·४०१ प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। रेणोद्भिदादिपदानां विशेपवाचित्याभ्युपगम तत पय विशेषसिद्ध- र्धात्यानर्थक्यं प्रसज्येत न च सामान्योत्या तस्यार्थवत्त्व विशेषान्त- भीवेनैव सामान्यसिद्धरित्यर्थः । ननु यागविधिवाक्ये गुणस्यापि विधी गौरवं स्यादित्याशङ्याह * लाघवं चेति * हेतुत्रयसङ्कल- नार्थ तत्प्रतिपादकान् भाष्यावयवान् यदि गुणविधिरित्यादिभाष्यो- पेक्षणेन व्याप्यायोपेक्षितं यदीत्यादिभाष्येण तद्वयाचष्टे * यद्येवमि- ति* नेति घूम इति परिहारभाष्यमाक्षेप्तुमयतारयति * अत आहे. ति - आक्षिपति * नन्विति * वामविध्यभाये गुणविध्ययोगादवयं कस्मिस्थित कर्मविधाने ऽभ्युपगन्तव्य ज्योतिटोमवाफ्यसनिधा- वितिकर्तव्यताम्नानात् तस्याश्च कर्तव्यत्यलिङ्गत्यात् भूयस्त्वेनो- भयश्रुतीत्यनेन न्यायेनास्य फर्मविधित्वं भविष्यतीति समाधत्ते *ग- त्यभायादिति * नन्वेवं सति ज्योतिष्टोमपदस्य का गतिरित्याश- ड्य द्वेधा गतिमाह * तद्वयावृत्तेचेति * नन्येवमपि तद्विकार- भूनकर्मान्तराभावात् प्रतिराब्दी म युक्त इत्यन्यथाशिपति *न- म्वेधमिति * समाधत्ते * सिद्धान्तेति * प्रस्तुताधिकरणसि- द्धान्ते प्रकृतित्यानभिधानादब्यक्तासु तु सोमस्यत्यत्र वक्ष्यमाण- स्य चोद्भिदादियागप्रकृतित्वस्योद्भिदादिशब्दानां गुणघिधित्वाभिवा- नविरोधित्वेनानुद्भाव्यत्वादपरितोपेणान्यथा समाधत्ते * घेति * फथं दूरस्थे ज्योतिष्टोमे गुणविधिरित्याराङ्य * ताण्डके * ज्योतिष्टोमानन्तरमुद्भिदायाम्नानाद् गुणविधित्वेन चासम्बद्धपदा. व्यवायाभायात् सर्वत्र ज्योतिष्टोमस्य प्रकृतत्वोपपत्तेस्तत्र गुणविधि- त्यमम्भवः प्रतित्याभिधानेनोक्त इति भावः । यदा त्यथैप ज्यो- तिरित्यादिवर्जमुदाहरणमिति श्येनाधिकरणवश्यमाणन्यायेन ज्यो- तिरादिशब्दानां गुणविधियाशङ्काविषयत्वं नेष्यते तदा तेष्वपि गु- विध्युपपत्तेज्योतिष्योममाने गुणविधानाभिधानमयुक्तमित्याराड्य प्रकृतीया द्विरुक्तात्वादिति न्याय सूचयितुं तदपेक्षया प्रकृतित्वाभि- धानमित्याह* अथ चेति*अव्यापारस्य व्यापारावच्छेदं विना विधेय- त्वायोगात्तस्य च व्यापारवाच्यारयातान्ययाधीनत्वात् कारकविभा च चिनाण्यातान्त्रयायोगार लोकसिद्धस्यैव च गुणस्य कारयविभति- विनियोज्यत्यातू नम्वरूपज्ञापनार्थप्रातिपदिकार्थप्रधानप्रथमानिर्दिए- स्य विधेयत्वं सम्भवतीत्याशयः। नन्वेवमपि ज्योतिष्टोमपदस्य ना- मंधयत्वं तहास्येन फलसम्बन्धे व्यापृतनापेक्षितावा. कोत्पत्ते: सोमन यजेतेत्यनेन फरणादुत्पत्तिशिष्टेन सोमेन गुणयिधित्वे वा तस्य प्राप्त फर्मणि गुणफलसभ्यन्धरूपानेकार्थविधाने घास्यभेदार AVI अथ ·- ४०२ म्यायसुधायाम । पत्तेज्योतिष्टोमपाश्यपेय फोत्पादफन्यात् उत्पत्तिशिन ज्योति पो पुतिमतामग्न्यादिव्याणां स्नोमेन ममुदायन ज्योतिष्टोमराब्दा- घयशक्त्यनुमागधगतेनापरोधानानिष्टोम गुणविधान न युक- मित्यन्यथाक्षिपति * नन्विति + फलपदानुगंधान फले गुणपि- धिप्रतीतज्योतिष्टेमाश्रितस्य गुणम्य फले विधान माध्यमोक्ताम- ति मत्या तायन्ममाधत्तं र काम्यत्यादिति एवं मागदुनिया दिद्रव्येण यागममिनियनंयेदिनि सन्दहनुमाप्यस्पोझिदगुणता यागम्येति च पूर्यपक्षभाप्यम्याविहित च धर्मणि तत्र गुणपिधान- मार्थमित्याशङ्काभाप्यस्य चानुपपनिममदात्मयकाम्यप्रासपण्या- दिफलानुपादकरयन च फलपदोपपत्तरपरितापादपधा ममाध से * भय नि यधपि गुणविशिष्टे विदितं फमत्पनिफेन गु- पेन नैराकाइया तद्विरदं पाक्यान्तरोपातं गुणान्तर प्रदीतु ए. मोति सथापि यजिना गुणरहितं स्वरुपमा निष्प्याफाहान्थाप नेन गुपान्तरं विहिनं मनात्पत्तिफाद्विशिष्यतात्यध्याहत्य यदि तथा शब्दकावपि शब्दाश्या योग्यम् । अपि या नामधेयं स्याद्यदुत्पत्चाचपूर्वमविधाय- कत्वात् ॥ २ ॥ पूर्वसूत्रे भ्रत्यार्थाढा गुणयिधित्यस्यानुक्तरयादशाब्दस्य च सान्दनिराकरणानन्वयात्तनिरासाथापि या शब्दासामा व्यारयो. पेक्षया सूचितं भाध्यकता त्यात्यधिकरणाधनयमामधे- याधिकरणसिद्धान्ताभिधानार्थस्थापि सूत्रस्यावृत्या ततश्चान्यधामिर- यार्थत्वासम्भधात्पारिशेप्याद् गुणविधिरिसध्याहारणतदधिकरण- पूर्वपक्षे ऽपि योजना शक्यति मत्वा तन्निरासार्थत्वेनापि पाशब्दो ध्याख्यातः । यथा सर्यमुद्भिचित्रादिनामधेयमपि क्रियाथै म्यादि- त्युनो नामधेयस्य विप्युद्देशान्तर्गतत्येन श्रुतिस्मृत्यर्थत्यायोगात्म. वृत्तिविशेषफरत्याभावेन च विध्युद्देशेऽनुपयोगादानर्थस्य स्थादि- त्याशङ्कामुपस्थितां निराकर्तुमपि वा नामधेय स्यादिति सूभावयव शेपं तु यौगिफानां फर्मसामानाधिकरणयानिर्दिष्टानां गुणविधिनाम धेयत्वविचारे सिद्धान्ताभिधानार्थमिति व्याख्येयम् । एतदेव व्या. स्थानमामिला यदानश्पल्परमार्थमिलि सितं सदा दियार त्यायधिकरणरोपभूतं विचारान्तरं कृतम् । आद्याधिकरणशेपत्वाचा स्य विचारस्य द्वारधिकरणयोरित्यविरुद्धं तस्मानामधेयमपि क्रि ·४०३ प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । यार्थमेव स्यादिति पूर्वसूत्रगततदर्थशब्दानुपनेणय शब्दार्थे याश- दागीकारेण चाधाधिकरणशेषतया व्याख्यानस्य स्पष्टत्वात् एत- दधिकरणशेपत्याभावाच्चाव्याख्यानमिति सर्व समजसं यदुत्पत्ता- पपूर्यमिति सूत्राययवमाधिकरणविषया ऽभिधानार्थतया तावत्स्वयं च्याचष्टे * यदुत्पत्तावितीति * प्रयमेत्यनंनोत्पत्तिशब्दस्य मामा- २८४३ नाधिकरण्यप्राग्भाववाचितया व्याख्यानाद्वयधिकरणानार्दवान- होत्रादिशब्देपु तत्प्राग्भावविशेषणानर्थक्यात अग्निहोत्रादिशब्दव्या- चर्चफत्वं सूचितम् । अर्थान्तरेत्यनेनापूर्वशब्दस्यार्थान्तरनिरूढचित्रा- दिशब्दव्यावर्तकत्वं सूचितम् । सामानाधिकरण्यात् प्रागर्थविशेषा ऽनिश्चयोक्त्या सामानाधिकरण्यस्य नामधेयत्वनिधायकत्वं सूचि- तमिति दर्शयितुम् * सामानाधिकरण्यादित्युक्तम् * भाष्यकृता नु यस्माच्छब्दार्थ यदित्यव्ययमाभिप्रेत्यापूर्वशब्दो नामधेयत्वहेतुप्रति- पादनार्थत्वेनैवमिति भाष्येण व्याख्यात. तदनुसन्धत्ते *अर्थ चेति * नामधेयन्यस्य सामानाधिकरण्येनैव यागविषयत्वनिश्चयात्तदनाथय- णे वा नामधेयत्वस्यैघायोगाद् द्रव्यनामत्ये च द्रव्यम्य विधेयत्वापत्ते- गुणविधिप्रतियोगिनो नामधेयशब्दस्य प्रधानकर्मनामधंयविषयत्वाय- गमात्कस्य नामधेयमिति सन्देहानुपपत्तरपूर्वनिष्पादकत्वस्य च नाम- धेयनिमित्तल्वाभावाद्धोमादिसाधारण्याच्चोपलक्षणात्यानुपपत्तेरन- भिमतमपि व्याख्यानान्तरं विभवार्थमाह * अथ वेति * अविधाय- पारवादिति सूधाययवं स्वव्याख्याने हेत्वभिधानार्थत्वेनायना- रणपूर्वकं व्याच, * कि कारणमिति * नामधेयत्ये प्रतिक्षाते गु- पविधित्वनिराकरणहेत्यभिधानेनाधाधिकरणसिद्ध नामधेयत्वानां सर्वेषां गुणविधिमात्रयङ्कानिराकरणार्थान्युत्तराधिकरणानीति सू- चितम्। कथं न युज्यतइत्यपेक्षायांफले तावद् गुणविधी पञ्चदोषानाह * फलमिति * यजिपरेणाख्यातेनोद्भिदा पशून्भावयेदिति पर- पदयोः सम्बन्धविधानम् उद्भिदा यजेत पशुकाम इति च व्यवधाने- नाम्नातयोः सम्बन्धकल्पना धातोषिध्यनुपयोगित्वेन प्रत्ययानुग्रह- मानार्थत्वात् पारायं काम्यत्वाच नित्यस्य सोमेन यजेनेत्युत्पत्ति- पास्यविशिष्टस्य सोमस्य वाधः फरारादियश यागसाधनत्वेनामसि- खेनाभक्षण याग इत्यर्थः ।ज्यानिष्टोममात्रे गुणविधी फालपदानर्थय सोमेन सह विकल्प इति द्वौ दोषी फलविशिष्ट तु ज्योतिष्टोमे गुण- विधी वाक्यभेदः सामान्यशिष्टस्य च सोमस्य विशेषशिटन सनि- प्रादिना वाध इति द्वी दोषी परपदार्थविधानात् प्रत्ययव्यापारस्य वि. प्रकर्पः धात्वर्थे च गुणविधानात् धातोः पाराय अभक्ष्येण च ·न्यायसुभायाम्। भाग इति दोपत्रयम् । द्वयोस्तुल्यमिति द्वेधा यागे गुणविधि विक हप्य पञ्चदोषानाह * तथेति * विशिष्टविधायपि विशिष्टस्यापदार्थ- त्वेन सर्वेषां नामधात्याख्यातानां तत्समर्पणार्थत्वात् पाराय विशे- परविधि च विना विशिष्टविध्ययोगादनेकपिविशक्तिकल्पना उनि- च्छब्दस्य च द्रव्यविशिष्टयागपरत्वान्मत्यर्थलक्षणाविधिसामध्यांश तृतीयान्तधात्वर्थावगतेस्तुल्यविभक्तित्वेनावगम्यमानस्यैकार्थवृत्तित्व- स्य त्यागो ऽभक्ष्ययागश्चेति पञ्चदोपानाह * तथेति * उपसंहर- ति* तस्मादिति* एतच नामधेयवसिद्धार्थ गुणविधित्वानिराकरण भाष्यकृतापि मत्वर्थलक्षणादोषोपन्यामन स्वत्वानास्माकमसम्ब द्धाभिधायितामापादयतीत्याह * तदिति * श्रुतिश्चेति भाष्येण सौत्रमुत्पत्यारयाद्यभावविकारगतप्राथम्यलक्षणगुणयोगेन श्रुति त्तिपरं व्याख्याय तद्वयतिरेकप्रतिपादनार्थत्वेन गुणविधी मत्वर्थल- क्षणोपन्यासानामधेयन्वोपपादनार्थेनोत्पत्तिशब्दनवार्थाद् गुणविधी मत्वर्थलक्षणोक्तेति सूचितमिति न भाप्यस्याप्युत्सूत्रभिधानोपाल- म्भः विधानायोद्भिदादिश्रुतिः खनित्रादीन् वक्ष्यति यजिसामाना- धिकरण्याथै च तद्वतो यागान् लक्षयेदिति युगपत् श्रुतिलक्षणा- पत्तिरित्यर्थः। एवं त्वाख्यातद्वयान्वयार्थ चकाराध्याहारापत्तेःश- अन्तं पाठान्तरमुकं यागेनेत्यादि भाष्यस्य श्रुतिश्चेत्यादिनासह पौन- रुक्त्यमाशय विवेकमाह * प्रातिपदिकोत * समुण्यवाचिच- ब्दाभावात् युक्त्यन्तरत्वं न युक्तमित्याशङ्कय किं च शब्दाध्याहारेण यागेन कुर्यादिति च्याचष्टे * किं चेति * ननु यागानुचादेगात्र गुणविधानस्य पूर्वपक्षत्वाद् गुणविधौ च तस्य साध्यत्वेनानुवादान करणतेत्यारादय *अनुचादे चे त्युक्तम् * अनुवादो ग्यपूर्वसाधनांशे गुणं विधातुं यद्यागेन कुर्यादित्येवमेव स्यादित्याशयः। नन्विति- भाष्येणोद्भिच्छब्दस्यावयव्युत्पत्त्योदलविदारणसमर्थद्रव्यवाचित्वपन सिद्धेस्तत्यागेनाप्रसिद्धकर्मवाचित्वकल्पना निष्प्रमाणिका तृतीया निर्देशस्य मीह्यादिषु कर्मयाचित्यामावे ऽपि दर्शनेनासाधकत्वा- दित्याशड्डयोच्यतइत्यनेन कोकिलः पिक इत्यादी लोके प्रसिद्धसा- मानाधिकरण्येनाप्रसिद्धार्थनिर्णयदर्शनाद्ब्रीह्यादिवच्च बाधकब- लाद्विपरीतप्रसिद्ध्यभावातूतृतीयानिर्देशोऽध्यत्र प्रामाणमेवेत्यभिप्रा- येण परिहारमुक्रवा कथ तृतीयानिर्देशाकर्मवाचितावगम्यतइति २८५ पृष्ट धारणायन। हात्युत्तर दत्त तदाक्षिपीत्त *दिति * इह गु- यामरुणिमानममूर्त मन्तं प्रियायाः करणमिति शब्द आह यत्क- रणाभिधायिन्या तृतीयया विभक्त्या सयुज्य निर्दिशत्यरुणयेत्या- ·૨૩૧ प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। दिभाष्यान्तरविरुद्ध प्रातिपदिकस्य फरणवाचित्वाभिधानमित्य- र्थः । फरणशक्त्यधिष्ठानलक्षणार्थों ऽयं करणशब्द इति परिह- रति * नैप इति * करणशब्दार्थविषयो वायं फरणशब्द इ. ति परिहारान्तरमाह * अथ चेति * फरणशब्दबदुद्भित्मा- तिपदिकस्य फरणशक्तिविशिष्टद्रव्यानभिधायित्वाद्यादृशताहशश- ब्दो द्रव्यरूपत्वमात्राभिप्रायो व्याख्येयो फरणशब्दो याहरारूपमर्थ प्र- वीति तादृशस्य द्रव्यरूपस्य प्रातिपदिकं याचकमित्यर्थः । ननु फरण- शब्दे ऽपि करोतिना क्रियाभिधानात् ल्युटा च करणशक्त्यभिधानात् न द्रव्यवाचितास्तीत्याशङ्कयाह * कृदन्तेनेति * द्रव्योपसर्जनत्वे- न करणयक्तिल्युटोच्यते न तृतीयावन्निष्कृष्येत्यर्थः । एतदेवोपपाद- यति * तथा चेति * कथं कारफान्तरयोगमाग्रेणाप्राधान्यं कर- णशक्तरित्यपेक्षायामाई * अन्यथा हीति * कारकप्राधान्येन त- दुपसर्जनत्वात् द्रव्यस्यै केन कारकेण वशीफाराद्यथा घटमानयेति फर्मकारकेण घशीकृतस्य घटस्य घटेनेत्यादिपदान्तरोपात्तेनापि द्रव्य- स्य कारकान्तरेण योगो न भवति तथा ल्युत्प्रत्ययोपात्तं करणकार. फं प्रत्युपसर्जनस्य करणशब्दवाच्यस्यापि द्रव्यस्य कारकान्तरयोगो न स्यादित्यर्थः । ननु द्रव्योपसर्जनत्वात् फारकान्तरयोगासम्भये ऽपि ल्युट्प्रत्ययोक्तस्य करणफारफस्यैव कारकान्तग्योगो भविष्य- तीत्याशङ्कयाह * शक्तस्त्विति * कारकं हि शक्तिस्तस्याश्च प्रति- कार्य व्यवस्थिताया पव कल्पितत्वात् न व्यवस्थासिद्धये शक्त्यन्तर- कल्पना युक्तत्यारायः। पतमेव परिहारमुपसंहरति * तस्मादिति * शक्तिरुपसर्जनमस्येति विग्रहः । एतदेच भायं व्याचप्टे * तेनेति* तृतीयानिर्देशाभावात्कथं यागस्य करणतेत्याशङ्कय भावार्थाधिकर- णवक्ष्यमाणतोक्ता नेतद्युक्तमित्याराट्राभाय तात्पर्यतो व्याचष्टे * * फरणभूतयागैकवाक्यत्वविशिष्टतृतीयान्तत्यस्य हेतोर्यागवाचित्वे साध्ये नैकान्तिकत्यप्रदर्शनार्थत्येन व्रीहिसोम- घदिति दृष्टान्तं व्याचष्टे * यथैवोति * कर्तृव्यापारव्या- प्याधीनत्याकरणत्वस्य तदाक्षिप्तकर्तृव्यापारव्याप्यत्वापानीप्सित- कर्मत्वापेक्षया ग्रीधादिशब्दानां यजिना सह चैय्यधिकरण्ये भिन्नार्थत्वे ऽपि यथा फरणभूनयागैकवाक्यत्वविशिष्टं तृती- यान्तत्वमविरुद्धमेवमनापीत्यर्थः । हठशब्दं व्याचष्टे * हठ इति * नगिच्छब्दस्य यागयाचित्यं लौकिकाप्रसिद्धमपि अन नैव वायन विधास्यतइत्याशङ्कानिरासार्थमपि चेति भाष्यं स्पष्टत्यान्न व्याख्यात नोनिच्छब्दस्याप्रसिद्धमेय यागनामधेयत्वं फरणभूतयागेकवाक्यत्व- ननु चेति ·न्यायमुधायाम्। विशिष्टतृतीयान्तत्वेनाशाने ज्ञाप्यते किं तु द्रव्ये यागे यावयवव्युत्प- तितुल्यत्वात्सन्देहे सति सामानाधिकरण्येन लोकनिर्णयोपायेन नि- रणीयतइति परिहाराभिधानार्थ न नामधेयं विधायिष्यतइति भाग्यम. र्थतो व्याचष्टे * तदुच्यतइति * उद्रिच्छब्दस्यायवव्युत्पत्त्यप- ालोचने द्रव्याचित्वस्याप्यज्ञानात पर्यालोचने वा मन्देहादुभयो- पादाने ऽपि कादिपदमर्थविरोपवाचित्वेनाशातं सन्दिग्ध चाक्षादिपर्द कोकिल पिको ऽधिदेवनो ऽक्ष इत्यर्थविशेषवाचित्वेन प्रसिद्धरपृथ- श्रुतिसामानाधिकरण्यनिर्दिष्टं सदर्थविशेपवाचित्वेन निर्णीयमाने लोक दृष्टमित्युद्भिदादिपदमपि तथा निर्णीयते। यत्त्वविशेषवाचि- त्वेन निरूढ नियतं तत्प्रसिद्धिपदसामानाधिकरण्येऽपि स्वार्थानाप- नीयतहत्यर्थ । अनेन धानिरूढत्वविशेषणाद्धेतोरपि व्यभिचार परि- हृत । श्लोकं व्याचऐ * ब्रीह्यादयो हीति * ननूदिच्छब्दस्य स्मृत्य- नुसारेणोद्घ विदारणसमर्थद्रव्यवाचित्वावधारणात् प्रकाशनार्थ- त्येतु स्मृत्यभावादतुल्यत्वेन सन्देहाभावात् कथै मामानाधिकरण्या- निर्णय इत्याशङ्कयाह * प्रधान चेति * किमुद्भिप्रातिपदिकस्या- घयवार्थानुसारात द्रव्यवाचितास्तु तृतीयानुसाराद्वा यागवाचिते- ति सन्देहे ऽवयवार्थस्य गुणत्वात् तद्बाधेन प्रधानभूततृती- यार्थीनुसाराद्यागवाधितव न्याय्येत्याशय * अपि चेति * भाष्यो- तथास्यभेदाशहानिरासार्थमध्ये तदेव भाष्यम् उद्भित्सझकेन यागेन पशुम्भावयेदित्येव नामधेयस्यापि यज्यर्थविशेषणत्वेन विधेयत्वात् अयुक्तमाशय धूम एवाग्नेर्दिवा ददृशे माचिरितिबद्यथा गुणविधी बहुविधान नैव नामधेयपक्षे ऽस्तीत्यौपचारिकार्थत्वेन व्याचष्टे *किं चेति * शङ्कान्तरनिरासाथै भाच्यावृत्तिसूचनार्थ किंचशब्द यश्च नामधेयपक्षे वाक्यभेद. शङ्कित सो ऽप्ययुक्त प्रत्युत तस्मिन्नेव पक्षे विधिलाघवेन गुणविधिपक्षवद् गौरवलक्षणवाक्यभेदाभावान्नामधे- यविशिष्टयागभावनारूपैकार्थविधेश्चावृत्तिलक्षणवास्यभेदस्यानाश- इयत्वादित्यर्थ । ननु यथा नामधेयपक्षे प्रातिपदिकस्य यज्यर्थविशे- पकन्धेन विधिसम्बन्धे सत्याख्यातावगतयो मख्याकारकयोर्विभ- त्यानुवादोपपत्ताधव तथा गुणविधिपक्षे ऽपि यागोद्देशेन विहि- तस्य द्रव्यस्य योग्यतया करणत्वावगमात् प्राथम्यन चैकन्धावगतेर- नुवादो भविष्यतीत्याराड्याह * त्वत्पक्षे हीति * कारकान्यय वि- ना प्रातिपदिकार्थस्य क्रियान्ययासम्भवन निधयत्यायोग्यत्वात् भुनायाश्च सरयाया कारकाङ्गत्वाभावात तत्रैकत्वमयज्ञानभूतमि- त्यनन न्यायनाविवक्षापत्ते. प्रातिपदिकार्यकत्वविशिष्ट करणत्वमेव ·प्रथमाध्यायस्य चतुर्यः पादः। गुणपक्षे विधेयं स्यादित्याशयः । ननूद्गिच्छन्दस्य भाज्यकारोक्त प्र- काशन स्मृत्यभावात् फर्मणश्चाप्रकाशकत्वात् अवयवद्वारेणापि क- मंण्यप्रसिद्धर्नामधेयत्वायोगात् अगत्या गौरवाश्रयणमदापमित्याश- याह * तस्मादिति में उक्तेन यजिसामानाधिकरण्यप्रधानानुरो- धत्तिविधिलाघवलक्षणेन हेतुत्रयेण कर्मनामधेयत्वावधारणे प्रवृत्ति- निमित्तं विना तदनिर्वाहाद्यथासम्भवे कस्मिंश्चिनिमित्तं नामधेयत्व- निर्याहायान्विष्यमाणे भूचिदारणस्य भूनिसातनिध्यादिप्रकाशनहे. तुत्वाद्विदारणवाचिनो भिदेर्लक्षणया नरकार्ये प्रकाराने प्रवृत्युपपत्ते- रशाते च वस्तुनि केन चित्प्रकाशिते ऽनेनेदमुद्भदितमिति प्रयोगद. र्शनादुत्पादकस्य च कर्मण. प्रकाशनहेतूत्पत्तिकारणत्वेनोपचारात्म- फाराकत्वव्यपदेशोपपत्तैर्युक्ता पशुप्रकाशनस्योद्भिच्छब्दप्रवृत्तिनिमि- ततेत्याशय. । या भाग्यकृतावयवद्वारेण कर्मण्यपि प्रसिद्धिरक्ता सा तस्मादनन्तरोक्ताद्धेतुत्रयान्नामधेयत्वावधारणे सति तदन्यथा- नुपपत्तिलभ्यत्यादप्युपपन्नति योज्यम् । न च मुराणां चे बलम्त मसाप्रावृतो स्माभिधानमासीत्तस्मिन् गव्य वस्त्वन्तरासीत तं देवा नाशक्नुवन् भेत्तुं ते ततो वृहस्पतिमनुवन्निमान्न उत्सृजति स उद्भि- देव पलं व्यच्यावयत्तं पलभिदाभिनदित्यन्याय्यानाधगतगोयुक्तवि- लविवरापरपर्यायवलच्यावनद्वारस्य तद्विदारणद्वारस्य या पशुप्रका- शनस्य निष्प्रमाणकत्वात् मुख्यवृत्योद्भिद्वलभिच्छब्दप्रवृत्तिनिर्मि- तत्यानुपपत्तेः पशुकामपदायगतपक्ष्याख्यफलोत्पादनं लक्षणयाद्भि- वलभिच्छन्दप्रवृत्तिनिमित्तं पाच्य तस्य च ज्योतिष्टोमादावपि तु- ल्यत्वेनातिप्रसङ्गापत्तेनोद्भिद्बलभिच्छब्दप्रवृनिनिमित्तत्वं सम्भव- तीत्याशर्ते * ज्योतिष्टोमादेरिति * समुदायशक्त्यैव यागवि. शपचाचित्वात् नातिप्रसङ्ग इति परिहरति * नेति * सामाना- धिकरण्यनयायधारितेतद्वाक्यविहितयागारयविषयविशेषस्योद्भि- च्छब्दस्य गयादिशब्दययुत्पत्तिनिमित्तमात्रत्वेनावयधान्वारयाना- दित्यर्थः । सम्बन्धस्याशास्त्र हेतुत्वाद्वैदिकसामानाधिकरण्यरूपप्र- योगमात्रेण समुदायक्तिकल्पनानुपपत्तेन व्युत्पत्तिनिमित्तमात्रता फलोद्भदनस्य युक्त्यपरितोपात्परिहारान्तरमाह * अथ पति * यथा पट्टजशब्दस्य विशिष्टविपयप्रयोगान्यथानुपपत्त्या पद्मत्वैकार्थ- ममयेतपटूजननविशेषनिमित्तत्यायधारणात् व्यवस्था तोनिच्छ- ब्दस्याप्येतद्यागरातोद्भदनविरोपनिमित्तत्त्वावधारणाद्वयवस्थेत्यर्थः । गोशब्दस्य जातिनिमित्तस्यापि व्याकरणे अयवान्याख्यानात दृष्टा- न्तत्येनोपादानम्। ननु ययन भाष्ये फर्मण्यम्युद्भिच्छब्दस्य प्रसिद्धिः ·ક न्यायसुधायाम्। सामानाधिकरण्याधीननिर्णयोपपादनार्थ विवक्षिता ततो न नामधे. य विधायिभ्यतइति किमयमुक्तमित्याराड्याह * अविधायकत्या. दिति * नेतद्युक्तमित्यादिभाष्योक्तामप्रसिद्धकल्पनाशहामनेन सूः घावयवन निरस्ता दर्शयितुमेघ मुक्तमित्याशयः ! यदि तु तदुच्या तइत्यादिना स्वयमारावापरिहारमुफ्त्या इदानीमेवैतद्भाध्यमेतत्सूत्रा- घयपव्याख्यानार्थत्वेन व्याख्यायते ततः स्वयमुदाटितशङ्कापरिहारा- नभिधानात भाष्यकृत. शून्यहृदयतापयेतात पय टुर्पिफायामेतद्भा- ज्यव्याख्याना) क्रियायोगेन प्राप्तत्यादिति द्वयोरपि परिहारावित्यः कम् । पाक्यभेदशहापरिहारे मुख्यवृत्त्यैतद्भाप्य योजयितुमाह* च. शेति *. यदि हि यागेन पशून्भावयेत्तस्य च यागस्योद्भिरसभाप- साध्यसाधनसम्बन्धसम्झासशिसम्बन्धरूपी द्वापर्थी विपरित ततो वाक्यभेदः स्यात् सञ्ज्ञासज्ञिसम्पन्धस्य बननुगस्य स्मृत्य- मानाधिकरण्यावयवप्रसिद्धियामेन च सिद्धरविधेयत्या काशनार्थ- भेदापत्तिरित्यर्थः । नन्यविधेयत्व नामधेयस्य विध्युदे करण्या- न स्यादित्याशङ्कयाह * नन्विति * नामधेयस्वरूपाविपदिकम्या- द्भित्सशकेन यागेन पशून भावयदिति तदर्थविधाना गवाचिते- भीयोपपत्तिरित्याशय । ननु घिहितविधानासम्भवेनैतद्विधिोभूततृती- यागस्य विध्यन्तरयागेभ्यो भेदावगमाखातुत एवानुष्ठेयत्व भाष्यो- २८७। गविरोपसिद्धरनर्थको नामधेयार्थविधिरित्याराङ्कयाह *तदान यागेन स्वादिति * अप्रवृत्तप्रवर्तनात्मकविधिविषयत्वान्यथानुपपाययात् लोचनया धातोर्यागविशेषपरत्वावगमे ऽपि को ऽसौ यागावी इति निर्धारणस्य स्वरूपोक्तिमन्तरेणाशक्त्यत्वाद् द्रव्यदेवतस्य चेकि श्रवणात नामयेयार्थविधानधानव निर्धारितविशेषसिद्धिरित्याशी नन्विह सामानाधिकरण्येत विशेषणविशेष्यमावस्यएवात्तस्य भिन्नप्रवृत्तिनिमित्त कार्यवृत्तित्वलक्षणस्य संज्ञासझिनोरसम्भवात्तु ल्यविभक्तिकनिर्देशमात्रस्य सामानाधिकरण्यस्य तु गौरश्व इतिवत्- विशेषणविशेष्यभावानापादकत्वात्कथ सशया संशिविशेषसिद्धिरि- त्याशङ्याह *इह हीति* सामानाधिकरण्याभावे पाह विशेषण- विशेष्यभावान भेदो नान्यथात्व किं तु विशेषणविशेष्यभाव एवेति भावे लकार. कथमित्यपेक्षायामात्मरूपेत्युक्तम् । अर्थद्वारे विशेषण- विशेष्यभावे भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तैकार्थवृत्तित्वलक्षणसामानाधिकर- एयापेक्षा संज्ञायास्तु स्वरूपेणैव सज्ञान्तरविशेषारस्वविषयव्यावत- करचाव रूपसामानाधिकरण्यापेक्षेत्याशय । ननु संशयात्मविशि- घ्यागाभिधाने विशेषणत्वादात्माप्यभिधीयतेत्याराडते * नन्विति * ·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । प्रमाणान्तरावगतस्यापि काफनिलयानादिषद्वयावतंफत्योपपत्ते - त्माभिधानापत्तिरिति परिहरति * प्रत्यक्षेति * कथं तर्हि जाति- विशिष्टव्यक्त्यभिधाने जात्यभिधानापत्तिरित्याराङ्मयाह * सर्वति * थाले दि व्यवहारे जाते. प्रत्यक्षेणाग्नदणात् अभिधानापत्तिरिति भायः । ननु संशाया विशेषणत्ये स्वानुरक्तवुद्धिजनकत्वलक्षणत्वा- तस्य स्वरूपस्य संशिन्यारोपापत्तिरित्याशयाह * म चेति * यचंशविशेषा गोत्यादयो ऽर्थे यस्तुनि न विद्यन्ते ततो गधाविशद- यैव स्वानुरूपघुद्धिजनकत्वेनार्थे ऽध्यासः स्यात्तेपां तु विद्यमानाना- रक्षा गवादिशब्दरुद्धरणमानं निष्कर्षमा क्रियते इत्यनन्तधर्मके शनायेफधर्मावधारणे शब्दोऽभ्युपायमानं स्यान्नात्माध्यारोपफार- फाराका प्रत्यक्षमूने ऽभिहितमित्यर्थः । स्वानुरुपयुद्धिजननं विना त्ततेत्याशयाँशविशेषोद्धरणमित्याशय तदनुधेनेत्युक्तम् । पतच्छ- सा तस्मादायमित्यवधारिते यस्तेन शब्देनानुवन्धः स्ववाच्यस्य श- नुपपचिच्यभ्यो व्यवच्छेदस्तेनेत्यर्थः । एवं तायद्यप्राप्यनन्यपर- मसामय श्रवणान्यथानुपपत्या विध्यन्तरविहितेश्यो यागेभ्यः स्व- नारास भेदसिद्धिस्तत्रापि निर्धारितरूपविशेषप्रतीतिर्नामधेया- देच याकम् । उद्भिदादिवाक्ये तु विधिपुनःश्रवणस्य फलाद्यर्थत्य- लविषयमाभेदकत्यादनुपादेयसम्बन्धसहकृता सनिधिलक्षणेन च शनरन्तरेण दूरस्थेभ्यो भेदायगमे ऽपि प्रकृताद्वयवधायकामायन तत्यानुराजज्योतिष्टोमानामधेयं विना भेदासिद्धर्नामधेयाऽर्थो ऽघ- वधिय इत्याह * नाम्नैवेति * भेदं चिना प्रकृतिविकारभावा- ल्यतद्विशेषणानर्थक्यापत्तेश्च प्रकृती न्योतिष्टोमे इति भाज्यगतप्रक- तीसदघदयमपि प्रक्रियतइति व्युत्पत्त्या प्रकृतवचनः । यद्वा देव- ईशपूर्वकद्रव्यत्यागरूपत्वं निमित्तीकृत्य यजिप्रवृत्तेः पशूझेदनदे- तुत्वं च निमित्तीकृत्योगिच्छब्दप्रवृत्तर्भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तैकार्थवृत्तित्व- लक्षणसामानाधिकरप्यनिवन्धनैव विशेषणविशेष्यतासम्भवतीत्या. ह* अथ वेति* ययामणैकहायन्यादी सामानाधिकरणयनिवन्धना- विशेषणविशेष्यता तद्वदेवाधापीत्यर्थः एतद्य यजेत पशुकाम इत्ये- तावतासिद्धत्वात्पशुभेदनहेतुना यागेन पान् भावयदिति नामधे: यार्थविध्यानर्थक्यापत्तेः प्रौढिमात्रेणोक्तम् । एवमाकृतेरविधेयत्या- दिति पूर्वपक्षवार्तिफोक्तं नामधेयानर्थक्यं परिदृत्य यदा च लो- किकेनापि प्रकारेणत्यननोक्तम् । नामधेयार्थविधी यज्यानर्थक्यं प. १.पु. पा.। २न्य मिति २ . पा.।

·४१० न्यायसुधायाम्। . रिहरति * न चेप्ति * अवयवव्युत्पत्तिपालोचनयोनिच्छब्दस्या- न्योत्पादानुकूलस्वभावविध्यन्तरविहितकर्मव्यावृत्त कर्मविशेषनाम- त्वावगमे ऽपि यागरूपता कर्मणो यज्यधीनेति दर्शयितुं यागशब्दः । नचैवं सतीतरेतराधयत्वं शनीयं परस्परसन्निधानलभ्यत्वेना- न्योन्यनियमम्यै कैकाधीनत्वानभ्युपगमादित्याह * परस्परेति * मनु विधानायोग्यत्वेनैव सामान्यव्यावृत्तिसिद्धेन तदर्थ नामधेयस- निधानापेक्षा इत्याशङ्ग्य प्रकृतस्यैव फलाद्यर्थ पुनःशुत्युपपत्तेर्न त- द्वयावृत्तिर्नाम्ना विना सिध्यतीति दायितुं प्रकृती वेत्युक्तम् एतदेयो- पसहरति * तस्मादिति * ननूभयविधाने याश्यभेदापत्ते मधे- यस्वानुवादताङ्गीकार्येत्याशङ्मयाह * विशिष्टेति * चाक्यभेदं विना- प्युभयविध्युपपत्तेर्न तद्भयेनानुवादताभ्युपगन्तव्येत्यर्थः।नामधेयार्थ- स्य विधेयत्वे नामधेयत्वस्य गुणविधिप्रतियोगित्थे ऽपि विधित्वमा- अप्रतियोगित्वाभावात् तद्भयेन परेषां विध्यादिप्रयातिरेकवर्णनमयु- कमेवेत्याह * एवमिति * यत्त्वित्यादिमायणोद्भिदादिशब्दो नाम- धेयत्वे सत्यप्रवृत्तिविशेषफरत्वादनर्यक: स्यादिति पूर्वपक्षोतं ना- मधेयानर्थक्यमनुभाष्य गुणफलोपन्धेनार्थवत्यमुक्त तस्योपलक्ष. णार्थत्य दर्शयितुमाह * अशेषति * सशाया. कर्मभेतृत्व द्वितीये द्वदिप्यते । यच्चेष्टी यागपट्कस्य फलवत्वं वदिष्यते ॥ सोमयागस्य च ज्योतिष्टोमे ऽध्याये चतुर्थके। यश्चाग्निहोत्रधर्माणां प्रवेश. कौण्डपायिने । सप्तमे वक्ष्यते सर्व तन्नाम्ना फलामध्यते। घाक्यान्तरोत्पादिते च कर्मण्यन विशेयते ॥ फल वा यन तत्रास्मान कर्मविशेषधा। द्रव्यदेवतशून्यायां यागोत्पत्तौ च नामतः ॥ विना निर्धारणाभावाद्विशेषस्याविधेयता। धर्मप्रमोपयोगित्यमप्यस्येत्य च सिध्यति । यागेनानेन यक्ष्ये ह तेन याजय मामिति । नाम्ना विनवमादिश्च व्यवहारो न सिध्यति । मीमासाविधिवाक्यार्थज्ञानानुष्ठानलक्षणे । त्रिविधे व्यवहारे ऽस्मिन्सस्मिन्नामकारणम ॥ ननु विधायकवाक्यनिर्देशनाप्यविवरणादिषु यागविशेषा- ख्यानसिद्धः कथं नाम्नामशेषच्यवहारागतेत्याशदयाह * न होति * विधिवाक्य पठित्वानेन विहितो यो याग इत्याख्याने गौरवापत्तेना- ·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। मधेयादन्यो लघुराख्यानोपायो नास्तीत्यध्याहारेण योज्यम । मा- २८८।। प्याभिप्रेतमर्थमुक्त्या स्वरूपतो व्याचष्टे * दर्शपूर्णमासाविति * तस्मादिन्युपसंहारमाध्यं व्याचष्टे * तस्मादिति * एवं जातीयक- शब्देन सौत्रोत्पत्तिशब्दसूचितं सामानाधिकरण्यनिर्दित्वम् अपू. पशब्दसूचितं च यौगिकत्वं विवक्षितम् ॥ १ ॥ ॥ चित्रादिशब्दानां यागनामताधिकरणम् ॥ २॥ यस्मिन् गुणोपदेशः प्रधानतोऽभिसम्बन्धः ॥३॥ इत्युदाहरणमितीतिकरणेन भाष्यकृता गुणविधौ प्रसजद्वा- फ्यभेदानां चाफ्यानामुदाहरणत्वं यस्मिन् गुणविधी प्रसजद्वाक्यभे- दानां चाक्यानामुदाहरणत्वं यस्मिन् गुणोपदेश इति सूत्रावयवसू- चितं दर्शितं तदिहापि फर्मसामानाधिकरण्येनैव गुणविधित्वनिरा- ससिद्धः । कारणान्तरोपन्यासामर्थक्यात् अयुक्तमाशङ्मय सामा- माधिकरययहेतुफनिर्णयाविषयत्वं दर्शयितुमाह * इदानीमिति * भयौगिकशब्दव्याख्यानार्थ लोकरूढेग्वित्युक्तं कस्मिन्नर्थे लोके रूढा इत्यपेक्षायां जातीत्युक्तम् । आज्यशब्दो घृतजाती रूढः पृष्ठशब्दः शरीरावयवजातौ चित्राराब्दो गुणे पवमानशब्दो ऽपि पचनक्रियायो- गनिमित्तत्वात्सर्वत्र यौगिकद्रव्यमेवाभिधीयतइति न्यायात्पावनकि- याफर्तरि रूढः । अनेन च यदुत्पत्तावपूर्वमिति सूत्रावयवनिर्दि- टस्य मामानाधिकरण्यनिर्देशानिरूढत्यविशेषणद्वययुक्तस्य पूर्वाधि- फरणविषयस्यात्रानिरूढत्वविरोषणामानाभावात् पूर्वाधिकरणप्र. त्युदाहरणरूपेण पूर्वस्मिन्प्रत्ययस्थानादनन्तरसद्गतिरप्युक्ता भवति पतयन चैते फर्मणि प्रसिद्धा न च यौगिका इत्यत्र भाष्ये स्पष्टीय- प्यते । मनु निरूढार्थत्येनाक्षातमन्दिग्धत्वाभावात्सामानाधिकर- ण्यानिर्णयत्ये ऽपि प्रधानभूनकरणत्वानुरोधात्कर्मवाचित्यानुमान भ- विष्यतीत्याशङ्याह * न हीति * प्रसिद्धिद्वयस्यापि कल्प्यत्वे प्र- धानाश्रितयेतरा वाध्यते न तु फ्लप्तायाः प्रधानाधितयापि फ- ल्यया बाधो युक्त इत्याशयः । आज्यााहरणान्याक्षिपति * न. विति * ननु चित्रावास्यवदनुत्पत्तिवाक्योदाहरणे ऽपि न दोष इत्याशझ्याह * तथा हीति * उत्पत्तिशब्देनेह कर्मनिर्देशो विय- क्षितः । तदभावे घ निर्विपययोगुंणनामधेययोरवधारणासम्भवा- न व्यवहारगत्यं स्यादिति भावः । अतः सैयोदाहरणाय क्षमा यु. तेत्यर्थः । नातिप्रयत्निनां समाधानमाह * सा स्विति * उदाह- स्तव्याप्युपपत्तियत्रोदाहृतातत्सूत्रता गुणवाक्यस्योदाहरणायाधि- ·न्यायसुधायाम्। तत्वादित्यर्थः । सूत्रकारम्यापि पर्यनुयोगसाम्येनैतत्समाधानं दूष- यति * अथेति * तेपामेव परिहारमाह * यति * उत्पत्ति घाक्योदाहरणे फलविरोषस्योक्तत्वादेतत्परिहारापरितोपेण परिहा- रान्तरमाह * पूर्वपक्षेति * उत्पत्तिवाक्ये पक्षद्वयोपपादकहेतुस- द्भावे तत्रैव पूर्वोत्तरपक्षी विवाय पक्षद्वयवलायलनिर्णयार्थ वाक्या- न्तरगतेनापि वाक्यभेदेन पूर्वपक्षनिराकरणोपपत्तेरत्राप्यपारितोपा- रस्वमतेनान्यथा परिहरति * अप वेति * नामधेयत्वे तावदन्यतः सिद्धापेक्षामुपपादयति * घृतेति * निरुदार्थत्यात्सामानाधिकर- पयममानिर्णायकमित्याशय. । किं च न नामधेयं विधायियतर- त्यनेन न्यायेन नामधेयार्थविधाने ऽपि मम्झासमिसम्बन्ध- स्थानुवाचत्वात् अन्यतः सिद्धिरपेक्षणीयेत्याह * यान्याज्यानी- ति * ननूद्दिादिवदुत्पत्तिवाक्यगतकर्मसामानाधिकरण्येनैव फ. मसंज्ञात्वसिद्धनान्यत' सिद्ध्यपेक्षेत्याशा * सहापीत्युक्तम * समानाधिकरणकर्मनिर्देशस्योत्पतिशब्देन विवक्षितत्वात्सत्यपि सा- मानाधिकरण्ये प्रवृत्तिनिमित्तं विना कर्मनामत्यानिहा- त् पशुकामादिवच्चेहोत्पत्तिवाक्ये प्रवृत्तिनिमित्तघोतकशब्दा. भावादन्यतः सिद्धरपेक्षेत्यर्थः सहैव दशभिः पुत्रैर्भारं यति गईभीतिवत्सहयोगेन्या तृतीयया सप्तम्यर्थलाभः । ननु सा- मानाधिकरण्येनावधारिते नामधेयत्वे कथमनेनाभिधीयतइति प्रवृ- तिनिमित्तापेक्षायां तद्वलेन कम्य चित्कल्पयितुं शक्यत्वात्तदर्थं च घाक्यान्तरोदाहरणे ऽर्थयादस्योदाहार्यत्वापत्तरपरितोपात्स्वमतेन रू- ढिपरित्यागायान्यतः सिद्धयपेक्षामाह * उत्पत्तीति * उत्पत्तिवा- क्ये सामानाधिकरण्यात्स्तुतिनामधेयतया स्थितमवगतमाज्यादिपदं थाधकरूढित्यागेन स्तुतिनामत्यनिर्वाहायान्यतः सिद्ध्यपेक्षमित्यर्थः । यद्वोत्पत्तिवाक्यस्थस्य आज्यादिपदस्याविचार्यत्व पूर्वमुक्तम् । इदानी- मुत्पत्तिवाययस्थमेवाज्यादिपदं विचारयितुमुपायत्वेन गुणवाश्य- स्थमेवाज्यादिपदं विचारयितुमुपायत्वेन गुणवाक्यस्याज्यादिपदवि- चार्यतोच्यताति विवेक । गुणविधित्वे ऽन्यतः सिद्भयपेक्षामुपपाद- यति * गुणेति * आज्यशब्दन तत्प्रकाशकान्मन्त्रालायित्वा तेषां स्तोत्रसम्बन्धकारिवाश्यमाज्यप्रकाशकर्मन्त्रै स्तोतव्यमित्येवंविधमपे- क्षणीयमित्यर्थः । नन्याज्यैः स्तुषतरत्यवेवाज्यशब्दलक्षितानां मन्या- पां स्तुतिकरणत्वेन विभ्युपपत्तेन वाक्यन्तरापेक्षेत्याशयाह * इहे- ति * ननु वाक्यान्तरमाप्तलोत्रमन्त्रसम्बन्धानुवादे ऽपि मत्वर्थ- २८९ लक्षणा तुल्येत्याशङ्कयाह * अनुवादरवे स्विति * प्रमाणान्तरानु- ·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ४१३ सारित्वादनुवादे प्रसज्यमानापि लक्षणा न दोष इत्यर्थः । मन्य- वाचकत्ये ऽपि घृतस्य सन्निधानमात्रेण स्मारकतया स्तुत्यु- पयोगित्याद्रथयोपेण माहेन्द्रस्तोत्रमुपाकरोतीतियत्करणत्वोप- पत्ते ज्यशब्दन मन्त्रलक्षणापत्तिरित्याशङ्कयाह * तेनेति * येन फरणेन विधी मत्यर्थलक्षणादोपो नानुवादे तेन फारणेन स्तोत्राणामाज्यलक्षितमन्त्रवत्तायदाज्यवत्ताप्यन्यत एवं लम्धव्येत्यर्थः । पक्षद्वये प्यन्यसापेक्षन्यमुपसंहरति * तदिति * तस्मादित्यर्थे तदित्यव्ययम् । आज्यादिशब्दार्थानिर्णयं तद्युत्पत्तिवा- पयस्य कीदृशोऽर्थ इत्यपेक्षायामाह *ततश्चेति * गुणवाक्योदाहर- णकारणमुपसंहरति * इतीति * उत्पत्तियाफ्यस्थस्यैवाज्यादिशब्द- स्यान्यतो ऽर्थनिर्णयाथें गुणवाक्योदाहरणमित्यर्थः । पधमानशब्दो- दाहरणं पूर्वन्यायसिद्धत्वेनाक्षिपति * पवमानशब्दस्त्विति * यौ- गिकत्वे ऽपि पचनक्रियाकर्तरि निरुदत्वात् स्तोत्रस्य च पवमान- क्रियाफर्तृत्वासम्भवान्न पूर्वन्यायेन सिद्धिरिति परिहरति * भ. परे स्थिति * ननु पयमानशब्दयाच्यसोमप्रकाशकमन्यसाध्यत्वात् स्तोने ऽपि पवमानशब्दप्रसिछेः सन्देहे सत्यस्त्येव पूर्वन्यायविषय- तेत्याशयाह * सोमो हीति * तनावयवप्रसिद्ध्यमावाल्लक्षितल- या स्पात् सा चमत्यर्थलक्षणातो दुर्घलेति सामानाधिकरययेन नाम- धेयत्यासिद्धेर्न पूर्वन्यायसिद्धान्त इत्यर्थः। नन्वेव सति मत्यर्थलक्ष- णामसनेनाव गुणविधित्वनिरासासिद्धः। फेन हेतुना निरास - स्थाशक्य * वाक्यभेदेन वेत्युक्तम् * अनेन गुणविधी प्रसगाद्वाक्य- भेदानामिहोदाहरणत्वं चाक्यमेदपरिहारसम्भवासम्भवाभ्यां च सन्देह इत्यपि सूचितम् । प्रसिद्धरिति पूर्वपक्षमाप्यं ज्याचटे *तरे- ति * प्रवृत्तिविशेषकरत्वे ऽर्थवत्वं हेतुः वाक्ययत्वरूपे पार्थवत्त्वे प्रसिसितुः प्रयोऽपि वा गुणविधिचे साक्षा तव इति व्यास्या- घयं पूर्वशब्देनातिदिष्टं विशातत्वान्न यागघिधिरिति विशिष्टविधिनि. रासात् गुणे फलकल्पनायामित्यनेन च फले गुणविधिनिरासात् कर्मणि चिप्रायब्दो गुणविधिरिष्टः स फस्मिन्कर्मगीत्यपेक्षायामाह * चित्रेति * ननु दधिमधुपयांपैतन्धाना उदफं तण्डुलास्तरसंसृष्टं प्राजापत्यमिति प्रकृतप्राजापत्येष्टित्यागेनाग्नीपीमीये गुणविधि - प्यानो ऽभिप्रेत इति फषं शायतइत्यपेक्षायां चित्रो गुणो विधीयमा- नः स्त्रीलिङ्गानि शास्त्रीद्रव्यके यागे विधीयेत न चाली स्त्रीपुंपशु- द्रव्यके यागे ऽग्नीपोमीये ऽस्ति पशुकामपदोपादानात् । पशुफामफ- तृके विधीयेत सोऽपि पशुकामः कर्ता माग्नीपीमीय ज्योतिष्टो- ·४१४ न्यायसुधायाम् । माधिकारिकर्तृके इस्तीत्युत्तरपक्षे निरासेन धोननादित्युक्तम् ।प्र. कृतकर्मत्यागेनाप्रकृते गुणविधिः फस्मादिष्ट इत्याशयाह * अग्रे- ति * चित्रत्वस्यात्रैकपदोपात्तेन त्रीत्येन योगो प्रगम्यते स्त्रीत्ययो- गश्च प्राणिजातावेच सम्भवति तेन फारणेनेते चित्रवनीत्वे प्रा- गिद्रव्यकस्य यागस्याङ्गमित्यर्थः । स्त्रीत्ययोगनिमित्तं विधत्वस्य प्राणियागाङ्गत्वं वक्तुं द्विवचनम् । नन्यप्राणिन्यपि रयदादी स्त्री- प्रत्ययदर्शनान स्त्रीत्वस्य प्राणित्याव्यभिचारितेत्याशङ्कय खभायत इत्युक्तम् । खट्यादौ त्वविद्यमानमेव स्त्रीत्वं यादिप्रत्ययदर्शनेना- रोप्यतइति भावः । मनु प्राणियामागत्ये ऽपि मेध्यां चित्रमात्रविध्यु- पपत्तेाग्नीपोमीये चित्रत्वस्रीत्वयोविधियुक्त इत्याशय * प्रकृति मित्युक्तम* प्राकृतेन कृष्णसारङ्गादिना गुणान्तरेण निराकाडूत्वान मेष्यामनारयविधिना चित्ररयं विधातु शक्यं प्रकृती त्याफाटावशा- च्छश्यमित्याशयः । कथमग्नीपोमीयस्य सर्वप्राणियागप्रकृतितत्या शङ्कय देक्षस्य चेतरेवित्याप्टमिकन्यायं सूचयितुं यो दीक्षितो यद- प्रीपोमीय पशुमालभेतेति दीक्षायागयुक्तवाक्यविधाननिमित्तो ऽनी- पोमीये देक्षशब्द प्रयुक्तः । श्लोक व्याचऐ* स्त्रीत्वादित्ति*सर्वप्राणि- यागेषु कस्मान्न विधीयतइत्याशय तायन्यायोपन्यासः । सौत्य- स्यैकादशिनीप्रकृतित्वादैकादशिनीनां च पशुगणप्रतिनिमित्तत्वा- स्कथं देक्षस्य सर्वप्राणियागप्रकृतितेत्याराड्डाविरासार्थः परमशब्दः । नन्यनीयोमीयफ्रमाम्नातेन कृष्णसारगादिना गुणेन उत्पत्तिवाक्य- शिष्टेन पुंस्त्वेन च याधापत्तेनोग्नीपोमीये चित्रत्वस्त्रीत्वयोर्विधियुक्त इत्याशङ्कयाह * तत्रेतिकृष्णसारङ्गादेरुत्पत्तिवास्यशिष्टत्वाभावादु- स्पतिवाक्यशिष्टं पुंस्त्व क्रमाम्नातं कृष्णसारङ्गादिगुणान्तरं चेति व्यवहितान्वयः कृष्णसारङ्गो ऽग्नीषोमीय इति मामानाधिकरण्यनि- देशाभिप्रायो बोत्पत्तिराब्दः । फले विधावुद्भिदेव सोमस्य वाधो यागे तु विधी विकल्प इति पूर्ववच्छदार्थः । नन्वनारभ्याधीतत्वाचित्रत्व- स्त्रीत्वयोरेव प्रकरणविशेषात्तु विकृती विरोधः स्यादिति तायि- कन्यायेन बाधः स्यादित्याशङ्कयाह * साप्तदशेति * सामिधेनी- भात्रसंयोगेन श्रुतस्य साप्तदश्यस्याऽक्लप्तक्रतुसंयोगत्वात् पाञ्चद- श्येन प्रकरणक्लप्तक्रतुसंयोगेन याधो युक्तः चित्रत्वस्त्रीत्ययोस्तु क- तुसंयोगेनैव श्रवणातद्विरोषाग्नीपोमीये सम्बन्धो यथा कृष्णसार- शादे पशुसयोगश्रुतस्य कमात्तथानयोः सामर्थ्यानुगृहीतात् प्रकृती वेति न्यायादिति तुल्यत्वात् साप्तदश्यपूर्णपक्षे यथोभयोः सा. मिधेनीसयोगाविशेषाद्विकल्पः तथाप्रापात्यारायः । नन्वग्नीपो- ·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ४१५ भीये चित्रत्ववत् स्त्रीरवस्याप्यप्राप्तरनेकार्थविधानाद्वाक्यभेदः स्यादि- स्याशयाह * पति * परस्परासम्बद्धानेकार्थविधी वाक्यभेद- स्यापरिहार्यत्वात विग्रेषणविशेष्यभावसिद्धयर्थम् एकपदोपादानमुक्त- म् । ननु चित्रत्वस्त्रीत्ययाव्याश्रितत्येनान्योन्यविशेषणविशेष्य- त्यायोगान्नैकपदोपादाने ऽपि न तत्प्रतीतिः सम्भवति इत्याशयक- फारफेत्युक्तम् । चित्रत्वस्त्रीत्वविशिष्टमेकं तृतीयोपात्त कारक धि- धीयतइति भावः । ननु चित्रत्वस्त्रीत्वयोरकपदीपात्तत्वाद्वाक्यमे- दानापादकत्वे ऽपि पशुकामपदोपातफलसम्बन्धविधानाचित्राए- दोपात्तगुणसम्बन्धविधानाच वाक्यभेदः स्यादित्याराड्याह * पशु- कामेति * स्वतन्त्रकर्मविधी कमिपदस्य फलपरत्याभावे नष्फल्या- द्विधानातर्थस्यापत्तेः । फलपरत्वे ऽपि फलवज्योतिष्टोमागभूते अग्नीपोमीये गुणविधौ साक्षात्फलाभावेऽपि ज्योतिष्टोमफलेन प- रम्परया फलवत्वोपपत्तेरयं पशुकामशब्दो न पशुयागफलं प्रतिपा- दयतीति शेषः । ननु अफलस्य काम्यत्वायोगात्कामशब्दोपयन्धे थासाधकं तु तार्थ्यादिति वर्गकामाधिकरणसिद्धान्तन्यायेन फलपरो श्यामित्याशङ्कयानुयाद, इत्युक्तम् । पशोरिहाफलत्वेन मु- ख्यवृत्त्या भविष्यतीति भावः । कथं प्राप्तिरित्यायमार्जनाङ्गत्वा- दित्युक्तम् । अनर्जितानुपात्तेन पशुना यष्टुमशक्यत्वादकाम्यस्य चोपादानायोगादुपादानागत्वेन प्राप्ता फामनानूधतइत्यर्थः । ननु पशुकामशब्दात्पयोः साधनत्याप्रतीते. कथं तदुपादानाङ्गत्वेन काम- ना प्राप्नुयादित्याराड्य खर्गेत्युक्त स्वर्गकामादिबहुबाह्यर्थस्य पुरुषस्य भावनाक्षेपलभ्यत्वात् एकादशाद्यभाष्योक्तन्यायेन स्वर्गकामादिश- ब्दस्य लोहितोष्णीपादिवत् विशेषणपरत्वावगतेम्नदुपातस्य स्वर्गा- योगे प्रति गुणत्वेनान्वयः प्राधान्येन वेति सन्दिा द्रव्याणां कर्म- संयोगे गुणत्येनाभिसम्बन्ध इति पष्ठाद्यस्वर्गकामाधिकरणपूर्वपक्ष- सूने भूतभव्यसमुच्चारणे भूतं भव्यायोपदिश्यतइति न्यायात भूतस्य स्वर्गपश्यादेव्यस्य भव्यं कर्म प्रति गुणत्वेनान्वयस्य वक्ष्यमाणत्यात पशुकामराब्दात्पशोः साधनत्वावगतिसिद्धिरित्यर्थः । नन्वेचमपि पशुकामपदोपात्तसाधनभूतपशुविधानाचित्रापदार्थविधानाच चा- क्यभेदः स्यादित्याशदां निरम्यनजनाङ्गत्वेन कामनाप्राप्तिं विवृणोति * न हीति * पशुसाधनताग्नीपोमीयस्पोत्पत्तिवाक्यादेवाचगतेति घदता पशुयागशब्देनाशङ्का निरस्ता । चित्रया यजेतेति गुणविधी विशिष्टविधिनिमित्तगौरवशानिरासार्थ भाप्य मध्यप्रतीकनाचता- योपपादयति * यागेति * श्लोक व्याचरे * यावदिति * नन्वय २९०३ . .

·न्यायसुधायाम्। सति न क चिरिणिष्टापधिः स्यादित्याशपाइ मागत्या वि. ति * पर्व तर्यत्रापि मरने प्राजापत्ययागे तत्र माधनेषु दयादिपु चिनस्यापादनाशनः स्त्रीत्वयोगाभायाध चित्रात्वस्य विधातुमरा- फ्यत्वादग्नीपोमीयस्य च दूरस्थत्वादगत्येव विषिष्टविधिभविष्यती- स्पाराडूया अस्ति चेति * दूरसो ऽपि स्नीत्वेनीपखापितो ऽनु- घदितुं शक्यते इत्याशयः । फले गुणयिधिनिरासा गुणे फलफ- अपनायामिति भाष्यमाक्षिपति * गुणेति * नातिप्रयसिनां समा- धानमा * सिदान्तेति प्राधान्यप्रतिपक्षं तु गुणराव्दं मला नाना समाधानमाह * अपरे स्थिति * अत्र घस्य गुणपदप प्राधान्यप्रति- पक्षत्वामावादेत दूपयति * तदयुक्तमिति * गुणविधियस्य प्रा- धान्यप्रतिपक्षत्वाभाये भाप्यतः समतिमाह * तथा चेति * फ. थमनेन भाग्येण गुणविधेः प्राधान्यप्रतिपक्षवाभावो घोत्यतात्याश- फलेति * चित्रादिपदं था फलपदेन पन्ध्यतामा- ण्यातपदं घेति विचारे दर्शिते। ननु चिनादिपदस्य फलपदसम्यन्धेत- दर्यस्य फलसाधनत्वलक्षणात् प्राधान्यातस्य च नियापारस्प फल- साधनत्यायोगाचागं कुर्वता चित्रादिना फलं भावयेदिति घेरयधिक- रण्येन यज्यन्ययापतेः सामानाधिकरण्यानिमित्तनामधेयत्वासम्भ- धादेकान्तेन गुणविधित्वापत्तेर्गुणविधिनिरासनय फलपदसम्ब- न्धनिरासेनैव पदसम्पन्धस्य निरस्तत्वात्पूर्वपक्षासम्भवेनाय विचारो न युक्त इत्याशद्धां निराकुर्वता स्मित पतस्मिन्निति भाष्येण गुणयि- धेः फलसम्बन्धे सत्यैकान्तिकत्वसूचनादन प्रधानप्रतिपक्षता द्वयोः सूचितेत्याशयः । स्वयं समाधत्ते * सेनेति * विशिष्टविधावपि याग एष गुणविधेस्तुल्यत्वं मत्या प्रयहत्एकम् । एकैफस्येति फतरि पष्ठी तुच्छत्वद्योतनार्थ चास्य पक्षस्य निरालो धादिद्वयसम्मतो ऽपि पूर्वपक्षावसरएव कृत इत्याह * तति * धातुपारार्यप्रसङ्गादित्य- मेन यजतेरविवक्षेति भाज्यावयवी धातोर्विध्यनुपयोगित्वेत प्रत्य- यानुग्रहमानार्थत्याभिप्रायो व्याख्यातः । पर्व चैक पर पूर्वपक्षी ऽवतिष्ठतइत्याह * अतश्चेति * ननु विधानवदनुवादे ऽपि याग- स्य फरणबाचित्रयेति करणतया निर्दियस्य गुणस्य चित्रावता यागे- नेति मत्वर्थलक्षपा विना तदन्ययायोगादयमपि पूर्वपक्षो दुल इत्याशङ्कयाह * करणेति * कुठारादिषु फरणत्वस्योद्यमानादि- कर्तव्यापारव्याप्यत्वापेक्षादर्शनात्करगत्वेनाक्षिप्तस्य साध्यांशस्या- नुवादेन गुणविधी न मत्वर्थलक्षणेत्यर्थः । ननुत्पत्तिवाक्यपरिहारे। णेतरवाक्यानां परस्परान्वयाभावाम गुणनिधी प्रयोगवाक्याचग- ·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ४१७ तकरणत्वाक्षिप्तस्य साध्यांगानुपादो युक्त इत्याशङ्कयोत्पत्तिवाक्ये ऽपि विधिवलात् करणत्वावगमो ऽस्तीति सुचयितुम * उत्पनेत्यु- तम् * पूर्वोत्तरपूर्वपक्षमाष्यसन्देशेनास्यापि पूर्वपक्षमाम्यत्याव- गतेः साधारणत्यायोगात पूर्वपक्षमाप्यमेवैतदिति स्वमतमाह *शु. णेति * भाप्योकस्य धातुपारार्थ्यस्य परपदसम्बन्धविधानव्यव- हितकल्पनोत्पत्तिकगुणवाधोपलक्षणार्थत्वं सूचयितुम * पूर्वाधि- फरणेत्युक्तम् * आज्याद्युदाहरणेषु पूर्वपक्षाभिधानार्थ तथेति भाग्यमश्रुतं भवत्यध्याहारादयुक्तमाशङ्कयाह * तथेति * अस्ति- भयन्तीति परः प्रथमपुरुषेऽप्रयुज्यमानोप्यस्तीति स्मृत्यास्तिधातुर्भध- न्तीयदयाच्यवर्तमानार्थलड्विभक्तिपरः प्रथमपुरुपे समानाधिकर- युप्मदस्मद्वयतिरिक्तोपपदे सत्यप्रयुज्यमानो ऽप्यस्तीत्यनुशासनात अम्तिमयत्योश्चैकार्थत्वाद्भवत्यध्याहारेण सत्तायाः स्तोत्रसमीपे क- ल्पनं रचनं पूर्वपक्षिणो ऽभिमतामति शेषः । नन्वेवमपि विधाय- पाश्रयणाद् गुणविधित्यं न युक्तमित्याशड्याह * प्रयोगेति * ननु उप्रत्ययान्तस्य पञ्चदशादिशब्दस्य स्तोत्रीयसंख्यावाचित्वात्तत्समा- नाधिकरणयोराज्यपृष्ठराब्दयोघृतशरीरागवाचिता न युक्तस्याशङ्कते * ननु चेति * फस्मानायं संरयामात्रवाचीत्याराङ्कय स्मृति प- ठति * स्तोम इति * कथमनया स्मृत्या संख्यामात्रयाचित्वं वा- यंतइत्याशङ्ख्याह * न हीति * स्तुतेर्मानं स्तोम इति स्मृतः स्तोत्री- यसंख्यावाचित्वावधारणादित्याशयः । स्तुतेः साधनहारेण सं- ख्यात्मकमानपरिच्छेद्यत्वात् स्तुतिसाधनपरिच्छेदिकायाः स्तुतिमा- नत्वेन स्तोमत्वाचामिव घृतादेरपि स्यद्योपपदुपस्थापकतया स्तु- तिसाधनत्योपपत्तेः उप्रत्ययाविरोध इति परिहरति * नैप दोष २९११ इति * स्तोत्रसाधनानामृचामेव परिच्छेदिका संख्या स्तोमशब्दया- च्या न साचनान्तरपरिच्छेदिका इति शडानिवृत्त्यर्थो मात्रशब्दः । नन्येवं सति स्तोमशब्दयाच्यस्तोत्रसाधनसंख्यापरिच्छेद्यत्वाथै घृता- दीनां स्तोत्रसाधनत्वं वक्तुम आज्यवन्ति पृष्ठवन्ति वहिष्पवमानवन्ति स्तोत्राणीति वक्तव्यं तथा चे मत्वर्थलक्षणाप्रसङ्गान्न लक्षणेत्ययुक्त- मित्याशङ्कयाह * न चात्रेति * एतदेव प्रश्नपूर्वकमुपपादयति * कुत इति * विवक्षितार्थापेक्षया न्यूनत्याभ्युपगमे लक्षणायाक्य- भेदी आधिक्याभ्युपगमे त्यादिशब्दोक्तमानर्थस्यम् । अथ यो न्यूनस्या- १ इत्यगौत्य कमिति २ पु. पा. पयमेव मुद्रिततन्त्रवाति के दृश्यते । २ वक्तव्य तथा ति पु. पा.। १ यरेसिपु. पा..

·न्यायसुभायाम् । धिकार्यविपपत्यफल्पने रसणावाश्पभेदो गौणत्याध्याहारी दोपा इत्यर्थ । न्यूनत्ये रक्षणावाश्यभेदी भाषिये त्यानर्थक्य भन्यथा- त्यपल्पने विपरिणामव्ययहिनपत्पना व्ययधारणपल्पनादाप इति था योज्यम् । अनुमिते तु विवक्षिताभिधानशन स्पयानुमानान फधिहोप रति माघ । व्यसण्यारूपानेवार्थविधिरक्षणगाश्यमं- दपरिहारो ऽपि रक्षणापरिहारल्यायनयात इति सूचयितु धाश्य- भेदोपादानम् । ननु हाप्याज्य स्तुयतइत्यादिपु थुतियोत्पत्तिया- क्येपु मत्वरक्षणा प्रसज्यतेस्यारामाह * ६ तायदिति * विधी मत्यरक्षणापत्त थुतवाफ्यगंतन विधिना सहाज्यादानां सयोगा- भायात् स्तोनप्रपरणे यत्पथदशानीत्यादिगुण गक्याम्नान तदनु- मिते च पञ्चदरासरयाविरिष्ट राज्य स्तोत्रस्यापपत्तव्यमित्यादिया- क्येन कृतो य स्तोत्राज्यादिसम्यन्धस्तरपूर्ववप्रयागयचनन विधिरि- त्यर्थ निन्यायादीनामपियात्मफरवन प्रपरणप्रहणायोगान तदर- न पाण्यानुमान युक्तमित्यागते तति* भयरयुपात्ताज्यादिस- चा प्रकरणमाद्या भविष्यतीति परिहरति * सत्तवेति * ननु धातु वाच्यत्पमात्रेण सत्ताया मियात्ये ऽपि चतममियात्वामायेनानन· प्ठेयत्यान्न प्रकरणमाद्या भविष्यतीत्यारायाह #प्रधानेति * सचा- या स्वरूपेणाननुष्यत्ये ऽपि अङ्गत्वेन स्तात्रसामाप्यावगमात्तस्प च सन्निधिस्थापनासाध्यत्यात्तन रूपेणानुष्ठेयत्व भविष्यतीत्याशय ।सं- सर्गिदम्पत्यादाज्याना स्वरूपेण सत्यायोगाभाये ऽपि पञ्चदशा- ज्यपात्राणि समीपे निधाय स्तोतव्य पूर्वपक्षे कर्त्तव्य समदय परा- मुखमाणिस्थापनेन सप्तदश पृष्ठानि समीपे निधार स्तोतव्य प्रिय- च्छब्दयाच्य च निपुटा त्रिभिधापरपर्यायलताद्रव्यम् पवनाईद्रव्य रत्या पत्रादौ पवमान सदसो यहि समीपे निधाय स्तोतव्य इती- तरवाक्यार्धानुष्ठान सन्निधिस्थापनमानेणाप्यग्नियदुपकारकत्वोपप- ते साधर तमत्यधिवक्षया उत्पत्तिवाक्येषु अनुवादार्थतृतीयया नि- देशोपपत्तिरिति दर्शयितुमाह * अतश्चेति * नन्येव सत्युत्पत्तिवा- क्येघाज्याद्यनुवादो निथक स्यादित्याराड्य प्रशम्नमिद नोन नियमाणमाज्यादिसन्निधियुतं भवतीत्यव स्तोत्रप्रशसार्थत्वेनानु- वादसाफल्य सूचयितुमाहतीति भाष्यरता गुणोपदेश इत्यनन गुणापदशयुक्त विषयनिर्देशनेय चाक्यभदप्रसङ्गस्य गुणविधिनि- रासहेतो सूचितत्वात्प्रधानयो ऽभिसम्बन्ध इति सूत्रावय- घो नामधयत्वप्रतिज्ञार्थतया व्याख्यात । तत्र नामधेयत्वप्रतिज्ञा- १रिवि पु ..

·मयमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ४१९ या पूर्वसूत्रोक्ताया एयानुपङ्गसम्भवात् प्रधानशब्दस्य च कर्मपर- त्ये लक्षणादोपापत्तेः कर्मसम्बन्धम्य च गुणविधावप्युपपत्तेनीमधे- यत्वात् सहार्थेन च तसिप्रयोगादर्शनेनासाधुत्यापत्तेरपरितोपात्स्व- यं याफ्यभेदोपपादनार्थतया अवतारणपूर्वकं व्याचष्टे *प्रधानत इति * अनेन च प्रधानद्वारानेकेषां गुणानामनेकविशेषणविधिप्रस- वसमर्थनेकेन विधिना सम्बन्धो भवति न चात्र प्रधानभूतं क- में त्वतूपक्षे विधीयतइत्येवं व्यारयातं विषयनिर्देशकगुणोपदेश- शब्दमूचितं गुणविधिनिरासहेतुवाक्यभेदप्रसङ्गव्याख्यानार्थ गुण- विधी हीति भाष्यमाग्नयो ऽष्टाफपाल इत्यादी गुणविधावपि याक्य- भेदाभावादयुक्तमाशय कमांनुवादविषयत्येन व्याचष्टे * अत्र पु. नरिति * पुंपशाविति भाष्यणोत्पत्तिशिष्टपुंस्त्वावरुने 5ग्नीषोमीये स्त्रीत्वं विधातुमशक्यमिति अभिधानपूर्वकं चित्रत्वम्त्रीत्वगुणपशुफ- लरूपानेकार्थविधानाद्वाक्यभेदो विवृतः । ननोत्पत्तिशिष्टगुणावरुद्ध तद्विरोधित्वगुणान्तरविध्यसम्भयो वैश्वदेवाधिकरणे व्युत्पादयि- प्यमाणो 54 हेत्वन्तरसमुश्चयार्थमुक्तो वाक्यभेदप्रसङ्ग एव त्वत्र गुणोपदंशराब्दोक्तः प्रधानहेतुरित्यभ्याहित पूर्व निपततीनिन्यायेन सु- चनार्थ प्रथमं वाक्यभेदमुपपादयितुं यित्रत्वस्त्रीत्वविशिष्टैककारक- विधानादवाक्यभेदाभिप्राय पूर्वोपन्यस्तं निरस्यति * न चेति * कर्मवत्कारकस्य द्रव्यस्यापि चोत्पत्तिवाक्यादेव प्राप्तत्वाच्चित्रत्व- स्त्रीत्वमात्रमत्र विधेयं तयोश्च परस्पराविशेषणविशेष्यत्वाभावेनैक- विशिष्टेतरविध्ययोगादपरिहार्यो वाक्यभेद इत्याशयः। वृद्धसम्मत्यैत- देव द्रढयति * आह चेति * ननु चित्रया कुर्यादिति सकृदु- च्चरितस्य प्रत्ययस्यानेकार्थप्रतिपादकेनाप्येकेन चित्रापदनान्ययोप- पत्तेन प्रत्ययोच्चारणावृत्त्यापत्तिरित्याशङ्कयाह * एकति * अथापि शास्त्रतन्त्रत्वं तथापि तदनेकतेति प्राधिकरणवार्तिकोक्तन्यायन स. कृदुच्चरितस्यापि प्रत्ययस्यैफपदोपात्तानेकार्थविधिशक्तत्वे ऽप्येकन व्यापारेणानेकविध्यशक्तेापारभेदकल्पनावश्यम्भाधिनीत्यर्थः। श- क्तिशब्देन व्यापारो विवक्षितः पुंपशाविति भाप्यावययोक्तोत्पत्ति- शिष्टगुणावरुद्ध कर्मणि तद्विरुद्धगुणान्तरविभ्यसम्भवं हेत्वन्तरस- मुच्चयार्थत्वेनेदानी व्याचष्टे * उत्पत्तीति * विधातुमिति शेपः ननूरपत्तिशिष्टेकहायिन्यवरुद्ध प्रपि ये हिरण्यादीनां विधिदर्शनात् कायमययतत्वाच* तहिरोपीन्युक्तम् * विकलप्नतिजन- २९४ नेनैकहायन्याः यसाधनत्यादानत्यतिरेकार्थ द्रव्यान्तरसमुच्चयो- एवेति पु. भा..

·४२० न्यायसुधायाम् । पपत्तेरविरोध इत्याशयः । ननु विरोधे ऽप्युत्पत्तिशिष्टगुणवाधेन विकल्पेन वा गुणान्तरनिवेशो भविष्यतीत्यत आइ * यति * विशिष्टविधौ शुद्धस्याविहितत्वेनाप्राप्तरनुपादायोगाद्विशिष्टमेव क- मानुपादितव्यं तस्य च समुच्चय प्यानतिवदतिरेकामावादेकनय गु. सेनाकाड्वानिवृत्तेन गुणान्तरसम्यधोपपत्तिरित्यर्थः । यतु विशेपण- विशेष्यविधिपूर्वकत्याद्विशिष्टविधेर्विशेषणवद्विशेष्यस्वरूपस्याप्यर्थी- पत्तिप्रसूतेन विधिना घिहितत्वेन प्राप्तिसम्भवाद्विशिष्टविहितस्पापि फर्मणः खरूपमा निष्कृय गुणान्तरविधानमुद्भिदधिकरणपूर्वपक्षे ऽभिहितं निरस्यति * न चेति * पतदेव प्रश्नपूर्वकमुपपादयति * कुत इति * शुद्धस्य कर्मणो ऽननुष्ठेयत्वेन विधातुमयस्यत्वा- च्छतेष्वपि गुणावधिपु स्वातन्त्र्येण गुणविधानस्याचाराग्निहोत्रा- धिकरणे वार्तिकरता निराकरिप्यमापात्यनापत्तिप्रसूनेषु स्वात- न्यस्य दूरानिरस्तत्वात्तदृष्टान्तत्वेन विशेप्यस्वरूपस्य खातन्न्यस्य विधानाशङ्कानुपपत्तेरार्थरपि विधिभिर्विशिष्टाययवत्वेनैव विशेष- णविशेष्यांशानां विधानाच्छुद्धस्य फर्मणो प्राप्तेने निष्कृष्यानुवादो युक्तः। एवं सत्यपि यदि स्ववाक्यस्थगुणसम्बन्धवेलायामेव वा- फ्यान्तरगतानामपि गुणानां क्रियासम्बन्धः स्यात्ततो विशेषाग्रहणा- तू सर्वेषां तुल्यबलत्वं स्यात्तेषां तु पूर्वपश्चाद्भावात्स्ववाक्यस्थगुण- निराकादायां कियायां धाक्यान्तरगतगुणविधानानुपपत्तिरित्याश- यः । ननूत्पत्त्युत्पन्न शिष्टयोः क्रियासम्बन्धपूर्वपश्चाद्भावनिमित्त ब. लावलविशेष सत्युत्पन्न शिष्टानामपि बीहादीनां भिन्नवाक्यगतत्वेन युगपत् क्रियासम्बन्धायोगात्पौर्वापर्यनिमित्तं चलाधलं स्यादित्या- शङ्कयाह * यानीति * उत्पत्तिवाक्यापेक्षत्वेनोत्पन्नवाक्यानां ततो दौर्बल्यं न पौर्वापर्यमात्रकृतमित्याशय. । चित्रत्यविधी स्त्रीत्वविध्य- सम्भवं वाक्यमेदप्रसङ्गेनोत्पत्तिशिष्टपुंस्त्वविरोधाश्च पुंपशामिति भाष्यावयवोक्तमुपपाद्य पशव फलमिति भाष्यावयवाक्त वाफ्यभे- दापत्तरेव फलविध्यसम्भवमुपपादयति * पशुकामेति * ननु फलस्याविधेयत्वात्कथं वाक्यभेदो ऽत आह*यद्यपि चेति * न के- वलमनकार्थविधिलक्षणो वाक्यभेदः किं तुरुप्यमपीत्याह * अपि चेति* ननु स्त्रीपशुव्यके भेपीयागे चिनत्वमात्रविधानादुपादाना- गत्वमाप्तपशुकामानुवादाश्च गुणविधायपि न वाक्यभेद इत्याश- हानिरामाणे, चितो. गुणे लिशयम सायरपरिहाराय स्त्री यत्र यागे द्रव्यं तत्र विधीयते तत्र च स्त्रीद्रव्यके ऽपि मेपीयागे प्रारतकृष्णसारङ्गादिगुणनिराकाङ्के नारभ्याधीतस्य चित्रत्वस्य ·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ४२१ विधातुमरास्यत्वादग्नीपामीयसर्वपशुयागपरमप्रकृतिभूते गुणाका- हे कृष्णसारङ्गादिगुणान्तरेण सह पूर्वोपपादिततुल्यकल्पत्याद्विक- प्यमानो विधीयते । न चासो स्त्रीपुंपशुव्यके ऽग्नीपोमीयेऽस्तीति स्त्रीत्वाविधानापत्तेरपरिहार्थों वाक्यभेदः पशुकामश्च यन फती तत्र विधीयेत तत्रच पाठाद्यसिद्धान्तन्यायेन पशुकामशब्दस्य फलप- रत्वनावधारितस्योपादानाङ्गत्वप्राप्तपशुकामानुवादकत्वायोगात् फ- लत्वेन पशुन् कामयमान पशुकामशब्देन वाच्यः । सो ऽपि प. शुकामा नाग्नीपोमीये 5म्तीति तन्निमित्तो ऽपि वाफ्यभेदो ऽपरिहा य इति भाष्यकृतोक्तम् । तत्र मेपीयागाङ्गत्वाशङ्कानिरासस्य स्पष्टत्या- दुपेक्ष्यार्जनाङ्गत्वप्राप्तानुवादाशड्डानिरासं व्याचप्टे * न चेति * एतदेव प्रश्नपूर्वकमुपपादयति * कथमिति * नन्विच्छा विना कर- णेतिकर्तव्यत्ययोः कथं प्रवृत्तिरित्याशयाह * तत्साधनति * प्रधान्येनार्थनमिच्छा कामना नेच्छामा पुरुषार्थसाधने तदङ्ग चेदं मे भवेदिति एवं प्राधान्येनानथै विनापि प्रार्थितसिद्धेयच्छया प्र- वृत्तिरित्यर्थः । एतदेव व्याचप्टे * न हीति * ननु करणोपकारा- दायपुरुषार्थे ऽपि काम्यत्वव्यपदेशो ऽस्तीत्याशङ्याह * गौणी घे. ति * यथाकाम्यसिद्ध्यर्थ प्रवर्तते तथा करणोपकारसिद्धये ऽपाति साधारकाम्यत्वोपचारस्तवेत्यर्थः । नन्वेवं सति काम्यमान- सिद्ध्यर्थत्वेन गुणवृत्त्या या साधनस्यापि काम्यत्वोपपत्तेन कामश- ब्दोपबन्धात् फलत्यावगतिः सम्भवतीत्याशङ्कयाह * अत इति * अन्यापेक्षस्य गौणस्य था काम्यत्वस्य प्रमाणान्तरानुसारेण फल्प्य- त्वाद्वेदे च तदभायानात्र तत्कल्पना युक्तत्याशयः। तदेव कामशब्दो- पबन्धात्प्रतीमः। तच फलमिति योज्यं यदि च कामशब्दोपम्बन्धा- स्वर्गपश्चादेः फलत्वं न प्रतीयते ततो निष्फलस्य कर्मणो न कश्चि- साधको ऽनुष्ठाता स्यात् फलार्थत्वात्कर्मणि प्रवृत्तेरिति युक्त्यन्तरं यक्तु शक्यमित्यागयेन स्वर्गकामाधिकरणसिद्धान्तसूत्रं पठति * वि- स्तरण चैतदिति * कामशब्दोपम्बन्धस्य फलत्याप्रतिपादकत्ये फ- म तत्साधकशुन्यं स्यात् फलार्थत्वात् प्रवृत्तेरित सूत्रार्थः । नन्वेक- स्म धा ऽन्ये तयः कामायाड्रियन्ते सर्वेभ्यो ज्योतिप्टोम इति ज्यो- तिष्टोमद्वारा सार्यकाम्यप्राप्तपशुफलत्यानुवादस्तहि भविष्यतीत्या- शङ्कयाह * फलं चेति * औपचारिकानुयादस्यानर्थक्यापत्तेरस- म्भवः विशेषणत्वे तु बास्यभेदापत्त्यव सार्वकाम्यप्राप्तज्योतिष्टोमवि- शेषणत्वे पाक्यमेद इत्युद्भिदाधिकरणचार्तिकोक्तन्यायानरस्तमित्या- शयः । प्राजापत्येष्टिप्रकरणयाधापत्तरप्यग्नीपोमीये गुणविधिन युक्त, ।

·૪૨૨ न्यायसुधायाम् । इत्याह * प्रकरण चेति * ननु चित्राशब्दस्य गुणे निरूढत्वेनोनि- दादिशब्दवत्कर्मण्यवयवद्वारेण प्रसिद्ध्यभावात्संशासंशिसम्बन्धानु- चादानुपपत्तेर्नामधेयत्वपक्षे ऽपिप्राजापत्येप्टेः फलं परायः सा च चि- वासशफेतिफर्मफलसम्पन्धसंज्ञासंशिसम्पन्धरूपानेकार्थविधानाद्वा- फ्यभेदः स्यादित्याशङ्कयाह * नामधेपत्ये विति * द. ध्यादिचिनद्रव्यकत्वात् स्त्रीप्रत्ययान्तेनेष्टिशब्दवाच्यत्वाच्च फर्म- णि स्त्रीलिङ्गचित्राशब्दप्रसिद्धरनुवादोपपत्तिरिति भावः। आज्या- धदाहरणेषु द्रव्यसंख्यासम्बन्धस्तोत्रद्रव्यसम्बन्धरूपानेकार्थविधि- लक्षणवाक्यभेदाभिधानार्थ तथेति भाष्यं तात्पर्यतो व्याचष्टे * पञ्चदशानीति * द्रव्यानुवादाभावे ऽपि भाप्योक्तं यदि फश्चित्सं- ख्यानुवादेन द्रव्यविधानमालेत तन्निरासाथै द्रव्यसंख्ययोरित्यु: क्तम् । ननु स्तोत्रप्वप्राप्तावपि फर्मान्तरेऽप्युपसदादिषु आज्यानां २९३।। प्राप्तिस्तदनुवादेन संख्याविधिभविष्यतीत्याराड्याह * कर्मान्तरस्थ चेति * स्तोत्रप्रकरणे फर्मान्तरस्यावुद्धिस्थत्वादित्यारायः । न च द्र- व्यस्वरूपानुवादेन संख्याविधियुक्तः। तथा सति द्रव्यागत्वापत्तेरक- ोगत्यप्रसङ्गेनानर्थक्यापातादित्याह * तदनुवादेन चेति * दोषा- न्तरमाह * प्रकरणेति * एवं तर्हि संख्याविशिष्टं द्रव्यमेव प्रकरणे- न स्तोनाङ्गत्वसिद्धयर्थ विधीयतामत आह * न चेति * अनेन चाथ कस्मान्न पञ्चदशसंप्याविशिष्टान्याज्यानीत्यादिभाष्ये द्वावे. सावी एफस्य वाक्यस्याशक्यापित्यस्यानन्तरं द्रष्टव्यमित्यपकृष्य व्याख्येयत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात्कथं व्याख्येयमित्यपेक्षायामिति व्या- ख्यातं द्रव्यसंख्ययोः प्रधानभूतैकक्रियावीकारं विशेषणविशे- ष्यत्वाप्रतीतेः संख्याविशिष्टयविध्यसम्भवतोः भाष्यव्याख्य- यैव विवरिष्यमाणत्यात भाज्यसूचितानि हेत्वन्तराणि वक्तुं सं ख्याविशिष्टद्रव्यविधी द्रव्यविशेषणत्वेन संख्यायाः कर्माङ्गत्वा- भावादनुपादाने ऽपि फर्मवैगुण्याभावेनानादरं तत्रैकत्वमयज्ञा- द्भूतमर्थस्य गुणभूतत्वादिति चतुर्थाधिकरणपूर्वपक्षसूत्रोक्त तावदाह * इतीति * तच्छब्देन द्रव्याणि त्वविशेषेणानर्थ- क्यातू प्रतीयेरनिति पूर्चाधिकरणसूत्रोपात्तद्व्यपरामर्शदे- करवग्रहणस्य चोपादेयगतसंख्यामानोपलक्षणार्थत्वाद्यशशब्दस्य च क्रियामात्रोपलक्षणार्थत्यात् तत्र द्रव्ये यत्पशुमालभेतेत्येकत्वमनड्- धाही गुनीति का द्विवं परिसरागारमेतेति या चहत्वं तदकि- यानमुपश्लेपलक्षणया श्रुत्या प्रातिपदिकार्थे प्रति गुणभूतत्वादिति सूत्रार्थः । द्रव्यविटिस्प विधेयत्वसम्भवे ऽप्यक्रियागत्वापर्वि- ·शिष्टद्रव्याविध्यसम्भव उक्तः । परमार्थतस्यक्रियाविशेषणस्य. विधेयत्वमेव न सम्भवतीत्याह * न चेति * कथं तर्हि पश्वेक- स्वादेविधेयत्वं क्रियागत्यं चेत्याशदय तम विधेयत्वनियोपादानात सरयायाश्चैकप्रत्ययोपादानलक्षणया श्रुत्यैकपदोपादानलक्षणथुतिग- म्यप्रातिपदिकार्थागवाधेन कारफाङ्गत्वायगतेस्तद्वारेण क्रियाग- त्यावसायात क्रियागत्वेन विधेयत्वं पश्वेकत्याधिकरणासिद्धान्ते च- क्ष्यमाणं सम्भवति इह तु क्रियानुपादानाच्चतुर्थाधिकरणसिद्धा- न्तन्यायासम्भव इति वैलक्षण्य वस्तुमाह * न चेति * क्रियानु- पादानादेवाक्रियात्मकदैन स्तोनप्रकरणग्राह्यत्यायोगात् तदङ्गत्वा- नुपपत्तरानर्थक्यापातादपि विशिष्टद्रव्याविध्यसम्भव इत्याह * न चपामिति * अक्रियात्मकस्य प्रकरणाग्राह्यत्वे वृद्धसम्मतिमाह * आह चेति * नन्वस्तिर्भवन्तीपर इति स्मृतिकल्पितभवतिवा- च्यसत्ता द्रव्यक्रियाद्वारा द्रव्यसत्ययो प्रकरणेन ग्रहणं म- विप्यतीत्याशङ्कयाह * न चेति * द्रव्यसख्ययोर्भवतिक्रियाग- से सति तद्वारा प्रकरणेन ग्रहण स्यात् न तु द्रव्यसएययोः स्वसत्तां प्रत्यङ्गत्य सम्भवतीत्यर्थः । असम्भवे हेतुमाह * सर्वो ही- ति * क्रियासिद्धी व्याप्रियमाण कारक क्रियाज भवति सत्तासि- द्विवेलायां चालब्धात्मकत्वान्न व्यापार सम्भवति इत्याशयः। न- नूत्पत्त्याख्याधभावविकारेण लब्धात्मकस्य सत्ताख्यद्वितीयभावधि- कारसिद्धी व्यापार. सम्भविष्यतीत्याशङ्कयाह * सत्तायास्त्वि- ति * उत्पत्तुमारभमाणस्यापि कुतश्चित्कारणात्सत्तासिद्ध्यभाये सि- दो घट इत्यात्मलाभव्यवहारासम्भवात् सत्तातः प्रागलन्धात्मक- वात् तद्वयापार. सम्भवतीत्याशय । वस्त्यात्मलाभमानस्य सत्तातो ऽपवर्गात् समाप्तस्तस्यान वस्तुनासाध्यत्वमिति योज्यम्।आघभावधि- कारेणगोपनान्तस्यात्मलाभस्य द्वितीयेन पर्यवसानमित्यपवर्गशब्देनो- क्त यदि च पञ्चदशसस्यैराज्य. स्वसत्तां भावयदिति वाक्यार्थ: स्यात्ततोऽन्यसाध्यानपेक्षणेन स्तोत्रोपकारस्य साध्यत्वेनासम्बन्धात् न स्तोत्राद्गत्व स्यादित्याह * तद्व्यतिरिक्तेति * ननु रथन्तर भव- तीत्यादी भवतिक्रियाद्वारेण प्रधानक्रियागत्वदर्शनादिहापि तथा स्यादित्याराड्याह* यत्त्विति वृहद्वा रथन्तरवा पृष्ठ भवतीति वचने- न पृष्ठारयस्तोनसाधनतया विकल्पेन विहितयोहद्रथन्तरयोकि- तावतिदेशप्राप्तायां वैकल्पिकायां सत्तायां रथन्तरसत्तानियमार्थमि- दयारयम् । तत्रवानिदेशमासस्य धारव्यानोजरूरावान्तरक्रियाम- सम्बन्धस्य प्रज्ञानाद्युक्तं विकतिप्रकरणग्रहणमित्यर्थः । लोकसि- ·રષ્ટ न्यायसुधायाम्। द्धत्वेन चाज्यादिसत्ताया विधेयत्वायोगात् न तदृद्वाराज्यादीनां स्तोत्रप्रकरणग्रहणं युक्तमित्याह * नचेति * नन्याज्यादिसत्तायाः स्वरूपतः सिद्धायपि स्तोत्रसामीप्यासिद्धस्तेन रूपेण विधेयत्वं भ- विप्यतीत्याशङ्कते * स्तुतीति * स्तोनसानिध्यरूपेणासिद्धायपि स. त्तायाः पुंज्यापारत्वाभावनानुष्ठयावाभावाद्विधेयत्वं न सम्भवतीत्या- ... धात्वर्थावच्छेदं विनात्मलाभाभावादयच्छेदकधात्वर्थविशेषापेक्षायो योग्यतया स्थापनावगति सूचयितुं भावनाग्रहण विधेरथुतत्वात सचायाश्चाननुष्ठेयत्वेन विधानानहत्वात् अश्रुतविधिकल्पनानुपप- तेन तावद्विध्यन्यथानुपपत्त्या भावनाक्षेपस्तदच्छदकस्थापनाख्यधा- विशेपाक्षेपो वा युक्तः। अविधेयत्वेन चाङ्गत्यायोगात् न स्तोत्राग- स्वकल्पिततत्सामीप्यसम्पादनायापि सन्निधिस्थापनाक्षेपो युक्तः सामीप्यसम्पादनरूपेण विधेयत्वादद्गत्वम् अङ्गत्वं विना सामी- प्यासिरितरेतराश्रयत्वं स्यादित्यभिप्रेत्य निराकरोति * नेति * अग्नेस्तु सन्निधिस्थापनस्य विधानं प्रकरणग्रहण च युक्तमिनि पूर्वप- पक्षोक्तदृष्टान्तवैषम्यमाह * अग्निमिति * अथ स्विति भाध्यमपि चेत्यनेनापि पूर्वपक्षस्यैव निरासान्मध्ये सिद्धान्तसमर्थनस्यासङ्गतत्वा- दयुक्तमाशड्याग्नेयो ऽटाफपालो भवतीत्यादिवदिहाप्यावश्यक- ल्यं भवति वाच्यभावनाख्यप्रयोज्यव्यापाराक्षिप्तभावनाख्यप्रयोज- फव्यापारविध्यन्यथानुपपत्त्या पञ्चदशसंख्यराज्य स्तोत्रोपकारं भा- चयेदिति विनियोजकवाक्यकल्पनयाज्यानां स्तोलसम्बन्धसिद्धेः श्रुतस्य संख्यासम्बन्धमात्रविधानान वाक्यभेद इति वाक्यभेदप- रिहाराशङ्कानिरासार्थत्वेन व्याख्यातुमाह * सिद्धान्तेन चेति * गुणविधिकल्पनायामपि न लक्षणेति पूर्वपक्षिणोक्तं तन्निरासार्थ- मपि चेति भाग्यमुदाहृतवाक्ये तोनाज्यसामानाधिकरण्यानुपादा- नादयुक्तमाशङ्कयोत्पत्तियाक्याभिप्रायेण व्याचले * यदि त्विति * अनेन च यदि वाक्यभेदपरिहारायोत्पत्तिवायीघहिताज्यानुवादे- न पञ्चदशत्वं गुणो विधीयते ततः सामानाधिकरण्यसिद्ध्यर्थमा- ज्यशब्देन मत्वर्घलक्षणया विहितेप्याज्येपु गुणाध्यापत्तलक्षणय दोष इत्येवं माध्यं व्याख्यानमाउत्पत्तिवाक्ये तृतीयानिर्दिष्टानामप्या- ज्यानां गुणविधी करण वाविवक्षासूचनार्थो भाध्ये प्रथमानिर्देश: संसर्गित्वेनाज्यानाम् अनेकपामप्यकत्र मैलने सत्येकत्यापत्तेः पृष.

·२९४ प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। કરજ क्तनिवेशिपञ्चदशत्वयोगासम्भवात्पञ्चदशाज्यपानाणीत्याग्यभेदा- पादकाज्याधारभूनपात्रलक्षणापि गुणपाक्ये स्यादित्याह * संसर्गे- ति * पलादिपरिमाणभेदे ऽपि पात्राभेदं विनाज्ये भेदबुद्धयनुपपत्तेः पलादिपरिमाणावच्छेदकपात्रभेदोपलक्षणार्थ पलादिग्रहणर अतः कर्मनामधेयानीति भाप्यं गुणयाश्यगतानामप्याज्यादिशब्दानां गु. णविधित्वे वाक्यभेदापत्तेरुत्पत्तिवाक्यगतानां नामधेयत्वस्यासम्द- भृत्वापत्तरयुक्तमाशयोपपादयितुमाह * तेनेति * गुणवाक्यव्य- पहारस्योत्पत्तियाक्यावगतार्थाधीनत्वेन गुणवाफ्ये गुणविधिनाम- धेयविचारानुपयोगात उत्पत्तियाक्यगतानामेधाज्यादिशब्दानां ना- मधेयत्यसिद्ध्यर्थ गुणवाक्ये गुणविधित्वे यास्यभेदापादनात् ना- सम्बद्धतेत्याशयः । यस्थिति भाष्येण न चैते कर्मणि प्रसिद्धा इति पूर्वपक्षोक्तं प्रसिद्ध्यभावात्कर्मनामनासम्भवमनुभाघ्यावयव- प्रसिद्धयेत्यादिनावयवोपयोगेन प्रसिद्धिमुपपाद्य तस्मादित्यनेनोप- संहारः कृतः सोऽत:कर्मनामधेयानीत्यनेन पुनरुक्त इत्याशय सर्व- हेतुसङ्कल्पनार्थत्यादपौनरुत्य सूचयितुमाह * गुणवाक्येति * अपि चति भाप्योक्तसामानाधिकरण्यलक्षणहेतुसङ्कलनार्थ समभि- व्याहतेन चेत्युक्तम् । भस्मान्वयहेतुत्वसूचनार्थश्चकारः आज्यार्थ- वादं पठित्वा व्याचष्टे * यदाजिमिति * प्रजापतिर्दधेश्य आत्मानं यशं कृत्वा प्रायच्छत्ते ऽन्योन्यस्माअग्रायणातिष्ठन्त तानव्रवीदानि- मस्मिनिततित आजिमायन्निति अर्थवादोपक्रमव्याख्यान्याख्यानरूप- ताप्रदर्शनार्थमस्मिन् यशे फाष्ठां गच्छतेति प्रजापतिवचनादेतानि स्तोत्राणि फाष्ठां कृत्या यस्मादाजिगता देवास्तस्मादाज्याहत्वादेषा- माज्यत्वमित्यर्थयादार्थः ।स्पर्शनवचनारपृष्ठानीति पृष्ठशब्दव्युत्पत्ति- प्रतिपादनार्थ भाष्यं स्परांननिमित्तपृष्ठशब्दप्रतिपादनपरार्थवादाभ- घणादयुक्तमाशझोपपादयितुमाह * तथेति * पृष्ठानि चा असू- ज्यन्त इत्युक्त कथमसूज्यन्तेत्यपेक्षायामापो वा ऋत्वियमार्छन्ता- सां वायुः पृष्ठे व्यपर्सत इत्यार्तवयुक्तानामपां पृष्ठे यायोचिर्तन- मृतुमत्यामिव स्त्रियां पुंसोऽभिधीयमानं मैथुनात्मकं स्पर्शनमेव पृष्ठारयस्तोनसाधनत्यनिमित्तपृष्ठशब्दवाच्यं रथन्तरादिसृष्टिहेतु- स्वेनोक्तं भवतीत्याशयः । वियत्तनशब्दस्य मैथुनारवस्पर्शवा- चित्वं द्योतयितुं पृष्ठइत्युक्तं स्पर्शनवचनस्य कैम पेक्षायां पू- योक्तायाः पृष्ठसृष्टहेंत्याकानापूरणार्थत्वेनापेक्षिताभिधानसिद्धयर्थ पृ. छोत्पत्तिहेत्यभिधानार्थत्वावगमादुत्पाद्योत्पादकमायाभिधानस्य च फैमर्यापेक्षायां पशवो वै वृहद्रयन्तरे इत्युपक्रम्याभिधा- ·૨૬ म्यायसुधायाम। नेन रचन्तरादिषु पृष्ठपदव्युत्पत्तिनिमित्तप्रतिपादनार्थत्याय. गमाद्रघन्तरादीनीत्युक्तम् । भनेन च स्पृर्धातोरोणार्दिके थपप्रत्यये कृते तिथपृष्ठगथप्रोया इति सूत्रेण सफारलोपे निपातिते प्रश्चादिसूत्रेण च शफारस्य पकारादेशे कृते टुत्वे च कृते पृष्ठशब्द- न्युत्पत्तिक्ता भवति न न्यापो वा स्थियमाच्छनित्युपगम्य ततो पसुवामं समभवत् तन्मित्रावरुणो पर्यपश्यतां तावतां वाम मर्या- इदं देवेचाजनीति तस्माद्वामदेव्यमित्यनन्तरं वामदेव्यशब्दप्रवृत्तिनि- मिसाभिधानाद्वामदेव्यादिपेय पृष्ठशब्दप्रवृत्तिनिमिचाभिधानार्थता- स्यावसीयते न रथन्तरवृहद्वैरूपवैराजशाफररैयतेधित्याशवाह * तत्प्रकृतित्यायेति * अयमाशयः पृष्ठः स्नुषतरत्युत्पत्तिघायये स्तो- प्रसामानाधिकरण्यात् पृष्ठराब्दस्य स्तोत्रमेव याच्यं नरयन्तराद्यपि र- थन्तरं पृष्ठं भवतीत्यादौ पृष्ठशब्दस्य साधनलक्षणार्थत्वात्सामानाधि- फरपये रथन्तरं पृष्ठास्यस्तोत्रस्य साधनं भवतीत्यर्थः । पृष्ठेरपति- प्ठतइत्यादौ तु रथन्तरादिषुपृष्ठरादप्रसिद्धिसिद्धयर्थमनेनार्थचादेन च प्रवृत्तिनिमित्ताभिधानम् । पशवो धे वृहदान्तरम इत्युपक्रमवशात प्रतीयते घामदेव्यनीधमस्येतेषु ज्योतिष्टोमे पृष्ठशब्दामाधारफयं पृष्ठा- न्यसम्यन्तति यहुयचनमित्यपेक्षायां पृष्ठशब्दधाच्यरथन्तरादिप्रकृति- स्वेन तेपामौपचारिक पृष्ठत्वमदर्शनार्थस्य पिता चै धामदेयं पुत्राः पृष्टानीति अर्थवादस्य तत्पृष्ठेषु न्यदधुरिति अस्य चावसरप्रदर्शनार्थ ततो घामदेव्यमित्याधुक्तम् इति पृष्ठैः स्तुवतइत्येतत्तु बहुवचनं प्राण- भृत उपदधातीतिवत् लिङ्गसमयायादिति सप्तमे वक्ष्यते तत्र हि विशजित्सर्वश्ठी भवतीति उदाहृत्य किमयं पृष्ठशब्दोऽतिदेशार्थों न घेति विचारयितु ज्योतिष्टोमिकपृष्ठविपयो ऽयं पृष्ठशब्दः पाडहि- फपृष्टचिपयो घेति सन्दिग्धे विश्वजितो ज्योतिप्टोमपूर्वकत्वात् तत्र च पृष्ठैः स्तुवतहति सप्तदशानि पृष्ठानि इति बहुवचनवशेन माहे- न्द्रादिषु चतुर्यु स्तोत्रेषु पृष्ठशब्दवाच्यत्वावगतेः । पृष्ठबहुत्वसम्भ- यादतिदेशप्राप्तज्योतिप्टोमिफपृष्ठानुपादत्वाभानिदेशार्थों ऽयं पृष्ठश- ब्द इति विश्वजिति सर्वपृष्ठ तत्पूर्वकत्वात् ज्योतिष्टोमिकानि पृष्ठात्य- स्ति च पृष्ठशब्द इतिसूत्रेण पूर्वपक्षयित्वा वृहद्वा रथन्तरं या पृष्ठ भ. वतीत्येकस्यैव पृष्ठस्य ज्योतिष्टोमे विकल्पेन विधामात् पृष्ठयहुत्वाभा- चेन सर्वशब्दायोगात पाइहिकानामेव रथन्तरवृहद्वैरूपवैराजशाक- रैवतानां पराणां पृष्ठानामतिदेशार्थःपृष्ठशब्द इति घडहाद्वा तत्राहि चोदेनेनेति सूत्रण सिद्धान्तयिष्यताननु ज्योतिष्ट्रोमे पृष्ठबहुत्वाभायेन १ नकाररहित शर्धामनि पा. १ पु. दृश्यते ।

·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ર૭ . बहुवचनानुपपत्तिः स्यात् इत्याशङ्कानिरासायोत्पन्नाधिकारोज्योतिष्टोम इतिसूत्रेण माहेन्द्रस्तोत्रस्यैव यहद्वा रथन्तरं धा पृष्ठं भवतीति वाक्ये- न ज्योतिष्टोमे पृष्ठत्वावधारणात् वामदेव्यनीधसश्यैतानां पृष्ठत्या- भावादुत्पन्नानि चान्यतः पृष्ठत्वनावगतानि स्तोत्राण्यधिकृत्य पृष्ठ- शब्दप्रयोगात् प्रमाणान्तरापक्षत्येन लिगसमवायात् पुरोडाथानल- कुर्वित्यादियहुवचनोपपत्तिरित्युक्तम् । ननु पृष्ठैः स्तुयतइति पृष्ठ- शब्दस्य स्लोप्रनामत्वे रथन्तरादिविण्यपृष्ठशब्दप्रसिद्धरयों ऽयमर्थवा- दो नर्थकः स्यात् । न च पृष्ठरुपतिष्ठतइत्येतद्वाक्यगतरथन्तरादिवि. पयपृष्ठशब्दप्रसिद्धरयों ऽयमर्थपदो युक्तम्तस्यामित्येत्याग्वाचित्वम्य सप्तमे घश्यमाणत्वात् तत्र ह्ययं पृष्ठशब्दो हिङ्कारादिपृष्ठधर्मातिदे- सार्थो न घेति विचारयितुङ्किमयं स्तोत्रयाची ऋग्वाची वेति सन्दि- ह्य चित्राधिकरणे स्तोत्राक्रियावाचित्वेन स्थितस्य पृष्ठशब्दस्येहानेका. थैदोपप्रसङ्गाहक्द्रव्यवाचित्यकल्पनानुपपत्तेर्मुख्यानां च पृष्ठानाम् अ- न्यत्र क्रियावाक्ये विनियुक्तानामिह . विनियोगात् मासमग्नि- होत्रं जुहोतीतियर्समातिदेशार्थतेति फर्मणि पृष्ठशब्दः स्यात्तथाभू- तोपदेशादिति सूत्रेण पूर्वपक्षिते । भिधानोपदेशाद्वा विप्रतिषेधा- दुद्रव्येषु पृष्ठशब्दः स्यादिति मूत्रेणाभित्या शूरेत्याद्यानामृचामयं पृष्ठ- शब्दो चाचक इति सिद्धान्तयिष्यने उपान्मन्त्रकरणइति उपपूर्वका- सिष्ठतेमन्त्रकरणे ऽर्थे वर्चमानादात्मनेपदस्मृतेः समीपस्याने च म- न्नस्य करणत्वायोगादभिधानार्थोपस्थानयाचित्स्नं धातोः फल्पयि- स्योपस्थामकार्यमभिधानं कुर्वतो मन्त्रस्योपस्थाने ऽपि यागस्य कार्यफ- लं प्रति प्रहणायोग्यत्वं कुर्वतां यजमानसंस्काराणां याग इय कर- रणत्योपपत्तरभिधानार्थमग्निसमीपे तिछेदित्याख्यातपदार्थाचगमा- तू समभिव्याहतस्य पृष्ठशब्दस्य स्तोत्रक्रियायाचित्ये. सत्यात्मनेपद- विप्रतिषेधापत्तस्तत्परिहारार्थ पृष्ठारयम्तोत्रसाधनत्वेनान्यत्र चिनियु- कासु अक्षु लक्षणया प्रवृत्त्युपपत्तेः। कुशा दादयो मन्त्रा प्राहाणाश्च यहुधुताः। नते निर्माल्यतां यान्ति विनियोज्याः पुनः पुनः प्रतिस्मृतेश्च मन्त्राणां विनियुक्तविनियोगाविरोधात ऋग्वा- च्ययं पृष्ठशब्द इति सूत्रार्थः । अतोऽर्थवादाद्रथन्तरादीनां पृष्ठत्वं तत्प्रतित्वाद्वामदेव्यादीनामिल्ययुक्तम् । उच्यते रथन्तरादिगीति- विशिष्टानामेय ऋचा पृष्ठसाधनतया पृष्ठराब्देन लक्षयितुं शक्यत्वाद- न्यथा चाऽभित्याधुग्यिशेषप्रतीतावपि फरणाभावाद्विशेषणे च पूर्व- सम्प्रत्ययाद्रयन्तर पृष्ठं भवतीत्यादौ चरथन्तरादिपु पृष्ठशब्दप्रयोगा- ·૪ર૮ न्यायसुधायाम त साम्नो ऽपि चाभिधायकाक्षराभिव्यक्तिद्वाराभिधाने ऽपि स्तुती फरणत्वोपपत्तेन ग्याचित्याभिधानाद्रथन्तरादियाचित्य पृष्ठराब्द- स्य प्रसिद्धं किं त्वनुशातमेवेत्यदोषः । द्रव्यसख्यारूपानेकार्थप्रति- पादितवाक्यभेदपरिहाराशङ्कानिराकरणभाष्यमधिकरणसिदान्तो. पसंहारादनन्तरम् असङ्गतत्यादयुक्तमाशझ्यापकृप्य ध्यास्येयमित्या. ह * द्वावताविति * भाप्यता तु प्रधानतो ऽभिसम्बन्ध इत्यनेनय सूभायपर्वनामृत्त्या प्रधानक्रियोपादानं सत्यव क्रियावीकारासद- भिमुखीभूतोद्रव्यसण्ययोर्विरोवरणविशेष्यसम्बन्धः म्यात् न विह प्रधानकियोपादानमस्तोत्यवमंपा राडून निराक्रियते इति सूचनायता- घता शङ्कापरिहारावन्ते कृतापित्यदोपः । आशङ्कानिराकरणाथै वि- शिष्टानामिति झाप्यं विशिष्टवाचिशब्दाभावे ऽप्यरणकहायनीचद- अये शुचये टाकपाल निर्वपदिति चद्वा सामानाधिकरण्यमात्रण विशिष्ट प्रतीतिसम्भवादयुकमाराड्याह * विशिष्टानामिति * भयमा- शयः गोरश्य इतिवापरस्परसामीप्यफविभक्तिनिर्देशमात्रंण सा- मानाधिकरण्यायोगाभारुकहायन्योनद्वशाद्विशंपणविशेष्यभावाव- गति किं तु निद्रव्यगुणस्यामूर्तत्वन क्रियासाधनत्यानुपपत्तर्निगुण च द्रव्यस्यानुपादेयत्वन क्रियासाधनत्यानुपपत्तद्वयोश्चैक- क्रियानुगृहीतत्वन द्रव्यगुणान्तरामापेक्षकत्वात् क्रियासाधनत्वा- नुपपत्त्याग्निशुच्योस्तु देवतात्वनान्वयात् तस्य चौद्देश्यत्वमा- प्रेण नियासाधनत्वात् अभूतस्य निर्गुणस्यापि चौद्देश्यत्यो- क्रियासाधनत्वान्यथानुपपत्त्या विशेषणविशेष्यभावा- नवगमे ऽपि तदनश्युपगमे प्रत्यकमन्ययायाख्यातावृत्त्यापत्तः प्र- धानभूताख्यातावृत्तश्चात्यन्तान्याय्यत्वात् प्रत्येकच देवतात्वापत्तेगु- पाभेदेनाइएकल्पनागौरवापादककर्मभेदप्रसङ्गादेकक्रियावशीकारा- वसायातदन्यथानुपपत्त्या विशेषणविशेष्यभावावगतिः। पदश्चया- न्याज्यानीत्यत्र तु प्रधानभूतसाध्यक्रियावाच्याख्याताथवणात् न तस्य मामानाधिकरण्यनिर्देशमात्रेण विशपणविशेष्यभावावगति.स. म्भवतीति । मन्वित्याशड्डाभाष्यमाण्यावनिरपेक्षस्य समभिव्याहार- मात्रस्य विशिष्टावगतिफरणत्वानुपपत्तरुक्तत्वादयुक्तमाशङ्याह *न- म्यिाते * न तत्पदद्वयमपीत्याशहानिराकरणभाष्य तस्य किलाय- माशय पञ्चदशान्याज्यानीत्यत्र विशषणविशेष्यभूते द्रव्यसख्ये विधीयते अद्यतेचा एकानुबादेनेतरविशिष्टताचा विधीयते तत्राम- याविधाने परस्परनरपेक्ष्याद्विशेषणविशेष्यभावो न म्यातू लोके क चिद्विशेषणविशेप्यभावेन प्राप्तयोव्यसख्ययोरनुबाद श्रुतस्य ए- स्य पपत्त.

·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ४२९ दद्वयस्यानुवादण्यापृतत्वेन स्तोत्रसम्बन्धविधायकत्वाभावात्तत्सब- म्धानुपपत्तेरानर्थक्यापत्तिः स्वरूपेण चैकमनूद्येतरावधानानर्थक्या- पत्तेः स्तोत्रसम्बन्धित्वेन चैकस्याप्यप्राप्त कानुवादनेतरविशिष्ट- ता विधातुं शक्यति तत्रैकभवतिक्रियावीकारेणीभयोर्विधीय- मानयोररुणैकहायन्यादिवहिशेषणविरोष्यभायोपपत्तरनुपपत्तिमाश- ड्याह *नतदिति भवर्तिवाच्यायाः सत्ताख्यायाःक्रियाया द्रव्यसं. ख्यैःप्रत्यात्मलाभोपकारजननेन गुणवत्त्वात्प्राधान्याभावेनोभयवशी- फारसामथ्र्य नास्तीत्याशयः। ननु निद्रव्यायाः संख्याया. निसंख्यस्य च द्रव्यस्यात्मलाभाभायात् कथं सत्तायाः प्रत्येकवर्तितेत्याशयाह* पञ्चदशानीति*अर्थाक्षिप्तयत्किश्चित् द्रव्यसख्याक्षेपे ऽप्यप्रधान- भूतया क्रियया वशीकर्तुमराम्यन्यात् नान्योन्यनियमसिद्धिरित्याश- यः । नन्वेकक्रियावशीकाराभावे ऽपि द्रव्यसंख्ययारितरतरापेक्षायां सन्निधानेनैतरयोरेव परस्परनियमाद्विशेषणविशेष्यभावी भविष्य- तीत्याशङ्याह * तस्मादिति * एकक्रियायशीकारसम्भवे तद्व- शेन विशेषणविशेष्यभायापत्तेः संप्याविशिष्टद्रव्यविधिः शडितुं शक्यते तदसम्भवे तु स्वतन्धयोरेव विधानापत्तस्तस्य च वाक्यभे- दप्रसङ्गेनासम्भवात् पाश्चास्येन विरापणविशेष्यभायेन विधानफा- लीनस्य वाक्यभेदस्य परिहत्तुंमशक्यत्वात् नोभयविधिः सम्भवती- त्यर्थः । अविधायक इतिभाष्यावयवं व्याख्यातुमाह * न चेति * याराः क चिल्लोफे पञ्चदराघटनिक्षिप्तेघाज्यपञ्चदशत्वयोर्षिशेषण- विशेष्यभावः प्राप्तस्तादृशस्य स्तोत्रेपु विधायकाभावेनाभावात् स्तो- प्रेपु विधायकाभावेनाभावात् स्तोत्रसम्बन्धिवोन विधानानुवादायो- गात् स्वतन्त्रानुवादे त्यानर्थक्यप्रसङ्गान्नोभयमनुवादकमित्यर्थः । एकमति भाष्यावययं प्राक् पठितमपि उभयविध्यनुवादासम्भवा- धीनसिदित्वात् पश्चाद्वयाचष्टे * तस्मादिति * नन्वेषं सत्या- ज्यानुवादन तेषां पञ्चदात्यसंख्याविशिएविधिराशङ्कापायुक्तः सि- ध्यदित्याशङ्मयाह * नामधेयत्वइति * स्तोत्रनामत्ये सत्याज्यश- शब्दस्य स्तुवतइत्येतद्वाक्यप्राप्तान्याज्यान्यनूध संख्याविशिष्टत्वं विधातुं शक्यं घृतानां त्वप्राप्तत्याम्नानुवादः सम्भवतीत्याशयः । अनेन चास्य भाष्यावयवस्याशहानिराकरणमध्यगतस्यापि लिङ्गबली- यस्त्वात्सिद्धान्तसिद्ध्यर्थतोक्ता लिडादिरहितस्य विध्यशक्तर्विधाय- कराब्दानुपासमाराट्याह * विधायकमिति * ननु संख्याविशिया- ज्यावध्यसम्भये ऽपि पञ्चदशान्याज्यानि स्तोत्रेषु भवन्तीत्याज्यस्य पदस्य स्तोत्रसंरयापदाभ्यां तत्र सम्बन्धादाद् द्रव्यसख्ययोर्विशेष.

·न्यायमुझयाम्। णविशेष्यमायो भविष्यतीत्याराम धैरूप्यापादनेन तन्त्रमम्यन्धनि- रासार्थ न चाकमाज्यपदं विशेषणं संरयां प्रत्युद्देशकमितिभाष्यं धाजपेयाधिकरणवदयमाणस्य तन्त्रसम्बन्धनिरासस्यानागतावेक्षण- न्यायेनेहाभिधानार्थमिति सूचनायोपेक्षितम्।डप्रत्ययान्तशब्दसामाना- धिकरण्यलिङ्गादप्याज्यपृष्ठराब्दयोः स्तोत्रनामतापसीयतइत्याद *प- अदशानीति * क्रियामानस्य कारफमानाधीननिरूपणत्यातू घृतानां च कप चिदुपस्थापकत्येनोपकारकत्वसम्भवे ऽप्यघाचकत्वेन गुण- पत्त्वाभिधानलक्षणां स्तुति प्रति कारफत्यायोगात् तृतीयया साध- फतमत्वोपचारे ऽपि मुख्यसाधकतमत्वासम्भवात् न तत्संण्यया मुख्यं स्तोमत्वमयसीयतइत्याशयः ॥२॥ ॥ अथ अग्निहोत्रादिशब्दानां यागनामधेयताधिकरणम् ॥३॥ १९५१ तत्प्रख्यं चान्यशास्त्रम् ॥ ४ ॥ निरुढानिरूढत्येन द्विविधस्यापि मामधेयस्य विचारित- स्वादुत्तराधिकरणद्वयानर्थक्यमाशङ्कते * नन्विति * पूर्वोक्तगु- णविधिनिरासहेत्यभावादिह हेत्वन्तरेण निरासाथै चिन्तति परिह- रति * उच्यतइति * पाक्यभेदासम्भवाचिन्तत्यनुपगः । तदेह तत्पण्यान्यशास्त्रसद्भावेन गुणविधिनिराकरणमुत्तरत्र तद्वन्यपदेशा- न्यशास्त्रसद्भावनैति विवेकः । यथा चाज्यादिशब्दानो गुणवाक्य- गतवाक्यभेदालोचनेन गुणविधित्वनिरासस्तथाग्निहोत्राधारशब्द- योरपि गुणवाक्यगततत्मख्यान्यशास्त्रलोचनेनेत्यनन्तरसङ्गतिः । तवचपदेशस्य त्वर्थवादगतत्वाद्वैलक्षण्यं,न च यौगिकत्वसाम्यमात्रण उद्भिदधिकरणानन्तरमेतदारव्धु युक्तं सामानाधिकरण्यनिरपेक्षस्य यौगिकत्वस्य नामधेयासाधकत्वेनाकिंचित्करत्वात्तत्प्रख्यत्वपरिहार- संभवासम्भवाभ्यां च सन्देह इति सर्वमनवद्यम् । अग्निहोत्रशब्दस्य देवतालक्षणगुणविधियाभिधानार्थ गम्यते हीति भाष्यं चतुर्थीस- मासलक्षणाभावादयुक्तमाशयाह * तति * ननु सिद्धान्ते प्र- माणान्तरायगतार्थानुवादत्वात्तेन चाग्नेर्देवतास्वावगतस्तद्नुसारा- चतुर्थीवहुव्रीहङ्गीकरणं युक्तं, विधिपक्षे तु प्रमाणान्तराभावान ल. क्षणा । ननु गतसमासाङ्गीकरणं युक्तमित्याशयान्येत्युक्तम् । पष्ठी- तत्पुरुपे सम्बन्धविशेपानवधारणेन व्यवहारसिद्धः सर्वहोमानां चा- ব্যয়ে সুযোগ সুক, কার্পাঠান- क्याल्लक्षणाननुगतत्वाद्विशेषाञ्च समासान्तरानुपपत्ते. पारिशे- ध्या धतुर्थीयहुव्रीहिरेवापसीयतइत्याशयः। न चेति भाष्ये वक्ष्यमाणं ·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । ४३१ चोद्भिन्यायवैषम्यं यहुदीह्यगीकरणस्य प्रयोजनमित्याह * अन्त. णीतति * प्रसिद्धयादिहेतुत्रयं विक्षिप्योक्तं सङ्कलय्य पूर्ववद्वया- ख्येयमित्याह * तएव चति * पूर्वव्याख्यातिदेशार्थस्तस्योपचारः । गौरवभयेनेहाप्युद्भिच्चित्रादिवद्विशिष्टविध्यनाश्रयणाद्यद- ग्नये प्रजापतये च सायं जुहोति यत्सूर्याय प्रजापतये च प्रातर्जुहोतीति वाक्ययोरनेकगुणोपादानात्का- र्मानुवादेन गुणमात्रविधी वाक्यभेदापत्तेर्गुणविशिष्टकर्मविधानाव- गमात् तद्विहितयोः कर्मणोः सन्निधानादग्निहोत्रंशब्दो गुणविधिः प्रसज्येत तत्र च सायं होमे ऽग्नेः प्राप्तत्वावगमात्तप्रख्यशास्त्रान्तर- सद्भावे चानर्थक्यापत्ते न्यायदेवताविधियुक्त इत्याशझ्याह * सत्यामिति * तद्वमित्यनेनोभयोः सन्निधानाविशेषे ऽपि प्राप्त- त्यात सायं होमवर्जनमिति दर्शितम्। उत्पत्तिशिष्टसूर्यप्रजापत्यवरुद्ध ऽपि प्रतिहों में ताभ्यां मह समुश्चयेन विकल्पेन वाग्निनिवेक्ष्यते य- द्वाग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गफाम इत्यत्र वाक्ये ऽग्निहोत्रशब्देन फले विधीयमानो गुणः प्रकृताश्रयापेक्षायां सायं होमे ऽन्याख्यस्य गुण- स्यान्यतः प्राप्तिरभिधेयतया फलान्धयायोगेनाश्रयान्तरापेक्षत्वाद प्रा- त)ममाश्रयत्वेन गृह्णनित्यतद्गुणं सूर्यादिकं बाधित्या निवेक्ष्यते यद्वा यज्जुहोति तत्सूर्याय च प्रजापतये चेति चशब्देनान्योन्यसा- पेक्षस्यैव देवतास्यस्य मियान्धयप्रतीतेः प्रतिकारकं प्रत्ययव्यापारा- भावादनेकगुणोपादाने ऽपिवाक्यभेदानापत्ते. सूर्यवाझ्यस्यापि गुण- सञ्चरितविधिशक्तत्वेन कर्मोत्पादकत्वाभाधात् सूर्यप्रजापस्योरुत्प- त्तिशिष्टत्वाभावेन यलीयस्त्वानुपपत्तेः सायं च प्रातश्च जुहोतीत्य- स्थानुपादेयकालसम्बन्धात् प्रकरणान्तरन्यायेनाविनवाक्यवत् पू. पक्ष कर्मचिधित्वावगमात्तस्य चासम्भवद्विकल्पसमुश्शयसायम्मातः फाललक्षणगुणद्वययोगेन यदाग्नेयो टाकपाल इतिपत् फर्म- द्वयविधायकत्वावगतेस्तद्विहिते प्रात)मे बाक्यान्तरविहिताभ्यां सूर्यप्रजापतिभ्यां सह तुल्यबलत्यादिकल्पेनाग्निहोत्रवाक्यमाग्निं वि- धास्यतीति वक्ष्यमाणानुपद्रेण वाक्यं पूरणीयम् । भाष्यकृता तु यं च प्रातश्च जुहोतीत्येतद्वाक्यविहितस्य कर्मद्वयस्य यदग्नये च सू- र्याय येति वाक्याभ्यां सायम्प्रातःकालविशिष्टकर्मविशेषानुवादेन देवताविधायकाभ्यां विहितेनाग्निसूर्यादिना नैराकानयात्मन्निहिते ऽपि तस्मिन् अग्निहोत्रवाक्येन गुणविधानाशक्तदरस्थप्वप्यविहि- । तदेवताकेपु जुहोतिचोदितेषु दर्विहोमशब्दवाच्येषु गुणावैधिरित्यु- चम् । तदुपपादयति * होमेति * सूर्याग्निवास्ययोः फालदेवता- ·४३२ न्यायसुधायाम्। विशिष्टकर्मविधायित्वे सायम्प्रातस्यस्य तत्र कालविधायित्वायो- गादत्रत्यपूर्वपक्षे चाग्निहोरयाक्यस्य कर्मविधायित्वाभावात्कालवि- शिष्टकर्मविधायित्वापत्तेम्नद्विहिते ऽपि कर्मणि जुहोतिचोदितत्वाद- विहोमशब्दवाच्ये देवताविधिं वक्तुं सर्वशब्दः । नन्वेव सन्निहित एर सायम्प्रातर्वाक्यविहिते फर्मणि गुणविध्युपपत्तेद्रस्थेषु घि- धिन युक इत्याशय होममायुक्त सूर्याग्निवाक्ययो कालधि- शिष्टकर्मानुवादेन देवताविधायकतया विशेषरूपत्वात् तद्विहितदेय- तावरुद्ध धर्मणि सन्निहिते ऽन्यग्निहोत्रवाक्यं होममात्रानुवादेन दे- वताविधायकतया सामान्यरूपत्वात् ततो दुर्वल न शक्नोति देवता- न्तर विधातुमित्यारायः । नन्यसन्निहितस्य कर्मणो प्रत्यभिज्ञानात कथमनुवाद इत्याशङ्ककपाक्योपात्तजुहोतिसामर्थ्यात् प्रत्यभिज्ञानो- त्पत्तिरुका।न-वाधारमाधारयतीत्येतद्वाक्यविहिते कर्मणि चतुर्ग्रहीतं वा एतदभूत्तस्याघारमाघार्य त्रिरित. प्राचीन प्रयाजान् यजतीति वा क्यान्तरेणाधारशब्दवाच्यस्य क्षरणार्हद्रवद्रव्यस्य चतुर्ग्रहीतस्याज्य- विशेषरूपेण प्रातत्वात् सामान्यविधेश्चाविशेषोपसहारेण पय-प्र- भृतिद्रवद्रव्यान्तरप्रापकत्वायोगात्तत्प्ररयशास्त्रान्तरसद्भावेनाधारश- ब्दस्य गुणविधित्व न युक्तमित्याराङ्याघारश्चेति भाग्येणाघारशब्दया- च्यं द्रव्यमात्रमुपांशुयाजे विधीयतइत्युक्त तदुपपादयितुमाह * त- थेति * ननु क्षारितस्य नष्टत्वात्कथ प्रयोजनापेक्षेत्याराड्याह *ध- मैमात्र चति * प्रतिपत्त्यर्थत्वे इष्टार्थत्यात सर्वस्य क्षारण स्यात् इदं त्वदृष्टसस्कारार्थत्वात् शब्दमात्रे ऽनुष्ठिते ऽपवृज्येतेत्यर्थ * ततक्षा- रितेति तस्मादित्यर्थे तदित्यव्ययम् । ननु यदि सोम म विन्देत पूती- कानभिपुणुयादित्यभिषवस्य स यदि राजन्य वा वैश्य वा याजयेत् स यदि सोमे विभक्षायष्येन्यग्रोधस्तिभिनीराहृत्य ता सम्पिष्य दध. न्युन्मृज्य तमस्मै भक्ष प्रयच्छन्न सोममिति भक्षस्य च प्रकरणेन या- गसाधनसस्कारतया प्रत्यभिज्ञानादभिपवयुक्तानां पूतिकाख्यानां वृक्षविशेषाणां भक्षयुक्तस्य च न्यग्नविम्यावरोधांश्च फलानि चौदु- मराण्याश्वत्थानि प्लाक्षाणि अभिपुण्यात्तानि भक्षयेदित्यैतरेयवा- ह्मणे घरोधशब्दवाच्याना निभिनीनामौदुम्बरादिफलसाहित्पश्र- चणात्तत्समुदायस्य भूम्ना फलचमसशब्दाभिधेयस्य यागसाधनत्वं युक्त क्षारणस्य तु फयमित्याराड्याह * रोके ऽपि चेति * क्षार- णस्याप्युपयोक्ष्यमाणसस्कारत्वेन लोके धारणात् तानस्य द्र चव्यस्यावश्य फ चित्कर्मणि साधनत्यायगतेयुक्ता प्रयोजनापेक्षे- त्याराय । प्रयोजनापेक्षामुपसहरति * तेनेति *ननुयदि सोमन वि.

·. प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । न्देति सोमाभावे पूतिकानां प्रतिनिधिनियमान विधिप्रतीतेस्तत्का- र्यकारित्वं युक्तमाघाराण्यस्य तु द्रव्यस्य फस्य चिदमाये विध्यभा- पात् प्रतिनिधित्याप्रतीतेः कथं कर्मापेक्षेत्याशङ्कानिरासाय प्रतिनि- धित्वरहितहटान्तातराभिधानं पूनिकादिवत् सस्कार्यत्यान्यथानुप- पत्त्यास्यापि कर्माङ्गत्वावसायात विशेषानयगतेः सामान्यतस्तावद- भिलापो ऽस्तीत्यर्थः । नन्वेवमपि उपांशुयाजार्थत्वापत्तिः कथमि- त्यारावयाह * प्रकरणेति * पार्वणहोमादिनिवृत्त्यर्थः प्रधानशब्दः नन्यक्रियात्मकत्वेन द्रव्यस्य प्रकरणग्राह्यत्वात् स्ववाक्योपासनैय फर्मणान्ययो युक्तो न प्रकृतेनेत्वाशट्रानिरासाथै वृद्धसम्मतिमाह * आह चेति * श्रुतः संस्कारेण सम्बन्धो यस्य द्रव्यस्य तन्मुण्यैः प्रथमावगतैः खवास्योपासः कर्मभिरसङ्गतमपि कर्मान्वयं विना संस्कारसम्बन्धायोग्यत्वात्प्रकृतैरन्ययं यातीत्यर्थ । यद्वा यदि सोमं न विन्देत यदि सोमं विभक्षायपेदिति च मुख्ययागसाधन- सोमप्रसङ्गात् पूतीफफलचमसयोस्तत्फर्मफारित्यप्रतीतेः प्रकृतकर्मा- न्ययो युक्तो ऽस्य तु कथमित्याराङ्कानिराकरणार्थ मुस्यैराधारणसं- स्कार्यव्यान्तरै यद्यप्यसतमित्युक्तम् । एवमाघारवाफ्यस्य सं- स्कारविधायित्वमङ्गीकृत्य संस्कार्यत्वाम्यथानुपपत्योपांगुयाजे द- व्यविनियोगपर्यवसायितोक्तदानी पाक्यस्यैयोपांशुयाजे द्रव्यविनि- योजकत्वमाह * अथ वेति * नन्वाधारणलक्षणधात्वर्थभेदा- च्छब्दान्तरन्यायेन भायनाभेदप्रतीनेः कथमुपांशुयाजभावनानुवाद इत्याशङ्ख्याघारद्रव्यसाद्धयत्वादेवेत्युक्तम। आघारणक्रियायोगप्रवृत्ता- घारशब्दवाच्येन यत् साध्यते तदाधारणमेव भवतीत्येवं प्राप्तो धा- स्वधः प्रत्ययानुग्रहायानूद्यमानो न भावनां भिनत्तीत्याशयः । नन्वन शुद्धभावनायाचिकरोत्यश्रवणात् शुद्धस्य चाख्यातस्याप्रयोज्यत्यात धातुविग्रिटेन प्रत्ययेन धात्वर्थावच्छिन्नभावनानुवादपूर्वकद्रव्यधि- धानापत्तेः प्रागैय धात्वर्धप्राप्तिवाच्येत्याशङ्कानिरासायान्यथाप्राप्ति- माह * धौयप्राप्तेति * तायद्यूतामग्नीपोमावाज्यस्यैव नौ उपांशु २९६२ पौर्णमास्यां यजनित्यस्य कालविध्यर्थत्वेनाज्यविध्यर्थत्वासम्भवात्स- चस्मै वा एतद्यज्ञाय गृह्यते यद् ध्रुवायामाज्यमित्याज्यमापकमुक्तम एवं तहविलीनाज्यस्य होमाशक्त्यैव व्यावृत्तेराघारराब्दस्याज्यवि- शेषणवायोगात् भानर्थक्यं स्यादित्याशय * क्षरणत्यु- तम् * क्षरणात्मकरसिद्धयर्थ प्रागाज्यप्रासययुपगमे प्या- नर्थक्यपरिहारायाज्येन सह विकल्पमानं द्रयद्रव्यमानं विधीय- । स्यागादिवि १ पु. पा..

·४३४ न्यायसुधायाम। सइत्याशयः। नमु नामधेयत्वेनैवानर्थक्यपरिहारो भविष्यतीत्याश- ब्याह * न चेति * क्षरणात्मकत्यविशेषस्य धात्वर्धपोलाचन- पैच तिचे मानर्थयमित्यर्थः। आधारणस्य च तस्याघारमाघाति जावत्या प्रयाजार्थीहवचतुगृहीताज्यसस्कारार्थत्वावधारणात संस्काराणां च संस्कार्यनिष्ठत्वाचविशेषेणैव विशेषसिद्ध मानर्थ- फ्यमित्याह * न चेति * आधारशब्दे गुणविध्यर्थे ऽपि मत्वर्थ; लक्षणा नास्तीत्यभिथानार्थमाधार इति भाप्यं गुणविधिरवेना- भिमतस्याघारशब्दस्य द्वितीयान्तत्वाद् गुणत्वाभिधानाशक्तरयुक्त. माशय व्याचटे * श्रुत्यैवेति * विधित्सितगुणप्रख्य. मन्यच्छास्त्रं यस्मिन्स्तदपि नामधेयमिति पूर्वसूत्रगतय- स्मिच्छब्दानुपङ्गण' च सुत्रं योजयन् सिद्धान्तमाह * अनेति ** पूर्वसूत्रनिर्दिएगुणपरामर्थत्वेन तच्छब्दं व्यारयातुं विधित्सिते गुणत्युक्तम् अनेन च स विधित्सितो गुणः प्रख्याप्यते प्राप्यते ऽनेनेति विग्रहो दर्शितः। अग्निप्रजापत्याईयोःशास्त्रान्तरप्राप्तयोरग्नेः पुनर्य चर्न प्रजापतिपरिमंख्यार्थमित्याशय प्रत्यक्षचनपरिसंख्यायां त्रिदो- परवापत्ते परिसख्येयस्य च विध्यानर्थक्यापतरयुक्ता परिसंख्ये- त्यभिधानाय प्रजापतिनिवृत्त्यर्थमित्यादिभाष्यं व्यर्थत्वोक्त्या व्याण्या- तं भवति इद च सो ऽन्यता प्राप्ती यदग्नये चेति टुप्टीकायामुक्त- स्यादिहापि देवताव्यवस्थापरे वाक्ये वाश्यान्तरतः प्रातः फालो भूधतात्याधाराग्निहोत्राधिकरणे वक्ष्यमाणत्यात् भाष्यद्वार्ति- फरतो ऽपि यदग्नये च प्रजापतये च सायं जुहोतीत्येतदेव तत्प्र. "ख्यपानान्तरमभिमतं लक्ष्यते भिनपदोपात्तस्यापि देवताद्वयस्य च. शब्दात् परस्परसापेक्षस्याख्यातान्वयप्रतीतेः । प्रत्येकं विधिव्यापा. राभायात् धाक्यभेदानापत्तिश्चादीनां हि निपातोपसर्गाणां पृथक्- पदरचे ऽपि फेवलाप्रयोगित्वेन स्वातन्त्र्येणार्थप्रतिपादकत्वाभायात्प. दान्तरातिशयद्योतनार्थत्वावधारणात् तत्सममिव्याहतस्य नाम- पदस्याल्यातपदस्य या तनरपेक्षण स्वार्यासमाप्तत्त्वात् पदान्तरान्ध- यानुपपत्तश्चशदोपहितयोरेयाग्निप्रजापतिदादयोराख्यातान्ययात- रेतरनिरपेक्षयो. प्रत्येफ विधिव्यापारो युज्यते अत एव गौश्चाश्य- वाध्यतरश्च गईमथाजाश्चाययश्च प्रीहयथ यवाच तिलाथ मापाच तस्य द्वादशशतं दक्षिणेत यशब्दसमुचिताना' दक्षिणात्याद्विस्ती धनुदक्षिणति श्रुतायाः धेन्याः भारतसत्स्नदक्षिणाविकारत्वं - Pinामस्यपदानुवालि २५. पा. । यौन समुशिममामि .पु. पा.

·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थ. पाद.। शमे यक्ष्यते तन हथैष भूपैश्वदेवस्थिदे सर्वस्तस्य विश्ववत्यः स्तो- श्रीया धेनुदक्षिणेत्युदाहृत्य किं धेनुर्गवां निवर्तिकोतकृत्साया व- क्षिणाया इति सन्दिग्धे यच्छब्दयोग प्राथम्यमित्यायुद्देश्यलक्षणमि- त्यनेन न्यायेन दक्षिणासम्यन्ये प्रथम गवादीनामुपादानेनोद्देश्यत्वाच- गमात् उद्देश्यगतस्य चशब्दोक्तस्यापि साहित्यस्याविवक्षितत्वात् प्र- स्येकं दक्षिणात्वावगतेगोत्वैकार्थसमवेतदोग्धीत्वयाचिना धेनुशब्दे- न गयामेव दोग्ध्रीणां निवृत्तिप्रतीतेरेकवचनेन च द्वादशशतसंख्या- निवृत्तिप्रतीतेर्यथा सौर्य चई निर्वपदिति निर्वापलक्षणगुणराब्दे नै- ठिको विध्यन्तो नियम्यते तथा धेनुशब्देन गोमात्रनिवृत श्वादि- निवृत्तिरिति तस्य धेनुरिति गवां प्रकृती विभक्तचोदितत्वात् सामा- न्यात्तद्विकारः स्यात् यथेटिगुणशब्देनेति सुतण पूर्वपक्षयित्वा सर्वस्य वा क्रतुसयोगादेकत्वादक्षिणार्थस्य गुणानां चार्थेकत्वादर्थे विकृती थुनिभूतं स्यात्तत्समघायो हि कर्मभिरिति सूत्रेण सिद्धान्तिन्तं तस्या- थे. सर्वस्य ऋतुदाक्षिगयस्य धेनुर्धिकारो घाधिका पुतः तस्य विश्य- वत्यः स्तोत्रीया इति तच्छन्दानुपण तस्य भूनाम्नः मताधेनुर्दक्षि- णेति कृत्स्नक्रतुसंयोगाद्विकृती भूनाम्नि फ्रती प्रारते ऽर्थे दक्षिणा- स्मफे फार्य श्रुतितो भूतं प्रत्यक्षथुत्या प्राप्तं धेनुर्दव्यमानुमानिक स- र्घदक्षिणावाधकं स्यात् । ननु ज्योतिष्टोमे बहुद्न्यानतानामृत्विजा फर्मसम्बन्धावगतम्नद्रिकृती भुव्यप्येकद्रव्यानतानां कर्मसम्बन्धो न युक्त इत्याशङ्कय * तत्समवायो हीत्युक्तम् * तया दक्षिणया - त्विजा फर्मसम्बन्धायधारणात् एकेनापि द्रव्येण दक्षिणावेन श्रुते. नानतानां फर्मसमवायो युक्ता इत्यर्थः । ननु गवादिद्रव्यजन्याना- मानतीनां भेदान गोजन्यानत्यर्थ विहिनया धेन्वाश्वादिनिवृत्तियु- तेत्यासयकत्वादक्षिणार्थस्यत्युक्तम् । ऋत्विगानत्युपायापेक्षायाम- त्विग्भ्यो दक्षिणां ददातीत्यानतिसाधनवाचिदक्षिणाशब्दस्य ददात्य- न्धयाइक्षिणायाश्चोपादेयत्वेन विवक्षितकसंख्यत्वात् तदर्थस्य प्रयो- जनस्यानमनस्याप्येफत्वमित्यर्थः । ननु दक्षिणां ददातीत्येकवच- नश्रवणे ऽपि गौश्चाश्वश्चेत्यादियाश्ये दक्षिणासमुच्चयप्रतीतेम्नत्प्र- योजनानतिभेदो ऽवसीयतइत्याशङ्कय गुणानां चार्थकत्वादित्युकं घ्रशब्देनेतरेतरसहितानामेय गयादीनां दक्षिणात्यप्रतीतस्तस्य द्वादन- शतं दक्षिणेत्येकवचनाच समुच्चितानामय दक्षिणात्यमित्यर्थः ।गवा- दीनामुद्देश्यत्वात् साहित्याविवक्षायडानिरामायोपादेयत्वज्ञापवा- धंद्गुणराब्देनाभिधानं दक्षिणात्वं च गयादीनां प्रत्युइंश्यामिति माप- यितुमर्थशब्देनोक्तं ततश्च यथैव गोदक्षिणेति न प्रत्येकं दक्षिणाशब्दः ·न्यायसुधायाम्। सम्बध्यते सयात्राप्यनये जुहोति प्रजापतयेजुहोतीति प्रत्येकमाख्यान सम्बधाभावान्न पाक्यभेदापत्ति न चैतावताग्नीषोमादिवत्समुचि- तयादेवतात्वापत्ति पृथकचतुर्थीनिर्देशेनेतरेतरनिरपेक्षयोरेवदेवता त्वप्रतीते पदान्तरसम्बन्ध हि शब्दात्साहित्य प्रतीयते न विभ किसम्बन्धे तत्सम्यन्धात यागपरिपूर्णस्य पदान्तरेण चशब्दनान्व- यानुपपत्ते । तस्माद्देवतयोरेवात्र चशब्दात्साहित्यमवगम्यते न सहितयादेवतात्व न चाग्निसुर्यवाक्याभ्या देवताविधी तत्प्रकाश- नसमर्थयोर्म-प्रयोर्लिङ्गादेव प्राप्तेरग्निज्योतिज्योतिरग्नि स्वाहेति साय जुहोति सूर्यो ज्योतियोंति सूर्य स्वाहेति प्रातर्नुहोतीति मन्त्र- विध्यास्तदर्थशास्त्रसद्भावेनानर्थक्य शङ्कनीयम् अग्निज्योंतिज्योति सूर्य स्वाहेति साय जुहोति सूर्यो ज्योतिज्योतिरग्नि स्वाइति प्रात- जंदोतीति चमिश्रलिङ्गमन्त्रविधिपर्युदस्तयो केवललिङ्गयो प्रतिप्रस- चार्य विधानार्थवत्त्वोपपत्तेश्चतुर्तिश्च मन्त्रवर्णदौर्बल्यात प्रजापत्ते रपि च यशसाधनत्वधर्मयोगात अगनेवी गत्यर्थादग्निशब्दव्यु त्पत्तहिरण्यगर्भवसम्तवसामान्यादाग्निशब्दैनन्द्रीयगौरायावृत्त्या भि- धानोपपत्तेने चतुर्थीसद्भावे देवताप्रापकत्व युक्त मिश्रलिङ्गम- न्त्रपक्षे च द्विदेवत्यहोमापत्ते फेवलस्याग्नेर्देवतात्वाभावानित्यव- दनुवादोन युवा प्रजापतिमाविधेश्चैकनैव वाक्येन सिद्धरम्यतर घाफ्यानर्थक्य व्यवस्थानपेक्षणाञ्च सायनात शब्दावनको स्याता तस्मादापाराग्निहाप्राधिकरणे मान्त्रवर्णिकदेवताभिधान परमतने. ति द्रष्टव्यम् । ततश्च ब्राह्मणेनाग्निसूर्ययो शुद्धयोदेवतात्वविधाना- च्छुद्धायेयाग्निस्यों द्रव्यत्यागलायामुद्देष्टव्यौ न मन्त्रवर्णानुसारेण ज्योतिष्ट्रगुणविशिष्टारिति यदग्नये चेति भाम्रान्तरेण साय होमे अग्निविधानाचतुर्ग्रहीत वा इत्यनेनाधाराख्ये फर्मणि द्रव्यविधाना- माग्निहोत्राधारशब्दयोर्विधानार्थत्व युक्तमित्यभिधानार्थ यदग्नये चेत्यादिभाष्य दर्विहोमोपागुयाजयोर्गुणविधि पूर्वपक्षोक्तस्य कर्मा- न्तरगतेन गुणविधिना चैयच्यांनापादनादयुक्तमित्यारावते * अ. प्रेति * पूर्वपक्षिणा उत्तमपि सायहा देवताविधिमाघारे घ द्रव्यविधिमापाद्यतदुत्तमित्येव माग्य ममाधातुभग्निहो- प्रशब्दस्य तावत् परमार्थता विधानार्थव नास्तीत्या- ह* उच्यताति * यद्यग्निहायशब्दो मातार्थत्वात् विधेय- समर्प स्यात् ततोऽस्य विर्धयगुणविषयभूतक्मापेक्षिण प्ररते पासोम दरमे ऽपि वा दहिामे निपश स्याद्विशिषिधी गौरवा- परिपूषय परम्मति.पु. ५.।

·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ४३७ पत्तेः । फर्मानुबादेन गुणविधानस्य युक्तत्वात् यदग्नये चेति त्वन्ये- न शास्त्रेणाग्नेोषेण इयमानेन हविषा सम्बन्धे कृते प्रवर्तमान- नत्वेन प्राप्तार्थत्वादग्निहोत्रपदे ऽनुवादलक्षणं स्पष्टमित्यर्थ.1 न केवलं प्राप्ताधैविधानात् गुणविध्यसम्भव' किं त्वनुयाद्यकर्माभावादपीत्याह * अनूति * ततश्च प्रकृतकर्मानुवादेन गुणविधावुत्पत्तिशिष्टसूर्या- चरोधेन प्रात)म गुणविध्ययोगात् सायं होमे गुणविध्यापत्तेस्तत्र चाग्ने शास्त्रान्तरेण प्राः सिद्धा तत्प्रयतेत्याह * प्रकृतमिति * ननु तत्प्रख्यतापरिहारायैवाप्रकृती विधिभविष्यतीत्याशवाह * अन्यति * प्रत्यभिभायमानविषयत्वं नानुबादानां प्रकृतपरिग्रहस्य न्याय्यत्वादित्यर्थः । फेवलं तत्प्रख्यत्यात प्रत्यभिज्ञायमानदोपराभ्यां प्रकृता प्रकृतानुवाद्यफर्मालामः किं त्वप्राप्तत्वादपीत्याह * नेति * गुणविधित्यामाचे ताग्निहोत्रवाक्यस्य का गतिरित्याराङ्कयाह * तस्मादिति * ननु यदग्नये चेत्यादीनां ऋजुमाघारयतीत्येवमादी- २९७।१ नां गुणसंक्रान्तिराक्तित्वात् फर्मविधायित्वासम्भवे ऽपि सायं च प्रा- तश्च जुहोतीत्यस्पानुपादेयकालसम्बन्धादग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकाम इत्यस्य चानुपादेयफलसम्यन्धाद्यायजीवमग्निहोत्र जुहोतीत्यस्य चानुपादयनिमित्तसम्बन्धादूर्ध्वमाधारयतीत्यस्य चानुपादेयदेशस- म्बन्धात् प्रकरणान्तरन्यायेन कर्मविधायित्वात् तद्विहितयोः कर्म- णोरग्निहोत्राधारशब्दो गुणविधी भविष्यतइत्याशङ्ख्याह * माय- मिति * सिद्धान्ते तावदग्निहोत्राघारवाफ्यविहितयोः फर्मणोः प्र. त्यभिज्ञानात् प्रकरणान्तरन्यायाभावात्पूर्वपक्षे ऽपि विशिष्टविधेः पच चिदनभ्युपगमात् केवलस्य गुणस्य कर्मणो वा विधेयत्वापतेने प्रकरणान्तरन्यायः सम्भवतीत्याशयः । ननु भिन्न जुहोतीत्यादिष्य- विहिनदयताकेषु दूरस्थेषु दर्विहोमेषु फर्मप्रत्यभिज्ञाभावेनानुपादेय- निमित्तादिसम्बन्धेन च प्रकरणान्तरन्यायात् फर्मविधिप्रतीतेस्तत्र देवताविधिर्भविष्यतीत्याराङ्कयाह * दूरस्थस्येति * तेपामसम्बन्ध- व्यवायनावुद्धिस्थत्वान्नानुवादः सम्भवतीत्यर्थः । कुण्डपायिनामिदं कौगडपायिनं कुण्डपायिनामयनाख्यं संत्रं तत्सम्बन्धिनो होमस्य माममग्निहोत्रं जुहोतीति विहितस्य असम्बद्धव्यवायेनावृद्धिस्थत्या- घदग्नये चेत्यादिदेवताविधौ द्धना जुहोतीत्यादिद्रव्यविधी चानु- यादो यथा न युक्त इत्यातिदेशिककर्मसम्बन्धाङ्गीकरणेन रन्ति- सिद्धिः । यदायनीय जुहोतीत्यादौ द्रव्यदेवतस्योपदेशतो ऽतिदे-' १ प्रामवादित पु. पा. पम्पपदम्य वार्य मेति पु. पा.।

·४३८ न्यायसुधायाम्। 'शतो या लाभासम्भधेनारूपत्वारकर्मणो विध्यनुपपत्तरगत्या दूरस्था- नुवादाश्रयणमित्याशयः । एवं फर्मानुवादेन गुणविधित्ये ऽग्निहोत्र याश्यस्य पूर्वपश्युक्त निरस्ते यदि फश्चिद् गुणचिरिएफमधिधिमगी- स्य प्रत्ययतिप्ठेत तं प्रति अन्यतो विशेषणांशस्य विमांशस्य घा प्राप्तिसम्भये विशिष्टविधिगौरवाश्रयणमयुक्तम् । यदग्नये चेति - नान्तरेण चोभयवादिसिद्धगुणविधित्वेनेह विधित्सितस्य प्राप्त- स्वात् व्यर्थ विशिएविधानमित्युत्तरद्वयं याच्यमित्याह * वि- धीयतामिति * विकल्प्यते ऽन्यथा पूर्वपक्षो रच्यतइत्यर्थः देवताधिकरणे देयताप्राधान्यस्य निषेध्यमानरूपतया होत्रशब्दाभ- धेयस्य हयमानस्याग्न्यर्थरवाभावात् प्रकृतिविकारमावायोगाय चतु- पीतदर्थार्थवलिहितसुखरक्षितैरिति चतुर्थीसमासलक्षणाभावात् व्यधिकरणबहुव्रीहेश्च नियतविपयत्वान्न चतुर्थीवहुमीदियुक्त इत्या- ६ * नेति * समासान्तरं तर्हि भवत्वित्याशङ्कयाह * न चति * ननु शेपलक्षणाया अपि पष्ठपाः सम्प्रदानसम्प्रदेयलक्षणसम्पन्धवि- शेषनिष्ठत्यसम्भवाद्देवतायाश्च सम्प्रदानशब्दवाच्यं त्यज्यमानद- ब्योद्देश्यत्वप्रतिग्रहीसृत्यसमुदायैकदेशेन त्याज्यद्रव्योद्देश्यत्वेन प्र- तिग्रहीतृत्वांशाभाये.ऽपि समुदायलक्षणया सम्प्रदानत्योपपत्तेः षष्ठी- तत्पुरुषेण देवताविधिभविष्यतीत्याशयाह * य इति * विधी- लक्षणानुपपत्तेरिति भावः । पष्ठीसमासाश्रयणे ऽपि व्यधिकरणार- हुधीहेरसामञ्जस्यात्तत्पुरुषो ऽभ्युपगन्तव्य इति तत्पुरुषादित्यनेनोक्तं यस्मिनग्नये होत्रं होमे तद्धोमात्मर्फ फर्माग्निहोत्रशब्दघाच्यं भव- तीति भायण सिद्धान्ते ऽपि चतुर्थावहुवीहिरथितः स कथं मम- असः स्यादित्याशङ्कयाह * अनुवाद इति * नामधेयत्वे ऽनुवाद.. त्वात्तस्य च प्रमाणान्तरपारतन्त्र्यादन्यतः सिद्धे देवतात्यलक्षणस- म्बन्धविशेषे तल्लक्षणार्या सम्बन्धमात्राचिन्यपि पाठीहूयतइति च फर्मणि जुहोतेर्धातोर्तुपामाथुभसिभ्यस्त्रनित्यौणादिके रन् प्रत्यये छते सार्वधातुकार्द्धधातुकयोरिति च गुणे कृते होत्रशब्दव्युत्पते. रग्निहोत्रशब्दस्य बहुव्रीहिं विना जुहोतिसामानाधिकरणायोगाद्वय- धिकरणे बहुवीहि. कपठेकालवत्कथ्यते इत्यर्थः । यथा श्वार्थों घास इति प्रमाणान्तरसिद्धतादर्थ्यविवक्षायामपि प्रकृतिविकारभावाभा- घेन तदर्थसमासायोगात् तादर्यलक्षणार्थः पष्ठीतत्पुरुष. फथ्यतइति हटान्तार्थः । ननु यद्यपि गौरवापत्तेत्तत्प्ररूपशास्त्रान्तरसद्भावाश्च विधि युक्त नापि च साय होमे गुणविधिःदूरस्थस्यानुवादाभावा- चन दर्विहोमे गुणविधि. तथापि प्रकृते प्रातोंमे देवताविधिर्भविष्य- ·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ४३९ तीत्याराङ्याह * विधातव्यश्चेति * बहुव्रीार्थस्य होमस्य प्राप्तत्वा- लोहितोष्णीपादिवत्तद्विशेषणभूतयोर्द्रव्यदेवतयोहोंचाग्निपदार्थयोः सम्बन्धो जुहोतिपरेण प्रत्ययेन विधातव्यः स्यादित्यर्थः। समासा- नुपपत्त्यादिदोपसमुच्चयार्थश्वशब्द । ननु प्रात)मे ऽग्नरविधाने नि- मित्ताभावाभाग्निहोमनामधेयानुवादः सम्भवेदित्याराङ्कचाह * ए- कदेशे ऽपि चेति * अग्निहोत्रवाक्योत्पादितस्य कर्मणः सायं च प्रातच जुहोतीति वाश्यान्तरवशात्मायम्प्रातरावृत्तावपिज्योतिष्टोमव- रस्वरूपभेदाभावात् तदेकदश साय हामे ऽग्निदेवत्यत्वज्ञानान्नाग्नि- होत्रे नामधेयानुवादो ऽपगच्छतीत्यर्थः । पतचाहवनीये होमो नापरयोरिति गार्हपत्यान्वाहार्यपचनयोहोंमनिपेधाद् बचप्राधणे सप्त च शतानि विंशतिश्च संवत्सरे सायमाहुनयः सप्तशतानि विशतिश्च सवत्सरे प्रातराहुतयः तावत्यो ऽग्नेयजुष्मत्य इष्ट- फाः संवत्सरेणाहास्याग्निना चित्येनेष्ट भवति य एवं वि- द्वानग्निहोत्रं जुहोतीत्याहयनीयाहुतिसंख्ययवाग्निहोत्रस्य स्तुत त्यात प्रात:ोमे चायनीय ऽग्निदेवत्यहोमाभावात्तत्पक्षाश्रयणेनो- क्त के आहवनीय जुहोति चतस्रो गार्हपत्ये चतस्रो ऽन्यायप- चन इति तु दशाहुतिपक्ष। द्वे आहवनीये द्वे गार्हपत्ये द्वे आन्याहार्य- पचाइति पडाहुतिपक्षे या प्रातहोंमे ऽपि गार्हपत्यान्याहार्यपचन- योरप्रये गृहपतये स्वाहोऽग्नये सर्वशयतये स्वाहेत्यादिमान्त्रवार्णिका- मिदेवत्यहाँमसद्भावादाग्नहोत्रशब्दप्रवृत्तिः सुतरां युज्यते यथा च परपदार्थसम्बन्धविधानादिक्तेशापसेर्नाग्निहोत्रराष्दस्य 'प्रकृत पि. प्रातहमि गुणविधित्वं युफ तथाघारशब्दस्यापि क्षरणसमर्थद्रव्य- मात्रवाचित्वं कल्पयित्वा तस्यान्यत्र थिनियुक्तस्यापि द्वितीयामा- ण मस्फार्यत्यं फल्पयित्वा सदन्यथानुपपत्त्योपांशुयाजागत्वकल्प- नायामाधारयति परेण वा प्रत्ययनोपांशुयाजभावनामनूद्याघाराण्य- द्रव्यविधिकल्पने धौवाज्यप्राप्तापादितक्षरणात्मफरवापांशुयाजभा- धनानुबादेन पा द्रव्यविधिकल्पनेति क्लेशापत्तेनाधारशब्दस्योपांगु- याजाण्येन फर्मणा सह तदङ्गभूतार्थाभिधानेनान्वयो युक्त इत्याह * भाधारस्योति * ततश्चापांशुयाजे द्रव्यविध्यसम्भवात् आधार- यतीत्याख्यातविहिते फर्मण्याचाराब्दस्य द्रव्यविधित्वापत्तेस्तत्र च चतुगृहीतचायनय द्रवद्व्याज्यप्राप्तः प्रियाजाज्यसकारायें चाधा- रणे द्रव्यान्तरानपेक्षणात्ययःप्रभृति द्रवद्रव्यमानविधानानुपपत्तेः त- त्प्रख्यशास्त्रान्तरसद्भायो परिहार्य इत्याशयानत्वस्य संस्कारकर्मत्वे सति यदायरताच्यतइत्यादिना धारणामिययाप्रयाजद्रव्यस्यैफदेश- ·४४० न्यायसुधायाम् । क्षरणात्मकातिरायायगते क्षारितैकदेशस्य च प्रयाजयागसाधनत्वन सस्कारानर्थक्याभावात् सस्कारकर्मत्य त्वया ऽप्येष्टव्य सस्फारस्य च सस्कार्यनिष्ठत्वेन तद्विशेषादेव विशेषसिद्धन नानाप्रयोजनामस्या- शङ्योच्यते एतदेवाधारण प्रधानकर्मत्युक्त तदयुक्तम् । प्रयाजाङ्गरूप• त्वेन प्रधानत्वायोगात् अयागरूपस्यापिस्तोत्रशस्त्रादे प्रधानफर्मत्वद शनात् द्रव्यदेवतान्वयेन यागत्वापादनमनर्थक क्षारणात्मकत्वेन च प्रक्षेपाधिक्यात् प्रस्तरप्रहरणवद्धोमत्वापत्तेर्यजतेनामधेयामित्येतद- प्ययुक्तमित्याशङ्कानयनिराम सूचयन् सर्वत्र धात्वर्थस्य फरणत्वे- नान्ययादाघारमग्निहोत्रमिति द्वितीयान्तरस्य सामानाधिकरण्या- नुपपत्तेस्तन्नामत्यमयुक्तमित्याशङ्का निरस्यति * सामानाधिकरण्य चेति * फर्तृव्यापारव्याप्यत्वं विना करणत्यायोगात् तदाक्षिप्तक- र्तृव्यापारव्याप्यत्वेनानीप्सितफर्मत्वरूपसाध्यांराविवक्षया सामाना• धिकरण्य युक्तमित्यर्थ । नन्वेव सति तृतीयान्तस्याप्युद्भिदादिपद- स्य गुणविधित्वे ऽर्थाक्षिप्तसाध्यांशयिवक्षया वैय्वधिकरण्येनान्वयो- पपत्तन मत्वर्थलक्षणापत्तिरित्याशङ्कचहेत्युक्तम् । इह नामधेयत्वपक्षे साध्याशविवक्षा गुणविवक्षो गुणविधौ त्वपूर्वसाधनाशे गुण वि. धातु करणत्वाशस्यैव विवक्षेत्याशय ।साध्यशब्देनच भाष्यगत प्र- धानशब्द साध्यांशविवक्षार्थ इति सूचित कस्य प्रधानभूतस्य सा- ध्यभूतस्य द्वितीयान्तमेलनामधेय स्यादित्यर्थ । सस्कार्यनिष्ठस्य सस्कारस्य साध्यत्वानिरूपणात्साध्यत्वविवक्षायां सस्कार्यान्वय- स्गावश्यापेक्षणीयत्वात्तत एव विशेपसिद्धर्नामानर्थकमित्याशङ्का- निरासार्थमाघारणखरूपस्य सस्कारत्वे ऽपि द्रव्यदेवतान्वयेन या- गत्वसिद्ध तस्य च प्रधानकर्मत्वात् विष्टकृदादिवश्व सस्कारकर्म- त्व ऽपि प्रधानकर्मत्वाविराधाकर्मशब्देन (धर्ममाज्येभ्यस्तद्गृह्णान्नेष्ट- फर्म स्यात् इतिवत्) प्रधानकर्मस्वमुक्त प्रक्षपाधिक्याच सत्यपि हो- मत्व प्रधानकर्मत्वमात्रेण नामधेयाहत्वासद्धस्तस्य चह द्रव्यदेवता. न्ययलश्ययागत्वाधीनसिद्धित्वात् प्रधानमत्वमात्रविवक्षया भाग्ये यजतिशब्दो न होमत्वनिवृत्त्यर्थ इति कर्मण इति सामान्यशब्देन सूचित यजुता चतुर्गुढाति प्रयाजार्थेनोत्पन्नस्य चतुर्ग्रहीतस्या- प्यन्यत्र विनियागात् तस्याघारमाघार्येति तस्य प्रयाजाथै चतुर्ग्रही- तस्यैफदश क्षारयित्वा इत क्षारितैकदेशाच्चतुर्ग्रहीतात्त्रि प्रया- जान् यजतीयाधारणम्य प्रयाजाज्यसस्कारार्थत्वप्रतीते स्वरूपण १गुणविवाद २ पु. पा.. १ पथ पा. १ पु. ना. पर व तत्स्थाने धममान तु कर्म स्यादितिदिति पा.।

·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थ पाद.। ४४१ च प्रधानकमत्वसम्भये यागरूपत्वापादनानर्थक्यापसेन संस्फारफ- मत्यनिरपेक्षं प्रधानकर्मत्य भाष्यकृतोक्तमिति भ्रमितव्य ततश्चाघा- रहांमानन्तरं चतुर्ग्रहीतस्य नाशदोपापहारेवन्यत्प्रयाजार्थ चतुर्मू- हीतं गृहीत्या धारणेन संस्कृत्य प्रयाजा यष्टव्या इति । ननु यद्य- प्याघारशब्देनोपांशुयाज खवास्यविहिते चाघारकर्मणि द्रव्य न विधीयते तथा ऽप्याज्यपय प्रभृतिद्रव्यं सानाप्योपांशुयाजादिषु विहितमाघारशब्देनानूध क्षारणसस्कारविधिरय भविष्यतीत्याराको निराकर्तुमाह * विस्पटामिति * आधारशब्देनान्यत्र द्रव्यस्यावि- धानेनान्यत्र विहितद्रव्यप्रत्यभिज्ञाभावान्न फर्मान्तरविहितद्रव्या- नुवादोऽत्र सम्भवतीत्याशय ॥ ॥ अथ श्येनादिराब्दानां यागनामधेयताधिकरणम् ॥४॥ तव्यपदेशं च ॥ ५॥ अथैप शब्दसमभिव्याहारात्सादृश्यनाथप ज्योतिरित्यादी- न्यपि इहोदाहरणमिति कस्य चिच्छवास्यात्तनिवृत्त्यर्थमाह * अ- थैप इति * नन्येवं सति तेषां गुणविधित्वं निरस्त न स्यादित्याशय गुणनिधित्वराड्केन तेपु नाम्नीत्याह * तेपामिति * फर्मनामत्वे' तस्य फारकविभक्त्या विनापि विधिमात्रण विनियोगोपपत्तेरझातम्वरूप- ज्ञापनार्थ प्रातिपदिकाप्रधानप्रथमाविभक्ति निर्देशो युक्त. गुणस्य तु लोकसिसस्य स्वरूपज्ञापनानपेक्षणात् फारकविभक्त्या च विना विनियोगायोगात् तदभावे गुणविधित्वाशङ्का न युक्तत्याशयः । न- न्वतेन सहस्रदक्षिणेन यजेतेति वाक्यान्तरेण तेपामपि तृतीयानि- देशाद् गुणविधित्वाशङ्कास्तीत्याशङ्ख्याह * ते ऽपि चति * तय- पदेशरहितानामेतदधिकरणविचार्यत्वायोगे ऽप्युद्भिदधिकरणादिषु यथासम्भव विचारो भविष्यतीत्याशयः । ननु प्रथमानिर्देशेनाव- धारितफर्मनामत्वानां न वाक्यान्तरस्थेन तृतीयानिर्देशन निवृत्तिर्यु- तेत्याशङ्ख्यापरितोपात्पक्षान्तरमाह * अथ वेति * पते ऽपि प्रथ- मानिर्दिष्टा अपि ज्योतिरादिशब्दा यथासम्भनमुद्भिदायधिकरणे- पूदाहरणमित्यर्थः । प्रसिद्धयादिभिरिति पूर्वपक्षभाय व्याचष्टे * त- प्रति * तृतीयान्तत्वेनोद्दिादिशब्दवत् श्येनादिशब्दानामपि कर- २९८ पवाचित्यप्रसिद्ध व्यस्यैध फरणत्वोपपत्ते. श्येनादिशब्दानां द्रव्य- • पथेष जोतिस्यैष विजयोतिरिवान बनीयानिगाभावान गुणविधिलगाकर नासौदाच्यते सर्टिसिद्धान्त पि हतौयाया पभावादेव यागत्व कायसमवेन करपखानुपप- सेनातिरादिशब्दम्य पागायलमापन सादियाशड्का परितुमा दमनामवति ।

·४४२. न्यायसुधायाम। घाचिनेत्युक्ते ननूद्भिदादिसिद्धान्तन्यायेन तृतीयान्ततयेय सामाना; धिकरण्यात् कर्मनामत्वं सेत्स्थतीत्याशङ्कानिरासार्थ नन्विति भाष्यं व्याचष्टे * न चनि * निरूढार्थत्वेनैषां न सामानाधिकरण्यं नि- र्णायकमिनिभायः । ननु यथा धै ईयन इत्याद्यर्थवादावगतो यत्य- थः कर्मणि प्रवृत्तिनिमित्तं भविष्यतीत्याशङ्याह * चत्यर्थोपादा- नेन चेति * श्रुतिवृत्यपेक्षया विप्रकृष्टापि लक्षणा वाच्येन खसम्बन्ध्युएस्थापनात् मनिकृष्णा गौणता तु घाच्यलक्षि- तेन वाच्यमम्बन्धिनो यस्योपस्थापनात् अत्यन्तविप्रकृष्टा वत्यर्थोपा. दानेन कर्मणि प्रवृत्ती गीणता स्यात् सा चात्यन्तविप्रकष्टेति योज्यम् । ननु श्यनादेर्यागसम्बन्धानवगमात् कथं लक्षकतेत्याशङ्ख्याह * साथ- नं हीति * उद्भिदादीनामिवेति दृष्टान्तीपादानेन तद्वदेव ज्योति- टोमे गुणविधानस्य सूचितत्वात् तदुशेन विधीयमानस्य श्येनादे- स्तत्साधनत्वप्रतीतिः । स्यसाध्यलक्षकत्वं युक्तमिति भायः। नन्वं मति वैदिफत्येन श्येनादिशब्दामामपि निरूढलक्षणापत्तः गुणवच- नत्यान्मतुप्लोपो ऽन्वाख्यातव्यः स्यादित्याशङ्ख्याह * विनति * मनुप्लोपः स्मर्यतहति मिद्धान्ते दर्शनात् स्मर्यमाणेनेनि रोपः कल्पनीयः। गुणवचनेषु राब्दस्वभावनियन्धनत्वात् लक्षण्या गुणश- ब्दस्य गुणिनि वृत्तिमतीतर्वाचफत्वशङ्कायां तन्निरासाथै मतुल्लो- पान्याण्यानं श्येनादिशब्दानां तु पदान्तरसामानाधिकरण्यनिबन्ध. नस्यात् मतुल्लोपानन्यारयाने ऽपि पाचफरवशड्डाभायातं तन्निरासा- धमन्याख्यानमनर्थकमित्याशयः। मत्यर्थलक्षणायां च श्रुत्यर्थस्यापि पायपाधान्ययित्नात्यागाद्वत्यर्थस्य प्रतीतिमात्रीपाधिकत्वेन धाश्या- न्ययाभायात् त्यागापत्तमत्वर्थलक्षणव ज्यायसीत्याह*कि चेति* मत्वर्थस्य वैशिप्रशस्य यज्यन्वयमात्रास्मिद्धेः श्येनप्रातिपदिकस्य तात्पर्यामान श्रुत्यर्थप्राधान्याविघातात् स्वार्थपरस्येनापयिकत्येन या पानाख्यानान्ययामम्मये ऽपि' यजिमामानाधिकरण्योत्तरकाले तदन्यथानुपपत्या लक्षणेति मामानाधिकरण्यरूपंकवाक्यवशादि- त्युक्तं गाणत्ये तु थुत्यर्थम्य पाक्यार्यानन्ययात् श्येनप्रातिपदिकस्य तापयांनुपपत्तयेत्यर्थे एय मादृश्ये तात्पर्यफल्पनां विनारयातान्ध- वाणेगात् पत्यकल्पनापुररामराम्यातान्यनियर्थ पदयला- यामेवासी थुत्ययंतापयत्यागेन लक्षणीय इति शुन्यर्थयाधापनमत्य- गांद दुयल ए. * शुधिविषति * तेन येनादिनति भाप्येग मोघं तच्छन्दं यस्मिन् गुणापदेश इत्ये। मादेनेवासाममयमा पनि.पु.पा.

·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । ४४३ तत्सूत्रनिर्दिष्प्रविधित्सितगुणपरामर्शिनमङ्गोकृत्य विराब्दं च भेदधा- चिनमगोकृत्य सेन विधिमितेन च श्येनादिनपेण गुणेन भिन्नार्थ- तया व्यपदेशः सङ्कीर्तनं यस्य श्येनादिपदम्य नदपिनामधेयमितिना- मधेयपदानुवृत्या सूत्र योजितं तत्र कथं भिन्नार्थत्वावगनिरित्यक्षते इयेनादिशब्दानां कर्मणि प्रवृनिमित्तप्रदर्शनार्थेन मारश्यव्यपदंशादि- त्यादिभाष्येणोनामार्थवादिकं श्येनसादृश्यमेव भिन्नार्थत्वावगताच- पि कारणमिति प्रदर्शयन् मिद्धान्तमाह * तदिति * उपपत्तिरि- स्यादावुपशब्दस्य सादृश्यात्वदर्शनात् उप्रमीयने सादृश्येनावगम्यते नियति व्युत्पत्त्या सादृश्यावच्छेदकमुपमाशब्देनोक्तं तथा यद्वस्तु स्तूयने तद्भिनया मत्या तस्माच्छयेनदव्यणापमानेनापमितस्य श्य- नेन यजेतेति श्येनशदार्थम्य श्यनद्रव्याद्भदो ऽयमोयनइत्यर्थः । ननु श्येनराम्दार्थस्य पक्षिविशेषस्योपमानात् पक्षिविशेषादभेद ऽपि समता यागस्य ततो भेदात्मादृश्यन स्तुनिर्भविष्यतीत्याराङ्मय विधे- यमित्युक्तम् । एतदधिकरणपूर्वपश्ने यजिना ज्योतिष्टोममनूध तत्र श्यनादिगुणमाप्रविधानमभ्युपगमात् तदेव स्तोतव्यं न याग इत्याश- यः। ननु स्तुतिः म्वरूपमत्यत्वानपक्षणात् यथा कथं चिदुपपत्म्यते इत्याशय न हीन्युक्तं माश्यद्वारा स्तुतिभेदाभाये सादृश्यम्योपा- यमानत्वेनापि यक्तुमशक्यत्वात् निरालम्बना म्यादित्याशयः। ननु गगनं गगनाकारं सागर. सागरोपम इत्यादायभेदे ऽपि सादृश्येन . स्तुतिष्टित्याशय * सदत्युक्तम् * काल्पनिकभेदाश्रया स्तुतिर्गस्या फदा चिदीक्रियते न मर्वदेत्यर्थः । इन्टोकं व्याच ** श्येनादिवाक्येषु हीति * सदेति पदं शहानिरासार्थत्यनाथोच्यने- स्यादिना व्याख्यातम् । श्रुतिहीति भाध्य नामधेयत्ये धत्यर्थलक्षणया श्रुत्यर्थत्यागापत्तरयुक्तमाराड्योपमासामञ्जस्यपरत्वेग व्याचष्टे * ना-- मधेयत्वे विति* लक्षणति भाध्यं मत्वर्थलक्षणाया घत्यर्थलक्षणा- तो ज्यावस्त्यस्योकत्वादयुक्तमाशवा चत्यर्थलक्षणायाः पक्षद्वयमाम्ये- नापर्यनुयोज्यत्वाद् गुणविधी च काल्पनिक दाश्रयगात्वेनात्यन्ता- सामञ्जस्यात् मत्वर्थलक्षणादोषाधिक्याभिप्रायस्वेन व्याच * इतर- रथा हीति * मामानाधिकरण्यामध्ययः श्यनवता यागेर्नेति मत्य- थस्नायल्लक्षयितव्यः कांगभूतस्य च श्येनस्य इतरश्यनैफजातीय- स्पेन भूयो ऽवयवसामान्ये योगो जात्यन्तरम्य तदिति भिन्नजातोया- श्रयस्येनोक्तस्य जातिमाश्यस्याभायात् फाल्पनिकमदाश्रयणे ऽपि कर्मणि व्यापृतस्य भ्रातृव्यादातृत्वायोगादमिचायम्य च यजमानम्रा- तृव्यस्यादान योग्यत्वस्याप्यभावात् सादृश्यानुपपत्तरपवादोक्तस्यापि ·४४४ न्यायसुधायाम्। यस्तुतो सम्भवात्तदालम्वनसिद्धार्थ मातृव्यादानसाधनद्वारा तदङ्ग- भूतेश्येने वत्यर्थोऽपिलक्षयितव्य इत्यर्थःनिनुयागस्य भ्रातृव्यादानसा- घनत्वेन श्येनसादृश्योपपत्तर्विधेयश्यनस्तुत्यर्थायामिव वैतसावका- स्तुत्यर्था स्तुतिर्भविष्यतीत्याशङ्याह * न चेति * यागविधेर्निराक- मशक्यत्वात् स्तुतेनान्यत्र सञ्चारो युक्त इत्यर्थ । एतदेव धिवृणोति २९९।। * अविधेयति * ननु यागविधावपि तद्विशेषणतया द्रव्यस्यापि विधेयत्वोपपत्तेः स्तुतिभाकं भविष्यतीत्याशय नामधेयत्वेन गति- सम्भवे विशिष्टविधिगौरवस्यानाश्रयणीयत्वात् द्रव्यस्याविधेयत्वमु- तं सामानाधिकरण्यार्थ च द्रव्येण मत्वर्थ याग लक्षायित्वा याग- स्तुति द्रव्ये सञ्चारायतुं पुनरपि यागन द्रव्यलक्षणाद्विप्रकर्पोऽस्मिन् पक्षे स्यादित्याह * पुनरपि चति * यथा च लौकिकप्रयोगात श्येनशब्दस्य द्रव्यवचनत्यं मुख्य तथा धैदिका सामानाधिकरण्या- धागवचनत्यमपि मुख्यं वक्तुं शक्यमिति श्रुतिहीतिभाप्यं प्रौढया यथाश्रुतं व्यारयातुमाह * समभिव्याहाराचेति * लक्षणेत्यादिभा- प्यम् अन्यथा व्याच * विधी चतिगुणे श्यनशब्देन विहित वि- धो मरवलक्षणा स्यात् इत्येवमनेन भाष्येण व्याख्यातम् । एतदेव भाष्यं गुणराव्देषु मतुल्लापम्य विहितत्वात् मत्यर्थलक्षणा युक्ता ना. म्यप्रेत्यन्यथा व्याख्यातुमाह * गुणेति * नन्धिवलोपस्याप्यस्म- रणात् तदर्थलक्षणाप्ययुक्ता स्थादित्याराड्याह * चारित्वति * पलसकल्पाभिप्रायी था भाष्यगतौ श्रुतिलक्षणाशब्दायित्यन्यथा ध्या- त्यानुमाह * मत्वर्थलक्षणा त्विति * दोपान्तराच्यपि भाष्यगतेन लक्षणाशब्देनोपलक्षितानीति सूचयितुम् उद्दिधिकरणवासिकोका- न्यागं प्रति गुणविधायभिचरनिति फलपदम्यानुवाद्यज्योतियोमया- गविशेपणत्यासम्भवादानर्थक्यं सार्वकाम्यमातज्योतिष्टोमविशेषण- त्वे धाक्यभेदः प्रत्ययव्यापारविनकर्पः धातुपाराय यागमा- च गुणविधी उत्पत्तिविशिष्टेन सह विकल्पः फलविशिष्टयागे गुण- विधी सामान्यशिष्टस्य सोमस्य विशेषविशिष्टेन श्येनादिना बाध इति दोषान् योजयति * पूर्वोत्नांश्चति * ॥ अथ वाजपेयादिशब्दना यागनामधेयताधिकरणम् ॥५॥ नामधेये गुणश्रुतौ स्याद्विधानमिति चेत् ॥ ६ ॥ ननु किमत्र योनिमयासानुबादेन पाजपेयलनणगुणयि- धिः पूर्वपश्यत, गुणयिशिटयागविधि . साधे कल्प ज्योतिष्टोम- क्रियातो याजपेयक्रियाया भेदाभायाल्लिङ्गदर्शनसूत्रानुपपत्तिः । सा- ·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। काम्यप्राप्तस्वाराज्यकामानुपादापत्तथ । फलसम्बन्धस्याविधक्षित- त्वावरप्य सूत्रस्याप्यनुपपत्तिः। द्वितीयकल्पे तु मत्यर्थलक्षणा स्यात् तन्त्रसम्बन्धेन मत्यर्थलक्षणापरिहारशङ्कायामुद्भिदादिष्यपि तन्त्रम- म्बन्धाभ्युपगमेन मत्वर्थलक्षणापरिहारोपपत्तर्गुणविधित्वसम्भवात नामधेयस्यमिद्धान्तः प्रत्युद्भियत वाजं पेयमस्मिग्निति बहुमीहिणा मत्यर्थलाभाभ्युपगमे यहुवाहाान्तीतगुणसम्बन्धस्य फर्मण एव श्रु- त्या फले विधानादाद् गुर्णावधान ऽपि वचनव्यक्त्यन्यथात्वाभावा- द्वैरूप्यसूत्रानुपपत्तिम्तदवास्थितत्याशङ्मयाह *नन्त्रसम्बन्धेनेनि * वि. शिष्टविधायपि तन्त्रसम्बन्धन मत्वर्थलक्षणापरिहारशङ्कोद्भिदादि- प्वपि प्रसज्यमाना तदाक्षेपेण प्रत्यवस्थानान्न दृष्यतीति ता- तपर्यार्थः । यागानुवादेन गुणविधावनूद्यमानस्य यागस्प लेन विराष्टुमरास्यत्वादुमयसम्बन्धाभावेन तन्त्रत्वानुपपत्तेः । फ- लसाधनतयान्यतः प्राप्तस्य गुणवत्त्वाभिधानायावश्यं मत्वर्थलक्षणा- पद्येत विशिष्टविधौ तु विध्युत्तरकालं तत्मामर्थ्यलभ्ये धात्वर्थम्य फलं प्रति करणत्वं यक्षिप्ते च गुणं प्रति साध्यत्वे सत्यपि वि- धीयमानाधम्यायां कारकविभक्त्यभाधाद्धातुतः स्वरूपमात्रेण प्रतीत- स्योभयसम्बन्धी मत्वर्थलक्षणां विना ऽपि न विरुध्यते फलसम्ब- न्धोत्तरफालं गुणसम्बन्धाभ्युपगमे फलसम्बन्धेन साधनत्याक्षेपात् तारास्य साधनभूतेन गुणेन समत्यात् सम्यन्धो न युज्यते गुणस- म्बन्धोत्तरकालं च फलसम्बन्धाभ्युपगमे गुणसम्बन्धेन माध्य- स्वाक्षपात माध्यभूतेन फलेन न युज्यतेति युगपदुभयसम्ब- न्धप्रदर्शनार्थ तन्त्रत्यमुक्तम् । आख्यातपदस्य तन्प्रेणोभयमम्बन्धो- त्तरकालं तेनैव हेतुना धात्वर्यस्य साध्यसाधनभायों भवन विरीत्स्य- तइति हेती तृतीयामङ्गीकृत्य योज्यम् । ननु वैरुप्यापत्तमत्वर्थलक्षण विनीमयसम्बन्धो न युक्त इत्याराड्य तेनेत्युक्तं येन फारणेन धाव- थस्य साध्यसाधनवनिरपेक्षस्य स्वरूपमानण धातुनक्तस्योभयस- म्बन्धोत्तरकालमर्यादापन्नः साध्यमाधनभावो न विरुध्यत तेन का- रणेन युगपद्विधेयव्यापारोत्तरकालं त तुकसाध्यसाधनरूपणाभा- ज्या मत्वर्थलक्षणया विनय. धात्वर्थस्य सम्बधित्वमिद्धिरित्यर्थः । तन्यसम्बन्धन च विशिष्टविधायपि मत्वर्थलक्षणपरिहारसम्भवे चित्राधाक्ये ऽपि चित्रात्वस्त्रात्यविरिष्टयागविधानापपत्तः । स्त्री- त्याक्षिप्तमाणिद्रव्यफत्येन दक्षसाश्यात्तदोयतिकतव्यतालाभन ने- राफाट्टयोपपत्तेन वाक्यभेदापत्तिः।आज्यैः स्तुबतइत्यादिष्यप्याज्या- दिविशिष्टस्तुतिविधानोपपत्तेः पञ्चदशादिवाक्यराज्याधनुचादेन सं. साध्य साधनवनिरपेचस्य स्वरूपमा पानीकम्योभयस वर..पु. पा.। - ·। न्यायसुधायाम्। ख्यामानविधानान वाक्यभेदापत्तिः सूर्याग्नियाश्ययोश्च देवताव्य- विशिटहोमान्तरविधायित्वोपपत्तरग्निहोत्रयाक्यावहिते होमे शास्त्रा- न्तरेणाग्नः प्राप्तधभायात्तत्मण्यतापरिहत राश्याश्येनादिवाक्येष्वपि श्येनादियाक्यविहितस्य च द्रव्यावशिष्टस्य यागस्य श्यनादिद्रव्योपमा- मैन स्तुत्युपपत्तेस्तद्वयपदेशतापि परिहत्तुं शक्योति सूचितम्।यद्यपिः तादेः स्तुतायकरणत्वात्काररुविभक्तिसम्भव चोपपदविभक्तित्वान- यणस्यायुक्तत्वात् सहार्थे तृतीयाङ्गीकरणेनाज्यादिभिः सह स्तुवतह- स्येवमपिविशिष्टविधानं न युज्यते तथापिपञ्चदशादियाश्येष्वेवाध्याह- तभवतिपराख्यातीताया यागभावनायाः स्थापनाख्यधात्वर्थावच्छेदा- भ्युपगमात्तस्य च देशानपेक्षस्यानुष्ठानाशक्तर्विध्ययोगात् प्रफरणस्य गम्यस्तोप्रदेशान्विताज्यादिविध्यधगतेगज्यादिपदस्य प्रकरणमाप्तेन स्तोत्रेण वाक्योपात्तया च संख्यया सह तन्त्रेण सम्बन्धात् संख्या- विशिष्टघृतादिरूपंफार्थविधानोपपत्तेने घाश्यभेदापत्तिरिति दर्शयितुं तधेरयुक्तम् । आदिराब्दनिवृच्छदस्य यहिप्पवमानन्धयोगोत्यर्थःस- घोक्षेपे सूत्रसामञ्जस्यप्रदर्शनार्थम् * तस्मादित्यनेन * सूत्रम् यो- जितं मत्यर्थ लक्षणापरिहारमात्रेणाक्षेपे सत्युद्भिदधिकरणानन्तरमेवे. तदधिकरणारम्भोपपरिहासङ्गतिमाशय सर्वेत्युत्तम्। कथे वाश्य- भेदादिपरिहरणीयमित्यपेक्षिते ऽस्मदुक्तप्रकारसूचनार्थ यथासम्भ- पमित्युक्तामिति । ननु पूर्याधिकरणचतुष्टयाक्षेपेणेतदधिकरणारम्भे मत्यपूर्वधाफ्यादाहरणमनर्थकमित्याराझ्याह * तदमिति * चार्ज पेयमिस्मिान्नति बहुव्रीहिणेय मत्यर्थलाभान्मत्यर्थ लक्षणानांपत्तेः पेय- स्थस्य च घाजरादघाच्यानविरोषणत्योपपत्तेः पानाइत्वविशिष्टयाज- रुपैफार्थविधानसम्मवादास्यभेदानापत्तेस्तत्प्रत्यान्यसाखतवयपदे. सयोधाभायात् पूर्वन्यायचतुरयेन बाजपेयशब्दम्य गुणविधित्यनिरा- साग्निरूप्यापरयातनिरासायेदं पाक्यम् उदाहनमित्यर्थः। यच. प्युपदिएपुधात्यपूपदेशसामर्यास्फरणत्वं प्रतीयते तेन चार्शत क संव्यापारगाप्यत्यरूपं माध्यत्वं कल्प्यते तथाप्युपदिश्यमानायस्थायां पारपायिमत्यमायात साध्यसाधनन्यशून्यरूपम्यरूपमाण धातुः मातम्य धात्ययम्य नत्यमभ्यन्धेन मत्यर्थलमा विनय गुणयिधा• भोपपत्तनानि मायघलक्षणेति यदुनं तय पृयसम्मतिमा * भादधति यदा फरणभूतस्यापि च यागम्योत्पत्तिवाफ्यायगतकर- मायाभिमाध्यामानुपादन गुण पिपिपिमानन मरवलक्षण- निचित्राधिकरणपूर्वपनियालिफोनम्यायन यागानुशादेनापि गुर्णाय- धो मस्यलक्षगानापतेः कि.मिति यिविरविधिमभ्युपेत्य तन्त्रस ·४४७ प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । म्बन्धन मरवर्थलक्षणापरिहारक्लेराः क्रियतइत्याशङ्कानिरासार्थों ऽयं दलोकः फरणापदिष्टेपु सत्सु यार्थ्यसाध्यत्वकल्पना तस्यां च गु- विधाने मत्वर्थलक्षणा न नास्ति किं त्यस्त्येति द्वौ नी प्रत्यर्थ गमयतः इति न्यायेन योज्यः।विधिमामाद्धातोः साधनत्यरूपस्या- र्थप्रतिपादफरवावगतेस्तसिद्धये ऽर्थाक्षिप्तस्यापि साध्यत्वस्याशाब्द- त्वाच्छब्दन गुणेनान्ययानुपपनेरन्यथा च य चिदपि मत्वर्थलक्ष- पानापसेरित्याशयः। तुल्यत्वात् क्रिययोन ॥ ७ ॥ नन्तलिङ्गोपन्यासात् वाजपेयवाक्यमेवात्रोदाहरणं प्रतीय- तइत्याशङ्कयाह * वाजपेये तावदिति * वक्ष्यमाणसूत्रोक्तवैरूप्यल- ३००। क्षणन्यायमूलस्वाखिड्गस्य न्यायस्य च सर्वसाधारण्यान लिङ्गमात्रेण सङ्कोचो युक्त इत्याशयः । भाप्यता सौत्रं ना पूर्वपक्षनिरासा- थन्न व्याख्याय गुणविशिष्टकर्मविधिपक्षे वाजपेयक्रियाया दर्शपूर्ण- मासक्रियया तुल्यत्वात् दार्शपौर्णमासिफविध्यन्तापत्तेक्ष्योपसह- र्शनं न युक्तमिति पूर्वपक्षनिरासलिङ्गाभिधानार्थत्वेन च सूत्रं व्या- ख्याय नामधेयत्वे सत्यव्यक्तचोदितत्वेन ज्योतिष्टोमक्रियया तुल्यत्या- दीक्षोपसइर्शनं युक्तमिति सिद्धान्तलिङ्गाभिधानार्थत्वेन व्याख्यातं तनामधेय पक्षवद् गुणविधिपक्षे ऽपिस्वार्थविहितदेवताशून्यन्वलक्ष- णाऽऽयक्तचोदितत्वसद्भावात् सौमिकविध्यन्तप्राप्त्युपपत्तेरोषधद्र- ज्यकन्वेनेप्टिसाहश्येऽपि सत्येष्टिको विध्यन्तः सौमिको वेति सन्देहे दीचोपसदर्शनात् सन्दिग्धेषु चाफ्यशेषादिति न्यायन सौमिकविध्य- स्तनिश्चयात् नानेन लिनेन गुणविधित्यनिरासो नामधेयत्वं वा सिध्यतीत्याशङ्कयाह * घाजमिति * विप्रतिपत्ती हविषा नियम्येत फर्मणस्तदुपास्यत्यादित्यपमाधिकरणन्यायन द्रव्यसादृश्यस्य यली- यस्त्वाद्दीक्षोपसहर्शनस्यापि या न्यायपूर्वत्याद्यन नित्यानुवादव- चनानि स्युरिति विध्यन्ताधिकरणोक्तम्पायेन यथा सम्भ, परि- हारोपपत्तेरीपधिद्रव्यफत्वे सति द्रव्यसारूप्येण वाजपेयस्य दर्श- पूर्णमासाभ्यां समानत्वादिटिप्रकृतिकत्वं प्रसज्येतेत्यर्थः । ऐकशव्ये परार्थवत् ॥ ८ ॥ भाष्यकृता यदि गुणविशिष्टकर्म विधिः स्यात् ततः स्वा- वरपरार्थयच्चाभिधानं प्रसज्येत तच्च यजेतेत्यस्य शब्दस्य- करयाद्विमतिषिध्येतेति ववता गुणविशिएकमविधौ स्वार्थवत् ·४४८ न्यायसुधायाम्। स्वविधानार्थवदपूर्वविधित्वेनोपादेयत्वेन गुणत्वेन चाभिहितस्य यागस्य परार्थवत् गुणविधानार्थवत् प्राप्तानुबादत्वेनोद्देश्यत्वन प्रा. धान्येन च अभिधानमेकशब्दे सकृदुश्चरिते धातोन युक्तमिति पूर्व सूत्रगतस्य नमः काकाक्षियदिहाप्यन्वयमगीकृत्य विप्रतिषेधशब्दे- न नर्थव्याख्यानात् सूत्रं योजितं तत्र गुणप्रधानत्यायनपेक्षस्वरू- पमात्रेण धातुनोक्तम्य यागस्य पश्चाद गुणप्रधानत्यादिरूपापत्तावपि विधीयमानावस्थायामैकरूप्येण तन्त्रसन्बन्धोपपत्तरुक्तत्वाद्विप्रतिषे. धासम्भवमाशङ्याह * तन्त्रत्वमिति * अयमाशयः। धात्वर्थस्या- क्रियारूपत्वात् कर्मफारकेण तत्फलन करणकारकेण च गुणेन सह साक्षात् सम्बन्धायोगात् भावनाद्वारा ताभ्यां सम्बन्धी वाच्यः।न धाकारकरूपस्य क्रियारूपया भावनयान्वयः सम्भवतीति भावनान्व- थायावश्यं फारकरुपता धात्वर्थस्याभ्युपगन्तव्या अशाब्देन च कारः कत्येन शाब्दे व्यवहार अन्वयायोगात फारकत्वरूपेणैव धात्वर्थों भावनान्ययाथै धानुनाभिधातव्यस्तत्र फर्मत्वेनाभिधान फलसम्ब- न्धायोगात् करणत्वेन चाभिधाने गुणसम्बन्धायोगात् तन्त्रसम्ब- न्यायोगात्तन्त्रसम्वन्धानुपपत्तिरिति योज्यं चैधं यदि यः फलस्य साधनाकासापूरणलक्षणों धात्वर्थसम्बन्धेनोपकारः क्रियते स एच गुणस्यापि यो वा गुणस्य साध्याकाहापूरणलक्षणः स एवं कालस्यापि ततो वैरूप्याभावात् तन्त्रत्वं युक्तं तदभावे स्थि. हावृसरुभयसम्बन्धी लक्षणद्योतको भवतीति भन्वृत्विजो वृणी- ते प्रहं सम्माष्टीत्यादी उपकारतुल्यत्वे ऽपि प्रत्येक वाक्यप- रिममाप्तेरावृत्तिप्रसगात् तन्त्रत्वं नास्तीत्याशङ्कयाह * द्वधा होति * सरुदुक्तस्यापि घरणसम्मादेः सभामध्यस्थप्रदीप- धत प्रत्येकमुपकारकत्येनान्ययोपपत्ते ख्यानावृत्तिस्तत्र फरप्येत्या- भायः । एवं तहरुणया पिङ्गाक्ष्यैकहायन्यति ऋयवत्विगादिसमु. दाये ऽपि वाक्यपरिसमाप्तिः कस्मान्ने ऐत्याशङ्कयाह * आख्यातगु- पत्येति * माख्यातेन च स्वार्थस्य गुणत्वप्राधान्यरूपेणानाभिधाने प्र. धानभूनेनधिंगादिना गुणभूनेन चारुणादिनान्ययायांगात् गुणत्व- प्राधान्यरूपेण स्वार्थाभिधानद्योतनायाण्यातस्य गुणप्रधानतार्थगतो. पचारेणोना गुणभूनेन चरणादिना प्रधानभूनानामृस्विगादीनां स. मुदायीकसुमशक्यत्यात पाण्याततन्त्रत्वे ऽपि प्रत्येक वाक्यसमा- मिरीकार्यत्याशयः । एमशगजाननरामिलिविनिमविषार गायन यदीति भाग्येण फलं प्रति विधेयतयोवस्य यागस्य गुणवि- मशापतिपु. पा.।'

·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । ४४९ धानायानुवाद्यतयाभिधानं न युक्तं तनोत्पत्तिविधिव्यापारपूर्वकत्वे- नेतरविधिव्यापाराणां द्रव्यवत्फलस्याप्यनुत्पन्नया क्रिययान्वयायो- गात् उत्पन्नायाश्च विधानायोगात् पूर्व फलसम्बन्धे ऽपि तद्विधाना- थै यागस्यानुवाद्यत्वाद्विप्रतिषेधानुपपत्तिमाराङ्कयाह * तदिहति * ततश्च न फलसम्बन्धे यागस्यानुवाद्यतेत्यारायः । कथं विधयत्वस्य फलत्याभावापादकतेत्याशङ्कयाह * उद्दिश्यमानं हीति * यमर्थ- मधिकृत्य प्रवर्तन्ते तत्प्रयोजनमिति नैयायिकोतलक्षणानुसारात कृत्युद्देश्यप्रयोजनस्य फलत्वप्रसिद्धर्विधेयत्वं च यागमनुतिष्ठता स्वा- राज्य कामयितव्यमित्युपादेयत्वापत्तेः । कृत्युद्देश्यत्वाभावात्फलत्वं न स्यातू प्रत्युत विधेयत्वादङ्गतै स्यादित्यर्थः । एवं तर्हि फलस- म्वन्धवत् द्रव्यसम्बन्धे ऽपि यागस्यैव सन्निकृष्टतया विधेयत्वनैक- रूप्यात् तन्त्रत्वं युक्तमित्याशड्याह * यागो ऽपीति * यद्यपि वि. धित्वं प्रत्ययोपात्तं न नामपदमृच्छतीत्याघाराग्निहोत्राधिकरणया- र्तिफोक्तन्यायन सर्वत्र धात्वर्थावच्छिन्ना भावनैव विधेया तथापि फलं सिद्धवरकृत्य यथापाद्यत्वेन यागो विधीयते नैवं द्रव्यं सिद्धय- त्कृस्यापाद्यत्वेनासौ विधीयते निमित्तदेशकालसंस्कार्याणां पञ्चाना- मेव सिद्धयत्कारोपपत्तेद्रव्यस्य च देशादिचतुष्टयान्तर्गत्यसम्भवा- त्पारिशेप्यासंस्कार्यत्यापत्तेस्तथा च सति तृतीयावाधापत्तिरित्ययः। भूतभाव्युपयोगाभावाश्च द्रव्यस्य च संस्कार्यता न युक्तत्याह * न चेति * एवं यजेः तन्त्रेण फलद्रव्यपदसम्बन्धे पूर्वपक्ष्युक्ते निरस्त यदि फश्चिद् द्रव्यपदस्येतराभ्यां तन्त्रसम्बन्धं घूयात् तन्निरासायाह * एतेनेति * यागस्य द्रव्यं प्रत्युपादानस्य निरस्तत्वेन फलस्य च यागं प्रत्युपादानस्य निरासात् सुतरां द्रव्यं प्रत्यसम्भावनेत्यर्थः । द्रव्यस्यवंभूतप्रत्युपादेयत्वेनेकरूप्यं फलं प्रत्युपादानस्य निराकरि- प्यमाणत्वात् न सम्भवतीत्याशयः । नन्येवं सति फलस्य सर्वप्रा. धान्येनेकरूप्यादितराभ्यां :- •न चेति * फलस्य वित. यथा सोमेन यजेतेत्यादी प्यते तथा फले ऽपि कि न स्यादित्याशङ्कयाह * एकेनेति * भा- बनायाः साध्यसाधनेतिकर्तव्यतारूपांशत्रयाकासत्वात साधनाका- वायां धात्वर्थान्वयनिवृत्तायामपीतिकर्तव्यताकालायां द्रव्येणाप्य- न्यायो युस... फलस्प तु सत्यतातिरपशिलासटप्स्यसिद्धार्थ सस्त- मात्राकासत्वात् एकेन साधनेन नैराकाइये कृते ऽन्यस्य तदुद्देशे- नाविधानात् न तादयेनापाद्यता युक्तत्याशयः। ननु द्रव्यमप्यप्राप्त- .

