाज्यः । एवमप्रेऽपि यावत्समाप्ति । पर: पूर्वेण संगुण्य च्छेदेनेत् । एवं द्विव्यादिभेदा भवन्ति । इदं सर्वत्र साधारणं स्मृतम् । छन्दश्चित्यु. तर उक्ताद्युत्कृतिपय छन्दसि तद्विदा छन्दोविदामस्योपयोगः । एकाक्षरपादा उक्ता संज्ञा जातिः। षट्विंशत्यक्षरपादा उत्कृति म । मूषावहनमेदादौ राजगृहादौ । वायु- ग. प. रस्तत्परेण च ।

·प्रकरणम्] लीलावती। - मूषावहनभेदादी खण्डमेरौ च शिल्पके । वैद्यके रसभेदीये तन्नोक्तं विस्तृतेर्भयात् ॥ ११४ ॥ सत्र छन्दश्चित्युत्तरे किंचिदुदाहरणम्- प्रस्तारे मित्र गायत्र्याः स्युः पादे व्यक्तयः कति । एकादिगुरवश्वाऽऽशु कति कत्युच्यता पृथक् ॥ १५ ॥ पु०वि०-लिन्दादिना ध्रुवधान्यादिगृहभेदादयः । खण्डमेरुर्पन्त्रविशेषः । वैद्यकशास्त्रे रसानां मधुरादीनामेकद्विग्यादीनां योगेन ये भेदास्तत्संबन्धिन्यधिकारे तद्विदा वैद्यकशास्त्रविदामुपयोगोऽस्तीत्यनुवृत्तिः । तत्सर्वं छन्दोभेदविरणादिकं विस्तर- भयादत्र नोक्तम् । तदनेऽहं स्पष्टी करिष्ये ॥ ११२ ॥ ११३ ॥ ११ ॥ तत्र तावच्छन्दश्चितिप्रस्तार उदाहरणमनुष्टुमाऽऽह-प्रस्तारे मित्र गायत्र्या इति । भो मित्र गायत्रीछन्दसः प्रस्तारे पादव्यक्तयश्चरणस्वरूपाणि कति स्युः । एकादयो गुरवो येषु ते तथा । एतत्सर्वमाशूच्यताम् । वेदे गायब्याग्निचरण- स्वात्सामान्येनाशाक्षरो गायत्रीचरणः । प्रथमं छन्दस्त्रिपदा गायत्रीति सर्वानु- क्रमोक्तत्वात् । लोके तु गायघ्याश्चतुश्चरणत्वात्पडक्षरो गायत्रीचरणः । अत माहेह हीत्यादि । तथा चोक्तं वृत्तरत्नाकरे- आरम्यैकाक्षरात्पादादेकैकाक्षरवर्धिते. । पृथक्छन्दो भवेत्पादेयावत्षड्विशतिं गतम् ।। उक्थाऽ १ त्युक्था २ तथा मध्या ३ प्रतिष्ठा १ ऽन्या सुपूर्विका ५ गायध्यु ६ ष्णिक् ७ तथाऽनुष्टुप् ८ बृहती ९ पक्तिरेव च १० ॥ त्रिष्टुप् ११ च जगती १२ चैव तथाऽतिजगती १३ मता । शक्करी १४ साऽतिपूर्वा स्या १५ दष्टय १६ त्यष्टी १७ ततः परम् ॥ धृति १८ श्वातिधृति १९ श्चैव कृतिः २० प्रकृति २१ राकृतिः २२ । विकृतिः २३ संकृति २४ श्चैव तथाऽतिकृति २५ रुत्कृतिः २६ ॥ ली०वि०-संचारार्थ भित्तिच्छिद्रा.णि मूषाः । तद्वहनस्य मेदास्तदादौ खण्डमेरो शिल्पके शिल्पशास्त्रे वैद्यके वैद्यशास्त्रोक्ते रसभेदीये रस मेदेऽस्योपयोग इत्यनुषङ्गः । तद्विस्तृ. तेर्मयाद्विस्तारमोन नोक्तम् ॥ ११२ ॥ ११३ ॥ ११ ॥ तत्र तावच्छन्दश्चिन्युत्तर उदाहरणम्-प्रम्तार इति । हे मित्र गायत्र्याः प्रस्तारे कति पादव्यक्तय. स्युः। एकादिगुरवश्वापि कति स्युः । एक गुरवो द्विगुरवश्व त्रिगुरव इत्यादयः पृथक् पृथकति भवन्ति तदाशु कथ्यताम् । इह हि षडक्षरो गायत्री. १ स. ग. घ. 'त्र तावच्छ । २ क. 'शु कभ्यता तत्पृथक्पृथक् । ३ ग. 'स्युः। 'भ्यविस्त पगात्मता' इत्यमरः । तत्रैकादिगुरषः पादाय पृथकति स्युः। ए। - ·ISINI MISI १०८ बुदिविलासिनीलीलावतीविपरणटीकाभ्यां समेता- [भिमन्या इह हि षडक्षरो गायत्रीचरणः । अतः षडन्तानामेकायको. तराकानां व्यस्तानां क्रमस्थानां च न्यासः ६।५।४।३।२।१। १।२।३।४।५।६ यथोक्तकरणेन लब्धा एकगुरुव्यक्तयः ६ । द्विगुरवः १५। त्रिगुरवः २० । चतुर्गुरवः १५ । पञ्चगुग्वः ६ । षद्गुरुः १ । अथकः मर्वलघुः १ । एनपापाका पाढव्यक्तिमितिः ६४ । पु०वि०-इन्युक्ताश्छन्दसा संज्ञा इति । अत्र यथोक्तकरणेन जाता गायत्रीवृत्त एकादिगुरुमतां चरणानां व्यक्तयः ६ । १५ । २० । १५ । १ । १ । यत्र चरण एको गुरुस्तत्र पञ्च लघवः । यत्र द्वौ तत्र चत्वारः । यत्र त्रयस्तत्र प्रय इत्यार्थसिद्धम् । तत्रैकगुरुमच्चरणव्यक्तयो यथा-5॥ ||5|| ||5|| ॥ एवमेते षट् । एवं द्वित्रिगुरुमतो यथा- ss sss॥ इत्यादयः पञ्चदशैव । एवमन्येऽपि । यत्र सर्वेषा गुरुर्नास्ति स सर्वलघुश्चरण एक एव । एवं गायत्रीवृत्ते सर्वाश्वरगन्यतयः १४ । एतावन्त्येव समवृत्तानि तथा चोक्तं छन्द.शास्त्रे - अड्घ्रयो यस्य चत्वारम्तुल्यलक्षणलक्षिताः । तच्छन्दःशास्त्रतत्त्वज्ञाः ममवृत्तं प्रचक्षते ।। इति । अत्रैकादिगुरुमच्चरणव्यक्ति प्रस्तारश्छन्द शास्त्र- पादे सर्वगुरावाद्यालघु न्यस्य गुगेरधः । यथोपरि तथा शेष भूयः कुर्यादमुं विधिम् ॥ उने दद्याद्गुरूनेवं यावत्सर्वलघुर्भवेत् । प्रस्तारोऽयं समाख्यातश्छन्दोविचितिवेदिभिः ॥ इति । अनेनैव प्रकारेण चतुरक्षरचरणप्रस्तारः यथा-- अत्रैकगुरुचरणमेदाः ४ । द्विगुरवः ६ । त्रिगुरवः ४ । चतुर्गुरवः १। तथैकः सर्वलघुः १ । एवं षोडश १९॥ लीवि०-चरणः । अथ षडन्तानामेकायकोत्तरराणामङ्कानां व्यस्तानां क्रास्थानां च । १।५ | १ | ३२ | १ व्यस्ताः क्रमस्थैर्माज्या इत्युक्तेः षट् १ | २ | ३ | ४ ५ ६ १ एकः १ भक्तं लब्धं ३ ते. परः ५ संगुण्य ३० । छेदेन २ भक्तो लब्ध १५ । अयमग्रेण ४ गुणतः ६० छेदेन ३ हृतो लब्ध २० । अओ परेण । गुणितः १ . छेदेन ४ भक्तो लब्धं १५ । अयं परेण २ गुणितः ३७ छेदेन भक्तो लब्धं ६ । अयं परेण १ गुणितः ६ छेदेन ६ मक्तो लब्धं १ । एकादि. गुरुमेदा व्यक्तयः । एकगुरवः ६ द्विगुरवः १५ त्रिगुरवः २० चतु० १९५० .. भ्यासः ·- करणम् ] लीलावती। १.