·SRIRANGAM SRI SANKARAWURUKULAS!
11 GTTT 13T: 11
SRNGARAPRAKASA
BY
Maharajadhiraja Sri BHOJA DEVA
L'ART I PRAKASAS 1 & 2
FDITED BY
Bhutnalumulle liidyasagara l'iilyar'icaspati
P. P. SUBRAHMANYA SASTRI, B, A (Oxon), M. A, (Madras)
Curator, licctnment Oriental Manuscripts Library of Professor of Sanskrit
.P Comparative l'hilubigy. Preszilency l'ollege, Mavras.
SRIRANGAM
SRI VANI VILAS PRESS
1939
Price Rs. 1-8 ]
(Postage Extra

·No text on this page.

·SRIRANGAM SRI SANKARA GURUKULA SERIES No 7
MADRAS GOVERNMENT ORIENTAL MANUSCRIPTS SERIES No 12
SRNGARAPRAKASA
Maharajadhiraja Sri BHOJA DEVA
TITILBY
pilyasayu Transpat!
PP. SUBRAHMANYA SASTRI, B.A. (Oxon), M.A. (Madras).
Widder, fordi manut hiental Manusipa Libre Per Sanskrit
- comparative i'ulolos, I'rew.ienen l'oille, Madiss
x
GRALL:39*?Y
From set
SRIRANGAM
SRI VAN VILAS PRESS.
1933

·NOTE. The Sringaraprakasa of Maharajadhiraja Sri Bhoja Deva is a standard work on Alankura well known to all rhetoricians. It was discovered in Malabar by the peripatatic party of the Madras Government Oriental Manuscripts Library during their search for rare manuscripts. But till now, no edition of the whole work has appeared. The enthusiastic Orientalist His Holiness Sri Yatirajasvami of Melkote, Mysore, published the three Prakasas 22-23-24 in 1926 as Part I. Our edition is based on the Paper Manuscript in Devanagari script preserved under R. No. 3252 in the Madras Government Oriental Manuscripts Library. The paper manuscript was transcribed in 1921-22 from a manuscript of the Library, Sanskrit College, Tiruppunithura, Cochin State. A detailed Introduction, Table of Contents and other critical remarks will be furnished when the Volume is completed. PRESIDENCY COLLEGE, MADRAS. P. P. Subrahmanya Sastri, Curator, Gorronment Orientul Munuscripts Library, Madras. Dated : 31-3-1939.

·INTRODUCTION. Royal authors of works on Sanskrit Language and Literature have always been well known 10 students of Indology. Some Orientalists like Theodore Aufrecht and Arthur Antony Macdonell had always held the belief that these Royal Authors usually palmed off the works of their court-pandits as their own. But this short-sightedness amoug Indologists is slowly disappearing. We are therefore glad to bring to light for the first time the first two Prakasas of Maharajadhiraja Sri Bhojadeva's monumental work on Rhetoric, the Sringaraprakasa, which was first discovered in its complete form by the Peripatetic Party of the Madras Government Oriental Manuscripts Library during its search for new and rare works in Malabar in 1990. Maharajadhiraja Bhojadeva lived in the first half of the 11th century A. D. It is known that he composed the Rajamrganka, an astronomical treatise in Saka 964 or 1042 A. D. It is also known that Parantaka, the author of the famous Syamaladandaka was honored by King Bhojadeva with a grant in Saku 923 or A. D. 1001. He was King of Malwa from 1018 A. D. to 1054 A..D. King Bhojadeva was a prolific writer on all departments of knowledge. More than twenty works are attributed to him by Dr. T. R. Chintamani of the University of Madras, in his Introduction to his edition of the Sarasvatikanthabharana (University of Madras 1937), To Indian Rhetoricians, Bhojadeva's Sringaraprakasa had long been known as a voluminous work, bristling with quotations from numerous authors, A critical study of the text by modern students had been handicapped by the want of a printed edition. The enthusiastic Orientalist His Holiness Sri Yatirajaswami of Melkote, Mysore printed the three Prakasas, 22, 23 and 24 in 1926 as a Part. But it has not been followed up since then. The Madras Government Oriental Manuscripts Library included the publication of the Sringaraprakasa in its programme of publications and prepared a press copy of the first six Prakasus, ·under the immediate supervision of Pandit V. Krishnamachariar. It is in furtberance of this scheme, that Prakasas 1 and 2 are now published for the firet time as Part I, so that scholars might not be kept waiting too long. Dr. Raghavan of the University of Madras made a critical study of the contents of the Sringaraprakawa and lius recently published, a portion of his thesis as “Bhoja'- Srmgarapr:kasa Pol l-Part I (Karnatak Publishing House, Bombay 1940). The thesis is a critical exammation of the contents of the Sringaraprakasa and brings to light much interesting material of perinanent value to students of Indian Literary Criticism. Bhojadeva's chief contribution is to establish that Sringara or Love is the only Rasi and to dispel the time-honoured darkness from the minds of those who recognised the Rasas to be ieu (Dr Sankaran has an interesting chapter on King Bhojadeva in his “Some Aspects of Literary Criticism in Sanskrit” Madras University 1929). In Prakasas 1 and 2 of the Srmgaraprakaga, Bhojadeva quotes profusely from Panini, Patanjali, Yaska, Pakyapadiya, Vatsyayara (p. 7), Venigambara (pp. 31 and 89), Sangrahakara, probably lyudi i p. 46) Katyayana (1. 53), Mallanaga (p. 53), Hari (p. 54) Candragomi (pp. 60 & 81) and Mamm (p. 87). There are also some unidentified quotations, notably in pp. 4, 56, 60, 65 & 89. A vietailed table of contents and an alphabeticalindex to the slokas in the Sringaraprakasa (1 & 2) are also furnished. Thanks are due to my learned Colleague, Pandit V. Krishnamachariar, who saw the work through the press, The Sri Vani Vilas Press, Srirangain deserves our warmest thanks and gratitude for having successfully co-operated with Government in bringing out in quick succession five books in three years, Nos. 8, 9, 10, 11 & 12 of the Madras Government Oriental Manuscript Series. Presidency College, Madras. 31--3--42. P. P. SUBRAHMANYA SASTRI, Curator, Government Oriental Manuscripts Library.

·॥ विषयसूचिका ॥ पुटम् पुटम् ॥ प्रथमः प्रकाशः ॥ ३६ १ प्रत्ययः-धातुप्रत्ययः-तव्यादयः ण्वुलादयः उणादयः " उपोद्धातः शब्दःद्वादशधा प्रकृतयः-धातुरूपा:- -परिपठिताः अपरिपठिताः परिपठितापरिपठिताः प्रत्ययप्रत्ययः-यदादयः घादयः मबादयः " प्रत्ययधातवः फगादयः " " नामधातवः " " " प्रत्ययनामधातवः " " " : युजादयः ढगादयः प्रातिपदिकप्रत्ययः-टाबादयः स्वादयः तसिलादयः कादयः अणादयः क्यजादयः " " " प्रत्ययरूपाः-सुष्प्रत्ययान्ताः तिक प्रत्ययान्ताः कृत्प्रत्ययान्ताः तद्धितप्रत्ययान्ताः धातुसंज्ञाप्रत्ययान्ताः स्त्रीप्रत्ययान्ताः प्रातिपदिकरूपाः-नामानि अव्ययानि अनुकरणाः कृतः सद्धिताः " " " ८ " " " " " " उपस्कार:-प्रकत्युपस्कारः-भूषणाः समवायाः २२ अध्याहाराः वैकताः २४ यत्नाः प्रतियत्नाः प्रत्ययोपस्कारः-भूषणादयः ३६ उभयोपस्कारः-भूषणादयः " उपपदमू-विलुपपदम्-क्रियारूपम् " " " समासाः " " " प्रत्ययः-धातप्रत्ययः-सनादयः विबादयः तसुनादयः १८ ·विषयसूचिका " " " " " " " पुटम् पुटम् उपपदम्-तिकुपपदम्-कारकरूपम् ३८ प्रातिपदिकम्-अविभकावयवम्-निपातरूपम ७५ नामरूपम् अनुकरणम्-सावनुकरणम् ॥ अव्ययरूपम् असावनुकरणम् निपातरूपमा अव्यकानुकरणम् उपसर्गरूपम " विभक्ति:-तिविभक्तिः कदुपपदम्-क्रियारूपादयः मुविभक्तिः सुबुपपदम् अव्ययविभक्तिः ।। द्वितीयः प्रकाशः ।। उपसर्जनम्-विशेष्यरूपम् प्रातिपदिकम-विभक्तावयवम्- कृपम् विशेषणरूपम् तद्धितरूपम ४६ तुल्यरूपम् समामरूपम समाम:-उपश्लिष्टक्रियः अविभक्तावयवम-नामरूपम् ७५ गमितक्रियः अव्ययरूपम् ॥ अक्रियः " " " ·॥ ॥ शृङ्गारप्रकाशः॥ भोजदेवविरचितः प्रथमः प्रकाशः अच्छिन्नमेखलमलब्धदृढोपगूढ- मप्राप्तचुम्बनमवाक्षितवक्त्रकान्ति । कान्ताविमिश्रवपुषः कृतविप्रलम्भ- संभोगसख्यमिव पातु वपुः पुरारेः ॥ १॥ यत्पादपङ्कजरजःपरिमार्जितेषु चेतःसु दर्पणतलामलतां गतेषु ।

·कारप्रकाचा:
शब्दार्थसंपद उदारतराः स्फुरन्ति
विनच्छिदेऽस्तु भगवान्स गणाधिनाथः ॥ २ ॥
आत्मस्थितं गुणविशेषमहंकृतस्य
शृङ्गारमाहुरिह जीवितमात्मयोनेः ।
तस्यात्मशक्तिरसनीयतया रसत्वं
युक्तस्य येन रसिकोऽयमिति प्रवादः ॥ ३॥
सत्त्वात्मनाममलधर्मविशेषजन्मा
जन्मान्तरानुभवनिर्मितवासनोत्थः ।
सर्वात्मसंपदुदयातिशयैकहेतु-
र्जागर्ति कोऽपि हृदि मानमयो विकारः ॥ ४ ॥
तात्पर्यमेव वचसि ध्वनिरेव काव्ये
सौभाग्यमेव गुणसंपदि वल्लभस्य ।
लावण्यमेव वपुषि खदतेऽङ्गनायाः
शृङ्गार एव हृदि मानवतो जनस्य ।। ५ ।।
शृङ्गारवीरकरुणाद्भतरौद्रहास्य-
बीभत्सवत्सलभयानकशान्तनाम्नः ।
आम्नासिषुर्दश रसान्सुधियो वयं तु
शृङ्गारमेव रसनाद्रसमामनामः ॥ ६ ॥
वीराङ्गतादिषु च येह रसप्रसिद्धिः
सिद्धा कुतोऽपि वटयक्षवदाविभाति ।
लोके गतानुगतिकत्ववशादुपेता-
मेतां निवर्तयितुमेष परिश्रमो नः ॥ ७॥

·प्रथमः प्रकाशा अप्रातिकूलिकतया मनसो मुदादे- यः संविदोऽनुभवहेतुरिहाभिमानः । ज्ञेयो रसः स रसनीयतयाऽऽत्मशक्ते रत्यादिभूमनि पुनर्वितथा रसोक्तिः ॥ ८ ॥ रत्यादयोऽर्धशतमेकविवर्जितानि भावाः पृथग्विविधभावभुवो भवन्ति । शृङ्गारतत्त्वमभितः परिवारयन्तः मप्ताचिपं गुतिचया इव वर्धयन्ति ॥ ९ ॥ आभावनोदयमनन्यधिया जनेन यो भाव्यते मनसि भावनया स भावः । यो भावनापथमतीत्य विवर्तमानः साहंकृतौ हृदि परं स्वदते रसोऽसौ ॥ १० ॥ रत्यादयो यदि रसाः स्युरतिप्रकर्षे हादिभिः किमपराद्धमतद्विभिन्नैः । अस्थायिनस्त इति चेद्भयहासशोक- क्रोधादयो वद कियचिरमुल्लसन्ति ॥ ११ ॥ स्थायित्वमत्र विषयातिशयान्मतं चे- चिन्तादयः कुत उत प्रकृतेर्वशेन । तुल्यैव साऽऽत्मनि भवेदथ वासनायाः संदीपनात्तदुभयत्र समानमेव ॥ १२ ॥ अतः सिद्धमेतत्- रत्यादयः शृङ्गारप्रभवा एव एकोनपञ्चाशद्भावाः ; वीरारयो मिध्यारस- प्रवादाः ; शृङ्गार एवैकश्चतुर्वर्गककारणं रस इति । स चानुभवैकगम्यत्वादसर्वविषयत्वाञ्च दुरवसेयः, सम्यगभिनयेषु वा विदग्धशैलूषैः प्रदर्यमानः सामाजिकैरवधार्यते, प्रबन्धेषु वा महाकविभिर्यथा- .

·शृङ्गारप्रकाशः वदाख्यायमानो विदुषां मनीषाविषयमवतरति । तत्र न तथा पदार्थाः प्रत्यक्षण प्रतीयमानाः स्वदन्ते, यथा वाग्मिनां वचोभिगवेद्यमानाः । तदाह- . अत्थविमेसा ण हि तह चित्तविआसं कुणन्ति सञ्चविआ । जह उण ते उम्मिळ्ळन्ति सुकइवआहिं सुसीसन्ता ।' .. अतोऽभिनेतृभ्यः कवीनेव बहुमन्यामहे, अभिनयेभ्यश्च काव्यमवेति । तत्पुनः शब्दार्थयाः साहित्यमामनन्ति ; तद्यथा 'शब्दार्थों सहितौ काव्यम इति । कः पुनः शब्दः ? येनोच्चारितनार्थः प्रतीयते । स च द्वादशधा- प्रकृतिः, प्रत्ययः, उपस्कारः, उपपदम , प्रातिपदिकम , विभक्तिः, उपसर्जनम , समासः, पदम , वाक्यम , प्रकरणम , प्रबन्धः, इति । कोऽर्थः ? यः शब्दन प्रत्याय्यते । स च द्वादशधा- क्रिया, कालः, कारकम , पुरुपः, उपाधिः, प्रधानम , उपस्कागर्थः प्रातिपदिकार्थः, विभक्त्यर्थः, वृत्त्यर्थः, पदार्थः, वाक्यार्थः, इति । किं माहित्यम ? यः शब्दार्थया: संबन्धः । स च द्वादशधा- अभिधा, विवक्षा, तात्पर्यम् , प्रविभागः, व्यपेक्षा, सामर्थ्यम् , अन्वयः, एकार्थीभावः, दोषहानम , गुणोपादानम , अलंकारयोगः, रसावियोगः, इति । । । . , ܕ܀ १ तत्र यद्यपि न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या न च केवलः प्रत्ययः इति प्रयोगनियमः, तथाऽपि धर्मनियमाय शास्त्रप्रक्रियाव्यवहारे प्रकृतिप्रत्ययविभागकल्पनया शब्दार्थभावनायां प्रत्यया- प्रथममुपादानकारणमिव योपादीयते तां प्रकृतिरिति व्यपदिशन्ति । मा त्रिधा- धातुरूपा, प्रत्ययरूपा, प्रातिपदिकरूपा च । तत्र धातवः पोढा- परिपठिताः, अपरिपठिताः परिपठितापरि- पठिताः, प्रत्ययधातवः, नामधातवः, प्रत्ययनामधातवश्चेति । तेषु परिपठिता भूवादयः ; यथा- . . भूयात्तेषां कुले जन्म जायन्तां तेषु संपदः । येषां स्वमिति मन्वानाः स्वीकुर्वन्ति स्वमर्थिनः ।। कविः सृजति काव्यानि हृद्यादधति सज्जनाः । सूते मुक्ताः पयोराशिर्वहन्ति तरुणीस्तनाः ॥ न रुणत्सीन्द्रियग्रामं न शृणोषि गुरोर्वचः । नोपार्जयसि मित्राणि कथं गृहास्यरिश्रयः ॥

·प्रथमः प्रकाशः
५
अपरिपठिता: आन्दोलयत्यादयः ; यथा-
नीपानान्दोलयन्नेव प्रेढोलयति मे मनः ।
पवनो वीजयन्नाशा मानाशामुच्चुलुम्पति ॥
तडित्खचयतीवाशा न सन्ते शर्म बर्हिणः ।
पान्थस्त्रीश्वासवेधौष्ण्यं विधमन्त्यब्दवायवः ॥
मिलन्त्याशासु जीमूता विक्लबन्ते दिवि ग्रहाः ।
तापं क्षपयति प्रावृद् क्षीयन्ते कामिविग्रहाः॥
ये सूत्रेवेव पठ्यन्ते न भूवादिषु ते परिपठितापरिपठिता: स्कु इत्यादयः ; यथा-
अनुस्कुनुहि मा मन्तून् वसन्तो मानघस्मरः ।
दूति द्रुतमृतीयस्व जिजावयिषति स्मरः ॥
मुसलक्षेपहंकारस्तोभैः कलमखण्डिनि ।
कुचविष्कम्भमुत्तनन्निष्टभ्नातीव ते स्मरः ।।
पतयालूनि चेष्टासु मनांसि गृहयालवः ।
यूनामेकेन रूपेण योषितो दाह्यसातयाः ॥
मनाद्यन्ताः प्रत्ययधातवः; यथा-
मीमांससे न शास्त्राणि कृतार्थयसि नार्थिनः ।
गोपायसि न संत्रस्तान् किमुद्धतमटाट्यसे ।
सूीयति सुधारश्मि नरकीयति नन्दने ।
कामं कामयमाना त्वां सा जीवन्ती मृतायते ॥
कपोलौ लोहितायेते बाष्पायेते विलोचने ।
प्रियप्रणामकाम्यन्ती कुशाङ्गि कलहायसे ।।