·४५० * न्यायसुधायाम् । त्यादयश्यविधेयं तस्य फलार्थस्वाभाचे कैमर्थ्येन विधिः स्यादित्याश- टूयाह * यथेति * प्रतिपदाधिकरणभाष्योक्तन्यायेन यागार्थ द्र- व्यं भविष्यतीत्यर्थः । नन्वेवमपि द्रव्येण विशेष्यमाणस्यैव यागस्य फले विधानात् तन्त्रसम्बन्धाविरोध इत्याशङ्कयाह * न चेति * फलसाधनतया विधीयमानस्य यागस्य तृतीयानिर्दिष्टेन द्रव्येण म- त्वर्थलक्षणां विना विशेष्टुमशक्यत्वादिति भावः । मत्वर्थलक्षणापरि. हाराय तु फले यागविधाने यागे च द्रव्यविधाने चाभ्युपगम्यमाने घेरूप्यमपरिहार्यमित्याह * तति * नन्वर्थाद्यागस्य फलसम्बन्धे साधनत्यापत्ती व्यसम्बन्धे च साध्यस्थापत्तावपि धातुना स्वरू- पेणाभिधानान वैरूप्यापत्तिरित्याशङ्कां निराकत तन्त्रसम्बन्धास- म्भयमुपसंहरति * ततश्चेति * भावनान्धयनिरपेक्षस्य यागस्य वि-। धातुमशक्यत्वात् अविधीयमानस्य च भावनान्वयद्वाराफलाच. न्ययायोगाद्विधीयमानावस्थायामेव साधनरूपताभ्युपगन्तव्या।न चा- दादेन साध्यसाधनत्यरूपेण शाब्द व्यवहारे ऽन्वयः सम्भवतीति शब्देनैव साध्यसाधनरूपताभिधातव्येत्यपरिहार्य वैरुप्यमित्याशयः। माध्यसाधनत्वरूपाभिधानस्य प्रिविधवैरुप्यापादकत्यप्रदर्शनायोपा. देयेत्युक्त साध्यस्य तावत्प्रयोजनत्यात प्राधान्यम् साधनस्य च साध्य सिद्धयर्थत्वेन पाराया॑त् रोपत्वापरपर्यायं गुणत्वं प्रसिद्धमेय प्राधा- म्यस्य च कृत्युद्देश्यं विनानुपपत्तरुद्देश्यत्यापादकत्वम् अप्राप्तस्य चो- इंटमयस्यत्वात् प्राप्तानुकीर्तनरूपानुवादापादकत्यम् एवं शेषत्व. स्प शपिपारतन्यरूपत्त्यात् पारतन्यापाद्यत्यलक्षणोपादेयत्यापाद- फन्यम । उपादयत्वस्य विध्यधानत्यात विधेयत्यापादकत्वामति वि. रुदत्रिकद्धयापत्ति.। देशकालयोर्विधयगुणभावे ऽप्युपादेयत्वाभावा. त् प्राधान्यानुयायस्यामाये ऽपि चोदश्यत्याभ्युपगमात् कथं गुण- त्यम्योपादेयत्यापादकत्यमुद्देश्यत्वस्य चानुवाचत्यापादकत्वामित्यारा- दूरनिवृत्त्यर्थं यागशब्दःदेशकालयोः स्वभावसिदत्यनानापावत्या- त् मिद्धयत् करणरूपमुद्देश्यत्यं प्रधानत्व स्वाभाविकन्यात गुणस्ये ऽपि नापनीयते फर्मणस्तु समावमिद्धाभाधात् उभयरूपोभिधान. मम्मये प्रनियोग्यत्ययानुरूपपियक्षोपपत्तगुणत्यस्योपादेयत्यापाद. फरय मिरघत्करणस्य च यम्प्राप्यनापादकत्ये प्यप्राप्तस्य सि. स्यकत्तुंमशक्यस्यात् प्राप्स्यपेक्षयं युक्तमयत्याशयः । अतपयो- दयान्चमधानभूनापेक्षणादित्यपेक्षामात्रमुक्तम् । ह च धदः सुपि पपपस्यत्र गदमदचरयमधानुपमगइत्येतामृगतानुपसर्गपदानु tlerमाया.

·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ४५१ वृत्त्या ऽनुपसर्ग सुवन्ते उपपदे वदतेक्यप्प्रत्ययान्वाण्यानात् उप- मर्गयोगे क्यप्प्रत्ययाभावेन किनिमित्तसम्प्रसारणाभावात् ऋहलो- यदिति सामान्यविहितण्यत्प्रत्ययप्राप्तेः प्रवाद्यापवाद्योतिवदनु- वाघेति रूपापतेर्नु क्षिप्रं वाद्य नूद्यामिति क्षिप्रवाचिनि नुशब्द निपा- तरूपे सुप्युपपदे वदः क्यपं सन्या ऽनुवाद्यस्य प्राप्त्यपेक्षत्वेन क्षिप्रोद्यत्यायोगात नूयं न भवतीत्यनुयामिति नभ्समासाश्रयणेन रूपसिद्धिः कार्या । ननु यद्यपि फलेनोपादेयत्वादिरूपेण यागो गृह्यते गुणेन चोद्देश्यत्यादिरूपेण तथापि एकेन रूपेणा- मिधानादितरेण चार्थात्प्रतीतस्योभयसम्बन्धो न विरांत्स्यते इ. त्यागड्याह * एफेति * आभिधानिक रूपं विना शाब्दे व्यवहारे ऽन्वयायोगाद्यागस्यैकरूपाभिधाने ऽप्यविशेषादुपादे- यत्वादिरूपेणाभिधानाश्रयणे गुणस्य यागेनासम्बन्धादुद्देश्यत्या- दिसाधारणादिरूपेण फलस्यासम्बन्धस्तन्प्रत्याभाव इत्यतीतानुषतें- ण समापनीयम् । तर्युपादेयोद्देश्यत्यादिसाधारणरूपेणाभिधानादु- भयसम्बन्धो भविष्यतीत्याशड्याह * तत्रेति * अनेन च भिधेत हीति भाप्यं व्याख्यातम्। ननु सकृदुश्चरितस्यैवोभयमम्बन्धात् कथं वास्यभेदापत्तिरित्यारावयाह * अवश्य हीति * सदुचरिते चा- स्मिन् विवक्षकैय दृश्यतइति भनेन न्यायेग सदुच्चरितस्य विरा- द्धानेकरूपाभिधानपरत्यायोगाद्यत्र गुणसम्बन्धे यागत्योदिश्यमाना- दिरूपमभिधेयं यत्र च फलसम्बन्धे यागस्योपादीयमानाद्यात्मकता- भिधेया तपाण्यातपदावृत्त्या स्वाराज्यकामो यजेत घाजपेयेन यजेते- ति द्वे वाक्ये कल्पनीये स्यातामित्यर्थः। भावनायाः सर्वत्रैकरूप्या- तन्त्रेणानेकसम्बन्धसम्भवे ऽपि भावनासम्बन्धोत्तरकाले धात्वर्थस्य कारफसम्बन्धालोचनकाले वैरूप्यापत्तिरिति सूचयितुम् * याग- ३०१५ परिहारमाध्यमाख्यातद्वयाभावे ऽपि तन्त्रसम्बन्धीपपत्तेः । पदचतु- एयाप्रसङ्गादयुक्तमायड्याद * चत्वारीति * उच्यतइत्याशवाभि- प्रायविवरणार्थ भाप्यं व्याचष्टे * परस्य विति * विभत्त्यभावा- स्फर्मकरणात्यनिरपेक्षस्वरूपमात्रेण धास्वर्थस्य थातुना ऽभिधाना- दित्यारायः । कारफरूपाभिधानं बिना क्रियारूपया मायनया सहा न्वयायोगात्कारकरूपेणैव धात्वर्थो ऽभिधातव्यः। ततश्च धास्वर्था- भिधानलक्षणकार्यप्राधान्यारकार्यगतकर्मफरणत्याभिधानरूप्याद्याग ·४५२ न्यायसुधायाम्। यागेनेति शब्दरूपस्य मेधापत्तिरिति परिहाराभिप्रायविवरणार्थ नै- तदस्तीति भाष्यं व्याचष्टे * नैतदस्तीति * यद्यपि विभक्त्यभावाखा. तोः स्वतो रूपभेदो नास्ति तथापि यद्यप्रातो धात्वर्थस्ततो धातु विधिः प्राप्ते त्यनुवाद इति विध्यनुवादरूपत्वात् अर्थतो रूपभेदः प्रसज्येतेति भाष्यार्थः । विधिशब्दनोपादानगुणत्वे ऽनुवादशब्देन चोद्देश्यत्वप्राधान्ये ऽप्युपलक्षिते वाजपेयेन गुणेन सम्बन्धं परार्थ- मनूयेतेत्यनेन यद् गुणसम्बन्धे धात्वर्थस्यानुवाद्यत्व वैरूप्यापाद- नायोक्तं तदाक्षेपार्थमाहेति भाष्यं व्याचष्टे * आहेति * ननु वा- जपेयशब्दस्याख्यातकृत्यवत्प्रवर्तनानभिधायित्वे ऽपि विधेयसमर्पक- स्थाद्विधायकत्वं भविष्यतीत्याशड्य भाष्यकृता नामशब्दार्थत्युक्त व्यापार एव साक्षाद्विधेयः न च नामशब्दस्यार्थो व्यापार इत्यर्थः । नन्याख्यातशब्दार्थव्यापारद्वारा नामशब्दार्थस्य विधेयत्वं भविष्य- तीत्याशय यश्चात्युक्तं पूर्वापरीभूतानिष्पन्नरूपत्वात् धात्वर्थ पर व्यापारः धातोश्चानुवाद्यत्वसमर्पकत्वस्य त्वगोक्तास्यात्तस्पार्थो ब्या- पारीन विधातुं शक्यतइत्यारायः । अतः फलसम्बन्धवद् गुण- सम्बन्धो ऽप्याख्यातस्य विधिरूपत्वात् न वैरुप्यापत्तिरिति तात्प. र्यायः यदीति समाधानभाष्यस्यायमाशयः धात्वर्थानुचादे ऽपि प्रत्य- थार्थस्य भावनायाः सर्वकारकानुरअनसहत्यात् फलविशिष्टत्ववद् गु- विशिष्टतयाप्यकरूप्येण विधानात्तद्धारा नामशब्दार्थस्यापिविधानो- पपत्तन विध्यमावदोषापत्तिः।यदि तु भावनातिरस्कारेण साक्षाद्धा- त्यर्थस्य फलवद् गुणविधिरिष्यते ततस्तस्य व्यापारात्मफत्वेऽप्यन्यो- त्पादानुकूलस्वभावत्वामावेनाक्रियारूपस्यैकरूप्येणातुल्यरूपानेकफा- रकानुरझनासहत्वात् फलं प्रति गुणभूतस्य गुणं प्रति प्राधान्या- योगेनोमयं प्रति गुणत्वापत्तेः प्रत्येक वाफ्यपरिसमाप्तिप्रसङ्गात फल- गुपायोः परस्परानन्ययः स्यादिति तत्र वाजपेयास्पद्रव्यं प्रति यागस्य गुणत्ये गव्यस्य यागसंस्कार्यत्वापत्तेस्तृतीयानुपपत्तिदोपः कस्मा- भोक्त इत्याशङ्कयाह * यदीति * स्पष्टतानादरफारणमित्याश- पः। ननु यया प्रीहिविधेशपूर्णमासविध्येकत्वामाघे ऽपि प्रकरणेन दर्शपूर्णमाप्तयोरेव नीहाणामवरोधात् व्यवस्था तथा घाजपेयस्यापि बाराज्यकामयागपत्र प्रफरणेनायरोधात् व्यवस्था भविष्यतीत्या- दार्थ प्रकरणादिति माये व्याचष्टे * प्रकरणेति * नति परिहा. रमाध्यमसायनांगलक्षणार्थ पाक्यस्य प्रफरणापक्षिायादविरो. धोपपत्तरयुक्तमाशय व्याचष्टे * नेनि * यद्वाजपेयेन यजेत तत् सापज्यकामा यत स्वाराज्यकामो यत तद्वाजपेयेनेति थे.

·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थ पाद'। ४५३ फविशेषितेन यागेनेतरस्य सम्बन्धे ज्ञातवद्विशेषणत्वेनोपादाना- दशातच विधानाद्वैम्प्यलक्षणवाक्यभेदापत्तस्तन्त्रसम्बन्धे परस्प- रानपेक्षति भाध्यतात्पर्यव्याख्या तत्रैव परस्परनरपेक्ष्ये सति गुणो विधीयमानः सार्वत्रिको पूर्वयागसम्बन्धो वेति मात्रशब्दस्य द्वेधा व्याख्या प्रकरणानिप्पत्ते. शुद्धजिसम्बन्धादित्याशङ्कापरिहारः अ. स्त्वित्याराट्राभाय स्पष्टत्यादव्याख्याय नेत्यादिपरिहारान्तरभाष्य व्याचटे * तेनति * n अथाग्नेयादीनां नामनामताधिकरणम ॥ ६ ॥ तद्गुणास्तु विधीयेरन्नविभागाद्विधानार्थेन चेद- न्येन शिष्टाः ॥ ९ ॥ अन भाष्यकृताग्नेयादयः राब्दा गुणविधयः फर्मनामधेयानि घेति चिन्ता दर्शिता साष्टाफपालादिसामानाधिकरण्यात् कर्मणश्चा- श्रवणान्मन्त्रतस्तु विरोधे स्यात् इत्यत्र चाग्नेयाग्नीपोमीययोळाण- क्रमविपर्ययेण मन्तकमाम्नानस्य यश्यमाणत्वेन फ्रमविनियुक्तमन्त्रा- भावात् श्रुत्यविनियुक्तानां च मन्त्राणां स्वार्थसमवायफल्पकत्वाभा- चात् मान्त्रवर्णिकदेयताकल्पनानुपपत्तेद्रव्यदेवतासयोगेनापियोगस्य घरपयितुमशफ्यत्वात् आग्नेयं चतुर्दा फरोतीत्यादिव्यपहारस्य द्रव्य- विपयत्येन कर्मनामानपेक्षत्वात् निष्प्रयोजनत्वेनाप्याग्नेयादिशब्दस्य कर्मनामत्वशङ्कानुपपत्तरयुक्तेत्याशङ्कयाह * एमिति * अयमारायः पूर्वाधिकरणे तन्त्रसम्बन्धानुपपत्या विशिष्टीवधौ निरम्ते पच चिद- प्यनावृत्तेन प्रत्ययेन विशिष्टविधि सम्भवतीत्याराङ्य विशिष्टविधिव्यु- त्पादनायैतदधिकरणं तदुचत्पादनस्यचोत्पत्तिशिष्टबलीयस्त्वसिद्धिः प्रयोजनं सोमेन यजेतेति सोमविशिष्टे यागे श्रुतेन प्रत्ययेनं विहिते शुद्धस्याप्राप्तत्वेनानुवादायोगात् विशिष्टस्य च न्यान्तरानाफाश- त्यानोत्पत्तिशिष्टसोमावरुद्ध ज्योतिप्टोमे खनित्रादिद्रव्यान्तरं वि- धातुं शक्यमिरयुभिदादिशब्दानां नामधेयत्वं सिध्यति श्रुतेन तु त्ययेन शुद्ध यागं विधायोपपदानर्थक्यपरिजिहीर्पया तदर्थविधा- नायाथुतप्रत्ययान्तरकल्पने श्रुतस्यैव या धृत्तिकल्पने शुद्धयागानुधा- देनोत्पत्त्युत्पनशिष्टयोस्यीयत्याविशेषात्तुल्यबलत्वेन विकल्पोप- पत्तनामधयत्वं न सिध्यतीत्युद्भिदादिशब्दानामुत्पत्तिशिष्टगुणाव- राद्धे यागे गुणान्तरविधायफन्यासम्भवान्नामधेयत्वं द्रढयितुं विष्टिविधिरिह व्युत्पाधते सर्वे चात्र विशिष्टविधयः उदाह- ·न्यायसुधायाम् । रणं तत्र सनिकृष्टविध्यसम्भवनिवन्धनत्वाद्विप्रकशावधेविशिषि- धौ च सन्निकृष्टविप्रकृष्टयांविशेष्यविशेषणयोर्युगपद्विधेयत्वात् म. निकृष्टविधानार्थ तस्य विधेयत्वसम्भवो विप्रकृष्टविधानार्थ चा. सम्भवो ऽभ्युपगन्तव्यः स्यादिति युगपतर्विद्धसम्भवासम्भवायो- गात् न क चित्तच्छुतेन प्रत्ययेन विशिष्टविधिः सम्भवतीति प्राप्त तत्यागादिकर्मतद्विशेषणभूताश्च सोमादयो गुणा युगपद्विधीयेराग्नि ति प्रतिज्ञाय शुद्धस्य कर्मगो ऽनुष्ठानाशक्तर्विधानासम्भवाद्विधा, नाथै लिङ्प्रत्यय विशेषणविशेष्यविधिविभागाभावादिति हेतुरुका एवं तशयोपेताया भावनायाः सर्वत्रानुष्ठानयोग्यत्वेन विधेयत्वा वाक्यान्तरगतानामप्यङ्गानां प्रधान विधिनैव विधेयत्वापसेरुत्पत्यु- त्पन्नशिष्टवियेको न स्यादित्याशङ्कय न चदन्येन शिष्टा इत्युक्तं किं चिकेन चित्कथं चित् कुर्यादिति सर्वत्र सामान्यतः साध्यसाथ- नेतिकर्तव्यतान्वितभाधनाविधाने ऽपि विशेषाकालायां वाक्यान्तर विहितविशेषलाभेनोपपन्नस्य प्रधान विधायिनः प्रत्ययस्य तद्विधान- फ्लेशाङ्गीकरणायोगात् स्वधाक्यगतविरोपविधानमात्रपर्ययमानीप- पत्तेरुत्पत्त्युत्पन्नधिशिधिवेकाविरोध इत्याशयः । अतः परमार्थती विशिष्टायधिव्युत्पादनायवैतदधिकरणम् तथापि पूर्वापवादत्वेन स. नति धक्तुं भाष्यकृता गुणयिधयः फर्मनामधेयामि घेति विचारो दर्शित इत्यपधादशब्देन सूचितं । नामधेयत्वाराडायावह निर्वाज- स्वात्तदपवादो उनर्थक इति तद्वारा नामधेयकार्यस्य गुणफलोप- पन्धादेरपवादो ऽयमिति नामधेयकार्यशब्देन सूचित्तम् । नामधेया भावे प्याग्नेयं चतुर्दा करोतीत्यादिव्यवहारोपपत्तेश्वराब्देनाग्नेया दिशब्द गुणविधिनामधेयचिन्ताया:निष्पयोजनत्वं सूचितम् । उदि- दादिशदेपु हि गुणविधित्वे पनिनादिना यष्टव्यं नामधेयत्वे सो. मैनेति चिन्ताप्रयोजनं विधारादेयत्येवं स्पष्टमेध प्रयोजनं तत्प्र. त्यविचारे ऽप्यग्निहोत्रशब्दस्य गुणनिधित्वे दर्विहोमेप्यविहित पताके पग्निर्देवता नामत्वे मान्धयर्णिकी आधारशदस्य तु गुणयि. धित्वे द्रवद्रव्यमानेणोपांशुयाजः कार्यों नामत्ये त्याज्येनेग्रेति प्रयोज- नमाग्नेयादिशब्दस्य तु गुणविधिनामधेयत्ययोन प्रयोजनविशेशे ऽस्तीत्यपयादत्वे सङ्गतिप्रदर्शनमात्रायः । सन्देहवेलापां मामधेयर- झोपन्यासो ऽत एवानफगुणोपादानात गुणयिध्यसम्मय पप पूर्यप- क्षितःसिद्धान्ते ऽपि गुणविधित्यसमर्थनमात्रं कृतं न नामत्य नि- राकृतं गुणविष्यमम्मवस्य चाधिकरणपयकोकस्पापवादायतद- धिकरणं गुणधिध्यसम्भवे त्याग्नेयादिशब्दस्यानस्यपरिहाराया- ·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः मादः । ४५५ गत्या यथा कथं चिन्नामस्त्रं शिरो या एतयशस्य यदाग्नेयो हृदयमु- पांशुयाजः पादायग्नीपोमीय इत्यादि व्यवहारसिद्ध्यर्थमेष्टव्यमिति दायितु नामधेयत्वोपन्यास इति द्रष्टव्यमाननुसमाप्तायांनामधयत्व- चिन्तायाम् अपवाटप्रस्तावस्योचितत्वात दर्विहोमपद्मविचार्यापया- दोन युक्त इत्यागते *कस्मादिति* वैश्वदेवपदस्य तु नामत्यमगी- कृरय गुणार्थताप्यस्ति नास्तीति वैश्वदेवाधिकरणे चिन्तेत्यभिप्रेत्य त- चिन्तेहानाशङ्किता समिदादिपदानामपि तत्प्रख्यन्यायानामत्वे स- त्येव पार्वणशब्दस्य कर्मनामधेयस्यापि कालाभीज्यासमुदायाभीज्या वैति विचारेण देवताविधित्वावसायात्तन्यायेन देवताविधित्वमङ्गी- कृत्य प्रकृतसमिदादिशब्दवाच्यदेवतासंस्कारार्था. प्रयाजा इत्याश- दूध द्वितीयान्तत्वेन देवताविधित्यायोगात् मान्त्रयर्णिकसमिदादि- दयतायोगेन यागेपु लक्षणया समिदादिशब्दप्रवृत्तेमन्त्रवणेभ्यश्चा- पूर्वाणां देवतानामेव यागार्थत्वप्रतीतेन देवतासंस्कारार्थतेति नवमे पक्ष्यमाणत्वात् नेह तश्चिन्ताराङ्किता । दर्विहोमपद किं गुणविधि. फर्मनामधेयं वेत्यष्टमे विचारयिष्यमाणामिहैव कस्मान्न विचारितमि- त्याशङ्कितम् । लौकिकहोमेष्याचारतस्त्याग्विलया मूलदण्डया दा जुहानीति स्मृत्या च विधिसितस्य दर्विलक्षणस्य गुणस्य प्राप्ते. पु- रोऽनुवाक्यामनुयाज्ययो जुहोति सदेवत्वायेति विध्येकवाक्यतया चार्थवादत्वेनोपयुक्तस्य समासानि कृप्य दर्चिपदस्य तद्विधायित्वम- गीकृत्य स्मृतिमूलत्वकल्पनायोगात्तत्प्रख्यन्यायेनेव नामधेयत्यं सि- द चैदिकंप्यपि स्रुवेण जुहोति चमसेन जुहोतीति साक्षाद्विहितेन स्रुषादिना सह समासानिष्कृप्य विधेयत्वेन कल्प्यमानाया दर्वे- विकल्पायोगाच्छास्त्रान्तरेण चैपरीत्यप्राप्तस्तत्मापणस्यासम्भवेन चै- यापत्तेस्तेनैव च सिद्धमित्यभिप्रेत्य परिहरति * विचारितमिति* एवं त्याप्टमिकस्य गुणविधिनामधेयविचारस्य पौनरुक्त्यापत्तेरपरि- तोपावन्यथा परिहरति * विध्युद्देशगतानामिप्ति * ततश्च विध्यु- देशगतानां नामधेयविचारस्य समाप्तत्वाधुक्तो ऽपवाद इत्याशयः अर्थवादगतानामपि तुल्यन्यायतया सिद्धस्य नामधेयत्वस्य किं ली- किकानामेवैतन्नामधेयमुत अलौकिकानां वैदिकानां तत्रापि किं यज- तिचोदनानामप्युत जुहोतिचोदनानामेवेति विशेषविचारार्थ स्मारण मितीहाप्यपरितोपादन्यथा परिहरति * सिर पेति * ननु विशेष- विचार गुणयिथ्याशङ्का न युक्तत्याशड्याह * या विति * परि- ३०२।१ चोदनामात्रत्वोपपादनायात्राधिकरणमध्यशब्दः तत्र हि दहिोमो १पन्य वाज्यया जुहीबीति पु. का.

·न्यायसुधायाम्। यज्ञाभिधानं होमसंयोगादिति सूत्रेण होमपदेनास्य समासपदस्य संयोगात्तत्र च होमस्य प्राध्यान्यातद्वाची दर्विहोमशब्द इति यक्ष- शब्दलक्षितकर्मनामधेयत्व प्रस्तुत्य तद्विशेपे ऽपेक्षिते स लौकिका. नां स्यात् कर्तुस्तदाख्यत्वादित्यनेन स्मातीष्टकादिकर्तरि दर्यिहोमि- फसमाख्यानात् स्मार्तानामेवेतन्नामेति पूर्वपक्ष कृत्या सर्वेषां चा दर्शनाद्वा स्तु होमे इत्यनेन वैदिक ऽपि वास्तु होमे यदेकया जुहुया. द् दर्विहोम कुर्यादिति दर्विहोमशब्दप्रयोगात् वैदिकानां चैतनाम- फत्वाभावे सत्यकया ऋचा दर्विहोमशब्दप्रयोगानुपपतिप्रसङ्गात् होमशब्दस्य च मामान्याभिधायित्वात्सर्वेषां नामेति सिद्धान्तिते तत्रापि विशेषापेक्षायां यजतिचोदनानामपि दर्शपूर्णमासादीनां चतुरवत्तादिवास्योंमत्यापत्तस्तंपामप्येतनामति प्राप्त जुहोतिचो. दनानां चातत्संयोगादित्यनेन होमशब्दसंयोगात् होमनामस्वप्रतीते. र्यजतिचोदनानां च देवतोद्देराद्रव्यत्यागमात्रेण पर्यवसानाचतुरय. त्तादिवाक्यैर्यागीयद्रव्यप्रतिपत्त्यर्थं प्रक्षेपविधाने ऽपि होमत्वानाप- तेर्जुहोतिचोदनानामेव दर्विहोमसब्दो नामेति सिद्धान्तयित्या द्रव्यो- पदेशादा गुणाभिधानं स्यादित्यनेन दर्विहोमशब्दारपानरूपद्रव्योप- देशमतीतेगुणविधिरित्याशङ्कर न लीफिफामामाचारग्रहणात शब्द- चतां चान्यार्थविधानात् इत्यनेन लौकिफेघाचारेषु दा गृही. तत्याद्वदिकेषु चान्येषां स्वादीनां पात्राणां होमनार्थतानामाका डिताना विधानाद्दर्विसमासानिरुप्य विधानं न युक्तमित्याशां निराकृत्य नामधेयत्यमुपसंहते ननु विशेषविचारो ऽपाहय नामधेय- चिन्ताधिकारारकर्तुं युक्तो नाप्टमै विशेषातिदेशलक्षणत्यात् तस्ये- त्यानाङ्कयाह * सर्यमेवेति * लक्षणान्तरगोचरी ऽपि विचार प्रसङ्गालक्षणान्तरे क्रियमाणो न दोपमावहतीत्यारायः । कथं तत्र मसह इत्यपेक्षायामाह * पूर्ववदिति * अपिहिततिकतय्यता- प्यनिदेशेनेतिकर्तव्यतामाता युक्तायां दर्विहोमेप्यधिहितेतिकर्त- न्यताफेरपि नातिदेशेनेनिकर्तव्यता प्रातिरस्तीत्यागादाथै कि दर्षि होमा. पुतश्विद्धर्मग्राहित्यात पूर्वयन्तो ऽथ पूर्या रति चिन्तामाधि- कृत्य सर्वेशं जुहोतिचोदितानामपूर्वत्यसिद्धयर्थं विशेषचिन्तत्यर्थः आग्नेयादिवाक्येपु फर्माश्रयणात नाग्नयादिशब्दाना तमामत्यय हायुतत्याशते * फेनेति * तत्र शिरोधा एनयशस्य यदाय शनि यमाययवस्तुत्या प्रमियागनामापांनुशाजरादसाहनयंटिस यागनामस्वमनीत युरमामाम्नानानामहाकपालादीनां लिनशनग्यात् फस्यां चिच्छासायां फ्रमाम्नान भविष्यतीत्यारोप्य मान्प्रयनियर ·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। । ४५७ घतान्वयेन यागकल्पनोपपादनार्थ प्रकाशनाहानुष्ठेयमियां विना प्रकाशकमन्त्रान्वयायोगादशाकपालादीनामप्राप्तत्वेन विधेयत्वाय. मायात विधेश्च भावनफगोचरत्वात् तदाक्षेपकत्वेनाएाकपालादि- चाक्येपु भावनाप्रतीति तावदाह * तदिति * भावनानां चा- वच्छेदकधात्वर्थविशेषापेक्षायां यागाख्यधात्वर्थान्वयसिद्धये ऽग्न्या- दिदेवत्यमन्नान्वयं दर्शयितुमाह * तासां चेति*भानन्तर्यमचोदने- त्यानन्तर्यलक्षणस्य क्रमस्याविनियोजकत्वाभ्युपगमात् पाठसादृश्य- लक्षणक्रमप्रतिपत्त्यर्थः स्थानशब्द यागाङ्गमन्त्रवाचियाज्यानुवाक्या- समाख्ययापि यागाक्षेपसूचनार्थ याज्यानुवाक्यायुगलानीत्युक्तम् ननु श्रुत्यविनियुक्तानां मन्त्राणां करणत्यानवगमादद्दष्टार्थत्वेनाप्य- त्योपपत्तेः स्वार्थसमवायकत्वाभायान्न तत्प्रतिपाद्यस्याग्न्यादे. कि- याङ्गत्वसिद्धिरित्याशङ्कयोपांशुयाजे याज्यानुवाक्यायुगलानां - मधिनियुक्तानामपि देवताकल्पकत्वदर्शनात् तत्सामान्यमानेणा- पि देवताफल्पकत्यसम्भवं दर्शयितुमाह * तानीति * ननू. पांशुयाजे यजिना विहितस्य यागस्य देवताकाङ्क्षत्वाद्यथाकथं चिदुपस्थापितदेवताग्रहणं युक्तम् । इह तु यज्यश्रवणेनानाकाक्षि- ताया देवतायास्तत्सम्बन्धप्रमाणतद्धिताधभावन युक्ता कल्पनेस्या- शयाचारादिवद्यज्यश्रवणे ऽपि क्रियातत्समवेतार्थप्रकाशनेन मन्त्रा. रणा मियाहुति सामान्यतो हटेनाग्न्यादेः क्रियागत्यमुपपादय- ति * न हीत्यादीना * क्रियाङ्गमित्यन्तेन नन्वग्न्यादेः क्रियान्वये देवतात्यावगतिः कथमित्यायङ्ग्याह * न चेति * अग्निर्मुर्खेत्यादि- मन्त्रेवग्न्यादीनां प्राधान्येनाभिधानाधमर्थ प्राधान्येन मन्नो ऽभिद- धाति सापि देवतेति लक्षणेन देवतात्वावसायात फर्मस्वपि देवता- त्वावगतिरित्यर्थः । नफेवलं मन्यन्यादीनां देयतात्वात् फर्मस्व- पि देवतात्वं किं त्वष्टाफपालादिशब्दानाम का पुरोदाशराब्दसा- मानाधिकरण्यदर्शनादिहापि ते पुरोडाशं धर्मभूतं सर्पन्तमपश्य- नित्याफपालयास्यशेषात् पुरोडाशपरत्वाधगते. पुरोडाशादीनां च वृद्धव्यवहारात् धानाः फरम्भः परिवापः पुरोडायः पयस्येत्येप वै यसो हवि पडूक्तिरित्यादिलिद्गाच्च हविष्ट्यप्रसिद्धर्हविःशब्दस्य चा- र्धिशुचिहुमृपिछदिश्य इसिरिति जुहोतेरोणादिके कर्मणि इसिप्र- त्यये ऋते हूयतइत्येतस्मिन्नर्थे हविःशब्दव्युत्पत्तवतां च विना होमा- योगात द्रव्याफाहायशादग्न्यादेदेवतात्यायतिरित्याइ * पुरोडा- शादिभिरिति * जुहोत्युत्पन्नस्यापि हविःशब्दस्याइयमाने ऽपि द्रव्ये हवाप्यासादयतीति प्रयोगदर्शनात् तादर्थ्यनिमित्तत्याप्रतीतेरजुहो- ल ·y ४५८ भ्यायसुधायाम् । तिचोदिते फर्माण होमस्यैव यागीयद्रव्यसंस्कारार्थत्येन द्रव्यस्य हो मार्थत्वायोगात् यागार्थद्रव्ययाची हविःशब्द इति मत्वा देवतान्यय विनापि द्रव्यान्वयमात्राधागानुमानसूचनार्थ यागेत्युक्तम् । नन्वेवं सत्यपि देवतान्वये कथं यागकल्पनं कथं च सत्स्वपि यागेप्याग्ने थादिशब्दानां नामतेत्याराड्याह * इताति * यजतिस्तु द्रव्यफल भोक्तृत्वसंयोगादित्यत्र द्रव्यदेवतान्ययेन यागकल्पनस्य वक्ष्यमाण त्याद्विधित्सितस्य च गुणस्यान्यतः प्राप्ती नामत्वस्योकत्वात् उभय- सिद्धिरिति भावः। नन्वयाकपालादिवाक्यान्याग्नेयादिशब्देविना पर्य- वस्यन्ति न पातमापर्यवसाने स्वार्थासमाप्तस्य चाक्यस्य वाफ्यान्तरा- न्चयायोगात् मन्त्रान्वयाभाये तत्प्रतिपाघदेवतान्ययकल्प्ययागा. सिद्धिःपर्यवसाने त्याग्नेयादिशब्दस्यानन्वयानामत्वानुपपत्तिरित्या शङ्कयाथुतयागनामत्वाशङ्कासम्भये ऽपि च चतुरवत्तं जुहोतीति धु- तहोमनामत्वेन पूर्वपक्षो भविष्यतीत्याह * अथ वेति * चतुरवात वाक्यारोमनिष्पत्तावपि आग्नेयादिशब्दानां कथं तमामतेत्याशय ऋमधिनियुक्तमन्त्रवशात् देवताप्राप्तेस्तत्प्रख्यन्यायेनैवेति दर्शयितुं रहुत्याद्विसंख्यत्ये निद्रव्याणीत्य- कथं चतुरवात वाक्यस्याप्टाकपालादिविषयतेत्याराड्याप्टाकपालादीनां चतुरयत्ततो- क्ता तदुपपादनार्थ द्विरित वाफ्यावयवदानसिद्धिरुक्ता तस्याटाका. पालादिविषयत्वोपपादनार्थ हविष्ट्यादित्युक्तम् । एवमपि चतुरवत्त- निप्पत्तिः कथमित्यपेक्षिते चोदनान्तरेणेत्युक्तम्। ननूपस्तृणात्यभिधा- रयतीति चोदनान्तरेणोपस्तरणाभिधारणयोग्रहणे ऽपि तयोरुपस्तर. णाभिधारणयोरुपस्तृणन्नभिघार्याज्यस्य यजेतेति धौवाज्यसाधन- स्वेनाशाकपालादीनां कथं चतुरवत्ततेत्याशड्य तत्संस्कारार्थत्युक्त दशमे कृष्णलचरावुपस्तरणाभिधारणयोरर्थलोपेन बाधं वक्तुं फर्म वा संसर्गानिवृत्तित्वात् तस्मादाप्तिसमर्थत्वमिति सिद्धान्तसूत्रे हविषः स्रुक्संसर्गस्योपस्तरणाभिधारणयोर्निवय॑त्वेन प्रयोजनस्य कृष्णले च विशदत्येन स्वत पव निवृनश्चत्वारि चत्वारि कृष्ण- लान्यद्यति चतुरवत्तस्याप्य इति चोपस्तरणाभिधारणसाध्यस्य च तुरवत्तत्वसम्पादन स्थान्येनातलदकरणसमर्थनादकरणं तयोरिति वक्ष्यमाणत्वाविपः शुच्यसंसंगलक्षणसंस्काराथत्वमनयारवर्स- यतइत्याशयः । नन्वग्नीपोमीयब्राह्मणस्य प्राक्पाठादाग्नेयवाह्मणस्य च पश्चात्पाठाद्याज्यानुवाफ्यायुगलयोश्च ग्राहाणामविपर्ययेण पा, .

·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ठादविद्यामानक्रमाम्नानाध्यारोपेणात्यन्तक्लिष्टनामत्याशङ्का न यु- क्रेत्याशय * आहेवं चेति * प्राप्त कर्मण्याग्नेयादिवाक्य ई- व्यदेवताधनेकगुणविधाने चोदिने हि तदर्थत्वात् तस्य नस्योपर्दिश्य- तेत्यनेन वाक्यमददोपशपत्तिः । विशिष्टविधाने तु सनिकृष्टविप्रक- एविशेषणविशेषयरूपानेकार्थविधानापसंस्तत्र च सन्निकृष्टविधाना- सम्भवनिर्मित्तत्वाविप्रकृष्टविधानस्य युगपत्सनिकृष्टविधानसम्भवा- सम्भवाभ्युपगमदापसम्भवाद् गुणविध्यमम्भवमानमत्र पूर्वपक्षिणो ऽभिमत तथा च मत्यानंयादिशब्दानर्थक्यापस्तत्परिहारार्थ यथा- कथश्चिमामधेयत्वाभिधानमित्याशयः । एव नामधेयत्वं सत्याने यादिशब्दस्य गुणविधित्याभायान्न सन्निकृष्टयिनकृष्टविशेष्यविशेषण- रूपाने फार्थविधिनिमित्तो युगपत् मनिकृष्टविप्राविधिसम्भवास- म्भवाभ्युपगमदोषो भविष्यत्येतदर्थ नामश्रेयत्वं पथाकश्चिदुक्तं न तु पूर्वपक्षिणो ऽभिमतमित्यर्थः । पूर्वपक्षमाप्यं चानेन व्याख्यात तत्रच विशिष्टविधः सिद्धान्तिनी मिमनत्वात् विशेष्यस्य यागस्या- श्रुतत्वेन द्रव्यदेयतासम्बन्धलक्षणगुणविधिकल्ल्यत्वात् श्रुत्या गुण- माप्रविधि मत्वा गुणे विधिशब्दः तस्मिन्मत्यनको विशेषणविशेष्य- रूपो ऽथों ऽभिधीयते नत्र च सन्निकृष्पषिध्यसम्भवनिमित्तत्याद्विप्र- कृष्टावधयुगपत्साग्निकृष्टविशेष्यविधिसम्भवासम्भवाभ्युपगमदोपाप- तिरित्युक्तम् । ननु विशेष्यम्य यागस्याश्रुतत्वात् कथ गुणविधी मति विशेषणविशेष्यरूपानेकार्यविधि' स्यादित्याशयाग्निदेवता पु- रोडाशो द्रव्यमिति द्रव्यदेवतासम्बन्धलक्षणगुणविधिद्वारेत्युक्तमि- ति भाप्यं योज्यम् । एतच्च वार्तिकृताधाराग्निहोत्राधिकरणे परदी- यंल्यवतोऽष्टी श्रुतिप्रकारान् परोक्तानिराकुर्वता विशिष्टयधरत्यन्त- लिटत्व तृनीयस्थानानिवेशामम्भघांपपादनार्थ पक्ष्यमाणत्याग्नेह प्र- पश्चितमित्यनवद्यम् । सूत्रं योजयन् सिद्धान्तमाह * नथति * यत्र ३०३॥ पुनरन्येन घचनेन शिष्टा गुणा भवन्तीति भाष्याद्विरोषणस्यैवान्यतः प्राप्तायविधेयत्व विशेष्यस्य त्यन्यतः प्राप्तायपि सनिरपेक्षविशेषण- विध्ययोगात् विधेयतेत्याभाति तच सर्वतो पदार्थसमान्तविधिशक्ती धात्वानुवादाभ्युपगमात् अयुक्तमित्याशय गुणप्रहणस्योपलक्ष- गायत्वं दर्शयितुं यागइत्युक्तम् । न चेदिति सूत्रावयये प्राप्तर्विधे- यवहेतुत्वाभिधानार्थ इति प्राग्व्याख्यया सूचितम् । तच्च फर्मेति भाग्यात् तच्च गुणाश्चत्येकवचनाध्याहारण विग्रहः प्रतिभातित- शोदाहरणयहुत्वेन तुल्यत्याक्रिययोनेति सूत्रोतक्रियापरामार्यतच्छु- ब्दोपात्तयागयत्योपपत्तेः श्रुतस्यैध यहूवचनस्य तन्प्रेणोभयान्वये ·न्यायसुधायामा सम्भयत्यथुतेकवचनाध्याहारयोगात् अयुनामित्यारा य त हानिय हुवचनान्तयिग्रहो दर्शितः । सोमन यजेनेत्यादी गुगायमणामिन- पदापादाने ऽपि तायदस्य फर्मणो शिफ्यानुष्ठानत्वेन विध्ययो गात्सनिष्टम्य मुद्धरूपेण विध्यसम्मवात् विशिष्टरूपेगा च मम्म घात् रूपभेदन युगपरमम्मयामम्भयविरोधपरिहारोपपत्तपिशिष्टाप धेरदुएरयामिधानार्थमायमागाविधानाय ते सूचावययविधानायें लिइनस्य ये गुणकमविण्योरायमागादित्यय व्याण्यातुमरिभक्तरूपेण मरपुच्चरितेन विधिनेन्युक्तम्। भाग्नंयादियाक्य त्वफस्मिनय वि. धयसमपंफ तरिनान्त पद गुणफमायभागादित्येर व्याख्यातुं वि. धेयसमपंफेण तद्धितान्तन शरदेन सह गुणफमंशब्दानामायभागा. त्सनिषपविप्रफरविरोधाभावाभिधानायकरारदोपादानप्रदर्शनार्थ तशिताम्तेन विधिनति योज्यमा हिराब्द' पादपूरणार्थः । ननु मान्य. पर्णिकदयतासयोगान्यथानुपपत्या यागमनरसिद्धान्याशिष्टतन्या. राष्ट्र निराफरांति * नेति * संस्कारशब्देन स्मृतिहतुसंस्का- रोयोधार्या मानो विवक्षितः । अष्टाफपालादिद्रव्यं देवतामस्कार- धाग्निमूत्यादिमन्तः तरसंयोगेन योऽत्र यागविधि पूर्वपक्षिणांतः स नोपपद्यतात्ययः । यदपि पुरोडारादीना हविष्टवाद्यागमाध. नत्यप्रतीतयांगानुमानमुक्तं तदपि निराफारिष्यतइति मावच्छब्देन सूचितम् । यद्वा यागविधिस्तावनोपपद्यते ततश्च तन्नामत्वमनाशङ्का चतुरवत्तचोदनाविहितहोमतापि निराफरिप्यतइत्यय तावच्छन्दो योज्यः । एतदेय प्रश्नपूर्वकमुपपादयति * फथामिति * ननु मा- पनाकाक्षायां मन्त्रसम्बन्धस्यक्तित्वात स्वरूपेण द्रव्यस्य मन्त्राफा- इक्षानिरासो न युक्त इत्याराङ्कयाह * नेति * भावनाया अभुत. स्वात विध्यश्रयणाय तदर्शनापि फल्पयितुमशफ्यत्वात् अप्राप्तस्या- पि च द्रव्यस्य भावनानिवेशं यिमा विधयत्वायोगात् विधियग्रेन भावनाफल्पने विधेरपि भावनाकल्प्यत्वेनेतरतराश्रयं धरतुं विध्य- भावाभिधानं कथं चिद्भावनाकल्पने ऽपि धात्वर्थानवच्छिन्नायास्त. स्था अनुष्ठातुमशक्यत्यान्मन्त्राकाङ्क्षानुपपत्तमन्त्रान्धयादेव तद्वा• घ्यदेवतासयोगेन यागारयधात्वर्थफल्पने चानुष्ठयत्वसिद्धय धात्व- विशेषावच्छेदाधीनत्वात् मन्नान्ययस्येतरेतराश्रयापत्तद्रव्यस्य स्ख. रूपेणैवाकाक्षापद्यतइति सूचनार्थः फश्चिच्छब्दः । सामान्यतो ऽपि पुरुषव्यापारो न विधीयते किमुत धात्वर्थावच्छिन्न इत्यर्थः। नन्य. टाफपालभघनस्यासिद्धत्वेनानुष्ठेयत्वान्मन्याकाङ्क्षा भविष्यतीत्या. श्रय न चेत्युक्तम् । भवनक्रियायामसिद्धस्यैव कर्तृनियमात सिद्धा.

·न्यायसुधायाम्। विधिवनिश्चयः । अन्यथास्यार्थवादत्वासम्भोनानक्यापत्तरित्या- शयः। नन्वैव सति विधिगौरवक्लंशः स्यादित्याशङ्कयाह * अगत्या चति * विधानार्थ इति भाप्यं तद्धितस्याख्यानकृत्यत्ययभायेनावि- धायकत्वादयक्तमाशङ्कय व्याचष्टे * विधानार्थति * अविभागादि- नि सूत्रायवव्याख्यानार्थमविभक्ता हीति भाष्यावयव तद्धितान्त- गत्यभिधानार्थत्वेन तत्सापेक्षत्वात् पश्चाद्वयाचष्टे * सर्व चति * पतदेवापपादर्यात * दयतेति * नन्याग्नेयतेति भावप्रत्ययात् सम्ब- न्धस्यापि अयिभक्ततोक्ता प्रतिभानि सा च सम्बन्धवाच्यत्वस्य अ- रुणाधिकरण निपेत्स्यमानत्यादयुक्तत्याशयाह * सम्बन्धो ऽपी- ति * नन्वेषमप्यष्टाफपालशब्दवाच्यस्याप्टत्यकपालतदधिकरणसं- स्कारापसज्जनस्य पुरोडारास्याग्नेयादिशब्दानन्तर्गतत्वादष्टाफपाल- स्थति विशेषणाभिधानमयुक्तमित्याशङ्कयाह * तदिति * नैव दिद व्यमात्रस्य तखितैर्देवतांच्यते अस्य शब्दाभिधेयस्य विशेषस्यैव देव- नेत्यनेन न्यायनाप्राकपालपदार्थों ऽपि नाचनान्त एव शब्दान्तर्गत - त्यर्थः । स एप इति भाष्येण यागस्य तद्धितान्तर्गतिरुक्ता सा याग विनापि यथाकथञ्चिस्सिदाग्नेयत्वसकोत्तनोपपत्तरयुक्तेत्याशयाग्ने यस्य भाव्यमानत्य याग विना न मिध्यतीति दर्शयितु भावनान्तर्ग- तिपूर्वक यागान्तगतिमाह * द्रव्यस्यति * अन्तर्गतनि शेषः पुरुष- व्यापारस्य भावनाया यागावच्छंदकत्वाद्विशेषो न व्यक्तित्वन । सर्वान्तर्गत्यभिधानस्य पूर्वपक्षोक्तवाक्यभेदपरिहार प्रयोजनमाह * ततश्चति * तद्धितान्तपदेनोपात्तस्यार्थस्य विधिनात विग्रहः भिन्न- पदोपादानाभावान वाक्यभेदापत्तिरित्याशयः। नन्वकपदोपाने ऽप्य- नेकार्थस्य विधानाच्चित्रत्वस्त्रोत्वविधाविव वाक्यभेदः स्यादेवत्या. शङ्कयाह * भावनेति * यागो हि विहिता भवतीति भाष्ये याग शब्दो यागाच्छिन्नभावनाभिप्रायेणत्याशयः । स एवमिति भाग्य व्याचष्टे * तत इति*ननु सम्वन्धो हीति भाष्येण सम्बन्धविधाना- न्यथानुपपत्त्या सम्बन्धिनार्द्रव्यदेवतयांविधानाक्षेपस्योक्तत्वात् भा. ज्यविरुद्ध भावनाविधानाभिधानमित्याडुयाह * सति * सर्वे- र्द्धात्वर्थकारक. सम्वध्यतइति कर्मव्युत्पत्त्या भावना सम्बन्धशब्दे- नाक्तत्यर्थः । किमित्येव व्याख्यायतइत्यपेक्षायामा * न हीति * विशिष्टविधावप्यन्यतो लभ्यमानस्याविधानान गौरवलक्षणवाक्य- भेदापत्तिरित्यभिधानार्थो न चदन्येन शिष्टा इति सूत्रावयवो Ser खित्यादिभाष्यणानेककपालाधिकरणसंस्कारस्य पुरोडाशादन्यत्रा प्रसिद्धस्ते पुरोडाथ कूर्म भूत्वा सर्पन्तमपश्यन्नित्यर्थवादावगतस्य ·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ४६३ पुरोडाशस्याएंसख्यकपालाधिकरणसंस्कारविधिनैव प्राप्तेः कपाला- नां तद्वहुत्वस्य तदधिकरणस्य संस्कारस्य च कपालेषु श्रपयतीति याक्यान्तरादेव प्राप्तर्वहुत्वविशिष्टत्वमात्रविशिष्टद्रव्यविशेषाग्न्या- ख्यदेवताविशिष्टयागभावनाविधानानातिगौरवापत्तिरित्येवं व्याख्या- तः । तत्राविभागादित्यावृत्तिलक्षणवाक्यभेदपरिहारार्थों हेतु. ।न चेदिति तु गौरवलक्षणवाक्यभेदपरिहारार्थ इति हेतुद्वयस्य विधि- कविषयत्वं दर्शयितुमाह * भविभागादिति * नद्धितान्तोक्तेन देयताविशिष्टेन द्रव्येण सम्बन्धस्य विभागात सम्बन्धं विना वैशि- दृयासिद्धरर्थात् सम्बन्धाक्षेपः । न क्रियाफर्तृसम्बन्धादृते सम्ब- न्धनं क चिदित्यनेन च न्यायेन क्रियागत्वात्सर्चसम्बन्धानां देवतो- हेशपूर्वकद्रव्यत्यागाच्च विना द्रव्यस्य देवतान्चयायोगाद्यागास्यस्य क्रियाविशंपस्य द्रव्यदेवतासम्बन्धाविभागाचेनार्थादाक्षेप ।यागस्य चाभावितस्यानिप्पत्तर्भावनाया यागाविभागात्तेनार्थादाक्षेप इत्यर्थ । अन्यथानुपपत्त्यधीनत्वाचाक्षेपस्यान्यत. प्राप्तस्य कपालादेरनाक्षे- पानातिगौरयापत्तिरित्यदुष्टो विशिष्टविधिरित्याशय । यत्तु विधि- त्सितस्यान्यतः प्राप्तौ तद्वाचिन: शब्दस्य नामधेयतेति एतदर्थपरत्वेन न चेदित्यवयवस्य पाठपूर्वक व्याख्यानान्तर भाप्य कृता कृत तना न -- - ॥ यहिरादिशब्दानां जातिवाचिताधिकरणम् ॥ ७॥ बर्हिराज्ययोरसंस्कारे शब्दलाभादतच्छब्दः ॥१०॥ घहिरादिशब्दो लचनादिसस्कारानिमित्स. कुशात्वादिजातिनि- मित्तो चेति चिन्तायाः प्रकृतगुणविधिनामधेयचिन्तारूपत्वाभावात् ·४६३ प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । पुरोडाशस्याप्टसंख्यकपालाधिकरणसंस्कारविधिनैव प्राप्तः पाला- नां तवद्दुत्वस्य तदधिकरणस्य संस्कारस्य च कपालेषु श्रपयतीति याफ्यान्तरादेव प्राप्तेर्वहुत्यविशिष्टत्वमात्रविशिष्टद्रव्यविशेषाग्न्या- रयदेयताविशिष्टयागभावनाविधानानातिगौरवापत्तिरित्येवं व्याख्या- तः । तत्राविभागादित्यावृत्तिलक्षणवाक्यभेदपरिहारार्थों हेतुः । न चेदिति तु गौरवलक्षणवाक्यभेदपारिहारार्थ इति हेतुद्वयस्य विधि- ताविपयत्य दायितुमाह * भविभागादिति * तद्धितान्तोक्तेन देयताविशिष्टेन द्रव्येण सम्बन्धस्य विभागात् सम्बन्धं विना वैशि- एयासिद्धरर्थात् सम्बन्धाक्षेपः । न क्रियाकर्तृसम्बन्धाहते सम्ब- न्धनं क चिदित्यनेन च न्यायेन क्रियागत्यात्सर्वसम्बन्धानां देयतो- देशपूर्वकद्रव्यत्यागाच्च यिना द्रव्यस्य देवतान्ययायोगाद्यागाख्यस्य क्रियाविशेषस्य द्रव्यदेवतासम्बन्धाविभागात्तेनार्थादाक्षेपः । यागस्य चाभावितस्यानिष्पत्तेर्भावनाया यागाविभागात्तेनार्थादाक्षेप इत्यर्थ.। अन्यथानुपपत्त्यधीनत्वाञ्चाक्षेपस्यान्यतः प्राप्तस्य कपालादेरेनाले- पानातिगौरयापत्तिरित्यदुष्टो विशिष्टविधिरित्याशयः। यत्तु विधि- त्सितस्यान्यतः प्राप्ती तदाचिनः शब्दस्य नामधेयतेति पतदर्थपरत्येन न चेदित्यवयवस्य पाटपूर्वकं व्याख्यानान्तरं भाष्यता कृतं तन्ना मधयत्यस्य पूर्वपक्षिणो ऽप्यनभिमतत्यात्तत्प्रख्यं चान्यशास्त्रमित्यनेन च पौनरुक्त्यापत्तेरयुक्तमित्युपेक्षितं घार्तिककृतति विशिष्टविधिव्यु- स्पादनार्थतवास्याधिकरणस्यावसीयते ।। ॥ यहिरादिशब्दानां जातिवाचिताधिकरणम् ॥ ७ ॥ बर्हिराज्ययोरसंस्कारे शब्दलाभादतच्छन्दः ॥१०॥ वहिरादिशब्दो लवनादिसंस्फारानिमित्स. कुशावादिजातिनि- मित्तो बेति चिन्तायाः प्रकृतगुणविधिनामधेयचिन्तारूपत्वाभावात पूर्वाधिकरणकृतविशिष्टविधिव्युत्पादनवन तच्छेपत्याभावान प्रफ- रणसगतिरित्याशङ्य प्रासङ्गिी प्रकरणसङ्गतिमाह * नामधेये- ति * अनन्तरसङ्गतिस्त्याग्नेयादिशब्दानां देवतोहेशपूर्वकद्रव्यत्या- गात्मफयागारब्यक्रियागर्भसम्बन्धनिमित्तदेवताचिशिपद्रव्यवाच- त्यात्तद्वारेण क्रियानिमित्तत्वे ऽभिहिते बर्हिरादिशब्दानामपि सं- स्कारात्मक क्रियानिमित्ततास्युत नेति विचारात् स्पष्टैवेति नोक्ता पुरोडाशोदाहरणमुत्सुत्रत्यादयुक्तमाशझ्याह * तुल्यहेतुत्वादिति * यूपादियद्वचनव्यक्तिविपर्ययाश्रयणसम्भवासम्भवमस्य सन्देहहेतोः १ सध्यति पु. पा.।

·४६४ न्यायसुधायाम् । संस्कृतप्रयोगवलीयस्त्वस्य च पूर्वपक्षहेतोः संस्कारनिमित्तत्वे व परस्पराश्रयपरिहारासम्भवस्य च सिद्धान्तहेतोमतुल्यत्वात् सूत्रे वहिराज्यग्रहणमुपलक्षणार्थमित्याशयः । सर्वत्रेति भाष्यावयवेन संस्कृतप्रयोगस्य सार्वत्रिकत्वं पूर्वपक्षोपपत्तित्येनोक्तं नासंस्कृतीच. स्यनेन चासंस्कृतप्रयोगाभावः तदुभयमप्ययाशिकदेशे संस्कृतेषु प्र. योगाभावादसंस्कृतेष्वपि च फरिमश्चिद्देशे प्रयोगादयुक्तमाशा व्याचक्षागः पूर्वपक्षमाह * तत्रेति * याक्षिकप्रयोगो न विवक्षितः सर्वे च याशिकाः संस्कृतेप्येव प्रयुजते नासंस्कृते वित्याशयः । तस्य बलीयस्त्वाय शास्त्रस्था वेत्युक्त यश्चासंस्कृतेषु क्व चित्प्रयोग. स प्रादेशिकत्वेनाशिष्टस्थत्वेन च दौर्बल्यासारश्योप- पत्तन याशिकायोगस्य विर्गातत्यापादने शक्त इत्येवमर्थत्वेन न त्व- संस्कृतेप्वपीत्याशङ्कानिरासाथै साहश्यादिति भाप्यं व्याख्यातुमाधि. गीतत्यादित्युक्तम् । ननु बर्हिराद्यनुवादेन विधीयमानस्य संस्कारस्य प्राक्सिद्धवर्हिराद्यपेक्षत्वनेतरेलराश्रयापत्तेर्न यहिरादिशब्दप्रवृत्ति- ०५९ निमित्तता युक्तेत्यारावयाह * तथा हीति * क्व चिद्देशे पुरोडाशा- दिशब्दयवहारे सत्यप्यभियुक्तजने लोक्यते दृश्यते शब्दार्थमम्ब- न्धो ऽननति व्युत्पत्त्या लोकशब्देन विवक्षिते व्यवहाराभावाच्छि- एप्रयोगविरोधचाशिष्टप्रयोगम्याप्रामाण्यात् यद् धर्हिस्तल्लुनातीत्या- दिवचनव्यक्त्यनुपपत्तेर्यल्लूयते तद् यहिरित्यादिविपरीतवचनव्य- त्याश्रयणात् । पुरोडाशादिशब्दानां संस्कारहेतुतेत्यर्थः । यथा च पलाशे बनातीति प्रकृत्य यूप छिनत्तीति थ्रवणाच्छेदनस्य पला- शविषयत्वावधारणाच्छेदनसंस्कृतपलाशनामत्व यूपराब्दस्याय- सीयते तशात्रापि दर्भस्तृणीत हरितैः सुपणारति वर्हिस्तरणार्थे मन्त्रे कुशयाचिदर्भशब्दश्ववणाद् बर्हि शब्दम्य लवनादिसंस्कृतकुश- नामत्वावधारणात् पिष्टानि संयोति पिण्डं करोतीत्यादिश्रवणाश पुरोडाशशब्दस्य प्रथनादिसंस्तपिप्रापिण्डनामत्यावधारणादुरपर नादीनां च घृनविषयन्वं कथं चिदुत्प्रेक्ष्याज्यशब्दस्योत्पवनादिम- स्कृतघृतनामत्वावधारणायूपादिवद्वचनव्यक्तिविपर्ययाश्रयणमदुष्ट- मिति दृष्टान्तेन सूचितम् । संस्काररहिते कुशादिजातिमात्र यहिरा दिशब्दस्य व चित्प्रयुक्तस्य संस्कृतेष्वपि जात्यनपगमेन लाभानाय संस्कारशब्द इत्येवं सूचव्याख्यानार्थमेवं प्राप्तइति भाप्यं ध्याचरे * नदिनि * शारतम्य शब्दार्थसम्बन्धहेतुत्याभावेन लोकममिक्ष्य पेक्षाघातू भादंशिकस्यापि प्रयोगश्प शास्त्रथप्रमिद्भया धागे न युक्त इति वक्तुमेकदेशे ऽपीत्युक्तम् लोकं ध्याचष्टे *य पवेति * ननू.

·४६५ - प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । समिति भाध्येणासंस्कृतेषु साहश्यात् प्रयोगोपपत्ति पूर्वपक्षोक्ताम- नुभाष्य तन्नेत्यनेन संस्कारराब्दत्वप्रसिद्धः सादृश्यानिमित्तप्रयोगक- ल्पना न युक्त्युक्तं तदतिस्पष्टत्वादव्याख्याय फथमिति प्रश्नपूर्वकम- प्रसिद्धगुपपादनार्थ यहिरिस्पादिभाष्यम् असंस्कृतेष्यपि राब्दलाभा- दित्यननकस्या युक्तरुक्तत्यायुक्त्यन्तरसमुचयार्थत्वेन व्याचष्टे * किं चति * जातिशब्दत्वाभावे पलाशे यधातीतिवत्कुशादीनामप्रकृत- त्वेन संस्कारान्वयाशानात् मन्त्रस्य च श्रुत्यविनियुक्तत्वेन स्वार्थस- मयायकल्पकत्वानुपपत्तेस्तरोनापि लयनादेः कुशविषयत्वाज्ञाना- त् उत्पवनादीनां च घृतविषयत्योत्प्रेक्षायाः प्रापकानुपलम्भेनायो- गात प्रथनादीनां च कथं चित्पिष्टपिण्डविपयत्वज्ञानसम्भवे ऽपि यु.. पफार्यपशुवन्धनार्थत्येनेव पलाशस्य पुरोडाशकार्ययागार्थत्वेन कि- पिण्डस्याश्रवणात पुरोडाशशब्दस्य प्रयनादिसंस्कृतापिएपिण्डना- मत्वायधारणाशक्त पिष्टपिण्डप्रथनादिना पुरोडाशीकुर्यादिति वचन- व्यक्त्याश्रयणायोगात् यद्यर्हिरादिशब्दवाच्य तत्संस्कार्य यच सं.. स्क्रियते तदूर्हिरादिशब्दयाध्यामितीतरेतराश्रयस्यापरिहार्यत्वात् यलोकसम्मतं बर्हिरादिशब्दानां जातिराब्दत्वं तद्वदेनापि लवनादि- संस्कारे विधेये तस्मात्मागाश्रितमित्यर्थः । ननु संस्कारविधित: प्रागेय फेन चिद्यहच्छया लवनादिभिः संस्कृत कुशादि बर्हिरादिश- देहिश्य संस्कारविधिसम्भवान्नेतरेतराश्रयापत्तिरित्याशङ्कायाः । स्वाश्रयस्यापूर्वसाधनत्वयोग्यताधानार्थायाः क्रियायाः संस्कारश- ब्दवाच्यत्वाद्विध्यभावे च तादानवधारणात् यहच्छया लवनादी छते ऽपि संस्कारस्याभावेन यहिरादिशब्दप्रवृत्ती निमित्तत्वायोगात अपरिहार्यमितरेतराश्रयमित्येवं निरासार्थ न चेत्यादिभाष्यम् आ- शङ्कायास्तुच्छत्ये ऽप्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां जातिवाचित्वावधारणा- मिति व्याख्यातुमाह * तेनेति * येन संस्कारात् प्रागेव जाति- शब्दत्वमाश्रित तेनेत्यर्थः । सत्यां च गती वचनव्यक्तिविपर्ययाङ्गी- करणमयुकमित्यभिधानार्थ न चालौकिकानां सतामित्यादिभाष्य व्याचष्टे * न चेति * श्लोक व्याचष्टे * यदि हीति * प्रयोजन- भाष्य तु निर्देशात्तु विशनायपूर्वस्यानाधिकार इत्यत्र तृतीय यूपाचटम्न- रणार्थे यर्हिषि यूपालनार्थे चाज्ये लयनोत्पवनादयः संस्काराःकार्या न घेति विचारेण स्पष्टीकरिष्यमाणत्वान्न व्याख्यातम् । ॥ प्रोक्षगयादिशब्दानां योगिफताधिकरणम् ॥ ८॥ प्रोक्षणीष्वर्थसंयोगात ॥११॥ 1 ·४६६ भ्यायसुधायाम्। भत्र मान्यता प्रोक्षणीशब्दः किमुत्पवनादिसंस्कारनिमितो जातिनिमित्तो वा प्रकर्षसेचनलक्षणक्रियानिमित्तो घेति सन्दिा पूर्वन्यायनिरस्तमपि संस्कारशब्दत्वमत्तच्छन्द इति पूर्वसूत्राक्यवेने. ह सूत्रे प्रतिक्षाकासयानुपक्तेन निरासप्रतीतेस्तद्वयाख्यानायोपन्या- सर्वकं निरस्य पूर्वन्यायेनैव जातिशब्दत्व प्राप्त यौगिकत्वेनापोदितं तद्रथकाराधिकरणे समुदायप्रसिझेरयययप्रसिद्धितोपलीयस्त्वस्य ध- क्ष्यमाणत्वात् विरुद्धमित्याशङ्कते * नन्विति * पप्ठे हि वचनाद्रय- फारस्याधानस्य सर्वशेषत्यात् इत्यत्र वासुरथफार आधीतेति किन भवयवप्रसिद्ध्या त्रैवर्णिकानामन्यतमो रथकारराव्दनोच्यते समुदा. यप्रसिद्धया घा न्यो जातिशब्द प्रति सन्दिग्धे ऽययवप्रसिद्धया रथ. फारिणि त्रैवर्णिके रथफारशब्दसम्मवात् अपशूद्राधिकरणप्रतिषि- स्यात्रैधर्णिफस्याधिकारो न युक्त इति प्राप्ते समुदायप्रसिद्ध्यावय. -यप्रसिद्धिवाधाद्वचनबलेनात्रैवर्णिकस्यैवाऽधिकार इति यक्ष्यते । अ. न्यत पच तु समुदायप्रसिद्धियलीयस्वसिद्धौ न्यायेन प्रतिपिद्धस्या- प्यत्रैवर्णिकस्यैव वचनयलेनाधिकारनिश्चयात्सन्देहामायेन रथका. राधिकरणारम्भो न युज्यता न चान्यत्र क्यचित्समुदायप्रसिद्धिय. लीयस्त्वव्युत्पादन हश्यते । न च तव्युत्पादनं विना पारिरोग्यमाने णात्रैवर्णिकस्याधिकारसिद्धिःनिवर्णिकस्याप्यवयवार्थयोगेनरयफा. रशब्दवाच्यत्वसम्भवे धसन्तादिवाश्यैस्तस्याधानप्राप्तापि रथका. कारित्वेन निमित्तेन वर्षाकालाधानार्थतया पचनोपपत्तावविदुषो ऽत्रैवर्णिकस्याधिकारकल्पनानुपपत्तेः । अत एव पचनादिति मुख्य हेतुं व्याख्यायाधानस्यासर्वरोपवादित्यनेनाधानसम्बन्धितयास यो ब्राह्मणराजन्यवैश्येश्य प्राप्तभ्योऽत्रैवर्णिकस्य परिशिष्टत्वादयमाधान विधिरित्यवमुक्तो हेतुःसर्वरोपश्चात्रैवर्णिक आधानइति भाष्ये भाष्य- कारण चशब्दप्रयोगादुपचयोपपत्तित्वेन व्याख्यातः । तस्माद्रथका- राधिकरणसिद्धमेतत्समुदायप्रसिद्धिबलीयस्त्वमिहोक्तम्। कथं समु. दायप्रसिद्धः श्रुतिस्थानीयत्वं कथ चायययप्रसिद्धर्वाफ्यस्थानीयतेत्य- पेक्षिते रथकाराधिकरणवक्ष्यमाणमेवोभयमुपपादयति * था ही २०६॥ ति * वर्णसमुदायशक्तिनिमित्तज्ञानात्मकत्वेन समुदायप्रसिद्धर शब्दात्मकत्वात् श्रुतित्वाभावे ऽध्यक्षरश्रवणमात्रापेक्षत्वात अतितु- ल्यत्वं प्रातिपदिकावयवशक्तिनिमित्तज्ञानात्मिकायास्त्ववयवप्रसि- धेरेकार्थपदसमुदायात्मकवाक्यत्वाभाये ऽपि यौगिफप्रातिपदिका तिपाद्यस्य विशिष्टस्यार्थस्य ये प्रकर्षादयो भागास्तेपामेकार्थवृत्तित्व- नियमलक्षणेनोपसंहारेण प्रवृत्तोर्वप्रकृष्टत्वाद्वाक्यतुल्यतेत्यर्थ.14- ·पथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । ४६७ घपि रथकाराधिकरणे श्ययप्रसिरितः समुदायप्रसिझर्यलीय- स्त्वं वक्ष्यते तथापीह ममुदायप्रसिद्धरात्मलाभसदमद्भावी चिन्त्येते तथापीह समुदायप्रसिद्धरात्मलाभसदसद्भायो चिन्त्यते यदि च सर्वत्र समुदायस्यैव शक्किन क चिदवयवानां तत सा चिन्ता विरु- ध्यत न त्वंतदस्ति तथा सत्ययययप्रसिद्धः सर्याभावापत्तरित्य- भिप्रायेपा परिहरति * सत्यमिति * ननु समुदायप्रसिद्धः स्वा- स्मलाभः कास्तिकच नेति कथं ज्ञातव्यमित्यपेक्षायामाह * तत्र चति * मनु समुदायमसिद्ध्या सर्वत्रावयवमसिद्धर्वाधेनावयवा- थाभावात् सर्वत्रय समुदायः प्रसिद्ध्यदित्याशङ्कानिरासपूर्व श्लोकं व्याचष्टे * लब्धात्मिका हीति * मन्येवं सति रथकारशब्दे ऽवय- पार्थसद्भावे समुदायप्रमियनात्मलाभादभाये चाप्रतियोग्यभाघात्त- चलचिन्तानुपपत्तरनर्थक रथकाराधिकरणं स्यात् इत्याशझ्याह * ततश्चति * रयकारशब्दस्य रथकारिण्यवयवप्रसिद्धिसम्भवातू माहिप्येण फरिएयां च रथकार प्रजायतइति * स्मृते * श्वानुलोम- विशेष सौधन्यनास्तुहीनन्वात्मन्प्रवर्णात् प्रतीयेरनित्यनन वान्यायेन प्रभूणां त्या देवतानां तपते यतेनादधामि इति रथकारस्यादध्यादि- त्याधानमन्त्रवर्णात सौधन्यना अभय इति च मौधन्यनशब्दसामा- नाधिकरण्यस्य भूशब्दस्य तं नेमिमृभवो यथेति मन्यवर्णाद्रथफा- रविषयत्वप्रसिद्धः। मात्यात जायते पैश्यात सुधन्धाचार्य एव च । मारुपश्च विजन्मा च मैत्रः सात्वत एव च ॥ इति सात्यताधपरपर्याये सौधन्वनाख्ये जातिविशे- पे समुदायप्रसिद्धिसम्भवादयकार आदर्यातत्यन्न समुदाय- प्रसिद्धिबलीयस्त्वाभिधानं युक्तमित्यर्थः । नन्वेवं तदासी- नास्वप्सु प्रफपंसेचनफरणत्वाभावे ऽपि क चिरो प्रयोग- दर्शनात् प्रपंसेचनकरणत्वे सत्यपि च तेलादायप्रयोगायोगस्य व्यभिचारित्वेन समुदायप्रसिद्ध्यात्मलाभोपपत्तेस्तयलीयस्त्वाद्रय- फाराधिकरणसिद्धान्तात् जातियाचितैव युक्तत्यायका तुराब्दस- मानार्थेन पुनः शब्देन निरम्पन् सिद्धान्तमाह * अत्रेति * औदा- सीन्यावस्थायामपि प्रफसेचनकरणत्वशक्तिसद्भावात् प्रयोगोपप- ताच्यसद्भावेन च शब्दप्रयोगावश्यम्भायाभायात् तैलादाचप्रयो- गोपपत्तेः। फ्लप्साघयवशक्त्यानुसारेणैव शब्दप्रयोगोपपत्यायपत्तेः क्षीणत्याद समुदायस्य शक्त्यन्तरकल्पनानुपपत्तेः समुदायप्रसिद्ध्या- मलामो नास्तीत्यारायः । स्वरूपतो ऽवयवार्थाभावे यकिसनाममा- ·न्यायसुधायाम। प्रेणानाविधादग्धृत्वावस्थायामपि दग्धृशब्दस्य प्रोक्षपशब्दप्रयोगो. पपत्तौ समुदायस्य शक्त्यन्तरकल्पनं न युक्तमित्येतदेव व्यतिरेकर प्टान्तमुसेन दर्शयितुमाह * तथा हीति * शालाख्ये वृक्षविशेष श्वत्वकर्णत्ययोः शक्तिरूपेणाप्यभावारसमुदायस्य शालजातिवाचि. त्वं फल्पितमित्यर्थः । सिद्धान्तमुपसंहरति * तस्मादिति * न. म्वेवं सति तैलादावपि प्रोक्षणीशब्द: फिमिति न प्रयुज्यते इत्याय- कयाह * इतीति * समुदायप्रसिद्धयभापसिद्धयौगिकत्वपरा. मर्शापों ऽयमितिकरणः । यस्मात्माक्षणीराब्दस्य समुदायप्रसि. स्वभावाद्यौगिकरवं सिद्धं तस्मात्तलादावपि साधारणतास्त्येव प्र. योगाभाघस्तु सत्यपि धाच्ये न विरुध्यतइत्यारायः। यद्वा समुदाय प्रसिद्धबलीयस्त्वे ऽप्यपसु प्रोक्षणीशब्दस्य तदभावादघयवप्रसिदि. रगीक्रियमाणान रथकाराधिकरणविरुद्धति सूचनार्थत्वात् पूर्वोपी ऽयमितिकरणः । प्रयोजनमाप्ये मोक्षणीराब्दस्य संस्कारशब्दत्व धृते ऽप्यविकृतस्य प्रयोगमुक्तमाक्षिपति * नन्विति * परिहरति * यदि हीति * निपातानामनेफार्थत्वात् गड्डानियसार्थो हिशब्दः। एतदेघोपसंहरति * तस्मादिति * यौगिकत्ये स्त्रीप्रत्ययमानि- .०७॥ धृत्तिप्रयोजनत्वेनोक्तामुपपादयति * यौगिफत्वे विति * ननु यो- गिफत्वे ऽपि घृतप्रोक्षणं भवतीति घिधिवाक्ये घृतशब्दश्रयणात वि. धिशब्दस्य मन्त्रत्वाभावः स्यात्तेन चौदनति दशमाधिफरणन्यायेन द्रव्ये ऽपि देयतापनिधिगतस्यैध शब्दस्य प्रयोगनियमाजातिशब्दयः पत् घृतशब्दस्यैव प्राप्तेः प्रातिपदिकस्यापि निवृत्तत्वात् स्त्रीप्रत्ययमा. प्रनित्यभिधानं न युक्तमित्याशङ्कमाइ * न चेति * दशमएया- प्रये पयमानायाटाकपालं पुरोडाशं निर्वदिति विहिते फिमग्निः प. पमानादिगुणराब्दसहितेनानियब्देनाभिधेयः फेवलेन ति सन्दिप प्राकृतस्य गुणभुती सगुणेनाभिधानं स्यादिति सिद्धान्तेनोपमाम्या विकारो पार्थशदानपायात् स्याद् द्रव्यदित्यनेनार्यस्यानधोदक मासस्य चाHिशदस्य फेवलामिधाने ऽप्यनपायाधथा मा या पा सर्वदेवस्था यदजा पया यायव्यामालभेत भूतिफाम इस्पजाशब्देनापि विहिते द्रव्ये यशायदयाच्ययाध्यारयगुणयुक्त चातिदेयमाप्ती नछा. गशब्देन निर्गुणेन घाभिधानं सहाप्यधिकार स्यादिति पूर्वपक्षमु. पन्यस्पारम्मासमयायादा घोदितेनाभिधानं स्यादयस्य भुतिमम पिरवापरपान करापानमात्पपी स्मादियानतपरंपरावरतमा अतिसमयायित्वादारम्भण स्वरूपेण कर्मययममयायाद् गुणानाम: भाने घ गुणशाखस्यानक्यापचेः चोदितन सगुणेनाभिधानं ·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। स्यादित्येयं निरस्य द्रव्येप्येवारम्भगामित्यादर्थे विकारसाममि- त्यनेनारम्भे म्वरूपेण द्रव्येषु क्रियागामित्वाद्विकारसहितस्यापि शब्दस्य द्रव्यरूपे 5थें सामर्थ्यमम्तीनि वैषम्यं वदना द्रव्येप्यर्थरूपेण कमणि ममवायाभ्युपगमाद्विधिगतशब्दप्रयोगनियमो नास्तीत्यर्थः । ॥ अय निर्मन्य्यराब्दस्य यौगिकरपाधिकरणम् ॥९॥ तथा निमन्यें ॥ १२॥ घेद्युताद्यग्निव्यक्तेमन्थनजन्यत्वे शत्तरप्यभावात् पूर्वन्याया- तुल्यत्वमाराड्य विशेषरूपेण शक्त्यभाये ऽप्यग्निजातीयस्य कस्य चि- न्मन्थनजन्यत्वदर्शनेन रायवधारणाद्वैद्युतादायप्यग्निजातीयफत्या. विशेषण सामान्यतः शक्तिसम्भवेन कथ चित् फ्लप्तावयवराक्त्यनु- मारात्प्रयोगोपपत्ती समुदायस्य शक्त्यन्तरकल्पनानुपपत्तेस्तुल्यत्वा- तिदेशायेदमधिकरणमित्याह * निर्मन्थ्ये ऽपीति * भाष्यकारेणा- चिरनिन्थितत्वं यौगिफत्वप्रयोजनमुक्तमाक्षिपति * वैद्यतेति * पाकान्यथानुपपत्याग्निमानप्राप्ती मन्यनजन्यत्वविशेषणस्यातजन्या- मिव्यावृत्या कृतार्थत्वात् नाचिरत्याक्षेपकत्यं युक्तमित्यर्थः । ननु ना- घनीतेन भुक्तइत्यत्रापि घृतशब्दानुदापानात्तैलादेरपि प्राप्ती तान्न वृत्या नायनीतशब्दस्य कृतार्थत्वात् नाचिरत्याक्षेपफतेत्याशङ्कयाह * लोक इति*प्रमाणान्तरावगतवक्तृभिप्रायानुसारातत्र विशेषप्र- तीतिर्न शब्दसामर्थ्यादिति भावः । यद्वा यथैवाभ्यासासामधेनीनां प्राथम्यात् स्थानधर्मः स्यादित्यत्राधिःप्रथमामन्याह त्रिरुत्तमामिति प्रथमोत्तमशब्दयोः प्रथमावगताधन्तस्थानपरत्वातिकमहत्वभावान तदुपलक्षितप्रयो घाजा आजुहोतति परतेति नवमे घश्यते तथा नायनीतराब्दस्यापि प्रथमावगतनवनीतविकारत्वलक्षणधर्मातिकमेण तदुपलक्षितघृताख्यधर्मिपरत्वाभाघात धर्मस्य च प्रधी पाजा इति प्रथमप्रतीकम । आजुहोतेति अन्त्यसम्प्रतीकं तत्परता धर्मिग- तस्पर्द्धमानधर्ममात्रच्यावत्तफत्वनास्पखमानधय॑न्तरव्यावर्तफत्वा- योगात् तैलादिव्यावृत्त्यप्रतीतघृते च नवनीतविकारत्वावरुद्धधर्मान्त- राज्भाधादबुद्धिस्थनवनीतव्यक्तिविकारत्यव्यावृत्या घुद्धिस्सनवनी- तब्यक्तविकारपरत्याचगतेश्चिरकालयगतायाध नयनीतव्यक्तेरवुद्धि- सत्वादचिरावगतनपनीतयक्तिविकारयण्तीतेः । शब्दसामर्थ्य- देवाचिरनिर्दग्धत्यायगतिरित्याह * सर्वघृतानां चेति * प्र- करणादिना घृतप्रतीतिमभिप्रेत्य पुनःश्रुतेरित्युक्तं नावनीतेन घृतेन भुतात्येवंविधवाफ्याभिप्रायेण वा पञ्चम्यन्त वा श्रुतिशब्दमीक- ·४७० न्यायसुधायाम्। - त्यश्चतितो ऽपि पुनरेवमचिरनिर्दग्धत्वावगतिरित्येवं योज्यमा आन• र्थक्यानुपपत्तिलक्षणार्थो घा पुनः शब्दानिमन्थ्यशब्दे तु शब्दप्रमा णकत्वन प्रमाणान्तरानुसारायोगादमन्थनजन्यानिनिवृत्त्या च कृता थत्वेन शब्दसामर्थ्यामावादचिरनिर्मन्धितत्याप्रतीते चिरनिर्मन्यि तविषयता कल्प्येति चैपम्यमाह इह त्यिति * चिरग्रहण दृष्टान्तार्य ननु पङ्कजादिशब्दवनिर्मन्य्यशब्दस्य योगरूढित्वादचिरनिमन्यिता- ग्निगतमन्यनक्रियायोगनिमित्तत्वप्रतीतेर्विशेषावगतिर्भविष्यतीत्याश ङ्कयाह *"न हीति * पद्मव्यतिरिक्त द्रव्ये पड्डजन्यत्वे सत्यपि पङ्कजशब्दप्रयोगाभावात् योगरूढित्वं कल्पितं निर्मन्थ्यशब्दस्य स्व. निमात्रे प्रयोगस्य भाग्यकृतोक्तत्वान्न योगरूढिता कल्प्येत्याशय। आक्षेपमुपसंहरति * तस्मादिति * पापाङ्गत्वेनेह विधीयमानस्य मन्थनस्य पाफैफदेशफालफर्तृफत्वादचिरनिमान्यतत्वसिद्धिरिति परिहरति * नैप दोष इति * श्लोकं व्याचष्टे * यथैवेति * नन्वे सति देराकतक्यमपि कस्मान्नोक्तमित्याशझाह * तेनेति * ॥ अथ विश्वदेवादिशब्दानां यागनामधेयताधिकरणम् ॥ १०॥ वैश्वदेवे विकल्प इति चेत् ॥ १३ ॥ अत्र भाष्यकृता किं वैश्वदेवशम्दो गुणविधिः फर्म नाम: धेयं घेति चिन्तोक्ता सा पूर्वपक्षसूत्रे विकल्पाभिधानात् सिद्धान्त सूत्रे च तन्निराकरणमात्रप्रतीतेरयुक्ता च प्रकरणपर्यालोचनया गु: णविधिनामधेयविचारो ऽधिकरणस्य तात्पर्यावगमादेवमुपन्यासो युक्त । आग्नेयाधिकरणे ऽपवादानामधेयविचारस्य पर्ययसितत्वा घगते मधेयविचारस्यापर्यवसितस्याप्यपवादसम्भवे दर्विहोमपद स्येव विधार्यत्वाशङ्काएमाध्यायासङ्गत्या गडायास्तवैध निरा फार्यत्येनेहाप्रस्तुतत्वात् न युज्येताथाग्नेयाधिकरणस्यापवादत्वे. न सङ्गतिप्रदर्शनार्थ गुणविधिनामधेयविचारे ऽपि विशिष्ट विधिव्युत्पादने तात्पर्यादपवादे तात्पर्याभावेन पर्यवसानधोत- फत्व नास्तीत्युच्यते तथा सत्युत्पत्तियिष्टगुणयलीयस्त्वसिद्धि- प्रयोजनत्याद्विशिष्टविधिव्युत्पादनस्य तदधिकरणोक्तफ्रियानिमि- त्तत्वप्रसक्त्या कृते ऽधिकरणप्रये यत्प्रसत्त्या यो विचार स्तत्समाप्ती स एव बुद्धिस्थो भवतीति प्रासनिकाधिकरणत्रय. समाप्त्या तस्यैव युद्धिस्थस्य प्रयोजनविचारायैतदधिकरणमिति गु. पामिति गुणविधिनामधेयविचारे तात्पर्याभावात्तदुपन्यासस्तात्पर्य- तो ऽप्ययुक्तः। उत्पत्तिशिष्टवलीयस्त्वव्युत्पादनार्थे चास्मिन्नधिक- ·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ४७१ रणे सत्युद्भिदादीनामेवोदाहरणत्वोपपत्तेवैश्वदेवोदाहरणं ध्यर्थ- मित्याराङ्कयाह * तरितेति * अयमाशयः (सत्यपि विशिष्टवि ३०८ धी)गुणविशिएस्यापि फर्मणो घिहितस्य यिथिष्टविध्यन्यथानुपपत्ति- प्रसूतेन विधिना विशेष्यस्यापि विशेषणवद्विधानाच्छुद्धानुवादेनापि घाक्यान्तरस्थस्यापि गुणस्य स्ववाक्यस्थवद्वाक्यीयत्वाविशेषाद्विकल्पे- न विधानोपपत्रुत्पत्तिाशष्टनापि सौमेनोत्पन्नाशष्टस्य खनिनादेया- धायोगानुद्भिदादिशब्दानां ज्योतिष्टोमे गुणविधियोपपत्तेरुत्पत्ति- शिष्टबलीयस्त्वेन गुणावधित्यानिरासायोत्पत्तिशिष्टयलीयस्त्यसिद्धय- थे विशिएविधिव्युत्पादनं व्यर्थमित्याशङ्कयानुष्ठानायोग्यत्वेन शुद्ध- स्य विधातुमराक्यत्वात् अग्निहोत्र जुहोतीत्यादावपि सामान्यतो द्रव्यदेवताविथिस्यैव विधेयत्याभ्युपगमात् विशिष्टविधी खवा. क्यश्रुतद्रव्यादिविशेषविशिष्टस्यय प्राप्तत्वेनानुवादापत्तस्तादृशेन च नेराफार्थे स्त्रयाक्यश्रुतगुणविरोधिगुणान्तराविध्यनुपपत्तर्विशिष्ट- विधौ सत्युत्पत्तिशिष्टेनोत्पन्नशिष्टस्य याधसिद्धिरित विशिष्टविधि- व्युत्पादनप्रयोजनमुत्पत्तिशिष्टयलीयस्त्वं समयितुमंतदाधिकरणम तथाप्युत्पत्तिशिष्टपलीयस्त्वेनैव वैश्वदेवशब्दस्य नामधेयत्व सिध्यति मान्ययेति दर्शयितुं भाज्यकृतैवं विचारारम्भः कृतः । वैश्वदेवोदा- हरस्याप्येतदेय प्रयोजनमित्येतदेवोपपादयितुं पूर्वोक्तकारणासभ- वस्तद्धितोपातत्यादित्यादिना दर्शितः। न तूद्भिदायधिकरणैरगता- यंत्वम् दर्शयितुम् इति भ्रमितन्यं गतार्थत्वशानुपपत्तेस्तनिरासाया- गतार्थत्वाभिधानानर्थक्यात् सास्यदेवतेति हि देवतातद्धिताधिकार सूक्तहरिपोरिति स्मृतेर्देवतातद्धितस्य सूक्ते इविपि या मुख्यत्वाव- गमे ऽपि द्रव्यविशेपस्येहानुपादानेनास्य शब्दाभिधेयत्वायोगात्सा- मानाधिकरण्योपात्तत्वेनास्य शब्दाभिधेयस्य यागस्यैव देवतास. म्यन्धावगतेस्तदन्यथानुपपत्त्या द्रव्यस्यैव लक्ष्यमाणत्वात् मत्वर्यस्य यागस्य लक्षण नावितुं शक्या आग्नेयमष्टाकपालं निवपति सौम्य घरं सावित्रं द्वादग्रकपालं सारस्वतं चरु पोष्णं चरुं मारतं सप्तक- पालं घेश्वदेवीमामिक्षां पावापृथिव्यमेफकपालमित्यप्टी फर्माणि प्रतानि धैश्यदेवेन यजेतेति याजगानूद्य विधित्सितस्य देवतालक्ष- णस्य गुणस्यामिक्षायागे प्राप्तस्यापि इतरेषु सप्तसु प्राप्तयभावात् विधिसम्भवे तत्मापणवैयाभावात् तत्मण्यतापि नाशडितुं शक्या पाययभेदाद्याशङ्का त्यत्यन्तनिर्मूलत्यगतार्थत्वाभिधानर्यक्यापत्तिर- त्पतिशियलीयस्त्येनैव वैश्वदेवशब्दस्य नामधेयत्वं दयितुमेव. पपा..पु.पा.। - ।

·४७२ न्यायसुधायाम्। मारम्भ इतीहश्येव प्रन्यतात्पर्यव्याख्या युक्ता । ननु गुणविधिनाम- धेयचिन्तात्मकस्याधिकरणस्य पहिराज्यादिविचारात प्रागेवारम्भः स्थादित्याराड्याह * सर्वत्र चेति * यहिरादिशब्दो ऽपि फस्य नामे- त्यवं विचारात्मकत्वात् तस्याव्यवधायकतेत्यर्थः । यदा तु गु. णविधिप्रतियोगित्वेन विधिनिरपेक्षलोकप्रसिद्धदध्यादिनाम विल क्षणं विधेयकर्मण्यलौकिकं नाम चेदेन विधीयमानं नामधेयराब्देनो- च्यते तदा संस्कारनिमित्तत्वपक्षे यल्लूयते तस्य वर्हिःशब्दो नामे- ति विधेयसंस्कारयुक्त द्रव्ये घेदनालौकिकस्य नाम्नो विधीयमान- स्यात् नामधेयत्वजातिनिमित्तत्वे यौगिकत्वं च विधिनिरपेक्षलोकप्र. सिद्धत्वात्तन्नामधेयतेति सामान्यत एव नामधेयचिन्तात्मकत्वाद स्पष्टमेवाव्यवधायकत्वं यद्वा निर्मन्थ्यराब्दस्य यौगिकस्य नामधेय. त्वे सत्यपि गुणविधित्वस्य दर्शनाद्वैश्वदेवशब्दस्यापि यौगिकत्वात सत्यपि मामधेयत्वे गुणविधित्यमप्यस्त्यिति समुच्चयेन पूर्वपक्षः के चलनामधेयत्वेन सिद्धान्त इत्येव विचाराङ्गीकरणेनानन्तरसङ्गतिरे घं वक्तुं शक्येत्याह * अथ वेति * एतश्चानन्तरसङ्गत्युपपादन सामर्थ्य प्रदर्शनमात्रार्थमुक्त नपारमार्थिकं सिद्ध हि धैश्वदेवशब्दस्य नामधेयत्वे समुश्चयेन पूर्वपक्षः स्यात् तसिद्धिश्च तत्प्रख्यतयैव स पां नामधेयमिति यार्तिकदर्शनात् तत्प्रख्यन्यायेनाशयते स चाविदितबोधनं च विधिरित्युच्यते विदितं चात्रान्यतो गुणविधा. नमिति तत्मख्याधिकरणभाष्यादतस्तत्प्रापणं व्यर्थमिति च घा. तिकाद्विधित्सितस्य गुणस्यान्यतः प्राप्तौ विध्यानर्थस्याद् गुणविधि- त्यानुपपत्तेः पारिशेप्यानामधेयतेत्येवं रूपःप्रतीयते न चामिक्षायाग- व्यतिरिक्तेषु यागेष्वन्यत्र विधित्सितस्य गुणस्यान्यतःप्राप्तिरस्ति प्र- कृत्याविशेषणाटस्वपि यागेषु गुणविधित्वापत्तावप्यस्यामिक्षातिरि- क्तार्थत्वेनानर्थक्यायोगात् गुणविधित्वमाश्रित्य वैश्वदेवीमामिक्षा मित्यस्यैवामिक्षामात्रविशिष्टभावनाविधायित्वाश्रयणेन क्रमावनि युक्तवैश्वदेवयाज्याज्यानुवाक्यायुगलकल्पितमान्त्रावार्णकर्दवतान्य- याघागे ऽनुमिते वैश्वदेवीशब्दस्यामिक्षायागनामधेयत्वं वरं युक्त मन्त्रवर्णाश्च तद्धितस्य पलीयस्त्वात् तद्विनियुक्ताया अपि देवताया वैश्वदेवेन यजतेत्यनेन विधिरविरुद्धः उत्पत्तिशिष्टाग्न्याधवर स्वादामिक्षायागव्यातरिक्तयु देवताविध्यसम्भवनामिक्षायाग देवता विधिमतिमापाद्य तयारगुप्तमा तामधेनवासिययुपगमे केवला मिक्षायागनामत्वापत्ते. सर्वनामतेष्टा न सिध्येत् । पार्तिककारीयं तु तत्मख्यत्वाभिधानमुत्पत्तिशिष्टयलीयस्त्वेनैतद्धिकरणव्युत्पादितेन ·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । ४७३ गुणविध्यसंम्भवानामधेयत्वे साधिते प्रवृत्तिनिमित्तप्रदर्शनार्थे न तु नामधेयत्वसिद्धयर्थम् मयंत्र च गुणविधित्वसम्भवेनैव नामधेयत्या- भिधानात् इह गुणविधित्वसम्भवे नामधेयत्वानुपपत्तेः। समुश्चयन पूर्वपक्षस्यानाशयत्वात्प्रौढिमात्रमेतदिति स्थितं विशिएविध्यसम्भवे फस्य चिद् गुणस्योत्पत्तिशिष्टस्याभावात्तवलेन प्रसिद्धयादिहेतुत्रया- वधारितगुणविधित्वनिरासाशक्तःसन्देहायोगाद्विशिष्टविधी व्युत्पा- दिते सत्युत्पत्तिशिष्टगुणसम्भवात्तधलीयस्त्यसन्देहन गुणविधि- नामधेयसन्देहो भवतीति सूचनार्थत्वेनेति चदिति सूत्रावयवव्या- नार्य यदीति भाष्यं स्पष्टत्याग्न व्याख्यातं विकल्पशब्दस्य गुणवि. धिप्रतिज्ञानार्थत्येन व्याख्यानार्य वैश्वदेय इति भाध्यमुपपादर्यात * तति * विफलेन गुणविधिप्रतिज्ञानस्य किं प्रयोजनमित्य- पेक्षायामुत्पत्तिशिष्टान्यायधिगद्धेषु यागेषु देवतान्तरविध्ययोगाद् गुणविध्यसम्मवाशानिरासप्रयोजनमाह * एवं होति * ननू- त्पत्तिशिष्टपलीयस्त्वस्योत्पत्तिवाक्यविशातमित्यादिना चिनाधिकर- णे साधितत्यात् नेहोत्पत्युत्पन्नशिष्टयोर्विकल्पः पूर्वपक्षयितुं युक्त - त्याराड्याह * न चेति * वाक्यभेदापत्या तत्र गुणविधियानिरा. सात् पुंपशी प्राप्त स्रीपशुरिति भाष्यावयवव्याख्यानार्थानागतावेक्ष- गननदधिकरणसिद्धोत्पत्तिशिष्टयलीयतास्माभिरुक्तेत्यर्थः । भाष्या- चंयत्रो ऽश्यनागतापेक्षनायुधयहेत्यभिधानायेति भायफारशब्द- न सूचितम् । ननुत्पत्तिशिष्यामिक्षावरुद्ध यागे वाजिनस्योत्पन्नशिष्टस्य विधानाऽयोगेन भेदकत्वस्य गुणाधिकरणे यक्ष्यमाणत्वात् इह तु. ल्ययलन्याशङ्का न युक्तत्याशय * क्व चिदित्युक्तम् * पैश्चदेव्या- मिक्षा वाजिभ्यो घाजिनमिति तद्धितचतुर्थीकृतं यलावलं तवं. क्ष्यते नोत्पत्त्युत्पन्न शिष्टकृतमित्यारायः । नन्वेवमप्यपदोपविफल्पा- पादकत्वाद् गुणविधिर्न युक्त इत्याराड्याह * किं चेति * पसन्ता- चककालादियोगेनैव समुदायापादनसिद्धः समस्तानुवादानर्थस्या प्रसङ्गविश्वदेवशब्दस्य चाग्नेयादिषु प्रत्येक समुदाये या प्रतिनि- मित्ताभावेन नामधेयत्वायोगादगत्या विकल्पापादको गुणविधिरेव ज्यायानित्यारायः । श्लोकं ध्याचष्टे * यदि हीति * नन्वाग्नेयादिषु प्रत्येक समुदाये या विश्वेदेषसम्बन्धस्य प्रवृत्तिनिमित्तस्याभावामा मधेयत्यासम्भवे ऽप्यामिक्षायागनामत्वं प्रवृत्तिनिमित्तसद्भाधानवि- प्यतीत्याशयाहन चेति* यजिसामानाधिकरगयनियन्धनत्याना- मधेयत्वस्य यजेश्वामिक्षायागमात्राप्राहित्यायोगाव तन्मात्रनामधेय. १नामय १.१. पा.! १० ·न्यायसुधायाम्। त्यस्य च निष्प्रयोजनत्वेन सिसान्तिनो ऽप्यनिएस्वात् नेपा शहा युक्तेत्यर्थः । आमिक्षायांगे तत्प्रख्यान्यशास्त्रसद्भावाद् गुणविधियर्थः ३०९।। स्यादित्याराङ्कां निरस्यन् पूर्वपक्षमुपसंहरति * तस्मादिति * यस्मा- दुत्पत्त्युत्पन्नशिष्टयोस्तुल्ययलत्येनोत्पत्तिशिष्टान्याचवरुदंप्यपि या. गंधु विकल्पेन देवतान्तरनिवेशः सम्भवति नामधेयत्वं च समस्ता- नुवादानक्यापतेरामिक्षायागव्यतिरिक्तंयु च प्रवृत्तिनिमित्तामा चात् तन्मायनामत्वस्य धानिपत्यात् न युज्यते तस्मादित्यर्थः 10. हानिरासार्थ सप्तखित्युक्तम् । ननुप्रयतत्याविरोपात सर्वेषु यागेषु य. जिना गृहीतेषु एफस्यैव घेश्यदेवराब्दस्यामिक्षायागव्यतिरिक्तपु वि. धित्वं तस्मिश्चानुपादत्वं घेसप्यापसेन युक्तमित्याराङ्कते * तति * परिहरतिश्तति प्रस्तत्वात सर्वयागानांग्रहणाधिशेपे ऽपि येषु. यागेषु गुणस्याप्राप्तिस्तेषु विधिप्रत्ययस्य तात्पर्योपसंहारात तद्विषय- समर्पकस्य वैश्वदेवशब्दस्यापेक्षाभेदादरूप्यमित्यर्थः । न प्रकरणात्प्रत्यक्षविधानाच्च न हि प्रकरणं द्र- व्यस्य ॥ १४ ॥ येश्यदेवरादे गुणविधानस्य प्ररुतयागापेक्षरयात् तेषु च प्र. स्पक्षेण द्रव्यदेयताविशिष्टयागयिधिनेयानधादिदेयतालक्षणस्य गुण. स्प यिधानात्ताविरोधिगुणान्तरनियेशानुपपत्तनं गुणविधिः सम्मय. तीरयुत्पत्तिशिष्टपलीयस्येन गुणघिधिनिराकरणमयिहितदेयतायो. पांशुयाजादियागे देयताविधी देयतायिशिष्टयागान्तरविधी पान मम्भवतीति प्रस्तयागानुयादो न गुणविधिसत्पत्तिशिष्टयलीयस्त्वेन निरस्यत इति दर्शयन्मीप्रननुकां प्रतिज्ञा व्याचप्टे * अप्रेति *3. स्पत्युत्पन्न शिष्टरवलक्षणम्याभिधानसूचितमुत्पत्तिशिष्टेनोरपन्नागि- एम्प साधं प्रसपूर्वकं हेतुत्येनाद * फमिति * उत्पत्युरपशिए. योयोक्यीयत्याविशेषात् विफल्पोपपत्तः किमित्युपत्तिशिरगुणायर दे फर्मणि उत्पन्नशिष्ट गुणो नायफाशाईस्यपेक्षायां प्रकरण स्पक्षविधानाति सूत्राययपात पंपम्य तुम्येन पांजपति पि. फापी पीति + पारिशेप्यानामायसिदि तस्मादिरयुपसंहारमा प्योनां पियरीनुम् + तस्मादित्युनम - उत्पत्तिरियलीपस्य प्रत्यक्षापंधानादिति . मुत्राययानाम- दर्शपिनु प्रत्यक्षति मा. पं व्याच * भान्याश्यों दीति पनि सामंग पस्या न मामा.प.पा.।

·সব্যাযথ ঘৰখ: বাঃ। कर्मगुणयोभिन्नपदोपादाने ऽपि सकृच्छ्रतेनेव प्रत्ययेनोभयविधाना- द शुद्ध कर्माप्राप्तेरुत्पत्तिशिष्टयलीयस्त्वं सिध्यति तथापीह विधेय- समर्पफमध्येफमेव पदमस्तीत्यतिशयाभिधानाय तद्धितमहणं तेषां यागादीनामिति भाप्योक्तस्याग्न्यादीनां यागसम्बन्धस्य द्रव्यसम्ब- न्धद्वारत्वं दर्शयितुमष्टाफपालादीनामित्युक्तम् । एफपदोपात्ताग्न्या- दिवैषम्यसूचितमितरेषां भिन्नपदोपादानं विश्वेदेवा इत्यनेन दार्श- तम् । नन्याग्नेयमष्टाकपालं निर्यपतीत्यादावुत्पत्तिवाक्ये ऽपि द्रव्य- विशेषसम्बन्धस्याकपालादिपदान्तरमम्बन्धाधीनत्याद्वाफ्यीयत्वेन तुल्यतेत्याराङ्कते * नन्यिनि * नैव हि द्रव्यमानस्य तद्धितर्देवतो- ध्यते अस्प शब्दाभिधेयस्य विग्रहवाक्यस्पेनास्येति सर्वनाम्ना सनि- हितस्य द्रव्यविशेषस्यैव देयतासम्बन्धस्तदितेन क्रियते न चेतायता पदान्तरानर्थक्यम् । आमिक्षां देवतायुक्तां पदत्यैवैप तद्धितः। आमिक्षापदसामीप्याप्तस्यैव विपयार्पणम् ॥ इत्यनेनेव न्यायेन सन्निहितविशेषणापेक्षितविशेष्यासमर्पणा- र्थत्यात् पदान्तरस्येति परिहरति * नेति * प्रत्यक्षविधानादिति सूत्रापयवोक्तेनैव तरितवाच्यद्रव्यविशेषसम्बन्धेन पशुसोमाधि- फरणादी व्यवहारादपौनरुक्त्यम् अस्यापि तद्धितत्याविशंपात तुल्य- तामाशते * वैश्यदेवशब्दे ऽपीति * देवताराब्दस्य सम्बन्धिश- दत्येन गुर्यादिशब्दवत् प्रतिसम्यन्धिनमपेक्ष्य प्रवृत्तेर्यागस्य च स- म्बन्धापादकत्वेनाध्यापनादिवत् प्रतिसम्बन्धित्वायांगात् द्रव्यस्यैव शिष्यादिवत् प्रतिसम्यन्धित्यप्रतीतेः । सास्यदेवतेति देवतातद्धिता. धिकारसूत्रे ऽस्य शब्दस्य प्रतिसम्बन्धिद्रव्यविषयत्वावधारणात् सू. कविपोरिति नियताविपयस्वस्मृतेश्च वैश्वदेवशब्दस्य देवतासम्य- न्धिद्व्यवाचित्वायसायाचागलक्षितस्य द्रव्यस्य देवतासम्बन्धं क- स्पयित्वा तदारण यागस्य देवतासम्बन्धात्प्रवृत्तर्विप्रकर्षसाम्या- द्वाक्येनेति भाष्यकृतोक्तामति परिहरात * नेति नन्वयाफपा- लायेप्रकृतस्य देवतासम्बन्धित्योपपत्तेः किमिति यागेन द्रव्यं सक्ष- पीयमित्याराकानिरासपूर्वफमेतदेय न्यायदे * न तापदिति * - व्यसम्बन्धं चिना तद्धितराब्दस्यापर्यवसानेन पाश्यान्तरान्वयायो- गात् अप्रकृतवत्मयतेनापि द्रव्येण स्ववाक्ये श्रवणं दिना सम्बन्धा- गुपपत्तेरपरिहार्या लक्षणेत्यारायः। ननु याक्येनेय विश्वेषां देवानां यागसम्यन्धलाभेन प्रकरणादिति सुत्रायययेन प्रकरणापेक्षत्याभि- धानमयुकं स्यादिस्याराडूानिरासाथै प्रफरपादिति भाष्यं व्यार ·न्यायसुधायाम। * याक्येन चेति * फर्मानुवादिनां धातूनां सामान्यविषयत्वे सर्व- सङ्करापत्तेस्तत्परिहारायानुवाद्यकर्मविशेषलाभार्थ प्रकरणापेक्षेत्या- शयः। तथा च प्रत्यक्षाविधानादित्यनेनान्यादीनामकपदोपादानाभि- धानाद्विश्वषां देवानां भिन्न पदोपादानां सूचितम् । तथा प्रकरणा• दित्यनेन विश्वेदेवधिधौ प्रकरणापेक्षाभिधानादग्न्यादिविधौ तदन- पेक्षा सूचितति दर्शयितुमाह * न त्विति * भाष्यगतेन वाक्यश- ब्देन वैश्वदेवशब्दे द्रव्यलक्षणाभिधानात्तत्सदसद्भावकृतमपि वैप- म्यं सूचितमिति दर्शयितुं लक्षणाशब्दः । न हीति सूत्रावयवं स्वयं तावनन्याग्नेयादिवाक्ये ऽपि द्रव्यदेवतासम्बन्धान्यथानुपपत्त्या यागे फल्पयितुमारभ्यमाणे वैश्वदेवेन यजतेति प्रत्यक्षश्रुतेन कल्पनाप्र- तिबन्धात् तस्यैव ग्रहणायास्त्येव प्रकरणापेक्षेत्याशङ्कानिरासार्थत्वेन निर्वपतेरतिदेशप्राप्तानुवादत्वेन ब्यापारनियोगाभावात् आनया दिवाक्यस्य स्वार्थासमाप्तत्वेन वाक्यान्तरान्वयायोगात् नाष्टाकपा- लादिव्यस्याग्न्यांदिसम्बन्धे प्रकरणापेक्षेत्येवं व्याचप्टे न हीति* यद्वा वैश्वदेववाक्ये यागेन द्रव्यलक्षणाद्विप्रकर्षे ऽभिहिते ननु प्रक तस्याष्टाफपालादेर्दैवतान्वयसम्भवान्न यागेन द्रव्यं लक्षणीयामित्या शङ्कानिरासार्थत्वेन द्रव्यसम्बन्धं विना तदितस्यापर्यवसानेन घा- फ्यान्तरान्वयायोगात् यद्रव्यम्य प्रकरणे श्रवणं तन्न वैश्वदेववा. क्येनाधितम् इत्येवं व्याख्येयमिस्याह * अथ वेति* भाष्यकृता त्वा प्रेयादिवाक्ये प्राकरणिकयज्यपेक्षायां धैश्वदेववाफ्यस्यैव यागवि. धायित्वापत्तेः पूर्वपक्षहानिप्रसङ्गात् ।प्राप्ते च कर्मण्यानेयादिवाश्ये. नानेकगुणविधेर्यास्यभेदापत्त्या पौर्णमास्यधिकरणे निराकरिष्यमा णत्वात्। आधायाः शङ्कायास्तुच्छत्वात् यागेन च द्रव्यलक्षणायाः सू. भानुक्कत्येन तद्विषयाशङ्कानिरासार्थतया सूत्रावयवयोजनस्य क्लि. एन्यात् । प्रत्यक्षविधानप्रकरणशब्दोक्तस्योत्पत्त्युत्पन्न शिष्टत्वलक्षणस्य धैषम्यस्य प्रस्तुतविकल्पनिरासोपयोगित्वप्रतिपादनार्थत्वेनायं सूत्रा- घयवश्वपदार्थे हिशब्दं द्रव्यशब्द चान्यादिदेवतापरमगीकृत्य प्र. फरणापेक्षं विश्वदेवदेवताण्यं वस्तुध्रुतस्याग्न्यादःपाक्षिकाधनेन च समय येन विफल्पः स्यादिति अध्याहारेण व्यायातः सत्र कपंद्र व्यसन्देन देवतोच्यते इत्यपेक्षायामाह * भाष्ये त्यति * देवताव्य. तिरेफजनितां घा पाठीमङ्गीकृत्य श्रुतस्य द्रव्यस्पति पाठयायधिकरः गयनिर्देशन द्रव्यस्याष्टाकपालादेः सम्बन्धित्वन श्रुतस्यामादेदेवता रूपस्पस्येवं भाष्यद्धयाण्यानुमर्तव्येत्याह * चैय्यधिफरण्यं पेति. देघतात्येनादीयते गृह्यते यदग्न्यादीत्येतदर्थप्रतिपादनार्षो ऽयमाहि.

·. प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । शब्दः यागमम्बन्धित्वेन श्रुते या विश्वेदेवेभ्यो ऽग्न्यादीनां वैषम्य- प्रदर्शनार्थ द्रव्यमम्बन्धाभिधानम्।ननुप्रकृतेषु गुणविध्यसम्भवे ऽप्य- विहितदेयताकांपांशुयाजानुवादेन गुणविधिगुणविशिष्टापूर्वकर्मवि- धिवा भविष्यतीत्याशङ्याह * प्रकृति * समस्तानुवादानर्थक्यं ३१०१ पूर्वपक्षोक्तं परिहरति * विप्रकीर्णेति * यद्विश्वेदेवा अयजन्त त- देवदेवस्य यश्वदेवत्वमित्यर्थवादावगतविश्वेदेवतफरवलक्षण- फधर्मयोगनिमित्तमष्टानां यागानां समुदायरूपत्वनकीकरणं समुदा- यानुवादप्रयोजनमित्यर्थः । ननु प्राजापत्यपशुयागादिवत् समुदा- यानुवाद विनापि प्रकृतत्वयागत्वाभ्यामेकबुद्धिविषयत्वलक्षणसमु- दायत्व सेत्स्यतीत्याशय विप्रकीर्णत्युक्तं सह विधानाभावाग्नपां प्राजापत्यादितुल्यतेत्याशय: । ननु वसन्तायेककालादियोगात स- मुदायत्यं सत्स्यतीत्याशङ्याह * न हीति * वैश्वदेवशब्दस्य समु- दाययाचित्वाभाये भिन्नवाफ्यविहिनानां यागानां साहित्याप्रतीते- भिन्नेप्यपि च वसन्तकालेषु प्राचीनप्रवणदेशेषु वानुष्ठाने वसन्ता- दिविध्यर्थमम्पत्तेर्गुणानुरांधेन प्रधानसाहित्यकल्पनायोगात् नैकद- शफपालायोगात्समुदायत्वमिद्धिरित्याशयः। विश्वे देवा न च प्राप्ता इत्यनेन प्रवृत्तिनिमित्ताभायानामधेयत्वासम्भवमुक्तं परिहरति *त- स्मादिति * यस्मात्समुदायानुवादेन समुदायत्वं सिद्धं तस्मालि- इसमयायात्सर्येषां तरप्रख्यस्य श्यदेवशब्दव्यपदेश्यत्वस्योपपत्तेः मपामेव वैश्यदेवशब्दो नामधेयमित्यर्थः । समुदायत्यसिद्धावपि वैश्वदेवशब्देन समुदाय गुणस्याविधिस्सिनत्वात्ममुदाये गुणप्राप- कशास्त्रान्तरस्याभावादफदेशे प्राप्तस्य गुणस्यैकदेशान्तरे प्रापणवैय- ायोगात्तत्प्ररयराब्दस्य च तत्प्रख्यान्यशास्त्रसद्भावप्रतिपादनासाम- त्तित्प्रख्याधिकरणन्यायसिद्धत्वं नामधेयम्पानेनोक्तमिति न भ्र- मितव्यम्। मिथश्चानर्थसम्बन्धः ॥ १५ ॥ मनु यथा याजिभ्यो वाजिनमित्यत्र स्वयाश्यगतेन धाजिशब्दे- नामिक्षाक्षागं लक्षयित्वा विधीयमानस्य वाजिनस्य प्रकरणापेक्षाभा- चात्तनिमित्तदीयल्याभावेनोत्पत्तिशिष्टामिक्षावरुद्धस्यापि यागम्य वि- धीयमानद्रव्यान्तराकाहायशेनाकानोत्थापनात्तस्मिन्नेव यागे चा- जिनस्य नियोपपत्तिरिति गुणाधिकरणे पूर्वपक्षयिप्यते तथेहापि- स्ववाश्यगतेन वैश्वदेवशब्देनेवाग्नेयादियागलक्षणोपपत्तेः प्रकरणा- नपेक्षत्वात् तदपेक्षानिमित्तदोवल्याभावनोत्पत्तिशिष्टाग्न्याद्यवरुद्ध- ·न्यायसुधायाम्। यपि यागेषु विधीयमानदेवतान्तराफासावशेनाकाङ्क्षोत्थाप नाइवतान्तरं निवेश्यते यथा चैतदनुसवनं पुरोडाशा निरूप्यन्ते इति पुरोडाराशब्देन धानाः फरम्भः परिवापः पुरोडाशः पयस्येत्ये:- प वै यज्ञो हविष्यतिरित्येकस्यैव पुरोडाशस्य प्रकृतत्वाद् बहुवचना न्ययाय हविगणो लक्ष्यते तया वैश्वदेवयब्देनाप्यामिक्षायागो वि. वेषां देवानां प्राप्मत्वेन विधानायोगात् तद्विधानायामिक्षायागल- क्षणायामानपक्यापत्तस्तरसहचरिताग्नेयादियागलक्षणा ने विरुये स्याराकानिरासार्थत्वनैतत्सूत्रव्याख्यानार्थमयोच्यतेति भाप्यं संक्षि- प्य व्याचष्टे * वैश्वदेवमिति * उपोधिके चेति चकारेण लक्षणा- र्थस्थापि उपशब्दस्य कर्मप्रवचनीयसंज्ञान्याख्यानाकर्मप्रवचनीयपुक्के द्वितीयेति स्मृतेस्तद्योगनिमित्तद्वितीयाभ्युपगमेन विश्वेदेवयागस्य । समीपे विहितानाग्नेयादियागान वैश्वदेवशब्देनादाय देयप्तोपदिश्य- त रति यदाराष्ट्रते तन युक्तमित्येवं योज्यम्। यदात्यनन्तरसङ्गतिलो भेन द्रव्यशब्दानुपादाने ऽपि देवताशब्दस्य सम्यधिशब्दत्वात् प्र. तिसम्बन्धिद्रव्यमपेक्ष्य प्रवृत्ते. सास्य देवतेति अधिकारसूत्रगतस्या स्य शब्दस्य द्रव्यविषयत्वावगतेः सूक्तहरिपोरिति च तद्विषयस्मृ. तेर्विश्वेदेवा अस्य हरिपो देवता इति धेश्वदेवशब्दार्थायसायात प. जिसामानाधिकरण्यसिद्धयर्थे येश्यदेघद्रव्ययतायागेति मत्यर्ष- लक्षणाप्रसङ्गात् उद्भिन्यायसिखं नामधेयत्यमाश्रित्य प्रतिनिमि: तसिद्ध्यर्थे गुणविधिरप्यस्त्यिति समुथयेन पूर्वपक्षः क्रियते तदा मामधेयगुणविधिरूपयोरर्थयोः प्रयोजनयोः सदुपरितेन घेत्यदे पशब्देन सह प्रयोजनप्रयोजनिभावलक्षणः सम्बन्धी न युक्त स्पे सूत्रं व्याख्येयमित्याह * अथ येति * ननु निर्मन्थ्यशब्द प्रयोजन यदर्शनानानयोर्विरोधो ऽतीत्यारागाह * निर्मन्य्यस्त्यिति * म. ग्निशब्दाथपणेन तत्सामानाधिकरण्यामायाययणेऽपि या निमन्ध्य. राब्दस्याग्निपयांयस्थामायेनाग्निमात्रनामत्यायोगात् मन्थनजन्यस्य च विशेषस्पाक्षेपफामायेनाप्रतीतेतमामत्वस्याप्ययोगाद् गुणयिधिरेष फेयलो ऽसापित्यर्थः। परार्थत्वाद् गुणानाम् ॥ १६ ॥ भाग्यशता गुणानां हपिपां प्रधानायंत्येन तदायकत्यात सहमदानप्रसङ्गात् प्रियरमम्पतिययनं न युज्यतेस्यध्याहारणतरग ध्यायातम् । तत्र यापदायाहारदोषणापरितोपात पूर्वंगा महो- सूत्रनया ध्याचरे *पूरोति शिदादुनया यताति धारा- ·४७२ प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। सम्यन्धो न स्यादिस्यर्थः । गुणविधायपि हविर्भेदेन प्रधानावृत्तेः कथ सहप्रदानापत्तिरित्याराडानिरासार्थत्वेन परार्थत्वादित्यन गु- णराब्दं हवि.परमगीकृत्य योजयति * कुत इति * ननु स्वत पर कर्मणां भेदात् नाशुतावृत्त्यापत्तिरित्याराड्याह * देवतैक्यादिति * भिन्नानामपि फम्र्मणां प्रयोगवचनेन सहानुष्ठान विहितमशक्त्या त्यज्यते एकां तु देयतां सकृदुहिन्यानेकद्रव्यत्यागशक्तः साहित्य- त्यागो न युक्त इत्यर्थः । ननु गुणानां प्रधानावर्तनाशक्तावपि प्र- धानानां भेदात् स्वत एवानुष्ठानभेदो भविष्यतीत्याराडानिरासाथै तत इति माध्यं व्याचले * तेनेति * कय भिनाना सहानुष्ठान शक्यम् इत्याशङ्कानिरासाथै सम्प्रतिपन्नेति भाप्यं व्याचष्ट * सम्प्र- तिपन्नेति * सकृदनुष्ठानापादनस्य प्रकृतोपयोगाभिधानार्थ तति- भाप्य व्याचष्टे * ततश्चेति * ननु प्रधानानुष्ठानभेदे ऽप्यटसरया- ३१॥ सम्पत्तेज़िशरसम्पत्तिवचनं न युज्यतयेत्यारागाह * त्रिंशत्पूरण चति * अपरषां तु खिष्टकद्यागवाजिनज्याग्रहणादाधारी न गणि- तौ इति लिगदर्शनमूनमुपसहरति * सर्वथेति * ॥ वैश्यानरेटत्वाद्यर्थयादताधिकरणम् ॥ ११ ॥ पर्ववन्तो विधानाथस्तित्सामर्थ्य समाम्नाये ॥१७॥ ननु नामधेयाधिकरण नामधेयानां यशवेदवाह्यत्वादमप्र 'मोपयोगाभावेनानर्थक्यमाशय गुणफलोपयन्धाधुपयोगित्वेन वि. युदेशान्तर्गत्या धर्मप्रमोपयोग प्रसाध्य कास्ति नामधेयत्व कथा नेति कोष्टशोधनमुद्भिदायधिकरण फर्तुमारब्धं तस्य चानाविचा- रेण पर्यवसानात्कोष्ठशोधनन नामधेयप्रामाण्यविचारशेपत्यानुपप- तेरवादकोष्ठशाधनार्यत्वे वा द्वितीयपादपवार्थवादप्रकरणे कर्त. व्यत्यापत्ते. स्वातन्त्र्येण तु गुणविध्यर्थवादविचारे वाक्यार्थव्या- एयानापत्तेः प्रमाणलक्षणसङ्गत्यभावप्रसङ्गादनारध्यमिदमधिकर- णमित्याशङ्याह * गुणविधीति * सयंत्र गुणविध्यसम्भवेनैव ना- मधेयरवस्योकत्वात् तदिचार पर्यवसिते प्रतियोगित्वेन बुद्धिस्यस्य गुणविधित्यस्प पिचारः पूर्वाधिकरणन्युत्पादितस्योत्पत्तिशिऐनी- स्पनशिप्रवाधस्याप्टाकपालादिपियो भवति न वेत्येतन्निर्णयार्थत्येन नामधेयस्यमिद्ध्यर्थोत्पत्तिशिष्टबलीयस्त्वविषयविवेकफलतया नाम- धेयविचाररोषत्व प्रतिपद्यमानो नासङ्गत इत्याशय । यद्वा गुण- विधिनामधेयं निर्मात सन्दिग्धानामानां चास्यशेषादाच्चा- भ्यवसानमुक्तमिति द्वितीयाध्यायोपक्रममाव्यपर्यालाचमया का.

·न्यायसुधायाम् । धिकरणं यावन्नामधेयविचारप्रतीतेः साक्षानामधेयविचार सङ्गतिसिद्धयर्थम् अष्टाकपालादिशब्दानां नामधेयत्वेनापि पूर्व- पक्ष. फत्तै पक्यतइत्याह * अथ चेति * अष्टाफपालादिशब्दा. नां विशेष्यापेक्षायां द्वितीयान्तस्यापि वैश्वानरपदस्य प्रथमाल- त्वेन परिज्ञातस्यान्वयप्रतीतेः । तस्य च देवतान्वितद्रव्यवाचित्ये ऽपि यागानुमानपर्यवसायित्वात् उत्पत्तिशिष्टद्वादकपालावरुद्ध च यागे ऽष्टाफपालादीनां निवेशायोगात् द्वादशत्यान्तर्गताप्टत्वादियोग- स्य च प्रवृत्तिनिमित्तस्य सम्भवाद्वैश्वदेवशब्दवद्यागनामत्वमाण्डा द्वादशकपालस्याप्टाफपालादिव्यपदेश्यत्वलक्षणस्य तत्प्रख्यत्वस्याभा- घेन प्रवृत्तिनिमित्ताभावाग्निराकृत्य धैकल्पिकानेफसंख्याविपिष्टये. श्वानरयागायफार्थविधानेनानेफगुणविधायपि पाफ्यभेदाप्रसक्के सर्वेषामुत्पत्तिशिष्टत्याविशेषाद्वैश्वदेवन्यायवैपश्येण • गुणविधिमु. पपाद्य सामानाधिकरण्यनिर्दिएद्वादशकपालान्वयेन निराकासस चश्वानरस्य विपरिणामेनाप्टाफपालाद्यन्वयफल्पनानुपपत्तेर्गुणायिधा. घेफयाश्यत्यायोगात येश्यदेवन्यायसाम्यापादनेन निरायत्यार्थवा. दत्वं सिद्धान्त्यतइत्यर्थः । नन्वादुम्बराधिकरण पप सर्वेषां विधि- यनिगदानां विधित्वाशहानिरासेनार्थवादाधिकरणव्युत्पादितस्या- थंवादयस्यापि स्थापितत्वादनर्थकमेतदधिफरणं स्पादित्याशय पू. सिर्वेत्युक्तम् * भाष्यफारान्तररता 55कारप्रश्परहितसनव्या- ख्यानत्यागनाफार प्रशंपेण भाप्यरतो व्याख्याने फारणं यक्तुमुपन्या सपूर्वकं तद् दूषयति *तप्रेति यस्माद्यदुत्पत्तायपूर्वमित्यनेनापति दानामुद्भिदादिग्रन्दानां नामधेयत्यायधारणात् लोकप्रसिद्धानां गुण विधानार्थयत्यमर्यादुक्तं भवति तस्मादेते ऽष्टाकपाल्लादयः पन्दाको कामिद्धार्थत्याद गुणविधय इत्यर्थः । वादाकपालं नियंदिस्यनेनेय पुरोडारामाः संख्यामापरत्यमष्टाकपालादिराब्दानां मूचयितुमट- त्यादय इत्युक्तम् । उन्नेदनादरययघार्थस्य लोकप्रसिद्ध स्पय नामधेय. प्रवृत्तिनिमित्तत्यालीपप्रसिदार्यस्यापि चित्रादिदम्य नामधेपत्या. मिदन लोकप्रमिदायमाप्रेण गुगाविधिमिद्धिरिति दूपणा गया। फिमधे तहि यदुत्पत्तायमित्युनामियारामशाह मनी ति* नालीफिफायत्यमपूर्ण शब्दनीक्त कि त्यनिरुदायन्यमिनि म चयितुम् * मयंग्रेत्युनम् + तदपि नामधेयत्यायधारणे सामान मिरगयमा फारियार न माशादिनि मर्माभण्याहादिमिलि मनानं पूर्वगच्छद प्राप्ताभिप्रायमगीरम्यापारमण भार पारीयप्यारधानमनुमन्धत + तस्मादिति * पूयंपन्तो विधाना- ·प्रघमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ૨૮૨ यी इति सूत्राययवो ये हीति भाग्यानुसारात् पूर्वार्द्धन व्याख्यातः । तदेतदिति भाष्यानुसारादुत्तरार्द्धनोत्तरः पूर्वाद्ध व्याचष्टे * यदि होनि * उत्तरार्द्ध व्याचष्टे *न त्यिति ननु द्वादशत्वे ऽष्टत्यादीना- मन्तगतेः प्राप्तिर्भविष्यतीत्याशङ्कयाह * तथा हीति * यथा देव- दत्त गामानयेति त्रिपदे वास्ये गामानयेति पदद्वयसमुदायो ऽन्य- ३१२।। घ पाक्यार्थाभिधानलक्षणैकार्थक्रियाकारित्वधर्मयोगाल्लन्धात्मको 52 प्रत्यभिज्ञायमानो ऽपि विधक्षितवाझ्यार्थाभिधाने व्यापाराभा चान्न समुदायत्वेन व्यपदिश्यते तथा सख्येयपरिच्छेदकत्वना- न्यत्र लब्धात्मिकाप्यष्टत्वादिसंख्या द्वादशसरयापरिच्छेद्यानां क- पालानामपरिच्छेदकत्वात् परिच्छेदकत्व च चिना निरूपयितुमश- क्यत्वात् न संख्यात्येन व्यपदिश्यतइत्युक्तमाननु महासंरयायामवा- न्तरसख्याव्यपदेशाभावे सहस्रदर्शनेन शतानुमानं शतं ब्राहाणाः सोमान्' भक्षयन्तीति चोक्त द्वादशैकैकमिति विभागकथनं सप्तमा- न्त्ये च चोदकनामधेययोर्विरोधे नामधेयवलीयत्त्वे सिद्धान्तिते ग- वामयने तर्हि वैश्वानरो ज्योतिटोमं प्रायणीयमहर्भवति इति प्रथ- 'मस्याह्रो नामधेयबलीयस्त्वात् ज्योतिष्टोमविकारत्येन त्र्युपसत्त्वे प्रा- त तस्य च मुख्यत्वात् तदनुरोधेनान्येपामपि न्युपसत्त्वापत्तेद- शोपसत्वदर्शनं न युक्तमित्याशङ्कय द्वादशसु तिमृणां भावात् सर्वे- पामनुग्रहार्थ द्वादशोपसत्त्वस्य तन्न्याय्यत्वात् युक्त तद्दीनमित्य- भिधानं न युज्यतेत्याशङ्कय * अर्थात्मनेत्युक्तं * घस्तुवचनो ऽर्थ- शब्द महासरयापरिच्छेद्येश्य सरययेश्य कतिपु चिन्निष्यमा- णघवान्तरसंख्या वस्तुरूपेणास्त्यचेत्यर्थः । एष तर्हि प्राप्तत्वान्ना- 'प्रत्यादीनां विधेयत्वं सिध्यंदित्याशङ्कय * नासावित्युक्तम् * 'अएमु फपालेपु संस्कृतमिति विग्रहवाक्यगतया सप्तम्याएत्वस्य 'सस्कारात्यक्रियाद्गत्वप्रतीतस्तस्य च संस्कारसाधनीभूतकपालपरि- च्छेदद्वारत्वात्तेषां च द्वादरात्वपरिच्छिन्नानामष्टत्वेन परिच्छेतुमश- क्यत्वात् निर्धारणस्य गुणस्य नियासाधनत्यायोगात् नाटत्वा- देद्वादशकपालपुरोडाशसंस्काराङ्गत्वेन प्रातिरस्तीत्यारायः । यथा कथं चित्प्राप्तिमभ्युपेत्यापि तद्धितसमासयोः सामापेक्षया- त् विशेषणत्यं च पिना सामर्थ्यायोगात् द्वादशान्तर्गतस्य चाटत्वादे. सरयान्तराव्यावर्तकारयाविशेषणत्वाऽसम्भवेनाप्टा- 'कपालादिशब्दानुपपत्तिसूचनायाङ्गमिति वक्तव्ये * विशेषण- मित्युक्तम् * लोकं व्याचष्टे * न हीति * निष्क्रि- यत्वेन मख्यायाः संस्कारसाधनीभूतकपालपरिच्छेदनिरपेक्षायाः ६१ -- ·૪૮૨ न्यायसुधायाम् । संस्कार व्यापाराभावानाङ्गत्वेन प्राप्तिरस्तीत्यर्थः । अप्राप्त्यर्थमेव सं. ख्यापरिच्छेदकत्वं विना संख्यानिरूपणाशक्तरसत्तुल्यत्वमविद्यमान ताशब्देनो कति चिनिष्कृप्याप्टावतानीति परिच्छेदकत्यात प्राप्ति- सम्भवे 'ऽपि संस्कारमाधनीभूतद्वादशसंख्याकपालपरिच्छेदकत्वा भावानाशाकपालादिव्यपदेशोपपत्तिरिति * यद्यपि चेत्यनेनोक्तम* ननु द्वादशकपाले प्यष्टौ कपालानि सन्ति अस्मिन्निति अष्टाकपा. लशब्दो न शक्यो वस्तुमित्याशय * संस्कृतेत्युक्तम् * तन्नेत्यनु वर्तमाने संस्कृतं भक्षा इत्यनेनाष्टसु कपालेषु संस्कृतमित्यस्मिन्नथें संख्यापूर्वसमासत्वेन द्विगुसज्ञा दृष्टा कपालप्रातिपदिकाद्विहित. स्पाण्प्रत्ययस्य द्विगोर्खगनपत्यइति द्विगुपरतद्धितलुक्स्मरणेन लोपा- दटाकपालशब्दसिद्धिरित्याशयः । नन्वेवमपि समासवेलायां सं. स्कारकत्वस्योपाधेरभावात् संस्कारकाणामष्टत्वेनापरिच्छेद्यत्वे ऽपि केपां चिनिष्कृष्टानां तत्परिच्छेद्यत्वेन समासोपपत्तिरधिकानामपि चे संस्कारकत्वानपायात्तद्धितोपपत्तेरप्टाकपालराब्दो न विरुध्यता स्याशङ्ख्य * तद्धितार्थत्युनम् * तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे चेति तद्धितार्थे विषयभूने दिक्संख्ययोः सामानाधिकरण्यसमासस्मृते संस्कारकत्वस्योपाधित्वानसायात द्वादशवपरिच्छिन्नानां च सं. स्कारकाणामष्टत्येनपरिच्छेत्तुमशक्यत्वात् अष्टाकपालशब्दानुपपत्ति रित्याशयः । ननु:द्वादशत्वपरिच्छेद्यममुदायैकदेशभूतानि तानि कपा लानि निकृष्याटत्वादिनापरिच्छेतुं शक्यत पवेत्याराड्याह *ती चेति एकदेशभूतानामेकदेशान्तरसापेक्षत्वात्तद्धितसमासयोयोरप्यनुप. पत्तिः स्यादित्याशयः। द्वादशकपाले ऽत्याद्यभावाभिधानस्य प्रा. तोपयोगमा * तेनेति * अप्पाकपालादिशब्देन द्वादशकपालमड़ी सनस्यासत्वादित्यर्थः । नामधेयत्वपूर्वपक्षस्यानभिमतत्वद्योतनार्थ तदुपेक्षा अनेन चतरथेति भाग्यमपि व्याख्यातं भवति । नन्वष्टाकपा लादिशब्दादशकपालाऽनभिधानात्तत्परोचनाऽसम्भये ऽप्यष्टत्वा- दीनां द्वादयत्वान्तर्गतानां प्ररोयना स्तुतिर्भविष्यतीत्याशङ्कयाह* न चति * द्वादशकपालसाध्ये कर्मण्यटत्यादेख्दशत्वपत् कपाल. परिच्छंदकन्याभावात् तद्वलक्षण्येन च प्रकारान्तरेण संख्याया.. मोपयोगामम्भयात् अनुपयोगिन. स्तुतियां स्पादित्याययः । अ. विभागादति सूत्रे यदा त्वष्टत्यादिनरावनार्या अनर्थका इलयान- मित्यनुभापणार्घकथनपरभाष्यदर्शनादिनरात भाष्यस्याप्ययमेग- रायो गम्यते पनघ्न नासामध्यमिति मूत्रावययेन विधानपर सामः कारणलतानवामिताधिक.पु. पा.।

·४८३ प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । यमित्यवधारणादर्थवादत्वे सत्यसामर्थ्यमित्यर्थादुक्तं भाष्यकृता व्याख्यातम्। नन्वष्टत्वादे फर्मानुपयोगित्यात्वतः स्तुत्यनहत्वे द्वादश- त्वम्तुत्यर्थं घेतसावकस्तुत्यर्थे येयं स्तुतिर्भविप्यतत्यिारावानिरासा- न चेति भाध्यं व्याचष्टे * यद्यपि चेति * द्वादशकपालाप्टा- कपालशब्दयोः पुरोडाशवाचित्यादष्टाकपालपुरोडाशस्तुत्या द्वाद- अफपालपुरोडाशस्तुतिरिह प्रतीयते न च गायत्र्याद्यक्षरसंख्यासा- मान्येनाप्टत्वांदो कपालविशेषणे स्तुते तद्द्वारा द्वादरात्ये स्तुते फ- पालाधारसंस्कारविशेष्य पुरोडाश स्तुतो भवतीत्यर्थ । अनेन च प्रत्यक्षा घटानां कपालानां स्तुनिः परोक्षा द्वादशानां पुरोडाशस्य तु न कथं चिदित्येवं भाष्यं व्याख्यातम् । ननु संप्यास्तुन्या पुरोडाशस्तु- त्यसम्भवे ऽपि द्वादशसंख्येवाष्टादिसंख्या स्तोप्यतइत्याशङ्कानिरा- मार्थत्येन प्रत्यक्षाभावे चति भाष्यं द्वादशत्वस्यासाक्षात् सम्बन्धि- स्तुत्यभावे ऽसत्यादिद्वाराङ्गीकार्या स्यात् तत्सद्भावात्तु परोक्षाङ्गी- करणं न युक्तमित्येवं व्याचष्टे * अपि चेति * तस्मादित्युपसंहा- रभाष्यं व्याचष्टे * तस्मादिति * ननूत्पत्त्युत्पन्नशिष्टयोर्विकल्पः पूर्वाधिकरणएव निरस्त इत्याराटूयाह * सर्व चेति * पैश्वानरं दादराफपालं निर्यपेत् पुरे जाते यदष्टाफपालो भवति गायत्र्ययेनं ब्रह्मवर्चसेन पुनाति यन्नघकपालो भवति प्रिवृतैयास्मिस्तजो दधा- ति यद्दशकपालो भवति विराजवास्मिन्नन्नाद्यं दधाति यदेकादशक- पालो भवति नियुभैयास्मिनिन्द्रियं दधाति यद्वादशकपालो भय- ति जगत्यवास्मिन् पशून्दधाति यस्मिन् जातपतामिष्टिं निर्वपति पून एय स तेजस्टयन्नाद् इन्द्रियाधी पशुमान् भवतीत्युपक्रमोपसंहा- रयोरेकजातेष्टिविषयत्वनैकवाक्यत्वानोत्पत्त्युत्पन्नशिष्टरूपो विशेषो नास्तीत्यर्थः । एकवाक्यविहितानामपि संख्यानां समुच्चयायोगात् विकल्पो न विरुद्ध इत्याशयः । अनेन चैकवाफ्यत्याभिधानार्थत्वन सो समाम्नाय पदं व्याख्यातं भवति न त्यावधानार्था इत्यकारप्र- लेपेण व्याख्याने तत्सामध्यमिति तच्छब्दनाविधानस्यैव परामर्शा- पत्तर्विधानसामर्थ्यमिति भाष्यकारीयं व्याख्यानं पूर्वापरविरद्ध- मित्याशङ्कयाह - तत्सामर्थ्यमिति चैति * तवत्यपूर्वपक्षे विक- स्पेन फलन गुणविधिप्रतिज्ञानात् व्यवहितस्यापि योग्यत्वात्तच्छ- ब्देन परामों भाप्यता विधानशब्देन दर्शितो नैतन्सूत्रस्थम्यत्याश- यः। योग्यत्वमेव विवृणोति * तदीय हीति * प्रतिज्ञाध्याहारेण सूत्रं पूरयति * तस्मादिति * ये वैश्वदेवादिशब्दाः पूर्ववन्तो वा- क्यान्तरेण गुणविशिष्ट कर्मणि पूर्वमुत्पन्ने तद्विरुद्धगुणान्तराभिधा- ·म्यायसुधायाम्। यिनः ते स्ववाक्यस्थेन गुणेन निराका कर्मणि तद्विरुद्धगुणा न्तराभिधानाशक्तेरविधानार्थी अष्टाकपालादिशब्दानां तु सामाना यत्वात् सहोच्चारणत्वात् एकवाक्यगतत्वात् उत्पत्त्युत्पन्नशिष्टत्य विशेषानवगमाघद्वैश्वदेवशब्दस्य पूर्वपक्षे सामयं तदेपामस्ति य. स्तूत्पत्तिशिष्टेनोत्पन्नशिष्टस्य याधस्तत्रोक्तः सोऽभ नास्तीति सूची थों ऽनेनोको भवति । गुणस्यतु विधानार्थे ऽतद्गुणाः प्रयोगे स्युरनर्थका न हि तं प्रत्यर्थवत्तास्ति ॥ १८ ॥ गुणविधानार्थत्वे ऽएाकपालादिशब्दानां यलाद्वाक्यभेदा पत्तेरुत्पत्तिशिष्टद्वादशत्वावरुद्ध यागे ऽपत्यादीनां निवेशाशक्तरत. दुगुणेनानर्थक्यम् उपपादयितुं गुणस्येत्यादिभाष्यमरते द्वादयत्वान वरुद्ध गुणविधौ गुणविशिष्टयागान्तरविधौ चानर्थक्यामायादयु ३१३२ तमाशड्योपलक्षणार्थत्येन ज्याचष्टे * प्रकृतं इति * तथाशब्देन प्रकृतामकृतस्ये परामृष्ट गुणविशिष्टो यागश्वकारेणोक्तः । यागे ताय. तू प्रेधापि गुणयिध्यसम्भवमुपपादयति * प्रकृत इति * द्रव्यदे. घतामयोगाश्रयणेन यागानुमानं निरस्तं द्रव्ये ऽपि प्रस्तयागसम्म धिनि दूरस्थयागसम्यन्धिन्यपूर्वयागसम्बन्धिनि या गुणविधिस्त्रि विधो ऽपि यागे गुणविधिनिरासानिरस्त इत्याह * एतेनेति * गु. णविशिष्टद्रव्यविध्यसम्भ२ प्रतिशातमुपपादयितुं स्मारयति * त. थति * वैधापि प्रत्युक्तमित्यतिदेशार्थस्तथाराब्दः । प्ररने ताप- धागे गुणविशिष्टद्रव्यविध्यमम्मयमुपपादयति * न हीनि * यदा- हयनीय जुहातीतिवधतेति सशब्दनानुवादाभायाद् दूरम्य ऽपि द्रव्यविधिन मम्भयतीत्याह * नापीति * नन्यमपि ताहि मा. तन्नमेय गुणविशिष्टं द्रव्यं विधीयतामत आहन चति * न फे.. पलमानर्यक्यापत्तरविधानं कि स्यशक्यत्वादपीस्याह * नापीनि विध्यरान.रेय तदधीनफलफल्पनाशनानाथुनफलयल्पनयानश्य परिहन यस्यमित्याह * अत प्रति * मनु दयानरो ऽष्टाफपालो मयतीति धेश्यानरपदानुपईण द्रव्यदेयतासम्पन्धानुमितयागलामा पटाफपालादिपुरोडाशयिशिष्टापूर्वयागविधिमंघियतीति हतार्य प्र• फारमारनगह + यम्यानरपदमिति - पदोतरत्येन साफ पा. पष्टं * यादेक्षित गनु स्नुतिरपि पिधेयरधानरयागाsir त्याग्न घेत्यानरपदानुन बिना युक्तंत्याशमाह तदा चहि .

·এঘমাযাহ অনুয: বাঃ। अनुवादस्य प्रमाणान्तराधीनत्यान्न शब्दव्यापारापेक्षेत्याशयः। अतस्य- धापि पुरोडाशविधानं न मम्भयतीत्युपसहरति * तस्मादिति * एव प्रताप्रतापूर्वयागमम्बन्धिनया बेधाप्यताकपालादिपुरो- डाराविधाने निरस्त यदि कश्चित् प्रकृते द्वादशकपाले प्राकपा- ले टाकपालादिविधिमाराटूते नं प्रत्याह *न चेति * अयमा- शयः । यथवाधाकपालस्य यागाङ्गत्ववादिना वैश्वानरो ऽष्टाफपा. ल इति विपरिणतवैश्वानरपदानुपगो नीक्रियते तथैव द्वादशक- पालो कपाल इति विपरिणतद्वादशकपालपदानुपङ्गोङ्गीका- यः । स च तद्वदेवाप्रमाणक । तदभ्युपगमे ऽपि सामानाधिक- रण्यनिर्देशन पुरोडाशभेदानवगमात् द्वादशकपालाङ्गत्वेनाऽष्टाक- पालादिशब्दैवैकल्पिकमध्यान्तरविधानापत्तेस्तस्य च यामागत्ययनि- पिद्धत्वान्नाशङ्का युक्तोति ननूत्पत्तिशिष्टद्वादशत्वावरोधान्नाटत्यादेः प्ररुते याग पुरोडा घा विधि सम्भवतीति स्ययोक्तं तच सर्वस्य- फवाक्यत्वात्पूर्वपक्षिणा परिहतमित्याशड्याह * न चेति * 2. ३११ श्वानरपदम्य द्वितीयान्तेन द्वादशकपालपदन प्रथमान्तश्चाटाकपाला. दिपर्वधरुपयापत्तंम्तन्त्रान्वयायोगात् श्रुनद्वितीयान्तद्वादशकपाल- ‘पदान्वयत्यागनाष्टाकपालादिपदैरन्वयापत्तद्वितीयान्तत्वेन परिणते. स्तन्त्रान्वयाभ्युपगमस्यात्यन्तायुकत्वात् वैश्वानरबास्य द्रव्यदेवता- विशिष्ट यागो विधयन्धन प्रयाजनमितरेषु संख्येति प्रयोजनरूपार्थ- मंदाद्विमागे च नैराकासयाद् गुणविधिपक्षे वलाद्वाक्यभेदः प्रस- ज्यतत्याशयः । एकवाक्यत्वे चाटाकपालं नवकपालं दशकपाल- मेकादशकपाल द्वादशकपालं वैश्वानरं कुर्यादिति समुदाय वाक्य- समाप्त्या मर्यसंख्याविशिष्टकभावनाविधिप्रतीनेस्तुतः सरयानां समावेशायांगे ऽपि निरपेक्षमाधनवानवसायान विकल्पः स्यादि- त्याह * यदि चति * आख्यानगुणभावनाशाकपाल वैश्वानरं कु- निवसपालं कुर्यादित्यादिप्रत्येक वाक्यममाप्य योगान निरपेक्ष- साधनत्य वस्तुं शक्त्यमित्याह * अन्यादीनां चेति * मनु समु. चयेन तर्हि पूर्वपक्षो ऽस्त्वित्याशङ्याह * न चेति * तथा सति पञ्चासत्संण्यापत्तरष्टत्वादीनां मध्ये नफा चित्स्यादित्यर्थः । नन्व- एन्वादीनां द्वादशत्वान्तर्भूतानामेय समुच्चयोपपत्तेन सरयान्तरोपज. ननापत्तिरित्याराड्याह * संख्यान्तरेति * अतो वैश्वदेवन्या- येनेहाप्युत्पत्तिशिष्टेनोत्पन्नशिष्टवाधान गुणयविधि सम्भवता- त्युपसहरति * तेनेति * अपि चति भाष्येणारत्वादीनां प्रक- रणगम्ययागात्यवाधेन पुरोडाशैकवाक्यत्वावगमात् न यागाड- - - श ;

·न्यायसुधायाम् । त्वम् * सम्भवतीत्युक्तम् * तत्पूर्वेण पुनरुक्तमाशङ्का विवित्तवि- पयत्वं भाष्यद्वयस्याह * एवमिति * पूर्वेणोत्पत्तिशिष्टद्वादशवा- चरोधाद्यागस्याप्टत्वाद्यनाकाडोक्ता अनेनाभ्युपगम्य यागाकासांधा क्येन पुरांडाशागत्वावसायान्न यागानतेत्युच्यते इति विवेक । ननु पुरोडाशस्वरूपचिन्तायामानक्यापत्तरपूर्वसाधनांशलक्षणार्थ याक्येन प्रकरणापेक्षणात न विरोधो ऽस्तीत्याशक्य * 5एत्यादय इत्युक्तम् * द्वादशत्वावरुद्धपुरोडाशद्वाराष्टत्वादागाङ्गत्वायोगा- त तनरपेक्ष्येण यागाङ्गत्वं वाच्यमानच पुरोडाशमतिक्रम्याष्टत्वादयो यागान्ययं सहन्तइत्याशयः । सहेः कर्तरि क्तप्रत्यये परभूते होढ़ इति हकारस्य ढकारादेशे कृते झपस्नथो| ध इति तकारस्य धत्वे प्टुत्वे कृते ढोढे लोप इति पूर्वढकारे लुप्ते कृते सहिवहोरोदवर्णस्ये- त्यकारस्यौकारादेशात्सोढा इति रूपसिद्धिः । यागप्रकरणशब्दी धै- श्वानरयागविषयतयकवाक्यत्ये च नगत्वं हेतुतया व्याचष्टे * ते ऽपीति * फस्मिन्नर्थे पुरोंडाशैकवाक्यत्वं हेतुरित्यपेक्षायां नै- येत्युक्तं कस्य प्रकरणमित्यपेक्षायां सच्छब्देन पैश्वानरयागः परा- मृष्ट. भाष्यस्थं यागशब्दं वैश्वानरविषयं द्योतयितुं तस्ये- त्युक्तम् । वैश्वानरयागप्रकरण वाधिन्धा पुरोडाशैकवास्य- त्वान्नाष्टत्यादयः पुरोडाशान्वयानपेक्षा. वैश्वानरयागस्य भविष्य- न्ति येनोत्पत्तिशिष्टन द्वादशत्वेन भिन्नविषयतया विरोधाभा- वान याधेरनिति भाष्यार्थः । यागशब्देन च भाष्यकृता परार्थत्वा. द् गुणानामिति पूर्वाधिकरणसुत्रगतेन परशब्देन निर्दिष्टो यागो ऽत- दुगुणा इति तच्छब्दन परामृष्ट इति द्योतितम् यागानङ्गत्वे को दोष इत्याशट्य प्रयोगे स्युरनर्थका इति सूत्रकृतोक्तं तद्वद्यारयानार्थ या गासम्बन्धे चेति भाष्यं व्याचष्टे * तथा चेति * पुरोडाशम्य या गाङ्गत्वात् नद्वारा इष्टत्वादेः पुरोडाशान्वये ऽपि फलवत्यापपत्ते फलाभावादित्ययुक्तमाशय फेवलेत्युक्तम्।यागागभूतस्य पुरोडारास्य द्वादशत्वाघरोधेनाप्यत्वाद्यन्वयायागात पुरोडाशास्वरूपान्वयो S. स्वादेर्वाच्यस्तत्र चानर्थस्यं स्यादित्याशय निहित प्रत्यर्थवत्तास्तीत्यै- नत्सूत्रावयवव्याख्यानार्थमपि पुरोडाशेति भाष्यमनद्गुणा तित: च्छब्दपरामृश्यागान्ययाचिता ना निर्दिष्टस्य पुरोडाशस्य तं प्रतीति तच्छब्देन परामशों नेन भाष्येणोक्त इति सूचयितु पूर्वणकीकृत्य व्याप्यातम्। न हीति सूत्रावयव पुरोडाशेति भाष्येण कथं व्या ख्यात इत्यपेक्षायामाह *म हीति * स्वयमन्यथा च्याच अथ घेति * तच्छेषो नोपपद्यतइति चेदिति सूधापातानिकार्यमा ·४८७ प्रयमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । घादत्येन त्विति भाप्यं तत्तु स्तुत्यर्थत्येनोपपनत्यान्नानर्थकमित्यनेना- र्थतो व्याख्यातत्यान्न व्यारयातम् एतत्सूधार्थस्य चतरथार्थवादा: सन्तोऽनर्थकाः स्युरिति भाष्येण तत्सामर्थ्यमिति विशेषणाक्षिप्त- स्यांतात्यादिति यदुक्तमितिभाध्येणाभागन्तमेतत्सूनमित्युक्ता वि. भागाद्विधानार्थे स्तुत्यर्थेनोपपद्यरनिति सूधं परिहारार्थत्वेन भा- ध्यता पृथक् पठितमपि यदा त्यति भाग्यावययेनाभापासूत्रार्थस्य परिहारसूत्रार्थेन सहेकीकृत्य ध्याएयानात म्ययमपि तथा व्याया- तुमकीकृत्य पठति * तच्छेप इति इति चर्दिति * पदद्वयं भाष्य- फारेणापठितमपि वृत्त्यन्तरे दृष्टत्वाद्वार्तिकता पटितं यदा विति भाष्यावयवेन पूर्वसूत्रगतगुणशब्दनिर्दिष्टाष्टत्यादिपरामर्शितं तच्छ- ब्दमङ्गीकृत्याप्टत्वादिशेषो यदष्टाफपालो भवतीत्याद्यर्थवादो नोप- पद्यत इति एघमाभापासूत्र व्यारयातं तदष्टत्यादेर्भवतिपरेणारया- तेन विहितस्य स्तुत्युपपत्तेरयुक्तमाराङ्कयोपपादयति *अष्टत्वादीति* ३१९।। उत्पत्तिशिष्टद्वादशत्यावरुद्ध यागेऽष्टत्वादेबिधानानहत्वात् इयम- त्याप्ररोचना सती व्यर्था स्यादित्यर्थः तदेति भाप्यावययेन विधा- नार्थे स्तुत्यर्थे नोपपद्यरनिति परिहारसूत्रावययं विधामविषयभू. तद्वादशवस्तुत्यर्थेन यदाकपालो भयतीत्याद्य. शब्दा उपपद्यन्त इति एवं चन्याख्यातुं लक्षणयाप्टाकपालादिशब्दादशकपालस्तुति- रित्युक्तं तत्र लक्षणायां को हेतुः कथं चाटत्यादिना द्वादशत्वं लक्ष्यतइत्यपेक्षायामाह * तस्मादिति * अप्टत्वादिप्ररोचनाये- यय॑स्य हेतुत्वं तस्माच्छब्देनोक्तम् । अवयवाययविसम्बन्धम्य च ल- क्षगायीजत्यमवयवद्वारमित्यनेनोक्तम्। एतदेव व्याचष्टे* यदिति * नन्वष्टाफपालादिशब्दानां द्वादशत्वान्तर्गताष्टत्यादिपरत्यं कथम- घमेयमित्याशट्रानिरामार्थत्वेनाविभागादिति सूत्रावययव्यारयाना- मन्ति हीति भाष्यं तात्पर्यतो व्याचष्टे * तदिति * सामीप्य- चाच्यविभागशब्द इत्याशयः। ननु गायत्र्यादिशब्दः संख्यामा- म्येनाप्टत्वादिपु स्तुतिप्रतीतेः कथं द्वादशकपालस्तुतिरित्युक्तमि- त्याशयाप्टत्याद्ययात्र द्वादशत्यस्तुत्यर्थ स्तूयतइति अत इति भा- प्येणोक्ता कथमवयवस्तुत्यायययी स्तुती भवतीत्याशदानिरासार्धं यथेति भाष्ये दृष्टान्ताभिधानं कृतं तत्तात्पर्यतो व्याचटं * एकदे- शति * ननु चक्रावयवत्याग्नेम्यादस्तत्स्तुत्याययचिनः स्तुतिर्युक्ता संख्यानां त्यवयवाययविभावाभायान्नाप्टत्वादिस्तुत्या द्वादशवं स्तुतं भवतीत्याशयावयवावयविभावाभावे ऽप्येकदेशकदशिभावेन १४पपनसरवादित १ पु. पा.।

·૪૯ न्यायसुधायाम्। समुदायिहस्त्यादिस्तुत्या समुदायसेनास्तुतिदर्शनात् संस्थानामपि चैकदेशैकदेशिभावप्रसिद्धरष्टत्वायेकदेशस्तुत्यैकदेशिनीद्वादशत्य- सङ्ख्या स्तुता भवतीति प्रतिपादनार्थत्व द्वितीयदृष्टान्ता• भिधानस्य सूचयितुमेकदेशैकदेशिशब्दो तस्मादित्युपसहा- रभाध्य कीदृशी स्तुतिरित्यज्ञानाद्वयाचष्टे * तेनेति * यच्च प्रत्यक्षा- भावे वपरोक्षः स्यादिति पूर्वपक्षभाष्येण द्वादशत्वस्य प्रत्यक्षरूपा स्मीयस्तुतिसद्भावात् परोक्षाप्टत्वादिद्वारा स्तुत्यङ्गीकरणमयुक्तं त. त्परिहारार्थत्वेनाप्येतदेव भाष्य पूर्वोक्तानुभाषणपूर्वकं व्याचष्टे : यत्विति * प्रत्यक्षपरोक्षस्तुतीनां प्रत्येक ग्रहणे सति प्रत्यक्षयैव नैराकाझ्यात् परोक्षाश्रयणमयुक्तं स्यात् तासां तु यस्मिन् जात- एतामिष्टिं निर्वपति स पूत एव तेजस्वी अन्नाद इन्द्रियावी पशु मान् भवतीति प्राशस्त्यप्रतिपादनोपपादकतया मर्चासां युगपत् ग्र. हणान्नकया नैराकाझ्यमिति वक्तुम् * ऐकरूप्येणेत्युक्तम् * अ. रूपयैध स्तुत्या प्ररोचनोपपत्ती महती स्तुतिरनर्थिकेत्याशड्डानिरा- सायापरिमाणत्वादित्युक्तम् । अनियतपरिमाणत्वमेवोपपादयति * सर्वत्रेति * कारणं स्यादिति चेत् ॥ २०॥ म्वयं तावत्सूत्रं व्याचष्टे * जनकत्वेनेति * भाष्यकारीर्य च्यारयानमुपपादयति * तेषामिनि * फलस्य साधनविषयप्रवृत्ति हेतुत्वात् साधन प्रति कारयितृतास्तीत्याशयः । किमेवमिति भा. प्येप किमर्थ कारणत्वाभिधानमिति पृष्ट्वा पुरोडाशस्येत्यादिनो- क्तदोपपरिहाराय गुणफलसम्बन्धिरूपपूर्वपक्षान्तरप्रदर्शनार्थमेतत्सू प्रमित्युक्तम्।तत्प्रपञ्चयितुमाह* यदुक्तमिति*काम्यस्याप्युपन्नशिष्ट स्योत्पत्तिशिष्टचाधकत्वं कमिन्याशय नैमित्तिके तु प्रकृती त- द्विकार. सम्प्रयोगविशेषादिति तृतीयाधिकरणवक्ष्यमाणन्यायमाह ३१६१ * तथा हीति * अविशेषेण यच्छास्त्रमन्याय्यत्वाद्विकल्पस्य तत्र सन्दिग्धमाराद्विशेषशिष्टं स्यादिति दशमाधिकरणन्यायेन नापि काम्य नित्यस्य बाधकमित्याह * विशेषतश्चेति * जातेप्टिप्रयोगमा- प्रविषयत्वात् सामान्यरूपे द्वादशत्वे प्राप्ते ब्रह्मवर्चसकामादिप्रयो- गनिरोपविपयत्वेनाप्टत्वादे. प्रवर्तनादित्यर्थ. 1 पौर्यापये पूर्वदायल्य प्रकृतिवदिति पष्ठाधिकरणन्यायेनाप्येवमित्याह * पति * उ. त्पत्तिशिष्टत्वात् पूर्व प्राप्ते द्वादशो ऽष्टत्वादेरुत्पन्नकर्माश्रयस्वन पश्चात्प्रवर्तनादित्यर्थः । तात्तीय न्याय विवृणोति * पुस्पार्थेतिर ·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। काम्यस्य नित्ययाधफत्वे ऽयमेष मुल्यो न्यायः सम्भवमात्रेण तु न्यायान्तरोपन्यासस्तोति सूचयितुमस्यैव विवरणगुणफलसम्बन्ध- विधानापपादनफलमानर्थक्यपरिहारमुपसंहरति * तस्मादिति * मनु भयतीति वर्तमानापदेशसन्दिग्धस्य पञ्चमलकारतया विधित्व- निर्णयः स्तुत्यन्वयान्यथानुपपत्यधीना गायन्यैवैनमित्यादेस्तुत्यभा- घेनास्य विधित्यनिर्णयाशक्तगुणफलसम्बन्धविधिर्न युज्यतेत्याशङ्क- ते * ननु चति * विध्यभावे ऽपि समभिव्याहारादेव गुणफल- सम्बन्धः सेत्स्यतीति केषां चित्परिहारमुपन्यासपूर्वकं दूपयति * तनेति * स्वमतेन परिहरति * अतो ऽयमिति * लोक व्याचशे * यदिति * आनर्थक्यादकारणे कर्तुर्हि कारणानि गुणाथे हि विधीयते ॥ २१ ॥ गुणफलसम्यन्धविधी स्तुत्यर्थत्यायोगादकोपक्रमोपसंहार- रूपत्वेन एकवाक्यत्वं प्रतीयमानं याध्येतेत्यानर्थक्यादकारणमिति सूत्राययवन्याख्यानार्थ यदीति भाप्यं व्याचष्टे * पाक्यानीति * लोकं व्याचप्टे * पुत्र इति * तस्योति भाष्याघयव यद्यष्टत्वादयो न सम्बन्ध्येरन्स्ततो वाक्यान्तरत्वं स्यात् स्तुत्यर्थत्वन सम्बन्धोपपत्ते- ने चाक्यान्तरता युक्तति व्यवधारणकल्पनया व्याख्यातुमाह * तावतीति अति ॐ ननूपकमोपसंहारपर्यालोचनयकवाक्य- स्वे सति सर्वसंरयानामुत्पत्तिशिष्टत्वाविशेषेण यलावलधि- शेपाभावादाद्यपूर्वपक्षनिरासो न युक्तः स्यादित्याशड्याह* त- दिति * तस्मिन्नपि पक्षे न चाप्टत्वादीनां द्वादशक्रपालेनैकबा- क्यता तयोपपद्यतइत्यादिनैकवाक्यस्य निरस्तत्वादिति भावः । अनेग च गुणफलसम्बन्धविधिपक्षे वाक्यभेदापादनेन गुणफलसम्बन्ध- विधी गम्यमानेकार्याभाषप्रसङ्गादिस्येवमानर्थक्यादिति सूत्रावययो योजितो भवतीत्याह * अर्थान्तरति * स्तुत्या विनैकवाक्यता क- ३१॥ स्मानोपपद्यतइत्यपेक्षितस्य ग्रन्थस्य तदुपपादनार्थत्वेशान्वयप्रतीते- रानर्थक्यादित्यस्यार्थक्यामावग्रसङ्गादित्यर्थावसायादेवं व्याख्यातं य- थाश्रुतस्यानन्त्रयापत्तेः । एवं च गुगाफलसम्बन्धविधी चाक्यभेदापा- दनस्य सूत्रारूढतोक्ता भवति स्तुत्यर्थत्वानभ्युपगम अर्थान्तरस्यास- म्भवादानर्थक्यमेघावशिष्यतइत्यभिधानार्थनवानेन सूत्रावयवनायर्या- न्तरपरत्व वाक्यभेदप्रनगाण्यं दृपणान्तरमप्युपलक्षितं भाप्यस्ता ·४९० न्यायसुधायाम् । विवृतं स्वरूपार्थस्तु यद्यर्थवादा अपात्यनेन वक्ष्यते अस्मिन्पक्षे ऽर्था- न्तति ग्रन्थो लिङ्गात् स्वातन्त्र्येणानर्थक्यादिति सूत्रावयवयोजना- यो यथाश्रुत एव भवति । ननु गुणफलसम्बन्धविधानेनाप्यर्थवत्यो. पपत्तेः कथमानर्थक्यापत्तिरित्याशङ्कानिरासार्थ कर्तुईि कारणानीति सूनावयवं व्यवधारणकल्पनया व्याचऐ * यदि हीति * गोदोह- नेन पशुकामस्य प्रणयोदतियत् पूतत्वकामस्याप्याकपालो भवतीति श्रयणे सति कामिन फतः काम्यमानतया सम्बन्धीनि सन्ति पूत. त्यादीनि फलत्वात्कर्तः प्रवृत्तिकारणानि स्युम्तेषां तु यस्मिन् जात. एतामिटि निर्वपति पुन पन स इत्यादिसमभिव्याहाराद्वैश्वानरीष्टि- मात्रसम्बन्धित्यप्रतीने. कमिपदनिरपेक्षसमभिव्याहारमाप्रमाण- फत्वस्य च साध्यत्यम्य पर्णमय्यधिकरणे निराकरिम्यमाणत्वात फ. लाभावेन फर्तृप्रवृत्तिकारणलं नास्तीति भाष्यानुसारारसूत्रावयवी ऽनेन योजितः । अष्टत्यादी कारणशब्देन विवक्षिते यघटाकपालं दु. र्यादिति कर्त. प्रवृत्तिविषयतयाप्टत्वादीनि सम्बन्धीनि स्युस्तत स. माहितसाधनत्यं विना प्रवृत्तिविषयत्यायोगात् उत्पत्तिशिटद्वाद शावरुद्धवैश्वानरयागांपकारसाधनत्यस्यासम्भनगदानिसप्रन्यायेना- यावादायगतानि पूनत्लादीनि प्रवृत्तिजनफानि स्युः । विधयथयणेन रखेपां समादितमाघनत्याप्रतीतः सममिव्याहारमात्रकल्पस्य साध. नत्वस्यौदुपराधिकरण निरस्तस्यात् न पूतत्वादीनि प्रति कारणता- नीति योज्यः । ननु पूनावादे. फलत्यामावे किमर्थ कोत्तनमित्या दानिरासार्थ गुणार्थों हीति सूत्रायययं व्याचले * तस्मादिति । निपातानामनेकार्थत्यत्तस्माच्छदार्थे हि शब्दव्यारयानार्थ तस्मादि. त्युक्ता तयारयानायान्यस्यान्तरम्यामम्मवादित्युक्तम् । स्तुतिमि पयस्येन गुणशब्द ट्याण्यानु स्तुत्यर्थ इत्युनम् । इतिशब्दः पूर्वोत. स्तुतिप्रकारपरामर्थः । यस्मादन्यो धो न मम्मयति तस्मात प्रकारस्तुनिरूपो 5 पून परत्यादिभिाप्यतात्यर्थः । अनेन धम पर इतिमायगनस्य तच्छदम्प म्नुत्यर्थेनोपपरनिति पलामूगो. क्तस्तुनिरूपायपरामर्गफत्यात् मीत्रगुणरादण्याश्यानार्थत्यमेत दस्य च प्योक्तायपयवारत्यरूपस्तुतिप्रपारपरामरकरयं नितम अयिधीयते पश्यानरयाग इति माध्यायययेन मावा हिरादः प्रमि. दार्थयाचिस्यात् घश्यानरंएंध पूपिदिनापन मिरयादष्टया ২ মুনিময় নি ফিন্যাতিষ শাখা- श्यानरेटिविषयायाभिधानार्यतया व्याख्यातम्नयुपपादानुमा हा...।

·४९१ - प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । त इति* यत्तदोरेकविषयत्वाद्यस्मिन् जात एताम् इप्रिंनियंपैदिति स पूत इति पूतत्यादीनां जातेष्टयन्वयप्रतीतिनाप्रत्यायन्ययो ऽस्तीत्यर्थः। नन्विष्टेनमित्तिकत्वेन फलानपेक्षतया पूतत्याद्यन्वयायोगाद् गुण- फलसम्बन्धविधानायाप्पत्याद्यन्ययः कल्पयिष्यते ऽत आह * न चति*स्तुत्यर्थेनेष्टान्वयोपपत्तेनाप्रतीयमानाप्टत्यान्वयकल्पना युक्तंति भावः। पूतत्वार्दानांच पूत एव स इति तच्छब्दानिर्दिष्टैकपुनविपय- त्वेन समुचयप्रतीतिर्व्यवस्थितत्वादष्टत्यादिफलत्व न सम्भवती- त्याह * न चति * नन्यवं सत्यककम्याप्टत्वादे फलपञ्चकं भवि- प्यतीत्याराङ्य निरासाथै ब्रह्मवर्चसादीनामिन्युक्तम् । गायत्र्यवन व्र- छायसेन पुनातीत्यादिवाक्यवंशनाष्टत्वादीनां व्यवस्थितफलत्वाव- • गमात् समुच्चयो न युक्त इत्याशयः । यो ऽष्टत्वादीनां गुणानां व्र- ह्मवर्चसादीनां च स्तवनानाम एभिः पूतत्वादिभिर्विभागेन सम्बन्धी उपेक्षित सम प्रतीयतइत्यर्थः । नन्वव तर्हि गायव्यचैनमित्यादि- भिरव विभागेन फलसम्बन्धः करिष्यतइत्याशङ्कयाह * यत्र वि- ति * स्तुत्यभावे विध्यभायोपपत्तरित्यारायः । ननु चतुर्थे फल. सयोगस्त्वचांदिन स्यादशेषभूनत्यादत्यत्रतदेव वाक्यमुदाहृत्य कि- मियं वैश्वानरोटिरात्मगामिफलप्रयुक्ता पुत्रगामिफलप्रयुक्ता येति सन्दिह्याधानगतात्मनेपदपालोचनयात्मगामिफलप्रयुक्तत्वे प्राप्त यस्मिन् जातएतामिाष्ट निवपति पूत एव स इति फलवचनस्य पुत्र- शेषत्वावगते पितृशंपत्याभावात्फलभागित्वनाचादित पितरि फलसयोगा न स्यादिति पूतत्यादीनां पुत्रगामिफलत्वस्य घश्यमाण- रचारफलमम्बन्धापन्हवो न युक्त इत्याह अत इति* रात्रिमप्रन्याय- नार्थवादत्वेनोपयुक्तानां पूतादिफलघचनानां परावत्यं फलपरत्यक- ल्पने ऽप्यपत्यादीन् प्रति फलं नास्तीत्यर्थ । फलपरत्वे मतीह स्तु- तित्यामिधान विरध्यतेत्याराड्याह * प्रथमति * नन्येवं पूतादि- पदैरव स्तुतिसिद्धयंदाकपाल इत्यादीनां गुणफलसम्बन्धावधि- त्वानगीकरणे सत्यानर्थश्यं स्यादित्याशवानिरासाथै नेन चत्यादि- भाष्यं व्याचष्ट्र * एतैरवेति * नन्वय सति स्तुत्यर्थवत्त्वोपपत्त. रानयाभिधानं न युक्तमित्याशवयार्थवादत्वानभ्युपगमेन गुणफ- लसम्बन्धविधिपरत्वाभ्युपगमे तदमम्भयादानर्थस्यमापद्यतेत्येवमा- नर्थक्यपदव्याख्यानार्थ ततः कामायेति भाग्यम् अर्थान्तरपरतायामि- त्यनेनैव ध्याण्यातत्वात् तस्मादिति चाकारणपदव्याख्यानार्थ पूर्व- सूत्रगतकारणपदव्यारयानाथंभाप्यव्याख्यानेन तेषां कारयितृत्वाद- त्यनेनैव व्याख्यातत्वान्नेह व्यायातम् । तस्मादित्यर्थयात्योपसंहा- ·४९२ ग्यायसुधायाम्। रभाग्यमर्थवादविचारस्येहासद्तत्वेन गुणविधित्यसम्भवासम्भव मात्रविचारस्याधिकरणार्थत्यात अयुक्तमित्याशय गुणविधित्यास- म्भवोपसंहारपरतया व्याचष्टे * तस्मादिति * ॥ अथ यजमानशब्दस्य प्रस्तरादिस्तुत्यर्थताधिकरणम् ॥ १२ ॥ तत्सिद्विजातिसारूप्यप्रशंसाभृमलिङ्गसमवाया इति गुणाश्रया ।। २२ ॥ अत्र भाष्यकृता यजमानः प्रस्तर इत्यायुदाहृत्य विध्यर्थवा- दचिन्ता सा तावत् पूर्ववदेवासङ्गता गुणविधिसम्भवासम्भवचि. ताप्येवंविधेषु विधिप्रत्ययशून्येषु सम्भवविध्यन्तरकवाक्यत्येनी- दुम्बराधिकरणएव विधित्वाशनाया निरस्तत्वात् । अयुक्ता पूर्वाधि- करणे त्वौदुम्बराधिकरणपूर्वपक्षन्यायेन विधित्वमङ्गीकृत्य धैश्वदे चाधिकरणोक्तस्योत्पत्तिशिष्टेनोत्पन्न शिष्टयाधस्याष्टत्वादेर्विपयो भवः ति न वेति चिन्तितम् । इह त्वङ्गीकृत्य विधित्वं चिन्तान्तराभायाप्त कृत्वाचिन्तान्यायः सम्भवति । न चार्थवादत्वाभिधाने विधित्वनि- रासे वैतत्सूत्रं समर्थम् । तसिद्धयादीनां गुणवादनिमित्तत्वाभिधा- 'नमात्रप्रतीतेस्तदभिधानमपि यदि निमित्तासम्भधेन गुणवादाम- म्भयशङ्कानिरासार्थ ततो रूपारमायादित्यादिना यथासम्भवगुणवा दनिमित्तानामुक्तत्वादनर्थकम् । लक्षणासम्भवेन तु गुणवादासम्भव शङ्का गौणमुख्याधिकरणे स्वाभिधेयलक्ष्यमाणगुणयोगनिमित्तलक्ष- णाया गौण्या वृत्तेः साधयिष्यमाणत्वादयुक्ता। अथ तत्र प्रकृतगोष- मुख्यविषयमन्त्रविनियोगविचारसिद्धयर्थ गौणवृत्तिसद्भावप्रतिपा. दनान लक्षणविशेषाभिधाने तात्पर्यम्।इह तु प्रसिद्धार्थत्यागेनामास तद्गुणवृत्तिन्यलक्षणे गौणत्वे स्वार्थत्यागेन वेदाप्रामाण्यापसे। समुदायवाचिनो वैकदेशवृत्तित्वलक्षणे समुदायानित्यत्वेन शब्दा. र्थसम्बन्धस्यानित्यत्वापत्त्या वेदाप्रामाण्यापत्तेरारोपितार्थवृत्तित्वल- क्षणस्य च गौणत्वस्यारोपकपुरुषाभावावदे ऽनुपपत्तेरेतल्लक्षण- यनिरासेन गुणयोगनिमित्तवृत्तित्वलक्षणप्रतिपादनाथै तत्सिद्धयादी नां निमित्तत्वाभिधानमित्युच्यते ततो गुणयादसूत्रानन्तरमेवैत: त्सूत्र कार्य गौणवृत्तित्वलक्षणाभिधानार्थे चास्मिन्सूत्रे सति कर्य भाष्यकारीया विद्धार्थवादीचन्ता सम्बध्येतेत्याराडासप्तकं निराक- तुमाह * अर्थवादेति * विध्यर्थवादचिन्तायाः प्रकरणासङ्गतत्वम विधित्यशङ्कानिरासस्य चौदुम्बराधिकरणेन गतत्वम् । सूत्रस्य च ·. प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ४९३ सदभिधानात्सामये नादानभ्युपगमेनैव परिहतम् । गुणवादास- म्भवाराकानिरासार्थत्यनाभ्युपगमो पि लक्षणशब्देनोक्तानात्र गुण- घादस्तस्य या निमित्तमभिधीयते येन गाणमुख्याधिकरणेन रूपात प्रायादित्यादिना धागतार्थत्वं स्यात् किं तु गुणवादस्य तत्सिया- दिनिमित्ताभिधानद्वारेण लक्षणमभिधीयते । गुणशब्देन गौणत्य- भिधानादाश्रयशब्देनच निमित्ताभिधानात्तत्सिद्ध्यादयोगोण्या वृत्ते. निमित्तमित्युक्ते यस्यां वृत्तौ ते निमित्तं सागौणी वृत्तिरित्यर्थात् प्रतीते चनिमित्तं गुणयोगनिमित्तायां च वृत्ती तेषां निमित्तत्वाद् गुणयोग- निमित्तवृत्तित्यमेव गोण्या वृत्तलक्षणमित्यवसीयतइत्याशय-गुण- वादसूत्रानन्तराभिधेयत्वशङ्कानिवृत्त्यर्थं तत्र नोकमित्युक्तम् । अर्थ- पादचत् श्येनचितं चिन्वीत नेन्द्रसश्चसि दाशुषे मासमग्निहोत्रं जुबतीत्यादिपु विधिमन्ननामधेयेष्यपि श्येनेन्द्राग्निहोत्रादिशब्दा- गां गौणत्वदर्शनात् सर्वधारण्यसूचनाय सर्वोपयोगव्युत्पादनान- न्तरमेव गौणत्तिलक्षणाभिधानं युक्तमित्याशयः। सूत्रम्य गौणवृत्ति- लक्षणार्थत्वं विध्यर्थवादविचारासम्बद्धत्वशङ्कानिवृत्त्यर्थ अर्थया- देत्युक्तम् * सून रुतो प्रसक्ताभिधायित्वपरिहाराय लक्षणाभिधान- स्य प्रसगसिद्धयर्थ विध्यर्थवादचिन्तयोपक्रान्तम् यथाकृतिसद्भावे ऽपि प्रतिपिपादयपितेयं गौरित्यस्य शब्दस्य को अर्थ इति वाच्यत्व- मुखेनोपक्रान्तमित्यर्थः। कथमर्थवादत्वोक्या गौणवृत्तिलक्षणाभिधा- नस्य प्रमतो भवतीत्यपेक्षायां तदुपफारीत्युक्तम् । पूर्वाधिकरणस्य गु- णविधिसम्भवासम्भवचिन्तार्थत्वेनार्थवादत्वाभिधाने तात्पर्याभा- घात् पूर्वाधिकरणोक्तार्थवादप्रसङ्गेनानन्तरसङ्गतिरनाशहुनीया। ननु निमित्ताभिधानद्वारेण चेदनेन सूत्रेण लक्षणमुच्यते ततो रूपात्मा- यादित्यादिभिरपि सूत्रैनिमित्ताभिधानद्वारेण लक्षणमानसिद्धरनर्थ- कामिदं सूत्र स्यादित्याशङ्कते * ननु चेति * रूपप्रायति वक्तव्ये विभक्तिनिर्देशः प्रदेशविशेषज्ञापनार्थः इति गुणाश्रया इति प्रकार- याचिनोतिकरणेन तत्मियादिप्रकाराण गुणयादनिमित्तानात्याभ- धानात् प्रकारस्य च व्यवच्छेदकत्वेन लक्षणत्याद्यथा तन्सियादेगी- णवृत्तिनिमित्तलक्षणत्वेनाभिधानं नैवं रूपादेः किन्तु स्तेनं मन इ. त्यायुदाहृतार्थवादगतगुणवादास्यलक्ष्यविषयस्य किनिमित्तो ऽयं गुणवाद इत्येवंविधस्य व्यवहारस्य सिद्धयर्थमिह सिद्धं मारूप्यशब्देन रूपस्य निमित्वं भूमशब्देन च प्रायभूयस्त्वयोनिमित्तस्य प्रशंमाश- देन च दूरस्त्रयपराधनिमित्तदुनित्वादेः सुफरस्य प्रशस्तत्यात द- करस्य तदभावात्मकत्यानिमित्तत्वं तम नीतमिति परिहरति *स ·४९४ न्यायसुधायाम्। त्यमिति * उदाहृतशब्देन रूपादेः सर्वगुणवादाव्यापकत्वादपि ल. क्षणत्वं नास्तीति सूचितम् । ननु यदष्टाकपाल इत्यादौत्तत्सिद्ध्यादेरमा वेनाव्यापकत्वादलक्षणं स्यादिति शड्डां सर्वशब्देन निरस्यनितिकरण न प्रकारवाचिना तन्सिद्ध्यादीनां निमित्तं लक्षणेनोक्तामिति व्यतिरे- कमाह * अत्र स्विति * अष्टत्वादेरपि द्वादशत्वपरिच्छेद्यानां क- पालानां मध्ये कति चिन्निकृप्याटाचेतानीत्यादिसंख्येयपरिच्छेदक त्वेन द्वादयत्वकार्यकरत्वोपपत्तेरष्टाफपालादिशब्देन तसिद्धिस. द्भावादन्यत्रापि च यथासम्भवं तत्सिद्धयादिपट्समध्ये कस्य चिनि- मित्तस्योहितुं शक्यत्वान्नाव्यापकतेत्याशयः । ननु सहचरणस्थान तादर्यवृत्तमानधारणसामीप्ययोगसाधनाधिपत्येभ्यो ब्राह्मणमश्च• फटराजसफ्तुचन्दनगङ्गाबादकानपुरुपेवतद्भावे ऽपि तदुपचार इति सूत्रेण यष्टीः प्रवेशयेति सहचरणात् ब्राह्मणेषु यष्टि• शब्दस्य मश्याः मोशन्तीति स्थानारपुरुपेषु मञ्चशब्दस्य - क. टं छिनत्तीति तादीद्वारेण फटशब्दस्य यमोऽयं राजति वृत्तात् रा. शि यमराब्दस्य आढकमश्नातीति मानात् सक्नुवादकराब्दस्य तुलया नलिम्पतीति धारणायन्दने तुलाशब्दस्य गगायां घोष इति सामीप्या. त्तीरे गगायब्दस्य नीलः शाटक इति योगाच्छाटफेनीलशब्दसामाना. धिकरण्यस्य अन्नं यलमिति साधनाद् घले ऽनशब्दसामानाधिकरण्य- स्य अयं पुरुषः कुलमित्याधिपत्यात्युले पुरुपशब्दसामानाधिकरण्य स्य प्रयोग इति वदनियायिकादिभिरन्येपामपि गौणवृत्तिनिमित्ता नामुकत्वान्न पदस्यापि सर्वगौणवृत्तिव्यापकतेत्याशङ्कत * ननु ति * न चैतत् तार्किकस्थितिमात्र लोक ऽपि दर्शनादित्याह लोके चेति * लक्षणार्थे च निमित्ताभिधाने व्यापकत्वाय सर्याण्युपर्स हार्याणीत्याह * तानीति * परमतेन परिहरति लिनेति * पव तु सृष्टिशब्दे ऽपि सृष्टिसम्शेटकासमवायनेतरेष्टकाप्रतीत्युपपत्तभूम्नो ऽप्यवाचफत्यापन यो ऽल्पत्वप्रतीति_लक्षणयाद्वा भेदेनोपन्यासे ऽत्रापि साहचर्यादिप्रतिवलक्षण्यात् पृथगुपन्यामापत्रपरितोपा त् परिहारान्तरमाद * अप घेति * जहरस्वार्थाभिधायित्वलक्षणे समुदायवाचिनो धैफदेण्यत्तित्वलक्षणे ध्यारोपितात्तित्यरक्षणे घा गोणत्ये घेदे तदसम्भवेनामामाण्यापत्तेस्लनिरासेन लक्ष्यमाणा णयोगपृत्तित्वलक्षणशापनायतनिमित्ताऽमिधानम् । लक्षणापत्ती तु पेदाप्रामाण्यापादकस्य लक्षणस्य फैथिदनुक्तत्वेन घेदप्रामाण्यावि- रोधिलक्षणशापनार्थेन निमित्ताभिधाननोपयोगामापारमारियां- दीनां च लक्षणावृत्तिनिमित्यानहाभिधानमिति भाष.मि.

·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। नूभयत्र परशब्दस्य परत्र वृत्तेस्तुल्यत्वान्नानयोः शब्दवृ. त्योर्भेदो ऽस्तीत्याशयेन पृच्छति * किं चेति * लक्षणभेदा- शयेनोचरमाह * 'वाढमिति * प्रश्नपूर्वकं लक्षणभेद्मा- ह * कुत इति * अभिधेयसम्बन्धित्वरूपापरित्यागप्रदर्शना- यो ऽभिधेयाविनाभूतशब्दः गोण्यां तु वृत्तावभिधेयसिंहादि- सम्बन्धित्वरूपानादरेण तल्लक्षितप्रसह्यकारित्वादिगुणयोगमात्रादर- सूचनायाभिधेयम्य गुणलक्षणायां व्यापारे ऽप्यनुपादानम् । ननु ल- क्षणायामविनाभावापेक्षणे यष्ठयादेः पुरुषाविनाभावाभायात् न य- प्यादिराब्दे लक्षणा स्यात् इत्याशङ्कयाह * तनेति * अयमाशयः नात्र लक्षणादेतुत्वनाविनामाचीपादान तस्याः सम्बन्धमानेण शब्दतात्प- र्यवशादुपपत्तेः। न चात्र लक्षकस्याभिधेयस्य लक्ष्येणाविनामावो ऽग्नि- नेव धूमस्योक्तः विपरीताभिधानात् । किं त्यभिधेयसम्बन्धित्वरूपा- दरप्रदर्शनार्थ यष्टयादिशब्दानामपि चाभिधेययष्ट्यादिसम्बन्धित्वा- হজ ও প্রবৃত্তান্তনাথবাবলামূলবিন্যালিল্লা- तात् सम्बन्धमात्रस्य च लक्षणाहतो वाद् युक्तैव लक्षणया प्रवृत्ति- रिति । ननु सम्बन्धमाण लक्षणोपपत्तावग्न्यादिशब्दानामपि अ- भिधेयान्यादिसम्बद्धपद्गल्यादिसम्बन्धेन लक्षितलक्षणया माणय- कादी प्रवृत्युपपत्तगौणत्वारयवृत्त्यगीकरणं न युक्तमित्याराङ्याह * अग्निरिति* लक्षणाहतुसम्बन्धसन्दावे ऽप्यविनाभावशब्दोक्ताभिधे- यसम्बन्धिस्वरूपादराभावान लक्षणात्वप्रसिद्धिरभियुक्तानामित्या- शयः । अभिधेयसम्मन्धित्वरूपानादरमेव प्रश्नपूर्वकमुपपादयन्नाह *किं नहींति* लक्षणोपायमात्रत्वेनाभिधेयस्यायस्थानं सूचयितुम् * चन्हित्वलक्षितादित्युक्तम * सादृश्यसामान्यापेक्षत्वादग्निसम्बन्धा- नपेक्षपैङ्गल्यादिस्वरूपमानयोगान्माणवके ऽग्निशब्दप्रवृत्तिरिति सा- दृश्यशब्दनोक्तम् । नन्वन लक्षणानिमित्तानभिधाने भूमलिङ्गसमवा- ययोरभिधेयसम्बन्धादरेण लक्षणानिमित्तत्वात उपन्यासो न युक्त इत्याशयाह * सर्वन चेति * वस्तुतस्तयोर्लक्षणानिमित्तत्वे ऽप्य- भिधेयसृष्ट्यादिममुदायिलक्ष्यमाणसमुदायारयगुणयोगात् ममुदा- यान्तरे दृष्ट्यादिशब्दवृत्तीणत्यसम्भवात् जहत्स्वार्थवृत्त्यादिलक्ष- णशदायां वेदाप्रामाण्यापत्तनग्निरासायाभ्युपगम्य गौणत्वं तन्नि- मित्तानेहोपन्यास इत्याशय.प्रस्तरप्रभृतौ तसिद्धिकरादौ यजमा- नादिशब्दानां क्य चिल्लक्षणावृत्तिसद्भाचे ऽपीयं तावद् गौणी . तिरस्येवेति योज्यम् । सूत्रकृतो प्रसक्तगौणत्ववृत्तिलक्षणाभिधा- तिभेदाडौकरमिति र पु. पा.

·४९६ न्यायसुधायाम् । यित्वपरिहारार्थ प्रकृतसिद्धयर्थवादचिन्तयोपक्रमितुं भाष्यकृता रे. धोपन्मस्ते ऽपि सन्देहे पूर्ववत् प्रौढ्या नामधेयचिन्तया सह साक्षात् सद्गतिप्रदर्शनार्थ त्रेधा सन्देहमाह * अत्रापि चेति * पूर्वस्मिन्न धिकरणे त्रयः पक्षास्त एवात्रापीति योज्यम् । किं तावदित्यादिपूर्व- पक्षमाप्यमर्थवादानर्थक्यस्यार्थवादाधिकरणे निरस्तत्वादयुक्तमारा. ट्योपपादयति * तत्रेति * ननु राब्दसमभिव्याहारमात्रेण स्तुत्या: तातायपि सर्याभ्यर्हितयजमानत्वोपचारेण प्रस्तरस्तुतिः प्रत्येप्यते' इत्याराड्याह * न चेति * ननु गौरया वृत्या परशब्दस्य परत्र : त्तिगुणवादसूत्रे वर्णितेत्याशयाह * न चेति * एनत्सूत्रसिद्धा वे. दे गौणी वृत्तिमगीसत्य तत्र गुणवादेन परशदस्य पर पृत्ति पर्यते इह तु सैच चंदप्रामाण्याविरोधिनिमित्ताभावाद्वंद न सम्भय तीति पूर्वपक्षी मन्यताति भावः । ननु ससिद्धिकरत्यादि तस्या नि- मित्त तच घेदे ऽपि सम्भवतीत्याराड्याभ्युपगम्य तस्य निमित्तत्व प्रस्तरे यजमानशब्दप्रवृत्ती यजमानकार्यकरत्वस्य निमित्तस्य प्रमा णान्तरेणासिद्ध स्तत्कायें मस्तरविध्यपेक्षयात् गुणविधिरेय बला. दापद्यतेत्याह * न चति * तस्माद्विधिरिति पूर्वपक्षोपसंहारमा प्यं व्याचष्टे * तस्मादिति * न च प्रस्तरो याजमान शक्नोति र तुमित्युत्तरभाष्यदर्शनात् भन्यतर इत्युपक्रममात्र कुण्डपायिनाम यने यो होता सोऽध्ययुः स पोता य उद्गाता सनेटा सोऽच्छाया को या मंत्रावरुणः स ग्रह्मा स प्रतिही यः प्रम्नाना स प्रारणा च्छंमी म प्रावस्तुधः प्रतिमस्याता मा ऽग्नीत्म उनता गृहपतिर्ग हपतिः सुब्रह्मण्य मुग्रह्मण्य इत्यूविषसमास समाम्नाते होनादि एब्दानांमुण्यार्थत्यमहोसत्य तत्मामानाधिकरण्यायाधादियदा- नां लक्षणाथरवं तृतीय यिप्रतिषेध करणः समवायविरोगदिति म. मयायशिरव्याचक्षणेन भाप्यस्ताक्तमिह इटान्तितम् । अव्यवस्थित तशाबायोगात्फतरो ऽध कार्यलक्षणो यः पूर्वपक्षिणो ऽभिमत इत्यपेक्षायां मुख्य पा पूर्वचोदनालोफयदिति द्वादशाधिकरणन्यायन यजमानशब्दस्य मुद्यार्थत्वमनोरत्य प्रस्तरराब्दस्य कार्यलक्षणार्थी माह * नयापीति * आग्नावैष्णवमेकादशकपालं नियंत्सर मनीमाज्यम्य यजनयुदाहस्य फि यिफल्पनान्यतरम्य तन्त्र प्रमा नान्यनरम्योपकारकत्यात फतव्यम उताग्नायपाय चर तन्त्रमेत मन्दिा यिोगदनियम प्रान भूयमा स्यात् मधर्मस्यामनि पूर्वमुत्र MIPAR..पा.। मानपु.मा..

