·अरण्यकाण्डा प्रकाशन
स्वाध्याय-मण्डल व त्याचे मुद्रणालय औंध (जि. सातारा ) येथून किल्ला.
पारडी (जि. सूरत) येथे आणावे लागले. या स्थानपरिवर्तनासाठी वर्ष
सवा वर्षाचा अवधि गेला. यामुळे औंधामध्ये हा अर्धा अधिक भाग छापन
झाला असताही याच्या प्रकाशनाला इतका वेळ लागला. याची क्षमा वाचक
करतील अशी आशा आहे. कारण हा कालातिकम अपरिहार्य कारणामुळे झालेला
आहे. आता या पुढचे भाग लवकरच प्रकाशित होतील.
-प्रकाशक.
किल्ला-पारडी (जि. सूरत)
१ आषाढ संवत् २००७

·No text on this page.

·श्री वाल्मीकि रामायणाच्या अरण्यकाण्डाची विषयसूची सर्ग १, पृष्ठ १-३ श्रीराम दण्डकारण्यातील आश्रम पाहतो (१-५). धनुष्याची दोरी उतरून 'आधमामध्ये प्रवेश करतो ( ६-१०) ऋषि रामाचे स्वागत करतात (१. १५) आपले सरक्षण राक्षसापासून करावे अशी रामाची प्रार्थना ऋषि करतात (१६-२४) सर्ग २, पृ४-८ रामाने विराध राक्षस पाहिला. त्याचे स्वरूप भयकर होते (१-६ ) विराधाने सीतेला उचलून धरले व रामलक्ष्मणाचे रक्त पीऊन टाकतों व या सीतेला आपली बायको करतो अशी गर्जना त्याने केली (५-१४ ) कैकेयीचा हेतु सिद्धीस गेला असें रामास वाटले (१४-२१) भरतासबंधींचा कोध या विराधावर उगवान असे लक्ष्मण म्हणाला ( २२-२६) सर्ग ३,पृ९-१२ विराधाने प्रश्न विचारल्यावरुन राम त्याला आपला वृत्तात सागतो व विराध- ही रामाला आपला वृत्तात सांगतो (१-५). विराधाशी रामाचे युद्ध (८-२६). सग ४, पृ.१३-१७ विराधाने रामलक्ष्मणाला पकडले व तो त्यास नेऊ लागला तेव्हा सीता शोक करूं लागली हे पाहून रामलक्ष्मणानी त्याचे हात तोडले व तो जामनीवर मूर्छित होऊन पडरा (१-८). विराध मेल्यावर त्याच खड्यात पुरतात विराधाचे वृत्त (९-३३) ·श्रीरामायण सर्ग ५, पृ. १७-२३ श्रीराम शरमग ऋषिच्या आश्रमात जातो. तेथे देवसम्राट् इन्द्र आलेला असतो इन्द्राचा थाट (१-१९) इन्द्र रामाला न भेटताच निघून जातो व योग्य वेळी भेटू असे म्हणतो (२०-२४) शरमंग रामाला सुतीक्ष्णमुनींना भेटावयास सागतात व खत देहत्याग करून ब्रह्मलोकों जातात (२५-४२). सर्ग६, पृ २४-२७ सर्व ऋपिमुनि रामाला म्हणाले 'जो राजा प्रजेचे रक्षण करीत नाही त्याला पाप लागते (१-१४) या आश्रमामध्ये राक्षस आम्हा ऋषिमुनींचा नाश करीत आहेत मेलेल्या ऋषींचे हे सागाडे पहा व आमचे रक्षण कर (१५-२०). राम राक्षांपासून ऋषाचे सरक्षण करण्याची प्रतिज्ञा करतो ( २१-२६) सर्ग ७, पृ २८-३१ राम सुतीक्ष्णमुनीच्या आश्रमाजवळ गेला हरिणास आपल्या धनुष्यवाणा- पासून त्रास होऊ नये अशी दक्षता राम घेतो राम सायंसभ्या करतो व नतर सायकाळचे भोजन करतो (१-२४) सर्ग ८३१-३४ सुतीक्ष्णमुनींच्या आश्रमात रामाने एक रान काढली सकाळी उठून त्याने स्नान केलें व सूर्याचा ताप अधिक होण्यापूर्वीच पुढे चालण्यास प्रारंभ केला (१२०) सर्ग ९, पृ. ३४-३९ सीतेचे मत- 'राक्षसांचा वध करणे योग्य नाही सर्वच राक्षस काही दुष्ट नसतात मिथ्या भाषण करू नये. परस्त्रीरोवन करू नये व वैरावाचून क्रौर्य करू नये तेव्हा राम या वनामध्ये जो राक्षसाचा वध करीत आहे ते पाप होत आहे (१-१८) शस्त्र बाळगल्यामुळेच एका ऋषीचा अध पात झाल्याची कथा ( १९. २९) यासाठी रामलक्ष्मणानी धनुष्यवाण टाकून तप करावें ( ३०-३३) सर्ग १०, पृ०-४३ रामाने सीतेला सांगितले की- 'ऋषिंचा वध राक्षस करीत आहेत अमुक ·भरण्यकाण्ड-वियषसूची राक्षस बरा व दुसरा वाईट असा भेद करणे शक्य नाही. मी प्रषांचे संरक्षण करण्याची प्रतिज्ञा केली आहे तेव्हा राक्षसाचा वध करणे योग्यच आहे (१-२२). सर्ग ११, पृ.४३-५७ राम तपोवनाचे दर्शन करतो (१-५). तपोवन, सरोवर व अप्सरा (६-१५) गमाचे दहा वर्षे वनात वास्तव्य झालें (१५-३४). अगस्त्य मुनीच्या माश्रमाचे वर्णन ( ३५-५५). आतापी व वातापांचा नाश. अगस्ती मुनीच्या प्रतापाने दक्षिण दिशा निर्भय झाली (५६-९५) सर्ग १२ पृ. ५७-६२ अगस्त्य मुनीच्या आश्रमात राम पाँचतो (१-९) अगस्त्य रामाचा सत्कार करतात (१०-२३) अतिथिसत्कार न करणारा व खोटी साक्ष देणारा परलोकी आपलेच मास खातो ( २४-३०) अगस्ति रामाला शस्त्रे देतात ( ३१-३७) सर्ग १३, पृ.६२-६६ अगस्तीची सूचना, रामाने पचवटीत रहाचे (१-२५) सर्ग १४, पृ.६७-७१ रामाची जटायूशी भेट जटायूचा वृत्तात कश्यपाची संतति (१-३४ ) राम जटायूसह पचवटीकडे गेला ( ३५-३६ ) सर्ग १५, पृ. ७२-७६ पचवटीत राहण्याचे रामाचे स्थान ( १-१३). लक्ष्मण पर्णशाला बनवतो व राम वास्तुशान्ति करून तीत राहतो ( १३-३१) सर्ग १६, पृ.७६-८३ नवान भक्षण करण्याचे दिवस आले. विजयेछु राजे या वेळी ससैन्य बाहेर पडतात ( १-७ ). शीतवर्णन साळीची शेने सुवर्यासारखी दिसत आहेत (८-२०). भरत भूमीवर निजतो व थंड पाण्याचे प्रात स्नान करतो ( २१-४३ ).

·श्रीरामायण
सर्ग १७, पृ. ८३-८७
राम प्रातःकाली शीतजलस्नान करतो. शूर्पणखा येते. तिचा रामाशी
संवाद-शूर्पणखा स्वकीय वृत्त सांगते (१-२८).
सर्ग १८. पृ.८७-९१
शूर्पणखा काममोहित होते. तिला राम लक्ष्मणाकडे पाठवतो. लक्ष्मण म्हणतो
की 'मी दास आहे, माझी पत्नी होण्यानें तूं दासी होशील' (१-१२). शूर्पणखेचे
नाक कान कापले (१३-२६)
सर्ग १९, पृ. ९२-९५
विरूप होऊन शूर्पगखा खराजवळ जाते. खर राक्षस रागाने लाल होतो
( १-२६)
सर्ग २०, पृ. ९६.९९
राक्षसाशी युद्ध व त्याचा संहार ( १.२४).
सर्ग २१, पृ. ९९-१०२
शूर्पगखचा आक्रोश (१-२२).
१०३--१०६
खर १४ हजार राक्षमासह रामावर चाल करून जातो (१-२४ ).
सर्ग २३..२४ पृ १०६--११६
खराला अशुभ चिन्हें दिसतात राम लक्ष्मणासह सीतेला गुहेत सुरक्षितपणे ठेवतो.
सर्ग २५ ३०, पृ ११७-१४७
रामाने १४ हजार राक्षसाचा सहार केला. इन्द्राने अगस्त्यमुनीजवळ दिलेले
धनुष्यबाण वापरले. प्रतीचे कार्य झालें. ऋषिमुनींनी रामाची प्रशंसा केली,
सर्ग ३१, पृ. १४७ -१५५
अपन राक्षसाने १४ हजार राक्षसाचा वध झाल्याचा वृत्तांत रावणाला
सागितला Tar आश्चर्यचकित थाना आना जागितले की राम अवध्य आहे
सर्ग २२,

·भरण्यकाण्ड-विषयसूची
म्हणून त्याची पत्नी सीता, हिचे हरण कर ( १-२७). मारीचाच्या उपदेशाने
रावण परत फिरतो ( २८.५०).
सर्ग ३२, पृ. १५५-१५८
शूर्पणखा रावणाजवळ जाते व त्याला सर्व वृत्त सागते रावणाचा वाडा ७
मजली. रावणाच्या शरीरावर शस्त्रांचे घाव. धर्माचा उच्छेद व बियाचे हरण
करणारा रावण (१-२५)
सर्ग ३३, पृ. १५९-२६३
राजनीतिचा उपदेश शूर्पणखा रावणाला करते ( १-२४)
सर्ग ३४ पृ. १६३--१६७
शूर्पणखेला रावण रामासंबंधीची माहिती विचारतो ती त्यास रामाच्या
पराक्रमाचे वर्णन करून सागते (१-२६
सर्ग ३५, पृ. १६७-२७३
रावण सीताहरण करण्यासाठी निघतो व मारीचाजवळ येतो ( १-४२).
सर्ग ३६, पृ. १७३-१७६
मारीचाने सुवर्णमृग व्हावे व रामाला आपण करून दूर न्यावे अशी
योजना रावणाने मारीचाला सागितली (१-२४)
सर्ग ३७, पृ १७७-१८०
मारीच रामाच्या प्रतापाचे वर्णन करून रावणास या पापकृत्यापासून निवृत्त
करण्याचा यत्न करतो ( १-२५).
सर्ग ३८, पृ. १८१-१८६
विश्वामिन ऋषीच्या यज्ञाचे रक्षण करताना वालक रामाने केलेल्या पराक्रमाचे
वर्णन मारीच राधणास सागून या पापकृत्यापासून निवृत्त होण्याची इच्छा
करतो.(१-३३).

·श्रीरामायण
सर्ग ३९, पृ. १८२-१९०
मारीचाचा रावणाला सदुपदेश (१-२५)
सर्ग ४०, पृ. १९०-१९४
मारीचाचा सदुपदेश रावगाला रुचला नाही आपल्या निश्चयापासून मी
ढळणार नाही असे रावण म्हणाला (१-२८)
सर्ग ४१, पृ. १९४-१९७
मारीचाचा रावणाला पुन. सदुपदेश राजकारण (१-२०)
सर्ग ४२, पृ १९८-२०३
रावणाने ठार मारण्याचे भय घातले, तेव्हां मारीच कवूल झाला व दोघे
रथात बसून रामाच्या आश्रमाजवळ आले ( १-३).
सर्ग३३, पृ. २०३-२१०
मारीच सुवर्णमृग झाला व रामाच्या आश्रमाजवळ नाघू लागला
(१-१५)सीतेला तो आवडला व जिवत धरून आणा असे ती रामाला म्हणाली
( १६-३७) लक्ष्मण म्हणाला की हा मृग खरा नसून ही राक्षसांची माया
आहे राम म्हणाला जर हा राक्षस असेल तर याचा वध मला केलाच पाहिजे,
असे म्हणून राम मृगाच्या मागे गेला ( ३८-५१)
सर्ग ४४, पृ २१०-२१४
त्या सुवर्ण मृगाने रामाला दूर नेलें ( १-१७) नंतर ' हे लक्ष्मणा घाव'
असें तो ओरडला तेव्हा रामावा खानी झाली की हे सर्व कपट आहे (१८-२७)
सर्ग ४५, पृ २१५-२२०
रामाचा शब्द ऐकून ता घाबरली व रामाच्या सहाय्यासाठी जा असें
लक्ष्मणास म्हणाली लक्ष्मणाने ही राक्षसाची माया आहे असे पुष्कळ सागितले
पण त्याचा काही उपयोग झाला नाही व सोता लक्ष्मणावर फार कोपली. मल.
भलते आरोप करू लागला (१४१)

·भरण्यकाण्ट -विषयसूची
(११)
सर्ग ४७, पृ.
सर्ग ४६, पृ. २२१-२२६
सात, कठोर भाषण लक्ष्मणास सहन झाले नाही. निरुपायाने तो रामाजवळ
गेला (१-८). हे पाहून रात्रण संन्याशाच्या वेषाने रामाच्या भाश्रमात
भाला रावण छीतेच्या सौंदर्याचे वर्णन करतो (९-३२) सीतेने रावणाला
संन्यासी समजून त्याचा सत्कार केला (३३-३८).
२१७-२३४
सीता आपला वृत्तान्त रावणाला सागते तो ऐकल्यावर रावण तिला सागतो
की येथे वनात असे कष्ट भोगण्यापेक्षा माझ्यावर प्रेम कर म्हणजे तुझ्या सेवे-
साठी ५००० दासी नेहेमी राहतील या रावणाचा सीतेने धिक्कार केला (१-५०).
सग ४८, पृ २३४-२३८
रावण पुन आपला प्रताप वर्णन करून मागतो व भापणास वश हो अखें
सागतो व ते ऐकून सीता पुनः धिकार करते (१-३४)
सर्ग ४९, पृ. २३८-२४४
रावणाने सीतेला उचलली व तो तिला घेऊन जाऊ लागला तेव्हा सीता
लक्ष्मणाचा धावा करते सीतेचा शोक ऐकून जटायु तिच्या सहाय्यासाठी येतो
(१-४०).
सग ५०, पृ. २४४-२४८
जटायूचे गवणाला आह्वान (१-२९).
सर्ग ५१, पृ. २३८--२५५
जटायूचे रावगाशी युद्ध जटायूनें रावणाचा सारथी मारला, रथ तोडला, घोडे
ठार केले पण शेवटी रावणाने जटायूचा वध केला. त्याला पाहून सीता शोक
करते (१-४६).

·श्रीरामायण
सर्ग ५२, पृ. २५५-२६२
सीतेचा विलाप, रावणाने सीतेला उचलून नेण्यास प्रारंभ केला. ब्रह्मदेव
व ऋषी म्हणाले 'आपलें कार्य झाले'(१-४४)
सर्ग ५३, पृ. २६३-२६७
सतिने केलेलें रावणाला झारणारे निषेधात्मक भाषण (१-२७).
सर्ग ५४, पृ. २६७.२७१
सीता आपली भूपणें वानरांजवळ फक्ते (१-५) सीतेला घेऊन रावण
लंका नगरीमध्ये पाँचला व त्याने तिला तेथे सुरक्षित ठेवली व रामाला
मारण्यासाठी पंचवटीकडे राक्षस पाठवले (६-३०).
सर्ग ५५, पृ. २७२-२७७
रावण आपले वैभव सोतेला दाखवतो व वश हो असे म्हणतो व असे करणे
वेदप्रतिपादितच आहे असे सागतो (१-३७).
सर्ग ५६, पृ.२७८-२८३
सांता रामाची प्रशंसा करते व रावणाचा निषेध करते (१-३६).
सर्ग ५७, पृ २८३-२८७
इन्द गुपपगाने हविष्यान आणून ते सतिला देतो तो देवराजा आहे अशी
खात्री पटल्यावर ती ते अन्न म्वीकारते (१.२६ ).
सर्ग ५८, पृ.०८७-२९१
राम सुवर्णमृगाचा वध करून परत येत असता अशुभ चिन्हें दिसतात. लक्ष्मण
भेटतो त्यास राम म्हणतो की सीतेला एक्टी सोडून आलास हे अगदी वाईट
काम केलेंस (१-२४)
सर्ग ५९, पृ.२९१-२२४
राम आश्रमात परत आल्यावर तेथे त्याला सीता दिसत नाही (१-२०).

·अरण्यकाण्ड-विषयसूची
सर्ग ६०, पृ २६४.२९८
राम सौतेला एकटी टाकून आल्याबद्दल लक्ष्मणाचा निषेध करतो (१-५).
तेव्हा लक्ष्मण सर्व वृत्त सांगतो (६-२).
सर्ग ६१.६४, पृ. २९८-३१६
रामाचा शोक
सर्ग ६५, पृ ३१६-३२८
लक्ष्मणाचें रामाला धैर्य देणारें भाषण (१-२७). पुढे गेल्यावर राम
रावणाचा तुटलेला रय, मेलेला सारथी वगैरे पाहतो व शोक करतो (२८-७५).
सर्ग ६६, पृ. ३२८-३३१
लक्ष्मणाचे रामाला धैर्य धरण्यासाठी भाषण (१-२७)
सगं ६७-६८, पृ. ३३१-३३८
राम जटायूला आसन्नमरण स्थितीत पाहतो.
सर्ग ६९, पृ. ३३९-३४४
जटायूने रामाला रावणाने सौतेला नेल्याचे वृत्त सागितले ( १-२०)
नतर जटायु मेला व त्याचा मोर्ध्वदेहिक संस्कार रामाने केला ( २१-३८)
सर्ग ७० पृ. ३४५-३५२
रामलक्ष्मणांना कवध राक्षप महा भरण्यात पकडतो (१.५१)
सर्ग ७१, पृ. ३५३-३५५
कनधाचा वृत्तान्त ( १-१९).
सर्ग ७२-७३, पृ. १५६.३६५
फरधान सुग्रीवाशी पंख्य कर असा रामाला उपदेश केला
७४ पृ. ३६५-३७२
पीतेचा शोध करण्याचा उपाय कर्वध सांगतो प तो निघून जातो. कध
वध (१-४५)

·(१४) श्रीरामायण सर्ग ७५, पृ. ३७२-३७७ शबरीने केलेले रामाचें मादरातिप्य (१-३६). सर्ग ७६, पृ. ३७७-३८२ राम पंपा सरोवराकडे जातो व तेथून ऋष्यमूक पर्वताकडे जाण्याचा विचार करतो (१-३७). अरण्यकाण्ड समाप्त भरण्यकाण्डा, समालोचन ३८२, दण्डकारण्यांतील माधम समुदाय ३८२, श्रीरामचंद्राची पूजा ३८८, अगस्ति मुनि ३८९, अगस्ति मुनींचा पराक्रम ३९०, इन्दाचे दर्शन ३९३, ऋषो रामाला शने देतात ३९५, राक्षांचे स्वरूप ३९८, राक्षस प्रियांना पळवितात ३९९, राक्षसांना पुरतात ४९०, राक्षसांची अपकृत्य ४०१, राजाचे कर्तव्य ४०२, राजा तपस्वी लोकांचा सेवक ४०५, रामाचा पनामध्ये निवास ४०५, रामाच्या मनांतील हेतु ४०६, पंचवटीची पर्णशाला ४०५, वास्तुशान्ति ४०८, पंचवटीमध्ये हिमालय कोठे ४०९, राक्षस पध इष्ट की अनिष्ट ४१०, शस्त्रपारणच पाप ४११, शूर्पणखा व रावण परिचय ४१३, पापी फार दिवस राहत नाहीत ४१६, रावणाला वार्ता समजली ४९, शूर्पणखेचें प्रोत्साहन ४२१, आपले कार्य झाले ४२२, रावणाला राजनीतिचा पाठ ४२३, स्त्रीस्वभाव ४२७, सतिचा जळफळाट ४२७, रामाचे व्रत ४२०, रामाचे कैकेयाविषयों उद्गार ४२९, डावा डोळा लवणे, लक्ष्मणाचें माषण, लक्ष्मण मरताची प्रशंसा करतो ४३१.

·अरण्य का ण्ड

·श्रीमहामुनि-वाल्मीकि-प्रणीत
श्री रा मा य ण म्
.
३
अरण्यकाण्डम् ।
प्रथमः सर्ग ।
भविश्य तु महारण्यं दण्डकारण्यमात्मवान् ।
रामो ददर्श दुर्घर्पस्तापसाथममण्डलम्
कुशचीरपरिक्षिप्तं ब्राह्मथा लक्ष्म्या समावृतम् ।
यथा प्रदीप्तं दुर्दर्श गगने सूर्यमण्डलम्
शरण्यं सर्वभूतानां सुसंमृष्टाजिरं सदा।
मृगैहुभिराकीर्ण पक्षिसधै समावृतम्
पूजितं चोपनृत्तं च नित्यमप्सरसां गणैः
विशालैरग्निशरणैः सुग्माण्डैराजनैः कुशैः ।
समिद्भिस्तोयफलशैः फलमूलैश्च शोभितम्
दंडकारण्य नावाच्या महावनामध्ये प्रविष्ट झाल्यावर शनी वर मान करून
पाहण्यासही अशक्य अशा जितेंद्रिय रामाने तपस्वी लोकाचा आश्रमसमुदाय
पाहिला कुश आणि वल्कलें ह्यानी तो आश्चमसमूह सर्वत्र व्याप्त असून वेदा-
भ्यासाच्या तेजाने युक्त असल्यामुळे आकाशामध्ये असलेल्या सूर्यमंडलाप्रमाणे तो
दैदीप्यमान आणि म्हणूनच राक्षसादिकानी अवलोकन करण्यास अशक्य झालेला
होता सर्व प्राण्याचें तो आश्रयस्थान होता त्यातील आगणें चागली झाडलेली
होती, अनेक प्रकारच्या मृगानी तो गजबजलेला होता, पक्ष्याच्या समुदायानी तो
व्यापलेला होता आणि अप्सराचे गण जवळच नृत्य करून त्याला मान देत होते.
मोठ्या होमशाला, घुप्रभृति यज्ञपात्रे, अजिनें, दर्भ, समिधा, पाण्याने भरलेल्या
घागरी, फलें व कंद-मुळे ह्यानी त्याला शोभा आलेली होती. (१-५)
१(म.रा)

·७ ८ - धीरामायणम् । [सर्गः आरण्यैश्च महावृक्षः पुण्यैः स्वादुफलैर्वृतम् । यलिहोमार्चितं पुण्यं ब्रह्मयोपनिनादितम् ६ पुष्पैश्वान्यैः परिक्षिप्तं पद्मिन्या च सपाया। फलमूलाशनेदन्तैिश्चौरकृष्णाजिनाम्वरैः सूर्यवैश्वानराभैश्च पुराणैर्मुनिभिर्युतम् । पुण्यश्च नियताहारैः शोभितं परमर्षिभिः तद्ब्रह्मभवनप्रख्य ब्रह्मयोपनिनादितम् । ब्रह्मविद्भिर्महाभागैाह्मणैरुपशोभितम् तद् दृष्ट्वा राघयः श्रीमांस्तापसाश्रममण्डलम् अभ्यगच्छन्महातेजा विज्यं कृत्वा महद्धनुः दिव्यज्ञानोपपन्नास्ते रामं दृष्ट्वा महर्षयः। अभिजग्मुस्तदा प्रीता वैदेहीं च यशस्विनीम् ते तु सोमामिवोद्यन्तं दृष्टा वै धर्मचारिणम् । लक्ष्मणं चैव दृष्ट्वा तु वैदेहीं च यशस्विनीम् मङ्गलानि प्रयुञ्जानाः प्रत्यगृहन्दृढव्रताः । गोड फळे येणा-या अरण्यातील मोठमोठ्या पविन वृक्षानी तो व्यापलेला होता वैश्वदेव, होम आणि बलिहरण यानीं तो पविन झालेला होता आणि वेदघोषाने तो पविन आश्रम दुमदुमलेला होता. कमलयुक्त सरोवर आणि इतर फुले यांनी तो भरलेला असून वल्लले व कृष्णाजिन धारण करून फलमूलावर जीवन कंठ- णान्या आणि सूर्य व अग्नि याचेप्रमाणे तेजस्वी अशा जितेंद्रिय व पुरातन मुनींनी तो युक्त असून नियमित आहार करणाऱ्या पुण्यवान् महर्षीनी तो शोभित झाला होता पेयोपाने निनादित, वेदवेत्त्या महाभाग्यवान् ब्राम्हणानों सुशोभित आणि ब्रह्मलोकसमान असा तो तपस्वी मुनींचा आश्रमसमूह पाहिल्यावर महातेजस्वी राम आपल्या धनुष्याची दोरी उतरून जवळ गेला (6-१०) तेव्हा ते दिव्यज्ञानयुक्त महर्षि, राम आणि यशस्विनी सीता याना पाहताच सुप्रसन्न होऊन सामोरे झाले उदय पावलेल्या चद्राप्रमाणे धर्मनिष्ठ राम, लक्ष्मण आणि यशस्विनी सांता ह्याना अवलोकन करून, स्वीकृत प्रत दृढ निश्चयाने ·४ श्लो०६-२] अरण्यकाण्डम्। रूपसंहननं लक्ष्मी सौकुमार्य सुवेपताम् १३ दहशुर्विसिताकारा रामस्य वनवासिना। वैदेही लक्ष्मणं रामं नेत्रैरनिमिपैरिव आश्चर्यभूतान्ददृशुः सर्वे ते वनवासिनः। अप्रैनं हि महाभागाः सर्वभूतहिते रताः अतिथि पर्णशालायां राधर्व संन्यवेशयन् । ततो रामस्य सत्कृत्य विधिता पावकोपमाः १६ आजहुस्ते महाभागाः सलिलं धर्मचारिणः । मङ्गलानि प्रयुञ्जाना मुदा परमया युताः मूलं पुष्पं फलं सर्वमाश्रमं च महात्मनः। निवेदयित्वा धर्मशास्ते तु प्राञ्जलयोऽब्रुवन् धर्मपालो जनस्यास्य शरण्यश्च महायशाः । पूजनीयश्च मान्यश्च राजा दण्डधरो गुरुः इन्द्रस्यैव चतुर्भागः प्रजा रक्षति राघव । चालविणाऱ्या महर्षीनी आशीर्वाद देऊन अर्घ्य पाद्य-आसन व फलमूलादिकानी सत्कार करून त्याचे स्वागत केलें रामाचा बाधा, तेज, सुकुमारपणा आणि उज्ज्वल वेष पाहून त्या वनामध्ये वास्तव्य करणान्या महषींच्या मनाला आश्चर्य पाटले डोळ्याच्या पापण्याही न हलविता सीता, लक्ष्मण माणि राम या आश्चर्य वाटावयास लावणान्या तिघाना ते सर्व वनवासी पाहू लागले. (११-१५) नंतर ह्या आश्रममंडलामध्ये महाभाग्यवान् आणि सर्व प्राण्याच्या कल्याणा- विषयी तत्पर असलेल्या त्या महीनी अतिथि रामाला पर्णकुटिकेंत उतरविलें. नंतर रामाचा यथाशास्त्र सत्कार करून त्या अग्निप्रमाणे तेजस्वी, यहाभाग्यवान् र धर्मनिष्ठ महर्षीनी रामाच्या पूजेकरिता पाणी वगैरे आणले. नंतर मोठे लानंदी होऊन व आशीर्वाद देऊन त्या धर्मवेत्त्या महर्षोनी, महात्म्या रामाला कंद-मुळे, पुणे व फलें अपर्ण केली आणि " सर्व आश्रम तुझाच आहे" असे सांगून व हात जोइन ते त्याला म्हणाले, " हे महायशस्वी रामा ! तूं या ऋषींचा धर्मशालक व रक्षक असल्याने पूज्य व मान्य आहेस. कारण, तूं राजा व दुष्टाचे दमन करणारा - ·(). श्रीरामायणम् । [ सर्ग: १-२ राजा तस्माद्वरान्भोगानन्यान्भुते नमस्कृतः ते वयं भवता रक्ष्या भवद्विषयवासिनः । नगरस्थो वनस्थो वा त्वं नो राजा जनेश्वरः न्यस्तदण्डा वयं राजसितमोघा जितेन्दियाः। रक्षणीयास्त्वया शश्वदर्भभूतास्तपोधनाः एवमुक्त्वा फलैर्मूल पुष्पैरन्यैश्च राघवम् । वन्यैश्च विविधाहारैः सलक्ष्मणमपूजयन् तथाऽन्ये तापसाः सिद्धा रामं वैश्वानरोपमाः। न्यायवृत्ता यथान्यायं तर्पयामासुरीश्वरम् इत्याचे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिवास्येऽरण्यकाण्डे प्रथमः सर्गः ॥१॥ [२४] द्वितीयः सर्गः। कृतातिथ्योऽथ रामस्तु सूर्यस्योदयनं पति । आमन्व्य स मुनीन्सर्यान्वनमेवान्वगाहत नानामृगगणाकीर्णमृक्षशार्दूलसेवितम् असून श्रेष्ठ आहेस. है राघवा ! प्रजारक्षक राजा विष्णूचाच चतुर्थांश असतो भागि म्हणूनच सर्व लोक त्याला नमस्कार करीत असतात व श्रेष्ठ, रम्य अशा उपभोग्य वस्तूंचा तो उपभोग घेतो. (१५-२०) “याकरिता तुझ्या देशात राहणाऱ्या आमचे रक्षण करणे तुझें कर्तव्य आहे. तूं नगरात असलास किंवा वनात असलास तरी तूंच लोकांचा व आमचा राजा आहेस हे राजा ! आम्ही क्रोधसंयम व इंद्रियदमन करून प्राण्याचा निग्रह करण्याचे सोडले आहे. म्हणून आई ज्याप्रमागे 'गर्भाचे रक्षण करते, त्याप्रमाणे आमचे रक्षण करणे तुला अवश्य आहे." असे सागून फळे, कंद-गळे, पुष्पं व इतर वनातले भक्ष्य पदार्थ यानी त्या महर्षीनों लक्ष्मणासह रामाचे पूजन केले व त्याचप्रमाणे न्यायी, अमितुल्य तेजस्वी, सिद्ध व तपस्वी इतरही मुनींनी त्या ईश्वररूपी रामाला योग्य रीतीने संतुष्ट केले (२१-२४) याप्रमाणे वाल्मीकिप्रणीत श्रीरामायण नावाच्या आदिवान्यातील अरण्य- फाडापैकी पहिला सर्य समाप्त झाला ॥१॥ याप्रमाणे आदरातिथ्य झालेल्या रामाने सूर्योदयौं त्या सर्व मुनींचा निरोप

·७
लो. २०-२४१-८] भरण्यकाण्डम् ।
ध्वस्तवृक्षलतागुल्मं दुर्दर्शसलिलाशयम्
निष्कृजमानशकुनि झिल्लिकागणनादितम् ।
लक्ष्मणानुचरो रामो वनमध्यं ददर्श ह
सीतया सह काकुत्स्थस्तस्मिन्धोरमृगायुते ।
ददर्श गिरिशृङ्गार्भ पुरुषाद महास्वनम्
गभीराक्षं महावक्त्रं विकटं विकटोदरम् ।
बीभत्सं विषमंदधि विकृतं घोरदर्शनम्
वसानं चर्म चैयानं वसाई रुधिरोक्षितम् ।
त्रासनं सर्वभूतानां व्यादितास्यमिवान्तकम्
श्रीन्सिहांश्चतुरो व्याघान्द्रो वृको पृषतान्दश
सविषाणं वसादिग्धं गजस्य च शिरो महत्
अवसजायसे शूले विनदन्तं महास्वनम् ।
स राम लक्ष्मणं चैव सीतां दृष्ट्वा च मैथिलीम्
घेऊन वनात प्रवेश केला त्या वनात नानाप्रकारचे मृगसमुदाय, अस्वले व वाघ
रहात होते. त्यातील झाडे, वेली आणि झुडपे याचा नाश झाला होता व त्यातील
पाण्याचे स्थान कोठे आहे, हे दिसेनासे झाले होते. त्यातील पक्षी शब्द करीत
नव्ह्ते व फक चिलटाची मात्र गुणगुण तेथे चालला होती असें तें वन लक्ष्मणा
सह असलेल्या रामाने पाहिले. वापदानी युक्त अशा त्या वनामध्ये सीतेसह
रामानें पर्वतशिखरासारखा एक प्रचंड, गर्जना करीत असलेला राक्षस पाहिला.
मोठ्या विहिरीसारखे खोल डोळे, मोठे तोंड व पोट आणि भयंकर चेहरा ह्यानी
युक्त, विशाल, बीभत्स, ओबडधोबड, कुरूप,लाबलचक, व्याघ्रचर्म धारण केलेला,
बसेन (मासामध्ये असलेला स्निग्ध पदार्थ ) सर्वाग माखलेला व रकाने न्हालेला,
आ पसरलेला, सर्व प्राण्याना त्रास देणारा आणि सवांचा घात करणारा असा तो
राक्षस होता. (१-६)
त्या वेळी तीन सिंह, चार वाघ, दोन लाडगे, पृषत नामक दहा मृग
आणि सेने माखलेले व पुढल्या दातासकट असलेले एक गमाचे मोठे मस्तक,
इतके साहित्य खाण्याकरिता एका लोखंडाच्या सुळाला अडकवून ठेवून तो

·९ श्रीरामायणम् । [ सर्गः २ अभ्यधावत्सुसंझुद्धःप्रजाः काल इवान्तका। स कृत्वा भैरवं नादं चालयन्निव मेदिनम् अवेनादाय चैदेहीमपक्रम्य तदाऽब्रवीत् । युवां जटाचीरधरौ सभायौँ क्षीणजीवितो १० प्रविष्टौ दण्डकारण्यं शरचापासिपाणिनी। कथं तापसयोर्क च वासःप्रमदया सह, अधर्मचारिणी पापो को युवां मुनिदूपको। अहं वनमिदं दुर्ग विराघो नाम राक्षसः १२ चरामि सायुधो नित्यमृपिमांसानि भक्षयन् । इयं नारी वरारोहा मम भार्या भविष्यति १३ युवयो। पापयोवाहं पास्यामि रुधिरं मृधे । तस्यैवं त्रुवतो दुष्टं विराधस्य दुरात्मनः १४ श्रुत्वा सगर्वितं वाक्यं संभ्रान्ता जनकात्मजा । अतिशय उंच स्वरानें गर्जना करीत होता. राम, लक्ष्मण आणि जनककन्या सीता याना पाहिल्याबरोबर युगांती क्रुद्ध मृत्यु ज्याप्रमाणे लोकाकडे धावतो, त्याप्रमाणे तो राक्षस अत्यंत क्रुद्ध होऊन त्याच्याकडे धावला. नंतर भयंकर गर्जना करून जणू काय पृथ्वी कंपित करीत करीत तो राक्षस पुढे आला आणि सीतेला कमरेशी धरून व उचलून घेऊन थोडा मागें सरून म्हणाला, "अरे! पाण, धनुष्य, आणि खड्ग हातात घेऊन व जटा आणि वल्कलें धारण करून दंडकारण्यात भार्येसह आलेल्या तुम्हा दोघाचे आयुष्य सपलें। अरे, तरण श्रीसह तुम्ही तपस्वी अरण्यामध्ये कसेरे वास्तव्य करता ? मुनिवेषाला न शोभणारी अशी आयुधे धारण करून एकाच स्त्रीचे ठिकाणी रत असलेले असे अधर्मनिष्ठ पापी आणि मुनींच्या नावाला बहा लावणारे तुम्ही कोणरे आहात ? मी विराध नावाचा राक्षस आहे आणि हातामध्ये शस्त्र धारण करून या भयंकर वनामध्ये संचार करीत प्रषींच्या मासाचे भक्षण करीत असतो. ही अत्यन्त रूपवती स्त्री माझी बायको होईल. मो युद्धामध्ये तुम्हां पापरूपी उभयतांचे रुधिर प्राशन करीन." (७-१४) याप्रमाणे त्या दुष्ट विराधाचे गर्वयुक्त भाषण ऐकताच जनकराजकन्या ·लो. ९-२१] भरण्यकाण्डम् । सांता प्रवेपितोद्वेगात्मवाते कदली यथा तां दृष्ट्वा राघवः सीतां विराधाङ्कगतां शुभाम् । अब्रवीलक्ष्मणं वाक्यं मुखेन परिशुष्यता। पश्य सौम्य नरेन्द्रस्य जनकस्यात्मसंभवाम् । मम भार्या शुभाचारां विराधाङ्के प्रवेशिताम् अत्यन्तसुखसंवृद्धा राजपुत्री यशस्विनीम् । यदभिप्रेतमस्मासु प्रियं वरवृतं च यत् कैकेयास्तु सुसंवृत्तं क्षिप्रमचैव लक्ष्मण । या नु तुष्यति राज्येन पुत्रार्थे दीर्घदर्शिनी ययाहं सर्वभूतानां पियः प्रस्थापितो वनम् । अद्येदानीं सकामा साया माता* मध्यमा मम २० परस्पर्शात्तु वैदेह्या न दुःखतरमस्ति मे। पितुर्विनाशात्सौमित्रे स्वराज्यहरणात्तथा २१ सीता भयभीत होऊन वा-याने हलणाऱ्या केळीप्रमाणे थरथर कापू लागली. इतक्यात ती सीता विराधाच्या माडीवर असलेली पाहून शोकाने म्लान वदन झालेला राम लक्ष्मणाला म्हणाला, "बा लक्ष्मणा ] राजश्रेष्ठ जनकाची कन्या, लहानपणापासून सुखामध्येच वाढलेली व शुद्ध आचरण करणारी अशी माझी भार्या म्हणून प्रसिद्ध असलेली यशस्विनी सीता विराधाच्या अंकावर असलेली तूं पहा. हे लक्ष्मणा ! वनामध्ये आम्हाला में दुख व्हावे असे कैकेयीला वाटत होते तेंव वर प्राप्त करून जे प्रिय करून घ्यावयाचे होते, तें हैं सर्व तिचे इरिछत आजच तिला प्राप्त झाले! ती मोठी दूरदशी असल्यामुळे आपल्या मुलाला राज्य प्राप्त झाले, एवन्यानेच ती तृप्त होत नसून ते त्याला कायम मिळण्याकरिता आमच्या नाशाची इच्छा करीत आहे. सर्व प्राणिमात्रांना प्रिय असलेल्या मला वनामध्ये पाठवून देऊन आज ती माझी मधली* माता कैकेयी कृतकृत्य झालीलक्ष्मणा! जरी - टीप श्लोक २०- कैकेयी सुमिपेक्षा धाकटी, वडील नाही. येथे मध्यमा " जे म्हटले आहे ते पाकीच्या ३५० इतर राण्यापैकी काहीपेक्षा वयाने आणि सर्वापेक्षा मानाने मोठी असल्याने म्हटलेले दिसते.

·(८)
धीरामायणम्
[सर्ग २-३
पति चुवति काकुत्स्थे याप्पशोकपरिप्लुतः ।
अन्नवील्लक्ष्मणः क्रुद्धो रुद्धो नाग इव श्वसन
अनाथ इच भूतानां नाथस्त्वं पासवोपमः ।
मया नेप्येण काकुत्स्थ किमर्थ परितप्यसे
शरेण निहतस्याय मया कुद्धेन रक्षस!
विराधस्य गतासोहि मही पास्यति शोणितम् २४
राज्यकामे मम क्रोधो भरते यो धभूव ह।
तं विराधे विमोक्ष्यामि वज्री वज्रमिवाचले
मम भुजबलवेगवेगित• पततु शरोऽस्य महान्महोरसि ।
व्यपनयतु तनोश्च जीवित पततु ततश्च महीं विघूर्णितः २६
इत्याचे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्येऽरण्य मण्ड द्वितीय सर्ग ॥२॥ [५०)
माझा पिता मृत झाला व मी स्वत च्या राज्यापासून भ्रष्ट झालों, तरीसुद्धा
विदेहराजकन्या सीतेला दुसऱ्याने स्पर्श केलेला पाहून में दुख होते, त्यापेक्षा
जास्त दुसरे कसलेही दु ख मला होत नाही " (१४-२१)
याप्रमाणे ककुत्स्थकुलोत्पन्न रामाचे भाषण ऐकल्यावर दु सामुळे ज्याच्या
डोळ्यातून अ६ वहात आहेत, असा लक्ष्मण कोंडून ठेवलेल्या सापाप्रमाणे श्वासो-
च्छ्वास टाकीत रागावून बोलू लागला तो म्हणाला, “हे ककुत्स्थकुलोत्पन्ना
रामचद्रा । तू सर्व प्राण्याचा स्वामी असून पराक्रमाविषयीं इद्रासारखा असता
अनायाप्रमाणे शोक का करीत आहेस ? तुझा सेवक मी कुद्ध झाला असता त्या
विराध राक्षसाला वाणाने प्रहार करन गतप्राण करीन व त्यामुळे त्याच्या
शरिरातून निघालेले रक्त ही पृथ्वी प्राशन करील पत्र धारण करणारा इन्द्र
ज्याप्रमाणे पर्वताला वज्राने प्रहार करतो, त्याप्रमाणे राज्यासंबंधाने भरताविषयी
जो मला क्रोध आला आहे तो मी त्या राक्षसावर उगवीन माझ्या बाहुबलाच्या
वेगाने ज्याला वेग आला आहे, असा एक मोठा बाण त्याच्या विस्तीर्ण हृदयाचे
ठिकाणी जाऊन पडो व त्याच्या योगाने त्याचे जीवित नाहीसे होऊन मूर्छ
येऊन तो या पृथ्वीवर पडो" (२२-२६)
याप्रमाणे महामुनिवाल्मीकिप्रति श्रीरामायण नावाच्या आदिकाल्यातील
भरण्यकाण्डापैकी दुसरा सर्ग समाप्त झाला ॥२॥

·२ ४ ५ 'ली. २२-२६,१-] अरण्यकाण्डम् । तृतीय सर्ग । अथोचाच पुनर्वाक्य विराधः पूरयन्यनम् । पृच्छतो मम हि चूत को युवां क्व गमिष्यतः १ तमुवाच ततो रामो राक्षस ज्वलिताननम् । पृच्छन्तं सुमहातेजा इक्ष्वाकुकुलमात्मनः क्षत्रियो वृत्तसपनौ विद्धि नौ वनगोचरौं। त्वां तु चेदितुमिच्छाय. कस्त्व चरसि दण्डकाम् तमुवाच विराधस्तु राम सत्यपराक्रमम् । हन्त वक्ष्यामि ते राजनिबोध मम राघव पुत्रः किल जवस्याह माता मम शतहदा। विराध इति मामाहु पृथिव्यां सर्वराक्षसाः तपसा चामिसप्राप्ता ब्रह्मणो हि प्रसादजा। शस्त्रेणावध्यता लोकेऽच्छेद्याभेद्यत्वमेव च उत्सृज्य प्रमदामेनामनपेक्षौ यथागतम् । स्वरमाणौ पलायथां न या जीवितमाददे स्यानतर विराध आपल्या भाषणाने ते वन निनादित करीत करीत पुन म्हणाला, " अरे, तुम्ही कोण आहात व कोणीकडे जाणार, हे मला मला सागा हैं श्रवण करिताच महातेजम्बी राम, तोंडातून ज्वाला चालल्या आहेत अशा त्या विराध राक्षसाला म्हणाला, 'आम्ही इक्ष्वाकु कुलामध्ये जन्मलों असून सदाचारसपन क्षत्रिय असतो काही कारणाने वनात सचार करीत आहों भाता तू कोण आहेस व या दडकारण्यामध्ये का रहात आहेस, हे जाणण्याची आम्हाला इच्छा आहे " नतर तो विराध राक्षस त्या सत्यपराक्रमी रामाला म्हणाला, " हे राजा रामचद्रा ! मी आपले वृत्त सांगतो ते तू श्रवण कर मी जय राक्षसाचा पुत्र व माझी माता शतइदा हो होर व या पृथ्वीवर सर्व राक्षस मला विराध असे म्हणतात. मी तपाने ब्रह्मदेवाला प्रसन्न करून घेऊन त्याच्या पासून या लोकांमध्ये शस्त्राने अवध्यता, अच्छेयता व अभेद्यता ही प्राप्त करून घेतली आहेत. याकरिता, या स्त्रीला सोडून देऊन मोठ्या त्वरेने जसे आलात, तसे ७ "

·(१०)
श्रीरामायणम् ।
[सर्गः ३
तं रामः प्रत्युवाचेदं कोपसंरकलोचनः ।
राक्षसं विकृताकारं विराधं पापचेतसम्
क्षुद्र धिक्त्वा तु होनार्थ मृत्युमन्वेपसे ध्रुवम् ।
रणे प्राप्स्यसि संतिष्ठन मे जीवन्विमोक्ष्यसे
ततः सज्यं धनुः कृत्वा रामः सुनिशिताशरान् ।
सुशीघ्रमभिसंधाय राक्षसं निजधान ह
धनुषा ज्यागुणवता सम बाणान्मुमोच ह ।
रुक्मपुङ्खान्महावेगान्सुपर्णानिलतुल्यगान्
ते शरीरं विराघस्य भित्त्वा बर्हिणवाससः।
निपेतुः शोणितादिग्धा धरण्यां पावकोपमा १२
स विद्धो न्यस्य वैदेहीं शूलमुद्यम्य राक्षसः ।
अभ्यद्रवत्सुसंकुद्धस्तदा रामं सलक्ष्मणम् १३
स विनध महानादं शूलं शक्रध्वजोपमम् ।
प्रगृह्याशोभत तदा व्यात्तानन इवान्तकः १४
पळून जा; म्हणजे मी तुमचे प्राण घेणार नाही" (१-५)
हे त्या राक्षसाचे भाषण ऐकून रागाने ताबडेलाल डोळे झालेला राम
भयंकर आकृतीच्या महापापी विराघाला म्हणाला, “हे नीचा ! तुला धिक्कार
असो! दुसऱ्याच्या स्त्रीला स्पर्श करण्याचे हे नीच कृत्य करून तूं मरणाचीच इच्छा
करीत आहेस. तर ते भाताच तुला रणामध्ये खात्रीने प्राप्त होईल. माझ्या समोर
उभा रहा. माझ्या हातून तूं जिवत सुटणार नाहीस " याप्रमाणे भाषण केल्यानंतर
रामाने धनुष्य सज्ज केले आणि तीक्ष्ण धारा असलेले बाण धनुष्याला लावून
त्या राक्षसावर प्रहार केला नंतर प्रत्यंचा चढविलेल्या धनुष्याला सोन्याचा
पिसारा असलेले व गाह आणि वायु याप्रमाणे शीघ्र गमन करणारे असे सात
वाण लावून त्या राक्षसावर सोडले व ते मोराचा पिसारा असलेले, अमीप्रमाणे
तेजस्वी असे ते वाण विराधाच्या शरिराचा भेद करून रक्ताने भरून जमिनीवर
पडले. याप्रमाणे त्या राक्षसाला प्रहार होताच वैदेहीला खाली ठेऊन त्याने
आपल्या हातात शूल घेतला आणि तो लक्ष्मणासह रामावर धावला. तेव्हा त्या

·। लो०८-२१ अरण्यकाण्डम् । (११) अथ तो भ्रातरौ दीप्तं शरवर्ष ववर्षतुः। विराधे राक्षसे तस्मिन्कालान्तकयमोपमे १५ स प्रहस्य महारौद्रः स्थित्वाजृम्भत राक्षसः। जृम्भमाणस्य ते वाणाः कायानिष्पेतुराशुगा. स्पर्शात्तु वरदानेन प्राणान्संरोध्य राक्षसः । विराधः शूलमुद्यभ्य राघवावभ्यधावत १७ तच्छूलं वज्रसंकाशं गगने ज्वलनोपमम् । द्वाभ्यां शराभ्यां चिच्छेद रामः शस्त्रभृतां वर तद्रामविशिखैश्छिन्नं शूलं तस्यापतद्भुवि । पपाताशनिना च्छिन्नं मेरोरिव शिलातलम् तौ खगौ क्षिप्रमुद्यस्य कृष्णसविवोद्यतौ। तूर्णमापेततुस्तस्य तदा प्रहरतां वलात् स वध्यमानः सुभृशं भुजाभ्यां परिगृह्य तौ। राक्षसाने मोठयाने गर्जना करून इंद्राच्या ध्वजाप्रमाणे असलेला शूल हातामध्ये घेतला असता तो तोंड पसरलेल्या यमाप्रमाणे दिसू लागला (८-१४) तेव्हाप्रलयकालच्या प्राणिघातक यमाप्रमाणे असलेल्या त्या विराध राक्षसावर ते दोघे भाऊ राम व लक्ष्मण दिव्य बाणाचा वर्षाव करू लागले, तेव्हा शस्त्राने अवध्य असलेल्या माझ्यावर हे व्यर्थ वाणष्टि करीत आहेत, असे पाहून तो महा- भयकर राक्षस हंसला व जाभया देत उभा राहिला आणि ते सर्व वाण त्याच्या शरिरापासून आपोआप गळून पडू लागले फार वेदना होत असताही वरप्राप्ती- मुळे ज्याचे प्राण गेले नाहीत, असा तो विराध आपल्या हातामध्ये शूल घेऊन त्या राम-लक्ष्मणाकडे धावला तेव्हा शस्त्र धारण करणाऱ्यामध्ये श्रेष्ठ अशा रामाने वजाप्रमाणे तेजस्वी व अमीप्रमाणे प्रकाशमान असा आकाशातून येगारा दो त्याचा शूल दोन वाणानी तोडून टाकला. तो रामाच्या बाणानी तुटून पडलेला शूल वप्रहाराने छिन्न होऊन पडलेल्या मेरुपर्वताच्या शिखराप्रमाणे दिसं टाटा तो शूल पडल्याबरोबर त्या दोघानी कृष्णसर्पाप्रमाणे असलेले दोन सड्ग टर आपल्या हातात घेऊन त्या विराध राक्षसाला प्रहार केला. (१५-२०)

·W
श्रीरामायणम् ।
[सर्गः ३-४
अप्रकम्प्यौ नरव्यानौ रौद्रः प्रस्थातुमैच्छत
तस्याभिप्रायमाझाय रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ।
वहत्वयमलंतावत्पथानेन तु राक्षसः
२२
यथा चेच्छति सौमित्रे तथा वहतु राक्षसः ।
अयमेव हि नः पन्था येन याति निशाचर. २३
स तु स्ववलवीर्येण समुत्क्षिप्य निशाचरः ।
वालाविव स्कन्धगती चकारातियलोद्धतः २४
तावारोप्य ततः स्कन्ध राघवी रजनीचरः।
विराघो विनदन्धोरं जगामाभिमुखो वनम्
२५
वनं महामेघनिभं प्रविष्टो द्रुमैमेहद्भिर्विविधैरुपेतम् ।
नानाविधैः पक्षिकुलैर्विचित्रं शिवायुतं व्यालमृगैर्शिकीर्णम् २६
इत्याचे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्यऽरण्यकाण्डे तृतीयः सर्गः ॥३॥ [६]
याप्रमाणे अतिशय प्रहार केला असताही युद्धामध्ये न हालणान्या त्या
पुरुषश्रेष्ठाना आपल्या भुनामध्ये घेऊन पळून जाण्याचा तो पिराध विचार करूं
लागला असता त्याचा तो हेतु समजून राम लक्ष्मणाला म्हणाला, “ह्या मार्गाने
हा राक्षस आपणाला पाहिजे तितके दूर घेऊन जावो. हे लक्ष्मणा ! ह्याची इच्छा
असेल त्याप्रमाणे हा राक्षस आपणाला घेऊन जाऊ दे ज्या मार्गाने हा राक्षस
चालला आहे, तोच आपला मार्ग आहे. " तदनंतर अतिशय शकीमुळे गर्विष्ठ
झालेल्या त्या राक्षसाने आपल्या बलाने त्या राम-लक्ष्मणाना वर उचलून
धरले आणि मुलाप्रमाणे खाद्यावर ठेवून दिले. त्या रघुवंशज राम-लक्ष्मणाना या-
प्रमाणे खाद्यावर घेतल्यानंतर तो विराध राक्षस भयंकर गर्जना करीत करीत
दंडकारण्याकडे तोंड करून निघाला साराश, नानाप्रकारच्या मोठमोठ्या वृक्षानी
युफ, भनेक प्रकारच्या पक्षिसमुदायामुळे चित्रविचित्र,कोल्हे, श्वापदें व मृग यानी
गजबजलेल्या आणि मोठ्या मेघाप्रमाणे असलेल्या वनामध्ये तो राक्षस
शिरला. (२१-२६)
ह्याप्रमाणे वाल्मीकिप्रणीत श्रीरामायण नावाच्या आदिकाय्यातील अरण्य -
काडापैकी तिसरा सर्ग समाप्त झाला ॥ ३ ॥

·१ 8 श्लो. २१-२६१-७ अरण्यकाण्डम् चतुर्थः सर्गा। हियमाणौ तु काकुत्स्थौ दृष्ट्वा सीता रघूत्तमौ । उः स्वरेण चुक्रोश प्रगृह्य सुमहाभुजा एष दाशरथी रामः सत्यवाञ्छीलवान्शुचिः। रक्षसा रौद्ररूपेण हियते सहलक्ष्मणः मामृक्षा भक्षयिष्यन्ति शार्दूलद्वीपित्तस्तथा । मां हरोत्सृज काकुत्स्थौ नमस्ते राक्षसोचम ३ तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा वैदेहा यमलक्ष्मणौ। वेगं प्रचतुर्षीरी बधे तस्य दुरात्मनः तस्य रौद्रस्य सौमित्रिः सव्यं याडं बभाह। रामस्तु दक्षिणं याहुं तरसा तस्य रक्षसः स भग्नवाहुः संविग्नः पपाताशु विमूछितः। এ সম্বধাহ সলমিকাঃ मुष्टिभिर्वाहुभिः पद्भिः सूदयन्तौ तु राक्षसम् । उद्यम्योद्यम्य चाप्येनं स्थण्डिले निष्पिपेपतुः रघुवंशनधेष्ठ ककुत्स्थकुलोत्पन महाबाहु राम-लक्ष्मणाना विराध राक्षस धरून घेऊन जात आहे असे पाहून सीता आपले हात घर करून उच्च स्वराने आक्रोश करू लागली. ती म्हणाली," सत्यनिष्ठ, सुशील व पवित्र असलेल्या या दाशरथि रामाला लक्ष्मणासह विराध राक्षस घेऊन जात आहे. आता मला अस्वले, वाघ आणि चित्ते खाऊन टाकतील. हे राक्षसश्रेष्ठा ! मी तुला हात जोडते, तूं मला ने आणि या ककुत्स्यवंशजाना सोड " हे त्या सीतेचे भाषण ऐकताच वीर राम-लक्ष्मणानी त्या दृष्टाच्या वधाविषयी घाई केली व त्या भयंकर राक्षसाचा डावा हात लक्ष्मणाने व उजवा रामाने जोर करून तोटिला. तेव्हा हात तुटून गेलेला तो राक्षस व्याकुल झाला आणि वज्राने विदीर्ण झालेल्या पर्वताप्रमाणे तोमेपतुल्य राक्षस मूर्षित होऊन लगेच जमिनीवर पडला. लाथाबुक्क्यानी व कोपरखळ्यांनी या राक्षसाला ते मारू लागले आणि प्रयत्न कर. करून त्याला ते भूमीवर खाली पाडून त्याचा चेंदामेंदा करू लागले परंतु ६ ७ ·८ (१४) श्रीरामायणम् । [सर्गः ४ स विद्धो बहुभिर्वाणैः खगाभ्यां च परिक्षतः । निप्पिष्टो बहुधा भूमौ न ममार स राक्षसः तं प्रेक्ष्य रामः सुभशमवघ्यमवलोपमम् । भयेष्यभयदः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत् तपसा पुरुषव्याघ्र राक्षसोऽयं न शक्यते। शस्त्रेण युधि निर्जेतुं राक्षसं निखनावहे १० कुअरस्येव रौद्रस्य राक्षसस्यास्य लक्ष्मण ! चनेऽस्मिन्सुमहच्चभ्रं खन्यतां रौद्रवर्चसः इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामःप्रदर खन्यतामिति । तस्थौ विराघमाक्रम्य कण्ठे पादेन वीर्यवान् १२ तच्छ्रुत्वा राघवेणोक्तं राक्षसः प्राधितं वचः । इदं प्रोवाच काफुत्स्थं विराधः पुरुषर्पमम् १३ हतोऽहं पुरुषव्याघ्र शक्रतुल्यबलेन वै। मया तु पूर्व त्वं मोहान शातः पुरुषर्षभ १४ अनेक चाणांनी जरी तो जखमी झाला होता, तलवारींनी जरी त्याच्या सर्व शरिरावर जखमा झालेल्या होत्या आणि जमिनीवर जरी तो अनेक प्रकारांनी चिरडलेला होता, तरी तो राक्षस मेला नाही. (१-८) तेव्हा भयप्रसंगी अभय देणारा श्रीमान् राम त्या अत्यंत अवध्य असलेल्या पर्वतप्राय राक्षसाकडे पाहून म्हणाला- 'हे पुरुषश्रेष्ठा लक्ष्मणा ! तपश्चर्या करून या राक्षसाने वर प्राप्त करून घेतला असल्याने शनाने युद्धामध्ये याचा पराभव होणे शक्य नाही. याकरिता आपण या राक्षसाला पुरून टाकू. तेव्हा हे लक्ष्मणा! मोठया हत्तीला पुरण्याकरिता जसा फारच मोठा खड्डा खणावा लागतो, तसा या उग्र तेजाने युक्त असलेल्या राक्षसाकरितां तूं या वनामध्ये यराच मोठा खडा " याप्रमाणे “ खड्डा खण" असे लक्ष्मणाला सागितल्यावर शूरवीर राम विराध राक्षसाच्या मानेवर पाय देऊन उभा राहिला. ते रामाचे भाषण ऐकून विराध राक्षस पुरुषश्रेष्ठ रामाला नम्रपणे म्हणाला, " हे पुरुषश्रेष्ठा ! इंद्रतुल्य घलान्य अशा तूं मला मारले आहेस. हे पुरुषोत्तमा ! मी पूर्वी मोहामुळे तुला खण.

·१७ श्लो०८-२२] अरण्यकाण्डम् । कौसल्या सुप्रजास्तात रामस्त्वं विदितो मया। वैदेही च महाभागा लक्ष्मणश्च महायशाः १५ अभिशापादहं घोरां प्रविष्टो राक्षसी तनुम् । तुम्बुरुर्नाम गन्धर्वः शप्तो वैश्रवणेन हि प्रसाद्यमानश्च मया सोऽब्रवीन्मां महायशाः। यदा दाशरथी रामस्त्वां वषिष्यति संयुगे तदा प्रकृतिमापन्नो भवान्स्वर्ग गमिष्यति । अनुपस्थीयमानो मां स क्रुद्धो व्याजहार ह इति वैश्रवणो राजा रम्भासक्तमुवाच ह । तव प्रसादान्मुक्तोऽहमभिशापात्सुदारुणात् भुवनं स्वं गमिष्यामि स्वस्ति वोऽस्तु परंतप । इतो वसति धर्मात्मा शरभङ्गः प्रतापवान् अध्ययोजने तात महर्षिः सूर्यसंनिभः । तं क्षिप्रमभिगच्छ वंसते श्रेयोऽभिधास्यति २१ अवटे चापि मां राम निक्षिप्य कुशली बज। ओळखले नाही रामा । तुझ्यामुळे कौसल्या सुपुत्रवती झाली आहे, तुला, महा- भाग्यवती सीतेला आणि महायशस्वी लक्ष्मणाला मी आता पुरे जाणले.हा भयंकर राक्षस देह मला शापामुळे प्राप्त झालेला आहे, मी पूर्वी तुंबुरु नावाचा गंधर्व होतो व कुबेराने मला शाप दिला होता शाप दिल्यानतर मी शापनिवृत्तीकरिता त्याची प्रार्थना करू लागलो असतां तो महायशस्वी कुवेर मला म्हणाला, "दाशरथि राम जेव्हा सप्रामात तुला मारील, तेव्हा तुला पुन• गंधर्वरूप प्राप्त होऊन स्वर्गाला जाशील " मी रंभेवर आसक्त झाल्याने माझ्या हातून कुबेराची सेवा होईनाशी झाल्यामुळे रागावून त्याने मला तसा शाप दिला होता व त्याच्याच उश्शापाप्रमाणे मी आता तुझ्या कृपेनें त्या अत्यत भयंकर शापापासून मुक्त झाली आहे. मी आता आपल्या स्वर्गलोकी जात? हे शनुतापना! तुमचे कल्याण असो येधून सुमारे दीड योजनावर प्रतापी, धर्मनिष्ठ आणि सूर्यासारखे तेजस्वी असे शरभंग महर्षि राहतात, त्याच्याकडे तूं सत्वर जा ते महर्षि तुझें कल्याण ·२७ श्रीरामायणम् । [सर्गः ४-५ रक्षसां गतसत्त्वानामेष धर्मः सनातनः २२ अवटे ये निधीयन्ते तेषणं लोकाः सनातनाः । एवमुफ्त्वा तु काकुत्स्थं विराधः शरपीडितः बभूव स्वर्गसंप्राप्तो न्यस्तदेहो महाबलः। तच्छुत्वा राघवो वाक्यं लक्ष्मणं व्यादिदेश ह २४ कुअरस्येव रौद्रस्य राक्षसस्यास्य लक्ष्मण । चनेऽस्मिन्सुमहाभ्रः खन्यतां रौद्रकर्मणः इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामः प्रदरः खन्यतामिति । तस्थौ विराघमाक्रम्य कण्ठे पादेन घीर्यवान २६ ततः खनित्रमादाय लक्ष्मणः श्वभ्रमुत्तमम् । अखनत्पार्श्वतस्तस्य विराघस्य महात्मनः तं मुक्तकण्ठमुत्क्षिप्य शङ्कुकर्ण महास्वनम् । विराधं प्राक्षिपच्छ्वत्रे नदन्तं भैरवस्वनम् तमाहवे दारुणमाशुविक्रमौ स्थिरावुभौ संयति रामलक्ष्मणौ । करतील. हे रामा ! मला खड्यांत गाडून टाक व मग तूं खुशाल जा; कारण गतप्राण राक्षसाना खड्यात पुरणे हा सनातन धर्म आहे. जे राक्षस खड्डयांत पुरले जातात, त्याना अक्षय लोक प्राप्त होतात." याप्रमाणे वाणांनी विद्ध शालेला तो महाबलवान् राक्षस रामाला सांगून व देहत्याग करून स्वर्गाला गेला. (१२-२४) ते त्याचे भाषण ऐकून राम पुनः लक्ष्मणाला म्हणला, " हे लक्ष्मणा ! प्रचंड हत्तीला पुण्याकरिता जसा फारच मोठा सा खणावा लागतो, तसा या क्रूरकर्मी राक्षसाकरिता तूं या या वनामध्ये घराच मोठा खड्डा खण." याप्रमाणे खडा खग" म्हणून लक्ष्मणाला सागितल्यावर बार्यवान् राम राक्षसाच्या मानवर पाय देऊन उभा राहिला. नंतर लक्ष्मणाने कुदळ घेऊन विराधाच्या बाजूला चागला मोठा सहा सणला. रामाने त्याच्या मानेवरून पाय काढल्यावर शंकूप्रमाणे कठीण कान व मोठा आवाज असलेला तो विराध राक्षस भयंकर गर्जना करीत असताच लक्ष्मणाने त्याला त्या खाधात लोटून दिले. . त्या ·लो०१२-१३,१] अरण्यकाण्डम् । मुदान्वितौ चिक्षिपतुर्भयावह नदन्तमुक्षिप्य बलेन राक्षसं ॥२९॥ अवध्यतां प्रेक्ष्य महासुरस्य तो शितेन शस्त्रेण तदा नरर्षभौ। समर्थ्य चात्यर्थविशारदावुभौ विले विराधस्य वधं प्रचक्रतु.३० स्वयं विराधेन हि मृत्युमात्मनः प्रसा रामेण यथार्थमीप्सितः। निवेदितः काननचारिणा स्वयं न मे वध शस्त्रकृतो भवेदिति३१ तदेव रामेण निशम्य भाषितं कृता मतिस्तस्य बिलप्रवेशने । बिलं च तेनातिवलेन रक्षसा प्रवेश्यामानेन वनं विनादितम् ३२ प्रहृष्टरूपाविध रामलक्ष्मणौ विराधमूर्त्या प्रदरे निपात्य तम् । ननन्दतुर्वीतभयो महावने दिवि स्थितौ चन्द्रदिवाकराविव ३३ इत्याचे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये भरण्यकाण्डे चतुर्थ. सर्गः ॥४॥[१.९] पञ्चम सर्ग । इत्वा तु तं भीमबलं विराधं राक्षसं बने । ततः सीतां परिष्वज्य समाश्वास्य च वीर्यवान् युद्धामध्ये धैर्यवान् अशा त्या चपल राम-लक्ष्मणानी त्या घोर राक्षसाला युद्धात जिंकून स्वसामर्थ्याने त्याला उचलून तो भयकर गर्जना करीत असता आनद झालेल्या त्या राम-लक्ष्मणानी त्याला सहयात लोहन दिले (२४-२९) तीक्ष्ण शस्त्राने त्या महा दैत्याचा वध होत नाही, असे आढळून आल्यावर अत्यत युद्धकुशल राम लक्ष्मणानी विराधाला खड्डयात पुरून त्याचा वध केला. रामाकडून इच्छिलला जो मृत्यु, तो सिद्धीस नेण्याकरिता अरण्यात सचारणाऱ्या स्या राक्षसाने " शस्त्राने माझा वध होणार नाही." असें स्वत रामाला सागितले तेच त्याचे भाषण एकून त्याला खड्यात टाकण्याचे रामाने ठरवले आणि ते त्या राक्षसाला खायात टाकू लागले असता त्याने ते वन दणाणून टाकले. याप्रमाणे त्या विराध राक्षसाला जमिनीतील पायात टाकून ते रामलक्ष्मण भानदित झाले आणि आशातील सूर्यचद्राप्रमाणे ते त्या महावनात निर्भय होऊन आनंदात राहिले. (३०-३३) याप्रमाणे वाल्मीकिप्रणीत श्रीरामायण नावान्या आदिकाव्यांतील अरण्य. काडापैकी चौथा सर्ग समाप्त झाला ॥४॥ .(म.रा.)

·(१८) ६ ७ श्रीरामायणम् । [सर्गः ५ अब्रवीद्भातरं रामो लक्ष्मण दीप्ततेजसम्। कष्टं वनमिदं दुर्गन च स्मो धनगोचराः अमिगच्छामहे शीघ्रं शरभङ्गं तपोधनम् । आधर्म शरमङ्गस्य राघचोऽभिजगाम ह तस्य देवप्रभावस्य तपसा भावितात्मन । समीपे शरभङ्गस्य ददर्श महदद्भुतम् विभ्राजमानं वपुषा सूर्यवैश्वानरप्रभम् । रथमवरमानढमाकाशे विवुधानुगम् असंस्पृशन्त वसुधां ददर्श विबुधेश्वरम् । सप्रभाभरणं देवं विरजोम्यरधारिणम् तद्विधैरेव बहुभिः पूज्यमान महात्मभिः । हरितैर्वाजिभिर्युक्तमन्तरिक्षगतं रथम् ददर्शादूरतस्तस्य तरुणादित्यसंनिभम् । पाण्डुरानधनप्रख्यं चन्द्रमण्डलसंनिभम् त्या भयकर बलाने युक्त असलेल्या विराध राक्षसाला मारून आणि सात्वन- पूर्वक सौतेला आलिंगन देऊन वीर्यवान् राम तेजस्वी बधु लक्ष्मणाला म्हणाला, "हे अरण्य त्रासदायक व आत जाण्याला कठीण असे आहे आणि आपल्याला तर वनामध्ये राहण्याचा अनुभव नाही याकरिता आता आपण लौकर महातपस्वी शरभग ऋषींकडे जाऊ" असे म्हणून राम शरभग मुनींच्या आश्रमाला गेला. तेव्हा तपश्चर्येने ज्याचे चित्त पविन झालेले आहे व देवाप्रमाणे ज्याचा प्रभाव आहे, अशा त्या शरभग मुनींच्या आश्रमाजवळ रामाने एक मोठा आश्चर्यकारक प्रकार पाहिला सूर्य आणि अग्नि ह्याच्याप्रमाणे तेजस्वी, शरीरकाताने दैदीप्यमान, देवल्प सेवकाबरोबर असलेला, अत्यत उज्ज्वर आभूषणे आणि निर्मल वस्त्रे परिधान केलेला, जमिनीवर उतरला असताही तिला स्पर्श न करणारा व तशाच प्रकारची भूषणे वगैरे धारण करून स्तुति करीत असलेल्या अनेक महात्म्यांनी युज आणि श्रेष्ठ रथामध्ये भारुढ झालेला असा आकाशामध्ये देवराज इद्र आणि श्यामवर्ण अव जुपलेले असून अतरिक्षातून चालणारा त्याचा रथ ह्याना रामाने पाहिले त्याच्याजवळव बालसूर्याप्रमाणे तेजस्वी, श्वेतवर्ण अभ्राप्रमाणे अतिशय ८ ·१९) ९ को. २-१६] भाग्यकाण्डम् अपश्यद्विमलं छत्रं चित्रमाल्योपशोभितम् । चामरव्यजने चान्ये रुक्मदण्डे महाधने गृहीते वरनारीभ्यां धूयमाने च मूर्धनि । गन्धर्वामरसिद्धाश्च बहवः परमर्षयः १० अन्तरिक्षगतं देवं गीर्भिरण्याभिरैडयन् । सह संभाषमाणे तु शरभरुन वासवे दृष्ट्वा शतक्रतुं तत्र रामो लक्ष्मणमब्रवीत् । रामोऽथ रथमुद्दिश्य धातुदर्शयतामृतम् अर्चिष्मन्तं श्रिया जुष्टमद्भुतं पश्य लक्ष्मण । प्रतपन्तमिवादित्यमन्तरिक्षगतं रथम् १३ ये हयाः पुरुहूतस्य पुरा शकस्य नः श्रुताः। अन्तरिक्षगता दिव्यास्त इमे हरयो ध्रुवम् १४ इमे च पुरुषव्याघ्र ये तिष्ठन्त्यभितो दिशम् । शतं शतं कुण्डलिनो युवानः खड्गपाणयः १५ विस्तीर्णविपुलोरस्काः परिवायतयाहयः । कातीने युक्त, चंद्रमंडलासारख्या प्रभेनें संपन्न आणि आश्चर्यकारक पुप्पानी सुशो- भित असें एक निर्मल छत्र व उत्कृट स्त्रियानों हातात घेतलेलों, मस्तकावर इलत असलेली आणि सुवर्णदानी युक्त असलेली मोठी मूल्यवान् चामरे त्याने पाहिली. (१-१०) गंधर्व, देव, सिद्ध आणि अनेक महर्षि त्या आकाशात असणाऱ्या देवाचें उत्कृष्ट शब्दानी स्तवन करीत होते नंतर इद्र शरभग मुगींशी भाषण करूं लागला, तेव्हा त्या इंद्राला ओळखुन राम लक्ष्मणाशी बोल लागला रथाक्डे बोट करून प्रथमतःरामाने आपल्या भावाला तो आश्चर्यकारक रय दाखविला आणि म्हणाला, 'हे लक्ष्मणा! तेजस्वी, कातीने युक्त, सूर्याप्रमाणे प्रकाशत असलेला आणि आकाशात असणारा हा रथ तूं पहा. यज्ञाकरिता अनेकदा याजकांनी बोलावलेल्या इंद्राच्या ज्या अक्षाबद्दल आम्ही ऐक्लें होते, तेच हे आकाशात सचारणारे दिव्य अश्च नि संशय होत. हे पुरषा रक्ष्मणा! इंनाच्या चारही दिशाना कुंडलें धारण ·१७ १८ श्रीरामायणम् । [ मर्गः ५ शोणांशुवसनाः सर्वे व्याघ्रा इव दुरासदाः उरोदेशेषु सर्वेषां हारा ज्वलनसंनिभाः। रूपं विभ्रति सौमित्रे पञ्चविंशतिवार्षिकम् एतद्धि किल देवानां वयो भवति नित्यदा। यथेमे पुरुषव्याघ्रा दृश्यन्ते प्रियदर्शनाः इहैव सद्द वैदेह्या मुहूर्ते तिष्ठ लक्ष्मण । यापजानाम्यहं व्यकं क एप द्युतिमानये तमेवमुक्त्वा सौमित्रिमिदेव स्थीयतामिति । अभिचकाम काकुत्स्थः शरमझाश्रमं प्रति ततः समभिगच्छन्तं प्रेक्ष्य राम शचीपतिः । शरभङ्गमनुज्ञाप्य विवुधानिदमब्रवीत् इहोपयात्यसौ रामो यावन्मां नाभिभाषते। निष्ठां नयत तावत्तु ततो मां द्रष्टुमर्हति जितवन्तं कृतार्थ हि तदाहमचिरादिमम् । कर्म ह्यनेन फर्तव्यं महदन्यैः सुदुष्करम् * कस्न हातात खग घेतलेले जे हे शंभर-शंभर तरुण पुरुष उभे आहेत, त्याच्या आत्या फारच रुन्द आहेत, त्याचे हात अडसरासारखे लाब आहेत, जवळ येणा- याला यापाप्रमाणे सर्वही भयावह आहेत. सर्वांच्या छातीवर अमीसारखे उज्ज्वल हार दिसत आहेत आणि हे लक्ष्मणा! सर्वही वयाने पंचवीस वर्षाच दिसत आहेत. आनंदी मुद्रेने युक्त असलेले हे पुरुषश्रेष्ठ ज्याप्रमाणे दिसत आहेत, त्याचप्रमाणे हे देवाचे वय नित्य कायम असते. हे लक्ष्मणा ! तूं सीतेसह एक क्षणभर येथेच थाब. तोवर हा कोण तेजस्वी पुरुष रथात बसला आहे, हे समजून घेतो. (१०-१९) याप्रमाणे "येथेच थाव" असें लक्ष्मणाला सागून काकु स्थ राम शरमंग मुनींच्या आश्रमाकडे गेला. तेव्हा राम येत असल्याचे पाहून शचीपति " निष्पादयित्वा तत्कर्म ततो मा द्रष्टुमर्हति । " २३ व्या श्लोकमत एवढा श्लोका गोविन्दराजीय प्रतीमध्ये अधिक आहे. " M ·२४ २५ . ग्लो. १६-२९] अरण्यकाण्डम् । अथ वजी तमामय मानयित्वा च तापसम् । रथेन हययुक्तेन ययौ दिवमरिंदम. प्रयाते तु सहस्राक्षे राघवः सपरिच्छदः । अग्निहोत्रमुपासीनं शरभहमुपागमत् तस्य पादौ च संगृह रामः सीता च लक्ष्मणः । निषेदुस्तदनुशाता लब्धवासा निमन्त्रिता: ततः शक्रोपयानं तु पर्यपृच्छत राघवः । शरभङ्गश्च तत्सर्वे राधवाय न्यवेदयत् मामेप वरदो राम ब्रह्मलोकं निनीपति । जितमुग्रेण तपसा दुष्प्रापमकृतात्मभिः अहं ज्ञात्वा नरव्याघ्र वर्तमानमदूरतः । ब्रह्मलोकं न गच्छामि तामदृष्ट्वा प्रियातिथिम् २९ इद्र शरभग मुनींची अनुज्ञा घेऊन देवांना म्हणाला, हा राम इकडे येत आहे. परंतु इकडे येऊन हा माझ्याशी भाषण करण्यापूर्वीच तुम्ही माझ्यासह स्वर्गाला चला रावणाला जिंकून कृतार्थ झाला म्हणजे पुढे याला माझें दर्शन होईल, इतराना करण्यास अत्यंत कठीण असे मोठे कर्म याच्याकडून व्हावयाचे आहे." याप्रमाणे देवाना सागून वज्रपाणि इंद्राने आदरपूर्वक त्या मुनींचा निरोप घेतला आणि घोडे जोडलेल्या रथात बसून तो शत्रूना नमवणारा इंद्र स्वर्गाला निघून गेला. (२०-२४) इंद्र निघून गेल्यावर लक्ष्मण व सीता यासह राम होमशालंत बसलेल्या शरभंग मुनींकडे गेला जवळ गेल्यावर राम, सीता आणि लक्ष्मण यांनी त्या मुनींचे पाय धरले. नंतर त्यांनी भोजनाकरिता निमंत्रण दिल्यावर आणि राहण्या- च्या जागेची सोय लागल्यावर त्याची संमति घेऊन ते तिघे तेथे बसले. नंतर इंद्राच्या येण्याचे कारण रामाने त्याना विचारले असता शरभंग मुनींनीही ते सर्व रामाला सांगितले, ते म्हणाले," हे रामा ! चित्त पवित्र न केलेल्या पुरुषांना प्राप्त होण्यास कठीण असा ब्रह्मलोक मी प्रसर तप गर्ने संपादन केला आहे व त्या ब्रह्मलोकी मला असा वर देणारा इंद ने इच्छितो. परंतु हे पुरुषश्रेष्टा । तुया- , ·३५ श्रीरामायणम् । [सर्ग:५ त्वयाहं पुरुषव्याघ्र घामकेण महात्मना । समागम्य गमिष्यामि घिदिवं चावरं परम् ३० अक्षया नरशार्दूल जिता लोका मया शुभाः ब्राह्मयाश्च नाकपृष्ठयाश्च प्रतिगृहीय मामकान् एवमुक्तो नरव्याघ्रः सर्वशास्त्रविशारदः। ऋषिणा शरमन राघवो वाक्यमब्रवीत् ३० अहमेवाहरिष्यामि सवाल्लोकान्महामुने । आवासं त्वहमिच्छामि प्रदिष्टमिह कानने ३३ राघवेणैवमुक्तस्तु शकतुल्यबलेन वै। शरभङ्गो महाप्राज्ञः पुनरेवाब्रवीद्वचः ३४ इह राम महातेजाः सुतीक्ष्णो नाम धार्मिकः । वसत्यरण्ये नियतः स ते यो विधास्यति इमां मन्दाकिनी राम प्रतिस्रोतामनुवज । नर्दी पुष्पोडुपवहां ततस्तत्र गमिप्यसि एष पन्था नरव्याघ्र मुहूर्ते पश्य तात माम् । सारखा अत्यंत प्रिय असा अतिथि जवळ आला आहे, असे समजल्यामुळे तुझें दर्शन घेतल्यावांचून मी ब्रह्मलोकी न जाण्याचे ठरविले. हे पुरुषश्रेष्ठा! महात्मा धर्मनिष्ठ अशा तुझी भेट घेऊन नंतर स्वर्गाला व उत्कृष्ट ब्रह्मलोकाला मी जाईन. हे पुरुषोत्तमा ! मी तप आचरून अक्षय व शुभ असे ब्रह्मलोक आणि स्वर्गलोक हे संपादन करून ठेविले आहेत; त्या माझ्या लोकाचा तूं स्वीकार कर." (२५-३१) शरभंग ऋषि याप्रमाणे पुरुषश्रेष्ठ रामाला म्हणाले असता तो सर्वशास्त्रपारं- गत राम त्याना म्हणाला,"हे महामुने ! मीच तपश्चर्येने सर्व लोकसंपादन करीन. थापण फक्त ह्या अरण्यांत राहण्याकरिता एक जागा दाखवून द्यावी, एवढीच माशी इच्छा आहे." इंद्रासारख्या पलान्य रामाने शरभंग मुनींना असे म्हटले असता ते महाशानी शरभंग मुनि पुन्हा त्याला म्हणाले, " हे रामा । या भरण्यात जितदिय, धर्मनिष्ठ आणि महातेजस्वी असे सुतीक्ष्ण ऋषि आहेत, ते तुझे कल्याग करतील. हे रामा ! पुष्पसमुदाय वाहून नेणाऱ्या या मंदाकिनी नदीच्या प्रवाहाचे

·सो. ३०-४२]
भरण्यकाण्डम्।
(२३)
यावज्जहामि गात्राणि जीर्णा त्वचमिवोरगः
ततोऽग्निं स समाधाय हुत्वा चाज्येन मन्त्रवत् ।
शरभह्रो महातेजाः प्रविवेश हुताशनम्
तस्य रोमाणि केशांश्च तदा वद्विमहात्मनः ।
जीणी त्वचं तदस्थीनि यच्च मांसं च शोणितम् ३९५
सच पावकसंकाशः कुमारः समपद्यत ।
उत्थायाग्निचयात्तस्माच्छरभगो व्यरोचत
स लोकानाहिताग्नीनामृषीणां व महात्मनाम् ।
देवानां च व्यतिक्रम्य ब्रह्मलोकं व्यरोहत
स पुण्यकर्मा भुवने द्विजपंभः पितामहं सानुचरं ददर्श ह ।
पितामहश्चापि समीक्ष्य तं द्विजं ननन्द सुस्थागतमित्युवाच ४२
इत्याचे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाम्येऽरण्यकाण्डे पञ्चमः सर्ग ॥५॥[१५१]
उलट दिशेने तूं जा, म्हणजे सुतीक्ष्ण मुनीकडे जाशील हे पुरुषश्रेष्ठा! त्या
आश्रमाला हाच मार्ग जातो रामा ! एक क्षणभर माझ्याकडे पहा. तोपर्यंत जीर्ण
कात टाकणाच्या सापाप्रमाणे मी ह्या गावाचा त्याग करतों " ( ३२-३७)
याप्रमाणे रामाची प्रार्थना केल्यावर त्या शरभंग मुनींनी अग्नि स्थापन
करून मंत्र म्हणून तुपाच्या आहुति दिल्या आणि त्या महातेजस्वी शरभंग मुनींनी
अमीत प्रवेश केला तर त्या महात्म्या मुनींचे रोम, केश, जीर्ण त्वचा, अस्थि,
मांस आणि रक्त असे जे काही होते, ते अप्रीने दग्ध केले. नंतर त्या अमिराशीतून
ते शरभंगमुनि भमिसमान तेजस्वी कुमाराच्या रूपाने बाहेर येऊन प्रकाशं लागले.
नंतर अमिहोनी, महर्षि व देव याच्या लोकाचे अतिक्रमण करून ते ब्रह्मलोकी
गेले तेथे गेल्यावर त्या पवित्र कर्मे करणाऱ्या द्विजश्रेष्ठ शरभंग मुनींनी सेवकासह
ब्रह्मदेवाला पाहिले व ब्रह्मदेवही त्यांना पाहून आनंदित झाले आणि "आपले
चागले स्वागत असो " असे त्या मुनींना म्हणाले ( ३८-४२)
याप्रमाणे वाल्मीकिणीत श्रीरामायण नावाच्या आदिकाल्यातील अरण्य-
काडापैकी पाचवा सर्ग समाप्त झाला ॥५॥

·(8) २ ४ श्रीरामायणम् । [ सर्गः ६ पठ. सर्गः। शरमले दिवं प्राते मुनिसङ्काः समागताः। अभ्यगच्छन्त काकुत्स्थं रामं ज्वलिततेजसम् चैखानसा वालखिल्याः संप्रक्षाला मरीचिपाः । अश्मकुट्टाश्च बहवः पत्राहाराश्च तापसा: दन्तोलूखलिनश्चैव तथैवोन्मजकाः परे। गाशय्या अशय्याश्च तथैवानवकाशिकाः ३ मुनयः सलिलाहारा वायुभक्षास्तथापरे । आकाशनिलयाश्चैव तथा स्थण्डिलशायिनः तयोर्चचासिनो दान्तास्तथाईपटयाससः । सजपाश्च तपोनिष्ठास्तथा पञ्चतपोऽन्विता. सर्वे ब्राह्मया श्रिया युक्ता दृढयोगसमाहिताः । शरभङ्गाश्रमे राममभिजग्मुश्च तापसाः शरमंगमुनि स्वर्गी गेल्यावर सर्व ऋषि एकत्र जमून भग्नीसमान तेजस्वीअशा फकुरस्थकलात जन्मलेल्या रामाकडे भाले ईश्वराच्या नखापासून उत्पन्न झालेले बैखानस, केसापासून उत्पन्न झालेले वालखिल्य, पादप्रक्षालनापासून उत्पन्न शालेले संप्रक्षाल, सूर्यचंद्राच्या किरणावर उपजीविका करणारे मरीचिप, शिजविल्या. वाचून कुटलेले अन्न खाणारे असंख्य अश्मकुट्ट, वृक्षाचा गळून पडलेल्या पानावर उपजीविका करून राहणारे तपस्वी पत्राहार, दातापाचून कुटण्याचे वगैरे साधन जवळ न बाळगणारे दंतोखली, त्याचप्रमाणे गळ्याइतक्या पाण्यात उभे राहून तप करणारे दुसरे उन्मजक, भूमीवर काहीं एक न पसरता निजणारे दुसरे गात्रशम्य, कधीच झोप न घेणारे अशय्य, त्याचप्रमाणे एका पावलापक्षा जास्त जागेची अपेक्षा न धरता एकाच पावलावर उभे राहून तपश्चर्या करणारे बनवकाशिक, फक्त पाणी पिऊन राहणारे मुनि, वायुभक्षण करून राहणारे दुसरे मुनि, उघच्या प्रदेशात राहणारे आकाशनिलय, ओटा घालून त्यावर पडून राहणारे स्पंडिलशायी, पर्वतशिखरासारख्या उंच प्रदेशावर नेहमी राहणारे ऊर्च. चासी, जितेंद्रिय, नेहमी भिजलेले वस्त्र परिधान करणारे, नेहमी जप करीत ur ·८ लो०१-१३] भरण्यकाण्डम् । अभिगम्य च धर्मशा रामं धर्मभृतां वरम् । ऊचुः परमधर्मशमृपिसङ्घाः समागताः त्वमिक्ष्वाकुकुलस्यास्य पृथिव्याश्च महारथः । प्रधानश्चापि नाथश्च देवानां मघवानिय विश्रुतस्त्रिषु लोकेषु यशसा विक्रमेण च । पितृव्रतत्वं सत्यं च त्वयि धर्मश्च पुष्कलः त्वामासाद्य महात्मानं धर्मशं धर्मवत्सलम् । अर्थित्वान्नाथ वक्ष्यामस्तच नः क्षन्तुमर्हसि १० अधर्मः सुमहानाथ भवेत्तस्य तु भूपतेः । यो हरेद्वलिपड्भागं न च रक्षति पुत्रवत् युञ्जानः स्वानिय प्राणान्प्राणैरिट्रान्सुतानिव । नित्ययुक्तः सदा रक्षन्सर्वान्विपयवासिनः १२ प्राप्नोति शाश्वती राम कीर्ति स यहुवार्षिकीम् । राहणारे, सर्वदा अध्ययन करणारे तपोनिष्ठ आणि उन्हाळ्यामध्ये पंचाग्नि-साधन करणारे पंचतपोन्वित, असे सर्व ब्रह्मतेजाने युक्त असलेले व योगसाधनाने एकाग्र- चित असलेले तपस्वी शरभग मुनीन्या आश्रमात आले आणि एकत्र जमलेले ते धर्मज्ञ ऋषि धर्माचरण करणाऱ्यामध्ये श्रेष्ठ आणि परम धर्मज्ञ समाजवळ जाऊन म्हणाले- (१-५) 'इंद्र जसा देवाचा अधिपति आहे, तसा महारथि तूं इक्ष्वाकु वंशाचा आणि या पृथ्वीचा अधिपति आहेस. यश आणि पराक्रम यामुळे तूं त्रैलोक्यात विख्यात झाला आहेस पित्याची आज्ञा पाळण्याचें व्रत, सत्यवचन आणि संपूर्ण धर्म हे तुझ्या ठिकाणी आहेत. हे नाथ । धर्मज्ञ, धर्मवत्सल आणि महात्मा अशा तुला एक प्रार्थना करण्यासाठी आम्ही आलो आहो आणि जे काहीं सागणार आहो त्याबद्दल तूं आम्हाला क्षमा कर. हे रामा ! प्राप्तीचा सहावा भाग कररूपाने घेऊन- ही प्रजेचें जो पुनाप्रमाणे रक्षण करीत नाही, त्या राजाला फारच मोठं पाप लागते. प्रजेच्या रक्षणाविषयी प्रयत्न करणारा आणि सदोदित तत्पर असणारा राजा आपल्या देशामध्ये वास्तव्य करणा-या सर्व लोकाचे प्राणापेक्षाही प्रिय असलेल्या " ·. (२६) श्रीरामायणम् [सर्गः६ ब्रह्मणः स्थानमासाद्य तत्र चापि महीयते १३ यत्करोति परं धर्म मुनिर्मूलफलाशनः । तत्र राज्ञश्चतुर्भागः प्रजा धर्मेण रक्षतः सोऽयं ब्राह्मणभूयिष्ठो वानप्रस्थगणो महान् । त्वं नाथोऽनाथवद्राम गक्षसैहन्यते भृशम् १५ एहि पश्य शरीराणि मुनीनां भावितात्मनाम् । हतानां राक्षसै|रैबहूनां यहुधा बने पम्पानदीनिवासानामनुमन्दाकिनीमपि । चित्रकूटालयानां च क्रियते कदनं महत् एवं वयं न मृष्यामो विप्रकारं तपस्विनाम् । क्रियमाणं वने घोरं रक्षोभिर्मीमकर्मभिः ततस्त्वां शरणार्थे च शरण्यं समुपस्थिताः । परिपालय नो राम वध्यमानान्निशाचरैः परा त्वत्तो गतिवीर पृथिव्यां नोपपद्यते । परिपालय नः सर्वानाक्षसेभ्यो नृपात्मज २० पुत्राप्रमाणे नेहमी रक्षण करीत असतो. तो असंख्य वर्षे टिकणारी अक्षय कीर्ति प्राप्त करतो आणि हे रामा । त्याला ब्रह्मलोक प्राप्त होतो व तेथेही त्याची प्रशंसाच होत असते. फलमूलावर जीविका चालवणारा मुनि जे उत्कष्ट पुण्य मिळवितो, त्याचा चौथा अंश धर्माने प्रजा रक्षण करणान्या राजाला मिळतो. (८-१४) “सागण्याचे तात्पर्य इतकेच की, ब्राम्हणाची संख्या ज्यामध्ये अधिक आहे, अशा या वानप्रस्थाच्या मोठ्या समुदायाचा हे रामा! तूं माचा रक्षक असतानाही अनायाप्रमाणे राक्षस वारंवार नाश करीत आहेत. तूं आमच्याबरोबर ये आणि वनांत क्रूर राक्षसानी मारून टाकलेल्या भगवद्क्त मुनींची शरिर तूं पहा. पंपानदी, मंदाकिनी आणि चित्रकूटपर्वत ह्या ठिकाणी राहणान्या मुनींचा भयंकर संहार चालला आहे आणि याप्रमाणे तपस्वी लोकाना, भयंकर फर्म करणाऱ्या राक्षसां- कडून भरण्यामध्ये जे घोर दुःख दिले जात आहे, ते आता आमच्याने सहन करवत नाही. म्हणूनच रक्षणाकरिता आम्ही तुज रक्षकाकडे आलो आहो. याकरिता ·को. १३-२६] भरण्यकाण्डम्। (२७) एतच्छुत्वा तु काकुत्स्थस्तापसानां तपस्विनाम् । इदं प्रोवाच धर्मात्मा सर्वानेव तपस्विनः नैवमहथ मां वक्तुमाशाप्योऽहं तपस्विनाम् । केवलेन स्वकार्येण प्रवेष्टव्यं वनं मया ૨૨ विप्रकारमपाकष्टुं राक्षसैमवतामिमम् । पितुस्तु निर्देशकरः प्रविष्टोऽहमिदं वनम् भवतामर्थसिद्धयर्थमागतोऽहं यदृच्छया । तस्य मे यं वने चासो भाविष्यति महाफल: २४ तपस्विनां रणे शत्रून्हन्तुमिच्छामि राक्षसान् । पश्यन्तु वीर्यमृपयः सभ्रातुर्मे तपोधनाः दत्वा वरं चापि तपोधनानां धर्म धृतात्मा सह लक्ष्मणेन । तपोधनैश्वापि सहार्यदत्तः सुतीक्ष्णमेवाभिजगाम वीरः २६ इत्याचे श्रीमद्रामायणे बाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे षष्ठः सर्ग ॥६॥ [१७] है रामा । आमचे संरक्षण कर. राक्षस आम्हाला मारून टाकीत आहेत हे वारा। पृथ्वीवर तुझ्याशिवाय आम्हाला दुसरा कोणीही त्राता नाही हे राजपुत्रा! आम्हा सर्वाचें तूं राक्षसांपासून पालन कर." (१५-२०) है त्या तपस्वी ऋषर्षांचे भाषण ऐकून धर्मशील ककुत्स्यकुलोत्पन राम त्या सर्व तपस्न्याना म्हणाला, "माझ्याशी आपण असे बोलू नका मी तपस्वी जनांचा सेवक भाहे. आपण जे सांगत आहात, तें माझें कर्तव्यच आहे तेव्हा केवल स्वकर्तव्य समजून तरी ते करण्याकरिता मला वनामध्ये जाणे अवश्यच आहे. वडिलाची भाशा पालन करण्याकरिता मी या वनामध्ये आली आहे तेव्हा यातच राक्षसांनी आपणाला दिलेले हे दुःख दूर करण्याचेही कार्य होणार आहे. स्वेच्छेनें मी या बनात आलीच आहे आणि त्यात आपलेही कार्य करण्याकरिता आल्या. सारखे होणार आहे. म्हणून हा माझा वनवास मोठा फलप्रद होणार आहे. तपस्वी लोकांचे शत्रु जे राक्षस त्यांना संग्रामात मारण्याची माझी इच्छा आहे. तेव्हा माता तपस्वी भाषांनी भ्रात्यासह माझा पराक्रम पहावा." याप्रमाणे त्या तपोधन ऋषीना वचन देऊन धर्माकडेच लक्ष असलेला तो चोर राम, लक्ष्मण व तपोधना ·[ सर्गः ७ ३ ५ ur (२८) धारामायणम् । सप्तमः सर्गः। रामस्तु सहितो भ्रात्रा सीतया च परंतपः। सुष्णिस्याश्रमपदं जगाम सह तैर्द्विजैः स गत्वा दूरमध्वानं नीस्तीा यहूदकाः। ददर्श विमलं शैलं महामेरुमिवोन्नतम् ततस्तक्ष्विाकुवरौ सततं विविधैर्दुमैः । काननं तौ विविशतुः सीतया सह राघवौ प्रविष्टस्तु पनं घोरं बहुपुप्पफलद्रुमम्। ददर्शाश्रममेकान्ते चीरमालापरिष्कृतम् तत्र तापसमासीनं मलपङ्कजधारिणम् । राम सुतीक्ष्णं विधिवत्तपोधनमभापत रामोऽहमस्मि भगवन्भवन्तं द्रष्टुमागतः । तन्माभिवद धर्मश महर्षे सत्यविक्रम ऋषि यासह सुतीक्ष्ण मुनीकडेच जावयास निघाला. (२१-२६) याप्रमाणे वाल्मीकिप्रणीत श्रीरामायण नावाच्या आदिकाव्यातील अरण्य- वाडापैकी सहावा सर्ग समाप्त झाला ॥६॥ शनुतापन राम भाऊ लक्ष्मण, सीता आणि ते ब्राम्हण याराह सुतीक्ष्ण असलेल्या मुनींच्या आश्रमाकडे निघाला बराच मार्ग आक्रमण करून भरपूर पाणी असलेल्या नद्या तरून गेल्यावर मेरपर्वताप्रमाणे उंच असलेला एक निर्मल पर्वत त्याने पाहिला व नंतर ते इक्ष्वाकुवंशजश्रेष्ठ राम-लक्ष्मण नानाप्रकारच्या वृक्षानी गजबजलेल्या वनामध्ये सीतेसह प्रविष्ट झाले त्या घोर वनात प्रवेश केल्यावर एकांत प्रदेशामध्ये वल्कलें असलेला व विपुल पुप्पे व फ्लें यानी संपत असलेल्या वृक्षानी युक्त असा आश्रम रामाने पाहिला आणि सर्वपापनाशार्थ पद्मासन पाल्न समाधि लावणारे तपोधन सुतीक्ष्ण मुनि आत असलेले असता राम योग्य रीतीने त्यांच्या समीप जाऊन त्याना म्हणाला, "हे भगवन् ! मी राम आपल्या दर्शनाकरिता भालो आहे. म्हणून, हे धर्मज्ञ, हे महर्षे, हे अमोघ तप सामर्थ्यवान् ! आपण माझ्याशी बोला."

·८ लो० १-१३] भरण्यकाण्डम्। स निरीक्ष्य ततो धीरो रामं धर्मभृतां वरम् । समाश्लिष्य च वाहुभ्यामिदं वचनमब्रवीत् स्वागतं ते रधुश्रेष्ठ राम सत्यभृतां वर । आश्रमोऽयं त्वयाक्रान्तः सनाथ इव सांप्रतम् प्रतीक्षमाणस्त्वामेव नारोहेऽहं महायशः. देवलोकमितो धीर देहं त्यक्त्वा महीतले चित्रकूटमुपादाय राज्यभ्रष्टोऽसि मे श्रुतः । इहोपयातः काकुत्स्थ देवराजः शतक्रतुः १० उपागम्य च मे देवो महादेवः सुरेश्वरः। साल्लोकाञ्जितानाह मम पुण्येन कर्मणा तेषु देवर्पिजुऐपु जितेषु तपसा मया । मत्प्रसादात्सभार्यस्त्वं विहरस्व सलक्ष्मणः १२ तमुग्रतपसं दीप्तं महर्षि सत्यवादिनम् । प्रत्युवाचात्मवाव्रामो ब्रह्माणमिव वासवः १३ याप्रमाणे रामाने सागितल्यानंतर धर्मनिष्ठामध्ये श्रेष्ठ असलेल्या रामाकडे पाहून व त्याला हातानी कवटाळून ते ज्ञानी सुतीक्ष्ण मुनि त्याला म्हणाले, "हे रघुवंशजोत्तमा । हे सत्यनिष्ठामध्ये श्रेष्ठ रामा ! तुझें स्वागत असो. तुझे पाय लागल्यामुळे आज हा आश्रम सनाथ झाला आहे. हे महायशस्वी वीरा ! भूतलावर देहाचा त्याग करून येथून देवलोकों न जाता तुझीच वाट पहात मी येथे पसलों आहे. खराज्यापासून भ्रष्ट होऊन तूं जेव्हां चित्रकूट पर्वतावर येऊन राहिलास, तेव्हापासूनच तूं इकडे येणार येणार म्हणून मी ऐकले होते. असो मला ब्रह्मलोकी जाण्याचे निमंत्रण देण्याकरिता हे रामा ! देवराज इंद्र येथे आला होता आणि येथे आल्यावर त्या तेजस्वी सुरश्रेष्ठ देवराज इंद्राने "पुण्यकर्माने आपण सर्व लोक संपादन केले आहेत" असे मला सांगितले. तेव्हा हे रामा ! देवर्षि ज्यामध्ये वास्तव्य करतात असे जे लोक तपश्चर्येच्या योगाने मी मिळविले आहेत, त्या लोकांचा लक्ष्मण आणि सीता यासह माझ्या प्रसादानें तूंच उपभोग घे." (७-१२) ·(३०) श्रीरामायणम् । [सर्गः-८ महमेवाहरिप्यामि स्वयं लोकान्महामुने । आवासं त्वहमिच्छामि प्रदिष्टमिह कानने १४ भवान्सर्वत्र कुशलः सर्वभूतहिते रतः । आख्यातं शरभरुन गौतमेन महात्मना एवमुक्तस्तु रामेण महर्षिाकविश्रुतः। अब्रवीन्मधुरं वाक्यं हर्षेण महता युतः अयमेवाश्रमो राम गुणवानभ्यतामिति । ऋपिसद्धानुचरितः सदा मूलफलैर्युतः इममाश्रममागम्य मृगसहा महीयसः । महत्वा प्रतिगच्छन्ति लोभयित्वाकुतोभयाः नान्यो दोपो भवेदत्र मृगेभ्योऽन्यत्र विद्धि वै। तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य महर्लक्ष्मणाग्रजः उवाच वचनं धीरो विगृह्य सशरं धनुः । तानहं सुमहाभाग मृगसद्धान्समागतान असें त्यानी सागितल्यानतर ब्रह्मदेवाशी भाषण करणाऱ्या इंद्राप्रमाणे तो मनोनिग्रही राम त्या उग्र, तपस्वी, सत्यनिष्ठ व तेजस्वी सुतीक्ष्ण महर्षीना म्हणाला, "हे महामुने 1 मी स्वत च तपश्चर्येच्या योगाने लोक संपादन करीन, या वनामध्ये आपण दर्शविलेल्या निवासस्थानाचीच मला अपेक्षा आहे 'आपण सर्वस्वी कुशल असून प्राणिमानाच्या हिताविषयी तत्पर आहात,' असें महात्म्या गौतमकुलोत्पन्न शरभंग महर्षीनी मला सागितले आहे" याप्रमाणे राम म्दणाला असता त्या जगद्विख्यात सुतीक्ष्ण महर्षीना मोठा आनंद झाला आणि ते त्याच्याशी मधुर भाषण क्रूं लागले, "हे रामा। हाच आश्रम सोर्यांचा आहे, येथे तू आनंदाने रहा, येथे ऋपिसमुदाय रहात असून हा आश्रम नेहमी फल-मूलानीं संपन्न असतो या आश्रमामध्ये सर्वस्वी निर्भय असलेले हरिणाचे कळप मोठमोठ्यानाही लोभपाशात गुतवून त्याना पांडा न देता ते परत जातात हरिणाशिवाय दुसरा तिसरा दोष या आश्रमामध्ये काहीएक नाही, असें तू समज!" (१३-१९) हैं त्या महर्षांचे भाषण ऐकून तो विचारी राम साना म्हणाला, “ हे भाग्य- ·१ ग्लो० १४-२४१-२] अरण्यकाण्डम् । हन्यां निशितधारेण शरेणानतपर्वणा। भवांस्तत्राभिपज्येत किं स्यात्कृच्छ्रतरं ततः एतस्मिन्नाश्रमे वासं चिरंतु न समर्थये । तमेवमुफ्त्वोपरमं रामः संध्यामुपागमम् अन्वास्य पश्चिमा संध्यां तत्र वासमकल्पयत् । सुतीक्ष्णस्याश्रमे रम्ये सीतया लक्ष्मणेन च ततः शुभं तापसयोग्यमन्नं स्वयं सुतीक्ष्णः पुरुषर्षमाभ्याम् । ताभ्यां सुसत्कृत्य ददौ महात्मा संध्यानिवृत्ती रजनी समीक्ष्य२४ इत्या श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे सप्तमः सर्ग १५॥ २०१] अष्टमः सर्गः। रामस्तु सहसौमित्रिः सुतीक्ष्णेनाभिपूजितः । परिणाम्य निशां तत्र प्रभाते प्रत्ययुध्यत उत्थाय च यथाकालं राघवः सह सीतया। उपस्पृश्य सुशीतेन तोयेनोत्पलगन्धिना वान् मुने । ते हरिणसंघ जवळ आले असता बाणासह धनुष्य घेऊन मी त्याचा वाकड्या पेरानों युक्त असलेल्या तीक्ष्ण वाणाने वध करीन; आणि त्यांचा वध झाला असता आपणाला दुख होईल. तेव्हा यापेक्षा वाईट गोष्ट ती कोणती आहे ? याकरिता या आश्रमामध्ये फार दिवस राहण्याची माझी इच्छा नाही," याप्रमाणे त्या मुनीना सागून राम संध्यावंदन करण्याकरिता गेला. सायंसंध्या केल्यावर त्या सुतीक्ष्ण मुनींच्या रम्य आश्रमामध्ये सौता आणि लक्ष्मण यासह राम राहिला व तदनंतर संध्याकाल संपून राय झाली असे पाहून महात्म्या सुतीक्ष्ण मुनींनी तपस्वी लोकांना योग्य असे शुभ अन्न स्वतः त्या पुस्षश्रेष्ठ राम लक्ष्मणाना सत्कारपूर्वक अर्पण केले (१९.२४) याप्रमाणे वाल्मीकिप्रणीत गमायण नावाच्या आदिकाव्यातील भरण्य- कोडापैकी सातवा सर्ग समाप्त झाला ॥ सुतीक्ष्ण मुनींकडून लक्ष्मणासह आदर-सत्कार झालेला राम त्या आश्रमात रान घालविल्यावर प्रभातराली जागा झाला भागि सीतेसह योग्य वेळी ·[ सर्गः ८ ८ (३२) श्रीरामायणम् । अथ तेऽग्निं सुरांश्चैव चैदेही रामलक्ष्मणौ । काल्यं विधिवदभ्यर्च्य तपस्विशरणे यने उदयन्तं दिनकरं दृष्ट्वा विगतफल्मपाः । सुतीक्ष्णमभिगम्येदं श्लक्ष्णं वचनमब्रुवन् सुखोपिताः स्म भगवस्त्यया पूज्येन पूजिताः। आपृच्छामः प्रयास्यामो मुनयस्त्वरयन्ति नः चरामहे घयं द्रष्टुं कृत्लामाश्रममण्डलम् । ऋषीणां पुण्यशीलानों दण्डकारण्यवासिनाम् अभ्यनुशातुमिच्छामः सहेभिर्मुनिपुंगवैः । धर्मनित्यैस्तपोदान्तैर्विशिस्वैरिव पावकैः अविषहातपो यावत्सूर्यो नातिविराजते । अमार्गेणागतां लक्ष्मी प्राप्येवान्वयवर्जितः तावदिच्छामहे गन्तुमित्युक्त्वा चरणौ मुनेः । ववन्दे सहसौमित्रिः सीतया सह राघवः उठून कमलाचा वास येत असलेल्या चागल्या पाण्याने त्याने स्नान केले. नंतर सतिा आणि रामलक्ष्मण ह्यानी योग्य वेळी ऋषींचें गृह असलेल्या त्या वनामध्ये अनर्माचे व देवाचे पूजन केले आणि सूर्य उदयास येत असलेला पाहून ते रामप्रभृति निष्पाप निवर्ग सुतीक्ष्ण मुनीकडे जाऊन गोड वार्णाने त्याना म्हणाले, 'हे भगवन् ! आम्ही येथे सुखाने राहिलो आणि आपण पूज्य असतानाही श्रामचा आदरसत्कार केलात, आता आम्ही आपला निरोप घेतो. कारण मुनि आम्हाला घाई करीत आहेत. दंडकारण्यातील पुण्यशील ऋषोंचा संपूर्ण आश्रम- समुदाय पाहण्याकरिता आम्ही त्वरा करीत आहो. तेव्हा नित्य धर्मनिष्ठा, तपामुळे जितेंद्रिय आणि धूमरहित अग्नीप्रमाणे असलेल्या या मुनिश्रेष्ठासह आता जाण्याची अनुमति मिळावी, अशी आमची इच्छा आहे. याकरिता सूर्य अति प्रखर होऊन अन्यायाने ऐश्वर्य प्राप्त करून घेणाऱ्या हॉन कुलात जन्मलेल्या प्रभूचा ताप ज्याप्रमाणे दुासह होतो त्याप्रमाणे त्याचा ताप दु मह झाला नाही, ताँच येथून जाण्याची आमची इच्छा आहे." असें म्हणून रामाने रुक्ष्मण आणि 40 ·को-३-1] अरण्यकाण्डम्। तो संस्पृशन्तौ चरणावुत्थाप्य मुनिपुंगवः । गाढमाश्लिष्य सस्नेहमिदं वचनमत्रवीत् १० अरिष्टं गच्छ पन्थानं राम सौमित्रिणा सह । सीतया चानया सार्ध छाययेवानुवृत्तया पश्याश्रमपदं रम्यं दण्डकारण्यवासिनाम् । एषां तपस्विनां वीर तपसा भावितात्मनाम् १० सुमाज्यफलमूलानि पुष्पितानि वनानि च । प्रशस्तमृगयूथानि शान्तपक्षिगणानि च फुल्लपङ्कजखण्डानि प्रसन्नसलिलानि च । कारण्डवविकीर्णानि तटाकानि सरांसि च १४ द्रक्ष्यसे दृष्टिरम्याणि गिरिप्रस्रवणानि च । रमणीयान्यरण्यानि मयूराभिरुतानि च १५ गम्यतां वत्स सौमित्रे भवानपि च गच्छतु । आगन्तव्यं च ते दृष्ट्वा पुनरेवाश्रमं प्रति एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा काकुत्स्थः सहलक्ष्मणः । सीता यासह त्या मुनींच्या चरणाना अभिवदन केले (१-९) तेव्हा पायावर डोके ठेवणाऱ्या त्या राम-लक्ष्मणाना उठवून व त्याना कडकडून भेटून ते मुनिश्रेष्ठ सत्तीक्ष्ण प्रेमपूर्वक म्हणाले, “ हे रामा ! छाये- प्रमाणे अनुसरून वागणारी ही सीता अणि लक्ष्मण यासह तू उपद्रवरहित निर्विघ्न- पणे मार्गाला लाग आणि हे वीरा ! तपानें ज्याचें अत करण शुद्ध झाले आहे, अशा या दंडकारण्यातील मुनींचे रम्य आश्रम तूं पहा फलमूलाची ज्यात समृद्धि आहे, मृगाचे मोठे कळप ज्यामध्ये आहेत अणि ज्यातील पक्षिगण शात आहेत अशी प्रफुल्लित वने, प्रफुहित क्म व निर्मल पार्णा यानी युक्त असून कारंडोल पक्ष्यानी गजबजून गेलेली सरोवरे व तआग, दृष्टीला मनोहर दिसणारे पर्वतावरील प्रवाह आणि मयूर पक्ष्यानी नादित झालेली रमणीय अरण्ये तूं अवलोकन करशील. हे वत्सा ! जा; हे लक्ष्मणा ! तूंही जा. हे रामा' ते आश्रम अवलोकन करून तूं पुनरपि माझ्या आश्रमाला परत येच." याप्रमाणे सुतीक्ष्णमुनीनी सागितले असता ३ (म.रा.)

·२ (३४) श्रीरामायणम् । [ सर्गः ८-९ प्रदक्षिणं मुनिं कृत्वा प्रस्थातुमुपवक्रमे १७ ततः शुभतरे तूणी धनुपी चायतेक्षणा। ददो सीता तयोर्धात्रोः खगौ च विमलौ तत आवध्य च शुभे तूणी चापे चादाय सस्वने । निप्फ्रान्तावाश्रमाद्न्तुमुभौ तौ रामलक्ष्मणौ शीघ्र तौ रूपसंपन्नावनुशातौ महर्पिणा । प्रस्थितौ धृतचापासी सीतया सह राधयौ २० इत्याचे श्रीमद्रामायणे वाल्माकीय आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे अष्टम सर्ग ॥८॥[२२१} नवम सर्ग । सुतीक्ष्णेनाभ्यनुज्ञातं प्रस्थित रघुनन्दनम् । हृद्यया स्निग्धया वाचा भर्तारमिद्मप्रवीत् अधर्म तु सुसूक्ष्मेण विधिना प्राप्यते महान् । निवृत्तेन च शक्योऽयं व्यसनात्कागजादिह 'ठीक आहे.' असें म्हणून व त्या मुनींना प्रदक्षिणा करून लक्ष्मणासह राम पुढे जाण्यास निघाला. तेव्हा पहिल्यापेक्षा चागले भाते धनुध्ये आणि निर्मल खडग, दीर्घ नेनानी युक्त असलेल्या सीतेने त्या उभयता भ्रात्या राम-रक्ष्मणाना दिले नतर ते शुभ भाते पाठीशी वाधून आणि टणत्कार करणारी धनुष्य हातात घेऊन दण्डकारण्यात जाण्याकरिता ते उभयता राम लक्ष्मण आश्रमातून बाहेर निघाले आणि सुतीक्ष्ण महर्षीनी अनुज्ञा दिल्यावर धनुष्य व खड्ग हातात घेऊन ते स्वरूपवान् रामलक्ष्मण सातमह सत्वर पुढे चालू लागले (१०-२०) याप्रमाणे वाल्मीकिग्रणीत श्रारामायण नावाच्या आदिकाव्यातील अरण्य- काडापैकी आठवा सर्ग समाप्त झाला ॥८॥ सुतीक्ष्णमुनींनी अनुशा दिल्यावर चाल लागलेल्या भा रघुनदन रामाला मनोहर आणि सप्रेम अशा वाणीने सीता म्हणाली, " सूक्ष्म मागनि विचार करून पाहिला असता अनि दुर्बल अशा मृगाच्या वधाची प्रतिज्ञा करून वनामध्ये आपण प्रवेश केलात, तर आपल्या हातून मोठा अधर्म होणार आहे आणि हा अधर्म कामन य व्यसनापासून आपण परावृत्त झाल्यास टळणे शक्य आहे ·४ ५ ६ ७ ८ ० १७-२०१-९] भरण्यकाण्डम् (३५) त्रीण्येव व्यसनान्यद्य कामजानि भवन्त्युत । मिथ्यावाक्यं तु परमं तस्माद्गुरुतरावुभौ परदाराभिगमनं विनावैरं च रौद्रता । मिथ्यावाक्यं न ते भूतं न भविष्यति राघव कुतोऽभिलपणं स्त्रीणां परेषां धर्मनाशनम् । तव नास्ति मनुष्येन्द्र न चाभूत्ते कदाचन मनस्यपि तथा राम न चैतद्विद्यते क्वचित् । स्वदारनिरतश्चैव नित्यमेव नृपात्मज धर्मिप्ठः सत्यसंधश्च पितुर्निर्देशकारकः। त्वयि धर्मश्च सत्यं च त्वयि सर्व प्रतिष्ठितम् तञ्च सर्व महायाहो शक्यं वोढुं जितेन्द्रियैः । तव वश्यन्द्रियत्वं च भूतानां शुभदर्शन तृतीयं यदिदं रौद्रं परमाणाभिहिंसनम् । निर्धरं क्रियते मोहात्तच्च ते समुपस्थितम् साप्रत तीनच व्यसने कामापासून उत्पन्न होत असतात मिथ्या भाषण हे एक मुख्य व्यसन आहे आणि इतर दोन परस्त्रीसेवन आणि वरावाचून क्रौर्याचे अव. लबन ही त्याच्याहीपेक्षा भयंकर आहेत या तीन व्यसनापैकी, हे राघवा ! मिथ्या- भाषण आपल्या हातून आजपर्यंत झालें नाहीं च पुढे होणार नाही धर्मनाशक असा परस्त्रियाचा अभिलाप तर कोठून असणार हे लाकनाथ ! तो तुम्हाला नाहों व कधी झालाही नाही इतकेच नव्हे परतु हे रामा! परस्त्रीचा अभिलाष ही गोष्ट कधी आपल्या मनामध्येही नाही हे राजकुमार आपण नेहमी स्वत्रीचेच ठिकाणी रत आहा आपण पित्याची आशा परिपालन करणारे असून धर्मनिष्ठ व सत्यपतिज्ञ आहात आणि धर्म य सत्य हे सर्व आपल्या ठिकाणीच अचल आहेत (१-७) आपल्या दर्शनाने प्राण्याचे शुभ करणान्या हे महा पराक्रमी राघवा! जितेंद्रिय पुरुषाच्या हातून एकपत्नीव्रताचे परिपालन होणे व सत्यभाषण हे सर्व शस्य आहे. कारण इंद्रिये आपल्या स्वाधीन आहेत. परंतु मोहान वैराशिवाय दुसऱ्या- ९ "

·(३६)
श्रीरामायणम् ।
सर्गः९
प्रतिक्षातस्त्वया वीर दण्डकारण्यवासिनाम् ।
ऋषीणां रक्षणार्थाय बघः संयति रक्षसाम् १०
एतन्निमित्तं वचनं दण्डका इति विधुतम् ।
प्रस्थितस्त्वं सह भ्रात्रा धृतयाणशरासनः
ततस्त्वां प्रस्थितं दृष्ट्वा मम चिन्ताकुलं मनः ।
त्ववृत्तं चिन्तयन्त्या च भवनिम्श्रेयसं हितम् १०
नहि मे रोचते वीर गमनं दण्डकान्प्रति ।
कारणं तत्र वक्ष्यामि चदन्त्याः श्रूयतां मम
त्वं हि याणधनप्पाणिर्धात्रा सह वनं गतः।
दृष्ट्वा वनचरान्सर्वान्कृच्चिकुर्याः शरव्ययम् १४
क्षत्रियाणामिह धनुर्हताशस्येन्धनानि च ।
समीपत. स्थितं तेजो बलमुच्छ्रयते भृशम् १५
प्राण्याची हिंसा करणें हें जें रौदसंज्ञक तिसरे व्यसन, तें आज आपणाला प्राप्त
झाले आहे कारण हे पीरा । दण्डकारण्यनिवासी ऋषींच्या संरक्षणाकरिता समामा-
मध्ये राक्षसाचा वध करण्याची आपण प्रतिज्ञा केली आहे. याकरिता दलका या
नावाने प्रसिद्ध असलेल्या वनामध्ये आपण भावासह धनुर्वाण घेऊन निघाला
तेव्हा आपण निघाला असे पाहून आणि आपले वचन खरे करून दाखविण्याचा
आपला म्वभाव लक्षात आणून मी आपल्या पारलौकिक व ऐहिक सुखाचा
विचार करू लागले म्हणजे माझं मन व्याकुल होतें साराश, हे वारा। दडका-
रण्यात जाणे मला रुचत नाही मी त्याचे कारण सागते, आपण ते मादया तोंडून
ऐका (८-१३)
'आपण धनुर्वाण हातात घेऊन भावासह वनात गेल्यावर तेथील सर्व
वनचर राक्षसाना अवलोकन करून कदाचित् वाणाचा व्यय कराल हेच आधी
हिंसारूप अधर्मप्राप्तीचे कारण आहे बरें, वाण न सोडता आपण स्वस्थ बसाल
म्हणावे तरी तेही शक्य नाही. कारण ज्याप्रमाणे इधनें अमीच तेत्र अधिक
वृद्धिंगत करतात, त्याप्रमाणे सर्माप असलेले धनुष्य क्षनियाचे तेज व बल
अत्यन्त वृद्धिंगत करीत असते हे महापराक्रमी राघवा ! ज्यातील पशुपक्षी शात

·लो. १०-२२] भरण्यकाण्डम् । (३७) पुरा किल महावाहो तपस्वी सत्यवाञ्छुचिः। कस्मिाश्चिदभवत्पुण्ये घने रतमृगद्विजे तस्यैव तपसो विघ्नं कर्तुमिन्द्रः शचीपतिः। खड्गपाणिरथागच्छदाश्रमं भटरूपधृक् तस्मिंस्तदाश्रमपदे निहितः खड्ग उत्तमः । स न्यासविधिना दत्तः पुण्ये तपसि तिष्ठता १८ स तच्छस्त्रमनुमाप्य न्यासरक्षणतत्परः। वने तु विचरत्येव रक्षन्प्रत्ययमात्मनः यत्र गच्छत्युपादातुं मूलानि च फलानि च । न विना याति तं खड्गं न्यासरक्षणतत्परः २० नित्यं शस्त्रं परिवहन्क्रमेण स तपोधनः। चकार रौद्री स्वां बुद्धिं त्यक्त्वा तपसि निश्चयम् २१ ततः स रौद्राभिरतःप्रमत्तोऽधर्मकर्षितः। तस्य शस्त्रस्य संवासाजगाम नरकं मुनिः आहेत अशा एका पविन वनात पूर्वी एक सत्यनिष्ठ व शुचिर्भूत तपस्वी तप- श्वर्या करीत होता, असे सागतात त्याच्या तपाला विघ्न आणण्याकरितां शचीपति इंद्र हातांत खड्ग घेऊन व योद्धयाचे रूप धारण करून त्याच्या आश्रमात भाला आणि त्याने त्या आश्रमामध्ये पुण्यकारक तपश्चर्या करणान्या त्या मुनी. पाशीं तो उत्कृष्ट खड्ग ठेव म्हणून दिला ( १४-१८) " तेव्हा ते शस्त्र प्राप्त झाल्यावर ते मुनि त्या ठेवीचे रक्षण करण्याविषयी तत्पर राहून लोकामध्ये असलेल्या आपल्या विश्वासाचे रक्षण करीत करीतच बनामध्ये संचार करीत असत. मुळे व फलें आणण्याकरिता जिकडे जावयाचे असेल तिकडे ठेव रक्षण्याविषयी तत्पर असलेले ते मुनि त्या खड्गावाचून जात नसत. परंतु नेहमी शस्त्र बरोबर बाळगल्यामुळे त्या तपोधनाचा तपाविषयी असलेला निश्चय शिथिल होऊन दूर युद्धि त्याचे ठिकाणी उत्पन्न झाली आणि तदनंतर बेफाम होऊन व अधर्माने प्रस्त होऊन क्रूर कर्माविषयी तत्पर झालेले ते मुनि त्या शस्त्राच्या सहवासामुळे नरकाला गेले शस्त्रसंयोगासंबंधाने अशी गोष्ट ·[ सर्गः ७ (३८) धीरामायणम् । एवमेतत्पुरावृत्तं शस्त्रसंयोगकारणम् । अग्निसंयोगवशेतुः शनसंयोग उच्यते २३ स्नेहाच यहुमानाच स्मारये त्वां न शिक्षये । न कथंचन सा कार्या गृहीतधनुषा त्वया बुद्धिर्वैरं विना हन्तुं राक्षसान्दण्डकाश्रितान् । अपराधं विना हन्तुं लोको वीर न मंस्यते २५ क्षत्रियाणां तु वीराणां वनेपु नियतात्मनाम् । धनुषा कार्यमेतावदार्तानामभिरक्षणम् २६ कच शस्त्रं क च धनं क च क्षानं तपः क च । व्याविद्धमिदमस्माभिर्देशधर्मस्तु पूज्यताम् कदर्यफलुपा बुद्धिर्जायते शस्त्रसेवनात् । पुनर्गत्या त्वयोध्यायां क्षत्रधर्म चरिष्यसि पूर्वी घडलेली आहे साराश अग्निसंयोग ज्याप्रमाणे काष्टाचे ठिकाणी विकृति उत्पन होण्याचे कारण आहे, त्याचप्रमाणे शनसंयोग हे पुरुषाचें मनामध्ये विकृति उत्पन्न होण्याचे कारण आहे. प्रेमामुळे आणि बहुमानामुळे मी आपणाला या गोष्टीचे स्मरण देत आहे. उपदेश करीत नाही, म्हणून दंडकारण्यात राहणाऱ्या राक्षसाचा वध वैरावाचून करण्याची ती युद्धि हातात धनुष्य धारण फरन आपण कधीही आणू नका कारण है पीरा । अपराधावाचून राक्षसाचा वध करणे लोकाना संमत होणार नाही (१८-२५) "वनामध्ये वास्तव्य करण या जितेंद्रिय दुःसी जनाचे संरक्षण करणे एवढेच वीर क्षनियाच्या धनुष्याचे काम आहे. शस्न कोणीकडे, वन कोणीकडे, क्षात्रधर्म कोणीकडे आणि तप कोणीकडे ! आपण या परस्पर विरुद्ध धर्माचे सेवन करण्याचे सोडून जो देशधर्म असेल त्याला मान देणे योग्य आहे. म्हणजे तपोवन- धर्माचेंच सेवन करावे, हेच योग्य आहे. शख्न धारण केल्याने पुरुषाची बुद्धि कृपणाप्रमाणे कलुषित होते आता आमचा क्षत्रधर्म असल्यामुळे शस्त्र धारण फरणे हे आमचे कर्तव्यच आहे, असे आपण म्हणत असाल, तर अयोध्येमध्ये फिरून गेल्यावर आपण खुशाल त्या क्षत्रधर्मानं वागा. राज्याचा त्याग करून जर ·१. २३-३३] भरण्यकाण्डम्। अक्षया तु भवेत्प्रीतिः वधूश्वशुरयोर्मम । यदि राज्यं हि संन्यस्य भवेस्त्वं निरतो मुनिः धर्मादर्थ प्रभवति धर्मात्प्रभवते सुखम् । धर्मेण लभते सर्व धर्मसारमिदं जगत् ३० आत्मानं नियमैस्तैस्तैः कर्पयित्वा प्रयत्नतः। प्राप्यते निपुणैर्धर्मो न सुखाल्लभते सुखम् ३१ नित्यं शुविमतिः सौम्य चर धर्म तपोवने । सर्व तु विदितं तुभ्यं त्रैलोक्यमपि तत्त्वतः स्त्रीचापलादेतदुपाहृतं मे धर्म च वक्तु तव कः समर्थः । विचार्य बुद्धया तु सहानुजेन यद्रोचते तत्कुरु माचिरेण ३३ इत्याचे धोमदामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे नवम सर्ग ॥९॥[२५४] आपण वनामध्येच रत होऊन मुनिवृत्तीने नेहमी वागाल तर माझ्या सासूसासऱ्या ना आनदच होईल (२६-२९) "हिंसा करणे हा अधर्म असल्यामुळे प्रापिधर्माने वागण्यातच कल्याण आहे, कारण धर्मापासूनच अर्थप्राप्ति होते व धर्मापासूनच सुसनिष्पत्ति होते साराश, धर्मानेच सर्व काही प्राप्त होत असून धर्म हाच एक या जगतामध्ये सार (सेवनीय पदार्थ) आहे प्रयत्नपूर्वक नाना-प्रकारच्या नियमानी देह कृश वरून विचाराने मनाला स्वाधीन करून ठेवणा या समर्थ लोकानाच धर्म प्राप्त होते असतो, सुसाने कधी सुख साधन जो धर्म त्याची प्राप्ति होत नाही म्हणून, सौम्य ! आपण आपली मति नेहमी शुद्ध ठेवून तपोवनामध्ये धर्माचे अनुष्ठान करीत असावे आपणाला सर्व त्रैलोक्याचीही सरीखुरी माहिती आहे स्त्रियाच्या उतावीळ स्वभावामुळे माझ्या तोंडून हे भाषण निघून गेले. कारण आपणाला धर्माचा उपदेश करण्याला कोण समर्थ आहे । तथापि लक्ष्मणासह मन पूर्वक याचा विचार करून जे रुचेल ते करण्याला आपण विलय लावू नये "(३०-३३) याप्रमाणें वाल्मीकिर्णात श्रीरामायण नावाच्या आदिकाव्यातील अरम- काडापैकी नववा सर्ग समाप्त झाला ॥९॥ है ·२ ५ (४०) श्रीरामायणम् । [सर्गः १० दशमः सर्गः। वाक्यमेतत्तु वैदेह्या व्याहृतं भर्तृभक्कया। श्रुत्वा धर्मे स्थितो रामः प्रत्युवाचाथ जानकीम् १ हितमुकं त्वया देषि स्निग्धया सदृशं वचः । कुलं व्यपदिशन्त्या च धर्मक्षे जनकात्मजे किं नु वक्ष्याम्यहं देवि त्वयैवोक्तमिदं वचः। क्षत्रियैर्धार्यते चापो नार्तशब्दो भवेदिति ते चार्ता दण्डकारण्ये मुनयः संशितव्रताः । मां सीते स्वयमागम्य शरण्यं शरणं गताः घसन्तः कालकालेपु वने मूलफलाशनाः । न लभन्ते सुखं भीरु राक्षसै फरकर्मभिः । भक्ष्यन्ते राक्षसीमैनरमांसोपजीविभिः ते भक्ष्यमाणा मुनयो दण्डकारण्यवासिनः । भस्मानभ्यवपर्येते मामूचुर्द्विजसत्तमाः मया तु वचनं श्रुत्वा तेषामेवं मुखाच्च्युतम् । भर्याचे ठिकाणी अनुरक्त असलेल्या सीतेचे हे भाषण ऐकून धर्मनिष्ठ राम त्या जनककन्येला म्हणाला, हे देवि, हे धर्मवेत्ते, हे जनककन्ये । क्षत्रियाचा कुलधर्म सागण्याच्या हेतूने माझे ठिकाणी अनुरफ असलेल्या तूं फेलेलें हे भाषण हिताचे असून तुलाच योग्य आहे हे देवि ! या तुझ्या म्हणण्याला मी आता काय बरें उत्तर देऊ? रक्षण होत नसल्यामुळे लोकाना दुःखी होऊन रडत बस- ण्याची पाळी येऊ नये, याकरिता क्षत्रियानी धनुष्य धारण करावयाचे, हे रां मागून टाकले आहेस हे सीते! प्रखर मत भाचरणारे ते मुनि दंडकारण्यात दुःखी झाले आहेत आणि स्वतः माझी भेट घेऊन ते मला रक्षक म्हणून शरण आले आहेत. हे मीरु ! कंदफळे खाऊन सर्व काल वनामध्ये वास्तव्य करणान्या त्या मुनींना क्रूर राक्षसामुळे सुख होत नाही, कारण नरमांस भक्षण करणारे क्रूर राक्षस त्याना खात असतात. त्यांना राक्षस खाऊ लागले असता ते दण्डकारण्यवासी मुनि माझ्याकडे आले आणि “भामच्यावर अनुग्रह कर" भो ते द्विजश्रेष्ठ मला म्हणाले. (१-६) " ·७ ८ . - लो. १-१४] भरण्यकाण्डम् । (४१) कृत्वा वचनशुश्रूषां वाक्यमेतदुदाहृतम् प्रसीदन्तु भवन्तो मेऽहीरेषा तु ममातुला। यीदृशैरहं विप्रैरुपस्थेयरुपस्थितः किं फरोमीति च मया व्याहृतं द्विजसंनिधौ । सर्वैरेव समागम्य वागियं समुदाहना राक्षसैर्दण्डकारण्ये बहुभिः कामरूपिभिः । अर्दिताः स्म भृशं राम भवानस्तत्र रक्षतु होमकाले तु संप्राप्ते पर्वकालेपु चानघ । धर्षयन्ति स्म दुर्धर्षा राक्षसाः पिशिताशनाः राक्षसैधर्षितानां च तापसानां तपस्विनाम् । गतिं मृगयमाणानां भवानः परमा गतिः १२ कामं तपःप्रभावेण शक्का हन्तुं निशाचरान् । चिरार्जितं न चेच्छामस्तपः खण्डयितुं वयम् यहुविघ्नं तपो नित्यं दुश्चर चैव राघव । 'तेव्हा याप्रमाणे श्याच्या मुखातून निघालेले भाषण श्रवण करून आणि त्याच्या म्हणण्याकडे लक्ष देण्याचा विचार करून मी त्याना म्हटले,"मी आपण होऊनच तुम्हाकडे यणे योग्य असता रक्षण करण्याविषयी विनंति करण्याकरिता अशा प्रकारच्या ब्राम्हणाना माझ्याकडे येण्याचा प्रसंग आला हीच मला अत्यन्त लाजिरवाणी गोष्ट आहे. याकरिता आपण मजवर कृपा करा मी आपले काय काम क?" असे मी द्विजाशी बोललो, तेव्हा ते सर्वही मुनि एक्न जमून मला म्हणाले- "हे रामा । इच्छानुसार रूप धारण करणाऱ्या असंख्य राक्षसानी आम्हाला अतिशय गाजून सोडले आहे, त्यापासून तू आमचे रक्षण कर है निष्पापा ! होमकाल व पर्वकाल प्राप्त झाला असता ते मासभक्षक दुर्धर राक्षस अतिशय गदी करून आम्हाला चहूंकडून घेरन टाकतात राक्षसानी घेरल्यामुळे प्राता शोधू लागलेल्या आम्हा तपस्वी मुनींचा श्रेष्ठ नाता तूंच आहेस आणल्यास तप.सामर्थ्याने आम्ही त्या राक्षसाचा वध करण्यास समर्थ आहों, परंतु पुष्कळ दिवसापासून संपादन केलेल्या तपाचा व्यय करण्याची आमची इच्छा नात

·(४२)
श्रीरामायणम्
[सर्ग १०.११
तेन शापं न मुञ्चामो भक्ष्यमाणाश्च राक्षसः १४
तद्यमानाव्रक्षोभिर्दण्डकारण्यवासिभिः।
रक्षकस्त्वं सह भ्रात्रा त्वंनाथा हि वयं वने
मया चैतद्वचः श्रुत्वा कात्स्न्येन परिपालनम् ।
ऋषीणां दण्डकारण्ये संश्रुतं जनकात्मजे
संश्रुत्य च न शक्ष्यामि जीवमानः प्रतिश्रवम् ।
मुनीनामन्यथा कर्तुं सत्यमिष्टं हि मे सदा
अप्यहं जीवितं जहां त्वां वा सोते सलक्ष्मणाम् ।
न तु प्रतिज्ञा संभृत्य ब्राह्मणेभ्यो विशेषतः
तदवश्यं मया कार्यमृपाणां परिपालनम् ।
अनुक्तेनापि चैदेहि प्रतिज्ञाय कथं पुनः
मम स्नेहाच सौहार्दादिदमुक्तं त्वया वचः।
परितुष्टोऽस्म्यहं सीते न ह्यनिष्टोऽनुशास्यते
नाही कारण हे राघवा । तपामध्ये नेहमी अनेक विघ्ने येत असतात व यामुळे तें
साध्य होणे दुर्घट आहे म्हणून राक्षस आम्हाला भक्षण करीत असतानाही
आम्ही शाप देत नाही. याकरिता दडकारण्यवासी राक्षसाचा त्रास होत असलेल्या
आमचे प्रात्यासह तूं रक्षण कर, तूंच आमचा रक्षण करणारा आहेस असे
समजून आम्ही पनात वास्तव्य करीत आहोत " (७-१५)
"हे भाषण ऐकून हे जनकन्ये ! दडकारण्यामध्ये ऋषींचे सर्वस्वी पालन
करण्याची मी प्रतिज्ञा केली आहे आणि एकदा जी प्रतिज्ञा केली, त्या प्रतिज्ञेचें
जिवात जीव आहे तॉपर्यंत मादयाने उल्ल्धन होणे शक्य नाही कारण सत्य है
मला नेहमीच इष्ट आहे हे सीते। मी आपल्या जीविताचा अथवा लक्ष्मणासह
तुझादेखील त्याग करीन, परंतु केलेली प्रतिज्ञा आणि त्यातूनही विशेषत
ब्राम्हणाना दिलेले वचन मी मोडणार नाही. साराश, हे सीते! कोणी सागण्याची
अपेक्षा न धरताही ऋषींचे पालन मला अवश्य केले पाहिजे तेव्हा प्रतिज्ञा
करूनही ते क्से बरें न करावे हे सीते 1 माझे ठिकाणी तुझे प्रेम असल्याने आणि
माझ्याविषयी तुझें हृदय सद्भावनेने परिपूर्ण असल्याने तूं हे भाषण केलें आहेस

·२ ग्लो 1० १४-२२१-४] अरण्यकाण्डम् । सहशं वानुरूपं च कुलस्य तव शोभने। सधर्मचारिणी में त्वं प्राणेभ्योऽपि गरियसी इत्येषमुक्त्वा पचनं महात्मा सीतां प्रियां मैथिलराजपुत्रीम् । रामो धनुष्मान्सद्द लक्ष्मणेन जगाम रम्याणि तपोवनानि २२ इत्याचे श्रीमद्रा. वाल्मीकोय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे दशमः सर्गः ॥१०॥ [२६] एकादशः सर्गः। अग्रतः प्रययौ रामः सीता मध्ये मुशोभना । पृष्टतस्तु धनष्पाणिर्लक्ष्मणोऽनुजगाम द तौ पश्यमानौ विविधा शैलप्रस्थान्यनानि च । नदीश्च विविधा रम्या जग्मतुः सह सीतया सारसांश्चक्रवाकांश्च नदीपुलिनचारिणः । सरांसि च सपद्मानि युतानि जलजैः खगैः यूथबन्धाश्च पृपतां मदोन्मत्तान्विषाणिनः । महिपांश्च घराहांश्च गजांश्च द्रुमपरिणः आणि ते ऐकून मी तुझ्यावर संतुष्ट झालो आह कारण जो अप्रिय असेल त्याला कोणी हिताचा उपदेश करीत नसतो हे कल्याणि ! हे तुझे भाषण तुझ्या प्रेमाला योग्य असून तुझ्या मुलालाही शोभणारे आहे आणि म्हणून सहधर्मचारिणी अशी तूं मला प्राणापेक्षाही प्रिय आहेस " (१६ २१) असो, मैथील राजकन्या प्रिया सोरोशी हे व अशा प्रकारचे भाषण करून महात्म्या धनुर्धारी राम लक्ष्मणासह रम्य तपोवनामध्ये गेला. ( २२ ) याप्रमाणे वा मीकिप्रणीत श्रीरामायण नावाच्या आदिकाव्यातील अरण्य- चांडापैकी दहावा सर्ग समाप्त झाला ॥ १०॥ राम पुढे, महाकल्याणी सीता मध्ये चालं लागली आणि धनुष्य हातात घेऊन लक्ष्मण मागून जाऊ लागला. नाना प्रकारची पर्वतशिखरे, वने आणि भनेक प्रकारच्या रमणीय नद्या अवलोकन करीत करीत ते उभयता राम-लक्ष्मण सतिसह पुढे जाऊ लागले आणि जाताना नयाच्या वाळवंटातून राहणारे सारस र पक्रयाक पक्षी, जलामध्ये राहणा-या पक्ष्यांनी व कमलानी युक्त असलेली सरोवरे, ४ ·w ७ , (४४) श्रीरामायणम् । [ सर्गः ११ ते गत्वा दूरमध्वानं लम्बमाने दिवाकरे । ददृशुः सहिता रम्यं तटाकं योजनायतम् पद्मपुष्करसंवाधं गजयूथैरलंकृतम् । सारसहसकादम्रैः संकुलं जलजातिभिः प्रसन्नललिले रम्ये तस्मिन्सरसि शुथुवे । गीतवादित्रनि?पो न तु कश्चन दृश्यते ततः कौतूहलाद्रामो लक्ष्मणश्च महारथः । मुनि धर्मभृतं नाम प्रष्टुं समुपचक्रमे इदमत्यद्भुतं श्रुत्वा सर्वेषां नो महामुने । फौतूहलं महज्जातं किमिदं साधु कथ्यताम् तेनैवमुक्तो धर्मात्मा राघवेण मुनिस्तदा । टोळ्या करून राहणारे पृषत मृग, मदोन्मत्त झालेले दादानी युक्त रानरेडे, वराह आणि वृक्षशनु गज यानाही ते अवलोकन करीत चालले. जाता जाता मार्ग आक्रमण केल्यानंतर सूर्य कलल्यावर सायंकाली एक जुटीने जात असलेल्या त्या निवर्गानी प्रत्येक याजूला एकेक योजन लाब असलेले एक सरोवर अवलोकन केले (१-५) तें सरोपर तायड्या व पाढऱ्या कमलानी गजबजून गेले होते, हत्तींच्या कळपानी ते भूषित झालेले होते व सारस, राजहंस आणि कलहंस आणि मत्स्यादि जलचर प्राणी यानी तें व्याप्त झालेले होते निर्मल जलाने युक्त असलेल्या त्या रम्य सरोवरात गायनाचा व वाद्याचा सूर ऐकू येत होता. परंतु तेथे कोणीही दृष्टोत्पत्तीत येत नव्हते तेव्हा ते जाणण्याच्या उत्सुकतेमुळे राम व महारथि लक्ष्मण धर्मभृत नावाच्या मुनींना विचारू लागले- “हे महामुने ! है अत्यंत आश्चर्य श्रवण करून आम्हा सर्वानाच मोठी उत्सुकता उत्पन्न झाली आहे. याकरिता, ते काय हे आपण आम्हास सविस्तर सागावें." (६-९) याप्रमाणे रामाने विनंति केली असता ते धर्मामे मुनि त्या सरोवराचा ४ नवव्या श्लोकात “वक्तव्यं यदि चेत् विप्र नातिगुद्यमपि प्रभो" येवढा लोकार्ध गोविंद राजकीय प्रतीत अधिक आहे.

·- - श्लो. ५-१४ अरण्यकाण्डम् । (४५) प्रभावं सरसः क्षिप्रमाख्यातुमुपचक्रमे इदं पञ्चाप्सरो नाम तटाकं सार्वकालिकम् । निर्मितं तपसा राम मुनिना माण्डकर्णिना स हि तेपे तपस्तीब माण्डकर्णिमहामुनिः दशवर्षसहस्राणि वायुभक्षो जलाशये १२ ततः प्रव्यथिताः सर्वे देवाः साग्निपुरोगमाः अनुवन्वचनं सर्वे परस्परसमागताः अस्माकं कस्यचित्स्थानमेष प्रार्थयते मुनिः । इति संविग्नमनसः सर्वे तत्र दिवौकसः १४ ततः कर्तुं तपोविघ्नं सर्वदेवैर्नियोजिताः । प्रधानाप्सरमः पञ्च विद्युञ्चलितवर्चस अप्सरोभिस्ततस्ताभिमुनिदृष्टपरावरः । नीतो मदनवश्यत्वं देवानां कार्यसिद्धये ताश्चैवाप्सरसः पञ्च मुनेः पत्नीत्वमागता । तटाके निर्मित तासां तस्मिन्नन्तर्हितं गृहम् प्रभाव लागलींच सागू लागले- "हे रामा ! माडणीमुनींनी पचाप्सर नावाचे हे सार्वकालिक सरोवर तपाने निर्माण केलेले आहे त्या माडकर्णी महामुनीने वायु भक्षण करून जलाशयामध्ये दहा हजार वर्षे प्रखर तप केले तेव्हा अमिप्रभृति सर्व देव भ्याले आणि सर्वही एकत्र होऊन म्हणाले, “आपणापैकी कोणाचें स्थान घेण्याची तर हा मुनि इच्छा करीत नाही ना?" अशा कल्पनेने ते सर्व मनामध्ये उद्विग्न झाले नतर त्या मुनींच्या तपाला विघ्न करण्याकरिता चचल विद्युटतेप्रमाणे तेजस्वी असलेल्या पाच श्रेष्ठ अप्सराची सर्व देवानी मिळून योजना केली (१०-१५) त्या अप्सरानी ऐहिक व पारलौकिक धर्माधर्म माहीत असलेल्या त्या मुनीला देवाचे कार्य सिद्धीस नेण्याकरिता कामाधीन क्रन सोडले त्याच पाच 'सर्वकालिकम् ' म्हणजे सदा सर्वदा उदकाने तुटुंब भरलेलें व कमलानी फुललेलें असें

·(४६)
श्रीरामायणम् ।
[सर्ग: ११
तत्रैवाप्सरसः पञ्च निवसन्त्यो यथासुखम् ।
रमयन्ति तपोयोगान्मुनि यौवनमास्थितम्
तासां संक्रीडमानानामेष वादिननिःस्वनः ।
श्रूयते भूपणोन्मिश्रो गीतशब्दो मनोहरः
आश्चर्यमिति तस्यैतद्वचनं भावितात्मनः ।
राघवः प्रतिजग्राह सह भ्रात्रा महायशाः
एवं कथयमानः स ददर्शाधममण्डलम् ।
कुशचीरपरिक्षितं वालथा लक्ष्म्या समावृतम्
प्रविश्य सह वैदेह्या लक्ष्मणेन च राघवः ।
तदा तस्मिन्स काकुत्स्थः श्रीमत्याश्रममण्डले
उपित्वा स सुखं तत्र पूज्यमानो महर्षिभिः ।
जगाम चाश्रमांस्तेषां पर्यायेण तपस्विनाम्
येषामुपितवान्पूर्व सकाशे स महास्त्रवित् ।
अप्सरा सा मुनीच्या पत्न्या झाल्या व त्याच्यासह क्रीडा करण्याकरितां त्या
मुनीने त्या सरोवरामध्ये एक गुप्त गृह निर्माण केले. त्या गुत गृहामध्ये वास्तव्य
करणा-या त्या पाच अप्सरा तप.सामर्थ्यामुळे तरुण असलेल्या त्या मुनीला
यथेष्ट रमवीत आहेत व क्रीडा करीत असलेल्या त्या अप्सराच्याच वाद्याचा
व भूपणध्वनीने मिश्र झालेला गायनाचा मनोहर ध्वनि कानावर येत आहे."
असे त्या धर्मभृत संज्ञक मुनींने सागितले असता आश्चर्य" असे म्हणून त्या
जितेंद्रिय मुनीचे हे सागणें भ्रात्यासह महायशस्वी रामाने ऐकून घेतले (१६-२०)
याप्रमाणे तो राम त्या मुनींशी संभाषण करीत असताना ठिकठिकाणी दर्भ
व वल्कलें ज्यात सर्वत्र पसरलेली आहेत आणि कृष्णाजिनप्रभृति प्राम्हणाच्या
संपत्तीने जो व्याप्त झालेला आहे, असा एक आश्रमसमुदाय त्या रामाने अवलोकन
केला. तेव्हां सीता आणि लक्ष्मण यासह ककुत्स्थकुलोत्पन्न राम त्या वैभवसंपन
आश्रममंडरात प्रविष्ट होऊन आणि महर्षि मानसम्मान करीत असता तेथे राहिल्या.
पर क्रमाने त्या तपस्वी मुनींच्या आश्रमात तो हिंडू रागला. ज्या ऋषींच्या
आश्रमामध्ये रामाने पूर्वी एक्दा वास्तव्य केले होते, त्या मुनींच्याही आश्रमात तो

·लो. १८-३१] अरण्यकाण्डम् (४७) क्वचित्परिदशान्मासानेकसंवत्सरं कचित् क्वचिञ्च चतुरो मासान्पञ्च पट् च परान्धचित् । अपरत्राधिकान्मासानध्यर्धमधिकं क्वचित् त्रीन्मासानष्टमासांश्च राघवो न्यवसत्सुखम् तत्र संवसतस्तस्य मुनीनामाश्रमेपु वै रमतश्चानुकूल्येन ययुः संवत्सरा दश २७ परिसृत्य च धर्मशो राघवः सह सीतया। सुतीक्ष्णस्याथमपदं पुनरेवाजगाम ह स तमाश्रममागम्य मुनिभिः परिपूजितः तत्रापि न्यवसद्रामः किञ्चित्कालमरिंदमः २९ अथाश्रमस्थो विनयात्कदाचित्तं महामुनिम् । उपासीनः स काकुत्स्थः सुतीक्ष्णमिदमवर्यात् ३० अस्मिन्नरण्ये भगवन्नगस्त्यो मुनिसत्तमः । वसतीति मया नित्यं कथाः कथयतां श्रुतम् महात्रवेत्ता राम पुनरपि वास्तव्य करण्याकरिता गेला कोठे तो दहा महिने राहिला, को एक वर्षभर त्याने वास्तव्य केलें, कोठे त्याने चार महिने काढले, कोठे पाच पाच सहा सहा महिने वास्तव्य केले, दुसऱ्या काही आश्रमामध्ये वर्षा- पेक्षाही अधिक महिने तो राहिला, कोठे दीड वर्षापेक्षाही अधिक दिवस काढले, आणि कोठे तीन तीन महिने व कोठे आठ आठ महिने त्या राघवाने सुखाने पास्तव्य केलें. (२१-२६) याप्रमाणे मुनींच्या आश्रमामध्ये राम आनंदाने राहूं लागला असता दहा वर्षे सुसाने गेली. तेव्हा सर्व आश्रम हिंडन तो धर्मज्ञ राम सीतेसह पुनरपि सुतीक्ष्ण मनींच्या आश्रमाला आला त्या आश्रमाला आल्यावर मुनीनी सर्व प्रकार त्याचे आदरातिथ्य केले व त्या ठिकाणीही काही दिवसपर्यंत तो शत्रु- दमन राम राहिला. नंतर आश्रमात रहात असलेला तो ककुत्स्यकुलो पन राम एक्दा सुतीश महामुनीजवळ बसला असताना विनयाने त्याना म्हणाला, “हे भगवन् । मुनिश्रेष्ठ अगस्त्य या अरण्यात वास्तव्य करीत असतात, असें मी क्या ·३२ (४८) श्रीरामायणम् । [ सर्गः ११ न तु जानामि तं देशं वनस्यास्य महत्तया । कुत्राश्रमपदं रम्यं महस्तस्य धीमतः प्रसादार्थ भगवतः सानुजः सह सीतया। अगस्त्यमधिगच्छेयमभिवादयितुं मुनिम् ३३ मनोरथो महानेप हृदि संपरिवर्तते। यदहं तं मुनिवरं शुथूपेयमपि स्वयम् इति रामस्य स मुनिः श्रुत्वा धर्मात्मनो वचः। सुतीक्ष्णः प्रत्युवाचेदं प्रीतो दशरथात्मजम् अहमप्येतदेव त्वां वक्तुकामः सलक्ष्मणम् । अगस्त्यमभिगच्छेति सीतया सह राघव दिप्या त्विदानीमर्थेऽस्मिन्स्वयमेव ब्रवीपि माम् । अयमास्यामि ते राम यत्रागस्त्यो महामुनिः योजनान्याश्रमात्तात याहि चत्वारि वै ततः। दक्षिणेन महाञ्छ्रीमानगस्त्यभ्रातुराश्रमः ३८ स्थलीमायवनोद्देशे पिप्पलीवनशोभिते । सागणाऱ्या ऋषींपासून बरेच वेळा ऐकले आहे. परंतु हे पन मोठे असल्यामुळे तो प्रदेश मला ठाऊक नाही आणि त्या विवेकी महर्षीचें तें रम्य आश्रमस्थान कोठे आहे, हेही मला माहीत नाही. तथापि त्या भगवानांची कृपा व्हावी, एतदर्थ लक्ष्मण आणि सीता यासह त्या अगस्त्य मुनीना अभिवंदन करण्याकरिता मी जाणार आहे व न्या श्रेष्ठ मनींची एक्दा आपण स्वतः सेवा करावी, हा मोठा मनोरय माझ्या हृदयामध्ये घोळत आहे." (२५-३४) याप्रमाणे धर्मात्म्या रामाचें भाषण प्रवण करन ते मुीक्षणाने त्याच्यावर प्रसन्न झाले आणि त्या दशरथपुवाला म्हणाले, " राघना ! सीतेसह अगस्त्य- मुनीकडे जा, हेच लक्ष्मणासह तुला मी सांगणारच होतो. ते तूं स्वतःच याविषयी मला विचारांत आहेस, हे फारच चागले आहे. हे रामा! हा मी तुला महामुनि अगत्य कोठे राहतात ते सागतो. रामा ! या आश्रमा- पासून चार योजनें तूं दक्षिणेस जा, म्हणजे अगस्त्य मुनींच्या भावाचा एक ·श्लो०३९-४६] अरण्यकाण्डम् । (४९) बहुपुष्पफले रम्ये नानाविहगनादिते पद्मिन्यो विविधास्तत्र प्रसन्नसलिलाशया। हंसकारण्डयाकीर्णाश्चक्रवाकोपशोभिताः तत्रैकां रजनी व्युप्य प्रभाते राम गम्यताम् । दक्षिणां दिशमास्थाय वनखण्डस्य पार्श्वतः तत्रागस्याश्रमपदं गत्वा योजनमन्तरम् । रमणीये वनोद्देशे बहुपादपशोभिते ४२ रस्यते तत्र वैदेही लक्ष्मणश्च त्वया सह । स हि रम्यो वनोद्देशो बहुपादपसंयुतः यदि वुद्धिः कृता द्रष्टुमगस्त्यं तं महामुनिम् । अद्यैव गमने बुद्धि रोचयस्य महामते ४४ इति रामो मुनेः श्रुत्वा सह भ्रात्राऽभिवाद्य च । प्रतस्थेऽगस्त्यमुद्दिश्य सानुजः सह सीतया पश्यन्वनानि चित्राणि पर्वतांश्चाभ्रसंनिभान् । सरांसि सरितश्चैव पथि मार्गवशानुगान् मोठा आश्रम तेथे आहे. पिप्पली वनानी शोभित, नानाप्रकारच्या पक्ष्यानी निनादित, भरपूर फलमूलानी युक्त आणि रम्य अशा स्वाभाविक वनप्रदेशी तो आश्रम आहे व त्या ठिकाणी हंस व कारंडोल पक्ष्यानी व्याप्त, चक्रवाक पक्ष्यानी सुशोभित आणि निर्मल जलाने युक्त अशी नानाप्रकारची कसलयुक्त सरोवरें आहेत. हे रामा ! त्या ठिकाणी एक राम रहा आणि पहाटे वनप्रदेशाच्या बाजूने दक्षिण दिशेने जा दक्षिण दिशेस एक योजन प्रदेश तू चालून गेलास म्हणजे विपुल वृक्षानी सुशोभित अशा रम्य वनप्रदेशात अगस्त्यमुनींचा आश्रम तूं पाहशील व तुझ्यासह लक्ष्मण आणि सीता याची तेथे करमणूक होईल. कारण तो वनप्रदेश विपुल गृक्षानी युक्त व रम्य आहे. तेव्हा त्या अगस्त्य महर्षीचे दर्शन घेण्याचा जर तुझा विचार झाला असेल तर, हे महामते ! तुं आजच जाण्याचा बेत कर." (३५-४४) याप्रमाणे सुतीक्ष्ण मुनींचे भाषण ऐकून लक्ष्मयासह रामानें त्याना अमि. ४(म.रा.)