·शृक्षारप्रकाशः कण्डादयो नामधातवः ; यथा- कण्डूयति न यो मर्म नर्मणा यो हणीयते । उरुष्यति रुषं यः स राजा राज्यं भिषज्यति ।। वल्गूयति न योऽसाधुमसूयति न माधवे । मन्तूयति न मान्याय महन्सु स महीयते ॥ कमिषुध्यन्तु यज्वानः कं मगध्यन्तु मागधाः। कमार्थन. कुषुभ्यन्तु रामेऽरण्यं भुरण्यति ॥ कथं पुन: कण्डादिर्नामधातुश्च भवति- - . धातुप्रकरणाद्धातुः कस्य चासञ्जनाद्यकि । आह चायमिमं दीर्घ मन्ये धातुर्विमापितः ॥' येभ्यः परिपठितधातुभ्यो नामत्वसिद्धय नामभ्यो वा धातुत्वमिद्धये किबादिप्रत्यया लुप्यन्ते, ते प्रत्ययेन नामानि च धातवश्चेति प्रत्ययनामधातयः- होडगल्भक्लीबप्रभृतयः; यथा- - गिरो गीब्रह्म वामाशीः श्रियः प्रतिभुवो भुवो । शत्रुशीमित्रपूर्वाहुर्युधि ते बन्धना सजूः ॥ होडसे नाभिजातेषु क्लीबसे नाभिमानिषु । विदग्धसि न मुग्धेषु नाप्रगल्भेषु गल्भसे ।। मविता विधवति विधुरपि सवितरति तथा दिनन्ति यामिन्यः । यामिनयन्ति दिनान्यपि सुखदुःखवशीकृते मनसि ॥ एवं कंसवधमाचष्ट कंसंघातयति, आरात्रि विवासमाचष्ट गत्रिं विवासयति, पुष्यचन्द्रयोग जानाति पुष्येण चन्द्रं योजयति, उज्जयिन्याः प्रस्थिता माहिष्मत्यां सूर्योद्गमं प्राप्नोति माहिष्मत्यां ·अभमा प्रकाशा प्रत्यया रपि यथा- , , . सूर्यमुद्गम यतीति । अत्र 'आख्यानात्कृतस्तदाचष्टे' इति णिच् , ' कल्लुक् प्रकृतिप्रत्ययापत्तिः प्रकृति- वच्च कार कम्' 'आङ्लोपश्च कालात्यन्तसंयोगे मर्यादायाम् ' ' नक्षत्रयोगे शि. 'चित्रीकरणे प्रापि' इति स्मयते ॥ प्रकृतिः पदप्रकारैषा धातुरूपा निरूपिता । अथ प्रत्ययरूपाऽपि षट्प्रकारव कथ्यते ॥ हि सुप्तिकृत्तद्धितधातुप्रत्ययत्रीप्रत्ययभेदात पटप्रकागः ; तदन्ता प्रकृति- प्रत्ययरूपा पटप्रकारैव भवति । सा सुप्प्रत्ययान्ता अहंयुः, शुभंयुः, मायंतनम , चिरंतनम् , त्वयका, मयका, आमुघ्यायणः, अप्सव्यः, प्राहेतराम , प्रगतगम , पूर्वाह्नतनम , ससांसमीना, इति । तिप्रत्ययान्ता यथा--- पचतितराम् , गच्छतितमाम , स्पृशति- रूपम् , जल्पनिकल्पम , जिघ्रतिदेश्यम , पश्यतिदेशीयम , आस्तिकः, नास्तिकः, पचतकि, भिन्धकि, पचतभृजता, खादतमोदता, इति । कृत्प्रत्ययान्ता यथा- कृत्रिमम , भृत्रिमम , सेकिमम , माड़- कूटिनम , सांगविणम , व्यावक्रोशी, व्यावहासी, श्येनंपाता, नैलंपाता, जित्वरी, आढ्यंकरणी, इति। तद्धितप्रत्ययान्ता यथा- गाायणः, दामायणः, वार्ष्यायणिकः, वार्ष्यायणीयः, फाण्टाहृतः, फाण्टाहृतायनिः, आभिजित्यः, कौञ्जायन्यः, कुतस्त्यः, तत्रत्यः, पचतितराम , पचतितमाम , इति । धातुसंज्ञाप्रत्ययान्ता यथा- चिकीर्पा, कण्डूया, पुत्रीया, कारणा, मिश्रणा, मृगया, अटाट्या, सासहिः, यायावरः, यायजूकः, चिकीर्षुः, चक्रमणः, इति । स्त्रीप्रत्ययान्ता यथा- गाङ्गेयः, सौदामेयः, कारीपगन्धेयः, द्रौपदेयः, गौरेयः, शार्ङ्गग्वेयः, कादवेयः, कामण्डलेयः, यौवतेयः, सौग्भेयः, बहुस्त्रीकः, सुवधूकः, इति । अथ कथं यौवतेयः इति प्रत्ययप्रकृतावुदाहृतम् ? यावता ‘यूनस्तिः' (पा. ४. १. ७७) इत्येतस्य तद्धितसंज्ञया प्रातिपदिकत्वमेव । सत्यमेतत् ; किं तु स्त्रीसामान्यपर्यायो युवतिशब्दः प्रकृत्यन्तरमस्ति ; यथाऽऽह धर्मार्थाङ्गविद्याकालाननुपरोधयन कामसूत्रं तदङ्गविद्याश्च पुरुषोऽधीयीत, प्राग्यौवनायुवतिः' (कामसू. ३) इति । तस्य, यूनस्तिः इत्येतस्यैव वा ' एरक्तिनः' इति विभाषितडीपो ढगुत्पत्तिः; यथा आदितेयः, सौरभेयः, इति ; अथ काद्रवेयः, कामण्डलेयः, इति कथम ? ङयापोरप्रातिपदिकत्वेऽपि हि ‘याप्प्रातिपदिकान' (पा. ४. १. १ ) इति विशेषविधानात , ' यूनस्तिः' इत्येतस्य तु तद्धितत्वात् अस्तु सुबुत्पत्निः; ऊङस्तु प्रत्ययत्वेन सा न सिध्यति ; समर्थाच्च तद्धितेन भवितव्यम् । अन्तवद्भावाद्भविष्यति; तथा हि- ब्रह्मबन्धूरित्यादौ · अकः सवर्णे दीर्घः' (पा. ६. १. १०१.) इति द्वयोरेकत्वं भवति । यद्येवं 'स्त्रीभ्यो ढक्' (पा. ४. १. १२० ) इति ढक न सिध्यति, सोऽप्यादिवद्भावाद्भविष्यति । 'साऽस्य देवता' (पा. ४. २. २४.) इति ज्ञापकादूकुत्पत्तेः प्रागेव वा सुबुत्पत्तिः इति ।। - - . , : ~ १ - 22 ·८ नारप्रकाशः उक्ता पोढेवमेषाऽपि प्रकृतिः प्रत्ययात्मिका । अथातः प्रातिपदिकरूपा पोढेव कथ्यते ॥ प्रातिपदिकप्रकृतिः। तत्र नामाव्ययानुकरणकृत्तद्धितसमासाः प्रातिपदिकानि ; यदाह- 'अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्' (पा. १. २. ४५.) कृत्तद्धितसमासाश्च' (पा. १. २. ४६.) 'निपातस्य चानर्थकस्य प्रातिपदिकसंज्ञा वक्तव्या' (म. भा. वा. १. २. ४५.) इति ; तत्रार्थवद्हणेन नामाव्ययानु- करणानि गृह्यन्ते, कृत्तद्धितसमासास्तु कण्ठोक्त्या इति । नन्वतेऽप्यर्थवन्त एव । सत्यमेतत् ; किंतु कृतस्तद्धिताश्च प्रत्ययाः; तेषामप्रत्ययग्रहणात्प्रातिपदिकत्वं न प्राप्नोतीति कृत्तद्धितग्रहणेन तदुपसं- गृह्णाति । समासग्रहणेन त्वर्थवत्समुदायस्य समासस्यैव प्रातिपदिकसंज्ञति ज्ञापयन् तथाविधस्य वाक्यस्यैतां निवर्तयति ॥ ... , , नियतम् , तत्रानपेक्षितशब्दव्युत्पत्तीनि सत्त सत्त्वभूतार्थाभिधायीनि च नामानि तानि द्विधा- आविष्टलिङ्गानि, अनाविष्टलिङ्गानि चेति । तेषु जातिद्रव्यपरिमाणाभिधायीन्याविष्टलिङ्गानि । तत्र जातिर्द्विधा आकृतिव्यङ्गया, उपदेशव्यङ्गया च ; तयोराद्या यथा- गौः, मृगः, पक्षी, सर्पः, सिंहः, वृक्षः, कुमारी, कुण्डम् , स्त्री, पुमान , नपुंसकम , इति। द्वितीया यथा- ब्राह्मणः, गार्ग्यः, कठः, क्षत्रियः, वैश्यः, शूद्रः, मूर्धाभिषिक्तः, अम्बष्ठः, पारशवः, सूतः, वैदहकः, चण्डालः, इति । द्रव्यं द्विधा- सापेक्षम् , अनपेक्षं च; तयोगद्यं यथा-- गुरुः, पिता, पुत्रः, भ्राता, जामाता, मित्रम् , माता, स्वसा, दुहिता, याता, ननान्दा, भार्या, इति । द्वितीयं यथा- चैत्रः, मैवः, इन्द्रः, उपेन्द्रः, चन्द्रः, सूर्यः, कालः, आकाशः, प्राची, प्रतीची, शची, लक्ष्मीः, इति । परिमाणं द्विधा- अनियतं तयोराद्यं यथा-- द्रोणः, खारी, पलम् , भारः, क्रोशः, योजनम् , निवर्तनम, नल्वः, पणः, पुराणः, गणः, अक्षौहिणी, इति । द्वितीयं यथा- संघः, पूगः, सार्थः, समाजः, वर्गः, श्रेणिः, कुटुम्बम् , परिषत् , पङ्क्तिः, यूथम् , वनम् , सेना, इति । गुणसंख्यावचनसर्वनामान्य- नाविष्टलिङ्गानि; तेषु गुणो द्विधा- अनुरञ्जकः, अननुरञ्जकश्च । तत्रानुरञ्जकयोगात्तदनुरक्तानि यथा- श्वेतः, स्वादुः, शीघ्रः, मन्दः, दीर्घः, ह्रस्वः, ऋजुः, वक्रः, मृदुः, कठिनः, युवा, वृद्धः, इति । अननुरखकयोगात्तद्विपरीतानि यथा- दक्षः, जिह्मः, जडः, प्राज्ञः, खलः, साधुः, स्निग्धः, क्रूरः, शूरः, भीरुः, लघुः, गुरुः, इति । संख्या द्विधा-- लिङ्गवती, अलिङ्गा चेति ; तयोराद्या यथा- एकः, एका, एकम ; द्वौ, द्वे, द्वे; उभौ, उभे, उभे; वयः, तिस्रः, त्रीणि; चत्वारः, चतस्रः, चत्वारि, इति । द्वितीया यथा-- पञ्च प्रातिपदिकार्थाः, पञ्च वृत्तयः, पञ्च पदजातानि, च; , - ..

·प्रथमः प्रकाश: । पडिपयाः, पड़बुद्धयः, पडिन्द्रियाणि, अष्टौ वसवः, अष्टौ मूर्तयः, अष्टौ वर्षस्थानानि, दश दिशः. पोडश पदार्थाः, अष्टादश पुगणानि, इति । सर्वनामानि द्विधा-- सर्वादीनि अमर्वादीनि च ; नेषु आद्यानि यथा-- सर्वः सर्वः, विश्वः, अन्यः, इतरः, कतमः, यः, मः, एपः, इति । द्वितीयानि यथा-- प्रथमः, चरमः, अल्पः, कतिपयः, पूर्वः, परः, अपरः, दक्षिणः, उत्तरः, म्वः, अन्तर;, मकलः, कृत्स्नः इति ।। अयम, त्वम, अहम, . . , प्रायेणालिङ्गसंख्याशक्तीन्यव्ययानि । तानि पाढा-- अव्ययानपातगत्युपमर्गकर्मप्रव- चनीयविभक्तिप्रतिरूपभेदात । तेषु प्रायेण शक्तिसंख्यायोगात्स्वरादीन्यव्ययानि ; यदाह-- -- 'सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिः । वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम् ॥' (गोपथब्रा. १. १. २६. ३) इति । - । , - , -- तानि द्विधा-- सत्त्वगन्धीनि अमावगन्धीनि चेति । तेषु सत्त्वगन्धीनि पोढा- द्रव्यरूपाणि, गुणरूपाणि, क्रियारूपाणि, जानिरूपाणि, संज्ञारूपाणि, संबन्धिरूपाणि चेति । अम- त्त्वगन्धीन्यपि पौढैव- क्रियापेक्षीणि, क्रियाद्रव्यापेक्षीणि, क्रियाविशेपणानि, क्रियाद्रव्यविशेपणानि, क्रियाविष्टरूपाणि, क्रियाद्रव्याविष्टरूपाणि चेति । तत्र मत्त्वगन्धिभेदेषु द्रव्यरूपाणि यथा— स्वः, दिवः, भुवः, विहायमा, रोदसी, आपः, भूः, ऋचः, शम , महः, तपः, हाहा, हृहू इति ; गुणरूपाणि यथा- शश्वत् , आवत् , नृवत , कूपन , कुवित, सामि, माचि, द्राक , साक ज्योक् , मनाक् , ईपत् इति ; क्रियारूपाणि यथा-- नमः, स्वस्ति, स्वाहा, स्वधा, वपट वौपट , श्रीपट् , हन्त, अच्छ, ववं, ववे, भाव इति; जातिरूपाणि यथा- कम् शम् , योः, मयः, सायम , प्रातः, अस्तम नक्तम , दिवा, दोपा, ह्यः, श्वः, इति ; संज्ञारू- पाणि यथा- किप , सः, ओम , स्वाहा, हां, ह्रीं, क्लीं, बूं , दिङ , हेङ , ऋङ , जुङ, दुङ , इति ; संबन्धिरूपाणि यथा- अन्तः, अन्तरा, ऊर्ध्वम , बहिः, पारे, मध्ये, समया, निकषा, आरात् , विष्वक् , पुरः, पश्चात् , इति । असत्त्वगन्धिभेदेपु क्रियापेकीणि चथा-- द्वन्द्वम् , यथा- यथम् , मिथः, अन्योऽन्यम , परस्परम , इतरेतगम , परोपराम , उत्तराधरम् , अधरोत्तरम् इति ; क्रियाद्रव्यापेक्षीणि यथा- साकम् , सार्धम् , मह , समम , अमा, विना, ऋते, पृथक्, नाना, इति ; क्रियाविशेषणानि यथा-- अभीक्ष्णम् , मुहुः, पुनः, भूयः, युगपत् , अजस्रम् , अनिशम् , शनैः, उपांशु, मधु, झटिति, प्रायः, इति ; क्रियाद्रव्यविशेपणानि यथा-- अलम् , बलवत् , सुटु, मृषा, वृथा, मिथ्या, मुधा, अद्धा, ऋधक् , उच्चैः, नीचैः, इति ; क्रियाविष्टरूपाणि यथा-- शश्वत् , सपदि, संप्रति, पुरा, असंप्रति सना, सांप्रतम , जातु , बाढम , फाण्टम् , , , . .. .