·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ४९७ गतं स्वधर्मत्वपदं परित्यक्तभावप्रत्ययमनुपज्य मुख्यमाग्नावैष्णवफ- म पूर्वचोदितत्वेनानुपसातविरोधित्वात् स्वधर्मकं यथां लोके पूर्वगतानां पूर्वासनेपूपवेशनं जघन्यागतानामितरेधिति वक्ष्यते । नैतदेवमित्यादिसिद्धान्तभाष्यं यजमानशब्दस्य मुख्यत्वेन कार्यलक्ष- णार्थत्यायोगात् तत्कार्ये प्रस्तरविधानस्यानाशङ्कितत्वेनायुक्तमाश- योपपादयति * न तावदिति * प्रस्तरकायें यजमानविधी निरस्ते यदि कश्चिद्यजमानकायें प्रस्तरविधिः शङ्केत तनिरासाय स्वकार्यवि- रोधाद्यजमानस्यन प्रस्तरकार्ययोगोऽचेतनस्य च प्रस्तरस्य चेतनकार्य- विरोधाद्यजमानकार्ययोगो न सम्भवतीति यजमानकायें प्रस्तरचोद. नोपपत्तिमभ्युपेत्यैतावदुक्तम् वस्तुतस्तु मुख्यत्वेन यजमानशब्दस्य कार्यलक्षणार्थत्वायोगात्सापि नोपपद्यतइत्यर्थः । आदिशब्दनैकक- पालोपादानम् ।यजमानककपालकार्यार्थत्वे सर्वतन्त्रलोपापत्यभि- धान प्रस्तरकार्थित्वे ऽपि तुल्यमित्याह * एकोति * भाष्यकृता तु ३१९ार प्रस्तरस्य मान्त्रवर्णिकदेवतान्चयेनानुषगीकयागसाधनत्वे ऽपि प्रह- रण मतिपत्तित्वेन प्रस्तरकार्यत्वाभावाद्यजमानस्य च पुरोडाशक- पालबदन्यार्थस्यैव रुग्धारणविनियोगे ऽपि तन्मात्रनिष्पत्या कृतार्थ- त्याभावेनाप्रतिपाद्यत्वात् प्रहरणानापत्तेस्तदुपेक्ष्येतरत्रैव दूषणमुक्तम् विध्यन्तरं चेत्यादिभाष्येण विध्येकवाक्यत्वं विनार्थवादत्यायोगेना- नर्थक्यपरिहाराय कथचिद्विधित्वमेष्टव्यम् इत्याशङ्कानिरासायकस्यो- परि मादनविधिशेषता इतरस्य च सर्वहोमविधिशेषतेत्यभिधानपूर्व- फं विधित्यासम्भवोपसहारणानुवादत्यमुक्तं तद्वयाचऐ * तस्मा- दिति * कथं पुनरिति भाध्येण प्रस्तरैककपालशब्दयोः कार्यलक्षणा. र्थत्वाभाये कथं यजमानशब्दसामानाधिकरण्यज्ञानमिति पृष्ट्वा गौ- ण्या वृत्त्या सामानाधिकरण्यं भविष्यतीत्याराडानिरासार्थ वेदे गौ- ण्यवृत्त्यसम्भवं मनमि कृत्वा कथामति प्रश्नाभिप्रायो विवृतः । त- रसङ्क्षिप्य व्याचष्टे * कथमिति * किमर्थ चति प्रश्नान्तरभाष्यं वि- ध्यर्थवादचिन्तापक्रमेण सम्वादस्य स्तुत्यर्थत्वाशानादयुक्तमायड्य स्तुतिप्रकारप्रश्नविषयतया व्याचष्टे * किमाकारा वेति * उच्य- ताति द्वितीयप्रश्नोत्तरभाध्यं व्याचष्टे * यजमानो हीति * उत्तर- शब्दव्याख्यानायोपरिशब्दः कथमित्यादिप्रश्नानुभाषणपूर्वकं गौण- त्तिलक्षणाभिधानापातनिफार्थ गुणवादस्त्वितिसूत्रेणोत्तराभिधाना- घे भाष्यं व्याचष्टे * गुणाञ्चति * गौणवृत्त्यसम्भयाभिधानार्थ क- थमिति भाष्यं गुणादिति पञ्चम्या परशब्दस्य परत्र प्रवृत्तौ गुणस्य इंतुन्यमानाभिधानात् लक्ष्यमाणस्यापि च हेतुत्वोपपत्तेर्वाच्यत्वान- ·न्यायसुधायाम। भिधानादयुक्तमाशय व्याचष्टे * कथमिति * अयमाशयः न ल. क्ष्यमाणगुणयोगमात्रेण सिंहादिशब्दस्य देवदत्तादौ वृत्तियुक्ता लक्ष्य- माणगुणस्थाशाब्दत्वाच्छब्देन देवदत्तादिना धूमोऽयं ज्वलतीतिवदन- न्ययापत्तेः । प्रसह्यकारिस्ववच्च देष्टित्वचतुष्पारवादरपि सिंहगु- णस्य देवदत्ते प्रत्ययापत्तलक्षणायां त्वभिधेयसम्बन्धित्वरूपादरेण तत्र शब्दतात्पर्यावगतेयत्परः शब्दः स शब्दार्थ इत्यनेन न्यायेनाभि- धयसम्बन्धित्वरूपस्यापि शब्दार्थत्वाच्छाब्दार्थान्तरेणान्वयो युक्तः । तात्पर्यव्यवस्थानादेव च गङ्गादिशब्दानामाभिधेयसम्बन्धाविशेषे ऽपि सिकतादिलक्षकत्वानापत्तिः । तस्माल्लक्ष्यमाणगुणयोगनि- मित्तवृत्तित्वस्य गौणवृत्तिलक्षणस्यायोगात प्रसिद्धवाच्यत्यागेन त. द्गुणवाचित्वं गौणवृत्तित्वलक्षणमभ्युपगन्तव्यम्। सिंहादिराब्दस्य हि खार्थवाचित्य देवदत्तशब्दसामानाधिकरण्यायोगात् तद्गुणप्रसा- कारित्ववाचित्याकल्पनायां देवदत्ते ऽपि तत्सद्भावाद्रौरो देवदत इतिवत्सामानाधिकरण्यमुपपादयितुं शक्यते । स्वार्थत्यागेन च तद्गुणे वर्तमानत्वात्तत्र भव इत्येतस्मिन्न तद्धितोत्पत्तिः । पौर. पेये च पाक्ये घरकभिप्रायानुसारात स्वार्थत्यागेन तद्गुणे पृत्तिर्युक्ता चेदं तु खार्थत्यागेन प्रामाण्यवाधापत्तेस्तत्त्यागेन गुणवामित्वकल्पना न युक्तति स्वार्याभिधानेनेत्युत्तरभाष्याभिप्रायमाह * सिद्धान्त स्त्विति * गुणस्यायाचको ऽपि स्वार्थमभिधाय लक्षणया गुणं ब्रवीतीनि धदता लक्ष्यमाणगुणयोगनिमित्तत्वं सिद्धान्त्यभिमतं गो. एया वृत्तलक्षणं सूचितं भवतीत्याययः । सर्व इति भाप्यं परामि- मतलक्षणनिरासार्थतया व्याचष्टे * अजहत्स्वार्थी इति न जहाति शब्दः स्वमर्थ यासु वृत्तिषु इति विग्रहः। यथा थुतिवृत्ती लक्षणावृत्तौ या शब्दः स्वाय न जहाति तथा गौण्यामपीत्यर्थः । ततश्च स्वार्थत्यागाभावान वेदाप्रामाण्यापत्तिरित्यारायः भाग्यकृता प्रसिद्धार्थहानाप्रसिद्धार्थकल्पनापत्तिः पराभिमतलक्षणानिगसे हेतु. त्वेनोक्ता सा गवादिशब्दानामपि सास्नादिमदयंत्यांगन पृथिव्यादि. घाचित्यनिरासापादकत्यादहंतरित्याराडूय स्वयं हेतुमाह * पूर्वेति । कथं पूर्वक्लप्तशक्त्यनुसारेण परशब्दस्य परन वृत्तिरित्यारावार्थ- सम्यन्धादित्यादिमाप्य यक्ष्यमाणं प्रकारमाह * सम्मयिभ्यति - ति * भविष्यनिर्देशनान्यस्य प्रकारस्य यक्ष्यमाणत्वं सूचितम् । माप्योक्तं हेतुमनुसन्धत्तं * इतीति * स्त्रोतहतूपजीवित्वसूस नायेति फरणः प्रमिद्धहानाप्रसिद्धकल्पनस्य दोपत्यापपादनार्थ य. यहारोच्छेदकरयाभिधानम् नि ति भाष्यं मतान्तरनिरासायन ·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। न्याख्यातुं तत्तावदुपन्यस्थति * अन्येग स्विति * सिंहादिशब्दो- वारण जातिय द्रव्यादीनामपि प्रतीतरवाच्यत्वे या शब्दत्वेन द- ग्यादिवाचिशब्दान्तरासामानाधिकरण्यायोगात् समुदाययाची मि हादिशब्दो देवदत्सादी समुदायाभावेनैकदर्श गुणादी लक्षणया प- तमानो गुणराब्दस्याने प्रयोगादङ्गशब्दस्य चावयापरपर्यायैकदेशे प्र- योगादर्दवास्ये गुणे धत्तंमानत्यात पूर्ववद् गौण इत्युच्यते तस्मा- त् समुदायवाधिनस्तदेकदेशवृत्तित्यं गाणवृत्तिलक्षण तश्च समु. दायानित्यत्वेन शब्दार्थसम्बन्धानित्यन्यापत्तरप्रामाण्यापादकत्वाई- सम्भवतीत्याशयः । पतन्मतनिरासार्थतया न चति भाष्यं व्याचट * तति * समुदायवाची वेति भाप्यायययम्य समुदायवाचित्याङ्गीकरणेन एक्देशवृत्तिनिरासार्थत्वशङ्कानिवृत्तये पूर्वकवाक्यत्वेन समुदाययाचित्यनिरासार्थत्वसूचनायादी व्या- ख्यानिन्धेय सति पदमधीत्य मायादिति क्वाप्रत्यस्य पूर्वकालतानन्त- यंसमुदायवाचिनो अध्ययनविध्यविरोधार्थ तदेकदये पूर्वकालत्य- मात्र वृत्यभ्युपगमा विरुध्यतेत्याराव्य नाययवे श्रुत्या घर्तितुमई- तीति अध्याहारण व्याख्यातुं मुण्यरुपणेत्युक्तं गुणहीने ऽपि इत्या- दिपूर्वाययययाण्यानार्थ भवतीत्याधुक्तम् । समुदायवाचत्वानि- रासायैव सर्वेति दूषणान्तरभाष्य सिद्धान्तविरोधाभिधानाधतया सायद्वयाचरे * सामान्योत * एतदेव भाप्य सामान्यवचनः शब्द इति प्रतिशासिद्धयों यदि व्यक्तिः शब्दार्थों भयेदित्यादिभाष्योक्तो व्यक्तिवाचिन्धनिरासो न्याय्य इत्येवं व्याख्यातुमाह * क्रिये- ३२०॥ ति * प्रयलारिमर्दनादिक्रियाणां शौर्यादिगुणानामित्यर्थः । कि च व्यक्तिवाचित्वपक्षे व्यक्त्यन्तरे प्रयोगासम्भवे ऽन्येकस्यां ताय- यती कालान्तरे ऽपि प्रयोगः सम्भवति । गुणादिसमुदायवा- चित्वे त्येकस्यामपि व्यक्तायधस्याभेदेन तेषां भेदात् सम्बन्ध्राग्रह- नाभिधानाशक्तिरित्याह * एकस्यामेवेति * ननु गुणक्रियाणाम. न्यत्वे ऽप्येकं किंचिद् गुणक्रियावान्तरसामान्यसम्बन्धग्रहणायोपल- क्षणं भविष्यतीत्यायड्याह * न चेति * आसां गुणक्रियाणां समु- दायशो व्यापकमुपलक्षणभूनं सिंहत्यादन्यत्सामान्यं नास्ति । न च गुणत्यादिसामान्यस्यैव सिंहशब्दवाच्यत्योपलक्षणत्वंयुक्तम्। तस्य समुदायशो व्यापकल्याभावेन प्रत्येकमुपलक्षणापत्तेस्तथोपलक्षितानां च गुणफ्रियाणां व्यायादिजात्यन्तरे ऽपि व्यस्तानां भावात् सिंहश- ब्दवाच्यत्वं नास्तीत्याशय.। मनु सिंहत्वमेव तर्युपलक्षणं भवत्वि- पदिति पु ...

·५०० न्यायसुधायाम्। त्याशङ्ख्याह * तति * उत्तरार्द्ध व्याचष्टे * न हीत * समुदा- घाचित्यनिरासस्य परोक्तगाणवृत्तिलक्षणनिरासापयोगमाह * इती. ति * न चासतीति भाग्यमारोपितार्थवृत्तित्वरूपगौणवृत्तिलक्षण- निरासार्थत्वेन व्याख्यातुं तन्मतं तावदुपन्यम्यति * कश्चिदिति * समारोपिते तस्मिन् वाच्य भावः प्रवृत्तिर्यस्य शब्दस्य स गुणतो घाच्यमारोग्य प्रवर्तमानत्वात्तत आगत इत्यस्मिन्नर्थे तद्धितोत्पत्ते- गौण इति उच्यते समारोपिती या यस्मिन्नर्थे तस्य वाच्यस्य सः भावः सो ? गुणता वाच्यारोपेण शब्दात् प्रतीतत्वात् गौण इ. त्युच्यते ततश्च समारोपिनार्थवृत्तित्व शब्दस्य गौणत्वलक्षण समाणे : पितार्थाश्रयत्वं चार्थस्य तच वेदे समारोपफपुरुषाभावान सम्भव तीत्याशयः । एतदेव लक्षणमुपपादयितुमाह * तस्यति * शब्दस्यहा : भिधानं वृत्तिव्यापारो न चासावभिधेया भावे सम्भवतीत्याशय ! ननु सिंहशब्दस्य देवदत्ताभिधाने व्यापारामाये ऽपि स्वाभिधेयल क्ष्यमाणगुणयोगेन देवदत्तप्रतिपत्त्यथै प्रयोगो भविष्यतीत्याशयाह । * न चेति * सिंहशब्दाभिाहतेन सिंहत्येन गम्यमानस्यापि गुणस्या- शाब्दत्वाच्छब्दन देवदत्तनान्धयायोगादित्याशय । सिद्धान्त्यभिमत लक्षणासम्भवमुक्त्या स्वाभिमतं प्रश्नपूर्वकमुपपादयति * फथतही. ति * ननु सिंहशब्देनैव देवदत्त खवाच्यमिहत्वरूपमारोपेणार्पित विपयोकृत्य शब्दप्रवृत्तावितरेतराश्रयः स्यादित्याशङ्य स्वयमेव । फ्नाध्यारोप्येत्युक्तम् । आरोपनिमित्तमाह * सिंहादीति * सिं• हादिरूपता प्रतिपद्यन्तइत्यर्थः । ननु देघदने सिंहत्वं चकारोपित- मिति कथं शायतइत्यायङ्याह * ततश्चेति * शब्दप्रयोगस्य स्वार्थ- एवोपपत्ते. सिंहशब्दप्रयोगान्यथानुपपत्या सिंहत्वारोप. कल्प्यात इत्याययः । नन्यव वाच्य एव शब्दप्रयोगान्मुस्यत्व स्यादित्याशया- ह* नचेति * नन्वारोपिते घाच्ये ऽन्तराभिधानानपेक्षत्वात मु. स्वयत्प्रथमप्रवृत्तर्मुख्यत्वाविरोध इत्याशङ्याह * यत्र स्विति । घस्तुवृत्या स एवार्थो यत्र न पुनरारोप्यते तत्र प्रवर्त्तमानः शब्दो मुख्य इत्युच्यते इतरत्न तु जघनवदारोपात् पश्चात्प्रवृत्तजघन्यो गुणतश्चारापात् गौण इत्युच्यतइत्याशय । न च रजतत्यारोपण रजतादिशब्दप्रवृत्तीणत्वापत्तिः । पुरुषोत्प्रेक्षा प्रभवत्याभावेन शुक्तिकादौ रजतादिवुद्धरारोपितत्वाभायादिति सूचनायादोप इत्युक्तम् । पतन्मतनिरासार्थत्वेन भायं व्या- चष्टे * तति * एतदेवोपपादयति * तथा हीति * सिं. हदेवदत्तयारत्यन्तवैलक्षण्येनारोपायोगादसम्मधिनधायांपत्यापि शुक्तिकादायपि ·विज्ञप्तिः । " " ૨ । } प्रस्यां चौपम्या-संस्कृतग्रन्थमालायां प्रतिमासं पृष्ठशतके सुन्दरैः पीसकाक्षररुत्तमेषु पत्तेषु एक स्तयको मुद्रयित्वा प्रकाश्यते । रिफस्मिन् स्तबके एक एय प्रन्यो मुम्यते । चीना दुर्लभाश्चाऽमुद्रिता मीमांसावेदान्तादिदर्शन, व्याकरण, धर्मशास्त्र, साहित्य, पुराणादिग्रन्था एवात्र सुपरिष्कृत्य मुद्यन्ते । काशिफराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठालयाऽध्यापकाः पण्डिता अन्यच गारमहष्टया विहांसः एतत्परिशोधनादिकार्यकारिणो भवन्ति । भारतवर्षीय ब्रह्मदेशीयः, सिंहलद्वीपयासिभिश्च एतद्ग्राहकदेयं द्वार्षिकमग्रिम मूल्यम् मुद्रा'७ आणकाः ८ कालान्तरे प्रतिस्तयर्फ तापणव्ययः पृथग् नास्ति । जाम्प्रतं मुन्धमाणा ग्रन्थाः- मुद्रिता स्तयका संस्काररतमाला । गोपीनाथभट्टकृता (संस्कार.) शब्दकौस्तुभः । भट्टोजिदीक्षितकृतः (व्याकरणम् ) १० लोकवार्तिकम् । भट्टकुमारिलविरचितम् पार्थसारथिमिश्रकृत-न्यायरत्नाकराख्यया (मीमांसा) व्याख्यया सहितम् सम्पूर्णम् । भाष्योपहितं तस्यत्रयम विशिष्टाद्वैतदर्शन अप्रकरणम श्रीमल्लोकाचार्यप्रणीतम् । श्रीनारा- (घेदान्तः) २ यणतीर्थ विरचित भाभापा प्रकाश सहितम् करणप्रकाशः। श्रीब्रह्मदेवविरचितः सम्पूर्णः (ज्योतिषः) भादृचिन्तामणिः महामहोपाध्यायः (मीमांसा ) श्रीगागाभट्ट विरचितः । तर्फपादः) न्यायरक्षमाला-श्रीपार्थसारथिमिश्रविरचिता सम्पूर्णः। (मीमांमा)२ ग्रासूत्र भाष्यम यादरायण प्रणीत येदान्त सूत्रः} (वेदान्त ) ६ स्थाद्वादमझरी-मल्लियेणनिर्मिता। (जैनदर्शनम् ) सिद्धिनयम्-विशिष्टाईत-ब्रह्मनिरूपणपरम्-श्रीभा- ध्यकृतां परमगुरु भिः श्री ६ यामुनमुनिभिर्विरचितम् ।। (वेदान्त)१ न्यायमकरन्दुः। श्रीमदानन्दयोधमायफायसंग्र-} (वेदान्तः) १ २. विभक्त्यर्थनिर्णयःन्यायानुसारिप्रथमादिमतविभक्ति- । चिम्ननविचाररूपाम०म० श्रीगिरिधरोपाध्यायरचितः। (न्यायः) ३)विधिरसायनम् श्रीअप्पयदीक्षितकृतम् (मीमांसा न्यायमुधा (तन्त्रवार्तिकटीका) मट्टसोमेश्वरविरचिता । (मीमांसा)६ । हरिदासगुमः, पfप्रेषण २ ૨ । ૨ ·THE CHOWANAJBA SAYSKNIT SERIES, BESARES This Monthly Magazine consists of very rare and into ancient Sanskrit works on Vedic Literature, Hudu Phi' different sciences, general literature and Purinns det hue neser been published before The monthly issue of Ingmzino denling with ono subject contains 100 juan. of Devel octnio sizo, printal neatly in bcautiful types on gothick -. Gora 11 1 ued Ollon Names of Bands Furticulus ready fur 1 Sapskıraratnamál) by Gopinath, Bhatta (Sunshin . Shabdal oustublia by Bhattoji Dıbabitar (Vjaharansi 3 Sloha Vartiha of Kuinàrılı Bhatta together with the Commentary culla Nyay arntna limins hara, by Parthus.rathi Misrn (Completo ) 4 The Vedanta-Tattiatraja of Sn Lohncharyya) along with Bhatta-Bhasha-Prrhasha of Sri {(Vedanta Nariyann Tirth? (Complete) 5 Knrnnr Prahnsh, by Brahimidesa (Complete) (Jy otraha) 6 Bhatta-Chintanın of Gagi Bhatta (Mina) 7 Ny wa-Ratna- aln of Sri Parthasarathu Misra (Do) 8 Brahm Sutra with Commentary called Vignanamrita (Vedanta ) 9 Syzwada Sanjarı, bylfallishêna with a Commentary by Hemchandr. (Jaina Dars aps 10.Sıddhitrus am by Yamun Muni (Vedanta) 11 Nyaya Maharand of Sri Annod Bodh Bhattarhn charyza. - ith annotations by Chit-Sulh Muni} ( Doll 12 Vibhahtyartha-Nirnaya, By M M Sri Girdhara Upadhyy ? ( Nyaya) 13 Vidbırasiyana,of Apmayı Dikshita 14 Nyayasudha, A commentary on Tanravartıba, By Pandit Someshwara Bhatta TOR INDIA, BURMA & CEYLON Annual subscription (in advance) Rs 7 FOR FOREIGN COUNTRIES (Afinansi) (Mimpanas) Single copy 1 d Annual subseription Single copy (in advance) £ 0 0 Po', 9 15 1

·No 32 ]
| Price Rupee Onc.
TXE
CHOWKHAMBA SANSKRITSERIES
A
COLLECTION OF RARE & LrRAORDINARY SANSKRIT WORKS
न्यायसुधा।
तन्त्रवार्तिक टीका भट्टसोमेश्वरविरचिता ।
4
NYAYASUDHÂ,
COVVETARY ON TI\TLAT IRTIK 1.
31
PADIT SÜMESHWARA By ATTA.
EDITED BY
PASDIT MUUD SHASTRI,
af to Goc inmºnt Srnskı it-Collige, Benarus.
FASCICULUS X1
PUBLISII CD AVD SOLD BYTIIC SECRET.IRI,
CHOWKHAMBA SANSKRIT BOOK-DEPOT.
BENARCS
AGENT -OTTO HARRASSOWITZ LEIPZIG
Printed By II: Das Gupta Projnietor
AT THE VIDYA VILASA PRESS
BEYAPES
1902.
bos
po

·10000००००००००००००००००००००००० श्रीः आनन्दवनविद्योतिसुमनोभि' सुमस्कृता । सुपर्णाऽद्वितमव्याभशतपनपरिप्टता ॥ १ ॥ चौखम्बा-सस्कृतग्रन्थमाला मजुलदर्शना । रसिकालियुलं पुदमन्दामोदमोहितम् ॥२॥ स्तबकः-५२ ०००००००००००००००००००००००००००००००००००००००० ·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ५०१ फाल्पयितुमराक्यत्यात नामिधानसिद्धयर्थमप्यारोपो युक्त इत्यर्थः । घलक्षण्य ऽप्यूपरादी तायाध्यारोपदर्शनाद् * भ्रान्तियर्जिते. * इत्युक्नम्। नचैव सति योपाया गौतमानिरिति योपायामग्नित्यारोप- विधिर्न स्यादितिवाच्यम् । तदंतःप्रक्षेपस्य मध्यायत्कर्वमभवदीक इति द्वाभ्यामृग्भ्यां स्वाहाकारान्ताभ्यां रेतः सिञ्चदिति स्वाहाकार- साध्यत्यस्मृतेस्तथाविधस्य च होमत्यप्रसिद्ध पराकला होतव्या :- ति च देवताहेराद्रव्यत्यागानिरपेक्षप्रक्षेपमारे ऽपि जुहोतेवेदे दर्शना- तत्कभूितम्य रेतसो ऽचिंशुचिहसपिछदियिभ्य इसिरिति जुहो- सेरिसिप्रत्ययान्याख्यानाद्धविःशब्दव्यपदेश्यत्वेन यांपाया रेतोरू- पहविराधारतयाग्निसादृश्यसम्भवाच्छयेनचितं चिन्तीतति च यो- पायामाग्रिसारश्यारोपस्य विधेयत्वादित्याशयः । ननु भ्रान्तिवार्ज- तानां विसहशे वस्तुनि यस्त्वन्तरारोपाराक्तावपि भ्रान्त्यवसितसा. श्ये ऽपि तत्वारोपेण शब्दः प्रयोश्यतइत्याराङ्कयाह * यदेति *• ३२१२२ रश्मितप्तोपरे भ्रान्त्या शौकल्यचञ्चलत्वादितोयगुणदर्शनेन तोयमा- रक्ष्याध्यवसानात्तीयमुत्प्रेक्ष्य तोयशब्दप्रयोगे तत्वता भ्रान्तावपिभ्रा- न्स्यध्यवसितस्यैव कारणत्वोपपत्तेरत्प्रेक्षामात्रत्वाभावेनारोपाभावाद दुरमपि गत्वा भ्रान्तित्वस्य परिहर्तुमशक्यत्वे प्रथममेव सादृश्यज्ञा- नानपेक्षस्य भ्रात्यङ्गीकरणस्य च युक्तत्यात मुख्यतैयावसीयते न गौणतेत्यारायःपरानभिमतमपिघाम्रान्तेरारोपत्वं लोकप्रसिद्धयन- सारंणापाचारोप्येत्युक्तम्। तोयस्य तत्राविद्यमानत्वात् मुख्यत्यानुप- पत्तिमाशय *भ्रान्तीत्युक्तम्*म्रान्त्यध्यवसितस्यापि प्रथम शब्दात. तीतेर्नुख्यत्याविरोधरत्याग्रयः । भ्रान्त्यध्यवसितो मुख्यो भ्रान्तिमुख्य इति शाफपार्थिववन्मध्यमपदलोपी समास.ननूभयोर्मान्तावान्त- राभिधाननरपेक्ष्येण प्रथमवृत्तर्मुख्यत्वाद् गौणत्वासम्भवे ऽपि वक्तु- न्त्यमावेऽपियोतप्रतारणायोपरे तोयराब्दप्रयोगे भ्रान्तिमुख्यत्वस्या- प्यसम्भवाद् गौणत्वं भविष्यतीत्याशङ्कयाह*अयापीति*धातृयञ्चना- नैव परराब्दस्य पर प्रयोगोपपत्ते सम्भावनो ध्यारोपस्य फल्प- ना युक्तत्याशयः। ननु द्वयोः श्रोतुरेव वा भ्रान्त्या पारोपाभावेऽपि मान्त्या प्रतारणार्थेन वा परराब्दस्य परत्र प्रयोगोपपत्तेाभूदारोपफ- ल्पना द्वयोरपि तु भ्रान्त्यमाये सिंहो देवदत्त इत्यादावारीपं विना शब्दप्रयोगानुपपत्तेनत्कल्पनेघोचितेत्याशङ्कगह * यदा विनि * सादृश्यमादिशब्दोपात्तो वा साहश्यहेतुर्गुणयोगो निमित्तं यस्य घ. त्यर्थस्य तस्य परत्र परशब्दप्रवृत्ती निमित्तत्येनाध्यवसानान्नारांपक- ल्पना युक्त्यर्यः। यत्यमयोगात्तदर्याध्यवसानासम्भवाशवानि- .

·૧૦૨ न्यायसुधायाम्। रासायान्तर्जातशब्दनाभिप्रेतत्वमुक्तम् । ननु वत्याभिप्रायस्यैव तत्र निमित्तत्वं नारोपस्येति नियमे को हतुरित्याशङ्कां पूर्वश्लोफव्याख्या- नेन निरस्यति * तथा हीति * ननु सत्यपि विवेक प्रसहाकारि- स्वादिसादृश्यादारोप सम्भवतीत्याशङ्कयाह * यथेति * विवेक शानाम् पुसाम् आरोपानुपपत्ती हेतुमाह*न होनि * ज्ञानस्य व्यय- हाराङ्गत्वात् अर्थनिरपक्षेण च ज्ञानरूपेण व्यवहाराभावात् अर्था- ध्यवसामात्मफमेव सर्वं ज्ञानं न ततो ऽन्याहशं न च विवेफेनार्ये ऽध्यवसिते तत्त्वारोपः सम्भवतीत्याशयः । यहा विवेकशानाङ्ग तत्त्यभ्रान्त्यसम्भवे ऽप्युत्प्रेक्षामानप्रभया कल्पनारूपा बुद्धिरा- रोपशब्दवाच्योपपत्स्यतइत्याशङ्कय * न हीत्युक्तम् * अय. माशयः कल्पनारूपापि बुद्धिरर्थान्तरात्मना यर्थान्तरम. घभासयेत्ततो मानान्तरेण भ्रान्तिरेव स्यात् सा च विवेकिनां न सम्भवतीत्यर्थानयभासिफासावभ्युपगन्तव्या न चार्थानवभातिका बुद्धि सम्भवतीति व्यवहारानगत्वापत्तस्तायनिरालम्बना थुद्धिन- सम्भवतीत्युक्तं युद्धिस्वाभाव्यादप्येवमित्याह * कि चति * पुर पप्रयोज्यत्वात्तदधीनो ऽपि शब्दः प्रवृत्तिनिमित्त विषय विना न प्र. पत्ते घटे वैयात्यात्पटशब्दोच्चारण ऽपि बुद्धयनुपपत्तेः । युरिस्त स्वच्छन्दत्याद्विपयं विनोत्पत्तुमेव नाईतीत्यर्थः । मनु स्वांशएव वि. पयो भविष्यतीत्याराड्याह * न चेति * आरोपसम्भवात्कल्पना न युक्तेत्युक्त्या कल्पफामावादपि तत्फल्पना न युक्तेत्याह * मपि चैति *अयमाशयः । स्वप्रत्ययानुसारेण श्रोत्रा घरभिप्रायानुसापन श्रोतुरारोपितार्थप्रत्यये सति धक्तर्यारोपफल्पना ज्येत तस्यैव देय. दत्तपदसामानाधिकरण्यात्पूर्व सिंहपदात्मम्बन्धग्रहणकालाघगता नारोपितसिंहत्वरूपार्थप्रतीतेस्तरसामानाधिकरण्योत्तरफालमपि सिं. हसाहश्यमाप्रतीतेरारोपितार्थप्रत्ययाभावान वक्तर्यारोपकल्पना युक्तति पदजन्य पदार्थज्ञानस्य फेवलसंस्कारजन्यत्वाभावात स्मृतित्यामाये ऽपि अधिकार्थत्वाभायसूचनार्य स्मृतित्वोपचारत ततश्चानारोपितमुख्यार्थग्रहणान श्रोतरि नापि वक्तारोप इत्यर्थ । ग्लोफ व्याचष्टे * सर्वथेति * यदि द्रुतमध्यादिविमागयदयविदो पनिरपेक्षो गौणमुख्यविभाग' स्यात् तत. थोत्प्रत्ययानपेक्षयात पर त्र परशब्दप्रयोगान्ययानुपपत्याध्यारोपः कल्प्येनापि म स्वयंप्रत्य- यापेक्षयात् तस्य श्रोतृगामित्वात् श्रोतुरारोपिताप्रत्ययान्ययानुस् पत्या कल्पनीयान च तस्यारोपितार्थप्रत्यय सम्पयाति दयितुम *धोतृणामित्युक्तम् * सादृश्यादीत्यादिशब्देन तदेवगणयोगोपा.

·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ५०३ दानम् निन्वेसतिसादृश्यस्यैव वाच्यत्वापत्ते. स्वार्थत्यागः स्यादि- त्याशङ्कय * सा चैत्युक्तम् *तमयन्यायं प्रश्नपूर्वकं वक्तुम् * कथमि ३२२॥ त्युक्तम् * अस्यैव श्लोकस्योत्तरार्दै व्याख्यातुम् *यदा चेत्युक्तम् * कीदृशीतहि परत्र परशब्दप्रयोगोपपत्यथै वक्तरि कल्पनेत्यपक्षायां प्र. श्नपूर्वकम् *कथं तह-त्युक्तम् प्रसहकारित्वादे. सिंहत्वेनाविना- भाये देवदत्ते ऽनुपपत्तिप्रसद्गात् बहुवीह्यभ्युपगमे चाविनाभूतशब्द- स्य विशेषणत्वात्पूर्वनिपातापत्ति बाधिते च सिंहे व्यभिचारात् प्र- सहकारिता तत्र प्रायेणेति भाष्ये प्रायशब्देनाविनामावानादरसूच. नात्सम्बन्धमात्रविवक्षया ऽविनाभूतशब्द. अनेन च कथं तु स्वार्था- भिधानेन प्रत्यय इत्यादिभाष्यमनागतावेक्षणन्यायेन व्याख्यातं भव- ति । स्योत्प्रेक्षितगौणवृत्तिलक्षणाभ्युपगमे ऽनवस्थितवेदप्रामाण्याप- अवस्णानुचितत्वान्नारोपितार्थवृत्तित्व गोण्या वृत्तलक्षणमित्याह* किं चेति * आरोपस्य पुरुषधर्मप्रदर्शनार्थ वक्तृणामित्युक्तम् किं तर्हि गौणतिनिमित्तलक्षणमित्याराङ्कति गुणाश्रया इतीतिफरणेन प्र- । कारवाचिना तत्सिद्धशादिगुणयागस्य गौणवृत्तिनिमित्तत्वाभिधाना- सूचितम् । गुणयोगवृत्तित्वं गौणवृत्तिलक्षणमाह*तस्मादिति* उ- पपदाधीनवृत्तित्यादीनां गौणवृत्तिलक्षणानां घेदाप्रामाण्यापादकत्या- दिहानिराकरणे ऽपि गौणमुख्याधिकरणे निराकरिष्यमाणत्वात् प- रिरोपसिद्धिप्रदर्शनार्थम् * तस्मादित्युक्तम् * गुणयोगनिमित्ताया. शब्दप्रवृत्तेर्माणत्वेने प्रत्वाद्वाच्यगुणानां प्रभूतानामर्थान्तरे वृत्तियोगः प्रयोजन प्रवृत्ती निमित्तं यस्य स गौण इत्येव व्याख्येयम् । गुणानाम- शब्दत्वाच्छाब्देनार्थान्तरेणान्वयानुपपत्ति. प्रसह्यकारित्वादियश्च दं- ट्रित्वादरपि प्रत्यापत्तिरित्याशङ्कानिरासार्थ यो हि मन्यते प्रसह्य- कारिणं प्रत्याययेयमिति भाघ्यावयवव्याख्यानार्थेन सिंहत्वाधिनाभू- तानेफक्रियागुणसमुदायो ऽनेन विवक्षित इति अन्येन प्रसहकारि- त्यादीनां तात्पर्यवृत्या व्यवस्थित शाब्दत्वं यत्सूचितं तद्विवरणान प्रयोजनशब्देन प्रयुज्यते ऽनेनेति व्युत्पत्त्या निमित्तमुक्तम् । भेदनाद- निमित्तस्य होमादिप्रयोजकत्वाभ्युपगमानाशेपिणो ऽपि तापनिमि- तस्याप्रयोजकत्वासम्मघोपालम्भः । इह तु यथा रामस्य चेतनदाने (निमित्तस्व शेषित्वरूपमपि प्रयोजनत्यं तथा देवदत्त सिंहगुणयोगस्य सिंहशब्दप्रवृत्ती निमित्तत्ववत् प्रतिपाद्यत्वेन प्रयोजनवमप्यस्तीति- सूचयितुं प्रयोजनशब्दनाभिधानं युक्तमेव । आरोपवाद्यस्य लक्षण- स्थाध्यापफत्यमाशट्टते * नन्वेयमिति * खपुष्पादेरसपत्येन गु. १व्याधितति २ पु. पा.! ।

·५०४ न्यायसुधायाम्। णाभावादात्मादौ तद्गुणयोगानुपपत्तेः खपुष्पादीनां शब्दानां खपु. प्पमात्मेत्यादिगोणप्रयोगो ऽस्मिन् लक्षणे न युज्यतेत्यर्थः । नन्वस. दुरूपस्याध्यारोपयितुमशक्यत्वादारोपितार्थवृत्तित्वमपि खपुष्पमा- त्मेत्यादिगोणप्रयोगेध्वसम्भवादव्यापकं स्यादित्याशड्याह * सां- रुपादीति * असद्रूपस्यारोपासम्भवे प्रधानादेरसद्रूपत्वनाप्रतीति प्रसङ्गादप्रसक्तस्य प्रधानं नास्तीत्यादिनिषेधायोगात् प्रसत्यर्थ सदूपत्वाभ्युपगमे निषेधविरोधापत्तेरारोपस्यैव प्रसक्तिसिद्ध- ऽवश्याङ्गीकार्यत्वादसतो ऽप्यारोपापत्तेरात्मनि प्पत्वारोपेण खपुष्पमात्मेति गौयामयोगसम्भवानास्मत्पक्षे ल. क्षणस्याव्यापकतेत्याशयः । सिद्धान्ते तु त्वदीयस्यैव लक्षण- स्याव्यापकत्वाख्यो दोषो नास्मदीयस्यति प्रतिजानाति तावत* अति * परपक्षे तावत्प्रश्नपूर्वकं दोपमुपादयति * कुत इति * किं चिद्रूपमुपादायातद्रूपे तद्रूपकल्पनारोपः खपुष्पस्य स्वयं विध मिति निरूपणासम्भवान शक्या कल्पना गौणप्रयोगसिद्ध्यर्थ चा. र्थान्तरे ऽन्वयारोपो धाच्या अर्थान्तरस्य चात्मनो सद्रूपतयात्मा ख. पुष्पमात्मेति गौणशब्दप्रयोक्तुर्योद्धादेरभिप्रेतत्यान्न तस्मिन्नारोपोप- त्तिरित्यर्थः । एतदेव व्यतिरेकमुखेनोसरार्थेन विवृतं गुणे रूप सत्ता च प्रशाते यस्येति विग्रहः । एतदेवोपपादयति * यस्ताव दिति * असद्रूपस्यारोपाभावे प्रसक्त्यभावात् खपुष्पं नास्तीति प्र. योगानुपपत्तेरसद्रूपस्यापि खपुष्पादेरारोपो ऽगीकार्य इति याश. ङ्का प्रधानादिनिषेधोपन्यासेन कृतामायेऽपिप्रधानात्मादीनां निषेधा इत्युपन्यासपूर्वकं पश्चात्परिदरिष्यते खपुष्पमात्मेत्यादिगोगाप्रयोगे तावत् खपुष्पस्यारोपासम्भवो ऽधुनोच्यतइति तावच्छब्दार्थः । ख. पुष्पशब्दस्य गौणत्व द्योतनार्यः स्थानीयशब्दः । अनि रितरूपस्यारो पासम्भवद्योतनाथ निर्धारणार्थतर प्रत्ययप्रयोगः । अन्यस्य चार न्यप्रारोपो भवति सपुष्पस्यारोप्यत्वेनाभिमतम्यारोप्याथयादात्मनो ऽन्यत्वेनानवधारणान्नात्मन्यारोपः सम्भवतीत्यन्यशब्देनोक्तम् । ३२३।१ न्वात्मनः सदूपादसद्रूपस्यान्यता प्रसिद्धवेत्याशयत्ययेत्युक्तम* नैरात्म्यवादिनो यौद्धादेः खपुष्पमात्मेति प्रयोगः तन्मते चासत्यावि- शेपान्नान्यत्वं सम्भवतीत्याशयः । यद्यपि खपुष्पशब्दस्य खाधारपुर पावच्छिन्नाभाचवाचित्वं गम्यते तयोश्चाभाववाचित्वं पूर्वेगेवामा वे ऽधगते इत्यादिना यक्ष्यते तेनैव न्यायेनात्मराब्दस्थापि नैरात्म्यप क्षे शरीराधाधाराहम्प्रत्ययमाह्यावच्छिन्नाभाववाचित्वं गम्यते तयो. याभावयोद्धर्मप्रतियोगिभेदेन भेदादात्मनो न्यत् सपुष्पं नैरा.

·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। दरम्यवादिनापि वक्तुं शक्यते तथापि पपुप्पत्यरूपस्य शरीराद्याधा- राहम्प्रत्ययग्राहारूपे यारोपाभाचात् स्वरूपेण चाऽभाचयोरथैलक्ष- पियानारांप्यरूपस्यान्यस्यायधारणं सम्भवतीति दर्शयितुंश्यदध्यारो- येतेत्युक्तम् * तस्मादात्मनि खपुष्पारोपासम्भवेनारोपितार्थ- वृत्तित्वम्यास्मिन्प्रयोगे ऽनुपपत्तेस्तवैवाऽव्यापकत्यलक्षणो दोपः सिद्ध इति तात्पर्यार्थः । ननु यस्य पुष्पस्य च फथं चित् संसर्गक- ल्पनमारांपात्मकं खपुष्पमभ्युपगम्यात्मन्यारोपयिष्यते इत्याशङ्याह * तेनेति* एवं' सतुष्पराब्दस्य खपुष्पसंसर्गात्मकारोपितार्थत्वेन ख- पुष्पएव गौणत्वोपपत्तेगीणशब्दवृत्तिविषयतया खपुष्पस्यैवारोप्यस्य गौणत्वमापयेत न चैतस्यारोप्यस्य लोके गौणत्वं प्रसिद्ध सिंहत्वा- 'दिरारोप्यस्य गौणत्वप्रसिद्ध.। ततश्चैतहौणत्वलक्षणमतिव्यापकं स्या- दित्याशयः । येन कारणेन स्वरूपेणानवारितस्यान्यत्रारोपो न स- म्भवति नेन पूर्व तावत्स्वरूपमेयारोपात्मकमभ्युपगन्तव्यं ततश्च गीणतापि तस्यैवापद्येत सा च लोकाननुमारित्यादयुक्तेत्यर्थः । गौणमुख्यविभागस्यार्थविषयत्वे ऽर्यस्यारोपितार्थवृत्तिशब्दविषयत्वं गौणत्वलक्षणमभिप्रेत्यैतदुक्तम । शब्दविषयत्वेन चैतस्मिन्नारोप्ये खपुष्पशब्दस्य सिंहादिशब्दस्येवलोके गौणत्वप्रतीतिरिति व्याख्येयम् ननु नारोपितार्थरब्दवृत्तिविपयत्वगीणत्वलक्षणं येन सिंहत्यादेरपि गौणत्वं प्रसज्येत किं त्यारोपितार्याश्रयत्वं ततश्च सिंहत्यादेम्ताव- नगौणत्यापत्ति स्वपुष्पस्य तु गौणत्व युक्तमेव तथा हि सपुष्प- शब्दस्याभाये ऽवृत्तिर्वक्ष्यते न चाभावस्तस्य वाच्यः तथा मति सपु- पं नास्तीति प्रयोगानुपपत्तिप्रसङ्गादतो स्ववाच्यखपुष्पसंसर्गारोपे- 'णाभीये वर्तमानः खपुष्पशब्दो गौणो भविष्यति आरोपितखपुष्प- संसर्गाश्रयत्वाभावाच्चाभावो गौण इत्याशङ्ख्याह* मुख्य इति *अ- 'यमाशयः ममाम विना खपुष्पराब्दारसंसर्गाप्रतीतेः समासया- च्यत्वं खपुष्पसंसर्गस्याभ्युपगन्तव्यं विग्रहवाश्यार्थश्च समाप्तवा- 'च्या प्रमाणान्तरेण च यस्य पुष्पम्य खसंसगांप्रतीने सस्य पुष्पम- स्तीति विग्रहायोगात्सस्य पुष्पं नास्तीति वाक्यार्थे समासप्रतीतेः ख- पुष्पामाव एव खपुष्पशब्दस्य वाच्यत्वान्मुख्यो ऽर्थ इति संसर्गस्यैव वाच्यत्यं पराभिमतमभ्युपेत्य लोफे गौणस्य मुण्यपूर्वकत्यप्रसिद्धमुं- स्यार्यान्तराभावेन गौणतानेन निरस्यते । नन्यासोपतस्य मृगतो- 'यादोंके मुख्यत्वप्रसिद्ध्यभावात्पारिशघ्यागौणतैय स्यात् इत्यारा- 'याह * प्रथमति * गौणमुख्यव्यवहारे मुखयत् प्रथमं प्रतीय- १ एक सनौति २ पु. पा. ।

·५०६ न्यायसुधाया। मानं मुख्यत्वेन प्रसिद्धमित्याशयः । ऊहितां शड्डामुद्घाटयति * क. यमिति * आरोपिते मुख्यत्ववत् गौणत्वस्यायप्रसिदेस्तुल्यत्व- माह * तुल्यमिति * नन्वसतो गुणयोगासम्भवान्माभूत्तन्निमित्त गौणत्वमारोपनिमित्तं तु भविष्यतीत्याशङ्कयाह * यत्र हीति * आरोप्याश्रयस्य देवदत्तादेगौणत्वं प्रसिद्ध नारोप्यस्व सिंहत्वादे- रित्यर्थः । नन्विहाप्यारोप्यस्व खपुष्पस्य गौणत्वासम्भवे ऽप्यारा- प्याश्रयस्यात्मनो गौणत्वं भविष्यतीत्याशङ्कयाह * खपुष्पं चेति में खपुष्पमात्मेति गौणप्रयोगवादिमते आरोप्यखपुष्पाश्रयत्वेनाभिमत- स्यात्मनो ऽप्यसत्वाञदाधिष्ठानत्वेन चाश्रयाथिभावस्य खपुष्प एव खपुष्पारोपस्यानाशङ्कनीयत्यात् आध्यानपेक्षकवलारोप्यमा प्ररूपतया पपुष्पस्यारोपिताश्रयस्वरूपलोकप्रसिद्ध्यनुसारिलक्ष- णायोगात् आरोपितार्थवृत्तिशब्दविषयत्वमेवारोपवादिना लक्षणं घाच्यं तच मुख्ये ऽपि सिंहत्वादावारोपवादिमतेऽस्तीति अतिव्याप के लक्षणं स्यादारापितार्थाश्रयत्वं तु खपुष्पमात्मेति प्रयोगेऽनुपपत्ते रव्यापकमिति तारपर्यार्थ, एवमविद्यमानमेव खस्य पुष्पस्य च संस. र्गमारोप्य खपुष्पाभावे खपुष्पशब्दप्रवृत्तरारोपितार्थवृत्तित्वं शब्दस्य गौणत्वलक्षणमारोपितार्थवृत्तिशब्दविषयत्वं चारोपवाद्यभिमत. मित्यङ्गीकृत्य सिंहत्ये ऽपि सिंहराब्दस्य गौणत्वापत्तेर्दूषणे ऽभिहिते ऽध्यारोपयादी साभिमतमारोपिताश्रयत्वमर्थस्य गौणत्वलक्षणं मन सिकन्या खपुष्पस्याप्यारोपितघटादिसत्ताश्रयत्वाद् गौणत्वमस्त्येति नाच्यापकत्वं लक्षणस्येति शङ्कते * तत्रतत्स्यादिति * आत्मन्यारोपि तसत्ताकस्वरूपखपुष्पगुणदर्शनेन देवदत्ते सिंहत्ववत् खपुष्पत्वारो. पोपपत्तेः । खपुष्पमात्मेति अत्रापि गौणप्रयोगलक्षणसद्भाधादव्या पकत्वमनाराङ्यमेवेति भावः। विद्यमानस्य घटादेयत्सद्रूपं पुष्पादावारोप्यने प्रातिपदिकार्थःसत्तेति सर्वप्रातिपदिकानां सत्ता वाचित्वस्मृतेः । ततश्चारोपितसत्तारूपार्थाश्रयणत्वात् खपुष्पादेगी पातास्त्येवेत्यर्थः । सर्वप्रातिपदिकानां सत्तावाचित्वस्याहत्यधिकरणे निरस्तत्वात स्मृतेश्च लिगसंख्यान्वययोग्यसिद्धरूपार्थप्रतिपादनमा अपरत्वात् यदि परं प्रतीतिवलेन खपुष्पशब्दस्य सत्ताबाचित्य घर कव्यं न च खपुष्पादिशब्दात् सदपप्रतीतिरस्तीति निराकरोतित: दिति*नन्येवं सति पदात्सदससाधारणरूपार्थप्रतीतेरमावस्यापि खपुष्पशब्दघाच्यत्वं न स्यात्। अथ सदसत्साधारणपदार्थस्वरूपमा प्रवाधिनो ऽपि पदस्य व्यवहारयोग्यार्थाभिधाने तात्पर्यात साधार पखरूपस्व च व्यवहारयोग्यत्वात् अभाववाचितेभ्यते । तपा सति तत्तत्रस ·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । ५०७ एवपुष्पं नास्तीति असद्पस्य खपुष्पस्य निषेधे सपत्यापत्तैर्नि- पेधान्वयसिद्धयर्थ खपुष्पराब्दस्य सद्रूपनाभिधायितैवप्रोत्याशङ्कयाह *अवश्य हाति* यदि कश्चिदाकाशस्यानन्तदेशगतत्वान्न क्व चिद्दे- रो पुप्पमस्तीस्यवधारणाऽशक्तं ।खपुष्पराब्दस्याभावेन सम्बन्धग्रहणा- ऽपागादाचा मावसन्देहे चाभावज्ञानस्य मावशानसापेक्षत्वात् स. पेणैव खपुष्पस्यानुभवमाशङ्कत तं प्रत्युदाहरणान्तरं निषेधान्यय- स्तु समासार्थकथनार्थो भविष्यतीत्याशयः । ननु घटादेः सद्पस्यैव वाच्यत्वदर्शनात शराविषाणादेरपि वाच्यत्यसिद्धयर्थ प्रमाणानवगत- मपि सदूपत्वं घटादिगतमारांपयिष्यते इत्याशङ्कयाह * न चेति * सम्बन्धिग्रहणपूर्वकसम्बन्धग्रहणापेक्षत्वात वाच्यत्वस्य योऽर्थो येन रूपेण सम्बन्धिग्रहणकाले गृहीतस्तेनैव रूपेण तस्य सम्यन्ध्रग्रहरणा- तद्वाच्यत्यं न्याय्यं न चार्थान्तरस्य सदूपत्वग्रहणमात्रेण खपुष्पादीस- दूपेण सम्बन्धग्रहणं सम्भवतीत्यर्थ निन्यवययद्वारा खपुष्पशब्दस्या- प्रतिपादकत्वात्तयोश्च सद्रूपेण खन पुष्पेण च सम्यन्धानुभवानद्- पप्रत्ययोपपत्तिरित्याराड्याह*ययोरिति*सामासार्थो ऽत्र चिन्स्यते ने चासी सदूपतया सम्बन्धग्रहण विना सदूपतयाभिधातुं शक्यतइति मावः। ननु सदूपत्वेनाप्रतीतस्य शशविषाणादरप्रसक्तत्वान्निपंधी न युज्यतेत्याशढ़ते * कथं तहीति सदूपप्रतीतावपि निषधानुपपत्ति- साम्यमाद्द * सदिति * सद्पत्येनापि प्रतीतस्य घटादंईशान्त- रादौ निषेधदर्शनादास्यन्तिकत्युक्तम् एतदंघ विवृणोति * पश्यनि% शशविपाणादी देशकालाधवच्छंदाप्रतीतेरविशेषेण सर्वत्र भावा- भावप्रसङ्गादेकत्रैवेत्युक्तम् । ननु वस्तुवृत्यैकत्र सदमपत्यासम्भवे ऽप्यारोपण सहयतया प्रतीतस्यैका शुक्तिरसतवदविरुद्धो निषेध इत्याशङ्कते * तैनेसि* येम कारणेनैकत्र धस्तुवृत्त्या सदसत्त्वे विरु- ध्यते तेनैव कारणन सदूपत्वमारोप्यतइत्युक्तमिति शेषः । खपु- पे धान्यदारोप्येत सपुष्पं वान्यत्र तस्य स्वसिद्धसद्भावत्वान्नारो- प्याश्रयत्वनारोप्यारोपयिषयत्वं युक्तमित्याह * नौत * यथापचरके घटी नाम्तीति निषेधो ऽपयरकास्यस्यनिषधाश्रयस्य निषेध्यघटप्रदे- शात प्रदेशान्तरस्य सद्भावं निषेध्यस्य च घटस्य प्रदेशान्तरे सद्भा- यमपेक्षते तथारोप्य ऽप्यारोप्याश्रयस्योपरादेराराप्य तोयादिप्रदेशा- नद्यादेः प्रदेशान्तरस्थ सद्भावमाराप्यस्य च तोयादेः प्रदेशान्तरे नद्यादा सद्भावमपेक्षते इति प्रदेशान्तरसदायराब्दस्यावृत्त्या षष्ठीसमा- संसप्तमीसमासंचाङ्गीकृत्य योज्यम् निनु यद्यपि खपुष्पस्यात्यन्ता- सत्त्वान्न घटादिसत्तायास्तस्मिनारोपस्तस्य या घटादावारोपः सम्भ- ·५०८ न्यायसुधायाम्। पति तथापि वृक्षादौ ज्ञातसद्भावस्य पुष्पस्याकाशे ऽध्यारोपो भवि. ध्यतीत्याशङ्कयाह न चतिखपुष्पशब्दस्य केमरादिमद्रपाकाशाव यवपरिमाणवाचित्वादृक्षादिपुष्पस्य च ताप्याभावेन ततोऽन्यत्वा भान्यस्य वृक्षादिपुष्पस्य सद्भावेनान्यस्याकाशावयवसन्निवेशविशे. परूपपरिमाणात्मकस्यात्यन्तासत्ताकस्यारोप. सम्भवतीत्यर्थः । ननु यथा केयों 5डूकादौ मनुष्यमस्तकादिगतकेशेभ्यो ऽन्यत्वे ऽप्याकाशा घयवसंनिवेशविशेषरूपपरिमाणात्मकानामत्यन्तासतां केशानामा रोपो दृष्टस्तथेहापि भविष्यतीत्याशय * असम्बन्धादित्युक्तम * तिमिरादिविरलीकृता लोकविच्छिन्नास्तमो ऽत्रययास्तत्रात्यन्तसौ- सम्यकाादिदैादिगुणसम्बन्धेन सादृश्यात केशरूपतया रो- प्यन्ते खपुष्पवृक्षपुष्पयोस्तु सदसद्पताया कथं चिदवयवसामा न्यसम्बन्धाभावेनासादृश्यान्न केशों ऽडूकादितुल्यतेत्याशय ।यद्वान्यः स्यारोपाश्रयभूतस्यावाकायस्य सद्भावेनान्यस्यात्यन्तासत खपुष्पस्या रोपो न सिध्यति सदसतोरेकधर्मसम्बन्धाभावेनासादृश्यादित्यर्थ । अथ पा प्रदेशान्तरस्यारोप्याश्रयस्य खपुष्पस्यासत्त्यात न घटादिसः चायास्तस्मिन्नारोप सम्भवतीति पूर्वग्रन्थेनोक्ते खपुष्पस्यैव तर्हि ध टादावारोपो ऽस्त्वित्याशयान्यस्य प्रदेशान्तरस्य घटादे. सद्भावमा प्रेणान्यस्यारोपविषयस्य स्वपुष्पस्यारोपो न सिध्यति खपुष्पस्य घटाः दिनकधर्मसम्बन्धाभावेनासादृश्यादित्यनेन अन्थेनोच्यते यद्यपि ध्वनिधर्माणामसदृशेष्वपि वर्णेष्वभिव्यङ्याभिव्यञ्जकत्वसम्बन्धनि मित्तारोपदर्शनात पित्तधर्मस्य च पीतत्वस्य चाक्षुपरश्मीनां शाह प्राप्ती रश्मिसयुक्तानां पित्तावयवानामपि सतप्राप्ते. शङ्खसयुक्तसमः धायनिमित्तारोपदर्शनात सादृश्यादिना केन चित्सम्बन्धेनारोपो भ वति न सम्बन्ध विनति दर्शयितुम् असम्बन्धादित्युक्तम् * तथापि द्रव्यस्य द्रव्यान्तरे सादृश्य विनारोपादर्शनातू सादृश्याभावार्थत्वेन व्याख्यातम्।ननूपरेण तोयस्य सादृश्यादिना केन चित्सम्बन्धाभावात फथ तत्र तोयादेरारोप इत्याशङ्कत * कथमिति * तोयस्य सदुस- पत्वे सादृश्यादिसम्बन्धसद्भावात शोक्त्यचञ्चलत्यादिधर्मक्रश्मित युक्तेनोपरेण सह साक्षात् साहइयाभावे ऽप्यूपरसयुक्तरश्मिसार श्यादारोपोपपत्तिरित्याशयेन परिहरति * प्रदेशान्तरेति * खा प्पस्थासम्मवादारोपासम्भवे ऽभिहिते तोयस्याप्यसम्बन्धादारोपा न स्यादित्याशड्डाप्रतीतेरन्यन्तासत्त्वाभिप्रायस्य च नानुपपत्तेस्तनिरासाथै तोयस्य सद्भावादपरसम्बन्धप्रतीतगिति प्रत्यक्षविराधे सवादिलिपु.पा.1 ·प्रयमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ५०९ व्याख्येयम् । सम्बन्धानपेक्षणे च तपासतो ऽत्यन्तासतश्च विशेषा- भायात्तत्रासदपि भ्रान्ती प्रकाशते ऽत्यन्तासनु न प्रफायते इति व्य- घस्याहेत्वभावात्परिभाषामानापत्तैरत्यन्तासतो ऽपि शुक्तिरजतता- दात्म्यस्य प्रकारानदर्शनात् प्रदेशान्तरससाया न कश्चिदुपयोगात पच च प्रशातगुणसत्ताकमित्यत्र गुणग्रहण कृतम् । ननु शशविषा- णस्य निषेधानुपपत्तौ शशविपाणं नास्तीति नास्तिशब्दप्रयोगः कथंघ- टेनेत्याराङ्कले * फथमिति * नायं नास्तिशब्दो निषेधार्थ. किं त्य- नुवादमात्रमिति परिहरति * पूर्वेणेति * अप्राप्तस्यानुवादानुपप- तिमाशय * पूर्वेणयेन्युक्तम् * प्रमाणान्तरेणा फदा चिच्छरागृङ्गा- नुपलब्धः । शरो विषाणामस्तीति विग्रहवाक्यार्थे समासायोगाद- भावारयप्रमाणायगतस्यात्यन्ताभावस्यैव सम्बन्धग्रहणसम्भवात्समा- सार्थत्वोपपत्तेः। शशे विषाणं नास्तीति विग्रहयाक्याथे ऽन्ततिनि- पेयोऽयं समासश्चन्द्राननामित्यन्तीतवत्यर्थों यथेति अवधारणाच्छ- शविषाणशब्दस्यात्यन्ताभाववाचिस्यप्रतीतेः । शशविषाणशब्देनैव भावावगमानास्तिशब्दस्यानुवादत्वोपपत्तिरित्यर्थः । अनुवादमामानर्थ- फ्यापत्तेरपरितोपादभावसामान्यस्य नास्तिशब्दोक्तस्य विरापणार्थों ऽस्यन्ताभावाख्यधिशेषवाचिशशविषाणप्रयोग इति परिहारान्तरमा- ह* अथ चेति * नन्वीशएव विशेपणविशेप्यभायो न तु वि. परीत इति कथं निश्चयमत आह * नेति * अर्थद्वारराब्दयोर्विशे- पणविशेष्यभावः । न चाभावसामान्येनात्यन्तामावाख्यावशेषरूपं श- विपाण विशेष्यते गोत्वादिसामान्यं हि याहुलेयादिधिशेषान्तरे व्यभिचाराच्छाबलेयादिविशेषण विरोष्यमाणं टं विशेषस्य व्यभि- चारात् सामान्येन विशेषणं न युक्तमित्यर्थः । पयमपि शशचिपाणा- दिशब्दादेय कर्यादिधद्वयभिचाराभावेन विशेषान्तर्गतसामान्यन- तीतरपि सिदे स्तिशब्दानर्थक्यमपरिहार्यमित्यपरितोपात्रमाणा- न्तरेण शशे ङ्गाप्रतीतावपि शशविषाणशब्दादेव वस्तुतो ऽत्यन्त- भाववचनादपि भ्रान्तस्य संसर्गप्रतीत धारयितुम् अयं निषेध इति परिहारान्तरमाह * अथ येति * नन्वययवार्थग्रहणे पाठपर्थ- ३२४ स्मृतिप्रसझे ऽपि योग्यानुपलब्ध्या शरास्य शृङ्गराहित्यावगमात् कथ संसर्गभ्रान्तिरित्याशा * न चत्युक्तम् * एवं स्वाभाव- याचित्ववादिन प्रति प्रयोगानुपपत्तेरपरिहारेणापरितोपात् स्वमतेन समासार्थकथनार्थत्यं नास्तिशब्दस्व घोतयितुमाह * अथ येति * शशे विषाणं नास्तीति विग्रहयाक्यमूचनार्थम् * विनवेत्युक्तम् * रङ्गोत्परयाश्रयत्वे निषेधविवक्षासूचनाय *अधिफरणत्वेनेत्युक्तम* ·। ५१० न्यायसुधायाम्। विषाणस्याधेयत्वायवक्षायामपि प्रथमाया एव प्रयोज्यत्वात्तस्याश्च निर्देशार्थत्वेनैव प्राप्तर्विपाणचनिर्दिश्यतेत्येतावदुक्तमानन्वमतोऽध्या- रोपं विनाधेयस्यनिर्देशायोगात् परपक्षापत्तिरित्याशय * गयादी- त्युक्तम् * शशगतस्य शृङ्गस्य निर्देशो नारोप विना युज्येत ग- वादिगतस्य तु प्रमाणसिद्धत्वामारोपापंक्षेति भावः । गवादिगतस्य निषेधानुपपत्तिमाशय निषेधभूतस्य शशमम्बन्धविषयत्व वक्तुम *तयोरित्युनम् * शशविषाणयोः सम्बन्धस्याप्रसक्तनिषधानर्थक्य- माराङ्कच शशविषाणस्यात्यन्तामावन सह वाच्यवाचकसम्बन्धकथ- नार्थत्वसूचनार्थ तेनैवेत्युक्तम्। चन्द्राननन समामार्थकथनार्थं चन्द्र इवाननमिति विग्रहवाक्ययच्छविषाणसमासार्थकथनार्थेन शश विषाणं नास्तीति विग्रहवाक्येनानुभूतस्य सम्बन्धस्य श्रोतुः शशवि- पाणशब्दः तद्वाक्यप्रतिपाद्यमेवात्यन्ताभाव गमयिष्यतीत्येतदर्थ ना- स्तिशब्दप्रयोग रति व्यवहितेनान्ययः । क्रियायां च क्रियार्थायामिति लङ. क्रियार्थक्रियोपपदनिमित्तत्वात् गमयिप्यतीत्येतदर्थमित्यर्थों लभ्यते शशविषाण नाम किमित्यपेक्षायामकदेरोन विग्रहवाक्यसूच- नार्थ नास्तीति शब्दप्रयोग इति तात्पर्यार्थः । शशे विषाण नास्तीति विग्रहवाक्यस्य निषेधपरत्वमभ्युपगम्य समासार्थकथनप्रयोजन तेनै- धानुभूतसम्बन्धस्पत्यनेन सूचितम् । वस्तुतस्तुभावान्तरमभावी ऽन्यो न फश्चिदनिरूपणादित्यनेन न्यायेन भावनिरपेक्षस्याभावस्य वक्तु- मशक्यत्वात् शृङ्गाकारेण परिणत. शशमूर्द्धव भावरूपी विग्रहवा. फ्यार्थ इति निषेधार्थत्वाभावान्नारोपापेक्षेत्याह * अथ वेति * त- तश्च शशविषाणं नास्तीत्यत्राप्येकदेशेन समासार्थकथनार्थविग्रह- वाक्यसूचनार्थस्य नास्तिशब्दस्याप्यसावेव विषय इति निषेधार्थत्या- भावादारोपाभाये ऽपि प्रयोगविरोध इति निबंधार्थवाभावादारोपा- भाये ऽपि प्रयोगाविरोध इति कथं तर्हि शशविषाणं नास्तीति प्रयो- ग इत्याशङ्कानिरासमुपसंहरति * इतीति * मावस्यापि नास्निबु- द्धिविषयत्वं दृष्टान्तनोपपादयितुं वृद्धसम्मतिमाह * तथा चेति * तिष्ठतेर्गतिनिवृत्तौस्मरण ऽपि पूर्वी सन्ध्यां जपस्तिष्ठदित्यादावूदू - वस्थाने प्रयोगाद्वस्तुवाचितोक्ता ! स्वातन्त्र्यमाले चाभावस्य नाम्ती- ति अभिप्रेतं न सर्वात्मना निरूपणाभावः सदसद्विवकाभावप्रसङ्गा- दिति । एवं तवैवायं दोष इत्यनेनारोपितार्थवृत्तित्वस्य गौणत्वलक्षण- स्थाव्यापकत्वं दोपं प्रतिज्ञातम् । खपुष्पस्यात्मन्यारोपायोगात्तदा- रोपेण खपुष्पस्यात्मनि वृत्त्यनुपपत्तेः खपुष्पमात्मात गौणप्रयोगे ल- क्षणासम्भवेनोपपाद्यम् । नन्चेवं सति खपुष्पादीनां स्वार्थाविनाभू- ·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थ पाद । तगुणाभावात् गौणप्रयोगाभावप्रसङ्ग इत्यनेनाराङ्कितं गुणयोगनि- मित्तवृत्तित्वस्य गौणलक्षणस्याव्यापकत्व परिहरति * तेनेति * भारोपितस्य खपुष्पादेर्गुणायोगाद्वास्तवत्यप्रतिपादनार्थो लब्धशब्द. मुण्यार्थान्तराभावादित्यादिनोपपादिप्तस्य मुख्यत्वस्य गौणप्रयोगो- पपादन पयागसूचनार्थों मुग्यशब्द । येन कारणेन लब्धो वास्तवो ऽत्यन्ताभायाख्यो वाच्यो ऽर्थ शशविषाणादिशब्दाना नान्यत्रा- प्यात्मादी शशविषाणमात्मेति गौण प्रयोग सिद्ध इत्यर्थ । तग्नि- मित्तगुणाभिधानार्थम् । प्रसिद्धीत्युक्तम् । वस्तुत सद्रूपत्वेन मा प्र. सिद्धि ततो ऽन्येन प्रकारेणापत्यनावस्थान नाम खपुष्पादेर्गुण इति भाव । मुग्यशब्दसूचितम् मुख्यत्वस्य गौणत्वोपयोग प्रफट- यितुमा * तय स्विति * आरोपयादिनो ह्याकाशस्य पुप्पस्य च ससर्ग सपुष्पशब्दस्य मुख्यो ऽर्थो ऽभिमत । तस्य च वस्तुतो ऽसत्त्वात्तत्पूधका गीणो न मिध्यदिति भाव ।लब्ध योनामि- ति मुख्यशब्दनैव न चैतस्य लोफे गौणत्यप्रतीतेरिति खपुष्पगौणत्य- प्रतीतेरिति खपुष्पगौणत्वनिरासस्यार्थाद् गौणप्रयागोपपादनोपयोग सूचित प्रकटयितुमाह * यदि चेति * पुष्पाकाशयो ससारोपेण म्वार्थे ऽत्यन्ताभावे खपुष्पशब्दस्य गौणतारोपवादिनो ऽभिमता तथा च सत्यात्मनि गोणत्य न स्यादित्यर्थ । एतदेवोपपादयति * म हीति * नन्वग्निशब्दस्यापि गौणमाणवकद्वारान्यत्र गौणत्व क- स्मान भवतीत्याशय पाठ न्यायमाह * तथा चेति * प्रतिनिधा- पात्ते उपचरिते प्रतिनिधिसदृशमुपादेय मुख्यमद्दश घेति स- न्दहे प्रतिनिधेरुपात्तत्वेन शास्त्रपरिगृहीतत्वातारोपादाने प्राप्त वचनान्चन्याय्यमभाव तत्सामान्यन प्रतिनिधेरभावात् इतर- स्येति सूत्रांदभार्थे तरसामान्यन प्रतिनिधिरिति पदधयानुप- ड्रेण प्रतिनिधायुपात्ते सदभावन तासामान्येन प्रतिनिधिों- पादेय मुख्यायचोपादिन्सयोपात्तस्यापि प्रतिनिधेरचोदितत्येने. तरसाम्यादिति षष्ठे घश्यते तनैव न्यायेन माणवपस्याप्यवाच्य- स्वमामान्यान्नाग्निशब्दस्य तद्वारा स्वत्र गौणतत्याशय । यदप्य. सटूपस्यारोपाभावे साख्यादिकल्पितप्रधानादिनिषेधो न * सम्भ- यतोन्युक्तम् * तटप्यनुभाषणपूर्वक परिहरति * य ऽपीति * परमाणुफारणवादिभिर्वशपिके परमाणुभ्यो ऽन्यदेव प्रधानरूप शरीरात्मादिमिश्वार्वार्फ शरीरादन्याहगात्मरूप शरीरादीत्यादि- शब्दोपात्तज्ञानसन्तानात्मयादिभिर्वोद्धानसन्तानादन्याहगारमादी- १ पूर्व पक्षमूवादित पुपा ।

·न्यायसुधायाम्। त्यादिशब्दोपात्तपृथिव्यपतेजोवाय्याख्यचतुष्टयतत्त्ववाचिभिश्चाफैि- स्तेभ्यो ऽन्याहपशब्दोपलक्षितमाकाशादितत्त्व नास्तीति ययंत- इति योज्यम् । श्लोक व्याचप्टे * प्रधानादीति * एव स्वार्थाभिधा- नेनति भाप्यमुपसहारार्थत्वेन व्याख्यातुमाह * तस्मादिति * ए- घमिति गुणाश्रया इति सूत्राघयवसूचित गौणवृत्तिलक्षणाभिधाना- थै कथमगुणधचनो गुणे ब्यादिति भाष्य व्याख्याय प्रकृतोदाहरणे कीदृशो गुणसम्बन्ध इति प्रश्नोत्तरत्वेन तत्सिद्धिशब्दव्यारयानार्थ ३२५२ इह स्विति भाप्य व्याचष्टे * अतश्चेति * मानोति परमा सिद्धिमि- त्यादावीप्सिते कार्य सिद्धिराब्दप्रयोगात्तस्य मुख्यस्यार्थस्य सिद्धि कार्यमस्यति व्यधिकरणबहुव्रीहिणा तत्सिद्धिशब्देन तत्कार्यकारिता उत्तोति दर्शयितु स्वार्थस्य यजमानस्य या सिद्धि कार्य * तत्कर- त्यमित्युक्तम् * भाष्य तु फीश प्रस्तरादेर्यजमानगुणसम्बन्ध इति यजमानसिद्धिकर प्रस्तरादिरिति योज्यम् सर्वो हीत्यादिभा- प्य सक्षिप्य व्याचष्टे * प्रस्तऐति * तस्मादित्युपसहारमाप्योपे- क्षया विव्यर्थवादधिचारानादर सूचित । जात्यादिविषयभूतेष्व- प्यानयाधुदाहरणेषु विध्यर्थवादविचारापकमस्य गुणवादनिमित्ता- भिधानावसरकरणार्थत्वान्न विध्यर्थवादविचार ऽभिनिवेष्टव्यम्। इति सूचयितुमाह * पतनति * तत्सिद्धेर्गुण पादनि मित्सत्वाभिधानेन जात्यादीन्यपि तनिमित्तत्वन व्याख्यातानीत्यर्थ । ॥ आग्नेयादिशब्दाना ब्राह्मणस्तुत्यर्थत्वाधिकरणम् ॥ १३ ॥ जाति. ॥ २२ ॥ भाग्योक्तोदाहरण दूपयति तत्रेति*अर्थवादान्तरोत्तप्रजापति- मुपायेकप्रतिप्रभयत्वेन ब्राह्मणादीनामग्न्यादिभितृयत सम्बन्ध- सद्भावादर्थवादोक्त स्थापि च सम्मन्धस्पान्य स्तुतइत्यादिषु मुरय- शब्दप्रवृत्तिानमित्तत्वदर्शनात् ब्राह्मणादिप्यानयादिशब्दाना मुण्यते- त्याशय । ननु देवतातद्धितस्यह मुख्यत्व न सम्भवतीत्या * ये- नेति * मर्वनाग्निकलिया ढगिति सम्बधमा ऽग्निशब्दात ढक- स्मृतस्तस्यदमिति शाण्प्रत्ययस्यापि तन्मात्र स्मृतेर्नाय दयतातद्धित । वैवर्णिकाना या यागाधिकारित्याचागदेवनाभिराग्ने- यादिभिर्दयतामम्बा र यस्तु शक्यतइत्याह * देवतेति * ननु दरतापदस्प सम्माधिशब्दयात् प्रतिसम्पन्धित्यज्यमान इबिरेवापे- क्ष्य प्रवृत्त शिप्यस्यैव गुरममधवनुत् विएयपत्र दयतासम्ममा भावव fat पा. विषयपति पु.पा. इति भार

·।
.
प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः।
नान्यस्येत्याशयाह * न हीति * स्थकारमपेक्ष्य देवताशब्दस्या-
प्रवृत्तायपि देवताहेशपूर्वकद्रव्यत्यागाण्यफक्रियाविषयनियमलक्ष.
क्षणत्वात द्रव्यदेवतयोः सम्यन्धस्यतस्य च त्यक्रपेक्षत्वात् येन देव-
तोद्देशपूर्वकदव्यत्यागायकक्रियासम्बन्धेन द्रव्यस्य सम्बन्धिनी दे-
यता तेनैव त्यक्तुरपीत्यर्थः । त्यस्तुरपि देवतासम्बन्धे भाष्यकृतः
समतिमाह * यथेति * आग्नेयो ब्राह्मणः स सोमेनेष्वा नीपोमी-
यो भवति यदेयाद. पौर्णमास हविस्तत्तहनुनिर्वपत्तर्हि स उभयदे-
घतो भवतीत्यनेन सोमयागादूर्य ग्राह्मणो ऽग्नीपोमदेयतो भव.
तीत्यभिधानादग्नीपोमीयहविर्मात्रमुत्कृप्यते न दर्शपौर्णमासी नापि
नापि कृत्स्ना पौर्णमासीत्युक्तः कथं पुरुषस्य देवतान्वय इत्याश-
कचतत्पश्चमे भाष्यकृतोक्तं दूपणमुपसहरति * तस्मादिति *
स्वयमुदाहरणान्तरमाह * अत इति * मन्वन्यादिगुणस्य ब्राह्मणा-
दिप्वदर्शनात् कथमत्र गोणप्रयोगोपपत्तिरित्याशङ्कयाह * अग्निरि-
ति * भाष्यकता गुणवादनिमित्ताभिधानावसरार्थ को गुणवाद
इत्यनेन बादशब्दमुघतइति फर्मव्युत्पत्त्या ऽभिधेयवाचिनमङ्गी-
कृत्य फर्मधारये को गुणो विवक्षित इति पृष्ट्वाग्निसम्बन्ध इत्यनेना-
प्रेयशब्दयाच्यस्याग्निदेवत्यस्य हविषो ऽग्निसम्बन्धो गुणो ग्राह्मणे
विवक्षित इत्युत्तरे दत्ते कथं ब्राह्मणस्याग्निसम्बन्ध इति पृष्ट्वा तदुत्त-
रत्वेन जातिशब्दव्याख्यानाय * पकजातीयत्वादित्युक्तम् * तत्सा-
मान्यवाचितया जातिशब्दव्याख्यानार्थमिति शङ्कां निवर्तयितुमाह
* जातिरिति जातिशब्दस्याद्यभावविकारयाचित्यशापनार्थ ज-
न्मेत्युक्तं जायते ऽस्मादिति व्युत्पत्त्या प्रकृतिवाचित्वज्ञापनायोपादा-
नशब्दनोत्पत्तिहेतुः प्रकृतिरुक्ता । तच्छब्दानुषतेण तस्य मुख्यस्या-
भर्या जातिः प्रतिः सैव यस्य ब्राह्मणस्य जातिरिति पूर्ववद्वयधिक-
रणबहुव्रीहिणा तजातिशब्देन द्वयोरेकजातीयतोक्का भवतीति कृ-
वैकजातीयत्वं भाष्यकृतोक्तम् । ननु संसारानादित्वेनाग्निवाह्मणादेः
प्रजापतिमुख्यादिप्रकृतिकत्वं नास्तीति फिमेकजातीयकत्वमिति भा-
प्येणाशयार्थवादोपन्यासस्याराहानिरासार्थत्वं सूचयितुमाह * य-
द्यपि चति * अन्तरशब्देनाग्नयो ब्राह्मण इत्यस्यानेयमष्टाकपालं नि-
पेत् पाहाणो ब्रह्मवर्चसफाम इति विध्यन्तरशेपत्वेनार्थवादत्यसि-
द्धान्तानुसन्धानं सूचितम् । एफस्मिन्निति भाज्यतात्पर्य धक्तुमिहे-
त्युक्तम् । इहादाहरणे ऽग्न्यादिशब्दस्य ब्राह्मणादी प्रवृत्तिनिमित्ततां प्र.
तिपत्स्यतइत्यर्थः । स्वरूपार्थस्त्वग्निीत्यनेनधानागतावेक्षणेनोकः॥
। युपादिशब्दानां यजमानस्तुत्यर्थत्वाधिकरणम् ॥ १४ ॥

·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ५१५ दृष्टेत्याशङ्याह * तदिति * स्तुती गौणत्वसम्भवे विधौ तदाश्रयणं ३२६ न युक्तमित्याशयः॥ ॥ अपश्यादिशब्दानां गवादिस्तुत्यर्थत्याधिकरणम् ॥१५॥ प्रशंसा ॥ २२ ॥ गोअभ्यान प्रशमितुमित्यादिभाष्यात प्रशंसाया:प्रयोजनत्वेन रामस्येय वेतनदान निमित्ततोतंत्याभाति तस्ाश्च सर्वत्र प्रयोजन- त्याविशेषादिहोपादानमनर्थकमित्याशङ्कत * नन्विति * नात्र प्र- योजनत्येन निमित्तत्वं विवक्षितं किं तु प्रसहकारित्यादिवदभिधेय- लक्ष्यमाणगुणत्येनेत्याशयेन परिहरति * फलमिति * मनु गवाश्व- व्यतिरकैप्वजादिष्वपि पशुशब्दप्रवृती प्ररासाया निमित्तत्व न स- म्भवति गवाश्यावुपादेयत्वेन विहिती प्रशसितुमन्नान्यपां निन्दाया विवक्षितत्वात् इत्याशयन कथं प्रशंसाप्रवृत्तिनिमित्तत्वमिति पृच्छति * कथमिति * नमसमासायययभूतस्य पशुशब्दस्य समासान्त- गत्या जादिपु प्रवृत्ती प्रशंमानिमित्तमित्याशयेनोतरमाह * गये- ति * नममासावयवभूतेन पशुरादन प्रशस्ततां लक्षयित्या न- असमासनान्यपशुषु तदभावः कथ्यतइत्यर्थः । ननु पशुशब्दम्य नम्ममासे कृते निषेधपर्यवसायित्यादकृते च परशब्दत्याभावान्न प्राशस्त्यलक्षणार्थता युक्तंत्याशय * पूर्वमित्युक्तम् * समासबि- ध्यर्थं तद्योग्यार्थलक्षणा गङ्गावास्यादिशब्दवविरखेत्याशयः । न. न्चजादरपि पयोदानाद्युपकारित्येन प्राशस्त्यसद्भावाग्निषेधानुपपत्ति- रित्याशङ्कर * गयेत्युक्तम् * गवाश्वान्यत्वोक्त्या तद्गतप्राश- स्यातिशयलक्षणार्थतावसीयतइत्याशयः । उदाहरणान्तरविषया- वादिशब्दो। ननु पशुत्याभाव एव नसमासन कस्मान्न कथ्यतइत्या- नाङ्कयाह * नेति * पशुन्यस्यायं निषेधस्तलक्षितस्य या यागादिका- यस्य पुत्र कार्यमकुर्वतीय पुत्रे न ममैप पुत्र इति । तत्राये प्रत्यक्ष- विरोधी द्वितीये ऽनीपोमीय इत्यादिवचनविरोध इत्यर्थः । अनेन चोत्पत्तिरथिकास्यादिति भाप्यावयचगतेनोत्पत्सिराब्देन प्राथम्यगु- गयोगात्पशुयक्षसत्रग्राहिप्रत्यक्षमुक्तम् तस्य च निर्विपयत्वापत्तिः स्वरूपनिषधे ऽनर्थिफेत्यनेनोक्ताम् कार्यनिषधे वचनविरोधो विध्य- मारं चत्यनेनोन इति व्याख्यातम् । ननु विकल्पागीफरणेन विरो. धः परिहरिष्यते न आह *न चेति * नन्वगत्या वैषम्ये ऽपि विकल्पः स्यादित्याह * स्तुत्या चेति * न च मुफ्यार्थत्यागापत्ते- स्तुत्यर्थत्यासम्भवः । कार्यलक्षणायामपि तुल्यत्वादित्याह * तुल्य- ·न्यायसुधायाम् । चेति * गवाश्वव्यतिरिक्तस्य च पशुफार्यकरत्यनिषेधे पारिशेप्यात गवाश्वस्य पशुकार्यकरत्वसिद्धस्तदुपादानानर्थक्यम् ।प्रारात्यनिषधे तु गवाश्वगतं प्राशस्त्यावेपयत्वं निषेधस्य ज्ञापयितुं पशुशब्दस्य ग- वाश्वशब्दसामानाधिकरण्योपादानमनर्थकमित्याशर्यनाह * प. शव इति * ननु पशुखरूपस्य तत्कार्यस्य या निषेधासम्भ- ये ऽपि पशुगता क्रिया गुणो था अज्ञादी निपेत्स्यतइत्याशङ्कया- ह * न चेति * पशुमात्रवर्तिक्रिया गुणसामान्यं या निषिध्येत गवाश्वगताः क्रिया गुणविरोषा वा आद्ये पूर्ववत्प्रत्यक्षविरोधः द्विती- ये योग्यानुपलब्धितो ऽपि ज्ञातुं शक्यत्वान्मन्दफलत्वम् अन्यगतस्य विशेपस्यान्यतासम्मवादन्यशब्देनैव सिद्धरत्यन्तानर्थक्यमित्यर्थः । ननूक्तेन प्रकारेण नसमासस्य निषेध्यान्तरासम्भवात्प्राशस्त्यस्य निषेधफत्वे प्रशंसालक्षणार्थत्वाभावाने प्रशंसोदाहरणत्वं युक्तमि- त्याशङ्कानिरासाय श्लोकगतपूर्घशब्दोक्तम् निषेधान्ययात् प्राक् स. मासाचयवभूतेन पशुराब्देन प्राशस्त्योपादानमुपपादयति * अवश्य चेति * नम्वेवं सति फेवलस्य पशुराब्दस्य मुख्यार्थत्वसम्भवा- स्नाशस्त्यलक्षणा न युक्तत्याशङ्मयाह * न चेति * निधान्चयायो ग्यस्वान्न मुख्योऽर्थः सम्भवतीत्याशयः । ननु प्राशस्त्यस्यापि कि- यागुणवत् पशुमानपतिनो निषेधाशक्तर्गवाश्वगतस्य च प्राशस्त्य- स्याप्रतीतेर्निषेधो न सम्भवतीत्याशङ्याह * राफ्नुवन्ति चेति * ग. घाश्वशब्दसमभिव्याहारात गवाश्वगतप्राशस्त्यातिशयप्रतीतिरित्य- थैः । ननु पधुराब्दोदाहरणे पशयो गो अश्या इति गवाश्यपदसा- मानाधिकरण्येन पशुशब्दोपादानात्तद्गतप्राशस्त्यातिशयप्रतीतिस- म्भवे ऽप्ययशाऽसत्रशब्दोदाहरणयोः सामवच्छन्दोमवच्छब्दसामा- नाधिफरण्येन यज्ञसनशब्दानुपादानात्कथं तद्गतप्राशस्त्यातिशयम- तीतिरित्याशङ्कानिराससूचनयादियब्दः सामरहितस्य वा यात्वे अभिहित छन्दोमरहितस्य वा सपत्ये ऽभिहिते ऽर्थात् सामवान् यशःछन्दोमवत्समिति सामानाधिकरणयप्रतीतेः सामवच्छन्दोम- पत्तद्गतभाशस्त्यातिशयायगतिः सम्भवतीत्याशयः । ननु पापु हिताहितविवेफराहिल्यादिदोषदुएत्येनामाग्रस्त्यस्यापि भायात्तस्या- पिच निषध्यत्योपपत्तेरफान्तत. पशुत्येन प्रारास्त्यस्य लक्षयितुमश- फ्यत्वात् नह प्रशमाया गुगायादनिमित्तत्याभिधान युक्तमित्याश- हुशार * यद्यपीति * पुरस्तात्मतीचीनमसम्योपदधाति पश्चा- प्राचीनभूपमस्येति गपाश्यविधिमक्रमेण तदप्रायस्त्यानपेक्षितत्वा- व तदपेक्षितगयाभ्यप्राशस्त्यसिद्धा पश्वन्तरमाशस्यस्येव निषे- ·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। धाईतेत्यर्थः। ननु पश्वन्तरप्राशस्त्यनिषेधस्य तमिन्दार्थत्वात् निन्दा- याश्च विधिनानपेक्षणात् न गवाश्यविधिना ऽन्वयःसम्भवतीत्याश- हूयाहतदिति'* गवाश्वप्राशस्त्यरध्यापना पश्वन्तरानिन्दत्यारायः। पश्चन्तरप्राशस्त्यनिषेधेन गवाश्वमाशस्त्यख्यापनातेपामपि च प्राय- स्त्यसद्भावेन तनिषेधायोगात् कथं तदद्वारण गयाश्यप्राशस्त्यख्या- पनामत्याशय गवाश्यगतप्राशस्त्यातिशयः पश्यन्तरे निषिध्यतइति सूचनार्थस्तरप्प्रत्ययः पश्यन्तरस्य हि प्राशस्त्यातिशये निषिद्ध तत्स- दाय एव गवाश्यस्य ख्यापितो भवति अनेन च गोअश्यान् प्रशंसि- तुमित्यादिभाप्यं पश्यन्तरे प्राशस्त्यनिषेधस्य गवाश्यप्राशस्त्याया- पनपर्यवसानाभिधानार्थत्वेन व्याख्यातं तरपा सुचितमर्थ विवृणो. ति * पतदिति * पश्वन्तरवपशुशब्दप्रवृत्तेः प्रशंसाया निमि- तत्वमुपसंहरति * एवमिति * गयाश्वादिगता प्रशसा यस्या प्रति- ३२७ार पेधस्यापशुशब्दस्य पश्यन्तरेग्नपशुशब्दप्रवृत्ती निमित्तं स तथोक्तः। ननु पश्वन्तरप्राशस्त्यनिषेधस्य गवाश्वप्रशंसार्थत्वात्कथं प्रशंसा- या निषेधं प्रति निमित्ततेत्याराङ्कयाह *सा चैति * शब्देनार्थप्रति- पादने कृते तस्य फैमाकाद्वायां विध्येकवाक्यत्वेन प्रशंसार्थत्वं कल्पनीयम् परराब्दस्य परम प्रवृतनिमित्तमन्तरेणासम्भवात् प्रथ- ममेव गवाश्वगता प्रशंसा प्रवृत्तिनिमित्तत्वेनाधितेति - प्रशंसानिमित्तः प्रतिषेध इत्यन्तेनान्वयः प्रयो- जनत्याभिधानं तर्हि विरुध्येनेत्याशङ्याह * अनन्येति * प्रशंसा निमित्तीकृत्य पश्यन्तरेवपशुशब्द प्रवृत्ते पश्यन्तरप्राशस्त्यनिषेधस्य फैमापेक्षायां प्रयोजनान्तरासम्भवानिमित्तभूतैय प्रशंसाप्रयोज- नतया शब्दप्रवृत्तेः पश्चादवगम्यतइत्यर्थः। ननु यजमानादिशब्दाना- मपि प्रम्तरादिषु प्रवृत्ती प्रशंसानिमित्तं फरमानेऐत्याशड्याह * अन्यत्र पुनरिति * शब्दप्रवृत्तेः प्रथममप्रतीतत्वात् प्रशंसाया नि- मित्तत्वं न सम्भयतीत्याशयः। ॥ गय बाहुल्येन सृष्टिव्यपदेशाधिकरणम् ॥ १६ ॥ स्वा भमा ॥ २२ ॥ सृष्टिमन्त्रका उपदधातीति भाप्याययवात् पदयस्यापि विधित्वाशहानिरासः प्रतिभाति तय समस्तवाक्यार्यानर्थक्यापत्ते. रयुक्तमित्याराड्योपधानानुवादेन शब्दविधिः पूर्वपक्षिणोऽपि मतो १ मतिषेधति २ पु. पा.। र इत्यनौतेनेति २ पु. पा.।

·न्यायसुधायाम्। निरस्यते । सृष्टिशडायास्तु समीजस्यायाख्यातोपन्यास इति सूचयन् यदीति भाष्य व्याचष्टे * यदीति * तत्रेत्याशङ्काभाष्यं व्याचटे * तोति * तद्वानासामुपधानो मन्त्रइतीप्टकासु लुफ् च मतोरिति स्मृतेः । सृष्टयभिधायिमन्त्ररुपधयानामिष्टकानां सृष्टिशब्दवाच्यत्वा- घगमे ऽपि कामामिष्टकानां सृष्टिमन्त्रैरुपधानमिति विशेषानयगमात घाश्यान्तराद्वा विशेषावगमे सत्येतद्वाक्यानर्थक्यापत्तनोंपधानानु- घादन सृष्टिसंशष्टकाविधिर्विशिष्टविधिर्षा सम्भवतीत्याशयः। न- नूपधानानुवादेनेटकाविधेरिष्टकाविशिष्टोपधानविधेर्वानुपपत्तावा- पधानानुवादेन सृष्टिलिङ्गमन्त्रविधिर्भविष्यतीत्याशङ्करनिरासाथै तत्र सर्वासामितिभाष्यं व्याचटे * तत्रेति * पूर्वपक्षनिरासभाप्यं व्या- स्याय तस्मादिति सिद्धान्तभाष्यं व्याचष्टे * तस्मादिति * भाप्यो- तं सिद्धान्तमाक्षिपति * अत्रेति * उपधानस्याविधेयत्वान्मन्त्रं- विधेश्च नुमेयत्वेन प्रदेशान्तरस्थत्वाद्विध्येकवाक्यफल्प- त्वाचार्थवादत्यम्य तदभावान्नायमर्थवाद इत्यर्थः । विध्यफवाफ्यावं च विनार्थवादत्वानुपपत्तिर्येन विधीयते तस्य षो ऽर्थवाद इति प्रथनार्थवादे ऽभिधानाद्भाप्यतो ऽप्यभिमतेत्याह * तथा चेति * भाप्योक्त ऽर्थवादत्वनिरस्ते यदि कश्चित्प्रकरणप्राप्तमन्त्रेषु पुनःश्रुने-' रज्यादानमन्त्रयद् गुणार्थत्वं शट्टेत तदपि मन्त्रव्यतिरिक्तगुणाश्रय- णादयुक्तमित्याह * न चेति मन्त्रान्तरपरिसंख्यार्थता तु मन्त्रान्त- रामर्थक्यापत्त्यैव निरस्तेत्याह * तत्रेति * तस्माद् ग्रहणादिकार्या- न्तरपरिसंख्यार्थों ऽयमुपधाने मन्त्रविधिरिति पूर्वपक्ष एव ज्याया- नियुपसंहरति * तत्रेति * नन्वनुपधीयमानाभिरिएकाभिश्चयनस्प फर्जुमशक्यत्वादिष्टकाभिरग्नि चिनुतइति इष्टकासाध्यतया विहि- तेन चयनेष्टकोपधानस्यार्थादाक्षेपाद्विधानानर्थक्यमिति शहामनु- भापरणपूर्वकं निराफरोति * चयनेनेति - व्यूहविशेपेण च म्यापन- मुपधान तद्विधानाभावे ययाकथं चित्स्थापने ऽपि चयनं सम्भवति समुदितानामपि च स्थापनोपपत्तन प्रत्येक स्थापनसिद्धिरित्यर्थः । ननु समुदितोपधानस्यापि सम्भनात्तदपि कथं प्रत्येक मिध्येदिति शङ्कते * नन्विति * विहितत्वेन तस्यागत्यात् प्रतिप्रधानमावृत्ति- यायात्मत्स्यतीति परिहरति * नेति * उपादेयत्येनागवं लक्षितम् अर्धाक्षेपस्य थुत्यनुमानेन विलम्रितत्वादमातावम्यस्योपधानस्य शी- प्रप्रवृत्तिना प्रत्यक्षविधिनाविधानोपपत्तेर्निप्रयोजनत्वमाणाविधान धनव्यम्। अस्तित्वे फापर्युकफन्यसिद्धिर्थिधे प्रयोजनमित्याह * थपिचति * भापर्यवसमाप्यातचयविधिनापि कल्पितस्योपधा- ·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थ पाद । नविधेरसमानत्वात्तादृशे चाभियुत्तराध्वर्यवादिशब्दाप्रयोगेणाघ- यसमाख्यानालाभाद्ध्वर्युकर्तृकत्व न लभ्यतइत्युक्तम् । ननु चयन- स्य समारययानयुकतकत्वात्तस्य चोपधानाइते ध्वर्युणा फत्तुंम- शक्यरयात् उपधानस्याध्वर्युकर्तृकत्व लप्स्यतइत्याशदरवर्तृत्व चेत्युक्तम् । अन्यसहायनापि सन्धुक्षणादायवान्तरब्यापारे कृते देव- इतेन पाक कृत इति लाके व्यपदादुपधान न्यसहायनापि कृते चयनस्यापर्युक करमप्रसिद्धकाध्वर्युफर्तृकत्य सत्स्यनीत्याशय । एर तु सर्वयाक्यपृपधानमानविधानात् अभ्यास यायनोपधानभे- दापत्ते सद्विहितस्यापि चटका प्रत्यङ्गत्वात्प्रताष्टकमावत्तिसिद्ध- रसहिधिप्रयाजनाभावनापरितापात्स्वमतेनार्थाक्षिप्तापधानानुवादेन मन्त्रविधिरिति पूयपक्षमच न्याय्य मत्वा प्रकरणप्राप्तमन्त्र पुन श्रुतेमन्त्रान्तरपरिसरयायत्वासम्भव ऽपि ग्रहणादिकार्यान्त- रपरिसख्यायोजनत्य दर्शयितुमाह * न चति * प्रहणादीना- ३२दार मपि चयनचादनाक्षिप्तत्वाविशेषणोपधानतुस्यत्वात् लिङ्गविशेपर- हिताना मन्त्राणा प्रकरणादुपधाने ग्रहणादिपु च प्राप्नुयतामु- पधानसम्बन्ध पुन श्रवणमश्नाभिधान्यादानसम्बन्धपुन श्रवण पत् कार्यान्तरपरिसद्धार्थ न त्याज्यभागपुन श्रवणवदगान्तरपरिस- वयार्थ येन मन्त्रान्तरानर्थक्यमापद्यतेत्याशय । पञ्चमे तु मव्य- माया तु वचनात् ब्राह्मणवतीत्यत्र यावै काञ्चन ग्राह्मणवतीमिष्टका- मभिजानीयाना मध्यमाया चितावुपदध्यादिति बचनयनाभिपूर्व- स्य जानाते प्रत्यक्षज्ञानयाचित्वात् प्रत्यक्षवाह्मणधिहितानाम इरफा- नामध्यमचित्याश्रयत्वस्य वक्ष्यमाणत्वादिष्टकाना चापधानफरणभू- सम-मान्यय विना निरूपणाशत्तम्तवारणैय विधेयत्वान्मध्यमाच- त्याधयत्यसिद्धिरप्युपधानसम्बन्धितया मन्त्रविधे प्रयोजन भवि- प्यत्याह * अपि चति * मन्नाणामुपधानसम्बन्धी विधेय इत्य- थे । अनारश्याधीताना च मन्त्राणा प्राकणिकसामान्यसम्प- न्धासम्भयातदपक्षलनिकविनियोगानुपपत्तरप्राप्तविधिरय भविष्य- ति इत्याह * ये विति * ननु सृष्टिमन्याणा विधानाभ्युपगमे ऽर्थवादत्वसिद्धान्तो भज्यतेत्याशङ्मयाह * न चति * गुणाश्रया इति सूनान्ते गुणवादनिमित्तत्याभिधानदर्शनात्तादर्थ्यनिश्चयसूच- नार्थ मूत्रावयव सूतशब्द सफलसूनविषयत्ये वा तल्लिङ्ग तत्सि- यादेरप्युपलक्षणार्थम् । ननु भूमेत्यतावदेय सूत्र तत्सिद्ध्यादेरेकसू- प्रत्येनादा पठितत्नादू देवतायतश्शापाचकत्वात् निभिरस्तुयत ब्रह्मासृज्यत ब्रह्मणस्पतिरधिपतिरासीदित्यादिप्यायचतुर्दशान्त्यव्य- ·५२० न्यायसुधायाम्। तिरिक्तेषु चतुर्दशसु सजधातुयोगात सृष्टिलिनेवफया स्तुवतप्र- जाधीयन्त प्रजापतिरधिपतिरासीरसप्तविंशत्या स्तुवत धापापिन्यो तां यसचो रुद्रा आदित्या अनुच्यायत्तेपामाधिपत्यमासीत् त्रयस्त्रिं- सत्ता स्तुवत भूतान्यसाम्यन् प्रजापतिः परमेष्ठअधिपतिरासीदित्या. पचतुर्दशान्त्येषु मिष्यसृष्टिलिनेषु भूयस्त्वनिमित्ता सृष्टिशब्दस्य प्रवृत्तिरित्येतावन्मात्रस्यानेन सूत्रेण कथनात् नार्थवादत्वं प्रतिपाद्य- तात्यर्थः । ननु भाष्यकृतार्थवादत्वस्यक्तित्वात् सूत्रस्यापि ताद- य॑मवसीयतइत्याशयाह * अत इति * युक्त्यागमानुपेतत्वादुपे- क्ष्यं तद्भाध्यमित्याशयः । किमर्थं तर्हि भाष्यकृतार्थवादतोत्तेत्यपेक्षा- यामाह * भाष्यकारेण विति * एतमेव भाष्यकाराभिप्रायं प्रफ- रयितुमपि चेतिभाग्यं व्याचष्टे * एफयति * प्रतीफेन सप्तदश- मन्त्रसमुदायात्मकसों ऽनुवाको गृहीत इति सूचनाओं ऽनुवाफ- शब्दः । मुख्यलक्षणायाः क चिदृष्टत्वादत्यन्तानौचित्यसूचनायाद्य- शब्दः आत्मत्यागान्यद्वारस्वीकारयोरिव स्वार्थस्यापि त्यागान्यद्वार- स्वीकारयोरत्यन्तानीचित्यसूचनार्थ शब्दार्थयोरभेदोपचारेण स्वार्थ- विषयावारमराब्दी सुधीरुपदधातीत्युपक्रम्यैकया स्तुपतत्पादिसप्तद- सामन्योपधानसाधनिकानमिएकानां प्रत्येकं स्तुति कृत्वा यत्सत. दशष्टका उपदधातीत्युपसंहारान् सृष्टिशब्दस्य सप्तदशमन्त्रविषय- स्यायगते स्ववाच्यसृष्टिलिगमन्यमानपरत्ये तदूवाधप्रसद्भात्म्वार्थ- पर्यवसायित्यत्यागनेतरा सृष्पिलिङ्गमन्त्रलक्षणार्थता याच्यलक्षितस- मुदायद्वारा स्यात् समुदायस्य चैका भानोपधानप्रकाशकवा. नुपपत्तस्तत्रापि पर्यवसानासम्भवात् तदितरमसृष्टिमन्त्रवाच्यरराष्टि- मन्यलक्षितसमुदायद्वारेण लक्षयित्वा स्ट्यसृष्टिमन्त्रलिङ्गमन्नम- मुदायसम्बन्धित्याविरोपादपष्टिमन्त्रवत् स्वार्थसृष्टिमन्त्री ऽपि ता- त्पर्यतः सृष्टिशब्देन प्रतिपादनीय इति षष्ठयन्तं तृतीयान्तं सृष्टिशब्द- मध्याहत्य योज्यम् । स्वरूपाभिधानम्य शून्यवादयार्तिफेन निरस्तत्वा- दलत्स्वार्थत्यस्य चायोके घश्यमाणत्या धाच्येन च समुदाय- लक्षणया मन्त्रगणं लक्षयेदिति भाये यक्ष्यमाणत्यादयं व्याख्यान- म् 1 अनेन चफया स्तुयतत्यत्रानुबाके या. मष्टयस्तन्माप्रपयंवमा- नरूपण स्याफा तत्र तत्पष्टयसृष्टिममुदाय लक्षपिरया पश्चादिनरा- मिः महिताम्नात्पपंतः सुटिग्रदो लक्षयप्रतिपादयेदित्येवं माय म्यारयातम् । नन्यित्यासदानिरामाय नानुयादति भाप्यं ध्याचष्टे समाचवादित पु. ना..

·अपमाघ्यायस्य चतुर्थः पादः। ५२१ * उपधानति * फयं विति भाष्य तल्लिनेति सूत्रावयवेनैव ध्या- ख्यातत्वान्न व्याख्यानम्। ॥ अथ माणभूदादिशब्दानां स्तुत्यर्थताधिकरणम् ॥ १७ ॥ लिङ्गसमवायात् ॥२२॥ मनु एटिशब्दस्योपधानाविधिशेषतयार्थवादत्वं युक्तं प्राणभू. दादिवाक्येपु तु सृष्टिवाक्यविहितत्वेनोपधानस्य विधातुमशक्यत्वा. तू विध्येकवाक्यत्व च विनार्थवादत्यायोगाद् गुणाश्रवणाच प्रकरण- प्राप्तमन्त्रपुनःश्रुतम्तादर्थ्यस्यापि कल्पयितुमशक्यत्वात् परिसंख्यार्थ- स्वे च मन्त्रान्तरानर्थक्यापत्तेः प्राणभृदादिशब्दस्य न किञ्चित्प्रयो. जनमित्याशयाह * सृष्टिवदिति * सुधौ यथास्माभिग्रहणादि- कार्यान्तरपरिसंख्यामध्यमचित्याश्रयत्वसिद्धिश्वोपौनसम्बन्धितया मन्त्रपुनःश्रुतेः परिहारो ऽस्य चोद्यस्योक्तस्तथाप्रापि वक्तव्यः । भा- ज्यपक्षे यिद चोद्यं यथा प्राणभृदादिष्वपरिहार्य तथा समायपि वि- शेपाभायेन प्राणभृद्वाक्यविहितस्यात् सृष्टियास्यमुपधानस्याविधाय- कम इत्यपि वक्तु शक्यस्यादिति द्वन्द्वनिर्देशेन सूचितम् । ननु चाच्य- फसमुदायिलक्षितसमुदायद्वारा समुदाय्यन्तरे शब्दवृत्तेरुभयत्र तु. ल्यत्वान्नोदाहरणभेदो युक्त इत्याशवयाह * अल्पैरिति * अयमाश- शब्दस्य प्रवृत्तिर्नाम बोधकत्वमेव निर्विपयायाश्च युद्धरस- म्भवात् घुद्धिविषयस्यैव प्रवृत्तिनिमित्तत्वं वाच्यम् । भत एवाभिधे- 'यगुणयोगेन सारूप्यं सर्वत्र सम्भवदपि आदित्यो यूप इत्यत्रैव यु- द्धिविषयत्वादुक्तं नान्यत्र न हि यजमानः प्रस्तर इत्यत्र यजमानस- इंशा प्रस्तर इति पुद्धिरुदेति तत्कार्यकारित्वमाप्रबुद्धाह्मणस्याप्य- र्धवादयत् प्रजापतिमुखजातत्यमाप्रवुद्धिरजादो गवाश्वगतमाश- स्त्याभावमाप्रबुद्धिः यूपे त्यादित्यसारूप्यमात्र सारूप्य प्रवृत्ति- निमित्तमुक्तम् तेनेहापि सृपिशब्दात सुप्रियाहुल्यबुद्धस्तसौव प्र- त्तिनिमित्तत्व प्राणभृच्छब्दातु प्राणभृल्लिङ्गसमवायमानयुद्धस्तस्यैव प्रवृत्तिनिमित्तत्वाद्भेदेनोपादानं युक्तमयंति भूयस्थाप्रतीतिप्रदर्शना- थों ऽल्पशब्दः भूयस्त्वानपेक्षस्य लिङ्गसमवायमात्रस्य निमित्तत्यसू- चनायव लिङ्गसमवायादिति पञ्चम्युदाहृता एकेर्नेति भाष्येण लि. शब्द चिन्हार्थत्वेन व्याख्याय मनु सम्बन्धं विना लिङ्गत्वायोगात् लिङ्गशब्देनैव समवायराब्दोकसम्बन्धसिद्धः समयायशब्दो नर्थक इत्यायङ्ग्य न चायमित्यादिभाष्येण लिङ्गस्यापि स्खलाक्षते गणे ऽन्त- पादपाधिकरचमारभ्य सप्तदमाघरम्पपर्यन्तमेकवर्णकमेव वासिक नाधिकरणभेद। ६६ ·. ५२१ न्यायसुधायाम्। भावप्रतिपादनार्थत्यं समवायराब्दस्योक्तं तद्वयाचष्टे * स्वार्थेति * उभयनेत्यनेन भूम्न्यपि समवायशब्दानुषः सूचितः। मन्त्रगणलक्ष- पायां व्याप्तः प्राणभृदादिशब्दः किमिति स्वार्थ न जहाति इत्या- शानिरासार्थत्वेन समवायशन्दव्याख्यानार्थ तद्गुण इतिभाप्या- पयवं व्याख्यातुम् - उपादीयमानत्वादित्युक्तम् * सर्वसमुदायि- ध्यासक्तेन समुदायेन स्वसमवायितयेतरसमुदायिचल्लक्षकस्यापि समुदायित उपादीयमानत्यात् स्वार्थापरित्याग इत्यर्थः । ननु ए- टिशन्दस्याप्यभिधेयष्टिलक्षितएटयसृष्टिसमुदायलक्षणगुणयोगे- नारष्टि प्रवृत्तौणत्वाद्दौरयां च वृत्तायभिधेयसम्बन्धित्वरूपानाद. रात् राष्टिलक्षितस्य समुदायस्य सृष्टिसमुदाय्यनादरेणासृष्टिप्वेष ध्या- सज्यपृत्युपपतेः कथं तेनाभिधेयानां सृष्टीनां लक्षणभूतानामुपा- दाममित्याराडानिरासार्थ पृद्धवाक्यं पठति * श्राह चेति * लक्ष्य- माणगुपयोगनिमित्तवृत्तिसरूपगीणत्वलक्षणसनावात्सृश्यादिश- म्दानी गीगत्ये ऽपि स्वार्थासम्बद्धस्य समुदायास्यस्य गुणस्य लक्ष- यितुमशक्यत्वात् । तस्य च व्यासज्यत्तित्वनेकसमुदायित्यागे समु- दायस्पाप्यमाचोपपत्तेः सापामपि ममुदायिनामधिपणेयोपादानमा पहल्यादेस्तु सामान्यरूपेणानित्यादिना लक्षितस्य प्रत्येक पेङ्गल्या दिगुगव्याक्तिपु वृत्तरन्यादिगतायाथ पैनल्यादिगुणव्यक्तर्माणप. कादायभायाधुको न्यादिसम्पन्धानादर त्याशयः । अभिधेय. सम्पन्धादरानादरलक्षणे तु गाणी लक्षणा पृत्तिवियेफे सृष्टयादिरा- दानामपि लक्षणात्तिरेवास्तु गीणत्याभ्युपगमे न तु जहत्स्वार्थ- त्तिस्यादिलक्षणान्तरनिरासायमिहोदाहरणम् श्लोफस्त्येवं योग्यः। यत्र यजमानादिशन्दे लक्षणं यजमानाथुपलक्षणमाघीयत्य तलश्ये पजमानकार्ययागापूर्वनिम्पत्यादी प्रस्तरादेयंजमानादिसम्बन्धिमान- प्रधानानुष्ठानमाध्यापूर्वनिप्पत्याप्यकार्यकरत्यासावायजमानादिस- म्पन्धिरूपनिरपेक्षशादफार्यमर्थप्रत्यायनं नियुज्यते घाच्यसम्यन्धि- स्यानादरण पाव्यगुणस्वरूपमाप्रलक्षणे या शब्दस्य तात्पर्यमित्य- थः । तस्मिन् पादे सक्ष्यरूपमालम्प शादमतीतिविषयत्येन प्राह- पंन तूपायमात्रतयायस्थिताय लक्षणस्यापि य एष्टयादिरादे लक्ष- पभूतएवादिलक्षितेन पटवादिसम्यन्धिना समुदायन पश्यादि- যে বাষধিগাযাখমানমন্তামান ঘৰ पापि स्थायरपनोपादान तन सत्यलक्षणयोः शादमतीतियिषय. येन प्राहमिति। Parenad..पा., ·. प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। १२३ ॥ अथ घायरोपेण सन्दिग्धार्थनिरूपणाधिकरणम् ॥ १८ ॥ सन्दिग्धे वाक्यशेषात् ॥ २३ ॥ विध्युद्देशान्तर्गतानामप्युद्भिदादिपदानां विधानातिरेकेण ना- मधेयतयोपयोगे प्रतिपादितेऽर्धवादानामपि स्तावकत्वातिरेकेण स- न्दिग्धार्थनिर्णायकत्धेनोपयोगप्रतिपादनार्थ फल्पनैकदेशत्वादिति उत्तरसूत्रगतपदद्वयानुपनेणैतत्सूत्र प्रकरणान्तरत्वाच्चानन्तरसङ्ग- त्यभाये ऽपि न दोषः प्राणभृदादिशब्दानां पा लिगसमवायातल्लि- द्भातल्लिङ्गेपु प्रवृत्तायुक्तायां धृतराब्दस्यापि घृताधृतोक्तेषु लिङ्गस- मवायात प्रवृत्तिः प्राप्तानापोद्यतइत्यनन्तरसद्भतिरपि सम्भवति प्र- तिपादितमामाण्योपयोगिद्वाराणामपि तद्विरोपोपयोगिद्वारान्तरप्रति- पादनात्पादाध्यायसङ्गतिरिति सूचयितुमाह * विधीति * निर्णया- र्थत्वेन कल्पनाशब्दव्याख्यानाय *अयधार्यतइत्युक्तम् * अर्थवादस्य विधिगतमन्देहापनायकत्वेन साध्ये यहचा स्तुवते तदसुरा अन्व- पायन इत्याधर्थवादगनस्तुनिनिन्दार्थत्वसन्देहापनायकत्वं य पर्व विद्वान् साम्ना स्तुबीतेत्यादिविधेरर्थवादाधिकरणोक्त . दृष्टान्तयितु. मेकत्रैतरेणेत्युक्तम् । ननूपक्रमानुरोधेनोपसंहारव्यारयानस्य तृतीये घेदोयो प्रायदर्शनादित्यत्र यक्ष्यमाणत्यान्नापसंहारस्थेनार्थवादेनोप- मस्थविध्यर्थनिर्णयो युन इत्याशङ्कय * सन्दिग्धमित्युक्तम् * सत्रो- ३२९ पक्रमस्य वेदविषयत्वेन निश्चितत्वादुपसंहारगतानामृगादिशब्दानां तदनुरोधवृत्तिता युक्तत्यारायः । मनूपक्रमोपसंहारविप्रतिपत्त्यालो. चनया सन्देहस्तप्राप्यतीत्याशय एकत्युक्तम् * सन्दिग्धशब्दे- नाध्यवस्थितार्थप्रतीतिरभिमता सा बिध्युदेशमापरामर्शाद्भवन्ती- तिचास्यशेषावधारितया व्यवस्थया चार्यतइत्यारायःनिर्णीयताति घ. तव्ये ऽवधार्यते पदं प्रयुझानेनेतदेव सूचितम्। सन्दिग्धायधारणरूप- प्रामाण्यविशेषोपयोगिद्वारान्तरप्रतिपादनाच्च पादलक्षणसङ्गतिःसू. चिता । अनन्तरसङ्गतेस्त्यभायो यथा सृष्टिभ्यष्टिषु चति भाष्य- सुचितत्वाद्वा स्पष्टत्यमनभिधानेन सूचितम् । एकदेशराब्दमेको ऽथों दिश्यते प्रतिपाद्यते याभ्यां विध्यर्थवादाभ्यां तायेकदेश तयोर्भाव- स्तत्वमिति व्युत्पत्त्यैकविषयस्याभिधानार्थत्वेन व्याख्यातुं पूर्वार्द्धस- म्भवाय सदा शब्देन च स्तुतिनिरपेक्षस्य विधेरपर्यवसानमुक्तम् । प्ररोचनानपेक्षस्य विधेः पर्यवसानसम्भव ऽर्थवादान्वयामम्भवा. मागेवार्याक्षिप्तविशेषकल्पनया निर्णये कृते पश्चादर्थवादानर्यक्यप- रिहाराय घेतावदन्यतराफादयार्थवादान्वये सत्यपि निर्णाता- ·स्यापसुथायाम्। त्यागायोगात्तदर्थवादस्यैवासामञ्जस्यमङ्गीकार्यमपर्यवसाने त्वर्थ- धादायगतस्यैव विशेषस्य ग्रहणमिति न्यायावताराद्भूतोपन्यस्तस- न्देहफारणप्रश्नार्थ कमिति भाष्यं घृत्यन्तरोक्तसन्देदकारणनिरा- सार्थमिति दर्शयितुं स्वरूपंतस्तावद् व्याचप्टे * किमिति * ता.वि. ध्यर्थयादयोभिन्नवाश्यत्वेनार्थवादिकस्य विशेषस्य विधिवाक्यार्थाय- धारणवेलायामप्रतीते सामान्यमानप्रत्ययाद्विशेष प्रतिसन्देह इ. स्येकेपां मतमुपन्यासपूर्वकं दूपयति * विधाविति * विधिसामा- भ्याक्षिप्तासनसमर्थद्रव्यमाननिर्णयातत्सन्देहकारण युक्तमित्यर्थः । सामान्यमाश्रनिर्णयादिति यावच्छतं मत्वा तेपामाशय विष्णोति * स्यादिति * दूपयित्या दृष्टान्ताभिधानेनोत्तरं विवृणोति * घृत- पदिति * या घृतस्यसामान्य स्खोपलक्षितयत्किचिंधिोपायधार- णेनाङ्गमेवमझनक्रियाक्षिप्तं स्नेहद्रव्यसामान्यमपात्यर्थः । पतदेव घृते ऽपि, सन्देहोपपादनपूर्वकं विवृणोति * तति * (विधी सामान्पश्रवणादर्थवादे च चिशेपटवणात वाक्यद्वयविप्रतिपत्तिः। सन्देहकारणमित्यन्येषां मतमुपन्यस्पति) *तस्मादिति* विधिगत- सामान्यथवणमात्रस्य सन्देहपारणतोक्तति भ्रान्त्या विधिनिरपेक्ष स्य घृतमापकत्यायोगाद्विध्यर्थयादयोरेकवाक्यत्वमभिप्रेत्यतनामि- ति भ्रान्त्या दूषयति * तथापीति * एफवाश्यगतसामान्य विशेष- वर्ण न सन्देहषारणमिति रटान्तेनोपपादयितुं न हीत्युक्तम् * धान्तवेपम्याभिधानेनापरेपामाशयं विवृणोति * विपम सि * गौः शुक्ल इत्येकवाफ्यातयो सामान्यविशेषयोः श्रवणादिद तु भिमवाक्यगतापिति धैषम्यम् एतदेव प्रश्नपूर्वक विवृणोति * फमिति * सामान्यविषयविधिधाश्यगत एघ यदि विशेषः स्था. सत्तो तापिनसन्देदः शुक्ला प्रयत इति पायान्तरगते तु विरोपे- समापि सन्देश इत्यर्थः श्लोक व्याचष्टे * यदि हीति * अन्ययमु. सेनेतमेवाराय विवृणोति * अत पति * चकारेण मामान्यश्रयणस- दिनम्य विशेषधरणस्य सहपारिवाभिधानादाचा भ्रान्तिनिरस्ता विध्यर्धवादयोभिनयापयत्वाभ्युपगमेनेतन्मनद्वयं तच्चकवाक्यत्या- पगतेस्युनामिनि दर्शयिध्यन्सन्देहदर्शनमेयोभयेषां भिन्नयाश्य- स्थमान्ती पारणमित्याद * के चिदिति * फेचित्मामान्य- मात्रथयणमन्देदपारगायादिनधपागदपर पिभिनयापयगतमा- मान्यविशपयाणमन्ददयारणवादिन त्यः । एतदेयांपपाद- पति * यदि हाति नन्येयं सति सूत्रपिरोधः स्यादित्याय याद एस.पू.मा.

·पदा- प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। * यत्यिति * नन्वाकाङ्गानिवन्धनत्वात्सम्यन्धस्यावान्तरवाफ्यार्थ- प्रतिपादनमानेणाकाङ्क्षापर्यवसाने वाक्यान्तरान्ययायोगात्कथं भि- प्रयोः पश्चादेकवाक्यतत्याशङ्याह *, तथा हीति * नां परस्परान्वयाकाङ्क्षापर्यवसाने ऽपि वाक्यार्थानां परस्प- रापेक्षया इन्चयो न विरुद्ध इत्याशयः । भावप्रत्ययेन सम्बन्धाभि- धानादगस्यागिसम्बन्धापेक्षयागिनश्चाङ्गसम्बन्धापेक्षयादिशब्देनाग्ने- यादिप्रधानानामेकफलसम्बन्धापेक्षयाङ्गानां चैककरणोपकारसम्ब. धापेक्षया स्वार्थपर्यवसितानामपि पाक्यानां संहत्यकमहावाक्या- थापादननैकवाक्यत्वं भवतीत्यर्थः । अङ्गप्रधानवाक्यैः सहार्थया- दानां वैषम्याभिधानेनैतद् दूपयति * न त्विति * सिद्धार्थप्रतिपाद: ३३०१ फानामप्युपनिषद्वाक्यानां चतुस्त्रिशदाश्वीनानि सरस्वत्याविशनात् पक्षप्रश्रवणमित्यादीनां च पुरुषार्थीपयिकस्य फर्मोपयिकस्य वा प्रयो. जनस्य लाभात्स्वार्थपर्यवसानं युक्तम् अर्थवादार्थस्य तु निष्प्रयोजन- स्वान्न तनार्थवादानां पर्यवसानमिति प्रयोजनशब्देनोक्तम् भिन्नवा- फ्यत्वे च ब्रीहियववाक्यवसामान्यविशेषवाक्ययोरप्यन्योन्यानर- पेक्षयंकल्पिफसाधननिश्चायकत्वात्सन्देहो नतरां युज्यतेत्याह * दु. पलभेति सामान्यविरोपयोर्मध्ये इतरच सामान्ये सामान्यवाक्य- स्यतरविशं विरोषयास्यस्य पर्यवसानादित्यर्थः । ननु चाक्य- यस्यान्योन्यनिरपेक्षस्यार्थपर्यवसाने ऽपि विप्रतिपत्तेः सन्देहः स्या- दित्यासट्याह * यदिति * वैकल्पिकानुष्ठानेन विरोधपरिहार इत्याशयः निन्याङ्गिरसामान्यविरोपयोरप्यन्योन्यापेक्षितत्वात्सा- पंपर्यवसितयोरपि तद्वाक्ययोरगाद्विाफ्यवत्पश्चादेकवाक्यत्यक- पनायामे कविषयत्यायैकानुरोधेनेतरवृत्तेरवश्यम्भाविनीत्यात्कस्या- नुरोधेन किं वर्ततइति जिज्ञासायां विशेषानिर्धारणात्सन्देहः स्या- दित्याशङ्कयाह * सामान्येति * एवं सति सामान्यमाने पर्यवास- तस्य विधरर्थवादविरोधाद्विपयसङ्कोचात्मकमाधाभ्युपगमेन सिद्धा- न्तः स्यान्न चार्थवादानुरोधेन विधिबाधो युक्त इत्याशयः । न वि. पते विशेपो ऽस्येत्यविशेषो विशेषराहतः स्यात् इत्यर्थः । ननु 'यथा पशुमालभेतेति सामान्यपर्यवसितस्यापि विधेः छागस्य घपाया मेदसो ऽनुगृहीति मन्त्रवर्णानुरोधेन सङ्कोचो विधिमन्योरेकविध- यत्वात् सामान्यस्य च कृत्स्नस्य छागे ऽपि विभावनाविरोधानिय- मसम्भवे चानियमानुपपत्तेः पाठान्त्ये यक्ष्यते तथात्रापि भविष्यतीति शते * मन्नेति * पोनरुत्त्यापत्त्या तं दूषयति * एयमिति'* एकवाक्यत्वे उपक्रमबलीयस्त्येनान पूर्वपक्षसम्भवादपीनसक्तयमि- ·५२६ भ्यायसुधायामः। तिभावः । स्वाभिमतन्यायावताराङ्गभूतसन्देहकारणाभिधानार्थम- अनसामान्येनेत्यादिभाष्यं व्याचष्टे * तस्मादिति * ननूपक्रमब- लीयस्त्वस्य वेदो वा प्रायदर्शनादित्यत्र वक्ष्यमाणत्वात्सिद्धान्तघच- नव्यक्त्यसम्भवेनैकवाक्ये सन्देहो न युक्त इत्याशक्य * किमधी- नेत्युक्तम् * अर्थवादप्रवृत्तेपिध्यधीनत्वे विप्रतिपस्यभावात्रोचनां विना विध्यपर्यवसानेनार्थवादाधीना कि विधेः प्रवृत्तिः पर्यवसानेन घा तदधीनार्थवादस्येति सन्देहाथैः । अतो ऽनेन प्ररोचनापेक्षचि- धिपर्यवसानसम्भवासम्भवसन्देहः * सन्देहकारणमित्युक्तम् * भवति पर्यवसाने विध्युद्देशेन सामान्याक्षिप्तविशेषमात्रनिर्णयादर्थ- धादानयंक्यपरिहारायान्यतराकाङ्क्षया वैकृताभयद्ययादः पश्चाद- न्धीयमानो ऽपि विध्यनुरोधेनैव व्यारयेयः । अपर्ययसाने त्वर्थया- दोक्तचिरोपसद्भावे विरोगक्षेपकत्यायोगादर्थवादोक्तस्यैव ग्रहणमिति किं समझसमिति भाष्यावयवमर्थतः पठित्या ध्याचष्टे * कस्योति पथमिति पूर्वपक्षमाप्यं व्याचप्टे * तोति * विध्यधीनत्ये ऽप्युप- फमस्थायाः स्तुतेः धौतत्वदर्शनादुपसंहारस्थत्वाभिधानायानुपश्चाद् * धादादित्युक्तम् * अनेन च चिनिगमने स्थिति भाप्यावयचो वि. धिना स्वेकवायत्यादित्येतत्सूत्रसिद्धविध्यधीनत्याही कारणेन विधे- . .ण सामान्य लक्षणे सामर्थ्यात् घृतारयविशेष्यवचनं स्नेहद व्यसा- मान्यलक्षणार्थमित्येव व्याख्यातः।मुस्यत्वादित्यनेनाविरोधाच्चेति च. पारसहितनोपक्रमस्थत्वेन विरोधारसामान्यन च व्यभिचारिणा विशेषस्य लक्षयितुमय स्नात्यात उपक्रमस्थेन सामान्यवचनेन न वि. पेषः परिकल्पयितुं लक्षयितुं युनामित्येवमुपक्रमे सामान्यवचन सति न विशेषः फल्ल्यतइति भाग्यावयवं व्याख्यायाविरोधाच्चंत्यनेन ननु सामान्यमानस्याननुष्ठेयत्वाद्विपस्य चानिश्चयादुपक्रमो ऽपि सन्दिग्धार्थत्यादुपसंहारंण नितंतव्य इत्याराहानिरासायंत्येन स. न्दिग्धेप्वचिरोधादिति भाप्याययवा ज्यापातप्रतिभानात्सन्देहे ऽपि सामान्याक्षिप्तस्नद्रव्यमाघनिर्णयोपपत्तरर्यपादामाचे ऽयननुष्ठेय- सामान्यमाप्ररूपार्थाविधायकत्वलक्षणविरोधाभावादित्ययं च्याल्या. तः। प्ररोचनानपेक्षस्य विधेः प्रवृत्तायसामादर्थयादमनिधामेच स्वयममरोचकत्वादर्थवादमहितम्य विधायकत्यायगतेस्तरसमर्पि- तविशेपटाभे विणपान्तरकल्पनायोगेनोपमामयस्यापि विधेर्निगाय- ·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। फत्वायतरपमहारस्थनापि अर्थवादेन निर्णयो युत्ता इत्याशङ्कानिरा- सार्थत्वेन प्ररोचनानपेक्षस्यैव विधः स्वविपयेएसाधनत्वज्ञापनमात्रे- ण प्रवर्तकत्वोपपत्तेरर्थवादाभावे ऽपि विधायकत्वाविरोधादिति भाध्यावययो व्याख्यातः । श्लोकं व्याचष्टे * विधीयमानं हीति * स्तुर्विध्यधीनत्वोक्त्यार्थाद्विधेस्तुत्यनधीनता ऽनुवादयोक्त्या च प्रा. सार्थतोक्तति सूचनार्थम् *नन्वित्यायुक्तम् * ननु विधेः स्तुत्यनधी- नत्ये फाथमुच्चचा क्रियतइत्यादि विध्युद्देशस्यानामृगादिशब्दाना- मर्थवादानुरोधेन दलक्षणार्थ तृतीय वक्ष्यतइत्याशङ्कानिरासार्थत्वेन मुख्यत्वादित्यवययं व्याख्यातुम् * यद्यपि तादित्युक्तम् * अ- विरोधाच्चेत्यवयवं व्यास्यातुं विनापिचेत्युक्तम् विधेः स्तु- स्थनधीनत्वं च पूर्वोकमननोपपादितम् । स्तुतिपदान्यनर्थका- न्यभविष्यन् साकाशाणीत्यादेर्यो ऽसौ विध्युद्देश स शक्रोति नि- रपेक्षार्थ विधातुमित्यर्थवादाधिकरणभाष्यादर्थवादनिरपेक्षस्य वि. धिमात्रस्यः प्रवृत्तिशनावप्यर्थवादानर्थक्यपरिहारमात्रार्थमर्थवादा- न्ययप्रतीतेरेतरपूर्वपक्षिणोक्तम् । स्तुर्विध्यधीनत्वोपपादनायार्थ- * यादस्वित्युकमा * आधचकारसृचितं द्वितीयभाप्यायपयार्य व्याचष्टे, विशेषश्चेति * द्वितीयचकारसूचितमाद्यभाष्यावयवार्थ व्याख्यातुमाह *न सामान्यामिति * व्यास्यरोपस्यैव सन्दिग्धानि- णीयकतास्ति न पेनि चिन्ताविषयत्वनोदाहरणत्वे विध्युद्देशोपन्या- सस्तु तविषयत्वमात्रेणति सूचनार्थ व्युक्रमेण व्याख्यातमुपसंहर- ति * तस्मादिति * एवं प्ररोचनानपेक्षम्यापि विधेः प्रवृत्तिसाम- येनार्थवादान्ययात्मागेय विध्युद्देशार्थनिर्णयानार्थवादाक्तविशेषन- हणमित्युस्त्या प्ररोचनानपेक्षस्यासामध्ये ऽप्यर्थवादाभावे विधेरेष प्ररोचनासक्तयाविर्भावात्सामान्यविधेयस्य विशेषाकाङ्क्षायां घृते सार्थवादकस्याभिधायकत्वमितरयोः केवलस्य भविष्यतीति घृतश- ब्दस्य स्नेहमाग्रलक्षणार्थतापि नाम्तीत्याह * कामं चेति * ननु य- थाग्निविद्यासाध्यस्याग्निहोत्रादेस्तदनुरोधेन त्रैवर्णिकपिपयतया स. कोचो यक्ष्यते तथा विधानस्याप्यर्थवादसाध्यत्वात्तदनुरोधेन विष- यसद्धोचः फस्मान स्यादित्याशयाद * यथेति * अयमाशयः ३३ येनानन विना प्रधानं न सिध्यति स्वयं च नाक्षिप्यते तदनुरोधेन प्रधानस्पापि सङ्कोचो भवति बिनापि त्वर्थवादेन विधेरैव तु प्ररोच- नाशक्तिकल्पनेन विधायकत्वोपपत्तः ययेन्द्राय त्या घसुमने गृह्णा- मीत्यन्द्रमन्त्रसाध्यस्यापि सोमग्रहणस्य मन्त्राभावे ध्यानादिनापि स्मृतस्यानुष्ठानोपपत्तेनाजभूतमन्त्रानुरोधेन प्रधानस्य सोमप्रहण- ·. ૧૨૮ न्यायसुधायाम्। स्येन्द्रप्रदानमानसकोची युक्त इति तृतीये लिङ्गविशेषनिर्देशा- समानविधाने ऽप्यन्द्राणाममन्त्रवामित्यत्र वक्ष्यते तथाग. भूनार्थवादानुरोधेन प्रधानभूतस्य विधेः सङ्कोचो म युक्त इति । नन्यत्राव्यर्थवादमद्भायन विधेः प्ररोचनाशत्त्यभ्यु- पगमारीलादावर्थवादाभावेन विधायकत्वायोगात्तदनुरोधेन स. होचो युक्त एवत्याशङ्ख्याह * यति * अर्थवादसद्भावकृतत्वा- प्ररोचनाशस्यपगमस्य घृतमात्रे तत्सद्भावादपग़मो युक्तो नेतर- स्याशयः। पूर्वपक्षमुपसंहरति * इतीति । सन्दिग्धष्यित्यादिसि- द्धान्तभाप्यमक्तशर्करोपधानस्य अर्थवादसद्भावे वर्तमानापदेशानु- पपत्तराख्यातस्य पश्चमलकारत्वेन विधायकत्वावगमाद्विध्यभावे च । विध्येकवाक्यत्वकल्पस्यार्थवादत्यस्याप्ययोगादिमा स्पृष्टोद्गायेदित्ये- सदुदाहरणाव्यापकत्याच्चायुक्तमाशयार्थवादानपक्षावधिपर्यवसा- माभावाभिप्रायेण व्याचष्टे *उच्यतइति* प्रवृत्तिप्रतिवन्धकालस्या- दिभङ्गं विना चेतनस्य प्रवर्तयितुमशक्यत्वादालस्यादिभाष्यप्ररो- चनासापेक्षस्यच विधेः प्रवर्तकत्वनिर्वाहादर्थवादसदाच विधेः प्ररोचनशक्त्यभावादर्थवादस्य च घृतमात्रविषयत्वाद्विधेपि तन्मा.' प्रविषयतैय युन्नेत्याशयः । श्लोकं व्याचरे * यद्यपीति * प्रक्रमश- ब्दनापर्यवसान सूचितम । यद्यप्यञ्जनक्रियासाधनात्याविशेषातल. पस्योरप्यक्षपेणोपादान तथाप्यनुष्ठानस्य विध्यधीनत्याद्विधेश्च प्ररोचनापेक्षत्वे घृतमात्रविषयत्यातलयसे नागुष्ठेये इत्यर्थः।पस्तुत- स्तु प्रत्यक्षथुनेघृत क्षेपायोगानाक्षेपात्मकमुपादानमपि तेल- यसयोरस्तीति क्रियामाघमिवोदितमित्यादिना वक्ष्यत इति तावच्छ- ब्देन सूचितम् । यत्तु नेलवसयोरर्थवादाभावाद्विधेरैव प्ररोचनाशक्ति- पल्पनया पर्यवसानं कामं चंति श्लोफेनोक्तं तदाग्नेगाधिकरणव्यु त्पादयिष्यमाणगौरवलक्षणवाक्यभेदापादनेन निराकरोमि * क- स्पषितव्यनि * घृनप्ररोचनोपादानेन वा समाते वाक्ये फाल्पनि- फतेदिप्ररोचनया वाक्यान्तरारम्भापत्तेाक्यमेदो मितः । थे. रूप्यलक्षणो ऽपि याश्यभेदोऽस्मिन् पक्ष स्थादित्साह * घृतातिर अतो ऽर्थवादस्य धृतमाधिपयत्यानन्मगाये च विधेः प्ररोचना. कल्पनायोगानम्यापि तन्मात्रविषयतेति । श्लोकार्थमुपसंहरनि * त. स्मादिनि * पवं तारपयंतो माध्यं व्याख्याय स्वरूपती पाचिण्या- सः मामान्यवचननति मायायययमझनममर्थव्यमामान्यम्याथ. यणादयुनमाराद्यान्युपेत्ययादत्वेन व्याच * यद्यपि चति * भन्युपत्यपादस्य च पासः परिधचात्यादी निरासतुल्यवसिदिः ·. प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। प्रयोजनम् कथं न तद्विशेष इत्याराड्य भाग्यशेपव्याख्यानेन परिह- रति * तति * अनेन च यो पाक्यस्य सामान्यवचनेनोपक्रमः स निगमनयरोन श्रुत एव विशेपे व्यवस्थाप्यते तस्योपक्रमापेक्षितवि. शेपसमर्पणेन तदानुकूल्यादिति व्यवस्थाप्यतइत्यध्याहारण योजि- तम् मिनूपक्रमस्थसामान्याक्षिप्तस्य तैलादेनोपसंहारानुरोधेन त्यागी युक्त प्रतिभाष्यणाशद्वय श्रुतविशेषसद्भावे ाक्षेपायोगान स्नेह सामान्यमर्याद्विहितं यन निगमनस्योपक्रमविरोध' स्यादिति न दी- स्यनेन परिहतम् तद्वयाचष्टे * घृते चेति * ननु विध्युद्देशमात्रप- रामर्थात्स्नेहमात्रप्रतीतिर्भवत्येवेति कथमुच्यते न सामान्यं विदित. मित्याशङ्कानिरासार्थत्वेन सन्दिग्धेविति भाष्यावयव व्याचष्टे * सन्देहमात्र हीति * पूर्वमनिर्धारितविशेषाभिप्रायेण सामान्यशब्द व्याख्याय द्रव्यमामान्यमपि न विहितमिति यथाश्रुतं व्याख्यातुमा- 5 * मियामात्रमिति * विधानत्यादिभाप्यस्यापर्यवसानाभिप्रायेण श्लोफेनेय व्याख्यातत्यानापीत्यस्य च घृतेः प्रत्यक्षस्तुतिसद्भावात्सा- मान्यस्नेहमात्रस्य तेलादे. साक्षात्स्वयमय विधित. स्तुतिः कल्पयितुं न युक्ते त्यय विधेः प्ररोचनेकल्पनाशानिरासार्थत्वन कल्पयितव्या चेत्यादिनच व्याख्यातत्वालक्षणत्ति भाप्यं लक्षणात्रयोपलक्षणार्थ- त्वेन व्याख्यातुमाह * तेलादीति * तस्मादित्युपसंहारभाप्यं व्या. चष्टे * तस्मादिति * वृत्त्यन्तरोदाहृतमन्त्रवर्णीपेक्षणे भाष्यरुतो ३३२॥ ऽभिप्रायमाहं * वृत्त्यन्तरेचिति * विध्यर्थवादयोन्निवाक्यत्याभ्यु- पगमेनास्मिन्विचारे तुल्यन्यायत्वान्मन्त्रवर्णो ऽप्युदाहरण स्यात् भिन्नवाक्यगतस्य विशेपशब्दस्यानैव नियामकत्वे ऽभिहिते पठान्स्य- मनर्थक स्यादित्यर्थः। ॥ अथ सामर्थ्यानुसारेण अव्यवस्थितानां व्यवस्थाधिकरणम् ।। १९ ।। अर्थाद्वा कल्पनैकदेशत्वात् ॥ २४ ॥ वाश्यपस्य सन्दिग्धार्थनिर्णायफत्वे स्तावकत्वातिरिक्तधर्म- प्रमोपयोगद्वाराभिधानार्थ व्युत्पादिते प्रसगात्सामर्थ्यस्यापि स- न्दिग्धार्थनिर्णायकत्यव्युत्पादनेनानन्तराधिकरणसङ्गति सूचयन पू. सूत्रगतसन्दिग्धपदानुपाङ्गण सूत्र व्याचष्टे * अथेति * नन्वय- दोक्तसामर्थ्यफल्प्यद्रवादिविषयविशेषस्याशाब्दत्वाच्छाब्देन विधिना ऽन्वयो न सम्मवतीत्याशङ्कानिरासार्थत्वेनेकदेशत्यादिति सूत्राययवं व्याख्यातुं सामर्थ्य कल्पितेन शब्देन * विध्यशेनेत्युक्तम् * व्यवस्था- १ प्ररोचकवेतिर पु. पा.। ६७ ·न्यायसुधायाम्। र्थत्वेन फल्पनाराब्दं घ्याख्यातुं निर्णयशब्दः । ननु सामर्थ्यस्य लि- गत्यात्तत्मामाण्यं व्युत्पादनस्य व तृतीयविषयत्वान्नामल्लक्षणे सङ्गतिरित्याशय प्रासङ्गिकसङ्गतिसूचनाय * अथेत्युक्तम् * प्रस- अकारण वक्तुं सन्दिग्धशब्दः इतिफरणोभ्रान्त्युत्पन्नतेलाद्याफास- ति चार्तिकसूचितविध्युद्देशमात्रपर्यालोचनोत्थविपयोपलक्षणभूता व्यवस्थितार्थप्रतीतिरूपसन्देहप्रकारपरामशार्थः !न्यायावतारागभूत- स्तु सन्देहः किमव्यवस्थितविषयतया भासमानस्य विधेरव्यवस्थित. विषयतेवोचिता मामाद्वा विपयव्यवस्थाकल्पनायेत्येवं रूपो यथा भाष्यमेव स्पष्टत्वानोक्तः। विधेर्वस्तुसामर्थ्यापेक्षासदसद्भावसन्दे- हश्च तत्कारणमाख्यातशब्दानामर्थं ध्रुवतां शक्तिः सहकारिणीति सिद्धान्तभाष्यपर्यालोचनयावगन्तुं शक्यत्वानोक्तम् । पूर्वपक्षो ऽपि प्रमाणान्तरगम्यवस्तुसामर्थ्यापेक्षणे वेदस्य सापेक्षत्वेनाप्रामाण्याप- तर्वस्तुसामर्थ्यानपेक्षत्वात्तीक्ष्णपुष्करधारस्य च रुघस्य संहतशब्दो स्तकठिनद्रव्यावदाने पि सामर्थ्यसम्मवादायसायप्टम्भेन स्वहस्त- थोमा॑सावदाने ऽपि शक्तिसम्भयात्कोटरवतश्च स्वधितेवावदाने ऽपि सामोपपत्तेरनुप्राहकापेक्षायामपि निरपेक्षसाधनत्वाविधा- तादव्यवस्थैव युक्तेत्येवंरूपो भाष्योक्तविशेषाभिधानेनैव स्यष्टत्वा- सोक्तः वाक्यरोपप्रत्युदाहरणरूपेणान पूर्वपक्षिणः प्रत्यवस्थानादन- न्तरसङ्गतिं वक्तुम् * यत्न घायरोपो न विधीयतात्युक्तम् * सापे- क्षत्वेन घेदाप्रामाण्यापत्तेः प्रमाणान्तरगम्यवस्तुसामर्थ्यापेक्षा विधर्न युक्तेत्याशङ्कानिरासायैवकारः । अशक्यार्थानुष्ठानायोगात्प्रवर्तकत्य- व्याघातापत्तः सर्वविधिभिः सामर्थ्य स्यावश्यापेक्षणीयत्वात्सामर्थ्य- स्प च प्रमाणान्तरगम्यत्वे ऽपि विषयस्यान्यती नयगतेदस्य में- रपेक्ष्याविघातात्तीक्ष्णपुष्करधारिणापि स्वण मांसायदानाशक्तोनि- रपेक्षसाधनत्नविरोधाच्चायसायटम्मनकल्पनानुपपत्तेः । फेरले- नापि च स्रूण द्रवायदानोपपत्तेरायसस्यानुग्राहकत्यकल्प- नायोगात्साधितेध रूपं वा शेषभूनत्यादित्यनेन न्यायेन वा. सोयल्लोसिद्धस्य चोपादेयत्वाकोटरकरणेन सामाधीनक- पनानुपपत्ते. सामाद् व्यवस्थितविषयत्वकल्पना युक्तस्याशयः। रुवाघुदाहरणे सामय॑नानुयाधगतप्सन्देहनिरासदर्शनाद्विधेय- गनगाने ·प्रथमाध्यायस्य चतुर्यः पादः। पयत्वेन सन्देहमुपपादयछ्लोकं व्याचष्टे * देवतेतिर एकदेश.' संयोगे ऽपि संयोगप्रसिद्धः सर्वावयवमयोगप्रदर्शनार्थ सहतयोई- स्तयोः * संयोगइत्युक्तम् * आकोशशब्दयाच्येपत्कोशाकार- व्यावृत्यधों मानशब्दः । आकोशे तर्हि सर्वावयवसंयोगाभावामाज. लिस्यं स्यादित्याशय नाअलिनेति प्रयोगो दर्शित. सातत्याफारात्य- योर्विशेषयोः सामान्यचाचिनो ऽअलिशब्दात्सन्देहः सक्तुहोमे ऽश- लिचोदनायां भवतीत्यर्थः।चोदनाशब्देन विधेयगतत्व दर्शितम् । अ- सति चेत्यनेन घृतवत्सन्देहव्यावर्तकाफोथविषयवाक्यरोपाश्रवणे ऽपि होमान्यथानुपपत्तिकल्पितेन चाफ्यशेपेणाकोशनिर्णयाभिधा- नाङ्लोको व्याख्यातः । ननु सामान्यत. प्रवृत्तस्य विधेः सामर्थ्यक- ल्पितयास्यशेषानुरोधेन विपयसकोचाभ्युपगमे दर्शपूर्णमासविधेर- पि सामान्यतः सर्वाङ्गविशिष्टकर्मविषयप्रवृत्तस्य सामर्यकल्पितषा- फ्यशेपानुरोधेन शक्यमानाङ्गविषयतया सङ्कोचापत्तेरन्धादीनामपि फर्मण्यधिफारप्रसङ्गातिर्यगधिकरणविरोधः स्यादित्याशङ्कते * न- न्विति * येन प्रकारेण कर्ज शक्नुयात्तेन प्रकारेण कुर्यादिति वा- फ्यशेपेणान्धादीनामाज्यावेक्षणादिप्रकारव्यावृत्तेस्तद्रहितो ऽधिकार स्थादित्यर्थः । विधिस्त्येकथुतित्वादित्येकादशाधिकरणन्यायेन स- घोद्गोपसंहारनिश्चयारिफमग प्रयोक्तव्यामिति सन्दहानुपपत्तेर्ना सामर्थ्यानुरोधेन सवांचापादको चाफ्यशेप इति परिदरति नेतिर पतदेव विवृणोति * सन्दिग्धोति * मनु प्रयोगविधिपर्यालोचनया सोनोपसंहारावगमे ऽप्यधिकारस्य सामानपेक्षत्वादग्धादेवा- ज्यावेक्षणादौ सामर्थ्याभावारिक प्रयोगशास्त्रानुरोधेनाधिकारशास्त्रं समस्ताङ्गोपसंहारसमर्थपुरुषविषयतया सङ्कोचनीयमाधिकारशास्त्रा- नुरोधेन चा प्रयोगशास्त्रं शक्यमात्राङ्गाविषयतयेति सन्देहे ऽधिकार- स्य फलपर्यवसायित्वेन प्राधान्यात्तदनुरोधेन यथा शक्नुयातथा कुर्यादिति चास्यशेषफल्पनया प्रयोगविधेः राश्यमात्रागविषयतया सोचोपपत्तेरन्धाधधिकारो दुवार इत्याह * न चेति * कार्य शात ऽधिकारः स्यादित्यनेन न्यायेन प्रयोगविधिप्रयोज्यसमस्तागाय- धारणपूर्वकत्वेनाधिकारपिंधेरेव प्रयोगविध्यनुरोधवृत्तित्यस्य न्या. स्यत्याद समस्तधर्मोपेतं यः शफ्नुयादिति वाक्यशेषकल्पनेन सर्वा- झोपसंहारसमयस्यैवाधिकारनिश्चयान्नाधिकारे ऽपि सन्देह इत्यपि शब्दार्थे चशब्दमङ्गीकृत्य योज्यम् । य शक्नुयात्स कुर्यादिति वक्तव्ये प्रतिसमाधेयाङ्गवैकल्ये सति तिमिराधपनयनेनापादितस्याप्यधिका- रसद्भावमद्भहीनस्य तद्धर्मेत्यत्र पष्ठायाधिकरणएव वक्ष्यमाणं सूच- ·न्यायमुधायाम्। 'यितुं यथा शक्नुयात * तथा कुर्यादित्युक्तम् ॐ द्रव्येन्द्रियपैकल्या- दिना स्वतो शक्तो ऽपि द्रव्यार्जनादिना यथा शक्तो भवति तथा शक्तिमापाच सर्वधर्मोपेतं कुर्यादित्यर्थः । यदि तु न कश्चित्सर्वा. ड्रोपसंहारसमर्थः स्यात्ततः कतिपयानोपसंहारणाप्यधिकारः फ- रूप्यते नन्वेतदस्तीत्याह * सन्ति चेति * अतः प्रयोगविधेः सङ्को। धं विना ऽनुपपत्यभावान शक्यमात्रागविषयतया सोचकल्पना युक्तत्युपसहरति * इतीति * नन्वेवं सति नित्याधिकारे ऽपि यः समस्नधर्मोपेतं कर्तुं शक्नुयात्सो यश्यं कुर्यादिति धाक्यरोपकल्पन. या सर्वानोपसंहारसमर्थस्यैवाधिकारोपपत्तेः सर्वशत्यधिकरण- विरोधः स्यादित्याशयाह * यत्र त्यिति * जीयने सत्यप्यकरण जीवितस्य निमित्तत्यव्याघातापत्ते. पौर्णमास्यादिकालवचाज्यायेक्ष- णादेरुपादेयत्वेनानुपादेयनिमित्तताचच्छेदकरवायोगाग्निमित्तपरतन्त्र- स्वाच प्रयोगविधेतदनुरोधेन निमितधतियाधायोगाग्निमित्तथुत्यप- गतायक्ष्यफर्तव्यतानुरोधेन यावजीवादिप्रयोगविधेः शक्यमात्रा- विषयतया सङ्कोवफल्पना युक्तेत्याशयः । प्रयोगचोदनान्यथानुप- पत्तिरेघ गव्दन परामृष्टा । अनुष्ठानमात्रादविषयश्चात्र सङ्कोचः क. प्यते प्रयोगविधिस्तु नित्याधिकार ऽपि सर्वागविशिष्टमेघ प्रधान- मनुष्धापयतीति तत्रापि सामांपादने यतितव्यमिति त्यागशब्देन सूचितम्। अशक्याइत्यागस्य च विधिनानुज्ञातत्यान्न धैगुण्यापादक- तेति विशेषेणोक्तम् चोदनयानुक्षातत्वं चोदनारादेनोक्तम् अतः कामाधिकारे ऽन्धादीनामधिफारस्यानिर्दिष्टस्यानापत्तनित्याधिकारे घापाद्यमानस्येएत्यासामान्यतःप्रवृत्तस्य विधे सामांनुरोधेन स. कोचफल्पने ऽपि नानिधापत्तिरित्युपसंहरति * इतीति * अन्धा- दीनामधिकारमिति विपरिणतेव्यवहितान्ययेन योज्यम् । ननु यदि सामध्यनाथुती पि धायरोपः करम्यते ततः फामाधिकारे सन्दे- धामाये ऽपि यया शक्नुयात्तथा कुर्यादिति याश्यशेषस्य फल्पयितुं . शक्यत्यादग्धापधिकारो ऽनिर्धार पयस्यादित्याशमाह तस्मादि- ति अयमाययः घदिफस्यार्थस्य प्रमाणान्तरगोचण्याइदिक ए. य धापयशेषः सामणेन कल्पनीय. पाल्प्यम्य पाक्योषम्प येदानु- गतत्वेन व्यतिरिक्तं पैदिफत्यं न मामयति न च निणीतायों - दो याश्योरमनुमन्यतानि तम्माच्छन्दम्य योग्यतया धादितादो- साचोदनानुमितत्यपरामयिात चंदनपानमनत्यानित्यर्थ. . धारमाशब्देन मन्दिग्धार्थत्याद् अपर्ययमितत्यमित्युनतम् मि. सदन परंथमितत्य परिपत्य सदन पुपरिप्रेक्षापमयस्यम् । ननु ·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। वैदिकराब्दसामर्थ्य स्यैय वेदानुमतत्वात् वैदिकत्वोपपत्तेः किं वाक्य- शेषकल्पनयेत्याशयाह * सामध्येति * वाक्यशेषसिद्धमानं सा- मर्याधीनं न वैदिकार्थनिर्णयः शब्दफसमधिगम्यत्वात्तस्य सामर्थ्य- स्य चाशाब्दत्यारकल्पितस्य चार्थस्याशाब्दवैदिकार्थान्वयानुपपत्तेवेंदा- नुमतत्यासम्भवादित्याशयः । ननु व्यवस्थितविषयस्य सामध्यस्य व्यवस्थितविषयमगत्यं विनानुपपत्ते. सामर्थ्यव्यवस्थयाङ्गत्वं व्य- घस्थामात्र कल्पयितुं युक्तम् । शब्देन तु विनानुपपत्त्यभावाच्छब्दक- ल्पना न युक्तत्याशङ्कय सामर्थ्यस्य शब्दकल्पकत्वे वृद्धसम्मतिमाह * आह घेति * विभज्यमानसाकाससहत्यार्थविशिष्टैकार्थप्रतिपादक- पदसमुदायस्य वाक्यत्वात्तस्य च वाफ्यार्थप्रतिपत्त्युपायभूतकल्प- पदार्थवाचिपदामाचे सकासत्वेनापरिपूर्णस्य विशिष्टार्थप्रतिपादक- स्वायोगाद्विशिष्टाश्रुतिपादनार्थं च घिना व्यवहारासाधनत्वेनानर्थ- फ्यापत्ते. परिपूर्णत्वाय भुतपदैकवाक्यभूतपदान्तरकल्पना यु- तेति भावः। प्रतिपत्तेर्नित्यं प्रतिपाद्यसापेक्षत्वात्प्रतिपत्तिशब्दस्य श्रु- तिशब्दसापेक्षत्वे ऽपि उपायशब्देन सह समाप्ताधिघात साम- • थ्यंकल्पितायाः श्रुतेः स्मृत्तिकल्प्यश्रुतियत् पृथक्वाक्यत्वाभाया- चतवाफ्यशेपभूतपदाधिपयः श्रुतिशब्दः । ननु कल्प्यानां श्रुतीनां कस्य चिच्छायायामनाम्नानादभावावगतेः शशङ्गवत्कल्पना न यु- तेत्याशय * तेनैव चेत्युक्तम् * सामर्थ्यलभ्यत्वेनाम्नानोपपत्त- नीभावकल्पना युक्तति भावः । ननु सामर्थ्यलयानामपि प्रतिप- सिसीकर्यादाम्नानं युक्तमित्याशय * सहनेत्युक्तम * सहनशब्दो ऽयमनन्तवाची । सामर्थ्यलभ्यानामाम्नाने ऽनन्तावयववेनाम्नाना- पत्तिरति फ्लेशः स्यादित्यर्थः । श्रोतृप्रोत्साहनाय सूत्रकृतः शव- त्यभयशङ्कानिरासाय यत्नपूर्वकमर्थचिन्तां कुर्चताराशा सह रूपकालं फारद्वारेण श्लप दर्शयन् प्रमाणलक्षणसमाप्ति तस्याश्च प्रमेयचिन्ता- योत्तरकादपलक्षणी प्रति हेतुत्वात्तदारम्भसम्भवं सूचयति * इती- ति* बहुमार्ग विस्तीर्ण च दुर्ग तक्षिणां प्रवेशनिर्गमनविरोधाशतः परिखानाकारोपेतं चतुरनं प्रवेष्टमशक्तः परैरभिभवितुम शक्यं प्र. विश्यार्थस्य हिरण्यादेः कियानर्थः कथ किमर्थ. किमर्थं वो. पादीयते केन च क्रमेण कश्च कस्मिन्स्वामीत्यादिविभागेन चिन्ता मियते तथा धर्मस्यापि दुरधिगमत्यात दुर्गत्वेगोपचरितस्य मन्त्रा- दिभिः कृताः कर्मस्मृत्यादय प्रकारभेदेन प्राप्तिहेतुत्वात् बहयो मा- गाः नामधेयसामर्थ्ययोर्विध्यन्तर्भावाद्वाफ्यशेषस्य चार्थवादान्त - ,पिमिटायप्रतिपादन मिति १ पु. पा.।

·५३४ न्यायसुधायाम् । वात्पृथगुपन्यासः । स्मृतिशब्दोपलक्षितानि वेदातिरिक्तधमममा- णानि शिष्टाचारसहितानि विद्यास्थानानि प्रकारतयोपचरितवेदव्य- वधानेन धर्मदुर्गरक्षाहेतुत्वात् वेदाचापकृष्टत्वात्पारपात्वेनोपचरि- तानि साक्षाधर्मदुर्गरक्षाहेतुत्यात घेदानां प्रकारस्थानीयशालाशब्दन गृहयाचिना परिवेष्टनभित्तिरूपत्वगुणवशेन प्राकारत्वोपचारः । ग्रहतेः सम्बरणार्थत्यात सम्बरणेन च सम्वेष्टनापरपर्यायेण शत्रुक- तपराभवात् दुर्गस्य रक्षणात दाख्यशालया प्राकारेण गूढं राक्षत- मित्यर्थः । साक्षाद्रक्षाहेतुत्वसूचनायोपराब्देन सामीप्यमाधिक्यं चोक्तम् प्रमाणस्य प्रमेयतद्भायपरिच्छेदकत्वादक्षितत्वोपचारः । पहुदातयुदारराब्दप्रसिद्धविस्तीर्णबहूनामवकाशदानादुदारशब्देन वि. यक्षितम् पराफ्रान्तेदुर्गे तान्सम्प्रविश्येत्यनन साधितम् । दुर्गमिति व्यवहारात्साधने प्रवेशत्वेनोपचारः । वेदार्थस्याप्यर्थशब्दवाच्यत्व- सामान्येन हिरपयादिना श्लेरास्तस्यापि हिरण्यादिवत्परिमाणविनि- योगप्रयुक्तिफमाधिकार्यादिपविभागेन द्वितीयादी चिन्तां फरोतीस्य- यः। प्रथमपादे प्रमाणचिन्तापर्यवसानादर्थचिन्तैध निपाधामपि छतेत्याशङ्कानिरासाय * इदानमित्युक्तम् - अर्थवादपादगतस्य वि. चारस्यार्थपरत्वाभावे ऽपि नामधेयपादगतस्यार्थपरत्वशङ्कानिवृत्यर्थ समस्तशब्दः। इतिकरणः समस्तोक्तमकारपरामर्शार्थः । इति श्रीमत्रिकाण्डमीमांसामण्डनमतिवसन्तसोमयाजिभट्ट- माधवात्मजभट्टसोमेश्वरविरचितायां तन्त्रवातिकटीकायां सर्वा- नवद्यकारिण्यां न्यायमुधाख्यायां मयमाध्यायस्य चतुर्थः पाद: अध्यायश्च समाप्तः।

·॥ न्यायसुधायाम् ॥ ॥ द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ ॥ अथापूर्वस्याख्यातप्रतिपाद्यत्वाधिकरणम् ॥१॥ भावार्थाः कर्मशब्दास्तेभ्यः क्रिया प्रतीयेतैप ३३॥ ह्यों विधीयते ॥१॥ प्रथमे ऽध्याये इत्यादिना प्रसक्तानुप्रसक्तं चेत्यनेन कृतस्य पृत्ततिष्यमाणार्थकीर्तनस्य प्रयोजनमाह * सम्बन्धं तावदिति * पाठकमेवोपक्रमभाप्यविषयत्वज्ञानात भाष्याननुभाषणं तापच्छब्दा- द्वापूर्व तावत् सम्बन्धं करोति पश्चात व्यास्यामिति प्रतीतेपक्रम- भाष्यविषयत्यज्ञानं सर्वेषां वा वृत्तयतिष्यमाणाध्यायार्थकीर्तनानां लिङ्गेन क्रम बाधित्वा साधारणप्रयोजनाभिधानायेदमिति न भा- प्यविशेषो ऽनुमापणीयः । एकादशानामध्यध्यायानां प्रथमाध्यायो- क्तप्रामाण्यापेक्षत्वान द्वितीयाध्यायामात्रकीर्तनमसाधारणसम्ब- न्धार्थमुक्तमित्याशङ्का लक्षणद्वयस्येस्यनेन निराकृता। भेदादिसापेक्षस्य प्रामाण्यस्य शेपादिहेतुन्चे ऽप्यन्यनिरपेक्षस्य भेदमेव प्रति हेतुत्वा- दसाधारण्यमन्यथा भेदादीनामप्युत्तराध्यायार्थान् प्रति आसाधा- प्यानुपपत्तरित्याशयः। यद्वा कोत्पत्तिप्रतिपादनेनोत्पन्नस्योत्पत्ति. विध्यानयंक्यप्रसङ्गात्तत्परिहाराय शब्दान्तरादिभिर्भेदः प्रतिपाद्यते सिद्धप्रामाण्यस्य ह्यानर्थक्यं परिहरणीयमिति प्रामाण्यापेक्षो भेदः अनधातादीनां त्याज्याद्यर्थत्वे ऽप्यदृष्टार्थत्वेनार्यवत्त्वोपपत्ते । सर्व- प्रापि चैवमेव वक्तुं शक्यत्वान्न प्रामाण्यवलेन शेषादिसिद्धिरिति असाधारण्यं स्पटम् । किं च को धर्मः कथं लक्षणः कान्यस्य सा. धनानि कान्यस्य साधनाभासानि कि परश्चेति चतुर्विधा धर्मजिज्ञा सा प्रथमसूत्रेणोपक्षिप्ता तत्राध्यायद्वयप्रतिपाद्यप्रमाणम्वरूपविपयं प्रतिक्षाद्वयं श्रुत्यर्थाभ्यां द्वितीयसूत्रेण कृत्वा तस्य निमित्तपरीष्टिरि- त्यादिना प्रथमाध्यायेन वेदप्रामाण्ये साधिते तबलेन चत्ययन्द. नादीनां धर्मत्यव्युदासेन ज्योतिष्टोमादीनामेव धर्मत्वामति धर्म- ·न्यायसुधायाम्। खरूपे ज्ञाते ऽपि इयन्त्येव धर्मस्वरूपाणीति कात्स्न्येन धर्मस्वरूपं भे. दनिरूपणाधीनज्ञानमित्यध्यायद्यस्य चोदनासूत्रपरिफरत्वात्स्पष्ट- तरासाधारणेह सङ्गतिरिति । यथोक्तम् । अथ वा द्वयमेवेदं सर्वशास्त्रमुलं मतम् । द्वचध्याय्याचोदनासूनं शेषाणां शेषलक्षणम् ॥ चोदनासूत्रनिर्दियो यः प्रामाण्यपरिग्रहः । सप्रकारः स आधेन लक्षणन प्रपश्चितः ॥ शति सम्प्रत्येतदेवभाप्यमवयवो व्याख्यास्यन् वृत्तानुकीत- नभाण्यावयवद्धय प्रतीकेनानुमायाक्षिपति * तति* धर्मप्रमाणस्य विध्यात्मफस्य वेदस्य तम प्रामाण्यव्युत्पादनात्कथमयुक्तमिति मत्वा पृच्छति * कुत इति * अभिप्रायमाह * नैव हीति * सजातीयवि- जातीयान्तिरव्यावृत्तासाधारणधर्मप्रतिपादको रूढ्या लक्षणशब्द- स्तार्किकारणां प्रसिद्धस्तदभ्युपगमेनाप्येतत्समर्थयितुं शक्यमित्येत- स्प्रतिपादनार्थो ऽयमारम्भः परमार्थतस्तु नानाकर्मलक्षणमित्यादिघ- तू व्युत्पादनमानार्थ. प्रमाणलक्षणशब्दो ऽपीति न चांद्यावकाशः विध्यादावपि परिहारदर्शनादादिराब्देन तद्ग्रहणं प्रत्यक्षाघभिप्रा- ये प्रमाणशब्दे तल्लक्षणमुपसहियेत तस्य त्यसोप्रत्येनाध्यायार्थ त्याभावादनुपसंहार्यत्वे धक्तुम् सूत्रकारेणेत्युक्तम् * अभिप्राय स्पष्टयति * तन्नामेति * नामशब्देन रूट्यर्थत्वं दर्शितं सूत्र- कारणेत्येतद्वयाचप्टे * अनुमानादीनीति * प्रत्यक्षलक्षणमपि न सूत्रितं प्रत्यक्षसूत्रस्याप्यनिमित्तपरत्यादित्याह प्रत्यक्षमपी- ननु चोदनासूत्रेण चोदनाया धर्मप्रामाययाभिधाना- धर्मप्रमाणस्य चोदनात्वं लक्षणमुक्तं भवत्यत आह चेति * धर्मानुवादेन प्रमाणविशेषविधिपर तन्न प्रमाणस्य चोद- नारवलक्षणविधिपरं न चात्तत्परत्वमन्यतः सिद्धत्वादित्याह * अस्मिन्नेवेति * साध्यसाधनसम्बन्धरूपधर्मप्रमाणमूलस्याख्या- तशब्दस्य येषां तूत्पत्तावित्यत्र वश्यमाणस्यादित्यर्थः । मन्वसूत्रि- तस्यापि प्रत्यक्षादिलक्षणस्य वृत्तिकारोक्तत्वादुपसंहारो भविष्यत्यत भाह * यदपीति * हेतुमाह * सूत्रेति * अध्यायार्थो धुपसंहार्यः सूत्राश्रितत्वाचाध्यायव्यवस्थायाः सूत्रारूढस्यैवाध्यायार्थत्वमिति भावः । सूत्रारूढी ध्यायार्थ इति शाकपार्थिवादित्वान्मध्यमपद- लोपेन समाप्तः । न च तद्वयाख्यातएचार्थे सूत्रतात्पर्य कल्प्यं प्र- तिशातचोदनाप्रामाण्यतसिद्धार्थ तराशामाएयतदुभयोएत्तिमलिश- दतरूपसमस्तलक्षणार्थव्यतिरिक्तरूपत्वादित्याह * कथं चेति *प्र- * * न .

·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । त्यक्षसूत्रावयवमात्रस्य लक्षणपरत्योक्तावपि औचित्यकथनार्थम् सू. प्राणीत्युक्तम् * न च तेनापि लक्षणपरत्वमुक्तम् उपकमोपसंहार- पर्या लोचनेनापरीक्षापरत्वाघसायादित्याह * अपि चेति* तद्विवृ- णोति * लोकति * विध्याद्याक्षेपस्य विधेरिद रूपमित्यादिना प- रिहारे विवरिष्यमाणत्वादिहाप्रपञ्चः समाधातुमुपक्रमते * तस्मा- ३३५ार दिति * आद्यावयवस्य तायत्समाधानप्रकारमाह * तत्रंति * म. माणलक्षणमिति यदुक्तं तच्चोदनालक्षणसूत्रोक्तार्थानुवादार्थमित्य- थैः । द्वितीयावयवसमाधानप्रकारमाह विध्यादीति* विध्यादी- नां प्रामाण्येन या निर्णीतिः स्थिता सैव तत्वनितिरभिप्रेतेत्यर्थः नन्यध्यायसद्गत्यै समस्ताध्यायानुवादो युक्तो नैकसूत्रार्थानुवादः। अथ सधैंण वृत्तानुकीर्तनभाष्येणावयवश. समस्तानुवादो नैतावते- त्युच्यते तथापि विध्यर्थवादेत्यादिना त्रिपाद्यर्धानुवादात्समस्तप्रथ- मपादार्थः पूर्वाधयवत्वेनानुयाद्यो ऽत आह * समस्तो हीति * अ- ध्यायद्वयस्यापि तत्परिकरत्वे त्रिपाद्यर्थस्योत्तरावयवैरनुवादात्प्रथम- पादार्थमात्रानुभापणार्थत्वमस्य दर्शयितुं तस्य तावत्परिकरत्वमस्ती- त्यभिप्रेत्य प्रमाणान्तरनिरासेन वा सम्मुग्धवेदप्रामाण्यं तन्मात्रेण पर्ययम्पतीत्याभिप्रेत्य प्रथमपादोक्तिः कथं चोदनासूत्रेण प्रमाणलक्ष- णाभिधानमित्यभिप्रेत्य स्वरूपवचनव्यक्तिपक्षे तावदुपपादयति *तत्र चेति * यश्चोदनाप्रमाणक. स धर्म इत्युक्ते चोदितत्वं धर्मस्य ल- क्षणमुक्त भवतीति भावः।चोदनाप्रमाणकत्वं वा धर्मस्य लक्षणस्पेनो- तमित्यध्याहार्य भाष्ये धर्मशब्दानुपादानात्कथमेतदर्थलाम इत्याश- ड्याह * अत इति * फर्मव्युत्पत्तावपि कथं विशेषलाभो ऽत आह *सत्यपि चेति * इदानी प्रमाणवचनव्यक्तिपक्षे ऽप्युपपादयत्य- थ चेति प्रत्यक्षादिविपयत्यारानां निराफर्तमाह * यद्यपि चेति * प्रमाणविधिपरत्वात्तस्य फथं तदनुवादेन लक्षणविधिपरत्वमित्याश- यार्थीदुक्तं भवतीति दर्शयितुम् * एतावतैवेत्युक्तम् * चोदनात्य- स्य लोकवेदसाधारण्येनातिव्यापकत्वादलक्षणत्वमाशङ्ख्याह * न चेति * विजातीयव्यावृत्या क्रियायत्तस्येवादन्यव्यावृत्या फथं चि- लक्षणत्वं सम्भवतीति भावः । औत्पत्तिकसूत्रेण वा नित्यत्याध- मिधाने वैदिकत्वलामानातिव्याप्तिरित्याह * अपि चेति * एवं तार्किकाभिमतं लक्षणशब्दार्थमुपपाद्य स्वतन्त्रप्रक्रियया न्यायव्युत्पा- दनार्थत्वात्ममञ्जसमेवानुभापणमित्याह *अथ वेति * एवं त्रिप्रका- राधावयवव्यारयानेन पूर्वार्द्ध प्रपञ्चयोत्तरार्द्ध व्याचष्टे * तथेति * विध्यादीनां प्रामाण्योपयोगीद्वारविशेषः प्रवर्तकत्यस्तावकत्वस्मार. ६८ ·म्यायसुपायाम् फरवरूपस्तत्वरायदार्थो भिमतः । फिमित्यसो द्वारविशेपो न स्पष्ट- मनुफ्रान्तो ऽत आ६ * अवसराभावादिति * भेदलक्षणसङ्गत्यै- ततुमानानुभापणस्योपयोगादिति भाषः । स्मृतिप्रामाण्योपयो- गिनं द्वारविरोपमाह * श्रुतिमूलत्वमिति * स्मृतिमूलस्येत्यध्याहा- रः एषमघयवद्वयमाक्षेपपूर्वक व्याख्यायेदानी तृतीयावयवे वाक्या- विचाराभावाद् गुणविधिग्रहणानुपपत्तिमाशयाह * नामधेयस्ये- ति * सत्यं नामधेयप्रामाण्यमेव सप्रपञ्चमुक्त तस्य तु चोदनान्तर्ग- तत्वादाग्नेयादौ तदसम्भवे ऽर्थवादत्यानुपपत्तेः परिशेषाद् गुणवि. धित्वमेव भवतीति दर्शयितुं तद्ब्रहणमित्यर्थ । चतुर्थीवय सन्दि- ग्धे विशेषणस्य प्रयोजनमाह * सन्दिग्धार्थेति * प्रथमपादमाने चेत्प्रमाणलक्षणोक्तिः कथमध्यायस्य प्रमाणलक्षणाख्येत्यारावयाह * पचमिति * उक्तेन प्रकारेण सामान्यविशेषाभ्यां समस्तस्य प्रामा- ण्यव्युत्पादनार्थत्वादिति भावः । तन्न प्रस्मतव्यामिति भाग्यमध्या. ययोर्हेतुहेतुमद्भायप्रतिपादनार्थतया व्याचऐ * तन्नति * पति- प्यमाणार्थकीर्तनभाग्यमनन्तरमित्यादि तत्र प्रधानाप्रधानानीत्यव- यवं भेदलक्षणासङ्गतत्वेनाक्षिपति * ननु प्रधानेति * प्रधानाप्र. धानचिन्तादिशेपशेषिरूपत्वात्साक्षात्तृतीये सङ्गच्छते । चतुर्थे ऽपि फलक्रतुप्रयुक्तत्वविवेकार्थ यथोक्त पुनः श्रुत्यादिपट्केन फ्रत्वर्थपुरु- पार्थयो. प्रयोज्यत्वाप्रयोज्यत्वशेषधर्मविचारणा । फलविध्यर्थ- बादत्वकालार्थाङ्गप्रधानता फलफतुप्रयुक्तत्वविवेकार्थ विचारिता इति अत्र तु कथ सद्गतिरिति भावः । अत्राशाताक्षेपाभिप्रायास्तानि द्वैधमित्यादिगुणप्रधानविचारदर्शनेनोत्पन्नभ्रमाभेदस्यैव लक्षणार्थत्वं निर्धारयितुमशक्नुवन्त. शेषशेषिविचाररूपेण सामान्येन पौनरुक्त्य- मनेनाशङ्कितमिति मन्यमानाः परिहारमाहुरित्याह * के चिदिनि * ३३६.२ दूषयति * तयुक्तमिति * यद्ययघातसम्मार्गादीनां गुणकर्मत्वं स्तोत्रशस्त्रयोश्च प्रधानकर्मत्वमधिकरणान्तरसिई स्यात् ततः पौनरु- त्यशड्डासम्भवात् तत्परिहापभिधानं युज्येत शेपशेपिरूपतासामा- न्येन तु पौनरुक्त्यमनेनाशय परिहार द्रव्यगुणसंस्कारचित्यत्र सं- स्कारशब्देनावधातादर्द्रव्यशेपत्याभिधानात् द्रव्यशब्देन द्रव्यस्य शेष- स्वाभिधानेन तत्प्रति कर्मणः प्राधान्याभिधानादित्यर्थः । तस्मादेवं समाधेयमित्याह * तेनेति * सत्यन्तत्वेन लक्षणार्थत्वेन लक्षणं प्रति प्राधान्येन भेद एव लक्षणप्रतिपाद्यो ऽपूर्वभेदो ऽपि तु प्रतिपाद्य एव । न चैव लक्षणभंदापत्तिरनुनिष्पादित्वात्तस्येत्युक्तम् * तमन्वि. ति * अतस्तत्प्रसिया प्राधान्य विद्यार्यमाणं नासङ्गसमिति भावः।

·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। तदयं भाप्यार्थः । अनन्तरं भिन्नान्यभिन्नानि च कर्माणि परीक्षि- म्यन्ते तदनुनिष्याद्यपूर्वभेदाभेदसिद्धयर्थं च द्रव्यं प्रति प्रधानान्यम- धानानीति। ननु अभेदस्यापि परीक्षणे लक्षणभेदः स्यादत आह *क- मभेदस्तावदिति * उत्सर्गापयादाश्यां तस्यैव परीक्षेत्यर्थः । उत्तरार्द्ध व्याचटे * तदनुनिप्पादिना स्विति * एतदेय प्रपञ्चयत्सम- स्ताध्यायाधिकरणान्यनुक्रामति * तत्रेति * तत्र शब्देनापूर्वनिम्पा- दनपर्यन्तेन भावार्थाधिकरणेन फर्मशब्देश्यो ऽपूर्व प्रतीयत इति व्यु- स्पादयता कर्मभेदानुनिप्पादित्वे ऽपूर्वस्य सिद्धे * सतीत्युक्तम * तृतीयविषयत्वेन प्रसिद्ध इत्यर्थः । यत्पुनः तृतीयविषयः सन्नवार- प्स्यते तदपवादत्वेनेत्यसङ्गतिनिरासार्थम् * पुनरित्युक्तम् * अप- घादं दर्शयति * सत्यपीति * ननु चतुर्थे संस्कारे च तत्प्रधानत्वा- दित्यनायहन्त्यादीनां दृष्टार्थत्वेन प्राप्तत्वादविधेयत्वमाशय नियमा. दृष्टार्थत्वेन देशादिधद्विधानं भविष्यतीति वक्ष्यमाणत्वात् कथम- र्याभावाभिधानमत आह * यत्त्विति * पुरोडाशनिप्पत्यर्थस्य त. एडुलीमावस्यानेकानि स्वनिप्पत्तिसमर्थानि साधनान्यालोचयती यो ऽवधातविधिना साधनविशेषसमर्पणेन तत्रोपसंहारः क्रियते स पय नियमनियन्धादिशब्देनोच्यते अर्थाक्षेपेण हि मास्यन्नप्यवघात- स्तगडुलीभावजनकत्वेन नियम्यमानो जन्यजनकनियमस्यादृष्टं प्रयो- जनमपेक्षते ततश्चावधानेन तण्डुलीभावे कृते तज्जन्यत्वात्तण्डुले- पतिरायो निप्पाद्यमानो नायघानक्रियाजन्यो वक्तुं शक्यते तण्डु- लोत्पादननिरपेक्षावघातस्वरूपजन्याचाभ्युपगमे कृष्णले चप्यतिदे- शप्राप्तोऽयघातो न वारयितुं शक्यते तस्मानियमाइष्टस्य चतुर्था- धिकरणे कियाजन्यत्वानभ्युपगमान्न तद्विरोध इत्यर्थः । अन्ये त्व- यक्षिपस्य विधिकल्पननिरपेक्षस्यामापकत्येन मन्थरत्वादप्राप्तावस्थस्य क्रियास्वरूपस्यैव विधेयत्वात्प्रयोजनकल्पनोचिता न फलमात्रत्वे- नाधस्थितस्य नियमस्यति मन्वाना नियमादृष्टस्यापि क्रियाजन्यत्वमि- च्छन्तस्तादर्थ्यमाप्रनिराकरणपरतयेदं पार्तिकमेयं व्याचक्षते फ्रि- थाजन्यक्रियाकनरादाभ्यामीप्सितत्वमुद्देश्यत्वाद्यपरनामधेयमभिप्रे- तं नोत्पाद्यत्यमान न तया व्यपदिश्यतइति च क्रियोत्पाद्यत्वे म. स्येवानुपनिकत्यात्तद्वयपदेशमात्र निराकरणपरमिति आनुपङ्गिक- त्यादेव च कृष्णलेप्वयघाताप्रयोजकत्वमिति भाव । अपवादसिद्धि- मुपमहरति *तेनेति गुणकर्मस्वप्यदृष्टार्थेषु अपूर्वाङ्गीकरणादैफा- नितीति पूरणीय प्रोक्षणादिजन्यस्य वा बीह्याद्याश्रितस्यातिशयस्य फलस्थानीयत्वेनात्माथितावान्तरद्वाररूपापूर्वशब्दवाच्यत्याभावात- ·५४० न्यायसुधायाम। ३ स्य चानन्तरभावित्वेन तत्सिद्ध्यर्थापूर्वान्तरकल्पने प्रमाणाभावा- प्रोक्षणजन्ये ऽतिशये प्रमाणान्तरागोचरत्वसाम्येनौपचारिको इपू- शब्दप्रयोग इत्यविरोधः । अस्य चेत्यादिभेदलक्षणार्थ इत्येवमन्तं सुगमम * तदपवादार्थमिति * गुणत्वलक्षणस्यापवादः प्रधानन्य- लक्षण तदपवादार्थ प्रधानत्वलक्षणस्यापधादो गुणत्वलक्षणं तदप- फरणान्तर- साध्यानु- नत्र साध्यं संययनस्य पिण्डोत्पत्तिः गोदोहनस्य पयःप्राप्ति. अवघातस्य प्रीहि- विकारः प्रोक्षणस्य संस्कार इति चतुर्विधमन्योन्यनिरपेक्षं भिनं सत्सामवायिकाङ्गशास्त्राणां भेदकं द्वितीयाथुत्या एपां साध्यनिष्ठ- त्यावसायात क्रियारूपानुबन्धनिष्ठत्वाभावेन तद्भेदनिमित्तभेदायो- गात्तथारादुपकारकाङ्गसाध्यः करणोपकारः प्रधानसाध्यानि क- रणावान्तर कार्याणीति तद्भेदेनाङ्गप्रधानशानभेदः समन्ताङ्गप्रधान- साध्यश्चैश्वर्यलक्षणो ऽधिकारः कामजीवनाधिकाररूपेण भिन्न इति तच्छाखभेदाध्यवसानमिति शब्दान्तरादिप्रमाणकविपयापरनामधे. यानुवन्धभेदाच्च यागहोमादिशास्त्राणां भेद इति तनिराकरणार्थमेप पवार्थो घर्णनीयो नान्य इति भाष्यं व्याच? * एप एवेति * अय- माशयः अगाड्डित्वाद्यवधारणार्थत्वनानुष्ठानोपयोगित्वाच्छास्त्रार्थरू- पकर्मभेद एवं विचार्यों नानुपयोगी शास्त्रभेदो ऽनुष्ठानपर्यवसायि- त्वान्मीमांसाशास्त्रस्येति । किं च साध्यानुवन्धभेदयोः शास्त्रार्थभे- दद्वारा वा शास्त्राभेदकत्वं तन्निरपेक्षं वेति विकल्पनीयं न तापदा- ध्रः पक्षः। शास्त्रभेदावधारणात्मागेव शास्त्रार्थभेदे ऽवधारिते नुष्ठा- नसिद्धरनुनिष्पादिशास्त्रभेदावधारणानर्थक्यानरपेक्ष्य तु न सम्भ- वत्येव साध्यानुबन्धभेदयोः शास्त्रार्थेन भावनया नियोगेन चा सम्ब- न्धं चिना शास्त्रेणासम्बन्धाद्भेदकत्वानुपपत्तेः। अस्तु वा नुवन्धभेदे- नाधिकारलक्षणसाध्यभेदेन च शास्त्रार्थभेदाध्यवसायात्तद्वारेण शास्त्रभेद. साध्यान्तराणां तु शास्त्रार्थाभेदकत्वात्कथं शास्त्रभेदक- स्वमिति वाच्यम्। उत्पत्त्यादीनामशाब्दत्वेन शास्त्रार्थनियोगानवच्छेद- फत्वात्तद्भेदकत्वानुपपत्ति। तदेचं भाष्यकारेणेव शास्त्रभेदस्य लक्षणा- यंत्वनिराकरणात्याभाकराणां प्रधानप्रधानानीति भाष्यस्य शास्त्रभे- दलक्षणार्थप्रतिपादन परतया व्याख्यानमतिमूढतामापादयतीति अ. लमनन कर्मभेदस्य लक्षणार्थत्वे कथं प्रमाण लक्षणानन्तरसगतिरि- स्पायड्य भाष्यकृतोकम् । एप पवाध्याय सम्बन्ध इति तन तन्न ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। प्रस्मर्तव्यमित्यनेन च हेतुहेतुमद्भावलक्षणसम्बन्धप्रतिपादनेन भे. दलक्षणस्य चावसरप्रतिपादनाल्लक्षणान्तराचसरनिरासपरतया इदं भाध्यं व्याचष्टे * न चान्यस्येति * एतदेव प्रश्नपूर्वकमुपपादय- ति* कुत इति * उपदेशे ज्ञात इत्यनुपगः सर्वेपामुत्तरोत्तराध्या- ३३७ यानां पूर्वपूर्वापेक्षत्वं दर्शयितुं श्लोकानुक्तमपि प्रमाणलक्षणापेक्षत्वं दर्शयति * प्राक् तावदिति * तत्रापीत्यादिनाऽपेक्षतइत्यन्तेन श्लोक- व्याख्यानं तत्रावृत्तिप्रसङ्गानामुपदेशातिदेशसाधारण्ये ऽपि भूम्नोत्त- रपट्कस्यातिदेशविषयत्वाभिधानं लक्षणान्तरावसरनिराकरणपरत्वे कथं प्रस्तुताराडानिराकरणमत आह * ततश्चेति * तदिहेत्यादि- भाष्य भेदस्य स्वतो वैलक्षण्याभावात् पड्विधत्यानुपपत्तिमाशय व्याचष्टे * पविधइति * नामधेयक्रमस्त्यविवक्षित इत्याह * ध. ध्यमाणेति * शब्दान्तरादीनां भेदत्वाभावात्मामानाधिकरण्यानुप- पत्तिमाय चैयाधिकरण्येन व्याचऐ * इतिकरण इति * शङ्का- द्वयमप्यन्यथा परिहरति * अथ चेति * संज्ञायाः शब्दान्तरवदभि- धानान्तरत्वेनाभिधेयान्तरोपस्थापकत्वात्संख्यायाश्च गुणत्वाविशेषा. देदोपादानमर्थकमाराङ्कयाह * संशाशब्दान्तरयोरिति * धा- त्यन्तररूपं शब्दान्तरं भविनानुरजकव्यापाररूपेण स्वार्थ च- दत्स्वार्थानुरक्ताया भावनायाः धात्वर्थान्तरानुरक्तभावनातः स्पष्ट भेदं चोधयति संज्ञा तु न स्वेन भावनानुभकव्यापार- रुपेण धात्वर्थे यदति नाम्नां निप्पन्नरूपाभिधानस्वभाव- त्यानासी धात्वर्थमात्रभेदे व्याप्रियते तद्भेदात्तु शब्दान्तरन्यायेन भा- धनाभेदसिद्धिः। गुणश्च गुणान्तरावरुदें कर्मगयसम्भवात्स्वविशिष्ट- फर्मोत्पत्तिमाक्षिपन्नुत्पन्नस्योत्पत्त्यसम्भवात्कमान्तरेभ्यो भेदं चोध. यति संरया तु व्यासज्यवृत्तित्वेनैकनिष्ठत्वाभावात्संख्यान्तरावरुद्ध- यपि फर्मसु उपजनापायेनोपपत्तेः स्वविशिष्टकोत्पत्तिमाक्षेप्तुमश. फ्नुवन्ती प्रमाणान्तरेण कर्मोत्पत्तायवधारितायामनेकत्यमानं घोध- यतीति स्वरूपानभिधायित्वात्सम्झाराब्दान्तरात्पृथक व्यासज्यसम- चायाच्च संख्या भिन्ना गुणान्तरादित्यस्मिन्वार्तिके वक्ष्यतइति मि- मान्यभिन्नानि चेत्येतावतेय हेतुमत्तया वर्तिप्यमाणकथनसिद्धःप. विधकथनानर्थक्यमाशड्य वक्ष्यमाणामित्यादिभाष्येण सझे पप्रदर्श- नपूर्वकस्य विस्तरवचनव्याख्यातुः प्रतिपादनसौकर्य श्रोतुश्च प्रतिष- चिसोकर्य प्रयोजनमुक्तं तदिष्टं विदुषां लोके समासव्यासधारणमि- ति न्यायेन स्पष्टत्त्वात् तदत्तदित्येतदप्यनादिसमाख्याबलेन शास्त्रभे- दलक्षणार्धत्वनिराकरणपरतया ऽतिस्पष्टत्वान्न व्यायातम् । यछोप- ·५४२ न्यायसुधायाम्। कमोपसंहारपर्यालोचनया सर्वमेवैतन्निराकरणपरं व्याख्येयं हेतुहे- तुमल्लक्षणों धध्यायानां सम्बन्धः प्रसिद्धो न प्रासङ्गिको प्राधान्या- पत्तेः। पड्यिधत्वेन साध्यानुबन्धभेदाभ्यां द्वैविध्यमवान्तरविवक्षया प्रयोदशधित्वं निराकृतं कर्मशब्देन शास्त्रविषयत्वं शब्दान्तरादि- ग्रहणेन साध्यादीनि । परोक्ताध्यायार्थनिरासेन स्वाभिमतार्थकथ- नस्य व्याख्यानतो ज्ञास्यमानत्वादानर्थक्यमाशयोत्तरभाध्यमिति ।न चोक्रमोपसंहारभाष्ययोः सत्यमन्यमथै पश्यामः । एतनात्पर्येणेति भाष्ये काका भेदमात्रतात्पर्याभिधानं बलायलस्यापि वक्तव्यत्वादयु-. तमाशय व्याचष्टे * सर्वदा चेति * न यत्रैकेन भेदो घोध्यते तंत्रैवेतरेणेति भिन्नविषयत्वम्। उपोद्धातादिशब्दार्थव्याचष्टे * तने- ति * यत्प्रस्तुतादुपजायते तत्प्रसक्तानुप्रसक्तादीति योज्यम् । किं पुनरुपोद्धाताधिकरणमत आहे * यथेति * अनुसरतीति कर्तरि घनं व्युत्पाद्य प्रकृती यो ऽनुनिष्पाद्यपूर्वको भेदानुसारी कर्मभेदः तत्सिद्धयर्थमिति योज्यम्। धात्वर्थस्य हि फलभावनाकरणत्वे तद्भदा- नुनिष्पादी फलापूर्वभेदः सिध्यति कारणभेदानुनिष्पादित्वात्कार्यभे- दस्य नामार्थस्य तु करणत्वे तद्भद एवापूर्वभेदापादकः स्यादित्याशयः प्रतानुनिष्पाद्यान्यथादरदर्शनानानुनिष्पादित्वमात्रेणापूर्वभेदस्या- नादरणीयत्वम् । धर्मापेक्षाज्ञानार्थ चेह कर्मभेदस्य प्रतिपाद्यत्वा- त्फलसाधनत्वेन कर्मणां धर्मत्यात्तस्य चापूर्वद्वारत्वादनुनिप्पादिनो ऽप्यपूर्वभेदस्य विवक्षोपपत्तेः । प्रकृतकर्मभेदविशेषणत्याविरोधः किं भावशब्देभ्यो ऽपूर्व किं द्रव्यगुणशब्देश्य इति सन्देहभाप्यम्।अपूर्वस्य शब्दयाच्यत्वाभावादयुक्तमाशङ्य फलपदसम्बन्धद्वारा भावशब्दानां द्रव्यगुणशब्दानां चापूर्वगमकताभिप्रेतेति भावः । अनेन च मामार्थ- स्य फलभावनाकरणत्वं धात्वर्थस्य वेत्यधिकरणार्थः सूचितः । करणभेदाभेदयोरपूर्वभेदाभेदहेतुत्यसूचनायानुगन्तव्यावित्युक्तं सर्वे: पां फलपदसम्बन्धे कतरस्य सम्बन्धे इति चिन्तानुपपत्तस्तत्सिद्धयर्थ प्रथमं तावदित्यादिभाष्येणैकस्य फलसम्बन्धः सर्वपांचति चिन्ता- न्तरं कुर्वतो ऽस्याप्यस्य चिन्तान्तरस्य धर्मभेदाभेदफलत्वाल्लक्ष. णसङ्गतिरप्यस्नीति दर्शयितुं किंपदेन पदेन धर्म उच्यते उत सवरे- क इति । प्रथम चिन्त्यतइत्युक्तम् । भेदस्य च पदार्थस्वरूपत्वात प्रमाणलक्षणय दलक्षणस्यापि चोदनासूनप्रतिक्षातधर्मम्वरुपव्यु- त्पादनार्थत्वात्तयैव प्रतिश्या सगतिरिति सूचयितुम* प्रथमे ऽध्या. यइत्युक्तम * नन्वेवं सति चोदनाशब्दस्य विधिप्रत्ययमाप्रवाचि- स्यात्तत्पदेन पदेनेति चिन्ता न युक्त्यागय * पाश्यमित्यतम * ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। ५४३ तदुपपादनार्थ विधेयंशभावनाविषयत्वं वक्तुम् * क्रियाया इ. त्युक्तम् * तचोदनासूत्रएव द्वयध्याय्याश्चोदनासूत्रमित्यनन प्रमा- णलक्षणवझेदलक्षणस्यापि चोदनासूत्रपरिकरत्वाभिधानात्किमाद्य- पेक्षितैः पूर्णः समर्थप्रत्ययो विधावित्यनेन वाक्यस्य चौदनात्याभि धानात् स्पष्टमित्युपेक्ष्य वाक्ये चेति यायवाक्यार्थसावयवत्वाभि- धानस्य प्रकृतोपयोगमाह * यदेति * भाप्यार्थमजानान. शङ्कते * अत्रापीति * वाक्यवाक्यार्थयोः सावयवत्वे ऽपि चोद्यं भवतीत्यर्थ । ३३८९ धर्मस्य वाक्यरूपचोदनागम्यत्वेन वाक्यार्थत्वात्प्रतिपदमित्याशङ्का न युक्ता वाक्यार्थस्य लक्ष्यमाणत्याद्वाच्यत्वाभिधानं न युक्तमिति चोद्यार्थः । एतदेव व्याचप्टे * यदि हीति * किं वाफ्यार्थस्य धर्म- त्यमभिप्रेत्येयमाशङ्का भाष्येण धर्मस्य पदार्थता उत्तेत्यभिमानाद्वा तत्र पदार्थस्यैव थेय.साधनत्वेन धर्मत्वान्न तायद्वाक्यार्थस्य धर्मता युक्तत्याह * तदुच्यतइति * धर्मस्य चाक्यार्थत्वे ऽपि चाफ्यार्थस्य धर्मत्व नास्तीत्याशयः। न च भाष्येण धर्मस्य पदार्थतोत्तोत्याह * न चाति* श्रेयःसाधनत्यस्य फलपदसमभिव्याहारलभ्यत्वाद्वार्थात्मत्वे सति वाक्यार्थत्वप्रसिद्धयुपपादनायोक्त पदार्थस्य धर्मत्वे सर्वपदा- नामेकवाच्याभावात्सर्वशब्दानर्थक्यमाशङ्कायतरेत्युक्तम् । पदार्था- न्तरानुपगृहीतस्यैकपदार्थस्यैव फलपदान्वयाधीना श्रेयःसाधनत्वाच- गतिरित्याशयः। अत्रैव भाष्य योजयति तथा चेति नन्येवमपि पद- नयमानाधीनत्वाधर्मत्यावगतेवहुविषयसर्वशब्दानाय स्यादरपि फलवदुपकारित्वेन धर्मत्यात्तदभिधायिपदापेक्षत्वेन सर्वशब्दस्या- र्थवत्ये सत्येकपदानर्थक्य स्पादित्याशङ्कयाह *साक्षादिति* कान्यस्य साधनानीत्यादी अङ्गस्य धर्मसाधनत्याभिधानेन धर्मत्वानभ्युपग-. मान धर्मानेकत्वापत्तिरित्याशयः। यथा श्रुतं त्यसमझसमेघ स्यादि- त्याह *न त्यति नन्वत्र किं पदेनेति भाष्यात्सर्वेषां धर्मत्वम् एक- स्य घेति विचार: प्रतिभाति यदैकस्मादपूर्वम् इत्यस्माच सर्चेपां वा पूर्वसाधनत्यमेकस्य घेति याहुः किमपि भावयेदिति ते सर्गकामपदसम्बन्धात्स्वर्ग भावयदिति युरिति मुग्योपोधाता- धिकरणमाप्याथ एकस्य फलसम्बन्धः सर्वेषां चेति तन किं प्रा- धान्येन विचार्यमित्याशङ्कयाह * यति * फलपदसम्बन्धावग- भ्यधर्मत्वकल्प्यत्वादपूर्वसाधनत्यस्य फलपदसम्बन्धएव मूलत्या- प्राधान्येन विचार्य इत्यर्थः। किं तावदिति पूर्वपक्षप्रतिज्ञामुपपादयितुं व्याचष्टे * कि प्राप्तमिति * प्रतिज्ञासूचितामुपपत्ति प्रश्नपूर्व- वाक्येति पु. ना.।

