·(2) Thus the book is intended to supply the want of a Sanskrit reading bool hitherto felt by senior students in High Schools, and will, I hope, give them some familiyrity with the styles and modes of thought of at least the pore celebrated wntors. Any suggestion 89 to improvement &ca, will be thankfully receivea, Poona. 31st January, 1891. V. S. APTE 1.} PREFACE TO THE SECOND EDITION. This edition does not materially differ from the first. The only changea made are in the order of the lessons, the easiest ones beicg placed first. A few ad litional notes on points found to Tequire explanation in the course of teaching have been added. The appendıx given at the end of the first edition has been altogether omtted, the changes mentioned above were the only ones which the author antonded to make in the socond edition. Dhulit. 3rd December, 1892 MS APIE PREFACE TO 1EL THIRD EDITION. The rapii sale of the first two editions hus encouraged the Editor to give the public the third edition of the book and in donog so he has omitted sneh ol the extracts as he thought difficult for an ordinary student of Sanskrit to understand. He has also added a few more explantory notes in places where considered to be necessary for a clear elucidation of the text. It is hoped that this edition will receive that support which was accorded to tbe first two. Dalia, M. 6. APIE, B A. 1893.} PREFACE TO TIE TOURTH EDITION. Nothing new has been done in this Tdition, except that a fer paesages found to be difucult from experience hero been amitted and .fow more explauafory notes added. Dhulia, 25th July 1901. a, S. APIE ·CONTENTS. . . .. .. ... ... ud ve 6 . ... . de GOL .. .PP ... ... FIRST SERIES, 1. The Three fiabes .. 1 IL. The rallore and the cat... 111. An account of Jalanka ... IV. Pârvati practizioz pesance. 5 V. Agpecimen of a letter 7 VL Atbander-Storiu ... ... 8 VII. Yapati with roborated youth 10 KIIL Introduction of Patralekha to Chandrapids 11 IX. Atreyi and Yasaati ( 8 Ivan deity ) 13 X. The Yakslia's aboda 17 XI. A fonndling 18 XII. Az ideal kuurg 20 XIII. Chandrapida requesting Mahasreti to tell har story 22 XIV. A contrast 23 XV. The heroir and fiers-tempered Asyaithaman Part I 23 XVI. Part II 30 XVII. Aja's lamentation on the death of his wife 35 CVIII. Adrica of Sakanas to Chandrapids 37 XIX. The tale of Parura ya3 and Urvasi Part I 39 ... Part II 44 XXI. Rama's retura y jarney from Laaks to Ayodhya 49 XXII. Another foundling 51 SXOL. Dasaratha and Vistárpitra 53 XXIV. Draapadıand Yudhishthira 54 XXV, Brahmana is the effi-ient cause of the aniverse 56 XXVI. Jadicial procedure 57 XXVII. Itscellaneous verses 58 SECOND SERIES: 1. & jacksi taiten into an indigo-vat II. Jonkeys advised by a bird III. General presepts of advice 68 IV. Cbaradatta on poverty 71 11 39 77 9 95 .. st 99 .. .. ... - .. 68 . . .

·gupta Part I < 66 V The Summer 73 VI An old woman tale 75 VII Krispa on the immortality of the sout 77 VIII The tale of Cabasvetu Part I 79 IX Characteristics of strong miaded & spir ted persons 84 Y A fergned q aarrel between Chanakya and Chandra- 85 Part 1 89 XII The tale of Vahasret. Part II 93 XIII Part III 100 YIV Characteristics of good servants 103 IV Characterist cs of wine and foolish persons Part I 106 YVI Part 11 109 XVII King Harsha bear ag of h s father s illness 112 XVIII The Yaksha & Nessage 113 AIY A lover tale 115 Au address to tle Ganges 120 XXL God is not open to the charges of injustice & cruelty 124 XII A poets introduction to hate poem 125 XXIII Viscellaneous verses 126 XIV Do Do 131 6 < . . Do TIIIRD SERIES . . . I The bare snd the lion II lle Crage and the Club III The tale of Savitri Part I IV Part Il V how thyself VI 1 opu liation of Bakgatala by Dasi yanta ; art I VII Part II VIII Ayodhya in lits subjects I Tha han tage of Sabali X Sira dugained as an ascetic to test f'aryatı love XI The Prologue to the Ratsatalı XII Kupunjalu's scount of himself after Pandankus death 137 138 140 143 148 149 153 156 158 160 164 . 66 .. 160 ·(5) ... 168 170 174 PO. ... . CO ... C. XIII. The Omnipresent form of Vishaa XIV. Rama abandoning Sitå XV. Surpanakbå personating 3ſanthars XVI. Adrice to a king grieved at the death of his beloved queen XVII. An account of badambari XVIII. The doties of a king XIX. An address to the supreme Leing ... XX. As oll Minister's advice to a gooog prince XXI. Cbanalyi's Soliloquy XXIL Sarasvati cursed by Durrasas XXIIL Biscellaneous rerses 176 177 178 181 183 .. ... - 184 ... 186 188 . 00 ·कुसुममाला. प्रथमावलिः FIRST SERIES. I. Th. three fishes.. कस्मिधिजलागयेऽनागतविधाता प्रत्युपन्नमतिर्यद्भविष्यश्चेति यो मम्या मति । अथ कदाचित्त जलाशय दृष्ट्वागच्छद्भिर्मस्य जापिभिरक्त यदहो बहुमत्स्योऽय -हद कदाचिदपि नास्माभिरन्वे- पित । तदद्याहारवृत्ति सजाता । मध्यासमयश्च सभूतस्तत प्रभा तेऽवागतयमिति निश्चय । अतस्तेपा तकुलिशपातोपम बच समा. कानागतविधाता सन्मिस्थानाहयेदमूच । अहो श्रुत भवद्भिर्य- न्मस्यीपिभिरभिहितम् । तदातावपि किंचिद्गम्यता समीपति सर । तन्नून प्रभातसमये मस्यीपिनोऽ7 ममागम्य मम्यमक्षय करिष्यति । एतन्मम मनमि वर्तते । तन युक्त सानन क्षणमप्य. नावस्थातुम् । तदाकर्ण्य प्रत्युपन्नमति प्राह । अहो सयमभिहित भनता । ममाप्यभीष्टमेतत् । तदन्यत्र गम्यतामिति । उक्त च । यस्यास्ति सर्वत्र गति स कस्मास्वदेशरागेण हि याति नाशम् । तातस्य कूपोऽयमिति बुगाणा क्षार जल कापुस्पा पिरति ॥१॥ अथ तममाफर्ण्य प्रोहस्य यद्भविष्य प्रोवाच । अहो न भाद्भया मरिन सम्यगेतदिति । यत किंवामात्रेणापि तेपा पि. तूंपतामहिकमत मरस्त्या युयने । तयद्याय क्षयोऽस्ति तदन्यत्र गतानामपि मृन्युविधव । उक्त च ।

·अरक्षित तिष्टति दवरक्षित सुरक्षित दरहत मिनभ्यति । जीनयनागोऽपि बने सिनित कृतप्रय नोऽपि गृह विनश्यति॥२ तदह न यास्यामि । भवद्भया च यप्रतिभानि त कार्यम् । अथ तस्य त निश्चय शासनागतविधाता प्रयुत्पनमतिथ निजाता सह परिननेन । अथ प्रभात तम स्पीपिभि रस्त नराशयमालोख्य य. द्भविष्येण सह जलाशयो निर्म'स्यता नीन । अतोऽह नामि अनागतविधाना च प्रयुपनमतिम्ता । द्वारेता सुखमेधते यतिष्यो विनश्यति ॥३॥ Panclinta til 11 I he sature and the cit अब भागीरीतीरे गृध्रपटनाग्नि पर्वते महापर्कक्ष । तस्य कोटरे देवहुर्निपारालितनलेनयना जरगननामा गृध्र प्रतिवसति । जर कृपया तजापनाय/ तवृक्षवासिन पाक्षिण स्वाहाराा कचिहु- मृत्य ददति । तनासा (जीवति । अथ कदाचिदीर्घकर्णनामा मार्जार पशिशारान्भक्षिनु तत्रागत । ततस्तमायात दृष्ट्वा पक्षिशारकर्भ यान फोगहर हत । तम्या जरदवेनोक्त योऽयमायाति । दारणों गृध्रमार्गस्य सभयमाह । हा हतोऽस्मि । अधुनास्य सनियान पगायिनुमक्षम । तयथा भवितव्य तद्भपतु । तानाद्विश्वास- मुपागम्य समापमुपग आमि । इयारीयानीत् । आर्य त्याम •मिपटे । गृध्रोऽदन् यस्यन् । सौरदत् मार्मारोहम् । गृध्री “त दरमपमर । नो चद्वतन्योऽमि मया ! मार्गरोग्दन् । श्रूयतां तारामहननम् । तनी या वध्यस्तदा हनन्य । यत । ७ ·(3) जानिमात्रण किं कथिइन्यने पृरले कचिन् । त्र्यहार पग्जिाय वय पाऽयया भवेत् ॥ १ ॥ गयो तहि किमर्थमागतोऽमि ! मोऽजटन् । अहमा गगानीरे नित्यम्नायी नामचारी चाहारणतनमाचरम्निष्टाभि । यय पर्मज्ञानरता विश्वामभूमय इति पक्षिण न नर्वदा ममाने प्रस्नुपनि । अतो भर या विद्यावयोवृद्वेन्यो म श्रोतुमिहागत । भानधनाया गर्मडा यन्मामनियि हलुमुद्यना । गोऽप्रदत् । मानोगे हि मानचि । पक्षि- यामाधान निनमति । ननाहमेर प्रीमि । तन्तुना मानारी भूमि स्पृष्ट्रा कर्णी म्पृशनि । व्रते च । मया धर्मशास्त्र ध्रुवा निरागणेट दुष्कर व्रत चावारणमन्यवामितम् । परम्पर निपटमानानामपि धर्मगा स्त्रागा अहिंसा परमो धर्म इयांकमरम् । टयेर विश्वान्य म मार्ग रम्नम्फोटर थिन । ततो दिनषु गछम पनिगारकानाम्य कॉटरमानीय प्रयह ग्वाटति । येपामपयानि पादिनानि त गोमातम्पिद्विरितम्नता जिवामा समाग्या।तपरिज्ञाय मार्जार कोटरान्नि सत्य बहि पगयित । पश्चापक्षिभिरितस्तता निरूपयद्धिम्नत्र तरफोट गारकायानि प्रामानि । अनतर ते ऊचु । अनेनव जरदोनास्माक गारका मादिता । इति म पक्षिभिनिश्चिन्य गृधी व्यापादित । अतोऽ- नवामि । अज्ञानकुटीउन्य नानी देयो न कम्पचित् । माग्म्यि हि दोपण हतो गृयो जरदर ॥२॥ llitopidesa I ·(4) III An account of Araliska राजा । ( चेट्यो प्रति ) के भवत्यौ का चयम् । प्रथमा । देव इयमारयोर्भर्तृढारिका । गजा । कथमिर । उभे । शृणोतु भर्ता । योऽसो मी विजयदपिंदर्भनाथ वशी कृत्य बधनान्मोचित कुमारी माधवसेनो नाम तस्येय कनीयसी भगिनी मालविका नाम । देवी । अहो राजदारिकेयम् । चदन खटु मया पादुकापरि- भोगेण दूपितम् । राजा । अथानभवती कथमित्थभूता । माळविका । (नि श्वस्यात्मगतम् ) विनियोगेन । द्वितीया । भः शृणोतु । दायादरश गत आवयोर्भर्तृदारके माधरमैने तस्यामात्येनार्यसुमतिनास्मादृश परिजनमुग्झित्या गूढमप नतिपा। राजा । श्रुतपूर्व मयेतत् । ततम्तत । उमे । एतापदेव । अत पर न जानीर । परिवानिका । अत परमह मदभागिनी कथयिष्यामि । माध- वसेनसचिन सुमतिं ममाग्रजमरगच्छ । स इमा तथागतभ्रातृका मया सार्यमपराध भररसनधापेक्षया पथिकसाथै वैदिशगामिनभनुप्रविष्ट । म चाटव्यने निविष्टा गताना वणिग्जनोऽध्वश्रमात? विश्रमितुम् । ततश्च । तीररपरिणभुजांतराटमाफर्णयविशिखिपिच्छकटापधारि । योदडपाणि निनदत्प्रतिरोधकानामापातदुष्प्रसहमाविरभूदनीकम् ॥१॥ सती मुहत चदयुद्धास्ते परामुग्वीर तास्तस्कर सार्थहयोद्धार । रुमसमभाई

·.
()
इमा पर्ग मुर्दुर्जाने पगभिभयकानराम् ।
भर्तृप्रिय नियमगण्यममुभिर्गत ॥ २ ॥
राना । ननुभतामादमी लोकसाता । गोचिन यान्नमवान्नाली
नभर्तृपिंट ।
परिव्राजिका । नतोट मोहमुपागता यार मजामुपट तावटिय
दुभदर्शना मवृत्ता ! नती भ्रान्गराग्मग्निना कृया पुनर्नवीकनवैध
व्यदु पया मया बदीय दंगमरनामे वापार गृहाने । इयमन्याटवि
पेन्यो वारनेन पीरननावी गना देवीमहे टन्धप्रवेटाया नना पुनर्ट।
दन्येतढवमान क्याना।
धारिणी । भगति क्याभिननवती मागविरामनाराणयामा
प्रतटतन् ।
परिवाजिता । यात पाप गात पापन कारणेन पर नया नभृ-
स्यमनटरिनन् । इय पिनर जापनि केनापि निदान माधुना नन-
मरमादिष्टा मामग्मान प्रेयभावमनुभूय नन ममर्तृगामिनी
भविपनाति । नमायभाविनमाटेगमन्याम्चपादपना परिणमनन
यस्य काल्पनीया मया नमाउ वृतमिति पश्यामि ।
Vlasıb ignımım V.
II
Parizti prelising peilice
नया ममक्ष दहना मनोमर पिनामिना भग्नमनोग्या मनी ।
निनिट रूप हरयन परिनी प्रिया नभाग्नायहि चान्ना ।। १ ।।
इयंत्र मा यनवयर पा समाधिमाम्याय तामिरामन ।
भरायने ना कथमन्वयार नयाविरप्रेन परिक्ष सागा ॥२॥

·(6) निशम्य चनां तपसे कृतोद्यमा सुतां गिरीशप्रतिसक्तमानसाम् । उनाच मेना परिरभ्य वक्षसा निवारयती महतो मुनिव्रतात् ।। ३ ।। मनापिता सति गृहेषु देवतास्तप क वसे क च तारक वपु । पद सह्त भ्रमरम्य पेटय शिरपपुष्प न पुन पतत्रिण ॥ ४ ॥ इति छामनुशासती सुना शशाक मेना न नियतुमुद्यमात् । क ईप्सितान्धिरनिश्चय मन पयश्चनिम्नाभिमुख प्रतीपयेत् ॥ ५॥ क्दाचिदासन्नससीमुसेन सा मनोरथज्ञ पितर मनस्विनी । अयाचतारण्यनिनासमामन फ्लोटयाताय तप समाधये ॥ ६ ॥ अपानुर पाभिनिनातोपिणा कृताभ्यनुज्ञा गुरणा गरीयसा । प्रजासु प-ना प्रविन तदारयया जगाम गारी शिसर शिसरिमन् ॥७॥ निमुन्य मा हारमहार्यनिश्चया निलोल्यष्टिप्रनिलुप्तचदनम् । वनध वातारणपभ्रु वल्फर पयोधरोसेपपिशीर्णसहति ॥ ८ ॥ या प्रसिद्धर्मयुर शिरोरहै जनाभिरप्येवमभूत्तढाननम् । न पट्पदश्रेणिभिरच पक्न सशासगमपि प्रकाशते ॥ ९ ॥ पिसृष्टरागा पगन्नियतित स्तनागरागारणिताच कदुकात् । कुशासुरादानपरिक्षतागुरि कृतोऽक्षसूनप्रणयी तया कर ॥ १० ॥ महार्हाग्यापग्नितर्न युनै स्वकेशपुपैरपि या म्म दूयते । मशेत सा बाहु तोपधायिनी निपेदुपी स्पडिर एप करले ॥ ११ ॥ पुनर्ग्रहीतु नियमस्थया तया द्वयेऽपि निक्षेप झापित द्वयम् । (लनामु त विरासचेष्टित मिलाउट हरिणागनामु च ॥ १२ ॥ अनद्रिता सा स्वयमेर वृक्षरा घटस्तनप्रस्रवणैर्यवर्धयत् । गुहोऽपि येपा प्रथमात तन्मना न पुरयासल्यमपाररिप्यति ॥ १३ ॥ अरण्याजाजरिवानारितास्तथा च तस्या हरिणा विशश्वसु । यथा तगयनयन युगपुर सानाममिमान लोचने ॥ १४ ॥ -~- ·(7) -- कृतभिपका इतनातवेढस त्वगुत्तरासगवतीमातिनीम् । विवक्षनम्तामृपयोऽभ्युपागमन्न धर्मद्वेषु पय ममीक्ष्यते ॥ १५ ॥ विरोधिसत्त्यान्झिनप्रर्वममा द्रुमेरभीष्टप्रनवार्चिनातिनि । नोटजाभ्यतरमभृतानर तपोरन नच्च नभून पापनम् ॥ १६ ॥ यदा पर पूर्वतप ममाधिना न तारता रभ्यममन्न काषितम् । तदाऽनपत्य म्वगरीरमार्दन तपो महमा चरितु प्रचामे ॥ १७ ।। कम यया कढकलण्यापि या तया मुनाना चरित व्यगायन । ध्रुन या काचनपअनिमिन मृद प्रामा च समारमेन च ॥ १८ ॥ शुचा चतुणी जलता हनिर्भुना गुचिम्मिता मयगता मुम यमा । पिनिय नेत्रप्रतिपानिना प्रभामनन्यदृष्टि मरिनारमक्षत ॥ १९ ॥ तथानिाम सपिनुर्गभन्निीभर्मुस तदीय क्मश्रिय दया । अपागयो केटमम्य दीयो गन गन ट्यामिक्या शत पदम्॥२०॥ निनाय माऽन्यतन्मिोकिरानिरा मरम्यगीन्दामन पग। परस्पगादिनि चराग्यो पुगं नियुक्तं मिथुने पारना ॥२१॥ स्वपिनामपर्णवृत्तिता परा हि काष्टा नपनन्नया पुन । तटग्यपाकीमत प्रियपदा पद यपर्णेनि न ता पुरापिट ॥ २२ ॥ मृणारिकापमरमादिभिर्वत स्वमग पायदानशम् । नप गरीर पाठिनपानिन तपम्विना दृग्मपथकार मा ॥ २३ ॥ Kunmamısınbhua V. specimen of 7 1 tter पनि । यज्ञगरणामेनापति पुष्यमित्रो दिशत्य पुत्रमायुप्मत मग्निमित्र नहा परिष यानुदर्शयति । पिटिनमस्तु । योऽमी गतम्ययज्ञे दीभिीन मया गनपुनमारितन मुमित गोनाग्मादिभ्य नागे

·(6)
पावर्तनीयो निरर्गलस्तुरगो विसृष्ट स मिंधादक्षिणरोधसि चरनश्वानी
केन यानाना प्रापित । तत उभयो सेनयोर्महानामात्समद ।
तत परान्पराजिय मुमित्रेण धन्विना ।
प्रसह्य ह्रियमाणो मे गाजिराजो निर्तित ॥
सोहमिदानीमशुमन सगरपोत्रण प्रयाताश्वा यक्ष्य । तदिदानीमका
रहीन विगतरोपचेतसा भवता वधूजनेन सह यज्ञसदर्शनायागतव्यमिति
Wilaszlagunutra V
VI
A thunder-storm.
मेपो जलाईमहिपादरभृगर्नाले
विद्युत्प्रभारचितपीतपटोत्तरीय ।
आभानि सहतवटाकगृहीतशख
ख केगमोऽपर इसाक्रमितु प्रवृत्त ।।१।।
एता निषिक्तरजतद्रप्रमनिकागा
धारा जोन पतिता जलदादरेभ्य ।
विद्युप्रीपशिखया क्षणनष्टदृष्टा
रिछना झावरपटम्य दशा पतनि ॥२॥
एतत्तवृतराष्टुचम्मदृश मेघाकार नभी
हृष्टो गर्जति चातिदर्पितपरो दुर्योपनी वा शिखा ।
अक्षयतजितो युधिष्ठिर झाधान गत कोकिलो
हसा सप्रति पाटना इस बनादज्ञातचयां गता ॥३॥
गर्जति झलगिरिपु पिलरिबिंग
मेघा पियुक्तानित्ताहृदयानुकारा ।
यंपा सेण सहसोत्पतितमयूर
मपी पते मणिभरित तालवृत ॥ ४ ॥

·(9)
पपक्किनमुया पिवनि मलिर धाराहता दर्दु।
कठ मुचति बर्हिण समदनो नाप प्रदीपायते ।
सन्याम कुटदूषणरिव जनघतश्चद्रमा
विद्युनीचाटोदतेर युवनिनँकन सनिष्टते ॥ ५॥
परनचपटग स्थूल वागगराध
म्ननिनपटहनाद म्पष्टविर पतारु ।
हरनि करनमूह से रागारम्य मेरो
नृप इन पुरमध्ये महायस्य यत्रो ॥६॥
तगड़तमाउपत्रमर्दिनगपीनमय नमी
गुल्मीका भरताटिना र गजा मदनि धागना ।
विगुपाचनीपिकन रचिना प्रानादमचारिणी।
न्योम्ना दुगभर्तृक्न पनिता प्रोमार्य महता ॥ ७ ॥
एने हि विशुद्गुणवदक्क्षा गजा मान्योऽन्यमभिद्यत
शाजया पारिधरा मधारा गा म्प्यर व ममुदरनि॥८॥
एहोहीति शिवडिना पटुतर फैरामिराकदिन
प्रोस्पेन नगरया सरमम सोरटमाटिगिन ।
हमतिपर रतिनरां सोद्वेगमुद्रीक्षित
पुन मनमेचका डर दिशो मेर समुत्तिष्टने ॥ ॥
गना नाश तारा उपराममायापि जने
रियुक्ता पातेन त्रिय झन रानि पउन ।
प्रयामनन निदापनिशमस्य शिमिना
नामा मन्ये पतनि जड पेण गगनम् ॥ १० ॥
उनमनि नननि पी गजनि मर गनि निमिरापर
मथमरिस पुरष परोनि रुपायनानि ॥ ॥

·(10) - विशुद्भर्चलनाव सविसतीवोन्चैलाकागत- मीहेंद्रेण विवलगतीव धनुषा धासशरोगारिणा । निस्पष्टाशनिनिःस्वनेन रसतीवापूर्णतीगानिलै नीलः मादमिवाहिभिर्जलधेरबूंपायतीवांवरम् ॥ १२ ॥ Mtichelthakatiniv. VII Yavati rith chrated youth यतिययातिमयान्यायातिनियतिकृतिसज्ञा नहुपस्य पट् पुत्रा महात्र छपराक्रमा बभूवु । यतिस्तु राज्य नैच्छत् । ययातिस्तु भूभृदभवत् उशनसश्च दुहितर देवयानी शर्मिष्ठां च वार्पपर्णीमुपयेमे । यदु च तुर्वमु चैत्र देवयानी व्यजायत । द्रुह्य चाणु च पूरु च शर्मिष्टा वार्पपर्वणी ॥ १॥ काव्यशापाचाकालेनैव ययाति रामवाप । प्रसन्नशुरुवचनाच्च जरा सक्रमयितु ज्येष्ठ पुत्र यदुमुवाच । वन्मातामहशापादियमकालेनैव जरा मामुपस्थिता । तामह तस्यैवानुमहाद्भवत. सचारयाम्येक वर्षसहस्र न तृप्तोऽस्मि विषयेषु । त्वद्वयसा विषयानह भोक्तुमिच्छामि नानभवता प्रत्याल्यानकर्तन्यमिन्युक्तः स नैच्छत्ता जरामादातुम् । त चापि पिता शशाप । त्वत्प्रसूतिर्न राज्याी भविष्यतीति । अनतर द्रुह्य तुर्वमुमणु च पृथिवीपति राप्रणार्थ स्ययावनप्रदानाय च चौदयामास । तैरप्ये- फैकराः प्रत्याख्यातस्तांश्च शशाप । अथ शर्मिष्टातनय पूर तथवाह । स चातिप्ररणमतिः प्रणम्य पितर सबहुमान महान्प्रमादोऽयमस्माक- मियभिधाय जरां प्रतिजग्राह स्वकीय च यौरन पित्र ददौ । सोऽपि च नरं योरनमासाद्य धर्माविरोधेन यथाकाम पाकालोपपन्न यथोत्साह विषय चचार । सम्यक् प्रज्ञापनपरोन् । रिक्षाच्या सहापभोग ·(11) मुक्त्वा कामानामतमगाप्स्यामीत्यनुदिन तन्मनस्को बभूव । अनुदिन चोपभोगत कामानतीन रम्यान्मने । ययातिस्वाच । न जातु काम कामानामुपभोगेन शाम्यति । हरिपा कृष्णरत्मय भूय एवाभिपते ॥ २ ॥ यदा न कुस्ते भाव संरभूतेषु पापकम् । समदृष्टेस्तदा पुस सर्ग एन सुखा दिश ॥३॥ या दुम्स्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यत । ता तृष्णा सयनन्प्राज्ञ सुग्वैनगाभिर्यते ॥ ४ ॥ जायति जीयत केशा दता जीर्यति जीर्यत । धनागा जापिताशा च जीर्यतोपि न जीर्यत ॥ ५ ॥ पर्ण पर्पसहस्त्र म विषयासक्तचेतस । तपाप्यनुदिन तृष्णा ममतेष्वेव जायते ॥ ६॥ तस्माद्वैतामह त्यक्त्वा नाण्याव्याय मानसन् । निी निर्ममा भूना चरिष्यामि मृग सह ॥ ७॥ पुरो सकाशादाढाय जरा दया च यापनम् । रायेभिषिय पर च प्रयया तपसे पनम् ।। ८ ॥ Vishnu Purinn VIII Lutjoduction of Patrileklia to Cl andmpida अन्य गुश्च स प्रभातसमय एप सर्वात पुगविकृतमवनिपते परम मत. कामनामान. कचुमिनमायातमपट्यत् ।. म. कृतप्रणाम. समुप. सृय क्षितितलनिहिनदक्षिणकरो विज्ञापयामास । कुमार महादेवी विला सरती ममाज्ञापयनि । इय ख? क्या महारान पूर्व कुल ·(2) तराजधानीमनजित्य कुलतेश्वरदुहिता पत्रलेखाभिधाना बालिका सर्त बंदीजनेन सहानीयातःपुरपरिचारिकामध्यमुपनीता । सा मया विग तनाथा राजदुहितेति च समुपजातस्नेहया दुहितनिशेिपमियतं का- लमुपलालिता सवर्धिता च । तदियमिदानीमुचिता भवतस्तांबूलकर- कवाहिनीति कृत्वा मया प्रेपिता । न चास्यामायुष्मता परिजनसा. मान्यदृष्टिना भवितव्यम् । बालव लालनीया । स्वचित्तवृत्तिरिय चाप- टेभ्यो निवारणीया । शिष्येव द्रष्टव्या । सुहृदिव सर्वविश्रमेष्यभ्य- तरी करणीया / दीर्घकालसवर्धितस्नेहतया स्वमुतायामिव हृदयमस्याम- स्ति मे बलवानस्यां पक्षपात । महाभिजनराजवशप्रसूता चाहतीयमेवं. विधानि कर्माणि । नियत म्वयमेयमभिविनीततया कतिपयैरेव दिवस कुमारमाराधयिष्यति । केवलमतिचिरकालोपचिता बलवती मे प्रेमवृत्तिर- स्यामपिदितशीलश्चास्याः कुमार इति सदिश्यते । सर्वथा तथा कल्याणि- ना प्रयतितव्य यधेयमतिचिरमुचिता परिचारिका ते भवतीति । इत्य- भिधाय विरतवचसि फैलासे कृतभिजातप्रणामा पत्रलेखामानिमिपलोचन मुचिरमाटाक्य चदापीडी यथाज्ञापयत्यत्रैवमुक्या कचुकिन प्रेपयायास | पत्रलेखा नु नतः प्रभृति दर्गनर समुपजातसेवारसा न दिवा न रात्रौ न मुप्तस्य नासीनस्य नोस्थितस्य न भ्रमतो न राजकुलगतस्य छायेव राजमुनोः पार्श्व मुमीच । चंद्रापीइस्यापि तस्या दर्शनादारभ्य प्रतिक्षणमुपचीयमाना महती प्रीनिरामीत् । अभ्यधिक च प्रतिदिवस. मस्याः प्रमादमकगेन । आमदयादव्यनिरिक्तामिर चनां मर्वविधभे. ब्यमन्यत । KAttambari ·[13) Ix. Atreyi and Vásinti ( a sylvan deity ). (नेपथ्ये । स्वागत तपोधनाया.)। (प्रविश्य ) अघगवेशा तापसी । अये वनदेवतेय फलकुमुमप- टवार्येण मामुपतिष्ठते । ( प्रविश्य ) । वनदेवता । ( अर्घ्य विकीर्य ) यथेच्छ भोग्य वो वनमिदमय मे सुदिवम सता सद्धि सग कथमपि हि पुण्येन भवति । तरुच्छाया तोय यदपि तपसो योग्यमशन फल वा मूल वा तदपि न पराधीनमिह व ॥ १ ॥ ताप. । फिमत्रोच्यते । प्रियप्राया वृत्तिविनयमधुरो वाचि नियम प्रकृया कल्याणी मतिरननगीत परिचय । पुरो वा पश्चाद्वा तदिदमविपर्यासितरस रहस्य साधूनामनुपनि विशुद्ध विजयते ॥ २॥ (इयुपविगत )। वन. । का पुनरत्रभरतीमगच्छामि । ताप. । आनेय्यस्मि । वन. । आत्रेयि । कुत पुनरिहागम्यते मि प्रयोजन या दटका रण्यप्रोशे । आत्रे. । अस्मिन्नगस्त्यप्रमुखा प्रदेश भूयास उनीविदोरसति । तेन्योऽधिगतु निगमातविद्या वाल्मीकिपार्मादिह पर्यटामि ॥ ३ ॥ वन. । यदि तापढन्येऽपि मुनयस्तमय हि पुराणब्रह्मादिन प्राचे- तममृपि ब्रह्मपारायणायोपामत तकोऽयमनाया दीर्घप्रनास. । आत्रे. । तर महानध्ययनप्रत्यृह इति दीर्घप्रयासोऽगीकृत । नमक-ठा | ·(11) आत्रे.| तस्य भगवत: केनापि देवताविशेपेण सर्वप्रकाराद्भुतं स्त- न्यत्यागमात्रके वयसि वर्तमान दारकद्वयमुपनीतम् । वन. । अपि तयोर्नामसविज्ञानमस्ति । आत्रे. । तयैव किलदेवतया तयोः कुशलवाविति नामनी प्रभा- वश्वाख्यात. । वनः । कहिशः प्रभावः । आत्रे. तयोः किल सरहस्यभकास्त्राण्याजन्मसिद्धानाति । बन. । अहो नु भो । चित्रमेतत् । आत्रे. । ती च भगवता वाल्मीकिना धात्रीकर्मवस्तुतः परिगृह्य पोपितौ परिरक्षितौ च । वृत्तचूड। त्रयीवर्जमितरा विद्या सावधानेन परिपाठितौ । समनतर च गÓकादशे वर्षे क्षावण कल्पेनोपनीय तौ ऋविद्यामध्यापितः । न घेताभ्यामतिप्रदीप्तप्रज्ञाभ्यामस्मदादेः सहाध्य. यनयोगोऽस्ति । यत. वितरति गुरु प्राज्ञे विद्यां यथव तथा जटे न तु खलु तयोनि शक्ति करीन्यपहति वा । भवति च पुनर्भूयान्भेदः फल प्रति तद्यथा प्रभवति शुचिबियोद्माहे मणिर्न मृदा चयः ॥ ४ । वन. । अयमसारध्ययनप्रत्यूहः । आले. । अपरथ । चन. । अथापरः कः । भात्र। अथ म महारिंकदामध्यदिनसमय नदी तमसामनुप्रपन्न । तर युग्मचारिणा. चियारेक व्याधन रिव्यमान ददर्श । आमस्मिक- प्रत्यरमामां च देवी वाचमनुष्टाछटमा परिणतामभ्युटरयत् । मा निपाट प्रतिष्टा स्वमगमः शाश्वती समाः | पांचमिथुनादकमाधी. काममाहितग ॥ ५॥ इति .

·115) बन.1 चित्रमानायादन्योऽय नृतनाउदसामरतार । आत्रे. । नेन ग्पट पुन समयेन त भगवतमानिर्भूतशद्वब्रह्मप्रका- दामृषिमुपनगम्य भगवान्भूतभारन पायोनिरसोचत् । ऋपे प्रबुद्धोऽनि यागा मनि ब्रह्माणि । तद् यहि रामचरितम् । अत्र्याहत योतिरार्प ते चक्षु प्रतिभातु । आय परिरमीयुक्यातर्हित । अथ भगवान्नाचेतन प्रम मनुप्या शब्रह्मगस्ताहा निवर्तमितिहास रामायण प्रणिनाय । वन. राहत हि पडित मसार । आने । तस्मादनोच तर महानन्ययनप्रत्यह इति । वन. । युयते । आने। विश्रातास्मि भटे मप्र यगम्याश्रमन्य पथान यूहि । वन.। इत पचनीमनुप्रविश्य गम्यतामनेन गाढापरीतीरेण । आने । (मनापा) अप्येतत्तपोरनम् । अप्पा पचपटी। अपि मरिदिय गोटारी । अप्ययगिरि प्रस्रवण । अपि वनदेवता जनम्यानमामिनी पामती त्वम् । वासः । अस्यतनम्। आपमें नानकि। म एप ते रहमधुरर्ग प्रासगिरीना रिपय क्यानाम् । नामशेषामपि दृश्यमान प्रयाण्यामिन न परोति ॥६॥ वास. (मभय स्वगन ) कर नामशेषामियाह । (प्रकाशम्) आप पिमपाहिन नागदिव्या । आने । नमाहित नापजामपि । स. 1 पथमिय। आने । (पणे) र । वाम. द्वारा निगा । (इनपी)। आ.ममिहिनमामिला ·(16) नासं हा प्रियमरिख । हा महाभागे । ईदृशस्ते निर्माणभागः । रामभद्र रामभद्र । अथवा अल त्वया । आर्य आत्रेयि । अथ तस्मा- दरण्यात्परित्यज्य निवृत्ते लक्ष्मणे सीतादेव्या' किं वृत्तमिति काचि- दस्ति प्रवृत्तिः । अ.ने. । नहि नहि। वास. हा कष्टमार्यारधीवशिष्ठाधिष्टिते रघुकुलगृहे जीपतीपु च प्रवृद्धराज्ञीषु कमिद जातम् । आ। ऋष्यशृगसत्रे गुरजनस्तदासीत् । सप्रति परिसमान तद् द्वादशनार्षिक सत्रम् । दृष्यशृगेण च सपूज्य विसर्जिता गुरव । ततो भगवत्यरुधती नाह वधूविरहितामयोध्या गमिष्यामीन्याह । तदेव राम- मातृभिरनुमोदितम् । तदनुरोधाद्भगवतो बशिष्टस्य परिशुद्धा वाचो यथा चाल्मीकितपोवन गत्वा तत्र वत्स्याम इति । वासं.। अथ स राजा किमारम. सप्रति । आने । तेन राज्ञा ऋतुरश्वमेध प्रक्रात' । वासः । अहह । धिक परिणीतमपि । आत्रे. । शात पापम् । वास. I का तर्हि यज्ञे सहधर्मचारिणी । आने । हिरण्मयी सीताप्रतिकृति.। वातं. । हत भोः । यनादपि कोराणि मृदूनि कुमुमादपि । लोकोत्तराणा चेतासि यो हि विज्ञातुमर्हति ॥ ७ ॥ आत्रे. । विसृष्टश्व वामदेवानुमरितो मेयोऽय । उपकल्पिताथ यथाशास्त्र तस्य रक्षितारः । तेपामधिष्ठाता च सदमणात्मजश्चद्रकेतुर्द- तदिव्यावसामदारमतुरगसाधनान्वितोऽनुप्रदितः । वास.1(सनहफानुकान)। युमारलदमणस्यापि पुन |हनमातीवामि।

·(17) आत्रे. अत्रांतरे ब्राह्मणेन मृतं पुत्रमुक्षिप्य राजद्वारे सोरस्ताडनम. ब्रह्मण्यमुद्घोपितम् । ततो न राजापराधमंतरेण प्रजास्वकालमृत्यु- श्ररतीति आन्मदोप निरूपयति करुणामये राममंद्र सहसवाशरीरिणी बागुदचरत् । शंबूको नाम वृपलः पृथिव्यां तप्यते तपः । शीपच्छेद्य. स ते राम त हवा जीवय द्विजम् ॥८॥ इति उपश्रुय कृपाणपाणिः पुष्पक विमानमारुह्य मर्या दिशो विदि- शश्च शूगतापसान्चेपणाय जगपतिः संचरितुमारब्धवान् । यासं. । शबूको नामधूमपः शूद्रोऽस्मिन्नेव जनस्थाने तपथरति । तदपि नाम रामभद्रः पुनराद बनमलकुर्यात् । आत्रे. । भद्रे गम्यतेऽधुना। चासं. । एवमस्तु । कठोरीभूताऽय दिवसः । तथाहि कट्टलद्विपगटपिटकपणोकपन सपातिभि- धर्मस्रसितवर्धनः स्वकुमुमरचैति गोदावरीम् । छायापस्किरमाणविकिरमुखव्याकृष्टकीटत्वचः कूजलांतकपोतकुकुटकुलाः कूले कुलायट्टमाः ॥ ९ ॥ Uttasarámacharita II. X The Yalsin's abode. तत्रागार धनपतिगृहानुत्तरेणास्मदीयं दुराहक्ष्यं मुरपतिधनुश्वारुणा तोरणेन यस्सोपांते कृतकतनयः कांतया चविता में हस्तप्राप्यस्तवकनमिती बालमदारवृक्षः ॥ १ ॥ वापी चास्मिन्मरकतशिलाबद्रसोपानमार्गा हैमैश्छन्ना विकचकमलैः स्निग्धवैदूर्यनाः ।

·(18) यस्यास्ताये कृतरसतयो मानसं सनिकृष्ट नाच्यास्यति व्यपगतशुचस्चामपि प्रेक्ष्य हमाः ॥ २ ॥ तस्यास्तीरे रचितशिखर पेशटरिद्रनील: क्रीडाशैल. कनककदलीवेष्टनप्रेक्षणीयः । महिन्या प्रिय इति सखे चेतसा कातरेण प्रेक्ष्योपातस्फुरिततडित त्वां तमेव स्मरामि ॥ ३ ॥ रक्ताशीफश्वलकिसलयः केसरश्चात्र कांतः प्रत्यासन्नी कुरबकवृताधवीमडपस्य । एकः सख्यास्तव सह मया वामपादाभिलाषी कांक्षत्यन्या वदनमदिरां दोहदन्छद्मनास्याः ।। तन्मध्ये च स्फटिकफलका कांचनी वासयष्टि- र्मूले बद्धा मणिभिरनतिप्रौढवशप्रकाशै.। तालेः शिजावलयमुभगैर्तितः कातया मे यामध्यास्त दिवसविगम नीलकठः सुहृदः ॥ ५॥ एभिः साधी हृदयनिहितैलक्षणलक्षयेथा द्वारोपांत लिपितवपुषा शखपद्मा च दृष्ट्वा । क्षामन्याय भवनमधुना मद्वियोगन नून सूर्यापाये न खलु कमल पुष्यति खामभिल्याम् ॥ ६॥. गत्या सद्यः कलभतनुतां शीघ्रसंपातहतो। कीटार्शल प्रथमकर्थित रम्यसाना निपण्ण. । अईस्यतर्भरनपतिना कर्तुमल्पाल्पभास वातालीपिलमितनिभां विद्युदुन्मेपदृष्टिम् ॥ ७ ॥ Meglintliita. XI Afoundling.. कदाचिद्रामदेषशिष्यः मोमदपशर्मा नाम चिटक बाटक राज्ञः T ·(19) पुरो निक्षिप्याभापत । देव रामनीर्ये स्ना का प्रयागच्छता मया कान नावनी नितया कयापि धार्यमाणमेनमुलाकार कुमार विलोक्य सादरमभाणि । स्थपिरे का लम् । एतस्मिन्नटरीमध्ये बारकमुद्रती किमर्थमायासेन भमसीति । वृद्धयाप्यभापि । मुनिवर काठ्ययननानि पे कालगुप्तो नाम धनाढ्यो वश्यवर कश्चिदम्ति । तन्नदिनी नयनान दकारिणी मुवृत्ता नामतस्माद् द्वीपादागतो मगधनाथमत्रिसभयो रत्नो इयो नाम रमणीयगुणाल्यो भ्रातभूगल्या मनोहारी व्यवहार्युपयम्य मुवस्तुसपदा श्वशुरेण समानितोऽभूत् । कालक्रमेण नतागी गर्भिणी जा ता। तत सोदरविलोकनकुतृहरेन रत्नौद्भव काचि शुरमनुनीय च पल्लोचनयानया सह प्रवहणमारुह्य पुष्पपुरमभिप्रतम्थे । कलोलमा सिफाभिहत पोत समुद्राभस्यमजत् । गर्भभराल्सा ल्लना धात्री- भावेन कल्पिताह कराभ्यामुबहती फरकमेकमधिरुह्य दैवगया तीर भूमिमगमम् । मुह जनपरिवृतो रत्नोद्भवस्तर निमग्नी वा केनोपायन तीरमगमद्वा न जानामि । केशस्य परा कामधिगता मुवृत्तास्मिन्न टीमध्येऽद्य मुतममूत । प्रसपदनया विचेतना सा प्रछायशीतले तरतले निवसति । विजने वने स्थातुमशक्यतया जनपदगामिन मार्ग मन्वेष्टुमुटुक्तया मया विपशायास्तस्या समीप बालक निक्षिप्य गतुमनुचितमिति कुमारोऽप्यानायीति । तस्मिन्नेर क्षणे बन्यो वारण कविददृश्यत । त विरोक्य भीना सा पालक निपाय प्रादयत् । अह समापलतागुल्म प्रनिस्य परीक्षमाणोऽतिष्ठम् । निपतित बालक पर यकवलमियाददति गजपती कठीरवो भीमरयो महाग्रहेण न्यपतत् । भयाकुलेन तारलेन झटिति वियति समुपात्यमानो वालको न्यपतत् । चिरायुष्मत्तया स चोलततरुशाग्वाममासीनेन बानरेण केनचित्रपक्फ चुया परिगृह्य फ्लेतरतया पिततस्वधमूले निक्षिप्तोऽभूत् । सोऽपि मर्कट कचितगात् । बालकैन सत्यसपन्नतया सफलशसहेनाभारि ।

·(20)
केसरिणा करिण निहत्य कुचिदगामि । लतागृहानिर्गतोऽहमपि
तेज पुज वालक शनरसनीरहादवतार्य चनातरे वनितामन्विष्यावि
लोक्यैनमानीय गुररे निवेद्य तनिदेशेन भवनिकदमानीतवानस्मीति ।
सर्नेपा मुहृदामेकदेनानुकूरदनाभावेन महदाश्चय बिभ्राणो राजा रत्नो
र कथमभाटिति चिंतयम्तन्नदन पुष्पोद्भवनामधेय निघाय तदुदत
व्यारयाय सुश्रुताय विपादसतोपावनुभवस्तदनुजतनय समर्पितगन् ।
Dasikumamcharita
YIT
Ancal king
वरस्वतो मनु म माननीयो मनापिणाम् ।
आसीन्महीक्षितामाद्य प्रणछदसामिर ॥१॥
तदन्वये शुद्धिमति प्रमूत शुद्धिमत्तर ।
दिलीप इति राजेंदरिदु क्षीरनिधापित ॥ २ ॥
व्यढोरस्को कृपस्सा शालप्राशुर्महाभुज ।
आमकर्मक्षम देह क्षानो धर्म इमानित ॥ ३ ॥
मातिरिक्तमारण संतजोभिभानिना।
धित मर्योलतेनारों नाना मेररियामना ॥४॥
आकारमहशप्रज्ञ प्रज्ञया सहशागम ।
आगम महशारम आरमसदृशोदय ॥५॥
भीगयातनूपगुण म बभूवोपन रिनाम् ।
अधृष्यथाभिगम्यध यादारनरिसार्णा ॥६॥
रंगामात्रमपि क्षुण्णादामनार मन परम् ।
न व्यतीय प्रजाम्नम्य नियनिमित्तय ॥ ७ ॥
प्रजानामय भार मताभ्यो गरिमाहीत् ।
सम्यगुणगुमागाइने हिरम गी ॥ ८ ॥

·(1) सैनापरि छदस्तस्य द्वयमेवार्थसापनम् । शास्त्रेष्वदुठिता बुद्धिमावों धनुपि चातता ।। ९ ।। तस्य सवृतमत्रस्य गुढाकारेंगितस्य च । फलानुमेया प्रारभा सस्कारा प्राक्तना डर ॥१०॥ जुगोपामानमतस्ता भेजे धर्ममनातुर । अगृनुराददे सोऽर्थमसक्त मुग्वमन्वभूत् ।। ११ ।। ज्ञाने मौन क्षमा शक्ता लागे लावाविपर्यय । गुणा गुणानुबधित्वात्तस्य सप्रसना ॥ १२॥ अनाकृष्टस्य विषयविद्याना पारदृश्वन । तस्य धर्मरतेरासीहृद्धत्व उरसा विना ॥ १३ ॥ प्रजाना पिनयाधानाद्रक्षणाद्भरणादपि । स पिता पितरस्तासा केवल जन्मतर ॥ १४ ॥ स्थित्ये दडयतो टड्या परिणेतु प्रमूतये । अप्यर्थकामा तस्यास्ता धर्म एव मनीषिण ॥ १५ ॥ दुदोह गा स यज्ञाय सत्याय मना दिनम् । सपद्विनिमयेनोभा दपतुर्भुपनद्रुमम् ॥ १६ ॥ न किलानुययुस्तस्य राजानो रक्षितुर्यश । व्यावृत्ता य परस्पेभ्य श्रुता तस्करता स्थिता ॥ १७ ॥ द्वेष्योऽपि समत शिष्टस्तस्यातम्य ययापनम् । त्याज्यो दुष्ट प्रियोऽप्यासीदगुलीगोरगक्षता ॥ १८ ॥ त धा विदधे नून महाभूतममाधिना । ताहि सर्ने तस्त्रासचरापला गुणा ॥ १९ ॥ स बेलाप्रपलया परिवारतमागराम् । अनन्यशासनामुत्री शशासैकपुरीमिर ॥२०॥ तस्य दाक्षिण्यरढेन नाम्ना मगधवाजा ।

·(22) पत्नी मुदक्षिणेन्यासीदपरस्पेर दक्षिणा |॥ २१ ॥ करत्ररतमात्मानमररोधे महन्यपि । तया मेने मनस्विन्या रक्ष्या च वसुधाधिप ॥२२॥ Righurarnsa I. Xul. Chandrapida 1equesting dilinsreta to till lies tois इति परिसमापताहारा नितितसयोचिताचारा शिलातले विश्रब्ध मुपविष्टा निभृतमुपसृत्य नातिदूरे समुपविश्य मुहूर्तमिर स्थित्वा चद्रा पीड सपिनयमपाटीत् । भगपति स्वरप्रसादप्राप्तिप्रोसाहितेन कुतूहले- नाउरीक्रियमाणी मानुपमुलभो एधिमा बलादनिच्छतमपि मा प्रश्न कर्मणि नियोजयति । जनयति हि प्रभुप्रसादर योऽपि प्रागल्भ्यमवीर प्रयते । स्वल्पा परदेशामस्थानकारका परिचयमुपादयति । अणुर- म्युपचारपरिग्रह प्रणयमारोपयनि । तर्याद नातिरोदफरमिन तत कथ नेनामानमनुप्राह्यमिच्छामि । अतिमहग्वल भनदर्शनाप्रभृति मे कातु कमम्मिन्विषय । कतग्म्मर तामृषीणां गधर्माणा गुह्यकानामप्सरसा या युटगनुगृहीत भगम्या जमना। किमर्थ वास्मिन्युमुममुकुमारे नवे वयमि, प्रामाणम् । चंद य पेट सप येयमारति फ चाय लापण्याति. साप वेयमिद्रियाणामुपशानि । तदातमित्र में प्रतिभाति । शिनि मिन यानयमिदमाध्यममा पानि मुरटोर मुभगा यपहाय दिव्याप्रमपदा. ध्यरापिनी यनमिटममानुएमश्यिसमि । अपनप न पार मायद था भनी गरिमितम् । परममिहिना मा रिमप्यतामायनी तूणी গুলি বি নি এবং গ্রামসিনা নিহত गदिनुमान। at मामाला पहाडलक्षणांचतय । ही दुनिया एपगने नाना नाना पदोन्नीगामिननिमयनीयामागीया ·(23) दुर्वति । सर्वमान कंचन न स्मृमति भरीरधर्माणमुएनाश बटवती हि. द्वद्वाना प्रवृत्ति । इद्रमपरमपिफतरमुपजनितमतिमहन्मनसि में कातुकमस्या वायसलिलपानेन । न ह्ययायसा शोफकारणेन क्षेत्री- क्रियत सविया मूर्तय । न हि क्षुद्रनितिपाताभिहता चलति व.. मुगा । इति सतियुगृहलच शोकम्मरणहेतुतामुपगतमपराग्निमि वामानमरगन्छत्रुत्थाय प्रत्रणादजलिना मुखप्रशाउनोटकमुपनिन्ये । सा तु प्रशान्य रोचने वल्फरोपातन बदनमपट्टय टीमुष्ण न नि भस्य अन प्रन्याीत् । राजपुत्र फिमननानिनिणहृदयाया मम जन्मन प्रभृति वराग्यवृत्तातेनाश्रवणायन यु- तेन । तथापि यदि मह कुतुहल तकपयामि श्रृपनाम । hidambari. AIV मदभाग्याया पापाया A contrast अधाराने स्तिमितप्रदीप शय्यागृह मुप्तजन प्रबुद्ध । कुग प्रवासस्थकलोग्रामदृष्टपूर्वी रनितामपश्यत् ॥ १ ॥ सा साधुसाधारणपापि स्थित्वा पुरस्ना पुरकृतभाम जतु परेपा नयाहपूर्व तम्यारि उधुमतो वध ॥ २ ॥ अपानपोढार्गलमप्यगार ठायामिनादतिल प्रविष्टाम । सरिम्मयो दागरपस्तनून प्रोगाच पूर्वापिसष्टतव्य ॥ ३ ॥ ल रातरा सामरणऽपि गहे योगप्रभागा न च लक्ष्यते ना विभर्पि चामाग्मनिर्घताना मृणालिनी ममित्रोपगगन् ॥ ४॥ का व सुभे यस्य परिग्रही था कि ामभ्यागमकारण ते । आरव मरा वगिना रगुणा मन परस्त्रीषिमुग्यप्रवृत्ति !! ५॥ तमनामा गुरुणानवद्या या नातपारा सपा मुग्ध । तस्या पुर सप्रति गीतन था जानीहि रामदेिवना मान् ॥ ६ ॥ वस्त्रोफमारामभिभूयमा सरायपदोसरया विमन्या ।

·(24)
समनशक्ती त्वयि सूर्यवश्ये सति प्रपना करुणामयस्थाम् ॥ ७॥
विशर्णितल्पाशतो निवेश पर्यस्तसार प्रभुणा विनर मे ।
विङबपन्यस्तनिमानसूर्य दिनातमुमानिलभिन्नमेषम् ॥८॥
निशामु भास्वत्कलनूपुराणा य सचरोऽभूदभिसारिकाणाम् ।
नदन्मुखोल्काविचितामिकाभि स वाहते राजपथ शिवाभि ॥ ९ ॥
आस्फालित यप्रमदाकरामदगधार बनिमन्वग छत् ।
वन्यरिदानी महिस्तिदर्भ शृगाहत वाशति दार्घिकाणाम् ॥ १० ॥
वृक्षशया यष्टिनिसमगा मृदगशब्दापगमादलास्या ।
प्रामा दोल्काहतरोपनहीं प्राडामयरा बनर्हिण यम् ॥ ११ ॥
सोपानमार्गेषु च येषु रामा निक्षिप्तरसधरणान्सरागान् ।
सद्यो हतन्यदुभिरस्त्रदिग्ध व्याप्रै पद तेषु निधीयते ते ॥ १२॥
चिद्विरा पमरनापतीणा करणुभिर्दत्तमृणालभगा ।
नवायुशाघातविभिन्नवुभा सरब्धासिहप्रवृत्त वहति ॥ १३ ॥
कागतरस्याममुधेषु नक्तमितस्तता रदतृणावुरेषु ।
त एव मुक्तागुणशुद्याऽपि हार्येषु गृति न चद्रपादा ॥ १४ ॥
आर्य शापा मदय च यास पुष्पाभ्युपात्तानि रियसिनामि ।
पये पुलिंदरिय यानरस्ना प्रिया उद्यानलता मदीया ॥ १५॥
रागारनाहितरीपभाम यामुषधीवियुना दिवापि ।
निगम्पियते वृमिततुजाले सिमप्रमरा गवाक्षा ॥ १६ ॥

·4 । (25) XV. The beroic and fiery-tempered Asrattháman. Part I. (ततः प्रविशत्युत्खातखड्गः कलकलमाकर्णयन्नश्वत्थामा ). अश्वत्थामा-महाप्रलयमारुतक्षुभितपुष्करावर्तक- प्रचडघनगजितप्रतिरुतानुकारी मुहुः । ख. श्रवणभैरवः स्थगितरोदसीकंदरः कुतोद्य समरोदधेरयमभूतपूर्वः पुरः ॥ १ ॥ (विचिंत्य) । ध्रुवं गांडीविना सात्यकिना वृकोदरेण वा यौवनदी- दतिक्रांतमर्यादेन परिकोपितस्तात: समुलुथ्य शिष्यप्रियतामात्मसदृश- भावमाचटते । (पृष्ठतोऽवलोक्य ) तदलमिदानी मम रथप्रतीक्षया- नया । सशस्त्रश्चास्म सजलजलधरप्रभाभास्वरेण खड्गेन । यावत्स- मरभुवमवतरामि । ( परिक्रम्य वामाक्षिस्पदन सूचयित्वा ) । आः कथं ममापि नामाश्वत्थाम्नः समरमहोत्सवप्रमोदनिर्भरस्य तातविक्रमदर्शन- लालसस्यानिमित्तानि समरगमनाविघ्नमुत्पादयति । भवतु । अवगच्छामि । ( सावष्टभ परिक्रम्याग्रतो विलोक्य ) कथ रणभूमेः समंतादपक्रामतां महानादोय बलानाम् । हा धिक्कष्टम् कथमेते महारथाः कर्णादयोपि समरात्पराङ्मुखा भवति । कथं नु ताताधिष्टितानामपि वलानामियम- वस्था भवेत् । भवतु । एव तावत् । भो भोः कौरवसेनासमुद्रवेलाप- रिपालनमहामहीधरा नरपतयः कृतं कृत समरपरित्यागसाहसेन । यदि समरमपास्य नास्ति मृत्योर्भयमिति युक्तमितोन्यतः प्रयातुम् । अथ मरणमवश्यमेवजतोः किमिति गुधा मलिन यशः कुरुवम् ॥२॥ आप च तांत चापद्वितीय रणधुरों वहांते को भयस्यावकागः । । नेपथ्ये । कुतोद्यापि ते तात. । अश्वत्थामा ( श्रुया ) किं ब्रूथ । कुतोद्यापि ते तात इति ।

·क (26) आ. क्षुद्राः समरभारव. कथमेन प्रलपता कः सहस्रधा न दीर्णमनया जिदया। दग्धु विश्व दकिरणनोदिता द्वादशार्का वाता वाता दिशि दिशि न वा सप्तधा सप्त भिन्नाः ॥ छन्न मधेर्न गगनतल पुष्करावर्तकाय पाप पापा. कथयत कथ गौर्यराशेः पितु ॥ ३ ॥ (तत प्रविशति मभ्रांत सप्रहार. सृत.)। सूतः परित्रायता परित्रायतां कुमार । ( इति पादयोः पतति )। अश्वत्थामा (पिलोक्य ) । अये तातस्य सारथिरश्वसेना आर्य लोक्यत्राणक्षमम्य सारथिमि । किं मत्त. शिशुजना परिना- णमिन्छसि । सूत (रथाय सरगम् ) । कुमार कुनौद्यापि ते 'तानः । अश्वत्थामा (मारेगम् ) । कि ताती नामास्तमुपगत । मृत अब किम् । अश्वत्यामा । हा नात हा मुतरसट हा लोकनयकधनुर्धर । म्त । युमार अटमयतशोगगन । वीरपुरपोचिता विपत्तिमु- पगले पितरि समपि त्वदनुपर्णध वीर्यण शाफररागग्मुर्प मुगी भर । अश्वत्थामा (अश्रृशि पिमुच्य) । आर्य फयय कथय कथ ता . जारमागरतातोपि नामामुपगत ।

·. (27) जीवित हा शायराशे हा युधिष्टिरपक्षपातिन् । ( इति रोदिति ) सूत । कुमार अल्मन्यतपरिदेवनकार्पण्येन । अश्वत्थामा । ( आकागे)। युधिष्टिर युविष्टिर । आजन्मनो न तिथ भरता किलोक्त न टेक्षि यजनमतस्वमनातशनु । ताते गुरा द्विजरे मम भाग्यटोपा सनै तटेकपद एस कथ निरस्तम् ॥ ५॥ (तत प्रविशति सोद्वैग कृप )। सूत । कुमार एप ते मातुल शारद्वत पार्थे तिष्ठति । अश्वत्थामा । ( विलोक्य सनाष्पम् ) मातुल । स नु खलु स ते स्वमु श्लाघ्यो भर्ता गत । कम । यस परिगतपरिगतव्य एव भवान् । अलमत्यतशोकागेन। अश्वत्थामा । मातुल परित्यक्तमेव मया परिदेवनम् । एपोह सुतर त्सल तातमेगानुगच्छामि । कृप वत्स अनुपपन्नमिद भरद्विधानाम् । अश्वत्थामा । आर्य सत्यमेवेदम् । कि त्यतिदुर्वहत्या छोकमारस्य न शक्नोमि तातविरहित क्षणमपि प्राणान्धारयितुम् । तद्गच्छामि तमेगो- देश यत्र तादृशमपि पितर द्रश्यामि । । नेपथ्ये । आचार्यस्य विभुगनगुरोधस्तशत्रस्य शोकाद् द्रोणस्याजो नयनसल्लिक्षालिता ननस्य । मौली पाणि पलितधरले न्यस्य कृवा नृशस धृष्टद्युम्न स्वशिविरमय याति सर्ने सहयम् ॥ ६ ॥ अश्वत्थामा । (सक्रोध सकप च कृपसूतो दृष्ट्वा )। किं नामेदम् । प्रत्यक्षमात्तधनुषा मनुजेश्वराणा प्रायोपवेशसदशवतमास्थितत्य ।

·(28) तातस्य मे पलितमौलिनिरस्तकाशे व्यापारित शिरसि शस्त्रमशस्त्रपाणे ॥ ७॥ कृप । वत्स एव किल जन कथयति । अश्वत्थामा । किं तातस्य दुरात्मना परिमृष्ट मभूच्छिर । मूत । (सभयम् ) कुमार आसीदय तस्य तेजोराशेर्नर परिभसारतार । अश्वत्थामा। हा तात हा पुत्रप्रिय मम मदभागधेयस्य कृते शस्त्रप- रित्यागात्तथाविधेन क्षुद्रेणात्मा परिभाषित । अथवा परित्यक्ते देहे रणशिरसि शोकाधमनसा शिर श्वा काको या द्रुपदतनयो वा परिमृशेत् । स्फुरदिन्यास्त्रौपद्रविणमदमत्तस्य च रिपो- मयैगाय पाद शिरसि निहितस्तस्य न कर ॥ ८॥ आ दुरामन्पांचालापसद तात शस्त्रग्रहणविख निश्चयेनोपलभ्य त्यक्या शका खलु विदधत पाणिमस्योत्तमागे अश्वपामा करधृतधनु पाडुपाचाटसेना- तीक्षेपप्रटयपरन किं न यात स्मृतिं ते ॥ ९॥ अहो युधिष्टिर युधिष्ठिर । अजातशनो अमिथ्यानादिन धर्मपुत्र सानुजस्य ते किमनेनापर तम । अधवाकिमनेनालीकप्रकृतिजिह्मचे तसा। अर्जुन सायके पृकोदर माधर युक्त नाम भरता सुरासुरमनु- जटाकरधनुर्धरम्य द्विजन्मन परिणतरयस सर्याचार्यस्य विशेषतो मम पितुरमुना द्रुपदयुडकटकेन मनुजपशुना स्पृश्यमानमुत्तमागमुपे. क्षितुम् । अथवा सर्य एंवंते पातफिन । किमते । यामनुगत दृष्ट या यरिद गुर पातक मनुनपशुभिर्निमदिर्भद्भिग्दायुध ।