·झारप्रकाशा - . स्वयम् , कामम , इति ; क्रियाद्रव्याविष्टरूपाणि यथा आविः, प्रादुः, तिरः, साक्षात , अलप , प्राध्वम् , सन , अमत् , धिक् , हिरुक् , तूष्णीम् , जोषम , इति ।। " जात्यादिप्रवृत्तिनिमिानुपग्राहित्वेनामत्वभूतार्थाभिधायिनोऽलिङ्गसंख्याशक्तय उच्चावचे- ध्वर्थेषु निपतन्तीत्यव्ययविशेषा एव चादयो निपाताः ; यदाह- ' चादयोऽमत्वे ' (पा. १. ४. ५७) इति । ते खलु विध्यर्थाः, अर्थवादार्थाः, अनुवादार्थाः, निषेधार्थाः, विधिनिषेधार्थाः अविधिनिषेधार्थाश्च इति पोढा संभवन्ति । तेषु मङ्गलम , अधिकारः, मंभ्रमः, नियोगः, समुच्चयः, विकल्पः, इति विधिः : कुत्मा, प्रशंसा, विपादः, हर्पः, ईर्ष्या, विस्मयः, इत्यर्थवादः ; स्मरणम उपमा, अभ्युपगमः, अनुप्रश्नः, पर कृतिः, पुगकल्पः, इत्यनुवादः; प्रतिपधः, निवारणम अपाकरणम् , असूया, गर्हणा, विनिग्रहः, इति निषेधः ; संबोधनम् , अनुकम्पा, वितर्कः, प्रश्नः, पक्षान्तरम् , हेत्वपदेशः इति विविनिषेधः; पदपूरणम् , पादपूरणम , वाक्यपूरणम , अलङ्कारपूर- णम् , वाक्यालङ्कारः, पढ़संस्कारः इत्यविधिनिषेधः ॥ . .. . , . - यथा- - - . .. तेषु ओम् , अथ, स्वस्ति, दिष्टया, नह, म्म, शश्वत , कश्चित , इति मङ्गलार्थाः । आम् अग्निमीळे पुरोहितन , अथातो ब्रह्मजिज्ञासा, स्वस्ति नो मिमीतामाश्वना भगः, दिष्टया वर्धसे, नह भोक्ष्यमे भोगान , ऊर्ध्व मुहूर्तात् कटं करोतु स्म भवान् , शश्वदध्येष्या- महे, कञ्चिदध्येष्यामहे, इति । अथ, अथो, यावत , तावत् . अनु, पुनः, पश्चात , भूयः, इत्यधि- कारार्थाः; यथा- अथ शब्दानुशासनम , अथो त्वमेष्यसि, यावत्संभवस्तावद्विधिः, मुनि कणादमन्वतः, पुनः प्रभातं पुनरेव शर्वरी, पश्चादावां विरहगुणितप , भूयश्चाह त्वमसि शयने, इति । यावत् , तावत् , ननु, पुरा, अङ्ग, हि, हन्त, सीम् , इति संभ्रमार्थाः; यथा- याव- स एव समयः सममेव तावन , ननु गच्छामि भोः, अधीप्व माणवक पुरा विद्योतते विद्युत् , अङ्ग पच, न हि पच, हन्त प्रशाधि, प्र सीमादित्योऽसृजत (ऋग्वे. २. २८.४); प्रासृजत् सर्वत आदित्यः इत्यर्थः । परम् , वै वाव, एव, ह, अह, तु, उ, इति नियोगार्थाः, यथा धर्मः सखा परमहो परलोकयाने, वेदो वै धर्ममूलम् , द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे, आत्मैवेदमन आसीत् , स होवाच, त्वमह ग्रामं गच्छ, आख्यास्यामि तु ते, सत्यमु ते वदन्ति (नि. १. ५.), इति । च, वा, आ, अपि, उत, अथ, अथो, तथा, इति समुच्चयार्थाः; यथा अहं च त्वं च वृत्रहन् (ऋग्वे. ६. ४. ४१. ५), वायुर्वा त्वा मनुर्वा त्वा (ते. १७. ७. २.), देवेभ्यश्च पितृभ्य आ, ऋग्वे. ७. ६. २२. १.) दन्तैरपि नखैरपि, दैव्याः शमितार उत मनुष्याः (ते. ब्रा. ३. ६. ६.), देवानथ पितॄन्स्तुहि, अथो खल्वाहुः, हारीतोऽत्रिरहं तथा, इति । वा, अथ, अथो, यदि, चण , - - ·प्रबमा प्रकाशा . चेत् , नेत् , मा, इति विकल्पार्थाः ; यथा गज्यं वा कर्तव्यं भाष्यं वा श्रोतव्यम , ऋतौ व्यवयादवानृतौ पर्ववर्जनम् , नदीषु स्नायादथो देवखाते, यदि शमः कि तपमा, त्वं च गन्ना किमत्र मे, उपाध्यायश्चेदागच्छेदाशंसे युक्तोऽधीयीय, नेजिह्मायन्ता(न्त्यो) नरकं पताम, नि. १-१ १.), माकदाचिदिदमपि स्यात्, इति । एवमन्येऽपि प्रयोगानुसारतो द्रष्टव्याः । एते च विधेरन्यत्रापि वेदितव्या इति । - यथा : - .. अर्थवादे हा, धिक , चिन , नाम, किम , ह, अपि, जातु, इति कुत्सार्थाः ; यथा- हा किमेवं प्रवर्तसे, धिक्प्रमादः, कुल्माषांश्चिदाहर (नि. १-४-१४), को नामायं मवितुरुदयो यव न स्वे स्फुरन्ति, किमधीते देवदत्तः, त्वं ह ब्राह्मणोऽसि, अपि सिश्चेत्पलाण्डुम , तव जातु गमि- प्यसि इति। तु, पश्य, पश्यत, अह, अहो, यथा, यावत् , चित , इति प्रशंसाः ; यथा- यस्तु माणवको भुङ्के, पश्य माणवको भुङ्क्ते, पश्यत माणवको भुङ्क्ते, अह माणवको भुक्ते, अहो देवदत्तः पचति शोभनम , यथा पचति शोभनम , यावत् करोति चारु, आचार्यश्चिदिदं ब्रूयात (नि. १-४-१२), इति । ही, ई, हा, हन्त, बत, नाम, भोः, कष्टम , इति विषादार्थाः; ही महीशो दृश्यते, ई ईदृशः संमारः, हा प्रिये जानकि, निगश्रया हन्त हता मनस्विता, अहो बत महत्कष्टम , क नाम गमिष्यसि, भोः श्रान्तो म्मि कष्टं भोः कष्टम् , इति । दिष्टया, हन्त, बत, बट् , बाट् , कत् , कथम, कञ्चित् इति हर्षार्थाः ; यथा दिटया न मृतोऽसि सखे, हन्त जीविताः स्मः, सैवेयं बत मे प्रिया, बण्महा असि सूर्य (ऋग्वे. ८-१०१-११), वाट् ताभ्यः स्वाहा (तै. ब्रा. १-४-५-३), कद्रदाय प्रचेतसे(ऋग्वे १-४३-१), कथं वत्सो मे रामभद्रः, कञ्चिज्जीवति पार्वती, इति । ह, अह, प्रत्युत, परम , किं तु, अपि, नाम, यदि नाम, इति ईर्ष्यार्थाः; यथा- स्वयं हौदनं भुङ्क्ते उपाध्यायं सक्तून पाययति, स्वयमह रथेन याति उपाध्यायं पदाति गमयति, प्रत्युत मामुपालभसे, देवो भवान परं भृङ्गिरिटिः, विद्वानसि किं तु कितवः, मातर्यपि मृतायां दीव्यसि, भवतु नाम कामचारी तथाऽप्यसौ पतिरेव, असि तपस्वी यदि नाम मूर्खः, इति। ही, अहो, अहह, चन, नाम, पश्य, पश्यत, बत इति विस्मयार्थाः; यथा- हतविधिलसितानां ही विचित्रो विपाकः, अहो रूपमस्याः, अहह माहात्म्यं महीपतेः, याचिता रो न कुप्यन्ति पुरुषाः केचनैव ते, अन्धो नाम पर्वतमारोक्ष्यति, पश्य माणवको ब्रूते, पश्यताकाशेन याति, कोऽयं बत दृश्यते, इति । एवमन्येऽपि यथाप्रयोगमनुसर्तव्याः । एते चार्थवादादन्यत्रापि वेदितव्या इति ॥ , अनुवादे-- आम् , आः, आ, अये, नाम, नूनम् , हुम् , ओम , इति स्मरणार्थाः; यथा- आं सैषा पञ्चवटी, आः स तस्याः संलापः, आ ज्ञातं स जटायुरेषः, अये देवो दाशरथिः, स नामायं भविष्यति, नूनमेषा जानकी, हुं मअरंदो, ओमेवमेतत्, इति । इव, ·हारप्रकाशः - . , वा, यथा, चित् , न, नकिर , नु, प्रति, इत्युपमार्थाः ; यथा गजेव ब्रूयात् , मणी वोष्टस्य लम्बेते, ज्येष्ठो भ्राता यथा पिता, अग्निश्चित भायात् , मृगो न भीमः कुचरो गिरिष्ठाः (ऋग्वे. २- २-२४-२.), पावको नकिर्माणवकः, वक्षस्य नु ते पुरुहूतवयाः शाग्वाः (ऋग्वे. ४-६-१७-३), अभिमन्युरर्जुनतः प्रति, इति । ओम , तथा, आम, नाम, अथ किम , श्रत , सत्यम् , बाढम , इत्यभ्युपगमार्थाः ; यथा ओमिति होवाच, स तथेति प्रतिज्ञाय, आम यथा ब्रवीपि, एवं नाम भवतु, गमिष्यति भवान् अथ किम् , श्रद्दधे यथाऽऽत्थ, सत्यमसार: मंसार: बाढमेपोऽस्मि काम- न्दकी संवृत्तः, इति । ननु, ही, नु, हुम , नकिल, ननुकिल, पवम् , ननुकिल, पवम् , शश्वा, इत्यनुप्रश्नार्थाः; यथा- अकार्षीः कटं देवदत्त ? ननु कगेमि भोः ? आकर्ष ही ह्यः ? कथं नु करिष्यामि ? (नि. १-४-१७) अपि भवान् मकरन्दः ? हुं स एवास्मि । न किलैव- ? ननु किलैवम् ? नि. (१-५-७) एवमेतत ? शश्वदेवम् ? (नि. १-५-११) इति । इति, एवं किल, ग्वलु, ननु, स्म, अपि, नाम, इति परकृत्यर्थाः ; यथा- नित्यः शब्द इति मीमांसकाः अनित्य एवेति तार्किकाः, एवं किलोपाध्यायः पठति, धन्याः खलु धर्ममाचरन्ति, नन्वेतदकाीत् सर्वोऽपि, इति स्मापाध्यायः कथयति, सोऽपि मां जानात्येव, को नाम न मन्यते, इति । पुरा, शश्वत , इतिह, इतिकिल, इतिस्म, इतिहस्म, यत्किल, शश्वत्किल, इति पुगकल्पार्थाः; यथा- नलेन स्म पुगधीयते, एवं शश्वदिति, इति ह चकार, इति किल श्रूयते पुराणेषु, इति स्म ब्रह्मवादिनः पूर्वे वदन्ति, इतिहस्म तत्रभवान भागु- रायणः, एवमिह गुरुभ्यः श्रूयते यत्किलेह तरुपण्डे पाण्डवा ऊपुः, शश्वकिलेदमित्थं वभूव, इति एवमन्येऽपि यथाप्रयोगमनुसर्तव्याः । एते चानुवादतोऽन्यत्रापि द्रष्टव्या इति । निषेधे- न, नञ् , अ, अन, नो, नकिर , किम् , नहि, इति प्रतिषेधार्थाः ; यथा-- युगपन्नैकधर्माणाम् , नेन्द्रं देवममंसत (ऋग्वे. ८-३-४); शश्वत्वमब्राह्मण इव भापसे, अनोपमा ते बुद्धिः, तस्य तुल्योऽपि नो भवान , नकि मं गमिष्यसि, किं गतेन करिष्यसि, न हि नहि प्रेमा- निमित्ते सति, इति । मा, माङ् , मास्न, माकिर , अलम , खलु, कृतम , पर्याप्तम् , इति निवार- णार्थाः ; यथा- मा करिष्यसि, मा कार्षीः (नि. १-५-८), मास्म करोः, माकिर्नेशन्माकी रिपन (ऋग्वे. ६-५४-७), अलं कृत्वा, खलु कृत्वा, कृतं साहमेन, पर्याप्तं भयेन, इति। आः, ई, ओम् , हुम् फट् , धिक् , खर, अरे, इत्यपाकरणार्थाः ; यथा-- आः पाप प्रतिहतो.सि, ई इतो निष्पत, ओं किमेवं वदसि, हुं पिल्लज्जापसर, फट् अपख्याकरोऽसि, धिक् त्वा जाल्म. खर दुष्टे पिशाचि, अरे दुरात्मन् , इति । अङ्ग, हि, अहो, हहो, ए, हये, अरे, अरे, ३त्यसूयार्थाः; यथा- अङ्ग कूजन्य इदानी ज्ञास्यसि जाल्म, स हि व्याहरतु कथं हि व्याकरिष्यति (नि. ५. ५), वृषलग्राम- महो गमिष्यसि, हहो गमिष्यसि ग्रामम् , ए देवदत्त, हये जाये मनसा तिष्ठ घोरे (ऋग्वे. १०- ९५-१), अरे नाहमुन्मत्तः, अररे महाराज प्रति कुतः क्षत्रियाः, इति । कथम . यत . यदि. यदा - ·प्रथमः प्रकाशा यत्तत्र- . जातु, अपि, यच्च, यव, इति गर्हणार्थाः; यथा-- कथं नाम तत्रभवान् वृषलं याजयेन , भवान वृषलं याजयेत् , यदि तत्रभवान वृषलं याजयेत् , यदा तत्रभवान वृपलं याजयेत् , जातु तत्रभवान वृषलं याजयेत् , अपि तत्रभवान् वृपलं याजयति, यञ्च तत्रभवान वृषलमयाजयिष्यत , यत्र तत्रभवान् वृषलमयाजयिष्यत् , इति । ह, अह, त्वै, वै, वै, वाव, वरम् , ननु, इति विनि- ग्रहार्थाः , यथा- अयमिदं ह करिष्यति (नि. ५-५-२), अयमहेदं करोतु, अयं त्वै तत्र गन्ता, अयं वै ते नियोगः, बृहस्पतिर्वै देवानां पुरोहित आसीत , अयं वाव हस्त आमीन कपोतः श्वो मयूगत् , ननु वक्तृविशेपनिःस्पृहा गुणगृह्या वचने विपश्चितः (किगता० २-५.) । एवमन्येऽपि यथाप्रयोगमनमर्तव्याः । एते च निषेधतोऽन्यत्रापि द्रष्टव्याः इति । * वरमद्य -- , . - - विधिनिषेधे-- हे, है, अयि, अङ्ग, हो, अहो, हहो, भोः, इति संबोधनार्थाः ; यथा-- हे देवदत्त, है थज्ञदत्त, अयि विष्णुमित्र, अङ्ग माणवक, हो अग्निहोविन , अहो महागज, हंहो महाब्राह्मण, भोः पान्थ प्रवर्तस्व निवर्तस्व वा, इति । अ, इ, उ, ए, ओ, आ, ई, ऊ, इत्यनु- कम्पार्थाः ; यथा-- अ अवेहि, इन्द्रं पश्य, उ उत्तिष्ठ, ए इत एहि, ओ ओपति त्वां तरणिः, आ आगतस्ते तातः, ई ईक्षितोऽसि गच्छ, ऊ ऊपरे बीजं वपसि, इति । किम् , नु, नूनम आहो, उत, स्वित् , वा, इव, इति वितर्कार्थाः ; यथा- किमयं स्थाणुः किं पुरुषः, अहिर्नु रज्जुर्नु, न नूनमस्ति नो श्वः (ऋग्वे. २-४-१०-१), स्थाणुग्यमाहा पुरुषः, धूमोऽयमुत कपोतः, पद्ममे- तन्मुखं स्विद्भाति, हन्ताहं पृथिवीमिमां निदधानीह वेह वा (ऋग्वे. ८-६-२७-३), ताम्यतीव वत्सो मे मकरन्दः, इति । सत्यम् , किम , हि, कञ्चित , एवम , अपि, अथ, उत, इति प्रश्नार्थाः ; यथा-- सत्यं भौक्ष्यसे ? किं देवदत्तः पचति ? कटं करिष्यसि हि ? कञ्चिजीवति ते माता? एवमेतद्देवदत्त ? अपि क्रियाएं सुलभं समित्कुशम् (कुमारसंभवम् )? देवोऽयमथ मानुषः ? उत दण्डः पतिष्यति ? इति । ननु, पुनः, तु, तर्हि, यावत् , यावता, अथो, चित् , इति पक्षान्तरार्थाः ; यथा-- नन्व- रण्यमेतन्न गृहम , स पठत्ययं पुनः शेते, स रोदित्ययं तु हमति, यद्येवं तर्हि गम्यते, जानेऽन्योऽयं यावत् स एव, जाने गतो भवान् यावताऽद्यापि न याति, अथो शरस्तेन मदर्थमुज्झितः, कश्चि- द्रुक्ते कश्चिद्भोजयति, इति । हि, नु, अतः, इति, यत् तत् , येन तेन, इति हेत्वपदेशार्थाः ; यथा- इदं हि करिष्यति, वत्सक एहि किमिह नु ते धानकाः, अतस्त्वामर्थयामि, हस्तीति पलायते, यदयं ददाति तत्सुभगः, येन लभते तेन स्तौति, इति । एवमन्येऽपि यथाप्रयोगमनुसतव्याः । एते च विधिनिषेधादन्यत्रापि वेदितव्याः ।। ? , अविधिनिषेधे- उ, उत, आहो, वै, हि, वा, खलु, स्वित् , इति पदपूरणार्थाः; यथा- किमु, किमुत, उताहो, न वै, न हि, अथवा, न खलु, आहो स्वित्, इति । कम् , ·शारणकाशा .. . , , ईम् , सीम् , इत् , उ, तु, हि, च, इति पादपूरणार्थाः ; यथा- शिशिरं जीवनाय कम् , (नि. १- १०-१) एमेनं सृजता सुते (ऋग्वे. १-१-१७-२), प्र सीमादित्यो असृजद्विधर्ता (नि. १-७), तमिद्वर्धन्तु नो गिरः (ऋग्वे. ८-९२-२१), अयमु ते समतसि, (ऋग्वे १-३०-४), देवः स तु न मानुषः, इन्दवो वामुशन्ति हि (ऋग्वे १-२-४), विलोलदृष्टं हरिणाङ्गनासु च, इति । एते चान्ये च, नूनम् , इव, एव, इति, खलु, इत्यादयो वाक्यपूरणार्थाः; यथा- विसीमतः सुरुचो वेन आवः (तै. सं. ४-२-८-२), नरं च नारयणमेव चेति, नूनं सा ते प्रति वरं जरित्रे (ऋग्वे. २-११-२१), कथमिवैतद्भविष्यति, एवायेव (ते. आ. १-२०-१) एवाहीन्द्र, अथो खल्वाहुः, अभीषु णः सखीनाम् (ऋग्वे. ४-३१-३), आ एवं नु मन्यसे, इति । भङ्गश्लेषभाषाश्लेषयमक- वक्रोक्तिचित्रानुप्रासपदावृत्तित्रोत्तरप्रभृतयोऽलंकागः; तदर्था यथा- न वार्यन्ते, न चार्यन्ते, न स्मार्यन्ते, न हसन्ति, न हीयन्ते, न वैरायते, इति भङ्गश्लेषे ; स हि अहो रणे कत्थतेपि योनगया इति भाषाश्लेषे ; योषितां गात्रं न खलून न खलूनम् इति यमकश्लोके ; शत्रं न खलु वोढव्यम् इति वक्रोक्तौ ; ननु होमथनाराघो घोरा नाथ महो नु न इति चित्रे ; स हि महीशो वर्तते इत्यनुप्रासे; प्रासेपासेऽमुना रणे इति पदावृत्तौ, का ननाद तिमिगदपि कालीति प्रश्नोत्तरे इति । आर्षिक आर्षि- पुत्रक आर्षीक इत्येतानि वैदिकवाक्यानामलंकारहेतवो वाक्यालंकारार्थाः; यथा-अथो खलु, त्वयि, तर्हि, अथ खल्वेतर्हि, अहो नु खलु भोः, हा धिकष्टं भोः, इति ह स्म भगवान पुनर्वसुरात्रेयः, वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोग्पहतिरस्ति, (छान्दो. ४-१२-१) न वा अरे जायायै कामाय जाया प्रिया भवति (बृहदा. ४-५) न वा उवेतन्म्रियसे न रिष्यसि, इति । पदसंस्कारस्तु द्विधा विधिनिषेधरूपाभ्याम् ; तयोः प्लुतविधिः, लडादिविधिः, पररूपादिविधिः, इति विधिरूपः ; पररू- पादिप्रतिषेधः, संहिताप्रतिषेधः, पदादेशादिप्रतिषेधः, निघातप्रतिषेधः, इति निषेधरूपः। तत्र, 'है- हेप्रयोगे हैहयोः' 'ओमभ्यादाने' ‘ब्रूहि प्रेष्यश्रौषड्डौषडावहानामादेः' (पा. ८-२-८५-८७-९१), इति प्लुतविधिः ; यथा- देवदत्त है३, हे ३ देवदत्त, ओष३ अमिमीडे पुरोहितम , अमिमा३ वह, अस्तु श्री३षट् , ३हि, वौ३षट् , इति । ‘परेर्वर्जने' 'प्रसमुपोदः पादपूरणे' 'उपर्य- ध्यधसः सामीप्ये' इति द्विवचनविधिः; यथा परिपरि विगर्तेभ्यो वृष्टो देवः, प्रप्रायमनिर्भ- रतस्य शृण्वे, संसमिावसे वृषन् , उपोप मे परामृश, किं नो दुदु हर्षसे दातवा, उपर्युपरिप्रामम् । यावत्पुरानिपातयोर्लट् , जातुयदोर्लिङ .' 'अलंखल्वोः प्रतिषेधयोः प्राचां क्त्वा इति लडादिविधिः; यथा- यावमुक्ते, पुरा व्रजति, जातु तत्रभवान् वृषलं याजयेत् , यत् तत्रभवान् वृषलं याजवेत् ; अलं कृत्वा, खलु कृत्वा इति । अव्यक्तातुकरणस्यात इतौ' 'आड्याङोश्च' इति पररूपादिविधिः यथा- अद्योम् , अद्योढा, अयेव झटिति, आच्छादयति, माच्छिदत् , इति । 'एवे चानियोगे' 'नानेडितस्य' 'न माल्योगे -- ह -- . 'ओमामेश्व', ·प्रथमः प्रकाश . इति पररूपादिप्रतिषेधः ; यथा— अद्यैव गच्छ, इहैव तिष्ठ, पटत् पटदिति करोति, मा कार्षीत् , मा स्म कार्षीत , मा स्म करोत् , इति । 'निपात एकाजना' 'ओत्' 'संबुद्धौ शाकल्यस्ये- तावनार्षे' (पा. १.१.१४-१५-१६) इति संहिताप्रतिषेधः ; यथा-- अ अवेहि, इ इन्द्रं पश्य, उ उत्तिष्ठ, आ एवं नु मन्यसे, अहो आश्चर्यम् , भानो इति, इति । 'न चवाहाहैवयुक्ते' (पा. ८.१.२४) · नानोर्जः' (पा. १.३.५८) 'समासेऽनपूर्वे क्त्वो ल्यप्' (पा. ७.१.३७) इति पदादेशादिप्रतिषेधः ; यथा- प्रामो युष्माकं च ग्रामोऽस्माकं च, ग्रामो युष्माकमेव ग्रामो- ऽस्माकमेव, पुत्रमनुजिज्ञासति, अस्नात्वा भुक्ते, इति । 'निपातैर्यद्यदिहन्तकुविन्नेञ्चचण्कञ्चिद्यत्र- युक्तम्' (पा. ८.१.३०) 'चादिषु च' ‘चवायोगे प्रथमा' (पा. ८.१.५८-५९) इति निघातप्रतिषेधः; यथा-- यद् देवदत्तः पचति, यदि देवदत्तः पचति, देवदत्तः पचति च खादति च, देवदत्तः पचति वा खादति वा, गर्दभांश्च कालयति वीणां च परिवादयति, गर्दभान् वा कालयति वीणां वा परिवादयति इति । समासार्हा निपाता एव कतिपयेऽपि गतयः; तद्यथा- 'प्रादयः क्रियायोगे (पा. १. ४.५९) — ऊर्यादिविडाचश्च' 'अनुकरणं चानितिपरम' (पा. १.४.६१-६२) 'आदरानादरयोः सदसती' ‘भूषणेऽलम्' 'अन्तरपरिग्रहे' (पा. १-४-६३-६४-६५) — कणेमनसी श्रद्धापतीपाते 'पुगेऽव्ययम्' 'अस्तं च' (पा. १.४.६६-६७-६८) 'अच्छ गत्यर्थवदेषु' ' अदो:नुपदेशे 'तिरोऽन्तौं' (पा. १.४.६९-७०-७१) 'विभाषा कृषि' । उपाजेऽन्वाजे' 'साक्षात्प्रभृतीनि च' (पा. १.४.७२-७३-७४) ' अनत्याधान उरसिमनसी मध्येपदेनिवचन च' (पा. १४- ७५-७६) 'नित्यं हस्तेपाणावुपयमने' 'प्राध्वं बन्धने' 'जीविकोपनिषदावौपम्ये' (पा. १.४.७७- ७८-७९) ते प्राग्धातोः' छन्दसि परेऽपि' . व्यवहिताश्च' (पा. १.४.८०-८१-८२) इति । अथैतदुदाहरणानि - प्रपचति, पराकरोति, ऊरीकरोति, कारिकाकरोति, शुक्लीकरोति, पटपटाकरोति, पटत्करोति, खाट् करोति, सत्करोति, असत्करोति, अलंकृत्य, अन्तर्हत्य, कणेहत्य, मनोहत्य, पुरस्कृत्य, अस्तंगत्य, अच्छगत्य, अच्छोद्य, अदःकृत्य, तिरोभूय, तिरस्कृत्वा, तिर- स्कृत्य, उपाजे कृत्वा, उपाजेकृत्य, अन्वाजे कृत्वा, अन्वाजेकृत्य, साक्षात् कृत्वा, साक्षात्कृत्य, मिथ्या कृत्वा, मिथ्याकृत्य, उसि कृत्वा, उरसिकृत्य, मनसि कृत्वा, मनसिकृत्य, मध्ये कृत्वा, मध्येकृत्य, पदे कृत्वा, पदेकृत्य, निवचने कृत्वा, निवचनेकृत्य, हस्तेकृत्य, पाणौकृत्य, प्राध्वंकृत्य, जीविकाकृत्य, उपनिषत्कृत्य, उपनिषत्कृतम् यदुपनिषत्करोति, यछुपनिषत्करोति, इति ।। गतिविशेषा एव प्रादय उपसर्गाः ॥ प्रपरापसमन्वयनिर्घाझ्यधयोऽप्यतिसूदभयश्च । प्रतिना सह लक्षयितव्याः पर्युपयोरपि लक्षणमत्र ।। , , , ·मृत्रारप्रकाशः वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः । हितादिषु समो म्लोपं पाठं चात्र श्रदन्तरोः एवमेते विंशतिः वपिसभदन्तर्भिः सहोपसर्गाः पञ्चविंशतिर्भवन्ति ॥ आदाय ते खलु-(१) वाचकाः, (२) योतकाः, (३) विशेषकाः, (४) सहाभिधायकाः, (५) कार्यार्थकाः, (६) निरर्थकाश्चेति पोढा विप्रथन्त। तेषु (१) वाचका यथा- प्रगता ऋपभा अस्माद्वनात् प्रर्षभम् वनम , पगगता पगगता असवोऽस्येति पगसुः, अपगतो मन्युरस्य अपमन्युः, संग- तमक्षेण समनम् , अनुप्राप्तो नासिकामनुनासिका, अक्क्रुष्टः कोकिलया अवकोकिलः, मक्षि- काणामभावो निर्मनिकम् , ऋद्धयभावो यवनानां दुर्यवनम् , विरुद्धः पश्नो विपक्षः, युध्यते तदित्यायुधम् , अत्ययो वातस्य निवातम , अधिगतमक्षेण अध्यक्षम , अपिहितः शल इत्यपिशलः, अतीतः श्वानमतिश्वी वगहः, समृद्धिर्मद्राणां सुमद्रम , उद्धृतोऽत्यर्थमुत्तमः, अभिलक्ष्यं मुखमस्याभिमुखः, प्रतिनिधेयः कायः प्रतिकायः, परिग्लानोऽध्ययनाय पर्यध्ययनः, उपेत्याधीयतेऽस्मादुपाध्यायः, एवम अवगतवान कोटं वकोटः, अपिहितः कायतीति पिकः, संपन्न ब्रह्म बाभ्रवाणां सब्रह्म, श्रद्धीयत इति श्रद्धा, अन्तर्धीयते अन्तर्धिः, इति ।। -- , . (२) द्योतका यथा- प्रतिष्ठते, पराक्रमते, अपकरोति, मंक्रीडति, अनुकम्पते, अवधत्ते, निर्विवेश, दुर्ललितः, व्याददाति, आह्वयते, निशमयति, अधिकुरुष्व, अपिदधाति, अतिशेते सुरभिः, उल्लापयति, अभिधत्ते, प्रतीक्षते, परिणमते, उपायंस्त ; एवं वधत्ते, पिधत्ते, श्रद्धत्ते, सहितः, अन्तर्दधाति, इति ।। - - (३) विशेषकास्तु द्विधा-- प्रकृत्यर्थविशेषकाः, प्रत्ययार्थविशेषकाश्च ; प्रकृत्यर्थविशे- प्रवर्धते, पलायते, अपवदत, संसरति, अनुमन्यते, अवलोकते, निष्कर्षति. दुर्भवति, विलोकते, आलोकते, निषीदति, अधिवसति, अपिनाति, अतिवर्तते, सुभवति, उद्भवति, अभ्येति, प्रतिपद्यते, परिगणयति, उपदधाति, एवं वतंसः, पिनद्धवान , सततम् , श्रद्धनः, अन्तर्भवति इति । प्रत्ययार्थविशेषका यथा- मनस्वी सुभवति सुमनायते, दुर्भवति दुर्मनायते, एवमभिमनायते; पुच्छमुदस्यति उत्पुच्छयते, व्यस्यति विपुच्छयते, पर्यस्यति परिपुच्छयते; भाण्डं समारचयति संभाण्डयते, चीवरं संचिनोति संचीवरयते ; हस्तेनापक्षिपति अपहस्तयति, वर्मणा संनयति संवर्मयति, पाशेन संयच्छति संपाशयति, चूर्णैरवध्वंसयति अवघूर्णयति, तूलैरव- कुष्णाति अवतूलयति, हस्तिनाऽतिक्रामति अतिहस्तयति, सेनयाऽभियाति अभिषणयति, वीणयोप- ·प्रथमः प्रकाश . गायति उपवीणयति, वास्या पगिम्छनत्ति परिवासयति, श्लोकैरुपस्तौति उपश्लोकयति, लोमान्यनुमार्टि अनुलोमयति, पाशान् विमोचयति विपाशयति, तूस्तानि विहन्ति वितूस्तयति, रूपं निरीक्षते निरूपयति, वस्त्रं परिदधाति परिवस्त्रयति, पर्याणमुत्तानयति उत्पर्याणयति, इति ।। , .. - नन्वतेऽपि क्रियाविशेषाणां वाचकाः कस्मान भवन्ति ? यद्धि यत्प्रयोगादवगम्यते तत् तस्य वाच्यं भवति । नैवम ; 'भृशादिभ्यो भुव्यच्चेः' (पा. ३.१.१२) इत्यादिभिर्भवत्याद्यर्थ एव प्रत्ययो- त्पत्तेः। मैवं वोचः ; नाहं क्यङन्तं पृच्छामि, किं तर्हि ण्यन्तम ; तत्र 'शब्दवैरकलहाभ्रकण्वमेघेभ्यः करणे' (पा. ३-१-१७) इति वर्तते । ततश्च करोत्यर्थलक्षणे धात्वर्थसामान्ये णिजिचोर्विधानात् , पुच्छस्योदसनं करोति उत्पुच्छयते, सेनया अभियानं कराति अभिषेणयति इति करोत्यर्थस्य प्रत्य- येन उदसनाभियानादेस्तूपसर्गेणाभिधाने वाचकत्वमेषां भविष्यतीति । उच्यते--- नेह करण इत्यनेन सकलधात्वर्थानुयायि क्रियासामान्यं प्रतिनिर्दिश्यते, अपि त्वनवधारितात्मस्वरूपा उद- सनाभियानादयः क्रियाविशेषा एव । कथमिदं ज्ञायते इति चेत् , आचार्य प्रवृत्तिापयति- यदयं मुण्डमिश्रश्लक्ष्णलवणेभ्यः करणमात्रे प्रत्ययमुदाहरति ; तद्यथा- मुण्डं करोति मुण्डयति, एवं मिश्रयति, श्लक्ष्णयति, लवणयति । हलिकलिकृतत्वचेभ्यस्तु ग्रहणलक्षणे तद्विशेपे ; यथा-- हलिमग्रहीत् अजहलत् , कलिमग्रहीत् अचकलन , कृतं गृह्णाति कृतयति, त्वचं गृह्णाति त्वचयति ; वर्णसत्यार्थवेदेभ्यस्तदाचष्टे इत्युपसर्गविशिष्टे धात्वर्थे ; यथा- वर्णमाचष्टे वर्णयति, सत्यमाचष्टे मत्यापयति, अर्थमाचष्टे अर्थापयति, वेदमाचष्टे वेदापयति इति ; व्रतादोजने तन्निवृत्तौ च, पयो व्रतयति, वृषलानं व्रतयति । अतोऽवगम्यते करण इत्यनेनानवधारितविशेषो धात्वर्थः प्रत्ययाभिधेयतयाऽधिक्रियते इति । एवं तर्हि, सविशेषणस्यैव क्रियाविशेषस्य प्रत्ययेनोक्तत्वात अभिषेणयत्यादिषूपसर्गप्रयोगो न प्राप्नोति ; यथा-- श्येन इवाचरति श्येनायते, बाष्पमुद्वमति बाप्पायते, हस्तेन निरस्यति हस्तयते, एवं पादयते, इति । भवेदेतत् यत्रैक एव प्रत्ययार्थः ; यथा- 'उपमानादाचारे' (पा. ३-१-१०) 'बाष्पोष्मभ्यामुद्वमने' (पा. ३-१-१६) । निरसने' इति । इह तु बहवः प्रत्ययार्थाः ; यथा--- पुच्छादुदसने व्यसने पर्यसने च', भाण्डात् समारचने विभजने च', 'चीवरादार्जने परिधाने च', मुण्डादिभ्यस्तत् करोति तदाचष्टे तेनातिकामति इत्यादाविति ; तत्रोपात्तस्यापि क्रियाविशेषस्य प्रत्ययतो रूपसामान्यादनव- धारणे तदवच्छेदायोपसर्गविशेषः प्रयुज्यते, यथा प्रत्ययार्थविशेषणपने मनःशब्दादुत्पन्नेन क्य- वोपसर्गार्थविशिष्टभवत्यर्थाभिधाने सुमनायते, दुर्मनायत्ते, अभिमनायते, इति सुदुरभयः प्रयुज्यन्ते । एवं तर्हि हस्तिनाऽतिक्रामत्यतिहस्तयति इत्यादिवत् श्वेताश्वमाचष्टे श्वेतयति, अश्वतरमाचष्टे अश्वयति, गालोडितमाचष्टे गालोडयति, आह्वरकमाचष्टे आह्वरयति, इत्यादावाप्रयोगः प्राप्नोति । यथा- , अशा- . ..