·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। बहुवचनामावे ऽपि नामार्थस्य तृतीयया घीह्यादिवनिरपेक्षसाधन- त्वावगमाद्धात्वर्थस्याप्यन्यसापेक्षस्य साधनत्ये सामाभावात्सम- थः पदाधिरिति पदमात्रविधौ सामाधीनत्वस्मृतेः प्रत्ययार्था- न्ययानुपपत्तिप्रसङ्गानरपेक्ष्यावगते हुवचनाभाये ऽपि पृथकफल- साधनत्वावगतिः सम्भवतीत्यर्थः । समुच्चयस्तर्हि न सम्भवेदित्या- शय यथा सविणां प्रत्येक साधनत्वशक्त्यवगमे ऽपि समुच्चयस्तथा- नामधात्यर्थानामपीत्येतायता दृष्टान्ताभिधानम् । नन्वत्र सत्रिवत् बहुवचनाभावात्कथं समुच्चयावगतिरित्याशय * फलेत्युक्तम् * न युरलीह्यादेः साहित्ये ऽपि फलानतिशयादगत्या विकल्पोऽङ्गीक- चोद्यार्थ तु प्रत्येकं साधनत्वे ऽपि समुच्चयेन फलभूयस्त्वस्य सार- त्यमभि वा कल्पयितुं शक्यत्वान्न विकल्पाङ्गीकरणं युक्तमिति तभ पद नन्वेवं सति दर्थपूर्णमासयदेकराब्दोपादानाभावात्कथं संह- युक्तत्याधनत्वपक्षसम्भावनेत्याशङ्कयाह * अथ चेति * अन्योन्यनै- धर्मन्यात्संहत्य साधनत्यायोगे ऽपि दर्शपूर्णमासवरसाधनानां साहि- चाळिशब्दोपादानाभावे ऽन्येकवाफ्योपादानात्सम्भवतीत्यर्थः । स- सति पावाक्यसमाप्तिसम्भावनाओं ऽरुणादिद्दष्टान्तः । विकल्पपक्ष- नामेकासम्भावयत्यय वेति । दर्शपूर्णमासवदेकशब्दोपादानाभावेन न्तरानामादरुणादिवच्चान्योन्याकाडाभावेन वस्तुसामादपि गतिरित्यानवगतेः । समुदाय प्रमाणाभावात्प्रत्येक वाफ्यसमाप्त्या द्वयमल्पः प्रतिभातीत्यर्थः * इति प्राप्तइति* सिद्धान्तभाप्यं प्रति प- फल इति सर्वेषां फलसाधनत्ये पूर्वपक्षिते तत्प्रतियोगित्वेनैकस्य धेवरसाधनत्वे ऽभिधातव्ये ऽपूर्वसाधनत्याभिधानादयुक्तमाशयोप- साधय सिद्धान्तयति *अत्रेति* अदृष्टकल्पनागौरवापत्त्या सर्वेपांफ- मामाधनत्वं निराफर्तुमेवमुक्तमित्याशयः । सर्वेषां हि फलसाधनत्ये त्यभिहिते संहत्य पक्षे ऽपि उत्पत्त्यपूर्वभेदो घश्यागीकार्यः । विक- पे ऽपि प्रत्येकमपूर्वकल्पना प्रसज्येतैव तत्र यधेकस्य फलापूर्वसा- वनर नामार्थस्य धात्वर्थस्यानर्थक्यं स्यात्ततो गत्या वह्वष्टफल्प- जापादकमपि सर्वेषां फलापूर्वसाधनत्वं कल्प्येत । न त्वेतदस्ति धा- चिर्थस्य साधनत्वे नामार्थस्य धात्वर्थनिष्पादकत्वेन तार्योपपत्तेः घामार्थस्य चासाधनत्ये निराश्रयस्य तस्य साधनत्यायोगेनाश्रयतया धात्वर्थस्य नामार्थोपकारित्वोपपत्तेः । ततश्चाहटानुमानस्य प्रसङ्गो यस्यां कल्पनायां साल्पीयसी भविष्यतीति भाप्यार्थो ऽनेन सूचितः] श्लोक व्याचष्टे * यदि हीति * तस्मादित्युपसंहारभायं फलस- म्वन्धद्वारा ऽपूर्वसम्बन्धाभिधानात्पूर्वपक्षप्रतियोगित्वोपपत्तावप्युप- ·। न्यायसुधायाम्। समानुरोधनकस्मादपूर्वमित्युपसंहर्तव्ये पूर्वषयोपसंहारादयुक्तमा- शहूचकस्मादित्यनेनैकस्य फलापूर्वसाधनतया उक्तस्य तस्माच्छब्देन परामर्शमभिप्रेत्यैकस्मात्फलसम्बन्धिनो पूर्वमित्येवं व्याख्यां सूचः यन् सिद्धान्तमुपसंहरति * तस्मादिति * भाष्यकता तु सर्वेषां फलसम्बन्धे फलांशस्याविधेयत्वेन नामधात्यर्थविशिष्टफलभापना- विध्यनुपपत्ते मधात्वर्धानामेफविविधविधिप्रसूतार्थविधिविधेयत्या- योगाच्छ्रोतव्यापारनानात्वेन बाक्यमेदापत्तेरेकस्यैव फलोद्देशन विधेयत्वादेकमेवापूर्व प्रमाणयदिति सूचनायापूर्वक्यमुक्तम् । एवं च सर्वेषां फलसाधनत्वपक्षे प्रत्येफ विकल्पेनैव फलसाधनस्वाप- तेधर्ममेटातू सिद्धान्ते चाभेदात्साक्षादप्यस्याश्चिन्ताया लक्षणसङ्ग- तिः सूचिता भवति । यस्त्वेकस्य फलयत्ये ज्यस्य तदुपकारित्वे थे. रुप्याख्यो वाक्यभेदोऽभिहितः तं परिहरति * न चेति नामार्थ- स्प फलसम्बन्धे सोमेन यजेतेत्यादौ चैतत्परिहारायोगाद्भावार्याधि. करणसिद्धान्तत्वाश्च पूर्व नामधेयत्वस्य धतुमयक्तरपरितोपात्स्य- मतेनान्यथा परिहरति * अगस्या घेति * अहटकल्पनातो लक्षणा ज्यायसीति सूचनायागत्यत्युक्तम् ।ह नामार्थस्य फलसम्बन्धे या- गयता दयेनेनेति मत्यर्थलक्षणधात्वर्षपक्षेतुश्यनयता यागेनेति मत्व- लक्षणाप्यत्र नास्तीति प्रौढ्या परिहारान्तरमाद अर्याक्षिति *धा- स्वर्थस्य फरणचे कव्यापारव्याप्यत्वात्करणस्य यो धारफरणाये- नाक्षितः कर्तृव्यापारव्याप्यत्यरूप: साध्यांशस्तद्वारेण धात्यर्थरा- स्मनो निप्पादफस्य नामार्थरूपकरणस्य ग्रहणसिद्धेःशब्दस्योपादेय- त्योद्देश्यत्यविधयत्यानुवाचत्यगुणत्यप्रधानत्वरूपविरुद्धानिकदयपर स्वाभावान यरुप्यलक्षणा विरोधी भयिष्यतीत्यर्थः। नामार्थस्य पा- रण निर्यापारस्य तस्य फरणत्यायोगादात्मनः फरणत्यमिखये धीक्षिप्तो यः कस्य चियापारम्प माध्यत्यायः सामान्यरूपों - नदहारण नामार्थरात्मीयम्पयाक्योपाचयागादिविशेषरूपसाध्या- एणमिरित्यूहेन योग्यम् ॥२॥ सर्वेषां फलमाधनरय फतरस्य माध. ननेनि विचारायोगासमिद्धार्थमफम्य माधनत्ये साधिने मुम्पोपो. दातोपप्रमाय यति भाप्य तस्माच्छदपरामृष्टादशम्मारफलमाथ- धिनी पूर्वमिन्ययं च्याच * पयमिति मत्रापि भाग्यगतक- पादप पूनमय प्रयोजनवयमयिशेषणेति पूर्यपक्षमाध्यादनियम- • पक्षो ऽप्यत्राभित निदा स्यातमिनये निवारणायों टतरप्र. म्पयः मनु म पलमाधनरययोग्यतायामप्यनेयारपम्पना- परिधारायणम्य साधनाका वस घ पदये ऽभ्युपपरनियमो ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। ऽपि प्रामोतीत्याशङ्कामुपन्यासपूर्वकं निरस्यति * सर्वथेति * नन्व- नियमे विकल्पापत्तस्तस्य च पूर्वाधिकरणपूर्वपक्षनिरासेन निरम्त- स्वान्नेहानियमाशड्डा युक्तत्याशङ्कानिराससूचनार्थः प्राप्तिशब्द सर्वे- पां फलसाधनत्यं चास्यं योधयतीति पूर्वाधिकरणपूर्वपक्षार्थ. प्रयोग तु विकल्पो योगसिद्धयाधिकरणन्यायेन सिद्धः फलत्वेनोक्तः। इदानीं तु वाक्येनैवानियमः प्रतिपाद्यतइति शङ्कानिरसनीयेत्याशयः । वि- ध्यधीनत्वात्फलसाधनत्वस्य एफस्मिश्च वाक्ये विधेयद्वयायोगेनैका- विशिष्टस्येतरस्य विधेयत्वात् धात्यर्थस्य फलसम्बन्धे श्येनवता यागे- नति फलसम्बन्धिनो धात्वर्थस्य विशेष्यत्वरूपात्प्राधान्यात्फलसम्ब- धिनश्च नामार्थस्य विशेषणत्वरूपादङ्गत्वान्नामार्थस्य तु फलसम्बन्धे यागवता श्येनेनेति विपरीतविरोषणविशेष्यभावापत्तेरेकस्य चैकत्र याश्ये वचनव्यक्तिभेदप्रसङ्गेन विशेषणविशेष्यत्वाख्याङ्गप्रधानत्वा- योगानानियमः राडितुं युक्त इत्याशय. श्लोकं व्याचप्टे न हीति * ३४० अतो निर्झरणार्थों उतरप्रत्ययो युक्त इत्युपसंहरति * तस्मादिति फः पुनरिति भाष्येणारयातशब्दानां भावनायाचित्वव्युत्पादनार्थ प्रश्नद्धय कृतं तद्भावप्रधानमारयातमिति स्मृत्यारयातम्य भावनावा- चित्यप्रसिद्धरयुनमाशड्योपपादयति * कः पुनरिति * इह व्यु: त्पाद्यमानभाधनाचाचित्ववलेन भावनाक्षेपादेव कर्तृप्रतीतिसिद्धरा- ण्यातस्य कत्तुंवाचित्वं फत्रधिकरणे निपेत्स्यमानमपि असिद्धभावना. घाचित्यायस्यायामुच्यमानं न विरुद्धत्यनाशनीयं विशेष्यत्येन वा विरोपणत्वेन या कर्तवाण्यातेनोच्यते न तु कथं चिद्भायनेति सूच- यितुं कर्तुः प्रत्ययार्थत्वेनाप्राधान्याद्विशेष्यत्वे ऽभिहिते प्रत्ययार्थत्वो- पपादनार्थ लः कर्मणि चेति सूत्रे चकारेण फरिकादयतः फर्त्त- रीत्यनुकर्षणारकर्तरि लकारोत्पचिरक्ता । नन्वनेककारकानुरक्षन- सहत्येन भावनायाः प्राधान्यदर्शनात्प्रत्ययार्थत्वं न्याय्यं न कतरि- त्याशङ्कय फलभारत्वारकर्तः प्राधान्यं यक्तुम् * फलेत्युक्तम् * मनु प्रकृतिप्रत्ययो प्रत्ययार्घ सह चूतः तयोः प्रत्ययाः प्राधान्येनेति सामान्यस्मृतेर्भावप्रधानमारयातमिति विशेपस्मृत्या बाधाद्भावनाया एय प्राधान्यात्प्रत्ययार्थता युक्तस्याशय * कथं चित्युिक्तम् * धा- स्वर्धातिरिक्तायाः भावनायाः स्वरपणे सिद्धायाः प्राधान्यप्रत्यया- यत्ययोर्दूरोत्मारितत्वादात्यर्थः फेवलः शुद्धो भाव इत्यभिधीयतह- ति च भाषराब्दस्य स्वतन्त्रधात्वर्थवाचित्यस्मृनविशेषस्मृतिबलेन प्र.' कृतिप्रत्ययार्थप्राधान्यविपर्ययमभ्युपगम्य कर्तृविशिष्टयागाधभिधानं युकं न तु भावनाप्राधान्यपरेयं स्मृतिरित्याशयः । जनु फः पुन- ·५४८ न्यायसुधायाम। भाय इति मायनाक्षेपेणैव तद्वाचिरादाक्षेपमिद्धे के भाषशब्दा इति पुनराक्षेपो भयुक्त इत्यागयाह * सत्यामपीति * यदि पश्चिद्भा- घारपनत्युडादिप्रत्ययान्तधातुयाच्यस्य भायल्याभ्युपगमेनार्थपर्यनु- योग परिहरेर प्रति इयेनेन यतेत्यादिषु एतदधिकरणोदाहरणभू: तेषु पास्येपु तामायशब्दाभायादन्य पर भायो भायशदावा- भिमता इतिप्रत्युत्तरमूचनायोमयप्रमत्यर्थ । अर्गपियशदो पै. याफरणाप्रमिद्धत्वाभिप्राय । नवल भाव पालीपिप किंतु मायराब्दा अपत्यापिशव्दार्य यजतीत्युत्तरमाध्ये शब्दमाप्रपथनाद- प्यापकमारा शब्दान्तरफ्पनेनान्तरस्यापि सूचनाद्वयापपरय दयन् प्यारे * मिदान्तति * घेयापरणाभिमतमुधावर्षय- तिरिक्तभापनारपायाचित्योपपादनार्ध हेनुमति चति णिचि ते भापीतीफारान्त चादराजित्यच्यत्यये मति गरनिटीति णिलोपे भा- परान्दव्युत्पत्तिनिरूपणेन प पुनीय नि प्रश्ने निरम्ने ये भा. प्दा इति प्रनिरासाय पाण्यातस्य * पन्युनम् * धात्यातिरिक समायनाम्यमायाभ्युपगमनोवाहतानां तदाचित्यामम्मपाशा मन्यिति माप्य धातोपांगाविधात्ययाचित्ये ऽपि भाम्यातम्प माय. मायाचियोपपत्तेरयुनमाशझोपपादयति * पर पुनरिति - भा. पनाया पिजन्नमयतिधानुमाप्रयाचिरयाच्चदान्सरयारपस्यायोगे निदिने ननु यजत्यादिधात्यातरयापन्याभाये याम्यातपाच्या ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। ५४९ ति सिद्धान्तयचनव्यक्तिरयुक्ता प्रत्ययसम्बन्धानुग्रहात्तु भावनानुर- अफस्यार्थयाचितया भावराब्दत्वे द्रव्यगुणशब्दानामपि पूर्वपक्षे प्र- स्ययसम्बन्धस्य सर्वेषां भावार्थ , इति चेदित्यत्र पक्ष्यमाणत्वा- द्भायशब्दत्वापत्तिरित्याशङ्कानिरासार्थ द्रव्यगुणशब्देश्यो द्रव्य- गुणप्रत्ययो न तु तेभ्यो भावना प्रतीयते तदर्थस्य मा. वनानुरञ्जफत्यायोगादिति प्रत्ययशब्दस्य समासानिमप्य भा- वनाशब्देनान्ययं कर्मव्युत्पत्ति चागीकृत्य भाष्यकृतोक्तम् । तत्र के द्रव्यगुणाः के या तच्छब्दा इति प्रश्नपूर्वकं तत्स्वरूपमनु- पत्वैव भावशब्दत्वराडानिरासो न युक्त इत्याशडुयाह * तद्वयति- रिक्तास्त्विति * मास्यातानां भायशब्दत्वे कथित तद्वयतिरित्तानां द्रव्यगुणराब्दस्यज्ञानसिद्धः प्रश्नपूर्वकमनभिधानमित्यर्थः। उपलक्ष- णार्थः पृष्ठशब्दः मिपातोपसर्गाणामाख्यातव्यतिरेके ऽपि स्वतन्त्रा- र्थीनभिधायित्वेनेहाविवक्षितत्वान्न द्रव्यगुणशब्दत्वापत्ति । द्रव्य- गुणशब्दत्वेन च निप्पनार्थाभिधायित्वस्य विवक्षितत्याक्रियावाचि- नां नाम्नां द्रव्यगुणशब्दत्वापत्तावप्यदोपः । तावदिति पूर्वप- दसम्बन्धायोगामापूर्वगमकत्वं स्यान्न स्वसावस्ति द्रव्यगुणशब्दे- भ्यो ऽपि फरणविभक्त्यन्तेभ्यः साध्याचाकाटोत्पत्तेरविशेषादित्ये- व व्याख्यां सूचयन पूर्णपक्षमाह * तति * यथैव भावराब्देश्यो ३४११ भावार्थत्वात् भावनाकाङ्क्षोत्पत्तिस्तथैव द्रव्यगुणशब्देश्यो ऽपि फरणार्थत्वादित्यविशेषपदव्याख्यासूचनार्थ करणार्थत्वेन फलपद- सङ्गती योग्यत्वादित्युक्तम् । इतरथा निष्पन्नार्थाभिधायित्वेनैव यो- ग्यत्वसिद्धे. करणार्थत्वस्य च धातावपि तुल्यत्वात्करणार्थत्वश- ब्दो निर्थकः स्यादिति । नन्वविशेषे सति कथं द्रव्यादिशब्दानामेय फलपदसगतिरित्याराङ्य निष्पन्नार्थाभिधायित्यलक्षणाभिधानमनेन च भाष्येणाकाङ्क्षोत्पादकत्वलक्षणविशेषसदसद्भावसन्देहएव ना- मार्थस्य फलभावनाकरणत्वं धात्वर्थस्य चति सन्देहकारणमिति सू- चितं भवति । अत एव सर्वेषां भावो ऽर्थ इति चेदित्यनेन सर्वेपों माफासत्याविशेषमाशय येषामुत्पत्ताविति सूत्रद्वयेन विशेपो घश्यते । श्लोकं व्याचऐ * सर्वत्र हीति * न माध्यान्तमित्यनेन धात्वर्थस्य विधिसामर्थ्यात्करणत्याचगतेः साध्यापेक्षायामपि असि. त्वेन तस्यापि साध्यत्वादसम्बन्धः समस्यात्स्यादिति न्यायान ·न्यायसुधायाम्। साध्यान्वयो ऽस्तीति सूचितम् उच्यतइति सिद्धान्तभाप्यं व्याच- है * इतीति * सूत्रशब्देन प्रतिपदाधिकरणसिद्धान्तस्योत्सूत्रत्वं सूचितम् । कोहरोन सूत्रेण भाष्यकृतोत्तरं दीयतइत्यपेक्षिते सूत्रं योजयति * भावार्था इति * यच्छब्देन भावप्रधानमाख्यातमित्या- ख्यातशब्दानां भावनाचाचित्यप्रसिद्धस्तद्विपयो ऽयं निर्देश इति सू- चितम् । फलस्यति भायात् फ्रियाशब्दस्य फलनिष्पादनाविषयत्व- प्रतीतावपि भावशब्दानां फलनिष्पादनप्रत्यायकत्वाभिधानस्य यदे- फमपूर्वं तदा सन्देहः । किं भावराब्देश्य इति सन्देहभाप्याद्भायश- देभ्यो ऽपूर्वमिति सिद्धान्तवचनव्यक्त्यर्थत्वावगतेस्तहेतुत्वसूचना- श्रमपूर्वप्रियागतिरित्युक्तम् । एप घों विधीयतइत्युक्ते को सा- वित्यपेक्षायांम * फुर्यादित्युक्तम् * भाख्यातपदानां फलपदान्वये धात्वर्यस्य फलभावनाफरणत्वं सिद्धान्त्याभिमतं सिद्धयतीति प्रदर्श. नार्यम् * यजिनेत्युक्तम् (फलसाधनविधिमात्रेण भावशब्दानाम: पूर्वगमकत्यासिनेस्तैरित्यध्याहृतम् भावशब्दानामेव फलपदान्धयो नद्रव्यगुणराब्दानामित्याशयः') ननु भावरान्दानां फलसाधनविधा- यकन्यस्यापूर्वगमफरये कार्य हेतुतेस्याशङ्कयाह * फलेति* ननु भाव- शदानामंघ फलपदायियो न द्रष्यगुणशब्दानामित्येतदेय कथमघ- गम्यतइत्याराडूचा * सम्यन्धथेति * द्रव्यगुणशब्देश्यः फरणा- पत्वेन क्रियामानाकाहोत्पत्तावपि फारफाणां क्रियान्ययनिरपेक्षान्यो- न्यान्ययायोगेन साध्यानाकाङ्गत्यात्तदमाघे चेतिकर्तव्यतान्ययानु- पपत्तेः भावशब्दयत् सर्वपदार्यान्वयः स्पादित्याफाझ्या नोत्पद्यत इति सूचयितुम *प्रसर्पन्तीत्युक्तम् * यतात्यनेन प्रतीतिसा. सिफताना अतो भावशब्दानां फलपदान्वयेन फलसाधनविधायक- स्यादपूर्वगमफतेति मुनयोजनामुपमहरति * तस्मादिति * मि. याराव्याख्यानार्थो भावनापदः । न घात्र धान्यस्य फलमायना- फरणत्यं तभेदानुनिष्पापपूर्यभेदमिद्धार्य याच्यमातथ्य मावनाया- चिनः प्रत्ययस्य फलपदान्यये ऽपि फरणाफाक्षायां मिदस्येन यो. ग्पत्यारपदान्ठरोपात्तम्णपि नामाय फरणत्यापरीनं मिस्वनी- यावाद तत्र पति, योग्यस्यं नाम लि तच्चेफपदोपारा- मानिमित्तमल्यामसिलहाणपा भुत्या याध्यतानि भायः । म्रपारक- निष्पादिना धात्यर्थम्यापि योग्यतानीनि मुचनाकारः। मिसे पधारययम्य फरणस्य तदन्ययागुपपत्तिफल्गायनायंम्प नभदा. गुनिष्पादो भेदः मिद्धानानि मायनाद त नि मायं घा. ....मा।

·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। नेनैव व्याख्यातम् । भाषराब्देश्यः फलक्रियाप्रतीयतइति भावश- दानां फलपदान्वये ऽभिहिते कुतो मावशब्दानामन्यय इति पृष्टे रान्प्रयाकाङ्क्षमावनायाचित्यादेवेत्युक्त्वा यआहुरित्यनेन किमपीति भाव्याकाङ्क्षाप्रदर्शनपूर्वकमेधदेवोपपाधनन्याख्यातस्य मावनावा- चिनः फलपदान्वये ऽपि करणाकाङ्क्षायां नामार्थस्यापि फरणत्यो- पपत्तेः कथं धात्वर्थस्य करणत्वसिद्धिरित्याशङ्कय ते चेत्यनेन धर- स्वर्थानुरक्तभावनावाचितया धात्यर्थसम्बद्धानों वर्गोत्पादनाभिधा- यित्वारप्रत्यासतेर्धात्वर्थस्यैव करणत्वावगतिरिति कर्मशब्दा इति ए- तत्सूत्रावयवसूचिते ऽर्थे ऽभिहिते नन्वेकप्रत्ययोपादानश्रुत्या धा- त्वर्थनिरपेक्षायाः भावनाया विध्यन्ययात्स्वर्गादिपुरुषार्थफलत्वे ऽघ- गते फरणाकाक्षायामपि निष्पन्नत्वनायोग्यत्यात्प्रत्यासनमपि धा. त्वर्थ भाव्यांशवत्करणांशादपि प्रच्याव्य नामाथेनैवान्ययावगमात्कु- तो धात्वर्थ सम्बन्ध इति पृष्ट्वा एप हीति सूत्राघयेन प्रकृतिप्रत्यय- पौर्वापर्यनियमाच्छुद्धभावनानवगतेरनुष्ठानाशक्तेश्च धात्वांनुरक्ता- या एव फलोहेरोन विधीयमानत्वाद्विधिगम्यत्वाच करणत्यस्प फेन भावयेत्म्बर्गमित्यपेक्षायां यामादिनेत्येवान्ययो युक्त इत्युत्तरे दत्ते धात्वर्थकरणत्वाभिधानफलं भायनाशब्दानामपूर्वगमकत्वं यस्य चे- त्यादिनांक्तमिति अपूर्वभावनागम्यतइति भावनाशब्देन निष्पत्त्युत्प- तिशब्दयोः प्रयोज्यव्यापारवाचिनोरपि प्रयोजकन्यापारलक्षणार्थत्वं सूचितम् । अन्यथानुपपत्तिशब्देन तेनापूर्व कृत्वा नान्यथेति भाष्ये- णापूर्वस्यार्थापत्तिगम्यता पराभिमतलिडादिवाच्यत्वनिरासायोक्त- ति सूचित तथा च ननु फश्चिच्छद. साक्षादपूर्वस्य धाचफो ऽस्ती- स्युक्तं । लिडादिव्यतिरिक्तशब्दाभिप्रायत्येतु कश्चिच्छन्दो ऽसमासः. स्यात सर्वशब्दस्याप्यनुष्ठानात्पूर्व न जायत इत्यवयवव्युत्पत्त्या प्रवृ- चेन वाचकतास्तीत्यविरोधः। । अतो लिङादिवाच्यत्वमपूर्वस्य पदन्तिये । पतद्भाप्यविरोधस्तैः परिहत्तुं न शक्यते ॥ एवं सूत्रयोजनार्यर्फ सङ्क्षेपण भाज्यं व्याख्यायाख्या- तस्य भावनाबाचित्वमाक्षिपति * कथं पुनरिति # यद्यपि प्रत्ययवाचित्वयद्यज्यादिवाच्यत्वमप्याक्षप्तुरनिष्टं तथापि प्रत्य- मायान्यायसिद्धानसमूचनार्थ यागादिना वर्गकाम इति फरणांशयाचित्वेन यज्यादीन्धातून्पृथक्त्य च्यो भावनारूपो ऽधों यो भ्युपगम्यते * स कथं ल- श्यतइति * अनुवाद पूर्वकमाक्षेपः कृतः। एवफारेण धातुवाच्यत्व- प्रत्ययमाववा- + ·न्यायसुधायाम्। 'निरामसिद्धावपि धातुप्रत्ययसमुदायवाच्यस्वमिरासार्थ केयलय, ब्दः। ये तु भावनारूपोऽथों गोक्रियमाणो धातोः स्वार्थाभिधानोप- क्षीणराक्तित्वात्प्रत्ययवाच्यो गीकार्यः। स चन सम्भवतीति भा- यनासद्भावाक्षेपार्थत्वनेम प्रन्यं व्याचक्षते तेषामभिदध्युः *स्वराया हीति वाच्यत्वाक्षेपोपपादनार्थः सिद्धकर्तक्रियावाचिनीत्यादिस्त. स्मात्प्रत्ययार्थ एव भावनेत्युपपन्नमित्यन्तश्च वाच्यत्वसमर्थनार्थः । सर्वोऽयं ग्रन्थोऽन्यपरत्वापत्तरसमञ्जस पर स्यात् ।न चाख्यातया- च्यत्वासम्भवमात्रेण वस्त्यभायो भवति घटादिवन्नामवाच्यत्वोपपत्तेः। उत्पादनमेव च प्रयत्नानुष्ठानाद्यपरपर्यायं भावनाशब्देनाभिप्रेतम् ।' तच सर्वलोकमसिद्धत्यान्नापह्रोतुं शक्यम् । धात्वर्थमात्रातिरेके तुधि- प्रतिपत्ति. तन चानतिरेके ऽपि धातुना धात्यर्थस्वरूपमभिधाय त. स्यवान्योत्पादानुकूलत्वरूपभावनामत्ययेनोच्यतइति वक्तुं शक्यत्वा- न धात्वर्यातिरेकाक्षेपार्थत्यं वाच्यत्याक्षेपस्य युक्तम् । भावनायां तु धात्यर्थस्य फरणत्वसिद्धयर्थम् । ननु च यदि प्रयोजकव्यापारोभावने- ज्यते इत्यादिना शड्डापूर्वकं धात्वर्थातिरेको वक्ष्यते अत एव प्रत्य- यार्थस्य भावस्य वाच्यता तन चिन्तितेत्याकृत्यधिकरणेऽभिहितम् । घाच्यत्वाक्षेपं प्रश्नपूर्वकमुपपादयति कुतरति* आण्यातप्रत्ययमात्र- स्प भाधनायाचित्याक्षेपे ऽप्युदाहरणभूतविधिवाक्यगताख्याताभि- प्रायेण * विधिमानमित्युक्तम् * फर्तृसंख्योपप्रहविशेषाभि- धाने ऽपि भायनाभिधाननिरासायों मानशब्दः । धातुप्रत्ययांशव- ययोगिन्याण्यात धात्वंशस्य फरणांशवाचित्याभ्युपगमात्प्रत्ययस्यापि भावनायाचित्यासम्भवे ऽनमिधेयताक्षेप्तुरभिमता सिद्धरतीति सू. चयितुम् * फेनेत्युक्तम् * नन्वाख्यातप्रत्ययस्यानेकार्थत्याद्विध्याभि- धायित्वेऽप्यविरुद्ध भावनाभिधायित्यमित्याशय * म्यशक्त्येत्यु- ताम् * स्वप्रत्ययार्थमात्रे प्रत्ययस्य शक्तीचयतिधातुवाच्यभाव- माभिधायित्वं न मम्भवतीत्याशयः । नन्वेयमपि धात्वंशेनाभिधा- नोपपन: फेनाशनस्य नभिधेयस्याभिधानमयुक्तमित्याराझाद *न चति * यज्यादिधात्नामण्यन्तधात्वाभिधानव्याप्तत्यात ज्य- म्नमाययनिधास्याभिधायिता न युक्त्यर्थः । नन्याण्यातधरणा- नन्तरं भावनामात्यन्यपानुपपत्या तत्रापिशक्तिः कल्पनीयेत्याश. शाद भत इति * नास्माभिः प्रतीयमानाया अपि भावनाया गुक्त्या याच्यन निरम्यते किं. त्यप्रतीयमानत्यादय स्यपक्षानुरागण स्यीयमानायामपि मनात्यारोपवादिनं प्रति युक्त युपन्याम इत्यारा- यः । यतोलिडादयो धातयो या न मायनां प्रतिपादयन्ति न मा- ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। पनामातपत्ति जनयन्ति न तेभ्यो मावनाप्रतिपत्तिजार्यते अतः श- प्दजनितप्रतीतिरहितमेवेदमारोप्यत इत्यर्थः । ननु लिङादीनां धा- त्वन्तरार्थवाचित्यायोगे ऽपि करोतिभावयतिभ्यां विवरणदर्शनात्त- स्पर्यायत्वावगतेस्तदर्थवाचिता युक्तत्याशङ्कयाह * किं चेति * पि- फादिशब्दान्तरस्य यो ऽर्थः कोकिलादिपर्यायाख्यायते तस्मिन्नर्थे न सपर्यायस्तेन शब्दान्तरेण सह प्रयुज्यते किं तु केवलस्ततश्च प- यित्वस्य सहाप्रयोज्यत्वेन व्याप्तेराख्याते करोतिभावयतिभ्यां स- हाप्रयोज्यत्वन्यात्या तापायत्यच्यात्तिरित्याशयः । श्लोकं व्या. चष्टे * तद्यथेति * ननु करोतिभावयतिमात्रेणारयातार्थकथन- सिद्धावपि केवलधातुप्रयोगायोगात्तदनुग्रहार्थे प्रत्ययः प्रयुज्यमानो न दोपमावहतीत्यायड्कयाह * न हीति * प्रत्ययसहितकरोतिभा- ३४२२१ घयतिप्रयोगे सति या करोतिना भावयतिना या यजत्यादिपदप्रत्या- य्या क्रिया व्यारयायते सा यथा धात्वर्थस्य यागेनेति पृथगुपादाना- तद्वाच्या न सम्भवति तथा पर्याययो. सह प्रयोगायोगेनाख्यातवा- ध्यत्वस्याप्यसम्भवो वा विशेषाद्वयारयान्यथानुपपत्त्या चैकेनायन वाच्यत्यवगतायपि किं यजत्यादिधात्वशेन प्रत्याय्यारयाताशेन वेति विवेकज्ञानानार्थकथनं सिद्धयदिति भावः । नन्वयं मति प्रत्ययो न प्रयुज्यतामित्याशड्याह * अत्र विति* केवलधातुप्रयोगाद- पश्यं प्रत्ययः प्रयोज्य इति भावः । फरोतिभावयातिपरप्रत्ययप्रयोगे च सति तेनैव यजिपरप्रत्ययार्थीपादानात्करोतिमावयत्योस्तदर्थकथ- नार्थत्वानुपपत्तेरानर्थक्यं स्पादित्याह * अनश्चेति * अधिकस्या- चापः प्रक्षेपो ऽस्यास्तीति वहुवीहार्थः । नन्वधिकायापो ऽपि विश्व- जिदादियाफ्ये स्वर्गकामादिपदावापवान दोपमावहतीत्याशङ्कानिरा. सं सूचयन्नुपसहरति * तस्मादिति * आनर्थक्येन वेदाननुमत- . धगम्यतइत्युक्ते भवत्यादिपराज्यातप्रत्यये फरोत्यर्थसामानाधिक- रण्यामावाकरोत्यर्थवाचित्यं न सिद्धयतीत्याशय * सिद्धत्यु- तम् * आक्षेपवाद्यसिद्धमपि आख्यातप्रत्ययस्य क्रियायाचित्वं स्व- सिद्धान्तसितमगीकृत्य नाण्यातमात्रस्य करोत्यर्थयाचित्वं ब्रूमः फि तुफरौतिसामानाधिकरण्यवतामेघाख्यातानामिति ख्यापनाय सिद- फर्तृक्रियायाचित्यमुपलक्षणं कृतम् ।यद्वाये धात्वर्घस्य स्वरूपेण धा- तुनाभिहितस्यापि निष्पाद्यत्वलक्षण क्रियारूपेण प्रमामत्ययघाच्यत्व ७० ·न्यायसुधायाम्। मङ्गीकृत्य मीमांसफाभिमतधात्वातिरिक्तभाव्यानिष्टभावनावाधि- त्य प्रत्ययस्य नेच्छन्ति तान्प्रति भावनानाचित्य साधयितु परोत्य- ययाचितानेन साध्यतइत्यदाप । नन्वसिद्धकर्तृविषयेप्रस्त्यादिपरे। प्याख्यातेपु करोतिसामानाधिकरण्याभावेन करोत्यर्थ कियायाचि. त्यामावात्तद्वावृत्त्यर्थ सिविशेषण व्यमित्याशङ्कर भाव्यनिष्ठ- भावनारूपकरोतिवाच्यक्रियायाचित्याभाव ऽपि फत्मिलाभारय- फ्रियावाचित्यसद्भावाद्विशेषणसाफरय दर्शयितु सिद्धासिद्धकर्तृ- क्रियावाचीन्याएयातानि यिविनक्ति *इहेति भवर्जन्माख्याधभाघ- विकारवाचित्यात्तत परातिविभत्तिर्जायमानस्य प जन्मोत्पत्या- घपरपर्यायत्मलाभमानरूप व्यापार प्रतिपादयन्ति । अस्तिविघयोस्तु द्वितीयमावविकारवाचित्वात्तत परां सत्ता प्रतिपद्यमानस्य प. स्वसत्तारयात्मराभमानरूपमित्यर्थ । मन्यात्मलाभविषयस्येय व्या. पारस्य फरोत्ययंत्यात्तस्य चास्त्यादिपरया विभत्त्यानभिधानात्वरी- त्यर्थमियायाचित्वाभावे ऽप्यात्मलाभस्यानिप्पनरूपत्वेन व्यापारश- ब्दवाच्यत्वाद्वयापारस्य मियात्वप्रसिद्धर्ष्यापारात्यप्रियायाचित्य- स्य मारपातेषु मावादगद्विशेषणमित्यर्थ । ननु द्रध्यव्यतिरेके- पा व्यापारस्यानुपलम्धेरमायान याच्यत्व सम्भवतीत्यारयाद - द्रव्यमेव चति * जातिगुणप्रियाया अपि द्रव्यादत्यन्तध्यतिर- पाभायाप्न व्यतिरेपानुपलम्ममात्रेणाभावो भवतीति सूरयितुम् * द्रग्यमेवेत्युनम * ननु द्रव्यस्य व्यापारराब्दयाच्यत्व सर्वदा घटी भवति देवदत्त पचतीति प्रयोग स्यादित्याशझ प्रचलितमपगत- मात्मनस्तत्यमोदासीन्यस्वरूप यस्यति द्रव्यगतस्यायम्याविशेपस्य व्यापारशब्दवाच्यत्व सूचितम् । मन्यव सति गायनाधयम्पायिशप- स्यापि व्यापारत्व स्यादित्याराट्य विप्रपीणों पिक्षिता उनका प्या- मनरयादमानुपसहत आत्मीयो भावो धर्मो यस्यति अय- स्थान्तरघ्यावृस्पर्थ व्यापागयस्याया विप्रपोर्णस्य विशेषणम् । मन्ये सत्ययपविरूपस्याप्यनेकापययच्यामत्तस्यनेषवानुपमहमरयाबशप- रत्य स्यादित्याय तदमाहत्यर्थं मियायययाना रणिपायनानेफ- क्षणम्पासायामाये पि। यदा त्यायपरिस्पन्दामभृत्या पारगमत । সে খুব হক্ট গন্ধের अनेरफर माधनानेपानिपाययपमहम्येय मिपाग्यामि. धानाचस्या पूर्वापरानपक्षणप्यामनरयरूप पयांपरीभूगम्य पि- शंपणम् । अपपिनस्यनशापययम्यासवरय अपि पुगपद पुर- ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। 4 न नेकक्षणव्यासक्ततास्तीति भावः । नन्वेवं सत्यनेकक्षण- पतित्वेन क्रियाया द्रव्यतुल्यत्वात्कथं द्रव्यानेदाध्यवसाय इत्या- शड्य पूर्वीदासीन्यावस्थात' प्रच्युतं परमौदासान्यावस्थामप्राप्त- मिति पूर्वापरावस्थयोरनुवृत्ता द्रव्याद्वयावृत्तरूपाभिधानेन भेदो दर्शितः । नन्वस्तु नाम द्रव्यस्यैविधायस्पाविशेषस्तस्य तु व्यापार- शब्दवाच्यत्ये फि निमित्तमित्याशय फलोत्पादानुकूलत्वस्य निमि- तत्वसूचनार्थम् * विशिष्त्युक्तम् * यद्वा ननु घटो भवतीत्यादी घटस्य या कर्तृत्वं विवक्षितं मृत्पिण्डस्य था । तच घटस्यासिद्धसत्ता- कत्लेन व्यापाराथयत्यायोगान्मृत्पिण्डस्य च सिद्धत्वेन कात्मला- भास्यव्यापाराश्रयत्यायोगानोभयथापि सम्भवतीत्याशयेदमुक्तम् । घटोत्पतेः प्रागपि घटविषयायाः मृत्पिण्डाधिताया. शक्ते. कार्यकार- नियमान्यथानुपपत्तिफल्पितायाः सद्भावात्स्वरूपेण चाविद्यमान- स्थापि शक्तिसद्भायमात्रेणातीतानागतमानादी कारकत्यदर्शनारकर्तृ- त्योपपत्ते समवायिकारणाच कार्यस्यात्यन्तभेदाभावान्मृत्पिण्डात्म- ना व्यापाराश्रयत्वोपपत्तेर्घटात्मना चासिद्धत्योपपत्तेरुभयथाप्यवि. रोध इत्याशयः । नन्वस्य सिद्धासिद्धकाश्रितत्वे तस्यैव करोत्यर्थ- त्यादस्त्यादावपि करोतिसामानाधिकरण्यापत्तिः सिद्धकर्तृमात्राधि- तत्वे स्वस्त्यादिपराया विभक्तेापारप्रतिपादकत्वाभिधानं न यु- ज्येतेत्याराड्यासिफाधितस्य व्यापारस्य करोत्यर्धन्याभावं दर्श- यितुमाश्रयं तावद्विविनक्ति *तति* अन्योत्पादानुकूलस्यैव व्यापा- रस्य फरोस्यर्थ वक्तुमेव कारः । अन्यात्मलामफलकम्य हि व्यापार- स्य कता फरोतीति व्यपदिश्यते अस्त्या परारयातप्रयोगे च फर्नु रेयात्मलाभारयव्यापारावस्थात्यप्रतीतेरन्यात्मलाभफलकव्यापारायो- गान करोतिव्यपदेशता युक्तत्याशयः । एवंशदात्प्रकृतव्यापारमात्र- परामर्शावगमे ऽपि सिद्ध कर्सर्यन्यस्यैवमयस्थात्वाभिधानेन तस्यासि- फर्तृविषयत्वायसायात्तस्य चात्मलाभातिरिक्तव्यापाराभावात्तत्प- रत्वव्याख्यानमसिद्ध कर्तरि तस्यैव व्यापारत्वं प्रतीयते सिद्धे त्य- न्यो ऽपीत्यपिशब्दाध्याहारेण व्याख्याने व्यापारमात्रपरामर्श ऽप्य- दोपः । अन्यस्यात्मलाभाख्यं व्यापार प्रति कर्तृत्ये ऽपि सिद्धकर्तृत्वम्य करोतिप्रयोगविषयत्वातंध चासिद्धस्य कर्तृत्वाप्रतीतेः कर्तुरन्यत्व- मविरुद्धं ततश्चासिद्धे कर्तर्यन्यात्मलाभफलाभावेन तद्व्यापारस्य फरोत्यर्थत्यायोगात् सिद्धकर्तुापारस्य त्वन्यात्मलाभफलत्वात्क- रोत्ययत्वोपपत्तेर्व्यवस्था युक्तत्याह * तदिति * तस्मादित्यर्थे तदि- त्यव्ययम् । सिद्धफाधितस्यैव व्यापारस्य फरोतिवाच्यत्वं ना- ·न्यायसुधायाम्। सिद्धफश्रितस्येत्येतदेव करोतिसामानाधिकरण्यव्यवस्थयोपपाद- यति * तथा चेति * नन्वाख्यातकरोत्योर्द्वयोरप्यात्यधिकरणा- न्यायेन सामान्यवाचित्वात्पर्यायत्वापत्तेः सामानाधिकरणय न यु. तमित्याशय * सामान्येत्युक्तम् * सामान्यवाचिनो प्यास्यात. स्य प्रकृत्यर्थोपधानेन विशेषपरत्वारको राजा यातीति शुद्धसामान्य- वाचिनो राजशब्दस्येव पाञ्चालराजशब्देन पाञ्चालविशेषोपहितराज- सामान्ययाचिना सामानाधिकरण्यं युक्तमित्याशय.। यथाहुः मण्ड- नमिश्राः भेदोपहितसामान्यवचने ऽप्यपृथक् श्रुतिरिति । लोकार्थ- मुपसंहरति * तस्मादिति * ननु लब्धात्मककर्तृव्यापारवाचिना. मारयातानां करोतिसामानाधिकरण्याकरीत्यर्थत्ये ऽपि भावयत्य- र्थभावनायाचित्वं कथमित्याशङ्कय भावनावाचित्योपपादनार्थ क- रोतिभावयत्योस्तुल्यार्थत्वमुपपादयितुं भावयतिवत् करोतेरपि भव- त्यर्थककर्तृकर्मनिष्ठत्वं दर्शयन्कर्मनिष्ठतामेव तावदाह*तत्र चेति* उ. पसर्जनत्नाप्यनन्तरनिर्दिष्टस्य करीत्यर्थस्प योग्यतया ततूशब्देन परा- ३४३२१ मत्तत्र फरोत्यर्थ इत्यर्थः । एतदेव प्रश्नपूर्वकमुपपादयति * कुत इति ननु कर्मनिष्ठत्वे ऽपि नाम गच्छतीतिवद्भवत्यर्थफर्मकर्तृनिष्ठत्या- भावात्कथं भावयतिना तुल्यार्थतेत्याशय करोत्यर्थ प्रति भवत्य- थकर्तुरेव कर्मतेत्याह * भवत्यर्थस्येति * करोतेरर्थस्येत्यर्धव्य- तिरेकजनिता षष्ठी यजतिस्त्वित्यादिवद्धात्वर्थपरो वायं धातुनिर्देशः लोकपूर्वार्द्ध व्याचप्टे * करोतेरिति * उत्तरार्द्ध व्याख्यातुं क- मणः प्रधानक्रियातिरिक्तावान्तरक्रियाकर्तृत्वापेक्षा तावदाह * स- घेति * नन्ववान्तरक्रियापेक्षायामपि भवनक्रियापेक्षायाः प्रधान- क्रियान्तरेवदर्शनारकथमत्र तदपेक्षेत्याशङ्कयाह * प्रतिक्रियं चेति* अन्वयव्यतिरेको दर्शयति * तथा हीति * व्यतिरेकाभिधानसू- चितान्वयदर्शनपूर्वकं श्लोकं व्याचष्टे * य पवेति * स्वयं विशीणे पीजे अड्डुरस्य प्रवृत्त्योत्पत्त्याख्यभवनस्य जलायसेकारोपणादिनोत्पा- दनारययुक्तिदर्शनात्प्रवृत्तभवनःप्रयुज्यतइत्युक्ते ननुप्रवृत्त्यर्थत्वात्म- युक्तः प्रवृत्तस्यानर्थक्यापत्ते. प्रयुक्तिरयुक्तेत्याराड्डय * सम्भावित- भवनो वेत्युक्तम् * मृदादाविव घटादिसर्यः सम्भावितभवन एवं प्रयुज्यते स्वयं विशीर्णवीजाडुरस्यापि वृक्षादिरूपेणाप्रवृत्तोत्पत्तेरेव अलांबसेकादिनोत्पादनादित्याँशयः । ननु सिद्धस्यापि पाकादेः करोत्यर्थकर्मत्वदर्शनाद्वयतिरेको व्यभिचरतीत्याशङ्कयाह * यत्रापी- . ति * ननूतपूर्वस्य करोतेरुपकारप्रयुक्तहिंसात्मकसूचनाख्ये गन्धने अपपूर्वम्य च भर्त्सनाख्ये ऽवक्षेपणे प्रपूर्वस्य चानुवृत्त्याख्यसेघने प्रफ-

·No text on this page.

·न्यायसुधायाम्। विग्रहेण व्याख्येयमापचतिविक्लिद्यततिहष्टान्तार्थी उभयोस्तु व्या- पारयोभिन्नपदोपानयोः समुच्चयेन विवक्षायां करोतिभवत्योः समु- चित्य प्रयोग इत्याह * कदा चिदिति * ननु करोतेः प्रयोजफव्या- पारवाचित्वे तदाक्षिप्तस्यापि भावनास्यस्य प्रयोज्यस्य व्यापारस्याश- ब्दत्वेन प्राधान्यानुपपत्तेः क्रियते घट इति प्रयोज्यवाचिना घटश' देन सामानाधिकरण्यं न स्यादित्याशङ्कयाह नै कदा चिदिति * तिङा घटस्य कर्मयोक्तः कर्मणश्च वस्तुतः प्राधान्यात् सव्यापार- स्यैव च कर्मत्वादाक्षिप्तस्यापि प्रयोज्यव्यापारस्योपसर्जनीभूत-प्र- योजकव्यापारो यस्य स विवक्ष्यतइत्युत्तरमन्यगतविवक्ष्यतइति पदा- नुपङ्गेण व्याख्येयमाननु प्रयोज्यव्यापारस्य प्राधान्यविवक्षायां करोति- प्रयोगोपपत्ताबुपसर्जनत्वविचक्षायां सुतरामुपपत्तेन कदा चिद्भाव- यतिः प्रयुज्यतेत्याशङ्कयाह *कदाचित्पुनरिति* समानस्य पदस्यैकदे- ग्रेनोपात्ता प्रयोज्यक्रियोपसर्जनीभूता यस्येति विग्रहः तदा च समा- नपदैकदेशोपात्तत्वविवक्षायां करोतरेवाशक्तत्वेन भयतेरपि प्रयोज्य- क्रियामात्रपर्यवसायित्वेन प्रयोजकन्यापारविवक्षायां णिच्प्रत्यय विना प्रवृत्यशक्तः सोऽप्यधिकः प्रयुज्यतइत्यर्थः क्रियाया धातुधा- च्यत्वप्रसिद्धर्णिचश्च केवलस्य धातुन्वाभावान्न क्रियावाचितास्तीति ये बदन्ति तन्मते न द्योतकत्वोक्तिः स्वमते तु भुविक्लियोः प्रयोज- फक्रियाचाचित्ये केवलप्रयोज्यक्रियानिष्ठत्वोक्तिर्विरोधापत्तर्णिच ए. वतद्वाचकत्वम् । प्रयोज्यक्रियावाचिना णिचा बिना प्रयोजककिया- यामशक्ति वृद्धवचनेन द्रढयति * तथा चाहेति * प्रयोज्यकर्तृ- फाणां भवनादीनां व्यापाराणां प्रतिपादका ये भूवादयो धातय. नेपांप्रयोज्यानां घरादीनां ये प्रयोजकाः कुलालादयस्तेषां व्यापारेषु एयन्ता एव प्रयुज्यन्तइत्यर्थः भवनादीनामन्योत्पादानुकूलत्याभावे- नाव्यापारत्यमाशङ्कय *एकान्तेत्युनम* अन्योत्पादानुकूलत्वाभा- वे ऽप्यनिष्पन्नरूपत्वादेकान्तेन व्यापारतास्तीत्याशयः । ननु भय- यादीनां णिचं विना प्रयोजकक्रियाभिधानाशक्ती फरोत्यादीनाम- प्यशक्तिमसङ्गात्तपो चा शक्तावन्येषामपि शक्तिप्रसङ्गाद्वयवस्या न युक्तस्याशङ्कयाह * न चेति * शक्तीनां स्वभावत्वेनापर्यनुयोज्य- स्यात्प्रकृतयः प्रत्ययास्तत्समुदायात्मकानि चादिशब्दोक्तानि पदानि नानारूपानर्थान्यदन्तीत्यर्थः । अती भवत्यर्थफर्तृकर्मनिष्ठप्रयोजक- व्यापारवाचिरवेन करोतिभाषयत्योस्तुल्यार्थत्वासिद्धकतक्रियावा- चिघु चाख्यातेषु फरोतिसामानाधिकरण्येन करोत्यर्थम्प घा- च्यत्वावगमात्तद्वारा माधयत्यर्थस्यापि वाच्यत्वासिद्धयंज्या- ·द्वितीयाध्यायस्प प्रयमः पादः। ५५९ धर्थधातो ऽधगम्यते भावयदिति चेदित्यादिभाष्यं युक्त- मेवत्याह * पमिति * ननु भावनायाः प्रत्ययपाच्यत्वे ऽपि धारवयस्यय निष्पाद्यत्वलक्षणक्रियारूपेण प्रत्ययेनाभिधानाद्भा- धनात्वोपपत्तेरन्योत्पादानुक्लत्वं ऽपि या भावनालक्षणे धात्वर्थ- स्व धातुना व्यापारात्मनोपादीयमानस्य प्रत्ययावगतानुष्ठयत्यान्य- थानुपपत्त्या फलोत्पादानुकलतयावगमाद्भावनात्योपपत्तेभावयेद्या- गेनेति क्रियाकरणतया भेदेन निर्देशो न युक्त इत्याशय भवनकि- याकर्तृकर्मनिष्ठप्रयोजकन्यापारत्वं धात्वर्थव्यावर्तकं लक्षणमाह * तेनेति * येन फारणेन करोतिभावयत्यारक्तप्रकारेण तुल्यार्थत्वं तेन कारणेनेत्यर्थः । यत्त्वाक्षेत्रा विधिमात्राभिधायित्वाल्लिडादीनां भावनाभिधायित्वं न सम्भवतीत्युक्तं तदनुभापणपूर्वकं निराकरो- ति * यत्तूक्तमिति । अयमाशयः * र्फि विधिमात्रशब्दंन भावयति- धातुवाच्यत्वं भावनायाः प्रत्ययानभिधेयत्वे कारणमभिप्रेत विधि- व्यतिरिकभावनाभावो या तत्र विधेरपि भावयतिधातुवाच्यत्येन लिडाधवाच्यत्यापत्ते यः कल्प इत्यभिधाभावनाशब्देन सुचित प्रयोजकच्यापारवाचित्वात् भावनाशब्दस्य विधेरपि प्रयोजकलि- डादिव्यापारत्वात् भावनात्यमस्तीत्याशयः । ननु विधर्लिङादिया- च्यताभ्युपगमात्तदुञ्चारणात्प्रागसिद्धत्वे सति अगृहीतसम्यन्धत्वेन वाच्यत्यायोगाल्लिडाद्युञ्चारणात्प्रागेय सिद्धेस्तत्परत्वं न युक्तामि- त्याराव्य शब्दयणानन्तरभाविप्रवृत्तिहेतुप्रेपणाध्येपणादिव्यापारा- जुचप्रवर्तनासामान्याभिधानेन तद्विरोपापेक्षायामपौरपेये वेदे पुरु- पधर्मस्य प्रेपणादरसम्भवात्तद्वयतिरिक्तविध्यास्यस्य विशेषस्य पारि- शेप्याल्लक्षणया गम्यमानस्य सम्बन्धग्रहणानपेक्षत्वेन प्राफ सिद्धय- नपेक्षणादविरुद्धा शब्दव्यापारतति सूचनायाभिधाशब्दः। कर्तृव्युत्प- क्या फरणव्युत्पत्त्या वाभिधाशब्दस्य शब्दपरत्वमगीकृत्याभिधायाः शब्दस्यात्मनो भावना व्यापार प्रवर्तनासामान्यव्यक्तिभूतं लिङाद- यः प्रवर्तनासामान्यमभिदधाना निर्विशेषसामान्यायोगात्मैपादी च लोकदृष्टस्य विशेषस्य पुरुषधर्मत्वेनापौरुषेये चेदेसम्भवात्प्रवर्तना- सामान्यस्य च प्रैपादिप्रवर्तकन्यापारयतित्वदर्शनाल्लिङादेरेव च वेदाप्रवर्तकत्वावधारणाल्लक्षणया गमयन्तीत्यर्थः भन्यामित्यपरत्व- याचिना ऽन्यशब्दन शब्दभावनायाः पाश्चात्यमभिदधतार्थभावना- विषयत्वेन तदपेक्षत्वसूचनाद्विध्यभिधायित्वं नार्थभावनाभिधायि- त्यस्य याधर्फ प्रत्युत साधकमिति सूचितम् । न च विधिव्यतिरि- कभावनापहवार्थो विधिमात्रशब्दार्थो युभ्यते विध्यभावे ऽपि सर्वा- ·न्यायसुधायाम्। ख्यातेषु दर्शनेनापह्रोतुमशक्यत्यादिति द्वितीयकल्पनिरामायोत्तरा. ● विधेयायाः भावनायाः पुरुषार्थरूपभाव्यनिष्ठत्वसूचनायेच्छायो- नित्वं सूचयितुमिच्छार्थादर्थयतेर्णिजन्तादर्थयतइति कर्तृविषक्षा- यामेरजित्यच्प्रत्ययोत्पादनेनार्थिनः पुरुषस्यार्थशब्देनाभिधानाना- बनायाश्च पुरुषधर्मस्वाधर्मधर्मिणाश्चात्यन्तभेदाभावात्तादात्म्यं घि' वक्षित्वार्थात्मा चासो भावना चेति विग्रहः कार्यः । अन्यामित्यर्थ- ३४वार भावनापेक्षित्वं शब्दभावनायाः सूचितमुपपादयति * यदा हीति* पुरुषव्यापाररूपेत्यनेनार्थशब्दम्यार्थयतइति व्युत्पत्त्यार्थिपुरुषपरतया व्याख्यानं सूचितम्। विध्यादीनांभावनाव्यक्तित्वाभावे ऽपि विपयि- त्येनावच्छेदकन्यात विशेषतोक्ता लिडादिपु शब्दविशेपेषु अनुकृत्तं यत्सामान्यमाख्यातत्वं नाम तद्व्यतिरिक्तैर्लिंडादिशब्दविशेपर्वाच्या इत्याख्यातत्वति त्वप्रत्ययाध्याहारेण व्याख्येयम्। व्यक्तीनां सामान्या- दत्यन्तव्यतिरेफाभावे ऽपि आख्यातरूपवाच्यार्थभावनाव्यतिरिक्त- विध्यार्थान्तरवाचित्वोपपादनार्थ कथं चिद्वयतिरेकविवक्षया व्य- तिरेकराब्दः। लिड्लोट्तव्यपञ्चमलकाराणां विधिर्वाच्यस्तेषामेव न. युक्तानां निषेधः । लडलइलिटा भूतकालः ललुटोभविष्यत्का- ला लटो घर्तमानफाल: आदिशब्दोपात्ता क्रियातिपत्तिलँड्वाच्या आशीरादीनामपि लिडादिशब्दयाच्यानामादिशब्देनोपादानमेतदे- घोदाहरणरुपपादयितुम् * तथा चेत्युक्तम् * मनु विध्यादेरर्थ- भावनापेक्षित्वेऽप्यभिधाभायनायाः किमायातं का वाभिधाभावना कथं चास्याः सापेक्षतेत्यायय * तत्युक्तम् * विधेरेवाभिधाग्य- शब्दधर्मभावनात्वात्तस्याश्च प्रयोजफशब्दव्यापारत्वेन प्रयोज्यपुरुष- व्यापारात्मकार्यभाधनाविषयत्वात्तदपेक्षितेत्याशयः। शब्दव्यतिरेके. ण व्यापारस्यानुपलम्भेनाभावमाराड्यात्यन्तभेदाभावेनानुपलम्भोप- पादनायाभिधात्मिकेत्युक्तम् । ननु भावनायाः सर्वप्रांशत्रयोपेतत्वा. विधेश्वांशत्रयानिरूपणान्न भावनात्यमस्तीत्याशङ्याह * विशेषत- श्वेति * पुरुषप्रवृत्तिविधिज्ञानप्ररोचनाख्यसाध्यसाधनेतिकर्तव्यता- विशिष्टरूपेण यर्णितत्यर्थ । यच करोतिभावयत्योः प्रत्ययेन सह प्रयोगात्सहाययोज्यत्वलक्षणपर्यायस्थित्यतिलड्डनेनापर्यायत्यमुक्तं त- दप्यनुभापणपूर्वकं प्रेधा परिहरति * यत्तिति * पर्याया- णां सहाप्रयोज्यत्यम्यानर्थक्यापत्तिप्रयुक्तत्यात पर्यायत्वस्वरूपस्या- प्रयोजकत्येन सरूपप्रयुक्तसाहित्यलक्षणव्याप्त्यमावादिद च प्रह त्यनुग्रहादिप्रयोजनत्रयसनाधेनानक्यापरयभायान सहाप्रयो ध्यत्पनियत्या पर्यायत्यनिवृत्तिरित्याशयः । प्रत्यनुप्रहापत्यमुप- ·द्वितीयाध्यापस्य प्रथमः पादः। मुपपादयति यदि होति ननु तृजादिप्रयोगेणापि प्रत्यनुग्रहसि- घराण्यातनियमो निर्यकः स्यादित्याशङ्कयाह *तेनेति* येन प्रत्ययं विनापभ्रंशत्यप्रसङ्ग स्तनावश्य फस्मिश्चित्मत्यये प्रयोज्ये तुजादिप्र. योगे पत्रांद्यर्थान्तरापत्तनस्य च विघशिनार्थाभ्यधिकत्वनावाच्य- स्यात्मकृत्यर्थानुयायाख्यातमेव नियम्यतइत्यर्थः । नन्वधिकाशंपत्ति- भयात् फत्ता भावयितेत्यादिकांदिवाचितृजादिप्रयोगायोगे ऽपि इफातिपोचाभ्यधिकार्थानापादकत्वेन प्रयोगोपपत्त फिर्भाविक- रोतिर्भावयतिरिति घा फस्मान प्रयुज्यतइत्याशङ्कते* ननु चेति * तयोरधिकार्थत्वाभावे ऽपि तद्युक्तयोः करोतिभावयत्योः स्वरूपवा- चित्वेनास्यातार्थवाचिरवहानापत्तेन युक्तः प्रयोग इति परिहरति * नेतदिति * नन्यर्थे ऽपीडन्तस्य स्तियन्तस्य या धातो. प्रयोगाना- र्थयाचित्यहानिरित्याराड्याह * यत्त्विति * एतदेयोपसंहरति * तस्मादिति * फर्तृसंत्यादिसनादापत्यं विवृणोति * यदि ३४ार चेति * पूर्वस्मिन्परिहारे सर्वप्रत्ययार्थाविवक्षापत्तेः परिहारान्तर- मुक्तम् भावनांशानुयादस्त्विहापि तुल्य इत्याह * यस्त्विति * ननु भायनायाः प्राधान्येनाख्यातार्थस्याद् गुणभूनफर्तृसंण्यादिसम- हायानुवाद्यत्यानुपपत्तेः प्रकृत्यनुग्रहाय धातुनिर्देशार्थस्य प्रत्ययस्य लक्षणयार्थपरत्वोपपत्तेः प्रयोगो युक्त इत्याशङ्कचाह * अन्यथा हीति * आख्यानार्थकथनाय मावनामात्रयाचिनि क्रिमाब्यादि. शब्दे प्रयुज्यमाने भायनामात्रस्याख्यातार्थत्यभ्रान्ति करोतिभा- घयत्योर्वी सर्वाख्यातार्थवाचिस्वभ्रान्ति व्यावर्तयितुं कर्तृसं. ‘ण्याचाख्यातेनावश्य पाच्यमित्यर्थः । रूपाविनाशसिद्धयर्थ- त्यमुपपादयति * नित्यं चत्ति * एतच्च ननु कारो भाष इत्यादि भावोत्पन्न कृत्प्रयोगे भ्यधिकार्थान्तरानापते: पदार्थफत्वानापत्तेश्च नात्यातनियमः सम्भवतीत्याशय * परिहा- रान्तरमुक्तम् * श्लोकार्थमुपसंहरति * तस्मादिति * एवं पर्याय- त्ये ऽपि प्रत्ययस्य प्रयोजनान्तरार्थत्वेन पौनरुक्त्याभावासह प्रयोगो * न विरुध्यतइत्युक्तम् * इदानी भावनाया पस्तुतः प्रत्ययमात्रया- ध्यत्वे ऽपि प्रतीतिमात्रव्यवहारणा लोकंन विवेक्तुमशक्यत्वादा. ख्यातपदेन धात्वर्थयत् भावनाप्युच्यतहत्येतावदवगम्य पचतीत्यस्य फोऽयं इति पृष्टे धातुमात्रयाच्यत्येन निश्चितं धात्वर्य पाकमिति व्याख्याय सम्मुग्धारयातपदवाच्यत्येन भावनां ख्यापयितुं फरोती भावयती या प्रयुज्यमाने प्रत्यनुग्रहार्थे प्रत्ययमात्रस्य भावनायाचि- स्वाभावनापानसतवं मरवा प्रयोगो न विरध्यतइत्याह * किं चेति* ·, . न्यायसुधायाम्। पर्यायत्वाभायादपि तिप्रयोगाविरोध इमेवम् किं च शब्दव्याख्या नपूर्वकम् । श्लोकं ब्याचष्टे * यदि हीति * लोकानवगतं विध कुर्वतां परीक्षाणां लोकविरोधपरिहारसूचनार्थ लोकस्य विवेकशा- नप्रयोजनाभावाभिधानम् । ननु धातोः व्यभिचारित्वेनावाचकत्व- निश्चयात्प्रत्ययमाप्रवाच्यत्वं यिवेक्तुं शक्यमित्याराङ्कते * स्यादेत. दिति * प्रत्ययस्यापि व्यभिचारस्तुल्य इति तावत्परिहरति *त: दिति * प्रौढ्या भावनायाचित्वेनाभिमतस्य सिसकतक्रियावाचिनो धातोरव्यभिचारं वक्तुमुपक्रमते * न वेति * प्राधान्याप्रतीतावपि खरूपमात्रप्रतीतिदर्शनायात्यन्तमित्युक्तम् । भस्तिः प्रतीतिलक्षणार्थः। तत्र कृद्रिशेपारणां कृत्यानां नपातितर्गप्राधकालेषु कृत्याश्चेति प्रैपधा- चित्यस्मृतेरप्राप्तविषयस्य च प्रैपस्य विधित्याद्विधेश्च भावनाविषय- स्वादमधानभूतायाश्चांशत्रयोपसंहारासामर्थेन विधातुमणक्यत्वा- दीपत्प्राधान्यमप्यस्तीति सूचयितुं पूर्व कृत्येषु किं चिदपकृष्यमा- णभावनारूपप्रतीति दर्शयति * कृत्येषु तायदिति * कृत्यमध्ये ऽपि. भोक्तव्यमित्यादेर्भावोत्पमात्कृत्यावन्तव्य इत्यादिषु फर्मोत्पन्नेषु न्यू- ३४७१ नतरागम्यतइत्याह * तभापति * द्रव्यप्राधान्येन धात्वर्थस्यापि प्राधान्याभावाद्भाधनायाः सुतरां नास्तीति सूचितं कथं न्यूनतरत्यं चेत्यपेक्षायामाह * न हीति * भोजनं कर्तव्यमित्यत्र प्रयोजफव्या- पारस्य धात्वर्थप्रधानत्वाद्धन्तव्य इत्यत्र च प्रयोज्यद्रव्यपरत्वान प्राधान्यमित्यर्थः । द्रव्यस्वरूपस्य तव्यवाच्यत्याभावेन प्राधान्या- योगात फर्मस्वरूपेण प्राधान्यं वक्तुं प्रयोज्यशब्दः । निर्व्यापारस्य प्रयोज्यत्वायोगात्कर्मशक्त्याक्षिमप्रयोज्यव्यापारविशिष्टतोक्ता । नन्वे- वं सति तिच भावनावाचित्वस्य भावनाप्राधान्यव्याप्तेः कृत्येषु भावनाप्राधान्यनिवृत्त्या तद्वाचितापि निवर्ततइत्याराङ्मय तिङ्क्वपि सर्वेषु भावनाप्राधान्याभावाद्वयाप्त्यभावं सुचयितुमाह * पतेने- ति * भायोत्पन्नाः कर्मोत्पन्ना वा स्थानिनो लकारा येषां भुज्यते देवदत्तेन भुज्यते ऽनमित्यादीनामादेशानां तिजन्तेऽप्यनेन भावको- त्पन्नहत्यव्याख्यानेन व्याख्याता इत्यर्थः । एतदेव विवृणोति * ते- प्यपीति * अतो भावनाचाचिनामपि सर्वेषां तिडन्तानां तत्प्राधा- न्यलक्षणतुल्यत्वाभावागायनायाचित्वस्य तत्प्राधान्येनाव्याप्तेन छ- त्येपु भावनाप्राधान्यनिवृत्या तद्वाचित्वानिवृत्तिरित्युपमहरति * यत इति * अव्ययसशकेषु कृत्सु कृत्यसंशफेश्यो ऽपीपतन्यूनभाव- नाशानमित्याह * तथेति * ननु तेषामपि भोक्तव्यमिति रुत्यसंश- फकवद्भावोत्पनत्वस्मरणाविशेषात्कथं कृत्यषाच्यभावनातोऽव्ययक- ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । द्वाच्याया मायनायाः न्यूनतत्याशय * अव्ययेत्युक्तम् स्मृत्युप- न्यासेनाव्ययत्तु इति ज्ञातुं शक्यत्वान्न कण्ठेनोक्तम् । ईपन्न्युन- भावनाशानस्य स्वसंवेद्यत्यमुदाहरणैर्दर्शयति * अभिमाममिति * धातुसम्यन्धे प्रत्यया इति धातुसम्बन्धाधिकारविहितानामपि णमु- लादीनां धात्वर्थसम्बन्धं विना धातुसम्यन्धायोगात् धात्वर्थमिप्पा- दलक्षणभावनायाः सम्बन्धं च विना धात्वर्थसम्यन्धायोगाद्भाव- नासम्बन्धयाचित्यप्रतीतेः समानफर्तृफयोः पूर्वकालइत्यनेन समान- कर्तृकयोः धात्यर्थयोः पूर्वकाले धात्यर्थे वर्तमानाद्धातोः पत्याप्रत्ययं विधाय आभिरुपये णमुल्चेतितस्मिन्नेवार्थे पौनःपुन्याख्याभीक्षणाधि- फ्ये णमुल्यिधानादभिक्रमणं कृत्वा होम फरोतीति णमुल्थुत्यैव होमभावना सापेक्षाभिक्रमणभावनाधीयते । करणे हन इति च फ- रणवाचिन्युपपदे हन्तेर्णमुल्प्रत्ययविधानादुपहननं कृत्या होमं फ- रोतीति हननभावना होमभायना सापेक्षावगम्यते। होमं कृत्वा भ- क्षणं फरोतीति भक्षणभावना सापेक्षा होमभावना पत्याश्रुत्यैवावग- म्यते । भावलक्षणे स्थगकृश्यदिचरिदुतामिजनिभ्यस्तोसुन् इत्यनेन च तुमर्थदत्यनुवयं भावं च तुमर्थत्वेन विवक्षित्वा भावो लक्ष्यते. ऽनेनेति च भावलक्षणशब्दार्थ विवक्षित्वा तिष्ठतेरिणः फुनोपदेश्चरे- र्जुहोतेस्तमिर्जनेश्च धातोर्भावलक्षणार्थे भावे पर्तमानात्तोसुन विधा- नारपुराधाचःप्रवदितोरनूच्यइत्यत्र प्रवदितोरित्यव्ययतोसुन् श्रुत्यय पुरेति दिशब्दयोगात लुप्तपञ्चमीकतया घाण्प्रधादक्रियातःपुराप्रात नुवाकानुयचनं कार्यमित्यनुवाचनभावनासापेक्षा प्रवादभापना ग- म्यते । अतो भावनान्तरसापेक्षत्वात्स्ससम्वेद्या न्यूनतेत्याशयः । नि- छासम्झायोस्तु तक्तयत्वोः कृतो न्यूनतरमायनाशानं स्वसम्वेद्यमि- स्याह *पक इति* पकः पफचानित्यत्रोदनः कृतपाको देवदतः पार्फ रुतवानिति निष्पन्नरुपायाः भावनायाः यथासंख्यं कर्मकर्टरूपद्र. ज्योपसर्जनत्वप्रतीनिष्पापत्यप्राधान्ययोद्धयोरप्यभायात्कृत्यसम्मा- केभ्यः पन्द्रयो न्यूनतरेत्याशयः । एवं कृत्याव्ययनिष्ठासम्मकेषु फद्विशेषेषु भपकृप्यमाणमावनारूपप्रतीतिमुक्त्वा रुदन्तरेषु यथा- सम्भवमतिदिशति * एवमिति * पाचक पक्तेत्यादिषु फर्चुत्प- भेपु पाफफारफः पाफकतेत्यादिफर्तृप्राधान्यप्रतीतेरादिशब्दोपातेषु पाफ इस्यादिपु मायोत्पनेषु पाफः क्रियेत्यादिधात्वर्थप्राधान्यप्रतीते- पिधयत्वाभावेन च प्राधान्यानपेक्षणात् कृत्येभ्यो न्यूनतरति भा- घः स्वसम्वेद्यमपि सर्वेपु सिद्धकर्तृक्रियायाचिषु धातुपु भावनाशानं विमतिपक्षान्प्रत्यर्यापत्त्या साधयति * तथा चेति * मापोत्पनेषु ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। , ओंः पुरा प्रवदितोरिति कृत्र्यदिभ्यामेकसूण तोसुन्वि- उशातत्वान्न दर्शितम् किं कर्त्तत्युच्यमाने कर्मविशेषप्रश्नाश- : क्रियाविशेषविषयत्वज्ञापनार्थ का क्रियास्यति विवक्षित. * किंक्रिय इत्युक्तम् * नन्याख्यातेपु भावनायाः प्राधान्य- प्रत्ययार्थत्वावधारणान्न धातुवाच्यतेत्याराड्याह * नच- प्रत्ययायस्यापि कर्तृसंख्यादगुणत्वदर्शनात्प्रत्ययार्थस्य प्राधा- "मृतिरप्रमाणमित्याशयः । अतो यया धातयो धात्वर्थ न व्य- 'घररित तथा भावनामपीत्युपसंहरति * तस्मादिति * भिन्न- गोऽपिशब्दः सर्वधातूनां करोत्यर्थवाचित्वे ऽभियुक्तानां समति- ६ * तथा चाहुरिति * विभज्य सेनां परमार्यकर्मा सेनापतींश्चापि पुरन्दरोत्य' । नियोजयामास स शत्रुसैन्ये करोतिरविव सर्वधातून ॥ नन्धाण्यातेषु सर्वधातुवाच्यत्वे भावनायाः प्राधान्यप्रतीतिः क- यमित्याराङ्कयाह * यत्यिति * गुणप्रधानभायस्यार्थाद्गम्यमानत्वेन प्रत्ययार्थत्वपक्षे ऽपि प्राधान्यस्य घाच्यत्वाभावात्मौढिमात्रेण पा- ध्यत्वाभिधानमिति सूचयितुम् * काममित्युक्तम् * अस्मिन्पक्षे यज्याद्यर्थधात इत्यतःशब्देन धातुमात्रपरामर्शत धान्यर्थश्च धाती- रवगम्यत माययदिति चेति भाष्य व्याख्येयमानन्वयं भावनायाः प्र- स्ययवाच्यत्यामावात्प्रत्ययस्य करोतिभावयतिभ्यां पौनरुतयामाचे ऽपि यागेनेति घमन्तेन धातुना धात्वर्थे फय्यमाने भावनाया मपि तेनैव धातुनोपासत्वाद्भावयदिति पुनरुक्तं स्यादित्याश- इते * नन्विति * ननु धमा भावनातो धास्पर्थस्य निष्कृष्टत्वात्कथं भायनोपादानमित्याशङ्कयैकशब्दोपात्तयोः शुद्धाभिधानलक्षणनिष्क- पयोगात्मिरूपामिधानलक्षणो निष्कर्पो वाच्यः । माधनाया अपि सिखरूपेणाभिधानोपपत्तेरपरिहार्य पौनयक्त्यमिति सूचयितुं च्या- च्यायमान इति धकव्ये निष्कृष्टमित्युक्तम् । तृतीयान्तेन करणात्मना धात्वर्थस्य निकृष्टत्याद्भावनायाच क्रियात्वेन फरणत्यायोगाद्धात्व- थैमानं धातुना विवक्षित्वां शब्दान्तरेण भावनारूपार्थव्याख्या युक्तति परिहरति * नैष दोष इति * सामान्यविशेषराब्दयोरयच्छे- ३४८।। पावच्छेदकपरत्वं विशेषणभावाच यागादयो मायनाविशेषा इत्यत्र स्वयमेव यक्ष्यते,पवं प्रौव्या धातुमानवाच्यत्यमुपपाच केवलयोधी.. तुप्रत्यययोर्व्यभिचारादात्यनुगृहीतेन प्रत्ययेन प्रत्ययानुगृहीतेन था धातुना उमाश्यां या परस्परानुगृहीताभ्यां भावनोच्यत इत्यपि यक्तुं शक्यमिति यदुपक्रमे ऽभिहितं तदुपपादयति भय वेति* कर.

·न्यायसुधायाम्। . गांशस्य धात्वर्थस्य कर्तृसंख्यादीनां चकवाच्यत्ये ऽपि भावनायाः समुदायवाच्यत्याविरोध इत्याशयः अस्मिन्पक्षे यज्याघश्चात . स्यताराब्देन धातुप्रत्ययसमुदाय परामृश्यातःसमुदायाद्यज्यादिधा• स्वंयस्य चार्थो ऽधगम्यते समुदायार्थश्च मायनेति भाष्यं व्याख्येयम् प्रकृतसूपर्यालोचनयाप्येतत्पक्षयं प्रतिभातीत्याह * तथा चेति* क्रियतात्यस्मिन्नर्थे फरोतर्मनिन्प्रत्ययस्मृतेः फर्मशब्दस्यानुष्ठेयया च्यत्वाद्धात्यर्थानवच्छिन्नायाच भावनाया मनुष्ठयत्वादात्वर्थस्यैवा- नुष्ठेयत्वेन फर्मशब्दयाच्यत्वात्कर्मशब्दशब्देन धातून विवक्षित्या त- सामानाधिकरण्याद्भावार्थता तेपामेवाश्रितेत्यर्थः। समुदायवाच्य- स्वपक्षे भावार्थानां धातुप्रत्ययसमुदायानां धात्वंशेन फम्मंशब्दत्या- सामानाधिकरण्यं प्रत्ययस्य तु भावार्यत्वेन कथं चित् सामानाधि- करण्यमित्याशयः । नन्येवं सति सिद्धकतक्रियावाचिन्याण्यातम- त्यये सति इत्यादिना कस्मात्प्रत्ययवाच्यतोक्तेत्याशङ्याह शाख त्यिति * इहैव तावद्यज्याचपश्चातो यजेतेति पदादवगम्यते भा- घयेदिति चेति धातुवाच्यादानेदेन भावनायगमाभिधानासानुमा- प्रस्य चानिर्दियस्पातःशब्देन परामर्शानुपपत्तेस्तन्मात्रपरामर्श ५ यागादिश्चातोऽधगम्यते इति वक्तव्यत्वात्प्रत्ययात्याभिप्रायागयते: शब्दान्तराधिकरणे च यजेतेत्यस्य पूर्यो भागी यजत्यर्षे प्रयीति उ- सरो मागो भावयदिति इत्यादिभाष्ये परो मागो भायनाचचन स्प- पच स्परप्रत्यययाच्यत्वाभिधानात्सामानाधिकरण्यस्य चाण्यात- पदरूपाः प्रदाः प्रत्ययांशेन भाषा: धात्वंशेन फर्मशब्दा इत्येय धातप पय भावनाधिशेषाभूतस्यार्पयाचित्वेन भायनामयोजन- त्याद्भावाची इत्येवं योपपत्तः। प्रत्ययमात्राना शासफाराणामभिप्रे- तेत्यारायः । प्रत्ययायस्यमुपपादयितुमुपफमते * तति - मा. पप्रधानामाण्यातमिति नेमक्तिकस्मृनर्णिजन्ताद्भयतरच्यत्यये एते भाषपदम्युत्पत्तभायनाप्राधान्यपिण्यायाधमापात्प्राधान्यामाये घ एवम्तयनिरपेक्षस्प फारफान्ययायोगापमेराख्यातेश्यप मापनामा- धान्यायगतः । सर्यम्य सम्ये घरयान तायरमाधान्ये विप्रतिपश- क्यम् । प्रत्ययत्ये घमति यिषपस्यापतेः प्राधान्यामाषप्रमा- रमहतिप्रत्ययो प्रत्ययाय महनम्नयोः प्रत्ययाः प्राधान्यनेति. स्ययाप्राधान्यस्मृध कसंख्यादेःप्रत्ययास प्राधान्यामायगरम- বধ্যময়ানমার বিমান ও হেই হই লিম नियमोपपत्तनाममापि च एतस्तिान्तंपु पारफयिमचन्तपुर प्राधान्यम्प प्रत्यायवाप्यमियारारसम्पप्रधानानि नामानि इति ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। स्मृतेश्च लिङ्गसंख्यासम्बन्धाईत्वाविषयतया व्याख्यानोपपत्तेः । प्रा- तिपदिकार्थप्राधान्यपरत्वे ऽपि पा प्रतीत्यनुसारात्प्रथमान्तनामधि- पयतया व्याख्यानोपपत्तेः।प्रातिपदिकार्थप्राधान्यस्य प्रत्ययार्थत्यव्य. भिचारानापादकत्यात्प्राधान्येन भावनायाः प्रत्ययार्थतावसीयतर- स्पाययः । प्रकृत्यर्थस्य विशेषणत्वोपपादनार्थ पूर्वा प्रत्ययार्थवि. शेपणीभूतस्यार्थाभिधानेन प्रकृतेः प्रत्ययार्थपरत्वस्य विवक्षितत्वात श्लोफतात्पर्य व्याचष्टे * यद्यपीति * तदागमन्यायेनापि भावना- याः प्रत्ययार्थतावसीयतइत्याह * तथेति * नन्वन्वयन्यतिरेफा- भ्यां निकृष्टे ऽर्थे नियम्यतइत्पन्वयव्यतिरेकैफशरणत्वानिष्कृयाथ- विषयक्तिनियमस्य धातुव्यतिरेकेण चाख्यातामायादिह तन्मात्रा- न्धयव्यतिरेकानुपपत्तेः कथं तन्मात्रवाच्यत्वनिर्णय इत्याशयाह * न केवलमिति * धात्वपरित्यागे ऽपि प्रत्ययश्रवणकाले धातुश्र- चणाभावे ऽपि भावनाप्रतीतेधातुश्रवणकाले च प्रत्ययश्रवणाभाचे तदप्रतीतेः शब्दवत्तूपलभ्यते न तदागमे हि तद् श्यते तस्य शानं यथान्येषामिति चातुर्थन्यायेन निर्णयो भविष्यती- यत कृदन्तधातुवदस्त्यादिपरस्य पि भावनान्यभिचारात्तद्वााचित्यं न सम्भवतीत्युक्तं तद- नुभाषणपूर्वकं परिहरति * यत्त्विति * भयमाशयः पचतीत्या- दिषु प्रतीयमानायाः भावनायाः धात्वर्थेन स्वनिप्पादकतया लक्ष्य- माणत्वे गुणत्यापत्तेः प्राधान्यप्रतीतिविरोधापाताद्वाच्यत्वं तावद- वश्यागीकार्य तश व्यभिचारात्प्रत्ययस्यावाचकत्वे धातुसमुदाययो- रप्यवाचकत्यापत्तेर्चिमध्येत समुदायार्थत्यपक्षे ऽपि हि धातुमात्रस्या- ख्यातसाहित्यात्मकः समुदायो भावनावाची स्यात्पच्यादिधातुधि- शेपस्य या तत्र धातुविशेषस्य शुद्धस्यापि अव्यभिचारोपपत्तईयो- र्धाचकत्यकल्पनस्यान्याय्यत्वाच्छुद्धधातुवाच्यत्वस्य प्राधान्यविरो- धादनभ्युपगमे प्राधान्यस्य शुद्धप्रत्ययार्थत्वेन कारकविभक्तिवाच्येषु फारकेषु व्याप्तेः। गुरप्रत्ययार्थत्वस्यैव न्याय्यत्वापत्तेर्धातुमात्रास्या- तसमुदायार्थताभ्युपगन्तव्या सा च व्यभिचाराविशेषान्न युक्तंति पक्षत्रये ऽपि यत्र पचतीत्यादी भावना प्रतीयते तत्रैव वाच्यताङ्गी- कार्या तम चोक्तरीत्या प्रत्ययार्थतैय निश्चीयतइति । नन्वं सति भायनायाः सार्वत्रिक प्रत्ययार्थत्वं न सिध्यतीत्याराड्याह * भन्य- प्रविति * प्रयोजकव्यापारस्य भावनात्वात् अस्त्यापर्थक श्चा- सिद्धत्वन प्रयोजकत्यायोगात् भावनानुपपसेरसस्याश्च फस्य घा- च्योति विचाराविषयत्वात्प्रत्ययस्य भावनायाचिस्वाभावे ऽपि प्रक- त्याशयः । प्रत्ययस्या- ·न्यायसुधायाम्। त्यनुग्रहार्यत्वेन फसंख्याधमिधानार्थत्वेन पा टायादेरिय स्त्रीत्व. धाचिनः पदयादी स्त्रीत्याभावेन तदाचिस्यामाये ऽप्यर्थयवोपप- तैरानर्यक्यपरिहारायापि याच्यानाफासणाधर प्रतीयते तत्रैव प्र: त्ययायस्वं विचार्यते तत्र च सार्वत्रिफतास्त्येवल्याशयः। नन्वेवं मति व्यभिचारात्प्रत्ययस्य मापनाचिता न युक्तत्याशङ्याह * क्य चिदिति * नान्वयव्यतिरेकाभ्यां रवपूर्वो ऽथों ऽवगम्यते। मड्डीणे धगते त्वर्थे ताश्यां शक्तिनियम्यते । तेनानेकात्मकाच्छब्दादनेकार्थावयोधने सिद्ध यदागमे यो ऽर्थः स तम्पेत्यवधार्यते इत्यनेनानेफशब्दोच्चारणादनेकार्य- प्रतीतो कस्य शब्दस्य फोऽर्थ इति विकमात्रस्य तदागमन्या- यात्मकान्वयव्यतिरेफाधीनत्यादस्त्यादौ च भावनाप्रतीस्यमावेम फस्यासापर्य इति विधेकानाकावणारफपयूपसूपादिघवयभिचारे ऽपि यत्रानेकार्थप्रतीतिम्त तदागमन्यायाविघाताम कश्चिदो- प इत्युत्तरमुक्तमित्यर्थः । प्रौख्या स्त्यिादिना परस्परमस्य- यस्य भाषनायाचित्य यश्तुमुपक्रमते * अथ येति * पतदेव प्रश्नपूर्यकमुपपादयति * पुत इति * भाग्यं पिना मायनानुपपत्ति माराका माध्यान्तरामाये ऽपि फर्नय भाज्यो मयिष्यतीरयुनं फ- यमकस्येय फर्टफर्मतेस्याशहानिरासार्याशराब्दः घटो भयतीत्युच्य. माने घरे प्रयोगातस्यां चायापायां पूर्वोपरीभूतस्य घटस्य फन चि. इंशन सिस्याफेन चित्साध्यत्यारिसदेः फतुंघंटस्यांशे भमयेना भाव्यशयिषया मायनास्त्येपेत्यशराब्दारपरा मतमीमधिकरा- कर्मरूपविषयपरतयायस्यं व्याख्येयम् मन्येय मति तत्र फरीति- सामानाधिफरगयं फस्मान्न मयतीस्यादपोत्तरार्य सिदामिडा- नां घटाययवानामस्पन्तभेदामायादन्यत्र या व्यतिरिक्त माये शेर. त्यामायापतिरिनामाव्यनिष्ठरधामायारकरोग्यमापनापण मा न प्रकाशते न प्रतिमातीत्यर्थः । पन मिशन मिलो पटी शान्तरं करोतीत्यपियिषधि शपायामापुसमा फमिफरोय. पप्रतीतायपि प्रफरेप न प्रतीयतापभिनुपलग्धिपिरोधाराहा. निरामापत्येनोसराम्यान्यानपूर्वकम् साफ पाप पपपी- निप्रादध्यानपानाप • प्रतीपायुमम् • मंगाशिनोस्यम्नम- . . .

·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। क्तम् । ननु घटो भवतीति वाक्ये कथमंशप्रयप्रतीतिरित्याशय तत्र प्रयोगे त्रयो प्यशा धातूपात्तेन भवनेन * पूर्यन्तइत्युक्तम् * प्रत्य- योपात्ताया भावनाया भाव्यापेक्षायां घटस्य भवतिपदात् भवितृत्वा- वगतेभीव्यांशे निशाहत्त्वाद्धातूपात्तस्य च भवनस्य धात्वर्थान्तर- धत्, करणतिकर्तव्यतांशान्वयात् घटः स्वभवनेन करणेतिकर्तव्य- तारूपेणात्मानं भवन भावयतीत्यर्यो भवतीत्याशयः । ननु व्यापा- रान्तरासम्भवे ऽप्येकस्य भवनस्यानेकांशपूरकत्वं न युक्तमित्याशय भवनकर्तृभूतापयवभेदेन भयनभेदं सूचयितुं के चिदययवाः प्रयुज्य- न्ते के चित्प्रयोजका इति श्लोकगतांशशब्दार्थे व्याख्याते के प्रयो- ज्याः के प्रयोजका इति व्यवस्थापेक्षायां भवनं कुर्वतामुत्तरावयवा- नां प्रयोज्यत्वोक्त्या भवनस्य प्रयोज्यव्यापारत्वेन भाव्यांशपूरकता सिदभवनानां च पूर्वावयवानां प्रयोजकत्वोक्त्या सिद्धत्वेन फरणे- तिकर्तव्यतत्यपूरकतोपपादिता अवस्थाविशेषाभिप्रायो चैमाशाय- यत्रशब्दी । घटादिर्हि मृत्पिण्डादेरुत्पद्यमानो घटादिशब्दयाच्यपृथु. धुनोदराद्याफारात्मकावस्याविशेषात्प्रागयस्थान्तराणि अनुभूय घटा- दिशब्दयाच्यावस्थाविरोररूपेणोरपत्तेः पूर्वावस्थाभिर्भाव्यः पूर्वा- घस्थायाश्च तत्साधनत्याद्यथा करणेतिकर्तव्यतात्वेन विव- क्षितुं शक्यन्ते घटशब्दवाच्यस्य त्यस्यैवैकस्यावस्थाविशेषस्य प्रयोज्यत्वे घाच्ये ततः प्राचीनानामप्युत्तरोत्तरायस्थानां पूर्वपूर्वावस्थाहतुकत्यं सृष्टान्तार्थ सूचयितुम् अवयवा इति बहुवचनम् । ननु सिद्धभवनानां पूर्वावयवानां प्रयोजकत्वेनाभिमनानामसिद्धभवनोत्तराययवोत्पत्ती हेतुभूतः को ऽसौ व्यापारो यो भावनेत्युच्यतइत्याशय * सिद्ध- त्युमत् * सिद्धभवनानां नियतपूर्वक्षणवर्तित्वेनासिद्धभवनो- त्पादकत्यावगमात् व्यापारं च विनोत्पादकत्यायोगाद्धनाण्यस्या- नन्यनिष्ठरवेनान्योत्पत्त्यननुकूलत्यादयश्यं सिद्धभवनप्रयोजकावय- वव्यापारत्वात्तत्वृत्त्यसिद्धभवनप्रयोज्यावयवनिष्ठत्वाच्च तदृत्तिस- धात्यानुरअनसहत्यरूपं व्यापारसामान्यमभ्युपगन्तव्यम् । तथ भाव्यनिष्ठभावफव्यापारत्वेन भाव्यभावकोभयसम्पर्काद्भावनेत्यु- घ्यतइत्यर्थः । भवतिपराख्यातस्य भावनावाचित्वोपपादनेन तत्प- यायजन्यादिपरस्य सिरमपि भावनाचाचित्वं भूसत्तायामिति स्मृतेः सत्तारुयद्वितीयभावविकारवाचित्वेन भवतेराद्यभावविकारवाचि- जन्यादिपयायत्वं नास्तीति भ्रमप्रसङ्गात्तद्वयावृत्त्यर्थ लोकप्रयोगानु- सारात् भवतेराधमाघधिकारवाचित्वेन जन्यादिपर्यायत्वं सूच- १ भरतमिति र पु. पा.. ७२ ·५७० न्यायमुधायाम्। यितुमतिदिशति * एतेनेति * मादिशब्देनोत्पतिपरास्थातो- पादानम् । ननु भवतेरुत्पत्याख्यप्रथमभावविकारवाचित्वेन निष्प- ने वस्तुनि प्रयोगाद्भाव्यान्तरायोगे ऽपि आत्मनो' भाज्यत्वोपपत्ते. भीवनासम्भवे ऽपि मस्तेः सत्तास्यद्वितीयभावविकारवाचित्वेन निप्पन्ने वस्तुनि प्रयोगादात्मनो भाव्यत्वानुपपत्तेः । स्वनिष्ठत्वेन च भाव्यान्तरायोगात्कथं तत्र भावनावाचित्वं स्यादित्याशयाय * अ- निः पुनरिति * लभ्यमानसत्ताकत्वावस्थवास्तेर्वाच्या न लब्धस- ताकत्वावस्था तस्याविपरिणामादिभावविकारान्तरंग्यप्यनुवृत्तद्धि- तीयभावविफारवाचित्वाभावापत्तेस्तस्यां चावस्थायामलम्धसत्ताक- त्वाधुक्तवात्मनो भाव्यतेत्याशयसूचनाय * उपरितनीमित्युक्तम * भवनानन्तरं भवितृत्यायोगात्कथं भाव्यतेत्याशय * सत्तयेत्यु. तम् * सिसमवनस्य मद्रपेणापि कथं भवितृतस्याशय फरणा- धिकरणयोश्चेत्याधिफरणे ल्युडुत्पत्तेः । भयनाश्रयपाचिना भयनयन देन भयनविशिष्टत्वाभिधानादात्मना स्वरूपेण सिद्ध वनस्यापि सत्तारूपेण भवनकर्तृता * युक्तरयुक्तम् * मात्मना भवनं यस्येति पहुयीहिणा या भवनविशिष्टत्याभिधानं करणेतिफर्तव्यताफासाया धातूपात्तायाः मत्ताया पय करणतिकर्तव्यतारापूरफरचं धक्तुं मत- येत्ययावत्तनीयम् । सत्तया भवदित्यनुपात्तभवनविपणत्य ससाया म युक्तमित्याराय भवनानन्तर्यात्सत्ताया एव भयानलक्षणार्थस्वसू- धनायार्थलक्षणार्थो भवति प्रयुक्तः कथं भवतिवाच्यावस्थानन्त- ग्र्यमस्तिवाच्यायाः अवस्थाया इत्याण्ड्यातिदेशसूचितं जन्यादिप- यांयत्वं विपृतम्। ननु घटाकारावस्थापिराधोत्पत्तरतदाकारायम्यान्त- रोत्पसिसापेक्षत्यात्प्रयोज्यप्रयोजकव्यापारमेदफल्पना युक्ता सत्ता- यास्ववस्यान्तरानपेक्षत्येन एवंविधभेदकल्पना न युक्तस्यारादमाह * तथापि स्थिति * उत्पत्त्याख्याधभायविकारानन्तरमाविस्थाधि- तीयमायधिकाररूपाया:मत्तायाम्तस्याश्थायस्थाकालभेदेन भेदासद- नुनिष्पादिमत्ताभेदण्यावश्यम्भायात्मिद्धमत्ताफा: पूर्वे ऽययाः प्र- योजफाः सत्ताभयनम्यारताचासिद्धसमाका उत्तरे यययाः प्र. योज्याः । सिद्धमत्ताकासिदमत्ताफतित्यमामान्य मापनारयो ध्यापार इति कल्पनानुसतंव्यत्ययः । ननु पस्तुत्यमामान्यरूपायाः सत्तायाः स्थरूपेणकन्ये ऽपि पालस्तो भयो ऽनेनोनः इनि शनी. यम्। तस्या धानुपाच्यत्यामायाग्निप्पग्ने पम्नुनि इदानीमानीति प्रया. गम्य कालमंसगविषयवन यस्तुस्यरूपविण्यत्यामापात् पूर्यमाल- मामाभाRA...

·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। ५७२ सत्तासम्बन्धस्य चोत्तरकालसत्तासम्बन्ध प्रति हेतुत्वाभाषेन प्र- -व्यत्यारवाल- गेभयवर्तिनी ऽएाकपालो विधेयत्वाप- पत्तेः पुरुषव्यापारकल्पनानार्थिका स्यादित्याशङ्ख्याह * सत्यामपि स्विति * निष्पन्नकतविपयत्योपपादनार्थ चतनग्रहणाम । ननु भय- त्याद्यर्थे ऽपि विधिदर्शनात्कथं तत्र विधिप्रतिपेधयोरसम्भव इत्या- शङ्कते * स्पादेतदिति * स्वप्रयोजकसिद्धकर्तृव्यापारलक्षणार्थ- त्वेनाय भवत्याद्यर्थस्य विधिविषयत्वं युक्तमिति परिहरति ॐ स- स्यामिति * भवतिनास्तिरप्युपलक्षितः नन्वृत्विक्त्यस्यासिद्धत्वन तद्भवनस्य सिद्धपुरुषव्यापारलक्षणार्थतास्तु रथन्तरादेस्तु सिद्ध- त्यात्तद्भवनस्य विधिविषयत्वोपपत्तेः पुरुषव्यापारलक्षणार्थत्वं न स- म्भवतीत्याशङ्ख्याह * तथेति * भवतीति श्रुत्या भवनस्य विधिल- म्वन्धे प्रतीयमाने ऽप्यचेतनव्यापारे विध्यसम्भवाद्विधये भावना लक्षणेत्यांशयः । ननु चेतनगतस्य तर्हि भवनस्प वि. धिविषयत्वं भविष्यतीत्याशङ्कयाह * यत्र स्थिति * ति- छत्यर्थयाचित्यास्मृतावपि इह भवेदिति देशविशेषाश्रितस- चामिधानेन गतिनिवृस्याष्यातष्ठत्यर्थवाचित्वसम्पत्तेरेवमुक्तमि- हामुफः स्यादिति प्रयोगे इस्तेरपि तिष्ठत्यर्थवाचितवमूहितव्या नन्वृत्विजा भवितव्यमित्यादात्विक्त्वादिभवितव्यतिरिक्तभावयि- तृपुरुषव्यापाररूपमायनासद्भाने मवितृव्यापारस्य भावनाभ्युपगमो व्यर्थः स्यादित्याशङ्याह * तेनेति * विध्यादिशब्दोपात्ते च पादौ ३५०। निषेधे च भवितव्यापारव्यतिरिकाख्यातवाच्यभावनासद्भावे ऽपि भूताघुपदेशेयभावान्न भवितव्यापारस्य भावनात्वाभ्युपगमस्य थे. व्यापत्तिरित्याशयः । ननु श्रुताद्यपदेशे प्रपि आत्मानमभावय- द्भावयति भावयिष्यतीति या व्यवहारादर्शनाद्वयर्थो भवितव्यापा- रस्य भावनात्वाभ्युपगमः स्यादित्याराव *मपारमार्थिकमित्युक्तम * व्यवहाराननुपात्यपि भवितव्यापारस्य भावनात्यमाख्यातार्थवत्त्याय तत्राभ्युपगतमित्याशयः । एतच सिद्धभवनानामवयवानां भावना- स्पोध्यापारोभवतिपदेन भवने करोतीत्यभिधानादुच्यने सिद्धमय- नावयवव्यापारस्तु धातुमाणोच्यतइत्यङ्गीकृत्य प्रयोज्यनिष्टप्रयोज- कव्यापाररूपमावनावाचित्यमारयातस्योक्तमायदाप्रतीत्यनुसारास- मस्तस्य नमञ्चकोपस्थानप्रभृतेर्घटाकारनिप्पत्तिपर्यन्तस्य व्यापारस्य .

·૧૭ર न्यायसुधायाम् । वाचको धातुरिष्यत्ते तदा प्रयोज्यप्रयोजकव्यापारभेदाभावाद्धातु- मात्रोक्तव्यापारस्य च कर्तुरेकत्वेन प्रयोज्यप्रयोजकत्यभेदायोगादमि. सत्वेन च घटस्य प्रयोजकत्यायोगादवयवलक्षणायां च कारणा- भावात्प्रयोजकव्यापाररूपभावनानुपपत्तेर्भूतायुपदेशे ऽपिकर्तृसंख्या- 'दिमात्रमाख्यातेनोच्यते न भावनेत्याह * भूतादीति * अस्नेलंय. मानसत्ताकत्वावस्थावाचित्यात्तस्याश्चोत्पत्तिवदतदाकारावस्थान्त- रानपेक्षत्येनावयवशब्दाभिलप्यावस्थाभेदायोगे ऽप्युत्पत्यनन्तरकाल. त्येनोत्पत्यवस्थाकालभेदेन भेदावश्यम्भावापत्तिसूचनार्थ कालग्रह- णम्।यथा प्रतीत्यनारूढत्वादवयवकालव्यतिरिकार्थान्तरकृतस्य भेद- स्यानाश्रयणं तथावयवकालकृतस्यापीत्यादिशब्देन सूचितमाभेदाभावे- चैकस्यैव प्रयोज्यव्यापारता प्रयोजकव्यापारता च विरुदेत्यर्थः । पयं तर्हि व्यभिचारो दुर्धारः स्यादित्याण्ड्याह * न चेति * यनु धातूनां भावनावाचित्वमुक्तं नदनुभाषणपूर्वकं दूपयति * यस्वि- ति* धात्वश्रवणे ऽप्योदने पच्यमाने दृष्टे पस्तृव्यापाररूपभावना प्रतीतेर्धातुश्रवणे ऽपि च मानसादपचाराद्धात्याप्रतीतावप्रतीते: धात्वर्थाव्यभिचारद्वारा धातूनामव्यभिचारो न खत इत्यर्थः। था- स्पर्धाव्यभिचारे च सति तत एव प्रतीत्युपपत्तेः सत्यपि धात्वव्य. भिचारे तद्वाच्यत्वकल्पना न युक्तेत्याह * तैरेव विति* चशब्दार्थे अनुशब्दः यदि चाख्यातयत् स्वप्राधान्येन कृदन्तेषु भावनायगम्ये- त ततो धात्वर्थप्रतीतिनिरपेक्षभावनाप्रतीत्युपपत्तेर्वाच्यत्वं फल्प्येत धात्वर्थनिप्पादकत्वेन तु तद्गुणत्वप्रतीतेर्धात्वर्थप्रतीतिसापेक्षत्वा- न साक्षाद्वाच्यत्वकल्पना युक्तत्याह * तथा हीति * देवदत्तेनेत्या- दिकारफविभक्तिधवणे यथाकारकसिद्ध्यर्थत्वेन तद्गुणतया ऽयय- गम्यमानाया भावनायान कारकविभक्तिवाच्यत्वं फरिपत तथाधा- स्वर्थसिद्धयर्थत्वेनाप्यवगम्यमानाया न धातुपाच्यत्वं फल्पनीयमिति दृष्टान्तार्थ कारकग्रहणम्पतदेव कधिकरणसिद्धान्तप्यंकावि- वृणोति यथैवेति नन्वर्थादग्रगम्यमानाया भाषनाया अशादत्या- स्करोतिसामानाधिकरण्यं पदान्तरोपात्तफारयान्वयच म प्यादि- त्याशयाह * गम्यमानेति * पक्तव्यमित्यादेर्भावनानपेक्षत्ये किं , फर्तव्यमित्यादिप्रश्नानुरुप्यायोगादुरवायामोदनस्य काष्ठदेवदत्तेन पाक इत्यादी च क्रियतइत्याद्याख्यातानपेक्षत्वे पाफमायनेस्ययुक्त ऽन्ययाप्रतीतेः। निष्पाद्यरूपभावनायगतिमापेक्षत्यादन्ययस्य भाव- मायां तात्पर्यावगतेरयाच्यत्वे ऽपि भावनायास्नात्पर्यवृत्त्या शाद- त्याधुक्तं सामानाधिकरण्यादीत्याशयः। गम्यमानाया अपि भायना- .

·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। ६७३ यास्तद्वाचिनचाख्यातस्यापेक्षया तात्पर्यायगतिरिति तात्पर्यसूचना. यापेक्षोक्ता गम्यमानस्यापि तात्पर्यवृत्या शाब्दत्वात्सामानाधिका- रपयोपपत्ती फधिकरणसिदृष्टान्ताभिधानं तथाभूतयेत्यपेक्ष्य- माणत्येन तात्पर्यवृत्त्या शाब्दीभूतयेत्यर्थः भावनया कारकाणामन्यः यायोगे ऽपि धात्वर्थेनैव गम्यमानभावनान्वयापादितसाध्यभावेना- न्बयो भविष्यतीति प्रौढ्या परिहारान्तरमाह * अथ वेति * धात्व- यस्य साध्यत्वसिद्धयर्थभावनायास्तनिष्पादकत्येनोपसर्जनतोक्ता ननु धात्यर्थस्याक्रियारूपत्वात्कथं कारकान्ययो 5त आह * स एय हीति * क्रियाया अपि निष्पनाया. कारकानपेक्षत्वात् साध्यस्थम- युक्तकारकापेक्षायगतरक्रियारूपस्यापि च धात्वर्थस्य क्रियान्वयेन साध्यत्यापत्तेर्युक्तः कारकान्वय इत्याशयः। नन्वाख्यातभवणे तर्हि कथं भावनान्ययाभ्युपगमो ऽत आह * भावनापि चति * गुणस्येव द्रव्यपरिच्छेदं विना फारकाणां धात्वनिप्पादन विना भावनान्चया- योगादात्वर्थसिद्धयर्थत्वेनैव भावनया ग्रहणादाख्याताश्रयणे भाष- नान्ययाभावे ऽपि धात्वर्थान्ययो गौररुणत्यत्र गुणस्य द्रव्ययदविरु- स इत्याशयः। कारकान्वयान्यथानुपपत्या कृदन्तानां भावनानभिधा- यित्वे ऽपि सधैपां भावनापरतोता तद्विशेषाणां तु कृत्यानां प्रेपचा- चित्यान्यथानुपपत्त्यापि भावनापरतावगम्यतइत्याह * कृत्यानां विति * पतदेव प्रश्नपूर्वकमुपपादयति * कुत इति * प्रेपाणी पुं- व्यापारचिपयत्वे ऽपि धात्वर्थस्यैव पुंज्यापारत्योपपत्ते किं भाव- नयेत्यारावा * तस्य चेत्युक्तम् * पुंसः को व्यापार इत्यपेक्षायां भावनति पाच्यमित्यर्थः । पचमपि प्राधान्याप्रतीतेः माध्यसाथ- नेतिफर्तव्यतांशत्रयवशीकारासामर्थ्यात्कथमंशत्रयपरिपूर्णतेत्याश- ड्रयांशप्रयात्मिकेत्युक्तम् ।यंशययावच्छेदं विना ऽनुष्ठेयत्वाभावादे- ताश्या पवाक्षेपानयलेनैव प्राधान्यमपि कथं चिद्भविष्यतीत्याश- यः । पाणां पुव्यापारविषयत्वोपपादनपूर्वकम् श्लोक व्याचष्टे . न हीति *प्रेपाणां भावनाविपयत्वोपपादनस्य प्रकृतभावनातात्पर्यो- पयोगितामाह * ते यदीनि * ननु वैदिकानां कृत्यानां पुरुषाशयधि- ३५१॥ शेषनपयाचित्यायोगाद्विधी चास्मृतेरनुष्ठापफत्याभावात् कथं भावनापेक्षेत्याराड्याह * यायांश्चति * प्राप्तविपयत्वप्रवर्तकत्व- समुदायात्मकप्रैपयाचिनां कृत्यानां ब्राह्मणे प्राप्तविपयत्वाभा- यात् समुदायासम्भवे ऽपि प्रवर्तनात्मकत्वे तदेकदेशेऽपि लक्षणया प्रयोगोपपत्तेरप्राप्तविषयप्रवर्तनस्य च विधित्वादस्मृतमपि विधाय- कत्वं सेवस्यतीत्याशयमन्त्रगतेपुरुत्येषु प्राप्तविषयत्वोपपत्तेझिण- ·५७४ न्यायसुधायाम्। महणम् नतु प्रणतं नीचं प्रत्येपणं स्वामिमतसाधने प्रवर्तनाथै गमनं प्रेषयमधिकं योच्चं प्रत्येवणं अध्यपणम् गत्यर्थेष्यतिधात्वनुसारात्म- सियं तयोश्च मदभिमतसाधनमनेनानुष्ठेयमित्येवं विधोधनीचपु- रुपाययविशेषात्मफत्वेनापौरुषेये घेदक चिदप्ययोगात् ब्राह्मण विशेषणं व्यर्थमित्याशङ्कयाह * अयमेव चेति * अग्नीदमीन्वि- हरेत्यादिमन्त्रेभ्यध्येतृणां प्रैपसमास्यानात भृत्यादिवश्चाग्नीधो ऽप्य- प्रीत्यर्नुकपदार्थानुष्ठानार्थ वृतत्वेन पदार्थानुष्ठाने प्रणतत्या प्रति प्रवर्तनाथगमनोपलक्षितस्य प्रवर्तनस्य प्रेपशब्दवाच्यत्वोपपसेना- न्यापर्फ पुरुपाययत्वं 'प्रेपलक्षणान्तःपातीतिभायः । प्रेपर्ण प्रवर्तन भावनायाः प्रत्ययार्थत्वमुपपादितमुपसंहरतिः * तस्मादिति * ननु भावनाया धात्वर्था दे सत्युक्तेन न्यायेनास्तु प्रत्ययवाच्यत्वं न त्यसो धात्वर्थाद्भिनास्तीति शङ्कते * ननु चेति * अयमारायः प्रयोजफ- व्यापारत्वविशेषणेन प्रयोज्यव्यापाररूपाद्विश्लेदनादिधात्वर्थानेदे सत्यप्यधिधयणादेः प्रयोजकव्यापाररूपानेदो नोपलभ्यते थाल्य. धिश्रयणोदकासेचनतण्डुलावापादिप्रयोजकव्यापारसमूहो हि वि- क्लेदनफलायधिः पचिनोच्यते कः पच्यों येयं तण्डुलानां वि- क्लित्तिरिति तु महाभाष्यकारीय विक्लित्यर्थत्वाभिधानं फलाभि- प्राय विक्लेनाख्यप्रयोज्यव्यापारवाचित्वे देवदत्तः पचतीति सा- मानाधिकरण्यायोगापत्तेनापि देवतोद्देश्पूर्वकं व्यत्यागाण्यसङ्क- रूपः प्रयोजकव्यापार एवोच्यते अतो धात्वर्थादभिन्नत्वान्न प्रत्य- याों भावनेति पचौ प्रतीयमानान्याधिश्रयणादीनि यजौ च प्रतीय- मानः सङ्कल्पः प्रयोजकव्यापार इति कृत्वैवमादीनां भावनात्वमि- त्यर्थः । ननु थाल्यादीनों चुल्ल्यादिसंयोगस्याधिधयणादिशब्दवा- व्यस्याव्यापारत्वान्न भावनात्यापत्तिरित्याशय * अत एव चत्यु- कम् * अधिश्रयणादीनां पचिवाच्यस्य पचावधिश्रयणादानीत्य- नेनैव सिद्धत्वात् प्रयोजकव्यापारत्वावधारणायेवकारः प्रयोजक व्यापारकपा एवाधिश्रयणादयःपच्यादिधात्वर्था न संयोगरूपा इत्य- थ: * अयमाशयः * संयोगमात्र या अधिश्रयणशब्दवाच्यं स्यात स्थालीचुल्लीसंयोगवा। तत्राये कल्पे सर्वधातूनां पर्यायत्वम्। द्वितीये स्थालीचुल्ल्योरप्यभिधानापत्तेगौरवं दोषः। संयोगवाचित्ये चाधिथ- यतेरुदासीने ऽपि पतरि संयोगसद्भायो धिधयणं वर्ततइति प्रत्य- यापत्तिः क्रियमाणसंयोगवाचित्वे वा प्रत्ययघाच्याया प्रक्रियाया: मागमतीतेविशेषणत्वायोगादातुनैव क्रियाविशिष्टसंयोगाभिधाना- पत्र प्रयोजकक्रियाधातुवाच्यत्वम् अनेनैव न्यायन गम्यादेः सं.

·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः।
योगविभागायाचित्वं निरसनीयम् । संयोगविभागविशेपलाभाय च
संयोगिनाविभागिनोश्थाभिधानापत्तेरतिगौरवं यज्यादेश्च संयोग-
विभागायाचित्वायोगात् संयोगविभागात्मकधात्वर्थवचनमव्यापकं
स्यात्तत्ववियोगात्मकस्वस्वामिविभागयज्य भ्युपगमे ऽपि जाना:
स्यादी फयं चित्संयोगविभागानिरूपणादव्याप्त्यपरिहारः भवति
फरोल्योः शक्तिभेदानु विक्लिदिपचत्योरिव नियतं प्रयोज्यप्रयोज-
फव्यापारवचनस्वामिति यातिकाव्यापारस्यैवं धात्यर्थतावसीयते
धातुमात्रनिर्देशाच न प्रत्ययविषयतयातद्वार्तिकं व्याख्यातुं शक्यम्
प्रत्ययस्य च एयन्तत्याभावात्प्रयोज्यकर्तृकैफान्तव्यापारप्रतिपादकाः
प्यन्ता एवेति न युज्येत संयोगविभागात्मकत्वे च धात्वर्थस्याव्यापार-
रूपत्वादू गोदोहनादिभिराश्रयत्वेन प्रहणं न युज्यते धात्वर्थावच्छि-
नाया भावनाया एवाश्रयत्वाभ्युपगमे गुणफलसम्बन्धविधी वा-
फ्यभेदभयेन प्रक्ताश्रयापेक्षणाद्भावनाभेदमुपपत्तेर्गुणकामेवाश्रयैः
सह सामानासामानविध्यविचारः संस्थाधिकरणे करिष्यमाणो न
युज्यते व्यापारकपत्ये ऽपि करोत्यर्थक्रियारूपत्वाभावाक्रियारूपायर्या
भावनायां फारफत्वाविरोधः।
व्यापाररूपधात्वर्थादतो भेदमपश्यताम् ।
संयोगरूपधात्वर्थवर्णनं भेदतृष्णया ॥१॥
व्यापाररूपधात्वर्थात् सान्या स्पन्दात्मिका हि फिम् ॥
प्रयतात्मा द्विरूपा या सर्वथापि न युज्यते ॥२॥
प्रयतो भावना चेत् स्यान्न रथो गच्छतीति हि ।
'प्रयोगः स्यात्प्रयतो हि चेतनेम्वेव सम्भवेत् ॥३॥
स्पन्दस्य भावनात्वे तु यजेतेति न चेतने ॥
द्विःसाधारणरूपत्वे शब्दो वक्तीत्यसम्भवः॥४॥
न शब्दे स्पन्दयतो हि विभुत्वाच्चेतनत्यत.॥
एवं च सतिधात्वर्थसामान्य भावना पतेत् ॥५॥
अथानयोर्हेतुभूतमन्यत्तन्नोपलभ्यते ।
अभूतोत्पादन चान्यद्धात्वर्थान्नैव दृश्यते ॥ ६॥
अन्योरपादानुकूलत्वे भावनैकं च तद्यदा ।।
तदा न भावनाभेदो भवेद्धात्वर्थभेदतः ॥ ७ ॥
प्रतिधात्वर्थमन्यत्वं न च तस्यावधार्यते ॥
धात्वर्थभेदमात्रेण फलभेदप्रसिद्धितः॥८॥
अथ धर्मेण येन स्याद्धात्यर्थः फलसाधनम् ॥
स धर्मो भावनान्यश्च प्रतिधात्यर्थमिप्यते ॥९॥

·न्यायसुधायाम् । तस्य धात्वर्यधर्मत्वे पुग्धमत्यं विरुध्यते । पुम्धर्मस्तु प्रयत्नः स्यात् स च पूर्व निराकृतः ॥१०॥ पिंच धात्यनितिपर्यन्तस्यात् समापना ॥ फवं धात्यर्थसाध्या हि सेम्यतेफलसाधनम् ॥ ११ ॥ .मय धारयजन्यो पि रात्त्यात्मा पुरुषाधितः॥ प्रतिधात्वधमन्यो ऽसौ नापूर्यादतिरिच्यते ॥ १२ ॥ तस्याव्यापाररूपत्याद्भावनास्वं न चम्यते ।। च्यापारत्वे ऽपि फरणब्यापारत्याग्न भावना ॥ १३॥ तत्फव्यापृतिः सा हि प्रत्ययार्थश्च नत्यदः॥ अतो धात्यर्धातिरिक्तभाधनानुपपत्तेः प्रत्ययार्थतान युक्तति तारपर्यायः। परिहरति * नेप तिव्यापारत्याविशेपाहावभाव. नयाभदानयमासे ऽपि पाकं करोति यार्ग करोतीति भिन्नपु धात्वर्थेषु . फरीत्यानुयतास्यां दो ऽध्ययसीयतइत्यर्थः । श्लोकं व्याचरे * सर्वत्र हीति * सर्वधात्यर्थसाधारणस्य व्यापाररूपस्य फरोत्यर्थ- स्याख्यातपदांशप्रत्ययवेलायां प्रतीतिसूचनायांशशब्द: विश्लेदनो- देशेन क्रियमाणस्वाधिश्रयणादेः पचिवाच्यत्वं वक्तुं पिक्लित्तिग्रह- णे ममासम्पायाः पधशशः सम्पन्धमानोत्पन्नाया अपि तादर्यलक्ष- पसम्बन्धवियेपनिष्पत्याद्विक्लित्यर्या अधिधयणादय इति ममासा- र्थः । भादिशब्दोपात्तस्य या विक्लिदेविक्लित्तिर्याच्या धात्वर्थानां नियतकर्तृस्थभावनातो थैलक्षण्यं धतुं फेर्पा चित्कर्मस्थत्यप्रदर्श- नायोक्ता को सावधिश्रयणादिकर्तृस्थन्यापारातिरिक्तसामान्यरूपो व्यापार इत्यपेक्षायामाह * तथेति * औदासीन्यमकुर्वत् रूपत्वा- वस्था ततः प्रच्युतिः कुर्यदूपत्वं करोतिप्रत्ययवेधमन्योत्पादानुकू- लरचं तेन रूपेण यनिरूप्यते सा भावना इत्यर्थः । संयोगविभागा- दिहेतोः स्पन्दादेर्धात्वर्धाद्वलक्षण्यप्रदर्शनार्थो मात्रशब्दः अकर्मक- धातुवाध्यध्वननादिधात्यानन्तरं नियमेनान्योत्पादादर्शनासकर्म- फधातुवाच्येभ्यश्च गमनादिभ्यो ऽनन्तरमेव संयोगविभागाद्युत्पते. रुत्पाद्यानाकालणाद्भान्याकाङ्क्षालक्षणभाव्यनिष्ठत्वापरपर्यायान्यो- त्पादानुकूलत्वरहिताद्धात्वीदकुर्वदूपत्वलक्षणोदासीन्यप्रच्युत्या- स्मकत्वेनान्योत्पादनमपत्यादनन्तरं चे फलानुत्पत्तीच्यनिष्ठत्वाप- रपर्यायान्योत्पादाकाङ्क्षालक्षणान्योत्पादानुकूलत्यात भावनाया पलक्षाधीभत्याशय. तिचाप्रपेस्पापएपरिकारपरी- फ्लेदनादापारत्वे सत्यपि प्रयोजकापरपर्यायकर्तृव्यापारत्वाभा- बात न भावनात्य तयाधिश्रयणादे प्रयोजकन्यापारत्वे सत्यपि ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। ५७७ भाव्यनिष्ठत्दाभावान भावनात्वमित्याशड्डापरिहारः सूचितो भवति • नन्वधिश्रयणादेः परिस्पन्दात्मकात्प्रयोजकव्यापारादन्यो भाव्यनि- "ध: प्रयोजकव्यापारश्चदस्ति किमिति तद्वयतिरेकेण नोपलभ्यतइ. त्याशय * परिस्पन्दरूपमित्युक्तम् भावनायाधात्वर्थेन विषयभूतेन मानस्येय शेयन निरूपिताया अवच्छिन्नायाः कार्यभूतेन वा धात्वर्थेन फरणतया निरूपितायाः कल्पितायाः निरूप्यत्वाद्धात्वर्थ विनानुप- लब्धियुक्तति भावः | भावनावच्छेदकधात्वर्थमानोपलक्षणार्थः परिस्पन्दशब्दः रूपराब्दस्य फरणव्युत्पत्ती परिस्पन्दो रूपमस्येति विग्रहः कर्मव्युत्पत्ती या परिस्पन्देन निरूप्यमाणमिति विग्रहः।स्व- शरीरस्य स्पन्दस्य ह्यात्मप्रयत्नहेतुकत्यव्याप्तः। परशरीरे स्पन्ददर्शना- स्प्रयत्नो ऽनुमायते स्वप्रयत्नश्च मानसप्रत्यक्षयेद्यो ऽपि गमने हिम्प्र- यते पाके ऽहम्प्रयते इति गमनादिना स्पन्देन यागे हिम्प्रयते ध्याने ऽहम्प्रयतइति वा चलनात्मकन यागादिना धात्वर्थनावच्छिन्न पत्र च भाव्यनिष्ठप्रयोजकव्यापारत्वात्मकभावनालक्षणयोगादर्थिपुरुष- घ्यापारत्वाच्चार्थयतइतिकर्तृव्युत्पत्तिद्वारा ऽर्थयितृपुरुषव्यापारवा- व्यर्थभावनाशब्दव्याच्यः सर्वेपु लडाद्यारयानेषु गम्यते । यत्वस्मि- पक्षे रयो गच्छतीत्यचेतने नारयानं प्रयुज्यते इत्युक्तं । तत्रैवं वाच्यं फिमाख्यातप्रयोगान्यथानुपपत्त्या रथादी भावना कल्प्यते । प्रतीतिव- लाद्वाभ्युपगम्यते न तावत् रुपन्दातिरिक्ता भावना प्रत्यक्षण प्रतीयते नापि कादाचित्कन्यं स्पन्दारयकार्यदर्शनात्कल्प्यते इति रथवोद- स्वादिप्रयत्नात स्पन्दमानारपादिशरीरसंयोगात्तदभावे ऽपि वा प. तनप्रतिवन्धकाधारसंयोगाभावसहफ़्ताद् गुरुत्वाद्रथस्पन्दोपपत्तेः घायुमंयोगादिसद्भावभावितया च दृष्टस्य पर्णादिपतनस्य न कार- णत्वकल्पना युका बायोस्तु स्वाभाविकस्पन्दो न शक्नोत्येव स्वका- रगान व्यापारान्तरं कल्पयितुं स्पन्दस्य च वायुरथादे स्पन्दनं च- लनं गमनं घर्ततइति आरयाताथवणे ऽपि धातुमानाप्रतीतेरा- रयातार्थत्वं भाव्यनिष्ठत्वाभावाच भावनात्वं नाभ्युपगन्तुं युक्तं स्पन्दतिचलत्योचाफर्मकत्वात्तद्वाच्यस्य स्पन्दस्य भाव्यनिष्ठत्वमना- शङ्कायमेव ततश्च वायुरथादौ स्पन्दस्य भावनात्यायोगात्तदतिरिक्त- व्यापारानुपलब्वेश्च प्रयत्नात्मकभावनानभ्युपगमे आरयातस्य भा- बनाव्यभिचारो दुष्परिहरः स्पन्दम्य भावनात्वाभ्युपगमे ऽपि स्प- न्दत्यादिधातुनैव तदभिधानसिद्धस्तरपरस्यारयातस्य व्यभिचारस्त- ववस्थ एवं स्पन्दत्यादिपराख्यानवच पचत्यादिपराख्यातम्यापि स्पन्दवाचित्यं न युक्तं न हि परतीत्यस्य पाफे स्पन्दतात्पर्य के ·न्यायसुधायाम् । चिद्वयाचक्षते तथा यज्याद्यर्थश्चातो ऽवगम्यते भावयेदिति चेत्युक्त कीदृशी पुनराख्याताद्भावनावगम्यते इत्यपेक्षायां तथा यतेत यथा किं चिद्भवतीति प्रयत्नवाचिताख्यातस्य भाष्यकृता विवृता दध्नीन्द्र यकामाधिकरणे च जुहुयादिति शब्दस्यैतत्सामर्थ्य यद्धोमविशिष्ट प्रयत्नमाहेत्यभिधानात् जुहुयादित्यस्य होमे यतेतेत्यर्थः सूचितो भवति ।प्रयत्नस्य चेच्छायोनित्वान्निष्फले चेच्छायोगाद्भाव्यनिष्ठत्वा- गतर्धात्यर्थनिष्पत्तिमात्रेण च फलवत्त्वासिद्धस्तनिष्पत्तिमात्रेण प. यवसानायोगेन धात्वर्थकरणकस्य प्रयत्नस्य फलसाधनत्वावि. घातात्प्रयत्नस्य भावनात्वे न कश्चिद्दोपः।प्रयत्लाभावेच वातरोगादि- 'ना देवदत्ते स्पन्दमाने नाय स्पन्दं करोति किं तु वातादिवशादस्य स्पन्दो भवतीति व्यवहारदर्शनात्प्रयत्न एव करोत्यर्थों ऽवगम्यते र. थादायपि न रथः स्वयं गमनं करोति किं त्ववादिनास्य गमनं कि- यते इति व्यवहारदर्शनाद्धातुवाच्यस्पन्दातिरिक्तकरीत्यर्थभावना- प्रतीत्यभावः सिद्धः । आरयातप्रयोगान्यथानुपपत्त्या तु रथादी भा. चनाकल्पने रथो भवतीत्यत्रापि सर्वदा भावनाकल्पनापत्ते. भूता- -दिकथने ऽप्यययवादिकृतभेदानाथयणे धात्वर्थमात्रं कर्तृसंख्यादय- श्वाख्यातपदार्थत्वनावधार्यन्ते न भावना न च भावनाव्यभिचारण दोष इति चार्तिकं विरुध्यते अवयवादिकृतभेदविवक्षायामस्त्यादी भावनाभ्युपगमः पूर्वोत्तरवार्तिकपर्यालोययया प्रौढिमात्रेणेत्युक्तम अथ वा सोऽपि प्रयत्नाभिप्रायेण व्याख्यातुं शक्यते नित्यस्यात्मनःश- रीरशरीरिणोरभेदविवक्षया शरीरानिष्पत्तावनिप्पत्तिव्यपेदेशोपपत्तेः पश्चधातून स्वयं पष्ठ आदत्ते युगपत्मभुरित्यादिस्मृतिपर्यालोचन- या चात्मनः शरीरोत्पादनप्रयत्नावगमात् सिद्धभवनशरीरावय- वाधिष्ठानेनात्मनासिद्धभवनान् शरीरावयवान्प्रति प्रयोजक- स्य प्रयत्नात्मिका भावना न विरुध्यते। पवंच सिद्धकर्तृकियायाचि- नीत्यपि चेतनाभिप्रायं व्याख्यातुं शक्यम । यद्वा अर्थभावनायाश्चेतन- मामाश्रयत्वे ऽपि शब्दभावनायाश्चेतनाश्रयत्यायोगादुभयव्याप्तयर्थ सिद्धमात्रग्रहणं नित्यस्यापि शब्दस्याभिव्यक्तिः सिद्धिरभिप्रेता भा- व्यनिष्ठप्रयोजकव्यापारत्यलक्षणयोगाच्च शब्दव्यापारस्याप्यविरुद्ध भावनात्वं। यथैव हि इच्छायोनित्वात्प्रयत्नस्यध्यमाणभाव्यं विनात्म- लाभायोगाद्भाव्यनिष्ठत्वं तथा लिडादिव्यापारस्यापि प्रेरणास्यस्थ प्रवृत्त्याख्यभाव्यकल्पत्वेन तनिष्ठतावसीयतेन च यथा स्पन्दानन्तर- मेव संयोगविभागोत्पत्तेगकक्षातः प्रागंवाकाक्षणीयलाभे लब्ध- व्यालाभनिमित्ताफाक्षानुपपत्तरन्यथा च कदाचिनैराफाझ्यानु.

·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। पपत्तिप्रसङ्गात् स्पन्दस्य भाव्याकाक्षालक्षणां भाव्यनिष्ठत्वं नास्ति तथा प्रेपणाया भाव्यनिष्ठत्वाभावः पुरुषप्रवृत्तेः साध्यसाधनतिक- तव्यतापयोलोचना सापेक्षत्येन प्रेरणानन्तरमनुत्पत्तेः अनेनैव न्या- येन सर्वशब्दगतस्याभिधानलक्षणस्यापि व्यापारस्यार्थप्रतिपस्याख्य भाव्यकल्पितस्य भावनात्वमनुसन्धेय तस्या अनभिहिताया एव फा- योपयोगित्वालिडादियुक्तेपु वाक्येषु दे भावने प्रतीयेते इत्यादी भावनाद्वयोपन्यासाविरोधः॥ स्पन्दप्रयत्नयोरेव भावनात्वमिति भमम् । अपनेतुं प्रसक्तानुशसक्त्येतदुदीरितम् ।। प्रयत्नव्यतिरिक्तार्थभावना तु न शक्यते । चफ्तुमाख्यातयाच्यह प्रस्तुतेत्युपरम्यते ॥२॥ स्त्रीत्वाभाये ऽपि सट्यादौ टावादिप्रत्ययो यथा। प्रयुज्यते तथाख्यातं यत्नाभावे ऽप्यचेतने ।। स्त्रीत्वादेः प्रत्ययार्थत्वं चतुर्थे पक्ष्यते स्फुटम् । तथा च लिङ्गमित्यत्र प्रयत्नस्य तथा भवेत् ॥ धातोरनुग्रहार्थ घा वाच्यन्तरधियेथ या। प्रत्ययो ऽवश्यवक्तव्यस्तावता न त्यवाच्यता ॥ घोद्रश्वादिगतं यत्तं रथादायुपचर्य था। उपपाद्यः प्रयोगो ऽत्र मुख्यार्थानुपपत्तितः॥ तिड्याच्यो हि करोत्यर्थः सामानाधिकरग्यतः। प्रयत्नश्च करीत्यर्थस्तदन्यानुपलम्भनात् ॥ न चौलूक्यैः प्रयत्नस्य गुणत्वपरिभाषणात । अकरोत्यर्थता शड्या सिद्धरूपा प्रतीतितः। धुद्धीच्छाद्वेषयत्नानां शब्दः कर्मतेप्यते । इत्याचार्यश्च यत्नस्य व्यापारत्याभधानतः। चेतनप्रेरकत्वं च विधस्तद्विपयत्वतः । काष्ठाद्ययन्यथाकस्मान्न प्रेरयति घायुयत् ॥ विध्यर्थाज्ञानतो प्रेर्य चेत्काष्ठादि ततः कथम् । सीधन्वननिषादादेरप्रेयस्याधिकारिताम् ।। घिधिस्वाप्रेरयत्यत्रेत्यप्रयो झाप्यते कथम् । विद्वद्भिापनादेव प्रेर्यत्वे ऽन्योन्यसंश्रयम् ।। धात्वर्थव्यतिरिक्तातः प्रयत्नारयार्थभावना। यजत्यादिपराख्यातयाच्यतेत्यसमञ्जसम् ॥ भात्यर्थभावनयोईयोापाररूपत्व समत्यनान्योन्य- ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः मान्यं न भवतीति सूचनार्थम्तथाशब्दः कथं यागादेभावनाफर- गतेत्याशड्य भावनाया फेनति करणांशेनापेक्षाहतुत्वेनोक्ता धारय- धंभावनयार्भेदस्य सूत्रहरसूचितत्वं द्योतयितुं यद्भावार्थाः फर्मश- ब्दा इत्यनेन फर्मशब्देमाभिधीयतइत्युक्तम । नन्वेवं सति कृश्वस्तयः कियासान्यवचनाः क्रियाविशेपचचनाः पचत्यादय इत्यादियागा- विधात्यर्थानां मियाख्यभावनाविशेपस्मरणं न युज्यते इत्याराड्या- ह* विशेषणेति * भुवो णिजन्तस्य क्रियासामान्यवचनताभिप्रता ३५२२१ अस्तरप्याचधातुके णिचि कृते ऽस्ते रिति ध्यादेशस्मृतर्भावनाख्य- कियासामान्यबाचित्योपपत्तिः। ननु क्रियाशब्दो यथा तद्भूतानांशि- यार्थेन सामाम्नायः। आम्नायस्य क्रियार्थत्वात्तभ्यः क्रिया प्रतीयते क्रियायां पुरुषश्रुतिः। प्रतिषेधेषु फर्मत्यात किया स्यात् क्रिया स्याद्ध- मंमाग्राणामित्यत्र भावनायां प्रयुज्यते तथा आकृतिस्तु क्रियार्थत्वात् फ्रियाणामाथितत्वाक्रियाया हस्तिसम्बन्धः क्रियातो व्यपदिश्ये- रन् तस्य क्रियाग्रहणार्थोक्तं कियाभिधानमित्यत्र धात्वर्थे ऽपि तथा तुल्यस्याक्रिययोर्न क्रियार्थानां संस्कारे तु क्रियान्तरमित्यत्रोभयो फ- मराब्दश्च यथा फलस्य कर्मनिष्पनः भावार्थाः फर्मशब्दास्त दात्क- मणोऽभ्यासः संरयायाः कर्मभेद: स्यात् फलश्रुतेस्तु फर्म स्यात फलस्य फर्मयोगित्वात समेषु फर्मयुक्तं स्यात्संस्कारश्चाप्रकरणे क. मंशब्दत्यारकर्मणः श्रुतिमूलत्यात् एतेषां फर्मसम्बन्धात्यले फर्म- शेप. स्यात्कर्मापयपि अमिनिः कर्तृगुणेषु कर्मसमघायात् अचोदित कर्म भेदात् कर्मणो चोदितत्वात् कर्मणो व्यवस्था स्यात् द्रव्याणां फर्मसंयोगे कर्मतो ह्यभिसम्बन्धः तस्मारकर्मापदेश. स्यात् । अपि तु फर्मशब्दः स्यात् ॥ कर्मणः पृष्ठशब्दः स्याद्धविर्भेदात्कर्मणो ऽभ्यास इत्यत्र धात्वर्थेषु प्रयुज्यते तथा कर्मफे तत्र दर्शनादित्यत्र तच्छब्दप. रामृष्टः कर्मविषयः कर्मशब्दः फर्मणः सम्बन्धात् शब्दान्तरे फर्मभे- दस्तत्सर्गे फर्माणीत्यत्र भायनायामपि एकस्यैवमित्यत्र चैवं शब्दे- मानुष्टः कर्मराब्दः फलं या कर्ममन्निधावविभागात कर्मणः फ. मंधर्मः प्रकरणादित्यत्र चोभयोस्तेनैव व्यतिकरदर्शनाद्धात्वर्थभाव- नयोरभेदो ऽध्यवसीयते इत्याशयाह * शास्त्रति * भावनाचा- चिनः क्रियाशब्दस्य धात्यर्थवाचिनश्च कर्मशब्दस्य लक्षणयेतरत्र प्र- .योगोपपत्तिरित्याशयः । भाधनाधात्वर्थस्वरूपवाचिनामपदाभा- घाच लाक्षणिको ऽपि प्रयोगो न दोगयेति न स्वरूपाभिधानेनेपनेन सूचितम् । पतदेव प्रश्नपूर्वकमुपपादयति * कुत इति * श्लोक गा- चष्टे * भावनाशब्दो हीति * एकास्मिन् क्षणे भायनायाः समस्तों.

·न्यायसुधायाम् पसंहतरूपाप्रतीतेः । कथं निष्पन्नरूपतेत्याशय यस्तुती निष्पन्न- रूपत्वे ऽपि नामपदसामर्थ्यात् सत्त्वस्य द्रव्यस्य यदेकत्रोपसंहतत्वं रूपं तदापनामारोपितसिद्धरूपामित्युक्तं कथं नामपदसामयाद द्रव्यरूपत्वारोप इत्याशड्दा नामपदोक्तो लिङ्गादियोगः कारणत्येनो- तः द्रव्यधर्मलिङ्गादियोगात भास्वरत्यादिनेच शुक्तो रजतत्वारोपो युक्त इत्याशयः। न केवलं नामपदेनाख्यातसहशी भावना नोच्यते किं तु फरोत्यादिधातुनापी त्याह * तयेति * अनन्यशब्दघाच्या त्वोपपादनस्यासाधाण्येनारयातस्य भावनार्थत्वसिशिप्रयोजनार्य सुचयितुम् उपसंहरति * इतीति* नन्याख्यातप्रत्ययस्य भावनार्य- स्वे ऽपि स्वर्गस्य द्वितीयाभावेन भाव्यत्वाप्रतीतेः स्वर्गफामपदम्पस. म्यन्धात् स्वर्ग भाचयेदिति युरिति भाष्यमयुक्तमित्याशय स्वर्गस्य भाव्यांशनिवेशमुपपादयितुमुपक्रमते * मा त्यिति * साध्यत्वान्य- यात पागंशान्तरान्वये भावनासरूपस्य सङ्कल्पाण्यच्छाविशेपसाध्य- स्वेन यागादेस्तत्साधनत्यायोगात्तत्सिद्धार्थ साध्यनिष्ठत्वामा भा- पनात्वस्यव याधापत्तःसाध्यांशस्य प्राधान्यात् साधनेतिफतव्यता- प्रवञ्चापेक्षान्तराधीनत्याभायात्प्राथम्यमुक्तम् । नन्वेकप्रत्ययोपादाना तू मावनामात्रस्य पिधेयत्वावगतः साध्याचन्ययः प्रतीतो ऽपि यि- ध्यसस्पशादवियक्षितः स्यादित्याशयाइ * तति * उपसर्ग घोः फिरिति विपूर्वस्य पधातेः किप्रत्यये एते यिधिशब्दव्युत्परोः एदनात्याद्भावप्रत्ययेन विधिमम्यन्धाभिधानम् । नन्वेयमप्येफपदो. पादानेन प्रत्यासत्तधात्वर्थस्यैव भान्यत्वं कस्मान भवतीत्यारामाद * विधिरति * फमियोगादपि स्वर्गस्य साध्यत्यायगतिनं ध पुरपाय इत्यनेनोक्ता। यस्प यनाथसम्यन्धो दूरस्पस्यापि तेन मः ! अर्थतो धसमानामानन्तर्यमपारणम् । रति श्लोकोऽपि चाम्नानमामाचोदनान गम्पेताधांनाम वर्षयत्त्वेन पचनानि प्रतीयन्ते तो घसमघांनामानन्तर्य यम- म्यन्धः तस्माच्रत्येकदंशामानि पिश्यजिदधिकरणमिसालमत्र- गतस्पापांनो रायत्यनेस्पाययययम्प योग्यतानुगंधन प्यादिनान्य. पप्रतिपादनपरतया व्यागयानात्तय पूर्याचार्ययषयतास्यानित्याली- धनया प्रतिमाति पदारया धारयधस्प साध्यायायगमेऽन्यपाभिधा- मदरमा पुगराधमायायायगमात् या इति गफलम्य मारपये, यहा विरोध पय मानीत्यार* सिंघति को प्यार साथ- २० ति एवं भायनाया माम्पापशायर्या धास्यस्प माम्परपसम्मये ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पाद । ऽपि विध्यन्वययलात पुरुषार्थस्य भाव्यतोक्ता अधुना इच्छायोनि- रचन भावनाया समीहितभाव्यनिष्ठत्वावधारणात् भावनास्वरूपा- लोचनयैव पुरुषार्थस्य भाव्यतामाह * किं चति * श्लोक व्या- चट * यत्र हीति * ननु भावनास्वरूपालोचनयव समीहितसा- भ्यत्वावगमे स्वर्गकामादिपद व्यर्थ स्यादित्याशयाह * तति * नन्वेयमपि स्वर्गादिपुरुषार्थविरोपलाभस्य शास्त्राचीनत्वात् सर्वथा साध्यांशनिवेशस्य विधिविषयत्यनिरासो न युक्त इत्याशझ्याह # तदपि चेति * साध्यशब्दस्य इष्टतमत्यलक्षणकर्मयाचित्यप्र- त्ययान्तरलेन साधयितुमिष्टमित्येवमर्थत्वात् स्वर्गादेश्चष्टतमत्यस्य त्यसम्वेद्यत्वेन शास्त्रानधीनत्वान्न साध्यत्वेन विशेष शास्त्रादपक्ष्यते अपि तु स्वर्गादीनासाध्यानामध्ये ऽस्या भावनाया को विषय इत्येव विधेयभावनाविषयत्वंनत्यर्थ । साध्याशस्य विधेयत्वनिरासप्रयोज- नमुपसहरति *ततश्योति एवकारोधात्वर्थनिवृत्त्यर्थ अभुतपश्यादि- निवृत्त्यर्थ रुतास्पदराब्द त फमिपदेनास्पद साध्यारानिवाईत्वरू- पयस्यत्यर्थ ।ननुखर्गादे साध्यस्याशास्त्रीयत्वेन सग्निफर्यविप्रकर्षा- भपेक्षत्वे ऽपि भावनाविशेषान्वयस्य शास्त्रीयत्वेन तदपेक्षत्यात्सनि- रएन धात्वर्थस्य भावनान्ययेन वाध स्यादित्याशङ्कयाह * धात्व- धीत * धात्वर्थस्यायोग्यत्वेन साध्याशनिशितयानपेक्षितत्वाना- न्वय सम्भवतीत्याशय । न केवलमनपेक्षितत्वाद्धात्वर्थस्य सा- ध्याशेन नाम्वय किं तु विधिथुतिवाधापत्तरपीत्याह * विधीति * धातुथुते प्रत्यासत्तिमात्रयाधात्तरामित्युक्त म पेषल स्वर्गादरिध- तमत्वाद्भाव्यत्व किं तु भवितृतयोपादानादपीत्याह * किं चति - ननु धात्वस्यापि निप्पाचवा पितृतास्तीत्याशङ्कयाह * न चति* भब्द भवितृत्व शाब्दे व्यवहारे ऽनुपयागीति भाय । स्वर्गादे फर्थ ----ति * एतदेव प्र. वरूपस्यैवाशयस्ये- ३५४॥ भवितृत्वाचग- तिरिति भाव । स्वर्गारयदेशांवेरापस्य सिद्धत्वात् भवितृत्वाभाघमा- शय स्वसम्पन्धिान भवितृत्व भेदराब्देनोक्त भयितृतयोपादानस्य भाव्यशान्वयोपयोगित्वे भावनापेक्षाकारणमाह * तेनेति* नवम- प्येकशब्दोपात्तस्य धात्वर्थस्य यागादिनेति भाष्येण पश्चादन्ययाभि- धान न युनमित्याशङ्कचाह * तत इति* धात्वर्थस्य करणारा निवे- शाभिधानानायनास्वरूपस्य च निर्शातसङ्करपास्येच्छाविशेषकरण- कत्वेन फरणानाकाहात्वात्फलान्वितरूपस्य फरणाकाड्या फला. .

·न्यायसुधायाम्। न्धयोत्तरकालं प्रवृत्तेर्युक्त पश्चाद्धात्यर्थान्ययाभिधानम् इत्याशय ! नन्यमपि नामार्थस्य सिदत्वेन योग्यत्वात्करणाशान्वये वाच्ये धात्वर्थस्यासिद्धत्वेनायोग्यत्वात्करणाशान्वयाभिधानमयुक्तमित्या- शङ्ख्याह * तत्रेति * आदिशब्देन नामार्थस्य फरणाशानिवराहेतुर्वि- प्रकर्षो ऽभिप्रेत निनु सन्निधिवद्योग्यत्वस्याप्यन्वयहेतुत्वानामार्थस्य सिद्धत्वेन योग्यत्वात् फरणाशनियो युक्तो न धात्वर्थस्यासिद्ध- स्वेनायोग्यत्वादित्यासय प्रमाणान्तराच्चेत्युक्त सिद्धस्यापि मृदा. दे पटादारयोग्यत्वेन सिद्धत्वमात्राद्योग्यतानघगतेरइष्टार्थेषु च कार्यगम्यविरोपयोग्यत्वस्य प्रमाणान्तरेण ज्ञातुमशक्यत्वात् सामा- न्यतश्च धात्वर्थस्यापि भोजनादेस्तृप्यादिफलसाधनत्वदर्शनेन शातुं शक्यत्वान्नायोग्यत्वेन धात्वर्थस्य करणाशात्प्रच्युतियुक्त त्याशय । न च साध्याशवत्करणांशनिवशे विविविरोधो ऽस्तीति विध्यविरोधा चेत्यनेनोक्त ततश्चायोग्यत्वविरोधलक्षणस्य साध्याशे धात्वर्थातिक- मकारणद्वयस्यात्राभावात् यागनेत्येवमन्वयो विज्ञायतइत्यर्थ । प्र. त्युन नामार्थस्यैव धात्वर्थनिरपेक्षस्य क्य चित्करणत्वानुपलब्धेर- योग्यतातिक्रमणकारणमस्तीति संवत्यनेनाक्तम् । यधनिष्पन्नत्येमायो- ग्यत्व पूर्वपक्षिणोक्त तभिरस्यति * यद्यपि चति * नन्वेष सति स्वनिष्पत्यपेक्षणाद्विलम्ब स्यादित्याराडूच नामार्थस्यापिनित्यसिद्धय भावात् साम्यमाह * सर्वमेव चेति न च प्राफमिद्धस्येव शास्त्रेण फरणत्य वाच्यमिति नियमे हेतुरस्तीत्याह * न चेति * किं चा- तीतस्यापि ग्रहोपसर्गादे शुभाशुभोत्पत्तौ वर्तमानस्य च शाास्या- र्थप्रकाशे भविष्यन्त्याश्च वृमत्स्यविकारहेतु वदर्शनान प्रागसिद्धि- माण साधनाशनिवेशायोग्यतेस्याह * प्रमाणति*उपसहरतिशत- स्मादिति * यस्य चेति भाष्य ससपेण व्याचष्ट * तशति * यदा च यागादिधात्वर्थरूपकर्मवाचिभ्यो धातुशब्देश्यो ऽपूर्वप्रतीतिस्तदा प्रयोजनवाच्यर्थशब्दाभ्युपगमन प्रतिप्रत्यया प्रत्यया सह धूत प्रति स्मृत्यनुसाराद्धातोरपि भावार्थचापपत्ते सामानाधिकरण्यन व्याख्यासम्भवात् नावश्य प्रत्ययाशन भावार्थी धात्वंशेन च फर्म- शब्दा पदरूपा शब्दा इत्येव व्याख्पयमित्याह * तनश्यति * ननु यदि भावनाया भाव्यनिष्ठत्वादीप्सिततमस्य च पर्मणो भाव्यत्याद- नीप्सिनधास्वातिकमणेप्सिततमम्प स्वर्गादेर्भायनावमस्य धात्य- थस्य च भाव्यान्वितभावनारूप करणव तत्ता पक्पु धातुपु क- माभावागायनान स्याझायनाभ्युपगमे वा तपामपि सफमपत्यापत्ति- रित्यागते * ननु चेति * .भावनायगतिहनुन्याठा सफर्मधातु- ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। युक्रमेय सर्वमाख्यातं प्राप्नोतीत्यर्थादुक्तं शङ्काभिप्रायं व्याचटे * तथा हीति * येन कारणेनेप्सिततमः स्वादिभिः पदार्धर्भावना- याः फिमित्यशो विरुध्यते धात्वर्थश्चेप्सिततमभावावरुद्धकिमित्यंश- भावनायोगी तेन फारणेन न कश्चिद्धातुः अफर्मफः स्यादफर्मफो घा यः कश्चिद्धातुः स सवों न भावनायोगी स्यादिति देधा योज्यम् । देधा लोकं व्याचष्टे * यदि वेति . * भावनाफर्मय धातोः सफर्मकत्वे स्यादथ दोष. न स्वेतदस्ति धात्वर्थसाध्यकर्मनिव- न्धनत्याद्धातोः सफर्मकत्यस्येति परिहरति * नैप होप इति * धात्वसाध्यस्य कर्मणो कर्मफेयभावान सर्वेषां सकर्मकत्याप- त्तिरिति पूर्यानाधशङ्कापरिहारः भावनानियन्धनस्य कर्मणाः सर्वत्र भावानाफर्मफेभ्य भावनानुपपत्तिरित्युत्तरार्दैन द्विती- तीयशङ्काभिप्रायपरिहारः धात्वर्थभावनाकर्मणोरभेदे भावाभाव- व्ययस्थानुपपत्तेस्तसिद्धयेऽन्यत्याभिधान धात्वर्थसाध्यमिति वाच्ये भावनाफर्मणो व्याहतसिद्धर्धात्वर्थकर्मणोऽनन्तरसिद्धत्वनान्यत्वो- पपादनार्थम् * प्राप्यमित्युक्तम् * फर्मद्वयस्याधिष्ठानान्यत्यनियमा- भावे ऽपि यदेव धात्वर्थ प्रति कर्मत्वं तदेव भावनां प्रति न भवती- ति फर्मरवरूपान्यतोक्ता यदि पथाकपञ्चिदपि धारयर्थसिद्धी स. स्यामनन्तरं नियमेनोपचते सद्धात्यर्थस्वरूपप्रयुक्तत्वादात्यर्थकर्म यत्वन्यप्रेरितेन पुंसानुष्ठितकर्मणि फदा चिदुरपद्यते फुतचिदाकार- यान कदा चिदुत्पद्यते तन्नियोगप्रयुक्तत्यान्नियोगस्य च भावना- विषयत्वात भाधमाफर्म । उदाहरणनिष्ठ श्लोकं व्याचले * आदन- ३५ मिति * पाफसमाप्त्यनन्तरमेवीदनाल्यं फोत्पद्यते गमनसमा- प्त्यनन्तरं च प्रामप्राप्त्याख्य नान्यर्तिक चिदपेक्षितमिति घोतनायाप- घर्गशब्दः अधिष्ठानान्यत्यनियमो ऽनेनोक्त इति शड्डानिवृत्यर्थे तो- त्याधुकं धारयर्थसमाप्त्यनन्तरं नियमेनोत्पद्यमानत्वादोदनस्य धा. त्यर्थफर्मरये ऽप्युद्देश्यरवलक्षणेप्सिततमत्यस्य प्रयत्नास्यभावनैकगो. चरत्वादोदनमात्रोदेगेन यदा प्रवर्तते तदैकस्यै घामे प्रति कर्मता य- दा स्वोदनादिकमविशिष्टेन धात्वर्थेनापच्छिन्ना भावनान्यदेतनला. भादीप्सितममुद्दिश्य प्रवर्तेत तदा फर्माधिष्ठानमपि भिद्यतत्याशयः मनुभयनिष्पत्युत्तरकालभाविना चेतनलाभादे. कथ निष्कृय भाव- नाकर्मत्यायधारणेत्याशङ्याह * ततश्चेति * विप्रकर्षार्थः पर- शब्दः । धात्वर्थाद्विप्रकृष्टकालत्वेन धात्यर्थान्तरच व्यवधानेन पाफादिधारवकर्मस्वावधारणाशक्तर्भावनाकर्मत्वावधारणेत्युक्ते न. नु भावनाकर्मत्वावधारणाप्यस्मादेव हेतुद्वयादशयेत्याशझवद्या- ·५८६ न्यायसुधायाम्। प्य * मात्रत्वेनेत्युक्तम् * धात्वर्थफलस्य स्वरूपप्रयुक्तस्यात् खर. पन्यवधाने न शक्यो जन्यजनकभावो ऽवसातुं भावनाफलस्य तु नियोगप्रयुक्तत्वातस्य च लोके नियोक्तू राजादेः सन्तोपादिपूर्वकफ- लदानप्रवृत्या व्यवधानदर्शनात वेदे ऽपि योगसिद्ध्यधिकरणन्याये. नानन्तयनियमाभावादनन्तरजन्यत्वानपेक्षभावनाव्याप्यमानत्वेन नियोगवशाद् गम्यमानत्वात् भावनाफर्मत्वावधारणेत्याशयः । तस्य चाफर्मधातुयुक्ते घप्याख्यातेषु भावाद्भावनायगतिः सम्भवतीति सर्वनेत्यनेन सूचितम् । नन्वकर्मकेषु धास्वर्थकर्मभावे ऽपि भावनाफ- माभ्युपगमे स्वास्थ्यं शयीतेति द्वितीया कस्मान्न प्रयुज्यतइत्याश- स्याह * तच्चेति * भावनाया भाव्यनिष्ठत्वाद्भवितुरेव माव्य. स्वात् द्वितीयायाश्च प्राधान्यापरपर्यायेप्सिततमत्वमात्रधाचितवन भघितृत्वानभिधायित्वादेवं कामशब्दात्विदं भवेदिति भवितृत्वमती. तेस्तेनैव भावनाकर्मत्यप्रतीतिः । अग्निमादधीतेत्यादी तु भावनाफ- मत्वान्यथानुपपत्त्या भवितृत्वकल्पनया फ्लेशेन भावनाफर्मत्यनि- चोह इत्यर्थः । धात्वर्थभावनाकर्मणोरन्यत्वाभिधानस्याशङ्कानिरास योजनत्वं पूर्वसूचितं प्रकटयितुमाह * सत्यपीति * प्रफरयति * तेनेति * नन्वग्निमादधीतेत्यादी द्वितीयानिर्दिष्टस्यैव प्रायेण भा: धनाकर्मत्यदर्शनादेवं कामशब्दहेतुकत्वस्य प्रायिकत्वाभिधानमयुक्त स्पादित्याशङ्याह * यमेरपि त्यिति * विष्णुं यजतीत्यादी द्विती. यानिर्दिष्टामपि देवता कामशब्दोपवन्धाभावाद्भावताफर्मत्वेन त्यक्ता कामयब्दोपपद्धस्य स्वर्गादेरे भावनाकर्मत्वाश्रयणायुक्ता कामश. ब्दोपयन्धहेतुकत्यस्य प्रायिकतेत्याग्यः । द्विनीयोक्तस्य फर्मत्वस्य नि. चियपत्याराहानिरासाथै यजिधात्यर्थफर्मतोक्ता यागे ऽपि देवतायाः स्वरूपेणासमवायात् फर्मत्यायोगमाशड्यानभिमतमपि पूज्यत्व स्य. ज्यमानद्रव्योद्देश्यत्यलक्षणत्या घतात्यस्प स्यज्यमानद्रव्योदेश्यस्य च गुर्वादेलोंके पूज्यत्वदर्शनादुराचारणोक्तं शहानिरासमुपदरति * तस्मादिति नन्येवमपि मापनाकर्मणव तद्विषेपणभूतस्यामन- शयनादेरपि धात्वर्यस्य सफर्मकत्ये सफर्मफाफमकविमागी न यु- ज्यतरत्याराडूते * कम्तहीति * भावनाविशेषणत्यसाम्य ऽपि वि. मागहेतुमाह * उच्यताति ययहितस्याप्यङ्करादिरूपतया बीजा- दिपरिणत बीजायापादिधारगफमत्यदर्शनात साक्षारखदेन क चिनरन्तये कचिनियतरूपत्वमभिप्रेतं ययुत धीजं तदेयादुररूपया परिणतमिति नियतरूपेण प्रतीते.! पारम्पर्यशब्देन साक्षात् दोत. भैरन्तयोमाययाचिना तनुकस्यैव निपतरूपायस्याम्पमचारदोत.

·द्वितीयाध्यायस्य प्रथम. पादः। स्प ध नियमस्यामाप उपलक्षितः । भावनाफमाभिधानस्य धात्वर्या- फर्मफन्वोपपादने तात्पर्य सूचयितुं व्युत्क्रमेण श्लोकं व्याचरे * भासनेति * श्रान्तस्यासीनस्य सुखीभावाच्छयानस्य स्वास्थ्याभाषा- द्वाभिचारोपलब्धेः कदा चित्प्रवुद्धस्य चिरेणान्नपचनादिना धातु- साम्यलक्षणस्वास्थ्यासद्भाचे ऽप्यानन्तर्याभावाच्छयानस्यासीनस्य चै- तत्फलमिति नियतरूपानिरूपणादा साक्षादनुपपत्तेमांत्यर्थफर्मत्या- योगादास्यादेरफर्मत्वं पच्यादीनां तु धात्वर्थानां विफ्लियता त- ण्डुलादिना तच्छब्देन परामृष्टगमिधात्वर्थलक्षित गन्तसंयुज्यमानेन च प्रामादिना साक्षादानन्तर्येणेदं तदिति या नियतरूपतया धात्व- सम्बन्धिनौदनरूपापल्या प्राप्यमाणत्वेन घा फर्मत्वेन फर्मणा व्यभिचाराभावात्पच्यादीनां धातूनां सफर्मफत्यमिति पचिगम्या- दीनामिति धात्यर्थपरतया स्वरूपपरतया चावर्य योज्यमासाध्यसा- धनान्ययाभिधानमात्रेण सूत्रव्याख्यानसिये। किं फेन फयमित्या- फाहाप्रयाभिधानमनर्थकमित्याशड्ढयाह * सेयमिति * फवं यथा सनिक शास्त्रानुसारेण फल्प्यते कथं वा तभावापथा फयं चि- दुपस्याप्यमानेत्यपेक्षायां * श्रुत्यादीत्युक्तम् अतिदेशस्योपकारद्वार- म्याद #अत्यन्तेत्युक्तम्भावनायास्यंशापेक्षत्वेऽपिस्वधाफ्योपात-३५६॥ साधनमात्रान्वये विधिपर्यवसानभ्रान्ति निवतीयतुमाह* तताति* ननु विरोषणघिधि विना विधिप्रविधिर्न सम्भवतीत्याद * तविधा- गाति * तस्मादित्युपसंहारभाष्यमधिकरणापसंहारार्थमिति यहां निवतीयतुं सत्रार्थमात्रोपसंहारार्थत्येन ध्याचरी * इतीति * फर्मशब्दत्वभावार्थत्ययोरेकैकेनाण्यातोपलक्षणसिखेरुभयोपादानान- क्यमथेति भाष्येणाशयोच्यतइत्यनेन भावार्थत्यविशेषणप्रयो- जनमुकं तत्र श्येनादिशब्दानां कर्मनामधेयत्वस्य यजिसामाना- धिकरययाधीनत्वाधागादिस्वतन्ध्रफर्मराब्दत्यागेनोदाहरणमयुक्तमि- स्याशङ्कचाह भवन्तीति * ननु इयेनादिशब्दवद्यागां- दिशब्दानामपि धारवख्यकर्मवाचित्वाद्भावार्थता नास्तीत्याराड्याह * यागादयो दीति * धातोराख्यातप्रत्ययोपात्तभावनोपश्लिएस्ता- र्थयाचित्वोपलम्भादिहापि भावनोपश्लिष्टस्वार्थवाचित्वं फयं नानु- मीयतात्याशयः । फर्मयब्दत्वविशेषणप्रयोजनाभिधानार्थ के चिदि- ति भाप्यं तत्रोदाहरणमाक्षिपति* के चिदिति * ननु णिजन्ता- अघतेरच्यत्ययोत्पादनेन भायनावाचितया भावदस्य व्युत्पादित. स्वात्कथमनुदाहरणतेत्याग्रड्याह * तति * भयनाट्यप्रयोज्य- भ्यापारविशिएप्रयोजकल्यापारवाचिभावरान्दाफदेशप्रयोज्यन्यापा- * ·न्यायसुधायाम। रबाचित्वात् लक्षणयेतरयोरपि भावार्थतोपपत्स्यताति परिहरति * तावपि त्यति * यदा तु भावनामयोजनस्वाभिमायो भावार्थ- शब्दो व्याख्यायते तदा भावनैकदेराभूतभवनवाचित्वेनयां भावनाम- योजनत्याधुक्तव भावार्थतेति परिहारान्तरमाह * अथ येति * ननु भावादिशब्दानां लक्षणया मायनाप्रयोजनवादा भावार्थत्वे कर्मा- ख्यानुष्ठेयच्यापारयाचित्येन कर्मशब्दत्वान्नानेन विशपर्णन व्याव- चिरित्याशङ्कते * कथं पुनरिति * क्रियतइत्यस्मिन्नथें करोतरी- गादिके मनिन्प्रत्ययस्मृतेः । कर्मशब्दस्यानुष्ठंयच्यापारपाचरवाना धनादेश्वासितकर्तृव्यापारत्येनानुष्ठेयत्वात्तद्धाचिनो भवत्यादेधातोः कर्मशब्दत्यायोगादुत्तरवार्तिकानुसाराच्चानुष्ठेयव्यापारवाचिसयं- धात्यभिप्रायो धातुमानशब्दः धात्वर्थविशेषानवच्छिन्नायाः भायमा. या अनुष्ठातुमशक्यत्यात्तदाचिनो धातोरपि फर्मशब्दत्वं मास्तीति परिहरति निर्विशेपस्येति ननु भवनायीत्याधिपायच्छिना. या भावनायास्तानुठेयत्वात् भावादिशब्दानां कर्मशादतोप- पत्स्यतात्याराचाह * अत इति समयनस्यासिदकहव्यापारत्यात भायनाविशेषणत्वं नास्तीत्यारायः। किं पुनरित्यादिमायेगोदाहरणं प्रश्नपूर्वकं विचारस्यरूपं स्पष्टयित्या स्थितइत्युक्तमातच्छदोत्तररये- नायतारयति * यदीति * नन्ये सति नामधेयचिन्तोपोदयातस्यन २५७१ ततः प्रागेयेदं कार्यमिति गते * फस्मादितिसत्यप्युपोधातरयेन मेदचिन्तयेच नामधेयचिन्तयापि सम्बन्धे चिन्तात्मफरयारप्रमा. पलक्षणासद्गतेस्तव न रुतमिति परिहरति प्रमाणेति - एपं. Cण्यातपदस्य फलपदान्ययानामपदस्प तदन्यये ऽस्मिन्नधिकरणे निरम्ने तदेतरचदमित्याख्यातान्ययप्राप्ती गुणयिधिरनारयाताम्ययो नामधेयत्धेन पेति हापि प्रसङ्गात् सगरयुपपतः । क. स्माटामधेयचिन्तापीहेय न कृतेति शते * अधेति प्रार. निफात्येनानन्तरसङ्गती सम्मयन्त्यामपि लक्षामने तेति परिदरति भेदेति * शहादयनिरासमुपपंहरति सम्मा- दिति । तथेत्यादिमाप्यं स्पटत्यादम्पाण्याय न चलि गाम्य स्थगे मापयदिति फलाम्ययस्य प्रागुनस्यापि फैन फथामति भाण्याचा. फाहाया एषोपायस्योनारयात्तद्विगरपुरगन्यपाभिधानादयुममा. दायाचरे * न घेति + अर्धयाधिनः फमिपदम्य सक्षपया গয়নামিয়ানা ছায়ামা তার বাম स्यादपिराध ति भायः । नामिपिनि पाधिका विमान स्पलक्षण विभादयस्प साध्यागपनाग्यपापापविन पिपरीतमा.

·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः धनत्थादहेतुत्वमाशय धीत्युपसगों विगमार्थों विशेषार्थों घेति द्वधा ध्याचले * विभाक्तत्वादिति * तस्मादित्युपसंहारभाष्यं फ- लस्य क्रियति फलभावनान्ययोपक्रमान द्रव्यगुणशब्दाः फलान्य- यद्वारापूर्वस्याक्षेपका इत्ययममिति सूचयन्व्याचष्टे * तस्मादिति * एनमंव सिद्धान्तं वृद्धवचनेन द्रढयति * आह चेति * सर्वेषां भावो ऽर्थ इति चेत् ॥ २ ॥ मन्याख्यातपदादेय भावनाप्रतीतेः। सर्यपां भावनात्याभि- धानमयुक्तमित्याराङ्कयाह * न तावदिति * अयमाशय' धात्यर्थस्य फरणत्वं वक्तुं धातोः फलपदान्ययद्वारणापूर्वीक्षेपकत्वं यदुक्तं त. दाक्षेपायदं सूत्रम्। न च भाषनायाचिमः प्रत्ययस्य फलपदान्वयद्वा. रापूर्वाक्षेपकरवं सिद्धान्तिनो ऽपीष्टं धातोरपि स्वतः प्रत्ययनिरपे- क्षस्य भायनायाचित्याभावेन फलपदान्ययायोगामापूर्वाक्षेपकत्वमिएं किं तु परतःप्रत्ययान्ययद्वाराभावनानुरक्षफरवलक्षणया भावार्यत्वव- शात्तच्च नाम्नो ऽपि श्यनन कुर्यादिति प्रत्ययान्ययेन भाषार्थत्योप- पत्तः सममिति लोकं व्याचष्टे *यदीति* भावनाययनस्यैवेत्येवका. रेण कारणयाचिशब्दानपेक्षोक्ता भावनाचाचित्वेन तु फलपदद्वारा प्र- त्ययस्यापूर्वी क्षेफपताभयपादिसमानत्यान्न विचार्यत्वेने टेस्याशयः| ना. मपदस्यापीत्यपिशब्देन ग्लोफस्थो या शब्दार्थों ऽप्यर्थे व्याख्यातः । येपामुत्पत्तौ स्वे प्रयोगे रूपोपलब्धिस्तानि नामा- नि तस्मात्तेभ्यः पराकाङ्क्षाभूतत्वात् स्वे- प्रयोगे ॥ ३ ॥ मनु भायार्थत्वाधिशेषाखातुवन्नाम्नोऽपि फलपदान्वयसम्म- यानियमानुपपत्ती शङ्कितायां नामाण्यातयोः स्वरूपकथनमसम्यद्ध- मित्याशङ्कयाह * यदुक्तमिति* अयमर्थः धात्यानपक्षस्य नामार्थस्य भायनानुरञ्जनाशक्तेन तायद्धातुतुल्यं भायार्थत्वं नाम्नो ऽस्ति तद- भावे ऽपि दध्नेन्द्रियकामस्येत्यादी नाम्नः फलपदान्ययदर्शनाच- थाकथं चित्तु भावार्थत्यमात्रस्य फलपदान्ययोपयोगित्वमाशङ्का- घाघभिमतमभ्युपगम्य धातुनाम्नोर्विरो फतुमेतत् सूनवयं तन यदेफस्मादिति भाग्येण सर्वेषां फलपदान्वये यहूदृष्टफल्पनापत्ति- रेफस्य तु तदन्यये रूपकल्पनेति यदुक्तं तत्रैकान्यये ऽपि नाम्नो ऽन्यययहुकल्पना धातोस्त्यन्वये प्रश्पकल्पनेति विशेषः साईन सूत्रे ·न्यायमुभायाम्। पोक्तः आश्रितस्वात्प्रयोगस्येति सूत्रायययेन थुतियाफ्यरुताति मयं च सिद्धसाध्यत्वकृतो विशेपो न धुनिवाश्यकृतविषयच्छब्दः मात्रनिमित्त. किं तु यास्तवो ऽपीति यस्तुधौणत्यनेनोक्तं फीरशों ऽसी विशेष इति प्रश्नपूर्व विधरीतुमाह * कथमिति के प्रतिपदप- क्षारिष्टत्वोपपादनस्यानिष्टापत्यभिधानार्थत्वेन प्रस्तुतोपयोग यात माह * कस्मादिति * कथं नाम्नः फलपदान्वये यहाएमसङ्गापरि- धार रत्याशङ्कयाह * नाम्नति * ननु सिमरूपस्यापि नामाघ- स्याश्रयत्वेन निपाधो धास्थयों एनोपकरिष्यतीस्थाशङ्कयाह *न हीति * विधीयमानस्य धात्वर्थस्य फि चित् समीहितं प्रति साथ- मत्वं विना विधरपयंयमानानामार्य प्रति साधनत्यायांगाप्तादध्ये- मविध्यनुपपसरन्यायंत्वनय विहितस्याश्रयत्वेन ग्रहणात सत्यप्या- श्रयत्व कश्चिदष्टो नामास्योपकारी धात्यसाध्यो ऽस्मिन्पक्षे कल्प्यः स्यादित्याग्रयः । आश्रयस्यन धात्वय गृहमपि नामा:मा- धनत्येन नांपेक्षते येन नामार्थस्य फलान्वये धात्वयंस्तस्य परेनोप- कुर्यादित्ययः । उधारणांपत्ताविति माप्यायययनोत्पतिशब्दमुथा- रणार्यत्न व्याख्याय स्खे ध्यात्यनेन प्रयोगशब्दो पायाधरयेन ध्याल्यासः । तत्र प्रयुज्यमानशदात्कमव्युत्पत्तिरकस्यामाति साम्या. यंत्योचार्यत्यारयप्रयोज्यत्यामायादयुक्तमागदाधिफरणव्युत्पत्ति माह में प्रयुज्यताति प्रयुज्यमानपदविषयभूत रूपीपलधि- रिति व्याख्यानेन सूचिता प्रयुज्यमानदापयत्याल्लक्षणयास्य प्रयुज्यमानतोतेस्पारायः । सुचान्त्यप्रयोगरायदपत् मपमप्युचार- रणायंतया प्रसिद्धःप्रयोगशदो घाच्यापंतया फरमानधाण्यायतर- स्याशययोगस्य सप्तम्यारूपोपलाध्यामधारत्यानपाच्याभितरया- च तस्यात्याद तदाधारप हीतिबध्यारणे ऽपिनिपाप- रूपोपलानिपतरूपतह यिधझितति निष्पनादेनान परमपार्शित मायण रूपोपलब्धिपद पापिरुपाभिप्रायेणाम्पयमुप्रेन प्पाग्याय नियाधम्याभिधानेन व्यतिरपमुपेन म्यात्यातं तनुमपमपि मा. मार्यम्प मापनानपक्षस्याय निमनत्यप यक्तध्यावासारपस्य माध. मापेझत्यापानिप्पप्रायस्य परम्पत्यारयुत्तामापारमनुरपत्रस्य. इति निष्पनर मामापंस्य पत्तम्प मारियमदनामिस्त्यांप करें- मामधपान नाम्नः फलपदापयस्यानाशापात्तधिरामार्थसियर- पार्पयामिधानानफ्यात दम्यगुमशादयायपगम नाहीत गुपयितुं द्रम्पगुपदा ति म्याश्यात विमय तदि मामानायुतम स्यान्य सापमानानि मामानीति स्यापा सियाधण्यापपादनाप- ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। त्वं पर्यायवाभिधानेन सूचितं, तत्स्पटत्यादव्याख्याय तस्मात्तेभ्यः पराफाति सूत्रावययम्यारयानाथै यत एपामिति भाष्यं सूत्रे नम. भावादयुक्तमाराङ्कमाध्याहारार्थत्वेन व्याच * तेश्य इति * स्व- यमन्यवाचित्वेन परशब्दं व्याख्याय प्रधानवाचित्वं भाप्योक्तं व्या- ख्यातुम् *निष्पाद्यत्वेन घेत्युक्तम्* निष्पाद्यत्वेन प्रधानस्य सतो या साधनाकाड़ा सा न विद्यते निष्पाद्यत्वाभावादित्यर्थः । दरवाचि- ना घा परशब्देनैव नषों लभ्यतइत्यन्यथा व्याचष्टे * अथ वेति * भूतत्वादित्यादिसूत्रावयवं नैराकासयोपपादनार्थत्वेन व्याचष्टे *कृत इति पनिरुत्यं परिहरति * स्वरूपति * येपा तूत्पत्तावर्थे स्वे प्रयोगो न विद्यते तान्याख्या- तानि तस्मात्तेभ्यः प्रतीयेताश्रितत्वात्प्रयोगस्य ॥४॥ आण्यातस्वरूपकथनस्य प्रयोजनमाह * आख्यातेति * श्लो- ३५९।२ कं व्याचरे * धात्वर्थस्तावदिति * व्यापारात्मकत्वाद्धात्वर्थस्य व्यापारस्य चानुपसंहृतरूपत्वाख्यानिष्पन्नरूपत्यात्स्यभावेनेय साध्या- स्मफतेत्याशयः । ननु नामधेयत्वे नाम्नो ऽपि साध्यार्थत्वानिप्पन्नस्य धानुष्ठेयत्वाष्यसाध्यत्वायोगात्फलपदान्ययः प्रसज्यतेत्याशडूते *नन्विति * नामधेयत्वस्य धातुसामानाधिकरणाभिधानत्वोत्फलप- दान्वये च सामानाधिकरपयामाधानामधेयत्वं न स्यादिति परिहरति * नैति * अन्योत्पादानुकूलार्थाभिधायित्वेन साध्यसाधनेतिक- व्यताकाङ्क्षोत्थानसूचनार्थं ते भावयब्दा इति वक्तव्ये तान्याख्या- तानीत्यभिधानात् सूचितम् । परिहारान्तरमाह *अपि चेति* श्लो- कं ध्याचष्टे * यद्यपीति * ननु सिद्धत्वरूपतयाभिधाने ऽपि घ- स्तुतः साध्यत्वात् साधनाफाङ्क्षानुष्ठेयत्वनिर्वाहार्थं च फलाकाड- क्षा भविष्यतीत्याशझ्याह * अभिधानेति * यागादिशब्दोचारणे ऽपि साध्यत्वानुरक्तावाकाक्षानुपलब्धेराभिधानकृतैवाकाक्षेत्या- शयः । तस्मात्तेभ्यः प्रतीयेतेति तस्माच्छब्देन साध्यत्वोपपादित- साधनाफाङ्क्षायशान्तामार्थस्य धात्वर्यान्वये दृष्टार्थत्वं हेतुत्येन प- रामृष्टमिति सूचयितुमुपसंहरति * तस्मादिति * अनेन च भ. व्यार्थास्त प्रतिमाध्यमपि तात्पर्यतोव्याख्यातम् उच्चारणास्यप्रयोग- काले स्वायें प्रयोगोन विधतइत्युक्ते प्रयोगकाले प्रयोगनिषेधायोगा- विशेषणभूते 5) निषेधावतारात्प्रयोगफाले घों न विद्यतइत्यर्थप्र- सामानाधिकरणाचीनत्वादिति पु.पा.1 ·५९२ भ्यायसुधायाम्। तीते स्पष्टत्यात्तद्वयाण्यानार्थ भाष्य नव्याख्यातम् अहएकल्पनाल्प- त्वयत्वकृतेन विशेषेण धात्वर्थफलवस्वसिदेराश्रितत्वादिति हे. त्यानर्थस्यमाशय किं चेति भाष्येण हेत्वन्तरसमुच्चयार्थयेन व्या. ख्यातम् । पूर्वोक्तानिरोपादेतदुक्तस्य विशेषस्य विवेकमाह * किं चेति * एक पदोपादानाशात्वर्थस्य प्रत्यासत्तिलक्षणया श्रुत्या भा. चनान्वयः नामार्थस्य चाक्येनेत्यर्थः । यात्वानपेक्षस्य नामार्थस्य मायनाननुरजकरयाद्वस्तुतोऽपि धात्यर्थस्यैव प्रत्यासत्तेन शब्दप्रह- णावास्तवत्यनित्तिः । अत्र भाष्यकृतो तेपामाण्यातानां प्रयुज्यते ऽस्मिन्निति व्युत्पत्या प्रयोगशब्दयाच्या प्रतिपायो ऽधों धात्यानु- रक्तभावनाख्या पुरुषणाधित इति सूत्रावयवस्वरूपं व्याण्याय तदु. पपादनार्थ पुरुषान्वितभाषनाख्यातेरुच्यतइत्युक्तेन व्याख्यातेपु पुरु: पानुपादानात्कथं तदन्ययावगतिरित्याशय पुरुषस्याएयातायनायां नियोगादर्घाक्षेपलभ्यत्वमुवा तथापि धात्यर्थस्य फलपदायिय: फय- मित्याशयाक्षिप्तस्य पुरुषाय फलपदाहिशेपप्रतीतेराण्यातोपातस्य धात्वर्थस्य भावनाद्वारा पुरुषान्वयः प्रतीयते न तु द्रव्यादेन मार्थस्य: त्युक्ते तस्यापि भावनाद्वारान्ययो मयिष्यतीति सर्वेषां मायोऽयं इति सूत्रोक्तं चोधमनुमाय शुतियाक्यविशेषाभिधानेन परिहतं तत्सङ्क्षेपतो व्याचप्टे * पुरुपति * भायनायां पुरुषस्य नियोग्य- स्योपपादनार्थ सहयापारतोका धात्यानयच्छिन्नमावनानुष्ठानाश- तेस्तदुपरलेपोभायनायाः पुरुषेणापेक्षितरयुक्तमादर्शपूर्णमासाश्या- मिति नाम्नः फलपदान्यये दर्शकालः पौर्णमासफालयोति माम्ये फालयाचित्याभिधानानामधेयविचारे ऽनुदाहतत्वासापर्यस्यापि फलान्यये गुणधिधिरयाशङ्कामसक्तस्तन्निरासा दरांपूर्णमासफाला- वितस्येयानेयादियागस्य पिहितत्यात्तरप्रष्यन्यायेन लक्षणाया पाग. नामधेयरयाभिधायकं यदा यागेनेति भाग्य स्पष्टरयान प्याल्यातम । ॥ अथ अपूर्यस्यालिताधिकरणम ॥२॥ चोदनापुनरारम्भः ॥ ५ ॥ फर्थ पुनरित्यादिमाध्यण दानिरासायरनताराप्रमयतारि- तमिति दायितुमाह - सूत्रसिमिति - भपूर्वाभाय कन्या पूर्य प्रतीयते इति प्रतिपरयुपापविगविधागयोगात्तामातपादनापेक्षायां मुत्रदाति भाग्यसारपर्यमित्यर्थः धांदनेनेत्यपूर्व प्रम इत्यादिमा- २६॥ योक्तं सूत्राय तारपयंती ग्याय? • फलापति . तुप्युक्तफला. पाय हच्चदन पराएं नहोफ ध्याचरे , दयाश्येवि grura- ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः रकरैरपूयाभावे ऽपि फर्मफलसम्बन्धोपपत्तेरपूर्वस्य निप्रमाणकत्वा- दायार्थाधिकरणस्य च केश्यः फलोत्पादावगतिरित्येतावति पर्यय- सानोपपत्तेः सूत्रस्य चारम्भकं प्रवर्तकं वाक्यं चोदनेति चोदनास्त्र- रूपकथनार्थतयापि व्याख्यातुं शक्यत्वान्नेदं सूत्रमपूर्यसद्भावाभिधा- नार्थमित्युक्तं तद् दुपयितुमुपन्यस्यति * अत्रेति * फेन चित्प्रमाणे- नानवगतपूर्वफत्वादवयवार्थमनुगतमस्य नामेति यहुधीहिरुपहासार्य: लोकं ध्याचष्टे * यस्त्विति * प्रत्यक्षाप्रवृत्ति तावदुपपादयति * त. प्रति * आदिशब्देन लोकसिद्धन्द्रियविषयमात्रग्रहणम् | अनुमाना- प्रवृत्तिमुपपादयति * नापीति * प्रत्यक्षसूत्रे सत्ता च नानुमानेन कस्य चित्सम्प्रतीयतइत्यत्रोक्त शब्दाप्रवृत्तिमुपपादयति * पति * लोकं व्यावहे * मागमिकत्वमिति * उपमानाप्रवृत्तिमुपपादयति *न चति * प्रत्युतासत्वएयोयमान प्रवर्तते इत्युपहासार्थमाह ३६११५ . * कामामिति * अर्थापत्यप्रवृत्तिमुपपादयति * अर्थापत्यापीति * सिद्धान्तभिमतथुतार्थापत्तिनिरासायम * फलेरयुक्तम् * श्लोक ध्याचट * हयार्थापत्तिरिति * शब्दप्रामाण्यानादरण हार्थाप- त्यवतारात्तथा चेश्वरेच्छादेरपि वैचित्र्यहतोः पराभिमतस्यापि य- दनोपादानम्। ननु श्रुतायाः फलयागादिसझतेरपूर्व विना ऽनुपपत्ते: श्रुतापित्तिनिराक मशक्यत्यासङ्कयाह * श्रुतार्थापत्तिरित * अ. पूर्य तु न कदा चित्फलसाधनत्वन सम्भाव्यताति व्यतिरिक्ताभि- धानात् सम्मवित्वाभिधानायान्यथानुपपत्तः कथं चित्परिहारा- सम्मयः दादांवाचिना प्रत्यक्षराब्देनोक्तमिति न कथं चिदपीत्यनेन व्याख्यातान केवलमन्यथानुपपत्तेः कथचित्परिहारासम्भवादेव द्रव- विषयत्वस्य सम्भवित्यं किंतु सामान्यतः प्राप्तत्वादपीत्यपि घेत्यनेनो- तमादयेयप्यवदानमसक्तरित्यर्थ द्रवात्यवियपे ऽप्यवदेयसामान्य- वृत्तः श्रुतहाम्यभावः सामान्येन च विशेषाक्षेपादनुतापत्त्यभावः । सम्भाव्यमानस्याविरोधिनश्च श्रुतार्यापत्तिविषयत्वात् श्रुतार्थापत्ते- रप्यों न प्रवर्तनाति भावः । तत्रापूर्वाभाव ऽपि तसाध्यसा- धनसम्बन्धानुपपत्तिपरिहार कथं पिनष्टं साधयतीत्यादिनाशट्टापूर्व- मुपपादयिष्यमाणमाभप्रेत्यापूर्वस्यासम्भावत्वं वायदाद * अपूर्वत्वि- ति अनेनेच प्रत्येन पाक्षिकप्रसक्तेरपि निरस्तत्वात्परिषसिखिरू- पा तापदापतिरनाशयेति यतो ऽन्येत्यनेनोक्तमाननु प्रसत्यभावे ऽप्यन्यनिवृत्तिमात्रेण परिशेप. फस्मान्न सिद्धोदित्याशङ्कयाह * य- दीति * श्लोक ब्याचष्टे * न हीति * श्रुतसाधनसम्बन्धविरो- यविरकाभिधानादिति पु. पा..

·५९४ है . म्यायसुधायाम्। धि घापूर्वमिस्याह * अपि चेति * न च साध्यसाधनत्याकाररहिते' ३६रार तत्फल्पयितुं शक्य प्रमाणामायादित्याह * म चति * कथं तर्हि तसाध्यसाधनसम्बन्धसिद्धिरित्याराडयाह * तेनति * एतदे. घाशकापूर्वकमुपपादयति * फथमिति * न च स्थायित्वं फलसा- धकरचे प्रयोजफमाकाशादिबपि प्रसङ्गादित्याह * अपि चेति * एतदेव विवृणोति * यदि चति * ननु शास्त्रेणा यागादेः फल- साधनत्यायसायाद्विनएत्येन च तस्य माक्षात् माघनत्यायोगात स्था- यिसम्बन्धिद्वारा साधनस्वसिद्वये ऽपूर्वकल्पनेति स्वयमेवाशा निरस्यति * अथेति * सदेव व्याचष्टे * यदीति * अतिक्रान्ती प्रतीतो विनटो यागो यस्येति विग्रहः । मन्वात्मनः स्वरूपेणापौच. ध्याचागादेश्वाप्तिक्रान्तस्यासस्येनायच्छेदकत्यायोगात् फलवैचिय- हेतुत्वं न स्यादित्याशय यागादिविनाशस्य तर्हि प्रतियोगियागा- दिनिरूपणाधीननिरूपणत्वादसत एव घटादेविनाशप्रतियोगित्वद- रानात्तद्भेदापादितवैचित्र्यस्य फले ऽपि वैचित्र्यहेतुत्वोपपत्तेः स्थायि- नः सम्बन्धिनश्च साधनत्वं भविष्यतीति पक्षान्तरमाह * यद्वति * श्लोक व्याचऐ * विनाशिनीति * ननु विनाशोत्तरकालीनस्यापि फलस्य कथं तजन्यत्वावधारणेत्याशय यश्च यत् प्रतीत्य प्रतिगम्य प्राप्य यस्मिन्सतीत्युक्तमाननु फर्मविनाशान्धितस्यात्मनःसाधनस्वस्थ न चातिकान्तयागेभ्यः पुरुषेभ्यः फलोदुगतिरित्यादिना निवेश्यमा. नत्वात् स्वतन्त्रस्याभावस्य क चित्साधमत्वादर्शनानेह साधनत्यक- ल्पनेति स्वयमेवाराध निरस्यति * स्यादेतदिति * श्लोके यत् स. प्रयादिफलोत्पत्तिनिमित्तस्य भोजनादेः क्रियात्व धर्मों दृष्टस्तदतिक्र- मस्योभयपक्षसाम्यात् तत्क्लप्तत्याविशेषेणाभावस्यैव तन्निमित्तत्व. फापनोचितेत्यर्थः । विनतस्य कर्मणः साधनत्यायोगे कालान्तर- भाविफलसाधनत्यस्यापूर्वकल्पफस्य शास्त्रार्थत्वानवधारणात्कथम- ३६३॥र पूर्वकल्पनेत्याह * किं चेति * श्लोक व्याचष्टे * क्रियेति *न- म्वनन्तरफलानुपलब्धेः शास्त्रप्रामाण्याच्चावश्यं फलोत्पत्त्यवसाया- कालान्तरभाविफलसाधनत्वं भविष्यतीत्याराडूते * तति *म- नुष्ठानात्प्रागनन्तरानुत्पत्तेज्ञार्तुमशक्यत्वादुत्तरकालं च शास्त्राध्या- पाराच्छास्त्रान्तगति पूर्वस्य सम्भवतीति परिहरति * तदिति * लोकं व्याचष्टे * न हीति * ननु योग्यत्वावधारणाधीनत्याद्वा- फ्यार्थप्रतीतेरननुष्ठितस्य च योग्यतावाप्रमातुमशक्यत्वात्कस्माना- नुष्ठानोत्तरकालं शास्त्रार्थावधारणत्याराडूय ज्ञाते वा वचनं न पवि- द्वान्विहितो ऽस्तीति तातीयसूत्रावययेनानुष्ठानोत्तरफालं शास्त्रार्या- ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । पधारणे सत्यत्योन्याश्रयापत्तिः सूचिता कर्मफलकालयोर्वियोगो विप्रफर्पःप्रापचापूर्वानपेक्षस्य कर्मणःसाधनत्वे निश्चिते पश्चात्तदन्त- भावना शास्त्रविरद्धति सूचयितुम् * यश्चेत्युक्तम् वैगुण्यफल्पनया- पिवानन्तरानुत्पत्तिसम्भवान्न शास्त्राविरुद्धार्थापूर्वकल्पना युक्तस्या- ६ अपि चेति साङ्गप्रधानसाध्यत्वारफलस्य कस्मिंश्चित् विगुणे सति इतरसाद्गुण्य ऽप्यनुत्पत्तिसम्भयं वस्तुं सर्वशब्दाबहुपुरुषसा- ध्यत्याच्चैकाशक्तावपि वैगुण्यापत्ति कर्तृष्वितियहुवचनेनोक्ता। स. पुपदार्थेषु यहयः फारस्तेपु मध्ये क्वचित्पदा क्व चित्कर्तर्यश. तेरपरिहार्यत्वादित्यर्थः । श्लोक व्याचष्टे * दृश्यतइति प्रायेण ता- चद्वैगुण्यं दृश्यते यत्रापि न दृश्यते तत्रापि शास्त्राविरोधात्तदेव क- रूपनीयमित्यर्थः । ननु स्वर्गनरफयोरामुष्मिकत्वनानन्तर्यायोगारमाग- प्यनुष्ठानादपूर्यद्वारैव तदुत्पत्त्यवधारणं भविष्यतीत्याराग्याह *न घेति * एतदेव प्रश्नपूर्वकमुपपादयति * कुत इति * निरति: ३६४।। शयसुखदुःसात्मकयोस्तादशसुपदुःखोपभोगयोग्ययोदेशविशेषयोर्वा वर्गनरकवाव्यत्वात्तयोश्चानेन शरीरेण प्राप्त्यसम्भवानानन्तर्याप- त्तिरित्याशयालौकिकयोः सम्यन्धग्रहणासम्भवेन याच्यत्यायोगा- रसूक्ष्माणि यासांसि स्वर्गः चन्दनं स्वर्ग इति च मुखहेती द्रव्ये स्व. गंगदप्रयोगेणाकृतिन्यायाविशेषणभूतस्य लौकिक सुखस्य स्वर्ग- 'शब्दवाच्यत्वावगतेदुःखहतौ च दारिद्रये नरकापरपर्यायदुर्गतिश- ब्दप्रयोगाद्विष्ठायां च दु-पहती नरफशब्दप्रयोगदर्शनादातिन्याये- नैव लाफिकदु.सयाचित्वावगतेरानन्तर्योपपत्तिरिति सुसदुःखात्म. कत्वनेत्यनेनेन सूचितम् । श्लोक व्याचष्टे * न हीति *ततश्च स्वर्ग- नरकयोरप्यानन्तर्योपपत्तेन प्रामादिभ्यो विशेपो ऽतीत्युपसंहरति* इनीति * शास्त्रीयक्रियाजन्यत्वेनापूर्वस्प चेष्टवाचियेधाविकारे च निवेध्यस्य इमनादेलौकसिद्धत्वेनाशास्त्रीयत्वात् शास्त्रीयायाध त. निवृत्तेः फलाभावेनापूर्वानपंक्षत्वान्न तत्कल्पना युक्तेत्याह * फि चेति* श्लोकं. व्याचप्टे * ब्राह्मण इति एवं चापूर्वस्य भुतसाध्यसा- धनसम्बन्धविरोधित्वाद्विनयस्यापि च फर्मणतत्सम्बन्धिनः पुरु- पस्य या विनाशस्यैव या साधनत्वोपप्रतः कालान्तरभाविफलत्वान- यसायावास्यासम्भवित्यात्कल्पनानुपपत्तिमुक्त्या इदानीं धुतसा. ध्यसाधनसम्बन्धानुपपादकरवादपि कल्पनानुपपत्तिमाह * फरिप- तमिति यागादेहि व्यापारात्मकत्वात् जन्मनैव कार्यारम्भफत्वं यु- क्तम् अपूर्वस्य त्यव्यापारात्मकत्याग्निापारस्य कार्यारम्भकत्यानुप- पत्ते. श्रुतमाध्यमाधनमम्वन्धानुपपादकलाइया कल्पनेत्याराय ।

·न्यायसुधायाम। स्वर्गनरफोपभोगाय देशान्तरे शरीरस्य प्राप्तिलाभोत्पत्यपरपर्यायापे. क्षिताय चादिशब्दापुत्रादेः प्राप्तिरपेक्षिता तत्साधेननापूर्वसमर्थमि- त्य स्वाय्याधयाभावेनचार्यस्य स्थायित्वायोगाच्छ्तसाध्यसाध. नसम्पन्धोपपादकत्वं नास्तीत्याह *न चेति * प्रक्षेपान्तस्य यागस्पा- पूर्वारम्भफत्वेनेटत्वात्प्रक्षेपस्य च द्वयवदानाधितत्वाद् द्वश्वदानव्य. तिरिक्ते यजमाने पूर्वारम्भकत्वानुपपत्तद्वयवदानस्य च विनसत्वा- मापूर्वाश्रयः स्थापी सम्मपतीत्याशयः ।धार्तिफन्मते यागस्य पुरो- डाशसाध्यस्वे ऽपि सङ्कल्पात्मकत्वेनात्माभितत्वाद् द्वयवदानप्रक्षेपा- दीनां हि सपामिति सिदान्तवार्तिकदर्शनाच पुरोडाशादादीय- मानत्वात्पुरोद्धाशादिशब्देन छयवदानमेवोकमाअङ्गापूर्वाणामप्येवं न स्थाय्याश्रयः सम्भवतीत्यतिदिशति * एवमिति * अङ्गापूर्वं च - प्रधानापूर्वेण सम्बदं न या असम्बद्धत्वे तावशोपकारित्वं सम्भव- तीत्या *किं चेति * आराच्छब्देन क्रियासाधनासमवायो ऽभिप्रेतः प्रधानाध्यात्माधिसत्यात्प्रधानाधयत्ये स्वागदुपफारित्वं विरुध्येते- स्याशयः । श्लोकार्यमुपपादयति * न हीति * सम्बन्धस्तु संयोगा- घमायादाश्रयायिभायो पाच्यः अङ्गानां च प्रधानापर्वसम्बन्धा- भावेन सत्समेवतापूर्वोत्पादकरवायोगात्पारिशेप्यात्पतनबन्धलक्षण एवाश्रयाययिभावः परिशिष्यते। न चामृतस्य पतनप्रतियन्धकता- स्तीत्याह *न चेति * मन्वारादुपकागानां प्रधानापूर्वसम्पन्धाभा- धेन तत्समवेतापूर्वोत्पादकतायोगे ऽपि सनिपत्योपकार्यगानां प्र- धानापूर्वसाधनाश्रयत्वेन तत्सम्बन्धसद्भावात्सतसमतापूर्योत्पाद- फत्वं भविष्यतीत्याराड्याह * यदपि चेति * लक्षणार्थत्वेनोपराब्दस्य पीह्मादिद्रव्यमाघक्षये तत्समवायिनो ऽपूर्वस्य क्षयादित्यर्थलामः ग्रीह्याश्रितस्याप्यपूर्वस्यावघातेन ब्रीहिनाशे ऽन्यत्र तण्डुलादावसभा- रान्न तद् द्वाराप्रधानापूर्वोपकारित्वं स्यादित्यर्थः। सन्निपात्यङ्गानां प्रात्यात्मिकापूर्वमात्रपर्यवसायित्वस्य वक्ष्यमाणत्यात्फलसाधनस्य प्र- धानस्य साध्य यदपूर्व तस्येति व्यधिकरणे पटणे व्याख्येये। नन्व- गापूर्याणां प्रधानापर्वसमवाये ऽपि प्रधानापूर्षाधयारमाश्रितत्वेने- फार्थसमवायात्प्रधानापूर्वोपकारकत्वं भविष्यति फलसाधनत्ययो. ग्यतासाधनार्थत्वेन च क्रियासाधनांशानिधेशामावात् सनिपत्योप- कारित्वानापत्तरारादुपकारफत्याविरोध इत्याशयेताशङ्कले * अंथ }६पार वितिश्प्रधानापूर्वाणामप्यात्माभितत्वसूचनायापिगब्दः आत्माधिस- त्वे सत्यपूर्वस्य योग्यतालक्षणत्वात्फलभोगयोग्यत्वस्यैवात्मनापेक्षणा- त्पुरुषार्थतापतेतिदूषणमा एवं सतीति यिधिस्थैकथुनित्यादि- ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। ५९७ त्यत्र चान्योन्यसापेक्षाणामङ्गापूर्याणामुपकारफत्यस्य घश्यमाणत्या- दसम्बन्धानां चान्योन्यसापक्षककार्यारम्भकत्वलक्षणयोगपचायोगा- सोपकारफत्वं सम्भवतीत्याह*अपि चेति * एकोखासयोगादिलक्ष- णान्योन्यसम्बन्धसम्बद्धानामेव ग्रावादीनामेकोखाख्येय धारणाथ एककार्यारम्भदर्शनात् सम्यन्धं विनान्योन्यस्वापक्षफफायर्यारम्भक- त्वलक्षणं योगपधं न सम्भवतीत्याशयः । प्रधानापूर्याणामप्यन्यो- म्यापेक्षाणामेकफलसाधनत्वलक्षणं फले योगपद्यमेकादशाचे वक्ष्य- माणमन्योन्यसम्बन्धभावादेवायुक्तमित्यतिदिशति * एतेनेति * अतोऽपूर्वस्यासम्भवित्याद्विरोधित्वादनुपपादकत्वाथ फल्पनानुप- पत्तेस्तपिरपेक्षाणामेय प्रधानानां पुरुषार्थसाधनत्यमङ्गानां च प्रधा- मोपकारसाधनत्वमित्युपसंहरति * तस्मादिति * कृतत्वमान- शब्देन विनएस्य कर्मणो ऽतिकान्तयागस्य या पुरुषस्य कर्मविनाश- स्यैव वा फलसाधनतेति पक्षनयमपि संगृहीत, किं चापूर्व यागादि- भिरुत्पाद्यते ऽभिव्यज्यते च नोभयथापि सम्भवतीत्याह *नचे- ति * उत्पत्त्यसम्भवे तावत्प्रश्नपूर्वकं विकल्प्य हेतुमाह * कुत इति * अङ्गकर्मजन्यस्योपकारापूर्वस्य प्रधानफर्मजन्यस्य च फला- पूर्वस्यानवयवत्याक्रमयो ऽपि तजन्मसम्भयिरपं न प्रतीयतइत्यर्थः । पतदेवोपसंहरति * एवं तावदिति * ननु यथा स्फोटवादिभिनि. रवययस्यापि स्फोटस्य क्रमवर्तिभिर्नादैरस्फुटस्फुटस्फुटतरत्वेनाभि- व्यक्तिरिष्यते तथापूर्धस्य निरयययस्याप्यालेयादिभिः क्रमप्रयति- भिरस्फुटस्फुटस्फुटतरत्वेनाभिव्यक्तिर्भविष्यतीति द्वितीयकल्पमा. शाडूय दूषयति * न चेति - एतदेव प्रथपूर्वमुपपादयति क. थमिति र प्रत्यक्षमाघस्यैवार्थस्य लोके ऽभिव्यक्त्यपेक्षादर्शनात्त. स्याश्चेन्द्रियविषयद्वयान्यतमसंस्कारद्वारदर्शनादप्रत्यक्षत्वाच्चापूर्व तदनुपपत्ते भिव्यक्तिः सम्भयतित्यारायः । ननु कुलालादिव्यापा- रेगतत्विलक्षणाप्यभिव्यक्तिः घटादेः सांख्यैरिष्टत्याराड्य नो लौकि- कानां * दर्शनइत्युक्तम् * श्लोर्फ ध्याचष्टे * सर्वेति * अपूर्वापै- क्षयान्सरशन्दः घटादेवालोफानन्तरमुपलंम्भात् प्रत्यभिशया च माफ सत्यायसायात्तदभिव्य गतेप्यते ऽपूर्वस्य तु यागाधनन्तरमप्यनुपल. म्मात्प्राक् सत्त्वे च प्रमाणासरयान यमप्यभिव्यङ्गयत्वकारणमस्ती. स्याह * यदि चति * अपरेषां निपुणे मम्यानां मतमुपन्यम्तमुपसं. इरति *इतीति * भसम्भाव्यमानत्याद्विरोधित्वादनुपपादकत्या- खुरपत्त्यभिध्यत्योधाभायादिति सर्पधाराब्देनोक्तं न फेयलमपूर्वास- म्मयादम्य सूत्रस्यापूर्वसद्भायप्रतिपादनार्थत्वं ते नेच्छान्ति फि त्वचा- ·न्यायसुधापाम्। घफरयादपीत्याद * न चेति * माप्यपद्धशख्यादूपणमुपसंहरति *तीति * प्राभाफरपत्कार्यनियोगापरपर्यायस्वतन्मापूर्वाश्युप- गमे परोक्ता दोपाः स्युनीस्मदभिमतराक्तिरूपाभ्युपगम इति भाष्यक घ्याण्यानमभिधातुमुपफमते * अति * विग्रहवदियेति शरीरग- ते म्यातन्त्र्येण फार्यारम्भफत्यमुपमानेनोपलक्षितम्।अङ्गकर्मभ्यः प्राक् फलोत्पादनायोग्यस्य प्रधानकर्मणः फलोत्पादनयोग्यता प्रधानकर्म- भ्यः प्राफ फलोपभोक्तृत्यायोग्यस्य पुरुषस्य फलभोक्तृत्धयोग्यतेत्य- र्थः । फर्मजन्यत्यं यतुं फर्मभ्यः परेन्युक्तं लौफिकर्मजन्याया यो- ग्यताया अपूर्वत्यनिवृत्त्यर्थम् * शामत्युक्तम् * लोकं ध्याच * प्रधानेति * सदुपलम्भकरमागणाभायेनावस्यामस्य पदुक्तं त- ३६५ दनुभाषणपूर्वकं निरस्यति * यत्यिति * सर्यप्रमाणाभाचे सत्य. भाषः स्यान्न कतिपयममाणाभायमाप्रेणस्याराय: । न तु प्रत्यक्षाच- प्रवृत्ती शशगवदसायनिथयात्तद्विरोधेन श्रुतापनेरप्यारयु- पपत्तेः कथमन्याप्रयत्तिरदोष इति खयमेवाशझ्याह * फिमिति * प्रमाणान्तरायोग्यत्यादप्रवृत्त्या नामावनिश्चय इत्याशयः । नन्वयं सत्यपूर्वस्यानागमिफत्यात्तद्वारस्य धेयः साधनत्वस्यागमिफत्वं न स्यादित्याशझ्याह * राब्देति * थुतशब्दफदेशभूतशब्दकल्पकत्वेन - देकदेशभावाच्छ्तापत्तिरप्यागम पवेत्यर्थः । विवक्षितविशिष्ट- याफ्यार्थप्रतिपादनाशक्तः श्रुतशब्दमात्रस्यापरिपूर्णत्यसूचनार्थः स्वा. यंशब्दः । शब्दफदेशत्वमेयोपपादयितुमुपक्रमते * येनेति * मनु बिनष्टाविनटफारणसाधारणी शक्तिः कार्यकारणनियमसिद्धयर्थं कल्प्यमानापि क्रियाजन्यरयाभाघान्नापूर्वराब्दाभिधयेत्याशङ्ख्याह * नियोगतश्चेति * शक्तिकल्पनावश्यकत्ये यक्तुमेतदुक्तं वस्तुत- स्त्यत्र फर्मफलसम्यन्धचोदनायामतीतातानामेव फर्मणां जन्यो- क्तिरेष्टव्येत्यर्थः अनन्तरफलोरपत्तायप्यावश्यकत्वं नियोगतश्चेत्यने- नोक्तम् । एतदेव प्रश्नपूर्वकमुपपादयति * कुत इति * श्लोकं व्या- चष्टे * यदेव हीति * फेवलस्यापि दर्थस्थानेककर्मात्मकत्वाच्छ- ३६७५ क्ति विना साहित्यासम्पत्तेः * तदन्त्यं घेत्युक्तम * यदा च शक्ति यिना भूयसां योगपद्यं न सम्भवति तदानन्तरफलोत्पत्तायपि सर्व- कर्मान्त फलोत्पत्तरभ्युपगन्तव्यत्वाच्छक्त्यनङ्गीकरणे चानन्तयवि. शेपेणैकस्यैव साधनत्वापत्तेः शक्तिद्वारा योगपद्यं सर्वकर्मणां सा- धनत्वव्यवहारायाङ्गीकार्यमित्याह * नियोगतश्चेति * सर्वमेत- वाक्येन द्रढयति * तथा चाहेति * सर्वपदार्थानां कार्यारम्भा- एयव्यवहारातत्यम्य शनिद्वारत्वात्प्रोक्षणादिपदार्थस्वरूपे द्वन्या.