९ एवं चतुबरणाक्षरसंख्यकान्षयोक्तं विन्यस्यैकादिगुरुभेदा- नानीय तान्सैकानेकीकृत्य जाता गायत्रीवृत्तव्यक्तिसंख्या: १९७७७२१६ । एवमुक्याद्युत्कृतिपर्यन्तं छन्दसा व्यक्तिमिति- तिन्या। उदाहरणं शिल्पे- एकद्विव्यादिमूषावानमितिमहो ब्रूहि मे भूमिमर्तु- ईम्य रम्येऽष्टमषे चतुरविरचिते श्लक्ष्णशालाविशाले । पु०वि०-१६। अथवाऽत्रैकलघवः ४ । द्विलघवः ६ । त्रिलघवः । चतुर्लघवः १ । तथैकः सर्वगुरुः । एवमपि षोडशैव ११ । अत एव सामान्येनोक्तम्- एकद्विच्यादिमेदाः स्युरिति । लघुस्थान ऋजुरेखा गुरुस्थानेऽनृजुरिति छन्दःशास्त्र- विदा संकेतः । तथा चाऽऽहु:- सानुम्वारो विसर्गान्तो दी| युक्तपरश्च यः । वा पादान्ते स्थितो ग्वों ज्ञेयोऽन्यो मात्रिको लजुः ॥ इति । भयमर्थः-- यः स्वरोऽनुस्वारसहितो विसर्गान्तो वा दीर्घो वा संयोगपरो वा स गुरुः स्यात् । गुरुसंज्ञ इति यावत् । स तु प्रस्तारे वक्रः संकेतार्थम् । पादान्ते स्थितो विकल्पेन गुरुः स्यात् । अन्य एतद्विलक्षणः स्यात् । लघुसंज्ञ इति यावत् । स मात्रिको मात्राप्रमाणः । एकमात्र इत्यर्थः । स प्रस्तारे संके तार्थमृनुः। अर्थाद्गुरुर्द्विमात्रकः। इति छन्दःशास्त्रप्रवर्तकस्य पिङ्गलाचार्यस्य शेषा- वताराच्छेषस्य लघुगुरुरितिवाघुगुर्वोत्रजुवके रेखे संकेतौ । एवं चतुश्चरणा- सरभेदेषु सर्वेषां समवृत्तादीनामन्तर्भावाश्चतुश्चरणाक्षरसंख्याकैः समवृत्तादिसर्व- वृतानां संख्या स्यादित्याह-एवं चतुश्चरणाक्षरोवत्यादि ॥ ११५ ॥ अथ शिल्पवैद्यकयोरुदाहरणे स्रग्धरावृत्तेनाऽऽह- एकद्विव्यादीति । अहो गणक भूमिभर्तृहन्येऽष्टमुखेऽष्टासु दिवष्टौ मुखाः[ नि ] उपदाराराण यस्य तस्मिन् । लक्ष्णाः सुलक्षणाः शाला अलिन्दानि तैर्विशाले विस्तृते । अत एव सी०वि०-६षट १। एषामैक्यं ६ तथैकः सर्वलघुः १ । एवं चतुःषष्टिर्गायत्रीपादन्यतयः १।१।११।२०।१५।।१। एवं सर्वत्रैकं सैकं पादव्यक्तिमितिः । एवं, चतुश्चरणाक्षरसंख्यानङ्कान्यथोक्तं विन्यस्यैकादिगुरुभेदानानीय तेषामेक्यं सैकं कस्वा जाता गायत्रीवृत्तव्यक्तसंख्या १६७७७२१६ । एवमुक्थायुत्कृतिपर्यन्तं छन्दसां संख्या व्यक्तमिति ज्ञातम् ॥ ११५ ॥ शिक्पोदाहरणमाह--एकेति । भूमिभर्तृ राज्ञोऽष्टमुखयुक्ते चतुरसूत्रधारादिमिनि- ·११. दिषिलासिनीलीलावतीविषरणटीकाभ्यां समेता- [मिश्र एकद्वियादियुक्ता मधुरकटकषायाम्लकलारसिक्तै- रेकस्मिन्पडूसैः स्युर्गणक कति बद व्यञ्जने व्यक्तिभेदाः ॥११॥ मूषान्यास: ८७६५४३२१ १२३१५६७८ सम्धा एकदिन्यादिमूषावहनसंख्या: ८ २८ ५६ ७० ५६ २८ ८१ १ २ ३ ४ ५ ६७८ एवमष्टमूषे राजगृहे मूषावहनभेदाः २५५ । अथ द्वितीयोदाहरणम्- न्यासः ६५४३२१। १२३४५६ पु०वि०-चतुरेण शिल्पशास्त्रचतुरेण विरचिते रम्ये रमणीय एकद्विव्यादिमूषावहन- मिति मे ब्रूहि । एकद्विव्यादयश्च ते मुखाश्च एकद्विब्यादिमुखाः । तासां वहनं रचनं तस्य मितिः संख्या ताम् । एकद्विव्यादिमुखावहनमिति । एकैकया मूखया कति भेदाः । द्वाम्यां द्वाभ्यां कति मेदाः। व्यादिमिङयादिभिः कति मेदाः स्युरित्यर्थः। अथ वैयके तु मधुरकटुकषायाम्लक्षारतिक्त रसैरेकद्विच्यादीनां रसानां युक्त्या योगेनेकस्मिन्निति, एकत्र कृते व्यञ्जनानां फलेहादीनां व्यक्तेः स्वरूप- भेदाः कति भवन्तीति वद । मधुरः शर्करादिः । गुणे रागे द्रवे रसः' इत्यमरः । अत्राष्टासु दिक्षु स्थितानामष्टमुखानामेकद्विव्यादिपिधानेनोद्धाटनेन वैकद्विव्या- दिमुखा मेदा उत्पद्यन्ते । ते यथा-पूर्वदिक्स्थिता उद्घाटिता अन्याः पिहिताः । एवमेको भेदः । आग्नेयमुखोद्घाटिता अन्याः पिहिता एवमेकः । दक्षिणमुखो- द्घाटिता अन्याः पिहिता इत्येकः । एवमेकमुखा भेदा अष्टावेवोत्पद्यन्ते । अथ पूर्वाग्नेयमुख उद्घाटितेऽन्याः पिहिता इत्येकः । पूर्वदक्षिणमुख उद्घाटितेऽन्या: पिहिता इत्येकः । दक्षिणनैर्ऋत्यमुख उद्घाटितेऽन्याः पिहिता इत्येकः । एवं हि मूखा भेदा अष्टाविंशतिरेवोत्पद्यन्ते । एवमेव ड्यादिमुखा भेदा ऊह्याः । की.वि०-मिते मृदुभिः शालाभिषिपुलेऽत एव रम्ये गृह एकद्विध्यादिमृषावहनमानं वद । किंबहे गणक, एकस्मिन्पाके मधुरादिभिः षड्मैः कति व्यञ्जनव्यक्तिभेदाः स्युरेकद्वि- ध्यादियुक्तास्तद्वद । न्यासः ७ | ६ || ४ | ३ |२| २ | ३ | ४ || ११ यथा. १ ग. प. क. 'ना पड़े। प... 'मेकमुखा भे।

·डोलावती। ܐܕܪ - प्रकरणम् ] कन्धा एकादिरससंयोगेन पृथग्व्यक्तयः । ६ १५ २० १५६ १ । एतासामैक्यं सर्वभेदाः ६३ । १ २ ३ ४ ५६ । इति मिश्रव्यवहारा समाप्तः ।। ०वि०-अथ रसानामेकद्वियादिभेदा उत्पधन्ते । ते यथा-षड् रसाः प्रत्येक पृथक्पृथगेवमेकभेदाः षडेव । अथ मधुरकटुकावेकत्र । मधुरकषायावेकत्र । मधुरकटुकषायोम्ला एकत्र । कषायाम्लककटुका एकत्र । एवं निरसयोगेन व्यञ्जनव्यक्कयो विंशतिरेव । एवं चतुरादिरसयोगेन व्यञ्जनव्यक्तय अमाः । एवमिदं सूत्रमन्यत्रापि योजनीयम् । अत्रोपालब्धिरेव वासना । वृत्तरत्नाकरे तु प्रकारान्तरेणैकद्विव्यादिभेदोत्पादनम्- वर्णान्वृत्तमवान्सकानोत्तराधर्यतः स्थितान् । एकादिक्रमतश्चतानुपर्युपरि निक्षिपेत् ।। उपातन्तो निपात्येत त्यजेदेकैकमूलतः । उपर्यायगुरोरेवमेकद्वयादिलगुक्रिया ॥ इति । अत्राप्युपलब्धिरेव वासना । नान्यत्किंचित्कारणं दृश्यत इति ॥ १११ ॥ ज्योतिर्षित्कुलमण्डनं द्विजपतिः श्रीकेशवोऽजीजन- घं लक्ष्मीश्च समस्तशास्त्रनिपुणं श्रीमद्गणेशाभिधम् | अस्यां बुद्धिविलासिनीसमभिधो लीलावतीव्याकृती तत्कृत्यां व्यवहार एष निरगाम्मिश्रामिधः प्रस्फुटः ॥ इति मिश्रकव्यवहारः॥ ही०वि०-ष्टावकभक्ते ८ तेन सप्त ७ गुणाः ५६ छेदेनर मक्तः २८ ते षड्गुणाः१९८ छेदेन ३ भक्ताः १९ ते पञ्चगुणाः २८० छेदेन ४ भक्ताः ७० ते चतुर्गुणाः २८. छेदेन ५ भक्ताः ५९ ते त्रिगुणाः १६८ छेदेन ६ भक्ताः २८ ते द्विगुणाः १६ छेदेन ७ भक्ताः ८ त एकगुणाः ८ छेदेन ८ भक्ताः १ लब्धा एकद्विव्यादिमूषा- वहनसंख्याः । एवमष्टमुखे राजगृहे मूषावहनभेदाः २५५ । वैद्यके रस मेदीये व्या- १|| ४ | ३ | २ यथा ६ एकमक्ताः ६ ते | २ | ३ | ४ | १ १३ ५ गुणा: ३० छेदेन २ मक्ताः १५ ते चतुर्गुणाः १० छेदेन ३ मक्ताः २० ते त्रिगुणाः १० छेदेन १ भक्ताः १५ ते च द्विगुणाः १० छेदेन १ भक्ताः १ ते एकगुणाः १ छेदेन है भक्ताः १ । एवं लब्धं(ब्धा) व्यञ्जनसंख्या । एकादि- रसयोगेन व्यक्तयः १३ ॥ ११ ॥ इति श्रीमहीधरविरचिते छीलावतीविवरणे मिश्रन्यवहारः प्रथमः ।। नके न्यासः ·३१२ बुद्धिविलासिनीलीलावती विवरणटीकाभ्यां समेवा- [ श्रेडीय.. अथ श्रेढीव्यवहार।। पु०वि० तत्र संकलिक्ये करणसूत्रं वृत्तम्- सकपदन्नपदार्धमथैकाघकयुतिः किल संकलिताख्या। सा द्वियुतेन पदेन विनिनी स्थात्रिहता खलु संकलितैक्यम् उदाहरणम् -एकादीना नवान्तानां पृथक् संकलिसानि मे । तेषा संकलितक्यानि प्रचक्ष्व गणक द्रुतम् ॥ ११८ ॥ •-अथ श्रेढीव्यवहारस्य मिश्रप्रायत्वान्मिश्रव्यवहारानन्तरं श्रेढीव्यवहारो निरूप्यते । भिन्न भिन्न परिकचिद्व्यादिकमेकी क्रियते तच्छृढीत्युच्यते वृद्धः। न्यावहारिकीय संज्ञा । तत्र संकलितादीना सूचीकटाहन्यायेनाऽऽदो कथनम् । तत्रापि वर्गक्यादीना संकलितसाध्यत्वेन तावत्संकलितम् । ततः संकलितक्यं च दोधकवृत्तेनाऽऽह-सैकपनपदामिति । अपशब्दोऽत्राध्यायारम्मवाची । एकादिगणनाया क्रियमाणाया विश्रान्तिस्थानं पदमत्रोच्यते पूर्वः । पदं व्यवसित- त्राणस्थानलक्ष्माधिवस्तुषु' इत्यभिधानात् । सकेन पदेन यत्पदं गुणितं तस्यार्ध- मेकायङ्कयुतिः स्यात् । पदपर्यन्तानामेकाद्यकाना युतिः स्यादित्यर्थः । सा युतिः संकलिताभिधा स्यात् । अन्वर्थसंज्ञेयम् । योगो हि संकलितशब्देनोच्यते । मसौ युतिदियुतेन पदेन गुणिता निहता संकलितक्यं स्यात् । पदपर्यन्तानामे- काङ्काना पृथग्यानि संकलितानि तेषा युतिः स्यादित्यर्थः । किलेत्यागमे । पूर्वापार्योक्तमेवेदमिति भावः । अत्र संकलितस्योपपत्तिर्यथा-नवाना संकः- लित एकाद्यङ्काः १ । २।३ । ४ ।५।१।७।८।९। अत्राss- धाको रूपमेव । तयोर्योगार्थ मध्याङ्क: स्यात् । अस्य पृष्ठतो यथाऽङ्कापंचय-- स्तथाऽप्रे वृद्धिरस्ति । ओ मध्याङ्कः पद्गुणितपदपर्यन्तानामका बहाना युति। स्यादित्युपपन्नम् । सेकपद त्यादिसंकलिक्य उपलब्धिरेय वासना ॥ ११७॥ दीपिक-अथ श्रेढीव्यवहारे.करणसूत्रं वृत्तेनाऽऽह-संकपदेति । अत्यार्थ:-सेकपद- भ्रपदाचे संकलिताख्या संकलितसं कायङ्कयुतिरेकादीनामेकाना लोगो मवति । सकमेकसहितं यत्पदमेकद्विव्यादिकं स्वेष्टं तद्गुणितं यत्पदं तदेकादिकं तस्यार्धमे. कामयतिरित्यर्थः । साऽयतिर्दियुतने कन्यादिकेन विलिनी गुणिता त्रिभक्ता संकरितक्यमेकादीना संकलितानामैक्यं भवति ॥ ११७ ॥ उदाहरणम्-एकादीनामिति । हे ग, एकादीनां नवान्त.नाम प्रस्थान कलितानि तुरी में प्रथम वइ । तेषां संकलितानाक्यानि व ) - ·प्रकरणम् लीलावती। - ८ ९ न्यास: १ २ ३ ४ संकलितानि १३ ६१० १५ २१ २८ ३६ ४५ एषामैक्यानि १ ४ १० २० ३५ ५६ ८४ १२० १६५ कृत्यादियोगे करणसूत्रं वृत्तम्- द्विघ्नपदं कुयुतं त्रिविभक्तं संकलितेन हतं कृतियोगः । संकलितस्य कृतेः सममेकायङ्कनैक्यमुदाहृतमायैः॥११९॥ उदाहरणम्-वेषामेव च वर्गक्य घनैक्थं च बद द्रुतम् । कृविसंकलनामार्गे कुशला यदि ते मतिः ॥ १२० ॥ बु० वि०-अत्रोदाहरणमनुष्टुभाऽऽह-एकादीनामिति । स्पष्टार्थम् ॥११८॥ अत्र वगैक्यघनक्ययोः संकलितसाध्यत्वात्तत्कथनानन्तरं वगैक्यघनत्ये दोधक. वृत्तेनाऽऽह-द्विघ्नपदमिति। द्विगुणितं पदमेकयुतं तस्यैव पदस्य संकलितेन गुणितं विहृतं वर्गयोगः स्यात् । एकाद्यङ्कानामिति पूर्वानुवृत्तिः । अप्रिमाऽनुवृत्ति- । संकलितवर्गस्य सममेकायघनानां च पृथगैक्यानि कृत्वा तान्येव तादृशाक्रि- ययोत्पद्यन्ते । इयमेवोपलब्धिरेवात्र वासना ॥ ११९ ।। वगैंक्यघनश्ययोरुदाहरणे अनुष्टुभाऽऽह-तेषामेवेति । तेषामेकादीनां नवा. न्तानामनाकुला सावधाना । शेषं स्पष्टम् ॥ १२० ॥ छी० वि०-३,४।५।६।८।९ पद ९ सैकं १० तेन पदं हतं ९० तदर्ध १५ एकादिनवान्तानां संकलितम् । एवं सर्वत्र बोध्यम् । लब्धान्येतानि १ ।। १ । १० । १५ । २१ । २८ । ३६ । १५ एषामैक्यानि साङ्युतिः ४५ द्वियुतेन पदेन ११ हता १९५ त्रिभक्ता ११५ इदं संकलितैक्यम् । एवमेका. दिषु बोध्यम् । क्रमेणक्यानि १ । ४ । १० । २० । ३५ । १९ । ८७। १२० । ११५ । इति संकलितक्यम् ॥ ११८ ॥ विशेषमाह द्विघ्नपदमिति । विघ्नपदं द्विगुणितमेकादिपदं कुयुतमयुतं संक- लिन हतं त्रिविभकं सत्कृतियोगो भवति । एकादीनां योगः । किंच-एकाय. कचनक्यमेकादीनामङ्काना ये घनास्तेषामैक्य संकालतस्य कृतेः समं तुल्यम् । संकाल- तवर्ग एकैकायङ्कघन इत्ययः । इत्यायैरुक्तम् ॥ ११९ ॥ उदाहरणम्-तेषामिति । तेषामेकायकानां वक्यं धनैक्यं च द्रुतं वद । यदि संकलनामार्गे ते मतिः कुशला । १।