·१८ परप्रकाश नैवम् , अत्रास सहाभिधायकत्वात् । न हि कामतीत्यादिवत् चष्टे इत्यस्यैकाकिनः स्वार्थाभिधाने सामर्थ्यमस्ति । अतो विशेषकत्वमेवैषां न वाचकत्वमिति ॥ अथ (४) सहाभिधायका यथा- प्रस्तुते, प्राणिति, प्रपञ्चते, प्राप्नोति, संग्रामयते, सं- चष्टे, संरम्भते, संधुक्षयति, अनुरुध्यते, विक्लबते, विलोकते, विश्राणयति, आचष्टे, आशास्ते, आ- चामति, आतङ्कयति, निद्रायति, नियमयते, अधीते, अभ्येति, अभिवादयते, परिष्वजते, उज्जासयति, उत्तंसयति, इति ।। , (५) कार्यार्था यथा विजयते, पराजयते, न्यविक्षत, समगस्त, अम्वकरोत , पराकरोत् , विरराम, उपरगम, उदसिष्यति, उदसिष्यते, अपस्किरते, प्रतिचस्कार, उपस्कुरुते, प्लायते, प्रार्पभीयति, निष्टपति, अभिष्टौति, विषहते, परिष्वजते, विष्वणति, प्रहिणोति, प्रणश्यति, परिणेष्यति, अन्तर्णयति, इति ।। अपनुते, (६) निरर्थका यथा- प्रारभते, प्रलम्बते, प्रसूयते, प्रयच्छति, अपहरति, अपत्रपते, अमिषुणोति, निमीलति, निवार्यते, निष्ठीवति, निमज्जति, निखञ्जति, विगाहते, विराजते, विनानाति, विनश्यति, विकत्थते, विदीयते, आश्रयति, आश्लिष्यति, संयुज्यते, अध्यागच्छति, पर्यागच्छति, इति ।। . प्रादय एक क्रियाविशेषोपजनितसंबन्धावच्छेदहेतवः कर्मप्रवचनीयाः ; यदाह- - क्रियाविशेषजन्यानां संवन्धानां प्रकाशने । कर्मप्रवचनीयाः स्युनिमित्तमवधारिताः ॥ इति । . किं पुनरमीषामवधारणम् १ कर्मप्रवचनीयसंझाधिकारे अनुप्रभृतयः शब्दा' एकादश, लक्षणादयोऽर्था द्वाविंशतिरिति , तद्यथा अनुर्लभणे' 'तृतीयार्थे ' 'हीने' (पा. १.४.८४- ८५-८६) ' उपोऽधिके च' ' अपपरी वर्जने' । आङ मर्यादाक्चने' (पा. १.४.८७-८८-८९) लक्षणेस्थंभूताख्यानभागीप्सासु प्रतिपर्यनक' (पा. १.४.९०) 'अमिरभागे' (पा १.४.९१) प्रतिः प्रतिनिधिप्रतिदानयोः' (पा. १.४.९२) 'अधिपरी अनर्थको (पा. १.४.९३) 'सुः पूजा- . 'अतिरतिक्रमणे च' (पाः १. ४.९४-९५.) 'अपिः पदार्थसंभावनाम्बवसर्गगहसमुखयेषु' अधिरीघरे (पा. १.४.९६-९७). 'विभाषा कृमि' (पा. १.४.९८) । एवम्- अनु, उप, अप, परि; आर, प्रति, अमि, अधि, सु, अति, अषि, इत्येकादश शब्दाः। हेतुलमणमा, ·प्रथमः प्रकाश १९ १ - . सहार्थः, हीनता, आधिक्यम, वर्जनम , मर्यादावचनम , लक्षणम् , इत्थंभूताख्यानम् , भागः, वीप्सा, प्रतिनिधिः, प्रतिदानम् , आनर्थक्यप, पूजा, अतिक्रमणम् , पदार्थः, संभावना, अन्व- वसर्गः, गर्दा, ममुच्चयः, स्वाम्यम् , अधिकारः इति द्वाविंशतिर्थाः। तवानुः सप्तार्थः, प्रतिपरी पडौँ, अपिः पञ्चाय:, अध्यभी व्यर्थो, उपाती व्यर्थी, आङपसव एकार्थाः इति । तेष्वनुः हेतुलनणसहार्थहीनतालक्षणेत्थंभूताख्यानभागवीप्मासु कर्मप्रवचनीयः; तद्योगे द्वितीया यथा- शाकल्यस्य संहितामनु प्रावर्पत , पर्वतमन्ववमिता सेना, अनुशाकटायनं वैयाकरणाः, वृक्षमनु वि- द्योतते विद्युत , माधुर्देवदत्तो मातग्मनु, यदत्र मामनु स्यात , वृक्षं वृक्षमनु तिष्ठति, इति ।। क्रियाया द्योतको नायं न संवन्धस्य वाचकः । नापि क्रियापदाक्षेपी संवन्धस्य तु भेदकः ।। (वाक्यपदीयम् २०२०६) तथा हि- शाकल्यस्य संहितामनुप्रावपदिति संहिताप्रवर्षणयोर्हेतुफलभूतयोर्लक्ष्यलक्षण- भावो निशमयतिक्रियोपजनित इत्यनुना प्रकाश्यते 'शाकल्यस्य संहितामनु निशम्य प्रावर्षत्' इति। एवमन्यत्राप्यवगन्तव्यम। इत्यनुः सप्तार्थः । लक्षणेत्थंभूताख्यानभागवीप्साप्रतिनिधिप्रतिदानेषु प्रतिः ; स चतुर्पु द्वितीयां द्वयोः पञ्चमीमुत्पादयति ; यथा- वृक्षं प्रति विद्योतते, साधुर्देवदत्तो मातरं प्रति, यदत्र मां प्रति स्यात , वृ वृशं प्रति सेकः, अभिमन्युरर्जुनतः प्रति, माषानस्मै तिलेभ्यः प्रति प्रयच्छति । लक्षणेत्थंभूताख्यानभागवीप्सावर्जनानर्थक्येषु परिः; सोऽपि चतुर्यु द्वितीयां द्वयोः पञ्चमीमुत्पादयति ; यथा -- वृक्षं परि विद्योतते, साधुर्देवदत्तो मातरं परि, यदत्र मां परि स्यात् , वृक्षं वृक्षं परि सेकः, परिपरि त्रिगर्तेभ्यो वृष्टो देवः, 'विश्वप्निया विश्वतस्परि' (ते. सं.१.५.३.३)। इति प्रतिपरी पडौँ । पदार्थसंभावनान्ववसर्गगर्दासमुच्चयेष्वपिः ; तस्यैतेषूपसर्गसंज्ञा बाध्यते ; तव पदान्तरस्याप्रयुज्यमानस्यार्थः पदार्थः ; सर्पिषोऽपि स्यात् , मधुनोऽपि स्यात् ; मात्रा बिन्दुः स्तोकमित्यस्यार्थे अपिशब्दो वर्तते । अधिकार्थवचनेन शक्तेरप्रतिघाताविष्करणं संभावना- अपि सिञ्चन्मूलकसहस्रम् , अपि स्तुयाद्राजानम् इति । कामचारानुज्ञानमन्ववसर्गः, अपि सिञ्च, अपि स्तुहि। निन्दा गर्दा- अपि सिञ्चेत पलाण्डुम , अपि स्तुयादृषलम् इति । अनेकक्रियोपनिपातः समुच्चयः ; अपि सिञ्च, अपि स्तुहि ; सिञ्च च स्तुहि चेत्यर्थः । उप- सर्गसंज्ञाबाधनात् षत्वं न भवति । इत्यापः पन्चार्थः । अधिरानर्थक्याधिकारस्वाम्येषु कर्मप्रव- चनीयः; स आद्ययोः 'गतिर्गतौ' 'तिडि चोदात्तवति' (पा. ८.१.७०-७१) इति गत्युपसर्गसं- ज्ञाबाधनात् निघातादिकं नानुभवति इति ; यथा- कुतोऽध्यागच्छति, यदत्र मामधिकसिध्यति, इति । स्वाम्ये तु द्विधा-- अधियोगे सप्तमी भवति कदाचित् स्वामिनः, कदाचित् स्वात; यथा- अधि ब्रह्मदत्ते पञ्चालाः, अधि पञ्चालेषु ब्रह्मदत्तः । अभिलक्षणेत्थंभूताख्यानवीप्सासु द्वितीया- - .. - ·शृङ्गारप्रकाश: - -- । .. मुत्पादयति ; यथा-- वृक्षमभि विद्योतते, साधुर्देवदत्तो मातरमभि, वृक्षं वृक्षमभि सिञ्चति । इत्यध्यभी ज्यौँ । हीनाधिकार्थयोरुपः; तत्र यथासंख्यं द्वितीयासप्तम्या; यथा उपार्जुन योद्धारः, उप खार्यां द्रोणः इति । अतिः पूजायामांतक्रमणे च ; तत्र पूजा स्तुतिः, निष्पन्नेऽपि फले क्रियाप्रवृत्तिरतिक्रमणम् । यथा शोभनं स्तुतम् । अति स्तुतं भवता, अति सिक्तमेतद्भवता, इति । उपसर्गसंज्ञाबाधनात् षत्वं न भवति । इत्युपाती व्यर्थो । आङ्मर्यादावचने पञ्चमीमुत्पा- दयति- आ पाटलिपुत्रादृष्टो देवः। वचनग्रहणादभिविधिरपि गृह्यते; तवापीदमेवोदाहरणम् । अपो वर्जने पञ्चमीमुत्पादयति-- अप त्रिगर्तेभ्यो वृष्टो देवः । सुः पूजायामुपसर्गसंज्ञां बाधते- सुस्तुतं भवता, सुसिक्तं भवता, इति षत्वं न भवतीति । इत्याङपसव एकार्था इति ।। अव्ययानि सुबन्ततिङन्तानुकारीणि विभक्तिप्रतिरूपाणि ; तानि प्रत्येकं पोढा- प्रकृत्यानि, प्रत्ययार्थानि, उभयार्थानि, अनुभयार्थानि, प्रकृत्यन्तगानि, प्रत्ययान्तगर्थानि चेति । तेषु सुबन्तानुकारीणि प्रकृत्यर्थानि यथा उच्चैः, नीचैः, चिराय, विहायमा इति ; प्रत्ययार्थानि यथा- आरात् , अकस्मात् , एकपदे, प्रगे, इति ; उभयार्थानि यथा- शुभम् , पारे, मध्ये इति; अनुभयार्थानि यथा- ऋते, दिष्टया, साक्षात् , अह्राय इति ; प्रकृत्यन्त- रार्थानि यथा- कृतम , दिवा, दोपा, अन्तरेण इति ; प्रत्ययान्तगानि यथा-- सायम् स्वयम् , चिरस्य, परस्परस्य इति । तिङन्तानुकारीणि प्रत्यर्थानि यथा- मन्ये, शङ्के, अये, आम इति ; प्रत्ययार्थानि यथा एहि, अपेहि, पश्य, पश्यत इति ; उभयार्थानि यथा- अस्ति, असि, अस्मि, ब्रूहि इति; अनुभयार्थानि यथा-- याति, न याति, वर्तते, न वर्तते इति ; प्रकृत्यन्तरार्थानि यथा-- अस्तु, भवतु, पूर्यते, आस इति ; प्रत्ययान्तरार्थानि यथा-- आह, स्यात् , स्तुयात् , भूयात् इति ।। - अहम् , , . 'स्वरादिनिपातमव्ययम्' (पा. १. १. ३७) इत्यव्ययप्रकरणे ‘कृन्मेजन्तः' क्त्वा- तोसुन्कसुनः' (पा. १-१-३९, ४०) ' तद्धितश्वासर्वविभक्तिः 'अव्ययीभावश्च' (पा. १-१- ३८, ४१) इति पठ्यते । तब आम् , क्त्वा, ल्यप् , तुमुन् , णमुल, खमुञ् इति कृतः षड् भाषायाम् । ते तु कृतः क्रियारूपाः, क्रियाफलरूपाः, क्रियाविशेषणरूपाः, क्रियावधिरूपाः, क्रियाकर्मरूपाः, क्रियावयवरूपाश्च भवन्ति ; तेषु क्रियारूपा यथा- चकासाञ्चकार, कारयामास, बिभरांबभूव, विदांकुर्वन्तु, अलं कृत्वा, खलु कृत्वा, अलमालप्य, खल्वालप्य, अलं भोक्तुम् , कालो भोक्तुम् , श्रोतुं श्रोत्रम् , द्रष्टुं चक्षुः इति ; क्रियाफलरूपा यथा- भोक्तुं ब्रजति, पक्तुमुप- तिष्ठते, भोक्तुं भुङ्क्ते, पक्तुं पचति, भोक्तुं ग्लायति, भोक्तुं घटते, भोक्तुं क्षमते, भोक्तुं सहते, भोक्तुमस्ति, भोक्तुं विद्यते, भोक्तुमीष्टे, भोक्तुं प्रभवति इति ; क्रियाविशेषणरूपा ..