·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। धिनस्वादन्यदेरी विनएत्वाच्चान्यकाले ऽपि सञ्चारिस्थायिशक्ति- द्वारा व्यवहारः सिद्धयतीत्यर्थमन्वपिनष्टस्य फर्मणःशक्तिरलौकि- फीत्याह * लौकिकं चापीति * कालान्तरे यस्योद्गतिरिति विग्रहा श्लोकं व्याचट * यान्यपि चेति * क्रियाजन्यकार्योत्पत्त्यनुकूलाह. शातिशयारमकत्वात् संस्काररूपतापूर्वस्य संस्कारराब्देन सूचिना मनु लोके प्रमारणान्तरानुसारात्सस्कारात्मकशक्तिकल्पनं युक्त चंद तु शास्त्रकसमधिगम्यत्वात्तम्य चानुष्ठानात्प्रागेव प्रवृत्तेस्तदा च फ. लस्य कालान्तरीयत्यानिश्चयानापूर्याख्यसंस्कारात्मकशक्तिकल्पना युक्तत्याशङ्कां निरस्यन् थुतार्थापत्तिप्रमाणकत्वमपूर्वस्योपसंहरति * तेनेति * फलस्यानकाङ्गप्रधानसाध्यत्वात्तषां च क्षणिकत्वेन स्वरूप- साहित्यायोगात्फलस्यानन्तरोत्पत्तावपि साहित्यसिद्धयर्थ शक्तिक- सपनानुष्ठानात्प्रागप्युपपनेत्याशयः । एवं स्वपक्षसाधनमुक्या इदर- नी परोक्तानि दूषणानि परिहरिष्यन्नपि च यदि तावदित्यनेनोक्तं श्रुतसाध्यसाधनसम्बन्धविरोधं तावदनुभाषणपूर्वकं परिहरति * यत्यिति * श्लोकं व्याचष्टे * यदि हीति ननूदाहरणसाधनघट- ३६दार साधनस्यापि कुलालस्योदकाहरणसाधनत्वाप्रसिद्ध । फ यागो- स्पादितया शक्त्या साधीतस्य फलस्य याग. साधनमित्याशङ्कानिरा- सार्थत्वेन द्वारशब्दं व्याख्यातुम् * सर्वत्युक्तम् * यथा काष्ठादेव- लमाययान्तरव्यापाररूपद्वारापक्षत्ये ऽपि पायादी साधनत्वाविधा- तस्तथासंस्कारात्मकद्वारापेक्षत्वे ऽपि साधनत्याविधात इति सूच- यितुं व्यापारशरदः । नन्यपूर्वस्य व्यापारात्मकतानेनोक्ता व्यापारत्ये ऽस्य स्थायित्यानुपपत्तेः । शक्तिसंस्कारत्वोनिविराधापत्तश्च फा- रिपत्यनुल्लो घडष्टोऽतिशयः सिद्धरूप. शक्तिराब्दवाच्यः सामा. न्यतः प्रसिद्धस्तद्विशेपस्त्यागन्तुक. सस्कारशब्दवाच्यः प्रसिद्धीन व्यापारात्मकः साध्योद्देशप्रवृत्तकर्तृव्यापारव्याप्यत्याद्वधवहितस्या- पियागस्य साधनत्याविघात इत्यारायः । अथ चेत्यनेन सर्वस्य द- ध्यादेरवस्थान्तरापत्यपेक्षत्वे ऽपि साध्यत्वाविधातदर्शनात् स्वर्गादेः वापाण्यापूर्यान्मफावस्थान्तरापत्यपेसिये ऽपि साध्यरयापिघाता- भिधानार्थत्वेनोत्तराई व्याख्यातम्।उपभोग्यानुपभोग्यावस्थे स्थूल- सूक्ष्मशब्दाभ्यामभिप्रेते यदा च स्थाय्यपूर्व शक्त्यात्मकत्वात्फर्मफ- लाभ्यामनत्यन्तभिन्नं तदा फलं भवद्भावयेदनेनेत्थमिनि प्रयाणामपि भावनांशानां योगपचाभिधानमपि कर्मफलकालयोरविच्छेदादुपप- नं भवतीति सूचयितुमाह * एतावानिति * परिहारद्वये ऽपि वृ. दसम्मतिमाह आह चति * ज्वलनक्रियाद्वारा पक्तव्यमिति द्वार- ·६०० न्यायसुधायाम्। निर्देशोक्तिः सर्वसाधनानां द्वारापक्षाप्रदर्शनार्या साध्यस्यावस्थान्त रापेक्षायामुत्तरार्दैन हटान्तो भिहितः। यत्त्वपूर्व विनापि कर्मफल- योः साध्यसाधनसम्बन्धानुपपत्तिपरिहारोपपत्तनापूर्व कदा वि. स्फलसाधनत्वेन सम्भाव्यतइत्युक्तं तदनुमाषणपूर्वकं निरसितुमुप. फमते * यत्त्विति * यदि शास्त्रादेवायगम्यते किं भवतो विरुभ्यत इत्यनेन विनष्टम्यापि कर्मणस्साधनत्योपपादनेनानुपपत्तिपरिहारमुः कम् नायमदनपूर्व निरस्यति * कुत इति * न सम्भावित सामर्यरूपेण स्थायित्वं यस्येति विग्रहः । श्लोकं व्याचप्टे *नूनमि- ति एतदेवोपसंहरनि* तस्मादिति * अवधारणाप्यपूर्यस्यानुष्ठा मामागेव सिद्धा किमुत सम्भावनेत्यर्थः । यदपि यष्टुरेधात्म यांगैः सगतस्येत्यनेनातिकान्तयागस्य साधनत्योपपत्तरपूर्वस्यासम्म- चित्यमुपपादितं तदपि निरस्पति * न चेति * श्लोर्फ ध्याचष्टे * यदि हीति * अतिक्रान्तानतिक्रान्तयागयोरिति बहुवाहिणा थतिमान्तानतिमान्तयागपुरुषविशेष इति मध्यमपदलोपीसमामो ध्यायातः । भविशेषमेवोपपादयति * आरमत्वमिति * नन्या- स्मत्वाविशेषे ऽपि पिनध्यागे पुरुष से एप यज्ञायुधी यजमान इ. स्यादिप्रयोगदर्शनेन यजमानत्वस्य भावादकृतयागे चाभावाद्विशेषो ऽस्तीत्याशयाह * यागत्वमपीति * अयं भाषः यागान्धितं चा रूपं यजमानत्येनामिमतं यागविषयं कर्तृत्यमा या तत्राये कल्पे यागरूपस्य घिनष्टानुत्पन्नत्येनोभयत्रासरूपतया तुल्यत्वादविशेष | इति स्वरूपनिष्कर्षार्थभावप्रत्ययान्तन यागराब्देनोक्तमायजमानशब्द. प्रयोगस्तु भूतगत्या भविष्यतीति द्वितीय कल्पं निरस्यनि न चेति* पयाफियारहितस्यानुत्पन्नक्रियस्य निापारत्याकर्तृत्वं नास्ति तथौ- दासीन्यायमयस्थान्तरं प्राप्तस्य विनष्ट क्रियस्थापीत्यर्थः । फर्सग क्तिस्तु सर्वदा सद्भाधान्न विशेषादिकति स्वयमेघायड्याह *फ- ६९। त्रिति * उक्तेन च प्रकारेणातिकान्तानतिकान्तयागयो' पुरुषयोर्वि- शेषामाये शुद्धस्य पुरुषस्य साधनत्यापत्तेस्तस्य वार्यलक्षण्याफळचै- लक्षण्यं न स्यादित्याह * अपि चेति * ननु विशेषान्तरामाये ऽप्य- तिकान्तयागस्वमेय विशेषो भविष्यतीत्याराडशाह * तथेति * अतिफमस्प विनाशस्य कार्यानुपयोगित्वेनोपलक्षणमात्रात्याद्यागा- । म्तरातिकमे चोपलक्ष्ये पुरखे विरोपाप्रतीतेः फलविशेषासिद्धिरित्या- शयः। एकयागगतप्रयोगाल्पत्ययहुये ऽप्येत दोषमतिदिशति * एते नैवेति फलविशेषाभाश्रयेन निरस्सा इत्यर्थः । कर्त्तवाल्यातवा- ध्यत्वे सति प्रकृत्यर्थस्य-यागस्य तद्विशेषणत्यप्रतीतनिष्टस्य च का- ·विज्ञप्तिः । " " अम्यां चौसम्बा-संस्कृतग्रन्थमालाया प्रतिमासं पृष्ठशतके सुन्दरः मीनकाररुत्तमेपु पत्तेपु एक स्तवको मुद्रयित्वा प्रकाश्यते । एकस्मिन् स्तयक एक एक ग्रन्या मुद्यते । प्राचीना दुर्लभाश्चाऽमुद्रिता मीमांसावेदान्तादिदर्शन, व्याकरण धर्मशास्त्र साहित्य, पुराणादिग्रन्था एवात्र सुपरिष्कृत्य मुयन्त ! काशिकराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठालयाध्यापकाः पण्डिता अन्येच शाग्नदृष्टयो विद्वांसः एतत्परिशोधनादिकार्यकारिणो भवन्ति । भारतवर्षीय ब्रांदशीय., सिंहलद्वीपचामिभिश्च एतद्ग्राहकर्दयं गर्षिकमग्रिम मूल्यम् मुद्रा: ७ आणका: ८ कालान्तरे प्रतिम्तवर्क प्रापणव्ययः पृथग् नास्ति। साम्प्रतं मुद्यमाणा ग्रन्थाः- मुदिताः स्तयकाः .) संस्काररतमाला । गोपीनाथभट्टकृता (संस्कार. ३ १) शब्द कौस्तुभः । भट्टोजिदीक्षितकृतः ( व्याकरणम्) १० २) श्लोकवार्तिकम् । भट्टकुमारिलविरचितम् पार्थमारथिमिथकृत-न्यायरत्नाकराख्यया (मीमांसा) व्याख्यया सहितम सम्पूर्णम् । ४) भाप्योपहितं तत्त्वप्रयम विशिष्टाद्वैतदर्शन प्रकरणम् श्रीमल्लोकाचार्यप्रणीतम् । श्रीनारा (वेदान्तः) २ यणतीर्थ विरचित भादृभाषा प्रकाश सहितम् । ४) करणप्रकाशः । श्रीब्रह्मदेवविरचितः सम्पूर्णः (ज्योतिष). ) भादृचिन्तामणिः महामहोपाध्यायः} ( मीमांसा ) थीगागाभट्ट विरचितः । तर्फपादः २) न्यायरलमाला-श्रीपार्थसारथिमिथविरचिता सम्पूर्णः। (मीमांमा)२ ८) ब्रह्मसूत्र भाप्यम्-वादरायण प्रणात चंदान्त सूत्र- स्य यतीन्द्र श्रीमद्भिशान भिक्षु कृत व्याख्यानम्।। (वेदान्त ) ६ १) स्याद्वादमारी-मलिणनिर्मिता। (जनदर्शनम्) ...) सिद्धिधयम-विशिष्टाद्वैत-ब्रह्मानरूपणपरम्-श्रीभा- (येदान्त)१ प्यकृतां परमगुरुभिः श्री ६ यामुनमुनिभिर्विरचितम् ।। हीतः आचार्यचित्सुखमुनिविरचित व्याख्योपेतः १२) धिमक्त्यर्थनिर्णयःन्यायानुसारिप्रथमादिसप्तविभक्ति- (न्यायः)४ विस्तृतविचाररूपामामधीगिरिधरोपाध्यायरचितः।। १२)यिधिरमायनम् श्रीअप्पयदीक्षितकृतम् (मीमांसा) न्यायसुधा (नन्तयार्तिकटीका) भट्टमोमेश्यरविरचिता । (भीमांसा शियस्तावाचली । उत्पलदेवविरचिता । श्रीक्षेमराज-} (वेदान्त) १ विरचितवृत्तिसमेता। हरिदासगुप्तः, पत्तादिप्रेषणस्थानम् } चौखम्बा-शकाहय बनारस सिटी। २ २

·i No 3 )
[ Price Rupee One
THE
CHOWKHAMBA SANSKRITSERIES
COLLECTION OF RARE & LERORDrvery SANSKRIT WORKS
न्यायसुधा।
तन्नार्तिक टीका भट्टसोमेश्वरविरचिता ।
\YIY ISUDHA
COMMŁYI IPYOV 1&VIRAV ARTIK
DY
PANDIT SOMESHTAR Blaira
Y DITED BI
Pivdir VUI UND 1 SHASTRI
of th Govinnu Sinsheit-Coll gi Burnerstone
FASCIOULLS VII
PUBLISHED IND SOLD BI TIIc SCCRCzari,
CHOWKUTAMBA SANSKRIT BOOK DEPOT
BLVARES
AGENT -OTTO HARRASSOWITZ LEIPZIG
P's w IR, Ilan Di Gupta Propiulor
AT THE VIDYA VILASA PRESS
Brvir
1902
si jistrul decoriling to let 111 of 1867

·शितीयाध्यायस प्रपमः पादः। ६०१ यानुपयोगित्यात्प्रमेवान्तर्भूतम्यायर्सकत्येलक्षणविशेषणत्वानुपपते. रुपलक्षणत्यमाचकल्पनयातिकान्तयागस्य पुरुषस्य साधनत्यं स- म्भाव्येत तस्य फर्घधिकरणे निपेत्स्यमानत्वाद्यागस्य पुरुषोपलक्षण- रवानुपपत्तेः शुद्ध स्यय पुरुषस्य साधनतापत्तेः फलनानात्यचिध्ये न युज्येते पवेत्याह * कत्रिति * मनु पिनष्टस्य यागस्य पैलक्षण्या- नापादकत्वे तजन्यस्यापूर्वम्यापि घेलक्षण्यानुपकतेनविलक्षणयापत्ते- स्त्वपक्षे ऽप्येतो दोषी तुल्यावित्याशङ्याह * यस्य त्यिति * फा- यंकल्प्यत्वाद्यथाकार्य थिरक्षणमेय तत्कल्प्यत इत्याशयः । यथा च सत्तातिकान्तयागस्य फर्तुः फलसाधनस्य फलान्तरोत्पादनकाले ऽपि भाषा बहुप्रयोगानुष्ठानानर्थक्यं तथातिकान्ताङ्गस्यापि फतः कोपकारित्वाभ्युपगमे सत्कृतेष्वप्नेषु श्रुतिकान्ताङ्गस्य फतुं. फ- मान्सरकाले ऽपि भावात्कर्मान्सराणामप्युपकारपियेः पुनरनुष्ठाना- नर्थक्यमित्याह * किं चेति * कूसूलमध्यगतस्य धान्यस्य धान्या- तराचयच्छेद्यत्यदर्शनादनमध्यगतत्वेनाङ्गापच्छिमतोक्ता यथा प्रधा. नावच्छिन्नः कर्ता फलसाधन तथोपकारको प्यद्गाचाच्छन्नः फर्सय चेदिप्यते ततः प्रकृती कृतैरङ्गैर्विकृतावपि प्रसङ्नोपकारसिद्धोर्विक- ताबगानां प्रातिन स्यादित्यर्थः। संाकं व्याचष्टे *प्रयाजादीनामिति उपफार्यभेदे ऽपि तावदन्यार्थसिद्धोपफारसद्भावे ऽप्यन्यो नापेक्ष्यते इह तूपकार्यमप्यभिन्नमिति सोऽपि चेत्यनेन सूचितमानन्धङ्गानामपू- यित्वस्य यक्ष्यमाणत्वान कर्तरुपकार्यतत्वाराश्य *अपूर्णाभायादि- स्युक्तम् * प्रथाजादिगतस्यातिप्रान्तप्रयाजाविकर्तजन्यस्योपफारस्य सद्भावेनान्यार्याद्गकृतस्योपकारस्येतरापि सनिधानाविशेषरूपप्रस- इलक्षणसद्भावात्तस्य छतमयाजादेः पुरुषस्य न पुनरगान्यनुष्ठातव्या- नीति कर्तृपछवगीकरणात्तेन नानुष्ठातव्यानीत्यर्थः । ननु तन्त्रम- ध्ये विधानाद्वा मुख्यतन्त्रेण सिदिः स्यासन्मार्थस्याविशिष्टत्वादि- ति द्वादशाध्यायाधिकरणसिद्धान्तसूत्रे तन्त्रमध्यविधाननिवन्धन- खेन प्रसङ्गस्य यक्ष्यमाणत्वात्कथमिद तदभावे मसगः स्यादित्याश- य * विनापीत्युनम * अन्यार्थाद्रुतस्योपकारस्पान्यत्रापि सनि- धानाधिशेषस्तन्प्रार्थस्यस्थियिष्टत्यादित्यनेनोक्तः । तन्त्रमध्यविधानस्य फलं तह न तन्त्रमध्यविधानं विनाप्युपकारस्यात्मको विततत्वाल- यतात्यर्थः । को ननुष्ठाने दोष इत्याशलाह तत्रेति ननु पश्च- धमनुष्ठितर्विद्युदादिभिर्वाह्मणतर्पणान्तः सधैरङ्गैः सम्पाद्यम्योपकार- स्याधागानुष्ठानेनोपक्रान्तस्यान्त्याङ्गाउठानात्यागसमातस्तन्मध्ये ऽनु- १पनुपम लिपु. पा.।

·३०२ न्यायसुधायाम्। यीयमानेन पशुपुरोडाशेनफदेशफालफतफत्यात्प्रसङ्गेन सादर्यमपि युक्तं, विकृतेस्तु प्रकृतिप्रयोगवहिवारप्रकृती रुत्तस्योपकारस्य वि. कृत्या सहैकदेशकालकर्तृत्वानुपपत्तेस्तादथ्यमयुक्तमित्याशङ्कते * न यिति * प्रकृती कृतानां प्रयाजादीनां विकृत्या सह कालभेदादेत- अयाजाधुपकृत्तमात्मरूपं न विकतो प्रसङ्गनोपकरोतीत्यर्थः । पश्य स्यापि प्रयाजानुयाजादेः पुरोडाशप्रयोगे ऽनुपक्रान्ते समाप्त पा अनुष्ठानाद्भिन्नकालस्यापि प्रासनिकत्वोपकारकत्वं हएमित्याशङ्ख्या * अत्यन्तेत्युक्तम्* पश्चर्यप्रयाजादिप्रयोगस्य पुरोडाशप्रयोगाद्य- हिर्भाचे ऽपि पुरोडाशप्रयोगस्य तदन्तर्भायेन नात्यन्त कालभेदो ऽस्ती- स्याशय' । विकाराच न भेदः स्यादर्थस्याविकतत्वादिति द्वादशा- धिकरणसूत्रे पाशुफानां प्रयाजानुयाजानामेकादशसंख्यत्वेन पीरो- शिकभ्यः पचत्रिसंख्येभ्यो ऽनुयाजानां च पृपदाज्यद्रव्यकत्वेन शु. दाज्यद्रव्यकेभ्यः पौरोडाशिकेभ्यो गुणतो विकृतत्वात्तिष्ठत्पशुका. लत्वेन च पाशुकानां प्रयाजानां पौरोडाशिफेभ्यः समाविष्फाले. भ्यः कालतो निर नुष्ठानभेदः स्यादित्याशङ्कानिरासार्थ गुण कालविकारे सत्यप्यर्थस्योपकारस्याविकृतत्वान्नानुष्ठानभेद इत्यमि- धानेनास्यापि चौद्यस्योत्तरमुक्तं भवतीत्याह * घश्यनीति * न. स्वेतदेकफालोपकारविषयत्वात्कथं कालभेदचोद्यस्योत्तरमित्याश• ट्य आह * - यदेघ हीति * फर्तृव्यतिरिक्तापूर्वानभ्युपगमेनास्मिः पक्षे कर्नुरेवोपकारकत्वात्तस्य च स्थायित्वेनाविकृतत्वात्कालभेदे ऽप्यन्यथावाभावात्प्रसङ्गसिद्धिराविरुद्धत्याशयः । अतिकान्तयाग. कर्तृपक्षोक्तदोषाः कर्मविनाशस्यापि साधनत्वपक्षे ऽतिदेएव्या इत्यान * पतइति * कथमित्यपंक्षायामनुभाषणपूर्वकमातिदिराति * य. स्यापि चेति * हिराब्दार्थे चशब्दः एतदेव हाम्तेनोपपादयति *त. ३७० था हीति * महारांगापेक्षया रोगान्तराणां शुभत्वं वियक्षित्वा शु- भाशुभकर्मविनाशाविशेषयान्तत्वं घाशब्देन रोगानुत्पत्तरप्युपल. क्षणात्प्राक् मध्यमामायाविशेषदृष्टान्तत्वं विनायानां तु वैचित्र्याभ्यु. पगमे पस्तुन्येध वैचित्र्यदर्शनात् वस्तुरयापत्तेः । कर्मानन्तरभावित- सम्बन्धिवस्त्वन्तराभाषान्नामान्तरेणापूर्वमेव स्यादित्याह * यदि स्थिति * अतहानाक्षुतकल्पनामसङ्गश्चास्मिन्पक्षे स्यादिस्याद * न चेति * श्लोकं व्याचष्ट * यजेतेति * यद्वा यथाशुनस्वर्गस्यागे- नावठस्वर्गाभावस्य फलत्यफलपनं न युक्तं तथा श्रुरायागत्यागेनाथ- तस्य यागाभावस्य साधनत्यकल्पनमपीति चक्रोत्तया दरीयन् पूर्वाई ध्याचरे * अप घेति * ननु यथापूर्वसाधनस्यकल्पने ऽपि न या- ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। गसाधनत्वाहानिस्तथा यागामावस्यापि साधनरवेन तानिरित्याश- हानिरासार्थत्येनोत्तरार्दै व्याख्यातुं पूर्वोक्तमेवापूर्वपक्षे श्रुतहानाशु- नकाल्पनाप्रसङ्गाभावमाशापूर्वकं स्मारयति * अपर्चेति - माव- निरपक्षस्थामावस्य साधनत्यादर्शनान विनाशस्य साधनत्यं सम्भ- यतीत्याह न चति * ननु विहिताकरणस्याभावरूपस्यापि प्रत्य- वायसाधनस्वस्स्तेस्तकालान्यकरणापक्षत्वे च तस्यौदासीम्यमात्रे- णापि प्रत्ययायपरिहारसिद्धरनुष्ठानानर्थक्यप्रसङ्गादर्जनीयस्य नि- मिपितादेः प्रत्यवायसाधनत्वे विहितानुष्ठाने ऽपि प्रत्यवायापते पिहि- ताकरणापेक्षत्वं च तस्यौदासीन्यमात्रस्य निमिपितादेः साधमत्वे. इन्वयव्यतिरेकाभ्यामकरणस्यैव साधनत्वापत्तेर्भावनिरपेक्षस्यामा. घस्य साधनत्वं इष्टमित्याराड्याह * यदि स्विति * गुर्वाशप्तान- तुधानेनाहमवज्ञातो ऽस्मीत्यवसानिमित्तगुरुकोपदर्शनादिहितापशा- ख्यभावसहस्तस्यैव विहिताननुष्ठानस्य साधनत्वकल्पना युक्तोत्या- शयः * अत एवाचार्य: * खफाले यदकुर्वनम्तत्फरात्यन्यदचेतनः ।। प्रत्यवायो ऽस्य तेनैव नाभावेन स जन्यते ।। इति विहितमकुर्धन्यदन्यत्करोतीति पदनिर्विहिताकरणनि- मित्तस्यान्यकरणस्य प्रत्यवायनिमित्तत्वाभिधानादवज्ञायामेव घा- फरणस्य निमित्वोपपत्तेचिहितावमानमेव प्रत्यवायहेतुत्वेनोक्तम् । नामाघेनेच जन्यतइत्यवशब्दोत्कर्षण फेवलस्य हेतुत्य निरस्तमाएयं च विहितस्याननुधानान्नरः पतनमृच्छतीति स्मृनिरनुगृहीता मति निर्मिपितादेस्तु हेतुत्ये विहिताकरणस्य किंचिरकरणस्वाभायात्स्मृ- लिपाधापत्तिः एतां चाय स देवतामपरुणदि यो स्लमग्निहोत्राय स- आग्निहोत्रं जुहोतीति यापरोधशब्देनावाभिधानात्सैव प्रत्यवायहे. तुबेंदादयसीयने निमिपितादेस्तु हेतुत्यं निष्प्रमाण कमेय तस्मादध. झाल्याशयविशेषरूपस्य भाषान्तरस्य तमसम्मपान शुद्धस्यक चितुता दृष्टेति प्रन्यार्थः याप्यपूर्वेऽस्य दोषस्य तुल्यतोक्ता ताम- नुभाषणपूर्व परिहरति * यत्विति * यषपूर्यस्य शास्त्रानन्तर्गति- रक्ता तामप्यनुमाषणपूर्व परिहर्नुमाह * यत्यिति * अनन्तरफ- लत्ये ऽप्यनेकाङ्गप्रधानसाहित्यमपूर्य विना सम्मपतीत्याशयः स्वर्गस्य ज्वरादि दुवाननुविद्धफेयलमुखात्मफरवेन परलोकानुभव- नीयायमच पाये माध्यकृता यक्ष्यमाणत्वात्तत्प्रतियोगित्वेन नरफ- स्य सुनाननुविद्धकेधलदुःखात्मकत्वेन परलोकानुभयनीयस्येन च पेचसेतिर यु. पोदासीयमावति माति ·६०४ न्यायमघायामा ३७१। सूचयिष्यमाणावप्रसीतेरानन्तर्यासम्भयाच्छालार्थीवधारणलाया. प कर्मफल काळयोर्विप्रकवावगतेरपूर्वस्य शारखान्तर्गतिरस्तीयाह स्वर्गेति* निरतिशयत्वस्यालीफिकत्येऽपिशब्दे मुखदुःखात्मफरयात सम्बन्धमहणसम्भवाश्चन्दनविष्ठादायुपचारेण वर्गनरकग्रब्दप्रयोगो. पपत्तेर्वाक्यरोपे ऽप्यस्थ सुसनिरतिरायावरतेर्निरतिशयसुखदुपयो- र्धाच्यत्वं सम्भवतीत्यायवाहिकस्यापिपुप्रादेरानन्तर्य न सम्भवती- स्थाह * ऐहिकमिति * प्रामादिप्राप्यानन्तर्यसम्भये ऽपि चिरफा- लोपभोगयोग्यत्वेन मामादेःपुरुषापेक्षावयात्फलन्यावगमात्तस्य धापू- पै विनानुपपत्तेः सूनादप्यपूर्वस्य शास्त्रान्तर्गतिरस्तीत्याह *न चेतिक लोक व्याचटे चिरीत *एवं चानुष्ठानारप्रागेय पूर्वान्तर्गत्यपधा- रणागुण्यकल्पनयार्यापतेः प्रतिवन्धो यो ऽभिहितः सो ऽव्ययुक इत्याह * अतश्चेति * यापि निषेधेष्यपूर्यानन्तर्गतिरुका तामध्यन भापणपूर्थक परिहरति * यरिवति * विधियधिधम्यापि शाख- त्वात्तद्विषयस्य इननादेरपि सारखीयताम्तीत्याशयः। हननादेलौकिक- रथादेदिकापूर्वजनकारयानुपपत्तिशां निरस्यन् श्लोक व्याच यथा हीति * एयमसर्वस्य पिरोधिस्यासम्मचित्धे निरस्पेदानीमनुपपाद कर निरसितुं कल्पितमपि चेत्यनेनो निष्क्रियत्वं सावत् सा- ध्यसाधनसम्याधानुपपादकरचे देवें निरस्पति सत्पपीति-नि- स्थलस्याप्यस्फान्तादेर्देशान्तरे फार्यारम्मकारयदर्शनाचमनादयकि- पाराहिस्वनिमित्तो यः कार्यारम्भासामर्थ्यरुप उपालम्भो दोष उक्तः भो व्ययुक्त इत्याग्रयः। निश्चलस्याप्यात्मनः प्रयत्नाम्यमियायरन देशान्तरे परीरप्रापणसामथ्र्यदर्शनाचलनादीत्यादिशदन यत्रोपा. दान प्रापणारीत्यादिशब्देन शरीरोत्पादनमुपभोग्यविषयोपनयर्न योपातं यापि स्थाय्याभयामम्पपेनानुपपादकतोक्ता सामपि निर. ३७२। प्यति - भारमेय घेति यत्यपूर्वजनिफावाः प्रक्षेपाक्षिफियाया प्र. ट्याधिनत्यातयतिरिक्त यसमानारमन्यपूयारम्भशयम मम्मपती- स्यु तत्परिदरति क्रियापीनियनन प्रक्षेपादिक्रियायामलनारमक. स्यात्मगतारमाभितघं न युक्तमिस्साशाह - मारमपाद ति . अपयदानचलननुभूनशरीरबाटनाग्मफल प्रक्षेपारे प्रयोजक- व्यापारत्यारपयोग्यव्यापारण्यदानयत्कर्मभूतद्गमयभितायानुपपणे कधितरयस्य ज्याय्यस्यारीरचलने ऽपि मारमन प फरश्य- भ्पारमपाद सुचितापाच्चलनस्य परीराभितर पिनापच्छित्रय सारीरचालमाामकस्य अपसस्य भावनामकम्पाप्मंगमहत्यारम ग्यपूरम्भफल्य युनामिस्यायालय प्यापर माननि ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । ६०५ मन्यात्माश्रितत्ये ऽपि क्रियायाः क्षणिकरवेनोत्पन्नमाविनाशिन्यास्ते- नोत्पविनष्पत्यानास्यारम्भक्षणो ऽपि हीत्यनेन न्यायमार्यारम्भ. करयं न सम्मवतीत्याशट्याह *अतश्चेति*आशुतरविनाशःक्षणिक- स्वं नोत्पन्नविनाशितत्यारायः। नन्वारमाधितत्वे ऽपिक्रियाया सस- मवेतापूर्वाण्यशक्तिजनकल्यानभ्युपगमे क्रियापूर्वयोः फाप्ठश्चलनव- सुमधार्मिभावाभावेनात्यन्तभेदापत्तःशुतक्रियासाधनत्वानिर्वाहास- झात् स्वसमवेतापूर्वजनकत्वस्य यलादभ्युपगमनीयत्वापत्तेः क्रिया- विनाशे तदाश्रितस्यापूर्वस्यापि काष्ठविनाश इव ज्वलनस्य विनाशे फलोत्पत्तिकालं यावदनवस्थानाच्छतसाध्यसाधनसम्बन्धोपपाद- फरयं न सम्भवतीत्याशयेनाराङ्कते * फथमिति * द्रव्यमेव विशि- एशत्यपेतं ब्यापारराब्दवाच्यं भवतीत्यनेन न्यायेन क्रियात्मनोरत्य- न्तभेदाभायेनात्मसमेवतस्यापर्यस्य मियातो ऽस्यन्तभेदाभावात् सा- ध्यसाधनसम्बन्धोपपादकत्व सम्भयतीस्याशयेन परिहरति * अत्रे- ति * शड्कापरिहाराशयो प्रकटयति * कयमिति * मआत्मसमवाये कर्मभक्तित्व विरुध्यतरत्याशङ्कार्थः किं चारन्यादेरप्याऐ स्यातिशय- स्थ दादादिकार्यसाधकत्योपपादकत्वमेवाग्न्यादिशक्तित्वं माग्न्या- दिसमवेतत्वं भास्वरत्वादेरग्न्यादिसमवेतत्वेनापि तच्छक्तित्त्वामसि- खेः स्मृतिहेतौ च संस्कारे स्मात्मसमयेते ऽपि संचितसामर्थ्य- भाविनः स्मरणादित्यादिप्रयोगादनुभवराक्तित्यप्रसिद्धिरतो ऽन्यसम- घाये ऽपि कर्मशक्तित्वाघिरोध इत्याह * अपि चेति * श्लोकं व्या- च* यदेति *नैतावता कर्मशक्तित्वहानिरित शेषः । यच्चारातु- पकार्यगापूर्वाणां प्रधानसम्बन्धाभावे तदुपकारित्वं न सम्भवति प्र. धानसाधनराब्दसमवायात्तु प्रधासम्बन्धाभ्युपगमे वपनादिवत् स- निपस्योपकारित्वापत्तेरारादुपकारित्वं विरुध्येतेत्युक्तं तदपि निर- स्थति तथेति* वपनादेरात्मनेपदेन लिङ्गेन वा घपनाचायभूनम- धानसम्यन्धियजमानपत्यातू सग्निपत्योपफारित्वं शातं तेषां स्या- थयोपत्वामावात् सन्निपत्योपकारित्वानापत्ते रादुपकारफत्यवि-. रोध इत्याशयः। यत्वङ्गानां यजमानशेपत्वाभाघात् सन्निपत्त्योपका- रित्याभावे ऽपि अङ्गापूर्वाणां यजमानाश्रितत्वाभ्युपगमे पूर्वस्य योग्यतालक्षणन्वायजमानेन च फलभोक्तृत्वएव योग्यतापेक्षणात्फ- लमोफ्तृत्वयोग्यतापादकत्वात् प्रधानवत्पुरुषार्थत्वापत्तेः काङ्गत्य- महीयेतेत्युक्तम् * तदप्यनुभाषणपूर्वकं निरस्यति * यत्यि- ति सदुशविधिविषयत्वलक्षणतादर्थ्यहेतुकत्वाच्छेपत्यस्याङ्गा- नां च पुरुषोइग्रेनापिधानात्प्रधानस्य च फलसाधनत्ययोग्यताया- ·+ ग्यायसुधायाम्। नैन योग्यत्वलक्षणाविरोधात्पुरुषाधितत्वमात्रेण तच्छेपत्य था- ध्यं न च तत्सम्भवतीत्याशयः । आथितत्वस्थ रोपत्याहेतुत्वं शान्तेनोपपादयति * राजार्थेति * राजशेषभूतस्याङ्गानुलेपस्यो- पयिफमित्यर्थः।नच पतनप्रतिपन्धलक्षण पचानयायिभायो विध- क्षित: येनामूतानां न स्यादित्याह * न घेति * नन्वारादुपफार्य: जापूर्वाणामात्माधितत्वात् स्थायित्वेनोपकारित्वोपपत्तायपि समिप- खोपकार्यशापूर्वाणां संस्कार्यप्रीह्यादिनाय नाशात स्थायित्वाभायेनो- पफारित्वं न सम्भवतीत्युक्तमत शाह * यस्चिति * मीहिसमबा- यिनो ऽप्यपूर्वस्य ताशे नागात्तण्डुलादौ सयारासम्भयमाशा धीह्यादिद्रव्यस्यैघाघस्थाविशेषस्तण्डुलादिप दस्युक्तं न नीहादिरूप संस्कार्य किं तु नयुपलक्षितं प्रधानाचंसाधनीभूतं द्रव्यं तथावस्पा- मेरे ऽव्यायनीयप्रक्षेपामाइन विनश्यतीत्याशीयत् मीहिसमया- তুর্থ কৰি বিহুৰখা যায়: पानपर्यन्तं गतमिति तच्छदायाहारेण योज्यम् । ननु चयदानपर्यन्तं गमने ऽपि तस्याहवनीयमक्षेपानाये सति तदूतस्यापूर्वस्यापि ना- नारायाह *तत्रापति प्रोक्ष. प्रधानसर स्वापूर्वनिम्पादयः- रणादिजगितमय नियत नश्यतिाननु प्रधानापूर्वमनिष्पापरयुक्तमाननु फियाप्यौपच स्पिति पागादेः प्रधानस्यात्मनि ममघायाभिधानात प्रक्षेपश्च प्रयदान- चलनहेतुभूतशरीरचलनारमकन्यादात्मम्पसमयावविप्रयोजकल्या- पारत्वात् शरीरममयतत्येन दुपयदानसमयायाभायातद्गतस्प मो. क्षणादिजन्यस्यापूर्वस्व प्रधानसम्पन्धानुपरस: फणं तदीयापूर्वनि- पत्तो तवणपार हत्यारा * तापीत्युनम् - देयतोगदम्प- स्यागारमकमयोजकल्यापाररूपांशययुक्तस्य यागाल्यप्रधानस्य या पंशायुद्देश्पदेयतास्यास्पद्व्ययोः प्रयोज्ययोम्यापारी प्रयोगमाया . पारान्यथानुपपत्तिफल्पिती तयामध्ये यसपाग्यच म्यम्प स्मार्गा- प्रपोजफम्यापार प्रति मगोज्यस्य व्यापारस्थाद्वारा प्रधानम्पा. शम्नेग उपदाने प्रधानस समायामाग्यस्य च प्रधानस्य दे. पतोदेशद्रभ्यत्यागमक्षेपारमकप्रपोजमस्यापाररूपांत्रपयुनाप त्या- गप्रक्षेपी प्रपोजकम्पापाररूपाशी प्रति प्रपोरयर रयारपम्प प्रशे. पस्यद्रापस्य यो व्यापारी त्यागप्रक्षेपकारणांशी सापो तयार पदाने प्रधानस्य समयायादित्यर्थः शमतेचस्प पुगेसम्प पागाधनस्यार सयदाने पागस्य समयायो मायघरममांड:

·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । ९०७ ननु सांगानुष्ठानोत्तरफालं समस्तानापूर्याणां युगपत्प्रधानोपफा- रसाधनत्वस्य पश्यमाणत्वात्प्रधानापूर्वनिष्पत्ती व्यावृत्त्यनिवृत्तिरयु- तत्याशहानिरासायवकास आरादुपकार्यगाविषयो ऽसौ समस्तश- ब्द इत्याशयः। सन्निपत्योपकार्यङ्गापूर्वाणां प्रधानापूर्वनिप्पादनमानेण पर्यवसानं तेषामधिकरणे यक्ष्यमाणया व्यवस्थयोपपादयति * तेनैव चेति * यच्च युगपरप्रयोगवचनग्रहणावगतमङ्गापूर्याणां F-३७३।' धानोपकारे प्रधानापूर्वाणां च फले योगपद्यमन्योन्यसम्बन्धाभावा- न सम्भवतीत्युक्तम् । तदपि निरस्यति*यथैव चेति * यथाङ्गापूर्वा- णां प्रधानापूर्वाणां चाम्योन्यसम्बन्धस्तथारादुपकार्यगापूर्वाणामे- फात्माथितत्यनान्योन्यसम्यन्धाधुगपत्प्रधानोपकारलक्षणकार्यारम्भ- सिद्धिप्रधानापूर्वाणामप्येयमेवान्योन्यसम्बन्धात्फलाण्यकार्यारम्भ- सिद्धिरिस्यर्थः । ननूक्तेन न्यायेनाङ्गप्रधानापूर्वाणां स्थायित्वे सम्ब- न्ये च सम्भवत्यपि प्रधानापूर्यनिष्पादनमात्रेणाङ्गापूर्वाणां विनाश स्योकत्वात् । प्रधानापर्वाणों मोत्पत्तित्वेनागापूर्वाणां प्रधानसम- कालानां ममवर्तित्वापत्तेः । प्राग्य चोत्पद्यमानानामत्यन्तविप्रका- साहित्यानुपपत्तेर्न युगपदुपकारः सम्भवतीति शङ्कते * कथं पु. नरिति * समिपत्यारादुपकारिणां सर्वेषां प्रधानापूर्वनिष्पत्ती व्यापारमाण्ड्डावायभिमतमभ्युपगम्यैव तावनिष्पन्नानामापूर्वाणां स्वरूपेणानागतानां च कर्त्तव्यत्वावधारणेन योगपद्यमुपपादयति * के चित्तायदाहुरिति * समस्ताङ्गोपेतप्रधानप्रयोगप्रक्रमादागा- मिनामपि ताटस्म्यावस्थायाः भलितत्वारप्रधानसहायतोपपत्य- थैः । न त्येयं सर्याङ्गापूर्माण पौगपद्योपपत्तावपि एकप्रधानापूर्य- निष्पत्ती विनष्टत्वात्प्रधानान्तरमहकारित्यानुपपत्तेरेकैकमिति धी. प्सा न युक्तत्याराट्याह * आतिथ्येति * यदातिथ्यायां पति- दुपसदा तदनीपोमीयरपति श्रुतेः साधारणार्यतया चतुर्थे वक्ष्यमा- पत्वाद्ययातिथ्यायामुपात्तम्य पार्हपस्तत्समाप्तापि नापवाति च- तुर्थसिद्धो हटान्तः अनागतानामसत्त्वानोपकारित्वं सम्भवती- ति शङ्कते * कथं पुनरिति * स्वरूपासत्त्वे ऽपि कर्तव्य- त्वावधारणमात्रेण हेतुतात्यत्रापि हएत्यातुपपन्नेति परिहरति * पकान्तेति*नन्वेवं सत्त्युत्पत्युत्तराङ्गानुष्ठानचैयर्य स्यादिति शङ्कते ** नन चेति * समस्नाझोपेतप्रधानानुष्ठानोपदेशान्ययानुपपत्त्यो- तरागानुष्ठामसहकतानां प्रधानापूर्णणां फलानिष्पादकाचायग- तम्तदधरणे सहकार्यभाचे निष्पन्नाम्यपि प्रधानापूर्याणि खकार्य तपामन समय इति हतीये।

·न्यायसुधायाम। फलापूर्व न निष्पादयन्तीत्याशयेन परिहरति फयमिति कार्यापप- निस्वादपूर्वाणामपयर्गेण कार्यानिप्पादकत्वं लक्षितं फर्सम्यत्वाध: धारणस्थाविहितत्वात्प्रधानोपकारित्वकल्पनानुपपत्तेरसराङ्गविधीनां फत्तव्यत्यायधारणपरत्याभ्युपगमे पानुष्ठानस्यायिहितत्यात्मधानापू- सहकारित्यफल्पनानुपपत्तवेधे चाथै प्रमाणान्तरानयतारादनेन प्र. कारेण योगपद्यानुपपत्तेरपरितोपात्स्वमतेन सन्निपस्योपकार्यतापूर्वा पां प्रधानापूर्वनिष्पत्ती सहपारित्यासेपां चात्मीयमधानापूर्वनिष्प चावपर्ने ऽपि फलापूर्वनिष्पत्ती सहफारिणामारावुपपायेगापूपी. मां फलापूर्वनिप्पत्तेः प्रागनपघर्गाचांगपचं सम्भवतीति दापितुम. पूर्वोत्पत्तिमाफियामाह अन्येपुनरिति * प्रधानानामन्योन्यागत्थामाये ऽपि तक्रमस्याङ्गरयात्पूर्व प्रधानमरत्वोत्तरप्रधानानुछाने ऽप्यपूर्णनि- पत्तेस्तदानुत्पनेत्युक्तमापाक्षात्यानां सामवायिफानों प्रतिपत्तिस्वास- स्थाध कत्ययोपात्तद्रव्यनाशदोषापरिदारनिमितपतुपैगुपयापरया- फदा चिनिप्पन्नस्याप्यपूर्वस्य नाशापनस्तापरिहाराय प्रशान्तद्रव्य मतुसम्यन्धसमापनार्थस्यनापूर्वनिष्पत्त्यर्यत्यामापात्मपमतेत्युक्तम भारादुपफार्यापूर्याणां प्रधानापूर्वनिप्पादफायनिरासाणे मात्रय प्दः । ननु सामयायिफामायाणा प्रधानाप्यनिष्पत्तो व्यापा- रे सति तन्मात्रेणापयांरफलापूयोत्पादफरूपप्रधागोपकारनियसो च्यापारामाय संघां युगपत् प्रधानोपकारजनकरपमेकदेशे पापमा- पंपिकायते त्याराहयामिस्यायुतं सामपायिकादानुगृहीतप्रधा- नजन्याय संगो प्रधानापूपाणामेवं शन्देनोक्तमाययप्यारादुपफापंद्रा पूर्याणामेय प्रधानोपकारनिष्पत्ती म्यापारस्तथापि प्रधानापूण. निष्पन्नपूपफारानिष्पादनात्तनिपतेच सामयायिकामाधीनस्यारम- पां युगपत् प्रधानोपकारजनफरयाभिधानमिति दर्शवितुम • ई- स्युक्तम् - परमार्थतः पौर्णमास्यमापास्यास्यम्यस्य प्रधानाधिक स्य म्यागापूर्यानुदास्ये फेफस्यममुदायापूर्वजनमाये ऽध्येकशि. मसेन समुदायापूर्धामापभियस्य दापयाणां सदीपारायुपपापा पूर्या प्रतीक्षम्पगुनम मामपायिकानापूसाध्या माना निष्पादनारमफारमारयारिमका प्रधानापपारामाधानानुमारित तपा म.मेगगारपपमानाप्रधानयेचिम्पती विचित्राारापपापंद्रा- प्र्षे माध्यम्योपफारम्प भागणुपपारीपनि मनिपायरया प्र. पानानि च प्रायगमाहफनया साधारणपायमारपयोगिरवाया. पूरमधरपेन युगपरपायकापायन येस्सरपं. पिनुमनामी- पुलमानुपपारना पिधिरपकमुतिरपाइपयांपविधानादिरशार.

·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। शाधिकरणसूत्रावयवोक्तमपर्यायविधानमनुकीर्तितं व्याख्यातुम * युगपदिन्युक्तम् * आरादुपकार्यङ्गापूर्वाणामपण्डोपकारनिप्पत्तेः मागविनाशाचोंगपा सम्भवतीति सकालस्य तात्पर्य फः पुनर्निप्पा- दनातिरिक्तः प्रधानापूर्वाणामारादुपकार्यशापूर्वरुपकार. क्रियतइत्य- पेक्षायां फलापूर्वोत्पादनयोग्यताधानात्मकमुपकारं दर्शयितुमाह- * नत इति * ननु फलापूर्वस्यापि संस्काररूपत्वाश्युपगमात्सं- स्कारस्यानुभवादिजन्यस्य कालविप्रकर्षेण क्षीणत्यस्य चात्यन्तं ना- रास्य चोपलम्भावपूर्यान्तरवत्फललाभात्प्रागपि नाशापत्ते. साध्यसा- धनसम्बन्धोपपादकत्वं न स्यादित्याशझ्याह * तत्त्विति * फल- ३७४ार लाभार्थनेनैव तस्य फल्पितत्वात्तत्पर्यन्तं तस्य स्थायित्वमक्षीणत्य च कल्पितमित्याशयः।ननु यत्र प्रतिवन्धकादिवशादनन्तरंफल नो- स्पद्यते तपास्तु नाम फलापूर्वकल्पन यत्र त्वहिकत्वात् पुत्रादिवद- हएकारणानपेक्षत्वादनन्तरमप्युत्पतुं शकं प्रतिबन्धफाभावादनन्त- रमप्युत्पद्यते तत्र तत्कल्पनं विनापि साध्यसाधनसम्बन्धोपपत्तेर- पान्तरापूर्षद्वारा चाङ्गप्रधानसाहित्योपपत्तेर्यस्य च शब्दस्यायन फलं साध्यते तेनापूर्व कृत्वा नान्यति फलापूर्वस्य सार्वत्रिकत्या- भिधानमयुक्तमिति कोमलोक्त्या शङ्कते * यदि पुन रिति * त- थापीत्यर्थे ततो ऽपीत्युक्तम् । अनन्तर फलोत्पत्तावप्यपूर्व विनाचिर- फालोपभोगासम्मवस्योपभोगश्चिरेणैषां न निमित्ताद्विना भवेदि- त्यत्रोक्तत्वारकल्पनीयं फलार्यमिति परिहरति * वाढमिति * नन्यपूर्वस्य चिरफालस्थायित्वाभ्युपगमे अनापूर्याणामेव साक्षात्प्रधा- मोपकारकत्वोपपत्तेरखण्डोपकारापूर्वकल्पन व्यर्थ प्रधानापूर्वाणां च साक्षात्फलजनकत्वोपपत्ते. फलापूर्वकल्पनं व्यर्थमित्याशद्धत *अथे- ति * प्रात्यात्मिकशब्देन प्रत्येकमेकैकाङ्गजन्यतोक्ता साक्षात्तेषां ज- नकत्वसम्भये ऽपि कल्पकक्रमानुरोधेनैवङ्कल्पितमिति परिहरति * सत्यमिति * निषेधार्थ न हीत्यनगड पदं श्लोक व्याचऐ .प्र. धानानामिति * उत्पत्तिवाक्यावगतभेदानामपि प्रधानानां फला- न्ययात्यागङ्गानां च प्रधानोपकारान्ययात्प्रागपूर्वानपेक्षत्वात्तदन्यय- काले च योगपद्यप्रतीतेभिग्नापूर्वकल्पनाहेत्वभावादेकमेय फलाप- चमुपकारापूर्व च प्रतीयते प्रयोगकाले तु क्रमप्रतीतेः स्वरूपतः सा- हिल्यायोगात्साहित्यसम्पायर्य प्रात्यात्मिकानेकापूर्वकल्पनेत्यर्य । मन्धवश्यकल्प्यः प्रात्यात्मिकापूर्वरेव साहित्यचत्फलसाधनोपकारा. न्वययोरप्युपपत्तेरियापादिका प्रागेकापूर्वकल्पना न युक्तत्याय. याह * सर्वत्र चेति * प्रत्यात्मिकापूर्वाणां साहित्यसिद्ध्यर्थ - ·न्यायसुधायाम ल्पितत्वात्कार्यान्तरोपयोगित्वं न सम्भवतीत्यारायः । प्रौव्या तु तेषां फायर्यान्तरोपयोगित्ये ऽन्यदोष इति प्रागुक्तं तस्मात्फलापूर्वमेव समस्तफलोपमोगपर्यन्तं स्थायि कल्प्यते तदुत्पादनमात्रेण तु प्रधाना- पूर्घाणां नाराः। आरादुपकार्यगापूर्वोणां प्रधानोपकारोरपादनेन सा- मयायिकाङ्गापूर्वाणां प्रात्यात्मिकप्रधानापूर्वोत्पादनेनेति व्यवस्था सि: खेति तात्पर्यार्थः । यत्त्वस्मिन्पले पौर्णमास्यां निप्पनानामनापूर्याणां दार्शमाह्मणतर्पणानन्तरमुपकारोत्पादनेनापयामिधानासायत्कालं. स्थायित्वमुत्ते तदमावास्यायां पुनरनगुष्ठेयत्वापत्या दूर्पयति * के चित्त्यिति * को उननुष्ठेयत्यापत्ती विरोध इत्यावड़ा * आहेपति *प्रधानाहुत्याईसन यत्वादङ्गाहुतीर्घिनान प्रयो- दशसद्धचा सम्पयेतेत्याशयः । पौर्णमास्यां पौर्णमास्या जतामावास्यायाममायास्ययेति पौर्णमास्यमावास्यासपोरित्रकयो: करणस्वप्रतीतेस्तस्य माधकतमत्वलक्षणत्वाचमयर्थयाति. शयस्यापसिकरवनाङ्गसाहित्यं विनानुपपत्तरङ्गसाहित्यायगमातस्य घानुपादेयकाल युपादेयत्येन विव हरयादेकैफम्य त्रिकस्य फल- माधनत्याभावेनानुपकार्यत्यात् विषयस्यैकस्मिन्फाले ऽनुत्पन्न स्पोपफर्नुमशक्यवादुपकारानिपतो चारतकार्यस्येनाहापूर्घाणा• मपयर्गामाये ऽपि पचनशलादिःप्रयुनानामुपकारफत्याकल्पनया हिरनुष्ठान सत्स्यतीत्येकंदगिनां दाणपरिहारामिप्रापमाङ्कने। भन्ये विनियः प्रयोगढ यान्ते दागिामपयर्ग:मागुतम्न एया. न्यशदेन परागृपा निः मम्मात्यादिपदापत्य विधानात् । सहरमा प्रयुतानामेघापफारकरयांपपनेरपपर्गामाये पुनः प्रयोगानर्थक्या- पत्रपरिवार्यस्यात् म्यमतेन पौर्णमास्याग्निपनानामहापूर्ण पो. णमास्यास्यमधानत्रयसमुदायाप्पंनिसायपयर्गदर्शयितुमार भग येनि. पार्थ प्रधानापूर्वप्रयस्यकममुदायापूयंजनफरयायतिरित्य- शायां पौर्णमास्यतिं तृतीयाधुस्या परणायायगमादिरयुनः मनु फला• पूर्वमेय प्रति फरणस्य भपिप्पतीस्यारा ममयः पदाधिरिति पद मात्रविधेः मामांधीनस्यम्मरणात् सापेक्षस्य र मामयविषा. तापनि मनिभुयामायाम्यानपत्यायगमारपोर्णमाम्यमदिनामापा- भ्यया बाथै ममुदायापूर्व करीनाम्यफारमगाममा मापसा सफरणभून्याक्षिामग्याम्न मामयिनिकनिमांगन गितम पमा साना पोर्णमानी माममुदाबायकगतिममापावाप्यमाषा- पति फरणनिनिथुतेकरितामा गगुरापातिरंगी ति योग्पमापरिस्यमायागुतापदिनत्य पनिमावास्यमा ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथम, पादः । दायस्य दर्शपूर्णमासाभ्यामिति फरणविभक्तिश्रुतेः स्वार्थफलापूर्वसा- धनत्यावगमारसमुदायद्वयस्य चापूर्व विना साहित्यानुपपत्ते । समु- दायापूर्वजनकत्वावगतिरित्येवं व्याख्यायते ततः साहित्यस्य द्वन्द्वा- घगम्यत्वाद्विभक्तिगम्यत्वाभिधानं तावदयुक्तं समुदाययोश्च फल- साधनत्याभ्युपगमे पौर्णमास्यधिकरणे तन्निरासादरो ऽपि विरुध्येत अङ्गापूर्याणां प्रधानोपफारापूर्वोत्पादनमात्रेण निवृत्तिसूचनार्थम् * पूर्वोक्तेनवेत्युक्तम् * पौर्णमामीकालीनयगापूर्वेषु पौर्णमास्याख्यप्र- धानप्रयोपकारं कृत्वा निवृत्तप्यगापूर्वजनितानुग्रहविशिष्टं पौर्ण- मास्यास्यप्रधानापूर्वप्रयम् एकं समुदायापूर्व रुत्या अपय॒ज्य- तइत्यर्थ:- फलापूर्वस्य तर्हि कथं निवृत्तिरित्याशड्याह * त- रपुनरिति * स्वागापूर्वजनितानुग्रहविशिष्टामावास्यास्यप्रधानापूर्वत्र. ३७५ार यजन्यतामावास्याख्यसमुदायापूर्वस्यैवशब्देनोका समुदायापूर्यद्वया- भ्युपगमस्य प्रकृतोपयोगमाह *अत श्चति * समुदायापूर्वद्वयाभ्युप- गर्म पौर्णमासात्यसमुदायापूर्वजननार्थ पौर्णमासाख्यप्रधानापूर्वप. येण स्नाङ्गापूर्वजनितोपकारापेक्षणानुपकारनिवृत्ती च कृतार्थतया सौर्णमासनिष्पन्नागापूर्वनाशादमावास्यायां पुनः प्रयोगानर्थक्यदो. पाभावः । तदनभ्युपगमे त्यकृतार्थयारमार्णमास्यां निष्पन्नानामगा- पूर्वाणां नाशायोगात्पुनः प्रयोगानर्थक्यदोपो दु.परिहर इत्यर्थः। यद- प्यपूर्यस्य फर्मभिरुत्पत्तिरभिव्यक्तिति विकल्पोत्पत्तिरपि युगपत्ता- यस सम्भवति कमवर्तियारकर्मणामित्युक्तं तदप्यपूर्वद्वारा करा योगपद्योपपादनात्सुपरिहरमित्याह * एतयैवेति * फर्मयसिनामपि कर्मणामवान्तरफार्ययोगपद्यद्वारा युगपत्परमकार्यारम्भकात्वं वृद्धो- दाहतेन दृष्टान्तेनोपपादयितुमाह * आह चति * पाक्पतययवा- ध्ययनरूपेण क्रमवर्तिनाभिरावृत्तिभिरभ्यासकर्मभिर्यधावान्तरसं. स्कारयोगपद्यद्वारा चाक्यसमुदायात्मकाध्यायग्रहणसामर्थ्यरूपः पर- मसंस्कारो युगपद्भवति तथेदमपीति श्लोकार्थः । यच्चानवयवत्या- कल्पनापत्तेः। किंत्ववयघसन्निवेशानात्मकतेत्याशयः। नत्यपूर्वस्या- पयवमनिवेशानुपपत्तनिरयययत्वं भविष्यतीत्याशझ्याह * अनये- पहीति*कारणायोगपवायुगपदुरपश्ययोगाक्रमोत्पत्तिप्रतीतेस्तम्याश्च निरषययस्ये ऽनुपपत्तेः। सूक्ष्मद्गनायोग्यावयवसग्निवेशरूपेणापूर ·६१२ ग्यायसुधायामा प्रतीयतउत्पद्यतइत्यर्थः । अस्मिस्तु पक्षे सर्वेषामेकफलसाधनानां प्र. धानानां साक्षादेकफलापूर्वसाधनत्वान्युपगमात्सर्वेषां चागानां सा- क्षादेककरणोपकारापूर्वसाधनत्वाभ्युपगमात्यर्मभेदानुनिष्पायपूर्व भेदाभ्युपमो विरुध्यतातदभावे चाज्यौपधमांससानाय्यादिधर्मव्यव. स्था त्तायाचा नियमादेश्चावान्तरापूर्वप्रयुक्तस्य नाथमिक न मिल यदित्यवश्य प्रतिकर्मापूर्वभेदस्य कल्प्यत्वात्तदृद्वारा च क्रमपति- नामपि कर्मणां युगपदपूर्योत्पादकत्वोपपत्तेार्थापत्तिरवयवफल्पना- ये प्रभवति कल्पितानामपि चावययानाममूर्तत्वेनान्योन्यानबष्टम्भ- फत्वानावयवारम्भकत्वसम्भवः । मूर्त्तत्वकल्पने तदारब्धस्यापूर्व- स्यापि मूर्तत्वापत्तेर्विग्रहयदिव स्वतन्त्रमपूर्व कल्प्यमानं शुतकर्म फलसम्बन्धयोधकमेव स्यादिति प्रौढिमात्रमिदं प्राक् सत्ये प्रमाणा- मावाच्छक्तिनियमाच्च कार्यकारणनियमसिद्धेभिव्यक्तरप्यत्यन्ता- सत्या पवोत्पत्तेरचश्याभ्युपगन्तव्यास्यात् सांख्योक्तसत्कार्यवादानु. पपत्तेरनभिमतमप्यभिव्यक्तिपक्ष प्रौढ्या दर्शयति * यदापति - फलदानाभिमुल्यफरणरूपास्यापूर्वस्याभिव्यक्तिर्विषयेन्द्रियोभयस. स्काररूपत्वाशब्दादिविलक्षणा फर्मगिर्भविष्यतीत्युक्त कथं फर्मभि- रपूर्वस्य फलदानाभिमुण्य क्रियतइत्यपेक्षायां प्रतिपुरुष स्वीकारादि- रयुक्तम्।प्रतिग्रहेणेय फर्मभिः फरिं प्रत्यपूर्वस्य स्वत्त्यापादनादित्य- पः । नन्विन्द्रियसंस्कारेण विषयमस्कारेणोभयसंस्कारेण था लो. के शब्दाभिव्यक्तिदर्शनाल्कथं तद्विलक्षणास्याभिव्यक्तिः फल्प्यात. प्रत्यारावाद * तथा हीति'* कुलालादिष्यापारेगापि घटापभिग्य. तः सख्यिरिएत्याविति मायातस्मादात्मनाधिष्ठितस्पापूर्वस्य फलदा. मोन्मुसरयलक्षणाभिव्यकिर्युक्तति परिहरति * यात्मस्पति - था- स्मफामादिश्रुतितोधात्मनःस्यमावैन सर्वफलायातिःसामागमा रफलानुपमोगस्य प्रतियम्धनिमित्तत्वावगतेस्तदपनयनरूपाभिव्यक्ति सामर्थ्यात्मफस्यापूर्वस्य कर्मभिःक्रियते मारिष राब्दस्य श्रयणप्रतिय- न्धफास्तमितघाताचपनयरूपति प्रोदया शब्दनुल्यामेपाभित्र्यातमी- ह*मति * आप्तकामादिथुनेरनुपलब्धिविरोधेनार्थवादरयादयम- पिप्रौदिवादः अतोऽपूर्वस्य धुतार्यापत्तिप्रमाणकत्यात्तत्प्रतिपादनार्थ- त्वन भाष्यकारीयं सूत्रव्याण्याने युक्तरित्युपसंहरति • तस्मादि- सियश इत्यन्तरफाररारमतगिजन्तादच्प्रत्ययमुरपाचारम्भयतिम. परीयतीत्यारम्भ प्रयतर्फ पाक्यं चोदनति चोदनामरूपणाधनार्य. तया पतरसुत्रं व्याख्यातं सत्परतापूर्वप्रतिपत्त्युपायवादचिन्तानीप. पिकल्यायोदनास्वरूपफथनापत्ये घास्य सूत्रस्य चौदनामूत्रानन्तर ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। फत्तव्यत्वापत्तेरयुक्तामत्याह * सूत्रस्यापति * यदपि म चैतत्सूत्र तत्प्रतिपादने स्पष्टमित्युक्तं तनिरासायापूर्वप्रतिपादने सूत्रं यथाभायं योजयति * तेनेति * आरम्भ:शिष्यतइति भाष्येणारम्भप्राति- पदिकात्फलोत्पादनवाचिनस्तत्करोति तदाचष्टइति स्मृतरारम्भमा- चरे इत्यस्मिन्नथें णियमुत्पाघाच्यत्ययकरणेनारम्भ फलोत्पादनमा- चष्टे इत्यारम्भशब्दव्याख्यानादारम्भश्चोदनेत्यारम्भशब्दार्थों लभ्यते चोदनेत्यपूर्वमित्यनेन च भावशब्दा अपूर्वस्य बोधका इति भाप्य- दर्शनात् चोयतमाक्षिप्यते इति कर्मध्युत्पत्त्यापूर्वस्य चोदनात्वमु- क्तमिति प्रतीतेश्योद्यते ऽनेनेति फरणव्युत्पत्ती चोदनमिति भाव- व्युत्पत्ती वा पूर्वस्य चोदनेत्यर्थः। तेश्यः क्रिया प्रतीयतेति क्रियाश- ब्दस्य तेभ्यो ऽपूर्व क्रियावगतिरित्यनेन अपूर्यविषयत्वेन व्याख्यानात् तस्याश्च तस्मात्तैश्यः क्रिया प्रतीयतेत्यनन्तरसूमोपपत्यायुक्तमाश- ड्य व्याचटे * यदि पुनरिति * कल्प्यस्य पूर्वस्वस्थानुवृत्तर्विनै- चाध्याहारेण लभ्यते फथमाख्यातेभ्यो ऽपूर्व प्रतीयतहत्यपेक्षायां चो धते पुनराक्षिप्यते ख्यातनापूर्वम् अपूर्वस्य चा चोदकमाख्यातम्। भारम्भकत्वात्फलोत्पादनण्यापकत्यादित्यभिधानाच प्रकृतोपयोगी विस्पटवायमेव सूत्रार्थ इत्यारायेन यो भाष्यकृतोक्तः सूत्रार्थः स. एव युक्तो न वृत्त्यन्तरकारोक्त इत्येवकारणाभिधानात्तद्वद्याख्यानार्थ भाष्यमपि व्याकृतं भवति। यदि पुनरित्याशवाभाष्यं नश्वरस्य कर्म- णः स्थायित्वकल्पनानुपपत्तेरयुक्तमात्रमाशय व्याचप्टे * यदि पुन- रिति * फलप्यस्यापूर्वस्य स्थायित्वकल्पनायाः सिद्धस्य फर्मणः स्थायित्वकल्पना लायवाद्युक्तेत्यारायः । नैवमित्यादिपरिहारभाज्य- माक्षिपति * न हीति * गन्तापि प्रत्यक्षो देशान्तरं च तेन गत इति विज्ञानात्यागत इति चेति गन्तृगम्यप्रत्यक्षत्वाभिधानेन गम- नस्य प्रत्यक्षवाभिधानम् । अपि वा व्यतिरेकादुपशब्दाविभागान गो- रपयदैकफयं स्यानामधेयं च सत्त्पचदिति पाठाधिकरणसिद्धान्तसू- प्रस्य रूपशब्दाविभागाचेत्ययययं व्याख्यातुं यद्भाप्ययना करिष्यते तद्विरोधो भड्रीत्वाद्यागस्येति च विनाशित्वेन यागस्य प्रस्तुतत्वात- स्य च देवताहरापूर्वकद्रव्यस्य त्यागात्मकसङ्कल्परूपत्वनाचलनात्म- फवाहेशान्तरप्रापफत्वं नास्तीत्यर्थः । नानेन प्रत्यक्षानुपलब्धिरुक्ता पितु प्रतिक्षणविनाशिपूर्वांपरीभूतावयवत्वात्सिद्धरूपा प्रतीतेः स्था- यित्वरूपानुपलब्धिरित्येवं व्याख्यानेनाधं तायदाक्षेप परिहरति *अति लोकं व्याचष्टे'* यद्यपीति * स्वरूपेणाचलनात्म- ३७दार फरवे ऽपि यागस्य चलनात्मकप्रक्षेपादिविशियस्य फलमाधनत्वात्त.

·भ्यायसुधायाम् नांशेन चलनात्मकत्वमभिप्रेत्य देशान्तरमापकत्वाभिधानमिति वि. तीयमाक्षेपं परिहरति * यागे पीति * श्लोकं व्याचष्टे #न हीति * यागग्रहणेन होमस्याप्युपलक्षणमभिप्रेत्य तस्य प्रक्षेपाधि- फयागात्मकत्वात्समस्तादित्युक्तमाकथं देशान्तरमापफत्यस्य स्थायि- त्यनिरासहेतुनेत्यपेक्षायामाह * तत्रेति * देशान्तरप्रापफत्वव्या- ख्यानार्थ सयोगविभागफलत्वं धात्वर्थानां घदता संयोगविभागयो- ओतुवाच्यत्वं निरस्तम्। त्यक्तं प्रतीतियुक्तिश्या भाग्यवार्तिकचारितम् । तयोधात्यभिधेयत्वं वदन्न बीडते कथम् ॥ निराश्रयस्य प्रक्षेपादेवस्थानायोग्यत्तस्य स्थायित्वसिद्धा- थं तदाश्रयेणापि स्थायिना भवितव्यं न चासाघाश्रयः स्थाय्यम्ति संयोगविभागफलत्वेन प्रक्षेपादेः संयोगविभाग- योग्यप्रादेशिकाश्रयापेक्षत्यात्तस्य स्थायिनो ऽनुपपत्तेः । स्थाय्या- थयाभावात्कर्मणः स्थायिता न युक्तत्याशयः । ननु चलनात्मक- मश्रियस्य शरीरस्य कं चित्कालस्थायित्वोपपत्तेहियफलानां ताव- रफर्मणां फलोत्पत्तिं यावत् स्थायित्वं सम्भवतीत्याशझ्याह * न चति * अनुष्ठानोत्तरफालं योग्यानुपलब्ध्या कर्मणो सत्त्वावधार- णामाश्रयस्थायित्वे ऽपि स्थायिता युक्त्याशयः । न चाभिव्यञ्जका- 'भावेनानुपलब्धिराभिव्यक्तस्याप्यनुपलम्भादित्यभिव्यक्तिशब्देनोक्त- म।अयं भावः अनभिव्यक्तस्य फलसाथनत्वाभायाद्नुष्ठाननाभिव्य- क्तिर्वक्तव्या तस्याश्च क्षणिकत्ये संस्फारजनकत्वानभ्युपगमात्फटा. सिद्धेः स्थायिताङ्गीकार्येति अनेन थानुष्ठानोत्तरफालानुपलम्भाभि- प्रायेणान्यथामाप्यं व्याख्यातम् । मनु चलनात्मकस्य फर्मण' स्था- य्याश्रयाभायनास्थायित्वे ऽपि सङ्कल्पादेः स्थाय्यात्माश्रयत्वात् स्था. यित्वं भविष्यतीत्याशयाह * सङ्कल्पति * सङ्कल्पादेरपि क्षणान्तरानुपलम्मादेय नायस्थायित्वं विपतो ऽन्योन्यविरोधेन सङ्कल्पान्तरोत्पत्ती पूर्वसङ्कल्पनाशादित्यर्थः । समुद्रध्यानाधादिश: दाभ्यामुपास्तं न तदित्यादिमाप्यं विफल्मस्थाय्याधयनिरामार्थत्वेन च्याश्यातुं विकल्प तापदाद * अवस्थान चति - तपाचनिरा. साथै न तदित्यादिमाप्य व्याचऐ * न तादिति गमनफलप्राप्ति- लक्षणार्थत्यं गमेदर्शयितुं व्यापिन इत्युक्तम् ।विभागविशिष्टसंयोगफ- लत्याथलनस्यात्मनि विभागरदिने अनुपलब्धिरित्याशयः ।पर्वति माप्यं हेतुमदनोत्सरत्वेनायतारयति फमिनि नाण्यानुमा. ६* अहम्प्रत्ययेन दीति * यथास्मिन्फाले हमस्मीति न यिशि- ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। ध्यरो तथास्मिन्दरी इत्यपीति मात्रराब्दव्यायत्यै दर्शिते नन्यस्मिन्देश घमाम्यहमित्यादिदेशतः फालतो चावच्छेद. प्रतीयतएवेत्याशय चतन्यत्युक्तम् प्रत्यक्षेण शरीरस्य देशकालवच्छेददर्शनाच्छरीराभे- दोपचारणासायहं प्रत्ययः परमार्थतः स्मात्मनचैतन्यस्वभावत्ये- नानरस्वमायाच्छरीरानेदाच्चैतन्यस्य च देशकालायच्छदाप्रतीते - स्मन यच्छेदो ऽस्तीत्याशय. 1 फथमेतायता सर्वव्यापितेत्याराङ्याह * ततश्चेति * नम्यहम्प्रत्ययस्यारमग्राहकत्वात्तत्कायस्वव्यपदेशो न युक्त रस्याराड्याह * सयंत्रति * ग्राहकत्ववत्कार्यत्वस्यापि सद्भा- पायथेष्टं व्यपदेशोपपत्तिरित्याशय.सुपादि या कार्यशब्देनाभिमत. मित्यन्यथा ध्याचष्टे * सुरति * सुखादः सात्रिकत्वमुपपादय. तिन हीति * ननु शरीरएवसुनायुपलम्भात् कार्यत्व भविष्य. तीत्याशमाह * न चेति * सुम्वादयश स्वयमुपालभ्यन्त न रू- पादय व धारिगुणाः परेणापीति माये पाटिते ऽपि शरीरे परेमा प्रत्यक्षणानुपलम्भारि हेतुना सुम्बादे शरीरधर्मता निपिद्धेस्य- थः। कार्यस्य फारणासमानदेशत्वानियमासमघायिकारणे कार्यसम- यायात्कार्यशब्देनात्मधर्मत्यवियक्षा धर्मशब्देन सुचिता सार्यत्रिका सुपापलब्धेरात्ममार्वयिकत्वे हेतुनामुपपादयति * तत्रति * शरीरात्मसंयोगहेतुफस्यात्सर्यस्यात्मकार्यस्य प्रादेशिफरवे चात्मन- ग्नदशातिरिक्तदेशान्तरगमने ऽपि शरीरस्यात्मसयोगायोगात्तते- स्युक्तम नन्धित्याशङ्कामाप्यमयतारयति * शरीरमात्रंति * शरीर- परिमितात्मयाघाईतः शरीरान्तर्गतात्मयाचीपनिषदः लिङ्गपदानु- पद् पूरणार्यः फिमनेन हेतोपणमित्यपेक्षायामाह * अतथेति * आगमनस्यासर्वगतत्वाक्षेपकत्वादित्याशयः। ननु सधगत व्योनि सर्व- प्रायकायदानाल्यकार्योपलम्भदर्शनात्फथं विरुद्धतेति प्रश्नपूर्वकमु. पपादयति * कुत इति * अय भावः युगपत्सर्वत्र कार्यापलम्भी व्योमपरसर्यगतत्वं साधयेन चासाचारमन्यम्नि पर्यायेण सर्वत्र का- सेंपलम्भस्त्वसर्यगतेप्येष दर्शनादिरुद्ध इति श्लोक व्याघरी * यदि होति * सुखादे शरीरात्मसयोगहेतुफत्वेन पहिरसम्भवात्किधि- ३७७१ दन्यदित्युक्तं सुगादेरपि शरीरान्तरगतस्योपलम्भे युगपसर्वप्रारम- कार्योपलम्भेः स्थान चासायलीति शरीरान्तरइत्यनेनोक्तं यदि गमनं बिना कार्यक्रमो घटते ततः शरीरे ऽपि तथा स्पादित्यन्यथा हीत्यने. नोक्तं सक्रियत्यप्रसह इत्यनेन सर्वगतत्यसाध्यनिश्चलत्वावरोधित्वं इतोसक्तं निर्विशेषणम्तर्हि सर्वत्र कार्योंपलम्भो हेतुभविष्यतीत्याश. झाए * सन्देहे घेति * सम्प्रति साधनस्यानिर्णायकत्वात्साधा- ·न्यायसुधायाम्। रात्सर्वनोपलम्भो लघुत्वाच सूक्ष्मकालभेदानुपलब्धिरिति शङ्कास- चरणप्रमाणाभायानिपुणतो ऽपि लक्ष्यमाणे काल भेदानुपलम्भाद- तिसौदम्ये च घेदानां तदनुभवोत्पत्तिकालं यावदेकतानवस्थाननक- गात्रेऽप्युपलम्भापत्तेरुपन्यासपूर्वक निरम्ता क्रमेण पाणुमात्रेपु शरी- रावययेषु सञ्चरतो ऽनन्तपरमाण्वारब्धे शरीरे पहुकालं पूर्वसम्य- परमाणुवियोगापचेः पुष्टिरादिशब्दोपात्तौ च वृद्धयशोषो न स्या- तामित्येवं पुष्यादीत्यवयवं व्याख्यातुम् * शरीरेत्याधुक्तम * शरीरमात्रपक्षो ऽप्यनेकाष्टकल्पनापत्तेरयुक्त इत्याह * अथेति * एतदेवोपपादयति * सद्भाव इति श्लोक व्याचटे सर्वे हीति यथा सकलप्रतीत्यप्रतीतिव्यतिरेकेण विकलप्रतीत्यभावाच्छब्दस्य सायययत्वमाहतोक्तं स्फोटवादे प्रत्याख्यातं शब्दाधिकरणे च इ. घत्याभायनाचयवानामसंश्लेपो विश्लेपावश्यम्भावाच्च नित्यत्वं प्र. त्याख्यातं तथात्मनो ऽपीत्यर्थः । अवयवेयत्तायामुपचयापचयता- रतम्यायोगादवयवानन्त्यमाहतोक्तं शरीरमात्रपक्षविरोधीत्यवधिश ब्देनोक्तं संश्लेषाभावे को दोष इत्याशङ्कय न चासंश्लिष्टानामित्युक्तं गावच्छेदे चेत्यनेन तन्सद्भाये चेति चफारेण सूचितमर्थ व्यास्याया- हैतोक्तप्रमाणनिरासार्थ *यात्वित्युक्तम् आत्मनः सङ्कोचविकासोप- ८०१ पत्ताधाहतोक्तहष्टान्तनिरासार्थम् * दीपप्रभेत्याद्युक्तम् * अतिशब्द व्याख्यातुं कथं चिदित्युक्तं श्लोकद्वयोक्तातिरिक्ताप्यदृष्टकल्प. नास्मिन्पक्षे स्यादित्याह * तेन चेति * सहसा जायते तश्च सहसैव विनश्यतीत्यादिशब्देनोक्तमुपसंहरति * तस्मादिति * ननु सर्वगतत्ये मत्युपनिषत्सु श्यामाकनण्डुलादिपरिमाणे विरुध्येतेल्या. शवयाह * यस्थिति * बालाममात्रत्वाद्यादिशब्देनोक्तम् । वाक्यान्त. रेत्यनेनौपचारिकत्वे ऽनन्यार्थविभुत्वश्रुतिविरोधो हेतुरुक्तः सावि- युपाख्याने ऽङ्गुष्ठमात्रत्याभिधानमङ्गुष्ठपरिमाणे हृदये नीयमानत्या- स्कथं चिच्छतिसामाग्यमाया चपादिवाक्यवदयास्येयमित्याह * यदपीति * गौणार्थत्वोपपादनार्थ पतिव्रताप्रशंसापरमेतद्वा- फ्यामित्युक्ते ननु स्वमहिम्ना सावित्र्या पतिव्रतया मृत्योस्त्रातः प- निरित्यतावता पतिव्रतास्वप्रशंसासिद्धरेङ्गुष्ठमात्रत्वाभिधानं किम- र्थमित्याशय * काव्येत्युक्तम् * भारतस्येतिहासत्वे ऽव्यङ्गुष्ठमा• प्रत्यस्योत्प्रेक्षामात्रत्वसूचनार्थः काव्यशब्दः । अन्यथैव स्थिता वृत्तिश्चेतनस्येतरस्य था। अन्यथोत्प्रेक्षते यत्र तामुत्प्रेक्षां विदुर्बुधाः ।। इत्य • लक्षणे उत्प्रेक्षाज्यकाव्यालङ्कारार्थ यमयशगम- ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः प्रक- । -~~ - - नं मृत्युरिति च विस्पष्टस्य प्रसिद्धस्य ध्यपहारस्य पेण शंसनाथै कीर्तनार्थमित्यर्थः । एनय दैपायननैव नि- स्यः सर्वगतः स्थाणुरचलो ऽयं सनातन इत्यादी सर्य- गतत्वाभिधानादवसीयतइत्याह * तथा हीति* नन्येचे सत्यकेने- धात्मना सर्वशरीरादियोपपत्तेः ते सर्व स्वेन स्वेनात्मनोपलभ्यमा- नाः सन्त्येवेत्यात्मवादभाष्ये प्रतिशरीरात्मभेदामिधानमयुक्तमित्या- शङ्कते * ननु चेति * ऐकात्म्य पशुमनुष्यादिभिन्नजातीयदेहोप- भोग्यानां फलानाम् एफजातीयेन देहेन भोगासम्भवे ऽप्ये कजातीय- देहोपभोग्यानां फलानामेफेन देहेनोपभोगप्तम्भवादनफशरीरबैय- पत्तेः सुखदुम्सादिव्यवस्थानुपपत्तरेफशरीरस्थेन चात्मना यार्थे शरीरान्तरस्थस्यात्मनः प्रत्यभिज्ञापत्तभैद एव युक्त इति परिहरति * नेप दोष इति * आद्यं हेतुं व्याचऐ * इतरथा हीति * ननु यथापूर्यरतकर्मफलोपगागायोपात्ते देहे तदुपभोगानटे कर्मान्तर- फलोपभोगार्थ देहान्तरार्थयत्न तथेकस्मिन्नपि जन्मनि यत्कर्मफली- पभोगार्थ यो देहो ऽर्जितस्तेन कर्मान्तरफलोपभोगस्याशक्यत्वात्तदर्य देहान्तरार्थवत्वं भविष्यतीत्याशङ्कते * जन्मान्तति * परिहरति * नेति * यावन्ति फार्माणि फलदानाय प्रवृत्तानि तावद्भिपत्तिनै- फेनव देहेन सर्वफलोपभोगमिद्धदेहान्तरानर्थक्यं सन्मान्तरे तु पू. धंदेहनाशाद्देशान्तरार्थवत्तेत्यर्थः । द्वितीय हेतु व्याच * सति प्रतिशरीरं चेति * चकारसूयितानि हेत्वन्तरागयाह * भन्यदीये. व्धति. * प्रत्यभिशापत्तिरप्यनेन सूचिता घसन्ते ब्राह्मणो ऽग्नीनाद- धीत ग्रीष्मे राजन्य इत्यादिवर्णविशेपव्यवस्थया यः कर्मचोदनानां व्ययस्याख्यो भेदः स न स्यादित्युक्तमा ननु ब्राहरणत्याददेहाधिताये. मात्मपये ऽपि देहभेदाद्यवस्थोपपद्यते इत्याशय * एकस्यैवेत्युक्ता- ३८१३९ म् * चेतनप्रवर्तकत्वाञ्चोदनानामात्मनो ऽपि च देहसम्बन्धीपा- धिफवाह्मणत्याघभिमानेन ब्राह्मणत्यादिव्यपदेशोपपत्तेः सर्यदेहेप्पे. पये सति व्यवस्थानुपपत्तिरिति भावः । नानारये तु नैते दोषा: स- न्तीत्याह * अमति * मनु नानात्वं सति सर्वगतत्वाभ्युपमात्स- पामेफदेशत्यं स्यात् सच द्रव्याणां भिन्नदेशवृत्तित्यनियमाद्विरुद्ध- मित्याराड्याह * सर्वेपामिति मृतत्वप्रयुक्तोऽसी नियमो न द्र- व्यप्रयुक्त इति भावः। ननु यथा ह्ययं ज्योतिरारमा विवस्वानपो भि. था यहुधैको ऽनुगच्छन्नुपाधिना कियते भेदरूपो देवः क्षेत्रेध्येयगजी ऽयमात्मेत्याधुपनिषत्स्वैफारम्यव्यवहारो नानात्वे विरुध्यतेत्याराशाह * तदपेक्षयेय चति * समानदेशत्तिस्तच्छन्दन परामृष्टा चैतन्य ·६२० न्यायसुधायाम्। । घोधरूपत्वमात्ममहङ्कारासदत्वं सुपायाभयतादिशब्देनोक्ता रागद्वे- पनिवृत्तये स चौपचारिफो व्यवहार इत्याशयः। ननु नानात्वे ऽपि सर्वगतत्याभ्युपगमेन सर्वदेहसम्बन्धात्सुखाद्युपलब्धिव्यवस्था न स्यादित्याशङ्कते * कथं पुनरिति * देहान्तरगतस्य सुपादेः स्व. समवायाभाधानोपलम्भापत्तिरित्याशय * अन्यदीयेत्युक्तम् * स्वासमतस्यापि देहादेरुपलम्मात्समानदेशत्वमात्रमुपलम्भहेतुरि- त्याशयः । परपक्षसाम्यापत्त्यान्येषां परिहारं दूषयितुमुपन्यस्यति * के चित्तायदिति * गर्भस्य मातुश्च यावात्मानौ तद्वनिनामिति समासार्यः। श्लोके व्याचष्टे शरीति* स्त्रसमवेतस्थय दुसादरुप लग्धिरिति परिहारसाम्यमभिप्रेत्य* तप्रेत्युक्तम् स्वासमवेतस्थापि देहादेरुपलम्भदर्शनादेनं परिहारं पयति * स्यादिति * भत्र सुसाधुपलम्मव्यवस्थायामित्यर्थः। ननूभयपक्षतुल्यस्य दोषस्यैवं मत्यु द्भावनायोगाददोपो भविष्यतीत्याशङ्कया * न यिति * न च साम्यमस्तीत्याह * अपि चेति * ससकोपात्तस्यैव सुपादेभोग- योग्यत्वावयवस्येति स्वमतेन परिहरति * तस्मादिति “ श्लोक व्याचऐ• यदि दीति * न त्यन्यस्यात्मनो ऽन्यदीये हे मायाव स्वरकृतयोरपि धर्माधर्मयोरात्मीयत्वापत्रव्यवस्था स्वादिस्यारा निरम्पन्नुपसंहरति * तस्मादिति * तत्कमोपार्जितत्त्वेस: मिय- माणेपु कर्ममु फता यजमानानामृत्विकपरशुफर्मयदित्यारमयादो. कन्यायवार्निकाद् शरीरारमनोः स्वस्वामिभायव्ययम्यानादमयस्से- त्यर्थः । सर्यगतल्यसाधनस्य प्रस्तीपयोगमाह * एपमिति * पप. मात्मममपेतस्य फर्मणी प्रस्थानमित्याकल्पनिरामाय नरयादि- भाप्य व्याख्याय प्रदेयद्रव्यसमवेतस्पायस्थानमिति निर्मायकल्पनि- रासाय यति भाष्य व्याचष्टे * अपेति + आभयो ऽपीति भार्य पाचन पति * मस्यपीत्यादिमाभ्य इण्यदानस्यापस्या- पिरोपरयामस्मनो ऽस्यपदानयिरोधिारमाराङ्कप मम्मायायायां - पदानरूपामत्स्यमिशानात भम्मनम्नदयस्यात्यायांगाद्विराधिनाध्यता- तितविपरीतसम्देन मुचितम्ानन्याश्यमानमपियपदान पालात- रमायिफलसिद्धान्यपानुपपरपायधारितम्यायिरयाय कर्मणो निराम- यस्पानुपपत्तेराभयरयेनानुमाम्यतात्यारावारीनदयमापाचोग्यान- पग्धिपिरोधेनानुमानामग्मयामिधानाध फालकिरयादिगाप्यं ध्यापन चास्पति मौरम्यादानामियादागास्यापकमां- पायेतिरकल्पितमिति परिहाराय मापं निचितामभिधानादपनामा पर गृहमा परपक्षे पनिमायाभिधानाचार्या पापं .

·द्वितीयाध्यायस्य प्रथम. पाद: । तथा सतीति * मनु स्वतन्त्रस्यैव कर्मणः स्थितिर्भविष्यतीत्यारावा- निरासार्थमनाधितमिति भाष्य व्याचष्टे * एवमिति * क्षणिकत्ये. नान्यत्रावगतस्य कर्मगो ऽत्र स्थितिरनुपलब्धिकारणं च स्वातन्त्र्या- दिकं कल्प्यमित्यतिगौरवमेयराब्दन घदता तारशशब्दस्यायुक्तार्थत्वं सूचितम् देशान्तरमापणस्वभावत्वेनान्यत्नावगतस्य कर्मण औदासी- भ्यस्वभावकल्पने ऽव्यतिगौरवामिधानार्थ स्वभावान्तरेति भाष्य आद्यकल्पविषयत्येन व्याचऐ * अथेति * तस्मादित्युपसंहारभा- प्यं व्याचंट * तस्मादिति * एचकारेण स्थायित्वकल्पनस्यायुक्त- त्याभिधानाद्भगीत्यवयवो व्याख्यातः । प्रयोजनभाष्ये चिन्ता- शब्दं तावयाचष्टे * मूलेति * अनन्तरसूत्राभिहिता पूर्वसद्भावप्र- योजनस्यशङ्का निवृत्त्यर्थत्ये चिन्ताशब्दस्याधिकरणशन्देनोक्ते ननु प्रत्यगुणशब्दा अपीत्यपिशब्दात्प्रतिपदाधिकरणप्रयोजनमेतदित्यभाषे तकस्मादपूर्वमित्येतावन्मात्रस्य सिद्धान्तार्थत्येन द्रव्यादरपूर्वार्थ- त्वोपपतेः प्रतिनिधिर्न युक्र इत्याशय मूलशब्देन प्राधान्यादावा- र्थाधिकरणमुकमाएवंशब्दार्थे ऽपि शब्द इत्यर्थः । प्रयोजनमुपपादयति * द्रव्यादीनामिति * न देवताग्निशब्दक्रियमन्यार्थसयांगादिति पठाधिकरणे कर्मणामहार्थत्वात्तस्य प्रतिनिधिना सिद्धी प्रमाणा- भायात्प्रतिनिध्यभाव वक्ष्यतइत्यर्थः । ननु प्रकान्तापरिसमाप्तिनि- मित्तदोपपरिहारार्थ फर्मणो वश्यं समापनाय द्रव्यान्तरस्यावश्यो- पादेयत्वात् पूर्वपक्षप्रयोजनं न युक्तामत्याशङ्कते *फयं तहीति * द्रव्यान्तरोपादाने सदशानादरः पूर्वपक्षप्रयोजनमिति परिहरति * समापनीयमेवेति * ननु पूर्वपक्षे ऽप्याश्रयत्वेन फर्मणो ऽन्धया- तत्सिलये सहशादरोभविष्यतीत्याशङ्कय कर्मणश्चेत्युक्तम्ानन्येवमपि प्रतिनिधिरुपात्तः स्यादित्याशङ्कयाह * न चेति * अन्यार्थत्वगुपपा- दयति * पूर्वद्रव्यामति * प्रकान्ता समातिनिमित्ती दोपः प्रत्य- चाययदेनोक्तः। काम्ययनैमित्तिकस्यापि कर्मण. प्रतिनिधिना समा- पनं प्रक्रान्तासमापनदोपपरिहारमाप्रार्थ न फलसिद्ध्यर्थमिति गड़ा- निरामार्थम् * नैमित्तिकेत्युक्तम् * प्रतिनिधिना ऽप्यनुष्टितं नै- ३८३.१ मित्तिकं कर्माकरणनिमित्तप्रत्ययायपरिहाराप्यं फलं साधयतीत्या- शयः । धातोश्च फलभावनाकरणवाचित्ये श्येनादिशब्दानां तत्सा- मानाधिकरण्यानामधेयतापि सिद्धान्तप्रयोजनमित्याह * नामधेये- ति* कस्मात्सर्हि भाप्ययना मी नोहत्याराट्रवाह * सेति * स्थितपतस्मिन्नधिकरणइत्यत्रोतात्यादित्यर्थः । गुणविधित्वे त्यानुष्ठे- यार्थमत्यप्राधेयत्वे तदभावादनुष्ठानोपयोगित्वेन प्रयोजनत्योपपत्तिः।

·न्यायसुधायाम्। ॥ अथ फर्मणां गुणप्रधानभावविभागाधिकरणम् ॥ ३॥ तानि छैधं गुणप्रधानभूतानि ॥ ६ ॥ अवगतमेतदित्यादिभाष्येण भावशब्दानामपूर्वगमफत्वोत्या तदेतरत्तदर्थमिति न्यायानामशब्दार्थम्य भायशब्दाथै कर्मप्रत्यङ्ग त्यायगतेः कर्मणां नामार्थे प्रति प्राधान्याभिधानात्प्रधानकर्मचाचि. त्वस्यार्थादुक्तस्यापवादायेदमाधिकरणं युक्त तत्र गुणप्रधानचिन्ता- या भेदलक्षणासङ्गतिमाशयोपक्रमोक्तामेव सङ्गतिं स्मारयत्ययमि- ति द्रव्य प्रति कर्मणो गुणत्वे दृष्टार्थत्वात् कर्मभेदे ऽप्यपूर्यभेदो माम्तीत्याशयः। विवेकशब्दन च न किं चिद् गुणकर्मास्तीत्याशङ्कप गुणकर्मव्युत्पादनार्थता ऽस्याधिकरणस्य सूचिता भावार्थत्येति पूर्व पक्षभाप्य व्याचष्टे * तति * आद्यपादनायहन्त्यादरपि यस्या- दिवद्भाव्याद्याकाङ्क्षोत्थापनहेतुभावनावाच्याख्यातप्रत्यययोगेन भा. थार्थत्यात्प्रसक्तिलक्षणया श्रुत्या तदर्थस्य भावनया भाव्यसाधन- त्वेन ग्रहणात्प्राधान्यमित्येवमाश्रितत्यात प्रयोगस्पति सूत्रावयो। तश्रुतिकृतधात्वर्थप्राधान्याभिधानार्थत्वेन भायं व्याख्याय भाव्यत: इति व्युत्पत्त्या भावशब्देन साध्याभिधामात्साध्यार्थत्याविरोपादित्य भूतभव्यसमुद्यारणन्यायार्थतया द्वितीयेन व्याख्याते ननुनीधादेन - मार्थस्य द्वितीयया भाव्यत्येनान्वयानेहं भूतभव्यसमुशारणन्यायो ऽस्तीत्याशङ्कय भवनफर्तृभायनायाचित्यपभावार्थत्वाविशेषासिदे मीह्यादी भावनां प्रतिभाव्यत्यमराक्यं द्वितीयया चतुमित्येयं तृतीयेन घ्याख्यातम् । प्रधानभूतफर्मवाचिताख्यातस्य प्राधान्योक्त्योक्तानिनु यीह्यादर्भाव्यत्यानभ्युपगमेतृतीयानिर्देशाभावे च साधनत्यस्याप्ययो. गादनन्वयः स्यादित्याराडूय धात्यर्धस्य प्रधानत्वेनानापेक्षरयात्फल. यत्मनिधावफलं तदङ्गमिति न्यायेनापूर्वप्रयुक्तस्यादर्माणां धारय. यस्य चापूर्वसाधनत्याद् तृतीयानिर्दिष्टस्यापि ग्राह्यादेर्धात्ययंसाधन- तावसीयतइति मूचयितुमाह * यायद्धीति * न्याय्यरादेन धात्यर्थ- फलपत्यस्य पूर्वाधिकरणन्यायमिद्धतोक्ता यथा पज्यादीनामों ग्रीह्यादिमिनिपाचस्तथा यहत्यादीनामपीति यदतासक्नुयत् गिनी. यामङ्ग सूचितः।प्रधानकर्मत्यपूर्वपक्षस्यापूर्व दोपयोगित्यमाहात धेति * ततो घूम इत्यादिसिद्धान्तभाये तात्पर्यतो व्याचटे. म. प्रेति * यद्यपि द्रव्यस्य चाल्यातपदार्थस्य धान्यये धात्यर्थस्या- ल्यातपदयुत्या फलयत्वायगमातमध्यसमुच्चारणन्यायाच मर्य- अधारयनिष्पादकत्यं द्रव्यस्यायमीयते तथापिदनिप्पादितम्य ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। ६२३ धात्ययस्य कैमध्यांपेक्षायामक्लप्तप्रयोजनस्यैव यागादेरदृष्टापूर्वसाध. नत्वं युक्तमवधातादेस्तस्तेनैव द्रव्योपकारेण नैराकासयेणामामा- शिकारवाद्यादृष्टार्थता युक्तस्यर्थः । अनेन च सर्वेभ्य इति भाप्योक्तगु. णकमत्वव्युत्पादनस्य अपूर्वभेदापवादार्थत्वं विवृतमाइलोकं ब्याचऐ* सर्यवेति * अनेन चाख्यातत्याविशेषणभूतैर्भाव्यार्थजन्मन इति- द्वयमपि प्रागवस्थायामभ्युपगमेन परिहृतं वीहादेद्रव्यस्य सिद्ध- त्यात स्वरूपेण भाव्यत्यायोगे ऽप्यसिद्धेन तण्डुलीभावादिरूपेण साध्यत्यसम्भवात् सिझे च साध्यत्वाशक्तरित्येतत्परिहतं भवतीति सूचनायोपकरोतीत्युक्तम् । ॥ प्रधानकर्मलक्षणम् ॥ यैव्यं न चिकीर्ण्यते तानि प्रधानमतानि द्रव्यस्य गुणभूत्वात् ॥ ७॥ यपि यदफ्लराप्रयोजनं तस्यैपापूर्वसाधनत्वं युक्तं न सर्वस्य तथापि किमलप्तप्रयोजनमिति व्यवस्थाइत्वभावाद्विधि- चलात सर्यपामपूर्वसाधमतावश्यमापतेत्याशय तद्विवेकार्थ- त्वं गुणप्रधानलक्षणस्यैवं सतीति भाष्योक्तमध्यायोपक्रमपवास्य च विवकाथै यद्गुणप्रधानलक्षणमिति चार्तिफेन विवृतत्या- दव्याख्यानार्थ यैरिति भाप्यं व्याचऐ * यैरिति * प्याख्यातानां भावशब्दत्वेनाभिप्रेतानां पूर्वनिर्दिष्टानां तानि द्वैध- मिति तच्छब्देन परामर्शीत्तद्वाच्यानां कर्मणां गुणप्रधानद्वारा तेषां गुणप्रधानयाचिताक्तैप्ति यद्भावशब्दवाच्ययः कर्मभिर्न द्रव्यमुप- क्रियते तेषां कर्मणां प्रधानत्वात्तद्वाचीनि भावशब्दाख्याभ्याख्यातानि प्रभानकर्मयाचीनीति व्याचक्षाणेन भाष्यहतोक्तम्।तथा व्याख्याता- र्थस्यापि युद्धिस्थत्वात्तच्छन्देन परामर्शोपपत्तेः क्लिटव्याख्या न युनेति मत्या भाष्यस्य भाषराव्दमुपेक्ष्य फर्मभिरिस्पतावन्मानमुक्त संस्कमित्यस्य सूत्रोक्तं च प्राप्तिविकारार्थत्वं च दर्शयितुं* धर्म तो बैत्युक्तम् * प्रधानत्याभिधानस्यापूर्वभेदोपयोगित्यमहष्टार्थातीत्यने नोक्तमा ॥ गुणकर्मलक्षणम् ॥ यैस्तु द्रव्यं चिकीर्ण्यते गुणस्तत्र प्रतीयते तस्य द्रव्यप्रधानत्वात् ॥ ८ ॥ यद्य- ·न्यायसुधायाम् । सूत्रं व्याचटे * यैः पुनरिति * भग्निमादधीतेत्यग्निशब्दस्य भाव्यत्वाई कर्माद्भूताहवनीयादिरूपवाचित्यात्तस्य च यूपादिवत शास्त्रीयकर्मोत्पाद्यत्वाद्यथाधानेनाग्नयइत्युक्तं स्वमतेनर्विजां प्राप्य. स्वाद्भाध्यकृन्मतेन चोत्पाद्यत्वादवाप्यन्ते क्रियन्ते घेत्युक्तम् । वैतु. ध्यादिलक्षणं विकारमेव पुरोडाशोत्पादनयोग्यत्वाधानार्थत्वात् स. स्कारत्वेनाभिप्रत्य संस्क्रियन्ते वेत्युक्तम् । द्रव्यप्राधान्योपपादना- र्थःप्रयोजनवच्छब्दः सूनद्वयोफ्तव्यवस्थाहेतूपसंहारार्य प्रत्यक्षमि. त्यादिभाष्यं स्पष्टत्वास व्याख्यातं गुणप्रधानविचारस्यापूर्वसदम- द्भाचियेकप्रयोजनतया न सर्वेभ्यः शफ्यमपूर्व कल्पयितुमिति मा. प्यात् कुती पूर्वमित्यस्माच शातत्वेन प्रयोजनान्तरानपेक्षत्वात्प्रति- पादक प्रयोजनमिति भाष्यमयुक्तमाशयोपपादयति * यदेति * यथैव 'भावार्थाधिकरणस्य लक्षणसद्गत्यै धात्वर्थभेदानुनिष्पाद्यपूर्व भेदानुसारसिद्धिप्रयोजनत्वे ऽन्यदुपोद्घातेनेत्युपोधातशब्देनोक्त ऽप्यनुष्ठानार्थत्याचिन्तायास्तदुपयोगिप्रयोजनान्तराभिधानं तहापी- त्याशयः । पूर्वपक्षनयोजनभाष्यं प्रैयद्गवे चरौनीहानुपदेशादयुकमा: शय व्याचट * तदुच्यतइति * मन्वतिदेशमाप्तानामपि महिीणां प्रियङ्गुभिर्वाधात् कथमुत्पाद्यतइति प्रश्नपूर्वकमुपपादयति * कुत इति * प्रयाजेज्याङ्गतमाग्यं यथा प्रधानाङ्गतया श्रुतेन प्रियाद ध्येण न याध्यते नथा धातागभूना मीहयो पीत्यर्थः । मन्ये सति सिद्धान्ते ऽप्युत्पाद्या इत्याराष्ट्रवाह * सिद्धान्ते स्विति * एत: देव प्रश्नपूर्यफमुपपादयति * श्रुत इति * प्रीहिस्वरूपानादरेणापूर्ण साधनांरानिघे संस्काराणां धक्तुं प्रधानीपयिकाब्दः। नन्वयधा- तस्य निर्वापोत्तरफालं विधानात्तपायनिसमानामेयायघातोपपते. बीहान्तरोत्पादनानाक्षेपात्तेषां च यागप्रयुक्तपेय लाभेनायघातस्या- प्रयोजकत्याग्नेह पूर्वपक्षे ऽपि ग्रीहिमाप्तिरित्याशदने * मन घेति * सत्य पदप्रयुक्तोपजीयित्नामयोजकरयं भपति गुणाधि- कारे गुणफलसम्बन्धविधिपरस्प शाखस्य घाच्यभेदाराध्या प्रयिमसन्यपरत्यायोगामिराश्रयस्थच गुणस्य फलसाधनरसन पपतंगधयाक्षपफशानान्तरापेक्षन्यायति पाजिनेन्यादौ च यात्र म्य नरपेक्ष्ये ऽपि याजिनादेः प्रयुक्त्यरातरि स्यपघातशारत्रस्य यागः शाग्नानपेक्षापादयघातस्य च प्रयुनिशायविधातानान्यमयुकोपजी- धने हेनुरमीत्यायन परिहरति नेतदिति * दुल्परादनान्यो ३८ म्यानपक्षनोत्ता सोपं व्याचष्टे + मीहिभित्रित यागादि नियमामा पदयमाणमामस्य विशेषस्यमापोनिन च यथा मा ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। घश्वव्यामिक्षा वाजिभ्यो वाजिनमिति शास्त्रयोरन्योन्यानपेक्षत्वे ऽपित पयसि दध्यानयतीत्यानयतेर्दिकर्मकत्वात्पयसश्चाधिकर- गास्नाद्यदध्यारयकर्मव्याप्यतया द्वितीयकर्मत्यात्समातिः। शब्दार्थ इतिश्यायनागारे गावो वास्यन्तामित्यगारस्येव गोवासनं प्रति ध्या- नयनं प्रति प्राधान्यायसायादामिक्षायाश्च पयोरसप्रत्यभिज्ञानेन पयो यस्याविरोपमात्रत्वेन ततो ऽर्थान्तरत्वाभावादामिक्षार्थत्वेन ध्यान- यनस्य तत्प्रयुक्तत्वावगतेरामिक्षानुनिष्पादित्वे ध्यानयनाभिप्पत्तिर- स्ति न घाजिनस्यामिक्षाप्रयुक्तादपि ध्यानयनाग्निप्पत्तिसिद्धेर्दध्यान- यनस्य च वाजिनार्थत्वेन प्रमाणाभावान दध्यानयनं प्रति वाजिनस्य प्रयोजफत्वेऽपित्तिः प्रभवति । तथावघातस्य यागानुनिष्पादित्वा. भायाद्यागवय तस्यापिपूर्वपक्षे वाहीन्प्रति प्राधान्याविशेषान्न च यथा च सप्तमं पदमध्यर्युरअलिना गृहातीति सप्तमपदपांसुग्रहणकर्म- णो ऽनुनिष्पादित्वाभावे ऽपि प्रयवश्व नयनस्य स्वयाफ्याथुतेः । स- निधानात्वदूपदान्यनुनिष्कामतीति विहितनयनसाध्यत्वाविशेपे ऽपि नयनस्य प्रस्तैकहायनीसंस्कारार्थत्वेन तद्वारा यार्थत्वावसाया- तत्प्रयुक्तत्याघगतेस्तत्प्रत्युक्तगयनस्य लाभेनैव पदपांसुग्रहणकर्मणो ऽपि नैराकादयात्प्रयोजकत्वाभावस्तथावघातस्य यागार्थीहिभिर्ने- राफाट्यस्वषाक्यश्चतवीहिसयोगेन वाक्यान्तरस्थवीधनपेक्षत्यादे- फदेशद्रव्यत्वं चाप्रयोजकत्वकारणं तदुपलक्षितं च निनयनादिव. प्रतिपत्तित्वमनाशङ्ख्यमेय उत्तरादादादिरादानमिति भावव्युत्पत्त्या- दिशब्देनावदानमुक्तम। ननु निर्वापोत्तरकालमवघातविधानाधागार्य निरुतानामेय धीहीणामयघातसाधनत्वावगतेर्यथा पुरोडाशार्थकपा- लसाधनत्यात्तुपोपवापस्य कंपालं प्रत्यप्रयोजकत्वं तथावघातस्यापि यागार्थव्रीहिमाध्यत्याद् मीहीन्प्रत्यप्रयोजकत्वं भविष्यतीत्यभिप्राये- णाप्रयोजकत्वं चोद्यमितिसूचयितुं पदकर्मानन्तरमर्धाभिधानफोदा. हार्यमपि चरममुदाहृतम् । यागनीहीनवहन्तीत्यम्यार्थत्येनाभिधाना- भावान तुपोपवापतुल्यतेत्यर्थः । श्लोकार्थमुपसंहरति *तस्मादिति* ननु यागार्थत्वाभिधानाभावे ऽप्युपादानगौरवपरिहाराय यागाथाना- मेव नीहीणामयघातसाधनत्वावगतैरन्यार्थत्वाभिधानफललामाद:- योजकत्वं भविष्यतीत्याशयाह * न चास्मिन्निति * निर्वापस्या- पिपूर्वपक्षे यागार्थवीहिविषयत्ये प्रमाणाभावानिर्यापापशिष्टानाम- पिच नाहीणां सनिधेरपादानगौरवामावान यागार्यनीहिनियमः सम्भवतीत्याशयः । नन्याग्नेय्याग्नीधमुपतिष्ठतइतिवदप्रकृतोपादा- ने प्रस्तात्वन्ययलक्षणसामान्यसम्बन्धस्यापि कल्प्यत्वाद्वारयापत्ते- ·६६. न्यायसुधायाम्। तत्परिहारार्थ प्रकृतानामेघ प्रीहीणों ग्रहणं मुक्तमित्याशङ्कयाह ने चाति * विशेषाथुतेरिमे बीहयः फ्लप्तसामान्यसम्बन्धा नेमहति विरोषाज्ञानादाग्नेयीन्यायानुपपत्तेः।प्रकरणस्यैव विशेषकत्वं वाच्यं न घ तत्सम्भवति विनियोगमात्रे तस्य व्यापारादित्यारायः । ननु वि. नियोगे प्रमाणभूतस्यैतिकर्तव्यताकासालक्षणस्य प्रकरणस्याविशेष फत्वे ऽपि सान्निध्यपरपर्यायाधिकारलक्षणस्य प्रकरणस्य सप्तमपद. पांमुग्रहणादौ प्रकृतैफहायन्यादिसम्यन्धित्याभ्युपगमेन दर्शनात्तद्व- शेन विशेषो भविष्यतीत्याशङ्कयाह * न चेति * यद्वधातग्रीही. रणां माफासात्वाभावानराकाङ्ये चाधिकारस्य नवमाधिकरणसू. विशेषकत्वनिरासाम्नात्रप्रकृतग्रहणे प्रमाणमित्यर्थः। सिद्धान्ते तर्हि फथं प्रकृतग्रहणमित्याशझ्याह * संस्कारति * आनर्थक्यपरि- हारायापूर्वसाधनविशेषाकाडायामधिकाराद्विशेषलाभो युक्त इत्या- शयः । तत्रापि नीहादिशब्दस्यापूर्वसाधनत्वानभिधायित्वात् स्व. घाच्यलक्षितकर्मलक्षितापूर्वसाधनत्यस्य लक्षणापरम्परयायगते फ्लेशाभिधानं पूर्वपक्षे तु नासो न्यायो ऽस्तीत्याह * न चेति * त. थोक्तं प्रयोजनमुपपाद्य स्वयं प्रयोजनान्तराण्याह * धर्मेति * य. यौन्दुयरमुलूखलं सर्वपिधस्य पूरयित्यावहन्त्यथैनमुपदधातत्यिषधी- तस्य तण्डुलसाध्यपुरोडाशादिप्रयोजनाभावात्तण्डुलनिवृत्त्यर्थत्यामा- चनादृष्टार्थत्वात् सदनुष्ठानं धर्ममात्रे त्वदर्शनात् शब्दार्थेनापधर्ग: स्यादित्येकादशाधिकरणे वक्ष्यते तथाप्रापि पूर्वपक्षे स्यादित्येय प्रयो जनं यागवाहीणां चावघातनियमाभावो द्वितीयमासानाय्योपांशुया जागत्याविशेषात्तद्विकारेवपि प्रयोगस्तृतीयम् । मादियदाययपक्षे ऽपि धीहीणामेवायघातस्त्रयाणामेव चेति प्रयोजनद्वयम् । ॥ अथ संमार्जनादीनामप्रधानताधिकरणम् ॥ ४ ॥ धर्ममाने तु कर्म स्यादनिर्वृत्तेः प्रयाजवत् ॥ ९ ॥ उदाहरणयाहुत्वस्य प्रयोजनमाह * स्रगिति * ममार्गपर्य- ग्निकरणसमुदायभूम्ना समार्गशब्दः । अग्निहोदर्भयदानद्वार- प्रधानान्चयतुल्यत्वे ऽपि रुगन्तरविषयो विप्रकों ऽभिमतःविषय दानस्याम्निसम्यन्यापादनद्वारा प्रधानसाधनस्यात् जहा अप्य- न्यपेक्षया विप्रफपःसम्भयति। उपभृतः प्रयाजानुयाजाज्याधारत्वे ऽपि प्रधानहविराधारयामायात् भुवायाधापांनुपाजाधान्याधारत्ये न्यसाधारण्यामायाम्प्रधानफालविप्रकांथ प्रधानविप्रफपः । . शासायनि.पा.। .

·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। रिधीनां जुतुल्याग्निपरिधानार्यस्थे ऽपि प्रक्षिप्यमाणहविर्वहिःपत- नप्रतिवन्धकत्वेन प्रधानकालोपयोगित्वात् हविरन्यन्वयान्तरितप्र- धानकालजुह्नपेक्षया प्रधानप्रत्यासत्तिः रुगन्तरापेक्षया तु स्पष्टैच पुरोडाशस्य त्याज्यत्वात् त्याज्यद्वयवदानसमवायित्वाद्वान्यतः प्रत्या- सत्तिः। ननु प्रत्यासत्तिविशेषसूचनस्य किं प्रयोजनमित्याशय प्राति- लोम्येन सिद्धान्तोपयोगमाह * एतदिति * किं तावत्प्राप्तमित्या- दिपूर्वपक्षभाप्यमुपकारलक्षणशेपत्याभावेन तदमावमात्रस्य प्रधान- फर्मत्वामापादकत्वादयुक्तमासयोपपादयति * तति * यद्यप्यु- ३८६॥ पफारलक्षणयपत्याभावात् कुतो ऽपूर्व कुतो नेति भाष्याचाहधार्थ- फर्मलक्षणमिदं न प्रधानलक्षणामति वस्तुतो ऽवसीयते तथापि यथावतात सूत्रात्मधानकर्मलक्षणं मत्वा पूर्वपक्ष इत्यर्थः । अनेन च प्रधानकर्मलक्षणापवादार्थतास्थाधिकरणस्योक्ता एवं चापवादत्वेन सङ्गतिसिद्धयर्थमेव तान्यदृष्टायनीति यक्तव्ये तानि प्रधानभूतानीत्य- भिधानात् सुत्रानुपालम्भ.। सिद्धान्त वा संमार्गादरप्यपद्रव्योपका- रजनकत्याभ्युपगमाद्यथाश्रुतमपि लक्षणमूत्रद्धयमविरुद्धं तदा स्वे. तधिकरणस्य गुणकर्मत्वाभिधानप्रयोजनापूर्घाभावापधादादू गुण- फर्मलक्षणस्पयापवादार्थत्यम्।उत्तरेण तु गुणकर्मस्यैयापदिष्यते अत पव तदपवादापवादार्थमेतदधिकरणद्वयमेतदिति तच्छब्देनानन्तर्य- विशेषात्प्रधानत्वलक्षणं परामृश्य तदपवादस्यं गुणत्वलक्षणस्यापवा- दार्थमित्येवं व्याख्यातं वक्ष्यमाणगुणकर्मत्वापवादादुपचारतो लक्षणापवादाभिधानं यदा तु सम्मादिसाध्यस्यादृष्टोपकारस्याया- न्तरद्वारत्याभावालापूर्वशब्दवाच्यतेप्यते तदा गुणकर्मस्वहार्थेप्याय पूर्वाभावाद् गुणफर्मलक्षणद्रव्योपकारत्वस्य सम्माादावपवादमभा- यमव्यापकत्वमाशय व्यापकत्वसिद्धयेतदपवादार्थमेतदधिकरणम्। उत्तरं तु स्तुतशस्त्रयोर्गणफर्मत्वाभाये ऽप्युपकारकत्वसदाबादति- ध्यापकत्वाभिधानेनापवादार्थमिस्यध्यायार्थानुक्रमणघार्तिकं व्यारये- यमाअस्मिस्तु व्याख्याद्वय नास्याधिकरणस्य प्रधानमलक्षणापथा- दार्थत्वाभिधानार्य यैव्यं न चिकीयंतइत्यनेन प्रधानकर्मलक्षणेनाहे. स्युक्तं किं तु पूर्वपक्षबीजप्रदर्शनार्थ किमाहेत्यपेक्षायां सतपतः पूर्व- पक्षार्थमाह * द्रव्येणेति * कर्मणो ऽनुपकारित्वाद् गुणत्याभाये ऽप्युपकार्यत्वस्याप्यभायात्प्राधान्यमपि न स्यादित्यारावानिरासार्थत्वे- न दव्यं त्वं जातीयफमदृष्टार्थ कर्माभिर्निचर्तयत्तत्मतिगुणभूत- मित्येवं भाण्यावयवं व्याख्यातुम् * द्रव्येणेत्युक्तम् * द्वितीयाया म्याथामे रति १ पु. पा..

·न्यायसुधायाम्। गुणकर्मत्वप्रामाण्यासम्भवमभिप्रेत्य तदन्यथानुपपत्तिफ्ल्प्यादृष्टोप- कारायोगाद् इष्ट एवोपकारो वाच्यो न चासावस्तीति न * दृश्य- तइत्युक्तम् * तुल्यश्रुतित्वाद्वेतरैः स धर्मः स्यात् ॥ १० ॥ मन्वयघातादिपूक्तस्य गुणकर्मलक्षणस्येहाभावात्तत्साधा- भिधानमयुक्तामित्याशङ्कयाह - नैव हीति * यस्मातल्लक्षणं त- स्माद गुणकर्मत्वप्रमाणद्वितीयातुल्यत्वात्साधाभिधानं युक्त- मिति हि शब्दार्थः । पूर्वोक्तलक्षणत्यागे हेतुमाह * उपकारे- ति * तथा सति को विरोध इत्याशयाह * तादद्ययेति * प्रत्यक्षं यजतइत्यादिभिर्द्रव्यं न चिकीर्यतइति भाग्यात्प्रत्यक्षगम्यस्योपकार- स्य लक्षणतोक्ता भाति सा च तृतीये निषेत्स्यमानत्वाद्विरद्धरेतेति * श्रुत्यादीत्यनेनोनम् * न प्रत्यक्षादेर्शापकत्वेन निमित्तत्वं नाप्युप- फारस्य कारकत्वेनेत्यर्थः । लक्षणत्वाभाये फिमुपन्यासप्रयोजनमिति प्रश्नपूर्वकमाह * किमर्थ तीति * अपूर्वाभावोपयोगितल्लक्षणं न स्वातन्त्र्येणत्याशयः । श्लोक व्याचष्टे * यत्रेति * पूर्वपक्षम्नहि न सम्भवतीत्याशड्याह* पूर्वपक्षेति * द्वितीयाप्रमाणकगुणफर्मत्या- योगादेतल्लक्षणाधीनत्वमापाद्य पूर्वपक्ष इति भावः । अवघातादी द्रव्ये द्वितीयाया गुणकर्मत्वेन व्याप्तिः सधर्मशब्देनोति म्रान्त्या उनैकान्तिकत्यादिदोषदुष्टत्वान्नेह सामान्यतो हर सम्भवतीति कि गुणकर्मणीति प्रश्नद्वाराशडितेनेति बूम इति भाष्येणेप्सिततमा- ख्यप्राधान्ययाचित्यस्मृतेः । प्रतियोगिनः फर्मणो गुणत्यावगतिरिति परिहत्य * यद्यपीत्युक्तम् * तदुक्तार्थत्वात्मत्यक्षायगृहीते ऽर्थे श. . . द्रव्योपदेश इतिचेत् ॥ ११ ॥ पूर्वपक्षाभिप्रायपिवरणार्थत्येन मूत्र व्यायप्टे* परस्त्यिति - भोकं व्यावष्टं * तन्नामेति * उपदेशान्यथानुपपत्तिलश्यगुणभूतत्य ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथम पादः। विशेषण गुणभूते ऽपीति भाप्योक्तं दर्शयितुम् * गुणभूतेत्युक्तम् * भाप्योक्तमन्वयव्यभिचारादाहरणं दर्शयित्वा स्वयं व्यतिरेकव्य- भिचारोदाहरणम् * तथेत्यनेनोक्तम् * हविधामभिधारणाधारत्ये ऽपि आधारनियमजन्यसंस्कारभाक्तन प्राधान्यस्यापि विवक्षितत्वा- दन्वयाव्यभिचारादनुदाहरणस्यम् व्यभिचाराभिधानस्य प्रकृतोपयोग- माह * अत इति * सत्यामपि द्वितीयायामित्यर्थः । न तदर्थत्वाल्लोकवत्तस्य च शेपभूतत्वात् ॥१२॥ न गुणभूतइति भाष्येण व्यभिचारनिरासार्थत्वेन सौत्र न ध्याख्याय तदुपपादनाय एवं हीत्यनेन स्मृतिरुपन्यस्ना। तत्र पूर्वपक्षि- णा प्रयोगन्यभिचारस्योक्तत्वात्तन्निरासार्थ घटं करोतीत्यादी प्राधान्ये ऽपि प्रयोगादनेकार्थत्यस्य वान्याय्यत्वाद्वयाप्यत्वष्टतमत्वममुदाया- स्मोप्सिततमत्ववाचिन्याश्च द्वितीयायास्तदेकदेशव्याप्यत्वमात्रेण लक्षणया विपं भक्षयतीत्यादी प्रयोगदर्शनाद्वयाप्यत्यमाप्रवाचित्वे- पृतमत्याधिक्यप्रतीयोगाद् गुणस्वे तु क चिदप्रयोगात् प्राधान्य- मेव वाच्यमिति प्रयोग एवोपन्यसनीयः । तमुपेक्ष्य स्मृत्युपन्यास- . स्याभिप्रायमाह * तिष्ठत्यिति * स्मृती सत्यां प्रयोगो नादर्तव्य इस्याशयः । प्रयोगाविरोधो ऽपि न चति भाष्येण वक्ष्यतइति ताव- च्छब्दार्थः । एतदेव प्रश्नपूर्वकमुपपादयति * किार्मति * विशे- पतो ऽनेत्या * विवक्षेति * एतदेव व्याचए * यदि दीति * तथा युक्तं चानीप्सितमिति स्मृतिस्तु लाक्षणिकप्रयोगसाधु- त्यान्याप्यानार्थान्यथालाघवावयाप्यं कर्मेति स्मरणापत्तिरित्या- शायः। न चेति भाष्यं प्राधान्य ऽपि प्रयोगानुपन्यासात्परोक्त- वैदिकप्रयोगप्रतियोगिप्राधान्यप्रयोगानुपन्यासान्चापूर्वमाशय पूर- यितुमाह * तथा चति * यदपि चत्यादिभाष्य सङ्कल्य्य तात्पर्य- तो व्याचष्टे * यानि त्यति * ओदनशिसण्डाख्यफर्मान्तरोपादा- नात् पचतिकरांत्योश्च द्विफर्मकत्याभावात्तण्डुलवल्बजयोस्तदन्ध- याईतया फरणत्वावगतोमान्वये च होमस्याग्न्यधिकरणत्वप्रसिद्ध- रग्नी प्रक्षेपण भस्मसाझायापत्तःप्राधान्याम्योगातृतीयार्थे द्वितीयेति शड्डाभिमायः। परिह यमाह तति * ओदनाद्यवस्थाया- लगडलाद्यवस्थया सह भिन्नाभिन्नत्या दधिवक्षायां तण्डुलादगु- णाकारत्यमभेदीयवक्षायां प्रधानाकारतवासापरणादाय- ति विशेषणसामर्थ्यसचितं तादध्ये व्याचष्टे * यदेति * श्रुत्यु- १५पूति पु. पा.। - ·म्यायसुधायाम्। गुणकर्मत्वप्रामाण्यासम्भवमभिप्रेत्य तदन्यथानुपपत्तिषल्प्यादृष्टोप- फारायोगाद् दृष्ट एवोपकारो वाच्यो न चासावस्तीति न * दृश्य- तइत्युक्तम् * तुल्यश्रुतित्वाहेतरैः स धर्मः स्यात् ॥ १० ॥ नन्यवघातादिपूक्तस्य गुणकर्मलक्षणस्येहाभायात्तत्साधा- भिधानमयुक्तमित्याशङ्कयाह नैव हीति * यस्मानैतल्लक्षणं त. स्माद् गुणकर्मत्यप्रमाणद्वितीयातुल्यत्वात्सायाभिधानं युक्त- मिति हि शब्दार्थः । पूर्वोक्तलक्षणत्यागे हेतुमाद * उपकारे ति * तथा सति को विरोध इत्याशङ्ख्याह * तादध्येति * प्रत्यक्षं यजतइत्यादिभिव्यं न चिकीर्ण्यतइति भायात्प्रत्यक्षगम्यस्योपकार- स्य लक्षणतोक्का भाति सा च तृतीये निषेत्स्यमानत्याद्विरद्धरनेति * थुत्यादीत्यनेनोक्तम् * न प्रत्यक्षादेर्शापकत्वेन निमित्तत्वं नाप्युप- फारस्य फारकत्वेनेत्यर्थः । लक्षणत्याभावे किमुपन्यासप्रयोजनमिति प्रश्नपूर्वकमाह * किमर्थं . तहीति * अपूर्वाभावोपयोगितल्लम न स्वातन्त्र्येणत्याशयः । श्लोकं ज्याचटे * यति * पूर्वपक्षमा न सम्भवतीत्याशदयाह* पूर्वपक्षेति * द्वितीयाप्रमाणकगुणकर्मस्था- योगादेतल्लक्षणाधीनत्यमापाच पूर्वपक्ष इति भायः । अपघातादा द्रव्ये द्वितीयाया गुणकर्मत्वेन व्याप्तिः सधर्मशदनोति भ्रान्त्या उनैकान्तिफरवादिदोपदुष्टत्याग्नेह सामान्यतो एं सम्भवतीति कि गुणफर्मणीति प्रदनद्वाराशतेनेति म इति मायणेप्सिततमा. ख्यप्राधान्ययाचित्यस्मृते. । प्रतियोगिनः फर्मणो गुणस्थायगतिरिति परिहत्य * यद्यपीत्युक्तम * ततुकार्यत्वात्प्रत्यक्षायगृहीते थे . प्दमामापयशहायाध मागेर निरन्तत्येनासम्भवादनर्यपमाशो पकारं विना विहितस्य फर्मणोऽनत्यापरपर्यायगुणत्यानुपपतिराहा निरामात्येनोपकारं लक्षणया गुणभायय देनोक्ता प्रत्यक्षगम्योप- फाराभाये पि यदापगतानत्यान्यपानुपपरयापपारफन्यकल्पनमा विष्यतीति प्रतिपादनधित्यनार्थयदिति सूचयितुमाह - मिया सि* पथादुपपारापेक्षायां दर्शन पल्पन पा भविष्यतीत्यर्थः। घोपफारफरपस्याप्यम्यामि परिणता एमदेय प्यायरः - संति. द्रव्योपदेश इतिचेत् ॥ ११ ॥ पूर्वपदाभिमापपिपरगान मत्र प्यार पम्पिति. सोग. वायट • तमामति • उपदेशाम्ययानुपपसिलम्पगुणभूतार ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। मत्युत्सर्गस्य भ्रान्तिता युक्त्याशयः । ननु लोके प्रमाणान्तरेण गोणलाक्षणिकार्यपरत्वावसायान्मुख्यार्थत्यागो युक्तो न तु वेदे प्र. माणान्तराभावादित्याशयाह सर्ववैति लोकेऽप्यानर्थक्यप्रम- ङ्ग एव लक्षणादिनिमित्त तद्भावेऽर्धान्तरे तात्पर्यस्याशक्यज्ञानत्वा- मुख्यत्ययार्थस्योपपत्तरित्यर्थः । अधेत्यादिभाष्यं सड्क्षेपतो व्याच- ऐ* तेनेति * नन्वित्याशङ्कामाप्य नियापारस्य द्रव्यस्य ऋतूप- कारख्यप्रयोजनसाधनत्यायोगाद्धोमातिरिक्तस्य च व्यापारस्याथु- तेहोंमे च सति भस्मसाजावापत्तरयुक्तमाशड्य ज्याचष्टे * नन्धि- ति * हुयमानाय स्थानामुपफारसाधनत्व भविष्यतीत्यारायः । को घति परिहारभाष्यं पूर्वोक्तनिष्प्रयोजनत्वविरोधित्यादयुक्तमाशङ्कय घ्याच * सिद्धान्तेति * नन्विति भाष्येण सक्तूनामपि प्रकरण- ग्रहणात्साक्षादुपकारसाधनत्वं भविष्यतीत्याशय द्रव्यस्याक्रिया- स्मकत्वात्प्रकरणामहपााभिधानार्थ तदुच्यतइति भायं ध्याचटे * सर्वनेति* आदिशब्देनेत्थं भावनैवोपादानम् । ननु द्रव्यस्यापि विधी- यमानस्य किं भाव्यमित्यपेक्षायामनीप्सितत्वेन वाक्यसंयुक्तायाः क्रियाया भाव्यत्यायोगात्साक्षात्पुरुषार्थस्य ज्योतिष्टोमेनावरोधात्त- दुपकारस्यैव भाव्यत्वावगते कथं भावादिना सङ्गतिर्भविष्यती- त्याशकां निरस्यन् श्लोकं व्याचष्टे * यथेति * किमित्यपेक्षा- यामप्यक्रियात्मकत्वात् कथं मावेनाग्रहणमित्यर्थ । ननु सक्तूनां माक्षात्करणोपकारसाधनस्वासम्भवे ऽपि होमद्वारा भविष्यतीति नन्विति भाष्येणाशक्य नास्तीत्यनेन निरस्तं तदभिप्रायतस्ताधद्वया- चष्टे * न चेति पथ तर्हि गोदोहनादेरहरसाधनतेत्याशङ्कयाह* य- प्रापाति*स्वस्वरूपतोव्याचष्टेन चेति मन्विति शङ्कामाप्य व्याचशे *द्वितीयेति*न हीति परिहारभाष्य प्रतीतिविपरीताभिधानादयुक्त- माशय छिन्या व्याचले न हीति* हेतुत्वनोत्तराययवं व्याचष्टे * द्विनीया हीति कथं द्वितीयायास्तादर्यशापकतेत्याशय *प्राधान्य- मित्युनाम* कुर्याच्छन्दनावास्तवत्वं सूचितम् । ननु सक्तनां प्रयोजनव. स्यामाचे होमस्य तादायोगात्तदन्यथानुपपत्त्या प्रयोजनयत्त्वकल्प- नापसीयतइत्याराङ्य होमव्याप्यत्वेन सक्तूनामौपचारिकं होमस्य सक्तर्यत्वंन प्रयोजनववकल्पनायालमित्यभिधानाथै भवेदिति भाष्य ध्याचष्ट * तेनेति * यन कारणेन सक्तूनों प्रयोजनयत्त्वं द्वितीया ३९.०॥ न ज्ञापयति तेन मुख्यतादाधोगादौपचारिकी सक्त्यर्थतेति प्रसा. दशब्देन मूचितम्। सफ्तूनांस्सागप्रक्षेपांशमानव्याप्यत्वे ऽपि देवतो. शद्रव्यत्यागप्रक्षेपसमुदायारमकहोमव्याप्यावाभावसूचनार्थ कथं ना- ·न्यायसुधायाम्। तं व्याचष्टे * यदाविति * यदा तण्डला यल्वजाश्याप्तुमिध्यन्ते यदाच तण्डुलान्होमसम्बन्धित्वेनाभिप्रेत्ययम्प्रेष्यति तदा प्राधान्यभा- यं भजन्तीत्यर्थः। तण्डुलानां होमाङ्गत्वाभावे होमसम्बन्धित्वेनेप्सित- स्वायोगात्तण्डुलै होतीति वेदवाक्येन गुणाभावावगतिरक्ता होम- सम्बन्धिनो भस्मीभावादीप्सितत्वानुपपत्तिमाशडून्य स्थस्य कण्ड: नाण्यस्य कर्मणः शोभादर्शनार्थमित्युक्तम् । पुसः कण्डने शोभायुद्धा भावात् । ब्राह्मण्या इति स्त्रीविषयतोक्ता एतावता तण्डुलानामीप्सित. स्वायोगेनापरितोपात गुणकामो वेत्युक्तं वीर्यकामस्तण्डुलैर्जुहोतीति तण्डुलानां वीर्यसाधनत्यतया पत्युरात्मनो वा वीर्य कामयते सा तेषां प्राधान्यं विवक्षतीत्यर्थः । इप्सितत्वाभिप्रायस्य सम्भवित्वाभि- धानार्थ भयति हीति भाष्यं व्याचऐ * भवति दीति * तण्डुला- लानोदनं पचेत्यादौ केन चिदभेदविवक्षादिना फारणेन फश्चिदोद- नावस्थापरिणतिरूपः प्राधान्यांशो थियक्ष्यते अगारे गावो वास्यन्ता- मिति प्रधानभूते ऽप्यगार गुणांयस्तण्डुलान्पच तैरोदनं कुर्वित्युभी सन्ति तण्डुला इत्यंशद्वयस्याप्यविवक्षादीप्सितत्याभिप्रायासम्भवे ऽपि लक्षणया प्रयोगोपपत्तेने गुणत्वस्यापि द्वितीयायाच्यत्वकल्प- नोचितेत्यभिधानार्थमन्यायश्चेति भाष्यं ध्याचष्टे * न चेति * तेने त्युपसंहारभाप्यं व्याच * तस्मादिति * ननु वेदे याभावेन घे. धक्षिकप्राधान्यायोगात्सफ्त्वादेश्च पास्तवप्राधान्याभावाद् गुणत्यवा- चित्वाभाचे द्वितीया न स्यादित्याराङ्कार्य घेद त्विति भाप्यं ध्याच. है * फयं त्विति * द्वितीयेत्यादिपरिहारमाप्यं प्याचष्टे * तदु- च्यत । इति * सक्तुपु विद्यमानं प्राधान्यं. कथं यदतीत्याशहा - खत इत्युक्तम् * गुणभावोपपत्तिप्रश्नापाकरणाथै प्राधान्यामाया- भिधानस्य गुणत्वलक्षणापर्यवमायित्वमुत्तरार्द्धन दर्शयता स एष द्वितीयान्त इत्यादिवक्ष्यमाणं माप्यमनागतायेक्षणेन व्याख्यातं श्लोकं व्याचष्टे * द्वितीया तावदिति * कुतो इंतोः प्राधान्याभाष इति पृष्टे होमस्य सत्यर्थत्यं च कल्पते इति सम्मवलक्षणहत्या भिधाना न होमस्येति मायं स्पष्टत्यादव्याण्याय फुतो होमस्य मः परयर्थत्वं नायकल्पताति प्रश्नार्थ फुत इति भाप्यं ध्याचष्टे * कई १९ पुनरिति * सक्तूनामित्युत्तरमाप्यं ध्याच • अत यादेति . श्लोफ व्याचष्टे * यस्य हाति * यत्पुनरिति पूर्याार्थोत्पादनेन य. दीति भाग्यमपि प्रसद्गाद्ववाल्यातम्ानन्येयं प्राधान्यामम्मये ऽध्ययु. तगुणत्यागीफरणं फथमित्यागनुयाह * तति * नन्येयं मति प्रा. धान्यप्रतीतान्तिस्यं स्यादित्यायन्याह * मुल्यानि * अपपारे ·द्वितीयाध्यायस प्रथमः पादः। ये तेनेत्यादिभाष्येण तदर्थत्यादिति तच्छब्दो धर्ममात्रे तु कर्मेति व्य- पहितनिर्दिष्टस्यापि कर्मणो योग्यत्वात्परामर्शकः कस्य तदर्थता चि- घक्षितत्यपेक्षायां च व्योपदेश इति द्रव्यशब्दस्त्यधिकरणविषयभू. तः संसर्गादिसंस्कार्यत्वेनाभिमतस्य स्रुगादेः परामर्शक इत्यगी. कृत्य सूचावयवदयं व्याख्यातम् । तत्रलोकयदिति सूत्रायययमध्या- ण्याय प्राक् तस्य चैति सूत्रावयवव्याख्यानं किमर्थमित्याशक्य हो- मसंसर्गवैपम्याभिधानार्थत्वं दर्शयितुमाह * तेनेति * कथं स. फ्तूनां होमार्थतेत्यपेक्षायां तेनेति भाष्यगतेन तच्छब्देन निष्प्रयोजन- त्वं हेतुत्वेन परामृधमिति निष्प्रयोजनराब्देन सूचितं तमेति भाष्या- 'यययव्याख्यानार्थम् * पर्यग्निफरणादीत्युक्तम् * लोकयदिति सूत्रावययपातनिकार्थ पर्यग्निकरणादेई टोपकारजनकत्वाभायात संस्कारत्वासम्भवमाशयाहोपफारजनको ऽपि संस्कारः सम्भव- तीत्यभिप्रायकथनार्थ न स इत्यादिभाष्यं ज्याचष्टे * एढे चेति * तदुपपादनाय लौकिकदृष्टान्ताभिधानार्थ लोकवदिति सूत्राययवं व्याख्यातुम् अहष्टो पीति भाष्य व्याचटे * लोके पीति * शा- न्त्ययंत्वनाहार्यतोक्तानिनु लोकप्रसिद्धमपि पर्यग्निकरणस्यादृष्टसं- स्कारार्थत्वं प्रमाणाभावादयुक्तमित्याशङ्कानिरासाथै लोके चति भा- ध्ये व्याच * न चेति * मूलश्रुतिकल्पनेनाचारस्यापि प्रामाण्या- दित्यर्थः । सिद्धान्तमुपसंहरति * तेनेति * ननु पुरोडाशादेः प्रयोजनयत्त्वेन पर्यग्निकरणादिप्रतिप्राधान्ये तस्यैव सक्त्यादिचभा- घेनाव्यभिचारित्वात्प्राधान्ये हेतुत्योपपत्तेः । द्वितीयोपन्यासो ऽन- र्थक इत्याशङ्कते * नन्विति * फेवल तृतीयाकृतो चेत्यनेन निष्प्र- योजनत्यस्यैव सक्त्वादिष्यव्यभिचारित्वाद् गुणभाव हेतुत्योपपत्तणु- णमाघे च तृतीयेतिभाष्यसूचितस्तृतीयादेतुकगुणभावोपन्यासो ऽप्यनर्थक इति सूचितम् । द्वयोः प्रयोजनवत्वाविशेपे ऽन्यतरमाधा- न्यस्य प्रयोजनवत्वनाशक्यशानत्वात्प्रयोजनवत्त्यानपेक्षद्वितीयारतमे. ध प्राधान्यमित्यत्र तायद् दृशन्तमाह * तदुच्यतइति * इन्द्रम्यापि गाई पत्यवत् फत्वङ्गत्वेन प्रयोजनववाविशेषात्तन्निरपेक्षद्वितीया- ३९.२३ तमेव प्राधान्यमित्युक्तम् । ननु तत्र कतरस्य प्राधान्यमिति सन्देहे नि- र्णायकान्तराभावात् निर्णयमात्रे द्वितीयोपयोगो न विनियोग इत्या- शक्य * लिङ्गादित्युक्तम् * न च वाफ्यात् गाईपत्यप्राधान्यं गाई- पत्यसमीपे स्थित्येन्द्रमुपतिष्ठेतेत्येवमपि तदेकवाक्यत्योपपत्तरिति गाईपत्येत्यनेनोक्तं निष्प्रयोजनत्यनिरपेक्षवलतृतीयाश्तमेव गुण- त्यमित्यत्रापि दृष्टान्तमाह * तथेति * सूक्तवाकस्येष्टदेयताप्रका. ८० ·न्यायसुधायाम्। नेत्युक्तं व्याप्यत्वमात्रस्य प्रयोजनयत्वकल्पनाशक्तिर्नेत्यनेनोक्ता मनु क्रियाजन्यफलाश्रयत्वलक्षणं व्याप्यत्वमपि होमविनाश्यानां सक्तू नामयुक्तमित्याशयाहवनीयप्राप्त्युत्तरफाल विनारो ऽप्याहवनीयमा प्रयास्यक्रियाफलाश्रयत्वाविरोधसूचनार्थ भवन्तीति भाप्यं व्याचष्टे * तति * उद्देशत्यागप्रक्षेपसमुदाय प्रति कस्य चित्कर्मत्यायोगा- त्तद्वाचिनो जुहोतेरफर्मकत्वे ऽप्यशकल्पनया त्यागप्रक्षेपांशपिपयोप- चारिकव्याप्यत्वाभिधानाख्यफर्मवाचित्वे ऽपि द्वितीयायाः प्रयोग नफवफल्पनासामर्थ्यप्रदर्शनार्थतां दर्शयितुमाहेतीति च्याप्यत्ये प्राधान्योपचारः । ननु प्रयोजनयत्त्वकल्पनासामथ्र्यो ऽपि द्विती. याया होमस्य सयपत्यशापकात्याभ्युपगमेन होमस्य फेन चिरप्रका• रेण सक्त्यर्धतेति पूर्वोक्तं विरुध्येतत्याशय सफ्त्वर्थत्याभिधान- सम्बन्धशब्दसृचितौपचारिकत्यप्रदर्शनार्थ होमस्य सक्त्यर्थतस्यादि. भाप्यं व्याचटे * तत्रेति * सफ्तूनामहधार्थत्वकल्पनेन सक्त्यर्थत्यः पचनस्पानर्थक्यपरिहारराष्ट्रानिरासाथै न च तद्वचनादिति भाम्या: यययमानर्थक्यस्यावश्यपरिहर्तव्यत्वात्प्रकारानभिधानाच्चायुकमा- शङ्ख्यौपचारिकत्वाख्यप्रकारान्तराभिप्रायत्येन जिज्ञासापूर्वकं ध्या- ख्यातुम् * तद्वचनाद्धेत्याधुक्तम् * पुरपदोपकृतत्वाच्चान्दज्ञान मान्तत्यम्य वेदे ऽनुपपत्तेभ्रान्तिशब्देनौपचारिकतोक्ता श्रोतृदोपाया मुख्यार्थत्वज्ञानम्य भ्रान्तित्वम् । एतदन्तेन च न होमस्य फेन चित्म- कारणेत्यादिभाष्येणयमवगते प्राधान्ये यलीयमा हेतुना नास्ति प्राधा न्यमित्यवगम्यतात्येतदयोपपादितमिति सूचयितुं प्राधान्योक्किाम न्येवं द्वितीयावगतमाधान्याभावावगमे ऽपि फयं द्वितीयानिदिऐ गु. णमाय इति प्रश्नो नापाकृतः स्यादित्याराद्धानिरासाय स पय प्रत्या दिभाप्यं विरोधात्तेन सम्बन्धीगुणामायस्तु लक्ष्यतइत्यनेन माग ध्याल्यातत्यादुपक्ष्यास्मिनेघार्थे भगय दुपयर्षसम्मतिप्रदर्शनार्थ गुप गाभावे चति भाप्यं ध्याचट * ततधेति स्थानशदेन गुणमा- पस्य दिनीयार्यता निरस्तत्याशयः । देवताईसादग्यरयागप्रपा ख्यधात्यर्थप्रयममुदायरूपं जुहोत्यर्थं प्रति देयताया इय्यम्प पावर मंन्यायोगात उद्दातियोगे फर्माण दितीयानुपपसम्मृतीयापारितो- पयगणोता । प्याफरणे हिनीयायास्तृतीयायाधिश्यामभिधागापा पष्टिनिमित्तानां फर्तगेन्युपपार्दता मा महाभाष्यकारण म प. पनि यणितत्युपयरें महाभाप्पकारवायांगाध्याय ifs. तीयोक्तम्यापि मानुगधान्यस्थासम्भपायाध रतिमालम्य तार- HIMAnta...।

·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । पक्षे पर्णतादेरपि प्रधानमावसम्बन्धापतेः । प्रकृती प्रयाजादिस्सा माप्त्यभायात् कथं विकृती प्रसक्तिरित्याशयतारयुक्तं प्रकृती का. र्यस्याफ्लप्तत्वारपदार्थोदेशेन विधीयमानेपु धर्मेषु पर्णमयादिषा- पर्जुदादिमात्रोद्देशन पर्णतादिविधानादनप्रधानगरपं युक्तं वि- कृती तु प्राकृतकार्यपृष्ठेन पदार्थप्राप्तः रुक्यदलक्षितकार्योरेशन शम्यादिविधीयमानं जुता जुहोति स्रुवः सम्मार्टीति प्राकृतकार्य- यसद्भाये ऽप्येकत्रैव प्राकृतधर्मयाधेन चरितार्थस्य घेतधर्मधिधेर- न्यत्रापि याधकत्यायोगात्फस्मिन्नेफस्मिन्विधीयतामित्यपेक्षायां प्रक- रणात प्रधानभूतहोमाण्यकार्यार्थत्यमतीतेः प्रधानमात्रात्यमिति यस्य ते प्रकृती नानावृक्षस्रुफ्सम्मार्गसाध्यमपूर्वमिति यदतः पक्षप्त ग्मते निशपत्तिरेपेत्याशयः । ननु प्रयाजानामपि होमाण्यकार्यस- झापाच्छम्यादिविधानोपपनेः कयं प्रारुतजातिप्रसक्तिरित्याराशा- ६* य पय हीति * होमत्याविशेषे ऽपि प्रधानहोमेश्य' प्रयाजादि- होमानां भेदात्सम्मार्गवत्प्राकृतविरुदवेकृतधर्मामाप्तिरित्याशयः । नन्येवं सत्येयमेवयुक्तस्यात्कानियापत्तिरित्याशङ्याहन चेति भयं भायः स्रुपकार्यस्य शमीजात्या कर्तुमशक्यत्वात्स्रुपकार्य व शमी- विधी स्रुवां पाधापत्ते।कार्ये विधीयमानां शमी पर्णतादिकार्य स्रु- प्रकृतिद्रव्यपरिच्छेदलक्षणे स्रुक्शब्दोपस्थापिते विधीयेत तस्य च पर्णमयो जुहूर्भयतीत्याधुपदेशविध्यैक्येनैकरयात्तदुद्देशनापि विधी. यमानायाः शम्याः सर्वार्थतेय युक्ता। अथ स्वम्प्रकृतिपरिच्छेदखेनै- फरूपत्ये ऽपि प्रधानस्सप्रकृतिपरिच्छेदलक्षणात्कार्यादङ्गरुकम- कृतिपरिच्छेद लक्षणस्य कार्यस्यान्यत्वारिकृती प्रयाजादिरुग्वर्जेनं ततःप्रस्तायप्यपूर्वसाधर्नाग्रे धर्मविध्य युपगमारप्रधानापूर्वसाधन- स्वगर्यतैव पर्णतादेहिषश्च प्रधानहविर्मात्रसादनार्यता स्पादिति स- चंपां वेति म्यायो याध्येताअथ प्राकृतायाधेन वैकृताङ्गनिषेशादेका धपाधेन चरितार्थस्य वैकृताङ्गविधेः सर्वत्र याधफत्यायोगान पि- कृताधसौम्यायः ततोऽङ्गगुणविरोधम्यायनाङ्गास्तव प्राकृतजाति-- बाधस्य युक्तत्वापरीत्यापतिरुपदेशनातिदेण्याधस्यानुप्राहपक्षवृत्ति त्यारप्रधानगुणवाधाभ्युपगमे ऽहानामप्यनुप्राह्यत्यासर्यायंतेय पुनरा. पति अभ्युपगम्यापि किं चिच्चमीमयीत्यादेः प्रधानमानसम्बन्ध- फारणं प्रधानस्रुचामेब विकृतावपि प्रसङ्गेनागसाधनत्योपपत्तेः प. यमयीरयादेश्च स्रुष्प्रयोजकत्यामावासहशेनापि रुगन्तरोपावा नायोगारसम्मार्गः पशु पर्णतादिप्राप्तिः पूर्वपक्षे नास्तीस्याह* पचपि. पाविरोधेसादादिति न्याय ।

·. म्यायसुधायाम्। समापारमहरणस्य व रुगासादनोपयुक्तप्रस्तरप्रतिपत्यर्पत्या योजनत्याविशेषाचैकस्यापि निष्प्रयोजनतेत्यर्थः । सफ्तूनामपि सहि द्वितीयया प्राधान्यं स्यादित्याराड्याह * तेनेति * भाप्योकं विचा. रप्रयोजनं दूषयति * प्रयोजन त्यति * आयेनादियब्देन परिस पादानं द्वितीयेन हिरण्मयीत्वयाणवत्वयोः सिद्धान्तयरपूर्वपक्षे ऽन्य. नमधानार्थत्वात् प्रयोजनाविशेष इत्यर्थः । ननु प्रियङ्गुवत्प्रकरणा- रमधानमात्रार्थतावगनाङ्गप्रधानार्थतेत्याशहां निरस्यन् श्लोफ म्या घटे* प्रियङ्गवो हीति * प्रेयगवश्वरिति याक्यात प्रधानयागसा- धनवमतित्यप्रतीतेः प्रियङ्ग्णां प्रधानमानार्थत्वं न प्रकरणात त्यापयः । यथा च बर्हिगस्तृतीये पापयसयोगपलीयस्येनार- प्रधानहावरासादनार्थरयं पश्यते तथा शमीमयीत्यादेप्रधान रुगापर्यतेस्यर्थः । ननु यथा यशायर्यणं घे काम्या एयस्ता उपांशु कर्तव्या इत्युपांशुत्वं विकृतायातिदेषिकत्येनाप्राप्तावस्थेपङ्गेषु विधी- यमानत्यात्मधानमात्रार्थ तथेतदपीत्याशइते * स्यादेतदिति . पैतागविधिफाले प्रातस्याङ्गस्य बितायचोदितत्यादित्यफेपो व्याख्यानमुपजीग्यतत्सूत्र पठितम्। काम्यराब्दोपात्तस्य प्रधानमात्रस्य वच्छब्दपरामृएस्योपांशुस्यविधेरङ्गसम्बन्धित्वेनोपांशुत्यस्याचोदितः स्वादिति तारीयसूत्रार्थमभिप्रेत्य परिहरति * तदिति * श्लोक ३९॥ ध्याचरे * यशार्थयणेति * शहिनाभिप्रायं विष्णोति - मनु घेति * परिहा निरस्पति * नाईतीति * परल्याण्यानुपपत्तो हेतुम् * माहेव हीति * तृतीये निर्देशात्तु विकृतापपूर्वस्थानाधि- कार इस्पत्र यहि,पायटमयस्तृणातीत्यप्राकृतयुपावटस्तरणाण्या पायरित्यं प्रारूतानां पहिधर्माणामस्तिनास्तीति चिन्तायाः प्रार यकृमाराप्तिपर्यापर्यचिन्ताधीनस्यामसाधारगयशालासिदेश मोश सप्तमदशमाघे निपेत्स्यमानत्येन तदभिप्रापपूर्यपक्षायोगात्स्य- क्षत्वेन माविकतालमा पश्चादतिविश्यमानेन पाहिलनातस्यादिया. मेण सर्पमारतये हतयहिरनुयादेन लयनादिधर्मविधिसम्भपापा घटस्तरणयस्पिो ऽपि धर्मपत्तेति पूर्वपक्षिते फ्लमोपपारागसम्मषे कल्पनागौरपापादफाफ्लप्तोपफाराष्ट्रानाफागणादिस्ती मारताना- मनाना पूर्वनिर्देगामापूर्षस्य येतस्य यूपायरनरणयहिपा मारत- धर्मपिधाधिपार इति सिसान्तस्य पक्ष्यमाणापा मारतानामा मोघेहतेभ्यः प्रापप्राप्तिः सास्यतीत्यर्थः । कि चोपदंशनानुपापर परिधिप्राप्त प्रतिदेशः प्रागेपेयष्य हरपाययं घति मनि सापनरपि प्रधानमाापता न पुस्याह-किति • सम्परिम- ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। म्पक्षे पर्णतादेरपि प्रधानमानसम्बन्धापत्तेः । प्रकृती प्रयाजादिस्सनु प्राप्त्यमायास् कथं विकृती प्रसक्तिरित्याशयतइत्युक्त प्रपती फा. स्थापलसत्यारपदार्थोद्देशन विधीयमानेपु धर्मेषु पर्णमयादिपा- फ्यै ह्वादिमात्रोद्देशेन पर्णतादिविधानादनप्रधानरुगर्थरघं युक्तं वि. कृती तु प्राकृतकार्यपृष्ठेन पदार्थप्राप्तेः स्रुकाब्दलक्षितकार्योदेशन शम्यादिविधीयमानं जुता जुहोति सरुवः सम्मार्टीति प्राकृतकायंद- यसनाये ऽप्येकत्रय प्राकृतधर्मयाधेन चरितार्थस्य यकृतधर्मयिधेर- न्यत्रापि वाधकत्वायोगात्कस्मिन्नेकस्मिन्विधीयतामित्यपेक्षायां प्रक- रणात प्रधानभूतहोमाण्यकार्यार्थत्यप्रतीतेः प्रधानमात्रात्यमिति यस्य ते प्रकृती नानावृक्षरुक्सम्मार्गसाध्यमपूर्वमिति यदतः पक्षप्त. ग्मते ऽनिापत्तिरेपेत्याशयः । ननु प्रयाजानामपि होमाण्यकार्यस- मायाच्छम्यादिविधानोपपनेः कथं प्राकृतजातिप्रसक्तिरित्यायपा- ६ * य पय दीति * होमत्याविशेषे ऽपि प्रधानहोमेभ्य प्रयाजादि- होमानां भेदात्सम्मार्गवत्प्राकृतविरुद्धकतधर्माप्रातिरित्याशयः । नन्येवं सत्येयमेययुक्तत्वारकानिष्टापत्तिरित्याराड्याहन चेति* मर्य मायः स्रुपकार्यस्य शमीजात्या कर्तुमशक्यत्वात्रुपकायें घमामी- विधी स्रुयो बाधापतेः।फायें विधीयमानां शमी पर्णतादिकायें स्व- मप्रकृतिद्रव्यपरिच्छेदलक्षणे स्रुशब्दोपस्थापिते विधीयेत तस्य च पर्णमयी जुहूर्भयतीत्याधुपदेराविध्यैक्येनैकत्यातदुद्देरोनापि विधी. यमानायाः शम्याः सर्वार्थतव युक्ता। अथ स्थपरकृतिपरिच्छेदत्वेने- फरूपत्ये ऽपि प्रधानरुप्रतिपरिच्छेदलक्षणारकार्यादब्ररुप्र- कृतिपरिच्छेवलक्षणस्य कार्यस्यान्यत्वाद्रिकृती प्रयाजादिरुग्घर्जन सतः प्रकृतायप्यपूर्वसाधाये धर्मविध्यध्युपगमारप्रधानापूर्वसाधना स्वगर्थतेव पर्णतादेवहिपश्च प्रधानहविर्माप्रसादनार्यता स्यादिति स- पां घेति भ्यायो पाध्येताअथ प्राकृताङ्गबाधेन यकृतानियेशादेकत्र घ बाधेन चरितार्थस्य वैकृताङ्गविधेः सर्वत्र याधकस्यायोगान वि- कृतापसी म्यायः ततोगगुणविरोभम्यायनागरुषेव प्राकृतजाति- पाधस्य युकत्यापरीत्यापचिरुपदेशेनातिदेशयाधयानुप्राहपक्षहरि- स्यात्प्रधानगुणयाधान्युपगमे ङ्गानामप्यनुप्राधात्वासातय पुनरा- पति अभ्युपगम्यापि किं चिच्छमीमयीरपादेः प्रधानमानसम्यम्घ- कारण प्रधानस्चामेय विकृतावपि प्रसङ्गंनाङ्गसाधनत्योपपत्तेः प. गंमयोरयादेश स्रुक्मयोजकत्यामावासदशेनापि स्वगन्तरोपावा- नायोगात्सम्मार्ग:रुक्षुपर्णतादिप्राप्तिः पूर्वपक्षे नास्तीस्याह यपपि पागाविरोधे तादादिति वाच ।

·न्यायसुधायाम्। यमापर्यग्निकरणपुरोडारास्यापि मांसप्रकतिफत्वनियमापत्तरेक. देश्युकम् प्रयोजनमाशङ्किता निरस्यति * तदंपीति * पूर्व- क्षप्रयोजनमाक्षिप्तं परमतेन तावरसमाधत्ते * तस्मादिति * प्रकृती शाखसहकारित्वेनोपादानगौरवभयं कथंचिच्छन्देनोक्तम्।प्रकृतपुरो डाशमहणस्य प्रकृती शास्त्रीयत्वाद्विकृतावतिदेशसम्भयो ऽपि प्रीहि मयस्य यवमस्य या पुरोडाशस्थाभावात्पर्यग्निकरणलोणपत्या परेषा समाधानं दूषयति * तत्रापि त्यिति * तुल्यो हि घीहिसम्बन्धः शास्त्राद्यागावधातयोरिति चार्तिकोसन्यागेनारादुपकारिणाशन प्र. धानप्रयुक्तद्रव्यग्रहणस्य निरस्तत्वादयुकतापि शब्देन सूचिता । लोप एष तर्यस्तु पूर्वपक्षप्रयोजनमिति मतान्तरमाह * तेनेति न. न्वेफहायन्यानयनस्य सप्तमपदपांसुग्रहणाप्रयुक्तत्वात्तदर्थमनमुष्ठाने ऽप्यक्षाभ्यानस्य तेनाक्षमज्यादिति तृतीयोकाक्षायनशेपत्वात्पां- सून्प्रति प्रयोजकत्वात्पदपस्वभावेऽपि याकांचित्पांसूनुपादायाक्षा- भ्यानस्यानुष्ठानसिद्ध लोपामावादिहाप्युक्तेन न्यायेन पर्यग्निकर णस्य पुरोडाशं प्रत्यायोजकत्वलक्षणाभावादेकहायनीन्यायेन पुरो- डाशोक्ता प्रकृतिमाहियवासयोजकत्ये ऽपि यरिक चिद् गुम्योपादा नेन पुरोडारासिद्धेः पर्यग्निकरणलोपस्यायुक्तत्वेनैतत्प्रयोजनापरितो- पारस्वमतेनानियतधान्यप्रकृतिकपुरोडाशसिद्धोहिमयत्वस्य यबम यत्वस्य चातिदेशाभावे ऽपि मांसमयस्य पुरोडाशस्य पूर्वपक्षे पर्यग्नि- करणानापत्तेर्युक्तं पूर्वपक्षप्रयोजनमिति समाधत्ते * मनियतेति । यत्पनियमे सति मासस्यापि पक्षे प्राप्तः कांस्यमाजिन्यायेन मांसनि. यमात् सिद्धान्तसशफीपत्तिरित्युक्तं तन्निरस्पति #न चाति। विशिष्टाफारस्य पिण्डस्य पुरोडाशशब्दपाच्यस्य मांसनानिपहे. पले ऽयप्राप्तिरित्याशयः । ननु सयनीयस्य तर्हि पुरोडाशस्य कथं मां- सप्रकृतिकतेत्याशङ्कते * सपनीयति * सवनीयपुरोडाशप्रति स्पेन न प्राप्त विधीयते किं तु तरफायंसाधनत्यनेति परिहरति ने. घेति * तरसपुरोडारामन्नसंरोधादिति छान्दोग्यताप्रमिय न मांसस्य पुरोडानिष्पादने सामयस्योत्तस्यात्तदनिष्पादने च घरायिय पेपणनिहाया सदाधिधापनियतनेन धान्यमसात्यधिया। বদনিছুটঘ্যানুয়ালা: যক্ষধানমঘনমার- मन्त्रस्यधान्ययदोहानहायोजनस्योपयोगप्रसगात्पुरोटाग्रस्थानमा सविपुजययोगमाराही सयनीयादेन धानाकरम्मपरिपापपुणे पपयस्यास्यानां पथानामपि हथियामभिधानारपुरांदारासदस्य निसमयायामानाविमपि प्रसेग्रंएरपान १ पानापाना भा.

·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । मायूर्णस्य दध्यक्तरस्य फरम्भाण्यस्य परिवापाण्यानां च लाजामा. मामिक्षाख्यायाध पयस्याया मांसनानमिश्रितेनापि निष्पादनाशके- रेफेन च चाफ्यन धानादौ तत्कार्यकरत्वेन पुरोडाशे च तत्प्रकृतिरये- न मांसविधानस्य वैरूप्यापादकरयेनायोगान्मुख्यभूयोधानाद्यनुरो- धेन पुरोडाशे ऽपि तत्कार्यकारित्वेनैव मांसविधिर्युक्तः छान्दोग्य- शाखायो त्येतेन वै गौरवीति शाक्यस्तरसपुरोडाशोपव्यावृत्या सर्या- मृद्धिमानोदिति परकृतिसरूपार्थवादकल्पे विधी सयनीयशब्दाभा- यात्पुरोडाशमानोदेशेन मांसविध्यपगते सहायोपादानेनापि च मां. सस्य पुरोडाशनिष्पादकत्वसम्भये पुरोडाशश्रुतेः कार्यलक्षणार्थत्वक- सपनायोगायीह्योदनो देवदत्त इति वच तरसमय पुरोडाशो ऽस्य- ति मध्यमपदलोपियहुवीर्याधयणेन पदद्धयस्यापि श्रुतिसंस्थिते हनि गृहपतिर्मगयातिशयान् मृगान्हन्ति तेषां तरसाः सवनीयाः पुरोडाशा भवन्तीति पुरोडारामानोहेरोन मांसाविध गते सहायोपा- दानेनापि च मांसस्य पुरोडायनिष्पादकत्वसम्भव पुरोडाशश्रुतेः फार्यलक्षणार्थनवृत्तित्वोपपत्तेः । सूत्रकृतान्नमिश्रेण मांसस्य पुरोडासशक्ततोता तद्विषयमेव च धान्यशब्दोहानूहचिन्ता- प्रयोजनत्व धान्याधिकरणप्रयोजनभाध्ये तु सवनीयशब्दवद्वाक्यो- दाहरणमनाइत्यमिति परिहारसूचनार्थम् * यथेत्याद्युतम * कथ चिच्छ देनानिमिश्रिततोक्ता समाहितं पूर्वपक्षप्रयोजनमुपसहरति * अतश्चेति * यथा प्रेयगो चरी प्रधानमात्रे प्रियमुभि हिनिवृते- धीहिसाधनक एयानधात इति दृष्टान्तार्थ । एवरादो मांसशहानि- त्यर्थः। एवं तौनियतद्रव्यकतेत्यनियमस्य मौसनियमेन निरासा- न्मांसविषयत्वप्रतीतेरनियतद्रव्यकत्वं येत्यस्यापि तद्विपयत्वशङ्का- पत्तेस्तन्निरासेन धान्यमापयिषयत्वसूचनायैवशब्देन मांस निरस्य पुनः सरित्युताम् न चास्मिन्पक्षे नियोगतोयागार्या एवेति न्यायेन प्रतपुरोडाशग्रहणस्य निरस्तत्यारप्रकृतायपि प्रीहियवदन्यकत्वा- सिद्धेः पूर्वपक्षप्रयोजनत्वेनानादरात फयं चिद्वत्युक्तम्*स्वयं प्रयोज- ३९५ नान्तराण्याद * एतानि चेति * पुरोडाशोदाहरणे भाप्योक्तप्रयो- जनानुशासूचनार्यश्वकारः पशी पदाज्यनानुयाजान्यजतीस्या- स्नानात्पदाग्यधारणायोपभृदन्तरकरणाचतम् स्रुचथातुर्मास्येषु घरुणप्रघासाख्य द्वितीये पणि पृथगनिन प्रणयताति विहारद्वया- म्नानन जहपभृतधुगद्वयकरपारपट् यत्र च वरुणप्रघासेपु वि. मस्थिते सस्मिते नि यानि गयां यावि स थान यान मसान पनि सतेषा तरसा सपनीया पुरोलामा भवनौति।

·न्यायसुधायाम्। चेति * ननु पशुंयागस्य यपानचारेणोपक्रमादङ्गप्रचारेण चोपस- होरात्तन्मध्यपातिनः पुरोडाशस्य पाशुकैरङ्गैः प्रसङ्गोपकारदर्शना- त्सम्मार्गादेः प्रधानप्रम्मवित्वात्तदहिभूतस्य कथं प्रधानार्थाभिः ग्भिः प्रसङ्गेनोपकार इत्याशङ्ख्य* सौमिकेत्युक्तम् * पत्रिंशत्प्रक्रमा प्राचीत्यादिवाक्यविहिताया वेदेस्तद्युक्ते तु फलश्रुतिस्तस्मात्सर्यवि. कीर्पा स्यादित्य तृतीये सागसोमयागार्थत्वेनोकायाः अप्यौपर. सध्याहे क्रियमाणत्वेन तत्प्राचीनागार्थत्वाभावाद्वेदिकरणोत्तरपाल भाव्यग्नीपोमीयपशुयागार्थत्ये च सत्यपि तत्प्रनमात्मागेव सौमि- फाग्निप्रणयनप्रक्रमे ऽनुष्ठानेन सोमाधानुष्ठानावधारणात् सौमिक त्वाभिधानं तथा च प्रधानार्थयाप्यानीपोमायादिप्पतिदेशणातदा- पौर्णमामिकवेदिफार्यस्य हविरासादनस्यापि प्रसङ्गासि हर्शिकपी- र्णमासिकी यजमानसम्मिता घेदिनिवर्ततइति'द्वादशे पक्ष्यते । भत. स्तन्त्रिमध्यपाताभाये ऽपि तन्त्रमध्यपातनामात्रेण प्रसङ्गो भयतीत्या शयः। ननु महादेः सोमार्थत्ये ऽप्यनीपोमीयार्थत्यस्यापि मापात- दङ्गकार्यान्तरसाधफतापि प्रसद्भाधुक्ता शमीमयीत्यस्य तुप्रधानमाः घसम्बन्धे दाईत्वाभावात्फथं प्रसङ्गनाङ्गोपकारितेत्याराय दक्षिणाः सोमस्यति याफ्यात्प्रधानमात्रार्थाया अपि दक्षिणायाः प्रसद्गनाही. पफारित्वादीक्षणीयादिप्पतिदेयप्राप्तान्वाहायनियतकत्यात मारा सिद्धमेव हटान्तिनमामाभिधानकर्म चेति चतुर्थन्यायेनाप्रयोजन त्याभ्युपगमे ऽपि या यथाथुतसम्मार्गानिष्पत्तेः प्राकृतजात्युपस ग्रहो न युक्त इत्याह *किं चेति * अग्निपरिधानान्येन फायेंग परिधेः स्वरूपं लक्षिन रुचां चादिशब्दोपात्तानां दध्यपत्याश्येने स्यर्थः। न विद्यते तत्परिधानादिकार्य यस्य पलाशदिस्तस्य मम्मार्ग. क्रियमाणः परिधेरकृतः स्यात्परिधीकृतस्य या पलायादेः सम्मार्ग: मियमाणः परिहितपरिधानस्य प्रकृतायभाषामाहतकायस्य स्यादि त्युत्तराद द्विधा योज्यमाश्लोफ ध्याचऐ* परिधिरिति स्पस्ताद "स्य जुदादिपरत्यादोमायायाध स्रुची जाहत्यात सुधारणापाया- थोपभृत्यादाग्यायदानापादानभूनायाश्च भूयारयादादिशापाता. मां चामपि फायणेय म्यरूपोपलक्षणं तस्यनेनोक्तम्मम्यामि धानकर्मस्यस्याप्रयोजफरयमात्र देतश्यारिफमयों प्रपिय स्थान निरामाधानताब्दः। न पयलं ततो पाभिधानमंपादयो. जफरयं पितु पश्यमाणपधायुतसम्मानिष्पनेस्यर्थः । मनूग. मपेषां समुपयेन परिधानाधरयारपायांपयांमायेनार हतापरयामाप- सिरियाणा • म परयुकाम · मायायायामागे मम्माम्या ·द्वितीयाध्यायस्प प्रथमः पादः। प्रधानहोमार्याग्निद्वाराङ्गप्रधानहोमार्थत्वाभावनापयर्हिषः प्रयाजा. त्यजत्यपईिपायनूयाजी यजतीति विहितप्रयाजानुयाजाङ्गत्वेन प्रा- प्त्ययोगादवभृथस्य च दशमे वक्ष्यमाणेनापूर्वस्येनातिदेशतोऽपि प्रा- त्ययोगारकथं चित्प्राप्ताचप्यास्ववमृधेन चरन्तीति तृतीयोत्तफर- णत्याक्षिप्ताङ्गसाहित्यस्य विवक्षितत्वाचरत्युक्तस्य च प्रयोगस्य सा- गमधानविषयत्वादपांच देशत्याप्रयोगाङ्गत्वाचगतेरेकादशे साङ्ग- प्रधानार्थाग्निविकारत्वस्य वक्ष्यमाणत्वादग्न्यप्राप्तेरग्न्युदाहरणे पि न सम्यक प्रयोजनमित्याह * अचभृथस्य विति * पुरोडाशोदाहर- ३९३१- गप्रयोजनमनुजानाति * तरसति * तरसा उदाहरणं विषयो यस्य प्रयोजनस्येति चिमहः । ननु तरसोदाहरणे ऽपि पुरोडागमात्रानुमादेन मांसविधानात्पूर्वपक्षे ऽपि सयनीयपुरोडाययत्तदङ्गपर्यग्निकरणपु. रोडाये ऽपि मांसप्राप्तेर्न प्रयोजनसत्यतेत्याशड्याह * तत्र हीति * मांसं तु सचनीयानां चोदनाविशेपादिति तृतीयान्त्याधिकरण पुरो- डाशानादरेण सवनीयमात्रे मांसविधेर्यक्ष्यमाणत्यान्न पर्यग्निकर- णपुरोडाशे मांसप्राप्तिरित्यर्थः । ननु सवनीयाङ्गभूतस्य पर्यग्निकर- णस्यापि सपनाधारत्ये सवनीयशब्दवाच्यत्वात्तदीये ऽपि पुरोडाशे मांसं स्यादित्याशङ्कयाह * न हीति * तादाभिप्रायः सम्बन्धिश- ब्दः मन्द्र मास सवन इत्यादौ तु सप्तमीनिर्देशात्सपनाधारमात्रे स्वरविधिरित्याशयः । ननु पर्यग्निकरणस्यारादुपकारित्वे प्रकृती प्रतपुरोडाशग्रहणस्याशास्त्रीयत्येन विकृती ब्रीहिमयत्वस्य यवमय- प्युपलक्षणम्। ननु व्रीहियवानियमाभावे ऽप्यनियतधान्यमांसादिप्रकृ. तिद्रव्यकतव पूर्वपक्षे प्रयोजन भविष्यतीत्येकदेशी शङ्कते *एवं त. हीति*पर्यग्निकरणपुरोडारास्यानियतद्रव्यकत्वे प्राप्ते यथैकपात्रभोजि- नौगुरुशिष्ययोः शिष्यस्य कांस्यपात्रभोजित्यनियमे गुरोश्चानियतपा- प्रभाजित्ये शिष्यानुरोधेनापि गुरोनियमदर्शनादाग्रयणे घावापृथिवी यस्यैफकपालस्य वैश्वदेवककपालप्रकृतिकत्येन प्रसूनयर्दिनियमाद- नियतयहिपो मुख्यस्याप्येन्द्राग्न्यादेरमुख्यानुरोधेनाप्याधकश्च गुणः साधारणे ऽविरोधारकांस्यभोजियदमुख्ये ऽपीत्यत्रद्वादशे प्रसूनयहि नियमो वक्ष्यते । तथा सवनीयपुरोडाशस्य मांसप्रकृतिकवनि- वितिले यथ पये प्रषाने विविवार स्थान हितमिमयोग रचन।

·. ६४० म्यायसुधायाम् । हारद्वित्वेन पटसंख्यत्वात्प्रारधिवृद्धिस्तकवजे पश्चानामसम्मा- पत्तेमहान्प्रयोजनविशेष इत्यर्थः । अग्निमुपधाय स्तुवतइति स्तुत्य- अत्वेनारादुपकारके ऽन्युपनिधाने विहिते यथा लौकिकस्याग्नेरुप- निधानं विषये लौकिकं स्यात्मधियान्न वैदिकमर्थनिर्देशादित्यत्र सप्तमाधिकरणे वक्ष्यतइति दृष्टान्तार्थः । अग्निसम्मार्गस्यानीपरि- धीश्चाग्नि च त्रिनि. सम्मृट्टीति प्रयाकालीनसम्मागप्रेयादग्नी- परिधीश्चाग्नि च सत्सकृत्सम्मृड्ढीति चानुयाजफालीनसम्मार्ग- अपात्परिधिसम्मार्गसाहित्याचगतेराहवनीयस्यैव परिध्यन्वयन स. म्मार्गावगमात्सर्वेश्च याज्ञिकैराहवनीयस्यैव सम्मार्गानुष्ठानादाह- धनीयादीनामित्यादिशब्दो पैदिकत्वसादृश्योपस्थापितपुरोडायाधुप- संग्रहार्थः । सर्वशब्दश्च विहारपृथक्त्वेनैकाहवनीयसम्मार्गाों छ- तकार्याणां चाहवनीयरुपरिधिपुरोडाशानां कृतसंस्काराणामपि नाशदोपापहारेवन्येपामुत्पादितानां संस्कारावृत्यों व्याख्येयः। ॥ स्तोत्रादिप्राधान्याधिकरणम् ॥५॥ स्तुतशस्त्रयोस्तु संस्कारो याज्यावदेवतामिधा- नत्वात् ॥ १३ ॥ ननु स्तोत्रशस्त्रयोः पूर्वाधिकरणोकगुंण कर्मत्यहेतुद्वितीया - त्यभावात्कथं गुणकर्मत्वशङ्केत्याशङ्ख्याह * यस्त्विति *रोपका- रित्यस्य स्वातन्त्र्येण गुणफर्मलक्षणत्वानभ्युपगमे ऽप्यपूर्वाभायोप योगिलक्षणत्वस्यान्यतः सिदशेषाण मित्य प्रोक्तत्यादिहापूर्याभायः प्राप्तो पोचतात्यासयासूत्रगतस्तुनरान शब्दव्याख्यानार्थ गुणयचनः मितिभाप्यं व्याचष्टे * स्तुतिरिति * गुणमात्रामिधानस्य स्तुतित्य भाष्यकृतोक्तमिति राकां निराकजुमाद * गुणेति * गुणानां गुणिस- म्वन्धितया पचनमिनि मायाओं नेनोगःोगन्यभिधानस्य स्तुति खे तस्यकान्तेनाभिवेयशेषत्वात्प्राधान्यमिद्वान्तायोगात् मन्देहीम म्यादित्यारागाह * साचति * अमिधेय यिना ऽभिधानानिपसर. मियाभिधानारहितशब्दोच्चारणापातात स्तुतिय होयनेत्यर्थः । नन्वेयं मति गुणगुणिनायुमावपि प्रनिस्तुने विशेषिमायोपपहे. गुणिनी देवतामेय प्रतिगृणमधानमायचिन्ता न युज्यनेत्याराधगद । तत्रेति * मण्डूकाक्षादेरदेयतात्ये ऽध्यग्निराजम्यादी पिनियुनत्रन स्तुतेस्तछेपत्यम्य पूर्यपक्षाभिमनावामदेवमायाप पंचताराम स्प स्तुत्यमारोपलक्षणात्य सूचनाय * स्तुत्यस्पायुनम् + स्तुत्य ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। ६४१ प्रति स्तुतेः साध्यत्वात्स्यभाषतो शेपत्ये ऽपि कैमर्याकालायां शेप- स्वं भवतीति सूचनार्थः शेषीति च्चिप्रत्ययः । पूर्वपक्षसूचव्याख्याना- थे तत्रेति भायं सझेपतो व्याचऐ * किमिति * अर्थे न त्वपकृप्येत देवतानामचोदनार्थस्य गुणभूतत्वात् ॥ १४ ॥ ननु यति वार्यवत्यात्स्यादिति सूत्रे पूर्वपक्षिणोत्कर्षस्याभ्यु. पेप्यमाणत्वादनिष्टापत्तिोपाभिधानमयुक्तमित्याशमाह * प्रमा• ३९५।२ णेति * क्रमसनिधारयप्रमाणद्वयविरोधो ऽनेन सूत्रेण पूर्वपक्षे ऽभिधीयते नानिष्टापत्तिरित्यर्थः । नन्वाम्नातेग्विति घक्ष्यमाणान- क्यापत्तिदोपान्तरसूचनार्थस्तावच्छब्दः कोहदूषणमित्यपेक्षाया- माह * तथा हीति * यस्मात् संस्कारकर्मत्वे यत्र स्तोत्रे अविद्यमा- नार्थो मन्त्रः प्रयुज्यते तस्य स्तोत्रस्य मन्त्रप्रकाश्येन देयतारूपेणार्थेन स्तोत्रप्रयोजनेनापरुत्वात् क्रमसनिधिप्राप्तस्याविद्यमानार्थमन्त्रसर- ध्यस्य स्तोत्रस्य याधःप्रसज्यतइति यस्माच्छब्दार्थे यदित्यव्यय व्यारये- यम् । स्तौतिशंसतिवाक्यविहिताया अपि स्तुतेमन्त्रविशेषसाध्यत्वं विना विशेषरूपानवधारणेन देवतासंस्कारत्वायोगान्मन्त्रापकर्षण भाष्यकृता स्तुत्यपकर्पस्याप्युक्त्ययगतेः स्तुत्या एव च संस्कारत्यनि- मित्तापकर्षस्य वक्तुं युक्तस्याश्चोदनाशब्देन च स्तुत्यपकर्पस्यैव सू- प्रकृतोक्तत्वात् स्तोत्रस्यापकृष्टत्वादित्युक्तं तस्मात्संस्कारपक्षो दुष्ट इति शेषः।उक्त थे यथापूर्वभाष्यं सूर्य योजयति *येति* कोऽपकर्षे दोष इत्याशङ्कानिरासाथै तति भाप्यं व्याचष्टे * ततश्चेति * ननु- फमसनिधिशब्दयोः स्थानारयपञ्चमविनियोगप्रमाणायाचित्वेनैका- यान्नेदापादानमयुक्तमित्याशङ्मयाह * क्रमश्चेति * येन क्रमेण य- जुर्धेदे ग्रहयागाभ्यासा विहितास्तेनैव मर्मण सामवेदे तदङ्गभूतानि म्तोचाणि प्रामणेन विहितानि तेनैव च क्रमेणोत्सराप्रन्थ स्तोत्रसा- धनभूता ऋचः पठिताः मन्त्रानपेक्षायाः स्तुतेरपकायोगात् स्तु- त्यपकण मन्त्रापकर्षे ऽपि लक्षणान्मन्त्रकमाभिधानविरोधः रथ- न्तरं पृष्ठं भवतीति चोदनया रथन्तरयोनित्वेनाभित्या सुरेत्यगुप- स्थापनमेकं साम तृचे कियते स्तोत्रियमिति च स्तोत्रसाधनभूतस्य साम्नस्तृचाधारत्यनुते । ऋगन्तरापेक्षायां यद्योन्यां गायति तदुत्त- रयोर्गायनीति योन्युत्तरर्गपेक्षया त्रित्वपूरणविधानादुत्तराप्रन्ये च तदुत्तरत्वेन नत्यावानित्यूचः पाठादुपस्थापनं त्रित्वपूरणं तु तयोः ८१ ·२४२ न्यायसुधायाम् । पूर्वा वृहती ककुभावुत्तरे इति वचनात् प्रथमायाश्चतुर्थपादेन द्विती: यायाश्चाईनैफ ककुभं कृत्वा द्वितीयायां द्वितीयादिपादनयेणापरां कृत्वा प्रगाथसंक्षा यावृत्त्या भविष्यतीति भाग्यकता प्रगाधशब्देन सूचितम् । एवं तु महेतुकोपस्थापनमायाचिधात्सन्निधिशब्देन च प्रमाणान्तरानभिधानापत्तः क्रमसनिधी उपरुष्येयातामिति द्वि- वचनानुपपत्तिप्रसङ्गादपरितोपेण प्रकरणपरामर्शी येत्युक्तम् । प्रफ रणाद्धयेन्द्रस्य प्रगाथस्य ज्योतिष्टोमागत्ये ऽधगते ऽपि द्वारविशेषा- पेक्षायां पृष्ठाख्यस्तोत्रद्वारत्वं क्रमादवगम्यतइत्याशयः। प्रकरणेन कि. यारूपस्य मन्त्रस्यतिकर्तव्यतात्वेनाग्रहणे ऽपीतिकर्तव्यताभूनम्तोत्र- साधनमामाधारत्वेन सन्निधि परामृश्य ग्रहणात्साफासफलवत्सधि- धानलक्षणप्रकरणावयवभूतो ऽघ सन्निधिर्विवक्षित इति सूचनार्यः परामर्शशब्दः। वशावद्वा गुणार्थ स्यात् ॥ १५ ॥ न पर्युदमिप्याम इति भाष्यात पूर्वपक्षसमर्थनायैतत् सूत्रमित्या- भाति तत्पूर्वपक्षिणो ऽप्युत्कर्पस्याभिमतत्वादयुक्तमाशय पूर्वपक्षक- देशी प्रमाणविरोधाण्यं दोषमनेन सूत्रेण परिहरतीति व्याख्यातुमा ह* नायमिति * प्रश्नपूर्वदोपपरिहारमुपपादयति * फिमिति * लोकं व्याचष्टे * य एवेति * सन्निहितातिमममायाचित्येनोरक- पापकर्पयब्दयारकाव्दपकृष्यतेत्युक्तस्योत्याशब्देनानुभापयापिरा: धो ऽपकर्षः स्पादित्यनेन सूचितः । नन्धपये ऽपीन्द्रमहिन्दयोमर्माहेन्द्र ग्रह गृह्णातीति महत्यगुणविशिष्टस्य देवतात्यथुतेः। गुदप्रफायकस्य मन्त्रस्यापकपः स्यादित्याशहानियसार्यत्वे यथा यशात्वगुणधिशि:- स्पाप्यजादन्यस्यागुणार्य शुद्धाजामकायनामभिधानं स्यादय न स्य. यमपरुप्यते तथा मुद्धन्द्रप्रफायनार्थमप्यभिधानं स्मादयस्यफारम पेण सूत्रव्याख्या सूचयति * न चति * उत्तरसूत्रध्यान्याना भाप्ये गुणवानर्थकः स्पादित्य च मून गुणस्य देयतारयानन्तर्ग- तिनिरामाशायति वाशब्देन गुणस्य देयतात्ये ऽनन्तर्गतिः मूचिः तेति ये मन्यन्ते तन्मतेन गुणभ्यासन्प्रत्यादित्युक्तम् । मापाचापिन निरामोपपतर्यशापयशन्नात्तदशगुणे चोदित रतिमाप्याथ गुणस्पद यतात्यान्तगतिः । तद्विदाया निरूपत्तिकायाधानन्तगतिः दितुमण्यत्यारम्पमतनान्तर्गतस्यापि गुणस्य महरायशिएदेयता फरणेन लभ्यमानम्मरणत्यादिन्युन निर्गुणशदनाफारमयी गुणा मिति सूत्रापयये सूचितः पायगुणस्पातन्त्ररयामायाद भन.

·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। न्तरपक्ष एय दृष्टान्तः। ननु दमात्रस्य देवतात्यादिन्दमहन्दशब्द- योश्च भेदान्कथं देवतैक्यमित्याशयाह * न चेति * नवमे ऽपि घाशब्दपूर्वन्यायज्ञकर्म प्रमानं स्याद् गुणत्वे देवताश्रुतिरितिसूत्रे भू- तमव्यसमुच्चारणन्यायेन देवता यागं प्रति गुणस्थे ऽभिहिते ननु क- मंगो पीप्सितादभिप्रेतत्वं देवताया गम्यतइत्याशय नास्या अ- भिप्रेततामहनुमहे तद्धितशब्देन चतुर्थ्याचा मंयुक्तस्य देवतार्थस्य घाफ्यादभिप्रेततागम्यत इति भायणानर्थकवर्णमूहस्य प्रातिपदि- पात्वाभाये तद्धितचतुर्थीसंयोगायोगात्तत्संयोगाभिधानेनार्थग्रहणेन गब्दमावस्य देवतात्य निरस्तम् ।दशम च विधिराब्दस्य मन्नत्वे भाव: स्यात्तेन चोदनेत्यवावाहनादौ येन केन चित्पर्यायेण देयताभिधा. नसिद्धेविधिगतान्यादिशब्दानादर इति पूर्वपक्षयित्या आग्नेयो याफपाल इति विधिगतेनाग्निशब्देन देयताया हविःसम्बन्धविधा- नात मन्त्रकायें देवतांद्देशे विधिगतस्यैव शब्दस्योञ्चारणं कार्यमिति सिद्धान्तिते का पुनरियं देवतानामिति पृथ्वन्द्रादीनां द्युस्थानां यत्र या घेदे ऽग्निर्देचता वा तो देयतेत्यादिवनाशब्दः प्रयुक्तः सा दे. चतेति परमतद्वयमहाशार्दूलादीनामनुपसंग्रहापत्तनिरस्य स्वमतेन मुक्तभाजो हविर्भाजश्च देवता इति भाग्येणाग्निदेवत्यं सूक्तम्मग्नि- देवत्यं हविरित्यादिप्रयोगादाहुतिभाजी या अन्या देवता अन्या स्तो- मभाजः छन्दोभाजश्चेति लिङ्गाच्च मूनस्तुत्यत्वस्यत्यज्यमानहवि- रुद्देश्यत्यस्य च देवतास्याभिधानादर्थस्यैव स्तुत्यत्वोद्देश्यत्वाचगते- मत्तानामममूर्तानां चेतनानामचेतानानां च श्रुत्या कं चिदर्थ प्रति तादयेन सङ्कल्पनीयानां देवतात्वं भविष्यतीति च भाज्या मुर्तानां चेतनानां देवतात्याभिधानाद्यस्य वाचकं शब्दमु. द्दिश्य स्मृत्वा घा हविम्त्यक्ष्यामीति सङ्कल्पः क्रियते मा भवती- तिच भाग्येणोच्चारणार्थत्यादिशेरुच्चार्यमाणेन शब्देन प्रजापति मनसायजेतेत्यादिविधौ वा स्मयमाणेन याच्यस्य देयतात्याभिधानात नन्ये सति सुतरां च येन केन चिदग्निशब्देन निर्देशः करणीय इति घाशय भवेदेव यद्यग्निदो ऽग्निप्रत्यायनामुथार्थतापि तु हविः सम्बद्धाथै प्रत्ययेतेत्युपक्रम्य देवतायाश्च यासाधन रूपेण भवति फेन तर्हि सम्बन्धिना शब्देनेत्यादिना भाष्येण श- दसम्बन्धित यतिरिक्ताभिधानाच्छब्दस्य देवतात्वं निरस्तं भ- पति नन्यस्यापि देवतात्वे कथमैक्यनिश्चयो ऽत आह * ततधति. प्रमाणविरोधाख्यदोपपरिहारासदामुपसंहरति ३९६ * तस्मादिति * ·६४४ न्यायसुधायाम्। न श्रुतिसमवायित्वात् ॥ १६ ॥ नमयंग्याल्यानाय नेतदितिगाप्यं व्याचष्टे * नेति * इन्दी स्पेत्यादिभाप्यं तद्धितश्रुत्याध फर्मगगादिवदयययार्थानपेक्षस्य महे- न्द्रस्य प्रहसमयायनेन्द्रानंदायगमादित्य मुतिसमयायित्वादिति सूत्रापययव्याख्यानार्थतया परमतेन दूपयितुं प्रश्नपूर्ण व्याख्यातुमु. पनामसे * कुत इति * लोक व्याचष्टे * यदीति * मन्यषय- पार्थप्रत्यभिज्ञानात्समुदायशक्तिकल्पनाउपपत्तेः कथ तयलीयस्त्व मित्याराड्याह * तथा हीति - ततो पाक्यभेदादिः स्यात् तथ दु. प्पतीत्यर्थ. । भादिशब्देनासमर्थतद्धितमामासापत्तिरुत्तरपदद्धिप्र. युक्तिमहत्यस्येन्द्रविशेषणत्यानुपपत्तिधोक्ता मनेन च महत्व पिरिष्ट इत्यन्तं माप्यं तात्पर्यतो व्याख्यातं महेन्द्ररादास्तु इत्युत्तरानावयपव्युत्पत्तिनिरासे भाप्यं योजयितुमुपक्रमते * न चति * व्युत्पत्तिशब्देनेन्द्रो महत्वविरिष्टो ऽस्यत्यध्याहा- रेण पूर्यायययव्याण्या सूचिता कथमनेन भायणायययव्युत्पत्ति: निराफियत्यपेक्षायां प्रश्नपूर्यफमुपममते * कथमिति * श्लोक व्याचष्टे * समय इति * समर्थः पदविधिरिति सुत्रात्समासवृत्ती सामध्ये विशेषणं समर्थानां प्रथमाईत्यस्मात्तद्धिते ऽपीत्यर्थ । कथमन्त्र मामाभाव इत्यपेक्षायां तद्धितसमासवृत्ती युगपरस्यातां फ्रमेण घेति विकल्प्य योगपधपक्षे सिद्धये ऽपि सामयाभायप्रतिपादनार्थ न चास्येति भाप्यं व्याख्यातु सामर्थ्याभाव प्रति जानीते * यदि चेति * एतदुपपादनार्थत्वेन प्रश्नपूर्व भाप्यं व्याचप्टे * कुत इति * उत्तरार्थेन तद्धितसंयोगापेक्षस्पयायामहत्वसम्बन्धात्समासकल्पना सा नोपपद्यतइति नमानुपनेणोत्तरावयवी व्याख्यात. । ननु सा माभाय प्रतिज्ञाय सम्यन्धाभावोपपादनमसम्यद्धमित्याशङ्कयाह ३९७४१ * एफार्थीभावेति * समित्युपसर्गस्यैफीभावयाचित्पादकाय स- कारण चार्धान्तरानपेक्षत्व सामध्ये तदेय भाष्यकृत शब्दसम्बन्ध हेतुत्यात्सम्बन्धशब्देनाभिप्रेतमित्याशय सापेक्षत्वस्यैकार्थ्यलक्षणसा- मविहन्तृत्वं तावत्प्रश्नपूर्वकमुपपादयति * कथामिति * श्लोक व्याचष्टे * अविक्षिप्यमाणो हीति * विशेषणविशेष्यभूतयोरर्थयो- रेफस्मिन्विशिष्टरूपेऽर्थे लोलीभावात् प्रधानचलनाद्वयापारात्समा. सवृत्तिस्तद्धितवृत्तिर्वा भवति । विविधं च क्षिप्यमाणयोरन्यत्र व्या. प्रियमाणयोरर्थयोस्तात्पर्यनानात्वनिमित्तात् बुद्धे. सन्दिग्धत्वरूपा- कालुप्यात दुष्टपोनकास्मन्नर्थ व्यापार सम्भवतीत्यर्थ । ननु तात्प.