·(29) नरकरिपुणा मा तेपा सभीमफिरीटिना मयमहमसृड्मेदोमासे क्रोमि दिशा बलिम् ॥ १० ॥ कृप । वस कि न सभाव्यते भारद्वानतुल्ये बाहुशालिनि दिव्या- स्त्रनामकोरिदे भवति। अश्वत्थामा । सूत गच्छ । सर्वोपकरणे सामाभिकै सायुपेरु पेतमस्मस्यदनमुपनय। सूत । यदाज्ञापयति कुमार । ( इति निष्क्रात )। कृप । यस अवश्यप्रतिकर्तव्येस्मिन्दारुणे परिभवानो सर्वेपाम स्माक कोऽन्यस्त्वामतरेण शक्त प्रतिकर्तुम् । अश्वत्थामा । फिमत् परम् । कृप । सनापत्यभिपिक्त भरतमिच्छामि समरभुवमत्रतारयितुम् । अश्वत्थामा । मातुल परतनमिदमकिंचित्कर च । कृप । वस न खलु परतत्र नार्किंचि कर च । पत्य भटभीष्ममद्रोण धृतराष्टपल कपम् । यदि तत्तुल्यकर्मान भनाधूर्यो न युयते ॥ ११ ॥ कृतपरिकरस्य भवादशस्य त्रोक्यमपि न क्षम परिपपीभनितु किं पुनयुधिष्टिरवल्म् । तदेव मन्ये। परिकल्पिताभिपेकोपकरण कारवराजो न चिरात्वामेवाभ्युदीणक्षमास्तिष्ठतीति । अश्वत्थामा । यद्येव वरते मे परिभवानटदह्यमानामिद चेतस्त प्रतीकारजलागाहनाय । तदह गना तातरधविपण्णमानस कुरुपति सनापत्यस्वयग्रहणप्रणयसमाश्वासनया मदसताप क्रोमि । कप । वस एपामिदम् । अतस्तमेनोद्देश गछार (इति परिकामत )। Yenisamhra III ·(30) AVI. The løroic and ficry -tempered Asyattlı iman Part II. (तत प्रतिशत कर्णदुयौवनागासनस्यौ । दुर्योधन । अगराज तेजस्वी रिपुहतबधुदु खपार वाहुभ्या व्रजति धृतायुधप्रवाभ्याम् । आचार्य सुतनिधन निशम्य सरये कि शस्त्रग्रहसमये रिशस्त्र आसीत् ॥ १॥ अथवा सूक्तमिदमभियुक्त प्रकृतिर्दुस्त्यजेति। यत शोकांधचेतसा तेन विमुन्य क्षत्रधर्मकार्कश्य द्विजातिमुलभो मार्दनपरिग्रह कृत । कर्ण । राजन्कारवेश्वर न खल्विदमेवम् । दुर्यो- कर तर्हि । कर्ण । एस किल द्रोणस्याभिप्राय आसीद्यथाश्वत्थामा मया पृथिवीरायभिपेक्तव्य इति । तस्याभागाइदस्य मे ब्राह्मणस्य वृथा शस्त्रग्रहणमिति तथा रसवान् । -दुर्यो । ( सशिर कपम् ) एवमिदम् । कर्ण । एतदर्थे च कौरवपाडवपक्षपातप्रवृत्तमहासम्रामस्य राजकस्य परस्परक्षयमुपेक्षमाणेन तेन प्रधानपुरपथ उपेक्षा कृता । दुर्यो.1 उपपन्नमिदम् । कर्ण न चाय मर्मकस्याभिप्राय । अन्येऽभियुक्ता अपि नैने. दमन्यथा मन्यते । दु. 1 एपमेसत् । क सदेह । दपाभय सोऽतिरधी यथ्यमान विरीदिना । सिंधुगजमुपेक्षत र चेपथम यथा ॥ २ ॥ (सत उपसर्पत पाचथामानी)। F ·(31) टुर्यो- । (दृष्ट्वा ) । अये कथं कृपोऽश्वत्थामा च । ( आमनादनार्य )। गुरो अभिवादये ( अश्वत्थामान प्रति )। आचार्यपुत्र पहि मरिष्वजस्व माम् । ( आलिंग्य पार्श्व टपेशयति । अश्वत्थामा यापमुत्सृजति)। कर्णः । आणायने अश्मयर्थमा मानं शोकानरे प्रक्षेप्तुम् । दुर्यो. । आचार्यपुत्र की विशेष आरयोरस्मिन्व्यसनाणरे। पश्य तानम्नर प्रणयमान्न मितुः ससा मे साने यश तर गुरः स तथा ममापि । कि गस्य देनिग्ने कथयामि दुगं जानीहि नहुन्शुचा मनसा स्वमर ॥ ३ ॥ अध. । गजनेर पक्षपानिनि यपि युक्तमेर शोकभारी लाल तुम् । किंतु मयि जीपनि मत्ताा. केंगमरमगामान् । फरमन्ये परियनि पुरेन्य. पुरिणः स्टाम् ॥ ४॥ फर्णः । मंगाने मित्र किया पहा रोनर सरंपरिणामागह- गुना सनरागवामानामा नीतः। भर. । मंगगन किमार मगर । मिलन रियादी। भूपता पशिला ·(32) तदमेव मन्ये। भरता कृतपरिकरोयमुछेत्तु लोकरयमपि समर्थ । कि पुनयुमिष्टिरचलम् । अतोभिषि यता सेनापत्ये । दुर्यो । सुष्ट युज्यमानमभिहित युष्माभि । किं तु प्रामप्रतिपन्नोय- मोंडगराजस्य । कृप । राजन् असदृशपरिभरशोकसागरे निमज्जतमेनमगराज स्या नैौपेक्षितु युक्तम् । अस्यापि च सदेतारिकुलममुगासनीयम् । अत किमस्य पीडा न भविष्यति । अश्व । रानन्कौरवेश्वर किमयापि युक्तायुक्तपिचारणया । प्रयनपरिचोधित स्तुतिभिरय शेपे निशा मकेशवमपाडव भुननमद्य नि सोमकम् । इय परिसमाप्यते रणकथाद्य दो शालिना व्यपतु पकाननातिगुरुरय भारो भव ॥ ६ ॥ वर्ण । द्रोणामज व सुकरमिदमध्यासितु दुष्करम् । यहव कोरबदलेऽस्य कर्मण शक्ता । अघ । अगरात एपम् । वा कारननले शक्ता । किं तु दु पोपहत शोकाशाहीमि । न पुनारजनाधिक्षेपेण । कर्ण । मूढ दु खितस्याश्रुपान कुपितस्य चायुधद्वितीयस्य सना- मावतरणमुचितम् । नैवविधा प्रापा । अप. ( सनोधम् ) । और राधागर्भभारभूत सूतापसद फिमेर- माक्षिपसि। वर्ण । सूनी चा सूतपुत्रों का यो वा को या भवाम्यहम् । 'देवायत्त बुरे जम मदायत्त तु पौरपम् ॥ ७ ॥ मध । किमाह भगात् । ममापि नामाश्वथाम्नो दुखितस्याश्रुमि प्रनिनियामुपदिशाम न लेण । निपि गुरुतापभाषितपशाकि म तरायुध ·(33) मध्ये भयानिहाय नमर प्रामम्मि किया। जाताई मुनिशाननविदां कि मारधीनां युटे शुद्धागनिहताप्रिय प्रतिकारोपण नावेग किम् ॥ ८॥ कर्णः (माधम् )। सर याचाट यथाशनमगदुटिन्ध यटी । निर या मरि वा मया नोटमानुषम् पथा पांचारमीनन रिना ते बाहमादिना ॥१॥ भव. ( गोषम् ) । और स्थकाटकटका रागगर्भभारभूत युधाननिय गानमयधिभिपनि । अश्या म भाग: jग या प्रथिनमुजसारनिनुन गृत यनेनानी प्रतिदिननिय नि यमुया । परिन्यसंग पनिनि म मन्यननयर: थाम्नुः गरी सममि रगभांग या नु गदा ॥१०॥ वनः (हिम्म)। भाग्वान् । पुननिरसः तप लग्मनुमन्य गान मापी गाः । सचिरे म्द पासमान निसपनि दिनानुदाधान् । नेन नामित गनिसकिर नृत्यमानी ॥ ११ ॥ म. (प) दगमन् गरमागरमागर ·(34) कर्ण ( सक्रोधमुथाय खड्गमाकृष्य ) । अरे दुरामन् अावधी मात्मशाधिन् जात्या काममनथ्योसि चरण निदमुद्रुतम् । अनेन लून खड्नेन पतित वेस्यसि क्षितौ ॥ १३ ॥ अश्व । अरे मूढ जात्या चेदर योमिय सा जाति परित्यक्ता । ( इति यज्ञोपवीत छिनत्ति)। अद्य मिथ्याप्रतिज्ञोसौ किरीटी क्रियते मया)। शस्त्र गृहाण वा यक्या मौलौ वा रचयांजलिम् ॥ १४ ॥ ( उभारपि खड्गमाकृष्यान्योन्य प्रहर्तुमुद्यतौ ) दुर्यो । आचार्यपुत्र शस्त्रग्रहणेनालम् कृप । वस सूतपुत्र शस्त्रप्रहणेनालम् । अव । मातुल मातुल किं निवारयसि । अयमपि तातानंदाप्रगम्भ सूतापसदो धृष्टद्युम्रपक्षपात्लेन । कर्ण । राजन्न खत्मह निवारयितव्य । उपेक्षिताना मगना धीरसत्वैरवज्ञया । अनासिताना क्रोधाधर्भरत्येपा पिक्थना |॥ १५॥ दुर्यो । वर्ण गुरपन कोयमय युग्योामोह । कप । यस अन्यदेव प्रस्तुतमन्यसाग इति कोय व्यामोह । स्वरव्यसन चेदमस्मिकाो राजलस्यास्य युष्मत्त एव भरतीति यागः था। अध ! मातुर न रभ्यतेऽस्य स्टुप्रगपिनो रथकारकुठकलंक्स्य दर्द शादयितुम । का । यस अयार पलु स्वपटप्रधानविरोधस्य । अव । मातुर यर अप पापा यापन निधनमुपेयादरिशर

·(35)
परित्यक्त तावत्प्रियमपि मयास्त्र रणमुखे ।
बलानां नाथोस्मिन्परिकुपितभीमार्जुनमये
समुत्पन्ने राजा प्रियसखममुं वेत्तु-समरे ॥ १६ ॥
(इति खड्गमुत्सृजति)।
कर्णः ( विहस्य ) । अपरित्यक्तमपि भवादृशैरायुध ननु चिरपरि-
त्यतमेन निष्फलत्वात् ।
धृतायुधो यावदह तावदन्यैः किमायुधैः ।
यद्वा न सिद्धमस्त्रेण मम तत्केन सेत्स्यति ॥ १७ ॥
Venisamhāra III
A
XVII..
Aja's lamentation on the death ot lug wife
विललाप स बाष्पगद्गद सहजामप्यपहाय धीरताम् ।
अभितप्तमयोऽपि मार्दन भजते फैव कथा शरीरिषु ।। १॥
कुमुमान्यपि गात्रसगमात्प्रभवत्यायुरपोहितु यदि ।
न भविष्यति हत साधन किमिवान्य प्रहरिप्यतो विधेः ॥ २॥
अथवा मृदु वस्तु हिसिनु मृदुनवारभते प्रजातकः ।
हिमसैकाविपत्तिरत्र मे नलिनी पूर्वनिदर्शन मता ॥ ३ ॥
स्रगिय यदि जामिनापहा हृदये किं निहिता न हति माम् ।
पिपमप्यमृत कचिद्भवेदमृत वा विपमीश्वरेन्छया।॥ ४ ॥
अथवा मम भाग्यविष्यवादशनि. कल्पित एप वैधमा ।
यदनेन तरुन पानित क्षपिता तटिपाश्रिता उता ॥ ५॥
हतरयसि नारधारणांमपराद्धेऽपि यदा चिर माये ।
फयमापदे निरागम जनमामाध्यमिम न मन्यसे॥ ६ ॥
मनापि न पिप्रिय मया रतपूर्व सर कि जहासि माम् ।
ननु शब्दपतिः क्षिनेरह त्वयि मे भारनिरधना रनि: ॥ ७॥

·(36)
कुसुमोखचितान्वीभृतश्वरय भृगरुचस्तवाल्यान् ।
करभोर करोति भारतस्त्वदुपारर्तनशकि मे मन ॥ ८ ॥
तदपोहितुमर्हसि प्रिये प्रतिरोधेन विपादमाशु मे ।
ज्वलितेन गुहागत तमस्तुहिनादेरिन नक्तमोषधि ॥ ९ ॥
इदमुच्छसितारक मुख तर विश्रातक्थ दुनोति माम् ।
निशि मुप्तमिपैकपकज विरताभ्यतरपट्पदस्वनम् ॥ १० ॥
अगिन पुनरेति शरीरा दयिता द्ववचर पतत्रिणम् ।
इति ता सिरहातरक्षमा कथमत्यतगता न मा दहे ॥ ११ ॥
नवपहरसस्तरेऽपि ते मृदु ट्येत यदगमार्पतम् ।
तदिद विपहिष्यते क्य वद वामोर चिताधिरोहणम् ॥ १२ ॥
क्रमन्यभृतामु भापित कलहसांपु मदारस गतम् ।
पृपतीपु विलोलमीक्षित पननाधूतलतासु विभ्रमा ॥ १३ ॥
त्रिदियोसुकयाप्यवेक्ष्य मा निहिता सत्यममा गुणास्त्वया ।
चिरहे तन मे गुरत्यथ हृदय न त्वरितु क्षमा ॥१४॥
मिथुन परिकल्पित त्वया सहकार फग्निाच ननिमो।
अविधाय रियाहसनियामनयोर्गम्यत इत्यसाप्रतम् ॥ १५ ॥
कुमुम गृतदोहदस्त्वया यदशोरोऽयमुदीरयिष्यति ।
अरपाभरण कथ नु तत्तर नेष्यामि निरापमाल्यताम् ॥ १६ ॥
स्मरते। सशस्दनपुर चरणानुग्राम यम्भम् ।
अमुना युसुमाश्रयर्पिणा त्वमशीन सुगानि शोयसे ।। १७ ॥
तर नि श्वसितानुसारिभियुरवितां सम मया ।
अममाप्य क्लिासमवर्ग किमिद किंनरवटि मुप्यते ॥ १८ ॥
समयमुरा गाना पिचनिभोऽयमामन ।
अहेमेपरसस्तथापि से व्यरमाय प्रतिपत्तिनिष्टुर ॥ १० ॥
शृतिमागिता रनिश्वाता पिरत गयमृतुरिसर ।
गामाभरणप्रपोजा परिम्य शयनीयमय में ॥ २० ॥

·(37) गृहिणी सचिवः सखी मिथ. प्रियशिष्या ललित कलाविधौ । करणानिमुखेन मृत्युना हरता त्वा वद किं न मे हृतम् ॥ २१ ॥ मदिराक्षि मदाननार्पित मधु पीत्वा रसरकय नु मे । अनुपास्यमि वाष्पदूपित परलोकोपनत जलाजलिम् ।। २२ ॥ निगवेऽपि सति चया पिना सुखमेतानदजस्य गण्यताम् । अहृतस्य विलोभनातरैर्मम से निपयास्त्रटाश्रया ॥ २३ ॥ पिलपनिति कोसलाविप. करुणार्थप्रथित प्रिया प्रति । अकरोत्पृथिवीरुहानपि स्त्रुतशाखारसवा पदूपितान् ॥ २४ ॥ अथ तस्य कचिदकत स्वजनस्तामपनीय मुदरीम् । निससर्ज तदत्यमटनामनलायागुरुचढनेवसे ॥ २५ ॥ प्रमामनु सस्थित शुचा नृपति सन्निति वाच्यदर्शनात् । न चकार शरीरमग्निसात्मह देया न तु जीविताशया ॥ २६ ॥ Raghuvamsa VIII XVIII Adrice of Sthan isa to Chandrapida तात चद्रापीट निदितवेदितव्यस्यापीतसर्वशास्त्रस्य ते नाल्पमप्युप- टेष्टव्यमस्ति । केवल च निमर्गत एवाभानुभेद्यमप्रदीपप्रभापनेयमतिगहन तमो योवनप्रभामिन्यतो. विस्तरेणाभिधीयसे । गर्भेश्वरत्वमभिनवयोव- नत्वमप्रतिमरूपत्वममानुपातिन चेति महतीय खल्लनर्थपरपरा । सापिनयानामकैकमप्येपामायतन किमुत समाय । योगनारभे च प्रायः शास्त्रजलप्रक्षालननिर्मलापि कालथ्यमुपयाति बुद्धि । अनु- झितधरलतापि सरागेन भवति यूना दृष्टि । इंद्रियहरिणहारिणी च सततमतिदुरतेयमुपभोगमृगतृष्णिका । तान्येर विषयस्वरूपाण्यावा- द्यमानानि मधुरतराण्यापतति मनसः । नाशयति च दिमोह योन्मार्गप्रवर्तक पुरुषमन्यासगो विषयेषु । भनादृशा एव भवति ·. (36) भाजनान्युपदेशानाम् । अपगतमले हि मनसि स्फटिकमणाविय रज- निकरगभस्तयो विशति सुखमुपदेशगुणा. । अयमेव , चानास्वादितवि- पयरसस्य ते कालं उपदेशस्य । गुरुपदेशश्च नाम पुरुषाणामखिल- मलप्रक्षालनक्षमजल स्नान ! नोगकरःप्रजागरः । विशेषेण तु राज्ञाम्। बिरला हि तेषामुपदेष्टार. । अलीकाभिमानोन्मादकारीणि धनानि । राज्यविपविकारतद्राप्रदा राज्यलक्ष्मीः । आलोकयतु तावलक्ष्मीमेव भवान्प्रथमम् । इयमनार्या लब्धापि, दुःखेन परिपाल्यते । न परिचय रक्षति । नाभिजनमीक्षते। नवैदव्यं गणयति । न त्यागमाद्रियते ।न विशेषज्ञतां विचारयति । न कवि- निर्भरमावभाति पदम् । यथा यथेय दीप्यते तथा तथा कजलमलि. नमेन कर्म केवलमुमति । न हि त पश्यामि यो ह्यपरिचितयानया न निर्भरमुपगूढो यो वा न विप्रलन्धः । एवविधयापि चानया दुरा- चारया कथमपि देवरशेन परिगृहीता विक्लवा भवति राजानः सर्वा- विनयाधिष्ठानतां च गच्छति । तेषां दाक्षिण्यं प्रक्षाल्यते हृदयं मलि- नीभवति सत्यवादितापहियते गुणाश्चात्सायते । केचित्सपद्भिः प्रलो- भ्यमाना रागाशेन वाध्यमाना विहलतामुपयाति .। आसन्नमृत्सव इव बंधुजनमपि नाभिजानति । अदूरदर्शिनः पापनेवाध्मातमूर्तयों भवति । तदवस्थाच व्यसनशतशरच्यतामुपगताः पतितमप्यामानं नावगछति । अपरे तु स्वार्थनिष्पादनपरेत विनोद इति प्रमत्तता शार्यमिति स्वग्छदता प्रभुत्रमिति दोपानपि गुणपक्षमध्यारोपयद्भिरतः स्वयमपि हमद्भिः प्रतारणकुशंमधूतः स्तुतिभिः प्रतार्यमाणाः सर्वजन- स्पोपहास्यतामुपयाति । दृष्टिपातमप्युपकारपक्षे स्थापयति । स्पर्शमपि पारनमाफटपति । मिथ्यामाहाम्यगर्वनिर्भराय न प्रणमंति देवताभ्यो नाभि पादयगभिरादनाहीनाभ्युत्तिष्टति गुरुन् । जरांरव्यालीपत- मिनि पश्यनि वृदयनोपदेशम् । आमप्रज्ञापरिभव इत्परसूयति सचि- " ·। - मार (39) योपदेशाय कुप्यति हितगादिने । सर्वथा तमभिनदति त पार्चे कुति त बहु मन्यते तमाप्ततामापादयति योऽहर्निशमुपरचिताजलिरधिदैवत-- मिर विगतान्यकर्तव्य स्तौति) यो वा माहाम्यमुद्भापयति । तदेनप्राय राज्ययत्रेऽस्मिन्महाकारिणि च योनने कुमार तथा प्रयतेथा या नोपहस्यसे जनै!पालभ्यसेसुदृद्भिर्न प्रहस्यसे रिटर्नाव लुप्यसे सेनकवृकेर्न प्रलोम्यसे वनिताभिर्नोन्म क्रियसे मदनेन नाक्षि , प्यसे निपये विकृष्यसे रागेण नापहियसे मुखेन । काम भवान्प्रक सैर धीर पित्रा च महता प्रयत्नेन समारोपितसस्कारस्तरलहृदयमप्र- तिबुद्धमेन मादयति धनानि । तथापि भवद्गुणसतोपो मामेर मुखरी- कृतवान् । इदमेव च पुन: पुनराभिधीयसे विद्वासमपि धीरमप्यभिजात- मपीय दुर्विनीता खलीकरोति लक्ष्मीरिति । सर्वथा पित्रा क्रियमाणम- नुभवतु भवान्योरराज्याभिषेकमनेकमगलम् । कुलकमागतामुद्वह पूर्व- पुरुपेरूढा धुरम् । अनमय दिपता शिरासि । उन्नमय वधुनर्गम् । अय च ते काल प्रतापमारोपयितुम् । आरूढप्रतापो हि राजा लो , क्यदशीर सिद्धादेशो भवति । इत्येतावदभिधायोपशशाम । -- Rádambari XIX llie tale of Pururavas and Uivasi Pait) पुरा फिल सोमकुलावतस पुरना नाम राजा बभूव । स एकदा सूर्योपस्थानानिवर्तमान परित्रायता परित्रायता य सुरपक्षपाती यस्य वापरतले गतिरस्तीति करुण दतमप्सरसा गण ददर्श । ता अभ्यु पेत्य प्रोगाच च । अलमलमाक्रादितेन । कथ्यता कुतो भवन्य परि जातन्या इति । तासामेकतमा मेनका नाम प्रत्युवाच । शृणोतु महा राज । या तपोरिशेपपरिशकितस्य महेंद्रस्य मुकुमार प्रहरण रूप गर्विताया श्रिय प्रत्यादेश स्वर्गस्य चालकार सा न प्रियसरयु- ·(40) वशी कुबरभवनात्प्रतिनिवर्तमाना समापत्तिदृष्टेन केशिना दानवेन चित्रलेखाद्वितीया बदिग्राह गृहीता। तदस्मादसुरावलेपाद्वय परित्रा तव्या इति । तच्छुत्या पूर्वोत्तरेण दिग्भागेन गत स जाल्मो दानव इति च विज्ञायैशानी दिश प्रत्यश्वोदयितु सूतमादिश्य राजा सा अप्परस' सात्वयन्प्रोवाच । विमुच्यता विपादो यतिष्ये व सखीप्रत्या. नयनाय । इत्युक्त्वा महता रथवेगेन त मघोनोऽपकारिणमसुरमा. सादयितु गते पुरूरवसि ता सर्वा हेमकूटशिखरे तदागमन प्रतिमा लयत्यस्तस्थु । अत्रातरे राजापि केशिन पराभूय तद्धस्ताचिनलेखाद्वि. तीयामुर्दशीमाछियाजगाम । उर्वशी सुरारिसमलेन भयेन बलवत्परि- प्रस्ता कचित्काल प्रकृति नापद्यत । कि तु नातिचिराद्रोध पतनकलपा प्रसाद गृहती गगामिन मोहेन मुव्यमाना प्रियसखीमवलोक्य चिरे खोवाच । सखि विश्रब्धा भव । पराभूता खल त्रिदशापरिपथिनो हता शा । तछुत्या चक्षुपी उमौल्योशी सखी पप्रच्छ कि महेंद्रेणेति । न महेंद्रेण महेंद्रसदृशानुभावनानेन राजर्पिणेति सख्या कथित सा राजानमालेक्याभगतमाह । उपकृत खलु दानने । राजापि तन्मनो- हर रूप प्रेक्ष्य तमृतमना नैय तपस्विनो नारायणस्य मुने सृष्टिर्भवितुम- हतीति निश्चिकाय । युनेदानी मे सखीजनो भनेदियुर्वश्या पृष्टे राजा हेमकूटस्थिताभि स्वससीभिस्ते उभे सयोजयामास । ता सर्वा अप्स- रस प्रयानीता सपी महाराज चापरिक्षतमवलोक्य त विजयेनापर्धा पयन् । अनातरे चित्ररथी नाम गर्पराजस्तदेव शैलशिखरमवततार । आगगनप्रयोजन च पृष्टोऽक्थयत् । क्यस्य पशिना हृतामुर्वशी नार दादुपचय प्रसाररणार्थमस्या शतकतुना गर्वसेना समादिया । ततो ययमाराचारणेभ्यस्वदीय जयोदाहरण श्रुरा स्थानिहत्थमुपागता । रु मानिमा पुरात्य सहारमाभिर्गघात द्रष्टुमही । महरालु तत्रभवसो गयान प्रियगनुष्ठित भवतेति । राजा प्रयुपाच । मा मैनम् ·(41) ननु वञिण एव वीर्यमेतद्यदस्य पक्ष्या द्विषतो विजयते । वमुघाधर कंदराभिसी हरेः प्रतिशब्दोऽपि नागान् भिनत्ति । तथापि नाय- मवसरो मम शतक्रतुं द्रष्टुं त्वमेवात्रभवती प्रभारतिक प्रापयेति । तथेत्युक्त्वा चित्ररथः सह सर्वाभिरप्सरोभिः प्रस्थितः । उर्वशी तु राज- पिमामंत्रयितुमशक्नुवती चित्रलेखामुखेन महाराजेनाभ्यनुज्ञातेच्छामि प्रियसखीमिव महाराजस्य कीर्ति महेन्द्रलोकं नेतुमिति राजानं विज्ञाप- यामास । तेनानुज्ञाता च यताविटप एकावली लग्ना इति सव्याजं तां मोचयितु सखामभ्यर्थ्य राजानमेवावलोकयंती सनिःश्वास निष्कांता । राजा तु तां सुरसुदरौं गतामवलोक्य मदनशरपीडितस्तस्याः कृते भृशमुत्कठितोऽभूत् । तां तस्यावस्थां दृष्ट्वा तस्य देवी काशीराजपुत्र्यौ- शीनरी नाम तस्य शून्यहृदयत्वस्य कारण राज्ञः प्रियवयस्यान्माणवका- द्विज्ञातु निपुणिकां नाम स्वचेटीमाज्ञापयामास । यथार्थनाम्नी सा 'निपुणिकाऽतिविदग्धतया भर्तृरहस्यदुर्गभेदन कृताती । ततो राजा रहस्यनिक्षेपरक्षणविषय माणवकेन समाश्वासित उर्वशीगतामेव कथा कुर्वन्चयस्पेन सहोत्कठाविनोदार्थ प्रमदवनं प्रविवेश । किंतु वसताव- तारसूचकं तदभिरामत्वमवलोक्य सजाताधिकतरोत्कठः कुत्रापि धृति न लेभे । तस्माद्वयस्यमाह । कोप्युपायस्तावचिंत्यतां येन सफलप्रार्थनो भवेयमिति । यावन्माणवकः समाधिमास्थायोपायं चिंतयति तावदा- काशयानेन चित्रलेखासहितोर्वशी प्रतिष्ठानस्य शिखाभरणभूतं राज- पैर्भवनमुपस्थिता । ते उभे तिरस्करिणीप्रतिच्छन्ने भूत्वा राज्ञो वयस्यैन सह संलापं शृण्वत्यौ तस्थतुः । माणवको राजानमाह । भो वयस्य । चिंतितो मयोपायः । स्वप्नसमागमकारिणी निद्रां सेवतां भवान् । अथवा तजभवत्या उर्वश्याः प्रतिकृतिमालिख्यावलोकयस्तिष्ठ । राजा प्राह । सखे उभयमप्यनुपपन्नम् । मम हृदयं कामस्येपुभिः सशल्यमतः स्वप्न- समागमकारिणी निद्रां कयमुपलभे । अपर च यदि तस्याः प्रतिकृति- ·(42) मालिसामि तहालेरयेऽसमाप्त एम मम नयने उद्बाप्पे भरत अतो या मम मानसी रुज न त्ति रिदिला वा मामसमन्यते तस्या मुश्या मम समागममनोरथमलब्धफलनीरस सिवाय पचाण सर्वथा कृती भानु उशी तद्वचन श्रुत्वा स्वामिन्यदि नामाह्मनुरक्तस्य तगोपरि यथा त्वया सभाषिता तथा परमार्थत स्या तहि किमिति नदनवनाता अपि ललितपरिजातशयनीये मम शरीरकेऽयुष्णा भरेयुरिति तुल्यानुरागपिशुन काव्य प्रभावनिर्मिते भूर्जपत्रे लिखिला राज्ञ पुरतस्तत्पन न्यक्षिपत् । राजापि तद् गृहीत्वा वाचयित्वा च स जातानदो धार्यतामय प्रियाया स्वहस्त इत्युक्या माणकस्य हस्ते तपत्र ददो । अप्रातर एमोशीप्रेपिता चित्रलेखा लद्दर्शनसमुत्थेन मदनेन बग्यद्वाध्यमानाह भूयोऽपि महाराजैनानुकपनीया इति प्रि यमग्या विज्ञप्तिं राज्ञे निवेदयामास । सोऽपि तदधिकतर मदनेन पीड्यमानता विज्ञप्ति परमाल्हादेनानुमेने । याचदुर्वशी राजान प्रण म्योपनिशति तारदेव चित्रलेख वरयोगी यती भरतेन मुनिना भवतीषु य प्रयोगो नियुक्तस्तमय सलोकपालो मरुता भी इष्टुमना इति देवदृताहान ते भशणुता राज्ञानुज्ञाते च स्वर्ग मगन्ताम् । गताया तस्या राजा चेयर्थ्यमित्र सप्रति चक्षुप इति सप्रधार्य तदूर्जपत्रावलोकनेन दृष्टि विलोभयितुकामो माणन कमाह । उपनय भूर्जपनमिति । कि तु मापारकस्य प्रमादेन त पर तम्य हन्ताद् भ्रष्ट भर्तार द्रष्टुमायान्या देव्या औशीनर्या समासा दिनम् । तद्ताक्षरार्थे च परिज्ञाय सेय॑या तयतस्ततस्तदन्येपणपरस्य तम्य पुग्न एप सहमानीय प्रक्षिमम् । राजा तु लोप्नेण गृहीत यभीरक इन प्रतिवचन दातुमममर्थ आमन सौभाग्य प्रच्छादयितु का फधमपि प्रायतत । देवी तु युपितो दृष्ट्वाऽपराधी नामाह् प्रसाद म्भीर मिम मरभादियादिवचनस्तां सप्रणिपातमनुनतुं प्रवृत्त । किंतु ·(43) तत्प्राणिपातमवधूय प्रादृट्नदीवाप्रसन्ना सा सपरिवारा निकाता । अनेन समयेन गतम दिवसस्य तस्मास्नानभोजन रोपिनु राजा सत्यस्योंत पुरमेय प्राविशत्। भरतमुनिप्रयोग द्रष्टुमना महेंद्र उशी सससीमाहाययदिति प्रा ग्निर्दिष्टमेव । तथा च तस्य पुरत सरस्वतीकृतलक्ष्मीस्वयपरनामके काव्यबधेऽभिनीयमाने तेषु तेषु रसेषु परिपत्तन्मय्यासीत् । कि तु भवितव्यतानुविधायीनीठियाणीति वचनानुरोधादुर्वश्या वचनमकस्मिन् स्थले प्रमादस्खलितमासीत् । यतो लक्ष्मीभूमिकाया वर्तमानोर्वशी वारणी भूमिकाया वर्तमानया मेनकया पृष्टा । सखि समागता एते सकेशवा लोकपाला । क्तमस्मिंस्ते भागाभिनिवेश इति । ततस्तया पुरुपोत्तम इति भणितव्ये पुरूरीति निर्गता वाणी । ता श्रुत्वा भरत मुद्र स्ता शशाप येन ममापदेशस्त्वया लवितस्तेन न ते दिव्य स्थान भ विष्यतीति । महेद्रेण पुन प्रेक्षणासाने लजाउनतमुखी सा भणिता यस्मिन् सद्धभारासि तस्य मे रणसहायस्य राजर्षे प्रियमत्र करणी यम् । अतस्त्र याकाम पुरुरवसमुपतिष्ट यारस चयि दृष्टसतानो भवेदिति । तदादेयानुरोधादुर्दशी अस्तमिते सूर्ये पुरूरपसमुपरमातु कामाऽल्पाभरणभूपित नीलाशुकपरिग्रहमभिसारिकाप परिघाय स सम्वी परिवर्तितमित्र कलासशिखर प्रियतमस्य भानमुपगता। तदा राजा वयस्येन सह स्वामनस्थामेनोद्दिश्य स्वरालाप कुणस्तया दृष्ट । यदा चाहमेनास्योत्कठाहेतुरिति तस्या सशयछेदो जातस्तदा तमु पगतुमियेर । किं तु तत्क्षण एव इत इतो देनीति वचन श्रुत्वा पर निपादमगमत् । किंतूपवासनियमोपा राजार्पमहिपी दृश्यते तन्नपा चिरमिह स्थास्यतीति चित्रलेखया समाश्वासिता तर तिरस्करिणीम तिच्छन्नातिष्ठत् । एपमास्थिताया तस्या देव्याधूतार्यपुत्रप्रणिपाता पश्चासतप्यमानसापि प्रियानुप्रसादननामक्वतापदेशेनोपचारातिक्रम ·(44) प्रमाष्टुंकामा तत्रैवागता । ता दृष्ट्वा राजाऽन्यसक्रातप्रेमाऽधिकतरमैन देव्या दक्षिणोऽभूत् । देव्यपि व्रतानुरूप गधपुष्पादिभिरादौ चद्रपा दानभ्यर्य पश्चाद्राजान च पूजयित्वा प्राजलि. प्रणिपत्साह । एपाह देवतामिथुन रोहिणीमृगलाउन साक्षीकृत्यार्यपुनमनुप्रसादयामि । अद्य प्रभृति या स्त्रियमार्यपुत्र प्रार्थयते या चार्यपुत्रसमागमप्रणयिनी तया सह मया प्रीतिबधन वर्तितव्यमिति । इद देविचन श्रुत्वा माणकोऽपनार्याह । उिन्नहस्ते मत्स्ये पलायिते निर्विणो धीवरो भणति धर्मो मे भविष्यति । प्रकाश च देवीमाह । भरति किं तादृश. प्रियस्तत्रभवान् । देव्याह । मूढ अह खल्लामन सुखानसानेनार्यपुन निर्वृतशरीर कर्तुमिच्छामि । एतावता चिंतय तारप्रियो न वेति । एपमुक्या निष्काता देवी। उर्वश्यपि महानुभाषया देव्या अभ्य नुज्ञानोऽनन्तरायी मे प्रियसमागमो भविष्यतीति मन्यमाना राजान सहमोपमृन्य जयशब्दमुदीरयामास | तेन चाभिनदिता तस्पैनासन उपविष्टा । ययस्य यमतानतर उष्णसमये भगवान् सूर्यो मयोपचरि- तव्यानधयेय में प्रियमन्त्री स्वर्गस्य नोत्कटते तथा क्या कर्तव्यमिति राजान विहाय चिटगा गता । राजापि तथेति प्रतिपय गनौरथ रापरया पनिर्भर फधिकार प्रदोपरमणीयश्विद्रपादान् सेपिया यागगृह प्रक्रिश Vikramorrassy im. XX "Iho tale of Purur1714 and Urvast l'art II, अप मगतिमानिदिदगा उशीत रानामगायनिशि. স্য যা খানে বিৰ্বে শরা। ন ন সবা- Fi ाि मिरमातम मानी रियापरदारिया उद- বা দশ বন । নিলাৰৰ ধৰিণা বণা যেত, ·(45) प्रणयोऽसहन । ततो भर्तुरनुनयमप्रतिपद्यमाना गुरुशापसमूहृदया स्त्रीजनपरिहरणीय कुमारवन प्रविष्टा । प्रवेशानतरमेर व काननोपांत चर्तिलताभावेन परिणतमस्या रूपम् । अथ स रापिस्तस्मिन्नेष कानने प्रियतमा विचिन्वनहोरात्रमनिवाहयामास । प्रथम तावत्तस्य प्रियया नियोग एकपद उपनत । अपर च नितानामप्युत्कठाकारी जलदसमय सप्राप्त । तेन तस्य दु ग्व दुखानुवर्धात्र सजातम् । तथा चोमत्त इव तस्मिन्वने यत्किचित्तस्य दृष्टिपथमाययौ तत्प्रिया प्रवृत्ति सोसुक पप्रछ । एव तेन मयूर परभृता राजहसश्चक्रवाको मधुकरो नागराज शिलोच्चय सरित्कृष्णसारश्च क्रमेणाभ्यर्षिता । किं तु स सर्वत्र भग्नागो बभून । एव प्रियान्वेपणाथै परिभ्रमन्नेकदा रक्ताशोकस्तबकसमराग कमपि शिलाभेदातरगत मणि ददर्श । सच सगमनीयो नाम मणि शैलसुताचरणरागसमुद्भगो धार्यमाणश्वाचिरा प्रियजनेन सगममावहतति केनापि मुनिनानुशिष्टस्त गृहीना पुन परिचक्राम । अते स एका कुसुमरहिता लता दृष्ट्वा ता स्वप्रियानुका रिणी च मवालिंगितु प्रवृत्त । स्पृष्टमात्राया लताया तत्स्थान एयो र्वशी प्रादुर्भूता । राजा ता विलोक्य दिष्टया गतासुना चेतनेच त्व मया प्रयुपलव्यासि वदर्शनादेव प्रसन्नवाह्यात करणो ममातरात्मा तत्कपय कपमियत कालमनस्थिता मया विना भवतीति सामुगाच । उर्वशी प्रयुवाच । श्रेणोतु महागज । भगाता कुमारेण शाश्वत कुमारबत गृहीवाऽमलपो नाम गधमादनकच्छोऽच्यासित कृतक्षेप विधि । यत प्रदेश स्त्री प्रक्ष्यति सा रताभावेन परिणस्यति गारीचर णसभन मणि विना ततो न मोक्ष्यत इति ।साह गुरशापसमूढहृदया देव तासमय विस्मृत्य कुमारवन प्रविष्टा प्रशानतरमेव वासतीलता सवृत्ते ति । तनिशम्य राजा प्राह। समुपपनमधुना । शयने मुप्तमपि मा या प्रवासगत मन्यसे सा व मदीय चिरनियोग कर सहेथा ।इद तद्यथा ·(46) कथित त्वत्सगमनिमित्त मुनरुपलभ्य मणि भागातमासादिताऽस्माभि रिति वदन्मणि तामदर्शयत् । सा त गृहीत्वा मूjनहदाजान चोवाच । महान्खलु कालस्तर प्रतिष्टानान्निर्गतस्य । तदेहि निवर्तावह इति भी सहिता विमानता गमितेन नरेन पयोमुचा राजधानीमाससाद । उशीसहित महाराज चिरस्य कालस्य प्रतिनिवृत्तमवलोक्या- खिला प्रजा सप्रजा ननदु । ताभि स ससत्कारोपचारैरनुरज्य- मानश्च राज्यमशिपत् । सतान वर्जयित्वा न तस्य किमपि हीनम् । एकदा तु तिथिविशेप इति सात पुरी गगायमुनयो सगमे कृताभि पेक उपकार्यों प्रविष्ट । अनातर एव दुकुलोत्तरच्छेद तालवृताधारे निक्षिप्य क्यापि दास्या नीयमान सगमनीयमणिरामिपशकिना गृ- भ्रेणाक्षिः । तदवोक्यासमाप्तनेपथ्य एव राजा सानेग प्राह । आमनो वधमाहर्ता फासी विहगतस्कर । येन तप्रथम स्तेय गोप्तुरेव गृहे कृतम् । अत साय निवासवृक्षायिण निहगदस्यु विचेतु नागरिकमादिदेश । समनतरमेव कनुकी सशर मणिमादाय राशेऽदर्शयत् । आह च । बलेन मार्गणता गतेन निर्मिनतनु स यध्योऽपराधोचित प्राप्यांतरिक्षासमाटिरन पतित इति । राजा गगिममिशुद्ध हवा पेटक प्रोशीत किरातीमादिश्य कुचुकिन पप्रा । अपि जानीत भरा स्थाय बाण इति । म आह । नामां- पिनो दृश्यते स्तुि न मे वर्णपिचारक्षमा दृचिरिति राज्ञे शरमुपान पर । गजा तस्मिनिगानि नामाक्षराज्यपम्पत् । उर्वशीगभयस्याय गगनापनु । युभारम्यापुरी याग प्रक्षिपदायुपाम् ॥ इति । गालियाचापि ग स यपस्यमाह । मग पात् । अपर मिषेयस प्रादमियरश्या । न च मया गर्भागाशिला पुन एय বি। যা কৰিণিfি া গ যায়ূননাম? iyा पाना। मागसप आ| मा भरा गानुधर्म दि. .

·(47) व्यासु संभावयतु । प्रभावनिगूढानि तासां चरितानि । राजा प्रो- वाच । अस्तु तावदेव यथा भवानाह । पुत्रसंवरणे किमित्र: कारणं तत्रभवत्याः । माणवकः प्रत्युवाच । को देवतारहस्यानि तयिष्यति । इति तयोः सलापे प्रवर्तमाने कंचुकी प्रविश्याह । देवच्यवनाश्रमात्कुमारं गृहीत्वा तापसी संप्राप्ता देवं द्रष्टुमिच्छति । अविलंबितमुभावपि प्रवेशयेन्यादिष्टः कंचुकी तथाकरोत् । मागवक: कुमार विलोक्योवाच । किं न खलु स एप तत्रभवान् क्षत्रियकुमारो यन्नामांकितो गृध्रलक्ष्यवेधी नाराचः । तथा बहुतरं भवंतमनुकरोति। राजा प्राह । स्यादेवम् । अतः खलु मम दृष्टिरस्मिन्निपतिता वाप्पायते। वात्सल्यवधि हृदयं मनसः प्रसादः । एन चादयं परिरब्धुमिच्छामि । राज्ञाऽभिवादिता तापसी सोमवंशविस्तारयिता भवेत्याशिप प्रयुयुजे कुमारं च प्राह जात प्रणम ते गुरुम् । कुमारस्तथा कृत्वोपविष्टः । तप्तो राजा तापसी पप्रच्छ भगवति किमागमनप्रयोजनम् । तापसी प्रत्युवाच । शृणोतु महाराजः । एप दीर्घायुरायुर्जातमात्र एवोर्वश्या किमपि निमित्तमवेक्ष्य मम हस्ते न्यासीकृतः । यत्क्षत्रियकुमारस्य जातकर्मादिविधानं तदस्य भगवता च्यवनेनाशेपमनुष्ठित गृहीतविद्यो : धनुर्वेदेऽभिविनीतः। अद्य पुष्पसमिदर्थमृपिकुमारकैः सह गतेनानेना- श्रमविरुद्धमाचरित यदनेन गृहीतामिपः किल गृध्रः पादपशिखरे निलीयमानो लक्ष्यीकृतो बाणस्य । तत उपलब्धवृत्तांतेन भगवता च्यवनेनाह समादिष्टा निर्यातय हस्तन्यासमिति । तदिच्छाम्युर्वशी प्रक्षितुमिति । राज्ञाहूतामुर्वशी तापसी प्राह । एप गृहीतक्द्यि आयुः सांप्रत कवचधरः संवृत्तः । तदेतस्य ते भर्तुः समक्षं निर्यातितो हस्त- निक्षेपः । अधुना विसर्जय मामुपरुभ्यते ममाश्रमधर्मः । उर्वशी तु तच्चिरदर्शनेनाधिकतरमतितृष्णा सती कथं कथमपि तां विमसर्ज राजा पुत्रवती भायौं प्रेक्ष्य सानदमाह । कल्याणि पौलोमीसमवेन जयंतेन पुरंदर इवाद्याहममुना तब सत्पुत्रेण पुलिणामप्रयः । तद्वचः ·(48) श्रुत्वोशी सहसा रोदितुमारेभे । कारण पृष्टा प्रत्युवाच । महाराज प्रथम पुत्रदर्शनेन विस्मृतवत्यस्मि । इदानी महेंद्रसकीर्तनेन समयो मम हृदयमायासयति । स समयस्त्वेवंविधः । अह पुरा महाराजगृहीतह- दया महेंद्रेणाज्ञप्ता यदैप मम प्रियसखो राजर्षिस्त्वयि समुप्तनस्य वशकरस्य मुखं प्रेक्षिप्यते तदा त्वया भूयोपि मम समीपमागंतव्यं- मिति । ततो तया महाराजवियोगभीरतया जातमात्र एव विद्यागम- निमित्तं भगवतश्चयवनस्याश्रमपद आर्यायाः सत्यरत्या हस्तेऽप्रकाशं निक्षिमः । अद्य पितुराराधनसमर्थः सवृत्त इति कलयत्या निर्यातितो मे दीर्वायुः । तदेतावान्मे महाराजैन सास इति । तच्छुचा राजा देवस्य मुखप्रत्यर्थितां निंदन् प्रियामाह । मुलभवियोगा परवत्तात्मप्रि- याणि क न प्रभाति । अतस्त्व भर्तुः शासने तिष्ट। अहमपि तर सूनागयुपि न्यस्तराज्यो पिचरितमृगयूथानि बनान्याश्रयिष्ये । इति निश्चिन्य कुमारस्यायुपोऽभिषेकसभाराः क्रियतामित्समात्यपरिषदमा- दिदेश । तस्मिन्नेर क्षणे भगवानारद आकाशादवतीर्णः सस्तेर- पदिभिम्पचारः पूजित आमन परिगृह्य राजानमुवाच । श्रूयतां मंटमदेशः प्रभारदर्शी मवा धनगमनाय मृतबुद्धि भरतमनुशा- नि । निफालदीशभिमुनिभिरादिष्ट. मुरामुग्मगरो भाती । भांश्च सांगुणानः संहायो नः । तेन त्वया न राग सन्यस्नय्यम् । इयं गो. वशी पायदाएनय मर्मचारिणी भाविति । तयोपशी हृद. याउल्यापनानामिर मैने । रानायुगच । परगनश्मि देयेश्वरेण । नारदमागनिनवाद । युक्तम् पकाय यासरः पुर्यार ए तस्ये- शुगाचीः। गर्पले मगाऽसि ममेधयन्याः गूर्य प । इत्युर ग .. मारमाधुर महानर पापणम्पऽभिारिपन गजान पप्रच्छ पाकि ते भूपः पारागनः प्रिय परो । राजधाय । गदि में मपया प्रगम किमतः नामिनि । मधापीदमा भरतपापम् ।

·(49) परस्परविरोधिन्योरेकसश्रयदुर्लभम् । मगत श्रीसरस्वयोर्भूतैयऽस्तु सदा सताम् ॥ XXI Râma's return jounes from Luha to Ayodlıya असमन शद्वगुण गुणज्ञ पद विमानेन विगाहमान । रनाकर वीक्ष्य मिध मनाया रामाभिधानो हरिरित्युवाच ॥ १ ॥ देहि पश्यामलयाद्विभक्त मसेतुना पेनिलमनुराशिम् । छायापपना शरत्प्रसनमाकागमाविष्कृतचारुतारम् ॥ २॥ गुयियक्षो कापरेन मेध्य रसातल सक्रमिते तुरगे । तदर्थमुर्मीमवदारयद्भि पूरै किलाय परिवर्धितो न ॥ ३ ॥ नाभिप्ररूढाबुरहासनन मस्तृयमान प्रथमेन धावा । अमु युगातोचितयोगनिद्र महृत्य लोका पुरुषोऽधिगते ॥ ४ ॥ पक्षन्छिदा गोत्रभिदात्तगया अरण्यमेन शतशो महीधा । नपा इवोपप्लनिन परभ्यो धर्मोत्तर मध्यममाश्रयते ॥ ५ ॥ एते वय सकतभिन्न शक्तिपर्यम्तमुक्तापटल पयोधे । प्राप्ता मुहर्तेन विमानरेगा कृल फलाजितपूगमालम् ॥ ६ ॥ अमी जनम्यानमपोढविघ्न मन्त्रा समारब्धनवोटजानि । अध्यासते चीरभृतो यशाम्ब चिरोज्झितान्याश्रममडलानि ॥ ७॥ मपा स्थली यत्र विचिन्त्रता वा भ्रष्ट मया नूपरमेकमुाम् । अदृश्यत वचरणादिविश्लेपदु खादिव बद्धमोनम् ॥ ८॥ व रक्षमा भीरु यतोऽपनीता त मार्गमेता कृपया लता मे । अदर्शयन्यत्नुमगन्झुवत्य शाखाभिरावर्जितपटवामि ॥९॥ एतद्रेिर्माल्यरत पुरस्तादाविर्मनन्यवरलखि शुगम् । ना पयो यन घनर्मया च त्वदिप्रयोगात्रु सम विसृष्टम् ॥ १० ॥ उपातवानीरवनोपगूढान्यालक्ष्यपारिशवसारसानि ।

·(50) दूरावती पिस्तीन खंदादमुनि पपासहिानि दृष्टि ॥ ११ ॥ प्रवियुक्तानि रधागनाम्नामन्योन्यदत्तोपलमसराणि । द्वद्वानि दृरातरवर्तिना ते मया प्रिये सस्पृहमीक्षितानि ।। १२ ॥ एपा त्वया पेशलमध्ययापि घटानुसाधितनालचूता । आनदयत्युन्मुखकृष्णसारा दृष्टा चिरापचरटी मना में ॥ १३ ।। अनानुगोद मृगयानिवृत्तम्तरगनातन पिनीतखेद । रहस्त्वदुत्सगनिपण्णमूर्धा स्मरामि वानीरगृहेषु मुप्त ॥ १४ ॥ भ्रूभेदमात्रेण पदान्मघोन प्रभ्रशया यो नहुष चकार । तस्यानिलाभ परिशुद्धिहेतोमामो मुन स्थानपरिग्रहोऽयम् ॥ १५ ॥ हनिर्भुजामेधरता चतुर्णा मध्ये ललाटतपसप्तसप्ति । असौ तपस्यन्यपरस्तपची नाम्ना सुतीक्ष्णश्चरितेन दात ॥ १६ अद शरण्य शरभगनाम्नस्तपोनन पाननमाहिताग्ने । चिराय सतर्य समिद्भिरग्नि यो मत्रपूता तनुमप्यहोपीत् ।। १७ ॥ आयानि ताब्यपरिश्रमेषु भूयिष्टसमान्यफ्लेष्वमीषु । तस्यातिथानामधुना सपर्या स्थिता सुपुत्रविय पादपेषु ॥ १८ ॥ धाराम्वनादारिदरीमुखोऽसा शगाप्रलग्नाबुदरप्रपक । नाति मे नधुरगाति चक्षुट्टप्त कुमानिन चिनकूट ॥ १९ ॥ एपा प्रसन्नस्तिमितप्रवाहा सरिद्विदृरातरभारतन्वी। मदाकिनी भाति नगोपकठे मुक्तारली कटगतेर भूमे ॥ २० ॥ अय मुजातोऽनुगिर तमार प्रवाहमादाय सुगधि यस्य । यांदुरापाडुकपोदशाभी मयारतस परिकल्पितस्ते ॥ २१ ॥ अनाभिषेकाय तपोधनाना सप्तर्षिहस्तादृतहेमपद्माम् । प्रतियामास फिटानुसूया निस्रोनस व्यवमालिमालाम् ॥ २२ ॥ न्यया पुरस्तादुपयाचिती य सोऽय वट श्याम इति प्रतीत, । राशिमगीनामिर गारद्वानों मपभराम पडिती निभाति ।। २३ ।। AM ·. (51) कचिप्रभारेपिभिग्दिनीलमुक्तामयी यष्टिरिनानुनिद्रा । अन्यत्र माला सितपकजानामिंटीनिम्त्वचितातरेस ॥ २४ कचित्रवगाना प्रियमानसाना काढयममर्गनतीन पक्ति । अन्यत्र कालागुरदत्तपना भक्तिर्मुरश्चदनकल्पिनेर ॥ २५ ॥ कचित्प्रभा चादमसी तमोभिन्छायापिटीने गरलीकृतेः । अन्यत्र शुभ्रा गरदभ्रलेखा र प्विालस्यनभ प्रदेगा ।। २६॥ पचिच्च कृष्णोरगपणेन भस्मागरागा गनुरीश्वरम्य । पश्यानपद्यागि विभाति गगा भिन्नप्रवाहा यमुनातरंग ॥२७॥ पुर निपादाधिपतैरिद तद्यस्मिन्मया मौलिमणि निहाय । जटासु बद्धास्वस्दरममा ककेयि कामा फलितास्तति ॥ २८ ॥ जलानि या तीरनिखातयूपा वहन्ययोध्यामनु रानपानीम् । तुरगमेपानभृतावतीर्णरिक्ष्वाकुभि पुण्यतरीकृतानि ॥ २९ ।। सेय मदीया जननीर तेन मान्यन राज्ञा सरयूवियुक्ता । दूरे वसत शिशिरानिला तरगहस्तस्पगृहती ॥ ३० ॥ Raghuramsa XII. XXIL Another foundlmg. अथकदाचिदकेन तापसेन राजलक्षणविराजित कचिन्नयनानदकर सुकुमार कुमार राजे ममानोचि । भूवल्लभ कुगसमिदानयनाय यन- गतेन मया काचिदशरण्या व्यक्तकार्पण्याथु मुचती वनिता विलोकिता । निर्जने वने किंनिमित्त म्द्यते त्वयेति पृष्टा सा करसरोरहेरच प्रमय सगद्गद मामाचत् । मुने टाचण्यजितपुष्पसायके मिथिलानायके पुनदारसमन्विते पुष्पपुग्मुपेन्य कचन कालमधिनमति समाराति तगिरीशो मालपाधीगो मगधगज र्योदुमभ्यगात् । तत्र प्रग्न्यात. योरेतयोरमग्ये माय वर्तमाने मुहमाहाय्यक कुर्वाणी निजरले सति ·(2) विदेहे विदेहेश्वर प्रहारतर्मा जयनता रिपुणाभिगृह्य काम्ण्यन पुण्येन विसृष्टो हतारशेपेण शून्येन सैन्येन सह स्वपुरगमनमकरोत् । ततो वनमार्गेण दुर्गेण गच्छन्नधिकबलेन परपलेन रभसादभिहन्य मानो मूल्बलामिरक्षिताररोध स पलायिष्ट । तदीयार्भकयोर्यमयो र्धात्रीभानेन परिकल्पिताह मद्दहितापि तीब्रगति भूपतिमनुगतुमक्षमें अभूव । तर विवृतबदन काऽपि रूपी कोप इन व्याघ्र शीघ्र मामाघ्रा तुमागतवान् । भीताहमुद्रग्रप्राव्णि स्खलती पर्यपतम् । मदीयपाणिभ्रष्टो वालक कस्यापि कापिलाशवम्य क्रोडमभ्यलीयत । तच्छाफर्पिणोड मर्पिणो व्याघ्रस्य प्राणान्याणो वाणासनयनमुक्तोऽपाहरत् । निलो रालको बाल्कोऽपि शरैरादाय कुत्रचिदुपानीयत । कुमारमपरमुद्र हती महुहिता कुत्र गता न जाने । साह मोह गता केनापि कृपा लुना वृष्णिपालेन स्वकुटीरमावैश्य पिरोपितत्रणाभवम् । तत स्थीभूय भूय श्याभर्तुरतिकमुपतिष्टासुरसहायतया दुहितुरनभिज्ञत या च व्याकुलीभनामि । इयभिदधाना एकाकिन्यपि स्वामिन गमि ध्यामीति सा तदेव निरगात् । अहमपि भवन्मित्रस्य निदेहना थस्य रिपन्निमित्त पिपादमनुभवस्तदन्वयाकुर कुमारमन्विष्य स्तदेक चडिकामदिर मुदर प्रागाम् । तर सततमेरविधविजयसि द्रये कुमार देवतोपहार करिष्यत किगता मया समभ्यभाष्यत । ननु किरातोत्तमा घोरप्रचारे कातारे स्वलितपथ स्थविरभूमुगेऽह मम पुत्र- म कचि छायाया निक्षिप्य मार्गान्येपणाय किंचिदतरमग छम् । स कनगत बैन वा गृहीत इति परिक्ष्यापि न क्ष्यिते । तन्मुग्याग कनेन विनानेकान्यहान्यतीतानि । किं करोमि व यामि भवद्भिर्न पिरामदशी । द्विजानम पथिदन तिष्ठति । किमेप तय नंदन म न्यमेव तदेन गृहाणे युक्त्या देयानुपयेन मन्य त व्यतरन् । तेम्यो दमारह बारकमगीन्य शिशिरोदयादिनीपचारणावाम्य नि- ·(59) क भवदकं समानीतवानस्मि । एनमायुष्मत पितरूपो भवानभिर- हतामिति । राजा मुहृदापनिमित्त शौर्क तलदनविलोकनसुखेन किंचि इधरीकृत्य तमुपहारस्वर्मनाम्नाहूय राजगहनमिव पुपोप । Disukumáracharita. XXII Dasaratha and Visvintra. अभून्नृपो विबुधसखा परतप श्रुतान्विनी दशरथ इत्युदाद्वत । गुणैर्वर भुवनहितच्छेलेन य सनातन पितरमुपागमत्स्वयम् ॥ १ ॥ सोऽध्येष्ट वेदात्रिदशानयष्ट पितॄनपारीसममस्त बघून् । यजेष्ट पड्वर्गमरस्त नीतौ समूलघात'न्यवधीदरीश्च ॥ २ ॥ बमूनि तोय धनत्रद्वयकारीत्सहासन गोत्रभिदोऽध्यगामीत् । न व्यबकादन्यमुपास्थिताऽसौ यशामि सर्वेषुभृता निराम्यत् ॥ ३ ॥ पुण्यो महाब्रह्मसमूहजुष्ट सतर्पणी नाकसढा रेण्या । जज्वाल लोकस्थितये स राजा यथाऽबरे वन्हिभिप्रणीत ॥ ४ ॥ स पुण्यकीर्ति शतमन्युकल्पो महेद्रलोकप्रतिमा समृदया अध्यास्त सर्तसुखामयाव्यामध्यासिता ब्रह्मभिारद्धबोध ॥ ५ ॥ निर्माणदक्षस्य समीहितेषु सीमेन पद्मासनकोशठस्य । ऊर्ध्वस्फुरद्रत्नगभस्तिभिर्या स्थितावहस्येव पुर मघोन ॥ ६॥ वासु कामार्थयशस्करीषु मतामु लोकेऽधिगतासु काले । विद्यासु निद्वानिव सोऽभिरेमे पत्नी राजा तिसृपृत्तमासु ॥ ७ ॥ पुनीयता तेन वरागनाभिरानायि विद्वान् कतुयु क्रियावान् । विपक्तिमज्ञानगतिमनस्वी मान्यो मुनी स्वा पुरमृष्यशृग. ॥ ८ ॥ एहिष्ट त कारायितु कृतात्मा ऋतु नृपा पुत्रफल मुनीदम् । ज्ञानाशयस्तस्य ततो व्यता त्स कर्मठ कर्म सुतानुबधम् ॥ ९॥ निष्टा गते दानमसभ्यतोपे विहिनिम कर्मणि राजपल्य । ।

·(51) प्राशु तोच्छिष्टमुदारवश्यास्तिस्र प्रसातु चतुरस्तु पुनान् ॥ १० ॥ काशल्ययाऽसावि सुखेन राम प्राककयीतो भरतस्ततोऽभूत् । प्रासोष्ट शत्रुघ्नमुदारचेरमका सुमित्रा सह लक्ष्मणेन ॥ ११ ॥ आर्चीट् द्विजार्ता परमार्थावेदानुदेजयाभूतगणान् न्यर्थीन् । विहानुपानेष्ट च तान्स्यकाले यतिवशिष्टो यमिना वरिष्ट ॥ १२ ।। वेदोऽगवाम्नैरग्विलाऽव्यगायि शस्त्राण्युपायसत जिवराणि । ते भिन्नवृतान्यपि मानसानि सम जनामा गुणिनोऽध्यवामु ॥१३॥ ततोऽभ्यगागाधिमुन क्षितींद्र रक्षोभिरभ्याहतकर्मवृत्ति । राम वरीतु परिरक्षणार्थं गतार्जिहत्त मधुपर्कपाणि ॥१४॥ आख्य निस्तस्य शिव समाधेविघ्नति रक्षासि बने क्रतुश्च । तानि द्विपार्यनिराकरिष्णुस्तृणेढु राम सह रक्ष्मणेन ॥ १५॥ स शुचनाम्नद्वचन मुमौह गजाऽसहिष्णु सुतविप्रयोगम् । अहयुनाथ क्षितिष शुभयुरुचे वचस्तापसकुजरेण ॥ १६ ॥ मया नमान्था दशरण भयेषु वय त्वयाप्यास्महि धर्मदृये । सात द्विजन च परस्परार्थं शका कृथा मा प्रहिणु स्वसूनुम् ॥१७॥ घानिष्यते तेन महाविपक्ष स्थायिष्यते येन रणे पुरस्तात् । मा मा महाम पम्भिरयोग्य न मन्दिधा न्यस्यति भारमप्रथम् ॥ १८ ॥ युध्यन्दुत धक्ष्यनि विप्रवहिर्यास्यन् सुनस्तम्यति मा समन्युम् । इथं नृप पूर्वमशागेचे ततोऽनुजज्ञे गमन सुतस्य ॥ १९ ॥ Blatt-Kirga I XXIV Draupadi uni Yudhisthiri इनारपिया पिरमात्तमत्रिये गंतेश्य पयो ग्नमनिवामिनाम् । प्रविश्य ?ष्णानदन महीमुजा नदाचचक्षेऽनुजसनिधी यच ॥ १॥ निशम्प मिटि दिपतामपाम्त सम्नतम्या विपियतुमक्षमा ।