·प्रथमा प्रकाशा २१ यथाकारम, . यथा- . . Lum- यथा-इत्थंकारम , अन्यथाकारम् , तथाकारम् , उच्चैःकारम् , तिर्यकारम् , मुखतःकारम् , नानाभावम , द्विधाभावम , तूष्णींभावम् , अन्वम्भावम् इति ; क्रियावधिरूपा भुक्त्वा ब्रजति, अपमित्य याचते, अग्रेभोजं व्रजति, व्यहात्यासं गाः पाययति, 'व्यङ्गुलोत्कर्ष खण्डिकाश्छिनत्ति, शय्योत्थायं राजद्वारमेति, कन्यादर्श वरयति, ब्राह्मणवेदं भोज- यति, यावज्जीवमधीते, चर्मपूरं स्तृणाति, गोष्पदपूरं वृष्टो देवः, बलकोपं वृष्टो देवः इति ; क्रियाकर्मरूपा यथा-- शक्नोति भोक्तुम , धृष्णोति भोक्तुम , जानाति भोक्तुम , आरभते भोक्तुम् , पारयति भोक्तुम , प्रक्रमते भोक्तुम , लभते भोक्तुम् . अर्हति भोक्तुम , इच्छति भोक्तुम , कामयते भोक्तुम् , एपितुमिच्छति, कमितुं कामयते इति ; क्रियावयवरूपा यथा मूलकोपदंशं भुक्ते, दण्डोपघानं गाः कालयनि, पार्थोपपीडं शेते, जोपरोधं गाः सादयति, पाण्युपकर्षमुत्यापयति, केशग्राहं युध्यन्ते भ्रूविक्षेपं जल्पति, गेहानुप्रवेशमास्ते, नामग्राहमाकार- यति, चोरंकारमाक्रोशति, स्वादुकारं भुङ्क्ते, स्वादूकृत्य भुङ्क्ते, इति । क्रियाकर्मावयवरूपाः ग्वल्वपि संभवन्ति ; यथा- स्वपोषं पुष्यति, आत्मपोपं पुष्णाति, गोपोपं पुष्यति, रैपोषं पुष्णाति, निमूलकाषं कषति, समूलका कपति, समूलघातं हन्ति, पाणिघातं वेदिमाहन्ति, शुष्कपेषं पिनष्टि, चूर्णपेपं पिनष्टि, रूपेषं पिनष्टि, उपेषं पिनष्टि, अकृतकारं करोति, जीव- ग्राहं गृह्णाति, हस्तग्राहं गृह्णाति, हस्तवतं वर्तवति, चूडकनाशं नष्टः, सुवर्णनिधायं निहितः, ओद- नपाकं पक्कः, क्रौञ्चबन्धं बद्धः, जीवनाशं नश्यति, पुरुषवाहं वहति, जीवनाशं नश्यति, पुरुषवाह वहति, ऊर्ध्वशोषं शुष्कः, ऊर्ध्व- पूरं पूर्णः इति । शेषाश्छन्दसि चतुर्विंशतिर्भवन्ति ; तद्यथा-- एश् , केन् , तवै, के, से, सेन , असे, असेन् , क्से, कसेन , अध्यै, अध्यैन , कध्यै, कध्यैन , शध्यै, शध्यैन , तवेङ, तवेन , के, इष्य, णमुल , कमुल् , तोसुन , कसुन् इति । तेषु कृत्यायें एश्केनौ ; एश्- 'अवचक्षे (ऋग्वे. ४.५८.५) केन्-नावगाहे । तवै कृत्यार्थे तुमर्थे च, कृत्यार्थ - परिधातवै, परिस्तरितवै ; तुमर्थे- सोममिन्द्राय पातवै (ऋग्वे. ३. ४६. ५.) अन्वेतवै (ऋग्वे. ७. ४४. ५)। कयादयः सप्तदश तुमर्थे ; तेषु के- दृशे विश्वाय सूर्यम् (ऋग्वे. १-५०. १) विख्ये त्वा हरामि ; से- वक्षे सेन्- ता वामेषे रथानाम (ऋग्वे ५. ६६. ३); असे-- क्रत्वे दक्षाय जीवसे (ऋग्वे. १०. ५७. ४); असेन्- इह क्षयाय जीवसे (ऋग्वे. १०. ५८. १); से- प्रेषे मगाय श्रियसे (ऋग्वे. ५. ५९. ३); कसेनप्येवंरूपः, स्वरे विशेषः ; अध्यै-- काममुपाचरध्यै (ते. सं. १. २. ११. १) अध्यैनप्येवंरूपः, स्वरे विशेषः ; कध्यै- इन्द्रामी आहुवध्यै (ऋग्वे. ६. ६०. १३); कध्यैन्- श्रियध्यै ; शध्यै- पिबध्यै (ऋग्वे. ९. ९७. २०); शध्यैन्- सह मादयध्यै ; तवे- दशमे मासि सूतवे ; तवेन्– सोममिन्द्राय पातवे (ऋग्वे ८. ६९. १०)? सुवर्देवेषु गन्तवे (तै. सं. ५. ७. ७. २) कर्तवे (ऋग्वे. ९. ८६. २०) हर्तवे ; - - - , .. रायः, ..