·४७ श्रीरामायणम् । [ सर्गः १९ सुतीक्ष्णेनोपदिष्टेन गत्या तेन पथा सुसम् । इद परमसंहप्टो चाक्य लक्ष्मणमब्रवीत् एतदेवाश्रमपदं नून तस्य महात्मन । अगस्त्यस्य मुने_तुर्दश्यते पुण्यकर्मण यथा हीमे वनस्यास्य शरतर पथि सहस्रश । सनता फलभारेण पुप्पभारेण च द्रुमा. ४९ पिप्पलीना च पक्काना वनादस्मादुपागत । गन्धोऽय परनोत्क्षिप्त सहसा कटुकोदय तत्र तन च दृश्यन्ते सक्षिप्ता काप्ठसचया । लूनाश्च पारदृश्यन्ते दर्भा वैदूर्यवर्चस. ५१ एतन्य यनमध्यस्थ कृष्णाभ्रशिखरोपमम् । पावकस्याश्रमस्थस्य धूमान सप्रदृश्यते विविक्तेषु च तीर्थेपु कृतस्नाना द्विजातय । पुण्योपहार कुर्वन्ति कुसुमै स्वयमर्जित वदन केल आणि अगस्त्यमुनींकडे जाण्याचा हेतु मनात धरून लक्ष्मण व साता यासह तो राम तेथून निघाला नाता जाता मार्गामध्ये लागलेली सुदर बन मेघा सारखे पर्वत सरोवर आणि नद्या पहात पहात तो मार्गान चालला याप्रमाण सुताक्ष्ण मुर्न नी सागितलेल्या त्या मार्गाने निर्विघ्नप, गल्यावर राम अतिशय आनदित होऊन लक्ष्मणाला म्हणाला खराखर त्या महाम्या अगस्त्य मुनींच्या पुण्यवान् भ्रात्याचाच हा आश्रम दिसत आहे कारण जशा प्रकारचे वन आपण ऐक्लें होते तशाच प्रकारच्या फ्लभाराने लवलेले हे वृक्ष या वनाच्या मार्गामध्ये हजारोंनी दिसून येत आहेत तिसरपण ज्यामध्य आहे असा हा पक्क पिप्पली फ्लोमा या वायूमुळ या वनातून यत आहे (४५-५०) "ठिकठिकाणी लाकडाचे ढीग रचून ठेवलेले दिसत आहेत आणि वैदूर्य मण्याप्रमाणे लेनस्वा दभही कापून नेलेल दिसत आइत कृष्णवर्ण मघ आण पर्वतशिखर याचाच उपमा ज्याला योग्य आहे अत्ता हा आश्रर्माय अमीचा धूर बनामध्ये दिसत आहे एका त प्रददाताल तार्यामध्ये स्नान केलेले हे ब्राम्हण ·- ग्लो. ४७-६.] भरण्यकाण्डम् । (५१) ततः सुतीक्ष्णवचनं यथा सौम्य मया श्रुतम् । अगस्त्यस्याश्रमो भ्रातुनूनमेप भविष्यति निगृह्य तरसा मृत्युं लोकानां हितकाम्यया। यस्य श्रात्रा कृतेयं दिक् शरण्या पुण्यकर्मणा ५५ इहकदा किलो वातापिरपि चेल्वलः । 'भ्रातरौ सहितावास्तां ब्राह्मणनौ महासुरौ धारयन्नालणं रूपमिल्यल: संस्कृतं चदन् । आमन्त्रयति विप्रान्स श्राद्धमुद्दिश्य निपुणः भ्रातर संस्कृतं कृत्वा ततस्तं मेपरूपिणम् । तान्द्रिजान्भोजयामास श्रादृप्टेन कर्मणा ततो भुक्तवतां तेषां विप्राणामित्वलोऽब्रवीत् । वातापे निष्कमस्वेति स्वरेण महता वदन् ततो धातुर्वचः श्रत्या पातापिर्मेपवनदन् । मित्वा भित्त्या शरीराणि ब्राह्मणानां विनिप्पतत् ६० स्वसंपादित पुष्पाना पुण्यसंपादक असें देवपूजन करीत आहेत साराश हे सौम्या! सुतीक्ष्णाचे सांगणे ज्याप्रमाणे मी ऐकले आहे, त्याप्रमाणे पाहता खरोखर हा अगस्त्य मुनींच्या भावाचाच आश्रम असला पाहिजे, या आश्रमातील अधिपतीच्या प्रात्याने म्हणजे अर्थात् पुण्यकर्म करणाच्या अगस्त्यमुनींनी लोकाचे हित करण्याकरिता एस मृत्युतुल्य दैत्याचा स्वसामर्थ्याने निग्रद करून ही दिशा लोमानी वास्तव्य करण्याला योग्य केली आहे. (५१-५५) "इतिहासामध्ये असे सांगितले आहे की, या ठिकाणी एकदा कूर वातापी आणि इल्वल असे ब्राम्हणघातकी महादैत्य दोन भाऊ एक्न रहात होते तो निर्दय इल्वल ब्राम्हणाचे रूप धारण बस्न आणि माग्हणाप्रमाणे संस्कारयुक्त भाषण पान ब्राम्हणाना श्राद्धारिता निमत्रण करीत असे आणि मेपरूप धारण केलेल्या आपल्या त्या वातापी भ्रात्याला शिजवून प्रादविधान तो त्या ब्राम्हणाना भोजन पालांत असे नतर त्या विप्राचे भोजन झाल्यावर, " हे वातापे! बाहेर नी" असे शब्द उच्च स्वराने उभारति उचारीत इल्वले त्याला हाक मारी आणि ·श्रीरामायणम् । [सर्ग ११ ब्राह्मणानां सहस्राणि तैरेवं कामरूपिभिः । विनाशितानि संहत्य नित्यशः पिशिताशने अगस्त्येन तदा देवैः प्रार्थितेन महर्षिणा। अनुभूय किल श्राद्धे भक्षितः स महासुरः ततः संपन्नमित्युक्त्वा दत्वा हस्ते बने जलम् । भ्रातरं निष्क्रमस्येति इल्बलः समभाषत स तदा भाषमाणं धातरं विप्रधातिनम् । अब्रवीत्महसन्धीमानगस्त्यो मुनिसत्तमः कुतो निप्फमितु शक्तिर्मया जीर्णस्य रक्षसः। भ्रातुस्तु मेपरूपस्य गतस्य यममादनम् अथ तस्य वचः श्रुत्या मातुर्निधनसंश्रितम् । प्रधर्पयितुमारेभे मुनि क्रोधानिशाचरः सोऽभ्यद्रवद्विजेन्द्रं तं मुनिना दीप्ततेजसा । भावाची ती हाक ऐकल्यावर मेघाप्रमाणे शब्द करणारा तो वातापी ब्राम्हणाची शरिर फाइन बाहेर निघे इच्छेप्रमाणे स्प धारण करणाऱ्या त्या मासभक्षक राक्षसानी नित्य याप्रमाणे हजारों प्राम्हणाचा वध केला असता, देवाच्या प्रार्थने- वरून अगस्त्य महर्षीनी श्राद्धाचे निमंत्रण घेऊन खरोखर तो मोठा राक्षस भक्षण करून टाकला (५६-६२) "प्राद्धामध्ये भोजन झाल्यावर इल्वलानें अगस्त्यमुनींना "निल श्राद्ध संपन्न (म्हणजे मी केलेले नित्य श्राद्ध परिपूर्ण झाले ना )" असे विचारले आणि "सुसंपन्नं" (म्हणजे तुझे नित्यश्राद्ध चागल्या रीतीने शेवटास गेलें ) असे त्यांनी सागितल्यावर आपोशनाकरिता त्याच्या हातावर उदक घालून त्या इल्बराने "बाहेर ये" असें श्रात्याला हाक मारून म्हटले तेव्हा त्या भ्रात्याला हाक मारणा-या ब्रह्मपातकी इल्वलाला ते युद्धिमान् मुनिश्रेष्ठ अगस्त्य हंसत हसत म्हणाले, "अरे, मी जिरवून टाकल्यामुळे यमसदनाला गेलेल्या तुझ्या मेषरूप राक्षस भ्रात्याला बाहेर येण्याला आता सामर्थ्य कोठे उरले आहे ! भ्रात्याच्या मरणासंबंधाने त्या अगस्त्यमुनोचे हे भाषण धवण केल्यावरोवर या निशाचर " ·७० श्लो०६१-७४] बरण्यकाण्डम् (५३) चक्षुपानलकल्पेन निर्दग्धो निधनं गतः तस्यायमाश्रमो धातुस्तटाकवनशोभितः। विप्रानुकम्पया येन कर्मेदं दुष्करं कृतम् ६८ एवं कथयमानस्य तस्य सौमित्रिणा सह । रामस्यास्तं गतः सूर्यः संध्याकालोऽभ्यवर्तत उपास्य पश्चिमी संध्यां सह भ्रात्रा यथाविधि। प्रविवेशाश्रमपदं तमृर्षि चाभ्यवादयत् सम्यकप्रतिगृहीतस्तु मुनिना तेन राघवः । न्यवसत्तां निशामकां प्राश्य मूलफलानि च ७१ तस्यां राज्यां व्यतीतायामुदिते रविमण्डले। भ्रातरं तमगस्त्यस्य आमन्त्रयत राघव: अभिवादये त्वा भगवन्सुखमसम्युपितो निशाम् । आमन्त्रये त्वां गच्छामि गुरु ते द्रष्टुमग्रजम् गम्यतामिति तेनोक्तो जगाम रघुनन्दनः । यथोद्दिष्टेन मार्गेण वनं तच्चावलोकयन् ७४ इल्वलाने कोधाने त्या मुनींना ठार मारण्याचा विचार केला आणि त्या द्विजश्रेष्ठाच्या अंगावर धावला; परंतु दैदीप्यमान तेजाने युक्त असलेल्या त्या अगस्त्य मुनींनी आपल्या अमितुल्य दृष्टीनेच त्याला दग्ध करून टाकल्यामुळे तो मृत्यु पावला असो. ब्राम्हणाची दया येऊन ज्यानी है दुष्कर कर्म केले, त्या अगस्त्यमुनींच्या भ्रात्याचा हा सरोवरे व वन यानी सुशोभित झालेला आश्रम आहे." (६३-६८) याप्रमाणे राम लक्ष्मणाला सागत आहे, तोच सूर्य अस्तंगत होऊन संध्याकाळ झाली तेव्हा लक्ष्मणासह यथाविधि सायं-सध्या करून रामान त्या आश्रमात प्रवेश केला आणि त्या प्रायोंना अभिवदन केले त्या मुनींनी त्याचे उत्तम प्रकारे स्वागत केले आणि मुळे व फळे भक्षण करून तो ती रान तेये राहिला. नंतर ती रात्र संपून रविमंडलाचा उदय झाल्यावर राम त्या अगस्त्य- मुनींच्या भ्रात्याचा निरोप घेऊ लागला, " हे भगवन् ! मी आपल्याला अभि- वंदन करतो. रात्री येथे माझे वास्तव्य सुखाने झाले. आता आपली अनुज्ञा ·७७ ८० श्रीरामायणम् । [ सर्गः ११ नीवारान्पनसान्सालान्यञ्जुलांस्तिनिशांस्तथा। चिरिविल्वामधूकांश्च विल्यानथ च तिन्दुकान ७५ पुष्पितान्पुप्पितानामिलताभिरुपशोभितान् । ददर्श रामः शतशस्तत्र कान्तारपादपान् ७६ हस्तिहस्तैर्विमृदितान्वानरैरुपशोभितान् । मत्तैः शकुनिसद्धैश्च शतशः प्रतिनादितान् ततोऽब्रवीत्समीपस्थं रामो राजीवलोचनः। पृष्ठतोऽनुगतं वीरं लक्ष्मण लक्ष्मिवर्धनम् स्निग्धपत्रा यथा वृक्षा यथा क्षान्ता मृगद्विजाः। आश्रमो नातिदूरस्थो महीवितात्मनः ७९ अगस्त्य इति विख्यातो लोके स्वेनैव कर्मणा । आश्रमो दृश्यते तस्य परिश्रान्तश्रमापहः प्राज्यधूमाकुलवनश्चीरमालापरिष्कृतः। प्रशान्तमृगयूयश्च नानाशफुनिनादितः येऊन आपल्या ज्येष्ठ भात्याच्या दर्शनाकरिता मी आतों " असे रामाने त्याना सागितल्यावर “जा" म्हणून त्या मुनींनी त्याला सांगितले व नतर तो रघुनदन राम सुतीक्ष्णमुनींनी सागितलेल्या मार्गाने तें वन पहात पहात पुढे गेला जल. बादंष, फणस, सालक्ष, अशोक, तिवस, करज, मोहा पाणि टेंभुर्णी असे प्रफुलित लतानी सुशोभित असलेले शेंकडों वनरक्ष रामाने जाता जाता पाहिले आणि हत्तींच्या सोंडानी मुरगळलले, वानरानी सुशोभित व मत्त पक्षिगणानी निनादित असेही शेकडों वृक्ष त्याने पाहिले. (६९-७०) मंतर समीपच असलेल्या व बरोबर आलेल्या लक्ष्मीवर्धक पीर लक्ष्मणाला कमलनयन राम म्हणाला, " ज्याअर्थी स्निग्ध पानानी युक्त असलेले वृक्ष आणि शात पशुपक्षी येथे दिसत आहेत, त्याअर्थी त्या जितेंद्रिय महर्षीचा आश्रम येथून फार दूर नाही अग् म्हणजे पर्वताचे स्तंभन करणे या स्वत च्याच कर्माने जगतामध्ये अगस्त्य म्हणून हे मुनि प्रख्यात झाले आहेत आणि धमलेल्या लोकाचे श्रम परिहार करणारा हा त्याचा आश्रम दिसत आहे. या आश्रमातील

·सो० ७५-८४
भरण्यकाण्डम् ।
निगृह्य तरसा मत्यु लोकानां हितकाम्यया।
दक्षिणा दिक् कृता येन शरण्या पुण्यकर्मणा
तस्येदमाश्रमपदं प्रभायाधस्य राक्षसः।
दिगियं दक्षिणा त्रासाद् दृश्यते नोपभुज्यते
यदा प्रभृति चाक्रान्ता दिगियं पुण्यकर्मणा ।
तदा प्रभुति निराः प्रशान्ता रजनीचराः
नाना चेयं भगवतो दक्षिणा दिक्प्रदक्षिणा ।
प्रथिता त्रिपु लोकेषु दुधर्षा क्रूरकर्मभिः
मार्ग निरोद्धं सततं भास्करस्याचलोत्तमः ।
संदेशं पालयंस्तस्य विन्ध्यशेलो न वर्धते
अयं दीर्घायुपस्तस्य लोके विश्रुतकर्मणः ।
मन विपुल धुराने व्यापलेले आहे, वल्कलसमुदायानी याला शोभा आलेली आहे,
यातील मृगाचे कळप शात आहेत आणि अनेक प्रकारच्या पक्ष्यानी हा नादित
केलेला आहे. ज्या पुण्यवान् मुनींनी लोकाचे हित करण्याकरिता मृत्युतुल्य
दत्याचा स्वसामर्थ्याने निग्रह करून दक्षिण दिशा लोकानी वास करण्यास
योग्य केली आणि ज्याच्या प्रभावामुळे गक्षस अजूनसुद्धा भीतीने या दक्षिण
दिशेचा स्वकीय प्रदेश म्हणून उपभोग घेण्यास धजत नाहीत व जिच्याकडे नुसते
पहात मात्र असतात, त्या मुनींचा हा आश्रम होय जेव्हापासून ते पुण्यवान्
मुनि या प्रदेशात सचार करू लागले, तेव्हापासून येथील निशाचर प्राणी त्याच्या
ठिकाणी असलेल्या वैराचा आणि आपल्या क्रूर क्माचा त्याग करून ते येथे
राहिले आहेत. (७८-८४)
"त्या भगवान् अगस्त्य मुनींच्या केवल नावाच्याच प्रभावाने हा दक्षिण
दिशेतील प्रदेश सरळ म्हणजे दुष्टाच्या अत करणातील वैर वगैरे नाहाँसा
करण्यास समर्थ झालेला असून क्रूरकर्मी लोकानी जंकण्यास अशक्य म्हणून
त्रैलोक्यामध्ये प्रसिद्ध आहे मेरुपर्वताशी स्पर्धा करून
पाहणारा श्रेष्ठ पर्वत विध्याद्रि त्या अगस्त्य मुनींची आज्ञा परिपालन करून
राहिलेला असल्यामुळे अद्यापि वृद्धिंगत होत नाही. लोशमध्ये ज्याचें वर्म
सूर्याचा मार्ग नेहमी आडवं

·८७
श्रीरामायणम् । [ सर्गः ११-१२
अगस्त्यस्याश्रमः श्रीमान्विनीतमृगसेवितः
एप लोकार्चितः साधुहिते नित्यं रतः सताम् ।
अस्मानधिगतानेप श्रेयसा योजयिष्यति
आराधयिष्याम्यत्राहमगस्त्यं तं महामुनिम् ।
शेपं च वनवासस्य सौम्य यत्स्याम्यहं प्रभा
अत्र देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्पयः।
अगस्त्यं नियताहाराः सततं पर्युपासते
नात्र जीवेन्मृपावादी क्रूरो या यदि वा शठः ।
नृशंसः पापवृत्तो वा मुनिरेष यथाविधा
अब देवाश्च यक्षाश्च नागाश्च पतगैः सह ।
वसन्ति नियताहारा धर्ममाराधयिष्णवः
अत्र सिद्धा महात्मानो विमानः सूर्यसंनिभैः।
त्यक्त्वा देहान्नवैदेहैः स्वर्याताः परमर्पयः
यक्षत्वममरत्वं च राज्यानि विविधानि च ।
प्रख्यात आहे, अशा त्या दीर्घायु अगस्त्य मुनींचा हा निरुपद्रवी मृगानी आश्रय
केलेला भव्य आश्रम होय लोकाना पूज्य असलेले हे साधु सज्जनाचे हित करण्या-
विषयों नेहेमी तत्पर असतात, तेव्हा येथे आलेल्या आपलेही हे कल्याणच
करतील. या पाश्रमात राहून मी त्या अगस्त्य महर्षांची सेवा करीन आणि हे
सौम्य व समर्थ लक्ष्मणा ! वनवासाचे अवशिष्ट राहिलेले दिवस मी येथेंच व्यतीत
करीन. (८५-८९)
"या आश्रमामध्ये गंधर्वासह देव, सिद्ध आणि महर्षि पवित्र आहार करून
नेहमी अगरस्य मुनींची सेवा करीत असतात. या आश्रमात असत्य भाषण
करणारा, निर्दय, शठ, दुष्ट अथवा पापी मनुष्य जिवंत रहात नाहीं; कारण है
मुनीच तशा प्रकारचे आहेत या आश्रमामध्ये देव, यक्ष, गरुडप्रभृतीसह सर्प
पुण्यसंपादन करण्याकरिता शुद्ध भाहार करून रहात असतात. याच आश्रमामध्ये
तपश्चर्येमुळे सिद्ध झालेले महात्मे श्रेष्ठ ऋपि जीर्ण देहाचा त्याग आणि नवीन
देहाचा स्वीकार करून व सूर्यासारख्या तेजस्वी विमानामध्ये आरूढ होऊन

·२ श्लो. ८७-९५:१-४] मरण्यकाण्डम्। অ ইয়াঃ এযলি মুনাঘিনা গুদ आगताः स्माश्रमपदं सौमिने प्रविशाग्रतः। निवेदयेह मां प्राप्तमृपये सह सीतया इत्यार्य श्रीम. वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यमण्डे एकादशः सर्गः ॥११॥ [३१] द्वादशः सर्गः। स प्रविश्याश्रमपदं लक्ष्मणो राधवानुजः । अगस्त्यशिष्यमासाद्य वाक्यमेतदुधाच ह राजा दशरथो नाम ज्येष्ठस्तस्य मुतो वली। रामः प्राप्तो मुनि द्रष्टुं भार्यया सह सीतया लक्ष्मणो नाम तस्याहं भ्राता त्वचरजो हितः। अनुकूलश्च भक्तश्च यदि ते धोत्रमागतः ते घयं वनमत्युग्रं प्रविष्टाः पितृशासनात् । द्रष्टुमिच्छामहे सर्वे भगवन्तं निवेद्यताम् स्वर्गाला गेले आहेत प्राण्यानी या आश्रमामध्ये देवाचे सत्कांनी आराधन केले असता ते देव त्याना यक्षरव, देवत्व आणि नानाप्रकारची राज्ये देतात असो. हे लक्ष्मणा ! आपण आश्रमाला येऊन पोंचलों प्रथम तूं आत प्रवेश कर आणि सीतेसह मी आल्याचे त्या प्रापींना साग" (९०-९५) याप्रमाणे वाल्मोकिप्रणीत श्रीरामायण नावाच्या आदिकाम्यातील अरण्य- काडापैकी अकरावा सर्ग समाप्त झाला ॥११॥ रामाचा धाकटा भाऊ लक्ष्मण आश्रमात गेला व अगम्य मुनीच्या एका शिध्याजवळ जाऊन त्याला म्हणाला, 'दशरय म्हणून जो राजा होऊन गेला, त्याचा बलाक्ष्य ज्येष्ठ पुत्र राम भार्या सीतेसह मुनींचे दर्शन घेण्याकरिता येथे माला आहे. अनुकूल, अनुरक व त्याच्या हिताविषयी तत्पर असा मी त्याचा लक्ष्मण नावाचा कनिष्ठ भाऊ आहे आणि बरेच दिवस मी वनवासात असल्यामुळे तुमच्याही ऐकण्यात असल्याचा संभव आहे. ते आम्ही निवर्ग पित्याच्या आज्ञेमुळे अतिशय मयंकर अशा वनामध्ये प्रविष्ट झाली आहो आणि ऋषि- पर्याचे दर्शन घेण्याची आम्हा सर्वांची इच्छा आहे; आपण त्याना निवेदन करा."

·८ (१८) श्रीरामायणम् । [सर्गः १२ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य तपोधनः । तथेत्युपत्याग्निशरणं प्रधिवेश निवेदितुम् स प्रविश्य मुनिश्रेष्ठं तपसा दुष्प्रर्पणम् । कृताञ्जलिरुवाचेदं रामागमनमजसा यथोक्तं लक्ष्मणेनैव शिष्योऽगस्त्यस्य संमतः । पुत्रौ दशरथस्येमौ रामा लक्ष्मण एव च प्रविप्रावाश्रमपदं सीतया सह भार्यया । द्रष्टुं भवन्तमायाती शुश्रूषार्थमरिंदमौ यदत्रानन्तरं तत्त्वमाशापयितुमर्हसि । ततः शिष्यादुपथुत्य प्राप्तं रामं सलक्ष्मणम् ९ वैदेहीं च महाभागामिदं वचनमब्रवीत् । दिण्या रामश्चिरस्याद्य द्रष्टुं मां समुपागतः १० मनसा कासितं हस्य मयाप्यागमनं प्रति । गम्यतां सत्कृतो रामः सभार्यः सह लक्ष्मणः ते त्या लक्ष्मणाचे भाषण श्रवण करून तो तपोधन शिष्य “ठीक आहे " अस म्हणून अगस्त्यमुनींना कळविण्यासाठी होमशालेंत गेला आणि आत प्रवेश केल्यावर तपश्चर्येमुळे ज्याच्या समोर इतराना जाणेही अशक्य झाले होते, अशा स्या मुनिश्रेष्ठ अगस्त्याना हात जोडून त्याने रामाच्या आगमनाची वार्ता सागितली आणि अगस्त्य मुनींना संमत असलेल्या त्या शिष्याने लक्ष्मणाने सागितल्याप्रमाणे त्याना कळविले. तो म्हणाला- "हे दशरथाचे पुत्र राम लक्ष्मण गमपत्नी सीतेसह आश्रमात आले आहेत. हे शत्रुदमन करणारे राम-लक्ष्मण आपलें दर्शन घेण्या. करिता आणि काही वेळ आपली सेवा करण्यामरिता येथें आले आहेत. तेव्हा पुढे काय करावयाचे, याविषयी आपण मला आशा करावी "(१-९) शिष्यापासून लक्ष्मणासह.राम आणि महाभाग्यवती सीता आल्याचे ऐकून भगस्त्यमुनि म्हणाले, "अहोभाग्य माझें ! की पुष्कळ दिवसानी आज राम मला भेटावयाला आला आहे. त्याच्या आगमनाची मलाही मनापासून इच्छा झाली होती. याकरिता जा आणि भार्या व लक्ष्मण यासह रामाचा सत्कार ·. लो० ५-१७ अरण्यकाण्डम् । (५९) प्रवेश्यतां समीप मे किमसौन प्रवेशितः। एवमुक्तस्तु मुनिना धर्मशेन महात्मना अभिवाद्याधीन्छिष्यस्तथेति नियतालिः। तदा निष्क्रम्य संभ्रान्तः शिष्यो लक्ष्मणमब्रवीत् १३ कासौ रामो मुनि द्रष्टुमेतु प्रविशतु स्वयम् । ततो गत्वाश्रमपदं शिष्येण सह लक्ष्मणः १४ दर्शयामास काकुत्थं सीतां च जनकात्मजाम् । तं शिष्यः प्रथितं वाक्यमगस्त्यवचनं ध्रुवन् १५ प्रावेशयद्यथान्यायं सत्कारार्ह सुसत्कृतम् । प्रविवेश ततो रामः सीतया सह लक्ष्मणः प्रशान्तहरिणाकीर्णमाश्रमं हवलोकयन् । स तत्र ब्रह्मणः स्थानमग्ने स्थान तथैव च करून त्याला माझ्याजवळ घेऊन ये. तूं त्याला आपल्या बरोबरच घेऊन का आला नाहीस?" याप्रमाणे धर्मवेत्त्या महात्म्या अगस्त्यमुनींनी सागितले असता तो शिष्य हात जोडून अभिवंदनपूर्वक 'आज्ञा गुरुजी' असे त्याना म्हणाला आणि नंतर गोंधळून गेलेला तो शिष्य होमशाळेतून बाहेर येऊन लक्ष्मणाला म्हणाला, “ हा राम कोठे आहे ? त्याने मुनींचे दर्शन करण्यासाठी आश्रमात खुशाल प्रवेश करावा " असे शिष्याने सांगितल्यानंतर लक्ष्मण त्या शिष्यासह आश्रमाबाहेर गेला आणि त्याला ककुत्स्थकुलोत्पन्न राम व सीता ही त्या लक्ष्मणाने दाखविली तेव्हा सत्कारास पान असलेल्या त्या रामाला अगस्त्य मुनींचे सप्रेम भाषण कथन करीत करीत त्याचा चागला सत्कार करून तो शिष्य योग्य रीतीने त्याला आत घेऊन गेला (९-१६) *लोक १४ मधील शिष्याच्या वाक्यावरून पाहता त्याच शिष्याने "कोऽसौ राम. असा प्रश्न लक्ष्मणास पुनः विचारण्याइतका अगस्तीचा शिष्य अडाणी असणे संभवत नाही, या ठिकाणी गोविन्दराजीय प्रतीत कासो" असा पाठ आहे व तोच शुद्ध दिसत आहे. यास्तव गोविन्दराजीय प्रतीला अनुसरून पाठ शुद्ध केला आहे. ॥

·. (६०) श्रीरामायणम् । [सर्गः १२ विष्णोः स्थान महेन्द्रस्य स्थानं चैव विवस्वतः। सोमस्थानं भगस्थानं स्थान कौयेरमेव च घातुर्विधातुः स्थानं च वायो स्थानं तथैव च । स्थानं च पाशहस्तस्य वरुणस्य महात्मनः स्थानं तथैव गायत्र्या वसूनां स्थानमेव च । स्थानं च नागराजस्य गरुडस्थानमेव च कार्तिकेयस्य च स्थानं धर्मस्थानं च पश्यति । ततः शिष्यैः परिवृतो मुनिरप्यभिनिष्पतत् तं ददर्शाग्रतो रामो मुनीनां दीप्ततेजसम् । अब्रवीद्वचनं वीरो लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् एप लक्ष्मण निष्कामत्यगस्त्यो भगवानृषिः । औदार्येणावगच्छामि निधानं तपसामिदम् एवमुक्त्वा महावाहुरगस्त्य सूर्यवर्चसम् । जग्राहापततस्तस्य पादौ च रघुनन्दनः २४ अभिवाद्य तु धर्मात्मा तस्थौ रामः कृताञ्जलिः। तेव्हा लक्ष्मण व सीता याराह तो राम शात हरिणानी व्याश असलेला तो आश्रम पहात पहात आत गेला व जाता जाता ब्रह्मदेव, रुद्र, विष्णु, इंद्र, सूर्य, सोम, (स्थूलमंडलाभिमानी ) भग, कुबेर, ब्रह्मदेव आणि विश्वकर्मा, वायु, हातात पाश घेतलेला महात्मा वरुण, गायत्री, अष्ट वसु, नागराज, गरुड, स्कंद आणि यमराज इत्यादि देवताची स्थाने त्याने पाहिली. असो. राम येत आहे असे पाहून शिष्यगणानी परिवेष्टित असलेले मुनीही त्यास सामोरे येऊ लागले. तेव्हा मुनींच्या पुढे असलेले ते उज्ज्वल तेजस्वी अगस्त्य अवलोकन करून वीर राम लक्ष्मीवर्धक लक्ष्मणाला म्हणाला, "हे लक्ष्मणा ! भगवान् अगस्त्य ऋपि येत आहेत आणि हे तपाचे भाडारच असावे असे त्याच्या मुखावरच्या काही विलक्षण प्रकारच्या तेजावरून दिसत आहे." (१७-२३) याप्रमाणे सूर्यासारख्या तेजस्वी अगस्त्यमुनींविषयीं लक्ष्मणाला सांगून महापराक्रमी रघुनंदन रामाने त्या सामोरे येणाऱ्या अगस्त्यमुनींचे पाय धरले ·श्लो. १८-३२] अरण्यकाण्डम्। (६१) सीतया सह वैदेह्या तदा रामः सलक्ष्मणः २५ प्रतिगृह्य च काकुत्स्थमर्चयित्वासनोदकैः । कुशलप्रश्नमुक्त्वा च आस्यतामिति सोऽत्रवीत् २६ अग्निं हुत्वा प्रदायाय॑मतिथीन्प्रतिपूज्य च । वानप्रस्थेन धर्मेण स तेपां भोजनं ददौ प्रथमं चोपविश्याथ धर्मशो मुनिपुंगवः । उवाच राममासीनं प्राञ्जलिं धर्मकोविदम् अन्यथा खलु काकुत्स्थ तपस्वी समुदावरन् । दुःसाक्षीव परे लोके स्वानि मांसानि भक्षयेत् २९ राजा सर्वस्य लोकस्य धर्मचारी महारथः । पूजनीयश्च मान्यश्च भवान्प्राप्तः प्रियातिथिः ३० एवमुक्त्या फलैर्मूलैः पुष्पैश्वान्यैश्च राधयम् । पूजयित्या यथाकामं ततोऽगस्त्यस्तमव्रात् ३१ इदं दिव्यं महच्चापं हेमवनविभूषितम् । वैष्णवं पुरुषव्याघ्र निर्मितं विश्वकर्मणा ३२ आणि त्याना अभिवंदन केल्यावर विदेहराजकन्या सीता आणि लक्ष्मण यासह तो धर्मात्मा राम हात जोडून उभा राहिला. तेव्हा रामाचे स्वागत करून व आसन, उदक इत्यादिकानी त्याचा सत्कार करून कुशल प्रश्न केल्यावर" बसा असें अगर यमुनींनी त्याना सागितले, नंतर वैश्वदेव कम्न आणि अयानी वगरे त्या अतिथींचा सत्कार करून वानप्रस्थ धर्मानें अगस्त्यमुनींनी त्याना प्रथम भोजन घातले आणि नंतर आसनावर बसून ते धर्मज्ञ मुनिश्रेष्ठ हात जोडून बसलेल्या धर्मवेत्त्या रामाला म्हणाले- "हे काकुत्स्था ! अशाप्रकारें आतींचं पूजन न करणारा पुरुष खोटी साक्ष देणा या पुरुषाप्रमाणे परलोकी आपलेच मास भक्षण करतो. सर्व लोकांचा राजा, महारथी आणि धर्मप्रवर्तक असा तूं प्रिय अतिथि प्राप्त झाल्यामुळे मला प्रिय व मान्य आहेस." (२४-३०) याप्रमाणे बोलन फळे, मुळे, पुणे आणि इतरही वस्तु यानी रामाचा स्वेच्छेनुरूप सत्कार केल्यावर अगस्ल त्याला म्हणाले- " हे पुरुषश्रेष्ठा! " - ·श्रीरामायणम् । [सर्गः १२-१३ अमोघः सूर्यसंकाशो ब्रह्मदत्तःशरोत्तमः। दत्तो मम महेन्द्रेण तूणी चाक्षय्यसायको संपूर्णी निशितैर्याणवलद्भिरिव पायकैः । महाराजतकोशोऽयमसिहेमविभूषितः ३४ अनेन धनुषा राम हत्वा संरये महासुरान् । आजहार श्रियं दीप्तां पुरा विष्णुर्दिवौकसाम् ३५ तंद्धनुस्तौ च तूणी च शरं खङ्गं च मानद । जयाय प्रतिगृह्णीष्व वज्र वज्रधरो यथा एवमुक्त्वा महातेजाः समस्तं तद्वरायुधम् । दत्त्वा रामाय भगवानगस्त्यः पुनरव्रवीत् इत्या श्रीमहामायणे वाल्मीकीय आदिसत्येऽरण्यकाण्डे द्वादशः सर्गः ॥१२॥[४०८] त्रयोदशः सर्गः। राम प्रीतोऽस्मि भद्रं ते परितुष्टोऽस्मि लक्ष्मण । अभिवादयितुं यन्मा प्राप्तौ स्थः सह सीतया १ सुवर्ण आणि हिरे यानी भूषित असलेले व विश्वकाने निर्माण केलेले हे मोठे वैष्णव दिव्य धनुष्य, कधीही व्यर्थ न जाणारा आणि सूर्याप्रमाणे तेजस्वी असा हा सर्वोत्कृष्ट ब्रह्मदत्त बाण, अग्नीप्रमाणे उज्वल असलेल्या तीक्ष्ण घाणानी भरलेले व आंतील वाण कधीही न संपणारे असे हे दोन भाते व सुवर्णाच्या म्यानात असलेला आणि सुवर्णाची मूठ बसविलेला हा खड्ग, ही मला इंद्राने दिली आहेत. या धनुष्याने हे रामा! पूर्वी संग्रामात मोठमोठ्या दैत्याचा वध करून विष्णूंनी देवाची उज्वल संपत्ति परत आणली याकरिता इंद्र ज्याप्रमाणे वनाचा स्वीकार करतो त्याप्रमाणे तेच हे धनुष्य, तेच हे भाते, तोच हा वाण आणि तेच हे सग याचा, हे सन्माननीय रामा 1 तूं जयप्राप्तीकरिता स्वीकार कर. याप्रमाणे रामाला सागून आणि ती संपूर्ण उकृष्ट आयुधैं त्याला देऊन ते भगवान् महातेजस्वी अगरत्यमुनि पुनरपि रामाला म्हणाले. (३१-३५) याप्रमाणे वामीफिप्रणीत श्रीरामायण नावाच्या आदिकाव्यातील अरण्य- काडापैवीं बारावा सा समाप्त झाला ।। १२ ।। " ·२ ३ ७ -श्लो० ३३-३५१-७] अरण्यकाण्डम् । (६३) अध्वश्रमेण वां खेदो याघते प्रचुरश्रमः। व्यक्तमुत्कण्ठते वापि मैथिली जनकात्मजा एपा च सुकुमारी च खेदैश्च न विमानिता। प्राज्यदोषं वनं प्राप्ता भर्तृस्नेहप्रचोदिता यथैपा रमते राम इह सीता तथा कुरु । दुष्करं कृतवत्येपा वने त्वामभिगच्छती एपा हि प्रकृतिः स्त्रीणामासृष्टे रघुनन्दन । समस्थमनुरज्यन्ते विषमस्थं त्यजन्ति च शतहदाना लोलत्व शस्त्राणा तीक्ष्णतां तथा । गरुडानिलयोः शैघ्यमनुगच्छन्ति योषितः इयं तु भवतो भार्या दोषैरेतैर्विवर्जिता । लाध्या च व्यपदेश्या च यथा देवेवरुन्धती "ज्याअर्थी सीतेसह तुम्ही मला अभिवदन करण्याकरिता येथे आला आहा, त्याअर्थी हे रामा ! तुझें क्ल्याण असो, मी तुझ्यावर प्रसन्न झालो आहे आणि हे लक्ष्मणा ! तुजवरहा मी संतुष्ट झालो आहे. मार्गातील दगदगीमुळे व श्रमामुळे तुम्ही दमला आहात आणि ही जनकन्या सीता तर विश्राति घेण्या- करिता अगदी उत्सुक झाल्यासारखी स्पष्टपणे दिमत आहे आजपर्यंत दु खाचा अनुभव नसलेली ही सुकुमार सीता केवळ पतिप्रेमामुळे विपुल दोपानी युक्त अमलेल्या वनात आली आहे. तेव्हा हे रामा! या आश्रमामध्ये ज्या रीतीन सीतेची करमणूक हाईल, त्या रातीने तू राहण्याची व्यवस्था ठेव तुझ्या परोर वनात येणाऱ्या या सातेने हे कठीण कर्म केले आहे. कारण हे रघुनदना। पतीचें यथास्थित चालत असले म्हणजे त्यावर प्रेम करावयाच आणि त्याला विपन्नावस्या आली असता त्याची हेळमाड करावयाची, हा सृष्टीच्या सारंमा पासून स्त्रियाचा स्वभावच आहे. विशुद्धताचे चाचल्य, शनाचा तपा आणि गरुड य वायु याची खरा (अनुर में एक ठिकाणी न राहण्यात फारदि प्रेमवधन तोडून टाकण्यात व निंद्य कार्य करण्याला प्रवृत्त होण्यास) स्त्रिया स्वात असतात परंतु या तुझ्या भार्येचे ठिकाणी हे दोष नाहीत यामुळे या ·८ (६४) श्रीरामायणम् [ सर्ग: १३ अलंकृतोऽयं देशश्च यत्र सौमित्रिणा सह । वैदेह्या चानया राम वत्स्यसि त्वमरिंदम एवमुक्तस्तु मुनिना राघवः संयतालिः। उवाच प्रश्रितं वाक्यमृपिं दीप्तमिवानलम् ९ धन्योऽस्यनुगृहीतोऽस्मि यस्य मे मुनिपुङ्गवः । गुणैः सभ्रातृभार्यस्य गुरुनः परितुप्यति किं तु व्यादिश मे देश सोदकं यहुकाननम् । यत्राश्रमपदं कृत्वा वसेयं निरतः सुखम् ११ ततोऽब्रवीन्मुनिश्रेष्ठः श्रुत्वा रामस्थ भापितम् । ध्यात्वा मुहूर्त धर्मात्मा ततोवाच वचः शुभम् १२ इतो द्वियोजने तात बहुमूलफलोदकः । देशो बहुमृगः श्रीमान्पञ्चवट्यभिविश्रुतः १३ अरंधति देवामध्ये प्रशंसेस पात्र आहे, त्याप्रमाणे ही प्रशंसेस पान असून पतिव्रतामध्ये प्रथम गणना करण्यास योग्य आहे. हे रामा ! तुमच्या आगमना- मुळेच हा आश्रमप्रदेश सुशोभित झाला आहे. तेव्हा ज्या ठिकाणी सीता आणि लक्ष्मणासह तूं राहशील, तो प्रदेश हे शत्रुदमना ! रमणीय होईल, हे काय सागावे?" (१-८) याप्रमाणे अगस्त्यमुनि म्हणाले असता अमीप्रमाणे देदीप्यमान असलेल्या त्या मुनीना राम हात जोडून प्रेमपूर्वक म्हणाला- “ज्याअर्थी भ्राता आणि भार्या यासहच माझ्यावर मुनिश्रेष्ठ गुरु संतुष्ट झाले आहेत, त्याअर्थी हा माझ्यावर अनुग्रहच झाला असून मी धन्य आहे, आता मला असे विचारावयाचे आहे की, ज्या ठिकाणी निवासस्थान तयार करून मला आनंदाने व मुखाने रहाता येईल असा एक पाणी आणि भरपूर वृक्ष यानी युक्त असलेला प्रदेश आपण मला सांगावा." हे रामाचे भाषण श्रवण केल्यावर त्या धर्मात्म्या मुनिश्रेष्ठ अगस्त्यानी क्षणभर विचार करून, त्याच्याशी पुढीलप्रमाणे शुभ भाषण केले. (९-१२) ते म्हणाले, "बारामा ! येथून दोन योजनावर पंचवटी म्हणून विख्यात ·www लो०८-१९] अरण्यकाण्डम् । तत्र गत्वाऽऽश्रमपदं कृत्वा सौमित्रिणा सह। रमस्व त्वं पितुर्वाक्यं यथोक्तमनुपालयन् विदितो ह्येष वृत्तान्तो मम सर्वस्तवानघ । तपसश्च प्रभावेण स्नेहादशरथस्य च १५ हृदयस्थं च ते च्छन्दो विज्ञातं नपसा मया । इह वासं प्रतिज्ञाय मया सह तपोयने अतश्च त्वामहं चूमि गच्छ पञ्चवटीमिति । स हि रम्यो वनोद्देशो मैथिली तत्र रंस्यते स देशः श्लाघनीयश्च नातिदूरे च रायय । गोदावर्याः समीपे च मैथिली तत्र रंस्यते प्राज्यमूलफलैश्चैव नानाद्विजगणैर्युतः। विविक्तश्च महायाहो पुण्यो रम्यस्तथैव च असलेला एक संपन प्रदेश आह. तेथे मृग पुष्कळ असून मुळे, फळे व उदक याचीही समृद्धि आहे. त्या ठिकाणी लक्ष्मणासह जाऊन तूं आश्रम तयार कर आणि पित्याची प्रतिज्ञा त्याच्या सागण्याप्रमाणे परिपालन करीत करीत तूं आनंदाने तेथे रहा हे निष्पाप रामा । दशरथाचे ठिकाणी माझे प्रेम असल्याने तप.सामर्थ्याने तुझा हा सर्व वृत्तान्त मला पूर्वीच माहीत झालेला आहे आणि तपोवनातील या आश्रमात माझ्यासह राहण्याचे लक्ष्मणाशी क्यूल करूनही आता 'मला एसादी दुसरीकडे जागा सागा,' अशी विनति करण्यात तुझ्या मनातील उद्देश काय आहे, हेही मी तपचर्येच्या योगाने जाणले आहे. [ राक्षसाचा वध करण्याची तू प्रतिज्ञा केली आहेस आणि या माझ्या आश्रमामध्ये तर राक्षस येण्याचा सभव नाही तेव्हा ज्या ठिकाणी ते येतील, असे एखादे स्थान तुला हवें आहे, मी जाणूनच आहे. ] आणि म्हणून 'पंचवटीमध्ये जा" असे मी तुला सागत आहे. तो वनप्रदेश रमणीय असल्यामुळे सीता आनंदाने तेथे राहील. हे राघवा ! गोदावरीचे समीप असलेला तो प्रशस्त देश येथून फार दूर नाही. तेथें सीतेच्या मनाला बरे वाटेल (१३-१८) "हे महापराक्रमी रामा । विपुल मुळे, फळे आणि नानाप्रकारचे पक्षिगण

·श्रीरामायणम् । [सर्गः १३-१४
भवानपि सदाचारः शकश्च परिरक्षणे ।
अपि चात्र वसन् राम तापसान्पालयिष्यसि
एतदालक्ष्यते वीर मधूकानां महावनम् ।
उत्तरेणास्य गन्तव्यं न्यग्रोधमपि गच्छता २१
ततः स्थलमुपारुह्य पर्वतस्याविदूरतः।
ख्यातः पञ्चवटीत्येव नित्यपुष्पितफानन
२०
अगस्त्येनैवमुक्तस्तु रामः सौमित्रिणा सह ।
सत्कृत्यामन्त्रयामास तमृर्षि सत्यवादिनम्
तौ तु तेनाभ्यनुज्ञातौ कृतपादाभिवन्दनौ।
तमाश्रमं पञ्चवटी जग्मतुः सह सीतया २४
गृहीतचापौ तु नराधिपात्मजो विषकतूणी समरेष्यकातरौ।
यथोपदिष्टेन पथा महर्पिणा प्रजग्मतुः पञ्चवटी समाहितौ २५
इत्याचे श्रीमद्रा. वाल्मीकीय आदिकाव्ये भरण्यकाण्डे त्रयोदशः सर्ग ॥१३॥४३३]
यानी युक्त असलेला तो एकान्त प्रदेश पवित्र असल्यामुळे रमणीय असून तृही
सदाचरणाने वागणारा त्याच रक्षण करण्यास समर्थ आहेस हे रामा ! त्या ठिकाणी
राहून तूं ऋषींचे पालन करशील. हे चीरा वटवृक्षानी युक्त असलेल्या आश्रमाला
जाणाऱ्याने हे मोहाच्या झाडाचे मोठे वन दिसत आहे, त्याच्या उत्तर बाजूने
जावे आणि नंतर पर्वताच्या जवळच उघड्या प्रदेशावर चढून गेले म्हणजे नित्य
प्रफुल्ल वृक्षानों युक्त असलेली वनें ज्यात आहेत, असा पंचवटी नावाचा प्रसिद्ध
असलेला देश लागतो." याप्रमाणे अगस्त्यमुनींनी सांगितले असता लक्ष्मणासह
रामाने त्या सत्यवचनी ऋषींचा सत्कारपूर्वक निरोप घेतला आणि त्यानी अनुज्ञा
दिल्यानंतर त्याचे पादाभिवंदन करून ते राम, लक्ष्मण व सीतेसह त्या पंचवटीला
गेले. साराश संग्रामात भय न बाळगणारे व अत करणात स्वस्थ असलेले ते
राजकुमार राम-लक्ष्मण भाते लटकावून आणि धनुध्ये हातात घेऊन महर्षीनी
सागितल्या मार्गाने पंचवटीला पोचले (१९-२५)
याप्रमाणे वाल्मीकिषणीत श्रीरामायण नावाच्या आदिकाव्यातील भरण्य-
कापैकी तेरावा सर्ग समाप्त झाला ॥१३॥

·५
म्हो २०-२५:१-८] अरण्यकाण्डम् ।
चतुर्दशः सर्गः।
अथ पञ्चवीं गच्छन्नन्तरा रघुनन्दनः।
आससाद महाकायं गृधं भीमपराक्रमम्
तं दृष्ट्वा तौ महाभागौ वनस्थं रामलक्ष्मणौ ।
मेनाते राक्षसं पक्षि ब्रुवाणी को भवानिति
ततो मधुरया वाचा सौम्यया प्रीणयात्रिय ।'
उवाच यत्स मां विद्धि वयस्य पितुरात्मनः
स तं पितृसखं मत्वा पूजयामास राघः।
स तस्य कुलमव्यममथ पप्रच्छ नामच
रामस्य वचनं श्रुत्वा फुलमात्मानमेव च ।
आचचक्षे द्विजस्तस्मै सर्वभूतसमुद्भवम्
पूर्वकाले महाबाहो ये प्रजापतयोऽभवन् ।
तान्मे निगदतः सर्वानादितः शृणु राघव
कर्दमः प्रथमस्तेषां विकृतस्तदनन्तरम् ।
शेषश्च संश्रयश्चैव बहुपुत्रश्च वीर्यवान्
स्थाणुमरीचिरत्रिय फतुश्चैव महाबलः ।
पंचवटीला जाताना मार्गात रघुनंदन रामाला भयंकर पराक्रमी असा एक
धिप्पाट गृध्र पक्षी आढळला तेव्हा वनातल्या त्या पक्ष्याला पाहून ते महाभाग्यवान्
राम-लक्ष्मण त्याला राक्षस समजले आणि "तूं कोण ?" असे त्यानी त्या पक्ष्याला
विचारले तेव्हा मधुर आणि सौम्य वाणीने रामाला प्रसन्न करीत करीत तो
म्हणाला, “हे वत्सा ! तुझ्या पित्याचा मी मिन पाहे, असे तुं समग. "ह त्याने
सागितल्यावर त्याला पित्याचा सखा समजून त्या रामाने त्याचे पूजन केले आणि
त्याचे कुल व नाव हे लक्षपूर्वक त्याने त्याला विचारले. तेव्हा रामाचे भाषण
ऐकून त्या पक्ष्याने आपण कोण व आपले कुल कोणतें हैं सागून प्रसंगोपात सर्व
भूताची उत्पत्तिही त्याला सांगितली. (१-५)
तो म्हणाला- “ हे पराक्रमी रामा ! पूर्वी जे प्रजापति होऊन गेले, ते
सर्व तुला आरंभापासून सागतो, ते तं श्रवण कर, त्यापैकी पहिला कर्दम,

·८ OM ० (६८) श्रीरामायणम् । [ सर्गः १४ पुलस्त्यश्वाङ्गिराश्चैव प्रचेताः पुलहस्तथा दक्षो विवस्वानपरोऽरिष्टनेमिश्च राधव । कश्यपश्च महातेजास्तेपामासचि पश्चिमः प्रजापतेस्तु दक्षस्य बभूवुरिति विश्रुताः। पटिर्दुहितरोराम यशस्विन्यो महायशः कश्यपः प्रतिजग्राह तासामष्टौ सुमध्यमाः। अदितिं च दितिं चैव दनमपि च कालकाम् ताम्रां क्रोधवशां चैव मर्नु चाप्यनलामपि । तास्तु कन्यास्ततःप्रीतः कश्यपः पुनरब्रवीत् १० पुत्रास्त्रैलोक्यभर्तृन्य जनयिष्यथ मत्समान् । अदितिस्तन्मना राम दितिश्च दनुरेव च १० कालका च महावाहो शेपास्त्वमनसोऽभवन् । अदित्यां जशिरे देवात्रयस्त्रिंशदरिंदम १४ आदित्या घसवो रुद्रा अश्विनौ च परंतप । दितिस्त्वजनयत्पुत्रान्दैत्यांस्तात यशस्विनः १५ त्याच्या नंतर विस्त, शेष, संश्रय, वीर्यवान् बहुपुत्र, स्थाणु, मरीचि, अत्रि, महाबलाढ्य ऋतु, पुलस्त्य, अंगिरा, प्रचेता, पुलह, दक्ष, विवस्वान्, अरिष्टनेमि आणि हे राघवा ! त्याच्यातील शेवटचा महातेजस्वी कश्यप होय. है महा. यशस्वी रामा ! दक्षप्रजापतीला साठ यशस्विनी क्न्या होत्या म्हणून प्रसिद्धि आहे. (६-१०) " त्यापैकी अदिति, दिति, दन, कालका, ताम्रा, कोषवशा, मनु आणि अनला अशा आठ सुंदर कन्याचा कश्यपानी स्वीकार केला आणि नंतर ते कट्यपमुनि प्रसन्न होऊन त्या कन्याना म्हणाले, " तुम्हाला माझ्यासारखे त्रैलोक्याधिपति पुत्र होतील." हे रामा ! अदिति, दिति, दनु आणि कालका याना मात्र कश्यपाप्रमाणे पुन असावा अशी इच्छा झाली आणि हे महापराकमी रामा! इतर चौघी त्याविषयी उदासीन राहिल्या. अदितीचे ठिकाणी द्वादशादित्य, अष्ट वमु, एकादश रुद्र आणि उभयता अश्विनी कुमार असे तेहतीस देव उत्पन्न ·१६ Do ग्लो. ८-२३] भरण्यकाण्डम्। तेपामियं चसुमती पुरासीत्सपनार्णवा । दनुस्त्वजनयत्पुत्रमश्वग्रीवमरिन्दम नरकं कालकं चैव कालकापि व्यजायत । क्रौञ्ची भासी तथा श्येनी धृतराष्ट्री तथा शुकीम् १७ ताम्रा तु सुपुवे कन्याः पञ्चैता लोकविश्रुताः। उलूकाअनयकोची भासी भासाव्यज्ञायत श्येनी श्यनांश्च गृध्रांश्च व्यजायत सुतेजसः। धृतराष्ट्री तु हंसांश्च कलहसाश्च सर्पश. चक्रयामांश्च भद्रं ते विजशे मापि भामिनी। शुकी नतां विजज्ञे तु नतायां गिनता सुता दश क्रोधवशा राम विजशेऽप्यात्मसंभया । मृगीच मृगमन्दां च हरी भद्रमदामपि मातङ्गीमथ शार्दूली श्वेतां च सुरभी तथा। सर्वलक्षणसंपन्ना सुरसां कद्रुकामपि अपत्यं तु मृगाः सचे मृग्या नरयरोत्तम । झाले आणि दितीने महायशस्वी अशा दैत्याना जन्म दिला वनें व समुद्र यासह क्षी पृथ्वी पूर्वी त्या दैत्याचीच होती (११-१६) "हे शनुदमना रामा 1 दनूला अश्वग्रीव हा पुन झाला कालकेलादी नरक आणि कालक हे दोन पुत्र झाले आणि कोंची, भासी, श्येनी, धृतराष्ट्री व शुको अशा पाच जगद्विख्यात कन्या ताला झाल्या यापैकी चाला उलूकपक्षी व भासीला भासपक्षी झाले श्येनीला ससाणे व गृध्र असे महातेजस्वी पुन झाले, राजहस आणि क्लास हे सर्व पुन धृतराष्ट्रीला झाले आणि (तझे देव कल्याण करो) चकवाक पक्षीही त्याच नीरा झाले शुकीला नता ही कन्या झाली आणि त्या नतेचे ठिकाणी विनता ही कन्या उत्पन झाली (१६-२०) "हे रामा ! कश्यपाच्या क्रोधवशा नामक स्रोला मृगी, मृगमंदा, हरी, मद्रमदा, मातगी, शार्दूली, श्वेता, सुरभी, सर्वलक्षगसपन्न सुरसा आणि काका अशा दहा कन्या झाल्या हे श्रेष्ठ नरोत्तमा ! सर्व मृग ही मृगीची सतति हो ·(७०) श्रीरामायणम् । [ सर्गः १४ ऋक्षाश्च मृगमन्दायाः स्मराश्चमरास्तथा २३ ततस्त्विरावती नाम जो भद्रमदा सुताम् । तस्यास्त्वैरावतः पुत्रो लोकनाथो महागजः २४ हर्याश्च हरयोऽपत्य वानराश्च तपस्विनः । गोलाङ्गलाश्च शार्दूली व्याघ्रांश्चाजनयत्सुतान २५ मातङ्गयोस्त्वथ मातहा अपत्यं मनुजर्षभ । दिशागजं तु काकुत्स्थ श्वेत्ता व्यजनयत्सुतान् २६ ततो दुहितरौ राम सुरभिर्देव्यजायत । रोहिणी नाम भद्रं ते गन्धर्वी च यशस्विनीम् रोहिण्यजनयद्गावो गन्धर्वी वाजिन. सुतान् । सुरसाजनयनागान्राम कद्रूथ पन्नगान् २८ मनुर्मनुष्याञ्जनयत्कश्यपस्य महात्मनः। प्रामणान्क्षत्रियान्वैश्यान्शूद्राश्च मनुजर्षभ मुखतो ब्राह्मणा जाता उरसः क्षत्रियास्तथा । ऊरुभ्यां जज्ञिरे वैश्या पद्धयां शूद्राः इति थुतिः ३० सर्वान्पुण्यफलान्वृक्षाननलापि व्यजायत । व ऋक्ष, समर आणि चमर हे मृगमदेचे पुत्र होत तदनतर भद्रमदेला इरावती नांवाची एक कन्या झाली, तिलाच ऐरावत हा लोकनाथ महागज पुन झाला सिंह आणि तपस्वी वानर आणि गोलागूल ही हरीची अपत्ये असून व्याघ्र हे शार्दूलीचे पुन होत हे पुरुषश्रेष्ठा ! गज ही मातगीची सतति होय आणि हे ककुत्स्थकुलोत्पन्ना रामा 1 दिग्गज हे श्वेतेचे पुन होत तदनतर हे रामा 1 ( तुझें देव कल्याण करो) रोहिणी आणि यशस्विनी गधर्वी अशा दोन कन्या सुरभी देवीला झाल्या (२१-२५) रोहिणीपासून गाई उत्पन्न झाल्या, गधीला अव हे पुन झाले आणि है रामा । सुरसेला नाग व कदूला सर्प असे पुत्र झाले. हे पुरुषश्रेष्ठा रामा ! महात्म्या कश्यपाच्या मनूनामक स्त्रीला ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शुद्र असे मानव पुत्र झाले त्यापैकी ब्राह्मण मुखापासून, क्षनिय बाहूंपासून, वैश्य मोज्यांपासून आणि शुद्ध पायापासून उत्पन्न झाले, अशा आशयाची श्रुति आहे अनलेला सर्व

·३४
श्लो. २३-३६]
भरण्यकाण्डम्।
(७१)
विनता च शुकीपौत्री कद्रूश्च सुरसा स्वसा
कर्नागसहस्रं तु निजशे धरणीधरान् ।
द्वौ पुत्री विनतायास्तु गरुडारुण एव च
तस्माजातोऽहमरुणात्संपातिश्च ममाग्रजः।
जटायुरिति मां विद्धि श्येनीपुत्रमरिंदम
सोऽहं वाससहायस्ते भविष्यामि यदीच्छसि ।
सीतां च तात रक्षिप्ये त्वयि याते सलक्ष्मणे
जटायुपं तु प्रतिपूज्य राघवो मुदा परिष्यज्य च संनतोऽभवत् ।
पितुर्हि शुधाय सखित्वमात्मवाजटायुपा संकथितं पुनः पुनः ३५
स तत्र सीतां परिदाय मैथिली सहैव तेनातिवलेन पक्षिणा।
जगाम तां पञ्चवटी सलक्ष्मणो रिपून्दिधक्षन्सवनानि पालयन्३६
इत्याचे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चतुर्दशः सर्गः॥८॥४६९]
चागली फलें धारण करणारे वृक्ष झाले विनता ही शुकीची नात होय आणि कदू
व सुरसा या परस्पर भगिनी होत. पृथ्वी धारण करणारे असे सहस्र पुन कठूला
झाले आणि गरुड व अरुण असे दोन पुत्र विनतेला झाले. त्या अरुणापासून मी
उत्पन्न झाली आहे आणि संपाती हा माझा ज्येष्ठ बंधु आहे.हे शत्रुदमना रामा!
जटायु म्हणून मी श्येनीचा पुत्र आहे असें तूं समज. तुझी इच्छा असेल तर
निवासस्थानामध्ये मी तुला सहाय्य करणारा होईन आणि वा रामा! लक्ष्मणा-
सह तूं बाहेर गेल्यावर मी सीतेचे रक्षण करीत जाईन " (२८-३४)
असो. जटायूने आपल्या पित्याशी असलेले पितृत्वाचे नाते वारंवार कयन
केलेलें श्रवण करन जितेंद्रिय रामाने जटायूचा सत्कार केला आणि त्याला
आनंदाने आलिंगन दिल्यावर त्याच्यापुढे तो राम नम्र होऊन उभा राहिला व
नंतर मिथिलराजकन्या सीता हिला रक्षणाकरिता त्या जटायूच्या स्वाधीन करून
तपोवनाचे रक्षण करण्याकरिता व राक्षस शजूंचा वध करण्याच्या उद्देशाने त्या
अतिबलान्य पक्ष्याला बरोबर घेऊनच राम लक्ष्मणासह त्या पंचवटीमध्ये
गेला. (३५-३६)
याप्रमाणे वाल्मीकिप्रणीत श्रीगमायण नावाच्या आदिकाव्यातील भाज्य-
कांडापैकी चौदावा सर्ग समाप्त झाला. ॥१४॥

·(७२) श्रीरामायणम् । [सर्गः १५ पचदशः सर्गः। ततः पञ्चवटी गत्वा नानाव्यालमृगायुताम् । उवाच लक्ष्मण रामो भ्रातरं दीप्ततेजसम् आगताः स्म यथोद्दिष्टं यं देशं मुनिरनवीत् । अयं पञ्चवटीदेशः सौम्य पुप्पितकाननः सर्वतश्चार्यतां दृष्टिः कानने निपुणो ह्यसि । आश्रमः कतरस्मिन्नो देशे भवति संमतः रमते यत्र चैदेही त्वमहं चव लक्ष्मण । तादृशो दृश्यतां देशः संनिकृष्टजलाशयः चनरामण्यकं यत्र जलरामण्यकं तथा । संनिकृष्ट च यस्मिस्तु समित्यप्पकुशोदकम् एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः संयताञ्जलिः। सीतासमक्षं काकुत्स्थमिद वचनमब्रवीत् परवानास्म काकुत्स्थ त्वयि वर्षशतं स्थिते । तदनंतर नानाप्रकारची श्वापदे आणि मृग यानी युक्त असलेल्या पंचवटी- मध्ये गेल्यावर राम आपल्या उज्ज्वल तेजस्वी भ्रात्या लक्ष्मणाला म्हणाला, महान् अगस्त्यमुनींनी जो देश आपणाला सागितला, त्या देशी त्याच्या सागण्याप्रमाणे आपण आलो. हे सत्वशील लक्ष्मणा ! प्रफुल्लित वनानों युक्त असलेला हाच तो पंचवटी प्रदेश होय. आता वनामध्ये एकदा चोहोकडे दृष्टि फेंक आणि कोणत्या जागी आपल्या मनाप्रमाणे आश्रम स्थापता येईल हे पहा; कारण या कामात तूं चतुर आहेस हे लक्ष्मणा ! सीता, तूं व मी या सर्वांचे मन ज्या ठिकाणी रमेल असा एकादा जलाशय जवळ असलेला प्रदेश शोधून काढ. वनाचे आणि त्याचप्रमाणे जला, रमणीयत्व जेथें असेल आणि ज्या ठिकाणी लाकडे, फलें, कुश आणि उदक सन्निध असेल असाच प्रदेश शोधून काढ."(१-५) याप्रमाणे रामाने सागितले असता लक्ष्मण हात जोडून सीतेच्या समक्ष रामाला म्हणाला, " हे काकुत्स्था । तू असताना मी शेकडो वर्षे जरी तुझ्या ur “ ·७ ८ ९८ - श्लो-१-१४] अरण्यकाण्डम् । (७३) स्वयं तु रुचिर देशे प्रियतामिति मां वद सुप्रीतस्तेन वाक्येन लक्ष्मणस्य महाद्युतिः । विमृशन्नोचयामास देशं सर्वगुणान्वितम् स तं रुचिरमाक्रम्य देशमाधमकर्मणि । हस्ते गृहीन्या हस्तेन रामः सौमित्रिमब्रवीत् अयं देशः समः श्रीमान्पुष्पितैस्तरुभिर्वृतः। इहाश्रमपदं रम्यं यथावत्कर्तुमर्हसि इयमादित्यसंफाशैः पौः सुरभिगन्धिभिः अदूरे दृश्यते रम्या पशिनी पद्मशोभिता १२८ यथाख्यातमगस्त्येन मुनिना भावितात्मना । इय गोदावरी रम्या पुष्पितैस्तभिर्वृता इंसकारण्डवाकीर्णा चकवाकोपशोभिता। नाति दूरे न चासने मृगयूथनिपीडिता मयूरनादिता रम्या. माशयों बहुकंदराः । जवळ असली तरी तुझ्या स्वाधीनच आहे, मी कधीही स्वतन होणार नाही तेव्हा मनोहर प्रदेश कोणता, हा स्वत च विचार करून “या मनोहर प्रदेशात माधम तयार कर, " असें तूं मला साग. लक्ष्मणाच्या भाषणाने महातेजस्वी राम अतिशय प्रसन्न झाला आणि आजूबाजूस पाहन सर्वगुणसपन्न असा एक प्रदेश त्याच्या मनाला पटला. नंतर मानमर्माला योग्य भशा त्या मनोहर प्रदेशावर जाऊन य राम लक्ष्मणाचा हात धरून त्याला म्हणाला, टुमदार आणि प्रफुलित वृक्षानी युक्त आहे तेव्हा या ठिकाणी तू योग्य रीतीने भाश्रम तयार कर. पद्मशोभेने युक्त आणि सूर्यासारख्या उज्ज्वल व सुगंधि कमलानी सपष्ठ असे हे रम्य सरोवर जवळच दिसत आहे आणि जितेंद्रिय अगस्त्य मुनीनी सागितल्याप्रमाणे प्रफुाहित वृक्षानी युक्त असलेली ही रम्य गोदावरी दिसत आहे. (6-११) 'येथून फार दूरही नाही व फार जवळही नाही अशा ठिकाणी असलेली ही गोदावरी हंस व कारंडव पक्ष्यानी गजपत्रलेली आहे, चकवाक पयानों हा प्रदेश सपाट, ·। (७४) श्रीरामायणम् । [ सर्ग: १५ दृश्यन्ते गिरयः सौम्याः फुलस्तरुभिरावृताः सौवर्ण राजतैस्तानैर्देशे देशे तथा शुभैः । गवाक्षिता इवाभान्ति गजा परमभक्तिभिः सालैस्तालस्तमालश्च खजूरैः पनसर्दुमैर नीवारैस्तिनिशैश्चेव नागैश्चोपशोभिताः चूतैरशोकैस्तिलकैः केतकैरपि चम्पकेः । पुष्पगुल्मलतोपेतैस्तैस्तैस्तरुभिरावृताः १७ स्यन्दनैश्चन्दनै पैः पनसैलकुचैरपि । धवाश्वकर्णखदिरैः शमीकिंशुकपाटलैः इमं पुण्यमिद रम्यमिदं बहुमृगद्विजम् । इह वत्स्याम सौमित्रे सार्घमेतेन पक्षिणा एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः परवीरहा। अधिरेणाश्रमं भ्रातुश्चकार सुमहाबलः २०४ मुशोभित झाली आहे आणि मृगाच्या कळपानी अगदी भरलेली आहे. मयूर- पक्ष्यानी नादित, अनेक गुहानी युक्त आणि प्रफुलित वृक्षानी व्याप्त असे हे उंच पर्वत रम्य व सौम्य दिसत आहेत आणि त्याचप्रमाणे सुवर्णवर्ण, रौप्यवर्ण आणि ताम्रवर्ण अशा शुभ वृक्षाच्या योगाने ठिकठिकाणी हे पर्वत, उत्कृष्ट तन्हानी शरिरावर चि. काहन शृगारलेल्या हत्तीप्रमाणे, दिमत आहेत साल, ताल, तमाल, खर्जूर, फणस, जलकदव, तिवस आणि नागचाफा या वृक्षानी हे पर्वत सुशोभित झालेले आहेत आम्र, अशोक, तिलक, केतक, चंपक पुष्पें, गुल्में आणि लता यानी युक्त असलेले इतरही नानाप्रकारचे वृक्ष यानों हे पर्वत व्याप्त झाले आहेत स्यदन, चंदन, कंदव, फणस, ओंट, सावई, धव, सदिर, शमी व पळस आणि लोभ या वृक्षानी हे पर्वत गजबजलेले आहेत हे लक्ष्मणा ! हे स्थल पविन आहे, रम्य आहे आणि नानाप्रकारच्या मृगानी व पक्ष्यांनी युक्त आहे याकरिता या जटायु पक्ष्यासह आपय येथेच राह " (१३-१९) याप्रमाणे रामाने सागितले असता शत्रूकडील वीराचा नाश करणान्या अति बलामा लक्ष्मणाने भ्रात्याकरिता स्वकर आश्रम तयार केला मातीच्या ·२३ ल. १४-२५ अरण्यकाण्डम्। पर्णशालां सुविपुलां तत्र संघातमृत्तिकाम् । सुस्तम्मा मस्करैदीधैः कृतवंशां सुशोभनाम् शर्माशाखाभिरास्तीर्य दृढपाशावपाशिताम् । कुशकाशशरैः पर्णः सुपरिच्छादितां तथा समीकृतलतां रम्यां चकार सुमहाबलः। निवासं राघवस्यार्थे प्रेक्षणीयमनुत्तमम् स गत्वा लक्ष्मणः श्रीमानदी गोदावरी तदा । स्नारवा पद्मानि चादाय सफलः पुनरागतः २४ ततः पुष्पयलिं कृत्वा शान्ति च स यथाविधि । दर्शयामास रामाय तदाश्रमपदं कृतम् स तं दृष्ट्वा कृतं सौम्यमाभ्रमं सह सीतया । राघवः पर्णशालायां हर्षमाहारयत्परम् सुसंहृष्टः परिष्वज्य बाहुभ्यां लक्ष्मणं तदा । अतिस्निग्धं च गाढं च वचनं चेदमब्रवीत् भिंती रचलेली अशी एक फारच प्रशस्त व सुशोभित पर्णशाला त्याने तयार केली. तिला चांगले खाब लावलेले होते आणि लाच लाव बाबूंचे तिला वासे ठोकलेले होते. शमीच्या शाखा त्या वाशावर अंथरलेल्या होत्या, त्या ठिकाणी बळकट याधून ती पर्णशाला तयार केली होती कुशकाश, देवनळ आणि पाने याच्या योगाने तिच्यावर उत्तम आच्छादन केलेले होते आणि तिची जमीन सपाट केलेली होती. साराश, अतिबलाढ्य लक्ष्मणाने रामाकरिता एक प्रेक्षणीय व अनुपम निवासस्थान तयार केले होते असो. याप्रमाणे निवासस्थान तयार केल्यानंतर श्रीमान् लक्ष्मण गोदावरी नदीवर गेला आणि तेथे स्नान कान च कमले घेऊन फलासह पुनरपि परत आला तदनंतर पुष्पपूजा आणि वास्तुशात यथाविधि केल्यावर रामाला त्याने ते तयार केलेले आश्रमस्थान दाखविलें. (२०-२५) तेव्हा पर्णशालेमध्ये तयार केलेला तो सौम्य आश्रम पाहून सीतेसह रामाला पराकाष्ठेचा आनंद झाला आणि अत्यंत आनंदित झालेला तो राम अतिशय ·३१४ श्रीरामायणम् । [सर्गः १५-१६ प्रीतोऽस्मि ते महत्कर्म स्वया कृतमिदं प्रभो । प्रदेयो यन्निमित्तं ते परिप्वगो मया कृतः भावशेन कृतन धर्मशेन च लक्ष्मण । त्वया पुत्रेण धर्मात्मा न संवृत्तः पिता मम २९ एवं लक्ष्मणमुक्त्वा तु राघवो लक्ष्मिवर्धनः । तस्मिन्देशे बहुफले न्यवसत्स सुखं सुखी कंचित्कालं स धर्मात्मा सीतया लक्ष्मणेन च । अन्वास्यमानो न्यवसत्स्वर्गलोके यथामरः इत्याचे श्रीम. वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे पञ्चदशः मर्गः ॥१५॥५०.] षोडशः सर्ग.। वसतस्तस्य तु सुखं राप्रवस्य महात्मनः । शरद्यपाये हेमन्त ऋतुरिएः प्रवर्तत १ स कदाचित्प्रभातायां शर्वयों रघुनन्दनः । प्रेमाने लक्ष्मणाला गाढ आलिंगन देऊन म्हणाला, " है समर्थ लक्ष्मणा ! मी तुझ्यावर संतुष्ट झाली आहे. तूं हे मोठे काम केले आहेस व याकरिता दुसरें काही देण्याला मजपाशी नसल्यामुळे देण्याला योग्य अमें गाढ आलिंगनच मी तुला दिले आहे. हे लक्ष्मणा | अभिप्राय जाणणारा, कृतन आणि धर्मवेत्ता असा तूं पुत्र असल्याने माझा धर्मात्मा पिता मृत झालाच नाही, असे मला वाटते. कारण तूंच पित्याप्रमाणे माझें परिपालन करीत आहेस " याप्रमाणे लक्ष्मणाला सांगून सुखी झालेला तो लक्ष्मीवर्धक राम विपुल फलांनी युक्त असलेल्या त्या प्रदेशामध्ये सुखाने राहिला आणि सीता व लक्ष्मण त्याची शुश्रूषा करीत असल्या- मुळे तो धर्मात्मा स्वर्गलोकात राहणा-या देवाप्रमाणेच काही कालपर्यंत तेथे राहिला. (२६-३१) याप्रमाणे वाल्माफिप्रांत श्रीरामायण नावाच्या आदिकाव्यातील अरण्य- कांडापैकी पंधरावा सर्ग समाप्त झाला ॥ १५॥ तो महात्मा राम तेथे सुखाने राहूं लागला असता शरदऋतु संपून प्रिय असा हेमंत ऋतु मुरू झाला. एकदा रात्र संपून दिवस उजाडल्यावर तो रघुनंदन ·७ ८ लो. २८-३१,१-९] अरण्यकाण्डम् । (७७) प्रययावभिपेकार्थ रम्यां गोदावरी नदीम् प्रतः कलशहस्तस्तु सीतया सह वीर्यवान् । पृष्ठतोऽनुवजन्भ्राता सौमित्रिरिदमब्रवीत् अयं स कालः संप्राप्तः प्रियो यस्ते प्रियंवद । अलंकृत इवाभाति येन संवत्सरः शुभः, नीहारपरुषो लोकः पृथिवी सस्यमालिनी। जलान्यनुपभोग्यानि सुभगो हव्यवाहनः नवाग्रयणपूजाभिरभ्यर्च्य पितृदेवताः। कृताग्रयणकाः काले सन्तो विगतकल्मपाः प्राज्यकामा जनपदाः संपन्नतरगोरसा. ISH विचरन्ति महीपाला यात्रार्य विजिगीपवः सेवमाने दृढं सूर्ये दिशमन्तकसेविताम् । Vविहीनतिलकेव स्त्री नोत्तरा दिपप्रकाशते प्रकृत्या हिमकोशाढ्यो दूरसूर्यश्च सांप्रतम् । राम स्नानाकरिता रम्य गोदावरी नदीला निघाला असता नम्र व हातात क्लश घेऊन सीतेसह त्याच्या मागोमाग जाणारा शूर लक्ष्मण त्याला म्हणाला, “हे प्रिय भाषण करणान्या रामा ! तुला प्रिय असा हा काल प्राप्त झाला आहे आणि त्याच्या योगाने हा संवत्सर धान्यादिकाच्या समृद्धीमुळ भूषित झाल्यासारखा दिसत आहे देवामुळे लोकाची शरिरें खडबडीत झाली आहेत, भूमि धान्य- राशीनी युक्त झाली आहे, जलें उपभोग घेण्यास अयोग्य झाली आहेत आणि अग्नि लोकाना आवश्यक झालेला आहे नवान-भक्षण करण्याकरिता अवश्य असलेल्या आप्रयण नावाच्या पूजानी पितराचे व देवाचें सतर्पण करून वेळेवर आग्रयण केल्यामुळे लोक निष्पाप झालेले आहेत, देशात अन्नाची समृद्धि झालेली असून दुभत्याची चंगळ उडून गेली आहे आणि विजयेच्छु राजे स्वारी करण्याकरिता संचार करीत आहेत. (१-५) 'सूर्य दक्षिण दिशेकडे असल्यामुळे तिलकद्दीन झालेल्या स्त्रीप्रमाणे उत्तर दिशा शोभेनाशी झाली आहे स्वभावत च वर्षाच्या यरानी संपन्न असलेला

·श्रीरामायणम् ।
[ सर्गः १६
यथार्थनामा सुव्यक्त हिमवांन्हिमवान्गिरिः
अत्यन्तसुखसंचारा मध्याह्ने स्पर्शतः सुखा।
दिवसाः सुभगादित्याश्छायाः सलिलदुर्भगाः
मृदुसर्याः सूनीहाराः पटुशीता समाहिताः।
शून्यारण्या हिमध्वस्ता दिवसा भान्ति सांप्रतम् ११
निवृत्ताकाराशयनाः पुष्यनीता हिमारुणाः।
शीतवृद्धतरायामास्त्रियामा यान्ति सांप्रतम्
रविसंक्रान्तसौभाग्यस्तुपारारुणमण्डलः।
निश्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते
ज्योत्स्ना तुपारमलिना पौर्णमास्यां न राजते।
सीतेव चातपश्यामा लक्ष्यते न च शोभते १४
प्रकृत्या शीतलस्पों हिमचिद्धश्च सांप्रतम् ।
प्रवाति पश्चिमी वायुः काले द्विगुणशील:
हिमालय पर्वत सूर्यापासून दूर झाला असल्यामुळे सांप्रत अगर्दी हिमसंपन्न
होऊन नांवाने यथार्थ झाला आहे. मध्यान्हसमयी सूर्यकिरणाचा स्पर्श होत
असल्याने दिवस सुखजनक झाले असून यावेळी ते संचारालाही अनिशय सुखा.
वहच झाले आहेत. या दिवसात सूर्याचे ऊन फारच इष्ट झालेले आहे आणि छाया
व पाणी ही मात्र अनिष्ट झालेली आहेत. या दिवसात सूर्य मृदु झाल्यासारखा
भासत आहे, दंव फार पडत आहे, थंडी झोंबत आहे, थंडीने पानें झडल्यामुळे
अरण्ये शून्य होऊन कमलाचा विध्वंस झालेला आहे आणि स्वतः दिवसही
लहान झाल्यासारसे दिसत आहेत. साप्रत या दिवसात उघड्या. प्रदेशामध्ये
कोणीही शयन करीत नाहीत, सूर्य पुष्य नक्षत्रावर मावळत असतो, बर्फामुळे
प्रदेश पादुरके दिसत आहेत व रात्री अतिशयच मोठया झाल्या असून त्यात
थंडीही पार पडत आहे. ज्याचे उपभोग्यत्व सूर्याकडे गेले आहे व वर्षाच्या
तुपारामुळे ज्याचें गंदल पाढुरके दिसत आहे, असा चंद्र निवासाने मलिन
झालेल्या आरशाप्रमाणे प्रकाशित झालेला आहे. (८-१३)
" उन्हाने काळवंडून गेलेल्या सीतेप्रमाणे तुपाराने मलिन झालेली चदिका

·मो. ९-२१]
अरण्यकाण्डम्।
(७२)
बाप्पच्छन्नान्यरण्यानि ययगोधूमधान्त च ।
शोभन्तेऽभ्युदिते सूर्य नदद्भिः क्रौञ्चसारसैः १६
खजूरपुष्पाकृतिभिः शिरोभिः पूर्णतण्डुलः ।
शोभन्ते किंचिदालम्वाः शालयः कनकप्रभाः १७
मयूखैरुपसर्पद्भिर्हिमनीहारसंवृतः ।
दूरमप्युदितः सूर्यः शशाङ्क इव लक्ष्यते
आग्राह्यवीर्यः पूर्वाले मध्याह्ने स्पर्शतः सुखः ।
संसक्तः किंचिदापाण्डुरातपः शोभते क्षिती
अवश्यायानपातेन किंचित्प्रक्लिनशाला।
बनानां शोभते भूमिर्निविटतरुणातपा
स्पृशन्सुविपुलं शीतमुदक द्विरदः सुखम् ।
अत्यन्ततृपितो वन्यः प्रतिसंहरते करम्
नुसती दिसतच आहे; परंतु शोभत नाही स्वभावतःच शीतल स्पर्शाने युक्त
आणि साप्रत हिमाने युक्त असा पश्चिमेकडील वारा प्रात काली दुप्पट गार वाढू
लागला आहे. सातू आणि गहूं याच्या पिकानें युक्त असलेली व धुक्याने
आच्छादलेली अरण्ये सूर्योदय झाल्यावर किल् किल् करू लागणाऱ्या क्रोच व
सारस पक्ष्यामुळे शोभू लागली आहेत. खरिपुष्पाप्रमाणे लाव व पीतवर्ण
आणि तंदुलानी परिपूर्ण अशा चान्यामुळे किंचित् नम्र होऊन सुवर्णासारखी
दिसत असलेली भाते शोभू लागली आहेत सूर्याची बाहेर फाकणारी किरणें,
धुकें व दंव यानी व्याप्त झाली असल्यामुळे दूर उदय पावलेला सूर्य त्याच्या
योगाने चंद्रासारखा भासत आहे प्रात काली ऊन पूर्णपणे घ्यावेसे वाटते, दुपारी
त्याचा स्पर्श सुखावह होतो आणि सायंकाळी काहीसें पादुर असलेले ते सन
भूमीवर पडले असता शोभू लागतें दंव पडल्यामुळे ज्याच्यातील गवत किंचित्
भिजून गेलेले आहे, अशा धनभूमविर कोवळे ऊन पडले असल्याने शोभत आहे.
(१४-२०)
"या दिवसात अत्यंत तृषित झालेलाही वनगज प्रथम अगाध शीत उदकाला
सुखाने सोंड लावतो; परंतु ते फार गार लागताच ती झदिशी आखडून घेतो.

·धीरामायणम् [ सर्ग: १६ पते हि समुपासीना विहगा जलचारिणः । नावगाहन्ति सलिलमप्रगल्भा इवाहवम् अवश्यायतमोनद्धा नीहारतमसावृताः। प्रसुप्ता इव लक्ष्यन्ते विपुप्पा धनराजयः ०३ चाप्पसंच्छन्नसलिला रुतविशेयसारसा.। हिपावालुकास्नीरैः सरितो भान्ति सांप्रतम् तुपारपतनाच्चैव मृदुत्वाद्भास्करस्य च । शैत्यादगाग्रस्थमपि प्रायेण रसयजलम् २५ जराझझरितैः पौः शीर्णकेसरकर्णिकैः। नालशेषा हिमध्चस्तान भान्ति कमलाकराः अस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्र काले दुःखसमन्वित । हे जलचर पक्षी पाण्याजवळ बसले असताही, वयात न आलेले पुरुष ज्याप्रमाणे संप्रामामध्ये शिरत नाहीत, त्याप्रमाणे पाण्यात शिरत नाहीत. रात्री तुषाररूप तमाने जसडलेले आणि प्रात काली अंधकारमय धुक्याने आच्छादलेले पुष्प- रहित वनसमुदाय निद्रित झाल्यासारखे दिसत आहेत साप्रत नयातील पाणी आतून निघणाऱ्या वापानी आच्छादित झालेले दिसते, यामुळे तेथे असलेले सारसपक्षी शब्द करूं लागले तरच समजते आणि भोवताली असलेली वाळवंटेही चढुन ओली झालली असतात. यामुळे नद्या साप्रत तीरावरूनच ओळखता येतात बर्फ पडत असल्याने व सूर्य सौम्य झाला असल्याने पर्वताच्या शिखरा. वरीलही पाणी थडीमुळे प्राय पाल्यासारखेच * दिसत असते. वर्षाने दुर्दशा करून टाकल्यामुळे कमलाचे देठच ज्यामध्ये अवशिष्ट राहिले आहेत, अशी सरोवरें आता शोभा देत नाहीत, कारण या ऋतूंमध्ये थंडीमुळे कमलाचे पराग या ठिकाणी मुळामध्ये ." असे पद आहे व त्याचा अर्थ वरील श्लोकातील इतर पदाकडे रक्ष दिले असतो आणि त्यातूनही विशेषत तुषारपतनात " या पदाकडे लक्ष दिले असता पारा भराा केल्यावाचून गत्यंदरच नाही तेव्हा प्राचीन ग्रंथातून पाऱ्याचे नावच आढळत नाही, असें म्हणणा-यानी या अतिप्राचीन ग्रंथातील काकडे लक्ष द्यावें. 3 "रसन्

·लो०२२-३३]
अरण्यकाण्डम्।
तपश्चरति धर्मात्मा त्वद्भक्त्या भरतः पुरे
त्यक्त्वा राज्यं च मानं च भोगांश्च विविधान्बहून् ।
तपस्वी नियताहारः शेते शीते महीतले २८
सोऽपि वेलामिमां नूनमभिरेकार्थमुद्यतः।
मृतः प्रकृतिभिनित्यं प्रयाति सरयू नदीम्
अत्यन्तसुखसंवृद्धः सुकुमारो हिमादितः ।
कथं स्वपररात्रेषु सरयूमवगाहते
पद्मपत्रेक्षणः श्यामः श्रीमानिरुदरो महान् ।
धर्मक्षः सत्यवादी च ह्रीनिषेधो जितेन्द्रियः
प्रियाभिभाषी मधुरो दीर्घवाहुररिंदमः ।
संत्यज्य विविधान्सौख्यानार्य सर्वात्मना श्रितः ३२
जितः स्वर्गस्तय भ्रात्रा भरतेन महात्मना ।
वनस्थमपि तापस्ये यस्त्यामनुविधीयते
आणि कोश नाहीसे झालेले असतात आणि पानेही जीर्णतेमुळे झडून गेलेलों
असतात (२१-२६)
"हे पुरुषश्रेष्ठा । सध्या दुखी असलेला धर्मात्मा भरत तुझ्या भक्तीने नगरात
तपश्चर्या करीत आहे आणि राज्य, मान व अनेक प्रकारच्या विपुल भोग्य वस्तु
याचा त्याग करून शुद्ध आहार करणारा तो भरत थड भूमीवर शयन करीत आहे.
तोदी खरोखर या वेळी स्नानाला जाण्याकरिता उठत असेल आणि मंन्यानी
परिवोधत असलेला तो नित्य सरयूनदीवर जात असेल परंतु अत्यत सुखामध्ये
वाढलेला आणि फारच सुकुमार असा तो भरत थंडीमुळे व्याकुल झाला असता
उत्तर रानी त्याच्याने स्नान कसे बरें करवत असेल ! कमलपनासारख्या नेनांना
युक्त, मेघश्याम, श्रीमान, सडपातळ, भव्य, धर्मवेत्ता, सत्यवचनी, जितेंद्रिय आणि
म्हणूनच परस्त्रीविषयी लज्जेनें • मनाचे संयमन केलेला, प्रियभाषी, मनोहर,
आजानुबाहु आणि शचे दमन करणारा तो भरत नानाप्रकारच्या सौख्याचा
त्याग करून सर्वस्वी तुमचे अनुकरण करीत आहे. ज्याअर्थी वनात असलेल्याही
तुझ्या तापस धर्माचं अवलंबन बन्न मरत अनुकरण करीत आहे, त्यामी तुझ्या
६ (म.रा.)

·श्रीरामायणम् । [सर्गः १६-१७ न पित्र्यमनुवर्तन्ते मातृकं द्विपदा इति । ख्यातोलोकमवादोऽयं भरतेनान्यथा कृतः ३४ भर्ता दशरथो यस्याः साधुश्च भरतः सुतः। कथं नु सांवा कैकेयी तादृशी ऋदर्शिनी इत्येवं लक्ष्मणे वाक्य मेहाददति धार्मिके। परिवादं जनन्यास्तमसहनाघवोऽब्रवीत् न तेऽभ्या मध्यमा तात गर्हितव्या कदाचन । तामेवेक्ष्वाकुनाथस्य भरतस्य कथां कुरु ३७ निश्चितैव हि मे बुद्धिर्वनवासे दृढवता। भरतस्नेहसंतप्ता यालिशी क्रियते पुनः संस्मराम्यस्य वाक्यानि प्रियाणि मधुराणि च । हृद्यान्यमृतकल्पानि मनाप्रहादनानि च कदा ह्यह समेष्यामि भरतेन महात्मना। शत्रुघ्नेन च वीरेण त्वया च रघुनन्दन स्या महात्म्या भरताने स्वर्ग जिंकला आहे मनुष्ये पित्याच्या स्वभावाचे अनुकरण न करता मातेच्या स्वभावाचे अनुकरण करीत असतात, ही म्हण लोकात प्रसिद्ध आहे. तथापि भरतानें तो आज खोटी केली आहे परंतु दशरथ जिचा भर्ता आणि सज्जन भरत जिचा पुन ती कैकेयी माता का बों तशा प्रकारची क्रूर बुद्धीची असावी " (२७-३५) याप्रमाणे धर्मनिष्ठ लक्ष्मग प्रेमानें वोलत असता मातेची ती निंदा सहन न होऊन राम त्याला म्हणाला, " वा लक्ष्मणा ! मधल्या मातेची यत्किंचितही निंदा न करता त्या इश्वायुवंशाधिपति भरताचीच गोष्ट तूं साग. स्वीकारलेलें व्रत नेटाने चालवावयाचे हा माझ्या बुद्धीचा स्वभाव असून ती बुद्धि वनवासाविषयीं निश्चित झाली आहे, परंतु भरताचे ठिकाणी असलेल्या प्रेमामुळे त्याचा वियोग सहन न होऊन ती पुनरपि चंचल होत आहे भरे । प्रिय, मधुर, मनोहर, अमृत- तुल्य आणि मनाला आल्हाद देणा-या अशा या मरताच्या भाषणाचे मला स्मरण होत आहे तेव्हा हे रघुनदना ! तुझ्यासह माझी महात्म्या भरताशी व ·'लो. ३४-४३१-३] भरण्यकाण्डम् । इत्येवं विलपंस्तत्र प्राप्य गोदावरी नदीम् । चक्रेऽभिपेकं काकुत्स्थः सानुजः सह सीतया तर्पयित्वाध सलिलैस्ते पितृन्दैवतानपि । स्तुवन्ति स्मोदितं सूर्य देवताश्च तथानघाः ४२ शताभिषेकः स रराज रामः सीताद्वितीयः सह लक्ष्मणेन । कृताभिपेकस्त्वगराजपुत्र्या रुद्रः सनन्दिर्भगवानिवेशः ४३ इत्या श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिमव्येऽरण्यकाण्डे षोडशः सर्ग ॥१६॥[५४३] सप्तदशः सर्गः । राताभिषेको रामस्तु सीता सौमित्रिरेव च । तस्मादोदावरीतीरात्ततो जग्मुः स्वमाथमम् आश्रमं तदुपागम्य राघवः सहलक्ष्मणः । कृत्वा पौलिकं कर्म पर्णशालामुपागमत् । उवास सुखितस्तत्र पूज्यमानो महर्षिभिः स रामापर्णशालायामासीनः सह सीतया । वीर शनुनाशी कधी बरे भेट होईल ?" याप्रमाणे विलाप करीत करीत गोदावरी नदीवर आल्यावर सीता आणि लक्ष्मण यासह रामाने स्नान केले. त्या उदकानें पितराचे व देवाचे त्यानी तर्पण केले व नंतर त्या निष्पाप अशा रामप्रभृतींनी उदय पावलेल्या सूर्याचे व देवताचे स्तवन केले. पार्वतीला बरोबर घेऊन स्नान करून निघालेला भगवान् प्रभु रुद्र जाऊ लागला असता ज्याप्रमाणे शोभतो, त्याप्रमाणे सातला बरोबर घेऊन लक्ष्मणासह राम स्नान करून जाऊं लागला असता शोभू लागला. (३६-४३) याप्रमाणे वाल्मीकिप्रणीत श्रीगमायण नावाच्या आदिकाव्यातील अरण्य- कोडापैकी सोळाया सर्ग समाप्त झाला. ॥१६॥ स्नान झाल्यावर राम, सीता आणि लक्ष्मण है त्या गोदावरीच्या तीरा- वरून आपल्या आश्रमाला गेले, त्या आश्रमात आल्यानंतर सगळची स्नानसंध्या आटोपून राम लक्ष्मणासह बाहेर असलेल्या पर्णशालेमध्ये गेला आणि महषा. कइन प्रशंसित असा तो राम पर्णशालेमध्ये सुखाने राहिला. तो महापराक्रमी २ स ·४ ५ ७ ८ श्रीरामायणम् । [ सर्गः १५ विरराज महाबाहुश्वित्रया चन्द्रमा इव लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा चकार विविधाः कथाः। तथाऽऽसीनस्य रामस्य कथासंसक्तचेतसः तं देशं राक्षसी काचिदाजगाम यदृच्छया । सातु शूर्पणखा नाम दशग्रीवस्य रक्षसः भगिनी राममासाद्य ददर्श त्रिदशोपमम् । दीप्तास्यं च महावाहुं पद्मपत्रायतेक्षणम् गजविकान्तगमनं जटामण्डलधारिणम् । सुकुमारं महासत्वं पार्थिवव्यञ्जनान्वितम् राममिन्दीवरश्यामं कंदर्पसदृशप्रभम् । वभूवेन्द्रोपमं दृष्ट्वा राक्षसी काममोहिता सुमुखं दुर्मुखी रामं वृत्तमध्यं महोदरी । विशालाक्षं विरूपाक्षी सुकेशं ताम्रमूर्घजा मियरूपं विरूपा सा सुस्वरं भैरवस्वना । राम सीतेसह पर्णशालेत बसला असता चिना नक्षत्रासह असलेल्या चद्रा- प्रमाणे शोभू लागला आणि भ्रात्या लक्ष्मणाशी तो नानाप्रकारच्या गोष्टींबद्दल बोलू लागला, याप्रमाणे गोष्टीकडे मन व्यग्र होऊन राम बसला असताना कोणी- एक राक्षसी स्वेच्छेने त्या ठिकाणी आली ती रावण राक्षसाची बहिण शुर्पणखा नावाची होती आणि रामाजवळ आल्यावर तिने देवाप्रमाणे कान्तिमान् व सुन्दर अशा रामाला अवलोकन केलें, इतकेच नव्हे तर दैदीप्यमान मुख, आजानुबाहु, कमलपनाप्रमाणे दीर्घ नेत्र, गजाप्रमाणे शौर्यदर्शक गति, सुकुमार, महाधैर्यवान्, जटामंडल आणि राजलक्षणे यानी युक्त, नील कमलाप्रमाणे श्यामवर्ण आणि मदनासारख्या कातीने युक व इन्द्रतुल्य अशा त्या रामाला अवलोकन करून ती राक्षसी कामाने मोहित झाली (१-८) नंतर विकाळ मुख, मोठे पोट, विरूप नेन, ताम्रवर्ण केस, कुरूप मुद्रा, भयंकर स्वर, उग्र स्वभाव, वृद्ध वय, कुटिल भाषण, अतिशय दुष्ट वर्तन आणि उद्वेगजनक मुद्रा यानी असलेली ती राक्षसी कामाधीन होऊन उत्कृष्ट मुख,

·श्लो०३-१७
अरण्यकाण्डम्।
तरुणं दारुणा वृद्धा दक्षिणं वामभापिणी १०
न्यायवृत्तं सुदुर्वृत्ता प्रियमप्रियदर्शना।
शरीरजसमाविष्टा राक्षसी वाक्यमब्रवीत्
जटी तापसवेषेण सभार्यः शरचापधृक् ।
आगतस्त्वमिमं देशं कथं राक्षससेवितम्
किमागमनकृत्यं ते तत्वमाख्यातुमर्हसि ।
एवमुक्तस्तु राक्षस्या शूर्पणख्या परतपः
ऋजुबुद्धितया सर्वमारयातुमुपचक्रमे ।
आसीदशरथो नाम राजा त्रिदशविक्रम. १४
तस्याहमग्रज. पुनो रामो नाम जने थुतः ।
भ्राताय लक्ष्मणो नाम यवीयान्मामनुबत. १५
इयं भार्या च वैदेही मम सीतेति विधुता।
नियोगात्तु नरेन्द्रस्य पितुर्मातुश्च यन्त्रित १६
धर्मार्थ धर्मकाही च वन वस्तुमिहागतः।
त्वां तु वेदितुमिच्छामि कस्य त्वं काऽसि कस्य वा १७
पृश उदर, विशाल नयन, सुदर केस, सुरुप मुद्रा, मजुल स्वर, सौम्य स्वभाव,
तरुण वय, सरल भाषण, न्यायाला अनुसरून असलेले वर्तन आणि आल्हाद
कारक मुद्रा यानी युक्त असलेल्या रामाला म्हणाली, " धनुष्य व वाण धारण
करणारा तू जटिल तपस्व्याचा वेष धारण करून भार्येसह या राक्षसानी आमय
केलेल्या प्रदेशामध्ये कसा रे आलास तू येथे येण्याचे कारण काय, ते मला
खर खरें साग," (९-१३)
याप्रमाणे शूर्पणखा राक्षसीने विचारले असता तो शत्रुतापन राम सरळ
स्वभावाचा असल्यामुळे सर्व सांगू लागला तो म्हणाला- "देवतुल्य पराक्रमी
असा एक दशरथ नावाचा राजा होऊन गेला त्याचा मी ज्येष्ठ पुत्र आहे व मी
लोकामध्ये राम या नावाने प्रख्यात आहे हा लक्ष्मण नावाचा माझा कनिष्ठ भ्राता
असून तो मला अनुसरून वागत असतो ही सीता म्हणून प्रसिद्ध असलेली
विदेह राजाची कन्या माझी पत्नी आहे नरेन्द्र अशा माझ्या पित्याची आणि

·श्रीरामायणम् । [ सर्गः १७-१८ त्वं हि तावन्मनोझाङ्गी राक्षसी प्रतिभासि मे । इह या किनिमित्वमागता हि तत्वतः साऽब्रवीद्वचनं श्रुत्वा राक्षसी मदनार्दिता। धूयतां राम तत्त्वार्थ वक्ष्यामि वचनं मम यहं शूर्पणखा नाम राक्षसी कामरूपिणी । अरण्यं विचरामीदमेका सर्वभयंकरा २० रावणो नाम मे धाता यदि ते श्रोत्रमागतः। प्रवृद्धनिद्रश्च सदा कुम्भकर्णो महाबलः २१ विभीपणस्तु धर्मात्मा न तु राक्षसवेष्टितः । भययातवीयौं च रणे भ्रातारौ खरदूषणौ तानहं समातिकान्ता राम त्याऽपूर्वदर्शनात् । समुपेतास्मि भावेन भर्तारं पुरुषोत्तमम् मातेची आज्ञा झाल्यामुळे वचनबद्ध होऊन धर्माभिलाषी, धर्मपालनार्थ वनात राहण्याकरता मी येथे आली आहे आता तुला जागण्याची माझी इच्छा आहे तू कोण आहेस व कोणाची आहेस मला तर तूं मनोहर अवयवानी युक्त असलेली राक्षसी भासत आहेस तेव्हा येथे कोणत्या कारणाकरता तूं आलीस खरे साग (१३-१८) हे रामाचे भाषण ऐकल्यावर कामाने व्याकुल झालेली ती राक्षसी त्याला म्हणाली, " हे रामा | माझे बोलणे ऐक; मी तुला खरें खरें सागत आहे. इच्छेप्रमाणे रूप धारण करणारी मी शूर्पगखा नामक राक्षी आहे मी सर्वांना भय उत्पन करणारी असून या अरण्यामध्ये एकटी संचार करीत असतें रावण नावाचा माझा भ्राता आहे त्याचे नाप कदाचित तूं ऐक्लेंच असल कुंभकर्ण नावाचा एक महावलान्य व नेहमीच गाढ निद्रेत असलेला एक दुसरा भ्राता आहे. विभीषण म्हणून जो तिसरा भ्राता आहे त्याचे वर्तन राक्षसासारखे नसून तो धर्मारमा आहे आणि संप्रामात ज्याचे वीर्य प्रख्यात आहे असे दुसरे दोन भ्राते खर व दूपण म्हणून आहेत ( १९-२२) "हे रामा ! तुझें अपूर्व रूप दृष्टीस पडल्यामुळे तू पुरुषश्रेष्ठ माझा भर्ता ? मला "

·लो. १८-२८१
अरण्यकाण्डम्।
अहं प्रभावसंपन्ना स्वच्छन्दवलगामिनी ।
चिराय भव भर्ता मे सीतया किं करिष्यसि
विकृताच विरूपाचन सेयं सदृशी तव ।
आहमेवानुरूपा ते भार्यारूपेण पश्य माम्
इमां विरूपामसती कराला निर्णतोदरीम् ।
अनेन सह ते भ्रात्रा भक्षयिष्यामि मानुषीम्
ततः पर्वतश्रृंगाणि वनानि विविधानि च ।
पश्यन्सह मया कामी दण्डकान्विचरिष्यसि
इत्येवमुक्तः काकुत्स्थः प्रहस्य मदिरेक्षणाम् ।
इदं वचनमारेभे वक्तुं वाक्यविशारदः
२८
इत्याचे श्रीमद्रा. वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे सप्तदशः सर्ग.॥१७॥[५७१]
अष्टदशः सर्ग.)
तां तु शूर्पणखां रामः कामपाशावपाशिताम् ।
व्हावास या हेतूने त्या भ्रात्याची पर्वा न करिता मी प्रेमाने तुझ्याकडे आले आहे.
मी प्रभावसंपन्न असून स्वेच्छेने व स्त्रसामर्थ्याने सर्व लोकामध्ये गमन करणारी
आहे याकरिता तूं माझा चिरकाल भर्ता हो, सीतेचा तुला काय उपयोग आहे !
सीता विकृत व कुरूप असल्यामुळे तुला अनुरूप नाही. मीच तुला अनुरूप
आहे. तेव्हां भार्या या नात्याने तूं माझ्याकडे पहा विरुण, दुराचारिणी, माळ.
विक्राळ आणि पोट अतिशय यखळीला गेलेली ही मनुष्य आताची भार्या तुझ्या
भ्रात्यासह मी भक्षण करून टाकीन व नंतर विषयोपभोगाची इच्छा धरून पर्वत.
शिखरे भाणि नानाप्रकारची पर्ने पहात पहात तूं माझ्यासह दंडकारण्यात संचार
करशील. " (२३-२४)
याप्रमाणे तिने सागितले असता ककुत्स्थकुलोत्पन्न राम मदिरेसारख्या
नेवानी युक्त असलेल्या त्या शूर्पणखेकडे पाहून हसला आणि संभाषण करण्यांत
निपुण असलेला तो राम तिच्याशी बोलू लागला. (२८)
याप्रमाणें वाल्मीकिप्रणीत श्रीरामायण नावाच्या आदिकाव्यातील अन्य-
कालापैकी सतरावा सर्ग समाप्त झाला ॥1॥

·४ ५ श्रीरामायणम् । [ सर्गः १८ स्वेच्छया श्लक्ष्णया वाचा स्मितपूर्वमथायीत् कृतदारोऽस्मि भवति भार्येयं दयिता मम । त्वद्विधानां तु नारीणां सुदुःखा ससपत्नता २ अनुजस्त्वेष मे भ्राता शीलयाम्प्रियदर्शनः । श्रीमानकृतदारश्च लक्ष्मणो नाम वीर्यवान् ३ अपूर्वी भार्यया चार्थी तरुणः प्रियदर्शनः। अनुरूपश्च ते भर्ता रूपस्यास्य भविष्यति पनं भज विशालाक्षि भर्तारं भ्रातरं मम । असपत्ना वरारोहे मेरुमर्कप्रभा यथा इति रामेण सा प्रोक्ता राक्षसी काममोहिता। विमृज्य रामं सहसा ततो लक्ष्मणमब्रवीत् ६ अस्य रूपस्य ते युका भार्याऽहं घरवर्णिनी मदनपाशाने बद्ध झालेल्या त्या शूर्पणखेला राम विनोदाने आणि हास्य- पूर्वक मधुर वाणीने म्हणाला, "बाई ! माझा विवाह झाला आहे, ही माझी प्रिय भार्या आहे आणि तुझ्यासारख्या स्त्रियाना सवत असणे फारच दुखदायक आहे. हा माझा लक्ष्मण नावाचा कनिष्ठ भ्राता सुशील, वीर्यवान्, दिसण्याला मनोहर, वैभवशाली आणि अविवाहित * आहे याला आजपर्यंत कधी भार्येचें सुख ठाऊक नाही आणि म्हणूनच भार्येची याला गरज आहे. तेव्हा तरुण आणि दिसण्यातही मनोहर असल्याने हा तुझ्या रूपाला योग्य असा पति होईल. म्हणून हे विशालनयने । हे सुंदर ! मेरुपर्वताची सेवा करणाऱ्या सूर्याच्या प्रभेप्रमाणे सवत नसलेली तूं या माझ्या भ्रात्याचा स्वीकार कर याप्रमाणे रामाने सागितले असता कामाने मोहित झालेली ती राक्षसी * लक्ष्मणाचा विवाह झालेला असूनही तो अविवाहित आहे असें रामानी शूर्पणखेला सागितले आहे, परंतु राम तिच्याशी थट्टेने बोलू लागले असें आरंभीच सागितले आहे व यहेमध्ये केलेले असत्य भाषण दोषास्पद होत नाही. कारण "न मर्मयुक्तं वचनं हिनस्ति न स्वीपु राजन विवाहकाले । प्राणात्यये सर्व. धनापहारे पंचामृतान्याहुरपातकानि ॥" असे वचन आहे.

·८ श्लो. १-१३] अरण्यकाण्डम् । मया सद्द सुखं सर्वान्दण्डकान्विचरिप्यासे एयमुक्तस्तु सौमित्री राक्षस्या वाक्यकोविदः । ततः शूर्पणखी स्मित्वा लक्ष्मणो युक्तमत्रवीत् कथं दासस्य मे दासी भार्या भवितुमिच्छसि। सोऽहमार्येण परवान्धात्रा कमलवर्णिनी ९ समृद्धार्थस्य सिद्धार्था मुदितामलपर्णिनी। आर्यस्य त्वं विशालाक्षि भायां भव यवीयसी एतां विरूपामसती कराला निर्णतोदरीम् । भायाँ वृद्धां परित्यज्य त्यामेवैप मजिष्यति कोहि रूपमिदं श्रेष्ठं संत्यज्य वरवर्णिनि । मानुपीपु वरारोहे कुर्याझा विचक्षणः इति सा लक्ष्मणेनोक्ता फराला निर्णतोदरी। मन्यते तद्वचः सत्यं परिहासाविचक्षणा १३ रामाला सोडून देऊन लक्ष्मणाला एकदम म्हणाली- “मी श्रेध स्त्री तुझ्या रूपाला योग्य भार्या आहे. तूं माझ्यासह सर्व दंडकारण्यात सुखाने संचार करशील" याप्रमाणे ती राक्षसी लक्ष्मणाला म्हणाली असता संभाषण करण्यात प्रवीण असलेला तो लक्षण हास्य करून शूर्पणखेलाम्हणाला," रक्तकमलामारख्या वर्णाने युक्त असलेली तूं मज दासाची भार्या होऊन दासी बनण्याची का वर इच्छा करीत आहेस ! कारण मा आपल्या आर्यभ्रात्याच्या तंत्राने वागणारा म्हणून पात्र आहे. तेव्हा हे विशालनयने ! निर्मल कातीने युक्त असलेली तूं उत्कृष्ट विषय- वासनेने युक्त असलेल्या आर्य रामाची कनिय भार्या होऊन कृतकृत्य व आनंदित हो. कुरूप, ओबडधोबड, वृशोदरी, दुरावरणी आणि वृद्ध अशा या भार्येचा त्याग करून हा तुझ्यावरच प्रेम करील. कारण हे श्रेष्ठ निये, हे सुंदरेि । हे श्रेष्ठ रूप टाकून देऊन कोण परें शहाणा पुरुष मनुष्यजातीतील स्त्रियावर प्रेम करील. ?" (६-१२) याप्रमाणे लक्ष्मणाने सागितले असता यहा समजण्याइतकी चतुर नरालेली ती अमाळविराळ व पोट खरदाढीका गेलेली शूर्पणखा ते माषण खरेंच मान्

·(९०)
श्रीरामायणम् ।
[ सर्गः १८
सा रामं पर्णशालायामुपविष्टं परंतपम् ।
सीतया सह दुर्घर्षमब्रवीत्काममोहिता १४
इमां विरूपामसमती कराला निर्णतोदरीम् ।
वृद्धा भार्यामवष्टभ्य न मां त्वं बहु मन्यसे
अद्येमां भक्षयिष्यामि पश्यतस्तव मानुषीम् ।
त्वया सह चरिष्यामि निःसपत्ना यथासुखम्
इत्युक्त्वा मृगशावाक्षीमलातसद्दशेक्षणा।
अभ्यगच्छत्सुसंक्रुद्धा महोल्का रोहिणीमिव १७
तां मृत्युपाशप्रतिमामापतन्ती महाबलः।
निगृह्य रामः कुपितस्ततो लक्ष्मणमब्रवीत्
रैरनार्यः सौमित्र परिहासः कथंचन ।
न कार्यः पश्य वैदेही कथंचित्सौम्य जीवतीम्
इमां विरूपामसतीमतिमत्तां महोदरीम् ।
लागली आणि तेजामुळे ज्याच्या समोर इतरानी जाणेही अशक्य होते, असा तो
शत्रुतापन राम पर्णशालेमध्ये सीतेसह बसला असताना काममोहित झालेली
ती शूर्पणखा त्याला म्हणाली- “ विरूप, दुराचारिणी, ओबडधोबड, पोट
खादाडीला गेलेली आणि वृद्ध अशी जी ही भार्या तिच्यावरील प्रेमामुळे तूं
माझा अव्हेर करीत आहेस तेव्हां मी आज या तुझ्या मनुष्य जातीच्या स्त्रीला
तुझ्या समक्ष भक्षण करून टाकीन आणि याप्रमाणे सवत नाहीशी झालेली मी
तुझ्याबरोबर सुखाने संचार करीन." (१३-१६)
याप्रमाणे रामाला बोलून रोहिणीकडे धावणारी मोठी जळजळीत उल्काच
की काय, अशा रीतीने अलातचकासारख्या ननांनी युक्त असलेली ती शूर्पणखा
अत्यंत क्रुद्ध होऊन मृगलोचन हरणाच्या छाव्याप्रमाणे जिवे नेत्र आहेत, अशा
सौतेच्या अंगावर धावली. परंतु मृत्युपाशाप्रमाणे असलेली ती शूर्पणखा अंगावर
धावून येऊ लागलो असतो क्रुद्ध झालेला महावलान्य राम तिला दटावून
लक्ष्मणाला म्हणाला, " हे लक्ष्मणा ! क्रूर आणि दुष्ट लोकांबरोबर यहा कधीही
करूं नये. हे सत्त्वस्थ लक्ष्मणा ! आपल्या थट्टेमुळे ही राक्षसी, कशीतरी जीव

·श्लो. १४-२६] भरण्यकाण्डम्। - २० . राक्षसों पुरुषव्याघ्र विरूपयितुमर्हसि इत्युक्तो लक्ष्मणस्तस्याः क्रुद्धो रामस्य पश्यतः । उद्धृत्य खड्गं चिच्छेद कर्णनासे महाबलः २१ निकृत्तकर्णनासा तु विस्वरं सा विनय च । यथागतं प्रदुद्राव घोरा शूर्पणखा वनम् सा विरूपा महाघोरा राक्षसी शोणितोक्षिता । ननाद विविधान्नादान्यथा प्रावृषि तोयदः २३ सा विक्षरन्ती रुधिरं बहुधा घोरदर्शना। प्रगृह्य याहू गर्जन्ती प्रविषेश महाधनम् २४ ततस्तु सा राक्षससद्धसंवृतं खरं जनस्थानगते विरूपिता । उपेत्य तं भ्रातरमुग्रतेजसं पपात भूमो गगनायथाशनिः २५ ततः सभार्य भयमोहमूञ्छिता सलक्ष्मणं राघवमागतं वनम् । निरूपणं चात्मनि शोणितोक्षिता शशंस सर्घभगिनी खरस्य सा२६ इत्याचे श्रीम. बाल्मीकीय आदिकान्ये अरण्यकाण्डे अगदश सर्ग ॥१८॥ [५९४] धरून असलेल्या सीतेला खाण्याला प्रवृत्त झाली आहे आधीच कुरूप, दुराचारिणी, भतिशय मत्त आणि तुंदिल असलेल्या या राक्षसीला, हे पुरुषश्रेष्ठा लक्ष्मणा ! तुं विरूप करून टाक "(१५-२०) याप्रमाणे रामाने सागितले असता कुद्ध झालेल्या महावलान्य लक्ष्मणाने रामासमक्षच खड्ग उपसून तिचे कान व नाक ही कापून टाकली. तेव्हा कान व नाक तुटलेली ती घोर शूर्पणखा मेस्र रीतीने ओरडली आणि आल्या वाटेने वनांत पळून गेली. विरूप झाल्यामुळे अंगावर रकाचा सडा झालेल्या त्या महा. घोर राक्षसीने पर्जन्यकाली गर्जना करणान्या गेषाप्रमाणे नानाप्रकारच्या गर्जना केल्या आणि अनेक प्रकारानी रताचा स्राव करणारी व घोर मुद्रेने युक असलेली ती शूर्पणखा हात वर करून गर्जना करीत करीत महावनामध्ये शिरली. तदनंतर विरूप करून टापलेली तो शूर्पणखा अनस्यानामध्ये राक्षससमुदायान परिवेष्टित असलेल्या त्या उप्र तेजस्वी भावाजवळ गेल्यावर आकाशातून कोराळगाया वियुलतेप्रमाणे एकाएकी भूमीवर पडली व नंतर भय आणि मोह ·२ ५ (९२) श्रीरामायणम् । [सर्गः १९ एकोनविंश- सगः । तां तथा पतितां दृष्ट्वा विरूपां शोणितोक्षिताम् । मगिनीं क्रोधसंतप्तः खरः पप्रच्छ राक्षस: उत्तिष्ठ तावदाख्याहि प्रमोहं जहि संभ्रमम् । व्यक्तमाख्याहि केन त्वमेवरूपा विरूपिता कः कृष्णसर्पमासीनमाशीविषमनागसम् । तुदत्यभिसमापनमगुल्यग्रेण लीलया कालपाशं समासज्ज्य कण्ठे मोहान्न युध्यते। यस्त्वामद्य समासाद्य पीतयान्विपमुत्तमम् बलविकमसंपन्ना कामगा कामरूपिणी । इमामवस्थां नीता त्वं केनान्तकसमागता देवगन्धर्वभूतानामृपीणां च महात्मनाम् । कोऽयमेषं महावीर्यस्त्वां विरूपां चकार ह ६ यानी व्याप्त होऊन अंगावर रक्ताचा सडा झालेली ती खराची भगिनी शूर्पणखा, भार्या आणि लक्ष्मण यासह वनामध्ये राम आल्याचे व लक्ष्मणाने आपल्याला विरूप केल्याचे सर्व वृत्त त्याला सागू लागली ( २१-२६) याप्रमाणे वाल्मीकिप्रणीत श्रीरामायण नावाच्या आदिकाव्यातील अरण्य- काडापैकी अठरावा सर्ग समाप्त झाला ॥१८॥ अंगावर रक्ताचा सडा झालेली आणि विरूप केलेली ती आपली भगिनी तशा प्रकारें भूमीवर पडलेली पाहून खर राक्षस तिला म्हणाला," ऊठ, मोह व भय सोडून दे आणि तुला अशी विरूप कोणी केली तें सांग ज्याच्या दाढेमध्ये विष आहे अशा संमुख बसलेल्या निरपराधी कृष्णसाला लीलेने कोण बरें बोटाने डिवचीत आहे ज्याने आज तुझ्याशी असा अति प्रसंग केला आहे, त्याने गळ्यामध्ये कालपाश अडकवून जहर विष सेवन केले आहे, हे त्याला मोहामुळे समजत नाही. वल आणि पराक्रम यानी संपन्न, स्वेच्छेने गमन करणारी, यथेष्ट रूप धारण करणारी आणि मृत्यूप्रमाणे असलेल्या तुझी ही दुर्दशा कोणी केली की ज्यामुळे तू येथे आली आहेस ? तुलाही विरूप करून हाकून देणारा ·७ ८ लो०१-१३] भरण्यकाण्डम् । नहि पश्याम्यई लोके यः कुर्यान्मम विप्रियम् । अमरेपु सहस्राक्षं महेन्द्रं पाकशासनम् अद्याहं मार्गणैः प्राणानादास्ये जीवितान्तगैः । सलिले क्षीरमासक्तं निष्पिबग्निव सारस: निहतस्य मया संख्ये शरसंकृत्तमर्मणः। सफेनं रुधिरं कस्य मेदिनी पातुमिच्छति फस्य पत्ररथाः कायान्मांसमुत्कृत्य संगताः। प्रहृष्टा भक्षयिष्यन्ति निहतस्य मया रणे १० तं न देयान गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः। मयापकृष्ट कृपणं शक्तास्त्रातुं महाहवे ११ उपलभ्य शनैः संज्ञां तं मे शंसितुमर्हसि । येन त्वं दुर्मिनीनेन बने विक्रम्य निर्जिता १२ इति चातुर्यचः श्रुत्वा जुद्धस्य च विशेषतः। ततः शूर्पणखा वाक्यं सवाष्पमिदमब्रवीत् १३ असा कोण बरे-देव, गंधर्व, इतर प्राणी आणि महात्मे ऋषि यामध्ये महावीर्यवान आहे ? (१-६) " माझी कुचाळी काढणारा असा जगतामध्येही मला कोणी दिसत नाही. पाक नावाच्या दैत्याचा वध करणान्या सहस्रनयन इदावाचून देवामध्येही मला कोणी आढळत नाही. पाण्यात मिसळलेले दूध पिणाऱ्या हंसपक्ष्याप्रमाणे मृत्यु आणणाऱ्या बाणानी मी आज हैं कृय करणान्याचे प्राण घेईन, संग्रामामध्ये माझ्या हातून याणानी मर्मस्थाने तुटून मरून पडलेल्या कोणाचे बरें फेनयुक्त एक प्राशन करण्याची पृथ्वीला इच्छा आहे ? एकर जुळलेले याण संग्रामात माझ्या हातून घध पावून पडलेल्या कोगाच्या बरे शारेरातून मास बाहेर काढून आनंदाने भक्षण करणार आहेत ? महापामामध्ये माझ्या तावडीत सापडलेल्या या अनाथाचे रक्षण करण्यास देव, गंधर्व, पिशाचे आमि राक्षस यापैकी कोणीही समर्थ होणार नाही. म्हणून तूं अम शान्त हो आणि ज्या उद्घटाने वनात येऊन तुला जिंकले, त्याचे नाव मला साग " (७-१२) ·(९४) श्रीरामायणम् । [सर्गः १९ तरुणी रूपसंपन्नौ सुकुमारी महायलो। पुण्डरीकविशालाक्षी चीरकृष्णाजिनाम्बरौ २४ फलमूलाशनौ दान्तौ तापसौ ब्रह्मचारिणौ । पुत्रौ दशरथस्यास्तां धातरौ रामलक्ष्मणौ १५ गन्धर्वराजप्रतिमो पार्थिवन्यअनान्वितो। देयौ वा दानवावेतौ न तर्कयितुमुत्सहे तरुणी रूपसंपन्ना सर्वाभरणभूपिता। दृष्टा तत्र मया नारी तयोर्मध्ये सुमध्यमा ताभ्यामुभाभ्यां संभ्य प्रमदामधिकृत्य ताम् । इमामवस्थां नीताऽहं यथाऽनाथाऽसती तथा तस्याश्चानृजुवृत्तायास्तयोश्च हतयोरहम् । सफेनं पातुमिच्छामि रुधिरं रणमूर्धनि पप मे प्रथमः कामः कृतस्तत्र यया भवेत् । तस्यास्तयोश्च रुधिरं पिययमहमादये २० याप्रमाणे विशेष क्रुद्ध झालेल्या त्या भ्रात्याचे भाषण श्रवण केल्यावर शूर्पणखा अश्रु डाळीत ढाळीत त्याला म्हणाली, तरुण, रूपवान्, सुकुमार, महावलाय, कमलपनासारख्या विशाल नेनानी आणि वल्कलें । कृष्णाजिने याच वनानी युक्त, फलमूलावर उपजीविका करणारे, जितीदय, तपस्वी आणि ब्रह्मचारी असे दशरथाचे पुन भाते राम लक्ष्मण अरण्यामध्ये आले आहेत. राज. चिन्हानी युक्त आणि गंधर्वाधिपति चिनरयाप्रमाणे असलेले हे राम-लक्ष्मण देव असावेत किंवा दानव असावेत, यासंबंधी माझा काही तर्क चालत नाहीं साराश, दशरथाचे पुन म्हणून त्यानीच जरी मला सांगितले आहे तरी अमानुष कृत्य दृष्टोत्पीस आल्यामुळे ते वस्तुतः कोण असावेत, याविषयी माझा निश्चय होत नाही त्याच्यामध्ये एक सुन्दर क्टीने युक्त असलेली स्त्री मी पाहिली ती तरुण व रूपवती असून सर्व अलंकागनी भूषित अशी आहे. त्या तरुण स्त्री- करिता त्या उभयतानी एकत्र होऊन माझी अशी अनाथ मुलटेसारखी अवस्था करून सोडली आहे त्या दुराचारिणी नीचे आणि त्या नीचाचे संग्रामात फेस- 6 .

·२५
लो. १४-२६]
अरण्यकाण्डम् ।
इति तस्यां त्रुघाणायां चतुर्दश महायलान् ।
व्यादिदेश खरः फुद्धो राक्षसानन्तकोपमान
मानुपा शस्त्रसंपनी चीरकृष्णाजिनाम्बरौ ।
प्रविष्टो दण्डकारण्यं घोरं प्रमदया सह
तौ हत्वा तां च दुर्वृत्तासुपावर्तितुमर्हथ ।
इयं च भगिनी तेषां रुधिरं मम पास्यति
मनोरथोऽयमिष्टोऽस्या भगिन्या मम राक्षसाः।
शीघ्रं संपाद्यता गत्वा तौ प्रमथ्य स्वतेजसा
युष्माभिनिहती दृष्ट्वा तावुभौ भ्रातरौ रणे ।
इयं प्रहप्पा मुदिता रुधिरं युधि पास्यति
इति प्रतिसमादिधा राक्षसास्ते चतुर्दश ।
तत्र जग्मुस्तया सार्धं धना वातेरिता इय
इत्याचे श्रीमद्रा वाल्मीकीय आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकोनविंश सर्ग ॥१९६६२३]
सहित रक्त पिण्याची माझी इच्छा आहे अरे, तिचे आणि त्याचे रक्त संग्रामात
मी प्यावे, ही माझी उत्कट इच्छा तुझ्या हातून शेवटास जाईल तर पर
होईल "(१३-२०)
याप्रमाणे ती बोलू लागली असता कुद्ध झालेरा सर राक्षस मृत्यूसारख्या
चौदा महापलान्य राक्षसाना म्हणाला, “ सशस्त्र आणि वल्कलें व कृष्णाजिनें
याच वस्त्रानी युक्त असलेले जे दोन मानव तरुण स्त्रीसह घोर दडकारण्यांत प्रविष्ट
झाले आहेत, त्याचा आणि त्या दुराचारिणीचा वध करून तुम्ही परत या
म्हणजे ही माझी बहीण त्याचे रक्त प्राशन करील हे राक्षसहो ! तुम्ही जा आणि
आपल्या सामर्थ्याने त्याचा वध करून या माझ्या यदिांचा हा प्रिय मनोरथ
लोकर परिपूर्ण करा त्या उभयतां प्रात्याचा संग्रामात तुम्ही वध केलेला पाहून
ही माझी बहिण होने व आनंदाने त्याचे रक प्राशन करील. "(२१-२५)
याप्रमाणे आज्ञा झालेले ते चौदा राक्षस वायूने हावून नेलेल्या मेघा-
प्रमाणे तिकडे गेले (२६)
याप्रमाणे वाल्मीकिप्रणात श्रीरामायण नावाच्या आदिकाव्यातील अरण्य-
योडापैरी एकोणिसावा सर्म समाप्त झाला ॥१९॥

·. ४ ५ श्रीरामायणम् [सर्ग २० विशतिः सर्गः। ततः शूर्पणखा घोरा राघवाश्रममागता राक्षसानाचचक्षे तौ भ्रातरौ सह सीतया ते रामं पर्णशालायामुपविष्टं महावलम् । ददृशुः सीतया साध लक्ष्मणेनापि सेवितम् तां दृष्ट्वा राघवः श्रीमानागतांस्तांश्च राक्षसान् । मनवीभातरं रामो लक्ष्मणं दीप्ततेजसम् ३ मुहूर्ते भव सौमिने सीतायाः प्रत्यनन्तरः । इमानस्या वधिष्यामि पदवीमागतानिह वाक्यमेतत्ततः श्रुत्वा रामस्य विदितात्मनः। तथेति लक्ष्मणो वाक्यं राघवस्य प्रपूजयन् राघवोऽपि महश्चापं चामीकरविभूपितम् । चकार सज्यं धर्मात्मा तानि रक्षांसि चालवीत् पुत्रौ दशरथस्यावां भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ। प्रविष्टौ सीतया सार्ध दुश्चरे दण्डकावनम् नतर ती घोर शूर्पणखा रामाच्या आश्रमात आली आणि तेथे सीतेसह असलेल्या त्या भ्रात्या राम लक्ष्मणाकडे बोट दासवून तेच हे राम-लक्ष्मण म्हणून तिने त्या राक्षसाना सागितले तेव्हा लक्ष्मण ज्याची सेवा करीत आहे, असा महावलाढ्य राम पर्णशालेमध्ये सीतेसह घसलेला त्यानी पाहिला, परंतु तिला आणि त्या आलेल्या राक्षसाना पाहताच वैभवशाली रघुवंशज राम उज्ज्वल तेजाने युक्त असलेल्या प्रात्या लक्ष्मणाला म्हणाला, “ हे लक्ष्मणा! तूं क्षणभर सीते- जवळ रहा, मी शूर्पणखेचा अभिमान धरून तिच्या पाठोपाठ येथे आलेल्या राक्षसाचा वध करतों " हैं सामर्थ्याने महाशूर असलेल्या रघुवंशज रामाचें भाषण ऐकल्यावर लक्ष्मण त्या भाषणाला मान देण्याकरिता "ठीक आहे" असे म्हणाला तेव्हा धर्मात्मा रामही आपल्या सुवर्णविभूषित प्रचंड धनुष्याला प्रत्यया चढवून त्या राक्षसाना म्हणाला, (३-६) " आम्ही दशरथाचे पुन भ्राते राम-लक्ष्मण सीतेसह या गहन दंडका. ७

·लो. १०-१४]
अरण्यकाण्डम् ।
फलमूलाशनौ दान्तौ तापसी ब्रह्मचारिणी।
बसन्तौ दण्डकारण्ये किमर्थमुपहिंसथ
युष्मान्पापात्मकान्हन्तुं विप्रकारान्महाहवे।'
ऋषीणां तु नियोगेन संप्राप्तः सशरासनः
तिष्ठतैवात्र संतुष्पा नोपावर्तितुमर्दथ ।
यदि प्राणरिहार्थो वो निवर्तध्वं निशाचराः १०
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसास्त चतुर्दश।
ऊचुर्वावं सुसंद्धा ब्रह्मा शूलपाणयः ११
संरक्तनयना घोरा रामं संरक्तलोचनम् ।
परुपा मधुराभापं हाऽदृष्टपराक्रमम् १२
क्रोधमुत्पाद्य नो भर्तुः सरस्य सुमहात्मनः ।
त्यमेय हास्यसे प्राणान्सद्योऽस्माभिहतो युधि
का हि ते शक्तिरेकस्य बहना रणमूर्धनि ।
अस्माकमग्रतः स्थातुं किं पुनर्योदुमाहवे १४
रण्यात आली आहो आणि आम्ही नितेंद्रिय, तपस्वी, ब्रह्मचारी असून या
दंडकारण्यामध्ये फलमूलावर उपजीविका करून रहात आहोत. तेव्हा तुम्ही
आमचा वध काय म्हणून करावयास आला आहात । सजनांना पीडा करणाऱ्या
तुम्हा दुरात्म्याचा महासंग्रामात वध करण्याकरिता यांच्या आज्ञेने मी धनुष्या-
सह येथे आली आहे तेव्हा तुम्ही मतुष्ट होऊन येथे उभेच रहा, परत फिरूं
नका; परंतु हे निशाचरहो ! तुम्हाला जर प्राणाची अपेक्षा असेल तर तुम्ही
येथून परत फिरा." (७-१.)
हे त्याचे भाषण ऐकून ते घोर, तीक्ष्ण, आरक्तवर्ण नेत्रानी युक्त, ब्रह्मघातकी
हातात शल घेऊन आलेले व अत्यंत शुद्ध झालेले चोदाही राक्षस हर्षयुफ
होऊन ज्याचा पराक्रम माहीत नाही अशा त्या आरक्तवर्ण नेतानी युक्त असलेल्या
मधुरभापणी रामाला म्हणाले, " आमचा भर्ता जो महात्मा सर त्याला कोप
पाल्यामुळे बाज तूंच युद्धामध्ये आमच्या हातून वध पावन आताच प्राणांचा
स्याग करशील, संग्रामात युद्ध करण्याची तर गोष्टच नसे आहे; परंतु रणामध्ये
७(म.रा.)

·(९८)
श्रीरामायणम् । [ सर्गः २०-२१
पभिर्याहुप्रयुक्तश्च परिघै. शूलपट्टिशैः ।
प्राणांस्त्यक्ष्यसि वीर्य च धनुष्यकरपीडितम् १५
इत्येवमुफ्त्वा संरब्धा राक्षसास्ते चतुर्दश ।
उद्यतायुधनिस्त्रिंशा राममेवाभिदुद्रुवुः १६
चिक्षिपुस्तानि शूलानि राघवं प्रति दुर्जयम् ।
तानि शूलानि काकुत्स्थ समस्तानि चतुर्दश
तायद्भिरेव चिच्छेद शरैः काञ्चनभूपितैः।
ततः पश्यन्महातेजो नाराचान्सूर्यसंनिभान्
जग्राह परमद्धश्चतुर्दश शिलाशितान् ।
गृहीत्वा धनुरानभ्य लक्ष्यानुद्दिश्य राक्षसान्
मुमोच राघवो वाणान्वज्रानिव शतक्रतुः।
ते भित्त्वा रक्षसां वेगाद्वक्षांसि रुधिरप्लुताः
विनिष्पेतुस्तदा भूमौ वल्मीकादिव पन्नगाः ।
तैर्भग्नहृदया भूमौ भिन्नमूला इव द्रमाः
आम्हां अनेकाच्या समोर नुसते उभे राहण्याचे तरी तुझें एकट्याचे काय सामर्थ्य
माहे ? हातांनी सोडलेले हे परिघ, शूल व पट्टे याच्यामुळे तू आपल्या प्राणांचा,
वीर्याचा आणि हातात घेतलेल्या धनुष्याचा त्याग करशील." ( ११-१५)
याप्रमाणे बोलल्यानंतर ते क्रुद्ध झालेले चौदा राक्षस आयुधे व खड्ग
उगारून रामाच्याच अंगावर धावले आणि ते शूल त्यानी त्या अजिंक्य रामावर
फेंकले, परंतु रामाने ते सर्व चौदाही शूल सुवर्णभूषित भशा चौदाच पाणाच्या
योगगनें तोडून टाकले नंतर अत्यंत क्रुद्ध झालेल्या त्या महातेजस्वी रामाने
राक्षसांकडे पहात पहात शिळेवर घासलेले व सूर्यासारखे तेजस्वी असे चौदा
नाराच घाण घेतले आणि ते घेतल्यावर धनुष्य लववून व त्या राक्षसावर नेम
घस्न बघ्र सोडणाया इंद्राप्रमाणे ते वाण रामाने सोडले. तेव्हा ते घाण वेगानें
राक्षसाची वक्षःस्थले फोडून रकाने भरले आणि वारुळातून बाहेर येणाऱ्या सर्पा-
प्रमाणे त्याच्या वक्षःस्थलातून बाहेर येऊन पृथ्वीवर पडले व त्याच वेळी त्या
मापानी हृदय विदीर्ण होऊन रक्ताने नाहलेले व विद्रूप होऊन गतप्राण झालेले ते

·को. १५-२५, १-२] अरण्यकाण्डम्। (९) निपेतुः शोणितस्नाता विकृता विगतासवः । ताभूमौ पतितान्दृष्टा राक्षसी क्रोधमूञ्छिता उपगम्य खरं सा तु किंचित्संशुष्कशोणिता। पपात पुनरेवार्ता सनियोसेव वल्लरी मातुः समीपे शोकाता ससर्ज निनदं महत् । सस्वर मुमुचे बाष्पं विवर्णवदना तदा निपातितान्प्रेक्ष्य रणे तु राक्षसाप्रधाविता शूर्पणखा पुनस्तत्तः। घधं च तेषां निखिलेन रक्षसां शशंस सर्व भगिनीखरस्य सा२५ इत्याचे श्रीमद्रामायणे वाल्मी• आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे विंशतितमः सर्ग।२०[६४४] एकविंशतिः सर्ग । स पुनः पतितां दृष्ट्वा क्रोधाच्ळूपणखां पुनः । उवाच व्यक्तया वाचा तामनर्थार्थमागताम् १ मया त्विदानी शूरास्ते राक्षसाः पिशिताशनाः । राक्षसही मुळे तुटलेल्या वृक्षाप्रमाणे भूमीवर पडले. ( १६ २२) तेव्हा त्याना भूमीवर पडलेले पाहून शूर्पणखा राक्षसी झोपाने बेफाम झाली आणि नाक व कान कापल्याला बराच वेळ झाल्यामुळे जिच्या जखमांतील रक्त किंचित् वाळलेले आहे अशी ती दुखित झालेली शूर्पणखा खराजवळ जाऊन पुनरपि डिंकाने भरलेल्या वेलीप्रमाणे भूमीवर पडली. तदनंतर मुख निस्तेज होऊन ती शोकाकुल झालेली शूर्पणखा भावाजवळ येऊन मोठा आकोश करू लागली आणि हेल काढून अश्रु ढाळू लागली. सारोश संग्रामात मारून टाकलेल्या राक्षसाना पाहून ती खराची भगिनी शूर्पणखा पुनः तेथून पळून परत आलो आणि तिने त्या राक्षसाच्या वधाचा सर्व वृत्तांत - पूर्णपणे त्याला निवेदन केला. ( २२-२५) याप्रमाणें वाल्मीकिप्रणीत श्रीरामायण नावाच्या आदिकाव्यातील अरम्य- काण्डापैकी विसावा सर्ग समाप्त झाला ॥२०॥ पुनः तेथे पडलेल्या शूर्पणखेला पाहिल्यावर जणं फाय राक्षसफुलावर अनर्थ ओढवून घेण्याकरितांच आलेल्या त्या शूर्पणखेला तो सर रागारागाने A ·----- ३ ५ ८ ७ (१००) श्रीरामायणम् । [सर्ग: २१ त्वत्प्रियाथै विनिर्दिष्टाः किमर्थ रुद्यते पुनः भकाश्चैवानुरक्ताश्च हिताश्च मम नित्यशः । हन्यमाना न हन्यन्ते न न कुर्युर्वचो मम किमेतच्छ्रोतुमिच्छामि कारणं यत्कृते पुनः । हा नाथेति विनर्दन्ती सर्पवञ्चेष्टले क्षितो अनाथवद्विलपसि किं नु नाथे मयि स्थिते । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ मा मैवं वैक्लव्यं त्यज्यतामिति इत्येवमुक्ता दुर्धर्षा खरेण परिसात्विता । विमृज्य नयने सास्ने खरं भ्रातरमब्रवीत् अस्मीदानीमहं प्राप्ता हतश्रवणनासिका। शोणितीयपरिक्लिन्ना त्वया च परिसांत्विता प्रेषिताश्च त्वया शूरा राक्षसास्ते चतुर्दश । निहन्तुं राघवं घोरं मत्प्रियार्थ सलक्ष्मणम् सष्ट वाणीने म्हणाला," मी तर आताच त्या मासभक्षक राक्षसाना तुझा मनोरथ परिपूर्ण करण्याकरिता रामप्रभृतींचा वध करण्याची आज्ञा देऊन पाठविले आहेत. मग तूं पुन का ओरडतेस ? ते राक्षस माझे भक्त आहेत, माझे ठिकाणी अनुरक आहेत, नेहमी माझें हित करणारे आहेत त्याचा कोणी वध करूं लागला असता ते वध पावणारे नाहीत आणि माझी आज्ञा शेवटास न नेणे हेही त्याच्याने व्हाव- याचें नाही, तेव्हा हे काय? आणि ज्याकरिता पुनः " हे माय ।" म्हणून आक्रोश करीत करीत तूं सर्पाप्रमाणे पृथ्वीवर तडफडत आहेस, त्याचे कारण ऐकण्याची माझी इच्छा आहे मी नाथ-संरक्षक असताना तूं का बरें अनाया- प्रमाणे विलाप करीत आहेस ? ऊठ, ऊठ, नको नको असा विलाप करूं हे दुःस करणे सोडून दे." (१-५) जिच्यासमोर इतरानी जाणेही अशक्य आहे, अशा त्या शूर्पणसेचें याप्रमाणे सराने सात्वन केले असता आपले अध्रुयुक्त डोळे पुसून ती त्या सराला म्हणाली, " कान व नाक कापले गेल्यामुळे रक्तप्रवाहाने न्हालेली अशी मी उक्तीच येथे आले होते, तूं माझं सात्वनही केले होतेस आणि माझा मनोरम .