·(55)
नृपस्य मन्युव्यवसायीपिनीकदाजहार द्रुपदामजा गिर ॥२॥
भवायोपु प्रमदाजनोदित भवत्यधिक्षेप इवानुशासनम् ।
नगापि वा व्यवसाययति मा निरस्तनारीसमया दुगध्य ॥३॥
अग्वडमाखडलतुल्यामभिश्विर धृता भूपतिभि स्वपशज ।
त्वयात्महस्तेन मही मदच्युता मतगजेन स्रगिवापर्वाजता ॥ ४ ॥
ब्रजति ते मूढधिय पराभव भवति मायाविषु ये न मायिन ।
प्रविश्य हि नति, शठाम्नधाविधा न सवृतागानिशिना इवेषव ॥ ५ ॥
गुणानुरक्तामनुरक्तसाधन कुलाभिमानी क्लजा नराधिप ।
परेम्वदन्य क इवापहारयेन्मनोरमामामवधृमिव श्रियम् ॥ ६ ॥
भवतमेतर्हि मनम्बिार्हते विवर्तमान नग्देव वर्मनि ।
कथ न मन्युवलययुदीरित अमीतम शुष्कमिवाग्निरुन्छिन्व ॥ ७॥
भवध्यकोपस्य विहतुरापटा भवति वश्या म्वयमेर देहिन ।
अमर्पशून्येन जनस्य जतुना न जातहान न विद्विपादर ॥ ८॥
परिभ्रमॅल्लोहितचदनोचित पदातिरलििरणुरूपित ।
महारथ मत्यधनस्य मानस दुनोति नौ कच्चिदय वृकोदर ॥९॥
विजित्य य प्राप्यमयच्छदुत्तगन्कुरुनकुप्य वसु वासवोपम ।
स वल्कनासासि तपांधुना हरन्करोति मन्यु न कर धनजयः ॥१०॥
वनातशय्याकठिनीकृताकृती कचाचिता विष्यगिवागजा गजौ ।
कथ समेतौ धृतिसयमी यमा विलोकयन महमे न बाधितुम् ॥ ११ ॥
इमामह वेद न तापकी धिय पिचित्ररूपा खलु चित्तवृतयः ।
विचितयन्या भवदापद परा रुजति चेत प्रसभ ममाधय ॥१२॥
पुराधिरूढ शयन महापन रिबोध्यसे य स्तुतिगीतिमगले. ।
अदभ्रदर्भामधिशय्य स स्थली जहासि निद्रामशिव शिवाम्तै ॥१३॥
पुरोपनीत नृप रामायक विजातिदोषण यदेतदधसा ।
तदद्य ते कन्यफलाशिन पर परति काश्य यशमा सम वपु ॥१४॥

·(50) अनारत यो मणिपाठशायिनावरजयद्राजशिर सजा रन ।। निषीदतस्तौ चरणो वनेषु नै मृगद्विजालनशिखेषु बर्हिपाम् ॥ १५ ॥ द्विपनिमित्ता यदिय दशा तत सम्मुन्मूलयतीर मे मन । परेरपर्यासितवीर्यसंपदा पराभवोऽप्युत्सव एव मानिनाम् ॥ १६ ॥ विहाय शाति नृप घाम तपुन प्रमीद सधैहि वधाय विद्विपाम् । व्रजति शत्रुनवध्य नि स्पृहा शमेन सिदिमुनयो'न भूभृत' ।। १७ ॥ पुर संरा घामवता यशोधना सुदु सह प्राप्य निकारमीदशम । भवादशाभेदधिकुर्वते राति निराश्रया हत हता मनस्विता ॥ १८ ॥ अन्य क्षमामेन निरस्तविक्रमश्चिसय पर्येषि सुखस्य साधनम् । विहाय लक्ष्मीपतिलक्ष्म कार्मुक जटायर मन् जुहुधीह पावकम् ॥१९॥ न समयपरिरक्षण क्षम ते निकृनिपरेपु परेषु भूरिधान्न । अरिपु हि विजयार्थिन क्षितीशा विदधति सोपधि सधिपणानि॥२०॥ Kırítarjuniyam I Bialman is the elhulent ciuse of the uplı ergo चेतन अौकब्दितीय जगत कारणमिति यदुक्त तनोपपद्यते क म्मादुपमहारदर्शनात् । इह हि रोके कुल्गलादयो घरपटादीना कर्तारौ मृद्दडचक्रसूनापनक्कारकोपसहारण सगृहातसाधना सतस्तत्तरकार्य युर्माणा दृश्यते । ब्रह्म चासहाय नगाभिप्रेत तस्य साधनातरानुपसमहे मति कथ मपवमुपपरत । तस्मान्न ब्रह्म जगत्कारणमिति चेत् नेष दाप । यत क्षीरबद्रव्यम्वभावविशेषादुपपद्यने । यथा हि लोकें क्षीर जर या स्वयमेर दपिहिममान परिणमतऽनपेक्ष्य बाह्य साधन मयापि नविष्यति । ननु क्षीराद्यपि दप्यादिमांचन परिणयमानमपेक्षत एप वाहा माधन आपण्यादिक कथमुयते क्षार पदिति । नैप दोष । अपमपि दिक्षीर या न यापती च परिणाममात्रामनुभवयर त्वार्यते

·खोपण्यादिना दधिभावाय । यदि च स्वय दधिभावशीलता न स्यान्नवैः
प्प्यादिनापि बलाद् दधिभावमापयेत । न हि वायुराकागो वोष्ण्यादिना
बलादधिभावमापद्यते । माधनसंपत्त्या च तस्य पूर्णता संपद्यते । परि-
पूर्णशक्तिकं तु ब्रह्म न तस्यानैव कनचित् पूर्णता पाठयितया । तस्मा-
टेकस्यापि । बाह्मानिचित्रगक्तियोगात् क्षीरादियद् विचित्रपरिणाम
उपपद्यते ।
Siinkarabhíslıya.
XIVI.
Judicial Proccluir
व्यवहारत्नृपः पश्येद्विािह्मणः नह ।
धर्मशास्त्रानुमारण । क्रोधलोभाविवर्जितः ॥ १ ॥
श्रुताप्यनमपंना 'अर्मजाः सत्यवादिनः ।
राज्ञा सभामदः कार्या रिपी मित्र च ये नमाः ॥ २॥
अपश्यता कार्यवशात् व्यवहारानृपेण तु ।
मभ्यः सह नियोक्तव्यो । ब्राम्हणः मधर्मवित् ।। ३ ।।
रागादोभाद्भयाद्वापि स्मृन्यपेताटिकारिणः ।
मभ्याः पृथक् पृथग्दटया विवाटा हिगुण दमन् ॥ ४ ॥
स्मृत्याचारण्यपेतन मार्गणाधर्पितः परैः ।
आवेदयति चद्राने व्यवहारपदं हि नन् ॥५॥
प्रन्यार्थिनोऽतो लेख्य ययादिनमार्थना ।
समासमातदर्धाहर्नामजान्यादिचिदिनम् ॥ ६ ॥
श्रुताथम्योत्तर टेम्य पूर्विदफनिधी ।
तताऽश दम्पयमयः प्रनिडानार्थमाग्नम् ॥ ७ ॥
सन्निदी मिदिमानानि विपर्गनमतोऽन्यथा ।
चतुपाठपवारोऽयं विवादपपदार्गतः ॥ ८ ॥

·(38)
अभियोगमनिस्तीर्य नेन प्रत्यभियोजयेत् ।
अभियुक्त च नान्येन नोक्त विप्रकृति नयेत् ॥ ९॥
कुर्याप्रन्यभियोग च करहे साहसेषु च ।
उभयो प्रतिभृाह्य समर्थ कार्यनिर्णये ॥१०॥
साक्षिपूभयत ससु साक्षिण पूर्वपादिन ।
पूर्वपक्षेऽधरीसूत भरत्युत्तरवादिन ॥ ११ ॥
र निरस्य भृतेन व्यवहारानयेन्नृप ।
भूतमप्यनुपम्त हीयते व्यपहारत ॥ १२ ॥
स्मृत्येविरोरे न्यायस्तु बलयान्व्यवहारत ।
अर्थशास्त्रात्तु वठवधर्मशास्त्रमिति स्थिति १३ ॥
प्रमाण लिपित भुक्ति सापिथेति कीर्तितम् ।
एपामन्यतमाभार दिव्यान्यतममन्यते ॥ १४ ॥
संवर्धविनादेपु बलपत्युत्तरा क्रिया ।
आधा प्रतिग्रहे प्रीते पूर्वा तु पलवत्तरा ॥ १५॥
Yuunavalkyasmriti II
XXVII
1116cellaneous y cises
दिगते श्रूयन मदमारनगडा क्रटिन
परिण्य कारण्यास्पदमसमर्शाला खलु मृगा ।
इदानी गरेऽम्मिन्ननुपमशियाना पुनरय
नग्याना पाहिय प्रकटयतु कस्मिन् मृगपति ॥ १ ॥
पुरा मरामि मान पिचमारमाशपरत्
परागमुग्भीरने पयमि यम्य पात यय ।
म पाटोभुना मिदनेरभेवापुर
मराययुनायर फथयो पथ पननाम् ॥२॥

·(59) अयि दसढरविद स्यदमान मरट तर किमपि लिहतो मजु गुजतु भृगाः । दिगि दिशि निरपेक्षस्तावकीन विवृण्वन् पग्मिलमयमन्यो बांधवो गंधवाहः॥३॥ समुपागतनति देवादवहेलां कुटज मधुकरे मा गा. । मकरदतुदिलानामरविदानामयं महामान्यः ॥ ४ ॥ तारकोकिल रिसान् यापय दिवसान्वनातरे निवसन् । यान्मलदालिमालः कोऽपि रसालः समुल्लसति ॥५॥ कमलिनि मलिनीकरोपि चेतः फिमिति बकैरबहेलिताऽनभिः । परिणतमारदमार्मिकास्ते जगति भवतु चिरायुपो मिलिदाः ॥ ६ ॥ नितगं नाचास्मीति व खेद कूप मा कदापि कृथाः अन्यतमरसहृदयो यतः परेपा गुणग्रहीतासि ॥ ७ ।। येनामढमरद दलदरनिदे दिनान्यनायिषत । कुटजे खल्ल तेनेहा तेने हा मधुकरेण कथम् ॥ ८॥ अयि मलयज महिमाय कस्य गिरामस्नु रिपयस्तै । उद्विरतो यद्गरल फणिनः पुष्णासि परिमलोहारः॥२॥ पाटीर तर पर्टीयान् कः परिपाटीमिमामुरीकर्तुम् । यपिषतामपि नृणां पिष्टोऽपि तनोपि परिमलैः पुष्टिम् ॥ १० ॥ नारीरिवेक हसालस्य त्वमेर तनुपे चेत् । विश्वस्मिन्नधुनान्यः कुलबत पालयिष्यनि क॥११॥ स्वच्छद दटदरनिंद ते मरद विदतो विदधतु गुजित मिलिंदाः । आमोदानय हरिदतराणि नेतु नैवान्यो जगति समीरणाप्राण. ॥ १२ ॥ याते मय्यचिरानिदाघमिहिर जाटाशतैः शुष्कता गता के प्रति पायसंततिरसौ सतापमालाकुला ।

·(60) एव यस्य निरतराधिपटलैनित्य वपु क्षीयते धन्य जीवनमस्य मार्गसरसो धिग्वारिधीना जनु ॥ १३ ॥ आपेदिरेंऽनरपथ परित पतगा भृगा रसालकुसुमानि समाश्रयते । सकोचमचति सरस्वयि दीनदीनो मानो नु हत कतमा गतिमभ्युपेतु॥१४ गुजति मजु मिलिंढे मा मालति मानमुपयासी । शिरसा वदान्यगुरव सादरमेन वहति सुरतस ॥१५॥ यस्व गुणगणवानपि सता दिजिहरसेव्यता नीत । तानपि वहसि पटीरज कि कथयामस्त्वदीयमान्नत्यम् ॥ १६ ।। गाहितमविल गहन परितो दृष्टाश्च निटपिन सरें। सहकार न प्रपेदे मधुपेन भनसम जगति ॥ १७ ॥ अपनीतपरिमलातरकथे पद न्यस्य देवतरकुसुमे । पुष्पातरऽपि गतु वाउसि चेन्द्रमर धन्योऽसि ॥ १८॥ तरकुटसुषमापहरा जनयती जगति जीरजातातिम् । क्न गुणेन भवानीतात हिमानीमिमां वहसि ॥ १९ ॥ पलभ तपातिकमागतमटिमन मा कदाप्यरज्ञासी । अपि दानमुदराणा द्विपधुर्याणामय शिरोधार्य ॥ २० ॥ न यत्र स्थैमान दारतिभयभ्रातनयना पादानो एभ्रमरिकदा करटिन । टुटन्मुताभार भरति पररीक गतवतो हरेरद्य द्वार शिय शिर शिवानां कटय ॥२१॥ मगि भोपानर पदिनयता दग्धोऽपि यथाराक- म्यो प्यायन् घन यागरान् यथमपि दाधीयसो नीतवान् । देपाष्ट्रोचनगीचरण नयना तस्मिनिदानी यदि स्वीच परवानिपातनपा तक प्रति बमहे ।। २२ ॥ दयदरनाटारमाजालाहाना परिगग्निमाना गया हाणाम् ।

·l) अयि जटपर शैलश्रेणियगेषु नोय पितरास बहु कोऽय श्रीमदस्तापर्कान ॥२३॥ नाक मागणेहूंठति मणयस्तीरेऽर्कविवोपमा नीरे नीरचरे सम स भगवानिद्राति नारायण । एर वीक्ष्य तवाविरेकमय च प्रादि परामुन्नते कि निंदान्यथा स्तपानि कथय क्षाराणी लामहम् ॥ २४ ॥ कि खर रत्नरेते कि पुनरभ्रायितेन वपुषा ते । मटिरमपि यन्न तावकमर्णन पढन प्रयाति तृषितानाम् ॥ २५ ॥ उपन्या सपत्तावपि च मडिटाना त्वमधुना न तृगामातीना हरमि यदि कासार मामा । निदारे राक्षस पिरति परितो भारनिकर कृशीभूत क्यामहह परिहर्तासि खलु ताम् ॥२६॥ भुक्ता मृणालपटली भाता निर्माता न्यबूनि यन नरिनानि निषेपितानि । रे गजल वद तस्य सरोनरत्य कृन्येन केन मात्तिासि कृतोपकार ॥२७॥ प्रारभे कुसुमाकरम्य परितो यम्योग्म मजरी पुते मनुलगुनितानि रचयत्तानातनोन नवान् । नस्मिन्नय रसाशाविनि दशा दवा कशामचति व चेमुचमि चचरीक विनय नाचम्बदन्योऽस्ति 7 ॥२८॥ स्थिति नो रे दध्या क्षणमपि महाधेक्षण सम्वे गतगीनाथ चमिह जदिलाया वनभुति । अनी कुभिकान्या सन्नखरविद्रापितमहा गुग्ग्राम म म्वपिति गिरिगर्मे हरिपनि ॥२६॥ गिरिगहए गुरुगगुमिनो

·(62)
गजराजपोत न कदापि संचरेः ।
यदि बुध्यते हाशिशुः स्तनंधयो
भविता करेणुपरिशेषिता मही ॥ ३० ॥
निसर्गादारामे तरुकुलसमारोपसुकृती
कृती मालाकारो बकुलममि कुत्राऽपि निदधे ।
इद को जानीते यदयमिह कोणातरगतो
जगज्जाल कर्ता कुसुमभरसौरभ्यभरितम् ॥ ३१ ॥
स्वस्वव्यापृतिमनमानसतया मत्तो निवृत्ते जने
चचूकोटिपिपटिताररपुटो यास्याम्यह पजरात् ।
एव कीरवरे मनोरथमय पीयूपमास्वादय-
त्यतः सप्रविवेश वारणकराकारः फणिग्रामणीः ॥ ३२ ॥
पिय स्तन्य पोत त्यमिह मददतावलधिया
दृगतानाधत्से किमिति हरिदतेषु परपान् ।
त्रयाणां लोकानामपि हृदयताप परिहर.
नय धीर धीर ध्वनति नवनीलो जलधरः ॥ ३३ ॥
नारान्निर्मलतो जनिर्मधुरता वामामुसस्पर्धिनी
यामो यस्य हरे करे परिमलो गीर्वाणचेतोहर ।
सर्वस्व तदहो महाकविगिरा कामस्य चांभोरुह
त्य चेत् प्रीतिमुरीकरोपि मधुपे तत्वां क्रिमाचक्ष्महे ॥ ३४ ॥
विदुषा पदनाहाच. सहसा यांति नो बहिः ।
याताश्चन्न पराचति द्विरटानां रदा इव ॥ ३५ ॥
आढार्य भुपनत्रयेऽपि पिदित सभूनिरभोनिधे.
वामी नदनकानन परिमली गीर्माणचेतोहरः ।
एव दातृगुरोर्गुणा. मुरतरोः सऽपि लोकोत्तराः
स्यादप्रियराधिनार्पणविधायको नियको यदि ॥ ३६॥

·(63) विश्वाम्य मरवचनैः साधून् ये वचयंति नम्रतमाः । तानपि दधासि मातः काम्यपि यास्नपापि च विकः ॥ ३७ ॥ अन्या जगदिनमयी मनसः प्रति. रन्यैर काऽपि रचना वचनापीनान् । न्टोकोत्तरा च कृतिराकृनिरार्यहृद्या विद्यारतां सकटमेर गिरां दवीयः ॥ ३८॥ आपगतः फिल महागयचक्रवती पिस्तारयन्यनपूर्णमुदारभारम् । कालागीहनमध्यगतः समता- टोकोत्तर परिमल प्रकटीकरोनि ॥ ३९ ॥ विश्वाभिरामगुणगौरवगुफिनानां रोपोऽपि निर्मलधियां ग्मय एव । लोकपणः परिमलैः परिपूरितम्य काश्मीरजस्य कटुताऽपि नितांतरम्या ॥ १० ॥ टीटाटितशारदापुरमहासंपदराणां पुरो विद्यामपिनिर्गदकणमुषो वल्गति चेपामराः । भय श्वः फणिनां शकुतशिशवो दंतावलानां शशाः । मिहानां च सुगेन मूर्धमु पदं धास्यंति शाटावृशाः ॥ ४१ ।। भिंगुरूणां परपाक्षरामिस्तिरस्टना याति नरा महत्त्वम् । अलग्धशागोकपणा नृपाणां न जानु मौटी मणयो यसति ॥१२॥ पहति विषपरान् पटीरजन्मा शिरनि ममीपट दधाति दीपः । वेधुरपि भजतेतरा फलफ पिशुनजन गट विभ्रति क्षिनीटाः ॥४॥ पः मनु हिताचरणैरमदमानदयत्यगिटलाकमनुक्त एव । भाराधिनः कथय फेन करदार रिंदुर्विशासपनि करविणांकुडानि॥४॥ हरि महोसार पयस पीना निगनफः ।

·(61) प्रत्युत हंतु यतते काकोदरसोदरः स्वलो जगति ॥४५॥ खलः कापश्यदोषेण दूरणव विसृज्यते । अपायीकभिकैविपणाशीनिपो यथा ॥४६॥ वशभवा गुणवानपि सगविशेपेण पूज्यते पुरुषः । न हि तु फलविकलो वीणादंडः प्रयाति महिमानम् ॥ ४७३ अमितगुणोऽपि पदार्थो दोपेणैकेन निंदितो भवति । निखिलरसायनमहितो गधेनोग्रेण लशुन इव ॥ १८॥ किं तीर्थ हरिपादपद्मभजन कि रत्नमच्छा मति' कि शाम्ब श्रवणेन यस्य गलति द्वैतांधकारोत्कर। कि मित्र सततोपकारसिक तत्त्वावबोधः सखे कः शत्रुर्वद खेददानकुशलो दुर्वासनासचय ॥ १९ ॥ निष्णातोऽपि च वेदाते साधुत्व नैति दुर्जनः । चिर जलनिधी मग्नो मैनाक झ मार्दवम् ॥ ५० ॥ नैर्गुण्यमेव साधीयो धिगस्तु गुणगौरवम् । शाविनान्येऽविराजते खव्यते चदनद्रुमा ॥ ५१ ॥ शून्येऽपि च गुणवत्तामानन्वान. स्वकीयगुणजालै. । विवाण मुद्रयन् द्रागृर्णायुरिव सन्जनी जयति ।। ५२ ।। धत्ते भर कुमुमपत्रफलावलीनां धर्मन्यथां वहति शीतभवां रुजं च । यो देहमर्पयति चान्यमुखस्य हेतो- म्नस्मै वदान्यगुरखे तरवे नमोऽस्तु ॥ ५३ ॥ हालाहल ग्यछु पिपामति कानुन काटानलं परिचुचुत्रिपनि प्रकामम् । प्यालाधिप च यनने परिरधुमदा यो दुर्जन यशयितुं तनुने मनीपाम् ।। ५४ ॥

·(65)
दीनानानिह परिहाय शुष्कास्या
न्यांदाय प्रकटयतो महापरेषु ।
औनन्य परममाय दुर्मदन्य
ज्ञातोऽय जल पर तानका विक ॥ ५५॥
गिरयो गुरनस्तेभ्योऽप्युी गुर्मी ततोऽपि जगदटम् ।
तस्मादप्यतिगुग्न प्रलपेऽप्यचा महाभान ॥ ५६ ॥
व्योमनि वीनाकुरते चित्र निर्माति मुदर पपने ।
रचयनि रेखा सटिले यस्तु खले चरति मत्कारन् ।। ५७ ।
किम वदामि खल दिव्यमते गुणपक्षमातमभितो भवत ।
गुणशालिनो निम्विरमाननान् यदहर्निग न म्युर निम्मरमि ॥५८ ॥
सल तब ग्यतु चरित विदुपामने विविच्य वस्यामि ।
अमाल पापामन् कृतया कथयापि ते हतया ॥ ५९॥
आनदमृगदावाग्नि आउशाविमदन्दिप
ज्ञानदीपमहापायग्य खग्नमागम ॥ ६० ॥
खडास्तु कुगला साधुनितप्रयह णि
निपुणा फणिन प्राणानपढे निगगनाम् ॥ ३१ ॥
वदनै पिनिवेशिता भुजगी पिशुनाना ग्मनाभिपेण पाना ।
अनया कयन्यपारीढा न हि जीपति नना मनागमत्रा ॥६२॥
अविरत परपार्यकृतामता मधुरिमानिरायेन वयोऽमृतम् ।
अपि च मानसमयुनिधिशो विमल शारदचलिरचटिका ।। ६३ ।।
एका मुमाररो में सतारपिता गिर चिर ममाम् ।
इनि चिनयतो हृदये पिरभ्य ममाधायि शाभिषन शर ॥४॥
निर्गुण शोभते नव विधुटाइबगेऽपि ना ।
मापातरम्यपुष्पधारोमित शामयिया ॥ ५ ॥

·(66) पकविना सरी भाति सदः खलजनबिना । कटुवर्णविना काव्य मानस विषयविना ॥ ६६ ॥ तत्व किमपि कायाना जानाति विरलो भुवि । मामक को मरदानामतरेण मधुव्रतम् ॥ ६७ ।। यथा तान विना रागो यथा मान गिना नृपः । यथा दान विना हस्ती तथा ज्ञान विना यति. ॥ ६८॥ सतः स्वत: प्रकाशते गुणा न परतो नृणाम् । आमोदो न हि कस्तूर्या. शपथैतानुभाव्यते ।। १९ ।। अयि वत गुरु गर्व मास्म कस्तूरि यासी- रखिलपरिमलाना मौलिना सौरभेण । गिरिगहनगुहाया लीनमत्यतंदीन खजनकममुनैव प्राणहीनं करोपि ॥ ७० ॥ दुरीकरोति कुमति विमलीकरोति । चेतश्विरतनमव चुलुकीकरोति । भूतेषु किं च करुणां बहुलीकरोति सगः सतां किमु न मगलमातनेति ॥ ७१ ॥ अनवरतपरोपकारव्यग्रीभवदमलचेतसा महताम् । भापातकाटवानि स्फुरति वचनानि भेपजानीय ॥ २॥ मृतस्य लिप्सा कपणस्य दित्सा विमार्गगायाश्च रचि. स्वकाते । सर्पस्य शातिः कुटिलस्य मंत्री । विधातृसृष्टी न हि दृष्टपूर्वा ॥ ७३ ।। Bliaminisiasa I.

·द्वितीयावलिः SECOND SERIES. I. A jackal fallen into an indigo-vat. अस्त्यरण्ये कश्चिच्छृगाल. स्वेच्छया नगरोपाते भ्राम्यालीभांडे पतितः । पश्चात्तत उत्थातुमसमर्थः प्रातरात्मान गृतवत्संदर्य स्थितः । अथ नीलीभांडस्वामिना मृत इति झात्वा तस्मात्समुत्थाप्य दूरे नीत्वापसारितस्तस्मात्पलायितः । ततोऽसौ वन गत्वा स्वीयमात्मानं नालवर्णमवलोक्याचिंतयत् । अहमिदानीमुत्तमवर्णः । तदाहं स्वकी- योन्कर्प कि न साधयामि इत्यालोच्य शृगालानाहूय तेनोक्तम् । अहं भगवत्या वनदेवतया स्वहस्तेनारण्यराज्ये सर्वोपधिरसेनाभिषिक्तः । तदद्यारम्यारण्येऽस्मदाज्ञया व्यवहारः कार्यः । शुगालाश्च तं विशिष्ट- वर्णमवलोक्य साष्टांगपातं प्रणम्योचुः । यथाज्ञापयति देवः । इत्यनेनैव क्रमेण सर्वेष्यरण्यवामिष्वाधिपत्यं तस्य बभूव । ततस्तेन स्वज्ञातिभि. राहतेनाधिक्य साधितम् | ततस्तेन व्यानसिहादीनुत्तमपरिजनान्प्राप्य सदसि शृगालानवलोक्य लजमानेनावज्ञया स्वज्ञातयः सर्वे दूरी- कृताः । ततो विपण्णाञ् शृगाटानवटोक्य केनचिद्धगाटेनैताप्रति-.' ज्ञातम् । मा विदित । यदनेनानाभिज्ञेन नीतिविदो मर्मज्ञां वयं स्वस. मीपापरिभूतास्तयथाय नश्यति तथा विधेयम् । यतोऽमी ब्याभादयो. वर्णमात्राविप्रलब्धाः शृगालमज्ञाचा राजानमिम मन्यते । तद्यथायं . परिचितो मयति तथा कुरुत । तत्र चैत्रमनुष्टेयम् । यतः सर्वे सध्या- समये मंनिधाने महारावमेकदेव करिष्यथ । ततस्तं शद्वमाकर्ण्य जा. तिस्वभावातैना पिशब्दः कर्तव्यः । ततस्तथानुष्टिते सति तद्भुतम् । यतः। यः स्वभावो हि यस्यास्ति स नित्यं दुरतिक्रमः । वा यदि क्रियते राजा स किं नाश्मात्युपानहम् ॥ १॥ - ·(68) तत शद्वादभिज्ञाय स व्याघ्रण हत । अतोऽह ब्रवीमि । आत्मपक्ष परित्यज्य परपक्षेपु यो रत । स परहन्यते मूढो नीलणगालवत् ॥२॥ Ilıtopadesa III II Monkers advised by a bird अस्ति कस्मिश्चित्पर्वतैकदेशे वानरयूथम् । तच्च कदाचिद्वेमतसम येऽसाम्यवातसस्पर्शवेपमानकलेवर प्रवर्षद्घनधारानिपातसमाहत न कथचिच्छातिमगमत् । अथ केचिद्वानरा वहिकणसदृशानि गुजाफलानि विचित्य यहिवाछया फूत्कुर्वत समतात्तस्थु । अथ सूचीमुखो नाम पक्षी तेषा त वृथायासमालोक्य प्रोताच । भो भनत सर्वे मूर्खतमा । नैते वह्निकणा वहिकणसदृशानि गुजाफलान्येतानि तल्कि वृथा अमेण नेतस्माच्छीतरक्षा भवति । तदन्विष्यता कश्चिन्नि तो वनप्रदेशो गुहा वा गिरिकदर वा । अद्यापि साटोपो मेघो दृश्यते । अथ तेषामेकतमो वृद्धवानरस्तमुवाच । भो कि तयानेन व्यापारेण । तद्गम्यताम् । सोऽपि तमनादृत्य भूयोऽपि वानराननबरतमाह । मो के वृथा केशेन । अथ यावदसा न कथचि प्रटपन्चिरमति तापदेकेन वानरेण व्यर्थश्र मावाकुपितेन पक्षाभ्यां गृहीत्वा शिलायामास्फालित उपरतश्च । तोह प्रवीमि । नानाम्य नमते दारु नास्मनि स्यात्क्षुरत्रिया। सचीमुग्व विजानीहि नाशिष्यायोपदिश्यते ॥ l'anchatantra I III General piccopts of ndrico. दड दडीर भूतेषु धारयन्धरणीपति । प्रजा समनुगृहीयामजापतिरित स्वयम् ॥ १ ॥ अ- ·(69) वाक् सूनृता दया दायं दीनोपगतरक्षणम् । इति सगः सतां साधु ह्येतत्सत्पुरुषव्रतम् ॥ २ ॥ आविष्ट झ दुःखेन हृद्गतेन गरीयसा । समन्वितः करणया परया दीनमुद्रेत् ॥ ३ ॥ न तेन्योऽभ्यधिकाः संतः संति सत्पुम्पन्नतैः । दुःखपकार्णवे मग्न दीनमप्युद्धति ये ॥ ४ ॥ दयामास्थाय परमां धर्मादविचलन्नृपः । पीडितानामनाथानां कुर्यादचप्रमार्जनम् ॥ ५ ॥ आनृशस्य परो धर्मः सर्वप्राणभृतां यतः । तस्माद्राजा नृशंस्येत पालयेकृपणं जनम् ॥ ६॥ न हि स्वमुखमन्विच्छम्पीटयेत्कृपण नृपः । कृपणः पीडयमानो हि मन्युना हति पार्थिवम् ।। ७ ।। को हि नाम कुले जातः सुखलेशेन लोभितः । अपनाराणि भूतानि पीडयेदविचारयन् ॥ ८॥ आधिव्याधिपरीताय अद्य श्वो वा विनाशिने को हि नाम शरीराय धर्मापेतं समाचरेत् ॥ ९ ॥ महापाताहृतभ्रानिमेघमालातिपलवैः । कथं नाम महा-मानो हियते विषयारिभिः ॥ १० ॥ जलांतश्चंदचपलं जीरनं सलु देहिनाम् । तथाविधमिति ज्ञात्वा शस्वन्कल्याणमाचरेत् ॥ ११ ॥ जगन्मृगतृपातुल्य वीश्येद क्षणभंगुरम् । सजन: मंगत कुर्याद्धर्माय च मुग्वाय च ।। १२ ॥ हिमांशुमाली न तथा न चोत्पुलोपल सरः। आनदयति चेतांति यथा सजनचेष्टितम् ॥ १३॥ सतः शालोपसंपन्नानकम्मादेव दुर्जनः ।

·(70) अत प्रविश्य दहति शुष्कवृक्षानियानल ॥१४॥ निश्वासोद्गीर्णहुतभुग्धूमधूम्रीकृतानने । वरमाशीविपै सग कुर्यान्न त्वेवदुर्जनै ॥ १५ ॥ असाध्य साधुमत्राणां तीव्र गाग्निपमुसृजन् । द्विजिह्ववदन धत्ते दुष्टो दुर्जनपनग ॥ १६ ॥ हृदि गिद्ध इमात्यर्थे यया सतप्यते जन । पीडितोऽपि हि मेधानी न ता वाचमुदीरयेत् ॥ १७ ॥ प्रियमेवाभिधातव्य निन्य ससु द्विपसु च । शिखीर केकामधुर प्रियताकस्य न प्रिय ॥ १८ ॥ अलग्यिते शिखिन केकया मदरक्तया । चाचा विपश्चितोऽत्यर्थं माधुर्यगुणयुक्तया ॥ १९ ॥ गुणानुरागी स्थितिमान् श्रद्दधानो दयान्वित । धन धर्माय विसृजेत् प्रिया वाचमुदीरयेत् ॥ २० ॥ ये प्रियाणि प्रभाषते प्रय छति च सकृतिम् । श्रीमतोऽनिंद्यचरिता देवास्ते नरनिग्रहा ॥ २१ ॥ शुचिरास्तिक्यपूतामा पूजयेद्देवता सदा । देवतागद्गुरजनमामपच सुहृज्जनम् ॥ २२ ॥ प्रणिपातेन हि गुरून् सतोऽनूचानचेष्टिते । कुर्वीताभिमुखा भूत्यै देवान् सुकृतकर्मणा ॥ २३ ॥ स्वभावेन हरेमिन सद्भागेन च बाधमान् । स्त्रीभृत्यान् प्रेमदानाभ्या दाक्षिण्येनेतर जनम् ॥ २४ ॥ अनिंदा परकृत्येषु स्वधर्मपरिपालनम् । कृपणेषु दयालुल्य सनन मधुरा गिर ॥२५॥ माणरम्युपकारिन मिनायान्यभिचारिणे । गृहागते परिष्वंग दान्या दान सहिष्णुता ।। २६॥

·(7) वधुभिवतयोग. स्वजन चरितानि च । तचित्तानुविधाविचनिति वृत्त महामनाम् ॥ २७ ॥ सनातने वर्मनि साधु निष्टनामय हि पथा गृहनेपिना मत । अन्न गन्यायित महामनामिम च टोक परम च दिति ॥२८. Kinandnkailurira I/- Chirudatti on porert चारुदत्त (उर्घमाटोक्य सनिट निश्वस्य) यामा बढि नपदि मद्गृहदेहलाना हनश्र भारतगणव विलुप्तपूर्व । ताम्बेर सप्रति रिरुडतृणारगम वानाजलि पतति कीटमुखापट ॥ १ ॥ ( इति मद मद परिकम्योपविष्ट )। विकः । एप आर्य चान्दत्त । न यारमाप्रतमुपसानि । (उपसन्य ) म्वति भरते । वर्द्रता भवान् । चारु । ये सर्वकानिव मय पान । तर स्वागतम् । आ म्यनान्। विटू. । यः मनानाजापपति । भो वयम्य एप ते प्रिनपयस्येन चूर्गदेन जातिसमपामिन प्रावारकोऽनुप्रेपित निद्धाकृतदेवकार्यम्य आचान्दत्तम्य त्वया उपनेतत्र्य इति । ( नमर्पयति) चारु.। (गृहीचा सचिंत सित ।। विदू. । भो दृढ किं चिंत्यते । चारु.। वयम्य मुत्र हि दुखान्यनुभ्य शोभने घनाबस्तरैश्विर दीपदर्शनम् । मुखात यो याति नरो दरिद्रनाधृत शरीरेण मृत. त जीवति ॥२॥ निदः । भो वयम्य मरणाहारियाद्वा रनरत्ते रोचते।

·(72) चारु.। वयस्य दारिद्यान्मरणाद्वा मरण मम रोचते न दारिद्यम् । अल्पग्लेश मरण दारिद्यमनतक दुःखम् ॥ ३ ॥ विद्. । भो वयस्य अलं सतापितेन । प्रणयिजनसकामितविभवस्य सुरजनपीतशेषस्य प्रतिपच्चद्रस्यैव परिक्षयोऽपि तेऽधिकतरं रमणीयः । चारु । वयस्य न ममार्थान्प्रति दैन्यम् । पश्य एतत्तु मां दहति यगृहमस्मदीय क्षीणार्थमित्यतिथयः परिवर्जयति । सशुष्कसादमदलेखमिव भ्रमतः कालान्यये मधुकरा करिणः कपोलम् ॥ ४ ॥ विदू. । भो वयस्य एते खलु दास्याः पुत्रा अर्थकल्यवर्ता वरटा. भीता इव गोपालदारका अरण्ये यत्र यत्र न खाद्यते तत्र तत्र गच्छति । चारु । वयस्य सत्य न मे विभवनाशकृतास्ति चिता भाग्यक्रमेण हि धनानि भवति याति । एतत्तु मा दहति नष्टधनाश्रयस्य यत्सौहृदादपि जना शिथिलीभवति ॥ ५ ॥ अपि च दारिद्याद् हियमेति हिपरिंगतः प्रभ्रश्यते तेजसो निस्तेजा परिभूयते परिभवानिर्वेदमापद्यते । निर्विणः शुचमति शोकपिहिता बुद्ध्या परित्यज्यते निर्बुद्धि क्षयमेत्यहो निधनता सर्वापदामास्पदम् ॥ ६ ॥ विद्. । भो यस्य तमेव अर्थकल्यवर्त स्मृत्वा अल सतापितेन । चारु । ययस्य दारिद्य हि पुरुषस्य निनासधिताया. परपरिभवो वैरमपर. जुगुप्मा मित्राणा सजनजनविद्वेषकरणम् ।

·(13) पन गतु बुद्धिर्भपति च कलत्रात्परिभरो हृदिस्थ शोकाग्निर्न च दहति सतापयति च ॥ ७॥ तद्वयस्य कृतो मया गृहदेवताभ्यो बलि । गच्छ त्वमपि चतुष्पथे मातृम्यो वलिमुपहर। विदू. । न गमिष्यामि । चारु. । किमर्थम् । विद्। यत एव पूयमाना अपि टेवता न ते प्रसदिति । तत्को- गुणो देवेवाचता । चारु. । वयम्य मा मरम् । गृहस्थस्य निन्योऽय विधि तपसा मनसा नाग्मि पूजिता नटिकममि । तु-यति शमिना नित्य देवता किं विचारितै ॥ ८॥ तच मातृभ्यो वलिमुपहर। विदू. । भो न गमिष्यामि । अन्य कोऽपि प्रयुज्यताम् । मम पु- नर्वाह्मणस्य संवम विपरीत परिणमति । आदर्शगता इर छाया वाम- तो दक्षिणा दक्षिगतो नामा । अन्यच एतस्या प्रटोपटायामिह राज- मार्गे गणिका विटाश्चेटाश्च राजबहमा सचरति । तस्मात् मडूकलव्य- स्पेन काल्तर्षम्य मूपिक इस अभिमुखापतितो यथ्य इदानी भविष्या- मि । समिह उपविष्ट मि कारिष्यसि । चार । भातु तिष्ट तानदह समाधि निवर्तयामि । frnchehinal atika I. V The Summer

·(74)
मणिप्रकारा सरस च चदन शुचौ प्रिये याति जनस्य सेव्यताम् ॥२॥
असावातोद्गतरेणुमडला प्रचडसूर्यातपतापिता मही।
न शक्यते द्रामपि प्रवासिभि प्रियापियोगानलदग्धमानसे ॥ ३ ॥
मृगा प्रचडातपतापिता भृश तृपा मह या परिशुष्कतालव ।
बनातरे तोयमिति प्रधाविता निरीक्ष्य भिन्ना सनसन्निभ नभ ।। ४ ।।
रवर्मयूखेरभितापितो भृश विदामान पथि तप्तपाशुमि ।
अवाङ्मुखो जिह्मगति श्वसन्मुहु फणी मयूरस्य तले निपीदति ॥५॥
तृषा मह या हतविक्रमोद्यम श्वसमुहुभूरि विदारितानन ।
न हत्यदूरेऽपि गजा मृगाधिपो पिलोलीजहश्चलितारकेसर ॥ ६॥
विशुष्ककठोद्गतशीकरामसो गभस्तिीभर्भानुमतोऽभितापिता ।
प्रवृद्धतृष्णोपहता जलार्थिनो न दतिन केसारणोऽपि प्रिभ्यति ॥ ७॥
हुतामिकल्पै सचितुर्मचिमि कलापिन लातशरीरचेतस ।
न भोगिन प्रति समीपवर्तिन कलापचक्रेषु निवेशिताननम् ॥ ८॥
विनस्यता ताव्रतराशुमालिना सपकतोया सरसोऽभितापित ।
उत्प्लुत्य भेकस्तृपितस्य भोगिन फणातपत्रस्य तले निपोदति ॥ ९॥
रविप्रमाभिन्नशिरोमणिप्रभो पिलोलजिहाद्वयलीढमारत ।
विषाप्तिसूर्यातपतापित फी न हति मडूककुल तृपाकुल ॥ १० ॥
पटुतरवनदाहा प्लुष्टशस्यप्ररोहा
परुषपग्नवगाक्षिप्तसशुष्कपर्णा ।
दिनकरपरितापाक्षीणतोया समताद्
विदधति भयमुचाष्यमाणा वनाता ॥ ११ ॥
श्वसिति विहगर्ग शीर्णपर्णद्रुमस्थ
फपिकुमुपयाति हातमदोर्नकुजम् ।
भ्रमति गम्पयूथ सर्वतस्तापमि छन्
दारभकुठमजिम प्रोदर यनु पात् ॥ १२ ॥

·विकचनयकुमुंभस्वच्छसिंदूरभासाः परुपपवनवेगो तवेगेन तूर्णम् । तरुटिपलताप्रालिंगनव्याकुलेन दिशि दिशि परिदग्धा भूमयः पावकेन ।। १३॥ वनति पवनविद्धः पर्वतानां दरीपु स्फुरति पटुनिनादः शुष्कवशस्थलीषु । प्रसरति तृणमध्ये लब्धवृद्धिः क्षणेन क्षपयति मृगयूथं प्रांतलग्नो दाग्निः ॥ १४ ॥ वहुतर इव जात: शाल्मलीनां वनेषु स्फुरति कनकगौरः कोटरेषु द्रुमाणाम् । परिणतदलशाखादुत्पतत्याशु वृक्षाद् भ्रमति पवनधूतः सर्वतोऽमिर्वनांते ॥ १५॥ गजगवयमृगेंद्रा वहिसतप्तदेहा: मुहृद इव समेता द्वंद्वभाव विहाय । हुतवहपरिखेदादाशु निर्गत्य कक्षाद् विपुलपुलिनदेशानिन्नगामाश्रयते ॥ १६ ॥ Ritusan hára ). VI An old womin's tale एपोऽस्मि पर्यटन्नेकदा गतो विदेहेषु । मिथिलामप्रविश्यैव बहिः कचिन्मठिकायां विश्रमितुमेत्य कयापि वृद्धतापस्या दत्तपायः क्षणम- लिंदभूमावयास्थिषि । तस्यास्तु मदर्शनादेव किमप्यावधारमश्रु प्राव- तत । किमेतदव कथय कारणभिति पृष्टा सकरुणमाचष्ट । जैवातृक ननु श्रूयते पतिरस्य मिथिलायाः प्रहारवर्मा नामासीत् । तस्य खलु मगधराजो राजहंसः परं मित्रमासीत् । तयोश्च वल्लभे बलशंवटयो- ·(76) रिव वमुमतीप्रियादे सख्यमप्रतिममधत्ताम् । अथ प्रथमगर्भाभिनदिता ता च प्रियसखी वसुमती दिक्षु प्रियपदा सह भर्ना पुष्पपुरमगमत् । तस्मिन्नेव च समये माल्येन मगधराजस्य महज्जन्यमजनि । तत्र लेश तोऽपि दुर्लक्षा गतिगमन्मगवराज मेथिलेंद्रस्तु माल्येंद्रप्रयत्न प्राणित स्वनिपय प्रतिनिहत्तो ज्येष्ठस्य सहारसमण सुतीनकटवर्म प्रभृतिभिर्व्याप्त राज्यमाकर्ण्य स्वस्रीयासुझपतेर्दैडावयनमादित्सुरटवी पथमनगाह्य लुब्धकलुप्तसर्वस्वोऽभूत् । तत्सुतेन च कनीयसा हस्तवर्तिना सहकाकिनी वनचरशरवर्पभयपलायिता वनमगाहिपि । तर च मे शार्दूलनखावलीढनिपतिताया पाणिभ्रष्ठ स वालक कस्यापि कपि लाशवस्य कोडमभ्यलीयत । तच्छवार्षिणश्च व्याघस्यासूनिपुरिष्य सनयनमुक्त क्षणादलिक्षत् । भिल्लदारकै स वालोऽपहारि । सा वह मोहमुप्ता केनापि वृष्णिपालेनोपनीय स्व कुटीमावेश्य कृपयो पक्रातन्त्रणा स्वस्थीभूय स्वभर्तुरतिकमुपतिष्टासुरसहायतया यावद्वया कुलीभवामि तापन्ममैच दुहिता सह थूना केनापि तमेवोदेशमागमत् । सा भृश रुरोद । रुदिताते च सा सार्थधाते स्वहस्तगतस्य राजपुत्रस्य किरातभर्तृहस्तगमनमात्मनश्च केनापि वनचरेण व्रणपिरोपण स्वस्था याश्च पुनस्तेनोपयंतु चितिताया निकृष्टजातिससर्गवेक्लव्या प्रत्यारया- नपारुष्य तदक्षमेण चामुना विविक्ते विपिने स्वशिर कर्तनोद्यममनेन यूना यदृच्छया दृष्टेन तस्य दुरामनो हननमा मनश्चोपयमनमित्य कथयत् । स तु पृष्टो मैधिलेंद्रस्येव कोऽपिसेवक कारणपिलबी तमा- गानुसारी जात । सह तेन भर्तुरतिकमुपसृत्य पुनवृत्तातेन श्रोत्रमस्य देव्या प्रियरदायाचादहार । स च राजा दिएदोपाज्येष्ठपुनधिर विगृह्य पुनरसहिष्णुतयातिमान चिर प्रयुष्य बद्ध । देवी च वधन गमिता । दग्धा पुनरहमस्मिनपि वाईके हतजीवितमपारयती हातु प्रत्रयां फिल्गप्रहीपम् । दुहिता तु मम हतजीवितारष्टा निकटवर्म- महादेवी पल्पगुदरी किलाशिनियत् । तो चेद्राजपुत्री निरुपद्रवार

·(77)
वावविष्येतामियता कालेन तवमा वयोवस्थामस्प्रक्ष्यताम् । तयोश्च
मतान दायादा नरेंद्रम्य प्रसह्यकारिणो भरेयुरिति प्रमन्युरभिरुरोद ।
Disakumára-charita
VII
Krisna on the immortality of the soul
संजय उवाच.
त तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।
विषीदतमिदवाक्यमुवाच मधुसूदन ॥ १ ॥
श्रीभगवानुवाच ।
कुतस्त्वा करमलमिद विषमे सुमपस्थितम् ।
अनाजुष्टमस्वय॑मौर्तिकरमर्जुन ॥ २ ॥
केंव्य मा स्म गम पार्थ नेतत्त्वय्युपपद्यते ।
क्षुद्र हृदयदौर्बल्य त्यक्त्वोत्तिष्ट परतप ॥ ३ ॥
अर्जुन उवाच ।
कर भीष्ममह सख्य द्रोण च मधुमूदन ।
इधुभि प्रतियोस्यामि पूजार्हापरिभूदन ।। ४ ॥
कार्पण्यदोपोपहतस्वभाव पृच्छामि त्वा धर्मसमूढचेता ।
यच्छ्रेय स्यानिश्चित ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽह शापि मा त्वा प्रपन्नम् ।।
संजय उवाच ।
एवमुक्त्वा हपीकेश गुडाकेश परतय ।
न योत्स्य इति गोविंदमुक्या तूष्णीं बभूव ह ॥ ६ ॥
तमुनाच हृषीकेश प्रहसन्निर भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये रिपीदतमिद वच ॥ ७ ॥
भशोच्यानन्यशोचस्व प्रज्ञापाढाश्च भाषसे ।
गतामूनगतासूश्च नानुशोचति पडिता ॥ ८ ॥

·(78) देहिनोस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवन जरा । तथा देहांतरप्राप्तिर्धारस्तत्र न मुह्यति ॥ ९ ॥ य एन वेत्ति हतारं यश्चैन मन्यते हतम् । उभौ तौ न विजानीतो नाय हति न हन्यते ॥ १० ॥ न जायते म्रियते वा कदाचिनाय भूत्वा भविता या न भूयः । अजो नित्यः शाश्वतोऽय पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ ११ ॥ वेदाविनाशिन नित्य य एनमजमव्ययम् । कथ स पुरुषः पार्थ क पातयति हति कम् ॥ १२ ॥ वामासि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि । तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि सयाति नवानि देही ॥१३॥ नैन छिंदति शस्त्राणि नैन दहति पायकः । न चन क्लेदयत्यापो न शोपयति मारत. ॥ १४ ॥ अच्छेद्योयमदाह्योयमलेद्योशोष्य एव च । नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽय सनातनः ॥ १५ ॥ अव्यक्तोऽयमचित्योयमविकार्योऽयमुच्यते । तस्मादेन विदित्वन नानुशोचितुमर्हसि ॥ १६ ॥ भय चैन नित्यजात नित्यं वा मन्यसे मृतम् । तथापि व महाबाहो नैन शोचितुमर्हसि ॥ १७ ॥ जातस्य हि भुवो मृयुर्भुन जन्म मृतस्य च । तस्मादपरिहार्येऽथे न व शाचितुमर्हसि ॥ १८ ॥ स्वधर्ममपि चारेक्ष्य न स्किपितुमर्हसि । धाद्धि युद्धान्यान्यरक्षत्रियस्य न विद्यते ॥ १९ ॥ परच्या चोपपन्न स्वर्गद्वारमपारतम् । मुखिनः क्षत्रियाः पार्थ टभरी युदमर्माहशम् ॥ २० ॥ अप परयमिम धम्पं समाग - परिप्पसि । सतः स्वधर्म कीर्ति च हिवा पापमयास्यसि ।। २१ ।।

·(79) अकीर्ति चापि भूतानि कथयिष्यति तेऽव्ययाम् । सभावितस्य चाकीर्तिमरणादतिरिच्यते ॥ २२ भयाद्रणादुपरत मस्यते त्वां महारथाः । येषां च त्व बहुमतो भूत्वा यास्यसि लावधम् ॥ २३ ॥ अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यति तवाहिता. । निदतस्तव सामध्ये ततो दुःखतरं फिम् ॥ २४ ॥ हती या प्राप्स्यमि स्वर्ग जिन्वा वा भोत्यसे महीम् । तस्मादुत्तिष्ठ कौतेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥ २५ ॥ सुखदुःखे नमे कृन्या लाभालाभौ जयाजयो । तता युद्धाय युज्यस्व नैव पापमयाम्यति ॥२६॥ Bhagavadgita II. VIII. The tale of Johasretá Part I, एतप्रायेण भरतः श्रुतितिपयमापतितमेर यथा विबुधसमन्यप्सरसो नाम कन्यकाः सीति । तासां चतुर्दश कुलानि । गर्वाणां तु दक्षा- रमजाद्वितयनभर तदेव कुल्हय जातन् । तर मुनेन्ननयश्विासनादी- ना पचदशाना भ्रातॄणामधिको गुणे. पोडशश्चित्ररथो नाम समुतनः । इतश्च नानिदूरे तस्यास्माद्भारतरपीदुत्तरेणानंतर किंपुरपनानि वर्षे वर्षपर्नतो हेमक्टो नाम निवासः । अरिष्टायास्तु पुरस्तुबुरुप्रभृताना सौदर्यागा पांच्यष्टो हसो नाम जगद्विदितो गधस्तस्मिन्द्वितीये गंधकुठे गधरान चितरधैनैराभिषिक्तो वाड एव राज्यपदमाता- दितवान् । अपरिमितगवरटपरिवारस्य तस्यापि स एव गिरेरधि- वासः । यतु तन्नोममयूसनमरम नरसा कुल तस्मात् त्रिमुवननयना- मिरामा मगरती द्वितीयेर गौरी गौरांति नाना हिमफरफिरणादात- ·(80) वर्णा क्षीरसागर' प्रणयिनीमकरोत् । सा तु भगवता मकरकेतनेले रति शरत्समयेनेव कमलिनी हसेन सयोजिता सशसमागमोपजान तामतिमहती मुदमुपगतरती निखिलात पुरस्वामिनी च तस्याभवत् । तयोश्च तादृशयोर्महात्मनोरहमीदृशी विगतलक्षणा शोकाय फेर लमनेकदु खसहसभाजनमेकैवात्मजा समुत्पना । तातस्त्वनपत्यतया सु तजन्मातिरिक्तेन महोत्सवेन मम जन्माभिनदितवान् । अवाते च दश। मेऽहनि कृतयथोचितसमाचारो महाश्वेतेति यथार्थमेव नाम कृतवान, साह पितृभवने यालतया फ्लमधुरप्रलापिनी वीणेन गधर्वाणामकाद सचरत्यनिदितशोकायासमनोहर शेशवमतीतपती । क्रमेण च कृत। वपुपि वसत इव मधुमासेन मधुमास इन नापल्लोन नवपन इ कुमुमेन युसुम इन मधुकरेण मधुकर इव मदनेन ननयोयनेन पदम्। अथ सकरजीवलोकहृदयानदकेषु मधुमासदिवसेष्येकदाम्बया सह मधुमासविस्तारितशीभमिदमच्छोद सर स्नातुमभ्यागमम् । अत्र च त्र्यबकप्रतिकानि वदमाना निग्धमनोहरतरोदेशदर्शनलोभाक्षि तहदया सह सजिनेन व्यचरम् । अर्थकारमश्च प्रदेशे शटिति यना- निदेनोपनी मनाप्रातपूर्वममानुपलोकोचित कुमुमगनमभ्यनिधम् कुतोयमि युपारदकुतूहला चाह मुरुलितलोचना तेन कुमुमगधन मधु- करीगरयमाणा कानिचित्पदानि गला विलासमिव सरस्वन्या सय- वरपतिमिर मारियाना सकेतस्थानमिर सर्वश्रुतीनामात्मानुरूपेण मायसाऽपरेण देवतार्चनकुममा युधि यता तापसकुमारणानुगताति मनोहर मानार्धमागत मुनियमारपमपश्यम् । सेन च यतसीना पसतदर्शनानदिताया मितप्रभामित बनश्रिय कृषिकातारागरकानुफारिणाममृतदुिनिम्यदिनांगरटपूर्ण, मुगुणगर्गमद्राक्षम् । अस्या परिभूताययुगुमागोंदी गदर पारंगण इति मनमा निधिय स सपोधनयुथानाक्षमाणामपितपम् । अहो ·(89) नामश्च तरोरियमनेनापतसीता कुमुममजरी । जनयति हि मे मनमि महत्कौतुकमस्या समु सर्पन्नसाधारणसारभोऽयमनाघ्रातो गध इति । सोऽप्रनीत् । अय श्वेतकेतोनीमायुदारतपसो मुनेरामन पुडरीका नाम । इय च पारिजातनाम्न पादपस्य मजरी नदनरनदेवतयाऽस्यो पहारीकृतानेन कर्णपूरी ता। इयुक्तवति तस्मिस तपोधनयुवा किंचिदुपदर्शितस्मितो मामयादी त् । अयि कुतूहलिनि किमनेन प्रश्नायासेन । यदि रुचितसुरभिपरि मला गृह्यतामियमि युक्या समुपस्यामीयाच्छपणादपनीय मदीये श्रवणपुटे तामकरोत् । स म कपोलतलस्पर्शसुखेन तरलीकृतागुरिजा लका करतलादक्षमाला लज्जया सह गल्तिामपि नाज्ञासीत् । अथाह तामसप्राप्तामेन भूतलमक्षमाला गृहीत्वा सलील कठाभरणतामनयम् । इथभूते च व्यतिकरे छत्रप्राहिणी मामवाचर्तृदारिके नाता देवी प्रत्यासीदति गृहगमनकाटस्तक्रियता मज्जननिधिरिति । अह तु तेन तस्या वचनेन नपग्रहा करिणीव प्रथमाकुशपतिनानिच्छयापि कथ कथमपि समाकृष्यमाणा तमुखालावण्यामृतपकमग्नामिव अतिक च्छ्रेण दृष्टिमाकृष्य स्नातुमुदचलम् । उच्चलिताया च मयि द्वितीयो मुनिदारकस्तथाविधं तस्य धैर्यस्स्वलितमालोक्य किंचि प्रकटितप्रणय कोप इवावादीत् । सखे पुडरीक नैतदनुरूप भवत । क्षुद्रजनभुण्ण एप मार्ग । धना हि साधव । किं य कश्चिप्राकृत इव विक्वीभवतमामान न रणसि । कुतस्तापूर्योऽयमयेंद्रियोपप्लवो येनास्येव कृत । कते सद्धैर्यम् । कासानिद्रियजय । क तद्वशिव चेतस । क सा प्रशाति । क तकुलतमागत ब्रह्मपर्यम् । क सा मर्मविपयनिर मुफता । क से गुरुपदशा । क तानि श्रुतानि । ६ ता वैराग्यसुद्धय । क तदुप भोगनिपिय । व सा सुग्वपरामुग्यता । वासी तपस्यभिनिवेश ।

·(83) त सा सयमिता । क सा भोगानामुपर्यरुचिः । क तद्यावनानुशा- मनन् । सर्वथा निष्फला प्रज्ञा निर्गुणो धर्मशास्त्राभ्यासो निरर्थक सस्कारो निरुपकारको गुम्पदेनरियको निष्प्रयोजना प्रबुद्धता निष्कारण ज्ञान यदत्र भवाझा अपि रागाभिषग. कलुपीक्रियते प्रमाढश्चाभिभूयते । कथ करतलागलितामपहृतामक्षमालामपि न लक्ष- यमि । अहो विगतचेतनत्वम् । अपहृता नामेयम् । इदमपि तावदप हियमाणमनयाऽनार्षया निवार्यता दृदयमिति । एवमभिपीयमानश्च तेन किंचिदुपजातलज इव स प्रन्यवात् । मख कपिनट किं मामन्यथा सभापयनि । नाहमेवमस्या दुनिीत- कन्यकाया मर्पयाम्यक्षमालाग्रहणापराधमिमम् । इन्यभिधायालीकको- पकातेन प्रयनविरचितीपण टिभूपणेन मुखेंदुना मामनदत् । चपले पदेशादस्मादिमामक्षमालामदत्वा पढापदमपि न गतव्यमिति । तब ध्रुवाहनामकगगुन्मुच्येकावलीभगवन्गृह्यतामक्षमालेति मन्मु- ग्वासक्तष्टे शून्यहृदयस्याम्य प्रनारितपाणो निभाय म्बैटसलिलस्ना- तापि पुन स्नातुमातरम् उत्याय च कथमपि प्रयनेन निन्नगेन प्रतीप नीयमाना सीजनन वलादबया सह तमेव चिंतयती स्वभन- नमयासिपम् । गचा च प्रविश्य कन्यात पुर तत प्रभृति तद्विरहवि धुरा किमागताम्मि किं तत्र स्थितास्मि कि परिवृतास्मि फिमेकाकि- न्यस्मि किं तूणामम्मि कि प्रस्तुतारापाम्मि कि जामि मि सुनास्मि कि रोदिमि कि न रोदिमि किं दुखमिद किमुत्रठेय किं व्याधिरय कि व्यननमिद फिमुनगोऽय कि दिसत एप कि निशेय कानि रम्यागि कान्यरम्याति नौ नापागच्छम् । फेरलमान्य कुमारांपुर प्रानाद विमयं च मवातन द्वारि निवारिताशेपपरिजनप्रपेशा नई- व्यापारानु र काकिनी मणिजालगवाक्षनिझिममुचा निश्यदमतिष्टन् । hidambari

·84)
1x.
Characteristics of strong-minded
and spirited persons,
क्षुत्क्षामोपि जराकृशोपि शिथिलप्रायोपि कष्टां दशा-
मापन्नोपि विपन्नदीधितिरपि प्राणेषु नस्यस्वपि ।
मत्तेभेंद्रनिभिन्नकुभकयलग्रासैकवद्धस्पृहः
किं जीर्ण तृणमत्ति मानमहतामग्रेसर: केसरी ॥१॥
स्वल्प स्नायुवसावशेषमलिन निमासमप्यस्थि गोः
श्वा लब्ध्वा परितोषमैति न तु तत्तस्य क्षुधाशातये ।
सिहो जबुकमकमागतमपि त्यक्त्वा निहति द्विप
सर्वः कृच्छ्रगतोपि वांछति जनः सत्वानुरूप फलम् ॥२।
लागूलचालनमधश्चरणावपात
भूमौ निपत्य वदनोदरदर्शन च ।
श्चा पिंडदस्य कुरुते गजपुगवस्तु
धीर विलोकयति चाटुशतैश्च भुक्ते ॥ ३ ॥
कुसुमस्तबकस्यप द्वे गती स्तो मनस्विनाम् ।
मप्निं वा सर्वलोकस्य विशीर्येत बनेऽथवा ॥ ४ ॥
सन्यन्येपि वृहस्पतिप्रभृतयः सभाविताः पचपा-
स्तान्प्रत्येप विशेषविक्रमरुची राहुन वैरायते ।
द्वारेव प्रसते दिनेश्वरनिशाप्राणेश्वरौ भासुरौ
भ्रातः पर्वणि पश्य दानवपतिः शीविशकृित. ॥ ५ ॥
वहति भुवनश्रेणी शेपः फणाफलकस्थिता
कमठपतिना मध्यपृष्ट सदा स विधार्यते ।
तमपि कम्त ऋोडावीन पोधिरनादरा-
दहह महता नि सामानश्चरिमविभूतयः ॥ ६ ॥