२ । ३ । ४ ।।१।।८।९। पका पदं ९ द्विघ्नं १८ कुयुतं १९ संकहितेन १९ हतं ८१५ त्रिविमकं १ ·११४ बुद्धिविलासिनीलीलावती विवरणटीकाभ्यां समता- (श्रेढीय.- ४ our ७ ८ न्यास:- १ २ ३ ९ वगैक्यम् १ ५ १४ ३० ५५ ९१ १४० २.४ २८५ घनैक्यम् १ ९ ३६ १०० २२५ ४४१ ७८४ १२९६ २०२५ यथोत्तरचयेऽन्त्यादिधनवानाय करणसूत्रं वृत्तम्- व्येकपदघ्नचयो मुखयुक् स्यादन्त्यधनं मुखयुग्दलितं तत् । मध्यधनं पदसंगुणितं तत्सर्वधनं गणितं च तदुक्तम् ॥ १२१॥ चु० वि०-अपायुत्तरगच्छेभ्यः सर्वधनाविज्ञानं दोधकवृत्तेनाऽऽह-त्येकपदनचय इति । प्रथमदिने दीयमानमादिरुच्यते । ततः प्रतिदिनं यथा वृद्ध्या दीयते स चयः । अन्वर्थनामनी एते। पदं प्राग्व्याख्यातम् । व्येकेन पदेन गुणिते चयः । मुखे- नाऽऽदिना युगन्त्यधनं स्यात् । अन्ते भवमन्त्यम् । दिगादित्वायत् । अन्ति । मदिने तत्तुल्यं दत्तमित्यर्थः । तदन्त्यवनं मुखेन युक्तं दलितं मध्यधनं स्यात् । मध्यदिने तत्प्रमाणं दत्तमित्यर्थः । तन्मध्यधनं पदेन संगुणितं सर्वधनं स्यात् । तत्पमाणः सर्वदिनेषु दत्तधनानां योगः स्यादित्यर्थः। तत्सर्वधनं गणितं चेति पूर्व- रुक्तं गणनया निष्पन्नत्वात् । गणितमिति व्यावहारिकी संज्ञा ।अत्रोपपत्ति:- यत्राऽऽदिः ४ उत्तरः ५ पदं १५ तत्रानुदिनं दानानि ४।९।१४।१९।२।। २९।३४।१९।११।१९।१४।१९।१४।६९।७४ । यदि च यत्तुल्यमेवाऽऽदिधनं स्यात् । तदा सर्वदिनेषु समचयत्वाच्च यद्गृणितं पदमन्त्यधनं स्यात् । यदा तु चया- दादिधनं विसदृशं तदा प्रथमदिने विसहशदानत्वाद्वकपदनचयो मुखोनमन्त्य- धनं स्यात् । अतस्तन्मुखयुक्तमन्त्यधनं भवति । अत उक्तं व्यकपदनचयो मुख. युग्दलितं तन्मध्यधनमिति । आद्यन्तधनयोर्योगार्धे मध्यधनं स्यादिति स्पष्टम् । अत उक्तम् । मुखयुग्दलितं तन्मध्यधनमिति । तस्मात्पृष्ठतो यथा हासस्तय. वाग्रे वृद्धिरिति मध्यधनं पदसंगुणितं सर्वधनमिति ।। १२१ ॥ ली०वि०-२८५ एवमेकादिनवान्ताना वर्गक्यम् । एकादिवर्गः ११४.९ । ११ । २५ । ३६ । ४९ । ६१ । ८१ । एषामैक्यं २८५ कोण लब्धा वर्गाः [ लग्धानि वगैक्यानि ] १ । ५ । १४ । ३० । ५५ । ९१ । १४० । २०४ । २८५ । ऐक्यमिदं २८५ संकलितस्य ४५ कृतिः २०२५ । एक दिन- वान्नानां घनक्यं २०२५ क्रमेण धनक्यं १।९।३१ । १००।२२९ । ४४१ । ७८४ । १२९१ । २०२५ ।। १२०॥ करणसूत्रं वृत्तेनाऽऽह-व्येकेति । व्येकमेकरहितं यत्पदं गच्छस्तेन गुणितो यश्चयः प्रतिदिनवृद्धिर्मुखयुक्, मुखेनादिना युक्तः समस्यधनं स्यात् । तदन्त्यधनं मुखयुक ·प्रकरणम्] कीलावती। उदाहरणम्- आये दिने द्रम्मचतुष्टयं यो दवा द्विजेभ्योऽनुदिनं प्रवृत्तः । दातुं सखे पश्चचयेन पो द्रम्मा वद द्राकति वेन दचाः ।। १२२ ।। न्यास:-आ ४। च ५। ग १५। मध्यपनं ३९ । अन्त्यधनं ७४ । सर्वधनं ५८५॥ उदाहरणान्तरम्- आदिः सप्त चयः पञ्च गच्छोऽष्टो यत्र तत्र मे। मध्यान्त्यधनसंख्ये के वद सर्वधनं च किम् ।।१२३ ॥ बु० वि०-अत्रोदाहरणमिन्द्रवज्रयाऽऽह-आये दिन इति । यः कश्चिदाता द्विजेभ्यो द्रम्मचतुष्टयं दत्त्वाऽनुदिनं पञ्चवृद्धया दातुं प्रवृत्तः प्रथमादिने चत्वारो द्वितीयदिने नव तृतीयदिने चतुर्दशेत्यनया रीत्या दत्तवानित्यर्थः । तेन दात्रा पक्षे गते सति कति द्रम्मा दत्तास्तान् द्राग्वद । भोः सखे । दिनं दिनमित्यनु. दिनम् । वीप्सार्थेऽव्ययीभावः । कालनरन्तर्ये द्वितीया ॥ १२२ ॥ अथ समदिने पदे मध्यदिनामावे सति मध्यधनस्वरूपदर्शनार्थमुदाहरणान्तर- मनुष्टुभाऽऽह-आदिः सति । गच्छः प्रान्तपदमिति यात । अत्र मध्यदिना. भावे सति विशेषेण मध्यधनप्रश्नो युक्तः। शेषं स्पष्टम् । अत्र समदिन ली० वि०-आदिघनयुतं दलितमर्धितं सन्मध्यधनं भवति । तन्मध्यधनं पदसंगुणितं गच्छहतं सर्वधनं स्यात् । तत्सर्वं धनं गणितं चोक्तं गणितफलम् । गणितसर्वधनफ- लशब्दाः पर्याया इत्यर्थः ॥ १२१ ॥ उदाहरणम्-आद्य इति । यो दाताऽऽये दिने द्रम्मचतुष्टयं द्विजेभ्यो दत्त्वा प्रतिदिनं पञ्चचयेन पञ्चवृद्धया द्रम्मान्दातुं प्रवृत्तः, तेन पक्षे १५ कति द्रम्मा दत्तास्तान्द्राक्शीघ्रं वद । पक्षो गच्छः । स च पदमिति च पर्यायौ । न्यासः- आदिः १ चयः ५ गच्छ। १५ । पदं १५ व्येकं ११ तेन चयो ५ हतः ७० मुखेन १ युक्तः ७४ इदमन्त्यधनमन्त्ये पञ्चदशदिन एतावद्देयमित्यर्थः । अन्त्यधनं ७४ मुख ४ युक् ७८ दलितं ३९ इदं मध्यधनमष्टमदिने देयमित्यर्थः । मध्यनं ३९ पद १५ गुणितं ५८५ इदं सर्वधनं सर्व मालयित्वा देयम् ॥१२॥ उदाहरणम्-आदिरिति । यत्र दान आदिमुखधनं सप्त द्रम्माः । षयः पञ्च ५। अष्टौ गच्छः । तत्र मध्यान्त्यधनसंख्ये के। सर्वधनं च किं तद्वद । न्यास:-आदिः • च १ ग ८ पदं ( व्येकं ७ अनेन चयो ५ हत ३५ मुख ७ युक् ४२ अन्त्यधनमष्टमदिन देयम् । अन्त्यधनं १२ मुख ७ युक्. ४९ ·२ पुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेवा [टीप-- भ्यासः -आ ७। च ५। ग८ मध्यधनं १९ । अनवपन ४२ । सर्वधनं १९६। समदिने गच्छे मध्यदिनाभावान्मध्यात्मागपरदिनधनयो:- गार्धे मध्यदिनधनं भवितुमईतीति प्रतीतिरुत्पाथा । मुखज्ञानाय करणमूत्रं वृत्तार्धम्- गच्छहते गणिते बदनं स्पाव्येकपदन्नचयाविहीने ॥ १२४ ॥ उदाहरणम्-पश्चाषिकं प श्रेढीफलं सप्त पदं किळ । चयं त्रयं वयं वियो वदनं पद नन्दन ॥ १२५॥ पु० वि०-गच्छे सति मध्यदिनाभावायथागतमध्यधनस्वरूपमाह-अत्र समदिन इत्यादिना ॥ १२ ॥ अथ चयगच्छगणितेषूद्दिष्टेप्वादिधनज्ञानं दोधकवृत्तानाऽऽह- गच्छाहते गणित इति । गच्छेन पदेन हृते गणिते सर्वधने । कथंभूते । व्येकपदेन गुणित- पयार्धन विहीने कृते सति वदनमादिधनं स्यात् । अत्रोपपतिः पूर्ववैपरीत्येन । तद्यथा-गच्छहृतं गणितं मध्यधनं स्यात् । यतो मध्यधनपदधाताद्गणितमुत्प- यते । मध्यधनं च व्येकपदघ्नचयाद्विगुणितमुखयुक्तादुत्पद्यते । अतो व्येकपद- प्रत्याविहीनं मध्यधनमेकगुणं मुखमवशिष्यत इति ॥ १२४ ॥ मत्रोदाहरणमनुष्टुमाऽऽह-पञ्चाधिकमिति । श्रेढीफलं सर्वधनम् । शेष की०वि०-दलितं मध्यधनं सार्धदिनचतुष्टये देयम् । मध्यधनं १९ पदेन ३९२ गुणितं छेदेन १ हृतं १९१ सर्वधनम् । अत्र समदिने गच्छे मध्य. दिनामावात्मागपरदिनयोर्योगार्धे मध्यदिनं भवितुमर्हतीति । एवं प्रतीतिरुत्पाया । भस्यार्थ:-अत्र समदिने मध्यदिनं नास्ति । तद्विषमे भवति । ततश्चतुर्थपश्चमयो- योगस्या मध्यधनम् ॥ १२३ ॥ अथ मुखधनज्ञानार्थ करणसूत्र वृत्तानाऽऽह- गच्छेति । गणिते सर्वधने गच्छेन पदे हते विमक्ते व्येकपदघ्नचयाविहीने । व्येकमेकहीनं यत्पदं गच्छस्तेन हतो यः चयस्तदर्धेन विहीने सति वदनमादिधनं स्यात् ॥ १२ ॥ उदाहरणम्-पञ्चाधिकेति । पश्चोत्तरशतं श्रेढीफलं सर्वधनम् । सप्त पदं गच्छं चयं अयं वयं मानीमः । हे नन्दन वदनमादिधनं वद । न्यासः-आ० च ३ग ७॥ गणितं १०९ मच्छेन ७ ते १५ पदेन ७ व्येकेन ( चयः ३ गुणितः १८ سم २ سم ·प्रकरणम्] लीलावती। भ्यास:-आ । च३। ग ७।ध १०५। आदि- धनं ६। अन्त्यधनं २४ । मध्यधनं १५। चयज्ञानाप करणसूत्र वृत्तार्षम्- गच्छहृतं धनमादिविहीनं व्यकपदार्थहृतं च चयः स्यात् ॥१२६॥ उदाहरणम् -प्रथममगमदह्ना योजने यो जनेश- स्तदनु ननु कयाऽसौ ब्रूहि वातोऽध्ववृद्धचा । अरिकरिहरणार्य योजनानामधीत्या रिपुनगरमवाप्तः सप्तरात्रेण धीमन् ॥ १२७ ॥ चु०वि०-पष्टम् ॥ १२५ ॥ अथाऽऽदिगच्छसर्वधनज्ञाने सत्यज्ञातचयज्ञानं दोधकवृत्तोत्तरार्धनाऽऽह-गच्छ- हृतं घनमिति। धनं सर्वधनम्। शेषं सुगमम् । अत्रोपपत्तिः पूर्ववैपरीत्येन । तद्यथा- गच्छहृतं सर्वधनं मध्यधनं स्यात् । तदादिविहीन सद्वयेकपदघ्नचयाध शिष्यते । तत्तुल्य एव व्येकपदार्धचयघातः । अतस्तव्येकपदार्धचयहृतं चयो लभ्यत इति ॥ १२१ ॥ अत्रोदाहरणं मालिन्याऽऽह-प्रथममगमदिति । ननु, अहो धीमन् गणक यो जनेशो राजा प्रथममिति प्रथमदिनेऽना दिवसेन द्वे योजने अगमत् । तदनु तस्मा- दनु तदन्विति तत्पुरुषः । ततोऽनन्तरमित्यर्थः । सप्तरात्रेण सप्त च ता रात्रया सधरात्रम् । अहः सर्वैकदेशेत्यादिनाऽच्प्रत्ययः । संख्यापूर्वस्य रात्रि. शाब्दस्य क्लीवता वाच्येति क्लीबत्वम् । रात्रिशब्देनाप्यहोरात्रमिति विज्ञानाचार्या- दयो निजगदुः । अतः सप्तरात्रेण सप्तदिनैरित्यर्थः । अपवर्गे तृतीयेति काला- त्यन्तसंयोगे तृतीया । योजनानामशीत्या । अशीतियोजनैः । अध्वात्यन्तसंयो. ली०वि०-तदर्धेन ९ हीनमिदं १५ जातमादिघनं १ ॥ १२५ ॥ चयज्ञानाष करणसूत्रं वृत्ताधेनाऽऽह-गच्छहृतामति । धनं सर्वधनं गच्छेन भक्तं सत् , आदिघनेन हीनं कार्यम् । ततो व्येकपदार्थहृतं सत्प्रचयो वृद्धिः स्यात् । व्येकमेकहीनं यत्पदं तस्यार्धेन मक्तम् ॥ १२१ ॥ उदाहरणम्-प्रथममिति । यो जनेशो राजा प्रथममहा दिवसेन योजने योजन- द्वयमगमत् । तदनु कयाऽध्ववृद्धया यातस्तब्रूहि । यो धीमान्योजनानामशीत्या ८. शत्रुगजहरणार्थं सतरात्रेण रिपुनगरं प्रातः । आ २ प • गच्छ ७ गुणितं ८० । धनं ८० गच्छेन ७ हृतं ८० आदिधनेन २ हीनं तदर्ध समच्छेदी ·११८ पुदिविलासिनीलीलावती विवरणटीकाम्यां समेवा- [ श्रेढीच्या न्यास!-आ २ । च. ।ग ७। घ ८० । लन्धमु. चरं २२ । अन्त्यधनं १४६ । मध्यधनं ८० ७ गच्छन्नानाय करणसूत्रं वृत्तम्- श्रेढीफलादुत्तरलोचननाच्चयार्धवक्रान्तरवर्गयुक्तात् । मूलं मुखोनं चयखण्डयुक्तं चयोद्धृतं गच्छमुदाहरन्ति ॥१२८॥ बु०वि०-योगे तृतीया । रिपुनगरं शत्रुनगरं प्राप्तः । किमर्थम् । करः शुण्डा येषां ते कारणः । तेषां शत्रुकरिणां हरणार्थम् । असौ जनेशः कयाऽध्ववृद्ध्या यात इति ब्रूहि । अवार्थादादिधनं २ । गच्छः ७ । सर्वधनं ८० । अज्ञात- श्वयः॥ १२७॥ अथाऽऽदिचयसर्वधनेषु ज्ञातेष्वज्ञातगच्छज्ञानमाख्यानिक्याऽऽह-श्रेढीफला- दिति । उत्तरश्चयः । तेन लोचनाभ्यां च गुणिताच्छूटीफलासर्वधनात् । कथंभूतात् । चयार्धवक्त्रयोरन्तरस्य वर्गेण युताद्यन्मूलं तन्मुखोनं चयदलयुतं चयभक्तं लब्धं तं गच्छं कथयन्ति ब्रह्मगुप्तादयः । अत्रोपपत्तिमध्यमाहरणबीजेन । गच्छप्रमाणं या १। आधुत्तरश्रेढीफलान्यु- द्दिष्टानि ३।२।३१० । एम्यो व्येकपदनचयेति यथोक्तविधिना जातं श्रेढीफलं याव या ४ । इदमुद्दिष्टश्रेढीफलेनानेन ३६० सममिति जाती पक्षी २ याव २ २ या : रू. समच्छेदार्थ श्रेढीफलस्य द्वयं गुणः । अत्र यावत्तावचयाङ्क एव सदोत्पयते । याव. या० रू० ३१० । अतो मूळग्रहणार्य चयाङ्कनैव पक्षी गुणयित्वा व्यक्तपक्षे श्रेढीफलादुत्तरलोचनघ्नादिति निष्पन्नम् । अव्यक्तपक्षे की०वि०-८०।१४ हीनं ११ । पदं ७ व्येकं १ तदधै ३ तेन हृतं छेदं लवं च परि- वर्त्य ११ । १। अंशाहतिः ११ त्रिभिरपवर्तः २२ अयं चयः ॥ १२७ ॥ २१ गच्छज्ञानार्य करणसूत्र वृत्तेनाऽऽह-श्रेढीफलादिति । श्रेदीफलात्सर्वधनादुत्तरेण चयेन लोचनाम्यां द्वयेन च गुणिताञ्चयार्धवक्त्रान्तरवर्गयुक्तात् । चयाधै वक्त्रमा- दिधनं तयोरन्तरस्य यो वर्गस्तेन युक्तात् । यन्मूलं तन्मुखोनमादिधनविहीनम् ।