·vn ANM को. २-१५] अरण्यकाण्डम्। (१०१) : ते तु रामेण सामाः शूलपाटेशपाणयः । समरे निहताः सर्वे सायकैमर्मभेदिभिः तान्भूमौ पतितान्दृष्ट्वा क्षणेनेव महाजवान् । रामस्य च महत्कर्म महांनासोऽभवन्मम १० साऽस्मि भीता समुद्विग्ना विषपणा च निशाचर। शरणं त्वां पुनः प्राप्ता सर्वतो भयदर्शिनी पिपादनकाध्युपिते परित्रासोर्मिमालिनि । किं मां न पायसे मन्नां विपुले शोकसागरे एते च निहता भूमौ रामेण निशितैः शरैः । ये च मे पदवी प्राप्ता राक्षसाः पिशिताशनाः मयि ते यवनुक्रोशो यदि रक्षासु तेषु च । रामेण यदि शक्तिस्ते तेजो वाऽस्ति निशाचर दण्डकारण्यनिलयं जहि राक्षसकण्टकम् । यदि रामममित्रघ्नं न त्वमद्य चधिष्यसि पूर्ण करण्याच्या उद्देशाने लक्ष्मणासह त्या घोर रामाचा वध करण्याकरिता ते चौदा शर राक्षसही तूं पाठविले होतेस. परंतु शूल २ पट्टे धारण केलेल्या या सर्व क्रुद्ध राक्षसाचा मर्मभेदक याणाच्या योगानें संग्रामामध्ये रामाने वध केला. तेव्हा एका क्षणात ते महावेगवान् राक्षस भूमीवर मरून पडलेले पाहून आणि रामाचे ते महत कर्म अवलोकन करून मला मोठी भीति उत्पन्न झाली आहे आणि हे निशाचरा! चोहोकडे रामाचे भय वाटत असलेली मी अत्यंत उदम, खिम व भयभीत होऊन पुनः तुला शरण भाले आहे ! ( ६-११) "भरे, विषादरूप नकानों वास्तव्य केलेल्या आणि भयरूप लाटानी युक्त असलेल्या अगाध शोकसागरामध्ये मी युक्त असतांना तूं माझें का चरें रक्षण करत नाहीस? ज्यानी माझ्या मार्गायें अवलंबन केले, ते हे मासमक्षा राक्षस तीक्ष्ण याणांच्या योगार्ने रामानं मारून भूमीवर पाडले. याकरिता माझ्याबद्दल माणि त्या राक्षसाबद्दल जर तुला काही दया असेल आणि रामाशी युद्ध करण्या- जे जर तुझ्या अंगी सामभ्यं अथवा तेज असेल तर, हे निशाचरा ! टंडकारण्यांत ·•. ८ (१०४) श्रीरामायणम् [ सर्गः २२ प्रशशंस पुनर्मोाझातरं रक्षसां वरम् तया परुषितः पूर्व पुनरेव प्रशंसितः । हा अब्रवीद् दूषणं नाम खरः सेनापति तदा चतुर्दश सहस्राणि मम चित्तानुवर्तिनाम् । रक्षसां भीमवेगानां समरेप्यनिवर्तिनाम् नीलजीमूतवर्णानां लोकहिंसाविहारिणाम् । सर्वोद्योगमुदीर्णानां रक्षसां सौम्य कारय उपस्थापय में क्षिप्रं रथं सौम्य धषि च । शरांश्च चित्रान्खड्गांश्च शक्तीश्च विविधाः शिताः १० अग्रे निर्यातुमिच्छामि पौलस्त्यानां महात्मनाम् । चधार्थ दुर्विनीतस्य रामस्य रणकोविद इति तस्य ग्रुवाणस्य सूर्यवर्ण महारथम् । सदश्वैः शवलैर्युक्तमाचचक्षेऽथ दूपणः तं मेरुशिखराकारं तप्तकाञ्चनभूषणम् । प्राशन करशील " हे खराच्या तोंडून निघालेले भाषण श्रवण करून त्या शूर्प- णखेला पुनः अतिशय आनंद झाला आणि मूर्खपणामुळे ती राक्षसामध्ये श्रेष्ठ असलेल्या आपल्या भावाची पुनः प्रशंसा करू लागली. (१-६) तेव्हा पूर्वी कठोर शब्द बोल्न पुनरपि तिने प्रशंसा केलेला तो खर दूषण नावाच्या सेनापतीला म्हणाला, प्राण्याची हिंसा हीच ज्याची क्रांडा आहे, नीलमेघाप्रमाणे ज्याचा वर्ण आहे, संग्रामामध्ये जे कधीही परावृत्त होत नाहीत बाणि माझ्या इच्छेला अनुसरून जे वर्तन करीत असतात, असे जे भयंकर वेगवान व खवळलेले चवदा हजार राक्षस त्यांच्याकडून तूं सर्व प्रकारे युद्धाची तयारी करव आणि हे सत्त्वशीला ! माझा स्थ, धनुष्य, बाण, अद्भुत खा आणि नाना प्रकारच्या तीक्ष्ण शक्ति तूं सत्वर येथे घेऊन ये. हे संग्रामनिपुण सेनापते । महात्म्या पौलस्त्य राक्षसाचा अग्रेसर होऊन मी त्या उद्धट रामाचा वध करण्याकरिता येथून जाण्याची इच्छा करीत आहे."(-१ याप्रमाणे तो खर चोलत असतांनाच सूर्यवर्ण महारथ चित्रावीचन वानी " ·. १८ लो०६-२०] अरण्यकाण्डम् । (१०५) हेमचकमसंबाधं वेदुर्यमयवरम् १३ मत्स्यैः पुष्पैर्दुमैः शैलेश्चन्द्रकान्तैश्च काञ्चनैः । माङ्गल्यैः पक्षिसङ्घश्च ताराभिश्च समावृतम् ध्वजनिस्त्रिंशसंपन्नं किंकिणीवरभूषितम् । सदश्वयुक्तं सोऽमर्यादारुरोह खरस्तदा खरस्तु तन्महत्सैन्यं रथचर्मायुधध्वजम् । निर्यातत्यप्रवीत्प्रेक्ष्य दूपणः सर्वराक्षसान् ततस्तद्राक्षसं सैन्यं घोरचर्मायुधध्वजम् । निर्जगाम जनस्थानान्महानादं महाजवम् मुद्गरैः पट्टिशैः शूलैः सुतीक्ष्णैश्च परश्वधैः । ख.श्चकै रथस्यैश्च भ्राजमानः सतोमरैः शक्तिभिः परिधैोरैरतिमात्रैश्च कार्मुकैः । गदासिमुसलैर्वाहीत मदर्शनैः १९ राक्षसानां सुयोराणां सहस्राणि चतुर्दश। युक्त असलेले उत्तम अव जोडून तयार असल्याचे त्याला दूषणाने सांगितले, तेव्हा मेरुपर्वताच्या शिखरासारखा आकार, उत्कृष्ट सुवर्णाची भूषणे, सुवर्णाची चक्रे आणि वैदूर्य रत्नाच्या दाज्या यानी युक्त, मंगलकारक व स्वर्गमय मत्स्य, पुष्पे, वृक्षाचे डहाळे, पाषाणमय चंद्रवात, पक्षीगण वतारे यानी सुशोभित केलेल्या, ग्वज आणि खड्ग यानी युक, लहान लहान घंटानी भूषित माणि उस्कृष्ट अश्व जोडलेल्या त्या विशाल रथावर तो खर रागारागाने आस्ट झाला आणि रथ, दाली आयुधे व ध्वज यानी युक्त असलेल्या त्या प्रचंड सन्याला व सर्व गक्षसांना अवलोकन करून खराने व दूषणाने त्याना "चला" अशी आज्ञा केली. नंतर भयंकर दाली, आयुधे व ध्वज घेऊन ते राक्षसाचे सैन्य प्रचंड गर्जना करीत करीत मोठ्या वेगाने जनस्थानातून बाहेर निघाले. '१२-१७) पट्टे, शूल, अतिशय तीक्ष्ण धारेचे परशु, म्बड्ग, चक्र, रथावर मसलेले उज्ज्वल तोमर, शक्ति, पोर परिघ, प्रचंड धनुष्य, गदा, तलवारी, मुसलें पाणि दिसण्यातही भयंकर अशी हातात घेतलेली वनायुधै घरोवा घेउन, ·श्रीरामायणम् । [ सर्गः २२-२३ निर्यातानि जनस्थानात्खरचित्तानुवर्तिनाम् २० तांस्तु निर्धावतो दृष्ट्वा राक्षसान्भीमदर्शनान् । खरस्याथ रथः किञ्चिजगाम तदनन्तरम् २१ ततस्ताञ्छवलानभ्वांस्तप्तकाञ्चनभूषितान् ! खरस्य मतमाशाय सारंथि: पर्यचोदयत् संचोदितो रथः शीघ्र खरस्य रिपुघातिन.1 । शब्देनापूरयामास दिशः सप्रदिशस्तथा प्रवृद्धमन्युस्तु खरः खरस्वरो रिपोर्वधार्थ त्वरितो यथान्तकः । अचूचुदत्सारथिमुन्नदन्पुनर्महावलो मेघ इवाश्मवर्पवान् २४ इत्याचे श्रीम• वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे द्वाविंश सर्ग ॥२२॥ [६९४] त्रयोविंश सर्ग । तत्प्रयातं बलं धोरमशिवं शोणितोदकम् । अभ्यवर्षन्महाघोरस्तुमुलो गर्दभारुणः खराच्या इच्छेप्रमाणे वागणारे अत्यंत घोर असे चौदा हजार राक्षस जनस्थाना- तून बाहेर पडले व दिसण्यात भयंकर असलेले ते राक्षस वेगाने जाऊ लागले आहेत असे पाहिल्यावर खराचा रथही, सर्व सेना निघाली किंवा नाही हे काही घेळ पाहून, चालू लागला सारांश चालू लागण्याविषयी खराचा अभिप्राय समजून आल्यावर सारथ्याने ते उत्कृष्ट सुवर्णानी भूषित झालेले चित्रविचित्र भश्व हाकले तेव्हा शत्रूचा घात करणाऱ्या खराचा रथ सत्वर हाकला असता तो ध्वनीने दिशा व उपदिशा भरून काढू लागला कर्कश स्वराने युक्त असलेला तो महापलान्य खर मृत्यूप्रमाणे अत्यत क्रुद्ध होऊन शत्रूच्या वधाकरिता सत्वर निघाला आणि पाषाणवृष्टि करणाऱ्या मेघाप्रमाणे उच्च स्वरानें गर्जना करीत करीत त्वरा करण्याविषयी सारथ्याला सागू लागला ( १८-२४) याप्रमाणे वाल्मीकिप्रणीत श्रीरामायण नावाच्या आदिकाव्यातील धरण्य- काडापैकी बाविसावा सर्ग समाप्त झाला ॥२२॥ ते घोर सैन्य चालू लागले असता गर्दभासारख्या धूसर वर्णाने युक्त अशा तुमुल ध्वनि करणाऱ्या महाभयकर मेघानें अमगल सूचक रकमिश्र उदकाची धाष्टि ·४ ५ ७ ज्यो. २०-२४;१-९] अरण्यकाण्डम् । (१०७) निपेतुस्तुरगास्तस्य रथयुक्ता महाजवा। समे पुष्पचिते देशे राजमार्गे यदृच्छया श्याम रुधिरपर्यन्तं बभूव परिवेषणम् । अलातचक्रप्रतिम प्रतिगृह्य दिवाकरम् ततो ध्वजमुपागम्य हेमदण्डं समुच्छ्रितम् । समाक्रम्य महाकायस्तस्थौ गृध्रः सुदारुणः जनस्थानसमोये च समाक्रम्य खरस्वना। विस्वरान्विविधान्नादान्मांसादान्मृगपक्षिणः व्याजहुराभिदीप्तायां दिशि वै भैरवस्वनम् । अशिवं यातुधानानां शिवा घोरा महास्वनाः ६ अभिन्नगजसंकाशास्तोयशोणितधारिणः । आकाशं तदनाकाशं च माम्बुवाहकाः बभूव तिमिरं घोरमुद्धतं रोमहर्षणम्। दिशो वा प्रदिशो वाऽपि सुव्यक्तं न चकाशिरे क्षतचाद्रसवर्णाभा संध्या कालं विना बभौ । स्या सैन्यावर केली. पुष्पयुक्त व सपाट प्रदेशावरील राजमार्गाने जाता-जाताच रथाला जोडलेले त्या खराचे ते महावेगवान् अश्व आपोआप खाली पडले. रकवर्ण सीमेने युक्त असे एक अलातकासारखें श्यामवर्ण कडें सूर्याला व्यापून त्याच्या भोवताली पडले. तदनंतर एक महाभयंकर व धिप्पाड गृध्र पक्षी सुवर्ण दंडानें युफ असलेल्या उन्नत ध्वजाजवळ आला आणि त्याच्यावर बसला. जनस्थाना- समीप जे राक्षस अवशिष्ट राहिले होते, त्याच्याजवळून कर्कश ध्वनि करणारे पशुपक्षी गेले आणि नानाप्रकारचे भेसूर शब्द करूं लागले. प्रदीप्त झाल्याप्रमाणे दिसत असलेल्या दिशेमध्ये घोर व मोठमोठ्याने सोरडणान्या कोल्या राक्षसांना भशुभकारक असा भयंकर ध्वनि करूं लागल्या. गंडस्थलातून मदाचा प्रवाह चाललेल्या गजाप्रमाणे उदक व रक यांची वृष्टि करणाऱ्या पोरे मेपानी आकाश प्रकाशरहित करून टाकले. अंगावर काटा भाणणारा भयंकर निविड़ अंधकार पा भागि दिशा अथवा उपदिशा स्पष्टपणे मुठींच प्रकारेनाशा झाल्या. योग्य द ·(१०८) श्रीरामायणम् । [ सर्गः २३ खरं चाभिमुखं नेदुस्तदा घोरा मृगाः खगाः कङ्कगोमायुगृध्राश्च चक्रुशुभयशंसिनः । नित्याशिवकरा युद्धे शिवा घोरनिदर्शनाः नेदुर्वलस्याभिमुख ज्वालोद्गारिभिराननैः । कवन्धः परिधाभासो दृश्यते भास्करान्तिके जग्राह सूर्य म्वर्भानूरपर्वणि महाग्रहः । प्रवाति मारुतः शीघ्र निष्प्रभोऽभूदिवाकरः उत्पेतुश्च विना रात्रि ताराः खद्योतसप्रभाः। संलीनमीनविहगा नलिन्यः शुष्कपङ्कजाः तस्मिन्क्षणे बभूवुश्च विना पुष्पफलैर्दुमाः । उद्भूतश्च विना वातं रेणुर्जलधरारुणः १४ चीचीकूचीति वाश्यन्तो बभूयुस्तत्र सारिकाः । उल्काश्चापि सनि?पा निपेतुघोरदर्शनाः । प्रचचाल मही चापि सशैलवनकानना १५ काल प्राप्त झाल्यावाचून रक्ताने भिजलेल्या पत्राप्रमाणे मेघांचे ठिकाणी संध्या दिसू लागली आणि घोर पशु व पक्षी खराकडे तोंड करून ओरडू लागले.(१-९) भयसूचक कंकपक्षी, कोल्हे व गृध्रपशी आकोश करूं लागले आणि युद्धा. मध्ये नेहमी अशुभ सुचविणा-या भयप्रदर्शक कोन्ह्या ज्याच्यांतून ज्वाला बाहेर निघत आहेत अशा मुखानी सैन्याच्या पुढे ओरडू लागल्या. सूर्याजवळ परिया- प्रमाणे एक मस्तकरहित मनुष्याकृति दिसू लागली. त्या दिवशी अमावास्या नसतानाच मदाग्रह राहूनें सूर्याला प्रासलें, वारा वेगाने वाहूं लागला आणि सूर्य निस्तेज झाला रात्र पडल्यावाचूनच काजव्यासारख्या तारा आकाशातून पई लागल्या आणि सरोवरातील कमलें शुष्क होऊन आतील मत्स्यव तीरावरील वृक्ष लपून बसू लागले. वृक्ष तत्क्षणी पुष्परहित व फलरहित झाले आणि मेघाप्रमाणे धूसर रंगाची धूळ पायावाचून उडू लागली. चीची, कूची अशा प्रकारचा शब्द मारिका करूं लागल्या, निर्घोष ध्वनीसह भयसूचक उल्कापात होऊ लागले आणि पर्वत, वृक्षसमुदाय व अरण्ये यासह पृथ्वी हलू लागली. (१०-१५) ·vvvv लो. ९-२३] २१ २२ भरण्यकाण्डम्। खरस्य च रथस्थस्य नर्दमानस्य धीमतः। प्राकम्पत भुजः सन्यः स्वरश्चास्यावसज्जत १६ साम्रा संपद्यते दृष्टि पश्यमानस्य सर्वतः। ललाटे च रुजो जाता न च मोहान्यवर्तत तान्समीक्ष्य महोत्पातानुत्थितान्रोमहर्षणान् । अब्रवीद्राक्षसान्सर्वान्प्रहसन्स खरस्तदा महोत्पातानिमान्सर्वानुत्थितान्धोरदर्शनान् । न चिन्तयाम्यहं वीर्यादलवान्दुर्यलानिय तारा अपि शरैस्तीक्ष्णैः पातयेयं नमस्तलात् । मृत्यु मग्णधण संकुद्धो योजयाम्यहम् राघवं तं बलोत्सितं भ्रातरं चापि लक्ष्मणम् । अहत्वा सायकैस्तीक्ष्णैनोंपावर्तितुमुत्सहे यनिमित्तं तु रामस्य लक्ष्मणस्य विपर्यय सकामा भगिनी मेऽस्तु पीत्वा तु रुधिरं तयो न कचित्प्राप्तपूर्वो मे संयुगेषु पराजयः। रथात बसून गर्जना करीत असलेल्या बुद्धिमान खर राक्षसाचा अवा चाहू, स्फुरण पावू लागला, शब्द खोल जाऊ लागला तो कोणीकडेही पाहूं लागला असता त्याच्या डोळ्यातून अश्रु येऊ लागले व कपाळामध्ये वेदना उत्पन्न झाल्या तयापि तो मोहामुळे परत फिरला नाही इतकेच नव्हे, तर, अगावर रोमाच उठविणारे ते मोठाले उत्पात पाहन तो सर त्या सर्व राक्षसाना इंसत हसत म्हणाला, " या सर्व उद्भवलेल्या मोठया भयसूचक उत्पाताना, दुर्बलाना न जुमानणाऱ्या बलवानाप्रमाणे, मो जुमानीत नाही, कारण मी क्रुद्ध झालो असता तक्षिण बाणाच्या योगाने आकाशापासून ताराही खाली पाडीन आणि मृत्यूलाही ठार मारीन बलाने गर्विष्ठ झालेल्या या रामाचा आणि त्याच्या लक्ष्मण भ्रात्याचा तीक्ष्ण बाणानी वध केल्यावाचून परत फिरण्याची माझी इच्छा नाही. राम व लक्ष्मण यानी अत्यन्त क्रूरपणाने जिच्याशी असे विपरति वर्तन केलें आहे ती माझी भगिनी आज त्यांचे रक्त पिऊन कृतल होवो आजपर्यंत संप्रामा.

·(११०) श्रीरामायणम् । [सर्ग. २३-२४ युष्माकमेतत्प्रत्यक्षं नानृतं कथयाम्यहम् देवराजमपि युद्धो मतैरावतगामिनम् । वज्रहस्तं रणे हन्यां किं पुनस्तौ च मानवी सा तस्य गर्जितं श्रुत्वा राक्षसानां महाचमूः। प्रहर्षमतुलं लेभे मृत्युपाशावपाशिता समेयुश्च महात्मानो युद्धदर्शनकाङ्गिणः। ऋपयो देवगन्धा सिद्धाश्च सह चारणैः समेत्य चोचुः सहितास्तेऽन्योन्यं पुण्यकर्मणः। स्वस्ति गोब्राह्मणेभ्यस्तु लोकानां ये च संमताः २७ जयतां राघवो युद्धे पौलस्त्यान् रजनीचरान् । चक्रहस्तो यथा विष्णुः सर्वानसुरसत्तमान एतच्चान्यच यहुशो बुवाणाः परमर्पयः। जातकौतूहलास्तत्र विमानस्थाश्च देवताः दृशुर्वाहिनी तेषां राक्षसानां गतायुषाम् । रथेन तु खरो वेगात्सैन्यस्याग्राद्विनि सृतः ३० त माझा कधीही पराजय झालेला नाही, हे तुम्हाला प्रत्यक्ष विदितच आहे; मी काही असत्य भाषण करीत नाही. मी क्रुद्ध झाला असता मत्त ऐरावतावर आरूढ होऊन जाणाऱ्या वज्रपाणी देवराज इंद्राचाही समामात वध करीन, मग त्या मानवाची कथा काय (१६-२४) ही त्याची गर्जना ऐकून राक्षसाच्या त्या मृत्युपाशाने जखडलेल्या मोठया भेनेला अनुपम हर्ष झाला युद्ध पाहण्याच्या इच्छेने महात्मे ऋषि, देव, गर्व, सिद्ध आणि चारण एकन जुळून तेथे आले आणि एकत्र आलेले ते करणारे ऋषि एकमेकाला म्हणाले, " लोकाना संमत असलेल्या गोब्राह्मणाचें कल्याण असो आणि चक्रपाणी विष्णु ज्याप्रमाणे सर्व असुरश्रेष्ठाचा पराजय करतो, त्याप्रमाणे राम युद्धात पौलस्य राक्षसाचा पराजय करो!" हे व अशाच प्रकारचे भाषण अनेक प्रकारानी महर्षि करूं लागले आणि युद्ध पाहण्याची उत्कठा उत्पन्न झाल्यामुळे देवही विमानात बसून तेथे आले व त्यानी आयुष्य " पुण्य कर्म ·१ हो- २३-३४१-२] अरण्यकाण्डम्। श्येनगामी पृथुग्रीवो यशशत्रुर्विहनमः। दुर्जयः करवीराक्षः परुपः कालकार्मुकः हेममाली महामाली सोस्यो रुधिराशनः । द्वादशैते महावीर्याः प्रतस्थुरमितः खरम् महाकपाला स्थूलाक्षा प्रमाथस्त्रिशिरास्तथा । चत्वार पते सेनाऽने दूपर्ण पृष्ठतोऽन्ययुः सा भीमवेग समराभिकाक्षिणी सुदारुणा राक्षसवीरसेना। तौ राजपुत्रौ सहसाऽभ्युपेता माला प्रहाणामिय चन्द्रसूर्यो ॥३४॥ इत्या श्रीमदा वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे प्रयोविंशः सर्गः ॥२३॥[७२८] चतुर्विशः सर्गः। आश्रमं प्रतियाते तु खरे खरपराक्रमे । तानेवौत्पातिकान रामः सह भ्रात्रा ददर्श ह तानुत्पातान्महाघोरान रामो दृष्ट्वाऽत्यमर्पणः । प्रजानामहितान्दृष्ट्वा वाक्यं लक्ष्मणमब्रवीत् संपलेल्या त्या राक्षसाची सेना पाहिली. खर तर रयात बसून वेगाने सैन्याच्या पुढे चालला होता आणि श्येनगामी, पृथुप्रीव, यशशनु, विदंगम, दुर्जय, कर- वीराक्ष, परुष, कालकार्मुक, हेममाली, महामाली, सर्पास्य व रुधिराशन हे महा- वीर्यवान् पारा अमात्य खराच्या भोवताली चाछ लागले, महाकपाल, स्थूलाक्ष, प्रमाय व त्रिीय! असे चौधे सेनेच्या, पुढे दूषणाच्या मागून चालले आणि प्रहमाला ज्याप्रमाणे सूर्य चंद्रासमीप जाते, त्याप्रमाणे भयंकर घेगाने युद्ध अस- लेली व संग्रामाची इच्छा करणारी ती अत्यंत भयंकर राक्षसपोराची सेना एकदम त्या राजपुत्रासमोर गेली. ( २५-३४) याप्रमाणे वाल्मीकिप्रणीत श्रीरामायण नावाच्या आदिकाप्यांतील भरण्य. कांदापैकी तेविसावा सर्ग समाप्त माला ॥२३॥ भयंकर पराममी सर सम रामाच्या पाश्रमाकडे जावयास निपाल्यावर झालेले उत्पात भात्यासद रामाने भरलोकन केले पाणि प्रजाना अदितकारक असे ते महाभयंकर उत्पात पाडून रामाचे विस अतिशय अस्वस्थ झाले ३ .

·५ ur ७ ८ श्रीरामायणम् । [ सर्गः २४ इमान्पश्य महायाहो सर्वभूतापहारिणः । समुत्थितान्महोत्पातान्संहर्तुं सर्वराक्षसान अभी रुधिरधारास्तु विसृजन्ते खरस्वनाः । व्योनि मेघा विवर्तन्ते परुषागर्दभारुणाः सधूमाश्च शराः सर्वे मम युद्धाभिनन्दिताः। रुक्मपृष्ठानि चापानि विचेष्टन्ते विचक्षण यादृशा इह कृजन्ति पक्षिणो वनचारिणः । अग्रतो नोऽभयं प्राप्त संशयो जीवितस्य च संग्रहारस्तु सुमहान्भविष्यति न संशयः । अयमाख्याति मे बाहुः स्फुरमाणो मुहुर्मुहुः संनिकर्षे तु नः शूर जयं शत्रोः पराजयम् । सुप्रभं च प्रसन्नं च तव वक्त्रं हि लक्ष्यते उद्यतानां हि युद्धार्थे येषां भवति लक्ष्मण । निष्प्रभ वदनं तेषां भवत्यायुःपरिक्षयः आणि तो लक्ष्मणाला म्हणाला, हे महापराकमी लक्ष्मणा! सर्व प्राण्याचा सहार सुचविणारे जे हे मोठे उत्पात राक्षसाचा संहार करण्याकरिता उद्भवले आहेत, ते तू अवलोकन कर भयकर गर्जना करणारे, गर्दभाप्रमाणे धूसर वर्णाने युक असलेले आणि रकाचा वर्षाव करणारे हे घोर मेघ आकाशात फिरत आहेत. माझे सर्व बाण धूमयुक्त झाले असल्यामुळे युद्धाकरिता आनंदित झाल्या. सारखे दिसत आहेत आणि हे चतुर लक्ष्मणा ! मुवर्णभूषित पृष्टभागानी युक्त असलेली धनुष्येही स्फुरण पावत आहेत हे वनचर पक्षी येथे आपल्यापुढे ज्या प्रकारे शब्द करीत आहेत, त्यावरून आपणाला अभय असून आपल्या शत्रूना जीविताचें भय प्राप्त होणार आहे असे दिसते संहार तर मोठाच होईल, यात संशय नाही हा माझा वारवार स्फुरण पावू लागलेला दक्षिण बाहु, हेशरा लक्ष्मणा ! लवकरच आपला जय व शत्रूचा पराजय होणार असल्याचे सुचवीत आहे आणि तुझे मुखही सतेज व प्रसन दिसत आहे हे लक्ष्मणा युद्धाला उद्युक झालेल्या ज्या पुरुषाचे मुख निस्तेज होते, त्याच्या आयुष्याचा क्षय झाला अर्मे ·लो. २-१७] अरण्यकाण्डम् । (११३) रक्षसां नर्दतां घोषः श्रूयतेऽयं महाध्यनिः। आहतानां च भेरीणां राक्षसैः क्रूरकर्मभिः अनागतविधानं तु कर्तव्यं शुभमिच्छता । आपदाशङ्कमानेन पुरुषेण विपश्चिता तस्माद्गृहीत्वा वैदेही शरपाणिर्धनुर्धरः । गुहामाश्रय शैलस्य दुर्गा पादपसंकुलाम् प्रतिकृलितुमिच्छामि न हि वाक्यमिदं त्वया। शापितो मम पादाभ्यां गम्यतां वत्स मा विरम् १३ त्वं हि शूरश्च बलवान्हन्या एतान्न संशयः । स्वयं निहन्तुमिच्छामि सर्वानेव निशाचरान् एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः सह सीतया। शरानादाय चापं च गुहां दुर्गा समाश्रयत् तस्मिन्प्रविष्टे तु गुहां लक्ष्मणे सह सातया। हन्त नियुक्तमित्युक्त्वा रामः कवचमाविशत् स तेनाग्निनिकाशेन कवचेन विभूषितः । समजावें. (१-९) "गर्जना करीत असलेल्या राक्षसाचा आणि कूरकर्मी राक्षसानी वाजविलेल्या टुंदुभींचा हा महाध्यनि ऐकू येत आहे. संकटाची शका आलेल्या दूरदर्शी कल्याणेच्छु पुरुषाने भावी अनर्थ टाळण्याचा उपाय अवश्य करावा. म्हणून धनुष्य धारण करून हातात वाण घे आणि सीतेला घेऊन वृक्षानी गजबजलेल्या अशा एखाद्या पर्वताच्या गहन गुहेचा आश्रय कर. माझ्या या सागण्याचे विरुद्ध तूं वागावरी अशी माझी इच्छा नाही. माझ्या पायाची तुला शपथ आहे; हे वत्सा ! तूं सीतेला घेऊन जा; विलंब लावू नकोस. तूं शूर व बलवान आहेस आणि म्हणूनच तूं याचा वध करशील यात संशय नाही, परंतु या सर्व राक्षसाचा स्वतःच वध करण्याची माझी इच्छा आहे." (१०.१४) याप्रमाणे रामाने सागितले असता धनुर्वाण घेऊन लक्ष्मणाने सातहह पर्वताच्या एका गदन गुहेचा आश्रय केला लक्ष्मण सोतेषह गुहेत गेल्यावर ८(म.रा.)

·(११४) श्रीरामायणम् । [सर्गः २४ यभूब रामस्तिमिरे महाननिरिवोत्थितः स चापमुधम्य महच्छरानादाय वीर्यवान् । संबभूवास्थितस्तत्र ज्यास्वनैः पूरयन्दिशः ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च सह चारणैः। समेयुश्च महात्मानो युद्धदर्शनकासया अपयश्च महात्मानो लोके ब्रह्मर्पिसत्तमाः। समेत्य चोचुः सहितास्तेऽन्योऽन्यं पुण्यकर्मणः २० स्वस्ति गोग्राह्मणानां च लोकानां चेति संस्थिताः। जयतां राघवो युद्ध पौलस्त्यान रजनीयरान् २१ चक्रहस्तो यथा युद्धे सर्वानसुरपुङ्गवान् । एवमुक्त्वा पुनः प्रोचुरालोक्य च परस्परम् २२ चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् । एकश्च रामो धर्मात्मा कथं युद्धं भविप्यति इति राजर्षयः सिद्धाः सगणाश्च द्विजर्षभाः। वाहवा, छान झालें!" असे म्हणून रामाने कवच चढविले व त्या अमी- सारख्या तेजस्वी कवचानें भूषित झालेला तो राम अंधारात उत्पन्न झालेल्या मोठया अग्नीप्रमाणे दिसू लागला. नंतर प्रचंड धनुष्य उचलून धरून आणि बाण हातात घेऊन प्रत्यंचेच्या टणत्कारांनी दिशा दणाणून टाकीत टाकांत तो वार्यवान् राम तेथे उभा राहिला असता, युद्ध पाहण्याच्या इच्छेने महात्मे देव गंधर्व आणि सिद्ध चारणासह तेथे आले व त्रैलोक्यामध्येही श्रेष्ठ, ब्रह्मर्षि झणून प्रसिद्ध असलेले व पुण्य कर्मे करणारे ऋषि एकत्र जमून तेथें आले आणि एकमेकाला म्हणाले, " गोवाम्हणाचे आणि तशाच प्रकारच्या लोकाचे कल्याण व्हावे, या इच्छेने आपण येथे जमलो आहोत. चक्रपाणि विष्णु ज्याप्रमाणे सर्व मोठया असुराचा पराजय करतो, त्याप्रमाणे युद्धात राम पौलस्त्य राक्षसाचा पराजय करो." (१५-२२) याप्रमाणे बोलणे झाल्यावर एकमेकाकडे पाहून ते पुन्हा म्हणू लागले, " एकीकडे क्रूर र्म करणारे चौदा हजार राक्षस आहेत आणि एकीकडे धामा

·श्लो. १५-१]
भरण्यकाण्डम् ।
जातकौतूहलास्तस्युर्विमानस्थाश्च देवताः
माविष्टं तेजसा राम संग्रामशिरसि स्थितम् ।
सर्वाणि भूतानि भयाद्विव्यथिरे तदा
रूपमप्रतिमं तस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
बभूव रूपं कुद्धस्य रुद्रस्येव महात्मनः
इति संभाष्यमाणे तु देवगन्धर्वचारणैः ।
ततो गम्भीरनिर्हादं घोरचायुधध्वजम्
अनीकं यातुधानानां समन्तात्प्रत्यपद्यत ।
वीरालापान्विसृजतामन्योन्यमभिगच्छताम्
चापानि विस्फारयतां जृम्भतां चाप्यभीक्ष्णशः।
विप्रष्टस्वनानां च दुन्दुभीश्चाभिनिघताम्
तेषां सुचिपुलः शब्दः पूरयामास तदनम्
तेन शब्देन वित्रस्तास्त्रासिता वनचारिणः ।
दुद्रुधुर्यत्र निःशब्दं पृष्ठतो नावलोकयन्
राम एकटा आहे, तेव्हा याचे युद्ध होईल तरी से " याप्रमाणे युद्ध पाह.
ण्याची उत्कंठा उत्पन्न झालेले रानर्षि, चारणांसह सिद्ध, द्विजश्रेष्ठ आणि देव
विमानात आरूढ होऊन तेथे उभे राहिले तेजानें व्याप्त झालेल्या रामाला
संग्रामाकरिता उयुक्त पाहून सर्व भूतें भयभीत झाली. कारण अप्रतिहत पराक्रम
करणाऱ्या महात्म्या रामाचे अप्रतिम रूप क्रुद्ध झालेल्या रुद्राच्या रूपाप्रमाणे
दिरात होते. वर सागितल्याप्रमाणे देव, गधर्व आणि चारण याचें गोलणे चालले
असतां गंभीर गर्जना करीत करीत भयंकर ढाली, बायुधे आणि ध्वज घेतलेलें
राक्षसाचें सैन्य चोहीकडून तेथे येऊन पोचले ते राक्षस वीराला योग्य अशी
संभाषणे क्रूं लागले असता, एकमेकडे जाऊ लागले असता, धनुध्य भोटूं
लागले असता, वारंवार जामया देऊ लागले असता, भीतशय घोष करू लागले
असता आणि दुंदुभि वाजवू लागले असता, त्यांच्या त्या अति प्रचड ध्वनीने ते
वन भरून गेलें (२२-३०)
राक्षसाशी झालेल्या सप्रामामुळे आधीच उस्त झालेले वनचर

·(११६) श्रीरामायगम् । [ सर्गः २४-२५ तच्चानीकं महावेगं रामं समनुवर्तत । धृतनानामाहरणं गम्भीरं सागरोपमम् रामोऽपि चारयंश्चक्षुः सर्वतो रणपण्डितः। ददर्श खरसैन्यं तद्युद्धायाभिमुखो गतः वितस्य च धनुर्भीमं तूण्याश्चोद्धृत्य सायकान् । क्रोधमाहारयत्तीनं वघार्थ सर्वरक्षसाम् ३४ दुष्पक्ष्यश्वाभवत्क्रुद्धो युगान्ताग्निरिव ज्वलन् । तं दृष्ट्वा तेजसाविष्टं प्राव्यथन्वनदेवताः तस्य रुटस्य रूपं तु रामस्य ददृशे तदा। दक्षस्येव ऋतुं हन्तुमुद्यतस्य पिनाकिनः तत्कार्मुकैराभरणै रथैश्च तद्वर्मभिश्चाग्निसमानवर्णः । बभूव सैन्यं पिशिताशनानां सूर्योदये नीलमिवाभ्रजालम् ३७ इत्याचे श्रीमद्रा वाल्मीकीय आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चतुर्विश. सर्गः ॥२४॥[७६५] प्राणी त्या ध्वनीने अधिकच त्रस्त झाले आणि भातीमुळे मागे न पाहता जिकडे शब्द निघत नव्हता तिकडे पळाले व इतक्यात नानाप्रकारची आयुधे धारण केलेलें तें सागरासारखे मोठे व महावेगवान् राक्षससैन्य रामाकडे वळले, तेव्हा तो संग्रामनिपुण राम चोहोकडे दृष्टि देऊ लागला असता ते खरसैन्य त्याच्या दृष्टीस पडले आणि ते दृष्टीस पडल्यावर युद्ध करण्याकरिता तो त्या सैन्याच्या समोर गेला, राक्षसासमोर गेल्यानंतर भयंकर धनुष्य ओढून आणि भात्यातून बाग काइन सर्व राक्षसांच्या वधाररिता रामाने प्रचंड क्रोधाचा अवलंब केला असत युगान्तकाली प्रज्वलित झालेल्या अमीप्रमाणे त्या कुद रामाकडे पाहणेही अशक्य झाले आणि तेजानें व्याप्त झालेल्या त्या रामाला पाहून वनदेवताही भयभीत झाल्या. कारण दक्षयज्ञाचा विध्वंस करण्याकरिता उद्युक्त झालेल्या पिनाकपागि रुद्राप्रमाणे रुट झालेल्या त्या रामाचे रूप दिसू लागले होते असो. इकडे रामानें याप्रमाणे क्रुद्ध मुद्रा धारण केली असता धनुष्ये, भूषणे, रथ आणि ती अमितुल्य तेजस्वी क्वचे याच्या योगानें तें राक्षसाचे सैन्य, सूर्योदयसमयी दिसणान्या नीलवर्ग मेघसमुदायाप्रमाणे दिसू लागले. ( ३१-३७) ·२ ५ or लो. ३२-३७१-७] अरण्यकाण्डम्। पञ्चविंशतिः सर्गः। अवष्टव्यधर्नु रामं क्रुद्धं तं रिपुधातिनम् । ददर्शाश्रममागम्य खरः सह पुरःसरैः तं दृष्ट्वा सगुणं चापमुद्यम्य खरनिःस्वनम् । रामस्याभिमुसं सूतं चोचतामित्यचोदयत् स सरस्याशया सूतस्तुरगान्समचोदयत् । यत्र रामो महायाहुरेको धुन्वन्धनुः स्थितः तं तु निप्पतितं दृष्ट्वा सर्वतो रजनीचराः। मुञ्चमाना महानादं सचिवाः पर्यवारन् स तेषां यातुधानानां मध्ये रथगतः खरः। बभूव मध्ये ताराणां लोहिताङ्ग इयोद्धतः ततः शरसहनेण राममप्रतिमौजलम् । अर्दयित्वा महानाद ननाद समरे खर. ततस्तं भीमधन्यानं कुद्धाः सर्वे निशाचराः। याप्रमानें वाल्मीकिप्रणीत श्रीरामायण नावाच्या आदिकाव्यातील भरण्य- कोडापैकी चोविसावा सर्ग समाप्त झाला ॥२४॥ सेनानायकासह खर राक्षस माधमाला माल्यानंतर धनुष्य धारण करून उभ्या असलेल्या त्या क्रुद्ध व शनुघातक रामाला त्याने पाहिले आणि त्याला अवलोकन करताच भयंकर ध्वनी युक्त असलेले आपले प्रत्यंचा चढविलेले धनुष्य उचलून घेऊन " रामाचे समोर स्य हाक अशी खराने सारथ्याला आज्ञा केली त्याप्रमाणे महापराक्रमी राम एकदा धनुष्य दालचीत यसला होता, तिकडे त्या मारध्याने खराच्या आशेने घोडे हाकले व तो खर पुढे सरसावलेला पाहून त्याचे सर्वही राक्षसमंत्री मोठी गर्जना करीत परीत त्याच्या सभोवती चालू लागले आणि याप्रमाणे रथावर आरूढ झालेला तो खर नक्षत्रामध्ये असलेल्या क्रूर मंगळाप्रमाणे त्या राक्षसामध्ये दिसू लागला. नंतर अतुल सामर्थ्यवान् रामाला सहन बागांनी पीडित करून संग्रामामध्ये या सगर्ने मोठी गर्जना केली व नंतर उग्र धनुष्य धारण करणया या रामाच्या ·७ ८ (११८) श्रीरामायणम् । [सर्गः २५ राम नानाविधैः शस्त्ररम्यवर्षन्त दुर्जयम् मुद्गरैरायसैः शूलैः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः । राक्षसाः समरे शूरं निजघ्नू रोपतत्पराः ते वलाहकसंकाशा महाकाया महाबलाः। अभ्यधावन्त काकुत्स्थं रथैर्वाजिभिरेव च ९ गजैः पर्वतकूटाभै रामं युद्धे जिघांसवः । ते रामे शरवर्षाणि व्यसृजन् रक्षसां गणाः १० शैलेन्द्रमिव घाराभिर्वर्षमाणा महाधनाः । सर्वैः परिवृतो रामो राक्षसैः फूरदर्शनैः तिथिष्विव महादेवो वृत्तः पारिपदां गणैः । तानि मुक्कानि शस्त्राणि यातुधानः स राघवः प्रतिजग्राह विशिखैनद्योघानिव सागर । तैःप्रहरणै|रोभिन्नगात्रो न विव्यथे रामः प्रदीप्तबहुभिर्वप्रेरिव महाचलः । स विद्धः क्षतजादिग्धः सर्वगात्रेपु राघवः १४ अजिंक्य रामावर सर्व राक्षसानी क्रुद्ध होऊन नानाप्रकारच्या शस्त्राचा वर्षाव केला. (१-५) लोखंडी मुद्गल, शूल, भाले, खड्ग आणि फरश या आयुधोनी क्रोधाविष्ट झालेल्या राक्षसानी संग्रामात शूर अशा रामावर प्रहार केले आणि मेघाप्रमाणे धिप्पाड व महावलान्य असलेले ते राक्षस रथ, अश्व व पर्वतशिखरासारखे गज घेऊन रामावर धावले आणि युद्धात रामाचा वध करण्याचा हेतु असलेल्या त्या राक्षसगणांनी जलधाराच्या योगाने हिमालय पर्वतावर वर्षाव करणाऱ्या महा. मेघाप्रमाणे रामावर बाणाचे वर्षाव केले. त्या वेळी भयंकर मुद्देने युक्त असलेल्या सर्व राक्षसानी वेढलेला तो राम प्रदोषी पार्षदगणानी वेढलेल्या महादेवाप्रमाणे दिसला व सागर ज्याप्रमाणे नद्याच्या प्रवाहाचा स्वीकार करतो, त्याप्रमाणे त्या रामाने राक्षसांनी सोडलेल्या त्या शस्त्राचा वाणानी स्वीकार केला; इतकेच नव्हे तर उज्वल असंख्य वजेच की काय अशा त्या घोर शस्त्रानी सा रामाचे अवयव

·ग्लो• ७-११]
मरण्यकाण्डम् ।
बभूव रामः संध्याभार्दवाकर इवावृतः।
विपदुर्देवगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः
पकं सहनैबहुभिस्तदा दृष्ट्वा समावृतम् ।
ततो रामस्तु संक्रुद्धो मण्डलीकृतकार्मुकः
ससर्ज निशितान्याणाञ्छतशोऽथ सहस्रशः।
दुरावारान्दुर्विषहान्कालपाशोपमान रणे १७
मुमोच लीलया ककपत्रान्काञ्चनभूपणान् ।
ते शरा शत्रुसैन्येषु मुक्ता रामेण लीलया
आद्दू रक्षसां प्राणान्पाशा कालकृता इव ।
भिस्वा राक्षसदेहांस्तांस्ते शरा रुधिराप्लुताः १९
अन्तरिक्षगता रेजुताग्निसमतेजसः ।
असंख्येयास्तु रामस्य सायकाश्चापमण्डलात् २०
विनिष्पेतुरतीवोना रक्षामाणापहारिणः ।
तैधपि ध्वजाग्राणि चर्माणि कवचानि च २१
चाहन्सहस्ताभरणानूरून्करिकरोपमान् ।
फुटले असताही महापर्वताप्रमाणे तो यत्किंचितही डगमगला नाहीत (८-१४)
याप्रमाणे शस्त्रानी विद्ध झाल्यामुळे सर्व शरीर रकाने माखलेला तो
राम संध्याकाळच्या मेघांनी व्याप्त झालेल्या सूर्याप्रमाणे दिसू लागला. असो. त्या
समयीं हजारों राक्षसानी घेरून टाकलेल्या एकट्या रामाला पाहून देव, गंधर्व,
सिद्ध आणि महर्षि खिम झाले; तेन्दा राम अधिकच क्रुद्ध झाला आणि आपले
धनुष्य अतिशय मोहन मंडलाकार करून कंकपक्ष्याच्या पिसानी युक्त, सुवर्णाने
भूषित, दुःसह, अप्रतिहत आणि तीक्ष्ण असे शेकडा हजारों बाण तो राक्षसांवर
टाकू लागला माता शत्रुसैन्यावर रामाने राहज सोदलेल्या सामाणांनी कालाने
सोडलेल्या पायाप्रमाणे राक्षसाचे प्राण हरण केले. राक्षसाचे देह फोडून गेल्या
मुळे रकाने भरलेले ते बाण अंतरिक्षांत गेले असतां प्रदीप्त अमीसारखे तेजस्वी
दिसू लागते. राक्षसचि प्राण हरण करणारे अत्यंत उम्र वाण रामाच्या धनुमंडला-
पासून असंख्य सुटले आणि त्या बागांनी धनुष्य, प्वाची अग्रे, ढाली, कारें,

·२८ (१२०) श्रीरामायणम् । [ सर्गः २५ चिच्छेद रामः समरे शतशोऽथ सहस्रशः हयात्काञ्चनसंनाहान् रथयुक्कान्ससारथीन् । गजांश्च सगजारोहान्सहयान्सादिनस्तदा २३ चिच्छिदुर्यिभिदुश्चैव रामवाणा गुणयुताः । पदातीन्समरे हत्वा अनयद्यमसादनम् ततो नालीकनाराचैस्तीक्ष्णाप्रैश्च विकणिभिः । भीममार्तस्वरं चमुश्छिद्यमाना निशाचराः २५ तत्सैन्यं विविधैरिदितं मर्मभेदिभिः न रामेण सुखं लेभे शुष्कं धनमिवाग्निना केचिद्भीमवलाः शूराः प्रासाशूलान्परश्वधान् । चिक्षिपुः परमद्धा रामाय रजनीचराः तेषां वाणैर्महाबाहुः शस्त्राण्यावार्य वीर्यवान् । जहार समरे प्राणांश्चिच्छेद च शिरोधरान् ते छिम्नशिरसः पेतुच्छिन्नचर्मशरासनाः। हस्तभूषणासह हात, आणि गजशुंडेप्रमाणे असलेल्या शेकडों हजारों मांड्या रामानें संग्रामात तोडून टाकल्या (१५-२२) त्याचप्रमाणे सुवर्णाचं सामन घालन रथाला जोडलेले साग्थ्यासह अश्व, स्वाऱ्यासह गज आणि अश्वासह स्वार, प्रत्यंचेपासून सुरलेल्या रामाच्या बाणानी छिन्नभिन्न करन टाकले आणि रामाने संग्रामात पायदळालाही मारून यम- सदनाला पाठविले. तदनंतर तीक्ष्ण अमानी युक्त असलेले नालीक+नाराच आणि विकर्णx या बाणानी ते राक्षस छिन्नभिन्न होऊ लागले असता भयंकर आक्रोश सं लागले. अग्नीने होरपळून टाक्लेल्या वनाप्रमाणे नानाप्रकारच्या मर्मभेदक वाणांनी रामाने पीडित केलेल्या त्या सैन्याला सुख मिळेनासे झाले. काही प्रचंड बलवान् शूर राक्षस पराकाष्ठेचे क्रुद्ध होऊन रामाकडे भाले, शूल आणि परशु फेंकू लागले, परंतु बाणाच्या योगाने महापराक्रमी वीर्यवान् रामानें त्याच्या शस्त्रांचं निवारण करून संग्रामात त्याचे प्राण हरण केले व त्याच्या माना तोडून +तोंडाशीच लोखंड रावलेले मर्व लोखंडी x अप्राशी अंकुशासारखे असलेले.

·श्लो. २२-३६] अरण्यकाण्डम्। (१२१) सुपर्णवातविक्षिप्ता जगत्यां पादपा यथा अवशिष्टाश्च ये तत्र विषण्णास्ते निशाचराः। खग्मेवाभ्यधावन्त शरणार्थ शराहताः ३० तान्सन्धिनुरादाय समाश्यास्य च दूषणः । अभ्यधावत्सुसंकुद्धा मुद्धं क्रुद्ध इवान्तकः निवृत्तास्तु पुनः सर्वे दूपणाश्रयनिर्भयाः । राममेवाभ्यधावन्त सालतालशिलायुधाः शूलमुद्रहस्ताश्च पाशहस्ता महायलाः। सृजन्तः शरवर्षाणि शस्त्रवर्वाणि संयुगे ३३ द्रुमवर्षाणि मुञ्चन्तः शिलावर्षाणि राक्षसाः । तद्ववाद्भुतं युद्ध तुमुलं रोमहर्षणम् रामस्यास्य महामोरं पुनस्तेषां च रक्षसाम् । ते समन्तादभिद्धा राघवं पुनरादयन् ततः सर्वा दिशो दृष्टा प्रदिशश्च समावृताः। टाकल्या तेव्हा अमृत हरण करण्याकरिता जात असताना गडाच्या पखाच्या पायाने ज्याप्रमाणे नंदनवनातील वृक्ष मोडून पृथ्वीवर पडले, त्याप्रमाणे ढाली व धनुष्य छिन्नभिन्न होऊन मान तुटलेले ते राक्षस भूमीवर पडले आणि वाणाचे तडाके बसलेले जे राक्षस अवशिष्ट राहिले होते ते खिल होऊन आश्रयासरिना खराकडे धावले (२३-३०) तेव्हा धनुष्य घेऊन आणि त्या सर्वाचे सात्वन करून युद्ध झालेल्या मृत्यू प्रमाणे अत्यत संतप्त झालेला तो दृषण रुष्ट झालेल्या रामावर पावला, तेव्हा दूषणाचा आश्रय मिळाल्यामुळे निर्भय झालेले ते सर्व राक्षस पुनरपि परत फिरले आगे सालक्ष, ताल पक्ष आणि शिला हीच भायुधे घेऊन रामावर धावले व शल, मुहल आणि पाश हातात घेऊन ते महायलाध राक्षस संग्रामात चाण, राने, वृक्ष आणि पाषाण याचा वर्षाव कर लागले असता पुनरपि रामाचे आणि त्या राक्षसाचें, अंगावर काटा आणणारे महाघोर तुगल युद्ध झाले व त्या कुछ झालेल्या राक्षसांनी चोहों वानूनी पुनरपि रामावर मारा चालविला नंतर सर्व ·३७ ४० श्रीरामायणम् [सर्ग २५,२६ राक्षसैः सर्वतः प्राप्तैः शरवर्षाभिरावृतः स कृत्वा भैरवं नादमस्त्रं परमभास्वरम् । समयोजयद्गान्धर्व राक्षसेषु महाबलः ततः शरसहस्राणि निर्ययुशापमण्डलात् । सर्वा दश दिशो वाणैरापूर्यन्त समागतः ३८ नाददानं शरान्घोरान्विमुञ्चन्तं शरोत्तमान् । विकर्षमाणं पश्यन्ति राक्षसास्ते शरार्दिताः शरान्धकारमाकाशमावृणोत्सदिवाकरम् । बभूवावस्थितो रामः प्रक्षिपन्निव ताञ्छरान् युगपत्पतमानश्च युगपञ्च हतैर्भृशम् । युगपत्पतितैश्चैव विकीर्णा वसुधाऽभवत् निहता पतिताः क्षीणाश्छिन्ना भिन्ना विदारिताः। तत्र तत्र स्म दृश्यन्ते राक्षसास्ते सहस्रशः ४२ सोष्णीषैरुत्तमाङ्गैश्च साहुदैाहुभिस्तथा । ऊरुभिर्वाहुभिश्छिन्नैर्नानारूपैविभूषणैः ४३ बाजूनी आलेल्या राक्षसानी घेरन टाकलेल्या त्या महाबलाब्य रामाने भयकर गर्जना करून राक्षसावर अत्यत उज्ज्वल अशा गाधर्व अत्राची योजना केली. नतर त्याच्या धनुमंडलापासून हजारों बाण सुटले आणि त्या सुटलेल्या बाणानी दाही दिशा भरून गेल्या (३१-३०) बाणानी विद्ध झालेल्या त्या राक्षसाना राम घोर बाण घेतो केव्हा आणि धनुष्याला लावतो केव्हा हे काही एक न दिसता एक्सारखें धनुष्य ओढीतच आहे एवढेच काय ते दिसत असे. बाणानी झालेल्या अधकाराने सूर्यासह आकाश आच्छादित होऊन गेलें तरी राम ते बाण तसाच सोडीत राहिला होता. तेव्हा एकाच वेळी पडणाऱ्या, वध पावलेल्या आणि पडलेल्या राक्षसानी सर्व पृथ्वी भरून गेली आणि ठिकठिकाणी नुक्तेच मारलेले, पडल्यानंतर मेलेले, कठी प्राण आलेले, दोन तुक्डे झालेले, मोडून पडलेले आणि विदीर्ण झालेले ते हजारों राक्षस दिसू लागले शिरस्त्राणासह मस्तकें, बाहुभूषणासह हात, दोन ·. ४५ १ ग्लो• ३६-४६,1-४] भरण्यकाण्डम्। (१२३) हयैश्च द्विपमुख्यैश्च स्थैभिन्नैरनेकशः। चामरन्यजनैदछत्रैर्वजैर्नानाविधैरपि 88 रामेण याणाभिहतैर्विच्छिन्नैः शूलपटिशः। विच्छिन्नैः समरे भूमिविस्तीर्णाऽभूद्भयंकरा तान्दृष्ट्वा निहतान्स राक्षसाः परमातुराः । न तत्र चलितुं शका राम परपुरंजयम् इत्याचे श्रीमदामायणे वात्मी० आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे पश्चविंश सर्ग ॥२५॥[८११] पड्विंश सर्ग । दूपणस्तु स्वकं सैन्यं हन्यमानं विलोक्य च । संदिदेश महावाहु मवेगान्दुरासदान् राक्षसाम्पञ्चसाहस्रान्समरेष्यनिवर्तिनः। ते शूलै पष्टिशैः खरैः शिलावद्धुमेरपि शरवरविच्छिन्नं श्वयुस्तं समन्ततः । तद् द्रुमाणां शिलानां च वर्ष प्राणहरं महत् प्रतिजग्राह धर्मात्मा राघवस्तीक्ष्णसायकैः । प्रतिगृह च तदर्प निमीलित वर्षभः ४ दोन तुकडे होऊन पडलेल्या माज्या व बाहु, नानाप्रकारची भूषणे, तुकडे तुकडे झालेले अश्व, मुख्य मुख्य गज, रय, चौथा, मोर्चलें, छत्रे, नानाप्रकारचे धज आणि रामाचे बाण लागल्यामुळे दोन दोन तुकडे झालेले शूल व पट्टे यांच्या योगाने सग्रामातील विस्तीर्ण भूमि भयकर दिसू लागली व त्याचा वध झालेला पाहून अत्यत ब्याकुल झालेले अवशिष्ट सर्वही राक्षस शनुसमुदाय जिंकणाऱ्या रामाचे समोर जाण्यासही समर्थ झाले नाहीत. (३९-४६) याप्रमाणे वाल्मीकिप्रणीत श्रीरामायणनावाच्या आदिकाव्यातील अरण्य- कांडापैकी पचविसावा सर्ग समाप्त झाला ॥२५॥ आपलें सैन्य मरत आहे असे पाहिल्यावर महापराक्रमी दूषगाने भयंकर वेगवान, जिंकण्यास यशश्य आणि संग्रामात पराङ्मुख न होगायलशा पाच हजार राक्षसाना आज्ञा केली तेव्हा शूल, पट्टे, सो, वृक्ष पागि बाणवृष्टि याचा ३ ·७ ८ ९ (१२४) श्रीरामायणम् । [सर्गः २६ रामः क्रोधं परं लेभे वधार्थ सर्वरक्षसाम् । ततः क्रोधसमाविष्टः प्रदीप्त इव तेजसा शरैरभ्यकिरत्सैन्यं सर्वतः सहदूपणम् । ततः सेनापतिः ऋद्धो दूषणः शत्रुदूषणः शरैरशनिकल्पैस्तं राघवं समवारयत् । ततो रामः सुसंकुद्धःक्षुरेणास्य महद्धनुः चिच्छेद समरे वीरश्चतुर्भिश्चतुरो हयान् । हत्वा चाश्यान्शरैस्तीक्ष्णैरर्धचन्द्रेण सारथेः शिरो जहार तद्रक्षत्रिभिर्विव्याध वक्षसि । सच्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः जग्राह गिरिशृङ्गाभं परिघं लोमहर्षणम् । वेष्टितं काञ्चनैः पर्देवसैन्याभिमर्दनम् १० आयसैः शकुभिस्तीक्ष्णेः कीर्ण परचसोक्षितम् । चजाशनिसमस्पर्श परगोपुरदारणम् त्यानी त्या रामावर एकसारसा वर्षाव केला, परंतु वृक्ष आणि पाषाण याचा तो प्राणघातक प्रचंड वर्षावही धर्मात्म्या रामाने तक्षिण बाणाच्या योगाने अडवून धरला आणि डोळे मिटून पर्जन्यवृष्टि सहन करणाऱ्या बलाप्रमाणे त्या वृष्टीचा निरोध करून राम सर्व राक्षसाच्या वधाकरता अत्यंत क्रुद्ध झाला आणि क्रोधानें व्याप्त होऊन तेजाने जसा काही जळू लागलेला तो राम दूषणासह त्या सैन्यावर सर्व बाजूंनी बाणवृष्टि करूं लागला तदनंतर शगुनाशक सेनापति तुद्ध झाला आणि वज्रतुल्य बागाच्या योगानें तो रामाचे निवारण करू लागला, तेव्हा वीर रामही अतिशय क्रुद्ध झाला. क्षुर नावाच्या बाणाने त्याने त्या दूषणाचे मोठे धनुष्य तोडून टाकलें, चार बाणानी चार अश्व मारले. तीक्ष्ण बाणानी अश्व मारल्यावर अर्धचंद्र बाणाने दूषणाच्या सारथ्याचे डोके उडविले आणि त्या दृषण राक्षसालाही तीन बाणानी वक्ष स्थलाचे ठिकाणों वेध केला. (१-९, तेव्हा धनुष्य तुटून, अश्व नष्ट होऊन, रथ आणि सारथी यानी तो हनि झारा असता रोमाच उत्पन्न करणारा, सुवर्णाच्या पट्टयानी वेष्टिलेला, देवसेनेचे ·लो०५-१८] अरण्यकाण्डम् । तं महोरगसंकाशं प्रगृह्य परिघं रणे। दूषणोऽभ्यपतदाम क्रूरकर्मा निशाचर: तस्याभिपतमानस्य दूषणस्य च राघवः । द्वाभ्यां शराभ्यां चिच्छेद सहस्ताभरणौ भुजौ भ्रष्टस्तस्य महाकायः पपात रणमूर्धनि । परिघच्छिन्नहस्तस्य शक्रध्वज इवाग्रतः १४ कराभ्यां च चिकीर्णाभ्यां पपात भुवि दूषणः । विषाणाभ्यां विशीर्णाभ्यां मनस्वीव महागजः दृष्ट्वा तं पतितं भूमौ दृषणं निहतं रणे । साधु साध्विति काकुत्स्थं सर्वभूतान्यपूजयन् एतस्मिन्नन्तरे कुद्धास्त्रया सेनाप्रयायिनः । संहत्याभ्यद्रवन राम मृत्युपाशावपाशिता. १७ महाकपालः स्थलाक्षः प्रमाथी च महाबलः । महाकपालो विपुलं शुलमुद्यम्य राक्षसः मर्दन करणारा, सांगभर लोहाचे तीक्ष्ण शंकु (खिळे) असलेला, शत्रूच्या अंगातील चरबीने माखलेला, स्पर्शाने इद्राच्या वासारखा कठिण, शची शरिरे किंवा नगर- द्वारे विदारण करणारा आणि पर्वताच्या शिखरासारखा असा एक परिघ त्याने हातात घेतला. अशा प्रकारचा तो महाभुजगासारखा परिघ घेऊन 'कर्मा दूषण रामाचे अंगावर धावला. परंतु तो दूषण अंगावर धावून येत असताना रामाने दोन बाणानी हस्तभूषणासह त्याचे दोन्ही हात तोडून दाक्ले तेव्हा हात तुटल्यानंतर त्याचा तो प्रचंड परिष इंद्रध्वजाप्रमाणे पुढे पडला आणि हात भूमीवर अस्ताव्यस्त पडल्यानंतर दोन्ही दात पडलेल्या धैर्यवान हत्तीप्रमाणे तो दूषण भूमीवर पडला तेव्हा संग्रामात मरून भूमीवर पडलेल्या त्या दृषणाला पाहताच सर्व प्राणी " धन्य" म्हणून रामाची प्रशंसा करूं लागले. (९-१६) इतक्यात महाकपाल, स्थूलाक्ष आगि महाग्लाय प्रमाथी हे सैन्याच्या पुढे चालणारे तान सेनापति मृत्युपाशाने जसडून भोइन आणलेल्याप्रमाणेच जणू काय क्रुद्ध होऊन एकजुटीने रामावर धावले महाक्पाल राक्षम मोठा शुल . धन्य ·श्रीरामायणम् । [सर्गः२६ स्थूलाक्षः पट्टिशं गृह्य प्रमाथी च परश्वधम् । दृष्दैवापततस्तांस्तु राघवः सायकैः शितैः तीक्ष्णाः प्रतिजग्राह संप्राप्तानतिथीनिव । महाकपालस्य शिरश्चिच्छेद रघुनन्दनः असंख्येयैस्तु याणौधैः प्रममाथ प्रमाथिनम् । स्थूलाक्षस्याक्षिणी स्थूले पूरयामास सायकैः स पपात हतो भूमौ विटपीव महाद्रुमः। दूपणस्यानुगान्पञ्चसाहयान्कुपितः क्षणात् हत्या तु पञ्चसाहौरनयद्यमसादनम् । दूपणं निहतं श्रुत्वा तस्य चैव पदानुगान् च्यादिदेश खरः क्रुद्धः सेनाध्यक्षान्महावलान् । अयं विनिहतः संख्ये पणः सपदानुगः २४ महत्या सेनया सार्धे युद्ध्वा रामं कुमानुपम् । शस्त्रैर्नानाविधाकारैर्हनध्वं सर्वराक्षसाः ૨૫ एवमुक्त्वा खरः कुद्धो राममेवाभिदुद्रुवे । उगारून रामावर धावला, स्थूलाक्ष पट्टा घेऊन रामाच्या अंगावर गेला आणि प्रमाथीने हातात परशु घेऊन रामावर चाल केली, परंतु ते धावून येत आहेत असे पाहतांच आलेल्या आतेथीप्रमाणे तीक्ष्ण अमानी युक्त अशा घासलेल्या बाणानी रामाने त्याचे म्वागत केलें महाकपाला, तर रामाने डोकेंच उडविलें, असंख्य बाणसमुदायानी प्रमायीचा वध केला आणि स्थूलाक्षाचे स्थूल नेन बाणानी भरून काढले, तेव्हा मोठमोठ्या शाखानी युक्त असलेल्या महावृक्षाप्रमाणे तो स्थूलाक्ष भूमीवर पडला आणि कुद्ध झालेल्या रामाने पाच हजार बाणानी दूषणाचे पाच हजार अनुयायीही एका क्षणात यमसदनाला पाठविले (१७-२३) नंतर दूषण आणि त्याचे अनुयायी याचा वध झाल्याचे ऐकल्यावर खर क्रुद्ध झाला आणि महाबलाब्य सेनाध्यक्षाना म्हणाला, णाचा अनुयाया- सह सप्रामात वध झाला आहे तेव्हा हे सर्व राक्षसहो। तुम्ही मोठी सेना वरोवर घेऊन आणि त्या नीच मनुष्य रामाशी युद्ध करून नानाप्रकारच्या शस्त्रानी त्याचा या ·लो. १९-३३] भरण्यकाण्डम् । (१२७) श्येनगामी पृथुग्नीवो यशशत्रुर्विहंगमः दुर्जयः करवीराक्षः परुषः कालकार्मुकः । हेममाली महामाली सोस्यो रुधिगशनः द्वादशैते महावीर्या बलाध्यक्षाः ससैनिकाः । राममेवाभ्यधावन्त विसृजन्त. शरोत्तमान् २८ ततः पावकसंकाशैर्हेमयज्रविभूपितैः । जधान शेषं तेजस्वी तस्य सैन्यस्य सायकैः ते रुक्मपुरा विशिखाः सधूमा इव पावकाः । निजप्नुस्तानि रक्षांसि वा इव महाद्रुमान रक्षसां तु शतं रामः शतेनैकेन कर्णिना। सहस्रं तु सहस्रेण जघान रणमूर्धनि तैर्भिन्नवर्माभरणाच्छिन्नभिन्नशरासनाः । निपेतुः शोणितादिग्धा घरण्यां रजनीचराः तैर्मुक्तकेशैः समरे पतितैः शोणितोक्षितैः । विस्तीर्णा वसुधा कृत्स्ना महावेदिः कुशैरिव घध करा." याप्रमाणे स्याना सागून तो फुद्ध झालेला खर राक्षस थेट रामावरच धावला आणि श्येनगामी, पृथुग्रीव, यज्ञशनु, विहगम, दुर्जय, करवीराक्ष, परुष, कारकार्मुक, हेममाली, महागाली, सर्पास्य आणि रुधिराशन, हे चारा महावीर्य- वान् सेनाधिपतिही उत्कृष्ट वाण सोडीत सोडीत सैनिकासह रामावरच धावले, तेव्हा तेजस्वी रामाने त्या राक्षससैन्याच्या अवशिष्ट राहिलेल्या तेवढ्या भागाचा सुवर्ण व हिरे यानी भूषित केलेल्या अमितुल्य बाणानी फडशा पाडला सुवर्ण- भूषित पिसानी युक्त आणि मधून भतीप्रमाणे दिसणा या त्या वाणानी मोठया पक्षाचा नाश करणाऱ्या वभाप्रमाणे त्या राक्षसांचा वध केला ( २३-३०) कर्णि नावाच्या शंभर बाणानी शंभर राक्षसाचा माणि हजार बाणानी हजार राक्षसांचा राम संग्रामात वध करू लागला असता त्या वाणामुळे ज्याच्या कवचाचें व भूषणाचे तुकडे तुकडे झालेले आहेत, ज्याची धनुष्ये छिन्नभिन्न झालेली आहेत आणि ज्याची गरिर रक्ताने माखली गेली आहेत, असे ते राक्षस भूमीवर

·(१२८)
श्रीरामायणम् ।
[ सर्गः २६-२७
तत्क्षणे तु महाघोरं वनं निहतराक्षसम् ।
बभूव निरयप्रख्यं मांसशोणितकर्दमम्
चतुर्दशसहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् ।
हतान्येकेन रामेण मानुपेण पदातिना
तस्य सैन्यस्य सर्वस्य खरः शेपो महारथः
राक्षसत्रिशिराश्चैव रामश्च रिपुसूदनः
शेषा हता महावीर्या राक्षसारणमूर्धनि ।
घोरा दुर्विषहाः सर्वे लक्ष्मणस्याग्रजेन ते ३७
ततस्तु तद्भीमबलं महाहवे समीक्ष्य धर्मेण हतं बलीयसा।
रथेन रामं महना खरस्ततः समाससादेन्द्र इवोद्यताशनि:३८
इत्यार्षे श्रीमद्रा वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे षडविंशः सर्गः ॥२६॥ [८४९]
सप्तविंश सर्गः।
खरं तु रामाभिमुखं प्रयान्तं वाहिनीपतिः।
पडले तेव्हा शरीर रक्ताने भरून व केस मोकळे सुटून संग्रामामध्ये पडलेल्या
त्या राक्षसानी आच्छादित झालेली ती संपूर्ण रणभूमि दर्भानी आच्छादलेल्या
महावेदीप्रमाणे दिसू लागली व राक्षस मरून मांस व रक्त याचा खच ज्याच्या-
मध्ये पडला आहे, असे ते महाघोर वन तत्क्षणी नरक लोकासारखे दिसू लागलें,
याप्रमाणे मानव आणि पदाति अशा एकट्या रामाने भयंकर पराक्रम करणाऱ्या
चौदा हजार राक्षसाचा वध केला असता त्या सर्व सैन्यापैकी आपापल्या मुख्य
सैन्यासह महारथी सर व निशिरा राक्षस हे आणि शत्रुनाशक राम एवढेच
अवशिष्ट राहिले व बाकीचे महावीर्यवान् घोर आणि अत्यंत दु सह असे ते
सर्वही राक्षस लक्ष्मणाच्या ज्येष्ठ प्रात्याते सम्रामात मारले. नंतर बलिष्ठ रामाने
क्षानधर्माला अनुसरून महासंग्रामात मारलेले ते प्रचंड सैन्य पाहून हातात वन
घेऊन येणारा इदच की काय असा तो खर राक्षस मोठया रथावर आरूढ होऊन
रामावर चालून आला (३१-३८
याप्रमाणे वाल्मीविप्रणीत श्रीरामायण नावाच्या आदिकाम्यातील अरण्य.
काडापैकी सविसावा सर्ग समाप्त झाला ॥ २६ ॥

·१ २ ४ ६ ७ सो० ३४-३७,१-८] अरण्यकाण्डम् । (१२९) राक्षसस्त्रिशिरा नाम सनिपत्येदमब्रवीत् मां नियोजय विक्रांत त्वं निवर्तस्य साहसात् । पश्य राम महाबाहुं संयुगे विनिपातितम् भतिजानामि ते सत्यमायुधं चाहमालभे। यथा रामं वधिष्यामि वधार्ह सर्वरक्षसाम् अहं वास्य रणे मृत्युरेप वा समरे मम । विनिवर्त्य रणोत्साहं मुहूर्त मानिको भव रहो वा हते रामे जनस्थान प्रयास्यासि । रयि वा निहते रामं संयुगाय प्रयास्यसि अरस्थिशिरसां तेन मृत्युलोभाप्रसादितः । गच्छ युद्धयेत्यनुज्ञातो राघवाभिमुखो ययौ शिरास्तु रथेनैव वाजियुक्तेन भास्वता। अभ्यद्रवद्रणे रामं त्रिग इव पर्वतः शरधारासमूहान्स महामेघ इयोत्स्जन् । खा रामाचे समोर जाऊ लागला असता सेनापति त्रिशिरा राक्षस त्वरेनें जवळ येऊन त्याला म्हणाला, " तूं साहस करूं नकोस; पराक्रमी अशा मला आज्ञा कर आणि महापराक्रमी राम संग्रामात पडलेला पहा. मी हातात शस्त्र घेऊन तुला सत्य सागत आहे. सर्व राक्षसानी वध करण्यास योग्य अशा रामाचा मो वध करीन, साराश, संग्रामात मी तरीरामाचा वध करीन किंवा राम तरी माझा वध करील. याकरिता संग्रामाचा उत्साह बाजूला साम्न तूं एक क्षणमर मध्यस्थ होऊन रहा. रामाचा वध झाला तर आनंदित होऊन अनस्थानाला परत जाशील अथवा माझा वध झाला तर युद्ध करण्याकरिता तूं रामावर चाल करून जाशील." याप्रमाणे मृत्यूचा लोभ सुटल्यामुळेच की काय त्या निशिरा राक्षसाने सराची प्रार्थना केली असता " जा आणि युद्ध कर” अशी सराची अनुज्ञा झाल्यावर तो निशिरा राक्षस रामावर चालन गेला (१-६) साराश तीन शिखरानी युक्त असलेल्या पर्वताप्रमाणे दिसत असलेला तो निशिरा राक्षस अश्व जोडलेल्या ला उज्वल रथात बसून संग्रामात रामावर ९(म.रा.)

·८ - १३ (१३०) • श्रीरामायणम् । [ सर्गः २७ व्यसृजत्सदृशं नादं जलाईस्येव दुन्दुभेः. आगच्छतं त्रिशिरसं राक्षसं प्रेक्ष्य राघवः । धनुग प्रतिजग्राह विधुन्वन्सायकाशिता स संप्रहारस्तुमुलो रामस्त्रिशिरसोस्तदा। संबभूयातिवलिनोः सिंहकुञ्जरयोरिव ततनिशिरसा याणैर्ललाटे ताडितस्त्रिभिः । अमपी कुपितो रामः संरब्ध इदमब्रवीत् अहो विक्रमशूरस्य राक्षसस्येदृशं बलम् । पुप्परिव शर्योऽहं ललाटेऽस्मि परिक्षतः। ममापि प्रतिगृह्मीप्य शरांश्चापगुणाच्च्युताम् १२ एवमुक्तस्तु संरब्धः शरानाशीविधोपमान् । त्रिशिरो वक्षसि क्रुद्धो निजघान चतुर्दश चतुर्भिस्तुरमानस्य शरैः संनतपर्वभिः। ज्यपातयत नेजस्वी चतुरस्तस्य वाजितः ४ धावला आणि पाण्याने भिजलेली नौवद जशी बदबद वाजू लागते, तशा जल- धारा सोडणाऱ्या महामेघाप्रमाण वाणरूप भाराचे समुदाय सोडणारा तो त्रिशिरा- राक्षस गर्जना करू लागला आणि त्रिशिरा राक्षस येत आहे असे पाहून धनुष्याने तीक्ष्ण बाण सोडीत सोडीत रामाने त्याचा सत्कार केला. तेव्हा अतिबलाढ्य सिंह व गज याप्रमाणे राम आणि निशिरा याचें तुमुल युद्ध झाले. तदनतर निशिरा राक्षसाने रामाला ललाटाचे ठिकाणी तीन बाणानी वेध केल्यावर तो सदन न होऊन क्रुद्ध झालेला राम त्याला म्हणाला, पुष्पासारख्या बाणांनी ललाटाचे ठिकाणी मला वेध झालेला आहे तेव्हा या रणशूर राक्षसाच्या अशा प्रकारच्या बलाची काय हो प्रशंसा करावा ? आता धनुष्याच्या प्रत्यंचपासून सुटलेल्या माझ्याही थाणाचा तूं स्वीकार कर." (७-१०) याप्रमाणे त्रिशिरा राक्षसाला सागितल्यानंतर क्षुब्ध व बुद्ध झालेल्या रामाने निशिरा राक्षसाच्या वक्ष स्थलावर भुजंगासारख चौदा वाण मारले, सरळ उतरत्या पेरानी युक्त असलेल्या चार पाणानी तेजस्वी रामाने चार वेगवान् अश्व "

·लो०८-२.]
भरण्यकाण्डम्।
अष्टभिः सायकैः स्तं रथोपस्थे न्यपातयत् ।
रामश्चिच्छेद याणेन ध्वजं चास्य समुच्छ्रितम्
ततो हतरथातस्मादुत्पतन्तं निशाचरम् ।
चिच्छेद रामस्तं वाणैर्हदये सोऽभवजडः
सायकैश्चारमेयात्मा सामर्यात्तस्य रक्षसः ।
शिरांस्यपातयत्त्रीणि घेगवद्भिस्त्रिभिः शरैः
सधूमशोणितोद्गारी रामयाणाभिपीडितः ।
न्यपतत्पतितः पूर्व समरस्थो निशाचरः
इतशेपास्ततो भग्ना राक्षसा. खरसंश्रयाः ।
द्रवन्ति स्म न तिष्ठन्ति व्याधस्ता मृगा इव
तान्यरोद्भवतो दृष्ट्वा निवर्त्य रुपितस्वरन् ।
राममेवाभिदुद्राय राहुश्चन्द्रमसं यथा
इत्या श्रीमद्रा. वाल्मीकीय भादिकाव्येऽरण्यकाण्डे सप्तविंश. सर्ग ॥२७॥ [८६९)
मारले, आठ बाणानी रथावर वसलेला सारथी खाली पाडला आणि एका बाणाने
त्याचा उच ध्वज रामाने तोडून टाक्ला नंतर मोडतोड झालेल्या त्या रथातून
तो निशिरा राक्षस उडी मारू लागला असता रामाने हृदयाचे ठिकाणी त्याला
बाणानी वेध केला. तेव्हा त्वरा कम्न स्याला हातामध्ये आयुध घेता आले नाही.
नंतर अतुल सामर्थ्यांनी युक्त असलेल्या रामानें क्रोधामुळे त्या राक्षसाची
तिन्ही भस्तके तीन वेगवान् बागानी तोडून टाकली तेव्हा समरागणामध्ये
असलेला तो राक्षस रामाच्या वाणानी व्याकुल झाल्यामुळे पूर्वी तुटून पडलेल्या
मस्तकाच्या द्वाराने ( अर्थात् धडावर राहिलेल्या मस्तकाच्या छिद्रातून ) घुमामह
रकाच्या गुळण्या टाकीत टाकीत भूमीवर पडला. असा प्रसार झाल्यावर दर
पावलेल्या सैन्यातून अवशिष्ट राहिलेल्या सराचा आश्रय करून राहाल
राक्षसाचा मोड झाला आणि ते जाग्यावर न ठरता पारध्यानी प्रस्त केलेल्या
मृगाप्रमाणे पळत सुटले तेव्हा धावत बमलेल्या त्या राक्षसाना पाहून वर अ
होऊन संग्रामाकडे वळला आणि चंद्रावर चालून जाणा या राहप्रमाणे तो रमा
चालून गेला. (१३-२०)

·४ धारामायणम् । [सर्गः २८ अष्टविंशः सर्गः। निहतं दूपणं दृष्ट्वा रणे त्रिशिरसा सह । सरस्याप्यभवत्यासो दृष्ट्वा रामस्य विक्रमम् १ स दृष्ट्वा राक्षसं सैन्यमविषां महावलम् । हतमेकेन वाणेन दुपलिशिरा अपि तलं हतभूयिष्ठं विमनाः प्रेक्ष्य राक्षसः। आससाद खरो रामं नमुचिर्वासवं यथा विकृप्य पलवञ्चापं नाराचानकभोजनान् । खरश्चिक्षेप रामाय सुद्धानाशीविषानिव ज्यां विधुन्वन्सुबहुशः शिक्षयास्त्राणि दर्शयन् । चचार समरे मार्गाशरै रथगतः खरः स सर्वाश्च दिशो चाणैः प्रदिशश्च महारथः । पूरयामास तं दृष्ट्वा रामोऽपि सुमहद्धनुः स सायकैदुर्विपहेर्विस्फुलिङ्गैरिवाग्निभिः । नभश्चकाराविवरं पर्जन्य इव वृष्टिभिः याप्रमाणे वाल्मीकिप्रणीत श्रारामायण नावाच्या आदिकाव्यांताल अरण्य. काडापैकी सत्ताविसावा सर्ग समाप्त झाला ॥ २७ ॥ संग्रामात निशिरा राक्षसासह दूषणाचा वध झालेला पाहून रामाचा पराक्रम लक्षात आल्यावर खरालाही भय वाटलें. राक्षसाचे ते महाबलाध्य दुःसह सैन्य, दूषण व त्रिशिरा याचा एकट्या रामाने वध केल्याचे अवलोकन करून आणि ज्यातील पुष्कळ भागाचा नाश झाला आहे अशा त्या अवशिष्ट राहिलेल्या सैन्या- कडे दृष्टि देऊन खिन्न झालेला तो सर राक्षस इंद्रावर चालून जाणान्या नमुचि दैत्याप्रमाणे रामावर चालून गेला प्रचंड धनुष्य ओढून त्या खराने क्रुद्ध सर्पच की काय असे रक्तशोषक नाराच बाण रामावर सोडले. नानाप्रकारानी धनुष्य चाळवून धनुर्विद्येच्या अभ्यासामुळे शरसंधानाचे वगैरे अनेक प्रशर व अस्त्रे वाणाच्या योगाने दर्शविणारा तो रथारूड सर रणभूमीवर संचार करूं लागला, आणि बाणाच्या योगाने सर्व दिशा व उपदिशा त्या महारथि सराने भरून

·श्लो. १-१४]
भरण्यकाण्डम् ।
तद्वभूव शितैर्वाणैः खररामविसर्जितैः ।
पर्याकाशमनाकाशं सर्वतः शरसंकुलम्
शरजालावृतः सूर्यो न तदा स्म प्रकाशते ।
अन्योन्यवघसंरम्भादुभयोः संप्रयुध्यतोः
ततो नालोकनाराचैस्तीपणाश्च विकर्णिभिः ।
आजघान रणे रामं तोत्रैरिव महाद्विपम्'
तं रथस्थं धनुप्पाणि राक्षम पर्यवस्थितम् ।
ददृशुः सर्वभूतानि पाशहस्तमिवान्तकम्
११
हन्तारं सर्वसैन्यस्य पौरुपे पर्यवस्थितम् ।
परिधान्तं महासत्त्वं मेने रामं खरस्तदा १२
तं सिंहमिव विक्रान्तं सिंहविक्रान्तगामिनम् ।
दृष्ट्वा नोद्विजते रामः सिंहः क्षुद्रमृगं यथा
ततः सूर्यनिकाशेन रथेन महता सरः ।
टाकल्या त्याला पाहून महाधनुर्धारी रामानेही जलपृष्टीच्या योगाने ज्याप्रमाणे
पर्जन्य आकाश भरून काढतो, त्याप्रमाणे अग्निकणासारख्या दु सह बाणाच्या
योगाने आकाश गच्च भस्न काडले. १-७)
तेव्हां सर आणि राम यानी सोडलेल्या तीक्ष्ण बाणानों सर्व बाजूंनी
याणमय होऊन गेलेले ते आकाश प्रकाशरहित झाले आणि एकमेकाचा वध
करण्याची ईर्षा धरून ते उभयता युद्ध करु लागले असता बाणसमूहानी झाकून
गेलेला सूर्य प्रकाशेनासा झाला नंतर अंकुशानी ज्याप्रमाणे मोट्या गजाला
वेध करावा, त्याप्रमाणे तीक्ष्ण अग्रानी युक्त अशा नालीक, नाराच आणि विक
पाणानी संग्रामात खराने रामाला वेध केला असता, हातात धनुष्य घेऊन च
रथायर आरूढ होऊन रणामध्ये उभा असलेला तो खर सर्व प्राण्याना हारत
पाश घेतलेल्या मृत्यूप्रमाणे दिसला. सर्व राक्षपसैन्याचा वध करणारा महापैकर
राम जरी पराक्रम करोतय होता तरी तो धात झाला आहे असें खराला प.
परंतु सिंहासारख्या शौर्यदर्शक गतीने युक्त असलेला तो खर सिंहान कक्ष
येत आहे असे आढळून आल्यावरही क्षुद्र मृगाला अवलोकन केल्यावर

·१४ + (१३४) श्रीरामायगम् । [ सर्गः २४ आससादाथ तं रामं पतङ्ग इव पावकम् ततोऽस्य सशरं चापं मुष्टिदेशे महात्मनः । खरश्चिच्छेद रामस्य दर्शयन्हस्तलाघवम् स पुनस्त्वपरान्सप्त शरानादाय मर्माण । निजघान रणे क्रुद्धः शक्राशनिसमप्रभान् ततः शरसहस्रेण राममप्रतिमौजसम् । अर्दयित्वा महानादं ननाद समरे खरः ततस्तत्महतं वाणः खरमुक्तः सुपर्वभिः। पपात कवचं भूमौ रामस्यादित्यवर्चसम् स शरैरर्दितः क्रुद्धः सर्वगात्रेपु राघवः । रराज समरे रामो विधूमोऽग्निरिव ज्वलन् ततो गम्भीरनिहादं रामः शत्रुनिवर्हणः । चकारान्ताय स रिपाः सज्यमन्यन्महद्धनुः सिंह उद्विप्न होत नाही, त्याप्रमाणे रामही उद्विग्न झाला नाही. तेव्हा अग्नीवर झडप घालणाऱ्या पतंगाप्रमाणे, मोठया सूर्यतुल्य तेजस्वी रयात आरूढ होऊन तो खर रामावर चालून आला. (८-१४) सर्माप आल्यावर हस्तकौशल्य दर्शवीत दर्शवीत त्या खराने महात्म्या रामाचें धनुष्य बाण चढलेला असतानाच हातात धरण्याचे ठिकाणींच तोडून टाकलें, व पुनरपि इंद्राच्या वनाप्रमाणे सतेज असलेले सात वाण घेऊन त्या क्रुद्ध झालेल्या खरान रामाच्या मर्मावर मारले आणि हजार बाणांनी त्या अतुल सामर्थ्यवान् रामाला वेध वस्न खराने मोठी गर्जना केली. तेव्हा उत्कृष्ट पर्वानों युक्त अशा त्या सरान सोडलेल्या बागाचा भडिमार झाल्यामुळे रामाचे ते सूर्या- सारखं तेजस्वी कवच खाली भूमीवर पडले आणि त्या वेळी सर्व अवयवांचे ठिकाणी बाग रुतून राहिले असता तो क्रुद्ध राम जळत असलेल्या धूमरहित अमीप्रमाणे शोभू लागला. (१५-१९) नंतर त्या शत्रुनाशक रामाने गंभीर ध्वनोने युक्त असलेल्या दुसन्या मोठया धनुष्याला शत्रूचा अंट करण्याकरिता प्रत्यमा उढविली आणि अगस्त्य ·7 - ओ. १४-२५] अरण्यकाण्डम् । सुमहद्वैष्णवं यत्तदतिसूर्ण महर्षिणा। वरं तद्धनुरुधम्प खरं समभिधारतः २१ ततः कनकपुस्तु शरैः सनतपर्वभिः। चिच्छेद रामः संक्रुद्धः खरस्य समरे ध्वजम् स दर्शनीयो बहुधा विच्छिन्नः काञ्चना ध्वजः। जगाम घरी सूर्यो देवतानामिवाझया तं चतुर्भिः खरः क्रुद्धोरामं गात्रेषु मार्गणः । विव्याध हदि मर्मशो मातङ्गमिव तोमरैः स रामो बहुभिर्वाणैः खरकार्मकनिःसृतैः । विद्धो रुधिरसिकाङ्गो बभूव रुषितो भृपम् स धनुर्धन्विना श्रेष्ठं संगृह्य परमाहरे। मुमोच परमेष्वासः पट् शरानभिलक्षितान् शिरस्यकेन बाणेन द्वाभ्यां चाहोरथापयत् । त्रिभिश्चन्द्रार्धवक्रैश्च वक्षस्यभिजधान ह महर्षीनी दिलेले ते प्रचंड व श्रेष्ठ वैष्णव धनुष्य हातात घेऊन राम खराचे अंगावर धावून गेला व नंतर क्रुद्ध झालेल्या रामाने सुवर्णभूषित पिरों आणि नम्र पर्व यानी युक्त असलेल्या वाणान्या योगाने सराचा ध्वज तोडून टाकला असता देवताच्या आज्ञेने पृथ्वीवर अलेला सूर्यच की काय, असा तो अनेक प्रकारानी दर्शनीय असलेला सुवर्णध्वज छिम होऊन भूमीवर पडला तेव्हा अकुशाने ज्याप्रमाणे हत्तीला वेध करावा, त्याप्रमाणे त्या क्रुद्ध झालेल्या मर्मज्ञ खराने चार वाणाच्या योगाने रामाला हृदयाचे ठिकाणी आणि इतर अवयवाचे ठिकाणी बंध केला व याप्रमाणे सराच्या धनुष्यापासून सुटलेल्या अनेक बाणानी विद्ध झाल्यामुळे सर्वांग रकाने न्हाऊन निघालेला तो राम अतिशय क्रुद्ध झाला आणि धनुर्धरामध्ये श्रेष्ठ असलेल्या त्या महाधनुर्धारी रामाने परीक्षा केलेले सार्याचे सहा वाण घेऊन सरावर सोडले. (२०-२६) खापकों एका बाणाने खराच्या मस्तकावे ठिकाणी, दोहोंनी बाहूंचे ठिची आणि अर्धचंद्राकृतेि तीन वाणाच्या योगानं वक्ष स्थलाचे ठिकाणी रामाने वेध ·श्रीरामायणम् । [सर्गः २८-२९ ततः पश्चान्महातेजान् नाराचान्भास्करोपमान् । जधान राक्षसं युद्धस्त्रयोदश शिलाशितान् रथस्य युगमेकेन चतुर्भिः शयलान्यान् । पप्टेन च शिरः संप्ये चिच्छेद खरसारथः निभित्रिवेणून्यलवान्द्वाभ्यामक्षं महायलः । द्वादशेन तु याणेन सरस्य सशरं धनुः ३० छित्त्वा बजनिकाशेन राघवः प्रहसनिय । प्रयोदशेनेन्द्रसमो विभेद समरे खरम् ३१ प्रभनघन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः । गदापाणिरवप्लुत्य तस्थौ भूमौ सरस्तदा ३२ तत्कर्म रामस्य महारथस्य समेत्य देवाश्च महर्षयश्च । अपूजयन्प्राजलय. प्रहृष्टास्तदा विमानाप्रगताः समेताः ३३ इसाईं श्रीमद्रा वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डेऽष्टाविंश सर्ग ॥२८॥९०२] केला व नतर कुद्ध झालेल्या त्या महातेजस्वी रामाने पुनरपि शिळेवर घासलेले आणि सूर्याप्रमाणे तेजस्वी असलेले तेरा नाराच वाण घेऊन त्यानी त्या सर राक्षसाला वेध केला त्यापैकी एका बागाने रथाचे मोडून पाडले, चार बाणानी चित्रविचिन वर्णाचे चार अश्व मारले, सहाव्या वागने खराच्या सारथ्याचे मस्तक उडविलें, तीन बाणानी ५लवान् रामानें जूं बाधण्याच्या तीन दाड्या तोडून टारल्या दोन बाणानी महावलाय रामाने कण्याचे तुकडे केले आणि बाराव्या बागानें खर राक्षसाचे धनुष्य त्या-यावर वाण चटलेला असतानाच तोडून टाकून त्या इन्तुल्य रामाने हसत हसत वनासारख्या तेराव्या वाणाने वक्ष स्थलाचे ठिकाणी सराला वेध केला तेव्हा ज्याचें धनुष्य मोइन गेले आहे, आणि अश्व व तारथि याचा वध होऊन जो विरथ झाला आहे, असा तो खर हातात गदा घेऊन व रथातून उडी मारून भूमीवर उभा राहिला. असो. विमानाच्या अप्रभागी बसून पहात असलेले देव आणि महर्षि आनदित होऊन, एकन जमून व हात जोइन प्रशंसेस पात्र असलेल्या त्या रामाची प्रशमा पर ·२ . ५ श्री. २८-३३६६-६] भरण्यकाण्डम् । (१३७) एकोनत्रिंशः सर्गः। खरं तु विरथं रामो गदापाणिमवस्थितम् । मृदुपूर्व महातेजा पर वाक्यमनपात् गजाश्वरथसंबाधे यले महति तिष्ठता। कृतं ते दारुणं कर्म सर्वलोकजुगुप्सितम् उद्वेजनीयो भूतानां नृशंसः पापकर्मकृत् । प्रयाणामपि लोकानामीश्वरोऽपिन तिष्ठति कर्म लोकविरुद्धं तु कुर्वाणं क्षणदाचर। तीक्ष्णं सर्वजनो हन्ति सर्प दुष्टामवागतम् लोभापापानि कुर्वाणः कामाद्वा यो न बुध्यते । हृष्टः पश्यति तस्यान्तं ब्राह्मणी करकादिव यसको दण्डकारण्ये तापसान्धर्मचारिणः । लागले. (७-३३३ याप्रमाणे वाल्मीकिप्रति श्रीरामायण नावाच्या आदिकाव्यातील अरण्य- काडापैकी अट्ठाविसावा सर्ग समाप्त झाला ॥ २८ ॥ रस मोडून गेल्यावरही हातात गदा घेऊन संग्रामात उभा राहिलेल्या खराला मृदु स्वराने परंतु मर्मभेदक शब्दानी महातेजस्वी राम म्हणाला, "गज भव आणि रथ यानी पूर्ण असलेल्या प्रचड सैन्याचा अधिपति असताना सर्व लोया निदेस पात्र असे दारुण कर्म तू केलेम, त्यामुळे तुझा असा नाश झाला. कारण प्राण्याचे ठिकाणी उद्वेग उत्पन करणारा, कूर आणि पापकर्मा पुरुष प्रैलोक्याचा अधिपति जरी असला तरी फार दिवस दिक्त नाही. है निशाचरा 1 दुष्ट सर्प आला असता ज्याप्रमाणे त्याला सर्व लोक ठार मारतात,त्याच- प्रमाणे लोकविरुद्ध कर्म करणाऱ्या यूर पुरुषाचा सर्व लोक वध करतात ज्या- प्रमाणे लाल शेपटीची ब्राह्मणी ( सरड्याची एक जात ) लोभामुळे पावसातल्या गारा खाऊन आपणच आपल्यावर मृत्यु ओढून घेते, त्याप्रमाणे परिणामाकडे दधि न देता लोभामुळे अथवा कामामुळे जो पा परतो, त्याचा नाश लोक आनंदित होऊन पाहतात. है राक्षमा ! दंडकारण्यात राहणाऱ्या धर्मनिष्ठ महाभाग मुनींचा ·७ . ९ ११ (१३८) श्रीरामायणम् । [सर्गः २९ किं नु हत्या महाभागान्फलं प्राप्स्यसि राक्षस न चिरं पापकर्माणः क्रूरा लोकजुगुप्सिताः। ऐश्वर्य प्राप्य तिष्ठन्ति शीर्णमूला इव द्रुमाः अवश्यं लभते कर्ता फलं पापस्य कर्मणः। घोरं पर्यागते काले द्रुमः पुष्पामवार्तवम् न चिरात्माप्यते लोक पायानां कर्मणां फलम् । सविषाणामिवान्नानां भुक्तानां क्षणदावर पापमाचरतां घोरं लोकस्याप्रियमिच्छताम् । अहमासादितो राजा प्राणान्हन्तुं निशाचर अद्य भित्वा मया मुक्ताः शराः काञ्चनभूषणाः । विदार्यापि पतिष्यन्ति वल्मीकमिव पन्नगाः ये त्वया दण्डकारण्ये भक्षिता धर्मचारिणः । तानद्य निहतः संख्ये ससैन्योऽनुगमिष्यासि अद्य त्वा निहतं वाणैः पश्यन्तु परमर्षयः । निरयस्थं विमानस्था ये त्वया निहताः पुरा वध वरून तुला काय बरें फल प्राप्त होणार आहे ? मुळे तुटून गेलेल्या वृक्षा. प्रमाणे ऐश्वर्य प्राप्त झाल्यावर पापकर्म करणारे, म्हणूनच लोकनिंदेस पात्र झालेले क्रूर लोक फार दिवस जगत नाहीत. (१-५) वृक्षाला ज्याप्रमाणे तूला अनुसरून फूल येते, त्याप्रमाणे वेळ आली म्हणजे पापकर्माचें घोर फल काला अवश्य मिळते. हे निशाचरा ! भक्षण केलेल्या सविष अनाचा परिणाम होण्यास जसा फार वेळ लागत नाही, तसा जगतामध्ये पाप कर्माचे फल प्राप्त होण्यासही फार वेळ लागत नाही. हे राक्षसा! घोर पा करून लोकांना उपद्रव दण्याची इच्छा करणाऱ्याचे प्राण हरण करण्या- करिता राजा या नात्याने माझी योजना झाली आहे. तेव्हां सुवर्णभूषणांनी युक्त असे मी सोडलेले बाण आज तुझ्या शरिराचा भेद करून वारुळात आणाच्या सर्पाप्रमाणे पृथ्वालाही फोडून जातील. दंडकारण्यांतील जे धर्मचरणी पुरुष तूं ठार मारले आहेस, त्यांच्या मागोमाग तूं आज सन्यासह वध पावून इहलोकातून

·टो०६-२०]
अरण्यकाण्डम्।
प्रहरस्व यथाकामं कुरु यत्नं कुलाधम ।
अद्य ते पातयिष्यामि शिरस्तालफलं यथा १४
पवमुक्तस्तु रामेण मुद्धः संरक्तलोचनः ।
प्रत्युवाच ततो रामं प्रहसन्क्रोधमूञ्छितः
प्राकृताम्राक्षसान्हत्वा युद्धे दशरथात्मज ।
आगमना कथमात्मानमग्रशस्य प्रशंससि
विकान्ता बलवन्तो वा ये भवन्ति नरर्षभाः।
कथयन्ति न ते किश्चित्तेजसा चातिगर्विताः
प्राकृतास्त्वकृतात्मानो लोके क्षत्रियपांसनाः ।
নিয়ে বিন্ধনে যথা যান নিজৰ १८
कुलं व्यपदिशन्वारः समरे कोऽभिधास्यति ।
मृत्युकाले तु संप्राप्ते स्वयमप्रस्तये स्तवम् १२
सर्यथा तु लघुत्वं ते कत्थनेन विदर्शितम् ।
जाशील पूर्वी ज्याचा तूं वध केला आहेस, ते विमानात बसलेले महर्षि बाणानी
रथ पावून नरकात गेलेल्या तुला आज पाहतील हे कुलाधमा राक्षमा ! तू
आपल्या इच्छेप्रमाणे माझ्यावर प्रहार कर आणि हवी तितकी तडफड कर, परतु
तालवृक्षाच्या फलाप्रमाणे मो आज तुझे मस्तक खाली पाडौन " (८-१४)
याप्रमाणे रामाने म्हटले असता कुद्ध झालेल्या त्या खराचे डोळे लाल
झाले व क्रोधाने बेभान होऊन हसत हसत तोरामाला म्हणाला,
दशरथपुत्रा'
युद्धात क्षुद्र राक्षसाचा वध कम्पन प्रशंसस पात्र नसलेल्याही आपली तूं स्वत
कशी प्रशंसा करीत आहेस जे पुरुषश्रेष्ठ पराक्रमी अथवा तान्य असतात, ते
भापल्या बलाचा गर्व वहात असतात, तथापि ते आपल्याच तोंडाने आपल्या
बढाया सागत नाहीत हे रामा! तूं जशा फुशारक्या मारीत आहेस तशा,
जगतामध्ये जे हलकट, क्षुद्र मनाचे आगि क्षत्रियजातीला कलक लावणारे लोक
भसतात, ते मात्र व्यर्थ फुशारक्या मारीत अमतात समाांगांत मृत्युसमय प्राप्त
झाला असता आपले मोठे कुळ सांगून कोग बरे वार पुरुष आपल्याच मुखाने
आपली अप्रासगिक आत्मप्रशंसा करणार आहे । (१५-१९)

·२० २४ २५ {१४०) श्रीरामायणम् । [ सर्गः २९-३० सुवर्णप्रतिरूपेण तप्तेनेव कुशाग्निना न तु मामिह तिष्ठन्तं पश्यसि त्वं गदाधरम् । घराघरभिवाकम्प्यं पर्वतं धातुभिश्चितम् पर्याप्तोऽहं गदापाणिहन्तुं प्राणानणे तव । प्रयाणामपि लोकानां पाशहस्त इवान्तकः कामं यदपि वक्तव्यं त्वयि वक्ष्यामि न त्यहम् । अस्तं प्रामोति सविता युद्धविघ्नस्ततो भवेत् चतुर्दश सहस्राणि राक्षसानां हतानि ते। तद्विनाशात्करोम्यद्य तेपामथुप्रमार्जनम् इत्युक्त्वा परमऋद्धः स गदां परमाङ्गदाम् । खरश्चिक्षेप रामाय प्रदीप्तामशनिं यथा खरवाहुममुक्ता सा प्रदाता महती गदा । भस्म वृक्षांश्च गुल्मांश्च कृत्वाऽगात्तत्समीपतः 'सुवर्णासारखे दिसत असलेले पितळ ज्याप्रमाणे धातुशोधित अमीने तप्त झाले असता लघुत्व दाखविते, त्याच प्रमाणे आत्मप्रशंसेच्या योगाने तूं आपले सर्वस्वी लधुत्व प्रक्ट केले आहेस धातूंनी व्यापलेल्या भूधर पर्वताप्रमाणे हातात गदा घेऊन या संग्रामात निश्चल राहिलेल्या माझ्या स्वरुपाची ओळख तुला झाली नाही, म्हणून तुझ्या या वल्गना चालल्या आहेत. परंतु हातात पाश घेतलेल्या मृत्यूप्रमाणे हातात गदा धारण केलेला मी तुझेच नव्हे परंतु त्रैलोक्याचे. ही प्राण हरण करण्यास समर्थ आहे. खरोखर तुला आणखी पुष्कळ सांगण्या. सारखे आहे; परंतु मी ते मागत नाही. कारण, सूर्य अस्ताला जात आहे, तेव्हां तें सागत वसल्याने युद्धाला अडथळा येईल तूं ज्या चौदा हजार मुख्य मुख्य राक्षसाचा वध केला आहेस, त्याच्या नातेवाईकाचे अश्रु तुझ्या वधाने मी आज पुसून टाकीन." (२०-२४) याप्रमाणे भाषण केल्यावर अलंत कुद्ध झालेल्या त्या खराने उज्ज्वल वनच की काय अशी ती उत्कृष्ट सुवर्णवलयानी मटवलेली गदा रामावर फेंग्ली, सराच्या हातातून सुटलेली ती दैदीप्यमान प्रचंड गदा वृक्ष आणि झुडपे याचे ·२ ० २०-२८,१-४] अरण्यकाण्डम् । (१११) तामापतन्ती महती मृत्युपाशोपमां गदाम् । अन्तरिक्षगतां रामश्चिच्छेद बहुधा शरैः २७ सा विशीर्णा शभिन्ना पपात धरणीतले। गदा मन्त्रौषधिषलेालीय चिनिपातिता इत्या श्रीमद्रा वाल्मी० आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः ॥२९॥ [९३०] प्रिंशः सर्गः। मित्वा तु तो गदा वाणे राघवो धर्मवत्सलः। स्मयमान इदं वाक्यं संरस्यमिदमत्रवीत् एतत्ते वलसर्वस्वं दर्शितं राक्षसाधम । शक्तिहीनतरो मत्तो वृथा त्वमुपगसि पपा बाणविनिर्मिना गदा भूमितलं गता। अभिधानप्रगल्भस्य तव प्रत्ययघातिनी ३ यस्वयोक्तं विनयानामिदमधुप्रमार्जनम् । राक्षसानां करोमीति मिथ्या तदपि ते वचः भस्म करीत करीत रामाचे समीप आली. परंतु मृत्युपाशाप्रमाणे भयंकर असलेली ती प्रचंड गदा येत असताना अंतरिक्षामध्ये आहे तोच रामाने बाणाच्या योगाने तिचे तुकडे तुकडे केले. तेव्हा वाणानी विदीर्ण झाल्यामुळे सुकडे वडालेली ती गदा मंत्र आणि औषधि याच्या सामर्थ्यामुळे खाली पाडलेल्या सर्पिणीप्रमाणे भूतलावर पडली. (१५-२८) याप्रमाणे वाल्मीकिप्रणीत श्रीरामायण नावाच्या आदिवाज्यातील अरण्य. काडापैकी एकोणतिसाया सर्ग समाज झाला ॥ २९ ॥ धर्मवत्सल राम, बाणाने ती गदा फाडून टारल्यावर फ्रोधाने सराला इंसत हसत म्हणाला, " हे राक्षसाधमा ! ही आपली काय ती सामाची जो तूं दर्शविलीस तेव्हा माझ्यापेक्षा सामान अतिशयच कमी असलेला तू घृणा गर्जना मात्र कति आहेस. बोलण्यात मात्र केवल प्रगल्भ असलेल्या तुझ्या विश्वासाचा घात करणारी ही तुझा गदा माझ्या वाणानी विदीर्ण होऊन पृथ्वीवर पडली आहे “ मृत झालेल्या राक्षमाचा सूड घेईन " असे में तूं भाषम केलेंस ४ ·६ ७ ८ ९ (१४२) श्रीरामायणम् । [ सर्गः ३० नीचस्य क्षुद्रशीलस्य मिथ्यावृत्तस्य रक्षसः। प्राणानपहरिप्यामि गरुत्मानमृतं यथा अद्य ते भिन्नकण्ठस्य फेनवुद्रुदभूषितम् । विदारितस्य मदाणैर्महो पास्यति शोणितम् पांसुरूपितसर्वाङ्गः सस्तन्यस्तभुजद्वयः। स्वप्स्यसे गां समाश्लिष्य दुर्लभां प्रमदामिव प्रवृद्धनिद्रे शयिते त्वयि राक्षसपांसने । भविष्यन्ति शरण्यानां शरण्या दण्डका इमे जनस्थाने हतस्थाने तव राक्षस मच्छरैः । निर्भया विचरिप्यन्ति सर्वतो मुनयो यने अद्य विप्रसरिप्यन्ति राक्षस्यो हतवान्धवाः । वाप्पार्द्रवदना दीना भयादन्यभयावहाः अद्य शोकरसशास्ता भविष्यन्ति निरर्थिकाः। तेही तुझें भाषण खोटें आहे आता गरुडाने ज्याप्रमाणे अमृत हरण केले, त्या- प्रमाणे स्वभावाने हलकट, नीच आणि असत्याचरण करणाऱ्या तुज राक्षसाचे प्राण मी हरण करीन. (१-५) "माझ्या बाणानी विदीर्ण होऊन शिरच्छेद झालेल्या तुझे फेन व घुडबुडे यानी भूषित झालेले रक्त आज पृथ्वी प्राशन करील, ज्याचे सर्वांग धुळीने भरले आहे आणि ज्याने स्थानभ्रष्ट झालेले आपले दोन्ही बाहु भूमीवर ठेविले आहेत असा तूं, प्राप्त झालेल्या दुर्लभ स्त्रीप्रमाणे पृथ्वीला आलिंगन देऊन शयन कर- शील राक्षसानाही कलंक लावणारा तूं शयन करून महानिद्रेचा अनुभव घेऊ लागलास म्हणजे सर्व लोकाना आश्रयभूत असलेल्या तपस्थ्याना हे दंडकारण्य सुखानें वास करण्यास योग्य होईल हे राक्षसा! माझ्या बाणानी तुझ्या जनस्थाना• तील राक्षसाचे वास्तव्य नाहीसे झाले म्हणजे मुनि चोहोकडे वनात निर्भय होऊन संचार करू लागतील दुसऱ्याना भयावह असलेल्या राक्षसी बंधु माधवा- चा वध झाल्यामुळे आज दीन होतील आणि अधूंनी मुरी आई झाली असताना जनस्थानातून पळन मटनील (६-१०) ·सालवृक्षाकडे दृष्टि गेरी रामावर प्रहार करण्याकरिता चोहोकडे पहात अस्टेश - लो०५-१७] भरण्यकाण्डम् । (१४३) अनुरूपकुलाः पत्न्यो यासांत्वं पतिरीशः नृशंसशील क्षुद्रात्मन्नित्यं ब्राह्मणकण्टक । त्वत्कृते शङ्कितरनी मुनिभिः प्राप्यते हविः १२ तमेयमभिसंरब्धं त्रुवाणं राघवं वने । खरो निर्भर्सयामास रोपाखरतरस्वरः दृढं खल्यवलिप्तोऽसि भयेप्यपि च निर्भयः वाच्यावाच्य ततो हि त्वं मृत्योर्वश्यो न वुध्यसे १४ कालपाशपरिक्षिता भवन्ति पुरुषा हि ये। कार्याकार्य न जानन्ति ते निरस्तपडिन्द्रियाः एवमुक्त्वा ततो रामं संरुध्य भृकुर्टि ततः । स ददर्श महासालमविदूरे निशाचरः रणे प्रदरणस्यार्थे सर्वतो हवलोकयन् । स तमुत्पाटयामास संदष्टदशनच्छदम् " ज्याचा तू पापपर्मी पति आहेस आणि स्यामुळेच ज्याच्या कामादि पुरुषार्थाचा नि शेष नाश झाला आहे, अशा तुझ्यासारख्याच अधम बुलामध्ये उत्पन्न झालेल्या त्या तुझ्या स्त्रिया आज शोकरस कसा असतो, ते स्वानुभवाने जाणतील हे दुष्टा ! हे हुदा ! हे ब्राह्मणकटका ! तुझ्यामुळे मुनि भयभीत होऊनच अग्नीमध्ये नेहमी हवन करीत असतात." (११-१२) याप्रमाणे अत्यंत क्षुब्द होऊन राम बोलू लागला असता अतिशय भयंकर स्वराने युक्त असलेला खर क्रोधाने त्याची निर्भर्सना करू लागला तो म्हणाला, " तूं अतिशयर गर्विष्ट झाला आहेस आणि यामुळे भयकारक गोष्टींचेही तुला भय वाटेनासे झाले आहे व त्याचप्रमाणे तूं मृत्यूच्या आधीन झालेला असूनही बोलावे काय आणि न योलावे काय, हेही तुला समजेनासे झाले आहे. जे पुरुष कालपाशाने प्रस्त झालेले असतात, त्याना अंत करण आणि पंचज्ञानेंद्रियें पानी सोडले असल्यामुळे कार्याकार्याचा विचार रहात नाही." याप्रमाणे भिवता चढवून रामाला बोलत असता त्या राक्षसाची जवळच असलेल्या एका मोत्य ·१९ .० (१४४) श्रीरामायणम् [ सर्ग:३० तं समुरिक्षप्य वाहुभ्यां विनर्दित्वा महायलः । राममुद्दिश्य चिक्षेप हतस्त्वमिति चानचीत् तमापतन्तं चाणौधैदिछत्त्वा रामः प्रतापवान् । रोपमाहारयत्तीनं निहन्तुं समरे खरम् जातस्वेदस्ततो रामो रोपरक्तान्तलोचनः । निर्विभेद सहस्रेण बाणानां समरे खरम् तस्य याणान्तराद्रकं बहु सुस्राय फेनिलम् । गिरेः प्रस्रवणस्येव धाराणां च परिस्रवः विकलः स कृतो वाणः खरो रामेण संयुगे । मत्तो रुधिरगन्धेन तमेवाभ्यद्भगवद् द्रुतम् ૨૨ तमातपन्तं संक्रुद्धं कृतास्रो रुधिराप्लुतम् । अपासर्पद् द्वित्रिपदं किंचित्त्वरितविक्रमः २३ ततः पावकसंकाशं वधाय समरे शरम् । खरस्य रामो जग्राह ब्रह्मदण्डमिवापरम् त्या खराने दात-ओठ खाऊन तो वृक्ष उपटला आणि हातानी गरगर फिरवून व मोठी गर्जना करून त्या महाबलान्य खराने तो रामावर फेंकला आणि तो फेंकताना “ तूं मेलास" असे तो म्हणाला. (१३-१८) परंतु तो वृक्ष अंगावर येऊ लागला असता प्रतापी रामाने बाणसम- दायानी त्याला तोडून टाकून सराचा वध करण्याकरिता तीव्र गेप धारण केला रोपाने घाम येऊन नेत्रप्रात आरक्तवर्ण झाले असता रामाने हजार बाणानी सराला वेध केला, तेव्हा प्रस्रवण पर्वतावरील जलधाराच्या प्रवाहाप्रमाणे त्या खराच्या शरिराला बाणानी पडलेल्या क्षतातून पुष्कळच फेसाळलेलें रक्त वाहूं लागले. परंतु वाणानी रामाने जरी याप्रमाणे या खराला अगदी कुठित करून सोडले होते, तरी रजाच्या गंधानें तो मत्त होऊन पुनरपि त्या रामावरच धावला तेव्हा रक्ताने भरून गेलेला तो कुद्ध राक्षस धावून येत आहे असे पाहून बाण मारता यावा एतदर्थ किंचित् चपळाई करून तो कृताल राम दोन तीन पावले मागे सरला आणि खराच्या वधाकरिता प्रति ब्रह्मानच की काय असा .

·२५ श्लो. १८-३१] अरण्यकाण्डम् । (१३५) स तहत्तं मघवता सुरराजेन धीमता । संदधे च स धर्मात्मा मुमोच च खरं प्रति स विमुक्तो महावाणो निर्धातसमनिस्वनः । रामेण धनुरायम्य खरस्योरसि चापतत् स पपात खरो भूमौ दह्यमानः शराग्निना। रुद्रेणेव विनिर्दग्धः श्वेतारण्ये यथान्धका २७ स वृत्र इव वज्रेण फेनेन नमुचिर्यथा । वला वेन्द्राशनिहतो निपपात हतः खरः २८ एतस्मिनन्तरे देवाश्चारणैः सह संगताः । दुन्दुभीश्चाभिनिनन्तः पुष्पवर्प समन्ततः रामस्योपरि संहृष्टा ववर्युर्विस्मिताम्तदा । अर्धाधिकमुहूर्तेन रामेण निशितैः शरैः ३० चतुर्दशसहस्राणि रक्षसां कामरूपिणाम् । खरदूषणमुख्यानां निहतानि महामधे ३१ एक अमीसारखा तेजस्वी याण रामाने घेतला भाणि बुद्धिवान् देवराज इद्राने अगस्त्य मुनींच्या द्वारे दिलेला तो बाण धनुष्याला लावून त्या महात्म्या रामाने खर राक्षसावर सोडला. (१९-२५) रामाने धनुध्य आवर्षण करून सोडलेला तो प्रचंड बाण, वायूवर वायु आदळून होणान्या प्रचंड धनीप्रमाणे गर्जना करीत करीत खर राक्षसाच्या वक्षः- स्थलावर जाऊन पडला, तेव्हा दान दग्ध केलेला अधकासुर ज्याप्रमाणे श्वेतारण्यात पडला, त्याप्रमाणे वाणरूप अमीने जळू लागलेला तो खर भूमीवर पडला. वनाने वध पावलेल्या प्रामुराप्रमाणे, जलफेनाने वष पावलेल्या नसुधि दत्याप्रमाणे अथवा अशनि नावाच्या आयुधाने वध पावलेल्या बल दैत्याप्रमानें रामबाणाने वध पावलेला तो सर पृथ्वीवर पडला या वेळी चारगासद एकत्र जमलेले देव दुदुभि वाजवून आनंदाने रामावर सर्व बाजूनी विस्मयपूर्वक पुष्टि कर लागले आणि म्हणाले, " दांड मुहूर्तामध्ये रामानें तश्णि बागानी यथेट का धारण करणान्या सर-दूषग-इलादि चंदा हजार राक्षमाचा महासंग्रामात १०(म.रा.),

·(१४६)
श्रीरामायणम्
[ सर्गः३०-३१
अहो वत महत्कर्म रामस्य विदितात्मनः ।
अहो वीर्यमहो दाढ्य विष्णोरिव हि दृश्यते
इत्येवमुक्त्वा ते सर्वे ययुर्देवा यथागतम् ३३
ततो राजर्पयः सर्वे संगता: परमर्षयः।
समाज्य मुदिता रामं सागस्त्या इदमब्रुवन्
एतदर्थं महातेजा महन्दः पाकशासनः ।
शरभगाश्रमं पुण्यमाजगाम पुरंदरः
आनीतस्त्वमिम देशमुपायेन महर्षिभिः ।
एपां वधार्थ शत्रूणां रक्षसां पापकर्मणाम्
तदिदं नः कृतं कार्य त्वया दशरथात्मज ।
स्वधर्म प्रचरिष्यन्ति दण्डकेषु महर्षयः
एतस्मिन्नन्तरे वीरो लक्ष्मणः सह सीतया।
गिरिदुर्गाद्विनिष्क्रम्य संविवेशाधमे सुखी
ततो रामस्तु विजयी पूज्यमानो महर्षिभिः।
प्रविवेशाश्रमं वीरो लक्ष्मणेनाभिपूजितः
तं दृष्ट्वा शत्रुहन्तारं महर्षीणां सुखावहम् ।
केला, तव्हा पराक्रमाने विख्यात झालेल्या या रामाचे काय हो तरी हे महत्कर्म ।
अहो, याचे वीर्य आणि धैर्य विष्णूप्रमाणे दिसत आहे " (२६-३२)
असे म्हणून ते सर्व देव आले तसे निघून गेले नंतर सर्व राजर्षि आणि
महर्षि अगस्त्यमुनींसह भानंदित होऊन तेथें आले व रामाची प्रशंसा कस्न
म्हणाले, "याचकरिता पाक दैत्याचा वध करणारा महातेजस्वी महेन्द्र शरभग
मुनींच्या पविन आश्रमी आला होता. या पापकमी राक्षस शनूंचा वध करण्या-
करिता महर्षीनी उपाय योजन तुला या प्रदेशात अगल होते. ते हे आमचे कार्य,
हे दशरथपुना रामा ! तू शेवटास नेलें आहेस व यामुळे दंडकारण्यात महर्षीना
स्वधर्माचे आचरण करिता येईल." हे त्याच वोलणे चालले आहे ताँच वीर
लक्ष्मण सीतेसह पर्वताच्या गुहेतून बाहेर निघून आनदाने आश्रमात आला
नंतर महर्षि ज्याची प्रशसा करीत आहेत असा तो विजयो वीर राम आश्रमात

·२ श्लो० १२-४२३१-३] अरण्यकाण्डम् । (१४७) बभूव हृष्टा चैदेही भारं परिपस्वजे मुदा परमया युका दृष्ट्वा रक्षोगणान्दतान् । रामं चैवाव्ययं दृष्ट्वा तुतोष जनकात्मजा ततस्तु तं राक्षससङ्घमर्दनं सपूज्यमानं मुदितैर्महात्मभिः। पुनः परिप्यज्य मुदान्वितानना बभूव हा जनकात्मजा तदा ४२ इत्याचे श्रीमद्रा. वाल्मीकीय आदिकान्येऽरण्यकाण्डे निंशः सर्ग ॥३०॥९७२] एकत्रिंशः सर्गः। त्वरमाणस्ततो गत्वा जनस्थानादकम्पनः । प्रविश्य लङ्कांधेगेन रावणं वाक्यमब्रवीत् जनस्थानस्थिता राजन्नाक्षसा बहवो हवाः। खरच निहतः संख्ये कर्थविदहमागतः एचमुक्तो दशग्रीवः क्रुद्धः संरकलोचनः । अफम्पनमुवाचेदं निर्दहन्निव तेजसा ३ आला असता लक्ष्मणाने त्याची स्तुति केली महर्षीना सुख देणाऱ्या त्या शत्रु- नाशक पतीला अवलोकन केल्यावर आनंदित झालेली सीता त्याला कडकडून भेटली आणि पराकाष्ठेच्या आनदान युक्त झालेल्या त्या जनककन्या सीतेला, राक्षसगणाचा वध होऊन राम खुशाल आहे असे आढळून आल्यावर अत्यन्त आनद झाला. नंतर आनंदित झालेले महात्मे मुनि ज्याची प्रशंसा करीत आहेत अशा त्या आपल्या राक्षससमुदायाचे मर्दन करणा-या पतीला पुनरपि आलिंगन देऊन आधीच आनदी मुद्देने युफ झालेल्या जनककन्येला आणखी हर्ष झाला (३३-४२) याप्रमाणे पाल्मीकिप्रणीत श्रीरामायण नावाच्या आदिकान्यातील अरण्यकाण्डापैकी तीसावा सर्ग समार झाला ॥ ३० ॥ जनस्थानातील युद्धातून पळालेला अपन राक्षस धावत धावत केला गेला आणि रावणाला म्हणाला- "हे राजा ! जनस्थानात असलेल्या असंख्य राक्षसांचा व सराचा सप्रामात वध झाला. मी प्रेक्षक असल्याने वागाच्या तावडीत न सापडल्यामुळे आप घस्न कसा तरी जीव वाचवून येथे आला " याप्रमा ·8 ५ ७ ८ ९ (१४८) श्रीरामायणम् । [सर्ग ३१ केन भीम जनस्थानं हतं मम परासुना । को हि सर्वेषु लोकेषु गति नाधिगमिष्यति न हि मे विप्रियं कृत्वा शक्यं मघवता सुखम् । प्राप्तुं वैश्रवणेनापि न यमेन च विष्णुना कालस्य चाप्यहं कालो दहेयमपि पावकम् । मृत्यु मरणधर्मेण संयोजयितुमुत्सहे घातस्य तरसा वेगं निहन्तुमपि चोत्सहे। दहेयमपि संयुद्धस्तेजसाऽऽदित्यपावको तथा ऋद्ध दशग्रीवं कृताञ्जलिरकम्पनः । भयात्संदिग्धया वाचा रावणं याचतेऽभयम् दशग्रोवोऽभयं तस्मै प्रददौ रक्षसां वरः । स विलब्धोऽब्रवीद्वाक्यमसंदिग्धमकम्पन: पुत्रो दशरथस्यास्ते सिंहसंहननो युवा । अपनाने सागितले असता रावण क्रुद्ध झाला, त्याचे नेन लाल झाले आणि तेजाने जळतच की काय तो अकपनाला म्हणाला-"ज्याने माझे भयकर जनस्थान नष्ट करून टाकले आहे, तो खरोखर गतप्राण झालाच आहे असे मी समजतों कारण असे कर्म करणारा कोण बरे, सर्व लोकामध्ये जरी हिंडला तरी, प्राप्त होणारें मरण टाळण्यास समर्थ होणार आहे ? फार कशाला, माझें अप्रिय करून इद्राला, कुवेराला, यमाला अथवा विष्णूलाही सुख प्रास होणे अशक्य आहे कालाचाही मी काल आहे, अमीलाही मी दग्ध करून टाकीन, मृत्यूलाही मारण्याचे माझें सामर्थ्य आहे. जोराने वायूचा वेगही नाहीसा करण्यास मी तयार आहे आणि क्रुद्ध झाली असता तेत्राच्या योगाने सूर्य व अग्नि ह्यानाही मी जाळून टाकीन" (१-५) याप्रमाणे दशानन रावण युद्ध झाला असता अपनाने हात जोडून भया- मुळे अडखळत अडखळत त्या रावणापाशी अभय मिळण्याविषयी प्रार्थना केली तेव्हा राक्षसामध्ये श्रेष्ठ असलेल्या रावणाने त्याला अभय दिल्यावर धीर आलेला तो अपन निसन्देहपणे रावणाला म्हणाला “दशरथाचा एक राम ·१० २ श्लो. ४-०६] अरण्यकाण्डम्। (१४९) रामो नाम महास्कन्धो वृत्तायतमहाभुजा श्यामः पृथुयशाः श्रीमानतुल्यबलविक्रम । हतस्तेन जनस्थाने खरश्च सहदूषणः अकम्पनवच श्रुत्वा रावणो राक्षसाधिपः । नागेन्द्र इच निःश्वस्य इदं वचनमब्रवीत् स सुरेन्द्रेण संयुक्तो रामः सर्वामरैः सह । उपयातो जनस्थानं ब्रूहि कचिदकम्पन रावणस्य पुनर्वाक्य निशम्य तदकम्पनः । आचचक्षे पलं तस्य विक्रम च महात्मनः १४ रामो नाम महातेजा. श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् । दिव्यास्त्रगुणसंपन्नः पुरं धर्म गतो युधि १५ तस्यानुरूपो बलवानक्ताक्षो दुन्दुभिस्वनः । क्नीयाँल्लक्ष्मणो भ्राता राकाशशिनिभानन· म्हणून तरुण पुन आहे, उत्कृष्ट अवयव आणि सौंदर्य यांनी ती युक्त आहे, याचे खादे मोठे मोठे आहेत, बाहु वाटोळे, विस्तीर्ण आणि दीर्घ आहेत मातीने तो महायशस्वी राम श्यामवर्ण आहे व त्या श्रीमान् रामाच्या वलरला व पराक्रमाला कोठेच तोड नाही आणि त्यानेच जनस्थानामध्ये दूषणासह खराचा वध केला आहे " हैं अपनाचे भाषण श्रवण केल्यावर राक्षसाधिपति रावण नागराजाप्रमाणे सुस्कारा टाकून म्हणाला-" है अपना । तो राम इदा- सह सर्व देवाना बरोबर घेऊन जनस्थानामध्ये आला होता की काय, ते मला सांग"८-१३) हा रावणाचा दुसरा प्रश्न ऐकून घेऊन अपन त्या महात्म्या रामाचा पराक्रम व सामर्थ्य त्याला सागू लागला ता म्हणाला-" 'राम महातेजस्वी भसून सर्व धनुरांमध्ये श्रेष्ठ भावे दिव्यानरूप साधनानी तो सपन्न आहे आणि युद्धात पराकाष्ठेचे शौर्य गाजविणारा आहे त्याला योग्य असाच त्याचा एक लक्ष्मण नावाचा घलान्य कनिष्ठ भ्राता आहे त्याचे नेत्र आरकवर्ण असून आवाज दुदुभीप्रमाणे गभीर आहे आणि पौर्णिमच्या दासारखे त्याचे मुख आहे.

·(१५०)
श्रीरामायणम्
[सर्गः ३१
स तेन सह संयुक्तः पावकेनानिलो यथा ।
श्रीमानाजवरस्तेन जनस्थानं निपातितम्
नैव देवा महात्मानो नात्र कार्या विचारणा।
शरा रामेण तूत्सृष्टा रुक्मपुरा पतत्विणः
सर्पाः पञ्चानना भूत्वा भक्षयन्ति स्म राक्षसान् ।
येन येन च गच्छन्ति राक्षसा भयकर्पिता:
तेन तेन स्म पश्यन्ति राममेवाग्रतः स्थितम् ।
इत्थं विनाशितं तेन जनस्थानं तयानघ
अकम्पनवचः श्रुत्वा रावणो वाक्यमप्रवीत् ।
गमिष्यामि जनस्थानं रामं हन्तुं सलक्ष्मणम् २१
अथैवमुक्के वचने प्रोवावेदमकम्पनः ।
शृणु राजन्यथावृत्तं रामस्य बलपौरुषम् २२
असाध्यः कुपितो रामो विक्रमेण महायशाः ।
आपगायास्तु पूर्णाया वेग परिहरेच्छरैः
सताराग्रहनक्षत्रं नभश्चाप्यवसादयेत् ।
अग्नीशी संयुक्त होणाऱ्या वायूप्रमाणे तो श्रीमान् राजाधिराज राम लक्ष्मणाशी
संयुक्त झाला आहे आणि त्यानेच जनस्थानाचा नि पात केला आहे. महात्मे देव
तेथें मुळीच आले नाहीत, त्याच्या येण्याविषयी मुळीच शंका नको सुवर्णभूषित
पिसानी युक्त असलेले बाण एकटा रामच सोडीत होता आणि तेच बाण पंच.
मुखी सर्प होऊन राक्षसाना भक्षण करीत होते भयग्रस्त झालेले राक्षस जिकडे-
जिकडे जात असत तिकडे-तिकडे समोर उभा असलेला रामच त्याच्या दृष्टीस
पडे. याप्रमाणे हे निष्पापा ! त्याने जनस्थानाचा नाश केला" (१४-२०)
हैं अकंपनाचे भाषण ऐकून " मी लक्ष्मणासह रामाचा वध करण्याकरिता
जनस्थानामध्ये जातो" असे रावण त्याला म्हणाला; परंतु रावण असे बोलल्या-
वर अकंपन त्याला म्हणाला- "हे राजा ! रामाचे वर्तन, बल व पराक्रम
तूं श्रवण कर. राम क्रुद्ध झाला असता पराक्रम करून त्याचा पराजय करणे
अशक्य आहे, कारण भरुन चाललेल्या नदीचाही वेग तो बाणाच्या योगानें .

·लो. १५-३०] भरण्यकाण्डम् । (१५१) असौ रामस्तु सीदन्ती श्रीमान युद्धरेन्महीम् भित्त्वा वेला समुद्रस्य लोकानालावयेद्विभुः । वेगं वापि समुद्रस्य वायुं वा विधमेच्छरैः संहत्य या पुनर्लोकान्विक्रमेण महायशाः । शक्तः श्रेष्ठः स पुरुषः स्रष्ट्र पुनरपि प्रजाः नहि रामो दशग्रीव शक्यो जेतुं रणे त्वया। रक्षसां वापि लोकेन स्वर्गः पापजनैरिव न तं वध्यमहं मन्ये सर्वदेवासुरैरपि । अयं तस्य वधोपायस्तन्ममैकमनाः शृणु २८ भार्या तस्योत्तमा लोके सीता नाम सुमध्यमा । श्यामा समविभक्ताही स्त्रीरत्नं रत्नभूपिता नैव देवी न गन्धर्थी नाप्सरा न च पन्नगी । तुल्या सीमन्तिनी तस्य मानुपी तु कुतो भवेत् परत फिरवील. वारा, ग्रह आणि नक्षत्रे यासह भाकाशही खाली पाडील आणि हा श्रीमान् राम पृथ्वी रसातळाला जाऊ लागली असता तिचाही उद्धार करील. समुद्राची मर्यादा नाहीशी करून हा समर्थ राम लोकाना युवून टाकील आणि बाणाच्या योगाने समुद्राचा वेगहा नाहीसा करुन वायूलाही उडवून देईल. इतकेच नव्हे, स्पराकमाने लोकांचा राहार करून तो महायशस्वी श्रेष्ठ पुरप राम पुनरपि प्रजा उत्पन्न करण्यास समर्थ आहे (२१-२६, "हे दशानना! पापी लोकाना स्वर्ग प्राप्त होणे ज्याप्रमाणे अशक्य आहे, त्याचप्रमाणे संग्रामात तुझ्या हातून अयश राक्षससमुदायाच्या हातून रायाचा पराजय होणे अशक्य आहे सर्व देवदैत्यांच्या हातूनही समामात त्याचा वध होईल असे मला वाटत नाही. त्याच्या वधाचा हा एक उपाय आहे, तो तूं एक. चित्ताने माझ्यापासून श्रवण कर. सीता नावाची त्याची एक अतिशय सुंदर व जगतामध्ये उत्कृष्ट भार्या आहे. ती नेहमी तरुण राहणारी आहे, तिच्या अव. यवाची ठेवण सारखी व रेखलेली आहे आणि रत्नानी तो भूपित झालेली असून सर्व नियामध्ये उत्कृष्ट आहे. देवागना, गंधर्व-त्री, अप्सरा अथवा नाग-

·(१५२)
श्रीरामायणम् ।
[सर्ग ३१
तस्यापहर भायां त्वं त प्रमथ्य महायने ।
सीतया रहितो रामो न चेव हि भविष्यति
अरोचयत तद्वाफ्यं रावणो राक्षसाधिपः ।
चिन्तयित्वा महावाहुरकम्पनमुवाच ह
चाढ कल्य गमिष्यामि एका सारथिना सह।
आनेष्यामि च वैदेहीमिमां दृष्टो महापुरीम्
तदेवमुफ्त्वा प्रययौ सरयुक्तेन रावणः ।
रथेनादित्यवर्णेन दिशः सर्वाः प्रकाशयन् ३४
स रथो राक्षसेन्द्रस्य नक्षत्रपथगो महान् ।
चञ्चूर्यमाणः शुशुभे जलदे चन्द्रमा इव
स दूरे चाश्रमं गत्वा ताटकेयमुपागमत् ।
मारीचेनाधितो राजा भक्ष्यभोज्यैरमानुपेः
तं स्वयं पूजयित्वा तु आसनेनोदकेन च।
अर्थोपहितया वाचा मारीचो वाक्यमब्रवीत्
कन्या यातहा तिच्यासारखी कोणी नाही, मग मनुष्यजातीत तर तिच्यासारखी
खी कोठून असणार ' तेव्हा कोणत्या तरी उपायाने महावनात त्याचे उच्चाटण
करून तू त्याची भार्या हरण कर, कारण सीतेचा विरह झाला असता राम
जिवंतच राहणार नाही" (२५-३१)
हे त्याचे भाषण राक्षसाधिपति रावणाला रुचले आणि तो महापराक्रमा
रावण विचार करून त्याला म्हणाला, "ठीक आहे मी प्रात काली सारथ्यासह
एकटाच जाईन आणि आनदाने या मोठ्या नगरीमध्ये सानेला घेऊन येईन
याप्रमाणे अपनाला सागितल्यावर तो रावण गाडवें जोडलच्या आणि सूर्या-
सारख्या तेजस्वी असलेल्या रथात आरूढ होऊन सर्व दिशा प्रकाशित करीत
करीत निघाला तेव्हा राक्षसाधिपति रावणाचा नक्षत्रमार्गाने जाणारा तो रथ
एकसारख्या जाणाऱ्या चद्राप्रमाणे शोभू लागला तो रावण दूर असले
ल्या मारीचाश्रमाला गेल्यावर ताटकापुन मारीचाकडे गेला असता त्या मारीचाने
मनुष्य लोकात अप्राप्य अशा भक्ष्य व भोज्य पदार्थानी त्या राजाचा सत्कार

·ग्लो. ३१-४३] अरण्यकाण्डम् । कञ्चित्सुकुशलं राजंल्लोकानां राक्षसाधिप। आशङ्के नाधिजाने त्वं यतस्तूर्णमुपागतः एवमुको महातेजा मारीवेन स रावणः । ततः पश्चादिदं वाक्यमब्रवीद्वाक्यकोविदः आरक्षो मे हतस्तात रामेणाक्लिष्टकारिणा। जनस्थानमवध्यं तत्सर्वं युधि निपातितमु मे कुरु साचिव्यं तस्य भार्यापहारणे । राक्षसेन्द्रवचः श्रुत्वा मारीचो वाक्यमब्रवीत् आख्याता केन या सीता मित्ररूपेण शत्रुणा । त्वया राक्षसशार्दूल को न नन्दति नन्दितः ४२ सीतामिहानयस्वेत्ति को ब्रवीति ब्रवीहि मे। रक्षोलोकस्य सर्वस्य का शृङ्गं छेत्तुमिच्छति केला आणि याप्रमाणे आसन, उदक वगैरे देऊन त्याचे स्वत. पूजन केल्यावर अर्थसंपन्न वाणीने मारीच त्याला म्हणाला " हे राक्षसाधिपते राजा राक्षस लोकाचे कुशल आहे ना ? ज्याअर्थी तूं स्वरेने येथें आला आहेस, त्याअर्थी मला ते कुशल आहेत असे दिसत नाही; मला भयाची शंगा येत आहे.' (३२-३०) याप्रमाणे मारीच बोलला असता संभाषण करण्यात प्रवीण असलेला तो रावण त्याचे बोलणे ऐकून घेतल्यानंतर त्याला म्हणाला वा मारीचा माझ्या सीमारक्षकाचा, अप्रतिहत्त पराक्रम करणा-या रामाने वध केला असून युद्धांत अवध्य असलेल्या त्या सर्व जनस्थानाचाही नि पात करून टाकला आहे. यास्तव त्यानी भार्या वरण करण्याकरिता तू मला सदाम्य बर."हे राक्षसा. धिपति रावणाचे भाषण ऐकल्यावर मारीच म्हणाला- "हे राक्षसश्रेष्ठा । कोणत्या मिग्ररूप शत्रूने तुला सीता हरण करण्यास सांगितले आहे ! अरे, दानादिकाच्या योगाने तूं संतुष्ट केलेला असा कोण पुरुष तुझ्याशी द्वेष करीत आहे ! "येथे सौतेला घेऊन ये" असे कोण म्हणत आहे, ते मला साग. सर्व राक्षस लोकाची उमति नाहीशी करण्याची कोण इच्छा करीत आहे ? ते एकदा मला " .

·४५ (१५४) श्रीरामायणम् । [ सर्ग. ३१ ३२ प्रोत्साहयति यश्च त्वां स च शत्रुरसंशयम् । आशीविषमुखादंष्ट्रामुदतु चेच्छति त्वया कर्मणालेन केनासि कापथं प्रतिपादितः। सुखसुप्तस्य ते राजन्प्रहत केन मूर्धनि विशुद्धवंशाभिजनामहस्ततेजोमदः संस्थितदोर्विषाणः । उदीक्षितुं रावण नेह युक्तः स संयुगे राघवगन्धहस्ती३६ असौ रणान्तास्थितिसंधिवालो विदग्धरक्षोमृगहा नृसिंहः । सुप्तस्त्वया बोधयितुं न शक्यः शराङ्गपूर्णो निशितासिदंष्ट्रः४७ चापापहारे भुजवेगपके शरोमिमाले सुमहाहवोधे । न रामपातालमुखेऽतिघोरे प्रस्कन्दितुं राक्षसराज युक्तम् ४८ प्रसीद लकेश्वर राक्षसेन्द्र लकां प्रसनो भव साधु गच्छ । कळू दे या कृत्याविषयी जो तुला प्रोत्साहन देत आहे तो नि संशय तुझा शत्रु आहे आणि तुझ्याकडून सर्पाच्या मुखातील दाढ उपटून काढण्याची तो इच्छा करीत आहे ह्या कर्माचा उपदेश करुन तुला कोणी नाशाच्या मार्गाला लावून दिले आहे ? व हे राजा! तू सुखाने निजला असताना तुझ्या मस्तकावर कोणी प्रहार केला आहे हे मला समज दे (३९-४४) शुद्ध कुलामध्ये जन्म हीच ज्याची शुडा, प्रताप हाच ज्याचा मद आणि बाधेसूद वाहू हेच ज्याचे दात अशा त्या रामरूप मत्त गजाकडे सग्रामात नुसते पाहणेही हितकारक नाही, मग हे रावणा ! त्याच्याशी युद्ध करण्याची तर गोष्टच कशाला पाहिजे ? रणामध्ये असणे हेच ज्याचे संधि व केश आहेत, रणशूर राक्षसरूप मृगाचा जो वध करणारा आहे, घाणरूप अंगानी जो परिपूर्ण आहे आणि तीक्ष्ण खड्गरूप दंष्ट्रानी जो युक्त आहे, अशा या घोरत पडलेल्या पुरुषसिंह रामाला डवचणे योग्य नाही. हे राक्षसराजा! धनुष्य हाच ज्यातील प्राणहारक नक आहे, भुजाचा वेग हाच ज्यातील चिखल आहे, वाण हाच ज्यांतील लाटा आहेत व प्रचंड सग्राम हाच ज्यातील जलप्रवाह आहे, अशा या पातालापर्यंत प्रविष्ट झालेल्या रामरूप महाभयकर सागराच्या वडवानलरूप मुखामध्ये जाऊन पडणे योग्य नाही हे लंकाधिपते । तु प्रसन्न हो आणि हे ·२ श्लो० ४४-५०,१-५] अरण्यकाण्डम्। (१५५) त्वं स्वेपु दारेषु रमस्व नित्यं रामः सभार्यो रमतां वनेपु ४९ एवमुक्तो दशग्रीयो मारीचेन स रावणः । न्यवर्तत पुरीं लड़ां विवेश च गृहोत्तमम् इत्याचे श्रीमद्रा वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डेऽष्टाविंशः सर्ग:॥३१॥[१०२२] द्वात्रिंशः सर्ग.। ततः शूर्पणखा दृष्ट्वा सहस्राणि चतुर्दश । हतान्यकेन रामेण रक्षसां भीमकर्मणाम् दूपणं च खरं चैव हतं त्रिशिरसं रणे। दृष्ट्वा पुनर्महानादाननाद जलदो यथा सा दृष्ट्वा कर्म रामस्य कृतमन्यैः सुदुष्करम् । जगाम परमोद्विग्ना लवां रायणपालिताम् ३ सा ददर्श विमानाने रावणं दीप्ततेजसम् । उपोपविष्टं सचिवैर्मरद्भिरिव वासवम् ३ आसीन सूर्यसङ्काशे काञ्चने परमासने । रुक्मवेदिगतं प्राज्यं ज्वलन्तमिव पावकम् राक्षसराजा आपले मन निर्मल करून तू सुशाल लपेला जा तूं स्वस्त्रीचे ठिकाणी नेहमी रममाण होत जा आणि रामालाही वनामध्ये आपल्या भार्येसह रममाण होऊ दे " याप्रमाणे मारीचाने दशकठ रावणाला सागितले असता तो लका- नगरीला परत गेला आणि आपल्या उत्कृष्ट गृहात प्रविष्ट झाला (४६-५०) याप्रमाणे वाल्मीकिप्रणीत श्रीरामायण नावाच्या आदिकाव्यातील अरण्य- काडापैकी एकतिसावा सर्ग समाप्त झाला ॥ ३१ ॥ नतर एकट्या रामाने भयकर धर्म करणा-या चौदा हजार राक्षात आणि दूषण, खर व निशिग याचाही संग्रामात वध केल्याचे पाहून ती र पुनरपि मेघासारख्या मोठमोठ्याने गर्जना करू लागली आणि इतराना : दुष्कर असें रामाने केलेले ते कृत्य पाहून अत्यंत उद्विग्न झालेली दादर रावणाने परिपालन केलेल्या लेकेंत गेली व मरुद्गणासह असाच - सचिवासह सात मजली वाज्याच्या गच्चीवर बसलेच्या उज्जवल ५ ·७ (१५६) श्रीरामायणम् । [सर्गः३२ देवगन्धर्वभूतानामृपीणां च महात्मनाम् । अजेयं समरे घोरं व्यात्ताननामिवान्तकम् देवासुरविमर्देपु बज्राशनिकृतवणम् । ऐरावतविपाणारुत्कृष्टकिणवक्षसम् विशद्भुजं दशग्रीवं दर्शनीयपरिच्छदम् । विशालवक्षसं वीरं राजलक्षणलक्षितम् नद्धवैदूर्यसंकाशं तप्तकाञ्चनभूपणम् । सुभुजं शुक्लदशनं महास्यं पर्वतोपमम् ९ विष्णुचक्रनिपातैश्च शतशो देवसंयुगे। अन्यैः शस्त्रैःप्रहारैश्च महायुद्धेपु ताडितम् आहताझं समस्तैस्तं देवप्रहरणस्तदा । अक्षोभ्याणां समुद्राणां क्षोभणं क्षिप्रकारिणम् रावणाला तिने पाहिले ज्याच्यामध्ये पुष्कळ तुपाचा होम केलेला आहे आणि म्हणूनच जो प्रज्वलित आहे, अशा सुवर्णनिर्मित स्थंडिलावर असलेल्या अमी- प्रमाणे सुवर्णनिर्मितच व प्रभेने सूर्यासारख्या असलेल्या उत्कृष्ट आसनावर वसलेला तो रावण दिसत होता. देव, गंधर्व, भूते आणि महात्मे ऋषि याना समरागणात अजिंक्य असलेला तो भयंकर रावण जबडा पसरलेल्या मृत्यूप्रमाणे भासत होता. देवदैत्याच्या युद्धामध्ये वज्र आणि अशनि या आयुधानी त्याला जखमा झालेल्या होत्या आणि ऐरावत गजाच्या दाताचे अप्रानी झालेन्या खुणा त्याच्या वक्ष - स्थलावर होत्या (१-५) वास बाहु, दहा कंठ, दर्शनीय सरंजाम, विशाल वक्षःस्थल आणि राजचिन्हें यानी तो वीर युक्त होता. शरिरावर घातलेल्या वैदूर्यमण्याप्रमाणे त्याची काति होती, उत्कृष्ट सुवर्णाची भूषणे त्याने धारण केली होती, त्याचे भुन उत्कृष्ट होते, दंत शुभ्रवर्ग होते, मुख विशाल होते आणि शरीर पर्वतासारखें धिप्पाड होते, देवाच्या युद्धात विष्णूच्या सुदर्शन चक्राचे शेकडों प्रहार त्याच्या अंगावर झालेले होते व महायुद्धात इतर शस्त्राचेही वार त्याला लागलेले होते. ज्याच्या सर्वांगा. वर देवाच्या शस्त्रास्त्राचे आघात झालेले आहेत व जो निश्चित कार्यास तडका- ·लो०६-१८] भरण्यकाण्डम्। (१५७) क्षेतारं पर्वताग्राणां सुराणां च प्रमर्दनम् । उच्छेत्तारं च धर्माणां परदाराभिमर्शनम् सर्वदिव्यास्त्रयोक्तारं यशविघ्नकरं सदा। पुरी भोगवतीं गत्वा पराजित्य च वासुकिम् तक्षकस्य प्रियां भार्या पराजित्य जहार यः। कैलास पर्वतं गत्वा विजित्य नरवाहनम् १४ विमानं पुष्पकं तस्य कामगं चै जहार यः । वनं चैत्ररथं दिव्यं नलिनी नन्दनं धनम् १५ विनाशयति यः क्रोधाद्देवोद्यानानि वीर्यवान् । चन्द्रसूर्यौ महाभागायुत्तिष्टन्तौ परन्तपौ निवारयति बाहुभ्यां यः शैलशिखरोपमः । दशवर्षसहस्राणि तपस्तप्त्वा महावने १७ पुरा स्वयंभुवे धीरः शिरांस्युपजहार यः। देवदानवगन्धर्वपिशाचपतगोरगैः फडकी आरंभ करणारा असून कधीही न क्षोभणाऱ्या समुद्रानाही क्षोभ उत्पन करणारा होता, तो पर्वतशिखरें फेंकून देणारा होता, देवाचे मर्दन करणारा होता, धर्माचा उच्छेदक होता आणि बलात्काराने परस्त्रियाचे हरण करणारा होता तो सर्व दिव्य अत्रे योजणारा असून नेहमी यज्ञाला विघ्न करणारा होता त्याने एकदा पातालामध्ये भोगवती नगरीला जाऊन आणि वासुकीचा पराजय करून तक्षकाची प्रिय भार्या जिंकून आणली होती (८-१४) त्याचप्रमाणे कैलास पर्वतावर जाऊन आणि कुबेराला जिंकून बसणाऱ्या- च्या इच्छेप्रमाणे गमन करणारे त्याचे पुष्पक विमान त्याने हरण करून आणले होते दिव्य चैनरथवन, तेथील सरोवर, नंदनवन आणि देवाच्या यागा याचा तो वीर्यवान् रावण नाश करीत असे. दाना ताप देणारे महाभाग्यवान् चंद्र-सूर्य उदय पावू लागले असता, पर्वतशिखराप्रमाणे असलेला जो रावण आपल्या बाहूंनी त्याचे निवारण करीत असे दहा हजार वर्षे महावनामध्ये तपश्चर्या कान पूर्वी स्वयंभू शंकराला त्या ज्ञानी रावणाने आपली मस्त- अर्पण केली होती.

·(१५८)
धीरामायणम् । [ सर्गः ३२-३३
अभयं यस्य संग्रामे मृत्युतो मानुपाहते।
मन्त्रैरभिष्टुतं पुण्यमध्वरेषु द्विजातिभिः
हविर्धानेषु यः सोममुपहन्ति महाबलः।
प्राप्तयज्ञहरं दुष्टं ब्रह्मानं क्रूरकारिणम्
२०
कर्कशं निरनुकोशं प्रजानामहिते रतम् ।
रावणं सर्वभूतानां सर्वलोकभयावहम्
राक्षसी भ्रातरं क्रूरं सा ददर्श महावलम् ।
तं दिव्यवस्त्राभरणं दिव्यमाल्योपशोभितम्
आसने सूपविष्टं तं कालेऽकालमिवोद्यतम् ।
राक्षसेन्द्र महाभागं पौलस्त्यकुलनन्दनम्
उपगम्याब्रवीद्वाक्यं राक्षसी भयविह्वला ।
रावणं शत्रुहन्तारं मन्त्रिभिः परिवारितम् २४
तमब्रवीद्दीप्तविशाललोचनं प्रदर्शयित्वा भयलोभमोहिता।
सुदारुणं वाक्यमभीतचारिणी महात्मना शूर्पणखा विरूपिता २५
एक मनुष्याखेरीज देव, दानव, गंधर्व, पिशाच, पक्षी आणि उरग याच्याशी
संग्राम करण्यात त्याला मृत्यूचे मुळीच भय नव्हते; यज्ञात ब्राम्हणानी मंत्रांच्या
योगाने स्तुति केलेल्या पवित्र सोमाचा तो महाबलाढ्य रावण हविर्धान संज्ञक
यज्ञशालामध्ये नाश करीत असे, उपस्थित झालेला यज्ञ उध्वस्त करीत असे व
तो दुष्ट आणि ब्रम्हपातकी असून क्रूर कर्मे करणारा होता. इतकेच नव्हे तर तो
निष्ठुर, निर्दय, सर्व लोकांना भय उत्पन्न करणारा आणि सर्व प्राण्याना आक्रोश
करावयाला लावणारा व लोकाच्या अहिताविषयीं तत्पर असे. (१५-२१)
असा तो महायलाध्य क्रूर भ्राता रावण दिव्य वस्त्रे व भूषणें धारण करून
दिव्य पुष्पमालानी भूषित झालेला त्या शूर्पणखा राक्षसाने पाहिला आणि
प्रलयकाली संहार करण्यास सिद्ध झालेल्या कालाप्रमाणे तो पौलस्त्य कुलनंदन
महाभाग्यवान् राक्षसाधिपति रावण सिंहासनावर बसलेला असतांना भयाने
विव्हल झालेली ती शूर्पणखा राक्षसी त्याच्याजवळ गेली आणि मंत्र्यांनी परि-
वोदित असलेल्या त्या शत्रुघातक रावणाला तिने तो वृत्तान्त सागितला. सारांश

·२ १ ५ सो. १९-२५१-५] भरण्यकाण्ठम् । इत्या श्रीमद्रा वाल्मी भादिकाध्येऽरण्यकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः ॥३२॥[१०४५) प्रयस्त्रिंश. सर्गः। ततः शूर्पणखा दीप्ता रावणं लोकरावणम् । अमात्यमध्ये संद्धा परुष वाक्यमप्रवीत प्रमत्तः कामभोगेपु स्वैरवृत्तो निरंकुशः। समुत्पन्नं भयं घोरं योद्धव्यं नायवुध्यसे सक्तं ग्राम्येषु भोगेषु कामवृत्तं महीपतिम् । लुन्धं न बहु मन्यन्ते स्मशानाग्निमिव प्रजाः ३ स्वयं कार्याणि यः काले नानुतिष्ठति पार्थिवः । । स तु ये सह राज्येन तैश्च कार्यर्विनश्यति अयुक्तचारं दुर्दर्शमस्याधीनं नराधिपम् । चर्जयन्ति नरा दूरानदीपङ्कमिय द्विपाः सर्व लोकामध्ये निर्भयपणे संचार करणारी, महात्म्या लक्ष्मणाने विरूप करून टाकलेली आणि रामविषयक भयाने व लोमाने मोहित झालेली ती शूर्पणखा थापली विरूपता दाखवून देदीप्यमान आणि विशाल नेत्रानी युक्त असलेल्या त्य रावणाशी फारच कठोर भाषण करू लागली. (२२-२५) याप्रमाणे वाहमाक्रिप्रणीत श्रीरामायण नावाच्या आदिकाव्यातील अरण्य- काहांपैकी बत्तिसावा सर्ग समाप्त झाला ॥३२॥ नंतर रागाने तापडी लाल झालेली ती शूर्पणखा लोकाना आक्रोश करा- वयाला लावणाय, अमात्यामध्ये बसलेल्या रावणाला मर्मभेदक शब्दानी म्हणाली, " विषयोपभोगात अत्यंत आसक्त, स्वैरवृत्ति आणि निरंकुश असा तूं असल्यामुळे प्राप्त झालेले पोर भय में तुला आधीच कळावयास हवे,स्याची तुला दादही नाही. विषयोपभोगामध्ये आसफ होऊन स्वर आचरण करणाऱ्या राजाला स्मशानातील अमाप्रमाणे प्रजाजन मान देत नाहीत. को पृथ्वीपति राज्यातील कामे वेळेवेळी स्वतः निकालास लावीत नाही, त्याचा ती कार्ये आणि राज्य यासह नाश होतो. योग्य ठिकाणी योग्य हेर न ठेवगाय, योग्य काली प्रजाजनांना दर्शन न देणान्या प्रविश झालेल्या नराधिपाला, हती ·. ur ७ धीरामायणम् । [ सर्गः ३३ ये न रक्षन्ति विषयमस्वाधीनं नराधिपाः। ते न वृद्धया प्रकाशन्ते गिरयः सागरे यथा आत्मवद्भिर्विगृह्य त्वं देवगन्धर्वदानवैः। अयुक्तचारश्चपलः कथं राजा भविष्यास त्वं तु बालस्वभावश्च बुद्धिहीनश्च राक्षस । ज्ञातव्यं तं न जानीपे कथं राजा भविष्यसि येषां चाराश्च कोशश्च नयश्च जयतां वर । अस्वाधीनां नरेन्द्राणां प्राकृतैस्ते जनैः समाः यस्मात्पश्यन्ति दूरस्थान्सर्वानर्थानराधिपाः । चारेण तस्मादुच्यन्ते राजानो दीर्घचक्षुषः १० अयुक्तचारं मन्ये त्वां प्राकृतैः सचिवैद्भुतम् । स्वजनं च यतः स्थानं निहतं नावबुध्यसे ११ ज्याप्रमाणे नदीच्या दलदलीला दुरूनच टावून जातात, त्याप्रमाणे लोक दुरूनच त्या राजाच्या दृष्टीला टाळून जातात. जे भूपति प्रथमतः आपल्या ताब्यातून गेलेल्या देशाचें तो पुनः आपल्या ताब्यात घेऊन रक्षण करीत नाहीत, ते किती जरी संपन्न असले तथापि समुद्रात बुडालेल्या पर्वताप्रमाणे प्रकाशमान होत नाहीत तुझा प्रतिकार करण्याविषयी नित्य प्रयत्नशील व बलवान् अशा देव, गंधर्व व दानव याशी वैर माजवून योग्य ठिकाणी योग्य माणसाची हेराच्या कामावर योजना न करता चचल वृत्ति धारण करणारा तूं राज्यावर कसा टिकून राहूं शकशील (१-७) 'हे राक्षसा | तू पोरकट स्वभावाचा व बुद्धिहीन असून में अवश्य जाणण्यास पाहिजे, ते जाणत नाहीस, तेव्हा तूं राज्यावर कसा टिकून राहूं शकशील ? हे शनूंना जिंकणान्यामध्ये श्रेष्ठ रावणा ! गुप्त हेर, खजिना आणि न्यायखाते ही ज्या भूपतींच्या स्वाधीन नाहीत, ते राज्यसूत्रे चालविण्यास अयोग्य असलेल्या सामान्य प्रजाजनासारखेच होत राजे लोक हेररूपी चक्षंच्य योगाने दूरदूरच्या सर्व गोष्टी पाहतात म्हणून त्याना दीर्घचक्षु म्हणतात. तुझ्या सैन्याचा नाश करून तुझे ठाणे शत्रूने मारल्याची तुला वार्ताही नाही, यावरून तूं ·. श्यो०६-१८] भरण्यकाण्डम् । चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् । हतान्येकेन रामेण खरश्च सहदूषणः १२ ऋषीणामभयं दत्तं कृतक्षेमाश्च दण्डकाः । घर्षितं च जनस्थानं रामेणाक्लिष्टकारिणा त्वं तु लुब्धः प्रमत्तश्च पराधीनश्च राक्षस। विषये स्वे समुत्पन्नं यद्भयं नावबुध्यसे १४ तीक्ष्णमल्पप्रदातारं प्रमत्तं गर्वितं शठम् । व्यसने सर्वभूतानि नाभिधावन्ति पार्थिवम् १५ अतिमानिनमग्राह्यमात्मसंभावितं नरम् । क्रोधनं व्यसने हन्ति स्वजनोऽपि नराधिपम् १६ नानुतिष्ठति कार्याणि भयेपुन बिभेति च । क्षिप्र राज्याच्युतो दीनस्तृणैस्तुल्यो भवेदिह शुष्ककाष्ठैभवेत्कार्य लोठैरपि च पांसुभिः । अविद्वान् व क्षुद्र अशा मंत्रि लोकानी वेढलेला आहेस व हराच्या कामावर योग्य माणसें नोमिलीं नाहीस असे वाटते. अरे। एकव्या रामचंद्रानें भयंकर कर्म करणारे चौदा हजार राक्षस आणि दूषणासह खर याचा वध करून व ऋषींना अभय देऊन दंडकारण्य सुखरूप करून टाकले आणि अप्रतिहत पराक्रम करणाऱ्या रामाने जनस्थानाचा विध्वंस केला. परंतु हे राक्षसा । तूं तर अत्यन्त बेसावध व विवेकशून्य असून केवळ विषयोपभोगाच्या आधीन झालेला आहेस, ज्यामुळे आपल्या देशातच उत्पन्न झालेल्या भयाची तुला सदरही नाही. (८-१४) "स्वभावानें क्रूर, योग्यतेपेक्षा अत्यन्त कमी मोबदला देणारा ( कृपण ), उन्मत्त, गर्विष्ठ व लबाड अशा राजाकडे संकटसमयीं सहाय्य करण्यास कोर्णाही धाउन जात नाहीत. अत्यंत अभिमानी, स्वकीय जनानाही जवळ जाण्यास अशस्य असलेला, स्वत:लाच मोठा समजणारा आणि विनाकारण रागावणारा असा वो पुरुष असेल तो संकटात सापडला असता त्याचे स्वतःचेच आप्त स्वकीय बन्नुका त्याचा वध करतात.जो राजा आपली कर्तव्यकर्मे करीत नाही आणि भयंकर उपस्थित झाले असता त्यांचे भय बाळगीत नाही, तो सबरच राज्याला ११ (म. रा.)