·(85) पर पक्ष छेद समदमयसन्मुक्तमुदिश- प्रहारदहलदहनोहारगुरभि । तुपाराढे मनोरहह पितरि क्लेशविवशे। न चासा सपात पति पयता पत्युरपित ॥ ७॥ यदचेतनापि पाद स्पृष्ट प्रचलति सवितरिनकात । तत्तेजवी पुरप परकृतनिति काय सहने ।। ८॥ सिंह शिगुरपि निपतति नरमलिनपोरभित्तिा गजा । प्रतिरित सत्सता न खाष्ट वान्तेजमो हेतु ॥९॥ Bharirihar II . X A fogned quarrel betacei Chinara and Conndragupta Pirt I राज ( स्वगतम् ) । राय हि नाम राजधानुवृत्तिारन्य ना - तेर्महदीनिन्धानम् । कुत । परार्मानुष्ठाने रयति नृप वापरता पग्न्यिक्तम्यार्थी नियतमयमार्थ क्षितिपनि । पराश्चिम्यादिभिमतनरी हत परवान् परायत्त प्रीते कथमिव रन त्ति पुरष ॥ १॥ अन्यन । मृतककउह कृया समवेग किंचिकालातर व्यपहर्च व्यमित्यादिश । स च करमपि मया पातमिवाम् पगन । (प्ररा शन् ) | आर वैहानरे मुगागमार्गमादेश । की। इन इलो देश । (नायेत परिक्रम्य ) अर नुगाग. मामाद । शनरारोहन देव । - ·(86) राजा । ( नायनारय दिशोरलोक्य ) अहो शरसमपसभृत शोभाना दिशामतिरमणीयता । (समतालाव्येनारलोक्य ) । अये कथमप्रवृत्तकोमुदीमहोत्सन कुसुमपुरम् । आर्य वैद्दीनरे । अथास्मद्वच- नादाघेषित कुसुमपुरकौमुदीमहोत्सर । के चु. । अथ किम् । राजा. सत्कि न गृहीतमस्मद्वयन पारे । कंच. । ( कणी पिधाय ) । शात पाप शात पापम् । पृथिव्याम स्खलितपूर्व देवस्य शासन कथ पौरेषु स्वलिष्यति । राजा.। तत्कथमप्रवृत्तकौमुदीमहोसनमद्यापि कुसुमपुरम् । कंच । एपमेवैतत् । गजा. । रिमेतत् । *च. । देव इदम् । राजा. 1 स्पुट कथय । कनु । प्रतिषिद्ध कौमुदीमहोसर । राजा । ( सक्रोधम् ) आ केन । कंच । देव नात पर विज्ञापयितु शक्यम् । राजा न खल्लु आर्यचाणक्येनापहृत प्रेक्षकाणामतिशयरमणी. यश्चक्षुपो विषय । कंच । देव कोन्यो जीवितुकामो दास्य शासनमतिरर्तेत । राजा. । शोणोत्तरे उपोष्टमिच्छामि । प्रतीहारी ( देव इद सिंहासनम् । राजा. । (नाम्येनोपविश्य आर्य वहीनरे आर्यचाणक्य द्रष्टुमिच्छामि। कच. । यदाज्ञापयति देव । ( इति पाणक्यमुपगम्य) जानुभ्या भूमी निपत्य ) । जयलार्य ।

·(67) चाण. । वैहीनरे किमागमनप्रयोजनम् । कंच. । सुगृहीतनामधेयो देवश्चंद्रगुप्त आर्य शिरसा प्रणम्य विज्ञा- पयति । अकृतक्रियांतरायमार्य द्रगुमिच्छामीति । चाण. । दृपली मां द्रष्टुमिच्छति । वहीनरे न स्वछ वृपलश्रवण- पथ गतोय मत्कृतः कौमुदीमहोत्सवप्रतिपेधः । कंचु.। आर्य अथ किम् । चाण. ( सक्रोधम् ) मा: फैन कथितम् । कंच. 1 (समयम् ) प्रसीदत्वार्यः स्वयमेव सुगांगप्रासादगतेन देवेनावलोकितमप्रवृत्तकौमुदीमहोत्सव पुरम् । चाण. आः ज्ञातम् । ततो भवद्भिरतरा प्रोत्साह्य कोपितो वृषल: किमन्यत् । कंच. । ( मय नाव्यंस्तूष्णीमधोमुखस्तिष्टीत)। चाण. । अहो राजपरिजनस्य चाणक्योपरि प्रद्वपपक्षपातः । अय वृपलः कंचु. (भयं नाटयन्) आर्य सुगांगगतेनदेवेनाहमार्यपादमूल प्रेषितः। चाण. ( उत्थाय ) मुगांगमार्गमादेशय । कंच. । इत इत आर्यः । उभी परिक्रामतः)। कंच. । एष सुगांगप्रासादः । शनैरारोहत्वार्यः । चाण. (नाट्येनारुह्यावलोक्य च) । अये सिंहासनमध्यास्ते वृषलः । साधु साधु । नदैवियुक्तमनपोक्षतराजराजैरथ्यासित च वृपलेन वृषेण राज्ञाम् । सिंहासनं सदृापार्थिवसंगत च प्रीति परां प्रगुणयंति गुणा ममैत।।२।। (उपमृत्य) विजयतां पलः । ।

·।
-
-
।
(8"
गना । ( आसनाथाय.) आर्य चद्रगुप्त । प्रणमति । ( इति
पादयो पतति)
चाण (पाणा गृहीचा ) । रत्तित्तिष्ठ वत्स ।
गगाजा (उथाय ) तदुपरिश वार्य ( उभा यथोचितमुपविष्टा )।
चाण । वृषल किमर्थं वयमाहूता ।
र जा । अर्यस्य दर्शनेनामानमनुप्राहयितुम् ।
च ग 1 ( सस्मितम् ) असमनेन प्रश्रयण न निष्प्रयोजनम
विकाररत प्रभुभिरायते'।
राजा | आर्य कौमुदीमहे समप्रतिपेपस्य किं पठमार्य पश्यति ।
चाग । ( स्मित कृना ) उपालन्यु तर्हि ययमाहूता ।
राजा । शात पाप शांत पापम् । नहि नहि । विज्ञापयितुम् ।
चाण । यधेर तोह विज्ञापनीयानामरक्ष्य शिष्यण स्टेररुचयो
न निरोदव्या ।
राजा । एनमेतक सदेह । किंतु न कदाचिदार्यस्य निष्प्रयो
जना प्रवृत्तिरित्यस्ति न प्रश्नावकाश ।
चाग । वृषल स प गृहीतवानसि न प्रयाजनमतरा, चाणक्य
स्वप्नेपि चेपत इति।
राना । आर्य अत एव शुश्रूपा मा मुग्वरयति ।
चाग । वृषट श्रयताम् । इह खलीशास्त्रकारास्त्रिनिया सिद्धि
मुपपर्णयति रानायत्ता सचिनायत्तामुभयायत्ता चति । तत सचिवाय
तभिस्तर वि प्रयोजनान्येपणेन । यतो वयमेगान नियुक्ता नै स्याम ।
राजा ( सौप मुख परावर्तयति)।
(नेपथ्ये प्रोपोते उनसमयी श्लोकी येताटिका पठन )
r
MudratakshastII

·(89) . XII. A ſeigned quirrel betiscen Cháoksa and Chandragu; ta. Part II. राजा । आर्यहीनरे आभ्यां वैतालिकाभ्यां मुवर्णशतसहस्र दापय । कंच. । यदाज्ञापयति देवः ( इति उन्याय परिकामति ) । चाण. । ( नकोषम् ) वैहानरे तिट न गतव्यम् । वृषल किमय मस्थाने महानन्मर्गः। राजा (सकोपम् ) 1 आयेणैव सर्वत्र निरुद्धचेटाप्रसरस्य मे वध- नमिव राज्य न रायमिव । चाग. । वृषल स्वयमनभियुक्ताना राज्ञामेने दोषा. सभवन्ति । तद्यदि न तो ततः स्वयमभियुज्यस्व । राजा । एते स्वकर्मण्यभियुध्यामहे । शण. । प्रिय नः । वयमपि स्वकर्मण्यभिग्रुप्यामहे । राजा । यद्यां तर्हि कौमुदीमहोत्सवप्रतिपेधस्य तावाप्रयोजन श्रीतु- मिच्छामि । चाण. । तृपल कौमुदीमहोत्सवानुष्ठानस्य कि प्रयोजनामन्यहमपि श्रोतुमिच्छामि। राजा । प्रथमं तावन्ममाज्ञाव्यायातः । चाण. । पल ममापि तवाज्ञायाघात एव कौमुदीमहौताप्रतिष- धस्य प्रथम प्रयोजनम् । अथ त्वमेयरमपि प्रयोजनं श्रोतुमिच्छति तदपि कथयामि। राना। कप्यताम् । चाण. शोणोत्तर मद्वचनात्कायस्थमचलं हि यत्तद्भभटप्रभृती- नामितोपरागादपक्रम्य मलयकेतुमाश्रितानां लेख्यपत्र 'दीयतामिति । 17

·(90)
-
प्रती । यदार्य आज्ञापयति । (निष्कम्य पुन प्रविश्य)।आर्य इद पत्रकम् ।
चाण (गृहीया ) । वृपल दृश्यतामिदम् ।
राजा ( आमगत याचति) 1 (प्रकाशम् ) | आर्य एतानद
तपत्रकम् । अथतेपामपरागहेतृन्विज्ञातुमिच्छामि ।
(चाणक्यस्ता कथयति)।
राजा । एवमेतेषु परिज्ञातापरागहेतुपु क्षिप्रमेर कस्मान्न प्रतिनि
हितमार्येण ।
चाण । वृपल न पारित प्रतिनिधातुम् ।
गजा । किमकोशलादुत प्रयोजनापेक्षया ।
चाण । कथमकौशल भविष्यति । प्रयोजनापेक्षये ।
राजा । प्रयोजनमिदानी श्रोतुमिच्छामि । (चाणक्यस्तदपि कथयति)।
चाण । तदेवमनुगृहातास्म पक्षो राक्षसोपदेशप्रवणो महीयसा
म्लेच्छबलेन परिवृत पितृधामी पर्वतकपुत्री मलयकेतुरस्मानभि
याक्तुमुद्यत । सोय व्यायामकालो नोसवकाल इति दुर्गसस्कार प्रार
ब्धव्ये किं कौमुदीमहो सेवनीत प्रतिपिछ ।
राजा । आर्य वहु प्रष्टव्यमत्र ।
चाण । पल विश्रन्ध पृछ । ममापि बहारयेयमत्र ।
राजा। सोप्यस्य सर्वस्यानर्थस्य हेतुमलयकेतु कस्मादपक्रामन्नुपेक्षित ।
चाण । वृषल अनुपेक्षण द्वयी गति । निगृह्येत वा प्रतिश्रुत
राज्याई प्रतिपायेत या । निग्रहे तापपर्वतकोस्माभिरेव व्यापादित
इति कृतमताया । स्वहस्तो दत्त स्यात् । प्रतिश्रुतराज्याईप्रसिपा
दनपि पर्वतकविनाश केवल कृतघ्नतामात्रफल स्यादिति मलयकेतु
रपनामनुपेक्षित ।
h

·(91) राजा. । अत्र तावदेवम् । राक्षत, पुनरिहैव वर्तमान आर्येणो पेक्षित इन्यत्र किमुत्तरमार्यस्य । चाण. । राक्षनोपि स्वामिनि स्थिरानुरागित्वान्मुचिरमेकत्र वासाच्च शीलज्ञाना नदानुरक्तानां प्रकृतीनामन्यतापस्नास्यः प्रज्ञापुरुषकाराभ्या- मुपेत इहैवांतनगरे वर्तमानः खलु महातमत.कोपमुत्पादयेत् । दूरीक- तस्तु बायकोपमुपादयत्नपि कथमयुपायैर्वशयितु शक्य इत्ययमत्रस्थ एव हृदयेशय. शकुरिवोद्वृत्स दूरीकृत । राजा । आर्य कस्मादिक्रम्य न गृहीत.। चाण. । राक्षस. खल्वतो । विक्रम्य गृह्यमाणो युष्मद्बलानि बहूनि नाशयेस्वय वा विनश्येत् । एवं सन्युभयथापि दोर । राजा । न शक्नुमो वायमार्यस्य मतिमतिशयितुम् । सर्वथा अमा- त्यराक्षस एवात्र प्रशस्यतरः। चाण. । ( सकोरम् ) न भवानिति वाक्यशेषः । भो वृपल तैन फि कृतम् । राजा । थ्रयताम् । तेन खलु महामना लब्धाना पुरि यावदिच्छमुपित कृत्वा पद नो गले व्याघातो जयवोपणादिषु बलादस्मद्वलाना कृतः । अत्यर्थ विपुलै स्वनीतिविभवः संमोहमापादिता विश्वास्येप्वपि विश्वसन्ति मतयो न स्वेषु वर्गेषु न. ॥१॥ चाण. । (विहस्य) एतत्कृत राक्षसेन । वृपल मया पुनर्जात नदमिव भवतमुदृत्य भवानिव भूतले मलयकेतू राजाधिराजपदे नियोजित इति । राजा । अन्येनैवेदमनुष्टित किमत्रार्यस्य । चाण. । हे मत्सरिन् सकलरिपुकुलोत्सादीची प्रतिज्ञामारुह्य केनान्येनाबलिप्ता नवनवतिशतद्रव्यकोटीश्वरास्ते नदाः पश्यतो राक्ष- सस्य पर्यायभूताः पशव इव हताः।

·(92) राजा । अन्यनैदमनुष्टितम् । चाण, आ केन । राजा। नदकुलविद्वपिणा देवेन । चाग. । देवमविद्वास प्रमाणयति । राजा। विद्वाप्सोप्यरिकथना भरति । चाण. । (सकोपम् ) वृपल भृत्यमित्र मामारोमिच्छसि । शिखा मोक्तु बद्धामपि पुनरय धारति कर ( भूमो पाट प्रहृत्य ) प्रतिज्ञामारोद्ध पुनरपि चलन्येप चरण । प्रणाशानदाना प्रशममुपयात त्वमधुना परीत कालेन जलयति मम कोषदहनम् ॥ २॥ राजा ( सारगमात्मगतम् ] अये अथ सत्यमेवार्य कुपित । चाण. ( कृतककोप सहृत्य ) । नृपल वृपल अलमुत्तरोत्तरेण । यद्यस्मत्तो गरीयात्राक्षसोरगम्यते तदिद शस्त्र तस्मै दीयताम् । ( इति शस्त्रमु सृज्योत्थाय चाकाशे लक्ष्य बद्धा स्वगतम् ) । राक्षस राक्षस एप भरत कोटिल्यबुद्धिपिजिगीपोबुद्धे प्रकर्प । चाणक्यतश्चलितभक्तिमह मुखेन जेष्यामि मौर्यमिति सप्रति य प्रयुक्त । भेद किय भरता सफल. स एन सपत्स्यते शठतरेन हि दूपणाय॥३॥ (इति निष्फ्रात )। गजा । आर्य हीनरे अत प्रभृत्यनादृत्य चाणक्य चद्रगुप्त स्त्रयमेर राप करिष्यतीति गृहीतार्थी क्रिया प्रकृतय । कंच.। ( आमगतन्) । कय निरुपपदमेर चाणक्यमिति नार्य. घाणस्यमिति । हत सगृहीतोधिकार ।' अथवा न खन्ना वस्तुनि देवदीप । दुन.]

·(93) स दोष सचिमत्येव यदसत्कुरुते नृप ! - याति यतु प्रमादेन गजो व्यालयाच्यताम् ॥ ४ ॥ राजा ! आर्य फि पिचारपनि । कंच. । देव न किंचित् । दिष्टया दैव इदानी देव सवृत्त । राजा । ( आमगतम् ) एपमस्लामु गृह्यमाणेषु स्वकार्यसिद्धिकाम कामो भवत्वार्य । (प्रकाशम् )। शोणोत्तरे अनेन शुष्कफलहेन शेरोवेदना मा बाधते । शयनगृहमादेशय । प्रती. एतु एतु देव.। गजा (आमगतम)। आर्याइयर मम लपितगारसस्य बुद्धि प्रवामित्र भूमिपर प्रवृत्ता । ये नत्यमेव हि गुनीतपातपति तेपा कयनु हृदय न भिनत्ति लज्जा|५|| Jludrichshasa III AIL. The tale of Vahusteta Part II अथ ताबूटकरकवाहिनी मदीया तरटिका नाम मयैव- सह गता स्नानुमासीत् । ता पश्वाचिरादिवागन्य तधावस्थिता गनर्मानवाढीत् । भर्तृढारिके या ता तापसकुमारको टिच्याफारामस्माभिरच्छेदमरतारे दृष्टा तयोरेको येन भदुहितरियमवतसीकृता मुरतस्कनुनमजरी स नस्माद् द्वितीयादामनो रक्षन्दर्शनमतिनिभृतपद. - कुमुमित तासता- नगहनातरेणोपसय मामागच्छनी पृष्टता भर्तृदारिकामुद्दिश्यामासीत् । वाटिके फेय कन्यका कम्य पापन्य झिममिवाना कवा गच्छति । मयोक्तमया खलु भगनत श्वेतभानोरशुसमूतायाननपने गाया सनु स्पन्ना देवन्य गाधिपतेर्हतस्य दहिता महाश्वेता नाम-गपर्कविषय ·(04) हेमकूटमचलवरमभिप्रस्थिता । इति फाधिते च मया किमपि चिंतय न्मुहूर्तमित्र तूष्णी स्थिवा विगतनिमेपेण चक्षुपा चिरममिवीक्ष्यमाणो मा सानुनयमर्थितामिष दर्शय पुनराह । मालिके फ्ल्याणिनी तपा पिसवादिन्यचपला बालभावेप्याकृतिरिय तकरोषि मे पचनमेकम भ्यर्म्यमानेति । ततो मया सविनयमुपरचिताजटिपुटया स दर्शिताद रमभिहित । भगवन्कस्मादेवमभिधत्से काह महामन । सकलत्रिभुव नपूजनीयास्नादृशा पुण्यर्विना निखिरकल्मपापहारिणीमस्मद्विधेषु दृष्टिमपि न पातयति किं पुनराज्ञाम् तद्विसन्धमादिश्यता कर्तव्यमनु गृह्यतामय जन इति । एवमुक्तश्च मया सस्नेहया सखीमियोपकारि णीमिव प्राणप्रदामिव दृष्टया मामभिनद्य निकटवर्तिनस्तमालपादपा पटयमादाय निष्पीड्य तटशिलातले तेन गधगजमदसुरभिपरिमलेन रसेनोत्तरीयवल्कलैकदेशादिपाव्य पट्टिका स्वहस्तकमलकनिष्ठिकान खशिखरेणाभिलियेय पत्रिका त्वया तस्यै कन्यकायै प्रछनमेकाकिन्यै देयेत्यभिधायार्पितवान् । इत्युक्त्वा च सा तांबूलभाजनादाकृष्य तामद र्शयत् । अह तु तस्या करतलादादाय वल्कलपट्टिका तस्यामिमा मभिलिखितामार्यामपश्यम् । दूर मुक्तालतया विससितया विप्रलोम्यमानो मे । हस इस दर्शिताशो मानसजमा नया नीत ॥ तत सानदाह तरलिके कथय कथ स बयादृष्ट किं किमभिहि तासि तेन कियत कालमपस्थितासि तन कियदनुसरन्नस्मानसानागत इति पुन पुन पर्यपृच्छम् । अनयव च कथया तया सह तस्मिन्नेव प्रासादे तथा प्रतिपिद्धाशेपपरिजनप्रवेशा दिवसमत्याहयम् । अयात गते भगवति चौ सा छरग्राहिणी समागत्याकथयत् । मर्तृदारिके सयोर्मुनिकुमारयोरन्यतरो द्वारि तिष्टीत कथयति चाक्षमा रामुपयाचितुमागतास्मीति । मह तु मुनिकुमारनामप्रहणादेव स्थान ·(95) स्थितापि गतेव द्वारदेश समुपजाततदागमनाशका समास्यान्यतम क चुकिन गच्छ प्रवेश्यतामियादिश्य प्राहिणवम् । अथ मुहूर्तादिव त तस्यानुरूप सखायभूपिकुमार कापिंजलनामान जराधवटस्य कचु- किनोऽनुमागेंगाग-छतमपश्यन् ! अतिकमुपगतस्य चास्य पयांकुल, निर सविपादभिवाफारमलक्षरम् । उत्थाय च कृतप्रणामा सादर स्त्रयमाननमुपाहरम् । उपविष्टस्य च बलादनि छतोऽपि प्रशान्य चरणापमृन्य चोचरीयागुफपर वेनाव्यधानाया भूमावत्र तस्या तिके समुगिन् । अब मुहूर्तमिव स्थिवा किमपि विवक्षुरिव स तम्या मननीयोपविष्टाया तरटिकाया चक्षुरपातयत् । अह तु विदि ताभिप्राया दृष्टयब भगवन्नव्यतिरिक्तयमस्मछरीरादशक्रिनमभिनीयता मिन्यवोचम् । एवमुक्तस्तु मया कर्पिजल प्रत्यवादीत् । राजपुत्रि किं ब्रवीमि । पागव में नाभियविषयमवतरति त्रपया । व क्दनलपलाशी शानो वनवाननिरतो मुनिजन कायमशानननोचितो विषयोपभोगामिला पकलपो मनपपिपिविलाससका रागप्राय प्रपच । सर्वमेवानुपप नमालोरर विमारय दवेन । अयनेनव खपहातास्पदतामीश्वरी नयति जनम् । न जाते किमिद वकाना सदृशमुत्ताहो जटाना समुचित किं तपसानुरूपमाहोस्त्रिर्मोपदेशागमिदम् । अपूर्वेन निटबना । केवलमवश्यक्यनायनिदनपर पायो न दृश्यतेऽन्या प्रतिक्रिया नोपदम्यतेऽन्य ठरण नालक्यतेऽन्या गति लि । अक ध्यमाने च महाननगोपनिपातो जायते प्रागपरिन्यागेनापि रक्षणीया मुदतर इति कथयानि । अस्ति भरत्या समक्षमेव स मया तथा निष्टुरमुपदर्शितलोपनाभिहित । तथा चाभिनाय परित्यय त तला- पदेशानुपजातन युर सृष्टकुनुमापचयोऽन्य प्रदेशमगमम् । अपया ताया भन्या मुर्तनिव स्थिचकारी स्मियनिदा माचराति सजा- ·(96) तरितर्क प्रतिनिवृत्य पिटपातरितविग्रहस्त प्रदेश व्यलोफयम् । यार त्तत्र त नाद्राक्षमासीच मे मनस्येवम् । किं नु मदनपरायत्तचित्तवृत्ति- स्तामेवानुसरन् गतो भनेत् । गताया च तस्या लन्धचेतना टनया न शक्नोति मे दर्शनपथमुपगतुम् । आहोस्वित्कुपित परित्यज्य मा गत । उतान्वेपमाणो मामेर प्रदेशमन्यमित समाश्रित स्यादित्यन विकल्पयन् कचित्कालमतिष्टम् । तेन तु जन्मत प्रभृयनभ्यस्तेन तस्य क्षणमप्यदर्शनेन दूयमान पुनचितयम् । स कदाचिद्धर्यस्खलनविलक्ष किंचिदनिष्टमपि समाचरेत् । न हिं किंचिन्न क्रियते हिया । तन्न युक्तमेनमेकाकिन कर्तुमित्यपधार्यान्येष्ठमादरमकरणम् । अन्वेपमाणश्व यथा यथा नापश्य त तमा तना सुहृत्स्नेहकातरेण मनसा तत्तदशोभ नमाशकमानस्तरलतागहनानि चदनायिका लतामडपान्सर कूलानि च'वीक्षमाणो निपुणमितस्ततो दत्तदृष्टि सुचिर व्यचग्म् । अवकस्मि- लतागर्ने कृतारस्थानमुत्सृष्टसकलव्यापारतया लिखितमियोत्कीर्ण मिन स्तभितमियोपरतमिन प्रसुतमिर योगसमाधिस्वमिन मदनमामिन परायत्तचित्तवृत्ति परा कोटिमधिरूढ मन्मथारेशस्यानभिज्ञेयपूर्वाकार तमहमढाक्षम् । अपगतनिमेपेण चक्षुपा तदवस्थ चिरमुवीक्ष्य समुपजातपिपादो वे पमानेन हृदयेनाचिंतयम् । एप नामायमतिदुपिहोंगो मकरकेतुर्यना नेन क्षणेनायमीदगमस्थातरमप्रतीकारमुपनीत । कथमेनमेकपदे व्यभिदैननियो ज्ञानराशि अहो त महचित्र तथा नामायमाशे- शवादारप्रहतिरस्खरितगृतिर्मम चायेपा च मुनिकुमारकाणा स्पृह- णीयचरित आसीत् । अब स्वितर इन परिभूय ज्ञानमविगणय्य तप - प्रमानमुन्मून्य गाभार्य ममयेन जडीत । सर्वथा दुर्लभ योवनम- स्वटितमि युपसृत्य च तस्मिनेन शिखातरकपा समुपविश्यासदेशाप- सररूपाणिम्तमनुम्माटितलोचनमर सो पुडरीक फथय किमिदमित्य.

·(97) पृच्छम् । अब प्रयत्नेन चक्षुरुन्मील्य मथरया दृष्टया सुचिर विलोक्य मामायततर नि श्वस्य रजारिशीर्यमाणपिरलाक्षर सखै कपिनल वि दितवृत्तातोऽपि किं मा पृच्छसीति कृ-छेण शनैरवदत् । अह तु तदा कर्ण्य तदवस्थयैयाप्रतीकाराविकारोय तथापि सुहृदा सुहृदत्न्मार्गप्रवृत्तो यापच्छक्तित सर्वात्मना निवारणीय इति मनसावधाविनम् । सखे पुडरीक सुविदितमेतन्मम । केवलमिदमेव पृच्छामि यदेतदा रब्ध भवता किमिद गुरुभिरुपदिष्टमुत धर्मशास्त्रेषु पठितमुत धर्मार्ज नोपायोयमुतापरस्तपसा प्रकार उत स्वर्गगमनमार्गोयमुत व्रतरहस्य मिदमुत मोक्षप्राप्तियुक्तिराहोस्विदन्यो नियमप्रकार । कथमेतद्युक्त भवतो मनसापि चिंतयितु किं पुनराळ्यातुमीक्षितु वा । कथय किस प्रबुद्ध इवानेन ममथहतकेनोपहासास्पदता नीयमानमात्मान नावबु- ध्यसे । मूढो हि मदनेनायास्यते । का वा सुखाशा साधुजननिंदितेष्वे वविधेषु विषयेषु भनत । स खलु धर्मबुद्ध्या विषलतावन सिंचति कुत्रलपमालेति नित्रिंशलतामालिंगति कृष्णागुरुधूमलेखेति कृष्णसर्प मरगूहते महारत्नमिति ज्वलतमगारमभिस्पृशति मूढो विषयोपभोगेष्व- निष्टानुबधिषु य परिणतिविरसेषु सुखबुद्धिमारोपयति । अधिगतरि- पयतत्वोऽपि कस्मात्खद्योत इव ज्योतिनियिमिद ज्ञानमुद्वहसि यतो न निवारयसि प्रबलरज प्रसरकलपितानि स्रोतासीवोन्मार्गप्रस्थि- तानींद्रियाणि न नियमयसि वा क्षुभित मन । कोयमनगो नाम । धैर्यमवलम्य निर्भर्यतामय दुराचार । इत्येव वदत एव मे वचनमा. क्षिप्य प्रतिपक्ष्मातरालप्रवृत्तबाष्पयोणिक प्रपृज्य चक्षु करतलेन पाणी मामवलम्याचित् । सले किं बहुनोक्तेन । सर्वथा सुस्थास्याशीविष वेगविषमाणामेतेषा कुसुमचापसायकाना पतितोसि न गोचरे । मुखमु- पदिश्यते परस्य । यस्य चंद्रियाणि सति मनो वा विद्यते य पश्यति वा शृणोति वा श्रुतमवधारयति वा यो वा शुभमिदमशुभभिदमिति ·(8) - वा निक्तुमल स खलूपदेशमर्हति । मम तु समवेदमतिदूरापेतम् । अ वष्टमी ज्ञान धैर्य प्रतिसख्यानमित्यस्तमितपा कथा । क्थमप्येवमेवाय स्ननिधृतास्तिष्टत्यसर । दुरातीत खलूपदेशकाल समतिकातो धर्या वसर । गता प्रतिसख्यानरेला । अतीतो ज्ञानारष्टभसमय । केन वान्यनास्मि समये भरतमपहायोपदेष्टव्यमुन्मार्गप्रवृत्तिनिवारण करणाय कस्यान्यस्य वा वचसि मया स्थातव्य कोगापरस्वत्समो मे जगति वधु । किं करोमि यन्न शक्नोमि निवारयितुमा मानम् । इयम नेनर क्षणेन भरता दृष्यावस्था । तद्गत इदानीमुपदेशकाल । यात्रप्रा णिमि यावदस्य कल्पातोदितद्वादशदिनक्रीकरणातपतीत्रस्य मदन सतापस्य प्रतिक्रिया क्रियमाणामिच्छामि । पयत इव मेंगायुक ध्यत इन हृदय प्लुष्यत इस दृष्टिलतीर शरीरम् । अन यत्प्राप्त काल तकरोतु भवानित्यभिपाय तूष्णीमभवत् । एवमुक्तोम्यहमेन प्राबोधय पुन । यदा सानुनय सोपग्रह चा भिधीयमानोऽपि नाकरोत्कणे तदाहमचितयम् । अतिभूमिमय गतो न शक्यते निवर्तयितुमितिदानीं निरर्थका खापदेशा । तत्प्राणपरि रक्षणेपि तापदस्य पनमाचरामीति कृतमतिरत्थाय गत्वा तस्मास रस सरसा मृणालिका समुदृस्य कमलिनीपलाशानि जलल्यलाछि तानि चादाय कुमुद्रलयकमलानि गृहीत्यागस तस्मिन्नेर लतागृ हशिगतरे शयनमस्याकल्पयम् । तत्र च मुग्यनिषण्णस्य प्रन्यासन्नर निना चदनटिपिनां मृदूनि किमलयानि निष्पादय तेन स्वभावमुर- भिणा तुपारशिशिरेण रसेन रराटिकामकल्पयमाचरणतलादगचर्चा चारचयम् । पदर्गदरेन च व्यजनत्रियामन्यतिष्टम् । आसीच में मनमि चिता । मास्ति पल्वसाध्य नाम भगरतो मनोमुर । काय हरिण दर धनशासनिरत एयरायपुग्धो जन ए च विविधविलासर- मराशिगंधर्वराजपुत्री महाश्वेता। सपा न हि किंचिदास दुर्घटे दुष्क ·(99) । रमनायत्तमकर्तव्यं वा जगति न चाय केनापि प्रतिकूलयितु शक्यते। का वा गणना सचेतनध्वपगतचेतनान्यपि संधट्टयितुमल यद्यस्मै रोचते । किं वा तस्य दुःसाध्यमपरमवविधौ येनायमगाधगांभीर्यसागरस्तृणलब- लघुतामुपनीतः । क तत्तपः केयमवस्था ! सर्वथा निष्प्रतीकारेयमापदु- पस्थिता किमिदानी कर्तव्यं किमाचेष्टितव्य कां दिशं गतव्य मि दारणं कश्चोपायः कःसहायः कः प्रकार का युक्तिः कः समाश्रयो येना- स्यासवः मंधार्यते । इत्येते च चान्ये च मे विषण्णहृदयस्य संकल्पाः प्रादुरासन् । पुनश्वाचिंतयम् । किमनया निष्प्रयोजनया चिंतया । प्राणालावदस्य येन केनचिद्पायेन शुभेनाशुभेन वा रक्षणीयाः । तेषां च त्वत्तमागममेकमपहाय नास्यपरः सरक्षणोपायः। अकालां- तरक्षमश्वायमस्य मदनविकारः । सततमतिहितेनाकृत्यनापि परिर- क्षणीयान् मन्यते सुहृदमून्साधवः । तदति हेपणमकर्तव्यमप्येतदस्मा- कमध्यकर्तव्यतामापतितम् । किं चान्यक्रियते कान्या वा गतिः । सर्वधा प्रयामि तस्याः सकाशमावेदयाम्येतामवस्यामिति चितयित्वा च कदाचिदनुचितव्यापारप्रवृतं मां विज्ञाय ,संजातटनो निवारयेदि- त्यनिवेद्यैव तस्मै तपदेशान्तब्याजमुत्यायागतोऽहम् । तदेवमवस्थित यदत्रावसरप्राप्तमीहशस्य चानुरागस्य सदशमस्मदागमनस्य चानुरू- पमान्मनो या समुचितं तन्न प्रमवति भवतीयभिधाय किमियं वक्ष्यति मन्मुखासदृष्टिस्तूष्णीमातीन् । अहं तु तदाफमे मुखामृतमये हुंद इव निभाना सर्वानदानामुपरि वर्तमाना सर्वमनोरथानामप्रमिवाधिरूढा अमलेरानंदबाष्पजलबिदुभिः स्रवद्भिरावेद्यमानमहर्षप्रसरा तत्क्षणचितयम् । दिष्टया तावदयम- नगा मामिव तमप्यनुवन्नाति यसत्यमनेन मे संतापयतापि कियताप्य- शेन दर्शितानुकूलता । यदि च सत्यमेव तस्यदृशी दशा ततः किमिव नोपतमनेन किं या नोपपादित को पानेनापरः समानो बंधुः। कभ या कर्पिजलस्य स्वपि वितथा भारती प्रशांताकृतरमाइदनान्नि- ·:00) कामति । इधभूते किं मयापि प्रतिपत्तन्य तस्य वा पुरः किमभिधात- न्यमित्येव विचारयत्सा एवं प्रविश्य ससभ्रमा प्रतीहारी अवोचत् । भर्तृदारिके त्वमस्वस्थशरीरीति परिजनादुपलभ्य महादेवी प्राप्तेति । तच श्रुत्वा कपिजलो महाजनसमर्दभीरुः सत्वरमुत्थाय राजपुत्रि महानयमुपस्थितः कालातिपातो भगवांश्च भुवनत्रपचूडामणिरस्तमुपग- च्छति दिवसकरस्तद्गच्छामि । सर्वथाभिमतसुहृत्प्राणरक्षादक्षिणार्थमय. मुपरचितोऽजीरेप में परमो विभव इत्यभिधाय प्रतिवचनकालमप्र- तीक्ष्यैन सर्वत. सरद्धे द्वारदेशे कथमप्यमाप्तनिर्गमः प्रययौ। अबा तु मत्समीपमागत्य मुचिर स्थित्वा सभवनमयासीत् । तया तु तमागत्य कि कृत किमभिहित किमाचेष्टितमिति शून्यहृदया सर्ने नालक्षयम् । hambhat er Titlanbur. XIII.. 'I lo tile of Mabisreta, Part III. गतायां च तस्यां रजनिकरमुदितं दृष्ट्वा हृदयेशं संभावयितु सरलिकया सहादतिष्ठम् । उच्चलितापां तु मे दुनिमित्तनिवेदकमस्प- दत दक्षिण लोचनम् । उपजातशंका चाचितयमिदमपर किमप्युप- क्षिप्त देवेनेति । अथ नातिदूरोदितेन चद्रमडलेनाप्ाव्यमाने ज्यो. लिया भुवनांतराले तथैव च तया फटास्थिताक्षमालया धरणशिस्त्र- रघुपिन्या च पारिजातमनर्या परागरत्नरश्मिनिर्मितेनेप रक्ताशुफेन इनशिरोमगुटना फेनचिदामीपेनापि परिजनेनानुपलक्ष्यमाणा तरमा- मामादशिरारादयानरम् । आनीयं च प्रगदयनपक्षद्वारेण निर्गत्य तासमीपमुदचलम् । तत्र प मार्गटतागुमरजापूसर परणयुगले फैलासतदादोदयस्नुतचंद्र- कामानिमाण प्रधादयती यस्मिन्प्रदेशे म आरते राग्गिनेर चास्य ·(101) सरसः पश्चिमे तटे पुरुषस्येव रुदितपनि विप्रकर्षान्नातिव्यक्तमुपाल- क्षयम् । दक्षिणेक्षणस्फुरणेन च प्रथममेव मनस्याहितशका तेन सुत- रामवदीर्णहृदयेव किमप्यनिष्टमतः कथयतेव विषण्णेनांतरात्मना तर- लिक किमिदमिति सभयमभिदधाना वेपमानगात्रयष्टिस्तदभिमुखमति- लरितमगच्छम् । 34040 अतिनिशीथप्रभावाद्दरादेव विभाव्यमानस्वरमुन्मुक्तार्तनाद बिलपत कपिजलमश्रौषम् । हा हतोऽस्मि हा दग्धोस्मि हा वचितोऽस्मि हा किमिदमापतित किं वृत्तम् । उत्सनोऽस्मि । दुरात्मन्मदननपिशाच पाप निर्धण किमिदमकृत्यमनुष्ठितम् । आः पापे दुष्कृतकारिणि महाश्वेते दुर्विनीते किमनेन तेऽपकृतम् । आः पाप दुश्चरित चद्रचडाल कृता. र्थोऽसीदानीम् । अपगतदाक्षिण्य दक्षिणानिलहतक पूर्णास्ते मनोरथाः कृत कर्तव्य वहेदानी यथेष्टम् । हा भगवन् श्वेतकेतो पुत्रवत्सल न वेन्सि मुपितमात्मानम् । 'हा धर्म निष्परिग्रहोऽसि । हा तपो निरा- श्रयमसि हा सरस्वति विधवासि । हा सत्यनाथमसि । हा सुरलोक शून्योऽसि । सखे प्रतिपालय माम् । अहमपि भवतमनुयास्यामि । न शलोमि भवता विना क्षणमप्यवस्थातुमेकाकी । कथमपरिचित इवा- दृष्टपूर्व इबाद्य मामेकपद उत्सृज्य प्रयासि । कुतस्तवेयमतिनिष्टुरता । कथय बढते क गच्छामि । शून्या मे दिशो जाताः । तदुत्तिष्ट देहि मे विलपतः प्रतिवचन । क तन्ममोपरि सुहृत्प्रेम । के सा स्मित पूर्वामिभापिता। एवविध विलपत त श्रुत्वा दूरादेव मुक्तैकताराक्रदा सरस्तीरलता- सक्तित्रुध्यमानांशुकोतरीया यथाशक्ति त्वरितैरज्ञातसमविपमभूमिभा- गविन्यस्तै. पादप्रक्षेपैः प्रस्खलती पदे पदे केनाप्युक्षिप्य नीयमानेव त प्रदेश गत्वा शशिमणिशिलातले विरचित शयनमधिशयान कपि. जलेन मदर्शनादब्रह्मण्यामत्यूर्वहस्तेन द्विगुणीभूतबाष्पोद्गमैनाक्रोशता ·(102) कठे परिष्वक्त तत्क्षणविगतजीवित तमह पापकारिणी मदभाग्या महा. भागमद्राक्षम् । उद्भूतमूछोंधकारा च पातालतलमिवावतीर्णा तदा काहमगम किमकरव किं न्यलपमिति सर्वमेव नाज्ञासिपम् । असवश्व मे तस्मि- न्क्षणे किमतिकठिनतयास्य मूढहृदयस्य किमनेकदु खसहस्रसहिष्णु- तया हतशरीरस्य किं विहिततया दीर्घशोकस्य किं भाजनतया जन्मातरोपात्तस्य दुष्कृतस्य किं दुःखदाननिपुणतया दग्धदैवस्य किमेकातवामतया दुरात्मनो मन्मथहतकस्य केन हेतुना नोद्गच्छति स्म तदपि न ज्ञातवती । केवलमतिचिरालब्धचेतना दुःखभागिनी वनाविव पतितमसह्यशोकदह्यमानमात्मानमानौ विचेष्टमानमपश्यम् । अश्रदधाना चासभापीय तत्तस्य मरणमात्मनश्च जीनितमुत्थाय हा हा किमिदमुपनतमिति मुक्तार्तनादा हा अब हा तात हा सख्य इति व्याहरती निलपितुमारब्धा । हा नाथ जीवितनिवधनाचक्ष्व क मामे- काकिनीमशरणामकरण रिमुच्य यासि । पृरछ तरलिका त्वत्कृते मया यानुभूतावस्था । युगसहस्रायमाण कृच्छ्रेण नीतो दिवस.प्र- सीद महदप्याटप दर्शय भक्तवामलतामीपदपि पिलोकय पूरय में मनोरथम् । आम्मि भक्तास्म्यनुरक्तारम्यनाथास्मि बालारम्यगति- कास्मि दुखितास्म्यनन्यशरणास्मि मदनपरिभूतास्मि । किमिति न फरोपि दयां कथय फिमपराध किं या नानुष्टित मया कस्यां या नानायामाहत करिमन्या त्वदनुकले नाभिरत येन कुपितोऽसि । दासीजनमकारणापरित्यग्य मजल विभषि फालीनात् । अलीकानु- रागप्रसारणपुराटया कि या मया यामया पापया । आ. अहमयापि प्राणिनि । हा हतास्मि मदभागिनी । भिडमां दुष्कृतकारिणी यस्या ते तवयमाशी दशा पर्तत । गम्ति मसहा गृशसहदया पाह- गरिष भामुराम गृह गतरता । फि मे गृहण किमयया कि ·(103) वा तातेन किं बंधुभिः किं परिजनेन । हा कमुपयामि शरणम् । अयि दैव निघृण दर्शय दयां विज्ञापयामि त्वां देहि दयितदक्षिणाम् भग- वति भवितव्यते कुरु कृपा पाहि वनितामनाथाम् भगवत्यो वनदे- वताः प्रसीदत प्रयच्छतास्य प्राणान् । अब वसुधरे सकललोकानुग्र- हजननि किमर्थ नानुकपसे । तात कैलासेश शरण गतास्मि ते दर्शय दयालुताम् । इत्येतानि चान्यानि च व्याक्रोशती किया स्मरामि महगृहीतेवाविटेवोन्मत्तेव भूतोपहतेव व्यलपम् । ततश्च तथाभूते तस्मिन्नवस्थातरे मरणैकनिश्चया ततद्बहु विलप्य तलिकामनवम् । अय्युत्तिष्ट निष्ठुरहृदये कियद्रोदिमि । काष्ठान्याहृत्य विरचय चिता- मनुसरमि जीवितेश्वरमिति । अत्रांतरे झाटिति चद्रमडलविनिर्गतो गगनादवीय महाप्रमाणः पुरुषो महापुरुषलक्षणोपेतो दिव्याकृति पीवराभ्या बाहुभ्यां तमुपरतमुक्षिप्य दुदुभिनादगभीरेण स्वरेण वत्स महाश्वेते न परित्याज्यारत्वया प्राणाः पुनरपि तवानेन सह भविष्यति समागम इत्येवमादृतः पितेवाभिधाय सहैवानेन गगनतलमुदपतत् । अह तु तेन व्यतिकरेण सभया सविस्मया सकौतुका चोन्मुखी किमिदमिति कपिजलमपृच्छम् । असौ तु ससनममदत्वैवोत्तरमुदति- एत् । दुरात्मन्नतक क मे क्यस्यमपहत्य गन्छसीत्यभिधायोन्मुखः सजातकोपो बन्धन्सोवगमुत्तरीयवल्कलेन परिकरमुत्पतत तमेवानुसरन- तरिक्षमुदगात् । पश्यत्या एव च मे सर्व एव ते तारागणमध्यमविशन् । मम तु तेन द्वितीयेनेच प्रियतममरणेन कपिंजलगमनेन द्विगुणी- कृतशोकापा. सुतरामदीर्यत हृदयम् । किंकर्तव्यतामूढा च तरलि- कामनवम् । भपि जानासि कथय किमेतदिति । सा तु तदवलोक्य स्त्रीस्वभावकातरतया तस्मिन्क्षणे शोकाभिभाविना भयेनाभिभूता बेप- मानागयष्टिर्मम मरणशंकया च पराकी विषण्णहृदया सकरुणमवा- दीत् । मर्तृदारिके न जानामि पापकारिणी । किं तु महदिदमाथr .

·(101) र्यममानुपाकृतिरेप पुरुष । समाश्वासिता चानेन गच्छता सानुकप पित्रे भर्तृदारिका । प्रायेण चैवविधा दिव्या स्वमेष्यनिसयदिन्यो भवत्याकृतय किमुत साक्षात् । न चाल्पमपि विचारपती कारण. मस्य मिथ्याभिधाने पश्यामि । अतो युक्त विचार्यात्मानमस्मात्या- णपरिन्यागन्यवसायानिवर्तयितुम् । अतिमहत्खल्विदमाश्वासनस्थानम- स्यामपस्थायाम् । अपि च तमनुसरन् गत एव कपिजलस्तस्माच कुतोऽय कोवाय किमर्थ चानेनायमपगतासुरुक्षिप्य नीत क वा नीत कस्माचा- समावनीयेनामुना पुन समागमाशाप्रदाने भर्तृदारिका समाश्वासितेति सर्वमिदमुपलभ्य जीवित वा मरण वा समाचरिष्यसि । अदुर्लभ हि- मरणमध्यासित पश्चादप्येतद्भविष्यति । न च जीरन्कपिजलो भर्तृदा- रिकामदृष्ट्वा स्थास्यति । तेन तत्प्रत्यागमनकालावधयोऽपि तावहि- यताममी प्राणा । इत्यभिदधाना पादयोम न्यपतत् । अह नु सक ललोकदुर्लध्यतया जीविततृष्णाया क्षुद्रतया च स्त्रीस्वभावस्य तया च तद्वचनोपनीतया दुराशामृगतृष्णिकया कपिजलप्रत्यागमनकाक्षया च तस्मिन्काले तदेव युक्त मन्यमाना नोत्सृष्टवती जीवितम् । आश- या हि किमिन न क्रियते । ता च पापकारिणी कालरात्रिप्रतिमा वर्षसहस्रायमाणा यातनामयीमिन दुखमयीमिर नरकमयीमियाग्निम' योमियोसननिद्रा तथैर क्षितितले विचेष्टमाना रेणुकणधूसरै शिरोरु- हैरपरदमुवी निर्दयाकदजर्जरम्वरक्षयक्षामेण कठेन तस्मिन्नेर सर- स्तीरे तरटिकाद्वितीया क्षपा क्षपितक्ती। प्रयूपमि तूथाप तस्मिनेर सरासि स्नात्वा कृतनिश्चया तत्प्रीत्या तमेर कमडलुमादाय तान्येर च वल्कलानि तामेवाक्षमाला गृहीत्वा नि सारतां ससारस्प बाया च मदपुण्यतामामनो निरुप्य আমবাংলা অসাংলিকানালাউথ সুবি। হাজতে दृष्ट्वा च निघुरता दयस्य चिंतयिना चातिनहुटदुखता स्नेहस्य भाव- ·(105) यित्वा चानित्यता सर्वभावानामधार्य चाकाडभगुरता सर्वसुखानाम- यिगणय्य तातमबा च परित्यज्य सह परिजनेन मनसा सकलवधुवर्ग निवर्त्य सकलविषयसुखेभ्यो मनः सयम्येद्रियाणि गृहीतब्रह्मचर्या देव त्रैलोक्यनाथमनाथशरणमिम शरणार्थिनी स्थाणुमाश्रितवत्यास्मि । अपरेाश्च कुतोऽपि समुपलब्धवृत्तातस्तात, सहावया सह वधुवर्गेणा- गत्य सुचिर कृताक्रदस्तैस्तरुपायरभ्यर्थनामिश्च बहुभिरुपदेशेशानेक- प्रकार परिसात्वनेश्च नानाविधैर्गृहगमनाय मे महात यत्नमकरोत् । यदा च नेयमस्माद्यवसायात्कथचिदपि शक्यते ब्यावर्तयितुमिति निश्चयमधिगतवास्तदा निराशोऽपि दुस्त्यजतया दुहितृस्नेहस्य पुन, पुनर्मया निसृज्यमानोऽपि बहुन्दिवसान्स्थित्वा सशोक एवातर्दह्यमान हृदयो गृहानयासीत् । गते च ताते तत प्रभृति देवस्य कृतेऽनुमो- क्षमात्रकेण कृतज्ञता दर्शयती तदनुरागकृशमिदमपुण्यबहुल्मस्तमित- लजममगलभूतमनेकलेशायाससहस्रनिवास दग्धशरीरक बहुविधैर्नि- यमशतैः शोषयती वन्यैश्च फलमूलवारिभिर्वर्तमाना जपन्याजेन तद्- गुणगणानिर गणयती त्रिसध्यमत्र सरसि स्नानमुपस्पृशती प्रतिदिन- मर्चयती देव त्र्यबकमस्यामेव गुहाया तरलिकया सह दीर्घ शोकम- 'नुभवती सुचिर न्यसम् । साहमेवविधा पापकारिणी निर्लक्षणा निर्लज्जा क्रूरा च गर्हणीया निष्प्रयोजनोप्तन्ना निष्फलजीविता निर्माथा निरयलबना नि सुखा च । किं मया दृष्टया पृष्टया वा कृतब्राह्मण- वधमहापातकया करोति महाभाग इत्युक्त्वा पाडुना वल्कलोपातेन शशिनमिर शरन्मेघशफलेनाच्छाद्य वदन दुर्निवारवाष्पवेगमपारयती निनारयितुमुन्मुक्तकठमतिचिरमुच्चै. प्रारोदीत् । । Kadambari. XIV Characteristics of gro) servants एवमादिष्टस्तु मेघनादो व्यजिज्ञपत् । देवि राजलरोके तु का कथा or

·(106)
भृत्यरर्गोऽपि सकल एसाय क्दमूल्पलाशी निश्चय कृत्वा स्वितो.
यथास्माक मध्यादेकेनापि देवपादाद्विना न प्रतीप गतव्यम् । भृत्या
अपि त एव ये सपत्तेपित्तौ सविशेष सेवते समुन्नम्पमाना मुतरामव
नमत्यालप्यमाना न समानालापा जायते स्तूयमाना नोसियते
क्षिप्यमाणा नापराध गृह युच्यमाना न प्रतीप भापते पृष्टा प्रिय
हित विज्ञापयत्यनादिष्टा कुर्नति कृत्वा न जापति पराक्रम्य न
विकथते कथ्यमाना अपि लग्जामुद्वहति महाहवेष्वग्रतो ध्वजभूता
लक्ष्यते दानकाले पलायमाना पृष्ठतो निलीयते नापि स्नेह बहु
मन्यते जीनितात्पुरो मरणमभिवाछति गृहादपि स्वामिपादमूठे सुख
तिष्ठति । येषा च तृष्णा चरणपरिचर्यायामसतोपो हृदयाराधने
व्यसनमाननावलोकने वाचालता गुणग्रहणे कार्पण्यमपरित्यागे भर्तु ।
ये च विद्यमानेष्यामनि न स्वाधीनसकलीद्रयवृत्तय पश्यतोऽप्यधा
इय शृण्वतोऽपि बधिरा इव वाग्मिनोऽपि भूका इब जानतोऽपि जडा
इवानुपहतकरचरणा अपि कुणय इव पगव इन क्लीबा इनाकिंचित्करा
स्वात्मना स्वामिचित्तादर्श प्रतिबिंबद्वर्तते ।
Kada un bari
XV.
Charactoristics of wise and foolish porsons.
Part I
निपेवते प्रशस्तानि निदितानि न सेरते ।
अनास्तिक श्रद्दधान एतत्पडितलक्षणम् ॥ १॥
योधो हर्पश्च दर्पथ हीस्तभो मान्यमानिता ।
यमर्थानापकर्पति स वै पडित उच्यते ॥२॥
यस्य कृत्य न जानति मन या मत्रित परे ।
कृतमेगास्य जानति स वै पडित उच्यते ॥ ३ ॥

·1 107)
यस्य कृत्यं न विघ्नति शीतमुष्ण भय रतिः ।
समृद्धिरसमृद्धिा स वै पडित उच्यते ॥ ४ ॥
यस्य संसारिणी प्रज्ञा धर्मार्थावर्तते ।
कामादर्थ वृणीते यः स वै पडित उच्यते ॥५॥
यथाशक्ति चिकीति यथाशक्ति च कुर्वते ।
न किंचिदवमन्यते नराः पडितबुद्धयः ॥ ६॥
क्षिप्र विजानाति चिर तृणोति विज्ञाय चार्थ भजते न कामान् ।
नासपृष्टी व्युपयुक्ते परार्थे तत्प्रज्ञान प्रथम पटितस्य ।। ७ ।।
नाप्राप्यमभिगांछति नष्ट नैन्छति शोचितुम् ।
आपत्सु च न मुह्यति नरा. पडितबुद्धयः ॥ ८॥
निश्चित्य यः प्रक्रमते नातसति कर्मणः ।
अवध्यकालो वश्यान्मा स वै पडित उच्यते ॥ ९ ॥
आर्यकर्मणि रयते भूतिकर्माणि कुर्वते ।
हित च नाभ्यसूयति पीडता भरतर्षभ ।। १० ।।
न दृष्यत्पात्मसमाने तप्यते नावमानने ।
गांगो हद इवाक्षोम्यो य. स पडित उच्यते ॥ ११ ॥
तत्त्वज्ञः सर्वभूतानां योगज्ञः सर्वकर्मणाम् ।
उपायज्ञो मनुष्याणा नरः पडित उच्यते ।। १२ ।।
श्रुतं प्रज्ञानुग यस्य प्रज्ञा चैव श्रुतानुगा ।
अमभिन्नार्यमर्यादः पडिताच्यां लभेत स. ॥ १३ ॥
स्वमर्थ य. परिन्यज्य परार्थमनुतिष्ठति ।
मिध्या चरति मित्राथें यन मूढः स उच्यते ॥ १४ ॥
अमित्र कुरुते मिन मित्र द्वेष्टि हिनस्ति च ।
कर्म चारभते दुष्टं तमोहुर्मुढचेतसम्॥१५॥
अनाहूतः प्रविशति भपृष्टो बहु भापते ।
अविश्वस्त विश्वसिंति मूढचेता नराधमः ॥ १६ ॥

·(108) पर क्षिपति दोषेण वर्तमानः स्वय तथा । यश्च क्रुध्यत्यनाशान. स च मूढतमो नरः ॥ १७॥ आत्मनो बलमज्ञाय धर्मार्थपरिवर्जितम् । अलभ्यमिच्छनैष्कर्म्यान्मूढवुद्धिरिहोच्यते ॥ १८ ॥ अर्थे महातमासाद्य विद्यामैश्वर्यमेव वा । विचरत्यसमुन्नदो यः स पडित उच्यते ॥ १९ ॥ एकः सपन्नमनाति वस्ते वासश्च शोभनम् । योऽसविभज्य भृत्येभ्यः को नृशसतरस्ततः ॥ २० ॥ एक, पापानि कुरुते फल भुक्ते महाजनः । भोक्तारो विप्रमुच्यते कर्ता दोपेण लिप्यते ॥ २१ ॥ एक हन्यान वा हन्यादिधुर्मुक्तो धनुष्मता । बुद्धिर्बुद्धिमतोत्सृष्टा हन्याद्राष्ट्र सराजकम् ॥ २२ ॥ एक विपरसो हत्ति शस्त्रेणैकश्च क्यते । सराष्ट्र सप्रज हति राजान मत्रविप्लवः ॥ २३ ॥ एकः क्षमारतां दोपो द्वितीयो नोपपद्यते । यदेन क्षमया युक्तमशक्त मन्यते जनः ॥ २४ ॥ सोस्य दोपो न मतव्यः क्षमा हि परम बलम् । क्षमा गुणो ह्यशक्तानां शक्ताना भूषणं क्षमा ॥ २५ ॥ क्षमा वशीकृतिल्के क्षमया किं न साध्यते । शांतिखड्गः करे यस्य किं करिष्यति दुर्जनः ॥ २६ ॥ मतणे पतितो यहिः स्वयमेनोपशाम्यति । भक्षमावान्परं दोपैरात्मान चैर योजयेत् ॥ २७॥ एको धर्मः पर श्रेयः क्षमैका शांतिरत्तमा । विका परमा तृप्तिरहिंसैका मुख्यावहा ।। २८!! dlalıblarata.