·धारणकाशः - . . . . . ܕ܀ १ . , कै-प्रयै देवेभ्यः (ऋग्वे. १-१४२. ६); इष्ग अपामोषधीनां रोहिष्य (तै. सं. १. ३. १०.२); अव्यथिष्यै ; रोहणाय चाव्यथनाय चेत्यर्थः । तुमर्थ एव ‘शकि णमुलकमुलौ' (पा. ३. ४. १२)- आग्निं देवा विभाजं नाशक्नुवन , अपलुपं नाशक्नुवन । 'ईश्वरे तोसुन्कसुनौ' (पा. ३. ४. १३)- ईश्वरोऽभिचरितोः, ईश्वरो विलिखः, ईश्वरोऽवितृदः । तोसुन्कसुनौ भावलक्षणे च; तत्र स्थेण्कृञ्वदिचरिहुतमिजनिभ्यस्तोसुन : पा. ३. ४. १६) 'सृपितृदोः कसुन्' (पा. ३. ४. १७) यथा आसंस्थातोर्वेद्यां सीदन्ति, पुरा सूर्यस्योदेतोगधेयः, पुरा वत्सानामपाकर्ताः, पुग प्रव- दितोरनौ होतव्यम् , पुरा प्रचरितोरानीध्र होतव्यम , आहोतोरप्रमत्तस्तिष्ठति, आतमितोरुपनि- छन्ते (तै. ब्रा. १. ६. ९.८) आविजनिताः संभवाम (नै. सं. २. ५. १. ५) पुरा क्रूरस्य विसृपः (तै. सं. १. १. ९. ३), पुग जत्रुभ्य आतृदः (ऋग्वे. ८. १. १२)। तद्धितेष्वसर्वविभक्तिषु तसिलादयः प्राक पाशपः, शस्प्रभृतयः प्राक्समामान्तेभ्यः, मान्तः, कृत्वोऽर्थाः, तसिवती नानानौ' इति ; यथा- यतः, तत्र, इह, क, एकदा, एतर्हि, अधुना, इदानीम् , सद्यः, परुत् , परारि, ऐषमः, अद्य, परेद्यवि, पूर्वेयुः, उभयेयुः, सर्वथा, इत्थम , , पुरस्तात् , प्राक, अधः, उपरि, उपरिष्टात , पुरः, पश्चात , दक्षिणात , दक्षिणा, दक्षिणाहि, दक्षिणेन, दक्षिणतः, द्विधा, द्वेधा, द्वैधम , ऐकध्यम् , बहुशो देहि, वासुदेवतः प्रति, शुक्लीभवति, अमिसात् संपद्यते, देवत्रागच्छति, पटपटाकोति, पचतितराम् , बहुकृत्वो भुङ्क्ते, द्विभुङ्क्ते, सकृद्भुङ्क्ते, बहुधा भुक्ते, आदितो भवति, ब्राह्मणवद्भवीति, विना देवदत्तम , नाना देवदत्तात , इति अव्ययीभावो द्विधा- सत्त्वभूतार्थः, असत्त्वभूतार्थश्व इति । तयोः सत्त्वभूतार्थो यथा- उपकुम्भम् , सुमद्रम् , दुर्यवनम् , निर्मक्षिकम् , निशीतम् , सब्रह्म, बहिमिम , मध्येसमुद्रम् , द्विमुनि, पञ्चनदम् , लोहितगङ्गम इति । असत सत्त्वभूतार्थो यथा- अधिस्त्रि, प्रत्युरसम् , अनुरथम , प्रत्यर्थम , यथाशक्ति, सचक्रम् , यावदमत्रम , परित्रिगर्तम् , परित्रिगर्तम् , आपाट- लिपुत्रम् , अभ्यनि, द्विपरि, अनुगङ्गं वारणसी, इति ।। शब्दस्य ताद्रूप्येणाभिधानमनुकरणम ; यदाह- 'व्यक्ताव्यक्तवर्णपदवाक्यसादृश्योक्तयो- ऽनुकरणानि' । तत्र व्यक्तवर्णसादृश्योक्तिर्यथा- छिमेन पतता बह्रौ यन्मुखेन हठात्कृते । स्वेति हेति हरेणोक्ते स्वाहासीत् सैष रावणः । व्यक्तपदसादृश्योक्तिर्यथा- गच्छेति वक्तुमिच्छामि मत्प्रिय त्वत्प्रियैषिणी । निर्गच्छति मुखाद्वाणी मा गा इति करोमि किम् ।। - . . - - - ·प्रथमः प्रकाश व्यक्तवाक्यमादृश्योक्तिर्यथा- त्वं जीवितं त्वमसि मे हृदयं द्वितीयं त्वं कौमुदी नयनयोरमृतं त्वमङ्गे । इत्यादिभिः प्रियशतैरनुरुध्य मुग्धां तामेव शान्तमथ वा किमतः परेण ।। अव्यक्तवर्णसादृश्योक्तिर्यथा- गतेऽर्धरात्रे परिमन्दमन्दं गर्जन्ति यत्प्रावृषि कालमेघाः । अपश्यन्ती वत्समिवेन्दुबिम्बं तच्छर्वरी गौरिव हुंकरोति ।। - अव्यक्तपदसादृश्योक्तिर्यथा- चटच्चटिति चर्मणि चिमिति चोच्चलच्छोणिते धगद्धगिति मेदसि स्फुटरवोऽस्थिषु ष्ठागिति । पुनातु भवतो हरेरमरवैरिराजोरसि वणत्करजपञ्जरक्रकचकाषजन्मानलः ।। अव्यक्तवाक्यसादृश्योक्तिर्यथा- पिपिप्रिय ससस्वयं मुमुमुखासवं देहि मे ततत्यज दुदुद्रुतं भभभभाजनं काञ्चनम् । इति स्खलितजल्पितं मदवशात्कुरङ्गीदृशः प्रगे हसितहेतवे सहचरीभिरध्यैयत ।। एतेन यानि साधून्यर्थवन्ति पदानि, यानि च वाक्यानि, यञ्चाशक्तिजमसाधु अन्दरूपम , ये चापभ्रंशाः, ये चानर्थका वर्णाः, याश्चाव्यक्तवर्णपदवाक्योक्तयः, तदनुकरणानां साधुत्वमुप- पन्नं भवति । ननु अनुकरणं शिष्टस्य वा दानाध्ययनादेः, अशिष्टाप्रतिषिद्धस्य वा हसितहि- कितादेः साधुत्वं भवति ; न प्रतिषिद्धस्य ; यो ह्येवमसौ ब्राह्मणं हन्तीति तस्यानुकुर्वन् ब्राह्मणं हन्यात्, सोऽपि मन्ये पतितः स्यात् । नैवम् ; यश्च ब्राह्मणं हन्ति, यश्चानुहन्ति, उभौ तौ हतः; ..