·श्रीरामायणम् । [सर्गः ३३-३४ न तु स्थानात्परिटैः कार्य स्यावसुधाधिपः उपभुक्तं यथा वासः सजो वा मृदिता यथा । एवं राज्यात्परिभ्रष्टः समाऽपि निरर्थकः अप्रमत्तश्च यो राजा सर्वज्ञो विजितेन्द्रियः। कृतशो धर्मशीलश्च स राजा तिष्ठते चिरम् २० नयनाभ्यां प्रसुप्तो वा जागर्ति नयचक्षुपा । व्यक्तकोधप्रसादश्च स राजा पूज्यते जनै. त्वं तु रावण दुर्बुद्धिर्गुणैरेतैर्विवर्जितः। यस्य तेऽविदितश्चारै रक्षसां सुमहान्वधः पराषमन्ता विषयेषु सगवान्न देशकालप्रविभागतत्ववित् । अयुक्तवुद्धिर्गुणदोपनिश्चये विपन्न राज्यो नचिराद्विपत्स्यसे २३ होऊन अगदी दीन होऊन जातोव जगात तो तृणवत् तुच्छ लेखला जातो; कारण शुष्क काठे, मातीची ढेकळे आणि धूळ याचाही उपयोग होत असतो, परंतु स्थानभ्रष्ट झालेल्या रामाचा काहीही उपयोग होत नाही, ज्याप्रमाणे वापरलेले वन्न अथवा चुरगळून टाकलेल्या फुलाच्या माळा निरुपयोगी होतात, त्याचप्रमाणे राज्यापासून भ्रष्ट झालेला पुरुष समर्थ असूनही निरुपयोगी होतो. (१५-१९) "स्वकार्यदक्ष, गुप्त हेराचे द्वारा राज्यातील सर्व वित्तंबातमी जाणणारा, जितेंद्रिय, कृतज्ञ आणि धर्मशाल असा जो राजा असतो, तोच पुष्कळ दिवसपर्यंत राज्यावर टिकून राहतो. डोळे मिटून निजला तरी न्यायदृष्टि उघडी ठेऊन जो जागृत असतो आणि योग्य ठिकाणीच ज्याचा क्रोध व कृपा ही म्यक होत असतात, त्याच राजाला लोक मान देत असतात परंतु हे राजा! राक्षसाचा अतिशय मोठा संहारही या तुला हेराच्या द्वाराने समजला नाही, तो तूं या गुणांनी रहित असून मदमती आहेस हे उघड होत आहे. दुसऱ्याचा अवमान करणारा, विषयाचे ठिकाणी आसक्त, कोणत्या ठिकाणी व कोणत्या वेळी काय करावे याचे तत्त्व न जाणणारा आणि चांगले काय व वाईट काय, याचा निर्णय करण्याकडे लक्ष न देणारा तूं असल्यामुळे तूं राज्यापासून भ्रष्ट होऊन लवकरच ·२ ४ लो० १८-२४१-४] मरण्यकाण्डम्। इति स्वदोपान्परिकीर्तितांस्तया समीक्ष्य युद्धया क्षणदाचरेश्वरः। धनेन दर्पण बलेन चान्वितो विचिन्तयामास चिरं स रावणः २४ इत्याचे श्रीमद्रा- वाल्मीकीय आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे त्रयविंशः सर्गः ॥३३॥[१०७१] चतुत्रिंशः सर्गः। ततः शूर्पणखां दृष्ट्वा युवती परुपं वचः। अमात्यमध्ये संक्रुद्धः परिपप्रच्छ रावणः कश्च रामः कथंबीर्यः किंरूपः किंपराक्रमः। किमर्थ दण्डकारण्यं प्रविष्टश्च सुदुस्तरम् आयुधं किं च रामस्य येन ते राक्षसा हताः। खरच निहतः संख्ये दूषणनिशिरास्तथा । तत्त्वं ब्रूहि मनोज्ञाङ्गि केन त्वं च विरूपिता ३ इत्युक्त्या राक्षसेन्द्रेण राक्षसी क्रोधमूछिता। ततो रामं यथान्यायमाख्यातुमुपचक्रमे नाश पावशील " याप्रमाणे तिने उच्चारलेले आपले दोष बुद्धिपूर्वक लक्षात घेऊन धन, गर्व आणि बल यांनी युक्त असलेला तो राक्षसाधिपति रावण पुष्कळ वेळपर्यंत विचार करू लागला (२०-२४) याप्रमाणे वाल्मीकिप्रणीत श्रीरामायण नावाच्या आदिकाव्यातील अरण्य- काडापैकी तेहेतिसावा सर्ग समाप्त झाला ॥३३॥ नंतर शूर्पणखा मर्मभेदक भाषण करीत आहे, असे आढळून आल्यावर अमात्यामध्ये असलेल्या रावणानें क्रुद्ध होऊन विचारले, "राम कोण आहे ? त्याचे सामर्थ्य कसे आहे ? त्याचे स्वरूप कसे आहे ? त्याचा पराक्रम कसा आहे आणि अतिशय गहन अशा दण्डकारण्यात तो कशाकरिता आला आहे ? ज्याच्या योगाने संप्रामात सर, दूषण व निशिरा यासह चौदा हजार राक्षस मारले, मसें त्या रामाचे ते आयुध तरी कोगते आहे हे मला सांग आणि हे सुंदरि । तुला विरूप कोणी केलें हेही साग." याप्रमाणे राक्षसाधिपति रावणाने विचारले असता रागाने बेभान झालेली ती राक्षसी यथायोग्य रीतीने रामाची माहिती सांगू लागली. (१-४) ·७ ८ (१६४) श्रीरामायणम् । [ सर्गः ३४ दीर्घबाहुर्विशालाक्षश्चीरकृष्णाजिनाम्बरः। कन्दर्पसमरूपश्च रामो दशरथात्मजः शक्रचापनिभं चापं विकृप्य कनकाङ्गदम् । दीप्तान्क्षिपति नाराचान्सानिव महाविधान नाददानं शरान्घोरान्विमुञ्चन्तं महावलम् । न कार्मुकं विकर्षन्तं रामं पश्यामि संयुगे हन्यमानं तु तत्सैन्यं पश्यामि शरवृष्टिभिः। इन्द्रेणेवोत्तमं सस्यमाहतं त्वश्मवृष्टिभिः रक्षसां भीमवीर्याणां सहस्राणि चतुर्दश । निहतानि शरैस्तीक्ष्णैस्तेनैकेन पदातिना अर्धाधिकमुहूर्तेन खरश्च सहदूशणः । शुषीणामभयं दचं कृतक्षेमाश्च दण्डकाः १० एका कथंचिन्मुक्काऽहं परिभूय महात्मना। स्त्रीवघं शङ्कमानेन रामेण विदितात्मना ११ ती म्हणाली- “आजानुबाहु, विशालनयन, वल्कलें व कृष्णाजिन ही व आणि मदनासारखे रूप यांनी युक्त असलेला राम दशरथावा पुत्र आहे. सुवर्णवलयांनी भूषित असे इंद्रधनुष्यासारखें धनुष्य भाकर्षण करून महाविषारी साप्रमाणे देदीप्यमान नाराच बाण तो सोडीत असतो. संभामांत महाबलान्य राम भयंकर बाण घेतो केन्हां, सोडतो केव्हा आणि घनुष्य ओढतो केव्हां, है माझ्या तर पाहण्यांतच आले नाही. इंदाने पाषाणष्टींच्या योगाने नाहीशा केलेल्या पिकाप्रमाणे वाणदृष्टींच्या योगानें सैन्याचा वध होत आहे, इतकें मात्र माझ्या दृष्टीस पडत होते. स्वतः पदाती असूनदेखील त्या एकट्या रामानें, तीक्ष्ण घाणांच्या योगानें भयंकर सामर्थ्यवान् अशा चौदा हजार राक्षसांचा वध केला. दूषणासह खराचाही वध केला आणि इतके कृत्य दीड मुहूर्तामध्ये माटो- पून त्यानें ऋषींना अभय दिले व दण्डकारण्य अगदी निर्भय केले. स्त्रीवधाची मीति बाळगणाऱ्या त्या महात्म्या रामाच्या हातून मी नुसती कर्ण नासिका- छेदनाचा अपमान पावूनच एकटी कशी तरी सुटलें. (५-११) ·हो. ५-१८] अरण्यकाण्डम् । भ्राता चास्य महातेजा गुणतस्तुल्यविक्रमः । अनुरतश्च भक्तश्च लक्ष्मणो नाम वीर्यवान् अमर्षी दुर्जयो जेता विकान्तो घुद्धिमान्वली। रामस्य दक्षिणो बाडुर्नित्यं प्राणो बहिश्वरः रामस्य तु विशालाक्षी पूर्णेन्दुसहशानना । धर्मपत्नी प्रिया नित्यं भर्तुः प्रियहिते रता १४ सा मुकेशी सुनासोरुः सुरूपा च यशस्विनी । देवतेव वनस्यास्य राजते श्रीरिवापरा तप्तकाञ्चनवर्णाभा रक्ततुङ्गनखी शुभा। सीता नाम वरारोहा वैदेही तनुमध्यमा नैव देवी न गन्धर्वी न यक्षी न च किती। तथारूपा मया नारी हपूर्वा महीतले यस्य सीता भवेद्धार्या यं च दृष्टा परिष्यजेत् । अभिजीवेत्स सर्वेषु लोकेयपि पुरंदरात् १८ त्याचा लक्ष्मण म्हणून एक वीर्यवान् भ्राता आहे तो गुणानी रामासारखा असून त्याचे ठिकाणी अनुरक, त्याचा भक्त आणि महातेजस्वी माहे. तो तापट, जिंकण्यास अशक्य, शबूंना जिंकणारा, पराक्रमी, पुद्धिमान् व सलाढ्य रामाचा उजवा हात आहे आणि देहाबाहेर संचार करणारा रामाचा प्राणच की काय, असा आहे. विशालनयन आणि पूर्णचंद्रासारखें भाल्दादकारक गुरा यांनी युक्त असलेली रामाची प्रिय धर्मपत्नी आपल्या मत्यांचं प्रिय आणेि हित फरण्याविषयी नेहमी तत्पर असते आणि उत्कृष्ट फेश, सुंदर नासिका व मांच्या माणि मनोहर रूप यांनी युक्त असलेली आणि दुसरी लक्ष्मीच की काय अशी गासणारी ती यशस्विनी या दंडकारण्याच्या देवतेप्रमाणे थोमत आहे. विदेह- राजकन्या जी सुलक्षणी सीता तिचा वर्ण तप्त सुवर्णाश्माणे आहे, नखें भारत वर्ण भासून उन्नत आहेत, पटिप्रदेश उत्कृष्ट माहे माणि उदर कृश आहे. देव, गंधर्व, यया भाणि किन्नर या जातीतही तशी रूपवनी स्त्री आजपर्यंत भूतलावर माझ्या पाहण्यात आली नाही. सीता ज्याची मार्या होईल आणि ज्याला ती आनंदाने “ ·श्रीरामायणम् । [ सर्गः ३४-३५ सा सुशीला वपुलाध्या रूपेणाप्रतिमा भुवि । तवानुरूपा भार्या सा त्वं च तस्याः पतिवर तां तु विस्तीर्णजघनां पीनोत्तुङ्गपयोधराम् । भार्यार्थे तु तवानेतुमुद्यताऽहं घराननाम् विरूपिताऽस्मि फरेण लक्ष्मणेन महाभुज तां तु दृष्ट्वाऽद्य वैदेही पूर्णचन्द्रनिभाननाम् । मन्मथस्य शराणां च त्वं विधेयो भविष्यसि २२ यदि तस्यामभिप्रायो भार्यात्वे तव जायते । शीघ्रमुद्भियतां पादो जयार्थमिह दक्षिणः रोचते यदि ते वाक्यं ममैतद्राक्षसेश्वर । क्रियतां निर्विशवेन वचनं मम रावण २४ विज्ञायैपामशक्तिं च क्रियतां च महाबल। सीता तवानवद्याङ्गी भार्यात्वे राक्षसेश्वर २५ आलिंगन देईल, तो कोणत्याही काली आणि कोणत्याही लोकात इंद्रापेक्षाही अधिक सुखाने राहील. सुशील, शरिराच्या बाध्यामुळे लोकप्रशंसेस पात्र आणि रूपाने तर पृथ्वीमध्येही अनुपम अशी ती सीता तुला भार्या योग्य असून तूंही तिला पति उत्कृष्ट आहेस (१२-१९) "विशाल कटिप्रदेश, पुष्ट व उन्नत स्तन आणि उत्कृष्ट मुख यानी युक्त असलेली ती स्त्री तुझी भार्या व्हावी, एतदर्थ मी तिला आणण्यास उद्युक्त झालें असताना हे महापराक्रमी रावणा ! क्रूर लक्ष्मणाने मला विरूप करून टाकले. पूर्णचंद्राप्रमाणे जिचे मुख आल्हादकारक आहे, अशा त्या वैदेहीला अवलोकन करितांच तूं मदनबाणाच्या आधीन होऊन राहशील. तेव्हा ती बायको भाप- गाला असावी अशी इच्छा जर तुझ्या मनांत उत्पन्न होत असेल, तर या कामांत जय येण्याकरिता तूं आपला उजवा पाय सत्वर उचल. हे राक्षसाधिपते रावणा ! हे माझें सागणे तुला रुचत असेल तर तूं त्या माझ्या सांगण्याप्रमाणे नि शंक- पणाने वाग. साराश हे महाबलाब्य राक्षसाधिपा ! राज्य वगैरे काहीएक नसल्या- मुळे त्या रामादिकाची सामर्थ्यहीनता लक्षात घेऊन मनोहर अवयवानी युक्त ·१ ४ लो. १९-२६१-५] अरण्यकाण्डम् । (१६७) निशम्य रामेण शरैरजिह्मगैर्हताजनस्थानगतानिशाचरान् । खरं च दृष्ट्वा निहतं च दूपर्ण त्वमद्य कृत्यं प्रतिपत्तुमईसि २६ इत्याचे श्रीमद्रा. वाल्मीकीय आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्ग ॥३४॥[१०९७] पञ्चनिंश सर्गः। ततः शूर्पणखावाक्यं तच्छ्रुत्वा रोमहर्षणम् । सविवानभ्यनुज्ञाय कार्ये वुद्ध्वा जगाम ह तत्कार्यमनुगम्यान्तर्यथावदुपलभ्य च । दोषाणां च गुणानां च संप्रधार्य बलाबलम् २ इतिकर्तव्यमित्येव कृत्वा निश्चयमात्मनः। स्थिरबुद्धिस्ततो रम्यां यानशालां जगाम ह यानशालां ततो गत्वा प्रच्छन्नं राक्षसाधिपः सूतं संचोदयामास रथः संयुज्यतामिति एवमुक्तः क्षणेनैव सारथिलघुविक्रमः । रथं संयोजयामास तस्याभिमतमुत्तमम् असलेली सीता भार्या या नात्याने तुला मिळेल, अशी तू तजवीज कर तात्पर्य सरळ जाणाऱ्या बाणाच्या योगाने जनस्थानातील राक्षसाचा रामाने वध केल्याचे ऐकून आणि खर दूषणाचा त्याने वध केल्याचे लक्षात घेऊन या प्रसगाला उचित असे कृत्य निश्चयपूर्वक विचार करून तू आज कर" (२०-२६) याप्रमाणे वाल्मीकिप्रणीत श्रीरामायण नावाच्या आदिकाव्यातील अरण्य - काडापैकी चौतीसावा सर्ग समाप्त झाला ॥३४॥ नंतर रोमाच उठविणारे तें शूर्पणखेचे भाषण ऐकल्यावर त्याने त्या कार्या- विषयी सचिवाचें अनुमोदन घेतले आणि तें कार्य करण्याचा निश्चय करून तो मारीचाच्या आश्रमाकडे जावयास निघाला प्रथमत ते कृत्य मनात आणून, पूर्णपणे त्याचा विचार करून गुणदोषाच्या बलाश्लाचा निश्चय करून आणि अशीच गोष्ट करावयाची, असा आपला विचार ठरवून युद्धीचा पक्का निश्चय झाल्यावर तो आपल्या रमणीय स्थखान्यात गेला आणि अगदी गुप्तपणे त्या राक्षसाधिपति रावणाने " रथ जोड" म्हणून सारथ्याला आज्ञा केली याप्रमाणे ·१ (१६८) श्रीरामायणम् । [सर्गः३५ कामगं रथमास्थाय काञ्चनं रतभूषितम् । पिशाचवदनैर्युकं खरैः कनकभूषणैः ६ मेघप्रतिमनादेन स तेन धनदानुजः। राक्षसाधिपतिः श्रीमान्ययौ नदनदीपतिम् स श्वेतवालव्यजनः श्वेतच्छत्रो दशाननः । निग्धवैदूर्यसंकाशस्तप्तकाञ्चनभूपणः दशग्रीवो विंशतिभुजो दर्शनीयपरिच्छदः। त्रिदशारिर्मुनीन्द्रमो दशशीर्ष इवाद्रिराट् फामगं रथमास्थाय शुशुभे राक्षसाधिपः । विद्युन्मण्डलवान्मेधः सबलाक इवाम्बरे १० सशैलसागरानूपं वीर्यवानवलोकयन् । नानापुष्पफलैर्वृक्षरनुकीर्ण सहस्रशः ११ शीतमगलतोयाभिः पद्मिनीभिः समन्ततः। रावणाची आज्ञा झाल्यावर त्या चलाख सारथ्याने एका क्षणात त्या रावणाला संमत असा उत्कृष्ट रथ जोडून तयार केला. तेव्हा सुवर्णाचे अलंकार घातलेले माणि पिशाचासारख्या मुखानी युक्त असलेले गर्दभ जोडलेल्या सुवर्णमय, रत्नभूषित व स्वेच्छाचारी रथात चढून तो कुबेराचा कनिष्ठ भ्राता वैभवशाली राक्षसाधिपति रावण स्या मेघतुल्य गंभीर नादाने युक्त असलेल्या रयाच्या योगाने समुद्र तरून गेला. (१-५) श्वेतवर्ण केशाचे चामर, श्वेतवर्ण छत्र, पाणीदार, वैदूर्य मण्यासारखी काति, उत्कृष्ट सुवर्ण भूषणें, दहा मुखें, दहा कंठ, वीस हात व मनोहर सामान- सुमान यानी युक्त, देवशनु, मुनिश्रेष्ठाचा वध करणारा आणि दहा मस्त कानी युक्त असलेला हिमालयपर्वतच की काय असा दिसणारा तो राक्षसाधिपति रावण यथेष्ट गमन करणाराय रथावर आरूढ झाला असता पगळ्याचे समुदाय आणि विद्युन्मण्डल ह्यानी युक्त असलेल्या आकाशातील मेघाप्रमाणे शोभू लागला. तो वीर्यवान् रावण पर्वतासह समुद्रतीर पाहत पाहत चालला. ते तीर नानाप्रकारच्या पुष्पयुफ व फलयुक हजारों वृक्षानी गजबजलेले होते. शीत ·- लो०६-१८] शारण्यकाण्डम् । (१६९) विशालैराश्रमपदैदिमगिरलंकृतम् १२ कदल्यटविसंशोमं नारिकलोपशोभितम् । सालैस्तालस्तमालैश्च तरुभिश्च सुपुष्पितैः १३ अत्यन्तनियताहाः शोभितं परमर्षिभिः । नांगैः सुपर्णैर्गन्धर्वैः किन्नरैश्च सहनशा १० जितकामेश्च सिद्धेश्व चारणैश्वोपशोभितम् । जैवैखानसमर्यािलखिल्यैमरीचिः १५ दिव्याभरणमाल्याभिर्दिव्यरूपाभिरावृतम् । क्रीडारतविधिमाभिरप्सरोभिः सहस्रशः सेवितं देवपल्लीभिः श्रीमतीभिकपासितम् । देवदानवसबैश्च चरितं त्वमृताशिभिः १७ हंसझौञ्चलवाकीर्ण सारसैः संप्रसादितम् । चैदूर्यप्रस्तरं स्निग्धं सान्द्रं सागरतेजसा आणि मंगलकारक उदक ज्यात आहे, अशी सरोवर आणि स्थण्डिले ज्यात आहेत असे विशाल आश्रम याच्या योगाने ते तीर सभोवती भूषित झालेले होते, केळीच्या वनानी त्याला शोभा आलेली होती; नारळींनी ते सुशोभित झाले होते, साल, ताल, तमाल इत्यादि प्रफुलित वृक्षानी ते सुंदर दिसत होते अत्यत नियमित थाहार करणाऱ्या महर्षीनी ते शोभपिलेले होते, हजारों नाग, तुपर्ण, गंधर्व, किभर माणि जितेंद्रिय सिद्ध, चारण, ब्रह्मपुन, वैखानस, चालखिल्य, मरीचिप माणि माष नावाचे महर्षि यांनी ते सुशोभित झालेलें होतें (८-१५) क्रीडा आणि रतिधर्म याचे प्रकार ज्याना माहीत आहेत अशा दिव्य भूषणे पारण केलेल्या आणि दिव्य रूपानी युक्त असलेल्या हजारों अप्सरानी ते तीर ज्याप्त झालेले होते वैभवसंपा नियानी त्याचा आध्य केलेला होता, देवा- गनांनीही त्याचे अवलंबन केलेले होते आणि अमृत भक्षण करणारे देवदैत्याचे समुदाय तेथे संचार करीत होते इंस, कोच आणि बेडूक यानी तें गजबजलेले होरों, सारसपक्ष्यांनी ते निर्मल केलेले होते, वैदर्य मण्यासारख्या वाळमर गवताने रों भाच्छादित झालेले होते आणि समुद्राच्या तेगाने ते निग्ध य शीतल दिसत ·२३ (१७०) श्रीरामायणम् । [सर्गः ३५ पाण्डुराणि विशालानि दिव्यमाल्ययुतानि च । तूर्यगीताभिजुष्टानि विमानानि समन्ततः तपसा जितलोकानां कामगान्यभिसंपतन् । गन्धर्वाप्सरसश्वैव ददर्श धनुदानुजः निर्यासरसमूलानां चन्दनानां सहस्रशः। वनानि पश्यन्सौम्यानि प्राणतृप्तिकराणि च २१ अगुरूणां च मुख्यानां वनान्युपचनानि च। तकोलानां च जात्यानां फलानां च सुगन्धिनाम् २२ पुष्पाणि च तमालस्य गुल्मानि मरिचस्य च । मुक्तानां च समूहानि शुष्यमाणानि तीरतः शैलानि प्रवरांश्चैव प्रवालनिचयांस्तथा। काञ्चनानि च शृङ्गाणि राजतानि तथैव च प्रस्रयाणि मनोज्ञानि प्रसन्नान्यद्भुतानि च । धनधान्योपपन्नानि स्त्रीरत्नरावृतानि च हस्त्यश्वरथगाढानि नगराणि विलोकयन् । तं समं सर्वतः स्निग्धं मृदुसंस्पर्शमारुतम् होते असो श्वेतवर्ण, विशाल, दिव्य पुष्पानी युक्त वायें आणि गायन यानी संपन व ययेष्ट गमन करणारी अशी तपश्चर्येने उत्तम लोक सपादन केलेल्या पुरुषाची चोहीकडे असलेली विमान व गधर्व आणि अप्सरा याना जाता जाता त्या रावणाने पाहिले (१६-२०) डिंक हा रस ज्याच्या मुळाशी आहे, अशी हजारों चंदन वृक्षाची सौम्य व प्राणेंद्रिये तृप्त करणारी वनें अवलोकन करीत करीत तो रावण चालला त्याच. प्रमाणे श्रेष्ठ अगुरूची वनें, उत्कृष्ट तक्षोल वृक्षाची उपवने, सुगधि फलाची अरण्ये, तमाल पुणे, मिन्याची झुडुपे, तीरावर सुकत पडलेल्या मोत्याच्या राशी, पाषाणाचे ढीग, उत्कृष्ट पोवळ्याच्या राशी, रोप्यवर्ण व सुवर्णवर्ग शिखरे, निर्मल जलाने युक्त, आश्चर्यकारक आणि मनोहर असे प्रवाह व धनधान्यानी समृद्ध, स्त्रीरत्नानी व्याप्त आणि हत्ती, अश्व व रथ यांनी गजबजलेली नगरे अवलोकन

·२८
लोक १९-३३] अरण्यकाण्डम् ।
(१७१)
अनूपे सिन्धुराजस्य ददर्श त्रिदियोपमम् ।
तत्रापश्यत्स मेघाभं न्यग्रोधं मुनिभिवृतम् २७
समन्ताधस्य तार शाखा शतयोजनमायताः।
यस्य हस्तिनमादाय महाकायं च कच्छपम्
मक्षार्थ गरुडः शाखामाजगाम महाबलः ।
तस्य तां सहसा शापां मारेण पतगोचमः
सुपर्णः पर्णयहुला बमनाथ महाबलः ।
तर वैखानसा मापा वालखिल्या मरीचिपाः
आजा यभूयुधूम्राध संगताः परमर्षयः ।
तेषां दयार्थ गरुडस्तां शाखां शतयोजनाम्
भग्नामादाय वेगेन तौ चोभौ गजकच्छपौ।
एकपादेन धर्मात्मा भक्षयित्वा तदामिपम्
निपादविषयं हत्वा शाखया पतगोत्तमः।
करीत जाता-जातां समुदाचे तोरी ज्याचा स्पर्श मृदु आहे, अशा वायूने युक्त
व सर्व बाजूंनी स्निग्ध असा तो स्वर्गतुल्य सपाट प्रदेश रावणाने पाहिला व
त्या प्रदेशावर मुनींनी ध्यान झालेला मेपतुल्य बटवृक्ष त्या रावणाने अवलोकन
केला. (२१-२७)
स्या वृक्षाच्या त्या शाखा सभोवती शंभर शंभर योजनें दूर दूर गेलेल्या
होत्या. प्रचंड शरिराने युक्त असलेला हत्ती व कासव भक्षणाकरिता घेऊन महा-
इलान्य मरुड त्याच वृक्षाच्या एका शाखेवर येऊन बसला असता त्याची ती
विपुल पानांनी युक्त असलेली शाखा पक्षिश्रेष्ठ महाबलाध्य गरुडाने आपल्या
माराच्या योगाने मोड्न टाकली. त्या वेळी त्या मोडलेल्या शाखेच्या खाली
सानस, माघ, वालखिल्य, मरीचिप, अज आणि धूम्र हे महर्षि एकत्र जमून
बसलेले होते. तेव्हा त्याची दया आल्यामुळे शंभर योजने लोब असलेली ती
मोडकी फांदी आणि ते उभयतां गज व नर्म याना पेस्त तो गार वेगाने तेथून
निघाला व मध्यंतरी ती फादो व ते गज-कर्म एका पायाने धरून व आकाशातून
जाता जाता त आमिष ( हत्ती व कासव ) साऊन आणि त्या शाखेने निषाद

·(१७२)
श्रीरामायणम् । [ सर्गः ३५-३६
प्रहर्षमतुलं लेभे मोक्षयित्वा महामुनीन्
स तु तेन प्रहण द्विगुणाकृतविक्रमः।
अमृतानयनार्थे वै चकार मतिमान्मतिम् ३४
अयोजालानि निर्मथ्य भित्त्वा रत्नगृहं वरम् ।
महेन्द्रभवनागुप्तमाजहारामृतं ततः
तं महर्षिगणैर्जुष्टं सुपर्णकृतलक्षणम् ।
नाम्ना सुभद्रं न्यग्रोधं ददर्श धनदानुजः
तं तु गत्वा परं पारं समुद्रस्य नदीपतेः।
ददर्शाश्रममेकान्ते पुण्ये रम्ये वनान्तरे
तत्र कृष्णाजिनधरं जटामण्डलधारिणम् ।
दर्श नियताहारं मारीचं नाम राक्षसम्
३८
स रावणः समागम्य विधिवत्तेन रक्षसा ।
मारीचेनार्चितो राजा सर्वकामेरमानुषैः
तं स्वयं पूजयित्वा च भोजनेनोदकेन च ।
देशाचा नाश करून व त्या महर्षीना मृत्यूपासून वाचविल्याचा त्या श्रेष्ठ पक्ष्याला
सातुल हर्ष झाला, तेव्हा त्या हर्षामुळे ज्याच्या गतीचा जोर दुप्पट झालेला आहे,
पाशा त्या बुद्धिमान् गरुडाने अमृत आणण्याचा विचार केला आणि पक्ष्याचा
प्रवेश होऊ नये म्हणून परावरून पक्की बसविलेली लोखंडाची जाळी तोइन
आणि तें श्रेष्ठ रत्नमय गृह फोडून त्या इंद्राच्या गृहात रक्षण करून ठेविलेले
अमृत त्याने हरण केलें (२८-३५)
असो गरुडाने शाखा मोडून ज्याला खूण केलेली आहे आणि महर्षि-
समुदायानी जो सेवित आहे, असा तो सुभद्र नावाचा वटवृक्ष रावणाने पाहिला.
नंतर नदोपति समुद्राच्या पलीकडल्या तीराला गेल्यावर एकान्त, रम्य व पवित
अशा वनामध्ये एक आश्रम त्याने पाहिला व त्या आश्रमात कृष्णाजिने आणि
जटामंडल धारण करून शुद्ध आहार करणाऱ्या मारीच राक्षसाची त्याने भेट
घेतली. तेव्हा रावण तेथे आल्यावर त्या मारीच राक्षसाने अमानुष अशा सर्व
भोग्य वस्तूनों पुनरपि त्या राजाचा यथाविधि सत्कार केला माणि भोजन "

·४१ १ २ ३ लो० ३३-४२१-४] भरण्यकाण्डम्। (१७३) अर्थोपहितया वाचा मारीचो वाक्यमब्रवीत् कञ्चित्ते कुशलं राजल्लवायां राक्षसेश्वर । केनार्थेन,पुनस्त्वं वै तूर्णमेव इहागतः एवमुको महातेजा मारीचेन स रावणः । ततः पश्चादिदं वाक्यमब्रवीद्वाक्यकोविदः ४२ इत्याचे श्रीमद्रा वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे पञ्चत्रिंशः सर्गः॥३५॥[११३९] षट्त्रिंशः सर्गः। मारीच श्रूयतां तात वचनं मम.भाषतः। आतोऽस्मि मम चार्तस्य भवान्हि परमा गतिः जानीषे त्वं जनस्थानं भ्राता यत्र खरो मम । दूषणश्च महाबाहुः स्वसा शूर्पणखा च मे त्रिशिराश्च महाबाहू राक्षसः पिशिताशनः । अन्ये च बहवः शूरा लब्धलक्षा निशाचराः वसन्ति मन्नियोगेन अधिवासं च राक्षसाः । बाधमाना महारण्ये मुनीन्ये धर्मचारिणः उदक यांच्या योगाने त्याचा स्वतः सत्कार केल्यावर अर्थपूर्ण वाणीने मारीच राक्षसाने त्याला विचारले. " हे राक्षसाधिपते राजा ! तुझ्या लंकेत सर्व क्षेम आहे ना ? तू येथे कोणत्या उद्देशाने पुनरपि इतका लवकर आला आहेस ? याप्रमाणे मारीचार्ने विचारल्यावर संभाषण करण्यांत कुशल असलेला तो महा. तेजस्वी रावण त्याला असे म्हणाला. (३६-४२) याप्रमाणे पाल्मीकिप्रणीत श्रीरामायण नांवाच्या आदिकाव्यातील अरण्य- काण्डापैकी पस्तिसावा सर्ग समाप्त झाला ॥ ३५॥ रावण म्हणाला-"पा मारीचा । मी सागतों तें तूं माझे बोलणे ऐकून घे, मी दुःखित झाला आहे आणि अशा दुःखित स्थितीत दूंच माझा मुख्य आधार आहेस. जनस्थान तुला माहीतच आहे. त्या ठिकाणी माझा भ्राता सर व महा- पराकमी दूपण, माझी भगिनी शूर्पणखा, महापराक्रमी आणि इतरही युद्धाचा उत्साह असलेले पुष्कळ शूर निशाचर राक्षस मा ४ क्षक निशियराइस ·५ ७ - ८ (१७१) श्रीरामायणम् । [ सर्गः ३६ चतुर्दशसहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् । शूराणां लब्धलक्षाणां खरचित्तानुवर्तिनाम् ते त्विदानी जनस्थाने यसमाना महाबलाः। संगताः परमायत्ता रामेण सह संयुगे नानाशस्त्रप्रहरणाः खरप्रमुखराक्षसाः। तेन संजातरोपेण रामेण रणमूर्धनि अनुफ्त्वा परुपं किञ्चिच्छापारितं धनुः चतुर्दशसहस्राणि रक्षसामुग्रतेजसाम् निहतानि शरैर्दीतैर्मानुषेण पदातिना । खरश्च निहतः संख्ये दूषणश्च निपातितः हत्वा त्रिशिरसं चापि निर्भया दण्डकाः कृताः । पित्रा निरस्तः क्रुद्धेन सभार्यः क्षीणजीविता स हन्ता तस्य सैन्यस्य रामः क्षत्रियपांसनः।। अशीलः कर्कशस्तीक्ष्णो मूखों लुब्धोऽजितेन्द्रियः ११ भाशेर्ने महारण्यात धर्मनिष्ठ मुनींना पीडा करण्याकरितां वास्तव्य करीत आहेत. युद्धाचा उत्साह असलेले आणि खराच्या इच्छेला अनुसरून वागणारे असे में भयंकर पराक्रमी व युद्धासाठी नेहमी तयार असलेले महाबलाढ्य चौदा हजार राक्षस जनस्थानात रहात होते, ते एकत्र जमून रामाशी युद्ध करण्यास त्यावर चालून गेले. त्या खरप्रमुख राक्षसांपाशी नानाप्रकारची शस्त्रे व आयुधेही होती; परंतु काही एक मर्मभेदक भाषण न उच्चारतां क्रुद्ध झालेल्या त्या रामाने संग्रामात धनुष्याच्या योगाने बाणाची वृष्टि केली आणि ते भयंकर तेजस्वी चौदा हजार राक्षस त्या पदाति मानवाने पेटलेल्या जळजळीत पाणाच्या योगाने मारले. (१-५) "त्याचप्रमाणे संग्रामात त्याने सराचा वध केला, दूषणाचा निःपात केला, आणि निशिरा राक्षसालाही मारून दंडकारण्य निर्भय केले. आयुष्याचा क्षय झालेल्या त्या रामाला क्रुद्ध झालेल्या त्याच्या पित्याने बायकोसह नगरांतून हावून दिले आहे व त्या सैन्याचा वध करणारा तो राम क्षनियाना कलंक लावणारा,

·१४
संबंधान माझ्या सागण्यावान तू काय कर्म करावयाचे ते ऐक. रौप्यविना पुरु
हो. ५-१८] अरण्यकाण्डम् ।
स्यक्तधर्मा त्वधर्मात्मा भूतानामहिते रतः ।
येन वैरं चिनारण्ये सत्वमास्थाय केवलम् १२
कर्णनासापहारेण भगिनी मे विरूपिता ।
अस्य भायाँ जनस्थानात्सीतां सुरसुतोपमाम् : १३,
आनयिष्यामि विशाम्प सहायस्तत्र मे भव।
त्वया हई सहायेन पावस्थेन महाबल
भ्रातृभिश सुरान्सर्वानाहमाभिचिन्तये।
तत्सहायो भव त्वं मे समर्थो हसि राक्षस १५.
वीर्ये युद्धे च द च न हस्ति सशस्तव !
उपायतो महाशूरो महामायाविशारदः
एतदर्थमहं प्राप्तस्त्वत्समीपं निशाचर।
भणु तत्कर्म साहाय्ये यत्कार्य वचनान्मम १७
सौवर्णस्वं मृगो भूत्वा चित्रो रजतविन्दुभिः ।
आधमे तस्य रामस्य सीतायाः प्रमुखे चर १८
दुःशील, कर्कश, तीक्ष्ण, मूर्ख, लुब्ध, अजितेंद्रिय, धर्माचा त्याग केलेला व
अधर्मनिष्ठं असून प्राण्याच्या अदिताविषयी जो तत्पर आहे व त्यानेच भरण्यात
वैरावाचून केवल शक्तीच्या जोरावर कर्ण व मासिका कापून माझी भगिनी
विरूप केली आहे. तेव्हां देवकन्येसमान असलेल्या त्याच्या सीता नावाच्या
भाषेला जनस्पानातून मी पराक्रमाने घेऊन येणार आहे. त्याविषयी तुझें मला
सहाय्य हवे हे महायलाच मारीचा । वं एक सहाय्य करणारा माझ्या
जवळ असलास म्हणजे कुंभकर्णप्रभृति प्रात्यासह मी देवाचीही या दुनियेत
पर्वा करीत नाही. यास्तव हे राक्षसा ! हूं मला सहाय्य हो. तुं समर्थ आहेस
सामर्थात, युद्धकोशल्यांत, अनेक उपाय-योजना करण्यांत कुशल र
स्वाभिमानी असा तुझ्यासारखा कोणी नाही. तूं मोठा शूर असून महामायावी
माहेस; के राक्षसा ! याकरिता मी तुझ्या समीप भाला आहे. आतां सहाव्या

·(१७६)* श्रीरामायणम् । [ सर्गः ३६-३७ त्वां तु निःसंशयं सीता दृष्ट्वा तु मृगरूपिणम् । गृह्यतामिति मर्तारं लक्ष्मण चाभिधास्यति '१९ ततस्तयोरपाये तु शून्ये सीतां यथासुखम् । निराबाघो हरिष्यामि राहुश्चन्द्रप्रभामिव ततः पश्चात्सुखं रामे भार्याहरणकर्शिते । विरब्धं प्रहरिष्यामि कृतार्थनान्तरात्मना २१ तस्य रामकथां श्रुत्वा मारीचस्य महात्मनः । शुष्कं समभवद्वक्त्रं परित्रस्तो बभूव च २२ ओष्ठौ परिलिहशुष्कौ नेत्रैरनिमिषैरिव । मृतभूत इवार्तस्तु रावणं समुदैक्षत २३ सरावर्ण त्रस्तविषण्णता महावने'रामपराकमशः। कृताअलिस्तत्त्वमुवाच वाक्यं हितं च तस्मै हितमात्मनश्च २४ इलार्षे श्रीमदा. वाल्मी० आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे षात्रिंश सर्गः ॥३६॥[११६३] असा तूं एक सोन्याचा अद्भुत मृग हो आणे त्या रामाच्या आश्रमात सीतेच्या दृष्टीसमोर तूं हिंडू फिरूं लाग, म्हणजे मगरूपी तुला पाहताच सीता. हा म्हणून भाला भाणि लक्ष्मणाला नि.संशय सागेल व असे तिने सांगितल्यानंतर ते तुझ्या मागोमाग निघून गेले म्हणजे शून्य झालेल्या त्या आश्रमात जाऊन चंद्रप्रभा हरण करणाऱ्या राहूप्रमाणे काहीं. एक अडथळा न येता सीतेला मी सुखाने हरण करून नेईन. नंतर भार्येचा अपहार झाल्यामुळे राम कृश झाला असता मी अंतःकरणात कृतकृत्य होऊन अनायासाने गुप्तपणे रामावर प्रहार करीन." (१६-२१) याप्रमाणे रामाशी प्रसंग येणार असल्याचे श्रवण करून त्या महात्म्या मारीच राक्षसाचे तोंड सुकून गेलें व तो भयभीत झाला. भयाने व्याकुल होऊन मृतप्राय झालेला तो मारीच राक्षस डोळ्याच्या पापण्या न हालविता शुष्क मोठ चाटीत चाटीत रावणाकडे पाहूं लागला व रामाच्या पराकमाची आधीपासूनर पूर्णपणे जाणीव असल्यामुळे ज्याचे मन त्रस्त व खिन्न झाले आहे, असा तो मारीच राक्षस त्याला व आपणाला हितकारक असें खरें खरें भाषण, हात " मृग घरा . .

·. - २ ३ ४ ur १९-३३, १-६] अरण्यकाण्डम् । (१७७) सप्तत्रिंशः सर्ग । तच्छुत्वा राक्षसेन्द्रस्य वाक्यं वाक्यविशारदः । प्रत्युवाच महातेजा मारीचो राक्षसेश्वरम् सुलभाः पुरुषा राजन्सततं प्रियवादिनः । अप्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः 'न नूनं बुध्यसे राम महावीर्यगुणोन्नतम् । अयुक्तचारश्वपलो महेन्दंवरुणोपमम् अपि स्वस्ति भवेत्तात सर्वेषामपि रक्षसाम् । अपि रामो न संक्रुद्धः कुर्याल्लोकानराक्षसान् अपिते जीवितान्ताय नोत्पन्ना जनकात्मजा। अपि सीता निमित्तं च न भवेद्वयसन महत् अपि त्वामीश्वर भाष्य कामवृत्तं निरङ्कुशम् । न विनश्येत्पुरी लङ्का त्वया सह सराक्षसा जोडून, त्या महावनात रावणाशी करू लागला (२२-२५.) याप्रमाणे वाल्मीकिगीत श्रीरामायण नावाच्या आदिकान्यातील अरण्य- काण्डांपकी छत्तिमावा सर्ग समाप्त झाला ॥ ३६ ॥ राक्षाधिपति रावणाचे ते भाषण ऐकून महायशस्वा व सभाषणकुशल मारीच त्या राक्षमराजाला म्हगाला-" हे राजा ! नेहमी प्रिय भाषण करणारे पुरुष पाहिजे तितके मिळणारे आहेत, परंतु अप्रिय जरी असले तरी हितकारक भाषण करणारा वका आणि ते ऐकून घेऊन ग्रहण करणारा श्रोता हे दुर्लभ आहेत त हेराचे कामावर योग्य माणसाची योजना केलेली नाहीस आणि स्वत अविचारी आहेस, यामुळे मोठे वीर्य आणि मोठे गुग यानी योग्यतेला चडलेल्या व इद्रवरूणाची बरोबरी करणाऱ्या रामासबधाने तुला खरी माहिती मिळाली नाही रावणा ! तुझी ही दुर्बुद्धि पालटून सर्व राक्षसाचे कल्याण होईल काय? आणि राम क्रुद्ध होऊन तीनही लोक राक्षसशून्य करणार नाही ना ? अरे, तुझ्या जीविताच्या अंताकरिता तर जनककन्या उत्पन्न झाली नाही ना आणि सीतेमुळे आपगावर मोठे सकट तर गुदरणार नाही ना ! स्वेच्छाचारी आगि निरंकश १(म रा.)

·८ (१७८) श्रीरामायणम् । [ सर्ग:३७ त्वद्विधः कामवृत्तो हि दुाशीलः पापमन्त्रितः । आत्मानं स्वजनं राष्ट्रं स राजा.हन्ति दुतिः न च पित्रा परित्यक्तो नामर्यादः कथंचन। न लुब्धो न च दुःशीलो न व क्षत्रियपांसनः न च धर्मगुणहीनः कौसल्यानन्दवर्धनः । न च तीक्ष्णो हि भूतानां सर्वभूतहिते रतः वञ्चितं पितरं दृष्ट्वा कैकेय्या सत्यवादिनम्। करिष्यामीति धर्मात्मा ततः प्रमजितो घन कैकेय्याः प्रियकामार्थ पितुर्दशरथस्य च । हित्या राज्यं च भोगांच प्रविष्टो दण्डकावनम् ११ न रामः कर्कशस्तात नाविवाभाजितेन्द्रियः। अनृतं न श्रुतं चैव नैवं त्वं वक्तुमर्हसि १२ भसा तुझ्यासारखा अधिपति प्राप्त झाल्यामुळे तुझ्याबरोबरच सर्व राक्षसासह ही संका-नगरी नाहीशी तर होणार नाही ना ! (१-६) "तुझ्यासारखा स्वेच्छाचारी, दुःशील माणि दुष्ट मंत्र्यांचा सल्ला मिळालेला जो दुष्टबुद्धि राजा असतो, तो खतःचा, स्वजनांचा आणि राष्ट्राचाही पात करतो. रामाचा पित्याने त्याग केलेला नाही, तो मर्यादा सोडून कदापि पागणार नाही, तो लुब्ध नाही, त्याचे शील वाईट नाही, तो क्षनियाना कलंक लावणारा नाही आणि धर्मसंबंधी गुणाचा त्याचे ठिकाणी अभाव नाही व तो प्राण्यांशी निष्ठुरपणाने वागणाराही नाही, तर कौसल्येचा आनंद गित करणारा तो राम सर्व भूताच्या हिताविषयी तत्पर आहे. कैकेयीने पित्याला फसविल्याचे अवलोकन केल्यावर " मी पित्याचे पचन खरें करीन" असा उद्देश मनात धरून तो धर्मात्मा धनांत निघून आला. साराश, कैकेयीचा आणि पिता दशरथ याचा प्रिय मनोरथ परिपूर्ण करण्याकरितां राज्य भाणि भोग पांचा त्याग करून तो दंडकारण्यांत आला आहे. रावणा ! राम निर्दय नाही, विद्वान् नाही, तो मजितेंद्रिय नाही आणि त्याने अनृत भाषण केल्याचे कधी ऐकिलेही नाही. तेव्हा याप्रमाणे त्याला दोष देणे योग्य नाही. (७-१२)

·देवांचा राजा माहे, त्याप्रमाणे तो सर्व लोकाचा राजा आहे तेव्हा सूर्याच्या
प्रभेप्रमाणे स्वतःच्या तेजानें सुरक्षित असलेल्या त्याच्या वैदेही भार्येला बला-
स्काराने हरण करून आणण्याची तू कशी इच्छा करीत भाइस बाण या
ज्याच्या ज्वाला आहेत आणि धनुष्ये व खड्ग ही ज्याची इचर्ने बाहेत व
ज्याच्यासमोर जाणेही दुर्घट आहे, अशा रामरूप प्रदीप्त अमीत-रणांत अवि.
चाराने प्रवेश करण तुला योग्य माही. वाणरूप ज्वालानी युक्त असलेले धनुष्य
हेच ज्याचें पसरलेले ज्वालायुक्त मुख आह व धनुषाण धारण करन शत्रु-
सेन्याचा जो सहार करणारा आहे, अशा रामरूप प्रचड मृत्यूरी जनस्थानातील
राक्षसांचा पप सहन न झाल्यामुळे आपले राज्य, सुख आणि प्रिय जीवित
यांचा त्याग करून, ६ रावगा। येथे अतिशय झगडणे तुला योग्य नाही ती
जनककन्या ज्याची भार्या आहे, त्याचे तेज कांही अतैक्य आहे व यामुळे
वनांत रामधनुष्याच्या आश्रयाला असलेल्या त्या सातला इरण करण्यास तू
लो. ७-१९]
भरण्यकाण्टम्।
(१७९) ।
रामो विग्रहवाधर्म साधुः सत्यपराक्रम ।
राजा सर्वस्य लोकस्य देवानामिव वासवः
कथ तु तस्य वैदेही रक्षितां स्वेन तेजसा ।
इच्छसे प्रसभं हतु प्रभामिव विवस्वतः १४
शरार्चिपमनाधृष्य चापखगेन्धनं रणे।
रामाग्निं सहसा दीतं न प्रवेष्टुं त्वमर्हसि
धनुर्व्यादितदीप्तास्यं शरार्चिपममर्पणः ।
चापयाणघरं तीक्ष्णं शत्रुसेनापहारिणम्
राज्यं सुखं च संत्यज्य जीवितं वेष्टमात्मनः ।
नास्यासादयितुं तात रामान्तकमिहाईसि
अप्रमेयं हि तत्तेजो यस्य सा जनकात्मजा ।
न त्वं समर्थस्तां हर्तु रामचापाधयां बने
तस्य ये नरसिंहस्प सिंहोरस्कस्य भामिनी ।
"अमोपपराकम सज्जन राम मूर्तिमान् धर्म आहे आणि इद्र ज्याप्रमाणे
समर्थ नाहीस (१३.१८)

·..
(१८०)
श्रीरामायणम् । [सर्गः ३७-३८
प्राणेभ्योऽपि प्रियतरा भार्या नित्यमनुव्रता
न सा घर्पयितुं शक्या मैथिल्योजस्विनः प्रिया।
दीप्तस्येय हुताशस्य शिखा सीता सुमध्यमा
किमुद्यम व्यर्थमिमं कृत्वा ते राक्षसाधिप ।
दृष्टश्चत्वं रणे तेन तदन्तमुपजीवितम्,
जीवितं च सुखं चैव राज्यं चैव सुदुर्लभम् ।
स सर्वैः सचिवैः सार्धे विमीपणपुरस्कृतैः
मन्त्रयित्वा स धर्मिष्ठैः कृत्वा निश्चयमात्मनः।
दोपाणां च गुणानां च संप्रधार्य यलायलम् २३
आत्मनश्च वलं ज्ञात्वा राघवस्य च तत्त्वतः।
हितं हि तव निश्चित्य क्षमं त्वं कर्तुमर्हसि २४
अहं तु मन्ये तव न क्षमं रणे समागर्म कोसलराजसूनुना।
इदं दि भूयःणु वाक्यमुत्तमं क्षमं च युक्तं च निशाचराधिप २५
इत्याचे श्रीमद्रा०वाल्मीकीय आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्ग ॥३७॥[११८८]
"सिंहासारखें ज्याचे वक्षःस्थल आहे, अशा त्या पुरुषसिंहाची ती भार्या
नेहमी त्याला अनुसरणारी असल्यामुळे त्याला प्राणापेक्षाही प्रिय आहे प्रदीप्त
अमीची ज्वाला धरणे ज्याप्रमाणे अशक्य आहे, त्याप्रमाणे तेजस्वी रामाच्या
सा प्रिय व सौंदर्यसंपन्न मिथिर राजकन्या सीता नावाच्या भाषेवर हात टाकता
येणे अशक्य आहे. तेव्हा हे राक्षसाधिपा ! हा व्यर्थ उद्योग करून तुला काय
प्राप्त होणार आहे ? रणात तूं जर त्याच्या दृष्टीस पडलास तर त्याच क्षणी
तुझ्या जीविताचा अंतच आहे असे समज. या करिता जीवित, मुख आणि अत्यंत
दुर्लभ राज्य यासंबंधाने विभीषण वगैरे सर्व धर्मनिष्ठ मंत्र्यासह विचार करून
नंतर आपला निश्चय करून, या कृत्यापासून आपले हित किती आहे व महित
किनी आहे, याचा नीट विचार कम्न गुणदोषाचे बलाबल लक्षात घेऊन व
आपलें चल आणि रामाचे वल किती आहे, हे तन्तोतन्त माहीत करून घेऊन 'है
करणे हितावह आहे' असा निश्चय झाल्यावर मग जे योग्य असेल तें तूं कर.
कोसलदेशाधिपति दशरथ राजाच्या पुनाची रणात गांठ धेगें तुला केव्हाही

·४ ५ लो- १९-२५:१-६] भरण्यकाण्डम् । अष्टविंशः सर्गः। कदाविदप्य वार्यात्पर्यटन्पृथियामिमाम् । चलं नागसहनस्य धारयन्पर्वतोपमः नीलजीमूतसंकाशस्तप्तकाञ्चनकुण्डल। भयं लोकस्य जनयन्फिरीटी परियायुधः व्यचरन्दण्डकारण्यमृषिमांसानि भक्षयन् । विश्वामित्रोऽथ धर्मात्मा मद्वित्रस्तो मदामुनिः ३ स्वयं गत्वा दशरथं नरेन्द्रमिदमब्रवीत् । अयं रक्षतु मां रामः पर्वकाले समाहितः मारीचान्मे भयं घोरं समुत्पतं नरेश्वर । इत्येवमुक्को धर्मात्मा राजा दशरथस्तदा प्रत्युवाच महामाग विश्वामित्रं महामुनिम्। ऊनद्वादशवर्षोऽयमहतास्त्रश्च राघवः योग्य होणार नाही, असे मला वाटते. हे राक्षसाधिपते 1 हे मी योग्य व स- युक्तिक असें में पुनरपि उत्कृष्ट भाषण करीत आहे, ते तू ऐक (१९-२५) याप्रमाणे महामुनिवाल्मीविप्रणीत श्रीरामायण नावाच्या आदिकाव्यातील भरण्यकाडापैकी सदतिसावा सर्ग समाह झाला । ३७ ॥ "सहन गजाचे सामर्थ्य असलेला, नीलमेघाप्रमाणे काति असलेला, उत्कृष्ट सुवर्णाची बुद्धले धारण केलेला व परिध नावाचं आयुध हातात घेऊन मस्तकी किरिट घातलेला मी पर्वतप्राय मारीच अंगात बळ खेळत असल्यामुळे या पृथ्वीवर पर्यटण करीत असताना ऋषिमास भक्षण करीत करीत दण्डकारण्यांत संचार कर लागलो असता माझ्यामुळे नासून गेलेला धर्मात्मा विश्वामित्र महर्षि खतः दशरथ राजाकडे गेला आणि म्हणाला, " पर्वदिवशी (गोगसमया) रामाने दक्ष राहन माझे रक्षण करायें. हे राजा 1 मारीच राक्षसापासून मला घोर भय उत्पन मले माहे.” (१-५) "याप्रमाणे त्याने सागितले असता धर्मात्मा ददारप राजा भाम्यवान विक्षामित्र महीना म्हणाला, ' हा माझा रघुवंशन राम अशाप पुरा बारा ·७ (१८१) श्रीरामायणम् । [सर्गः३८ कामं तु मम तत्सैन्यं मया सह गमिष्यति । बलेन चतुरङ्गेण स्वयमेत्य निशाचरम् वधिप्यामि मुनिश्रेष्ठ शत्रु तव यथेप्सितम् । एवमुकः स तु मुनी राजानमिदमब्रवीत् रामानान्यदलं लोके पर्याप्तं तस्य रक्षसः । देवतानामपि भवान्समरेप्यभिपालका आसीत्तव कृतं कर्म त्रिलोकविदितं नृप। काममस्ति महत्सैन्यं तिष्ठत्विह परंतप १० वालोऽप्येष महातेजाः समर्थस्तस्य निग्रहे। गमिष्ये राममादाय स्वस्ति तेऽस्तु परंतप इत्येवमुक्त्वा स मुनिस्तमादाय नृपात्मजम् । जगाम परमप्रीतो विश्वामित्रः स्वमाश्रमम् १२ तं तथा दण्डकारण्ये यज्ञमुद्दिश्य दीक्षितम् । बभूवोपस्थितो रामश्चित्रं विस्फारयन्धनुः १३ वर्षांचाही झालेला नसून अनविद्येतही निपुण नाही तेव्हा माझ्यासह ते माझे सैन्य आपल्या इच्छेप्रमाणे तिकडे येईल आणि हे मुनिश्रेष्ठ ! चतुरंग सैन्यासह मी स्वतःच येऊन आपल्या इच्छेप्रमाणे आपल्या त्या राक्षसशत्रूचा वध करीन.' याप्रमाणे दशरथाने सागितले असता तो मुनि त्या राजाला म्हणाला, 'त्या राक्षसाचा वध करण्याला समर्थ असें रामावाचून या जगात दुसरे बल नाहीं संप्रामात देवाही तूं रक्षण करणारा होतास. हे राजा ! त्रैलोक्यात तूं केलेले कर्म विदितही आहे आणि हे शत्रुतापना ! तुझ्यापाशी खरोखर मोठे सैन्यही आहे; परंतु ते तुझें सैन्य येथेच असू दे हा राम बाल जरी आहे तरी महा- तेजस्वी असून त्या राक्षसाचा निग्रह करण्यास समर्थ आहे. तेव्हा हे शत्रुतापना ! मी रामाला घेऊन जातो तुझे कल्याण असो.' (५-११) याप्रमाणे दशरथाला सागितल्यावर तो विश्वामिन मुनि सा राजकुमाराला घेउन अत्यंत आनंदाने आपल्या आश्रमाला गेला नंतर तो विश्वामित्र मुनि दण्डकारण्यात यज्ञाकरिता दीक्षा घेऊन बसला असताना राम आपले अद्भुत

·श्लोक ५-२०]
अरण्यकाण्डम् ।
(१८३)
अजातव्यञ्जनः श्रीमान्बालः दयामः शुभेक्षणः ।
एकवरघरो धन्वी शिखी कनकमालया.
शोभयन्दण्डकारण्यं दीप्तेन स्वेन तेजसा
अदृश्यत तदा रामो बालचन्द्र इवोदितः
ततोऽहं मेघसंकाशस्तप्तकाञ्चनकुण्डला ।
वली दत्तवरो दादाजगामाश्रमान्तरम्
तेन हएः प्रविशोऽहं सहसंयोधतायुधः ।
मी तु दृष्ट्वा धनुः सज्यमसंभ्रान्तश्चकारह
अवजानन संमोहाद्वालोऽयमिति राघवम् ।
विश्वामित्रस्य तां वेदिमभ्यधावं तत्वरः
तेन मुक्तस्ततो बाणः शितः शनिवईणः ।
तेनाहं ताडितः क्षिप्तः समुद्रे शतयोजने
नेच्छता तात मां हन्तुं तदा वीरेण रक्षितः ।
धनुष्य लवयीत त्याच्या समीप उभा राहिला. त्यावळी एकच वस्त्र धनुष्य व
झुलपें धारण करून सुवर्णमालेने भूषित, शुभ नेत्रानी युक्त व वैभवशाली आणि
श्यामवर्ण असलेला तो राम बालक असल्यामुळे त्याचे ठिकाणी श्मनु इत्यादि
चिन्हेंही उत्पन्न झाली नव्हती आणि आपल्या उज्ज्वल तेजाने दण्डकारण्य
सुशोभित करीत असलेला राम उदय पावलेल्या बालचंद्राप्रमाणे दिसत होता.
नंतर मेघतुल्य, शुद्ध सुवर्णाची कुडलें धारण केलेला आणि बलाय असा मी
देवानर अवष्य म्हणून ब्रह्मदेवाचा वर प्राप्त झाला अमल्यामुळे गर्वाने आयमात
झालो. त्या आश्रमात परिष नावाचे आयुध हातात घेऊन एकाएकी आलेल्या
मला त्याने पाहिले व मला पाहताच त्याने यत्किचितही न घाबरता आपल्या
धनुष्याला प्रत्यंचा चढविली; तथापि हा बालक आहे असे समजून अज्ञानार्ने
रामाला न जुमानतो स्वरा कस्न मी विश्वामित्राच्या त्या वेदीकडे धावली.
(१२-100
"परंतु त्या रामाने एक शत्रुनाशक तीक्ष्ण बाण सोडला व त्या बागाच्या
भाघाताने मी समुद्रात शंभर योजनें दूर फेकला गेलो. तेव्हा रामाच्या बाण

·OM २ श्रीरामायणम् । [सर्गः ३८-३९ यदीच्छसि चिरं भाक्तुं मा कृथा रामविप्रियम् निवार्यमाणः सुहृदा मया भृशं प्रसह्य सीतां यदि घर्षयिष्यसि । गमिष्यासि क्षीणयल: सपान्धवो यमक्षयं रामशरास्तजीवितः ३३ इत्या श्रीमद्रा वाल्मीकीय आदिकान्येऽरण्यकाण्डेऽत्रिंशः सर्गः ॥३८॥१२२१] नवत्रिंशः सर्गः। एवमस्मि तदा मुक्ता कथंचित्तेन संयुगे। इदानीमपि यद्वृत्तं तच्छृणुष्व यदुत्तरम् राक्षसाभ्यामह द्वाभ्यामनिर्विणस्तथाकृतः । सहितो मृगरूपाभ्यां प्रविष्टो दण्डकावने दीप्तजिह्वो महादंष्ट्रस्तीक्ष्णगो महाबलः । व्यचरन्दण्डकारण्यं मांसभक्षो महामृगः अग्निहोत्रेषु तीर्थेपु चैत्यवृक्षेपु रावण। अत्यन्तघोरो व्यचरंस्तापसांस्तान्प्रधर्षयन् याचे रक्षण कर. साराश, सौम्य स्त्रिया आणि मित्रगण याचा चिरकाल उपभोग घेण्याची जर तुला इच्छा असेल, तर तू रामाचा अपराध करूं नकोस मी सुहृद् वारंवार 'नको नको म्हणत असतानाही अविचाराने जर तूं सोतेर हात टाकशील, तर रामबाणाच्या योगाने तुझ्या जीविताचा अंत होऊन व सैन्याचा नाश होऊन तूं साधासह यमसदनाला जाशील (२८-३३) याप्रमाणे वाल्मीकिप्रणीत श्रीरामायण नावाच्या आदिकाव्यातील अरण्य. काडापैकी अडतिसावा सर्ग समाप्त झाला ॥३८॥ "याप्रमाणे त्या युद्धामध्ये मी कसा तरी ला रामाच्या हातून सुटलों; पण आता ही लोकोत्तर अशी जी एक गोष्ट घडून आली आहे ती तूं ऐक. पूर्वी माझी रामाने तशा अवस्था केली असतानाही पापकर्माचा कंटाळा न आलेला मी मृगरूप धारण केलेल्या दोन राक्षसासह दडकारण्यात प्रविष्ट झालो होतों प्रदीप्त जिम्हा, मोठ्या मोठ्या दाढा, तीक्ष्ण शिगें आणि प्रचंड बल यानी युक असलेला मासभक्षक मी मोठ्या मृगाचे रूप धारण करून दसकारण्यांत संचार करीत होतो. हे रावणा ! मी अत्यंत घोर मृग, त्या तापसाना त्रास देण्याकरिता 8 ·५ ७ ९ लो. ३२-३३११-१२] अरण्यकाण्डम् । निहत्य दण्डकारण्ये तापसान्धर्मचारिणः । रुधिराणि पिवंस्तेषां तन्मांसानि च भक्षयन् ऋषिमांसाशनः रस्त्रासयन्यनगोवरान् । तदा रुधिरमत्तोऽहं व्यचरं दण्डकावनम् तदाऽहं दण्डकारण्ये विचरन्धर्मदूपकः । मासादयं तदा रामं तापसं धर्ममाश्रितम् वैदेही च महाभागां लक्ष्मणं च महारथम् । तापस नियताहारं सर्वभूतहिते रतम् सोऽहं वनगतं रामं परिभ्य महाबलम् । तापसोऽयमिति शात्या पूर्ववैरमनुस्मरन् अभ्यधावं सुमंजुद्धस्तीक्षणको मृगारुतिः । जिघांसुरकृतप्रशस्तं प्रहारमनुस्मरन् तेन त्यक्तात्रयो बाणा: शिताः शत्रनिवर्हणाः । विष्य सुमहश्चापं सुपर्णानिलतुल्यगाः ११ ते वाणा बढसंकाशाः सुयोरा रक्तभोजनाः । अमिहोनें, ती आणि देवताधिष्ठित वृक्ष याचे ठिकाणी संचार करीत होता आणि दंडकारण्यात धर्माचरण करणाऱ्या मुनींचा वध करून मी त्याचे रक प्राशन करीत होतो व त्याचे मास भक्षण करीत होतो साराश ऋषिमास भक्षण करणारा मी क्रूर मृग रुधिरप्राशनाने मत्त होऊन वनात राहणा या मुनीना वस्त करीत दण्डकारण्यात संचार करीत होतो. (१-६) " तेव्हा दंडकारण्यात संचार करता करता धर्मविध्वंसक भी मुनि- धाँच अवलंबन करणारा राम, महाभाग्यवती वैदेही, आणि शुद्ध आहार करणारा, सर्व प्राण्यांच्या हिताविषयी तत्पर आगि तपस्वी अशा महारथि लक्ष्मण याजवळ आलो. नंतर वात आलेल्या महाबलाव्य रामाला न जुमानता हा तपस्वी आहे असे समजून पूर्व वैर लक्षात घेऊन आणि तो प्रहार मनात आणून तीश शिगांनी युक, अविचारी व मृगस्प धारण केलेला असा मी अलंत क्रुद्ध होऊन त्याचा वध करण्याच्या उद्देशाने ( मृगस्प पारण केलेल्या ·२ (१८६) श्रीरामायणम् । [सर्गः ३८-३९ यदीच्छसि चिरं भाक्तुंमा कृथा रामविप्रियम् ३२ निवार्यमाणः सुहृदा मया भृशं प्रसह्य सीतां यदि घर्षयिष्यसि । गमिष्यास क्षीणबलः सबान्धयो यमक्षयं रामशरास्तजीवितः३३ इत्याचे श्रीमद्रा वाल्मीकीय आदिकाव्येऽरण्यकाण्डेऽष्टत्रिंशः सर्गः॥३८॥[१२२१] नवत्रिंशः सर्गः। एवमस्मि तदा मुक्तः कथंचितेन संयुगे । इदानीमपि यद्वृत्तं तच्छृणुष्व यदुत्तरम् राक्षसाभ्यामह द्वाभ्यामनिर्विण्णस्तथाकृतः। सहितो मृगरूपाभ्यां प्रविष्टो दण्डकायने दीप्तजिह्वो महादंष्ट्रस्तीक्ष्णहो महाबलः । व्यचरन्दण्डकारण्यं मांसभक्षो महामृगः अग्निहोत्रपु तीर्थेपु चैत्यवृक्षेपु रावण! अत्यन्तघोरो व्यचरंस्तापसांस्तान्प्रधर्षयन् याचे रक्षण कर. साराश, सौम्य स्त्रिया आणि मित्रगण याचा चिरकाल उपभोग घेण्याची जर तुला इच्छा असेल, तर तूं रामाचा अपराध करूं नकोस मी सुहृद् वारंवार 'नको नको' म्हणत असतानाही अविचाराने जर तूं सीतेवर हात टाकशील, तर रामबाणाच्या योगानें तुझ्या जीविताचा अंत होऊन व सैन्याचा नाश होऊन तूं बाधवांसह यमसदनाला जाशील. ( २८-३३) याप्रमाणे वाल्मीकिप्रणीत श्रीरामायण नावाच्या आदिकाव्यातील अरण्य. काडापैकी अडतिसावा सर्ग समाप्त झाला ॥३८॥ " याप्रमाणे त्या युद्धामध्ये मी कसा तरी त्या रामाच्या हातून सुटलों; पण आता ही लोकोत्तर अशी जी एक गोष्ट घडून आली आहे ती तूं ऐक, पूर्वी माझी रामाने तशी अवस्था केली असतांनाही पापकर्माचा कंटाळा न आलेला मी मृगरूप धारण केलेल्या दोन राक्षसांसह दंडकारण्यात प्रविष्ट झालो होतो. प्रदीप्त जिव्हा, मोठ्या मोठ्या दाढा, तीक्ष्ण शिगें आणि प्रचंड बल यानी युक्त असलेला मासमक्षक मो मोठ्या मृगाचे रूप धारण करून दंडकारण्यांत संचार करीत होतो. हे रावणा ! मी अत्यंत घोर मृग, त्या तापसांना त्रास देण्याकरिता ४ ·५ ७ ८ ९ ठौ. ३२-३३११-१२] भरण्यकाण्डम् । (१८७) निहत्य दण्डकारण्ये तापसान्धर्मचारिणः । रुधिराणि पिवंस्तेषां तन्मांसानि च भक्षयन् ऋषिमांसाशनः रस्त्रासयन्वनगोचरान् । तदा रुधिरमत्तोऽई व्यचरं दण्डकावनम् तदाऽहं दण्डकारण्ये विचरन्धर्मदूषकः । आसादयं तदा रामं तापसं धर्ममाश्रितम् वैदेहीं च महाभागां लक्ष्मणं व महारथम् । तापसं नियताहारं सर्वभूतहिते रतम् सोऽहं वनगतं रामं परिभ्य महाबलम् । तापसोऽयमिति ज्ञात्वा पूर्ववैरमनुस्मरन् अभ्यधावं सुसंकुद्धस्तीक्ष्णशृङ्गो मृगाकृतिः । जिघांसुरकृतप्रशस्तं प्रहारमनुस्मरन् तेन त्यकानयो वाणाः शिताः शनिबर्हणाः । विकृष्य सुमहचापं सुपर्णानिलतुल्यगाः ন বাবা বা মা কালনা। अमिहोत्रे, तीर्थ आणि देवताधिष्ठित वृक्ष याचे ठिकाणी संचार करीत होतों आणि दंडकारण्यात धर्माचरण करणाऱ्या मुनींचा वध करून मी त्याचे रक प्राशन करीत होता व त्याचे मांस भक्षण करीत होतो साराश ऋषिमास भक्षण करणारा मी र मृग रुधिरप्राशनाने मात होऊन वनात राहणा या मुनीना प्रस्त करीत दण्डकारण्यात संचार करीत होतो. (१-६) " तेव्हा दंडकारण्यात संचार करता करता धीवध्वंसक मी मुनि- धर्माच अवलंबन करणारा राम, महाभाग्यवती वैदेही, आणि शुद्ध आहार करणारा, सर्व प्राण्याच्या हिताविषयी तत्पर आणि तपस्वी अशा महारथि लक्ष्मण याजवळ भालो. नंतर वनात आलेल्या महाबलाव्य रामाला न जुमानता हा तपस्वी आहे असे समजून पूर्व वैर लक्षात घेऊन आणि तो प्रहार मनांत आणून तीक्ष्ण शिगांनी युक्त, अविचारी व मृगरूप धारण केलेला असा मी अत्यंत क्रुद्ध होऊन त्याचा वध करण्याच्या उद्देशाने ( मृगरूप धारण केलेल्या ·१ (१९०) श्रीरामायणम् । [सर्ग ३९-४० इदं वचो बन्धुहितार्थिना मया यथोच्यमानं यदि नाभिपत्स्यसे सयान्धवस्त्यक्षसि जीवितं रणे इतोद्य रामेण शरैरजिह्मगैः २५ इत्याचे श्रीमद्रा वाल्मीकीय भादिकाव्ये भरण्यकाण्डे नवत्रिंश सर्ग ॥३९॥[१२४६] चत्वारिश सर्ग । मारीचस्य तु तद्वाक्यं क्षमं युक्तं च रावणः । उक्तो न प्रतिमाह मर्तुकाम इवौषधम् त पथ्यहितवकारं मारांचं राक्षसाधिप । अनवात्परुपं वाफ्यमयुक्त कालचोदिता दुष्कुलैतदयुक्तार्थ मारीच मयि कथ्यते। पाक्य निष्फलमत्यर्थे यीजमुप्तमिवोखरे त्वद्वाफ्यैर्न तु मां शक्य मेनु रामस्य संयुगे। मूर्खस्य पापशीलस्य मानुषस्य विशेषत. ४ वध केला, यात रामाचा काय बरें अपराध झाला ' हे तूच एकदा खरें खरें साग असो बांधवाचे हित व्हावे, या उद्देशाने मी करीत असलेल्या या भाषणा- पा जर तू अगिफार फेला नाहीस, तर सरळ जाणा-या पाणाच्या योगाने रामा- च्या हातून सप्रामात माजच वध पावून तू मांधवासह जीविताचा त्याग करशील"(२१-२५) याप्रमाणे वाल्मीकिप्रणीत श्रीरामायण नावाच्या आदिकाध्यांतील भरण्य कापडापैकी एकोणचाळीसावा सर्ग समाप्त झाला ॥३९॥ मरणाची इच्छा करणाऱ्या पुरुषाला ज्याप्रमाणे औषध घेण्यास सागितले असताही तो घेत नाही, त्याप्रमाणे भारीचाचे ते भाषण योग्य व सयुचिक असाही रावणाने स्वीकारले नाही इतकेंच नव्हे तर, पथ्यकर आणि हितावह असे भाषण करणाऱ्या मारीचाला तो राक्षसाधिपति रावण काला प्रेरणा झाल्यामुळे अयोग्य आणि मर्मभेदी शब्दानों म्हणाला, "रे मारीचा ! हे कुलहीना ! खडकाळ जमिनीत पेरलेलें घी ज्याप्रमाणे अगदी निष्फल होऊन जाते, त्याप्रमाणे ज्यातील अर्य मुळीच अयोग्य आहे, असा हा निष्फल उपदेश तू मला करीत आहेस परतु मूर्ख, दु शील आणि विशेषत मनुष्य भसा जो

·७
सो. २५,१-११] भरण्यकाण्डम् ।
यस्त्यक्त्वा सुहृदो राज्य मातरं पितरं तथा।
स्त्रीवाक्य प्राकृतं श्रुत्वा वनमेकपदे गतः
अवश्यं तु मया तस्य सयुगे खरयातिनः।
प्रायः प्रियतरा सीता हर्तव्या तव संनिधी
एवं मे निश्चिता युद्धिदि मारीच विद्यते ।
न व्यावर्तयितुं शक्या सेन्ट्रैरपि सुरासुरैः
दोपं गुणं वा संपृष्टस्त्वमेवं धक्तुमर्हसि ।
अपायं वा उपायं वा कार्यस्यास्य विनिधये
संपृटेन तु पलव्यं सचिन विपचिता।
उद्यताअलिना राशो य इच्छेतिमात्मनः
घाफ्यमप्रतिकूलं तु मृदुपूर्व शुभं हितम्।
उपचारेण वक्तव्यो युक्तं च यसुधाधिपः
सावमदं तु यद्वाफ्यमथवा हितमुच्यते ।
नाभिनन्देत तदाजा मानार्थी मानवर्जितम् ११
राम त्याच्याशी भार्याहरणरूप समाम करण्याविषयी निवित मारेला मी
जो निश्चय केला आहे त्या निश्चयापासून तुझ्या म्हणण्याने निवृत्त होणे
पाक्य नाही. बीचे क्षुलक वचन ऐकून जो सुहृद्, राज्य, माता माणि पिता
याचा त्याग करून एकदम धनात गेला, सग्रामात सराचा वध करणाऱ्या
त्या रामाची प्राणपिक्षाही प्रिय असलेली भार्या मी तुझ्या समक्ष हरण करणार.
हे मारीचा! याप्रमाणे मनांत जो माझा पक्का निश्चय झालेला आहे, तो इद्रासह
देवदैत्यांनाही फिरविणे शक्य नाही (1-1)
"या कार्याचा निर्णय करण्यासबधाने दोष अथवा गुण किंवा अपाय
मयका उपाय जर मी तुला विचारला असता तर याप्रमाणे सांगणे तुला योग्य
होते ज्या विचारी सचिवाला आपल्या मभ्युदयाची इच्छा असेल, त्याने प्रय
झाल्यावर हात जोडून राजापुढे बोलावें शुभ, हितावह, योग्य मागि अनुकूल
असेंच भाषण मार्दवपूर्वक भादराने राजाशी करावे लागते राजाचा उपमर्द
करणारे आणि मानहीन असें हितकारक भाषण जरी कोणी करू लागला, तरी

·श्रीरामायणम् ।
[ सर्गः ४०
पञ्चरूपाणि राजानो धारयन्त्यमितोजसः।
अग्नेरिन्द्रस्य सोमस्य यमस्य वरुणस्य च
औष्ण्यं तथा विक्रमं च सौम्य दण्ड प्रसन्नताम् ।
धारयन्ति महात्मानो राजानः क्षणदाचर
तस्मात्सर्यास्ववस्थासु मान्याः पूज्याश्च नित्यदा ।
त्वं तु धर्ममविज्ञाय केवलं मोहमाश्रितः १४
अभ्यागतं तु दौरात्म्यात्परुपं वदसीदृशम् ।
गुणदोषौ न पृच्छामि क्षयं चात्मनि राक्षस १५
मयोकमपि चैतावत्या प्रत्यमितविक्रम ।
आसंस्तु स भवान्कृत्ये साहाय्यं कर्तुमर्हसि
शृणु तत्कर्म साहाय्ये यत्कार्य वचनान्मम ।
सौवर्णस्त्वं मृगो भूत्वा चित्रो रजतविन्दुभिः १७
आश्रमे तस्य रामस्य सीतायाः प्रमुखे चर।
मानी राजा त्याला मान डोलवगारं नाही. अचित्य सामर्यवान् राजे अमि,
इंद्र, सोम, यम आणि वरण या पाच लोकपालाची पाच रूपें धारंण करीत
असतात. म्हणजे हे राक्षसा 1 तीक्ष्णपणा, पराक्रम, सौम्यता, दुष्टनिग्रह आणि
प्रसन्नता हे पाच लोक्पालाचे पाच गुण महास्मे राजे धारण करीत असतात.
कोणतीही अवस्था प्राप्त झाली तरी राजे हे नेहमी मान्य व पूज्यच
आहेत; परंतु तूं केवळ मोहग्रस्त झाल्यामुळे राजधर्म न जाणून, मी आलों
असता, दुष्टस्वभावामुळे अशा प्रकारचे मर्मभेदक भाषण माझ्याशी करीत
आहेस. (८-१५)
"हे राक्षसा ! मी हे जे करीत आहे ते चागले आहे की वाईट किंवा ते
करणे मला योग्य आहे की अयोग्य आहे ? हे मी तुला विचारीत नाही. हे
अमितपराक्रमी मारीचा ! या कृत्यात तूं सहाय्य कर एवढेच मी तुला सागितले
आहे, सहाय्य करण्यामध्ये तूं काय काम करावयाचे, हे पाहिजे तर आणखी
एकदा मी सागतो, ते ऐक. रौप्य बिंदूनों युक्त असा अद्भुत सुवर्णमय मृग
बनून त त्या रामाच्या आश्रमात सीतेसमोर तेथल्या तेथे बागडू लाग आणि
म्हणून,

·लो. १२-२५] भरण्यकाण्डम् । प्रलोभयित्वा वैदेही यथेटं गन्तुमर्हसि १८ 'त्वां हि मायामयं दृष्ट्वा काञ्चनं जातविस्मया आनयनमिति क्षिप्रं रामं वक्ष्यति मैथिली अपक्रान्ते च काकुत्स्थे दूरं गत्वाऽप्युदाहर। हा सीते लक्ष्मणेत्येवं रामवाक्यानुरूपकम् २० तच्छुत्वा रामपदवीं सीतया च प्रचोदितः । अनुगच्छति संभ्रान्तं सौमित्रिरपि सौहृदात् अपक्रान्ते च काकुत्स्थे लक्ष्मणे च यथासुखम् । आहरिष्यामि वैदेही सहस्राक्षाशचीमिव २२ एवं कृत्वा विदं कार्य यथेष्टं गच्छ राक्षस। राज्यस्यार्घ प्रदास्यामि मारीच तव सुव्रत गच्छ सौम्य शिवं मार्ग कार्यस्यास्य विवृद्धये अहं त्वाऽनुगमिष्यामि सरथो दण्डकावनम् २४. प्राप्य सीतामयुद्धेन पञ्चयित्वा तु राघवम् । लङ्कां प्रति गमिष्यामि कृतकार्यः सह त्वया २५ सीतेला उब्ध करून मग वाटेल तिकडे जा. सुवर्णमृगरूप धारण केलेल्या तुला, मायावी राक्षसाला पाहून सीतेला विस्मय वाटेल आणि " मृगाला ऐऊन या असे ती रामाला लगेच म्हणेल. नंतर राम तेथून निघून गेला असता तूंही दर जाऊन, "हे सीते । हे लक्ष्मणा ।" अशा रामाच्या आवाजाला जुळण्या- सारख्या हाका मार. म्हणजे त्या हाका ऐकून सीता रामाच्या मागे जाण्याविषयी लक्ष्मणाला सांगेल आणि भ्रातृप्रेमामुळे लक्ष्मणही घाबरून जाऊन त्याच्या मागी. माग जाईल. (१५-२१) "याप्रमाणे राम आणि लक्ष्मण तेथून निघून गेले म्हणजे शचीला हरण करणाऱ्या इंद्राप्रमाणे मी सीतेला सुशाल हरण करून आणीन. अशा रीतीनें हैं कार्य करून, हे राक्षसा । तं पाहिजे तिकडे जा. हे सूत्रता मारीचा! मी तुला अर्धे राज्य देईन. या कार्याच्या सिद्धीकरिता, हे सत्वरम मारीचा ! तूं निर्विघ्नपणे भातर्ता मार्गाला लाग. मी रयासह तुझ्या मागोमाग दंडकारण्यांत येतो. रामाला १३ (म.रा.)

·३ (१९४) श्रीरामायणम् । [सर्गः ४०-४१ नो चेत्करोपि मारीच हन्मि त्वामहमद्य वै । एतत्कार्यमवश्यं मे यलादपि करिष्यसि राशो विप्रतिकूलस्थो न जातु सुखमेधते आसाद्य तं जीवितसंशयस्ते मृत्युधो ह्यद्य मया विरुध्यतः। एतद्यथावत्परिगण्य युद्धया यदा पथ्यं कुरु तत्तथा त्वम् २८ इत्याचे श्रीमद्रा वाल्मी० आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः ॥४०॥ [१२७४) एकचत्वारिंशः सर्गः। आशप्तो रावणेनेत्थं प्रतिफूलं च राजवत् । अब्रवीत्परुपं वाक्यं निःशको राक्षसाधिपम् केनायमुपदिष्टस्ते विनाशः पापकर्मणा। सपुत्रस्य सराज्यस्य सामात्यस्य निशाचर, २ कस्त्वया सुखिना राजन्नाभिनन्दति पापकृत् । केनेदमुपदिष्टं ते मृत्युद्वारमुपायतः फसवून युद्धावाचून सीता प्राप्त झाल्यावर मी तुझ्यासह कृत्यकृत्य होऊन लंकेला परत जाईन हे मारीचा ! याप्रमाणे जर न वागशील तर मी आजच तुझा वध करून टाकतो. माझ्या बलात्काराने का होईना, हे माझें कार्य तुला अवश्य करावेच लागेल. कारण राजाशी प्रतिकूल वागणान्याला कधीही सुख प्राप्त होत नाही. साराश, रामाशी प्रसंग आल्यानन्तर कदाचित तुझ्या जीविताविषयी संशय होईल. परंतु माझ्याशी विरुद्ध वागल्याने तर आजच तुझा मृत्यु निश्चयाने ठरला आहे तेव्हा याचा पूर्णपणे लक्षपूर्वक विचार करून या दोहोंपैकी जे तुझ्या हिताचे वाटेल, तें तूं आपल्या इच्छेप्रमाणे कर. " (२२-२८) याप्रमाणे वाल्मीकिप्रणीत श्रीरामायण नावाच्या आदिकाव्यांतील अरण्य - काडापैकी चाळिसावा सर्ग समाप्त झाला ॥४०॥ याप्रमाणे आपल्या राजेपणावर येऊन प्रतिकूल आज्ञा रावणाने केली असता तो मारीच निःशंकपणे पुनरपि मनाला अप्रिय लागणार असें कठोर भाषण त्या राक्षसाधिपतीशी र लागला तो म्हणाला," हे निशाचरा ! कोणत्या पापी पुरुषाने पुत्र, राज्य आणि अमात्य यासह तुझा नाश होण्याचा हा उपदेश तुला ·४ ७ श्लो०२६-२८९१-९] भरण्यकाण्डम् । शत्रवस्तव सुव्यकं हीनवीर्या निशाचर। इच्छन्ति त्वां विनश्यन्तमुपरुद्धं बलीयसा केनेदमुपदिष्टं ते, क्षुद्रेणाहितबुद्धिना। यस्त्वामिच्छति नश्यन्तं स्वकृतेन निशाचर वध्याः खलु न अध्यन्ते सचिवास्तव रावण। ये त्वामुत्पथमारूढं न निगृहन्ति सर्वशः अमात्यैः कामवृत्तो हि राजा कापथमाश्रितः । निग्राह्यः सर्वथा सद्भिास निमायो न गृहसे धर्ममर्थ च कामं च यशश्च जयतां वर। स्वामिप्रसादात्सचिवाः प्राप्नुवन्ति निशाचर विपर्यये तु तत्सर्व व्यर्थ भवति रावण । व्यसनं स्वामिवैगुण्यात्प्राप्नुवन्तीतरे जनाः केला आहे ? हे राजा! कोण असा पापी पुरुष आहे की ज्याला तूं सुखी असलेला पाहवत नाही ? अरे, हित म्हणून हे मृत्यूचे द्वार तुला कोणी दाखवून दिले आहे ! हे निशाचरा ! तुझ्यापेक्षा शौर्याने कमी असलेले असे तुझे कोणी तरी शत्रु, तूं बलिष्ठ शत्रूच्या तावडीत सापडून तुझा नाश होताना पाहण्याची खरोखर इच्छा करीत आहेत, असे स्पष्ट दिसत आहे. हे निशाचरा ! स्वतः योजिलेल्या उपायाने तुझा नाश होत असताना पाहण्याची इच्छा करणान्या कोणत्या दुष्ट- धुद्धि क्षुद्र पुरुषाने हा तुला उपदेश केला आहे ' दे रावणा । तूं वाईट मार्गाचा अवलंब केला असतांना सर्व प्रकारानी जे तुझा निग्रह करीत नाहीत, त्या सचिवांचा खरोखर वध करणेच तुला योग्य असून तूं त्याना पध करीत नाहीस. राजाने स्वेच्छाचारी होऊन कुमार्गाचा अवलंब केला असतां चागल्या अमात्यानी त्याचा सर्वप्रकारे निप्रहच केला पाहिजे; परंतु तुझा निग्रह करणे (कैदेत टाकणे) योग्य असतानाही कोणी अमात्य तुझा निग्रह करीत नाहीत. (१-५) "हे विजयी श्रेष्ठ निशाचरा ! राजाचे आचरण शुद्ध असले म्हणजे धर्म, अर्थ, काम आणि यश ही सचिवाना राजकृपेने प्राप्त होतात. परंतु हे रावणा । राजा आवरण जर उलट असले तर ते सर्व व्यर्थ होते आणि इतर प्रजा- .

·श्रीरामायणम् । [ सर्गः ४१-४२
राजमूलो हि धर्मश्च यशश्च जयतां वर ।
तस्मात्सर्वास्ववस्थासु रक्षितव्या नराधिपाः
राज्य पालयितुं शक्यं न तीक्ष्णेन निशावर।
न चातिप्रतिकूलेन नाविनीतेन राक्षस
ये तीक्ष्णमन्त्राः सचिवा भुज्यन्ते सह तेन वै
विषमेपु रथाः शीघ्रं मन्दसारथयो यथा
वहयः साघवो लोके युकधर्ममनुष्ठिताः ।
परेषामपराधेन विनयाः सपरिच्छदाः
स्वामिना प्रतिकूलेन प्रजास्तीक्ष्णेन रावण ।
रक्ष्यमाणा न वर्धन्ते मृगा गोमायुना यथा
अवश्यं विनशिष्यन्ति सर्वे रावण राक्षसाः।
येषां त्वं कर्कशो राजा दुर्बुद्धिरजितेन्द्रियः
तदिदं काकतालीयं घोरमासादितं मया।
जनांनाही राजाच्याच दोषामुळे संकट प्राप्त होते. हे विजयी श्रेष्ठा 1 धर्म आणि
यश ही राजावरच अवलंबून असल्यामुळे कोणत्याही अवस्थेत मंत्र्यानी राजाचें
रक्षणच केले पाहिजे हे निशाचर राक्षसा | क्रूर, उद्धट आणि प्रजाजनाना
फारच प्रतिकूल अशा राजाच्या हातून राज्याचे परिपालन दोणे शक्य नाही.
मंदबुद्धि सारथी ज्या रथावर आहेत असे रथ विषम प्रदेशावरून जाऊ लागले
असता ज्याप्रमाणे सारथ्यासह ते सत्वर नाश पावतात, त्याचप्रमाणे कठोर उपाय
योजण्याची मसलत देणारे मंत्री त्या राजासह त्या मसलतीचे नाशरूप फल
लवकरच भोगतात. शास्त्रानुकूल धर्माचरण करणारे आणि अत्यंत नीतिनिष्ठ असे
कित्येक निरुपद्रवी लोक या जगतात दुसऱ्याचा अपराध केल्यामुळे नाश पावलेले
आहेत कोल्हा रक्षण करीत असताना ज्याप्रमाणे मृग वृद्धिंगत होत नाहीत,
त्याचप्रमाणे प्रतिकूल आणि उप्र असा राजा रक्षण करीत असताना प्रजेची
भरभराट होत नाही (८-१४)
"हे रावणा ! निर्दय, दुष्टबुद्धि आणि अजितेंद्रिय ससा तू ज्याचा राजा
माहेस, त्या सर्व राक्षसाचा खचित नाश होईल. तुझ्यामुळे मृत्यु येण्याचे हे घोर
.

·ग्लो 1. १०-२०,१] भरण्यकाण्डम् । (१९७) अत्र त्वं शोचनीयोऽसि ससैन्यो बिनशिष्यास १६ मां निहत्य तु रामोऽसावचिरात्यां वषिष्यति । अनेन कृतकृत्योऽस्मि म्रिये चाप्यरिणा हतः १७ दर्शनादेव रामस्य हतं मामयधारयां आत्मानं च इतं विद्धि हत्वा सीतां सबान्धवम् १८ आनयिष्यसि चेत्सीतामाश्रमात्साहितो मया। नैव त्वमपि नाहं घे नैच लङ्का न राक्षसाः १९ निवार्यमाणस्तु मया हितैपिणा न मृष्यसे वाफ्यमिदं निशाचर । परेतकल्पा हि गतायुपो नरा हितं न गृहन्ति सुहृद्भिरीरितम् २० इत्या श्रीमद्रा वाल्मी आदिकान्येऽरण्यकाण्डे एकचत्वारिंश सर्ग ॥४॥[१२९४) द्विचत्वारिंशः सर्ग । एयमुक्त्वा तु परुषं मारीयो रावणं ततः। संकट जरी मला आज एकाएकी प्राप्त झाले आहे, तरी त्याबद्दल मला वाईट घाटत नाही, परंतु या कृत्यात सैन्यासह तुझा नाश होणार, म्हणून तुझ्याबद्दल मला वाईट वाटत आहे. हा राम प्रथम माझा वध करून नतर लवकरच तुझा वध करील. तेव्हा आता तुझ्या हातून मरण्यापेक्षा रणात शसूच्या हातून वध शा असता मी कृतकृत्य तरी होईन रामाचे मला दर्शन व्हावयाचाच उशीर की मी मेलाँच, असें तूं समज आणि सीतेला हरण केलीस म्हणजे तुझाही घावोसह घध झालाच, हे हो तू समज कदाचित् यावेळी माझ्यासह जरी तूं आश्रमातून सीतेला हरण करून आणलीस तरी मीही जिवत राहणार नाही, तूंही राहणार नाहीस, लकाही राहणार नाही आणि राक्षसही पण राहणार नाहीत. है निशाचा ' तुझें हित इच्छिणारा मी तुला ' नको नको' म्हणत असताना या माझ्या सागण्याची तूं पर्वा करीत नाहीस, तेव्हा आयुष्य सपून मृतप्राय झालेले पुरुष सुहृदानी सांगितलेला हितकारक उपदेश स्वीकारीत नाहीत, हेच सत्य आहे"(१५-२०) याप्रमाणे पाल्मीकिप्रणीत श्रीरामायण नावाच्या आदिवाण्यातील अरण्य- कांडापैकी एकेचाळिसावा सर्ग समाप्त झाला."

·8 ५ (१९८) श्रीरामायणम् । [ सर्ग: १२ गच्छावेत्यत्रवोद्दीनो भयादात्रिचरमभोः १ दृष्टश्चाहं पुनस्तेन शरचापासिंधारिणा । मद्धोधतशस्त्रेण निहतं जीवितं च में नहि रामं पराक्रम्य जीवन्प्रतिनिवर्तते । वर्तते प्रतिरूपोऽसौ यमदण्डहतस्य ते किं तु कर्तुं मया शक्यमेवं त्वयि दुरात्मनि । एप गच्छाम्यहं तात स्वस्ति तेऽस्तु निशाचर प्रहृष्टस्त्वभवत्तेन वचनेन स राक्षसः । परिष्वज्य सुसंश्लिष्टमिदं वचनमब्रवीत् एतच्छोटीर्ययुक्तं ते मच्छन्दयशवर्तिनः । इदानीमसि मारीचः पूर्वमन्यो हि राक्षसः आरुह्यतामय शीघ्रं खगो रत्नविभूषितः । मया सह रथो युकः पिशाचवदनैः खरैः प्रलोभयित्वा वैदेही यथेष्टं गन्तुमर्हसि । याप्रमाणे रावणाशी मर्मभेदक भाषण केल्यानंतर मारीच राक्षस दोन होऊन त्या राक्षसाधिपतीच्या भीतीने त्याला म्हणाला, "बर आहे, चल जाऊ!' परंतु पाण, धनुष्य आणि सज धारण केलेल्या रामाच्या पुनःमी दृष्टीस पडलों की माझ्या वधाकरितां शस्त्र उचललेल्या त्या रामाच्या हातून मी मेलोच असे समज. कारण रामावर चाल करून गेल्यानंतर कोणीही जिवंत परत फिरत नाही. तेव्हां तुझ्यासारखाच मीही आतां यमदण्डाचा प्रहार झाल्यासारखाच आहे. माझ्या हातून दुसरे काय होणे शक्य आहे ! म्हणून हा मी निघालोंच, हे निशाचरा । तुझें कल्याण असो." (१-४) या मारीचाच्या भाषणाने त्या राक्षसाला हर्ष झाला आणि मारीचाला अगदी कडकडून भेटून तो म्हणाला, माझ्या इच्छेप्रमाणे वागणा-या तुझे हैं भाषण मात्र तुझ्या वीर्याला शोभण्यासारखे आहे. आता मात्र तूं खरा मारीच आहेस, पूर्वी दुसराच कोणी राक्षस तुझ्या अंगात आला होता. आता पिशाच्चासारख्या मुखांनी युक्त असलेले गर्दा ज्याला ओडलेले आहेत, अशा " ·ग्लो-१-१४] ॥ ८ ९ भरण्यकाण्डम् ।। तां शून्ये प्रसभं सीतामानयिष्यामि मैथिलीम् ततस्तथेत्युवाचनं रावणं ताटकासुतः ततो रावणमारीचो विमानमिव तं रथम् । आरुह्याययतुः शीघ्रं तस्मादाश्रममण्डलात् तथैव तत्र पश्यन्तौ पत्तनानि वनानि च । गिरीश्च सरितः सर्या राष्ट्राणि नगराणि च समेत्य दण्डकारण्यं राघवस्याश्रमं ततः। ददर्श सहमारीचो रावणो राक्षसाधिपः २१ अवतीर्य रथात्तस्मात्ततः काञ्चनभूषणात् । हस्ते गृहीत्वा मारीचं रावणो वाक्यमब्रवीत् १२ एतद्रामाश्रमपदं दृश्यते कदलीवृतम् । क्रियतां तत्सखे शीघ्रं यदर्थ वयमागताः १३ स रावणवचः श्रुत्वा मारीचो राक्षसस्तदा। मृगो भूत्वाऽऽश्रमद्वारि रामस्य विचचारह १४ या रत्नभूषित आकाशगामी रथावर माझ्यासह तूं सत्वर चढ. विदेहराजकन्या सीतेला लुब्ध केल्यावर मग तूं पाहिजे तिकडे जा. आश्रम शून्य झाल्यावर मी दी मिथिलाधिपतीची कन्या सीता बलात्काराने हरण करून आणीन " (५-८) याप्रमाणे रावणाने सागितल्यानंतर तो ताटकापुत्र रावणला "संक आहे" असे म्हणाला. नंतर विमानाप्रमाणे आकाशातून संचार करणाऱ्या ला रथामध्ये रावण व मारीच हे आरूढ होऊन त्या आश्रममंडलातून सन्दर निघून गेले. जाता जातो नगरें, वने, पर्वत, सर्व नद्या, राष्ट्र आणि राजधान्या बदलो कन करीत करीत ते चालले. नंतर दण्डकारण्यांत भाल्यावर महिला राक्षसाधिपति रावणाने रामाचा आश्रम अवलोकन केला. वर्ग: विभूषित रथांतून खाली उतरल्यावर मारीचाचा हात घन सा साटा म्हणाला, केळीनी व्याप्त झालेला हा रामाचा आश्रम दिन म्हणून हे मित्रा, ज्याकरिता आपण आलो आहोत तें कार्य कर "हे नम्मा माषण ऐकल्यावर मारीच राक्षस मृगरूपाने रामाच्या कर दात फिरू ·(२००) श्रीरामायणम् । [सर्ग: ४२ स तु रूपं समास्थाय महदद्भुतदर्शनम् । मणिप्रवरटामा सितासितमुखाकृतिः १५ रक्तपद्मोत्पलमुख इन्द्रनीलोत्पलश्रवाः । किंचिदत्युग्नतप्रीवः इन्द्रनीलनिभोदरः। १६ मधूकनिमपार्श्वश्च कंजकिंजल्कसंनिभः। वैदूर्यसंकाशखुरस्तनुजसः सुसंहतः १७ इन्द्रायुधसवर्णेन पुच्छेनो विराजितः। मनोहरनिग्धवर्णो रत्नैर्नानाविधैर्युतः क्षणेन राक्षसो जातो मृगः परमशोभनः । वनं प्रज्वलयन रम्यं रामाश्रमपदं च तत् मनोदर दर्शनीयं रूपं कृत्वा स राक्षस । प्रलोभनार्थ वैदेह्या नानाधातुविचित्रितम् विचरन् गच्छते शष्पं शादलानि समन्ततः । रौप्यर्विन्दुशतैश्चित्रं भूत्वा च प्रियनन्दनः लागला (6-1) पाहणाऱ्याला मोठे आश्चर्य वाटावे असें रूप त्याने धारण केलेले होते. त्याच्या शिंगांची टोके उत्कृष्ट रत्नाची होती, मुखाची आकृति कोठे पाढरी व कोठे काळी होती मुख आरकवर्ण व नीलवर्ण कमलासारखे होते, कान इद्रनील अथवा नीलकमल याप्रमाणे होते, मान किंचित् वर केलेली होती, उदराची काति इंद्रनालमण्यासारखी होती, बरगड्यांचा वर्ण मोहाच्या फुलासारखा दिसत होता, शरिराचा वर्ण कमलाच्या परागासारखा होता, खूर वैदूर्य मण्यासारखे दिसत होते, पाटन्या बारीक होत्या, बाधा मजबूत होता इद्रधनुष्यासारखा ज्याचा वर्ण आहे, अशा पुच्छाने त्याला शोभा आलेली होती, शरीर मनोहर व तुळतुळीत होते आणि नानाप्रकारच्या रत्नानी ते जडवल्यासारखे दिसत होते एका क्षणात तो राक्षस पराकाष्ठेचा उत्कृष्ट मृग बनून ते रम्य वन आणि तो रमणीय रामाश्रम प्रकाशित करू लागला सीतेला लुन्ध करण्याकरिता नाना- प्रकारच्या धातूनी चित्रविचित्र दिसत असलेलें असें मनोहर दर्शनीय रूप ·तो राक्षस सीतेची दृष्टि आपल्याकडे जावी, अशी इच्छा धस्न आचर्यकारक २४ २५ २८ ग्यो. १५-२८] भरण्यकाण्डम्। (२०१) विटपीनां किसलयान्भक्षयन्विवचार । कदलीगृहकं गत्वा कर्णिकारानितस्ततः २२ तमाश्रम मन्दगति सीतासंदर्शनं ततः। राजीवचित्रपृष्ठः स विरराज महामृगः । रामाश्रमपदाभ्याशे विचचार यथासुखम् । पुनर्गत्वा निवृत्तश्च विचचार मृगोत्तमः गत्या मुहूर्त त्वरया पुनः प्रतिनिवर्तते । विक्रीडंच पुनभूमौ पुनरेव निषीदति आश्रमद्वारमागम्य मृगयूथानि गच्छति । मृगयूथैरतुगतः पुनरेव निवर्तते सीतादर्शनमाकान् राक्षसो मृगतां गतः । परिभ्रमति चित्राणि मण्डलानि विनिष्पतन् समुद्वीक्ष्य व सर्वे तं मृगा येऽन्ये वनेवराः। उपगम्य समानाय विद्वन्ति दिशो दश धारण करून तो राक्षस आश्रमाच्या भोवती कोमल तृण भक्षण करीत करीत संचार करीत होता (१५-२१) नंतर आश्चर्य वाटेल अशा रीतिने शेकडों रौप्यबिंदूंनी युक्त होऊन प्रिय रावणाला आनंद देणारा तो मारीच वृक्षाचे अंकुर भक्षण करीत करीत हिंई लागला नंतर केळीच्या वनात जाऊन आणि कर्णिकार वृक्षातून इकडे तिकडे सीतेच्या दृष्टीस पडावे, या उद्देशाने मद गतीचे अवलंबन करून कमलासारख्या अद्भुत पृष्ठभागाने युक्त असलेला तो महामृग झळकू लागला, रामाश्रमाजवळ तो यथेष्ठ संचार करू लागला आणि एकवार आश्रम सोडून गेल्यावर पुनरपि परत येऊन तो श्रेष्ठ मृग हिंई लागला क्षणात सत्वर आश्रम सोडून जाऊन पुनरपि तो परत येऊ लागला आणि पुनरपि क्रीडा करू लागून पुनरपि भूमीवर यस् लागला. आश्रमाच्या द्वाराशी येऊन हरिणाच्या कळपाकडे जाऊ लागला भाणि पुनरपि त्या मृगांच्या कळपासह परत येऊ लागला. नृगरूप धारण केलेला ·श्रीरामायणम् । [ सर्गः ४२-४३ राक्षसः सोऽपि तान्वन्यान्मृगान्मृगवधे रतः । प्रच्छादनार्थ भावस्य न भक्षयति संस्पृशन् तस्मिन्नेव ततः काले वैदेही शुभलोचना। कुसुमापचये व्यग्रा पादपानत्यवर्तत ३० कर्णिकारानशोकांश्च चूतांश्च मदिरेक्षणा। कुसुमान्यपचिन्वन्ती चचार रुचिरानना अनर्हा वनवासस्य सा तं रत्नमयं मृगम् । मुक्कामणिविचित्राङ्गं ददर्श परमानना ३२ तं वै रुचिरदन्तोष्ठं रूप्यधातुतनूरुहम् । विस्मयोत्फुल्लनयना सस्नेहं समुदैक्षत ३३ स च तां रामदयितां पश्यन्मायामयो मृगः विचचार ततस्तत्र दीपयन्निव तदनम् ३४ अदृष्टपूर्व दृष्ट्वा तं नानारत्नमयं मृगम् । मंडलावर उड्या मारीत मारीत हिंडू लागला, तेव्हा त्या वनामध्ये संचार करणारे जे दुसरे मृग होते ते सर्व त्याच्याकडे पाहून जवळ येऊ लागले आणि वास घेऊन दशदिशा पळू लागले. परंतु तो राक्षस जरी मृगवधाविषयीं तत्पर असे तरी आपले स्वरूप गुप्त राखण्याकरिता स्पर्शास्पर्श झाला असताही त्या वन्य- मृगाना भक्षण रूरीत नसे. असो. शुभ नेनानी युक्त असलेली विदेहकन्या सीता त्याच वेळी पुष्पे तोडण्यामध्ये गर्क होऊन झाडाखालून चालली होती. मदिरे. सारखे आरक्तवर्ण नेत्र व सुंदर मुख यानी युक्त असलेली ती सीता कर्णिकार. अशोक आणि आम्र या वृक्षाची फुलें तोडीत तोडीत चालली. नंतर जाता जाता वनवासाची लहानपणापासून संवय नसलेल्या त्या उत्कृष्ट स्त्रोने मोत्ये आणि हिरे याच्या योगाने ज्याचें शरीर अद्भत दिसत आहे असा तो रत्नमय मृग अवलोकन केला व मनोहर दंत आणि ओष्ठ व रुप्याचे केस यानी युक्त असलेल्या त्या मृगाकडे आक्षर्याने जिचे नेत्र प्रफुलित झालेले आहेत अशी ती सीता पाहूं लागली. तेव्हां त्या रामप्रिय सीतेला अवलोकन केल्यावर तो मायामृग ते धन प्रकाशित करीतच की काय, तेथे संचार करूं लागला आणि ·(२०३) ५ लो. २९-३५:१-६] अरण्यकाण्डम् । विस्मयं परमं सीता जगाम जनकात्मजा इत्याचे श्रीमद्रा. वा० आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः ॥४२॥[१३२९] त्रिचत्वारिंशः सर्गः। सा तं संप्रेक्ष्य सुश्रोणी कुसुमानि विचिन्वती । हेमराजतवर्णाभ्यां पार्थ्याभ्यामपशोभितम् महश चानवद्यागी मृष्टहाटकवर्णिनी। भारमपि चक्रन्द लक्ष्मणं चैव सायुधम् आहूयाहूय च पुनस्तं मृगं साधु वीक्षते। आगच्छागच्छ शीघ्रं वै आर्यपुत्र सहानुज तावाहुती नरव्याघौ वैदेह्या रामलक्ष्मणौ। वीक्षमाणौ तु तं देशं तदा दद्दशतुर्मुगम् शङ्कमानस्तु तं दृष्ट्वा लक्ष्मणो वाफ्यमब्रवीत् । तमेवैनमहं मन्ये मारीचं राक्षसं मृगम् चरन्तो मृगयां हृष्टाः पापेनोपाधिना वने । असे झाले असतां पूर्वी कधीही न पाहिलेला असा तो अनेकरत्नमय मृग अव. लोकन करून जनककन्या सीतेला पराकाष्ठेचें आश्चर्य वाटले. याप्रमाणे वाल्मीकिप्रणीत श्रीरामायण नावाच्या आदिकाव्यातील अरण्य. काण्डापैकी वेचाळिसावा सर्ग समाप्त झाला ॥ ४२ ॥ सुवर्ण आणि रौप्यवांनी युक्त असलेल्या घरगव्यानी सुशोभित असलेल्या त्या मृगाला पाहून उत्कृष्ट कमर, निर्दोष अवयव घ शुद्ध सुवर्णासारखी काति यांनी युक्त असलेली ती सीता फुलें तोडता तोडतो आनंदित झाली व आयुधा- सह सज होऊन येण्याबद्दल लक्ष्मणाला व भा रामाला हाका मारू लागली. भाणि " हे आर्यपुत्रा । कनिष्ठ भ्रात्यासह इकडे लोकर या" अशा हाका मारून मारून पुन तो त्या मृगाकडे टक लावून पाहू लागली, तेव्हा सीतेने हाक मारल्यावर पुरुषश्रेष्ठ राम-लक्ष्मण त्या प्रदेशाकडे पाहूं लागले असता एक मृग त्यांनी पाहिला पाणि त्या मृगाला पाहताक्षणी लक्ष्मण साशंक होऊन म्हणाला, हाच तो मृगरूप धारण करणारा मारीच राक्षस असावा असे मला वाटते. है ·. (२०४) श्रीरामायणम् । [सर्ग ४३ अनेन निहता राम राजानः पापरूपिणा अस्य मायाविदो मायामृगरूपमिदं कृतम् । भानुमत्पुरुषव्याघ्र गन्धर्षपुरसंनिभम् मृगो घेवंविधो रत्नविचित्रो नास्ति राघव । जगत्यां जगतीनाथ मायैषा हि न संशयः एवं ब्रुवाणं काकुत्स्थं प्रतिवार्य शुचिस्मिता। उवाच सीता संहृष्टा छद्मना हृतचेतना आर्यपुत्राभिरामोऽसौ मृगो हरति मे मनः । आनयन महायादो क्रीडार्थ नो भविष्यति इहाश्रमपदेऽस्माकं बहवः पुण्यदर्शनाः। मृगाश्चरन्ति सहिताश्चमराः समरास्तथा ऋक्षाः पृषतसङ्घाश्च वानराः किंनरास्तथा । विहरन्ति महाबाहो रूपश्रेष्ठा महाबलाः १२ न चान्यः सदृशो राजन् दृष्टः पूर्वं मृगो मया । रामा ! आनंदाने राजे मृगया करीत असताना याच पापी दुष्टानें कपट करून त्याचा वध केलेला आहे हे पुरुषश्रेष्ठा ! गधर्वनगरासारखे वरून रमणीय आणि प्रकाशयुक्त असें में हैं मृगरूप याने धारण केले आहे, ही त्या मायावी राक्षसाची माया आहे कारण हे राघवा ! अशा प्रकारच्या रत्नाच्या योगाने चित्रविचिन असलेला मृग पृथ्वीमध्ये असणे शक्यच नाही. म्हणून हे पृथ्वीपते । ही नि संशय याची माया आहे " (१-८) याप्रमाणे ककुत्स्थकुलोत्पन्न लक्ष्मण बोलत असताना मारीच राक्षसाच्या कपटाने भान न राहिल्यासारखी झालेली ती सुहास्यवदना सीता आनंदित होऊन व लक्ष्मणाचा निषेध करून म्हणाली, " हे आर्यपुना ! हा सुंदर मृग माझें मन हरण करीत आहे यास्तव हे महापराक्रमसंपन्ना ! याला आपण घेऊन या, आपल्या करमणुकीला हा उपयोगी पडेल आपल्या पाश्रमांत मनोहर आकृतींनी युक्त असे चमर, समर वगैरे अनेक प्रकारचे गृग एकत्र सचार करीत असतात आणि हे महापराक्रमसपना ! अस्वले, पृषत मृगाचे कळप, वानर , ·लो०६-२.] भरण्यकाण्डम्। तेजसा क्षमया दीप्त्या यथाऽयं मृगसक्षमः नानावर्णविचित्रालो रलभूतो महायतः। धोतयन्यनमध्यनं द्योतते शशिसंनिभः १४ अहो रूपमहो लक्ष्मीः स्वरसंपञ्च शोभना।। मृगोऽद्भुतो विचित्राङ्गो हृदयं हरतीव में १५ यदि ग्रहणमभ्येति जीवनेव मृगस्तव । आश्चर्यभूतं भवति विस्मयं जनयिष्यति समातवनवासानां राज्यस्थानां च नः पुनः अन्तःपुरे विभूषार्थो मृग एप भविष्यति भरतस्यार्यपुषस्य श्वश्रूणां मम व प्रभो। मृगरूपमिदं दिव्यं विस्मयं जनयिष्यति जीवन यदि तेऽन्येति ग्रहणं मृगसत्तमः। अजिनं नरशार्दूल सचिरंतु भविष्यति निहतस्यास्प सत्त्वस्य जाम्वूनदमयत्वचि। राष्पस्यां विनीतायामिच्छाम्यहमुपासितुम् भाणि रूपश्रेष्ठ असे महाबलाब्य किनर विहार करीत असतात हे भूपते । तेज, सम्यपणा आणि देहाति यांच्या योगाने या श्रेष्ठ मृगासारखा मृग पूर्वी मी कधी पाहिलेला नाही. नानाप्रकारच्या वर्गानी ज्याचें शरीर चित्रविचित्र झाले आहे, असा हा रत्नमय मृग हे वन पूर्णपणे प्रकाशित करीत असून याची प्रभा चंद्रासारखी आल्हादकारक आहे कायदो हे स्वरूप ! कायहो ही प्रभा आणि किती तरी हो हा उत्कृष्ट शब्द करीत आहे ! चित्रविचित्र शरिराने युक्त असलेला हा अमृत मृग माझें मन हरण करीत आहे (५-१५) "हा मृग जर भिवतपणी मापल्या हाती रागेल तर तो पाचर्यरूप होऊन विस्मय उत्पन्न करील वनवास सपूर्ण होऊन आपण पुर. राज्यावर जाऊन बसलो असता भत पुरात शोभेकरिता हा मृग उपयोगी पडेल हे प्रभो ! आर्य पुत्र मरताला, आणि माझ्या सासवाना है दिव्य मृगरूप विस्मय उत्सम करील हे पुश्यश्रेष्टा ! हा उत्कृष्ट मृग जर जिवत हाती लागला नाही २० ·२४ ५ (२०६) श्रीरामायणम् । [वर्ग:४३ कामवृत्तमिदं रौद्रं स्त्रीणामसदृशं मतम् । वपुपा त्यस्य सत्त्वस्य विस्मयो जनितो मम तेन काञ्चनरोम्णा तु मणिप्रवरङ्गिणा। तरुणादित्यवर्णेन नक्षत्रपथवर्चसा यभूव राघवस्यापि मनो विसयमागतम् । इति सीतावचः श्रुत्वा दृष्ट्वा च मृगमद्भुतम् लोभितस्तेन रूपेण सीतया च प्रचोदितः । उवाच राघवो हटो भ्रातरं लक्ष्मणं वचः पश्य लक्ष्मण वैदेहाः स्पृहामुल्लसितामिमाम् । रूपश्रेष्ठतया ह्येष मृगोऽद्य न भविष्यति न बने नन्दनोद्देशे न चैत्ररथसंश्रये। कुतः पृथिव्यां सौमित्र योऽस्य कश्चित्समो मृगः २६ प्रतिलोमानुलोमाश्च रुचिरा रोमराजयः। शोभन्ते मृगमाश्रित्य चित्राः कनकविन्दुभिः तर याचे कातडे मनोहर होईल या मृगाचा वध करून याच्या सुवर्णमय अजिनावर गवती आसन पसरून त्याच्यावर बसण्याची माझी इच्छा आहे. आपल्या कामाकरिता पतीला आशा करणें हें वर्तन नियाना अयोग्य व भयंकर आहे असे जरी मी समजत आहे, तरी या प्राण्याचे शरीर पाहून मला आश्चर्य घाटत आहे. कारण त्याचे केस सुवर्णाचे असून कांति नक्षत्रावी व्यास झालेल्या आकाशासारखी दिसत आहे."(१६-२२) याप्रमाणे सीतेचे भाषण ऐकून व तो अद्भुत मृग पाहून रामाही मन विस्मित झाले तेव्हा सीतेने प्रेरणा केलेला व त्या रूपाला लुब्ध झालेला तो राम भानंदित होऊन प्रात्या लक्ष्मणाला म्हणाला, " हे लक्ष्मणा! वैदेहीला उत्पन झालेली ही इच्छा पहा. हा मृग, याचे श्रेष्ठ रूप असल्यामुळे आज जिवंत रहात नाही. नंदनवनांत अथवा चैनरथ वनातही या मृगासारखा कोणी भृग नाही, मग हे लक्ष्मणा ! पृथ्वीवर तर कोहन असणार' सुवर्णविनी चिन- विचित्र अशा या मृगाच्या अंगावर असलेल्या उलटसुल्ट रोमपक्ति मनोहर ·लो. २१-३४] भरण्यकाण्डम् । (२०७) पश्यास्य जृम्भमाणस्य दीप्तामग्निशिखोपमाम् । जिहां मुखानिःसरन्तीं मेघादिव शतहदाम् मसारगल्वमुखः शहमुक्तानिभोदरः। कस्य नामानिरूप्योऽसौ न मनो लोभयेन्मृगः २९ कस्य रूपमिदं दृष्ट्वा जाम्बूनदमयप्रभम् । नानारत्नमयं दिव्यं न मनो विस्मयं बजेत् मांसहेतोरपि मृगान्विहारार्थ च धन्विनः । प्रन्ति लक्ष्मण राजानो मृगयायां महायने धनानि व्यवसायेन विचियन्ते महावने । घातयो विविधाश्चापि मणिरत्नसुधर्णिनः तत्सारमखिलं नृणां धनं निचयवर्धनम् । मनसा चिन्तितं सर्व यथा शुक्रस्य लक्ष्मण अर्थी येनार्थकृत्येन संबजत्यविचारयन् । तमर्थमर्थशास्त्रज्ञाः प्राहुराः सुलक्ष्मण ३४ दिसत आहेत मेघातून निघणाऱ्या विद्युलतेप्रमाणे हा जामया देऊ लागला असता त्याच्या मुखातून बाहेर निघणारी अभिज्वालेसारिखी दैदीप्यमान जिव्हा तूं पहा. इंद्रनीलमण्याच्या पानपानास्या आकृतीसारखें ज्याचे मुख आहे व शंख आणि मोरय यासारखी ज्याच्या उदराची काति आहे, असा हा अनिर्वचनीय मृग कोणाचें बरें मन हरण करणार नाही ' (२३-१९) "सुवर्णमय कातीने युक्त आणि नानाप्रकारच्या रत्नानी भरलेलें असें हैं दिव्य स्प पाहून कोणाच्या बरें मनाला आश्चर्य वाटणार नाही हे लक्ष्मणा । मांसाकरिता आणि करमणुकीकरिता धनुर्धारी राजे महावनामध्ये मृगया करीत असताना मृगाचा वध करतात आणि महावनात हिरे, रत्ने, सुवर्ण इत्यादिका- सह नानाप्रकारचे भानु, या नस्तु राजे गोळा करीत असतात म्हणून हे लक्ष्मणा! ब्रह्मरूप बनलेल्या पुरुषाला इच्छामानाने सिद्ध झालेल्या प्रमाणे सर्व द्रव्यापेक्षा श्रेष्ठ वाटतात, त्याचप्रमाणे कोशाची अभिरद्धि करणारे तें पनातील संपूर्ण धन पुपाना अत्यंत प्रशस्त वाटत असते. हे उत्कृष्ट लक्ष्मणा भोग्य वस्तु ज्या- ·एप चैव (१०८) श्रीरामायणम् । [ सर्गः ४३-४ पतस्य मृगरत्नस्य पराये काञ्चनत्वाच । उपवेक्ष्यति वैदेही मया सह सुमध्यमा ३५ न कादलीन प्रियकीन प्रवेणी न चाविकी। मवेदेतस्य सघशी स्पर्शऽनेनेति मे मतिः मृगः श्रीमान्यश्च दिव्यो नभश्चरः। उभायेतो मृगौ दिव्यौ तारामृगमहीमृगौ यदि वायं तथा यन्मां भवेद्वदसि लक्ष्मण । मायैपा राक्षसस्येति कर्तव्योऽस्य वधो मया एतेन हि नृशंसेन मारीचेनाकृतात्मना घने विचरता पूर्व हिंसिता मुनिपुङ्गयाः उत्थाय यहयो येन मृगयांयां जनाधिपाः । निहताः परमेष्वासास्तस्मादध्यस्त्वयं मृगः पुरस्तादिव वातापिः परिभूय तपस्विनः । उदरस्थो द्विजान्दन्ति स्वगर्मोऽश्वतरीमिव ४१ मर्थ संपादन करणे हैं कर्तव्यकर्म आहे असे समजून ज्याच्या प्राप्तीकरिता अर्थेच्छु पुरुष विचार न करितांच चालता होतो, त्याला अर्थ संपादन करण्या- विषयी चतुर असलेले अर्थशास्त्रवेत्ते अर्थ असें म्हणतात. तेव्हां श्रेष्ठ मृगाच्या उत्कृष्ट सुवर्णमय अजिनावर सुंदरी सीता माझ्यासद बसेल. कदली घ प्रियकी नांवाचे मृग, बोकड अथवा मेंढ्या यापैकी कोणाचेही अजिन मृगाच्या अजिना- सारखे मृदु नाही, असे मला वाटते. हा श्रीमान् मृग आणि माकाशांत संचार करणारा (मृगनक्षत्ररूप ) दिव्य मृग असे तारामृग व भूमृग हे दानेच दिव्य मृग आहेत. (३०-३७) " आतां हे लक्ष्मणा । ही राक्षसाची माया आहे असे जे मला तूं म्हणत आहेस त्याप्रमाणे जर हा असेल तर याचा वध मला कर्तव्यच आहे. कारण या- इंद्रियाधीन असलेल्या दुष्ट मारीचाने वनात संचार करता करतां पूर्वी मुनि- श्रेष्ठांचा वध केला आहे आणि सगयेमध्ये अनेक महाधनुर्धारी राजे याने प्रादु भूत होऊन मारले आहेत. म्हणून, या प्राण्याचा वध केलाच पाहिजे. स्वतःच्या .

·लो. ३५-४ भरण्यकाण्डम्। (२०९) स कदाचिचिराल्लोके आससाद महामुनिम् । अगस्त्यं तेजसा युक्तं भक्ष्यस्तस्य बभूव ह ४२ समुत्याने च तद्रूपं कर्तुकामं समीक्ष्य तम् । उत्सयित्वा तु भगवान्यातापिमिद्मप्रवीत् त्वयाऽविगण्य वातापे परिभूताश्च तेजसा । जीयलोके द्विजश्रेष्ठास्तस्मादसि जरां गतः तद्रक्षोऽपि न भवेदेव वातापिरिव लक्ष्मण । मद्विधं योऽतिमन्येत धर्मनित्यं जितेन्द्रियम् ४५ भक्तोऽयं घातापिरगस्त्येनेव मा गतः। इह त्वं भव संनद्धो यन्त्रितो रक्ष मैथिलीम् अस्यामायत्तमस्माकं यत्कृत्यं रघुनन्दन । अहमेनं वधिष्यामि ग्रहीप्याम्यथवा मृगम् उदरात असलेला गर्भ ज्याप्रमाणे खेचरीचा वध करतो, त्याप्रमाणे उदरांत असलेल्या वातापीने या ठिकाणी पूर्वी असंख्य ब्राह्मणाचा फसवून वध केला आहे. असे होता होता पुष्कळ दिवस झाल्यावर त्या वातापाची तेजस्वी अगस्त्य महर्षीशी गाठ पडली आणि तो त्याचे भक्ष्य झाला. तदनंतर (धार समाप्त होऊन ) ब्राह्मण उठण्याचे वेळी आपले राक्षसरूप प्रकट करण्याची तो वातापि इच्छा करीत आहे असे आढळून आल्यावर भगवान् अगस्त्यमुनि किंचित् हसून त्याला म्हणाले, 'हे वातापे । तूं पापाचा विचार न करतो या जगता- मध्ये स्वसामर्थ्याने श्रेष्ठ ब्राह्मणाचा वध केला आहेस आणि म्हणूनच तू आता जिरून गेला आहेस'(30-४४) "तेव्हो जितेंद्रिय गहून नेहमी धर्माने वागणान्या माझ्यासारख्याचेही मति. क्रमण करणाऱ्या या मारीच राक्षसाका, हे लक्ष्मणा! अगस्त्यमुनींच्या हातून वध पावलेल्या वातापीप्रमाणे माझ्या हातून वध होईल, साराश, अगस्त्यांच्या हातून ज्याप्रमाणे वातापीचा वध झाला, त्याप्रमाणे माझ्याकडे आलेल्या या मारीयाचा वध होईल. हे लक्ष्मणा ! तूं येथे सज्ज रहा आणि प्रयत्नपूर्वक सौतेचे रक्षण कर. हे रघुनंदना ! आम्हाला जे करावयाचे आहे, ते सर्व या सीतेवर १४ (म.रा.)

·श्रीरामायणम् । [ सर्ग ४३-४४ यावद्गच्छामि सौमित्रे मृगमानयितुं द्रुतम् । पश्य लक्ष्मण पैदेया मृगत्यचि गतां स्पृहाम् १८ त्वया प्रधानया ोप मृगोऽद्य न भविष्यति । अप्रमत्तेन ते भाव्यमाश्रमस्थेन सीतया यावत्पृषतमेकेन सायकेन निहन्म्यहम् । हत्वैतधर्म आदाय शीघ्रमेष्यामि लक्ष्मण प्रदक्षिणेनातिवलेन पक्षिणा जटायुषा बुद्धिमता च लक्ष्मण । भघाप्रमत्त. प्रतिगृह्य मैथिली प्रतिक्षणं सर्वत एव शङ्कित. ५१ इत्यार्षे श्रीमद्रा. वाल्मीकीय आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे निचत्वारिंश सर्ग ४३[१३८०] चतुश्चत्वारिंश सर्ग । तथा तु त समुद्दिश्य भ्रातर रघुनन्दन । द्धारासिं महातेजा जाम्वूनदमयत्लरम् । ततस्त्रिविनतं चापमादायात्मविभूषणम् । आयध्य च कलापौ द्वौ जगामोदयविक्रम अबलंवून आहे तेव्हा मी या मृगाचा वध तरी करान किंवा याला जिवत तरी धरून आणीन हे सुमिनानदना ! मी मृग आणण्याकरिता सस्वर जातों कारण हे लक्ष्मणा ! कृष्णाजिनासबधाने सौतेला इच्छा झाली आहे निकडे तू लक्ष दे श्रेष्ठ त्वचेमुळे आज हा मग जिवत राहणार नाही सीतेसह तू या आश्रमामध्ये रहा हे लक्ष्मणा 1 मी एका वाणाने या पृषत नावाच्या मृगाचा वध करीन आणि याचे कातडे घेऊन लवकर परत येईन फारच सरळ आणि अतिबलान्य अशा या बुद्धिमान जटायु पझ्यासह, हे लक्ष्मणा ! सातला ताब्यात घेऊन आणि प्रतिक्षणी सर्व बाजूनी राक्षसांविषयी शकित होऊन तू सावध रहा ' (४५-५१) याप्रमाणे महामुनि वाल्माकिप्रणात श्रीरामायण नावाच्या आदिवान्यातील अरण्यकासापैकी नेचाळिसावा सर्ग समाप्त झाला ॥ ४२॥ याप्रमाणे त्या भात्याला सागितल्यावर महातेजस्वी रघुनदन रामाने सोन्याची मूठ लावलेला एक खड्ग घेतला नतर तान ठिकाणी पाक असलेले आणि २ ·४ ५ ur ७ ला. ४८-५%81-८] भरण्यकाण्डम्। तं धन्यराजो राजेन्द्रमापतन्तं निरीक्ष्य वै । बभूषान्तर्हितस्त्रासात्पुनः संदर्शनेऽभवत् घद्धासिधनुरादाय प्रदुद्भाव यतो मृगः । तं स्म पश्यति रूपेण धोतयन्तमिवाग्रतः अवेक्ष्यावश्य धापन्तं धनुष्पाणिमहावने । अतिवृत्तमिवोत्यातालोभयानं फदावन शङ्कितं तु समुद्धान्तमुत्पतन्तामवाम्यरम् । दृश्यमानमवश्यं ध बनोद्देशेषु केपुचित् छिन्नाभैरिव संधीतं शारदं चन्द्रमण्डलम् । मुहूर्तादेव ददृशे मुहुर्दूरात्यकाशते दर्शनादर्शनेनैव सोऽपाकर्पत राघवम् । स दूरमाश्रमस्यास्य मारीचो मृगतां गतः स्वत.ला भषण असलेलें असें धनुष्य हातात घेऊन व दोन भाते पाठीशी बांधन तो उत्कृष्ट पराकम करणारा राम निघाला, परंतु तो वनमृगाचा राजा मारीच मागोमाग येत असलेल्या त्या राजाधिराज रामाला अवलोकन करून भीतीने पारंवार अदृश्य व दृश्य होऊ लागला. जिकडे मृग तिकडे खा लटाकावून व धनुष्य हातात घेऊन राम धावत चालला असता रूपाच्या सोगाने झळकणारा मृग पुढेच असलेला त्याने अवलोकन केला. फिरून फिरून मागे पाहून महा. यनामध्ये धावत असलेल्या त्या गाला धनुर्धारी रामाने अवलोकन केले. केव्हा तो मृग उडीमुळे टप्यातून गेल्यासारखा दिसत असे, केन्हा केव्हा अगदी जवळ माल्यासारखा दिसून रामाचे ठिकाणी लोभ उत्पन्न करीत असे. केव्हा घाण लागेल या भीतीने शंकित झाल्यासारखें दर्शवी, केव्हा बेफाम होऊन आवाशांत उंच उंच उध्या मारी आणि काही वनप्रदेशांत केव्हा केव्हां दृश्य व भरम होत असे. विस्खलित ढगांनी व्याप्त केलेल्या शहतूतील चंद्रमंडला- प्रमाणे तो मृग क्षणात दिसू लागे आणि क्षणात फारच दूर जाऊन वारंवार मळवू लागे. (१-५) मृगाप धारण केलेला तो मारीच राक्षम या आश्रमापासून दूर गेल्यावर

·श्रीरामायणम् ।
[सर्ग. ४४
आसीत्कुद्धस्तु काकुत्स्थो विवशस्तेन मोहितः।
अथावतस्थे सुश्रान्तश्छायामाधत्य शाहले
स तमुन्मादयामास मृगरूपो निशाचरः।
मृगैः परिवृतोऽथान्यैरदूरात्मत्यदृश्यत
गृहीतुकामं दृष्ट्वा तं पुनरेवाभ्यधावत ।
तत्क्षणादेव संत्रासात्पुनरन्तर्हितोऽभवत्
पुनरेव ततो दूरावृक्षखण्डाद्विनिःसृतः।
दृष्ट्वा रामो महातेजास्तं हन्तुं कृतनिश्चयः
भूयस्तु शरमुद्धत्य कुपितस्तत्र राघवः ।
सूर्यरश्मिप्रतीकाशं ज्वलन्तमरिमर्दनम् १३
संघाय स हद चाप विकृष्य बलवद्वली ।
तमेव मृगमुद्दिश्य ज्वलन्तमिव पनगम्
२४
मुमोच ज्वलितं दीप्तमस्त्रं ब्रह्मविनिर्मितम् ।
स भृशं मृगरूपस्य विनिर्भिद्य शरोत्तमः
पारंवार दृश्य व अदृश्य होण्याच्या योगाने त्याने रामाला भापल्या मागोमाग दूर
मोति नेले. नन्तर त्या मृगापुढे अगदी निरुपाय होऊन काहीएक सुचेनासे
शालेला तो कुकुत्स्थकुलोत्पन्न राम अतिशय कुद्ध झाला आणि फारच थकून
गेल्यामुळे छायेचा आश्रय करून कोमल तृणावर बसला नंतर त्या मृगरूप
राक्षसाने त्याला पुनरपि भ्रमात पाडले आणि इतर मृगानी परिवोष्टत झालेला
तो मृग दूर दिसू लागला नंतर तो राम आपल्याला धरणार असे पाहून तो
पुन्हा पुढे पळाला व भीतीमुळे पुन्हा तत्क्षणी गुप्त झाला आणि तेथून दूर
असलेल्या वृक्षसमुदायांतून पुन बाहेर पडला. तेव्हा त्याला पाहून महातेजस्वी
रामाने त्याचा वध करण्याचा निश्चय केला. (८-१२)
नंतर त्या ठिकाणी क्रुद्ध झालेल्या वलाय रामाने सूर्यकिरणाप्रमाणे
उज्ज्वल असा एक शनुनाशक बाण भात्यातून काढून तो नाट धनुष्याला लावून
जोराने धनुष्य खेचले आणि दैदीप्यमान साप्रमाणे असलेला तो ब्रह्मदत्त वाण
उज्ज्वल व देदीप्यमान अशा ब्रह्मानाने अभिमंत्रण करून रामाने त्या मृगावर

·स. १-२२] अरण्यकाण्डम् ।
मारीचस्यैव हृदयं विभेदाशनिसंनिमः।
तालमात्रमयोप्लुत्य न्यपतत्स भृशातुरः
व्यनदद्धैरवं नादं धरण्यामल्पजीवितः।
नियमाणस्तु मारांचो जहौ तां कात्रिमा तनुम्
स्मृत्वा तवचनं रक्षो दध्यो फेन तु लक्ष्मणम् ।
इह प्रस्थापयेत्सीता तां शून्ये रावणो हरेत्
स प्राप्तकालमाशाय चकार च ततः स्वनम् ।
सदृशं राघवस्येव हा सीते लक्ष्मणेति च
तेन मर्मणि निर्विद्धं शरेणानुपमेन हि ।
मृगरूपं तु तत्यक्त्वा राक्षसं रूपमास्थितः
चक्रे स सुमहाकायो मारीचो जीवितं त्यजन् ।
तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ राक्षसं भीमदर्शनम् २१
रामो रुधिरसिकाचेहमानं महीतले।
जगाम मनसा सीतां लक्ष्मणस्य वचः स्मरन्
सोडला तेव्हा त्या वञप्राय उत्कृष्ट पाणाने मृगरूप मारीच राक्षसाला अतिशय
विद्ध करून त्याचे हृदय फोइन टाक्ले असता अत्यंत व्याकुल झालेला तो
मारीच एक उडी मारून खाली पडला. नंतर मरण्याच्या घेतात आलेला तो
मारीच पृथ्वीवर भयंकर गर्जना करू लागला व मरता मरता त्या मारीचाने त्या
कृत्रिम रूपाचा त्याग केला. (१३-१७)
इतक्यांत त्या रावणाच्या भाषणाचे स्मरण झाल्यावर आपण कोणता
उपाय योजिला असतां सीता लक्ष्मणाला इकडे पाठवून देईल आणि शून्य आश्र.
मामध्ये जाऊन रावणाला तिला धरून नता येईल, याविषयों त्याने विचार
फेला पाणि रानणाच्या भाषणाप्रमाणे वागण्याचा समय आला, असें जाणून
त्याने " हे सोते । हे लक्ष्मणा !" असा अगदी रामासारखा सूर काटून
भारोळ्या दिल्या व नंतर त्या अनुपम याणाच्या योगाने ज्याच्या मर्माचा भेद
झाला आहे अशा त्या मृगरूपाचा त्याग करून त्याने राक्षसरूप धारण केलें
आणि प्राण सोडताना त्या मारीचाने आपले शरीर फार मोठे केले. तेव्हां

·(२१४) श्रीरामायणम् । [सर्गः ४४-४५ मारीचस्य तु मायैषा पूर्वोका लक्ष्मणेन तु । तत्तथा हामवचाध मारीचोऽयं मया हत २३ हा सीते लक्ष्मणेत्येवमाश्य तु महास्वनम् । ममार राक्षसः सोऽयं श्रुत्वा सीता कथं भवेत् २४ लक्ष्मणश्च महायाहुः कामवस्थां गमिष्यति । इति संचिन्त्य धर्मात्मा रामो हएतनूरुहः तत्र रामं भयं तीवमाविवेश विपादजम् । राक्षसं मृगरूपं तं हत्वा श्रुत्वा च तत्स्वनम् निहत्य पृषतं चान्यं मांसमादाय राघवः । स्वरमाणो जनस्थानं ससाराभिमुखं तदा २७ इत्याचे श्रीमदा वाल्मी• आदिकाश्येऽरण्यकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्ग ४४ [१४०७ भयंकर मुद्रेने युक्त, भूमीवर पडलेला आणि रकाचा सडा अगावर होऊन भूतलावर तडफड करीत असलेला तो राक्षस पाहिल्यावर लक्ष्मणाच्या भाषणाचे स्मरण होऊन रामाला सातेची आठवण झाली (८-२२) आणि तो म्हणाला, लक्ष्मणाने पूर्वी सागितल्याप्रमाणे ही मारीच राक्षसाची माया उघडकीला आली, आज त्या मारीचाचा माझ्या हातून वध झाला आणि " हे सीते, हे लक्ष्मणा " असा उच्च म्वराने आक्रोश करून तो हा राक्षस मृत्यु पावला तेव्हा या आरोळ्या ऐकून सीतेची कशी काय अवस्था होईल आणि महापराक्रमी लक्ष्मणाची तरी काय अवस्था होऊन जाईल?" असा विचार मनात येऊन धर्मात्म्या रामाच्या अगावर काटा उभा राहिला आणि खद झाल्यामुळे त्याला फारच भीति वाटू लागली याप्रमाणे त्या मृग- रूप राक्षसाचा वध करून व मरता मरता त्याने केलेली ती गर्जना ऐकून रामाने दुसरा एक पृषत मृग मारला आणि त्याचे मांस घेऊन तो राघव जनस्थानाकडे तोंड करून सत्वर चालला (२३-२५) याप्रमाणे वाल्मीकिप्रणीत श्रीरामायण नांवाच्या आदिकाम्यांतील अरण्य कोटापैकी चव्वेचाळिसावा सर्ग समाप्त झाला ॥४४॥ “ ·५ ६ लो २३-२७७१-४] अरण्यकाण्डम्। पचचत्वारिंशः सर्गः। आर्तस्वरं तु तं भर्विशाय सदृशं वने । उवाच लक्ष्मणं सीता गच्छ जानीहि राघषम् नहि मे जीवितं स्थाने हृदयं वाऽवतिष्ठते । कोशतः परमार्तस्य ध्रुतः शब्दो मया भृशम् २ आक्रन्दमानं तु बने भ्रातरं धातुमर्हसि तं क्षिप्रमभिधाच त्वं भ्रातरं शरणैषिणम् । रक्षसां वशमापन्नं सिंहानामिव गोवृपम् न जगाम तथोकस्तु भ्रातुराशाय शासनम् । तमुवाच ततस्तत्र क्षुभिता जनकात्मजा सौमित्रे मित्ररूपेण भ्रातस्त्वमसि शत्रुवत् । यस्त्वमस्यामवस्थायां भ्रातरं नाभिपद्यसे इच्छसि त्वं विनश्यन्तं राम लक्ष्मण मत्कृते। लोभातु मत्कृते नूनं नानुगच्छसि राघवम् व्यसनं ते प्रियं मन्ये स्नेहो भ्रातरि नास्ति ते । भांच्या शब्दासारखा तो दोन शब्द वनांत ऐकून सौता लक्ष्मणाला म्हणाली, " जा आणि रामाचा काय वृत्तात आहे तो पहा अतिशय ब्याकुल होऊन आक्रोश करीत असलेल्या रामाचा शब्द वारवार माझ्या कानों येत आहे यामुळे माझ्या जिवात जीव नाही अथवा माझें मनही स्वस्थ नाही तेव्हा वनात ओरडत असलेल्या आपल्या भ्रात्याला सकटातून तारणे तुम्हाला योग्य आहे याकरिता त्या शरणार्थी भ्रात्याकडे तुम्ही सत्वर धाव घ्या सिंहाच्या तावडीत सापडलेल्या बैलाप्रमाणे तो राक्षसांचे तावडीत सापडला आहे "11-1) याप्रमाणे सीतेने जरी लक्ष्मणाला सागितले तरी भ्रात्याची आज्ञा लक्षात आणून तो तेथून गेला नाही तेव्हा जनककन्या क्षुब्ध होऊन त्याला म्हणाली, " हे लक्ष्मणा ! तू मित्ररूपाने आपल्या भ्रात्याचा रानु आहेस. कारण असल्या अवस्थेतही तूं भापल्या भ्रात्याकडे जात नाहीस हे लामणा! तू माझ्याकरिता राम नाश पावण्याची इच्छा करीत आहेस आणि मजविश्या लोभ धरूनच तुं ७ ·८ ९ ध्रीरामायणम् । [सर्गः ४५ तेन तिष्ठसि विनम्धं तमपश्यन्महाद्युतिम् किं हि संशयमापन्ने तस्मिन्निह मया भवेत् । कर्तव्यमिह तिष्ठन्त्या यत्प्रधानस्त्वमागतः एवं त्रुवाणां वैदेही याप्पशोकसमन्विताम् । अग्रवालक्ष्मणनस्तां सीतां मृगवधूमिय पन्नगासुरगन्धर्वदेवदानवराक्षसैः। अशक्यस्तव वैदेहि भर्ता जेतुं न संशयः देवि देवमनुष्यपु गन्धर्वेषु पतत्रिपु । राक्षसेपु पिशाचेपु किन्नरेषु मृगेपु च दानवेषु च घोरेपु न स विद्येत शोभने । यो रामं प्रतियुद्धयेत समरे वासवोपमम् १३ अवध्यः समरे रामो नैवं त्वं वक्तुमर्हसि । न त्वामस्मिन्वने हातुमुत्सहे राघवं विना १४ अनिवार्य बलं तस्य बलैबलवतामपि । त्रिभिलाकैः समुदितैः सेश्वरैः सामरैरपि खरोखर रामाकडे जात नाहीस. रामाचे संकटच तुला प्रिय आहे असे मला बाटते. भ्रात्याचे ठिकाणी तुझें प्रेम नाही आणि म्हणूनच तो महातेजस्वी भ्राता डोळ्याआड झाला असताही तूं निशंकपणे येथे राहिला आहेस. राम तुला मुख्य असून तूं जर येथे आला आहेस तर तो राम संकटात सापडला असता मला तरी येथे जिवंत राहून काय करावयाचे आहे ?" (५-९) याप्रमाणे अश्रु व शोक यानी युक्त होऊन व हरिणीप्रमाणे प्रस्त होऊन भाषण करीत असलेल्या त्या सातेला लक्ष्मण म्हणाला, " हे वैदेहि ! पन्नग, असुर, गंधर्व, देव, दानव आणि राक्षस याच्या हातून तुझ्या भाचा पराजय होणे निःसंशय अशक्य आहे. हे देवि ! देव, मनुष्य, गंधर्व, पक्षी, राक्षस, पिशाच, किन्नर, मृग आणि घोर दानव यापैकी इंतुल्य रामाशी समरांगणांत युद्ध करण्यास समर्थ असा, हे कल्याणि । कोणीही नाही. समरांगणात राम 'अवध्य आहे. तेव्हा तुला या वनात एकटी टाकून जाण्याची माझी इच्छा नाही.

·हो०८-२२] भरण्यकाण्डम् ।
(२१७)
हृदयं निवृतं तेऽस्तु संतापस्त्यज्यतां तव ।
आगमिष्यति ते भर्ता शीघ्रं हत्वा मृगोत्तमम् १६
न स तस्य स्वरो व्यक्तं न कश्चिदपि देवतः।
गन्धर्वनगरप्रख्या माया तस्य च रक्षसः १७
न्यासभूताऽसि वैदेहि न्यस्ता मयि महात्मना।
रामण त्वं वरारोहे न त्वां त्यक्तुमिहोत्सहे
कृतवैराश्च फल्याणि वयमेतैर्निशाचरैः।
खरस्य निघने देवि जनस्थानवधं प्रति
राक्षसा विविधा पाचो व्याहरन्ति महावने ।
हिंसाविहारा वैदेहि न चिन्तयितुमर्हसि
लक्ष्मणेनैवमुक्ता तु क्रुद्धा संरक्तलोचना ।
अप्रवीत्परुपं वाक्यं लक्ष्मणं सत्यवादिनम्
२१
अनार्य करणारम्भ नृशंस फुलपांसन ।
बलान्य लोकांच्याही सामर्थ्याने त्याच्या बलाचा प्रतिकार होणे शक्य नाही व
देव आणि ईश्वर यासह त्रैलोक्यातील लोक एकत्र झाले असतानाही त्याच्या
सामर्थ्याचे त्याच्याने निवारण होणे शक्य नाही. तुझें चित्त स्वस्थ असू दे; तूं
संताप सोडून दे; तो श्रेष्ठ मृग मारून लौकरच तुझा भर्ती परत येईल.(१०-१६)
"त्या रामाचा हा स्तर निःसंशय नव्हे व हा काही देवताचाही ध्वनि नव्हे.
गंधर्वनगरामारखी ही त्या राक्षसाची मिथ्या माया आहे. हे वैदेहि । तूं ठेवी-
प्रमाणे आहेस आणि हे सुंदरि ! महात्म्या रामाने तुला माझे स्वाधीन केली
आहे म्हणून तुझा त्याग करण्याची माझी इच्छा नाही हे कल्याणि ! हे देवि !
खराचा वध होऊन जनस्थानाचा वध झाला, यामुळे राक्षस आमच्याशी वैर
घरून आहेत आणि हे विदेहराजकन्ये । हिंसेकरितां विहार करणारे राक्षस
महावनांत नानाप्रकारचे शब्द उच्चारीत असतात. तेव्हा तूं त्याचा विचार करूं
नको." (१५-२०)
याप्रमाणे लक्ष्मणाने सांगितले असतांही सीता कुद्ध झाली पानि होते
लाल करून सत्यवादी लक्ष्मणाशी मर्मभेदक भाषण करू लागली. " सजनांग

·२२ (२१८) श्रीरामायणम् । [सर्ग ४५ अहं तव प्रियं मन्ये रामस्य व्यसनं महद रामस्य व्यसनं दृष्ट्वा तेनैतानि प्रभाषसे । नैव चित्रं सपत्नेषु पापं लक्ष्मण यद्भवेत् त्वद्विधेषु नृशंसेपु नित्य प्रछनचारिषु । सुदुष्टस्त्व बने राममेकमेकोऽनुगच्छसि २४ मम हेतोः प्रतिच्छन्नः प्रयुक्तो भरतेन वा । तन्न सिद्धयति सौमित्रे तवापि भरतस्य वा कथमिन्दीवरश्यामं रामं पदनिभेक्षणम् । उपसंश्रित्य मर्तारं कामयेयं पृथग्जनम् समक्षं तव सौमित्रे प्राणांस्त्यक्ष्याम्यसंशयम् । रामं विना क्षणमपि नैव जीवामि भूतले इत्युक्तः परुषं वाक्यं सीतया रोमहर्षणम् । अब्रवील्लक्ष्मणः सीतां प्रा.लि. स जितेन्द्रियः उत्तरं मोत्सहे वक्तुं दैवतं भवती मम । अयोग्य अशा दयेचे ढोंग करून माझे रक्षण करणाऱ्या दुष्टा ! हे कुलदूषका ! मला वाटते रामावर मोठे सकट येणें तुला प्रिय आहे आणि म्हणूनच रामावर सकट आलेलें पाहून तू अशी भाषणे करीत आहेस, परतु हे लक्ष्मणा ! नेहमी आपले स्वरूप गुप्त ठेवून वागणाऱ्या तुझ्यासारख्या दुष्ट शत्रूचे ठिकाणी अशी पापबुद्धि असणे हे काही आश्चर्य नव्हे ! तू अत्यत दुष्ट आहेस आणि माझ्या. करिता अथवा भरताने सागितले असल्यामुळे, आपलें स्वरूप गुप्त ठेवून वनात असलेल्या एकट्या रामाच्या मागोमाग तू एकटा जात आहेस, परतु हे लक्ष्मणा ! तुझा अथवा त्या भरताचा तो मनोरथ सिद्धीस जाणार नाही अरे! नीलकमला प्रमाणे श्यमवर्ण आणि कमलपनासारख्या नेनानी युक्त अशा भर्त्या रामाचा सहवास करून मी आता परपुरुषाची कशी बरें इच्छा करीन ' हे लक्ष्मणा ! मी तुझ्या समक्ष नि सशय प्राणत्याग करीन, रामावाचून एक क्षणभरही मी भूतला. वर जिवत राहणार नाही " (२१-२५) याप्रमाणे अगावर काटा आणणारे मर्मभेदक भाषण मातेने लक्ष्मणाशी .