·(112) य सर्वभूतप्रशमे निविष्ठ सयो मृदुर्मानहन्छुद्धभार । अतीवन ज्ञायते ज्ञातिमध्ये महामणिर्जान्य इव प्रसन ॥ ३८ ॥ य आत्मनाऽपत्रपते भृश नर स सर्वोकस्य गुरुभव युत । अनततेजा सुमना समाहित स तेजसा मूर्य इवानभासते ।। ३० Mahabharata - " XVII King Ilarsha hearing of lus fathers illness अथ कदाचिद् राज्यवर्धन काचघरमाहूय हूणान्हतु हरिणानि हरिणेश किशोरमपरिमितबरानुयात चिरतनरमात्यै प्रधानश्च मह सामते कृना माभिसारमुत्तरापर प्राहिणात् । प्रयात च देवो हर कतिचित्प्रयाणकानि तुरगभैरनुवनान । प्रविष्टे च कैलासप्रभाभासिन ककुभ भ्रातरि निवर्तमानो न वयति वर्तमानो चित्रमरसानुरोधी थे सरिशरभशार्दुल्वराहनहुरेपु तुपारशरोपका कीड मृगयया मृगर्ल चन कतिपयान्यहानि बहिरेव न्यलयत । चकार चाककृष्टभामुः भटयी स्वल्पीयोभिरेव दिसनि इसापनान्यरण्यानि | एकदा तु विभाषर्यास्तुरीये यामे प्रयपम्येन स्वप्ने चटुलज्याला जर्षिजन्तिमक्टरभ दुर्निवारणदारहुनभुजा दह्यमान केसरिणमद्र क्षीत् । तस्मिन्नेर दापदहने ममुसृज्य शासमानुप्लुया मान पातयर सिंहीमपश्यत् । आसीचास्य चेतसि । गोहेभ्य कठिनतरा ग्व: स्नेहमया यवनपाशा । याराग्निर्यचौऽप्येश्माचरतीति । अबुद्र स्याम्प दक्षिणेतरमक्षि एस्पदे । गाडेप्यास्मादेव च वेपथुपिप्रथे निनिमित्तमतर्वधनस्थडाचचाच हृदपम । अकारणादेवाजायत गरी यसी पासिया । विमिदमिति ममुपनतविविधरिकल्पनिमथितमति रपगतधृतिवितायनमिापदन स्तिमिततारयण चभुषा समुद्धिमान स्थापकमरिलायनमिय चकार चकोरेक्षण क्षण क्षाणाम् । अहि घ तस्मिन ·(113) न्येनैव चैतसा चिक्रांड मृगयाम् । आरोहति च हरितहये मध्य. सो भवनमागन्योभयता मद मद वाह्यमानतनुतालवृतो वेत्रपट्टिकाम- भयान सागक एर तम्या । अथ दूरादेन दीविगनार कुरग- नामानमायातमद्राक्षीत् । दृष्ट्वा पूर्वानिमित्तपरपगविर्भूतमीतिरग्विद्यत हृदयेन । कुरगास्तु प्रणाम समुपस्न्य प्रथममाननलम विषादमुपनिन्य पश्चाटेग्यम् । च हर्ष खयमेवापाचयन् । रेग्वार्थेनर च सह गृहाचा हृदयेन तापमनिग्नरूपोऽभ्ययात् । कुरगक किं ममाय तातम्यति । स चचक्षे देव दाहज्वगे महानिति । तच्चाकर्प्य सहमवास्य हृदय गल । कृतमनाम नयिनुरायुःकामोऽपरिमितमणिक्नकरजतना- मपरिवर्हमगेप ब्राह्मणनादकरोत् । जमुक्ततानवोच्चकाल त्वरया च वमान परिवर्हकोपनीनमाम्य नुरगममेकाश्यय प्रपातु प्रारर्तन । Harsbacharita IVIIL The laksha's message तामुत्याय स्वजलकणिकाशीतलेनानिलेन प्रत्याश्वस्ता मममभिनालकालतीनाम् । विद्युद्गर्भ स्तिमितनयना वननाये गवाक्षे वा धीर म्ननितम्चनर्मानिनी प्रक्रमथा ॥१॥ भर्तुमित्र नियमवियर पिद्धि मामाह तसदेगेहृदयनिहिनगगन उसमीपम् । यो वृतानि वरयति पथि धाम्यता प्रोपिताना मदस्निग्धर्वनिमिरवटाणिमोक्षामुमानि ॥ २॥ इन्यायाने पवनतनय मथिलीवोन्मुखी सा त्वामुकलोमिनहृदया वीक्ष्य सभात्र्य चवम् ।

·(114) २ 1 श्रोष्यत्यस्मात्परमपहिता सौम्य सीमतिनीना कांतोदंत सुहृदुपनत संगमास्किचिदन ॥ ३ ॥ तामायुष्मन्मम च वचनादा मनश्चपिकतु ब्या एव तर सहचरो रामगिर्याश्रमस्य । भव्यापन कुशमबरे पृछति मा नियुक्त पूर्वाभाष्य सुलभरिपदो प्राणिनामेतदेव ॥४॥ शद्वाख्येय यदपि किल ते य मयीनां पुरस्ता- कर्णे लोल कथयितुमभूदाननस्पर्शलोभात् । सोऽतिकात श्रमणरिपय लोचनाभ्यामदृष्ट स्त्वामुत्कठाविरचितपद ममुखेनेदमाह ॥ ५ ॥ श्यामास्वंग चकितहरिणीप्रेक्षणे दृष्टिपात वक्त्रच्छाया शशिनि शिखिना बह रेषु केशान् । उत्पश्यामि प्रतनुपु नदीपीचिषु भृषिलासा- न्हतैकस्मि कचिदपि न ते चडि सादृश्यमस्ति ॥ ६ ॥ त्वामालिख्य प्रणयबुदिता धातुरागै शिलाया- मामान ते घरणपतित यादि छामि कर्तुम् । अस्त्रैस्ताव मुहरपचिंतदृष्टिरालुप्यते मे अस्स्तस्मिन्नपि न सहते सगम ना कृतान ॥ ७ ॥ मित्वा सद्य किसस्यपुरादनदारुद्रुमार्णा ये तक्षीरस्त्रुतिमुरभयो दक्षिणेन प्रवृत्ता । आलिग्यते गुणाति मया ते तुषाराद्रिवाता पूर्व स्पृष्ट यदि किर भरेदगमेभिस्तयेति ॥८॥ नन्वा मान बहु विगणयन्ना मनवाये तकल्याण सपि नितरां मा गम कातरत्यम् । कात्याया सुगमुपनत टु समेकानतो वा नीचर्ग उयुपरि च दशा चत्रनेमिक्रमण ॥. B ·(15) शापांतो मे भुजगशयनादुत्थिते शाईपाणी शेपामामान्गमय चतुरो लोचने मीलयिया . पधादाषां विरहगुणित त तमात्माभिलाप मिर्वेक्ष्याय परिणतशरच्चदिकासु क्षपासु ।। १० । एतस्मान्मा कुशलिनमभिमानदानादिदित्या मा कोष्टीनादसितनपमे मय्यविश्वासिनी भू । नेहानाहु किमपि विरह प्वसिनस्ते लभोगा दिष्टे वस्तुन्यपचितरसा प्रेमराशीभवनि ॥ ११ ॥ भाश्चात्यैर प्रथमविरहोदप्रशोका सखी ते शैलादाशु त्रिनयनवृपोखातकूटानिवृत्त । माभिज्ञानप्रहितकुशलस्तहचौभिर्ममापि प्रात कुदप्रसवशिथिल जीवित धारयथा ॥ १२ ॥ कस्चित्सौम्य व्यवमितमिद बधुकृत्य त्वया मे प्रायादेशान्न खलु भवतो धीरता कल्पयामि । निशब्दोऽपि प्रदिशमि जल याचितश्चातरम्य प्रत्युक्त हि प्रणयिषु सतामीप्सितार्थक्रियैव ॥ १३ ॥ एभत्कृवा प्रियमनुचितप्रार्थनावर्सिनो में सौहार्दाद्वा विधुर इति वा मय्यनुकोशबुद्ध्या । उष्टान्दोशाञ् जलद विचर प्रावृपा सभृती र्मा भूदेव क्षणमपि च ते विद्युता विप्रयोग ॥ १४ ॥ Aleghaduta XLX A lovers tale मकरंद: । कधितमरलौकितया मदनोद्यान गतो माधव इति । भवतु तो गच्छामि । ( परितम्यानरोक्य च ) दिष्टयाप वयस्य उत एवाभिवर्तते । ( निरूप्य 1 ) अस्य तु ·(116) गमनमलस या दृष्टि शरीरममौएवं श्वसितमधिक किन्तत्स्याम्फिमन्यदितोय का। भ्रमति भुपने कदपीज्ञा विकारि च यौग्न ललितमधुराम्ने ते भावा क्षिपति च धीरताम् ॥ १॥ (तत प्रविशति ययानिर्दिष्ठो माधर ) माधव ।(स्वगतम्) तामिदुसुदरमुखी सुचिर विभाव्य चेत कय कथमपि व्यपवर्तते मे । लजा विजित्य पिनय विनिवार्य धर्यमुमध्य मथरविवेकमका पर ॥२॥ आश्चर्यम् । यद्विस्मयनिमितमस्तमितान्यभाव मानदमदममृतप्लानादिवाभूत् । तसनिधौ तदधुना हृदय मदीय मगारचुचितमिर व्यथमानमास्ते ॥ ३ ॥ मकरद । सगे मापन इत इत । गाधव । (परिक्रम्य ) कथ प्रियपयस्यो मम मकरद । मकरंद । ( उपसृत्य ) सखे माधव ललादतपस्तपति तपनस्तद- स्मिन्नुद्याने मुहूर्तमुपविशाल । माधव । यदमिराचित वयस्पाय । ( इयुभावुपरिशत) मकरद । तदस्यर ताबा इसितकुसुमकेसरकपायशातलामोदवा सितोचानस्य काचनारपादपस्याघस्ताटुपरिशार । ( तथा कुरुत ।) मकरद । यस्य माधर । अद्य किल मदनोद्यानयाताप्रतिनि इत्तम यादृश भवतमरपारयामि । अपि नाम मनागतार्णासि रनि रमणवाणगोचरम् । ( माधर मरलमधोमुपस्निग्धति ।)

·(117) मकरद । (विहत्य ) तक्मिपनतमुग्नमुखपुडरीक स्थितोऽसि । पश्य। अन्येषु जतुपु र नस्तमसावृतेषु विश्वस्प धातरि सम परमेश्वरे च । सोय प्रसिदभिर खलु चित्तजन्मा मा लजया तर कथचिदपन्हुतिर्भूत् ॥ ४ ॥ मधर । वयस्य किं न कपयामि श्रूयताम् । गतोहमवलोकिता जनितकोतुक कामदेवायतनम् । तत्र चेतस्तत परिक्रम्यावकोक्य च परिश्रमाद्बकुरमुकुटावलीमनोहराभरणरमणीयस्यागनभुवो बालबकुर स्याल्पालपरिसरे स्थित । तस्य च यह च्या निरतरनिपतितानि कुसुमान्यादाय विदग्परचनामनोहरा सजमभिनिर्मातुमारब्धवानस्मि | अनतर च सचारिणीच देवस्य मकरकेतोर्जगद्विजयवैजयतिका निर्गत्य गर्भभवनादुनविदग्धमुग्धनेपथ्यविभाषितकुमारीमावा महानुभाव प्रकृतिरत्युदारपरिजना कोपि 'तत एवामिगतरती।' सा रामणीयकर्निधेरधिदेवता वा सौदर्यसारसमुदायानिकेतन वा । नस्या सखे नियतीमदुमुधामृणाल योस्नानि कारणमभूमदनश्च मेधा ॥ ५ ॥ अथ मा प्रणयिनीभिरनुचरीमिरविग्लनुसुमसचयापचयलीलादोह दिनाभिरभ्यर्थ्यमाना तमेव कुम्पादपोद्देशमागतवती । तस्याश्व कमि श्चिदपि महाभागधेयजमान नहुदिवसापचीयमानमिन ममथव्यथावि कारमुपलक्षितवानस्मि । सा पुनर्मम प्रथमदर्शनाप्रभृत्यमृतवतिरिव चक्षुषोर्निरतिशयमानदमुपादयन्ययस्कातमणिशलाकेर लोहधातुमत करणमाकृष्टपती । किं बहुना ।

·( I20) सुमनसा सनिवेश । (प्रकाशम् । ) अपि वयस्येन विदिते तदन्चयनामनी । माधवः। सखे धृयताम् । अथ तस्या करेंणुकारोहणसमय एव महतः सखीकदवकादन्यतमा वारयोपिद्विलम्ब्य बालबकुलकुसुमावच पक्रमेणा नेदीयसी भूत्वा प्रणम्य कुसुमापाडव्याजेन मामेवमुक्तवती । महाभाग सुश्लिष्टगुणतया रमणीय एप घ कुतूहलिनी च नो भर्तृदारिका वर्तते । यस्या अभिनवो विचित्र कुसुमेषु व्यापार । तनतु कृतार्थता वैदग्ध्यस्य 1,फलतु निर्माणरम. नीयता विधातु । समासादयतु सरस एप भर्तृदारिकाया कठावलवन महार्यतामिति । मकरंद । अहो वैदग्ध्यम् । माधवः। तया च मदनुयुक्तया समाख्यातमियममात्यभूरियसो प्रसूतिर्मालती नामाह च प्रसादभूमिर्भर्तृदारिकाया धात्रेयिका लगि- का नामेति । मकरंदः । अमान्यभूरिखसोरात्मजेसपर्याप्सिर्वहुमानस्य । अपि च मालती मालतीति मोदते भगरती कामदकी तां च किल राजा नदनाय प्रार्थपत इति किंवदती धूयते । माधव । तया चाहमनुरध्यमानस्ता बकुलमालामात्मन. कठाद- वतार्य दत्तवान् । असी पुनरभिनिविष्टया दशा मालतीमुखावलोकन- विहस्ततया विषमविरचितकभागां तामेय बहु मन्यमाना महानय प्रमाद इति प्रतिगृहीतवती । अनतर च याताभगप्रचलितस्प महत पौरजनस्य सकुलेन विघटितायो तस्यामागतस्मि । dinlatimihara I । XX An address to the Ganges. समृद्र सौभाग्य सयलयमुधाया. फिमपि सन् महेश्वय टीसाजनितजगतः संपरसौ. ।

·श्रुतीना मरम्ब सुकृतमध मूत सुमनसा
मुगानोदर्य ते सटिम्मशिन न शमयतु ॥ १ ॥
दरिद्राणा दन्य दुन्तिनम दामनहृदा
द्रुत दूर्गकर्वन् सदुपगनो दृष्टिमरणिम् ।
अपि द्रागारिचाहमालनीक्षागुरिह
प्राहस्ते पारा श्रियम्यमपारा दिशतु न ॥२॥
स्मृति याता पूमामकृतनुतानामपि च या
हरत्यतस्तदा निमिरमिन चद्राशुसरणि ।
दय सा ते मात सफलमुरसमन्यमल्लिा
ममान मताप विनियमन ताप च हरताम् ॥ ३॥
तसादर गुरदयुगप महमा
मया भज्ञातरणिमा नीता सुरगणा ।
इदानानौदाम्य यदि भजसि भागारनि तदा
निराधारो हा रोदिमि समय कयामिह पुर ॥ ४ ॥
नपि प्राय राय तृणमिर परित्यय सहसा
पिलोग्द्वानार तर जननि तीर श्रितवतम् ।
मुपात म्यादाम सल्टिमिटमातृप्ति पिवता
जनानामानद परिहमति निर्माणपदवीम् ॥ ५ ॥
म्मृत सद्य स्वात विरचयति यात सकृदपि
प्रगीत य पाप झटिति भवनाप च हरति ।
इद तद्गगेति श्रवणरमणाय पलु पद
मम प्राणप्राते वदनकमलानिलसतु ॥६॥
महादानेनिर्वहुविधषितानरपि च यत्
न लभ्य घोराभि सुरिमलतपेराजिभिरपि ।
अचिन्य तहिष्णो पदमविल्साधारणतया
ढदाना नेनामि त्यमिह तुरनीला कथय न ॥ ७॥

·नृणामीक्षामात्रादपि परिहत्या भवभय शिनायास्ते मूते क इह नहुमान करतु । अमर्पम्लानाया परममनुरोप गिरिभुवो विहाय श्रीफट शिरमि नियत पारयति यान् ॥ ८॥ स्खलती स्वौकाठमनितरशोकापहृतये जटाजूटप्रथो यदसि विनिवद्धा पुरभिदा । अये निलाभानामपि मनसि लोभ जनयता गुणानामेवाय तर जननि दोप परिणन ॥९॥ जटानधान्यगून्प्रकृतिवधिरानुत्तिविकलान् ग्रनस्तानन्तारिखरदुरितनिस्तारसरणीन् । निरिपनिमुक्तानपि च निरयानिपतितान् नगनन पातु चमिह परम भपजमनि ॥ १०॥ कृतक्षुद्रनस्कानम झटिति सनप्तमनस समुद्व मा त्रिभुवनन नानिहा । जपि प्रायश्चित्तप्रसरणपातीनचरिता नगनृर्ग लगिर जननिल विजयसे ॥ ११ ॥ निधान धर्माणा रिमपि च विधान नसमुदा प्रधान तानिामम-परिधान त्रिजगत । समाधान बुद्धस्थ स्पट तिगेधानमधिया श्रियामागन न परिहरतु ताप तायपु ॥ १२ ॥ समुपत्ति पनारमणपदपभामरतला निराम पदपप्रतिभटजटाजूटभरने । अयाय व्यामो हतारितनिस्तारणपिया न परमादुत्कर्षमय जननि नागा जगत ॥ १३ ॥ नगभ्यो यातीनां फ्थय नटिनीना पत्तगया पुगणां सहन मुग्धुनि फपदोऽपिर।

·कया वा श्रीगर्नु पटकमलमक्षालि सलिन स्तुलालेगो गया तर जननि दीयेत कविमि ॥ १४ ॥ विवत्ता नि शक निरवधिममाधि विधिरहो मुख शेषे शेता हरिगविरत नृत्यतु हर । कृत प्रायश्रित्तरलमथ तपोटानयनने सचिनी कामाना यदि नगति जागर्ति भरती ॥ १५ ॥ विलीनोऽय ववम्बतनगरकोलाहलभगे गता दूता दर कचिदपि परेतान्मृगयितुम् । निमानाना जाता निदल्यति नी पार्टि विपदा कथा ते कल्याणी यदपि महीमटलमगान् ॥ १६ ॥ अपते तीनि न्यरितमिह यस्योदृतिविधा कर कण यिपि किट कपालिप्रभृतय । इम त मामा लमियमनुकपार्द्रहृदया पुनाना मोपामपामनदपै दयसि ॥ १७ ॥ विशालाभ्यामाभ्या झिमिह नयनाभ्या ग्बलु फ्ल न याभ्यामालीढा परमरमणीया तर तनु । अय हि न्यकारो नननि मनुजस्य श्रवणयो ययानांतर्यातम्तर लहरिलील कल कल ॥ १८ ॥ कियत सत्येके निसतमिह लोशषटका परे पूतामान कति च परलोकप्रणयिन । सुस शेते मानस्ता खलु कृपात पुनरय जगन्नार प्रदरचयि निहितगेकद्वयभर ॥ १९ ॥ भरत्या हि ब्रात्याधमपतितपापडपरिपत् परित्राणम्नेड श्ययितुमराय खलु यथा । ममाप्येच प्रेमा दुरितनिरहेष्वर जगति स्वभावोऽय सरीप वलु यतो टुप्परिहर ।। २० ॥

·(121 प्रपद्यते लोमा कति न भरमप्रभवती मुपापिस्तत्राय स्पुति यदीष्ट पितरमि । शपे तुभ्य मातर्मम तु पुनरा मा मुरमुनि स्वभावादेन लग्यमितमनुगग विधृतवान् ।। २१ ॥ नरामदास्तत्तजनपसमासक्तमनसो हसत सोहास निकचकुमुमत्रातमिपत । पुनाना सौरभ्ये सततमलिनो निन्यमलिनान् सखायो न सनु त्रिदशतटिनीतीरतरस ॥ २२ ॥ यजत्येके देनान्कठिनतरसेगास्तदपर नितानव्यासक्ता यमनियमरक्ता कतिपये । अह तु चन्नामस्मरणकृतकामस्त्रिपथग जगन्जाल जाने जननि तृणजारेन सदृशम् ।। २३ । विभूषितानगरिपूत्तमागा सद्य कृतानेकजनार्तिभगा । मनोहरोत्तुगचरत्तरगा गगा ममागान्यमलीकरोतु ॥ २४ ॥ इमा पीयूपलहरी जगन्नाथेन निर्मिताम् । य पठेत्तस्य मौन जायते नयसपद ॥२५॥ Gangulahni God in joten to the chiarges of injustice ind cruity नेश्वरी जगत कारणमुपपद्यते । पुत । वेपन्यनण्यप्रमगात् यांकित्यसुग्नभाज करोति देनादीन् । काथिदयतदु सभाज करौरि पश्चादीन् । पाश्रिमध्यमभोगभानो मनुप्यादीनिति । पर विपर सटि निर्मिमाणम्येश्वरस्य पृ माननम्येर रागद्वपोपपत्ते श्रुतिस्मृत्य अधाग्निमादीश्वराभानर पसयंत । यथा सरजन ·(125) जुगुप्सित निघृण वमतिक्रूरत्व दुखायोगनिदानासप्रजोपसहरणाच प्रमभ्येत । तस्मादृपयनपुण्यप्रसगानेश्वर कारणमिसेर प्राप्ते म । वपम्पनेवृष्ये नेश्वरम्य प्रमयते । कस्मात् । सापेक्षत्वात् । यदि हि निरपेक्ष केवल ईबरों विषमा साप्टं निर्मिमीत स्यातामेतो दोषो वे पम्य नय च । न तु निरपेक्षस्य निर्मातृत्वमस्ति । सापेक्षौ हीश्वरो चिपमा सृष्टिं निमिमाने । किमपेक्षत इति चेद्धर्माधर्मावपेक्षत इति व- दाम । अत सृश्यमानप्राणिधर्माधर्मापेक्षा विपमा सृष्टिरितिनायमीश्वर भ्यापराध । ईश्वरस्तु पर्नन्याद् द्रष्टव्य । पपा हि पर्जन्या ब्रीहियवादि- शुग साधारण कारण भति ग्रीहियादिवेपम्ये तु तत्तद्वीजगतान्येवा सारारणानि सामथ्यानि कारणानि भवति । एसमीश्वरी देवमनुष्यादि सृष्टो साधारण कारण भवति । देवमनुष्यादिपम्ये तु तत नीरगता वासाधारणानि कर्माणि कारणानि भवति । एवमीश्वर सापेक्षत्वान्न +पम्यनघृष्याम्या दूष्यति । Saskar.blashya A.IN A poer's Intro Inction to hir pornm श्रागामि दुन्या मिपुराने पश्चचरीर युतिमातनोति । नीलोरट्यानहकाति न गेऽस्तु नूर नगवान्मकुद ॥ १॥ साहित्यपानिधिमपनोच कर्णामृत रक्षत हे कनाना । यदस्य दला इस लुठनाय कायार्थचारा प्रगुणाभगति ॥२॥ गृहतु म यदि ग यरेष्ट नास्ति क्षति कापि कवीश्वरगाम् । नेप अप नमारथापि रनाकर सिं॥3॥ महस्रश सनु विशारदाना वर्भलाटानिय प्रमा तथापि चित्र्यहनना श्रद्धा दिवास्यति सचत्तोऽत्र ॥ ४ ॥ कुटामापानि गुणा कराना साहिन्यतिनाथम्मनितेनु ।

·(126) यादनायु किमगनाना केशेषु कृष्णागुरुधूपास ॥ ५॥ व्युत्पत्तिरारजितकोविदापि न रजनाय क्रमते बडानाम् । न मैक्तिकच्छिद्रकरी शलाका प्रगल्भते कर्मणि टफिकाया ॥६॥ कमासु ये लब्धरसा कीना त नानुरज्यति कथातरेषु । न प्राथपर्णप्रणयाश्चरति कस्तूरिकागधमृगास्तृणेषु ॥ ७ ॥ न दुर्जनानामिह कोपि दोपस्तेपा सभागो हि गुणासहिष्णु । द्वेष्यैव केषामपि चद्रग्वडविपाडुरा पुटकशर्करपि ॥ ८ ॥ अलाकिकोल्लेखसमर्पणेन विदग्धचेत कापरिकासु । परीक्षित काव्यमुवर्णमेतलोकस्य कठाभरणत्वमेतु ॥ ९॥ कि चारुचारित्रविलासशन्या कुति भूपा कविसाहेण । किं जातु गुजाफ्लभूपणाना सुवर्णकारण वनेचराणाम् ॥ १०॥ पृथ्वापते सति न यस्य पार्श्व कपीश्वरास्तस्य कुतो यशासि । भूपा कियतो न बभूवुरया जानाति नामापि न कापि येपाम् ॥११॥ एकापते मनुचित यगो यय कीर्तिपान रघुरानपुन । स स एवादिको प्रभावो न पोपनीया कनय क्षिताः ॥ १२ ॥ गिरां प्रतिर्मम नीरमापि मा पा भी नृपतेधान । के या न शुप्पा मृदगभ्रसिधुमसविता पनि धारयति ॥ २३ ॥ कर्णामृत सृक्तिरस पिगुय दोष पयन मुमाराम् । निरीक्षणी करिया पविश्य ममे7 पन्य जागर ॥ १४ ॥ एपास्तु चाममासमु गुणगौक्तिकानाम् । मद्भारतासनविर्श मानी पविभूषण च ॥१५॥ Muml achirt II.

·(127) स्वाधीन शशिमालिचापरिपये प्राप्तो न वै रिक्रिया पायाव स विभीषणाग्रजनिहा रामाभिधानो हार ॥१॥ नाय प्रयातिविकृति चिरसो न य स्या- न्न क्षीयते बहुजननितरा निपीत । जाड्य निहति रुचिमति करोति तृप्ति नून सुभाषितरसोऽन्यरसातिशायी ॥ २॥ लोकिकाना हि साधूनामर्थ वागनुवर्तते । ऋपीणा पुनराद्यांना वाचमर्थोऽनुधापति ॥ ३ ॥ यस्याश्चोरश्चिकुरनिकर कर्णपूरो मयूरो भासो हास कविकुलगुरु कालिदासो दिलास हो हो हृदयवसति पचनाणस्तु वाण केपा नैपा कथय कविताकामिनी कातुरूप्य ॥ ४ ॥ गुणदोपा वुधो गृहन्निदुःखेडापिनेश्वर । शिरसा लापते पूर्व पर कठे निय छति ॥ ५ ॥ पातितोऽपि कराधानरुपतत्येव कदुक । प्रायेण सावुवृत्तनामस्थापिन्यो विपत्तय ॥ ६ ॥ फि नन्गना च महता पितृपारुपेण शक्तया हि याति निमा पुरप प्रतिष्ठाम् कुभो न पनि शोपयितु समर्थ कुभोद्भवेन मुनिनामुपिय पीत ॥ ७॥ अनाधु साधुर्वा भरति सलु नयन पुरपो न सगादान्य न हि मुननता कस्यचिदपि । प्ररूढे समर्गे मणिमुनगयोमानिते मणिनोहदोपान् मृगति न हि मपो मगिगुगान् ॥ ८ ॥ रसस्यफ च, मुनगयमिता सम तुरगा निगलयो मार्गधरणनि सारविरपि ।

·(128) रवियत्येवात प्रतिदिनमपारस्य नभसः क्रियासिद्धिः सत्वे भवति महता नोपकरणे ॥ ९॥ विपक्ष. श्रीफठो जडतनुरमात्य. शशधरी यसत. सामतः कुमुममिश्न. सैन्यमबला. । तथापि त्रैलोक्य जयति मदनो देहरहितः क्रियासिद्धि. सत्त्वे भवति महतां नोपकरणे ॥ १० ॥ ये जाते व्यसने निराकुलधिय. सपत्म नाभ्युनताः प्राप्त नैव पराङ्मुखाः प्रणयिनि प्राणप्रयोगैरपि हीमतः स्वगुणप्रकाशनरिधानन्यस्तुतो पडिता- स्ते भूमटलमडनैकतिलका. सत कियतो जनाः ॥११॥ क्षुद्राः सति सहस्रशः स्वभरणव्यापारमानोयताः सार्थो यस्य परार्थ एव स पुमानेक सतामणीः । दुष्णूरोढरपूरणाय पिबति स्रोत पति वाडयो जीमूतस्तु निदाघसभृतजगत्सतापारीच्छित्तये ॥ १२ ॥ कि कूर्मस्य भरल्यथा न यषि क्षमा न क्षिपत्येष य. कि या नारिन पथिमो दिनपतेरास्ते न यन्निश्चल । कि वीरतमु सृजन् रपगमत् श्लाघ्यो जनो लजने निर्गह. प्रनिपनवस्तुपु रातामतीद गौतमतम् ॥ १३ ॥ दुर्जनपिनगनसा पुना मुगनेऽपि नान्ति विश्वास । पानी पायमदय तमय पामर पिरति ॥ १५ ॥ प्रारादया पानि मादति पृटमाग फणे काट फिमति गत शरिचितम् । दिगिय मामा प्रतिपयकः मी गाय चीत मनि ॥१५॥ दामनमानापगया मा यिनीगा।

·(12)
रकेश्वरो हरति दाशरथे कदम
प्राप्नोति बधमा दक्षिणमिधुगज ॥ १६ ॥
आलस्य स्थिरतामुपेति भजते चापन्यमुयोगिता
मूक्न मितभापिता पितनुते मान्य भवेदार्जनम् ।
पानापानविचारणाविरहिता यछ युदारामता
मातक्ष्मि तव प्रमादयतो दोपा मी स्युर्गुणा ॥१७॥
पीतोऽगस्त्येन तातश्चरणतर हतो वहभोऽन्येन रोपा-
दानाव्याद्विप्रनय सादनपिपरे धारिता रेरिणी मे ।
गह मे छेदयीत प्रतिदिवममुमाकातपूनानिमित्त
तस्माखिन्नासदाह द्विजकुलसढन नाथ निय सजामि ॥१८॥
आपगत हससि किं द्रविणाध मूढ
लक्ष्मी स्थिरा न भवतीति स्मित्र चितम् ।
एतान्प्रपश्यमि घटाञ् उलयत्रचक्रे
रिक्ता भवति भरिता भरिताश्च रिक्ता ॥१९॥
उड़ाना गुणपत्रिण सुखफ्लान्याराद्विार्णान्यध
पर्यस्ता परितो या स्तवकिता सपहतापल्वा ।
प्रागेवापसृतप्रमोदहरिण छाया कथात गता
दैन्यारण्यमतगनेन मह्ना भग्रेऽभिमानद्रुमे ॥२०॥
रने ल म न सिमौ गिरिरशिखरे त्वच तिष्ट प्रतिष्टे
शाते प्राते दिशाते कुरु वसनिमहो गर्न खा भनाशु ।
तेज पाताम्मल भन मुवि भगर मान मा नाम तेस्तु
प्रेम्णेकामाश्रयती सततमहमिमा तूर्णमागा श्रग्रिध्ये ॥२१॥
सिंहसुपारीदनुभगरित रताक्तमुनापर
कातारे परीप्रिया तुन्मगादिस्य पनी मुदा ।
पाणिभ्यामगुह्य झुल्यकाठिन तद्वीक्ष्य दरे नहा
वस्थाने पततामनीर मन्तामनामी स्याहति ॥ २२ ॥

·(100)
क्षीरेणात्मगतोदकाय हि गुणा दत्ता पुरा तेऽखिला
क्षीरे तापमवेश्य तेन पयमा ह्यामा कृशानो हुत ।
गतु पारगमुन्ममस्तदभवद दृष्ट्वा तु मिनापद
युक्त तेन जलेन शाम्यति सता मैत्री पुनस्वादशी ॥२३॥
यद्धाना निनभालपट्टलिखित स्तोक महरा चन
तप्रामोति मरस्थरेऽपि नितरा मेरों ततो नाधिकम् ।
तद्धीरो भर रित्तामु कृपणा वृत्ति वृथा मा कृया
कृपे पश्य पयोनिधारपि घटो गृह्णाति तुल्य जलम् ॥२४॥
गीत कोफिल ते मुदा रसविद् शृपति कर्णामृत
नो विचिद्वितरति त तम्दलरेव स्वय जीवसि ।
वायुहरमुगिरति विरुन वाफास्तु तेभ्यो बलि
प्रज्ञा पर दिशति हत धिगिद ाक विधे कीडितम् ॥२५॥
लब्ध जन्म सह श्रिया स्वयमपि लोक्यम्पाकर
भिन्यर्थ परमेश्वराभ्युपगतस्तनापि मूर्ना वृत ।
वृद्धि शीतकरस्तथापि न गत क्षीण पर प्रयुन
प्राय प्राक्तनमेर पर्म ययत् क पम्य पर्नु क्षम ॥२६॥
याश्चितुच्छयति प्रपूरपति या पाश्चिनप युन्नति
माधिपातविधी की च पुन काधिनयन्यायुगन् ।
अपायप्रनिपक्षसहतिमिमा पस्थिति योग्य
मेष प्रीति वृपयनाटिकायायममता विधि ॥ २७ ॥

·(131) इन्यप्रार्थिनडायविभवे दोषोयमेको कने दुष्यापार्थिनि यपरार्थघटनास्थ्यथा स्थीयते ॥ २९ ॥ अय मातरः किं न सुलु तुरंग: समभिरितः कुंशानुः किं सर्गः प्रसरति दिगो नप नितम् । कृतांनः किं साक्षान्महिमानोऽनापिति चिर। समालोक्याजा वा विदधति विकल्यान्प्रतिभटाः ॥३०॥ यकीया धवलीकृत त्रिभुवन मूर्या जगन्मोहित भक्तयेशः परितोपितः मुचरितरानदिना. सबनाः पूर्णागा नवः कृता वितरणन या याचना- स्तस्मै सर्वगुणाश्रयाय भवते दीर्घायुगयास्महे ॥ ३१ ॥ अध दानपरिणा गिरिजयाप्य हरन्याहून दर्बध भुवनत्रये स्मरहाभाने समुन्मालनि । गंगा मागरमंवर शशितया शेरश्च पृषीतल सज वमधीश्वस्वमगमत्ता मा च भिक्षाटनन् ।॥३२॥ महाराज श्रीनगति परासा ते धारित पय पारागारं परमपुरषोऽय मृगयते । कपर्दी फैलाम सुरपतिरपि स्वं करिवरं कलानाथ राहु, कमलमवनो हसन्युना ॥ ३३ ॥ XXIV. मौनान्त. प्रवचन्पटुर्वागी जत्र्यको वा 2. पाच वनति च सदा दूरतम्वप्रगल्भः। क्षांन्या भीर्त्यदि न सहढे प्रापमो नाभिजगनः समाधमः पग्मगहनी योगिनामन्यगन्यः ॥ १ ॥ भत्तानानुपमारिणा परहितयापाग्युत्तामना सेगामयाहारतत्वविदुपा द्रोहन्युतानामपि ।

·(152) व्यापनि स्खलितातरेपु निता सिद्धिर्भवेद्वा न वा तस्मादबुपतेरियावनिपते सेवा सदा शकिनी ॥ २॥ फरापी नृपतिरोफापारयेद्य नमास्थित । दानमानादितायेन मालाकारोऽकुरानिन ॥ ३ ॥ नृपदीपो धनस्नेह प्रजाभ्य सहरन्नपि । अनरस्भर्गुण शुभ्रलक्ष्यते नेर फेनचित् ॥ ४ ॥ मिभ्यति कर्मसु मह स्वपि यनिनोज्या सभावनागुणमहि तमीश्वराणाम् । कि प्राभविष्यदरणस्तमसा रिभेत्ता त चेसहस्रकिरणो धुरि नाकरिप्यत् ॥ ५॥ एक भृमिपति करोति सचिव राये प्रमाण यदा त मोटाच्या मद स च मदादास्येन निर्विद्यते । निर्मिण्यस्य पद परोति हृदये तस्य स्वतनस्पृहा स्वानयान्नृपने स रायमधवा प्राणानपि च्यावयेत् ॥ ६ ॥ चौथ क्षाणवित्तस्य क्षीणमपि शोभते मुर पीतायशेपम्य टपले विधारित ।। ७ ॥ मोऽन्प्राप्य न गरिनो पिपिण, कस्यापदोऽस्त गता म यस्य न खडित भुरि मन का नाम राज्ञा प्रिय । क कारस्य न गोचरातरगत दोऽर्थी गतो गौरस को दुर्जनागराम पतित क्षमण यात पुमान् ॥ ८॥ पौगन्य पथम यदारहरणे दोर न पिज्ञातवान् रामेगापि पर न महरिणस्पामभयो रक्षित । भवति युधिषिण रमाशाती ग दोष कथ प्रगामविपरिगामगमा प्रायो मति शीपत ।। ९॥ शांनारि मना न विदुपा पातरक्षिणा याय पर ग पातमि मुऽपि पर जने ।

·. (133) दवाव्यप्रकरण धूममलिनेनायासयुक्तन कि भीमेनातिबलेन मत्स्यभवनेऽपूपा न सघट्टिता. ॥ १० ॥ येनास्यभ्युदितेन चद् गमित: क्लॉर्ति स्वौ तत्र ते युज्येत प्रतिकर्तुमेव न पुनस्तस्यैव पादग्रहः । क्षीणेनैतदनुष्टित यदि तत. कि लजसे नो मना- गस्त्वेव जडधामता तु भवतो यद्वयोनि विस्फूर्जसे ॥ ११ ॥ तवैव प्रावीण्य जलद जगदानदकरण यदंभ पालीराहरसि खलसत्त्वाजलनिधेः । निसर्गाक्षारास्ता नयसि च कथंचिन्मधुरता- मथासारैस्तासा यगुपदुपकर्तासि जगत. ॥ १२ ॥ दृष्ट्वा स्फीतोऽभवदलिरसौ लेख्यपद्म विशाल चित्र चित्र फिमिति किमिति व्याहरन्निष्पपात । नारिमन्गधो न च मधुकणा नास्ति तत्सक्रुिमार्य घूर्णन्मूर्ना वत नतशिरा ब्रीडया निर्जगाम ॥ १३ ॥ भ्रातः कोकिल कूजितेन किमल नाद्याप्यनर्यो गुण- स्तूष्णी तिष्ठ विशीर्णपर्णपटलच्छन्नः कचित्कोटरे । प्रोदामद्रुमसकटे कटुरत्काकावलीसकुलः कालोऽय शिशिरस्य सप्रति सखे नाय वसतोत्सवः ॥ १४ ॥ अन्ये ते जलदायिनो जलधरास्तृष्णां विनिम्नति ये भ्रातश्चातक किं वृथा विरुदितैः खिन्नोऽसि विश्राम्यताम् । मेघः शारद एवं काशधवल: पानीयरिक्तोदरो गर्जत्येव हि केवलं भृशतर नो बिंदुमभ्युज्झति ॥ १५ ॥ मातंगाः किमु वलिगतैः किमफलैराउंबरैर्जबुकाः सारंगा महिपा पदं नजथ कि शून्येषु शूरा न के। कोपाटोपसमुद्भटोत्कटसटाकोटेरिभारे पुरः १२

·(134)
सिधुपानिति हुकृते स्फुरति यत्तद्गर्जित गर्जितम् ॥१६॥
पीत यत्र हिम पय कवलिता यस्मि-मृणालाकुरा
स्तापातेन निमज्य यत्र सरसो मध्ये विमुक्त श्रम
धिक्तस्येव जलानि पकिल्यत पाथोजिनी मथ्नतो
मूलान्युखनत करींद्र भरतो ल जापि नो जायते ॥ १७ ॥
अल्पायासनलेन यत्र पतन कृळूण यत्रोन्नति
द्वारे वेत्रलतापितानगहन कष्टप्रवेशक्रम ।
हे सारग मनोरमा वनभुवस्त्यकवा विशेपार्थिना
किं भूभृत्कटकस्थितिव्यसनिना व्यर्थं खुरा शातिता ॥ १८॥
यद्वक्त्र मुहुराक्षस न धनिना तपे न चाहन्मृषा
नपा गरगिर शृणोपि न च तान्प्रत्याशया धावसि ।
काले बालतृणानि खादसि पर निद्रासि निद्रागम
तमे हि कुरग कुन भाता फिनाम तप्त तप
य पूर्व परिपालिता पलभरच्छायादिभि प्राणिना
विश्रामद्रुम कथ्यता तर पिकाले क ते साप्रतम् ।
पता संगतिमात्रकल्पितपुरस्कारास्तु धयास्यचो
यासा छेदनमतरेण पतितो नाय कुठारस्वयि ॥२०॥
यभिज्ञा कुमुमोद्मादनुदिन सामाश्रिता पट्पदा
स्ते भ्राम्यति फ्लाहिर्बहिरहो दृष्ट्वा न सभापसे ।
ये नागस्तर दृक्पथ न च गतास्ते चपराभ्यतरे
धिक्या चूततरो परापरपरिज्ञानानभिज्ञो भयान् ।। २१ ।।
आकांग्राटस्तुति जरमभूत्तनारिलातर
प्राय फटकित तपैर पनस जात द्विधारकम् ।
आलियोमुरमा पादरमा द्राक्षाफर क्षुद्रता
पामा बन जायय गतमहो मा सर्योपादित ॥ २२ ॥

·(135 कस्त्वं मोः कथयामि देवहतकं मां विद्धि शाखोटक वैराग्यादिव वक्षि साधु विदितं कस्मादिदं कय्यते । वामेनात्र वटस्तमचगजनः सर्वामिना सेवते न छायापि परोपकारकृतये मार्गस्थितस्यापि मे ॥२३॥ परायें यः पीडामनुभवति भंगेऽपि मधुरो यदीयः सर्वेपामिह खलु विकारोऽप्यभिमतः । न सप्राप्तो वृद्धि यदि स भृशमक्षेत्रपतित: फिमिक्षादोंपोसौ न पुनरगुणाया मम्भुवः ॥२१॥ न तेजन्तजस्वी प्रसृतमपरेपां प्रहसते म तस्य स्वो भावः प्रकृतिनियतत्वादकृतकः । मयूदरांत तपति यदि देवो दिनकरः किमाग्नेयमात्रा निकृत इव तेजांसि वमति ॥ २५ ।। आविर्भूतानुरागाः क्षणमुदयगिरेजिहानस्य भानाः पत्रच्छायः पुरस्तादुपवनतरवो दूरमाश्वेव गत्वा । एते तस्मिन्निवृत्ताः पुनरितरककुप्रोतपर्यस्तबिंबे प्रायो भृस्यास्यति प्रचलितविभवं स्वामिनं सेवमाना॥२६॥ अजानन्माहात्म्यं पततु शटभो दीपदहने स मानाप्यज्ञानाद्वडिशयुतमन्नातु पिशितम् । विजानंतोप्येते वयमिह विपज्जालजटिला- न मुंचाम: कामानहह गहनो मोहमहिमा ॥२७॥ परेपां चेतांसि प्रतिदिवसमाराध्य बहुधा प्रसादं किं. नेतुं ब्रिमि. इदय केशलिलम् । प्रसन्ने त्वय्यंतः स्वयगुदितचिंतामणिगुणे विमुक्तः संकल्पः किमभिलपितं पुष्यति न ते ॥ २८ ॥ अमीषां प्राणानां तुलितविसिनीपत्रपयसां

·(136)
कृते कि नास्माभिविगलितविकैर्व्यरसितम् ।
यदाढ्यानामग्रे द्रविणमदनि सज्ञमनसा
कृत वीतबीडैनिजगुणकथापातकमपि ॥ २९ ॥
यनानेके कचिदपि गृहे तत्र तिष्टत्यथेको
यनाप्येकस्तदनु बहलस्तत्र नेकोपि त्राते
इत्य चेमौ रजनिदिवसो दोलयन्द्वाविनाक्षो
काल काल्या भुवनफ्लके क्रीडति प्राणिशार ॥ ३० ॥
भोगा मेधीनतानमध्यनिलरसोदामिनीचचला
आयुर्नायुविघटिताभ्रपटलालीनाबुवद्भगुरम् ।
रोला योनिलालना तनुभृतामित्याकलय्य द्रुत
योगे धैर्यसमाधिसिद्धिमुलभे बुद्धि विदव बुधा ॥ ३१ ॥
नाय ते समयो रहस्यमधुना निद्राति नाथो यदि
स्थिवा द्रक्ष्यति कुप्यति प्रभुरिति द्वारेषु येपा यच ।
चेतस्तानपहाय याहि भनन देवस्य विश्वेशितु
निटींगारिकनिर्दयोक्तयपरप नि सीमरानप्रान् ॥ ३२ ॥
उदन्याउन्ना भू म च निधिरपा योजनशत
मदा पाथ पूपा गगनपरिमाण फलपति ।
ति प्रायो भाग म्पुरदाधिमुद्रामुमुटिना
मता प्रज्ञान्मेष पुनग्यमीमा विजयते ॥ ३३ ॥

·तृतीयावलिः THIRD SERIES I I he hain and the hon अस्ति मटरनानि पर्वते दुदातो नाम सिंह । स च सर्वदा पशू- ना वप कुन्निास्ते । तत सर्व पशुभिमिलिया स सिहो विज्ञप्त । मृगढ़ किमर्थमेकदा बहुपशुपात क्रियते । यदि प्रसाटो भरति तदा वयमेव भवदाहाराय प्रत्यहमेकक पशुमुपढाकयाम । तत सिहेनो. क्तम् । यद्येतदभिमत भवता तर्हि मपतु तत् । तत प्रभृत्येकक पशु- मुपकल्पित भक्षयन्नास्त । अय कदाचिद्धाशकम्य पार समायात । सोचितमत् । पयह पचन गमिष्यामि तर्हि कि में सिहानुनयेन । तन्मट मद गच्छामि । तत सिहोऽपि क्षुधापीडित कोपात्तमुवाच । कुतस्त्र विल्ब्ब समागतोमि । अशकोनसीत् । देव नाहमपराधी । आगच्छन्पथि मिहातरेण बलाढत । तस्याने पुनरागमनाय शपथ कृत्वा स्वामिन निदयितुमनागतोमि । सिंह सकोपमाह । सत्वर गत्वा दुरात्मान दर्शय क स दुरात्मा तिष्ठति । तत शशस्त गृही त्वा गर्भारकूप दर्शयितु गत । तत्रागत्य स्वयमेव पश्यतु स्वामी । इत्युक्त्वा तस्मिन्पजले तस्थ सिहस्यय प्रतिबिव दर्शितवान् । सतोसा कोष सात्तिस्योपर्यात्मान निक्षिप्य पचत्र गत अतोर ब्रीमि। बुद्धिर्यस्य बल तस्य निर्बुद्वैस्तु कुतो बलम् । पश्य सिंहो मदोन्मत्त शकेन निपातित ॥१॥ Hitopadesa II. .

·(133) II 'Ile cr me and the cinb अस्ति कस्मिचि प्रदेशे नानाजलचरमनाथ सर । तत्र च कृता अयो बक एको वृद्धभावमुपागतो मत्स्याव्यापादयितुमसमर्थ ! ततश्च क्षुत्क्षामकठ सरस्तीर उपविष्टो मुक्ताफ्लसदृशरथुप्रवाहरात लमभिपिंचरोद । एक कुलीरको नानाजलचरसमेत समेत्य तस्य दु खेन दुखित सादरमिदमूचे । माम किमद्य ययाहारवृत्तिनानुष्ठी गते । केरलमश्रुपूर्णनेत्राभ्या सनि श्वासेन स्थीयते । स आह । उत्स सत्यमुपलक्षित भनता । मया हि मस्यादन प्रति परमरैराग्यतया साप्रत प्रायोपनेशन कृत तनाह समीपगतानपि मत्स्यान भक्षयामि । कुलीरकस्तच्छुत्या प्राह । किं तवैराग्यकारणम् । स प्राह । वत्स अहमस्मिन्सरसि जातो वृद्धिं गतश्च । त मयेतच्छ्रुत यद् द्वादशवा- पिक्यनावृष्टि सपद्यते रग्ना । कुरीरक आह । कस्मात्तच्छुतम् बक आह । ढवज्ञमुखात् । यत शनश्चरा रोहिणीशकट भित्त्वा भौमश्च शुक्रश्च प्रयास्यति । तदेत सर स्वल्पतोय वर्तते शीघ्र शोप यास्यति । अस्मिञ् शुष्क ये सहाह वृद्धि गत सदैव क्रीडि तश्चते स तोयाभावान्नाश यास्यति । तत्तेपा नियोग द्रष्टुमहमस मर्थ । तनैनप्रायोपरेशन कृमम् । साप्रत सर्वेपा खल्पजलाशयान जलचरा गुरजलाशयेषु स्वस्वजनीयते । केचिच्च मकरगोधाशिशु मारजलहस्तिप्रभृतय स्वयमेय गच्छति । अत्र पुन सरसि ये जल घरास्ते निश्चिता सति । तेनाह विशेषाद्रोदिमि यदीजशेपमात्रम प्या नौद्धरिष्यति । तत स तदाकान्येपामपि जलचराणा तत्तस्य वचन निदयामास । अथ ते स भयत्रस्तमनसो मस्यकच्छपप्रभू तपम्तमम्युपन्य पप्रच्छु । माम अस्ति कधिदुपायो येनास्माक रक्षा भवति । यक आह । अस्यस्य जलाशयस्य नातिदूरे प्रभूतजलस- ·(139) नाथ सर पद्मिनीखडमडित यचतुर्विशत्यापि वर्षाणामवृष्टया न गोपमेति । तद्यदि मम पृष्ठ कश्चिदारोहति तदह त तर नयामि । अथ ते तर विश्वासमापन्नाम्नान मातुल भातरिति ब्रुवाणा अह पूर्वमह पूर्वमिति समतापरितस्थु । मौपि दुष्टागय क्रमेण तादृष्ट मारोप्य नलागयभ्य नातिदूरे शिला ममासाद्य नम्यामाक्षिप्य स्त्रे च्छया भक्षयित्वा भूोपि जवागय समामाद्य चराणा मिथ्या- वार्तासदेगकर्मनानि रजयनियमिनाहारवृत्तिमागेत् । अन्यन्निन्दिने सरीरकेणोक्त । माम मया सह न प्रथम नेहमभाष ननात । तन्कि मा परिन्य यान्यान्नयमि । तम्मादध में प्राणताण करु । तदाकये मोपि दुष्टायश्चितितवान् । निविण्मोह मन्यमासाद- नेन । तदद्यत मुलीरक व्यजनम्धाने करोमि । इति विचिन्य न पृष्ठे समारोप्य ता बगिलामुदिटर प्रम्थित । कुारकोपि दूरादेवा- स्थिपर्वत शिलाध्यमवलोक्य मस्याधीनि परिनाय. तमपृच्छत् । माम कियटूरे न जलाशय । मदीयभारेणातिधातन्त्र तत्कथय । सौपि मठधांजलचरोपमिति मत्वा म्थले न प्रभवतीति सस्मितीम टमाह । कुटीरक कुतोन्यो जलाशय । मम प्राणयानेयम् । तस्मा स्मर्यतामात्मनोभीष्टदेवता । वामप्यस्या शिलाया निक्षिप्य भक्ष यिष्यामि । इत्युक्तवति तस्मिन्वपदनदाद्वयेन मृणालनालधवलाया मृदुीमाया गृहीतो मृतश्च । अथ स ता वकीवा समादाय शनै शनैस्त नटाशयमानसाद । तत संपरेव जलचर पृष्ट. । भी कूली रक किंनिमित्तस्क पश्चातायात । कुशटकारण तिष्ठति । स मानु लोपि नायातः । तन्कि चिरयसि । क्य सर्वे सोमुका. कृतक्षणा स्तिष्टामः । एष तैरभिहित कुलीरकोपि विहस्योवाच । मुखीः सर्वे जलचरास्तेन मिथ्यावादिना वचयित्वा नातिदूरे शिलातले प्रक्षिप्य मक्षिता । तन्मयायु शेषतया तस्य विश्वासघातकसाभिप्राय ज्ञावा ·(140) प्रायमानीता । तदर सभ्रमेण । अधुना सर्वनाचराणा क्षेम भरि ध्यति । अतोह प्रवीमि । भक्षयित्वा वहन् म स्यानुत्तमाधममध्यमान् । अतिलोल्याद्वव कश्चिन्मृत कर्कटकग्रहात् ॥ १॥ Panchatantm I III I lis tale of Suviti Pait I पुरा किल मद्रष्यश्वपति म राजा नभून । धर्मा मा नह्मण्य शर प्य सत्यसधो जितेद्रियो यचा पारतानपदप्रिय सर्वभूतहितरतश्चा सीत् । किंवनपत्य । तस्मात्सोपन्योपादनार्थ तावनियममास्थाय सावित्री देवतामारापयामास । अथ कास्मश्विनकाले गते तस्य ज्येष्ठा महिपी गर्भमान्ध । प्राप्ते कार चरा कन्या मुपुर । सा सावित्र्या प्रीतया दत्तेति, पिता विप्राश्च तस्या सावित्रीत्येव नाम चकु । सा नृपामजा विग्रहयती श्रीखि वर्धमाना गछता कालेन याननस्था बभून । ता काचनी प्रतिमामिप तेजसा ज्वलती दृष्ट्वा स जना देवकन्येय प्रामति मेनिरे । तस्याम्तेजसा प्रतिनगरितश्च न कोपि ता रयामास । ता याननस्यामपि नृपतिभिरया यमाना दृष्ट्वा पिता परमदु खितोभवत् । तामाहूयोगाच च। पुत्रि प्रदानकालस्तेयम् । न च कश्चित्वा वृणो ति । तस्माद् गुणरामन सदृश भार स्वयमन्विच्छति । सा तथेति पितुचनमादाय सचियुता हम रथमास्थाय राजपणा तपोरननि जगाम । सर्वाणि तार्थान्याश्रमाश्चभिगम्य पितुरम निववृते । तदा स सभामध्ये भगरता नारदेन सह क्यायोगेनोपविष्ट आसात् । ता तथायाती दृष्ट्वा नारदोश्वपति पाठ । क तय सुता भूयुतश्चागता किमर्थं च । त्वमिमा भरें नाद्यापि प्रयच्छ माति । अश्रपति प्रोगच । इय खन्वननैर कार्यण प्रपिताये। गता ·। ( 14 ) गता यो भनिया वृतस्त भगवान् श्रीतुमर्हति । इत्युक्त्वा विस्तरेण हीति कन्यामादिदेश । एवमादिष्ठा मा प्रत्युवाच । आसीच्छाल्वेषु धुमसेनो नाम पृमिनीपति । स कालेनायो बभूव । विनष्टचक्षुपो बालपुत्रस्य तस्य राय पूर्वरिणा छिद्रेस्मिन् दृतम् । ततोसो महा रण्य प्रस्थितस्तपोनन च गाना तपस्तेपे । तस्य राज्ञ पुत्रस्तपोपने समृद्ध सत्यमाननुरूपो मे भर्तेति मनसा मृत इति । नारदस्तु तद्वच श्रुत्वा प्राह । अहो पत महत्पाप सावित्र्या कृत यदनया गुणवानपि सत्यनान्वृत । अश्वपति प्राह भगान् कि तपापम् । नारद प्रत्यु- पाच । अमा सगुणोपेत ! कितु गुणानाम्येक एपास्य दोपस्ति- प्टति । स च प्रयत्नेनापि नानिर्तितु शक्यम् । दोषस्त्ययमेन यदद्य प्रभृति सव मरणाय क्षीणायुभूला देहन्याम करिष्यतीति । नारदस्य बच श्रुत्वाश्वपति सानि माह । गछ लमन्य भार वरय यतः सत्यति महानय दोष सावित्री प्रार । सकृदशो निपतति सह- कन्या प्रदीयते । सकृदाह ददानीति वाण्येतानि सकृत्सताम् । अतो दीर्घायुरल्पायु सगुणो निर्गुणो वा सकृन्मया भर्ता वृतो नाह- - मधुना द्वितीय वृणोमीति । तछुवा नारट मोवाच । अश्वपते तव दुहितु स्मिरेय गुद्धिः । तस्मासन्यातम्या प्रदानमेव मे रोचते । एवमुक्या नारदस्त्रिदिन गत । राजापि दुहितु सर्व वाहिक कार- यित्वा युमत्सेनाश्रम कन्यया द्विनैश्च सार्धं पद्भ्यामेन जगाम । गत्वा च सावित्री कन्यका स्नुपार्थे गृहाणेति घुमसेनमुवाच । द्युम- सेन आह । वय रायाच्युता वनवासमाश्रितास्तपस्विनो भूत्वा धर्म चराम । कथ नामेय तर सुता वनवासकैश सहिप्यते । किंतु भूयो भूयोश्वापतिनानुरच्यमानो हुमसनस्तप्रणयमगीचकार । ततोखिला- नाश्रमासिनो द्विजानाहूय नृपों तो ययाविधि समुद्वाह कारयामा- सतु । अश्वपति कन्या यथार्ह परि छद च दत्त्वा परमया मुदा ·+ (142) युक्त स्वभवन ययो । सत्यपानपि ता सर्वगुणान्विता भायो लब्ध्वा मुमुदे । सापि मनमेप्सित भर्तार प्राप्य पर सतोपमनुबभूव । गते पितरि सा सर्वाण्याभरणानि सन्यस्य चल्कलानि कापाय यन्त्र च जगृहे । शुश्रूपातत्परतया च न केवल भर्तृगुरूगामपि तुष्टिमात्रहत् । एव तन तेपा निवसता बहुतिथे काले व्यतीते यदा सत्यता मर्तव्य स काल उपस्थित । भाविनी सावित्री नारदोक्तान् दिवसान् गण यित्वा चतुर्थेहनि सत्यवता मर्तव्यमिति सचिंत्य लिरात्र व्रतमुदिन्य दिवारात्र स्थिताभन्द।। तस्या नताचरणनिश्वय श्रुत्ला द्युमत्सेनस्त स्मात्ता व्यावर्तयितुमियेप । किंतु सावित्र्युवाच । तात न सताप कार्य । अह व्रत पारयिष्यामि । व्यरसायकृत हीद व्यवसायश्च कारणमिति । एवमुक्त श्वशुरस्तामनुजज्ञे । अथ भर्तृमरणदिवसे प्राप्त प्रातरुत्थाय हुताशन हुत्या सर्वान् द्विजान् वृद्धाञ् श्वश्रू श्वशुर चाभिराय सर्वेषामधन्याशिय प्रत्यग्रहीत् । अनतर युमत्सेनस्ता- माह । स्या यथोद्दिष्ट व्रत पारितमधुनाहारकाल सप्राप्त । सारित्र्यो तम् । अस्त गत आदित्यै भोक्तव्यमिति मे सकल्प । एव सभाष- माणाया सावित्र्या सत्यनान्स्कधे परशुमादाय काष्ठान्याहर्तु बन प्रस्थित । त च सारित्र्यनुगतुकामा तेन निषिध्यमानापि ध्रुवेच्छा भूत् । तत सयपानाह । यदि ते गमनोत्साहस्तव प्रिय करिष्यामि । किंतु मम गुरूनामरयस्व नो चैन्मामय दोप स्पृशेत् । एपमुक्ता सा श्वश्रू श्वशुर च गत्वोवाच । आर्ययायेण चाभ्यनुज्ञातानेन सह वन गतुमिच्छामि । कुमुमित वन द्रष्टु पर हि मे कौतुहल मिति । नतानुनो टम्मा भर्ना सह सा वन प्रतस्थे । Malábharata ·(143) Ibc tale of Savitri Part II तो दपती निचित्राणि वनानि पुण्यवहा नदा पुष्पिताश्च नगो त्तमान् दृष्ट्वा पस मुदमत्रापतु अथ सत्यवान्फलान्यादाय काष्टानि पान्यामास । तच्छ्रमेणास्य शिरमि वेदना जज्ञे । अत स प्रियाम भिगम्याह । अस्वस्थमिवामान लक्षये तस्वपितुमिच्छामि न मे स्थातु शक्तिरिति । पतिनाक्यपरायण सा म्बोसगेऽस्य गिर कृना भू तले निपसाद । अथ सा मुहूर्तादेव रक्तवासस बद्धमालिमादित्यसम तेजस श्यामारदात रक्ताक्ष पागहस्त भयावह पुरुष सत्यवत पार्श्व स्थितमपश्यत् । त तथाविधमालोक्य सावित्री प्राह । दरत त्वामीभ जानामि । वपुरतपमानुपम् । कस्त्व किं चिपिति चति मा बूहि । अह यम क्षीणायुष सत्यात प्राणानपहर्तुकामश्वेत्ययाख्याय यमस्त- स्य कायापाशवद्ध वशगतमगुष्ठमात्र पुरुष पलान्निश्चकर्प दक्षिणा- मुख प्रतस्थे च । सावित्र्यपि दु खार्ता तमनानुगतुमारब्धा । तामवलो- क्य यम प्राह । निवर्तस्य सावित्रि कुरुष्वास्यालदेहिक कृत भर्तु- " स्वयानृप्य यागम्य गत लयेति । तत उभयोरेवविध सवाद प्रचक्रमे । मावित्र्युवाच. यत्र मे नीयते भर्ता स्त्रय या यत्र गच्छति । मयापि तत्र गतव्यमेष धर्म सनातन ॥ प्राह साप्तपद मंत्र वुधास्तवार्थदार्शन । मित्रता च पुरस्कृल्य मिचिस्यामि तच्छृणु ॥ नानामरतो हि वने चरति धर्म च वास च परिश्रम च । विज्ञानतो धर्ममुदाहरति तस्मात्सतो धर्ममाहु प्रधानम् ॥

·(144 ) यम उवाच. निरर्त तुष्टोस्मि तवानया गिरा स्वराक्षरव्यजनहेतुयुक्तया । वर वृणीष्वेह पिनास्य जीवित ददानि ते सर्वमनिंदिते तरम् । सावित्र्युवाच. च्युन स्वरा यावनपासमाश्रितो विनष्टचक्षु श्वशुरो ममाश्रम । स लव्यचक्षुर्बलवान्भोनृपन्तनप्रसादा चलनासनिभ ॥ यम उवाच. ददानि ते सर्वमानंदिते वर यथा त्ययोक्त भरिता च तत्तथा । तवावनि ग्लानिमिनापलक्षये निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत् ।। सावित्र्युवाच, कुत श्रमो भर्तृसमीपतो हि म यतो हि भर्ता मम सा गति(वा । यत पति नेष्यसि तत्र मे गति मुरेश भूयश्च वचो निबोध मे । सता सकृत्सगतीप्सित पर तत पर मित्रमिति प्रचक्षते । न चाफर मत्पुरुपेण सगत तत सता सनिवसेत्समागमे ।। यम उवाच। मनोनुकूल बुधनुद्धिवर्धन त्रयेदमुक्त वचन हिताश्रयम् । पिना पुन सत्यतास्य जीवित वर द्वितीय वरयस्व भाविनि ।। साविगवाच । हृत पुरा मे श्वशुरस्य धीमत स्वमेन राज्य रमतां स पार्थिव । न च स्वधर्म प्रजहातु में गुरद्वितीयमेतद्वरयामि ते वरम् ॥ यम उवाच। समेर राज्य प्रतिपरस्पतैचिरान च स्वधर्मा परिहास्यते नृप । कृतेन कामेन मया नृपामजे निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो मवेत् ॥

·(145)
सावित्र्युवाच ।
प्रजासत्वयैता नियमेन सयता नियम्य चैता नाम निकामया।
अतो यमन्त्र तत्र देव विध्रुतं निबोध चेमा गिरमीरितां मा ।
अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्ममा मनमा गिरा ।
मनुग्रहश्च दान च मतां धनः सनातनः ।।
यम उवाच ।
पिपासितस्पेत्र भवेच्या पपस्तथा स्त्रया वाक्यमिद समीरितम् ।
विना पुनः मन्यवतोस्य जीवित वरं वृणीवेह शुभ यदीच्छति ॥
सात्र्युिवाच ।
ममानपत्यः पृथिवीपतिः पिता मवेपितुः पुत्रगत तथौरतन् ।।
कुलस्य संतानकरं च यद्भवेत्तृतीयमेतं यस्यामि ते वरम् ।।
यप उवाच ।
कुलस्प संतानकर नुवर्चतं शतं मुतानां पितुरस्तु ते शुभे ।
कृतेन कामैन नराधिपामजे निवर्त दूरं हि पयस्त्वनागता ।।
सावित्र्युवाच।
न दूरमेतन्मम मर्नुसंनिधौ मनो हि मे दूतरं प्रधावति ।
भय बजनेर गिर सनुयतां मयोच्यमानां शृणु भूय एव च ।।
विवस्वतस्त्वं तनयः प्रतापवांततो हि वैवस्वत उच्यते बुधैः ।
समेन धर्मग च रेजिताः प्रजास्ततत्तवेहेन्चर धर्मराजता ।।
आत्मन्यपि न विधामतावान्मपति ससु यः।
तसारानु विशेपेण सर्वः प्रगपनिच्छति ॥
यम पवाच।
उदाइतं ते पचनं पदंगने गुभे न ताक वाते मया श्रुतन् ।
अनेन तुटोस्नि विनास्य जोषितं वर अनुध परपस गच्च वा

·(148)
तेति झुमत्सेनापि रामा सावित्रमा सुतेन चानुगतो नगर प्राप्य-
सिंहासनमारूढ सत्यवानपि यावराज्येभिपिक्त । अथ गच्छता
कालेन सावित्री पुत्रशत सुषुवे । तस्या पितापिपुत्रशत प्राप । एव
चामा माता पिता व श्वशुरो भर्तु कुलमेर सकल सावित्र्या-
कृच्छा समुदृतम्
Mahabharata
।
Knor thy self
मूढ जहीहि धनागमतृष्णा कुरु तनुबुद्धे मनसि वितृष्णाम् ।
यल्लमसे निजकर्मोपात्त वित्त तेन विनोदय चित्तम् ॥ १ ॥
अर्थमनर्थ भावय नित्य नास्ति तत सुखलेश सत्यम् ।
पुत्रादपि धनभाजा भीति सपा विहिता रीति ॥ २ ॥
का तव काता कस्ते पुत्र ससारोऽयमतीव विचित्र ।
कस्य व था कुत आयातस्तत्त्व चिंतय तदिद भ्रात ॥ ३ ॥
मा कुरु धनजनयौवनगर्व हरति निमेषाकाल सर्वम् ।
मायामयमिदमखिल हित्वा ब्रह्मपद प्रविशाशु विदित्वा ॥ ४ ॥
नलिनीदलगतजलमतितरल तद्वज्जीवितमतिशयचपलम् ।
विद्धि व्याधिव्यालग्रस्त लोक शोकहत च समस्तम् ॥ ५ ॥
तत्व चितय सतत चित्ते परिहर चितां नश्वरवित्ते ।
क्षणमिह सम्जनसगतिरेका भवति भनार्णवतरणे नौका ॥ ६॥
यावद्वित्तोपानशक्तस्तावनिजपरिवारो रक्त ।
तदनु च जरया जर्जरदेहे वार्ता कोपि न पृच्छति गेहे ॥ ७॥
काम प्रोध लोम मोह सक्त्वामान पश्य हि कोहम् ।
आमज्ञानपिहीना मूदास्ते पप्यते नरकनिगूदा ॥ ८॥
मुरमदिरतरमूलनिरास शय्या भूतलमजिन यास ।
सर्वपरिप्रहमोगन्याग फस्प मुम्प न करोति विराग ॥ ९ ॥

·(119) बाउस्तावत्क्रीडासक्तस्तरणस्तावत्तरुणीरक्तः । वृदस्तावचितामग्नः परमे ब्रह्मणि कोऽपि न लगः ॥१०॥ शत्री मित्रे पुत्रे बंधा मा कुरु यत्नं विग्रहसंधौ । भव समाचत्तः सर्वत्र वं वांछस्यचिराद्यदि विष्णुत्वम् ॥ १२ ॥ यावज्जननं तावन्मरण तावज्जननीजठरे शयनम् । इति संसारे स्फुटतरदोषः कथमिह मानव तव संतोषः ॥ १२ ॥ दिनयामिन्यौ सायं प्रातः शिशिरवसंतौ पुनरायातः । कालः क्रीडति गच्छत्यायुस्तदपि न मुंचत्याशावायुः ॥ १३ ॥ अंग गलितं पलितं मुंडं दंतविहीन जातं तुंडम् । करघृतकंपितशोभितदंडं तदपि न मुंचत्याशापिंडम् ॥ १४ ।। त्वयि मयि चान्यत्रको विष्णुर्व्यर्थ कुप्यसि मय्यसहिष्णुः । सर्व पश्यात्मन्यात्मानं सर्वत्रोत्सृज भेदज्ञानम् ॥१५॥ Mohamudgara. VI. Repudiation of Sakuntalá by Dushyanta. - Part I. पुरोहितः (पुरो गन्त्रा)। एते विधिवदर्चितास्तपस्विनः । कश्चि- देषामुपाध्यायसदेशः । त देवः श्रीतुमर्हति । राजा । अवहितौस्मि । ऋपयः (हस्तानुद्यम्य ) विजयस्व राजन् । “राजा । सर्वानभिवादये। ऋपयः । इष्टेन युज्यत्व। राजा । अपि निर्विततपसो मुनयः । ऋपयः॥ कुतो धर्मक्रियाविनः सतां रक्षितरि त्वयि ।। तमस्तपति धमाशी कयमाविर्मविष्यति ॥ १॥ । प

·( 150)
राजा। अर्थवानखल मे राजशदः । अथ भगवॉल्लोकानुप्रहाय
कुशली काश्यपः ।
ऋषयः । स्वाधीनकुशलाः सिद्विमंतः । स भवंतमनामयप्रश्नपूर्वक-
मिदमाह ।
राजा । किमाज्ञापयति भगवान् ।
शारवः। यन्मिथ.समयादिमां मदीयां दुहितर भवानुपायस्त
तन्मया प्रीतिमता युवयोरनुज्ञातम् । कुतः ।
स्वमहतां प्राग्रसरः स्मृतोसि नः
शकुंतला मूर्तिमती च सक्रिया ।
समानयंस्तुल्यगुण वधूवर
चिरस्य वाच्य न गतः प्रजापतिः ॥२॥
तदिदानीमापनसत्त्वा प्रतिगृह्यतां सहधर्मचरणायेति ।
गौतमी । आर्य किमपि वक्तुकामास्मि । न मे वचनावसरोस्ति ।
कथमिति ।
नापेक्षितो गुरुजनोनया न त्वयापि पृष्टो बंधुः।
एकैकमेव चरिते किं भणतु एक एकस्य ॥३॥
शकुंतला । ( आत्मगतम् ) किं नु खल्वार्यपुत्रो भणति ।
राजा । किमिदमुपन्यस्तम् ।
शकुंतला। (आत्मगतम् ) । पावकः खल्वेप वचनोपन्यासः।
शाबरवः । कथमिदं नाम । भवत एव सुतरां लोकवृत्तांतनि-
ष्णाताः।
सतीमापि ज्ञातिकुलकसंश्रयां
उनोन्यथा भापती पिशकते।
अत: ममीपे परिणेतुंरिष्यते
तदप्रियापि प्रमदा स्वबंधुभिः ॥ ४ ॥

·(151) राजा ! मि चात्रभवती मया परिणीतपूर्वा । शक. ( सविपादम् । आमगतम् )। हृदय साप्रत त आशका । शाहरव । किं कृतकार्यद्वेषाधर्म प्रति विमुखतोचिता राश । राजा। कुनोयमसन्कल्पनाप्रश्न । भाईरवः। भून्यमी विकारा प्रायेणेचयमत्तेषु ॥ ५ ॥ राजा । विशेषेणाधिक्षितास्मि । गौतमी । जाते ! मुहूर्त मा लम्जम्ब । अपनेप्यामि तावत्तेवगु ठनम् । ततस्त्वा भाभिज्ञास्यति । ( इति यथोक्त करोति ।) राजा । ( शकुनला निर्वर्ण्य । आमगतम् । ) इदमुपनतमेव रूपमरिष्टकांति प्रथमपरिगृहीत स्थानत्यव्यवस्थन् । भ्रमर इस विभाते कुदमतस्तुपार न खल्न च परिमोक्त नैव शलोमि हातुम् ॥ ६॥ ( इति विचारयनियतः) प्रतीहारी । अहो धर्मावेक्षिता भर्तुः। ईश नाम मुखोपनत रूप प्रेक्ष्य कोन्यो विचारयति । शारिवः । भा राजन् । फिमिति जोपमास्पते । राजा । भोस्तपोधना । चितयनपि न खलु स्वाकरणमत्रमवन्या. स्मरामि । तन्कयमिमामभिन्यक्तमत्तलक्षणा प्रन्या मान क्षेत्रिणमाशक- मानः प्रतिपस्स शक. ( अपवार्य) । आर्यपुत्रस्य परिणय एव सदेहः । कुत इदानी में दराविग्रहिन्याशा । भारवः । मा तावत् ।

·(152) कृतामिममनुमन्यमान सुता त्वया नाम मुनिर्विमान्यः । मुष्ट प्रतिग्राहयता स्वमर्थ पात्रीकृतो दस्युरिवासि येन ॥ ७ ॥ शारद्वत । शाहरव । विरम त्यमिदानीम् । शकुतले वक्तव्यमुक्त मस्माभि । सोयमत्रभवानेमाह । दीयतामस्म प्रत्ययप्रतिवचनम् । शकुं. ( अपवार्य ) । इदमवस्थातर गते तादृशेनुरागे किंवा स्मारितेन । आमेदानी मे शोचनीय इति व्यसितम् । (प्रकाशम् । आर्यपुत्र-( इत्य|क्ते । ) सशयित इदानी परिणये नष समुदाचार पौरव । न युक्त नाम ते तथा पुराश्रमपदे वभागोत्तानदयमिम जन समयपूर्व प्रतायेंदृशैरक्षरै प्रत्याचष्टुम् । राजा । (कर्णी पिधाय) । शात पापम् । व्यपदेशमाविलयितु किमीहसे जनमिम च पातयितुम् । कूलकपेव सिंधु प्रसन्नमभस्तटतरु च ॥ ८ ॥ कु. । भवतु । यदि परमार्थत परपरिग्रहशकिना त्वयैव प्रवृत्त तदभिज्ञानेनानेन तवाशकामपनेष्यामि । राजा । उदार कल्प । क. ( मुद्रास्थान परामृश्य ) । हा धिक् हा धिक् । अगुलीय करन्या मेंगुलि । ( इति सनिषाद गौतमीमरेक्षते ।) गौतमी । नून ते शकारताराभ्यतरे शचीतीर्थसलिल वदमानाया प्रभ्रष्टमगुलयिकम् । राजा ( सस्मितम् ) । इद तत्प्रयुत्पन्नमति बैणमिति यदुच्यते।' भकु । अन तावद्विधिना दर्शित प्रभुवम् । अपर ते कथयि च्यामि । राना । श्रोतन्पमिदानी सवृत्तम् । Sakuntala ..