·प्रकरणम्] कोलाचती। उदाहरणम्-द्रम्मत्रयं यः प्रथमेऽह्नि दत्त्वा दातुं प्रवृत्तो विचयेन वेन । शवयं षष्टयधिकं द्विजेभ्यो दत्तं कियद्भिर्दिवसैर्वदाऽऽशु ॥१२९॥ न्यास:-आ ३ । च २। ग . ध ३६० । अन्त्यधनं ३७ । मध्यधनं २० । लब्धो गच्छ। १८ । अथ दिगुणोत्तरादिफलानयने करणसूत्र सार्धाऽऽर्या- विषमे गच्छे व्येके गुणकः स्थाप्यः समेऽर्धिते वर्गः । गच्छक्षयान्तमन्त्याद्व्यस्तं गुणवर्गजं फलं यत्तत् । बु० वि०-वर्गाके चयवर्ग एव । अव्यक्ते च यदि गुणमुखयोरन्तरं चयगुणं पक्ष- योश्चयावत्कान्तरवर्गतुल्येषु रूपेषु प्रतिषु कृतिम्य आदाय पदानात्यादिनाs- व्यक्तवर्गस्य मूलं चयाङ्क एव । रूपं राशिमूलं चयार्धवक्त्रान्तरं द्वयोर्द्वयोश्वामिहति द्विनिधी शेषात्त्यजेदिति मध्यराशिनाशः श्रेढीफलादुत्तरलोचनघ्नाचयार्धवक्त्रा- न्तरवर्गयुक्तान्मूलं व्यक्तपक्षमूलम् । एवमेतयोः पक्षयोर्मूले या २ रू २। पुनरनयोः या० रू ३८ समीकरणे संशोध्यमानं स्वमृणं स्यादिति मूळ मुखोनं चयखण्डयुक्तीमत्यायु. पपन्नम् ॥ १२ ॥ भनोदाहरणमुपजात्याऽऽह-द्रम्मत्रयं य इति । यः कश्चिदाता प्रथमेऽहनि द्विजेभ्यो द्रम्मत्रयं दत्त्वा द्विचयेन प्रतिदिनं दातुं प्रवृत्तः प्रथमदिने त्रयं द्विती- यदिने पञ्च तृतीये सप्तेत्यनया रीत्या दातुं प्रवृत्तवानित्यर्थः । तेन द्रम्माणां षष्टय- धिकं शतत्रयं कियद्भिः कतिसंख्याकदिनदत्तम् । कालात्यन्तसंयोगेऽपवर्गे तृतीया। तदाशु वद ।। १२९॥ अथ गुणक उत्तरे सति गणितज्ञानं सार्यियाऽऽह-विषमे गच्छ इति । व्येक इति । विषमे गच्छे निरके कृते सति गुणकः स्थाप्यः । समे गच्छेऽर्षिते ली०वि०-चयखण्डेन चयान युक्तम् । चयोद्धृतं चयेन भक्तं सद्गच्छं वदन्ति॥१२॥ उदाहरणम्-द्रम्मत्रयमिति । यः प्रथमे दिने द्रम्मत्रयं दत्त्वा द्विचयेन द्विद्वि- वढ्या दातुं प्रवृत्तस्तेन दात्रा षष्टयधिकं शतत्रयं द्विजेन्यो कियद्भिर्दिवसर्दत्तं तं गच्छं शीघ्रं वद । न्यास:-आदिः ३ । च. उ २ ग० फलं ३१० । श्रेढी. फलं ३९. । उत्तरेण २ हतं ७२० लोचन २ हतं १४४० चया १ वक्त्रं ३ अन्तरं २ तद्वर्ग १ तेन युतं १४४४ । एतन्मूलं ३८ मुखैन ३ ऊनं ३५ चय २ खण्डेन १ युक्त ३६ चयेन २ भक्तं लब्धो गच्छः १८ ॥ १२९ ॥ गुणोत्तरकरणसूत्रं सार्धयाऽऽयाऽऽह-विषम इति । विषमे गच्छे ब्यके कृते सति ·११० । १८४ । १४९१ । ४३७२ । यथोक्तरीत्या गुणवर्गनफलानि १२० दिविलासिनीलीलावती विवरणटीकाभ्यां समेता- [श्रेढीन्य.- व्येकं व्येकगुणोद्धृतमादिगुणं स्याद्गुणाचरे गणितम्॥१३०॥ बु०वि०-कृते वर्गः स्थाप्यः । एवं मुहुर्गच्छक्षयान्तं गच्छनाशपर्यन्तं यावद्ग- च्छनाशस्तावत्पर्यन्तं कृत्वा गुणवर्गाणां पङ्क्तिः स्थाप्या । तत्रान्ते सदा गुण एवोत्पयते । अतस्तत्रान्ते सदा गुणकस्थान उद्दिष्टगुणकं दृश्यत्वेन विन्यस्य तस्मा. दृश्याद्विलोमगत्या यद्गुणवर्गनं फलं भवति, उदिष्टगुणकेन गुणकस्थाने गुणयित्वा वर्गस्थाने वर्ग कृत्वा यत्फलं भवतीत्यर्थः । तत्फलं व्येक व्येकनोद्दिष्टगुण- केनोद्धृतमादिगुणं कार्यम् । गुणोत्तरे गुण उत्तरो वृद्धिर्यस्मिंस्तस्मिन्प्रश्ने गणितं सर्व- घनं स्यात् । अत्रोपपत्तिः-विषमगच्छतुल्यस्थानस्थितानां गुणानां वधे गुणमक्ते सति व्येकगच्छतुल्यस्थानास्थितानां गुणानां वधो भवेत् । समगच्छतुल्यस्थान. स्थितानां गुणाना घातस्य मले गृहीते सार्धतुल्यस्थानस्थितानां गुणानां पातः स्यात् । भतो व्यस्तविधिन्यासाय विषमे गच्छे व्येके कृते गुणकः समे वर्धिते वर्गः स्थाप्यते । एवं कृतेऽन्ते सदा रूपावशेषत्वाद्गुण एवोत्पद्यते । अतो गुणतुल्यं दृश्य प्रकल्प्य व्यस्तगत्या यद्गुणवर्ग फलं तद्गच्छतुल्यस्थानस्थितगुणानां घाता स्यात् । तद्यथा-यत्राऽऽदिः ४ गुणः ३ गच्छ: ७ तत्र गच्छतुल्यस्थानस्थिता गुणाः ३।३ । ३ । ३ । ३ । ३ । ३ । एषां क्रमेण घाताः ३।९। २७।८१। २४३ । ७२९ । २१८७ । अत्र विषमस्थानस्थितो घातो गुणभक्तस्तत्पूर्वस्थानस्थितः : स्यात् । समस्थानस्थितस्य मूलं तदर्धस्थानस्थितः स्यादत उक्तं विषमे गच्छे व्येके गुणकः स्थाप्य इत्यादि । अथ प्रतिदिनदानानां न्यासः-१ । १२ । ३१ । १०८ । ३९४ । ९७२ । २९१६ । एषां योगः क्रमेण प्रतिदिनं सर्वधनानि ४ । ११ । १२ । ३ । ९ । २७ । ८१ । २०३ । ७२९ । २१८७ । एतानि व्यकानि व्येकगुणोद्धृतान्यादिगुणानि सर्वधनसमान्युपलब्धानि दृश्यन्ते । अत उक्तं व्येकं व्येकगुणोद्धृतमादिगुणं स्याद्गुणोत्तरे गणितमिति । भयाव्यक्तरीत्याऽन्ययोच्यते । गुणकस्थाने या १ आदिः रू १ गच्छः रू । प्रतिदिनं दत्तधनानां न्यासः रू १ या १ याव १ याध १ यावत्र १ यावद्वर्गधनयो_तः १ यावद्ध १ एषां योगः सर्वधनम् । एतद्वधेकगुणेनानेन था १ रू १ संगुण्य धननाशो भविष्यत्यतस्तथा कृते जातः सप्तधागतया- वत्तावतां वधो १ रू १ एतत्सक सप्तधागतगुणकारवध एवोत्पद्यते । असो बी० वि०-गुणक: स्थाप्यः । समे गच्छेऽर्धिते सति वर्गः स्थाप्यः । गक्षयपर्यन्तमेवं.