·लो० ३२-३५]] भरण्यकाण्डम्। वाक्यमप्रतिरूपं तु न चित्र स्त्रीषु मैथिलि स्वभावस्त्वेप नारीणामेयु लोकेषु दृश्यते। विमुक्तधर्माश्चपलास्तक्षिणा भेदकराः त्रियः न सहे हादृशं वाक्यं वैदेहि जनकात्मजे । प्रयास्मयोर्मध्ये ततनाराचसंनिभम् उपमृण्वन्तु मे सर्वे साक्षिणो हि वनेचराः। न्यायवादी यथा वाक्यमुक्कोऽहं परुषं त्वया धिक्यामद्य चिनश्यन्ती यन्मामेवं विशङ्कसे । स्त्रीत्वाइटस्वभावेन गुरुवाक्ये व्यवस्थितम् ३३ गच्छामि यत्र काकुत्स्थः स्वस्ति तेऽस्तु वरानने। रक्षन्तु त्वां विशालाक्ष सममा वनदेवताः निमित्तानि हि घोराणि यानि प्रादुर्भवन्ति मे। अपि त्वां सह रामेण पश्येयं पुनरागतर ३५ केले असता तो जितद्रिय लक्ष्मण हात जोडून मीतेला म्हणाला, देण्याची माझी इच्छा नाही, तूं माझें देवत आहेस आणि हे मैथिलि । त्रियाचे ठिकाणी अयोग्य भाषण ही काही मी आश्चर्य नव्हे. या लोकात ख्रियाचा हा स्वभावच दिसत आहे. स्त्रिया म्हणजे क्रूर, चंचल, धर्माची पर्वा न बाळगणाऱ्या माणि एकमेकांत फूट पाडणाऱ्या अशा असावयाच्याच हे जनककन्ये वैदेहि ! दोन्ही कानांत तप्त नाराच बाणासारखें सलत असलेले तुझे हे अशा प्रकारचे भाषण मला सहन होत नाही, ज्याअर्थी मी न्यायाने भाषण करीत असता होतूं माझ्याशी मर्मभेदी भाषण करीत आहेस,त्या साक्षी असलेले सर्व वनचर प्राणी मी काय म्हणत आहे, इकडे लक्ष देवोत वडिलाच्या आशेप्रमाणे वागणाऱ्या माझ्या- विषयी तूं जातीची श्री असल्यामुळे दुष्टस्वभावाने अशी शंका घेत आहेस. म्हणून विनाशकाल जवळ भालेल्या तुला धिकार अयो. हे मुमुसि। जिकडे राम असेल तिकडे मी जातो; तसे कल्याण असो आणि हे विशालनयने ! संपूर्ण वनदेवता तुझे रक्षण करोत. मला भयसूचक घोर चिन्हें दिसत आहेत. यावरून रामांसद परत आल्यावर तूं माझ्या दृष्टीस पडशीत किंवा नाही, ही शंकाव आहे." (२८-३५) " उत्तर ·(२२०) श्रीरामायणम् । [ सर्गः ४५-४६ लक्ष्मणेनैवमुका तु रुदती जनकात्मजा। प्रत्युवाच ततो पाक्यं तीवयाप्पपरिप्लुता गोदावरी प्रवेक्ष्यामि हीना रामेण लक्ष्मण । आबंधिष्येऽथवा त्यक्ष्ये विषमे देहमात्मनः पियामि वा विपं तीक्ष्णं प्रवक्ष्यामि हुताशनम् । न त्वहं राघवादन्यं कदापि पुरुष स्पृशे इति लक्ष्मणमाशृत्य सीता शोकसमन्विता । पाणिभ्यां रुदती दुःखादुदरं प्रजधान ह तामार्तरूपां विमना रुदन्ती सौमित्रिरालोक्य विशालनेत्राम् । आभ्यासयामास न चैव भर्तुस्तं धानरं किंचिदुवाच सीता 0 ततस्तु सीतामभिवाद्य लक्ष्मणः कृताञ्जलिः किंचिदभिप्रणस्य । अवेक्षमाणो बहुशः स मैथिली जगाम रामस्य समीपमात्मवान्४१ इत्याचे श्रीमद्रा० आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः ॥४५॥[१४४८] याप्रमाणे लक्ष्मणाने सागितले असतो तीव्र अधूंनी भरून गेलेली ती जनक्कन्या रडत रडत म्हणाली, " हे लक्ष्मणा ! रामाचा वियोग झाला असता मी गोदावरीत उडी घालीन, गळ्याला पास लावून घेईन, कष्याविड्यावर उभी राहून तेथून आपला देह लोटून देईन, तीक्ष्ण विष प्राशन करीन अथवा अमीत प्रवेश करीन, परंतु रामावाचून इतर पुरुषाला मी कधीही स्पर्श करणार नाही." याप्रमाणे लक्ष्मणाला निश्चयपूर्वक सागून शोकाकुल झालेली सीता रडत रडत आपल्या हातानी दु खाने उदर बडवून घेऊ लागली असता आर्त होऊन रडत असलेल्या त्या विशालनयना मीतेला पाहून लक्ष्मणाने तिचे सात्वन केलें तथापि भर्त्याच्या त्या नात्याशी ता सीता काहीच बोलेना. तेव्हा लक्ष्मणाने सीतेला मनाने अभिवदन करून व किंचित् नम्र होऊन पहात पहात तो लक्ष्मण रामाचे समाप निघून गेला (३६-४१) याप्रमाणे वाल्मीकिधणीत श्रीरामायण नावाच्या आदिकाव्यांतील अरण्य- काण्डापैकी पंचेचाळिसावा सर्ग समाप्त झाला ॥४५|| ·(९२१) २ ४ । ६ ग्लो. ३६-४११-७] भरण्यकाण्डम् । षट्चत्वारिंशः सर्गः। तया परुषमुक्तस्तु कुपितोराघवानुजः । स विकाछन्भृशं रामं प्रतस्थे न चिरादिव तदासाद्य दशग्रीवः क्षिप्रमन्तरमास्थितः। अभिचक्राम यैदेही परिव्राजकरूपधृक् लक्ष्णकापायसंवीतः शिखी छत्री उपानही। वामे चांसेऽवसज्ज्याथ शुभे यष्टिकमण्डलू परिव्राजकरूपेण वैदेहीमन्ववर्तत । तामाससादातिबलो भ्रातृभ्यां रहितां बने रहितां सूर्यचन्द्राभ्यां संध्यामिव महत्तमः। तामपश्यत्ततो बालां राजपुत्री यशस्विनीम् रोहिणी शशिना हीनां प्रवद्शदारुणः तमुग्रं पापकर्माणं जनस्थानगती द्रुमाः संदृश्य न प्रकम्पन्ते न प्रवाति च मारुतः । शीघ्रस्रोताश्च तं दृष्ट्वा वीक्षन्तं रक्तलोचनम् नंतर तिच्या कठोर भाषणाने रुष्ट झालेला रामाचा कनिष्ठ बंधु लक्ष्मण रामही आपल्याशी विरुद्व आहे की काय, अशी शंका आल्यामुळे रामचंद्राकडे जाण्याच्या इच्छेनें सत्वर निघाला. ही संघ साधून संन्याशाचा वेष घेतलेला दशग्रीव रावणही अति सत्वर त्या वैदेहीच्या जवळ आला. त्याने मनोहर भगवी वन्ने परिधान केलेली असून शेंडी, छत्री व जोडे यासह असलेल्या त्याच्या डाव्या खांद्यावर उत्तम प्रकारची काठी आणि कमडल ही लटकलेली होती. तो अति. बलवान रावण वनांत दोघा बंधूंनी रहित असलेल्या त्या वैदेहीकटे संन्याशाच्या पाने आला आणि त्याने सूर्यचंद्रानी रहित असलेल्या संध्येप्रमाणे शोभणाऱ्या त्या तरुण यशस्विनी राजपुत्रीला पाहिले तेव्हां तो चंद्राने रहित रोहिणी. प्रमाणे केतुरूप रावणाच्या दृष्टीस पडली. त्या पापकर्म करणाऱ्या उग्र रावणाला अवलोक्न करितांच जनस्थानातील झडे हलेनाशी झाली, वारा वाहानासा झाला, जलद वाहणारे पाण्याचे ओघ आरक्तवर्ण नेत्र असलेल्या त्या रावणाला पाहून हळू ७ ·[ सर्गः ४६ ८ श्रीरामायणम्। स्तिमितं गन्तुमारेमे भयागोदावरी नदी । रामस्य त्वन्तरं प्रेप्सुर्दशग्रीवस्तदन्तरे उपतस्थे व वैदेही भिक्षुरूपेण रावणः । अभव्यो भव्यरूपेण भर्तारमनुशोचतीम् अभ्यवर्तत वैदेही चित्रामिव शनैश्वरः। सहसा भव्यरूपेण तृणे कूप इवावृतः १० अतिष्ठत्प्रेक्ष्य वैदेही रामपत्नी यशस्विनीम् । तिष्ठन्संप्रेक्ष्य च तदा पत्नी रामस्य रावणः शुभां रुचिरदन्तोष्ठी पूर्णचन्द्रनिभाननाम् । आसीनां पर्णशालायां बाप्पशोकाभिपीडिताम् १२ स तां पद्मपलाशाक्षीं पीतकौशेयवासिनीम् । अभ्यगच्छत वैदेहीं हएचेता निशाचरः दृष्ट्वा फामशराविद्धो ब्रह्मयोपमुदीरयन् । अग्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं रहिते राक्षसाधिपः तामुत्तमां त्रिलोकानां पद्महीनामिव श्रियम् । विभ्राजमानां वपुपा रावणः प्रशशंस ह ,हळू वाहूं लागले व त्याप्रमाणे गोदावरी नदीही मंदमंदच वाहूं लागली (१-८) आश्रमात रामचंद्र नाही असे पाहून तो भव्य असलेला दशग्रीव रावण भिक्षु- रूपाने भर्त्याबद्दल शोक करीत असलेल्या त्या वैदेहीकडे भव्य रूप धारण करून आला, तेव्हा चित्रानक्षत्राकडे येणाऱ्या शनैश्चराप्रमाणे आणि तृणांनी आच्छादित असलेल्या कूपाकडे जाणाऱ्या भव्य पुरुषाप्रमाणे तो रावण वैदेहीजवळ आल्यावर उभ्या उभ्याच रामचंद्राची पत्नी यशस्विनी वैदेही सीतेला उस्कृष्ट दंत व ओष्ठ असलेली, पौर्णिमेच्या चंद्रासारखें मुख असलेली, शोकाऱ्यांनी नेत्र भरून गेलेली, पर्णशालेमध्ये बसलेली, पद्मपत्राप्रमाणे विस्तृत नेत्र असलेली आणि पीतावर धारण केलेली अशी ती कल्याणी वैदेही सीता त्याच्या दृष्टीस पडली व तिला पाहून त्याला मोठा आनंद झाला. (८-१३) याप्रमाणे जानकीला पाहून कामबाणानी पीडित झालेल्या त्या राक्षसाधिपति ·लो. ८-२२] २० अरण्यकाण्यम्। (२२३) रौप्यमाञ्चनवर्णाभे पीतकौशेयवासिनि । कमलानां शुभां मालां पद्मिनीव च विभ्रती हीः श्रीः कीर्तिः शुभा लक्ष्मीरप्सरा वा शुभानने । भूतिर्वा त्व वरारोहे रतिर्वा स्वैरचारिणी समा: शिखरिणः स्निग्धा. पाण्डुरा दशनास्तव । विशाले विमले नेत्रे रकान्ते कृष्णतारके १८ विशालं जघनं पीनमूरू करिकरोपमा । एताघुपचिती वृत्तौ संहता संप्रगल्भिती पीनोनतमुखौ कान्ती स्निग्धतालफलोपमी मणिप्रवेकाभरणौ रुचिरौ तौ पयोधरौ चारस्मिते चारुदति चारुनेत्र विलासिनि । मनो हरसि मे रामे नदीकूलमिवाम्भसा करान्तमितमध्यासि सुकेशे संहतस्तनि । रावणाने वेदाचा उच्चार केला आणि कोणी नाही असे पाहून तो तिच्याशी घालण्याच्या इच्छेने त्रैलोक्यामध्ये उत्कृष्ट, कमलरहित लक्ष्मीप्रमाणे शोभणान्याय शरिरानें प्रकाशित होणाऱ्या सौतेला म्हणाला, “हे उत्कृष्ट सुवर्णाप्रमाणे असलेल्या, पीतवस्त्र परिधान करणान्या व लक्ष्मीप्रमणे कमलाची माला गळ्यात धारण फरणाऱ्या सुदरि जानकि! तू श्री, हा, कीर्ति, लक्ष्मी, अप्सरा, उत्तम प्रकारचे मुख असलेली भूति अथवा स्वर वर्तन करणारी रतीच आहेत की काय ? तुझे दत एकसारखे,स्निग्ध आणि पांडुरवर्ग असे असून तुझे विशाल आणि स्वच्छ असे नेत्र काळ्या बाहुल्यानी युक्त आदत व त्याचे प्रति आरत्तवर्ण आहेत (१४-१८) "तुझा कटिपश्चाद्भाग विशाल असून तुझ्या माझ्या हत्तीच्या सोंडेप्रमागें सरळ आहेत हे तुझे स्तन उच असून वर्तुलाति, सारखे, आलिंगन देण्यास योग्य, अगें उच असलेले, मुदर तालपक्षाच्या फळाप्रमाणे मह व श्रेष्ठ श्रेष्ठ मात ज्यावर लावत आहेत, असे आहेत हे उत्कृष्ट हास्य करणाऱ्या व रमणय दत पाणि मुदर नयन यानी युक्त असलेल्या विलासिनि जानकि ! ज्याप्रमान्दो आप या उदकाने आपल्या तीराला याहून नेत, त्याप्रमाणे तू माझे अंत न .

·२२ (२२४) श्रीरामायणम् । [सर्गः ४६ नैव देवी न गन्धर्वी न यक्षी न च किंनरी नैवंरूपा मया नारी दृष्टपूर्वा महीतले। रूपमग्यं च लोकेषु सौकुमार्य घयश्च ते इह वासश्च कान्तारे चित्तमुन्माथयन्ति मे। सा प्रतिकाम भद्रं ते न त्वं वस्तुमिहार्हसि २४ राक्षसानामयं वासो घोराणां कामरूपिणाम् । प्रासादामाणि रस्याणि नगरोपवनानि च २५ संपन्नानि सुगन्धीनि युक्तान्याचरितुं त्वया । वरं माल्यं वरं गन्धं वरं वस्त्रं च शोभने भर्तारं च वरं मन्ये त्वयुक्तमसितेक्षणे। का त्वं भवसि रुद्राणां मरुतां वा शुचिस्मिते वसूनां वा वरारोहे देवता प्रतिभासि मे। नेह गच्छन्ति गन्धर्वा न देवा न च किंनराः नेत आहेस. हे उत्कृष्ट आणि आकुंचित स्तन यानी युक्त असलेल्या जानकि तुझी कटि अंगुष्ठ व तर्जनी यामध्ये सामावणारी असून तूं देवांगना, गंधर्व-स्त्री, यक्षीण अथवा किन्नरी नसावीस (असे वाटते.) या भूतलावर तुझ्यासारखी रूपवती स्त्री मी पूर्वी कधी पाहिली नसून या लोकांमध्ये तुझें हैं रूप, हा सुकुमारपणा आणि हे वय ही अत्यंत उत्कृष्ट आहेत. अशा प्रकारचे तुझें रूप असून तूं अर• ण्यांत वास्तव्य करीत आहेस, हे पाहून माझें मन अगदी गोंधळून जात आहे. म्हणून हे जानकि ! तुझें कल्याण असो; तूं येथे न राहता माझ्याबरोबर चल. (१९-२४) "इच्छेस येईल तें रूप धारण करणान्या घोर राक्षसाचें हैं अरण्य वसति- स्थान आहे. सुंदर सुंदर नगराच्या, पुष्पांनी भरलेल्या व सुगंधयुक्त अशा . उपवनांत राजवाड्याच्या गच्च्यावर तुझ्यासह क्रीडा करण्यास तूं योग्य आहेस. तुझी सुंदर माला, उत्कृष्ट गंध, रमणीय वन व हे कृष्णनयने सुंदरि । ठिकाणी रममाण होणारा पति ही सर्व श्रेष्ठ आहेत. हे मुहास्यवदने, तूं रुद्र, देव, व वसु यापैकी कोण आहेस ? मला वाटते तूं देवता आहेस. येथें देव, गंधर्व

·लोक १२-३५]
अरण्यकाण्डमा
राक्षसानामयं वासः कथं तु त्वमिहागता।
इह शाखामृगा. सिंहा द्वीपिन्याघ्रमृगा वृकाः २९
ऋक्षास्तरक्षक कड़ा कथं तेभ्यो न विन्यसे।
मदान्विताना घोराणा कुञ्जराणां तरस्विनाम्
कथमेश महारण्ये म विमेपि वरानने।
काऽसि कस्य कुतश्च त्वं किंनिमित्त च दण्डकान् ३१
एका चरसि कल्याणि घोरान राक्षससेवितान् ।
इति प्रशस्ता वेदेही रावणेन महात्मना
द्विजातिवेषेण हि तं दृष्ट्वा रावणमागतम् ।
सर्वैरतिथिसत्कारैः पूजयामास मैथिली
उपानीयासने पूर्व पाद्यनाभिनिमन्थ्य च ।
अवधीसिमित्येव तदा तं सौम्यदर्शनम् ३४
द्विजातिवेपेण समोक्ष्य मैथिली समागत पात्रकुसुम्पधारिणम्।
अशक्यमुद्रेणुमुपायदर्शनान्न्यमन्त्रयद्राह्मणवत्तथागतम्
अथवा किनर ह कधीही यत नाहीत हे राक्षसाचे वसतिस्थान असून तू येथे
का भाला आहेस ? या ठिकाणी पानर, सिंह चित्ते, वाघ, लाडगे अस्वले,
तरस आणि कक म्हणून प्रख्यात असलेले पक्षा वास करतात याकरिता
त्यापासून तुला कशी भीति वाटत नाही. तू कोण आहेस कोणाची आहेस
आणि या दडकारण्यात काढून च क्शकरिता पाली आहेस? हे कल्याणि।
घोर राक्षसानी निवास केलेल्या या दडकारण्यात तू एकटी का संचार करीत
आहेस" (-५-३२)
याप्रमाणे महाम्या रावणाने जानकीशी आदरपूर्वक भाषण केले असता
यतिवेषाने हा रावणच आपगड गाला आहे' म जागूनही त्या मैमिलीने
ज्याप्रमाणे अतिथीचा सत्कार करावयाचा, त्याचप्रमाणे त्याचा सत्कार केला
आणि प्रथमत याग रावयास थासन देऊन पाय समर्पी केले आणि शुद्ध
असतो व परिपक्व झारेले बसें अम तमार आहे, असे सागितले. नंतर
कमालु व भगवी वस्त्रे परिधान कान यनिदेयात आलेच्या रागा सीते
१५ (मरा)

·(१२५) श्रीरामायणम् । [ सर्गः ४६-४ मयं इसी प्राह्मण काममास्यतामिदं च पाचं प्रतिगृह्यतामिति। इदं च सिद्धं वनजातमुत्तमं त्वदर्थमध्यप्रमिहोपभुज्यताम् ३६ निमन्त्र्यमाणः प्रतिपूर्णमापिणी नरेन्द्रपत्नी प्रसमीक्ष्य मैथिलीम्। प्रसह तस्याहरणे दृढं मनः समर्पयामास बघाय रावणः ३७ ततः सुवेपं मृगयागतं पति प्रतीक्षमाणा सहलक्ष्मणं तदा । निरीक्षमाणा हरितं ददर्श तन्महदनं नैव तु रामलक्ष्मणी इत्याचे श्रीमदा वा आदिकाव्येऽरम्याण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः॥४६॥[१४८६] सप्तचत्वारिंशः सर्गः। रावणेन तु वैदेही तदा पृष्टा जिहीर्पणा। परिवाजकरूपेण शशंसात्मानमात्मना १ ब्राह्मणवानिधिश्वैष अनुको हि शपेत माम् । इति ध्यात्वा मुहूर्त तु सीता वचनमब्रवीत् पाहिले आणि याची उपेक्षा करणे योग्य नव्हे असे मनांत आणून आपण ब्राह्मण माहोत असे इतरांना वाटण्याकरिता रावणाने योजिलेले उपाय दृष्टोत्पत्तीस स्माल्यामुळे ब्राह्मण समजूनच त्याला ती म्हणाली, "हे द्विज ! या आसनावर आपण खुशाल बसून या पाद्याचा स्वीकार करावा आणि आपणाकरिता तयार केलेले हे उत्कृष्ट वन्य पदार्थ आपण येथे स्वस्थपणे सेवन करावे." याप्रमाणे त्याच्याशी तिचे बोलणे चालले असताना त्या राजपत्नीचे भाषण संपूर्ण झालें भसे पाहून स्वतःच्या नाशाकरिता, बलात्काराने तिला हरण करून नेण्याविषयों रावणाने आपल्या मनाचा पक्का निश्चय केला. नंतर उत्कृष्ट वेष धारण करून लक्ष्मणासह मृगयेला गेलेल्या पतीची मार्गप्रतीक्षा करीत यसलेली ती सीता निरखून पाहू लागली असता राम-लक्ष्मण तर नाहीतच; परंतु प्रचंड हिरवें गार चन मान तिच्या दृष्टीस पडले. (३२-३८) याप्रमाणे वाल्मीकिपीत श्रीरामायण नावाच्या आदिकाव्यातील अरण्य- डापैकी शेचाळिसावा मग समाप्त झाला ॥ ४६॥ यतिवेष धारण केलेल्या व आपला नाश होण्याची इच्छा करणाऱ्या रावणाने सीतेला प्रश्न केला असता तिने स्वतःविषयीचे अन त्याला मागितलें ·४ ५ ८ को. ३६-३८,1-5] (२२७) दुहिता जनकस्याह मैथिलस्य महात्मनः । सीता नानामि भद्रं ते रामस्य महिषी मिया सषित्वा द्वादश समा इक्ष्वाकृणा निवेशने । भुजाना मानुषान्भोगान्सर्वकामसमृधिनी तत्र प्रयोदशे वर्षे राजामन्त्रयत प्रभु। अभिषेचयितु रामं समेतो राजमन्त्रिभिः तस्मिन्सभ्रियमाणे तु राघवस्याभिषेचने। कैकेयी नाम भार ममार्या याचते वरम् परिगृह्य तु फैकेयी श्वशुर सुकृतेन मे। मम प्रवाजन भर्तुर्भरतस्यामिषेचनम् । द्वावयाचत भार सत्यसंध नृपोत्तमम् नाद्य मोक्ष्ये न च स्वप्स्ये न पाम्ये न कदाचन । एप मे जीवितस्यान्तो रामो यदामिपिच्यते इति ध्रुवाणां कैकेयों श्वशुरो मे स पार्थिवः। हा ब्राह्मण असून अतिथि आहे, तेव्हा याच्या प्रश्नाला जर उत्तर दिले नाही तर हा मला शाप देईल, असा क्षणभर विचार केन्यानतर ती सोता म्हणाली, " मी महात्म्या मिथिलाधिपति जनक राजाची कन्या असून रामाची सीता नामक प्रियपत्नी आहे वियाहानतर माशी बारा वर्ष मनुष्याला योग्य अशा सर्व प्रकारच्या भोग्य वस्तूचा उपभोग घेण्योत आणि हवी ती इच्छा परिपूर्ण करून घेण्यात गेली असता तराव्या वर्षी राजमग्यासह असलेल्या प्रभु दशरय राजाने रामाला पभिषेक करण्याचे ठरविले परतु रघुवराज रामाच्या त्या अभिषेकाची तयारी चालली असता मरा पूज्य असलेल्या कैकेयीने आपल्या भांपाशी परप्रदान मागितले माझ्या मासाला प्रथमत तिने धर्माची शपय घातली माणि नंतर माझ्या मर्याला वनवास व मरताला अभिषेक असे दोन वर तिने त्या आपल्या सत्यवचनी नृपश्रेष्ठ भाताची मागितले (१-५) " ती म्हणाली- 'मी आज काही एक खाणार नाही, यहीं एक पिणार नाही आणि कधी सोपही र नाहीं, रामाला र अभिषेक होणार असेल तर ·Anm (२२८) श्रीरामायणम् । [ सर्गः ४७ अयाचतारन्वर्थेन च याचा चकार सा २ मम मर्ता महातेजा वयसा पञ्चविंशका ! अष्टादश हि वर्षाणि मम जन्मान गण्यते रामेति प्रथितो लोके सत्यवाशीलवाझुचिः। विशालाक्षो महाबाहुः सर्वभूतहिते रतः कामार्तश्च महाराजः पिता दशरथः स्वयम् । कैकेय्याः प्रियकामार्थ तं रामं नाभ्यपेचयत् अभिषेकाय तु पितुः समीपं राममागतम् । कैकेयी मम भारमित्युवाच द्रुतं वचः तव पित्रा समाप्तं ममेदं श्णु राघव । भरताय प्रदातव्यमिदं राज्यमकण्टकम् त्वया तु खलु वस्तव्यं नव वर्षाणि पञ्च च । बने प्रवज काकुत्स्थ पितरं मोचयानृतात् तथेत्युवाच तां रामः कैकेयीमकुतोभयः। ही माझ्या जीविताची परिसमाप्तीच झाली असे आपण समजा. 'याप्रमाणे कैकेयी बोलू लागली असता माझ्या सासन्याने म्हणजे त्या दशरथ राजाने उपभोग घेण्यास योग्य अशा पुष्कळ वस्तु तिला देऊ केल्या असताही तिने त्याच्या विनंतीला मान दिला नाही. त्यावेळी माझा महातेजस्वी पति वयाने पंचवीस वर्षांचा असून माझे वय अठरा वर्षाचे होते. विशालनयन, महापराक्रमी, प्राणि- मानांच्या हिताविषयी तत्पर, सत्यवचनी, मुशील भाणि पविन असा माझा भर्ता राम म्हणून लोकात प्रसिद्ध आहे तथापि कामाच्या तावडीत सापडलेल्या स्वतः पित्या दशरथ महाराजानेच कैकेयोची प्रिय इच्छा परिपूर्ण करण्याकरिता त्या रामाला अभिषेक केला नाही (८-१२) "अभिषेकाकरिता माझा भर्ता राम पित्याचे जवळ आला असता कैकेयो सत्त्वर त्याला म्हणाली, 'हे राघवा तुझ्या पिलाने मला दिलेले वचन तू अवण कर, हे निष्कंटक राज्य भरताला द्यावयाचे असून तुला चवदा वर्षे वनास जावयाचे आहे याकरिता, हे ककुरस्थकुलोत्पन्ना रामा ! तूं आतां वनात ·१७ मो. ९-१२] अरण्यकाण्डम् । (२२९) चकार तद्वचः श्रुत्वा मर्ता मम दृढव्रतः दयान प्रतिगृतीयाः सत्यं ज़्यान्न चानृतम् । एतद्राक्षण रामस्य व्रतं धृतमनुत्तमम् तस्य भ्राता तु चैमात्रो लक्ष्मणो नाम वीर्यवान् । रामस्य पुरुषव्याघ्रः सहायः समरेऽरिहा स भ्राता लक्ष्मणो नाम ब्रह्मचारी दृढव्रतः। अन्वगच्छद्धनुष्पाणिः प्रवजन्तं मया सह १२ जटी तापसरूपेण मया सह सहानुजः । प्रविष्टो दण्डकारण्यं धर्मनित्यो दृढवतः ते वयं प्रच्युता राज्यात्कैकय्यास्तु कृते प्रयः। विचरामः द्विजश्रेष्ठ वनं गम्भीरमोजसा २१ समाश्वस मुहूर्त तु शक्यं वस्तुमिह त्वया चालता हो आणि अनृतापासून आपल्या पित्याला मुक कर. ' यावर स्वीकार- सेले प्रत नेटाने चालविणा-या व कसल्याही प्रकारची भीति नसलेल्या त्या रामाने 'ठीक आहे " असे तिला उत्तर दिले आणि तिचे बोलणे ऐकून पेतल्यानंतर माझ्या भान त्याचप्रमाणे केले हे साक्षणा । दान द्यावे, परंतु प्रतिग्रह कधीही करू नये, आणि त्याचप्रमाणे भाषण सत्यच करावे, परतु अनृत कधीही बोलू नये, हे रामाचे अत्युत्तम स्वीकृत व्रत आहे (१३-१७) "असो त्या रामाचा लक्ष्मण म्हणून एक बलाढ्य सापत्न प्राता आहे माणि तो पुरुषश्रेष्ठ लक्ष्मण समरागणात गनूंचा नाश करणारा असून रामाला पहाय्य करणारा आहे. यामुळे मला बरोवर पेरन आणि हातांत घनुष्य घेऊन राम वनात जाऊ लागला असता तो दृढनिश्चयी भ्राता लक्ष्मण ब्रह्मचर्य स्वीकारून त्याच्या मागोमाग वनांत आला आणि याप्रमाणे जटा धारण केलेला वनेहमी धर्माचीच अपेक्षा करणारा दृढनिधयी राम कनिष्ठ प्रात्याला बरोबर घेऊन माझ्यासह दंडकारण्यात प्रविष्ट झाला तात्पर्य, हे द्विजश्रेष्ठा । यी- करिता राज्याला मुकलेले ते आम्ही तिघे गहन बनात स्वसामान संचार वरीत आहोत, येथे आपणाला राहणे जर शक्य असेल तर क्षणभर विश्रांति ·०६ (२३०) श्रीरामायणम् । [ सर्ग: ४७ आगमिष्यति मे भर्ता वन्यमादाय पुष्कलन् । रुरुन्गोधान्वराहांश्च हत्वादायामिपं बहु स त्वं नाम च गोत्रं च कुलमाचक्ष्व तत्त्वतः। एकश्च दण्डकारण्ये किमर्थ चरसि द्विज २४ एवं ब्रुवत्यां सीतायां रामपल्यां महाबलः। प्रत्युवाचोत्तरं तीवं रावणो राक्षसाधिपः येन विवासिता लोकाः सदेवासुरमानुषाः । अहं स रावणो नाम सीते रक्षोगणेश्वरः त्वां तु काञ्चनवर्णाभां दृष्ट्वा कौशेयवासिनीम् । रति स्वकेषु दारेषु नाधिगच्छाम्यनिन्दिते यहीनामुत्तमस्त्रीणामाहतानामितस्ततः । सर्वासामेव भद्रं ते ममानमाहिषी भव लका नाम समुद्रस्य मध्ये मम महापुरी। सागरेण परिक्षिता निविष्टा गिरिमूर्धनि घ्या. रुरु, गोधा व वराह याचा वध करून, बरेचसे मास बरोबर घेऊन आणि इतरही पुष्कळ वन्य पदार्थ घेऊन माझा भर्ता इतक्यातच येईल. आता आपण आपले नाव, गोत्र आणि कुल खरें खरें मला सागा .आणि हे द्विज ! दंडका- रण्यांत आपण एकटे कशाकरिता संचार करीत आहात, तेही क्थन करा. (1८-२४) याप्रमाणे रामपत्नी सीता विचारूं लागली असता तो राक्षसाधिपति महाबलाढ्य रावण तिच्या प्रश्नाला कठोर उत्तर देऊ लागला. "हे सीते। ज्याने देव, दैत्य आणि मनुष्य यासह सर्व त्रैलोक्य त्रस्त करून सोडले आहे, तो मी रावण नांवाचा राक्षसगणांचा राजा आहे. सुवर्णासारख्या कातीने युक्त असलेल्या तुला पैठणो नेसलेली अवलोकन केल्यापासून माझ्या स्त्रियाचे ठिकाणी है मुदरि! माझें मन मुळीच रमेनासे झाले आहे. याकरिता इकडूनतिकडून ज्या भी भनेक उत्कृष्ट लिया हरण करून आणल्या आहेत, या सर्वामध्ये तूंच मासो पट्टराणी हो; म्हणजे तुझे कल्याण होईल. समुद्रामध्ये लंका म्हणून माझी एक " + ·. ३३ ओ० २३-३६) अरण्यकाण्डम् । तत्र सीते मया सार्ध वनेषु विचरिष्यसि । न चास्य वनवासस्य स्पृहयिष्यसि भामिनि पञ्च दास्यः सहस्राणि सर्वाभरणभूषिताः। सीते परिचरिष्यन्ति भार्या भवासे में यदि रावणेनैवमुका तु कुपिता जनकात्मजा । प्रत्युवाचानवद्याङ्गी तमनाहत्य राक्षसम् महागिरिमिवाकम्प्यं महेन्द्रसदृशं पतिम् । महोदधिमिवाक्षोभ्यमई राममनुव्रता सर्वलक्षणसंपन्नं न्यग्रोधपरिमण्डलम् । सत्यसंघं महाभागमहं राममनुव्रता महावाहुं महोरकं सिंहविक्रान्तगामिनम् । नृसिंह सिंहसंकाशम राममनुग्रता पूर्णचन्द्रानन रामं राजवत्सं जितेन्द्रियम् । पृथुकीर्ति महाबाहुमहं राममनुवता। मोठी नगरी आहे तिच्या सभोवती समुद्राचा वेढा असून पर्वताच्या माथ्यावर ती वसलेली आहे त्या ठिकाणी तूं माझ्यासह वनात सचार करू लागलीस म्हणजे हे सुदरि सोते ! या वनात राहण्याचा तुला इछाही होणार नाही हे बीते ! तूं जर मामी भार्या होशील तर सर्व प्रकारचे अलंकार धारण केलेल्या अशा पाच हजार दासी तुझा सेवा करीत राहतील " (२५-३१) याप्रमाणे रावण बोलला असता ती जनककन्या सुंदरी सीता कुद्ध होऊन व त्या राक्षसाचा धिक्कार करून त्याला म्हणाली, “ महापर्वताप्रमाणे जो की कंपित होणे शक्य नाही आणि महासागराप्रमाणे जो शुब्ध होणे शक्य नाही, असा जो मामा यति महेंदतुल्य राम त्यालाच अनुसरून मी वागणारी आहे. सर्वलक्षणसंपन्न आणि बटरक्षाप्रमाणे सर्वाना आश्रयभूत अशा त्या महाभाग्यवान् सत्यवचनी रामाला अनुसरून वागणे हेच मा व्रत आहे महापराक्रमी, विशाल पक्षास्थलाने युरू, सिंहगतीने चालणान्या आणि पराक्रमात सिंहाप्रमाणेर असणा या पुरुषयेश रामालाच अनुसम्प्न मी वागमारी भार पूर्णाप्रमाणे

·(२३२)
रामायणम् ।
[ सर्गः ४७
त्वं पुनर्जम्बुका सिंही मामिहेच्छसि दुर्लभाम् ३६
नाहं शक्या त्वया स्प्रामादित्यस्य प्रभा यथा
पादपान्काञ्चनान्नूनं यहून्पश्यसि मन्दभार ।
राघवस्य प्रियां भार्या यस्त्वमिच्छसि राक्षस ३८
अधितस्य च सिंहस्य मृगशवोस्तरखिनः ।
आशीविषस्य वदनाद् दंष्ट्रामादातुमिच्छसि ।
मन्दरं पर्वतश्रेष्ठं पाणिना हर्तुमिच्छसि
कालकूटं विषं पीत्वा स्वस्तिमान्गन्तुमिच्छसि ।
अक्षि सूच्या प्रमृजसि जिह्वया लेढि च क्षुरम् ४०
राघवस्य प्रियां भार्यामधिगन्तुं त्यमिच्छसि ।
अवसृज्य शिलां कण्ठे समुद्र तर्तुमिच्छसि
सूर्याचन्द्रमसौ चोभौ पाणिभ्यां हर्तुमिच्छसि।
ज्याचे मुख आहे अशा महापराक्रमी, महाकीर्तिमान व जितेंद्रिय राजपुत्र रामाला
मनुसरून बागणे हेच माझें व्रत आहे. सिंहिर्णाची इच्छा धरणान्या कोल्या.
प्रमाणे तूं विनाकारण माझी इच्छा करीत आहेस; परंतु मी तुला मिळणे
शक्य नाहीं; इतकेच नव्हे तर, ज्याप्रमाणे सूर्याच्या प्रभेला सूर्यापासून पृथक्
कस्न कोणाला स्पर्श करता येत नाही, त्याचप्रमाणे रामाला दूर करून मला
तुझा स्पर्श होणे शक्य नाही. (३२-३८)
"हे भाग्यहीना! मृत्यु जवळ आल्यामुळे स्वप्नात पुष्कळच सुवर्णवृक्ष खरोखर
तूं पहात असशील. हे राक्षसा ! रामाच्या प्रिय मायेची तूं इच्छा करीत आहेस;
परंतु असे मनात आणणे म्हणजे मृगांचा शत्रु आणि महाबलाढ्य अशा क्षुधित
सिंहाच्या अथवा सर्पाच्या तोंडातून दाढ काढून घेण्याची इच्छा करण्यासारखें
अथवा मंदर नांवाचा श्रेष्ठ पर्वत हाताने उचलून नेण्याचीच इच्छा करण्यासारखे
आहे. इतकेच नव्हे, तर कालकूट विष भक्षण करून सुखरूप जाण्याची तूं इच्छा
करीत आहेस आणि धार साफ लागण्याकरिता नामावर तूं वस्तरा घाशीत
जिभेने नो चाटीत आहेस. रामाची प्रिय भार्या प्राप्त होण्याची तूं इच्छा करीत
आहेस; म्हणजे गळ्यामध्ये दगड बांधून समुद्र तरून जाण्याचेंच तूं मनांत

·४४ ४७ लो• ३६-४.] अरण्यकाण्डमा यो रामस्य प्रियां भार्या प्रधर्षयितुमिच्छसि अग्नि प्रज्वलितं दृष्ट्वा वस्त्रेणाहर्तुमिच्छसि । कल्याणवृत्तां यो मार्यो समस्याहर्तुमिच्छसि अयोमुखानां शूलानां मध्ये चरितुमिच्छसि । रामस्य सदृशी भार्यो योऽधिगन्तुं त्वमिच्छसि यदन्तरं सिंहशृगालयोर्चने यदन्तरं स्यन्दनिकासमुद्रयोः । सुराग्यसौवीरफयोर्यदन्तरं तदन्तरं दाशरथेस्तवैव च ४५ यदन्तरं काञ्चनसीसलोहयोर्यदन्तरं चन्दनवारिपङ्कयोः। यदन्तरं हस्तिविडालयोर्वने तदन्तरं दाशरथेस्तवैव च ४६ यदन्तरं वायसवैनतेययोर्यदन्तरं मद्गुमयूरयोरपि । यदन्तरं हंसकगृध्रयोर्वने तदन्तरं दाशरथेस्तवैव च मस्मिन्सहस्राक्षसमप्रभावे रामे स्थिते कार्मुकयाणपाणी। हतापि तेऽहं नजरांगमिग्ये आज्यं यथा मक्षिकयावीपम् ४८ माणीत आहेस. अरे ' रामाच्या प्रिय भार्येवर हात टाकण्याचे तू मनात आणति आहेस, परंतु असे मनात आणणे म्हणजे सूर्य व चंद्र या उभयताना हातानोंच लोडून आणण्याचा तूं विचार करीत आहेस सदाचरणाने वागणा-या रामाच्या भार्येला हरण करण्याची इच्छा करणारा तूं प्रज्वलित अग्नि पाहूनही तो वनात साधून आणण्याचेंच मनात आणीत आहेस. फार कशाला' हे रावणा ! रामाची अनुरूप भार्या प्राप्त करून घेण्याचा इच्छा करणारा तू खरोसर लोहाप्रयुक्त शूलामध्येच संचार करण्याचा इच्छा करीत आहेस. (३९-४४) "सिंह आणि कोल्हा याच्यात जे अतर वनात दिसून येते अथवा मोटा माणि समुद्र याच्यांत में अंतर दृष्टोत्पत्तीस येते किंवा अमृत आणि कांशी यांच्यात में अंतर अनुभवाला येते, ते अंतर दशरथपुत्र राम आणि तूं याच्यांत असल्याचे दिसत आहे सुवर्ण आणि शिसे या धामध्ये, चंदनोदक आणि चिखल यांमध्ये आणि हसी व मांजर यांमध्ये जितकें अंतर आहे, तितके अंतर दशरय. पुत्र आणि तूं यामध्ये आहे. कावळा आणि गहा किंवा पाणकोंबडा आणि मोर मयया हंस आणि गिधाड याच्यात में अंतर वनात दृष्टोत्पत्नास येते, तेच अंतर ·(२३४) श्रीरामायगन् । [सर्ग:४७-४८ इतीव तद्वाफ्यमदुष्टभावा सुदुष्टमुक्त्वा रजनीचरं तम् । गात्रमकम्पाद्यथिता बभूव वातोद्धतासा कदलीव तन्वी ४१ तां वेपमानामुपलक्ष्य सीतां स रावणो मृत्युसमप्रभावः । कुलं बलं नाम च कर्मचात्मनः समाचचक्षे भयकारणार्थम्५० इत्या श्रीमद्रा वाल्मी• आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः ४७ [१५३६] अष्टचत्वारिंशः सर्गः। एवं ब्रुवत्यां सीतायां संरब्धः परुषं वचः । ललादे चुकुटि कृत्या रावणः प्रत्युवाच ह भ्राता वैश्रवणस्याहं सापत्नो वरवर्णिनि । रावणो नाम भद्रं ते दशग्रीवः प्रतापवान् यस्य देवाः सगन्धर्वाः पिशाचपतगोरगाः । विद्रवन्ति सदा मीता मृत्योरिव सदा प्रजाः येन वैश्रवणो भ्राता वैमात्रः कारणान्तरे। दशरथपुत्र राम आणि तूं याच्यात आहे. तेव्हा हातात धनुष्यबाण घेऊन तो इंदतुल्य पराक्रमी राम भूतलावर असताना जरी तूं मला घेऊन गेलास तरी माशीने गिळलेल्या तुपाप्रमाणे मी तुला पचणार नाही." (४५-४८) याप्रमाणे स्वभावाने सरळ असलेल्या सीतेने त्या अत्यंत दुष्ट राक्षसाला सांगितल्यावर शरिराला कंप सुटून वाऱ्याने लटलट हालं लागलेल्या बारीक केळांप्रमाणे तिची अवस्था झाली नंतर कापत असलेल्या या सीतेला पाहून तिला भिवविण्याच्या हेतूने तो मत्यूप्रमाणे पराक्रमी असलेला रावण आपले कुल, बल, नाव आणि पराक्रम तिला सागू लागला. (४९-५०) याप्रमाणे वाल्मीकिप्रणीत श्रीरामायण नावाच्या आदिकाव्यातील अरण्य. काडापैकी सत्तेचाळिसावा सर्ग समाप्त झाला ॥४॥ याप्रमाणे सीता निंदा करू लागली असता रावण युद्ध झाला आणि कपाळाला आज्या घालून तिला कठोर शब्दानीम्हणाला, "तुझे देव कल्याण करो, हे सुंदर ! प्रतापी अििण दशकंठ असा मी रावण म्हणून कुबेराचा सापत्न भ्राता आहे. गंधवांसह देव, पिशाच, पक्षी आणि उरग हे सर्वदा मृत्यूला भीत अभ- ·-- ७ श्लो. ४९-..,1-1.] अरण्यकाण्डम् । (२३५) बन्द्रमासादिता क्रोधाद्रणे विक्रम्य निर्जित. मद्भयातः परित्यज्य स्वमधिष्ठानमृद्धिमत् । कैलास पर्वतश्रेष्ठमध्यास्ते नरवाहनः यस्य तत्पुष्पकं नाम विमान कामगं शुभम् । चीर्यादावर्जितं भद्रे येन यामि विहायसम् मम संजातरोषस्य मुखं दृष्ट्वैव मैथिलि। विद्रयन्ति परित्रस्ता सुराः शक्रपुरोगमाः यत्र तिष्ठाम्यहं तत्र मारुतो वाति शकिता। तीयांशुः शिशिरांशुश्च भयात्संपद्यते दिवि निष्कम्पपत्रास्तरवो नद्यश्च स्तिमितोदकाः । भवन्ति यत्र तत्राई तिष्ठामि च चरामि च मम पारे समुद्रस्य लङ्का नाम पुरी शुभा। संपूर्णा गक्षधोरैयथेन्द्रस्यामरावती लेल्या प्राण्याप्रमाणे मला नेहमी भिऊन पळत सुटतात एकदा काही कारण उपस्थित झाल्यामुळे मी माझ्या सापत्न झाल्या कुवेराशी रणात क्रोधामुळे युद्ध केले आणि पराक्रम करून त्याचा पराजय केला तेव्हा माझ्या भयाने व्याकुल झाल्यामुळे आपल्या समृद्ध स्थानाचा त्याग करून तो नरवाहन कुबेर तूर्त कैलास नामक श्रेष्ठ पर्वतावर निवास करीत आहे आणि हे कल्याणि ! हवे तिकडे गमन करणारे जे त्याचे पुष्पक नामक शुभ विमान ते मी पराक्रमाने हिसकून घेतले असून त्याच्याच योगाने मी आकाशातून गमन करीत असतो हे मिथिल. राजकन्ये ! मी क्रुद्ध झालो असता माझी मुद्रा पाहूनच इद्र इत्यादि देव भयभीत होऊन पळत सुटतात (१-५) "अये मी राहतो, तेथे वाराही मीतभीतच वहात असून सूर्यही माझ्या भीतीने शीतल किरणानी युरू होत असतो इतकेच नव्हे, तर ज्या ठिकाणी मो राहतों व हिंडतो, त्या ठिकाणी वृक्षाची पानेही हलेनाशी होऊन नशा, उदकही हलेनासे होते. इंद्राच्या अमरावतीप्रमाणे समुद्राच्या पलीकडे माझी लंका नावाची एक शुभ नगरी आहे आणि घोर राक्षसानी ता भरलेली अदे. परा कोट ·श्रीरामायणम् । [सर्ग: ४८ प्राकारेण परिक्षिता पाण्डुरेण विराजिता । हेमकक्ष्या पुरी रम्या वैदूर्यमयतोरणा' हस्त्यश्वरथसंबाधा तूर्यनादविनादिता । सर्वकामफलवृक्षैः संकुलोद्यानभूषिता . तत्र त्वं वस हे सीते राजपुत्रि मया सह । न स्मरिप्यसि नारीणां मानुषीणां मनस्विनि भुजाना मानुपान्भोगान्दिव्यांश्च वरवर्णिनि । न स्मरिष्यास रामस्य मानुषस्य गतायुपः १४ स्थापयित्वा प्रियं पुत्रं राज्ये दशरथो नृपः । मन्दीर्यस्ततो ज्येष्ठः सुतः प्रस्थापितो वनम् तेन किं भ्रष्टराज्येन रामेण गतचेतसा । करिष्यसि विशालाक्षि तापसेन तपस्विना रक्ष राक्षसभर्तारं कामय स्वयमागतम् । न मन्मथशराविष्टं प्रत्याख्यातुं त्वमर्हसि तिच्या भोवती असून वैदूर्य रत्न जडलेल्या वेशी तिला आहेत आणि त्या रम्य नगरीच्या सीमा सुवर्णाच्या असून ती झळकत आहे. गज, अश्व आणि रथ यांनी ती गजबजलेली असून वाद्याच्या नादाने ती निनादित झालेली आहे आणि कल्प- वृक्षानी ती व्याप्त झालेली असून नागान्या योगानें भूषित झालेली आहे. तेव्हां हे राजकन्ये सीते ! त्या ठिकाणी तूं माझ्याबरोबर रहा; म्हणजे हे विचारी स्त्रिये ! तुला मानवी स्त्रियांचे स्मरणदेखील होणार नाही व त्याचप्रमाणे हे सुंदर ! मनुष्य आणि देव या उभयतानाही योग्य असलेल्या भोग्य वस्तूंचा तूं उपभोग घेऊ लागलीस म्हणजे मरणाच्या दारी बसलेल्या मानव रामाचंही तुला स्मरण होणार नाही. (८-१४) दशरथ राजाने आपल्या प्रिय पुत्राची राज्यावर स्थापना केली असून ज्येष्ठ पुत्राचे सामर्थ्य कमी असल्यामुळे त्याने त्याला वनात पाठविले आहे. याकरिता राज्यापासून भ्रष्ट व मनात अस्वस्थ अशा त्या विचाऱ्या शौर्यहीन रामाशी हे विशालनयने । तुला आता काय वर वर्तव्य आहे? म्हणून तूं संभाळ " ·HOM २० ३ लो. ११-२४] भरण्यकाण्दम्। (२३७) प्रत्याख्याय हि मां भीरु पश्चात्तापं गमिष्यसि। चरणेनाभिहत्येव पुरूरवसमुर्वशी अल्गुल्या न समो रामो मम युद्ध समानुषः । तब भाग्येन संप्राप्त मजस्व वरवाणिनि एवमुक्ता तु वैदेही कुद्धा संरकलोचना । अब्रवीत्परुषं वाक्यं रहिते राक्षसाधिपम् कथं वैश्रवणं देवं सर्वदेवनमस्कृतम् । भ्रातरं व्यपदिश्य त्वमशुमं कर्तुमिच्छसि अवश्य विनशिष्यन्ति सर्वे रावण राक्षसाः। येषां त्वं कर्कशी राजा दुवुद्धिरजितेन्द्रियः अपत्य शी भार्या शक्यमिन्द्रस्य जीवितुम् । न हि रामस्य भार्या मामानीय स्वस्तिमान्मवेत् २३ जीवेचिरं वज्रधरस्य पश्चान्छची प्रवृष्याप्रतिरूपरूपाम् । आणि स्वतः चालून आलेल्या राक्षसाधिपतीची इच्छा कर मदनवापानी विद्ध झालेल्या मला नाकारणें तुला योग्य नाही कारण हे भीरु ! पुरुरव्याला लाप मारून उर्वशीला जसा पचात्ताप झाला, तसा मला नाकारल्यामुळे तुला पश्चाताप होइल बलासंबंधाने पाहू गेले असता तो मानव राम युद्धात माझ्या एका बोटावाही बरोबरी करूं शणार नाही याकरिता हे मुदरि । तुझ्या सुदैवाने जवळ आलेल्या माझा तूं अंगीकार कर " (१५-१९) याप्रमाणे रावण बोलला असता सांता क्रुद्ध होऊन तिचे टोळे लाल झाले आणि रामरहित आश्रमात असलेली ती सीता त्या राक्षसराजाशी कठोर भाषण करू लागली सर्व देवाना पूज्य जो देव कुबेर तो भ्राता आहे, असे सागून तूं पाप करण्याचे वसे मनात आणीत आहेस हे रावणा ! कठोर, दुष्ट आणि विषयलंपट असा तूं ज्याचा राजा आहेस, या सर्व राक्षसाचा अवश्य नाश होईल रे कदाचित इंदाची भार्या शची हिचे हरण करन नच्यावर हरण करणारा जिवंत राहणे शक्य आहे, परंतु रामभायला हरण करून नेणारा जिवंत गहण्याचा संभव नाही. माराश, है राक्षसा ! पागे दंडाची जी अनुपम " ·M १ ३ (१३८) श्रीरामायणम् । [सर्गः ४८-४९ नामाशी राक्षस धर्षयित्या पीतामृतस्यापि तवास्ति मोक्षः २४ इसा श्रीमद्रा वाल्मी० आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे अष्टचत्वारिंशः सर्ग:४८[१५६.] एकोनपञ्चाशः मर्गः। सीताया वचनं श्रुत्वा दशग्रीवः प्रतापवान् । हस्ते हस्तं समाहन्य चकार सुमहद्वपुः स मैथिली पुनर्वाक्यं यभाषे वाक्यकोविदः । लोन्मत्तया श्रुती मन्ये मम वीर्यपराक्रमी उदहेयं भुजाभ्यां तु मेदिनीमम्बरे स्थितः। आपियेयं समुद्रं च मृत्यु हन्यां रणे स्थितः अर्क तुद्यां शरैस्तीक्ष्णैर्विभिन्द्यां हि महीतलम् । कामरूपेण उन्मत्ते पश्य मां कामरूपिणम् ४ एवमुक्तवतस्तस्य रावणस्य शिखिप्रमे। क्रुद्धस्य हरिपर्यन्ते रक्ते नेत्र बभूवतुः सौदर्यसंपन्न भार्या शची तिचा अपहार केल्यानंतरही कदाचित पुष्कळ दिवस- पर्यंत नेणारा जिवंत राहणे शक्य आहे; परंतु वलात्काराने मजसारख्या राम- भार्येला हरण करून नेल्यावर तूं जरी अमृतपान केलेस तरी मृत्यूपासून तुझी सुटका होणार नाही.” (२०-२४) याप्रमाणे वाल्मीकिप्रणीत श्रीरामायण नावाच्या आदिकाव्यातील अरण्य. काडापैकी अठेचाळिसावा सर्ग समाप्त झाला ॥४८॥ याप्रमाणे सीतेचे भाषण ऐकल्यानंतर प्रतापी रावणाने हातावर हात चोळून फारच मोठे शरीर धारण केले आणि तो संभाषणचतुर राघव पुन. सीतेला म्हणाला मला वाटते तूं शुद्धीवर नसल्यामुळे माझें वीर्य व पराक्रम कधी ऐकले नाहीस अंतरिक्षात राहून मी दोन हातांनी पृथ्वी उचलून घेऊन जाईन, समुद्रही गह करन टाकीन आणि गणात उभा राहिला असता मृत्यूचाही वध करीन. इतकेच नव्हे, तर तीक्ष्ण बाणांनी सूर्यालाही दु.ख देईन व भूतल • भेदून टाकीन, विषयवासनेमुळे आणि स्वरूपगर्वामुळे तूं बेफाम झाली आहेस. म्हणून हे माते ! मनाप्रमाणे २५ धारण करणान्या मजकडे तू पहा " याप्रमाणे तो ·wr + ७ ८ को. २४, 1-1२] भरण्यकाण्डम् । (२३९) सधः सौम्यं परित्यज्य तीक्ष्णरूपं स रावणः । स्वं रूपं कालरूपाभं भेज वैश्रवणानुजः संरक्तनयनः श्रीमांस्तप्तकाञ्चनभूषणः । क्रोधेन महनाऽऽवियो नीलजीमूतसनिमः दशास्यो विशतिभुजो बभूव क्षणदाचरः। स परिव्राजकच्छा महाकायो विहाय तव प्रतिपेदे स्वकं रूपं रावणो राक्षसाधिपः। रक्ताम्बरधरस्तस्थौ स्त्रीरलं प्रेक्ष्य मैथिलीम् ९ स तामसितकेशान्तां भास्करस्य प्रभामिव बसनामरणोपेतां मैथिली रायणोऽवयीत् त्रिषु लोकेषु विख्यातं यदि भारमिच्छसि । मामाश्रय चरारोहे तवाहं सद्दशः पतिः मां भजस्व चिराय स्वमहं दलाप्यः पतिस्तव । नैव चाहं कचिद्भद्रे करिष्ये तव विप्रियम् रावण फुद्ध होऊन बोनं लागला असतो त्याचे नेत्र अमीप्रमाणे आरत्त वर्ण होऊन नेत्रप्रांतही हिरवे होऊन गेले. (१-५) तात्पर्य, त्या रावण नाधान्या कुबेराच्या कनिष्ठ श्रात्याने एकदम सोम्य रूपाचा त्याग करून मृत्यूच्या स्वरूपाप्रमाणे भयकर असलेले आपले स्वताचे रूप धारण केले; म्हणजे प्रचंड क्रोधानें व्याप्त होऊन मारक पर्ण नेत्रानी युक्त झालेला तो वैभवशाली राक्षस रावण उत्कृष्ट सुवर्णभूषणे, नीलमेपतुल्य कांति, दहा मुखें आणि वसि हात याला युक्त झाला साराश, शरिराने धिप्पाड अस. लेल्या त्या राक्षसाधिपति रावणाने ढोंगी यतिवेषाचा त्याग करून स्वतःचे स धारण केले आणि आरक्त वस्त्र परिधान केलेला तो रादण स्त्रियात सर्वोत्र ससलेल्या मोरुडे पहात उभा राहिला. अमासह काळे कुळकुटीत हैं, यव भूषणे मानी युक्त अमलेन्या च सूर्याच्या प्रभेप्रमाणे दिसणारा सो तो राधण म्हणाला, (6-१०) तुला जर मर्ता त्रैलोक्यविख्यात पाहिजे असेल तर, हे मुंदी, माला स्वीकार कर; मी तुला योग्य पति आदें पारिता हूं कि ·-- (२४०) श्रीरामायणम् । [सर्गः ४१ त्यज्यतां मानुपो भावो मयि भावा प्रणीयताम् । राज्याच्युतमसिद्धार्थ रामं परिमितायुषम् कैर्गुणैरनुरकासि मूढे पण्डितमानिनि । यः स्त्रियो वचनाद्राज्यं विहाय ससुहृज्जनम् अस्मिन्व्यालानुचरिते वने वसति दुर्मतिः। इत्युक्त्वामैथिली वाक्यं प्रियााँ प्रियवादिनीम् १५ अभिगम्य सुदुतात्मा राक्षसः काममोहितः। जग्राह रायणः सीतां वुधः खे रोहिणीमिव वामेन सीतां पद्माक्षी मूर्धजेपु करेण सः। ऊर्वोस्तु दक्षिणेनैव परिजग्राह पाणिना तं दृष्ट्वा गिरिशुनामं तीक्ष्णदंष्ट्रं महाभुजम् । भाद्रवन्मृत्युसंकाशं भयार्ता वनदेवताः स च मायामयो दिव्यः खरयुक्तः खरस्वनः। स्वीकार कर; मीच तुला उत्कृष्ट पति आहे. शिवाय हे क्ल्याणि मी काही तुझ्या इच्छेविरुद्ध वागणार नाही म्हणून तूं आता आपली मनुष्यविषयक प्रीति सोडून देऊन माझे ठिकाणी प्रेम कर. हे मूढे ! तूं आपल्याला शहाणी समजत आहेस, परंतु राज्यापासून भ्रष्ट, अल्पायु आणि मनोरथ भग्न झालेल्या रामाच्या ठिकाणी कोणत्या गुणामुळे तूं अनुरक्त आहेस ? तो दुर्वृद्धि राम स्त्रीच्या सांगण्या- वरून सुहृजनासह राज्याचा त्याग करून श्वापदानी वस्ती केलेल्या या वनात रहात आहे. " (११-१५) याप्रमाणे दयेला पात्र असलेल्या आणि रावणावाचून सर्वाशी प्रिय भाषण करीत असलेल्या सीतेच्या समाप तो गेला आणि आकाशात ज्याप्रमाणे बुधाने विषयवासनेमुळे आपल्या रोहिणी मातेला वरावी, त्याप्रमाणे त्या अत्यंत दुष्ट व मदाध झालेल्या रावण राक्षसाने सीतेला धरली. कमलनयन सीतेचे केश त्याने डाव्या हाताने धरले व उजवा हात मान्यांसाली घालून त्याने तिला उचलली तेव्हा प्रचंड वाहु थाणि तीक्ष्ण दंष्ट्रा यानी युक्त, म्वरूपाने मृत्युसमान आणि पर्वतशिखराप्रमाणे धिप्पाड अमलेल्या त्या रावणाला पाहताच वनदेवता - ·.. . श्लो. १३-२५] भरण्यकाण्डम्। (२४१) प्रत्यदृश्यत हेमानो रावणस्य महारथः । ततस्तां परुषैर्वाफ्यैरभितर्व्य महास्वनः । अङ्केनादाय चैदेही रथमारोहयत्तदा सा गृहीतातिचुक्रोश रावणेन यशस्विनी। रामेति सीता दुःखार्ता राम दूरं गतं बने ११ तामकामां स कामार्तः पन्नगेन्द्रवधूमिव । विचेटमानांमादाय उत्पपाताथ रावणः ततः सा राक्षसेन्द्रेण द्वियमाणा विधायसां । भृशं चुक्रोश मत्तेव भ्रान्तचिचा यथातुरा" हा लक्ष्मण महायाहो गुरुचित्तप्रसादक। द्वियमाणां न जानीपे रक्षसा कामरूपिणा जीवितं सुखमर्थ च धर्महेतोः परित्यजन् । हियमाणामधर्मेण मां राघव न पश्यसि भयभीत होऊन धावू लागल्या व इतक्यात कर्कश स्वर व सुवर्णा सामान यांनी युक्त असलेला आणि गर्दम जोडलेला तो रावणाचा मायामय दिव्य महारथही दिसू लागला नंतर मोठी गर्जना करणाऱ्या त्या रावणाने कठोर पाम्दानी सीतेला धमकाविले आणि दातानी उचलून धरून तिला रथावर ठेविलें. . रावणाने सीतेला उचलताक्षणी ती यशस्वी सीता दुःसाकुल झाली आणि दूर गेलेल्या रामाच्या नावाने ' राम राम ' असा आक्रोश करूं लागली, तथापि सो विषयाधीन झालेला रावण अनुरागरहित आणि नागराजाच्या स्त्रीप्रमाणे सुटून जाण्याकरिता तडफड करीत असलेल्या सीतेला घेऊन सत्वर चालता झाला. याप्रमाणे तो राक्षसाधिपति रावण आकाशमार्गाने तिला घेऊन चालला असतो शोकाकुल ए बेशुद्ध झालेली स्त्री ज्याप्रमाणे मनात गोंधळून जाऊन शाके कर लागते, त्याप्रमाणे ती शोफ करू लागली. ती म्हणाली, "३ लक्ष्मणा । हूं महापराक्रमी असून वडिलाच्या मनाला आनंद देणारा आहेस; परंतु पो असतानाही इच्छेप्रमाणे रूप धारण करणारा हा राक्षस मला घेऊन जात आहे.

·. . (२४२) श्रीरामायणम् । [ सर्गः ननु नामायिनीतानां घिनेतासि परंतप । कथमेवविधं पापं न त्वं शाघि हिरावणम् न तु सघोऽविनीतस्य दृश्यते कर्मणः फलम् । कालोऽप्यनीभवत्यत्र सस्यानामिव पक्कये त्वं फर्म कृतवानेतत्कालोपहतचेतनः। जीवितान्तकरं घोरं रामायसनमाप्नुहि हन्तेदानी सकामा तु कैकेयी वान्धवैः सह । दियेयं धर्मकामस्य धर्मपत्नी यशस्विनः आमन्त्रये जनस्थानं फर्णिकारांश्च पुप्पितान् । क्षिप्रं रामाय शंसध्वं सीता हरति रावणः हंससारससंघुष्टां वन्दे गोदावरी नदीम् । क्षिप्रं रामाय शंसध्वं सीतां हरति रावणः दैवतानि च पान्यस्मिन्धने विविधपादपे। हे तुझ्या गावाही नाही. हे राघवा! धर्माकरिता जीवितावर, सुखावर आणि संपत्तीवर तूं लाथ मारणारा असतानाही मला हा रावण अधर्माने घेऊन जात आहे, इकडे तूं ढेकूनही पहात नाहीस. हे शनुतापना ! बेफामपणाने वागणाऱ्या लोकोना तू तर ताळ्यावर आणणारा आहेस, परंतु अशा प्रकारच्या या पापी रावणाला तूं कां शासन करीत नाहीस ? (२१-२६) " बेफामपणाने केलेल्या कृत्याचें फल तत्काल दृष्टोत्पत्तीस येत नाही; कारण पान्य परिपक्व होण्यास ज्याप्रमाणे ठराविक वेळ लागतो, त्याप्रमाणे कर्माचे फल प्राप्त होण्यास कालाची अपेक्षा आहे. हे रावणा! कालाने तुझी बुद्धि नाहींशी केल्यामुळे तूं हैं कर्म केले आहेस. म्हणून जीविताचा नाश करणारे असे घोर संकट रामापासून तुला प्राप्त होईल. आता मात्र भापल्या बधिवासह कैकयीचे मनोरम परिपूर्ण झाले खरे. धर्माचीच अपेक्षा धरणाच्या यशस्वी रामाच्या धर्मपत्नीला रावण घेऊन जात आहे ! मी आता जनस्थान आणि प्रफुल्लित झालेल्या कर्णिकार वृक्षाचा निरोप घेते. हे वृक्षहो । रावण सीतेला हरण करून नेत आहे असे तुम्ही सत्वर रामाला सागा हंस आणि सारसपक्षी ·- गे. २६-३२] भरण्यकाण्डम्। नमस्करोग्यहं तेभ्यो भर्तुः शंसत मां हताम् यानि कानिचिदप्यत्र सत्त्वानि विविधानि च । सर्वाणि शरणं यामि मृगपक्षिगणानि वै द्वियमाणां प्रियां भर्तुःप्राणेभ्योऽपि गरीयसीम् । विवशा ते हृता सीता रावणेनेति शंसत ३४ विदित्वा तु महाबाहुरमुत्रापि महाबलः। आनेष्यति पराकम्य वैवस्वतहतामपि ३५ सा तदा करुणावाचो विलपन्ती सुदुःखिता। वनस्पतिगतं गृधं ददर्शायतलोचना सा तमुवीक्ष्य सुथोणी रावणस्य वशंगता। समाक्रन्दद्भयपरा दुःखोपहितया गिरा ३७ यांनी नादित असलेल्या गोदावरी नदीला मी वंदन करिते. हे पक्षिगणहो । रावण सीतेला घेऊन जात आहे, हे तुम्ही सत्वर रामाला कळवा. अनेक प्रकारच्या वृक्षांनी युफ असलेल्या या वनांत ज्या काही देवता असतील त्यांना मी नमस्कार करीत आहे. करितां, अहो देवतांनो ! मला नेल्याचे तुम्ही माझ्या माला विदित करा. (२७-३२) "या अरण्यांत जे काही नानाप्रकारचे प्राणी आणि मृगाचे व पक्ष्यांचे समुदाय असतील त्या सर्वाना मी शरण आले आहे. म्हणून हे भरण्यवासी प्राणि- गणहो।' निरुपाय झालेली तुझी सीता रावणाने हरण करून नेली आहे' असे प्राणापेक्षाही अधिक आणि प्रिय अशा मला रावण हरण करून नेत असल्याचे वर्तमान रामाला कळवा. म्हणजे यमाने जरी मला परलोकी नेले असले तरीसुना समजताक्षणीच तो महापराक्रमी व महावलाव्य राम स्याला जिंकून मला परत भाणील." (३३-३५) याप्रमाणे तो दीर्घ नेनानी युक्त असलेली व अत्यंत दुःखाकुल झालेली साना करण स्वराने विलाप करूं लागली असता वृक्षावर घसलेला जटायु तिने पाहिला. तेव्हा त्याला पाहताच रावणाच्या तावडीत सापडलेली व म्हणूनच भयभीत झालेली ती सुंदरी सीता दुःसजन्य भश्रृंमुळे अस्पष्ट ·(२४४) श्रीरामायणम् । [ मगः ४९-५. जटायो पश्य मामार्य हियमाणामनाथवत् । अनेन राक्षसेन्द्रण करुणं पापकर्मणा नैष वारयितुं शक्यस्त्वया यूरो निशाचरः। सत्त्ववाञ्जितकाशी च सायुधश्चैव दुर्मतिः रामाय तु यथातत्त्वं जटायो हरयां मम । लक्ष्मणाय च तत्सर्वमाख्यातव्यमशेषतः ४० इत्याचे श्रीमद्रा०वाल्मी• आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्गः ॥४९॥[१६..] पश्चाशः सर्गः। ते शब्दमयसप्तस्तु जटायुरथ शुथुवे । निरक्षद्रावण क्षिप्रं चैदही च ददर्श सः ततः पर्वतश्टङ्गाभस्तीक्ष्णतुण्डः खगोत्तमः। बनस्पतिगतः श्रीमान्व्याजहार शुभां गिरम् दशग्रीव स्थितो धर्मे पुराणे सत्यसंश्रयः । भ्रातस्त्वं निन्दितं कर्म कर्तुं नार्हसि सांप्रतम् ३ निघणाऱ्या शब्दानी त्याला ओरडून म्हणाली, " हे सज्जना जटायो । पहा, हा राक्षसाधिपति व पापकर्मा रावण शोचनीय रीतीने अनायासारखी मला ओढून नेत आहे व या क्रूर राक्षसाचे निवारणही तुझ्याने होणे शक्य नाही. कारण हा दुर्वद्धि राक्षस बलाढ्य व सशस्त्र असून विजयी पुरुषाप्रमाणे दिसत आहे. म्हणून हे जटायो ! माझ्या नेण्यासंबंधाने सर्व काही इत्यंभृत वर्तमान तूं पूर्णपणे रामाला व लक्ष्मणाला साग." (३६-४०) याप्रमाणे वाल्मकिप्रणीत श्रीरामायण नांवाच्या आदिकाव्यातील अरण्य- कांडापैकी एकूणपन्नासावा सर्ग समाप्त झाला. ॥ ४९ ।। निद्रित जटायूच्या कानावर ते शब्द येताच जटायु पाहूं लागला तों लगेच रावण आणि सीता ही त्याला दिसली. नंतर पर्वतशिसराप्रमाणे धिप्पाद व तीक्ष्ण चंचूने युक्त असा तो वृक्षावर असलेला वैभवशाली श्रेष्ठ पक्षी शुभ शब्दांनी रावणाला म्हणाला, “हे दशानना ! मी सनातन धर्माचे अवलंबन करीत असून आपली प्रतिज्ञा शेवटास नेणारा आहे. याकरितो, रावणा : सांप्रत्त ·४ म . ७ को. ३0-01-"] भरण्यकाण्डम् । (२५) जटायुर्नाम नाम्नाहं गृध्रराजो महायलः। राजा सर्वस्य लोकस्य महेन्द्रवरुणोपमः लोकानां च हिते युको रामो दशरथात्मजः। तस्यैपा लोकनाथस्य धर्मपत्नी यशस्विनी सीता नाम घरारोहा यां त्वं हर्तुमिच्छसि। कथं राजा स्थितो धर्मे परदारान्परामृशेत् रक्षणीया विशेषेण राजदारा महावल । निवर्तय गति नीचां परदाराभिमर्शनात् न तत्समाचरेद्धीरो यत्परोऽस्य विगर्हयेत् । यथाऽऽत्मनस्तथाऽन्येषां दारा रक्ष्या विमर्शनात् ८ अर्थ या यदि वा कामं शिष्टाः शास्त्रेवनागतम् । व्यवस्यन्त्यनु राजानं धर्म पौलस्त्यनन्दन राजा धर्मश्च कामश्च द्रव्याणां चोत्तमो निधिः । धर्मः शुभं या पापं वा राजमूलं प्रवर्तते १० पापस्वभावश्चपलः कथं त्वं रक्षसा वर । निद्य कर्म फरणे तुला योग्य नाही मी जटायु म्हणून महारलान्य गृध्रराज आहे आणि इंदवरुणाप्रमाणे असलेला मी सर्व पृथ्वीचा राजा आहे दशरयपुत्र राम लोकाच्या हिताविषयी तत्पर आहे आणि त्या लोकनापाची ही यशस्वी धर्मपत्नी आहे, या सुंदर स्त्रीचे नांव साता आहे व तूं तिला हरण करून नेण्याचे इच्छीत आहेस, परन्तु धर्माला अनुसरून वागणारा राजा परस्त्रीला कसा बरें सर्श करील? हे महाबलाव्य रावणा ! राजनीचे तर विशेषेकरून रक्षण केले पाहिजे. म्हणून तूं आपली नीच मनोवृत्ति परधीस्पर्शापासून निवृत्त कर (1-5) दुसरा ज्याला नाव ठेवील असे कर्म विचारी पुरुषाने कधीही करू नये. अरे, आपल्या प्रांप्रमाणेच परस्त्रीचेही परपुरुषाच्या स्पर्शापासून रक्षण केलें 'पाहिजे हे पौलस्त्यनंदना ! शास्त्रामध्ये ज्याचा नीट बोध होत नाही, असा धर्म, अर्थ अपका काम राजाचे भाचरण पाहून शिष्ट लोक निश्चित करीत असतात. धर्म, काम भाणि उतम वस्तूचे उष्ट भांडार हे सर्व रागच आहे; कारण .

·(२४६) श्रीरामायणम् । [सर्ग: ५. ऐश्वर्यममिसंप्राप्तो विमानमिव दुष्कृती कामस्वभावो यः सोऽसौ न शक्यस्तं प्रमार्जितुम् । नहि दुष्टात्मनामार्यमावसत्यालये चिरम् ૨૨ विषये वा पुरे वा ते यदा रामो महाबलः। नापराध्यति धर्मात्मा कथं तस्यापराध्यसि यदि शूर्पणखाहेतोर्जनस्थानगतः खरः। अतिवृत्तो हतः पूर्व रामेणाक्लिष्टकर्मणा अत्र हि यथातत्त्वं को रामस्य व्यतिक्रमः। यस्य त्वं लोकनाथस्य हत्वा भार्यो गमिष्यसि १५ क्षिप्रं विसृज वैदेहीं मा त्वा घोरेण चक्षुषा । दहेहहनभूतेन वृत्रमिन्द्राशनिर्यथा १६ सर्पमाशीविषं बद्ध्या वस्त्रान्ते नावबुभ्यसे । प्रीवायां प्रतिमुक्कं च कालपाशं न पश्यसि पुण्य अथवा पातक हे सर्व राजमूलकच असते. म्हणून, हे राक्षसधेष्ठा! तूं स्वभावाने दुष्ट व चंचल असतांना पातकी पुरुषाला ज्याप्रमाणे विमान प्राप्त व्हावे त्याप्रमाणे तुला ऐश्वर्य कसे प्राप्त झाले आहे ! जो पुरुष स्वभावतःच पापी असतो, तो आपला स्वभाव नाहीसा करण्यास समर्थ होत नाही. कारण दुष्ट पुरुषांच्या घरी कितीही दिवस लोटले तरी पुण्य कर्म होण्याचा संभव नघतो. अरे, तुझ्या प्रदेशांत अगर नगरांत महाबलाव्य व धर्मात्मा राम जर तुझा काहीं अपराध करीत नाही, तर तूं कशाकरिता त्याचा अपराय करीत आहेस ? माता शूर्पणखेकरिता जनस्यानात गेलेला खर पूर्वीच अयोग्य रीतीने वागल्या. मुळे जर सत्कर्मनिष्ठ रामाने त्याचा वध केला आहे, तर ज्या पृथ्वीपति रामाची भार्या हरण करून तूं जात आहेस, त्या रामाचा यात काय बरें अपराध आहे १ हैं तूं खर साग. (८-१५) "सारांश, इंद्राच्या वज्राने ज्याप्रमाणे वृत्रासुराला दग्ध करून टाकले त्याप्रमाणे अमिरूप बनलेल्या घोर दृष्टांच्या योगाने रामानें तुला दहन न करावें, एतदर्थ हूं सीतेला सत्वर सोडून दे. अरे । सीता हा एक विषयुफ दढानी युफ़ .

·. खो.११-२३] अरण्यकाण्डम्। (२१७) समारः सौम्य भर्तव्यो यो नरं नावसादयेत् । तदनमपि भोक्तव्यं जीर्यते यदनामयम् यत्कृत्वा न भवेधो न कीर्तिन यशो धुवम् । शरीरस्य भवेत्खेदः कस्तरकर्म समाचरेत् १९ पष्टिवर्षसहस्राणि जातस्य मम रावण ! पितृपैतामहं राज्यं यथावदनुतिष्ठतः वृद्धोऽहं त्वं युवा धन्धी सरथा कपची शरी। नचाप्यादाय कुशली वैदेही मे गमिष्यसि २१ न शकस्त्वं घलादत् वैदेही मम पश्यतः । हेतुभिन्यायसंयुकैथुवां वेदश्रुतीमिय युद्धधस्य यदि शूरोऽसि मुहूते तिष्ठ रावण । शयिष्यसे हतो भूमौ यथा पूर्व खरस्तथा २३ असलेला सर्पच पदरांत बांधून तू चालला आहेस, हे तू जात नाहीस भागि गळ्यात पडलेला कालराश तूं अवलोकन करीत नाहींस हैं सौम्य रावणा ज्याच्या खाली चिरडून जाण्याची पाळी येणार नाही, तो मार पुरुषाने उचलावा आगि अन तरी रोगोत्पति न होता जें जिरेल तेच सावे अरे ! 9 केले असता धर्म, कीर्ति आणि अक्षय यश यातील काहीच प्राप्त न होता शरिराला क्लेश मात्र होण्याचा संभव असो, ते कर्म कोण बरें करील हे रावणा ! वाइपडिलापासून चालत आलेले पशिराज्य योग्य रीतीने चालविता चालविता माझ्या जन्माला साठ इनार वर्षे होऊन गेली. तेव्हा मी वृक्ष असून तू तरुण आहेस आणि धनुष्य, माण, रप कवर यांनी तू युक्त आहेस, तथापि माझ्या समक्ष सौतेला घेऊन तू सुखरूप जाणार नाहीस तात्पर्य, मीमांसकापुढे सनातन वेदश्रुतीला हेत्वाभासांच्या योगाने भलतीकडे नेण्यास ज्याप्रमाणे शास्त्री समर्थ होत नाही, साचप्रमाणे माझ्या समक्ष सीतेला बलात्काराने हरण कस्न नभ्यास तूं समर्थ नाहीस (१६-२२) "म्हणून, हे रावणा ! शा असशील तर एक क्षणभर वाट पहा आणि रामाशी युद्ध कर, पनी ग्याप्रमाणे सर भूमीवर मरून पडला, लाप्रमाणे वं

·७
(२४८)
श्रीरामायणम् । [ सर्ग: ५०-५१
असत्संयुगे येन निहता दैत्यदानवाः ।
न चिराथरिवासास्त्वां रामो युधि बघिष्यति २४
कि नु शक्यं मया कर्तुं गतौ दूरं नृपात्मजौ ।
क्षिप्रं त्वं नश्यसे नीच तयोर्भातो न संशयः २५
नहि मे जीवमानस्य नयिष्यसि शुमामिमाम् ।
सीतां कमलपत्राक्षी रामस्य महिषीं प्रियाम्
अवश्यं तु मया कार्य प्रियं तस्य महात्मनः।
जीवितेनापि रामस्य तथा दशरथस्य च
तिष्ठ तिष्ठ दशग्रीव मुहूर्तं पश्य रावण ।
वृन्तादिव फलं त्वां तु पातयेयं रथोत्तमात् २८
युद्धातिथ्यं प्रदास्यामि यथाप्राणं निशाचर
इत्याचे श्रीमद्रा. वाल्मी० आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे पञ्चाशः सर्गः ॥५०॥ [१६२९]
एक्पञ्चाशः सर्गः।
इत्युक्तः क्रोधताम्राक्षस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः ।
भूमीवर मरून पडल अरे ! संग्रामांत ज्याने अनेक वेळा दैत्यदानवाचा
वध केला आहे, तो वल्कलें परिधान करणारा राम लवकरच युद्धात तुझा वध
करील. राजपुत्र राम-लक्ष्ाण तर दूर गेले आहेत तेव्हा या प्रसंगों मजकडून
काय बरे होणार आहे परंतु हे नांचा! त्याना भिऊन तू लवकरच पळून जाशील
यात संशय नाही. कमलपत्राप्रमाणे जिचे नेत आहेत, अशी ही रामाची प्रिय
भार्या कल्याणी सीता मी जिवंत असताना तुला नेता येणार नाही. जीव जरी खर्ची
पडला तरी त्या महात्म्या रामाला आणि त्याचप्रमाणे दशरथाला प्रिय होणारी
गोष्ट मला अवश्यच केली पाहिजे, याकरिता हे दशकंठा रावणा ! थाव, थाव;
एक क्षणभर धीर घर, म्हणजे देठापासून ज्याप्रमाणे फळ गळून पडते त्याप्रमाणे
मी तुला उत्कृष्ट स्थापसून खाली पाडतो आणि, हे राक्षसा ! मी युद्धरूप
पाहुणचाराने तुझें यथाशक्ति स्वागत करतो" (२३-२९)
याप्रमाणे वाल्मीकिप्रणीत श्रीरामायण नावाच्या आदिकाव्यांतील भरण्य-
काटापैकी पन्नासावा सर्ग समाप्त झाला. ॥ ५॥

·MAP . ४ मो० २४-२९१-८] अरण्यकाण्यम् । (२४९) राक्षसेन्द्रोऽभिदुदाव पतगेन्द्रममर्षणः स संप्रहारस्तुमुलस्तयोस्तस्मिन्महामृधे। बभूव बातोद्धतयोर्मेधयोर्गगने यथा तद्वभूवाद्भुतं युद्ध गृधराक्षसयोस्तदा । सपक्षयोर्माल्यवतोमहापर्वतयोरव ततो नालीफनाराचैस्तीक्ष्णानेश्व विकर्णिमिः । अभ्यवर्षन्महाघोरधराज महायलम् स तानि शरजालानि गृधः पत्ररथेश्वरः । जटायुः प्रतिजग्राह रावणास्त्राणि संयुगे तस्य तीक्ष्णनाभ्या तु वरणाभ्यां महायलः । ভাৰ মাঙ্গ সালমা अथ क्रोधादशग्रीयो जग्राह दश मार्गणान् । मृत्युदण्डनिभान्घोराञ्छनोनिधनकाझ्या स तैर्याणैर्महावीर्यः पूर्णमुकैरजिलगैः। याप्रमाणे जटायु रावणाला योलला असता त्या राक्षसाधिपाला ते सहन झाले नाही. तेव्हा उत्कृष्ट मुवर्णाची कुडलें धारण केलेला तो रावण क्रोधाने रोळे लाल करून त्या पक्षिराजावर सत्वर चालून गेला व नतर वायूने प्रेरित झालेल्या मेघाचें ज्याप्रमाणे आकाशात परस्पराशी युर होते, त्याप्रमाणे त्या महासप्रामात त्या उभयतांचे तुमुल युद्ध सुरु झाले, पक्षांनी युक असलेल्या दोन माल्यवान् महापर्वतांमध्ये ज्याप्रमाणे परस्पर युद्ध व्हावे, त्याप्रमाणे भी स्थाणि राक्षस यामध्ये ते अद्भुत युद्ध सुरू झालें युद्ध सुरू झाल्यावर नालीक, भाराच आणि तीक्ष्णामानी युक्त असलेले महाभयकर विवर्णी नावाचे घाण याचा रावणाने महायलान्य गृधराजावर वर्षाव केला व पक्षिराज गुन जटायूनेही युधांत रावणाने सारलेल्या त्या बागसमुदायोचा स्वीकार केला इतकेच नव्हें, वर त्या महाबलाव्य प्रेध पक्ष्याने रावणाच्या शरिरावर तीक्षा नसानी युक्त असलेल्या आपल्या पायांच्या योगाने अनेक जसमा वेल्या (१-६) नेव्हा मृत्यूच्या दहाप्रमाणे भयंकर असे दहा बाण शमना वप करण्याच्या ·८ (२५०) श्रीरामायणम् । [मर्ग:५१ विभेद निशितैस्तीक्ष्णानं घोरैः शिलीमुखैः स राक्षसरये पश्यञ्जानकी बाष्पलोचनाम् । अचिन्तयित्वा वाणांस्ताराक्षसं समभिद्रवत् ततोऽस्य सशरं चापं मुक्कामणिविभूषितम् । चरणाभ्यां महातेजा वमा पतगोत्तमः १० ततोऽन्यद्धनुरादाय रावणः क्रोधमूञ्छितः। ववर्ष शरवर्षाणि शतशोऽथ सहस्रशः शरैरावारितस्तस्य संयुगे पतगेश्वरः । कुलायमभिसंप्राप्तः पक्षिवश यभौ तदा १२ स तानि शरजालानि पक्षाभ्यां तु विधूय ह । चरणाभ्यां महातेजा बमजास्य महद्धनुः तन्चाग्निसदृशं दीप्तं रावणस्य शरावरम् । पक्षाभ्यां च महातेजा व्यधुनोत्पतगेश्वरः काञ्चनोरश्छदान्दिव्यान्पिशाचवदनान्खरान् । इच्छेनें रागारागाने रावणाने हातात घेतले आणि कानापर्यंत दोरी ताणून सोडलेले, सरळ जाणारे, घासलेले, तीक्ष्ण आणि भयंकर अशा शिलीमुख नावाच्या धाणाच्या योगाने त्या महावीर्यमान् रावणाने जटायूचे शरीर भेदून टाकले. तथापि राक्षसाच्या रथावर अधूंनी नेत्र भरून आलेल्या सीतेकडे त्याचे लक्ष गेल्यामुळे त्या बाणाची पर्वा न करितो तो त्या राक्षसाच्या अंगावर धांऊन गेला आणि त्या महातेजस्वी श्रेष्ठ पक्ष्याने आपल्या पायांच्या योगाने त्याचें मोत्ये आणि रत्ने यानी सजविलेलें धनुष्य वाणासह मोइन टाकले. तेव्हा रावण कोधानें व्याप्त झाला आणि त्याने दुसरें धनुष्य घेऊन शेकडों हजारों वाणाचे वर्षाव जटायूवर केले व त्यामुळे बाणानी युद्धात व्याप्त झालेला तो पक्षि- राज घरट्यात येऊन बसलेल्या पक्ष्याप्रमाणे दिसू लागला. (८-१२) त्या महातेजस्वी जटायूनें भापले पंख हालवून ते वाणसमुदाय टाकून दिले, पायांच्या योगाने त्याचे प्रचंड धनुष्य तोडले आणि त्या महातेजस्वी पक्षिराजाने आपल्या पक्षांच्या योगाने रावणाचें तें अग्नीप्रमाणे उज्जल असलेले ·१७ लो. ८-१1] अरण्यकाण्डम् । तांश्चास्य जवसंपनाअघान समरे बली अथ त्रिवेणुसंपन्नं कामगं पावकार्चिपम् । मणिसोपानवित्राझं यमाच महारथम् पूर्णचन्द्रप्रतीकाशं छत्रं च व्यजनः सह । पातयामास वेगेन ग्राहिभी राक्षसैः सह सारथेचास्य वेगेन तुण्डेन व महच्छिरः। पुनर्व्यपहनन्छीमान्पक्षिराजो महाबलः स भनधन्या विरथो हताश्वो हतसारथिः। अङ्केनादाय वैदेही पपात भुवि रावणः दृष्ट्वा निपतितं भूमौ रावणं भग्नवाहनम् । साधु साध्विति भूतानि गृध्रराजमपूजयन् परिश्रान्त तु तं दृष्ट्वा जरया पक्षियूथपम् । उत्पपात पुनशे मैथिली गृह रावणः कवचही उडवून दिले. इतकेच नव्हे, तर पिशाच्चासारख्या मुखानी आणि सुवर्णाच्या उरखाणानी युक्त असलेले त्या रावणाचे वेगवान् व दिव्य गर्दभही संग्रामात त्या बलाढ्य जटायूने मास्न टाकले आणि नतर दाज्या, रत्नजडीत पायऱ्या व चमत्कारिक सामान यानी युक्त असून अप्रीप्रमाणे तेजस्वी असलेला त्याचा महारप माने तोडून टाकला, पूर्ण चंद्राप्रमाणे असलेले छत्रही, चामरामद माणि ते संभाळणाऱ्या राक्षसासह, त्याने गावेगाने खाली पाडले आणि त्या महाबलाव्य श्रीमान पक्षिराजाने त्याच्या सारख्याचे प्रचंड मस्तकही चोंचीच्या योगाने वेगावेगाने तोडून टाकलें (१३-१८) तेव्हा ज्याचे धनुष्य मोडलेले आहे, ज्याचा रथ नाहीसा झाला आणि ज्याच्या अधांचा व सारण्याचा वध झाला आहे, असा तो रावण तिला घेसन पृथ्वीवर पडला. साने गव्या हातात सीतचे केस धरून आणि उजवा हात कमरेखाली पालन तिला उचलली होती. वाहनाचा वध होऊन रावय भूमीवर पडल्याचे अवलोकन करिताक्षणींच, शाबास शाबास" म्हणून सर्व भाणी गभराज जटायूची प्रशसा कर लागले इतक्यात पक्ष्याच्या कळपाचे ·(२५२) श्रीरामायणम् । [ सर्गः ५१ तं प्रहृष्टं निघायाङ्के रावणं जनकात्मजाम् । गच्छन्तं खगशेषं च प्रनष्टहतसाधनम् गृध्रराजः समुत्पेत्य रावणं समभिद्रवत् । समावार्य महातेजा जटायुरिदमब्रवीत् ०३ वज्रसंस्पर्शवाणस्य भार्या रामस्य रावण । अल्पबुद्धे हरस्येनां वधाय खलु रक्षसाम् समिप्रवन्धुः सामात्यः सवलः सपरिच्छदः । विषपानं पिवस्येतत्पिपासित इवोदकम् अनुवन्धमजानन्तः कर्मणामविचक्षणाः। शीघ्रमेव विनश्यन्ति यथा त्वं विनशिष्यसि यद्धस्त्वं कालपाशेन व गतस्तस्य मोक्ष्यसे । वधाय यडिशं गृह्य सामिपं जलजो यथा नहि जातु दुराधर्षों काकुत्स्थौ तव रावण । रक्षण करणारा जटायु म्हातारपणामुळे थकून गेला आहे असे पाहून रावण पुनरपि आनंदित झाला आणि सीतेला घेऊन आकाशमार्गाने प्रयाण करूं लागला. इतर सर्व साधने नाहीशी होऊन फक्त खड्गच ज्याचे जवळ शिलक राहिले आहे असा तो आनंदित झालेला रावण जनककन्या सीतेला अंकावर बसवून जाऊ लागला असता तो महातेजस्वी गृध्रराज जटायु उड्डाण करून त्याच्या अंगावर धावला आणि त्याला अडवून धरून म्हणाला. (१९-२३) "हे मूढा रावणा ! प्रहारासंबंधाने चाची बरोबरी करणारे ज्याचे बाण आहेत, अशा रामाची ही भार्या तूं खरोखर राक्षसाच्या वधाकरिता हरण करून नेत आहेस साराश, तृपाक्रात झालेला पुरुष ज्याप्रमाणे उदक प्राशन करूं लागतो, त्याप्रमाणे मृत्यूने प्रस्त झालेला तूं मित्र, बाधव, अमात्य, सैन्य माणि सेवक यासह हे विष प्राशन करीत आहेस. जे मूढ पुरुष आपल्या कृत्याच्या परिणामाकडे लक्ष देत नाहीत, ते तुझ्याप्रमाणे सत्वरच नाश पावतात. अरे, आपल्या वधाकारिता आमिष लावलेला गळ मुखात घेउन ज्याप्रमाणे मत्स्य सुटून जाण्यास समर्थ होत नाही, त्याचप्रमाणे कालपाशाने बद्ध झालेला

·सो२३-३४]
भरण्यकाण्डम् ।
घर्षणं चाश्रमस्यास्य क्षमिप्येते तु राघवा
यथा त्वया कृतं कर्म भीरुणा लोकगर्दितम् ।
तस्कराचरितो मार्गो नैष वीरनिषेवितः
युद्धधस्व यदि शूरोऽसि मुहूर्त तिष्ठ रावण ।
शयिष्यसि हतो भूमौ यथा भ्राता खरस्तथा
परेतकाले पुरुषो यत्कर्म प्रतिपद्यते ।
विनाशायात्मनोऽधये प्रतिपन्नोऽसि कर्म तत् ३१
पापानुबन्यो चै यस्य कर्मणः को नु तत्पुमान् ।
कुर्वीत लोकाधिपतिः स्वयंभूर्भगवानपि
एवमुक्त्वा शुभं वाक्यं जटायुस्तस्य रक्षसः ।
निपात भृशं पृष्ठे वशनीरस्य वीर्यवान्
तं गृहीत्वा नखैस्तीणैर्विददार समन्ततः ।
अधिरूढो गजारोहो यथा स्याद् दुपवारणम्
तूं कोठेही गेलास तरी त्या रामाच्या तावडीतून कसा बरें सुटशील हे रावणा!
तूं जो या माश्रमाचा अपमान केला आहेस, तो ककुत्स्थकुलोत्पन्न रघुवंशन
राम-लक्ष्मणांना कधीही सहन होणार नाही. लोकात निंद्य ठरणारें में हैं कृत्य
तूं रामाला भिऊन केले आहेस, तो चोरानी स्वीकारलेला मार्ग आहे, वीरानी
अलपन केलेला हा मार्ग नव्हे याकरिता हे रावणा ! अर हूँ शूर असल
तर एक क्षणभर उभा राहून युद्ध कर; म्हणजे आपल्या खर नामक भात्याप्रमाणे
वध पावून भूमीवर शयन करशील मृत्यूचा समय प्राप्त झाला असतो पुरुष
ज्या कर्माचं अवलंबन करति असतो, ते पातकावह कर्म आपल्या नाशाकरित
तूं केले आहेस. ज्याचा परिणाम चागला नाही, ते कर्म प्रत्यक्ष लोकाधिपति
भगवान् ब्रह्मदेवही जरी झाला तरी कोणता बरे कल्याणेच्छु पुरुष करण्यास
प्रवृत्त होईल." (२४-३०)
याप्रमाणे शुभ भाषण करून तो वीर्यवान् त्या दशकंठ राक्षमाच्या मागे
एकसारखा धावू लागला आणि दुष्ट गजावर आरूढ झालेला महात ज्याप्रमाणे
अंशाच्या योगार्ने गजाला जखमा करतो, त्याचप्रमाणे तोया नखानी त्या

·80
(२५४)
श्रीरामायणम् । [सर्गः ५१-५२
विददार नखैरस्य तुण्डं पृष्ठे समर्पयन् ।
केशांथोत्पाटयामास नखपक्षमुखायुधः
स तदा गृध्रराजेन क्लिश्यमानो मुहुर्मुहुः ।
अमर्षस्फुरितोष्ठः सन्प्राकम्पत च राक्षसः
संपरिष्वज्य बैदेही वामेनाद्देन रावणः।
तलेनाभिजघाना जटायु क्रोधमूञ्छितः ३७
जटायुस्तमतिक्रम्य तुण्डेनास्य खगाधिपः ।
चामबाह्वन्दश तदा व्यपाहरदरिन्दमः
संच्छिन्नयाहोः सद्यो वै वाहवः सहसाऽभवन् ।
विषज्वालावलीमुक्का वल्मीकादिव पन्नगाः
ततः क्रोधादशग्रीवः सीतामुत्सृज्य वीर्यवान् ।
मुरिभ्यां चरणाभ्यां च गृध्रराजमपोथयत्
ततो मुहूर्त संग्रामो बभूवातुलवीर्ययोः।
राक्षसानां च मुख्यस्य पक्षिणां प्रवरस्य च ४१
रावणाच्या शरिरावर सर्व ठिकाणी अखमा करूं लागला. नखें, पंख आणि मुख
हाँच ज्याची आयुधे आहेत, अशा त्या जटायूने रावणाच्या पाठीत चोंच
भोसकून नखानी त्याला जखमी केले आणि त्याचे केस उपटून टाकले.
याप्रमाणे गृध्रराज जटायू वारंवार फ्लेश देवं लागला असता क्रोधामुळे मोठ
फुरफुरूं लागलेला तो राक्षस रावण थरथर कापू लागला व क्रोधाने व्याप्त
झालेल्या त्या दुखित रावणाने डाव्या माडीवर सीतेला घेऊन जटायूला एक
चपराक मारली. तथापि तो सहन करून शनूंचे दमन करणाऱ्या पाक्षिराज
जटायूने आपल्या चोचीच्या योगाने त्याचे दहाही डावे हात तोडून टाकले.
याप्रमाणे जरी त्याचे हात तुटले गेले तरी विषयुक्त ज्वालासमुदाय ज्यांच्या
मुखातून निघत आहे असे सर्प ज्याप्रमाणे वारुळातून बाहेर निघतात, त्याचप्रमाणे
स्या रावणांच्या बाहुरंध्रातून एकाएकी नवे बाहु निघाले. (३३-३९)
तेव्हा वार्यवान दशकंठ रावण सीतेला सोडून देऊन रागारागाने या
गृध्रराज जटायूला लाथा-बुक्क्या मारूं लागला असता ज्याच्या सामाता

·४४
लो. ३५-४६.] भरण्यकाण्टम्।
तस्य व्यायच्छमानस्य रामस्यार्थे स रावणः।
पक्षौ पादौच पाश्वौ च खड्गमुदृत्य सोऽछिनत् ४२
सच्छिन्नपक्षः सहसा रक्षसा रौद्रकर्मणा।
निपपात महागृध्रो धरण्यामल्पजीवितः
४३
तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ क्षतजा जटायुषम् ।
अभ्यधावत धैदेही स्ववन्धुमिव दुःखिता
तं नीलजीमूतनिकाशकल्पं सपाण्डुरोरस्कमुदारवीर्यम् ।
ददर्श लवाधिपतिः पृथिव्यां जटायुपं शान्तमिवाग्निदावम् ४५
ततस्तु तं पत्ररथं महीतले निपातितं रावणवेगमर्दितम् ।
पुनश्च संगृह्य शशिप्रभानना रुरोद सीता जनकात्मजा तदा ४६
इस्या श्रीमद्रा० वा. आदिकाव्येऽरण्यकाण्टे एकपञ्चाशः सर्गः॥५१॥[१६७५]
द्विपञ्चाशः सर्गः।
सा तु ताराधिपमुखी रावणेन निरीक्ष्य तम् ।
गृधराजं विनिहतं विललाप सुदुःखिता
१
तुलना नाही असा राक्षसश्रेष्ठ रावण आणि पक्षिश्रेष्ठ जटायू यामध्ये एक
मुहूर्तभर युद्ध झाले व त्या युद्धात रामाकरिता धडपडत असलेल्या जटायूचे
पंस, दोन्ही बाजू व पाय त्या गवणाने तरवार उपसून तोडून टाकले याप्रमाणे
क्रूरकर्मी राक्षसाने पंस तोडून टाकल्यामुळे तो धिप्पाड गृध्रपक्षी जटायू कंठी
प्राण येऊन एकाएकी भूमीवर पडला. तेव्हा तो जटायू पृथ्वीवर पडला आहे
व त्याचे पारीर रक्ताने भरले आहे असे पाहतांच ती दुःखित झालेली सीता
त्याच्याकडे धावली व नील मेघाप्रमाणे आकृति, श्वेत वक्षःस्थल आणि प्रचंट
सामर्थ्य यानी युक्त असलेला तो जटायू लंकाधिपति रावणाला शात झालेल्या
अमीप्रमाणे पृथ्वीवर दिसू लागला आणि इकडे चंद्राप्रमाणे आल्हादकारक मुखाने
युक असलेली ती जनकान्या सीता रावणाच्या सामान जर्जर होऊन
भूतलावर पडलेल्या त्या पक्ष्याला पुनः कवटाळून रडूं लागली. (४०.४६)
याप्रमाणे वाल्मीकिप्रणीत श्रीरामायण नावाच्या आदिकाव्यातील अरण्य-
पांढापैकी एकांवक्षावा सर्ग समाप्त झाला. ॥ ५१ ॥

·२ ३ ४ ५ ७ (२५६) श्रीरामायणम् । [सर्गः ५२ निमित्तं लक्षणं स्वप्नं शकुनिस्वरदर्शनम् । अवश्यं सुखदुःखेषु नराणां परिदृश्यते न नूनं राम जानासि महद्वयसनमात्मनः । धावन्ति नूनं काकुत्स्थ मदर्थे मृगपक्षिणः अयं हि कृपया राम मां पातुमिह संगतः। शेते विनिहतो भूमौ ममाभाग्याविहंगमः त्राहि मामद्य काकुत्स्थ लक्ष्मणेति वराङ्गना। सुसंत्रस्ता समाक्रन्दच्छृण्वतां तु यथाऽन्तिके तां क्लिष्टमाल्याभरणां विलपन्तीमनाथवत् । अभ्यधावत वैदेही रावणो राक्षसाधिपः तां लतामिव वेपन्तीमालिगन्ती महागुमान् । मुश्च मुञ्चेति बहुशः प्राप तां राक्षसाधिपः चतुल्य सुंदर मुसाने युक्त असलेली ती सीता रावणाने मारलेल्या गृध्रराज जटायूला पाहून अत्यंत दुखित झाली आणि विलाप करूं लागली ती म्हणाली, " सुखाचे अथवा दुखाचे प्रसंग यावयाचे असल्यास स्वप्न अथवा पक्ष्याचा स्वर असे काहीतरी सूचक चिन्ह मनुष्याच्या दृष्टोत्पत्तीस अवश्य येत असतें परन्तु हे रामा ! माझ्याकरिता ( म्हणजे रावणाने माझा अपहार केला आहे हे सुचविण्याकरिता ) पशुपक्षी जरी धावाधाव करीत आहेत, तरी खरोखर स्वत वर आलेले मोठे संकट तू जाणत नाहीस हे रामा । हा पक्षी जटायू माझें रक्षण करण्याकरिता कृपा करून येथे आला, परन्तु माझ्या दुर्दैवाने हा भूमीवर मरून पडला आहे म्हणून हे ककुत्स्यकुलोत्पन्ना रामा । हे लक्ष्मणा | आज तुम्ही माझें रक्षण करा "याप्रमाणे ती उत्कृष्ट स्त्री सीता अतिशय त्रस्त होऊन व राम लक्ष्मण समीप ऐकत बसले आहेत असेच जणूं समजून हळूहळू विलाप करूं लागली ( १-५) जिने धारण केलेली पुष्पं वभूषणें अस्ताव्यस्त झाली आहेत, अशी ती सांता अनायाप्रमाणे विलाप करू लागली असता राक्षसाधिपति रावण तिच्या अंगावर धावून गेला आणि लतेप्रणाणे मोठमोठ्या वृक्षाना आलिंगन .

·. श्लो. ३-१४] भरण्यकाण्डम्। कोशन्ती राम रामेति रामेण रहितां वने। जीवितान्ताय केशेषु जग्राहान्तकसंनिभः प्रधर्पितायां वैदेह्यां बभूव सचराचरम् । जगत्सर्वममर्यादं तमसान्धेन संवृतम् न वाति मारुतस्तत्र निष्प्रभोऽभूदिवाकरः । दृष्ट्वा सीतां परामृष्टां देवो दिव्येन चक्षुषा कृतं कार्यमिति श्रीमान्व्याजहार पितामहः। प्रहया व्यथिताश्चासन्सर्वे ते परमर्षयः ११ दृष्ट्वा सीतां परामृष्टां दण्डकारण्यवासिनः। रावणस्य विनाशं च प्राप्तं घुद्ध्वा यदृच्छया स तु तां राम रामेति रुदी लक्ष्मणेति च । जगामादाय चाकाशं रावणो राक्षसेश्वरः १३ तप्ताभरणवर्णानी पीतकौशेयवासिनी। देऊन ती सीता विळखा घालू लागली असता " सोड सोड म्हणत तो राक्षसाधिपति रावण तिच्याजवळ आला आणि रामाचा वियोग झाल्यामुळे "राम राम" म्हणून वनात आक्रोश करीत असलेल्या सीतेचे केस दिसण्यात मृत्यूसमान असलेल्या राक्षसाने आपल्या जीविताच्या नाशाकरिता धरिले याप्रमाणे रावणाने सीतेला बलात्काराने धरले असता चराचर प्राण्याराह सर्व जगत् अमर्याद होऊन निविड़ अंधकाराने भरून गेलें वाहनासा झाला आणि सूर्यही निस्तेज झाला इकडे वैभवशाली भगवान ब्रह्मदेव सीतेला रावणानें घरल्याचे दिव्य दृष्टीने पाहिल्यावर "आपलें कार्य झाले" असे म्हणाले आणि तेथे असलेले सर्व महर्षि आनंदित व दुखित झाले, कारण सीतेचे संकट पाहून ते दुःस करू लागले आणि परिवारासह रावणाचा नाश होण्याचा प्रसंग आला आहे असे भादळून आल्यामुळे त्यांना हर्ष होऊ लागला. (६-१२) रामा ! रामा ! लक्ष्मणा!" असे दान सीता रडत असतांना तिला घेऊन राक्षसाधिपति रावण आकाशमार्गाने चालता झाला. शरिराची कांति " असे वारवार तेथे वारा ८ १७ ( म स.)

·(२५८) श्रीरामायणम् । [सर्ग: ५२ रराज राजपुत्री तु विद्युत्सौदामनी यथा उद्धृतेन च वस्त्रेण तस्याः पीतेन रावणः । अधिकं परियभ्राज गिरिदीप्त इवाग्निना तस्याः परमकल्याण्यास्ताम्राणि सुरभीणि च । पनपत्राणि चैदेह्या अभ्यकीर्यन्त रावणम् तस्याः कौशेयमुद्भूतमाकाशे कनकमभम् । यभौ चादित्यरागेण ताम्रमभ्रमिवातपे तस्यास्तद्विमलं वक्त्रमाकाशे रावणाङ्कगम् । न रराज विना रामं विनालमिव पङ्कजम् । बभूव जलदं नीलं भित्त्वा चन्द्र इवोदितः । सुललाटं सुकेशान्तं पद्मागर्भाभमत्रणम् शुक्लैः सुविमलैर्दन्तैः प्रभावद्भिरलंकृतम् । तस्याः सुनयनं वक्त्रमाकाशे रावणाङ्कगम् रुदितं व्यपमृष्टानं चन्द्रवत्प्रियदर्शनम् । उज्ज्वल सुवर्णभूषणाप्रमाणे असल्यामुळे आणि स्वतः पिवळी पैठणी नेसलेली असल्यामुळे ती राजकन्या मेघातील विद्युल्लतेप्रमाणे दिसू लागली आणि तिचे पति वस्त्र वाऱ्याने उडू लागले असता रावणही अमीच्या योगाने प्रदीप्त झालेल्या 'पर्वताप्रमाणे अधिश्च शोभू लागला. त्या परम कल्याणी सीतेचे शरिरावरील भारतवर्ण व सुगंधी अशी कमलाची पाने रावणाच्या अंगावर पडली. सोन्या- प्रमाणे झळकत असलेले तिचे वस्न आशात उडूं लागले असता ते संध्यासमयीं सूर्यांच्या प्रभेने युक्त झालेल्या ताम्रवर्ण अभ्राप्रमाणे दिसू लागले. रावणाच्या अंकावर असलेले तिचें निर्मल मुख रामाच्या वियोगानें देठ नसलेल्या कमलाप्रमाणे आकाशामध्ये फारसें शाभले नाही. (१३-१८) उत्कृष्ट कपाळ, मनोहर केस व कमलाच्या गाभ्यासारखी काति यानी युक्त असून मणरहित असलेले तिचे मुख नील मेघाला फोडून त्यात उदय पावलेल्या चंद्राप्रमाणे दिसू लागले. शुभ्रवर्ग, अत्यन्त निर्मल व सतेज अशा दाताच्या योगाने भूपित आणि उत्कृष्ट नेपानी युक्त असलेले तिचें मुसकमल २०

·रो०१४-२०
अरण्यकाण्डम्।
(२५९)
सुनासं चारुताम्रोष्ठमाकाशे हाटकप्रभम्
राक्षसेन्द्रसमाधूनं तस्यास्तद्वदनं शुभम् ।
शुशुभे न विना रामं दिया चन्द्र इवोदिता
सा हेमवर्णा नीलाई मैथिली राक्षसाधिपम् ।
शुशुभे काञ्चनी काञ्ची नीलं गजमिवाश्रिता
सा पद्मपीता हेमामा रावणं जनकात्मजा ।
विद्युद्धनमिवाविश्य शुशुभे तप्तभूपणा
तस्या भूपणघोषेण वैदेह्या राक्षसेश्वरः।
अभूत्सचपलो नीलः सघोष इव तोयदः
उत्तमाङ्गच्युता तस्याः पुष्पवृष्टिः समन्ततः ।
सीताया हियमाणायाः पपात धरणीतले
सातु रावणवेगेन पुष्पवृष्टिः समन्ततः ।
रावणाच्या अंकावर असल्यामुळे आकाशात शोभेनासे झाले.तिचे मुख जरी चंद्रा-
प्रमाणे दृष्टीला आल्हादकारक होते आणि सुवर्णासारखी काति, सुंदर नासिका माणि
मनोहर ताम्रवर्ण ओष्ठ यानी जरी ते युक्त होते, तरी रडकें व अभ्रू पुसलेले
असल्यामुळे शोभत नव्हते सागश, दिवसा उदय पावलेला चंद्र ज्याप्रमाणे
शोभत नाही, त्याप्रमाणे राक्षसाधिपति . रावणामुळे दुखी झालेले तिचे शुभ
मुख रामाचा वियोग झाला असल्यामुळे शोभेनासे झाले सुवर्णासारख्या
कातीने युक्त असलेली ती सीता नीलवर्ण राक्षसाधिपतीच्या आश्रयाला असल्यामुळे
नील गजाच्या आश्रयाला असलेल्या सुवर्णाच्या साखळदंदाप्रमाणे दिसू लागली
कमलाच्या केसराप्रमाणे जिच्या देहाचा वर्ण आहे, सुवर्णाप्रमाणे जिची कांति
आहे आणि उज्ज्वल सुवर्णभूषणे जिने धारण केलेली जाहेत, अशी ती
जनककन्या सीता रावणाच्या आश्रयाला असल्यामुळे मेघात शिरलेल्या
विद्युल्तेप्रमाणे दिसू लागली (१९-२४)
सीतेने धारण केलेल्या भूषणाच्या ध्वनीने राक्षसाधिपति रावण विद्यु-
लतेने युफ असून गर्जना करणाऱ्या चपल नीलमेघाप्रमाणे दिसू लागला.
सीतेला रावण घेऊन जाऊ लागला असतो तिच्या डोक्यात असलेल्या

·(९६०)
श्रीरामायणम् ।
[सर्गः ५२
समाधूता दशग्रीवं पुनरेवाभ्यवर्तत
अभ्यवर्तत पुष्पाणां धारा वैश्रवणानुजम् ।
नक्षत्रमाला विमला मेरु नगमिवोत्तमम्
चरणान्नूपुरं भ्रष्टं वैदेह्या रत्नभूषितम् ।
विद्युन्मण्डलसंकाशं पपात धरणीतले
तरप्रवालरका सा नीलाझं राक्षसेश्वरम् ।
प्रशोभयत वैदेही गजं कक्ष्येव काञ्चनी ३०
तां महोल्कामिवाकाशे दीप्यमानां स्वतेजसा ।
जहाराकाशमाविश्य सीतां वैश्रवणानुजः
तस्यास्तान्यग्निवर्णानि भूपणानि महीतले।
सघोपाण्यघशीर्यन्त क्षीणास्तारा इवाम्बरात् ३२
तस्याः स्तनान्तराष्टो हारस्ताराधिपद्युतिः।
पुष्पांचा वर्षाव भूतलावर चोहोकडे झाला, आणि रावणाच्या वेगामुळे उत्पन्न
शालेल्या वायुनें तो पुष्पवृष्टि जरी जिकडे तिकडे उडवून दिली जात होती
तरी ती एकसारखी होत असल्यामुळे पुनरपि रावणाच्या सभोवतीच येत
होती. सारांश, निर्मल नक्षत्रमाला ज्याप्रमाणे श्रेष्ठ मेरुपर्वतासभोवती फिरत
असते, त्याप्रमाणे ती पुष्पवृष्टि रावणासभोवती फिरत होती. जाता जाता
विद्युन्मण्डलाप्रमाणे तेजस्वी असलेले रत्नजडीत नूपुर सातेच्या पायापासून
सुटूत भूतलावर पडले. रावण घेऊन जाऊं लागल्यामुळे अतिशयच क्रुद्ध
आणि म्हणूनच वृक्षावरील नूतन पल्लवाप्रमाणे आरकवर्ण झालेली ती सीता,
सुवर्णाची झूल ज्याप्रमाणे हत्तीला शोभा देऊ लागते त्याचमाणे त्या नीलवर्ण
शरिराने युक्त असलेल्या राक्षसाधिपति रावणाला शोभा देऊ लागली.(२५-३०)
मोठ्या ज्वालेप्रमाणे आकाशामध्ये आपल्या तेजाने दैदीप्यमान होत
असलेल्या त्या सीतेला तो कुबेराचा कानष्ठ भाता रावण आकाशाच्या
मार्गाने घेऊन जाऊ लागला असता तिच्या शरिरावर असलेली अमी.
सारखी उज्ज्वल व नादयुक्त भूपणे पुण्य क्षीण झाल्यामुळे आकाशातून गळून
पडणाऱ्या तारारूप पुण्यवान् लोकांप्रमाणे गळून पडली आणि त्या सांतच्या

·को. २४-३९] भरण्यकाण्डम्।
वैदेह्या निपतन्माते गलेच गगनच्युता
उत्पातवाताभिहता नानाद्विजगणायुताः।
मा भैरिति विधूताना व्याजदुरिव पादपाः
नलिन्यो ध्वस्तकमलानस्तमौनजलेचराः।
सखीमिव गतोत्साहां शोचन्तीव स्म मैथिलीम् ३५
समन्तादभिसंपत्य सिंहव्याघ्रमृगद्विजाः।
अन्वधावस्तदा रोषारसीताच्छायानुगामिनः
जलप्रपातासमुखा रुच्छ्रितयाहुभिः ।
सीतायां द्वियमाणायां विक्रोशन्तीव पर्वताः
ह्रियमाणां तु वैदेही दृष्ट्वा दीनो दिवाकरः ।
प्रविध्वस्तममा श्रीमानासीत्पाण्डुरमण्डलः ३८
नास्ति धर्मः कुतः सत्यं नार्जवं नानृशंसता ।
या रामस्य वैदेही सीतां हरति रावणः
वक्षःस्थलापासून सुटलेला चंद्रसमान वेशस्वी हार साली पई लागला असता
भाकाशातून च्युत झालेली गंगाच की काय असा भासू लागला नानाप्रकारच्या
पक्षिगणांनी युक्त असलेल्या वृक्षाची अप्रै वादळी वायूचे तडाके घसल्यामुळे हलं
लागली असता ते वृक्ष सीतेला " भिऊ नको" म्हणूनच सागत आहेत की
काय,
असे भासू लागले. रावणाच्या त्रासामुळे भातील कमलाचा नाश होऊन
भास्यप्रभृति जलचर प्राणी भयभीत होउन गेले असता सरोवरे, निरत्साह
झालेल्या आपल्या प्रिय सखी सीतेकरिता, शोकच करीत आहेत की काय अशी
दिसू लागली. (३१-३५)
राषणविषयक क्रोधामुळे सिंह, ध्यान, मृग आणि पक्षी चोहोकडून
जमा होऊन सीतेच्या छायेच्या मागोमाग धावू लागले. जलप्रवाहरूम मधूच्या
ज्याच्या मुखावरून धारा चालल्या आहेत असे शिखरे असलेले पर्वत सीतेला
रावण घेऊन जाऊ लागला असता आफ्ले बाहु वर करून आकोश करीत
आहेत असे दिसू लागले. सौतेला रावण नेत आहे असे पाहताक्षणी सूर्य दीन
साल्यामुळे निस्तेज दिसू लागला आणि तिमान् असूनही तेगोदान अशा पांडरवर्ण

·80
.
१०
श्रीरामायणम् । [सर्गः ५२-५३
इति भूतानि सर्वाणि गणशः पर्यदेवयन् ।
वित्रस्तका दीनमुखा रुरुदुर्मंगपोतकाः
उद्वीक्ष्योद्वाक्ष्य नयनर्भयादिव विलक्षणैः ।
सुप्रवेपितगात्राश्च बभूवुर्वनदेवताः
४१
विक्रोशन्ती दृढं सीतां दृष्ट्वा दुःखं तथागताम् ।
तां तु लक्ष्मण रामेति कोशन्ती मधुरस्वराम् ।
अवेक्षमाणां बहुशो वैदेहीं धरणीतलम्
स तामाकुलकेशान्तां विप्रमृष्टविशेषकाम् ।
जहारात्मविनाशाय दशग्रीवो मनस्विनीम् ४३
ततस्तु सा चारुदती शुचिस्मिता विनाकृता बन्धुजनेन मैथिली।
अपश्यती राघवलक्ष्मणावुभौ विवर्णवक्त्रा भयभारपीडिता १४
इत्याचे श्रीमद्रा० वा. आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः ॥५२॥ [१७१९]
मंडलाने तो युक्त झाला. " अहो । ज्याअर्थी रावण विदेहराजकन्या सीतेला
हरण करून नेत आहे, त्याअर्थी धर्म, सरळपणा आणि दया ही राहिलींच
नाहति; मग सत्याची गोष्ट पाहिजेच कशाला !" म्हणून सर्व प्राणी एकत्र
जमून शोक करू लागले आणि त्रस्त होऊन गेलेली मृगपालकही दनि वदन
करून रुदन करू लागली. (३६-४०)
मधुर स्वराने युक्त असलेली सीता तशाप्रकारे दुःखात पडली असून
" हे लक्ष्मणा ! हे रामा!" असा अतिशय शोक करीत आणि वारंवार
भूतलाकडे पहात आहे असे दृष्टोत्पत्तास आल्याकारणाने भयामुळे विलक्षण
नेनानी वारंवार वर पाहून वनदेवताना कम्प सुटला. जिचे वैशाग्र अस्ताव्यस्त
झाले असून तिलक पुसून गेलेला आहे अशी ती बिचारी सीता आपल्या नाशा-
करिता रावणाने हरण करून नेली, तेव्हां मनोहर दात व पवित्र हास्य यांनी
युक्त असलेली ती मिथिलराककन्या सीता स्वजनाचा वियोग झाल्यामुळे भयाच्या
भाराखाली खचून गेल्यासारखी झाली आणि उभयताही राम-लक्ष्मण कोठेही तिला
दिसेनासे झाल्यामुळे तिचे मुखही निस्तेज झाले. (४१-४४)"
याप्रमाणे वाल्मीकिवणीत श्रीरामायण नावाच्या आदिकाव्यांतील
अरण्यकाडापैकी भावनावा सर्ग समाप्त झाला ॥५२॥

·४
५
लो. ४०-४४, १-७] भरण्यकाण्डम्।
निपञ्चाशः सर्गः।
खमुत्पतन्तं तं दृष्ट्वा मैथिली जनकात्मजा ।
दुःखिता परमोद्विमा भये महति वर्तिनी
रोषरोदनताम्राक्षी भीमाक्षं राक्षसाधिपम् ।
रुदती करुणं सीता ह्रियमाणा तमब्रवीत्
न व्यपत्रपसे नीच कर्मणानन रावण ।
ज्ञात्वा विरहितां यो मां चोरयित्वा पलायसे
त्वयैव नूनं दुष्टात्मन्भीरुणा हर्तुमिच्छता।
ममापवाहितो भर्ता मृगरूपेण मायया
यो हि मामुद्यतस्त्रातुं सोऽप्ययं विनिपातितः।
गृध्रराजः पुराणोऽसौ श्वशुरस्य सखा मम
परमं खलु ते वीर्य दृश्यते राक्षसाधम ।
विश्राव्य नामधेयं हि युद्धनास्मि जिता त्वया
ईदृशं गर्हितं कर्म कथं कृत्वा न लजसे।
त्या रावणाला आकाशमार्गाने चाललेला पाहून मोठया संकटात सापडलेली
जनककन्या सीता अत्यन्त उद्विग्न व दुखित झाली आणि तिला घेऊन जाऊ लागला
असता क्रोधामुळे आणि रोदनामुळे जिचे नेत्र आरकवर्ण झाले आहेत अशी
ती सीता भयंकर नेत्रानी युक्त असलेल्या त्या राक्षसाधिपति रावणाला दोन
वाणीने म्हणाली, "हे नांचा रावणा ! मी एकटी आहे असे समजून आल्यामुळे
तूं माझा अपहार करून जात आहेस या कर्माची, हे नीचा रावणा | तुला लाज
कशी वाटत नाही ? अरे दुष्टा ! राम-लक्ष्मणाची भीति वाटत असल्यामुळे तूंच
माझा अपहार करण्याची इच्छा धरून कपटाने मृगरूप धारण केलेंस आणि
माझ्या मर्याला येथून दूर नेलेंस, इतकेच नव्हे तर, माझ्या सासऱ्याचा मित्र
वृद्ध गृध्रराज माझे रक्षण करण्याकरता उद्युक्त झाला असताना त्याचाही तूं वध
केलास (१-५)
"हे राक्षसाधमा ! आपले नाव जाहीर करून युद्धात तूं मला जिंकलेंस हैं
खरोखर तुझे मोठेच सामर्थ्य माझ्या दृष्टोत्पत्तीस येत आहे । हे नांचा।

·७ ८ (२६४) श्रीरामायणम् । [ संग:५३ स्त्रियाश्चाहरणं नीच रहिते च परस्य च कथयिष्यन्ति लोकेषु पुरुषाः कर्म कुत्सितम् । सुनृशंसमर्मिष्ठ तव शोटीर्यमानिनः धिक्त शौर्य च सत्वं च यत्त्वया कधितं तदा । कुलाफ्रोशफर लोके धिक्ते चारित्रमीदृशम् किं शक्यं कर्तुमेयं हि यजवेनैव धावसि । मुंहूर्तमपि तिष्ठ त्वं न जीवन्प्रतियास्यसि नहि चक्षुःपथं प्राप्य तयोः पार्थिवपुत्रयोः । ससैन्योऽपि समर्थस्त्वं मुहूर्तमपि जीवितुम् न त्वं तयोः शरस्पर्श सोढुं शक्तः कथंचन । क्ने प्रज्वलितस्येव स्पर्शमग्नेर्विदङ्गमः १२ साधु कृत्वाऽऽत्मनः पथ्यं साधु मां मुञ्च रावण १३ स्त्रीचा आणि अपहार, त्यातूनही एकान्त स्थलामध्ये परस्त्रीचा अपहार अशा प्रकारचे हे निध कर्म करायला तुला लाज कशी वाटत नाही ! अरे, खत'ला शूर समजत असलेल्या तुझें हैं निंद्य कर्म अत्यन्त निर्दयपणाचे व अतिशय पापयुक आहे म्हणून लोक जगतामध्ये सांगतील त्या वेळी ( माझा अपहार करण्याचे पूर्वी) तूं ज्या आपल्या शौर्याची व सामर्थ्याची माझ्यापाशी प्रशंसा केलीस या तुझ्या शौर्याला आणि सामर्थ्याला धिक्कार असो ! आणि कुलाला कलंक लावणा-या या अशाप्रकारच्या तुझ्या वर्तनालाही धिक्कार असो अरे, ज्याअर्थी तूं घेगावेगानेंच धावत चालला आहेस, त्याअर्थी अशा स्थितीत तुझा काय प्रतिकार करणे शक्य आहे ? परन्तु तूं जर शूर असशील तर एक क्षणभर तरी धीर धर म्हणजे तूं जिवन्त परत जाणार नाहीस 1 (6-१०) 'अरे, त्या राजकुमाराच्या दृष्टीचे टप्प्यात आल्यावर तूं सैन्यासह जरी असलास तरी एकक्षणभरही जिंवत राहण्यास समर्थ होणार नाहींस ! फार कशाला वनामध्ये प्रज्वलित झालेल्या अग्नीचा स्पर्श ज्याप्रमाणे पक्षी सहन करण्यास समर्थ नसतो, त्याचप्रमाणे त्याच्या बाणाचा स्पर्श सहन करण्यास तूं कोणत्याही प्रकारें समर्थ नाहीस. आपल्या कल्याणाकडे लक्ष देऊन तूं

·ले. ७-२०
२०]
भरण्यकाण्डम् ।
मत्प्रवर्षणसंकुद्धो मात्रा सह पतिर्मम ।
विधास्थति विनाशाय त्वं मां यदि न मुञ्चसि १४
येन त्वं व्यवसायेन बलान्मा हतुमिच्छासे ।
व्यवसायस्तु ते नीच भविष्यति निरर्थका
नहाई तमपश्यन्ती भतारं विवुधोपमम् ।
उत्सहे शत्रुचशगा प्राणान्धारयितुं चिरम् १६
न नूनं चात्मनः श्रेयः पथ्यं वा समवेक्षसे ।
मृत्युकाले यथा मयों विपरीतानि सेवते १७
मुमूर्षुणां तु सर्वेषां यत्पथ्यं तन्न रोचते।
पश्यामोह हि कण्टे त्वां कालपाशावपाशितम् १८
यथा चास्मिन्मयस्थाने न विभेपि निशाचर ।
व्यक्तं हिरण्मयांस्त्वं हि संपश्यसि महारहान् १९
नदी वैतरणी घोरां रुधिरोधविवाहिनीम् ।
ब-या विचाराने मला सोडून ३ कारण तूं जर मला न सोडशील तर
बलात्काराने माझा अपहार झाल्यामुळे भ्रात्यासह ऋद्ध झालेला माझा
पति तुझ्या नाशाची तजवीज करील. है नांचा ज्या उद्देशाने तूं माझा
बलात्काराने अपहार करण्याची इच्छा करीत आहेस, तो तुझा उद्देश व्यय होईल
कारण तो देवतुल्य भर्ता माझ्या दृष्टीभाड असताना शत्रूचे भाषौन झालेल्या मला
दीर्घ कालपर्यंत प्राणधारण करून राहण्याची इच्छा नाही. (११-१६)
"स्वतःला कोणती गोष्ट तारकाळ अपवा परिणामी मुखावह होणारी आहे
याचा विचार तूं मुळीच करीत नाहीस. मृत्यु समर्माप आला असतो ज्याप्रमाणे
मय जन विपरीत कृत्याचे अवलंबन करू लागतो त्याप्रमाणे तुं करीत आहेस.
मरण जवळ आलेल्या सर्वानाच में हितकर असेल ते रुजत नाही. तेव्हा
ज्याअर्थी तूं असें हैं निंद्य धर्म करीत आहेस त्याअर्थी कालपाशाचा वेढा
वस्या गळ्याभोवती पर यसला आहे असे मला वाटते. है राक्षसा ! भय
शाळगण्यासारखे हे कृत्य असतानाही ज्याअयी तुं भीत नाहॉस, त्यायों
मृत्युसूचक सुवर्णमय वृक्ष तूं स्वमामध्ये अवलोकन करीन असल्याचे

·. २५ (२६६) श्रीरामायणम् । [ सर्गः ५३-५४ खजपत्रवनं चैव भीमं पश्यसि रावण २० तप्तकाञ्चनपुष्पां च वैदूर्यप्रवरच्छदाम् द्रक्ष्यसे शाल्मलीं तीक्ष्णामायसैः कण्टकैश्चिताम् २१ नहि त्वमीशं कृत्वा तस्यालीकं महात्मनः । धारितुं शक्ष्यासि चिर विषं पीत्येव निपुण बद्धस्त्वं कालपाशेन दुर्निवारण रावण । क गतो लप्स्यसे शर्म मम भर्तुमहात्मनः निमेषान्तरमात्रेण विना भ्रातरमाहवे । राक्षसा निहता येन सहस्राणि चतुर्दश कथं स राघवो वीरः सर्वास्त्रकुशलो यली । न त्वां हन्याच्छरैस्तीक्ष्णैरिष्टभार्यापहारिणम् पतञ्चान्यच परुपं वैदेही रावणाङ्कगा। भयशोकसमाविष्टा करुणं विललाप ह स्पष्ट होत आहे. हे रावणा । रकाचे लोट वाहून नेणारी अशी घोर वैतरणी नदी आणि खड्गरूप पानानी युक्त असलेले भयकर वन तू पहात करीत आहेस (१७-२०) "लोखडी काट्यानी भरलेला, उज्ज्ल सुवर्णपुष्पानी आणि उत्कृष्ट वैदूर्य- रत्नरूप पानानी युक्त असलेला शाल्मलि नावाचा तीक्ष्ण वृक्ष तूं अवलोकन करूं लागशील हे निर्दया । विष प्राशन केल्यावर ज्याप्रमाणे फार वेळ जीव धरून राहता येणे शक्य नाही, त्याचप्रमाणे त्या महात्म्या रामाचा अशा प्रकारचा अपराध करून तुला फार वेळ जिवत राहता येणार नाही हे रावणा! तू खरोखर निवारण होण्यास अशक्य अशा कालपाशाने बद्ध झाला आहेस माझ्या भाचा अपराध केल्यावर तू कोठे जरी गेलास तरी तुला सुख कसे प्राप्त होणार बरें: अरे, फक्त एका निमिषातच भ्रात्याच्या मदतीवाचून युद्धामध्ये ज्याने चौदा हजार राक्षसाचा वध केला, तो सर्व अत्रामध्ये निपुण व बलान्य असलेला रघुवंश-वीर राम प्रिय भार्येचा अपहार करणाऱ्या तुझा तीक्ष्ण पाणानी कसा बरे वध करणार नाही" (२१-२५) ·or श्लोक २०-२४१-४] अरण्यकाण्डम्। (२६७) तदा भृशाती यहु चैव भापिणी विलापपूर्व करणं च भामिनीम् । जहार पापस्तरुणी विवेष्टतों नृपात्मजामागतगात्रवेपथु:२७ इत्यायों श्रीमदा० वा. आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे विपञ्चाशः सर्गः ॥५३॥ [१४४६] चतु.पञ्चाशः सर्गः। ह्रियमाणा तु वैदेहो कीचन्नाथमपश्यती। ददर्श गिरिशृङ्गस्थापनपञ्च वानरपुङ्गवान् तेषां मध्ये विशालाक्षी कौशेयं कनकप्रभम् । उत्तरीयं वरारोहा शुभान्याभरणानि च २ मुमोच यदि रामाय शंसयुरिति भामिनी। वस्त्रमुत्सृज्य तन्मध्ये निक्षितं सहभूपणम् । संभ्रमात्तु दशग्रीवस्तत्कर्म च न बुद्धवान् ३ पिलाक्षास्तां विशालाक्षी नेत्रैरनिमिपैरिय । असो. रावणाच्या तावडीत सापडलेली सीता भय आणि शोक यानी व्याकुल होऊन करुण स्वराने या व अशाच प्रकारच्या कठोर शब्दांनी विलाप कलं लागली. तथापि अत्यन्त दुःखित झालेली ती राजकन्या तरुणी सीता याप्रमाणे करुण स्वराने विलापपूर्वक एकसारखी बोलत असतानाही आणि सुटून जाण्याकरितां तडफड करीत असतानाही शरिराचा थरकाप झालेला तो रावण तिला घेऊन गेला. (२६-२५) याप्रमाणे वाल्मीकिप्रणात श्रीरामायण नावाच्या आदिकाव्यातील अरण्यकाडापैकी पनावा सर्ग समाप्त झाला ॥५३॥ सीतेला रावण घेऊन चालला असता कोणीही प्राता जेव्हा तिच्या दृष्टीस पडेना, तेव्हा एका पर्वतशिखरावर वसलेले पाच श्रेष्ठ वानर तिने अपलोक्न केले जाता जाता वानरामध्ये त्या विशाल नेत्रानी सुंदरी सीतेने सुवर्णाप्रमाणे झळकत असलेला शेला आणि शुभ भूषणे, हे धानर तरी रामाला ही बातमी कळवितील, म्हणून टाकून दिली. परन्तु शरिरावरून काढून सीतेने भूषणासह त्या वानरामध्ये साक्न दिले, हे कृत्य लगबगीमुळे रावणाला समजले नाही. ज्यांच्या नेत्रांचा वर्ण युक्त असलेल्या वध ·४ ५ ७ ८ (०६८) श्रीरामायणम् । [सर्गः ५४ विक्रोशन्ती तदा सीतां ददृशुर्वानरोत्तमाः स च पम्पामतिकम्य लङ्कामभिमुखः पुरीम् । जगाम मैथिली गृह्य रुदती राक्षसेश्वरः तां जहार सुसंदृष्टो रावणो मृत्युमात्मनः । उत्सङ्गेनैव भुजगी तीक्ष्णद्रष्ट्रां महाविषाम् । वनानि सरितः शैलान्सरांसि च विहायसा । स क्षिप्रं समतीयाय शरदचापादिव च्युतः तिमिनक्रानिकतं तु रुणालयमक्षयम्। सरितां शरणं गत्वा समतीयाय सागरम् संभ्रमात्परिवृत्तोर्मी रुद्धमीनमहारगः। वैदेह्यां हियमाणायां यभूव वरुणालयः अन्तरिक्षगता वाचः सस्जुश्चारणास्तथा । एनदन्तो दशग्रीव इति सिद्धास्तदाब्रुवन् पिंगट आहे असे ते श्रेष्ठ वानर त्या आकाश करीत असलेल्या विशालनयना सीतेकडे डोळ्याचे पातेही न लपविता टक लाऊन पाहू लागले व तो राक्षमा- धिपति रावण रोदन करीत असलेल्या सीतेला घेऊन पंपासरोवर भोलाहल्यावर लंकानगरीकडे तोंड करून चालला. (१-५) तीक्ष्ण दाढा आणि जलाल विष यानी युक्त असलेल्या नागिणीला घेऊन जाणान्या पुरुषाप्रमाणे रावण आपल्या मृत्युरूप सीतेला अतिशय आनंदित होऊन घेऊन गेला. धनुष्यापासून सुटलेल्या वाणाप्रमाणे तो रावण सस्वरच वनें, नद्या, पर्वत आणि सरोवर आकाशमार्गाने ओलाडून चालता झाला. तिमिनामक मत्स्य आणि नक याचे वसतिस्थान, वरुणाचे अक्षय्य निवासस्थान आणि नद्याचे आश्रयस्थान असा सागर ओलाइन तो रावण चालता झाला. परन्तु सांतला घेऊन तो जाऊ लागला असता समुद्र गोंधळून गेल्यामुळे त्यात पूर्वीप्रमाणे लाटा येईनाशा झाल्या आणि आत असलेले मत्स्य व महासर्पही चकित झाले. अंतरिक्षामध्ये असलेले चारण आपापसात बोलू लागले. " या कृत्यामुळे रावणाचा अन्त होणार" असे सिद्धही म्हणू लागले. "१६-१.)

·लो. ४-१७] भरण्यकाण्डम्। स तु सीतां विपन्तीमकनादाय रावणः । प्रविवेश पुरीं लङ्कां रूपिणी मृत्युमात्मनः सोऽभिगम्य पुरीं लङ्कां सुविभक्तमहापथाम् । संरूढकक्ष्यां बहुला स्वमन्तःपुरमाविशत् १२ तत्र तामसितापाङ्गी शोकमोहसमन्विताम् । निदधे रावणः सीतां मयो मायामिवासुरीम् १३ अप्रवीच दशग्रीवः पिशाची?रदर्शनाः । यथा नैनां पुमान्स्त्री या सीतां पश्यत्यसंमतः । मुक्तामणिसुवर्णानि वस्त्राण्याभरणानि च । यद्यदिच्छेत्तदैवास्या देयं मच्छन्दतो यथा १५ या च वक्ष्यति वैदेही वचनं किंचिदप्रियम्। अज्ञानाद्यदि वा शानान्न तस्या जीवितं प्रियम् १६ तथोक्त्वा राक्षसीस्तास्तु राक्षसेन्द्र प्रतापवान् । निष्कम्यान्तःपुरात्तस्मात्किं कृत्यमिति चिन्तयन् १७. असो. सुटून जाण्याकरिता तडफड करीत अरालेल्या त्या सीतेला म्हणजे आपल्या मार्तिमन्त मृत्यूला कडेवर घेऊन रावणाने लंकानगरीमध्ये प्रवेश केला आणि मोठमोठे रुंद मार्ग व पुष्कळ लोकाची जेथे गर्दी झाली आहे अशा धेशी यांनी युक्त असलेल्या लंकानामक विशाल नगरीमध्ये गेल्यावर रावणाने आपल्या अंतःपुरात प्रवेश केला. नंतर कृष्णवर्ण नेत्रेप्रातानी युक्त असून शोक व मोह यांनी युक्त झालेली तो सीता रावणाने राक्षसी माया ठेवणाऱ्या मया. सुराप्रमाणे तेथे ठेविली आणि दिसण्यातही भयकर अशा ज्या राक्षसी तेथे होत्या त्याना तो म्हणाला, माझ्या आज्ञेवाचून ती सीता कोणत्यादि पुरुषाच्या अथवा स्रीच्याही दृष्टीस पडणार नाही, अशा रीतीने तुम्ही हि रक्षण करा. मौत्यें, रने आणि सुवर्ण याची भूषणे व वस्त्रे यापैकी ज्याची ज्याची सौतेला इच्छा होईल तें तें तुम्ही त्याच वेळेला तिला देत जा, अशी माझी तुम्हाला आज्ञा आहे. समजून उमजून अथवा चुक्न जो कोणी सतिशी अप्रिय भाषण करील तिला आपलं जीवित प्रिय नाही असे समजावें."(११.१६) याप्रमाणे तो राक्षसाधिपति प्रताप राग त्या राक्षसींना सांगून त्या " ·(७०) श्रीरामायणम् । [ सर्गः ५४ ददर्शाप्टी महावीर्यानराक्षसान्पिशिताशनान् स तान्दृष्ट्वा महावीर्यो वरदानेन मोहितः। उवाच तानिदं वाक्यं प्रशस्य यलवीर्यतः नानामहरणाः क्षिप्रमितो गच्छत सत्वराः। जनस्थानं हतस्थानं भूतं पूर्व खरालयम् तत्रास्यतां जनस्थाने शून्ये निहतराक्षसे । पौरुषं चलमाधत्य त्रासमुत्सृज्य दूरतः बहुसैन्यं महावीर्य जनस्थाने निवेशितम् । सदूषणखरं युद्धे निहतं रामसायकैः २२ ततः क्रोधो ममापूर्वो धैर्यस्योपरि वर्धते । वैरं च सुमहज्जातं रामं प्रति सुदारुणम् निर्यातयितुमिच्छामि तच्च वैरं महारिपोः । नहि लप्स्याम्यहं निद्रामहत्या संयुगे रिपुम् २४ अंतःपुरातून बाहेर पडला आणि " आता काय करावें ॥ म्हणून विचार कर लागला तोच मोठे बलाध्य व मासभक्षक असे आठ राक्षस त्याने पाहिले आणि ब्रह्मदेवाच्या वरप्रदानामुळे मोहित झालेला तो महावीर्यवान् रावण स्याना पाहुन झाल्यावर बल 4 वार्य यासंबंधाने त्याची प्रशंसा करून स्याना असे म्हणाला नाना प्रकारची आयुधे घेऊन तुम्ही जनस्थानाकडे सत्वर येथून जा. कारण ते जनस्थान पूर्वी खराचे निवासस्थान असूनही साप्रत रामाने निर्जन करून टाकले आहे. तुम्ही शरीरबलाचा अवलम्ब क्रून भौति दूर सोडून द्या आणि राक्षसाचा वध झाल्यामुळे शून्य झाल्यामुळे जनस्थानात जाऊन रहा (१७-२१) "अहो, जनस्थानामध्ये महापराक्रमी असें पुष्कळच सैन्य ठेविलेलें होते; तयापि दूषण आणि खर यासह ते सैन्य रामयाणाच्या योगाने युद्धात नाश पावले. त्या दिवसापासून धैर्यापेक्षाही माझ्या ठिकाणी एकसारखा अपूर्व क्रोध वृद्धिंगत होत आहे आणि रामासंबंधाने फारच भयंकर असें भति प्रचंड वैर माझ्या मनामध्ये उत्पन्न झाले आहे त्या प्रबल रानूसंबंधानें मनामध्ये ·ग्लो. १४-20] भरण्यकाण्डम् । तं त्विदानामहं हत्या खरदूपणघातिनम् । राम शर्मोपलप्स्यामि धनं लब्ध्वेव निर्धन: जनस्थाने घसद्भिस्तु भवद्भी राममाश्रिता । प्रवृत्तिरुपनेतव्या किं करोतीति तत्वतः । अप्रमादाश्च गन्तव्यं सर्वेरेव निशाचरैः। कर्तव्यश्च सदा यत्नो राघवस्य वधं प्रति २७ युप्माकं तु यलं शातं पहुशो रणमूर्धनि । अतश्चास्मिञ्जनस्थाने मया यूयं निवेशिताः ततः प्रियं वाक्यमुपेत्य राक्षसा महार्थमटावाभिवाद्य रावणंम् । विहाय लङ्का सहिताःप्रतस्थिरे यतो जनस्थानमलक्ष्यदर्शनाः२९ ततस्तु सीतामुपलभ्य रावणः सुसंग्रहः परिगृह्य मैथिलीम् । प्रसज्य रामेण च वैरमुत्तमं बभूव मोहान्मुदितः स रावण ३० इत्याचे श्रीमद्रा वाल्मी० आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चतुःपञ्चाशः सर्गः । [ १५७६ ] असलेल्या त्या वैराचा शेवट करण्याची माझी इच्छा आहे आणि यामुळे युद्धामध्ये शत्रूचा वध केल्यावाचून मला निद्रा येणे शक्य नाही. म्हणून धनप्राप्ति झाली असता निधनाला ज्याप्रमाणे सुख होते, त्याप्रमाणे खर आणि दूषण ह्याचा घात करणा-या रामाचा आता वध केल्यावर मला सुख होईल तेव्हा राम काय करति आहे अशा प्रकारचे त्याच्यासंबंधाने असलेलें खरखरें वर्तमान जनस्थानामध्ये राहून तुम्ही माझ्याकडे पाठवीत जा. सर्वही राक्षसानी गाफील न होता तिकडे जावे आणि रघुवंशन रामाच्या वधाविषयी नेहमी यन करावा. अरे, संग्रामामध्ये पुष्कळ वेळा तुमचे बल माझ्या दृष्टोत्पत्तीस आले आहे आणि म्हणूनच या जनस्थानांत मी तुमची योजना केली आहे " नंतर याप्रमाणे गंभीर अर्थाने युक्त असलेल्या त्या प्रिय भाषणाला आठही राक्षसानी मान दिला आणि रावणाला अभिवदन करून च लंका सोइन कोणाच्या दृष्टीस न पडता एकत्र जमून ते जनस्थानाकडे चालते झाले. असो. सीता हाती आल्यावर तिला घरात नेऊन ठेवल्यामुळे रावणाला अतिशय हर्ष झाला आणि यामुळे रामाशी जरी त्या रावणाने अनिर्वच य वैर संपादन ·२ (२७२) श्रीरामायणम् । [सर्ग: ५५ पचपञ्चाशः सर्गः। संदिश्य राक्षसाधोरान्रावणोऽष्टौ महाबलान् । आत्मानं बुद्धिवैक्लव्यात्कृतकृत्यममन्यत स चिन्तयानो वैदेही कामयाणैः प्रपीडितः । प्रविवेश गृहं रम्यं सीतां द्रष्टुमभित्वरन् स प्रविश्य तु तद्वेश्म रावणो राक्षसाधिपः। अपश्यद्राक्षसीमध्ये सीतां दुःखपरायणाम् अश्रुपूर्णमुखी दीनां शोकभारावपीडिताम् । 'वायुवेगैरिवाफ्रान्तां मजन्ती नावमर्णवे मृगयूथपारीभ्रष्टां मृगीश्वभिरिवावृताम् । अधोगतमुखी सीतां तामभ्येत्य निशाचरा तां तु शोकवशाहीनामवशां राक्षसाधिपः । स बलाहर्शयामास गृहं देवगृहोपमम् केले होते तरी मोहामुळे तो त्यात आनंदच मानूं लागला. । याप्रमाणे वाल्मीकिप्रणीत श्रीरामायण नावाच्या आदिकाव्यांतील अरण्यकांडापैकी चोपनावा सर्ग समाप्त झाला. ॥५४॥ याप्रमाणे त्या आठ महाबलान्य घोर राक्षसाना आज्ञा केल्यावर रावण बुद्धिभ्रंशामुळे स्वताला कृतकृत्य मानू लागला आणि कामवाणांनी व्याकुल झाल्यामुळे सीतेचे चिंतन करीत करीत तो तिला पाहण्याकरिता खरेने त्या रम्य गृहात गेला आणि त्या गृहांत गेल्यावर त्या राक्षसाधिपति रावणाने त्या राक्षसींमध्ये असलेली सीता पाहिली. त्या वेळी तो केवळ दुःखाचाच आश्रय करून राहिलेली होती, अधूनी तिचे मुख भरून गेलेले होते, ती अगदी दीन झालेली होती, शोकाच्या भराने अगदी खचून गेल्यामुळे वायुवेगाने ग्रस्त आणि म्हणूनच समुद्रात बुडत असलेल्या नावेप्रमाणे तिची अवस्था झालेली होती. हरणाच्या कळपतिन चुकल्यामुळे कुत्र्यानी घेरलेल्या हरिणीप्रमाणे तो दिसत होती माणि मान खाली घालून ती बसली होती. तो राक्षस तिचे जवळ गेला व त्यानें पराधीन व शोकाकुल झाल्यामुळे दोन झालेल्या त्या सौतेला बला- स्काराने आपले देवगृहाप्रमाणे असलेलें गृह दाखविलें. (1-5) ·७ ८ सो०१-१३] भरण्यकाण्डम्। (२७३) हर्म्यप्रासादसंबाधं स्त्रीसहस्रनिषेवितम् । नानापक्षिगणेजुष्टं नानारत्नसमन्वितम् दान्तत्तापनीयैश्च स्फाटिकै राजतैस्तथा। वनवैदूर्यनित्रैश्च स्तम्भैदृष्टिमनोरमैः दिव्यदुन्दुभिनिर्धोकं तप्तकाञ्चनभूषणम् । सोपान काञ्चनं चित्रमारोह तया सह ९ दान्तका राजताश्चैव गवाक्षाः प्रियदर्शनाः । हेमजालायताश्चासंस्तत्र प्रासादपतयः १० सुधामणिविचित्राणि भूमिमागानि सर्वशः । दशग्रीवः स्वभवने प्रादर्शयत मैथिलीम् दीर्घिकाः पुष्करिण्यश्च नानापुष्पसमावृताः। रावणो दर्शयामास सीतां शोफपरायणाम् १० वयित्वा तु चैदेही कृत्स्नं तद्भवनोत्तमम् । त्या गृहाच्या सभोवती श्रीमन्त लोकाच्या पाण्याची व राजवाण्याची गर्दी झालेली होती, हजारों प्रियानी त्याचा आश्रय केलेला होता, नाराप्रकारचे पक्षिसमुदाय तेथे रहात होते, त-हतन्हेची रत्ने त्यामध्ये होती हिरे व वैदूर्यमणी जडलेले असल्यामुळे चित्रविचित्र आणि म्हणूनच दृष्टीलाही रम्य अशा इति. दन्त, सुवर्ग, स्फटिक व रौप्य याच्या बनवलेल्या सामानी ते युक्त होते. दिव्य दुंदुभीचा घोप तेथे चालला होता आणि सुवर्णाच्या अलकारानी ते सजविलेले होते अशा प्रकारचे आपले घर सतिला दाखविल्यानन्तर तिच्यासह तो त्यातील एक अद्भुत सोनेरी जिना चढून वर गेला. ला घराला असलेल्या हस्तिदंती व रुप्याच्या खिडक्या दिसण्यात मनोहर होत्या आणि त्याच्याभोवती असलेल्या राजवाड्याच्या ओळी सुवर्णमय जाब्यांनी आच्छादित झालेल्या होत्या. (५-१०) सफेती आणि रत्ने याच्यामुळे विचित्र दिसत असलेले आपल्या घरातील सर्वही भूप्रदेश रावणाने सौतेला दासविले व त्याचममार्गे शोकच करीत असलेल्या या सौतेला नानाप्रकारच्या पुष्पानी युफ पुष्करणी व वारीही त्याने दासविण्या, ·(२७४) मारामायणम् । '[सर्गः ५५ उवाच वाक्यं पापात्मा सीतां लोभितुमिच्छया १३ दश राक्षसकोट्यश्च द्वार्षिशतिरथापराः । वर्जयित्वा जनान्वृद्धान्यालांश्च रजनीचरान् तेषा प्रभुरह सोते सर्वेषां भीमकर्मणाम् । सहस्रमेकमेकस्य मम कार्यपुरःसरम् १५ यदिदं राज्यतन्त्रं मे त्वाय सर्व प्रतिष्ठितम् । जीवितं च विशालाक्षि स्वं मे प्राणैगरीयसी 'बह्वीनामुत्तमस्त्रीणां मम योऽसौ परिग्रहः। तासां त्वमीश्वरी सीते मम भार्या भव प्रिये १७ साधु किं तेऽन्यथावुद्धधा रोचयस्व पचो मम। भजस्व माऽभितप्तस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि परिक्षिप्ता समुद्रण लकेयं शतयोजना। नेय धर्पयितुं शक्या सेन्ट्रैरपि सुरासुरै। याप्रमाणे आपलें तें उत्कृष्ट सर्व गृह सतिला दाखविल्यावर तो पापबुद्धि रावण सतिला लुब्ध करून टाकण्याच्या इच्छेने म्हणाला, “वृद्ध व अल्पवयी राक्षस- जन सोडून दिले तरी दुसरे बत्तीस कोटी राक्षस आहेत आणि हे सौते 1 अति क्रूर कर्मे करणाऱ्या त्या सर्वही राक्षसाचा मी अधिपति आहे, इतकेच नव्हे तर माझ्या कार्याविषयों पुढाकार घेणारे हजार हजार राक्षस त्या बत्तीस हजारांपैकी प्रत्येक राक्षसाच्या हाताखाली आहेत हे विशालनयने । राज्यसबधी में में म्हणून काही आहे ते सर्व तुझ्या स्वाधीन असून माझे जीवितही तुझ्याच हाती आहे, कारण तू मला माझ्या प्राणांपेक्षाही श्रेष्ठ आहेस (19-१६) "हे साते। ह प्रिये तू माझी भार्या हो आणि माझ्या भार्या म्हणून ज्या कोही इतर पुष्कळ उत्कृष्ट निया आहेत, त्यांची मालकीण हो, याशिवाय मलतीच गोष्ट मनात माणून तुला काहीएक उपयोग होणार नाही, म्हणून हितकारक मशा माझ्या भाषणाला तू मान दे, माझा अगिकार कर आणि मदनाने सतप्त झालेल्या मजवर तूं कृपा कर, शभर योजने लाब असलेली ही लका समुद्राने वेढलेली असल्यामुळे इद्रासह सर्व देवदैत्य जरी माले तरी त्यांनाही हिच्यावर हल्ला करता ·. । श्लो०१३-२६] अरण्यकाण्डम् । (९७५) न देवेषु न यक्षेषु न गन्धर्वेषु नर्षिषु । अहं पश्यामि लोकेषु यो में वीर्यसमो भवेत् राज्यभ्रऐन, दोनेन तापसेन पदातिना । किं करिष्यसि रामेण मानुषेणाल्पतेजसा भजस्व सीते मामेव भाऽहं सशस्तव । यौवनं त्वध्रुवं भीरु रमस्वेद मया सह दर्शने मा,कथा बुद्धिं राघवस्य वरानने। काऽस्य शक्तिरिहागन्तुमपि सोते मनोरथैः न शफ्यो घायुराकाशे पाशर्ष« महाजवः । दीपमानस्य वाप्यमहोतुं विमला: शिखाः प्रयाणामपि लोकानां न पश्यामि शोभने । विक्रमेण नयेद्यस्त्वां महाकुपरिपालिताम् १५ लंकायाः सुमहदाज्यमिदं त्वमनुपालय । येणे शक्य नाही. मग राम येथे येण्याची गोष्ट पाहिजेच कशाला ! देष, यक्ष, गंधर्व, ऋषि आणि मानव यांत वीर्याने माझी .बरोबरी करणारा मला कोही दिसत नाही. तेव्हा राज्यापासून भ्रष्ट, दीन, शोचनीय, अशफ भाणि पादचारी अशा मानव रामाशी तुला काय करावयाचे आहे ?(१६-२१) हे सीते। तूं माझाच अगिकार करा मी तुला योग्य पति आहे. हे मिथ्ये । यौवन अस्थिर आहे. याकरिता तू आतां व्यर्थ फालक्षेप न करिता या ठिकाणी माझ्यासह रममाण हो हे सुमास । रघुवंशज रामाच्या दर्शनाची इच्छा करूं नकोस. कारण हे सीते 1 मनोरयांच्या योगाने , सरी येथे येण्याचे त्याचे काय सामर्थ्य लागून गेलें आहे । महावेगवान् वायूला आकाशात पानी पद्ध करणे अथवा देदीप्यमान अग्नीच्या निर्मल ज्वाला धरून ठेवणे ज्याप्रमागे अशक्य आहे, त्याचप्रमाणे रामाचे आगमन येथे होणे अशक्य आहे., कल्याणि ! माझ्या याहूंच्या योगानें तूं सुरक्षित असताना पराक्रम करून तुला घेऊन जाणारा नैलोक्यातही मला कोणी दिसत नाही. लंकेच्या या अति विस्तृत राज्याचे तूंच परिपालन कर तूं जर माझा अगिकार करशील तर " . and ·श्रीरामायणम्। [ सर्ग: ५५ त्वत्प्रेष्या मद्विधाश्चैव देवाश्चापि चराचरम् । आभिषेकजलक्लिना तुटाच रमयस्व च २६ दुष्कृतं यत्पुरा फर्म वनवासेन तद्गतम् । यच ते सुकृतं कर्म तस्येह फलमाप्नुहि इह सर्वाणि माल्यानि दिव्यगन्धानि मैथिलि। भूषणानि च मुख्यानि तानि सेव मया सह पुष्पकं नाम सुश्रोणि भ्रातुर्वैश्रवणस्य मे। विमानं सूर्यसंकाशं तरसा निर्जित रणे विशालं रमणीयं च तद्विमानं मनोजवम् । तत्र सीते मया साथै विहरस्व यथासुखम् वदनं पद्मसंकाशं विमलं चारुदर्शनम् । शोकात तु वरारोहे न भ्राजति चरानने एवं वदति तस्मिन्सा वखान्तेन वराङ्गना । माझ्यासारखे तुझे दास होतील व देवही तुझ्या आज्ञेत राहतील; इतकेच नव्हे तर सर्व चराचर जगत् तुझें दास्यत्व पत्करून राहील. अमनिवृत्ति व्हावी म्हणून स्नानाकरिता आणलेल्या उदकानें तूं आता अगदी सुक्न गेली आहेस ती आई हो आणि संतुष्ट राहून माझ्याशी रममाण हो. (२२-२६) "पूर्वी जे काहीं पातक तुझ्या हातून झाले होते त्याचे अनिष्ट फल वनवासाच्या योगाने संपून गेले आहे. तुझ्या हातून जे कांहीं पुण्य कर्म घडलें असेल त्याच्या फलाचा आता उपभोग घे. हे मिथिलराजकन्ये । दिव्य अशा सुगंधानी युक्त असलेली सर्व प्रकारची पुष्पं आणि मुख्य मुख्य भूषणे येथे आहेत, त्याचा तूं माझ्यासह उपभोग घे. हे सुंदरि 1 मी आपल्या चैश्रवण- नावाच्या भावाचें सूर्यासमान तेजस्वी असलेले विमान संग्रामात स्वसामर्थ्यान जिंकून आणले आहे आणि ते विमान विस्तृत व रमणीय असून त्याची गति मनाप्रमाणे शीघ्र आहे. याकरिता हे सोते त्या विमानामध्ये माझ्यासह यथेष्ट भीडा कर, हे सुंदरि । हे सुमुखि । कमलतुल्य व निर्मल असल्यामुळे दिसण्यातही मनोहर असलेलें तुझ मुख शोकाकुल झाल्याने शोभत नाही. " (३७-३१) ·सो. २६-३७] भरण्यकाण्डम् । (२७७) पिधायेन्दुनिभं सीता मन्दमण्यवर्तयत् घ्यायन्ती तामिवास्वस्थां सीतां चिन्ताहतप्रभाम् । उवाच वचनं चीरो रावणो रजनीचर: अलंबीडेन वैदेहि धर्मलोपकृतेन ते। आर्षोऽयं दिवि निष्पन्दो यस्त्वामाभिभविष्यति ३४ एतौ पादौ मया स्निग्धौ शिरोभि परिपीडितौ। प्रसादं कुरु मे क्षिप्रं वश्यो दासोऽहमस्मि ते ३५ इमाः शून्यमया वाचः शुष्यमाणेन भाषिताः। न चापि रावणः कांचिन्मूस्त्रिी प्रणमेत ह एवमुफ्त्या दशग्रीवो मैथिली जनकात्मजाम् । कृतान्तवशमापन्नो ममेयमिति मन्यते ३७ इत्यार्षे श्रीमद्रा० वाल्मी० आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे पञ्चपञ्चाश सर्ग ॥५५॥[१८१३] याप्रमाणे तो रावण भाषण करू लागला असता सीता आपल्या चतुल्य थाल्हादकारक असलेल्या मुखावर पदर घेऊन हळूहळू अश्रु ढाळू लागली तेव्हां शोकाने अस्वस्थ व काळजीने निस्तेज झालेली ती सीता चिंताकात होऊन यसली । असताना तो चार रावण राक्षस तिला म्हणाला- "हे सोते ! स्वपतीचा त्याग करून दुसऱ्याच्याम्वीकाराने होणाऱ्या धर्मलोपामुळे उत्पन्न झालेली लज्जा आता पुरे. हे देवि ! तुझा माझा जो हा सम्बन्ध झाला आहे व जो होणार आहे, तो वेदमूलकच आहे कारण बलात्काराने स्त्री हरण करून आणणे, हा राक्षसविवाह विवाहविधीमध्येच आहे तुझ्या तुळतुळीत पायावर मी आपली मस्तकें ठेविली आहेत, तू मजवर सत्वर कृपा कर मी तुझ्या आज्ञेप्रमाणे वागणारा तुझा दास आहे, करितो कामपीडित होऊन मी जे हे शब्द बोला आहे. ते व्यर्थ न होतील असें कर, रावण मस्तकानें कोणत्याही श्रीला प्रणाम करबर नाहीं " (३२-३६) याप्रमाणे रावण जनककन्या सीतेला म्हणाला आणि मृत्यूचे बारे सापडला असल्यामुळे ' ही सीता माझी आहे' असे समजू लागला (15) याप्रमाणे वाल्मीकिप्रणीत श्रीरामायण नावाच्या आदिशानन् अरण्यकांडापैकी पचावलावा सर्ग समाप्त झा " ·8 ५ (२) भोरामायणम् । [सगं ५६ षट्पञ्चाश सर्गः। सा तथोक्ता तु वैदेही निर्भया शोककार्शता । तृणमन्तरत कृत्वा रावणं प्रत्यभाषत १ राजा दशरथो नाम धर्मसेतुरिवाचलः। सत्यसन्धः परिजातो यस्य पुत्रः सं राघवः रामो नाम स धर्मात्मा त्रिषु लोकेषु विधुतः। दीर्घबाहुर्विशालाक्षो दैवतं स पतिर्मम इक्ष्वाकूणां कुले जतिः सिंहस्कन्धो महाद्युतिः। लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा यस्ते प्राणान्वाधिष्यति प्रत्यक्षं यद्यहं तस्य त्वया धै घर्षिता बलात् । शयिता त्व हतः संख्ये जनस्थाने यथा खरः य एते राक्षसाः प्रोक्का घोररूपा महावला । राघवे निर्विपाः सर्वे सुपर्णे पन्नगा यथा तस्य ज़्याविप्रमुक्तास्ते शराः काञ्चनभूपणाः । शरीरं विघमिष्यन्ति गङ्गाकूलमिवोर्मयः याप्रमाणे शोकाकुल झालेल्या सीतेशी रावण बोलला असता ती सीता तृण भाड घरून निर्भयपणे रावणाला म्हणाली-"धर्माचा अचल सेतुच की काय असा दशरय नावाचा एक राजा होऊन गेला तो राम त्याचा पुन असून सत्यवचनी म्हणून तो प्रसिद्ध आहे तो धर्माश्मा-राम आजानुबाहु व विशालनयन असून नैलाक्यात प्रसिद्ध आहे आणि तोच माझा पति व दैवत आहे इक्ष्वाकुकुलात तो जन्मला आहे, त्याचे खादे सिंहासारखे विशाल आहेत, तो महातेजस्वी आहे, भ्रात्या लक्ष्मणासह तोच तुझे प्राण नाहीसे करील त्याच्या समक्ष जर तू बलात्काराने माझ्यावर हल्ला केला असतास तर जनस्थानात वध पावलेल्या सराप्रमाणे तूं युद्धात मृत होऊन पडला असतास (१-५) "तूंजे हे राक्षस भयंकर व महाबलान्य म्हणून मला सागितलेस, ते सर्व गरूडाची गाठ पडली असता निर्विष होणाऱ्या साप्रमाणे रामाची गाठ पहली असता निरुपद्रवी होतील, आणि त्याच्या धनुष्याच्या दोरीपासून ७

·श्लो-१-१४]
असुरैर्वा सुरवा त्वं यद्यवध्योऽसि रावण |
उत्पाद्य सुमहद्वैरं जीवंस्तस्य न मोक्ष्यसे
सते जीवितशेषस्य राघवोऽन्तकरो चली।
पशो!पगतस्येव जीवितं तब दुर्लभम्
यदि पश्येरस रामस्त्वां रोषदीप्तेन चक्षुषा ।
रक्षस्त्वमद्य निर्दग्धो यथा रुद्रण मन्मथः
यश्चन्द्रं नमसो भूमौ पातयेनाशयेत वा।
सागरं शोषयेद्वापि स सीतां मोचयेदिह
गतासुस्त्वं गतश्रीको गतसत्वो गतेन्द्रियः ।
लंका वैधव्यसंयुक्ता स्वत्कृतेन भविष्यति १०
न ते पापमिदं कर्म सुखोदके भविष्यति ।
याहं नीता विनाभावं पतिपात्विया वलात्
स हि देवरसंयुक्तो मम भर्ता महाधुतिः ।
सुटलेले सुवर्णभूषित पाण ज्याप्रमाणे गंगेच्या लाटा तार उडवून देतात, त्याप्रमाणे
तुझे शरीर उडवून देतील. हे रावणा ! देयांच्या हातून अथवा देवाच्या हातून
जरी तुझा वध होणे शक्य नसले तरी रामाशी तूं अतिमोठे वैर बत्पन्न केले असल्या-
मुळे त्याच्या हातून तूं जिवंत सुटणार नाहीस. तो पलान्य राम तुझ्या शिल्लक
राहिलेल्या जीविताचा अन्त करणारा आहे साराश, यज्ञस्तम्माला बाधलेल्या
पशूच्या जीविताप्रमाणे तुझें जीवित आहे हे राक्षसा ! क्रोधामीने प्रदीप्त झालेली
या रामाची दृष्टि जर तुझ्यावर गेली तर रुद्राकइन जळून खाक झालेल्या मदना.
प्रमाणे तूं पूर्णपणे दग्ध होऊन पडशील, (६-१०)
"भरे, प्रसग पडला असता जो चंद्राला भाकाशातून भूमीवर पाडील किंवा
त्याचा नाशही करील अथवा समुद्र बाटवून टाकील, तो येथे असलेल्या सीतेचीही।
सुटका करीलच करील. तुझे वैभव, बल, इंद्रिये आणि प्राण हे सर्व नष्ट होऊन
तूं केलेल्या अपराधामुळे लंका विधवा होईल. ज्याअर्थी बलात्काराने तूं पतीपासून
माझा वियोग केला आहेस त्याअर्थी तुझ्या या पापकर्माचा परिणाम चांगला
होणार नाही तो माझा महातेजस्वी भर्ता केवल वार्याचे अवलम्बन करून
.