·(15) VIT Repudiation of Salantalā by Dushyanta. Part II. शकुंतला । नन्वेकदिवसे नवमालिकामडपे नलिनीपत्रमाजनगतमु- एक तव हस्ते सन्निहितमासीत् । राजा । शृणुमतावत् । शकं. तक्षण स मे पुत्रकृतको दीर्वापागो नान मृगपोतक उप- स्थत । त्वयाय तान प्रथम पिबचिन्यनुकपिनोपच्छदित उदकैन । न मनम्तेपरिचयाहस्तान्यानमुपगत । पश्चात्तस्मिन्नेव मया गृहीते मालिनेन कृत. प्रणय । तदा त्वमिय ग्रहनितोसि । मग- पशु विश्वत्तिति द्वारयारण्यकामिति । | राजा । एवमादिभिरामकार्यनिर्तिनीनामनृतमयपाइधुभिराह- यतेविषयिण । गौतमी । महाभाग । नाहन्येर मत्रयितुम् । तपोवनसवर्धितो. नमिनीय जन फैतवस्य । राजा । तापमवृद्ध । स्त्रीणामशिक्षितपटुवनमानुपी सदश्यते किमुन या प्रनिबोधयन्य ! प्रागतरिक्षगमनाम्बमपन्यजात- मन्यर्द्विजै परमृता खल्ल पोपपति ॥ ९ ॥ रा. (सरोपन् ) अनार्य आमनो हृदयानुमानेन प्रेक्षमे । के इदानीमन्यो धर्मकचुकवेशिनस्तृपएनपोपमस्य तानुरत प्रति. परस्पते । राजा । (मनगतम्) । सदिग्धबुद्धि मा कुम्लकना इवाम्याः कोपो टक्ष्यते । तया धनया

·(154)
।
मय्येव निस्मरणदारुणचित्तवृत्ती
वृत्त रह प्रणयमप्रतिपद्यमाने ।
भेदाद् ध्रुवो कुरिठयोरतिलहिताक्ष्या
भन शरासनमिनातिरुपा स्मरस्य ॥ १०॥
(प्रकाशम् ) । भद्रे । प्रथित दुष्यतस्य चरितम् । तथापीद न रक्षये।
शकु । सुष्टु तारदत्र स्वच्छदचारिणी कृतास्मि । याहमस्य पुर-
यशप्रत्ययेन मुखमधोर्हदयस्थितविषस्य हस्ताभ्यासमुपगता । ( इति
पटातेन मुखमावृत्य रोदिति ।)
शाइरव । इथमा मकृतमप्रतिहत चापल दहति।
अत परीक्ष्य कर्तव्य विशेपासगत रह
अज्ञातहृदयेष्वेव वैरीभवति सौहृदम् ।। ११ ।।
राजा। अयि भो किमत्रभवतीप्रत्ययादेवास्मा सभृतदोपराधिक्षिपथ।
शारिख । ( सासूयम् ) श्रुत भवद्भिरधरोत्तरम् ।
आजमन शाठ्यमशिक्षितो य-
स्तस्याप्रमाण वचन जनस्य ।
परातिसधानमधीयते 2-
विद्येति ते सतु किलाप्तवाच ॥ ११ ॥
राजा । भो सत्यवादिन् । अम्युपगत तावदस्माभिरेवम् । कि
पुनरिमामतिसधाय लभ्यते ।
शाहरव । पिनिपात ।
राजा । सिनिपात पार प्रार्थ्यत इति न श्रद्धेयमेतत् ।
भारत शारिख । किमुत्तरेण । अनुष्टितो गुरो सदेश'
प्रतिनिवर्तामहे वयम् । ( राजान प्रति । )
तदपा भवत कांता सज बैना गृहाण था ।
उपपन्ना हि दारेषु प्रभुता सर्वतोमुखी ॥ १३ ॥

·(155) - गौतमि गच्छामत । ( इति प्रस्थिता ।) शकुं । कथमनेन कितयेन विप्रलब्धास्मि । यूयमपि मा परिदेविनी परित्यजथ । ( इत्यनुप्रतिष्ठत ।) गौतमी । (स्थिया ।) वन्स शाईस । अनुगच्छतीय खलु न करणपरिदेविनी शकुतला । प्रत्यादेशपस्पे भर्तरि किंवा मे पुत्री करिष्यति । शारव (सराप निवृन्य) । किं पुरोभागिनि स्वातत्र्यमवलबसे । (शकुतला भीता पते ।) भईरव । शपुर । यदि यमा वदति क्षितिपस्तथा त्वमसि किं पितुरुत्बुलया वया । अथ तु वेन्मि शुचि व्रतमात्मन पतिमुले तर दास्यमपि क्षमम् ॥ १४ ॥ तिष्ट । साधयामो ग्यम् । राजा । भोस्तपस्विन् । किमनभवती विप्रलभसे । कुत । कुमुदान्येव शशाक सरिता बोधयति पकजाये । यशिना हि परपरिग्रहसश्लेषपराङ्मुखी वृत्ति ॥ १५ ॥ गिरव । यदा तु पूर्ववृत्तमन्यसगाद्विस्मृतो भनान् तदा कय मधर्मभीर । राजा । भवतमेवात्र गुरलाधव पृच्छामि । सूट स्थहमेशा का निरायोति संशय दारत्यागी भवाम्याहो परस्त्रीस्पर्शपामुल ॥१६॥ पुरोहित । (विचार्य ) यदि तावदेव क्रियताम् । राजा । अनुशास्तु मा भवान् ।

·(156)
पुरोहितः । अत्रभरती तावदाप्रसवादस्मद्गृहे लियतु । कुत इद
मुच्यत इति चेत् त्व साधुभिरुद्दिष्टः । प्रथममेव चक्रवर्तिन पुत्रं ज
नयिष्यसी । स चेन्मुनिदौहित्रस्तल्लक्षणोपपन्नो भविष्यति अभिनद
शुद्धांतमेना प्रवेशयिष्यसि । विपर्यये तु पितुररयाः समीपनयनमवस्थि
तमेव ।
राजा । यथा गुरुभ्यो रोचते ।
पुरोहितः वत्से । अनुगच्छ माम्
शकुं। भगवति वसुधे देहि मे विवरम् । (इति रुदती प्रस्थिता।
Sákuntala V.
VIII.
Ayodhya and its subjects &c
कोशलो नाम मुदित. स्फीतो जनपदी महान् ।
निविष्टः सरयूतीरे प्रभूतधनधान्यान् ॥ १॥
अयोध्या नाम नगरी तमासीलोकविश्रुता ।
मनुना मानवेंद्रेण या पुरी निर्मिता स्वयम् ॥ २ ॥
आयता दश च द्वे च योजनानि महापुरी ।
श्रीमती प्रीण विस्तीर्णा मुरिभक्तमहापया ॥ ३ ॥
राजमार्गेण महता मुविभक्तेन शोभिता ।
मुक्तपुष्पावकीर्णेन जलसिक्तेन नित्यशः ॥ १॥
तां तु राजा दशरथो महाराष्ट्रविरर्धनः ।
पुरीमावासपामास दिरि देवपतिर्यथा ॥ ५॥
फपाटतोरणयती सुविभक्तातरापणाम् ।
सरपत्रायुधवसीमुपिता सरशिल्पिभिः ॥ ६ ॥
दुर्गगंभीरपरिता दुर्गामन्यदुरामदाम् ।
पानियारणमंपूर्णा गाभिरष्ट्रः खोस्तथा ॥ ७॥

·(137)
सामतरानसश्च बलिकर्मभिरावृताम् ।।
नानादेशनिसानश्च वणिभिरपशोभिताम् ॥ ८॥
प्रामाद रत्नविकृत पर्वतरिव शोभिताम् ।
कूटागारैश्च नपूर्णामिद्रस्येवामरामाम् ॥ ९॥
चिनामष्टापदाकारा बरनारीगणायुतान् ।
नर नतमाशेणां विमानगृहशोभिताम् ॥ १० ॥
तस्या पुर्यामयोध्याया वेदवित्त संग्रह ।
दीदिशा महातेना पारतानपदप्रिय ॥ ११ ॥
स्वावणामतिरथी यना धर्मपरो वशी।
महर्पिकन्यो रानर्पिविर टोकेषु विश्रुत ।। १२ ।।
बल्यानिहतामित्रो मिनतान्त्रिजितेंद्रिय ।
धनेश्च सचयश्चान्यै शकश्रमणोपम ॥ १३ ॥
यथा भनुर्महातेजा लॉफन्य परिरक्षिता ।
तपा ददारयो राना लोकस्य परिरशिना ।। ११॥
तेन सन्याभिसरेन दिवर्गमनुतिष्टना !
पालिता सा पुरी श्रेष्टा इद्रेणेवामरावती ॥ १५॥
तस्मिन्पुरवर हा धर्मामानी बहुश्रुता ।
नरास्तुष्टा धन से बरलून्या सत्यादिन ॥१६॥
नास्पसनिचय कश्चिदासीत्तस्मि पुरोचमे ।
कुटुनी यो पतिक्षायोगबाश्वधनधान्यवान् ॥ १७ ॥
कानी वा न कदर्यो वा शस पुरुष फचित् ।
दुए शस्यमयोध्याया नाविद्वान च नान्तिक ।। १८॥
सनराव नार्यक्ष धर्मीटा मुसयता ।
मुदिता शीवृतान्या महर्पय झामला ॥१०॥
स्वकर्मनिरता नित्य प्रारणा विनितेंद्रिया ।
दानाध्यपनीटाचस्पताच प्रतिमह ॥ २०॥

·(158) नास्तिको नानृती वापि न कश्चिदबहुश्रुतः । नासूयको न चाशक्तो नाविद्वान्विद्यते कचित् ॥ २१ ॥ नापडगविदनास्ति नावतो नाबहुश्रुत । न दीन क्षिप्तचित्तो वा व्यथितो वापि कश्चन ॥ २२ ॥ कश्चिनरो वा नारी वा नाश्रीमान्नाप्यरुपवान् । द्रष्ट शक्यमयोध्याया नापि राजन्यभक्तिमान् ॥ २३ ॥ वर्णेष्वप्रयचतुर्थेषु देवतातिथिपूजका । कृतज्ञाश्च बदान्याश्च शूरा विक्रमसयुता ॥ २४ ॥ दीर्घायुषी नरा स धर्म सत्य च सश्रिता । सहिता पुत्रपौत्रश्च नित्य स्रीमि पुरोत्तमे ॥ २५ ॥ क्षत्र ब्रह्ममुख चासोश्या. क्षत्रमनुव्रता. । शूद्रा स्वकर्मनिरतास्त्रीन्वर्णानुपचारिण ॥ २६ ॥ सा तेनेश्वाकुनाथेन पुरी मुपरिरक्षिता । यथा पुरस्तान्मनुना मानवेंद्रेण धीमता ॥ २७ ॥ निन्यमत्त. सदा पूर्णा नागैरचलसनिभै. । मा योजने द्वे च भूयः सत्यनामा प्रकाशते ॥ २८ ॥ ता पुरी म महातेजा गजा दशरथो महान् । शगास शमितामित्रो नक्षत्राणीर चद्रमा २९ ।। तां मन्यनामा दृढतोरणार्गला गृहििचरपशोभितां शिवाम् । पुर्गमयोप्या नमहलसकुडा शशाम वै शक्रममा महीपति.॥३०॥ Rimisann. XI. The lierniitage of Jabalı. भगार घारमचिंतपम् । ओप्रभावस्तपसाम् । इयमरख सा- तापि मारलसपनपावदाता परिपुरमा सादामिनीव चभुष, प्रनि- ·(159) । हति तेजामि । मततमुढामीनापि महाप्रभावतया भयमिवोपजनयति प्रथमोपगतम्य । नित्यममहिष्णु तपबिना तनुतपसामपि तेज प्रकृया भाति । किमुत मफटमुग्नतल्पदितचरणानामनररततप क्षपिनमन्लाना करतामफलपदग्विल जगदाफयता दिव्येन चक्षुपा भगवतामेव- पिपानामरक्षयकारिणान् । पुण्यानि हि नामग्रहणान्यपि महामुनी- नाम् । किं पुनर्दनानि । धन्यमिदमानमपटमामविपतिर्यन । अथवा भुवनतटमेर धन्यमग्विलमनेनाधिष्टिनमानितटकमलयोनिना । पुण्य- मान ग्वल्यमी मुनयो यदहनिगमेनमपगमिव नलिनाननमपगतान्य- व्यापारा मुग्वारलोकननिश्चलाष्टर पुण्या कथा शृण्वन नमुपामते । मरस्वत्यपि पन्या याम्य मततमनिममन्ने करणारटनियढिन्यगाथ- गाीय मुलकमलमपर्कमनुमती निवसनि हनीर मानसे । धराणन- टमननाविष्टितमालोक्य न यहनि नूनमिदानी ममपिनटटनिवामाभि मानमरतटम् । प्रायो महाभूतानामपि भाति तेजामि । मरतेजन्वि- नामय चामी । द्विसूर्यभिराभानि जगदननाधिष्ट्रिन महात्मना निष्कपैर क्षितिरतदपष्टमात् । एप प्राह करणाग्मम्य मतगणमेतुः समारमियोगपार क्षमाभसा परगुम्तृष्णाटतागहनम्य नागर सतीपा- मृतम्योपदेष्टा सिद्विमार्गस्यान्नगिरिग्मद्ग्रहस्य मूमुपामतरोर्नाभि प्रज्ञाचनाम्य थितिरगी धर्मपतम्य नी भविद्यारताराणा पटया- नली टोभार्णनम्य निरूपोपट मात्र नाना दानानलो गगपटसम्य महामा गोमुनगम्य दिवमरो मोहारकारम्यार्गलावधी नरपदा- राणा कुटमरनमाचाराणामायतन मगटानामभूमिमटविरागणा दर्शन सपथानानुपति माधुनाया नमिन्नाइयरम्याथ्रय मत्सम्य प्रनि- पक्ष परिकारभ्य दोगनपम ममा मन्यम्य क्षेत्रमानवम्य प्रभर पुन्यमचम्पादत्तात्यागो ममरम्यागनिपित्तरम्यान परिभूनेग्ननु- निनानम्यानमता न्यन्यानायती गम्दानगी विपयाचामनमि- मुम्द मुनानाम् । सब जगल प्रमादादोपशम्मपनमन्मर.

·(160) तपोवनम् | अहो प्रभावो महामनाम् । अत्र हि शाश्वतिक्मपहाय विरोधमुपशातात्मानस्तिर्यंचोपि तपोवनवसतिसुखमनुभाति । तथा वेष विकचोत्पलपनरचनानुकारिणमुतप्तञ्चारुचद्कशत हरिणलोचनाति शबलमभिननशालमिर पिशति शिखिन कलापमातपाहतो निश कमहि । अयमुसृज्य मातरमजात केसर । केसरिशिशुभि सहोप जातपरिचय प्रक्षरत्क्षीरधारमापिबति कुरगशारक सिंहीस्तनम् । एप मृणालकलापाशकिभि शशिकरधरल जटाभारमामीलितलोचनो वह मन्यते द्विरदकलभेराकृष्यमाण मृगपति । इदमिह कपिकुलमपगत. चापलमुपनयति मुनिनुमारकेम्य स्नातेभ्य पलानि । एते च न नि- वारयति मदामा अपि गडस्थलीभाजि मदजलपाननिश्वलानि मधुक- रकुलानि जातदया कर्णताले करिण । किं पहुना । फलमूलभृतो बल्कलिनो निश्चेतनास्तरवोपि सनियमा इवालक्ष्यते अस्प भगवत । कि पुन मचेतना प्राणिन । Kadamburi X Sirn disguised as an ascetic to test Pirvutis love अथानिनापाढधर प्रगभगार पलन्निर ब्रह्ममयेन तेजसा । विरेश पश्चिजाटिरस्तपोरन शरीरबद्ध प्रथमाश्रमो यथा ॥ १ ॥ तमातिधयी बद्दमानपूर्वया सपर्यया प्रयदियाय पार्वती । भगति माम्येपि निविष्टचतसां यपुपिदोपैथ्यतिगारवा रिया ॥२॥ रिरिप्रयुतां परिगृत्व सनियां परिश्रम नाम पिनीय च क्षणम् । इमा स पश्यन्नर चपा प्रचामे यनुगनुझिामम ॥ ३ ॥ अपि मिया मुद्रम ममिया गयपि स्नाननिधिक्षमाणि ते । सरि माया ताति प्रवर्तने शरीरगाव पलु धर्मसाधनम् ॥ १ ॥ अपि विदार्जितगारिमभा प्रारमामामनुबधि पारधाम् । चिरोमितान्तरपाटन ते गुगं पटांगणी गराममा ॥५॥ -

·(16)
-
.
अपि प्रसन्नं हरिणेषु ते मनः करस्थदर्भप्रणयापहारिषु ।
- य उत्पलाक्षि प्रचलैविलोचनन्तवाक्षिसादृश्यमिव प्रयुजते ॥ ६ ॥
यदुन्यत पार्वति पापवृत्तये न रूपमिन्यत्र्यभिचारि तद्वचः ।
तथाहि ते मालमुढाग्दर्शन तपस्तिनामप्युपदेशतां गतम् ॥ ७॥.
विमार्गमतबिटिपहातिभिस्तथा न गांगैः सलिलादेवश्चयुतः ।
यथा वदीयचरितैरनाविलमहीधरः पावित एप मान्ययः॥ ८॥
प्रयुक्तमकारविशेषमान्मना न मां पर संप्रनिपत्तुमर्हसि ।
यतः नतां सन्नतगात्रि सगत मनीषिभिः मतपटीनमुच्यते ॥९॥
अतोत्र किंचिद्भयती वहुक्षमा द्विजातिभाटुपपन्नचापल:.
अय जनः प्रष्टुमनास्तपोषने न चंद्रहस्यं प्रतिवक्तुमर्हसिं ॥ १० ॥
कुले प्रमूति : प्रथमस्य वेधसस्त्रिलोकमौदमिवोदित वपुः ।-
अमृग्यमैश्वर्यमुन्य नर ययस्तपःफलं स्याफिमतः पर वद ॥ ११ ॥
भवन्यनिष्टादपि नाम दुःसहान्मनस्विनीनां प्रतिपत्तिरीदशी ।
विचारमार्गप्रहितेन चेतसा न दृश्यते तच कृशोदरि त्वयि ॥ १२ ॥
भटभ्यशोकाभिभोयमाकृतिर्विमानना मुनु कुनः पितुने॒हे ।
'पराभिमझे न तवास्ति कः कर प्रसारयेत्पन्नगरत्नमूचये ।। १३ ॥
किमित्यपास्याभरणानि यौवने धृनं लया वार्धकशोभि यल्कलम् ।
वद प्रदीप सुन्टचंद्रतारका विभावरी यद्यरुणाय कल्यते ॥ १४ ॥
दिव यदि प्रार्थयसे वृथा श्रमः पिनुः प्रदेशास्तर देवभूमयः ।
भोपपंतारमलं समाधिमा न रत्नमन्विति मृग्यते हि तत् ॥ १५॥
निवढिनं निःश्वसितेन सोमणा मनम्नु में सरायमेव गाहते ।
न हसते प्रार्थयिनन्य एष ते भविष्यति प्रार्थितदुर्लभ: फयन् ॥१६॥
अहो रियरः कपि तपोसतो युवा चिरान कणीपटशून्यता गरे ।
उपेक्षते यः अथलीवाटाः कसोटदेश कलमामापंगलाः ॥ १७ ॥
मुनिनस्पामतिमानकार्शिता दिवाकराजपिम्पगावदाम् ।
साशांकडेगानित पश्यनो दिवा मचेनमः कस्य ननो न दूयते ॥१८॥

·(162) अामि साभाग्यमदेन वचित तर प्रिय यश्चतुरावलोकिन । करोति लक्ष्य चिरमस्य चक्षुपो न वक्त्रमात्मीयमरा पक्ष्मण ॥१२॥ कियचिर श्राम्यसि गारि विद्यते ममापि पूर्वाश्रमसचित तप । तदर्धभागेन रभस्व काक्षित वर तमिच्छामि त साधु वेदितुम् ॥॥२०॥ इति प्रविश्याभिहिता द्विजन्मना मनोगत सा च शशाक शसितुम् । अमो वयस्या परिपार्श्वपतिना विपतितानजननेमक्षत ॥ २१ ॥ सखी तीया तमुमाच पर्णिन निरोध साधो तर चेतृहरम् । यदर्थमभोजमिरोष्णवारण कृत तप साधनमेतया रपु ॥ २२ ॥ इय महेंद्रप्रभृतीनधिश्रियश्चतुदिर्गाशाननमत्य मानिनी । अस्पहार्य मदन निमहापिनाकपाणि पतिमाप्तुमिच्छति ॥ २३ ॥ यदा च तस्यापिगमे जगत्पतरपश्यदन्य न विधि विचिन्वती । नदा सहास्माभिरनुज्ञया गुरोरिय प्रपन्ना तपसे तपोवनम ॥२४॥ द्रुमेपु मख्या वृतजन्ममु स्वय फल तप साक्षिपु दृष्टमेप्यपि । न च प्ररोहाभिमुसापि दृश्यते मनोरथोस्या शशिमालिसश्रय ॥२५॥ न मि स प्राथिदुर्लभ कदा ससाभिरस्रोत्तरीक्षितामिमाम् । तप रशामभ्युपपस्यते सखी कृपेन सीतां प्रदयग्रहक्षताम् ॥ २६ ॥ "अगृढसद्भातमित गितज्ञया निदितो नैष्टिकमुदरस्तया । अर्यादमेर परिहास इयुमामउदव्यजितहर्पक्षण ॥२७॥ अधामाम्ने मुटीरतागुली समर्पयती मटियाक्षमारिकाम् । यचिद्रल्लनया गिताक्षर चिरव्यवस्थापितवागभाषत ।। २८ ।। यथा शुा वेदविदा पर त्वया जनापमु पदरानोमुफ । तर पिद सदवापिसाधन मनोरधानामगतिन गियो।। २० ।। अधार भणी विदिता महारानदानी ल पुनरेर यस भगगगगासगी मिचिग ग सरानुचि न च पमुगहे ।। ३० ।। अवनिश्पर का नु से पंगेयमामुक्तविवाहबार । योगाभागारिना हित समथमावा यन ॥३१॥ M ·(163) लमेन तानपरिचितर स्वय कदाचिदेते यदि योगमहत । वचूदुबूल करहसरक्षण गनाजिन शोणितीयदुवपि च ॥ ३२ ॥ चतुष्कपुष्पप्रस्गरावर्णियो परोपि को नाम तवानुमन्यते । अरक्तकाकानि पदानि पादयोर्विकीर्णकेगामु परतभूमिपु ॥ ३३ ॥ इय च तेन्या पुरतो बिडमना यदूढया वारणराजहार्यया । रिलोक्य वृद्धोक्षमधिष्टित त्वया महाजन स्मेरमुसो भविष्यति ॥३४॥ द्वय गत सप्रति शोचनीयता समागमप्रार्थनया पिनाकिन । का च सा कातिमती कलारतन्त्वमस्य लोकस्य च नेत्रसामुदी ॥३५॥ अपुर्विरूपाक्षमरक्ष्यानन्मता दिगपरत्वेन निगदित रमु । रघु यहालमृगाक्षि मृग्यत तदस्ति किं यस्तमपि निलोचने ॥३६॥ निर्तियाम्मादसदीक्षितान्मन क तद्विधत्व य च पुण्यलक्षणा । अपेक्ष्यते साधुजनेन वैदिकी श्मशानभूलस्य न यूपसत्रिया ।। ३७ ॥ रति द्विजाता प्रतिकुलवादिनि प्रवेपमानाधरलक्ष्यकोपया । चितमूलतमाहिने तया रिलोचने तिर्यगुपातलेहित ॥ ३८ ॥ उवाच चन परमार्थती हर न सि नून यत एरमाथ माम् । भलाफसामान्यमचिन्यहेतुक विपति मदाश्चरित महा मनाम् ॥ ३९ ॥ पत्प्राकारपरेण मगल निपेव्यते भूतिसमुरमुफेन या । जगच्छरम्पत्य निराशिष सत किमभिराशेषहतामवृत्तिभि ॥४॥ भकिंचन मन्त्रभर स सपदा त्रिलोकनाय पितृमद्मगोचर । भीमरूप शिर इत्युटीयंत न सति यातायरिट पिनाकिन ॥४॥ भूपणोद्धामि पिनभागि वा गजानिनालनि दुक्लपारि वा । हमालि या स्थाश्यवदुशेगर न विश्वस्तरवार्यते वपु ॥ ४ ॥ प्रसपदस्तस्प वृषण ग उन प्रभिन्नदिग्पारणगानी वृपा । रोनि पादावुपगम्य मौटिना मिनिटमदारजोरणागुली ॥ ४३ ।। वक्षना दोपमपि चुना मना सर्वकाश प्रति साधु भाषितम् । - ·( 164) यमामनत्यात्मभुगोपि कारण कथ स लक्ष्यप्रभो भविष्यति ॥४४॥ अल मिलादेन यथा श्रुतस्पया तथाविधस्तानदशेपमस्तु स ममात्र भावकरस मन स्थित न काममृतिचिनीयमाक्षते ॥ ४५ ॥ निवार्यतामालि किमप्यय वट पुनर्विवक्षु स्फुरितोत्तराधर । न केवल यो महतोपभाषते शृणोति तस्मादपि य स पापभाक्॥१६॥ इतो गमिष्याम्यति वादिनी चचाल बाला स्तनभिन्नवल्कला। स्वरूपमास्थाय च ता वृतस्मित समारल्ने वृपराजकेतन ॥४७॥ त वीश्य वेपसुमती सरसागयष्टि निक्षेपणाय पदमुमृतमुद्रहती। मार्गाचल्व्यतिकरारिता सिंधु शैलाधिराजतनया न ययौ न तम्धो ॥ ४८ ॥ अद्य प्रभृत्सरनतागि तपास्मि दास जीतस्तपोभिरिति यादिनि चदमाटी। अनाय सा नियमज हममुत्ससर्ज देश पटेन हि पुनर्नयता विधत्तं ॥ १९ ॥ Kumtrnsambhavar The prologin to the Ratnivali, मुत्रधार । अतिप्रमगेन । अवाह यसतासं सबहुमान माप नानादिग्देशागतेन राम श्रीहर्षदेवस्य पादपोपजीविना राजगगानोर । यथारमारथामिना श्रीपदेवनापरतुरचनाकता रनावर्ग ना गटिया ता । मा चारमामि ध्रुना । न तु प्रया गष्टा । रातभ्यय गइ मजादयादिना महमा दम भानुमायुमा पावाप्रयोगग स्वया नागपिराव्या । (परितम्या पीय प) तपादिदानी नपप्परचना या पयामि पित सपा .

·(165) दयामि । (परिपदमालोक्य ) अये आवर्जितानार सकटसामाजि- काना मनासीति मे निधन । यत । श्रीहपों निपुण करि परिपदप्येषा गुणग्राहिणी रोके हारि च पमराचम्ति नाश्ये च दक्षा पम् । उस्तकामपहि पाठितफलप्राप्ते पट किं पुन मद्भाग्योपचयादय ममुदित सो गुणाना गण ॥१॥ तद्यारह गन्वा गृहिणीमाहर मीतकमनुनिष्टामि । (परिक्रम्य 'नेपथ्याभिमुखमाय च ।) इदमम्मीय गृहम् । यात्र प्रपिशामि। ( प्रविश्य । ) आ । इतत्तावत् । (प्रयिश्य) नटी । आर्यपुत्र । इयमस्मि । आज्ञापय वार्य को नियोगौनु- टीयतामिनि । मुत्रधार । आर्ये रनावलीढर्गनो मुझोय राजोक । त- पता नेपथ्यम् । नटी (निश्वस्य मोद्वैगन । ) आर्यपुत्र । निश्चित इदानीमसि त्यम् । तपमान नृत्यामि । मन पुनर्मदभाग्याया एकेर दुहिता । 'मापि त्वया कुत्रापि देवानरे दत्ता । नटेर दूरदेशस्थितन मा मह कथ तम्या पाणिग्रहण नपिप्यायनया चिंतयामापि मे न प्रति- भाति । तकि पुनर्नतिनत्यम् । मुवधार. ! आय दग्न्येनेन्यरमुगेन पश्य । द्वापाटन्यन्मादपि मध्यादपि जननिर्दिगोयनात् । भानीय झटिनि घटाति निधिरभिमनमभिमुपीभूत ॥२॥ (नेपथ्ये ।) साधु । भरतपुर माथु । पर्वमेतत् । क सदर । (हापादि- सादि पटनि।) मुत्रधार (आयर्थ नेपथ्याभिनुगामाटोय । ) आपै । कि- ·(166) मत पर निलबसे । नन्वय मम यतीयान्भ्राता गृहीतयोगधरायण भूमिक प्राप्त एव तदेहि वयमप्यनतरकरणीयोपशेनापरभूमि कया सजीभराम । Ritnay 211 I. VI Kapınjila's account of himself after Pundriks death श्रूयता गधरानपुत्रि । तथा कृतार्तप्रलापामपि त्वामहमेकाकि नीमुत्सृज्य वयस्यस्नेहादाबद्धपरिकर छ मे प्रियमुहृदमपत्य गच्छ सीत्यभिधाय पुरुष तमनुबध्न जवेनोदपतम् । स तु मे प्रतिवचन मदर गीणिव मनि विस्मयोपुलनयनरालोक्यमानो वैमानिकरत्र रसर कुमुदामार तारकागणमतिक्रम्य चद्राभिरामसकललोक चद्रलो कमागमत् । तत्र महोदयाख्याया सभायामिदुकातमये महति पर्यक तपुडरीकशरीर स्थापयिला मामवादीत् । कपिजर जानीहि मा चद्र मसम् । अह खदयगतो जगदनुग्रहाय म्वव्यापारमनुतिष्टननेन ते प्रियवयस्येन कामापराधाज्जीवित समुसृजता निरपराध सशप्त ।दु रामनिदुहतक यथाह त्वया करै सतापित उत्पन्नानुरागोप्राप्तहृद- यबद्धभासमागममुख प्राणनियोजितस्तथा चमपि कर्मभूमिभूतेस्मि मारते व जन्मनि जमन्येरमेन प्राप्तनुरागोप्राप्तसमागमसुखस्तीन तमा हृत्योदनामनुभूय जीनितमुस्रक्ष्यसीति । अह तु तेनास्य शाप दुतभुना धगि युद्दीपित इस निरागा किमनेनारमदोपानुवधेन निर्षि वेर मुद्धिना यताम्मीयुपन्नकोपस्वमपि मत्तुल्यमुखदुःख एव भपि प्याति प्रनिशापमस्मै प्रायच्छम् । अपगतामर्पश्च विक्मागतया युद्धया पिमृग महाश्वताव्यतिक्रमस्याधिगतवानस्मि । वमा नु महा- धना म मयागमभना-प्मरम फुटाहन्धन मनि गायीमु पना तया चाय भई सय तीनन च मप्रति सरतादेव शापदोपा मया ·(167) सह मर्यलोके वारद्वयमवश्यमुत्पत्तव्यमन्यथा जन्मनि जन्मनीत्येपा गीप्सन न चरितार्थ भवति । तद्यापदय शापदापो व्यपति तावदस्या- मना रिरहितस्य शरीरस्य मा सिनाशोभूदिति मयेदमुक्षिप्यानी तम् । वसा च महाश्वेता समाश्वासिता । तदिदमत्र मत्तेजसाप्या- येतमाशापक्षयात्स्थितम् । अधुना व गत्वा वृत्तारामिम वेतकेतवे नेदय महाप्रभानोऽमा कदाचिदन प्रतिक्रियामपि काचिकरोती युक्त्वा मा व्यसर्जयत् । अह तु पिनाकृतो वयस्येन शोकोरेगावी गीर्वाणवर्मना धापन न्यतममतिकोयन वैमानिकमलधयम् । म तु मा दहलिव रोपहुतभुजा भ्रकुटीविकरालेन चक्षुषा निरीक्ष्यानीत् । दुरात्मन्मिथ्यातपोचलग- रित यदेवमतिविस्तीर्णे गगनमार्गे वयाहमुद्दामप्रचारिणा तुरगमेणे- बोलवितस्तस्मात्तुरगम एव भूना मर्त्यलोकेऽतर । अह तु तमुद्वा. प्पपदमा कृताजलिरसदम् । भगवन् वयस्यशोकाधेन त्व मयोल्लधितो नाज्ञानात्तत्प्रसीदेम शापमपसहरेति । स तु मा पुनरवादीत् । दत्त एष शाप सप्रति मया नान्यथा भवितुमर्हति । तदेततं करोमि कि- यतमपि काल यस्य वाह्यतामुपयास्यसि तस्यैपावसाने स्नावा रिंग तशापो भविष्यति । एवमुक्तस्तु पुनरहमपदम् । भगवन् ययेव ततो विज्ञापयामि तेनापि मे प्रियायस्येन चद्रमसा सह शापदोपान्मय- लोक एवोत्पत्तव्य तदेतायतमपि भगवान्प्रसाद करोतु मे दिव्येन च. क्षुपावलोक्य यथा तुरगमत्रेऽपि में तेनर सहापियोगेन काली याया- दिति । स वेवमुक्तो महतमिा ध्यात्वा पुनर्माममादीत् । अनया स्नेहलतया ते ममाति हृदय तदालोक्ति मयोजयिन्यामपत्यस्य हेतोस्तपस्यतस्तारापीडनाम्नो राजश्वटमसा तनयत्वमुपगतव्य वयस्ये. नापि ते पुडरीकेण त मरिण एव शुकनासनाम्नस्वमपि तस्येव पर- मोपकारिणश्चामना राजपुत्रस्य वाहनतामुपपास्यसीति । अह तु तधनानतरमेगाध स्थिते महोदधौ न्यपतम् । तस्माच तुरीभूयोद-

·(108)
तिष्ठम् । सज्ञा तु मे तुरगमऽपि नैनापयाता येनाय मयास्यैवार्थस्य
कृते किनरमिथुनानुसारी भूमिमेतामानीत । तदेप चद्रमसोऽप्रतार
श्वदापीड, । योऽप्यसा प्राक्तनादेवानुरागसस्कारादमिलपस्त्वयाजा
नत्या शापाग्निना निर्दग्ध सोपि मे वयम्यस्य पुडरीकस्यावतार इति
Kidambari
AIII
The omnipucsent forin of Vishnu.
श्री भगवानुवाच ।
पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोथ सहनश ।
नानाविधानि दिव्यानि नानापर्णाकृतीनि च ॥ १ ॥
पश्यादित्यान्वसूनुदानश्विनो मरुतस्तथा ।
बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत ॥२॥
इहैकस्थ जगत्कृस्न पश्याद्यसचराचरम् ।
मम देहे गुडाकेश य चान्यद् द्रष्टुमिच्छसि ॥ ३ ॥
न तु मा शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुपा ।
दिव्य ददामि ते चक्षु पश्य मे योगमेश्वरम् ॥ ४ ॥
सजय उवाच ।
एवमुक्त्वा ततो राजन् महायोगेश्वरो हरिः ।
दर्शयामास पार्थाय परम रूपमैश्वरम् ॥ ५॥
अनेकनरनयनमनेवाद्रुतदर्शनम् ।
अनेकदिन्याभरण दिव्यानेकोद्ययायुधम् ॥ ६ ॥
दिन्यमाल्यापरधर दिव्यगधानुलेपनम्
सार्यमय देवमनत विश्वतो मुखम् ॥ ७॥
दिन सूर्पसहलस्य मयुगपस्थिता ।
यदि मा सहशी सा स्यादासस्तस्य महारमन ॥ ८॥

·(169) तकस्य जगत्कृस्त प्रविभक्तमनेकधा। अपश्यदेवदेवस्य शरीरे पाडवस्तदा ॥९॥ तत स निस्मयाविष्टो दृष्टरोमा धनजय । प्रणम्य शिरसा देव कृताजलिरभारत ॥१०॥ अर्जुन उवाच. पश्यामि देवास्ता देव देहे सर्वास्तथा भूतपिगेपसघान् । ब्रह्माणमीश कमलासनस्थमृपश्चि सानुरगाश्च दिव्यान् ॥ ११ ।। अनेकनाहूदरपत्रनेत्र पश्यामि त्वा मर्वतोनतरूपम् । नात न मध्य न पुनस्तरादि पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूपम् ॥ १२ ॥ किरीटिन गदिन चक्रिण च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमतम् । पश्यामि त्वा दुर्निरीक्ष्य समतादीप्तानलाद्युतिमप्रमेयम् ॥ १३ ॥ स्वमक्षर परम वेदितव्य त्वमस्य विश्वस्य पर निधानन् । त्वमन्यय शाश्वतधर्मगोप्ता सनातनस्व पुरुषोमतो मे ॥ १४ ॥ अनादिमध्यातमनतवीर्यमनताहु शशिसुयनरम् । पश्यामि त्वा दीपहुताशन स्वतेनमा विश्वमिद तपतम् ॥ १५ ॥ द्यावापृथियोरिदमतर हि व्याप्त त्वयेकेन दिशश्च सर्वा । दृष्ट्वाऽद्भुत रूपमुग्र तपेद लोकत्रय प्रत्र्यथित महामन् ।। १६ ॥ अमी हि त्वा मुरसा विशति केचिद्भगीता प्राजलयो गृणति । स्वस्तीन्युक्वा महर्षिसिद्धमा स्तुति वा स्तुतिभि पुष्फडामि ॥१७॥ म्हादिन्या पनो ये च माझ्या विश्वेऽश्विनो मरुतश्चान्मपाश्च । गधर्षयक्षामुरमिद्धनघा गांक्षने या निम्मिताश्चैव सर्वे ॥ १८ ॥ म्प महत्ते बहुपक्रनेत्र महानाही बहुवाहरुपादम् । रहदर बहुदष्ट्राकराठ दृष्ट्वा का प्रत्यथितास्नयाऽहम् ॥ १९॥ नभ म्पृग दोनमनेकर ब्यातानन दीविशाटनेनन् । दृष्ट्रा हि त्या प्रमथिनातरामा धृति न विदामि शन च विगोगा२०॥

·(170) दएकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्र कालानलसनिभानि । दिशौ न जाने न लमे च शर्म प्रसाद देवेश जगन्निवास ॥ २१ ॥ अमी च त्वा धृतराष्ट्रस्य पुत्रा सबै सहयावनिपालसधै । भीष्मो द्रोण सूतपुतस्तथा ये सहास्मदीयैरपि योधमुरये ॥ २२ ॥ वक्त्राणि ते वरमाणा विगति दष्ट्राकरालानि भयानकानि । केचिद्विलग्ना दशनातरेषु सदृश्यते चूणितैरुत्तमागे ॥ २३ ॥ यथा नदीना बोंबुलेगा समुद्रमेवामिमुखा द्रवति । तथा तवामी नरलोकीरा विशति वक्त्राण्यभिनिचलति ॥२४॥ यथा प्रदीप्त अलन पतगा विशति नाशाय समृद्धवेगा । तथैव नाशाय विशति लोकास्तगापि वक्राणि समृद्धोगा ॥ २५ ॥ लेलिह्यसे प्रसमान समतालोकान्सममान्वदने बलद्धि । तेजोभिरापूर्य जग समप्र भासस्तपोमा प्रपतति विष्णो ॥ २६ ॥ आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमास्तु ते देववर प्रसीद । विज्ञातुमिच्छामि भवतमाद्य न हि प्रजानामि तर प्रवृत्तिम् ॥ २७ ॥ Bling vadgitá XI AIV Runir alandoning Sita राम । कय प्रियरचना वक्षसि प्रमुफ्तर । (निर्वर्ण्य सस्नेहम् ) इय गेहे रस मीरियनमृतपर्नियनयो रसारस्या स्पर्शो वपुषि बद्दलश्चदनरस । अय कठ बाहु शिशिरमसृणो मौक्तिकसर किमम्या न प्रयो यदि परमसद्यस्तु विरह ॥१॥ (प्रविश्य ) प्रतीहारी । देव उपस्थित । राम । अव च। प्रतो. । आगन्नपरिचारको दाम्य दुर्मुख ·(171) राम । (स्वगतम् ) शुद्धातचारि दुर्मुख । म मया पारजानप- दानपसर्पितु प्रत्युक्त । (प्रकाशम् ) आगन्तु । (प्रतीहारी निष्क्राती) (प्रविश्य ) दुर्मुख (स्वगतम् ) । हा कथ सीतादेव्या ईदृश- मचितनीय जनापनाद देवस्य कथयिष्यामि । अथवा नियोग खत्ली- दृशो मदभाग्यस्य । (सीता उत्स्वमायते । हा आर्यपुत्र)। राम । अये सैनेय रणरणकदायिनी चित्रदर्शनाद्विरहमारना दे- च्या स्वमोद्वेग करोति । दुर्म । ( उपसृत्य ) । जयतु जयतु देव । राम । हि यदुपलब्धम् । दुर्मुः । उपस्तुति देव पौरजानपदा निस्मारिता वय महाराज- दशरथस्य रामदेवेनेति। राम । अर्थाद एप । दोप तु मे कचित् कथय येन स प्रति विधायेत । दुर्मुः । ( मास्रम् ) शृणोतु देव (कर्णे एवमेवम् ) । राम । अहह तीसवेगो नापत्र । ( इति मृर्छति)। दुर्मु । आश्वसितु देन । राप । (आश्वस्य) हा हा धिक् परगृहबासदूषण यद् चैदेह्या प्रशमितद्भुतैरपाये । एतत्त पुनरपि दैवदुर्मिपाका दाला पिमिर सर्पत प्रसृप्तम् ॥ ३॥ तकिमा मदभाग्य क्रोमि । ( विमृश्य सकरुणन् ) अथया किमन्यत ।

·172) सता केनापि कार्येण लोकस्याराधन व्रतम् । यापूरित हि तातेन मा च प्राणाश्च मुचता ॥ ४ ॥ सप्रत्येव भगरता वशिष्ठेन सदिष्टम् । अपि च । यत्सावित्रैर्दीपित भूमिपालैकश्रेष्ठ साधु शुद्ध चरित्रम् । मत्सबधात्कश्मला किंवदती श्याचेदस्मिन्हत धिङ् मामधन्यम् ||५|| हा देवि देवयजनसभरे । हा स्वजन्मानुग्रहपवित्रीकृतरसुधरे । हा जनकवशनदिनि । हा पारकाशिष्ठारुधतीप्रशस्तशीलशालिनि । हा रामैकजीविते । हा महारण्यामप्रियसखि । हा तातप्रिये । हा स्तो कप्रियवादिनि । कथमे विधायास्तकायमीदृश परिणाम | त्वया जगति पुण्यानि त्वय्यपुण्या जनोक्तय । नाथवतत्स्वया लोकास्त्वमनाथा विपत्स्यसे ॥ ६॥ ( दुर्मुख प्रति ) दुर्मुख । ब्रूहि लक्ष्मणमेप ते नूतनो राजा राम समाज्ञापयति । ( कर्णे एवमेवम् ।) दुर्मु । कथमिदानीमग्निपरिशुद्धाया गर्भपरिस्फुरितपचित्ररघुकुल सतानाया देव्या दुर्जनाचनादेवमनार्यमध्यरसित देवेन । राम शातम् । क्थ दुर्जना पौरजानपदा । इक्ष्वाकुनशोऽभिमत प्रनाना जात च देवाद्वचनीयत्रीजम् । यच्चादुत कर्म विशुद्धिकाले प्रत्सेतु कस्तद् ह्यतिरवृत्तम् ||७|| दुर्म हा देवि । ( इति निष्कात ) राप । हा कष्टमतिनीभसरर्मा नृशसोऽस्मि सवृत्त । शैशवात्प्रभृति पपिता प्रिया सौहदादपृथगाशयामिमाम् । छमना परिददामि नृत्यने सोनिको गृहशकुतिकामिन ॥ ८ ॥ तकिमिसस्पर्शनीय पातकी देवी दूपयामि । (मीताया गिर वरमुनमय्य बाहुमाकर्षन् ) ·17) अपूर्वकर्मचाटालमपि मुग्धे निमुच मान् । श्रिनामि चदनभ्रान्या बुषिपाक विपद्रुमम् ॥ ९ ॥ (उस्मार) हत विपर्यम्त नप्रति जावलोक । अय पर्यवसित जी वितप्रयोनन रामस्य । शून्यमधुना जीर्णारय जगत् । असार सार । कष्टप्राय गरीरम् । अगरणाऽम्मि । कि करोमि का गनि क गन्धामि । जथा। टु ग्वनवेदनायेर रामे चतन्यमर्पिनम् । मोपमानिभि प्राणनकोलायित म्धिरः ॥ १० ॥ हा अब अस्पति । हा भगवती वगिष्टविवामित्रो । हा भगव. पात्रक । हा देवि भूतधानि । हा तात जना । हा तान । हा मा तर । हा प्रियत र महारा। मुनीर । हा मान्य हनूमन् । हा पर- मोपसारिन स्कापिपने निर्धापण । हा मावि निनटे । दूपिता म्य परिभूता म्प रामहतकेन । अथवा को नामाहमेनेपामाहाने । ते हि मन्ये महामान कृतघ्नेन गमना । मया गृहीतनामान स्पस्यन इव पानना ।। ११ ।। योऽहम् विधभादुरमि निपन्य पानेद्रा मुनुय प्रियगृहिणी गृहम्य गाभान् । आनरस्फुरितस्टोरगर्भगुनी क्रयाद्यो परिमिव निग क्षिपानि ॥ १२ ॥ (मानाना पादा गिनि कृया)। देवि देवि अपमपश्चिमस्ते राम स्प गिरमि पादपरम्पर्श । ( इति गदिति) (नेपथ्ये ) अनदश्यन् अनदयन् । राम ।हायता भी मितन् । (पुनर्नपध्ये) ·(174) ऋपीणामुग्रतपमा यमुनातीरवासिनाम् । ल्वणनामित स्तोमस्त्रातार यामुपस्थित ॥ १३ ॥ राम । आ कथमद्यापि राक्षसत्राम । तद्यारदस्य दुरात्मन कुभानसीपुनस्य समुन्मूलनाय शत्रुघ्न प्रेपयामि । ( कतिचित्पदानि गत्वा पुन प्रतिनिनृत्य ) हा देवि कथमेनविधा गमिष्यसि । भग वति वसुधरे । श्लाघ्या दुहितरमोक्षस्त्र जानकीम् । जनकाना रघूणा च तत्कृत्स्न गोत्रमगलम् । या टेवयजने पुण्ये पुण्यशीलामर्जाजन ॥ १४ ॥ ( इति निष्कात 1) सीता । हा साम्य आर्यपुत्र कुत्रासि सहसोत्थाय) हा धिम् । हा धिक् । दु स्वमरणरणकविप्रलब्धामार्यपुत्रमाक्रदामि । ( सर्वतोऽत्रलोक्य ) हा धिक् । हा धिक् । कथमेकाकिनी मा प्रसु तामुज्झित्वा आर्यपुनो गत । तत् किमिदानीमेतत् । भवतु कोपि. ष्यामि यदि त प्रेक्षमाणा आत्मन प्रभविष्यामि । कोऽत्र परिजन । (प्रविश्य ) दुर्मुख । देवि कुमारलक्ष्मणो विज्ञापयति । सज्जो रथ । आरोहतु देवीति । मीता । इयमहमारोहामि । ( उत्थाय परिकम्य) परिस्फुरतीच मे गर्भभार । तटनर्गच्छामः दुर्य । इत इता देवी। सीता । नमो नमस्तपोधनाना नमा नमो रघुकुल्देवताना नमो नम आर्यपुरचरणक्माना नमो नम सकलगुरुजनानाम् । Uttariramachatita I. XV. Surpavihla personatiug Mantharı शुर्पणखा । आंशितमयराशरीरा शूर्पणपाऽहम् । वशिष्टनि- श्वामित्रगमनेन मुसमाहिनम् । अहो एप परशुरामविजयी क्षत्रियकु ·(15) * मारो राम.। (निर्वर्ण्य । ) अहाँ समनसोभाग्यलक्ष्मीपरिग्रहेण लोचनरसायनसौम्यमस्य शरीरनिर्माणम् । इदानी चिरचालत्रैधन्यदुः- खप्रशितमसारसौन्यस्यपि जनस्य चारितधैर्यमुपूरित पुनरपि हृदय परिस्फुरति । राप. (प्रणिपन्य ) । अयि मथरे कुशलमवाया । शूर्प. । मुख कुशल च । वमलताप्रस्नुतस्तनी मध्यमा ते माता परिष्वन्याज्ञापयति । पुरक पुरा प्रतिज्ञाता = वरौ महाराजेन ज्ञापयामि । अत्र मे विज्ञप्तिहारको भरयेप तातस्य कार्यलेग्वः । रक्ष्मणः (गृहांवा वाचयति )। अस्केन वरेण वतभरतो भोक्ताधिरायश्रिय । (म्बगतम् । ) कथमेतदायें तिष्टनि कनिष्ठस्यार्यस्य भरतस्य राज्य- प्रार्थनम् । (प्रकाशम् ।) यावन्येन निहाय कालहरण रामो वन दडकाम् । (स्वगतम् !) हा अप किं त्वयार्यगमनपरणन। ( प्रकाशम् 1) तस्यां चीरघरचतुर्दश नमान्तिष्टत्वसो त पुन । सीतालक्ष्मणमात्रकारपरिजनादन्यो न चानुवजेत् ॥ १ ॥ (स्वगतम् । ) हा पापे मातृबधो । तदा भरतशगुमटक्ष्मणार्यमुख कृताम् । अवेति व्याइनि हिल्या फि कृत पापया त्वया ॥२॥ राम अहो प्रसादप्ररूप। तर गमनादेशो यत्र पर्युमुक भन । नचर विरही जान स च वमो ममानुगः ॥ ३ ॥ लक्ष्मण । दिष्टपानुमोदितोऽहमार्येण । रामः । आयें मथरे र प्रन्थिनोऽम्मि । Jlalariracharita IV.