·मृङ्गारप्रकाशः - यथा - वस्तु खल्वेवमसौ ब्राह्मणं हन्तीति तस्यानुकुर्वन् कदलीस्तम्भं छिन्द्यान्न स मन्ये पतितः स्यात् इति । न चानुकरणमपशब्दः, अन्यो ह्यसावपशन्दपदार्थकः साधुशब्दः; न चापशब्दपदार्थकः शब्दोऽपशब्दो भवति, अपशब्द इत्येतस्याप्यपशब्दत्वप्रसङ्गात् । यः पुनरेवमसावपशब्दं प्रयुक्ते, इति तस्यानुकुर्वन्नपशब्दमभिधेयेषु प्रयुक्ते, सोऽपशब्दकार्येव भवति इति ॥ भावकारकाभिधायिनो धातुप्रत्ययाः कृतः ; ते षोढा- लिङ्गिनः, अन्यलिङ्गिनः, स्वलिङ्गिनः, अलिङ्गिनः, शक्त्याद्यपेक्षिणः, अनुप्रयोगाद्यपेक्षिणश्च । तेषु द्रव्यवचना अणादयो लिङ्गिनः, यथा- कुम्भकारः, पङ्कजम , धावी, दात्रम् , कारुः, कृकवाकुः, इति । गुणवचना ण्वुलादयोऽन्यलिङ्गिनः, यथा-- कारकः, कारिका, कारकम् , दर्शनीयः, दर्शनीया, दर्शनीयम् , इति । उत्पत्तावपेक्षितनियतलिङ्गाः ‘स्त्रियां क्तिन्' (पा. ३. ३. ९४) इत्येवमादयः स्वलिङ्गिनः, पक्तिः, पचनम् , पाकः, वजः, शय्या, सुप्तम् , इति । असत्त्वभूतार्थत्वेनानुपगृहीत- लिङ्गसंख्याशक्तयस्तुमुनादयोऽलिङ्गिनः, यथा-- कालो भोक्तुम् , अलं कृत्वा, ग्वलु प्रहृत्य, नावगाहे, ईश्वरोऽभिचरितोः, ईश्वगे विलिग्वः, इति। शक्तिहेतुमल्लक्ष्यक्रियाद्यपेक्षाः शत्रादयः शक्त्याद्यपेक्षिणः, यथा- व्रजता कृतम् , क्रियमाणं पश्य, आर्जयन् वसति, चक्रम्यमाणो- ऽधीते, पक्ष्यन् ब्रजति, भोजको व्रजति, इति । अपेक्षितानुप्रयोगतद्धिताद्यनुषङ्गा णमुलादयोऽनु- प्रयोगाद्यपेक्षिणः, यथा- रैपोषं पुष्यति, चोरंकारमाक्रोशति, कारयाञ्चकार, कृतिमम् , व्याव- क्रोशी, सांराविणम् , इति ।। भावकारकसंबन्धिस्वार्थाभिधायिनोऽधातुप्रत्ययास्तद्धिताः ; ते पोढा- अलोपिनः, लो- पिनः, सर्वलोपिनः, आदेशिनः, प्रदेशिनः, अप्रदेशिनश्चेति । तेषु निग्नुबन्धा अलोपिनः, यथा- अश्वत्वम् , अश्वकः, अश्वत्थामः, सभ्यः, सख्यम् , देवदत्तरूप्यः इति । मानुबन्धा लोपिनः ब्राह्मण्यम , मृत्तिका, दाक्षिः, वैयाकरणः, स्तेयम् , कैदार्थम् , इति ; येषां लुग्लुपादिभिः किमपि नावतिष्ठते ते सर्वलोपिनः, यथा गर्गाः, चरकाः, पश्चालाः, चश्चा, गार्गी, सामग्री, इति । येषामायन्नादय आदिश्यन्ते ते आदेशिनः, यथा- ऐतिकायनः, कापेयम , आत्मनीनम , अश्वीयम् , क्षत्रियः, शाश्वतिकम् , इति । प्रकृतेरादिमध्यविषयाः प्रदेशिनः, यथा- बहुतृणम् , बहुराजा, सर्वकः, उच्चकैः, त्वयका, पचतकि, इति। तस्या एवान्त्यावयवभूता अप्रदेशिनः, यथा- बाक्त्वचम , प्रत्युरसम् , केशाकशि, युवजानिः, सरजसम् , निष्प्रवाणिः, इति ।। पृथगानामेकार्थीभावः समासः ; म षोढा- सुबन्ताभ्याम् , तिङन्ताभ्याम , सुप्ति- मन्ताभ्याम् , सुब्धातुभ्याम , सुबन्तनामभ्याम् , नामभ्यां चेति । तेषु सुबन्ताभ्यां यथा- उपकुम्भम् , राजपुरुषः, नीलोत्पलम , अष्टाकपालः, चित्रगुः, धवखदिरौ इति । अत्र ‘समर्थः . - " यथा- - १ ·प्रथमः प्रकाशः , , पदविधिः' (पा. २. १. १.) इति सामर्थे सति ममासः । सामर्थ्य च संबन्धः। स च द्वयो- रुपसर्जनप्रधानभावे भवति ; न हि प्रधानयोरुपसर्जनयोरेव वा मिथोऽनपेक्षयोः संबन्धो घटते । प्रधानोपसर्जनभावश्च द्विधा- अभिधीयमानः, प्रतीयमानश्च । अभिधीयमानो व्यतिरेकविभाक्तः, यदा वैयधिकरण्यम्- कुम्भस्य समीपम् , राज्ञः पुरुषः, इति । तत्रोपकुम्भमिति पूर्वपदप्रधानो- ऽव्ययीभावः; राजपुरुषः इत्युत्तरपदप्रधानस्तत्पुरुषः । प्रधानमविचलितस्वार्थ प्रथमयैवाभि- धीयते, उपसर्जनं पुनः प्रधानानुप्रहायाश्रितव्यतिरेकं षष्ठयादिभिः । इदं च सुबन्तत्व एव भवति । प्रतीयमानस्तुल्यविभाक्तिः यदा सामानाधिकरण्यम - नीलं च तदुत्पलं च नीलो- त्पलम् ; अष्टमु कपालेषु संस्कृतोऽष्टाकपालः, इति । अयं च 'विशेषणं विशेष्येण' (पा. २. १. ५७) इति कर्मधारयः, · संख्यापूर्वः' ' तद्धितार्थ' (पा. २. १. ५२, ५१) इति च द्विगुत्वं विशेषणविशेष्यभावेन प्रतीयमानोपमर्जनप्रधानभावयोः सामानाधिकरण्ये स्मयते; तच तुल्यवि- भक्तित्वे स्यादिति सुबन्तत्व एव भवति । यदा च चिवा गावोऽस्येत्यन्यपदार्थपरतया विशेषणविशे- प्ययोः समानाधिकरणलक्षणो बहुव्रीहिः, तदाऽप्यभिहितः सोऽर्थोऽन्तर्भूतः प्रातिपदिकार्थः संवृत्त इति वृत्त्यवस्थायां वाक्यपरीत्येन चित्रा गावोऽस्येत्युपसर्जनं समासार्थश्चित्राणां गवामयमिति प्रधानभावमनुभवति ; तत्र षष्ठीप्रथमान्तत्वात सुबन्त एव स्यात् । यदा च धवश्व खदिरश्चेति प्रधानयोर्धवस्य खदिरस्य चेत्यप्रधानयोर्वा क्रियादीन प्रतीतरेतरयोगे युगपदधिकरणवचनो द्वन्द्वः, तदाऽप्युभयत्र तुल्यविभक्तित्वमन्तरेण प्राधान्यमप्राधान्यं वा न प्रतीयते ; तुल्यविभक्तित्वं तु द्वयोः सुबन्तत्व एव भवति । अतश्च मर्वत्र सुबन्तेन सह सुबन्तं समस्यते इति स्मर्यते । तिन्ताभ्यां यथा- अभीतपिबता, खादतमोदता, पचतभृजता, उन्मजावमृजा, आवनिवपा, एहिरेयाहिरे, इति । अत्र 'आख्यातमाख्यातेन क्रियासातत्ये' इति मयूरव्यंसकादिपाठात् तिक- न्तानां समासः स्मर्यते । अभीत पिबतेत्यादि यासु क्रियासु सातत्येन विद्यते, ता एवमुच्यन्ते । तन्मध्यपतितश्च तद्हणेन गृह्यते इत्युदादीनां रे इत्येतस्य चास्यातत्वं भवति । सुप्तिमन्ताभ्यां यथा- अपचसि, पावर्षत्, अनुव्यचलन , अस्तिक्षीरा, एहिवाणिजा, जहिस्तम्ब, इति । अत्र 'सह सुपा' (पा. २. १. ४) इत्यत्र तृतीययैव सहार्थस्याझेपे, सहप्रहणादतिरिक्ताद्योग- विभागाश्रयणेन सुबन्ततिम्न्ताभ्यां समासः क्रियते । स च 'नबो नलोपस्तिस्यवक्षेपे' इति उदात्तवता तिम गतिमता च' इति, 'सुबधिकारेऽस्तिशीरादिवचनम्' इति, 'एहीडादयोऽन्य- पदार्थे ' इति ‘जहि कर्मणा बहुलमाभीक्ष्ण्ये समस्यते कर्तारं चाभिदधाति' इत्युपपन्नो भवति । तेनायमर्थः संगच्छते--- अवक्षिप्तोऽसि न पचसि त्वमभिहितोऽपि वृषल इति ; प्रकर्षणावर्षत् इति ; पश्चाविशिष्टं चलनमकरोत् इति ; अस्ति क्षीरमस्या इति; एहि वाणिजेत्यामन्यमाणवाणि- जविशिष्टा क्रियेति; जहि जहि स्तम्बमिति कर्ता योऽभिधीयते स एवमुच्यते इति । मुन्धा- , ·धारप्रकाश . 'अचि नु - .. । तुभ्यां यथा- संग्रामयते अनुरुध्यते, श्रद्धा, अन्तर्धिः, परमनियौ, प्रतिभुवौ. इति । अत्र- संग्राम युद्धे', 'अनुरुध कामे' इति समस्तयोरेव पाठः । 'आतश्चोपसर्गे' (पा. ३. ३. १०६) 'उपसर्गे घोः किः ' (पा. ३. ३. ९२) इत्यक्किविधाने प्रादिषु श्रदन्तरोरुपसङ्ख्थानम , धातुभ्रुवां वोरियकुबडौ' (पा. ६. ४. ७७) इत्यादिकार्यसिद्धये क्विवन्तस्य प्रत्ययनामधातु- त्वाद्धातुत्वमिति सुब्धातुभ्यां समासो भवति । सुवन्तनामभ्यां यथा दधिसेक , चर्मकारः, चर्मक्रीती, धनक्रीता, ब्राह्मणाच्छंसी, सरसिजम् , इति । अत्र 'कुगतिप्रादयः' (पा २. २. १८) ' उपपदमतिङ्' (पा. २. २. १९) इत्यत्रातिङ्ग्रहणेनोभयसूत्रशेषतया व्याख्यायमानेन सुबित्येतस्य निवृत्तिः क्रियते ; ' कर्तृकरणे कृता बहुलम् (पा. २. १. ३२) इत्यत्र च कर्तृकरणयोः समा- सविधानादुत्तरपदस्य कृदन्ततायां लब्धायां कृद्रहणादतिरिक्तात तदन्तावस्थायामेव समासाभ्यनुज्ञाने सुपेत्येतदपि निवर्तते । ततश्च गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासः सुबुत्पत्तेः प्रागेव भवती- त्याख्यातम् ; बहुलग्रहणस्य चेष्टमिद्धयर्थत्वात । स क्वचिन्नामभ्यां कचित् । सुबन्ताभ्यां क्वचिन्नाम- सुबन्ताभ्यां निश्चीयते । तत्र दधिसेगित्यत्रोत्तरपदस्य ‘सात्पदाद्योः' (पा. ८. ३. १११) इति पदादिनिबन्धनपत्वप्रतिषेधसिद्धये, चर्मकार इत्यत्र तु पूर्वपदस्य पदान्तलक्षणनलोपार्थं सुबन्तता क्रियते। चर्मक्रीतीत्यत्र पूर्वपदं नलोपार्थमेव सुबन्तम , उत्तरपदं तु प्रातिपदिकं क्रियते ; तेन 'क्रीतात् करणपूर्वान' (पा. ४. १. ५०) अकारान्तान् इति- ईकारः सिद्धो भवति । सुबुत्पत्तौ तु प्राक् सुबुत्पत्तेग्न्तग्ङ्गलिङ्गसंस्कारनिमित्तष्टाबुत्पद्यमानः क्रीतस्य अकारान्ततां हत्वा की प्रतिबध्नीयात् । धनक्रीतेत्यत्र ‘सा हि तस्य धनक्राती प्राणेभ्योऽपि गरीयसी' इति शिष्टप्रयो- गदर्शनादुत्तरपदस्य सुबुत्पत्ती टाबुत्पत्तेराकागन्तत्वान्न ङीष उत्पत्तिः। ब्राह्मणाच्छंसी, सरसि- जमित्यत्र पूर्वपदयोः साक्षात् सुपः श्रवणम् ; उत्तरपदयोस्तु प्रयोजनाभावाद्विभक्तरनुत्पत्तिरिति । नामभ्यां यथा- अश्वक्रीती, धनक्रीती, प्रवापिणी, मापवापिणी, असूर्यपश्या राजदाराः, कृतपूर्वी कटम् , इति । अत्र अश्वक्रीती, धनक्रीती, इत्येतयोः प्राग्वदेव डीषुत्पत्तौ विभक्त्युत्पत्तिमन्तरे- णापि पश्चकप्रातिपदिकार्थपक्षे करणत्वाविरोधः । प्रवापिणी, माषवापिणी इत्यत्र तु प्राक् सुबुत्पत्तेः समासे प्रातिपदिकस्यान्तो नकार इति 'प्रातिपदिकान्तनुम्विभक्तिषु च (पा. ८. ४. ११) इति णत्वं भवति ; सुबन्ताभ्यां तु समासेऽन्तरङ्गत्वान्डीबुत्पत्तौ डीबत्र प्रातिपदिकान्तः न नकार इति णत्वं न स्यात , यथा-- गर्गभगिनीति । असूर्यपश्या इत्यत्र नबसूर्ययोईशिक्रियया संबन्धात परस्पर- मसंबन्धे सामर्थ्याभावाद्विभक्त्यभावः , अत्र हि सूर्यमपि न पश्यन्तीति नब् सूर्यकर्मिको दृशि- क्रियामपेक्षते, न सूर्यसत्ताम् ; ‘असूर्यललाटयोईशितपोः' (पा. ३. २. ३६) इति वचनाद- सामर्थेऽपि नाम्नोरेव समासो भवति । एतेन कृतपूर्वी इत्यपि व्याख्यातम् ; अत्रापि हि कृतं पूर्व कटोऽनेनेति कृतशब्दस्य कटापेक्षायां पूर्वशब्देनासंबन्धादसामर्थेऽपि 'पूर्वादिनिः, सपू- , ·प्रथमः प्रकाशः -- . . % वञ्चि' (पा ५. २. ८६.८७) इति वचनात् कृतपूर्वयोरसुबन्तयोरेव समासो भवतीति स्थितम् । उपलक्षणं चह सुबन्ताभ्यामित्यादिषु द्विवचनम् ; तेन यथा द्वाभ्यां तथा विभिर्बहुभिश्च समासो भवति । तत्राव्ययीभावः कर्मधारयश्च द्वाभ्याम् । यथा- अधिस्त्रि, शाकप्रति, पञ्चाम्राः, पुरुष- व्याघ्रः, इति । षष्ठीलक्षणः कालपरिमाणलक्षणश्च तत्पुरुषो द्वाभ्यां त्रिभिश्च । यथा- राजगवी- श्रीरम् , राजगोभीरम् , यह जातः, व्यह्न जातः, इति । अव यदा गज्ञो गौः गजगवी तस्याः क्षीरमिति, तदा द्वाभ्याम् , यदा तु राज्ञो गोः श्रीरं गजगोझीरमिति, तदा त्रिभिः । तदुक्तम्- 'गजगवीक्षारे द्विसमासप्रसङ्गः, द्विषष्ठीभावात् ; मिद्धं तु राजविशिष्टाया गोः क्षीरेणाभिसंबन्धात्' राजगवीश्रीरप , गजगोश्रीरमिति च । ननु च, गोः श्रीरं गोझीरम् , राज्ञो गोक्षीरं राजगोक्षी- रमिति द्वितीयपक्षे भविष्यनि; नैवम , अर्थभेदात् ; यथैवायं गवि यतते न महिष्यादेरपि श्रीर- मावेण तुष्यति, एवं गजन्यपि यतते - राज्ञो या गौः, नस्या यत् क्षारमिति ; तञ्चैवं न सिध्यति ; एवं हि यतः कुतश्चिदागतं गोभीरमानं गज्ञः संबन्धि प्रतीयते । कथं पुनर्गोः क्षीरमप्यपेन- माणायाश्च राज्ञा गजानमप्यपेक्षमणायाश्च श्रीरेण समासः ? उच्यते न गौः प्रधानत्वात् तथा राजानमपाते, यथा उपमर्जनत्वन गां गजा ; क्षीरमप्यविचलितस्वार्थत्वादनौत्सुक्येन न तथा गामपेक्षते, यथोद्भूतसंबन्यव्यतिरेकत्वादौत्सुक्येन गौः भीरम् । एवं चानुकूल्ये गमकत्वात् प्रधानमापक्षत्वे मति समामो भवत्येव ; यथा- देवदत्तगुरुकुलम् , राजपुरुपभार्या, इति । तदुक्तम्- ‘भवति वै प्रधानस्य सापेक्षस्यापि समासः' इति । एवं द्वे अहनी समाते यहः, ब्यहो जातस्येति यदा समासः तदा द्वाभ्याम् ; यदा तु द्वे अहनी जातस्य व्यह्नजात इति तदा त्रिभिः । 'सुप सुपा' इति वचनाहयोरेव ममाम इति चेत् , न ; 'कालाः परिमाणिना' (पा. २. २. ५.) इति बहुवचननिर्देशात 'सुप सुपा' इत्येतस्मिन् गुणपदेऽपि संख्या न विवक्ष्यते ; तेन त्रिप्वपि पदेषु समासाभ्यनुज्ञाने, द्विशब्दस्यापि कालसंख्यायकत्वेन कालाभिधायित्वे द्वे अहनी जातस्येति विगृह्य जातेन परिमाणिना द्विशब्दाहःशब्दो कालाभिधायिनौ समस्येते । पूर्वस्य पदस्यो- त्तरपदनिमित्तायास्तत्पुरुषसंज्ञायाः प्रवर्तनात ‘न संख्यादेः समाहारे' (पा. ५. ४. ८९.) इति प्रतिषेधाभावात् 'अह्नोऽह्न एतेभ्यः' (पा. ५. ४. ८८.) इति समासान्तसिद्धौ व्यह्नजात इति विवक्षितरूपसिद्धिः । अथ राजगोक्षीरमित्यत्रापि कथं न समासान्तः ? गोशब्दस्य युगपत् पूर्वो- त्तरपदापेक्षायामसामर्थ्यात् । व्यह्नजातः इत्यत्रापि तुल्यमिति चेत् , तन्न ; उत्तरपदयोग एव द्विगो- रानानात् । अपि च, द्वे अहनी इति द्वे अपि प्रथमान्ते ; राज्ञो गोरिति द्वे अपि षष्ठयन्ते ; अस्ति च प्रथमान्तषष्ठयन्तयोर्विशेष:- प्रथमान्तं ह्यनुपजातव्यतिरेकत्वान्निरौत्सुक्यं नान्यदपेक्षते; षष्ठयन्तं पुनरुद्भूतव्यतिरेकत्वात् परोपकारायौत्सुक्येन प्रवर्तमानं नानवाप्योपकार्य विरमति । एवं च सापेक्षत्वादसामर्थ्य समासः कथमिति चेत् , गमकत्वात् ; यथा- सूर्यमपि न पश्यन्त्यसूर्यपश्या . - .. .. ..

·भारप्रकाशः राजदाराः, न पुनर्गीयन्ते अपुनर्गयाः श्लोकाः, श्राद्धं न मुझे अश्राद्धभोजी ब्राह्मणः, अशूद्रानभोजी, एवमलवणभोजी, एकानविंशतिः ; यथा- अवतप्ते नकुलस्येव स्थितमवतप्तेनकुलास्थितं तवैतदिति । बहुव्रीहिद्वन्द्वौ द्वाभ्यां त्रिभिर्बहुभिश्च यथा- चित्रगुः, कण्ठेकालः, प्लान्यग्रोधौ, पाणिपादम् , पञ्चगवधनः, मत्तबहुमातङ्गम् , शङ्खदुन्दुभिवीणाः, धवखदिरपलाशम् , इति । अत्र पदार्थे' (पा. २. २. २४.) बहुव्रीहिः, 'चार्थे द्वन्द्वः 'चार्थे द्वन्द्वः' (पा. २. २. २९.) इति च स्मृतिः; । अनेकमन्य- सुसूक्ष्मजटकेशेन सुनताजिनवाससा । समन्तशितिरन्ध्रण द्वयोवृत्तो न सिध्यति ।। .. .. द्वन्द्वो यावद्भिरारब्धः प्राधान्यं तत्र तावताम् । इतरेतरयोगे स्यात् समाहारे तु संहतेः ॥ ननु च, शोभनाः सूक्ष्मा जटाः केशा अस्य, शोभनम् नतमजिनं वासोऽस्य, संजा. तान्यन्तेषु शितिरन्ध्राण्यस्येति कर्मधारयादिगर्भा एते बहुब्रीहयः ; तब सुसूक्ष्मजटकेशेन सुनताजिन- बाससेत्येतयोर्मध्यपदस्योत्तरपदेन पूर्वपढ़ेन वा कर्मधारयम् , अन्त्यस्य तूत्तरपदेनैव सप्तमीतत्पुरुष विधाय द्वयोरपि वृत्तौ बहुव्रीहिः कस्मान्न क्रियते। उच्यते-- पूर्वयोः पूर्वपदेन कर्मधारयानुपपत्तिः, असमानाधिकरण्यात् ; न हि द्वयोरपि विशेषणयोः सामानाधिकरण्यं भवति । उत्तरेण तु 'विशेषणं विशेष्येण' (पा. २. १. ५७.) इति सामानाधिकरण्ये भवति कर्मधारयः ; किं तु न तदु नरकाल- मन्यपदार्थे विवक्षितार्थसिद्धिः ; तथा हि सति, सूक्ष्मजटासंबन्धनिबन्धनमेव केशानां शोभनत्व- मुपलभ्यते न तु स्वाभाविकम , नतिनिमिनमेव चाजिनवाससश्चारुत्वं गम्यते न तु नैसर्गिकम । अन्त्ये पुनरन्तेषु इत्येतस्य सापेक्षत्वादसामर्थ्ये सति नोत्तरपदेन सप्तमीतत्पुरुषः ; अन्तेषु शिति- रन्ध्राणि इति युक्ते, कस्यान्तेष्वित्यपेक्ष्यं स्यात् ; तञ्च शित्यर्थ उत्पद्यमाने बहुव्रीहावेवोपपन्नं भवति- संजातान्यन्तेषु सूक्ष्मच्छिद्राण्यस्येति, न पुनस्तत्पुरुषे । ननु च, दृश्यते द्वयोरपि विशेषणत्वे मापे- क्षत्वे च समासः; तद्यथा- खञ्जश्चासौ कुब्जश्च खञ्जकुब्जः, भ्रातुर्भार्या भ्रातृभार्या देवदत्त- स्येति । उक्तमत्राचार्यैः । किमुक्तम् ? कस्य चित् खञ्जो निर्जातः कस्य चित् कुब्ज इति प्रधानो- पसर्जनभावाद्भवत्येव विशेषणविशेष्यभावः ; अपि च संबन्धिशब्दः सापेक्षो नित्यं सर्वः प्रवर्तते । स्वार्थवत्सा व्यपेक्षाऽस्य वृत्तावपि न हीयते ॥ यथा पितुः पिता पितामहो देवदत्तस्येति । इह तु सूक्ष्मजट इत्येतदन्यपदार्थ एवा- ·प्रथम प्रकाश . समासश्च धारयः; न जायन्ते नायते ; नतमित्येतदपि क्रियाभिधायित्वेन गुणवचनत्वादाश्रितमेव भवति । सु इत्येतत्पुनरव्ययं शोभनार्थे वर्तमानं समस्यते ; तस्य चास्तां द्रव्यवचनत्वम् ; गुणवचनत्वेऽपि विप्रतिपत्तिः, अव्यया- नामसत्त्वार्थवाचित्वात् । केचित पुनस्तत्रापि विवदन्ते- द्योतका हि किलैते न वाचका इति ; सुप् सुपा' (पा. २. १. ४.) इति द्योतकानामपि भवति । मा भूत पूर्वयोः कर्म- अन्त्ये पुनरन्तशब्दस्य संबन्धिशब्दत्वेन भ्रातृभार्यादिवत् कथं न तत्पुरुपः ? उच्यते. यद्यपि संबन्धिशब्दाः सापेक्षत्वेऽपि समस मस्यन्ते, तथाऽपि यत्र संदेहविपर्यासाद तत्रैव तदुत्पत्तिः; अत्र त्वन्तशितिरन्ध्राणीत्युक्ते सन्देहः- किमन्तेषु शितिरन्ध्राण्यस्य, उत अन्तशितिनी(तीनि)रन्ध्राणि इति । अथ यदा सुत्रु सूक्ष्मजटाः केशाः अस्येति विग्रहः, तदा भवितव्यं पूर्वपदयोः कर्मधाग्येण । न भवितव्यम । किं कारणम् ? स्वरे दोपः स्यात् ; बहु- ब्राहो पूर्वपदप्रकृतिस्वरं बाधित्वा समासस्यान्त उदात्त इत्यन्तरङ्गत्वादव पवसमासस्वरः तदाह- सुसूक्ष्मजटकेशादौ समासावयवो यदि । स्यात्स्यात्तत्रान्तरङ्गत्वाद्भाधकोऽवयवस्वरः ।। .. प्राप्नोति, - न चेष्यते । का पुनरव कर्मधारयबाधायामुपपत्तिः ? 'विशेषणं विशेष्येण बहुलम (पा. २. १. ५७.) इति बहुलग्रहण मेव ; उक्तं च- या सामान्याश्रया संज्ञा विशेषविषया च या । बहुलग्रहणान्नास्ति प्रवृत्तिरुभयोस्तयोः । तद्यथा -- .. अतश्च यत्र द्वे अपि विशेषसंज्ञे, तत्रोत्तरपदे नित्यमेव द्विगुर्द्वन्द्वश्व समासो भवति; पञ्चगवप्रिय इति, छत्रोपानहप्रिय इति । यत्र किंचित्सामान्यं कश्चिच्च विशेषः, तत्र विकल्पेन ; यथा--- राजगवीश्रीरम , राजगोनीरम , इति । यत्रैकतः सामान्यमन्यतो विशेषः, तत्र न भवत्येव ; यथा- सुसूक्ष्मजटकेशेन सुनताजिनवाससा, इति ; अत्र बहुव्रीहिरिति विशे- षसंज्ञायामवयवयोः 'विशेषणं विशष्येण बहुलम्' इति या समाससंज्ञा सा ‘सुप्सुपा' इति तत्पुरु- पादिभेदापरामर्शेन भवन्ती सामान्यसंज्ञेत्युच्यते । ननु ' द्वन्द्वतत्पुरुषयोरुत्तरपदे नित्यसमासवच- नम्' इति महावार्तिककारः; अयमपि च तत्पुरुष एवेति कस्मादिहापि समासो न भवति ? उत्तरपदोपादानात् उत्तरपद एवाम्नायते सोऽत्र तत्पुरुषो ग्रहीतव्यः ; यथा द्वथह्नजातः, पञ्चगवधनः इति । द्वन्द्वः पुनरनु तरपद एवेति बहुव्रीहिविषयेणोत्तरपदेन सर्व एव गृह्यते । किमर्थं पुनरेव- मुच्यते यावता बहुलग्रहणेनैव सिद्धम् ? समुदायवृत्ताववयवानां मा कदाचिदवृत्तिभूदिति ।