·. ७ श्रीरामायणम्। [ सर्ग:५६ निर्भयो वीर्यमाश्रित्य शून्ये वसति दण्डके १४ सते वीर्य यलं दर्पमुत्सेकं च यथाविधम् । व्यपनेप्यति गानेभ्यः शरवर्षेण संयुगे यदा विनाशो भूतानां दृश्यते कालचोदितः। तदा कार्य प्रमाद्यन्ति नराः कालवशं गताः मां प्रधृष्य स ते कालः प्राप्तोऽयं राक्षसाधम । आत्मनो राक्षसानां च वधायान्तःपुरस्य च न शझ्या यशमध्यस्था वेदिः मुग्भाण्डमण्डिता। द्विजातिमन्त्रसंपूता चण्डालेनावमर्दितुम् तथाऽहं धर्मनित्यस्य धर्मपत्नी दृढव्रता । त्वया स्प्रष्टुं न शक्याऽहं राक्षसाघम पापिना क्रीडन्ती राजहंसेन पापण्डेपु नित्यशः । हंसी सा तृणमध्यस्थं कथं द्रक्ष्येत मद्गुकम् इदं शरीरं निःसंशं यन्ध वा घातयख वा । निर्जन दण्डकारण्यात माझ्या दारासह निर्भयपणे रहात आहे. तो युद्धात बाण- वृष्टीच्या योगाने तुझ्या शरिरापासून तुझा पराक्रम, शारीर बल, मद आणि माझ्याशी झालेल्या अमर्यादपणा ही सर्व काइन टाकील (११-१५) "जेव्हा कालाच्या प्रेरणेनें प्राण्याचा नाश होण्याचा समय दिसत असतो, तेव्हा मृत्यूच्या स्वाधीन झालेल्या लोकाची बुद्धि कर्तव्यासम्बन्धाने विपरीत होत असते हे राक्षसाधमा! माझ्याशी अतिप्रसंग करून ज्याअर्थी तूं येथे राहिला आहेस त्याअर्थी तू स्वतः, सर्व राक्षस आणि तुझे अन्त पुर या सवांचा नाश होण्याचा काल आला आहे; कारण ज्याप्रमाणे सुचिप्रमृति पात्रानी भूषित आणि ब्राम्हणांनी म्हटलेल्या मंगानी पवित्र झालेल्या यज्ञातील वेदीला चंडालाचा स्पर्श होणे शक्य नसते, याचप्रमाणे हे राक्षसाधमा ! नित्य धर्मानेच वागत असलेल्या रामाची जी मी पातिव्रत्यरूप दृढ तत धारण करणारी धर्मपत्नी तिला तुझा पाप्याचा स्पर्श होणे शक्य नाही कारण कमलाच्या समुदायांत नेहमी राजहंसाबरोबर क्रीडा करणारी जी हंसी ती तृणामध्ये बसलेल्या पाणकोवज्याकडे कशी पाहील?

·२५ -लो. १४-२८] भरण्यकाण्डम् । (२८१). नेदं शरीरं रश्यं मे जीवितं वापि राक्षस न तु शक्यमपक्रोशं पृथिव्यां दातुमात्मनः । एवमुक्त्वा तु वैदेही क्रोधात्सुपरूपं वचः रावणं जानकी तत्र पुनर्नोधाच किंचन । सीताया वचनं श्रुत्या परुपं रोमहर्पणम् प्रत्युवाच ततः सीतां भयसंदर्शनं वचः। शृणु मैथिलि मद्वाफ्यं मासान्द्वादश भामिनि २४ कालेनानेन नाभ्येपि यदि मां चारुहासिनि । ततस्त्वां प्रातराशार्थ सूदाश्छेत्स्यन्ति लेशशः इत्युक्त्वा परुपं वाक्यं रावणः शत्रुगवणः । राक्षसीश्च ततः क्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत् शीघ्रमेव हि राक्षस्यो विरूपा घोरदर्शनाः। दर्पमस्यापनेष्यन्तु मांसशोणितभोजनाः वचनादेव तास्तस्य सुघोरा घोरदर्शनाः। हे राक्षसा! तूं या जड शरिराला बांध अथवा मारून टाक. या शरिराचे रक्षण मला कर्तव्य नाही पण पृथ्वीवर आपली निंदा होऊ देणे मला योग्य नाही. "(१६-२२) याप्रमाणे जनककन्या सीता क्रोधामुळे रावणाशी फारच कठोर भाषण करून स्वस्थ बसली व तिने पुनरपि त्याच्याशी काही एक भाषण केले नाही. शरिरावर रोमाच उठविणारे असें तें कठोर भाषण ऐकल्यावर रावण भयदर्शक वाणीने तिला म्हणाला-" हे सोते ! माझे म्हणणे ऐक. मी धारा महिनेपर्यंत वाट पाहीन आणि हे सुहास्यवदने ! इतक्या वेळात जर तूं माझा अंगिकार न करशील तर न्याहारीकरितां माझे आचारी तुझे तिळाएवढाले तुकडे करून टाकतील " याप्रमाणे शगूंना रडविणारा तो क्रुद्ध रावण सीतेशी कठोर भाषण करून राक्षसींना म्हणाला- " हे राक्षसस्त्रियांनो ! मास व रक सेवन फरणा-या आणि दिसण्यातही भयंकर असून अकाळ-विकाळ असलेल्या तुम्ही हिच्या गांचा सत्वरच परिहार करा." (२२-२७) ·(२८२) श्रीरामायणम् । [सर्य: ५६-५० कृतमाअलयो भूत्वा मैथिली पर्यवारयन् २८ स ताः प्रोवाच राजाऽसौ रावणो घोरदर्शनाः । प्रवल्य चरणोत्करयन्निव मेदिनीम् अशोकवनिकामध्ये मैथिली नीयतामिति । तत्रेयं रक्ष्यतां गूढं युप्माभिः परिवारिता ३० तनां तर्जनघोरैः पुन. सान्त्वैश्च मैथिलीम् । आनयध्वं वशं सर्वा यन्यां गजवधूमिव इति प्रतिसमादिश राक्षस्यो रावणेन ताः। अशोकवनिका जग्मुमैथिली परिगृह्य तु ३६ सर्वकामफलैर्वृनानापुष्पफलैर्वृताम् । सर्वकालमदेश्वोपि द्विजै समुपसेविताम् सा तु शोकपरीताही मैथिली जनकात्मजा। राक्षसीवशमापना व्याघ्रीणां हरिणी यथा ३४ याप्रमाणे त्याने सागितले असता त्याच्या सागण्याप्रमाणेच दिसण्यातही भयकर असलेल्या त्या अति क्रूर राक्षसस्त्रिया रावणाला हात जोडून व सीतेला गराडा देऊन उभ्या राहिल्या तेव्हा तो रावण दोन तीन पावलं चालला आणि जोरजोराने पावले उचलल्यामुळे पृथ्वी विदारणच करून टाकीत्त आहे की काय अशा रीतीने भासू लागलेला तो रावण उग्र स्वरूप धारण करणाया त्या राक्षसस्त्रियांना म्हणाला- " सीतेला अशोक वनात न्या आणि तेथे तुम्ही एकसारखा हिच्याभोंवती गराडा देऊन हिचें भगदी गुप्तपणे रक्षण केले पाहिजे. अरण्यातील हतिणीला ज्याप्रमाणे वश करून घेतात त्याप्रमाणे त्या ठिकाणी भयकर धमक्या देऊन आणि चुचकारून चुचकारून तुम्ही हिला वश करून घ्या" (२८-३१) याप्रमाणे रावणाने त्या राक्षसींना आज्ञा केल्यावर त्या राक्षसी सीतेला घेऊन अशोकवनात गेल्या नानाप्रकारची पुष्पं व फलें धारण करणा-या कल्पवृक्षांनी ते बन गजबजलेले असून सर्वदा मत्त असलेल्या पक्ष्यांनी त्याचा आश्रय केलेला होता रामवियोगाने व्याकुल झालेली ती जनकन्या सीता राक्षसींच्या तावडींत ·२ म्लो. २८-३६, १-३] अरण्यकाण्डम् । शोकेन महता प्रस्ता मैथिली जनकात्मजा। न शर्म लभते भीरुः पाशबद्धा मृगो यथा नविन्दते तत्र तु शर्म मैथिली विरुपनेत्राभिरतीच तर्जिता। पति सरन्ती दयितं च देवर विचेतनामुद्भयशोकपीडिता ३६ इस्पर्षे श्रीमदा वा आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे षट्पशाश सर्ग ॥५६॥ [१८४९) सप्तपञ्चाश सर्ग । प्रवेशिताया सीतायां लहां प्रति पितामहः । तदा प्रोवाच देवेन्द्र परितुष्टं शतक्रतुम् त्रैलोक्यस्य हितार्थाय रक्षसामहिताय च । लङ्कां प्रवेशिता सीता रापणेन दुरात्मना पतिवता महाभागा नित्यं चैव सुखैधिता। अपश्यन्ती च भारं पश्यन्ती राक्षसीजनम् ३ सापडली असता वाघिणींच्या तावडीत सापडलेल्या हरिणांप्रमाणे तिची स्थिति झाली प्रचंड शोकाने ती अगदी त्रस्त झाली आणि जाळ्यात अडकलेल्या हरिणीप्रमाणे त्या भीतियुक्त झालेल्या सीतेला कशपासूनही सुख होईनासे झाले भयकर नेत्रांनी युक्त असलेल्या राक्षसास्नया तिला अतिशय धमक्या देक लागल्या असता सीतेला त्या ठिकाणी मुळीच सुख मिळाले नाही, इतकेच नव्हे तर प्रिय पति आणि दोर याचे स्मरण होत असल्यामुळे भय व शोक यांनी अस्त झालेल्या त्या सीतेला भानही नाहीसे झाले (३१-३६) याप्रमाणे चाल्मीकिगीत श्रीरामायण नावाच्या आदिकाव्यातील अरण्यकांडापैकी छप्पन्नावा सर्ग समाव झाला ॥५६॥ रावण सांतेला लकेंत घेऊन गेला असता सतुष्ट झालेल्या देवराज इदाला ब्रह्मदेव म्हणाला- " त्रैलोक्याच्या कल्याणकारता आणि राक्षसांच्या अकल्याणाकारतो दुष्ट रावणाने सीतला लकेंत नेले आहे. ती महाभाग्यवती पतिव्रता नेहमी मुखांत वाढलेली आहे, तथापि आता पति तिला दिसत नसून x या सर्गावर रामायणतिलक नांवाची टीका नसल्याने हा प्रक्षित आहे, काही विद्वानाचे मत्त आहे ·४ ७ (२८४) श्रीरामायणम् । [ सर्गः ५७ राक्षसोभिः परिवृता भर्तुदर्शनलालसा। निविष्टा हि पुरी लड्का तारे नदनदीपतेः कथं ज्ञास्यति तां रामस्तत्रस्थां तामनिन्दिताम् दुःखं संचिन्तयन्ती सा बहुशः परिदुर्लभा प्राणयात्रामकुर्वाणा प्राणांस्त्यक्ष्यत्यसंशयम् । स भूयः संशयो जातः सीतायाः प्राणसंक्षये सत्य शीघ्रमितो गत्वा सीतां पश्य शुभाननाम् । प्रविश्य नगरी लंका प्रयच्छ हविरुत्तमम् एवमुक्तोऽथ देवेन्द्रः पुरीं रावणपालिताम् । आगच्छन्निद्रया साधं भगवान्पाकशासनः निद्रां चोवाच गच्छ त्वं राक्षसान्संप्रमोहय । सा तथोक्ता मघवता देवी परमहर्षिता देवकार्यार्थसिद्धयर्थं प्रामोहयत राक्षसान् । एतस्मिन्नन्तरे देवः सहस्राक्षः शचीपतिः राक्षसत्रियाच ती पहात आहे. कारण पतीच्या दर्शनाविषयी उत्सुक असलेल्या त्या सीतेला राक्षसस्त्रियानी घेरून टाकले आहे लंका तर समुद्राच्या तीरी वसलेली आहे तेव्हा तेथे असलेल्या त्या निर्दोष सीतेची बातमी रामाला कशी पोचेल ? एकसारखे दुःखच मनात आणीत असलेली ती सीता जगण्यास अवश्य असलेले अन्नपानही सेवन न करता नि:संशय प्राणत्याग करील आणि म्हणूनच रामाला दुर्लभ होईल यासाठी ज्याअर्थी सीतेचे प्राण जातात की काय असा संशय पुन उत्पन्न झाला आहे,त्याअर्थी तूं येथून सत्वर जाऊन शुम मुखानयुफ अशा सीतेला भेट आणि लंकानगरीत प्रवेश करून तिला उत्कृष्ट हवि मर्पण कर " (१-५) याप्रमाणे ब्रह्मदेवाने देवराज इद्राला सागितले असता भगवान् इद्र निद्रादेवीला बरोबर घेऊन त्या रावण-रक्षित लकानगरीत आला आणि तेथे आल्यानन्तर निद्रेला म्हणाला, "तूंजा आणि राक्षसाना मोहित कर."याप्रमाणे इंद्राने सांगितले असता निद्रादेवीला अत्यन्त हर्ष झाला आणि देवाचे कार्य शेवटास जावे म्हणून तिने सर्व राक्षस मोहित केले तेव्हा सहर नेत्र असलेला

·श्लो. ४-१७]
भरण्यकाण्डम्।
आससाद बनस्थां तां वचनं चेदमब्रवीत् ।
देवराजोऽस्मि भद्रं ते इह चास्मि शुचिस्मिते
अहं त्वां कार्यसिद्धयर्थ राघवस्य महात्मनः ।
साहाय्यं कल्पयिष्यामि मा शुचो जनकात्मजे १२
मत्प्रसादात्समुद्रं स तरिष्यत्ति बलैः सह ।
मयैवेह च राक्षस्यो मायया मोहिताः शुभे
तस्मादन्नमिदं सोते हविष्यान्नमहं वकम् ।
स त्वां संगृह्य घेदेहि आगतः सह निद्रया
एतदत्स्यसि मद्धस्तान त्वां शाधिप्यते शुभे।
क्षुधा तृषा च रम्भोरु वर्षाणागयुतैरपि
एवमुक्ता तु देवेन्द्रमुवाच परिशंकिता।
कथं जानामि देवेन्द्र स्वामिहस्थं शचीपतिम्
देवालगानि दृष्टानि रामलक्ष्मणसंनिधौ।
शचीपति देव इंद्र अशोकवनात असलेल्या सीतेजवळ जाऊन तिला म्हणाला,
" हे सुहास्यवदने ! तुझें कल्याण अयो, मी देवराज इंद्र आहे आणि या ठिकाणी
आला आहे देवाचे कार्य सिसि नेण्याकरता महात्म्या रघुवंशन रामाला
सहाय्य करण्याची मी तजवीज करीन, याकरिता हे जनककन्ये । हूं शोक कर
नकोस. माझ्या प्रसादामुळे तो राम सैन्यासह समुद्र तस्न येईल हे कल्याणि :
या ठिकाणी असलेल्या राक्षसस्त्रियाना मीच मोह पाडलेला आहे हे विदेहराजकन्ये
सीते ! मी तुझ्याकरिता हे हविष्यान्न घेऊन स्वतः निदेसह येथे आलो आहे
हे कल्याण ! हे सुंदरि ! माझ्या हातून जर तूं भक्षण कराल तर लाखों वर्षे
लोटली असताही तुला शुधेपासून अश्वा तृपेपासून पीडा होणार नाही."
(८-१५)
याप्रमाणे इंद्राने तिला सागितले असताही संशययुक्त असलेली ती सीता
देवराज इंद्राला म्हणाली, “तू शनीपति देवराज इन्दच आला आहेस, मा
वशावरन समजावे? हे देवाधिपते ! तूं जर स्वत देवराज असशील तर
रामलक्ष्मणाजवळ असताना जी देवाची चिन्हें मी पाहिली आहेत, तो तूं स्वतःचे

·में २२ (२८६) श्रीरामायणम् । [सर्गः ५७-५८ तानि दर्शय देवेन्द्र यदि त्वं देवराट-स्वयम् • सीताया वचनं श्रुत्वा तथा चके शचीपतिः । पृथिवी नास्पृशत्पद्यामनिमेपेक्षणानि च •अरजोऽम्बरधारी च न म्लानकुसुमस्तथा। तं ज्ञात्वा लक्षणः सीता वासवं परिहर्षिता उवाच वाक्यं रुदती भगवंद्राघवं प्रति । सह भ्रात्रा महाबाहुर्दिष्टया मेथुतिमागतः .२० , यथा मे श्वशुरो राजा यथाच मिथिलाधिपः । तथा त्वामद्य पश्यामि सनाथो मे पतिस्त्वया "तवाऽऽशया-च देवेन्द्र पयोभूतमिदं हविः । अशिष्यामि त्वया दत्तं रघूणां कुलवर्धनम् - इन्द्रहस्ताद्गृहीत्वा तत्पायसं सा शुचिस्मिता । न्यवेदयत भर्ने सा लक्ष्मणाय च मैथिली यदि जीवति मे भर्ता सह भ्रात्रा महाबलः। ठिकाणी असलेली दाखव." हे सीतेचे भाषण ऐकतांच इंद्राने तसे केलें, अर्थात्, ...त्याच्या पायांचा :पृथ्वीला स्पर्श होईनासा झाला, नेत्राच्या पापण्या लवेनाशा -झाल्या, त्याचे वन निर्मल झालें वे पुष्पेंही टवटवीत झाली. लक्षणांवरुन तो इंद्र आहे अशी जेव्हा सीतेची खात्री झाली, तेव्हा तिला अतिशय आनन्द झाला आणि मगवान् रघुवंशज रामासम्बन्धाने ती रडत रडत रयाला म्हणाली,"सुदैवाने भ्रात्यासह पतीची वार्ता माझ्या कानावर आली आहे. माझा पति आज आपल्या. मुळे सनाय झाला आहे. यास्तव माझे श्वशुर दशस्यमहाराज अयवा मिथिलाधि- पति-जनकराज याचेच आगमन आज येथे झाले, असें सं समजत आहे. हे देवराज ! रघुवंशजाचें कुल वृद्धिंगत करणारे असे हैं आपण दिलेलें दुग्घरुप हविष्यान आपल्या आज्ञेने मी भक्षण करीन." (१६-२२) . असे म्हणून त्या सुहास्यवदन सीतेने इंद्राच्या हातातून ते पायस घेतले, प्रथमतः ते तिने मनाने आपल्या माला व लक्ष्मणाला अर्पण केले आगि नन्तर प्रात्यासह माझा महाक्लान्य भर्ता जर जिवंत असेल तर हे पायस ·१ २ • १-१६१-1] भरण्यकाण्डम् । :(१८७) इदमस्तु तयोर्भक्त्या तदानास्पायसं स्वयम् इतीच तत्माश्य हषिर्वरानना जदौ क्षुघादुःखसमुदचंच तम् । इन्द्रात्प्रवृत्तिमुपलभ्य जानकी काकुत्स्थयोः प्रीतमना बभूव २५ स चापि शक्रस्त्रिदिवालयं तदा प्रोतो ययौ राघवकार्यसिद्धये । आमंत्र्य सीतां स ततो महामाजगाम निद्रासहितः स्वमालयं २६ इत्या श्रीमान् वाल्मी० आदिकाव्यऽरण्यकाण्डे समपाश सर्ग ॥५४॥[१८४५] अष्टपञ्चाशः सर्गः। राक्षसं मृगरूपेण चरन्त कामरूपिणम् । निहत्य रामो मारीचं तूर्ण पथि म्यवर्तत तस्य सत्वरमाणस्य द्रएकामस्य मैथिलीम् । दूरस्थनोऽथ गोमायुर्विननादास्य पृष्ठतः स तस्य स्वरमाक्षाय दारुणं रोमहर्पणम्। शायामास गोमायो. स्वरेण परिशक्षितः ३ त्यांना अर्पण होवो ' असे म्हणून त्याच्या भक्तीने तिने ते पायस स्वत प्रहण केले. त्या सुंदरी सीतेने गांप्रमाणे ते इविष्यास भक्षण केल्यावर शुधा च तृषा यांसंबंधाने दुःसाचाही त्याग केला आणि ककुरस्वकुलोत्पन्न रामलक्ष्मणांची वार्ता इंद्राकडून समजल्यामुळे त्या जनककन्येच्या मनाला मानन्द झाला नन्तर संतुष्ट झालेला इंद्रही रघुवंशज रामाच्या हातून होणारे कार्य सिद्धीस नेण्याकरिता स्वर्गाकडे निघाला आणि सीतेचा निरोप घेऊन तो महारमा निद्रेसह स्वस्थानी गेला (२३-२६) আসমার্থ খালাসিনি থামল নাৰা আবিস্ক্যান *ण्यकाडापैकी सत्तावभावा सर्ग समाप्त झाला ॥५॥ इकडे इच्छेप्रमाणे रूप धारण करण्यास समर्थ असा जो मारीच राक्षस मृगरूपाने संचार करूं लागला होता, त्याचा भागांत सत्तर वर करून राम परतला. तिच्या भेटीची इच्छा धरून तो राम स्वरेनें परत येऊ लागला असता तर शन्द करणार एक खोकड त्याच्या मागे ओरडले, तेव्हा त्याचा तो बंगावर रोमांच उठावणारा भयंकर ध्यान ऐवून सदिच्या रक्षणाविषयी आधीच साशंक ·४ ६ . (२८८) श्रीरामायणम् । [सर्गः ५० अशुभं बत मन्येऽहं गोमायुर्वाशते यथा। स्वस्ति स्यादपि वैदेह्या राक्षसमक्षणं चिना मारीचेन तु विज्ञाय स्थरमालक्ष्य मामकम् । विखुएं मृगरूपेण लक्ष्मणः शृणुयाद्यदि स सौमित्रः स्वरं श्रुत्वा तां च हित्वाऽथ मैथिलीम् । तयैव प्रहितः क्षिप्रं मत्सकाशमिहैप्यति राक्षसैः सहितैनूनं सीताया ईप्सितो वधः काञ्चनश्च भृगो भूत्वा व्यपनीयाऽऽश्रमातु माम् । दूर नीत्वाऽथ मारोचो राक्षसोऽभूच्छराहतः हा लक्ष्मण हतोऽस्मीति यद्वाफ्य व्याजहार ह । अपि स्वस्ति भवेद् द्वाभ्यां रहिताभ्यां मया वने जनस्थाननिमित्तं हि कृतरोऽस्मि राक्षसैः। निमित्तानि च धोराणि दृश्यन्तेऽध बहूनि च झालेल्या रामाला खोकडाच्या शब्दामुळे शंका आली आणि तो म्हणाला, "ज्याअर्थी म्हातारे कोल्हें ओरडत आहे, त्याअर्थी हे काही तरी अशुभ चिन्द आहे असे मला वाटते. सीतेचे कुशल असेल ना ? राक्षसानी तिला खाऊन तर टाकली नसेल ना । (१-५) "माझा आवाज लक्षपूर्वक समजून घेऊन मृगरूप धारण केलेल्या मारीचाने 'हे मीते, हे लक्ष्मणा ' असा जो आक्रोश केला, तो जर लक्ष्मणाच्या कानावर गेला असेल तर सुमित्रापुन लक्ष्मण तो ध्वनि कानावर. येताच त्या मिथिल. राजकन्येला एकटी सोडून देईल आणि तिनंच पाठविल्यामुळे सत्वर माझे जवळ येईल खरोखर राक्षसांनी एकन जमून सीतेचा वध करण्याचे मनात आणले आहे. कारण प्रथम मारीच राक्षसाने सुवर्ण मृग बनून मला आश्रमातून बाहेर काढले; तेथून दूर नेल्यावर मी जेव्हा बाणाने त्याला वेध केला तेव्हा तो मारीच राक्षस बनलो आणि मरणसमयीं " हे लक्ष्मणा, माझा वध झाला रे झाला!" असेही तो म्हणाला, यावरून आम्ही दोघे धनामध्ये नसताना तेथे सर्व कुशल असेल ना? कारण जनस्थानाकरिता राक्षसानी माझ्याशी वैर . . r ·ग्लो-४-10] अरण्यकाण्डम्। (२८९) इत्येवं चिन्तयन्रामा धुत्या गोमायुनिःस्वनम् । निवर्तमानस्त्वरितो जगामाश्रममात्मवान् आत्मनश्चापनयनं मृगरूपेण रक्षसा। आजगाम जनस्थान राघवः परिशक्षितः १२ तं दीनमानसं दीनमासेदुर्मूगपक्षिणः । सव्यं कृत्वा महात्मानं घोरांश्च ससृजुः स्वरान् १३ तानि दृष्ट्वा निमिचानि महाघोराणि राधया। ततो लरमणमायान्तं ददर्श विगतप्रभम् १४ ततो विदूरे रामेण समीयाय स लक्ष्मणः। विषण्णः सन्विषपणेन दुःखितो दुःखभागिना १५ स जगहेंऽथ त भ्राता दृष्ट्वा लक्ष्मणमागतम् । विहाय सीतां विजने बने राक्षससेविते गृहीत्वा च कर सव्यं लक्ष्मण रघुनन्दनः । उवाच मधुरोदकमिदं परुषमातंवत् १७ घरले आहे आणि आज भयंका चिन्हें पुष्कळच दिसत आहेत." (१-१०) याप्रमाणे खोकडाचा शब्द ऐकताच चिंता करूं लागलेला व परतलेला तो जितेंद्रिय राम त्वरेने भाथमाकडे आला. मृगरूप धारण केलेल्या राक्षाने आपल्याला आश्रमापासून दूर नेलें, याविषयी चिंतन करति असलेला तो रघुवंशज राम साशंक होऊन जनस्थानात आला, तेव्हा मनात खिन्न व शरिरानेही म्लान होऊन गेलेल्या त्या रामाजवळ पशुपक्षी झाले आणि स्या महात्म्याला डावी घालून भयंकर शब्द करू लागले, याप्रमाणे महाभयंकर चिन्हें पाहिल्यायर निस्तेज होऊन येत असलेला लक्ष्मण रामाचे दृष्टीस पडला. नंतर खिा प दुखित झालेला तो लक्ष्मण त्याच्याचप्रमाणे खिन व दु:खित झालेल्या रामाला अगदी जवळ येऊन भेटला असता, राक्षसाचे वास्तव्य असलेल्या निर्जन वनात सीतेला सोडून आलेल्या लक्ष्मणाला पाहतांच राम त्याची निंदा करू लागला. (११-१६) रघुनंदन रामाने लक्ष्मगाचा डावा हात धरला आणि परिणामी सुखकर १९ (म, रा.) .

·श्रीरामायणम् । [ सर्गः ५८-५९
अहो लक्ष्मण गर्ने ते कृतं यत्त्वं विहाय ताम्।
सीतामिहागतः सौम्य कशित्स्वस्ति भवेदिति
न मेऽस्ति संशयो वीर सर्वथा जनकात्मजा।
विनष्टा भक्षिता वापि राक्षसैर्वनचारिभिः
अशुभान्येव भूयिष्ठं यथा प्रादुर्भवन्ति में।
अपि लक्ष्मण सीतायाः सामायं प्राप्नुयामहे
जीवन्त्याः पुरुषव्याघ्र सुताया जनकस्य ।
यथा वै मृगसद्धाश्च गोमायुश्चैव भैरवम्
वाशन्ते शकुनाश्चापि प्रदीप्तामभितो दिर्शम् ।
अपि स्वस्ति भवेत्तस्या राजपुत्र्या महावल
२२
इदं हि रक्षो मृगसंनिकाशं प्रलोभ्य मां दूरमंनुप्रयातम् ।
हतं कथंचिन्महता श्रमेण स राक्षसोऽभून्नियमाण एव २३
मनश्च मे दीनमिहाप्रहृष्टं चक्षुश्च सव्यं कुरुते विकारम् ।
होणाऱ्या कठोर शब्दानी एखाद्या .भयभीत झालेल्या पुरुषाप्रमाणे तो त्याला
म्हणाला, " हे लक्ष्मणा । सौतेला सोडून तू येथे आलास, हे तू फारच निंद्य
कृत्य केलेंस, कारण हे सौम्य लक्ष्मणा । आपणापैकी कोणाही तेथे नसताना
सालेचे कुशल असेल काय ? हे वीरा । जनक्कन्या सीतेचा. सर्वस्वी नाश तरी
झाला असला पाहिजे अथवा वनात सचार करणाऱ्या राक्षसानी तिला खाली
तरी असली पाहिजे हे पुरुषश्रेष्ठा लक्ष्मण] 1 ज्याअर्थी पुष्कळ अशुभ चिन्हें मला
होत आहेत, त्याअर्थी जनकन्या सीता जिवत असून तिचे कुशलवृत्त आपणाला
समजेल काय : (१५-२१)
"मृगाचे कळप, खोकड व पक्षी प्रदीप्त झालेल्या दिशेकडे तोंड करून
भयंकर शब्द करीत आहेत, तेव्हा हे महावलान्य लक्ष्मणा! त्या राजकन्येचें
कुशल असेल ना ' मृगाप्रमाणे भासणारा हा राक्षस मला लुब्ध करून दूर निघून
गेला आणि मोठ्या श्रमाने कसा तरी मी जेव्हा त्याचा वध केला, तेव्हा मरता-
मरताच मान त्याने राक्षसरूप धारण केले. या ठिकाणी माझें मन सिन्न व हर्षरहित
झालेले आहे आणि माझा दावा डोळा लवत आहे यावरून दे लक्ष्मणा । सीता
2

·. ४ ५ डा. १८-२४१५] भरण्यकाण्डम्। (२९१) असंशयं लक्ष्मण नास्ति सोता हता मृता चा पथि वर्तते वा २४ इत्या श्रीमद्रा० वा. आदिकाव्येऽरण्यकाण्डेऽऽपञ्चाशः सर्गः ॥५८१८९९] नवपञ्चाश• सर्गः। स दृष्ट्वा लक्ष्मण दोनं शून्यं दशरथात्मजः । पर्यपृच्छत धर्मात्मा वैदेहीमागतं विना १ प्रस्थितं दण्डकारण्यं या मामनुजगाम ह । कसा लक्ष्मण चैदेही यां हित्वा त्वमिहागतः राज्यभ्रष्टस्य दीनस्य दण्डकान्परिघायता। क सा दुःखसहाया मे वैदेही तनुमध्यमा यांविना नोत्सहे वीर मुहूर्तमपि जीवितुम् । क सा प्राणसदाया मे सीता सुरसुतोपमा पतित्वममराणां हि पृथिव्याथापि लक्ष्मण । विना तां तपनीयामां नेच्छेयं जनकात्मजाम् निःसशय आश्रमांतून नाहीशी झालेली आहे मग तिला कोणी हरण करून नेलेली असो, ती कोठे मरुन पडलेली असो किंवा कोठेतरी मार्गात असो" "(२१-२४) याप्रमाणे वाल्मीकिप्रणीत श्रीरामायण नावाच्या आदिकाव्यांतील अरण्यवानपैकी भावभावा सर्ग समास झाला ॥ ५८ ॥ सीतेला सोडून झालेल्या त्या दीन व खिन्न लक्ष्मणाला पाहिल्यावर तो दशरथपुन धर्मारमा राम याला म्हणाला, " हे लक्ष्मणा ! मी दण्डकारण्यात जाण्याकरिता निघाली असता जो माझ्या मागोमाग आली जिचा साग फरून तूं येथे आला भाहस, ती सीता कोठे आहे ? अरे, राज्याला मुकल्यामुळे दीन होऊन दण्डकारण्यांत भटकत फिरणाया मला दु सामध्येही सहाम्य करणारी ती सुंदरी विदेहरानकन्या कोठे आहे हे वीरा। जिच्यावाचून एक क्षणभरही जिवत राहण्याची माझी इच्छा नाही, ती देवकन्येप्रमाणे मुंदर व माझ्या प्राणाची मैत्रीण असलेली साता कोठे आहे हे लक्ष्मणा! पृथ्वी के देवाचे आधिपल जरी मला प्राप्त झाले तरी सुवर्णासार या उज्वल कार्याने गुरु असलेल्या त्या जानकीचा वियोग होत असेल तर मला लाची इच्छा

·[ सर्गः ५९
८
श्रीरामायणम्
कचिजीवति पैदेही प्राणैः प्रियतरा मम।
कञ्चित्प्रवाजनं वीरन मे मिथ्या भविष्यति
सीतानिमित्तं सौमित्रे मृते मयि गते त्वयि ।
कश्चित्सकामा कैकेयी सुखिता सा भविष्यति
सपुत्रराज्यां सिद्धार्थो मृतपुत्रा तपस्विनी।
उपस्थास्यति कौसल्या कश्चित्सौम्येन कैकयीम्
यदि जीवति वैदेही गमिष्याम्याश्रमं पुनः ।
संवृत्ता यदि वृत्ता सा प्राणांस्त्यक्ष्यामि लक्ष्मण ९
यदि मामाश्रमगतं चैदेही नाभिमापते।
पुरः प्रहसिता सीता विनशिष्यामि लक्ष्मण
ब्रूहि लक्ष्मण चैदेही यदि जीवति वा न वा ।
त्वयि प्रमत्ते रक्षोभिर्भक्षिता वा तपस्विनी
सुकुमारी च बाला च नित्यं चादुःखमागिनी ।
नाही. (१-५)
"हे वीरा! मला प्राणांहूनही प्रिय असलेली विदेहराजकन्या सीता
जिवंत असेल काय? अरे, चौदा वर्षेपर्यत वनांत राहण्याची जी मी प्रतिज्ञा केली
आहे ती (सीतेचे जीवित नाहीसे झाल्यास माही जीवित कायम राहणे संभवनीय
नसल्यामुळे) असत्य तर होणार नाही ना? हे सुमित्रापुत्रा लक्ष्मणा। सीते-
करितां मला मरण येऊन तूं एकटा अयोध्येत परत गेल्यावर तरी त्या कैकेयीचे
मनोरथ परिपूर्ण होऊन ती सुखी होईल काय ? अरे, पुत्र मेल्यामुळे दोन
झालेली कोसल्या, मनोरथ परिपूर्ण होऊन पुत्र व राज्य यांसह असलेल्या
कैकेयांची सामोपचाराने सेवा करील का? हे लक्ष्मणा! विदेहराजकन्या भर
जिवंत असेल तर मी आश्रमांत पुनः जाईन; परंतु ती जर मृत झाली असेल
तर मी प्राणत्याग करीन. हे लक्ष्मणा ! मी आश्रमांत जातांच सामोरी येऊन
सौतेने जर माझ्याशी भाषण केले नाही तर मी नाश पावणार. (6-१०)
"हे लक्ष्मणा ! साता जिवंत आहे किंवा नाही ? अरे, निष्काळजीपणाने
तूं येथे निघून माल्यामुळे त्या विचारीला राक्षसांनी भक्षण करून टाकले की

·को-६-१८]
अरण्यकाण्डम् ।
मद्वियोगेन वैदेही व्यकं शोचति दुर्मना.
सर्वथा रक्षसा तेन जिलेन सुदुरात्मना ।
वदता लक्ष्मणेत्युञ्चैस्तवापि अनितं भयम् १३
ध्रुतश्च मन्ये वैदेहा स स्वर सदृशो मम ।
प्रस्तया प्रेषितस्त्वं च द्रष्टुंमां शीयमागत
सर्वथा तु कृतं फष्ट सीतामुत्सृजता बने।
प्रतिकर्तुं नृशंसानां रक्षसां दत्तमन्तरम् १५
दुखिता खरचातेन राक्षसा पिशिताशना ।
ते सीता निहता घोरैर्भविष्यति न सशय
अहोऽस्मि व्यसने मग्नः सर्वथा रिपुनाशन ।
कित्विदानी करिष्यामि शङ्के प्राप्तव्यमीदृशम्
इति सीतां वरारोहां चिन्तयन्नेव राघवः ।
आजगाम जनस्थानं त्वरया सहलक्ष्मण
काय ? ती विदेहराजकन्या सुकुमार व अद्यापि लहान असून नेहमी सुखातच
वाढलेली आहे माझ्या वियोगामुळे नि सशय ती खिन्न होऊन कोठे तरी शोक
करीत असेल 'हे लक्ष्मणा " अशी अतिशय उच्च खराने भारोळी मारणाऱ्या
त्या अत्यत दुष्ट व कुटिल राक्षसाने तुझ्या ठिकाणीही निसराय मय उत्पन
केले माझ्यासारखा जो स्वर त्याने काढला तो सीतेने ऐकला आणि तिने
भयभीत होऊन तुला पाठविल्यामुळे तू मला पाहण्याकरिता सत्वर येथे आला
आहेस, असे मला वाटतें भरे, सातेला वनात टाकून येथे भालास ही गोष्ट तू
अगदी पाईट केलीस, कारण दुष्ट राक्षसाना आपला सूड उगविण्याची ही तू
चांगली सपांच आणून दिलीस खराचा वध झाल्यामुळे त्या मासमक्षक
राक्षसांना दुख झाले होते तेव्हा त्या भोर राक्षसानी सीतेचा वध केला असेल
यांत सशय नाही हे शगुनाशका लक्ष्मणा ! मी सर्वस्वी सकात बुडून गेलों
आहे, यामुळे आता काय करावे' अरे, अशा प्रकारे प्राप्त होणारे दुख
भापाला अनुभवावे लागणारच, अशी मला शका येते "(११-१५)
याप्रमाणे सुदरी सीतेचे मनात चिंतन करीत असलेला तो रघुवंशज राम

·२ ३ (२९४) श्रीरामायणम् । [ सर्ग: ५९-६० विगईमाणोऽनुजमार्तरूपं क्षुधाश्रमेणैव पिपासया च। विनिःश्वसन्शुष्कमुखो विषषणः प्रतिश्रयं प्राप्य समीक्ष्य शून्यं १९ स्वमाश्रमं स प्रविगाध वीरो विहारदेशाननुसृत्य कांश्चित् । एतत्तदित्येव निवासभूमौ प्रहृष्टरोमा व्यथितो बभूव २० इत्या श्रीमद्रा. वारमी० आदिकान्येऽरण्यकाण्डे नवपञ्चाशः सर्ग.॥५९॥६१९१९] पष्टितमः सर्गः । अथाश्रमादुपावृत्तमन्तरा रघुनन्दनः। परिपप्रच्छ सौमित्रि रामो दुःखादिदं वचः तमुवाच किमर्थ त्वमागतोऽपास्य मैथिलीम् । यदा सा तव विश्वासाने विरहिता मया दृष्ट्वैवाभ्यागतं त्वां मे मैथिली त्यज्य लक्ष्मण । शङ्कमानं महत्पापं यत्सत्यं व्यथितं मनः लक्ष्मणासद सत्वर जनस्थानात आला. आश्रमाचे संनिध असलेला प्रदेश सीतेने विरहित आहे असे पाहून रामाचे मुख निस्तेज झालें, तो खिन्न झाला, दुःखाचे सुस्कारे टाकू लागला आणि क्षुधा, तृषा व श्रम यांमुळे व्याकुल झालेल्या आपल्या कनिष्ठ प्रात्याची निंदा करू लागला. नंतर आपल्या आश्रमात तो धीर राम माल्यावर तेथील काही क्रीडास्थानांकडे गेला आणि (तेथेही सौता न आढळून आल्यावर ) निवासस्थानामध्ये ( अमुक अमुक कीडा ज्या ठिकाणी आपण केली) तेच हे ठिकाण असें स्मरण होताच त्याच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले आणि तो फारच दु:खाकुल झाला. (१८-२०) याप्रमाणे वाल्मीकिप्रीत धीरामायण नावाच्या आदिकाव्यांतील अरण्यकाडापैकी एकुणसाठावा सर्ग समाप्त झाला. ॥५९॥ सीतेच्या सागण्यावरून आश्रमातून निघून मार्गात आपल्याजवळ आलेल्या सुमिनापुत्र लक्ष्मणाला रघुनंदन राम दु खाने म्हणाला, "मी तुझ्या विश्वासाने सीतेला आश्रमात सोइन पालो होतो, तर तिला सोडून तूं का येथे मालास ? मारीच राक्षस जेव्हा माझ्यासारखी आरोळी देऊ लागला तेव्हा फारच वाईट गोष्ट घडल्याची जी शंका येऊन माझें मन व्याकुल झाले होते ती, हे लक्ष्मणा। .

·श्लो. १९-२०७१-१०J भरण्यकाण्डम् । ४ ७ ८ स्फुरते नयनं सत्यं वाहुश्च हृदयं च मे । दृष्ट्वा लक्ष्मण दुरे त्वां सीताविरहितं पथि एवमुक्तस्तु सौमित्रिलक्ष्मणः शुभलक्षणः । भूयो दुःखसमाविष्टो दुःखितं राममनचात् न स्वयं कामकारेण तां त्यक्त्वाऽहमिहागतः। प्रचोदितस्तयैवोस्त्वत्सकाशमिहागतः। आर्येणेव परिक्रुष्टं लक्ष्मणेति सुविस्वरम् । परित्राहीति यद्वाक्यं मेथिल्यास्तच्छृतिं गतम् सा तमार्तस्वरं श्रुत्वा तव स्नेहेन मैथिली। गच्छ गच्छेति मामाशु रुदती भयविक्लवा प्रचोद्यमानेन मया गच्छेति बहुशस्तया । प्रत्युक्ता मैथिली वाक्यमिदं तत्मत्ययान्वितम् ९ न तत्पश्याम्यहं रक्षो यदस्य भयमायहेत् । सीतेला एकटी सोडून तूं आला आहेस असे पाहतांच खरी ठरली; कारण है लक्ष्मणा | सीतेविरहित तुला मार्गात दूर पाहताच माझा डावा डोळा लवू लागला आणि डावा बाहुटा व हृदयाचा डावा भाग हे स्फुरण पावू लागले " याप्रमाणे शुभलक्षणसंपन्न सुमित्रापुत्र लक्ष्मणाला राम बोलला असता अधिकच दुःखाकुल झालेला तो लक्ष्मण दुखित बशा रामाला म्हणाला-(१-५) " मी स्वतः आपल्या इच्छेने तिचा त्याग करून येथे आलो नाहीं; दुसह शब्द उच्चारून तिनेच आज्ञा केल्यामुळे मी येथे मापल्या जवळ आली आहे. "हे लक्ष्मणा ! रक्षण कर " अशी अतिशय भयंकर गळा काढून तुमच्यासारखी जी आरोळी कोणी दिली ती सीतेच्या कानावर गेली आणि तो आत शब्द कानावर पडताच आपल्या ठिकाणी सीतेचे प्रेम असल्यामुळे ती भीतीने गागरून जाऊन, जा, लौकर जा" असें रडत रडत मला म्हणाली. याप्रमाणे जा, जा "असा पारंवार जेव्हा ती मला आग्रह करूं लागली, तेव्हा तिचा विश्वास बसेल अशा रीतीने मी तिला म्हणालो- 'रामाला भौति उत्पन्न करणारा असा कोणीही राक्षस माझ्या पाहण्यात नाही.तूं स्वस्थ रहा. ही आरोळी

·(२९६)
श्रीरामायणम् ।
[सर्ग-६०
निर्वृता मय नास्त्येतत्केनाप्येतदुदाहृतम्
विगहितं च नीचं च कथमार्योऽमिधास्यति ।
माहीति वचनं सीते यत्रायत्रिदशानपि
किनिमित्तं तु केनापि भ्रातुरालम्व्य मे स्वरम् ।
विस्वरं व्याहृतं वाक्यं लक्ष्मण प्राहि मामिति
राक्षसेनेरितं वाक्यं प्रासात्माहीति शोभने ।
न भवत्या व्यथा कार्या कुनारीजनसेविता
अलं विक्लयतां गन्तुं स्वस्था भव निरुत्सुका ।
न चास्ति त्रिषु लोकेषु पुमान्यो राधवं रणे १४
जातो वा जायमानो वा संयुगे यः पराजयेत् ।
अजेयो राघयो युद्धे देवैः शक्रपुरोगमैः
एवमुक्ता तु वैदेही परिमोहितचेतना।
उवाचाथूणि मुञ्चन्ती दारुणं मामिदं वचः
भावो मयि तवात्यर्थं पाप एवं निवेशितः।
रामाची नव्हे दुसयानेच कोणीतरी ही आरोळी दिली आहे. (६-१०)
कारण हे सोते ! प्रसग पडला असता देवाचेसुद्धा जो रक्षण करील तो
आर्य राम क्षत्रियाला अयोग्य आणि निंद्य असे " रक्षण कर" हे शब्द कसे बरे
उच्चारील ? काहीतरी वाईट हेतु मनात घरून कोणीतरी माझ्या भ्रात्याच्या
आवाजाचे अनुकरण करून " हे लक्ष्मणा । मला सोडव" असे वाक्य दुखित
स्वराने उच्चारले आहे साराश, हे कल्याणि! भयभीत झाल्यामुळे "नाहि त्राहि"
हे शब्द कोणी राक्षसानेच उच्चारले भाहेत तेव्हा निंद्य स्रियाप्रमाणे दुख
करण्याचें तुला कारण नाही. तुझें खिन्न होणे आता पुरे कर. तूं स्वस्थ हो।
काहीएक काळजी करूं नकोस, कारण त्रैलोक्यात हती असलेल्या आणि पुढे
होगा या प्राण्यापैकी संग्रामात रघुवंशज रामाचा पराजय करणारा असा कोणीही
नाही, राम युद्धात इंद्रप्रभृति देवानाही अजिंक्यच आहे." (११-१५)
" याप्रमाणे देहभान नाहीसे झालेल्या सौतेला मी सागितले असता मधु
ढाळीत कठोर शब्दांनी ती मला म्हणाली- 'भ्राता नष्ट होऊन मी तुला

·२० इच्छा पूर्ण होणार नाहीं कपटाने वागणारा तूं वस्तुत शच मला मिळवण्याच्या इच्छेनें घरोवर आला आहेस आणि राम दृष्टीआड होण्याची वाटच पहात आहेस, परंतु ही तुझी इच्छा पूर्ण होणार नाही याप्रमाणे सीता मला बोलली असता याप्रमाणे सुमित्रापुत्र लक्ष्मण सागत असताना दुखामुळे मोहित झालेला हे विनयसंपन्न लक्ष्मणा । सीतेवाचून तु येथें भालास ही गोष्ट तूं अयोग्य केलीस. राक्षसांचे निवारण करण्यास मी समर्थ आहे, हे जाणूनही सीतेच्या रागीट भाषणाने तू आश्रमातून निघालास कुछ सीतेचे कठोर भाषण ऐकून तिचा त्याग करून ज्याअर्थी तू येथे भाग आहेस, त्याअर्थी या लो. १०-२३] भरण्यकाण्डम्। (२९७) विनष्टे भ्रातरि प्राप्तुं न च त्वं मामवास्यसे संकेताद्भरतेन त्वं रामं समनुगच्छसि। क्रोशन्तं हि यथात्यर्थ नैनमभ्यवपद्यसे रिपुः प्रच्छन्नचारी त्वं मदर्थमनुगच्छसि । राघवस्यान्तरं प्रेप्सुस्तथैनं नाभिपद्यसे एवमुक्तस्तु वैदेह्या संरब्धो रक्तलोचनः । क्रोधात्मस्फुरमाणोष्ट आश्रमादभिनिर्गतः एवं बुधाणं सौमित्रि रामः संतापमोहितः। अब्रवीदुष्कृतं सौम्य तां विना त्वमिहागता जाननापि समर्थ मां रक्षसामपवारणे। अनेन क्रोधवाक्येन मैथिल्या निर्गतो भवान् न हि ते परितुष्यामि त्यक्त्वा यदसि मैथिलीम् । क्रुद्धायाः परुपं श्रुत्वा स्त्रिया यत्त्वमिहागतः २३ प्राप्त व्हावे, अशी माझ्यासंबंधी अति पापबुद्धि दुर्दैवाने तुझ्या अन्त करणांत उत्पन्न झाली आहे; परंतु मी तुझ्या हाती लागणार नाही राम तुझ्या नावाने मोठ्याने ओरडत असतानाही ज्याअर्थी तूं त्याच्याकडे जात नाहीस, त्यायी भरताशी कट करून तूं रामाच्या मागोमाग वनात आला आहेस, परंतु तुझी ही मी शुन्ध झालों, क्रोधाने डोळे लाल होऊन ओठ स्फुरण पावू लागले व रागा. रागानेच मी त्या आश्रमातून बाहेर निघालों" (१६-२०) राम त्याला म्हणाला, ·(२९८) श्रीरामायणम् । (सर्ग. ६०-६१ सर्वथा त्वपनीतं ते सीतया यत्प्रचोदितः। क्रोधस्य वशमागम्य नाकरोः शासनं मम २४ असौ हि राक्षसः शेते शरणाभिहतो मया। मृगरूपेण येनाहमाश्रमादपवाहित विरुष्यचापं परिघाय सायकं सलीलवाणेन च ताडितो मया। मागौं तनुं त्यज्य च विक्लयस्वरो बभूव केयूरधरः स राक्षसः २६ शराहतेनैव तदार्तया गिरा स्वर ममालम्व्य सुदूरसुश्रयम् । उपाहतं तद्वचनं सुदारुणं त्वमागतो येन विहाय मैथिलीम् २७ इत्याचे श्रीमदा. वाल्मी० आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे पष्टितम सर्ग ॥६०॥ [१९४५] एकषष्टितम सर्गः। भृशमात्रजमानस्य तस्याधो चामलोचनम् । प्रास्फुरञ्चाम्खलद्रामो वेपथुश्चास्य जायते उपालक्ष्य निमित्तानि सोऽशुभानि मुहुर्मुहुः । तुझ्या आचरणाने मला सतोष होत नाही सीतेने रागाने सांगितल्यामुळे तुंही कोधाच्या आधीन होऊन माझ्या आज्ञेप्रमाणे वागला नाहीस, हा सर्वस्वो तुझा अपराध आहे ज्याने मृगरूप धारण करून मला आश्रमातून दूर नेलें तो हा राक्षस मा सोडलेल्या बाणाने मरून येथे पडला आहे मी धनुष्य भोडून त्याला वाण लावला आणि तें धनुष्य विशेष आकर्षण न करताच सहज तो घाण त्या मृगावर सोडला, तेव्हा तो याण लागताच मृगस्पाचा त्याग करून तो वाहुभूषणे धारण करणारा राक्षस बनला आणि दु खाच्या आरोळ्या ठोकू लागला वाण लागताच फारच दूर ऐकू जाईल अशा रीतीने माझ्या स्वराचे अनुकरण करून व्याकुल वाणीने त्या राक्षसाने फारच भयकर शब्द उच्चारले व त्यामुळेच तू सीतेला सोडून येथे भालास. (११-२०) याप्रमाणे वाल्मांकिप्रणीत श्रीरामायण नावाच्या आदिकाव्यातील अरण्यकांडापैकी साठावा सर्ग समाप्त झाला ॥६॥ राम आश्रमाकडे येऊ लागला असता त्याचा दावा डोळा खालच्या बाजूला भतिशय लवू लागला, चालतांना तो अडखळू लागला आणि त्याच्या ·२ ६ ७ छो. २४-२७, १-८] सरण्यकाण्डम्। अपि क्षेमं तु सीताया इति चै व्याजदार ह स्परमाणो जगामाथ सीतादर्शनलालसा। शून्यमावसथं दृष्ट्वा यभूयोद्विनमानसा उद्भमभिव वेगेन विक्षिपन् रघुनन्दनः। तत्र तनोटजस्थानमभिवीक्ष्य समन्ततः ददर्श पर्णशालां च सीतया रहिता तदा । शिया विरहितां ध्यस्ता हेमन्ते पद्मिनीमिय सदन्तमिव वृक्षश्च ग्लानपुष्पमृगदिजम् । थिया विहीन विश्वस्त सत्यक्त वनदेवतः विप्रकीर्णाजिनकुशं विप्रविसीकटम् । दृष्ट्वा शून्योटजस्थान विललाप पुन पुनः हता मृता वा नष्टा या भक्षिता या भविष्यति । शरिरालाही कप सुटू लागला अशा प्रकारची अशुभ चिन्हें पारवार पाहिल्यावर "बातेचे कुशल असेल काय?" असे शब्द तो उच्चारू लागला सीतेच्या दर्शनाकरितां उत्सुक झालेला तो राम त्वरेत्वरेनें आश्रमाजवळ थाला आणि तेथे सीता नाही असे दिसताच मनात उद्विग्न झाला हातवारे करून तो रघुनदन राम इकडे-तिकडे हिंड् लागला आणि सीता असेल या आशेने तो त्या पर्णयुटिकेतील प्रदेश सर्व शानूनी पाहू लागला नतर हेमतऋतूमध्ये कमलाचा विघ्वस झाल्यामुळे शोभारहित झालेल्या सरोवराप्रमाणे सीतेने रहित असलेली ती पर्णटिका रामाने पाहिली (१-५) स्याचप्रमाणे आममातही पाहिल्यावर तो वारवार विलाप कम लागला कारण त्यातील पुष्य, पशु र पक्षी ही सर्व निस्तेज झाल्याने वृक्षानी त्याला शोभा न येता उलट तो रडतच आहे की काय, असा भासत होता विध्वस झाल्याने त्यांत शोभा राहिली नव्हती, वनदेवताही त्याला सोडून गेल्या होत्या, कुष्णाजिने व दर्भ अस्ताव्यस्त पडले होते, दर्भासने व चट्या फाटून गेल्या होत्या भाणि आतील पर्णकुटिकांत कोणीही नन्दतें अशा प्रकारचा श्रिम पाहिल्यावर शोकानें विलाप करू लागलेला राम थापल्याशी "सौतेला ·८ (३००) श्रीरामायणम् । [ सर्गः ६१ निलीनाप्यथवा भीरुरथवा वनमाश्रिता गता विजेतुं पुष्पाणि फलान्यपि च वा पुनः । अथवा पद्मिनी याता जलार्थ वा नदींगता यनान्मृगयमाणस्तु नाससाद बने प्रियाम् । शोकरकेक्षणः श्रीमानुन्मत्त इव लक्ष्यते वृक्षावृक्षं प्रघायन्स गिरीश्चापि नदीनदम् । वभ्राम विलपनामः शोकपकार्णवप्लुतः अस्ति कञ्चित्वया दृष्टा सा कदम्बप्रिया प्रिया । कदम्ब यदि जानीपेशंस सीतां शुभाननाम् स्निग्धपल्लवसंकाशा पोतकौशेयवासिनीम् । शंसस्व यदि सा दृष्टा विल्व विल्बोपमस्तनी अथवाऽर्जुन शंस त्वं प्रियां तामर्जुनप्रियाम् । कोणी तरी नेली असेल, ती मेली असेल, तिचा पत्ता नाहीसा झाला असेल, कोणी तिला भक्षण करून टाकली असेल, ती भिती कोठे तरी दडून बसली असेल, किंवा ती कदाचित् वनात गेली असेल. पुष्पे आणि फलें गोळा करण्याकरिता कदाचित ती गेली असेल किंवा पाण्याकरिता सरोवराकडे अथवा नदीकडे ती गेली अल " अशाप्रकारे तर्क करून राम प्रयलपूर्वक तिला शोधू लागला असताही जेव्हा वनात ती प्रिया त्याला आढळली नाही, तेव्हा शोकानें नेत्र आरक्तवर्ण झाल्यामुळे तो वैभवशाली राम उन्मत्तासारखा दिसू लागला. (६-१०) शोकरूप चिखलाने युक्त असलेल्या दुःख सागरात युडून गेलेला तो राम विलाप करीत करीत एका वृक्षापासून दुसऱ्या वृक्षाकडे धावू लागला आणि पर्वत, नद्या व नद हिंडू लागला. "हे कदंवक्षा! माझ्या त्या प्रियेला कदंबवृक्ष प्रिय आहेत; तेव्हां ती तुला कोठे दिसत आहे का ? अरे! तुला जर ठाऊक असेल तर ती सुमुखी सीता कोठे आहे, हे मला साग. स्निग्ध पल्लवाप्रमाणे जिचें शरीर कोमल आहे आणि जी पिवळे रेशमी बन्न नेसली आहे, ती सीता कोठे आहे, हे मला साग, अरे, वेलफळाचीच उपमा देण्यास जिचे स्तन योग्य आहेत ·अरण्यकाण्डम् । १४ जनकस्य सुता तन्धी यदि जीवति वान वा ककुमः ककुभोलंता व्यक्तं जानाति मैथिलीम् । लतापल्लवपुष्पाढ्यो भाति होप वनस्पतिः १५ भ्रमरैरूपगीतश्च यथा द्रुमवरो ह्यसि । एष व्यक्तं विजानाति तिलकस्तिलकमियाम् अशोक शोकापनुद शोकोपहतचेतनम् । स्वन्नामानं कुरु क्षिप्रं प्रियासंदर्शनेन माम् यदि ताल त्वया दृष्टा पकतालोपमस्तनी। कथयस्व वरारोहां कारुण्यं यदि ते मयि १८ यदि हा त्वया जम्बो जाम्बूनदसमप्रभा । नियां यदि विजानासि निशिवं कथयस्व में ती सीता जर तूं पाहिली असेल तर मला सांग. अथवा हे अर्जुनवृक्षा! अर्जुन- वृक्ष जिला प्रिय आहेत अशी ती माझी प्रिया कोठे आहे हे तूं तरी साग अरे, तो जनककन्या सुंदरी सीता जिवंत आहे किंवा नाहीं। सीतेच्या माझ्या ककुभ- वृक्षाप्रमाणे तुळतुळीत आहेत; तेव्हा या ककुभ वृक्षाला ती कोठे बाहे हैं नि.संशय माहीत असेल. ज्याअर्थी लता, पल्लव आणि पुष्पें यानी हा वृक्ष समृद्ध दिसत आहे, त्याअर्थी याला सीतेची माहिती आहेच आहे कारण त्यावाचून या ठिकाणी अशी शोभा कोठन रहाणार ! (११-१५) ·सर्गः ६२ (३०२) श्रीरामायणम्। अहो त्वं कर्णिकाराद्य पुष्पितः शोमसे भृशम् । कर्णिकारप्रियां साध्वीं शंस दृष्टा यदि प्रिया चूतनीपमहासालापनसान्कुररांस्तथा । दाडिमानपि तान्गत्वा दृष्ट्वा रामो महायशाः बकुलानथ पुन्नागांश्चन्दनान्केतकांस्तथा। पृच्छत्रामो वने भ्रान्त उन्मत्त एव लक्ष्यते २२ अथवा मृगशावाक्षी मृग जानासि मैथिलीम् । मृगविप्रेक्षणी कान्ता मृगीभिः सहिता भवेत् २३ गज सा गजनासोय॑दि दृष्टा त्वया भवेत् । तां मन्ये विदितां तुभ्यमाख्याहि वरवारण २४ शार्दूल यदि सा दृष्टा प्रिया चन्द्रनिभानना। मैथिली मम विस्रब्धः कथयस्व न ते भयम् पाहिलीस काय? अरे, माझ्या प्रियेचा वृत्तात जर तुला काही ठाऊक असेल तर तो असेल तसा तूं नि शकपणे मला साग ओहो । हे कर्णिकार वृक्षा। तूं आज फारच प्रफुल्लित झालेला दिसत आहेस तेव्हा माझी प्रिया तुझ्या दृष्टीस पडली आहे काय ? अरे, कर्णिकाराची पुष्पं जिला प्रिय आहेत, त्या साध्यांची वार्ता तूं मला साग " (१६-२०) याप्रमाणे महायशस्वी राम आम्र, नीप, महासाल, फणस, कुरर आणि डाळिंब हे वृक्ष पाहून सीतेची बातमी विचारण्याकरिता त्याचेही जवळ गेला आणि त्याचप्रमाणे याल, पुन्नाग, चन्दन व केतक या वृक्षाना विचारीत विचारीत घनात भटक्त असलेला तो राम उन्मत्त पुरुषाप्रमाणे दिसू लागला. तो अथवा हे मृगा ! हरणाच्या वछज्यासारखे जिचे डोळे आहेत, ती सीता तुला तरी ठाऊक आहे काय ? कारण हरिणामी स्त्री हरिणीररोबरच असली पाहिजे. हे गजा! गजाडेप्रमाणे जिच्या माध्या आहेत, ती सीता तुझ्या दृष्टीस पडली असेल, ती तुला माहीत आहेच असे मला वाटते म्हणून हे श्रेष्ठ गजा! तूं मला तिची हकीकत साग. हे व्याना| चन्द्रासारख्या भाल्हाद- कारक मुखाने युक्त असलेली ता प्रिया मिथिलराजकन्या जर तुझ्या दृष्टीस ,

·४
श्लो०२०-३१]
अरण्यकाण्डम्।
कि धावसि प्रिये नूनं दृष्टाऽसि कमलेक्षणे ।
'वृक्षराच्छाद्य चात्मानं किं मान प्रतिमाषसे
तिष्ठतिष्ठ वरारोहेन तेऽस्ति करुणा मयि।
नात्यर्थ हास्यशोलासि किमर्थ मामुपेक्षसे
पीतकोशेयकेनासि सूचिता वरवर्णिनि ।
घावन्त्यपि मयां हटा तिष्ठ यद्यस्ति सौहृदम्" २८
नैव सा नूनमथवा हिसिता चारुहासिनी।
राग्छू प्राप्त हि मां नूनं यथाऽपेक्षितुमर्हति
व्यक्तं सा भक्षिता वाला राक्षसैः पिशिताशनः ।
विभज्याङ्गानि सर्वाणि मया विरहिता प्रिया ३०
नूनं तच्छुभदन्तोष्ठं सुनासं शुभकुण्डलम् ।
पूर्णचन्द्रनिभं प्रस्तं मुखं निष्प्रभतां गतम्'
पडली असेल तर निर्धास्तपणे मला साग; माझ्यापासून तुला भय नाही
(२१-२५)
" हे प्रिये । तूं धावाधाव का करीत आहेस. हे कमलनयने ! खरोखर
आता मी तुला पाहिलेच, वृक्षाच्या आड लपून तू माझ्याशी का बरे भाषण
करीत नाहीस ! हे सुंदर। यांच, याव, तुला काही माझी दया येत नाही. तुझा
स्वभावही फार घट्टेखोर नाही. मग असे असतांना तूं आता का घरे माझी
उपेक्षा करीत आहेस ? हे श्रेष्ठ त्रिये ! पिवळ्या पैठणीवरून तर मी तुला
ओळखलेच आहे आणि धावता धावतांही तूं माझ्या दृष्टीस पडली आहेस.
तेव्हा माझे ठिकाणी जर काही तुझे प्रेम असेल तर याय. पण हे खरोखर तो
सीता नव्हेच. ला सुहास्यपदनेचा खाम कोणीतरी वध केला आहे. कारण ती
जर येथे असेल तर अशाप्रकारे मी संकटात सापडलो असतांना माझी काळजी
वरीलच. माझा विरह झालेच्या त्या घालेला तिच्या सर्व अवयवाचे तुकडे तुकडे
करून मासभक्षक राक्षसांना नि संशय भक्षण पेलें आहे. (२६-३०)
"सुंदर दात व ओठ, उत्कृष्ट नासिका आणि शुभ कुंडलें यानी युक्त असून
पूर्ण चंद्राप्रमाणे उज्ज्वल असलेले तिचे मुरा माझ्या प्रियोगामुळे निस्तेज झाले

·३४. (३०१) 'श्रीरामायणम् । [ सर्गः ६२-६३ सा हि चन्दनवर्णाभा ग्रीवा ग्रैवेयकोचिता। कोमला विलपन्त्यास्तु कान्ताया भाक्षिता शुभा ३२ नूनं विक्षिप्यमाणौ तौ वाहू पल्लवकोमलौ। भक्षितौ वेपमानानौ सहस्ताभरणादौ मया विरहिता पाला रक्षसां भक्षणाय वै। सार्थनैव परित्यकां भक्षिता वहुवान्धवा हा लक्ष्मण महाबाहो पश्यसे त्वं प्रियां क्वचित् । हा प्रिये क गता भन्ने हा सीतेति पुनः पुनः इत्येवं विलपत्रामः परिघावन्वनाद्वनम् । कचिदुद्भमते योगात्वचिद्विभ्रमते बलात् । क्वचिन्मत्त इवाभाति कान्तान्वेपेणतत्परत. सवनानि नदी शैलागिरिप्रस्रवणानि च । असतां खरोखर राक्षसांनी भक्षण करून टाकले आहे. माझ्याकरितां विलाप करीत वसलेल्या त्या कांतची कंठभूषणे नेहमीं धारण करण्याची संवय असलेली ती चन्दनासारखी गौरवर्ण, शुभ व कोमल मान राक्षसांनी भक्षण करून टाकली आणि तसेंच पल्लवांप्रमाणे कोमल, इकडेतिकडे चलनवलन करणारे व हस्तभूषण, चाहुभूषणे आणि कांपरें भरलेली बोटे यांनी युक्त असलेले ते तिचे हातही खरोखर राक्षसांनी खाऊन टाकले असतील ! पुष्कळ आप्तेष्ट असूनही ज्याप्रमाणे भरण्यात जनसमुदायाने त्याग केलेल्या स्त्रीला राक्षसानी भक्षण करून टाकावे, त्याप्रमाणे भक्षणाकरता मी त्या बालेला टाकून गेलो. हे महापराक्रमी लक्ष्मणा ! तूं कोठे प्रियेला पहात आहेस काय ? हे प्रिये ! हे कल्यानि ! हे सीते! कोठे तूं आहेस ?" (३१-३५) याप्रमाणे वारंवार विलाप करूं लागलेला राम या वनांतून त्या वनांत धावाधाव करूं लागला असतां कोठे'को 'उड्या मारू लागला आणि कोठे कोठे शोकामुळे घिरट्या घालू लागला. भार्येचा शोध लावण्यास गढून गेलेला तो राम काही वेळ उन्मत्त पुरुषाप्रमाणे भास लागला. सारांश, एक क्षणभरही फोठे न थांबता वेगानें तो अरण्ये, नद्या, पर्वत, पर्वतावरील ..

·. २ ३ ४ को. ३२-३८६१-५] भरण्यकाण्यम्। फाननानि च धेगेन भ्रमत्यपरिसंस्थितः तदा स गत्या विपुलं महदनं परीत्य सर्वे त्वथ मैथिली प्रति। अनिष्ठिताशः स चकार मागणे पुनः प्रियायाः परमं परिश्रमम् ३८ बसाई श्रीमदा-या आदिकाध्येऽरण्यकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः ॥६॥[१९८४] द्विषष्टितमः सर्गः। पृष्ठाऽऽश्रमपदं शून्यं रामो दशरथात्मजः । रदितां पर्णशालांच प्रवितान्यासनानि च १ अष्टा तत्र वैदेही संनिरीक्ष्य च सर्वशः। उवाच रामःमाक्रुश्य प्रगृह्य रूचिरी भुजी कनु लक्ष्मण यैदेही कं या देशमितो गता। फेनाहता या सौमित्रे भाक्षिता फेन चा मिया वृक्षणावार्य यदि मां सीते हसितुमिच्छसि। अलं ते हसिनाध मां भजस्व सुदुःखितम् यैः परिक्रीडसे सीते विश्वस्तैमूंगपोतकैः। जलप्रवाह आणि कुजवन हिंडूं लागला. दिडता हिंडता तो मोठ्या प्रच: वनात गल्यावर मैथिलीकरिता तो सर्व बाजूंनी हिंडला आणि निराश जरी झाला तथापि पुनरपि प्रियेच्या शोधाकरितो तो पराकाष्ठेचे श्रम घेऊ लागला. (३७-१८) याप्रमाणे वाल्मीकिप्रणीत धीमद्रामायण नावाच्या आदिकाव्यांतील अरण्यकाडापैकी एकसष्टावा सर्ग समाप्त झाला ॥६॥ दशरयकुमार राम आश्रमामध्ये गेला असता तेथे कोणी नाही, पर्णशाले- मध्येही कोणी नाही व आसनें अस्ताव्यस्त पडली आहेत असे त्याला आढळून झाले. सभोवार पादिले असताही जेव्हा सीता तेथे दिना तेव्हा आपले मनोहर हात पर करून आणि आकोश करन राम म्हणाला "हे लक्ष्मणा ! सीता कोठे आहे ? येथून कोर्णाकडे ती गेली श्रादे' हे युमित्रापुमा लक्ष्मणा । तिला कोणी घेऊन गेला आहे की काय भयवा ती प्रिया कोणी माण केली आहे की काय? हे सोते! माझच्या भाहून जर तू, माप्ती थट्टा करीत असशील तर ही तुझी या भाज पुर; भतिशयच दुखित झालेल्या माझा तूं स्वीकार कर. हे विनयसंपन्न सांते । नेहमींच्या सहवासामुळे निर्धास्त झालेल्या ज्या हरिणवालकायरोवर मीमा २० (म.रा.)

·५ ७ ८ (१०६) मीरामावणम् । [सर्गः ६६ पते होनास्त्वया साम्य ध्यायन्त्यनाविलक्षणः सीतया रहितोऽहं धै नहि जीवामि लक्ष्मण । वृतं शोकेन महता सीताहरणजेन माम् परलोके महाराजो नूनं द्रष्यति मे पिता। कथं प्रतिर्श संश्रुत्य मया त्वममियोजितः मपूरयित्वा तं कालं मस्तकाशमिहागतः। कामवृत्तमनाये या मृषावादिनमेव च धिक्यामिति परे लोक व्यक्तं वक्ष्यति मे पिता। विवशं शोकसंतप्तं दोनं भग्नमनोरथम् ९ मामिहोत्सृज्य करुणं फोतिरमिवानजुम् । क गच्छसि घरारोहे मा मोत्एज सुमध्यमे त्वया विरहितश्चाएं स्यध्ये जीवितमात्मनः। इतीघ विलपरामः सीतादर्शनलालसः न पदर्श सुदुःखातों राघको जनकात्मजाम् । अनासादयमानं तं सीतां शोकपरायणम् करीत होतीस त्या या हरिणबालकाचे नेत्र तुझा वियोग झाल्यामुळे अर्धनी फलषित झाले असून हे तुझे चिंतन करीत आहेत. (१-५) हे लक्ष्मणा ! सौतेर्वाचून मी जीवंत राहणार नाही. माता पिता महाराज दशरय खरोखर सीताहरणअन्य शोकाने प्रस्त झालेल्या मला परलोकी पाहील. खीतेच्या रक्षणार्थ मी तुझी योजना केली असतां तूं माझ्याशी प्रतिज्ञा केली भएनही, तावत्कालपर्यंत सातचे रक्षण न करितो तूं माझ्याबरोबर येथे झालास मामुळे माता पिता परलोकी तुला स्वेच्छाचारी, दुष्ट अथवा असत्यवादी म्हणेल किंवा "तुला धिकार असो" असें तरी खचित म्हणेल. धैर्यहीन, शोकसंतप्त, दीन, मनोरथ भन्म झालेला आणि म्हणूनच दयेला पात्र असलेल्या 'माझा कुटिल पुरुषाचा त्याग करून जाणाऱ्या कीतीप्रमाणे त्याग करून हे सुंदरि! तू कोठे जात माहेस? हे कृशोदर तूं मला सोइन जाऊ नको. (६-१०) तुझा विरह झाला असा मी आपल्या जीविताचा त्याग करीन" ह्याप्रमाणे भतिच्या दर्शनाकरिता उत्सुक असलेला तो राम विलाप करूं लागला, भाणि .

·०५-10] भरण्यकाण्डम् । (10) पक्षमासार विपुलं सीदन्तमिव कुञ्जरम् । लामणो राममत्यर्थमुवाच हितकाम्यया मा विषादं महाबुद्धे फुरु यनं मया सह । दं गिरिषरं वीर बहुकन्दरशोभितम् १४ प्रियकाननसंचारा वनोन्मत्ता व मैथिली। सा यनं पा प्रविष्टा स्यान्नलिनी चा सुपुष्पिताम् १५ सरितं चापि संप्राप्ता मानवजुलसेविताम् । वित्रासयितुकामा या लीना स्यात्कानने कचित् १६ जिशासमाना चैदेही त्वां मां च पुरुषर्षभ । तस्या छन्वेषणे श्रीमन्क्षिप्रमेव यताबहे धनं सर्वे विचिनुवो यत्र सा जनकात्मजा। मन्यसे यदि काकुत्स्थ मा म शोके मनः कृथाः १८ भसंत दु:खित झाला. तथापि, जनककन्या सीता त्या रघुवंशाच्या दृष्टीस पडली नाही. तेव्हा अतिशय खोल चिखलात रुतून बसलेल्या गजाप्रमाणे सीता प्राप्त होत नसल्यामुळे शोकाकुल होऊन तो राम शोकसागरात फारच मम होऊ लागला असतो त्याच्या हिताची इच्छा धरून लक्ष्मण त्याला म्हणाला, "हे महायुद्ध। हूं खेद करूं नकोस. मास्यासहवर्तमान तिला शोधण्याचा यत्न कर. हे वीराहा श्रेष्ठ पर्वत नानाप्रकारच्या गुहांनी सुशोभित झालेला आहे, आणि सीतला वनामप्ये संचार करणे आवदतें. तेव्हां बन पाहून जर ती हर्षयुक्त झाली असेल तर ती एकाद्या वनामध्ये किंवा प्रफुलित झालेल्या सरोवरामध्ये प्रविष्ट झाली असेल (११-१५ कदाचिद, मत्स्य पाणि वेतस् यांनी युक्त असलेल्या एकाद्या नदीको ती गेली मसेल किंवा आपल्याला घाबरवून टाकण्याकरिता ती कदाचित् कोठे सरी वृक्ष- समूहामध्ये दडून बसली असेल. है पुरुषश्रेष्ठा ! मापण तिचा शोध करितो किंवा नाही याबद्दल तुझी माझी परीक्षा करण्याकरिता कोठेतरी ती लपून बसली बाहे. ह्यास्तव, हे वैभवश्रेष्ठ रामा! निला शोधून काढण्याविषयी आपण मौकर यन करूं. हे ककुरस्थकुलोत्पन्ना रामा ! ज्या ठिकाणी ती यता आहे असें तुला वाटत असेल ते सर्व वन भापण धुंडून काहूं; परंतु, तूं मनामध्ये शोक

·(१०८)
श्रीरामायणम् ।
[सर्गः २
एषमुकास सोहालक्ष्मणेन समाहितः।
सह सौमित्रिणा रामो विवेतुमुपवक्रमे
ती धनानि गिरीश्चैव सरितश्च सरांसि च।
निखिलेन विचिन्वन्ती सीतां दशरथात्मजो
तस्य शैलस्य सानूनि शिलाच शिखराणि च ।
निखिलेन विचिन्वन्तो नैघ तामभिजग्मतुः
विचित्य सर्वतः शैलं रामा लक्ष्मणमप्रवीत् ।
नेह पश्यामि मौमित्रे वैदेही पर्वते शुभाम्
नतो दुःखाभिसंतप्तो लक्ष्मणो वाक्यमप्रवीत् ।
विवरन्दण्डकारण्यं भ्रातरं दीप्ततेजसम्
प्राप्स्यसे त्वं महामाश मैथिली जनकात्मजाम् ।
यथा विष्णुर्महायाहुलि यया महीमिमाम्
पवमुकस्तु वीरेण लक्ष्मणेन स राघवः ।
उवाच दीनया वाचां दु:खाभिहतचेतनः २५
नकोस." याप्रमाणे प्रेमाने लक्ष्मणाने भाषण केले असता तो राम स्थिर झाला आणि
व्या लक्ष्मणाला बरोबर घेऊन तिला शोधू लागला. ते दशरयकुमार वने, पर्वत,
तया व घरोवर भगदी पूर्णपणे धुडाळू लागले. (१६-२०)
आणि तेथे असलेल्या त्या पर्वतांच्या टेकन्या, व शिखरही संपूर्णपणे ते
शोधू लागले, तथापि त्यांना तिची भेट झाली नाही. तेव्हा त्याप्रमाणे सर्व
बाजूनी पर्वत चोपल्यावर राम लक्ष्मणाला म्हणाला " हे सुमिनापुना ! मला ती
पवित्र सीता पर्वतावर दृष्टीस पडत नाही. यानंतर दुःखाकुल झालेला लक्ष्मणही
दंडकारण्यामध्ये संचार करीत असताना आपल्या महातेजसो भात्याला म्हणाला,
"हे महाबुद्धिमान रामा ! महापराक्रमी विष्णूला ज्याप्रमाणे ही पृथ्वी मलाला
पद फेल्यानंतर मिळाली, त्याप्रमाणे जनककन्या सीता तुला प्राप्त होईल"
याप्रमाणे वार लक्ष्मणाने सांगितले असता दासाने मन व्याकुळ झाला तो
राम दीन वाणीने त्याला म्हणाला. (२१-२५)

·लो. १९-३२
अरण्यकाण्डमा
धन सुविचित सर्वे पशिन्य फुल्लपकजा।
गिरिचाय महामास बहुकन्दरनिझरः
न हि पश्यामि घेदेही प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम्
पवस विलपप्रामः सीताहरणकर्शित ।
दीना शोकसमाविष्टो मुहूर्ते विलोऽभवत्
स विलितसर्वाङ्गो गतबुद्धिर्विवेतनः।
विषसादातुरो दीनो नि श्वस्याशीतमायतम्
बहुशः स तु नि श्वस्य रामो राजीवलोचनः ।
पा प्रियेति वियुकोश यहुशो चापगद्द
३०
तं सान्त्वयामास ततो लक्ष्मण प्रियवान्धवम् ।
बहुप्रकारं शोकात प्रथित प्रथिताजलिः
मनात्य तु तवाक्य लक्ष्मणोष्टपटच्युतम् ।
अपश्यस्ता प्रियां सीता माकोशल पुन पुन.
श्या धीमा. पा. भादिकाव्येऽरण्यकाण्डे द्विषाधितम सर्गः ॥२॥ (२०१६)
"हे महायुद्धिमान्- लक्ष्मणा ! सर्व वन अगदी बारकाईने शोधिल, प्रफुलित
समलानी युक मललली सरोवर शोधिली माणि अनेक गुहांनी च जलप्रवाहानी
युग असलेला हा पर्वतही धुडाळिला पातु, प्राणापेक्षाही अधिक असलेली ती
बैदेही मला कोठेही दिसत नाही' सनिचा अपहार स्यामुळे कृश, दान व शोका'
फुल झालेला म माप्रमाणे शाक करीत असतां क्षणभर अगदी व्याकुळ झाला
स्याने सर्व अवयव गळून गेले, मान नाहीसे होऊन तो निष्ट परला मागि
दुासाचा दी सुस्कारा टाकून तो दीन व व्याकुळ झालेला राम खद कर
लागला याप्रमाणे वारवार लाव लाव सुस्कारे टाकून तो कमलनयन राम एक-
गरिमा अधूनी कठ दाटल्यामुळे अस्पट स्वराने हे मिये!" असा माक्रोश
करू लागला असतो त्या बधूवर प्रेम करणाऱ्या रामाचे, शोकाकुल व विनय-
सपण असलेल्या लक्ष्मगानेसत जोड्न, नानाप गरें सात्वन केलें तथापि, ती
प्रिय सीताम्हादिसेना तेव्हा लक्ष्मणाध्या माठांतून निघालेल्या त्या भाषणालाही
नमानिता तो राम फिस्न फिरून सातकरिता मानोरार करू लागला (१०-११)
याप्रमाणे पाल्मीकिप्रणीत श्रीमद्रामायण नावाच्या प्रादिकाव्योतीक
परम्पकांपकी राषशा सगं समास झाला ॥१॥

·२ ५ (३३०) रामाषणन् । [सस त्रिषष्टितमः सर्गः। सीतामपश्यन्धर्मात्मा शोकोपदतचेतनः। विललाप महायाद रामः कमललोचनः पश्यत्रिव च तां सीतामपश्यन्मन्मयादितः। उवाच रायपो पाक्यं विलापाश्रयदुर्ववम् स्वमशोकस्य शास्त्राभिः पुष्पप्रियतरा प्रिये। भाकृणोपि शरीरं ते मम शोकपिरधनी कदलीकाण्डसरशी कदल्या संवृतावुभो। ऊरू पश्यामि ते देवि नासि शक्का निगूद्वितम् कर्णिकारवनं भने हसन्ती देवि सेवसे। मलं ते परिहासेन मम यापाषन वे विशेषणाश्रमस्थाने हासोऽयं न प्रशस्यते । अवगच्छामि ते शीलं परिहासप्रिय प्रिये पीता दिसेनानीं भाल्याकारणाने शौकामुळे दुखीला भंश पडलेला तो धर्मात्मा कमलनयन महापराकमी गम विलाप करू लागला, माणि वास्तविक जरी सीमा स्याच्या स्टीस पडत नसती तरी मदनाने म्याकुल झालेला तो राम भ्रमास असल्यामुळे ती दिसत आहे मखें समजून दिलापयुफ माणि मनन मस्पष्ट मो भाषण तिला उदेशन डरूं लागला. (तो म्हणा) "हे प्रिये, पुणे तुला अतिशय मावडतात म्हएन तूं भशोकाच्या ( प्रफुल्लित) शाबांनी मापसे घरीर माच्छादित परीत आहेस माणि यामुळे मामा शोक वाढवीत माहेस. हे देवि ! केळीच्या सुटाप्रमाणे असलेल्या या दोन्ही माम्मा केळीने प्राकून गेलेल्या मना दिसत आहेत; पामुळे तूं स्वताला दडवून ठेवण्यास पमर्थ नाहीस. हे यस्याणि हे देवि ? माझी वश करण्याकरता त कणिकाच्या बनाचे भवलेपन परीत भास, परंतु मला दुख देणारी ही तुझी थट्टा आता पुरे.( 1-५) रेपिये दक्षा स्वभाव विनोदी भाहे मी जाणतो. परंतु, विशेषतः बाधमामाय ही विनोद प्रशस्त माही यासवविशालनयने । हूँ ये. ही नही पष्टिका पून्य भाना मतिता भषण कस्न टाकिया माहे.

·७
7.1-11]
भरण्यकोपरम्।
मागच्छ त्वं विशालाक्षि शून्योऽयमुटजस्तव ।
सुव्यक्त राक्षसैः सीता भाक्षता वा हतापि षा
नदि सा विलपन्तं मामुपसंगैति लक्ष्मण!
पतानि मृगयूथानि साधुनेत्राणि लक्ष्मण
शंसन्तीच हि मे देची भक्षितां रजनीचर।।
हा ममायें क यातासि हा साधि परचाणिनि
दासकामाघ कैकेयी देवि मेऽद्य भविष्यति ।
सीतया सह निर्यातो विना सीतामुपागतः
कथं नाम प्रवेक्ष्यामि शून्यमन्तःपुरं मम ।
निर्वीर्य इति लोकोमो निर्दयश्चेति वक्ष्यति ११
कातरत्वं प्रकाशं हिसीतापनयेन मे।
निवृत्तयनवासच जनक मिथिलाधिपम्
कुरालं परिपृच्छन्तं कथं शक्ष्ये निरीक्षितुम् ।
विदेहराजो नूनं मां दृष्टा विरहितं तया
अथवा त्यांनी तिला कोठें नेली तरी आहे यात मुळीच संशय नाही. कारण है
बक्ष्मणा! मी शोक करीत असताना ती माझ्यापाशी येत नाही. हे लक्ष्मणाखा
हरिणांच्या कळपांचे मेत्र मधूनों मरून गेले आहेत. त्यावरून देवी प्रतिमा
राक्षसांनी मक्षण केल्याचे मला सांगत आहेत. सदाचरणसंपन पानि
सुंदरि ! कोठे गेलीस ! हाय! हाय ! देवि, मात्र माझ्या कैकेयीचा मनोरम
परिपूर्ण होईल. सोतेबरोबर नगरीतून बाहेर पालेला मी गीतेवाजून परत नगरीत
गेलो मसा(E-.)
त्या शन्य अंतःपुरामध्ये मी कसा प्रवेश कर! "हा वीर्यहीन निदर
भारे" भ मला लोक म्हणतील. माझ्यापासून प्रीतला हरण करून नेस्यामुळे
मामा मितरेपणा तर उपाच विक होत आहे. पनपास संपून परत गेलो अण
मिपिलाधिपति जनकपमा मझा कराल प्रश्न क मागला असता त्याच्याकरे
माझ्मान पावेल तरी कसे ? मी ला सोतेवांचून आनों भाई भ पारया

·श्रीरामायणम् ।
[सर्गः ६३.६४
मताधिनाशसंतप्तो मोहस्य पशमेष्यति।
अथवा न गमिष्यामि पुरी भरतपालिताम्
खगोंऽपि हितया हीना शून्य एव मनो मम।
सन्मामुत्सृज्य हि बने गच्छायोध्यापुरी शुभाम्
न त्यस्ता विना सीतां जीयेयं हि कथंचन ।
गाढमाश्लिष्य भरतो याच्यो मद्वचनात्वया
मनुशातोऽसि रामेण पालयेति घसुंधराम्।
अम्बा च मम कैकयी सुमित्रा च त्वया विमो
कौसल्या च यथान्यायमाभिवाद्या ममाशयो।
रक्षया प्रयत्नेन भवता एकाचारिणा
सीतायाश्च विनाशोऽयं मम चामित्रसूदन ।
विस्तरेण जनन्या मे विनिवेद्यस्त्वया भवेत्
इति विलपति राघवे तु दीने वनमुपगम्य तया विनासुकैश्या।
बरीवर तो विदेहराज जनक कन्येच्या नाशामुळे संतप्त होऊन मोहाचे आधीन
होईल अथवा भरताने रक्षण केलेल्या त्या भयाध्यानगरीमध्ये मी जाणारच नाही
कारण, तिच्यावाचून स्वर्गही जरी असला तरी मी तो शून्यच समजत माहे
म्हणून, हे लक्ष्मणा ! तूं आपला भातो मला धनामध्ये सोडून त्या शम
अयोध्यानगरीमध्ये चालता हो!(११-१५)
काही केले तरी त्या सीतेवांचून मी जिवंत राहणार नाही तूं भरतासा
कडकडून भेट आणि माझ्या आशेवरून त्याग साग की पृथ्वीचे परिपालन
कर" अशी रामाने तुला अनुज्ञा दिली आहे. हे प्रभो लक्ष्मणा! माझी माता
कैकेयी, सुमित्रा आणि त्याचप्रमाणे कौसल्या त्याना तूं रीतीप्रमाणे माझ्या
आशेने अभिवदन कर आणि मी चांगले सांगितल्याप्रमाणे वागून प्रयत्नपूर्वक
पांचे रक्षण कर हे शत्रुनाशका लक्ष्मणा सीतेचा म्हणूनच माझा हा असा नाश
भास्याचीकीकत तू माझ्या मातेला पविस्तर निवेदन कर" असो. उत्कृष्ट
केशानी युक्त असलेली सीता जेथे नाही त्या मनामध्ये आल्यावर राम दीन
होऊन खाप्रमाणे विलाप कर रागला
असतां लक्ष्मणाचेही मुख भयाने

·टो. १४-१०१-५] अरण्यकाण्डम् । (३१३) भयधिकलमुखस्तु लक्ष्मणोऽपि व्यथितमना भृशमातुरोबभूव १० इत्याचे श्रीमदामायणे वाल्मी० भादिकाव्येऽरण्यकाण्डे त्रिषष्टितमःसर्ग।। ६३(२०१४ चतुःषष्टितमः सर्ग। स राजपुत्रः प्रियया चिद्दीन शोकेन मोहेन च पीऽयमान।। विषादयन्भ्रातरमार्तरूपो भूयो विषादं प्रविवेश तीयम् स लक्ष्मणं शोकरशाभिपन्नं शोक निमनो विपुले तु रामः। उवाच वाक्यं व्यसनानुरूपमुष्णं विनिःश्वस्य रुदन्सशोकम् १ न मद्विधो दुष्कृतकर्मकारी मन्ये द्वितीयोऽस्ति वसुंधरायाम्। शोकानुशोको हि परंपराया मामेति भिन्दन्हदयं मनश्च पूर्व मया नूनमभीप्सितानि पापानि कर्माण्यसत्तानि । तपायमधापतितो विपाको दुखेन दुःखं यदहं विशामि ४ राज्यमणाशः स्वजनैर्यियोगः पितुर्विनाशो जननीवियोगः । सर्वाणि मे लक्ष्मण शोकयेगमापूरयन्ति प्रविचिन्तितानि निस्तेज पाले आणि मनामध्ये कळवळून ताही फारय व्याकुळ झाला ( १६-२०) याप्रमाणे महामुनिवाल्मीकिप्रणीत श्रीमदामायण नांवान्या आदिकाव्यांतील भरण्यकांडापैकी प्रेसष्टावा सगं समाप्त झाला ॥३॥ प्रियेचा वियोग झाल्यामुळे शेकाने प मोहाने व्याकुळ होत असलेला तो राजकुमार राम दुःखित होऊन भ्रात्या लक्ष्मणाचे ठिकाणी विषाद उत्पस करूं लागला आणि आपणही अतिशय खिन्न झाला; नंतर शोकामध्ये मम शालेल्या स्या लक्ष्मणाला स्वतःही अपार शोकामध्ये मम झालेला तो राम उष्ण व दीर्घ मुस्कारा टाकून शोकमा रुदन करीत असता दुःखाला अनुरूप असे भाषण करूं लागला. तो दाणाला) "मला वाटते, माझ्यासारिखा दुष्कर्म करणारा दुसरा कोणीही पुरुष ह्या पृथ्वीतलावर नाही आणि म्हणूनच माशे हृदय व मन विदीर्ण करणारा हा शोकामागून शोक एहसारिखा माझ्याकडे येत आहे, खरोखर पूर्वी माझ्या हातून आणूनपुजून वारंवार पाप कर्मे घरलेली आहेत आणि त्यापैकीच काही पात फल परिपक्क होऊन माज मला प्राप्त झाले आहे। यामुळे मला ही दुःसारंपरा अनुभवावी लागत आहे. हे लक्ष्मणा राग्यश, सजनांचा वियोग, पित्याचा नाश आणि मातेचा वियोग ही सर्व मनामध्ये माली है ·5 ७ (११४१ धारामायणम् । [सर्गः ६४ सर्व तु दुःखं मम लक्ष्मणेदं शान्तं शरीरे घनमेत्य क्लेशम् । 'सीतावियोगात्पुनरभ्युदोर्ण काप्टैरिवाग्निः सहसोपदोतः सा नूनमार्या मम राक्षसेन ह्यभ्याहृता खं समुपेत्य भीरुः । अप्यस्वरं सुस्परविप्रलापा भयेन विकन्दितयत्यमीक्षणम् तौ लोहितस्य प्रियदर्शनस्य सदोचितावुत्तमचन्दनस्य । वृत्तौ स्तनौ शोणितमकदिग्धो नूनं प्रियाया मम नाभिपातः तच्छ्लक्ष्णसुव्यक्कमृदुमलापं तस्या मुखं फुञ्चितकेशभारम् । रक्षावश नूनमुपागताया न भ्राजते राहुमुखे यथेन्दुः तां हारपाशस्य सदोचितान्तां प्रीवां प्रियाया मम सुबताया। रक्षांसि नूनं परिपीतवन्ति शून्ये हि भित्त्वा रुधिराशनानि याविहीना विजने वने सा रक्षोभिरावृत्य विकष्यमाणा। नूनं विनादं कुररीव दीना सा मुक्तवत्यायतकान्तनेत्रा असतो मला शोकावेग चे भरते अणितात. (१-५) हे लक्ष्मणा! वनामध्ये आल्यावर माझ्या शरिराला जरो ग्लेश झाले होते तरी सीता समीप असल्यामुळे मासे ते सर्व दु ख शमले होते; परंतु, काठांच्या योगाने ज्याप्रमाणे अनि एकाएकी प्रदाप्त होतो त्याप्रमागे सीतेच्या वियोगामुळे हैं हुस्स एकाएकी वृद्धिंगत झाले आहे, ती माझी सुशील परंतु भित्री सीता राक्षur. में हरण केली असल्यामुळे आशामध्ये प्राप्त झाल्यावर स्वाभाविक सुस्वर शब्द करणारी असूनही भयामुळे एकसारखी कर्कशस्वराने आक्रोश करून राहिली असेल. दिसण्यांतही मनोहा अशा का केशराचीच सर्वदा संवय असलेले ते मात्या प्रियेचे वर्तल स्खन सांपत रतमित्रित चिखलाने मरून गेले असाही मला मृत्यु येत नाही. मधुर, अत्यंत स्पष्ट व मृदु भाषणांनी युक्त असून कुरळ्या केयानी सपन असलेलें तें ति मुख ती राक्षसाच्या तावडीत सापडली असता चंद्राप्रमाणे खरोखर शोभेनासे झाले असेल. ज्याला नेहमी हाररूप मालेचार संवय आहे असा तो माझ्या पतिव्रतेवा के निर्जन वनामध्ये रकाशन करणा-या राक्षसांनी चिरून खरोखर त्यांतील रक्त प्राशन केलें मसेल. (6-1.) निर्जन बनामध्ये माझ्या विरहित असलेल्या त्या सौतेला राक्षस सभोवती गराग देउन अम्हा मोहन मे लागले असतील तेव्हा दार्थ व मनोहर नेत्रांनी ·लो. ६-१७ भरण्यकाण्यम् ।' अस्मिन्मया सार्घमुदारशीला शिलातले पूर्वमुपोपविष्टा । कान्तस्मिता लक्ष्मण जातहासात्वामा सीता बहुवाक्यजातम्१२ गोदावरीयं सरितां घरिष्ठा प्रिया प्रियाया मम नित्यकालम् । अप्यत्र गच्छेदिति चिन्तयामि नैकाकिनीयाति दिसाकदाचित् १३ पमानना पद्मपलाशनेत्रा पद्मानिवानेतुमाभिप्रयाता। तदप्ययुकं न हि सा कदाविन्मया विना गच्छति पङ्कजानि १४ कामं त्विदं पुष्पितवृक्षपण्डं नानाविधैः पक्षिगणैरुपेतम् । पनं प्रयाता नु तदपपयुक्तमेकाकिनी साति विभेति भीरुः 'आदित्य भो लोकताकृत लोकस्य सत्यानृतकर्मसालिन् । मम प्रिया साफ गता हता पा शंसस्व मे शोकहतस्य सर्वम् १६ 'टोकेपु सपु न नास्ति किञ्चित्ते न नित्यं विदितं भवेत्तत् । शंसस्व चायो कुलपालिनी सां मृताहना वा पधि चर्तत वा १७. युक्त असलेल्या त्या बिचा-या योतेने कुररीश्मागे शम्द कादिला अपल मनोहर हास्य माणि उदार समाव यानी युक्त असलेली ती सीता पूर्वी माझ्यासहवर्त- मान या धान्यावर बसून, हे लक्ष्मणा ! हंगत इंसत तस्याशी पुष्कळच पोलत बसत असे नामध्ये प्रष्ठ असलेली ही गोदावरी माझ्या प्रियेला सर्वदा प्रिय आहे. तेव्हा ती येथेंच कोठे ता गेली असेल असेंही एकदा माझ्या मनात गेते,पाई छाती एकटी कधीही बाहेर जात नाही. बरे, विवे मुख कमलासारखे असून क्षेत्र कमलपत्राप्रमाणे आहेत अशी ती सोता कहाचेत् कमले आणण्याकरिता बाहेर गेली असेल, परंतु, तेही जुळत नाही कारण माझ्यावाचून ती कधीही कमळे आणण्याकरितो जात नाही. प्रफुल्लिन पक्षपमुदाय माणि नानाप्रकारचे पक्षि- गण यांनी पुरु असलेल्या बापनामप्र सराखर ती गेली असेल; परंतु छ। तेही जुळत नाही. कारण, एकटी कोठे माहेर जाण्यास ती मिती अतिशय मौत असते.(12-14) सूर्यनारायगा ! लोकांना के काय व न केले काय हे सर्व तूं जाणत असून लोकांनी सरीसोटी कर्मे तूं भवलोकन करीत असतोस झास्तव, मानी ती प्रिया कोठे गेली बाहे किंवा तिला कोणी हरण करून नेलें आहे हे सर्व मला बाग; मी जगदी शोकाकुल माहे.हे पायो, तुला नेहमी माहीत नाही अशी कोणतीही गोष्ट ·. ३ (३१६) श्रीरामायणम् । [सर्गः ६४-६५ इतीव तं शोकविधेयदेहं रामं विसंशं विलपन्तमेव। उवाच सौमित्रिरवीनसत्त्वो न्याय्ये स्थितः कालयुतंच वाक्यम्१८ शोकं विसृज्यान धृति भजस्व सोत्साहता चास्तु विमागणेस्या । उत्साहवन्तो हि नरा न लोके सीदन्ति कर्मस्वतिदुष्करेषु पतीव सौमित्रिमुदप्रपौरुपं प्रवन्तमार्तं रघुवंशसत्तमः । न चिन्तयामास धृति विमुकवान्पुनश्च दुःरत्रं महदप्युपागमत् २० इत्या धीमदा वाल्मी०आदिकाव्येय सण्डे चतुःषष्टितमः सर्ग:n६४॥[२०५४) पञ्चषष्टितमः सर्गः। स दोनो दीनया वाचा लक्ष्मणं वाक्यमन्त्रवीत् । शीघ्र लक्ष्मण जानीहि गत्वा गोदावरी नदीम् अपि गोदावरी सीता पद्मान्यानायतुं गता। एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः पुनरेव हि सर्व त्रैलोक्यामध्ये नाही. तेव्हा आपल्या पवित्र वर्तनाने कुलाचे रक्षण करणाऱ्या त्या प्रियेसंबंधी वार्ता तं मला सांग. बरे ती मेली आहे अथवा तिला कोणी हरण करून नेली आहे किंवा ती कोठेतरी मार्गामध्ये आहे (हमला कळू दे) त्याप्रमाणे शोकानेच ज्याचां देह प्रस्त झाला भाहे असा तो राम उन्मत्तपणे अतिशय प्रलाप करीत असतांना उदार अंत:करणाने युरू असून न्यायाने तो सुमित्रापुत्र लक्ष्मण समयोचित शब्दांनी त्याला म्हणाला." शोक सोडून दे, धैर्य धर भाणि ह्या सीतेचा शोध करण्याविषयी उत्साह असू दे, कारण, अत्यंत पुष्कर कृयें प्रास झाली असताही जगतामध्ये उत्साही लोकांचे धैर्य कधी दाखचत नाही " याप्रमाणे तो उत्कृष्ट पराक्रमी सुमित्रापुत्र लक्ष्मण दुःखाकुल होऊन सांगू लागला असतांनाही रघुवंशजश्रेष्ठ रामाने त्याचा विचार न करितां धैर्य मोडिलें आणि त्यामुळे पुनरपि पूर्वीपेक्षाही मोठे दुःस त्याला प्राप्त झाले. (१६-२०) थाप्रमाणे महामुनिवाल्मीकिप्रणीत श्रमिद्रामायण नांवाच्या भादिकाव्यांतील भरण्यकाडापैकी चौसष्टावा सर्ग समाप्त झाला. ॥४॥ तो दीन राम दीनवाणीने लक्ष्मणाला म्हणाला " हे लक्ष्मणा । त्या गोदावरी- कडे जाऊन तूं सीतेचा लवकर शोध कर. कारण, कदाचित् सीता कमले आणण्या. बरिता गोदावरी नदीवर गेली असेल." त्याप्रमाणे रामाने सांगितले असता

·५
को. १८-२१-४] भरण्यकाण्डम् ।
(३१७)
नदी गोदावरौं रस्यां जगाम लघुविक्रमः।
तां लक्ष्मणस्तीर्थवनी विचित्वा राममनवीर
नैनां पश्यामि तीर्थपु क्रोधतो न शृणोति मे ।
कं नु सा देशमापन्ना वैदेही क्लेशनाशिनी ४
नहितं वेझि चै राम यत्र सा तनुमध्यमा ।
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा दीनः संतापमोहितः
रामः समभिचकाम स्वयं गोदावरी नदीम् ।
स तामुपस्थितो रामः क सीतेत्येवमनवीर
भूतानि राक्षसेन्द्रेण वधाहेण हतामपि ।
न तांशंसू रामाय तथा गोदावरी नदी
ततः प्रचोदिता भूतैः शंस चामे प्रियामिति ।
न च सा ह्यवदत्सीतां पृष्टा रामेण शोचता
लक्ष्मण पुनरपि लवकर लवकर पाऊल उचलून मनोहर अशा गोदावरीनदीकडे
गेला आणि उतार असलेली ती नदी धुंडाळून तो रामाला म्हणाला, "उतारचि
ठिशीही सीता माझ्या दृष्टीस पडत नाही भागि भी आक्रोश करीत असतां
मा ऐकतही नाही. तेव्हां दर्शन झाले असता भामचे क्लेश नाश करणारी ही
विदेहराजकन्या सीता कोणत्या तरी प्रदेशाला गेली आहे काय ?(१-५)
हे रामा, जिकडे ती सुंदरी गेली असेल तो प्रदेश मला माहीत नाही."
लक्ष्मणाचे मापण श्रवण करून दीन व संतापामुळे मोहित झालेला राम स्वत:
सोदावरी नदीको चालला आणि त्या नदीला गेल्यावर सौता कोठे आहे असे
विचारू लागला. तथापि षधालाच पात्र अशा राक्षमाधिपति रावणाने तिला
नेली आहे हे जाशीत असूनही तेथील प्राण्यांनी आणि त्याचप्रमाणे गोदावरी
नदीनेही रामाला तिच्यासंबंधाने मातमी सांगितली नाही. तदनंतर, तेथील
प्राण्यांनी " तूं या रामाला ह्याची प्रिया कोठे आहे हे साग" असे गोदावरी
नदीला सागितले असताना माणि शोक करणाया रामाने तिला विचारिल
असतांनाही तिने तिची सातमी रामाला सांगितली नाही. सारांश, स्या
दुरारम्या रावणाचें तें कर्म आणि रूप मनामध्ये आणून भयामुळे न्या गोदारी

·१
श्रीरामायणम् ।
सर्ग:
रायणस्य च तद्रूपं कर्मापिच दुरात्मनः।
ध्यात्वा भयात्तु घेदही सा नदी न शशंसह
निराशस्तु तया नघा सीताया दर्शने छतः।
उवाच रामः सौमित्रि सीतादर्शनकार्शितः
एथा गोदावरी सौम्य किंचिन्न प्रतिभापते।
किं तु लक्ष्मण वक्ष्यामि समेत्य जनकं पचा
मातरं चैव वैदेह्या विना तामहमाप्रियम् ।
या मे राज्यविहीनस्य वने वन्येन जोवतः
सर्व व्यपनयच्छोकं बैदेही कनु सा गता।
शतिवर्गविहीनस्य चैदहीमध्यपश्यतः
मन्ये दीर्घा भविष्यन्ति रात्रयो मम जाग्रतः।
मन्दाकिनी जनस्थानमिमं प्रस्रवण गिरिम् १४
सर्वाण्यनुचरिष्यामि यदि सीता दि लभ्यते।
एते महामृगा वीरा मामीक्षन्ते पुनः पुना १५
वक्तुकामा इह हि मे इनितान्युपलक्षये।
नदीने विदेहराजकन्येची हकीकत रामाला कळविली नाही. तेव्हा सीतेच्या
दर्शनाविषयी त्या नदीने निराश करून टाकिलेला व सीतेची मेट न थाल्यामुळे
कृश झालेला तो राम सुमित्रापुत्र लक्ष्मणाला म्हणाला (५-१०)
"हे विनयसंपन लक्ष्मणा ही गोदावरी काहीएक उत्तर देत नाही. बाखव,
सतिच्या पित्याची आणि मातेची गाठ पडली असता तिच्यावाचून मी त्यांना
काय बरे अप्रिय वृत्त सागू? राज्यापासून भ्रष्ट होऊन वनामध्ये वन्य पदार्यावर
उपजीविका करणाऱ्या माझा सर्व शोक जिन दूर केला ती विदेहराजकन्या
सांता को परे गेली असेल । ज्ञातवाँवा वियोग होऊन सीतेलाही अवलोकन
न करणान्या मला आता निद्रा येत नसल्याकारणाने रात्रों मोठ्या होतील असे
पाटते. सीता जर सापडत असेल तर मंदाकिनी नदा, जनस्थान व हा प्रसवण.
पर्वत ही सर्व मी हिंडून पाहीन (११-१५)
हे वार, महामृग वारंवार माझ्याकडे पाहत आहेत व त्यांना काही तरी

·हो.९-२१] अरण्यकाण्डम् । सांस्तु दृष्ट्वा नरव्याघ्रो राघवः प्रत्युवाच । क सीतेति निरीक्षन्वै बाष्पसंरुद्धया गिरा। पवमुका नरेन्द्रेण ते मृगा सहसोस्थिताः दक्षिणाभिमुखाः सर्वे दर्शयन्तो नमःस्थलम् । मैथिली द्वियमाणा सा दिशं यामभ्यपद्यत १८ तेन मार्गेण गच्छन्तो निरीक्षन्ते नराधिपम् । येन मार्ग च भूमि च निरीक्षन्ते स ते मृगाः पुननेदन्तो गच्छन्ति लक्ष्मणेनोपलक्षिताः। तयां वचनसर्वस्वं लक्षयामास चेङ्गितम् २० उवाच लक्ष्मणो धीमाज्येष्ठं भ्रातरमातयत् । क सीतेति त्वया पृष्टा यदि मे सहसस्थिताः दर्शयन्ति क्षितिं चैव दक्षिणां च दिशं मृगाः। माझ्याशी बोलावयाचे आहे अशा प्रकारचे त्यांचे हावभाव माझ्या दृष्टोत्पत्तीय येत आहेत. " असे म्हणत म्हणत पुरुषग्रेष्ठ रघुवंशज रामाने त्यांच्याकडे पाहिले आणि एकसारखी स्यांच्याकडे दृष्टि देऊन अधूंनी कंठ दाटून आल्यामुळे मस्पष्ट उचार होत असलेल्या वागीने " सीता कोठे आहे " म्हणून त्यांना विचारिलें. याप्रमाणे पुरुषश्रेठ रामाने मृगांना प्रश्न केला असता ते एकाएको उठले आणि सर्वही दक्षिणाभिमुख होऊन आकाश दाखवू लागले. कारण, रावण त्याच दिशेकडे सातेला घेऊन गेला होता. सारांश, स्या दक्षिण दिशेकडील मार्गाने जाता जाता ते मृग प्रजाधिपति रामाकडे वरचेवर पहात आपला उद्देश रामाला कळविण्याकरिता वारंवार आकाशमार्गाकडे दृष्टि देत देत साफ चालता यावें एतदर्य पायाखालील भूप्रदेश दिसण्याकरिता वारंवार भूमीक्टेही पहात असत, आणि गर्जना करीत करीत पुनरपि त्या दिशेकडे जात. अशा प्रकारे आपला उद्देश व्यक्त करणारे ते मृग लक्ष्मणने भवलोकन केले आणि त्यांचे तें चर नवलनरूप माषणही त्याने जाणिले. (१६-२०) तदनंतर तो युद्धिमान लक्ष्मण दुःखित पुरुषालाच योग्य अशा शब्दांनी भापल्या ज्येष्ठ भ्रात्याला म्हणाला "alता कोठे आहे असे तूं विचारांनी ज्याझ्या एकाएकी उठून मला हे मृग भूमि बागि दक्षिण दिशा दासान

·श्रीरामायणम्।
[सर्गः ६५
साधु गच्छावहे देव दिशमतां व नतीम्
यदि तस्यागमः कश्चिदार्या वा साथ लक्ष्यते।
यादमित्येव काकुत्स्थः प्रस्थितो दक्षिणां दिशम् २१
लक्ष्मणानुगतः श्रीमान्धीक्षमाणो घसुंधराम् ।
एवं संभाषमाणो तावन्योन्यं भ्रातरावुभौ २४
वसुंधरायां पतितं पुष्पमार्गमपश्यताम् ।
पुष्पवृष्टिं निपतितां दृष्ट्वा रामो महीतले २५
उवाच लक्ष्मणं वीरो दुःखितो दुःखित वचः ।
अभिजानामि पुष्पाणि तानीमानीह लक्ष्मण
अपि नद्धानि वैदेह्या मया दत्तानि कानने।
मन्ये सूर्यश्च वायुश्च मेदिनी च यशखिनी
अभिरक्षन्ति पुष्पाणि प्रकुर्वन्तो मम प्रियम् ।
आहेत त्याअर्थी, हे राजा, राक्षसांनी पाश्रित असलेल्या ह्या दिशेकडे आपण
गेलो तर बरे होईल कारण, कदाचित् तिकडे तिचा काही भाग लागण्याचा
अयवा ती कुलीन श्री दृष्टीस पडण्याचा संभव आहे " यावर "ठीक आहे"
असे म्हणून ककुत्स्थकुलोत्पल राम दक्षिण दिशेकडे निघाला, आणि लक्ष्मणा-
बरोबर दक्षिणेकडे निघालेला तो वैभवशाली राम पृथ्वीकडे दृष्टि देऊ
लागला (२१-२४)
याप्रमाणे एकमेकांशी बोलत बोलत ते उभयता प्राते आऊ लागले असता
रथ्वीवर पडलेल्या पुष्पांनी युक्त असा एक मार्ग त्याच्या पाहण्यांत माला तेव्हा
भूप्रदेशावर पुष्पवृष्टि पडलेली पाहून दुखित झालेला तो वीर राम दीन
पाणीने लक्ष्मणाला म्हणाला " हे लक्ष्मणा भरण्यामध्ये भी दिलेली पुष्पं सीतेने
आपल्या बुचड्यामध्ये घातली होती तीच हो मी भोळ सिली मला पाटते सूर्य,
यशस्विनी पृथ्वी आणि वायु हे माने प्रिय करण्याकरिता पुप्पांच रक्षण करीत
आहेत."( २५-२७)
ह्याप्रमाणे पुरुषश्रेष्ठ लक्ष्मणाला सागून तो महापराक्रमी धर्मारमा राम
जलप्रवाहानी गजबजून गेलेल्या प्रस्रवणपर्वनाला विचारू लागला "हे पर्वतरान

·हो. २२-३४] भरण्यकाण्डम् । एवमुफ्त्या महाबाहुर्लक्ष्मण पुरुषर्षभम् उपाच रामो धर्मात्मा गिरि प्रस्रवणाकुलम् । कश्चिक्षितिभृनां नाथ दृष्टा सर्वाङ्गसुन्दरी रामा रम्ये वनोद्देशे मया विगहिता त्यया। क्रुद्धोऽय वीगिरि तप सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ता हेमवर्णा हमाङ्गी सीतां दर्शय पर्वत । यावत्मानूान सर्वाणि न ते विध्वसयाम्यहम् एमुक्तम्तु रामेण पर्वता मैथिली प्रति । दर्शयन्निव ता सीता नादर्शयत राघवे ततो दाशरथी राम उवाच च शिलोचयम्। मम पाणाग्निनिर्दग्धो भस्मीभूतो भविष्यसि असव्यः सर्वतश्चैव निस्तृणदुमपल्लव । इमां या सरित चाद्य शापयिष्यामि लक्ष्मण । यदि नाख्याति मे सीतां मध्यचन्द्रनिभाननाम् ३४ रम्य वन प्रदेशामध्ये माझा वियोग झालेली सर्वागसुदरी व मनोहर सीता तुझ्या वोठे दृष्टीस पडली आरे काय? 'ह्याप्रमागे रामाने विचारिलें अमनाही जेव्हा तो पवत काडाच बालेना ते हां ए राक्षुः मृगाशी सिंदच भाषण करीत आहे की काय अशा तीन क्षध होउन र म स्या पर्वताला म्हणाला "हे पर्वता। सर्व तुझ्या शिखराचा मी विध्वम का नाही नाच तू आपला बऱ्या विचाराने ती सुवर्णवर्ग व सौदर्यनपन सीता कोठे आहे हे मग दासोर " (२८-३१) शामागें तो राम पर्वताला म्हणाला असता तो पर्वत रामाला पुढे सागितल्या- प्रमाणे सीता गेल्या या सुगा दासवू लागा परतु, साक्षात् वागीन शब्द उच्चारून त्याने त्याला तिा दासविली नाही तेव्हा दशरथान राम त्या पर्वताला म्हणाला "माझ्या याणरूप अप्नीने दग्ध झाल्यामुळे आज तुझे भस्म हा जाईल भागि गर्व वाजूनी तुझ्यावरील तृण, वृक्ष व पल्ला नाहीसे होगा तुक्षा कोणीही आश्रय परणार नाही अथवा, हे लक्ष्मणा ! पूर्णचदा सारख्या आल्हादकारक नग्याने युक्त अालेली सीता कोठे आहे हे जर ही नदी मग न सांगेल तर आज ०१(मरा)

·१५
धारामायणम् ।
[सर्गः ६५
एवं प्रापितो रामो विधानिय चक्षुण
ददर्श भूमौ निष्कान्नं राक्षमस्य पद महत् ।
प्रस्ताया रामकाक्षिण्याः प्रधावाय इतस्ततः
राक्षसनानुस्माया वैदेयाश्च पदानि तु ।
स समीक्ष्य पारकान्तं साताया राक्षसस्य च
भन्नं धनश्च तूणीच विकीर्ण बहुधा रथम् ।
संभ्रान्तहृदया राम शास भ्रातरं प्रियम् ३८
पश्य लक्ष्मण वैदेह्या कीर्णाः कनकबिन्दवः।
भूग्गाना हि सौमित्रे माल्यानि विविधानि च
तप्तबिन्दुनिकाशच चित्रैः क्षतजविन्दुभिः ।
आवृत पश्य सौमित्रे सर्वताधरणीतलम्
मन्ये लक्ष्मग वैदही राक्षस. कामरूपिभिः।
मी हिला शुष्क कान टाकितों ( ३२-३४)
च्या मागे कुन होऊा दृष्टीने जसा काही जे समोर येईल ते दग्ध करण्यास
प्रत्त झालेल्या त्या रामाने भूमीवर उमटलेलें राक्षसाचे मोठे पाऊल अवलोकन
कलें न ( रावणाचें जटायूशी युद्ध चालले असताना) राक्षसाच्या मागोमाग
जाण्यास भाग पडलेली आणि भयभीत झालेली ती सीता रामदर्शनाची इच्छा
भरून सैरावैरा धावू लागली असता तिची जी पाउले उमटली होती तीही रामाने
पाहिली. ह्याप्रमाणे सांतची व राक्षसाची पाउने पाहून व जटायूशी युद्ध
करिता करिता मोडलेलें धनुष्य, भाते आणि अनेक तुकडे होऊन अस्ताव्यस्त
पहलेला तो रावणाचा रथ पाहून मनामध्ये गोंधळून गेलेला तो राम आपल्या
प्रिय प्रात्याला म्हणाला- "हे लक्ष्मगा। भूषगातील सोन्याचे तुकडे सीतेने फेंकून
दिले आहेत आणि सुमिनापुना, पहा, त्याचप्रमाणे नानाप्रकारची पुष्ये तिने इकडे
तिकडे टाकली आहेत हे सुमित्रानंदना, सुवर्णबिंदूप्रमाणे दिसत असलेल्या अद्भुत
रफार्विद्या योगाने सर्व बाजूंनी व्याप्त झालेले हे भूतल तूं अवलोकन
कर ( ३५-४०)
यावरून, हे लश्मया । यथेष्टरस धारण करणान्या राक्षसांनी जनरकन्या सीता

·०-३५-४८]
मरण्यगण्यम्।
भित्त्वा भिरवा विभक्ता वा मथिता वा भावष्यति ४१
तस्या निमित्तं सीताद्वयोर्विवदमानया,
यभूव युद्ध सौमित्रे धारं गभसयोरिह
मुक्तामणिचिनं चदं रमणीयं विभूषितम् ।
धरण्यां पतितं सौम्य फस्य भग्नं महदनुः
राक्षसानामिदं वल सुराणामथवापि वा।
तरुणादित्यसंकाशं वैदयंगुलिकाचितम् ४४
विशीण पतितं भूमौ कवच कस्य काञ्चनम् ।
छचं शतशलाकं च दिव्यमाल्योपशोभितम् ४५
भनदण्डमिदं सौम्य भूमौ कम्य निपातितम् ।
काञ्चनारपछदाश्मे पिशाचवदनाः खरा: १६
भीमरूपा महाकायाः कस्य वा निहता रणे ।
दीप्तपावकसंकाशा छुतिमान्समरध्वजः
अपविद्धश्च भग्नश्च कस्य सांग्रामिको रथः।
साडेतोइन वाटून घेतली असावी अथवा भक्षम करून टारिली असावी असे वाटते.
हे लक्ष्मणा ! या सीतेकरिता क्लह करणाऱ्या दोन राक्षसाचे हा ठिगी घोर
युद्ध झाले आहे, असा अजमास होतो. हे विनयसंपन्न लक्ष्मगा । मोयें व रत्ने
लाविलेले रम्य व अलंकृत अरों में प्रचंड धनुष्य गेणाच वरें भूमीवर मोडून पडले
आहे ! हे वत्सा ! हे धनुष्य राक्षसाचे अथवा देवाचे असले पाहिजे; बानसूर्या-
प्रमाणे तेजस्वी व वैडूर्यमण्यानी अलंकृत असे हे भूमीवर तुमडे तुकडं होऊन
पडलेले सुवर्णाचे कवच कोणाचे बरे असावें । त्याचप्रमागे शेकडो कायाना
युक्त व दिव्य पुप्पानी सुशोभित असें हैं छन हे विनयसपन्न लक्ष्मगा । कोणाचे
परें दोहा मोइन भूमीपर पडले आहे ? (४१-४६ )
पिशाचासारिख्या मुखानी युक्त, भयार, धिप्पाड व गुरानी झूल घातलेले
असे संभामाग' माग्न टास्टिल गर्दभ कोणणचे करेंअसावेत ? देदिप्यमान,अमी-
प्रमाणे उज्ज्वल, तेजखी आणि समामामध्ये आपल्या यजमानाचं अस्तिच व्यक्त
परणारा असा हा उलथून पाडून मोडून टारिला संग्रामसंबंधी रख योगाचा

·५० (३२४) श्रीरामायणम् । [सर्गः ६५ स्थाक्षमात्रा विशिखास्तपनीयविभूपणाः कस्येमे निहता याणा: प्रकीर्णा घोरदर्शनाः। शरावरौ शरीर पूर्णी विश्वस्तौ पश्य लक्ष्मण प्रतादाभीपुहस्ताऽयं फस्य वा सारथिहत । पदवी पुरुषस्यैश व्यक कस्यापि रक्षम वैरं शतगुणं पश्य मम तेर्जीवितान्तकम् । सुघोरहृदयै सोम्य राक्षस कामरूपिभिः हता मृता वा वैदही भक्षिता वा तपस्विनी। न धर्मस्त्रायने सीतां द्विपमाणां महावन ५२ भक्षिताया ह चैदह्यां हतायामपि लक्ष्मण । के हि लोक प्रियं कर्तुं शक्ताः सौम्य ममेश्वरा. बरें असावा ? रथाच्या कण्याइतके लाय आणि सुवर्णभूषणांनी युक्त असे प्रतिपक्षा- वर टाकिलेले आणि म्हणूनच इकडे तिकडे पडलेले हे दिसण्यातही भयंकर असलेले पाण को गाचे बरे असावेत' हे लामणा ! पहा, बाणानी भरलेले हे भाते उध्वस्त होऊन पडले आहेत, चाबूक आणि लगामाच्या दोऱ्या ज्याच्या हातामध्ये आहेत असा हा मारून टाकिलेला सारथि कोगाचा बरं आहे नि संशय हा मार्ग कोण्त्या तरी राक्षसाचा असला पाहिले (४६-५०) राक्षनाशी ह्यापूर्वी जे माझे वैर होते त्यापेक्षा आता कोगों माझा वैवार घेऊन यांच्याशी युद्ध केल्याचे दिसत असल्यामुळे ते शेकडो पट जास्त झाले असून जीविताचा नाश करणारे आहे असे तू समन, हे विनयस रन लक्ष्मणा ! ज्याची अंत करणे फारच मठोर आहेत अशा यथेष्ट रूप धारण करणाऱ्या राक्षसाना त्या विचाऱ्या सीते आ हरा कदन नेल्यामुळे ती मृत झाली असेल किंवा त्यानी तिला भक्षण करून टाक्लिी अमेल अरेरे ! राक्षस सोतेला हरण करून नेऊ लागले असताना महापामय धर्मही तिचे रक्षण करण्यास समर्थ होत नाही हे विनय- संपन लक्ष्मणा ! विदेहराजकन्या सतिला राक्षसानी माग केले असले किंवाते कोठे तिला घेऊन गेले असले तरी जगतामध्ये माझे प्रिय करण्यास कोणते देव तरी समर्थ होगार आहेत. हे लक्ष्मगा। लोराचा उत्सादर आणि शर अगा शंकरही ·५८ लो० ४८-६.] भरण्यकाण्डम् । कर्तारमपि लोकानां शूरं करुणवेदिनम् । अज्ञानादवमन्येरसर्वभूतानि लक्ष्मण ५४ मृदुं लोकहिते युक्तं दान्तं करुणवदिनम्। निर्वीर्य इति मन्यन्ते नूनं मां त्रिदशेश्वराः मां प्राप्य हि गुणो दोपः संवृत्तः पश्य लक्ष्मण । अद्यैव सर्वभूतानां रक्षसामभवाय च संहत्यय शशिज्योत्स्ना महान्सूर्य इवोदितः। संद्वत्यैव गुणान्पर्वान्मम तज प्रकाशत नैव यक्षा न गन्धर्वा न पिशाचा न गक्षसाः। किनरा या मनुष्या वा सुखं प्राप्स्यन्ति लक्ष्मण ममास्त्रवाणसंपूर्णमाकाशं पश्य लक्ष्मण । अमंपातं करिष्यामि ह्यय त्रैलोक्यचारिणाम् संनिरुद्धमहगणमावारितनिशाकरम् । विप्रनष्टानलमरुद्भास्करधुतिमंघृतम् जर दया दृष्टीने स्वस्थ बसू लागला तर त्याचा सुद्धा सर्व प्राणी अवमान परतील! प्राण्याना सांख्य देण्याविषयी उद्युक्त आणि म्हणूनच खभावत गरीव अमा मी इंद्रियदमन करून दयेमुळे स्वस्त रहात असल्याकारणाने इंद्रप्रभृति खर्गाधिपति खरोखर मला वीर्यहीन समजत आहेत.( ५१-५५) हे लक्ष्मणा ! मृदुपणा वास्तविक गुण असूनही तो माझे दिकाणी दोष पनला माहे. म्हणून चंद्रप्रकाशासारख्या माझ्या गुर्माना लुप्त कच्न आजच सर्व राक्षसा- च्या नाशाकरितां सूर्यासारखे माझे तेज प्रकाशत आहे हे तूं अवलोकन कर. हे लक्ष्मणा ! यक्ष, गंधर्व, पिशाच, राक्षस, किलर आगि मनुष्य ह्यापैकी कोणालाही आता मुरा प्राप्त होणार नाही. हे लक्ष्मणा ! धनुष्यापासून सुटलेल्या बागांनी भाराश परिपूर्ण झालेले तूं अवलोग्न पर, भाज मी त्रैलोक्यामध्ये संचार करणा- या सर्व प्राण्यांचे व्यवहार बंद पाडनि. साराश, त्रैलोक्यांतील प्रहणाचा प्रचार मी बंद करीन; चंद्रालाही आच्छादित करून टारीन; अमि, वायु व सूर्य स्वाचें न नाहीसे करन मी हे त्रैलोक्य अंधाराने ग्यास करुन टाकीन. (५६-६०)

·श्रीरामायणम् ।
[सर्गः ६५
विनिर्मथितशैलानं शुष्यमाणजलाशयम् ।
धम्तमलतागुल्मं विप्रणाशिनसागरम् ।
त्रैलोक्यं तु करिष्यामि संयुक्तं कालकमंणा
न ते कुशालनी सीनां प्रदास्यन्ति ममेश्वराः।
मास्मिन्मुहूर्ते सौमित्रे मम द्रक्ष्यन्ति विक्रमम्
नाकाशमुत्पतिष्यन्ति सर्वभूतानि लक्ष्मण ।
समाकलममर्यादं जगत्पश्याच लक्ष्मण
आकर्णपूर्णरेपुाजीवलायदुरावः।
करिध्ये माथिलीहतारपिशाचमराक्षसम् ६४
मम रोगमयुक्तानां विशिखानां बल सुराः।
द्रक्ष्यन्त्यद्य विमुक्तानाममाद्दूरगामिनाम्
नैव देवा न दया न पिशाचा न राक्षसाः।
भविष्यन्ति मम प्राधालाक्यऽपि प्रणाशिते
जलाशय शुष्क करून टाकीन, वृक्ष, लता व झुडपें ह्याचा विध्वंस करून टार्कान
आणि समुद्राचाही नायनाट करीन. तात्पर्य, ह्या त्रैलोक्याचा मो आज नाश करीन
सतिला हरण करून नेणारे जरी समर्थ असले तरी ते जर आज सोता मला-
सुखरूप परत न देतील तर, हे सुमित्रानंदना लक्ष्मणा ! ह्या घटकेसच माझा
पराक्रम काय आहे तो ते अवलोकन करतील हे लक्ष्मणा ! पृथ्वीवरील, सर्व प्राणी
काही आकाशात उडून जाणार नाहीत ( सतिला हरण करून नेणारे प्राणी भूतला
घरच कोठे तरी असतील). तेव्हा, हे लक्ष्मणा ! आज हे जगत् क्षुब्ध व विकृत
झालेले तूं अवलोकन करशील. कोणत्याही प्राण्याला ज्यांचे निवारण करता येणार
नाही अशा कर्णापर्यंत प्रत्यया ओढून सोडेलेल्या चाणांच्या योगाने सीतेकरता
मी हे जगत् पिशाचरीहत आणि राक्षसशून्य करून टाकीन. फोघाने सोड.
ल्यामुळे दूर जाणाऱ्या माझ्या वाणाचे सामर्थ्य आज देव अवलोकन करतील
(६१-६५)
माझ्या कोधामुळे त्रैलोक्याचा नाश झाला असता देव, दैत्य, पिशाच व
राक्षस ह्यापैकी कोणाही राहगार नाही. देव-दानव, यक्ष आणि राक्षस स्यांचे गण

·७० लो. ६१-७२ ] भरण्यकाण्डम्। देवदानवयक्षाणां लोका ये राक्षसामपि। बहुधा निपतिप्यान्त वाणांधैः शकलीकृताः ६७ निर्मर्यादानिमाल्लोकान्करिष्याम्यद्य सायकैः । हतां मृतां वा सौमित्र न दास्यन्ति ममश्वराः तथारूपो हि वैदेही न दास्यन्ति यदि प्रियाम् । नाशयामि जगत्म त्रैलोक्यं सचराचरम् यावदर्शनमस्ण चै तापयामि च सायकः। इत्युप चा फ्राधताम्राक्ष स्फुरमाणेोस युटः वल्कलाजिनमावस्य जटाभारमवन्धयत्। तस्य ऋद्धस्य रामस्य तथाभूतम्य धामतः त्रिपुर जनुपः पूर्वे रुद्रस्येव यभी ननु । लक्ष्मणाथ चादाय रापानिप्पीड्य कार्मुकम् ७२ शरमादाय मदाम घारमाशीविषापमम् । मधे धनुपि श्रीमान्राम. पापुञ्जय ७३ बाणसनुदायानी अनेक प्रकारे तुकडे तुकडे होऊन पृथ्वीवर पडतील हे लक्ष्मणा ! सीतेला नेणारे वलान्य प्रागी जर मा सीता हरण केलेली अथवा मेलेलो न देताल तर वाणाच्या योगाने मी आजच सर्व त्रैलोक्य क्षुब्ध करून टाकीन तशा प्रकार- च्या माझ्यात्रिय सीतेला जर कोणी आणून न देतील तर नुसत्या जगताचाच नव्हे, परंतु, चराचर प्राण्यामहवर्तमान सर्व त्रैलोक्याचाही मी नाश करान, आणि तिचे दर्शन होईपर्यन मी यागांच्या योगाने सर्वाना असेंच सतत ठेवीन । (६६-७.) त्याप्रमाणे लक्ष्मणाला सागितल्यावर क्रोधाने नेन आरक्तवर्ण होऊन दोन्ही ओठ स्फुरण पावं लागलेल्या त्या रामा पारे रान केलेली पल्कलें व अजिने सोवला योधून जटाभारही मावरून याधिला व तो बुद्धिमान् राम तशाप्रकारे क्रुद्ध झाला असता, पूर्वी त्रिपुरासुराचा वध करण्याची इच्छा घरगान्या मान्या शरिराप्रमाणे त्याचे शरीर दिसू लागः तदनंतर रामाने लक्ष्मणपासून धनुष्य घेऊन ते हातामध्ये घट्ट धरिलें साप्रमाणे भयंकर असलेला एक उज्ज्वल शश ·७५ धीरामायणम्। नसर्गः ६५-६६ युगान्ताग्निरिय युद्ध इदं वचनमवान् । यथा जरा यथा मत्युर्यथा कालो यथा विधिः ७४ नित्यं न प्रतिहन्यन्ते सर्वभूतेषु लक्ष्मण । तथाऽहं मोधसयुक्तो न निवार्योऽम्यमंशयम् पुरेव मे चारुदतीमनिन्दितांदिशन्ति मोतां यदि नाद्य मैथिलीम् । संदवगन्धर्वमनुष्यपन्नगं जगन्सलं परिवर्नयाम्यहम् ७६ इत्या श्रीमद्रा वाल्मी० आदिकारण ण्डे पञ्चष्टितम. मग.॥६५॥२१३२] षट्पष्टिनमः सर्गः। तप्यमान तदा राम सीताहरणकार्शनम्। लोकानामभवे युक्त सांवर्तकामिवानलम् वीक्षमाणं धनुः सज्य नि:श्वसन्त पुनःपुनः। दग्धुकाम जगत्सर्वं युगान्ते च यथा हरम् त्याने हातामध्ये घेतला आणि नंतर शनुसमुदाय जिंकणाऱ्या त्या वैभवशाली रामाने तो बाग त्या धनुष्याला लाविला. इतच नव्हे, परंतु, प्रलयकालच्या अग्नीप्रमाणे कुद्व झालेला तो राम लक्ष्न गाला म्हगाग " हे लक्ष्मगा ! जरा, मृत्यु, काल आगि दैव ही प्राप्त झाली असता ज्याप्रमाणे कोणत्याही प्राण्याचे ठिकाणी त्याचे निवारण होत असल्याचे दिसत नाही. त्याचप्रमाणे मी क्रोध- संयुक झालो असता माझे कोणाच्याही हातून नि.संशय निवारण होगार नाही (७१-७५) पूर्वोत्रमागें मनोहर दंतानी युक्त व निर्दोष असलेली मिथिराजस्न्या सीता जर तिचे आहार करगारे मला न देतील तर देवे, गंधर्व, मनुष्य, नाग व पर्वत स्वासहवर्तमान मी सर्व जगत् उलथून टाकीन (५६) ह्याप्रमाणे महामुनिवाल्मीकिषर्णत श्रीमदामायण नावाच्या आदिवाव्यातील भाज्याडापी पासष्टावा सर्ग समाप्त झाला ॥५॥ सीतेचा अपहार झाल्यामुळे म्लान वदन होऊन शारे करीत असलेला तो राम प्रलयकालच्या अमीप्रमाणे लोकाच्या नाशाला उद्युक्त झाला आहे, प्रत्यमा चढ- विलेल्या धनुष्याकडे पाहत आहे, वारंवार मुस्कारे टाकीत आहे, प्रलयसमयों ·४ ५ ७ को ७४-wifie] भरण्यकाण्टम्। अदृएपूर्व संऋद्धं दृष्ट्वा रामं स लक्ष्मणः अवयीत्वाञ्जलिक्यिं मुखन परिशुष्यता पुग भूत्वा मृदुर्दान्तः सर्वभूतहित रतः । न फ्रोधवशमापन्नः प्रकृति हातुमर्हसि चन्दे लक्ष्मी प्रभा सूर्ये गतिर्यायौ भुचि क्षमा। एनच्च नियत नित्यं त्वयि चानुत्तमं यशः एकस्य नागराधेन लाकान्हन्तुं त्वमसि ननु जानामि कस्याय भन्नः सादप्रामिको रथः । केन वा कस्य वा हेतोः संयुगः सपरिच्छदः खुरनमिक्षनश्चायं सिक्तो सधिरविन्दुभिः । देशो निर्वृत्तसनामः सुघारः पार्थिवात्मज जगत् दम करून टाकण्यास उगुक्त होगाऱ्या रुद्रामाणे सर्व जगतच दग्ध करत राहण्याची इन्छा रीत आहे, आणि पूर्वी कधीही पाहण्यात न आलेला अशा रीती पुन माठा आह असे पाहिल्या बरोबर लामगाचे मुख निस्तेज झाले भागि हात जोडून तो त्याला म्ह गला (१-३) आगरा पूर्व इदियनिग्रही आी प्राणिमानाच्या हिताविषयों तत्पर होता, तेव्हा साप्रत क्रोधान्या अधीन होऊन आपल्ग स्वभावाचा त्याग करगे तुद्मला योग्य नाही चाचे ठिकणों काति, सूर्याचे ठिकाणी प्रभा, वायूचे ठिगणी गतिक पाचे ठिमार्गः क्षमा ही जशी नित्यसिद्ध आहेत तशीच आपले ठिराणी अनुपम को रित्यामेव आहे वास्ता एपच्या अपराधागरिता सर्व लोकाचा पध करणे भागाला योग्य नाही हा अपराध एराचाच आहे हे मी जाणीत आहे कारण, हा कोगाचा तरी एकाचाच संप्रामसंवधी रथ, सामान य आयुधे यासहवर्तमान मोडून पडलेला आहे हे उघडच दिसत माहे, परंतु, हा रथ वाणी मोडला माहे व पाय कारणारित' मोडला आहे खापो मान अटकळ मला होत नाही. दे राजपुत्रा ! भाच्या पुरानी व चाराच्या धावानी राळग्या पडलेल्या या अतिभयार प्रदशावर रतबिदूंचा सहा झालेला आहे, यावरून येथे संग्राम झालेला असावा अमें दिसते हे वक्त्यामध्ये श्रेष्ठ रामा ! हा समाम एकेकटयाचाच ·or (३३०) श्रीरामायणम् । [सर्गः ६६-६७ एकस्य तु विमोऽयं न दयाघेदनां वर) न हि वृत्तं हि पश्यामि वलस्य महतः पदम् नैकस्य तु ते लोकान्धिनाशायतुमईसि । युक्तदण्डा हि मृदयः प्रशान्ता वसुधाधिपाः सदा त्व मभूनानां शरण्यः परमा गतिः। को नु दारप्रणाशं ने माधु मन्येत राघव सरिता सागरा: शैला देवगन्धवदानवाः। नालं ते विप्रियं कर्तुं दीक्षितस्येव माधयः १२ येन राजन्दता सीना तमन्यषितुमर्हसि । मद्वितीयो घनुष्पाणिः सहायैः परमर्षिभिः समद वा विचेष्यामः पर्वतांध वनानि च । गुहाच विविधा घोरा पद्मिन्यो विविधास्तथा १४ देवगन्धवलोकांश्च विचेप्यामः समाहिताः। यावनाधिगमिष्यामस्तय भार्याऽपहारिणम् १५ झालेला आहे, अनेकाचा झालेला नाही. कारण, मोठया सैन्याची पाउले उमट- लेली येथे दिसत नाहीत. ( ४-९) म्हणून एकाकारता त्रैलोक्याचा नाश करणे तुला योग्य नाही. पृथ्वीच्या आधिपतनिी शात व मृदु राहून अपराधाप्रमाणेच दंडाचे अवलंबन केले पाहिजे, सर्व प्राण्याचे रक्षण करणारा तूंच असून सर्वांचा मुख्य आश्रयही तूंच आहेस, नेव्हा हे रघुवंशजा रामा, तुझ्या पत्नीचा नाश होणे कोगाला बरे वाटगार नाही. यज्ञदीक्षा घेतलेल्या यजमानाचे इन्छेविरुद्ध ज्याप्रमाणे ज्ञानी ऋत्विज वागत नाहीत, त्याचप्रमाणे नद्या, समुद, पर्वत, देव, गंधर्ष आमि दैत्य यापैकी कोणाही तुझ्या मर्जीविरुद्ध वागण्यास समर्थ नाहीत. हे राजा ! हातामध्ये धनुष्य घेऊन व साहाय्य कर माया श्रेष्ठ प्रींसहवर्तमान मला बरोबर घेऊन तूं ज्याने सीतेचा भाहार का आहे त्याला हुडकून काढ. समुद्र, पर्वत, वनें, नानाप्रकारच्या धोरें गुहा आणि नानाप्रकारची सरोवरें आपग धुंडून काढू इतच नव्हे; परंतु, तुझ्या भार्येचा अपहार करणाऱ्याचा पत्ता लागपर्यन आपण लक्षपूर्वक देवलोक आणि गंधर्वलोकही शोधून काहं. (१०-१५) ·२ मो. ९-१७:१-४] भरण्यकाण्डम् । नचत्साम्ना प्रदास्यन्ति पत्नी ते त्रिदशश्वराः। कोशलन्द्र नतः पश्चात्प्राप्तकालं करिष्याम शीलेन साना विनयेन सीतां नयन न प्राप्स्यापि चेन्नरेन्द्र। ततः समुत्मादय हेमपुङमहेन्द्रवज्रप्रातःशरोधः १७ इत्या श्रीमद्रा वाल्मी• अदिकाव्ययाण्डे पष्टितमः सर्गः ॥६६॥[२१४९] सप्तपत्रितमः सर्गः। तं तथा शोकसंतप्तं विलपन्नमनाथवत् । मोहेन महता युक्त परिवूनमचेतसम् १ ततः सौमित्रिराश्वास्य मुहूर्तादिव लक्ष्मणः। राम संबोधयामास चरणी चाभिपीडयन् महता तपसा चापि महता चापिफर्मणा। राजा दशरथेनासीलब्धोऽमृतमिवामरैः तय चैव गुणैर्वद्धस्त्वद्वियोगान्महीपतिः। राजा देवत्वमापनो भग्तस्य यथाश्रुतम् याप्रमाणे सामोपचाराने स्वर्गाधिपति देव जर तुला तुझी पत्नी परत न देताल तर, हे कोगलराज ! नंतर समयाला योग्य असे काय हवे ते तू कर हे राजा ! गरीबी, सामोपचार, विनय आगि नीति ह्याच्या योगाने जर तुला सीता प्राप्त न होईल तर इंदवतुम आणि सुवर्णाच्या पिसानी युक्त अशा वागरामुदायाच्या योगाने तूं त्रैलोक्याचा नाश करन टाक. । १६-१७) त्याप्रमाणे महामुनिपाल्नीपिप्रणीत श्रीमनायणन याच्या आदिकाव्यातील अरण्यकाडापैकी सहासष्टावा सर्ग समाप्त झाला ॥६६॥ त्याप्रमाणे शोकसंतप्त, सिन, असंत मोहित व भानरहित झालेला तो राम अनाथाप्रमाय विलाप करूं लागला असतो, एक क्षामरही वाट न पाहता सुमिना पुत्र लक्ष्मणाने रामाचे पाय धरिले आगि धीर देऊन तो त्याग, म्हगाला, "देवाना ज्याप्रमाणे अमृत प्राप्त झाले त्याप्रमाणे मोठी तार्या आगे मोठे कर्मानुष्ठान केल्यामुळे दशरथराजाला तूं प्राप्त झालेला असून, त्या पृथ्वीपति राजाला तूं आपल्या गुणांनीच आपल्या साधीन करून घेत असल्याकारणाने तुझ्याच वियोगामुळे तो वर्गवासी झाल्याची हक्तिही तूं भरतापासून इत्यंभूत ऐकलो 8 ·E ७ ८ श्रीरामायणम् । यदि दुःखमिदं प्राप्तं काकुत्स्थ न सहिष्यसे। प्राकृतश्वाल्पसत्त्वश्च इतरः कः सहिप्याने आश्वामिहि नरश्रेष्ठ प्राणिनः कस्य नापदः। संस्पृशन्त्यग्निवद्राजन्क्षणेन व्यपयान्ति च लाकस्वभाव एवैष ययातनहुगत्मजः। गतः शकेण सालोक्यमनयस्वं समस्पृशत् महर्षियों वासप्ठस्तु य पितुर्नः पुरोहितः। अह्ना पुत्रशतं जशे तथवास्य पुनर्हतम् या चयं जगतो माता सर्वलोकनमस्कृता। अस्याश्च चलनं भूमद्देश्यले कोसलेश्वर यौ धर्मों जगतो नेत्री या सर्व प्रतिष्ठितम् । आदित्यचन्द्रा ग्रहणमभ्युपेतौ महाबली सुमहान्त्यपि भूतानि देवाश्च पुरुषर्षभ । न देवस्य प्रमुम्वन्ति सर्वभूनानि दाहनः ११ आहेस. हे ककुत्स्थकुलोत्पन्ना रामा ! हे प्राप्त झालेले दु.ख जर तूं सहन न करशील तर कमी धैर्याचा असा दुसरा कोग बरें साधारण पुरुष (प्रसंग पडला असता) दुःख सहन करील?(१-५) म्हणून, हे पुरुषश्रेष्टा, तूं धीर धर हे राजा, प्रत्येक प्राण्यावर संक्टें येऊन ती त्याला अप्नीप्रमाणे चटा लावीतच असतात; परंतु, (धैर्याचें अबलंबन के असता ) ती एका क्षामध्ये नाशाहो होतात. अरे, (प्रपंचात दुख होग) हा जगनाचा स्वभावच आहे नहुषपुन ययति ईरलोकी गेग असता त्यालाही (कहाँ दिवस खर्गच्युतिन) दुख भोगावे लागले. आपल्या पित्याचे पुरोहित महर्षि स्याना शंभर पुन झाले व एका दिवसातच विश्वामिनाने ते सर्व मारून टारिले. हे कोसलाधिपते । सर्व लोकाना पूज्य अशा ह्या जगजनना पृथ्वीचही चलन दृष्टोत्पत्तीस येते. धर्मप्रवर्तक, जगन्नियंते आणि सर्वांना आधारभूत अमेजे महाबलान्य सूर्य चंद्र यानाही ग्रहण लागत असते. ( ६-१०) हे पुरुपयेष्टा ! प्राणी कितीही मोठे असले तरी ते अथवा देवही देवाच्या ·wwNAYAL लो०५-१७] भरण्यकाण्डम्। शक्रादिष्यपि देवेषु वर्तमानौ नयानयो। श्रूयत नरशार्दूल न त्वं व्यथितमहसि मृनायामपि देधा नदायामाप राघय। शोचितुं नाहस्ते वीर यथाऽन्यः प्राकृतस्तथा त्वद्विधा न हि शेचन्ति सततं सवदर्शनाः। सुमहत्स्यपि कृच्छ्रपुरामानिर्विण्यादर्शनाः तत्त्वनो हि नरश्रष्ठ युद्धया समनुचिन्तय । बुद्धया युका महाप्राज्ञा विजानन्ति शुभाशुभे अदृष्टगणदापाणामध्रु पराणां तु कर्मणाम्। नान्तरण किया तथा फलमिष्ट च वत्तत मामयं हि पुरा चोर त्यमेव यहुशाक्तवान् । अनुशिष्याद्धि को नु त्वामपि साक्षाबृहस्पतिः १७ कचाट्यांतून सुटत नाहीत, मग देह धारण करणारे ( सामान्य । सर्व प्राणी त्याच्या कचाट्य तून सुटत नाहीत हे या सागावयास पाहिजे ? हे पुरुषश्रेष्ठा ! इंदादि देवाचे ठिकाणीही सुखदुःस असत्याचे ऐकण्यात येते, ह्यालय, शोर रणे तुला योग्य नाही फार तर काय, परंतु, हे वीरा, सीता नाहीशी झाली असतो किंवा ती मेली असताही एकाद्या साधारण युरुषाप्रमाणे तिच्याबद्दल शोर कर तुला योग्य नाही हे रामा, नेहमी सर्व गोष्टींकडे लक्ष पुरविणारे आणि सिन मुने कधीही युक्त न होगारे तुझ्यासारखे (श्रेष्ठ लोक ) मोठी मोठी सकटें आली असताही दु.स करीत बसत नाहीत हे पुग्यश्रेष्ठा तू बुद्धिपूर्वक एक्दा तत्त्वदृष्टीने युत्तायुक्त तेचा विचार पर पारग, युद्धीने युक्त असलेले महाज्ञानी लोक शुभाशुभ जागीत असतात (११-१५) ज्य ती गुगदोष प्रत्यक्ष दिसत नाहीत अशी जी नश्वर कम त्याची निष्पत्ति पुरुषव्यापारावाचून होत नाही, परंत, सत न्या सटरटीने बालो जी तो को त्यांच्यापासून परिगामी सुख अया दुस प्राप्त होतच असते हे वीरा, त्याप्रमाणे पूर्वी तूंच मला अनेक वेळा उपदेश रेग आहेम. वारी साक्षान् बृहस्पतिही तुला उपदेश करण्याम ममर्थ नाही, मग दुसऱ्याची तर गोष्ट पाहिजे कशाला?