·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। यनानात्योपपत्तेः कथं सन्दिग्धत्वरूपकालुप्यापत्तिरित्याशङ्कय स- दुश्चरितस्यानेकतात्पर्यायोगं लोकप्रसिद्धमुदाहरति * यो होति * शतः सयदुरुचरितम्येन्द्रशब्दस्यानेकतात्पर्यायोगात् कि प्रवेशपणेन महत्येनान्वयो ऽस्तु विशेष्येण वा तद्धितार्थेन ग्रहेणेति सन्देहापत्ते- नेकार्थ्यलक्षण सामर्थ्य भवतीत्युपसंहरति * इत्येयमिति * व्यपेक्षा- लक्षणसामर्यविहन्तृत्वं तु सापक्षस्यातिस्पटमित्याह * व्यपेक्षा पुनरिति * श्लोकं व्याचटे * न हीति * व्याण्यानं भाध्यार्थमुप- सहरति * इतीति * पूर्वोत्तरभाप्ययोर्विषयविवेकार्थ पूर्वभाष्यस्य युगपत्तिद्वयनिरासपरत्वमाह * एवं तावादिति * दोपः समर्थ- तद्धितस्य समासापत्तिरूपः । न चेत्युत्तरभाष्यं क्रमेण वृत्तिद्वयनि- रासपरतयार्थतो व्याचष्टे * क्रमेणेति * वक्ष्यमाणाद्धरूप्यलक्षणा- दने कार्यविधिलक्षणाच्च पाक्यभेदाद्विवेकायाक्तिलक्षणवाक्यभेदा- भिधानार्थत्वमस्य भाष्यम्य वस्तुम् * असदित्युक्तम् * असकृच्छ् रति विवृणोति * त्येति * महाश्चासाविन्द्रश्चति विग्रहे महेन्द्र इति समासं कृत्वा तद्धितान्वये क्रियमाणे महानिन्द्रो ऽस्य देवतेति व्याख्यानाथ महदिन्द्रराब्दयोरावृत्तिप्रसङ्ग इत्यर्थः । समासशब्दन तद्धितस्याप्युपलक्षणादिन्द्रो ऽम्य देवतेति विग्रहे ऐन्द्र इति तद्धि. तान्तत्वं कृत्वा समासे क्रियमाणे महांश्वासावैन्द्रश्चेति व्याख्यानाये- न्द्रप्रातिपदिकतद्धितयोरावृत्तिः स्थादिति सूचितम् । मनु न घा- फ्यभेदो ऽस्मानायासम्पतीयतइत्याशङ्कयाह * एतदेवेति * - मेण वृत्तिद्वयनिरासस्य हेत्याकावायां योग्यत्वाद्वाक्यभेदी हेतुत्वेन मायकृतो ऽभिप्रेतो वसीयतइत्याशयः । तद्धितपूर्वत्वे ऽन्यदपि दोपद्धयं भाष्यकृतो ऽभिप्रतमित्याह * तद्धितेति * श्लोक व्याचऐ *महेन्द्र इति* वाक्यभेदमावाभिधाने तर्हि कथमित्याशङ्कयाह * न चेति * समामपूर्वन्ये तदेवक दूषणगित्याशय. । कृत्वासमास- मिति समासशब्देनाप्येतदेव सूचितम् । एतस्मिन्नेवेति युगपद् - त्तिद्वयाशद्वाभाप्यं योगपद्यपक्षस्य प्रागेव निरस्तत्वाहोपाम्तराभि- धित्सया वा पुनरूपन्यासे क्रमवृत्तिनिरासव्यवधानादयुक्तमाशय व्याच * तेनेति * •तद्धितसमासवृत्त्योः कापूर्वेत्यनिश्चयेन फ्रमा- योगायोगपद्यमेव वृत्तिद्वयवादिना वाच्यम् । क्रमस्वनादरणी- पवेति सूचनाथे क्रमानरामोत्तरकाल पुनयोगपद्यस्या- पन्यासपूर्वकं निरास इति प्रतिपाति ल्यपादर्शितम्। न चायमिति धैरूप्यक्षणदोपामिधानाय भाष्यं व्याचष्टे * ऐकशब्दच इति * ३०.८॥ महत्वं प्रतीन्द्रशब्दस्यानुयाघोद्देश्यप यानभूनाथचाचित्यातद्धिनार्थ ·न्यायसुधायाम्। च प्रति विधेयोपादेयगुणभूतार्थवाचित्याद्वैम्प्यं विस्पष्टश्चेत्यनेकार्य- विधिदोषाभिधानार्थ भाध्य व्याचष्टे * विधीति * एफविधानेन चेतरानाक्षेपात्प्रत्ययावृत्तिरप्यनेकार्थ विधी स्यादित्येवमर्थत्वेन स. कृदुश्चारणे चति भाप्य व्याचटे * तथा हौति * तस्मादित्यवयव. व्युत्पत्तिनिरासोपसंहारमाध्यमकारप्रलेपणाध्यातमुद्धं कथं तर्हि शब्दकवाक्यभेदेन या स्वमतेन व्याख्यास्यमानत्यात्परमते ऽपि तच्छ- का प्रसज्यमानां निराकर्तुं यथास्थितं पठति *तस्मादिति नन्यवय- व्युत्पत्यनभ्युपगमे समासत्वाभायादर्थान्तरे चागृहीतसम्बन्धत्वेना- थंवत्यायोगात्प्रातिपदिकत्वाभावेन तद्धितानुत्पत्तिःस्यादित्याराका भ्येतृप्रयुक्ततद्धितान्यथानुपपत्त्यैव प्रातिपदिकत्यं फल्पयित्वा तत् सिद्ध्यर्थ समासार्ययोगेनाययवार्थवत्त्वसम्बन्धग्रहणाभावेनार्थविशे- पानवधारणे ऽपि कश्चिन्महेन्द्रप्रातिपदिकस्यार्थो ऽस्तीति सामा- न्यतः फल्पयिष्यतइत्यभिधानार्थे महेन्द्रशब्दादित्यादिभाष्यं व्या- चष्टे * किं तहीति * व्युत्पत्तिनिरासप्रयोजनाभिधानार्थ तस्मादि- तिमाप्यं व्याच * ततश्चेति * नन्विन्द्रस्य वृत्रवधोत्तरकाल म. हत्वयोगेन यन्महानिन्द्रो ऽभवत्तन्माहेन्द्रस्य महेन्द्रत्वमिति महेन्द्र शब्दवाच्यत्वध्रुतेः समुदायशक्तिकल्पना न युक्तेत्याशङ्कानिरासार्थ यदपीत्यादिभाष्यं व्याचष्टे * न चेति * सार्दत्वोपपादनार्थत्वमस्य भाज्यस्य दर्शयितुम् * अत इत्युक्तम * व्यपदेशाच्चेति ॥ १७ ॥ सूत्रोक्तेनेन्द्रमहेन्द्रर्योभेदापदेशेन हेतुना श्रुतिसमवायित्वहेतु माध्याथा महेन्द्रस्यागुणार्थ शुद्धेन्द्रप्रकाशनार्थमाभिधानं न सम्भव तीति प्रतिक्षायाः साधयितुमराक्यत्याद्देवताभदेप्रातां पूर्वहेतोरवान्त- रसाध्यत्वेन विवक्षितामस्मिन्हेंतावध्याहारेण योजयितुमाह * व्य- पदेशेति* विशब्दव्याख्यानार्थम् *भेदादित्युक्तम् * कथ व्यपदेशस्य देवताभेदहेतुतेत्यपेक्षायामाह*एयमिति *समुदायस्त्वदृष्टार्थत्वापसे रयुक्त इत्याह * असति चेति * देवताभेदोपपादनस्य प्रकृतोप- योगमनुसन्धत्ते * तस्मादिति * एतदाण्यानमतिप्रसङ्गापादनेन तावद् दूषयति * एवमिति * तद्धिते सति समासपदस्योक्ता कारेण रूढित्ये व्याख्यायमाने सर्वेषामग्नीपोमीयादीशब्दानां रूढि- स्वापत्तद्विर्देवताभिधायित्वं न स्यादित्यर्थः । एवं शब्दार्थ प्रपञ्चय- २ श्लोकं व्याचष्टे * यथैव हीति * द्वन्द्वसमासस्येतरेतरयोगवा- १ व्यपदेशभेदामे मिक चित् पुस्तके पा.।

·। द्वित्तीपाध्यायस्य प्रथमः पादः। ६४७ चित्यादग्नेरपि सोमसापेक्षत्वे द्वयोश्च तद्धितान्वयाविशेपे ऽप्युप- लक्षणार्थ सोमस्याग्निसापेक्षत्वे तद्धितानश्चयामिधानम् । सोमपद- स्याग्निनाग्निपदस्य वा सोमेन तुल्यकश्यार्थत्वात्तद्धितार्थ च प्रति विशेषणीभूतार्थत्याद्वरूप्यं सोमपदोक्तिरूपलक्षणा । नन्वग्नीपोमा- दिशब्दाना न्यायेन रूदित्वावसायाधाशिकव्यवहारस्य भ्रान्तिधेनो- च्छदो न दोपायेत्याशड्याह * न चति * न केवलं याशिकानां ३९९ द्विदेवत्यत्वव्यवहार. किं तु मिमांसायामपीत्यर्थः तार्तीयांस्तावत् द्विदेवत्यव्यबहारानुदाहरति * तद्यथेति * भाग्नेयं चतुर्दा करो- त्याग्नेयशब्देन सापेक्षाग्निदेवत्ययोरेन्द्राग्नाग्नीपोमीययो. पुरोडारा- योरग्रहण व्यवस्था धार्थसयोगालिङ्गस्यार्थेन सम्यम्धाल्लक्षणार्थी गुणअतिरिति चतुर्दाफरणविचारतृतीयप्रयमे सिद्धान्तसूत्रं पक्ष्य- ति एकस्मिन्वा देवतान्तराद्विभागवदितीन्द्रपीतविचारसिदान्तसूत्रे चन्द्रपतिसमासस्नेन्द्रशब्दन सापेक्षेन्द्रदेवस्यस्यैन्द्राग्नादे. सोम- स्याग्रहण वक्ष्यति । एकस्मिन्नेकसयोगादिति पूषामपिष्टभागविचा- रेच पूपशब्देन सापक्षपूपदेवस्यस्येन्द्रापोष्णादेश्वरोग्रहण यक्ष्यती- त्यर्थ । रूढित्वे चैफदेवतारवापत्ते. सापेक्षत्वं न युज्येतत्याह * रूढि- त्वं होति * आप्टमिक द्विदेवत्यव्यवहारमुदाहरति * तथेति * ऐकाऱ्यांदा नियम्येत पूर्ववस्वाद्विकारी हीति सूत्रे द्विदेवत्यानां दार्शपौर्णमासिकद्विदेवत्ययागप्रकृतिकस्य वक्ष्यतइत्यर्थ । नायमिफ- मुदाहरति * तथेति * आशासानामेधपतिभ्यो मेधमित्यभिगुप्रैप- गतमेधपतिशब्द देवता तु तदासादात्सम्माप्तत्वात्स्वामिन्यनर्थिको स्यादिति सूत्र मेधाभ्दव्याच्यस्य पशो. स्वामिन्यस्य सम्बन्धस्प प्राप्तरोनागासानानर्थक्यापत्तेदेवतैय मेधपतिरिति मेधपतिस्थ स्वामि- देवत्यस्योत्पाद्यसूप्रगतमेधपतित्वशब्दस्य खामिनी येत्यनन्तरसूत्रे ऽनुपतास्य लुप्तभावप्रत्ययस्यानुपङ्गेण द्विवचनान्तमेधपतिव्याच्यम- ग्नीषोमाख्यदयतापमथद्वयमाश्रीयज्यतरत्यर्थः । दाशमिकमुदाद- रति * तथेति * मनोतायां तु पचनादविकार स्यादित्यत्र स्या- ग्ने प्रथमो मनोतेति मनोताख्यो मन्नो ऽन्यदेवत्यपशाहितन्यो न घंति सन्देहमुपन्यस्य ननु प्रकृतावन्यार्थो ऽय निगो यदग्नीपोमो हि प्रकृती देवताऽयं घाग्नयो ऽयंतो सम्भवनाभिधायित्वादविकारेण प्रयोक्तव्य इत्याङ्कित सत्यग्नीपोमो देवतामायियुक्ता यो तु वायग्नीपोमाविति भाष्यद्वक्ष्यति व्याकरणशास्त्रे ऽपि द्विदेयाय- खव्यवहारो ऽस्तीत्याद * तथेति * देवता द्वन्द्वे चैत्यधिहत्यदन्नः खासमन्यवार्थकाम स्यादिति ।

·मेवेत्यर्थ । नन्वमपीन्द्र महत्वगुणयोंगे प्रमाणामावाद्विशिएयाचि ता महेन्द्र शब्दस्य न युनत्याशझ्याह * तत्रति * निर्दोषत्रलमाय- म्यायसुधाचाम् । सोमवरुणयोरिति सोमशब्दे वरुणशब्दे च परभूते ऽग्निशब्दस्य देव ताद्वन्द्वनिमित्तमीत्व स्मृत मूर्द्धन्याधिकारे चाग्ने स्तुत्स्तोमसामा इत्यवाग्निशब्दात्परस्य सोमशब्दस्य मूर्धन्यादेशेन पत्यस्मृते । सो मशब्दस्याग्निशब्दा दावगमादादेवताद्वन्द्वावगतिरादिशब्दाव पु पदप्रकृतिस्वराधिकारे उभे वनस्पत्यादिषु युगपदित्यनुवर्तमाने देवता द्वन्द्वे चेत्यनेनेन्द्रासोमाविन्द्रावरूणावित्यादिपूभयपदप्रकृति स्वरत्व वृद्धयाधिकारे च हद्भगसिवन्ते पूर्वपदस्य चेत्यनुवर्तमाने देवता द्वन्द्वे चेत्याग्नावधानादिशब्दे उभयपदवृद्धि मानता न्वइति यानुवर्तभाने देवताद्वन्द्वे चेत्यानडादेश निनु व्याकरणस्यायें तात्पर्याभावान्न ततो द्विदेवत्यत्वावधारण भवतीत्याशयाई यदि चेति * तद्धितोचारणे देवतावप्रतीतस्तदभ्युपगमे द्वित्वमपि प्रतीत्यविशेषादभ्युपगन्तव्यमित्याह अति * ननु घाश्यभेदा- दिदोपापत्ते समासस्यार्थरहितस्यावास्यानारसमासफार्यस्वरल- क्षणशब्दसस्कारमात्रसिद्ध्यर्थं तद्धितान्तेषु शब्देषु द्वन्द्वस्मृते प्राः माण्य कल्प्यते न द्विदेवत्यत्वसिद्ध्यर्थमित्याशङ्कयाह * एतनेति । एतेनार्थद्वयावगमेन हेतुना स्वरसस्कारमाप्रसिद्ध्यर्थत्वकरपना : युक्तेत्यर्थ । अश्वफर्णादिवपम्यमुपपादयति नियन्द्रे ऽपि महत्वगुणयोगस्य प्रमाणान्तरेणासवादान्महेन्द्रशदे ऽपि समासान्याख्यान स्वरसस्कारमात्रार्य स्यादित्याशङ्कयाह *म: दिति * महाब्राह्मण इत्यादी महासदस्य पूज्यत्वाख्यगुणयाचित्या यगमादिन्द्रशब्दस्य च स्तवनीयसूक्तादिना देयताविशेषयाचित्पाव गमादययययोरर्थवत्त्व विशेषणविष्यरूपार्थवाचित्य च तापरिसर ययार्थशब्दप्रयागान्यथानुपपत्तिचन्द्रमहत्यगुणयोगे प्रमाणमित्या राय । न चासकर्णादियद्याग्यानुपलब्धिशिष्टार्थयुदेयाधिशाषा- स्नीत्याह * न चेति * मनु समुदायप्रसिद्धिरेवावययप्रसिदोधि: फा भयिप्यतीत्यारागाह * न चति । ममुदायशक्तिपरपनाहना रयययार्थाभावस्यानिधयात्समुदायामिद्धेयरमगामानुपपत्तेांधर: त्य न सम्भवतीत्यर्थ । नन्वयययायामानानिधये ऽपि सद्गायः स्याप्यनिश्चयात् समुदायप्रमियामलामा भयिप्यतीत्यारालाइ ४००५ न चति * अन्यथानुपपतिप्यत्याच्चत्तरपयया मावानिश्चये ऽन्यथानुपपत्तरनिश्चयान्न शक्तियल्पना शक्येत्याशय । मतिमतः यापचरपि शक्त्यन्नरपल्पना न युनत्याय पति * साफ * तथा हीति #न ·, न्यायसुधायाम। फ्यन्यायं प्रकृते ऽतिदिशति * एवमेवेति * पीरुपेयत्वशब्देनाशदा- थैतोक्ता नित्वेवं सति योगपद्यमय फस्मान्नेष्टमित्याशङ्कयाह * अब श्यश्चेति * फ्रमवृत्तित्याद्वाचो युगपदेनेकार्थकयनस्याशक्यत्वादः वश्यं भावी क्रम इत्यर्थः । एवमपि समासर्वत्वे को हेतुरित्यारा- ड्याह * सो ऽपि चेति * समासवृत्तः प्रकृत्यर्थत्वात्तद्धितवृत्तेच प्रत्ययार्थत्यात्समासपूर्वतैवोचितेत्याशयः । सापेक्षत्यपरिहारायापि समासपूर्वतैवाचितेत्याह * न चेति * ननु महत्वावशिष्टस्येन्द्रस्य नधितान्वयात्तद्धितवृत्ताविन्द्रस्य महत्वानपेक्षत्वे ऽपि समासनो तद्धितापेक्षत्वात्समासो व युज्यतेत्यायमाह * अथ वेति एवं च सति योगपद्ये तद्धितापेक्षत्वेतेन्द्रशब्दस्य महच्छब्दसमासानुपपत्ति योक्ता साप्ययुक्तत्याह* अतश्चेति * नन्लेन मनि कमवत्तित्वा- ...!.!... . : sप्ययमेव हेतुरित्साह * योगपषं च गणस्य देवतास्वान्तर्गतिने .. वाथस्य तु देवतात्वस्यैकन नैराकाट्याचोभयनियामकत्वे हेतुरित्याग यः । युगपदुपनिपाते च सतीन्द्रवत्महत्वस्यापि साक्षाद्देवतात्वोपपर ४०२।२ तेरग्नीपोमादिवत् द्वन्द्वस्य देवतात्यं स्यादित्याह * सत्यपि चेति * योगपग्रे च समासस्याकृतावस्थत्वेन समासनिमित्तमाः तिपदिकैक्याभावात् ङयाप्रातिपदिकादिति चोपादेयत्वेनास्य वि. चक्षितैकसंख्यत्वातद्धितान्वयो न स्यादित्याह * अरतति * सुबन्तत्वे च मददिन्द्रशब्दयोरप्रत्यय इतिपर्युदासेनाप्रातिपदिकतया तद्धितान्वयायोगादसुबन्तत्वे च समासायोगाणुगपथ सुबन्तत्वात ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। वोदनेति दशमाधिकरणन्यायेगावाहनादिविषये निगमे मन्त्रकायें वधिगतस्यैवशब्दस्योचारणावधारणात् महेन्द्रशब्दोक्तस्यैवार्थस्य पतांत्यप्रतीतरैन्द्रमन्त्रोत्रको परिहार्य इत्यर्थः । ननु दशमाधिक- रणे पर्यायभूतशब्दान्तरनिषेधे ऽपीन्द्रशब्दस्य महेन्द्रशब्दावयवत्या- मोत्कर्षापत्चिरित्याराड्याह * तति * तेन चोदनेति दाशमिक- सूत्रावयवव्याख्याये तदुपपादयति * तथा हीति * देवतायाः प्र- तिग्रहीतत्याभावेन रूपासमवायादुद्देश्यत्वमात्रणोपकारित्वादुद्देरास्य च शब्दाधीनत्वात्केन शब्देनोद्देष्टव्या देवतेत्यपेक्षायां श्रुतशब्दत्यागे- नाश्रुतशब्दकल्पनायोगाद्विधिगतेनैवशब्देन देवतात्यचोदनायगतेन शब्दान्तरवन् न्यूनशब्दोच्चारणे ऽपि देवतात्वप्रसिद्धिरित्यर्थः । यतु शब्दमात्रस्य देवतात्वाभावादर्थस्य गुणायुक्तावपि तत्त्वानपायान न्यूनशब्दोचारणे प्रपि देवतात्वाविघात इत्युक्तं तनियसाय * अ- थों पीत्युक्तम् * महत्वविशिष्टस्येन्द्रस्येह देवतात्वविधानान शु. सुस्य देवतात्यमस्तीत्यर्थः। श्लोकं व्याचटे * देवतात्वस्यति # देव- तात्वस्य प्रमाणान्तराविषयत्वमविहितदेवताकल्पनाशकानिरासा- थेन नासति विधाने देवताभावात् सम्बन्धिशब्दोऽयं देवतेत्यादिना पौर्णमास्यधिकरणभाष्येणोपपादयति * यथेति * श्लोकार्थमुपसं. हरति * तेनेति * नन्वग्निपुरोडाशयोरिन्द्रसोमाभ्यामत्यन्तभेदा- ४०३ द्विहितार्थासम्पादकत्वै प्रपि निर्गुणस्य सगुणादत्यन्तभेदाभावाद्वि- हितार्यसम्पादकत्वं भविष्यतीत्याशयाभिष्टुतस्येत्युक्तम् ननु द्रव्य- स्वेन विहितस्य रसस्य लतावस्थायामभावाल्लत्तायाविहितार्थासम्पा- दफत्ये ऽपि इन्द्रस्य शुद्धोक्तायपि वस्तुतो गुणपत्यसद्भावादिहि- तार्थसम्पतिर्भविष्यतीत्याशय *शुद्ध चत्युक्तम् * यस्तुवृत्तिविय- क्षायामेन्द्रदध्यमावास्यायामिति शुद्धेन्द्रविधावपि वस्तुतो गुणव- स्वसद्भावात सगुणस्य देवतात्यप्रसक्त शब्दाभिधानेन देवतात्वं वाच्यमान च शुद्धाभिधानेन गुणवत्त्वोतिर्भविष्यतीत्याशयः। ननु गुणस्य गुण्युपलक्षणमात्रार्थत्वेन देवतात्यान्तर्गत्यभावात्कथं गुण- घनिधी निर्गुणस्य देवतात्यामाव इत्याराकांप्रश्नपूर्व निरस्यति *कुत इति * श्लोकं व्याचष्टे * यदि हीति * ननु गुणस्य देघतात्या- न्तर्गती स्वरूपेणापि देवताया यागसमवाये निर्गुणाभिधानात्क- सिद्ध व्यर्थ श्रुतिसमवायाभिधानमित्यारामाह * तदिहेति * अ- तिशयाथै श्रुतिसमवायाभिधानमित्याशयः । नन्वेवं सति महत्त्वे. न्द्ररूपानेकार्थविधानाद्वाक्यभेदः स्यादित्याशङ्कयाह * समासने- तिविशिष्टरूपकार्यविधानान वाफ्यभेद इत्याशयः । गुसदेवतात्व.

·बायसुधायाम्। या पेक्षानुपपत्तरपेक्षणीयः शिप्यःप्रतिसम्याभ्याचार्यस्य ग्रिप्यापे- क्षायां हेतुः मातुलस्य च भागिनेयापेक्षायां भागिनेयो हेतुः तन्नेदेन द्रव्यैफ्ये ऽपि पृथक्त्वेन व्यवहारो दृश्यतइति वृद्धश्लोफार्थः । यद- पाति शहाभाष्यं पूर्वपक्षिणः कदा चिदपि महत्वस्य देवतात्वान्त- गतेन्द्रनिष्ठत्वेन वृत्रवधोत्तरकालस्वाभिधानानर्थक्यादयुक्तमाशड्या- नन्तर्गत्याभधानार्थत्वेन व्याचऐ * यदपीति * तथेत्युत्तरमाध्य प्रागेव व्याख्यातमित्याह * अस्य त्विति * ननु महत्वस्य देवता- स्वान्तर्गती शुद्धेन्द्रदेवत्यप्रगाथस्य तत्प्रकाशनासामयेन देवतैक्ये ऽप्युत्कर्षसिद्धर्भदाभिधाने व्यर्थमित्याशय भेदाभावे आगमन्त्रस्येव घशाजाद्रव्यकादिन्द्रमन्त्रस्य महेन्द्रदेवताकारकर्मणः कथं चित्प्रका- शफत्वसम्भवनोत्कर्षासिद्धेस्तसिद्ध्यर्थे प्रयत्नेन देवताभेदाभिधान- मिति सूचयितुं देवताभेदेन कथं चिदनुत्कर्षः सिद्ध्यतीति वक्तुमाह * स्थिते चेति * अनुत्कर्षवादिना हि शुद्ध स्येन्द्रस्य यत्प्रकाशनं त. हेचताया एव प्रकारानं शुद्धस्यैव देवतात्वाद्विशिष्टस्यापि देयतात्वे शुद्धनेन्द्रशब्देन छागराब्देनेव वशात्वविशिष्टस्य द्रव्यस्य विशेषणाप्र- काशने ऽपि स्वरूपेण प्रकारानं विशिष्टस्यापि वा तद्धितान्वयभ्रषणे विशेषणस्यानन्वयाच्छुद्धस्यैव देवतात्वं शुद्धेन्द्रशब्दोधारणे ऽपि था प्रगाथगतेन मनोतागतेनैवाग्निशब्दनाग्नीपोमयोलक्षणया विशि- एप्रकाशनम आदिशब्दात्परमैश्वर्यवाचिनेन्दतिधातुना महत्वविशिष्ट प्रकारानमिति वाच्यमान चैपांप्रकाराणां मध्ये कश्चित्प्रकार: सम्भ. बतीत्युत्कों दुपरिहर इत्यर्थः । ननु देवताभेदे सतीन्द्रशब्देन म- हेन्द्रप्रकाशनाशक्तः सिद्धान्तेऽप्युत्कर्षः स्यादित्याशझ्याह * अस्म- त्पक्षइति * यागानगस्येन्द्रादेस्त्यज्यमानद्रव्योद्देश्यत्वलक्षणहविभा. ताण्यदेवतात्वाभावे ऽपि यमर्थ प्राधान्येन मन्त्रो ऽभिधत्ते सा देव- तेत्येवं लक्षणस्तुतिभाकाख्यदेवतात्वसद्भावाद्देवतामित्युक्तम् । प्रक- रणान्माहेन्द्रयागाङ्गत्वे ऽत्येन्द्रप्रगाथसाध्यायाः पृष्ठाण्यायाः स्तुतेः सभिपत्योपकारित्वे पशुपुरोडाशान्तिमप्रयाजादिवहेवतासंस्कारद्धा- रा यागाङ्गत्वशङ्कानिरासार्थो मात्रराब्द. । व्यपदेशाचेति सूर्य व्य- पदेशभेदाच्च भेद इत्यादिना प्रागेव व्याख्यातत्यान्न व्याख्यातम् । गुणश्वानर्थकः स्यात् ॥ १८ ॥ यदेत्यादिभाष्येण शुद्धस्येन्द्रस्य देवतात्वे महत्वगुणकीर्तना. नक्यापनिरित्येवं सूत्रं व्याख्यातं तत्प्रमादपाठस्य तुल्यसांप्रदायि. फत्वेन निरस्तस्प आशङ्कितुमशक्यत्वेन गुणस्य देवतात्यानन्तर्गतिघा ·वितीयाध्यायस्य प्रथमः पाद: दिना स्तुत्यर्थफीसनस्यावश्यवाच्यत्यादानर्थक्यपरिहारोपपत्तेरयु- तमाशङ्कय प्रकृतग्रहसम्यन्धनिरपेक्षस्यन्द्रस्वरूपस्य या स्तुतिः मसतमसम्बन्धिनी घेति वियरप्यायफल्पे विधिशेषत्वामानान- फ्यमुपपादयितुमाह * यदि घेति * स्तुतेर्विध्यङ्गत्वं विनानर्थ- फ्यापत्तैर्देवतात्वान्तर्गत्यभाये गुणाभिधानानर्थक्यस्यापरिहार्यत्वम् *सया हत्यनेनौकम् * अयोच्यतेति भाष्येण द्वितीयं कल्पमा- पा नेवमित्यनेनेन्द्रस्य प्रतिमहसम्बन्धाप्रतीतेन स्तुत्येन्द्रविशेष- पात्वं प्रकृतग्रहसम्बन्धस्य सम्भवतीत्युक्तमानम्वेवं तर्हि को सावि- न्द्र इत्यपेक्षायां यो महानिति विधेयेन्दोपलक्षणार्थ गुणाभिधान म- विष्यतीत्याशङ्कानिरासाय गुणसम्बन्धस्य चेत्युत्तम्वुभयं व्याचष्टे *फि चेति इन्द्रस्य प्रहसम्बन्धप्राप्तेः पश्चादमिहितःसन् विधेयदे- १०६ घतोपलक्षणत्वेन धोकः सन् गुणो देवताचे जन्तर्गतो भवेन चैत- स्पधादभिधानं देवतोपलक्षणत्वेन घा पचनम्ति सम्भवतीन्द्रस्प प्रहमहत्यसम्बन्धयोरन्यता प्राप्तत्यादिरयुक्तमानपन्यतो प्रातापि माहेन्द्रपदादेच प्राप्तिर्भविष्यतीत्याराडन्य त्वत्पक्षे ऽस्य पदस्य स्तुत्य- र्यत्वेन लक्षणार्थत्वेन या विध्यर्थत्वायोगादेकस्मिश्च पदे निष्कर्षास- म्मयनायन विध्यनुवादायोगानास्मादेव प्राप्तिः सम्भवतीति तेराब्दे- नोक्तम् श्लोकं ध्याचप्टे * न हीति * तस्मादपीत्युपसंहारमाध्य ख्याउटे * तस्मादिति * तथा याज्यापुरोरुचोः ॥ १९॥ पुरोरुपशब्दस्य राम्रगतमन्त्रविशेषपाचित्ये पि याज्यासा- हचर्येणे हावाक्यावाचित्यं वक्तुं भाग्यकता पुरो ऽनुपाक्यासब्दः प्रयुनातया यदी यहुदुग्धिमन्त्रयो दव्यपदेशादिन्दमहेन्द्रयोभैद- स्तयन्द्र सानसि रयिं प्रससाहिधेपुरात शनिति याज्यानुवाक्या- यमेन्द्र महां इन्द्रो य मोजसा भुवस्त्यमिन्द्र प्रहारणा महानिति माहे- न्द्रमिति व्यपदेशमेदादिन्द्रमहेन्द्रयो द इत्ययं व्याख्यातः। तत्र पार्थ व्यपदेशस्य देयता दहेतुतत्यपेक्षायां यहुग्धिमन्त्रोक्तां देवतैक्ये. विकल्पापसिमतिदेणुमाह * पर्यदिति * पहितातिदेशपरिहा- माहेन्द्र दध्यमाघांस्यायां माहेन्द्रं पयो मायापायामित्यत्रापि महत्वस्य देवताायानन्तर्गतौ गुणानर्थक्यं तथाशब्देनातिदेव्यम् । यशायामर्थसमवायात् ॥ २० ॥ ननु अगाधान्तेन विशिष्टविधायपि शुखप्रकाशनोपपत्र- .

·म्यायसुधायामा नाशङ्कितगुणानन्तर्गत्यापादनेन दूषणाभिधानमयुक्तमित्याराङ्गानि- रासायतत्सूत्रं यशायामर्थरूपेण फर्मसमवायिनो हदयाघययया. न्ययं प्रत्यक्षेणावगच्छाम इति भाष्येण घशायामर्थसमवायाद् गुणा• र्थस्याप्यभिधानस्यानुत्को युक्त इत्येपं व्याख्यातं तदुपपादयति - धशादीति* योति वार्थवत्वात् स्यात् ॥ २१ ॥ संस्कारफर्मत्वे ऽप्यनुत्कर्षवादिनि पूर्णपक्ष्येकदेशिनिन थुति- समयायित्वादितिसूत्रपशफेन निरस्ते परमपूर्वपक्षी लिङ्गन फ्रमसं निधी याधित्वा न्याय्य एवोत्कर्ष इत्यनेन सूत्रेण प्रतिपादयतीतिय- थाभाष्यं तावद् व्याचष्टे * यलयदिति * मनेन चेतिफरणेन सं- स्कार्यसद्भायं परामृश्य यत्र संस्कार्यसद्भावस्तप प्रगाथ: स्यादित्ये- यं सूत्रं व्याख्यातम् ।प्रागाथमेव चेतिकरणेन परामृश्य यत्र प्रगाथ: पठ्यते तत्रैव स्यादिन्द्राभिधानद्वारेण लक्षणया महत्वविशिष्टेन्द्रप्रका- शनेनार्थववादित्युत्कर्णपत्तिपरिहारार्थत्वेनेचैतत् पूर्वपक्षसूत्रं ध्या- पयेयमित्याह * अथ घेति * यथा मनोताख्यसूक्तस्थो ऽग्निशब्दः फरणेनाग्नीपोमसमासस्थाग्निप्रकाशकतयावगम्यमानः सहचरित- सोमलक्षफत्वात् समाप्तयर्थस्य समुदायस्य प्रकाशनं करोति त- थायमिन्द्रशब्दो महेन्द्रसमासाथैकदेशतया प्रत्यभिज्ञायमानत्वात् समासार्यविशिष्टस्य प्रकाशनं फरोतीत्यर्थः । श्लोकं व्याचष्टे * म्याति * ननु त्वं ह्यग्ने प्रथमो मनोतेति सूक्तमन्याहेति श्रुत्या मनोतासूक्तविधानाल्लैङ्गिकोत्कर्षानुपपत्तेलाक्षणिकार्यत्वं युक्तं प्रगा- यस्य तु श्रौतविधानाभायाल्लिनेनोत्कर्पोपपत्तेर्न लाक्षणिकार्थत्वं युक्तम अनुत्कर्षाभिधानार्थत्वे चास्य सूत्रस्योत्तरसूत्रमुत्फ सति फेषु चिन्मन्प्यानर्थक्यापत्तेर्नोत्कर्षपक्षो युक्त इत्यभिधानार्थ न सङ्ग- ४०७१ च्छेतेत्याशयाह * अतश्चेति * अनुत्कर्षे ऽप्यर्थवत्योपपत्तेन सं. स्कारकर्मत्व सत्यसमवेताभिधानलक्षणदोषापत्तिरिति प्रौढिप्रदर्श- नायेयं व्याख्या उत्तरसूत्रं तु याम्यादीनामेकदेशतयापि समासा- थैलक्षणकत्वायोगादुत्कर्षापत्तरपरिहार्यमानर्थक्यमित्यभिधानाये- . त्यामरायः। न त्वाम्नातेषु ॥ २२ ॥ ऐन्द्रप्रगाथादिपूत्कृष्यमाणेष्वर्थवत्त्वसम्भवे ऽपि सर्वेषु प्रक- रणाम्नातेवप्युत्कृष्टे ऽर्थवत्वं नास्तीत्युत्कर्षापादकसंस्कारकर्मत्वप- ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। ६५७ क्षो न युक्त इति परमपूर्वपक्षदूषणशङ्कार्थत्वेन सूत्रव्याख्यानार्थमप- रेपामिति माप्यं व्याचष्ट्र * भाम्नातेवपीति * अर्थदर्शनमित्यनेन पूर्वपक्षसूत्रस्थस्यार्थयत्त्वशब्दस्य प्रथमान्तत्वेन विपरिणतस्यानुषड्रो दर्शितः। उत्सएशनाग्निमारते विहितानां याम्यादीनामुकटानाम- न्यत्राप्यर्थवत्ता नास्तीति भाप्यार्थः सूचितः। एतदेचोपपादयत्ति -नहाति * विधिशब्देनाम्नातशब्दो विहितार्थतया ध्याख्यातो भवति। ननु यमादेहान्तरे ऽपि देवतात्याभाघाद्याम्पादेरानर्थक्ये ऽप्यन्द्रप्रगाथादेरैन्द्रादिग्रहयागेप्यर्थवत्वोपपत्तः संस्कारकर्मत्वंभ- यिष्यतीत्यारागाह * ततश्चेति * दृश्यते ॥ २३ ॥ तदुच्यतइत्यादिमाप्येण संप्यर्थयत्त्वं पश्यत इत्येषमान- क्यापत्तिलक्षणदूषणशदानिरासार्थत्येनतलस्यं व्याख्यातं तत्र या- म्यादीनां प्रयागसानिध्याम्नातेन तहेवतास्मारफत्वावगर्यमादी- मां च पर चित् ग्रहदवतात्वाभायाद् दूषणपरिहारासम्भयमाश- स्याह * यमाय इति * ग्रहदेवतात्यामाये ऽपि फर्मान्तरदेयता- स्वन प्रकारान्तरेण धा यथासम्भयमुपयोगात्मकाश्यरवं भविष्यती- स्पई .:.:. ..- पादयति * भूपिकति * आपारविनियोगे ऽप्युपरायो यूपो भय- तीत्युपशयस्पैकादागिन्यां विनियोगात्तस्य च सर्वे धान्ये युपाः पशु- मन्ताऽधो ऽपराध एवापशरित्युपक्रम्यासो ते पशुरिति निर्दिशेव यद्विष्यादित्युक्त्वा यदि न द्विज्यादागुम्ते पारिति पूषादिति म- न्यविधानादाखुसम्बन्धकीर्तनासुस्तुतिद्वारेणोपशयस्तुतित्वान्मुधि- फासून स्यैकादशियां प्रयोग इत्यर्थः । सर्वेषामिति कुसुम्भफमूक्ता- दिविषयत्वेन व्यावरे * कुसुम्भकेति * सर्वा इति श्रुत्युपन्यासस्य हेतुत्येनोपयोगमाह * याचस्नोम इति * यस्येति सस्यर्थियस्वाभिधानार्थत्यमा * तथेति * सहस्रमृचामोदतीः शमदित्याश्चिमात्ये शख्ने सूर्योदयायच्यासहस्र समाप्योदिते सूर्य सौर्यस्य सूक्तम् रासन विधाय समाप्ते ऽप्यमहसू सूर्यानुदये सत्य- सदनसमाप्तेः मुर्योदयायभित्यासम्भवाच्चस्त्रचिच्छेदपरिदाराय सुर्योदयायधि यासां कासां चिदुपदेशात सर्वासामर्थवत्तेत्यधामण्ड- लाग्यदशायययत्वेन प्राग्वेदसंहिताया दशतयीत्वाद् तद् गता अधो यन्तरांपन्या- ·न्यापसुधायाम। . दाशतय्य इति व्याण्यातुमचामित्युक्तम् । ननुपायातोमारियनयोर- पि कुसुम्मफसूक्तादेः समयेतार्थत्यामायादरार्थत्वाभ्युपगमे चान- सुकृष्टस्यार्थयत्योपपत्तेयरफाभिधानानर्थफ्यामित्याशङ्कानिरासायंत. स्मादिति भाप्यं व्याचऐ * तप चेति तर याचस्तोमाश्विनयो- रेव मन्धविधानसामयादहशायणरय युक्तमित्युक्तो नन्यद्रप्रगाथा- देरपि तहनुरकृष्टस्यैव सनिभायाम्नानकल्प्यायधिसामप्यांदयावं भषिप्यतीत्याशय * यचनेनयेत्युक्तम् * भुतिविदितस्यैय लिङ्ग- पानाहार्यतोचिता न दुर्यलसानिध्यादिप्रमाणफस्येत्याशयः। म- न्येवं सति थुतियलादेन्द्रीपद् गौणलाक्षणिकपत्यन्तराथयणेन स. मवेतार्थाभिधायित्वं सूक्तयाफपदा मन्त्राभिधेयस्य फर्मसमयायः फस्मान्न भयतीत्याराव मसमयेता|त्युक्तम् * फरणस्येन यिनि- युक्तस्प मन्नस्य क्रियां तत्साधनं या निभिदधतः फरणत्यायोगा- सदासयय, गौणत्यादिकल्पना मन्त्रार्थस्य फर्मसमयायफल्पना थोचितान चैपां करणत्वेन विनियोगोऽस्तीत्याशयः । अनेन चो. स्कृटानां प्रकृताचप्रयोज्यानामपि कुसुम्भकसूक्तादीनां तस्माशाच- स्तोमादी विधानात् समवेतार्थत्वाभावे ऽप्यधारयेनार्ययत्ताम्ती- ति भाष्यं व्याण्यातम् । नन्येयं सति मगकसूक्तादेरपि पाचस्तोमा- श्विनयोरेय विधिसामध्येंनाहयार्थतया निरोपपत्ते ग्न्यादी घि- नियोगकल्पनेत्याशड्याह * न घेति * हटार्थसम्भये तत्यागो न युक्त इत्याशयः। एतदेव हटान्तेनोपपादयति * तथा हीति * अ. म्यतू यशस्य साधनादावपघातो देषा भवन्तु न त जपेदपि था उभ्यां वैष्णवीमिति यज्ञाभ्रेपे तत्समाधानापेक्षायां विधीयमानस्य जपस्य तादर्थेनाहार्यतया तत्साधनभूताया धैष्णब्यादेमंचो - टार्थत्यायोगेनाइटार्थत्ये ऽपि न तदृष्टान्तेन हटायागादेयता- स्मृतिसाधनत्वेन सम्भयदृष्टार्थत्यस्य याज्यादेरपि दृष्टार्थत्वकल्पनो- चितेत्यर्थः । अपि वा श्रुतिसंयोगात्प्रकरणे स्तौतिशंसती क्रियोत्पत्ति विध्याताम् ॥२४॥ पूर्वपक्षानिरासे सिद्धान्ताभिधायित्वे ऽपि पक्षद्वयप्रतिभाना सन्देहापत्तेस्तनिरासे श्रुतिसयोगात्मकरण इति सूत्रावयवं योज- यन् अथ वार्थकदेशो ऽयमिति स्वय व्याख्यातं पूर्वपक्षसूत्रपक्षे ता. ४० घदनुभाषणपूर्वकं योजयति * यदुक्तमिति * एतच्छब्देन लक्षणा- ·द्वितीयाप्चायस्य प्रथमः पादः । परामर्थः । अनेन च प्रकृतदेवतालक्षणार्थत्ये सत्यक्षुतिसंयोगदोषाए- तेरित्यकारप्रलेपेण सूत्राधययो योजित. । ननु मनोतावल्लक्षणा न दोपायेत्याशङ्कयाह * न होति * मनीतायै हविषो ऽवदीयमान- स्थानुब्रहीति प्रेपसामर्थ्यान्मनोतासूक्तस्य हविदेवतास्मृत्यर्थत्वाधगतेः सोमसहितस्यैच चा हविर्देवतात्वाधुक्ता लक्षणा ऐन्द्रप्रगाथस्य तु इघिदेवतास्मृत्यर्थत्वे प्रमाणाभावात्स्वरूपमात्रणेन्द्रस्य स्तुत्यथै प्र. फाश्यत्वोपपत्तेर्न लक्षणा युक्तल्याशयः । मनु विरोधाभावे ऽपि :- धार्थत्वार्य लक्षणाङ्गीकरणं युक्तमित्याशङ्कयाह * सर्वति * वैष्ण- ध्यादेरपि देवताभूताग्न्यादिलक्षणया दूधार्थत्योपपत्तरनिटापत्तिः स्यादित्यर्थः। भाष्यकृदयाख्यातपूर्वपक्षसूत्रपक्षे ऽप्यनुभाषणपूर्वकम- फारमले चिना योजपति*यस्त्पिति* अनेन च प्रक्रियतइति फर्म- युत्पनं प्रकरणशब्दमगीकृत्य प्रकृते माहेन्द्रयागाद्भूते पृष्ठाण्ये स्तोत्रे रथन्तरचोदनोपस्थानात्मफेन सन्निधिना फ्लप्तया शुस्यैन्द्रस्य प्रगापस्पाइरधेन संयोगादिति सूत्रायर्यवो योजितः । ननु सन्निधे- लिनेन याधाच्छ्रुतिकल्पकत्वं न सम्मघतीत्याशयाह * विनति* लिङ्गस्यह सन्निधियाधफरवायोगे चकारसूचितं ताय तुमाह * यदीति * पूपाधनमन्त्रणमन्त्राणां यागानुमन्त्रणसमाश्यया । मन्त्रमुधारयन्नेव मन्त्रार्थत्वेन संस्मरत् । शषिर्ण तन्मना भूत्वा स्यादेतदनुमन्त्रणम् ॥ इस्यनुमन्त्रणानां स्मारफरवलक्षणेन दृष्टार्थत्वावगते: प्र- कृताग्नेयादियागस्मृत्यसामाश लिनेन प्रकरणफलप्यतिप्रति- पन्धो युक्तः। ऐन्द्रप्रगापादेस्तु इटार्थत्यस्य प्रागनवगलिंगव्यापा- रामायान्न क्रमसग्निधिफल्प्यचतिप्रतियन्धकार्य सम्भवतीत्याशय । लिङ्गादेलियतिरोधे शुतिफल्पकत्वाभायात्प्रतियन्धयाची याद लिङ्गकमसमाख्यानादिस्यत्र च लिङ्गस्य सामान्यसम्यन्यसापेक्षय- स्य पश्यमाणत्यादस्य च प्रगाथस्य फत्वन्तरेण सामान्यसम्बन्धामा- पात् लिङ्गचिनियोज्यत्वानुपपत्तेने तयलेन क्रमसन्निधिकल्प्यनुति- प्रतिपन्धो युक्त इति फण्ठोक्तं हेतुं व्याच # न घेति * फर्मान्य- य पिना हथिभापत्यलक्षणदेवतात्यायोगात् स्तुतिभापरवलक्षणदे- यतात्यामिमायो देवतमाः सास्त देवतास्वरले मन्दमान- पेक्षविनियोगापत्तेरामध्ययं स्यादित्यर्थः । न मन्त्रमिति तु पाटेत. सामध्यमन्त्रं न विनियुञ्जीतेत्युक्त फस्मादित्यपेक्षायां स्वरूपविनि- योगे सत्यानर्थक्यापत्तेः फर्मान्चितरूपे च लिङ्गस्य व्यापाराभावादि- महेन्द्राएवषयावमिन्दशहना। .

·४०९ न्यायसुधायाम्। ति विकल्प्य व्याख्येयमाननु लिहस्य कमान्यतरूपविनियोगे व्याप- रभावे फयं पापनुमन्याणानां पूादिदेयत्ये फर्मणि लिन यिनि- योगो ऽत आह * तदेतदिति * यागानुमन्त्रयाममाश्यया सामा. न्यतः मातुसम्यन्धायगतर्लिनंन द्वारयिशंपविनियोगो युन इत्यारा- यः । ततधानक्यापत्तगफणे न युन इत्युपतहरति * तस्मा- दिति * स्तुत्यर्थत्येन मन्त्राणां रटार्यत्ये ऽपि तजन्याया स्तुनेरहटा- थतोक्ता एवं पूर्वपक्षनिरासार्थत्येन म्वयं देधा थुतिसंयोग ध्यात्या- याधुना सिद्धान्तोपपादनार्थत्यन भाष्यकारीयाश्चतस्रो च्याख्याः स- नहाति - किं घेति * अभिधानं च फर्मपदिति सूत्रस्य देधा ध्या- स्यास्यमानत्वात् द्वितीयाभिप्रायत्ये पानरुत्यापत्तराण्यातशुत्यभि- प्रायतयापि च श्रुतिसंयोगो भवति प्रउगं सतीति भाग्यस्य व्या- ख्यानादारयातमपि द्वितीयाप्रहणेनोपलक्षितं भाग्यमात् मप्तम्यन- न्तर द्वितीयानुक्रमितव्यापिपादभद्गापत्तेः षष्ठयनन्तरमनुकान्ता सि- द्धान्त सप्तमीसंयोगसम्भवाभिमायार्थ यदीति भाप्यं गुणवरयशाप- नाख्यायाः स्तुतेः स्तोत्पुरुषाधारत्येनाक्षरानाधारत्वेनायुक्तमाश- झोपपादयति * गुणेति * अयमाययः ज्ञानहेतुापारो ज्ञापन स चाक्षराणामविधानारयः पुरुपस्याप्यभिधायफाक्षरोच्चारणा- स्यः । तत्र व्यापारे 5क्षराणामकर्तृत्वेनाधारत्यायोगे ऽप्यभिधा- नारये व्यापारे ऽक्षराणां कर्तृत्वारकाधारत्वाच्च व्यापारस्याक्षरा- धारता युक्तति पूर्वपक्षेसप्तमीसंयोगानुपपत्त्यभिधानाधै यदि प्रकाश. नमिति भाप्य व्याचष्टे * प्रकाशने त्विति * नन्वभिधानाख्यायां स्तुतावपि तृतीयामाप्तिस्तुल्येत्याराइते * नन्विति * शब्दानां फर- पत्वं वा कर्तृत्वं पा निरूप्यतइत्यभिधानक्रियायां शब्दानां करणत्य- पत् फर्तृत्वस्यापि विवक्षाभेदेनोक्तत्वात्कर्तुश्च क्रियाधारत्वसद्भाचा- सप्तमी युक्तौति परिहरति * नैप दोष इति * प्रकाशनाधारत्वं तु शब्दस्य न कथं चिदस्तीत्याह प्रकाशनमिति * ननु प्रकाश- नशब्देन ज्ञानजन्यातिशयविवक्ष तस्याकियात्वेन फारकाम्यया- योगात् कवतीनां न तत्र करणत्वं शानक्रियाधियक्षायां स्थात्माधार- स्वात्तस्या देवताधारत्वाभिधानं न युक्तमित्यारङ्कानिरासार्थम् * 4- रमार्थतस्तापदिरयुक्तम् * समावायिकारणास्याधारत्वप्रसिद्धः पर- मार्थशब्देनात्मसमवेतता ज्ञानस्योक्ता साक्षाच्छब्दार्थे चापरमार्थशब्दः ज्ञानमात्मसमवेतत्वात्साक्षादात्माधारमित्यर्थः। यत्नु भाष्यकृता देव- ताधारं प्रकाशनमित्युक्तम् तहेवताया शानजन्यातिशयाश्रयत्वलक्ष- णात् व्याप्यत्वात्फलगतं हेतावुपचरितमित्युक्त। ननु शानस्यातीता- ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। नागतवर्तमानविपयत्यादतीतानागतयोश्चाश्रयत्वायोगात् ज्ञानस्य विपयाथितातिशयहेतुता न युक्त्याशय * कर्मत्वेत्युक्तम् * पाकादिक्रियाकर्मणस्तगडुलादेः क्रियाजन्यातिशयाश्रयत्वदर्शनात्क- मत्येन शानक्रियाकर्मणोऽपि मियाजन्यातिशयाश्रयत्वे ऽनुमित तदू- चलेनातीतानागतयोरपि अतिक्रान्तदिवमादिगतसङ्गन्धादियदाश्रय- स्वोपपत्तिरभ्युपगन्तव्येत्याशयः । नन्यौपचारिकदेयताधारत्याभि- धानस्य किं प्रयोजनमित्याशय कवतीनामोपचारिकमपि ज्ञानाधा- रत्वं नास्तीत्यमिधानप्रयोजनं सूचयितुमाह * तवेति * अपि चे- ति भाप्यं श्लोके द्वितीयाग्रहणेनाख्यातस्याप्युपलक्षितत्वाद् दिनीया- अतिसंयोगस्य चाभिधानं च कर्मवदिति सूत्रव्याख्यातभायात्मउगं निकैवल्यमिति द्वितीयया स्तुतेः प्राधान्यावगतिरित्येवमर्थतया शातुं शक्यत्वात्तदुपलक्षितमाल्यातश्रुतिसंयोग रासतीत्यास्यातेन स्तुत्यारयस्य धात्यर्थस्य भावनाकरणस्यायगते: करणत्वस्य च फव्यापारव्याप्यरवलक्षणं कर्मत्वं विनानुपपत्तेरनिष्पन्नस्य चोत्पा- चत्वातिरिक्तकर्मत्वायांगादुत्पाद्यत्यप्रतीतिरुत्पादिकां गुणिनी देवता प्रतिप्राधान्यावगतिरित्येवं व्याचष्टे * अपिचेति * किमेतत् गुणाभू- ते देवतां प्रत्युत प्रधानामति सन्देहभाष्ये देवताम् प्रति स्तुर्गुणप्राधान्यविचारस्योक्तत्वाद्देवतया स्तुतिनिर्वर्तयितव्यति पाच्य ऽप्यभिधीयमानायाः देवतायाः स्तुतिनिर्वर्तकत्वादभिधानस्य च मन्नाधीनत्वादाप्यरुता * मन्त्रेणत्युक्तम तद् व्याख्यातुं मन्न- शब्दः स्तुतिमानोपलक्षणार्थः स्तोत्रशब्दः अनेन च गुणवचनः शब्द इति भाष्यावयवी व्याख्यातः। प्रकाशननिर्वतकत्येनार्थस्ये ऽपि - टार्थत्वसाम्यात्स्तुतिविशेपणानर्थक्यमाशय *शाखदृष्टमित्युक्त- म् * विशेषणसूचित प्रकाशनार्थतायामष्टार्थत्वं प्रकाशनार्थ- वस्य शारणाहटत्यादिति व्याख्यातुमचोदित्यकरणादित्युक्तमाननु प्रकाशनार्थत्यानभ्युपगमे स्तुतीनामदयार्थत्यं स्थादित्याशयाह * ततश्चेति * शास्त्रागीकृतत्वात स्तुतेरद्दष्टार्थत्यं युक्तं न मन्त्रस्येत्या- शयः । पष्ठ यभिप्रायेण थुतिसंयोगव्याख्यातार्थमपि चेति भायं ब्याचष्टे * किं चेति नन्वेयमपि वीर्यादिगुणस्य द्वितीयान्वया- द्विशेष्यत्याच प्राधान्योपपत्तेन स्तुतिप्राधान्य सिद्धोदित्याशवाह * न प्रधानमिति * फार्मानद्गत्वाद् गुणानांप्राधान्यं न युनमित्यारा- यः । देवताभिधानार्थ इति भाप्यं व्याचष्टे * देवतेति * अथ य- प्रथमान्तमित्याराडयतइन्युच्यत इत्युत्तरमाप्यं व्याचष्टे* यदपीति* मयमासामर्थ्यात्मफेन लिगनेन्द्रप्राधान्याधगतेर्न चाक्येन स्तुत्यर्यता

·--
न्यायसुधायामा
युक्त्याशङ्कम या तो ऽवसितस्यैत्यादेगुणामिधानार्थस्य पद
समुदायस्य गुण्याकाङ्क्षस्य निराफाडीकरणसामर्थ्यात्मक लिङ्गं
वाक्यस्योपोद्यलफमस्तीति पक्ष्यमाणं परिहारं सूचयितुम * यो-
४१०१ ग्यताराब्द. * नन्वेवं सत्येकवाक्यतोपगमनसामर्थ्यात्मकस्य लिङ्ग-
स्य सर्यवाक्येषु भावान व चिल्लिङ्गेन घाश्यं पाध्येतेत्याशङ्कानि-
रासार्थः पूर्वशब्दाएकवाक्यतोपगमनसामर्थ्यस्यैकवाक्यताकल्प्यत्वे-
नोपोबलकत्वं न सम्भवतीत्यशयः । जङ्गमस्येत्यनेन पाठीपरशदन
त्ययान्तस्य पातेर्धातोर्यात इति रूपमिति स्थितं चकाराच्छमस्य शा-
स्तिकरस्योदकजातस्य गिणः पर्वतजातस्य राजेति सूचितानन्वेवं
सति राजत्ववजयाहुत्वादीनां गुणानामेय प्राधान्य फस्मान्नेष्टमित्या-
शङ्कर * न चेत्यु पपत्तिरुता * शड्डाभिप्रायविवरणार्थ नन्विति
भाष्यं स्पष्टत्वादव्याख्याय सत्यमिति भाज्यं वक्ष्यमाणस्यापि लि-
ङ्गत्वानुशानार्थतया विभासमानं परेण तस्य लिङ्गत्वानमिधानाद-
युक्तमाराङ्कय सत्यमित्येतावच्छिनति * सत्यमिति * एतदपीति
भाष्यं प्रागेव योग्यताशब्देन व्याख्यातत्वात स्पष्टत्वाच्योपेक्ष्य तथा-
पीत्याराद्वाभाष्यं वाक्यशेषादित्युत्तरभाध्यं च तात्पर्यतः सङ्केपेण
व्याचष्टे * तत्रेति * सत्यपीति मध्यमावयवेनाशकाभिप्रायो
व्याख्यात. वाक्यरोपादेवेत्युत्तरे निर्णयहेत्वभिधानानेन्द्रशब्दो देव-
ताभिधानार्थ इति निर्णयस्वरूपाभिधानात्कुत इति तसिः पञ्चम्ययें
प्रथमार्थे च यदावृत्या व्याख्येयं शेपशब्देन च स्तुत्यर्थपदसमूहमा-
अस्य सम्पूर्णवाक्यत्वाभावे ऽपि स्तुतिवाक्यस्यति चाफ्यशब्दो च-
ख़बाहादिपदानामपि साकाङ्क्षवाभिधानार्थ इति सूचितम् देवता-
भिधानमात्रपर्यवसाननिरासस्य स्तुत्यर्थपद्ममूहकवाक्यत्यसिद्धय-
र्थत्वं स्तुत्यर्थत्वेनैवेनि धार्तिकावयवेनोक्तं स्तौतिशंसत्योधात्वोः श्रुत्या
स्तुतिवाचित्वादित्येवं श्रुतिसयोगध्याख्यानार्थमपि चेति भायं
व्याचटे * न चेति * स्तुतेर्देवतास्वरूपाभिधानपूर्वकत्यात ख-
रूपाभिधानमात्रपर्यवसानाभ्युपगमे स्तुत्यविवक्षापत्तलक्षणाप्र-
इत्यारायः । प्रकरणइतिस्त्रावयवमुत्कर्षाभ्युपगमनिरा.
सार्थत्वेन तु शातत्वाद्भाध्यकृतोपेक्ष्य तस्मादित्यनेन स्तोतीत्यादिः
सूत्राययवो व्याख्यातस्तत्तात्पर्यतो ध्याचष्टे * इतीति * पूर्वपक्षे
सस्कारकर्मत्वस्योक्तत्वात्प्रतियोगितया प्रधानकर्मत्वस्य वक्तव्य-
स्वारुदेव फलेमाकमित्याशयः।
शब्दपृथक्त्वाच्च ॥ २५ ॥

·द्वितीयाध्यायाम प्रपमः पादः। ६६३ द्वादोति भायं संख्यापृथक्त्ययोर्भेदप्रसिद्धः पृथक्त्यव्या- स्यानाशक्तत्वादयुक्तमाराङ्कयोपपादयति * पृथक्त्वे सति निवे? शीलमस्या इति सदर्थसप्तमीसमालेन पृथक्त्वैकार्थसमवायितोक्ता म्तोत्राणां शस्त्राणां च या द्वादशशख्या द्वादशस्तोत्रशस्त्रो ऽग्निटोम इत्यनेन शब्देनोज्यंते मा प्रकाशनार्थत्वपक्षे तस्याभेदे सति न युक्ता पृथक्त्वनिवेगिनी यस्मादित्य शब्दग्रहणेन द्वादशशब्देन स्तोत्राणां शस्त्राणां च पृथपत्वेनामिधानादित्येवं तृतीयासमासत्वेन सूत्रव्या- व्यासूचिताशब्देन कृतात्पृथक्त्वादिति च तत्कृतार्थतृतीयासमासेनोक्त शब्दस्याभिधानपय कारणत्वेनाभिधानालाभासाश्रुताभिधाने शब्दा- ज्यहारोपपत्तिःप्रकाशनशब्देन च भाप्यस्मयोः स्तोत्रशब्दयोः प्रका- शनवाचित्वं सूचितम्। अयेति भाष्यं ध्याचष्टे*सामान्येति * अनेन चैषयाभिधानं सामान्याभिप्रायमिति दर्शितं पदार्थज्ञानस्य कैकपद- जन्यत्वात्पतिपदम् * चेत्युक्तत् * ननु स्तुतेरपि सामान्यरूपेण- फ्याद्वियपरूपेण च प्रत्यूचं भेदाहक्समुदायस्य चैफस्तुतिसाधन- स्वाभावेनावान्तरभेदयिवक्षानुपपत्तेन द्वादशत्वे ऽयस्थानं स्यादित्या- शर्ते * ननु चेति * नन्वृषसमुदायस्यैकस्तुतिसाधनत्याभाये sध्येफसमुदायसाध्यानां स्तुतिनामैक्यमुपचर्य द्वादशवं भविष्यती- स्पानड्याह * अयेति * पदात्यायपरिस्पन्दाप्रभृत्या फललामतः फ्रिया पूर्वापरिभूता लक्ष्यते धर्सते तदेत्यनेन म्यायेनेकफलसाधना- मकक्रियाययवसमुदायस्यैकक्रियात्यादपूर्वार्थत्वेन द्वादशत्येन स्तुति- हादरोति परिहरति * उच्यताति * प्रकाशनार्यत्वे तु प्रत्यूचं प्र. तिपदं या प्रकारानाख्यफलनिष्पत्तिदर्शनेत प्रत्यूचं प्रतिपदं धा त- साधनशानाण्यक्रियासमाप्त्ययमतेन दादास्यव्यवस्थेति वैषम्यार्मि- धानपूर्वक श्लोकं ध्याचरे * प्रकाशनार्थत्वे हीति * नन्यपूर्वकैफ- स्तुतिजन्यत्वे तस्याः प्रत्यूचं निष्पत्तिदर्शनात्प्रत्यूचमेयापूर्व फल्प्यं सर्वस्तुतिजन्यस्ये त्यपूर्वेक्यापत्तेदशत्यं न स्यादित्याशमाह *न नीति * यथाविहितकसमुदायसाध्यस्तुतिसमुदायजन्यत्वेनापूर्वस्प समुदायद्वादात्यात द्वादयत्वसिद्धिरित्याशयः । अनर्थकं च तद्वचनम् ॥ २६ ॥ अग्निष्टत्यादिमायणतत्सूत्रं दयतीमधानत्वादिस्याद्यसूत्रायप- योपात्तदेवताभिधानपरामर्शिनं तच्छन्दमङ्गीकृत्य संस्कारकर्मत्यपक्षे ग्निदेवत्यमाहिकायां विकृती लिनेनेवाग्नेयोनामृचा प्राप्तर्देवतामि- समसारयोरितार्थ । •४१शर ·म्यायसुधायाम। धायिनीनामाग्नेयीनामृचां वचनमनर्थकमित्येवं व्याख्यातं तत् प्रा- कृतानामनाग्नेयीनामप्यूचा संस्कारकर्मत्वे ऽग्निपदोहेन प्राप्तायाग्ने- यीविध्यर्थवत्वोपपत्तरयुक्तमाशङ्कगेपपादयति * ऋचामिति * पूर्वेतिया एतहचो ऽक्षरं यदेनदूहति तस्मादचं नोहेदिति निपधाइचो मुहानहत्वादाग्नेयीनामेय प्राप्तर्विध्यानर्थक्यमित्यर्थः । संस्कारकर्म- स्वनिरासद्वारा चास्यापि सूत्रस्य प्रधानकर्मत्वोपपादनार्थत्वान्न पूर्वो- त्तरसूत्रानन्वयदोपः। अन्यश्वार्थः प्रतीयते ॥ २७ ॥ कथं सम्वन्धत्वथुत्या स्तोत्ररास्त्ररूपस्यार्थस्यान्यत्वप्रतीति- रित्याशङ्कानिरासार्थ यद्यन्यदिति भाष्यं व्याचष्टे * सम्बन्धस्थति * अन्यत्वप्रतीते सिद्धान्तोपपादकत्याभिधानार्थं यदि चेति भाष्य सझेपेण ध्याचष्टे * स चेति * प्रकाशनार्थत्वइति शेषः स्तोत्रश- खसाधनभूतानां मन्त्राणां प्रगीताप्रगीतविशेपणभेदेन भेदात्तदुपा- धिक. स्तोत्र शस्त्रयोर्भेदो भविष्यतीत्यधिकाशङ्कानिरासार्थ द्वादश- स्वतुल्यावष्याशङ्कापरिहारावाह * नन्विति * ननु प्रकाशनस्यापि प्रगीताप्रगीतमन्त्रलक्षणोपायनियमापूर्वभेदाभेदो भविष्यतीत्या- शङ्कयाह * नन्विति * यत्तु नियमापूर्व सक्रियाकृत न भवतीति धार्तिकेनाध्यायोपक्रमे नियमापूर्वस्य क्रियाजन्यत्वनिषेधान्न तभे- देन क्रियाभेदसिद्धिरित्याशयः । अभिधानं च कर्मवत् ॥ २८ ॥ प्रधानकर्मणो अग्निहोत्रादेर्यथा द्वितीयासंयोगेनाभिधानं तथा शस्त्रस्यापि द्वितीयासंयोगेन भवतीत्येवं प्रधानेत्यादि भाष्ये- ण व्याख्यातं तद्धात्वर्थस्य फरणत्वेनेप्सिततमत्वलक्षणप्राधान्या- 'योगात् द्वितीयायाश्च करणत्वाक्षिप्तकर्तृव्यापारव्याप्यत्वेनाप्युपप- तेरयुक्तमाशयोपपादयति * यदिदमिति * श्रुतायां भायनाया क- रणत्वं ऽप्यग्निहोत्रादेर्धात्वर्थस्याकृत. सोऽपि नास्तीति पुन. कर- णवाञ्छनमित्यनेन न्यायेनाक्षिप्तायां धात्वर्थनिष्पादिकायामीप्सि- तत्वात् प्राधान्य युक्तमित्याशय ।नन्वेव सति सस्कारकर्मणोऽप्य- निष्पत्त्या प्राधान्यापत्तिरित्याशयाह * न सस्कारक्रियेति * तत्र घीह्यादिनिष्पाद्यस्यावघातस्य तान्प्रति गुणत्वेनावधारितस्य न ता- नेव प्रति प्राधान्य युक्तमित्याराय. चतुर्ग्रहीत वापतदभूत्तस्याघार- माधार्य प्रिरित. प्राचीन प्रयाजान्यजतीति वाक्येनाधारस्य प्रयाजा- ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ! ज्यसंस्कारत्वावगमे ऽपि मान्प्रवर्णिकदेवतान्ययापन्नयागरूपा- भिप्रायं प्राधान्याभिधानं स्वरूपाचारविषयं वा यदा तु द्वितीयाभि- प्रायः श्रुतिसंयोगो व्याख्यायते तदा पौनरक्यापत्तेः । प्रधानकर्मण इचाभिधानं भवतीत्येतावदाप्यं यथा प्रधानकर्मणो नामधेयं भवति तथा स्तोघशस्त्रयोरपीत्येवं सूनव्याख्यानार्थतया व्याचटे * अथ घेति * ननु संस्कारकर्मणोऽपि स्रुब्यापारादेर्नामधेयदर्शनास तेन भाधान्यसिद्धिरित्याशङ्ख्याह * इतरथा हीति * संस्कारस्य संस्का- यनिष्ठत्वात्तदयच्छेदेनेव व्यवहारसिद्धन तायत्संशया कार्य सौका- योय तु तदपेक्षयामपि दृष्टसंस्कारोपाधिक्यैव प्रकाशनसशयाघारव- ट्यवहारसिद्धःसंज्ञान्तरमनकमित्याशयः । फलनिवृत्तिश्च ।। २९ ॥ स्स्तस्प स्तुतमप्यूर्जस्चत्यस्वदामामाम्नोत्रस्य स्नोग्नं गम्यादिति मन्ने भावनिष्ठया स्तोत्रमामन्द्रय स्तोत्रस्य मध्ये स्वं स्तोत्रमसि सदेव- भूतस्तोत्रस्य मध्ये स्तोत्रमूर्जस्वत्यपस्वत् भूत्वा मामागम्यादिती- न्द्रशब्दोपलक्षितानेकदेवतास्तुत्येन्द्रादिदेवतावन्तः सन्तो वय त्वां याचाम प्रजामिप भक्षीमहीति च याचामहे सा सर्वा यशशब्द- लक्षितस्य यशागस्य सम्बन्धिनी ममाशीः सत्या भूयादिति स्तोत्रात प्रधानकर्मण च फलनिष्पत्तिईश्यतइत्येव सूनव्याख्यानार्थ फले- त्यादिभाष्य व्याचष्टे * यो ऽयमिति * न देवताया इति फलव्यति- रेकसूचितमर्थ व्याचऐ * त्वत्पक्षे त्विति * ।। अथ मन्त्राविधायफरवाधिकरणम् ॥ ६॥ विधिमन्त्रयोरैकार्थ्यमैकशब्द्यात् ॥ ३० ॥ सूनभाययोर्मन्त्रमहणात मन्त्रगतभायशब्दचिपयत्तद- धिकरणं कधियाख्यात्तं तत् दूपयितुमुपन्यस्यति तावदिहेति * यद्याद्युपयन्धस्य ब्राह्मणे ऽपि तुल्यत्यान्मन्त्रत्वातिरिक्त विधायफस्वास- महत्यप्रतीतेमन्नग्रहणस्य हेरपर्थत्वं मत्वा मन्प्रत्यादित्युक्तम । प्रा- मार्थत्वाञ्चत्यनेन विहितस्यादिति भाप्योक्तो हेतु ह्मणविहितस्य मन्त्रोऽनुवादको मन्त्रंविहितस्य या ब्राह्मणमित्यनिश्चयादभ्युच्चयत्वेन व्याख्यातः । कान्तरत्याशङ्कानिरासार्थ नेति भाष्यं व्याच . सथा हीति * स्तुत्यर्थनायामपीत्यपिशब्दसूचितार्थव्याख्यानपूर्वक भाष्यमुत्तरार्द्धन व्याचष्टे न चति* गुणग्रहणं फलनिमित्तयारप्यु- पलक्षणार्थम् । ननु विधी प्रामणे मन्त्रं च यान्याख्यातानि तेषां सर्व. ८४ ·ग्यायसुधायामा पामेकमेव विधानरूपं प्रयोजन प्राह्मणे विधायफरानियुनात्यनाथ धारितस्याख्यानशब्दस्य मन्त्रे ऽप्यस्येन प्रत्यभिज्ञानादिति घदना सूचना विधायकस्यमात्रस्य पूर्वपक्षितस्यात् स्तुतित्वनिरासो ऽन. र्थक इत्याशङ्कानिरामपूर्वकं सोपं ज्याचष्टे * स्मारपत्येति * फलनिमित्तयोरविधेपत्ये ऽध्यज्ञातशापनाभिप्रायेण विधीयेरनिरयुक्तं तस्मादित्युपसंहारभाप्यं व्याचऐ * तस्मादिति * दुपयितुमुपमा- मत *इतीति मन्प्रत्वस्य तायनुत्वं दूषयति * कि पुनरिति * ननु मन्त्रशब्देन विधिशक्त्याविर्भावहे तुम्राह्मणत्याभायो विवक्षित इत्याशझ्याह * फथ घेति * कारणाभावमेयोभयप्रापि व्यभिचार- दर्शनेनोपपादयति * दृष्टाश्यति * पतदयोपसहरति * तस्मादि- ति * प्राप्तार्थत्यस्यापि हेतुत्यं दूपयति * किं चेति * श्लोकं व्या- ४१३६ चऐ * न हीति * ततश्चोभयोरपि विधायकतैय युक्तत्याह * त. प्रति * नन्वेफेन विहिते विभ्यन्तरानपक्य स्यादित्याराग्राह * अ. भ्यासाश्चेतिम यच्चासरूदपीस्युक्तं तदप्ययुक्तमित्याह * यलयादि- ति * दूषणमुपसंहरति * तस्मादिति * अन्यैस्तु मन्नत्वस्य वि. धिशक्तितिरोधानातुत्वं ऽपि फर्मफरणतया ग्राहाणेन विनियुज्य- मानत्वस्य धीह्यादापविधायफस्चेन व्याप्तिदर्शनाखेतुत्वं भविष्यती- त्युक्तम् । तदपि दूषयितुमुपन्यस्यति * ये 5पीति* विधायकस्यापि ब्राह्मणस्य प्रायज्ञ ब्राह्मणेन विनियोगदर्शनात्करणत्यविशेषणे कृते ननु ब्राहाणमपि ब्रह्मयशफल करणत्यनय चिनियुक्तमित्याशक्य कर्म- णामिति विशषितम्। ननु पञ्चमे पाठाधिकरणे 5धकृते यानुमान स्या- स्कत्येकत्ये परार्थत्वात्तेन सम्बन्धस्तस्मात् खशब्द उच्यतइति सूत्रे परार्थो हि वेदो यदनेन शक्यते कर्तुं तस्मै तस्माएष समाम्नायते शक्यते चानेन परार्थों विधातुं क्रियाकाले च प्रतिपत्तु तस्माद्वंदः पदार्थाश्च ज्ञातुमुपादेय क्रियाकाले च प्रतिपत्तुमित्यादिभाष्येण ब्रा- ह्मणस्यापि स्मारकत्वस्य चक्ष्यमाणत्वात्कर्मकरणस्येन विनियोगो ऽम्तीत्याशय ब्राह्मणेनेति विशेषितं स्मारकतया ब्राह्मणस्य लिनेन विनियोगो न ब्राह्मणेनेत्याशयः दूषयति *तैरपीति * मात्रशब्दसू. चितं हतोरप्रयोजकत्व प्रश्नपूर्वमुपपादयति * कुत इति * साध्या- भावविरोधी हेतु साध्याक्षेपकत्वात्प्रयोजको भवति। न च विनियो- गो विधायकत्वविरोधीत्याशयः । श्लोक व्याचष्टे * न हीति * चिनियुक्तशब्देन लोकम्यौ नियोगशब्दी बिनियोगवाचितया ग्या- ख्याती। पूर्वश्लोक ऽप्येवमविरोधमेव पाठाधिकरणे वक्ष्यमाणेनग्रा- झणस्योभयार्थत्वेनोपपादयति * तथा हीति * ननु प्राक्षणस्य वि- ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः धायकत्योत्तरकाले सम्बन्धिन्येन यत्सन्निधाने यो इष्ट इति न्याया- द्विधेयस्मारकात्यायगतेर्विनियोगात्माग्विधायकत्वमविरुद्ध मन्त्रस्य तु प्रागेव ब्राह्मणेन विनियोगात् स्मारकत्यप्रतीतेर्विधायकत्वानुपप- त्तिरित्याशङ्कानिराससूचनायार्थम * प्रथममित्युक्तम * अर्थत्येन प्रतिपाद्यत्वन स्मार्यस्थं तच्च विधानान्प्रागप्यतीत्याशयः। ननु मन्त्र- तस्तु विरोधे स्यात् प्रयोगरूपसामर्थ्यात्तस्मादुत्पत्तिदेराः म इत्य- स्मिन्नधिकरणं मन्त्रस्य कर्मकालप्रयोज्यत्वाटूपेणाभिधानेनैव फर्म- प्रयोगे ऽनुष्ठाने सामरिस्मारकत्वावगतः स्मृतिकार्यत्वेन चानुष्ठा- नस्य स्मृतिक्रमेण फमस्य न्याय्यस्यान्मन्त्रवाह्मणपाठनमयोर्विरोधे मन्मपाठक्रमानुरोधेन पश्चाद्विहितस्याप्याग्नेयस्य प्रागनुष्ठानमित्युक्त मनु च वाहाणपाठस्यापि तदेव हरमनुष्ठेयस्मरणं प्रयोजनमित्या- राड्योत्पत्तिदेशः स इति सूत्रावययेन कर्मोत्पत्तिमात्रार्थों ब्राह्मणपाठ इति वक्ष्यमाणत्वात् पाठाधिकरणे ब्राह्मणस्य विधिस्मृत्याय्यप्रयो- जनद्वयार्थत्वाभिधानं भाष्यकारीयमनाहतमित्याशड्याह * मन्त्रत- स्त्विति * प्रभृत्यर्थेनेतिफरणेनोत्पतिदेशः स इति सूत्राययवः परामृष्टः उत्पत्तिदेशः स इति यत्सूत्रद्वक्ष्यति तदम विरीधे सति न त्यविरोधे ऽपीत्यर्थः। ननु ब्राह्मणस्य शक्त्यालोचनया स्मारकत्वाच- गो ऽपि कर्मानुवादनाविनियोगान कर्मविधायित्वं चिरुध्यते मन्त्र- म्य तु फर्मानुयादेन तस्मारकतया पचनेन विनियोगात्पर्मविधा- पित्यानुपपत्तिरित्यारावयाह * ये चेति * वाचतोमादी सर्वमन्त्रा- णां पचनग विनियोगे ऽपि स्वार्थविधायित्वापिरोधाद् यस्मिन्कर्म- गि यो मन्त्रो विनियुज्यते तत्कर्मविधायिता तस्य विरुद्धयतेति याच्य- मान च मर्यमन्त्राणां स्त्राभिधेये फर्मणि विनियोगो ऽस्तीत्याशयः । उदाहृत एव हितायन्मन्त्रो ऽनुवन्ध्यपशुपुरोडाशानुनिर्याप्यः देवीह- विर्यागे चन्द्रच्यके गोदेवस्ये याज्याव्येन विनियुक्तः । न चानेन गो-- देवत्यं कर्माभिधीयते यागे गवां फरणत्वाभिधानाहाने च माम- योत्कर्मतयान्क्यावगतेरतो गोदेयत्ये यागे पाचनिकविनियोगस- हावे ऽपि गोद्रव्यफयागदानविधायिता न विरुध्यते यदि यात्र म- न्त्री विधायको न येति चिन्त्यते ततः प्रकृताण्यातशब्दचिन्ता सङ्ग- तिने स्यादित्याह * न चेति * मन्त्रवाह्मणसाधारणयद्याधुपयन्धा- ख्यातब्दविश्यत्येनाधिकरणं ममतेन व्याख्यातुमुपक्रमत * इती- ति * गुणप्रधानकर्मविधायफत्येन द्विविधमित्यपि याच्ये लक्षणय. कदेशेन तदर्थलाभात विधायकराब्दानुक्तिः। ननु नृतीये ऽपि प्रकारे व्युत्पाये प्रागेय तानि वैधं गुणप्रधानानीति सूत्रं फस्मान कृतमि- ·न्यायसुधायाम । त्याशडय द्वैविध्योक्त्यनन्तरमेय तृतीयप्रकारोक्तः प्रसङ्गो न प्रागिति इदानी शब्दसूचितमर्थमुपपादयितुं पूर्वप्रतापेक्षियघाच्यधशब्द: प्रयुक्तः विधायकत्वमानप्रतियोगित्वेनाविधायफत्वस्य विधायकद्वै- विध्यमनपेक्ष्य तृतीयत्वं न सम्भवतीत्याशयः । विधिशक्तियुक्तस्ये- नावगतस्य लिङादेर्यच्छब्दाधुपयन्धे ऽपि प्रत्यभिज्ञानाद्यदाग्नेयोऽ. फपाल इत्यादौ यच्छब्दाघुपयन्धे ऽपि विधित्याभ्युपगमाद्यच्छब्दाघु- पपन्धस्य विधिशक्तिप्रतिवन्धकत्वानुपपत्तेरभिधायकत्वाख्यप्रकारा- म्तराभावाभिधानार्थतया पूर्वपक्षसूत्रं व्याचष्टे * तत्रेति * प्रकार रान्तरव्युत्पादनार्थत्वेनापि वा प्रयोगसामान्मन्नो ऽभिधानवाची स्यादिति सिद्धान्तसूत्रमवतरणपूर्व व्याचष्टे * तथेति * मभिधान नातिरिक्तप्रेरणाख्यव्यापारनिषेधार्थमभिधानकारीति पाध्ये फरो त्यर्थ तत्साधुकारित्ववाचिना शिनिप्रत्ययेन विवक्षित्या प्रत्ययानुग्र- हाथै कस्मिंश्चिद्धाती प्रयोज्ये ऽनुवादार्थो धचिः प्रयुक्त इत्येवमा भिधानवाचीति सूत्रावयवाथै सुचयितुं विधायकत्वाभायो ऽभिधा- यकशब्देनोक्ता। केपामाख्यातानां विधायफत्वाभाथ; कश्च तत्र है- २४ार तुरित्यपेक्षायामाह * पश्येति * सिद्धत्ययोतनाद्वफ्राभिमुण्यास- म्भवाद्विधौ। मात्मनि प्रेरणायोगानिमित्तत्वाभिधानतः । विधिशक्तिविहन्तु स्यायच्छब्दादिचतुष्टयम् ॥ माप्त्ययोगे ऽपि तत्रापि क चित्स्यादपि हन्तृता । श्लोक व्याचरे*मन्त्रोति एतदेव प्रपञ्चगति *ततियाभि- गोभिर्यजते याश्च ददाति ता गायो न मश्यन्ति न च तस्करो हरति न चासां कं चिदवयवममित्रकृतो न्यधिरुपद्रयः पीडयति गोस्वामी घ ताभिः सह ज्योफ चिरकालं स च ते ससक्तः सयुक्तो भवतीति गोस्तुत्य मन्त्र गोयागगोदानयोर्यच्छब्देन सिद्धबद्भावाभिधाना- द्विधायकत्वोपघात, यपत्रभिमुखकरणार्थ या चामन्प्रधिभक्त्या लिङादेः समान्यनो वऋभिहितार्थानुधानप्रवृत्तवाभिमुखपुरुषप्र- वर्तकत्वावगमादप्रवृत्तप्रवर्तनात्मकधिधिशक्तिविघात. वर्हिदेवसदनं दामि शुक्रं त्वा शुक्राय धाम्ने धाम्ने देवेभ्यो यजुषे यजुपे गृहामी. त्यस्मथनोसमपुरुषेणात्मनि प्रवर्तनानुपपत्तेनिमित्तत्ववाचिना च पदिशब्देन प्राप्तिधुडेरित्याशयः। नन्वचिशेपेण मन्त्रनाहाणगतान नां यच्छब्दाधुपयद्धानामाख्यातानां विचार्यत्वे सूत्रभाष्ययोर्मन्यो- दाहरणमयुक्तमित्याशङ्कयाह * न चेति * यश्चोत्तरसूत्रे मन्त्राणा- मविधाकत्वं प्रायिकमिति भाष्यद्वक्ष्यति तत्राम-प्रणधिभक्त्या- ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । दियाहुल्यमेव कारणमिति प्रसङ्गादाह - * अविधायका इति * ते विधिशक्त्यपघातका यच्छब्दादयः प्रायेण मन्त्रेष्वित्येय हेतोरसाव- ध्येतृमसिद्धिरित्यर्थः । यश्च ब्राह्मणे विधिशदश्चेति मन्त्राधिकरणा- त्यसूत्रादौ विधिमन्त्रयोरित्यत्र च विधायकस्यव्यपदेशानन्नानुपह- तविधिशक्तिप्रत्ययवाहुल्यं कारणमित्याह ॐ ब्राह्मणे स्थिति *प्रा. द्वाणानुदाहरणे घा विधायकाल्पत्यमेव कारणमित्यादुक्तमपि स्प- टीकार्तुमाह * अल्पे स्विति * ब्राह्मणस्य तु विधायकरये ऽनुपहते विधिशक्तिस्वमेव कारणं न ब्राह्मणत्वं कारणं किन्तूपहतविधिशक्ति तेस्याह * विधायकत्येति * न मन्त्रस्याविधायकत्यहेतुत्वाभाचे म- प्रविशेषणानर्थक्यं स्यादित्याशङ्की निरस्यन् प्रयोगसामादिति सूत्रायययं व्याचष्टे * तत्र विति यथाधुपयन्धत्वरूपानिमित्तादि- प्रत्यायनार्थत्वाबगतेः स्वयमविधायकत्व ऽप्यकां गां दक्षिणां दद्या- दित्याद्याख्यातां तदेकवाक्यत्वेन विधिप्रयोजनस्वात्मयोगमामयंमा- घाच म बादाणगतानामाख्यातानामभिधानमात्रपर्यवसानम् । मन्त्र- गतानां तु विधायकैकवायत्याभायन निमित्तादिप्रत्यायनार्थत्वान- घगमात्प्रयोगसामर्थ्याच्चाभिधानमापर्यवसानमित्याशय: । प्रयो- गसामर्थ्यमेय प्रश्नपूर्वमुपपादयितुं मन्त्राधिकरणोक्तमनुयार्थ- स्मारकत्वं तावत् स्मारगति * कुत इति * श्लोकं व्याचष्ट्र * न तायदिति * यथास्माभिर्यच्छब्दाघुपयन्धेन विधिशक्तिविघातो ४२५।। ऽभिहितन्तत्रैव भाप्यमपि प्रतिशापूर्व योजयति * भाष्यमपीति * ॥ अथ मन्प्रनिर्वचनाधिकरणम् ॥ ७॥ तच्चोदकेषु मन्त्राख्या ॥ ३२ ॥ मन्त्रगत इति भाग्येरा मन्मलक्षणस्य प्रामगिकत्वेन सङ्ग- तिमुफ्त्याच्यतरसनेन मन्यलक्षणात्प्राक्तदूगतास्यातविचाराशक्ति- मारायेदमित्यनेनार्थतो विपरीतकमतीक्ता सानाइत्येत्याह * य- थोक्तनति * भाप्यतानुमन्त्रत्वस्याविधायकत्याप्रयोजकत्वे ऽप्य- मिधानमानपर्यवसानस्य विध्येफचाफ्यत्वाभावेन मन्येव भावा- न्मन्त्राणामय पूर्वाधिकरणोदाहरणत्वं माया विपरीतक्रमतोक्त- त्याह * भाप्येति * चुदः प्रेरणार्थत्वात्प्रयोजनस्य च प्रेरकत्वात्प्र. योजनाचिनं चोदकशब्दमद्गीकृत्य तशोदश्चिति सूत्राययवं स्वयं तावयाचशे * तशोदकेष्धिति * या तु भाष्यरुता प्रवृत्ति- कारणघाचिनाचोदकशब्दश्य लक्षणया कारणमात्रार्थयाचित्वमङ्गी- कृत्य तच्छन्दव्याख्यानायाभिधानस्पति पठयुक्ता सा लक्षणा दोपाद.

·६७० ग्यायसुधायाम् । भिधानकारणत्यस्य च ब्राह्मणे ऽपि भायनानिव्यापकत्वापत्तेरयु- तोति कारणस्य कार्यप्रयोजनत्वाद्विपक्षिनाभिधानप्रयोजनकत्यरू ४१६।' पार्थप्रदर्शनायवेत्याह *अर्थेति * पष्ठीसमासप्रदर्शनार्थत्यनिवृत्यर्थों मात्रशब्दः अभियुक्ता इति भाष्यायययेन मन्त्राप्येति सूत्राघयवं व्या- ख्याय ननु लक्षणसूत्र वृद्धप्रयोगाभिधानमनर्थकमित्याशय प्रायि- कमित्यादिभाध्येण प्रयोगांपलक्षणार्थमेवेदं लक्षणमिस्युक्तं तद्वयाचष्टे *अध्येत्रिति * ननु वृद्धप्रयोगगम्ये मन्त्रशब्दार्थे लक्षणाभिधानम- नर्थकमित्याशय न शक्यमिति भाष्येण लक्षणं विना साफल्येन प्र- योगविषयाज्ञानालक्षणार्थवन्योक्ता तत्र पृष्टा फोटराब्दं व्याचष्टे * धरणाति * तच्छब्देनेतिकरणसूचितकुटिलीकरणजन्यालेशपरा- मर्शात्पृशा फोटजन्यक्लेशमामान्येन प्रत्येकं मन्त्रपदप्रयोगविषया- लोचनस्य पृष्टस्याकोटः। कौटिल्य वक्रत्वम् । अस्मिन्निति पृष्टाकोटश- ब्देनाभिधानमित्यर्थः । ऋपयो ऽपीति श्लोकस्य न राफ्यमित्यनेन पी. नरुक्त्यमाशय ननु पदार्थान्तराणां प्रत्यक निरूपणाशक्तावपि मन्त्र- पदार्थानामध्येतृपरम्परया प्रत्येक निरूपयितुं शक्यत्वाल्लक्षणानर्थ- क्यमित्याशङ्कानिरासार्थत्वसूचनार्थ पदार्थशब्दस्याने लक्ष्यपदप्रक्षेपेण प्रतिज्ञापूर्व पठति * श्लोकश्चेति * विप्रकीर्णानेकशाखागतानां सा- कल्येनोपसंहारो न शक्य इत्याशहानिरासाशयः। नन्वभिधानप्रयो- जनत्वस्य मन्त्रलक्षणत्वे किमिति वृत्तिफारेणास्यन्तत्वादिमन्त्रलक्ष- णमुक्तमित्याशङ्योदाहरणमित्यादिभाष्येणाम्यन्तादेः खमतेनोदाह- रणत्वमुक्त्वा तञ्चेत्यनेन तच्छब्देन लक्षणं परामृश्य यदिदमस्यन्ता- दिवृत्तिकारण तल्लक्षणमाख्यातं तदुदाहरणमिषेण न तु परमार्थतो लक्षणम् * प्रायिकत्वादित्युक्तम् तद्वयाचष्टे * वृत्ताविति * य- देतेषां मन्त्राणामस्यन्तत्वादिलक्षण वृत्तायुक्त स मन्त्राणामुदाह- रणविस्तरो मतो न तु वस्तुतो लक्षणं प्रायिकत्वादित्यर्थः । आयु- दर्दा अस्यायुमें देहीत्याशिषम्।अग्निर्मूर्द्धा दिवः ककुदिति स्तुतिमेको ममैका तस्य यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इति संख्यां च च स्पष्टत्वादन्या याक्षीत्यस्य तु वि चयोदर इत्यादिवदिन्द्र- स्तुत्यर्थत्वोपपत्तेप्रलपितत्वानुपपत्तिमाराधस्तुत्यसम्भवमूचना- थे डुलिशब्दं व्याचऐ* डुलिरिति*अम्वे ऽम्बिके बालिके न मा म- यति कश्च न ससस्त्यश्यक सुभद्रिकां काम्पीलवासिनीमिति सु- कल्याणरूपां काम्पिलदेशवासिनी मां न कश्चिन्नयति कुत्सितो ऽश्व: स्वपितीति किशोर्या परिदेवनमग्नीदग्नीन्धिहरेति प्रैषं को मि कस्यासि को नामासि यस्य ते नाम मन्महि यं त्वा सोमनातीदपा- ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पाद । ६७१ मेत्यन्वेषणं पृच्छामि त्या परमन्त पृधि-या इति पमिय वैदिः परो अन्त भूधिव्या इत्याख्यानं च स्पयत्वादध्यात्यायाच्छिण पवित्रे- ण घसो. सूर्यस्य रश्मिभिरित्यनुपङ्गविषयमाह * प्रतीति*प्रयोग- मुदात्तानुदात्तवरिताख्यत्रैखर्यरूपत्वेन सनतराधिक चातुःखर्यरूप- त्वेन च भाष्यरुता व्याख्यातादव्याख्याय मामयम्याच्यापार- स्वाइयापारमाचिनाभिधानशब्देन व्याख्यानानुपपत्तिमाराध्याभित्रा- नशब्द शक्तिविषयत्वेन व्याख्यातुमाह * सामर्थ्यमिति * लक्षण- स्यासम्भवोपपादनायास्यन्तत्वान्तयारव्याप्त्यभिधानार्थत्वेनासिम- ध्या अपि चेत्यादिभाष्य स्परत्वादव्याण्यायाशीरित्यादावतिव्या- -यभिधानार्थश्चन परिदेधनप्रेषी व्याचटे* ये मामिति* किं जाना- ति भवान किं शाखारती समिमित्यस्यार्थस्य पृष्टशब्दादेव शातत्या- र मूर्मिशब्दमानार्थ व्याचष्टे * फर्णयन्तीमिति * भाग्यशेष. स्पष्ट- त्यान्न व्याख्यात. मन्त्रप्रतिपत्ते प्रयोजनापेक्षायामस्तीत्यनेनाहे बु. निय मन्त्र मे पाहि यमृपयनयीविदो चिदु मची यजूपि सामानि- सा हि श्रीरता सतामित्पादौ वेदे मयुक्तस्य मन्नशब्दस्यार्थज्ञान प्रयोजनमुक्तम् । ॥ अथ ब्राह्मणनिर्वचनाधिकरणम् ॥ ८॥ शेष ब्राह्मणशब्दः ॥ ३३ ॥ यदि बेदप्रयुक्तमत्रराब्दार्थशाना मन्धलक्षणमुक्तं तत्तत् घाह्मणकान्येव पञ्चहवींषि भवन्ति यब्राह्मणपानीतराणीत्यादी घे. दप्रयुक्त ग्राहक्षणशब्दार्थशागार्थ ब्राझणस्यापि लक्षणं चनाव्यमित्यर्थ- नि माध्यण पूर्वप्रतापेक्षित्ववाच्यथशब्दयुक्तनाराङ्य तन्निरासार्थ- स्पेन सूत्रव्याख्यानार्य मन्नाश्चति भाप्यमिति वस्तुं सूत्रस्य मन्त्र- व्यतिरिक्तरूपब्राह्मणलक्षणाभिधानार्थत्वप्रतीते । प्रदूषणार्थमिति शङ्कामुपन्यासपूर्वकमुपन्यस्यनि * परिशेपेति * सूये शेषशब्दप्रयो- गात्परिशेपराब्देश तयाख्याप्रतीतेस्तद्राध्य लक्षणावक्तव्यत्नाभि- धानार्थत्नेन सूत्रस्य व्याख्यानमेवेत्युने ननु रोपशदेन मन्त्रव्यति- रिक्तस्वरूपलक्षणामिधानान लक्षणाचक्तव्यत्व सूत्रोक्तमित्याश- * लक्षण युक्तम् । मन्त्रव्यतिरिक्तत्वमानस्याबाहाणे ऽपि भा. यान्मन्मव्यनिरिक्तवेदत्वं लक्षणं घाच्य तच द्विविध एप घेद इति जानतानुक्तस्थापि ज्ञातु शक्यत्गदजानता तूक्ते ऽपि लक्षणे कल्पा- देरपि मन्त्रध्यतिरिक्तत्वेन कतमत ब्राह्मणमिति ज्ञातुमशक्यत्माद- ध्याच्यमित्याग्रयः । ननु लक्षणपरत्याभाय सूत्रानर्थयं स्यादिति - ·१७२ न्यायसुधायाम ते * फिमर्थ पुनरिति * तृतीयप्रफारनिरामार्थत्येनानधक्यं परि हरति * नेति * ननु ब्राह्मणलक्षणस्यायचनीयत्ये फिमिति पति- फारेणेति करणबाहुल्यादिलक्षणमुनामित्याराडानिरासाथै पृत्तिफार• स्त्यित्यादिभाष्य यदेनमधिनोत्तहनो दधित्यमिति यस्मात्माना- य्यमिन्द्रमधिनोत्तस्मात्तद्दधीति धिनातेः प्रीतिकर्मणो दधिशब्दनि- घेचनम्।उपवीता वा एतस्यानयो यत् ब्रह्मा सामानि गायतीति सा- मगाने विलम्येनाग्निविगमापत्तेनिन्दा प्रशंसादीनि चावयवव्युत्प। स्यादिरूपेण प्रसिद्धत्वादब्याख्याय परसत्यादिशब्दान् व्याचष्टे * ४१७। एफेति* एकः कर्ता यस्मिन्नुपाण्याने विषय इति ममासार्थः। यहु- फर्तृगमित्यप्राप्येवं ब्राह्मणलक्षणस्य विवक्षितत्वाविधिशब्दानुपपत्ति- माशङ्कय व्याचष्टे * विधीति * इति फरणवानुल्यादीनां द्वादशा- नां मध्य सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मत्यादौ कस्य चिदभायादव्यापफत्वे- मालक्षणत्वाभिधानार्थमेतदपीति भाप्यामति करणेत्यादिचातिव्या. पत्यभिधानार्थ स्पष्टत्याप्न व्याख्यातम्। रुग्रोह मुज्युमश्विनोदमेघे रवि न कश्चिन्ममृवाँ अवाहाः तमूहथुनौमि रात्मन्यतीभिरन्तरिक्ष- द्भिरपोदकाभिरित्यस्येवमाख्यायिकासरूपत्वं हे अश्विनी रुमो नाम कश्चिदाजा भुज्युनामानं स्वपुत्रमुदमेघे समुद्रे अवाहाः वाद- यामास इति तिडा तिङो भवन्तीति प्रथमपुरुषार्थमध्यमः प्रसि- द्धिद्योतनार्थो हफारस नकारस्योपमार्थत्वाद्यथा कश्चिन्मृवानासन्नमर- णो रयिं धनं समुद्रे वाहयतीति पान्तात भुज्युमात्मन्वतीभिः हढा- भिरन्तरिक्षघुद्भिराकारागामिनीभिरपोदकाभिर्निजलाभि भिर्युवामू- हथुः समुद्रादुत्तरयामासथुरिति इन्द्रवायू इमे सुता उपप्रयोभिरा- गतमिति पूर्वार्द्धर्चेण हे इन्द्रवायू इमे सोमा अभिघुनाः तानत्तुं प्र- घोभिरनर्यजमानाय देयः सह युवामागतमित्युक्ने यस्मादिन्दयो वां युधामुशस्तीच्छन्तीतिहेतुः यत्प्रेषिता वरुणेन ता.शीभ ममवला तत्त. हाप्नोदीन्द्रो वोयतीस्तस्मादापो अनुष्ठुनेति हे आपो यस्मात्ता यूपं व- रुणेन प्रेषिता सत्याशीभ स्वाच्छन्द्यं समवला तव लानमकुर्वतः तच यती. कुर्वतीर्यो युष्मानिन्द्र मान्नोत्तस्मादाप स्थ न भवथेत्यन्व- र्थसज्ञात्वद्योतनार्थानुशब्दयोगादपशब्दनिर्वचनमिति ज्ञातुं शक्य- निर्वचनमित्युनं मोघमन्नं विन्दते अप्रचेता. सत्यं घवीमि वधइत् म तम्यनार्यमण पुष्यति नो ससायं केव- लाद्यो भवति केवलादीत्येव निन्दाय केवलम् एकाक्यत्ति न त्वंयमश- दोपलक्षितं देवगण सखाय च मनुष्यगणं पोपयति स मन्दप्रको निष्फलमन्नं लभते न तस्यान्नं फलद भवति प्रत्युत धाराद्युपद्रवहेतु. स्यान्न ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । स्याद्वधकार्यच भवति केवलपापश्च सम्भवति सत्यमेतद् प्रवीमोति। अग्निी दिय इति घुमूर्द्धत्वादिगुणकीर्तनात्प्रशंसा तिरश्चीनो विततो रश्मिरेषामधः खिदासीटुपरिस्विदासीदित्यपी कवयो म- नीति पूर्वस्याचि निर्दिष्टानां कवीनां रश्मिः तिरचीनो विततः किमध आसीवुतोपरीति स्विच्छब्दयोगात् प्लुत्या च संशयः।वृणीया- दिनाधमानायतव्यानिति भोज्यापदार्थान्याचमानाय दद्यादिति विधिः चित्र इद्राजा राजका इदन्यकेत्यकेसरस्वतीमनुपर्जन्य इय सतनद्धि दृश्या सहस्रमयुता दददिति हे राजकाश्विनो नाम राजा सरस्थतीदेशे ऽन्यस्मिश्च यस्मिन्कस्मिश्चित्पुण्यदेशे सहनं गवा- मयुतानि दत्तवानित्येकचरितोपाख्यान परकृत्तिः यशेन ज्योतिष्टोमा- दिना विष्णु यश इति श्रुतियझं विष्णुमयजन्त देवा इति बहुचरि. तोपाख्यानं पुराकल्पः। ॥ ऊहाधमन्त्रताधिकरणम् ॥ ९॥ अनाम्नातेप्वमन्त्रत्वमाम्नातेपु हि विभागः॥३४॥ वेदस्य वैराश्यनियमे सत्यूहादेरप्यनुमानादिगम्ययेदरवाश्यु- पगमात् विधिप्रयोजनस्वाभावेन च प्राह्मणत्वाभायान्मम्बरयासतें पट्यमानवेदविपयस्वं द्वैराश्यनियमस्य घक्तुमेतदधिकरणमिति ब्रा- झणलक्षणावतच्यत्वाभिधातव्यवधेरदोषत्वं स्परावादनभिधाया- धिकरणविषयं व्याचटे * सूर्यायेति * प्रारूतस्थानपतितपदा- यन्तिरकार्यगः उदः प्रयोगो विकृतायूद्धमानतयोदित इत्यग्निपदस्था- ने सूर्यपदप्रयोगस्य धिकृतत्वादूहत्वं यत्र राब्दे काश्यपावतूसारनैध्रु. घेत्यादाथायनयं कीर्यते स प्रवरः देवदत्तस्य पिता यजत इत्यादि य- जमानपुत्रादिनामग्रहणं सूक्तवाकादावाशास्ते ऽयं यजमानो ऽसाव- सावित्यादिसर्वनामयुक्तमन्त्राम्नाने नामधेयस्य मन्त्रताया वक्ष्यमा- णत्या सर्वनामस्थान प्रक्षेप्य नामधेयव्यावृत्त्यर्थम् * यथेत्युक्तम् * पूर्वपक्षसिद्धान्तो यथाभाप्यं स्फुटल्यात संक्षिपति * तेषामपी- ति*भायानुक्तो ऽपि मन्त्रमध्यपातो हेतुः सम्भवादुक्त मन्त्रमध्य- पातस्य हेतुत्यसकोत्प्रेक्षामात्रत्यादयुक्तोत्याशयः जहादिशेमन्त्रनं- शनिमित्तप्रायश्चित्ताभावपहिरापदवतो पाक्यस्य समस्तस्यामन्ध- स्वात् मन्त्रनिमित्तशब्दविकाराभाचो ऽपि फस्मात् सिद्धान्तनयोजm भाष्यकता नोक्स, इत्याशहानिरासार्थ स्वयं चिन्तात्तातो. ति * फि पुनरिति * पूर्वपक्षमाह * समस्नस्येति * सोकं च्या- चष्टे * सम्प्रदायेति * मन्नकदेशे मन्त्रत्वसद्भावाभ्युपगमे तिन ·६७४ न्यायसुधायाम्। सक्तिरित्याह * भघेति * पूर्वपक्षप्रयोजनमाह * तस्मादिति में पतदेव प्रपचयति * अतश्चेति * तस्योहवतो धाक्यम्य न केवल हितावयवमानधर्तिनि निमित्तांशे मन्य_शनिमितप्रायश्चित्तामा घ. । किं तु सर्वावयववर्तिनीत्येकं तावत्प्रयोजनं मन्त्रे घेतयहोय. रास्पुरोडाशोपियनित्यादिना यावन्तः श्वतधा दनुत्कृशा पुरोडा इत्या दयो मन्नविषयत्वेन हमहोभः छन्दसीत्यादिना चाम्नातवेदाण्यछ- न्दोविषयत्वेन आन्यं दियो मातरिश्या जभार इमामगृष्णनित्यादयो यावन्तः शब्दविशेषाः स्मयन्ते तेपामभावाच्छ्वैतवाहउपयशंसः पु. पेडा जहार अगृहन्नित्यादिलौकिकप्रयोगः कार्य इति द्वितीयमि. ति हटान्तदान्तिकव्याजेन प्रयोजनद्वयमुक्तम् सिद्धान्तमाह * अ. ४१८ार ति * अगादिजातियन्मन्मजातेरप्यभाषाद्रचनाविरोपाभिमायो- गोत्वनिदर्शनायाकृतिशब्द । यथा द्वित्रिवृक्षापजनापाये ऽपि तदेवेद घनमिति प्रत्यभिज्ञानात् पूर्ववनाविनाशस्तथात्रापि स एवायं मन्त्र इति प्रत्यभिज्ञानान्मन्माविनाश :इत्याशयः । श्लोक व्याचरे * न हीति * प्रत्यक्षोपलम्भमेव व्यवहारेण द्रढयति * तथा हीति * याज्यान्तप्लुतविधी पर्यविकारः इरापदविधौ गिरापदलोपावर्णलो- पः उदात्तानुदात्तस्वरितानामत्यन्तसन्निकर्पलक्षणकश्रुत्यविधी स्व. रान्तरनियोगः । लोकं व्याचटे * यति * न तु यथा व्योमन् प्रा. हाणास इत्यादिपदे वर्णलोपागमादिविधिना न्यूनाधिक्ये ऽपि पूर्वा- धगतार्थाभिधानशक्त्यविधातावगमारपूर्वपदाविनाशस्तथेहापीरादिवि- धिना मन्त्रस्य पूर्वावगतार्थनात्पर्याविधातायगमान्मन्नत्याविनाश इत्याशयेनाराङ्कते * स्यादिति * एवं त हादावपि पूर्वावगतकर्मस- मधेतदेवताभिधानाद्यर्थत्वाविघातेनोहितपदयतो ऽपि मन्त्रस्यावि- नाशापत्तिसाम्यादेतत्कारणत्वानुपपत्तेर्विहितत्वमात्रं मन्नत्वाधिना- शकरणं वाच्यं तशामन्त्रे ऽपि व्रीह्यादी विहितत्वादकारणमित्या- शयेन परिहरति * तदिति * अस्तु तर्हि इरापदादिमतो वाक्यस्या- मन्नतेत्याराड्याह * न चेति * एवं कतिपयवर्णपदान्यत्वे ऽपि म- न्त्रत्वाविनाशे स्थिते प्रसङ्ग दूहादिवैपभ्यणेरापदादेमन्त्रत्वं वक्तुं पू पक्षं दर्शयन्ननन्तरमुपसहरत्यतश्चति । सिद्धान्तमाह * न चेति * गिरापदघन्मन्त्राम्नानमात्रालोचनेनेरापदस्थामन्त्रत्वप्रतिभाने पि इरापदविध्यालोचनान्मन्त्रत्वावधारणति समस्तन्यनेनोक्तम् । नन्वेचं सतीरापदेन गियापदस्य याधात् सामाम्नायावगतमन्त्रत्वं विरुध्येते- त्याशङ्कानिराससूचनायेह स्वाध्यायकालं गिरापवान्मन्त्र इह प्रयो- गवेलायामिरापद्वानित्युक्तमाइह गिरापदं मन्ने इहेरापदमिति या- ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। ध्ये मन्ननेपनिमितप्रायश्चित्तविषयत्वमाप्रप्रदर्शनार्थ पदस्य मन्त्र- तोता । घस्तुतस्तु वाक्यस्य मन्प्रयत्त्वं न पदस्थति सूचयितुम् *प- दवानित्युक्तम् * नन्यमन्घ्रस्यापि मीह्यादेविधिदर्शनासत्कथं विध्या- लोचनान्मन्नत्यावधारणेत्याशझ्यादित * पवेत्युत्तम * विधेः भाविधेयसमर्पणाम्नानवेलायामित्यर्थः । आम्नानेन मन्त्रत्वं न घि- धिमाप्रेोत्याशयः । परस्त्यैरमित्यनेनेरापदस्य स्वरूपेणाम्नानाभा- पायुच्चार्यत्वेन विधानमाम्नान याच्यं तच्चोहादेश्यम्नीत्याशयेन साग्यमाह * यधेवमिति * निष्कटस्थेरापदस्याम्नानाभाषे ऽपि त ४१९। द्वितान्तपदान्तर्गतस्याम्नानमस्तीत्याशयेन सिद्धान्ती निरस्पति * नेति* चैदिकशब्देनाम्नानमभितम्।श्लोक व्याचले *वैदिकं हीति मनु न्यायेनाप्युच्चार्यत्वेनैकाल्पत्वाच्चारणस्यैवाम्नानत्यादस्त्येयो- हत्याम्नानमित्याराङ्गानिराससूचनार्थत्वेनोत्तराई शाख्यातुम् *न चैत्युक्तम् * परस्तु वेदप्रमेयत्वं वैदिकशब्देनोक्तमिति भ्रान्रया पु- नः साम्यमाशङ्कते * ननु चेति * सिद्धान्ती स्वाशयं प्रकटयति * अति * नन्धिरापदस्याप्युच्चारणीयरूपेणाम्नानं नास्तीत्याशयों च्चारणीयनिष्टरूपानाम्नाने ऽपि तद्धितान्तर्गताम्नानादूहादिधै- पम्यमाह * तति * नन्वेयं सति सूर्यशब्दस्यापि तमितान्तपदा- न्तर्गतस्याम्नानमम्तीति पुनः साम्यमाशङ्कते* मन्धिति * उच्चार- णीयत्वोपपादनाय * शुतीत्युक्तम् * सूर्यशब्देन देवतामुद्दिश्य इधि- स्त्यजेदित्युच्चार्यत्वेन विनियोगान बीद्यादितुल्यतेत्याशयः। मन्या- ख्यवाक्यावययत्येन पदस्य मन्त्रत्वान्मन्त्रावयवत्वेगाम्नानं मन्नत्वे हेतुः।न च तत्सूर्यादिपदे ऽस्तीति परिहरति नेति* एतदेवोपसंह- रति * तस्मादिति * मन्त्रावयवत्वेन सूर्यादिपदानां विनियोज- कानाम्नानान्मन्प्राचयपत्येनाम्नानं नास्तीत्यमन्त्रतत्यर्थ । नन्वेचं स. स्यग्ने महाँ असि प्राह्मण भारतेत्यादिमन्यावयवत्वेन प्रवरविध्या- म्नानात् सुब्रह्माययानि निगदावयवत्वेन च नामविध्याम्नानयोर्मन्द- स्वं स्यादित्याशङ्कने * नन्धिति * मन्त्ररव हेतुं स्वरूपाम्नानसिद्ध्यै- तद्विघ्याम्नानस्योक्तत्वात् स्वरूपाम्नामरहितं विध्याम्नानं न हिम- प्रत्यरित्यारायेन परिहरति * स्यादिति ॐ मन्यं सत्याशास्त ऽयं यजमानो ऽसावित्यादिसर्वनामसंयुक्तमन्नाम्नाने ऽपि नाम्नः सरूपेणानाम्नानादमन्यत्वं स्यादित्याशङ्कते * एवं तहीति * स. १२०॥ चनाम्नः स्वरूपाम्नानप्रकारत्वोपपादनायाशत्तानामभ्युपगमेनोत्स- माह * तथा नामेति * सर्घनामद्वारा स्वरूपाम्नानान्न मन्त्र- पाथानानयोरिति १ पु. पा.।

·न्यायसुधायाम्। स्थानुपपत्तिरिति स्वमतेन परिहरति । अथ घेति * ननु देवदत्ता दिनाम्नो मन्नत्वे इरापदादियरफस्मात्साक्षादनाम्नानमित्याशस्य विशेषाणामित्युक्तं कथं सपनाम्ना स्वरूपाम्नानमिरयाशहा अy भ्यत्युक्तमू * सर्वनाम्नो प्रयोगाईत्यात्तस्थानस्य शून्यत्वापत्तःप्रयो गाईदेवदत्तादिनाम तत्स्थानपूरफतयायसीतइत्याशयः । एतदेवो. पपादयति * इतरथा दीति * आशास्ते ऽयं यजमान इत्येताय. साप्यभिधानसिद्धस्तदंशत्युक्तम्। नन्वेषमपि देवदत्तादिपदम्याध्येत भिरनाम्नानादविधानात्कथं सर्वनामस्थाने प्रयोग इत्यारावयाह - प्रवरति * रापदाविवरसाक्षाद्विध्यभाये ऽपि सूक्तयाफादिमन्त्रधि धिनैव मन्त्रगतसपनामार्थयत्त्याय तत्स्थाने देवदत्तादिपदप्रयोगः फलप्यतइत्यर्थः । यजमानस्य तत्पूर्वेषामपरेषां च प्रत्येक नाम पृ. हातात सर्वनामरहितसुब्रह्मण्यानिगदविधिविहितं नामधेयं या. म्तः। सर्वनामस्थानप्रक्षेप्यनामधेयस्य मन्नत्योपपादनप्रयोजनमाह* तस्मादिति * शधिफरणविषयभूतानाम्।ऊहादीनांमन्प्रत्याभिमत- सर्वनामस्थानप्रक्षेप्यनामेरापदादिपम्यमुपसहरति * नन्यिति ** चिन्तान्तरसिद्धान्तमुपसंहरति * अतश्चेति * ऋतुनाफाट्तिं प्र. स्यभिज्ञायमानं च मन्प्रत्वं यस्येति विग्रहः अविशिष्टं तथा मन्त्रत्वेम प्राप्तत्वात् फत्वाकासितप्रत्यभिज्ञायमानमन्त्रत्वाच्च प्रायश्चित्तेन का- म्दमप्रयोगश्च न घर्जनीयमित्युक्ते कथं मन्त्ररूपप्राप्तिस्तत्प्राप्तौ घा फथमूद्यपदस्यामन्त्रस्य प्रक्षेप इत्यारावाभिधानेत्युक्तं कर्मसमवेतार्थप्र- फाशनाज्यस्याभिधानस्य प्रकृतिपद्विकृतावपि कर्मसमवेतोऽर्थो ऽग्नये शुष्टं निर्वपामीत्यनेन सकलेनाभिधेय इत्येवं चोदकेन प्रापितत्वादू- छपदप्रक्षेपः । प्रकृतिवद्यथासमाम्नायावगतेन मन्त्रस्वरूपेणाभिधेय इस्येचं रूपेण चार्पस्य यथा समाम्नायावगतमन्नरूपस्य चोदकेन प्रा. पितत्वान्मन्नरूपप्राप्तिरित्यर्थः । ॥ ऋग्लक्षणाधिकरणम् ॥१०॥ तेषामृग्यतार्थवशेन पादव्यवस्था ॥ ३५ ॥ ननु कर्मभेदानुनिष्पाद्यपूर्वभेदसिद्ध्यर्थे भावशब्देभ्यो ऽपूया- धिगतिरिति भावार्थाधिकरणेनोक्ते तदपवादार्याख्यातद्वैविध्यमुक्त्वा प्रसङ्गान्मन्त्रगतस्याख्यातस्याविधायकत्वलक्षणे तृतीयप्रकार मि. हिते तदनुप्रसगान्मन्मलक्षणोक्त्या ऽध्यायोपक्रमप्रतिक्षातपदार्थसमा- कथमृगादिलक्षणसङ्गतिरित्याशयाह * प्रसक्तेति * प्रसक्ता- नुमसक्तं चेति भाष्यगतेन चकारेण तदनुप्रसक्तस्याप्यर्थस्य मतिज्ञा- ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। ६७७ मादविरोध इत्याशयः । ननु तेषां मन्त्राणां मध्ये यत्र मन्त्रे पाद- ध्ययस्या स मन्त्र गिति लक्षणस्यादुष्टत्यादेवं जातीयश्चित्यादि- भाष्येणाभियुक्तोपदेशाभिधानं व्यर्थमित्याशङ्कयाह * शब्दार्थस्ये- ति * यदीति भाप्येणार्थवशत्यस्येह लक्षणान्तति मत्वा यद, स्या- महं त्वमित्यादावर्थयशत्वसद्भाये प्यग्निः पूर्वेभिर्कपिभिः यद्वा ज- गजगत्याहितं पदमित्यादी लघुगुर्पक्षरसामाख्यवृत्तयशेनाग्निमील- इत्यादी चाक्षरसंख्यानियमलक्षणीच्छन्दोवशेन तमुनामिन्द्र न रेज- मानमित्यादौ चान्ययैषम्येणेवादेयमिन्द्रीविव्ये नृन्नत्यादौ च प्रायव- शेन पादव्ययस्थायामर्थवशत्वाभावाक्षणाव्याति राङ्कितामुपपाद- थति क्रियापदेति * नम्यवं सति न क चिदर्थवशेन पादव्यय- ४२४॥ स्था स्थादित्याराङ्कते * ननु चेति * ऋगापर्यवसाने ऽप्यवान्तरा- धपर्यवसानारपरिहरति * कथमिति * आख्याताभावनोत्तरयोर- सावप्यसमाप्त इत्याशङ्कते * परयोरिति * तयोरप्याख्यातान्वया- समात्तिमा नेति अनाहत्तस्यैवानेफाम्पयमालविवक्षयानुपङ्गाभि- धानाभ वाक्यभेदापत्तिः । एतदेवोपसंहरति * तस्मादिति * ना- र्थवशेनेति परिहारभाष्यं व्याच? * एतस्य विति * पादव्यवस्थैव कथमित्यपेक्षायां लक्षणानन्तर्गतस्याप्यर्थवशत्यस्यायशेन वृत्तय- ऐनाध्ये सूप्रसिद्धिवशेनेत्युपलक्षणायाभिधानानानर्थक्यामित्याशयः। ॥सामलक्षणाधिकरणाम ॥११॥ गीतिषु सामाख्या ॥ ३६॥ गीतित्वस्य लौफिक्यामपि गीतो सद्भावेनातिव्यापकत्यमाश- न्य मन्त्रगतत्वविशेषणसूचनायाह * तेपामिति*अभियुक्तोपदेशो चापि पूर्वोत्तमयोजन एवेत्याह अधापीति * मिद्धप्रामाण्येनोपदे- शेन व्यवहारास प्रथम दृष्टान्तेन तत्प्रामाण्योपपादनस्योचितत्वेग मन्त्रलक्षण एव कार्यत्वादभियुक्तोपदेशश्चेत्यादिभाष्यं पठनीयमिति स्वयमेवाशङ्कय परमतेन तावत्परिहरति ॐ प्राथम्यादिति * यति मध्यप्रतीकेनाभियुनोत्यायुक्तं नाभियुक्तोपदेशमानप्रामाण्याभिधा. यनातदुक्तं किं तु गीतेः सामत्ये साम्ना स्तुवतइति स्तुतिसाधन- स्वायोगापत्तरयमममाणमित्याशङ्कानिरासादच घाच्यमित्याचयेन स्वयं परिहरति * अथ येति * अभियुक्तोपदेशं दृष्टान्तं मत्या साध्यविकलत्वमाराङ्कने * ननु चेति * नात्यन्तसाम्येत दृष्टान्त इ. स्याययेन परिहरति * नैप दोप इति * भनूपदेशद्दष्टस्य प्रामाण्ये ऽपि गीतिमात्रविषयत्वं फयमयसीयत्तइत्याशङ्कानिरासार्थ गीति;

·म्यायसुधायाम्। विशिष्टे चेदिति भाध्य व्याचदै * गीतेरिति * सप्तमद्वितीयपादे घक्ष्यमाणस्यैव गीतिमात्रयाच्यत्वस्येह लक्षणसमर्थनायानागतापेक्षा णेन मायकृतोक्तत्वादपौनरुक्त्यम् । अत्रैव वृद्धसम्मतिमाह * आ६ ४२२।। चेति * । यजुर्लक्षणाधिकरणम् ॥ १२ ॥ शेषे यजुः शब्दः ॥ ३७॥ यजुप इति भाष्यस्य सूत्रप्रत्याख्यानार्थत्वभ्रान्ति निरस्पति ** शेष इति * । निगदानां यजुष्टचाधिकरणम् ॥ १३ ॥ निगदो वा चतुर्थ स्याद्धर्मविशेषात् ॥ ३८ ॥ निगदा इति भाष्य सूत्रानारूढमाशङ्कय व्याचष्टे *शेष इति* धर्मस्य विशेषाशवणादन्यत्वघाचितया विशेषशब्दं व्याच * धर्मेति तृतीये घेदो घा प्रायदर्शनादित्यत्रोच्चस्त्वोपांशुत्वयोर्वेद- धर्मरवे घक्ष्यमाणे ऽपि तत्रत्यपूर्वपक्षे स्थित्वोपांशुत्यस्य यजुर्जातधर्म- वनौवेस्त्यस्य तदन्यतोक्ता विधित्वे विशेषशास्त्रेण सामान्यशास्त्र याधात्सिद्धान्ते ऽपि धर्मान्यत्वोपपत्तेः पूर्वपक्षोपपादनाशक्ति म. त्योच्चरित्यस्यानुवादता भाष्यकृतोक्तंति भ्रान्ति निवर्तयितु विधि- श्ये ऽप्यवाधपक्षसम्भवे बाधपक्षस्यानगीकार्यत्वाधर्मान्यत्वस्य पूर्व- पक्षोपपादकत्व वक्तुमाद * यदि तावदिति * अनुवादत्ये तु निगद्स्य यजुषो भेदेन विनोच्चस्त्वधर्माप्राप्ते सुसाधो भेद - स्याह * अति * व्यपदेशाच्च ॥ ३९॥ धमान्यत्वस्य तार्तीयवाक्याधिकरणधिरुदत्यनाभ्युचयमाप्रत्यार- मुख्यइत्यभिधानार्थमिदं सूत्रं यथा भाष्य स्पदत्यान्न ध्या. यपि वा तद्रूपत्वात् ॥ १० ॥ तद्पत्यस्य देतो यजूरूपरयादिति भांभ्या दाण्यानादन्य- थापि निगदस्य मन्त्ररूपरयापपणे पा निगदरूपत्यस्य थयणात्रि- गदम्पप योच्चस्य रूपरपावभपदेशमेदमिचिरिति ध्याण्यानत्रयं मुघयन्त्र ध्याचष्टे * मह इति * ॥ मन्त्रमित्यपेनापामृयो पज. पि सामानीरापजु सामस्य मन्त्रस्योपसदारात मात्रत्यना. पातम् ।

·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। ६७९ ध्यप्रसिद्धरस्य निगदस्य नयान्यतमान्तभावावगतेसामवैलक्ष- गयेन पारिशेप्याघजुष्टवमित्यको हेत्वर्थः । तदाहुः । ऋक्सुब्रह्मण्या इयतः सामा इति प्रश्नोत्तरभूने मन्त्रंएवं खल्वयं निगदभूती भवन ति तस्माद्यजुरिति वेदे निगदशब्दस्य मन्त्रशब्दसामानाधिकरगयेन हेतुना यजुष्टापरित्यागेनैव निगदे मन्त्रशब्दप्रयोगावगमादिति द्वि- तीयःनिगदस्य यजुष्टापरित्यागेनैव धर्मविशेषेणोस्त्वेन व्यपदेशभेद- सिद्धरिति पूर्वपदावृत्त्या तृतीयः । गुणार्थों व्यपदेश इत्यत्र व्यपदेश हेतुनिराकरिष्यमाणोऽपि मुख्यत्वसूचनायेह निराकृतः परिशेपेत्य- नेन भाष्यात हेत्वों व्याख्यातः। यद्वा विम्वेव मन्त्रत्वोपसंहारान्म- म एव खल्वयं निगदभूतो भयतीति च घेदे निगदस्य मन्त्रशब्दसा- मानाधिकरण्यन निगवे मन्त्रराब्दप्रयोगादित्येक एव देतु.। वचनाद्धर्मविशेषः ॥ ४१ ॥ १च्चैस्त्योपांशुत्वयोर्जातिधर्मत्वामाया तावधजष्ट्येन निगे- पस्यापांशुत्वप्राप्तिः यदि परं प्रायेण यजुर्वेदविहितस्यात्तत्मासिः स्यात्सास्य वचनवोच्चैस्त्वावगमान्निरस्तेत्यभिधानायैतत्सूत्रं तत्र- धचनशब्दो वचनं परमित्यादी विधानवाचित्वेन प्रसिद्धः कस्मादा- यकृताभिधानवाचिस्वेन व्याख्यात इत्याशङ्कयाह * न्यायेति * अग्नीदग्नीन् धिहरेत्यादेर्निगदस्य प्रैपसामर्थ्यात्परप्रत्यायनेनार्थ- श्याथगतेसच्चस्त्वं च विना परस्प प्रत्यापयितुमशक्यत्वान्यायमाले- मोच्चस्त्येनोपांत्ययाभ इत्यर्थः। अर्थाच्च ॥ ४२ ॥ परप्रत्यायनार्थत्वादपिनिगदस्ययजष्ट्वे पधर्मविशेपो युक्त इत्येवमर्थतयेतत्सुत्रमाभासमानं पूर्वसूत्रेण पौनरुक्त्यापत्तेननूपांशुत्वे परप्रत्यायनाशक्ती त्रैपत्यायोगात्प्राप्तकालतायां लोट् भविष्यतीत्याश- जानिरासार्थत्वेनैततव्याख्यानार्थमम्ति चेति भाग्य ध्याचट * अस्ति ४२११८ चति * भयययार्थालोचनेनाप्युच्चैस्त्वमिति हेत्वन्तराभिधानार्थ- स्नेतत्सूत्रव्याख्यानार्थ यानीति भायं व्याचष्टे * तथा चेति * न्यायेन वचनयाधो न युक्त इत्याराडोपन्यासपूर्व तभिरासार्थ नन्यि. स्थादिभाष्यं व्यायष्टे * वाचनिकमपि पति * परसम्वेदनार्थत्या. निगदस्य ततद्वारणाञ्चस्त्वे स्वरूपतश्चोपांशुत्वे प्राप्त । गुणे स्वरूपतो धर्मः प्रधानधारतो पर। यन स्यासन विशेयं गुणधर्मस्य याधनामिति ॥

·म्यायसुधायामा अनेन न्यायेनोस्त्वस्योपांशुत्या बलीयस्त्वात प्रमाणवलाय: लाच प्रमेयबलावलबलीयस्त्वस्योक्तवाद्वाचनिकस्याप्युपांशुत्वस्य न्यायप्राप्तेनोच्चैस्त्वेन युक्ती बाधः यजुरन्तरविषयत्वाच्च वचनान• धक्यपरिहार इत्याशयः। गुणार्थो व्यपदेशः ॥ ४३ ॥ यस्तु व्यपदेशो भेदहेतुत्वेनोक्तः स यजुष्ट्ये ऽपि निगदस्यो। ध्वस्त्वगुणाभिधानार्थत्वेनोपपन्नत्वान्न भेदसाधक इत्येवं सूत्रव्या. ख्यानार्थमथेति भाष्यं व्याचप्टे * ग्राह्मणेति * सर्वेषामिति चेत् ॥ ४४ ॥ निगदशब्दस्योच्चैस्त्यगुणाभिधानार्थत्व सरयूक्ष्वपि निगर. शब्दः स्यादित्येवमर्थरवेन सूत्रव्याख्यानार्थ यदि त्यिति भाग्य न्या. घटे * अतिप्रसङ्गेति * नर्गव्यपदेशात् ॥ ४५ ॥ ऋचः सफारात् निगदस्य भेदेनोपदेशानों निगदत्वप्राप्ति रित्येवं सुत्रव्याख्याना नेत्यादिभाष्यं व्याचष्टे * न तापदिति * प्रा. प्तिमनभिधाय लिगमात्राभिधानमसाधकत्वादयुक्तमित्याशयातिप्र. सगाम्नायग्निगदशब्दस्यामृग्यायित्वहेतुप्रवृत्तिनिमित्तम्पफाशाने ऽपि ध्यपदेशानिरस्त: या तूचस्त्वे सत्यप्यूचि निगदशब्दाप्रयोगात् व्य- भिचाराशडातनिरासःप्राप्त्यभिधानभाज्ये भविप्यतीति तापच्छब्दे- न सूचितमोउच्यतइत्यादिप्रश्नपूर्व प्राप्त्यभिधानार्थं भाष्य व्याचष्टे* न चति * गदतेरपादयपदसमुदायवाचित्याप्रकर्षयाचिनि श. दोपएएस्योथेरपिनोधार्यमाणापादयद्धसमूहवाचितायमीयतात्या- शयः । प्रयोजन पूर्वपले निगदानामृग्यजःसामान्यत्यावाचस्तोमे सनामावः सिद्धान्ते यजुवाच्छमनमिति । ॥ एकवाक्यरवलक्षणाधिकणरम् ॥ १४ ॥ अर्थकत्वादेकं वाक्यं साकाक्षं चेद्विभागे स्यात् ॥१६॥ भाप्योनयजुःपरिमाणाभिधानार्थत्यायोगेम पाक्यलक्षणार्थ- सयेनामूध केभिनयाल्यातं तदपणापापन्यम्पनि फेचिदिति पाक्यम्पापिलोकिकाम्यय लक्षणमित्याह तनापीति * एतदेय प्र. पूर्वमुपामति कुनलांपा पार लोक हीति - मनु पाप लक्षयितथ्य पेदिक फरमान सपतरत्यापट्या- ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पाद । है * चैदिफानां पुनरिति * यस्य वाक्यस्यैकत्वादर्थंकत्वं गम्यते त. दास्यमिति वैदिकानां लक्षणमित्यर्थंकत्वमितीतिकरणेन सूचित फरमाद्वैदिकवाक्यानामेतल्लक्षणानुपपत्तिरित्याशय * अनन्येत्युक्त म * वैदिकानामर्थस्यानन्यप्रमाणगम्यत्वेन प्राग्वाफ्यादज्ञातत्याद- शाने ऽपि चाफ्यात्माग्वात्यैफत्वाशानादर्थकत्वासिद्धर्नार्थकत्वस्य घा- फ्यलक्षणतोपपनेत्यर्थ कथं वाक्यकत्वस्यार्थकत्यज्ञानहेतुतेत्याश- 'दयाह * यथैर हीति*वेदवाक्यानां सौत्रलक्षणानुपपत्ती वृद्धसम्म- तिमाह आह चेति* शास्त्रासङ्गतत्वेन लौकिकयाक्यलक्षण दूषय- ति * अति * नन्यर्थापत्या विपरीतयेद्वाक्यलक्षणार्थ लौकिक- चाक्यलक्षणाभिधानमित्याराङ्कयाह * चैदिकेति * चाक्यकत्वस्य घाश्यांधकत्वज्ञानहतुत्वं विनापि शब्दान्तरादिभिर्वाक्यार्थभावनाभे- दसिद्धेर्न भेदलक्षणोपयोग्येतलक्षणमित्याराय । यदि त्यज्ञातलक्ष- णस्य घेदवाक्यस्य धर्मप्रामाण्यज्ञानायोगात्प्रामाण्यासद्धय लक्षणा- भिधान ततः प्रमाणलक्षणे वाच्यमित्याशयेनाह * किमर्थमिति * पकशब्दानर्थक्यापत्तश्च न लौकिकावाक्यलक्षणे ऽप्येतत्सूत्र सम- असमित्याह एकेति * मनु एकराब्दस्य लौकिकवाग्यलक्षणा- मुपयोगे ऽव्यर्थंकत्वशानहेतुपास्यकत्वपदसमूहत्व वेदवाक्यलक्षणं सूचयितुमेकराब्द इत्याराङ्कय वेदवाक्यलक्षणमपि मन्त्रप्रकरणासङ्ग- सत्यादयुक्तमित्यारायेनाह * फथ चेति * भाष्यविरोधश्च तेषां स्यादित्याह * भाष्येति * न केवलं शास्त्रलक्षणप्रकरणासङ्गति- भाष्यघिरोधा एव तयाण्याने दोषा. कि स्वनुपयोगो ऽपीत्याह ** कि चेति * एकशब्दार्थवरचायकवाक्यत्वस्येद लक्षणमिति यदि क- श्चित् घूयात्तदप्यनुपयोगीति धक्तुम * एकत्वस्येत्युक्तम * मन्त्रादिषु मध्ये क उपयुज्यतइति वाक्यं तदेकरयलक्षणवादिभिर्वक्त- व्यमितीतिकरणाच्याहारेण योज्यम् । यजुर्व्यतिरिक्तमन्त्रेपु तावदनु- पयोग विवृणोति * ऋगिति * ब्राह्मणे विवृणोति * तथेति * . पयाश्यत्वलक्षणस्य वाक्यभेदपरिहारोपयोग शङ्कते * नन्विति * दोपत्यावधारणेन याफ्यभेदस्य परिहार्यत्वात् वाक्येकवाक्यत्वज्ञान धविनाप्यावृत्तिविभागयोर्दोषत्वावधारणानकवास्यत्वलक्षणस्य चा. फ्यभेदपरिहारोपयोग इति परिहरति * नेति * अनावृत्तस्याविभ- ४२५ तस्य या सदस्य विवक्षितानकार्थाभिधानाशक्त पदादिरूपस्य श- ब्दस्यावृत्तिरादिशब्दोक्तो विभागो सामर्थ्यहेतुकत्यात स्वत एवं दोपस्वसूचनायासामर्थ्यमित्युपचरित असामर्थ्य हेतुफ यच्छब्दा- त्यादि स वाक्यभेद स चासामर्यरूपत्यात स्वत एव तावदोष.

·न्यायसुधायाम्। स्येनावधार्यते विभागावृत्योस्तु दोपतोपपादयिष्यतइत्याशयः। श्लोक व्याचष्टे * पदेति * वाजपेयगुणविधावाख्यातपदावृत्तिः।ग्रहेकत्व विषक्षायां पदैकदेशप्रातिपदिकावृत्तिः हविरात्रुभयत्वेन विशेषणे हविरातिमाईदिति पदसमुदायावृत्तिः। आरुण्यस्य कृष्णप्रकरणनिवे शे ऽरुणयेति पदस्य पिङ्गाक्ष्यादिवाक्याद्विभागः। नानात्वग्रहणं दृष्टाः न्तार्थ कथं वाक्यैकत्वज्ञाननिरपेक्षरावृत्तिलक्षणो विभागलक्षणो घा पाक्यभेदो दोषत्वेनावधार्यतइत्याराड्याह * विभागेति * अरुणया फ्रीणातीति तृतीयया क्रियान्वयस्य गम्यमानस्य त्यागः प्राकरणि- कानांचानेकद्रव्याणामारुण्यनियमादनेफाइष्टकल्पना आवृत्तिलक्षण- याफ्यभेदे त्यावृत्तेरभेदत्वेनाप्रामाण्यं दोष इत्यर्थः एतदेयोपसंहरति * इतीति * लोकं त्वत्यन्तानुपयोग इत्याह * पौरुषेयेति * लक्ष णान्तरापेक्षामभ्युपेत्यैतल्लक्षणमनुपयोगीत्याह * यदि चेति * यत्त हेतुप्रसिद्धलौकिकवाक्यलक्षणमेतदित्युक्तं तवक्त्रय धोत्रय घेति विकल्प्य दूपयति * घक्तृणां चेति * व्यवहारानीपयिकं च स्वरूप ज्ञानमात्रार्थ लक्षणं घेदवाक्ये ऽपि कस्मानाक्तमित्याह * किमर्थ चेति * यत्त्यर्थापत्त्या विपरीतं लक्षणं सूचितमित्युक्तं तदनुभाष्य दूषयति*यदि विति*न च वाक्यकत्यादथैफत्वमितीदृग्वाफ्यलक्ष- णमित्याह * न चेति * नन्वनेनार्थकत्वज्ञानहेत्वेकवाक्यावं घेदया- ४२६१ क्यलक्षणं सूचितमित्यारावयाह *अपि चेति * घेदवाश्यलक्षणविपर योरिथतार्थापत्तिर्न फान्ततो विपरीतं लक्षणं कल्पयतीत्याशयः। ननु लौकिकानामेवैतलक्षणमिति परिसंख्ययाय लक्षणस्य वैदिकविषय स्वनिवृत्तपिपरीतं घेदवाक्यलक्षणं फाप्यतइत्याशङ्कयाह * न थे- ति * सस्यामपि सामान्यषिपोपादानेन सम्भवस्या परिसख्या घेदपाश्यविषयस्यनिष्टसायनेफैततव्यतिरिक्तलक्षणसम्भयान नियो- गतो पाक्येफरयादफायमिति लक्षणं फल्पयितुं राक्यमित्याच * यदि हीति * ननु विपरीतमेय लक्षणं युद्धिस्यं भवति भ्यान्य- मात्रमित्याराडुयाह एयमपीति घेपरीत्यस्याप्यनेकधा मम्भधान नि दारणं भवतीत्याशयःाया घार्थकत्यस्यासिरतोक्ता सा पाश्यपत्य- स्यापि तुल्यस्याह * कि चेति * लोकं व्याचष्टे * धापयति पत्तदंघांपपादयति सपा हीति यदुयाश्ययसिंध्येच्याफ्ययर्ति. पुपा पाँपु पनि पाक्यान्येकं घेत्ययधारणामएस्पधः । मतःभु- घानेमेष लक्षणेन पकयाफ्यायसिद्धिरित्याह • तस्मादिति * म. माधारणं घेतलक्षणमित्याह लोति - यायफरयाणाम. सतोना तामनुमाषणपूर्वकं परिहरति . यस्थिति - सोर प्या.

·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। १८३ का पटे यदि हीति * भावनायाश्च पाक्यार्थत्वात्तस्याश्च भेदाभेदा- ४२७।। घधारणस्य शब्दान्तरादिसदसद्भावाधीनत्वाद्वाक्यैक्यज्ञानात्मागर्थ- क्यावधारण सम्भवतीत्याह * भावनैव चेति * प्राधान्य धि- मानेकपदार्थवैशिष्ट्यायोगाद्वाक्यार्थत्वोपपादनाय प्राधान्यसूचनार्थ- मस्वकारकत्युक्तम्*शब्दान्तरादिभिर्विना भेदासिद्धिनित्यमित्यने- नोक्ता श्लोक व्याचष्टे * यस्मिन्निति * ना जुहोतीस्यादौ माव- पनाखरूपाभेदे ऽपि गुणविशिष्यत्यरूपेणोत्पत्तिवाक्यविहितधात्वर्थ- मानविशिष्टभावनारूपानेदसद्भाचानोत्पत्तिवाक्यस्य गुणवाक्यैः स- हेकचाफ्यतापत्तिापरण्याख्यां दूपयित्या यथाभाष्यं सूत्रं व्याख्यातु- * मुपक्रमते * तस्मादिति * सङ्गतिं तावदाह * भेदेति * अनुचो যদি স্বামীর অবস্থuাষাবমফাক্কামনাৰ- तीयमुगिरयुपदेशकाध्येतृगाफ्यायाम पताचदिदं सामेत्यस्माचसा- नां भेदसिद्धलक्षणं न रत्तम् करणे ऽपि यजुर्वेदस्याध्येतृयाफ्यादसि- सर्भेदज्ञानार्य लक्षणमित्यर्थः । ननूत्तरादिः पूर्वान्तलक्षणमिति ब- चनादिप त्वैति शाखां छिनत्यूर्जे त्यत्यनुमायिादिभिन्नप्रतीकावनि- योगेन यजुपामपि भेदसिद्धस्त दलक्षणमपि न कार्यमित्याशङ्कते * नन्विति * अभ्युपगम्यतचनप्रामाण्यमव्यापकत्वं तावदाद * न तायादिति * सौत्रविनियोगस्य भेदप्रतीतिमूलतया तन्नरपेक्ष्ये- पा लक्षात्यायोगात् * ब्राह्मण इत्युक्तम् * सत्यपि वा सवैपामभि- मतभेदानां विनियोगे मध्ये चिनियोगरहितमन्त्रान्तरसदायशङ्कानि- धारणाशनरर्थापत्ययोगाद्वचनस्य चावैदिकतया स्वातन्त्र्येण मामा- गयागाधारसूत्रद्धचनस्य चैकार्यनियन्धना पदसमूदस्पैकवाक्यतेति ध्यायमूलत्यात्तस्य लक्षणस्वरूपमुच्यतइत्याद * न चेति * यजुः गाम्नानानुगितेन धाक्येन यागाङ्गत्वावगमाघजुवाविरोध इत्याश- मः । ननु श्रुत्यादिभिः वेदनादी विनियुकानां कयं यागानतेत्याश- हानिरासार्थ यावता क्रियाया इति भाप्य व्याचप्टे * तत इति * तावच्चति योजनोपसंहारभाप्यं व्याचष्टे * तेनेति * चाक्यपिरो- पस्यैध यजुष्टवाद्यजुर्विपय सूत्रे वाक्यशब्द इत्यर्थः । लोकं व्याचरे * वचनाई हीति * यावान्पदसमूहो पाक्यं तापानेय यजुरिति वा- ४२४ार क्यपरिमाणेन यजुः परिमाण वक्तुं वाक्यलक्षणमित्यर्थः । ननु म.

·દ્રશ્ય न्यायसुधायाम्। न्त्रावान्तरभेदप्रस्तावाद्यजुर्भेदे प्रतिपाद्ये यजु परिमाणलक्षणमप्यस. गतमित्याशङ्कानिरासार्थत्वेनैतदस्माञ्चेदिति भाष्य व्याचप्टे * ईदृश चेति * अनेन चैतस्माञ्चोदकार्थत्वात्कारणादेकयजुर्वाक्यता भव- ति तस्माद्यावानेकार्थ पदसमूहस्तावदेवैक यजुर्वाक्यमधिक तु य. जुळक्यान्तरमिति सावधारणत्वेनभाष्य योजितम्। फिमित्युदाहरण- प्रश्नभाष्य विपर्ययाशयन व्याचष्टे * किमिति * चेच्छब्देनका. यसाकासावयवत्वयो सहतयो लक्षणत्वेनाभिधानात्प्रत्येक लक्ष- णत्याभावेन लक्षणदित्यायोगाल्लक्षणाधिष्ठानाभिप्रायो लक्षणशब्द एतदेवोपपादयति * तथा हीति * श्लोक व्याचष्टे * पदस्य हीति* प्रकृतिप्रत्यययोरन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रत्येकमर्थप्रत्यायनशक्त्यवगमा- द्विभक्तप्रयोगाभावेनार्थप्रत्ययाभाव शक्तिशब्देन लक्षित देवस्येत्यु- दाहरणभाष्याशयमाह * प्रयोजनेति * नन्धित्यादिभेदानां सस- र्गाणां च बहुत्वादित्यन्तमाशङ्काभाष्य तात्पर्यतस्तावरव्याचरे * न न्विति * एकैफपदस्यकाात्पदसमूहस्यानुदाहार्यत्वशङ्कायां सा- कासावयवत्वाभावात्सत्यमित्यनेन निरस्ताया न तीत्यनेन पदार्था- नेकत्वात्पदसदस्य च पदार्थातिरिक्तैकार्थवाचितायास्तद्भूताधिकरणे मिरम्मत्वात्पदसतस्यानुदाहार्यत्वशङ्काशये विवृते ननु पदार्थोतिरि- तकनिर्भागवाफ्यायोगे ऽपि पदार्थानां भेद ससर्गों वाक्यार्थ इ. स्याशड्कानुपपत्त्यभिधानार्थ भेद इति भाष्य व्याचप्टे * यति * तथापीत्याशड्रकासमर्थनार्थ भाप्यमुपपादयितुमवतारयति * अत इति * भेदानेकत्व तावत्प्रश्नपूर्वकमुपपादयति * कथामति * ऋगतावित्यस्य धातोरीणादिके थन्प्रत्यय ते ऽर्थशब्दव्युत्पत्ते । प्र. ४२९१ तिपदमर्थत्वाद् गम्यमानत्वादित्यर्थ श्लोक व्याघटे * व्यतीति * ननु यथा शुषरशब्दसनिधानात् रुष्णादिभ्यो गोव्यर्व्यवच्छेद. प्रतीयते सथा शुक्लत्यससर्गस्यापि प्रतीते फरमान घाक्यार्यतेत्या- शशा शुक्लत्वससर्गस्य गोपदार्थान्तर्गतत्वादियुक्तं गोव्यक्त शु- परयन्दन कृष्णादिभ्यं शुक्लव्यक्तथ गोशब्दनाश्यादिभ्यो निवृत्ती पाच्याया पणादिव्यातिपपि गोत्वस्याश्यादिप्यपि शौक्ल्यस्य स. स्वारस्वरूपेणाव्यावृत्ते शब्दवाच्यत्यरूपेण व्यात्तिं पातु गोशब्दस्य शुक्र शब्दस्य चेति घोत सप्तनिकत्यमुफ्पादयति * तथेति * लोय ध्याचष्टे * मारतीति * गोत्यशुक्लस्वयोरेकार्थसमपायल- क्षणस्य ससर्गस्य सम्बन्धत्येन द्विष्ठत्यात्तत्सम्बन्धिभेदेऽप्यफ्यमाश. न्य * सामस्त्य नेत्युत्तम * प्यत्तिसमयेते गोस्यामितिघद गोत्य. समयेता म्यचिरित्यप्रतीते सम्यन्धत्वे ऽपि समयायस्य ध्याप्तिपदा- ·- द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। धेये सामस्त्येनोपलम्मान् द्विष्ठत्वाभावेनफव्यक्तापसंहारात्मकस्यै- फार्धसमचायस्यापि न द्वितत्याशय: । ननु यद्यपि गोत्वविशिष्टायां ध्यक्ती शुक्लत्वसंसर्गाच्छुक्लत्वविशिष्टायां व्यक्ती गोत्वस्य संस! ऽन्यम्तथापि गौः शुक्ल इति वाक्यादकास्मन्नर्थे गोत्वशुक्लत्ययोः संसर्ग इत्येकरूप्येण प्रतीतेर्वाक्यार्थक्यमित्यारावयाह. * यद्यपीति * गौः शुक्ल स्थूल इति निपदएव तावद्वाक्ये गौः शुक्लो गौः स्थूल: गुफ्तः स्थूल इति येन येन पाश्यैकदेशेनाथस्थितं पदद्वयमन्योन्य सं- सूज्यते तेन तेन वाक्यैकदेशेन गोत्यशुक्लत्वादिसंसर्गस्य प्रतीते- फ्यार्थप्रयापत्तिरित्यर्थः । द्विपदे ऽप्येकप्रयोजनवीकाराभावेन पदार्थानामुपकार्योपकारफत्वाभावात्स्वातन्त्र्येणैकाविशेषणवरू- कत्याभावात्प्रत्येक भेदसंसर्गस्य प्रतीतरपरिहार्यवाफ्यार्थनानात्व- मित्याह * कि चेति * श्लोक व्याचऐ * यावद्धीति * ननु सि- शान्तिनो व्यक्तिपदार्थकत्वाभावाझेदवाक्यार्थश्वशङ्कानुपपत्तेस्त- दुपन्यासी न युक्त इत्याशयाई * यद्यपि चेति * एफेति समाधानाशयषिवरणार्थत्नेन व्याचष्टे * सिद्धान्तति * सर्वपदे- प्येफस्यैव पदार्यस्येतरविशिष्टस्यैव प्राधान्येन प्रतिपाद्यन्धादेकार्थते. याशयः । एवं च सति विशेष्यस्यैवैकस्य पदार्थस्येतरः मह संसर्ग- स्य भेदस्य वा प्रतिपाद्यत्वाच्छफ्यमेवैक्यं वक्तुमित्याह *एवमिति* उक्तोदाहरणे विशिष्ट्रकप्रयोजनाभिधानार्थ यथा तावदिति भायं पदार्थान्तराणां निर्वापविशेषणत्यासिद्धरयुक्तमाराङ्योपपादयति *तस्मादिति * नन्वित्याशङ्कामाच्यं व्याचं परस्त्विति* यदीति परिहारभाध्य व्याचष्टे *सिद्धान्तति* विशेषणद्वयानर्थक्यारारार्धम- घेति भाष्य व्याचऐ*किमर्थमिति उच्यतइत्यादि पुरोडाशप्रतिछाप- मम् इत्यन्तं भाष्यं तात्पर्यतस्तावयाचष्टे *प्रत्युदाहरणे इति* अययय सो व्याचिख्यासुर्भवतीति भाष्यंतापद्वयाचऐ* पुरोडाशेति नन्वित्यै- काऱ्यांमाचाराङ्गाभाध्यं निर्वापन्यायेनेहान्याराङ्गानिरासोपपत्तेरयुक्त माशयोमपादयति * निर्वाप इति नेति परिहारभाग्यमसकृपश्चा- रिताल्यातयोगेन भगादीनां संहस्य विशेषणत्यादनुपादानानिरपेक्ष साधनत्वावगतेस्तद्भदेन विभागनानात्वावगमादयुक्तमाशयोपपा- दयति * तति * स्तुत्यर्थमसमनिरपेक्षसाधनभेदाभिधाने ऽपि कियान्यत्वामाघस्य चित्यधिकरणेन च कारफभेदादस्य भेदो भव. तीति धात्तिके वक्ष्यमाणत्वालागादिफतृभेदमा तापन विभागा- भ्यत्यापत्तिः न चायुरादियदसमवेतत्ये ऽपि प्रोत्साहनायारास्यत्वे म भागादेः प्राधान्यं येन चिशेपणभेदात् फ्लप्तिपद्विभागभेदः स्या- ·न्यायसुधायाम। दित्यर्थः । विशेषणाविवक्षाभिधानार्थः सामान्यशब्दः तथेति प्रत्यु ३१।१ दाहरणान्तराभिधानार्थ भाष्यं व्याचटे * तस्मिन्निति * तस्मात्स- म्यगिति परिहारोपसंहारभाप्यं व्याप्टे * तस्मादिति * ॥पाफ्यभेदाधेिफरणाम् ॥१५॥ समेषु वाक्यभेदः स्यात् ॥ ४५ ॥ कियतः पदसमूहस्येह चिन्ताविषयतेति दर्शयन् पूर्वपक्षय- गित्युक्तम् * इपे त्वेत्यादिमन्त्राणां छेदनादिकरणत्वेन विधानाद- भिधानं च विना मन्त्राणां करणत्वायोगाद्यावता क्रियाया उपकार: प्रकाश्यतइत्यादिभाष्याधावता पसङ्घन स्मार्यते यागसाधनमित्या- दिवातिकाच प्रतिपाद्यार्थकत्वस्य वैकवाक्यलक्षणत्यप्रतीती स्तोत्र- शस्त्रमन्त्राणां चैकाइटसाधनत्ये ऽप्यैकमन्च्याभावात्कल्पाख्यातल- भ्यछेदनादिक्रियाभिधानाभिप्रायो भाष्यवार्तिफयोरदृघराब्दः । अत एव तदुभाभ्यामवं कल्पयितुं न्याय्यमित्युभयशब्दोक्तेन पदचतुए- यमात्रस्यकवाक्यत्वेन प्राइष्टार्थे त्यविरुद्धं घाययस्थेत्याख्यातस्य श्रुतस्याद्वायुवच्छीघ्रगामिनो भवति चोक्ते दिपाकरणप्रतीत्युप- पत्तेरपाकरणवाच्याख्यातस्य कल्प्यत्वादितरथास्यापि यथाश्रुतस्य घ- सापाकरणाभिधानार्थत्वायोगादरष्टार्थत्वापत्तेरविधियायोगारपि रद्ध्येत आयुर्यशेन कल्पतां प्राणो यज्ञेन कल्पताम् अपानो यक्षेन फल्पतां व्यानो यौन कल्पतां चक्षुर्यक्षेन कल्पतां श्रोत्रं यशेन फ- रुपता मनो यज्ञेन कल्पता वाग्यशेन कल्पता आत्मा यशेन फल्पता यज्ञो यौन कल्पताम् इत्येतावतः पदसमूहस्यैकमन्त्र्यमभिमतम एतदेवोपपादयति * तथा हीति * तेषामहश्यमानसमवेतार्थत्वानां पदानामप्रतीतो पाक्यार्थः प्रयोजनभूतः कल्प्यस्तस्य चाल्पस्यैव प्र- माणवत्वादेक एवार्थ इत्यर्थः । अनेन चादृष्टस्य वाक्यार्य स्वानुमान यस्यां कल्पनायां साल्पीयसीति भाष्य घ्याख्यातं श्लोकं व्याचष्टे में यदा हीति * तस्मादित्युपसहारमाध्यं व्याचऐ * इतीति * नन्छन कमन्धे प्रतीकभेदग्रहणं पहुवचनं या युक्तं स्यादित्याशङ्कते * कर्थ पुनरिति * आन प्राण एतु परावतश्चान्तरिक्षात् दिवम्परि आयुः पृथिव्या अध्यमृतमसि प्राणाय स्वेति हिरण्यमभिव्यनिठीत्यन्तप्रती- केन विनियोगस्य सङ्कर्षे घश्यमाणत्वान्मध्यान्त्यमतीकाभ्यामपि वि.

·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । नियोगोपपत्तेरभ्यासापेक्षया च यहुवचनोपपत्रुभयमेप्युपपादय- ति* तदुच्यतइति श्लोक, व्याचष्टे * आदीति * एवमिति सि- धान्तोपक्रमभाध्यं याचष्टे * उच्यत इति * सौत्रसमशब्दो- त परस्परानाकालत्वं कल्प्यैकार्थत्वेन विभज्यमानसाफाश- स्वावगमादयुक्तमाशयेपे स्वेति भाष्येणानेकार्थत्यमुक्तमुपपा. दयितुं सामान्यन्या तायदाह * रूपादित्ति * लोकं व्या- चष्टे * तिष्ठतु ताचदिति * प्राणाय प्रयोजनाय त्यामभिव्यनि- ४३।' मौत्युक्त कथं हिरण्याभिधानस्य प्राणप्राप्स्यर्थतेत्यपेक्षायां परावतो दूरदेशादन्तरिक्षादिवश्च सर्वतः प्राणो ऽस्मानागच्छतु । यश्च पृथि- ध्या उपर्यायुस्तदप्यागच्छतु तवामृतत्वेनायुः प्राणादानसामर्यादि। स्युपफमोपसंहारपालोचनया प्राणप्राप्तिसिद्ध्यर्थत्वेन प्राणप्राप्त्या- शासनस्य रूपादेकवाक्यत्वावगतनदशेनान्त्यप्रतीकेनापि सफल. विनियोगो युक्तो न वेकवाक्यत्वरूपायगमात्प्रागिति विनियोगवा- क्यं चेत्यनेन सूचितमान च रूपभेदानुसारात्प्रयोजनभेदकल्पने ऽपि दोपः प्रमाणवन्त्यहष्टागि फल्यन्ते सुपहुन्यपारयुक्तरादित्याह * प्र- माणपञ्चति * एवं च सतीह त्याशब्दभेदेन भिन्नवाक्यरूपावसाया- शान्योन्याफासोपलभ्यते । न चकमयोजनत्यान्कल्प्यते तस्याप्यनुप- लम्मादिति सामान्यन्यायस्य प्रकृतोपयोगमाह * रूपेति * नन्धि- हाएयाताथवोन ठरलभ्यस्य प्रयोजनस्य फल्यत्वात्कल्पनालाघ- धार्दषयमेव शमित्यारावयाह * ततश्चति * रूपभेदात्मयोजन- भेवावगतर्न तदैक्यल्पना युत्तेत्याशयः । या घ प्रयोजनक्यारसा- पाहावयवत्वकल्पनोका सायाफाक्षायशेनेव प्रयोजनक्यस्य क- रूप्यत्यादयुक्तत्यादयुक्तत्याह * न चेति * नैराकाक्ष्ये च सति सयंदा चाफ्यभेद: मिद इत्याह * तेन चेति * विनियोगभेदा चकवाक्यत्वे ऽपि दुर्यार: प्रयोजनभेद इत्याई * त्वत्पक्षे ऽपि चेति * अभ्युपगम्याइयार्थभेदः साधितः। वस्तुतस्तु छेदनादिसाधन. धनायविनियोगादि इत्या छिनत्यूर्जे स्वानुमाीति भिन्नाख्यातक- स्पनर धार्थत्वात्सद्भेदेन स्पप्टी मेद इत्याह * न चेति * अतेन नन्पित्याराष्ट्रानिरासाथै यद्यपीति भाभ्यं प्रत्यक्षाद्यनुपलब्धो पि प्रयोजनभूती चाक्याः श्रुतापत्या जिनीत्यादिचन्दकल्पनया ग- म्यत इत्येवं व्याप्यातम् ।ये तु श्रुतापत्त कल्पकत्वं नेच्छन्ति तन्मते ऽयवाचकस्यापि मन्त्रस्य रथचोपवत्स्मारकत्योपपत्तेईश- तत्याह * यति * ननु त्यतिकर्मकारकचाचिनः पदस्य क्रियापद विना नैराकाझ्यापोगाच्रतापत्तेश्च शब्दाफल्पकत्ये ऽनुपक्षण ·न्यायसुधायाम। घाक्यसमातिौफिफचाफ्यशेपो वेत्युत्तराधिकरणाचिन्तानुपपत्तेर विशिष्टस्तु वाफ्यार्थ इति चाभिधानार्थत्वस्य मन्त्राधिकरणों तस्य वाधापत्तेरयाचफस्य मन्त्रस्य स्मारफत्वं न युक्तमित्याशंड्याह *उभयमपि चेति*अयुक्तोऽध्ययं पक्षः कश्चिदाश्रितत्वावुक्त इत्याश• यः । वस्तुतस्तु व्यवस्थितशास्त्रार्धाभ्युपगमस्य न्याय्यत्वादेकस्मि- पक्षे ग्राह्य मन्त्राधिकरणोक्ताभिधानार्थत्वविरोधेनावाचकमयोगा- नुपपत्तेर्विकल्पस्य च वाफ्यस्य साफाइत्याद्वाचकत्यायोगेन प्रयो- गेन प्रयोगासम्भवादध्याहार एव युक्त इत्याद * सर्वति * सूबरुभ्रान्ती किं मूलमित्याशयाह * अथ येति * यथाम्नानं यथाविनियोगं च यावान्मन्त्रो ऽवगतम्तदनुसार्यत्याद्विनियोगबाम- णस्यानुष्ठानकाले ऽनुसन्धानेन संस्कारोद्योधे पतितव्यमिति शा. स्वार्थभ्रमः सूत्रकृद्भान्ती मूलमित्याशयः । ननु भ्रान्तिमूलत्वे ऽयं पक्षो न फैश्चिद्याशिग्रुह्यतइत्याशयाह * तत्रेति * मन्त्रस्याध्याह- तपदयत्वेऽप्यध्याहतपदभ्रेपे मन्त्रभेषनिमित्तप्रायश्चित्ताभावायाना- म्नानोपपत्तेस्तावन्मात्रमन्त्रत्वे ऽर्थापत्यभायाद्वस्तुतो शास्त्रीये ऽप्यर्थे सुत्रानुसाराच्छास्त्रीयत्वम्रान्त्यानुष्ठानात परिग्रह प्रत्याशयः।प्रकृतमुप- सहरति * इतीति * यजुर्विषयत्वाञ्चेह वाक्यशब्दस्य यजुःश- ब्दस्य च यागसाधनवाचित्वेन यौगिकत्यात्सूक्तवाक्यवत् स्वाध्या- यकाले भेदानभ्युपगमे ऽपि फर्मकाले विनियोगभेदाद्यजुर्भेदावगते. ४३३५ अंदनव प्रयोज्यतेत्याशयेनाह * किं चेति * नियोगशब्दो विनि- योगवाची प्रत्येकं यागहेतुत्वसिद्धये ऽन्योन्यनिरपेक्षाणां कार्यान्यतो- क्ता विनियोगभेदेनोपपादितो अनेन चेपे त्वेति छिनत्तीति विनियो- गाभिधानभाज्यं तात्पर्यतो व्याख्यातम।आयुरितिभाध्य ध्यान त- थेति * नन्विस्याद्याशाभाष्यं व्याचष्टे * निर्वा पवदिति * उ- ध्यतइत्यादिपरिहारभाध्यं प्रत्यवयचं व्याचट * नेति * मन्त्रशब्दन फ्लप्तिशब्दस्य मन्त्रपरतोक्तानिनु निर्विशेषक्लप्तिमात्रस्यह विवाक्ष- तत्वेन क्लप्तिमन्त्रस्याफ्यादैक्यावगतेःश्रुतमपि बहुवचनम यासा. भिप्राय व्याख्येयमित्याशङ्कानिरासार्थे ताश्चेति भाष्यावयचं तासा- मेधार्थमनपेक्ष्योच्चार्यत्वेनार्थक्यानिमित्तैकवाक्यता नास्तीत्येवराब्दार्थे चशब्दमनीकृत्य व्याचष्टे * इह तावदिति * मन्त्रपरत्वपक्षस्य परमतरवसूचनार्थस्तावच्छब्दः। नन्वर्थाविवक्षायां धाक्यभेदहेत्वर्थभे- दाभायात् भिन्नवाक्यतापि न स्यादित्याशकानिरासार्थ तति भाग्यावययं व्याचष्टे * तत्र चेति * बहुवचनान्यथानुपपत्याक्ष- राणि प्रत्युपसर्जनभूतस्याप्यर्थस्य भेदो ऽवसीयतइत्याशय.क्लप्ति- ·म्यायसुधायाम्। च्चारग्णवाचितया लोफे वचिःप्रयुज्यतइत्यर्थः। अभिधानवाचितया पि लोके बचिः प्रयुज्यत इति परिहरति * नैप इति शब्दमुथा- रयन्तं प्रयुझाने वाचयतेः प्रयोगात्तदन्तर्गतस्य पचेर्यथोच्चारणा- थता ऽवगम्यते तद्यार्थमभिधानं प्रयुञ्जाने ऽपि प्रयोगादभिधाना- र्यतापि गम्यतइत्याशयःलेने शास्त्रार्थो भवतीत्या *तस्मादिति क्रियाभिधानप्रतिपादनस्य प्रकृतोपयोगाभिधानार्थमायुरित्यादिभाष्य व्याचष्टे * तत्प्रकारानेन चेति * इप्टार्यशब्देन प्रोत्साहनार्थत्यावि- शेषान्मन्त्रभेदे ऽपि सर्वप्रयोगः सूचितः । प्रयोजनं तु मन्त्रक्ये स. स्येकदेशभ्रेपे ऽपि सर्वावृत्तिः भेदे तु यस्मिन्मन्त्रे भ्रपस्तस्यैवात्ति- रियाण्यः । तस्मादित्युपसंहारभाध्यं व्याचष्टे * इतीति * ॥ अनुपङ्गाधिकरणम् ॥ १६ ॥ अनुषङ्गो वाक्यपरिसमाप्तिः सर्वेषु तुल्ययोगि- खात् ॥ १८ ॥ मिनाहः प्रयोज्यत्वेनानुष्ठानफाले प्रत्यन्तावुद्धिस्पस्याविशेपस्य समाम्नानकाले धुद्धिस्यत्वादनुपङ्गो भवतीत्यतिशयोतनायतदा- हरणमिति सूचयितुं मन्त्रप्रयोगस्य विपयं विविनक्ति ज्योतिष्टोम इति हापगरूयोरभ्यस्यमानमाग्नेयसौम्यवैष्णपयागप्रयमेकोप सत् तथाविधानां तिहणामुपसदा ज्योतिष्टोमे पिहितानामवयवम् ता प्रत्येफमादायाग्नेग्युपसवनिमनीयमिति वाफ्यन विहिता ततश्चा प्रेयस्तिनो भवन्तीत्यपिशब्देन चितम्। एवं च सतिमन्त्रत्रयस्य य. पासण्यलक्षणेन फ्रमण भिनाइप्रयोज्यानय्य त्यात भिमादप्रयोज्य- तेस्यातयः। अहलपायच्छेदेनोपसदां नित्यात्प्रयमापसदधयधभूता- मेयी प्रथमा उत्तरोपसवयपभूते उचर भत्रति सन्देहभाष्य सामा. न्यतः शपसायासिनी लौकिको वैदिको पेति विशेषचिन्तानुपप- तरयुक्तमाशश्योपपादयितुमा तति - मन्यध्ययनविधिना. ध्ययन मेघ दीपावाननियमादनधीतस्य सरस्पाभायाधगमेनाधीत. ५३५११ मारस्य पूर्णतापसायारक कल्पनति प्रोतरमाह - कुत इति साफाइसमाश्यानयंश्यापरययफल्पनीयस्यास्याधालमा- विषयोध्ययनोपादाननियमो ऽयमीयतात्याशयः । म्याघटे नहीनि सम्देदभाप्योपपादनापसंहारपूर्व फि प्रासमिति पंपक्षपतिमाभाये प्यार सति. न हीरयुपपसिनाप्पं ता. पो व्याप तथा हाति ..सोई म्याच * पति- ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। ६९१ . नन्यग्निसम्बन्धिन्यास्तन्याः पल्या या रजाघयत्वादिति विशेषणमि- ति चिशपानिद्धारणाद्वैदिकवाक्यशेषस्थानभ्युपगमे फीडशो वाक्य शेषःप्रयोज्य इत्यनध्यवसायः स्यादित्याशङ्कयाह * तत्रति * ब्य- सितत्वेन बुद्धिविलम्याभावावैदिकस्याव्यवस्थिताब्लोक काल्लघु- तरप्रयोगत्वेन प्रयोज्यत्वावधारणे ऽपि वैदिकत्वचुद्धिनिरास: पूर्वप- क्षिणोऽभिमत इत्यर्थः । कथं वैदिके तबुद्धिनिरास इत्याशयाद *तथा हीतियन हीति भाष्यस्य तात्पर्यान्तरमाह * यदीति * स च ४३६१ प्रथमान्तानां विशेषणविशेष्याणां चतुर्दान्तान्यपाहत्यात्प्रथमान्ता- न्ययानहेण वाहाशब्देन व्यवायादनन्धयापत्तेरयुक्त इत्याशयः। पत. देवोपसंहरति * तस्मादिति * सिद्धान्तमारममाण: सामान्य- न्याय तावदाह * इतीति * श्लोक व्याचष्टे वैदिकस्योति * मन्त्र- स्याविधित्वे ऽपि वेदाभिप्रायश्चोदनाशन्दः । नन्वेवमपि याते अ- ग्ने यक्षियेत्यादिशेपस्य तनूस्तयेहीत्यादेरपि वैदिकस्य सम्भधारक तनूर्वपिष्ठति रोपनियम इत्याशङ्कयाह * या चेति * सन्निकर्पक्रम दर्शयति * तति * एतदेव व्याचष्टे एकस्मिन्निति * लिङा- दिप्रत्ययोक्तस्य विधेविषयाकाङ्क्षायां तत्रैव भावनाख्यविषयदर्श- 'नाद्रमणीयमित्यहएराब्दव्यतिरेकमाण्याय प्रकृती प्रत्यये वेत्यनेन प्र- कृतावर भावनादिरर्थः प्रत्यये ऽन्विभ्यते प्रत्यये चाहतः करणांश: प्रस्तावन्धिप्यतास्यावृत्त्या व्याख्यातं प्रकृतिप्रत्ययात्मके स्वस्मिन्पदे मीणातीत्यस्मिनाएं फर्मकरण या पदान्तरे ऽन्येष्य स्ववाक्ये सा घवदेवीत्यभारएस्तो पयसीत्यनन्तरवाषयान्तरे अनन्तरे त्यष्टस्ते- नैवैकान्तरादिकमेण प्रकृते वाक्यान्तरे सौर्यादी स्वप्रफरणे ऽनुपल- या फरणोपकारश्चोदनादिसामान्यद्वारोपस्थाप्यमानाग्नेयादिगतो- पकारानुसारेण प्रकरणान्तरेऽन्धिप्यतइत्यर्थः सर्वात्मनाऽन्येपणं व्या- ख्याय त्यक्तव्यापारे वेदे लौकिकाभ्यनुसाव्याचष्टे * यदा त्यति * संयशपतिराविषेत्यादी गच्छतामित्यादिपदाध्याहारोऽनोदाहरणम् । ननु साकाक्षस्याकाङ्क्षणीयालामे व्यवहारानुपपत्ती दविहोमानां वैदिकानां लौकिककरणोपकारालाभारकार्यासाधनत्यं स्यादित्याग्र- याह * लोफे ऽपिश्चेति *सर्वात्मनान्यिध्यमाणाकाङ्क्षणीयालामे यावलब्धन नैराफाट्य कल्प्यत्तइत्यर्थः। ननु लौकिकस्यापि पस्य देनाभ्यनुज्ञाने लौफिकवैदिफयाः को विशेष इत्याशङ्ख्याह * सर्व- प्रचेति * सामान्यन्यायमुक्त्या प्रश्ते स्वपदस्त्रवाक्ययोः रोपाला- ४३७॥ भेऽध्यनन्तरफान्तरवाक्य लाभात स एव ग्राह्य इति सिद्धान्तमाह * तदिहति * फस्मिन्याख्यान्तरइत्यपेक्षायामाद * स चति * .

·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । ६९१ नन्यग्निसम्बन्धिन्यानन्याः पल्या या रजाशयत्वादिति विशेषणमि- ति विरोपानिधारणादिकवाक्यशेषस्थानभ्युपगमें फीडशो वाक्य- शेषः प्रयोज्य इत्यनध्यवसायः स्यादित्याशयाह * तत्रति * व्य- स्थितत्वेन बुद्धिविलम्बामावाद्वैदिकस्याव्यवस्थिताल्लौफिकाल्लघु- तरप्रयोगत्वेन प्रयोज्यस्वावधारणे ऽपि वैदिकत्यबुद्धिनिरास: पूर्वप. क्षिणोऽभिमत इत्यर्थः । कथं वैदिके तबुद्धिनिरास इत्याशवाद *तथा हीतिकन हीति भाष्यस्य तात्पर्यान्तरमाह * यदीति * स च ४३हार प्रथमान्तानां विषपणविशेष्याणां चतुर्यन्तान्वयाहत्वात्प्रयमान्ता. न्वयानहेण स्वाहाशब्देन व्यवायादनन्ययापत्तेरयुक्त इत्याशयः। पत. देवोपसंहरति * तस्मादिति * सिद्धान्तमारभमाण: सामान्य- न्याय तावदाह * इतीत * लोकं व्याय* धैदिकस्यति * मन्त्र- स्थाविधित्वे ऽपि वेदाभिप्रायश्चोदनाशन्दः । नन्वमपि याते अ- ग्ने यशियेत्यादिशेपस्य तनूस्तयेहीत्यादेरपि वैदिकस्य सम्भधारक तनूपिंप्रीति शेषनियम इत्याशयाह * या चेति * सन्निकर्यक्रम दर्शयति * तति * एतदेव व्याचप्टे * एकस्मिन्निति * लिङा- दिप्रत्ययोक्तस्य विधर्विषयाकाङ्क्षायां तत्रैव भावनात्यविषयदर्श- 'नाद्रमणीयमित्यहपशब्दध्यतिरकमाख्याय प्रकृती प्रत्यये घेत्यनेन प्र- शतावशे भावनादिरथः प्रत्यये 5न्विष्यते प्रत्यये चाहष्टः फरणांश: प्रस्तायन्विष्यतरस्यावृत्त्या व्याख्यातं प्रकृतिप्रत्ययात्मके स्खस्मिापदे मीणातीत्यस्मिन्नदृष्ट कर्मकरण या पदान्तरे ऽन्येय स्वचाक्ये सा धेश्वदेवीत्याएस्तप्ते पयसीत्यनन्तरवाक्यान्तरे अनन्तरे स्वाएने- • नेवैकान्तरादिक्रमेण प्रकृत वाक्यान्तरे सौर्यादी सनकरणे ऽनुपल- 4. फरणोपकारचोदनादिसामान्यद्वारोपरयाप्यमानाग्नेयाविगतो- पकारानुसारेण प्रकरणान्तरेऽन्विायतइत्यर्थः सर्वात्मनाइन्येपणं क्या- ख्याय त्यक्तव्यापारे वेदे लौकिकाभ्यनुशा व्याचष्टे * यहा त्यति * संयक्षपतिराशियस्यादी गन्नामित्यादिपदाध्याहारोबोदाहरणम् । मनु साकाङ्क्षस्याकाइक्षणीयालाभे व्यवहारानुपपत्ती दर्विहोमानी वेदिकानां लौकिकफरणोपकारालाभारकार्यासाधनत्यं स्यादित्याय- माह * लोके ऽपि चेति *सर्वात्मनान्धिप्यमाणाकाइ क्षणीयालामे यावलम्धेन नैराफाक्यं कल्प्यतइत्यर्थः । ननु लौकिकस्यापि शेषस्य घेदेनाध्यनुज्ञाने लौकिकवैदिकयोः को विशेष इत्यादाङ्मयाह * सर्व- न चेति * सामान्यन्यायमुक्त्वा प्रकृते स्वपदसवाक्ययाः शेषाला- भेऽप्यनन्तरफान्तरवाक्ये लामात् स एव ग्राह्य इति सिद्धान्तमाह ४३ * तादहति * फस्मिन्यास्यान्तरइत्यपेक्षायामाह * स धति .

·न्यायसुधायाम्।। याइग्विशेष्यसमर्पकः शेषो ऽपेक्षितस्ताग्रजाशयेत्यस्यानन्तरो हराश- येत्यस्य व्यवहितो ऽधस्तादुपलभ्यतइत्यर्थः । उभयाकाङ्क्षाभावे ऽपि शेष्याकासयान्वयो युक्त इति प्रतीतिसौकार्यार्थ शेषिणोश्चतन्यारो- पेणा * यद्यपि चेति * आवयोरप्यर्थेनायमाम्नातो न त्वकस्यै- पार्थेनेति भ्रमितव्यमित्येवं विधं प्रयोजकच्यापार वाक्यशेपप्रतिप- तारं पुरुषं प्रति कुरुतइत्यर्थः । सर्वेत्यनेनैकसामीप्यस्यासाधारण्या- पादकत्वं निरस्तं सर्वानन्तराम्नानरूपसर्वार्थत्यप्रमाणात्प्रमाणान्तरे- णाकाङ्क्षायोग्यतासनिधित्वाविशेषरूपेण सर्वार्थत्वलाभोपपत्तेर- सकृत्पाठवैयासकृत्पाठकारणं प्रमाणान्तरेत्यनेनोक्तम्ानन्याम्ना- तस्य सर्वार्थत्वे सत्युत्तरयोः प्रागाम्नानात्प्रागेव प्रयोगः स्यादित्याश- ड्याह * यद्यपि चेति * प्रथमान्तविशेषणविशेष्यान्वयानhण खा- हाशब्देन व्यवायपरिहारार्थे पश्चात्प्रदेशवर्तित्वेनाकाइक्षितत्वात्त- वैध निवेश इत्यर्थः। ननु पश्चानियेशे पुनात्यछिद्रणेत्यादिवत्सर्वेश्यः पश्चात्पाठापत्तेः तदभावे नेहपश्चात्तनिवेशो न युक्त इत्यारायेन पृष्ट्वा- तरमाह * कुत इति * श्लोक व्याचष्टे * स हीति * तृतीयान- न्तरपाठे ऽपि पूर्वयोर्व्यवधानापत्तेः सर्वपामीप्सिते प्रदेशे शेपाम्नान. न शक्यमित्याशयः । यद्वा पाठकमात्प्राइ निवेशःप्रतीत कस्माना- द्रियतइत्याशयेन पृटे प्रतीतिमात्रार्थत्वनापि पाठोपपत्तेनान्वयविरो- धिनःप्रानियेशस्यादरो युक्त इत्युक्त्वा पूर्वमन्त्रवदुत्तरयोरपि पश्चा- च्छेपनिवेशज्ञापनार्थत्वात् प्रदेशपाठोऽपि नात्यन्तमनर्थक इत्युत्तरार्द्ध- नोक्तानन्वेवं सति सर्वेभ्यः पश्चात्कस्मान्नाम्नात इत्याशङ्कानिरासाथै स हीत्युक्तमिति व्याख्येयम्। नन्वाकाङ्क्षासन्निधियोग्यत्वाविशेषयदा- नन्तर्याविशेपो ऽपि सर्वार्थत्वहेतुर्भाष्यकृतोक्तः स कस्मादुपेक्षित इत्याराड्यापेक्षाकारणं दर्शयिष्यन भाष्यं तावदनुमन्धत्ते *भाष्यति यथैव हीति भाष्येण प्रथमद्वितीययोर्मध्ये पाठादानन्तर्येणोभयान्व- यमुक्त्वा हराशयेत्यनेन तृतीयस्य व्यवधानमाशय तन्नेत्यनेन शेषा- काङ्क्षत्याविशेषेणोभयोरेफशेषग्रहणलक्षणैकधर्मयोगात्समुदायापा- दनेनाव्यवधाने साधितेसमुदायान्वयापत्तिमाराङ्य समुदायेन चैत्य- मेन समुदायस्यैकार्थ्याभावेनाप्रयोज्यत्वाच्छेपान्वयायोग्यत्वेन वाक्य- शेपस्य तेनान्वयाभावात्समुदाय्यन्वये ऽभिहित नन्वेषं सत्यानन्त- यांदेफेनैव समुदायिनान्वय. स्यादित्याशङ्कय समुदायीत्यनेन समु- दायद्वारा समुदाय्यन्वया विशेषाग्रहणेनोमयान्वयमुक्त्वा नन्वेव- मपि विभागेनानेकसमुदाय्यन्ययोपपत्ते वृत्त्यापादकः कृत्स्नस्य शेपस्यानेफान्वयो युक्त इत्याशय समुदायिनोः प्राधान्यात्तदनुरो- ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। ६९३ धेन शेषावृत्तेर्युक्तस्यात् कृत्स्नः शेषान्वयं च विना समुदायिनौर्ने- राकाझ्यानुपपत्तेः प्रत्येकमेकैकन समुदायिना कृत्स्नस्य शेषस्या- न्यय इति तस्मादित्यनेनावधार्यापि चेत्यादिना पुनः सर्वेषु तुल्ययो- गित्वादिति सूत्रावयवस्य सर्वेषु शेपिघु तुल्यशेपानन्तर्ययोगित्वा- दिति पूर्वव्याय्यानात्तुल्याकाक्षासन्निधियोग्यतायोगित्वादित्येवं व्याख्यान्तरं कृतमित्यर्थः। तत्रानयोस्तुल्यत्वं परमतेनाह * तत्रेति* ४३८॥ स्वमतमाह * परे स्थिति * अपरितोरहेतुं प्रश्नपूर्वकमाह * कि- मिति * श्लोकं व्याचष्टे * समुदायत्वमित्यादिना * पचतइत्यन्तेन पदे वर्णानां यान्ये च पदानामेकार्थप्रतिपादनकार्यकारित्वादाग्ने- यादिपटकस्य च फलसाधनत्यान्त्रिकस्यैककार्यकारित्वाभावे ऽपि य- एवं विद्वान् पौर्णमासी यजते य एवं विद्वानमावास्यां यजतइत्येक- शब्दोपादानात्समुदायत्वं कायस्यमाशङ्कते * नन्विति * प्रत्यङ्गम- काशनमेव मन्त्राणां कार्य नैकरोपमहणमित्याशयेनोपहसति *अत्य- होस्थिति* फस्माच्छेपग्रहणमपि कार्य न स्यादित्याशङ्कयाह * अपेक्षा- हीति * कार्यसिद्धये तु ग्राहकत्येन शेषग्रहणे समुदायिनोरपेक्षा- तोऽघान्तरव्यापारत्वेनापेक्ष्यमाणत्वात् कथ शेषग्रहणं समुदायस्वा- पादनसमर्थ प्रधानकार्यमित्युच्यत इत्यर्थः। समुदायिनी च प्रत्यस्या- गत्वेनावृत्त्या तदन्वयोपपत्तेन शेषवशेन समुदायिनोः समुदागत्या- पत्तिरित्याह * शेष इति * पश्चाच्च प्रत्येक शेषान्वयनिर्माणे प्राक समुदायत्वहेतुर्न प्रतीयतइत्येवमुत्तरार्धे व्याच? * पश्चादपि चति समुदायत्वोपपत्तौ च पश्चात्प्रत्येकनिर्माणहेतुम्तिीत्यन्यथा व्या- चटे * यदि चोति * एफपुत्रस्यात्यन्तप्रियत्वेन पितृभ्यामनिवार- णाद्राजकीयत्वेन चान्यरनिवारणादत्यन्तान्याय्या यथा प्रीडा तय- मित्यर्थः । न चास्मिन्पक्षे प्राक्शब्दप्रयोगो धारयितुं शक्यतइत्या- ६ * पुरस्तादेव चैति * न चैकस्य पश्चादितरयोश्च प्राक्शेषा- म्नानानन्तयोंच्छेपस्यागृहामाणे विशेषत्वं भवति देशभेदेन गृह्यमा- विशेषत्वात्ततश्च न गम्यते विशेष इत्येतद्भाध्यमयुक्तमित्याशये- नाह * न चेति * तन्त्रं भिद्यते विदार्यते नाश्यते ऽनेनेति व्युत्प- स्या विरोपाहणं तन्त्रमिदशब्देलोक्तं देशभेदो निमित्तं पस्वाती दे शभेदनिमित्तः स चासो तन्त्रभेदश्चेति विग्रह. देशभेदमेव द. शयति * प्रथमस्य हीति * तेनोत्तरे च सर्वेषु तुल्ययोगित्वादिति सूत्रादवयपव्याख्या युक्तत्याह * तस्मादिति * फोहतदित्यपेक्षा- यामाह * आकाङ्क्षति * योग्यताशब्देनाकाशापरिपूरणसामर्थ्य व्याख्यातम् ।आनन्तर्यस्यान्वयहेतुत्वाभावादपिसाधतेत्येवमपि च- ·ज्यायसुधायाम् । शब्दव्याख्यासूचनार्थम् * नेत्युनम् * मानन्तर्यस्यान्धयाहेतुत्यमुए. पादयति * यो हीति * नन्वनन्तरमात्रान्वयप्रतीतेराकाङ्क्षा- दिप्रयासि स्तनानन्तर्यस्य हेतुताश्रयणीयेत्याशङ्कयाह * सनि- धीति * आनन्तर्य सन्निधिविशेपः तस्मादानन्तर्याथयस्यानन्त- रस्य शीघ्रं बुद्धिस्थत्यात्तेनैवान्वयो नान्येनेति या प्रतीतिर्भवति तस्या मान्तित्यान सम्यगन्वयहतुतानन्तर्यस्यास्तीत्याशयः । कथमनन्तर- ४३९ । माघान्वयप्रतीतभ्रान्ततावसीयन इत्याशङ्कयाह * सा स्विति * देव- दत्त गामानयेत्यादी व्ययहितस्यापि देवदत्तादेरानयनाद्यन्वयदर्श- नाद भ्रान्तितावसीयत इत्याशयः । अत्रेच दृष्टान्तमाह झ्यथेति* ए- कानन्तरपाठस्तानर्थकः स्यादित्याशङ्कयाह * एवं हीति * सर्वार्थ- स्याप्यवर्जनीयमेकानन्तर्यमित्यर्थः । उपसंहरति तस्मादिति *न- न्धत्यन्तसनिकर्षस्य सनिधित्वं नामान्तरेणानन्तर्यमेव कथं चित्स- भिकर्पस्य त्यसंयद्धपदव्यपाये ऽपि भावातिप्रसक्तिरित्याशयेन कि यांस्त्यिति पृष्ट्वा यावतीति भाप्येणोत्तरं दत्तं तद्वयाचष्टे * सग्नि- धिरिति * विशेषणविशेष्येषु युद्ध्यनुवृत्ति विना सर्वविरोपणयिशि- ऐफयुष्युत्पत्त्यसम्भवाद्विशिष्टपद्ध्युत्पत्ति यावद्विशेषणविशेष्यबु- द्धीनामनुवृत्तिरिष्यते विशेषणविशेष्यान्वयस्यापेक्षाधीनत्वादपेक्षा- कालेन युद्ध्यनुवृत्तिकालोपलक्षणमेतदित्याशयः कश्चैत्यनेनापेक्षाका- लस्योपलक्षर्ण पृष्ट्वानन्तर्यमित्युत्तरं दत्तं तद्वयाचटे * सा चेति * नन्धव्यवधेः सन्निधिशब्दव्याप्यत्वाद्वयवसायस्य सन्निधित्वं विरुद्ध- मित्याराड्य सम्बन्धपदव्यवाये सम्बन्धादेव हेतोवुद्धिविच्छेदहेत्वस- म्वन्धबुद्ध्युत्पत्त्यभावेनं पूर्वयुद्धःक्षणिकत्वात् वरूपेण नाशे ऽपि संस्कारद्वारानपायात्पदव्यवाये ऽपि तजनितबुद्ध्यव्यवायादविरोध इत्यभिधानार्थ सम्बद्धति माध्ये तात्पर्यतोव्याचष्टे * सम्बन्धेति * सम्बन्धपदव्यवधेरपि युद्धवानन्तर्यप्रकार एवेत्यर्थः । ननु रजाशये- त्यस्य शेषान्धये ऽपि तद्वयवधानाद्धराशयेत्यस्य शेषान्वयानुपपत्ते सम्बन्धो नास्तीत्याशङ्कय यत्रापि हराशयेत्यस्मिन् रजाशयेत्यनेन शेपाकाक्षेण व्यवायसूत्रे ऽपि शेपान्ययो ऽस्ति यतो द्वयोरपि शेषिणोरपेक्षितविशेध्यान्वयरूपं कार्य वक्तव्यमित्येतदर्थ पूर्व शेदि- णं शेषो ऽपेक्षते तच्चोत्तरापेक्षायामपि तुल्ये कारणमिति यथैवोभ- याकाङ्क्षया पूर्वस्य शेषिणः शेषान्ययस्तथैवोत्तरस्यापि शेष्यन्तरम- नपेक्ष्यमाणे तु शेषे ऽन्यतरः शेषी शेषालाभेन शेपाकाङ्कत्या- प्रमादाधीतः स्यात् शक्यते पूर्ववदुत्तरो ऽपि प्रोपी शेपेयापे- क्षितु तस्माद्यथैवाय शेपो रजाशयेत्यस्य पश्चादपतितो ऽपि यो- ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। ध्यत्वाचयाफारक्षिते देशे सनिधी भवस्येवं हराशयेत्यस्यापी त्यभिधानार्थ यत्रापीत्यादिभाप्यमानन्तर्योपपादनार्थस्येन प्रश्न पूर्व तात्पर्यतो व्याचटे * फयमिति * आद्यन यथाकाक्षिते देशे सम्यन्धं प्राप्य द्वितीयस्यापि यथाकाक्षिते देशे ऽनन्तरोभवति ततो द्वितीयस्योपरि देशे निर्विष्टस्तृतीयस्यापि यथाकाशितदेशपवान- म्तय ग्रामोतीत्यर्थः। श्लोक व्याचष्टे * यात इति * द्वयोरप्यसम्ब- वपदाव्यवायात् द्वयोरपि चाफासावत्त्वाच्छंपान्धयस्तुल्य इत्येव- मथै द्वयोरपीति भाप्यं गतार्थमामासमानम्। ननु व्यवहितस्याप्यनुप- गाभ्युपगमे सर्वत्र तत्सम्भवानाध्याहारः क चित् स्यादित्यायवानि- रासार्थत्वेनासम्बद्धपदाव्यवाय एवाकाङ्क्षावस्यएव चानुपगी भ- यति नान्यथेति परिसख्यार्थमिति सूचयितुमाह ततः परं रिपति* अण्णादिवाक्येष्यप्ययं न्यायस्तुल्य इत्येतत्सूचनार्थ चेदं भाध्यमिति सूचयितुं सर्वप्रेमं न्यायमतिदिशति * सर्ववैति * नत्यानन्तर्य- विशेषणकान्वयप्रतीत्या नैराकाझ्यानान्यान्यय इस्पाशङ्कानिरासा- थमेतावञ्चेति भाग्यमुपपादयितुमाह * यद्यपि चेति * युगपदा- म्नानासक्तिमापनिबन्धनत्वेनावास्तवत्वादानन्तर्यमकारणमित्याशयः। सनिकृष्टविप्रकृष्टयान्वययोः प्रामाण्याविशेषोपपादनार्थ सर्वलोकवे- दसाधरणत्वमस्य न्यायस्याह * एवमिति * यदा किमित्यानन्तर्यम- कारणमित्याशङ्ग्य यस्मादसम्बद्धपदान्यवधाने सत्यानन्तर्याभावे ऽपि सर्वत्र लोफे घेदे च वाक्ये पदानां प्रकरणे च वाक्यानां सम्ब- न्धो भवतीत्येवमर्थत्वेनाव्यवधान इति भाष्यं * व्याख्यातुमेतदुक्त- म* पतदेव भाष्यं तात्पर्यतो व्याचष्टे * अव्यवधान इति * तस्मादित्युपसंहारमाध्यं व्याचक्षाणो ऽनुपङ्गसमाप्तिशब्दो व्याचऐ * तस्मादिति * अथेति भाष्येणविषयान्तरव्याप्तयर्थमावृश्यैतत्सुनं व्याख्यातं तदुभयत्राप्यसम्यक्षपदव्यपायाभावे सत्येयान्यतराफा- झयेव चानुपगा लक्षणयाभावेनायुक्तमायङ्ग्य पैलक्षण्यं दर्शयन् ४४०।। व्याच? *यत्र तावदिति शेषस्यावृपयानेकशेष्यन्वयाद् गौणत्यै फमाहत्यानेकान्वयिशेषत्वेनाने च व्यावय॑मानकान्वयिशेषत्वेनो- तम्। अनेफेपुसाकारक्षेष्वेकस्मिरछेपान्वयेन निराकाङ्क्षीकृते ऽपी- तरनेराकाङ्क्ष्यायानुपनो युनाशेषस्य त्वेकस्यैकोप्यन्ययेन नैराफा. दशेष्यन्तरान्वयायानुपङ्गो ऽनर्थक इत्यविकारावत्याशयः ।अन्न ही- त्यादिनाम्ति संवत्रानुपद्गम् इत्यन्तं पूर्वपक्षमाध्यं तात्पर्यतो ज्याचटे * फिमिति * आद नैतदेवं पुनातु शब्देनेतिमिद्धान्तमाध्यं व्याचष्टे * उच्यताति -* फकमफियापदसमूहात्मकवाक्यशेपत्वे सति ·भ्यायसुधापाम् । रोपियाक्याने करयादेकशेष्यन्ययेन निराफाशस्य रोप्यन्तरान्ययो म स्यात फारकाणां त्वन्योन्यान्ययायोगारफरणयाचिनः येषस्य फिया- पदमात्रान्वयप्रतीतेराण्यातयाच्यार्थद्वारा सर्यमन्मान्यय इत्यर्थः फारकपदस्यानन्तर्यामाये ऽन्यरुणादियक्रियापदेनवान्ययादानन्ता- भिधानानर्थक्यमाशपातशयार्थत्येन ध्याचष्टे * मानन्तयेति * एकश्चेति भाष्यं व्याचष्टे * स चेति * ननु पदक्ये ऽध्यायुरादिभे- देनंव फ्लप्तचित्पत्यादिफारफभेदेन पयनक्रियारूपार्थभेदाद कनया- न्वयः शेपस्य स्यादित्याशङ्याह * न चति * आयुरादेः फर्मासम- घाये ऽपि प्रोत्साहनायाशास्यत्यात्तद्भेदेन मियाभेदो युनः एषां तु फरणमन्प्रत्येन प्रोत्साहनार्थत्थाभावादसमयतार्थत्याभावात् भगा- दिवत्स्तुतिमात्रार्थमुपात्तस्य चित्पत्यादे दे पि क्रियाभेदो नास्ती. त्यायः । नन्वेयमपि सकदन्ययेन कृतार्थस्य शेपस्य मियापदा- ताचप्यावृत्तिरयुक्तेत्याशयाह * न चेति तेनायगच्छाम इति भाष्यं व्याचप्टे * तस्मादिति * ननु क्रियश्यभ्यासभेदात् श्रपण- घथित्पत्यादिवसाच्छिद्रादेरपि व्यवस्था भविष्यतीत्याशङ्कते *अथे. ति * चैपम्यमाह * उच्यत इति * श्लोकं व्याचष्टे * पेन्द्रवाय. घादीति * प्रत्युताव्यवस्थायामेव कारणमस्तीति फरणस्येत्यनेनोक्तं यथा चैत्युत्तरार्द्धध्याख्याकर्तृभेदमात्रेण तु फरणभेदो निशिट्रय ४४१३५ एवेत्याह * न चेति * अतिप्रसक्तिमाशङ्कते * नन्विति * परि- हरति * नैप इति * यथा यहिधर्माणां प्रकरणादर्थपूर्णमासयर्हिर- र्थत्वावगतेन पिगडपितृयशवहिपि प्रसक्तिस्तथास्यापि रोषस्य प्रकर- णपठितपुनातुशब्देकवाक्यतया तादावगतेर्न मन्त्रान्तरगतपुनातु. शब्दान्ययप्रसक्तिरित्यर्थः । एतदेव विवृणोति * इहति * दोषा- न्तरापत्तिमाशङ्कते * नन्विति * विभागमन्त्रवधुक्त पात्रापि विकल्प इति परिहरति * कुतो वेति * असम्बद्धपदव्यवायादपि न मन्त्रान्तरेपु प्रसक्तिरित्याह * सर्वेपु चेति * तथा च सतीति भाष्यं ब्याचप्टे * तस्मादिति * श्लोक व्याचशे * सर्वेति * त- स्मादित्युपसहारभाप्यं व्याचष्टे * इतीति * उदाहतेषु समुशया- भावान्मन्प्रवृत्त्यसम्भवे ऽपीपएकपदीत्यादिषु.भवेत्यादिशेषानुपग- स्थाप्येतन्यायविषयत्वात्तत्र च केषां चित्सहत्प्रयोगदर्शनादमुष्ठान- विरोधमाशय *माहेव चति* नन्वनु पश्चात्मज्यतइति व्युत्पत्या हृदयस्थाने यतीत्यादी व पुरनादारतातस्यैवानुपङ्गस्य पश्चादा- म्नातेनैव प्रायशो ऽन्वयदर्शनात्पश्चादाम्नातस्याछिद्रेणत्यादेः नानु- यगो युक्त इत्याशड्याह * पुरस्तादिति * न्यायतुल्यत्वाद्विशेषमानं ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। ६९७ तदित्यर्थः। ॥ स्पयेताननुपङ्गाधिकरणम् ॥ १७ ॥ व्यवायान्नानुपज्यते ॥ १९॥ ४४२११ नन्वसम्बद्धपदव्ययायाभाव एव सर्वेषु तुल्ययोगित्यादित्य- नेनानुपङ्गस्योत्तारवाद्वचवाये ऽनुपगाप्रसक्तेर्व्यर्थमिदं सूत्रमित्याश- क्याह * प्रत्युदाहरणत्वेनेति * घायुरित्यादिभाध्यं व्याच * सन्त इति * तस्मादित्युपसंहारभाप्यं व्याचष्टे * ततश्चेति * नन्यध्याहार्यपदस्य यथैव पाठः प्रतिपत्त्युपाय इत्यनेन न्यायेन साम- मुलभ्यतयानुच्चार्यमाणत्वालौकिकशेपकर्त्तव्यत्वाभिधानमयुक्तामा स्याराङ्मयाह * तत्रेति * कल्प्यपदसहितानां श्रुतानां पदानां वाक्यार्थप्रतिपादकत्वात्तेन विना न्यूनत्वापत्तेरुच्चार्यमाणपदैकवा. क्यतयावश्यं सामर्थ्यकल्प्य पदमित्यर्थः । यद्यपीत्यनेन फाल्प्यस्यापि पदस्याभिधानकरणत्वात् कर्तृव्यापारव्याप्यत्व च पिना करणत्या- योगात्तदुच्चारणातिरिक्तासाधारणराब्दचिपयकर्तृव्यापाराभावाचो चार्यत्वमसूचितम् ।अनुपङ्गप्रत्युदाहरणत्यायाध्याहारोपसंहारस्या- नुपङ्गासंभवोपसंहारपरत्वं वक्तुमाह * तस्मादिति * उभयनो- चार्यत्वे ऽपि किं चिन्तायाः प्रयोजनमित्याशङ्मयाह * प्रयोजनमि- ति* भत्रैव वृद्धसम्मतिमाह * आह चति * इति श्रीमत्रिकाएडमीमांसामण्डनपतिवसन्तसोमयाजिम- हमाधवात्मजसोमेश्वरकृतायांतन्त्रवार्तिकटीकायांसीनवद्यका- रियां न्यायसुधाख्यायां द्वितीयस्याध्यायस्य प्रथमः पादः ।

·靈靈 ·॥ न्यायसुधायाम् ॥ द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः . ॥ अङ्गापूर्वभेदाधिकरणम् ॥१॥ शब्दान्तरे कर्मभेदः कृतानुवन्धत्वात् ॥ १ ॥ लक्षणार्थविचारस्यायसरमाह * उपोद्घातेति * उपोद्घात. या पार्थाधिकरणोतकर्मभेदानुनिष्पाद्यपूर्वभेदापधादार्थास्यातदैवि. ध्यमसक्तमन्त्रगनाख्याताविधायकत्यलक्षणतृतीयप्रकारानुप्रसक्तम- प्रलक्षणे प्रसक्तानुप्रसक्तं चेत्यध्यायोपक्रमभाप्यगतचशब्दप्रतिशा- ते ऋक्सामलक्षणादी समाप्तइत्यर्थः । शब्दान्तरस्यापर्यायभूत- धातुभेदरूपत्वेन धात्वर्थभेदद्वारा भावनाभेदकत्वस्य स्पष्टत्वं प्रा च्युत्पाद्यत्वे कारणमाह * तति * भाषार्थाधिकरणोक्तस्य धा- स्वर्थभेदानुनिष्पादिना ऽपूर्वभेदस्य धात्वर्थभेदे ऽप्यपूर्व भेद हेतुभाव- नाभेदाभावेनाक्षिप्य समाधानार्थतयास्यवादी सङ्गतत्यादिति इत्य- न्तरसूचनार्थस्तावच्छब्दः स्पष्टत्वस्य धा फार्थ प्राग्वाच्यत्यहेतुतेत्याश- झा स्थूलसूक्ष्मयोः फमे बुद्ध्युत्पत्तेरिति सूचनार्यः अस्तीतिभाष्येण ज्योतिष्टोमगतधातुभेदोदाहरणस्यकप्रयोगवाक्यगताख्यातप्रत्ययसं- म्बद्धानां प्रात्यात्मिकानेकारयातप्रत्ययसम्बद्धानां सर्चधातूनाम्मुदा- हरणत्यज्ञापन प्रयोजनमाह * एकेति * धातुत्रयोदाहरणं तर्हि किमर्थमित्याराग्याह * भाष्येति * स्वत्यत्यागांशसाम्येन धातुनया- थोनामन्त्यन्तभेदाप्रतीतेर्धात्तत्रयस्य पर्यायस्वभ्रमाच्छब्दान्तरत्याभिम- तापर्यायभूतभेदाभावाशङ्कानिरासाथै प्रयोदाहरणीमत्याशयः । य. जतीति सन्देहभायं त्रिविधसन्देहपरतया परमतेन ज्याचष्टे *त- प्रेति * ननु धातुनिर्देशार्थानां यजत्यादिशब्दानां लक्षणया धात्व- थैपरत्ये लक्षितलक्षणया भावनापरत्वे सम्मवत्यपि भावनाधात्वर्थ- योर्धात्वर्थधातुजन्यावाभावात्कार्यशब्दो न युज्यतेत्याशड्याह * फा- यति * विशेष्यप्रतिपाद्ययोरप्युपकार्यशब्दफदेशकार्यशब्दन मामा- शब्दनैव सत्यभामायाः शयमभिधानमित्याशयः । कुर्वन्तीत्यप्युप- ·७०० न्यायसुधायाम्। पुर्वन्तीत्येवं व्याख्येयमित्याह * भावनेति * संहत्यापीत्यादिभाष्यं सन्देहहेत्वमिधानार्थत्वेनावतारयति *कुत इति* व्याचष्टे साधन- त्वमिति * स्वमतेन संहत्यकभावनाविशेषणत्वात्महत्यैकमपूर्व भा. घनाशब्दाश्चोदयन्त्युत वियुत्यानेकभावनाविशेषणत्वाद्भिन्नान्यपूर्वा- णीति भावनाभेदाभेदफलभूतापूर्वभेदाभेदचिन्ताद्वारा भावनाभेदा- भेदावेव चिन्त्येते इत्येवं सन्देहभाष्यं व्याचष्टे* अथ चंति * प्राक- रणिकसर्वधात्यर्थानुरक्तति धान्ये ऽप्युदाहृतापेक्षया प्रयोक्तिः । ननु क्रियतइति ध्युत्पत्यापूर्वस्य क्रियते ऽनेनेति व्युत्पत्या धात्वर्थस्य कर्मशब्दवाच्यत्वाद्भावनाभेदे विचार्य सौनः कर्मशब्दो न युज्ये- तेत्याशङ्कयाह * मायनेय घेति * कर्मशब्दवाच्यधात्वर्थानुरागा- भावनापि कर्मशब्देन वस्तुं शक्येत्याशयः । नन्वेषं क्लिटव्याख्याने को हेतुरित्याशङ्कयाह * तस्या एवेति * संख्यादिप्वपूर्यभेदचिन्ता- या भाष्ये ऽयमावेनानाशयत्वादादिशब्दो ऽन्यासविषयः । अभ्या- सस्य धात्यर्थभेदकत्वे वक्ष्यमाणे ऽप्यपूर्यापेक्षयैवकारः । कस्मा- च्छब्दान्तरादनापूर्वभेदकतेत्याशङ्कयाह * अपूर्वस्येति * शब्दा- ब्दान्तरेणानुरसकप्रकृयर्थहेतुफप्रत्ययार्थभेदावगमात्पुनर्विधानाख्ये चाभ्यासेनाभिधानपूर्वकरवाद्विधानस्याभिधेयस्यैव भेदागममा- त्रांन्नानभिधेयभेदकता • युक्तत्याशयः । अमनुप्टेयत्वादपि नापू- धेस्य भेदाभेदी चिन्त्यावित्यांह * कर्मेति पूर्वस्याविचार्यत्वे ऽपि फलत्याधुज्येतोपन्यासी धात्वर्थकत्वोपन्या- सस्तु यद्धति भाध्ये करिष्यमाणः कथं युज्यतेत्याशङ्याह * प्रास- शिकत्वेति * धारवर्थभेदे ऽपि भावनाभेदो नाम्तीत्युक्ते भावनफ्य- प्रसङ्गादात्वर्थक्यं पूर्वपक्षातिशयायोक्तमित्यर्थः । प्रधानलेवास्य कस्मान्न स्यादिस्याशझ्याह * कथमिति * सर्वधात्वव्यापकत्वा- मास्य प्रधानता युक्तेत्यर्थः । नन्वेकधात्वर्थानुरक्तायां भावनायां धात्वन्तरार्थानवकाशाद् गुणन्यायेनैव भावनाभेदसिद्धेः । पूर्वपक्षा- सम्भवाद्भावनाभेदाभेदसन्देहो न युक्त इत्याशङ्कयाह * ततश्चेति * कि सोमेन यजेतेत्यादिवाक्यस्तत्तद्धात्वर्थविशिष्टाभावना विधीयमाना प्रतिधात्वर्थ भिद्यते ऽथ या ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेतेत्यादिवा- क्येनानारतधात्वर्थविशेषां भावनां फलोद्देशेन विहितां सोमेन यजे- तेत्यादिवाक्यैरनूध तां प्रति विधीयमाना यागदानहोमादयो धात्व- याः संहत्य विशेषन्तीति सोमादिवाक्ये 'धात्वविशिष्टभावनावि. धिर्वाक्यान्तरविहितशुद्धभावनोद्देशेन वा धात्वर्थविधिरिति सन्देहो भावनाभेदाभेदसन्देहकारणमित्याययः । ननु ज्योतिष्टोमवाक्ये ऽपि * नन्य- ·विज्ञप्तिः । । । .. २ १ अस्यां चौसम्बा-संस्कृतग्रन्धमालाया प्रतिमासं पृष्ठशतके सुन्दरः सीसकाक्षररुत्तमपु पत्तेषु एक स्तवको मुद्रयित्वा प्रकाश्यते । २एकस्मिन् स्तयके एक एव ग्रन्थों मुन्धते । ३ प्राचीना दुर्लभाश्चामुद्रिता मीमांमावेदान्तादिदर्शन, व्याकरण धर्मशास्त्र साहित्य, पुराणादिग्रन्था एवान सुपरिष्कृत्य मुद्यन्ते । ४ काशिकराजकीयप्रधानसंस्तपाठालयाऽध्यापकाः पण्डिता अन्येच शास्त्रदृष्टयो विद्वांसः एतत्परिशोधनादिकार्यकारिणी भवन्ति । भारतवर्गीय व्रह्मदेशीयैः सिंहलदीपवासिभिश्च एतद्ग्राहकदेयं वार्षिकमग्रिम मुल्यम मुद्रा: ७ आणकाः ८ ६ फालान्तरे प्रतिस्तव ७प्रापणव्ययः पृथग् नास्ति ।. ८ साम्प्रतं मुन्धमाणा ग्रन्था:- मुद्रिता. स्तबकाः (१) संस्काररत्नमाला। गोपीनाथभट्टत्तिा (संस्कारः) (२) शळकौस्तुभः । महोजिदीक्षितकृतः (व्याकरणम्) १२) श्लोकवार्तिकम्। भकुमारिलविरचितम् पार्थसारथिमिश्रकृत-न्यायरत्नाकरारयया (मीमांसा) व्यारयया सहितम् सम्पूर्णम् । (४) भाप्योपहितं तत्वत्रयम घिशिवाहितदर्शन प्रकरणम श्रीमलोकाचार्यप्रणीतम् । श्रीनारा- (वेदान्तः). यणतीर्थ विरचित भाभापा प्रकाश सहितम्। (५) करणप्रकाशः । श्रीब्रह्मदेवविरचितः सम्पूर्णः (ज्योतिपं) १ (६) गादृचिन्तामणि महामहोपाध्याय- (७) न्यायरत्नमाला-श्रीपार्थसारथिमिश्रविरचितासम्पूर्णः । (मीमांसा)२ (८) ब्रह्मसूत्र भाप्यम्-वादरायण प्रणीत चेदान्त सूत्र-१ (वेदान्त )६ स्य यतीन्द्र श्रीमद्विशान भिक्षु कृत व्याख्यानम् ।। (१) स्याद्वादमञ्जरी-मल्लिोणनिर्मिता ! (जनदर्शनम्) २ (१०) सिद्धिनयम्-विशिष्टात-ब्रह्मानरूपणपरम्-श्रीभा- (पेदान्त)१ प्यतां परमगुराभिःश्री ६ यामुनमुनिभिर्विरचितम्) (११) न्यायमकरन्द । श्रीमदानन्दवोधनहारकाचार्यसंग्र-1 (वेदान्तः)१ हीत आचार्यचित्सुसमुनिविरचित व्यारयोपतः, (१२) विभक्त्यर्थनिर्णयःन्यायानुसारिप्रथमादिसमविभक्ति (१३)विधिरसायनम् यीअप्पयदीक्षितकृतम् (मामांसा) (१४न्यायसुधा (तन्त्रवार्तिकीका) भट्टसोमेश्वरविरचिता । (मीमांसा (१५)शिवस्तावाचली। उत्पलदेवविरचिता । श्रीक्षमराज- (पेदान्त) विरचितवृत्तिसमेता। हरिदासगुप्ता, पन्नादिप्रेषणस्थानम् } धीजवा-मम्कनपतकालय बनारस सिटी। २ ૨ } ·» Sile ir) nnr)10 THE CHOWKAMBA SAVSKFIT SERIES, BEVARES This Vonthly Magazine consists of very ric and in aluable ancient Sınsi rit vorle on Velic Literature, IIindu Philosophy different sci suces, oneral Interrture and Purinns ác thai Invonosce bcen publisko 1 bufuru Tho suonthis issue of tler lligazioo dealing with ono xulijcct nutung 100 pages of Demy octrio şize printal nently in beautiful typ son good tlucl [47 Pandity of the Govern clcnrncl men Iutherto issurl and those au course of znojniation for publication nie as follows- Names of Books 1 Sunsherartun uld by 2 Shaxni oustubla by 3 Slol, Virtil n of humanlı Blintta together with the Commentary,led Ny w aratua (Vimans.) larn by Pirtlısuratlu Wissa (Complete ) # The Vedanta-lattiatriy y, of St. Lol acliary?) von, wit Bliattr-Blumala- Pral aslin of Sri (Vedanta): 5 Karnnd Prinsh l y Berlimndesa (Camplete) (Jyotislın) 1 ( Binttn Cluntament of G2 Blattu. (Muns)? Ny 932-Rntor-Vol1 of Sri Parthsıratlı Misrn (Do) : 8 Bizhma Sutra, nit! Commentary culle! Vanmar (Vedutayo 9 Sy adwafiz Manjui by Malishenr with (Jan Dars ann)? a Comment y by Hincludra 10 Sidantry ni Ly I amun Alanı (Vedanta ) 1 11 Vyiya Val vrınal of Sri And Boll Bhattara Find out and Bolu Bha tafuna }e Do ) 1 "} (Nyaya) 12 13 2 14 vartık Mianse) (Mimansa ) ? Withi (Vedanta) 1 0 15 EILON • Annual subscription (in advance) Rs 7 Sın le tors 1 FOR FOREIGN COUNTRIES £ Annual subscri tion (in adtance) 0 Sia le cozy To be bnd from 8 0 0 S, 15 1 d 0

·No. 55. )
[ Price Rupee One.
TEE
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES
A
COLLECTION OF RANE & EXTRAORDINARY SANSKRIT Works
न्यायसुधा।
तन्त्रवार्तिक टीका भहसोमेश्वरविरचिता ।
NYAYASODIA,
A COMENTARY ON TANTRAVÂRTIKA.
.
BY
Pindit SÓLYSHWARA BHATTA,
EDITED BY
PANDIT MUKUNDA SHASTRI,
of th. Government Sanskrit-College, Benares.
FASCICULUS VIII.
PUBLISHED AND SOLD BY TIE SECRETARY,
CHOWKHAMBA SANSKRIT BOOK-DEPOT.
BENARES.
AGENT LOTTO HARRASSOWITZ, LEIPZIG
Printed By Ilari Das Gupta Proprietor
AT THE VIDYA YULASA PRESS
BENARES.
1902,
Registered According to act ITV. of 1867.