·प्रकरणम् ] लीलावती। उदाहरणम्-पूर्व वराटकयुगं येन द्विगुणोत्तरं प्रतिज्ञातम् । प्रत्यहमर्थिजनाय स मासे निष्कान्ददाति कति॥१३१॥ बु०वि०-विषमगतत्वान्मूलं न प्रयच्छति । उक्तं च बीजे विचतुःषडष्टगत- राशिवधा वर्गाः स्युः । एकद्वित्रिचतुर्गतानि क्रमेण तेषां मूलानि स्युरिति । अतोऽस्मिन्वधराशौ गुणभक्ते षोढागतगुणकारवधः याघव १ । अतो विष- मगच्छादूपमपास्य जातं ६ । षोढास्थितगुणकारवधस्यास्य याघव १ सम- वधत्वान्मूलं याघ १ । अयं विधास्थितगुणकारवधः । अतः षण्णामर्धजातं ३ । पुनस्त्रिधास्थितगुणवधे विषमत्वाद्गुणहते द्विधागतगुणवधो याव १ । अतस्त्रिभ्यो रूपं विशोध्य जातं २ । पुनदिधागुणवर्गस्यास्य याव १ समगतत्वान्मूलम् । एकत्रैव गुणो या १ । अतो द्वयोरर्धमेकः । अत्र गुणका- रमानं या १ । लब्धमूलानां यथाक्रमं न्यासः । हया १ मू १हया १ मू १ दृश्यया १ । अतो हरं गुणं वर्ग च कृत्वा व्यस्तविधिना जातं गुणवर्गज फलं सप्तधागतया वधः १ । अत उक्तं विषमे गच्छे व्येक इत्यादि । इदं गुणवर्गजं फलं व्येकं व्येकगुणगुणितस्यास्य सर्वधनस्य सप्तधा गतया वधः १।रू १ सममत उक्तं व्येकगुणोद्धतमिति रूपमिते आदौ कल्पितमिदं फलं तदाऽभीष्टे आदौ किमिति त्रैराशिकेन आदिगुणमित्युपपन्नम् ॥ १३ ॥ अत्रोदाहरणमार्थयाग्रह-पूर्व वराटक गमिति । येन यात्रा पूर्व प्रथमदिने वराटकद्वयं दत्त्वा ततः प्रत्यहं प्रतिदिनमहरहः इति प्रत्यहम् । वीप्सार्थेऽ- व्ययीभावः । अनश्चेति टच् । कालनैरन्तर्ये द्वितीया । द्विगुण उ- तरो वृदिर्यस्य तत्, द्विगुणोत्तरम् । द्विगुणं द्विगुणमित्यर्थः । याचकज- नाय प्रतिज्ञातं दातुभिति शेषः । प्रथमेऽह्नि वराटकयुगं दत्त्वा तत्मत्यह द्विगुणं द्विगुणं दातुं निश्चितवानित्यर्थः । स दाता मासे गते सति कति निष्कान्ददाति । दत्तवराटकानां निष्कान्कृत्वा कथयेति भावः । ली०वि०-विधेयम्। ततोऽन्त्याद्विपरीतं गुणवर्गजं फलं यथा गुणवर्गौ स्थापितौ तथा तदुत्थं गुणवर्गाभ्यां जातं यत्कलं तद्व्येकमेकहीनं व्येकगुणोद्धतमेकहीनगु- णकेन भक्तमादिगुणमादिधनेन गुणितं सद्गुणोत्तरे चये गुणितं सर्वधनं भवति ॥ १३ ॥ उदाहरणम्-~-पूर्वमिति । येन दात्रा प्रथम द्विगुणोत्तरं वराटकदयं प्रत्यहं पतिज्ञातं दत्तं स दाता मासे याचकजनाय कति निष्कान्ददानि तदेत्यर्थः।

·१२२ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- (श्रेढीव्य-
न्यासः। आदिः२। चयो गुणः२ । गच्छः ३०।
लन्धा वराटकाः २१४७४८३६४६। निष्कवराटकाभिर्भक्ता
जाता निष्काः १०४८५७ । द्रम्माः ९। पणाः ९काकिण्यौर।
वराटकाः ६।
पु०वि०-अत्राऽऽदिः २ । द्विगुणोत्तरः २ । गच्छः ३० । विषमे गच्छे
व्येक इत्यादिकते वर्गादीनां न्यासः । व । गाव । गु। व। गु। व। गु। अतो
व्यस्तगत्या गुणवर्गजफलानि २ । ४ । ८ । ६४ । १२८ । १६३८४ ।
३२७६८ । १०७३७४१८२४ । अन्त्यफलमिदं व्येकं व्येकगुणोद्धृतं जातम्
१०७३७४१८२३ । इदमादिगणं जातम् २१४७४८३६४६ । एते सर्व-
धनवराटकाः। एत विंशतिभक्ताः काकिण्यः १०७३७४ १८२। शेषं वरा-
टकाः ६। काकिण्यश्चतुर्भक्ताः पणाः २६८४३५४५। शेषं काकिण्यौ २।
:
३
२
ली वि०-न्यासः । आदि: २ उत्तरद्विगुणः २ गच्छ ः ३० । यथा समे गच्छे
३. अधितः १५ वर्गो विषमः १५ व्येकः १४ गुणोऽधितः ७ वर्गो व्येकः
६ गुणकार्धितः ३ वर्गा व्धकः २ गुणकोऽर्धितः १ वर्गो व्यकः • गुणः ।
२ नवर्गः ४ अयं द्विगुणः ८ । एतद्वर्गः ६४ । अयं द्विगुणः १२८ एतद्वर्गः
१६३८४ अयं द्विगुणः ३२७६८ तद्वर्गोऽयं १०७३७४ १८२४ फलमिदं
व्येकं १०७३७४ १८२३ व्येकगुणेन १ उद्धृतं तदेवाऽऽदिना २ गुणितं
२१४७४८३६४६ एतावन्तो वराटका मासे दत्ताः । एते वराटका एभिः
२०४८० भक्ता लब्धा निष्काः १०४८५७ शेष १२२८६ षोडशगुणं
१९६५७६ पुनः २०४८० एभिर्भक्तं लब्धा द्रम्माः ९ शिष्टं १२२५६
पोडशगुणं १९६०९६ पुनः २०४८० एभिभक्तं लब्धाः पणाः ९ शिष्टं
११७७६ चतुर्गुणं ४७१०४ पुनः २०४८० एभिर्भक्तं लब्धे काकिण्यौ ।
शिष्टं ६१४४ विंशतिगुणं १२२८८० पुनः २०४८० एभिर्भक्तं लब्धा
पराटकाः ६ एतावन्तो निष्काः १०४८५७ द्रम्माः ९ पणाः ९ काकिण्यौ
२ वराटकाः ६ स निष्कान्ददासीत्यर्थः ॥ १३१ ॥

·लीलावती। १ - उदाहरणम्-आदिकिं सखे वृद्धिः प्रत्यहं त्रिगुणोतरा । गच्छः सप्तदिनं यत्र गणितं तत्र किं वद ॥ १३२ ॥ म्यासः।आदिः२।चयो गुणः३।गच्छः ।लब्धंगणितं२१८६। समादिवृत्तज्ञानाय करणमत्रं सार्धाऽऽर्या- पादाक्षरमितगच्छे गुणवर्गफलं चये द्विगुणे । बु०वि०-पणाः षोडशभक्ता ट्रम्माः १६७७७२१। शेष पणाः ९ । दम्माः षोडशभक्ता निष्काः १०४८५७ । शेषं द्रम्मा इति प्रसिद्धम् ॥ १३१ ॥ अथ मन्दमतात्यर्थमल्पगच्छादाहरणमनुष्टुभाऽऽह आदिद्वयं सखे वद्धि- रिति-स्पष्टार्थम् ॥ १३२ ॥ अथ पादव्यक्तियोगेन प्राग्ज्ञातामाप समवृत्तसंख्यां तथाऽधंसमावषमसंख्या सार्धाययाऽऽह पादाक्षरमिते गच्छ इति । स्वस्वपदानापिति चरणाक्षरतुल्ये गच्छे द्विगुणे च चये कल्पिते सति यदनन्तरीक्तप्रकारेण गुणवर्ग फलं स्यात्सा समवृत्तानां संख्या स्यात् । तस्या वर्गवगंवगाँजप कार्यः । ती स्वस्थपदेनोनी क्रमेणाधसमानां विषमाणां च वृत्तानां च सख्या स्यात् । एत- दुक्तं भवति । चरणाक्षरतुल्ये गच्छे 'विषमे गच्छे व्यके' इत्यादिना गुण- वगाः स्थाप्याः । तत्रान्तद्विगुणं निधाय विलोमगत्या गुणवगंजं फलं यत्त- देव समवृत्तानां संख्या स्यात् । सा पृथक्स्थाप्या । तस्या वर्गः समवृत्तसं- ख्योनोऽर्धसमवृत्तसंख्या स्यात् । समवृत्तसंख्यावर्गस्यापि वर्गः समवृत्तसं- ख्या वर्गणोनो विषमवृत्तसंख्या स्यादिति । यस्य चत्वारोअप पादा लघुगु- रुलक्षणेन समास्तत्समवृत्तम् । यत्र तु प्रथमतृतीया तुल्यलक्षणी तदर्धसमम्। ली०वि०-अन्यदुदाहरणमाह-आदिरित । हे सखे यत्र दाने द्वयमादिधनं प्रत्यहं त्रिगुणोत्तरं वृद्धिः सप्तदिनं गच्छस्तत्र गणितं सर्वधनं कि तद्वद । न्यासः आदिः २ उत्तरस्त्रिगुणः ३ गच्छः ७ । तथा गच्छ: ७ व्येकः ६ गुणः समोऽ- र्धितः ३ वर्गों व्येकः २ गुणकोपर्धेतः १ वा व्येकः ० । गुणः ३ तदर्गः ९ त्रिगुणः २७ तद्वर्गः ७२९ अयं त्रिगुणः २१८७ फलं व्येकं २१८६ व्येकगुणेन २ भक्तं १०९३ आदि २ गुणः २१८६ । एतदेव सर्वधनम् ॥