·२ (३१४) श्रीरामायणम् । • सर्गः ६७-६८ घुद्धिश्च ते महाप्राज्ञ देवरपि दुरन्वया। शोकेनाभिप्रसुप्तं ते ज्ञानं संयोधयाम्यहम् दिव्य नमानुपं चयमात्मनश्च पराक्रमम् । इक्ष्गकुवृषभावेक्ष्य यतस्य द्विषतां बधे किं ते सर्वविनाशेन कृतेन परपंभ। तमेव तु रिपुं पापं विज्ञायाद्धतुमर्हसि इला श्रीमा० वाल्मी० आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे सप्तषष्टितमः सर्गः॥६॥[२१६४] अष्टषष्टितमः सर्गः। पूर्वजे ऽप्युक्तवाक्यस्तु लक्ष्मणेन सुभाषितम् । सारग्राही महासार प्रतिजग्राह राघवः स निगृहा महाबाहुः प्रवृद्धं रोषमात्मनः। अवष्टभ्य धनश्चित्रं रामो लक्ष्मणमववीत् किं करिष्यावह बरस का गच्छाव लक्ष्मण । केनोपायन पश्यावः मोतामिह विचिन्तय हे महाज्ञानवान् रामा 1 तुझ्या ज्ञानाचे आकलन देवानाही करिता येगे शक्य नाही; तथापि शोराने ते तुझें ज्ञान आज आच्छादित झाल्यासारिखें दिसत असल्यामुळे मी ते (तुझ्याच उपदेशाने पुनरपि) आवरणरहित करितो. हे इक्ष्वाकुवंशजश्रेष्ठा रामा 1 देवाना व मनुष्याना उचित अशा आपल्या पराक्रमाचा विचार करून तूं शनूंच्या वधाविपया प्रयत्न कर. हे पुरुषश्रेष्टा, सर्वाचा नाश करन तुला काय उपयोग होणार आहे. ज्याने तुझ्या भार्येला नेले असेल त्याच दुध शत्रूला ओळखून काढून तूं त्याची पाळंमुळे खणून काद." (१६-२०) याप्रमाणे महामुनि वामकिप्रणीत श्रीमहामायणनावाच्या आदिकाव्यांतील अरण्यकाडापी दुराष्टावा सर्ग समाप्त झाला ॥६॥ याप्रमाणे लक्ष्मणाने ज्येष्ठ भाला रामाला चागल्या गन्दानी उपदेश केग असता सार ग्रहण करणाऱ्या रघुवंशज रामाने लातीनुध्य सार ग्रहग के नंतर पराराला पोचोग आप मोघ आवरून धरनय अद्भत धनुष्य हातात घेऊन तो महापराक्रमी राम लक्ष्मणाला म्हणाला, "वत्सा लक्ष्मणा! आपण आता काय पराच ! आपणाला कोणत्या उपायाने येथें सीता प्राप्त होईल याचा तू विचार कर.'

·४ ५ ८ ९ ओ. १८-२०:11.3 अरण्यकाण्डम्। सं तथा परितापात लक्ष्मणो वाफ्यमब्रवीत् । इदमेव जनस्थानं त्वमन्वेपितमाहसि राक्षसैर्यहुभिः कीर्ण नानादमलतायुतम् । सन्तीद गिरिदुर्गाणि निदराः कन्दराणि च गुहाश्च विविधा घोरा नानामृगगणाकुलाः । आबासाः किंनराणां च गन्धर्वभवनानि च सानि युक्ता मया साध समन्वपितुप्रसि। स्वाद्विधाबुद्रिसंपन्ना महात्मानो नरबमा: आपत्सु न प्रकम्पन्ते वायुवेगैरिवाचला। इत्युक्तस्तदनं सर्व विचचार सलक्ष्मणः फुद्धा रामः शरं घोरं संधाय धनुपि क्षुरम् । ततः पर्वतकूटाभं महाभागं द्विजोत्तमम् ददर्श पतितं भूमौ क्षतजा जटायुषम् । तं दृष्ट्वा गिारहाभं रामा लक्ष्मणप्रत्रवीत् द्याप्रमाणे तो राम दु.खाकुल झाला असतां लक्ष्मण त्याला म्हणाला जनस्थानच तूं शोधून का. नानाप्रमराच्या वृक्षानी व लतानी युक्त असलेले हैं जनस्थान असंख्य राक्षसांनी व्याप्त झालेले आहे (१-५) ह्या ठिकाणी जाण्यास अशक्य असे पर्वतप्रदेश, धवधये, दया आणि अनेक प्रकारच्या भयंकर गुहा नानापारच्या मृगगणानी च्यात असून स्निराची निवासस्थाने व गंधर्वाची घरेही येथे आहेत; ती तूं मला बरोबर घेऊन शोधून काठ. तुझ्यासारिसे घुद्धिमान् व महात्मे पुरुषश्रेष्ठ वायुवेगाला दाद न देणाऱ्या पर्वताप्रमाणे संक्टसमयी थावरे होत नाहीत." बापमाणे लक्ष्मणाने सागितल्यावर तो कुद्ध राम वस्ताऱ्यासारखा तीक्ष्म य घोर चाण धनुष्याला लावून लक्ष्मणासह- वर्तमान त्या सर्व वनामध्ये संचार वा लागला. तेव्हा पर्वतशिखराप्रमाणे धिप्पाड असलेला महाभाग्यवान् पक्षिश्रेष्ठ उटायु रताने भ न गेलेलाच भूमीवर पल्लेदा त्याने अवलोक्न केला आणि पर्वतशिसराप्रमाणे धिप्पाड असलेल्या त्या पक्ष्याला पाहिल्यावर राम लक्ष्मणाला म्हणाला; (६-१०) " ·श्रीरामायणम्। [सर्गः ६८ अनेन सीता वैदेही भक्षता नात्र संशयः। गृध्ररूपमिदं व्यक्तं रक्षो भ्रपति काननम् भक्षायन्वा विशालाक्षीमास्त सातां यथासुखम् । पनं वधिष्य दीनाः शरैधोरैरजिह्मगैः १२ इत्युक्त्वाऽभ्यपतद्दष्टुं संधाय धनुधि चरम्। फुद्धो रामः समुद्रान्ता चालयनिय मेदिनीम् १३ ते दीनदीनया याचा मफेनं रुधिरं वमन् । अभ्यभाषत पक्षी स रामं दशरथात्मजम् १४ यामोषधीमिवायुष्मनपसि महायने । सा देवी मम च प्राणा रावणेनामयं हृतम् १५ त्वया विरहिता दवी लक्ष्मणन च राघर। हिएमाणा मया हा रावणन बलीयसा १६ सीतामध्यवपन्नोऽह रावणश्व रण प्रभो। विध्वसिनरथच्छत्र. पतितो धणीतले " ह्यानेच विदेहराजान्या सीता भक्षग करून टाक्तिी ह्यात संशय नाही. निःसंशय हा गृध्ररूप राक्षन अरण्यामध्ये संचार करीत आहे. म्हणून विशाल नेनानी युक्त असलेल्या सीतेला यथेष्ट भक्षा करून ज्याअथी हा सस्थ बसलेला आहे त्याअर्थी उज्ज्वल अमानी युक्त व सरळ जाणान्या धोर बागान मी याचा वध व रितो. " असें म्हणून रामाने धनुष्याला क्षुरसंशक बाण लाविला आगि सनुदवलयास्ति पृथ्वी कंपित करीतच की काय तो कुद राम त्या पक्ष्याला पाहण्या- करिता त्याच्या अंगावर धावून गेला तेव्हा फेसासहरर्तमान रक्त ओकीत असलेला ते पक्षी अलंत दीन वाणीने त्या दशरथपुर रामाना म्हणाग- "हे चिरजीवी रामा! संजीवनी ओषधीप्रमाणे तूं जिवा महावनामध्ये शोध करीत आहेस ती सीता आगि माझे पान ही दोनहीं रावणाने हरप रस्न नेली (११-१५) हे रघुराना रामा, तूं आलमग त्यापैकी कोचि घरोवर नसून सीता देवीला महाबलान्ध रावण घेऊन चारठा आहे असे जेव्हा मी पाहिले तेव्हा, हे प्रभो । सतिचे रक्षण करण्याच्या उद्देशाने मी त्याच्या पु गेलो आणि संग्रामामध्ये रावणाच्या रथाचा व उनाना विध्वंस वान मी त्याला भूतलावर पाहिले. १७ ·लो.।।२] अरण्यकाण्डम् । (३३७) एतदस्य धनुभंगमेने चास्य शरास्तथा । अयमस्य रणे गम भगः साइनामिकोरया १८ अय तु सारथिस्नस्य मत्पक्षनिहतो भुवि । परिश्रान्तस्य मे पठौ छिस्वा स्यनेन रावणः सीतामादाय चैदेहीमुत्पपात विहायसम् रक्षमा निहतं पूर्व मां न इन्तुं स्वमर्हसि २० रामलस्य तु विशाय सोनासतां प्रियां कथाएं। गृध्रराज परिष्वज्य परित्यज्य महद्धनुः निपपातावशो भूमौ रुरोद सह लक्ष्मणः । द्विगुणीकृततापातॊ रामो धारतरोऽपि सन् २२ एकमेकायने राच्छु निश्वसन्तं मुहुर्मुहुः । समीक्ष्य दुःखिता रामः सामिात्रमिदमप्रवत्ि २३ हेरामा 1 है त्याचें धनुष्य मोइन पडले असून हे त्याचे वाण पडले आहेत आणि साचत्रमाणे रणामध्ये त्याचा हा संप्रामसंबंधी रय मोडून पडला आहे. इतच नव्हे; परंतु. माझ्याच पंसांच्या योगगर्ने हा साचा साराधिही भूनीवर महन पडला आहे. तथापि, युद्ध करून मी शांत झालो असता रावणाने खग घेऊन मा पंस तोडिले, आगि विदेहराजकन्या सीतेग घेऊन तो आकाशमार्गाने चालता शाला- यास्तव, राक्षसाने पूर्वीच मारून टारिलेल्या माझा पध करणे तुला योग्य नाही." ।१६-२०) स्याप्रमाणे त्याने सांगितलेली ती मोतेधाने प्रिम क्या धवण केल्याबरोबर भापल्या हातातील मोठे धनुष्य टाकून देऊन राम त्या गृध्रराज जटायूला साइन भेटला, भाणि खत. इतरापे में पैर्यवान् असू मुद्धा जटायूचाही पध झाल्याचे त्याच्या दृष्टोत्पत्तीस आल्या कारणाने विगगित दुःसाने प्याकुळ झाल्यामुळे कांही एक सुचेनासे होऊन तो लक्ष्मणासहवर्तमान भूमीवर पडून रोदन करु लागला, तदनंतर शोक करिता करिता लक्ष्मणाला ऊय होऊन तो पक्षी एकसारिसा दो वाम टारीत आहे असे अवलोकन केल्यावर तो दुःमित राम प्रगाला, २२ (म. रा.)

·है
धीरामायणम्। [सर्गः ६०-६१
राज्यं भ्रष्टं यने घासः सीना ना मृतो द्विजः ।
डायं ममालक्ष्मीर्दहेदपि हि पावकम्
२१
संपूर्णमपि वेदध प्रतरेयं महोदधिम् ।
सोऽपि नूनं ममालक्ष्म्या विशुष्येत्सरितां पतिः २५
नास्त्यभाग्यतरो लोके मत्तोऽस्मिन्सचराचरे।
येनेयं महती प्राता मया व्यसनवागुरा
२६
अयं पितुर्वयस्या मे गृध्रराजो महाबलः ।
शेते शिनहतो भूमौ मम माग्यविपर्ययात्
इत्येवमुफ्त्या यहुशो राधरः सहलक्ष्मणः ।
जटायुपं च पस्पर्श पितन निदर्शयन् २८
निकृत्तपक्षं रुधिरावसिक्त तं गृध्रराजं परिगृह्य राघवः।
क मैथिली माणसमा गतेति विमुच्य वावं निपपात भूमौ २९
इत्या श्रीमहा. वाल्मी० भादिकाम्येऽरण्यकाण्डे अष्टषष्टितमःसर्गः।६८ [२१९८]
राज्य नाहीसे झालें, वनामध्ये वातव्य करण्याचा प्रसंग आला, सोता नाहीशी
माली आणि ( कैवारी ) पक्षीही मरून गेला; अशा प्रकारची ही माझी आपत्ति
ममीलाही जाळून टाकील. हा दुःखसंताप शमन होण्याकरिता संपूर्ण महासागरा-
मध्ये जर मी आज उडी घातली तर तो सागरही माझ्या आगीनें खरोखर
शुष्क होऊन जाईल, ( २१-२५)
ज्या मला हे प्रचंड दुःखजाल प्राप्त झाले आहे त्या माझ्यापेक्षा ह्या चराचर
जगतामध्ये अधिक भाग्यहीन प्रागी कोणीही नाही. अरे, माझ्या पित्याचा मिन
हा महाबलाढय गृध्रराजही माझे नशीब फिरल्यामुळे भूमीवर मरून पडला आहे."
त्याप्रमाणे रामाने लक्ष्मणासहवर्तमान नानाप्रकारानी विलाप केला आणि पितृप्रेम
दर्शविण्याच्या उद्देशाने जटायूला त्याने वारंवार आलिंगन दिले. असो. ह्याप्रमाणे
पंस सुटून शरीर रकाने भरलेल्या ला गृध्रराजाला आलिंगन दिल्यावर ' प्राणां-
प्रमाणे असलेली माझी (प्रिया ) मिथिलराजकन्या सीता कोठे गेलो " असा
हंबरडा फोडून रघुवंशज राम मूमीवर पडला. (२६-२९)
त्याप्रमाणे महामुनिवाल्मविप्रणीत श्रीमानायनावाच्या आदिसाव्यातील
अरण्यराडापैकी अडसष्टामा सर्ग समाप्त झाला ॥६॥

·२ ५ । लो. २४-२९१ मरण्यकाण्डम्। एकोनसप्ततितमः सर्गः। रामः प्रेक्ष्य तु तं गृधं भुवि रौद्रेण पातितम् । सौमित्रि मित्रसपन्नमिदं वचनमब्रवीत् ममायं नूनमधेषु यनपानो विहगमः। राक्षसेन हतः सडख्ये प्राणास्त्यजति मत्कृते मनिखिन्नः शरीरेऽस्मिन्प्राणो लक्ष्मण विद्यते। तथा स्वरविहीनाऽयं वरुप समुदीक्षत जटायो यदि शताप वाक्यं व्याहरितु पुनः। सीतामाण्याहि भन्न ते घमाण्याहि चात्मनः किनिमित्ता अहारार्या रावणस्तस्य किं मया। अपराधं तु यं दृष्ट्वा राधणेन हना प्रिया कथं तचन्द्रसंकाशं मुखमासीन्मनोहरम् । सीतया कानि चौतानि तस्मिन्काले द्विजोत्तम कधीर्यः कथंरूप किंकर्मा सच राक्षसः। घोरे राक्षसाने भूमीवर मारून पाहिलेल्या त्या गृध्राला पाहिल्यावर राम सर्वाशी मित्रत्वाने वागणाऱ्या लक्ष्मणाला झगाला "खरोखर माझ्याकरिताच हा पक्षी धडपड करू लागला असताना राक्षसाने युद्धामध्ये त्याचा वध केला आहे व हा आता मात्याकरिता प्राण सोडीत आहे हे लक्ष्मणा! ह्याच्या शरिरामध्ये ह्याचे प्राण अगदी गुदमरून गेल्याचे दिसत आहे व त्याच्या तोंडातून उचारही निघत नसून हा डोळे फिरवीत आहे हे जटायो ! तुझ्याने जर बोलवत असेल तर पुनरपि एकदा सतिची हकीस्त सांग आणि तुझें देव बरे करो, खत च्या वधाचाही वृत्तात तूं मला कथन कर, साध्वी सीता रावणानें कशाकरिता बरे हरण करून नेली माझी प्रिया सीता रावणाने हरण कान नेण्यासारिखा मी त्याचा काय बरें अपराध केला आहे ' (१-५) नेतेरेळी सीतेचे ते चंदतुल्य मनोहर मुस कसे झाले होते आणि, हे पक्षियेष्ठ ! सा केला सीतेने काय शब्द उच्चारिले (हें तू मा क्थन कर). लाचप्रमाणे, या जटायो! सा राक्षमाचे वीर्य कमें आहे, त्याचं स्वरूप में आहे, त्याचे कर्म करों ur ·परिपृच्छतः ७ ८ (३४०) श्रीरामायणम् । [सर्गः ६९ क चास्य भवनं तात हि समुद्वीक्ष्य स धर्मात्मा विलपन्तमनाथवत् । चाचा विक्लवया राममिदं वचनमब्रवीद साहता राक्षसैन्द्रण रावणेन दुरात्मना। मायामास्थाय विपुलां घात दुर्दिनसंकुलाम् ९ परिक्लान्तस्य मे तात पक्षी छि निशाचर। सीतामादाय धैवेही प्रयातो दक्षिणामुखः उपरुष्यन्ति मेणा दृष्टिभ्रमति राघव। पश्यामि वृक्षान्सोवर्णानुशारकृतमूधजान् येन याति मुहूर्तेन सीतामादाय राषणः । विप्रण] घन पक्ष तत्स्वामी प्रतिपद्यने विन्दो नाम मुहूर्ताऽमी न च काकुत्स्थ सोऽबुधर। झवाडिशं गृह्य क्षिप्रमेवं विनश्यति १३ भाहे आणि त्याचे वसतिस्थान कोठे आहे हे मी तुला विचारति आहे ते तूं मला फथन र ." ह्याप्रमाणे तो राम अनाथासारिखे भाषण करूं लागला असता त्यान्यारडे पाहून तो धर्मात्मा जटायु अडखळत अडखळत ह्मणाला, वायुप मेघपटल ह्यानी युक्त असलेल्या प्रचंड मायेचें अवलंबन करन त्या दुरात्म्या राक्षसाधिपति रावणाने सीता हरण करून नेली, मी त्यान्याशी युद्ध करून गालों असता, बा रामा! माझेही पंख त्याने तोडून टाकिले आणि विदेहराजकन्या सौतेला घेऊन तो राक्षस दक्षिणेकडे तोर करन चालता झाला.(-१० । हे रघुवंशजा रामा !आता माझे प्राण व्याकुल होत असून माझी नजर ठरेनाशी झाली आहे आणि ( मरण काल समीप आल्यामुळे ) नलद (वाळा )रूप के सोनी युक्त असे सुवर्णपक्ष माझ्या दृष्टीस पडू लागले आहेत. असो. ज्या मुर्तावर रावण सीतेला घेऊन गेला त्या मुहूर्तावर जे द्रव्य नाहीसे झालेले असेल तें मालकाला सत्वर परत मिळत असते. हे कात्मकुलो रामा! त्या वेळी हा विदनामा मुहूर्त होता ही गोष्ट त्या रावणाच्या लक्षात आली नाही. म्हणून, (ज्याअर्थी तो त्या मुहूर्तावर सौतेला घेऊन गेला आहे त्याअर्थी) आमिपाचा ·सो.५-२० २.] भरण्यकाण्डम् । (३४१) न च त्वया व्यथा कार्या जनकस्य सुनां प्रति। वैदेया रस्यसे क्षिप्रं हत्वा तं रणमूचान असंमूढम्य गृध्रस्य रामं प्रत्य नुभापतः। आस्यात्सुघाव धिर म्रियमाणस्य सामिषम् १५ पुत्री विश्रवमः साक्षाद्भाता धैश्रवणस्य च । इत्युक्त्या दुर्लभान्माणान्मुमोच पतगेश्वरः प्रद्दि हीति गमस्य वाणस्थ रुताले । त्यक्त्वा शरीर गृध्रस्य प्राणा जग्मुर्पिहायसम् १७ सानक्षिप्य गिरो भूमी प्रमार्य चरणी तथा। विक्षिप्य च शरीरं स्वं पपात घरणीतल त गृधं प्रेक्ष्य ताम्राक्ष गतासुमवलोपमम्। रामः सुबहाभेदुखःदानः सौमित्रिमवयीत् यहूनि रक्षसां वाले वर्षाणि वसता सुखम् । सीकार करणान्या मत्स्याप्रमाणे त्याचा सत्वरच नाश होईल. जनककन्येसंबंधान तूं मुळीच काळजी करू नकोस; संप्रामामध्ये त्या राक्षसाचा वध करून तूं लवकरच विदेहराजकन्येशी रममाण होशील."। ११-१४ ) त्याप्रमाणे तो शुद्धीवर असलेला गृध्रपक्षी रामाला सांगू लागला असता मरणोन्मुख झाल्यामुळे त्याच्या तोंडातून मांसासहवर्तमान रस्त पाहू लागले, आणि (रावण कोण हे सागण्याचा उद्देश मनांत धरून ) " विश्रवस् मुनींचा प्रत्यक्ष पुत्र व फुबेराचा भ्राता" इतकेच बोलून त्या पक्षिरामाने दुर्लभ प्राण सोडिले. सारांश, “ साग, सांग" असें राम हात जोडून त्याला ह्मणत असतानाही शरिराचा साग करून त्या गृधपक्ष्याचे प्राण आगशामध्ये निघून गेले तात्पर्य, मस्तक भूमावर टाकून देऊन आणि त्याचप्रमाणे पाय लार करून व आपले शरीर मस्ताव्यस्त टावून देऊन तो भूतलावर मस्न पडला, तेव्हा ताम्रवर्ण नेत्रांनी युक्त भसलेला पर्वतप्राय गृध्रपक्षी गतप्राण वाल्याचे अवलोकन करून फारच दुःख झाल्यामुळे दान मालेला राम लक्ष्मणाला मागला. " राक्षसाचे निवासस्थान असलेल्या त्या दंडकारण्यामध्ये पुष्कळ वपर्यत सुखाने वास्तव्य करणाऱ्या त्या

·(३४२)
श्रीरामायणम् ।
[सर्गः ६९
अनेन दण्डकारण्ये विशीर्णमिह पक्षिणा
अनेकवापिको यस्तु चिरकालसमुत्थितः।
सोऽयमय हतः शेते कालो हि दुरातक्रमः
पश्य लक्ष्मण गृध्रोऽयमुपकारी हतश्च मे।
सीतामभ्यवपन्नो हिरावणन बलीयसा २२
गृध्रराज्यं परित्यज्य पितृपैतामह महत् ।
मम देतोरयं प्राणान्मुमाच पतगेश्वरः २३
सर्वन खलु दृश्यन्ते साधवो धर्मचारिणः ।
शराशरण्याः सौमित्र तिर्यग्योनिगतष्यपि
सीताहरण दुखं न मे सौम्य तथागतम् ।
यथा विनाशो गृध्रस्य मत्कृते च परन्तप २५
राजा दशरथः श्रीमान्यथा मम महायशाः।
पूजनीयश्च मान्यश्च तथाऽयं पतगेश्वरः
पक्ष्याला शेवटी येथेच मरण आले, ( १५-२०)
पुष्कळ वर्षांचा म्हणजे चिरजीवी असलेला हा पक्षी ज्याअर्थी आज मरुन
पडला आहे त्याअयौँ कालाचे अतिक्रमण दुर्घट आहे ( हीच गोष्ट खरी). हे
लक्ष्मणा ! पहा माझ्यावर उपकार करणारा हा गधपक्षी सीतेची मुकता करण्या-
करितां प्रवृत्त झाला असता बलाढ्य रावणाच्या हातून ह्याचा वध झाला. आपले
वाडवडिलांपासून चालत आलेल्या गृध्रराज्याचा त्याग करून ह्या पक्षिराजाने
माझ्याकरिता प्राण सोडिला. हे लक्ष्मणा शूर व शरण जाण्यास योग्य असे धर्माने
वागणारे साधुजन खरोखर सर्वन मगजे तिर्यग्योनि प्राप्त झालेल्या प्राण्यांतही
दृष्टोत्पत्तीस येतात. हे विनयसंपन्न शनुतापना लक्ष्मणा माझ्याकरितो गृध्रपक्ष्याचा
नाश झाला, ह्याबद्दल जसा माझ्या मनाला चटका लागून राहिला आहे तसा
सीतेचा अपहार झाल्यामुळे होगाच्या दुःखाचा घटका लागून राहिलेला नाही.
वैभवशाली महातिमान दशरथ राजा जसा मला पूज्य मान्य होता तसाच हा
पक्षिराज मला पूज्य व मान्य आहे. (२१-२६)
-

·ग्लो. २०-३३] भरण्यकाण्डम्। (३४३) सौमित्र हर काष्ठानि निर्मथिष्यामि पायकम् । गृध्रराज दिधक्ष्याम मस्कृते निधन गतम् २७ नाथ पतमलाकस्य नितिमारोपयाम्यहम्। इम वक्ष्यामि सामित्रे हत रौद्रण रक्षसा R૮ या गतिर्यशशीठानामाहताग्नेश्च या गति । अपरावर्तिना या च या च भूमिप्रदायिनाम मया त्व समनुज्ञातो गन्छ लोकाननुत्तवान् । धराज महासत्य सस्कृतश्च मया धज ३० एवमुक्त्ग चिता दीप्तामाराप्य पतगेश्वरम्। ददाह रामो धर्मात्मा स्वगन्धुमिव दुखित ३१ रामोजप सह मौमित्रिर्वन यात्रा स वीयवान् । स्थूलान्हन्वा महारोहीननु नस्तार त द्विजम् ३२ रोहिमासानि चादृत्य पशीकृत्वा महायशा ) शकुनाय ददौ गमा रम्ये हरितशाहले १३ म्हणून हे लक्ष्मणा ! काठे घेऊन येझणजे मी मथन करून अनि काठीन आणि माझ्याररिता प्राणाला मुकलेल्या ह्या पभिरामाचे दहन करीत हे लक्ष्मणा ! कर राक्षसाने वध केलेल्या वा पक्षिगगाच्या राजाला मी चितेवर ठेवून दहन करीन हे महाशय गृधराजा ! माझ्या हातून तुझा औदोहेक सरगर होत असल्यामुळे यज्ञशीठ, अमिहोती, युद्धापासून पराउत न होगारे अगि भूमिदान करणारे लाची गति तुला क्रमाक्रमान प्राप्त झाल्यावर माझ्या अनुज्ञेने तुला सर्वोत्कृष्ट असे क्रममुक्तिदायक लोक प्राप्त होतील (२७-३०) असे बोलून रामाने त्या पक्षिराजाला प्राप्त चितेवर ठेवि आणि दु साफुल होऊन त्या धर्माभ्याने खत चा बांधवच की काय असे समजून त्याचे दहन केलें नंतर उश्मगाठा घरोबर घेऊन वनामध्यें गठल्या त्या वीर्यवान् रामाने मोठे मोठे स्थूल मृग मारून आगिले आगे तदनतर त्या पश्यारा उद्देशून पिंडदान करण्या करिता त्याने भूमीवर तृण पसरिले मृगमास बाहेर काढून व त्याचे पिंडरून महाली कर्तिमान् रामाने रम्य अशा सा हिरव्या तृणावर पक्ष्याला अर्पण केले आप

·(१४४)
श्रीरामायणम् । - [सर्ग: ६९-७०
पत्तत्तस्य मर्त्यस्य कथयन्ति द्विजातयः।
तत्स्वर्गगमनं शिमं तस्य गमो जजाप ह
ततो गोदावरी गत्वा नदी नरवरात्मजौ।
उदक चक्रतुस्तस्मै गृध्रराजाय तावुभौ
शास्त्रटऐन विधिना जलं गृध्राय राघवौ।
नात्या तो गृध्रगजाय उदकं चक्रतुस्तदा .
स गृध्रराजः कनवा यशस्करंसुदुष्करंफर्म रणे निपातितः।
महर्पिकल्पेन च संस्कृतस्तदा जगाम पुण्यां गतिमात्मनः सुखाम३७
रुतादको नायपि पक्षिसनमे स्थिरां च बुद्धिं प्रणिधाय जग्मतुः ।
प्रवेश्य सीताधिगमे तता मनो धनं सुरेन्द्राविव विष्णुवामवौ २८
इत्या धामदा.वास्मी.मादिकाव्येऽरण्यगण्डे एकोनसप्ततितमःसर्गः ॥३९ [२२३६]
झालेल्या मनुष्याला स्वर्गप्राप्ति व्हावी या उद्देशाने जे मंत्र ब्राह्मण मांगत असतात
सा खर्गप्रापक मंत्रांचा रामाने सत्वर जप केला. इतके माल्यावर ते उभयतां
राजपुत्र गोदावरी नदीचे तीरी गेले आणि त्यांनी त्या गृध्रराजा तर्पण
लें. (३१-३५)
सारांश, शास्त्रोक्तविधीचे अवलंबन करून जलाचा आश्रय केल्यावर ते उभयतां
रघुवंशजांनी त्या गृध्राच्या उद्देशाने स्नान केले आणि नंतर त्यांनी त्या गृराध्रजाला
जलांजलि दिली. असो. कीर्ति वृद्धिंगत करणारे असे अत्यंत दुष्कर कर्म करून संग्रामात
वध पावलेल्या त्या राधराजाचा महार्षतुल्य रामाने और्वदेहिक संस्कार केल्यामुळे
त्याला केवल पुण्यानेच प्राप्त होणारी व सुखस्वरूपच असलेली अशी आत्मगति
प्राप्त झाली व इकडे उत्तरक्रियेसंबंधी उदककर्म आटोपल्यावर त्या श्रेष्ठ पक्ष्याविषयी
मापली पूज्यबुद्धि अचल कायम ठेवून आणि पुनरपि सीतेच्या प्राप्तीकडे आपले
मन लावून देवाधिपति विष्णु व इंदच की काय असे ते रामलक्ष्मण वनामध्ये प्रविष्ट
शालें. (३६-३८)
याप्रमाणे महामुनियाल्मगीक प्रणीत श्रीमदामायणनावान्या भादिकाव्यांतील
भरण्यगंडा एकूणसतरावा सर्ग समास झाला ॥ ६९॥

·४
को-३४-३८-J भरण्यकाण्टम्।
(३४५)
सप्ततितमः सर्गः।
कृत्वैवमुदकं तस्मै प्रस्थिती राघवौ तदा।
अपेक्षन्ती बने सीतां जग्मतुः पाश्मां दिशम्
तां दिशं दाक्षणा गत्वा शरचापामिधारणौ।
अविनइनमेवाको पन्थानं प्रनिपदता
स्मवृक्षश्च यहाभेलताभिश्व प्रवाहनम् ।
मावृतं गर्वता दुर्गे गद्दनं घोरदर्शनम्
ग्यतिकम्य तु वगन गृहीत्वा दक्षिणां दिशम् ।
भीम तन्महारण्यं गतियानी महाबली
तता पर जनस्थानास्त्रिको गम्य राघो।
कौञ्चारण्यं विविशतुर्गहनं नो महोजमो
नानामघधनमख्यं प्रहमिव सर्वतः।
भानावर्गः शुभैः पुष्पैर्मृगपाक्षिगणैर्युतम्
दिनमाणो वैदेही तदनं तो विचिन्वतुः ।
द्याप्रमाणे त्या जटायूला जलाजलि दिल्यावर तेथून वनामध्ये निघालेले ते
रघुवंशज रामलक्ष्मण सतिला शोधण्याकारतां पश्चिमदिशेकडे चालते झाले, आणि
नंतर जरा दक्षिण दिशेकडे वळच्यावर धनुर्वाण व सङ्ग धारण केलेले ते इक्ष्वाकु-
वंशज रामलक्ष्मण संचाररहित अशा मार्गाला लागले झुडपे वृक्ष आगि नानाप्रकारच्या
लता पानी परिवेष्टित असलेला तो वनरूप मागे सर्व बाजूनी आच्छादित, जाण्यास
कठीण व दिसण्य तद्दी भयंकर होता. तथापि, दक्षि दिशेचे अवलंबन करून गावगानें
ते त्या मार्गातून पार पडले आगि नंतर ते महाबलाढय रामलक्ष्मण अतिशयच
भयंकर अशा स्या महारण्यामध्ये प्रविष्ट झाले तदनंतर जनस्थानापासून तीन
कोस गेल्यावर ते महासामर्थ्यवान् रघुवंशज रामलक्ष्मण क्रोचारण्य यावाच्या पहन
वनामध्ये प्रविष्ट झाले. (१-५)
अनेक मेघाच्या समुदायाप्रमाणे श्यामवर्ण असलेले ते पन अनेक वर्षाच्या शुभ
पुष्पांनी व पशुपक्ष्याच्या समुदायांनी युक्त असल्यामुळे सर्व पाजूंनी आनंदित
झाल्यासारसे दिसत होते. असो. तिचा अपहार झाल्यामुळे दुमित मालेले ते

·[सर्गः ८ (३४६) मामायणम्। तत्र तत्रारतिष्ठन्तौ सीताहरणदुःखितो सन पूर्वेण तोगत्वा विकाशं भ्रातरौ तदा। मौञ्चारण्यमतिफम्य मतनाथममन्तरे दृष्ट्वा तु तद्वनं घार बहुमोममृगद्विजम्। नानावक्षसमाकीर्ण सर्व गहनपादपम् दशाते गिरी तत्र दरी दशरथात्मजी। पातालसमगम्भारांतमसा नित्यसताम् मासाद्य च नरव्याघ्रौ दर्यास्तस्यापिदूरतः। ददर्शतुर्महारूपां राक्षसी विकताननाम् भयदामल्पसत्यानां बीभत्सां रौद्रदर्शनाम् । लम्बोदरी तीक्ष्णदंष्ट्रां कराली परुषत्वचम् १२ भक्षयन्ती मृगान्मीमान्विकटां मुकमूर्धजाम्। अक्षतां तु तो तत्र भ्रातरौ रामलक्ष्मणा रामलक्ष्मण सीतेला शोधण्याचा उद्देश मनामध्ये धरून जागोजाग थावले आणि त्यानीं तें वन धुइन काढिले तदनतर त्या क्रोचारण्यनावाच्या वनातून निघाल्यावर पूर्णदिशेकडे ते तीन कोस गेले असता मार्गामध्ये मतंगमुनींचा आश्रम त्यानी- पाहिले आणि भयकर अशा असंख्य पशुपक्ष्यांनी युक्त, नानाप्रकारच्या वृक्षानी व्यास व गहन वृक्षानी गजबजलेले असे ते पोर मतंगाश्रमवन अवलोकन केल्यावर त्या दशरथवानी पातालाप्रमाणे सोल व अंधकाराने नेहमी व्याप्त भसलेली । एक दरी त्या पर्वतावर पाहिली । ६-१०) व त्या दरीच्या शेजारीच ते पुरुषरेष्ठ यसले असता अक्राळविक्राळ मुखाने युक्त असलो एक फारच मोठी राक्षमी त्याच्या दृष्टीस पडली ती निंद्य कर्म करणारी राक्षसी दिसण्यातही भयंकर असून अशक्तप्राण्यांना भयप्रद होती. तिचें उदर लाव होते, दाढा तीक्ष्ण होत्या, शरीर उन्नत होते, त्वचा कठिण होती, आकार फारच स्थूल होता, केस मोकळे सोटिलेले होते आणि भयर शृगानाही ती भक्षण करीत होती. अशा प्रसरची ती राक्षसी त्या भात्या राम लक्ष्मणांनी अवलोकन केल्यावर ती त्या वीराचे समीप आली आणि भ्रात्याचे अप्रभागों ·२७ डो५-२०] भाण्यानमा (३४७) सा समासाद्य तौ वीरो वजन्तं भ्रातुरप्रतः। पहि स्थायवेत्युक्त्वा समालम्भत लक्ष्मणम् । उवाच चैनं पचनं सौमित्रिमुपगुह्य च । अहं त्वयोमुखी नाम लाभस्ते त्वमसि प्रिया नाथ पर्वतदुर्गेपु नदीनां पुलिनेषु च। आयुश्चिरमिदं वीर त्वं मया सह रंस्यसे एवमुक्तस्तु कुपितः खड्गमुद्धत्य लक्ष्मणः । कर्णनासस्तनं तम्या नित्रकारिसूदनः कर्णनाले निरुत्ते तु विस्वर धिननाद सा। यथागतं प्रदुद्राव गक्षसी धारदशना तस्यां गताया गहन प्रजन्तो वनमोजसा। भासदतुमित्रानो भ्रातरौ रामलक्ष्मणो लक्ष्मणस्तु महातेजार सत्यवान्छीलन्छुचिः। अप्रीत्प्रालिक्यि भ्रातर दीमतजसम् संचार करीत असलेल्या लक्ष्मणाला"ये, आपण रममाण होऊ" असे झणून तिने त्याला आलिंगन दिले. इतरेंच नव्हे; परंतु, लक्ष्मणाला मिठी मारिल्यावर तो त्याला प्रणाली “ माझे नाव अयोमुसी असून मी तुला लागरूपच आहे आणि तूं माझा प्रिय भर्ता आहेस. (११-१५) यास्तव, हे नाथा, है वीरा, पर्वतसंबंधी दुर्गम प्रदेश व नद्याची वाळवेटें याठिमी माझ्यासहवर्तमान तूं चिरसल रममाण हो." ह्याप्रमाणे तिने सागितले असता लक्ष्मग क्रुद्ध झाला आणि त्या शत्रुनाशगर्ने तरवार उपसून तिचे कान, नाक व स्तन कापून काढिले तेव्हां न न नाक तुटल्यावर तिने भयंकर गर्जना केली आणि दिसण्यातही भयंकर असलेली ती राक्षसी आल्या मार्गाने पळून गेली ती गेल्यावर शनूंचा पध करणारे ते प्राते रामलक्ष्मण जोराने चालता चालता एश गहन वनामध्ये आले. तेव्हां सत्यनिष्ठ, सुशील, शुचि व महातेजस्वी लक्ष्मण हात जोडून उज्ज्वल कातीने युक्त असलेल्या आत्याला म्हणाला. ( १६-२०) २० ·२५ २६ (२३८) श्रीरामायणम् । [सनः स्पन्दने मे रदं वाहुरुद्विग्नमिव मे मनः। प्रायशधाप्यनिष्टानि निमित्तान्युपलक्षये तस्मासजीमवाय त्व कुरुष्व पचनं मम । ममैव हि निमित्तानि सद्यः शसन्ति सधमम् पप घश्चुलको नाम पक्षी परमदारुणः । माधयोर्विजयं युद्धे शंसनिय विनर्दति २३ तयोरन्वेपतोरेव सर्वे तदनमोजसा। संजई विपुलः शब्दः प्रमञ्जनियतद्वनम् २४ संवैश्तिमिवात्य गहनं मातरिश्वना। यनम्य तस्य शब्दाऽभूद्वनमापूरयनिव तं शब्दं काजमाणस्तु रामः खड्गी सहानुजः। ददश सुमहाकायं राम विपुलारसम् आमेदतुश्च तद्रक्षस्तावुभौ प्रमुख स्थितम् । मामा ( वाम ) याहु अतिशयच पुरपावत असून माझे मनही उदिम माल्यासारिखें झालें आहे व त्याप्रमाणे प्राय भयसूचक चिन्हेंच माझ्या दृष्टोत्पत्तीस येत आहेत. म्हणून, हे आर्य तूं सज्ज हो; माझे ऐक. कारण, ही चिन्हें मला आताच भय प्राप्त होईल असे सुचवीत आहेत, आणि हा महाभयंकर वैचुलक नावाचा पक्षा युद्धामध्ये आपला विजय होईल असे सुचवीत सुचवीत गर्जना करीत आहे." असो. याप्रमाणे स्वसामर्थ्याने ते सर्व वन शोधीत असतांना तें वन मोहूनच टाकीत आहे की काय असा एक मोठा ध्वनि उत्पन्न झाला. सारांश, वायूने तें वन अतिशय व्याप्त झाल्यासारिखें झाल्यामुळे सर्व वन दणाणून वारणारा असा शब्द त्या वनामध्येच उत्पन्न झाला. ( २१-२५ ) तेव्हा तो शब्द होण्याचे कारण काय ह्मणून राम हातामध्ये तरवार घेऊन पापल्या कनिष्ठ भात्यासहवर्तमान विचार करूं लागला असता विशाल वक्षस्थलाने सुरू असा एक अतिप्रचंड राक्षस त्य नी अवलोकन केला व संमुखच उभा राहिलेल्या त्या राक्षसाडे ते उभयता गले. त्याचे शरीर फारच वाढलेले होते. मुस उदारामध्येच असल्यामुळे मस्ता व कंठ ह्यानी रहित असलेला तो राक्षम

·सा. २१-३३]
भरण्यकाण्डम्।
विवृद्धमशिरोग्रीवं कबन्धमुहरे मुखम्
रोमानिशितैस्तीक्ष्णमहागिरिमियोन्तिम् ।
नीलमेघनिभं रौद्रं मघत्तनितान:स्वनम्
अग्निज्वालानिकाशेन ललाटस्थेन दीप्यता।
महापक्ष्मेण पिङ्गेन विपुलेनायतन च
पंफेनारसि घोरेण नयनेन सुदर्शिना।
महादंट्रोपपन्नं तं लालढानं महामुखम
भक्षयन्तं महाघोरानासिहमृगद्विजान् ।
घोरी भुजौ विकुणिमुमी योजनमायती
कराभ्यां विविधागृहा ऋक्षान्पक्षिगणान्मृगान् ।
आकर्षन्तं विकपन्नमनेकान्मगयूशणन्
३२
स्थितमावृत्य पन्थानं तयोर्धात्रो प्रपन्नः।
संबंध या नावाला अगदी योग्य झालेला होता; निशित हागजे तीक्ष्ण
रोमांनी यु र अनहेला तो राक्षम उनत अशा महापर्वताप्रमाणे दिसत होता, त्या
मयर क्षमाची काति आर्ग मेगामागे असून ही मेघगर्जनेप्रमाणेच
होता. त्याच्या कराळाव। भमाच्या ज्याने सारेसा एक ददोप्यमान डोळा होता, त्याच्या
पापण्या फारच मोठ्या होत्या, त्याचा वर्ण रिंगट होता, तो विशाल व दीर्घ होता,
त्याची दृष्टि उत्तम होती आणि तो एक भयंकर डोळा उप्रदेचाचे ठिकाणी
दृष्टोत्पत्तीस येत होता, अशा प्रकारचा डोळा व मोठमोठ्या दाडा ह्यानी युक
भमले आपले प्रचंड मुरा तो राक्षस चाटीत होता. ( २६-३० )
महाभयंकर असले, सिंह, भूग व पक्षी भाग करीत होता, एक
योजन (हागजे चार धार सेंस ) लाय असलेले मापने दोन्ही भार
हात तो इकडे तिकडे हालवीत होता, नानाप्रकारचे पक्षिगग, अस्वले व मृग
हातांनी धरून तो आपल्याकडे ओटीत होता, आपल्या कळपाचे रक्षण करणारे
असे अनेक मृग आपल्यापासून पलीकडेही मोडून टाकीत होता आणि मार्गाने
जात असलेल्या त्या उभयता भार्याचा मार्ग व्या कहन तो उभा राहिला होता.
तेव्हा त्याच्या मिठीमध्ये न सापडता ते रामरमण दूर जाऊन उभे राहिले

·[सर्गः ७. ३५ (३५०) श्रीरामायणम् । भय तं ममतिक्रम्य क्रोशमानं ददर्शतुः महान्तं दारुणं भीमं कवन्धं मुजसवृतम्। कयन्धमिव संस्थानादतियोरमदर्शनम् ३४ स महायाहुरत्यर्थ प्रसार्य विपुली मुजौ। जग्राह साइतावेष राघवो पीडयन्बलात् खड्गिना दधन्वानौ तिग्मतेजो महाभुजो। भ्रातरौ विवशं प्राप्ती कृप्यमाणो महाबलौ तत्र धैर्याश्च शूरस्तु राघवो नैव विव्यथे। वाल्यादनाधयाञ्चव लक्ष्मणस्त्वाभिचिच्यथे उवाच च विषण्ण. सनाघवं राघवानुजः । पश्य मां विवशं वीर राक्षसस्य वशगतम् मयकेन तु नियुक्त परिमुव्यस्थ राघर। मां हि भूतबाल दत्वा पलायस्व यथासुखम् ३९ मसता शरिराने तो राक्षस एक कोसपर्यत असल्याचे त्यानी अवलोकन केलें. धिप्पाड, क्रूर, भयंकर बाहूंच्या योगाने प्राण्याना घेरणारा आणि दिसण्यातही भतिशयच भयकर असलेला तो कबंध राक्षस (मस्तक उदरात असल्यामुळे) आकृतीनेही कबंधच होता, दीर्घ हातानी युक्त असलेल्या त्या कबंध राक्षसाने रघुवंशज रामलक्ष्मणाना आवळून टाकण्याच्या उद्देशाने आपले दीर्घ हात लाव करून एकदम धरिले (३१-३५) व ते रामलक्ष्मण जरी महाधनुर्धारी, प्रचंड तेजस्वी, महापराकमी, महाबला- ढय व हातात तरवारी घेतलेले असे होते तथापि तो राक्षस त्याना ओढू लागला असता ते निरुपाय होऊन त्याच्या मिठीत सापडलचे, त्या उभयतापेकौं रघुवंशज शूर राम धैर्यामुळे भयभीत झाला नाही, परंतु, लक्ष्मण बालबुद्धीमुळे आणि धैर्याचा आधार नसल्यामुळे भयभीत झाला. इतकेच नव्हे, परंतु, रामाच्या मागून जन्मास आलेला तो लमा खिन्न होजा रामाग माला" हे वीरा निरुपाय होऊन रा सान्या तावडीत सापडलेल्या मला अवलोपन कर, मन एरश्यारी राक्षसाच्या बनियानी योजना करून तूं आपली सुटका करून घे रामा ! राक्षसाला माझा बलि देऊन तूं आपला सुशाल पळन जा, ह्मणजे तुला साराश, हे

·2.१३-४]
भरण्यकाण्डम् ।
मधिगन्तासि धैदेहीमचिरणेति मे मतिः।
प्रतिलभ्य व काकुत्स्थ पित पैतामही महीम् ४०
तत्र मां राम राज्यस्थः स्मर्तुनईसि सवंदा ।
लक्ष्मणेनैवमुतस्तु रामः सौमित्रिमरीत् ४१
मा म प्रासं वृथा वीर न हि त्याहग्निपीदति।
एतस्मिन्नन्तरे ऋरो धातौ रामलक्ष्मणो
ताबुवाच महाबाहुः घननिर्घोपः कयन्धो दानवोचमः।
फौ युयां पृषभस्कन्धौ महाखगधनुर्धरौ ४३
घोरं देशमिमं प्राप्तौ देवेन मम वावगे।
घदत कार्यमिह घां किमर्थ चागतौ युवाम्
इमं देशमनुप्राप्ती क्षुधातस्येह तिष्ठतः ।
सबाणचापखद्गौ च तीक्ष्णशृङ्गाविवर्षभौ ४५
मांतूर्णमनुसंप्राप्तो दुर्लभं जीवितं हि वाम् ।
विदेहराजकन्या लवकरच प्राप्त होईल असे मला वाटते. हे कफुत्स्थकुलोत्पन्ना
रामा 1 वाडवडिलापासून चालत आलेली पृथ्वी प्राप्त होऊन तूं राज्यावर बसलाम
म्हणजे नेहमी माझी आठवण करीत जा." (३६-४.)
लक्ष्मणाने याप्रमाणे सागितले असता राम त्याला ह्मणाला, " हे वीरा, तूं
भिऊ नको, तुझ्यासरिसा पुरुष धैर्य सोडीत नाही," हैं उभयताचे बोलणे
चालले आहे तोच तो क्रूर व दीर्घ बाहुनी युक्त असलेला राक्षसश्रेष्ठ कबंध त्या
प्रात्या रामलक्ष्मणाना झगाला " चैलासारिखें ज्याचे खादे आहेत व मोठमोठे
बङ्ग व धनुष्य ज्यानी धारण केली आहेत असे तुह्मी कोण, सुदैवाने त्या घोर
प्रदेशामध्ये येऊन मला हग्गोचर झाला आहात तुमचे येथें काय काम आहे व
तुमी येथे कशाकरिता आला आहात हे मला सागा (४०-४४)
भरे, बाण, धनुष्य व सन्ग धारण केल्यामुळे तोश्ण मृगानी युक्त असलेल्या
बैलाप्रमाणे दिसत असलेले तुदी, क्षुधेनें व्याकुल होऊन येथे असलेल्या माझ्या
त्या प्रदेशावर, प्राप्त झाला असून, लगच माझ्या समीपही आला आहात ह्यामुळे
तुमचे जीवित दुर्लभ आहे " हे त्या दुरात्म्या कबंध राक्षनाचे भाषा अपग

·४७
धीरामायणम् ।
[सर्गः .-1
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कयन्यस्य दुरात्मनः
उवाच लक्ष्मण रामो मुखेन परिशुष्यता।
इच्छाकृच्छूतरं प्राप्य दारुणं सत्यविक्रम
व्यसनं जीवितान्ताय प्राप्तमप्राप्य तां प्रियाम्।
कालस्य सुमहद्वार्थ सर्वभूतपु लक्ष्मण
त्वां च मां न नरव्याघ्र व्यसनैः पश्य मोहिती।
नाहनारोऽस्ति देवस्य समनपु लक्ष्मण ४९
शूराव बलवन्तश्च नास्त्रीश्च रणाजिरे।
कालाभिपना सादाले यथा वालुकसेतवः
इतिप्रशाणा दृढसत्यविक्रमो महायशा दाशरथिः प्रतापवान्।
मवेक्ष्य सौमित्रिमुदमावक्रम स्थिरांतवा स्वां मतिमात्मनाकरोत्५१
इत्या श्रीमद्रा. वाल्मी० आदिवाव्येऽरण्य+डि मप्ततितमः सर्गः ॥७०॥ [२२०७]
करुन, रामाच्या तोंदचे पाणी पळून तो लक्ष्मणाला हागाला" हे अमोघ पराक्रमी
लक्ष्मणा भयंत दुःसह असे राज्यभ्रंशरूप भयंकर दुःख प्राप्त झाले असूनही
(म डगमगता आमपर्यत कायम राहिलेल्या ) आपणाला आज ती प्रिया प्राप्त न
होताय श्रीविनाचा अंत होईल अशा प्रकारचे हे संकट प्राप्त झाले आहे. म्हणून,
हे लक्ष्मण ! सब गण्याचे ठिकाणी कालाचे अति मोठे सामर्थ्य दृष्टोत्पत्तीस येतच
असते. हे पुरुषश्रेष्ठा लगनगा! पहा तूं व मी असे दोघेही संकटांनी गागरून गेलों
माहात ह्यावरून कोगीहा प्रागी असला तरी त्याच ठिकाणी पराक्रम गाजविण्यास
देवाला मुळीच जड जात नाही. कारग, शूर, बलाढ्य व अत्रनिपुग असेही लोक
वेळ आली मगजे याच्या यंधान्याप्रमाणे समरागणामध्ये नाश पावतात. ४५-५.)
वाप्रमाणे घोलणाऱ्या त्या महानीर्तिमान, प्रतापी आणि प्रचंड अमोध
पराकन करणान्या दशरयपुत्र रामाने सुमित्रानंदन लक्ष्मणाकडे पाहिले आणि
स्वत. त्या महापराक्रमी रामाने आपले मन मुळीच खिन्न होऊ न देता
अचल लें. (५१)
ह्याप्रमाणे महामुनिवाल्मीकिपण त श्रीमदामायण नांवाच्या आदिवाव्यांतील
अरण्यकाडापी सत्तरावा सर्ग समाप्त झाला ॥७॥

·मो.१-६] अरण्यकाण्डम्। . 3 ६ एकसप्ततितमः सर्ग। तौ तु तत्र स्थितौ हवा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । याहुपाशपरिक्षिप्तौ फबन्धो वाक्यमवचीत् तिष्ठतः किं नु मां दृष्ट्वा क्षुधात क्षत्रियर्षमौ। मादारार्थे तु संदिष्टौ देवेन गतचेतना तच्छुत्या लक्ष्मणो वाक्यं प्राप्तकालं हितं तदा । स्वाचार्तिसमापन्नो विक्रमे कृतनिश्चयः त्यां च मां च पुरा तूर्णमादचे राक्षसाधRI तस्मादसिभ्यामस्याशु बाह छिन्दावहे गुरु भीषणोऽयं महाकाया राक्षसो भुजविक्रमः । लोकं ह्यतिजितं कृत्वा घावां हन्तुमिच्छति निश्चेष्टानां वघो राजन्कुत्सितो जगतोपतेः। ऋतुमध्योपनीतानां पशूनामिव राघव एतत्संजल्पितं श्रुत्वा तयोः ऋद्धस्तु राक्षसः। वाहुपाशाने घेरले गेलेले ते रामलक्ष्मण तसेंच तेथे उभे आहेत असे अवलोकन कलन कबंध राक्षस त्यांना ह्मणाला, "हे क्षनिय श्रेष्ठहो, क्षुधेने व्याकुल झालेल्या मला अवलोकन करूनही तुम्ही स्वस्थ कसले उभे रहता अहा ' अरे, अकल गुंग झालेल्या तुमची नेमणूक दैवाने माझ्या आहाराकडे केलेली आहे." प्रथमतः भयभीत झालेल्या लक्ष्मणाने ते राक्षसाचे भाषण प्रवण करिताक्षणी पराक्रमाविषयीं निश्चय केला आगि समयाला योग्य व हितावह असें भाषण तो रामाशी करू लागला, (तोहागाला )" हा राक्षसाधम आधी तुला व मला सत्वर भावकून टाकील. म्हणून तरवारोंनी आपण याचे मोठमोठे हात तोडून टाकू. (१-४) शरिराने धिप्पाड, हातांनी पराक्रम करणारा आणि भयंकर असा हा राक्षस मर्व पृथ्वीचा पराजय करून या ठिमी आपलाही वध करण्याची इच्छा करीत आहे; परंतु, हे पकुलोत्पना राजा ! यज्ञामध्ये आणिलेल्या निधेष्ट पशूप्रमा क्षत्रियाचा वर हालनाल न करितां होणे निंद्य आहे. हे त्याचे संभाषण श्रवण पान तो राक्षम क्रुद्ध झाला आणि आपला भयकर जरहा पमरून त्यांना भाग २३(म.रा) ·ANA ७ ८ १० (३५४) श्रीरामायणम् । [सर्गः १ विदार्यास्यं ततो रौद्रं तो भक्षयितुमारमत् ततस्तो देशफालसो खड्गाम्यामेव राघवौ। अच्छिन्दन्तां सुसंहृष्टौ बाहु तस्यांसदेशयोः दक्षिणो दक्षिणं याहुमसकमसिना ततः। चिच्छेद रामो बेगेन सव्यं वीरस्तु लक्ष्मणः स पपात महाबाहुश्छिन्नवाहुमहास्वनः। खं च गांच दिशश्चैव नादयजलदो यथा स निकृत्ती भुजौ दृष्ट्वा शोणितीघपरिप्लुतः । दीन: पप्रच्छ तो वीरौ को युवामिति दानवः इति तस्य वाणस्य लक्ष्मणः शुभलक्षणः। शशंस तस्य काकुत्स्थं कयन्यस्य महाबलः अयामक्ष्वाकुदायादो रामो नाम जनैः श्रुतः। तस्यैवावरजं विद्धि भ्रातरं मां च लक्ष्मणम् करण्यास प्रवृत्त झाला, तेव्हां देश व काल जाणणारे ते उभयतां रघुवंशज राम- लक्ष्मण अतिशय आनंदित झाले, आणि तरवारींनीच त्यांनी त्याचे दोन्ही हात खांद्यापाशी तोडून टाक्लेि. समर्थ रामाने त्याचा लुला पडलेला उजवा हात तरवारीच्या योगाने झटपट तोडून टाक्लिा आणि वीर लक्ष्मणाने डावा हात उतरून टाक्लिा. ५-९) तेव्हा मोठी गर्जना करणारा व पूर्वी दीर्घ हातांनी युक्त असलेला तो क्बंध हात तुटल्यामुळे मेघाप्रमाणे आकाश, पृथ्वी व दिशा नादित करीत करीत खाली पडला, आणि रक्तप्रवाहाने भरून गेलेला तो दीन कबंध राक्षस आपले हात तुटलेले पाहताक्षणीच " तुझी कोण " ह्मणून त्या वीरांना विचारू लागला. त्याप्रमाणे तो विचारीत असतांना शुभ लक्षणानी युक्त असलेल्या महाबलाढ्य लक्ष्मणाने त्या कबंधाला ककुत्स्थकुलोत्पन्न रामाची हकीकत प्रथम निवेदन केली. (तो ह्मणाला) हा इक्ष्वाकूचा वारस आहे व राम मशून लोकांना विदित आहे. त्याचाच कनिष्ठ भ्राता लक्ष्मण मी आहे अमें तूं समज. सापन मातेने राज्य हाणून पाडून ·श्लो०७-१९] अरण्यकाण्डम् । मात्रा प्रतिहते राज्ये रामः प्रवाजितो वनम् । मया सह चरत्येष भार्यया च महद्वनम् अस्य देवप्रभावस्य यसतो विजने घने। राक्षसापहृता भार्या यामिच्छन्ताविहागतो १५ त्वं तु को ना किमर्थ या फबन्धसदृशो बने। आस्येनोरसि दीप्तेन भन्नजङ्घा विचेष्टसे एवमुक्तः कबन्धस्तु लक्ष्मणेनोत्तरं वचः। उवाच वचनं प्रीतस्तदिन्द्रवचनं स्मरन् स्वागत वा नरव्यानो दिष्ट्या पश्यामि चामहम् । दिश्या चेमो निकृत्ती मे युवाभ्यां बाहुयन्धनी १८ विरूपं यच्च मे रूप प्राप्त हाधिनयाद्यथा। तन्मे शृणु नरव्याघ्र तत्त्वतः शंसतस्तव इत्या श्रीमद्रा वाल्मी०आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकसप्ततितमः सर्ग.७१॥[२३०६] रामाला वनामध्ये पाठविले आणि तेव्हापासून हा आपल्या भार्यसहवर्तमान व माझ्यासहवर्तमान महावनामध्ये संचार करीत आहे हा देवतुल्य पराक्रमी राम निर्जन वनामध्ये वास्तव्य करीत असताना राक्षसाने त्याची भार्या हरण करून नेली आहे व तिचा शोध लावण्यारिता आम्ही येथे आलो आहोत (११-१५) आता कबंधासारखा असलेला तू कोण आणि वक्षस्थलाचे ठिकाणी दृश्य असलेल्या मुखाने युक्त व पोट यांमध्ये मोडलेला असा तू आज कशाकरिता बनामध्ये तडफड करीत उभा राहिला आहेस ( है सोग ). ह्याप्रमाणे लक्ष्मणाने विचारिले असता कबंध संतुष्ट झाला आणि त्या द्राच्या वचनाचे स्मरण होऊन त्याला उत्तर देऊ लागला की, "हे पुरुषश्रेष्टहो, तुमचे खागत असो. आज मुदैवाने तुमचे मला दर्शन झाले आणि तुझी हे माझे बाहुरूप पाश तोडून टाकिलेत हाही मोठी भाग्याची गोष्ट आहे. आता, हे पुरुषश्रेष्ठ, मला उद्धट- पणामुळे झूर देह कसा प्राप्त झाला ते मी तुला सांगतो तं श्रवण कर (१६-१९) याप्रमाणे महामुनिवाल्मीकिग्रणीत श्रीमद्रामायणनावाच्या मादिकाव्यातील अरण्यवर्षको एकातिरावा सर्ग समाप्त झाला ७९ ॥

·४ ५ श्रीरामायणम् । [सर्ग:५२ द्विसप्ततितमः सर्गः। पुरा राम महायाहो महावलपराकमम् । रूपमासीन्ममाविन्त्यं त्रिपु लोफेषु विश्रुतम् । यथा सूर्यस्य सोमस्य शकस्य च यथा वपुः सोऽहं रूपमिदं कृत्वा लोकवित्रासनं महत् । ऋपीन्वनगताघ्राम त्रासयामि ततस्ततः ततः स्थूलशिरा नाम महर्षिः कोपितो मया। स चिन्वविविध वन्यं रूपेणानेन धर्षितः ३ तेनाहमुक्तःप्रेक्ष्यैवं घोरशापाभिधायिना। एतदेवं नृशंसं ते रूपमस्तु विगर्दितम् स मया याजितः क्रुद्धः शापस्यान्तो भवेदिति। अभिशापकृतस्येति तेनेदं भाषितं वचः यदा छित्वा भुजौ रामस्त्वां दहेद्विजने तदा त्वं प्राप्स्यसे रूपं स्वमेव विपुलं शुभम् हे महापराक्रमी रामा, प्रचंड बल व पराक्रम यांनी युक्त असून त्रैलोक्या- मध्ये प्रसिद्ध व सूर्य, चंद्र आणि इंद्र यांच्या शरिरांप्रमाणे दिव्य असें अचिंत्य रूप पूर्वी माझे होते; परंतु मी हे लोकांना भीतिप्रद होणारे प्रचंड राक्षसरूप धारण करून, हे रामा! वनातील ऋषींना ठिकठिकाणी भय दाखवू लागला. असे होता होता एकदा स्थूलशिरा नावाच्या महीला मी क्रोध आणिला. कारण, नानाप्रकारचे वन्य पदार्थ तो गोळा करीत असताना मी ह्या रूपाने त्याच्या भंगावर चालून गेलो. तेव्हा घोर शाप देणारा तो ऋपि असें अवलोकन करून मला ह्मणाला " हे ह्याप्रमागेच तुझें निंद्य व दुष्ट घरीर होवो" (१-४) ह्यावर " मी आपल्यावर चालून आल्यामुळे आपण दिलेल्या ह्या माझ्या शाराचा अंत व्हावा ह्मणून मी त्या मुनींची प्रार्थना केली असतां ते मंगाले ॥ राम जेव्हा निर्जन वनामध्ये हात तोडून तुझें दहन करील तेव्हा तुला स्वतःचे भव्य व शुभ रूप प्राप्त होईल. हे लक्ष्मणा । संपत्तीने झळकत " ·८ ली. १-१३] भरण्यकाण्डम् । (३५७) धिया विराजितं पुत्रं दनोस्त्वं विद्धि लक्ष्मण । इन्द्रकोपादिदं रूपं प्राप्तमेव रणाजिरे अहं हि तपसोप्रेण पितामहमतोपयम्। दीर्घमायुः स मे प्रादाचतो मां विधमोऽस्पृशन दीर्घमायुमंया प्राप्तं किं मां शक्रः करिष्यति । इत्येवं बुद्धिमास्थाय रणे शक्रम घर्षयम् तस्य याहुममुक्केन यजेण शतपर्वणा। सक्थिनी च शिरश्चैव शरीरे संप्रवेशितम् समया याच्यमान: सन्नानयद्यमसादनम् । पितामहवचः सत्यं तदस्त्विति ममावधीत अनाहारः कथं शक्तो भग्नसक्थिगिरोमुखः। पत्रेणाभिहतः कालं सुदीधमपि जीवितुम् १२ स एवमुक्तः शो मे शको वाह योजनमायती। असलेला मी दनूचा पुत्र आहे असे तू समज मातो इंदशापामुळे हे रूप मला समरांगणामध्ये को प्राप्त झाले ते मी कथन करितों "मी उप तपश्चर्या करून ब्रह्मदेवाला संतुष्ट केले असता त्याने मला दीर्घायुष्य दिले व स्यामुळे मला गर्व झाला "मला दीर्घ भायुष्य प्राप्त झाले आहे तेन्दा इंद्र मागे काय करणार " असा विचार मनामध्ये आणून मी समरांगणामध्ये इंद्राच्या अंगावर चालून गेलो. (५-९) तेव्हा शेकडों धारांनी युक्त असलेल वन त्या इंदाने आपल्या हाताने सोडिले असता त्याच्या योगाने माझ्या मोडया व मस्तक शरिरामध्ये घुसले, आणि शेवटी मी प्रार्थना केल्यामुळे यमसदनी माझी रवानगी न करितो "ते ब्रह्मदेवाचे भाषण सत्य होयो" असे तो मला ह्मणाला, परंतु, मोडमा, मस्तक यमुख मम झाल्यामुळे मला माहार करिता येगार नाही, तेव्हा " माहाररहित आणि त्यातूनही आपला तडाका यसलेला मी दीर्यकालपर्यंत जिवंत राहण्याला कसा समर्थ होणार?" ह्याप्रमाणे मी प्रश्न केला असता इंदाने मला एकेक योजन लोप ·बोरामायणम् । [सर्गः ५२ तदा वास्यं च मे कुक्षी तीक्ष्णदंष्ट्रमकल्पयत् १३ सोऽहं भुजाभ्यां दीर्घाभ्यां संक्षिप्यास्मिन्वनेचरान् । सिंहद्वीपमृगव्याधान्भक्षयामि समन्ततः स तु मामप्रवीदिन्द्रो यदा रामः सलक्ष्मणः। छत्स्यते समरे वाहू तदा स्वर्ग गमिष्यसि अनेन वपुषा तात वनेऽस्मिन्राजसत्तम । यद्यत्पश्यामि सर्वस्य ग्रहणं साधु रोचये अवश्य ग्रहणं रामो मन्येऽहं समुपैयति । इमां बुद्धिं पुरस्कृत्य देहन्यासकृतश्रमः १७ स त्वं रामोऽसि भद्रं ते नाहमन्येन राघव । शक्यो हन्तुं यथा तत्त्वमेवमुक्तं महर्पिणा अहं हि मतिसाचिव्यं करिष्यामि नरपंभ। मित्रं चैवोपदेक्ष्यामि युवाभ्यां संस्कृतोऽग्निना १९ असे याहु दिले आणि तीक्ष्णदंष्ट्रांनी युक्त असे मुख मला उदरामध्ये निर्माण कस्न दिले. तेव्हापासून ह्या वनामध्ये कोणत्याही बाजूला पंचार करणारे सिंह, चिते, मृग आणि व्याघ्र मापल्या दीर्घ हातांनी धरून मी भक्षण करीत आहे, असो. (१०-१४) लक्ष्मणासवर्तमान राम जेव्हां समरागणामध्ये तुझे हात तोडून टाकील तेव्हा स्वर्गामध्ये परत जाशील" असें इंद्राने मला सांगितले असल्यामुळे, बा नृपयेष्ठा! ह्या शरिराने युक्त असलेल्या, माझ्या ह्या वनामध्ये जे में दृष्टीस पडते ते सर्वत्र प्रहण करणे मला बरे वाटू लागले. कारण, (राम कोणता हे मला ठाऊक नाही. तेव्हा आपण असा क्रम सुरू ठेविला असतां, राम फेव्हा तरी माझ्या हाती येईल असे मला वाटले आणि हाच विचार मनामध्ये भागून मी या आपन्या देहाचा रामाच्या हातून त्याग करण्याविषयी यग्न करू लागलों ,तो राम तूंच आहेस; तुझें कल्याण असो. हे राघवा! दुसन्याच्या हातून माझा वष होणे शक्य नाही असे त्या महर्षीनी मला एक तत्व सांगून ठेविलें होतें. है पुरुषश्रेष्ठा! तुमी अग्नीच्या योगाने माझा औचंदेहिक संस्कार केला मगजे मी एक युक्फि सांगून आपले मित्रत्वाचे सार्थक करीन आणि तुला एक मिनही ·को. १३-२६] भरण्यकाण्डम् । एवमुक्तस्तु धर्मात्मा दनुना तेन राघवः। इदं जगाद वचनं लक्ष्मणस्य च पश्यतः २० रायणन हृता भार्या सीता मम यशस्विनी। निकान्तस्य जनस्थानासह धात्रा यथासुखम् २१ नाममात्रं तु जानामि न रूपं तस्य रक्षसः। निवासं या प्रभावं वा चयं तस्य न विद्महे २२ शोफार्तानामनाथानामेवं विपरिधावताम् । फारुण्यं सदृशं कर्तुमुपकारण वर्तताम् काष्ठान्यानीय भग्नानि काले शुष्पाणि कुरैः। धक्ष्यामस्त्वां वयं वीर श्वभ्रे महति कल्पिते २४ स त्वं सीतां समाचक्ष्य येन या यत्र वा हृता। कुरु कल्याणमत्यर्थ यदि जानासि तत्वतः एवमुक्तस्तु रामेण वाक्यं दनुरनुत्तमम् । प्रोवाच कुशलो वक्ता वक्तारमपि राघवम् सागेन " ह्याप्रमाणे त्या दनुनामक राक्षसाने सागितले असता धर्मात्मा राम लक्ष्मणाचे समक्ष म्हणाला (१५-२०) " मीजनस्थानातून भ्रात्यासहवर्तमान सुशाल बाहेर गेलो असताना माझी यशस्विनी भार्या सीता रावणाने हरण करून नेली. त्या राक्षसाचे नाव मात्र मला ठाऊक आहे परंतु, त्याचे रूप को आहे, त्याचे निवासस्थान कोणते व त्याचा प्रभाव काय आहे हे आम्हाला माहीत नाही. याकरिता, अनाथ व शोकाकुल होऊन ह्याप्रमाणे भरकत भालेल्या व तुजवर उपकार करणान्या माम्हावर योग्य भशी कोही कृपा कर, भायी योग्य वेळी हत्तीनी मोडून टाकिलेली शुष्क काठे आणून, हे वोरा ! तयार केलेल्या मोठ्या खड्यामध्ये तुझे दहन करूं, परंत, सीतेला कोणी नेली व कोठे नेली हैं तूं आम्हाला सांग तुला जर खरोखर माहीत असेल तर आम्हाला अत्यंत हितावह असलेली ही गोष्ट तूं कर." (२१-२५) ह्याप्रमाणे राम त्याला म्हणाला असता त्या कुशल व वक्त्या दन्ने पक्त- स्वपणानही सुक असलेल्या रामाशी उकृष्ट भाषण केले की " मला दिव्य ज्ञान

·(३६०)
श्रीरामायणम् ।
[सर्गः ॥२-५३
दिव्यमस्ति न मे ज्ञानं नामिजानामि मैथिलीम्।
यस्तां वक्ष्यति तं वक्ष्ये दग्धः स्वं रूपमास्थितः २७
योऽभिजानाति तद्रक्षस्तवक्ष्ये राम तत्परम् ૨૮
बदग्धस्य हि विज्ञातुं शक्तिरास्ति न मे प्रभो।
राक्षस तुं महावीर्य सोता येन हता तव
विज्ञानं हि महद्धएं शापदोषेण राघव।
स्वकृतेन मया प्राप्तं रूपं लोकविगाईतम्
किं तु यावन्न यात्यस्तं सविता थान्तवाहनः।
तावन्मामटे क्षिप्त्वा दह राम यथाविधि ३१
दग्धस्त्वयाहमवटे न्यायेन रघुनन्दन।
घक्ष्यामि तं महावीर यस्तं वेत्स्यति राक्षसम्
तेन सख्यं च कर्तव्य न्याय्यवृत्तेन राघय।
कल्पयिष्यति ते वीरः साहाय्यं लघुविक्रम
नाही त्यामुळे सीता कोणीकडे आहे हे मला ठाऊक नाही; परंतु, माझें दहन
करून स्वतःचे रूप मला प्राप्त झाल्यावर सीतेची बातमी जी लागेल ती मी तुला
कथन करीन. साराश, हे रामा, सीतेला हरण करून नेणान्या राक्षसाला जों
जाणीत माहे तो मी तुला दहनानंतर कथन फरीन, हे प्रभो, ज्याने सीताहरण
करून नेली तो महावीर्यवान् राक्षस कोण हे समजण्याची दग्ध झाल्यावाचून
माझो शक्ति नाही. कारण, हे राघवा ! शापदोषाने माझे मोठे ज्ञान प्रष्ट झालें
असून स्वतः केलेल्या अनुचित कार्माच्या योगाने हैं लोकनिंद्य रूप मला प्राप्त
झाले आहे. ( २६-३०)
तेव्हा वाहने श्रात होऊन रवि अस्ताला गेला नाही तोच, हे रामा! खड्या--
मध्ये टाकून माझें यथाविधि दहन कर. हे रघुनंदना महावीरा ! खडयामध्ये तूं
माझे यथाविधि दहन केल्यावर त्या राक्षसाला जाणणारा कोण तो मी तुला
सांगेन. हे राघवा! न्यायाने वागणाऱ्या त्याच्याशी तूं सख्यं कर; झणजे, हे शीघ.
पराक्रमी वीर रामा ! तो तुला साहाय्य करील, हे राघवा, तिन्ही लोकामध्ये

·२ ३ लो. २७-३५१-५] मरण्यकाण्टम्। (३६२) न हि तस्यास्त्याविज्ञातं त्रिषु लोकेपुराघव । सर्वान्परिवृतो लोकान्पुरा वै कारणान्तरे इत्याषे श्रीमद्रा वाल्मी• आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे द्विसप्ततितम.सर्ग ७२२३४० त्रिसप्ततितमः सर्गः। एवमुक्तौ तु तो वीरो कबन्धेन नरेश्वरी। गिरिप्रदरमासाद्य पावकं विससर्जतु लक्ष्मणस्तु महोल्काभिज्वलिताभि समन्ततः । चितामादीपयामास सा प्रजज्वाल सर्वत. तच्छरीर कयन्धस्य घृतपिण्डोपमं महत् । मेसा पच्यमानस्य मन्द दहति पाचक स विधूय चितामाशु विधूमोऽग्निरिवोत्थित । अरजे वाससी विधन्माल्य दिव्यां महायल ततश्चिताया बेगेन भास्वरो विरजाम्बर.। उत्पपाताशु सहृष्ट सर्वप्रत्याभूपण त्याला अज्ञात में कोहदा नाही कारण, कोही निमित्त उपास्थत झाल्यामुळ तो पूर्वी सर्व लोक हिंडून आलेला आहे"(३१-३४) ह्याप्रमाणे महामुनिवाल्मीकिप्रणीत श्रीमद्रामायणनावाच्या आदिकाव्यांतील अरण्यकोडापैकी पाहत्तरावा सर्ग समाप्त झाला ॥२॥ ह्याप्रमाणे कवधाने त्या प्रजाधिपति पीर रामलक्ष्मणांना सांगितले असता त्याला एका पर्वताच्या खड्यांत नेऊन टाकून (आणि राई बाजूनी काठे पालन) त्यांनी अग्नि दिला, प्रज्वलित अशा मोठमोट्या ज्यालानी लक्ष्मणाने सर्व बानी ती चिता पेटपिली पती चोहीकडून जळू लागली, मेदाने भरलेला तो राक्षस जळू लागला असता पतपिंडाप्रमाणे असलेल्या त्याच्या त्या प्रचड शरीराला अमि सावकाश जाळू लागला, तदनतर चिता ढासळुन देऊन तो धूमरहित ममी- प्रमाणे तितून बाहेर निघाला आणि तो महाबलाढय निर्मल वस्त्रे व दिव्य- माला धारण केलेला असा दिसू लागला.(१-४) खाराश, उज्ज्वल निर्मल बनाने युक्त आणि अगुलिप्रमृति सर्व बारीक सारीक अवयवांचे ठिकाणीही अलकार धारण केलेला असा तो भानंदिर ५ ·ur ७ (३६२) श्रीरामायणम् । [ सर्गः ७३ विमाने भास्वरे तिष्ठन्हंसयुके यशस्करे। प्रभया च महातेजा दिशो दश विराजयन् सोऽन्तरिक्षगतो वाक्यं कवन्धो राममनधीत्। शृणु राघव तत्त्वेन यथा सीतामवाप्स्यसि राम पड्युक्कयो लोके याभिः सर्व विमृश्यते । परिमृष्टो दशान्तेन दशाभागेन सेव्यते दशाभागगतो हीनस्त्वं हि राम सलक्ष्मणः । यत्कृते व्यसनं प्राप्तं त्वया दारप्रघर्पणम् तदरश्यं त्वया कार्यः स सुहृत्सुहृदां वर। अकृत्वा न हि ते सिद्धिमह पश्यामि चिन्तयन् १० श्रूयतां राम वक्ष्यामि सुग्रीवो नाम वानरः। भ्राना निरस्त कुद्धेन चालिना शक्रसूनुना झालेला कबध चितेपासून वेगावेगाने सत्वर बाहेर निघाला, आणि हंसयुक्त, यशस्कारक व उज्ज्वल अशा विमानामध्ये बसून आपल्या प्रभेच्या योगाने तो महातेजस्वी दशदिशा प्रकाशित करूं लागला तदनतर अतरिक्षामध्ये असलेला तो कबंध रामाला म्हणाला, " हे राघवा ' सीता तुला कशी प्राप्त होईल हैं मी तुला खर खरे सागत आहे तूं श्राण कर, हे रामा' (संधि, विप्रह, यान, आसन, द्वैधीभाव आणि समानय ह्या ) सहा युक्त्या जगतामध्ये आहेत व त्याच्याच योगाने सर्व काही राजाला विचाराने प्राप्त होत असते, परंतु, जो ग्रहदशेच्या फेन्यात सापडलेला आहे त्याला प्रहदशेच्या पेन्यात सापडलेल्या- चीच मदत होत असते (भशी नीति असल्यामुळे महाव्याच युतीचे अवलंघन तुला केले पाहिजे) हे रामा! ज्या अर्थी तूं लक्ष्मणासहवर्तमान राज्यापासून भ्रष्ट झाला आहेस त्या साप्रत तूं ग्रहदशेच्या फेऱ्यात सापडला आहेस ही गोष्ट सिद्ध आहे आणि ह्याच करणामुळे भार्यापहाररूप सकट तुला प्राप्त झाले आहे ह्यास्नव, हे मिनश्रेष्टा । ग्रहदशेच्या फेऱ्यात सापडलेला तोच मिन तुला अवश्य केला पाहिजे विचार कास्न पाहिले असता त्याला मित्र केल्यावाचून तुझा मनोरथ परिपूर्ण होईल असे मला वाटत नाही (५-१.) हे रामा! मी सांगतो तें एक मुग्रीवनामक वानर कुद्ध झालेल्या इंदपुर - ·लो०६-१८] भरण्यकाण्डम् । ऋष्यमूके गिरिवरे पम्पापर्यन्तशोभिते। निवसत्यात्मवान्वीरश्चतुर्भिः सह धानरैः वानरेन्द्रो महावीयेस्तेजोवानमितप्रभः। सत्यसंघो विनीतश्च धृतिमान्मातिमान्महान् दक्षः प्रगल्भो द्युतिमान्महावलपराक्रमः। थापा विधासितो वीर राज्यहेतोमहात्मना स ते सहायो मित्रं च सौताया परिमार्गणे । भविष्यति हि ते राम मा च शोके मन कृथा. भवितव्यं हि तन्यापि न तच्छक्यमिहान्यथा। कर्तुमिहाकुशार्दूल फालो हि दुरतिक्रमः गच्छ शीघ्रमितो राम सुग्रीव तं महायलम् । वयस्यं तं कुरु क्षिप्रामितो गत्वाऽद्य राधय अद्रोदाय समागम्य दीप्यमाने विभावसौ। न च ते सोऽवमन्तव्यः मुनीयो चानराधिप १८ भ्रात्या वारीने हाकून दिला आहे, आणि तो जितेंद्रिय वीर सुप्रीव चार वानरा. महवर्तमान पंपानामक पुष्करिणीच्या योगाने भासमंतागागी सुशोभित असलेल्या प्राध्यमूक पर्वतावर वास्तव्य करीत आहे तो वानरराज महावीर्यवान् , तेजस्वी, अतुलप्रभेने युक्त, सत्यप्रतिज्ञ विनयसपन, धैर्यवान्, विचारी, महात्मा, दक्ष, गभीर, पातिमान् महायलाढ्य व महापराक्रमी असून, हे राजा ! त्याच्या महापलाडय प्रात्याने राज्याररिता त्याला होसून लाविलें भआहे हे रामा। तो सीतेच्या शोधाविषयी तुझा मिन व साहायर्ना होईल, तू आता आपले मन शोकाकुल करून घेऊ नको (११-१५) हे इक्ष्वाकुवंशज ठा! जे होगार ते कधीही घर जगनामध्ये टळगे शक्य नाही. कारण, काला, अतिक्रमग होगें हुघंट आहे हे वीरा, तू येथून त्या महापलाइप सुप्रीवाकडे यत्वर जा आणि, हे राघवा! येथून गेल्यावर विलंबन करिता आजच्या आजच त्याला मित्र करून घे, एकमेकानी एकमेकावा दोह करावयाचा नाही हा उद्देशाने तु यो एकत्र जुळा आणि अमि प्रज्वलित झाला असताना त्याच्या समक्ष एकमेकांशी सख्य करा त्या वानरराज मुमौवाचा तूं !

·(३६४)
श्रीरामायणम् । [सर्गः ७३-७४
कृतज्ञः कामरूपी च सहायार्थी च घोर्ययान् ।
शक्ती ह्यध युवां कर्तुं कार्ये तस्य चिकीर्षितम्
कृतार्थो वाऽकृतार्थो वा तव कृत्यं करिष्यति ।
स ऋक्षरजसः पुत्रः पम्पामटति शङ्कितः
भास्करस्यौरसः पुमो वालिना कृतकिल्विषः।
संनिधायायुधं क्षिप्रमृष्यमूकालयं फपिम् ! २१
कुरु राघव सत्येन वयस्यं वनचारिणम् ।
लहि स्थानानि कात्स्न्येन सर्वाणि कपिकुञ्जरः २२
नरमांसाशिनां लोके नैपुणादधिगच्छति।
न तस्याविदितं लोके किञ्चिदस्ति हि राघव २३
यावत्सूर्यः प्रतपति सहस्रांशुः परंतप ।
स नदीर्घिपुलाञ्छलागिरिदुर्गाणि कन्दरान्
भयमान करूं नको. तो यथेष्टरूप धारण करणारा वार्यवान् वानरराज साहाय्य
मिळण्याची इच्छा करीत असून कृतज्ञ आहे व तुह्मीही त्याने मनांत योजिलेले
कार्य करण्यास आज समर्थ आहात, त्याचा मनोरथ सिद्धीस गेल्यानंतर अथवा
सिद्धीस जाण्याचे पूर्वीही तो तुझें कार्य करील. कारण, तो ऋक्षरजाचा
(क्षेत्रज) पुत्र आहे व भयभीत होऊन पंपानामक पुष्करिणीवर संचार करीत
असतो. (१६-२०)
सूर्याचा तो औरस पुट आहे व वालाशी त्याचे वैर पडलेले आहे. त्याकरिता
आयुध संनिध ठेवून (ह्मणजे आयुधाची शपथ येऊन ) त्या ऋष्यमूकपर्वतावर
वास्तव्य करणाऱ्या वनचारी वानरराजाला तूं सत्याने, हे राघवा । सत्वर मित्र
कर. कारण, तो कपिश्रेष्ठ ह्या जगतामध्ये नरमांसमक्षक राक्षसाची जी काही
स्थाने आहेत ती सर्व निस्पृहतेमुळे पूर्णपणे जाणात आहे. हे राघवा । जगतामध्ये
त्याला विदित नाही असे काहीही नाही. हे शत्रुतापना हजारों किरणांनी युक्त
असलेला सूर्य जितका प्रदेश प्रकाशित करीत आहे. तितक्या प्रदेशावरील
नद्या, मोठमोठे पर्वत, पर्वतांवरील दुर्गम स्थाने आणि गुहा पानरांसहवर्तमान

·२ लो. १९-२५१-३] अरण्यकाण्डम् । अन्विष्य वानरैः साधं पत्नी तेऽधिगमिष्यति । वानरांश्च महाकायान्प्रेषयिष्यति राघव २५ दिशो विचेतुं तां सीतां वद्वियोगेन शोचतीम् । अन्वेष्यति वरारोहां मौथिली रावणालये स मेरुङ्गाप्रगतामनिन्दितांप्रविश्य पातालतलेऽपि। प्लवङ्गमानामृषभस्तव पियां निहत्य रक्षांसि पुनःप्रदास्यति२७ इत्या श्रीमदा वाल्मी• आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे त्रिशतितमः सर्ग: ७३॥[२३६७] चतुःसप्ततितमः सर्गः। दर्शयित्वा तु रामाय सीतायाः परिमार्गणे प्रतिपादने। वाक्यमन्वर्थमर्थक्षः कवन्धः पुनरववीत्। १ एप राम शिवः पन्था यत्रैते पुष्पिता द्रुमाः। प्रतीची दिशमाश्रित्य प्रकाशन्त मनोरमाः जम्बूमियालपनसान्यग्रोप्लक्षतिन्दुकाः । अश्वत्थाः कर्णिकाराश्च चूनाधान्ये च पादपाः ३ इन काढून तो तुझ्या परनीचा शोध लावील.हे राघवा ! दिशा धुंहून काढण्या- करितो तो शरिराने धिप्पाड असलेले वानर चोहोकडे पाठवून देईल आणि तुझ्या वियोगामुळे शाक करीत बसलेल्या त्या मिथिलराजकन्या सुंदरी सीतेला रावणाच्या घरी तो शोधून काढील. (२१-२६) सारांश, तुझी निर्दोष प्रिया जरी मेरुपर्वताच्या शिखरावर असली किंवा पातालात नेऊन ठेविलेली असली तरी तेथेही प्रवेश करून 4 राक्षसाचा वध करून तो वानरराज सुग्रीव तुला ती परत आणून देईल. ह्याप्रमाणे महामुनिवाल्मीकिप्रणीत श्रीमद्रामायणनावाच्या आदिकाव्यातील भरण्यकोडापकी त्र्याहत्तरावा सर्ग समाप्त झाला. ॥ ३ ॥ सीतेचा शोध लावण्याविषयी रामाला उपाय दर्शवून तो व्यवहारत बंध अन्वर्थक शब्दानी त्याला पुनरपि म्हणाला- "हे रामा, पश्चिम दिशेचा आश्रय करून जिकडे हे मनोहर प्रफुरित वृक्ष प्रकाशत माहेत तिइन हा सुखकारक मार्ग (ऋष्यमूक पर्वताकडे ) चालला आहे. जांभळी, चार, फणस, घट, पिंपरी, पिंपळ, कर्गिकार, आये आणि इतरही वृक्ष या मार्गावर भाईत.

·५ ७ ८ श्रीरामायणम् । [सर्ग: ४ धन्वना नागवृक्षाश्च तिलका नकमालका! नीलाशोकाः कदम्बाश्ध करवीराश्च पुष्पिता। आग्निमुख्या अशोकाश्च सुरकाः परिभद्रका' ४ तानारुह्याथ या भूमौ पातयित्वा च तान्यलात् । फलान्यमृतकल्पानि मक्षयित्या गमिष्यथ तदतिक्रम्य काकुत्स्थ वनं पुष्पितपादपम् । नन्दनप्रतिम त्वन्यत्कुरवस्तूत्तराइव सर्वकालफला यत्र पादपा मधुरनवाः। सर्वे च ऋतवस्तत्र वने चैधरथे यथा फलभारनतास्तत्र महाविटपधारिणः । शोभन्ते सर्वतस्तत्र मेघपवंतसंनिभा तानारुह्याथरा भूमों पातयित्वाऽथ वा सुखम् । फलान्यमृतकल्पानि लक्ष्मणस्ते प्रदास्यति चदक्रमन्तौ वराछैला छैलाच्छैलं वनादनम् । धावडा, नागकेशर, तिळवा, करज, नील, अशोक, कळंब व कण्हेर हे प्रफुल्लित वृक्ष या मार्गाला असून विब्वा, लाल अशाक आणि बाळत लिंब असेही आणखी वृक्ष आहेत त्यावर चढा अथवा त्यांना भूमीवर पाडा आणि त्याची अमृततुल्य फलें भक्षण करून तुम्ही पुढे चालते व्हा (१-५) हे ककुत्स्थकुलोत्पन्ना रामा' प्रफुल्लित वृक्षांनी युक्त असलेले तें वन भोला- डिल्यावर उत्तरकुरुदेशाप्रमाणे असलेल्या दुसन्या एका नदनतुल्य वनामध्ये तुम्ही जाल ज्यातून मधुर रसाचा स्राव चालला आहे व ज्याना नेहमी फळे येत आहेत असे वृक्ष त्या वनामध्ये असून कुचराच्या चैत्ररथवनाप्रमाणे याही वनात सर्व ऋतूंतील प्रकार आहेत मोठमोठ्या फाटा ज्यांवर आहेत असे मघाप्रमाणे आणि पर्वताप्रमाणे दिमणारे वृक्ष फळाच्या भाराने वाकलेले सर्व बाजूनी शोभत आहेत त्यावर आरोहण करून अथवा खुशाल त्याना भूमवर पडून त्यांची अमृततुल्य फळे लक्ष्मण तुला देईल ह्या पर्वतावरून त्या पर्वतावर व ह्या वनातून

·प्रलो. ४-१६]
भरण्यकाण्डम् ।
(३६७)
ततः पुष्करिणी धीरौ पम्पा नाम गमिष्यथ
अशर्करामविशां समतीर्थामशैवलाम् ।
राम सक्षातचालूकां कमलोत्पलशोभिताम्
तम हंसा वा मौञ्चाः कुरराष राघव।
बल्गुखराणि कूजन्ति पम्पासलिलगोचराः ૨૨
मोद्विजन्ते नरान्दृष्ट्वा वधस्याकोविदाःपुरा।
घृतपिण्डोपमानस्थूलांस्तान्विजान्भक्षयिष्यथ १३
रोहितांश्चक्रतुण्डांश्च नालमीनांश्च राघव।
पम्पायामिपुभिर्मत्स्यास्तत्र राम घरान्हतान
निस्त्वपक्षानयस्तप्तानशानेककण्टकान् ।
तय भक्त्या समायुक्तो लक्ष्मणः संप्रदास्यति
भृशं तान्यादतो मत्स्यान्पम्पायाः पुष्पसंचये।
पागन्धि शिवं वारि सुखशोतमनामयम्
त्या वनात ह्याप्रमाणे श्रेष्ठ श्रेष्ठ पर्वत व वनें हिंडता हिंडता, हे वरिहो। तुम्ही
पंपानामक पुष्करिणोवर जाल. ( ६-१०)
हे रामा स्या पुष्करिणीचे ठिकाणी खडे नाहीत, शेवाळे नसल्यामुळे निसरडे
नाही, उदक शात साहे, आंत वाद आहे आणि नानाप्रकारच्या कमानी ती
सुशोभित आहे. हे राघवा ! पंपापुष्करिणीच्या उदयामध्ये राहणारे हंस, क्रौंच
व पुररपक्षी आणि धेयक त्या ठिकाणी मधुर ध्वनि करीत असतात. आणि पूर्वी
तेथे कोणाचा वध झाल्याचे त्यांना माहित नसल्यामुळे मनुष्याना पाहून ते
भीतही नाहीत. तेव्हां घृतपिंडतुल्य असलेल्या त्या स्थूल पक्ष्यांना तुम्ही भक्षण
करा. हे रघुवंशजा ! चक्रतुंड, नीलवर्ण, स्थूल आणि अनेक कंटकानी युक्त असे
श्रेष्ठ श्रेठ पंपापुष्करिणीतील रोहित नामक मत्स्य पाणानी मारून लोखंडाच्या
मुळावर भाजून आणि त्यांची स्वया व पंख पाढून टावून तुझे ठिकाणी प्रेम
करीत असलेला रक्ष्मण तुला देईल. ( ११-१५)
ते मरस्य तूं पाहिजे तितके खाऊ लागलास म्हणजे पुष्पसमुदायामध्ये असलेले
सा पंपापुष्परिणीचें यमलगंधाने युक्त, मंगलकारक, सुखावह, गार, निरोगी,

·२० (३६८) श्रीरामायणम् । [सर्ग: ७४ उद्धृत्य स तदा लिएं रुप्यस्फटिकसंनिमम् । अथ पुष्करपणेन लक्ष्मणः पाययिष्यति स्थूलागिरिगुहाशय्यान्वानरान्वनचारिणः। सायात विचरघ्राम दर्शयिष्यति लक्ष्मणः अपां लोभादुपावृत्तान्वृषभानिव नर्दतः। स्थूलान्पीतांश्च पम्पायां द्रक्ष्यसि त्वं नगेचम सायाह्ने विवरघ्राम विटपी माल्यधारिणः। शिवोदकं च पम्पायां दृष्ट्वा शोकं विहास्यसि सुमनोभिश्चितास्तत्र तिलका नकमालकाः। उत्पलानि च फुल्लानि पङ्कजानि च राघव २१ न तानि कश्चिन्माल्यानि तत्रारोपयिता नरः। न च वै ग्लानतां यान्ति न च शीयंन्ति राघव मतशिष्यास्तत्रासन्नृपयःसुसमाहिताः। तेषां भाराभितप्तानां वन्यमाहरतां गुरोः ये प्रपेतुर्मही तूर्ण शरीरात्स्वेदविन्दवः । म्वच्छ आणि रुप्याप्रमाणे अथवा सटिकाप्रमाणे तेजस्वी उदक कमलपना लक्ष्मण तुला पाजील. पर्वतांच्या गुहेमध्ये निद्रा घेणारे यनचर वानर, हे रामा ! सायंकाळी संचार करीत अमतां लक्ष्मण तुला दासपील. आणि, हे पुरुषश्रेष्ठा, जलपान केल्यामुळे उदकाचा लोम सोइन परत फिरलेले व लाप्रमाणे गर्जना करणारे ते स्थूल वानर पंपापुष्करिणीवर तूंही पाहशील. हे रामा। सायंकाळी संचार करीत असता फुलझाडे व पंपापुष्करिणीतील मंगलकारक उदक दृष्टीस पडल्यावर तुझें मानसिक दु ख नाहीसे होईल. (१६-२०) हे राघवा ! तिळवे व करंज त्या ठिकाणी फुलांनी भरलेले असून नाल कमलें व इतर कमलेही प्रफुल्लित झालेली असतात हे राघवा ! तेयोल पुष्पं घेऊन कोणीही पुरुष धारण करीत नाही, ती कोमेजतही नाहीत आणि नाशही पावत नाहीत. अत्यंत समाधानी असे मतंगशिष्य ऋषि तेथें होते ते गुरुकरितां धना- तील काष्ठांची वगैरे मोझी आणताना थकले असता त्यांच्या शरिरातून जे

·शे. १७.३०]
अरण्यकाण्टम्।
तानि माल्यानि जातानि मुनीनां तपसा तदा
स्सेदविन्दुममुत्थानि न विनश्यन्ति राघव ।
तेषां गतानामद्यापि दृश्यते परिचारिणों
श्रमणी शयरी नाम काकुत्स्थ चिरजीविनी ।
स्वां तु धर्मे स्थिता नित्यं सर्वभूतनमस्कृतम्
दृष्ट्वा देवोपमं राम स्वर्गलोकं गमिष्यति ।
ततस्तद्राम पम्पायास्तीरमाश्रित्य पश्चिमम्
आश्रमस्थानमतुलं गुह्य काकुत्स्थ पश्यसि ।
न तत्रामामतुं नागाः शक्नुवन्ति तदाश्रमे ।
पेस्तस्य मतङ्गस्य विधानात्तञ्च फाननम् ।
मतगयनमित्येव विश्रुतं रघुनन्दन
तस्मिन्नन्दनसंकाशे देवारण्योपमे बने।
नानाधिगसंकीर्ण रंस्यस राम निवृतः
घामाचे बिंदु भगभर भूमीवर पडले ती मुनींच्या तपश्चर्येमुळे पुणे झाली. हे
रापग! धर्मबिंदूपासून उत्पन्न झालली ता पुष्पं नाहीशी होत नाहीत. ते मुनि
जरा निघून गेले आहेत तयारि, त्याची दासी कोणी शबरीनामक चिरजीवी नो,
हैकरत्म्यालोमा गमा ! असापतेय दृष्टीस पडत आहे. हे गमा! धर्माला
नित्य अनुसरून यागगारी ती शबरी सर्व प्राण्याना पूज्य च देवतुल्य अशा
तुमें दर्शन घेऊन सगलोकी गमन करील तदनता, पपापुरकरणांच्या पश्चिम
तीचा आश्रय केल्यावर. है क्युरस्य कुलोत्पला रामा ! एक गुप व अनुपम
माश्रमस्थान तूं अवलोकन करशील. त्याच आध्रमामध्ये प्रवेश करण्यालय गज
समर्थ होत नाहीत. (२१-२५)
हे रघुनंदना, त्या मतंग ऋषीया प्रभावा- तें वनही मतंगवन म्हणूनच
प्रसिद्ध आहे. हे रामा | देवाच्या उपरनाप्रमागे अथवा द्राच्या नदनवनाप्रमाणे
नाना प्रकारच्या पाक्षगगोनी गजबजून गेलेच्या त्या बनामध्ये तं सुखी होऊन
रममाण होशील. पंगपुष्करिणीच्या समोरच प्रफुद्धित वृक्षानों युक असा ऋष्य.
२४ (म.रा.)

·(३७०) श्रीरामायणम् । [ सर्गः ॥४ ऋष्यमूकम्तु पायाः पुरस्तान्पुष्पिनमः। सुदु खारोहणश्चैव शिशुनागाभिरक्षितः उदारा ब्रह्मणा चैव पूर्वकालेऽभिनिर्मितः। शयान पुरुष राम तस्य शेलस्य मूर्धनि यः स्म्मे लमते वित्तं तत्सवुद्धोऽधिगन्छति। यस्त्वेन विषमाचार. पापकर्माधिरोहति ३३ तय प्रहरन्त्येनं सुप्तमादाय राक्षसाः। ततोऽपि शिशनागानामानन्दः गते महान् फ्रीडनां राम पम्पा मतङ्गाश्रमवासिनाम् । सका रुधिरधाराभिः संहत्य परमद्विपार प्रचरन्ति पृथकीणां मधीस्तरखिनः। ते तत्र पीत्वा पानीयं विमलं चारु शोभनम् अत्यन्तमुखसंस्पर्श सर्वगन्धसमन्धितम् । निवृत्ताः सविगाहन्त वनानि वनगोचराः मूक पर्वत अह. त्यावर भारोहण धरणे फारच कठिण असून पालनागाना त्यारे रक्षा गेलेले आहे. (६-३१) हे रामा, पूर्वी सष्टिकाली ब्रह्मदेवानें तो उदार पर्वत निर्माण बेलेला आहे, त्यामुळे त्या पर्वतावर निद्रिस्य असलेला पुरुष, जास्वनामध्ये द्रव्य प्राप्त करून घेतो त्याला जागे झाल्यावर तेंद्र-य मिळते. जो दुगरी ६ पारकमा पुरुष ह्या पर्वतावर आरोहण करितो, तो निद्रिस्थ होताक्षणों त्याला राक्षस धरून तेथेच मारितात. हे रामा! मतगाश्रमाच सनिधवास्तग्य करणारे बाल गज पंपापुष्करिणा- मध्ये क्रीडा करू लागले असता त्याची मोठी गर्जना तेथेही ऐकू येते. तम्रवर्ण मदधारानी वरचटलेले वोदी भ्रष्ठ गज एकत्र मिळून, संचार करीत असतात भाणि मेधार्ग व सामर्थ्यवान असे काही गन्न वेगळे वेगळे फुलून संचार करीत झाला असता अत्यंत मुरादायक, गर्व प्रकारच्या सुगंध में युक्त, निर्मल, मनोहर व पविन असे उदक तेथे पिऊन ते वनचर गम परत फिरतात माणि भरण्यामध्ये जातात. (३२-३७) असतात

·को. ३१.४३]
अरण्यकाण्डम् ।
(३७१)
ऋक्षांश्च द्वीपिनश्चैव नीलकोमलकप्रभान।
रुरुनपेतानजयान्दृष्ट्वा शोफ प्रहास्यसि
राम तस्य तु शैलस्य महनी शोमने गुहा ।
शिलापिधाना काकुत्स्थ दुःखं चास्या प्रवेशनम् ३९
तस्या गुहायाः प्रारद्वारे महाम्छोसादको हदः।
बहुमूलफलो रम्यो नानानगसमाकुल:
४०
तस्यां वसति धर्मान्मा सुप्रीयः सह चानः ।
कदाचिच्छिखरे तस्य पर्यतस्यापि तिष्ठति ४१
करन्यस्त्यनुशास्यवं तावुभौ रामलक्ष्मणी।
घबी भास्रवणामः खे व्यरोचत वीर्यवान् ४२
तं तु खस्यं महाभागं तावुभौ रामलक्ष्मणौ।
प्रस्थिती संग्रजस्थति वाक्यमूचतुरन्तिके ४३
हे रामा ! नौलाना माणें वोमल वातीने युरू असून हिंसा न करणारे व्याघ्र,
अस्वले आणि मनुष्याला पाहून पळून जाणारे रुपज्ञक मृग दृष्टीस पडले असता
तुमें मानसिक दुःख गणार नहीं है रामा ! पर्वतावर शिलेने आच्छादून
टाकिली अशी एक मोठी गुहा शोभत आहे व ह ककुरस्थ कुरोपन्ना गमा ।
स्या गुमध्ये प्रवेश होणे कठीण आहे. त्या गुहेच्या पूर्वद्वाराशी शीन जगने
युक्त असे एक मोठे सरोवर आहे व ते रम्य सरोवर नानाप्रका च्या वृक्षानों
गजबजून गेले अगून असंख्य फलमूलांनी भरलेले आहे. त्या गुमध्ये धर्मात्मा
सुग्रीव वानरांसहवर्तमान वास्तव्य करीत असतो आणि कधी कधी तो त्या
पर्वताच्या शिखरावाही रहात असतो"(३८-४१)
याप्रमाणे त्या उभयती रामलक्ष्मशाना सांगितल्यावर तो वीर्यवान् यचंध माला
धारण करून सूर्यतुल्य कांतीने युक्त झालेला असा भामाशामध्ये श लागला.
तेव्हा त्याने सांगितलेल्या मार्गााडे निघालेले ते उभयतां रामलक्ष्मण जवळच
भाशामध्ये असलेल्या त्या महाभाग्यवान् पंधाला "तू पुरोगप्रत गमन
कर" असे म्हणाले. असता " कार्यसिद्धारित जावे" म्हणून त्यानेही त्यांना

·(१७२) श्रीरामायणम् । [मर्गः ७४.७५ गम्यतां कार्यसिद्धषमिति तावप्रवीत्स च । सुमाती तावनुशाप्य करना प्रास्थितस्तदा ४४ स तस्करन्धः प्रतिपद्य रूपं वृतः श्रिया भास्सरसर्वदेवः । निदर्शयनाममवेक्ष्य खस्था सख्यं कुरुप्येति तदा युवाच ४५ इत्या श्रीमावाल्मी०आदिशम्येऽरण्यकाण्डे चनुासप्ततितम सर्गः ॥७४[२४१२] पथसप्ततितमः सर्गः। तो कवन्धेन तं मार्ग पम्पाया दर्शितं वने। मातस्थतुर्दिशं गृह्य प्रतीचों नवरात्मजो तो शैलपाचितानेकान्क्षौद्रपुष्पफलद्रमान् । चीक्षन्तो जग्मतुएं सुग्रीवं रामलक्ष्मणी २ इत्या तु तो शैलपृष्ठे यास तौ रघुनन्दनौ । पम्पाया पश्चिम तोरं राघवावुपतस्थतुः तौ पुष्करिण्याः पम्पायास्तारमासाद्य पश्चिमम् । अपश्यतां ततस्तत्र शवर्या रम्यमाश्रमम् सांगितल आणि अत्यत प्रसन्न झालल्या त्या रामलक्ष्मणाना (ह्याप्रमाणे) जाण्याची अनुज्ञा देऊन तो कबंध चालता झला. अमो. तें रूप प्राप्त झाल्यावर कातीने युक्त झालेल्या त्या कबंधाचा गर्व दे तेजस्वी झाला आणि आकाशामध्ये असलेला तो कबंध मार्ग वगैरे दाखविता दाखविता रामाकडे प हून "सुग्रीवाशी सख्य कर "अत्याला म्हणाला { ४२-४५) याप्रमाणे महामुनि वाल्मीकिप्रगीत श्रीमद्रामायगनावाच्या भादिकाव्यातील अरण्यकाडाकी चायाहत्तरावा सर्ग समाप्त झाला ||४|| धनामध्ये कवधाने दाखविलेल्या त्या मार्गाचे अवलंबन करून ते राजकुमार पपापुष्करिणीला जाण्याच्या उद्देशाने पश्चिम दिशेण्डे चालते झाले. मध, पुणे व फलें पानी भरलेले अनेक वृक्ष पर्वताचे ठिकाणी अवलोकन करीत करीत ते रामलक्ष्मण सुग्रीवाची भेट घेण्शकरिता निघाल्यावर, पर्वताचे भागी वास्तव्य करून ते रघुनदन राघव पपेच्या पश्चिम तीराला जाऊन पोचल. आणि पंगपुष्क- रिणीच्या पाश्चम तीराला गेल्यावर शबरीचा रम्य आश्रम त्यांनी तेथे अवलोकन ४ ·७ लो. ४४-४५:१-१२] भरण्यकाण्डम् । तो तमाघममासाद्य द्रुमैत्रहुभिरावृतम्। सुरम्यमभिवक्षन्तौ शबरीमभ्युपयतुः तो दृष्ट्वा च तदा सिद्धा समुत्याय कृताम्जलिः। पादो जग्राह रामस्य लक्ष्मणस्य च धीमता पाद्यमाचमनीयं च सर्व प्रादायथाविधि तामुवाच तनो रामः श्रमणी धर्मसस्थिताम्। कशित्ते निर्जिता विघ्नाः फशित्तवर्धते तपः कञ्चित्ते नियतः कोप आहारश्च तपाघने । कश्चित्ते नियमाः प्राप्ताः फाच्चित्ते मनसः मुखम् ९ कञ्चित्ते गुरुशुपा सफला चारुभापिणि । रामेण तापसी पृष्टा सा सिद्धा सिद्धसमता। शशस शबरी वृद्धा रामाय प्रत्यवस्थिता । अप प्राप्ता तपासिद्धिस्तव संदर्शनात्मया अद्य में सफलं जन्म गुरयश्च सुपूजिताः। अद्य मे सफलं तप्तं स्वर्गधैव भविष्यति कला असख्य पृक्षांनी व्याप्त असलल्य त्या अत्यंत मनोहर पाश्रमाला गेल्यावर (यनसौंदर्य) पहात पहात ते शपरोसमीप गले (१-५) तेव्हा त्याना अवलोकन करिताक्षी मिद्ध झालेल्या त्या शरीन ठून हात जोडिले आणि रामाचे व युद्धिमान् लक्ष्मणाच पाय घस्न स्नि पाद्य, आचमनीय घगरे सर्व यथाविधि त्यांना अर्पण केले. तदनंतर राम त्या धर्मनिष्ठ तपस्विनी घौला प्रश्न करू लागला की "तपाला विघ्न भागणा-या कामादि पड्रिपू तूं, दमन केले आहेस ना ! तुझ्या तपाचा उत्कर्ष आहे ना !, कोपाचा निग्रह झाला आहे ना? हे तपोधने, आहार स्वाधीन ठोवेला आहेस ना? नियमानी पागत माहेम ना ? तुझ्या मनाला मुख आहे ना? आणि, हे मनोहरभाषिणि, तुझी गुरुशुश्रूषा सरल आहे ना?"(6-10) ह्याप्रमाणे रामाने त्या सिद्धांना अभिमत असलेल्या-सिद्ध तापसीला प्रश्न केल्यावर, समोर उभी राहिलेली ती रद्ध एयरी रामाला दगाली " तस्या दर्शनामुळे भाग माझ्या तपाची सिद्धि मला प्राप्त झाली, आज मारा जन्म ·(२७४) प्रीरामायणम् । सर्ग: ७५ स्वयि देवरे राम पूजिने पुरुर्षभ । तबाह चक्षुरा सौम्य पूता मौम्यन मानद । गामप्याम्यक्षॉलाकारसमसादादरिन्दम चित्रकूटं स्वार प्राते विमानैर मुलम्म इतस्ते दियमाढा यानह पर्यचाररम् । तेवाह मुक्ता धर्महमहाभागैर्मभिः १५ आगामायति त राम. सुपुष्यमिपमाश्रमम्। स ते प्रतिग्रहीतव्य समित्रिसहिनोऽतिथि: तं च दृष्ट्वा वल्लिामानक्षयास्त्र गमिष्यति। एमुका मह भागस्तदाहं पुस्पर्षभ १७ मया तु सांचतं वन्य शिवध पुरुषभ। तगार्थे पुरुषव्याघ्र पम्पायास्तीरसभरम एपमुक्त स धर्मात्मा शर्या शरीमिदम्। सफल झाला; उत्कृष्ट र तीन गुरुशुश्रूशल्याचे आज सार्थक झाले, आचरिले तप अन सरल झाले आणि, हे पुरुषोत्तमा रामा! तुः शुश्रेिष्ठ'चे माझ्या हातून पूजन झाल्यामुळे मला आता स्वर्गगप्तिही होईल हे समानास्पद व विनयमपन्न रामा! तुझ्या सौम्य दृशने मी आज पवित्र झाते आ.. आणि हे शत्रुदमना ! तुझ्या प्रसादामुळे मला अक्षम्य लोक प्राप्त होणार आहेत तूं चिनकूट पर्वताला येनाक्षा अतुल प्रभेने युक अालेच्या विमानाच्या योगनें, या आश्रमातून मी सेवा कलले तरस्त्री ले क वर्गाला चालने झाले व जाता जाता ते धर्मवते महामाम्यवान् महा मला झगाल (११-१५) "या तुझ्या महापुण्यदायक आश्रमामय गम येईल आगे लक्ष्मणासइवर्तमान तो अतिथि राम आला असतां तूं त्या मागत कर कारण, त्याचे दर्शन झाल्याने तुला अक्षय असे उत्तम लोक प्राप्त होतील " याप्रमाणे, हे पुरुष श्रेष्ठा गया त्या मामाग्यवान मुनीनी मला सागितले असता, तुझ्याकरिता, हे पुरुषोत्तमा! हे पुरुषश्रेष्ठा ! परेच्या तीरावरील नानाधरच वन्य पदार्थ मी शपून ठोवले आहेत".याप्रमाणे शबीने सांगितले असता तो धर्मात्मा ·१९ २३ लोक १३.२५) धरण्यकाण्डम्। (३७५) राघवः प्राह विज्ञान तो नित्यमबाहयताम् दनाः सकाशात्तवन प्रभाय ने महात्मनाम् । थुतं प्रत्यक्षमिच्छामि संद्रष्ट यांद मन्यसे एतनु वचनं श्रुत्वा रामवस्यविनिःसृतम्। शयरी दर्शयामास तावुभौ तद्रन महत् पश्य मेघधन प्रख्य मगरक्षिसमाकुलम् । मतगयनमित्येर विश्रुतं रघुनन्दन इह ते भावितात्माना गुरवा मे महाद्युते। जुहवांचक्रिरे तीर्थ मन्त्रयमन्त्रपूजितम् इयं प्रत्यरस्थली वेदी यत्र ते मे सुसत्कृताः। पुप्पोपहार फुधन्त श्रमादुद्वपिभिः करैः तेषां तप प्रमाण पश्याद्य पि रघूत्तमा धोतयन्ती दिश सर्गः श्रिया वेद्यतुलनमा राघव नेहमी भूनर्भारण्य जाणणाऱ्या त्या शबरीला मणाला. श्या त्या महात्म्या गुरूचा प्रभाव दनूनें जो मला वस्तुतः वथन कैग आहे तो दर्श. विण्याची तुझा इच्छा असल्या प्रत्यक्ष अवलोकन करण्याची माझी इच्छा आहे. (१६-२." रामाच्या मुखातून निघालेलें है भाषण प्रवण करिताक्षगी शबरी ते मोठे वन स्या उभयताना दाखवू लागलो, (आणि बागाली)" सबल मेराममा अपललें, पशुपयांनी व्याप्त झालेले आगि मतगवन झगून प्रसिद्ध असलेले हे वन, हे रघुनदना । तू अवलोग्न कर, हे महातेजस्वी रामा, मनःसंयमन केलेल्या त्या माझ्या गुरूंनी वेदमतांनी पूजित असा रामं यज्ञ या ठिकणे केला ही प्रत्यास्पली नामक वीचे ठिकागी मला अत्यंत पूज्य असलेले ते गुरु भारल्या पयुक्त हातांनी मोठ्या पटाने दवनांना पुणे आण वरीत असत हे रघुवंशजश्रेष्ठा गम!! त्यांया तमामर्यामुळे अनुपम भन युक्त शालेले ही वेदी आपन्या कांतीने स दिशा अद्याप प्रकाशित करीत आहे. उपवास अन्य प्रमामुळे मुस्त होऊन दुर आण्यास अस. .

·(३७६)
धीरामायणम् ।
[वर्ग: ७५-७६
अशफ्नुवद्भिस्तैगन्तुमुदयासश्रमालसैः।
चिन्तितेनागतान्पश्य समेतान्सप्त सागरान्
कृताभिषस्तैयस्ता घालाः पादपेयिह ।
अद्यापि न विशुप्यन्ति प्रदेश रघुनन्दन
देवकार्याणि फुर्वद्भिर्गनीमानि कृतानि धै।
पुष्पैः फुघलयैः साधं म्लानत्वं न तु शान्त
कृत्स्नं घनमिदं दृष्ट्र धोतव्यं च शुदं त्वया ।
तदिच्छाम्यभ्यनुज्ञाता त्यक्ष्याम्येतत्कलेवरम्
तेपामिच्छाम्यहं गन्तुं समीपं भावितात्मनाम् ।
मुनीनामाधमो यणमहं च परिचारिणी
धर्मिष्टं तु यवः श्रुत्या राघयः सहलक्ष्मणा।
प्रदर्षमतुलं लेभे आचर्यमिति चावीत् ३१
तामुवाच ततो रामःशवरी संशितव्रताम् ।
अर्चितोऽहं त्वया भगच्छ कामं यथासुखम्
मर्थ झालल्या त्या मुनीनीध्यान केल असता त्याच्याकरितां ययें जुळून आलेल्या
या सप्तसागराना तू अवलोकन कर. (२१-२६)
हे रघुनंदना। स्नान केल्यावर या आश्रमातील प्रदेशामध्ये रानी जी
वल्क्ले वृक्षावर वारत टाकिली आहेत ती अद्यापिली कोरडी होत नाईत. देव
पूजेच्या उद्देशाने नीलकमलपुष्पायवर्तमान जी पुणे येथे आणून ठविली आहेत
ती (त्याच्या तप.पामामुळे) अद्यापि कोमजन जात नाहीत. असो है
संपूर्ण वन तू आता पाहिले असून जे ऐकावयाचे होते ते तूं माझ्यापसून
ऐकिलें आहेस. आता तुझी अनुज्ञा घेऊन या देहाचा त्याग कग अशी माझी
इच्छा आहे, कारण, ज्या मुनींचा हा आश्रम आहे आणि ज्याची मी दासी
थाहे त्या जितेंद्रिय मुनीजवळ जाण्याची माझी इच्छा आहे".(२०-३०)
हे अत्यत धर्मानुसारी भाषण प्रवण केल्यावर लक्ष्मणासहवर्तमान रामाला
अनुपम हर्ष झाला आणि " आश्चर्य आहे" असे तो म्हणाला." तदनंतर सम्र
ता केलेल्या त्या शयरीला राम म्हणाला "हे कल्याणि! तूं माझे पूजन केले

·लो०२६-३६.१.२] भरण्यकाण्डम् । (३७७) इत्येवमुका जटिला चीरकृष्णाजिनाम्यग। अनुशाता तु रामेण हुत्याऽऽत्मानं हुताशने ज्वलत्पासिकाशा स्वर्गमेव जगामह। दिव्याभरणसयुक्ता दिव्यमाल्यानुलेपना दिव्याम्परयरा तन पभूव प्रियदर्शना। विराजयन्ती नं देशं विद्युत्सौदामना यथा यत्र ते सुरूतात्मानो विहरन्ति महर्षयः। तत्पुण्यं शगरी स्थाने जगामात्मसमाधिना इत्याचे श्रीमद्रा वाल्मी• आइका-यऽरण्यकाण्डे पञ्चसप्ताततम सर्ग । ७५[२४४८] परसप्ततितमः सर्गः। दिवं तु तस्यां यातायां शयर्या स्वन तेजसा। लक्षमणेन सद भ्रात्रा चिन्तयामास राघर १ चिन्तयित्वा तु धर्मात्मा प्रभायं त महात्मनाम् । हितकारिणमेकान लक्ष्मण राघवोत आहेस, आता मायासे त्झ मनास्थ प पूर्ण होईल वल्लल व कृष्ण जिमें परिधान केलेल्या तास्वो शपरीला याप्रमाणे मांगून रामानें अनुज्ञा दिल्यावर तिन अमीमध्ये आपलें हवन केले व उज्वल अमीप्रमाणे ददीप्यमान असलेली ती शरी स्वर्गाला चालती झाली जातां माता दिव्य अल कार, दिव्य पुणे, दिव्य चदन आणि दिव्य वत्रे ह्यांनी ती युक्त झाली. तिचे दर्शन इतराना प्रिय झाले आणि सौदामनी विशुद्धतेमाणे तो प्रदेश प्रकाशन करणारी, ती शपरी ते कृतार्थ झालेले महर्षि जो विहार करीत होते त्या पवित्र स्थानाला द्रमसमाधाच्या योगाने चालती झली (३१-३६) त्याप्रमाणे महामुनिया मीकिप्रणीत श्रीमहामायणनावाच्या आदिकाव्यांतील भरण्यकाढाका पयाहत्तरावा सर्ग समाप्त झाला ॥७॥ स्वत च्या तेजाने ती शरी स्वर्गाला गेल्यावर प्रात्या लक्ष्मणासहवर्तमान राम विचार करू लागला, अग महारम्योचा तो प्रभाव लक्षात आणून धारमा रापर एकनिष्ठपण आपल्या हिताकरिता शरणाऱ्या लक्ष्मणाला खणाला, "हे २ .

·४ ५ ७ ८ धीरामायणम् । [मर्गः२६ दृष्टो मयाऽऽथमः सौम्य यताश्चर्यः कृतात्मनाम्। विश्वस्तमृगशार्दूलो नानाविहगसेवितः सप्तानां च समुदाणा तेषां तीर्थेषु लक्ष्मण । उपम्पृएं च विधियत्पितरश्चापि तर्पिता: मणमाशुभ यन्नः कल्याण समुपस्थितम्। तेन स्वेतामह में मनो लक्ष्मण संगति हृदये मे नरव्याघ्र शुममाविभविष्यति। तदागच्छ गमिप्याचः पम् ता पियदर्शनाम् ऋष्यमूको गिरिर्यत्र नानिदूरे प्रकाशते। यस्मिन्यसति धर्मात्मा सुग्नीवोऽशुपतः सुतः नित्य वालिभयावस्तश्चतुर्भिः सह वानरैः । अहं त्यो च तं द्रष्टुं सुग्रीव वानरर्पभम् तदनं हि मे कार्य सीतापाः परिमार्गणम् । विनयसंपत लक्ष्मणा ! त्या कृतार्थ मुनीवा अति आश्चर्यानी युक्त असलेला आश्रम मी पहिला: ह्या आश्रमांतील मृग व व्यात्र निर्भय असून नानाप्रका. रच पक्षा ह्यचा आश्रयाला आहेत. हे लक्ष्मणा! (लोवर उपकार करण्या- करिता त्यांनी स्थापिलेल्या सप्तसाम्पतीमध्ये मी यथाविधि स्नान करून पितराही तर्पण केले, ह्यामुळे आपले जे काही नष्टचर्य होते ते नाहीसे होऊन आपने कल्याण होण्याचा वळ जवळ आली आहे आणि, हे लक्ष्मणा! सांप्रत है माझें मन आनादन झाले आहे १-५) हे पुष्षश्रेया काही तरी शुभ गोष्ट दृष्टीस पडेल अग माझ्या अंत करणाला वादन आहे. याकरिता इकड ये; आपण त्या दिमण्यांतही मने हर अमलल्या पकडे जाऊ, तेथून जवञ्च ऋष्यमूकान इकत असून त्या पर्वतावर तो सूर्यपुत्र धर्मात्मा सुपीय चार वानपवर्तमान नेहमी वास्तव्य करीत आहे. कारण वालीच्या भयान तो घाबरून गेलेला आहे. त्या वानरश्रेष्ठ मुशिला पाहण्याची तर मला त्वरा झाली आहे कारण, सीतचा शोध लावणे हैं मा कार्य त्याच्या- घर अवलंबून आहे. याप्रमाणे तो वीर राम बोलत असतांना सुमित्रापुत्र लक्ष्मण ·हो-३.५] आण्यकाण्डम्। (३७९) इनि त्रुगणं तं वीर राम सौमित्रिरिदमवयीत् ९ गच्छारस्परिनं तत्र ममापि घरते मनः। आश्रमानु नतस्तस्मानिष्क्रम्य स विशांपतिः १० आजगाम ततः पम्मां लक्ष्मणन सह प्रभु.। समीक्षमाणः पुष्पाढ्यं सरता विपुलटुमम् ११ फोर्याभिश्चाजुन ः शनपश्च कीचके। एनैश्चान्यैश्च बहुभिर्नादितं तद्वन महत् स रामा विधियान्वृक्षान्सरामिपिविधानि च। पश्यन्कामाभिसतप्तो जगाम परमं हरम् १३ स तामास द्य वै रामा दूरात्पानीयबाहिनीम्। मतगतरस नाम हई समगाहत १४ तन जग्मतुरन्यौ राघमो हि समाहितो। सतु शेफिसमाविष्टो रामो दशरथात्मज स्यानागाला, आपण सपर तिकडे जाऊ, माझ्याही मनाला तिकड जाण्या- ची घरा झाली आहे "(६१.) तदनता, तो प्रजाधिपति गम त्या अ श्रमानून निशाला, आगे नंतर ल. णामहवर्तमान तो समर्थ राम परापुष्करणीकडे वन पाहत पारत गेला. तें वन प्रफुल्लित झाले हाने, सर्व बाजूनी मोठे मोठे वृक्ष श्याम ये होते आणि टिभि. पश्यानी युक्त अमले ने अर्जुन वृक्ष, शेकडो पानानी भालने काचक कलक व इताहा पुतळ वृक्ष ह्याच्या योगाने ते महावन नादित झलले हाते. असो. कामामुळे पतप्त झाला तो गम नानाप्रकारचे वृक्ष व सरोवर अवलोपन करीत फरीत त्या उत्कृष्ट सगेवराकडे चालला; आणि जवळच वहात असलेल्या या पपानामक नदीला गेल्यावर त्या मतगसासनामक सगेवरामध्ये त्याने स्नान केले, सीतवा शप लावण्यमयी तसा आणि स्वथ अमे ते रघुवंशन रामल. मग ते गेल्यानतर तो दशरथपुर राम शोधकुल होऊन त्या सरोवरामध्ये प्रविष्ट झाला.(१०-१५) .

·(१८०) श्रीरामायणम् । [सर्गः ५६ विवेश नलिनी रम्यां पङ्कजैश्च समावृताम् । तिलकाशोक नागरकुलाहालकाशिनीम् रम्योपवनसंवाधां रम्यसंपीडितोदकाम् । स्फटिकोपमतोयां तां लक्षणयालुकसंतताम् मत्स्यकच्छपसंयाधां तीरस्थगुमशोभिताम् । सखीभिरिय संयुक्ता लताभिरनुयेष्टिताम् किंनरोरगगन्धयक्षराक्षससेविताम् । नानागुमलताकीर्णा शोनवारिनिधि शुभाम् पद्मसौगन्धिकैस्ताम्रांशुक्लां कुमुदमण्डले। नौलो कुवलयोद्धाटयंहुवर्णा कुथामिव अरविन्दोत्पलवी पद्मसौगन्धिकायुताम् । पुप्पिताम्रवणोपेतां वर्हिणोद्धष्टनादिनाम् २१ ते सरोवर रम्य असून फमलानी गच मालेले होते; तिलक, अशोक, पुनाग, घकुल व उद्दाल या वृक्षांच्या योगाने त्याला शोभा आलेली होती; रम्य उपव- नांनी तें गजबजून गेलेले होते. त्यांतील मनोहर उदक क्षुब्ध झालेले होते। मृदु पार तेथे पसरलेली होती आणि आंतील जल स्फटिकासारिखं स्वन्छ होते, मासे घकोसवे ह्यांची तेथे गर्दी झालेली होती; तीरावरील वृक्षामुळे त्याला शोमा भालेली होती आणि ते रतांनी परिवेष्टित झाले असल्यामुळे सोमहवर्तमान असलेल्या वीप्रमाणे दिसत होते. विनर, उरग, गंधर्व, रक्ष आणि राक्षस ह्यांनी यारा आश्रय लिला होता आणि ते शुभ सरोवर मानाप्रकारन्या वृक्षांनी व लतांनी व्याप्त झाललें अमन शीतोदकाचे एक मांडारच होते. भारतवर्ण कमलो. च्या योगाने ते कोठे कोठे आरतवर्ण दिसत असून श्वेतवमलांमुळे श्वेतवर्ण दिसन होते आणि तसेंच नील कमलांच्या समूहामुळे ते कोठे कोठे नीलवर्णही भामत होते. सारांश अनेक वर्षाच्या कमलानी युक्त असलेलें तें सरोवर अनेकरंगी पाकळेप्रमाणे दिसत होते ( १६-२०) अरविंद, उत्पल, पद्म, सौगधिक इत्याद नानाप्रकारच्या कमलांनी व मुलन गेलेल्या आम्रवनांनी ते सरोवर युफ असून मयूर पक्ष्यांच्या गजनेमुळे ·२२ २५ श्लो. १६-२८] भरण्यकाण्डमा (३८१) स तो हवा तता पम्पा रामः सौमित्रिणा सह । विललाप च तेजस्वी रामो दशरथात्मजः तिल जिदूरच टैः शुक्लद्रुमैस्तथा। पुष्पितैः करवीरश्च पुनागेश्च सुपुष्पितैः मालतीफुन्दगुल्मैश्च भाण्डीगैर्निचुलत्तथा। अशोक सप्तपर्णैश्च केतकैरतिमुक्तक अन्यैश्च विविधः प्रमदेवोपशोभिताम्। अस्यास्तीरे तु पूर्वोक्ता पर्वती धातुपण्डितः भाष्यमूक इति ख्यासश्चित्रपितपादपः । हरिशरजोनाम्नः पुत्रस्तस्य महात्मनः २६ अध्यास्त तु महावीर्यः सुग्रीव रति विथुतः। सुग्रीवमभिगच्छ स्यं धानरेन्द्रं नरम २७ इत्युवाच पुनर्श लक्ष्मणं सत्यधिक्रमः। कथं मया बिना सोता शक्यं लक्ष्मण जीवितुम् २८ नादित झालले होते, असे. राम ने लक्ष्मणाहवतमान ती परिणी अवलोकन केली आणि लगेच तो दशरयान तेजस्वी राम (सीतेकरिता ) विलाप करू लागला. कारण, तिळवा, माळुग बद, लान प्रालित कण्हेर, फारच प्रफुल्लित पुषाग, माल-या व कुंद यांची शोरे, शिरम, तिम, अशोक, सातरश, केवडा, कुसरी आणि इतरही नानाकारच वृक्ष यानी ती पुष्की णा युक्त असल्यामुळे (अनेक अलंकार धारण केलेल्या ) ताग नोप्रमाणे दिसत होती, "पूर्वी कब- धाने सागितला पन या पुष्करिगीचेच तोरी अपून हा नानाप्रकारच्या धातूंनी भूपिन झालेला आहे. (२१-१५) ऋष्यमूक म्हणून हा प्रसिद्ध आहे आणि चित्रविचित्र प्रफुल्लित वृक्षांनी हा युक्त आहे. असो. त्या महात्म्या अक्षरनामा वानराचा पुत्र एक वानर, या पर्वतावर वास्तव्य करीत आहे. आणि तो महावीर्यवान् असून मुग्रीव या नावाने प्रसिद्ध आहे. वास्तव, हे पुरष्ठा, तूं वानरराज सुग्रीवाकडे जा" असे पुनरपि सत्यपराक्रमी रामाने लक्ष्मणाला सांगितले आणि, "हे लक्ष्मणा ! सति- ·श्रीरामायणम् । [सर्ग: २६ इत्येवमुफ्त्या मदनाभिपंडित. स लक्ष्मणं वाक्यमनन्यचेतनः। यियेश पम्प नलिनीमनारमा तमुत्तमं शोकमुदीरयाणः २९ ममण गत्वा प्रविलोकयन्यन दश पम्प शुभदर्शकाननाम् । भनेफनानाविधपक्षिसंफलां दियेश रामः सह लक्ष्मणेन ३० इत्या श्रीमद्रा वाल्मी० मदिकाव्येऽरण्याण्डे षमप्ततितमः सर्ग:॥७६[२४७८] इति अरण्यकाण्डं समाप्तम् । -- वाचून जिवंत राहणे मला कसे बरें शक्य होईल ?" इतकेंच भाषा लक्षणाशों फरून मदनाने पंडित झलेला आगि सातोशे राय मनामध्ये दुरे काहीच नस- लेला ता राम भारले त साचलेले पराठे, दुस प्रकट करीत करीत त्या कमलानी युक्त अमलल्या मनोहर पंपापुष्करिणीम ये प्रविष्ट झाला. सारांश, झमाझमाने वन अवले कन करीत, गेल्यावर जिच्या तरी असलेल्या वन चे दर्श- नही शुभ आहे आणि नानाप्रकारच्या पक्ष्यानी जा गजबजून गलेली आहे अशी ती पंगपुष्करिणी रामाने पाहिली आणेि लक्ष्मणासहवर्तमान त्यान त्या पुष्करिणीमध्ये प्रवेश केला. २६-३०) ह्यामागें महामुनिवाल्मीकिवणीत श्रीमहामायण नागन्या भादिकाव्यातील अरण्यकाण्डापैगरी शहात्तरादा सर्ग समाप्त झाला ॥७६ ॥ ।। अरण्यकाण्ड समाप्त झालें ।

·श्री वाल्मीकि रामायणांतर्गत अरण्यकाण्डाई समालोचन दण्डकारपयांतील आश्रम-समुदाय रामचन्द्राने दंडामध्ये येतोच आश्रम-समुदाय पाइला, तो सास असा दिसला- प्रविश्य तु महारण्यं दण्डकारण्यमात्मवान् । रामो दुर्ध तापसाथममण्डलम् फशबीरपरिक्षित बाहालक्ष्म्या समावृतम् । शरण्यं सर्वभूतानां सुसमाजिरं सदा ॥२॥ मृगहुभिरकोण पशिघ समावृतम् पूजित चोपनतं च नित्य अप्सरसांगणे । विशालंगग्निशरणं सुग्भाण्डेरजिनै फर्श समिद्भिस्तायकलश फलमूश्च गोभितम् ॥५॥ ( अरण्यकाण्ड रा १) जितेन्द्रिय रामचन्द्र दण्डारप्यांन प्रविष्ट घाला. तेव्हा त्याने तेथे आश्रमाचे भनेक समूह पाहिले. एक एक आश्रम ३.४. झोपडपाचा पाला तरी अशी अनेक आय-महले या दग्डकारण्यामध्ये होती. अर्थात् गर्थे भेकडो पिगुने राहत असत गावातील दाट यस्ती येथे असण्याचे कारण नव्हते. आपल्या झोपडीच्या चारही बाजूला फूर झा, कंदमुळे आदिलाय यापुरती उद्यानव्यवस्था प्रत्येकाला करता येईल इतकी प्रशस्त जागा पर्णकुटिके याहेर प्रत्याच्या असे. अशा अनेक पर्णटिका जवळ जवळ अपत्त. हे एक आश्रम-मण्डल झाले.

·(३८४) श्रीरामायणम् । मशी अनेक आश्रम-मण्डले तेथें होती व एवढी मोठी वस्ती या दण्ड- कारण्यांत होती. सर्व तास्वो वेदाम्याम करीत असत. हे तपस्वी वेदमंत्रांतील गुड अषि मनन करीत व मानवधर्माची पहीनेट कशी बसेल याचा येथे खतंत्र वातावरणात राहत है विचार करीत असत. (वाझा लक्षयासमावृत) मामतेजाने तेजस्वी झालेले हे आश्रम होते. अर्थात् येथे हिंसा नव्हती. शिकार कोणी करीत नसे. त्यामुळे पशुपक्षी-मृग, मोर आदिना या भषिपासून माम्दांस भय नाही असे वाटे व यामुळे ते निर्भय होऊन या आश्रमांत हिंडत असत. (सर्वभूतानां शरण्यं ) मनुष्य, व पशुपक्षी यांनी आनंदाने येथे विश्राम घ्यावा असे शान्त व सुगम्य वातावरण येथे असे. सर्वत्र शान्ति, सर्वत्र खच्छना, नीटनेटपगा, रमणीयता असल्यामुळे ही आश्रमस्थाने आकर्षक झालेली होती. अप्सराचे ताडे (अप्सरतां गणैः उपनृत्वं ) तेथे येत व नाचत असत. हे बहुधा आश्रमाचा मान राखण्यासाठी येत असावे. नाहीतर येथे त्याचे कोहीच कारण दिसत नाही. अप्सा व आश्रम याचा संबंध नीट दिसत नाही. या अप्सरा येथे भक्तिभावानेच येत असल्या पाहिजेत असे वाटते. जिकडे तिकडे लहान मोठया होमशाला होत्या; तेथे खुक, सुग, यज्ञपात्र, दर्भ, समिधा व पाण्याने भरलेले कलश व अन्य यज्ञस धनें दिसत होती. तेथे प्रत्यही हवन होत असल्यामुळे यज्ञाचा सुगंध त्या वायुमंडलमध्ये भरलेला होता. कंदमुळे घ फळे तेथे भरपूर दिसत होती वेदोष, यज्ञ, हवन यानी ते आश्रम दुमदुमला होते. मोवरामध्ये भरपूर प्रफुल्लन कमले व पुष्पांनी ओतप्रति भालर वृक्ष येथे अपन्यामुळे ते आध्रन फारव रमगीय व मनोहर दिसत होते- पुण्यश्च नियताहारैः शोभिनं परमपिभिः। तद्रह्मभयनारयं ब्रह्मयोपनिनादितम् । ब्रह्मविद्भिर्महाभागः ब्राह्मणेरुपशोभितम् ॥ ९॥ (अरण्यकाण्ड स.१) ·दण्डकारण्यांतील भायम-समुदाय (३८५) पुण्य आचरण करणारे, ज्यांनी आहार परिमत केला आहे अशा श्रेष्ठ ऋषींनी हे आश्रम सुशोभित झालेले होते. ब्रह्मभवनाप्रमाणे आश्रम तेजस्वी दिसत होते व चहूंडे वेदघोपाने ते निनादात झालेले होते. ब्रह्मज्ञानी महा- माग्यवान् ब्राह्मणानी ते सुशोभित झालेले होते. याप्रमाणे रात्रंदिवस येथे शुद्ध व दिव्य तत्त्वज्ञानाचा विचार चालत असे, ही तत्वज्ञानाची बाजू झाली. इतर सुखसोयी तेथे होत्याच उद्यानात राहिल्याप्रमाणे यांची वस्ती होती. कंदमुळे, फ घ भाजीपाले व अकृष्टपच्य अन्ने यांना विपुल मिळत होती. शेती न करता पुष्कळ ठिकाणी भात पिकते, ते पचावयाला हलके व कोणताही अपाय न करता शरीराची पुष्टि वाइवणारे असतें योर्णात, तसेच वगालमध्ये आपोभाप उगवणारे भात पुष्कळ पिकते. ब्रह्मदेशात तर याचे पीक विपुलच आहे ब्रह्मपुना नदीच्या तीरावर हे पीक साम येते सर्व अकृष्टपच्यभातामध्ये प्रम- देशात उत्पन्न होणारे भात सर्वोत्कृष्ट समजले जाते हैं अत्यत सोचकर, स्वादिष्ट, सहज पचणारे व उत्तम पौष्टिक अपते ब्रह्मलोक-ब्रह्मदेवाचा प्रदेश-दाच. येथेच पूर्वेकडील भागात ब्रह्मदेवाचा आश्रम हाता. पहिला संस्कृतीचा प्रारभ येथेच झाटेल सर्व भारतामध्ये ब्राह्मण गेले ते ब्रह्मपुत्रा-इरावती नदीच्या काठावरून गेले द्रमारतांत् आर्यावर्तात व अनेक ठिकाणच्या नदीतीरावर यानी यस्ता केली घ आता रायगसाम्राज्याचा नाश करण्यासाठी दक्षिण भारतातील वन्य जातींचा उठाव करण्यासाठी दक्षिगरा हेच ब्राह्मण आश्रम घालन, विद्यार्यास फुकट शिकवण्याच्या मिपाने वसलेले होते. रावणसाम्राज्याच्या विरुद्ध यानीच शान्ति फेलो व रामाफहन त्या साम्राज्याचा नादा करविला. एक एका झवीने रामचन्द्राला फमसे सहाय्य केले ते याचकानो लक्ष्य- पूर्वर पुढे पहावें एम आश्रमात स्थत इन्द्र येतो, तेथील मुख्य आपायांस भेटता, धनुष्ययाण रामचहाला दण्यासाठीच णून त्याच्या जवळ ठेवतो, आश्रमातील किती शमा मुरक्षित ठेवतात, रामचन्द्राला बळेवर ती देतात, इन्द रानचन्द्राला पाहुनही त्यास न भेटतो तेथून निघून जातो, या सर्व एक- द्वारामध्ये राज्यमान्निना यास थाल्यावाचून राहणार नाही (भरण्य कार ५ या सर्ग पहा ) -५(म रा) ·(३८६) श्रीरामायणन्। या मान्तीच्या व्यपहारा शापि हे केवल ध्यान धारणेचें योगसाधनच येय करीत असें म्हणता येणार नाही. अध्यात्मावर अधिष्ठित झालेले त्यांचे राजकारण होते, किंवा त्याचे जीवनही तसेच होते. रामचन्द्राला दशरथाच्या राजवाट्यातून यांनीच बाहेर काढला, त्यास विश्वामिनाने शना- अविद्या शिकविली, रानावनात हिंडवून निर्भयपणाची दीक्षा यानीच त्यास दिली, राजवाडयांत राहून जी त्याच्या शरीरात कोमलता उत्पन्न होत होती, ती दूर करन तेथे पसरपणा घाणभ्याच्या योजना हेच फरीत असत. हा या भषिमुनींचा कान्तीचा उपदयाप राक्षसाच्याही लक्ष्यात मालेला होता. यामुळे राक्षस ऋषि आश्रम व पिगेक याचा नाश करीत.राक्षसाचे साम्राज्य मोइन टाकावे व तेथें आर्याचे साम्राज्य करावे, अश महत्वाकांक्षेने ऋषि यन करीत; यामुळे ऋषि व राक्षम याचे वैर येणे अगदी स्वाभाविक होते साधाज्याचा घात करण्याची क्रांतीची चळवळ चहूकडे ठवणारे हे अपि हाते. अशी चळवळ हे करीत व राक्षसानी याचा नाश केला याचा यज्ञ होऊ दिला नाही. म्हणजे राक्षसाचा द्वेषही हेच करीत. या राक्षसाच्या देषाने मूळ ऋषींच्या मन्तीच्या चळवळीत होते हैं येथे विसरतो नये. राक्षसाचे धर्तनही द्वेष क प्याजागेच असे ऋषि आश्रम हे या वेळी रावणसाम्राज्याचा नाश करण्याच्या क्रान्तिकारक चळवळाचे अहेव बनलेले डाने असे अनेक आश्रम दण्डकारण्यात होते. अरण्यकाण्डात माश्रम वर्णने अनेक ठिकाणी भारत धर्म व ८, सर्ग ११-१३, १५, ३५ याप्रमाणु या जरम्मकाण्डात अनेक ठिकाणी भाश्रम वर्ग आहेत. ती सर्व वर्णन एकाच प्रकारची आहेत अथे सरोवर असे, नदी किनारा सुरक्षित असे रमणीय घाडी अपे. इवापारी आरोग्यारक मते. तेचे ऋषिलोक भाश्रम करून राहत असत दण्डकारण्यातील मूली बस्ती फारशी मुशिक्षित नव्हती हे अपि धार विद्वान व योजक होते. ग्ध पण साधी राहणी व श्रेध विचारसरणी यांनी मसे. पमा घ फुलझाडे लावावीय रमणीय उद्यान बनपावें पते. फुमाराना थेडन माना विद्या देऊन तयार करा हा योगा व्योग असे ·पाठवून लाखो दण्रशारण्यांतील छाप्रम-समुदाय (३८७) सध्यां हिनालयामध्ये अमेरिकन मिशनरी येऊन पुष्कळ ठिकाणी वसले आहेत. इंग्रजांनी ही तेथे अनेक मळे केले आहेत. हिमालयांतील हिंदु वसती गलिच्छ चमगदी दरिद्री माहे. रोजच्या चार आठ आणे मजुरीसाठी ४८ मैल चालतही हे जातात. यांच्या याच प्रदेशांत हे युरोपीयन व कमेरिकन लोक फळाच मोठा- मोठे माग उटवीत आदत व पाष्टाने तसेच रेल्वेने ही फळे रु. कमावीत आहेत. हिमालयांतील जमिनीचे सारे मालक दारयात सडत नसताना त्याच जमिनीत उसम नन्दनवनें विदेशी लोस बनवीत आहेत व त्यावर ते गवर होत आहेत. हा शिक्षणाचा मानाचा परिणाम आहे. तसाच प्रकार दण्टकारण्यातील मूळचे रहिवासी हे आर्य ऋषि याच्या वागणुकीत व व्यवहारात दिसत आहे. ज्या भूमीमध्ये मूळचे रावाशी उपाशी मरत आहेत, तेथे विद्येच्या जोरावर ऋषिलोक उत्तम फळे व कुले निर्माण करून उत्तम नपजीविका व मोठमोठी गुरुकुल चालवीत असलेले दिसत भादेत दुरूनच येथे अपि-आश्रम आहे असे उद्यानवाटिकेकडे पाहताच लक्ष्यात येत अमे आंसाट मुलखात गमगीय य उपजाऊ झाटी निर्माण करणे व त्यावर शेकडो तरुणाची उनम नपजीविका गेईल ची निर्मिती करणे हैं शानानंच होऊ शकते मुळचे जंगली लोक व ऋषि यातील हा हिणीतील फरक पाइभ्यासारखा आहे. राहणीचा सुधार ला झाला पाहिजे घनाचं उद्यान पनवता आले पाहिजे शेकने विद्याभ्यांचा उदरनिर्वाह त्यावर हा पाहिजे. तरच प्राषि-माश्रम सावलगी होऊ शकतील. हे स्थायलंपी होते यात शंकाच नाही व हे सावलंबी मयते तर क्रान्तिकही शकले नसते. पि-आश्रमात पान्तीच्या योजना तयार होत. भावि, देव , बारा यांनी मिळून रापणारया सासराज्याचा नादा का वाचिं राज्य स्थापण्याचा निर्गय दशरचारया गजसूय यज्ञामध्ये पेना होता यात गाराने गुपायें माकान्तोला अनुकत होते. देवानी या योहार परिषदेत भाग घेतला गापून मधून राक्षामही करीत; पण पर गाय पाल पतन हते.