·5०००००००००००००००००००००००००००००००००००००० श्री. आनन्दवनविधोतिसुमनोभि मुसस्रता । सुवर्णातिभव्याभशतपत्तपरिष्कृता॥ १ ॥ चौखम्बा-सस्कृतमधमाला मञ्जुलदर्शना । रसिकालिकुल कुर्यादभन्दामोदमोहितम् ॥ २ ॥ स्तवक-५५ P००००००००००००००००००००००००००००00000000000 ·• ७०१ द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । यागानुरक्तभावनामतीतेख़्त्वर्थान्तरानुरागायोगाश गुपन्यायाति- माम इत्याशङ्कच पालवाक्ये धात्वर्थानुरागविवक्षायां भावनायाः फल प्रत्युपादानविधानगुणभावाद्धात्वर्थ च प्रति उद्देशानुवादप्रधानभा- घाहरूप्यापत्तीत्यर्थानुरागविषक्षा पूर्वपक्षिणी भिमतेति सूचना- धम् * पूर्वोत्तम * भाप्योक्तसन्दहकारणानिवृत्यर्थों ऽपिश- ब्दः। अय चार्थः प्रयोगवाक्यशेषभावेन हि समुदायस्य मत्ता सम्य- न्धो गम्यतइत्यादिभाष्यालोचनयोक्तत्यान स्वोत्प्रेक्षितत्यैनोपहा- म्यः परमतेन नियिधपुर्यपक्षाभिधानार्थत्वेन भाग्यं व्याख्यातु पठति * किं तादिति * महत्यशब्द तिम्रो भावना सहत्यैकमपूर्वं कु- चन्तीत्येयं व्याख्यातुमाह * तति * अदृष्याथानामिति भाष्यस्या- पूर्वक्योत्तय व्यारयातत्वात्तदुपपादनार्थमदृष्ट इतिभाष्याययय च्याचष्ट * इयं चति * विरुध्यमान इति भाप्याघयथार्थमाह * रति * उक्ते ऽर्थे भाध्यावयवं योजयति *दिति * विशेष- ४४४ श्चदित्यवयध ब्याचष्टे * तनापीति * बहुभ्य इत्भवयवं तस्माच्छ- ब्दान्तमुपसंहारार्थत्वेन व्याच * तस्मादिति * ननु स्वर्गकामो यजेतेति फलवाक्ये यागभावनामारविधानात्कथं यागहोमदानादि- भावनासमुदायस्य फलापूर्वसाधनतत्याशय निरासाथै समुदाय इतिभाप्यमपत्तितस्माच्छब्दकपाटेन सूचितश्यायागत्वादव्याख्याय तदुपपादनार्थ न चेति भाग्यमाशोत्तरत्वेन च्याचष्टे * तश्रति * फलयाश्यगताण्यातविहितभावनासमुदायाचयवभूतकैफधात्यांच- च्छिन्नभावनायाचिभिसामादिवाक्यगतर्यजतिजुहोतिददातीत्याख्या- तशब्दैः कल्पनागौरवभयात्मतिभावन मायान्वयमलहमानैरै- कभाव्यान्ययाय मायनाममुदायस्यार्थाक्षिप्तत्वेन शाब्दत्यात्फलवाफ्ये फलसाधनतया युक्तो विधिरित्यर्थः। अथ चेति भाष्य पक्षान्तरप- रिहार्यत्वेन ब्याचट * अथ घेति * उत्तरस्तमेधानुबदनीति भा- बनानुवादाभिधानेनैकस्यां भावनायां त्रयो यजत्यादय उपाया वि- धीयन्त इति चौपायतया धात्वर्थविधामाभिधानेन मूचितामुपपत्ति- माह * तस्यापीति * श्लोकं व्याचट * यदि दीति * धात्वर्थानां प्राधान्य मति फलयरम्वरूपेणाविधेयत्यापत्तेः फलनाक्यविहितभाव- नाप्रत्यभिज्ञाने ऽपि सोमादिवास्येषु तत्तद्धात्यर्थविशिष्टरूपेण विधी. थमाना भावनेकधात्वर्थविशिशयों धात्वर्थान्तरजियेगायोगाद गुण- भ्यायेन प्रतिधात्यथै भिद्यते भाचप्रधानमाख्यातामति स्मृतस्त्वारयाते भावनायाःप्राधान्यानावशब्दस्य धात्वर्थविषयत्यभ्याख्याने पिशा प्रकृतिप्रत्ययौ प्रत्ययार्य सह तस्तयोः प्रत्ययार्थः प्राधान्यनेति स्मृतेः ·७०२. म्यायसुधायाम्। प्रत्ययार्थत्येन भायनायाः प्राधान्यात्फलवाक्यविहितशुद्धभावनानु- घादेन सोमादिवाक्यैरनाहतपार्धापर्ययुगपत्सर्वधात्यर्थविधानान गु- णन्यायो ऽस्तीत्यारायः । ननु सोमादिवाक्येपु भावनाविध्यभावे विशेषणसम्बन्धमात्रार्थ भावनाभिधानावृत्तिः स्यान्न चासो युक्ते- त्याशड्याह * यधपीति * असत्यां गतौ गुणानुरोधेनापि प्रधाना- वृत्तिर्युक्तेत्याशयः । न तु फेवलप्रकृतिप्रयोगासम्भवमात्रात्प्रत्यया- प्रतिसिद्धः फेघलप्रत्ययप्रयोगासम्भवः किमर्थमुक्त इत्याराङ्याह * यदि स्विति * फ्लप्तयादी विशेषणान्वयाभिधानावृत्तिइत्याह * दृष्टा चेति * अनन्यगतिगुणसम्पादनार्था चानुष्ठानावृत्तिरपि ४४५। ६या किंमुताभिधानावृत्तिरित्याह * तथेनि * नन्वेवं सति भिन्न- पाक्योपादानाद्धात्यर्थानां प्रत्येकमेव भावनाविशेषणता युक्तेत्याश- ड्याह * तस्मादिति * यस्मात्कल्पनालाघयाय संहत्य विशेष- तत्व प्रतीयते । तस्मात्सर्वधात्वर्थविशेषभायनाभिधानार्थत्ये- नानेकार्थत्वात्सा प्रकरणमेकं घाययमित्यर्थ. । तस्मादि- त्युपसंहारभायं सक्षिप्य व्याचटे * एकमिति * हत्य विशेषणग्यफल्पनस्यादृष्टकरपनालाघवहेतुकत्याभिधानार्थम- त इति भाप्य व्याचप्टै * एकं चेति * तृतीयपूर्वपक्षाभिधानार्थ पद्धति भाष्य स्वत्वपरित्यागांशेत्यनेन व्याख्यातत्यादसानिकत्वेन चानादृत्य तथोक्तत्वादुपेक्ष्य स्वमते पूर्णपक्षकध्याभिधानायाधं पूर्व- पक्ष दूपयितुमारभते * अयमेव चेति * एतदेव प्रश्नपूर्वमुपपा- दयति * कुत इति * श्लोक व्याचष्टे * यदि हीति * अहष्टार्थभा- वनाभेदान्यथानुपपत्या भावनाभेद्वदपूर्वभेदस्याप्यघश्याभ्युपगन्त- व्यत्वापत्तेः किमनेन पूर्वपक्षेण सिद्धान्तप्रतिकूल क्षतं स्यादित्यर्थः कथमेकशब्दोपादानात्समुदायत्वापादनमित्यपेक्षिते समुदायानुवा- दरूपेण घा * फलादिसम्बन्धेन वेत्युक्तम् * पौर्णमासीमित्येकरा- ब्दोपादान तावद्यजिनानूद्यमानानां यागानां समुदायत्वापादाना- थमेघ राजसूयेनेत्यस्य फलान्वयपरत्वात्समुदायापादनार्थत्वाभावे ऽप्येकशब्दोपादानेन कफलान्वयात्समुदायत्वापत्तिरित्याशय । ज्यो- तिष्टोमशब्दस्य सर्वप्राकरणिकया होमाद्यवच्छिन्नभावनासमूदवाचि- स्वमाराङ्कने * ननु चेति * यजिसामानाधिकरण्याद्भावनावाचितव तावदयुक्ता धात्वर्थद्वारलक्षणया तु तद्वाचित्वाभ्युपगमे ऽपि यजि- मात्रमामानाधिकरणयाद्धोमाद्यवच्छिन्नभावनासमूहवाचिता दुरा- शति परिहरति * नेति * उपमहरति * तस्मादिति * का तर्हि भाज्यस्य गतिरित्याराड्याह * एव न्विति * यथेन्द्रायुधं लोहितशु- ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयपादः । ७०३ पलकृष्णेत्रिभिधातुभिः संहत्यानुरज्यते तथा सर्वधात्वविनेति प्रतिज्ञाभाग्यव्याख्या भावनैक्योपपादनार्थत्वेनादृष्टार्थानामित्यादि. भाष्यं ब्याचष्टे * तत्सिद्धार्थाविति * कर्मभेदे होत्यनेनाबहुभ्य एकमपूर्वमिति अकारप्रश्लोषो भाष्ये सूचितः भावनैक्ये समुदाय- शब्दानुपपत्तिमाशङ्कय धात्वर्थसमुदायानुरक्तस्यैकस्य भावनाण्यस्य फर्मणो ऽनुरकस्य समुदायस्यावयवभूतानां धात्वर्थानां समुदा- योऽभिप्रेत इत्येवं व्याच * तस्मादिति * भाप्यं च धात्यर्थानां समुदायाप्रतीतेः कथं संहत्यानुरझकतेत्याशङ्कानिरासार्थत्वे यस्मा- रकल्पनालाघयाय भायनैक्यं युक्तं तस्मात्तत्सिद्धार्थ धात्वर्थसमु- दायो ऽनुरजकः कत्तु वेदस्यष्टो ऽवसीयत इत्यवं व्याख्येयम् । अथ चेति भाष्यं पक्षान्तरामायेनायुक्तमाशङ्कय परमतेनोपसंहारार्थत्वेन न्याचटे * अत इति * स्वमतेनोपपत्यन्तरार्थत्वेन ध्याचटे * रायं स्थिति * अभिन्नार्थत्वामेचोत्तरम्तमेयेति भावनैक्यामिधानेन दर्श- पतीयार * तदिति * परेपा व्याख्यान दूपयितुमुपन्यस्यति * ए- पमिति * दूषयति * तत्विति * स्वमतेन भावनापरामर्शितया त. च्छब्दं व्याचले *तस्मादिति* पूर्वभाष्यपर्यालोचनयाप्येप एवार्थः प्र- ४४६६ तीयतइत्याह * तथा चेति* एतदेयोपपादयति अतहति* तस्मा- दित्युपसंहारभाप्यं व्याचष्टे * तस्मादिति * यजत्यादिबये धात्व- क्यादपि मावीक्यमित्युपपत्त्यन्तराभिधानार्थ यद्वेति भाज्यं ध्या- चष्टे * तस्मादिति * यजयादित्रये धात्वर्थक्यादपि भावनैक्यमि- स्युपपत्त्यन्तराभिधानाथै यद्वेति माध्यं व्याचऐ * यति* ननु नैका- शसाम्यमाप्रेण धात्वर्थक्यं गुक्तमधकांशसाम्येन सादृश्यादु गौण- वृत्या ददातिनुहोतिभ्यां यजत्यनुवादो ऽभिहितः सोऽपि गौण- स्वदोपापत्तेरयुक्त इत्याशङ्ख्या * अधापीति * जघन्यत्यसाम्याद गौणय लक्षणा शब्देनोक्ता समुदायवाचिना घा त्यागास्यैकदेशे वृ- त्तिलक्षणाभिमता गुणसम्बन्धार्थमिति भाग्यावयवेव्याचष्टे # गुणे- ति* को गुण इत्यपेक्षायामाह *एकति* माकाशावध्वर्यघे ददा- तीतिवत्सम्बन्धविधानादवाक्यभेदाभिप्रायः दक्षिणाकालत्वलक्षणो गुणो दाक्षिणायब्देनाभिमतः ननु दक्षिणानयनोत्तरकालमेतद्धोमवि- धानात् क्रमेणय दक्षिणाकालत्यप्राप्तेस्तत्प्रख्यन्यायेन दाक्षिणशब्दस्य मामत्वाद् ,गुणविधित्वं नास्तीत्याशङ्कते * नन्चिति * धात्वी- नुवादपने गुणविधित्यापत्तिरिति परिहराति * कर्मेति * धम्मिश्च पक्षे सन्देहभाष्यगता यजत्यादिशब्दा श्रुतिवृत्ता एवेत्साह * तदा चति * कार्यशब्दस्वरूपक्रमानुराधाकियासामान्ययाचिना करो. - A ·७०४ न्यायसुधायाम। विषयो घत्याह तिना तद्विशेषोतिक्रियालक्षणाद्वाच्यधात्वर्थविषयो क्षेप्यापूर्व- * एकामिति * सहत्यकारित्वं कार्यक्य * लाभादेकमित्युक्तम् * एक धात्वर्थमेक बापू] प्रयो धातवो गमयन्तीति फुन्तिराब्दार्थे च्याख्याते ददातिजुहोत्योर्गुणसम्ब- न्धार्थत्वेन धात्वर्थाविधायकत्वात्कथ धात्वर्थसाध्यापूर्वगमकतेत्या. राय * तदेत्युक्तम् * यजत्यर्थानुग्राहकगुणविधायकत्वेन तयो. र्यजत्यनुग्राहकत्वात्तत्सहकृतस्य यजतरपूर्वगमफत्वमाभप्रेत्य महत्थे त्युक्तमित्याशय * तस्मादिति * पूर्वपक्षोपसहारभाष्य फलतो भावनैक्योपसहारार्थत्वेन व्याचष्टे * तस्मादिति * उतराधिकरणे पूर्वशब्दस्य फलत कर्मविषयतया व्याप्यास्यमानत्वादिहाव्याख्या सिद्धान्तसूत्र व्याचष्टे * उच्यतइति * शब्दान्तरस्य धात्वर्थभेद- द्वारा भावनाभेदप्रमाणत्व वातुम् * धात्वर्थभेद इत्युक्तम् * धात्व- र्थस्य प्रयत्नारयभावनाजन्यत्वातद्भेदस्य भावनाभेदकत्यासम्भवमा. शय शापकहेतुत्व वक्तुम् * विज्ञयमित्युक्तम् * सप्यादिप्रयस्य भावनाभेदकत्वाभावे ऽपि धात्वर्थभेदाद्भावनाभेदसिद्धिं घातुम *सर्वोत्युक्तम् * कृतानुबन्धत्वव्याख्यानायोत्तराईम् । ननु भावना- वाचिप्रत्ययक्यात् भावनाया स्वतस्तावदैक्यप्रतीते प्राधान्याञ्च धात्वर्थभदे यावृत्त्यनुपपत्तं फथ धात्वर्थभेदाभेद इत्याशङ्ख्य निरस्य लोकार्थ प्रपञ्चयति * यद्यपीति * सम्बन्धिनिरूपणाधीननिरूपणस्य सम्बन्धस्य सम्बन्धिभेदेन ज्ञेयनिरूपणाधीननिरूपणस्य ज्ञानस्य शेय- भेदेन भेददर्शनाद्यद्यधीन निरूपण तत्तद्भदेन भिद्यतइति व्याप्तर्धात्व- र्थाधीननिरूपणत्वाद्भावनाया धात्वर्थ भेदेन भेदो ऽनुमीयत इत्याश- । कथमपुरञ्जकभेदस्यान्नुरजयभेदाक्षेपकतेत्याशङ्कयाहे * न हीति * भावनाया धात्वर्थाचच्छेद विना भावनान्तराद्वन्यावृत्यप्र- तीतेरेकभावनायच्छदकत्वविरोधप्रसद्गनकस्यां भावनायामनेकानु- रअफसमावशायोगादरक्षकोदो गुरज्यभेदमाक्षिपतीत्याशय । बयाणामप्येकस्या भावनाया समावेशो न सम्भवति किमुत प्रकर रणगताना सर्वधात्वर्थानामिति त्रय इत्यनेनोक्तम् ।मनु प्रत्येकमनुरज- कत्व माभून्समावेश समुचितानामव तु धात्वर्थानामेकभावनानुर- अकत्व घटपटाविति युगपन घटपटज्ञाने घटपटयोरिकामानुरा- फत्व भविष्यतीत्याशङ्कयाह * न चेति * युगपत् घटपटसयुक्त नेन्द्रियण धरपटविषयकज्ञानोत्पत्तायपि ज्ञानजन्यार्थप्रकाशारयस्य फलस्याश्रयभूनघटपटभदेन भदात् घटप्रकाशाश घटस्यानुरजकत्व पप्रकाशाप पटस्येत्यराभेदनाभयोरेकसानानुरञ्जकत्व युक्तम् । धात्य- .

·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। •७०५ यस्यानुफरणांशनिवेशेन भावनानुरअफवारकरणांशस्य चैक्यान्ना- नेफानुरक्षकत्यापेक्षेत्याशयः । ननु समुचितानामेव फरणांशनिवेशो भविष्यतीत्याशङ्कचाह * अन्योन्यति * भिन्नशब्दोपादाने ऽपि धा- तुसमूहात्प्रत्ययोत्पात्तत्वादग्नीषोमयोरिव धात्वर्थसमुश्शयः स्याद्धा- तोस्तु प्रकृतित्वेनोपादेयतया विवक्षितसंख्यत्वान्न समूहात्प्रत्ययो. त्पत्तावग्नीपोमयोरिय धात्वर्थसमुच्चयः स्याद्धातोस्तु प्रकृतित्वेनो- पादयतया विवक्षितसंख्यत्यान्न समूहात्मत्ययोत्पत्तिरित्याद * न ५४७॥ चेति * नन्येकस्मिन्पदे ऽनेकधातूपादानाभाधे ऽपि प्राकरणिकानां सर्वधातूनां प्रयोगवाक्यैकवाक्यस्यात्तद्विहितायां भावनायां प्राकर- णिफसर्वधात्वर्थानां निवेशो भविष्यतीत्याशङ्कयाह * न चेति * प्रयोगवाक्ये शुद्धभावनाप्रतीत्यभावात्सोमादिवाक्येषु च भावनावि. धिनिरपेक्षधात्वर्थविध्ययोगात्साकास्त्वाभावेन प्राकरणिकसर्वधा- त्वर्थानुरक्तकभावनाविधानरूपैकार्थत्वाभाधानकवाक्यता युक्तत्या- शयः । ननु फल्पनालाघयायापूर्धक्यावधारणात्तस्य च भावनैक्यं विनानुपपत्तेः सर्वप्राकरणिकवाक्यानामेकभावनाप्रयोजनत्वेनैका- यादेकवाक्यता भविष्यतीत्याशङ्कयाह * न चेति * रूपादुत्तर- फाले हि विनियोगप्रयोजने इत्यनेन न्यायेनाहष्टप्रयोजनभेदाभेदयो- मन्त्रभेदाभेदपूर्वकत्ववत्कर्मभेदो भेदपूर्वकत्वावगतेनीपूर्वक्येनेकायें उध्येकवाक्यकल्पना युक्तोति प्रत्याख्यानप्रकारं प्रकृते योजयितुमाद * न चेति * ननु फलवाक्ये भाबनाया धात्वर्थानुरागविवक्षायां फलं प्रत्युपादेयविधेयगुणत्याद्वात्वर्थच प्रत्युद्देश्यानुवाद्यप्रधानत्या. रूप्यापत्तेः शुद्धाया विधेयत्वात्सोमादिवाक्यैस्तदनुवादेन यागादि- धात्वर्थानुरागविधानभेकवाफ्यत्वाभ्युपगमेन चा सर्पधात्वर्थानुरक्त- कभावनाविधानं युक्तमिति पूर्वपक्षाशयमायड्डा • निरस्यति * यदि चेति * ननु भिन्नवाक्यगतैरपि धास्वधैरनुरागसम्भवे किमित्यप्र- तीयमानेकवाक्यत्वकल्पनेत्याशङ्कयाप्टदोषाधिकल्पपरिहाराय समुच्च- पसिद्धपत्वं सूचयितुम् * युगपद्धत्युक्तम् * पृथक्शब्देन धात्य- र्यानुरागनिरपेक्षतोक्ता प्रत्ययेग शुद्धभावनोपादाने ऽप्यशक्यानुष्ठान- स्वादु युद्धाया विधेयत्यासम्भवसूचनायों विधिवाच्युत्पत्तिब्दाभा- धनायाच धास्यर्थयत् कारकत्वानभ्युपगमारकर्मकरणत्वाभायेन तन्नि- मितादेश्योपादेयत्याद्यभावाद्धात्वर्थनिरपेक्षायाश्चाविहितत्वेन धा- त्यधान्यये ऽप्यनुवाचत्यामाधान वैस्यापत्तिरिस्थाश्यः यदाच- धात्वर्थनिरपेक्षाया भाषनाया विधेपत्वं न सम्भवति तदा ददात्या- दीनां धात्वर्थानां मध्ये केन चिदेकेन धात्वर्थेन समस्तवा धात्वर्थर- ..

·न्यायसुधायाम। पच्छिन्नोत्पादयितव्या न शुद्धत्याह *इतीति * ननु समस्तधात्वर्ण- घच्छिन्नभावनोत्पत्तिपक्षे पूर्वपक्षासिद्धि स्यादित्याराड्क्याह *तने. ति * समस्तानामपि सहत्यावच्छेदकत्यायोगात्प्रत्येकमवच्छेदक स्वावगते प्रतिधात्वर्थ भावनाविधी विहिताया विध्यसम्भवाद- सिद्धिरित्यर्थ । अथैकेन धात्वर्थेनावच्छिन्ना भावनैकहायन्येव क्रयो विधीयते ऽन्ये तु धात्वर्यास्तस्यामेव भावनायां हिरण्यादीनीव क्रये विधीयमानानि न भावनाभेदमापादयन्तीत्युच्यन्ते तत्राप्येफहाय- नीवाक्येनैकगुणोपादानरूपफर्मोत्पत्तिचिन्हवदिह कस्मिंश्चिद्वाफ्ये भावनोत्पत्तिचिन्हाभावेन व्यवस्थादेत्यभावादगृहामाणविशेषतया सर्वत्र भावनाविध्यापत्तेवुवारो भावनाभेद रत्याह * अथेति * धा- स्वर्थान्तरेषु भावनाविध्यभावसूचनार्थ तावच्छब्द अथागृह्यमाण विशेषत्वे ऽप्यनेकोत्पत्त्यानर्थक्यायेन केन चिदेकेन धात्वर्थेनानुर- ताया भावनाया उत्पत्तिरिष्यते तथाप्येकधात्वर्थानुरक्ताया धात्व- न्तरस्य गुणन्यायेनानिवेशाद्भावनाभेद पवेत्याह * येन केन चिदि- ति* धातुशब्दो ऽर्थपर श्लोकं व्याचष्टे * येनैव हीति * सर्वप्रफर- कवाक्यत्वविवक्षया धाक्यशब्दप्रत्याख्यात वाफ्यभेदविवक्षया प्र. ४४८ फरणशब्द एतदेवोदाहरणनिष्ठ धिवृणोति * ददातिहीति - सर्वत्र पदश्रुतिगम्यत्वात तुल्यबलत्वमाशड्कते * ननु चेति*धा- स्वर्थान्तरानुक्तभावनाविशेषान्वयस्य श्रुत्यानवगतेरतुल्यवलत्वमा- E* सत्यमिति * ननु भावनाया स्वतो वैलक्षण्यानवमासेन स- घंत्रफ्यात्यागानुरक्तान्या दानानुरक्तान्येति भेदव्यवहारो न युक्त इ त्याशङ्कते * ननु चेति * भिन्नधात्वर्थानुष्ठाने प्रयत्नाख्यभावनाव्य- क्तिवैलक्षण्यस्य खसवेद्यत्वाद्वैलक्षणयानवभासेन सामान्यस्यैक्य पाच्य तत्विष्टमेवेत्युपहासन परिहरति * केन चेति * धात्वर्थानु- रक्तभावनाव्यक्तिवाची फर्मशब्द व्यक्तेरपि धात्वलक्षण्य विना घेलक्षण्याप्रतीतेनं भेदो ऽस्तीत्याशविता स्वाशय दर्शयति *न- विति * धात्वर्थवैलक्षण्याख्यसामग्रयपेक्षोऽपि भावनान्यक्तिवै- लक्षण्यावभासो बाधाभावात्प्रमाणमिति निराकरोति * कथमिति* घाधाभावे ऽप्यन्योपाधिकत्वाच्छब्दभदप्रत्यवद्भावनाभेदप्रत्ययो मि- ध्येत्याशङ्किता स्वागय विवृणोति * नन्विति * अन्यसनिधिज- न्यत्यमान पोपाधिकत्वमभिप्रेतमन्यधर्माध्यासन्नियन्धनत्व वेति वि. फरप मनसि त्वाये कल्पे तावत्प्रतिवर्णव्यञकध्वनिभेदाद्भि मध्वनिसन्निधिजन्यत्वस्य सत्वे ऽपि गकारा ऽय ककारोऽयमित्या- दिप्रत्ययभेददर्शनादनकान्तिकत्य तदभिप्रायत्येन दृष्टान्तस्य साध्य- ·७०७ द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय पाद । विफल्पत्वमाह * नेतदिति * अथ द्रुतो ऽयं मध्यमो ऽय विलम्बि- तो ऽयमित्यादिभेदप्रत्ययहष्टान्तेनान्यधर्माध्यासनियम्धनत्व भावना- भेदप्रत्ययस्य मिथ्यात्वे हेतुरभिप्रेत । सा सिद्ध ध्वनिधर्मा दि त्रिचतु पञ्चकमात्रत्वरूपा द्रुतादिवृत्तयस्तस्मादुचारण तेषां भाषा- फाल प्रतीयते दिमात्र या घिमात्र या न वर्णो मात्रिक स्वयमिति शब्द मानानिषेधात् । तत्फल्पनानुपपत्तेस्तुतो सत्वादध्यासेन प्र- तीयन्तइति युक्तमाधात्वर्थधर्मस्त्वनन्तरनियमेन किं चिदुत्पादनरूपी भावनाफलस्थानन्तरोत्पत्तिनियमाभावान भावनायां प्रतीयते पूर्वा- परीभावानिष्पनत्वरूपस्तु भावनायामपि व्यापारत्वेन वास्तयत्वा- माध्यस्त इत्याशयेनाह * न चेति * दुताविधर्मरहिताच्छब्दाद्विल- लक्षणधर्मतार्थान्तरराब्देनानन्तर किं चिनुत्पादननियमरूपधर्मरहि- ताच्च भावनाख्यात्प्रयत्नाद्विलक्षणधर्मता व्यतिरिक्तशब्देन विक्षि- ता । पूर्वापरीभावानिष्पन्नत्वरूपधात्वर्थधर्मतुल्यत्वप्रदर्शनार्थों ना- स्यन्तवाच्यदूरशब्द. उपसहरति * तस्मादिात * एव धात्वाधा- ननिरूपणत्याखात्यर्थभेदे वास्तव भायनास्वरूपभेदमुक्त्वेदानी खरू- पेण भावनाव्यक्त्वैक्ये ऽपि शब्दान्तरादिभिर्विधेयरूपभेदस्य ध्युत्पा- चत्वादात्वर्थानुरक्ताया एव च भावनाया विधेयत्वादात्वर्थानुर- करूपेण भेदो भविष्यतीति वक्तु वृद्धाना श्लोक पठति * आह चेति* रचन लाक्षादिनोपधानेनावरुद्ध स्फटिके चोदिते सति कृष्णफटिक- मानयत्यादिचोदनया गद्विहित तद्रक्तचोदनाविहिते स्फटिके का- पर्यावनिवेशी योगासस्मावन्यद्यथा गृह्मते तथैकधात्वर्थावरुवाभा- घना विधाने सति या धात्वर्थान्तरचोदनास्तास्ता भावनान्तरविष- या. स्युरित्यर्थ । मन्धेव सति गुणन्यायादेव भेदसि शब्दान्तरा- नर्थषय स्यादित्यारानयाह * यस्मास्चिति * पूर्वपक्षनिरुत्तरी- फरणायैतदुक्त । वस्तुतस्तु यस्मात्प्रत्यय कृतधारवर्यावच्छेदमेव स्वा- घदति तस्मात्फलपाक्ये ऽपि शुद्धभावनामवगत फस्यो भावना- पामनेफधात्वविच्छेद-सम्भवतीत्येतदिह ध्युत्पाद्यमित्याशय । ननु प्रकृतिप्रत्ययो पूत प्राधाम्यन सहेति या। भेदेनैवामिधाने हि प्राधान्य तत्तयाच्यते । स्याश्चत्स उभयोर्वाच्य प्रत्ययार्थ फथ भवेत् । व्यपदिश्यत नैकेन यर्थ उभयोरसी। सर्वदा तूच्यते यस्मात्प्रकृत्यर्थोपसर्जन । सेनासायुभयोरथ प्रयोजनतयोदित ॥ यान्यापयवशक्तिभ्यां शक्ति काचिरपदाश्रया।

·७०८ न्यायसुधायाम। विद्यते यत एफस्माद्विशिष्टार्थगतिर्भवेद् ॥ इति शब्दे प्रकृतिप्रत्यययोरप्यन्विताभिधानस्य निरस्तत्वारकृतानु- पन्धमेव खार्थ प्रत्ययो वदतीत्ययुक्तमित्याशङ्कय * प्रकृतीत्युक्तम् * नित्यं विशिष्टएवार्थे प्रत्ययो यत्प्रवर्तते । तत्पूर्वतरविशातप्रकृत्यर्थविशेषणादू । इत्यनेन न्यायेनान्वितानभिधाने ऽपि परश्चेति प्रत्यय- स्य प्रकृतिपरत्वस्मृतेर्वृद्धप्रयोगरूपाश्चाचारात्स्वार्थाभिधाने प्रक- तिप्रत्ययक्रमस्य नित्यं विवक्षितत्वावगतेरयजनीया विशिष्टार्थीव. गतिरित्याशयः । इममेवाथै ततताधिकरणभाग्येण द्रढयति * यथोक्तमिति * यजेतेत्यनेनेति भाष्येण कृतानुबन्धत्वादिति सूत्रा- घययं व्याख्याय ननु धात्वर्थसमुदायेनैवावच्छेदाख्यो ऽनुवन्धो भा- धनाया भविष्यतीत्याशङ्कानिरासाथै प्रयोगेति भाष्यमुत्पत्ति- वाक्यशेषत्वेनापि धात्वर्थसमूहस्यापि सत्ताशब्दोक्तभावनान्वयोपप- ५४९।। त्तेरयुक्तमाशङ्योपपादयति * प्रयोगवाक्यति * उत्पत्तिवाक्ये- नैव सर्वाणि प्राकरणिकानि गुणफलनिमित्तवाक्यानि सम्बन्ध्यन्ते न परस्परेणेतीन्द्रियकामाधिकरणवार्तिकवक्ष्यमाणन्यायेन प्रयोगवा- फ्ये भावनोत्पत्यभावान्नान्येपां तच्छेपत्वं सम्भवतीत्याशड्योत्पत्ति- लक्षणार्थेन सत्ताशब्देन प्रयोगवाक्ये भावनोत्पत्तिर्विवक्षितेति भा- धनाशब्देन सूचितम् । समुदायानुरागकल्पनस्यापूर्वकल्पनालाघवार्थ स्वात्फलान्वयकल्पत्याचापूर्वस्य फलान्वयस्य च धात्वर्थोत्पत्तिवाक्या- नांप्रयोगवाक्यशेषत्वाधीनत्वात्समुदायानुरागकल्पनस्य प्रयोगवाक्य- शेपत्वहेतुकतेत्यर्थः । ननु धात्वर्थावच्छेदानपेक्षेण स्वरूपेण भावनाया भाव्यनिष्ठत्वात्फलान्वयोपपत्तेस्तावश्याश्च धात्यर्थोत्पाद कसोमा- दिवाक्यानपेक्षाद्भावनोत्पादकात् ज्योतष्टोमवाक्यात्प्रतीतेः किमी सोमादिवाक्यानां ज्योतिष्टोमवाक्यशेयत्वापेक्षेत्पाशङ्याह * नेति* धात्वर्थावच्छेदं विनानुष्ठेयत्वारफलान्वयो न सम्भवतीत्याशयः । प्रकरणान्तरगतासु राजसूयादिभावनासु ज्योतिष्टोमभावनान्धया- तिदशसूचनार्थ यहुवचनमा ननु भिन्नानामपि भावनानामेकमयोगया. फ्यग्रहणात्समुदितानामेवापूर्वसाधनत्वाभ्युपगमेन फल्पनालाघ- घोपपत्तेः कथं प्रयोगवाक्यशेषत्वाद्धात्वर्थसमूहस्यकभावनान्चया- घगतिरित्याशयाह * अयधृतेति * अवधृतभेदानामेकवाक्यो- पादाने ऽप्येफशब्दानुपादानात्समुदायानुवादरूपतयेकीकरणमश- क्यमित्यर्थः । स्वर्गफामो यजेतेत्युपश्लेपलक्षणया श्रुत्या धात्वर्थ संपादवरस्य यागस्यय भावनासम्बन्धोऽधगम्यतइति श्रुतेति भाग्या- ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय. पादः। कार्यव्याख्याथै सन्निहितयोरपीति भाष्ये दानहोमयोः प्रयोगवाफ्ये ऽनुपादानानकवाक्योपादानलक्षणः संनिधिरतात्यपिशब्दसूचित- मर्थ व्याचऐ *न चति * थुत्येतिशब्द यजैरुपलक्षणार्थत्वराष्ट्रा- निराससुचनार्थत्वेन ध्याचष्ट * न चंति * ननु यागायागस लिङ्गसमयायाजिप्रवृत्तस्तदान्तर्गतस्य यागस्याप्युक्तत्वात स्वार्थत्या- गापत्तिरित्याशय * अहाभयेति * भायनावद्वात्ययांनामापि सद्धापत्तिहेतुत्यमाधास्वरूपेण यागामिधाने युगपद् वृत्तिद्वयापत्ति- रित्याशयः। तस्मादित्युपसंहारभाष्य ध्याचष्टे * तस्मादिति * भा. धनायाचिप्रत्ययैक्यात शब्दान्तरात्वानुपपत्तिमाशय शब्दान्तर चे- त्युपक्रमपूर्वकं शब्दान्तरत्वोपपादनाथै तनार्थान्तरमित्यादिच श- ध्दान्तरहेतुकभावनाभेदोपसंहारभाप्यमेकहेलया व्याचरे * अत. श्थति * ननु यथा केवलस्य प्रधानस्य फलसाधनत्वज्ञानमुत्पन्नमपि फरणस्येतिकर्तव्यतापेक्षत्वात्सेतिकर्तव्यताकास्य फलसाधनत्वशानेन पाध्यते तथा फेचलस्य धात्वर्थस्य भाषनावच्छेदकत्वज्ञानमुत्पन्नमपि अन्यत्येन तस्य भावनावच्छेदकत्वात् कारकानपेक्षेण च प्रत्ययवाच्या- एयभावनामात्रेण धात्वर्थाजननास्सिद्धरूपकारकाभ्युपगमे च तस्य नियापारस्य कारकत्वायोगाद्वयापारकल्पनायां गौरवापत्तीरयर्थ- रुपकारकावच्छिन्नस्य धात्वर्थस्य भावनावच्छेदकत्वज्ञानेन बाधिष्य- सरत्याशङ्कानिरासार्थ मन्विति भायं व्याचले * न चेति * ऐ. मेव द्रब्यसम्प्रदानादिना कारकमद्देन दानादिधात्वर्थनिष्पत्तेने त- निम्पादकधात्वर्थान्तरापेक्षेत्याययः । यदा घ शुद्धभावनामतीत्य- भावादात्यर्थान्तरानपेक्षत्वान्न विभज्यमानसाकाहत्व भाचनाभेदे ध भाषायतव्यापूर्वभेदावश्यम्भायान्न सहत्यैकार्थे सदकवाक्योपादा- नाभायादपि धात्वर्थसम्पाद्यस्यैकमावनावच्छेदकता न युक्तेत्यभिधा- नार्थ तस्मादिति भायं न बैतत्पदवयमेकवाक्यतां गच्छतीत्यादिना सा भावयितव्यापूर्वभेदाते नैध भियतइस्पन्तेन च व्यारयातप्राप- स्वान्न व्याख्यातं यजयादित्रये धात्वर्थक्यादपि भावनैक्यमित्युप- पत्यन्तरनिरासाथै न चेत्यादिभाष्य व्णचष्टे * न चेति * भाष्यस्थी दानमिति शब्दो धातुलक्षणार्थः परसम्बन्धार्यत्वादित्यनेनासेचनार्थ- 'स्वातजुहोतरित्युपलक्षितमित्यासचनशब्देन सूचितम् । ननूदेशत्या- गप्रक्षेपसमुदायवाचिनो जुहोतेस्त्यागपरस्वत्वापादनसमुदाययाचि. नथ दातस्तदेकदेशत्यागमात्रलक्षणायकायें भविष्यतीत्याशङ्कयाह न चेति* देवतोदेशसद्भावेऽप्यासेधनपरस्वत्वापादानापेक्षा मा. प्रयदा त्यागमात्रार्थत्यादिति भाग्ये ऽपि मात्रशब्दो ऽनेन सूचितः ।

·म्यायसुधायाम् । त्वाप्न व्याख्यातम्। कालार्थे च तद्धितास्मृतेर्दाक्षिणराब्दस्य दक्षिणाकालवाचित्वात्प्रसि. द्धर्विधी चावाचकराब्दायोगादाक्षिप्तसाध्याशसामानाधिकरण्या- च नामत्याचगते फर्मण एव विधयत्वात्सिद्धो भेद इत्याह न चेति * धात्वर्थभेदाभेदचिन्ताया ददातिवाक्ये गुणविधौ सम्ब- धधिधराधाराग्निहोघाधिकरणे निराकरिष्यमाणत्वाद्वाफ्यभेदाप- ते पूर्यपक्षायोगानुक्तोदाहरणानुपपत्तिप्रसक्तेर्नेह तचिन्तेति प्रस- शादर्शयितुमाह * ददातिना स्थिति * प्रयोजनभाष्य धात्वर्थस- इस्यैक भावनावच्छेदकत्वे सापामेकापूर्वसाधनत्वादङ्गाड्रित्याभावः पूर्वपक्षे सिद्धान्ते ज्योतिष्टोमयागाइतेतरधात्वर्थानामित्येव स्पट- ॥ समिदाघपूर्वभेदाधिकरणम् ॥ २॥ एकस्यैवं पुनः श्रुतिराविशेपादनर्थकं हि स्यात् ॥१॥ ननु शब्दभेदरूपत्वेन समाया. शब्दान्तरसाहश्यादनन्तर- विचार्यत्वासमाप्ते फथमभ्यामसर्वानन्तर विवायतत्यारागहश- ध्दान्तरेति * धात्वर्थविषयत्वन सम्मायास्तन्मात्रभेदयत्याच्छब्दा- न्तरस्य तु धात्वर्धवाचिस्ये ऽपि धात्वर्थस्य स्परभेदत्यनाभेदाशङ्का. योगाविशेषणराब्दानां च विशेष्यपरत्यन धात्वर्थमा धातोरपर्यव- सानाचारधभेदद्वारा मायनाभेदकत्यावलक्षगयमभ्यासस्य तु पुनर्वि- धानारमफत्वाद्विधेश्च धात्वर्थानुरक्तभावनाविषयत्वेनोमयभेदकत्या. द्भावनाभेदकत्याशन साम्यादातुभेदे धात्वर्थभेदादापनाभेदो धा- स्वर्थभेद तर्हि धात्वर्थाभेदाद्भावनाया अप्यभेद इति च प्रत्युदाह- रणरूपेण पूर्वपक्षसीकादिनन्तरमगतिरित्याशय । उदाहरणास- भयेनाभ्यासचिन्तामाक्षप्तु भाप्यान तायवुदाहरणमुपन्यासपूर्य- कमाक्षिपति * तति * ननु प्रमाणान्तरमम्मरे व्यायामो ऽपि ४५०८ प्रमाण न येति चिन्ता भविष्यतीस्वाराड्याह * पडवीति * एप- स्मिन्यिपये निकप्रमाणभ्यातायेषप्रमागाव्युत्पादननय पर्मभेद- मिदं प्रमाणान्तरम्य व्युत्पादने परस्पाधिषम्यानन्यलयम्य भागस्य मन्यमानम्य फलम्य लाभो नाम्नीत्यर्थ । तहिं उदाहरणास्तर मय. स्थित्याशहाद • म पति एतदेय प्रश्नपूर्णमुपपादयति पुत सनि. मन्यन्द्रयाययादिनाम्न मस्थायामपरत्येनीनगतिदया- भायागममान्यातमुदादागा मपिप्पतीत्यारागाद पन्द्रयाय- पमिति • दपनारसगागुग्यविधामायादग्द्रयायादिनाम्ना पा प गुणामय एयर्थ । मिनादिनाम्नम्नदि निमित्तायनागुग्णय- ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। धानार्थत्वात्तयुक्तमाख्यातं भेदकं स्यादित्याशङ्कयाह * भिन्न इति* प्रकरणान्तरेण भेदसिद्धरण्यासस्य चाभेदकत्वानोदाहरणतेत्यर्थः । फैश्चिद्वैशाख्याममावास्यायां सप्तदशमारतीरिवत्सरा उपाकरोति समदश पृश्नानुक्षणस्तान्पर्यग्निकृतानेतरा लभते प्रेतरात्सङ्घ. न्ति ततः संवत्सरो नवनीतपृश्नारुपा आनयन्ति तांश्चैवोसूण- तान्पर्यग्निरुतानेतरा लभन्ते प्रेतरान्सजन्ति तत संवत्सरे राजी- धा आनयन्ति तांश्चैवोक्षणन्पर्यग्निशतानेतरेतरा लभन्ते प्रेतरान्स जन्ति ततः संवत्सरे पिशङ्गीरानयन्ति तांबोक्षणस्तान्पर्यप्रिकृता- मेतरा लभन्ते प्रेतरी मुजन्ति सतः सम्वत्सरे सारङ्गीरानयन्ति तांश्चोवोक्षपास्तापर्यग्निरुतानंतरा लभन्ते प्रेतरात्सृजन्तीति पञ्च- शारदीयाख्याहानसम्बन्धिषु पशुषु विहितेषु पञ्चकृत्वः पर्यग्निक- रणाभ्यासमुदाहृतमुपन्यासपूर्वकं निरस्पति * ये स्थिति * पश शारदीयास्तयति चेदित्येकादशाधिकरणे प्राजापत्योत्सर्गवदुषणाम- युत्सर्ग: संस्कारनिषेध इति प्राप्त संस्कारनिषेधे सति त्रीस्त्रीनु- श्या एकस्मिनहन्यालभेरन्यं चोत्तम रति प्रासे कर्मगयनेकगुणवि- धानाडाक्यभेदापत्तेवमोपान्स्यव्युत्पादितारण्योत्सर्गवत्यामशेषनिपे- धेन चोदनकवाक्यत्वादिति सूत्रेपा सिद्धान्तयिन्या संस्काराणां च दर्शनादिति सूत्रान्तरेण प्रतिवर्ष संस्कारानुवाददर्शनात्कर्मक्ये घ द्रव्याभेदेन पुनः पुनः संस्कारानर्थक्यात्प्रतिवर्ष कर्मसमाप्तिरयसी- यतात्युत्का ननु वचनमेतद्भविष्यतीत्याशय पर्यग्नि करोति प- यग्निरुतांश्चोत्सर्जन्तीत्यनेकार्थविधी वाक्यभेदापतर्वसतरीषु व प्रकृतिप्राप्तानुवादत्वात्तत्साहचर्येणोश्यस्खप्यनुवादतव न्याय्येति भा- प्यद्वक्ष्यति । नन्वयिधेयत्वात्पर्यग्निकरणस्य पुनर्विधानरूपा- भ्यासाभावे ऽपि यागानां पुनर्विधानेन भेदस्यैकादशे वक्ष्यमाणत्वा- खुदादरणत्वं भविष्यतीत्याशड्याह * न चाति * द्रव्यदेवतान्य- यकल्पत्याद्यागानां तद्भेदेन गुणादेव यागभेदायगतेभ्यिासस्य च्यापारो ऽस्तीत्याशयः। उदाहरणासम्भवमुपसंहरतीति भाप्योक्तमे- चौदाहरणं समाधातुमाह * यथोदाहृतेर्षय स्थिति * भिने जु- होतीत्यादेरनुपादेयार्थस्याख्यातान्वितस्यापि नाम्नस्तत्पारतन्त्र्यभा- घात * प्रायेणेत्युक्तम् * श्लोकं व्याचष्टे * यानीति * ननु सर्व- ४५० चाफ्येषु चाख्याने तेनाकासानिवर्त्यनादित्यनेन न्यायेनाश्रुताख्यात. तत्केतेष्यपि याश्येपु तत्कल्पनेनाण्याववस्वान्न क्व चित्संज्ञागुण- योर्भेदकत्वं स्थादित्याशङ्कते * नन्धिति * कल्पस्याख्यातस्य फल्प- कपारतन्त्र्येण भेदाभेदयौरव्यापारात ज्योतिरादी चैतेन सहनद- ·न्यायसुधायाम् । क्षिणेन यजेतेत्यादिगुणान्वयव्यापारेणैतेनर्दिकामो यजेतेत्यादिफला- न्वयव्यापारेण च श्रुतस्याप्याख्यातस्य भेदाभेदयोरव्यापारात्तदन्धि. तस्यापि नाम्नो ऽपि भेदकत्वमविरुद्धमिति परिहरति * तति * भेदव्यापाराभावमात्र सम्भवशब्देनोक्तम्। ननु यच्छब्दाअनुपवद्धस्या- ख्यातस्य विधेयान्तरोपादानात्माक् प्रकृतनिवेशनिश्चये ऽप्याख्या तसामानाधिकरण्यं विना सज्ञात्यानिश्चयात्कथं तयाभेद इत्याश- ड्य* तत इत्युक्तम्* यागसंज्ञात्यानिश्चये ऽप्यधिकारार्थाधशब्दा- न्ययेनानुष्ठेयक्रियासज्ञारवनिश्चयानेदकत्योपपत्तिरित्याशय. । नन्वेवं सत्येन्द्रवायव गृहणात्युद्भिदायजेतेत्यादिनाम्नामाख्यातपारतच्या- द्भेदकत्वानुपपचे सर्वाणि परस्परासतौरपत्तिकगुणयोगाद्भिद्यन्ते नाम्नेव चैवमादीनां भेद इति चायुक्तं स्यादित्याराडगह * यत्रापी- ति*थानर्थक्यप्रतिहतानां विपरीत चलावलमितिन्यायनागल्या तत्र मेदफ्तेत्याशय । एकसंशावरुद्ध सशिनि सशान्तरस्याप्यसम्मवा- दुगुणशब्देन समाप्युपलक्षिता आनर्यक्यनिमित्तत्यप्रदर्शनायचा- दिशब्दनाक्रियमाणे यागे न शक्य फर्नुमित्यनर्थक स्थादित्युदा. हुतानन्येव सत्यनापि गुणादेव भेदसिद्ध फिमध्यासोपन्यासेनेत्या- शमाह * तथेति * आण्यातस्य भेदपत्यसम्भो तत्परतन्ज्याद गुणस्य भेदकर नास्तीत्याशय ननु माध्ये पूर्यभेदाभेदस्य सन्देहाभि. धानास्किमेफस्य फर्मणो याचकमनेकस्येत्ययुक्तमुक्तमित्याशङ्ख्य द्वधा व्याचष्टे * फिमिति*यजतिशब्द. किम यागे यासपूर्वमन्याकमैफ विधत्ते फिया प्रतियजतिशब्दाभ्यासमन्येषां कर्मणां भेदत द्वि- तीयच्याएयायां भाया ।अपूर्वशब्दो ऽन्यवाचीपर्मविशेषणमित्या- । पूर्व पक्ष प्रतिज्ञानाति * फिमिति * हेतुमदनीचरत्न पदान्तरराति भाष्य पूर्वोक्तभेदहेत्वमायाभिधानाधस्वन व्याचटे * पुन रनिगाहेति भाग्य फर्मप्रत्यभिमाएयाभेदहेत्वन्तरार्थत्वेन ध्या- चए अपि चेति * पन्दम्य तत्त्यात्पूर्वमेध यमबुद्धी नियेशितमि. ४५२।। स्यर्थ साफ व्याचटे * यधयेति * नन्विति माध्यणानन्यपरविधि- पुन धुनविधेयकमभेदं बिनानयंश्यापत्तभैदफ्त्यमारा सत्यमिति भाष्येणायब्दोऽभिधेपयाची प्रयोजनयाची ऐति पिपल्प्यापपक्षे प्र. योजनामाये ऽप्यभिधेयसद्भायानश्यमित्युत्तं तवाएं - यथा धति + पानिये नियोजनस्यपाल्पनराद । मनु पंदम्प प्रयोज- मपश्याभिधायित्यनियमस्याएंयादाधिररणे पिनस्यानिप्रयोजन- रयापादम पश्यपक्षी न युग्यतायातमाह • नचति म. पपरा धपादाना प्रत्यक्षादिपिरोधेनामामाण्यापचे स्नुपपंती ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ७१३ क्ता पुनः थुतेश्च पूर्वकर्मविधायित्वे ऽप्यनपेक्षरवेनाप्रामागयानापः निप्प्रयोजनत्वमाप्रेण न भेदकत्यं कलत्यमित्याशयःनिचेति भाष्येण निष्प्रयोजनतापि नास्तीत्युक्तं तत्र भाष्योक्तस्य देयताविध्यर्थत्वस्य गुणनिमित्तभेदापत्तेरयुक्तत्वेनापरितोपात्स्वयं तावत्प्रयोजनश्रयमाह * अम्ति चेति * मन्त्रवत्कर्मकालप्रयोगितर्फ प्रयोजनमित्याशयः । विधिधरणारप्रयोगाईरूपाभावेन प्रयोज्यत्वानुपपत्तेरपरितोपात्प्रयो- जनान्तरमाह * अथ वेति * प्रतिप्रधानप्रयोगमावृत्तिराभीक्षपयं आदिशब्दनातिशयः। नन्याभारण्ये वे भवतइति स्मृतेः पश्चकृत्यो ऽभ्यासो न युक्त इत्याशयाह * अम्नि हीति * सकृत्प्रयुक्तात्म- तीते ऽप्यर्थे तात्पर्यातिशयद्योतनार्थत्वादभ्यासस्पतिशयातिरेका- थों यासातिरेक इत्यर्थः । पञ्चकन्यो ऽप्यझ्यासो दृश्यतइत्याद * तथेति * इन्द्रस्य त्वष्टपुत्रवधात्तेजोधर्ममाविशद् पलं वायु रूपम- श्विनी अमात्मन्यतिष्ठन्ततः पाण्डुपल्यां कुन्त्यां धर्मेण तेजोनि- क्षिप्तं युधिष्ठिरो ऽभवद्वायुनिक्षिप्तं यल भीमः इन्द्रनिक्षिप्तं देहार्द्धम- जुनः अश्विभ्यां माद्या निक्षिप्त रूपं नकुलसहदेवाविति पशापीन्द्रा- घयवप्रकृतित्वादिन्द्रा एवेति पश्चन्द्रोपाख्याने कुमार्यच वृद्धतां प्राप्त- या पतिं मे देहीति पञ्चकत्वो वरमीश्वरःप्रार्थित इति श्यतइत्य- र्थः । नन्वेवं सति पतिपञ्चकवद्यागपञ्चकमपि स्यादित्याशङ्ख्याह * न चति * अान्तरविवक्षया प्रयुक्तस्य शब्दस्याान्तरकल्प- नया प्रत्ययस्थानं छल निद्रिते ऽन्यमनस्के या प्रबोध्यमाने बुध्यस्य बुध्यस्वेति यावत्प्रयोधं वृद्धकुमाथि यायद्वरलाममभ्यासमम्भवे ऽप्यपौरुषेयत्वाद्वेदे ताहगारायानुपपत्तः । प्रतिप्रधानानुष्ठानमा- प्तश्च न्यायादेव सिद्धरनुष्ठानादरस्य च विधित एव सिद्धरपरितो- पात्पश्चानां विफल्पेन विधातृतेति तृतीय प्रयोजनमाह * अथ पति * अध्यतभेदाभावाद्वयवस्थितविकल्पानुपपत्तरेकस्मिन्नध्येत- रिविकल्प साध्ययनार्थक्यापत्तेरपरितोपागायोक्तं प्रयोजनम- भ्युपेत्यवादनानुसन्धत्ते * अप पेति * ननु समिदादिशब्दानां देवताविध्यर्थत्वनिरासेन नामधेयत्वस्य वक्ष्यमाणत्वाइवताविधा- नार्थतान युक्तत्याशङ्कयाह * फर्मेति * विध्यपेक्षितविधेयविशेष- समर्पणार्थत्यानामधेयस्य प्रारसिद्धविशेषाक्षिण्यनुवादे ऽनुपपत्ते- रगत्या गुणार्थत्यापत्तिरित्यर्थः । वैश्वदेवादिनामधेयस्य गुणाधुपय- न्धोपयोगनाथवरवादनुवाद ऽप्युपपत्तिरित्यारायः प्रत्यभिवायाः क- मैक्यप्रामाण्यामाये ऽपि गुणविधायुपपदाक्रान्तविधियक्तित्वेन क- मानुपादायगतेर्गुणविधित्यस्याप्यन्युपेत्यवादत्यं सुचयितुमाह * त- ·७१४ न्यायसुधायाम्। स्मादपीति * वस्तुतस्तु प्रत्यभिज्ञवाभेदे हेतुरित्याह*यत्रापिचेति* न देशान्तरस्थशब्दार्थप्रत्यभिज्ञानोक्तिरतिशयार्थी विधेयभेदज्ञानं च विना विध्यभ्यासाज्ञानाद्विध्यभ्यासाद्विधेयरूपभेदाभ्युपगमे ऽन्य- न्योन्याश्रयापत्ते. पुनरुच्चारणरूपाद्वाचकाभ्यासाद्वाच्यभेदोऽभ्यु पगन्तव्यस्तत्र जाते दायोगाद्वयक्तेर्वाच्यत्वापत्तेस्तस्याश्चानित्यत्वा- ४५३३२ च्छन्दार्थसम्बन्धानित्यत्वावदाप्रामाण्यापत्तिरित्याशय॑नाह * यदि चेति * यदा त्वन्ये त्वभेदमाचार्याः फर्मणामेव मन्यन्तइत्येतन्म- ताश्रयणेनकैय यागव्यक्तिकारादिव्यक्तिवन्नित्येप्यते तदा तवति- रिक्तजात्यभावात्प्रत्यभिज्ञानायास्तद्विषयत्वाशनानुपपत्तेय॑त्यैक्य- प्रामाण्यं स्पष्टमेवेत्याशयेनाह *किं चेति संख्यानिवन्धनस्तु भेदो द्रव्यादिकारकात्मकव्यञ्जकभेदोपाधिको वर्णस्येव द्रुतादिभेदोपाधि- क इत्याशयः। अस्मिश्च पक्षे ऽभ्यासार्थत्वेनापि पुनःश्रुत्युपपत्तेर्न कर्मप्रतीकतास्तीत्याह * यद्यपि चेति * स एव तहास्त्वित्याश- ड्याह * न चेति * ज्योतिष्टोमे ग्रहणान्वयित्वेन श्रुतानां देवतानां प्रकरणेन प्रहणद्वारा योगान्ययात्प्रकरणस्य च युगपन्सर्वाङ्गमाहि त्यात्समुच्चयावगतः प्रत्येकं च ग्रहणान्वयासंहतानां यागान्वया- योगाभ्यासो युक्तो न स्वत्र देवतासमुश्चयहेतुरस्तीत्याशय । पूर्वपक्ष- प्रयोजन चानन समर्थितं तस्मादित्युपसंहारभाष्यस्थमपूर्वशब्दम- यागेभ्यो ऽन्यत्वघाचितया व्याख्यातुमाह*तस्मादिति * भाप्योकां सूत्रव्याख्यां स्पष्टयति * एवमिति * विधेरप्रवृत्तप्रवर्तनखमाय- त्याद्विहितविधाधप्रामाण्यापत्तेििधपुनाथषणस्य भेद्कत्यावश्य- म्भावात्कमक्यवादिना कर्मानुवादाभ्युपगमन विधिपुन.श्रवणाभायो घाच्य इति मत्वा तदेव प्रश्नपूर्वमुपपादयति * कथमिति * नन्व- म्याक्षिप्तशक्तित्वाभावे ऽपि विपरिवृत्तेरनुपादो वसीयतइत्याराड्या- ६ * यदि हीति * ननु प्रीहिभिर्यजेतेत्यादी विपरिवर्त्तमानस्यैवानु- पादाभ्युपगमादवश्यमनुवादे विपरिवृत्तेः किं चित्कारो याच्यसू- प्रानुवादत्य चत्तथा न क्रियते किं तर्हि क्रियतइति पृष्टयोत्तरमाइ * किं तौति * समान्यतस्त्यनुपादत्यप्रसिद्धिरन्याक्षिप्तविधिय- क्तित्वादेचेत्याह * तत्सामान्यति * पतदेव व्याचटे यदा हति* नन्वनेकविध्यशक्ती न क्य चिद्विाराष्टविधिः स्पादित्याशट्याहता घेति * विपरिवृत्त्यभाने विशिषिधिरगत्या स्यादित्याशयः । ननु य एवं विद्वान्पर्णिमासी पजतइत्यादी रूपालामादिनाप्युत्तारणदर्य- नाकिमन्याक्षिप्तत्येनेत्यागशाह * धात्यर्थेति * चतुजंहा एकाति अपाध्यस्तत् गृहाति अायुपभृति गृहाति प्रयाजानुयाश्यस्तत ·द्वितीयाध्यायश्य द्वितीय. पादः। गृहपातीति पाश्यान्तराज्यां जोहाघोपाभृशाज्यद्रव्यलाभान्मात्र. पर्णिकदेवतालाभाचानान्यो नोत्तारणहेतुरस्तीस्याशयः । ननु मा- मान्यतो ऽनुवादत्वाप्रसिद्धावपि प्रातस्यानुयाद इत्यनुवादविवेपत्य- मेव तर्हि विपरिवृत्तेरस्त्वित्याराड्याह * सर्वत्रैवेति * शब्दशक्त्या- धगतस्य विधित्वस्यासम्भवावधारणं विना नानुवादकता युक्तेत्याश- याभतो ऽनुयादाकासा प्राप्तिश्चानुवादत्वे हेतुर्न प्राप्तिमात्रमित्युप- संहरति * तस्मादिति * अनुवादत्वावधारणे ऽनुवादाकाक्षाया ४५४४ हेतुत्वाभिधानस्य प्रकृतोपयोगमाह *तति* पूर्व तेनैव शम्देनत्यनेन प्रत्यभिज्ञानात्फमक्यावगतेन तद्विरुद्धो भेदः पुनर्विधानात् सि- भ्यतीति यदुक्तं तदूषयितुमनुमापते * यस्त्विति * दूषयत्ति* प्रमाणेति * एतदेव विवृणोति * तथा हीति * लोकं व्याचष्टे * विधायकों हीति * ननु दध्यादिवाक्ये ऽपि तर्हि कर्मान्तरत्वं स्या- दिल्यापड्याह * पन पुनरिति * प्रत्यभिज्ञानस्यापि जातिविषय- नोपपत्त त्यन्तयाध इत्याह * तस्मादिति * सामान्येनैक्ये चेद- विवादः कस्य सर्थन भेदश्चिन्त्यतइस्यपेक्षायामाह * तथा हीति * पश्वादीनां यागत्यसामान्यश्ये ऽपि पशुत्वाद्यवान्तरसामान्यात्मक- विशेषरूपेणान्योन्यं पशूनां चाग्नीषोमीयादीनां सोमानांज्योतिष्टोमा- दीनाम इष्टीनांच दर्शपूर्णमासाधानानां विधेयात्मकव्यक्तिरूपेणान्यो- म्य भेदश्चित्यत इत्यर्थः । सर्वत्र सदन संख्यादिमाधारणतास्याभि- धानस्योक्ता । ननु विधिथुत्या कर्मान्तरज्ञानवद्यजिथुत्यैवैक्यज्ञानान घलायले विशेष इश्याराङ्कते * ननु चेति * यागत्वमाप्रज्ञानं तया क्यज्ञानमिति परिहरति * नेतदिति * श्लोक व्याचऐ *न हीति * गनु शब्दार्थरूपस्येह भेदाभेदविचारायचाशब्दार्थ- स्वाच्छब्दार्थभूतस्य च सामान्य स्यैक्याजिनुस्यैय कर्मक्यज्ञानसि- द्विरित्याशङ्किता स्वायय विवृणोति * नन्विति * शब्दायाच्यत्येने ४५दा तरासामवाच्यत्वाच्छब्दार्यतायामेवैक्यापत्तेविपरीतसाधनो हेतुरि- स्याशयेन परिहरति * यनैवेति * नन्ववाच्यत्व सत्यैक्यपद्धद- स्थाप्यनवगमारकथं विपरीतसाधनंतत्याशङ्का प्रश्नपूर्व निरस्पति * कथमिति * विधेयरूपस्येह भेदाभेदचिचापजावश्चागनुष्ठेयरवे- नाविधेयस्यात्तलक्षितानां व्यक्तीनामेव विधेयत्वावगतेर्विधेयममर्प- फस्य यजेतात्पर्यवृत्या व्यक्तिविषयत्वेनैक्यज्ञाने व्यापाराभावाद्विाह तविधानायोगेन विधिपुनःक्षुत्या सन्नधिकृतक्यज्ञानयाधादिवानसि- दिरित्याशयः ।लोकं ध्याचष्टे * यदिति * गत्यादिवन्न तेधि- स्यनेन व्यक्त्यारतिभेदाभावमुक्कं दूषणायानुभापयते * यचिति * ·म्यायसुधायामा दूपयति * सत्यमिति * फर्मव्यक्तीनां स्वरूपेण क्षणिकत्याय- क्यातिभेदादिप्रमेयस्य विधेयरूपस्य विधिनित्यत्वेन नित्यत्वाद्विधे- यरूपम्यक्त्याकृतिभेदो ऽपन्होतव्य. स च शब्दान्तरादिभेदप्रमाणं विना नास्तीत्येतावता न तत्सद्भावेऽप्यपहातुं शक्य इत्याशयेन श्लोकं व्याचष्टे * यथैवेति * ब्रीहियवद्रव्यभेदे ऽप्याग्नेयादेरभ्युदयनि- मित्तदेवताभेदे ऽपि चाभेदसूचनार्य यजमानादीत्यादिशब्देन द्रव्य- ४५६१२ देवतोपादानम्। एतदेव व्यवहारेण द्रढयति * तथा हीति * याग. होमादिकर्मव्याक्तवद्यायव्यक्तीनां स्वरूपवलक्षणयानुपलब्धेर्मेदानुप- पत्तिशङ्कानिरासार्थत्वेन प्राक् तस्मादिति व्याचष्टे * न चति * यन्मालमिति श्लोकार्थमुपसंहरति * अतोऽति * अतः शब्दप- रामृष्टप्रामाण्याविशेपमुपपादयति * न हीति * इएचादिपु सम- स्तेषु प्रत्यकं चाभेदप्रत्ययस्यानोपाधिकत्याद् घाधाभावाच्च न प्रा- माएये विशेष इत्यर्थः । देवादिभेदे ऽपि विधेयरूपेण व्यक्त्यभेदो- पसंहारमेवकारसूचितं विवृणोति * तेनेति * येन कारणेन श- ब्दान्तरादिपटकावधिरेव भेदस्तेन व्यक्तिभेदे शब्दान्तरादिप्रमाणा- भावाच्छब्दव्यक्तिवद्यागव्यक्ति नित्याभिव्य सकभेदाभेदप्रतीतिरि. त्यारायाननु कर्मणः पूर्वापरीभूतानिप्पन्नत्वरूपत्वान्नित्यत्वं न सम्भ- चतीत्याशय क्टस्थानत्यत्वाभावे ऽपि नित्यावधिविपयत्वरूपेण प्रवाहनित्यत्वसूचनार्थम् * तासु विधेयरूपास्वित्युक्तम् * एफवि. धिविषयभूतव्यक्तिवद्भिन्नविधिविषयभूतेविष्टयादिपु भेदप्रत्ययस्या- भिव्यकभेदनिबन्धनत्यनिरासायैवकारः । मनु सङ्ककल्पात्मक- यागस्वरूपस्य मानसप्रत्यक्षगम्यत्वाद्विधेयरूपस्य च विधिगम्यत्वा- त्कथं देशाधभिव्यङ्ग्यतेत्याशङ्कयाह * तेभ्यश्चेति * विधेयरूपा- श्रयस्य यागस्वरूपस्य देशादिभिनिष्पादनादानप्पन्ने चाश्रयरूपे त- दाभ्रयविधेयरूपाप्रतीतेगादिना विधेयरुपाभिव्यक्तिरित्याशयः । द्रव्यदेवतामात्राद्यागसिद्धेनं देशादिभ्यो यागसिद्धिरित्याशङ्कय * फलेत्युक्तम् * देशादीतिकर्तव्यतारहिताधागात्फलासिद्धर्विधे. यरूपोपलक्षितफलसाधनत्वरूपेण यागस्य देशादिभ्यः सिद्धिरित्या- शयः । यदा त्वथ प्रत्यक्ष नित्ये एवेति शब्दाधिकरणभाष्यानुसारा- द् वुद्धिकर्मणोरपि वर्णवत् कूटस्थनित्यतेप्यते तदा यागनित्यत्वे पूर्वकल्पनानुपपत्त्या शङ्कानिरासार्थत्वेनायं प्रन्यो ऽनुष्ठानं नित्ययागा- भिव्यञ्जकमाश्रित्य शब्दाभिव्यञ्जकादुच्चारणाच्छब्दफलार्थप्रतीति- मिरिया निदपापानियापोवा छाप्नेवा यागफलस्य सिद्धिस्तेषां क्षणिकत्याधुक्ता पूर्वकल्पनेत्येव योज्यः । नन्वनित्याना- ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ७१७ मपि व्यक्तीनां निस्यसामान्योपलक्षितानां नित्यविधिविषयत्वोपप- तेत्तिनित्यत्वाभ्युपगमो वृधेत्याशङ्याह * यागत्वमेघ चति * विध्यन्तरविषयध्यावृत्तावान्तरसामान्यं विनानन्यविहितविधिवि- पयोपलक्षणायोगाद्यागत्वातिरिक्तम्य धावान्तरसामान्यस्याभावा- ध्यक्तीनामेव प्रयाहरूपेण कूटस्थत्वेन धा नित्यताभ्युपगन्तव्येत्याश. य: । ननु भिन्नासु ज्योतिष्टोमादिव्यक्तिषु अभिन्नस्यैकादादिशब्द- म्य तज्जन्यस्य च प्रत्ययस्य यागत्वातिरिक्तावान्तरसामान्याभावे 5नुपपत्तेस्तान्येष्टव्यानीत्याशङ्कते.* मन्विति * एकोपाधियोगाव- पपत्तः हरिहरति * नेति * एकाहशब्दस्योपाधिमाह * एफेनेतिर अहानशब्दस्याह * द्वमादिभिरिति * यजिचोदिताहर्गणयोग- स्थोपाधित्वं प्रागित्यनेन सूचितम् । ननु द्वादशाहस्यापि यजिचोदि- ताहर्गणयोगेनाहीनत्वात्तस्मात्प्रागिति कस्मादुक्तमित्याराड्याभ्युपैति चोदितत्वसत्रलक्षणस्यापि सद्भावेन तस्य कंवलाहीनत्वासम्भवादि- स्याह * स विति * आसीरनित्यसिचोदितगतस्योपेयरित्युपै- तिचोदितगतस्य वा सततानुष्ठानस्य सत्रशब्दोपाधित्यमाह * तद- चधिकमेवेति * द्वादशाहस्याप्यधधित्वेन सत्रतोता सहस्रमम्ब- सरं तदायुपामसम्भवान्मनुष्यग्वित्यत्र पठाधिकरणे सहस्रस- स्यत्सरशब्दम्याहः सहस्रवाचितया वक्ष्यमाणत्वात्पत्रिंशत्मम्वत्स- रादेस्तयधिक कालत्ये ऽपि पूर्वपले स्थित्या सहस्रसम्वत्सरपर्यन्त- तोता सर्वसत्रान्ते विधानादा यागगतपशुसोमातिरिक्तविकत्य- मिष्टिशब्दस्य पशुहविष्कत्वं पशुशब्दस्य मोमहविष्कत्यं होमशब्द- स्योपाधिमाह * हविर्षियति * घस्तुवृत्तिफथनार्थ चेदमेकाह- स्वाधवान्तरजास्यमावाभिधानं तत्सद्भावे ऽपि त्वनेकज्योतिष्टोम- विश्वजिदादिविधेयसाधारण्येनेकाहस्वादेरसाधारणविधेयोपलक्षण- स्वायोगाद्वयक्तिनित्यताभ्युपगन्तव्यत्याह * अयापीति * स्वमतेन शब्दान्तरादिण्टफस्य विधेयरूपभेदे व्यापारमभिप्रेत्य भिन्नानामपि व्यक्तीनां यजियाच्ययैकयागत्वजात्योपलक्षितानामेकविधिविषय- त्योपपत्तर्विधिविशेषविषयत्वाध विधेयान्तरेभ्यो व्यावृत्युपपत्तेर्या- गत्यानिरिक्तावान्तरात्यभायो ऽभिहितः स्वरूपभेद एव तु शब्दा- न्तरादिपटकव्यापाराभ्युपगमे विधेयान्तरव्यावर्तकप्रतियिध्यसा- धारणायान्तरज्योतिष्ठीमत्यादिजात्या विना विधेयान्तरेभ्योब्यावृत्य- नुपपत्तेज्योतिष्टोमादिव्यज्यातिभेदे ऽध्यदोपाद्कारादिवद्वयक्त्या- कृतिभेदो नास्तीति यदुक्तं तदयुनमित्याशयेन * आहेवमिति * एफाहत्यादिज्योतिष्टोमत्वादीनि प्रतिविध्यसाधारणान्यवान्तरसामा- ·७१८ म्यायसुधायाम्। न्यानि यदि कल्पन्ते ततश्च स एवायं ज्योतिष्टोम इत्यादिप्रत्यभिशा. याः सामान्यविषयत्वोपपत्तेर्देशादिभेदाद्वयक्तयो यदि भिन्ना भवन्ति तथा प्यदोष इत्यर्थः । स्वरूपभेदाभेदचिन्तापक्षे भिन्नानां व्यक्ती- नामेकविधिविपयस्वरूपेणैश्यस्यानादरसूचनाओं ऽत्यन्तशब्दः परा- भिमतत्रैलोक्यवर्तियागन्यक्क्याश्युपगमे ऽप्यनुष्ठानभेदविषयत्येन भेदप्रमाणानां व्यापाराद् प्रौढ्या दर्शयति * तथेति * कर्मभेदं कु- यादिति भाग्यमस्मिन्पक्षे न युज्यतेत्याशयेनाशङ्कते * नन्विति * भाष्यस्थायुक्तत्वे ऽपि भेदचिन्ताप्रयोजनं तावत्सिद्धयतीति परिहर- ति * सर्वथा तावदिति * भाग्यमप्युपपादयितुमाह * तथापि विति * ग्रहयागेषु ज्योतिष्टोमवाक्येन ज्योतिप्टोमरूपतयानुष्ठान- विधानात् ज्योतिधोमरूपतायाश्च सर्वाभ्यासवैक्याम्नानुष्ठानभेदचो- दनेति विशेषानिमित्तमित्याशयः विशेपनिमित्तान्तरमाह * अभ्या- सेम्पिति * ज्योतिष्टोमरूपाययव्युत्पादनात्तदपेक्षया ग्रहयागाश्यारो ववयषवुद्धिर्न प्रयाजाभ्यासेप्वित्यतोऽपि निमित्ताद्विशेषः । वैषम्या- मित्यपिशब्दाभ्याहारेण योज्यम्। नन्वेवमपि कर्मभेदशब्देनैवंविधवैष- ४५७४० म्यसूचनस्य किं प्रयोजनमित्याशङ्ख्याह *एतत्ज्ञानस्य चेति* प्रया- जाभ्यासवत् ग्रहाभ्यासेप्वप्यनुष्ठानभेदचोदनायां धर्मग्रहणाता- पूर्षभेदात्पशुसोमाधिकरणपूर्वपक्षवत्सियान्ते ऽपि सोमविकारग्वे- कस्यैव ग्रहणस्य धर्मः सकृदनुष्ठानेन च भवितव्यमिति प्रकृतितुल्या- नुष्यानं पशुसोमाधिकरणसिद्धान्तप्रयोजनं न सेत्स्यतीत्याधयः । प्रौढेरेव सबीजत्वार्थ भाष्यसम्मतिमाह * तस्मादिति * अस्यैव स्व- मतत्वशङ्कानिवृत्त्यर्थे वक्ष्यमाणमेव भाप्यं स्वमतेनान्यथा ब्याच- है * अथ चेति * यहुकृत्वो ऽपीति पूर्वपक्षभायोक्तार्यानुभाषणार्थे नन्विति भाप्यं विहितविधानानर्थक्यापत्तेर्वधिपुनः श्रुतेः कर्मान्तर- विधिशक्त्यवगमादयुक्तमाशय व्याचष्टे * नन्विति * उच्यतइ- त्यादिभाष्य समिदादिशब्दानां देवताविधित्वस्य नवमे निराकरि- ज्यमाणत्वादयुक्तमारामाभ्युपेत्यवादत्वेन व्याचष्टे * तत्रेति * की- हशो ऽभ्युपेत्यवाद इत्यपेक्षायां पुनःश्रुतर्देवताविधानाक्षिप्तशक्तित्वा- कर्मभेदकत्वाभावे ऽपि गुणानेदो भविष्यतीत्येवं रूपं वक्तुं समि- द्वाक्येन शुद्धे यागे विहिते तनूनपादादिवाक्ये देवताविध्युपपत्तेर्न गुणा द इत्याशङ्कानिरासार्थ समिधो यजतीत्यादिभाष्यं व्याच * यत्तावदिति * भाष्यस्थस्य देवताशब्दस्योपलक्षणार्थत्वज्ञापनार्थो द्र- व्यशब्दः गुणस्य भेदकवाय पूर्वकर्मसंयोगामम्भवाभिधानार्थ तन्नति भाष्यं व्याचष्टे * उभयमपि चेति * अभ्युपेत्यवादस्वरूपार्थ स

·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।
एप इति भाष्यं व्यारे * अवश्यं चेति * समिद्वाफ्यन्यायमुत्त-
रेषु वाक्येष्यतिदिशति * एवमिति * अस्याप्यभ्युपेत्यवादत्वोपपा-
नार्थ गुणविधिन्वं द्रव्यविधित्वन देवताविधित्वेन चेत्येवं विफ-
प्याचं पक्षं तापसिरस्थति * गुणति * द्वितीयान्तेन शब्देन द्रव्य-
विधिनिरस्त इत्यर्थः । गुणविधियमपि कीगित्यध्यात्य योज्यं
होमे च प्रतिपत्तिकर्मणि प्रस्तरप्रहरणादौ प्रक्षिप्यमाणांशेन कर्मभू-
तद्रव्यान्वयसम्भवेऽपि यागे कपंचिद् द्रव्यस्य प्राधान्यलक्षगकर्म-
स्वायोगान्न फर्मभूतद्रव्यान्वयः सम्भवतीत्याह * विशेषेण चेति *
प्रयाजे ऽपि चेदित्यत्राधिकरणे ध्रुत्यधिनियुक्तानां मन्त्राणां स्वा.
समवायकल्पकत्यासमवान्मान्त्रपर्णिकदेवतामाप्त्यभावेन तत्प्रत्य-
न्यायाभावानामधेयत्यानुपपत्तेर्विष्णुं यजतीतियत्समिदादिशब्दानां
द्वितीयान्तानां देवानां विधित्वं पूर्वपक्षयित्वा यजे. पूजावाचिन्वा-
भावेन देवतायाः पूज्यमानकात्यायोगात्तनुशार वा समाप्तित्धे-
नाशब्दार्थत्वात्तत्कर्मपो ऽमिभूतत्वेन विवक्षानुपपत्र्तरुदेश्यत्वे ऽपि
चानीप्सितत्वात्प्राधान्यलक्षणकर्मत्वानुपपत्तेः थुत्यधिनियुक्तानामपि
मन्त्राणामुपांशुयाजवद्यागाकाद्वितदेवताफल्पकत्वोपपत्तेदेवतावि-
धित्वस्य निराकरिष्यमाणत्वाद्देवताविधित्वेनापि गुणविधित्वं न स-
म्भवतीति द्वितीयं पक्षं निरस्थति * नचायमिति * तस्मादिति
सिद्धान्तोपसंहारमाध्यं फलतो यागभेदोपसंहारार्थत्वेन व्याचष्टे *
तस्मादिति * अनेन च यस्मात्समिदादिवाक्यै. प्रधानयागानुपादे ४५वार
पुनः पुनर्यागस्याक्रियमाणत्वादेयतान्तरान्वयकरणायक्तोर्विध्यानर्य-
क्यापत्तिस्तस्माघागविधित्वमायुपगम्य विहितविध्ययोगात भिष्टा
यागामेदेन कार्या प्रत्येचं भाप्पं व्याख्यातम मनु यागभेदेऽपि भयाज-
समास्ययेककार्यत्वावगतैर्विकल्पस्य न्याय्यत्यानाभ्यासोयुक्त इत्या-
शङ्कानिरामायें प्रत्ययासं चेति भाग्यं तद्विवरणाय च न च यरस-
मिधागान्ययेन तोरदृष्टमुपकाररूपं क्रियते तदेव तनूनपाधागा.
न्ययेन तयोगियोभिन्नत्वेन तदनुनिष्पाद्यदृष्टभेदावगते समाख्या-
याश्च प्रधानभाग्मावमानिमित्तखेन कार्यभेदे ऽव्यविरोधादिस्य-
भिधानाय यागैक्ये ऽप्यनेफदेवतान्वयसम्पादनायानुष्ठानाभ्यासोप-
पत्तः पूर्वपक्षप्रयोजनाभायाशङ्कानिरासाथै च प्रयोजनमाप्यं स्पर-
त्याश व्याख्यातम् ।
॥ आधाराघाग्नेयादीनामाङ्गिमायाधिकरणम् ॥ ३ ॥
प्रकरणं तु पौर्णमास्यां रूपावचनात् ॥ २ ॥

·७२० न्यायसुधायाम् । समप्राधान्यागाङ्गिभावचिन्ताया लक्षणासङ्गात पौनरुतये चाशते * समस्तानीति * एवं समामनन्तीति प्रकारवाचिनवंश- ब्देनानूयाजादिसूचनात *.समस्तानित्युक्तम् * आधारसमिष्टय- जुपोहोंमत्वे ऽपि यागेम्वेव सममाधान्यशङ्कोपपत्ते म्ना यागशब्द: अवधातादौ गुणामधानकर्मत्वचिन्ताया लक्षणार्थत्याभावे ऽपि यथा प्रासनिकसद्गतिस्तथापीह नास्तीति केन * नामे त्युक्तम् * विशे- पतश्चेयं चतुर्थोपान्त्ये फरिप्यमाणत्वात्पुनरुक्तीयमित्यनेनोक्तमाअस इति तायद्विवृणोति * अभ्यासेति •* लक्षणार्थत्वशङ्कामपन्यास- पूर्व दूपयति * केचिदिति * पीनरुक्त्यं विवृणोति * महतेति * श्लोफार्थमुपसंहरति * तस्मादिति * चिन्ताद्वयं चैकस्मिन्नधिक- रणे न युक्तमित्याह * य एवामिति *शब्दान्तरत्वादित्यपि भा- ४५९ प्यमयुक्तमित्याह * अपि चेति * श्लोकं व्याचष्टे * पब्दान्तरत्वा- दिति * ननु प्रयोगचोदनाभावादकत्वमविभागादितिवत्तन्त्रण चिन्ताद्वयं भविष्यतीत्यारावध * आहन चेति * समप्राधान्या- गागिमावयोः पक्षयोहेंतू न दृश्यते इत्याशय ।विध्यनुवादचिन्तवा- धिफरणार्थों माधोति समाधत्त * तस्मादिति * द्वयोरेचोदाहरणत्वे याक्यान्तरानर्यश्यमाशङ्कयाह * तत्रेतरेषामिति * फस्मात्सम- प्राधान्यागानिमावो नाधिकरणपक्षावित्याशय पीनरुक्त्या सङ्गति- हेरवमायात्मकयुक्तित्रयपरामर्शायोक्तशब्दःामन्येवमपि प्रस्तानां फ- मणामनुवदितारावपूर्वयोवा कर्मणाविधातारापितिः प्रतापूर्वश- ब्दाश्या भेदाभेदयोरपि चिन्त्यस्यप्रतीतेश्चिन्ताद्वयापत्तिरित्यागाड्याह * तदिहति * विध्यनुवादसिद्धी पूर्वन्यायादेव भेदाभेदयोः मिचे पृथगचिन्त्यत्वात्निफस्य शिकस्यकपक्षतेत्यर्थः । किमर्थं तर्हि प्रयो. पन्यास इत्याशझ * उत्तरफलत्वेनेस्युक्तम् * विधातृत्वे ऽपि का- मभेदामा पुनर्षिधानार्थयत्त्वाय फलवाक्यस्यद्वियचनान्तदर्शपू. णमासपदापेक्षितद्वित्यमम्पादनार्थमानयादिसमुदायद्ययविधिधात. स्थापत्तेः सिमान्तयत्तेपरामेय फलान्ययेनेतरेपामगरयात्ममप्राधान्या- सिरनुवादत्ये ऽपि चाग्नेयाचतिरिक्तफर्मानुवादित्यात यो भ्यत्ये सत्याप्रयादिममुदायद्वयाफ्लप्तः फलवाक्यापदशंपूर्णमामशब्दस्या. प्रेयादिपटाविषयत्याप्रमियजिविगएकत्यायोगारमममाधान्याप. स्थानानिभायामिखंगारोत्तरम्य फलस्यतापनार्थ प्रयापम्याम त्या- । नयमभ्याध्यामलक्षणमेदातिप्रमदापयादापत्यनाधिक- रपय मतिपदाय भेदामेवाभ्यां च पिना विध्यनुपादयमाला- समप्राधान्याद्राठिमायासि..प्रयांजगामायेनाधिफरपानारम्यत्य- .

·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ७२१ प्रसङ्गानेदाभेदावेवोपन्यसनीयाचित्याशङ्याह * त्रितयस्य चति * ४६०१ भेदाभेदयोः प्राधान्येन विचार्यत्वे ऽप्युपायभूतयिध्यनुवादद्वारा फ- लभूतसमप्राधान्याङ्गाङ्गिभावद्वारा चेटभेदाभेदसिद्धि मत्या न शु- योपन्यास इत्यारायः । पश्चात्तर्हि प्रतापूर्वशब्दाभ्यां तयोः श्रुत्यो- पन्यास: फिमर्थमित्याशझ्याह*तत्र चेति * नन्वादो भेदाभेदाधुप- न्यस्य तत्सिद्ध्यर्थत्वेन विध्यनुवादचिन्ताकस्मान कृतेत्याशङ्कत * किमर्थ पुनरिति * फलद्वारोपन्यासी भाप्यत्मक्रियेति फेवां चित्परिहारमाह * एपा हीति * स्वमतेन लिङ्गदर्शनानुसारेणैवं कृतिमिति परिवरति * अथ घेति *नन्येवमपि तत्रेति सन्देहभाष्या- घययो ऽनर्थक रत्याराङ्मयाह *तति * आग्नेयादिवाक्यानां क- मंविधायकत्वे सत्येव विद्वद्वाक्ययास्तद्वयतिरिक्त कर्मविधायित्वादे- फः पूर्वपक्ष इत्युक्तशब्दान्तरत्वादिति भाष्यानेदक पूर्वपक्षः प्रतीयत इत्याराच्य * समप्राधान्यद्वारेणेत्युक्तम् * छितीयपूर्णपक्षाभिप्रा. यसूत्रेति भाप्यावयव इत्यारायः । अनेन च विद्वत्संयुक्तावप्याप्या- तप्रत्ययो विधातारावित्यविशब्दाध्याहारेणाद्यपूर्वपक्षवचनव्यक्ती तायवेत्येचशब्दाध्याहारण चाहत्या हित्तीयपूर्वपक्षवचन व्यत्तावथ बेति भाष्याययवं व्यारयाय विद्वद्वाक्याभ्यामेव फर्मविधाचाग्नेया- दि याक्यानर्थक्याराडानिरासायवन तत्रेति भाध्याययधोव्याख्यातो भवति * कि तावदिति * पूर्वपक्षभायं ध्याचष्टे * प्रथम ताव- दिति * व्यतिरेकशब्देगाधपूर्वपक्षार्थतोक्ता भेदे च दृष्टसामाधि- व्यनेनोक्तमाक्षेपं परिहरति * यद्यपि चति * अभ्यासलक्षणभेदा- तिप्रसङ्गापवादार्थत्वे ऽयधिकरणस्य समप्राधान्यै सत्यगामाया- किमपेक्ष्य प्रधानतेत्याशङ्यायागानामाधारादीनां राजसूयबदद्गत्व- सूचनार्थ शब्दान्तरेणायागेश्यो भेदः पूर्वपक्षितः । ननु विद्वद्वाक्य- योरनुवादत्वेन विधातृत्वाभायान्न पूर्वन्यायद्वयविपर्यतत्याशङ्कयाह * न चेति * प्रकृतयागानुवादे च प्रयाजादेरपि प्रकृतस्याविषे- णानुवादापत्तेः सम्झायाधाप्रसिद्धत्वेनापिरोपकत्वात्फलयाफ्यस्थ- द्विवचनापेक्षिताग्नेयादिसमुदायम्यसम्पादनमपि प्रयोजनं न स- भवतीत्यागयेनाह * न चैपेति * न च लिङाद्यमानार्थिधातू-४६ तेश्याह * वर्तमानेति * यावदुस्थो नोपामोति तावदुपामोतीत्य. चंवादात् पौर्णमासीयाक्यस्य यावदतिरात्रेणोपानोति तावदुपामो- तीत्यर्थवादाचामावास्यावास्यस्य विधित्वनिश्चयः यच्छब्दोपवम्धी ऽपि न विधिशक्ति न्याहन्तीत्याह * सत्यपि चति * विधायकत्वे च सत्यभ्यासाद्भदसिद्धिरित्याह * न चेति * नन्यर्थवादता- ·૭૨૨ न्यायसुधायाम्। नयोः फरमान फल्पितेत्याशङ्कगह * न चेति * नन्वरूपत्वात्क- मविधिर्न सम्भवतीत्याशङ्कत * किं पुनरिति * परिहरति *त. दिति * हेत्यर्थतया साधारणशब्द व्याचष्टे * सर्वस्मै वा इति * ननु विहिताज्यद्रव्यकेप्येयानेन ध्रौवत्वमालविधिरित्याराङ्कोपांशु याजमन्तरा यजतीति हविलिङ्गाश्रुतत्वाद्यथा कामी प्रतीयतेति सू. प्रेण दशमे हविविशेपाथवणेनोपांशुयाजे द्रव्यानियमं पूर्वपक्षयित्वा धौवाद्वा सर्वसंयोगादित्यनेनाविहितद्रव्यकेपु धौघविधिक्ष्यमाणो हटान्तित.। यच तत्र भाष्यकृता आज्यस्यैव नावित्यनेनाज्यविधिमा- भावीयमप्यनियमो यरिक चिदाज्यमिति यक्ष्यते तदभ्युपेत्यपादमा- समित्याशयः । ननु तृतीये मिथश्चानसम्बन्ध हत्यप्राज्यभागक्रमा- मानेन पानीधन्वत्याख्यमन्त्राणां तदङ्गत्वस्य यस्यमागत्यात्फ- घमनयोः फर्मणोनद्वशाईयताप्राप्तिरित्याशङ्कां निरस्यन्मापर्णिक व्याचष्टे * तथेति * आग्नेयादेनिशातदेयतात्यनार्थान्तरचाचिम- न्मान्ययायोगात्सादयेन यास्यविनियोगानुपपत्तायपि पिचाफ्य- यिहितयोः कर्मणोरनिभानदेयतात्पनेतन्मयान्वयाविरोधात् घा- क्येन मम याधिस्वतनतया विनियोगोपपत्तिरनयोरित्यनेन सचिता । मन्वनुयाझ्याविधिस्थयोः पौगामास्यमायास्याशब्द- यो: फालयाचित्यात्यर्थ पाक्येन फमानतेस्थाशशाद * न हति - मनु कर्मणिलक्षणापत्तः श्रुत्वा फालार्थते गोचिते. स्यागने * नन्विति * फालम्याननुछे यस्येन मन्यानाफाक्ष. स्वात्तददाय मन्त्रस्यानयंक्यापत्तेरर्थपत्याय लक्षणाप्युचितति परि- हरति * फि हीति * ननु फमंगो ऽधिकरणात्यायोगानदाधिस्ये मममी न युज्यतेत्यारावाद * पश्यति # अधिफरणस्याधेयम. कार्यरयेनागारं गायो यास्यन्तामिस्यादी प्राधान्यदर्शनादलक्षणया- धिफरगापाचिन्याः मतम्याः प्राधान्याता युनेस्याशयः । मन्येषा- स्मिकर्मण्यनुयायावयानायं याज्यानुपलाश यागानुष्ठाना• रिदिरित्यागदापय घनुयां परिदरति नेनेति * अनुयाफ्या- दपस्रोफपागाण्याधिकल्पो याग्यापि चाधुना देयतलक्षणयाग्यानु. पाया रयममाम्नातयाज्यामुपास्यापिपये यागादेयमापाधिया- ज्यानुयापापमपनम्रपणानुपारपाप पारयाप्याग्नेयी मी- भीपो मोमीनपेषः परिदार नगरपोर्षिदिनमायादणे. मेगाप्यापीलरपोगागामियादनुपानगरपम्प समुपपाते। मशेगावापामयोदयनाथपपरामायापारी पापा नकार पेपणानपी मामी पापा पनि जिनीयः । कमरपाभिमापा ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । ७२३ धीप्सा फल्पनालाघवेऽप्येकैव द्विदेवत्या याज्येति तृतीयः। एकस्मि- फर्मण्यनुघाफ्याद्वयानर्थक्याद्याज्यानुवाक्यात्वेऽपिचेसरेतेतरयोगो- पपत्ती भनुशब्दस्य च याज्यायामपि भैपपश्चाद्भावेनाविरोधात्समु- चितयोश्चाङ्गत्वेनाग्नीपोमदेवत्यकर्माध्यवसानान्मनोतान्यायेनैकदेश- तत्प्रकाशनेनोभयोः सम्बादोपपत्तेरथुतफल्पनापरिदाराच्च श्रुतयोरेवं मध्ये ऽनुवाक्यका याज्यफेति चतुर्थः। आज्यभागयोस्ती- नुवाफ्याकल्पवतानुपपत्तेः साकारयं स्यादित्याराड्याह * आ- ज्यभागयोस्त्विति * तो होचतुरनीपोमी किमावयोस्तत: स्यादि. ४६२।। त्यग्नीपोमयोः प्रकान्तयोः नांविति द्वितीयया यजिकर्मत्यनिर्देशादि- पणुं यजतीत्यादिवदेवतास्वावधारणेत्याशयः । जुपाणी ऽग्निरा- ज्यस्य येतुजुपाणः सोम माज्यस्य स्थिति याज्यायास्तु फेन चित्सा- फाइतानाशयेत्याह * याज्येति * नन्यनुपाक्ययोर्याधितत्यात्त- साफासत्वं स्यादित्याशङ्मयाह * अनुयाक्योति * रूपवन्तावित्युत्त.. रार्दै व्याचप्टे तस्मादिति * पूर्वपक्षभायार्थ व्यारयातमुपसंहरति * अतश्चेति - ननु भेदे ऽपि चतुर्थोपान्त्यन्यायेन दर्शपूर्णमासा- ख्यानामेय यागानां प्राधान्यानंतरेपामङ्गत्वात्समप्रधान्यसिद्धिरि- स्याराडते * भेद इति * तमेव न्याय प्रश्नपूर्वकमाह *कुत' इति* पृथरकनाभिधामयोर्निवेशः थुतितो व्यपदेशाच तत्पुनर्मुख्यलक्षा तरसन्निधावसंयुक्तं तदङ्गं स्याद्भागित्यात्कारणस्याथुतान्यसम्बन्ध इति सिद्धान्तसूत्राचययं केषु चिदेवेत्यध्याहारेण व्याख्यातुं पूचीखें दर्शपूर्णमासाश्यामिति द्विवचनथुतेर्दी इत्यभिधानस्य पूर्णमासश- ब्दवाच्यात्पूर्णमास इत्यस्य च दर्शशब्दवाच्यात्पृथत्केन निवेशःप्रती. यते स च प्रकृतयागमायाचित्ये पृथकायोगान्पु चिदेव यांगषु युक्तो न सवित्यर्थः।दर्शशब्दस्याप्रसिद्धार्थत्वात्पूर्णमासदघच फेन चिद्यागनाम्ना सारूप्याभावात्कथं यागविशेषे निवेरा इत्याशङ्कगरम्भ- णीयाण्यशेपे दशौँ वा एतयोःपूर्वः पूर्णमास उत्तरो ऽथ यत्पूर्णमासं पूर्वमारमते तद् यथापूर्व क्रिगते तस्मारपूर्णमासमारभमाणः सरस्व- से चर निर्वपेत्सरस्वते द्वादशकपालममावास्या ये रस्वती पूर्णमास: सरस्वानुभावेतो यथा पूर्व कल्पयित्या रभतइत्यमावास्याख्ययाग- विशेषस्य दर्शव्यपदेशाचन्द्रदर्शनाद्वामावास्यायां तिथी दर्शव्यपदे- शात्प्रतिपदशंषष्ठीपु म पुर्याहन्तवाचनमियादी घामावास्यस्यां दर्श- स्यपदेशात्मसिद्धार्थतोक्ता अतो यागविशेषाणां फलवत्वात्फलवन- स्यैव च प्राधान्यापरपर्यायमुख्य लक्षणत्वात्सन्निहितस्य फलासंयुक्त- स्यासंयुक्त प्रकरणादिति फर्तव्यतार्थित्वादिति तृतीयाधिकरणन्या- ·કરણ म्यायसुधाथाम। येनागत्यकारणभागित्यादश्रुतान्यफलान्वयफल्पने च गौरवापतेर इलेव युक्तेति सूत्रार्थः सङ्केपेणोत्तराई नोक्तः । श्लोकं व्याचरे * दर्शति * विद्वद्वाक्याश्यां समुदायद्वयाकरणे दर्शपूर्णमासनाम्नो प्रसिद्धार्थत्वेन यज्यर्थाविशेषत्वान्न चतुर्थान्त्यन्यायमुदाहरति * य- थेति * जोतीपि या एतानि य एते स्तोमा इत्यर्थवादे त्रिवृदादिस्तो. मेषु ज्योतिष्ट्वव्यपदेशात् ग्रहं वा गृहीत्वा चमसं बोनीय स्तोत्रमु- पाकरोतीति च विधौ सोमयागस्य त्रिवृदादिस्तोमयोगावगमात्प्रसि- द्धार्थेन नाम्ना यज्यों विशेप्यतइत्यर्थः । यजिना नामार्थविशेषणे चतुर्थस्यैव चतुर्थपादाद्यन्यायमुदाहरति*तथेति * राजसूयेन वा- राज्यकामो यजेतेति फलविधिपरे वाक्ये यजेः प्रकृतेष्टिपशुसोम. यागमात्रानुवादित्वावधारणात्प्रसिद्धार्थेन यजिना नाम विशेष्यत- इत्यर्थः । उत्तरार्द्ध व्याचष्टे * तदिहेति * मनु प्रकृतयागमानविष- 'यत्वे दर्शपूर्णमासशब्दस्य तदवयवभूतयोर्दर्शपूर्णमासशब्दयोर्द्विवच- ४६। मस्य च को ऽर्थ इत्याशङ्ख्याह * ततश्चेति * अवयवार्थों समासार्य- श्व द्वित्वं चाविवक्षितानि यस्मिन्पद इति विग्रहः समासाथैतरेत- रयोगविवक्षायामवयवार्थाविधक्षानुपपत्तेस्तदविवक्षाभिधानम्।अर्था- न्तरविवक्षायामपि करणत्वविवक्षया यजिसामानाधिकरण्याद्राज- सूयनामवद्यागनामतेत्युक्ते ऽवयवार्थायिवक्षायां प्रवृत्तिनिमित्ताभा- वात्कथं यागनामतेत्याशङ्ग्य वर्णपङ्क्तिमात्ररूपत्वेन रूढितोक्तानिनु- रूढिर्योगमपहरतीति न्यायनाक्यवार्थाविवक्षायामपि द्विवचनार्थी- विवक्षा न युक्तेत्याशङ्ख्याह * सुपामिति * नन्वमावास्यापोर्ण- ' मासीकालवाचिनोदर्शपूर्णमासशब्दयोस्तद्योगिष्वाग्नेयादियागेपु द्वि- पचनस्य च द्वित्वयोगिष्याज्यभागादिषु लक्षणया प्रसिद्धिसम्भ- घानामसिद्धार्थतेत्याशङ्कते * कथं पुनरिति * नन्वेवमपि प्रकृतिप्र- त्ययसमुदायात्मकस्य पदस्याप्रसिद्धार्थवाद्यज्यनुरोधवृत्तित्वमपरि- हार्यमित्याशङ्कां निरस्यन् श्लोकं व्याचष्टे * तन्नामेति * लम्धार्थ- प्रतिपादकानुरोधेनेवाविभक्तिव्याख्याविभक्त्यनुरोधेन वा प्रातिपदि- कव्याख्या भविष्यतीत्याशय । स्वार्थासमाप्तस्य वाक्यस्य वाक्या- तरानन्ययवत्पदस्थापि स्वार्थासमाप्तस्य पदातरानन्वयाकैकांश- प्रसिद्धिमात्रेण यजिविशेषकता युक्तोति परिहरति * तदिति * लोकं ध्याचष्टे * यद्यपीति * नन्याग्नेयवाक्येनामम्भवत्समुश्चय- पौर्णमास्यवास्यावालद्वयगुणककर्मविधानादू गुणानुरोधेन च धानावर्ययोगाचशब्दयोगाध फालविफल्पानुपपत्तरेककर्मासम्भ- विगुणर्ययोगेनाग्नेययागद्वित्वापगतेस्तयोश्चैकवाक्यविहितत्वावा. .

·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ७२५ न्तरसामान्यावच्छेदनामावाम्यापोर्णमासीकालयोगिषुधागान्तरेषुस- स्वपि द्विस्यसंख्यावृत्युपपत्तेईयोरपिप्रकृतिप्रत्ययार्थयोक्ता सद्भा- घारीपूर्णमासशब्दस्याग्नेययागद्वययाचित्येन प्रसिद्धस्वाधजिचिये- पकत्वं भविष्यतीत्याराड्याह * न चेति * विद्वद्वाक्ययोः प्रकृतया- गानुवादित्याभाये पौर्णमास्यमावास्याशब्दयोस्तद्वाच्यकालयोगिप्रक- तयागनामत्यानवगतेस्तयोर्या लक्षणया प्रकृतयागप्रवृत्तावपि दर्श- पूर्णमामशब्दयोस्तात्पर्यावधारणहेतुमामानाधिकरण्याभावात्पूर्णमा- सराब्दस्य किं चिद्वर्णमाम्याद्वाचकपौर्णमासीशब्दोपस्थापनेनाण्या- भूतपौर्णमामीशब्दयिफारमात्रत्याद्वा ततो मन्यत्वेन दर्शशब्दस्य ज- धन्यवृत्तिसाम्याद् गौणत्वशब्दोक्त्या विरुद्धलक्षणयामायास्याशब्दे- कार्यकल्पनाहरीपूर्णमासशब्दस्य प्रकृतपौर्णमास्यमावास्याकालयों- गियागविषयत्वाध्यवसानं न भयतीत्यर्थः। ननु ज्योतीपि पा एतानि य एते स्तोमा इतियद्वाचकशब्दसामानाधिकरण्याभाचे ऽप्यथैने मोदमाना इत्यत्र धान्यशब्दस्य दीर्घशकविषयत्वमाग्नेय्याग्नीमित्य- घचाग्नेयांशब्दस्य प्रकृताग्नेयीविषयतावसीयतइत्याशय अर्थत्यु- तम् * शब्दान्तरयदर्थप्रकरणाभ्यामपि सामानाधिकरण्याध्य- घसाने न भविष्यतीत्याशयः । नन्वाग्नेययागयोः पौर्णमास्य- मावास्यानामत्वानवगतदर्शपूर्णमासशब्दस्य तद्विपयत्याध्ययसा- नाभावे ऽपि विद्वद्वाक्यस्थयाः पर्णिमास्यमावास्याशब्दयोराक्षिप्त- साध्यांशसामानाधिकरण्येनापूर्वयागनामत्वावर्गदर्शपूर्णमासशब्द- स्य तद्विषयत्वाध्यवसानात्मसिदार्थस्चेन यजिविशेषकाचोपपत्तर्मि- घद्वाक्यविहितयोरेव यागयोः फलवयन प्राधान्यादितरे पामत्य. भविष्यतीत्याराङ्कते * फरमात्पुनरिति * एतदेव सिद्धान्तन्यायतु- ल्यत्वापादनेनोपपादयति * तथा हीति * शडोत्तरत्वेन ग्लोकं ध्याचष्टे * यदीति * पौर्णमास्यामावास्याशब्दयोगनामत्वे ऽपि ४६४ार दर्शपूर्णमासशब्दस्य यागनामत्वानवधारणात्कालयोगेन च वृत्तरा- ग्नेयादिष्यपि तुल्यत्येन विद्वाद्वाक्यविहितयोर्यागयोराग्नेयवदेक- पाक्यविधानामावे भावान्तरसामान्यावच्छेदाभावाद्वित्वसंख्यापरि- च्छेचत्यानुपपत्तेनाष्टानां मध्ये तयोनिष्कर्षः सम्भवतीति परिहरति नेतदिति लोकं व्याचष्टे * न हीति * ननु निष्कायोगे ऽपि घयोः कयोश्चिद्वयोः फलान्ययो भविष्यतीत्याराष्ट्रते * स्यादिति * नित्यं वाप्टानां मध्ये ययोः कयोश्चिद्वयो. फलवत्वाय दशपूर्णमास- शब्देन ग्रहणं विकल्पेन चेति विफल्पायपक्षे मिारणहेस्वभाषा- प्रमाणाभायो द्वितीये चैफस्याङ्गप्रधानत्यविरोधापत्तिरिति परिह- ·७२८ न्यायसुधायाम्। यविनियोगान्यथानुपपत्त्या मन्त्रार्थस्य कर्मसमायकल्पनामाशय * चाफ्ये चत्युक्तम * कर्मसमवेतार्थप्रकाशकत्वं विना मन्त्रस्य क. रणास्वायोगात्करणत्यश्रवणे तदन्यथानुपपत्या मन्त्रार्थस्य कर्मस- मवायफल्पना नान्यथेतित्याशयः । अनुपूर्ववचियोगेनानुवाक्या- त्वमाराड्याशातदेयते कर्मणि विहितायां वैष्णव्यां व्यभिचारो ऽभि- हितः । ननु सन्निपत्योपकारिस्वसिद्धये नुवाक्यात्वं फल्पयिष्य- तहत्याराड्मयाह * मान्यर्णिोति * समवेतार्थत्वसम्भये सन्निप- त्योपकारित्वेनारादुपकारित्वं बाध्यते नान्यथेत्याशयः । यच्चापूर्वक- मविषयत्वे ऽनुवाफ्याद्वयानर्थक्यं लिङ्गाविनियोज्यत्वाचादृष्टार्थत्वमु. तं तदुभयमप्याज्यभागविषयत्वनं प्रामोतीत्याह * आज्यभागयोः पुनरिति* यागद्वित्वाद्देवताद्वित्वाच्चानुवाक्याद्वयस्यार्थवत्त्वं लिङ्ग- विनियुक्तत्याच्च दृष्टार्थतेति दृष्टार्थशब्देनार्थवावस्यापि सूचना- दित्यर्थः । यश्चानेकार्थविधिप्रसङ्गो ऽपूर्वकर्मधिपयत्ये ऽस्तीत्या- तर चेति * अपेक्षितविधानं त्वादावधोक्तम् । न. न्वाज्यभागाइत्वस्य लिङ्गक्रमाभ्यामेव प्राप्तस्तदर्थशास्त्रान- र्थक्यमित्याशङ्कयाह * न चेति * लिङ्गस्य व्यवस्थापकत्वारा- ङ्कानुपपत्तेः क्रममात्रस्य निरास. मान्त्रवर्णिफदेवताप्राप्तयभावमुप- ४६८ सहरति * तस्मादिति * सूत्रार्थमुपसंहरति * अतश्चेति * आ- नर्थक्यापत्त्यानुवादत्वानुपपत्तिमाशङ्कते * किं पुनरिति * आनर्थ- फ्यमेवोपपादयति * पश्यति * दना जुहोतीतिकरणत्वेन दधि- विधानारपदार्थचोदना दण्डी प्रैषानन्वाहेति दण्डप्रातिपदिकार्थवि- धानातद्भागार्थचोदना सोमेन यजेतति विशिष्टविधानाद्वाक्यार्थचो- दनेति यथाग्नेयादिवाक्येभ्यनेन कर्तृसमोहितं कुर्यादित्यवगमे ऽपि कर्तृविशेषानुपादानात्मामान्यस्य चाकर्तृत्वात्कर्तृसमीहितसाधन- त्वलक्षणधर्मवोधाशक्तत्वे ऽपि स्वर्गकामवाक्यस्य कर्मकर्तृविशेषो- पादानेन धर्मबोधोपयोगित्वात्तच्छेषत्वेनाग्नेयादिवाक्यानां धर्मप्र- मोपयोगस्तथा विद्वद्वाक्ययोरपि प्रयोगवचनागत्वाद्धर्मप्रमोपयोगी भविष्यतीति परिहरति * उच्यत इति * कथमनयोः प्रयोगधच- नाङ्गतेत्याराड्य द्वित्वसिद्ध्या * प्रयोजनभूतसेत्युक्तम् * द्वित्वस- म्पादकत्वे ऽप्यनयोः फः प्रयोगवचनस्योपकार प्रत्यपेक्षिते प्रयोग चने द्वित्वस्योपादानादित्युनम् । श्लोकतात्पर्य व्याचष्टे *वास्येति* अविधायकत्येनानयोगग्नेयादिवाक्यवैषम्यमाण्ड्याह * न होति* ननु समुदायद्वयावचने ऽपि पौर्णमास्यमावास्याख्यकालद्धययोगेना. ग्नेयादीनां द्वित्यसिद्धर्नानयोत्विसिद्धिप्रयोजनमेत्याशयाह न ·। - द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय. पादः । ७२९ घाति * कालकमणोरत्यन्तमेदारकालगतसंख्यायोगः कर्मणो म सम्भवतीत्याशयः। विद्वद्वाक्याभ्यां विनाम्नेयादीनां द्विस्वासिद्धि भाष्यकाराभिप्रेतत्त्वेन द्रढपति * एतदेच ति * आग्नेयादीनि पयोन्तानि प्रधानानि आधारावीन्यारादुपकाराकाण्यङ्गानीत्यनुवा- पक्षे प्रयोजनस्याङ्गप्रधानत्वस्यादाघुपन्यासात्तत्सिद्धयर्थद्वित्वसिद्ध्य- थंतानुधावस्यावसीयतरत्याशयः नन्वङ्गप्रधानस्यस्य प्रयो. जनोपन्यासे अधिकरणान्ते कार्यता स्पादित्यागड्याद * तरथा हीति * प्रयोजनमप्यनुवादरवनिर्धाहावादावुपन्यस्तमि- स्थाशयः । भनुवादानर्थषयपरिहारमुपसंहरति * दिति * फर्य पुनरिस्मादिभाष्यणैकरचनान्तयोः पौर्णमास्यमा- धास्यायन्दयोरनेफाग्नेयादियाचित्यानुपपत्तिमाशय समुदायरा- दतयेफरचनावक्लप्सिमुत्का कथं भिन्नथाक्यपिहितानामाग्नेया- दानां साहित्यात्मकः समुदाय इत्याशय रूपवन्तो हीत्यमेन प्रप- अनानेकस्यैकधर्मान्धयेन शियः कृतः समुदायो ऽस्तीत्युक्तं तद्वधा- ख्यातुमाशङ्कते * फॅथं पुनरिति * अभेदे समुदायाोगाद्भिन्नवा- क्यविधानाभिमायो भित्रशब्दःप्रकृतत्वाविरोपायजे.सर्वप्रकृतयाग- विपयत्यप्रतीतः सर्वेषां वैकफालयोगाभावात्तग्निमितोऽपि समुदा- यो न सम्भवतीति सूचनायात्यन्तशम्दः ब्याचप्टे * शक्यमिति * कालयोगनिमिप्सनामधेयावच्छेदेन यजेः फालयोगियागविषयत्याव- सायाभिनयाक्यविहितानामप्येककालाम्वयात्समुदायः सम्भवती- स्याशयः।श्लोक म्याचऐ * यधैय हीति ननु सत्यपि समुदाये पौर्ण- मास्थमावास्यानामधेययोः सामानाधिकरण्येन यागविषयत्वात्ता च यस्याफवचनोपपत्तिरित्याशहानिरासाथै भवति दीति मायं ग्याचष्टे * तद्गतेति * समुदायगतस्यैकरवस्य समुदायममुदायि- नोरत्यन्त दाभावेन लक्षणया था समुदाय्यन्वयावधारणादित्यर्थः । यदाग्नेयादीनां समुदायबचमार्यताविति समुदायानुवादप्रयोजना- गागिमायाभिधानाधदुसरभायात्पर्णिमास्यमाचास्याशप्दयोः स. मुदाययाचित्वराड्डां निराफर्जुमाह समुदायोति * तच्छम्देन स- मुदायिनः परामृष्टाः एतदेयोपपादयति * तथा दीति * न पूर्वेण ४६९। सम्बद्ध्य किं त्वित्ययाहारणोत्तरायययो योज्यः। श्लोक व्याच* पोणेमासीमांत * समुदायस्य च कालयोगामाचात्तीनिमित्तयोनी- म्नो समुदायवाचिता न युक्तेत्याह * न चेति * पौर्णमास्यां पौर्ण- मास्या यजेनेत्यत्र समुदायस्य कालयोगमाराङ्कशानयोनाम्नास्त. द्वाफ्यपिहितफालयोगनिमित्वत्वेन नामप्रवृती सत्यां तनामकानां ९२ ·७३० न्यायसुधायाम्। यागानां फालविधिः कालविधौ च सति नामप्रवृत्तिरितीतरेतरा. श्रयापत्तेस्त्पत्तियाक्यविहितकालयोगनिमित्तस्यापि समुदायनाम त्यात्फले विधानापत्ते (रितियुक्तेति सूचनायोत्पत्तिशब्दः समुदाय नामत्ये घियवानामसाधनत्यापत्तः प्रत्यफमपूर्वफकल्पनप्रमाणाभा- याद्भाव्याभेदेन भावनाभेदामाये सस्यनेकधास्वर्थानुरक्तत्वे चानयोर्व शंपूर्णमासशब्देनैतएवाभिधीयन्त इति भाष्य विरुभ्यतेत्याह*यदि चेति समुदाययोश्च फलसाध्यकैकभावनापते.') कर्मभेदयाचोयुक्त- राभिधेयाभावाद्विगतार्थत्वं स्यादित्या * अत इतितेपामर्थाधिकर- णवक्ष्यमाणा च धर्मव्यवस्थापूर्वक्ये भज्येतेत्याह सर्वति*एकादशग- तातन्त्रावृत्तिचिन्तादिशब्दोक्ताच द्वादशगता प्रसङ्गचिन्ता पूर्वक्ये भज्येतेत्याहन चेति *समस्तान्वये चेतिकर्तव्यताया. प्रत्येफविकारे सौर्यादावतिदेशायोगादैकााद्वा नियम्येन पूर्ववद्वा विकारी होत्य- एमाधिकरणसिद्धान्तो भज्यतेत्याह * नन्विति* दयमान्त्ये च प्रा- सोमादकपुरोडाशा पौर्णमासी सानाय्यरहितामावास्येति व्यवहारः पौर्णमाम्यमावास्याशब्दयो समुदायवाचित्ये न युज्यतेत्याह * सहस्त्रेति * नवमे च त्सराचा एपा यज्ञस्य तस्मारिक चित्प्रा- चीनमग्नीषोमीयात्तेनोपांशु चरन्तीति उदाहृत्य यशभागधों चैत दुपांशुत्व पदार्थधर्मो घेति सन्दिग्धे यज्ञस्य फलवत्त्वेन धर्मप्रयुक्तसा- माद्यज्ञस्य यत्प्राचीनेति व्यविहितेनापि यशशब्देन प्राचीनशब्द. स्यान्वयप्रतीते. श्रुत्या च प्राद्देशवाचिन प्राचीनशब्दस्य लक्षणया तद्देशपदार्थपरत्वायोगाद्यज्ञभागधर्मत्वं पूर्वपक्षयित्वा प्राचीनराब्दस्य चीप्सा किंचितिक चिच्छब्दसमभिव्याहृतयच्छब्दान्वयाद्वीप्सायाश्च बहुविषयत्वेनैकस्मिन्देशे ऽनुपपत्तलक्षणयाग्नीपोमीयप्राग्देशपदार्थ- परत्वस्यैव न्याय्यत्वात्पदार्थधर्मतेति सिद्धान्तयितुं तद्देशानां या सवातस्याचोदितत्वादिति सूत्रे प्रधानसडातस्य यज्ञशब्दवाच्य- स्वाभावामागप्रधानमद्धातापेक्षया च प्राग्भाविनो ऽङ्गजातस्य य- ज्ञावयवत्वायोगेन प्राचीनयज्ञशब्दान्व ऽप्यवयवव्यतिरेकजनितप- उनुपपत्ते । तत्सम्बन्धितयोपांशुत्वस्याचोदितत्वान यज्ञभाग- धर्मतेति वक्ष्यमाणत्वात्सप्तमात्ये च गवामयूनिकेषु ज्योतिरादि- ध्वहस्सु नाम्नैकाहरूपज्योतिरादिधर्मपु चोदकाच द्वादशाहधर्म- घु प्राप्तेषु चोदकरलीयस्त्वातद्वादशाहधर्मा कार्या नामवलीयस्त्वा- द्वैकाहधर्मा इति सन्दिग्धे प्रत्येक फलसाधनत्वाभावेन नामावगत- प्रात्यात्मिकधमानाकाडक्षत्वादविरद्धाधिकधर्मात्तिदेशफत्वं चना- श्रय पा...विक्ष प्रतिभाति ।

·द्वितीयाध्यायभ्य द्वितीयः पादः । मोपपत्तेद्वादशाहिकद्वादशोपसत्यैकादशिनीबिहारदर्शनायां लिङ्गाभ्यां चोदकानुनहेण द्वादशाहिकधर्मातिदेशे मासे फलया- क्यसाधनभूतानामां साहित्यावगमे युत्पत्तिवाक्येषु प्रत्ये. फमेव साधनत्वावगमाद्धमाकाझोपपत्तेनाम्नां च प्रत्यक्षावेनानु- मानिकाद्यागत्वाव्यक्तचोदितत्वाहगणत्यायनेकलिङ्गापेक्षाच्चोदया- व बलीयस्वात ज्योतिरादिनाम्नां च यागयाचित्वेनाधिकधर्मातिदे. शकत्यायोगादेकाहरुपज्योतिरादिधर्मातिदेशे सिद्धान्तायत्वा लिई सद्धातधर्मः स्यात्तदापत्तेन॒व्यवदिति सूत्रेणाह'सहातात्मफस्य गवामयनस्थाहःसहातात्मफद्वादशाहफार्यापनत्वेन नीधारादी प्रीहिधर्मवत्सदीयहादशोपसत्वैकादशिनीविहारप्राप्तर्लिङ्गययोपपत्ति परमतेनोक्तां निराफत म पार्थधर्मत्वात्सातस्य गुणत्वादिस्यत्र द्वादशशब्दन संख्यावाचितार्थादुक्तस्यापि सडातस्य फलसाधनी- भूनाहःशब्दोक्तयागविशेषणत्वन गुणभूतत्वारसाधनस्वाभावेन ध- भीग्राहकत्वान्न सङ्घातफायर्यापत्त्या धर्मप्राप्तियुक्तोति वक्ष्यमाणत्वात्सू- प्रकृतोऽपि समुदाययाचित्वाभाषाभिप्रायो ऽवगत इत्याह * सद्धा- तस्येति * यद्यप्यङ्गप्रधानसडातसम्वन्धितयोपांशुत्यस्याचादित- स्वमनेनोक्तं तथापि यथाङ्गप्रधानानां समुदितानां फलसिदिहेतुत्वे ऽपि समुदायस्य शब्दवाच्यत्वाभावात्तत्सम्बन्धित्वनापांशुत्वस्या- चोदनातथा प्रधानानां समुदितानामपि फलसाधनाचे तत्समुदाय- रादयाच्यरचामावेसाचोदनेति प्रशनोपयोगसिद्धरुदाहत- ५ । कथं तहि समुदायवचनाताविति भाप्यामित्याशद चाह * तस्मादिति * सदुश्चरिते चास्मिन्धिवक्षपच दृश्यतइत्यनेन भ्यायेनानेकार्थस्यापि शब्दस्य सकृदुच्चारणेनैकार्थपरत्वायो- गारपोर्णमास्यमावास्याशब्दयारनेकयागनामत्यायोगशहानिरासाथै दतयेति भाष्यस्य का गतिरित्याशष्ट्याह * तथा त्यात * समुदा- यिवाचिनोरपि पौर्णमास्यमावास्याशब्दयो च्यममुदायी लक्षिन- समुदायगतसंख्याद्वारेकवचनयोगाभिधानार्य समुदायशब्दतोक्ते- स्या कथं समुदायशब्दत्त्वोक्त्यायमों लभ्यतात्याशङ्का समुदा- यापेक्षः शब्दः समुदायशब्द इति शाकपार्थिववम्मण्यमपादलोपि- समास मान्यतोक्तमिति सुचयितुमाह * तथा चैति * नय ·७३२ म्यायसुधापामा स- नयोः समुदाययाचित्यामाये समुदाययाचियथादिशब्दहटान्तोपा- ७० दानमयुक्तमित्याशयाह * युधेति * कुलपर्पच्छब्दयोराकृतिया- देऽनुदारतापादस्येय सङ्गतिमात्र वृक्षा हि यहयो पनमित्यादिना समुदायोपलक्षितमुदायिधाचिता धादिशब्दनां तत्रोक्तोति सूच- नाय दिपवन तन्त्राविरोधातु तेषणं समुदाययाचित्वे ऽपि समुदा यनिमित्कयचमलाममात्रसाम्यादृष्टान्तस्योपपत्तिर्यदा स्वित्यनेनी- का दर्शपूर्णमासशब्देन तएवाभिधीयन्ताति भाग्यापयवपालो- धनयापि समुदाययचनशब्दस्य समुदायियाचित्येन तत्पर्यायतया दपूर्णमासशब्दयोसमुदायिभिधानत्वार्थत्यं गम्यताति सूचपितुं घेदेति भाग्यमर्थतो ध्याचरे * पतेनेति * पौर्णमास्यामापास्या- शब्दयोः समुदायियाचिरये स्यव्याख्योपपतेः समुदायिवाचितैय समुदायवचनशब्देनोक्तस्याशयः । तत इति भाप्यं समुदा- यानुयादप्रयोजनाभिधानार्थत्वेन व्याल्यातुं पूर्वोक्तमेय मुदायानुवादप्रयोजन स्मारयति * तस्मादिति * इदमे- कमिदं चैकमित्येकत्यवयविपर्य प्रत्ययमपेक्ष्य द्वित्योत्पत्तत्यि- स्य निमित्तकारण यो द्वित्वे ऽनपेक्ष्यमाणत्वादपेक्षाज्य एकरपद्य- प्रत्ययस्तस्य सिद्धिरित्यर्थः । एतदेव चतुणेपान्त्यन्यायाभिधानेनो- पपादयितुं तदीयसिमान्तसूत्रावयचं तावत्पठति * यथेति * न्यायमभिधने * तद्धित्वेति * पौर्णमास्यमावास्याशब्दोक्तसमुदाय- दित्वानुसारित्वाइर्शपूर्णमासशब्दयोः समुदायविषयत्वे ऽभिहिते ननु द्विवचनान्तत्वमाण प्रपौर्णमास्यमावास्याशब्दविलक्षणयोर्दर्श- पूर्णमासशब्दयोस्तत्सम्पादितसमुदायद्वित्वानुसारित्वानवसायात्कयं तद्विषयत्वावगतिरित्याराड्याह * अस्ति चेत्याधुक्तं * दर्शशब्दस्य विरुवलक्षलणया दर्शविपर्ययादर्शनगमकत्वात्स्पटामावास्याविष- यत्वप्रतिपत्तिरित्यर्थःशक्यते चेति तरत्यं भाभ्यं पठितं दर्शो वा पतयोः पूर्व इत्युपफम्यामावास्याचे सरस्वतीत्युपसंहाराहामावा- स्थयो. सामानाधिकरण्याषगतिः।भाप्यं व्याचप्टे * तेनेति * पै नरुत्वं शङ्कते * ननु चेति * विद्वद्वाक्ययोः समुदायानुपादाये स्थिते ऽपि दर्शपूर्णमासयब्दयोरप्रसिद्वार्थत्वाद्यागमात्र प्रहणशङ्का- निरासायैतदधिकरणस्य प्रयोजनाधिकरणं तदिति पौनरुक्त्यं परि- हरति * नैष दोष * इति हिशब्दो ऽपिशब्दार्थे पौर्णमास्यधिकरण विनेज्याधिकरणपूर्वपक्ष एव स्यादितीज्याधिकरणस्य पौर्णमास्यधि- फरणाधीनत्वात्पौर्णमास्यधिकरणमयोजनत्वेनारम्भ इत्यर्थः । मा- ज्योक्तं फलधाक्यस्मद्वित्वसिद्धिप्रयोजनत्वमुपपराध स्वयं कालवा.

·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । क्यस्थयोस्तृतीयान्तयोः पौर्णमास्यमावास्याशब्दयोराग्नेयादित्रिकद- यनामत्वसिद्धिप्रयोजनताप्यस्तीत्याह * इदमिति * विद्वाक्या- भ्यामनयोः शब्दयोत्रिकदयनामत्याफारणे का पौर्णमामी कामाया- स्पेत्वज्ञानातवाफ्यविहितत्रिकम्य त्रिकस्य कालयोगः सिद्धयतीत्या- ण्या धाक्यान्तररेवाग्नेयादीनाडालविधानेनैतस्य कालवाक्यस्पानर्थ- क्यातद्वाक्यापेक्षितनामनामिसम्यन्धसिद्धिप्रयोजनत्व विशद्वाश्य- योः सम्भयतीत्याशङ्कते * तति * पतद्वाक्यविहितस्त्रिकस्य त्रि- फस्य परस्परसहितस्प साङ्गस्य कालयोगो न चाक्यान्तरः सि. यतीति परिहरति * उच्यताति * श्लोक व्याचटे * उत्पत्ती- १७१॥ ति * परस्परसहितश्चेत्यननैकदेशकालकर्तृत्वं मुख्यानामेफराब्दो- पदेशात्स्यादित्येकादयाधिकरणयक्ष्यमाणा प्रधानकालतन्त्रतोता साशब्देनाङ्गानि तु विधानत्वात्मधानेनापदिश्यरंस्तस्मादेकदेश- त्यमिति तदन्तरा गर्भिणीन्यायधक्ष्यमाणाझाङ्गानां प्रधानकालतोक्ता यस्मिभित्यमेन तुल्यानां तु योगपचंमफशब्दोपदेशात्स्याद्विशेपान- हणादित्येकादशाधिकरणयक्ष्यमाणस्याङ्कानुष्ठानतन्त्रत्वस्य प्रधान- प्रयोगतन्त्रत्यमन्तरेणासिद्धीक्षिप्ता प्रधान प्रयोगतन्त्रतीक्ता काल- योगान्यथात्यप्रयोगान्यथात्वापादकतीत्पत्तिकेत्यनेनोक्ता नन्वितरेत. रयुक्तानां साङ्गानां च करणत्याधगमात्ताहशानां कालसयोगे सति समुदायद्वयस्थापीतरेतरतरसाहित्यापत्तिः फालये प्रयोगः भ्यादित्यनिधापत्ति पते * ननु चेति * पोर्णमासीकाले मावा- स्यास्यसमुदायप्रयोगोऽमायास्थाकाले था पौर्णमास्याख्यसमुद्राय- प्रयोगोऽन्यसाहित्यलभ्यत्येनोपाधिकत्यादौपाधिकरण त्याकाहां विना विधानायोगात्कालद्वयप्रयोगे चोत्पत्तिवाक्यविहितककाल्यविरोधा- पत्तेनास्माद्वाक्यात्मयुज्यतइति परिहरात *भनेति* श्लोकं व्याचरे * अमावास्या हीति * कालव्यप्रयोगे व्यस्सित्तकालत्यानिमित्त- द्विवचनान्तदर्शपूर्णमासराब्दघाच्यत्वायोगाधजिविशेषकत्वं न स्या. दिस्यदर्शयभित्यनेन सूचितम् । ननु फलं भवत् माधयेदनेनेस्थमिति प्रयोगविधिनागप्रधानयोर्युगपदगुष्ठान विधानात्प्रयोगविधियवा- द्वानां प्रधानकालत्वमिरेतद्वाक्यमनर्थमित्याग्रयेनाराङ्कत * आ- इति * फलभवनकालस्याप्रत्यक्षत्वनाङ्गप्रधानकालपरिचयात्म- ४७२१॥ धानानां चोरपत्तियाक्यालोचनेन प्रत्येकंकालयोगात् पदसुपर्णिमा- स्थमायास्यासु प्रयोगायगमात्तापरकालावहिर्भावमात्रेणानानां प्रयो- गवाक्यायगतप्रधानकालत्वोपपसेरेकस्यां पौर्णमास्याममावास्यायां घासागमधानप्रयोगों नेतद्वाक्यं विना लश्यतइति यक्ष्यमाणाशयेन प ·७३४ न्यायसुधायाम् । रिहरति* उच्यतइति मान्नवाणिमित्युपहासः कालस्य प्रयोगान स्वात्प्रयोगस्य च सागप्रधानविषयत्वादुत्पत्तिवाक्यावगतकालयोगे- नैवाङ्गप्रधानयोरेककालत्वावगतरित्यन्तककालत्वायोगाच सनिकृष्ट- फालत्यप्रतीतेर्दूरस्थानामगानामनुपकारित्यावसायादेकस्यां पौर्णमा स्थाममावास्यायां चा साङ्गप्रधानप्रयोगो ऽस्माद्विनैव लभ्यतात्या- शयेनाशङ्कते * नन्विति * उत्पत्तिवाक्यस्थस्य कालस्य प्रयोगा- गत्यात्सागप्रधानविषयत्वानयगते सनिकृष्टरुपकर्तव्यमिति विधि- तो ऽनवगमान दूरस्थानामनुपकारित्वे किं चित्प्रमाणमस्तीत्याशयेन परिहरति * सन्निकटैरिति * ननु य इष्टया पशुना सोमेन वा यजेत सो ऽमावास्यायां पौर्णमास्यां वेत्यनेनैव पश्चादेः सद्यस्काल- स्वायाग्नेयादीनां प्रकृती पूर्वेारन्याधानाद्यङ्गविचारितद्वैयाहकाल्या. विकृतिप्वपि तत्प्राप्तेः सद्यस्कालरवायेष्टिशब्दार्थवानित्याशयन पर- स्परसाहित्याङ्गसाहित्ययो. सिद्धेरैतद्वाक्यमनर्थकमित्याशङ्कते #न- नु चेति * पण्णामप्यनेन साहित्य स्यान्न निकस्येति परिहरति * सत्यमिति * श्लोकंव्याचष्टे * न तावनिकस्येति * रूढित्वप्र- धर्शनाय सोमानेषु दीक्षणीयादिषु दार्शिकपौर्णमासिकवियन्त- प्रवृत्तः सोमे ऽपार्दपूर्णमास्याख्याया विभ्यन्तस्य प्रवृत्तिरिति पूर्वपक्षामिधानार्थ सूत्रं पठितमानन्येवं सति पौर्णमास्यमावास्यावा. ४७र क्याश्यामेवेष्टप्रयोगसिद्धरिष्टयेत्यनर्थकं स्यादित्याशय * प्रता- वित्युक्तम् । नन्विष्टिवाक्येनेटप्रयोगासिद्धावपि देशवाक्ये विकद्व- यस्योत्पत्तिवाक्यावगतकालयोगनिमित्तभिन्नशब्दोपादानेनेतरेतरयो- गावगतसाहित्यविवक्षया स्वसमुदायिस्खागसाहित्यमानसिद्धेरि- एप्रयोगः सेत्स्पतीत्याशङ्कते * नन्विति * देशान्वयनिमित्तेन सा- हित्येन कालान्वयसाहित्यानवगतेनैकैकस्य त्रिकस्य सागस्यैककाल- त्वं सिद्धयतीति परिहरति * तत्रेति *लोकं व्याचप्रे * भेदेनापि हीति * भेदेनापि प्रयुज्यमानानां देशं प्रतिसाहित्योपपत्तेरितरतर- योगानुरोधात्कालतन्त्रत्याभ्युपगमे च पपणामेवैककाल्यापत्तेरुत्पत्ति- घाफ्यानुरोधात्वितरेतरयोगाविरक्षायामन्योन्यानपेक्षाणां निरङ्गाना व कालयोगापत्तेर्न देशवाक्येनाप्यभिप्रेतश्योगसिद्धिरित्यर्थः । पवित्यनेन पूर्व दृष्टान्तत्याजेनाग्नेयादेःप्रत्येकानुधानापत्तिमङ्गानां च पट्पक्षान्तराले सदनुष्ठानापत्तिमुक्कामवापि योजयित्वा योगभेदविधानाभावादिहापि पा कर्मपृथकात्तेषां तन्त्रविधाना- सागानामुपदेशः स्यादित्येकादशवक्ष्यमाणप्रतिप्रधानावृत्तिभ्याया- भावेऽप्यन्युपेत्यघादेनाथ घेत्युत्कोत्पत्तिवाक्यायगतस्स mm.

·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय पादः। सोफालत्वस्यामापास्याकालत्वस्य 'फस्यामपि 'पौर्णमास्याममावा. स्यायां वा प्रयोगे विरोधाभावाद्विरुद्धसमुदाययोगपद्ययाधे ऽध्य- नुपादेयसमदेशान्ययावगतस्वसमुदायियोगपद्ययाधायोगमय वि- त्यननाराय तत इत्यनेनैवमप्यावृत्योभयसमीपे ऽङ्गप्रयोगस्येप्टस्या- मिद्धिरित्युक्त फरणविभक्तियरोनोभयोरपि समुदाययोरङ्गसामी- प्यावगतेस्तत्सम्पत्यर्थमावृत्तिम् *आशयाथ चेत्युक्तम् * सकृद्दष्टा- भ्यां नवभ्यां घाङ्गप्रयोगे समुदायद्वयस्य तुल्याङ्गसामीप्यसम्प. तेरत्यन्तसामीप्यस्य चैस्मिनप्यराश्यत्वान्नावृत्तिसिद्धिरित्याश- यः । ननु फलवाक्येन साध्यसाधनेतिकर्तव्यताविशिष्टभावनावि- धायिनाङ्गप्रधानयोर्युगपत्प्रपोगविधानाधावता पिलम्बन चिनानुष्ठा- नाशक्तिस्ततो ऽधिकस्य विलम्यस्य निवारणास्प्रधानकालएवाङ्गानु- छानप्रतीतेरीत्पत्तिककालविरोधाश्च समुदायद्वययोगपद्यानुपपत्तः फालवाफ्याभ्यां विनापीएमयोगसिद्धिरित्याशङ्कयाह * अनेनैवेति* फलयाश्यस्य स्वरूपेण फलविधिमात्रार्थत्वाभ्युपगमावुत्पत्तिविनि- योगवाक्यकवाक्यतया च प्रयोगविधानार्थत्वाभ्युपगमा फलपि- धित्वरूपेणे प्रयोगसाधकर प्रयोगविधित्वरूपेण वेति विकल्प्य आधपक्षे ऽयमतिदेशः एतदेव विवृणोति * फलस्यापी- ति * सिद्ध पीत्यपिशब्दस्योत्कर्षो ऽन्यस्य चाध्याहारः. प्र- योगपरत्वं बिना प्रयोगतन्त्रासाधकस्यात्कालतन्प्रासाधकतेत्या- शायः। द्वितीयपक्षाश्रयणेनायङ्कत * अथेति * प्रयोगविधिमात्रा- ४७४ार लोचने पण्णामपि युगपपादानादिति पूर्वोत्तमंत्र न्यायन समुदाय- छययोगपद्यापत्तेस्तस्याश्चोत्पतिवाक्यविराधेन दोषत्वात्तदनुरोधे तु प्रत्येक कालयुक्तानामित्यादिप्योक्तनैव न्यायेन प्रत्येक प्रधानम- योगो ऽङ्गानां च पट्पक्षान्तराले क्व चिदहनि प्रयोगः सागस्य पै. फैकस्य प्रधानस्य प्रयोगस्त्रिकयोवी कालभेदेन प्रयुज्यमानयोरेफम्य कस्य चित्समीपे प्रयोगः पक्षान्तराले बाध चिदहनीत्यत्रापि यो- जनापत्तेः प्रयोगविधिरूपेणापि नेएपयोगसिद्धिरित्याशयेन परिहार- ति * तत्रापीति * गनु फलभवनकाले प्रधानयोर्युगपदनुष्ठानाय- गतरित्रकद्वयस्योत्पत्तिककालाविरोधार्थ फालभेदेनानुष्ठाने त्रिक- द्वयस्याप्यङ्गयोगपद्यानावृत्तेाय्यरयादिप्रयोगसिद्धिरित्याराड्याह *न चेतिफलभवनकालेनागप्रधानकालपरिच्छेदे फलस्वरूपोत्पत्त्या फालान्तरभाविन्यैफकाल्गयोगात्फलापूर्वोत्पत्तिकालेन परिच्छेद्य- स्वायत्तेस्तस्य च क्षणिकत्येनाङ्गप्रधानयोरेकक्षणे ऽनुष्ठेयतापयंतागप्र. धानकालनेय तु फलापर्वोत्पत्तिकालस्य परिच्छेद्यत्यात्तस्य चाचप- ·७३६ भ्यायसुधायाम्। दार्थारम्मात् प्रभृत्यासमाप्तरेकत्वादुत्पत्तियाक्याघगतपौर्णमास्य- मावास्याकालालोचनया यावन्तं पट्पक्षपरिमितं पक्षपरिमितं पा कालं प्रधानानि व्याप्नुवन्ति तावतः फलभवनकालत्यात्तावत्कालत्वा तावत्कालमध्ये नेप्यनुष्ठितेवगप्रधानावपययोगपद्यसिद्धरगाव त्यनाक्षेपानेटप्रयोगसिद्धिरित्यभिधानायाङ्गप्रधानानीत्यगशब्दे प्रयु- ते निरङ्गानां प्रधानानामुत्पत्तिवाक्ये कालविधानात्कथमङ्गानां प्र.. धानकालतेत्याशय * प्रयोगेत्युक्तम् * प्रयोगविधिविहितस्य साङ्गप्रधानप्रयोगस्यापि कालान्तराश्रवणादौत्पत्तिफ एव कालो ऽवसीयतइत्याशयः । प्रत्येकं प्रयोगादियोजनां विवृण्वनुपसंहर- तीतीति उत्पत्तिवाक्यमानानुरोधेतिस्पु पौर्णमासीपु त्रयाणां तिस- प्वमावास्यासु त्रयाणां प्रधानानां प्रतिप्रधानमनावृत्तिपक्षे साङ्गा- नामन्यथा यत्र क चनान्तराले चराब्देनाङ्गप्रयोगसूचनाच्छुदानाम- पर्वर्गः प्रयोगोत्पत्तिदयालोचने योः पौर्णमास्यमावास्ययोनिकर- यप्रयोगोऽङ्गप्रयोगधैकसमीपे पक्षान्तराले वेति योज्यमा कालवाक्या- नयंक्यपरिहारमुपसंहरति * तस्मादिति * कालवाक्याभ्यामेव तहीटप्रयोगसिद्धरुत्पत्ती कालविध्यानर्थक्यमिति शङ्कते * नन्धि-, ति * पौर्णमास्यमावास्याशब्दविषयशानं प्रयोजनमित्याशयन प. रिहरति * फमिति * एतदेव विवृणोति * पश्योति * लोकं व्याचष्टे * पौर्णमासीति * उपसंहरति * तस्मादिति * भाष्य- ४७५ा कृतोऽप्येतदेव प्रयोजनममिमतमिति सूचयितुमाह * अत एवेति* विशेषदर्शनाच्च पूर्वेषां समेषु ह्यप्रवृत्तिः स्यात् ॥४॥ यदि चेति भाष्येण समप्राधान्यनिरासार्थत्वेनैतत्सूत्र पूर्वे- पां प्राकृतानां प्रयाजादीनां विकृती कृष्णलहोमादिधिशेपदर्शनान सपा समप्रधान्यमित्येवं व्याख्यातं तच शब्दात पूर्षसूत्रोक्ते ऽनु- घादये हेत्वन्तरसमुच्चयार्यत्वप्रतीतेरयुक्तमाशयोपपादयति * य. दि चेति * पूर्वपक्षप्रयोजनसमप्राधान्यनिरासद्वारा पूर्वपक्षनिरा- सेनार्यात्सिद्धान्तसिश्च शब्दोपपत्तिरिस्पाशयः। समप्राधान्य क- थे विकृती प्रयाजादिदर्शनानुपपत्तिरित्याशङ्कयाह * ततश्चेति * कर्मणस्वप्रवृत्तित्वात्फलनियमकर्तृसमुदायस्यानन्ययस्तयन्धन- स्वादित्यष्टमाधिकरणे फलस्य स्वर्गस्य नियमस्य यावजीवतायाः कर्तुः सर्गकामस्य समुदाययोरानेयादित्रयसाहित्यात्मकयोविकृत्य- मन्यये फर्मणः करणभूतस्य विकृतायप्रवृत्तहेतुतया यक्ष्यमाणत्या- प्रयाजादेपि करणत्वे सत्यप्रवृत्तिः स्यादित्याण्य. । अत इत्युपसं- ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ७३७ हारमाय सिद्धान्तप्रयोजनोपसंहारार्थत्वेन व्याय * तस्मादिति* गुणस्तु श्रुतिसयोगात् ॥ ५ ॥ नेतदिति भाग्येण सिद्धान्तनिरासार्थतया तु शब्दो ध्या- ख्यातस्तरस्पत्यादन्याख्याय श्रुतिसंयोगव्याख्याना तथेति भायं ध्याचटे * पौर्णमासीति * स्वयं श्रुतिसंयोगं ठयाचटे * प्रत्यक्षे- ति * अस्मिन्याख्याने श्रुतिसंयोगशब्देन सिद्धान्ते फल्पनागौर- धाभिधानात्पूर्वपक्षपक्षे तदभावमा * सो ऽपि चेति * नानुमा- तव्यो भविष्यतीत्यनुपन । अनेकमित्यत्र नानुमातव्यमिति विपरि- णतानुपग-गुणशब्दं स्वयं-तावद्विधित्वे ऽधिको गुणोऽस्तीत्येवं व्या- घरे * समुदायति * नन्विति भाष्येणारूपत्वेनापूर्वयोः फर्मणोर्वि- ध्यसम्भवं पूर्वसूत्रोक्तमनुभाष्य वाक्यान्तरणेत्यादिना गुणो रूपं धाक्यान्तरस्थपौर्णमास्यमावास्थाश्रुतिसंयोगादवगम्यनहत्येवमावृत्त. थुतिसंयोगशब्दसहितो गुणशब्दो रूपत्वपरिहारार्थत्वेन व्याख्यात- स्तदयाचक्षाणो ऽस्मिन्नपि पक्षे विद्वद्धाक्ययोर्दर्शपूर्णमासशब्दतात्पर्या- चधारणार्थवाभावात्तात्पर्यावधारणं च विना लाक्षणिकशब्दप्रवृत्य- योगादर्शपूर्णमासशब्दयोरामेयवाक्यविहितकर्मद्वयनामत्यवद्विमा- क्यविहितफर्मद्वयनामत्यस्याप्रसिद्धर्यजिपिरोपकत्वायोगात विशेषता श्वास्मिन्पक्षे ऽएाकपालादिवाक्यैःकालाविधानात्पौर्णमास्यां पोर्णमा- स्येति वाक्यद्वयविहितकालयोगेन दर्शपूर्णमासशब्दमवृत्त्यपुपगमाप तेस्तन च तृतीयानिर्देशास्फरणरुतयोः पौर्णमास्यमावास्ययोः का. लान्वयप्रतीते: करणत्वस्य च फलवाक्याधीनस्यात्फलवाक्यस्थाभ्यां दर्शपूर्णमासशब्दाभ्यां विद्वाक्यविहितयोः कर्मणोः फलान्वयाधगमे फरणत्यारकालान्वयः। कालान्वये सति फलान्वयात्फरणत्वावगति- रितीतरेतराश्रयापत्तदर्शपूर्णमासशब्दयोरमसिद्धार्थत्वेन यजिविशे- पकत्वायोगारप्रकृतयागमात्रस्य फलान्वयात्समप्राधान्यापत्तेर्विकृती प्रयाजादिदर्शनानुपपत्तिरित्याशको निास्थति * प्रयाजादीति * सप्तमोपान्त्ये सीर्यादी लौकिकी पार्यणस्थालीपाकेतिकर्तव्यतामय- यास्थालीपाकादी दृष्टप्रवृत्तित्वेनातिदेष्टव्येति पूर्वपक्षिते र्याहस्पत्ये यहिपो लनातीति यहिपो लवनदर्शनं पितृयशे च न होतारं पृणीतइति होतृवरणनिधदर्शनं सौर्ये च प्रयाने प्रयाजे कृष्णलं जुहोतीति मयाजदर्शनं चैदिकेतिकर्तव्यतातिदेशेन युज्यतेत्यारा- क्यापि या न्यायपूर्वत्वाचन नित्यानुवादयचनानि स्युरिति सूत्रेण यत्र यहिलंघनं प्रत्यक्षविहितं तनाद्धविधिहोतृवरणनिषेधो नित्यानु. ९३ ·७३८ न्यायसुधायाम। वादः प्रयाजवाक्यं कृष्णलविशिष्टप्रयाजविधानार्थमिति पूर्वपक्षी परिहरिष्यति सम्भवमात्रेण त्वत्र प्रतिस्थप्रयाजगुणविधिपक्षाभि- धानम् । यद्वावगतार्थविषयत्वाद्वीप्सायाः प्राप्ताभाचे ऽनुपपत्तेरस्य वचनोदाहरणत्वं भाष्योक्तं दूपयित्वा स्वयं प्रकृतिस्थप्रयाजानुवा- दत्वस्य लक्ष्यमाणत्वात्स्वाभिप्रायेणैतदुक्तम् । आद्यात्पूर्वपक्षात भेदा. भिधानायैतापूवेत्येवकारः । नन्वष्टाकपालादिवाक्येषु पौर्णमा- स्यमावास्याशब्दयोः कालवाचित्वेन विद्वद्वाक्यविहितफर्मानुवादि- शब्दाभावान तैरन गुणविधिः सम्भवतीत्याशड्ढानिरासार्थ यदिति भाप्यं व्याचऐ * अष्टाकपालादीति * चोदना वा गुणानां युगपच्छास्त्राच्चोदिते हि ७६१ तदर्थत्वात्तस्य तस्योपदिश्येत ॥ ६ ॥ चोदनाशब्दव्याख्यामार्थ फर्मचोदनाशब्दं गुणविधित्वनिरासार्थत- या व्याच * नैत इति * सूत्रशेषव्याख्यानार्थ कुत इति भार्य तात्पर्यतो व्याचष्टे * कुत इति* अप्राप्ते कर्मणि एस्याने फगुणवि. धिप्रकारस्य प्राप्त कर्मण्यसम्भाभिधानायोत्तराई तावद्वपाण्यात पीठिकां करोति * फोत्पत्तीति * फलाउनुपादेयपरे पाक्ये फर्म- विधावप्यने फगुणनिध्यसम्भवसूचनायोत्पत्तिशब्दः । ननु कार- कैविना भावनाविध्यपर्यवसाने ऽग्निहोत्रादिवाक्ये कारकाधवणार विधिः स्यादित्याशझ्याह * तति * आत्मनो निप्पादकत्येनांश- भूततयायगतानि यानि कारफमामान्यानि तदन्यथानुपपत्या फा- रफविशेषाक्षेपारस्यवाक्ये फारकाधवणे ऽपि विधिपर्यवसाने सम्भ- पतीत्याशयः । अर्थापत्त्या कारकरिशेषाक्षेपे तद्वाचिपदानर्थषयमा- शड्रा * कारफविभक्त्यन्नेत्युक्तम् * तत् हिश होकं वाक्य थुता- नुमितकदेशे निप्पन्नमनीपोमीयेण पशुना यजेतेति पासोमाधिफ- रणवासिकपक्ष्यमाणन्यायना पेनाष्टाफपालेन पजेतत्यादिप्रकार- घचनम्यक्त्यायपासयंत्र कारयायिमत्वन्तताभिप्रेता यः फधि- विशेष प्रीस्यनिसारितविषाक्षपे ऽपि विशेषनिदारणार्थानि प- दान्तराणीस्याशयः । याफ्यायस्यनेन स्पयायोगारणस्योत्पति- शिएयलीयस्त्वं प्रयोजनमुचितम् । विरोध्यते मायनेस्यन्वयानन्ये सत्यमूर्तस्येन जात्यादे कारकत्यायोगादायनान्ययोन स्पादित्या- शपाई प्रति पेति * दण्याधिनस्येमामुमम्पापि मार फारकरयोपपत्तिमताना पाण्यादिजांतरादियदातस्य धारणा- ·७३९ हितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । दिगुणस्याभिमणादिक्रियायाश्च श्रुतिलक्षणद्वारकशब्दोपादानल- क्षणया शुत्या लिङ्गसंख्ययोश्चैफपदोपादानलक्षणया शुस्या द्रव्या- वयातादर्यप्रतीतेः फयं भावनार्थतत्याशय * एफेत्युक्तम * जात्यादेद्रव्येण सह विशेषणविशेष्यमावे ऽपि जातिगुणयोःप्राति- पदिकार्थत्वात्प्रातिपदिकार्थकारकत्यवाचिन्या विभक्त्या संख्याया- च प्रत्ययार्थत्वमेकाभिधानलक्षणया ध्रुत्या लिङ्गस्यापि टायादिम- त्ययार्थत्वात्प्रातिपदिकार्थत्वाद्वा यथासम्भवं फारकत्ववाचिन्या थुत्या कारकत्वेन भावनार्थत्वप्रतीतेरभिकमणादेश्च धातुसम्बन्धा- धिकारयिदितणमुल्श्रुत्या धात्यान्तरान्वयाभिधानासत्र वीपसो- तात्पन्यधानुपपत्ययगतप्सन्निपत्यापकारित्वेन फारफत्वावगत्या भावनार्थत्वमतीतेने द्रव्यपताम्नीत्याराय । यथा द्रव्यस्य कारक- त्वेन भावनार्थत्वान्न जात्यादिोषता तथा जात्यादेरपि न दव्यशेष- तेति परस्परशब्देनोक्तम् । नन्वेवमपि सनिकृष्टपदान्वयमात्रेण भाव- नावैशिएसिद्धेविप्रकृष्टपदानर्थक्यमित्याशयाह * पयमिति * का. रकात्मना भावनातवंशब्देनोक्तां व्याचट * स चेति * मनु विशिरविधी विरोषणानामपि विधेयत्वात्कथं मानेफराक्तिकल्पना- पत्तिरित्याशवाद * तथा हीति * श्लोक व्याचटे * विशिष्टाया- ४७७ मिति ननु विशिष्टविधेःस्वार्थान्यथानुपपत्त्या विशेषणविधिकल्पकत्वे विशेषणे चिहिते विशिएविधिविशिष्ट च विहिते विशेषणविधिरि- तीतरेतरायः स्पादिल्याण्ड्याह *चिशेपोति * पश्चाफल्पस्यापि विशेषणविधेःप्राक्प्रवृत्तत्वेनैव कल्प्यत्यानेतरेतराश्रयापत्सिरिस्याश यः । लोकं व्याचष्टे * विशिष्टंति * एकस्यानेकरातिफल्पनापति- परिहारमुपसंहरति * तेनेनि * विशेषणचिशेष्यविधेरन्योन्यनरपे- क्षणापर्यवसानाघुगपद्वयापारो गम्यते विरोष्यानुवादेन विशेषण- विधिना क्रमेण अप्रासे स्वित्युत्तराई व्याख्यातमुपसंहरति तीनि * प्राप्ने कर्मणीति * पूर्वाद्ध व्याख्यातुमुपक्रमते * नेति - एतदेय मदनपूर्व उपासनोपपादयति * कमिति * श्लोक न्या. ख्यास्यन् दाटोन्तिके द्वाकर्षणन्याय योजयति * यदा होति. प्रतियातस्य नित्यमपारानापेक्षयात्तस्या इति पञ्चम्यन्तसापेक्षत्रे ऽपि समासाविधातः प्रधाननयनन्यायम्नत्र नास्तीत्या * विशिऐति* ननु प्राप्ति फर्मण्यनेफगुणपिधानाशकायजपा मीणातीत्यादिषनेक- जात्यादिविधिः प्राप्ते सामक्रयादी न स्यादित्याराड्याह * त- प्रेति - ययानककारकविशिष्टभावनाविधिना विशेपणभूताने- ककारकविम्याक्षपस्तथानेफजात्यादिविशिष्टकारफविधिना घिणे- ·एक- ७४० न्यायसुधाथाम। पणभूतानेकजात्यादिविध्याक्षेप इत्यर्थः । नम्वेवं सत्यनेक.. स्थापि द्रव्यदेवतारूपस्य कारकस्यैवाग्नेयपदोपादानात्पदान्तरो- पात्तस्यापि घाटाकपालस्य द्रव्यरूपैककारकत्वात्प्राप्ते फर्म- णि विध्युपपत्तिरित्याशयाह '* यदा विति * पदोपातस्याप्यनेकस्य कारकस्य परस्परान्वयाभानकविशिष्टे. तरविध्ययोगानकयत्नेन विधिः सम्भवतीत्याशयः । एकस्यापि तु फारकस्यानेकपदोपात्तस्यैकयरनेन विध्यसम्भवे ऽनेकपदसम्बद्धमिल त्यानाधाराग्निहोत्राधिकरणवार्तिके साधयिष्यते । दान्तिके ङ्गकर्षणन्यायं योजितमुपसंहरति * एवं चेति * अत्रैव सूत्राय- पर्व योजयति * तदिति * भाष्यकृतां सूत्रानुक्तविशेषणोक्ती प्र. योजनमाह * परस्परेति * दृष्टान्ते श्लोकं ध्याचष्ट्र * लोके ऽपि घेति * अमात्येन गन्तव्यमिति सकृदुशारणव्यापारे सेनाम्यादिग- मनहेतुप्रयत्नान्तरोपादानाशक्तरुच्चारणात्तिः स्यादिति हटान्तप- र्यवसानं श्रुतिशब्दः क्षुतिहेतूच्चारणलक्षणार्थः । यदि तावदित्यादेः स एवाग्निरटाफपालम्य नान्यस्येत्यरतस्य प्राप्ते कर्मण्यनेकगुणवि- धाधुधारणावृत्तेर्लक्षणयाक्यभेदाभिधानपरत्वं तायदाद * पत. मिति * पतदेवावयययो व्याचिण्यासुर्यदि सावदित्यादिभाष्य व्याचष्टे * यदीति * कर्मान्ययितया इटाफपालविधी अटाकपा- लस्वरूपफर्तव्यत्वस्यापि क्लेशलभ्यत्वादाग्नेयान्वयरूपान्तरवि- धान दूरोत्सादितमित्यर्थः । अर्धान्तरविध्यशक्ती तदानीमिति भा- प्यावंयवं योजयति * तदाहेति, अथाग्नेयाति भाष्यं न तदा नेय. सत्तया सम्यध्यतइत्यों लभ्यतात्यनुक्करवान यूनमाशयाह ४७९।। * अधेति * अथ पौर्णमास्यामित्यथ तस्यामिति च भाष्यद्वयमे- कलया व्याचष्टे * एचमिति * फेन अष्टाफपालो विहित इत्य- नूधमानाशपालोत्पत्तिनिरस्ता केन तस्यापिहिताति चाहत्या सस्य पौर्णमास्यन्ययो निरस्तः। विधीयमानाग्नेयोत्पत्तिनिरासम्तु प्राग्यरिसर इतरनाप्यनूयमानाग्नेयोत्पत्तिपोगामास्यन्ययविधीय- मानायाफपालोत्पत्तिनिरासः । म पयोरपनिदेयेऽनेनीतः । एवं सत्यपि क्लेशेन तविधीनभ्युपगम्याग्नेयस्याकपालस्य याहाक- पालेनाग्नेयेन पाम्ययविधातगौरपं स्यादिस्यर्थः । अथ पाण- मामीति माय घ्याचष्टे पौर्णमासीपनि द्रव्यदेयतामयम्य- रुपफम्यता पूर्योनात्रापि योजिता। मनु पोर्णमाम्यान्यफियाम्पय- पारः परस्पराग्ययो भविष्यतीरयापदाद - न पनि यद। पताविशिएपर्णिमासीपिधी सरयुमयपिंपरणयशीफार विनोमय.

·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ७४१ विशिष्टत्वायोगादेकफियाथीकारारपरस्परनियमः सिद्धयेत्तस्य स्व- निष्टत्वेन दुष्टत्वाधा पौर्णमासीत्यनूद्य तस्यामाग्नेय इत्युक्ते ऽटाफ- पालानुरागाप्रतीतम्नस्थामाकपाल इत्युक्त चाग्नेयानुरागाप्रतीतेन फ्रियाद्वारा द्रव्यदेवतयोः परस्पराभ्यय सम्भयतीत्यर्थः अथ द्रव्य- देवते इति भाष्यदयास्यानपूर्वमथ केन चिदित्याशङ्कामाण्यमयतार- यति * एतदिति * परस्पासम्बन्धपरिहारार्थ प्रागेघ द्रव्यदे- घतायाः परस्परसम्बन्धं फुन्नन्यन सिद्धं द्रव्यस्य देवतासबन्ध- मनूघेत्युक्तमानन द्रव्यदेयतान्धयविधिपूर्वककर्मान्वयविध्यभ्युपगमे पिदव्यदेवतान्वयसिद्धरनुवादाभिधानं किमर्पमित्याशयान्यतर- सम्बन्धितया न्यनराविधिद्धयोर्वा युगपदिति विकल्पद्रव्यसम्ब- न्धितया देवताविधी देवतासम्बन्धितया द्रव्यविधी उभयोर्द्रव्यदे. घतयोः स्वरूपाविधिः सम्बन्धविधिश्चति क्लेरो युगपरिवतरतरनरपे- ध्येणोभयविधौ परस्परमम्बन्धक्लेरामनुभूय पौर्णमासीसम्बन्धफ्ले- शो यस्तत्परिहारार्थमित्युक्तमिति तच्छब्दाक्षिप्तयच्छदाध्याहारेणैक- अन्यतया योग्यम्। अवतारितमाध्यस्य परव्याख्यामुपन्यासपूर्वक पयत्ति * तनेत्ति परसहरणमेच तावन्निपित्याइयुक्त वियपतो हविषः सुतरामनपवृक्तकर्मण इत्यर्थः । फेम चिदाग्ने यमाकपाल नियंपद्रुकाम इत्यादिवाक्येन विधानात्सङ्कल्पविषयीकारित इत्येवं स्वमतेन व्याव? * तस्मादिति * रुकामष्टयां विहितस्य पुरोडा- रास्य तम त्यक्तस्यान्यधात्याज्यस्येन साधारण्यायोगादाच्छिद्य वि. धौ च रुकामेष्टायसिद्ध्यापत्तेः पौर्णमास्यां विध्ययोगे ऽपि पुरोडाशा- स्तरस्य चाग्निनोपलक्षणायोगे पि यो शाकपालो न्य- माग्नेयतया विहितः स पौर्णमास्यां भवतीत्यराफपालत्वसाम्या- त्पुरोडाशान्तरस्याग्न्गुपलक्षितस्य पौर्णमास्यां विधिरित्याग्यः । ग्यशब्दोक्तस्याग्नेयत्वस्यानूद्यमानात्वात्पौर्णमासीगतस्याप्टाफपा- लस्य नाग्निदेवत्यायसिद्धिरित्यर्थः । सिद्धार्थमिति पाठेतूपलक्षणभू. ताग्निसम्बन्धसिद्धयर्थमिति व्याख्येयम् । भतिभाध्येणोपलक्षणार्थ- स्थवद्विधानार्थतामण्याग्नेयशब्दस्याशय स वनव्य इत्यनेन वैश्व- देवगन्दयत्त्यात्सकृदुश्चरितस्याग्नेयादिशब्दस्य विध्यनुवादत्यासम्भ. चन परिहतं तद्वयन * युगपदिति * कल्पयिष्याम इति भा. ध्येणाटाकपालस्य पौर्णमासीयागान्वये चिहिते देवतां विना द्रव्य- ·स्य यागान्वयायोगाद्देवताकाड्सायामुपलक्षणत्वेन बुद्धिस्पस्याग्ने ઉછેર ग्यायसुधायाम्। घतात्वकल्पनमाशक्य नासतीत्यनेन यस्य साचकं शब्दमुद्दिश्य स्मृत्वा वा हविस्त्यक्ष्यामीति सइकल्पः क्रियते सा देवता भवतीति विधिशब्दाधिकरणवक्ष्यमाणलक्षणेन यज्यमानद्रव्यसम्बन्धापेक्ष प्रवृत्तित्वात्मकसम्वन्धिशब्दत्वाद्देवताशब्दस्य सुर्यादिशब्दस्याध्या- पनादिक्रियाजन्याध्याप्याद्ययच्छिन्नाध्यापयित्रादिगतातिशयवाचिः त्वावतियत्यागोदेशक्रियाजन्यद्रव्यावच्छिन्नामादिगतातिशयया- चित्वाधगतेर्विधान च विनापन्यादेव्यत्यागोदेशत्यप्रमाणाभायेनो- हेशमियाजन्यातिरायभारकायोगानाग्न्युइशन द्रव्यत्यागविधि वि- नाग्नेदेवतात्यसिद्धिरित्युक्तम् । तदर्थों यादृशो यत्न देवतात्वेन चोदितः। मनागपि ततोऽन्यत्वे देवतेति न गम्यते ॥ रतिस्तुतशखाधिकरणयार्तिके व्याख्यातमितीतिफरगोन सचितम् । एवं तर्हि यो टाकपालसयान्यप्राग्नेयो विहितःस पाण- मास्यां मयतीत्यन्यतः सिदं देवताया द्रव्यान्धयमनूध फर्मान्यय- मात्रपिधानादयाक्यभेदो मयिष्यतीस्याशय फर्मविधि विमा न कर्य चिवाक्यमेदपरिहारः सम्मयतीति दर्शयितुमाह भने यति * नियोगेन यिफल्पेन दे पा सह समुच्चिते । सम्यन्धः समदायो घायिशिकयता॥

·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ७४३ कत्वात्कारकयोश्चान्योन्यविशेषणविशेष्यभावाभायेनैककारफविधि- एकारकान्तरविध्ययोगादेकवरूपविशियान्तरस्थरूपविध्यभ्युपगमे चान्योन्यविशेषणत्यप्रसङ्गाद्धात्वर्थे पुनः स विधातन्य सम्बन्धी- स्यनेन स्यायेन क्रियानत्यासियर्थ विशेषणस्यापि विध्यापत्तेर्वाक्य- भेदःप्रपञ्चयितव्य इत्यर्यपते पक्षा.पुनर्योज्या म्यतिकीर्णाः परस्पर- मितिन्यायेन धचनव्यक्यानन्त्याद्वाक्यभेदानन्याभिधानं पौर्णमासी. महणस्पोपलक्षणार्थत्येनामवास्याया अनुवादेनापि द्रव्यदेवताविधा. नस्य निरस्तत्वारिक तहानेयादिवाक्ये विधीयतइत्यापट्टायां तस्मादि- त्यन्तभाष्यं व्याचष्टे * तेनेति * विद्वद्वाक्यविहितएव फर्मणि द- न्यदेवतासम्बन्धी विधीयतामित्याराङ्कानिरासायंस एप इति भाग्य व्याच * न चेति * यजतिस्तु द्रव्यफलभोक्तृसंयोगादिनेष न्या- येन योग धिना द्रव्यदेवतान्चयायोगाधागापेक्षायां पाक्यान्तरमाते यागे द्रव्यदेवतान्वयविधी सम्बन्धी विधीयमान इत्याचारानिहो- प्राधिकरणबार्तिकोक्तन्यायेन द्रव्यदेयतयोरपि विध्यापत्तेवाक्य- भेदप्रसादस्मिन्नेव वाक्ये द्रव्यदेवताविशिष्टयागविधानात्स एप यागो भवतीत्यपरोक्षचाचिनप्रशब्देन वाश्यान्तरविहितात्परोक्षा- धागादेदः सूचित इत्याशययं तहामेयादिवाक्यविहितं यागा- न्तरमेव विद्वद्वाक्यविहितयोर्यागयोः पौर्णमास्यमावास्याशब्दोक- योरङ्गत्वेन विधीयमानं रूपं भविष्यतीत्याशङ्कानिरासायं तेनेत्या- दिभापं व्याचष्टे * फर्मान्तरत्वे चेति* आनेयादिवाक्यस्थयोः पी. ४८ णमास्थमावास्याशब्दयोः श्रुत्या कालार्थत्यप्रतीतेलेक्षणात्यभा- चाचायुक्तमध्याग्नेयादिवाक्यविहितानां यागानां विद्वछायचिहि- तयागाइत्वं प्रौदयाभ्युपेत्य यागस्य यागान्तरव्यवच्छिन्नरूपयागप्र- स्यायकरवायोगात रूपत्वाभावी भाष्यकृतोक्त इत्यवयवव्याख्यया सूचितं श्रुत इति सिद्धान्तोपसंहारमाय व्याच? * इतीति * पूर्वपक्षसूत्रस्थथतिसंयोगशब्दव्याग्दयानार्थ तथा न लक्षणाशब्दो, भविष्यतीति भाष्येणार्थादुक्तं विद्वद्वाक्यस्मयोः । पौर्णमास्यमावा- स्याशब्दयोराग्नेयादियागसमुदायपरत्ये लाक्षणिक दोपं यस्थिति- भायणानुभाव्य तत्परिहारार्थ नैप इति भाप्यं ध्याचष्टे * अटल नि. * पकवचनान्ययाय समुदायलक्षणा श्रुत्यर्यान्वयायोगादग- त्याश्रयणीयेत्यर्थः । कालवाविध्यां पौर्णमास्यमावास्याराब्दाभ्यां पागलक्षणा स्वपक्षे ऽपि तुल्येति सूचनायादिशब्दः। यत्तु स्वयं शु- तिशब्दव्याख्याथै प्रत्यक्षश्रुतश्च यजिन द्रव्यदेवतासम्बन्धाफ्लेशेना- नुमातव्योभविष्यतीत्युक्तम् तत्परिहरति किं चेति भावनफविषय.

·न्यायसुधायाम्। स्वाद्विधेर्द्रव्यदेवतान्वयं विदधताग्नेयादिवाक्ये तत्तदवच्छिन्नायाभा बनाया एव विधेयत्वादव्यापारस्य च व्यापारान्वयं विना भावनायच्छे दकत्वायोगादपुण्यापारत्वेन च भवत्युक्तस्य व्यापारस्य पुस्प्रयतापर पर्यायभायनावच्छेदकत्यायोगाद्भवस्युक्तक्रियातोन्यक्रियायोगाभा थे वाक्यासमातेरसमाप्तस्य चार्थाभावेनाद्वारवाक्यान्तरान्ययायो गान वाक्यान्तरे प्रत्यक्षता ऽपिच यजिराग्नेयादिवाक्ये ऽन्वीयता स्यर्थः । श्लोक व्याचष्टे अटाकपाल इति* यत्तु स्वयं पूर्वपक्षसूत्रस्पगु: णयब्दव्याख्यानार्थ समुदायानुयादत्याय घिधित्वं गुणवत्तरमित्युत तत्परिदमाह * अनुमिते चति * प्रकृतप्रत्यभिज्ञानापच्छन्दोपय न्धेन पानुवादसरूपत्वादनुवादतयेह गुणवत्तरत्याशयः । ननु स. त्यपि यच्छब्दोपयन्धे यदाग्नेयो डाकपाल इत्यादिवद्विधिशक्त्यास शाह * क्रियेति * न पलोप इत्यत्र यच्छदस विधियक्तिप्रति- यन्धकनिरासाकयं विवाफ्ययोरनुवादसरूपता याशी क्रिया तां कुर्यादिति मियारूपानुवाद ऽपि फतव्यायाननुयादत्यन कियाममा- नाधिफरणस्य यच्छन्दस्य विधिशक्तप्रतियन्धकारये ऽपि फर्जुसमा- नाधिकरणं फतम्यत्वानुवादित्यानिधिशक्ति प्रतियगतीस्याशयः । पृरयाक्यनेतदेय द्रदयति * तथा चति - राजेनांशापरपर्यायम. अयाचित्यान नाशयदिस्यपः । व्यपदेशश्य तद्वत् ॥ ७ ॥ माप्यफारीयव्यपदेयशदस्य पायांपर्यविण्यतया व्याख्यान द्वितीयपूर्यपक्षनिरामार्थ सम्मयविषयत्योपलक्षणार्थ चरयाद एफ. शिरिति ययको यागो मायाम्यायामिति यिप्रद ठिमीयपूर्वपन निरामार्थतोका मंदस्य युगपनाया धारणं निष्पादन पापिय पनि दम्पयनायः। याक्ये ऽपि इनिर्भेदादुमयोपपत्तिमासा - मा. पारपरयुनाम यागेश्ये मरपाग्यम्पेन्द्रम्य मानाय्यय का पयमो पायिफलप: स्यादिपधः। व्यतिरकगुगेन सापप्पागष्ट मति भापयंपा पायापर्यपिपलायो दयायपापिरशयन्दरमिशेर- লাবণী মা কাবিননাথ মনি মিথিং पिन प्यपदं पाप पंति पूर्णपणे पि ममम. माधानापार प्राधाम्पलक्षमापतमापनपदपायी. मायामापापुमाविरपतपापि म्पपरपापान पदाचा लिगतानाच ॥ ८ ॥ ४ ·पञ्च द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । -७४५ पूर्वपक्षवये ऽपि त्याच्या लिङ्गानुपपत्तिमा कर्मान्तरेति * प्रयाजा द्वावाज्यभागी खिष्टक- ध्रयो ऽनुयाजा इत्याहवनीये यजिचोदिताङ्गाहुतीनामेकादशसंख्य- धादिद्वाक्ययोः कर्मान्तरविधित्वपक्षे पौर्णमास्यां प्रधानाहु- तिचतुष्ट्रवारपञ्चदरासण्यापत्तेरमावास्यायां या च प्रधानाहुतित्रि- स्वान्चतुर्दशसंख्यापत्तराधिषयात्तयोरेच कर्मविधित्वपक्षे प्रधानाहु- स्वफ्थेनोभयत्र द्वादशसंख्यापत्तेन्यूनत्वाच्छ्तसंख्यानुपपत्तिरित्यर्थः फमक्यपक्षे न्यायनाग्नेयादिवाक्यविहितानां प्रधानाहुतीमा वि. कल्पापत्तावपि दशभिः क्रीणातीतिवच्चतुर्दशत्रयोदशवचनपा- लोचनया समुच्चयावगमाद्याज्यानुवाक्याक्रमाच्चाइतिपर्यापर्यो . १५. नुवादशब्दन सूचितम । ननु सिद्धान्ते ऽप्यसोमयाजिनः पौर्णमास्याम अग्नीपोमीयाभावावमावास्यायां च सान्नाय्याभावालि- गानुपपत्तिरित्यारायेन पृष्ट्वोत्तरमाह * कुत इति * सोमयाजिवि. पयत्वारपौर्णमास्याममावास्यायां तु सोमयाजिनः सानाय्ययस्य सम्प्रतिपन्नदेवतात्वनेकाहुतिरयादसोमयाजिनो ऽप्यन्द्राग्नस्य पुरो- हाशम्य सानायगवयस्थाने विधाननककादंवैकाहुतिरवावगते सदा प्रधानाहुतिद्वित्वालिनोपपत्तिरित्याशयः । अधिकरणार्थमुपसंह- रति * तस्मादिति * सुखग्रहणाथै वृद्धानामधिकरणार्थसंग्रह- लोकं पठति * आहेति * उपांशुयाजापूर्वताधिकरणम् ॥ ४॥ पौर्णमासीवदुपांशुयाजः स्यात् ॥ ९ ॥ मनु सापवादाभ्यासचिन्तायाः समाप्तरवारसंख्यादिनिमित्त फर्मभेद चिन्त्ये मध्ये चितान्तराण्यसगतानीस्पाराय साधारणी सङ्गतिमाह * इदानीमिति * उपांशुयाजाधाराग्निहोनपशुसोम- धाश्यानां चास्यान्तरविहितसमुदायानुवादत्वे सत्युपांगुयाजा- दिकर्मभेदी विधिय स्यभेद इति भेदाभेदफलत्वालक्षणस- द्भतिः सूचिता अधिकरणप्रयमध्ये ऽप्यस्य प्राथम्यसिद्धय वैशेषि- फसङ्गतिसुचगपूर्व सूत्रं व्याचक्षाणः पूर्वपक्षमाह * तनेति विष्णयादिवास्योगविधाधुपांशुयाजनयापरया पौर्णमास्यां पोड- शाहुत्यापसेलिंगदर्शनाक्षेपेण पूर्वपक्षोरयानानुपांशुयाजचिन्ताया ·न्यायसुधायाम्। वैशेषिक्यनन्तरसङ्गतिस्तावच्छब्देन सूचिता विष्ण्यादिवाक्येषु नि. धेयत्वयोग्यस्वप्रधानभूतयागाधृते प्रकृतयागाभावात्पौर्णमासीयदा- वायोगं कुत इति भाध्येणाशड्य नामसम्बन्धादित्यादिना त दायोपपादनं कृतं तत्रोपांशुयाजशब्दस्य नामधेयतायाः स्वानभिमत- त्यात्सशावच्छेदनिमित्तमुपेक्ष्यारूपत्वप्रकृतयागसद्भावनिमितं तव भाव व्याचऐ * कुत इति * श्लोकं व्याचऐ *पनेषु तावदिति*त. ग्यस्य विधियाचित्यादुपसर्जनत्वेनापि निर्दियस्य यागस्यानि कृप्य विधेयत्वोपपत्तिसूचनार्थ तव्येत्युक्तम्।यजतीत्यस्य वर्तमाना• पदेशत्यानैकान्तिफविधितेति तावच्छब्देन सूचितम्।विष्यवादिया. फ्यानां विधिवाभावे ऽप्यन्तरालवाफ्ये रूपाज्ञानसाम्यात्ततो न फेवलं रूपाक्षानं किं त्वष्टान्तरकल्पनं च प्राप्तमिति योज्यम् । ते. तरीयफशापायामुपांशुयाजमन्तरा यजत्यजामिरवायेत्यन्तरालया- क्ये ऽप्यजामिफरणार्थवाददर्शनाद्भाध्यकृतोपेक्षितमपि हेत्वन्तर मुदाहते घाक्ये तागर्थयादादानात्स्वयमाह * कि चेति *विष्यवा- दिवाक्येपु प्रत्येकमजामिफरणापगतेस्तदेकविषयत्येन जामिदोपो. रपि विवादियाक्यविषयस्तुत्यर्थत्यावगमात्तस्याधोपणमस्प- स्वात्तदनुरोधेनोपसंहारस्यास्यापांमुग्ययिशिष्टयागयिधेरपि पिण्या- दियाक्यमतिपायताथमीयत रयाशयः । जामिदोपोपमाममुपन्यम- नमित्यर्थः । महायतृतीययोक्तालाफ व्याचरे * पथोपमममि- ति * जाम्युपन्यामाजामित्ययोरेकविषयत्येनाजामित्यस्य विगवा- दियाश्योक्तयागयिषयरवाज्जामित्वस्याप्युपगमम्पस्य सन्दिग्धपु घाक्यरोगदित्यनेन न्यायेन तविषयरयायगतेरुपमहारम्पस्य विधे- स्पफमानुमारित्यस्य न्याय्यत्यादिति विपयादियुत्ता पय विधय इत्यर्थः । जामिदोपण महोपन्यसनमिनि योजनसूचनायोपन्यामत- प्दा समुदायानुयादव्ययहितस्यापि जामियस्यानुपादेन स्तुतरन. पैक्षितस्य नामम्बन्धाद्। यम्प पनार्थमम्यन्धो दूरम्पायापि तेन म । भयतो धममयां नामानश्यमयारणम् ॥ इत्यनेन म्यायेनापेक्षायशाहिधियाश्यात्ययो पिरपिषम्य ताणान्यपो न विगद रस्यारायः । यागप्रयम्योपांमुग्यापधाया. VA गारसमुदायावरणे शक्य यगुणादानयंफ्यमादाद • गा. पनि यण पालयापर्य नामपतिमातरंगायापोपांगाजम्य সদ শামস ঘামাঘাণা- पपाप पूर्णमापदन पायपारमाधारपापगतापमानापथ ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। योरङ्गत्वं स्यादित्याशयः। नन्वित्याशङ्कामाध्यमाक्षिपति * नन्धिति* समाधते * नैप इति * नैयं जातीयफ इति परिहारभाप्यमवतार- यन् व्याचष्टे* अत इति * नाम्नो ऽप्युपांशुत्वगुणकयागत्वानमि- तत्यादतकरयस्य तदवाचफत्यापत्तेः पक्षवयसाम्येनादोपत्वशङ्का- निरासार्थमव्युत्पन्नस्त्विति भाष्यं व्याचऐ * व्युत्पन्नेति * नन्वि- त्याशङ्कामाच्याशयं प्याचष्टे * नन्धिति * माभूदिति परिहारभा- ग्याशयमवतारणपूर्व क्याचप्टे * तदिति * चोदना वा प्रकृतत्वात् ॥ १० ॥ सूत्रं व्याचरे * कर्मेति * विष्पचादिसंयुक्तानां भिन्नघा- फ्यत्याभावे ऽप्यवान्तरपदसद्धविषयो वाक्यशब्दः विष्ण्वादिवा- फ्यानामविधायकत्वं न हीत्यादि भिघेत वाक्यमित्यन्तभाप्योक्तया युक्त्योपपादयति * यथेति * तथाप्रापि म पृथग्विधित्वप्रतिप- त्तिरित्य ध्याहारेण नानेफादृष्टफल्पनानुयन्धिविध्यभ्युपगमो युक्त इनि व्यवहितान्ययेन या पूरणीयमाननु पैश्यानरं द्वादशकपालं निपेदित्युपकान्ताया वैश्वानरेऐयस्मिम्जातपतामिप्टिं निर्वपतीत्यु- पसंहारणफवाश्यत्वावगमा प्रत्यादियुक्तानां शब्दानां पृथग्विधि. स्थायोगो ऽप्यत्र जामित्वोपक्रमादजामियोपसंहाराश्चैकवाक्य- स्वानवगतेन तन्तुल्यतेत्यारावयफ हीदं वाक्यामति भाष्योपपादित- मेफवाक्यत्वं प्रपयायितुम * जामि या इत्युक्तम् * सोदर्यवाचि- जामिशब्दलक्षितस्य साददयम्य नैरन्तयानुष्ठाने मस्यालस्यापादकत्वे- न दोपत्वात्तत्कीर्तनस्य च निषेधाथुतेनिन्दापर्यवसायित्वायोगादा- काढायशेनाजामित्वफरफर्मस्तुत्यर्थत्यावगमाज्जामित्वोपन्यासयो- रेफवाक्यतावसीयतइत्याशयः । ननु जामित्याज्ञामित्वोपन्यास- योरेफपाक्यत्वावसाये ऽप्यजामित्वस्य विष्णवादिवास्योनायागविष- यत्यात्तदेकवाक्यतया जामित्वस्यापि तद्विषयत्वायगतस्तस्य चापक- मस्थत्वात्तदनुसारगोपसंहारस्थस्य विधेरपि सहिषयतावसीयतर- स्याशय फः पुनरित्यादिभाष्योक्तार्थवादस्यान्तरालवाक्योक्तयाग- विषयत्याद्विधेरपि तद्विषयत्वमुपपादयितुम् *जामिता चत्युक्तम् * पचम्यन्तवैश्वानरयाक्यवदनापि वाक्ये विध्यैफ्यायसायान पृथक विधितत्यध्याहारेण नानेफेति व्यवदितान्ययेन या पूरणीयम्।नन्यव- मपि विग्यादिवाक्येषु तव्यप्रत्ययेनैकान्तिफायधित्वावगमात्य फविधित्यापत्तिरित्याराड्य तस्मिन्क्रियमाणइति भाप्यान . स्यानादरमुपपादयितुम् * विष्ण्यादीत्युक्तम् * न हीत्यनेम नि. ४८३१ ·म्यायसुधायाम। स्वानपेक्षोपपादिता विष्यवादियुक्तगतस्याजामित्वस्य जामितयान्वये सति विष्ण्वादियुक्तविधेस्तथान्वयः स्यान त्वजामित्वस्य विण्यादियु: क्तगतत्वं सम्भवति विष्यवादियुक्तानामन्तरालसंयोगाभावेन स्तु त्यनहत्यादित्याशयः । नन्वन्तरालयुक्तस्याप्यजामित्यान्धयाश्रुतेन विधानाईतास्तीत्याशय तम व्यवधानादिति भाष्योक्तमन्तरालसं: पोगेनवाजामित्वान्वयाचगमाजान्युपक्रमेण वाक्येन घिधानाईत्वं विवरीतुम् * अन्तरालेत्युक्तम् * विरुण्यादिवाक्यानां यागाविधा यफत्वमेवापि चेति भाग्यांकन युक्त्यन्तरेणोपपादयति * किं चेति * विष्यवादिवाक्यैर्यागविधी सति विष्यवादिदेवताया यागा- न्वये थुतेन विधिना कृते यागो ऽर्थादेवता प्रत्युपसर्जनभूतो यि धेयः स्यात्तच्चान्तरालवाक्येन श्रुते चकारात्स्वप्रधानभूते यागे विधेये सम्भवत्ययुक्तमित्यर्थः। अनेन चार्थापाधीनत्वेनोपसर्जनभू- तस्य देयतासंस्फारकत्वापत्तेरविनियुक्तायाश्च देवतायाः संस्कार्य- त्यायोगाद्देवताविधिसापेक्षत्वेन यागविधेर्विप्रकृएत्वमाभप्रेत्य माये घाक्यशब्दः प्रयुक्त इति सूचितम् । श्लोकं व्याच *कोत्पन्नाति- पाग उपसजनं विवादिः प्रधान यस्मिमिति पहुवाद यिगृह्य यागोपसर्जनश्वासी यिष्ययादिप्रधानधेति फर्मधारयो विप्रायः प्रत्यक्षस्य मधानस्य च यागस्य कर्तव्यत्योपदेशोपपत्तेरिस्पर्धः। एवं सत्यपि यिधिरये देयताविध्यापत्तोगघिधियं मानीत्याद *तो. ति * देवताविधितैष तांस्तु रत्याशयात न चेति + दंपता. म्वयानभिधायित्याचव्यप्रत्ययानां देयताविधायित्यासम्भषे ऽभिहिते घतुया देवतात्यानमिधायित्ये ऽपि यथादेवताविधायित्व तथा त. ध्यस्यापि भयिष्यतीत्याशय सम्प्रदानमित्युक्तम् * स्यग्यमान- द्रव्योदेश्यस्यानिमहीनृत्यसमुदायात्मकमम्प्रदानत्ययाचिनी चतुर्थी लक्षणया पाध्येफदेशस्यज्यमानद्रव्योहेश्यत्यारम देषतायं पदसी. स्याशयः । ननु फर्मत्ययाचिन्यापि द्वितीयया विष्णुं यमतीत्यादी देयताविधिदर्शनासदाधिनस्नध्यमस्ययस्यापियनाविधायिाय पर- स्मान स्वादिस्यायवादसति सम्यस्य द्वितीयापरप्रधानभूनका. मभिधायित्याचल्यानेय तापत् क्लेशलाया न च तलाममात्रा:- पतासिद्धिः देयतायाः परयामापारिस्पाशयः। कर्य तदिदंपता- पातोपनायाया निशाना निदेशालापनमाह . . गारपालि देपोशम्पायागममुदायपाचिरयाजनार. पप फमांगाया द्रव्यम्पादिशामाजिक मायामा एकता पवादमानोपारिस्परावामिएचये धपापकारियममाः ।

·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । ७४९ परमार्थशब्दः । उद्देशविशिष्टत्यागवाचिनो ऽपि यजेर्विशेषणांवाना- दरण विशेप्यांशविवक्षया स्यागार्थत्यमभिप्रेत्य कर्म भवतीति ल्प- एलोपे पञ्चमी । नाचघ सति देयतायाः कथ फर्मतत्याशड्य देवतो. हेशन द्रव्यत्यागोत्तरकाल देवतामुद्दिश्य त्यज्यमानेन द्रव्येण देघ. तायाः प्रतिग्रहीतृत्वाभाचे ऽपि प्रतिश्रवणेनेवाप्रतिगृह्णतो ऽपि ब्राह्मणस्य स्वाभ्यापादनेनाप्यमानत्वात्तप्ते पयसि दध्यानयतीत्यना- मयतिकर्मणा दध्नेव व्याप्यमानस्य पयसो * द्वितीयकर्मत्यं भ. पत्तीरयुक्तम् * ननु देवताया द्रव्येणाप्यमानत्वस्य दम्नेव पयसः संस्कार्यत्वमाविवक्षायां द्विकर्मकलक्षणो धातुः प्रसज्येत गवेय तुप्राह्मणस्य स्वाभ्यविवक्षायां सम्प्रदानन्यापत्तश्चतुर्थी स्यादित्या- शाय * तप्रेत्युक्तम् * प्रक्रमात्तु नियम्येतारम्भस्य क्रियानिमित्त-४ार धादित्यत्र पठाधिकरणसूत्रे प्रक्रान्तं कर्म पीतायामपि फलेच्छायां मासे पा फले चश्य समापनीयमित्येतदुपपादनार्थ भाप्यरुतोप- फमादारभ्य समाप्तिपर्यन्तस्य व्यापारसमूहस्याख्यातेन विधिरिसत. त्वात् श्रुत्या चारम्भसमाप्त्योर्विधौ गारवापत्तेरारम्भमात्रविधी च नियोगतः समाप्त्यसिद्धर्यागादि समापयेदिति शास्त्रार्थ इति नायमारम्भसमाप्तिग्रव्दार्थ । किं तर्हि समाप्तिरेव समाप्त्या व्यर्थ- प्राप्तत्वादारम्भस्य तस्मात्परिसमाप्तिः शब्दार्थ इति भाष्येण यक्ष्य- माणस्थादेयताखाम्यापत्तेश्य देवतोद्देशविशिष्टव्यत्यागोतरफाल. स्येन समाप्तित्वात्तत्फर्ममात्राविभीवनफफमत्वावधारणात् द्विकर्म- कधावप्रसक्तेर्देवतायाश्च प्रतिग्रहीतृत्वाभावेन सम्प्रदानत्याभाषा- चतुर्थ्यप्रमत्तम्तव्यद्वितीयोपपत्तिरित्यर्थ । न तु त्यज्यमानद्रव्याप्य- मानस्य तव्यद्वितीयावाच्यत्ये तल्लक्षणत्वाद्देवतास्वमेय पाच्यं स्या- दित्याशङ्कयाह * नत्यिति * त्यज्यमानद्रव्योद्देशकर्मत्वं देवतात्य सच्चोइशिस्य विशेपणत्येन द्वितीयानन्ययान द्वितीययोच्यते देव ताप्तेस्त्याहयनीयप्राप्तेर्जुहोत्यर्थत्ववत् यज्यत्वाभायानान्तरीयक- सिद्धावपि अशास्त्रीयत्वेन तत्कर्मत्वलक्षणमाप्यमानत्व न देवता- त्यमित्याशय. कथं तर्हि द्वितीयानिर्देशे देयतात्वसिरिरित्याश- चाह * कि तहीति * देवतामुद्दिश्य त्यज्यमानेन द्रव्येणाप्यमान- त्वलक्षणस्य फर्मत्वस्य त्यज्यमानद्रव्योद्देश्यत्वलक्षणाद्देवतात्यादि मानुपपत्तेस्तनिमित्तया लक्षणया गम्यमानत्वाद्वितीयानिदेशे देवता- त्यनिश्चय इत्यर्थः । यजदेवपूजासङ्गतिफरणदानविति स्मृतिवलेन पूजाफर्मरयलक्षण देवतात्वं द्वितीयायाच्यमित्याशङ्कते * नन्विति व्याकरणस्यार्थान्याख्यानार्थत्याभानार्थवत्ये प्रामाण्याभायात्पुरा.