·( 176) XI. Advico to a king grocred at the dcath of his beloved queen अथ त सवनाय दीक्षित प्रणिधानाद्गुरुराश्रमस्थित । अभिषगजड विजज्ञिनानिति शिष्येण किलान्वबोधयत् ॥ १ ॥ असमाप्तविधिर्यतो मुनिस्तविद्वानपि तापकारणम् । न भरतमुपस्थित स्वय प्रकृता स्थापयितु पथश्चयुतम् ॥ २ ॥ मयि तस्य मुवृत्त वर्तते लघुमदेशपदा सरस्वती । शृणु विश्रुतसत्मसार ता हृदि चैनामुपधातुमर्हसि ॥ ३ ॥ पुरुषस्य पदेष्वजन्मन समतीत च भपञ्च भावि च स हि निष्प्रतिधेन चक्षुषा त्रितय ज्ञानमयेन पश्यति ॥ ४ ॥ चरत किल दुश्चर तपस्तृणविंदो परिशफित पुरा । प्रजिघाय समाधिभेदिनी हरिरस्मै हरिणी सुरागनाम् ॥ ५ ॥ स तप प्रतिबधमन्युना प्रमुखाविष्कृतचारुविभ्रमाम् । अशपद्भव मानुपाति ता शमलाप्रत्योर्मिणा भुत्रि ॥६॥ भगर परमानय जन प्रतिकूलाचरित क्षमस्व मे । इति चोपनता क्षितिस्पृश कृतवानामुरपुष्पदर्शनात् ॥ ७ ॥ प्रथकेशिकाशमभवा तर भूत्वा महिपी चिराय सा । उपलब्धरती दिवश्वयुत विनशा शापनिवृत्तिकारणम् ॥ ८ ॥ तदल तदपायचितया विपदुत्पत्तिमतामुपस्थिता । वसुधेयमवेक्ष्यता स्वया यमुम या हि नृपा कलानिण ॥९॥ उदय मदनाच्यमुशता श्रुतमाविष्टतमा मात्तया । मनसस्तदुपस्थिते खरे पुनीपतया प्रकाश्यताम् ॥ १० ॥ रदता कुन एर सा पुनर्भरता नानुमृतापि लभ्यते । परलोरनुपा पमभिर्गतयो भिनपधा हि देहिनाम् ॥ ११ ॥ अपशोरमना युटुपिनामनुगृहाय निरापदत्तिमि ·(I) स्वजनाश्रु किटातिमतन दहति प्रेतमिति प्रचक्षते ॥ १२ ॥ मरण प्रकृतिः शरीरिणा विकृति वितमुच्यते बुधै । क्षणमप्यवतिष्ठते श्वसन्यदि जतुर्ननु रामवानसौ ॥ १३ ॥ अपगच्छति मूढचेतन पियनाश हृदि शल्यमर्पितम् । स्थिरधीस्तु तदेव मन्यते कुशलद्वारतया समुदृतम् ॥ १४ ॥ स्वशरीरशरीणापि श्रुतमयोगविपर्ययो यदा । विरह किमिवानुतापयेद्वद बाह्येपियर्विपश्चितम् ॥ १५ ॥ न पृधग्जनाच्छुचो वश पशिनामुत्तम गतुमर्हसि । द्रुमप्तानुमता किमतर यदि वायो द्वितयेऽपि ते चला ॥१६॥ स तथेति विनतुरदारमते प्रतिगृह्य वचो सिसर्ज मुनिम् । तदटन्धपद हृदि गोकरने प्रतियातमित्रातिकमस्य गुरो. ॥१७॥ Ringhuramsa VIII. 11 An account of Kudurbar! महाश्वेताजनीत् । महाभाग यत्तन्मया कथितममृतमभयमानरसा कुल तस्मान्मदिति नाम्ना मदिरायतेक्षणा कन्यकाभूत् । तस्याश्चासो सकटगधर्वकुलमजुदरमलपीठप्रतिष्टितचरणो देवश्चित्ररथ पाणिम- प्रहीत् । अपरिमितगुणगणादयधान्यानितादुर्लभेनाध नाशे- पात पुरेण हेमपट्टाउनेन छत्रचामराचिनेन महादेवीशब्देन पर प्रीत. प्रसादमकरोत् । अन्योन्यप्रेमसाधनपरयोश्च तापानिमुखानि सेर- मानयो फाटेनाश्चर्यभूतमेकनीक्निमित्र पित्रोरथवा सर्वम्यैर गधर्व- रस्य या जीवलोकम्य दहिनरत्ननुदपादि कादवरीति नाना । मा च मे जन्मत प्रभृयनमनशयनयानाशना पर प्रेमम्थानमग्विपिश- भधाम दितीयमित हरप वारमितम् । एफर तया मपा च नृत्यगी- नादिकगन टना परिचपा.। शिशुननोचिताभिध नीडाभिरनिय-

·(179)
त्रणीनर्भरमपनीतो बालभार । सा चामुतेर मदीयेन इतवृत्तातेन समु
पजातशोका निश्चयमकान्नाह कथचिदपि सशोकाया महाश्वेताया-
वात्मन पाणिं ग्राहयिष्यामीति सखीजनस्य पुरत सशपथमभिहितपती ।
यदि कथमपि मामनिच्छतीमपि बलात्तात कदाचित्करमीचद्दातुमि-
छति तदाहमनशनेन वा हुताशनेन वा रज्जा वा विपेण वा नियत
मात्मानमुत्स्रक्ष्यामीति । सर्व च तदात्मदुहितु कृतनिश्चय निश्चल.
भाषित कर्णपरपरया परिजनसकाशाद्धराजश्वित्ररथ. स्वयमश.
णोत् । गच्छति काले समुपारूढनिर्भरयौवनामालोक्य सुता बलवदुप-
तापपरवश क्षणमपि न धृतिमलभत । एकापत्यतया चातिप्रियतया
किचिदपि तामभिधातुमित्यपश्यश्चान्यदुपायातरमिदमत्र
प्राप्तकालमिति मत्वा तया महादेव्या मदिरया सहारधार्य क्षीरोदना
मान कचुकिन वत्से महाश्वेते त्वद्वयतिकरेणैव दग्धहृदयानमिदम-
परमस्माकमुपस्थितमिदानीं तु कादबरीमनुनेतु व शरणमिति सदिक्ष्य
मत्समीपमद्येव प्रत्यूपसि प्रेपितवान् । ततो तया गुरुवचनगौरवेण
मखोप्रेम्णा च क्षीरोदेन साथै सा तलिका सखि कादबरि किं दु.
स्वितमपि जनमतितरा दु खयास जीरतीमिन्छसि चन्मा तत्कुरु गुरु
वचनमवितथमिति सदिय विसर्जिता । नातिचिर गताया च तस्याम-
नतरमैनेमा भूमिमनुप्राप्तो महाभाग इयभिधाय तूष्णीमभयत् ।
चनशक्त
Kádambar
XVIII
The duties of a king
राजधर्मान्प्रवक्ष्यामि यथावृत्तो भनेनृप ।
सभरश्च यथा तस्य सिद्धिश्च परमा यथा ॥ १ ॥
माम प्राप्तेन सस्कार क्षत्रियेण यथाविधि ।
मस्यास्य यथा याय कर्तव्य परिरक्षणम् ॥ २॥

·(179)
अराजके हि लोकेऽस्मिन् सर्वतो पिद्रुते भयात् ।
रक्षार्थमस्स सर्वस्य राजानमसृजत्प्रभुः ॥ ३ ॥
इदानिलयमार्काणामग्नेश्व वरुणस्य च ।
चद्रातिशयोश्चत्र माना निहन्य शाश्वती ॥४॥
यस्मादेपा सुरेंद्राणा मात्राम्यो निर्मितो नृप ।
तस्मादभिभवत्येष सर्वभूतानि तेजमा ॥५॥
तपत्यादित्यनच्चैप चक्षुपि च मनासि च ।
न चन भुवि शक्नोति कश्चिदप्यभिनीक्षितुम् ॥ ६ ॥
सोऽग्निर्भवति वायुश्च सो सोम स धर्मराट ।
स कुबेर स वरण स महेंद्र प्रभावत ॥ ७ ॥
बाटोऽपि नाग्मतन्यो मनुष्य इति भूमिप ।
महती देवता खेपा नररूपेण तिष्ठति ॥ ८ ॥
एकमेव दहयग्निर्नर दुरपर्पिणम् ।
कुर दहति राजाग्नि सपनद्रव्यमचयम् ॥ ९॥
कार्य सोऽक्ष्य शक्ति च देशकाली च तत ।
कुरते धर्ममियथै विश्वरूप पुन पुन ॥ १० ॥
यस्य प्रसाद पना श्रीजियश्च परात्री।
मयुश्च यमति ओरे मतिजोमयो किस ॥ ११ ॥
त यस्तु द्वेष्टि ममाहात् स मिनस्य यसरायम् ।
तम्य बागु पिनाभाय राना अनुरते मन ॥१२॥
तस्मादम यनिष्टेषु म व्याम्पेनराधिप ।
अनिष्ट चाप्यनिपु त धर्म न शिवालयत् ।। १३ ॥
सल्या माभूलाल र पनामा
प्रमोशीमय दरमसनमाभा ॥ १४ ॥
तम्य माग भूतानि स्थाररानि चगाणि च ।
भपानीगाय पच्यने मयान चटीच॥ १५॥

·( 17 )
त्रणीनर्भरमपनीतो बालभार । सा चामुतैन मदीयेन हतवृत्तातेन समु
पजातोका निश्चयमकान्निाह कथचिदपि सशोकायां महाश्वेताया-
वात्मन पाणि ग्राहयिष्यामीति सखीजनस्य पुरत सशपथमभिहितरती।
यदि कथमपि मामनिच्छतीमपि बलाचात कदाचित्कस्मीचद्दातुमि
प्छति तदाहमनशनेन ा हुताशनेन वा रज्या वा विपेण वा नियत
मात्मानमुत्स्रक्ष्यामीति । सर्व च तदात्मदुहितु कृतनिश्चय निश्चल-
भाषित कर्णपरपरया परिजनसकाशाद्धराजश्वित्ररथ स्वयमश.
णोत् । गच्छति काले समुपारूढनिर्भरयौपनामालोक्य सुता बलवदुप
तापपरवश क्षणमपि न धृतिमलभत । एकापसतया चातिप्रियतया
चनशक्त किंचिदपि तामभिधातुमित्यपश्यश्चान्यदुपायातरमिदमत्र
प्रातकालमिति मत्वा तया महादेव्या मदिरया सहारधार्य क्षीरोदना
मान कचुकिन वत्से महाश्वेते त्वद्वयतिकरेणैर दग्धहृदयानामिदम-
परमस्माकमुपस्थितमिदानीं तु कादबरीमनुनेतु त्व शरणमिति सदिश्य
मसमीपमद्यैर प्रत्यूपासि प्रेपितवान् । ततो तया गुरुवचनगोरवेण
मखीप्रेम्णा च क्षीरोदेन सार्धं सा तरलिका सखि कादबरि किं दु.
स्वितमीप जनमतितरा दु खयामि जीरतीमि उसि चैन्मा तत्कुरु गुरु
वचनमवितथमिति सदिश्य सिर्जिता । नातिचिर गताया च तस्याम-
नतरमेरेमा भूमिमनुप्राप्तो महाभाग इयभिधाय तूष्णीमभवत् ।
Kadambari
XVIII
The duties of a king
राजधर्मान्प्रवक्ष्यामि यथावृत्तो भन्नृप ।
समरश्च यथा तस्य सिद्धिश्च परमा यथा ॥ १ ॥
मान प्राप्तेन सस्कार क्षत्रियेण यथाविधि ।
मस्यास्य यथायाय पर्तव्य परिरक्षणम् ॥ २॥

·(179)
अराजके हि लोकेऽस्मिन् सर्वतो विद्भुते भयात् ।
रक्षार्थमस्य सर्वस्य राजानमसृजप्रभुः ॥ ३ ॥
इंद्रानिलयमार्काणामग्नेश्च वरुणस्य च ।
चद्रवितशयोश्चत्र मात्रा निईन्य शाश्वतीः ॥ ४॥
यस्मादपां सुरेंद्राणां मालाम्यो निर्मितो नृपः ।
तस्मादभिभवलेप सर्वभूतानि तेजसा ॥५॥
तपन्यादि साचैप चक्षुपि च मनांसि च ।
न चैन भुपि शक्नोति कश्चिदप्यभिवीक्षितुम् ॥ ६॥
सोऽनिर्भवति वायुश्च सोऽर्कः सोमः स धर्मराट् ।
स कुबेरः म वरुणः स महेंद्रः प्रभावतः ।। ७ ।।
वालोऽपि नारमतव्यो मनुष्य इति भूमिपः ।
महती देवता ह्येपा नररूपेण तिष्ठति ॥८॥
एकमेर दहन्यग्निर्नर दुरपसर्पिणम् ।
कुठं दहति राजाग्नि सपमुद्रव्यमचयम् ॥ ९॥
काय सोऽप्रेक्ष्य शक्ति च देशकालौ च तवत ।
कुम्ने धर्मसिद्धयर्थ विश्वरूप पुन. पुनः ॥ १० ॥
यस्य प्रसाद पमा श्रीविजयक्ष पराक्रमे ।
मृत्युश्च यमति क्रोधे मर्यतेजोमयो हि मः ॥ ११ ॥
त यस्तु द्वेष्टि ममोहान् स रिनश्य यतशयम् ।
तस्य ह्याशु विनाशाय राजा प्रकुरते मन.॥ १२॥
तम्माम यमिटेषु मन्यसम्पनराधिप. ।
अनिष्ट चाप्यनिष्टपु त धर्म न विचाठयेत् ॥ १३॥
सम्याथै माभूताना मार धर्ममा ननन् ।
प्रम्हलेजोमय दटमसूब पूर्वमीश्वरः ॥ १४ ॥
तम्प मागि भूतानि म्यारागि चराणि च ।
भपाहांगाय कापते म्यधर्मान चरति च ॥ १५॥

·(160) त देशकालो शक्तिं च विद्या चावेक्ष्य तचत । तथार्हत सप्रणयेनरेष्वन्यायपर्तिपु ॥ १६ ॥ स राजा पुरुपो दड स नेता शामिता च स । चतुर्णामाश्रमाणा च धर्मस्य प्रतिभू स्मृत ॥ १७ ॥ दडः शास्ति प्रजा सर्वा दड एगभिरक्षति । दड सुप्तेषु जागति दड धर्म विदुषुधा ॥ १८ ॥ समीक्ष्य स धृत सम्यक सर्ग रजयति प्रजा । असमीक्ष्य प्रणीतस्तु विनाशयति सर्वत ।।१९।। यदि न प्रणयेद्राजा दड दडयेष्वतद्रित । शूले मत्स्यानिवाक्षिप्य दुर्बलान् वलवत्तरा ॥२०॥ अद्यात्काक पुरोडाश वाऽवलिह्याद्धविस्तथा । स्वाम्य च न स्यात्कस्मिंश्चित्प्रवत्तताधरोचरम् ॥२१॥ सों दडजितो लोको दुर्लभी हि शुचिर्नर । दडस्य हि भयात्सा जगद्भोगाय कल्पते ॥२२॥ देवदानवगर्वा रक्षासि पतगोरगा । तेऽपि भोगाय कल्पते दडेनैव निपीडिता ॥२३॥ दुष्येयु सर्वपर्णाश्च भिधैरन मनसेतव । सर्वलोकप्रकोपच भरेहडस्य विभमात् ॥ २४ ॥ या श्यामो लोहिताक्षो दडश्चरति पापहा । प्रजास्तन न मुह्यति नेता चेत्साधु पश्यति ॥२५॥ तस्याहु सप्रणेतार रागान सत्पनादिनम् । समीक्ष्यकारिण प्राज्ञ धर्मकामार्थकोनिदम् ॥ २६ ॥ त राजा प्रणयन् सम्यक निबर्गेनाभिवर्धते । कामामा पिम क्षुद्रो देडेनर निहन्यते ॥२७॥ दडोहिमुमतेजो दुरश्चातामा । धर्माद्विचलिन नि नृपमेर मवाधरम् ॥ २८ ॥ Manu VII

·(181)
XIX.
An address to the Suprenie Being.
तस्मिनवसरे देवाः पौलस्त्योपप्लुता हरिम् ।
अभिजग्मुर्निदाधार्ताश्छायावृक्षमिवाध्यगाः ॥ १
ते च प्राहरुदन्वंतं बुबुधे चादिपूरुषः ।
अन्याक्षेपो भविष्यंत्याः कार्यसिद्धेहि लक्षणम् ॥ २ ॥
भोगिभोगासनासीनं ददृशुस्तं दिवौकसः ।
तत्फणामंडलोदचिर्मणिद्योतितविग्रहम् ॥ ३ ॥
श्रियः पद्मनिपाणायाः क्षामांतरितमेखले ।
अंके निक्षितचरणमास्तीर्णकरपल्लवे ।। ४ ।।
प्रबुपुंडरीकाक्षं वालातपनिभांशुकम् ।
दिवस शारदमिर प्रारंभसुखदर्शनम् ॥ ५॥
प्रभानुलिप्तश्रीवत्सं लक्ष्मीविभ्रमदर्पणम् ।
कौस्तुभारमपां सारं विभ्राणं वृहतोरसा ॥ ६ ॥
मुक्तशेपविरोधैव कुलिशत्रणलक्ष्मणा ।
उपस्थितं प्रांजदिना विनीतन गरूमता ॥ ७॥
योगनिद्रांतविशदैः पानिरवलोकनः ।
भृग्वादीननुगृहन सौखशायनिकापीन् ।॥ ८ ॥
प्रणिपन्य मुरास्तस्मै शमयिनै मुरद्विपाम् ।
अथेन तुष्टुवुः स्तुत्यमाड्मनसगोचरम् ॥ ९॥
नमो विश्वसजे पूर्व विध तदनु विभ्रते ।
अध विश्वस्प संहतं तुभ्य धा स्थितामने ॥ १०॥
रमनिराधारम यथा दिव्य पयोऽभुत ।
दो देश गुगोषमाम्नमरिक्रियः ॥ ११ ॥
अमेयो मिनटोसम्मनों प्रार्थनारहः ।
अजिना निगुपंतपयनी व्यका सारणम् ॥ १२ ॥

·(182)
हृदयस्थमनासनमकाम त्या तपस्विनम् ।
दयालुमनघस्पृष्ट पुराणमजर विदुः ॥ १३ ।।
सर्वज्ञस्त्वमविज्ञात सर्वयोनिस्त्वमात्मभू ।
सर्वप्रभूरनीशस्त्वमेकस्व सर्वरूपभाक् ॥ १४ ॥
सप्तसामोपगीत या सप्तार्णजलेशयम् ।
सप्ताचिर्मुखमाचख्यु सप्तलोकैकसश्चयम् ॥ १५ ॥
चतुर्वर्गफल ज्ञान कालावस्थाश्चतुर्युगा ।
चतुर्वर्णमयो लोकस्त्वत्त सर्व चतुर्मुखात् ॥ १६ ॥
अभ्यासनिगृहीतेन मनसा हृदयाश्रयम् ।
ज्योतिर्मय विचिन्वति योगिनस्त्या विमुक्तये ॥ १७ ॥
अजस्य गृहृतो जन्म निरीहस्य हतद्विप ।
स्वपतो जागरूकस्य याथाध्यं वेद कस्तन ॥ १८ ॥
शद्वादीन्त्रिपयान्भोक्तु चरितु दुश्वर तप
पर्याप्तोऽसि प्रजा पातुमोदासीन्येन वर्तितुम् ॥ १९ ॥
बहुधाप्यागममिन्ना पथान सिद्भिहेतर ।
त्वय्यर निपतत्योधा जाहृवीया इवार्णरे ॥२०॥
त्वय्यारेशितचित्ताना वत्समर्पितकर्मणाम् ।
गतिस्त्व वीतरागाणामभूर्य सनिवृत्तये ॥ २१ ॥
प्रत्यक्षोऽप्यपरिच्छेद्यो मह्यादिमहिमा तव ।
आप्तवागनुमानाभ्या साध्य त्वा प्रति का कथा ॥ २२ ॥
केवल स्मरणेनैव पुनासि पुरुष यतः ।
अनेन वृत्तय शेपा निवेदितफलास्वयि ॥ २३ ॥
उदधैरिव रत्नानि तेजासार विवस्वत ।
स्तुतिम्पो व्यतिरिच्यते दूराणि चरितानि ते ॥ २४ ॥
अनपातमामव्य न ते किंचन विद्यते ।
लोकानुप्रा एवैको हेतुस्ते जन्मकर्मणो ॥२५॥

·(183) माहमानं यदुन्कीर्य नव संहियते वचः। भ्रमण तदशक्तया वा न गुणानामियत्तया ॥ २६ ॥ इति प्रमादयामामुस्ते सुरास्तमधोक्षजम् । भूतार्थव्यातिः सा हि न स्तुतिः परमेष्टिनः ॥ २७ ॥ Raguuramsa X An old minister's advice to a young prince. अथ सोऽप्याचचक्षने । देव मयापि परिभ्रमता विध्यादन्यां कोपि कुमारः क्षुधा तृपा च किश्यन्नगार्हः याचिकूपान्यामेऽष्टवर्षदेशीयो दृष्टः । स च त्रासगद्गदमगदत् । महाभाग क्लिष्टम्य में क्रियतामार्य साहाय्यकम् । अस्य मे प्राणापहारिणी पिपासां प्रतिकर्तुमुदकमुदं- चनिह कूपे कोऽपि निष्कलो ममफशरणभूतः पतिः । नमलमस्मि नाहमुर्तुमिति । अथाहमभ्येन्य व्रतत्या कयारि वृद्धमुत्तार्य तं च बालं वंशनालीमुखोदृताभिरद्भिः फलैध पंचत्रः शरक्षपोच्छ्रितस्या टकुचक्षरय शिखरापापाणपतितः प्रत्यानीतप्रातिमापाद्य तरु- तलनिपगस्त जरंतमनवम् । तात क एप बालः को वा भवान्कयं वेयमापटापनेति । सोऽश्रुगद्गदमगदत् श्रूयतां महाभाग । विदर्भो माम जनपदः । तस्मिन्भोजवंशभूपणमरतार इस धर्मस्पातिसत्यः सत्यवादी वदान्यो विनीतो विनेता प्रजानां रजितमृत्यः कीर्तिमानु दो बुद्धिमूर्तिभ्यामधानशीलः शास्त्रप्रमाणकः शस्यमव्यकल्पारमी संभावयिता युधान्प्रभावयिता सेत्रकानुद्भावयिता यधूनयग्मावयिता शजूनमंबदप्रलापेवदत्तकर्णः कदाचिटप्यवितृष्णा गुणेश्वतिनमः कल्यान नदिशधर्मामंहिता, वाशि, मुकुते, मुताएं. प्रयुगकर्ता. प्रायशिना कोशमानयापनन पक्षना नयशाणानुसहपिता कृतकर्मणामनुसनमानः मयः प्रतिको देवमानुपागामारदां पाट. गुमौरोगनिपुगी मनुमागेण प्रणेता चातुर्वर्यस्य पुण्यश्लोकः पुन्य ·(184) वर्मा नामासीत् । स पुष्यैः कर्मभिः प्राप्य पुरुषायुपं पुनरपुर्ण प्रजानामगण्यतामरेषु । तदनतरमनंतवर्मा नाम तदापतिरवनिमः तिष्ठत् । स सर्वगुणः समृद्रोऽपि दैवाइंडरिया नात्यादृतीभूत तमेकदा रहप्ति वसुरक्षितो नाम मंत्रिवृद्धः पितुरस्य बहुमतः प्रगर वागभाषत । तात सर्वबारमसंपदभिजनात्प्रभृत्यन्यूनैवात्रभवति लक्ष्य बुद्धिश्च निसर्गपट्टी कलासु नृत्यगीतादिषु चित्रेषु च काव्यविस्त माप्तविस्तारा तवेतरेभ्योः विशिष्यते 1 तथाप्यसावप्रतिपद्यात्मसंस्क मर्थशास्त्र वनाग्निसंशोधितेय हेमजाति तिभाति बुद्धिः । बुदिही हि भूभृदत्युच्छितोऽपि परैरच्यारुह्यमाणमात्मानं न चेतयते । न शक्तः साध्यं साधन वा विभज्य वार्ततुम् । अयथातश्च कर्म प्रतिहन्यमानः स्वैः परैश्च परिभूयते । न चावज्ञातस्याज्ञा प्रभवी प्रजानां योगक्षेमाराधनाय। अतिक्रांतशासनाश्च प्रजा यत्किचनव दिन्यो यथाकथीचर्तिन्यः सर्वाः स्थितीः संकिरयुः । निर्मर्यादय लोको लोकादितोऽमुतश्च स्वामिनमारमानं स भ्रशयते । आगमदी दृष्टेन खल्वध्वना सुखेन वर्तते लोकयात्रा | दिव्यं हि चक्षुर्भूतभवः विष्यासु व्यवहितविप्रकृष्टादिषु च विपयेषु शास्त्र नामाप्रतिहतपति तेन हीनः सतोरप्यायतविशालयोर्लोचनयोरंध एव जंतुरर्थदर्शनेन सामर्थ्यात् । अतो विहाय बाह्यविद्यास्वभिपगमागमय दडनीतिं कुल विद्याम् । तदर्थानुष्ठानेन चावर्जितशक्तिसिद्धिरस्खालतशासनः शशा चिरमुदधिमेखलामुर्वीमिति । Dasa-kumárachariti XXI. Chanakya's soliloquy. चाणक्यः । कथप फ एप मयि स्थिते चद्रगुप्तमभिमयितुमिच्छति आस्यादितद्विरदशोणितशोणशोभा संध्यारणामिन फलां शशांछनस्य ।

·(155) - नृभविटाग्निमुवम्य मुखाम्पुरती को हर्तुमिच्छति हरे परिभ्य दयन् ।। १ ।। (शियोपनात आमन उपविश्य नाटयेनामगतम) । कर प्रभागना गतोयमध पारेषु यथा फिल नकुलविनाशजनितरापो राक्षन पितृवरामपितेन मालनदरायपरिपणनप्रोसाहितेन पर्वनक पुत्रेण मग्यनुना मह सभाय तटुपगृहीतेन च महता म्लेच्छराज- बग्न परिवृतो वृपलमभियोक्तमुद्यत इति । ( विचिन्य ।) अथना येन मया मटाफप्रकाश नागवध प्रतिनाय निस्तार्णा दुस्तरा प्रतिज्ञासगिसोहमिदानी प्रकाशीभवतमप्यनमथ न समर्म किं प्रश- मयिनुम् । साहमिदानामवसितप्रतिज्ञाभारोपि वृपलापेक्षया अख वाग्यामि । येन मया भुवो ह्रदयरोगा इब ना नदा समुखाता मरनि कमलिनीय च मौर्ये लक्ष्मी स्थिरपदा कृता ! अपवा अगृ- हीने राक्षने किमुखान नदवशम्य किंवा स्थर्यमुपादित चद्रगुप्तल- भन्या । अहाँ राक्षमम्य नदरश निरतिशयो भत्तिगुण । स खलु काम्नश्चिदपि जाति नदान्वयारयो दृपउस्य साचित्र्य ग्राहयितु न शक्यते (प्रत्यक्षपाटाकाये लक्ष्य बट्वा ) । साधु अमान्य राक्षम माधु । मायु श्रोत्रिय साधु । सा मत्रिवृहस्पते सानु । कुन ऐश्वर्यादनपेतमीश्वरमय टोकीर्यत सेवते त गच्छन्यनु ये विपत्तिनु पुनस्तै तप्रतिष्टाशया । भर्नु प्रलयपि पूर्वमुकृतासगेन भक्तया कार्यधुर वहति वहाम्ने दुर्लभाम्बाशा ॥२॥ भन ताम्मास वसाह पन कयनमा वृषटस्य साचिन्यग्रह- न मानुमहः म्यादिति । तमयान्यस्मिन्वस्तुनि न शयानन स्थाय. ते यथाशक्ति क्रियते तनहण प्रति यन । कयमिव । अत्र ताव. पटपतिकपोल्पविनाशनापि चागत्यस्यारत मातानि विक- न्यया राममेनाम्मानयनोपकारि मित्र धानिनम्नपनी पतिक इति मगया ·(186) सचारती जगति जनापवाद । लोकप्रत्ययार्थभम्यवार्थस्याभिव्यक्तय पिता ते चाणक्येन घातित इति रहसि तासयिवा भागुरायणेनापवा हित पर्वतकपुत्रो मलयकेतु । शक्य खल्वेप राक्षसमतिपरिगृही तोपि व्यत्तिष्टमान प्रज्ञया निगृहीतुम् । न पुनरस्य निग्रहा त्पर्वतकरधो पन्न राक्षमम्यायश प्रकाशीभर प्रमाप्टुमिच्छामि । प्रयुक्ताश्च स्वपक्षपरपक्षयोरनुरक्तापरक्तजनजिज्ञासया बहुविध देशवेपभापाचारसचारवेदिनो नानाव्यजना प्रणिधय । अनि ष्यते च कुसुमपुरवासिना नदामात्यसुहृदा निपुण प्रचारगतम् तत्तत्कारणमुपाद्य कृतकृत्यतामापादिताश्चद्रगुप्तसहोथायिनो भद्र भटप्रभृतय प्रधानपुरुषा । शत्रुप्रयुक्ताना च तक्षिणरसदायिना प्रति विधान प्रत्यप्रमादिन पर्गक्षितभक्तय क्षितिपतिप्रत्यासन्ना नियो जितास्तत्राप्तपुरुपा । अस्ति चास्माक सहाध्यायि मित्रमिदुशर्मा नाम ब्राह्मण स चौशनम्या दडनीत्या चतु पष्टयगे ज्योति शास्त्रे च पर प्रानीप्यमुपगत । स मया क्षपणकलिगधारी नदवशवधन तिज्ञानतरमेर कुसुमपुरमपयि सर्वनदामात्य सह सख्य ग्राहितो विशेषतश्च तस्मिनाक्षस समुत्पन्नविश्रम । तेनेदानी महत्प्रयोजन- मनुष्य भविष्यति । तदेवमस्मत्तो न किचि परिहास्यते । वृपल एवं केवल प्रधानप्रकृतिष्वस्माम्बारोपितराज्यतत्रभार सततमुदास्ते । अथवा यस्त्रयमभियोगद वरसाधारणैरपात तदेव राज्य सुखयति । कुत । स्वयमाहृत्य भुजाना परिनापि स्वभारत । गजेंद्राश्च नरेंद्राश्च प्राय सीदति दु स्विता ॥३॥ Mudiarakshs 1 I. XIII. Sarasvati cuirsel by Dniugans पुग कि भगरान् स्व लोकमधितिष्ठन् परमेष्टी रिकासिनि पम ·( 187 ) विष्टरे ममुपविष्ट शुनासीरप्रमुखौँर्माण परिवृता ब्रह्मोदिताः कथाः कुन्निन्याश्च निरवद्या विद्यागो विभावयन् कदाचिदासाचक्रे । तथा- सीन च त त्रिभुवनप्रतीक्ष्य सर्च दक्षचाक्षुपप्रभृतय सप्रजापतयः म च सप्तापपुर सरमहामुनय सिपेनिरे । विद्यापिसवादकृताश्च तत्र तेपामन्योन्यस्थ विवादा प्रादुरभूपन् । अगतिरोपण प्रकृया महा तपा मुनिरनेस्तनयस्तारापतीता नाना द्वितीयेन मदुनाम्ना मनिना सह कलहायमान साम गायन् क्रोधाधो पिस्वरमकरोत् । सर्वेषु शापभयप्रतिपन्नमानेषु मुनिषु देवी सरस्वती तच्छुत्या जहास | दृष्ट्या तु ता तथा हमती स मुनिरा पापे दुर्गृहीतविद्यालयापलेपे दुर्विदग्धे मामप्यपहममीत्युक्या कोपतरलितागुलिना रेणाक्षमाला पिक्षिप्य कामडरन चारिणा समुपस्पृश्य शापजट जग्राह । अनातर स्वयभुगोऽभ्यासे समुपविष्टा देवी सावित्री आ क्रोघोपहत दुरामन्ना मन ब्रह्मण्यो मनिग्वेटक कथमा मस्वलित दिलक्ष सकरमुरामुरमुनिमनुजबदनीया त्रिभुवनमातर सरस्वता शप्तु ममिल्पीयुक्या वृमीमपहाय समुत्तस्थे । ततो मर्पय गर्षय भगवनभू. मिरेपा शापस्येन्यनुशास्यमानोऽपि तापसरपाध्याय स्खलितमेक क्षम. स्वेति बद्धानटिपुट प्रमाद्यमानोऽपि शिष्य पुत्र मा पास्तपस प्रयूहमिति निवार्यमाणोऽप्यविणा रोपादेशविवशो दुर्वामा दुर्तिनीते व्यपनयामि ते विद्यालयापटपविशेषतनितामुन्नतिमधस्ताद छ मर्य- लोकमि युक्त्या नछापादक निसर्ग। तत प्रतिशापदानोद्यता च सावित्री सखि सहर कोध मस्तुतमतयोऽपि जाय द्विज मानो माननीया इत्यभिदधाना मरस्वन्येना न्यवारयत् । अथ ता तथा शप्ता सरस्वती दृष्ट्वा पितामह सीरमुगाच । ब्रह्मन्न बटु साधुमेरितोऽय पथा येनाऽमि प्रवृत्त । पुरस्तादुद्दामप्रसूतद्रियनाजिसमुथापित रज क्लुपयति दृष्टिमनक्षनिताम् । फियर ग चभुरीक्षने । विशुद्रपा पाप ADHI ·Iss) धिया पश्यंति कृतबुद्धय. सर्वानसतः सतो वा । निसर्गविरोधिनी चैय पयः पावकयोरिव एकत्र धर्मक्रोधयोवृत्ति. । बाटोकमपहाय कथं तमसि निमज्जसि । क्षमा हि मूल मर्वतपसाम् । परदोपदर्शन . दक्षा दृष्टिरिव कुपिता न ते बुद्धिरात्मनो दोपान्पश्यति । क महात- पोभारवैषयिकता क पुरोभागित्वम् । अतिरोपणश्चक्षुष्मानपि अंध एवाजनि । नहि ग्वल कोपफलपिता विमृशति मतिः फेर्तन्यमकर्तव्य वा । कुपितस्य हि प्रथमांधकारिणी भवति विद्या ततो भ्रकुटी । आदा- विद्रियाणि रागः समास्कदति चरमं चक्षुः । आरभे तपो गलति पश्चात् स्वेदसलिलम् । पूर्वमयशः स्फुरति अनतरमधर. कथ चते विषपादपस्येव लोकविनाशाय वल्कलानि जातानि । अनुचिता खल्व• स्य मुनिवेपस्य हारयष्टिरिव वृत्तमुक्ता चित्तवृत्तिः । शैक्ष्य इत्र वृथा वसि कृत्रिमोपशमम् । अनेनापि लघिम्ना चाद्याप्युपर्यय प्लबसे ज्ञानोदन्यतः । न स्वल्वेडमूकाक्षा एडा जडा या सर्व एते महर्षयः । रोपदोपनिषेव्ये सहृदये निग्राह्ये किमर्थमसि निगृहीतवाननागस सर- स्वतीम् । एतानि तान्या मस्खलितवैलक्ष्याणि यैर्याति वाच्यतामवि- दग्धो जनः । इत्युक्पा पुनराह । भद्रे सरस्वति मा गा विषादम् । एषा स्वमनुयास्यति सावित्री । विनोदायष्यति चास्मद्विरहतां त्वाम् । आमजमुखकमलावलोकनायधिश्च ते शापोऽय भविष्यतीत्यभिधाय विसर्जितसुरमुनिमंडलः समुचिताहिककरणायोदतिष्ठत् । त्यपि शप्ता किंचिदधोमुखी सह सावित्र्या गृहमगात् । Ilarsliachiarita. मरस्व- XXIII Miscellaneous serses. वेदांतेषु गमाहुरेकपुरुष व्याप्य स्थित रोदसी यस्मिन्नीश्वर इत्यनन्यविषयः शन्दोपयार्याक्षरः ।

·-
( 189)
अंतर्यश्च मुमुक्षुमिनियमितप्राणादिभिग्यते
स स्थाणुः स्थिरभक्तियोगसुलभो निःश्रेयसायास्त यः ॥ १॥
अर्थातुराणां न गुरुर्न बंधुः कामातुराणां न भयं न लरजा ।
विद्यातुराणां न सुखं न निद्रा क्षुधातुराणां न रुचिर्न वेला ॥ २ ॥
कनकभूषणसंग्रहणोचितो यदि मणिस्त्रपुणि प्रणिधीयतें
न स विरौति न चापि स शोभते भवति योजयितुर्वचनीयता ॥३॥
निःस्वो वष्टि शतं शती दशशतं लक्षं सहस्राधिपो
टक्षेशः क्षितिपालतां क्षितिपतिश्चक्रेशतां वांछति ।
चक्रेशः पुनरिद्रतां सुरपति मं पदं वांछति
ग्रला शेवपदं शिको ही पदमाश को गर..
पथा चतुभिः कनक परीक्ष्यते निघर्पणच्छेदनतापताडनैः ।
तथा चतुभिः पुरुषः परीक्ष्यते श्रुतेन शीलेन कुटेन कर्मणा ॥ ५॥
यांति न्यायप्रवृत्तस्य तियंचोऽपि सहायताम् ।
अपंथानं तु गच्छंतं सोदरोऽपि विमुचति ।। ६ ॥
स हि गगनविहारी कल्मपध्वंसकारी
दशशतकरधारी ज्योतिषां मध्यचारी ।
विधुरपि विधियोगाद् अस्यते राहणासौ
लिखितमपि ललाटे प्रोज्झितुं का समर्थः ॥ ७ ॥
'महमेव गुरुः सुदारुणानामिति हालाहल मास्म तात दृयः ।
ननु संति भवारशानि भूयो भूवनेऽस्मिन्यचनानि दुर्जनानाम् ॥ ८॥
गुणालयोप्यसन्मंत्री नृपतिर्नाधिगम्यते ।
प्रसनस्वादुसटिलो दुटपाहो यथा हुदः॥९॥
उदपति यदि भानुः पश्रिमे दिग्निमागे
पिफसति यदि पमं पर्वतानां शिखाने ।
प्रचलति यदि मेरुः शीततां याति यहि-
न चलति सलु पाक्यं सम्जनानां कदाचित् ॥१०॥

·(190)
उपेक्षित क्षीणबलोपि शनु प्रमाददोपापुरुषैर्मदाध ।
साध्योपि भूना प्रथम ततोऽपावसाध्यता व्याधिरिव प्रयाति ।। ११
गुणपदगुणरा कुर्वता कार्यमादा
परिणतिरवधार्या यत्नत पीटतेन ।
अतिरभसताना कर्मणामाविपत्ते
र्भवति हृदयदाही शल्यतुल्यो विपाक ॥ १२ ॥
वृक्ष क्षीणफ्ल यजति विहगा शुष्क सर सारसा
पुष्प पर्युषित त्यजति ममुपा दग्ध वनात मृगा ।
निर्द्रव्य पुरुष त्यजति गणिका भ्रष्टश्रिय मत्रिण
मर्व कार्यवशाज्जनोऽभिरमते कस्यास्ति को बल्लभ ॥१३॥
सदादान परिक्षीण शस्त एव करीश्वर ।
अदान पीनगात्रोपि निंद्य एव हि गर्दभ ॥१४॥
मदोमत्तस्य भूपस्य कुजरस्य च गच्छत ।
उमार्ग वाच्यता याति महामात्रा समीपगा ॥१५॥
हर्तुर्याति न गोचर किमपि श पुष्णाति यत्सर्वदा
ह्यार्थभ्य प्रतिपाद्यमानमनिश प्राप्नोति वृद्धि पराम् ।
कल्पातेष्वपि न प्रयाति निधन विद्याख्यमतर्धन
येपा ताप्रति मानमुज्झत नृपा कस्तै सह स्पर्धते ॥ १६ ॥
हे राजानस्त्यजत सुकविप्रेमधे विरोध
शुद्धा कीर्ति स्फुरति भरता नूनमेत प्रसादात् !
तुद्ध तदलघु रघुस्वामिन सच्चरित
जुद्धीतस्त्रिभुवनजयी हास्यमार्ग दशास्य ॥ १७ ॥
पार्ता च कौतुक्ती विमला च विद्या
स्टोयोता परिमला गुरगलाये ।
नरस्य बिंदुरिय यारिणि दुर्निगर
मेतरय प्रसरति स्वयमेर लोके ॥ १८ ॥

·(1) पत्र नव यदा करीरपिटपे दोयो वसतस्य मि नौलफोप्यरलोकते यदि दिवा सूर्यम्य किं दृपणम् । पारा नेन पतति चातरुमुखे मेवस्य किं दृषण यपूर्व विभिना ललाटलिखित तन्मानितु क क्षम ॥ १९ ॥ को न याति वश लेके मुखे पिंडन पूरित मृदगो मुखलेपन करोति मधुरध्वनिम् ॥ २० ॥ वहिस्तस्य जटायने जलनिधि कुल्यायत तक्षणा- न्मेर म्यन्यशिलायते मृगपति सद्य कुरगायते । व्यालो मान्यगुणायत पिपरस पीयपत्रीयते यम्यागेऽग्विटलोकनभतम शील समुालति ।। २२ ।। जन्यस्माट पपदो नाच प्रायेण दु सही भवति । 'निरपि न दहति तादृग्याग्दहति वालुकानिकर ॥२२ ।। चिणाराय चिदपि च हाहेति रदित वचिद्विद्वगोष्टी बचिदपि मुरामत्कलह । चिठामा रम्या कचिदपि जराजर्जरतनु न जाने ममार किममृतमय कि विषमय ॥ २३ ॥ काशेय कृमिज मुवर्णमुपलाद दृर्वापि गोरोमत पसातामरस ययाक उदधेरिंदावर गोमयात् । काष्टादग्निरहे फणादपि मणिर्गोपित्ततो रोचना प्रामाश्य स्वगुणोदयेन गुणिनो गच्छति कि जन्मना ॥ २४ ॥ गोद्धारो मसरग्रम्ता प्रभव म्भयदृपिता अबोधोपहताश्चान्ये जीर्णमगे सुभाषितम् ॥ २५॥ तृणानि गोन्मूलयति प्रभजनो मृदूनि नीचे प्रणतानि सर्वत । वभार एरोन्नतचेतमामय महान्महस्ते करोति विस्मन् ॥ २६ ।। गुणायते दोपा सुजनपदने दुर्जनमुखे गुणा दीपायते किमिनि जगता विस्मयपदम् ।

·(192) यथा जीमूतोय लरणजलधेरि मधुर फणी पीत्वा क्षीर वमति गरल दु सहतरम् ॥ २७ ॥ दलति हृदय गाढोद्वेग द्विधा न तु भिद्यते वहति विकल कायो मोह न मुचति चेतनाम् । ज्वलयति तनुमतर्दाह करोति न भस्मसात् प्रहरति विधिर्मर्मच्छेदी न कृतति जीवितम् ।। २८॥ यस्मिन्कुले य पुरुष प्रधान स सर्रयत्नै परिरक्षणीय तस्मिन् विनष्टे स्वकुल निनष्ट न नाभिभगे हरका वहति ॥ २९ ।। इक्षारपात्क्रमश पर्वणि पर्वणि यथाविशेप । तद्वत्सज्जनमैत्री विपरीताना च विपरीता ॥ ३०॥ क्षते प्रहारा निपतत्यभीक्ष्ण धनक्षये वर्धति जाठराग्नि । आपत्सु वैराणि समुद्भवति छिद्रेष्वना बहुलभिवति ॥ ३१ ॥ पिबति नद्य स्वयमेव नाभ स्वय न खादति फलानि वृक्षा नादति सस्य खल वारिसाहा परोपकाराय सता विभूतय ॥३२॥ घृष्ट घृष्ट पुनरपि पुनश्चदन चारुगध छिन्न छिन्न पुनरपि पुन स्वादु चवेभुदडम् । दग्ध दग्ध पुनरपि पुन काचन कातवर्ण न प्राणाते प्रकृतिविकृतिर्जायते हात्तमानाम् ॥३३॥ क्षण वालो भूत्या क्षणमपि युवा कामरसिक क्षण नितीन क्षणमपि च सपूर्णविभव । जराजीगरंगर्नट झ वलीमडिततनु नर ससाराते विशति यमधानीजवनिकाम् ॥ ३४ ॥ प्रतिपक्षेणापि पति सेरते भर्तृपसला सान्य । अन्यसरिता शतानि हि समुद्रगा प्रापयत्सब्धिम् ॥३५॥ उदयमयते दिडमालिन्य निरानुरततरा . सानिया ·(13) रचयतितरां स्वैराचारप्रवर्तनकर्तन बत बत लसत्तेज.पुंजो विभाति विभाकरः ॥ ३६॥ गगवाघविनाशिनी जनमन.सतोषचंद्रिका तीक्ष्णांशोरपि सत्प्रभव जगदज्ञानांधकारापहा । छायेवाखिलतापनाशनकरी स्वधनुवत्कामदा पुण्यैरेव हि लभ्यते सुकृतिभिः सत्सगतिर्दुर्लभा ।। ३७ ।। उन्नतं पदमवाप्य यो लहेलयैव स पतेदिति ब्रुवन् शैलेशखरगतो दृषकणवारुमारुतधुतः पतत्यधः ॥ ३८ ॥ वहिःसर्वाकारप्रगुणरमणीय व्यवहरन् पराभ्यूहस्थानान्यपि तनुतराणि स्थगयति । जन विद्वानेकः सकलमभिसधाय कपटै- स्तटस्थः स्वानर्थान्धटयति च मौन च भजते ॥ ३९ ॥ कि कापि प्रलयानलैविटपिनो निर्दह्य भस्मीकृता. किंस्विदेवगजेन पकजवन निष्कदमुन्मूलितम् । कि वा हत कृतांतकेसरिभयात्यक्तो मदः कुञ्जरे- येनास्मिन् विरसे करीरकुसुमे हा मृग विश्राम्यसि ॥४०॥ इहानेके सन्यं सततमुपकारिण्युपकृति कृतज्ञाः कुर्वतो जगति निवसत्येव सुधियः । कियतस्ते सतः सुकृतपरिपाकप्रणयिनो विना स्वार्थ येषां भवति परकृत्यव्यसनिता ॥ ४१ ॥ आशा नाम नदी मनोरथजला तृष्णातरंगाकुला रागावती वितर्कविहगा धैर्यद्रुमध्वंसिनी । मोहावर्तसुदुस्तरा प्रकटितप्रोत्तुंगचिंतातटी तस्याः पारगता विशुद्धमनसे नदति योगीश्वराः ॥१२॥ प्रथमवयसि पीत तोयमल्पं स्मरतः शिरसि निहितभारा नालिकेरा नराणाम् ।

·(194) उदकम मृतकल्प दद्युराजीवितात न हि कंतमुपकार साधयो विस्मरति ॥ ४३ ॥ मजतोऽपि विपत्पयोधिगहने नि शकधैर्यावृता कुवैत्येव परोपकारमनिश सतो यथाशक्ति वै । राहोरुप्रकरालवक्त्रकुहरप्रासाभिभूतोप्यल चद्र किं न जन करोति सुखिन ग्रासावशेपै करै ॥ १४ ॥ अतिमलिने कर्तव्ये भवति खलानामतीर निपुणा धी तिमिरे हि कौशिकाना रूप प्रतिपद्यते दृष्टि गुणिनामपि निजरूपप्रतिपत्ति परत एव सभवति । स्वमहिमदर्शनमक्ष्णोर्मुकुरतले जायते यस्मात् ॥ ४५ ॥ दीनाना कल्पवृक्ष स्वगुणफलनत सज्जनाना कुटुबी भादर्श शिक्षिताना सुचरितानकप शीलवेलासमुद्र । सत्कर्ता नावमता पुरुषगुणनिधिदक्षिणादारसत्वो होक श्लाघ्य स जीवत्यधिकगुणतया चोच्छ्वसतीव चान्ये ॥ ४३ ॥ चाचल्यमुच्चै श्रवसस्तुरगात्कौटिल्यमिदोर्विपतो विमोह इतिश्रियाऽशिक्षि सहोदरेभ्यो जाने न कस्माद्गुणवद्विरोध ॥४७॥ गधाट्या नवमालका मधुकरस्त्यक्त्वा गतो यूथिका तां दृष्ट्वाश गत स चदनवन पश्चासरोज गत । बद्धस्तत्र निशाकरण सहसा रोदित्यसा मदधी । सतोषेण विना पराभवपद प्राप्नोति सर्वो जन ॥४८॥ स पुमानर्थरजमा यस्य नानि पुर स्थिते । नान्यामगुलिमभ्येति सख्यायामुद्यतांगुलि ॥ ४६ ।। भजते विदेशमधिकेन जितस्तदनुप्रवेशमथवा कुशल | मुग्वमिदुमाग्यलकपोलमत प्रतिमान्छलेन मुशामविशत् ॥ ५० ॥ बृहसहाय कार्यात क्षोदीयानपि गच्छति । संभूर्याभोधिमभ्येति महानया नगापगा ॥ ५२ ।।

·(195) भय तावत्सेच्यादभिनिविशते मेत्रकजन तत प्रत्यामन्ना इवति हदये चैत्र निहिनन् । ततोऽध्यारूढाना पदमनुजनद्वेपजनन गति सोझ्याणां पतनननुकुल कलयति ।। ५३ ।। भैतन्य नृपतेस्नत सचिवतो राजस्ततो वल्लभा- दन्येभ्यश्च वसति येऽभ्य भवने लयप्रमादा विटा । दैन्यादुन्मुखदर्शनापटपन पेंडार्थमायम्यन सेवा लावरकरिणी कृतषिय. स्थाने श्ववृत्ति विटु ॥ ५४॥ दोपारोपि कुटिटोपि कलरितोपि मित्रावमाननमये विहितोदयोपि ॥ चदस्तथापि सहमतामुपति नाश्रिनेषु महता गुणदोषणका १५५१४ लावण्याकमि मप्रतापगरिमग्यग्रेनरे त्यागिना देव न्वय्यानीभरक्षमभुजे निष्पादिते वेधमा । इदुः किं घटिन निमेष विहित पूषा किमुत्पादित चिनारत्नमहो मुवैर किममी मृष्टा कुलक्ष्मभृत ॥ ५६ ॥ मुटव मुखमेयो दुःमधानश्च दुर्जनो भवति । मुतनस्तु कनक घटना दुर्भद्याश्वामधेय ॥ ५७ ॥ पादन्यास क्षितिघरगुरोन्नि कृत्रा सुमेरो कात येन क्षपिततममा मध्यम धाम विध्यो । सोय चद्र पतति गगनादसशेपैर्मयुखै- स्यासडिर्भवति महतामयपभ्रशनिष्ठा ।। ५८ ॥ गागमवु मितमत्रु यामुन कन्टाभनुभयत्र मन्नत । राजहम तर मैव शुभ्रता चायने न च न चापचीयते ॥ ५९॥ कुमुदशरले फुल्लाभोज मरोभिरटकना मरकतमणिभ्यामा शविहाय वनम्थीम् स्मरति करभो यद् वृक्षाणा चरन्मल्यन्वना परिचयरति सा दुर्वारा न ना गुणवैरिता ।। ६० ॥

·(196)
आपुष्पप्रसवान्मनाहरतया विश्वास्य विश्व जन
हहो दाडिम तावदेव सहस वृद्धि स्वकीयामिह ।
यावनीत परोपभोगसहतामेपा ततस्तां तथा
ज्ञाया ते हृदय द्विधा दलति यत्तेनातिययो भवान् ।। ६९
अगुरुरिति वदतु लोको गौरवमय
पुनरह
मन्ये
दर्शितगुणैव वृत्तिर्यम्य जने जनितदाहेऽपि ॥ ६२ ।।
भानु सकृद्युक्ततुरग एव गत्रिदिव गमवह प्रयाति ।
शेष संदेवहितभूमिमारः पष्ठाशवृत्तेरपि धर्म एप. ॥ ६३
हस्त इय भूतिमलिनो यथा यथा लघयति खल, सुजनम् ।
दर्पणमिव त कुरुते तथा तथा निर्मलच्छायम् ।। ६४ ॥
शमयति गजानन्यान्गधद्विप कलभोपि सन्
भवति सुतरा वेगोदप भुजगशिशोपिम् ।
भुवमधिपतिर्बालावस्थाप्यल परिरक्षितु
न सलु वयसा जात्याय स्वकार्यसही भरः ॥ ६५ ॥
सृनति तापदशेवगु गाकर पुरुषरत्नमठकरग भुव ।
तदपि तत्क्षणभगि करोति चेदहह कष्टमपडितता विधेः ॥ १६ ॥
धरलयति समग्र चद्रमा जीवलोक
किमिति निजफलक नात्मसस्थं प्रमार्टि ।
भवति विदितमतत्प्रायश. सज्जनाना
परहितनिरतानामादरो नामकार्य ॥ ६७ ॥
केनादिष्टी कमलकुमुदोन्मीलने पुष्पवती
विश्व तोय. स्नपयितुममा कैन वा वारिवाह ।
विश्वानदोपचयचतुरो दुर्जनानां दुराप.
माया लोके जयति महतामुग्यलाय निसर्गः ॥ ६८॥

·NOTES. --0-- I i tot very night. AFTER a de no has acce : ererywhero, 1 e le who can go apy here, why ATTYY if therefore, lift 13 to ead, ye if we are destingu to die A3 Ilves, rem una aliye हमाचल्लोष (कृत प्रममा यस्मै and not a thou k eff its be made fur arm though we'l taheu cure of g ade kuppils II art having of red 429897 laving create conti lonce in him with respet to me 579 Tr condict, charcter OTT to sacli an ectent, 90 back ( said ironically ) ET a vow, for a full explanattou See II Apte's Edition or far TCETE 99441475 mubually unficting, at variance with one another 3 ou this porat TTTT Inquiry search IIC CATCH atly berag isod az voden alues or snudal: na was secretly carried off or removed Tinatrimonial alliance Tagsta? rery difficult to contend myth on account of the fuddeo attack To wishes to 815e of preserva *74975 who prored true to this master's salt pat nu mi I put on these red garments 41311* 12 pot telling the silence 1074* being realized or fulfilled IV A RATTAAT &c for the beauty (of spomen) has for its ruit the secaring of the attrelment or faroar of their loter, u. 4. esaty which succeeds in woulog sbs heart of loyer3 4767713 a to mule ber beauty not fraitles for fructful ) 977 from each pansnce 15 perlored by siger, नास्थिानिय (मत्र ) ईसना) स्थिर निस्य यस्स-firmly beat pon gaining the desired object met ouce tpon a time ·+ gia14 rnding with the appearance of the frut the pennace ending wben the desired object bhonld le accomplislied MATTIT deterruinntion par the 110510, sticke or folds of the neck lace) A157 11e youtg or morning sun ENT Cc the close contact of wuch ( with the body ) was interrapted by the protu berance of her breasts fataas taken away or ritdrarn frow, not used or all lied to, 9701 ford of, accustomed to Tear gati using as * jillow () look glance area 11-7757 saat in the case of treer, ud aiat Faat in the case of Gula 1991772the maternal lose ( of Pärntı ) for whom 2946477.7(lit in close coblact with the Inrk of trees as an u per anar lunt Y TITTA I (741) Iazzling the opes are the desired fruit or i rudaco in several coffierar living on lenpes of tree &c Y. ANTIC Croin the place of raciifice, being onage i ia per [cro» 8 a sarilico Alto* being in der (ins of laco) 17** to return ( at the end ol a year). T* was seized or cu tured, 31T1814 without delay, witli at I <10A single paiement. VI (471 ac like the flutt of moiton silver MT1701: niebts al is inomeat and vinto in the next ** fralu, ki dom HU14 Tribas taken lo mas ( to the fureat ) or las ro tanne 1 silent T7 rebontol to or ubecurel be. Crage the collecta n of rays ( or taxes ) Ag 97 be with their salddle sarta fastegel with ropes le the furts of Ilgltuing * Jarltre alle out to ****s like 12 olli thun conformed on all tuan No Art Internally led to an exceto Jegro, ****, wo lau pequired well for th. fint time fra lo dartlog elmul, f roully world boat ·(3) VIT a to the danghree of tatta king of Istras o71 77 gava birth to Te ever before it was time, premiturely. 164by means of your youth TITE asked or commanded TT en "yel Fay the name of a nymph ang of him who looks on all things equally. free from the two, Viz good and evil, leat and cold sc VIII. gregar to not differing in treatnient froja one's owu daugliter i acts of treatment, TATOU 1c onnt of Lar polito of goal behaviour FÀNa who bad ma le a bow befitting a person of noble birth pianing in all confidential affales IX af TÀI hubited like a traveller ( for the most part kiad arrara unimpeachable, blamalese, gitar &c the flavoare interest) of wine is a changed (06- abated ) ether before or afterwards, wuch as at all times equally pleasing and unchangeable it without interruption. #19109484199 Ten whom should I know your ladyatıp to bo 1 Whom lave I the louont of address107 ? Si kuomiog how to chant the Sans Veda f97a1.e Veddata, SunTTII the old or primeval expounder of Drahm. 10797 (*) resdrag throngi, 71 () af an age when a child ceases to suck Its mother ETTEI attended with mystical speils (with which they are discharged or withdrwn *** except the three Vedas, et 941 of vesy bright intellect or parts * To importa streagth to or slsrpzo33 the power ol kahvia 1759 af saddenly inspire} ·TV Fat for eternal years, for all tenia to come =10757411 the light of Brahma consisting ( 14 the form of words cf as 879 99 below for resalt Alisa RaT world ( Forldly people and not ascetics then has grown Fi80 TITT TTL the salject of occasional conversatiot 7 (640) by as â ATTUTT the lot of creation, o fat ** Rota the day 19 full groiva, 1 e it 13 quite moor SPRO de falling down by the shaking caused by th tabbioz of the fleshy p rts of the itching teraples of elej hant Ban CAT &e the barks of which have tliesmalt insect therein pelled out by the mouths ( kaks ) of birds &c senthin o ground ander the strade magat: trees used by birds to build their nests op. X into the north of (gou acO CARO ) * forned or copatructed of au tle nanie of a lale to which the a rarxar card to rcror1 al the arrrouch of the pins PETAfree frota grief or udeuiacs उप governanा एक शप the one ( Asoka )-the other (Kenari oe Dalale ) wattaini baring the loetre (arpearance) of Lamboo: 10t lull-grotta F* *4Cherroog on sasnat of the talling bracelets 1983dimiaushed in lastre, looking gloomy or dismal ni PTT lurin become at small as the cub olmador plant Roger Trt-191791 Tifeng Torfinnin ler renlere of course thaana boat reex *H trampointed us a new Wat is focul comofreetimeshe chilj berato ! (ár HTW lutyms of & ·( 5 ) XII. 777. the sacrt 1 syllahle om Qc9 1077 baving 80m-l a body. " qualifies 317791 vitli hu budy) *773 liose nutelligeace was like ( worthy of of sutable to his forus 10 HA11 to be suterpreted in the berr three liqes of the serie 59 iccesz, fulfilment of a desired object 79674 H कालेध, #eunce (the line of) lapu ATT lacus a ruler or re_alator ( of men ) and also a chanoteer, 77777 Aching like the Ties of wlieels Tag return or gire bauk tucreazed a thousad loll. on statluse undertakings were to be safersed from tbetc fruitior fetult 971 L thus bus gurl qualifiss beinz Associated it. (other) 500l qualities of an oppoute nature ), seamol to be derived from a columon #JICE Ihiar: the agthors of their boing ett ge milked the earth (leszed taxes. racons reu recubal su (u cougard (and not ta realits) Bwbone circulat ramparts were the scs cout llues' 7 leroma carreat (amooz the people ) ou arac: cf ber politeness XIII ** being arercome of orerforered Flighteen otaral ta hapists, la very etall mit an Ffwroz dupanty between two Ibia ***#te crowdol by rareas od ad den gods nierar intratike balara Fr'tst make us their on. I sallee or over*** (the valget b105 TT understood ) allorca LC# £to buy Sklol by thre civitas old. kin; Tord xelf ·Hinata of a crooked mind by reason of his hypo. crite disposition, sagt: with the weapons lifted up or raised to strike, Txm7 आयुधानि देश ते.. MASI devoid of Bhishma and Drous. *** a what will be the stse of. ! RITA waiting. TTT a desire or request XVI. भूतायुधग्वाभ्या-धृतमायुधमेव प्रबो याभ्यामू, अभियुक्त by gersone of acknowledged merit. *74 hardnes firmue83 39 opposed to ar just below 47 since, Fy75: whose great strongh consists in his on arm (11 14. ) manat oluler in age ( tisa s doy ji. e. youtiful or ofd. 1977 ( 89541: ) is determined to be undertalen. ***T FAITFit: when cqaipped as a General by you. STARTET this offca has been already promised to Apgaraja. 2 Asi you will sleep to night. any deprived of kings of the lansr race. 27. very heavy on account of the forest in the forng of kings. S9 not by repiling warriors. 7679 allades to the curse propeunced upon Karria by Partuurims with whom the former lived for the sake of acquiriog the knowledje of war in the disguise of a Brabmsba. watott versed is panegyrics sad descriptions of families txarra: solely devoted to heroism ( said ironicalls ) vì nó đc, construe thus S3 ( ) Hani (0) - बगनदेषि ()दायुधान् मानि म निवारयति किम् (भातु निगारपत्र) The remained insctive or inde floreal. at219743941787 belog ested whb lbo pride of the might of Four um. 7978777&c. tbe besping is it coards, being contemytnously froated, bo pot paisbed by brave persons, the begin to loost of their growess.

·( 8 ) वाम पथा contrary course FTANTType of the ecrits bet ucen the chief of one . от army In while he is the leader of the arms Fresia wall to accomplished IVIL मार्दव भगत becomes soft प्रहरिष्यन !ntending to strike हिमसेकविरानि blighted ly the fall of snow पूर्व प्रथम भावनिबंधना burel on sincenty 764 black like bees. 759 full of doubt as to your mories Jiharap the curls of which are traying ut fira ceased pia and so, therefore 77 784 movement srca placed, laid alet af havn, tahen me ( my state) into acconnt asics whose desire ( of being struck with the foot ) was fulfilled by you Firal qualifies . FiT of uuchanging love, exclusively devoted to one GTACT Ariping, and yet your act (of abandoning mo ) u cruel by reuson of its determination can only so far, ending horo Karna strung with a pathetic or piteous meauing lamentin: 10 piteous manucr Tramte the sap or juice exuding from the branclies aca #at wloze last decoration was the celestial funers themselves (75-74) 279414 fair con signed to fire ga na protector or lord of men as he was 17€775717 perceiving the censura ( to thich he would by exposed ) XVIII 29 not to bo penetrcted or dispelled by the sun minat being born in the purple or with silçer spoons 10 one's mouth Feren one taken bogly. मधुरापापति are regarded as pleasant Releasily, Gac ardentls, Ermiy TUT741&c the meaning that the ta pro the desire fur Wealth is chonsbed, the more at laada ope to cosa dark or black deeds ar1417 Alled up 1 8 ·(9) 946-7770 17579791 become the marks of ( exposed to ) odreds of calamities 7778 the side of ments, representing crea rices as runes मानन'मापदपत Order . their relstire मलरीकृतवन has comjelled se to speak out can es to act like a picked person at whose combindane obrted (or whomo predictions are fulfilled) ATTRT attendance on or service of the sun Ta nyal, an obscuter or eclipser समान दृग्न geen or met by accident from the violer ca or outrage महति नापन did not regain ter conscionSD 3 a(HTTTTT ngestalatei bim upo h13 Tabors trenci tre fortress in the form of laus secret 2014 name of the capital of Porantas facesito (TTTT ) a lore or charm by utlane of which to make one elf Idrist le Pt& *#***R7 TET BITR 79&, f oblond, I were really twards you sho are a'. t-hel to me that you think ras to be (Le indifter ot) then Why shou'l even the coil Vanliga 1 nenzas scorch my body? T0717419dıca ire of mullore Tot i ask Urrault, taade baste for en rasted to soit froitlesracs (thero bein to Urrass) To the mºuntos of the letters in cnund on it #1 enght with the stolen prormity, canzht in the ac or red banded 4772 Being representa #trartha organs of ruce obay ( act wort. to ) what is destinelt inrper * II sc10, the lap of Torrenthe en l of the performance 0,">At clarged or trapsformed. *** &c. wbeo the fish bruto: loons from bus hend exams, ib. deye alberasa sayı Isbail be charitable ef to pite virta- of Dennity ·( 10 ) 2717471 BATTAT even at the cost or expense of ray own hopes pinea Paragiar by the acquisition of lus desired object 9873 Hayiog acquiesced. XX, Alta loogingly g8z-d at #17 ja toleraut, jealous अप्रतिपक्षमाना not accepting 14 arraciaala &c ber form was changed joto that of creeper which then ) stood at the skirts of the forest, Rza fortunately mean918 Bpcial day, 1 o 2 day of pariticular auspiciousness 35HTJET TYTT 10 a basket of lá la leaves with a cyperlet of silk thereon STEFRIT AWArt bringiog destruction apon humsalt अपराधोचित प्राप्य having got his due for his crime A able to discern letters or charcters PESOSETTE ( the son of Ila ) Niagart=9except when I was at the sacrficial speason held at Niinisha forest TW-ar luttiug the mark in the form of the vultute ATTERI feels or entertajas affection निर्यातमास्तम्यास return or give back the depastt STT Tf not gatisfied, the more eager to see hor, Kata7 meption of Mahendra. समप condition अप्रकाशम् secretly. प्रययिता obstacle to HAHATIT &c dependenco, wherela separation 19 ca9g, cantat allow a man to do what is dear to lum. Tratai who sees by means of his superliuman power. 91TER #47 I am helpless before the lord of Gode, I must bow to his orders, परस्परविरोबिया: qualifies श्रीसरस्सम्यो na ubion, companionship. an muy tend to or bring aboat, the welfare of the good for the idea of the whole worse comparer la poca HEYA'T श्रीसरस्वतीप XXI. *747194 his own faolilep. 1. e, the sky, ( it being the *fcond footater of Vislidu in the dwarł Incamation ).