·. श्रीरामायणम् । रावणाचा इतका मोठा दरारा होता ऋषि मान या चळवळीत केव्हा उघडपणे तर केव्हां भूमिगत राहून माग घेत असत. अर्थात् ही क्रान्तीची चळवळ ऋषींनीच मुख्यतः चालविली होती असे म्हणावयास प्रत्यवाय नाही या संरधाचे निर्देश वेळोवेळी या लेखामध्ये पुढे दाखवण्यात येतील. श्रीरामचन्द्रांची पूजा जेव्हा श्रीरामचन्द्र दण्डकारण्यात हिंडूं लागले, तेव्हा तेभील ऋषींनी त्याची अनेक वेळा पूजा केली आहे, ते वर्णन पाहण्यासारखे आहे. ते आता पहा तद् दृष्ट्वा राघवःथीमान् तापसाश्रममण्डलम् । अभ्यगच्छन्मदरतेजा विस्यं कृत्वा महद्धनुः ॥१०॥ (अरण्य स. १) श्रीरामचन्दानी तो आश्रमसमुदाय पाहिला व आपल्या मोठ्या धनुष्या- ची दोरी उतरून ते आश्रमाजवळ गेले, ये आश्रमाचा मान कसा राखला जात असे ते दिसून येते धनुष्य सज्य करून जाणे हैं शिशरीला जाण्या. सारखें किसक कर्म आहे व धनुष्याची दोरी उतरून जाणे यांत अहिंसावृत्ति- दिसून येते व आश्रमांविषयांचा आदरही व्यक्त होतो. राम या लहानसहान गोष्टींजवळही क्तिी काळजीपूर्वक व दक्षतेने पाहत बसे हैं यावरून ध्यानी येते. या राजपुत्राना पाहून ऋषि त्याचा आदर करण्यासाठी त्याना सामुदायिक रोनीने सामोर जातात पहा- दिव्यशानोपपत्रास्ते रामं दृष्ट्वा महर्षयः। आमेजग्मुस्तुदा प्रीता वैदेहों च यशस्विनीम् ॥११॥ मंगलानि प्रयुजाना प्रत्यगृल्न दृढवता ॥ १३ ॥ अतिथिं पर्णशालायां राघय संन्यवेशयन् । ततो रामस्य सत्कृत्य विधिना पावकोपमाः ॥१६॥ आजहस्ते महाभागाः सलिलं धर्मचारिणः । मंगलानि प्रयुञ्जाना मुद्दा परमया युताः॥१७॥ मूल पुष्प फलं सर्व आश्रमं च महात्मनः । निवेदपिन्या धर्मशास्ते तु प्राम्जलयोऽनुवन् ॥ १८॥ (भरण्य स०१) ·भगस्ति मुनि (३८९) ते दिव्यज्ञानी महर्षि भानन्दाने राम, सीता व लक्ष्मण यांना पाहून सामोरे गेले, ऋषींनी या राजपुर्वाना आशीर्वाद दिले व त्यांना नेऊन पर्णशालेमध्ये बसविले, अमिप्रमाणे तेजस्वी ऋषींनी पाणी पायधुण्यासाठी भाणले तसेच मुळे, कन्द, फुले व फलें आणून ते सर्व त्यांस अर्पण केले व आश्रमही तुझाय आहे असे ते ऋषि रामास म्हणाले. धासत्कार करीत असता सर्व ऋषि (प्राअलयः) हातजोडून रामा समोर यसले होते. रामाचे वय लहान व ऋषीचे वय फार होते. तथापि प्राधि रामापुढे हात जोडतात, याचे कारण राम हा राजपुन होता हैं आहे. राजाचा व राजपुग्नाचा मान असाच विशेष रीतीने नेहमीच फेला जातो व तो योग्यही आहे. पवमुक्त्वा फलैर्मूले पुष्पैरन्यन्ध राघवम् । वन्यैश्च विविधाहारीः सलक्ष्मणमपूजयन् ॥ २३ ॥ (भरण्य स." ' असे बोलन त्या पाना फले, मुळे, फुले यानों व अन्य वन्य भक्ष्य पदार्थांनी त्या रामाची पूजा केली. ' हेच पूजासाहित्य सर्वत्र वापरण्यात येत असे असे दिसते. भाजही हुँच पूजासाहित्य वापरले जात आहे अगस्ति मुनि राम दण्डकारण्यांत येऊन दहा वर्षे झाली. तेथे त्याने राक्षसाचा सहार पुष्कळच केला. तेव्हा एके दिवशी सुतीक्ष्ण मुनींच्या आश्रमात शानदान वार्ता- लाप चालले असता रामाने प्रश्न केला की, 'मला अगस्त्य मुनाचं दर्शन घ्यावयाचे आहे. तर ते कोठे राहतात ते सांगा, सुतीक्ष्णमुनि म्हणाले--'या आश्रमापासून चार योजने दक्षिणा चादन गेल्यावर तुला जो आम दिल तो भगारी मुनीचा भाश्रम आहे. तेथे वृक्ष- वनस्पतींची रमणीयता फारच आहे. इंस, कारंडव, चावाक आदि पक्षी तेथे भानंदाने उडत आहेत. नानाप्रकारची कमलयुक्त सरोनरें तेथे माहेत.' (अरण्य ११३६-४५) ·N - श्रीरामापगन् । अगस्त्यमुनींचा पराक्रम मगल्प मुनींचा पराक्रम काही लहानसहान नव्हता. दक्षिण दिशेचा मार्ग लानीच सर्वास जान्यायग्यास योग्य व निर्भय केला होता. त्याचा इतिहास भसा माहे- सह्याद्रीच्या दक्षिणेस कोणी जाण्यास धजत नसत. ती दिशा मायांना वसती करण्यास योग्य आहे म पाहून अगस्ति मुनि प्रथम उत्तरेकडून दधिणेकडे उतरले- त्याना याच ठिकाणी इस्वल व वातापी याचा माधम दिसला हे नरमांस. भक्षक राक्षस ब्रामणरूपाने आश्रम घालन येथे राहत असत. जे ब्रायण या मार्गाने येत त्यांना श्रद्धासाठी हे बोलावीत आपल्या भावाचे मांस शिजवून सास सायाला घालति व त्याचे अवश झाले म्हणजे 'हे वातापे! बाहेर ये' अशी हाक मारीत प तो वातापी वामगाच्या पोटांत राक्षस बनून त्याचे पोट फाइन बाहेर येईप ते दोघे राक्षम याप्रमाणे त्या ब्राह्मणाला खाऊन टाकीत ! सरा यांचा क्रम अनेक वर्षे चालला होता यामागे यानी महलावधि ब्राह्मण मारले होते. (अरण्य १११५६-६१) अगस्ति मुनि जेव्हा या बाजूला आले, तेव्हा त्यांच्यावरही दाय प्रयोग यानी केला! अगस्तीला कपटाने आपल्या भावाचे मांस खावयाला घातले नंतर 'निष्कमस' (पोट फाइन बाहेर ये) असें इल्वल भोरडला. तेव्हा अगस्ति मुनी आपल्या पोटावरून डावा हात फिरवीत इंसत म्हणाले- अग्रवीत् प्रहसन् धीमान् अगस्त्यो मुनिसत्तमः । कुतो निष्क्रमितुं शकिर्मया जीणस्य रक्षसः। भ्रातुस्तु मेषरूपस्य गतस्य यमसादनम् ॥ ६५ ॥ (अरण्य १) "अरे! तुझा भाऊ माझ्या पोटात पनून यमाच्या घरी पाँचला भाहे. माता त्याला परत येण्याची शक्ति नाही; यासाठी आता दो परत येणार ·ar भगस्त्यमुमौत पराक्रम नंतर इथल अगस्तींना ठार करण्यासाठी त्यांच्या अंगावर धावठा, पण अगस्तानी त्याही नष्ट केलं.- निगृह तरसा मृत्यु लोकानां हितकाम्यया। दक्षिणा विरु छतायेन शरण्या पुण्यकर्मणा ॥२॥ यदा प्रभृति वाकान्ता दिगियं पुण्यकर्मणा। तदा प्रभृति नि प्रशान्ता रजनीचराः ॥८॥ (अरण्य ११) 'भरित मुनीनी सर्व लोकाचे हित व्हावे यासाठी मृत्युषारख्या या राक्षसाचा नाश केला. तेव्हापासून हा दक्षिण दिशा निर्भय झालेली आहे. व याच घेळपासून रादास शान्त पनि झाल्यासारखे दिसत आहेत . राक्षसाना नियर, शात व निरुपदवी करण्याचा हाच एक मार्ग आहे. में सोक त्यांच्याशी शान्तीने वागतात त्यांचा नाश राक्षस करतात. पण जे स्थाय टोले देतात, त्यांच्याशीर ते शान्तीने घागू लागतात!! असा यांचा स्वभाव भाहे. हा महत्वाचा राजनीतीचा पाठ येथे रामाला मिळाला स्वतः यलवान मनायें, राक्षसांना टोला देण्याचे सामर्थ्य अर्गी आणावे, म्हणजे राक्षस शान्त, निवर. व निरुपमवी होतील जोपयंत असे वर्तन होणार नाही, तापर्यंत राय र कम करीत राहणारच राक्षसोना शान्त व समंजस बनवण्यासाठी आपले पागध्य पाढवगें भायश्यक आहे. आपलें सामध्ये व संघटन बादले की, ते समजस झालेच म्हणून समजाचे या क्धेमध्ये बाद करण व पानामध्ये प्राह्मणांस मांस खावयास घालणे ते रयानी साग, शिश्वलल्या मांसाचा पुना सक्षम बनणे या कल्पना आहेत. छोणत्याही प्राण्यार! कापून त्याने मोस शिप्रविश्यानंतर या माशाला हाक मारताच त्याचा नियंत राक्षस बनणे हे अशक्य आहे हे सर्वास माहीत आहे. पण या इंधाने या पथेकर पहावयार नाही. सध्याही बाल पसीच मापा ·- (३९०) श्रीरामायणम् । वापरतो, 'रशियाने चीन साला असे म्हणता याचा आशय सर्वाय समजतो तसाच आशय येथे आहे. अगस्ति मुनीने या राक्षसाना ठार मारले व दक्षिण दिशा निर्भय केली. तेव्हापासून दक्षिण दिशा मनुष्यांना जाण्यायेण्यास सुरक्षित झाली आहे. इतर ऋषिमुनि राक्षसाशी अहिंसा, शान्ति, प्रेम, निवैरभाव अशा साविक मार्गाने वागत. या सात्त्विक गुणांचा राक्षसावर काही उपयोग होत नसे. हे पाहून अगस्त में त्याना ठोकून काढले. तेव्हापासून तेच राक्षस प्रेमाने वागू लागले ! हा महत्त्वाचा राजनीतीचा पाठ येथे आहे. तो सर्वांनी घेणे योग्य आहे. जगात शान्ति रहावयाची असेल तर दुष्टाना दण्ड देऊनच ती राहूं शकेल. दुष्टांचा सकार करून ते कधीही शान्त होणार नाहीत. अगस्तीचा प्रभाव पहा-- नान जीपेत् मृपावादी क्रूरो या यदि वा शठः। नृशसः पापवृत्तो वा मुनिरेप यथाविधः ॥ ९१॥ (अरण्य ११) ' या अगस्तिमुनीच्या आश्रमात छोणीही असलभाषा करणाग, कूर, शठ, धातकी, पापी निवत राहूच शकत नाही, असा या अगस्त्य मुनीचा दरारा होता. यांची शिन्त अशी भयंकर आहे की, यो. इकड इकड झाले की दण्ड झालाच. यामुळे येथे सर्व वातावरण शान्त झालेले होते कडक शिस्त असल्याशिवाय दुष्ट वठणीवर येत नाहीत. इतर ऋषिमुनि व अगस्ति मुनि यांच्या वागणुकीमधील हा विशेषपगा लक्ष्यात ठेवण्यासारखा आहे. अगस्तिमुनि जर दक्षिणेत उतरले नसते व त्यानी जो कडकपणा दाखवला तो दाखवला, नसता, तर इतर ऋषिमुनींची वसती दण्डकारण्यात टिपू शकली नसती. इतके महत्त्व भगम्नि मुनीच्या या वेळच्या हालचालाचे होते. हे खगति मुनि दक्षिण भारतातच राहिले होत अखें नसून, ते दक्षिणेकडील द्वीपांमध्ये पुष्कळ दूरपर्यंत प्रयास करन आले होते य सर्वत्र त्यानी आपला दरारा असाच रसविला होता

·~-
इन्द्राचे दर्शन
इन्द्राचे दर्शन
ज्या वेळी राम शरभंगऋषीच्या आश्रमाजवळ पोचला. त्याच वेळी इन्दाची
स्वारी त्या ऋपीच्या आश्रमामध्ये आली होती. अर्थात् या आगमनाचा हेतु
रावणाचे साम्राज्य उलथून पाडण्याचा होता हे या वेळच्या इन्द्राच्या हालचालीं-
वरून सहज समजण्यासारखे होते. कारण राम आश्रमात आला आहे असे
समजले असताही त्याची भेट योग्य वेळी पुढे घेऊ ही वेळ योग्य नव्हे, असे
म्हणून तो निघून जातो. भूमिगत हालचाली होत असल्याचे हे सूचक आहे.
इन्द्राला या वेळी असे दासवावयाचे होते की, मी ऋषींची भेट घेण्यासाठीच
भाले होतो. वनवासात असलेल्या रामाची भेट घेण्याचे मला कारण नाही. है
इन्द्राने बाह्यतः दाखवले हे खरे, पण त्याच्या हालचालीवरुन व बोलण्यावरून
रामाच्या हालचालींकडे त्याचे पूर्ण लक्ष्य होतं, असें रपष्ट दिसते या वेळचें
इन्द्राचे वर्णन सम्राटाच्या भपकेदार व प्रभावशाली नर्गनासारसे आहे. पहा-
विभ्राजमानं घपुषा सूर्यवैश्वानरप्रभम् ।
रथमवरमारूढ़ आकाशे विवुधानुगम् ॥ ५॥
असंस्पृशन्नं वसुधां ददर्श विबुधेश्वरम् ।
हरितैजिभिर्युक्तं अन्तरिक्षगतं रथम् ॥७॥
पाण्डुराभ्रधनप्रस्थ चन्द्रमण्डलसंनिभम् ।
अपश्यद्विमलं छत्रं चित्रमाल्योपशोभितम् ॥९॥
चामरव्यजने चाग्रये रुक्मदण्डे महाधने ।
गृहीते घरनारीभ्यां धूयमाने च मूर्धनि ॥ १० ॥
सहसंभाषमाणे तु शरभंगेन वासये।
दृष्ट्वा शतक्रतुं तत्र रामो लक्ष्मणमनीत् ॥ १० ॥
इमे च पुरुपच्याच ये तिष्टन्त्यमितो दिशम् ।
शतं रात कुण्डलिनो युवानः सद्गपाणयः॥१५॥
विस्तीर्णविपुलोरमकाः परिचायतयादयः।
शोणांशुवसनाः सर्व व्याघ्रा इव दुरासदाः॥१६॥

·इन्द होता. शरभंग (३९४) पौरामाषणम् । उरोदेशेषु सर्वेषां हारा ज्वलनसंनिमाः। रूपं विभ्रति सौमिन्ने पञ्चविंशतिवार्पिकम् ॥ १७ ॥ (भरण्य ५) 'सूर्य व अमिप्रमाणे तेजस्वी शरीरकांतीने युक भाकाशगामी रयापर बसलेला, ज्याच्याबरोबर अनेक देव आहेत असा इन्द्र, जमिनीवर उतरका असताही ज्याचे पाय जमिनीला स्पर्श करीत नाहीत, ज्याच्या रथाला हरिद्वर्ण मवजोडले आहेत, ज्याचें उन निम व शोभिवंत आहे, श्रेष्ठ स्त्रियांनी हातांत घेतलेली चामरे ज्याच्या मस्तकावर हालत आहेत असा ऋषिवरोवर बोलू लागला. भशा तेजस्वी इन्द्राला रामाने पाहिले व तो लक्ष्मणाला म्हणाला. हे चारही बाजूला कानांत कुंडले व हानात खड्ग घेतलेले शंभर शंभर तरुण उभे आहेत. याच्या छात्या रंद असून हात मुद्गला- प्रमाण पुष्ट आहेत. हे वाघासारसे भयंकर आहेत व त्यांच्या शरीरावरचे कपडे अत्यंत तेजस्वी आहेत. ते सर्व २५ वर्षाच्या वयाचे दिसत भाहेत. 'हे इन्द्राचें वर्णन पाहिले असता सम्राराचा थाट येथे दिसत आहे चारही बाजूला शंमा शंभर शरीरसंरक्षक आहेत. ते हातात नागव्या तल-- वारी घेऊन संरक्षणासाठी दक्ष आहेत. वाघारमाणे त्यांचा चेहरा भयंकर आहे. इन्द्राचे संरक्षण करण्यांत ते सदा दक्ष असल्यासारखे दिसत आहेत. ते तरुण- बोड देवळ पंचवीस वर्षांचे आहेत. सतः इन्द्र तेजस्वी, त्याचा रथ ही चमक- पारा, त्यावर येत छन, मस्तकावर चवन्या वपंखे चाल आइतव ते (घरनारी) श्रेष्ठ स्त्रियांनी घेतलेले आहेत व त्या त्यास वारा घालीत आहेत. सर्व खच्छ, निर्दोष, भपकेदार, प्रभावी, तेजःपुंज, असे येथे आहे. जसे एखाद्या सम्राटाच्या भोवती वातावरण असावे तसे ते येथे दिसत आहे. शरीरसंरक्षकही तसेच तेजस्वी आहेत. ऋषि-आश्रमांत इन्द्र भाला असताही इतके शरीरसंरक्षक बरोबर आणले जात हे अश्चार्यकारक आहे. कदाचित् इन्द्र कोठे दुसरीकडे गेला असावा व तेथून तो परस्पर इकडे माला असावा अथवा इतके शरीरसंरक्षक सदोदितच घरावर ठेवीतही असेल.

·इमाचे दर्शन येथे 'वरली 'अया शन्द श्रेष्ठ श्रीचा वाचक आहे. श्रेष्ठ किया सम्रा- टावर छत्रचामरे व पंखे डुलवीत असतील अखें वाटत नाही. या संबंधीची परिपाठी काय होती ते पाहणे आवश्यक आहे. कदाचित् 'चारखी' असा हो हा शब्द असेल व बानिया हे काम करूं शकतील असे वाटते. राजाजवळ अथषा सम्राटाजवळ श्रेष्ठ निया अथवा वारनिया भशा सतत बरोबर असणे है योग्य आहे की काय याचाही विचार होणे याग्य आहे. सम्राट् बाहेर जात असता त्याच्याबरोबर चवन्या व से दालवण्यासाठी लिया जाव्या हैं आज आपणास माधय घाटण्याजोगे आहे पण त्यावेळी ते ऐश्वर्याचे लक्षण समजले जात असावें. राम शरभंगाच्या आश्रमात आला हे पाहताच इन्द्र घाई करतो व निघून जातो घ जाताना पुढे याग्य घेळी गमाची व माझी भेट होईल अ म्हणतो. तेच विशेष परिस्थितीचे सूचक आहे. पहा या वेळचे इन्द्राचे शब्द- इहोपयात्यसौ रामो याचा नाभिभापते । निष्ठां मयत तायशु ततो मां द्रष्टुमहति ।। २ ।। जितवन्तं कृतार्थ हि तदादमचिरादिमम् । कम घनेन फर्तव्यं महदन्यैः सुदुष्करम् ॥ २३ ॥ (अरण्य ५) 'राम येत गाहे असे पाहुन इन्द्र देवांना म्हणाला की, ६१ राम इकटे येत आहे, परंतु इकरे येऊन हा माझ्याशी भाषण करण्यापूर्वीच तुम्ही माझ्यासह येथून निघून जा. इतरांस करण्यास अत्यंत कठीग असे फार मोठे कार्य याच्याकडून व्दावयाचे आहे. या शब्दामध्ये असा पनि थाहे की, या वेळी जर इन्द रामास भेटला तर रामाफवून जे मोठे कार्य व्हावयाचे आहे त्यास भइयण उरपक्ष होइल. या. साठी यावेळी देय, अपि य राम या तिघांची एके ठिकाणी एका वेळी मेट होऊ नये. रामाची व ऋषींची भेट होण्यास अडचण नाही. ती तर झाली पाहिले. पण यामध्ये देवही येऊन यांच्या गेटीगाठी होतात, याचा मना होता ·। श्रीरामायणम् । नये. याचाच अर्थ इन्द्रादिकांना या वेळी आपल्या हालचाली गुप्त ठेवणे भाग होते असा आहे. देवानी एकान्तात पीना भेटावें, रामाला देण्यासाठी देवानी ऋषींच्या आश्रमांत शनाही आणून ठेवावों व ऋषींनी ती योग्य वेळी रामाला द्यावी, पण प्रत्यक्ष देव येतात व रामाला भेटतात, याची वान्यता बाहेर होऊ नये. अशी परिस्थिति त्यावेळी होती याचे कारण पाचकास सहज समजण्यासारखे आहे. देवाच राज्य राक्षसांनी रावणाने हिरावून घेतले होते व देव जवळ जवळ रावणाच्या नजर कैदेत होते. ऋषींना जितके स्वातंत्र्य होते तितकें देवाना नव्हते. देवाच्या हालचालीवर राक्षसाची दृष्टी होती. देव आपले स्वराज्य प्रयत्न करून हिरावून घेतील ह भय राक्षसाना होते मषिलोक याच सटपटीत थाहेत हैं ही राक्षस जाणत होते म्हणून ते ऋषींनाही मारीत पण ऋषि हे पूर्णपणे अहिंसावादी होते. एकट्या अगस्तिशिवाय कोणाही ऋषिनें राक्षसवध केलेला नाही. या अहिंसा- शील ऋषींचा वध केल्याने राक्षसाची चहुंक्डे निंदा होई. म्हणून दक्षिणेतील अरण्यात आश्रम स्थापून तरणाना शिक्षण देण्याचे काम करीत असलेल्या ऋषींचा पूर्णपणे संहार राक्षसही रूं शकत नव्हते जरी ऋषींच्या आश्रमा- तील तरुण पिढी ही 'रावणवघोद्यत' अशी तयार होत होती, तथापि आश्रमाच्या सात्विक व धार्मिक वायुमण्डलामुळे त्याचा पचाव हात असे व त्यांस यामुळे स्वातंत्र्य मिळत असे. देवाची हालचाल मान इतकी स्वातत्याने होणे शक्य नव्हते अमुक समक्यला भेटला असे समजताच त्याची चवकशी होत असे व त्याचे प्रायश्चित देवाना भोगावे लागे. जरी इन्द्राचा डामडौल इन्द्राजवळ होता, तथापि राम हा मरण्यात यऊन राक्षसाचा संहार करीत आहे. हा 'मानवाचा कार्टी उन्मत्त झाला आहे, असे वृत्तांत मधून मधून राक्षसाना कळत पण जर को इन्द्र, भाषि व राम यांरा एकन विचारविनिमय होत आहे असें राक्षसांना कळले, तर त्याचा दुष्परिणाम इन्द्रादि देवाना तत्काळ भोगावा लागणार यासाठी इन्द्र स्वत ही निघून जातो व परोपर माले या देवाना हो निसन जावयास तो सुचवीत आहे.

·रपि रामाला शस्त्रे देवाव इन्द्र किती सावध होता याचा एक वृत्तात येथे सागण्यासारखा आहे राम. रावणयुद्धात गवण स्थामध्ये व राम पायी जमिनीवर असें युद्ध होत असताही कुभकर्ण, इन्द्रजित आदि भतिरयांचा पध झाला रावणाचे बरेचसे वळ नष्ट झालें व त्याचा नाश होणार हे ठरल्यासारखे झाले, त्यानतर इन्द्राने आपला रथ रामाजवळ पाठवला तोपर्यंत इन्द्राची जी काय गमावद्दल सहानुभूति असेल तर ती मनातच होता ही अवस्था लक्ष्यात घेतली म्हणजे ऋषि-आश्रमात इन्द्र रामाची भेट का घेत नाही ते समजल इग्रजी राज्यातील सस्थानिकांसारखें गणराज्यात देव होते त्याच्याकडे अमडाल हवा तेवढा होता पण राक्षसाची (रेसिडेंटाची) वरदृष्टी सहन कर- ण्याच सामथ्य त्याच्यात नव्हते ऋषि रामाला शस्त्रे देतात. राम अगास्ति आश्रमामध्ये पांचला, अगस्तीने त्याचा उत्तम सहार के व पास उत्तम शस्त्रासंही दिलीं-- इर्द दि-य महञ्चाप हेमवज्रविभूपितम् । वेणध पुरुषव्य घ्र निर्मित विश्वकर्मणा ॥३०॥ अमोघ सूर्यसकाशो ब्रह्मदत्त शरात्तमः । दत्तो मम महेन्द्रेण तूणी चाक्षय्यसायको।। ३३॥ सपूर्णा निशितैर्वाणै चलगिरिव पाव । महाराजतमांशाऽय आसमविभूपित ॥३४॥ अनेन धनुषा राम हवा सरये महासुरान् । आजदार थिय दीप्ता पुरा विष्णुर्दिशोकमाम् ॥ ३५॥ तद्धनुस्तौ च तृणी च पर खडग च मानद । जयाय प्रतिगृतोत्र मज मधरो यया ॥३॥ एचमुस्त्या महातसा समस्त तद्वरायुधम् । दत्या रामाय भगवान् अगस्त्य. पुनरजवीत् ॥ ३७॥ (अरव १२) ·मायाम्। ww - AMw V . अपस्तीने हेमवजयुत मोठे धनुष्य, पदम माते, हम तेजस्वी वाण हे रामारा दिल वयानी राक्षांचा नाश कर व यश मिळवमसा भाशीर्वाद हो दिला. सषि लोक रायणसाम्राज्याचा नाश करण्याच्या योजनेमध्ये सहभागी होते हैं या ठिकाणी या वचनावरून स्पष्ट होत आहे दिव्य शमाने यांनी याव- पाठी एकत्र करून ठेवली होती. ती राम येताच त्यास दिली. यारळी भरण्यांत येशन रामाला १० वर्षे झाली होती व राक्षसवधाची प्रतिज्ञाही रामाने केली होती. दी प्रतिमा रामाच्या तोंडून बाहेर पडल्यानंतर ही शनाने रामाला ऋषि- कडून मिळत माईत राक्षसांचे स्वरूप राक्षस ही एक मानवांची आती होती, अपना तो एक वश होता यामध्ये राबविभीषणा सारसे विधान होते. तसेच विराधासारखे भडाणी व जगली ही राक्षस होत सजगली विधाचे वर्णन पहा- गमीराक्षं महायपत्र विकट घोरदर्शनन् । यसानं चर्म देयानं यसा रुधिरोशितम् ॥६॥ (अरण्य च २) 'या विराध राक्षसारे डोळे सोल होते, तोड मोठे होते, हुरूप य भयंकर खाप होते, रक्ताने अबदलें वाघाचे चामडे पाघरलेलाव ज्याच्या शरीरावर रफ व चाषा मोडलेली आहे WHो विराध गक्षम होता अगदी जगली अवस्थेतील माणसाचे हैं वर्णन माई भोले कात पापरण्याचाही ज्याला सिळस नाही अशा राक्षसाग तेथे रामाने पाहिले याने साम्यासाठी काही पशचे शरीराचे माग आपल्या शूलावर मडकविले होते व कदादित् हा कच मांसही सात असावा यावेळी दण्डकारण्यामध्ये अशा राक्षांची-भदाणी- जगी, क्रूर मानवाची वसती दौली ·Purwww. राक्षस चियांना परदिशात राक्षस मियांना पळवितात रामायगामध्ये जेथे जेथे राक्षसाचे वर्णन दिसते, तेथे सेथे त्यात धर्मकृत्याचं निषसन, लियाचे अपहरण ३ यथेच्छ मासमक्षग हैं दिसून येते. तसेच ब्रह्मदेव व महादेव (श्री शंकर) यांच्या वरप्रसादाने ते प्रबळ झाल्याचेही दिसते. कोठेही विष्णूच्या सहाय्याने राक्षस प्रबळ झाला माहे में दिसून येत नाही. असे होण्याचे एकच कारण असावे की, प्रदादेव व श्रीशकर यांचाच संबध या राक्षसोशी विशेष असावा. ब्रह्मदेवापेक्षा श्रीशंकराचा संबंध भूत, पिशाच, असुर, राक्षस यांशी विशेषच दिसत आहे. या काण्डान या तृतीय सर्गामध्ये हा विराध म्हणत आहे की- पिराध इति मामा प्रधिव्या मर्य राक्षसाः । तपमा चाभिपप्रामा ब्रह्मणो दिसलादना । शोणावध्यसा लाफेच्छचाभेदत्वमेव च ॥६॥ रा० मरम्प ३) सर्व राक्षस मला दिराध असे म्हणत त,मी तप करून ब्रह्मदेवाला प्रसस करून घेतले व समाने अवघ्याव मिळविले आहे नावाच्या लक्ष्यात थाले नाही की हा राक्षस या दराने जनतेला पीडादळ लागल. महादव य प्रशिकर यांनी वर दऊन किती तरी राक्षस माजवून ठेवलेले दिसत त, ज्यांनी जनतेला अतोनात प्रास देउन जर्जर करुन सोडले व नतर भगवान् विष्णूनी त्या राक्षमाचा फोटा काढून टाला केव्हा केव्हा तर हे ब्रह्मदेव, श्रीशकर यानी वर देऊन सन्मम लेल राक्षरा यांच्याही बोडी बसलं होते व गना पळता भुई थोडी झाली होती व शेवटी याच्यादरचें सकट भगवान् विष्णूनीच तर केले राज्यशागनामध्ये आपला गोळेपण उपयोगी नाही हेच येथे दिसून येते हा विराध राम लक्ष्मगोला म्हशत नाद- उत्सृज्य प्रमदामेगाननपेक्षी यथागतम् । त्यरमाणी पजापान यांजीपितमापदे ॥७॥ . . (परम २) ·A (४०) औरामायणम्। 'अरे राजकुमारांनो! तुम्हाला जगावयाचे असेल तर या नीला येथे सोग च जसे मालेत तपे पळून जा. अमें तुम्ही लेंत तरच तुमचे प्राण मी मेलार नाही.' याप्रमाणे राक्षसाचा डोळा नेहमी परस्त्रीवरच असल्याचे दिसून येते. या विराधाला रामाने 'हीना' (सं० ३९ ) परस्त्री हरणासारखें नीच कृत्य करणारा' असे म्हटले आहे. राक्षसाची हीच संवय चहूकडे दिसून येत आहे. रावणाने हेच केले, मारीचानें त्याला सहाय वेलें, सध्याही हेच फर्म राक्षस भिन्न भिन्न रूगर्ने करीत असलेले दिसत आहेत. त्यांना लोकानी हुडकून काढून कडक शिस्तीत ठेवले पाहिजे. राक्षसांना पुरीत असत विराध राक्षसाला ठार मारल्यानंतर राक्षमाच्या चालीरीतीप्रमाणे त्याचे प्रेत पुरुन टाकावें अमें रामार्ने लक्ष्मणाला मागितले आहे, कारण विराधानेच तसें यांस सांगितले होते- अचंटे चापि मा राम निक्षिप्य कुशली ब्रज । रक्षसां गतसत्त्वानामेय धर्मः सनातनः ॥२२॥ अवट ये निधीयन्ते तेगंलोका सनातना ॥२३॥ कुञ्जरस्येव गैद्रस्य राक्षसस्थास्य लक्ष्मण । बनेऽस्मिन्सुमहान् श्वनः सन्यता रौद्रकर्मणः ॥ २५ ॥ इत्युक्त्वा लक्ष्मण रामः प्रदरःसन्यतामिति । तस्थौ विराधमाक्रम्य कंठे पादन वीर्यवान् ॥ २६॥ (अरण्य ४) 'हे रामा! मला आता तुम्ही मारले आहे, करिता आता मला तुम्ही खड्यामध्ये पुरून टाका. कारण मृत राक्षस पुरले तरच त्यांस शाश्वत लोकाची प्राप्ति होते असा राक्षसाचा सनातन धर्म आहे.' असे विराधाने रामाला मागितले च गमाने आपल्या पायाने विराधाचा गळा दाबला 4 लक्ष्मणाला सागितले की, एस मोठा सदा येथेंच सण व त्यात त्यात आपण पुरून टा. त्याप्रमाणे लक्ष्मणाने कुदळ आगली व मोठा तथा खणून त्या राक्षसाला त्यात पुरन टाक्ला.

·राक्षसोपी अपकृत्य (४०१) या प्रमाणे राक्षसाना पुरीत असत. राक्षसही प्रेत पुरल्यान सद्गति होते असे मानीत असत व आय ही राक्षसांसाठी हा विधि आस्थेनें करीत असत, राक्षस ब्रह्मदेव अथवा श्री शंकर याच्याच वराने प्रबल होतात. ते स्त्रीलंपट असतात, दुसन्याची स्त्री पळवून नेण्याचे त्याना काही वाटत नाही. नरमांसही खातात, अन्य मांस तर सातच असत. अधिक मास खाणे अथवा कच्चे माम, खाणे ही त्यांची संवय येथे दिसत आहे. तसेच राक्षस मेल्यावर त्यास पुरण्याची चाल होती व पुरल्याने त्यास सद्गति मिळते असा त्यांचा समज होता. यावरून अशी कृत्ये करणान्या जाती रामायणकालीही होत्या असे दिसते. आजही काही जातींत हे प्रकार आपणास आढळून येत आहेत. राक्षसांची अपकृत्य सोऽयं ब्रह्मणभूयिष्ठो वानप्रस्थगणो महान् । त्वं नायो नाथवद्राम राक्षसहन्यते भृशम् ॥ २५ ॥ एहि पश्य शरीराणि मुनीनां भावितात्मनाम् । इतानां राक्षमैघोरः वहनां यहधा बने ॥ १६ ॥ परा त्वत्ता मतिर्वीर पृथिव्यां नोपपद्यते। परिपालय नः सर्वान् राक्षसभ्या नृपात्मज ॥२०॥ (अरण्य० ६) "ब्राह्मण ज्यांमध्ये अधिक आहेत अशा वानप्रस्थी लोसचा नाश हे दुष्ट राक्षस करीत असतात. तूं इकडे ये च मुनींच्या शरीराच्या राशी पहा. हे सर्व सांगाडे राक्षमानी मारलेल्या मुनाचे आहत आमचे नच आता संरक्षण कर कारण तुझ्याशिवाय आमचे रक्षण करणारा कोणी नाही. वानप्रस्थी लोसची शरीर जाळीत नसत की काय ? जर जाळीत असते, तर मेलेल्या प्राषिमुनींची शरीरं, त्यांच्या राशी रामाला कशा दाखवितां आल्या असत्या ! संन्याशाना पुरण्याची चाल त्याचप्रमाणे घारप्रस्थी लोकानाही परतात की काय ते पाहणे इष्ट आहे. येथे- २६ (म. रा.)

·(४०२) धीरामायणम् । पम्पा नदी निवासानां अनुमन्दाकिनीमपि। चित्रकूटालयानां च क्रियते कदनं महत् ॥१५॥ (अरण्य ) पम्पा नदीपासून मन्दाकिनीपर्यंत व चिनकूट पर्वतावर राहणारे एवन्या मोट्या क्षेत्रातील मुनींचा नाश हे दुष्ट राक्षम करीत असतात असे मुनींनी रामाला सागितले आहे. दशरथाच्या राजसूय यज्ञामध्ये ऋषि, देव व आर्य राजे जमले व त्या सर्वानी रावण साम्राज्याचा नाश करण्यासाठी राष्ट्रीय चळवळ करण्याचे ठरवलें. स्या प्रमाणे ऋषिनी ही चळवळ सुरू केली. मधून मधून देवी गुप्तपणाने यांस सहाय्य करीत असत. उघडपणाने देवाचे सहाय्य होण्याची शक्यता नव्हती. ऋषीनी दशरथाच्या राजवाड्यातून राम, लक्ष्मण व सीता याना बाहरे काढलें, रामलक्ष्मणाला शस्त्रास्त्राचे उत्तम शिक्षण दिले व दण्डकारण्यांतील राक्षसांचा संहार त्यांच्याकडून चालवला. इकडे वानरजातीच्या मुलांनाही 'रावणाचा नाश' करण्यासाठी तयार करण्याचे शैक्षणिक काम चालवले. अशा प्रकारें राक्षस साम्राज्याचा नाश करून तेथे आर्य राज्य स्थापन करण्याची चळवळ हे ऋषि मुनी करीत होते राक्षसाना हे कसे बरें सहन होणे शक्य आहे? हे राक्षसांना सहन झाले नाही व आपले राज्य उलथून पाडणान्यास त्यानी मारले, म्हणजे ऋषि मुनी आर्यराजाकडे " हे दुष्ट राक्षस आमची धमकृत्ये चालू देत नाहीत" अशी कागाळी करीत असता मुनीवरील राक्षसांच्या अत्याचारांचा हा असा संबंध आहे. या प्रमाणे ऋषिमुनींनी रामाला राक्षसांच्या अपकृत्याचे स्वरूप सांगितले. रामाचे मन तयार करणे हा मुख्य हेतु य दण्डकारण्य सुरक्षित व्हावे हा दुसरा हेतु यांत होता राजाचे कर्तव्य रामाचा सत्कार केल्यानंतर ऋषिनी जे भाषण केले त्यांत राजाचे कर्तव्य कोणते या संषधींचा मनाय बोध आहे,तो ये पहा-- ·. राजाचे कर्तग्य (४०३) धर्मपालो जनस्यास्य शरण्यश्च महायशाः। पूजनीयश्च मान्यश्च राजा दण्डधरो गुरुः ॥ १९ ॥ इन्द्रस्येव चतुर्मागः प्रजा रक्षति राघव । राजा तस्माद्वरान्मोगानम्यान्मुंक्ते नमस्कृतः ॥ २०॥ ते वयं भवता रक्ष्या भवद्विपयवासिनः। नगरस्थो धनस्थो धा त्वं नो पजा जनेश्वरः ॥२१॥ न्यस्तदण्डा धयं राजन् जितक्रोधा जितेन्द्रियाः। रक्षणीयास्त्वया शश्वद्गर्भभूतास्तपोधनाः ॥ २२ ॥ 'राजा हा धमचि रक्षण करणारा व सर्व लोकानां आश्रय देणारा आहे. दुष्टाना दण्ड करण्याची शक्ति धारण करतोय म्हणून तूं श्रेष्ठ, पूज्य घ सन्मान करण्यास योग्य आहेस. इन्द्र हा देवांचा राजा आहे व येयील मानांचा राजा हा त्याचा चांश आहे. (राजा हा विष्णुचा अंशच साहे.) राजा प्रजेचें सरक्षण करतो, यासाठी तो श्रेष्ठ व रमणीय भोग भोगतो व त्यास सर्व लोक बदन करतात. तुझ्या देशांत आम्ही राहत आहों, म्हणून तूं भामचे रक्षण करावेंस . तूं नगरामध्ये रहा अथवा वनामध्ये रहा, तूंन आमचा राजा आहेस, माम्ही क्रोधाचा संयम केला असून इंद्रियांचे आम्ही दमन केले आहे व दुष्टांना दण्ड देण्याचे आम्ही सोडून दिले आहे यासाठी तूंच आमचे संरक्षण केले ऋषि हे तत्त्वज्ञानाच्या चिंतनात नेहमी रमलेले असल्याने त्यानीच स्व. रक्षणासाठी हातात शस्त्र घ्यावे हैं मर्वया आयोग्य आहे फार विद्वान्, विचारात मम, शास्त्रीय संशोधन करणारे भये जे असतात, स्याचे साक्षश राजाच्या व्यवस्थेनेच झाले पाहिजे. राज्यामध्ये निया, पालक, वृक्ष, शिक्षणालये, रासायनिक प्रयोगशाळा, प्रसूतिगृह, मणालये भादांचे संरक्षण गजानेच केले पाहिचे. तेथे असलेले कर्मचारी लोक आपले संरक्षण करू शकतील हे संभवनीय नाही. राष्ट्राकडूनच यांचे संरक्षण होणे इष्ट आहे, म्हणून येथे ऋषि म्हणत आहेत की, हे रामा ! तूंच आमचे रक्षण कर. कारण तूं क्षत्रिय आहेस, राज. पुत्र आहेस करितां तुझे हे काम आहे. पाहिजे.'

·(४०४) श्रीरामायणम् । हे आश्रम म्हणजे शिक्षणालये होती. येथे राष्ट्राच्या भावी पिढीला उत्तम व विना मूल्य शिक्षण मिळत असे. अर्थात है राष्ट्राचे संरक्षणाय ठेवेच होते यात शंका नाही. ऋधि हे रावणाचे साम्राज्य उलथून पाडण्याच्या सान्तिच्या कटामध्ये संमिलित होतेच. राम वनवासात का आणला गेला, त्याला विश्वामित्र ऋषिर्ने शस्त्रास्त्रविद्या शिकवून का तयार केला हे सर्व त्यास माहीत होते. कोणी केव्हा रामाला काय सागावें या संबंधीचे संकेत जवळ जवळ ठरलेलेच होते. याप्रमाणे रामाच्या मनामध्ये हळू हळू राक्षाच्या संबंधी द्वेष उत्पन्न करण्याचे काम हे अपि करीत आहेत निरपराध ऋषींची हत्या हे राक्षस करीत असतात, यासाठी राजाने याना दण्ड देणे व ऋषींचे संरक्षण करणे हे राजयुनाचें वर्तव्यच आहे. हे अतापर्यन रामाच्या मनामध्ये येथपर्यत विभवले गेले. ते हळू हळू व अत्यंत सावधपणाने कसे बिंबवले ते पाहण्यासारखे आहे. राजाच्या कर्तव्याबद्दल अरण्यकाण्डाग्या ६ व्या सर्गामध्ये पुढे दिल्या- प्रमाणे लिहिले आहे- अधर्मः सुमहान् नाथ भवेत्तस्य तु भूपतेः। यो हरेदलिपड्भागं न च रक्षति पुत्रवत् ॥ ११ ॥ युनान. स्थानिय प्राणान् प्राणोरष्टान् सुतानिय । नित्ययुक्तः सदा रक्षन् सर्वान् विषयवासिनः ॥१०॥ प्राप्नोति शाश्वती राम कीति स बहुवार्पिकीम् । ब्रह्मणः स्थानमासाद्य तत्र चापि महीयते ॥ १३ ॥ यारोति पर धर्म मुनिर्मूलफलाशनः । तत्र राशः चतुर्भागः प्रजा धर्मेण रक्षतः (अरण्य०६) 'प्रजेकडून सहावा भाग करान्या ५ घेऊन जो राजा प्रजेचें पुनवत् रक्षण फरीत नसेल, त्याला पारच मोठे पाप लागते. प्रजेच्या रक्षणाविषयी तत्पर असणारा व त्याचे आपल्या प्रिय पुत्राप्रमाणे रक्षण करणारा राजा, आपल्या ·रामाचा वनामध्ये निवास (४०५) देशात राहणाऱ्या सर्व प्रजेचे उत्तम सरक्षण करील तर त्यास शाश्वत व पुष्कळ वर्षे टिकणारी कीर्ति प्राप्त होते त्याला पुढे ब्रह्मलोक प्राप्त होतो व तेथे ही त्याची प्रशसाच होत असते कदमूलफल भोजन करून मुनि जें पुण्य प्राप्त करतो त्याचा चौथा भाग धनि प्रजचे सरक्षण करणाऱ्या राजाला मिळतो. या ठिकाणी (सर्वान् विषयवासिन रमन् ) आपल्या राष्ट्राताल सर्व लोकांचे सरक्षण करणे हे राजाचे काम आहे, अमें में म्हटले आहे ते फार महत्त्वाचे आहे आपल्या राज्यांत धर्म, जाती, वर्ण वश आदि कारणामुळे कोणाचाही पक्षपात न करता तो साचें सरक्षण करतो तो राजा यशस्वी होतो आपल्या धर्माच्या लोकाच रक्षण करावे व दुपया धर्माच्या लोकांस छळा अस जे कित्येक करतात, त्याचा येथे निषेध आहे राजा तपस्वी लोकांचा सेवक इद प्रोवाच धर्मात्मा सर्वानेव तपखिन । नैय अईथ मा वक्तु आशाप्योऽह तपस्विनाम् ॥२२॥ ( अरण्य ६) मुनिजन है। तुम्ही असे बेल नका, मला काय करावयाची ती आज्ञा करा शुम्क्षा मला भाज्ञा करणे योग्य आहे मी तपस्वी लोकाचा सेवक आहे अस - याठिकाणी मुनिननाचे संरक्षण करण्यास तत्पर आहे असे स्पष्ट दिसत आहे रामाचा वनामध्ये निवास को महा महिने, काठे चार महिन, असें राम प्ररपि आश्रमात वास्तव्य करीत करत राम येथे १० वर्षे राहिला रमतवानुकूलपन ययु सवत्सरा दश । (भरप्य. १२) दहा पाहिल्यानतर राम पुन सुतीय मुनींच्या आश्रमांत आला व तेथे राहू लागला ·(१०६) श्रीरामायणम् । रामाच्या मनांतील हेतु अगस्ति ऋषि रामाला म्हणाले- हृदयस्थं च ते च्छन्दो विशातं तपसा मया । इह वासं प्रतिक्षाय मया सह तपोवने ॥१६॥ अतश्च त्वामहं भूमि गच्छ पशवटीमिति । (मरण्य १३) तुझ्या हृदयात काय आहे ते मला माहित आहे, यासाठी मी तुला पागतों की तूं आता पचवटीमध्ये जाऊन रहा.' येथे रामासाठी शस्त्रास्त्रे जमा करून ठेव- णारा व ती समास देणारा अगस्ति ऋषि रामाला म्हणत आहे की तुझ्या मनात काय आहे ते मला माहीत आहे. या साठीच तो रामाला पंचवटीमध्ये जा व तेथें रहा असे सांगत आहे. कारण अगस्तिच्या भाश्रमाजवळ राक्षस फिरकू शकत नाहीत. अगस्तिचा बाणा राक्षांना चांगला समजून चुकला होता. म्हणून राम अगस्तिच्या आश्रमात राहिला तर रामाच्या मनातील हेतु कधीच सिद्धीस जाणार नाही यासाठी रामाने येथे राहू नये, तर पंचवटीस जावें हे अगस्तिचे सागणे पुढील कार्यक्रमाचे सूचक माहे राक्षसाचा विध्वंस करण्याचे व्रत रामाने घेतले होते हैं काम अत्यावश्यक ही होने. पण अगस्ति आश्रमाच्या आजूयाजूला राक्षस फिरकत ही नसत. तेव्हा येथे राहिल्याने रामाचा उद्देश सफळ कसा होणार ? यासाठी रामाला ते म्हणत आहेत की तूं पंचवटीस जा तेथे राक्षसांचा झिंगाणा चालू आहे त्याच कामासाठी मी ही शनाने राख्न इतके दिवस ठेवली होती. रामाचा 'हृदयस्थ छंद' म्हणजे 'राक्षसांचे बंड मोडणे ' है या मुनिला समजले होते. त्याचे कारण ऋषि मुनि हे सर्व ठिकठिकाणी घडलेले वृत्तात परस्परांस कळवीत व काय करावयाचे व काय नाही ते ठरवून तसे घडवून आणीत रावश विरोधी क्रातीमधील महत्वाचा दुवा अगस्ति मुनि हा होता हे यावरून समजून येईल 'रामाचे मनोगत । अगस्तिला रामाची भेट होण्याच्या पूर्वीच समजले होते. अर्थात् ते ऋषींन्या हालचालींनी येथपर्यंत पाँचले होते.

·पंचवटीची पर्णसाला (४०७) पंचवटीची पर्णशाला पंचवटीमध्ये फळोनी व फुलानी श्रोतप्रोत भरलेली जागा पाहून येथे आपण जटायुसह राहूं असें रामाने ठरवले व लगेच लक्ष्मणाने पर्णशाला बनवली, असे वर्णन आहे. पर्णशालां सुविपुला तत्र संघातमृत्तिकाम् । सुस्तम्भां मस्करैर्दीधैः कृतयशा सुशोभनाम् ॥ २१ ॥ शमीशाखाभिरास्तीर्य दृढपाशावपाशिताम् । कुशफाशश पणैः सुपरिच्छादिताम् तथा ॥ २९ ॥ समीतलतां रभ्यां चकार सुमहायल। निवासं राघवस्यार्थे प्रेक्षणीयमनुत्तमम् ॥ २३ ॥ (अरण्य. १५) लक्ष्मणानें पर्णशाला बनवली. त्या पर्णशालेला मातीच्या भिंती होत्या. खोल्या प्रशस्त विस्तीर्ण होत्या. तिला चागले खाब लावलेले होते. शमीवृक्षा- च्या शाखा व वासे योवर तिचे छप्पर बसवलेले होते सर्व कामे बळकट पाधून ती तयार केली होती. ती प्रेक्षणीय व सुंदर अशी होती ही पर्णशाला काही अगदीच लहान नसावी. साता व राम यांच्यासाठी एक, लक्ष्मणासाठी एक अशा दोन तरी खोल्या असतीलच पाहेर एक ओटी व स्वयंपाकघर एवढी जागा तरी येथे असेलच. जटायु कोठे तरी राहील असें मानले तरी राम व लक्ष्मण यांच्यासाठी निरानिराच्या खोल्या तरी हव्याच मातीच्या भिंती उभ्या राहण्यास काही दिवस लागणारच. अगदी लहान ही पर्णशाला होती असे जरी मानले तरी २.४३.' ची तरी असेल. सध्याच्या दिवसात सुतार व गवंडयाकडून मातीच्या मितीची एवढी पर्गशाला बनण्याच निदान ८११. दिवस तरी लागतील. ही एकट्या लक्ष्मणाने केली असे येथे म्हटलेले आहे. पंचवटीमध्ये अनस्थान जवळच असल्याने लोकवस्ती काही तरी असेलच. तेथील लोकामही सहाय्यार्य शोलाल्याचा उल्लेख नाही. एकरपा लक्ष्मगानेच हे केले असे मानले व रामाने काहीच केले नाही से ·(४०८) श्रीरामायणम् । मानले तर ते चमत्कारिक वाटते आधी साव उभारून वरील छप्पर आधी तयार केलें व हळूहळू पाठीमागून मिती घातल्या तर ही पर्यशाला सहज व लवकर होणे शक्य आहे त्यावेळच राजपुन किती काटक असत व त्याना का करण्याची गुरुगृहा- मध्ये कशा सवय होत असे हे येथे समजून येते वास्तु शांति पर्यशाला लक्ष्मगाने तयार केल्यानतर त्या घरात जाऊन राहण्यापूर्वी लक्ष्मण स्नान करून स्वत तिचा वारशुति करतो व मग राम तेथे राहतो, हे पाहण्यासारखे आहे या धार्मिक सस्काराकडे या रानकुमाराचे दुर्लक्ष्य होत नाही स गत्वा लक्ष्मण श्रीमान् नदी गोदावरी तदा । स्नात्वा पद्मानि चादाय सफल पुनरागतः ॥ २४ ॥ तत पुष्पवलिं कृत्वा शान्ति स च यथाविधि। दर्शयामास रामाय तदाश्रमपद कृतम् ॥ २५ ॥ स त दृष्ट्वा कृत सौम्यं आश्रम सह सीतया । राघव पर्णशालया हर्पमाहारयत् परम् ॥ २२ ॥ सुसहृष्ट परिष्वज्य बाहुभ्या लक्ष्मण तदा। (अरण्य १५) नतर लक्ष्मण गोदावरी नदीवर जाऊन स्नान करून तथून फुले व फळे घेऊन तो माला व त्याने तेथे त्या पर्णशालेमध्यें पुष्पपालि व यथाविधि शान्ति केली व त्याने ती पर्णशाला रामाला दाखविला सतिसह रामाने तो आश्रम पाहिला तेव्हा त्यास फार आनद झालाय एवढे मोठे श्रमाचे काम केल्या- बद्दल रामानें लक्ष्मणाला गाड आलिंगन दिले व नतर राम त्याला म्हणाला- मजजवळ दुसरे देण्यासारखे काही नाही, म्हणून मी हैं आलिंगन तुला दिले भआहे हे लक्ष्मणा माझा पिता जरी मृत झाला असला तरी येथे भभिप्राय नाणणारा माझें उत्तम पाउन करण्यास तयार असल्याने मला असे वाटत आहे का माझा पिता मेलाच नाहों ·पचवटीमध्ये हिमालय को ? (४०९) भावशेन कृतज्ञेन धर्मशन च लक्ष्मण। त्वया पुत्रेण धर्मात्मा न सवृत्त पिता मम ॥ २९ ॥ (अरण्य. १५) इतके बोलून सीतेसह राम त्या पर्णशालेमध्ये राहू लागला पंचवटीमध्ये हिमालय कोठे ? राम रक्ष्मण यावेळी पचवटी-नासीक-मध्ये येऊन ने पर्णशाला बाधून राहू लागले आहेत तेथे शरदृतु सपून हेमत ऋतु लागला आहे थडीचा कडा सुरू झाला आहे अश वेळी लामा हिमालयाचे वर्णन करीत आहे हे कसे काय? प्रकृत्या हिमकोशाढयो दूरसूर्यश्च साप्रतम् । यथार्थनामा सुव्यक्त हिमरान हिमपानिगरि ॥ ९॥ शून्यारण्या हिमवस्ता दिवसा भान्ति साप्रतम् । निवृत्ताकाशशयना. पुष्यनीता हिमारुणाः ॥ १२ ॥ रसवजलम् ॥ २५॥ अरण्य. १६) 'हिमालयावर धर्फ वाढले आहे सूर्य दूर गला आहे हिमाश्य हासया अनि हिमाचे-बचि घर -बनला आहे बर्फाने अरण्ये नाश आहेत सध्या कोणी उपट्या जागी निजत नाहीत तू पुष्प नक्षनावर मावळत आहे जमिनीवर बर्फ पडल्यामुळे ती पाढरी दिसत आहे. पाणी पापाप्रमाणे पट झाले आहे नासीका काही वर्ष पडत नाही व तेथून हिमालयही दिसत नाही तेव्हा लक्ष्मण पूर्षांच्या स्मरणाने असे पास्त असेल व जमिनीवर दव पडरेग पाहून जो पांदुरका रग सकाळी दिसतो, तो साधारण बर्फासारखा दिसू शकतो, त्याचे हे धर्णनही कदाचित् असर पण नासीक पचवटाकडे हे वर्णन अप्रस्तुत दिसते एवढे मात्र खरे, पावली .

·(४१०) श्रीरामायणम्। राक्षसवध इष्ट की अनिष्ट? श्रीप्येव व्यवसनान्यद्य कामजानि भवन्त्युत । मिथ्यावाक्यं तु परमं तस्माद्गुरुतरावुभौ ॥ परदारोभिगमनं विना घेरंच रौद्रता । (मरण्य. ) सुतीक्ष्ण मुनींचा निरोप घेऊन राम धनात जाण्यासाठी धनुष्यबाण हातात धारण करून निघाला असता त्यास सीता म्हणते-'हे रामा, कामापासून उत्पन्न झालेली तीन व्यसने आहेत.(१) मिथ्या भाषण, (२)परस्त्रीगमन व (३) वैरावाचून र कर्म करणे.' ही तीनही व्यसनें वाईट पण त्यात पाहल्यापेक्षा पुढची दोन तर फारच वाईट आहेत. पुढे सीता म्हणते की 'तुम्ही खोटें कधी बोलत नाहीच. परस्त्रीगमन तर तुमच्याकडून होत नाहीच कारण तुम्ही स्वस्त्रीचे ठिकाणींच रमत आहा. तेव्हा शिलक राहिलेले जे तियरे व्यधन र नसताना क्रूर कर्म करणे' (अरण्य ९४-९) हे येथे आपल्याकडून होणार आहे- प्रतिक्षातस्त्वया वीर दण्डकारण्यवासिनाम् । पीणां रक्षणार्थाय वधा संपति रक्षसाम् ॥१०॥ (अरण्य..) 'तुम्ही तर या दण्डकारण्यातील मुनींचे संरक्षण करण्याची प्रतिज्ञाच केली आहे तेव्हा राक्षसांचा वध तुम्हाला करावाच लागणार ' व हा तर वैर न करणान्यांचा वध असल्यामुळे दोषाई आहे, यासाठी तुम्ही या दण्डकारण्यात जाऊ नये असे मला वाटते असे सीता रामाला म्हणू लागली. त्वं हि बाणधनुष्पाणि वा सह धनंगत;। दृष्ट्वा धनचरान् सर्वान् कश्चित्कुर्या शरव्ययम् ॥ १४ ॥ (भरण्य..) 'हे रामा ! तुम्ही धनुष्यवाण घेऊन आपल्या भावासह या बनात हिंडत राहणार व तेथे वनांत संचार करणान्या श्वापदावर अथवा राक्षसावर पाण सोडून त्यांचा वध करणार ' है मला योग्य वाटत नाही.

·शवधारणच पाप . (४११) शस्त्रधारणच पाप सीतेच्या मताने शस्त्रधारण हेंच पाप आहे. हे सिद्ध करण्यासाठी तिने रामाला पुढील गोष्ट सांगितली ती अशी- पूर्वी एका वनात एक पवित्र ऋषि तप करीत होते. त्याच्या तपात विन्न करावे म्हणून इन्द्राने त्याच्या आश्रमात एक शस्त्र आणून ठेवले त्या शस्त्राचे रक्षण करण्यासाठी ते मुनि फार जपत असत कारण ते शस्त्र इन्द्राने ठेव म्हणून ठेवले होते पुढे पुढे ते मुनी ते शस्त्र आपल्या बरोबर बाळगू लागले त्यामुळे पुढे त्याच्यात ऋर बुद्धि उत्पन्न होऊ लागली. ही वृत्ति पुढे वाढला व शेवटी या. मुळे ते नरकाला गेले- नित्य शस्त्र परिवहन क्रमेण स तपोधनः । चकार रौद्री स्वां वुद्धिं त्यक्त्वा तपासे निश्चयम् ॥ २१॥ ततः स रौद्रीमभिरतः प्रमतोऽधर्मकर्षितः । तस्य शस्त्रस्य सवासाजगाम नरक मुनिः ॥ २२ ॥ (धरण्य ) या प्रमाणे आश्रमामध्ये शन्न ठेवल्यामुळे मुनिचा अ५ पात झाला असे सीतेने रामाला सागितले व पुढे ती म्हणते- बुद्धिरं विना हन्तुं राक्षसान् दण्डकाश्रितान् । अपराध विना इन्तु लोको चीर न मस्यते ॥ २५ ॥ क्षत्रियाणां तु वीरराणां धनेषु नियतात्मनाम् । धनुषाकार्यमेतावदार्तानामभिरक्षणम् ॥ २६ ॥ कच शस्त्र कच चन कच क्षात्र तपः कच। व्याविमिदं अस्माभि देशधर्मस्तु पूज्यताम् ॥२७॥ कदर्यकलुपा पुद्धिर्जायते शस्त्र सेवनात् । पुनर्गत्वात्ययोध्यायां क्षप्रधम चरिष्यसि ॥२८॥ अक्षया तु भवेत् प्रीति श्वश्वश्वशुरयोमम । यदि राज्यं हि संन्यस्य भयेस्त्वं निरतो मुनिः ॥ २९ ॥ (भरभ्य ) ·(४१२) धीरामायणम् । राक्षस आपला द्वेष जोपर्यंत करीत नाहीत, तोपर्यंत त्यांचा वध करूं नये हैं उत्तम होय अपराधावाचून राक्षसाचा वध करणे कोणालाही पसत होणार नाही. वनात राहणान्या तपस्व्याचे संरक्षण करणे हे क्षत्रियाचे काम आहे. शन्न कोणी- कडे, वन कोणीकडे, क्षानधर्म कोणीकडे व तप कोणाकडे ! तुम्ही या परस्पर विरुद्ध धर्माचे आचरण करण्याचे सोडा व वनातील मुनिधर्माप्रमाणे वागा शस्त्र धारण करणा-या पुरुषाची बुद्धि कृपणाप्रमाणे मलिन होते. तुमचा क्षान धर्म आहे हे खरे पण जेव्हा अयोध्येमध्ये जाल तेव्हा खुशाल क्षारधर्मा- प्रमाणे शस्त्र बाळगा तुम्ही राज्याचा त्याग करून पनांत आला आहा यासाठी येथे मुनिप्रमाणे वागावें हैं उनम होय असे केल्याने तुमच्या सासूसास थानाही आनद होईल, धर्मान सर्व सुख मिळते या साठी तपोवनामध्ये तुम्हो मुनि-धर्माने वागावे हेच उत्तम बसें सीता रामाला म्हणू लागली व शस्त्र धारण करून परप करू नका असे सांगू लागलो हिंसा हा अधर्म व भदिसा हा धर्म आहे शस्त्र घेण्याने हिंसेकडे प्रात्ती हाते म्हणून शस्त्रय धारण करू नये. राक्षस असले म्हणून काय झाले, त्यांना हाणीत सुरणे योग्य नव्हे ते जोपर्यंत आपणावर आरमण करीत नाहीत तापर्यंत आपण त्याचा वध करू नये असें सांता रामाला सागू लागली व वनात राहन शस्त्र धारण करू नका असे ती रामाला विनवू लागली. यावर राम म्हणाला-- • हे सीते ! तू सागितलेस तें सर्व खरे आहे पण त्याला ही दुसरी बान आहे तोही तू पहा- क्षनियर्धायते चापो नतिशब्दो भवेदिति । ते चार्ता दण्डकारण्ये मुनयः सशितव्रता ॥४॥ भक्ष्यन्ते राक्षसीमैनरमासोपजीविभि ॥ ५॥ सधैरेव समागम्य बागिय समुदाहता। आर्दिता स्म भृश राम भवानस्तन रक्षतु ॥१०॥ (अरण्य. १०) . , ·शूर्पणखा व रावण परिचय (४१३) 'हे सोते ! क्षत्रिय शस्त्र एवढयासाठी धारण करतात की राष्ट्रामध्ये आर्त खर निघू नये. सध्या या दण्डकारण्यात हे सर्व मुनि आत झालेले आहेत. नरमास- भोजी राक्षसाकडून ते ठार होत आहेत. अशा त्रासलेल्या मुनींनीच आमचें रक्षण कर असे मला सागितले आहे. " याप्रमाणे मुनीनी सागितल्यावरून त्याचे रक्षण करण्याची मी प्रतिज्ञा केली आहे व ती मोडणे मला शक्य नाही (अरण्य १०-१५-२०) कोणी सागण्याची अपेक्षा न करता मुनिजनाचे संरक्षण करणे हे आपले कामच आहे. ते आम्ही न करावे असे कसे म्हणता येईल व प्रतिज्ञा करून ते न करणे हैं तर अगदीच भयोग्य आहे, असे म्हणून व सीतेची तिच्या वरील भाषणा बद्दल प्रशंसा करून रामाने हा प्रश्न अशासतिने सोडवून टाकला । मुनींनी विनविलें व मी त्याचे रक्षण करण्याची प्रातज्ञा केली यासाठी शस्त्रास्त्रे घेऊन वनात आपण हिंडणार व जे राक्षस भेटतील रयानी त्या दिवशी काही अपकृ य केले असो वा नसो, त्याचा नि पात हा आपण करणारच सरण जरी त्यांनी त्या दिवशी कोणा सुनींचा अपराध केला नसला, तरी पूर्वी केला नसेल असे नाही व पुढे करणार नाहीत असेंही नाही. राक्षम हे अत्याचारी आहेत. यासाठी जर मुनींनी येथे सुखाने रहावयाचे असेल तर अत्याचारी व मनत्याचारी अशा सर्व राक्षसाचा नि.पात करगे हाच धर्म ठरता दण्डकारण्यच राक्षसरहित केले पाहिजे. तेथें हाकिंवाना राक्षम व्याकश वै नाही, हे पाहण्याचे कारण नाही तो राधम भाइ, हे त्याच्या व पाला पुरेसे कारण आहे. कारण राक्षस मुनींना सात असतात म्हणून मी रक्षमच चध्य होतात. त्यात एक बरा व दुसरा वाईट असा भेद करता येत नाही शूर्पणसा व रावण परिचय शूर्पणखा राक्षस ना पावटोमध्ये आली व सुन्दर व भव्य रामाचे शरीर पाहुन ती त्यावर मोहित झाली. (अरण्य १७-१-८) रावण, धुंभकर्ण व विभीषण हे तिघे या य शूर्पणसा ही चार भावडे आपण आहो असे तिने रामाला आपरा परिचय करून देताना करता की बहीण अशी ·(४१४) धीरामायणम्। सांगितले व आपणाबरोबर विवाह कर व यथेच्छ सुखाचा उपभोग घे असंही तिने रामाला सागितले. (अरण्य ११०-२८) यावर रामाने समयोचित उत्तर दिले ते असें- कृतदारोऽस्मि भवति भार्येयं दयिता मम । स्वद्विधानां तु नारीणां सुदुःखा ससपत्नता ॥२॥ अनुजस्त्वेष मे भ्राता शीलवान् प्रियदर्शनः । श्रीमानरुतदारश्च लक्ष्मणो नाम वीर्यवान् ॥२॥ एन भज विशोलाक्षि भारंभातरं मम। (भरण्य १८) 'हे शूर्पणखे । मा विवाह केला आहे व ही माझी पत्नी माझ्यावरोवर आहे. तुझ्या सारख्या ( थोर) त्रियांना सवतीचें रुख असणे हे बरे नाही. यासाठी हा माझा भाऊ अजून लपाचा आहे. याच्याशी तूं लग्न कर. याठिकाणी रामाने लक्ष्मणाचे लग्न झालेले नाही असे खोरेंच सांगितले आहे. उपहास करतांना अमें बोलणे कदाचित क्षम्य होऊ शकेल. असो. रामाचें वर लिहिल्याप्रमाणे भाषण ऐकून ती लक्ष्मणाकडे गेली व त्याच्याशी लाडीगोडीचे भाषण करू. लागली तेव्हा लक्ष्मण तिला म्हणाला-- 'रामाची भार्या होऊन त्याची पट्टराणी हो. मी त्याचा दास आहे. माझी भार्या होऊन तूं दासी होशील. तुझ्यासारख्या सुन्दर स्त्रीला दासी बनणे योग्य नाही. यासाठी तू त्याचीच बायको होण्यास योग्य आहेस.' हे लक्ष्मणाचे भाषण ऐकून पुनः ती रामाकडे आली व त्याच्याशी पुनः सलगांचे भाषण करूं लागली व सीतेचा मधला काटा काढून टाकण्यासाठी तिला खाऊन टाकण्याच्या इच्छेने तिच्या अंगावर धावूनही गेली. तेव्हां राम लक्ष्मणास म्हणाला.-- राक्षसी पुरुषव्याघ्र विरूपायितुमईसि ॥२०॥ (भरण्य १८) ·कान शूर्पणखा व रावण परिचय (४१५) 'या राक्षशीला विरूप करून टांक, ही आज्ञा ऐकताच लक्ष्मणाने तलवार घेऊन तिचे नाक व कान कापून टांकले। येथे रामाने ही रावणाची बहीण आहे हे जाणून मग तिचे नाक कापले आहेत. एक वेळ थेटपर्यंत आह्वान पोचले पाहिजे. ही इच्छा येथे असावी. शूर्पणखा विरूप होऊन आपल्या खर नामक सेनापतिकडे गेली व स्यास झालेला सर्व वृत्तात निवेदन करून त्याच्यासमोर मोठा आकोश करूं लागली. तेव्हा त्याचे व रामाचें युद्ध होऊन रामानें पञ्चवटीत असलेल्या सर्व १४००० राक्षसांचा नाश केला. या वेळी अनेक ऋषिमुनि जमून त्या सर्वानी रामाचा मोठा सत्कार केला व ते म्हणाले- ऋपयश्च महात्मानो लोके ब्रह्मार्पसत्तमाः । समेत्य प्रोचुः सहितास्तेऽन्योन्यं पुण्यकर्मणः ॥ २० ॥ स्वस्ति गोब्राह्मणानां च लोकानां चेति सस्थिताः। .जयतां राघयो युद्धे पौलस्त्यान् रजनीचरान् ॥ २१ ॥ (भरण्य २४) प्रापि, महात्मे सर्व जमले पते परस्पर बोलू लागले की गोमानणाचें कल्याण व्हावे यासाठी या युद्धामध्ये रामाचा जय होवो व रावण पक्षाच्या सर्व राक्षसांचा पराभाव होवो.' या वेळी एकटा राम या इतक्या १४... राक्षसांना कसा बर मारील अशी शंकाही या ऋपिलोकांना आली होतीच- चतुर्दश सहाम्रणि रक्षसां भीमकर्मणाम्। एफश्च रामो धारमा कथ युद्ध भविष्यति ॥ २३॥ (अरण्य २४) इकडे एकटा राम आहे व विरुद्ध पक्षाकडे चौदा हजार राक्षस आहेत. हैं युद्ध भाम्हाला अनुकूल कसे बरे होईल . ' अशी पार्य का षिमुनीना . वाटत होती. .

·(४१६) श्रीरामायणम् । रामानेही परिणाम कसा होतो न कळे असा विचार करून सोता व लक्ष्मण यांना तेथील एका गुहेमध्ये पाठवून दिले होते व तो एकार्काच युद्धाला अकला होता- रामाचे क्वच तुटलें, धनुष्यही निरुपयोगी झाले. तेव्हा त्याने अगस्ति प्रभाषिनी दिलेले प्रचंड धनुष्य काढले व तो राक्षसांशी युद्ध करू लागला. वरेंच युद्ध झाल्यावर खर राक्षसाला रामाने एकच वाक्य सांगितले तें राजनीतिचे द्योतक असल्यामुळे येथे पाहण्यासारखे आहे-- पापी फार दिवस राहत नाही उद्वेजनीयो भूतानां नृशंसः पाप-कर्मकृत् । प्रयाणामपि लोकानां ईश्वरोऽपिस तिष्ठति ॥३॥ (अरण्य १९) 'लोकांना त्रास देणारा, कूरकर्मे करणारा पापी जरी तनिही लोकांचा सम्राट असला तरी तो कायम टिकू शकत नाही. 'हा विश्वास रामाच्या अन्तः- करणात जागृत होता. मी जनपद हितासाठी लढन आहे व हे राक्षस जन- पदाला त्रास देत आहेत. यासाठी आपल्याच दुष्ट कमानी हे मेलेले आहेत. तसेंच राम आणखीहि म्हणतो- न चिर पापकर्माणः करा लोकजुग़प्तिताः। ऐश्वर्य प्राप्य तिष्ठन्ति शोर्णमूला इव द्रुमाः ॥७॥ अवश्यं लभते कर्ता फलं पापस्य कर्मणः। घोरं पर्यागते काले द्रमः पुष्पमिवार्तवम् ॥ ८॥ ( अरण्य २९) पापी व क्रूर लोकाना त्यांच्या कर्माचे फळ मिळाल्यावाचून राहत नाही. • पाप कर्माचे फळ काला अवश्य मिळव मिळतें.' कारणाने खर दूषण आदि राक्षस आरल्या दुष्ट कर्माचे फल आता मिळताल अर्थात् त्यांचा माता निःसंशय नाश होईल. 4 . 4 ·शूर्पणखा व रावण परिचय (४१७) इन्द्राने येऊन अगस्ति ऋषिकडे जे वाण ठेवले होते त्यानेच खराचा शेवटी वध क्षाला- 'स तहत्तं मघवता सुरराजेन धीमता। संदधे च स धर्मात्मा मुमोच च खरं प्रति ॥ २५ ॥ ( अरण्य. ३०) 'इन्द्राने दिलेल्या बाणाने खर राक्षसाचा वध झाला' ऋषिमुनि व देव यांना आनन्द झाला. सर्वांनी रामावर पुष्पवृष्टि केली. याप्रमाणे १४००० राक्षसाचा येथे निःपात झाला. ऋषिमुनिनी रामाची प्रसंशा केली-- अहो पत महत्कर्म रामस्य विदितात्मनः । अहो वार्य अहो दाढ्यं विष्णोरिव हि दृश्यते ॥ ३२ ॥ ततो राजर्पयः सर्वे संगताः परमर्पयः। सभाज्य मुदिता रामं सागस्त्या इदमयन् ॥ ३४ ॥ पतदर्थ महातेजा महेन्द्र पाकशासनः। शरभंगाथम पुण्य आजगाम पुरदरः ॥ ३५ ॥ आनीतस्त्वं इम देशं उपायेन महर्षिभिः। एषां वधार्थ शबूणां रक्षसां पापकर्मणाम् ॥ ३६॥ . तदिदं नः कृतं कार्य त्वया दशरथात्मज । वधर्म प्रचरिष्यन्ति दण्डफेपु महर्षय ॥ ३७॥ ( अरण्य० ३.) 'रामाचे काय हे सामर्थ । बहो याने केवढे मोठे हैं कार्य केलें बरें । काय 'याची ही शक्ति ! विष्णुसारखा याचा हा पराक्रम आहे रामाजवळ अगस्त्य- मुनिसह अनेक ऋषि जमले व त्याची प्रशंसा करू लागले ते समालाम्हणाले- हे रामा! याच कामामाठी इन्द्र शरभंग ऋषिंच्या आश्रमांत झाला होता व तुला ही ऋपिनी येथे युक्तियुनिी आणला तो याच कार्यासाठी होय. भान ते कार्य सफळ झाले. माता पि या दण्डकारण्यामध्ये आपल्या धर्माचा प्रचार करतील. २७ (म रा.)

·(४१८) श्रीरामायणम् । येथे स्पष्ट म्हटले आहे की इन्द्र शरभंग पींच्या आश्रमात आला व रामाला ऋषींनी युक्ति प्रयुकिनी येथे आणले हे सर्व या खर दूषणाचा काटा काढावा याचसाठी होय. रामाला पंचवटीलाच आणून सोडावा, हा ऋषींच्या रावण- साम्राज्याचा नाश करण्यासाठी रचलेल्या कटाचा एक भाग होता. रामाला माहीत नव्हते की आपण कोठे क्शासाठी जात आहों. पण ऋषींना माहीत होते की आपण रामाला कोठे व कशासाठी नेत आहों इन्द्राचाही भाग या कार्यात होताच. 'महर्षिभिः त्वं इमं देशं आनीतः' (अरण्य, ३०/३६) या बोल- ण्यात कटाचा स्पष्ट उल्लेख आहे. महर्षीच्या हालचाली याच एका दिशेनें चाल, होत्या. एका ऋषीने पुढच्या ऋषीच्या आश्रमाचा मार्ग दासवावा व रामाने तेथे पोचावे असे हे यंत्राप्रमाणे चालले होते व तसे घडूनही येत होते रावणाने भापल्या साम्राज्याच्या संरक्षणासाठी हे १४००० राक्षसाचे सैन्य नासीक पंचवटजिवळ आणून ठेवले होते. नासीकच्या वर उत्तरेकडे आर्याची राज्ये होती. जवळ जवळ ३०० आर्य राजे यावेळी उत्तर भारतामध्ये लहान लहान राज्य करीत होते. ते आपसात भाडत. यामुळे या आर्य राजामध्ये संघटित वळ फारसे नव्हते. यामुळे हे सर्व रावणाला भिऊन होते व यांच्याकडून रावणा- चे साम्राज्य नष्ट होईल याची शक्यताही नव्हती याचसाठी तर ऋषींनी या रामलक्ष्मणांला दशरथाच्या घरच्या स्त्रैगवातावरतातून बाहेर काढले होतें नासिकच्या दक्षिणेस दण्डकारण्यात वानरराज्य होते त्याचा मुख्य चाली होता व तो फार शूर व बलाढ्य होता व रावणाचा समाचार घेण्याएवढे सामथ्र्य त्याच्यामध्ये होते पण त्याचा व रावगाचा परस्परांवर अनाकमण करण्याचा तह झालेला होता व ही मैत्री तुटल्यासारखी नव्हती म्हणून रावणाला वानर राज्याकडून भीति नव्हती उत्तरेकडचे आर्य मंघटित होतील ही एकच भौति होती, पण त्याच्या आपसांतील वैरामुळे तीहि भांति रावणाला नव्हती. रावणाला एकच भांति होता व ती ही की वानर व आर्य एक होऊ नयेत हे एक झाले तर आपली ·रायणाला वार्ता समजली (४१९) धडगत नाही हे रावण जाणत होता. याचसाठी रावणानें आपलें चवदा हजार राक्षसाचे भयंकर सैन्य पंचवटीला सज्य ठेवले होते. आर्यराजे व वानर राजे याचा या सैन्यामुळे संबंध तुटला होता तो सर्वध घडवून आणणे इष्ट होते. रामाकडून हे घडवून आणावयाचे होते. ते आज घडलें म्हणून ऋषिमुनि व देव या सर्वाना फार आनंद झाला भार्यराजे व व नरराजे यात ऐक्य घडून येण्याची संभावना आज उत्पन्न झाली. हा महत्त्वाचा भाग आहे. रावण साम्राज्य आता नष्ट झाले असे प्रषांना वाढूं लागण्याइतकें या घटनेचे महत्त्व आहे 'महर्षयः स्वधर्म दण्डकेषु प्रचरिष्यन्ति' ( अरण्य. ३०३७) ऋषिमुनी आता दण्डकारण्यांत आर्यधर्माचा खूब प्रचार करतील हे वाक्य फार महत्त्वाचे आहे ज्याप्रमाणे युरोपचे मिशनरी धर्मप्रचार आधी करतात व मग साम्राज्यवादी तेथे जातात तसाच हा प्रकार दिसत आहे दण्डकार-- प्यात प्रापि आधी येऊन ठण माडून बसले होते व आता रामाने त्याचा मार्ग निष्कंटक केला. हे असेच घडत राहिले पाहिजे धर्माचा प्रचार करणारे प्रचारक पाहिजेत देशोदेशी त्यांनी या प्रचारासाठी आपल्या संस्था स्थापल्या पाहिजेत व विश्वाला आर्य धर्माची दीक्षा देऊन संस्कारसंपन्न केले पाहिजे. रावणाला वार्ता समजली पंचवटीजवळ आपण शेवटची सरक्षणाची योजना करून तेथे १४००० राक्षसाचे जे सैन्य ठेवले होते, त्याचा रामाने नाश केला व आपण आर्यराज व वानर राने यांचे सत्य कधीहि घनन येऊ नये अशी जी आखणी केली होती ती सर्व याने उधक्न लागली है न रावणाला अकम्पन राक्षसाकडून समजले. तेव्हा सम्राट् रावग पारच युद्ध साता व म्हणाला- सर्व देव मला मीत आहेत. तेही माझ्या आशचे उलपन करण्यास धजन नाहीत. असे असता येथे हा कोण आला आहे की जो माझ्यासारख्याच विरोध करण्यास धजत आहे। भरण्य. ३३१-७) ·(४२०) श्रीरामायणम् । हैं भाषण ऐकून अकम्पन राक्षस रावणाला म्हणाला की ' महाराज हा राम राजा दशरथाचा पुन असून, त्याच्याजवळ विलक्षण प्रकारची शस्त्राने आहेत. त्याच्या सहाय्यार्थ कोणीही नसता त्याने एकट्यानेच तुमच्या पंचवटीजवळच्या छावणीचा नाश करून टाकला.- न हि रामो दशग्रीव शक्यो जेतुं रणे त्वया। रक्षसां वापि लोकेन स्वर्गः पापजनैरिव ॥२७॥ (अरण्य ३१) 'युद्धामध्ये तुझ्याकडून रामाला जिंकणे शक्य नाही ज्याप्रमाणे पापी लोकाना स्वर्ग प्राप्त होत नाही ' त्याचप्रमाणे तूं रामाला जिकणे शक्य नाही. पण एक उपाय आहे तो हा का 'रामाची स्त्री सीता नावाची आहे, तिला तू हरण करून आण म्हणजे सातेशिवाय राम जिवत राहणार नाही.' (अरण्य ३१.३१) नतर हे श्रवण करून रावणाने सीतेचे हरण करण्याचा निश्चय केला व तो आकाशगामी रयामध्ये बसून मारीचाच्या आश्रमाजवळ आला व मारीचाला त्याने आपला बेत सागितला 'सीतेचे हरण करावें' हा रावणाचा बेत ऐकून मारीच रावणाला म्हणाला- आफ्याता केन वा सीता मित्ररूपेण शत्रुणा। त्वया राक्षसशार्दूल को न नन्दति नन्दिनः ॥ ४२ ॥ सीतां इहानयस्वति को नीति ब्रवीहि मे। रक्षोलोकस्य सर्वस्य क' शृगं छेत्तुमिच्छति ॥४३॥ (अरण्य ३१) 'हे रावण ! मित्रता दाखवून तुझ्याशी गुप्तपणानें कोण बरें अनुता करीत आहे ' सीतेला पळवून आण असे तुला कोणी सागितले ते मला आधी साग पाहूं सर्व राक्षसाचा नाश करण्याची इच्छा कोग बरे करीत आहे ?" असे बोलून मारीचाने रावणाची समजूत घालून त्यास परत पाठवले (अरण्य ३११५.)

·शूर्पणखेचे प्रोत्साहन (४२१) इतक्यात विरुप झालेली शूर्पणखा लकेंत येऊन भाक्रोश करीत रावणाच्या राजवाडयात दाखल झाली रावणाच्या सातमजली वाड्यांत पोचून तिने तेथे माक्रोश करून प्रळयच मांडला तेथें रावण नुकताच मारीवाकडून परत थालेला होता त्याचा बोधमि शमला नव्हताच, इतक्यात या शूर्पणसेने त्यांत तेल ओतलें, याठिकाणी रावणाचं वर्णन पाहण्यासारखे आहे विष्णुचक्रनिपातैश्च शतशो देवसंयुगे। अन्यै शस्त्रैः प्रहारैश्च महायुद्धेपु ताडितम् ॥ १०॥ अच्छेत्तारं च धर्माणां परदाराभिमर्शनम् ॥ ११॥ (अरण्य ३२) 'सुदर्शन चक्राचे व अन्य शस्त्रास्त्राचे घाव रावणान्या शरीरावर दिसत होते. हा रावण धर्माचा उच्छेद करणारा व परस्त्रीवर बलात्कार करणारा होता. ' पण पुढे 'एकही स्त्री रावणाच्या अन्त पुरात अशी नव्हती की, जी त्यावर अनुरक नव्हती ' असे वर्णन येणार आहे कदाचित् असे असेल की प्रथम हा परस्त्रीयाना हरण करून आगीत असे व नतर त्या स्त्रिया निरुपाय होऊन त्यास यशही होत असताल, विचाय काय करणार शर्पणखेचे प्रोत्साहन एर्दा सीताहरण करण्यापासून निवृत्त झालेल्या रावणाला शूर्पणखेने सीतेच्या सौंदर्याचे वर्णन करून तिचे हरण करण्यास पुन प्रोत्साहन दिले. तेव्हा रावण पुनः सतिने हरण करण्यासाठी मारीचाजवळ आला व मारीचाला त्याने आपणास सहाय्य करण्यास सागितले तेव्हा मारीचा, राम लहान असताना त्याने विश्वामित्राचा यज्ञ सपक्षण करीत असतो केवढा पथरम केला व आपण स्वत त्याच्या मान्यांतून कमा सुटलों वगैरे हागित सागितली रामा- च्या विलभग पराकमा वर्णनही केले. पण त्याचा काही एक उपयोग झाला नाही रावणाने त्यास पुनः सीताहरणाच्या कामी सहाय्य करण्यास सागितले, तेव्हा मारीचाने थोडासा गजनीतीचा उपदेशही रावणाला केला. ( भरण्य ४१)

·(४२२)
श्रीरामायणम् ।
पण त्याचा उपयोग झाला नाही. शेवटी मागवाला ठार मारण्याचा धाक
"रावणानं घातला व त्यामुळे तो रावणाच्या आहेप्रमाणे त्याला मदत करावयास
तयार झाला.
रावण व मारीच हे दोघेही स्थामवून पंचवटीमधील रामाच्या आश्रमाला
गेले. मारीचाने सुवर्णमृगाचे सोंग घेतले. सीतेने तो मृग पाहिला व रामाला
त्याला धरून आणावयास सांगितले. राम त्या मृगामागून गेला, तेव्हा त्या
भृगाने समाला फारच दूर नेलें व काही केल्या रामाला तो सापडेना.
रामाने जाते वेळीच हैं कपट आहे हे ओळखलें होतें यासाठी सीतेच्या
संरक्षणासाठी लक्ष्मणाला ठेऊन तो एकटाच त्या मृगाच्या मागे गेला होता. शेवटी
ठरल्याप्रमाणे ' हे लक्षमणा धाव 'असें रामाच्या शब्दासारखा शब्द करीत मारीच
ओरडला तो गमाचा शब्द आहे असे सीतेला वाटले सीता लक्ष्मणाला रामाच्या
मदतीसाठी ना म्हणून सागू लागली लक्ष्मण जाईना, कारण हे कपट आहे हे त्याने
ही ओळखले होते. लक्ष्मण जाईना हे पाहून सीतेला राग आला व त्या रागामध्ये
बोलू नये ते ती लक्ष्मणाला बोलली.
ते भाषण ऐकून लक्ष्मणाला फार वाईट वाटले व तो रामाकडे निघून गेला.
इकडे सीता एकटी आहे हे पाहुन रावण रामाच्या आश्रमात आला. सोतेने
रावाणाचा संन्यासी समजून आश्रमास योग्य असा सत्कार केला शेवटी
रावण व माता याची बरीच बोलाचाली झाली पण शेवटीं सीतेला रावणाने उचलली
व तिला तो नेऊ लागला. स्त्री अबला असते हे येथे सिद्ध झाले.
मार्गामध्ये जटायू व रावणाचे युद्ध झाले. रावणाने जटायुला ठार केले
व सीतेला तो नेऊ लागला. हे वृत्त जेव्हा ब्रह्मदेवाला समजले तेव्हा ब्रह्मदेव
म्हणाला-
आपले कार्य झाले.
दृष्ट्या सीतां परामृष्टां देवो दिव्येन चक्षुषा ॥ १० ॥
‘कृतं कार्य' इति श्रीमान् व्याजहार पितामहः ।
प्रहृष्टा व्यथिताश्चासन् सर्वे ते परमर्पय.॥११॥

·J
आले,
रावणाला राजनीतीचा पाठ
(४२३)
दृष्ट्वा सीतां परामृष्टां दण्डकारण्यवासिनः॥
रावणस्य विनाशं च प्राप्तं बुध्या यदृच्छया ॥१२॥
(अरण्य ५२)
* सीतेला रावणाने पळविली हे जाणून ब्रह्मदेव म्हणाले की, 'व:! आपले
कार्य झालें ।' त्याचप्रमाणे ऋषिमुनिही आपले कार्य झाले म्हणून आनंदित
पण सीतेला कष्ट होणार हे पाहून त्यांनाही दुःख झाले.
रावणाचे साम्राज्य आता राहत नाही हा निश्चय झाल्यामुळे सर्वांस आनन्द होणे
स्वाभाविक होते. पण राम व सीता अशा थोरांना कष्ट झाल्याविना राष्ट्रीय
काही घडत नसतात म्हणून असे कष्ट अपरिहार्यही असतात.
ब्रह्मदेव व ऋषिमुनी आनन्दित झाले, म्हणजे त्याना हवे होते ते घडले हे
उघड आहे. रावणसाम्राज्याचा नाश या सर्वाना करावयाचा होता. मोठा
अन्याय घडल्यावाचून रावणाचा नाश घडणे शक्य नव्हत. सीतेचे हरण केल्या-
मुळे रावणाचा नाश निःसंदेह होणार हे ठरल्यासारखे झाले. आपण ज्या राष्ट्र-
कार्यासाठी आतापर्यंत देशव्यापी योजना आखली ने कार्य आता घडून
येईल, असे याना वाटल्यामुळेच सीतेला कष्ट झालेले पादत असूनसुद्धा या
मर्वाना भानंद झाला. कान्तीच्या सिद्धिमधील आनन्द हा असाच असतो.
रावणान्या विरुद्ध ऋषि, मुनि व देव याचा कट होता है या आनन्दावान
कलन येग शक्य आहे
रावणाला राजनीतिचा पाठ
शूर्पणखेने रावणाची निंदा करीत अमना काही राजनीतीन्या तत्त्वांचा
उल्लेख केलेला आहे. तो सर्व इतर लोकानाही बोधप्रद आहे म्हणून तो येथे
देत आहो-
प्रमत्तः कामभोगेषु स्वैरवृत्तो निरंकुशः ।
समुत्पचं भयं घोरं बोद्धव्यं नायबुध्यसे ॥२॥
सकं प्राम्येपु भोगेषु कामवृत्तं महीपतिम् ।
लुब्धं न बहु मन्यन्ते स्मशानाग्निमिव प्रजाः ॥३॥

·(४२४) श्रीरामायणम् । स्वयं कार्याणि यः फाले नानुतिष्ठति पार्थिवः । स तु वै सह राज्येन तैश्च कार्यविनश्यति ॥४॥ आयुक्तचारं दुर्दर्श अस्वाधीनं नराधिपम् । वर्जयन्ति नरा दूरानदीपङ्कमीव द्विपाः ॥५॥ (अरण्य० ३३) १ जो राजा कामभोगामध्ये रमतो, स्वैर आचरण करतो व कोणाचेही ऐकत नाही, त्याला भयंकर आपत्ति आली तरी ती कळत नाही. (२) २ ग्राम्यविषयभागामध्ये प्रवृत्त, इन्छेस येईल तसे वागणारा जो राजा भसतो व जो लोभी असतो त्याला प्रजाजन मान देत नाहीत. (३) ३ जो राजा आपली कर्तव्ये वेळन्या वेळी करीत नाही, त्याचा नाश राज्यासह त्याच कार्यानी होत असतो. (४) ४ अयोग्य हेर अयोग्य ठिकाणी ठेवणारा, प्रजाजनांना न भेटणारा, असंयमी असा जो राजा असतो त्याला लोक टाळीत असतात. (५) ये न रक्षन्ति विषयं अस्वाधीनं नराधिपाः। ते न वृद्धया प्रकाशन्ते गिरयः सागरे यथा ॥६॥ आत्मवद्भिर्विगृह्य त्वं देवगन्धर्वदानवैः । अयुक्तचारः चपलः कथं राजा भविष्यसि ॥७॥ त्वं तु बालस्वभावश्च बुद्धिहीनश्च राक्षस। ज्ञातव्यं तं न जानीये कथं राजा भविष्यसि ॥८॥ येषां चाराश्च कोशश्च नयश्व जयतां वर। अस्वाधीनां नरेन्द्राणां प्राकृतैः तैः जनः समाः ॥९॥ यस्मात्पश्यन्ति दूरस्थान् सर्वाननराधिपाः । चारेण तस्मादुच्यन्ते राजानो दीर्घचक्षुषः ॥१०॥ अयुक्तचारं मन्ये त्वां प्राकृतः सचिवैव॒तम् । स्वजनं च यतः स्थानं निहतं नाचवुध्यसे ॥ ११ ॥ (अरण्य० ३३) ·रावणाला राजनीतीचा पाठ (४२५) U ५परकीयांच्या हातात गेलेल्या आपल्या देशाचेंजे राजे त्याला पुनः आपल्या हातात आणून रक्षण करीत नाहीत ते ऐश्वर्याने समृद्ध होत नाहीत. (६) ६ देव-गन्धर्व-दाना यानों सावधपणाने तुझें . वैर चालविलें आहे पण तुझे दूत योग्य नाहीत व तूं खतः चंचल आदेस, यामुळे तुझे राज्य कसे चरें टिकेल ? (५) तूं पोरकट स्वभावाचा व बुद्धिहीन आहेस, जे जाणले पाहिजे तेतूं जागत नाहाँम. मग तूं राजा कसा राहशील ?(८) ८ दूत, कोश व न्याय ही ज्याच्या स्वाधीन नाहीत, असे राज्य चाल- विण्यास अयोग्य राजे हे सामान्य माणसासारखेच होत (1) ९ राजे लोक दूतान्या नेनानी दूर दूरचे पाहू शकतात म्हणून त्याना दूर दृष्टि असे म्हणतात. { १०) १. तुझे दृत चागले नाहीत व सचिवही अनुभवी नाहीत यामुळे तुझे सैन्य व तुझे ठाणे शत्रून नादीसें केलें याचेही ज्ञान तुला नाही (११) त्वं तु लुब्धः प्रमत्तश्च पराधीनश्च राक्षस । विपये खे समुत्पन्नं यद्भयं नाययुध्यसे ॥ १४ ॥ तीक्ष्णं अल्पप्रदातारं प्रमत्तं गर्वित शठम् । व्यसने सर्वभूतानी नाभिधायन्ति पार्थिवम् ॥ १५ ॥ अतिमानिनं अग्राह्य आत्मसंभावित नरम् । मोधन व्यसने हान्त स्वजनाप नराधिपम् ॥ १६ ॥ नानुतिष्ठति कार्याणि भयेपुन बिभेति च । क्षिमं राज्यान्च्युतो दीनस्तृणैस्तुल्यो भवेदिह ॥ १७ ॥ शुष्कका?र्भवेत्कार्य लोरपि च पांसुभिः । न तु स्थानात्परिभ्रष्टः कार्य स्याद्वसुधाधिपै ॥ १८ ॥ ११तं अत्यंत असावध, विवेकहीन, लोभी व विषयाच्या आधीन झालेला आहेस यामुळे आपल्या राज्यांत भय उत्पन्न झालेले तुला समजलेमुद्धा नाही:(१४) . ।

·(४२६) श्रीरामायणम् । १२ क्रूर, कृपण, उन्मत, गर्विष्ठ, लबाड अशा राजाला संकट समयींदी सहाय्य करण्यासाठी कोणी येत नाहीत. (१५) १३ अत्यस अभिमानी, जवळ जाण्यास अशक्य, आपणास फार मोठा मान. णारा, मोधी अशा राजाला सकटसमयी आपलेच लोक ठार करतात (१६) १४ जो श्रापली कर्तव्य करीत नाही, जो भय आले असता लाकडे दुर्लक्ष्य करतो, तो राजा राज्यापासून भ्रष्ट होतो व त्याचे कोणीही मूल्य मानीत नाहीत (१७) १७ सुकलेली लाकडे, मातीची ढेकळे व धूळ याचाही उपयोग होऊ शकतो, पण राज्यभ्रष्ट झालेल्या राजाचा काहीसुद्धा उपयोग होत नसतो (१८) अप्रमत्तश्च यो राजा सर्वशो विजितेन्द्रियः। कृतज्ञो धर्मशीलश्च स राजा तिष्ठते चिरम् ॥२०॥ नयनाभ्यां प्रसुप्तो वा जागर्ति नयचक्षुपा। व्यक्कक्रोधप्रसादश्च स राजा पूज्यते जनैः ॥२१॥ (अरण्य० ३३) १८ जो खकार्यामध्ये दोष करीत नाही, जो राज्यातील सर्व बातमी जाणतो, इंद्रिये खाधीन ठेवतो. कृतज्ञ व धर्मशील असतो तो राजा पुष्कळ दिवस राज्यावर टिकतो (२०) १९ डोळ्यानी निजला असला तरी जो राजनीतीने जागत असतो, ज्याचे क्रोध व कृपा ही प्रकट होतात, या राजाचा सत्कार लोक करतात (२१) ह्या राजमातीच्या सूचना सर्वांनीच लक्ष्यात ठेवण्याजाग्या आहेत राक्षसाच्या स्त्रिया राजनीतिमध्ये इतक्या प्रवीण असत शूर्पणखेनें है रावणाला ऐकविले आहे हे ऐकून रावणाला समजून आले की माझ्या साम्राज्याला कीड लागली व क्रान्तीची वेळ जवळ आली आहे. "आपल्या देशाचा भाग जर परकीयाच्या हाती गेला असेल, तर तो आपला प्रदेश आपल्या देशास पुन जोडण्याचा प्रयत्न आपण केला पाहिजे जो असें करीत नाही त्याची सपत्ति वाढत नाही हैं ६ व्या श्लोकातील पाक्यं पार महत्त्वाचे आहे ·सीतेचा जळफळाट (४२७) स्त्रस्विभाव स्त्रीखभावसंबंधाने अगस्ति मुनींच्या भाषणात पुढील उल्लेख आढळतो- दुप्फरं कृतवत्येपा बने त्वामभिगच्छती ॥४॥ एपा हि प्रकृतिः स्त्रीणां मासृष्टे रघुनन्दन । समस्थमनुरज्यन्ते विषमस्थं त्यजन्ति च ॥५॥ शत-हदानां लोलत्वं शस्त्राणां तीक्ष्णता तथा । गरुडानिलयोः शैघ्रयमनुगच्छन्ति योषितः ॥६॥ इयं तु भवतो भार्या दोषैरेतैर्विवर्जिता । श्लाघ्या च व्यपदेश्या च यथा देवेवरुन्धती ॥ ७ ॥ (अरण्यक १३) अगस्ति म्हणाले- 'हे रामा ! तुझ्याबरोबर वनात येण्याचे फार दुष्कर कर्म या सौतेने वेलें आहे बहुत करून स्त्रिया या यथास्थित चालत असेल तर पनीवर प्रेम करतात, व त्याला विपनावस्था आला की त्याचा त्याग करतात. विद्युलतेचें चंचलत्व, शनाचा तीक्ष्णपगा, गहड व वायु याचे शाघ्रत्व हे सर्व दोष त्रिपामध्ये एकवटल असतात. तुझ्या या सीतेमध्ये मात्र हे दोष नाहात म्हणून ही अरुंधतीप्रमाणे प्रशंसेला पान आहे. सीतेचा जळफळाट सौतेला रामाचा पराक्रम माहित होता नुकताच १४००० राक्षसाचा संहार रामाने केल्याचे तिने पहिले होते. असे असता य कधित सुवर्ण मृग तो काय व सामुळे रामाला कष्ट किती होणार, हे पातेला समजले पाहिजे होते लक्ष्मणाने सागितल्यावर तरी ती उमजली पाहिजे होती पण तसे घडले नाही यात स्वास्व- भागया दुर्गम दिसून येतो साता लक्ष्मणास किती कठोर योलली ते पहा-- ' हे लक्ष्मणा! तू मित्ररूपाने राहुन या वेळी आपल्या भावाचे शत्रुत्व करीत आहेस. सध्या राम राक्षसाच्या जाळ्यात सापडला आहे अशा वेळी तूं लाच्या सहाय्यास जाऊ नये, यावरून तूं माली प्राप्ति व्हावी म्हणूनच रामाचा नाश .

·(४२८) व्हावा अशी इच्छा करीत आहेस. रामावर तुझे प्रेम नाही व याचसाठी तो संकटात आहे हे समजल्यावरही येथे खुशाल स्वस्थ राहिला आहेस । (अरण्य०४५।५-९) यावर लक्ष्मण म्हणाला- 'हे देवि सीते ! देव, दानव किंवा कोणीही असो युद्धामध्ये रामाची बरोबरी करूं शकेल असा येथे कोणीही नाही. समरांगणात राम अवध्य आहे. तसेच तुला एकटी सोड्न हालं नको अशी त्याची मला आज्ञा ही आहे. यासाठी मी येथून हालू शकत नाही ( अरण्य० ४५।१०-१६ ) हे भाषण हेकून तर सीता फारच रागावली व ती त्या लक्ष्मणाला असे मर्मभेदक शब्द बालली-'माझें रक्षण करण्याचे मिष करून माझा लोभ करणान्या दुष्टा ! नराधमा । कुलदूषका ! तूं येथे स्वस्थ उभा आहेस यावरूनच तुला राम संकटात सापडावा असे वाटत आहे हे उघड होत आहे ! तूं भरताचा ही हेर असशील अथवा भरताच्या आज्ञेप्रमाणेही असा वागत असशील. तुझा अथवा स्या भरताचा मजविषयींचा दुष्ट मनोरथ सिद्धीस जाणार नाही. मी तुझ्यापुढे प्राणत्याग करीन, रामावाचून मो एक क्षणभरही येथे जिवंत राहणार नाही (अरण्य, ४५।२१-२७) लक्ष्मणाला हे भाषण ऐकून फारच वाईट वाटले. तो हात जोडून सीतेला म्हणाला की- 'तापलेल्या बाणाप्रमाणे हे तुझें भापण मला सहन होत नाही. याचा परिणाम नीट होईल असे वाटत नाही. दुश्चिन्हे दिसत आहेत तुझ्या म्हणण्याप्रमाणे मी राम गेला आहे तेथे जातो. पण आम्ही परत आल्यावर तूं येथे दिसशील असे काही मला वाटत नाही वनदेवता तुझे सरक्षण करोत.' असें म्हणून लक्ष्मण निघाला व सीता एकटी आहे असे पाहन रापण त्या पर्णकुटिकेमध्ये आला. रामाचें व्रत दद्यान्न प्रतिगृह्णीयात् सत्यं घूयान्न चानृतम् । एतद्राह्मण रामस्य व्रतं मृतमनुत्तमम् ॥ १७॥ विचराम द्विजश्रेष्ठ वन गम्भीरमोजसा ॥२१॥ (अरण्य० ४७) ·. . रामाचे कैकेयीविपर्षीचे उतार (४२९) 'दान द्यावे, पण दान घेऊ नये, सत्य बोलावे व खोटे बोलू नये असे रामाचे अत आहे. असे हे आम्ही या वनामध्ये आपल्या सामनि संचार करीत आहो.' या अरण्यात आपल्या अंगन्या सामथ्र्याने हिंडत आहों, आम्ही कोणास भीत नाही व कोणाजवळ आमचे रक्षण करा अशी याचनाही करीत नाही. है आत्मविश्वासाचे सतिचे पाक्य आहे. रामाचे कैकेयीविषयींचे उद्गार ज्यावेळी त्या कूर जंगली विराधाने सीतेला उचलली व आपल्या माविर ठेवली व सीतेला आपली बायको करण्याच्या व रामलक्ष्मणाचे रक्त पिण्याच्या गप्पा तो मारू लागला तेव्हा सीता तर थरथरा कापू लागलीच, पण रामही शोकमाम होऊन म्हणू लागला- पश्य सौम्य नरेन्द्रस्य जनकस्यात्मसंभवाम् । मम भायों शुभाचार विराधा प्रवेशिताम् ॥ १७ ॥ यदाभप्रेतममासु प्रियं वरवृतं च यत् । फेफेय्यास्तु सुसंवृत्तं क्षिप्रमद्येव लक्ष्मण ॥ १८ ॥ या तु न तुप्यति राज्येन पुनार्थे दीर्घदर्शिनी ॥ १९ ॥ ययाहं सर्व भूतानां प्रियः प्रस्थापितो वनम् । अद्येदानी सकामा सा या माता मध्यमा मम ॥२०॥ परस्पर्शात्तु वैदेद्या न दुखतरमस्ति मे। पितुर्विनाशात् सौमित्रे स्वराज्यहरणात्तथा ॥ २१ ॥ (अरण्य. २) 'हे लक्ष्मणा! जनकाची कन्या लहानपणापासून सुखात वाढलेली असता आजती विराध रामाच्या माडीवर वसलेली आहे ती तूं पा! वनामध्ये आम्हाला जे दुःस व्हावे असें कैकेयीला वाटत होते व दराने राजा- .कइन जे करून घ्यावे असें कस्यीच्या मनामध्ये होते ते आज पडून आले आहे ती फार दूरदृष्टीची आहे व यामुळे तिने आपल्या मुलाला राज्यमागून घेतले व .

·(४३०) 'श्रीरामायणम् । मला वनामध्ये पिटाळून लावले. वास्तविक (अहं सर्व भूतानां प्रियः) मी सर्व प्रजांना प्रिय असल्यामुळे राज्य मलाच मिळाले पाहिजे होते. आज या विराधाने साता आपल्या माडीवर बसवली असल्यामुळे वैकेयीची इच्छा पूर्ण झाली आहे ! आज ती कृतकृत्य झाली आहे ! माझा पिता मरण पावला अथवा राज्यपासून मी भ्रष्ट झालो यापेक्षा घीतला परपुरुषाचा स्पर्श झालेला मी पाहत आहे याचे दुःख मला अतिशय होत आहे." हे रामाचे भाषण पाहिलें म्हणजे त्याच्या मनांत जी कालवाकालच चालली होती ती यावरून स्पष्ट होत आहे. कैकेयीबद्दल अन्तःकरणांत स्वाभाविकपणे इसत असेलेले भाव याप्रकारे रामाच्या तोंडून बाहेर पडले आहेत. रामासार- ख्याला असे वाटण अगदी स्वभाविकही होते. कारण अहं सर्व भूतानां प्रियः) सर्व प्रजाजनानी एकमताने रामाला यौवराज्यासाठी निवडला होता. यामुळे राज्यावर त्याचा अधिकार होता. पण कैकेयीच्या दुराग्रहामुळे वनवास भोगणे रामाला भाग पडले यामुळे त्याला असे वाटणे अगदी स्वाभाविक आहे. (परस्पर्श २।२१) स्त्रीला परपुरुषाचा स्पर्श होऊ नये हा येथे कटाक्ष स्पष्ट दिसत आहे. आज परपुरुषाचा स्पर्श व्हावा यासाठी अनेक योजना पुढे आणल्या जात आहेत. विवाहपूर्वीचा संबंध, विवाह जुळवण्याच्या वेळचा अनेक प्रेयस्कराचा संबंध स्त्रियानी नोक-या करणे भादि अनेक प्रसंग सध्या असे होत आहेत की, तेथे परपुरुषस्पर्श घडत असतो. तो घडावा अशीहि अपेक्षा असतेच. रामाच्या वेळची व आजची मानसिक स्थिति यातच हा फरक झालेला आहे. सीतानिमित्तं सौमिने मृते मयि गते त्ययि । केचित्सकामा कैकेयी सुखिता सा भविष्यति ॥ ७ ॥ (अरण्य० ५९) 'सीतेच्या वियोगाने मला मरण आले व तूं एकटा अयोध्येत परत गेलास तर त्या कैकेयीस आपले मनोरथ पूर्ण झाल्यासारखे वाटून ती मुखी होईल काय!' सातवें रावणाने हरण केल्यानंतर राम जेव्हा पंचवटीन्या आश्रमांत लक्ष्मणा- सह परत येतो, त्यावेळी तो हैं बोलत आहे.

·लक्ष्मण भरताची प्रशंसा करतो
डावा डोळा लवणे
वामलोचनं प्रास्फुरत् ' (अरण्य ६१) रामाचा डावा डोळा स्फुरुं
लागला तेव्हा रामाला वाटले काही तरी अमुभ घडणार आहे.
डोळा लपण्याच्या शुभाशुभाची कल्पना रामायगाइतकी जुनी आहे.
लक्ष्मणाचे भाषण
रामाचे भाषण ऐकून लश्मा म्हणतो-
शरेण निहितस्याद्य मया क्रुद्धन रक्षसः।
विराधस्य गतासोहि मही पास्यति शोणितम् ॥ २४ ॥
राज्यकामे मम क्रोधो भरते यो बभूव ह ।
तं विराधे विमोक्ष्यामि वजीरचमिवाचले ॥२५॥
( अरण्य २)
'हे रामा1 आज मी या विराधाला बाण मारतों व त्याचा वध करतों आज
स्याचे रक्त ही पृप्वी प्राशन करील राज्यासवधी भरतासवर्षी जो क्रोध
माझ्या मनामध्ये उत्पन्न झाला आहे मी या राक्षसावर सोडतो व या राक्षमाला
मा ठार मारतो.
रमाच्या मनात तर भरताविषयी च कैकेयीविषयी अत्यत कोष होता
राम वनाम निघाला त्यावेळी हाच लक्ष्मण, आपले वडील दशरथ याला व
कैकवीला वजे का विन करतील स्याना ठार मारन, कैद करून, बंदिसा-
न्यात टाकुन रामाला राज्यावर वसबारे असा विचार वलून दासर्व त हाता
पारामाने पाल समतुती या चार मेरी सायन आरोत वाडारा हा वैर-
भाव फार वाढू दिला नाही व अपसातील यादवी तेयचा तेथेच घमवली.
लक्ष्मण भरताची प्रशंसा करतो
भरतासंघ राने लक्ष्माया बोलण्यातदीप्रमेचे उद्गार आले आहेत-
अलिस्तु पुरुषव्यान फाले दुख समरित ।
तपश्चरति धर्मात्मा त्वद्गफ्त्या भरत पुरे ॥ ७॥

·(४३३) श्रीरामायणम्। त्यक्त्वा राज्यं च मानं च भोगांश्च विविधान्यहून् । तपस्खा नियताहारः शेते शीते महीतले ॥२८॥ सोऽपि लामिमां नूनमभिषेकार्थमुद्यतः। वृतः प्रकृतिभिर्नित्यं प्रयाति सरयूं नीम् ॥ २९ ॥ अत्यन्तसुखसंवृद्धः सुकुमारो हिमार्दितः। कथं त्यपररात्रेषु सरयुगवगाहते ॥३०॥ सत्यज्य विविधान् सौख्यान आर्य सर्वात्मनाश्रितः ॥ ३२ ॥ जितः स्वर्गस्तव भ्रात्रा भरतेन महात्मना ॥ ३३ ॥ न पित्र्यं अनुवर्तन्ते मातृकं द्विपदा इति । ख्यातो लोकप्रयादोऽय भरतेनान्यथा कृतः ॥ ३४ ॥ भर्ता दशरथो यस्याः साधुश्च भरतः सुतः । कथं नु साम्बा कैकयी ताशी क्रूरदर्शिनी ॥ ३५ ॥ (अरण्य० १६) 'या थंडीच्या दिवसात पहाटे उठून मरत सरयू नदोवर स्नानाला कसा बरें जात असेल व तेथे कसे बरें थंड पाण्याने स्नान करीत असेल? राज्याची सर्व सुखे से डून, रामा ! तुझ्याप्रमाणे भरत तप करीत आहे. तो जमिनीवर निजेत असता. पहाटे उठून नदीवर थंड पाण्याचे स्नान करतो. तो अत्यंत सुखामध्ये लहानपणापासून वाटला असलाही हे कष्ट कसे बरें सहन करीत असेल ! खरोसर आपल्या या तपाचरणाने भरताने स्वर्ग प्राप्त केला आहे. यात शंकाच नाही. मुलें पित्याला अनुसरत नाहीत, तर मातेसारखी ती होतात, ही म्हण या भरताने खोटी केली आहे. जिचा पति दशरथ व जिचा पुन भरतासारखा साधु ती माता कैकेयी कशी वर अशी कर असावी?" लक्ष्मणान कैकेयीची निंदा केलेली रामाला महन झाली नाही व तो लगेच लक्ष्मणास म्हणाला-- परिवादं जनन्यास्तं असहन राघवोऽब्रवीत् ॥ ३६ ॥ न तेऽम्चा मध्यमा तात गहितव्या कदाचन । तामेवेक्ष्वाकुनाथस्य भरतस्य कथां कुरु ॥ ३७ ।। (अरण्य. १६) A ·सपस्वी लक्ष्मणा मापल्या कैकेयौ मातेची अशी निंदा कर नशेस. भरतान्या गोहीच बोल.' यावेळी राम असें बोलला हे खरे भाई. पर रामानेही को- बीची निन्दा पेली नाही असे नाही. तपस्वी अरपकासाच्या सहाध्या सर्गामध्ये अनेक प्रकारच्या तपस्यांची यादी दिली आहे. हा पाहण्यासारखी आहे. रामायणका तपासंबंधी काय काय समजतो होत्या से यावरून समजू शकतें-- घेखानसा पालखिल्लया संप्रक्षाला मरोधिपाः अश्माहात्र यहवः पत्राहाराश्च तापसाः॥२॥ धन्तोलूखलिनश्चय तथैघोम्मकाः परे । गाशग्या अशच्याश्च तथैवानयफाशिफाः ॥ ३ ॥ मुनयः सलिलाहारा षायुभक्षास्तथापरे । आकाशनिलयाश्वतथा स्थाण्डिलशायिनः ॥ ४ ॥ तयोध्यवासिनो दातास्तथाद्रपदवाससः । सजपाश्च तपोनिष्ठास्तथा पञ्चतपोऽग्यिताः॥५१ (भरण्य) १पैखानसाः नसे यादवणारे, २वालाखेलया-सवादरणारे, ३ संम्रक्षाला विशेष स्नान करणारे, ४ मधिपाः - सूर्यकिरणांमध्ये बसणारे, ५भएमकुहाः फुटलेले भात खाणारे, ६पमाहारा:-- पामे खस्न पणारे, ७ दन्तोखलिनः दौसाना चाऊन खागारे, कुरा सामान मन न ठेवणारे सावी, :-- पाण्यात बसून सप करणारे ९गाशय्या - भूमीवर काम मन्थरता मिझधारे, २८(म.रा.) -- ·(४३४) श्रीरामायणम्। २. अशय्या बिछान्यापर न निजणारे, ११ अवशशिका एका पायावर उभे राहून तप करणारे, १२ सलिलाहाराः - केवळ पाणी पिऊन राहणारे, १३ वायुमक्षा वायु भक्षण करणारे, १४ आकाशनिलयाः --- आकाशा खालों राहणारे, घरात न राहणारे. १५ स्थाण्डिलशायिनः ओटयावर निजणारे, १६ अर्धवासिनः उच स्थानावर राहणारे, १७दान्ता. • इंद्रियाना जिंकणारे, १८ आईपटयाससः ओले वस्त्र नेसगारे, ६९ सजपा सदा जप करीत राहणारे, २० तपोनिष्ठा' - तप करण्यात निमम असणारे, २१ पञ्चतपोऽन्विताः - पश्यामिसाधन करणारे, उन्हाळ्यात वर सूर्य व चार याजूला अग्नि पेटवून मध्ये बसणारे. अशा अनेक तपस्व्याचे वर्णन येथ केलेले आहे. अशा प्रकारे वागण्याने काही विशेष आध्यात्मिक उन्नति होत असेल असे मानण्याचे कारण नाही. यातील काही चाली निसर्गचिकित्सला साधक आहेत. 'आईपटवासस.' आले वस्त्र नेसल्याने शौचाला साफ होते व बद्धकोष्ट दूर होतो. संप्रक्षाला' उत्तम स्नान करण्याने चर्म रोग दूर होणे शक्य आहे. 'दन्तोलूनलिनः 'दाताना चावून खाणारे, क्ये अन्न चाऊन साणारे पचनक्रियेचा सुधार होण्यासाठी याचा उपयोग आहे मरीचिपा.' सूर्यकिरण स्नान करणे हे आरोग्यसाधक आहे. युरोपम ये असें सूर्य स्नान करणारे हही पुष्कळच आहेत व निरनिराळ्या रंगांच्या किरणाना अनेक रोग दूर करणारेही आहेत. 'सलिलाहारा पोट बिघडले असेल तर नुसते पाणी पिऊन उपवास करणे हितकारक असते 'वायु. भक्षाः '--केवल हवा खाऊन राहणे म्हणजे पाणीमुद्धा न पिणे हेसुञ केव्हा केव्हा हितकारक होत असते. प्राणायाम करणारेहीयात येऊ शकतात. घात न राहतो घरायाहर उपन्या जागेत . आकाशनिलयां.'

·तपाला वित (४३५) राहणे हे आरोग्याला साधक असते क्षयरोगी असे राहून बरे होतात 'पञ्चानि. साधना. । प्रधानिसाधन करून शरीरातून घाम काढून शरीर शुद्ध करणारे. है. सर्व प्रकार शरीरशुद्धतेसाठी सध्या निसर्गचिकित्सेच्या उपचारदा- मध्ये वापरतात याचा घराच उपयोग होतो. या दृष्टीने याकडे पाहणे योग्य आहे याशिवाय आणखाही पुष्कळ प्रकार आहेत उलटे टागून घेणे, धुरामध्ये बसून धूर खाणे, खिळ्यांवर बसणे वगैरे मायखोही प्रकार आहेत सध्या हे कमी होत चालले आहेत तथापि कोठे कोठे हे सध्याही दिसतात. असे वागल्याने पुण्यसंचय होतो असे मानण्याचे कारण नाही आरोग्यरक्षणासाठी पूर्वांच्या योगी लोकानी निसगोपचारासाठी योचा उपयोग केला होता व याच दृष्टीने यांचा उपयोग आहे ऋषींचे आश्रम है निसर्गोपचाराचे आश्रमच होते व तेथे याप्रकारचे प्रयोग चालत या दृष्टीने वाचकानी याकडे पाहावे तपाला विघ्न माण्डकणों मुनि तप करीत होते वायुभक्षण करून यानी अनेक वर्षे तप केले त्यामुळे देव भ्याले व आपणापैकी कोणाचे तरी स्थान हा घेईल यासाठी याच्या तपात विघ्न करण्यासाठी देवानी ५ अप्सरा त्या मुनीजवळ पाठविल्या. त्या अप्सरानी त्या मुनींना वश केले व त्या त्याच्या बायका होऊन राहिल्या या तलावामध्ये आत घर करून तो मुनि त्या अप्सरासह येथे राहत आहे, त्यांच्या गायनवादनाचा म्वनि हा या सरोवराजवळ वारवार येत असतो (अरण्य. ११११०-२३) देवानी अप्सरा पाठवून तपस्न्याना तपापासून भ्रष्ट करावे हे देवाना योग्य नव्हे कदाचित् हे तप करणाराची परीक्षा पाहण्यासाठीही असेल पण वारवार असे उमेरा येतात, ते सर्व असे दाखवितात की या देवपक्षाच्या लोकाना आप- स्या हातात आलेली त्रिभुवनाची शासक शक्ति भापल्या हातातून जावी अशी इच्छा नव्हती यासाठी ते या तपस्वी लोकांना भुलवून तपोमार्गापासून भ्रष्ट करवति व लोकाना याद देत नसत इतही करून जे तप करीत त्याचा मोठेप मान मानावयास हेच देव तयार असत ०२८(म रा) ·(४३६) श्रीरामायणम् । कश्यप प्रजापति जटायु नावाचा एक गृध्र पक्षी रामाला वाटेत भेटला. प्रथम रामाने तोराक्षस आहे असें कल्पिलें. पण पुढे विचारपूस केल्यानंतर तो जटायु नावाचा गृध्र पक्षी आहे असे समजले व तो आपल्या वडिलाचा-दशरथ राजाचा--मित्र आहे असेंही समजलें तो जटायु पक्षी आपली वंशावळ रामाला सागत आहे ती अशी- १ कर्दम, २ विकृत, ३ शेष, ४ संश्रय, ५ वीर्यवान् , बहुपत्र, ६ स्थाणु, ६ मरीचि, ८ अत्रि, ९ महाबलान्य स्तु, १० पुलस्त्य, ११ अंगिरा, १२ प्रचेताः, १३ पुलह, १४ दक्ष, १५ विवस्वान्, १६ अरिष्टनेमि, १७ कश्यप हा शेवटचा प्रजापति होय (अरण्य. १४१७-८) दक्ष प्रजापतीला ६० कन्या झाल्या. यापैकी १ अदिति, २ दिति, ३ दनु, ४ कालका, ५ तामा, ६ क्रोधवशा, ७ मनु व ८ अनला या आठ फन्याचा स्वीकार कश्यपानी केला कश्यपानी या आपल्या आठ स्त्रियाना म्हटले की तुम्हाला माझ्यापासून त्रैलोक्याधिपति पुन होतील" हे ऐकून अदिति, दिति, दनु व कालका या चार स्त्रीयाना असे पुन व्हावे अशी इछा झाली, पण इतर स्त्रीया उदासीन राहिल्या. (अरण्य० १४।११-१४) स्थदितीच्या ठिकाणी १२ आदित्य, ८ वटु व ११ रुद्र व २ अश्विनीकुमार असे ३१ देव उत्पन्न झाले (अरण्य १४४१५) दितीने दैत्याना जन्म दिला. या दैत्यांजवळ ही पृथ्वी पूर्वी होती (अरण्य १४१५६) दनुला अश्वप्रीव हा पुन झाला कालकेला नरक व कालक असे पुन झाले तामेला क्रौंची, मासी, श्येनी, धृतराष्ट्रीव शुकी अशा पाच कन्या झाल्या याच्या पासून हे पक्षी उत्पन्न झाले. कश्यपापासून मनु नामक खोला ब्राह्मग-क्षत्रिय-वैश्य-शुद्ध हे उत्पन्न झाले विनता ही शुकीची नात होय आणि कदु व सुरसा या परस्पर भगिनी होत. पृथ्वीला धारण करणारे सहन्न पुन सर्प कद्रूला झाले व विनतेला गरुड व अरुण " ·कश्यप प्रजापति (४३७) असे दोन पुत्र झाले. या अरुगापासून मी उत्पन्न झाली आहे. आणि संपाति हा माझा ज्येष्ठ भाऊ आहे. माझे नाव जटायु असून मी श्येनीचा पुत्र आहे. (अरण्य. १४१२८-३४) हे रामा, तुझी इच्छा असेल तर मी तुझे संरक्षण करीन असे नातें जटायुने सागितल्यानंतर रामाला फार आनंद झाला व त्याने पंचवटीमध्ये राहत अस. तांना जटायुला सीतेचे संरक्षण करण्यासाठी म्हणून आपल्या भाश्रमाजवळ ठेवले. (अरण्य. १४१३५-३६ ) या ठिकाणी कश्यपाला मनुष्य, देव, पशु, पक्षी व सर्प हे झाले असें वर्णन आहे जटायु हा पक्षी आहे. त्याला पंख आहेत सर्प ही कश्यपाचि संतति हैं मानावयाचें फसे हा मोठा प्रश्न आहे. भाज थापणास या पृथ्वीवर 'कास्पीयन समुद्र 'एक समुद्र आहे हे माहीत आहे. ' कास्पायन' म्हणजे 'कश्यपीय' किंवा कश्यपाचा होय. कश्यप ऋषींचा आश्रम या समुद्राजवळ होता असेल. असीरियन प्रदेश या भागाजवळ आहे, तेथील लोक 'असुर 'होत. दान्यूब नदीही येथे जवळच आहे, तेथील दानव' असावेत. बॉक्टायन प्रदेशही याच दिशेला आहे, तेथील व राक्षस असावेत कदाचित् रक्षस् ( राक्षस ) ज्याना म्हणतात ते ' रसस् ' राशियन अस- तील. येथेच 'उरतु ' प्रांत आहे; तेथील 'वृन' असतील 'लोकाचा प्रदेश आजचा भूतान (भूत-स्थान ) दिसत आहे. वर लिहिलेल्या कश्यप समुद्राकडून सर्व भूभागामध्ये हे सर्व गेले व वसले म्हणून काश्यपी पृथिवी ' असे म्हणत असावे व कश्यपाची ही संतति आहे अशा कथा पुढे उत्पन्न झाल्या असतील. नाही तर कश्यप कपाला पशु, पक्षी व साप हे निर्माण झाले है से मानाव: 'देव, माय, सर्प, पिशाच, भूत या माना जाती आहेत अ मानता येते. देव जाती निविष्टप (तिवेट) या प्रदेशात, भार्य आर्यावतात, सर्प समुद- सपाटीच्या प्रदेशात, पिशाव पश्चिम पंजाब, रठाणिस्थानच्या प्रदेशात, भूत जाती भूतानामध्ये असल्याचे दिसते साचप्रमाणे दैत्य, दानव, अतुर, राक्षस या मानव जाती वर दिलेल्या प्रदेशात होसा असे म्हणता येते. . .

·सभव (४३८) श्रीरामायणम् । मापला रामायण कयेचा सबंध भायं ( राम आदि ), वानर (सुग्रीव, हनुमान आदि), राक्षस ( रावण, विभीषण आदि),आस्वल (जांबवान आदि ) याशी विशेषत आहे जटायु हाही एक पक्षी आहे असें वर्णन आहे. यांमध्ये राम य रावण हे तर मनुष्यवशीयच होते यात शंका नाही हनुमान वेद, शास्त्र शिकलेला होता म्हणून हा वानर वशीय वानर नसून मनुष्यवशीयच होता योत शका नाही. कारण माकडे संस्कृत भाषा शिकतील व वेदपाठ करतील हे शक्य नाही हे सर्व या नावाचे मानव वश होते यात शका दिसत नाही या दृष्टीने येथील प्रजापति व त्याची सतति याची सगति लावली पाहिजे ज्या रीतीने येथे वर्णन केले आहे ते सर्व तसेंच असण्याचा मुळीच नाही याचा शोध करण्यासाठी सर्व पृथ्वीवरील भूगोलाची प्राचीन नावे अभ्या- सली पाहिजेत व त्यावरून कोठचे कोणते वश हैं शोधावयास हवे जटायूचा रावणाला उपदेश लोकानां च हिते युक्तो रामो दशरथात्मजः । तस्यैषा लोकनायस्य धर्मपत्नी यशखिनी ॥५॥ सीता नाम चरारोहा या त्व हर्तुमिच्छसि। कथं राजा स्थितो धर्म परदारान् परामृशेत् ॥६॥ रक्षणीया विशेषेण राजदारा महावल । निवर्तय गति नीचा परदाराभिमर्शनात् ॥७॥ यथात्मनस्तथाऽन्येषां दारा रक्ष्या विमर्शनात् ॥८॥ (अरण्य० ५०) 'राम हा राजा असून तो सर्वलोकाचे हित करीत असतो त्याची ही धर्म पत्नी आहे जिस तू नेत आहेस धर्माप्रमाणे चालणारा राजा परस्त्रीला कसा घर स्पर्श करील? राजवायाचे सर्वांनी रक्षण करणेच योग्य आहे ज्याप्रमाणे आपन्या स्त्रीयोचे सरक्षण केले पाहिजे त्याचप्रमाणे दुसन्याच्या स्त्रियाही सरक्षण केलेच पाहिजे, यासाठी पात्रोला चोरून नेण्याच्या या दुष्ट कर्मापासून तू मागे फिर ·. सीते उत्तरीय (४३९) म जटायूने रावणास सांगितले पण तो कोठे ऐकावयास तयार होता? शेवटी जटायु व रावण या युद्ध झाले व जटायु विचारा मारला गेला व रावणाने सीतेला लेकेंत नेली व तेथे ठेवून दिली. रावण काळा होता रराज राजपुत्री तु विद्युत्सौदामिनी यया । उद्धृतेन च वस्त्रेण तस्याः पातेन रावणः ॥ १५ ॥ तरुप्रवालरका सा नीलांगं राक्षसेश्वरम् । प्रशोमयत वैदेही गजं कक्ष्येव काञ्चनी ॥ ३० ॥ (अरण्य०५२) सीताहरणाच्या वेळी सीता पिवळी पैठणी नेसलेली होती. व रावणाचा रंग काळा निळा होता यामुळे सुवर्णाची झूल हत्तीवर घालावी स्याप्रमाणे ते दृश्य दिसू लागले. सीतेचे उत्तरीय रावण सीतेला घेऊन चालला होता. सीतेने काही वानर पर्वतावर बसले आहेत असे पाहिले व हे रामाला सांगतील असे समजून आपले दागिने मान्य उत्तरीयांत बांधून ते त्याच्याकडे टाकले- उत्तरीयं वरारोहा शुभान्याभरणानि च ॥ २ ॥ मुमोच यदि रामाय शंसेयुरिति भामिनी । वस्त्रमुत्सृज्य तन्मध्ये निक्षिप्तं सहभूषणम् । संभ्रमानु दशग्रीवस्तत्कर्म च न बुद्धवान् ।

·(४४०) श्रीरामायणम् । सौता व त्यावेळच्या स्त्रिया या पंजाबी स्त्रीयांप्रमाणे उत्तरीय धारण करीत असत. महाराष्ट्रीय स्त्रीयाप्रमाणे बीतेचा पोषाख नव्हता हे यावरून ठरत आहे याप्रमाणे सीतेला रावणा आणून लक्त ठेवली परस्त्रीहरण आप पद्धति आहे ! सीतेची समजूत घालण्यासाठी रावण सीतेला म्हणत आहे- उवाच वचनं धीरो रावणो रजनीचर ॥३३॥ अले वीडेन वैदेहि धर्मलोपकृतेन ते मार्पोऽयं दिवि निष्पन्दौ यस्त्वाममिभविष्यति ॥ ३४॥ (अरण्य९५५) रावण सीतेला म्हणाला हे सीते! आता लज्जा करण्याचे काहीच कारण नाही तुझा माझा हा जो सबंध होणार आहे तो ऋषिक विधिच आहे. कारण बलात्काराने स्त्रीला आणणे हा राक्षसविवाह प्रसिद्धच आहे तेव्हा यात धर्मलोप घडत नाही" रावण परस्त्रीला चोरून आणूनहि तिला धर्माच्या बाता मारीत आहे. राक्षस शातलि लोक स्त्रियाना पळवून आणीत व त्याच्याशी विवाह करीत हे खरे आहे. पण ही पद्धति आर्य, ऋषिप्रणीत अथवा वैदिक आहे हे रावणाचे म्हणणे खर नव्हे, कारण तशी आज्ञा कोणत्याही वेदमंत्रात नाही. चांडालस्पर्श न शक्या यज्ञमध्यस्था पेदिः युगभाण्डमण्डिता । द्विजातिमंत्रसंपूता चण्डालेनावमार्दतुम् ॥१८॥ (भरण्य०५६) यज्ञाच्या मण्डपामध्ये असलेली, घुबा २ यज्ञपाने यानी सुशोभित झालेली व द्विजांनी म्हटलेल्या मनानी पवित्र झालेली वेदी जशी चाण्डालाचा सर्ग होण्यास अयोग्य असते. ' त्याप्रमाणे सोतेला रावणाचा स्पर्श होणे .

·विजयेच्छु राजे (४११) शक्य नाही सीतेच्या अनुमतीने तिच्या शरीराला स्पर्श होणार नाही हा येथे भाव आहे. चाडाल स्पर्श अपवित्र मानला जात असे असे यावरून दिसते स्त्रीचे कुंकू रामायणकाळी स्त्रीया कुकू लावीत असत असे पुढील वचनावरून दिसतें- विहीनतिलकेच स्त्री नोत्तरा दिक् प्रकाशते ॥८॥ अरण्य. १६) " उत्तर दिशा सध्या पटीच्या कडाक्यामुळे नीट प्रकाशमान दिसत नाही, ज्याप्रमाणे तिलक नसलेली स्ना शोभत नाही" 'विहीन-तिलका स्त्री ह शब्द दाखतीत आहेत की, या रामायणा- च्या वेळी स्त्रीया तिलक लावीत व तो प्राय: लाल रंगाच्या कुकवाचाच असावा विजयेच्छु राजे शरद ऋतु सपला व हेमन्त ऋतु लागला म्हणजे विजयेच्छु राजे शत्रूवर भाममण करण्यासाठी निघत असत यावधी हेमन्त ऋतूचे वर्णन लक्ष्मण करीत आहे-- नीहारपरुपो लोक. पृथिवी शस्यशालिनी। जलान्यनुपभोग्यानि सुभगोहव्यवाहन ॥५॥ नवाग्रयणपूजामि अभ्यर्च्य पितृदेचता । मृताप्रयणका काले सन्तो विगतकल्मषा ॥६॥ विचरन्ति मद्दीपाला यात्रार्थ विजिगीपव । (भरण्य० ३६) 'व पडल्यामुळे खडसडीतपणा भाला आहे. भूमीवर पान्याची समृद्धि शाली भाई यस पाणी पिऊ नये अमे वाटू लागले आहे विस्तवाजवळ ·(४४२) श्रीरामायणम् । बसावे असे वाटू लागले आहे. नवान्न भक्षण करण्यासाठी आप्रयण करून पितरांचे व देवांचे पूजन लोकांनी केले आहे. विजयेच्छू राजे शत्रूवर आक्रमण करण्यासाठी संचार करीत आहेत, ' असा हा काल सुंदर आला आहे. नवानेष्टि, आप्रयणोष्ट, पितृपूजा, देवपूजा यांचा येथे उल्लेख आहे. विजयेच्छु राजे शत्रूवर आक्रमण करण्यासाठी याच वेळी निघत असत. खोटी साक्ष दुःसाक्षीव परे लोके स्वानि मांसानि भक्षयेत् ॥ २९ ॥ (अरण्य० १२) 'खोटी साक्ष देणारा परलोकी आपलेच मांस खातो. । अतिथीचा सत्कार न करणान्याचीहि अशीच गति होते. अक्षय्य लोकांचं दान शरभंग ऋषि रामाला म्हणतात- अक्षया नरशार्दूल जिता लोका मया शुभाः । ब्राह्माश्च नाकपृष्ठयाश्च प्रतिगृहलीष्व मामकान् ॥३१॥ (अरण्य. ५) 'हे रामा ! मी ब्रह्मलोक व स्वर्गलोक तपस्येने संपादन केले आहेत, ते हे तू घे यावर राम म्हणाला. अहमवाहरिप्यामि साँल्लोकान् महामुने ।। ३३ ।। (अरण्य० ५) 'हे मुने । मी स्वतः तप करून हे लोक मिळवीन' दुसन्याने मिळविलेले लोक आयते घेणे हे मला योग्य पाटत नाही. थोर पुरुष आयत्या पिठावर रेषा ओढीत बसत नाहीत. असेंच उत्तर सतक्षिण मुनीनां रामाने दिलेले आहे (पहा थरण्य. १४). दुसन्यानें कष्ट करून मिळविलेले भोग तेजस्वी माणसें उप- भागात नसतात.

·. . प्रात:संध्या (४४३) सर्पाचा मंत्र साचा मंत्र घालीत असा उल्लेख येथे आला आहे. खर राक्षसाने रामावर टाकलेली गदा रामाच्या वाणांनी तुटून खाली पडली तिचे वर्णन पहा- सा विर्णाि शर्मिन्ना पपात धरणीतले । गदा मन्त्रीपधियलेालीय विनिपातिता ॥२८॥ (अरण्य. २९) • मंत्र औषधीच्या पलाने सर्पिण पडावी त्याप्रमाणे रामाच्या बाणानी ती गदा खाली पडली. 'येथे मंगाच्या सामर्थ्याचा परिणाम सावर होतो असे स्पष्ट म्हटलेलें आहे. प्रातःसंध्या अथ तेऽग्निं सुरांश्चैव वैदेही रामलक्ष्मणौ। काल्यं विधिवदभ्यर्च्य तपस्विशरणे चने ॥३॥ उदयन्तं दिनकरं दृष्ट्वा विगतकल्मषाः। (अरण्य० ८ ) 'रामाने गीतेने व लक्ष्मणाने गीची, देवतानी पूजा या आश्रमामध्ये विधिप्रमाणे करून सूर्य उदय पावला असे पाहून निष्पाप झालेले ते त्या मुनी- जवळ जाऊन त्यास म्हणाले.. येथे प्रातःसंध्येचा व देवपूजेचा उल्लेख आहे. 'अग्निं अभ्यर्य, सुरान् विधिवत् अभ्यर्च्य ' हे शब्द महत्वाचे आहेत, प्रति दिवशी हवन केले जात मसे, ममें यावरून दिसते. आता 'सुरान् अभ्यर्य ' म्हणजे हवनच की, काही निराळा पूजाविधि होता ते येथील शब्दांतून समजत नाही पण ही सान, संध्या व पूजा भादि सर्व कृत्ये सूर्याचा उदय होण्यापूर्वी केली जात असत भने यावरून दिसते. येथे संध्येचा उठेर स्पष्टपणे नाही. पण तो अन्यत्र आहे. इत्येवं विलपस्तत्र प्राप्य गोदावरी नदीम् । चफेऽभिषेक काकुत्स्थः सानुजः सह सीतया॥१॥ ।

·(४४४) श्रीरामायणम् । तर्पयित्वाथ सलिलैस्त पितॄन देवतानपि । स्तुवन्ति स्मोदितं सूर्य देवताश्च तथानघाः ॥ ४२ ॥ (अरण्य. १६) आश्रमं तदुपागम्य राघवः सहलक्ष्मणः। कृत्वा पौर्वा लिकं कर्म पर्णशालामुपागमत् ॥ २ ॥ (अरण्य०१७) "राम लक्ष्मणासह असे बोलत गोदावरी नदीजवळ पोचले. तेथे त्यांनी स्नान पेलें. जलाने पितरांच व देवतांचं तर्पण केले व उदय पावलेल्या सूर्याचे व अन्य देवताही स्तवन केले. आपल्या आश्रमामध्ये ते तिघेही आले व सकाळी कारवयाची संध्या त्यांनी केली व आपल्या त्या पर्णशाळेमध्ये राहूं लागले.' येये स्नान, संघ्या, पितृतर्पण, देवतर्पण सूर्यस्तवन व देवतास्तवन हा सकाळचा कार्यक्रम दिसत आहे. राम दोनही वेळा संध्या करीत असे हे पुढील वचनावरून दिसते- सायं संध्या तमेवमुक्त्वोपरमं रामः संध्यामुपागमत् ॥ २२ ॥ अन्धास्य पश्चिमा संध्यां तत्र वासमकल्पयत् ।। सुतीक्ष्णस्याथ्रगे रम्ये सोतया लक्ष्मणेन च ॥ २३ ॥ (अरण्य०७) 'स्या मुनींना असे सांगून राम सायं संध्या करण्यासाठी गेला. तेथें पश्चिमे- कडे तोंड करून संध्या केल्यानंतर सीता व लक्ष्मण यांसह तो राम त्या सुतीक्ष्ण मुनींच्या रम्य आश्रमामध्ये राहिला. संध्याकाळचे जेवण सुतीक्ष्ण मुनीच्या आश्रमामध्ये रात्रीचे भोजन त्या मुनींनी रामाला दिले. ते रान पडल्यानंतर दिल्याचा उल्लेख आहे- ·रामाचे वय v . (४४५) तत शुभ तापसयोग्यमन्न स्थय सुताक्ष्ण पुरुषर्षभाभ्याम् ॥ ताभ्यां सुसत्कृत्य ददौ महात्मासध्यानिवृत्तौरजनी समीक्ष्य ॥२४॥ (अरण्य०७ नतर सुतीक्ष्ण मुनींनी स्वत तापसी लोकाना योग्य असलेले अन्न त्याची सध्या झाली, सध्याकाळ सपून रात्री पडली असे पाहून, सरकारपूर्वक रामा- दिकान' दिले. येथे ( रजनी समीक्ष्य)'रात्र पडलेली पाहुन शब्द सूर्यास्तानतर एक दान तासांनी 'रानीचे जेवण ऋषिमुनि करात होते असे सुचवितात सध्याही आपला हाच वेळ सर्वसाधारणपणे आहे रामाचे वय सीता रावणास सागते काँ- उपित्वा द्वादश समा इक्ष्याकृणा निवेशने। भुआना मानुपान् भोगान् सर्वकामसमृद्धिनी ॥ ४॥ अथ त्रयोदशे वर्षे राजा मन्त्रयत प्रभु । अभिषेचायतु राम समेतो राजमन्निमि ॥५॥ (अरण्य. ४७) “विवाह झाल्यानतर मी १२ वर्ष इस्वाकु राजाच्या घरी-दशरथाच्या राज- घाड्यांत हिले तेथे सर्व राजभोग उपभोगात होते तेरावे वर्ष प्राप्त झाल्या पर दशरथाने आपल्या मध्यांसह विचार करून रामाला यौवराज्याभिषेक कराव याचे ठरवले यावेळी रामाचें क्य- মম মৰা মানলা অথবা বন্ধ। अष्टादश हि वर्षाणि मम जन्मनि गण्यते ॥ १०॥ (माय..) 'यावेळी रामाचे वय २५ वर्षाव व माझे १८ वर्षांचे होते म्हणजे विवाहाच्या वेळी राम १३ १ सीता ६ वर्षाची होती की कार पनवात येऊन भाता रामाला १३३ वर लागण्याचा मुमार होता म्हणजे यावेळी राग ३९ वर्षांचा व सीता ३१ वर्षाच्या आत बाहेर असावी असे दिसते ·(88) श्रीरामायणम् । सीतेचा निश्चय रावण सीतेची मनधरणी करूं लागला असता सीतेने शेवटचा निश्चय रावणाला सागितला तो असा-- इदं शरीरं निःसंशं बन्ध वा घातयस्व वा। नेदं शरीरं रक्ष्यं मे जीवितं वापि राक्षस ॥ २१ ॥ न तु शक्पमपक्रोशं पृथिव्यां दातुमात्मनः ॥ (परण्य० ५६) 'हे राक्षसा ! हे शरीर जड आहे याला बाधून ठेव अथवा ठार कर. या शरीराचें रक्षण मला करावयाचे नाहीच पण या पृथ्वीवर आपली निंदामी होऊ देणार नाही.' हा सीतेचा निर्धार सर्वानी लक्ष्यात ठेवण्याजोगा आहे. जनस्थानचे संरक्षण रामाने जनस्थानातील खरदूषणाच्या आधिपत्याखाली असलेले १४००० राक्षसाचें सैन्य ठार केलें व जनस्थानचे ठाणे उध्वस करून टाकले; ते पुन सुरक्षित करण्यास रावण विसरला नाही. आठ महाबलाढय राक्षसाना त्याने बरोबर पुष्कळसें सैन्य देऊन जनस्थानाकडे पाठवले (भरण्य ५५३१). जन. स्थान आपल्या आधीन राहणे हे फार अगत्याचे आहे असे रावण मानीत होत हे यावरून दिसते. आर्यांचा व वानराचा संबंध अथवा एकोपा होऊ नये है रावणाला अभीष्ट होते. जर हे आर्य व वानर एक झाले तर त्यात आपला नाश होणार हे रावण पूर्णपणे जाणत होता. कुलहीनाची तापदायक संपत्ति अविषह्यांतपो यावत्सूर्यो नातिविराजते । अमार्गेणागतां लक्ष्मी प्राप्येयान्वयवर्जितः ॥ ८॥(अरण्य०८) जसा कुलहीन मनुष्य वाईट मानि ऐश्वर्य प्राप्त करून लोकांना त्रास देतो, त्याप्रमाणे हा सूर्य जोपर्यंत असद्य ताप देऊ लागला नाही तोपर्यंतच मी पुढे जातो' असे राम सुतीक्ष्णमुनींचा निरोप घेतांना म्हणत आहे. फुलीन मनुष्य श्रीमंत झाला तरी तो दुसऱ्याना ताप देत नाही. पण कुलहीन मनुष्य मात्र दुर्मान ऐश्वर्य मिळविल्यावर फारच तापदायक होतो, असा येथे भाव आहे.

·पद्मपुराणांत संक्षिप्त रामायण (४४७) पद्मपुराणांत संक्षिप्त रामायण सीताहरणापासून पुढील गोपींचे दिवस दिले आहेत ते असे- श्रीरामचारिनामध्ये श्रीरामरावण युद्धप्रसग एकंदर किती दिवस घडला, कोण. या मितीस काय घडले, यासंबंधी तिथीवार टिपण मारण्यकऋषि, लोमशऋषि व शेष यांचे समाषणांत श्रावेदव्यासमणीत पद्मपुराण यात लिहिले आहे विश्वामित्र ऋषींनी आपल्या यज्ञाचे सरक्षण करण्याकरिता श्रीरामलक्ष्मणास घेऊन विश्वामिन ऋषींच्या सिद्धाश्रम स जाण्यास निघाले असता वाटेत शरयू नदीचे काठी ऋग्वेदातर्गत शाकलसहितेतील बला अतिबला या विद्यावे मन प्रथम विश्वामित्र ऋषींनी श्रीरामलक्ष्मणास शिकवले त्यानतर ताटका राक्षसीचा वध, नतर सांगोपांग, रावीज, सरदस्य मन व सागोपाग धनुर्वेदाचे शिक्षण स्थानतर सिद्धाश्रमात यज्ञाचे सरक्षण, सातवे दिवशी सुमाह मारीच वध, इतके झाल्यावर यसमाप्तिनतर विश्वामिन ऋषि श्रीरामलक्ष्मणासह जनकाचा यज्ञ पाहाण्यास निघाले वाटेत अहिल्योद्धार करून नतर जनक राजाचे नगरीत श्रीशिवधनुष्य भग करून पण जिंकला व जामदग्न्य राम-गर्व हरण केल्यानतर- सीतास्वयवर झाले यावेळी श्रीरामाचे वय १५ वर्षांचे असून सीतेचे वय ६ वर्षांचे होत राम सीता विवाहानतर पितृग्रही मातृपितृसेवा करून १२ वर्षे आनदात राहिल्यानतर श्रीरामचद्राचे वयाच्या २७ व वर्षी श्रीरामास यौवराज्या- भिषेक करण्याचे ठरविले असता कैकेयीने एका घराने भरतास राज्याभिषेक व दुसऱ्या वराने श्रीरामचद्रास १४ वर्षे बनवासास जाण्याची आज्ञा करणे असे दशरथ राजाकडून मागून घेऊन त्याबद्दल हट्ट धरला त्यामुळे श्रीरामास योवरा- ज्याभिषेक झाला नाही व त्यास बनवासास १४ वर्षे जावे लागले त्यानतर श्रीरामचद्र सीता व लक्ष्मण यामह यनात जाऊन भरद्वाजऋषि, अनिऋषि अग. स्तित्रापि इत्यादि महपीचे सहवासात चित्रकूट पर्वतावर पर्णकुरिका करून त्यांत राहिले होते तीन दिवस उदकआहार घ चवथे दिवशीं फ्लाहार करून वेदन णीत धर्माचरण करीत याप्रमाणे दिनचर्या होती पुढे शूर्पणखा राक्षस ·(880) श्रीरामा यणम् । (रावणाची भगिनी) ही नास देऊ लागल्याने तिला विरूप करून वनांतून घालवून दिली. तिने रावणास सर्व हकीगत सांगून सीतेच्या रूपाचे वर्णन केले व तिला बलातकाराने हरण करण्यास रावणास प्रोत्साहन दिले. रावणाने भिक्षुचे रूप घेऊन पापबुद्धीने सौतेला लंकेत नेण्याकरतां श्रीरामचंद्राचे आश्रमांत येऊन मलात्काराने सीतेचे हरण केले. माधव.८. आठ घटिका दिवस भाल्यावेळी रावणाने सीतेस बला- स्काराने नेले. माघका ९. जटायूबरोबर युद्ध व पक्षच्छेदन. सीतेस लेकेंत नेऊन अशोक वनांत त्रिजटेच्या संरक्षणाखाली ठेवलें. पुढे समाने मातेबद्दल फार शोक केला व तिचे शोधाकरता निघाला असतां वाटेंत जटायूने सीताहरणाची हकीगत सागितली व प्राण सोडला. त्यानंतर ऋष्यमूक पर्वतावर जाऊन किष्किंधापति वालीचा वध करून सुग्रीव, हनुमान इत्यादिकांबरोबर अमिसाक्षीने शपथ करून सख्य केले, पुढे तपास करतां सीताहरणानंतर सुमारे दहा महिन्यांनी जटायूबंधु संपाति याने सीता लत असल्याची बातमी दिली.. हनुमानास लंकेत पाठविण्याचे ठरले. ११. समुद्रोलंधन व रात्री सीताभेट. शिंशपा घृक्षावर बसून राहून रात्री जानकीस सर्व हकीगत, सागितली व ऐकली. जंयुमाली व सात अमात्यपुत्र यांचा वध. , १४. इंद्रजिताने हनुमानास ब्रह्मास्त्राने बद्ध केलें व शिक्षा म्हणून शेपटीस वस्त्रे बाधून पेटविली. त्यानेच त्या दिवशीलंकादहन. समुद्र उल्लंघन करून रामाकडे येण्यास हनुमान निघाला. महेंद्र पर्वतावर आगमन, त्यानंतर मधुवन उध्वस्त करून सहा दिवसानी- मार्ग. शु॥९. " १२. मार्ग. व॥ १.

·. " " " पद्मपुराणांत संक्षिप्त रामायण (४४९) मागी व॥ ७. इनुमान श्रीरामचद्राजवळ येऊन सर्व पायंतहकांगत सागितली. त्यानंतर सर्व वानरसेनेसह निघण्याचे ठरले. उत्तरा फाल्गुनी नक्षत्रावर प्रयाणाचा मुहूर्त केला त्यानंतर, आठ दिवस प्रवास करून सुप्रीवासह श्रीरामचद्र समुद्राचे काठी आले व समुद्राचे उपस्थान करीत राहिले पौष शु॥ १ ते शु॥ ३ सर्व वानर सेना येऊन पोचली विभीषण रामाकटे आला. रामाने त्याचेवरोपर सख्य करून प्यास अभिषेक केला समुद्रतरणार्थ समुद्राची मनाने प्रार्थना करून नतर चार दिवस प्रायोपवेशन वेलें. १० ते १३ चार दिवस सेतु बाधला. १४ सुवेला पर्वतावर श्रीरामचद्र ससैन्य पोचले. १५. ते या तीन दिवशत राहिलेले सर्व कपिसैन्याचे (तारण) पौष का सेतूवरून आगमन. ३ ते १० आठ दिवस लकेभोवती सैन्याचा तळ, माडणी वगैरे केलें. ११ शुक, सारण हे राक्षस हेरगिरीकरता आले, १२ सैन्याची मोजणी केली "१३ ते ३० रावणानें अपल्या सैन्याची तयारी माडणी व मोजणी केली माघ शु॥१. अगद-शिष्टाई अगद गेल्यानतर रामाचे मायावी शिर व धनुष्य है सीतेला दाखवून वश करण्याचा प्रयत्न १ ते ८. अण्मी असेर राक्षस घानर युद्ध रात्री अजित व रामरक्ष्मण युद्ध, नागमय बाणानी रामल- क्ष्मणारा इद्रजिताने पद्ध केले व ममी पाव लागल्याने ते पडले पण इद्रजिताने रामलक्ष्मण ठार झाले असें भगत तो " . " "

·(४५०)
श्रीरामायणम् ।
"१२.
लकेत परतला. वानर सैन्यातून दु.साचा प्रचंड ध्वनि उठला
व आकाश व पृथ्वी ध्यापून टाकली.
माघ शु॥१०.
नागपाशविनाशार्थ पवनानें गरुडाचे भावाइन.
गरुडागमन व नागपाशविमोचन.
धूम्राक्षाचा मारतीने वध केला
अकम्पन हनुमान युद्ध व अकम्पन वध.
१४ ते तीन दिवसपर्यत नील प्रहस्त याची घनघोर लढाई
झाली व शेवटी नीलाने प्रहस्ताचा वध केला.
माघ वा २ ते ४. तीन दिवस रामरावण युद्ध व शेवरी रामाने रावणास रणाग.
नांतून पिटादन लावले
,,५ ते ८. कुभकर्णास उठविलें.
,,९ ते १४. राम व कुंभकर्ण युद्ध व चतुर्दशीस कुंभकर्ण वध.
लकेमध्ये शोकदिन.
फाल्गुन शु॥ १ ते ४. या चार दिवसांत विसतन्तुप्रभुति पोच राक्षसाचा वध.
५ ते तीन दिवसाच्या लढाईनंतर अतिकाय राक्षसाचा वध
, ८ ते १२. पाच दिवस कुमनिकुमावरोवर युद्ध व शेवरी त्यांचा वध,
१३ । १४. मकराक्षाबरोबर युद्ध व वध.
,१५ ते या तीन दिवसांत इंद्रजिताबरोबर घनघोर संमाम
करून त्यास रणातून पळवून लावला, परंतु या संग्रामात अनेक
वानर सेन्य जखमी झाल्याने
,३ ते ७.ओषधी आणून दिली,
१८ ते १३ पांच दिवसाच्या महासंग्रामानंतर लक्ष्मणाने इंद्रजिताचा
वध केला
"
व। २.

·पद्मपुराणांत सक्षित रामायण " " ११ " फाल्गुन वा॥१० रावणाने युद्धदीक्षा घेतली रावणाने खत युद्धास सुरवात केली चरखते ५ प्रबुरादि राक्षसाचा वध ६ ते ८ महापार्श्व व विरूपाक्ष वध लक्ष्मणास रावणाने मारलेला शक्ति लागली परतु कोषाविष्ट रामाने रावणावर बाणाचा वर्षाव करून प-दात्यास लडाईतून पिगळून लावलें रामाचे इतर राक्षसायरोवर युद्ध इशाने आपण रय व सारथि माती यास रामाकडे पाठविलें (या वेळपर्यंत रावण रथातून व राम जामेनीवरून लढत होते 111) १२ ते व॥ १५ अठरा दिवस समानवाहन रामरावण युद्ध होकन चन व॥ १५ दिनशा रावणाचा वध झाला वा॥३० राणाचा अत्य सस्कार रणांगणात राहिल्या नतर, बिभीष -राज्याभिषक सीताशुद्धि व वानरसन्यास जिवत करण्याबद्दलचा पर देवाकडून रामानी मिळविलय पुष्पक विमानात लक्ष्मण सांता वगैरेसह यान अयोध्येस येण्यास निघाले पूर्ण चौदा वर्षांनी पुन्हा मरद्वान आश्रमात आले. ६. नांदग्रामाहून भरतासह अयोध्येस आगमन श्रीरामराज्याभिषेक एक्दर युद्ध दिवस माघ शु॥ २ ते चैत्र कृष्ण १४ असर ८५ दिवए लात रायण पहिल्यांदा युद्धाप माला त्यावेळेपासून म्हणजे माघ व॥ २ पासून ४२ दिवसानी रावण वध झाला वैशाख १ ५ " ।

·No text on this page.