१३२॥ अथ छन्दोजातौ समवृत्तादिसंख्यां सार्धयाऽऽर्ययाऽऽह-पादेति । गच्छे पादा- क्षरमिते सति चये द्विगुणे सति पूर्ववद्विषमे गच्छे व्येके इत्यादिना कृते गुण- वर्गफलं समवृत्तानां संख्या भवति अयमर्थः । गायत्र्यादिच्छन्दसां संख्या

·१२४ पुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यो समेता-(भेडीव्य-
समवृत्तानां संख्या तवर्गों वर्गवर्गश्च ।
स्वस्थपदोनो स्यातामधसमाना च विषमाणाम् ॥१३३॥
बुगवि०-एतद्विलक्षणानि सर्वाणि विषमवृत्तान्येव । एतदुक्तं वृत्तरत्नाकरे--
" अझयो यस्य चत्यारस्तुल्यलक्षणलक्षिताः ॥
तच्छन्दःशास्त्रतत्त्वज्ञाः समवृत्तं प्रचक्षते ।
प्रथमाधिसमो यस्य तृतीयश्चरणो भवेत् ॥
द्वियिस्तुर्यवद्वृत्तं तद्धसममिष्यते ॥
यस्य पादचतुष्केऽपि लक्ष्म भिन्न परस्परम् ॥
तदाहुर्विषमं वृत्तं छन्दःशास्त्रविशारदाः ॥ इति ।
अत्रोपपत्ति:--पाव्यक्तियोगेन या ज्ञाता समवृत्तसंख्या पादाक्षरैकैक-
वृद्धौ द्विगुणा द्विगुणा दृश्यते । यथैकाक्षरचरणवृत्ते समवृत्तसंख्या २ व्यक्षरे
४ व्यक्षरे ८ चतुरक्षरे १६ पञ्चाक्षरे ३२ षडक्षरे ६४ इत्यादि ।
अत इयं पादाक्षरतुल्ये गच्छे द्विगुणचये कल्पित उक्तरीत्या गुणवर्गजफले-
नैव सिध्यति । तस्य वर्गस्तविगुणगच्छे फलं स्यात्तस्यापि वर्गस्तद्विगुण-
गच्छे फलं स्यादिति पूर्वसूत्रस्योपपत्त्यैवं स्पष्टं ज्ञायते । यत्र छन्दसि द्विगुण-
चरणाक्षराणां ये समवृत्तभेदा उत्पन्नास्तावन्त एव तत्र छन्दस्यर्धसमवृत्त-
भेदाः स्युः । चरणद्वयोत्पन्नत्वात् । तेष्वेव समवृत्तभेदा अन्तर्भूताः स्युः ।
एवं चतुर्गुणचरणाक्षराणां समवृत्तभेदास्तावन्त एव विषमवृत्तभेदाः स्युः।
चतुश्चरणोत्पन्नत्वात् । तेष्वेव समवृत्तार्धसमवृत्तभेदाश्चान्तर्भूताः । अत
एवोक्तं स्वस्वपदोनौ स्यातामिति । यथैकाक्षरचरणवृत्तस्य समवृत्तादिनिखि-
लीवि०-षडक्षरादिपादास्ततः षडादयो गच्छाः कार्याः। चयस्तु द्विगु-
णः । ततः पूर्ववदानीतं गुणवर्गफलं समवृत्तानां संख्या । तद्वर्गः समवृत्तसंख्या-
वर्गः । वर्गवर्गः समवृत्तसंख्यावर्गस्यापि यो वर्गस्तौ स्वस्वपदेनोनौ स्वस्वमूलाभ्यां
रहितावर्धसमानां विषमाणां च वृत्तानां संख्याभूतौ स्याताम् । समवृत्त-
संख्यावर्गः । समवृत्तसंख्याहीनोऽर्धसमवृत्तसंख्या समवृत्तसंख्यावर्गवर्गसमवृत्तसं-
ख्यावर्गण हीनो विषमवृत्तसंख्येत्यर्थः ॥ १३३ ॥

·प्रकरणम् ] लीलावती। १२५ उदाहरणम-समानामर्धतुल्यानां विषमाणां पृथक् पृथक् । वृत्तानां वद मे संख्यामनुष्टुपछन्दसि द्रुतम् ॥१४॥ न्यामः । उत्तरी द्विगुणः २ । गच्छः ८ । लब्धाः समवृत्तानां बु०वि०-लभेददर्शनार्थं चतुश्चरणाक्षरपस्तारः । समवृत्तादीनामवैवान्तर्भा- वादयं चतुश्चरणाक्षराणां प्रस्तारः । S S S 1 S S S S S S S S M S S S M S - S S S S on S । m S 5 । S अत्र प्रथमान्त्यभेदौ समवृने । षष्ठकादशा अर्धसमवृत्ते । शिष्टा द्वादश विषमवृत्ते । पादाक्षरमितगच्छ इत्यादिनाऽपि, एकाक्षरचरणे जाता समवृत्तसंख्या २ । अर्धसमवृत्तसंख्या च २ । विषमवृत्तसंख्या च १२। एवं व्यक्षगदिचरणैरपि समवृत्तादिभेदा ज्ञयाः। तत्र व्यक्षरचरणे वृत्ते निखिलभेददर्शनार्थमष्टाक्षराणां भेदाः २५६ । एतन्मध्ये समवृत्तानि ४ । अर्धसमानि १२ । विषमाणि च २४० । एवं सर्वत्र ॥ १३३ ॥ अबोदाहरणमनुष्टुभाऽऽह-समानामर्धतुल्यानामिति । स्पष्टार्थम् ॥१३४॥ ली०वि०-उदाहरणम्--समानामिति । अनुष्टुप्छन्दास समानामर्धसमानां विषमाणां च वृत्तानां संख्यां पृथक पृथक् द्रुतं मे वद । न्यासो यथा । उत्तर २ गच्छः ८ अर्धितः ४ तदर्धितः २ तदर्धितः । व्येकः ० । गुणः २ तद्वर्गः ४ तद्वर्गः १६ तद्वर्गः २५६। इयमनुष्टुब्जातो वृत्तसंख्या । एतवर्गः ६५५३६ । अयं समवृत्तसंख्यया २५६ हीनः ६५२८० इयमनुष्टुभ्यर्धसम- वृत्तसंख्या । समवृत्तसंख्यावर्गः ६५५३६ एतद्वर्गः ४२९४९६७२९६ अयं स्वपदेन ६५५३६ ऊनः ४२९४९०१७६० इयमनुष्टुभि विषमवृत्तसंख्या ।

·१२५] बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समता लीला संख्याः २५६ । तथाऽर्धसमानां च ६५२८० । विषमाणां ४२९४९०१७६०॥ इति श्रेढीव्यवहारः समाप्तः । बु०वि०-ज्योतिर्वित्कुलमण्डनं द्विजपतिः श्रीकेशवोऽजीजनन् । यं लक्ष्मीश्च समस्तशास्त्रनिपुणं श्रीमद्गणे गाभिधम् । अस्यां बुद्धिविलासिनीसमभिधी लीलावतीव्याकृतौ । नत्कृत्यां व्यवहार एष निरगाच्छे ढीसमाह्वः स्फुटः ॥ इति श्रीसकलागमाचार्यवर्यश्रीकेशवदेवज्ञसुतश्रीगणेश- देवज्ञविरचितायां बुद्धिविलासिन्यां लीलावती- टीकायां श्रेढीव्यवहारः समाप्तः ॥ इति बुद्धिविलासिन्यां लीलावतीटीकायां अढीव्यवहारः । ली०वि०-एवमन्यष्वपि च्छन्दसूक्ताद्युत्कृतिपर्यन्तेषु समाधसमविषमवन संख्या योध्या । तध्वेकगुर्वादिभेदास्तु पूर्वमुक्ताः । एकाधकोत्तग अप इत्यादिना ॥ १३४ ॥ इति श्रीमहावरविरचिते लीलावतीविवरण अढीव्यवहारा द्वितीयः ।। श्रीमद्भास्कराचकृतलीलावतीपूर्वार्धरूपः प्रथमो भागः समाप्तः ।