·(11) 0974 hariog souud for its peculiar property, cf 1919 31794 the atmosphere न (सगरपुत्रै आनगधा whose pride was humbl d HATTAYA 1 neutral sovereigo, į te eminentiy righteous -14 &c the rise of the star Agastya is said to make tur- Lid watera quite pure 97 610mming or florting qe delicate, tender ayt bent, ii clind 7747&c Santahana ( vory alern) by name, but enim by deeds talling devolved on as if they were their owu Ca î appearıug stall on account of its berng at a grent distance 77*1979 eluaed to flows Atm19637991 in which there are lines of sunting drawn by meaus uf Agalicchu a a of the lord of the Mexla laq, I e Gula XXII 149 terable state, mean89 Elavil becotua boditees, killed Fast principal forces Creara 20771 on acconat of my uot knowg ar stiug about my daughter 314m having leszened or for utlen XXIII 4 #41a facem fiunt #lom the eternal being ( Vishon) him olf accepted as luther (7649*ntain ) * surved er taiteil upou by of slısıp or bright wtellect TTFETT huar rrliculed, 1 e far sorpassed মনু honoare wa shoka coone of engsletgo 18+ fully matursd or dovelorod, or according to orde 3 Ecquired as the retilt of acts of lua lomet instruc ion 899 Tirile calculated to beget con intend, detraction Tatja el ich gratified the Lrahmans is the teambig with ito (rich) belts As performed according to nles ·( 12 ) 371 using to tromhle, terrifying 24&g proud 49 furtunate, blessed. Aya Hin T4 you were found as a xar100r be me (and 2nd pars siti l'augite Aor of ariq, 20 9 trilt let at pl ) RT ATTitui lo not despise me ( by refusing to request ) XXIV. 2117 #fety who laud met with a hospitable receplinn ( or who had got a reward, Mallinnth.) वनसानवासिना पल्यौ the lord of foresters ( घनशीधर ) दि prosperity. narrar 307* eo beinz able to car), the foeling of 10jQ ries or insults received from the n -7496 Tuaire vords rousing lug anger and energs 877 words of advice. FEITER Qc the ngopies of mind wbuh cause 110 to get aside the uenrl practice of women, (of berg mo lest aud reticent, attar abandoned Yarec fur rog 103 enter anto met access to ) and strike such strahtforwird pers us, just as arrows penetrate and in those who are not cialin arniour. galeeveu Row it. excited, kradled 1417°97 &c for people do not sind at all bother a person devoid of anger is friepdly or 101mcal Ent. soiled by dust MR7 cougisting of ralunblo total or wild, roaming over diouutajos 74. the type (Nakula and Saladera ). VITATHAT to Sirun off satisfaction and restralut of stod 74 plentiful TAT171 made beautiful sy lood यहासा समै along ith your fame SU caused by tho enemies, witiwatig whose wealth of lieroisos kiss bot boen takes away lny tlseir anam!! 9 alow the lieroic lustro if a know, conilder 47 714 this waark of sovoreiguty. 0497tru uboraucs of the contract, wdf's Iroj or. 79 str. Induleatly, deceitfully.

·(15) even thoge serpents (fits ) also implies the sense of slanderers, who render it incapable of berag ecorted to by thegod, ita nobi: lity 125zes description Bir antgaars which has removed or set aside the talk of any other fragrance, the fragrance of which is uurivalled to and ironically 374 exquisite beanty, great splendour, 51791 vital too causing aithletion to collections of liriego inge, FTRIA Y could not stand the res is the pory zrkals are huling where formerly eren furio 19 elephants darod 23* s*ani. 17111YT 1151 Su af by you, wygen fortunately come with in the range of lux3 81 ht the hiadness ( said ironically ) of throting down haul atones be shown to hun, then to whom shall tro ape.! 1 FF light, flawe 19 fy what pride of realt! (cu nousness of water is this gift 1997 the high pride of greatnece at the body wluck is (bluri ) like a cloud, arcar coll»ction of charel, like burning niss Art zf a stalk antaa enjoyed, derired at 9 Ft 4 wbca lo 19 rudaced to a miteerable state, ik a largo black bee, Tuta T do not stand. fe caused to y ssander, kenco scattered or thrown about गुरुग कित: putred up with much pride miar *ti sa ne the estih wall bays only fewsle elephants loft as remainder RETARIT OF Full vereed or slilled in pisaling 2 yaraly of trees. 77777&c qa koupant of their being deeply cogsged 10 beu respertise on-pat1993 (TE) It the leaf or peel of a door Hangan néctar in the form of this ardent desir 35T17 an e'epliant ja rats stran throw bide-ion: look obilaeis ng the ends of quarters (fr) ra tha fara of lorely olen *Our main telo gab,ect of desenption for perit xcs.

·( 16 ) AVT 19 the dalle 8e1199 of (1 ) a bec and (?) a draud auta go back, withdrate anurantit in the act of granting the rejest This the earth - stradge extraordinary TOTT eserstlung of the good is farther from the se of) words 1 13 10describable HTTat the lord (i e foremost of the puble mia 1919 saffron mun fling the world3 लालाटेत gù in the presenes of persons who llave e11 plundered the plentiful treasures in the town of Sardo ( Goddess of learning) 1 a very learned persons FTTT dog TITI ** Without being rubbed on the touch stono पीरज मन् a sandal tree भ greatiy काकोदर a snake ATEUR Ir skanned or Avoided Alta honoured, worshipped, estecmed. afin the Lass of darkness TTTTT, me here that macans good qualities and threads, in carases, boles and weak points Kuig a spider qituttetit suliere the pain of leat ***TCT-TT 1987 planifestis, clearls ity to soit secda 10 para ang 3 TEAK aufa ; so are the next t adjectires , Lis explained squ'* hos obeswiso (i of the tongue of slandero l'erdous We not <4n2.dered to be a female serpen) do people lutt ly it uot live at all, if de Fold or to ote of snels (or proper coon* er the words of the benevolent ajo nectar in eweetae tl eit mind tho ocean, and famo the bright a pluiycol moont gilt er the wood GT a lonter, fomler 77(19787 the beasty of loters pleasant only for! tipe bela r som ung of an an astetubly, meelito #iri good qualities itil ny exlt a drinks up T*7777 Ostter gals for the moment or time being ( Luu ·( 17 ) SECOND SERIES. I 1777 Tahfergaior pre cndiug tub dead * 30-3 Tith 47 hua own forest or his orn self or re (397) 111* *pecial, peculiar * ST obtained a premises U19 recognized, exposed सानपाने zear him pralt')' TATA enjoyed no rest or rer 32 faz nok at eas 131971 w b the desire of golir, fre therefsim nato proteclion from coll Mana proud, swollen or cuárge! will riter नरविरमाने did not ceasoprattling weut TIF 275 &e the tool whicl caut or in heutuvia not bend bot con razɔr work on a stone III 1977a7 profcc on of the poor tuat mi coice T7 TOC TA please *74 ayta will act contrary to the precej ts of rel.107 HTETUT &c 19 fmil or tranzı orr is the lines of ciond d remed by stong minds 247 vir having en er lin laring cd the conf dence of AT sent fo th or emitted aloc, with the breath A treia display cool act103 Tu To they are gols in th In ct mo भानून ममता m 103 of 2COS Leit ng learnel naeg (27) or by last actions. 9VT rites of 109, itality ( 3 ) F1 Torfs (of kuodas 2 ) forands ODE 3 ODI ST3 PETITIITcl ng conformally to their wishe the threslo do dos TTTT ... rer gurneat, Rate 04 hair ae senmred alter ( safferos ) Leries appeare pleasut or greealle of गयपनतर वात्मन मातर

·( 18-?
491931,supplieapta,
ERITY & the copious hues of rut on which are dried up
370*991 tliese insignificant or storthless richea,
TR1 A Wasp or a variety of it arkit: egto saech ta grief
argie apsurpassed or unequalled enmity. (TATA QE ATIC)
girtasakay wliat is thic benefit or 1190 of worshipplag
gods or when gods are worshipped :
iii. cnongh of hesttatian,
at a dirigc mother,
in u linista, complete.
भवग इसम fitolation
Hry the clash. Llue or black lines ( of dashness,).
HOFU Tarieties of diamonds.
Antenegaffet, from whose drop op throats (tropka)
gray-Trater is 19sting forth STTTE baring his look for an
umbrella
1474litended or mixed Tith the rays of the sun,
3947 10$pire very great fear. TCH () fabulous
adipal considered to lave 8 icgs and stronger than a lion.
are walking simight,
0*977 &c. wbich is as puro ( bright) as a penly blossomed
Kusumila Donor and which has the lustro of Siodire red lend)
ama grown oll
Fuit from the Inthin, or luding place.

·( 19 ) FLETIT: the unpleasanfaesz or barzhness of refazal. The ho delayed for some reason. a: tarred ont to be, 7 prised, distressed very muel. RZU OD aceount of ill-luci. A wrelied, accided. tastaza dne by the destire of saring her rretelied life STT sale, free from injury. TTTTTFTH73 171 would bare allsired to your age, would hare grond as old as you, VIL. अथर्ण etc. अभ” अत एव आकुले ईई यस न. *1975 lowness or deprezsion ol spirits. is in this difficulty. a37 TÁ 11:23 prertaker, Harige not praclicised by respectable people, discarded by the good. . 377 Dot leadın to cz procuring Learen. *T: w.th wy mind perplexed as to what my duty is (on this occasion ). Sikti a name of Arjacs arany to mourn orer. I wise or considerate words i viz the soal; 50 TT &c. stand for the soul. firm, immoreable, 1119 Bachareable. 35 eren if, sapposing that des 3777215 everlasting, eternal iger Tatar leing highly esteemed ls whom. YUI. Airiitaar met bate come to or fallen into (Four) ears Tato bom from the two denghters of Datalia (i.e. माने and भारष्टा). HIVION: sarragir; in virtues or qualities, *15. sites. AT the piclores of likenesses of Tryamlaka (drawn by Parration stones). PATU &c. resembling thegroup of stars known as Krittıka 314 inexbautible batare. RaTaTEJAT5 wtore excess of liesels is extrordinary in the three orlds, 1: in the guise o age.

·( 20 ) T - 199p2407: $a: { retired the skills required to create bis 129 tebles forma. Stj€ 49oglalt. Ocht who has overcome the infgence of Love. Atlanta in making me cuandoureủ of him. alos, able.. freaga fa sports, voilines. #77777797 YAMET bocrusa tlie rernal wonth tends to pro. duce intoxication. af77agaaeraanh1974 becáðse blooming yonth abounds in immodest aete. ANTAFIL being procestiued. FIIRITE*R*7298 experienced sout indescribable stato of mind. BFTTT 818 TRAI tho le 3175 liad droppell down along with liis modesty i. e. both dropi el doru together. T&TITAT waai Lefore it had reached tho ground, *T&T Bewly calisht nga: treuden by the mean. 4.1978 *71F# The an insignificibt, vulgar (illitora to ) poreon, 37- 711 agitation, pertnrlation. fragma iustructions recoired in youth. on : by the infidence or effects of passiou. tacts of carele230425, i . Itilings, errors. rrariqu as for the rosary, it las indeed been taken away. Pfx7 charming on account or feigoed anger. TTTTIR OP6250d in xpenkin. IX. fuerit thougu Ecarly entoebled, 1976 thougtit lsis bodily lustro or energy is gonc, 4**? &c. who lias fired lfs derira solely ou making mouth full of the torn feuile s? latoxicato i lords of elephants, 87115* 1.413110z ope's buigli, yet, after bouddi sl sheet and agrecullo words ( have ) Ire: ritard or addressed to lim). tampply At after it. fitxa: hling to sbor preeminent valour. 17 v depe lid withia kit Lusia, I*TR 40 usluselou actoull of the Jarting up of Telltart(of cre Rret. &. the pic-10% tilstil rould luye loo far better prfulák. (11. ' Ilíu át.. ) lugelilo moge clippelly ·. (21) Le 1r, rather than throt kuus II jato thors of the ocean, Then his father 12 trouble 1 goes with € ,97817. the san stone navi3177FILIORE on conform.n; to the duties of a huge, wilog to be true to the daties of a kin; retary leares, abandons 99va etc if & king wers to pay more regard the interest: of others than to his own, thea le become dependent ou others, and how can one dependent on another ge: a taste of liappiness! INT-971 sccepted or agreed to ful97, 25 912 Ft rame of the roral palaes 1 1 lage the cereread Chaghra has not a prired the spectators of a vers pleasant object of their aght. Tramithaat interfering with your work or in a way 2. wuch there will be no obstruction to your busineos * secretly 70TT a feeling of haereul pro who (the Nandi: ) care pot for crea thkrog of king (or Kabera in point of wea!'! ) 787-4TH Ez a lit, worthg 90 add to or acredio * TT enoQ Ir thus courtesy Ariat of persons by lo reqaested. RT oacuatrolled 12. Les quia action, proceeding. ro{1770 you bare understood .. nghtly. or correctly. SFI tho de ire to bear what you have to tar by way of explana 191 ppimple me to ask crepeak. 777FIT the rulers on royal policy seekig to ktor the cause of. TRHU or Lable to exate arger. XI 774 the charge of r 1959 en is restrained or fettered ***14 TITT or those bo do ng are's themselves to their work (bot get it done by others) HTTEIT (977 otpl-> t3 ( lit, por ninge ment of) my orders: 1 Chaasky's spe-- th- mond is 1792 an! po: 5913 in this.

·( 22 ) 146147tho Kilprastha ( man of the inter caste) by 04838 Achala अपराग disrffection प्रतिनिहित acted agaraat 9713171991 the expectatatoa of some business to be accompleled 3rface 98 lo bas taken our adhiereuts into his own lavour ES#117977 Jutent co fullotag the alpica of Naksliaza भय उपायामकाल this is time for exertions Tarttro courses tould be possible ETREAT CT 964 proof would be given by ourselves) प्रतिपादन giring or handing over 97121997 na will have for its only frut ( the sin of) Ingratitude अयं तविश्वास्य cnjoying the perfect confidence of 317 #winternal dissatisfaction rankling in the breast PAT? pga captured by bravery or forca za he Unelt FETTE A T planting ( lung ) foot on our neck, i e in defi 3co of us B4E4Zkalmado by our forces TAIFASCETTI being infatuated or bewildered Figung in our own adherente, Alu Arto having made a vow FTTTH Tucana estromoly wealthy (lit lords of 99 buod Arc croros ) c tho Marathi expression Tipartita qirquar: 19 Brocession, succolutely riglo wish lo oxorcise power over me, lonce wişli to trcal mo smith contempt. qurta broogut uu.Jer smay, overtaken by time ( death ) sagrania enough of Lodging worde (giging reply to reply) 77777er alranged or aliepstou from Chicanakya the moaas of disgodsIQD tutan will ton to your onliction will toud to proro you uilig Far frhti let thout boa mado 12 dersiend & , lot it be pouased to the Lo, 19517548 PTTHTO) 1, eshsc C! Anakya without an litbet (of rerneet sach so 2017) ·( 23 ) BET withdrawn from Chetakya ) or 5 enmed by himselt doen dag, acis songIT TOATE IT a comes to be censured 83 a Ticions elephant 974541474 while I am looked npon in tl 18 lı,ht, е * acting independently of Cuuda ya Huanita who have user tepped the Lourd of respectfulness 2014 #isfitz 171 13 reads te enler, a t were, the bullor of 1e earth, being unable to show itself out of shame *ATE oficad or disrespect XII. 16121575*** to as to prevent bis being seen by bus opomon 374477: pacing very slowly an 4171717 *3 of expressing s request THEAT consistent with your inrard feelings PTT ETTE what an I before you or in compaiLon wth you? 11 If requested 7376 secretis, fritstely. दूर मकालनमा & Here B a pan on the epithets मुनालनय ani sud TTTAT, ani beans (I) ile necklace of als (ITAT ) and ( 3 ) 3 creeper bright like pearls २० दारीता 1 ) fed with hopes and (?) to whom the direction to shown (for trog farth) and #8 (1) the mod born 1 € love and > born ia the Janaaz bako 304947 on the bare grogado 47717 77497697ana 7977 words do not, for rery home, some ready to convoy the sease (intended to be espressed by m), o I cannot aperb for very succe # fall of ZTFIT jart of the instruction giren 10 relig and ntpalietic matters ** 10 whom had aruzea a doubt as to what coura ld be followed a to which reparation ) I was not accustomed Tir ashamed by resjon of the tottenog or Lilog of Datorsi afrength of mind riimat8917 etapecting ranon erils or calamstieg be- 110g him. स्मृतीयपरत of an earable conduct. सरसlle an ordinary Eslas dutinguished from a Ruahi. not lats bla to temptation.

·(22)
371678T fa Ye bearing a deep (lang) sig
37405 illiterato, uneducated
Aranananf & sword
firatu stc he 13 jodeed a fool who tale of deniging
lippiness from the objects of enjogmont etc
प्रतिरक्ष्मातरालप्रवृत्त योगक irom
erery eyelash of which a
stream of ters Tas Loking
TETETT etc you are indeed lapp) in as much as you
hare not yet fallen within tl s range of the arrows of love which
aro as painful as the effect of a serpent & foon 015115
817, supported or austaine l without effort
FITT27447 time for showing i wowledge and retraint
of mind
*#7817 except for tat can covere lorer th
TRASIT 27 lias become an in critiro z ecessity 23
ander some pretezt
tact to 200 extent at least
9 fit tl 13 13 the utenost that I can do
8 Woched by altendute ebon lins etc

·( 25 ) thel waters ( do not become di-respectrally talhatire in replying) * Trâ do pot tako offence, or become offendod महादपि सुख more happily than aren at hom• 549 cnpples with withered arms सामना by themselves VX ria do not dra atras from the desired objeect 7 I not through wilfainess tno, endeatones Fura in conformity with, suitable to, wortby of his intolligence अनीशान weak, powerless नफम्यान from wickedness असमत्रर not concerted or overbesning, Har dus logure of seegal counsel or royal policy til Frazit a means of winning ovor XVL पिराषते shines very much मतकनी misuse, abuse रभसे with resh people fa a lcatberg bag for holdin, water turer ia Markthi FYTT lustful labidiqod3. मजा .nomployor taika realfag i miserie. A cars firmly established in the realm 731977 prognostics ** dobility of buth Ara bule is the form of the body ut the post or pillar of x boase (1) obe knowing the locality ( ) soal *** measure of strength a resorts to, Tuits 9 being intent or as91duous TEE soldior 27745 ureles), Tain A does not sink in spirits at failed, sed #gobly bord, of high buth y intent on ardentlr deroled to ΑΥΙΙ ABIC 2Ccopa14 by followers, हhojoprer brotbrolरापान the son of प्रमरसन मन्त्र a mail. 10 ATEIT ·( 26 ) विषमये spread arose 309 Ft 8 feeling of pala O troubled, oppressed PUTRI the middle part of the sky. A displayed, discovered Safarniture wealth attendants. XVIII. उत्पाप्य having awakened TEATR refeshed, retired FAAT T18 In a window having you in at 12 A window where you will have remained. पर्नु goes with sक मैथा स्तानितवचने with thunder for Tords य भवाह . gia hastens, urges on prar &c esgerly walalds to looson the braid of bair of their Tires Tarent with heart cheored up or expanded witla gernes, Fir alla'ter that, the whole of the actual messago pigrafo received from, or brought by, friend ***** to benefit yoursell, , . to gratify yours off by obliging others U &c for, thu (F):s the first thing to be askod by those borags who art carily subjact to misorics Teh' ete, that your beloved, wlio 19 the presence of your feaulo friends, was anxions through a desire to touch ( kias) your face, to whisper in yoor ear oren that which could bo loudly ) spokon in word. 7 ete the words of which ( messago) Noto put together with agiloty. Tot ete I (aucy your body ( to be ) in the Slim cterpus1, . . I laugine sbose crepons to be like your body on seront of their tendernew suppleness ds, and the other loca. tures to be interprete ITORIN !! I there is nothing which can l-ar (relect tonbleu to you (yuar Lestis locatellers ) ·( 27 ) 7719771 10975 through love, pretending to be sagry - to draw, paint aita erea in that picture PRT having ban! open or expanded. Arst the flow of their sp or juice TTT IN . zoutherly direction 4T41477 I rapport ( sustain ) myself liitty thinking vanonsly ( to myself) ETA &to whose lot dous pezetaal heppilee or perpe taal misery fall? GUT stato or condition of life free down, cap a maltiplied, revolved 10. oe recalled to, mind over and over again, FETT TT (two) shall enjoy are diffident, haning ao confidence y ete they say ( but at 1 not true that affections de a may during separatiea, batuwing to abseaca o enjoyment they ara tarned into a pile of love (grow into intense loro ), their tasto for tho dosured object being heightened by separation * strong, intense mot or peak of mountain 90 5181 tko morning Kunda florer 07 etc. I do not that that you art garo (PT) only when you reply, L. I taks for granted that you hire andertaker my bueness even if you remun silent 9* € etc for in the case of the good, the accomplishment of the desired objert of sapplicants is itself 12 ans Wer ( to their request. ) 579 who msks request, XIX. Torti samo of 10 'tendeat of Kamandakı TRT etc. haviog overcome ( all 82 se of) shame, wurded of decorate of Banners and one rooled oat strength ot ind. wrrolor a tumug judgmat, gulika - यम्मिय that hears which wusstsedy through wander and from which every other fealitg ( that of wondor ) had disappeared. नक्षमतेमकी ·( 29 ) ar(1019-369914 meaning, significant moremonts वृत the stale qataraia ote, which trosceads definition or detedorention ( canuot be defined or determined ), 19 boyond the scope of all words (18 indescribable ) and which was never before experienced In this life TOT increased or intensified जडयति stupefies 377947 unpleasant on account of its apreality ( tho to. membrance is not accarate) AT-7 void of fixity acra describes or portraits something VAT intense attachment, Terh TTTT cloudod by the affoction of evil p2301003 TEHT4 etc. since Cupid luas stricbed luus bow string ( also has manifested bis influence ) so also blooming yonth has shown its power. acitet par having drawn near or approached. $99107 a chaplet or garlant of flowers 91HT179 tirar there is a pon on some wordg here - IN(1)string and (2) vistues araz ( 1 ) well placed and (2) befittiug eaclı other 4791 ((1) of flowers and ( 2 ) of good hearted persons, *SH ( 1 ) fall of curiosity and ( 2 ) fall of love longlag TEHT TTTT (1) 79 dealings with flowers, and (2) ATC working of the flower arrosted God (4443 $798 being one word ). asra (2) still in weaving the garland and ( 2 ) skill ia Croating Madhava or Malatı 1918 () tho weavor of the garland and (?) the Creator. & ( 1 ) fresh sod ( 1 ) loriog (1) garland (2 }Madhara *T* Tangar the invalusble atate (1) of being worn round VA zake.( 2 ) hung hued hy vra marka ACHTE4 any respect that may bo shond cannot be ufficient, too much respect cannot be paid, RITGST being made powerless or unfit for the work of proper BITIOg tho garland ·(30) At the brealing op of the assembly come together for the estival, a separated from me. XX. किमपि indeserbable (अनिर्वचनीय ). impi beauty, charmingness. खंडपरदो of Siva (संपामुपस्य). # of gods arere haring the beaty of Doctar, TIR the tree of wordis illusion. ( Frar) (#1 up to and a illusion ). at: lide, rony, support, prope Fergia (+91) whose great pride is manifest ETT 1177: despised, made light of. 74 large, great prosperoue. tinatie where there are reeds waring about, firsat adj. of 1971 who loro rogorted to your bank. TTT: 7091 sector tban nectar. TOER (2479fi ridicules the course of final boslitado ( thoy are not oren for the ploaguro of Hir). सरपिgoes with स्मृतं स्वांतं mind. stinata at the clogo ol my life. ( an oblation, sucrifico. *944717191: dejected through abgor ( of joulousy ) mut gin Rez lesving off codaoling Parrati, ai borar " feuit. Tak eta tfioso (vinnor ) who aro bogood thi rang (resch Jol every kind of orplation of sint, . god, nie those who have committed slight sids, ***176 wlove mlads are atung will remorse, भापरिन..-मस्ताखिनरिरितारपरली. *** to admit ( to your favout), tak. under your sletter wroof bad or wicked thought. परमारनपुर minore the sotagonist or for of <*%, that is, the good S'ira grafit-glini of S'ita, of the destroyer of tbathro etin itors the proderer or mother of desire, to the site 111er of doires.

·( 31 ) वैवस्वत नगर-यमपुरा विदलयात यादिविषदा blocks up the path of Gods from the time whop, TEUsima nilift To whom all holy waters feel ashamed ( by reason of their inability ) to save from sia 3 taken 10, or drunk with the eyes IT a matter of shame or disgrace 797 stnting for (or bringing about the interests of the people fost longuag for, seeking to go to 19 a man of the first thres castes who does not perform the necessary Samskaras and hence depraved, fallen of 7731-77-890 the meaning u that just as you cannot leare off yonc nature to puruly ered the worat sigters, so I cannot Learn off the jobora tendanecy to commit glas, for human nature cannot be changed Ime: cause (la) a naturals, without any causs, urrat pective of any consideration TO THT lauglwg at the people ( under the pretext of thor fall blow florers ) XXL 7.47 Eating because ( on that hypothogs ) the charge of apjustice ( inoquality of dispensaton ) and cruelty would attach to bim TATT ETT like that of an ordinary mortal apunta affirmed. स्वच्छतादीश्वरन्दभाव बिलोर प्रसज्येतand the long or dtsppearance of the attributes of god, such as goodness &c will take placo, grada to this (argament ) no reply साये because bo is bound by extraneous regards or combl. derat100* (Le tho ment and dement of individuals ) TOME 142211a the peculiar forrer (contained in sod. ). XXII. दुग्बोदधिरीक-दुग्ध दधिरेत पुररीक तरिमन, पचरीक large blackber पायोनिय the ocean अति loss, immation, लुटनाप प्रगुणीभपति Becomo ready to plunder SR 1971 becomdes dalt og blantod. 57 what can it dof Ta batebet, qT118 fond of the plant 1991. विवाह ·( 32 ) 934 a variety of sugarcido ( red variety ), ajango wliate lles portiou ( digit) of the moon. Rannſóig by giving (it ) uncommon rubbing. ana.*401 afirma tested on the touch-stones in t form of the ide of the 198. 769 pleasing conduct. #12( Haut will bacome esteemed. आधान साधनी मृदं clay belonging to the heavenly river. XXII. a&anat# like a blade of grise sticking to the shirt of E garment. Dit at the command of his father, Dasaratha. Er who remained master of lutusell ( tas not agitated zerrous ) in the matter of bending the bow of Sira. 19517ff the dest: killer of the elder brother Bibhisbana (Råvan ) a becomes palatable. arrangia words follos (conform to the senge, i. o. the 67: Sc. this verse gives the names of some of the importao Sanskrit poets-, FT, 1747, AKÁR 7, 8 and 210. 79:- Ingr the hair of the brad, KITA goes with it. poison. RTYTT (1) of round frorn, (2) well-bohared. ***. not permanent short live TET possesses the qualities in the least degree. ) 14: restrainod curbed. la depends upon the inheront power of Derson ) and nut opon the helping instrumenta or matorials, - S'ire, T4 &c, who do not turn away their face from any appli ant that may como, eton at the cost of their lives. far lion tnany sach men are there i. e, vory low. at may be resolved into an tror 1114 gr. IT secutonlatod, causou. Aim &c. does not tie tortoise feel the paia of the weight on his body simply beauro ho dous poftlirom down the earth I ( o! course he leale it ). 78 for bites the Best oa clio back, or practices baskbitio or laterib:

·80 519177WTT Four invaluable quality ( 1 e. sweet parbung) not yet appeared a full of. 9 may qualify 775, of it and may mean fall of ne nded by aland: graceful or alor gats. 25t: howls. 1979 dC, bat that is really roaring which is attored in the hum sound, resounding like the sea, of the lion tha its of whose mano stand fearfully erect through the pride of 23, barats for th (falla apon their ears ). Orrift a lotus pond. 41A rendering tarbid of dirty of Aldea &c here qat (fall) and an (rue) are used a figurativa sonsa also. alarme densely crowded with thickets of cane creepars CIGwded with tons of cane bestera) the slope or side of a mountain, and residence of king एमाम्वनिना val. Aly &c blessed are these barka honoured (by you) ply with your company (and not with froits and skade ), since the atchet did not fall on you withoat thefr being (first) cut daya artrita ignorant of the art of distinguishing frond om foe FC wag tarned into water. 1 the front of the plantain (). अत completely, entirely. शानीटक maze of a tree वैराग्यादिव & वैराग्यादिव वा-सावादन-कस्मादद-कथ्यते thess are be four sentences in the 4731 ( 1 ) squeezing, ( 2 ) pain #7 ( 1 )breaking and (?) 10 volt.AFT (1) change of forta, ( 2 ) cbange of mund. 20TT. morthless ETAG4759* Dot artificial being fixed by Datara in why जिहानस्य nang अनुराग lore and redress ATES etc. the trees, 14 at Wese, Falk before the son 1A the morning out of love and respect, but torn back when hu disc rests on the settip: monntaia ·( 34 ) स्मरहरामावि सम मालात when the absence of the deatroyer o Copid began to be felt, पय पारावार-वीरमुडू परमपुरुष Vishnu XXIV. Haras he remains allent, he is called ) damb tregaral devoid of hatrod 371919. etc certain ruua attends their various failings or errors (but it 13 doubtful ) whether they will succeed or not. 7 Ar accompanied by danger or uncertainty. 6714 etc here a king is compared to a gardner (1) gifts and ( 2 ) cutting, pruning. #17 ( 1 ) respect and (2) measuring Benoti ant on account of the white or burning wicks 10 sido ( the lamp), or on accopt of the inberent bright good qualities #4171gto the result or effect of the honour (paid to thom by their masters) geta laga beccomes disguised with slavery or gets tired of #ubordination E cause to logo 478964 time, the destroyer (Dosth ) 1 an comes off safe or unhurt TETAMISHTAT whose minds are safat taced by approachog calamities TEAT4, Tom a wise person should stay eren ratke, wicked fullow waiting for time HET à in the house of Virata, king of Matsyapura, where the Pandavas lived incognito for one year 47-0 galat it would be riglate to totaliate upon him but not to borrow bus says ( to hold his feet) *017 ( 1 ) belog on the waue, waning, and ( 2 ) destitute of means, impoverished Mit St Mover tid that (1 a your atter shamelesene3 ) but this is indeed folly (possession of cold ) that you still proudy show yourself in the sky 274:0p lines or large quantities ot water ARTRIT of wicked naturo. or in bich thoro 1ro wicked creatures, erfol4** was delighted ·1997 IT Job invaluable qualsiy (1 6 sweet Warhlung) a3 not yet appeared on foll of. s may qualify ja ora and may mean fall of or or zogeded by graceful or alos gats 17 bowis 17 &c * but that 18 really roaring which is attored when the ham sound, resounding Iike the sea, of the hoa tha Darpts of whose mana sta pd fearfully erect through the pride of anges, burts for th (falls upon their ears ) पावाजिनी lotus pond पकितयत rendenng tarbrd or dirty बन्यायासलन &e here पतन (fall) and उति (180) are used in a figurativo sense also Arnt densely crowded with tbickets of cabe creepers crowded with tons of case bearers ) 25 the slope or side of a mountain, and residence of king एमाम्म्वनिना TTL 7 &c blessed arə these barks bonoured ( by you) only with your company (and not with fruits and shade), since the hatchet did not fall on you without their being (first) cat down 71919T071147 4gporant of the art of distingwzhing fnend from foe TRACT W33 tarted into water. कादल the fruit of the plantaia ( ). अल completely, entirely The name of a tree वैराग्यादव & वैराग्यादेव पाव-सापावादतं-कस्मादद-ध्यात thessaxe the four sentences in the line 4751 ( 1 ) squetzog ( 2 ) gain #1(1 }breaking and () za Axaltat: (1) change of forra, (2) charge of mind. अगुगया worthless. 54.74334 KB notatisfual berg fixed by nature in why टाजसनस्य 18sng अनुरागlore and redress TTETU ata the trees, as it were, walk before the son 22 the morning oat of lore and respect but tara back ben bus duc tests on the settir monnlaia ·( 36 ) (JAA Za qohfsea are pleasure which are fall of sbares in the form of adversity, cargar and where the properties of the wish-g1910g gem hayo arisen Tahan larta heap of pain of affiction, alla A19*49At wuch ( lile are compared to I orlyko ) wstor on the leal of a lotus. 17992: 75pt who are infatuated with the possessin of wealth 47 T here the means ( 1 ) s square on the dice board ( Mar. nang wala and (3) bouse, where, first thero may be Bayeral dico men, and afterwards only one, or there may be at first only one, afterwards many and in the end, nono TE * pieco a hidden or concealed in ticaramangat easily to be secured by the accomplishment of firm and steady meditation TrefAgar Dow 18 the hour of priracy TERET rising ( from sleep), ragrantaine 474959 which is devoid of these heartless words of door Loepers and 13, therefore, 10% unpleasant UGIEJAT 2. tbe earth 19 bounded by the Ocau (1 @ hss apecific limit) SCEGLUTA Fiat closed with the seat of distinctly visible boundaries, contracted within distract boundars mirk 99-99, the light or flash of intelligencer THIRD SERIES. I, sal offer as a present. # 1977 what have I to do with pleasiog the lion वार turn. बलादृतः detained by force, aa, killed, alain. II, साने धासन स्पीयन reTORIA saghing. 8T949 13 closely impending 21101 NET 791698 S turn will pass througla tho carlo Rohini (tho constellation called out being fiy ired by a catt): ** supposed that live pasugo of Satura sud other lantota túrough this conxellatioa portends gyıl (drooght, famue Sc) ·TTA living in those tanks, and lakes the water 10 rbrich Is scanty. Putom for ibo lake will not preserva bors even their stod 3 a remainder ITÂN41977: baping placed confidence in what he had pro posed 7776 At sball use as a condiment Yt collected in the stone Fra 1 tu will not pretail (be able to do zastlag) ogland, Um have come back or returned, Un marà 13 there any cause ( which makes you retara) acerdiog our welfare? fie viz. to tell 18 what brings you back. 7 lying an expectation III. 767 inendly or hospitable to a brahmana Kai dazzled or înghtened FAT sitting engaged in close conversation toget those 6902 Fax very young o the weak point (of blindness) afa to romove, roctify , abandoning or relinquishing EU agala (rightfal ) partition of property takea place 576* Tata I give it this le gard bat once with regard to a certain thing (it cannot be giren again to any one) a part being pressed or importuned 479 request, solicitation परिउद Paraphernala 6 haping given up or abandoned Hifat noble or yutuous. a &c, for resolation has caused it and resolution will be the canse ( of ats falfilment) Jl of a firm or unshadeb resolve 367147961 take lease of or ask the permi33101 of, the elders, but once IV. FTCÊ G bu head began to sche 99144704 Intent on obezug her husbaod 8 orders ·( 38 ) as a belog under his control, helpless TEST Tatar you have gone as far as you could go 3791980: not vise a 18 used for gaan SFAT OF 18 highly desirable. (7 beneficent, calculated to do good, pra granted, fulfilled. निकामया as you like Ant to that extent 80 mach, Tata a son igania do not entertain. andre practiaed or observed by the respectable, aff& form. धर्मसभित conformable to duty atlaat te the grant of a boon has been made 1st having gone al road, Tea jervadea, prevails. *& dreadfully or furiouzly soundiag nga pursued or persecuted. V. Afar praseribed by usage TITET Bar cease to thinl'of. Fete distinctly visible, que cloa. 1 garis desire does not leave the flesha (1 e buwan boly) VI. 24114 siguificauit. Tai na. those who have the accomplishment of their objects in their own lands 821 01 through a private understanding arrivd at bo tween you two futa ya bas, after a long time, not jucutreil ceorure (the creator being often blarued as attain) एकेकमा चोरते the, affair havibg baon transacted quito wutas, visas tra' vin'ny '' Viunt ANTACITETA what 18 thig au introduction to? JAKA Rutat residing exclusirely in her kinsmen's family anga ngit, proper Famiina on account of delike to a deal (previously Idowe, wanF*777194. inquiry or question of evil suspicion .

·( 39 ) i take effect, prerail, was strong. BETTETE not deciding or determining. sitt filled with dew. 2199fUrn in whom the signs of pregnancy are distinctly rizible, * 9177 how shall I act tostards, or proceed with regard to her? dira (nomiaal) husband. ei soaring rery high, i. e. aspiring to the dignity of . his queen Frih 9799477417: approving of his daughter who had beea sedaced (with whom you had carnal intercourse ). Hugt. qiiga tegits are, like a threl, regarded as 8 worthy recipient of the gift). That a convincing reply. STIFT T has been reduced to this changed condition. nurai geltled, quite certain. TTT: a proper, mode of addre:3. FTTTT naturally open-bearted, whose heart is by natre unreserved. this person ( L. e. myaelf). Eigi the whole ) family (of Parn ). T: 57: a fine remedy or propozal. i AI...... this is what is aid ( thus is proved the truth of the popalar saying) YII. Tia: Għa was enticed ( near you ) by means of water, i. e, mas coated to drink water. Thishant accomplishing or serving their own purpose, 797 nalaught canning or cleverness. 99 in females of the lower animals, Nr. endorred with reason. Niktu, patting on the garb of vittae. *Fi 107 mill set is imitatioa of. 27677: upfeigned. TTT: 71717aotadailting that lore bad privately been forned (betreta 13).

·( 40 ) yat: &c. Sakuntalá is said to break the bow of Cupid by the contraction of her eyo-brows in anger. 984764f4aTAS E7 having honey on the tongue bat poison in the beart, ta a rash or hasty act, OPTE#. when not counteracted or prevented. divarâ turns into enmity. #ta collected or heaped together. ** TCT you have certainly learnt in a contrary way, (1, o, to consider good as bad and vice versa); or it may mear. bave you (the members of the court ) heard this bage or mern reply? attray(7......99: let those who have studied how to doceive others as if it were an art, be considered as trustworthy, ren: bell, perdition. 399 is admitted to be करुणपरिदविनी lamenting piteously bitterly 9790191196 cruel by having repudiated ( her ). rahat by her who bringa disgrace on the family of her father, भपतु but it. परपरिमह thomfoot another, 91-bluce-bocause, 80 therefore, 89-4 TIT by reason of union with another ( wife ). TOFT* relative importance or greatness, i.o. which would be the more or less sinful conrse, af.41&T. 25Tika certaia, settled, VILI, iai largo, extensivo. 984746774 in which the large streeta were well separated or derided, Sticky Hlb wpasuahile( in cuible ) 4x4 deep mostu FTTT apartment on the top of a boabe, *2407 being in the form of diceboard. for the collection of the three wt, py, and $14, the objects of worldly ozistenca waiset poressing a small stock. Wys in the Ini lour.

·18 if it ( 41 ) 75 araiz Iishatriyas tad Brambanas for their leaders guidos. IX. TATTIRATET)to him who approaches him for the first time. an unbearable. THAT..........21 par looking at the whole unitete rero placed on the palm of their bands. 210 reszta. the lotus-born God (Bramhan) of the world be earth. एनम् is the object of समुपासते. ATTUTTATHI &s. the elements themselves find it hard to resist his ) lustee, since &c. ( sega) bad ideas or dotiona. 27677*it ware not giving malice a place in his beart ), e above malice. apT761 pot disposed to meanness ( of spirit). is bright spots. TM ESTAT 014: mistaking it ( the mane ) for a cluster of lotus-stalks. fit resorting to. seated on, their temples. 277**: goes with Th * 7 the hairy skin of in elephant or antelope used as seat NT a staff used by ascetics, 41-1944:. arrautt hospitable or kind to gaszta• Ta though there be an equality of position ( both being ) ascetics ). wanita: attended with great respect, excessively respectfal 14 order of propriety or decorum. a produced. It thuising, growing apsce. 1 saatching away out of sttachment. पापनयेकप & larely form doas not tend to a gintal bebatioar. a lektira sailing with the kattered offeridgs of lowont made by the rarea saga3. न मां पर नियमईसि you should not look upon mo sa anager. 1975: kitba boldgets (of Inquiry ) datorat ( to a Brahmana). a ·( 42 ) aga need not be sought 1991€ course of conduct, action 90 ha set s thinking(lit Bet to tho conteo of thought) 17 TT 1947 incapable of being affected or vubjected by grief. and outrage or assault पभगरत्नसूचय-० सूचिग्रहणार्थ 75714 79T 19 fit for ( rece17.08 ) Aruna भथापफ्तारं म्याद उपयतार प्रार्थयस it you seek tora husband प्रार्थित दुर्लभ माथितः सन दुर्लभः ar fyr Oh how stern or bard hearted! गते adj of कपालो -004-1 haring a lovely or charmag lool न करोति लक्ष्य अस्य चक्षुष who does not make his face an obyock of tlus eyo ( who does not at once slow lauself to you). many having penetrated into hør somost thoughts Balaarnaar 80 as to turn ( towards her) her eyes which were devoid of collyrium 717 lords of the four quarters, 1 o II, 457, 74, and at स्वयतन planted by herselt TOMB ready to shoot up into a sprout ( wbile the trees bave put forth oven fruits ) पाशिमलि सभय haring for its object Hartaat looked at ( by her friends ) with teara in their eyes Tasms of ladra plouglied ground at drought caused by him (Indra ) anagh in a manger in which her candour( frankges of miad ) was anifested. ***ATAHT mithout manifestingady aga of joy or delight FrequeU741who had long settled (in her mind ) the words to be apoken ut munka: desirous of teaching a high position ( 1n the form of sccuring g'ın 83 my lsusband) Hrygga Agà there : notbing (no place ) to wlucha do sire will not go ( one may desire to get anything, howsoever ud. atlaidalle ) apdaia taking delight in foul fractices ·( 43 ) 4798** to approse g pał on, tied road Tunurili.it of tbe feet ( asually ) set on Iaker of iloteta in a hall, In being married. Ficha yblog. 115T5 a bouls will agis (dd) eges. ATT** sagt of any laotledge of birth 417 indicated vit eren ons (of Ibere things ) takan urarately. aerienn from an evil desire *? hacia loly ( lit. arcording to Vedic rites ) consecran tua as ol a sacrilicul post ante mere turned obliguely prº Tral at the cortets. Art GT 22 38, icious throg 13 resorted to. Aug wuthcat lopo or desire, la diferent 4:&. what to the 120 of these bacb dolgib the alate of a through hope? Fijacaa cemetery. Aiman with bus croma or lead fra Clouzla atendios toimily a Cault, a:7247 of kaorn ongia. may catsrely, folls. FITOT. wliser upper sad lower lips 216 throbblog (who30 luwer lip u ercurrely throbbing Lamorlin; w Jellia.itha). #11: Act. pl fir dropped, slipped. ****liko a niver wilalal by the obalractua of a hulla cetS. MH-524 quickly, at oace, 4113s brasca freslarda makts und refreshed). *** kal, cloed towarda MIRROC**** ska lufo ofib, kiszoftb, Yaloia ir ükragtet atst enten un to be treated Writici S 008 Co ma of pixell. 4531 lubit the slob, * WA.3.3 or larganelle Witzigis! (La) ften LS!! * ·(42) Ta need not be sought 17 course of conduct, Action Arne Bet a thịukunglit sot to the copres of thought.) *****TTI FI444 incapable of being affected or subjected by grief, 2008: outrage or assault पनगररनमूचय-० मचिग्रहणार्थ 34679 Afga fit for rocelying ) Aruna भथापयतारं यदि उपयतार प्रार्थयस it ron seek for a husband प्रार्थितदुर्लभ प्राधितः सन दुर्लभ Het ETT Obliow steru or bard hearted! गते ady of कपालदश 70311f7 baring a lorely or charming look न करोति लक्ष्य अस्य घनष who does not make his face an objeck of this ase ( who does not at once showy lumself to you ). wary having penetrated into bør ud most thoughts aurat so as to turn ( towards her) her ogea which were devoid of collyriam Cuci lords of the four quarters, 1 a $1,767, 47, and wat 778 planted by herselt TTITOARC ready to shoot up into a sprout ( while the trees hapo put forth eren fruits ) दाशमलिसय Haring for its object &ring af looked at ( by her friends ) with teare in their eyes IT name of Indrs en plougled ground at drought caused by him ( Indra ) antaa # 16 a manner in which her candoor( frankness of mind) was manifested izmatdat without manifesting anggu of joy or delight frite(91414 who had long settled ( in lier mind) the words to be spokea ge aayal 3* deairous of reaching a high position in the form of securing g'ira as my husband) 477 ngàlbore u potbog (DO pace ) to gluch de sire will oot go ( one way desire to get anything, hongoever un attainako ) tangaun taking delight in foul practices ·( 43 ) ** to approve wat pat on, tied round 959977 950 of the feet ( a3nally ) set on Ieter of flowers in a hall. 571 being married. Erge smiling. 494671 a bo is with ngis ( odd ) eyes WRITT Ari waat of any knowledge of birth Ali indicated 1767917 eren one of these thogs ) takan separately part from 38 exil desire AUTETTO holy ( it! ancording to Vedic rites ) consecra* 100 23 of a sacrificial post járt were turacd obliquely 391 577 red at the corcers. 677119-78 22 303,101008 thog 13 resorted to TH19 with El Lopa desire tadifferent. (64 : &c. what 13 the Que of these which disturb the afate of mund throogla bope) 177654 a cemetery is with bia crown or head Tag 1977thou,h intendidz toimi ly a faalt 47745 of knova orgia Har entire is, fully. HTTTT+T whose upper and lower lips are throbbing ( whose swer lip u excessively throbbing coordia; w Jalliaatha). 467 d.cs.pl As dropped, slipped Trip &r like a nyer agitated by the obatraction of a hill za . - CORSO #79quickly, at once 47 bridge on freshness ( makes one refreshed ) XI waruh best, lacliced towards. A TIETTIA the life of the king of the Vatos ir Tallractive to the people difTige vu bat orden are to be executed I ********TH I am not COD2100: eten of myself **** ibnaz about the desired object. might whea propitious or latoarable TOT bs ( paluaz ca ) the dress befittia; what blo Cose text ·XII. mladacia in the sky, विसमागत restored to TABBOD, come back to 800803 REY2121 arc conacction with Malazgets. stanno Raia will not be sigaficaat or true aícat repetition TEXT 28 la rema12. Y exclamation of anger. यस्य व पत्तामुपयास्यास whose coareyance you will become Irteering from the affect of former lere, XIII. 214964. the collectiou of various beings किरीटेन putting on kuita or 97998r the highest or supremo word, 94419 with increased speed Page 9 a while derouring the worlds you fre quently lick ( the corners of the mouth ) Cros XIV. KI &c, went of Lora 13 not desirable or agreoablo if only- ( R&ms meant to say if oaly her soparation were bearable, but ho 18 anablo to complete the idea, and hence leave it off and says) but as for separation, it 19 s10 ply unbearable. Cak anzety regret Alat idea, thought w praise, oulogs. It disturbanco robial removed, expiated. 8 modo to slido, maintained, displayed. * lite, character of the family THIT &c if no my accoont a foul scandal should arise in (attach itselt to) tbat family & महारत-Prrored by my &c. in most nomb ia throbbiog tlo pure progoay of Taglu's lino. alt47 dear to, libed by. which occurrod at a great distants. *TUTIS whose beart (or abodo if we scoopt #IN7 the Teling) * Rol dipercut from wino, ul7* butcher. it slowly. seatls USITIH a Chaoull or vllain of uoprecolouted doods. of an end orer.

·3 ( 45 ) File: &c. the firm ( immoveably fixed ) vital airs ( life) bato acted like adamantine nails, piercing the vital parts. 777476 What right have I &c. ? TETA: mentioned by same. 2776 &cbowed down by the weight of the) fally developed foetus trembling on account of (her ) fear, apien last. tires the auspiciousness (i, e. auspicions being ) of the family. 1747497: TATA hare mastery over mysolf, be mistress of mysell. XY. apaita personated 0479 by the departure ( from this place ). The go by the possession anii form. fresh the long existing child.pridow hood. nicy punty of conduct, chastity. 379 inform you of. विहाय कालारण without loss of time. 417 choosing, asking for. Araty a relative on the mother's side, #ra: i. e. Laksmana. XVI. ** a sacrifice. प्रणिधानात् goes with विमतिमन्, अभिपंगमा विजावान् who knew hirn to be overpowered by ( sudden ) griol oz calataity. ruoty through his pupil a though kroving or aware of. gigi who have served from your ucal course. Hata is entrusted to me. Aga 1797 containing short mbunge. ETTET pre-eminance of courage. greqi: ia the three steps of the gabora ( prin. ápal ) being i e, in all the three worlds, Baada taimpeded, anobstructsd.

·( 46 ) 700m &c. who loved before tum charming amorous Taat &C--TR TT RL (RM1 aprs a til akwarzett, the destructive have to the boundary in the form of sell restraint 39tar having bowed doen to him, beeblog his protection, STAFF 5707 condemned her to dwell on earth all the Bught of hcaronly flowers 39. living obtajad fit predicsdj विपद्पत्तिमतामुपास्थता death awants those who are bora 498 cepspra consequent on pride or intoxication ya knowled), effect of educat102 तत्-भूत उदता कुत एव much less by wespung FIFARETTAU A91 the fates or destinations (births in other Lives ) have different ways a-cording to their actions in this world) 1999 by cavityfals of water (given to the m10108 ) 751771 as being a means of (as tending to )bis well being artists are la own to be subject to union and separation, or rather subject to the reverse of urod, separation arcante separation from external objects (such as wife children, wealth &c ) XVII मदिरायतेक्षणा -मदिरे व ते अ यते मदिरायते ताशे ईवणे यस्या सा प्रतिष्ठिता placed अवधार्य haring consulted mala by your incident, by seeing your condition. कचु किन 1s the object of प्रेषितवान सातालिका goes with the predicate सिर्जना XVIII 4291234 4777 83 to how a fing should act 7744 origa TEFTE TOT hapag nadergone the purilisatoty (eit ) 191tiating (oge ) to the study of the Vedas, belog 14788fed with the sacred thread alarn g dawa oat portions or eigences (24191FCT) 3548114 who unguardedly or carelessly draws near PA451 547 shows himself 12 van jus arpset* ( 11 * 1814 di wana) ·( 41 ) qof the goddess of sealth ( in general ). rule, course of condact. og 3 regard to desired objects. De might lay doya. afe a proibitive rule. न विचाठयेत् should not break or tran gress 97119 a son in the form of Dharma (daty ) itself. Ft become it to enjos (tbeur respective nghiz &c ) यास्त: 23 may be doeerred, as us fit त दडम् slould iuflict स राजा पुरुषों दड. -Construe स दड एव (वस्नुतो) राजा पुरुष.&c. qadarutist the order of things would be topsy-tarvy (upside) down ) what 23 at the bottom would rise to the top. a. Leid in check (controlled by pud bmedt). Antal. controlled, reetrained. art by the non-infliction of war inflictor of the punishment विषम mot erenhanded, or pa giocate. HEEFT. 13 difficult to be ( properls ) red by those whose minds are not well trained (in duty ). XIX, faggai scorched by beat, डायावृक्ष a treo that affords shade, 375777 ab ence of de'as. 1 &€, whoos body 733 irradiated by the resplendent (lat, casting ray3 'opwards ) gems on big several hoods, macances whose {zone( vorn round the loids ) was hidden under her silken garment 80 13 tot to hart hus soft fcet ). प्रबुद्धपुडरीकाई &c. (1) अबु पुडरीक इवक्षिणी पस्य (2) प्रबुद्ध पुडरीकमेकाव यस्य. बालातगनिमाशुक ( 1 ) बालानपानभ असई यस्य. (2) बालानपन्यज रूप अशकुयस्य. प्रारभमुखदर्शन (1) प्रारभा. मेगिन (पष्ट कारभो येषा) तेच मुखदर्शन (2) प्रारंभ मुखदर्शन Pr41197561 serving as a mirior for Lakshmi to see bar grace3 in. traty antipathy to Seslia ( the lord of serpents ). Baarato cos xbo asks another peyga ybelber be bas slept well or has had comfortable sleer. 5 ·( 48 ) HT176*1 beyood the range of prords and mlad (L. 19 desertbable and inconceivabla) tur in three different capacities, riz, that of the creator, that of the protector and that of the destroyer of the universe. KTH of one taste ( sweet ) 92574 &o. 80 you apaume diferent states in the different qua. lities ( 1 you become the creator tu the satragana, protector in the rajoguna and destroyer 19 tle tamogena ) 2941 free from desite Tant fulfller of requests or desires 176 476 being rudeterminate ( extremely kubila ) you are the cause of the determinate or developed ( world ). wake 317 kuowlebge leading to the acquisition of the four, viz. धर्म, अय, काम and मोक्ष कालावस्था Periods of time. 92113 tafara the means of accomplishing the ends of homea existence 374 ay not to return ( to Wordly life ) again, I. obtain final beatitude. cft indescribable and inconceivable, lascrutable. 2017 do that our freeds, having extolled your greatnest are curtald ( fall short ), 18 either througlı our exhaustion or inability (lo describe ), and not because your merita are limited. XX, #1 with words faltering through fear or fright. Au an old man af tube. Faitgang of the height of & how shot वदान्य bountiful T187417A disposed to activity, or opergetic bother mentally and phpercally dar investing with authority angar degrading or hutoili'ing aftags: Tery proficient, a precept. F76** *0Ti arogarity was gathered to the gods, 2098 ha descendent Bill4797&c trory solf-oxcellence, such as nobility of birth 13 scon to be complete in you. 79179912461EUR without being trained 11 the BCICDEO of polty, ·( 49 ) 47477. acting trongly. sitter will caugo tatermixture or confL3100 77107 perceived by the lamp in the form of scrutural kaomledge R &c Sastra ( scriptural looniedze ) indeed heavenly agº, ita course being unobstracted in the 13t, present, and future, as well as ludden, and other kinds of things 4111*neliels batidS secured the accomplement of the threo royal powers. XXI. TIT rec. alina plighting, promising 376 14pported, la routed. a tālrihit in the presence of all I cople, in such a war as to be seen or heard by all people Y talar olice ( as linuter ). wie reg so long as Rukshasa 13 not won over Adas unsurpa ecu, unexcelled mit-T4317 a 15-193797 so long as any momimr of the family of tho Yanda, us alive. 79377 cc. looking 1oto space as if I abskada were actually pre eat. iure rich person, a master, a lord. greinaagi su the bogo of his resloration lv 110xjerity. alarma in consequence of the renuetabesece of former Leuelas FEI Trg 4 many like you it is hard to find. 70717 (1411) attentately, vigilantly ONET goes with tita apd act witu **** it natatally ems to do. &ricat cuculated, reutilated got777 aad in proof of bu sire object, Calliath although odaeachd by the adrico or thorout of Rakahasa 2 : though belog clorated 407119011 goes with 778 *THC maporis aai modes of dealidz 970 doing, morereals, FIFA193 BT bare leen te;pleased or alusel 0993: cospacious ( lit wlos ptspen's Clothiol Lia sobrests they are ) ·(51) मनवमसपोपि should be matten असस्तनमतयोपि, though their minds be not in their uaual (calm ) mood, though agitated in miod gre first and as of those who have not curbed their seases. The light ( here of course of knowledge ) as opposed to 778( ignorance ). igut the state of bios connected or united with. TT (1) haring round pearl: (in the case of picght ), and ( ? ) deroid of righteousness or latitude in the case of títt. ay an actor; a danger. 97.* dasſ and domb.gg deaf. ADCAT are pushed, chastised. XXH). 994 the sole or supreme l'eina. 4799 7. Dot baring any oue else for its scope, 1. e. not applicable to any one else, artā 15 10 Hardly sought or meditated apon. TEUTA: easily accessiblo by the application of Arm devotion. taitaa the setter is to blame, the blame rests with the better. *341 mastery or lordslup over realmr. *7*** TA: who has really) all his desires falfilled ( ht, who has gons to the end of liis da sires )! *** Tuy folloriag bad way or course, FITTAT 5. the forem oet of the most dresdlal; the words Are wdressed to G. 19. in large numbers. *. it is not savesabla or approachable and liesca usoal 4.17 mtins (1) capable of being ranguished or sabia ( * coea), sad(!) carallo (4 a diventa ). T1Tao wbetbot Gwl or bad. ( lejontent or uot ) ***:6, aos freeh. i ans (luurely si ). A05 * gleat 04:00 of state, a chiet muuter. var engot ba 3000 or portabel by * Lbiol(like whe 18 Deuts to take stars) i indunbable. 1995* Wicipatelor giren ara.

·( 53 ) मुकृतपरिपाकमणयिन hking to unfold their good tettons परकत्य- *quttar attachment to dosog good to others tutto destroying the trees in the form of courage This refera to the well-koown fact that nirers when thoy sell with Water lestroy the trees growing close to their bruks atrit goes with निधी उता possessed of unlunelung rige a fulls, completely, entirely F9 siaga recognizes forms Quier perception, consciousness, knowledge alt etc the eyes can see their own largouess only in a mirror भीलवेल समुद्र -दशीलमेव वेला तनुका समुद 9742 account of his preeminent quality apon tgaat others only breathie, tlsat 13 are only alive, so called because they do nothing useful zone name of Indra's liorge ( born from the ocean aloog with I abain, the tacou, deadly poison etc ) 176980 4TAFT रगान् भवति (wis learut) etc कस्मात seal अशिक्षि IT froid of conteviment üm( born in tlie real sense of the trond, truly boru. Riit etc the enumeration does not proceed as far as the 6ecool or rug Guger, in oiber words, the person must have no matel to to counted along with big vare fit etc. a Wise persoa if anguished by a suporior fue, either betakes himself to a f reiga land, or enters tuto him, .. .. Accommodales himself to 13 (fue's will, lience the moon totered under the gui o of retfectius, the bright cheaks of t! hesabıful esed propea 71847 stieg a great persua for 118 a&$ociale or coupons. अभूम gotamith महाना TT7 first 79 the fesr of tuo tuastet. 97**IT 44 the fear of those wlng are about him. 11: ele farther, the pustion of those ia hipoco ralocsa Webred among evil persons, the Lalita sa of 15 yes te ler bare noen Lightwerte mitu aa appropriate Wl (obe who 114 s 19 apt to fall ) ·( 54 ) goala 3*9878&etc looking upwaris zulegueig de eutres. tlogly and concealments of his own foolioge. आवस्पताscl सेवकस्य 2**( 1 ) & mae of faults, and ( 2 ) the maker of Dislike *1-there is a pun ou the other adjecures also 3991974a posscasel ol the greatuess of ralour मम्पमधाम विध्यो-भाकाश aqui ends in a fall मजत.ady of as. श्रीयो न etc neither increases #TVT a wilderness 969 eto at 18 tho irresistible attachment to (lkang for) what one is accustomed to and not hostility to ( duslibe for yorits सहसे वृद्धि allow your grontli aratara doon not become capable of elc ayat-there is a pun on the word. It beads ( 1 ) agallochum which, when burnt, diffuges its sweet fragrauce (2) not great or important 097# of a king (lit of one sko Bubblets on $ part of the Diet revenue of the kiagdom given to him by tlio snbjects, who are to keep the remaining for themieselves ) antea (1) soleil with ashes, and (2) stained with the prido of) wealth gact antiqu exce9315oly quich in circulating. 2 CT 48 the prominenca (of beings ) gofhcient for the discharge of thelr work arisas from their very nature and not from age #atant the absence of wisdom, in as much ag le neke merlorious persoas and triaga very short lived ovánt the sun add the soon RO3 2 Wing