·ग्यायसुधायाम्। गादी च यज्ञानधिकारिणो भीमादेर्यमृत्वकीर्तनालम्बनानि पूजा- प्रतिष्ठादानानि दर्शयितुमौपचारिकार्थान्याख्यानोपपत्तेजेः पूजा- याचित्वाभावान तमत्व देवतात्यमित्याशयेन परिहरति । ने इति * एतदेव प्रश्नपूर्वकमुपपादयति कुत इतिश्लोक व्याचटे. न हीति*अपि घा शब्द पूर्वयाकर्मप्रधान स्याद् गुणत्वे देवताश्रुः तिरित्यत्र नयमाधिकरणमूत्रविग्रहायभायेन पासमयायाहेवता याः पूज्यत्वं निरस्यातियो तत्प्रधानत्वमभावः कर्मणि स्यात्तस्य प्रीति- विधानत्यादिति दृष्टान्तवैषम्याभिधानार्थे सूत्रे विग्रहादिसद्भावे ऽपि यजेः पूजावाचित्वाभावाद्यागकर्मणि देवताप्राधान्याभाव इति मध्य. मावयवेन देवताप्राधान्यस्य निपेत्स्यमानत्वं न चातिथियदिति चकार सूचितम्।नच यजिरित्यनेन व्याख्यातं किं च पूजयतो.प्रीत्युत्पादनया चित्वानुत्पादनस्य चकरोत्यर्थत्येन नित्यं सफर्मफवारपूज्यस्य तत्क- मत्ये सत्यपि स्वास्थ्यकामः शयीतेत्यादी प्रत्ययार्थफर्मणि स्वास्थ्या. दावदर्शनेन द्वितीयायाधारवकर्मविपयस्वायसायादानादिनाच ज्यस्य धात्वर्थफर्मरयदर्शनाचार्गन देवतायाः पूज्यत्धे ऽपि यागकर्म- स्यामापान द्वितीयायाध्यतास्तीत्याशयेना * दानेन घेति मन्ये सत्युपाध्याययदेवतायाः पूज्यत्वेन यज्यधस्यागकर्मणा स्यायन इ. ध्येयामिमेयमाणत्यात्सम्प्रदानत्यमेय देयतारयं स्यादिस्यायनाय- टूते क एवं तहीति * मुल्यं या संप्रदामत्यमापने गांगां था नन मुख्यं तायन सम्भवतीत्याद * नेति * ताराशब्देनोपाध्यायव. मुख्यतोक्ता । मन्यप्रतिग्रहीत्याग्मुख्यमम्प्रदानत्यामायेन मम्म. -- . . सिप्रदर्शनार्थ गौणसम्प्रदायिनिर्देशमुदादगति * अपि यनिक चितवदेन गोणत्यं मूचितम् । एषमौपचारिफपूज्यायाभ्युपगमेन गोगो फर्मस्य सम्प्रदानत्ये था मत्यपि देवनारयं मानीरपुत्फदानी देयतायाः पूरपायागायारानिमिन पमं मामदानाप पा गोणम. विमानीत्या मर्यपनि म मुल्यवरया मावि गोणपृश्यनि- पंणायदेम मुशियम । फई मार्टि विष्णु पानि मामाय पनमायादी द्वितीया निर्देशानवालम्पम यागुम् . भाडामा. पारगम यति माया प्रोग्यापादमागमकरयन पायाप- जिपरम्पपाधाय मस्यामस्थप पारदपनापाः प्रमाणे प्रत्यया.

·- घाव- द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ये मुण्येप्सिततमत्वलक्षणकर्मयोपपत्तैर्विषयस्येव था भक्षणे गौ. । णानीप्सितत्वलक्षणकर्मस्योपपत्तेरप्रतिग्रहीतृत्वे ऽपि च यशान्यस्मै प्रतिश्रुतमित्यत्राप्रतिग्रहीतुरिव पूजाकर्मत्वाधागे गौगासम्प्रदानत्यो- पपत्तस्तव्यावृत्यर्थः फेवलशब्दः। यजिपरस्य प्रत्ययस्य दातिपरप्र. त्ययवत्पूज्यवाचिस्वाभावाद्यागमात्रविषयं देवतायाः कर्मत्वं सम्प्र- वानस्वं वा स्यात्तञ्च फर्मान्तरसम्प्रदानान्तरव्यावृत्तेनैव रूपेण भव. तात्याशयः । देवतायाः फर्मान्तरसम्प्रदानान्तरविलक्षणकर्मत्वं स. म्प्रदानस्वाभ्युपगमे हेतुमाह * तथेति * तत्कर्मत्वं सम्प्रदानत्वं था यदेवं भूतमन्येभ्यो विलक्षणं फल्प्यते तद्देवतायाः फा- रकत्वावगमारकर्तृकरणापादानाधिकरणकर्मसम्प्रदानातिरिक्तस्य फारकस्यामायादेयतायाश्च फर्मसम्प्रदानातिरिक्तफारकत्यस्य क- थे चिदप्ययोगात्पारिशेष्यात्कर्मत्वस्य सम्प्रदानत्यस्य गतेः फर्मान्तरसम्प्रदानान्तरतुल्यस्य तस्यायोगादित्य- थः । कथं देवताया फारकत्यायगतिरित्याशङ्याह * न हीति * कारफत्वं विना क्रियान्वयायोगात्प्रातिपदिकवाच्येनाकारफरूपेण यागान्वयं न प्रतिपद्यते देवतेति । सर्वयेयं देवतेति देवताशब्दानु- पनेण योज्यम् । देवतावाच्यग्न्यादिप्रातिपदिकपरोऽवत्यो देवताश. दो देवताशब्दवाच्येनापि रूपेण देवतायागान्वयं न प्रतिपद्यते-कि- मुताग्न्यादिशब्दवाच्येनेत्यतिशयद्योतनार्थः। देवतातद्धितविषयोचा देवताशब्दः तरितनिर्देशे ऽपि देवताया द्रव्यमात्रान्वयप्रतीतेयां- गान्ययार्थमग्निमनेन यजेताग्नये यजेतेति चा वचनव्यक्तिः फ- प्येत्याशयः। कीहक् विलक्षणं रूपं धर्मसम्प्रदानयोरित्यपेक्षिते सम्प्रदानस्य तावत् त्याज्यद्रव्योद्देश्यत्यप्रतिग्रहीतृत्वसमुदायान्मफ- स्य तदेकदेशोद्देश्यत्वमात्रेण त्यज्यमानद्रव्यस्यान्यनाविनियोज्यत्य- लक्षणदेयतास्वत्त्वापत्तेः देवतायाः प्रतिग्रहीतृत्वाभावेऽपि तत्फलला- भात्यज्यमानद्रव्योद्देश्यत्वमा सकलसम्प्रदानरूपफल्पनात्मकं - लक्षण्यमाह * तेनति * येन फारणेनान्यसम्प्रदानतुल्यं देवतायाः सम्प्रदानत्यं नास्ति तेन कारणेन देवतोदेशद्रव्यत्यागात्मकस्य याग- स्य त्यागांगप्राधान्यविवक्षायां प्रतिमहाद्विनापि तत्फललागात्सकल- सम्प्रदानत्वकल्पनेन चतुर्थीनिर्देश इत्यर्थः । उद्देश्यांशप्राधान्यविव. क्षायां तद्विशेषणभूते त्यागारो आप्यमानत्वाध्यायेन सकलं याचं प्रति कर्मत्यरूपं कर्मणो चैलक्षण्यमाह * यद्धति * वचनव्यक्ति- भेदनेतदेय स्पष्टयति * तेनेति * देवतोद्दीन द्रव्यत्यागाद्देवता- ४८दार खाम्यापत्तावपि तदापादनस्याविहितत्वद्योतनायेवशब्दः परस्त्र- ·७५२ न्यायसुधाया। त्यापादनत्यागयोः प्राधान्याविवक्षायामपि पवादावोतनाओं तुः मुनी । ननु देवताया रूपासमवायेन तदुद्देशस्याप्राधान्यान द्विती योक्तफर्मान्वयः सम्भवतीत्याशय होत्रादेव्यस्यास्वाम्यामापात्यः कृत्यायोगेन त्यागशून्ये देवतोद्देशमाने होतर्यजेत्यादेयंजिप्रयोगा स्माधान्यमुपपादयितुमाह * तथा चेति * नम्वेवं रूपयोरपि क. मसम्प्रदानयोर्षिभक्तिवाच्यत्यात्तद्पस्य देयतात्वस्य विभक्तिवाच्यता नविरुद्धत्याशङ्ख्याह * तदेतदिति * अनेकवाव्यशक्तिफल्पनापते- नियोर्देवतामात्रविषययोर्याच्यावफल्पना युक्त्याशयः। नन्वेवमपि लाक्षणिकत्वाविशेषात्सम्प्रदाननिर्देशयत्कर्मनिर्देश ऽपि देवतारवं क. स्मानेप्यतस्याशमाह * तत्रापीति प्रतिग्रहीतृत्याभावेनासम• स्तात्मफरयाद् पितमपि सम्प्रदानत्यमुद्देशत्यागाव्यभिचारित्यास रसम्यनिधनो देयतात्यस्य प्रत्यासनं फर्मत्यं सूदपस्यागव्यतिरिक्तंपु मियान्तरेयपि सम्मयन सव्यभिचारित्यादिमट ततध कमरधे. नदेयतारयलक्षणा त्यातक्लिटेस्यारायः। ननु कमस्यपद्देयतारयस्या- पि सप्तदेयताः सतीत्यादी मियान्तरेषु माया तम्मानगा फर्मरय स्य देयतारपानिप्रफः स्यादित्यायपादन हीति - तपन दपिरियलक्षणं देवतार मपाल यथायजिमेय प्रति ननु मिया. स्तरमपि प्रति म तथा सफल कर्म यनिमय प्रतिनिया- न्तरेग्यपि कस्य चिरफर्मणः समायादिस्पधः । स्तुतिमात्यलक्षणे स्थितादेयतार म दयिर्मात्कललगामित्यारयः। ननु फर्मग्यासम्पदा- माययोयतात्यामायातितीवाचनुप्योंयतानामधापिरये को न्य- नयाची पदः स्यादिस्यामा परमानपुनरिति • स्मृति तिपमेनदेयोपपादयति तथा धप्ति - मातादिमितविधी पपा मीयया फारफयिमतया परनं त म तपादेयतासदिनवि- धापितमाय नेमाभिमिति या पारफविमाता पर्न एतमित्यपः। माये निरानाध्याप येदाति अगम्याग्दपाध्यायोपपा- पमम्प तापमययपाध्यायोपपोगमा..लि.दपनापाय- যোগশয় মসথিবিমাথাখামার मंति: पति मायानगलवाये अपि पागामामाग्य पविभिनीनयां मारपपिपिएमाग्यमाप यामिनी- যথাসমাঘ বিধানমালামা- frforपाभिधानापायुमानापामाया HIP ATMarमामी सम्पमाप मा. niturगापदेन सागपा गिरपानिमामाथि .

·द्वितीयाध्यायस्य द्विनीय. पाद: । विनानक्यापत्तरनन्यगतित्वस्य हेतुत्वेन विवक्षितत्वाच्छङ्कापरि- हार इत्याशयः। केन भाग्येणानन्यगतित्वं हेतुत्वेन विवक्षितमि- स्याराव नन्वन्तरालसम्बन्धस्याम्यत्प्रयोजनमिति भाष्येणेति सूच- यितुमाह * न हीति * उपांशुपौर्णमास्यां यजनित्यत्रैफीरतानां फालसम्यन्धे सति सपा प्राधान्यं स्यादिस्यत्र समुदायानुवादार्थ. पत्तोक्तोत्याशङ्कत ननु चेति * शिरो या पतधशस्य यदामेयो हदय. मुपांशुयाजः पादावग्नीपोमीय इत्यस्यार्थदर्शनस्य प्राधान्य द्योतकत्वे- न व्याख्यायां पूर्वपक्षे ऽग्नीपोमीयोपांशुयाजव्यतिरिक्तयोर्चेष्णव- प्राजापत्योपांशुयाजयोरप्राधान्यापत्यभिधानेन समुदायानुवादानर्थ- क्यस्य वक्ष्यमाणत्याग्न सापांशुयाजप्राधान्यज्ञापनेनार्थवत्तेतिपरि- घरति* तयेति एवं तु व्याख्यायमाने यदीमे ऽपि विधीयरन भियते वाक्यमित्यस्यानन्तरमेके हीदमित्याधिरावादिसम्बन्धो ऽनूद्यता- स्यन्तस्य भाप्यस्यान्वयापत्तेरुपांशुत्वादिसम्बन्धइत्यस्यानन्तरच न त्यन्तरालसम्बन्धस्येत्यस्यान्वयापर्व्यवदितान्वयदोपभयान्वित्य- नेन विष्पवादिवाक्यविहितेपुयागेप्यन्तरालगुणविधानायान्तरालचा- यमित्याशझ्योपांशुत्वस्यादिशब्दोपात्तस्य चान्तरालस्य प्राप्ते फर्मण्ये- फेन याक्येन विधानाशक्तेश्चोदना वा गुणानां युगपद शास्त्रादित्य- नेन न्यायेन विष्पवादिवास्यांगविधावप्यन्तरालवाक्येन कमोन्त- रविधानापत्ती यादमित्यनेनाईतीत्यन्तेनोक्तायां विष्ण्वादिवाक्यप्रा- मानामुपांगुस्यस्यान्तरालयाक्ये ऽनुवादारकथमनेकगुणविधानारयर- मन्तवपत्तिरित्याशयेन कथमिति पृऐ जामि घेत्यादिनानूषत इत्य- न्तेन विपवादियाफ्यानां विधायकवायोगान तस्मातोपांगत्यानु- पादः सम्भवतीत्युक्ते ऽनुपादेयान्तरालफालान्वयात्प्रकरणान्तरन्या- येनापि कर्मविधित्वाभिधानार्थ नन्वन्तरालसम्बन्धस्येति माध्यमिति यथान्यासमेव भाष्यव्याख्यां सूचयितुमाह * फि चेति - नन्व-४८६ सुपादेयान्वये ऽपि विष्ण्वादियाक्यविहितयागविपरिवृत्तः प्रकरणा- न्तरन्यायो नाम्नीत्याराट्याद * ताइगिति * एतदेव व्यापटे * पादशी हीति * भस्मिथ व्याख्याने विष्पवादिवाक्यानां कर्म- विधित्थे ऽप्यन्तरालमाश्यस्य गुणात्प्रकरणान्तरादा कर्मान्तरविधि- स्वाभिधानाद्भाव्यस्य फर्मान्तरणब्द. समअस एवेत्याह * तति: नन्देश्यत्वेन देवताया अपि फालयदनुपादेयत्वात्तदन्वये ऽपिक- मन्तिरापतेस्तस्मिनेवान्तरालयिहिते यागे देवतां चिदम्युरिति वा. किमयुक्तं स्यादित्याशङ्कयाइ * देवतायाः पुनरिति अस्या प्रदमिति द्रव्यत्यागसङ्कल्पविषयत्वलक्षणोद्देश्यत्वे ऽपि देवतायाः ·कर्मकाले शब्दप्रतिपाद्यत्वेनापात्यलक्षणोपादेयत्वान्न तदम्वयः कर्मान्तरत्वापादक इत्याशयः । ननु कर्मान्तरराब्दस्य विवादि. घाक्यानां कर्मविधित्वाभ्युपगमविषयत्वे प्रकृतानां यागानाममा- वादिति भाष्यमयुनं स्यादित्याशङ्कयाह * कर्मेति * माद्यया. ७५४ न्यायसुधायाम्। ख्यानं स्वाग्नेयाद्यपेक्षया कर्मान्तरशब्द इत्याह * अथ घेति * पर मार्थतस्तु द्वितीये व्याख्याने विष्णवादिवाक्यानां घिधित्यमनिटमे वेति दर्शयन्नुपसंहरति । तस्मादिति * प्रकरणान्तरन्यायाभाव ऽप्यनुपदेयान्वयस्याकर्मविधित्वापादकत्वं दयितुमाह * धाव चेति * अनुपादेय गघिधितोऽपि तदुद्देशेन कर्मव विधेयमित्याशय. ननु कुत्यप्रसक्योपांशुयाजशब्दस्य गुणविधित्यायोगेनोपांशुत्वस्या विधेयत्यान्नानेकगुणविधानेन फर्मविधित्वसिद्धिरित्या निराक. त प्रसार्ति तापत्करोति * स त्वति * गुणविधित्वपक्षे कुत्य प्रसनि नेयं जातीयफ इति पूर्वपक्षमाप्योक्तां परिहर्तमनुभापते * यत्विति * पक्षद्वयसाम्येन परिहर्तुम् । उपपत्तिसाम्य तापदाह * सति * एतदेव प्रश्नपूर्णमुपपादति * कुत इति * श्लोर्फ ज्याचट * घाच्यति * यस्त्वम्युत्पन्नस्थिति पूर्वपक्षभायण पर्य- निकृतं पानीयतमुत्सृजन्तीति पातीयतशब्दस्य स्याष्ट्रपारनीयतापा- घकस्यापि किं चिद्वर्णमाकप्यायगमातदनुधावफरयदर्शमनीपांशु. याजयनस्यानुवादकरये पाचकत्यानपेक्षति परिहार उसस्तभिरा. ४८७१ सार्थमनुभाषते * स्यादिति * निराफरांति * तदिति मन्येयमपि मामत्यामरासेन गुणयिधिनिन्धयः फमित्यारामाह * नचति लोकं ध्याचऐ * न तायदिति * उपांगुयाजनामकरयाचास्य फ- मण दमयगम्यते नूनमस्योपांशुरयं धर्म इति दरामोपान्त्याधिफर- भास्याग्नेयाग्नीपीमीयराष्दयस्दयमुपांरायाज इत्यादियाश्या. तरम्प गुणनिमित्तापांगुयाजशब्दय्यपहारविषयमिस्याशयः । मतो. नरालयाक्यस्येनेयोपांशपामशब्देनोपांत्यविधिरित्युपसंहरति * तम्मादिति * मुत्रमतो ऽपि गुणयिधितऐस्याद - तथा प्रति फर्य ननति भायण जामिस्वापनयनप्रकारं पा तस्मिग्निस्यगेन. पतालमाप प्रकारस्येनोगत तत्पुरगडायनरलतानाम्य जामिरयम्प प्रणयलक्षाय पिनानपनयनादयनामाग 'दयतायेलक्षण्यम्योप- लक्षणार्याय दशक्तुिमार • जामिपनि मम था माप गृधतं यत् भुयायामाग्पमित्यनेनानिदिएम्यपु पागम्याग्यविधा माद्दालाग्यमानं पाीिमीयामध्यमम्यरत्यारम्परम विजापरिक्स देवतालय पुगपापुमतित मापंण विण्या.

·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। दियाक्यानामर्थवादत्यदेवताविधित्यामायाविण्यादेमातरवेनानुया- दानुपपत्तिमाशय यष्टव्यानित्यनेनायटध्यत्वे ऽप्युपांशुयाजस्तुत्यर्य 'यष्टव्यत्यकीर्तनमित्युक्तं तम्य ज्ञायत एवेति भायण विरोधमाशा परिह माह * वायत पवेति * देयतालमण्येनाग्नेयाग्नीपोमी- याभ्यामुपांशुथाजस्य वैचित्र्यप्रदर्शनार्थं फीसिना न पिण्वादिवा- क्यविहितत्वदर्शनार्थ तेन फारणेन धिष्ण्यादरवश्यपव्यत्वा- माये ऽपि स्तुत्यर्थत्वनोपादानाभिधानं न पूर्वभाज्यविरुद्ध- मित्याशयः । अथष्टव्ये यष्टश्यत्योपपादनालम्यनमः * गु- णवादेनेत्यनेनोक्ताम् * काहशो गुणवाद इत्यपेक्षिते* प्रा- धान्येत्युक्तम * भग्नि देवानामवमो विष्णुः परम इति श्रुतेविपणोः सर्वदेवानां मध्ये प्राधान्यप्रसिदिः एत इति चै प्रजाप- तिदेवानएजतेति शुतेः प्रजापतेः प्राधान्यनसिद्धिरग्नीषोमीययो- स्तु तावातामग्नीपोमावित्यत्र कीर्तनादुपांशुयाजे प्राधान्यप्रसि- खिः । ननु विवादे प्राधान्यमात्रेण यदव्यत्वाभिधाने यागान्त- रेष्यपि यएव्यत्वापत्तलक्षण्यं न स्यादित्याया * यागइत्युक्तम* विधि यिना देवतात्वाभावाप्राप्तावनियमपसक्तायोगे ऽपि या का चिदिह देवता स्यादित्यपेक्षायामनियमप्रसक्तिरुक्ता निर्दिएदेवता- कत्याचागान्तरेयासक्तिरित्याशय. ननु विष्णुरुपांशु यष्टव्य - पेयमादीनां विधिरवाभाये चियथादेर्विधायकामावानिध्येफगम्य- त्वेन च यताया यागाक्षेपमात्रेणालाभादेयताराहित्येनोपांशुयाज- विधिरवसीदेदित्याशय ततेति भाष्यण शाखान्तरविधानेन विहि- तत्वमुत्का यद्यपीत्यनेन प्रत्यक्षविध्यभाये उपांशुधर्मकत्वेन विष्णु प्रजापत्यो कल्पविधिविहितत्वं विष्णोश्च मन्त्रवर्गाकापेनापि विधि- ना चिहितत्वमायोमयोस्तु पुराकल्पसरूपार्थवादकल्पविधिविहि- तत्यमुक्तं तत्सर्वमाक्षेप्तुं शाखान्तरइति तावदाधिपति * शाखान्तर इति * अनुदात्यैव राखान्तरे इस्तीत्यभिधाने यस्मै यद्रोचते तत्सर्य सिदित्याराय: । शाखान्तरे च देवताविधौ सत्युपांशुया- जे पूर्वाधिकरणपूर्वपक्षे द्रव्यानियमरिक देवतायामष्यनियमः शा. कप्रमाणरधादा देयतायास्तेन घिना कल्पनायोगादाग्नेयमुपांशुया- जमन्तरा यजत्येन्द्रमुपांशुगासमन्तरा यजतीत्यादिप्राकरणिकया- क्यान्तरस्थाग्नेयादिपमानुपनेण वैकल्पिकप्रकृतान्यादिदेवनाविधि कल्पनया प्रकृतानामेय मध्ये या का चित्प्रजापतिधर्मोपांत्यदर्श नाडा प्रजापतिविधिकल्पनया स एव प्रजापतिमनसा गजेनेतिया प्रजापतेस्तूष्णी भावधर्मकत्यषिधानेनोपांशुन्यधर्मकस्यामायाप्रज्ञा- ·म्यायमुधायाम्। ........ना. . .. . न युज्येतत्याह तन दर्शनादिति सूत्रेण मान्नधर्णिकदेवताभयर्ण * म चेति * अप्रत्यश्च यद्यपीति भाज्यावयवः प्रत्यक्षदेवताविधिः सद्भावे न युज्यतेत्याह * यद्यपीति प्रजापति मनमा यजेतेति प्रजापतितप्णीम्भावधर्मफत्वतेस्तुणी वे यस भाषागतात्यर्थ पादाच धेयो भ्यर्थनतूष्णीवार्यत्वावगतेस्तस्मादानुर्विष्णुदेवानां में इति च विष्णोः धेयस्त्वथुतेस्तूष्णीम्भावधर्मकायावगमाद्यरिक चि. रप्राजापत्यमिति च धर्तमानापदेशस्य म्पएविधिविदिततुणीम्माय. वियसोपांशुत्यविध्यरातदेवताधर्मापांशुत्यस्य याग पर्यनेन विष्णुप आपतिदेयत्यत्वकल्पनायोगाचदुपांशु तत्माजापत्यमिति विपरीतपर- मव्यायाधयणेन तथापीत्यूक्तमित्यापाधाक्षिपति यदप्युक्तमिति पांशुपाजस्योपागधर्मत्वाता पिष्णुमजापतीप्राप्ताविति पदसोपरिष. स्य प्राजापत्यत्वष्णयत्यनिमित्तस्योपांमुपाने ऽपि समानत्यारमजा- पतिर्देवता विष्णुध प्राजापत्ययामादेयमादिसशीर्तनादिस्यानि शब्दसूचिताय तरमशाग्यषवाक्पाविष्णप्रजापत्योरगर्म. कपागाम्ययायगमादिति देषतापा गागाभेपोपचारापारधर्मश- दपयोगमभ्युपगम्य माप्यार्थः सूषितः। स्तुत्पपायेगापि माजापत्य- पाण्याोपपत्तपंचनम्पनिविपर्षामो ग युग त्याक्षेपारायः॥. .....mmmun. साविति 'न्यम्मा FAAT ..तामि- स्पारावाददातम पुगतानापासराले विधाना. मायायायो र पुरोलापमानापोगारपतिपापाय पो. मापासापापगर्षिमाग पोर्णमालीगा. पापयामेन पूर्णमासयदन प्रदीपपरी प्रामार्य पी. ति. भपि पा पोएमा पापाकापोगा. पप प्रधान म्यातित गय प्रभागानाgriti. पोर्णमाम्यो पनि पोगमा uinni मारपासपोgya: : मा नापारपापा.

·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पाद । क्यारूपे मागस्याक्रमाम्नातो ऽपि प्रधानानुसारात्पौर्णमास्यामे- घ स्यादिति घदतास्यैव कालविधानार्थत्वेनोपन्यासानो- स्पतिवाक्य कालविधिरित्याशयः । पौर्णमासीशब्देनानपाय- च फालस्य लक्षणं हि पुरोडाशायिस्यनेन न्यायनैकपुरोडासा- यां पौर्णमास्यामियामावास्यायामप्युपांशुयाजोपपत्तिः पौर्णमासी चिध्यभाये सूचिता शापान्तरइतिभाप्यं तावत्समाधातुमारभते * पति * शाखाभेदेनोपांशुयाजक बैष्णवादियाज्यानुवाफ्यायुग. लाम्नानात् श्रुत्यधिनियुक्तस्यापि मन्त्रस्य प्रधानाकातिदयताप्रकार- मलक्षणोपकारकत्यसम्भवेनाकावितादृष्टोपकारफल्पनायोगाद्देवता. कल्पकत्वोपपत्तेमन्त्रवर्णकल्पो देवताविधिर्विधार्ग स्वाद्धौत्राम्ना- नादिति दशमोपान्त्यधिकरणगतसूत्रवक्ष्यमाणन्यायन स्थित इत्य. र्थः । सूत्रे विष्णुग्रहणमन्तरेण एकशाखायाममावास्यायो विष्णु याज्यानुवाक्याम्नानादमावास्यायामेयोपांशुयाजहविः कार्यमिति प्रदर्शनार्थ पूर्वपक्षस्येन कृतं न देवनान्तरनिवृत्त्यर्थमित्याशय. । ननुनाना शाखाधीतानामपि याज्यानुवाक्यायुगलानां देवताकल्पना- प्राक् दार्थत्वेनानवसायाद्वसन्तमृतूनां प्रीणामीत्यादीनामेको ममे- त्यादीनां च प्रयाजानुमन्त्रणानामिव समुच्चयापत्तत्तत्फल्पानां देवतानामपि समुच्चयः प्रसज्येतत्याराङ्ख्याह * तश्चेति * देवताक- रूपनारप्रागपि याज्यानुचाक्यासामान्यतो यागाङ्गदेवताप्रकारामलक्ष- कार्यत्वावगर्ग समुच्चयो युक्त इत्याशय । ननु याज्यानु- धास्थानां होनप्रयचनाख्यवेदाम्नानेनाध्ययंत्रप्रवचनात्ययजुर्वेद- विहितीपांशुयाजापेक्षया घेदान्तरीयत्वाच्छाखान्तरीयत्वाभिधानं न प्रयुज्यतत्याशङ्कयाह * तदेव चेति * पेदान्तरस्य शाखान्तर- ताध्यस्तीत्याशयः देषयपव शाखान्तरव्यपदेशाञ्जस्येनापरितोपाप- रिहारान्तरमाह * आध्चर्यचे ऽपि विति * मन्वेवं सत्ययुप्रयो- ज्यतय स्पादित्याशय होतयजेति प्रैपसामथ्याशीत * प्रयोज्यत्व- रूपेणत्युक्तम् * यथाश्रुतवचनच्यतयाश्रयणेनेव विष्णुप्रजापत्यार- पांशुधर्मकत्वावगर्यागस्य विष्णुप्रजापत्योश्चोपांशु यसाम्याद्विष्ण- प्रजापतिदेवत्यत्वप्रायफलिङ्गोपन्यास त्येचं तथापति भाष्य स- माधचे उपांश्चिति * उपांशुधर्माणाबित्यनेन यहिगुमजापत्यो- रुपांशुत्मधर्मत्वमुक्तं तबुपांशुयाजस्य मन्प्रवर्णप्राप्तविष्णुप्रजापतिदे- पत्ययद्योतनार्थमित्यर्थः । शाखान्तरभाष्योक्तस्य मान्प्रचम्फित्वस्य विष्णु म्यादिति सूजयक्ष्यमाणत्ययोतमार्य मात्राम्नानाचेति भाष्य- मिति सूचनार्धश्चकारफयं विष्णुप्रजापत्योरुपांशुधर्मत्वेनोपांच-

·७५८
न्यायसुधापामा
याजस्य तदेवत्यत्वधोतनेत्यपेक्षायामाह * अन्या हीति * ननु प्रत्य-
क्षमानसत्यविधिविरोधान लिङ्गनोपांशुत्वप्राप्तिरित्याशङ्याह * वि.
पियति * यथान्यो न शृणोति तथोच्चारणम्योपांशुत्वादन्याय
घणसादृश्येन मानसत्वएपोपांशुराब्दो मुक्तदेयताकेषु विष्णुप्रजा:
पतिदेवत्यत्वद्योतनार्थ प्रयुक्त इत्याशयःा अग्नीषोमयोस्त्विति भाष्य
फालविधायिनि पाक्ये ऽग्नीपोमयोः प्राप्तिरुदाह्रियतइत्येवं व्याच
क्षापाः समाधत्ते * तथेति * ताप्तामित्यस्मिन्कालस्य विधायके
चाक्ये ऽग्नीषोमीययोरनुवादेन मान्त्रपर्णिकी प्राप्तिमानीपोमयोस्त्वि
ति भाष्यमुपोबलयतीन्युक्त ननु पुराकल्पसशस्यापि विधायक
त्याभ्युपगमे देवताविधायकनापि कस्मानप्रेत्याराड्मय कालस्य धि-
धायके वाक्यभेदापत्तेर्देवता * विध्यसम्मवादित्युक्तम् * देवतेव
तर्हि विधीयतां न काल इत्याशय यथेत्यनेन देवताज्योपांशुन्यका-
लानामिह पाक्ये कात्तितानां मध्ये ऽन्यतः प्राप्तिसम्भधासम्भव
घालोच्य विधेयतयानुवाद्यतया व प्रहणस्य न्याय्यत्वात्कालव्यति-
रिक्तानां चान्यताप्राप्तिसम्मवारकालस्यै *चैतद्विधायकमित्युक्तम *
गुणोपबन्धात् ॥ ११ ॥
यदुच्यत इति भाष्येणोपांशुत्वगुणोपयन्धाधारूपत्वेन पोर्ण-
मासी लभ्यते इति पूर्वपक्षोक्तारूपत्वपरिहारार्थत्वेनत-सूत्रं व्या.
ख्यातुमुपाश्विस्विति वाक्यमुदाहृतं तद्देवतावदुपांशुत्वस्याप्यविधा.
यफत्याद्विध्यर्थत्वे चोपांशुशब्दस्य यागविशेषोपलक्षणार्थत्वायोगा-
विष्यपि पौर्णमामीयोगेषुपांशुत्वोपपत्तेोंदाहार्यमित्याशयोत्पत्ति-
घाक्यस्थस्योपांशुयाजशब्दस्योपांगुत्वविधानार्थत्योपोवलनायैतदु-
दाहृतमिति सूचयन् व्याचष्टे * यस्येति * यथार्थतार्थत्यागे हे.
तुमाह * नन्विति * नन्वार्थवादकल्पविधित्वमाप्रेगोकस्य घा-
क्यस्यानेकार्थपरत्वे पाक्यभेदः शक्यपरिहार. ताभ्यामेतमग्नीपो.
मीयमेकादशकपालं पूर्णमासे प्रायच्छदित्यादापनेकार्थविधीचोदि-
ते हि ते हि तदर्थत्यात्तस्य नस्योपदिश्यतेत्यनेन वाफ्यभेदाभिधा-
नाद्रात्रिसने ऽप्यर्थवादकल्पस्य विधः फलमात्रपरत्वान्नानेकार्थाप-
रतास्तीत्याशयः। उपांशुत्वादियशाज्यस्याप्यननय विधानापत्त-
विलिङ्गाश्रुतित्यादिति दशमोपान्त्याधिकरणसुत्रविरोधः किमर्थत-
तदुदाहृतमित्यपेक्षायां पूर्वसूचितमेच प्राप्त्युपोयलनार्थत्वं प्रक-
टयति * अत इति *
४८९१ प्राये वचनाच्च ॥ १२ ॥

·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। प्रधानति भाष्येणोपांशुयाजस्य प्रधानप्राये पचनात् प्राधान्या- घगतेर्विष्यवादियाश्यश्च विधायुपांशुयाजमेदे सत्यग्नीपोमीयस्यवो. पांगुयाजस्य कालविधिप्रसङ्गाद्विद्वद्वाक्यानूदितत्वात्फलवाक्यप्रा. ण प्राधान्याद्वैष्णवप्राजापत्ययोरुपांशुयाजयोगुणत्यापतरूपांगुयाज. मात्रप्राधान्यावगतिबाधप्रसङ्गानोपांशुयाज्ञवाक्यं पौर्णमासीवाक्य- वत्समुदायानुवाद इत्येवं सूनं व्याख्यातं तत्र कि प्राये पचनमित्य- पेक्षायामुदाहरति * हृदयमिति * यशस्यामुर्तत्येन शिरोहद- यपादायोगमाय स्तुत्यर्थ पुरुषत्वोपचारः । ननूपांशुयाजभेदे ऽपि वियुदेशान्तर्गतत्यात्सलिहितत्वाथोपांशुत्यस्यैवार्थवादस्थव्यवहि- तदेचतानपेक्षस्य यागोपलक्षकत्वात्सर्वेषामुपांशुयाजानां फालपि- ध्यवगतेपिरोपतश्च समुदायेनेकीकृतानां कालयोगावगते. पक्षवयं ऽप्यविशिष्टं प्राधान्यमित्याराङ्कते * कथं पुनरिति * यागोपलक्षणत्वं विना देवताकीर्तनानर्थक्यापत्तेरयवादस्थयोर्यवाहितयोरपि वाग्नी. पोमयोरुपांशुत्यवदुपलक्षणत्वावगमात्कालोहेशेन चोपादीयमाना- नां यागानामनेकोपलक्षणान्वये ऽपि वाक्यभेदानापत्तेः समुदायी फुतानामपि च कालान्वये समुदायशब्दाभावेनाग्नीपोमदेयत्यस्यै. घोपांशुयाजस्य कालविधिप्रतीतेः प्राधान्यापत्तिरिति परिहरति * उच्यतइति * अवधारिते ऽपीत्यपिशब्दो ध्याहार्यः अग्नीयो. मीय पवेत्यनेमानीपामयोरुपलक्षणत्वावश्यं भाव: सुचितः । श्लोक व्याचं * ताविति * नन्येचं सत्युपांशुयाक्ये ऽप्यग्नीषोमपक्ष पच फालविधानापर्तनित्ययप्राधान्यकीननं न युज्यतेत्यापकते *नन्विति* अपदोषदुएदेवताबिकल्पापत्तरप्युपांशुयाक्यपक्षी न युक्तइति सूचनार्थो दोषान्दः । कर्मक्ये सत्युपलक्षणापाये ऽप्युपल- क्ष्यानपायाधतान्तरपक्षे ऽन्यविशिष्ट कालयिधिरिति परिहरति * नैप इति लोकं याच * यदि हीति * सर्वनेत्युक्त क्षेत्यु- दाहरणापेक्षायामसोमयाजिनो ऽभीपोमीयपुरोडाशाभायादन्तराल- कालोपलक्षणीभूतपुरोडाराद्वयाभाषे ऽपि तनुपलक्षितानेयपश्चा- भावलक्षफफालानपायादुपांशुपाजानिवृत्यभिधानार्थ दण्मात्याधि. फरणसूत्रमुदरहतम् । एव च सत्यग्रीषोमग्रहणस्योपलक्षणार्थत्वे ऽपि देवतान्तरपक्षे कालभोगनिवृत्तिप्रयोजनत्यानयामात्फलवाक्ये घेरूप्यापत्तेच कादाचित्कप्राधान्यप्रयोजनत्यायोगादानर्थक्यपरिहा- रायाज्यग्रहणधस्तुत्यर्थतैय न्याय्येति सूचयितुमाह*नचेति भेदे तू पलक्षणार्थतया विध्युदे॒णन्तर्गतत्वेन प्रयोजनमत्तरत्यसम्म में मन्दप्रयोजनस्स स्तुत्यर्थत्यस्यान्याय्यत्यादुपलक्षणार्थतयोचितति ·४९० न्यायसुधायाम्। सूचयितुमाह * नानात्वे रिपति * तस्मादित्युपसंहारभाध्य प्रा. याचनहेतुसाध्याभिधानार्थत्वेन व्याचष्टे * तस्मादिति * अधिक- रणसिद्धान्तप्रयोजनाभिधानार्थम् * चैककमत्वायत्युक्तम् * ॥ आघाराद्यपूर्वताधिकरणम ॥५॥ आधाराग्निहोत्रमरूपत्वात् ॥ १२ ॥ नापूर्व विधी इति भाष्येण पूर्वाधिकरणपूर्णपक्षसूतस्पोर्ण मासीवत्पदानुपरेणाघाराग्निहोत्र पौर्णमासीवत समुदायानुवाद इत्येवमेतत्सूत्र व्यारयात तत्रोपांगुयाजवत्प्रकृतकर्माभावेनेहापि समुदायानुवादपनिराससिद्ध प्रत्यवस्थानानुपपत्तिमाशयोपांशु याजवैषम्यमाहामिति वैषम्योक्त्यानन्तरसङ्गतिरपि सुचिता। मन- दिवाक्याना कर्मनिधितव नास्तीत्याशङ्कशाह * किं चेति * एकोपकमसहाराभाने कवाक्यत्वावगते ।कथ विच्चकवाक्य- स्वप्रतीतावपि अर्द्धवाद कथ चित्प्राप्त्यभावेन स्तुत्यर्थत्यायोगा- सुडागमविधानात् यादिन्येतावत प्रयोगाननुगतमपि विध्याभिधायि त्वमभ्युपेत्य * न हीत्युक्तम् * भावनाभिधायित्व तु शुद्धस्य न प्रयोजनात्स्मृतेर्वावगम्यतइत्याशय । कुर्याच्छब्दमात्रान्वये ऽपि धा स्वर्थाद्वयतिरेक स्यान्न भावनात । वस्तुतस्तु करोत्यर्थस्यापि धा. स्वर्थानवच्छिन्नस्याप्रतीतेन तद्वतिरेकेणापि विधित्वस्य दध्याध स्वय सम्भवतीति किं * तहत्यिनेनोक्तम् * ननु भावनाया धा- त्यर्थानपेक्षगुणविध्ययोगे ऽपि तद्वारैव गुणविधिभविष्यतीत्याश ङ्याह * तस्मादिति * अशक्ति मेवोक्तवचनव्यक्तिद्वयातिरिक्तव चनव्यक्त्यसम्भवनापपादयनि * देवहीति * दस्यु दिवाक्या ना गुणवत्कर्मगाचरत्रमुपपादितमुपपादयति * तस्मादिति * ननु तस्मादव नावपि ममुदायानुवादाविति पूर्वपक्षापसहारभायात्समु. दायानुवादत्य पूर्वपक्ष्यभिमत गम्यते न च दध्यादिवाक्यविहि ताना कर्मणा समुदाया 5 येकर्मयोगाभावादित्याशङ्कयाह * त. सधोति * हरनाधारणरूपंकजातीयैकदेशे पदिनत्त्वलक्षणधर्म योगाण्येन प्रचनापादित समुदायो ऽस्तीत्यर्थ । धात्वर्थसमुदाय ·द्वितीयाध्याय द्वितीयः पादः । स्येव धातुना भावनासमुदायस्यापि प्रत्ययेनानुवाद पति पतुम * तासामित्युक्तम् * रूपवतीनामित्यनेनाधाराग्निहोत्रयोः खवा- फ्ये विहितरूपाभावाद्वाक्यान्तरविहितरूपापेक्षण च विहिते कर्मणि याश्यान्तरैस्तदनुयादेन रुपविधि क्यान्तरविहिते च रूपे सति कमधिधिरितीतरतराश्रयापत्तेः कर्मविध्ययोगसूचयता न हीत्यरूप- स्वव्याख्यानाय मार्य व्याख्यातम् । अनुवादप्रयोजनापेक्षायामनिहो- अवाक्ये तायद्यायजीवमग्निहोत्रं जुहुयादिति निमित्तचोदनाया- मग्निहोत्रं जुहुयादिति फलचोदनायां चैकत्वसिद्धि प्रयोजनमाह * निमित्तति पूर्वपक्षे निष्प्रयोजनवदशेपं परिहत्य प्रत्युतान्याय्यवि- कल्पपरिहारो गुण एव स्यादिस्याह * एवं चेति * नन्यायारकर्म- ४९१३॥ गोव्यदेवतास्वयेन यागरूपतायातत्मण्याधिकरणे ऽभिहितत्या- घागरूपस्य च द्रव्यदेवतस्याघारवाक्यवदूर्खादिवाक्ये ऽप्यथुतेरक- पतातुल्येत्यारा याह * तथेति * माघारवाक्येप्यनुवादप्रयोजन- माहू * तस्यापति * संज्ञोपबन्धात् ॥ १४॥ संशोपयन्धाधेति सूनव्याख्यानार्थ माध्यं व्याचंटे * अपि चति असी संज्ञाप्रतिपाद्यो विशेषोऽस्य जुहोत्याधारयति याक्यस्य कर्मशः कति रूपं विना न निधार्यतश्त्यर्थः। नन्धिति भाप्येणा- धाराग्निहोत्रसंज्ञायायौगिकत्वेनोद्भिदादिवरसंशयैध शर्मविशेषोषि- शायत्तस्याशय पदीत्यनेनोनिसंशया पश्वनुत्पादकफर्मव्याधुत्ते- रातिदेशिकाद्रव्यदेवतलामा पशुत्पादफचित्रादिव्याधिशेप ज्ञा- नसम्भवे ऽप्यत्र व्यवस्थितप्रत्यलाभेनातिदेशायोगाध्यादिवाक्येषु च शुनगुणविध्ययोगेनोपदेशतो ऽपि द्रव्यदेवता लामात्संशया ना. धारधागायनरूपपार्मव्यावृत्तावन्याधारणहयनरूपकारितराज्यात विशेषज्ञानासम्मयेनाधारणहवनसामान्ययोरेव संविरयापत्तेस्तयो- वध्यादिवाक्यविहितविशेषाम्तर्गतस्येन हातपूर्णत्वादनुवादतैय स्यादिति परिहतं तचायटे * सामान्यमिति *आधाराग्निहोत्र- संज्ञयोर्योगिकत्ये पाधारणहवन सामान्य प्रतिपाद्यं स्पादिदं चा- पत एवं रतस्वाक्ष क्रियान्तरधविधानाहमिति पत्पर्यफलपनया योज्यमा भयेति भायेण विधिस्वमायादेव विधेयाम्तरव्यावृत्तफर्म- विशेषप्रतिपचेरायोगिश्यामपि संज्ञायां विशेषज्ञाने सेत्स्यतीत्याश- व्य तयापीस्यनेन विधिस्वमायाद्विधेयान्तरल्यावृचिप्रतीतापपि न. योगशून्यायाः संज्ञाया व्यावृचियाचित्वाभाषाण्ठितेरपि गतिनि:

·ઉદ૨ न्यायसुधायाम ! कृत्तियाचित्वे सत्युपवेशनादायपि प्रयोगापत्तेरु त्योपलक्षणार्थत्ये. न गतिनिवृत्त्यर्थत्वस्मृतेयाख्येयत्वाच्छुद्धयोश्चाधारणहवनयोः सा. मन्यरूपत्वेनाविधेयतया विधानार्थं वाच्यत्वानहत्याद्विधेयत्वेन च याच्यत्वाईस्य विशेषस्य रूपं विनानवगतत्व पूर्वविशेषविधियु- ज्यतेति परिहतं तद्वयाचऐ * तदशेयतयेति * तस्य विधानाहंस्या- पूर्वस्य क्रियान्तरस्यान्यत्र दध्यादिवाक्येषु विधियुज्यते न त्याचारा ग्निहोत्रयाक्ययोस्तत्र रूपाभावेनाशेयत्वादित्य ध्याहारे योजना ना. प्रेति तु पाठः सुगम एव द्वितीयान्तसत्संज्ञोपवन्धादित्येवमन्यथा सूत्रव्याख्यानार्थमपि चेति भाष्यं व्याचष्टे * क्रियाश्चेति * कार फयाचित्वेन साधनशब्दव्याख्यानाया * कारकत्वेनेत्युक्तम* उत्त रार्द्धनानुवादेति भाष्यं व्याख्यातं श्लोकं व्याचष्टे * आधारमिति * समुदायस्य समुदायिभ्यो ऽत्यन्तभेदाभावे ऽपि साध्यत्वोपपत्तिई- शान्तेनोक्ता ननु सामान्यशब्दोक्ताया भावनातो विशेषशब्दोक्तस्य धा- त्वर्थम्य व्यापाररूपत्वेनाभेदवद्भाव्याभाव्यनिष्ठत्वेन भेदस्यापि भा- पायुक्त फर्मत्वं समुदायस्य तु समुदायिभ्यः कथं चिदपि भेदाभा- धारकर्थ फर्मतेत्याशङ्कने * ननु चेति * समुदायिभ्यः समुदायस्य भेदाभावे ऽपि समुदायिनामेव प्रत्येफरूपासामस्त्यरूपस्य भेदान्त- स्यैव च समुदायराब्दधाच्यत्वादेकधर्मान्चयाख्यप्रचयद्वारा च प्रत्ये- करूपै. माध्यत्वात्कर्मत्वोपपत्तिरिति क्रियाणामिति भाष्यसूचितं ४९२।१ परिहारमाह * नेति * समुदायस्यावयवभूतानां क्रियाणां प्रचयेन साध्यत्वान्नायुक्ता कर्मतेत्यर्थः एतदेव विवृणाति * समस्ताभ्यो होति * नन्वाधाराग्निहोत्रशब्दयोः पौर्णमास्यमावास्याशब्दन्या- येन प्रत्येकरूपयाचित्वावधारणान्प्रत्येफरूपस्यैव कर्मत्वं वाच्यम् । तश्च विरुद्धमित्याशते * ननु 'चेति * अवाच्यस्यापि साम- स्त्यरूपस्य लक्षणयावगतः । कर्मत्वं भविष्यतीति परिदरति * नैप इति * ननु विधारयोदनपाकं पचतीतिबद्भावनाधात्वर्थलक्षणा- सामान्यविशेषभेदेनापि क्रियाकर्मत्वोपपत्तन कर्मत्वनिर्देशो ऽनु. घादत्वहंतुरित्याराड्याह * न चेति * जुहोत्याधारयतिसा. मानाधिकरण्यं विनाग्निहोत्राधारशब्दयोर्धात्वर्थवाचित्यानवगते. जुहोत्याधारयत्योश्च पाकमितिवद्भावनाख्यसामान्यशब्दादाख्यात- प्रत्यया देनानुपादानाद्धारवर्थस्य कर्मत्वं यद्भवतो ऽभिमतं तन्न सम्भवतीत्यर्थः । ननु तत्प्रख्याधिकरणे सामाधिक- रण्यं च साध्यशिनेह कर्मण इति चार्तिके जुहोत्याघारय- त्पधयोः शब्दभेदानुपादाने ऽपि साध्यत्वस्योक्तत्वात् द्वितीया.

·म्यायसुधायाम् । ४९३।१ त्फलान्वये सति प्रफरणोपपत्तेः प्रकरणेन ग्रहणं युक्तमित्याह *अत इति * नन्याधारशब्दस्य मन्त्रद्रव्यविध्या वादाधाररूपं शास्यत: इत्याशङ्कते * नन्विति * विधौ सफलमन्त्रपाठे ऽपि लाघवार्थ पार्तिके प्रतीकमात्रग्रहणं धात्वर्धानधिकार्थत्वानाधारशब्दो धात्व थै विशेष्टुं शक्नोतीति परिहरति * नेति * एतदेवोपपादयति * तोति * आधारे ऽप्याराडोपन्यासपूर्वकं तन्निरासे ऽपि सूत्रं योजयति * नन्विति * एतदेव विवृणोति *दर्शति * दर्शपूर्ण- मासप्रकरणपठितानामपि प्रयाजानामवान्तरमकरणम्यातिकमाधि- फरणे व्युत्पादयिष्यमाणत्वादेतदप्यशातरूपाघारविध्ययोगाशयं भा. प्यमप्यस्मिन्नर्थे योज्यमाकथं भावात्मकप्रकरणाभावेऽप्यधिकारल- क्षणसान्निध्यात्मकात्मकरणाद्विपावगतिरित्याशङ्कोपन्यासपूर्व हा मिरासे ऽपि नास्तिं प्रकृतमस्येति विग्रहस्थपष्टरक्तस्य सम्बन्धस्य नमा.धयं प्रकृतमेवेति च प्रकृतशब्दो ऽवधारणमभिप्रेत्यैतत्सूत्रं जयति * सनिधेरिति * नौवाधारस्याप्याघारयतिनानुवादोप पत्तरित्याशयः । तण्डुलादेरपि याक्यबलीयस्त्वनामकृतहोमान्धन थसूचनार्थबहुवचनम् । नन्वेवं सति पूर्वपक्षे ऽप्युर्घत्वतगडुलादेः सौवाधारजयाहोमादिमिरप्यन्वयः स्यादित्याराङ्मयाह * तदिति * ज्ञातरूपायां फलान्ययेन कथम्भावात्मकप्रकरणोपपत्तेस्तस्य चापू- साधनत्यलक्षणार्थ वाक्येनापेक्षितत्वेनाविरोधावाधः सिद्धान्ते स्वज्ञातरूपयोराधाराग्निहोत्रवाक्योत्पादितयोः कर्मणोः फले वि. धानाराक्तः कथं भावात्मफप्रकरणायोगादधिकारात्मकस्य च प्रक- रणस्य चाफ्येनानपेक्षणाद्विरोध इत्याशयः । तत्राधिकारात्मकस्य प्रकरणस्य वाक्यविरोधे सत्येवं घक्ष्यमाणप्रकारेणीविरोध इति तल बब्दार्थे तच्छब्दो योज्यः । नन्वेवमपि द्रव्यविशिष्टकर्मवाक्ये देव- तामायादेवताविशिष्टफर्मवाक्ये च द्रव्याभावादूर्खादिवाक्ये घोल भयाभावात्फर्मान्तरगुणस्य च कर्मान्तरे ऽनन्वयादेकेन च होमा. निष्पत्तव्यं च विनोद्धत्वादिमात्रेणाघारानिष्पत्तने विधिनियह- तीत्याशझ्क्याह * यत्र चेति * अन्येनापि रूपेण कर्मान्तरा- यावृत्त कर्मणि विहिते येन विना कर्मानिष्पत्तिस्तत्कर्मान्तरम:- मन्यथानुपपत्त्या फलप्यतइत्यर्थः। फश्चिदित्यनेनाद्रव्यं देवतस्या- प्यूर्खत्वादः कर्मरूपत्वे द्रव्यदेवतादविशेष उक्तः । एवं य यावं- स्वादिवाक्येध्यपि न किं चिरूपं स्याततो विशेषाग्रहणेनेतरयोरपि विधित्वं स्यान्न त्वेतदस्तीत्याह * सर्वेषु चति * तस्मादिति पूर्वप. सोपसंहारमाध्यम् * तस्मादिति * .

·. द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । चोदना वा शब्दार्थस्य प्रयोगभूतत्वात्तत्सन्निधर्मु- णार्थेन पुनः श्रुतिः ॥ १६ ॥ दयू दिघाफ्यानां फर्मविधित्वानभ्युपगमानाप्यस्थकर्मा- स्तरोक्त्यनुपपचिमाराङ्कयाभ्युपेत्यवादेन नौवापारचतुझेतृदोमाध- पेक्षया वा समाधत्ते * फर्मेति * कुत इत्यादिना रूपचन्ती विधी- ४९४ येते इत्यन्तेन भाग्येण धाक्यान्तराविहितरूपापक्षणे ऽन्योन्यान्याथ- पापत्तेः खवाफ्याक्षातरूपकर्मविध्ययोगस्यारूपत्वादित्यनेनोक्तस्या- प्रवृत्तप्रवर्तनात्मकविधिसभावादेव विभ्यन्तराविषयभूतफर्मान्तर- व्यावृत्तविधानाईकर्मप्रतीतर्वाक्यान्तरायगतरूपपत्तया चानुष्ठाना- ईत्याद्विधिनिर्वाहोपपत्तेः । स्वचाक्याशातरूपस्यापि फर्मयो वि. धिसम्भवाविधिनिर्वाहाथै वाक्यान्तरविहितरूपापेक्षो ऽपि विधि- प्रवृत्तायनपेक्षणानेतंराधयमित्येवं परिहारार्यतया चिधिशब्दार्थस्य प्रयोगे ऽनुष्ठाने भूतत्यादर्तमानत्यान्याप्रियमाणत्वादनुष्ठापफरू- पत्वादन्यतः प्राप्ते घानुष्ठाने ऽनुष्ठापनानपैक्यादूपं विना- पि कर्मान्तरं विधेयं प्रतीयते तच्च वाक्यान्तरता रूपावगत्या निर्वहतीत्येवं सूत्रावयवी व्याख्यातः तदन्तर्गतन रेत्यनेनाविशातार्थापित्यम्तेन इवनाधारणयोर्विधिविषयसमानयो- स्तदेकीभूतयोः विधिविषयभूनयोरेव संशाधिपयत्वात्संज्ञोपयन्धी- पपादनार्थतया धाराग्निहोत्रशब्दार्थस्य प्रयोज्यात्मभूतत्यादित्य ध्याश्यातस्तत्र द्वितीयव्याख्यानार्थ भाष्यं जुहोत्याधारयति * लक्षि. तति वार्विन व्याख्यास्यमानत्यादुप्रेक्ष्य शैपं सझेपतो व्याच. है * आधारयतीति * पदुक्तमिति भाष्येण पूर्धेभ्यो होमाघारभ्य रति पूर्वपक्षमाध्याययवसूचितमर्थमनुभाष्य नैतदित्यादिना घा. फ्यार्थी यस्तं विधातुमित्यन्तेन तनिरासार्थतया तत्सन्निधैर्गुणाधेन पुनःश्रुतिरिति सूत्रावयचो व्याख्यातस्तत्र तस्मानानुवादायिति माध्य तायत्तात्पर्यतो व्यायप्टे * म चति * नन्विनि भाष्येणोपपदश्रय. णाभ्यादिवाझ्यानां शुद्धहोमाघारविध्य शक्तायपि होमाघारसम्ब न्धितया दध्यू;दिविष्यभ्युपगमात्सम्बम्धस्य च सम्बन्धिदयनि- त्याप्रतिसम्बन्धियां होमाघाराभ्यां विनानुपपत्तेरांपत्या तयो रपि प्राप्तिराधाराग्निहोत्रवाश्ययोरनुवादत्वं भविष्यतीत्याशय में तदेवमित्यनेन घूम इत्यनेन निरन्न तत्तारपर्यतस्तायद्याचष्टे * न चेदिति * भाग्यस्थस्य सम्बन्धशब्दस्य विषिष्टयाचित्यं शङ्कायाश्च घाघा- ·न्यायसुधायामा विशिष्विधानाशयत्य तग्निरासार्थत्य चोत्तरस्यानेनोक्तम् अत्रैवाय- नारणपूर्व मस्मि हीति भाष्यावयवमध्याहारेण द्वेधा योजयति *त. दिति * अस्मिन्नाधाराग्निहोत्रवाक्यस्थे प्रत्यक्ष कर्मविधान सति न सम्बन्धो ऽर्थादापादक इत्याद्या योजना अस्मिन्सम्पन्धे विध्य- क्षेप्ये होमाघाराख्यसम्बन्धिविधी प्रत्यक्ष सति सम्बन्धाण्यगुणधि धानेन सम्बन्धमा विधीयतइति द्वितीयासम्बन्धशब्देनास्मिन् पक्षे सम्बन्ध एवोक्त इति गुणशब्देनोक्त तस्मादित्याशड्कानिरासोपस- हारभाप्य व्याच * तस्मादिति * नवापारयतीति भाग्यण भुत्या धात्वर्थावच्छिन्नभावनाविधिप्रतीतेने चाफ्ययिसम्यन्धविधि- र्युक्त इत्याशय सत्यमित्यनेन सम्बन्धस्य पदान्तरान्वयलभ्यत्वेना- थौतत्ये ऽपि तच्छब्दपरामृष्टस्य धात्वर्थावच्छिम्भावनारयस्य क मंण सनिहिताधाराग्निहोत्रविधिमाप्तत्वेनाधादिवाक्यैरविधेय- स्थाद्वाक्यीयगुणविध्यर्थ कर्मथ्रषण न कर्मविध्यर्थमिति तन्निरासार्थ- स्वेन सूत्रावयो व्यारयातस्ततद्वयमेतच्छड्कापरिहाराशयमपञ्चा- थरुत्तरभाध्यैरेव व्याख्यास्यमानत्वान्न व्यारयातमाननु पदान्तरेत्या- शकारायविवरणार्थ भाष्य व्याचष्ट * भावनति * सत्यमवमिति परिहाराशयविवरणार्थ भाष्य व्याचट * सप्तत्यमिति * भावना- मध्यशब्देन त व्यापारराब्दोक्तभावनाविशेषणभूत खपदार्थ धात्वर्थ गुणराब्दो विशेक्ष्यतीति गुणस्य भावनाद्वारधात्वर्थविशेषणत्वाभि- धानेन भावनाविशेषणवोक्तोति सूचितम् ननु गुणविधायपि भाव- नातो विध्यनुत्तारणे कर्मानुवादेन गुणविध्युतघोषो विरुध्येतेत्याश ड्याह * तेनेति * येन कारणेनोर्खादिवाक्येष्वपि स्वपदार्थ धात्वर्थगतव्यापार भायना पक्ष्यतीत्युक्त तेन कारणेन सर्व त्रैवैतद्वक्ष्यमाणमुपदिष्ट भवतीत्यर्थ । शास्त्राभिव्यक्तिरिती- तिकरणाध्याहारेणात्तरग्रन्थान्वय विशिष्टविधे सार्वत्रिक- वे ऽपि तात्पर्याभिप्राय । कर्मानुवादेन गुणविध्युद्घोष इ. स्याशय । नन्वेषमपि व्याख्यातॄणामएप्रकारश्रुत्युद्घोपो विरुध्यत त्याशय म्रान्तिमूलत्वतदुधापस्याह *तति* आत्मना यथा म्रा- तिरुत्पन्ना तथान्येपामप्युत्पादयितुमित्युपहास किलेति भ्रान्तित्वं सूचितम् । भ्रान्तित्योपपादनायाष्टावपि प्रकारान्परदौर्बल्यनियम च दूपयन् शुद्धधात्वर्थविधिरूप प्रथम प्रकार तावत्सोदाहरणानु- ४९५१५ भापणपूर्व दूषयति * नत्र तावदिति * कस्मादयुक्तमित्यपेक्षाया- मकाभिधानश्रुत्या भावना पयस्य प्रागगमादिति हेतुमाह * हीति * भावनानिरपक्षस्य धात्वर्थस्य पुम्प्रवृत्त्यविषयत्वादविधय- ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। तेत्याह * न चेति * एतदेवोपपादयति * सा हीति * देहाधित. स्थापि विष्णुक्रमादेरात्माधितस्यापि च यागादे. प्रयत्नरूपभावना धिना प्रवृत्याविषयतापिशब्दन सूचिता किं च भावनावद्धात्वर्थस्या- नुष्ठेयनिष्पाद्यापरपयांयसाध्यत्वेन विधानस्य अन्यदेव हि यागादी सामान्य करणात्मकम् । अन्यञ्च भावनानाम साध्यत्वेन व्यवस्थितमि- ति चार्तिके निरस्तत्वाद्दध्यादितरफरणत्वेनैव विधानावगतः करण- त्वस्य च क्रियारूपभावनाग्वयनियन्धनवान्न तां विनां विधेयत्वी. पपत्तिरित्याशयेनाह * इदं चेति * ननूत्पत्तियाफ्ये साध्यत्वेनापि हि विहितस्य किमर्थमपुरुषार्थरूपो धात्वर्थः साध्य इत्यपेक्षायां फलवाफ्ये फरणत्वेन विधानात्फलवस्वोपपत्तेर्नोत्पत्तिवाक्ये करण- त्वेन विधिरित्याशयाह * न हीति * धात्वर्थस्य साध्यत्येन विधी पुरुषस्य किमर्थमित्यपेक्षायामपि विधेयस्य करणत्वानवगतेः सा- ध्यानपेक्षत्वात्पदार्यापेक्षां च धिना पदार्थान्तरान्षयायोगात्फलया- पये ऽपि करणत्वेन विधिर्न सम्भवतीत्युक्ते ननु भावनावरकरण- त्याभाषे ऽपि साध्यापेक्षा भविष्यतीत्याशय असावित्युक्तम् । भा- धनायाः करोत्यर्थरूपत्वेन नित्यं कर्मापरपर्यायसाध्यापेक्षत्वे ऽपि धात्वर्थस्य फरोत्यर्थत्यान्न करणत्वं विना साध्यापेक्षत्याशयः। चि- शिधास्वविधिरूपं द्वितीयं प्रकार दूषयति * सोमनति * तद् भूतानां मियार्थेन समाम्नाय इत्यनेन न्यायेन धात्वर्थस्य कार- फाणां च परस्पराम्ययमपेक्ष्य भावनयान्वितानां पश्चाद्धात्वर्थस्या- निष्पास्य करणरचायोगात्कारकैश्च विना तदनिप्पत्तेः कारकापे- क्षायां फारफाणां च सिद्धरूपत्वेन व्यापाररूपधात्वर्थनिष्पादनं विना साक्षाद्भावनान्ययायोगाद्धात्वर्थापेक्षायामरुणैकहायनीन्याय नान्योन्यनियमान भावनाविधिनिरपेक्षो गुणविशिष्टधात्यर्थविधि- युक्त इत्याशयः । सप्तमनवमाद्ययोध यजेतेस्थमितीति कर्तव्यताया- धात्यान्वयनिरासेनेत्थं कुर्यादिति भावनान्वयस्य भाष्यकृता घ- श्यमाणत्याद् गुणानां धात्वर्थविशेषणत्वानुपपत्तनं तद्विशिष्टधा- त्वर्थविधिरित्याह * तथा चेति * गुणान्वये च धात्वर्थस्य घेरूप्य स्यादित्याह * भावनां चेति * धारयर्थस्यान्यत्र विधिरूपं तृतीयं प्रकार दूषयति * तथेति * भावनायां तु धात्वर्थस्य फारकाणां धा विधेः सर्वप्राविशेषात्तदभिप्रायान्यशब्दव्याख्या न युक्तेत्याह * यदि स्विति * अन्योद्देशेन च शुद्धधात्वर्थ- विधानस्य तनिरपेक्षशुदधात्वर्थविधानात्पदान्तरापेक्षानिमित्तविन- कण दोयल्ये ऽपि अन्योदेशनिरपेक्षविशिष्टधात्वर्थविधाने ऽपि ·भ्यायसुधायामा विनकर्षसाम्यात्ततो दीर्यल्यानुपपत्तेः प्रत्युताथुतयिषणयिधिक आपनाभाधेन ततो एलीयस्त्याद द्वितीयस्थाननियेशापचेस्तृतीयस्थान- निवेशो न युक्त इत्याह * न चेति मन्योद्देशन विशिष्टधात्यर्थ यिधिरूपं चतुर्थ प्रकार द्वितीयतृतीयपक्षोक्तदोपापादनेन दुपपति * पक्षेति * धात्वर्षे न्यविधिरुपं पधमप्रकार दूपयति * : ति * तृतीयानिर्दियस्यापि दो विधेयत्वनानुष्ठानाविषयत्वादि धेर्दध्यनुछेयमित्यभिप्रेत्यानुष्ठानार्थकरोतिप्रयोगोपपत्तेस्तन जयान जु- हुयादितिवश्व प्राधान्यधिवक्षयापिमप्तमीप्रयोगोपपत्तहोमाधिकरण- दध्यधिकर्तव्यत्यस्य परानभिप्रेतत्वे ऽपिदधिहोमे करोतीति परोकाया पचनव्यक्तरसैपो ऽर्थः प्रतिभातीत्यारोप्याच्चलेनेदं दूषणद्वयमुकं सप्तम्यधतेने शब्दाहोमस्याधिफरणत्वं स्थालीवच पतनमतिबन्ध- कत्याभावानाधरूपेण दनथ तृतीयाभुतेर्भूतभव्यसमुधारणन्या- येन करणत्वाचगमारकर्मत्यरूपा कर्तव्यता न युक्तस्यर्थः । यथा था- भ्यत्र शुधात्वर्थविधिभुतिर्विग्रिएविधानादू बलीयसी तथा धारय- ४९६ार ऽन्यविधिभुतिरपीति पञ्चमस्थाननिवेशो ऽस्या म युक्त इत्याह - यमपि चेति + अन्यत्र शुबंधात्वर्थविधेरपि विविधविशिष्टविध्यपे- क्षया पलीयस्त्वसूचनार्थकारः हेतुमाह * एकति * मन्विर्य पदान्तराविधिविषयत्वेन विप्रमृष्टार्थत्वार्थ पुर्यलेत्याशङ्ख्याह * उभयति * विशिष्टविधायपि विशेपणभूतपदार्यान्तरविधिरित्या- रायः । दना होतीत्यत्र च सन्निकृष्टार्थविध्यसम्भवतत्वाद्वि- प्रकृष्टार्थग्रहण न दोषायेत्याह * सनिकऐति * प्रकृतश्रुतिविधे- यदधिपरामार्थो ऽस्य शब्दः सन तु विशिष्टविधायुमयोर्वशेषण- विशेष्ययोर्विध्याथयणासनिकृष्टविद्ध्यर्थे तत्सम्भयो विप्रष्टवि- ध्य) चासम्भवो युपगन्तव्य इति युगपविरुद्धसम्मवासम्भवा- पतिरित्याह * तति * सन्निकृष्टासम्भवकृतत्वाविप्रकृष्टप्रहण- स्योभयाथयणे सम्भवासम्भवविरोधापत्तिरित्येकान्यतया घा विशि. विधिदौर्यल्याभिधानार्थतयैतद्योज्यमानन्धे सतिन चिविशिष्ट- विधिराधीयतेत्याराड्याह * अगत्यैवेति विशिष्टविधिरित्यध्या- हारः यद्यपि च श्रीतेन विधिना सनिकृष्टविधानात्काल्येन च वि. प्रकृष्धार्थविधामारकालभेदेन विप्रतिषेधपरिहारोपपत्तेरन्यादेशनि- रपेक्षविशिष्टविधेरियं विप्रार्थविषयत्वात् गुर्थी तथाप्यन्यत्र वि. शिष्टविधानात्पदान्तरापेक्षानिमित्तविप्रकर्षस्योभयत्र सद्भावनावि. शेषाद् गुर्थी न भवत्येवेत्याह * अन्योति * तदेव त्वतिगुर्विति सु- धनार्थो ऽतिशब्दः प्रकृतमुपसंहरतीति कतर्हि निवेशयितव्येत्यपेक्षा- ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय. पाद । पामाह * फामामिति * श्रुतिलिङ्गाविषदासां पूर्वपूनपेक्षत्वान कमोपन्यासेन प्रयोजनं यदि त्यवश्यं क्रमेणोपन्यस्तव्या स्ततो परमेयं माम रति *फाममित्यनेनोक्तम् * धारवर्षे ऽन्यसम्बन्धयिधिरूप पष्ठं प्रकारं दूधयति* यत्त्विति*कि यइदातीति दानमानमनूध तत्र प्राकाशावध्वयों इत्यानन्तर्याधगतः प्रदीपाध्वर्युसम्बन्धी विधीयते सताश्चर्यये यददातीति क्रियाफारफान्धये क्रियाप्राधान्यपियक्षपा- ज्वर्युविशिष्टं दानमनूध तस्य प्रदीपसम्बन्धे विधीयमाने ऽपीमाश्चा- दिएदक्षिणा इति स्मृते प्रकाशराब्दवाच्ययोः प्रदीपयोर्दानसम्बन्ध- स्य प्रदानस्वादानर्थक्यतदनन्यायेन विशेषणेऽवताराद्विशेपणभूत- स्याध्ययोः प्रदीपसम्यन्धविधिविधयसम्बन्धित्वेन वाध्योरेय प्रा- धान्यात्रियक्षायां दानविशिष्टमध्वर्युमनूच तस्य प्रदीपसम्बन्धविधि- दास्यविवक्षया या शुद्धाभ्यर्चनुवादन प्रदीपसम्यन्धविधिरिति घच- नव्यानांमध्ये फयाधारवर्थ ऽन्यसम्बन्धविधिरित्यशक्य विवेपतुर्मि- स्यर्थः । एतदेवोत्तरे प्रपञ्चेन विकृणोति * सर्वच हीति * सम- स्नाया ज्योतिष्टोमिक्या दक्षिणाया अश्वमेधेति देशमाप्तायाः प्राकाश- दशमाधिकरणे ऽध्ययुभागमार्यिकारत्याभिधानेन निवेश्यमानःप्र. सज्यतेत्यर्थ विष्ठत्वाच्च सम्वन्धस्याध्यायसम्यन्धिप्राप्तावपि प्रा- फायास्यसम्बन्ध्यप्राप्ती विधातुमशक्यत्वात्प्राफाशयोरपि विध्या- पत्तवाक्यभेदः स्यादित्याह * प्रत्ययम्य चेति * ननु सम्बन्धवि- धिनयाक्षिपान्न याश्यमैदापत्तिरित्याशयाह * सम्बन्धी हीति* एवमप्यक्षिपगौरवं तायदेको दोपः धात्वीनत्वन चाक्षिपल- ज्यस्यापि सम्बन्धिनो विधेयत्वात्प्रत्ययावृत्तिस्तदरम्येत्याशय' । ननु सम्बन्धिविशिएस्यैव सम्वन्धस्य धात्वर्थाद्गत्यात विशेषणस्य चाङ्गत्यं विना विशिएस्याङ्गव्यामि सम्यन्धिना ऽपि धायर्याङ्ग- तार्थादेव लप्स्यते मनः सम्बन्धिनो धात्वर्थानगत्वं पदता सम्बन्धस्यापि वाच्यं न च तद्वक्तुं शक्यम् । धात्वथानुरक्तेन प्रत्य- येन सम्बन्धस्य विधानाशात्वर्थाट्त्यावगतेरित्याराडूते * तप्रति धात्वर्थानुरक्तंन प्रत्ययेन विधानाचात्वर्थानत्वे च दना जुहोतीय- स्याः सम्बन्धविधिल्लाभावा दोपादानार्थवत्त्वे ऽपि वायव्येन्द्रिय श्रुत्यो. प्रकाशश्रुतिवत्सम्बन्धाधित्वाभ्युपगमा दोपादानानश्य दोपमाह एवं तहीति * ननु वायव्यथुनावैव धान्यर्थस्य प्रकृति घोतमार्थ विधायकप्रत्ययानुरजकत्वं युक्तमिन्द्रिय धुतो स्वविधक्षि- तत्वान्न प्रत्ययानुरजकतेत्याशमाह * न हीति * प्रकृतिमत्यययोः पार्षापर्यनियमाच्छुदमस्ययायानुपलब्धेधीस्वस्थानुरजकता सर्वक्षा- ·७७० म्बन्धस्य न्यायसुधायाम् । विशिष्त्याशय । पायव्यश्रुत्युपन्यासो दृष्टान्तार्थ । नन्विन्द्रिय- श्रुती पलादापतितस्याप्यनुरक्षकत्यत्यानुपकारित्वेन त्यागाभानुरा- फतत्याशय घायव्यवाक्य ऽपि तर्हि धात्वर्थानपेक्षाद्धातुमा प्रादालभतिचादितानापामोयपशुयागप्रकृतिघात सद्धदंदात्यर्थस्य चानयुप्राकाशसम्बन्धापादकत्ववदालमत्यर्थस्य द्रव्यदवतासम्ब- न्धानापादकत्वेन विधायकप्रत्ययोपकारित्वाभावान्नानुरजकत्व स्या- दित्याह * प्रकृतीति * लिगराब्दी भावव्युत्पत्त्या धातनारयलिङ्गन- थाची उपकारिगा ऽपि धातोरनुरक्षकत्वानपेक्षणाद्धात्वर्थस्यानुर सकता दूरोत्सारितेति सूचनायात्मशन्द । ननु क्रियागर्भवात्स- धात्वर्थ पिना द्रव्यदेवतसम्बन्धानिष्पत्तधात्वर्या- न्तरवाचिशब्दाश्रवणाच्च विधयसम्बन्धापादनेनात्मना विधायक- स्यापकरिष्यतीत्याशङ्कयाह * न चेति * यदि च श्वतधा- यो सम्बन्ध कार्य संचालम्भति द्वारेति विधीयेतन ततो वाक्य भेद स्याद्विधेयापादकविधावपि त्यवाक्यभेदे गुणफलसम्बन्धापा- दकाश्रयायिसम्बन्धविधावप्यवाक्यभदापरिन्द्रियवाक्य ऽपि धात्वर्थत्यागोक्तिरयुक्ता स्थादित्याह * यदि चेति * विनापि त्या- थयायिसम्बन्य गुणफलसम्बन्धोपपत्ती प्रकरणलभ्यायिसम्ब- ४९७१३ धाभ्युपगमो विरुध्यतेत्याह * किमिति वेति * सप्तमाष्टमश्रुतिप्र- कारावप्यनेन प्रसङ्गाद दूपिती भवत अतो न धात्वर्थानुरक्तेन प्रत्यये- नान्यसम्बन्धस्य विधानाद्धात्वर्थाङ्गत्वसिद्धिरित्युत्तरथुतिप्रकारद्ध- यदूपणस्य प्रस्तुताशङ्कानिरासार्थत्व दर्शयितुमाह * तस्मादिति * पश्चमश्रुतिप्रकारवत्तु धात्यांगत्वसिद्ध्यर्थ दाने प्रकाशाध्वर्युसम्ब- न्ध फरोतीतिवचनव्यक्त्यभ्युपगम पूर्ववरात्यर्थाधिकरणत्वसम्ब- न्धकर्तव्याने भापाद्य निराकार्य इत्याह * पूर्ववच्चति * ननु धा- स्वागतयेह सम्बन्धस्य विधिरिटो न तु धात्वर्थस्याधिकरण- तासम्बन्धस्य वा फर्मतेत्याशङ्कयाह * न चति * दनो ऽपि भावनान्वयात्प्राक् धात्वर्थे विधिन सम्भवतीत्यपिश ब्दार्थ कस्मादित्यपेक्षायामाह * इतीति * यथा भावनान्यया पापकस्य चिद्धात्वर्थान्वयो न सम्भवति तथा तद्भूताधिकरणो सेन मार्गेणत्यादिद्यार्तिकेनोक्तमित्यर्थ । यद्ददाति तत्राभ्यु प्राकारायो सम्बन्ध इति पचनध्यक्तिनिरासमुपसहरति * एवं तावदिति * श्राध्ययंवे यइदाति तस्य प्राकारासम्बन्ध इत्यस्या- मपि वचनव्यसौ दानस्याध्वयुविशिष्टत्वे ध्वर्योर्य दानविशिष्टये पाफ्यभेद स्यादित्याह * अथति * यो पर्युप्तस्मै प्राकाथा.

·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ७७१ वित्यस्यां तु घचनव्यक्ती क्रियागत्यात्सम्बन्धस्य ददाति विना सम्प्रदानसम्प्रदयसम्बन्धायोगात्कल्पिते ददानी सम्बन्धः सम्ब- म्धाच्च ददातिफल्पनेतीतरेतराश्रयापत्तेन धात्वर्थे ऽन्ययोः सम्बन्ध इति वचनस्य श्रुतेर्व्यक्तिः प्रकारः सम्भवतीत्याह * शुद्धति * ननु सम्प्रदानभुत्याक्षिप्ताद्धात्वर्यादेवाध्वर्युप्रकाशयो सम्बन्धसिद्ध- र्धातुकल्पनाभावाप्नेतरेतराश्रयापत्तिरित्याशङ्कय * यद्यपीत्युक्त- म् * धात्वर्थस्याशाब्दत्वे ऽन्वयायोगादन्ययसिद्धये ऽवश्यङ्कल्प्यो धातुरित्याशयः । यथा च सोमेन यजेतेति थुतियजिसद्भावाने. म्दबायपादिवाक्यप्वन्ययजिकल्पना युक्ता तथहापि शुतददात्य- विवक्षयान्यददातिकल्पनायोगान शुद्धाध्यर्वनुवादोपपत्तिरिति सू- घनाथों हटान्तः दानावर्चनुपादेन च तत्सम्बन्धितया प्राफाश- विधानेनार्यात्सम्बन्धविधिमिद्धाधपितारपर्याभावाच्छृतिप्रफारस्था- नुपपत्तिरित्याह * अवश्यं चेति * अन्यतराप्राप्ती सम्बन्धस्या- 'श्रीतत्वं भाष्यकृत्समतिमाह * यश्यति चति * यत्र च सम्बन्धो विधीयते तत्रान्यतरस्यान्यन विधानं सम्बन्धो नान्तरीयकीयद्या मम्बन्धस्य विधानानान्तरीयको सम्बन्धिनाविति सृतीयाधिकरण- भाष्ये सम्यन्धविधिद्वैविध्यमुरका यत्रांभो लक्षणयन तत्र स्वशब्देन सम्बन्धी विधीयते यत्र त्वन्यतरो लक्षणात्येन तनैर्फ लक्षयित्वान्य- तरी विधीयत इति विषयोदाहरणभाध्ये प्राग्यक्ष्यमाणमपि प्रकृत्य परिधीम् हारीयोजन होतीत्यादावुभयप्राप्ती सम्बन्धस्य श्रोत- जाघन्या पत्नीः संयाजयन्तीत्यनभिमतत्वाद्वयतिरेकप्रदर्शन- नमात्रायेति सूचनार्थम् * पश्चादुक्तम् * विधयान्तराभायनार्थी। क्षेपायोगात् श्रीतत्वसिद्ध्यर्थः केवलशब्दः उभयाप्राप्ता सम्बन्धिनोः सम्बन्धविधिनान्तरीयकत्यायोगादनुदाहरिष्यमाणाप्युभयाप्राप्तिा- यव्यं श्वेतमित्यादी विशिष्टविधिरूपसम्बन्धविधिनान्तरीयफत्ववि. पयतयानुभयप्राप्ती घेत्यनेनोदाहृता माख्यातेन च पदार्थान्तरान्धय- विधौ युद्धिविक्षेपस्य श्रुतित्रये ऽपि साम्यान्न पलायले विशेष :- त्याह * तिसृणामिति * ननु सन्निकर्षयिप्रकर्षाविशेषे ऽपि धाव. न्यान्वयविधी धात्पर्यस्याविषयत्वे ऽपि विधेयविषयतया ग्रहगो- मानुप्रहाद्वारयर्थानुरक्त ननुप्रत्ययेनान्यान्वयविधौ धात्वर्थयाविधे- पत्ये ऽपि विधेयविषयतयाप्यग्रहणात्ततो दौर्यल्यं प्रत्ययारनुरजक- म्वेन तु ग्रहोनात्यन्तत्यागामावादात्वर्थत्यागेनान्यान्वयविधितोव- म्लीयस्त्वमित्याशष्ट्याह * नापीति * विधेयविषयत्यप्रत्ययानुरक्ष- फत्पत्यागानामेकधात्वर्थविषयत्वाभायेनाविरोधान्न पलावलशानो- ·७७२ न्यायसुधायाम्। पयोग इत्याशयः। अतः परदीर्घल्याभावक्रमेणोपन्यामः सामाष्टम- श्रुत्योध पष्ठभुन्यन्तर्भावादएत्वगणनोपन्यासो नर्थक इत्याह * इतीति * प्रफरणार्थमुपसंहरति * तस्मादिति पुन धुतिरिति सः त्रावयवेन विहिताया अपि भावनायाः पुनर्विधानाभिधानात्स्यपदा धगतं यक्ष्यतीति च भाग्यावयवेन स्वपदार्थधात्वर्थगतं भावनाण्यं व्यापार विधिश्रुतिर्विधास्यतीत्यभिधानात्सर्वत्र विशिष्टभावनाविधि- प्रतीतिरधिकरणगतसूनभाग्यावययधिवक्षया लाक्षणिको इधिकर- शब्दं प्रस्तुतदध्यूादिवाक्यरूपविपयवाची घाननु सर्वध भा. घनाविधी न क्व चिद्विप्रकृष्टार्थविध्यभिधानं युज्यतेत्याशयाह पञ्चेति सनिकृष्टं धात्वर्थस्य भाषनाविरोपणत्वं विकृ गुणस्ये. .........! * ४९८ सार्थत्वेन भायं ध्याचटे * विशिष्टेति * ततश्च गुणविधिव्यपदे- शो ऽपि फलाभिप्रापेथोपपत्स्यत इत्याह फलतश्चेति * ननु प्राप्सत्वे ऽपि फर्मणो विशिष्टविधौ सत्यनेकार्थविधिनिमित्तप्रत्ययावत्यभि- धानं विरुध्यतेत्याशङ्कते * नन्विति * श्रुतिवृत्त्या विधेः सर्वत्र भा- पनाविषयत्वे ऽपि प्राप्तायां तस्यामप्राप्तप्रापणाविषयस्वभावत्वा- द्विधेस्तात्पर्यवृत्या विशेषणत्वात्सकदुश्चरितस्य चानेकतात्पर्यायो- गादपरिहार्या वृत्तिरिति परिहरति नैप इति * कृदन्तबिधिशब्दो- स्पन्नेन भावप्रत्ययेन सम्बन्धाभिधानात्तविधेर्भावनया सह विषय- विषयिलक्षणस्य सम्बन्धस्य श्रुतिवृत्त्या सार्वत्रिकत्वे ऽपि तादयस्य तात्पर्यापरपर्यायस्य तत्प्रयोजनत्वस्य तत्फलत्वस्यामाप्तविषयतयाधि- भक्तत्वाद्वयवस्थितत्वाद्विशेषणफले विधित्वे ऽनेकविशेषणपरे सत्य- परिहार्यों वाक्यभेद इत्यर्थः । श्लोके व्याचष्टे * यदा हीति * अर्था- द्विशेषणविधाववाफ्यभेदस्यैक्ये उक्त्यवसितानां तु नाक्षिपो नि- रुध्यते इति पौर्णमास्यधिकरणवालिकाक्तत्ये ऽपि भाष्यकृतो निर्व- तपारवन्तीयको यागो विधीयने ननु चारवन्तीयनिवृत्तिरात्तु रेवतीषु धारयन्तीयमभिनिर्वस्थतीत्यनेन वारपन्तीयाधिकरणे घश्य- माणत्वाद्वक्ष्याम इत्युक्तम् * प्रपूर्वस्य धसः स्वस्थानात्प्रस्थितस्या- न्यन पासे प्रयोगाद्भावनाता प्रस्थायापरतोपितत्वादित्यर्थः। स्पर्शा- देरज्ञानमित्यध्याहारः । ननु योग्यतालक्षणसम्बन्धन चक्षुपो प्रा. हफत्वाच्चक्षुग्रांद्यरूपसमानदेशस्यापि स्पर्शादेयोग्यत्वेनापदणं यु- संविधस्तु विशेषणेऽप्ययतारस्य भाधनान्वयमाप्रापेक्षत्याद्भावनाया- ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । ७७३ ध सर्यविशेषणेवैक्यान्न व्ययम्या युक्तत्याशड्याह * सर्वेति * विधित्वस्य यो देशो भाधनाख्यः स सर्वेषां विशेषणानां यद्यपि ममानस्तथापि भाषनातः प्रचलितस्य फलालांचनहेतुकत्यादकस्य च विधेरनेफफलत्यायोगादेफलेव विशेषणे विधित्वं पर्यवसितं चोदित हि तदर्थत्वादिल्यन दर्शितमिति फलमालांच्येति ल्पप्लोप- पञ्चम्ययें तसिमनीकृत्य व्याययं विधर्षिशेपणेवघतारस्य तात्प- यापेक्षयात्तात्पर्यस्य चकत्रैवोपपत्तरेफत्रैवावतारो युक्त इत्याशयः । विरोधपरिहारमुपसंहरति * तस्मादिति * ननु विशेषणफलेन विधाने ऽनेकार्थविधी वाक्यभेददोपे सत्यज्युदिनधिविधायग्न्यादिदे- पतातद्गुणदात्रादिरूपानेकार्थविधानात्प्राकाशादिविधिषु प्राका- शादिदेयतविरोषणहिरण्यमयत्यादिरूपानेकार्थविधानाहोप. स्या- दित्यारागाह * यस्त्विति * पचमादिश्रुतिप्रकारचतुष्टयापेक्षः स- घंशब्दः ये मध्यमास्तानग्नये दा पुरोडाशमाकपाल निर्वपेदि- त्यत्युदितष्टिविधौ हि चन्द्राभ्युदये निमित्ते भावनाममारत्य प्रकृत. दाण्यधास्वोंदेशेमान्यविधाने ऽपि देवतातद्गुणरूपानेकार्थवि- धानात्प्राफाशादिविधिपु च धात्वर्थे ऽन्यसम्बन्धविधाने ऽपि देयत. विशेषगारूपानेकार्थविधानात नियपि च सम्बन्धविधिपक्षेपु सम्ब- न्धी विधीयमानः सम्बन्धिन तावदाक्षिपेदिति धार्सिकोक्तन्यायेन सम्बन्धाक्षिप्तयोः सम्यन्धिनारक्रियागत्येनाननुष्ठेयत्वादनुछयत्वास- दये कियाङ्गत्वेन तयोरपि विधानापत्तेस्तुल्यो वाक्यभेदस्त- तश्चोभयवादितुल्यत्वान्नकः पर्यनुयोज्य इत्याशय. । नन्धेव मनि माफ्यभेदपरिहारायाभ्युदितेष्टिविधी यागान्तरषिधानापत्तेः प्राफा- शादियिधिषु च प्रारुते दक्षिणादाने प्राकाशादिमानविधानात्समस्त प्राकृतदक्षिणायाधापत्तेस्तदधिकरणमिद्धान्तहानिः * स्यादित्याश- झ्याह * यथेति * पाठे ऽभ्युदितेष्टयधिकरणे दुष्टीफायर्या नवा- घाने फगुणा विधीयन्ते किं तर्हि विद्यमानस्यैव हयिषो मध्यममागा- ग्निदातृत्वविशिष्टा भायना प्रकृतयागसंम्बद्धा विधीयते इत्यादिवा- लिफेन प्रकृतदर्शयागाभेदे ऽपि तदवच्छिन्नभावनान्तराभ्युपगमेन धाफ्यमेदः परिहरिप्यते दरामे प्राकाशाधिकरणे यहा सर्वविशेष- याविशिरो ददातिरपूर्ण विधीयतइति भाष्येणैव कर्मान्तरविधाना- भिधानानव न्यायेनोत्तराधिकरणेषु स प्रमणे देय इति नाश्व- प्रहायिशिदानान्तरविधिप्रतीते: सप्रियाय सगोत्राय प्रमणे देय इति सोमचममप्रियसगोत्रमहाविशिष्टदानान्तरविधिप्रतीतेयंचयुक्तं रथमध्ययये ददातीति यजुर्युक्तरथावयुविशिष्टदानान्तरविधिप्रती. 4 ·पायसुधाथामा तेर्वाक्यभेदपरिहारो भविष्यतीत्याशयः । भवेदित्याराङ्कामाप्यं ते तु स्वपदार्थमित्यनेन गुणम्य मावनाविशेषणीभूतधात्यर्थविशेषण- त्योक्त्या भावनाविशेषणत्यस्यक्तित्वादयुक्तमाराङ्य यद्यपि तस्य भा घनाख्यव्यापारस्य सम्बन्धिनं धात्यर्थास्य पदार्थ गुणशब्दो विशि- पन् व्यापार विशिंप्यात्तथापि विनानेन प्रकारेण गुणावच्छिन्नरूपेण घ्यापारी विधेयः प्रतीयेतेत्येवं विधेयत्यनियमार्थत्वेन व्याचले *भवेदिति* गुणस्य'माक्षादिधेयत्ययोग्यतायां गुणविधानार्थं तदव- च्छिन्नरूपविधेयत्वं स्यात्तस्य स्वयोग्यत्वाद् गुग्गविशिष्टायां भावना पामेच विधेस्तात्पर्यावसायान गुणविधानार्थत्वोपपत्तिरिति साक्षा- च्छब्दन सूचितं भावनापरे ऽपि विधावांक्षेपाधि विशेषणभूतगुणा- नुष्ठानसिनेयमाशङ्का युक्तेत्याशडाक्षेपार्थ तनि भाष्यमनुष्ठानस्य विध्यधीनत्वाद्विधि विनानुपपत्तेरयुक्तमाशय वाक्यावगतविधेय- भावनाविशेषणत्वानुपपत्तिफल्पितगुणविध्याशयत्वेन व्याचष्टे * त- प्रति * अथाप्रियमाणे ऽपीति भाष्यं व्यधिकरणे सप्तम्यामडीकृत्य विधेयाया भावनाया धात्वर्थाधीननिरूपणत्वादु गुणाधीननिरूपण- न्वाभावाद् गुणे पुंस्त्वव्याप्रियमाणे विधौ वा तस्मिन्नधान्याप्रियमाणे ऽपि गुणानपेक्षधात्वर्थावच्छिन्नभावनाविधानेन विधिशब्दार्थोप- पत्तनानुष्ठान सेत्स्यतीत्याशकाशयविवरणार्थत्वेन ध्याचष्ट्र * अ- ध्याप्रियमाणे ऽपीति * तत्रेत्यादिनैकग्रन्थेन वा स एवाशकिता- न्येनापृष्ट एवानुमानं निरूपयत्यन्यथा व्याचष्टे *म पयोति* स्वयं श- ब्देन प्रश्नानपेक्षोक्ता भावनाया गुणाधीननिरूपणत्वाभावाद् गुणानपे- क्षविधेयत्वापत्तावपि स्ववाक्योपात्तगुणश्रुत्यानर्थक्यपरिहारार्थड्क णविधिः कल्प्य इति पुनराशङ्काक्षेपार्थगुणेति भाष्यम्भावना विधिना गुणस्य विधातुमशक्यत्वाद्भावनानिरपेक्षस्य च विधेः क- ल्पनायोगादगत्यानर्थक्यमेव ज्याय इत्याशङ्काशयविचरणार्थ वा- नर्थकम्चेति भाष्यमेकहेलया ध्याचष्टे * तेनैवेति * विधिकल्पना- शयः प्रश्नः फल्पनानुपपत्त्याशयं चोत्तरमित्यर्थः । सर्वस्य घेदस्या- ध्यनविधिनार्थवत्त्वावधारणे आमर्थक्यायोगादवश्यकल्प्यो गुणविधि- रित्याराडाक्षेपाशयविवरणार्थ कथं पुनरिति भाष्यं व्याचप्टे तथेति* यथा तत्र किं भविष्यतीति प्रश्नः कल्पविध्याशयस्तयायमपि प्रश्न: काल्पविध्याराय इत्युक्त पौनरुक्त्यं नहींत्याशयाशयाधिक्य घेत्यनेनो- तं पूर्वपक्षे भावनानुष्ठानार्थधाद्विधेः कारकन्यायाश्चानुष्ठानाश- वैशिष्टविधिना विशेषभूनकारकानुष्ठानाक्षेपार्थ गुणवचनेन मा. निध्यार्थवत्वोपपत्तेनानर्थक्य सिद्धान्त तु दयादिवाक्ये विधेर्भा- ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय पाद । घनारूढत्व ऽपि तदनुष्ठानार्थरवाभावात्कारकानुष्ठानाक्षेपाशक्तः सान्निध्यामातस्यापि गुणस्यानुष्ठानानवगमादानधक्यमित्युत्तरार्थ माप्य सिद्धान्ते ऽपि गुणानुष्ठानार्थत्वाभ्युपगमादयुक्तमाराय म. ध्यप्रतीकेनायतार्यानर्थक्यापादनार्थत्वेन व्याच असति त्वर्थ इति* मवेदित्यादि किमन्यदुच्यतेत्यन्तभाप्योक्ता कापरिहारार्थचन्तहीति माप वाक्यशब्दे श्रवणादेकामिधानलक्षणश्रुत्यपात्तभावनानपेक्ष- गुणविधानार्थ तया भाममान भावानार्थविधायफेनापि विधिना विधिप्रयोजनभूनगुणसमर्पणार्थवाझ्यापेक्षणाभिधानात्वेन व्याचष्टे * पय तहीति * वाक्याद्भविष्यतीति वाक्यं किं भविष्यतीत्यपेक्षा- ४९९।र यामतिकान्तावक्षोन गुणगतस्य व्यापारस्य विधेयत्वप्रतीतिरित्यध- गमात् * विधिरित्युक्तम् * ननु गुणमतो व्यापारी भविष्यतीति भाष्यार्यकल्पनयानेन विधिशब्दन भाष्यगता व्याणरशब्दाविधिचा- चित्वेन व्याख्याता इति म्रमितव्यम्भान्विदानीमेय वाक्याद् गुगाव्या- पार* उपगम्यतइत्युक्तम *सत्यमेतविधीयमानस्तु कुतो अगम्य- तइति वक्ष्यमाणमाप्ये व्यापारस्याविधीयमानयोक्त्यनुपपत्तिप्रस- झाद्विधिवाचिये च व्यापारणब्दानां भावनावाचिशब्दान्तरस्यहा- भावान्प्रस्तुताधिकरणन्यायेन सर्वत्र लिगशिएभावनाविधिरेय त. त्यमिति चार्तिकं निरालम्बगमेय स्यात् श्रुतियलीयस्त्वन पूर्वपक्षि- प्रत्ययस्थानार्थ इत्यर्थ मतीति भाष्य थुत्युपात्तायां भावनायां विध तात्पर्यायोगेन निर्विरोधाभावादयुक्तमाशय भावनाविधिद्वार- स्वाद् गुणविधभावनानिरपेक्षे गुणे तात्पयायोगादापाचोतरीयन ध्याचष्ट्र * परस्त्यिति * भावनाद्वारापि प्रवतमानस्य विधामात- प्रापणस्वभावत्यनान्यत. प्राप्तायां तात्पर्यायोगादानश्यतदङ्गन्या- येन गुणे तापयांवतारो युक्त इति परिहाराय सत्यमित्यादिविहित- चादिस्यन्तं भाप्य ध्याचष्टे * सत्यमिति * तत्सनिधेरिति सूत्रा- पयवव्याख्यानार्थ स्वपदार्थस्पेत्ति भाप्यावयव फान्तरविधानोपप- तरयुक्तमाशय फथ चित्प्राप्तिसम्मवे विशिष्टविधिगौरवान्याश्य- स्वाभिधानार्थम्नद्गुणाधिकरणाधिकरणसूत्रावयव पठितः । नन्वेचं सति तनय म्यायन श्रुत्यर्थाविवक्षासिद्धेः प्रश्रा न युक्त इत्याराभ्य * फयमित्युक्तम् * श्रुत्यर्थाविवक्षायां व॑पातिशयनीतन्यायापरा- मात्प्रश्न अत्याविषक्षावादिन एवं वा हेत्ववतारार्थ प्रश्नोतिरि- त्यर्थः । तत्सनिधारित सूत्राधययव्यास्योपसहारार्थ तस्मादिति भाष्य तस्मात् शब्दपरामृष्टतत्सन्निधि त्रेधा व्याच * तस्माद- ति * पौर्णमास्यधिकरणादिस्यानां चोदनाशब्दाना शब्दान्तरे फर्म- ·भ्यायसुधायाम भेद इति कर्मशब्दालोचनेन कर्मचोदनाविपयतया व्याख्यानात- स्मिन्कमणि गुणत्वस्य संशब्दोक्तेनफैकीभायेन विधानात्कारकद्रव्या- घस्थाविपत्वेन क्रियायाः क्रियाफारफयोरत्यन्तभेदाभावास्क्रियावा. रा गुणस्य विधेयत्वोपपत्तिरित्याये व्याख्याने तत्सन्निधिराब्दार्थ- स्तस्य गुणस्य सन्निधौ पठितस्याविधाने प्रमादपाठापतिरिक ति द्वितीये तस्याः कर्मचोदनाया वाक्यान्तरस्थायाः प्रत्यभिज्ञानान दध्यादिवाक्ये कर्मणि विधेयतति तृतीये सत्य न यतात्यादिमा- प्पेण गुणविधिव्युत्पादनार्थत्वेन तत्सग्निधेरित्यादिसुत्रावयवं व्या. एयायाख्यातपदार्थविधावाख्यातपदानर्थक्यशङ्कानिरासार्थत्वेन त. स्य फर्मणो ऽग्निहोत्राधारवाक्यचादितस्य दध्यादिवाक्ये सन्नि- धानाद् गुणान्वयार्था पुनः ध्रुतिरित्येवं व्याख्यातुं जुहोतेरिति भाष्यं स्पष्टत्यादव्याख्याय यदीत्याशङ्कामाप्यं विधायकप्रत्ययानुवादत्वा- नाभिधानादयुक्तमाशङ्ख्य धातोरनुवादरवे प्रत्ययस्यापि केवलाम- योज्यत्वेनानुवादत्वापादनाशयत्वेन व्याचष्टे * जुहोतेरिति * *न- म्वेवमपि दध्यादिशब्दस्य विधायकत्वानिरासाप्रश्नां न युक्त इत्या- पड्याह * दधिराब्देनेति * यथा वाजपेयाधिकरणे, यदि यजेतेत्य- नुवाद. केनेदानी गुणो विधीयतइति प्रश्नोपपादनार्थ पाजपेयय- देनेति मा घोचत न ह्याख्यातं या कृत्यं धान्तरेण * नाम पदस्य विधियक्तिरस्तीत्युक्तम् * तयात्रापि याच्यमित्यर्थः। छायाशब्दः प्र- क्रियार्यः पाक्यावगतस्य गुणान्वयस्याप्राप्तत्वाद्विधेयत्वप्रतीतेस्तद- न्यथानुपपत्तिकल्पितेनाख्यातेन विधिसम्भवाच्छड्काक्षेपार्थे नन्विति माप्यं श्रुताख्यातत्यागेनाश्रुतकल्पनायोगेनाराकासमाधानार्थं च स- त्यमिति भाग्यं स्पष्टत्वादव्याख्यायेवं तहीत्युत्तरमाभ्यं व्याचष्टे * प्रत्यय इति * प्रत्ययस्य विधित्वे तद्वाच्याया भावनाया विधयत्वा. पत्तेर्धात्यर्थानवच्छिन्नायाश्च नस्या विध्ययोगादात्वर्थस्यापि विधे- पत्यापत्तिरिति कस्येति भाष्येणाशयेहाविधीयमानस्याप्यन्यतो विच्छेदकत्वेने प्राप्तेरनुवादोपपत्त्यभिधानार्थ धात्यर्थस्थति भाष्य व्याचऐ * धात्वर्थ इति*धातुप्रत्यययोः सहप्रयोगनियमे ऽप्यर्यभे- दाद्विध्यनुवादविभागोपपत्तिसुचनार्थो चिटेफशब्दः । ननु स्वपदो- पात्तस्यापि धात्वर्थस्यान्यतः प्राप्तत्येनानुवादाभ्युपगमे भावनाया मपि प्राप्त्यविशेषेणानुवादापत्तव्यापारशब्देन भावनाविधानाभि- धानं न युक्तमित्याण्डाय यदीति भाभ्यं ध्याचंटे * यदीति * भा. धनानिरपेक्षगुणविधानाराक्तगुणाधानार्थ प्राप्ताया अपि भायनाया गुपविशिररूपेण गुणपिधानोपपत्यमिधानाय पाश्या इति भाग्य ·७७७ द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय. पादः । पराभिमतधात्वोंहेशनान्यविधिनिरासेन विशिष्टभावनाविध्यभि- प्रायत्येन व्याचष्टे * वाक्यार्थ इति यथैवं तर्हि वाफ्याद्भविष्यतीति भाष्यं विशिष्टभावनारायं तथेतदपीत्यर्थः तस्मादिति सिद्धान्तोपसं- हारभाष्यमुपक्रमभाष्यव्याख्यया व्याख्यातमप्यनन्तरोक्तवाक्यार्थ- विध्यालोचनन भ्रान्त्यापादकरवाद्वयाचष्टे * तस्मादिति * फेष- लगुणविध्यसम्भवाद्वाफ्यान्तरतो ऽप्याधारणहवनरूपकर्मान्तरव्या- वृत्तरूपाप्रतीतेः संज्ञोपवन्धासम्भवस्योक्तस्य केवलगुणविधिव्यु. स्पादनात्परिदारसिद्धर्भाष्यकृतोपेक्षितं परिहारं स्वयमाह * जुद्दो- तीति ननु सजातीयफार्मान्तरल्यावृत्तिन जुहोत्याधारयतिभ्यां सरस्य- तीत्याराड्याह * इहेति * विधिस्वभावात्सर्वतो व्यावृत्तेः संशोपय- न्धोपपत्तिरित्यर्थः । अप्रकृतत्वाचेति सूत्रोक्तं प्राफरणिकवाफ्या- न्सरतो ऽपि रूपालामं परिहरति * प्रकरणाचति * यत्त्वशातरूप- स्य कर्मणो विध्यसम्भवात्फलफरणत्वानवगतरुत्पत्तियाफ्ये फर्थ- भावात्मकं प्रकरण नास्तीत्युक्तम् । तद्वाक्यान्तरतो रूपलामसम्मधे खभावात् झातरूपस्यापि कर्मणो विधिसम्भवादेव फर्मान्तरण्या- पृत्तिसिर्विधिसम्भवादुत्पत्तिवाक्ये ऽपि सामान्यतः फलकारण- स्वायगतः प्रकरणं सम्भवतीत्येवं परिहरति * न चति * ननु प्र- कारधिशेषाकासात्मकत्यात्कथम्भावस्य फलविशेपान्ययोत्तरकाल- स्थाच्च प्रफारविशेषाकाक्षाया नोत्पत्तिवाफ्ये कथम्भावोपपति- रित्याशङ्कयाह * फलति * निर्विरोषमामान्याभावादुत्पतिवाक्ये ऽप्यनिर्धारितफलादिविरोषप्रतीतेरनिर्धारितफलविशेषान्वयोत्तरफा- लं कथम्भावोपपत्तिरित्याशङ्याह * फलेति * निर्विशेपसामान्या- मायादुत्पत्तिवाक्ये ऽप्यनिर्धारितफलादिविशेषप्रतीतेरनिर्धारितफ- विशेषान्वयोत्तरफालं फथम्भावोपपत्तिरित्याशया या चानमिशात- रूपस्य फले विधातुमराम्यतोक्ता साप्ययुक्तेत्याह * न चेति * ५००। होममानरूपेण फले विहितस्य कर्मणो द्रव्यादिग्रहणे विरोधा. भावादित्यर्थः । विशेषतोऽत्र द्रव्यादेर्वाक्यग्राह्यत्येन प्रकरणानपक्ष णासमिधिमात्रेण च फर्मानुयादोपपत्तेःफथम्भावाभावे ऽप्यविरोध इत्याह * रयते चति * चाक्यान्तरमात च कर्मानूध वाक्यान्तरण रुपमहणसम्भये स्ववाफ्याशातरूपस्यापि कर्मणो याक्यान्तरतो रूपलाभाद्विधिनि_होपपत्तर्विध्ययोगाभिप्रायेणाघारप्रकरणनिरा. सायोगात्परप्रकरणपाठमाण तन्निरासो वाच्यः। स चाभिक्रमाधि- फरणे निराफरिप्यमाणत्वादयुक्त इत्याशयेनाह * म ति - एतदेवापसंहरति * तेनेति * यदुतमित्यादिभाष्यमयाघारप्र- - ·७७९ न्यायसुधायाम्। करणसगावाभिधानार्थमित्यनेन सूचितम् । तण्डुलो दिवा- फ्यानां कर्मविधित्वे कर्मयहुन्वात्तदनुनिष्पाद्यपूर्ववद्दुत्वकल्पनाप छतेत्याह * बहूनि चति * अथानकादृष्टकल्पनापत्तायपि रूपयत्त्वनैषां विधित्वमिष्यते तदपि नास्तीत्याह * न चति * त: ण्डुलादियुक्तानां होमानां देवता नास्ति ऊर्धादियुक्तानां चाघाराणां यथा देवता नास्त्येव द्रव्यमपीत्युभयाभावाभिधान यदग्नये चेति देयतायुक्त होमे द्रव्याभावस्तस्याघारमिन्द्र ऊो ध्वर इति वाक्यविहिते चाघारे ऽन्यतराभावश्चकारेण सूचित । फर्मान्तरवि- धेश्च फर्मान्तरे गुणसमर्पकत्वायोगान वाक्यान्तराद्देवतादिलाभ इ. त्याह * सर्वे चेति * तस्मादित्यधिकरणार्थोपसहारभाष्यं व्या- चष्टे * तत इति * ननु वाक्यान्तराद्रूपलाभसम्भवाभिधानेनाद्य. सज्ञोपवन्धव्याख्यायां परिहारसिद्धावपि द्वितीयव्याख्यायां परि- हारानभिधानानोपसंहारो युक्त इत्याशङ्कयानुभाषणपूर्व परिहरति * यस्त्विति * प्रयत्नरूपभावनासाध्यत्वे ऽपि होमादिधात्वर्थस्य करणभूतधात्वर्थानवच्छिन्नाया भावनाया कर्मान्वयायोगात्तदव- च्छदकत्वन सङ्कल्पादिधात्वर्थोपन्यासो ऽनुष्ठयहोमादिस्वरूपानुस- धान द्रव्यादिकारकसमवायाभिधान वादिशब्दोपात्तं क्रियात्वे ऽपि धात्वर्थस्य जन्यत्वात्कमयोपपत्ति । यस्तुतस्तु धात्वर्थस्य करो- त्यर्थरूपक्रियात्वमेव नास्तीत्यपिशब्दार्थः । ननु सङ्कल्पादरनुपर- दानान्न तदपेक्षया फर्मत्वनिर्देशोपपत्तिरित्याशङ्ख्याह * तेनेति * अनिष्पन्नस्य होमादे. फलकरणत्यायोगात्सङ्कल्पादिनिष्पादितेन हो- मेन फल भावयेदिति शास्त्रार्थों घसीयतइत्याशयः । ननु दध्या- दियाक्याना कर्मविधित्वाभावेऽप्यनिसूर्यवाक्ययोरनेकगुणविधाना- कर्मविधित्वावगतेरग्निहोत्रयाक्यस्य तद्वाक्यविहितसायम्प्रातहोम- द्वयसमुदायानुवादत्व भविष्यतीत्याशङ्कते * ननु चेति * फर्म- विधान यदनेनोक्त तदापद्यतइत्यर्थ । अत्र कैश्चिद्भाध्यमनाहत्योत्सूत्र पूर्वपक्ष कृत्वाधसूत्रत्रयेण समुदायानुवादत्वसिद्धान्तमुपवयी- ग्निहोत्र देवताया प्रकरणादप्यमाप्तर्वियित्वासम्भवस्य प्रकृतत्वाचे- ति सिद्धान्त स्त्रोक्तम्याग्निमूर्यचाक्याभ्या देयताप्राप्तेरनुपपत्तिमाश- झ्याग्निसूर्यवाक्ययो कर्मविधित्व चोदना वा शब्दार्थस्य प्रयोगभूत- स्वादिति सूत्रावयवेनानेकगुणविधानान्यथानुपपत्योक्ताग्निसूर्यवा- पययोरपि द्रव्याभावात्कर्मविधियानुपपत्तिमाशय दध्यादिवाक्य- व्यप्राप्तिरुत्तरावयवनाक्तत्युक्त तेषां मत पयितुमुपन्यस्यति * तया नामति * अनय परोक्तामुपपत्तिमा * पव चति * माहु- ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय पाद । ७७९ ती इति द्वित्वसख्याया पृथरकनिवेशाझेदव्यवहार व्यपदेशभेद स्पृष्ट धर्मभेदोऽपि भेदापादकत्वादिं व्यवहारयतीत्यादिशब्देनो- स । नन्वभ्यासविषयाभेदे व्यवहारा भविष्यन्तीत्याशङ्ख्याह * न चात्रेति * एकस्मिनश्याम सकलो ज्योतियोम इति प्रतीत्यभावा- पुक्त ज्योतिष्टोमावयवत्वमिह त्वेकैकस्मिन्सफलमग्निहोत्रमि- ति प्रतीतेनानिहोत्रावयवतेत्यर्थ । उभयत्र च समस्तेतिकर्तव्यता- त्तिभंदापादिकत्याह * एपश्चेति * ननु फर्मफ्ये ऽपि कालभेदा दितिकर्तव्यतावृत्तिर्युक्ते त्यारावयाह * अन्यथायिति * एकादशे दर्शपूर्णमासारययो समुदाययो राजसूयाख्यानामिष्टिपशुसोमया- गाना चातुर्मास्याख्याना च वैश्वदेवादिपर्वणा कालभेदादगावृत्ती सिद्धान्तिताया सपनीयपशी च या पशुपुरोडाशाङ्गप्रचाराणां का. लभेदे ऽन्यगानावृत्तियदिहाप्यनावृत्तिरित्याशयेषस्य कर्मण प्र. फमात्प्रभृत्यासमाहरेककालत्वात्सवनीयपशाश्चैकफात्प्रयोगाख्य स्थ तन्त्रस्य विप्रकृष्टकालत्वे ऽप्यङ्गानावृत्तियुक्त ति वैपम्य वक्ष्यमाण दृष्टान्तितम् । दध्यादिवाक्यानां च फर्मविधित्वे दध्या- दीना भिन्नकर्मविषयत्वात्समुच्चये सति सम्प्रतिपन्नदवतात्वा.स. हप्रदानापत्तेर्चिकरपसिद्ध्यर्थ फमैक्यायाग्निहोत्रवाक्यस्य विधायकत्व सिद्धान्तयितव्य सूर्याग्निवाक्ययोस्तु फर्मविधित्वे पक्षद्वये ऽपि दध्यादिविफलपसिद्धर्विचारो नर्थप स्यादित्यायनाह * चेति * परमतमुपमहरति * तस्मादिनि * सूर्याग्निवाक्ययो कर्मविधित्ये सत्यककमासम्भविदेवताद्वयरूपगुणभेदितस्यैकैकवा- क्यविहितस्य कर्मद्वयस्यैक्यमुपचर्यापराग्निकहोमाना चाग्निहोत्र- चाफ्यात्पश्चाद्विहितत्वेनानुवादायोगमभिप्रेस्य सायम्प्रातराहवनीय- होमविवक्षयाहुत्योरित्युक्त परमतमुपन्यस्त दूपयन्समुदायानुयाद- मेष तायग्निष्प्रयाजनत्येन दुपयति * उच्यतइति * दर्शपूर्णमासा- भ्यामिति द्विवचनस्य समुदायानुगदाव्यतिरेकणासिद्विधा- क्पयो समुदायानुवादो ऽर्थवान् अग्निहोत्रमिति वैक्वचास्य राजसूयेनेत्येषधचनवत् समुदायानुवाद विना ऽप्यसमुदायीता- नामेव प्रकृताना फर्भणामेकफलान्यया समुदायसिद्धी सत्या तद्ग- तैकत्यद्वारा सिद्ध समुदायानुवादो ऽनर्थक इत्याशय । नन्वप्निहो- प्रशब्दविशेपिता धातुना फलान्यावगमात्तत प्रागेर समुदायत्व- सिद्ध्यर्थे ममुदायानुगदो ऽर्थवानियाशङ्का निरस्यन् इलाक व्याचष्टे ययेय हीति अनवगनफलानामपि कर्मणामेकप्रकरणविधानलक्षणे धान्ययाख्यात्प्रचयात्साहित्याख्य समुदाय सेत्स्यतीत्याशङ्का- ·૭૮૨ न्यायसुधायाम। माह * एवं त्विति * तत्राङ्गानुरोधेनाश्रुतावृत्त्ययोगाद् बाधसम्भवे ऽपाहावृत्तिश्रवणाद्विकल्पानुपपत्तिरित्याशयेनाशङ्कते * अथेति * द्विरावृत्त्यादिश्रवणे ऽपि दशकृत्वा आवृत्यश्रवणाद्विराश्रुतेश्चानुवा- दसरूपत्वात्साम्यमित्याशयेन परिहरति * इहापीति * स्वमंतना- नुवादसरूपत्वमन्यतः प्राप्त्यभाषाद्विधित्ये सति द्वादशाधिकरणा- न्यायेन समुच्चयसिद्धिरिति परिहरति * तस्मादिति * विराट- सम्पत्यविधाने त्वदृष्टार्थत्वे ऽध्याहवनीयादिसंयोगस्य प्रत्येकमा- हुतीनां स्थानविशेपनियमात्स्थानान्तरपाने : च प्रायश्चित्ताम्नाना- स्कर्ममध्ये चानुगते ऽनो लौकिकाग्निब्राह्मपाण्यादी होमविधिदर्श- मात्सप्तमीश्रुतेश्चाधारणत्यद्वारैवाहयात्विायसायान देवताग्नि- शब्दझियमित्यत्र वाग्निप्रतिनिधिनिरासस्य प्रत्यक्षदृश्याग्निरूपस्य दृष्टार्थत्वे ऽव्याहवनीयादिरूपस्यादृष्टार्थत्वेनान्यत्र तदवयवानुवृत्ती प्रमाणाभावादुपपत्तेरन्योन्यनिरपेक्षस्य च विभक्तिथुत्याधारत्व- ५०२२ प्रतीतेर्विकल्प पय स्यादित्याह * अन्यथा हीति * श्लोकं व्याचष्टे * सत्यपीति * ननु विद्वद्वाक्यस्य विधित्वाभ्युपगमे द्विचतुर्दश- कृत्व आवृत्तिलक्षणानेकगुणविधानारकर्मोत्पादकत्वापत्तेरुत्पत्तिस्थया संख्यया कर्मभेदः स्पादित्याशयेनाराङ्कते * कस्मात्पुनरिति * . ग्निहोत्रवाक्यम्यानन्यप्रयोजनस्वेन कर्मोत्पादकत्यावमायाद्विरा- त्यादियाफ्यानां च विभागेनैकैकगुणविधायकत्वोपपत्तेरनुत्पत्ति स्थत्वान्नेय संख्या भेदिकेत्याशयेन परिहरति * नेति * नन्चनुत्प- त्तिस्थापि संख्या कस्मान्न भेदिकेत्याशङ्कयाह * उत्पत्तिस्था हीति * उत्पत्तिवाश्यावधारितसंख्ये कर्मणि सख्यान्तरानिवेशादावृत्यापि च मख्यान्तरसम्पादनोपपत्त स्वरूपभेदकत्वं सम्भवतीत्याशयः । अग्निहोत्रवाक्यस्य कर्मविधित्वे कर्मक्यसिद्धिमुपपादिनामुपसंहर- ति * तेनेति * परोक्तं समुदायानुवादत्वं निष्प्रयोजनत्वेन दूषयि- स्वाग्निसूर्यचाफ्ययोर्गुणविधित्वे वास्यभेदापत्तेः । फर्मविधित्वमा- शङ्कितमनुभाषणपूर्वकं दूषयति * यत्यिति * चशब्दात्समुच्चि- तस्य देवताद्वयस्य सकृच्छ्लेन प्रत्ययेन विधानोत्पत्तःकालदेवता- रूपाणामकार्थविधानाद्वाफ्यभेदो वाच्यः स 'चान फालानुवादाक्षा- स्तीत्याशयः । मन्वनेकार्थविधिलक्षणवाफ्यभेदाभावे ऽपि वि. शिष्टानुवादलक्षणो घाफ्यभेदः स्यादित्याशकते * नन्विति * कालमात्रानुवादात्परिहरति नेति * जुहोतेस्तहि का गतिरित्या- शव प्रकरणलभ्यकर्मानुयादतोक्ता ननु फालस्य देवताम्ययो न सम्मवतीत्याशय द्वधा परिहरति * स स्थिति * प्राकरणिकावा- ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय पादः। व्यवस्थायाः क्यान्तरात्कालस्य कमान्वयावगतस्तद्वारा देयतान्वय इत्येकः परि- हारः विधीयमानया सम्प्रदानभूतया देवतयाफासिनत्वान्प्राकरणि- कवाफ्यान्तरेण च होमस्य कालान्ययितयावगतेस्तल्लनणार्थः काल- निर्देश इति द्वितीयः । ननु प्रत्यक्षथुनत्याद्धोमस्य कालेन लक्षणा न युक्तत्याशड्याह * न चति * वाफ्यभंदापत्तः श्रुतस्य होमस्य का- लेन विशेष्टुमराक्यात्प्रत्ययानुग्राहकत्वन च धात्वर्थानर्थक्यपरिहारी- पपत्तलक्षणयव लाभो भ्युपगन्तव्य इत्याशयः । ननु कालेन हो- मलनणायामनया यो हि फालस्यत्यनेन न्यायनककाललक्षितहोमस्य कालान्तर ऽप्यनपायादग्नीपोमलक्षितोपांशुयाज विधीयमानस्य पौर्णमासीकालस्य देवतान्तरयुक्त ऽपि प्राप्तिवदेककाललक्षिते होम विधीयमानाया देवताया. कालान्तरयुक्तं ऽपि प्राप्तव्यवस्थापरत्वा- तिन युज्यतत्याशङ्याह • न चेति * कर्मस्वरूपमाघलक्षणे स. त्यौनय तत्सिद्धः कालद्वयोपादानानर्थक्यमसगात्स्वानुरक्तक- मलक्षणे कालान्तरयुक्त फर्मण्यप्राप्तनोंपांशुयाजतुल्यतेत्याश- । अतो ऽग्निसूर्यवाश्ययाय॑वस्थापरता युक्तंत्याह तनेति * सूर्याग्निमात्रविषयत्वे ऽपीतरेतरयु- देवताद्वयविधेः प्रत्येकव्यापाराभावे चाच्यभेदसूचना- थी द्वन्द्वनिर्देशो द्वन्दनिर्देशसूचितमपि वाक्यभेदपरिहारमजान- तां पाक्यभेदोक्त्याशयमाशङ्कने * नन्विति * चशब्दावताद्ध- यसमुशयस्य सकच्छतेन प्रत्ययेन विधानावगर्वाफ्यभेदाभाव ऽपि धाक्यभेदमाशङ्कमानेनाग्नयपदोपात्तद्रव्यदेवतरूपानेककार- कपदग्निप्रजापत्यारनेककारकत्वं वाच्यं तच्च नास्तीत्यनककारकत्वं परानभिमतमप्यापाद्यान्येषां परिहारं दूपयितुमुपन्यस्यति *नेति* ५०३।१ प्रतिपदं चं यावर्तिक चित् द्रव्याश्रितं जातिलिङ्गसंख्यादीत्यादिपी. मास्यधिकरणवार्तिकाक्त परामृएं पृथक्चतुर्थीनिर्देशादग्नीपोम- वत् समुथितयोः फारकत्वाप्रतीतः फारफयोस्तु समुच्चये कारकों- दात्रइत्यादिवद्विशेषणविशेष्यमावात्त्वेककारफत्वे च शब्दानुपपतिप्रसङ्गात्सत्यपि वा विशेषणविशेष्यभावेनैककार- भिनफारकविभक्त्युपात्तयाररुणयफहायन्यादिवक्रियान्व- यं विना परस्परविशेषणविशेष्यभाषायोगाद्यजहोति तदग्नये त- ध प्रजापतित्वगुणविशिष्टाय जुहोतीति प्रत्येकविधिव्यापारापत्ते- ग्परिहार्यों घाफ्यभेद इत्याशयेन दूषयति अति * अग्नये दात्र- इति द्विशेषणविशेष्यत्वाङ्गीकरणेन प्रजापतित्वगुणविशिष्टस्याग्नेः फारफत्वाचाप्येफ फारफं तथाप्यनेकफारफपदोपात्तयोः कारक दापत्ते रग्नये कत्ये ·न्यायसुधायाम् । विमक्तिश्रुत्या क्रियान्वयाचगतेः क्रियान्वयात्प्राधिरोपणधिरोष्यत्वा- प्रतीतेः प्रत्येकं विधिव्यापाराद्विधायकप्रत्ययावृत्तिः स्याद्वस्तुतस्तु प्रजापते. स्वतन्नदेवतात्यप्रसिद्धर्विशेषणत्वाभावेन फारकैक्यं ना- स्तीति यद्यपि शब्दार्थः श्लोकं व्याचष्टे * विभक्त्या हीति * समा. सस्यकपद्यात्सकच्छतप्रत्ययान्वयो युक्तः अग्नये च प्रजापतये चे- त्यत्र समासाभावेनेतरेतरयुक्तस्याग्नीपोमवत्कारफत्याभावाद्विशे. पणत्यविशेष्यत्वाप्रतीतश्च विशिष्टस्य फारफत्याभावारपरमार्थत- स्तावक कारकं यधप्येकं तथाप्यनेकपदोपादानात्प्रत्ययापरयाप- सिरिस्यपि राब्दार्थः । ननु सम्प्रदानत्वमात्ररूपेण कारफैक्योक्तिः सम्भवति सामान्यस्याविधेयत्याद्विभक्तिभेदे च फारफचिमत्व- फ्यायोगादामृत्युपपादनार्थ प्रत्ययस्य नियेविषयत्वन मियान्वयं धिमा चार्थस्य विषयीकरणरूपालोचनायोगात्कारकत्वं च धिना क्रियान्वयायोगाद्विभक्तिप्रयुक्तस्य प्रत्ययस्य नामार्शलोचनतोक्ता भिन्न योरपि कारफयोश्चराब्देनेतरेतरयुक्तयोपियत्यावगमारप्रत्येके विधिव्यापारामावागिनयोरपि विधेयत्वे विषयाभेदाद्वाफ्यभेदपरि- हारसम्भये ऽपि यद्यवयमेकार्यविधिरेव पास्यभेदपारहाराय या. ज्य रयाप्रहस्ततो देवताद्वयविधी फारकैपयसम्भधारसामान्यरूपे. फ्यसम्भय ऽप्यनेफपदोपात्तयोरितरेतरयोगाविषक्षायामनेकविधे- यस्यापत्तेस्त्यदुक्तपरिहारायोगादरमेफदेवताविधानाभ्युपगमेन घा- फ्यभेदः परिहत्तव्य स्याह * नस्मादिति * प्रजापतिमान- विधी प्यवस्थानुपपत्तेः सायम्मात राब्दयोरपिपक्षितार्थस्यादे- फनष पायन पालये फमक्यारप्रजापतिमाते- क्यान्तरानयंश्यममगाविधेयम्य प्रजापत्तधनान्तरमाहिरयेन स्तुत्यर्थं पुनः प्रजापतिपकीर्तनमित्यभ्युपगमे घिभ्यर्थवादयोरे- फयापपरयावास्यद्वयम्ययस्यानुपपत्तथाग्नाई पनीयनिति मन्त्रय. पादयताभूनाग्निमनिम्नदिशेपणमा पानीयतं गृहणातीति तसि- तन विधीयते तपात्राप्यग्निमर्ययोः प्रजापतित्यविशेषणं मायम- ग्नेः प्रजापतिर यिग्रेरणं प्रातः मयंम्पत्ययं व्ययम्यया विधीयत. इस्पयं प्याग नाग्नः सूयम्य पारम्पादेयतारय फि. मु. जापतिया परोपणमपि दयतान्यान्तर्गनमियभिधामापरयाभ्युपगमेन पादानपर्य परिहाय्पमिरयाशयः । पिण्ययादेयताभूतयोरग्नि मपंपोः पुनः प्रातरियासदार भानीति •मनियोतिया- निरनिः मानिमापं जहाति मों ज्योतिः ज्योतिः सूर्यः मा. देहि मातहति पापपावरविधिमायादिप्यमातिरिस्प. ऽपि ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। धः । प्रजापत्तेः स्वतन्त्रदेवतात्वे गुणवृत्येन्द्रीवन्मन्नयोः प्रजापति- प्रकाशकत्वोपपत्तेर्देवताकल्पफत्वायोगान मूर्धाग्निसूर्यप्राप्तयर्थो ऽयं प्रन्थः । नन्वग्निसूर्ययोरन्यता प्राप्तस्ये प्रजापतिविधी फीत फि- मर्थमित्याराक्याह * ताभ्यामेव चति * स्तुतिशब्दस्य गुणव- स्याभिधानवाचित्याद्विधीयमानप्रजापतित्वलक्षणगुणापेक्षितगुणिस. मर्पणायोपादानमित्यर्थः । ननु प्रजापतिशब्दस्य देवताविशेपे रूढ- स्यात्मजापालनगुणवाचिता न युक्तत्याशङ्यागत्या गुणवाचित्यागी- करणौचित्याभिधानाय * भौचित्यनेस्युक्तम् * मन्तवं सति तत्प्र- ख्याधिकरणे * यदग्नये चत्यने * नाग्निप्राप्तयभिधानं न युपेते- त्यारा याह * यदपि चेति * मन्नतो प्राप्तस्याग्नर्विशेष्यत्वेनानु- पादायोगान्मन्त्रस्याग्निप्रापकत्यलिङ्गतयेदं तनोदाहसमित्यर्थः । न- न्यग्निप्रजापत्योचिशेपणविशेष्यभावे ने पूर्वाहुतिः प्रजापतेरुत्तरे- स्यादिविरोधेनापि पक्षस्यानभिमतत्वात्केन विशेषणापन्यास इत्याश- था * आहेच चेति * ग्राह्मणेनाग्निसूर्ययोरविधाने लिगात्तद्देवत्य- मन्नामाप्मन्प्रविषययोर्विध्यो नर्धक्यापत्तिरित्यर्थः । ननु लिङ्गा- स्कोवलदेवत्यमन्त्रप्राप्तावप्यग्निज्योतिज्योतिः सूर्यः स्वाहेति सायं जुहोति सूर्यो ज्योतिज्योतिरग्निः स्वाहेति प्रातर्जुहोतीति मिश्रदेव स्यमन्त्रविधानात्पर्युदस्तयोः प्रतिप्रसवार्थत्वनानक्यं परिहर्तुं श- फ्पमित्याराफ्याह * अन्यथेति * परिट्रियते । अनेनेति फ. रणे परिहारशब्दं व्युत्पाद्य परिहारश्च तत्प्रयोजन चेति फर्मधारयो. विग्राह्यः तदर्थशास्त्रत्यलक्षणस्य दोषस्य परिहारक यत्प्रयोजनं म. त्राधिकरणे गुणविधिरूपं परिसंख्यारूपमर्थवादरूपं चोकं सत्ता- यान सम्भवति यत्वादिशब्दोक्तं पर्युदस्तमन्त्रप्रतिप्रसवरूपमिहामिमा तं प्रयोजन तस्मिन्कल्प्यमाने ति पलेराः स्यादिति कल्प्यमानपदा- ध्याहारेण व्याख्येयम् । मन्धतिक्लेशापत्तावप्यग्नेः पूर्णाहुतिः प्रजाप- तिरुत्तरत्यादिश्रुतिविरुषविशेषणविशेष्यत्वकल्पमा न युक्तोत्याश- याह * तस्मादिति * एकार्थविधि विना याफ्यभेदपरिदारास म्भवाभिमानिन प्रत्येकार्थविष्युपपादनार्थ मन्नवर्णप्राप्तयोरग्निसूर्य- योः प्रजापतित्वलक्षणविशेषणरूपैकार्थविधिरनभिमतो ऽयुक्तो न पारमार्थिक इत्याशयः। फस्ताई पारमार्थिको चाक्यभेदपरिहार इत्याराड्याह * एतीति * येन कारणेन पारमार्थिको वाक्यभेद- परिहारो भवति तत्प्रागेवाग्निप्रजापती सूर्यप्रजापती इति चेतरेतर- साहित्यवाचिद्वन्द्व निर्देशात्सूचितमित्यर्थः * अयमारायः * यथा गांधाश्वश्वाश्वतरथ गर्दभश्चाजाचावयश्चग्रीहपश्च ययाश्च तिलाश्च ·ग्यायसुधायाम्। मायाश्च तस्य द्वादशशतं दक्षिणेति वाक्ये चशब्देनेतरेतरसहितस्य गवादिशब्दस्य दक्षिणाशब्दान्वयावगमात्समुदितानां गवादी नामेक- दक्षिणात्वावगतेद्धेनुर्दक्षिणेति विकृती विहिताया धेनोः समस्तद• क्षिणाविकारत्वं दशमे वक्ष्यते तधेहापि यज्जुहोति तदग्नये च म जापतयं चेति चशब्दात्समुचितारेवाग्निप्रजापतिशब्दयोर्विधाय- कान्वयप्रतीतेः प्रतिपदं विधेरपर्यवसानेन' विधिव्यापारभेदाभावा- त्पृथक् चतुर्थीनिर्देशात्कारकभेदमतीतेभिनयोरपि विधेयत्वे प्रत्य- यावृत्यप्रसक्तः समुदितरूपस्य च विधेयत्वेन विधेयभेदाभाचादने. फार्थत्वाप्रसक्तैर्देवताद्वयविधायपि न वाक्यभेदापत्तिरिति प्रपश्चितं चैतत्तन्त्रसारे वाजपेयाधिकरणे त्रापि तत्प्रख्याधिकरणे ऽस्माभि- रुपपादितमिति ग्रन्थगौरवभयान बहुप्रपञ्चयते । यत्तु ग्रहाभ्यासेषु' ज्योतिष्टोमावयववुद्धियत्सायम्प्रातामयोरग्निहोत्रावयवबुद्ध्या भा- वेन तद्भेदव्यवहारस्याययवधिपयत्यायोगाद्भेदोपपादकत्यमुक्तं त. दप्यनुभाषणपूर्व दूपयति * यत्त्विति *यथा दर्शपूर्ण- मासावृत्त्यात्मके दाक्षायणायचे सकलयोर्दर्शपूर्णमासयोxि- रावृत्ते वृत्ताघवयबुद्धिम्तयाग्निहोत्रस्यापि सकलस्य वि. राडूवाक्यादराकृत्यो ऽज्यस्तस्य द्वे आहवनीये २ गाई पत्ये द्वे अन्धा- हार्यपचन इति वाफ्यात्पड़रत्तो यस्तस्य तस्य या पतस्याग्निहोत्र- स्य स च रानानि विंशतिश्च संवत्सरे सायमाहुनयः सप्त धा एवं शतानि विंशतिथ संवत्सरे प्रातराहुतय इति वाक्यान्तरालोचनया पा द्विरभ्यस्तस्य सायम्प्रातःकालयोरावृत्त वृत्तापययवुद्धिरित्य: थः ।नन्येकस्मिन्काले ऽग्निहोरमाकल्ये सति दाक्षायणयशयदा: वृत्त्यविधानात्प्रयोगसमाप्तेः कालद्धये नुष्ठानप्रमाणाभावादाचारवि- रोधः स्यात्सूर्याग्निवाक्यविहितयोस्तु फर्मगौरग्निहोत्रवाश्येन समु- दायानुवादे प्रयोगवाक्यस्थेनाग्निहोत्रशब्देन फर्मद्वयग्रहणात्याला- ये ऽनुष्ठानोपपत्तिरित्याशयेन स एव:पूर्वपक्षी प्रत्यवतिष्ठते * न. मिति * एफैकस्मिन्काले प्रयोगसमाप्तायपि सायं जुहोति प्रातर्जु- होतीति पाक्यान्तरप्राप्तयोः फालयाः प्रयोगापेक्षितस्यैन तछपत्या- पगतेर्यायज्जीयं सायम्प्रातर्जुहुयादिति प्रयोगशाखावधारणा स्ये ऽपि कालम्पानुपादेयत्वसाम्येनार्धानिमित्तभूतजीयनविशेषण- स्थापगते: कालायच्छिन्नस्य जीवनस्य निमित्तस्यात्मतिनिमित्तं च नैमित्तिपानुष्ठानस्य पाठे यक्ष्यमाणत्या नैमित्तिफहीमफरणं तायदेक- म्मिन्काले प्रयोगसमाप्तायपि यावरजीयनादमया भविष्यतीत्यनु. छानापिरोध रस्यारायनेफदेशिमः परिहारं दूषयितुमपन्यस्यनि- ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। नेति * उभयत्रानुष्ठानस्यानेन प्रकारेण सिद्धावपि सार्य होमे कृते ५०४। यजमानापद्यप्यूविंगद्वारा प्रातहोंसो वश्यफायत्वाचारविरोधः प्र- योगभेवपक्षे दुप्परिहर इति दूपणमाह * सत्यमिति * अस्था- घारस्यैकप्रयोगपक्षे न्यायमूलत्वप्रदर्शनार्थम् प्रकान्तेत्युक्तम् * काम्यप्रयोगे घोभयत्रानुष्ठानविरोधो ऽपि दुप्परिहर इत्याद * कि चति * नन्वेकस्मिन्काले ऽनुष्ठानाफलसिद्धायपि कालान्तरे नैमि- निकानुष्ठानोपपत्ते चारविरोध इत्याशय * सर्वाङ्गमयुक्तः फ- लापिना चेत्युक्तम् * कालद्वये सर्वाङ्गादरः फलप्रार्थनं च चिह- ध्येतत्याशयः । प्रयोगश्ये ऽत्यविरोध इत्याह * अभ्यस्तति * एफदे- शिपरिहारं दूपयित्या स्वमतेन प्रश्नपूर्व परिहरति*कथं पुनरिति * तिन एव साहनस्योपसद इत्यादिवाश्यपर्यालोचनया पूर्वाहणपारा हर्ण योगेश्यावसायात्पुरस्तादुपसदां प्रवग्येण चरन्तीत्युपस- पूर्व प्रयोज्यन्धविधानेन प्रवर्यस्यापि पहिणापराहणान्तस्यैकप्रयोग- गतत्यावगतेस्तदुपमानेनाग्निहोत्रस्य कालदये ऽभ्यस्तस्यैकप्रयोगत्वं ढयितुं प्रवन्ये ऽपि माप्रमोपन्यासः । ननु सायम्प्रातहोमयो- भिन्नमत्ये ऽग्निहोत्रवाक्ये समुदायानुवादस्यार्थवत्त्याय समुदि- तयो. फलसाधनत्वावगमात्तत्समुच्चयसिद्धनांस्य धे शब्दयोगादनु- यादमरूपस्य पचनत्यकल्पनापद्यते कमक्ये तु वचने बिना कालद- पसमुशयासिचनत्यक्लेशापत्तिरित्याशयाह * भेदेति * बिराड्याश्याचालोचनेन दशकश्यः पदत्या द्विद्विवैकम्मिन्काले ज्यम्नस्याग्निदोयशब्दयाथ्यस्यायगनेः फालयाश्यसतर्मसमुदा. यानुवादायोगाऽदपक्षे ऽपि वचन विना समुथयो न सिद्ध्यती- स्याशयश्चशब्दादेव समुच्चयो न घाश्यादित्यर्थः । नन्वेवमपि फालयोगिनश्चशब्दात्कालसाहित्यावगतः परस्परमहित फालद्वये सरदनुष्ठानापत्तनाश्यांसमिद्धिरित्याराड्याइ * न चति अनुपाद- यत्वेन कालसाहित्यस्याशक्यसम्पादत्वाभ्यासेनेय कालद्वयान्ययः सम्पाय इत्यर्थः । ननु फालयोः कर्मण्युद्देश्यत्वात्समुञ्चयस्य चौ- पादेयत्वात्समुश्चयविशिष्टकालविध्यनुपपत्तेः । मातन्त्र्येण काल- समुश्चयरूपानेकाधीयरािष्ट्रविधी वाक्यभेदः स्यादित्याशङ्कयाह*प्राप्त- योश्चेति * अतः सायम्प्रातरध्यतमेकं कर्मेत्युपसंहरति * तस्मा- दिति * फर्मक्ये गावृत्त्ययोगमाशद्वितमनुभापणपूर्व परिहरति यत्पिति * प्रयोगवेलायां कालापेक्षावादयुत्पत्तिवाक्यम्यत्वा- घोपांगुयाजागभूतकालयदुत्पत्तिशेषत्वानवगतः कालम्य प्रयोगा- प्रायन विध्यवधारणाप्रपांगस्य च सागप्रधानविषयाचारप्रयोगवि. - ·ग्यायसुधायाम्। धौ प्रधानस्याङ्गसाहित्येन विशेषणस्तस्य चोपादेयविशेषणत्वेन पि. धक्षितत्वात्कालद्वयान्ययेन साङ्गस्य द्विः प्रयोगो ऽवसीयते सवनी यपशी तु प्रयोगैकदेशभूतानां वपाप्रचारादीनामनेककालान्वये ऽपि प्रयोगावच्छेदकफालभेदाभावाप्नतिकर्तव्यतापत्तिरित्याशयः । प्रधानक्ये ऽपि प्रयोगावयवभूतयोरण्यासयोः सायम्प्रातः कालान्व यात्सायन्तनस्य प्रातस्तनस्येति व्यपदेशौ यदप्याग्निसुर्यवाक्ययोः कर्म• विधायित्वं निराकृत्य फर्मक्यसिद्धये ऽग्निहोत्रवाक्यस्य फर्मविधा- यित्वं सिद्धान्तितम् * निष्प्रयोजनमित्युक्तम् * तदप्यनुभापणपूर्व परिहरति * यत्त्विति * दध्यादीनां विकल्पाविशेषे ऽपि अग्नि- सूर्यवाफ्ययोः फर्मविधिरचे फर्मभेदाद्विकृतावेककर्मणि विकल्पो विभागो हि चोदनैकत्वादित्यष्टमाधिकरणन्यायेन सायम्प्रातहों- माङ्गयोर्विकल्पेन प्राप्तेः । कोण्डपायिनां होमः सायम्प्रातर्वा काला ध्यनोरल्यन्तसंयोगइस्यत्यन्तसंयोगे द्वितीयास्मृतेरहरहा चोदितत्वा- दिति सङ्कर्षे वक्ष्यमाणन्यायेन प्रत्यहं सहकार्य सिद्धान्ते तु का मक्यात्सायं प्राता प्राकृतः प्रकृतिवदभ्यसितव्य इत्पपासप्रयोज- नवान् सिद्धान्त इत्यर्थः । यादिवास्यानां तु कर्मविधित्वपूर्वपक्षे दध्यादिद्रव्यफेषु दशसु फर्मसु यदग्नये चत्यादिघाफ्यैर्देवतावि. धानारसम्प्रतिपन्नदेवतात्वेन दध्यादिद्रव्याणां सानाय्यवयवत्सहन प्रदान सिद्धान्ते तु विकल्प इति स्पष्ट प्रयोजनमाआधारे तु कर्म- फ्ये ऽप्यूर्ध्वत्वादीनां भिन्नार्थत्वात्समुच्चयाविशेषे ऽपि कर्मभेदे ऽपि च समुदायीकरणार्थवत्त्वाय प्रयोगतन्त्रत्वाचिशेपे ऽपि कर्मभेदे सत्यूयत्वादीनां मध्ये यस्यान्तरायस्तद्युक्तं कर्मावर्तनीयं फर्मेक्ये । गुणलोपे प्रायश्चित्तं नावृत्तिरिति प्रयोजनमद्रव्यसंयोगाच्चोदनापन शुसोमयोः प्रकरणे ह्यनर्थको द्रव्यसंयोगो न हि तस्य गुणो ऽर्थेन नन्याधाराग्निहोत्रयोरगागिसम्बन्धाभावेनाश्पर्हित पूर्व निपतती. त्यस्याविषयत्वादल्पाच्तरत्वेनाधारशब्दस्य पूर्वनिपातो युक्तः। इह तु पशुशब्दस्य ध्यन्तत्वे पि लक्षणहेत्वोः क्रियाया इत्यादी घ्यन्तस्य पूर्वनिपातव्यभिचारात्सोमम्य प्राधान्येनाश्यस्तित्वात्पशोः पूर्वत- राभिधानमयुक्तमित्याराड्याह * पशोरिति * न्यायनिष्ठे शाने न्यायव्युत्पादनादरविषयस्याभ्यर्हितत्वात्पशाच पूर्वपक्षस्य फिल. एत्वेन न्यायव्युत्पादनादरविपयत्यात पूर्वनिपातो युक्त इत्याशयः । सुत्रे च पशुमात्रग्रहणे ऽपि देक्षस्य चेतरध्यिति देक्षम्य सर्वपशुप्रक- तित्वेन वक्ष्यमाणत्वादग्नीपोमीयस्यैव वरुणपाशाभ्यां चा पयो भि- धीयते यो दीक्षित इति दीक्षोपक्रमविधानन देक्षशब्दवाच्यत्वात्स ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । ७८९ एवोदाहत्तव्य इति सूचयितुं भाष्ये ऽथवादावयवोदाहरणं हृदया. दीस्तु पशुशब्देनानुवदति * सोमशब्देन च रसमिति * पूर्वपक्ष- माध्ये पासोमशब्दयोरप्यनुवादत्याभिधानाच्छन्दद्वयस्य सन्देहवि. पयत्वमाह * द्वौ चेति * पशावपि यज्यनुवादेन पूर्वपक्षवचनव्य- क्ति परमतेन दयितुं तस्मिन्पक्षे हृदयादिवाक्येवेघ यज्यनुमा- मारपशुवाक्ये यजेरभावान शङ्कायुक्तत्याशय देवतान्ययान्यथानुप- पत्त्या यत्पशुना यजेत तदग्नीपोमीयेणेति प्राप्तेष्वपि यागेपु * यज्यनुमानं युक्तमित्युक्तम् * सन्देहस्वरूपमाह * तति * फर्य तर्हि भाष्यताधातुमात्रानुवादनायद्यतिगृहायर्भािहतकविषयता- चोरत्याशङ्ख्याह * किमवद्यतीति * गृहात्यवद्यत्योर्यागानभिधाय- फत्वायजातिचोदनानुपायिचोदनादित्यादाभिधानार्थायेग इष्टस्या- पि चोदयतेरिदाभिधानार्थत्यानुपपत्तेराक्षेपापरपर्यायकल्पनावा. चित्यमगीरुल्यायधतेर्यागीयद्रव्यसंस्कारार्थावदानवाचिन्येन याग शल्पत्यविवक्षयापद्यतिसम्यन्धानुमितानामित्येवं व्याख्याते गृहा- तायेतद्वयाख्यानासम्भवेनापरितोपाद्विधिवाचित्यमङ्गीकृत्यावधति- गृह्णातिशब्दयोः प्रत्ययलक्षणार्थत्याभ्युपगमेन व्याख्यान्तरं कृतं हृद- यादिरससमुदायवाचिनी पशुसोमशब्दावित्यप्यनेन भाष्येणोपल. भिनमिति प्रदर्शनशब्देनोक्तम् निनूभयत्र यजरनुवादकतायामालभ तिसग्दो न युज्यतेत्याशयाह * आलभतिरपि चेति * अस्यां पूर्व पक्षवचनव्यको भायानाजेवापत्तेरवद्यतिगृहणात्याक्षिप्तानां स्पर्श नयागकर्मणां ममुदायस्यालमतियजती वदिताराविति यथाश्रुत भाष्य व्याख्यातुं स्वमतेन पशायालभत्यनुवादपूर्वपक्षवचगव्यक्ति मगीकृत्य सन्देहस्वरूपमाद * अथ घेति * अचयनियुक्तेषु घास्येषु यागविध्यप्रतीते, पायाफ्ये यागानुबादायोगद्योतनाय *अयद्यता- बित्युकम * नन्येवं सति पूर्वपक्षे ऽपि पशुधाक्ये यागविध्यापत्तेः फः पूर्वोत्तरपक्षयोर्विशेष इत्याशय यत्पशुशब्दलक्षितं हदयाचाल. भनेतदग्नीपोमीयं कुर्यादिति हृदयाद्यालम्भानुवादद्वारणकादशाना- मवदानानां प्रत्येक देवतान्वयादकादशयागाः पूर्वपक्षे सिद्धान्त च पशुध्यैफ्येन संवतानन्वयैक्यादेको याग इति विशेषो ऽभिहितः । लक्षणमगतिधानेन भेदाभेदफलस्वारसूचिता अनन्तरसङ्गतिस्त्या- घारामिहोपधास्यविहितयो. कर्मणोदध्यमांदियाक्यानां गुणधि- धिरचोपपत्तेकर्मविविवाभावात्प्ररुतकर्माभावेन समुदायानुयाये नि- रस्ते हृदयेन्द्रयाययादिवाक्यानां पशुसोमवाक्यविहितयोः कर्मणो- गुणधिधित्यायोगापामयिधिस्वापत्ते प्रानकर्मसकारात्पनुमानया- ·७९० ग्यायसुधायाम। फ्ययो. समुदायानुवादरवं भविष्यतीत्याशदानिरासार्थत्यात्स्पष्टान- न्यवधतिना स्पर्शनाक्षेपे ऽपि गृह गातिना यागानाक्षेपानेयं व्याख्या युक्तत्याराड्य यथावद्यतो स्पर्शनाक्षेपत्तण सोमे ऽपियागाक्षेप इत्युक्त तदुपपादनाय*अयमेवेत्युकम्* ग्रहणस्य यागपर्यन्तत्वं विना देवता- न्ययायोगाद्यागपर्यन्तत्वं सामानाधिकरण्योक्त्या विवक्षितीयद्वा यथा पशौ पूर्वपक्षे यहवो यागाः सिद्धान्ते त्वेफस्तथा सोमे ऽपीत्युक्ते त- चुपपादनार्थ पूर्वपक्षे ग्रहणवाक्येष्येव यागकल्पनाभिधानायायमे- घेत्युक्तं भाप्याञ्जस्यादालभत्यनुवादव्याख्यैव युक्ता न यज्यनुवाद- व्याख्येत्याह * तथा सतीति * भाष्यकृयाख्याने ऽपि पूर्वपक्षस्य सौत्रत्वसिद्धयर्थमुपांशुयाजाधिकरणपूर्वपक्षसूत्रस्थेन पौर्णमामीच- च्छब्दमेहापि पूर्वपक्षाभिधानं सूचयत्पूर्वपक्षमारभते * तत्रेति * नन्विह रूपश्रवणात्कथं पौर्णमासीतुल्यतेत्याशङ्कय सोमवाक्ये देव- तानवगरैन्द्रवाक्यानां च यागानुमानात्प्रागपर्मवसानेन वाक्या- तरानन्वयाद्देवतासमर्पकत्वानुपपत्तेर्यागानां च रूपत्याभावादरूप. त्वमुपपादयति * तथा हीति * श्लोकं व्याचष्टे * न हीति * मनु दध्यादिवाक्यवदैन्द्रवाययादिवाक्येष्वपि विधिगौरवापत्तेः क- मविधित्वाभ्युपगमो न युक्त इत्याशङ्कयाह * यश्चेति * सिद्धान्ते चैन्द्रवायवादिवाक्येष्यपि देवताविशिष्टाग्रहणविध्यभ्युपगमादुभ- यत्र गौरवापत्तिरित्याह * अपि चेति* तत्सन्निधेर्गुणार्थेन पुनः श्रुतिरित्यत्र चौपपदश्रुती सम्भवदनुवादस्य कर्मणो विधेयत्वनिषे- धान सोमवाक्ये यागविधिरित्याह * किं चेति * सम्भवदनुचा- दत्वं यादृशशब्देनोक्तं पूर्वपक्षे सोमशब्दस्याप्यनुवादत्वात् * भवा- नित्युक्तम् * श्लोकं व्याचऐ * एकत्रैवेति * सत्याङ्गतावेकव विधिशक्त्यभ्युपगमस्य न्याय्यत्वात्सम्भवेदनुवादे कर्मणि सति गुणे विधिशक्ति. संक्रामतीत्यग्निहोत्राधिकरणे ऽभिहित. मित्यर्थः । कि तायदित्यादिभाष्येणालभतियजत्योरनुवादत्वे ऽभिहि- ते हृदयादिरसद्रव्यकेपु यागेषु पशुसोमशब्दयोरप्राप्तार्थत्वेनानुवा- दायोगादुत्पतिशिष्टगुगाावरोधेन च विध्ययोगादानर्थक्यमाशय हदयादीस्त्वित्यनेन लक्षणया हृदयादिरसानुरादकतोक्ता तत्र पशु- याक्ये देवताविध्यभ्युपगमाद्वास्यभेदापत्तेद्रव्यविध्ययोगे ऽपि सो. मवाक्ये अथैन्द्रयायवादिवाक्येपुलता विधीयतइति भाध्ये द्रव्यधि- धेराशदिप्यमाणत्वात्पक्षद्वयमाह * तति * ननु पशुशब्देन E- याचनुवादो देवतान्वयायार्थयान्सोमशब्देन तु रसानुवादो ऽन- बैंक इत्यारावा लक्षितलक्षणाया नामधेयत्येनोपयोगमाह * ततधे- ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय. पादः । ति * द्रव्ये सदत्वादयागनामत्येनावभासमानमप्यानर्थक्यपरिहा- राय नामधेयं भवतीति विप्रत्ययार्थः । नामान्तरसद्भावानामानर्थ- क्ष्यमाशङ्कचते * नन्विति * स एप यज्ञः पविधो ऽग्निहोत्रं द- शपूर्णमासौ चातुर्मास्यानि पशुः सोम इत्यादी सोमशब्देनापि व्यव- हारामानर्धक्यमिति परिहरति * यदीति * नन्वय सति समस्त- घाक्यानुवादो ऽनर्थकः स्यादित्याराझ्याह * समस्तेति * यत्पीर्ण- मासीवाफ्ये प्रयोगवाक्यगतसंख्यापजननं प्रयोजनमुक्तं तदेवाना- पीत्यर्धतीमशब्दस्यानुवादत्वमुक्तमुपसंहरति * तस्मादिति * न- म्यैन्द्रयाययादिवाक्येषु द्रव्यदेवतास्वयाद्यागकल्पनापपत्तः फया- दिवाक्येभ्यश्च सोमरसावगते सोमवाक्ये पूर्वपक्षसम्भवे ऽपि हृदयादिवाक्येषु देवताविरहाद्यागकल्पनानुपपत्तेर्हृदयादेश्च पशु- प्रकृतित्यस्यान्यतो जयगतेः पशुवाक्ये पूर्वपक्षो न सम्भवतीत्या- शङ्कते * भवेदिति * पशुशब्देन हृदयाद्यनुवाद तावदुपपाद- पति * उच्यतइति* पष्ठान्त्यवक्ष्यमाणो दृष्टान्तः उत्तरार्द्ध व्याचष्टे * हृदयादिभिरिति * नन्येवमपि, यागानुवादोन सम्भवतीत्याश- स्याह. * तत्र न्विति * आलम्भानुवादेनेह पूर्वपक्षो न यागानुवादमे- त्याशयः।यागानुवादमपि प्रौढ्योपपादयति *अथ ति* पशुसाना- य्ययोः पशुप्रभवत्वसाम्येन द्रव्यसारूप्यात्पशुयागस्याएमे साना- प्ययागविकारत्वाभिधानात्तेनैव न्यायेन हृदयाद्यवदानस्य द्रव्यसा- रूप्यात्सानाय्याचदानप्रकृतिकरवाचगतेः सानाय्यावदानस्य च यागी यद्रव्यसंस्कारार्थत्वेनास्यापि तथात्यावसायाद् हृदयादीनां संस्का- यंत्यान्यथानुपपत्या पूतीकफलचमसवद्यागान्वयप्रतीतेः प्रत्यवदान यागकल्पनात्पशुवाक्ये यागसमुदायानुयादोपपत्तिरित्यर्थः।परमत- त्य द्योतनायोस्प्रेक्ष्यमाणशब्दः । यचसोमवाक्ये प्रत्यक्षयजिसद्भावा- बेन्द्रवायचादिवाक्येषु तन्कल्पना युक्तति दूषणं तदिहोभयत्राप्या- नुमानिकत्वाविशन्नाशझ्यमित्याह * •साधारणश्चेति * दश गृहणातीति ग्रहणसमुच्चयदर्शनात्तस्य च यागार्थत्वाद्यागसमुच्च- यप्रतीतेदेशमो गृह्यते तृतीयो हुनय इति च द्वयोरपि फसदर्शनाचा. गैक्ये च दध्यादिवईयतायिकल्पापत्तेः कमसगुच्चयानुपपत्तिमस- गाचागभेदार्थमपि पेन्द्रवादिवाक्यानामेव यागविधिताश्रयणीयेत्या भिधानार्थमपि चेति भाष्यं व्याचष्टे *सोमेति एतदेव संस्कारस्तु मभिनेति सूत्रे खादिरतादिवैषम्यस्य वक्ष्यमाणत्वात्तदृष्टान्तेनो- पपादयति * पश्यति * न भेदपक्षे ऽपि ग्रह वा गृहीत्वा चमसं योनीय स्तोत्रमुपाकरोतीति प्रत्येक ज्योति राब्दवाच्यस्तोमयोगगिः ·समुदायानुवादय- ७९२ न्यायसुधायाम्। मित्तज्योतिष्टोमशब्दवाच्यत्वात्प्रत्यकं फलान्ययेन यागविफल्पाप- ते क्रमसमुच्चयदर्शनानुपपत्तिरित्याशक्य लात्समुदितानां फलान्वयावगत्यभिधानार्थमथ, पुनरिति भाष्य व्याचष्टे * मम स्थिति * पशौ फ्रमसमुच्चयदर्शनानुपन्यासस्याः शयमाह * पशाविति * पतदेव विवृणोति * न हीति * ननु हृदयादिसमुच्चये ऽपि लोहितं निरस्यतीत्यादियाफ्यान्नरवशेन के पां चित्पश्ववयवानामपनयान सर्चेण पशुनेष्टं स्यादित्याशक्याह * यन्मात्रमिति * किं चिदपनयति बाहुल्यात् सामस्त्यव्यवहारो- पपत्तिरित्याशयः । नन्वेचं सत्यनिपिद्धन हृदयाघेफादशावदाना- तिरिक्तेनापि यागापत्तरकादशभ्य एष हृदयादिभ्यो ऽयदेयमिति दशमाधिकरणसिद्धान्तो विरुध्येतेत्याशझ्याह * एतीति * न्यायात्सर्वप्राप्तावस्येकादशपशोरवदानानीत्यस्यानन्यप्रयोजनस्वाद- यवान्तरपरिसंख्यार्थत्वेन तत्रत्यः सिद्धान्त इत्याशय । समुथयारोन त्यनुवादकत्वादिह लिङ्गत्वेनोपन्यास.निनु सोमस्यापि दशमुऐत्रि- पर्वणो यहूदकादिषु तस्य प्रादेशमात्रेण पात्रेण समस्तस्य ग्रहीतुम- शक्यत्वात्सोमयागैक्ये ऽपिसमस्तसोमसाधनकत्वादेव क्रमममुश्चय- दर्शनोपपत्तिरित्याराड्याह *सोमे विति* उत्पत्तिवाक्ये सोमस्य म. मस्तचोदनाभावात्पशुवैषम्य भाष्यकृतो भिमतमित्याशयः । तस्मा. दिति पूर्वपक्षोपसंहारभाष्य व्याचप्टे*तस्मादिनि*सूत्रे चौदनेत्येक- घचनप्रयोगे ऽपि पशुसोमयोरिति सप्तमीद्वियचनेनोदाहरणद्वयपरि- प्रहारकर्मणोश्चोदने इति द्विवचनान्तेन व्याख्याय शुद्धकर्मचोदना- शडानिरासाथै प्रकारवाचिविधानशब्दप्रयोगेण विशिष्टचोदनात्य- मुक्तं ततस्पष्टत्वाव्याख्यायापूर्वद्रव्यसंयोगादित्येकं द्रव्यसंयोगलक्ष- णहेतुव्याख्यानार्थस्य कुत इत्यादिभाष्यस्य तात्पर्य व्याचष्टे * इती- ति* श्लोक व्याचष्टे * यदि हीति * पवं विद्वानित्येवंशब्देन प्रक- ताशेषरूपपरामर्शादशेषरूपप्रत्यभिज्ञाने ऽभिहिते विद्वच्छब्दान्वयेनैवं शब्दस्य यज्यनन्ययाद्यागरूपापरामर्शकत्वे तु दयं संयोगमात्रम- नेनैव भाष्येणोकमिति सूचयितुम् * यदि वेत्युकम् * पशुधिका- रस्य हृदयादेलेक्षणयां पशुराब्देनाभिधानात्सोमविकारस्य च रम- स्य सोमरादेनाभिधानान पूर्वद्रव्यसंयोगो स्लीत्याशडानिरामार्थ. स्वेन प्रकरणे ह्यनर्थको द्रव्यसंयोग इति सूत्रावयवस्य पमुसोमा ख्यं द्रव्यं यागे संयोजयतीति व्युत्पत्या द्रव्यसंयोगशब्दोक्तः । पशुशब्दः सोमराब्दश्च प्रक्रियतइति व्युत्पत्या प्ररते हृदयादी रसे च मुण्यार्थत्यागापत्तन प्रयततरत्येव व्याख्यानाथै नन्वित्याशहा- ·. द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय पादः । ७९३ भाष्यं तावद्वयाचष्टे * तत्रेति * नैतदित्यादिव्याख्याभाष्यं व्या- घटे * तति * किं लक्षणाश्रयणे कारणं यदिह नास्तीत्यपेक्षाया- माह * विस्पष्टे होति*मचाः कोशन्तीतिवरपरशब्दसामानाधिक- रण्यामाये ऽपि गङ्गायां घोष इत्यादी लक्षणां विना पदान्तरान्वया- सम्भये लक्षणादर्शनाद् अनन्यथासम्भवे वेत्युक्तम्* ननूत्पत्तिशि- परसहृदयाद्यवरुद्धयोर्यागयोलताप्राणिविभ्ययोगात्पशुशब्दस्य च प्र. छतहृदयाचनियेशे देवताविधिपरे वाक्ये द्रव्यविध्ययोगेनानर्थक्या- पत्तेरस्त्यनन्यथा सम्भव इत्याशङ्ख्याह शक्य हीति * यागान्तर विध्यपगमानको ऽपि दोप इत्याशयः । अपूर्वयो. कर्मणोरिति सिद्धान्तोपक्रमस्यमपूर्वशब्दं उपांशुयाजाधाराग्निहोत्राधिकरणसि- द्धान्तोपक्रमभाध्यस्थकर्मान्तरशब्दबदभ्युपेत्यवादत्वेन व्याचक्षणः तस्मादित्युपसंहारमाप्यं तदनुसारितया व्याचले * तेनेति * न ५०९।। हि तस्य गुणार्थनेति सूत्राययवं प्रकृतेपु यागेप्यनर्थको द्रव्यसंयो- 'ग इत्येवमर्थावृत्तपूर्वावयव सहितमाशकोत्तरत्वेन व्याख्यातुमथेत्या- त्याशङ्काभाष्यमुत्पत्तिरािष्टरसावरुद्धे यागे प्रदेयतया लताविध्या. शङ्कासुपपत्तेरयुक्तमाशय प्रदेयप्रकृतित्वेन लताविध्याशङ्कायतथा ब्याच * कस्मादिति * भाप्यानारूढपशुग्रहणेन सिद्धान्ते द्वयो रपि प्रदेशप्रकृतित्वेन विधिः सूचितः । न सति भाष्यं मध्यप्रतीके- नोत्तरनयावतारयति * तमाहेति *प्रदेयप्रकृतित्वेनापि विधौ शद्धिते गृह्णादियाक्येध्यपव्या धारया गृह्णातीति प्राकरणिकवाक्यान्त- रालोचनेन धाराग्रहणयोग्यद्रव्यप्रतीतावपि स्वाभाविकद्रवत्वयुक्त- स्योदकादापि धाराग्रहणोपपत्तविकारद्रव्यानवगमेन सोममभि- पुणोतीलादिवाक्यालोचनाद्विकारद्रव्यावगमाभ्युपगमे तु प्रकृतिद्र- व्यस्थाप्यवगमे प्रकृत्यनपेक्षणा-प्रदेयतयैव विवेयत्वं शङ्कनीयमि- त्यापाद्य धोतरसावरुद्धेषु यागेषु वाक्येन लनाविध्यनुपपत्त्यभिधा.. नार्थत्वन माध्यं व्याचिरयासुरवधतिचाक्येषु हृदायादिविकारद्र- ध्यप्रतीतेस्तत्प्रकृतित्येन पशुविध्याशङ्कापरिहारो कस्मान्नौपन्यस्तावि- त्याशदानिरासपूर्व व्याचष्टे * पशुम्तावदिति * ननुतचित्तश्रुत्यनु- पात्तत्यान्न रसस्य लतातो वलीयस्त्वं प्रत्युत प्रकरणलभ्यत्वाद्दौर्य- ल्यमित्याशङ्कते * कथं पुनरिति * सास्य देवतेति सन्निहितविशेष- पाचिमनामास्य शब्दार्थे तद्धितस्मृतेः शीतत्वमाहोच्यत इति न. न्यनुपात्तस्य द्रव्यविशेषस्य देवतान्वयो न सम्भवतीत्याशङ्याह* अधिकारेणेति सन्निहितत्योपलक्षितस्य द्रव्यविशेषस्य तद्धितश्रुत्या देवतान्वये ते फस्येति निर्धारणापेक्षायां प्रकरणाग्निद्धार्यत १०० ·७९४ न्यायसुधायाम्। त्यर्थ । एतच्च तद्धितनिर्देशे श्रुत्येति गुणाधिकरणभाष्यव्याख्यावे. लाया देवतासङ्गति श्रुत्या तद्धितान्तात्प्रतीयतइत्यादिवार्तिकनो- पपादयिष्याम इत्याह * गुणश्चेति * वैश्वदेवाधिकरणव्युत्पादि तोत्पत्त्युत्पन्नशिष्टबलावलाभिधानाथ चैतद्भाध्यमिति सूचयितु यु: त्यन्तरमाह * किं चेति * दुर्बलतरत्वसूचनार्थं प्रवृत्तापक्षत्वं चाक्यान्तरस्य विशपणम् । लतायाश्च दौर्बल्याद्रसावरुद्धेषु यागेषु विधातुमशक्यत्वे सति न केवल प्रकृतप्रत्यभिज्ञानानुवादायोगा- धागस्य विधयत्वापत्त पुनर्विधानलक्षणादभ्यासाद्भद किं नु गु- णादपोत्याह * ततश्चेति * व्यारयात भाष्य दूपयितुमारभते * शक्येनि * प्रकृतेषु यागेपु रसविरोधात्प्रदेयतया लतावि. ध्ययोगे ऽपि व्रीहिवत्प्रदयप्रतितया विध्युपपत्ते शक्यपरिहार मा प्योक्त दूषणमित्याशय । नन्वष्टाकपालादिशब्दाना सस्कृततद्धि- 'तान्तवात्ते पुरोडाश कर्म भूत्वा, सर्पन्तमपश्यन्नित्याग्नेयवाक्य- पाच्चाप्टाकपालशब्दस्य पुरोडाराविषयत्वावगमाद्विकारद्रव्यप्रतीने प्रकृत्यपेक्षाया युक्त प्रकृतित्वेन बीहिविधिरेन्द्रवायवादिवाक्येषु तु धारावाक्याद्रवद्रव्यावगमे ऽपि विकारद्व्यत्वानवगतेभिपवा- दिवाक्यालोचने तु प्रकृतिद्रव्यस्याप्यवगतेन लताया प्रकृति- वन विधियुक्त' इत्याशयेन पृच्छति * कुत इति * विकारद्रव्य- स्वाभाचे ऽपि धानादिवत्कपालसस्कार्यत्वोपपत्तेर्धापयशेपस्य च विष्णुरुपाशु यष्टव्य इत्यादिवदूर्जी धरुध्या इत्यादिवच्च स्तु- तिमात्रोपयुक्तस्य विध्युद्देशापेक्षितार्थसमर्पकत्वायागादश्यशफमात्र पुरोडाशा भवतीत्यादियिध्यन्तरालोचनाच्च पुरोडाशप्रतीत्या वि ध्युद्देरापर्यवसानोपपत्ती स्तुत्युपयुक्तस्य रात्रिसप्रवापरावृत्त्यविधि- स्वारपनानुपपत्तेरष्टाकपालादी प्रकरणानालोचने प्रकृतिविकारद व्ययोद्धयोरप्यप्रतीतस्तदालोचने च द्वयोरपि प्रतीते फि प्रकृतिको ऽसावित्यनपेयायामपि कि पुरोडाशप्रतिभूता बीहयस्तनिष्पत्ती व्यापारयित या वि थानो घासोजाधनीवद्यथा फ्थ चिनिप्पन्न पीहिमर्यपुरोडाशस्वरूपमात्र व्यापारयितव्यमित्यपेक्षाया निपाव- यातपेपणमयवनपिण्डकरणादिनिप्पादकविधिदर्शनेन प्रयोगका- हे निष्पादनाघगमादसम्भव ऽपि निष्पादयविध्यनारीचने च पर्ण- मयी नुर्भवतात्यादिवत्प्रतिव्यविधान ऽपि यथा पथ चिदि. शिएदव्यभनापि प्रयागोपपत्त प्रयोगकाले निष्पादनानाक्षेपाप- तर्यथा घीहीणामविधानसक्नुवदसस्वार्यस्यापत्तर्षिांपादिविधी- नामारानुपधारित्याप्रमद्गायागादत्यनय विहितपु ग्रीहिए योग्यतया ·द्वितीयाध्यायस्य दिनीय पाद । पुरोडाशप्रकृतित्वेनाविरोधोपपत्ती विराधापादक्साक्षाद्यागमाधन• स्याङ्गीकरणानौचित्यात्प्रकतिनावसीयते तथा साम पीत्याशयेना- तरमाह * यथैवेति * श्लाक व्याचट * विधीयमान हीति * लताविरिप्रयागवित्रिपक्षे ऽपि चाभिपवेण लतास्परुपनाशात्प्रदय. . प्रकृतिस्पेनैव यामानाना तुत्यत्याह * अपि चनि * रसलतयाश्च ५१०१ विरोधाभ्युपगम रसस्यात्पत्तिशिष्टत्वपक्षे लताया दीर्वस्यात्तदानुगु पग्रेन प्रवृत्तस्तदापक्षितप्रकृतिवाङ्गीकरणन विरोध शक्यपारहार एतायास्तुत्पत्तिशिपचे दुष्परिहर इत्याह * अपि चनि * लाय व्याचऐ * रसम्यति * का तह्यधन्द्रयायवादिमित्यादभाष्यस्य गतिरित्यपेक्षायामुत्पत्तिशिरसावराधा-प्रदयाचन लतानिध्याश- डानुपपत्ते प्रदयप्रतित्याशदायाश्च निराकत्तमशक्यत्वादुपंक्षणा- याच माह * नस्मादिनि * पशुमामास्यगुणम्य प्रदयप्रशति- रन विधिरित्याशा नोद्धादनीयति वाच्य ननिरामार्थस्य न हाति सुधावयवम्याप्युपक्षणीयत्वसूचनायानुयायवात्सर सूत्र प्रस्ताव्य- मिति ल्पपि प्रयुक्ते ऽवयवदापेण मकसूत्रापेक्षा प्रसज्यमाना नि. रार समुदायेत्युले गुणविधियाराडकायामानरस्ताया कश कमविधित्वासद्धान्तसिद्धिरित्याशय पशारत्युक्त प्राप्त कमर नेक्गुणविध्ययागाद्य तनाशका नात्तिष्ठतीत्याशय । साम कथ मिद्धान्तमिद्धिरित्यपेक्षायामुत्तरमृत्रण गृहातिवाक्याना कमाव- धिनिरामादिति साम स्वित्यननातमिति याज्यम् । ममुदायानुना दत्यमा निराकृत्यमिति सुगम पाठ । एष तु सूत्रभाष्य कृताद्वयार. प्यद्धिपूरकारित्वापत्ते पूघनापरितापणोत्पत्तिशिरसावराधा- नन्द्रयायत्रादिवाक्यापिहिनपु यागपु लना विधातु शक्यति पूर्वसू पाययोक्तामुपपत्ति चकारेणोत्पत्तिशिएरमाचराधे आप त प्रकृति- स्चन लताविधिसम्भवरूपनिराकरणहेतुस्चनपूर्वमुत्तरसूणे द्रमा यवादियाश्याना कमविधायित्वाभावान रसस्यात्पत्तिशिप्रतत्यय निराकृत्येन्द्रवायचादिवास्याना फर्मविभित्वाभावलक्षणयंतापपत्त्या सोमवाक्यस्य कमनिधित्व निर्णतच्यामिति पक्षा तरमाह * अथ घेति * निराकार्योपपत्युपन्यासस्यापि म.प्रयाजनाननेहाप्यार- तापास्यमन्यथा सूत्रध्यारयामारभत * पूर्वोत * पशुमामघा- पयोदाहरण ऽन्य मूत्रस्य पूर्वपक्षोक्त्यशक्तिमाशड़कते * फथ पुन तित* गृहणात्यवद्यार्तिवाादाहरणागाकरणन पूजपक्षे मूत्र या जयितु सन्दहम्मरूप तारदाह * उच्यत इति * योजयति * कि मिति * पशुसामवाक्ययापत्तिचादनाव सति प्रकरणापक्षा ·. न्यायसुधायाम् । गृहणात्यवतिवाक्येषु रसहृदयादिद्रव्यसंयोगो विधीयमानो न यागाङ्गत्वं प्रतिपद्यतेति मध्यमावयवे व्याख्याते ऽघदानग्रहणयोः पशुसोमसंस्कारार्थत्यनाविरोधशङ्कानिरासार्थनयाशा पनाशकत्वात्संस्कारार्थत्यायोगाभिधानार्थत्वेन न हीति सूत्रावयचं व्याख्याय प्रदेयप्रकृतित्येनाविरोधाशङ्कानिरासार्थतया तस्योत्पत्ति- चाफ्यैः प्रदेयत्वेन प्रकृतस्य रसहृदयादः प्रकृतित्वलक्षणगुणार्थेन पशुसोमयोः संस्कारवाक्यैरेव सोमं क्रोणातीत्यादिवार्तिकोक्तेन न्यायेन सिद्धतया विध्ययोगात्मशतेरसहृदयादी प्रकृतित्वेन पशुसो. मद्रव्यसंयोगो नर्थक इति व्याख्यान्तरेऽथ येत्यनेन कृतेमम स्वित्य- ५११८ नेन पूर्वपक्षे ऽर्थवत्तोक्ता पूर्वपक्षसूत्रार्थमुपसंहरति * तस्मादिति * अचोदकाश्च संस्काराः ॥ १८ ॥ पूर्वसूत्रसमर्थनार्थ गृह्णात्यपद्यतिवाक्यानां कर्मवि- धित्वपूर्वपक्षकरणे यधिकरणत्रयस्य समुदायानुवादाप- घादार्थत्वेन पशुसोमवाक्ययोः समुदायानुवादपूर्वपक्षस्यै- व विवक्षितत्वात्तनिवृत्यर्थत्वेन तुशब्द स्थाने वाशब्दं व्याचष्टे * नैवेति * पशुसोमवाक्यस्थयोराण्यातशब्दयोः समुदायानुवाद- त्वनिराससाध्ये ऽयद्यतिगृहणातिपराणां प्रत्ययानां यागाचोदक- त्यस्य साक्षादहेतुत्वात्पूर्वाधिकरणसिद्धान्तहतोश्च शब्दार्थस्य प्र. योगभूतत्वादित्यस्य निर्गुणाख्यातचतिविषयत्वेनेहाभावात्तत्पूर्वी- धिकरणसिद्धान्तहतोरप्रकृतत्वादिस्यस्य पूर्वाधिकरणे ऽपि . कृतकमसद्भावे निर्गुणश्रुतावपि पौर्णमासीयत्समुदायानुघा- दापत्तेरपेक्षित्वेनानुपक्तस्थानाप्यनुपङ्ग करोति * चोदना चेति * अप्रकतत्वोपपादनार्थत्वेन प्रश्नपूर्व सूत्रं यो- जयति * कथमिति * संस्काविष्वपि यागकल्पनं पूर्वप. क्षोक्तं निराफर्तुमारभते तन्मात्रेति * ऐन्द्रयायवादिवाक्येषु तावत्मोमेन यजतेति श्रुतयोगप्रत्यभिज्ञानात्कल्पनानुपपत्ति * मा- है। हीति * भाध्यमप्यनेन व्याख्यातं भवति यागानुमानात्यागाने- यादिवाक्यवस्वार्थपर्यवसानं पूर्वपझोक्तमनुभाषणपूर्व परिहरति* यदुक्तमिति * अतोऽत्र नियोगापरपर्यापावधिविषयभूतपुण्यापार- लाभाद्वाक्यस्य सङ्गतार्थत्वं पर्यवसानमस्तीत्यर्थः । तल्लाभे पूर्णत्वात् १९५०७ वाक्यान्तरसइतिर्यकति वायोज्यम। श्लोकं व्या*आग्नेया इति समाध्यते शदेन सद्गतिशब्दस्य समाप्ययंत्वं व्याख्यातमननु ग्रह- पभावनालाभे ऽपि यागं विना देवतान्वयासिद्ध. कथं पाक्यसमा- .

·द्वितीयाध्यापय द्वितीय. पाद । प्तिरित्याराड्याह * द वितिसकार्याक्षमावनिवन्धनत्वेनासमा- सनिधिविषयलाभमानाद्विवानारये कार्ये विधिवाक्यस्य क्षमता मिद्धे सापेक्षत्व ऽपि समाप्न्युपपत्तिरित्याशय । सापेक्षत्यनि- बन्धनया स्वसमाप्या धास्थान्तरानन्ययन कम्य चिद्वाक्यस्य वा- क्यान्तरानन्त्रय स्यादिति दर्शयितुमाह * सर्वमेव हात समाप्त्य- भिधानस्य प्रकृतोपयोग दर्शयन्याक्यान्तरान्वयार्थत्वेन सङ्गतिशब्द व्याच * तेनेति * न सापेक्षस्यापि वाक्यान्तरान्वये सत्याग्न- पादिवाक्यस्यापि कस्मान्न स्यादित्याशय विधिविषयालाभादि- पाह* आग्नेय इति * पूर्वपक्षसूत्रस्थचोदनाशब्दमूचित यागानुमा- मात् प्रागपर्यवसान परिहत्यायदानग्रहणयो पशुसोमस्वरूपनाशक- स्वनोत्पत्तिशिष्टस्य पशुसोमद्रव्यस्य सस्कारलक्षणगुणार्थेन विध्य- योगात्मकरणे निधीयमानो हृदयादिरस सयुक्तो ऽवदानमहणा- • एय पदार्थो नर्थक स्यादिति प्रकरणे हीत्यादिसूपाययवोक्त सि- द्धान्तदूषणमनुभाषणपूरै परिहरति * अथेति * सूत्राक्तस्य दोषस्य सूत्रणापरिहारे सुनात शून्यहृदयत्वापत्तेश्चोदयते प्रेरणे स्मर- न नुदिसमानार्थत्वान्नु दश्चापनयनाख्य बाधे प्रयोगाचोदवशब्द स्य बाधकाचित्तमोत्यायदानग्रहणपदार्था सस्कारत्यापशु- सोमयोरवाधका इत्य रस्मिन्परिहारे सूत्र यास्यम् विशसनाभिप- चादिना पशुसामयार्थिनाशात्साधनत्यासम्भवाशङ्का द्वारशब्देन नि- रस्ता प्रदेयप्रकृतिस्वनेर पशुसोमयो साधनतेत्याशय । श्लाक व्या. घट * यदीति * नतु न हि द्रव्यकथम्भाबादनिदेगो कल्प्य- 4-गगनिशन्गताकाट्शाया निराक- रिध्यम सम्भवतीत्याश- याह दशानां पशूनामे- फसाधनत्वन प्रत्येक साधतत्वाभावादितिकतम्यतानाकाक्षाधे ऽपीह साधनत्वसद्भागायुक्ततिकतंव्यताफात्याशय सस्कारवा. फ्यश्य एव पशुसोमया प्रदेयप्रतित्व प्राप्युपपत्ते प्रतित्वल- क्षणगुणायन विध्ययोगाप्रकृते दृदयादी रसे पशुसोमद्रव्यस- योगा नर्थक स्यादिरोगमाडीफरणन प्रकरणे हीत्यादिसू. प्राययोत दुपणमनुभापरणपूरै परिहरति * यत्तिति शिशितिरोधोत्तरस्यापि सौत्रतापिशब्दनोत्ता पशुसोमयावनि यागे मोपधरणादिवाक्याना सक्नुहोमादिवाक्यरदारादुपपारि- कर्मविधायित्वापत्तन पशुसामाक्षपशाक्तरस्तीत्याशय या च हद- यादिभि प्रतिद्रव्यापेक्षिते छगस्य वपाया मेदसा नुनुहीति म. तइति... उत्प ·७९८ न्यायसुधायाम् । प्रवर्णेन छागलाभात्तदन्तर्गतपशुत्वप्राप्तिरुक्ता सास्य मन्त्रस्य सूः रुवाकादिवत्यविनियुक्तत्वेनात्यन्ताप्राप्तार्थप्रापणाशक्तविनियोज- कस्य लिङ्गस्य सामर्थ्यलक्षणत्वात्तस्य च वाफ्यशेषवत्सन्दिग्धा- निर्णायकत्वेनार्थाद्वा कल्पनैकदेशत्वादित्य स्थितत्यादयुक्तत्याह * न चति * कथं तर्हि पाठान्त्ये झागप्राप्तयभिधानमित्याराड्याह *पश्यिति * अनेनैव यथैव पशुसामान्यइति वार्तिकोक्तस्य पूर्व- पक्षस्य निरस्तत्वात्प्रमद्गनाथ वा सानाय्यं या तत्प्रभवत्वादित्यनेन न्यायेनेत्यादिवार्तिकोक्त पूर्वपक्षं निरस्यति * न चेति * ततश्च साधारणश्चायं नवाप्यानुमानिफयागाभ्यूपगम इति यदुक्तं तदप्य- युक्तमित्याह * द्रव्येति * या च सामाय्यावदानप्रकृतित्धेन द. याद्यपदामानां यागीयद्व्यसस्कारार्थत्वाधागानुमापकतोक्ता सापि सानाय्यावदानस्य चतुरवनहोमविधिनाधगृहीतत्वेनाविधयत्याद्वि- धेयानि हृदयाघवदानानि प्रतिप्रकृतित्वानुपपसेः संस्कारार्थत्यस्ता चानङ्गत्वेनानतिदेश्यत्वादयुक्तत्याह * न चेति * मन्चतिदेशाभाये प्यवदानत्येन हेतुना यागीयद्रव्यसंस्कारार्थतानुमास्यते ऽत आ६ * न घेति * पूतीकानभिपुणुयात्तमस्मै भक्षं प्रयच्छदित्यनयोस्तु प्र.. कृताभिपवभक्षमत्यभिज्ञानाधादि सामं न विन्दत यदि मोम विम- क्षयिदित्य कयाश्यत्याच्च यागदध्यार्थत्यविशानं युक्तमिति इटा- तवैषम्पमा * प्रतीति * प्रमहापश्चात्र पक्षे विशिष्टयिध्या- प्रयणे दोष रति यासिकोक्तं सोमवाक्ये विशिमविधि- मुल्यत्वं निरस्यति * मोम इति * नन्यन्द्रयाययादियापयेषु याग- विध्यभाधे देयताया ग्रहणानन्त्रयाद्विरोधणविशेप्पत्यशून्यायाधता- प्रहणयोर्विधयत्यापनर्याक्यभेदममहादालमानयत्मनियरिया- तनाय गृहणानिपरप्रत्ययनन्द्रयाय पुर्यादिनियमध्यरायणन मिशिटपागयिधिरयमीयतात्यारामाद न चति * मागरम मिन्द्रयायुयाय फर्न पाने गृहणीयादिनि विदित यागमय. ग्याद्दामादयताम्ययम्य ग्रहणमागामिसापपिप्रपरणायगागा म्ययाम्पियुपपत्तनं याश्यमेव इत्यापन प्रश्नपूर्वमुपपादयति . पुनति दयनाप्रहपंचायनेन पंण विधेयकमाये पिपर- पलायागामियान्तरमादन देयनायिशिएमाणाधिसम्मय पर ध्यान पयत दलि. प्रदिहातीनिविधा- स्य प्रहापात्रा प्रणमनरंजानियाशामगामुगदमाम. याशिधारयमविमाप्नीयमाभिधाना ममामा. भनयनानिमियापागा मिमा पागाम्य यिमा ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय पादः । । आ- ग्रहणस्य देवतान्वयानुपपत्या शङ्कानिरासार्थत्वेन क्रियान्तरप्रसादे- ननि व्याख्यातुम् * प्रकरणेत्युक्तम् * देवताग्रहणयोगगुण-वा- स्परस्परानपेक्षत्वे ऽपि यागद्वारा परस्परान्वयोपपत्तर्देवताविशिष्ट- ग्रहणविधिसम्भवाभिधानार्थम् * गुणेत्युक्तम् * याहरां द्रव्यस- म्यद्धमित्येतद्वार्तिकोक्तं प्रकृनयागसद्भावात्सोमवाक्ये यागविध्य- सम्मय परिहत्तुमाह * तस्मादिति * सोमवाक्यस्य यागविधित्वे गुणत्रयमाह * एवं च सतीति * समुदायानुवादाभावे ऽपि राज- ५१४१ सूयवत्प्रयोगवाक्यस्थकत्यसिद्धयोतिष्टोमब्दस्य च सोमद्रव्यकया- गयाचित्यादीक्षणीयादिव्यावृत्तिमिद्धरानर्थक्यमित्याशय घसूत्रोक्ताया युक्तः सिद्धान्ते ऽनुपपत्तः पूर्वपक्षे तद्योजितं पशु- सोमवाक्ययोस्तु विधित्वसिद्धान्तो ऽता युक्त पवेति सूचयन्सिद्धा- म्तमुपसंहरति * तेनेति * तझेदात्कर्मणो ऽभ्यासो द्रव्यपृथत्वादनर्थकं हि स्यात् भेदो द्रव्यगुणीभावात् ॥ १९ ॥ पशुविषयायाचिन्तायाः पर्यवसितत्वं भाष्योक्तमुपपादयति * मेति * काधिकरणे कोदशी बोद्भविष्यतीत्यपेक्षायामाह * 4- शोरिति * अग्नीषोमीयं पशुमालभंतति तद्धितेनाष्टाकपालादिध- समस्तपशीर्देवतान्वयात्प्रदेयत्वलक्षणहविष्ट्वावगतः समस्तादयदाने परिकहविष्ट समस्तचोदितत्वादिति सूत्रेण पूर्वपक्षिते प्रत्यङ्ग या ग्रहणयदगानां पृथप्रकल्पनत्वादिति सूत्रेण पशुस्वरूपस्य विशस- नेन नाशितत्वारप्रदेयत्वानुपपत्तेः पृथकल्पितेभ्यश्च हृदयादिभ्यो ऽवदानविधानात्तद्धितोक्तस्य देवतान्वयस्य साक्षादसम्भवाद्गत्या व्यवहितविषयत्वावगते प्रत्यङ्गं हविष्ट्रनावदानस्य सिद्धान्तयिष्य- माणत्वात्प्रत्येकमगानां हविष्टविवक्षयोत प्रत्यङ्गमित्युतशब्दं पूर्वनि- 'पात्य सागानां हविश्वे सिद्ध तद्विशेषचिन्तासां सर्वाङ्गविवक्षया प्रत्यगमुने कस्मादित्यावृत्त्या योज्य उदयजिव्हापायको स- व्यन्दोरुभे पार्वे दक्षिणाधाषिगुदं तृतीयमित्यकादशदेवतान्यवदा- नानि परिगणितानिासोम इति परिहारप्रतिक्षाभाष्यं व्याचऐ *सोमे त्यिति * इन्द्रयाय्या इति परिहारभाष्यं व्याचष्टे * वाक्येनेति तता विफल्पिज्यन्ते इत्यध्याहारेण यदि शब्दान्धयः वाक्यव्यतिरेक- घाचिना तु गन्दन प्रकरणसूचनात्प्रकरणेन तु यागसगतत्वारसी- सां समुच्चय इति सर्वशब्देन समुच्चये सूचित प्रकरणेनाप्यन्वये तु न्यार्थत्याद् द्विकल्पः कस्मान्न भवतीत्याराद्यान्योन्यनरपेक्ष्यणान्य.

·7 भ्यायसुधायाम् । याभावाद्विकल्पानापत्यभिधानार्थम् * युगपदित्युक्तम् * पाक्ये नान्यय समुच्चयः फस्मान्न भग्नीत्याशय यत्र दना होतीत्यादी घाश्यनान्वयश्योद्यते तत्र तुल्यार्थत्वादसमुच्चय इत्युक्त प्रकरणेना- प्यन्वये तुल्यार्थत्याविशेषमाशयान्योन्यसापेक्षतुल्यार्थत्वाभावात्स- मुद्ययानापत्यभिधानार्थ निरपक्षेणत्यनन पृथक्शब्दात नैरपेश्य व्याख्यातमा आद्य ग्लो व्याचटे * यदीति * य इमाः पुनरित्यादि- युगपदेव सम्बन्ध्यन्तइत्यनेन सस्त्यिति श्लोकाययको ०५. देतानामक्रियात्मकत्वात् प्रकरणग्रहणानुपपनिमाशस्य स- त्यनेन ग्रहणाल्यक्रियाद्वारा तदुपपादितं द्वितीय श्लो- ५१५७ क व्याचटे * तत्र नामति * एतदेव प्रश्नपूर्वकमुपपादयति * कि- मिति नविन्द्रयावादीनां देवतात्यनेय सामारपत्येकं च देष- तात्यावगते. प्रत्येकमय सामध्यमवसीयतात्याशमाह - नन्दि. ति * ननु त्यज्यमानद्रव्योद्देश्यत्वमात्रेण देवताया यागनिप्पादका- स्यात्प्रत्येक मेय चोदेश्यवतीनेवैकया देवनयास्त्र यागनिधि- रित्याय वाह - मत्यपि चति * यागरूपनिप्पत्तायपि योगाभ्यासा. स्मफज्योतिष्यामरूपनिष्पादनसामध्यस्थ शब्दषसमधिगम्यत्याव. ताधिनियाजयरादपरपनायाध प्रपराधीनत्यासस्य चापायम- त्तियान प्रत्येक मामर्थ प्रमाण मम्मीत्याराय । नन्ययाधीस्तुपि- पपरसमुचये द्यायत्ति. स्याप्रयानस्थति द्वादशाधिफरणे मुल्या.. धत्वमाण चिमत्पस्य यामागत्यात् प्रत्येरवरिशरणमयुक्तमा । सम्वाद * प्रत्येकमिति दथिम चुपयोघृतं धाना उदर्फ तण्डलाम्त. स्मस् प्रासापत्यमिति निद्रव्यागा तुत्याधर यन्यान्यमा. पेक्षायन विपराभायाधिशरमा यत्तिल्याशय । टान्त न्योन्यने यमुपपादयति + यायति मन प्रहगातारा देयतागों यागा. म्ययात्तत्र च यापन प्रस्येपमेय पिनियोगारप्रत्येय तुल्याताय. मीयत इस्यारागिरामाय गायपारम्यारएमस्काराभिधानमिति- सुचपिनुमा तायाम्पिति • प्रणासगारस्यारा. पेगमा मास्तरता भेदाभदानयधारणाम तादध्यनविदिनानांगि- सागा दयमानामपाध्यमलालमनपाराष्ट्रानिगनिमार्गमय पुरा रियामपरस्पपि महाव्यस्यन्तं भाष्य प्रापार रामप्रहले पिना सुहानीवियांनिपटयण यादयुगमार. इमाम गापा प्रजावापागप प्राणाय देयत. गाजियामान प्रदन देशमायारण्यातदार. स्पेन प्रहपापारराधनाभिनति गम्परिगपमिति.

·विज्ञप्तिः । " " अस्यांचौखम्यासंस्कृतग्रन्थमालायां प्रतिमासंपृष्ठशतके सुन्दरैः सीसकाक्षररुत्तमेषु पत्तेषु एकः स्तयको मुद्रयित्वा प्रकाश्यते । एफस्मिन् स्तबके एक एव ग्रन्थो मुद्यते । प्राचीना दुर्लभाश्चाऽमुद्रितामीमांसावेदान्तादिदर्शन,व्याकरण, धर्मशास्त्र, साहित्य,पुराणादिग्रन्था एवात्र सुपरिष्कृत्य मुद्यन्ते । काशिकराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठालयाध्यापकाः पण्डिता अन्येच शास्त्रदृष्टयो विद्वांसः एतत्परिशोधनादिकार्यकारिणी भवन्ति । 'भारतवर्षीयैर्ब्रह्मदेशीयैः, सिंहलद्वीपवासिभिश्च एतद्ग्राहकैर्दे- यं वार्पिकमग्रिम मूल्यम मुद्राः७ आणकाः८ कालान्तरे प्रतिस्तंयक १ मापणव्ययः पृथग् नास्ति । साम्प्रतं मुद्यमाणा ग्रन्थाः- मुद्रिता. स्तयका. । संस्काररत्नमाला । गोपीनाथभट्टकृता (सस्कार:) २ शब्दकौस्तुभः । भट्टोजिदीक्षितकृतः (व्याकरणम्) १० लोकार्तिफम् । भट्टकुमारिलविरचितम् पार्थसारथिमिश्ररत-न्यायरतापरास्यया (मीमांसा) १० व्यायया सहितम् सम्पूर्णम् । भाग्योपहितं तत्त्वप्रयम् विशिष्टाद्वैतदर्शनप्र. फरणम् श्रीमल्लोकाचार्यप्रणीतम् । श्रीनाराय- (घेदान्तः) २ तीर्थ विरचित भाभापा प्रकाश सहि- तम् । सम्पूर्णः। । फरणप्रफाशः । श्रीब्रह्मदेवविरचितः सम्पूर्णः (ज्योतिषः) १ ) मादृचिन्तामणिः महामहोपाध्याय (मीमांसा) २ श्रीगागाभट्ट विरचितः । तपादः 'न्यायरतमाला-श्रीपार्थसाधिमिध} (मीमांसा) २ । ग्रह्मसूत्र भाष्यम्-बादरायण प्रणीत घेदान्त सुषस्य यतीन्द्र श्रीमद्विशा- (वेदान्तः) ६ नभिक्षु मृत व्याख्यानम् । सम्पूर्णः।