·नारप्रकाशा . , . तथापि न वक्तव्यम् ; इह द्वौ पनौ-- वृत्तिपनश्च अवृमिपक्षश्च ; यदा वृत्तिः तदा सर्वेषां वृत्तिः, यदा तु न वृत्तिः तदा सर्वेषामवृत्तिः इति । नैवम ; अस्त्यत्र विशेषः ; तथाहि- पञ्चगवप्रिय इत्यादौ नास्य पञ्चसंख्यामा प्रियं नापि गोमात्रम , किं तर्हि पञ्चसंख्योपलक्षिताः काश्चिदेव गावः, यथा पश्चाम्राः सपर्पयः, इति । नञ्च द्विगौ पूर्वमसति दुरुपपादमेव भवति । एतेन छत्रोपानहप्रिय इत्येतदपि व्याख्यातम् ; तत्रापि युगपदधिकरणवचनद्वन्द्वमन्तरेण नाभिवाञ्छितसिद्धिः। न ह्यस्यो- पानन्मात्रमेव प्रियम , अपि तु छत्रमपि ; उपानच्छब्दादेव च परः प्रियशब्दो निशम्यमानः न द्वन्द्वं विना छत्रमुपग्रहीतुं शक्नोति । तस्मादनाक्षेप इति । सुसूक्ष्मजटकेशादिना च मत्तबहुमातङ्गं वनम् इत्यादावप्यनेकमेव पदमित्युक्तं भवति । अवापि मत्तबहवो बहुमातङ्गा इत्यपि न भवति । किं कारणम् ? 'बहुगणवतुडति संख्या' (पा. १. १. २३.) इति बहुशब्दस्य संख्यावाचित्वात् , संख्यापूर्वस्य च कर्मधारयस्य द्विगुत्वात , द्विगोः पुनः तद्धितार्थोत्तरपदममाहारेष्वेव भावात् , यथा पञ्चकपालः, त्रिलोकहर्म्यम , पञ्चपूली इति । कथं तर्हि सप्तर्षयः, पञ्चाम्राः इति ? दिकसंख्ये संज्ञायाम्' (पा. २. १. ५०) इति संज्ञायामेव तद्भवति । ननु च माभूत्तद्धितार्थः उत्तरपदं वा, तथाऽपि बहुमातङ्गमिति समाहारे भविष्यति-- बहवो मातङ्गाः समाहृताः बहुमातङ्गम ; ततश्च मत्तं बहुमातङ्गमस्मिन्वने तन्मत्तबहुमातङ्गं वनमिति बहुव्रीहिभविष्यति । उच्यते- अथ समाहार इति कः शब्दार्थः १ ननु समाङ्पूर्वाद्धरतेः कर्मणि घञ् समाह्रियत इति समाहारः। यदोवं पञ्च कुमार्यः समाहृताः- पञ्चकुमारि, दशकुमारि इति ‘गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य (पा. २. १. ४८)' इति ह्रस्वत्वं न प्राप्नोति । सासार्थस्यानेकत्वान , 'द्विगुरेकवचनम्' (पा. २. ४. ९) इत्येतदपि वक्तव्यं भवति । एवं तर्हि भावसाधनो भविष्यति-- समाहरणं समाहार इति । अथ भावसाधनेन किमभिधीयते ? यत्तदोत्तराधर्यम् । कः पुनः पञ्चगवं पञ्चपूली, इत्यादौ गवादीनां समाहारः ? यत्तदार्जनं, क्रयणम् , ? यत्तदार्जनं, क्रयणम् , भिक्षणम् , अवहरणम् वा। यद्येवं विक्षिप्तेषु पूलेषु चरन्तीषु गोषु न सिध्यति । तर्हि समभ्याशीकरणं समाहारः । एवमपि पञ्चग्रामी, षण्णगरी, इत्यादेग्नुपपत्तिः । किं कारणम् ? अभ्याशीकरणार्थे समाहारशब्दे समिति समन्तादित्य- भिविधौ वर्तते, आङाभिमुख्ये ; हरतिर्देशान्तरप्रापणे इति । नावश्यं हरतिर्देशान्तरप्रापणे एव वर्तते । किं तर्हि ? सादृश्येऽपि मातुरनुहरति पितुरनुहरतीति । अथ वा- पञ्चग्रामी षण्ण- गरीति नेदमियत्येवावतिष्ठते, अवश्यं ह्यसौ ततः किञ्चिदाकाशति, क्रियां गुणं वा ; यदा- काङ्क्षति तदेकं समाहार इति । अयं तर्हि, भावसाधने सति दोषः- पञ्चपूली आनीयता- मिति द्रव्यस्यानयनं न प्राप्नोति । नैष दोषः; तद्यथा गौरनुबन्ध्योऽजोऽनीषोमीय इति जाती चोदितायां तवासंभवादालम्भनप्रोक्षणविशसनादीनि द्रव्ये भवन्ति, इहापि भावानयनस्यासंभ- वाड्रव्यस्यानयनं भविष्यति ; अव्यतिरेकाद्वा- . न हि समूहिभ्यः समाहारलक्षणः समूहो व्यति- - -- - -- . .

·प्रथमः प्रकाश .. . रेक्तो भवति । एवं तर्हि बहुमातङ्गमिति समाहारे, एष दोषो भवति-"अकारान्तोत्तरपदो द्विगुः नयां भाष्यते” इति पञ्चपूलीवदीकारान्तत्वं प्राप्नोति ; न वाऽयं पात्रादिषु पठ्यते, येन चतुष्पात्र- त्रेभुवनादिवत्तन्निषेधो भविष्यति ; नाप्यावन्तः, येन पञ्चवटी पश्चखटम इत्यादिवद्विकल्पो- अवकल्पेत । ननु च द्विगावपीकागे न दृश्यते. यथा एकपुत्रः एकभिक्षेति । नायं द्विगुः । किं तर्हि ? 'पूर्वकालैकसर्वजरत्पुगण" (पा. २. १. ४९.) इत्यादिना कर्मधारयः । किं च भोः संख्या- पूर्वोऽपि द्विगुर्न भवति ? बाढम, तस्य तद्धितार्थोत्तरपदममाहारेष्वेव भावात; न चेह तद्धितार्थ उत्तरपदं वा विद्यते ; न चैकस्य समाहारः संभवति । यदा तु सामर्थ्यानिशयादेकस्मिन्नपि ममूहा- पणं , तदा भवत्येव, यथा एकापूपी एकशाटीति । किं पुनर्द्विगुसंज्ञा प्रत्ययोत्तरपदयोर्भवति ? एवं नावत् । एतहीतरेतराश्रयत्वादप्रमिद्धिः । कथमितरेतगश्रयत्वम ? द्विगुनिमित्ते प्रत्ययोत्तरपदे त्ययो नरपदनिमित्ता च द्विगुसंज्ञेति एवं तर्हि, अर्थ इति वक्ष्यामि । अर्थे चेत्तद्धितानुत्पत्तिः पहुवाहिवत ; तत्र यथा चित्रगुः शवलगुः इति बहुव्रीहिणोक्तत्वान्मत्वर्थस्य मत्वर्थीयो न भवति, एवं द्वैगातुरः पाश्चनापितिः इत्यादी तद्धिनार्थस्य द्विगुनोक्तत्वात्तद्धितोत्पतिर्न प्राप्नाति । यथेच्छमि थाऽस्तु ; अस्तु तावत् प्रत्ययोत्तरपदयोरिति । ननूक्तमितरेतगश्रयत्वादप्रमिद्धिरिति । नैष दोषः ; दं तुल्यमन्यग्तिरेतराश्रयैः, शब्दनित्यत्वान । ननु च न महा नित्या ; किं तर्हि ? शब्दः । पोवं भाविनी संज्ञा विज्ञास्यते; तद्यथा- कश्चित्तन्तुवायमाह, अस्य सूत्रस्य शाटकं वयेति ; न पश्यति- यदि शाटको न वातव्यः, अथ वातव्यो न शाटकः, शाटको वातव्यश्चति वेप्रतिषिद्धम , भाविनी तु बल्वस्य संज्ञाऽभिप्रेना. म मन्यते-- वातव्यं यस्मिन्नुते शाटक इत्ये- तद्भवतीति । एवमिहापि तस्मिन द्विगुर्भवति यस्याभिनिवृत्तस्य प्रत्ययः उत्तरपदमित्यने संज्ञे विष्यत इति । अथवा पुनरस्त्वर्थ इति । ननु चोक्तमर्थ चेत्तद्धिलानुत्पनि: बहुव्रीहिवदिति । प दोपः; नावश्यमर्थशब्दोऽभिधेय एव वर्तते ; किं तर्हि ? स्यादर्थेऽपि ; तद्यथा- दारार्थ भक्षामहे, जनार्थं भिक्षामहे ; दारा नः स्युः, जना नः स्युः, इति । एवमिहापि तद्धितार्थे द्वेगुर्भवति, तद्धितः स्यादिति । द्विगोर्वा लुग्वचनं ज्ञापकम् ; यदयं द्विगोर्चुगनपत्ये पा. ४. १. ८८) इति द्विगोस्तद्धितस्य लुकं शास्ति, तज्ज्ञापयति- उत्पद्यते द्विगोस्तद्धित इति । द्येवं समाहारसमूहयोरविशेषात समाहारग्रहणमनर्थकम , " तस्य समूहः (पा. ४. २. ३७) ति तद्धितार्थेनैव कृतत्वात ; तथा हि समाहारः समूह इत्यविशिष्टावेतावौँ ; तत्र समूह इव माहारेऽपि तद्धितार्थे द्विगुः इत्येव भविष्यति । यदि तद्धितार्थे द्विगुर्भवतीत्युच्यते, तद्धितोत्पत्तिः ।, राप्नोति । उत्पद्यताम् ; लुग्भविष्यति । लुक्कृतानि प्राप्नुवन्ति । कानि पुनस्तानि ? पञ्चपूली शपूली इति; 'न तद्धितलुकि' (पा. ४. १. २२) इति कीप्रतिषेधः प्राप्नोति ; पञ्चगवं सगवमिति ‘गोरतद्धितलुकि' इति टच् न गानोति । नैष दोषः ; अविशेषेण द्विगोः सीप " .. , " B06 ·११ भवतीत्युक्त्वा अपरिमाणबिसाचितकम्बल्येभ्यः समाहारे इति वक्ष्यामि ; अविशेषेण च गोष्टच भवतीत्युक्त्वा द्विगोः समाहारे इति वक्ष्यामि ; तदुभयमपि नियमार्थ भविष्यति समाहार एव नान्यत्रेति । एवं तर्हि, अभिधानार्थ समाहारग्रहणम् ; समाहारेणाभिधानं यथा स्यात् न तद्धितार्थेन । यदि स्यात् को दोषः स्यात् ? तद्धितोत्पत्तिः प्रसज्यत । प्रसज्यताम् ; लुग्भविष्यति । लुक्कृतानि प्राप्नुवन्ति । सर्वाणि परिहतानि । न सर्वाणि परिहृतानि; पञ्चकुमारि दशकुमारीति " तद्धितलुकि” (पा. १. २. ४९) इति पो लुक् प्रसज्यत इति । ननु च यदि तद्धितार्थे द्विगुः इत्युच्यते पञ्चखदः दशखटः इति मत्वर्थेऽपि द्विगुसंज्ञायां "द्विगोः" (पा. ४. १. २१) इती- कारः प्राप्नोति । बहुव्रीहिसंज्ञया द्विगुसंज्ञाया बाधितत्वान्न भविष्यति ; समानाधिकरणानां मत्वर्थे बहुव्रीहिर्भवति । यगुत्तरपदे द्विगुरित्युच्यते, उत्तरपदोक्तिर्वक्तव्या । इयमुच्यते- " उत्तरपदेन परिमाणिना द्विगोः समासवचनम्" ; द्वौ मासौ जातस्य द्विमासजातः, द्वे अहनी जातस्य द्वचह्नजात इति । किमुच्यते परिमाणिनैवेति, न पुनरन्यत्रापि ; तद्यथा-. पञ्चगवत्रियः पञ्चगवधन इति । समुदायस्य बहुव्रीहित्वादुत्तरपदं प्रसिद्धमेव ; तथा हि अनेकमन्यपदार्थे (पा. २. २. २४.) समस्यते, बहुव्रीहिश्च समासो भवति । अथ द्वन्द्वस्य का वार्ता ? द्वन्द्वोऽप्रतो विशेषेण व्याकरिष्यत इति । अथ बहुभिर्बहुव्रीहिः अन्यत्र चश[जभ्रमितचण्डगदाभिघातसंचूर्णितोरुयुगलस्य'। इति । (वेणीसंहारम् १.२१.) तत्र चञ्चयां भुजाभ्यां भ्रमितायाश्चण्डाया गदायाः अभिघातेन संचूर्णितमूरुयुगलमस्येति विग्रहः । न चैतद्वाच्यं समानाधिकरणानामेव बहुव्रीहिः; सप्तमीविशेषणे बहुव्रीहौ” (पा. २. २. ३५.) इति झापकेन वैयधिकरण्येऽपि बहुव्रीहेः स्मरणात् । एतेन सर्वपदप्रधानो द्वन्द्वाऽपि , व्याख्यातः; यथा- सूर्यानलानिलहिमांशुधनेशशक्रप्रेताधिनाथवरुणाः करुणास्पदं नः।' इति ।। ननु च अन्यपदार्थे बहुव्रीहिः स्मर्यते; तत्र चित्रगुर्देवदत्तः इति देवदत्तादेरनुप्रयोगो न प्रामोति; न हि चैत्रादिशब्दप्रयोगादवधृते चैत्रादिषु पुनश्चैत्रादिश्रुतयः प्रयुज्यन्ते । नैवम ; चित्रगुशब्दः चित्रगवीनां स्वामिसामान्यमभिधने ; तत्रावश्यं विशेषार्थिना विशेषोऽनुप्रयोक्तव्यः । चित्रगुः कः ? देवदत्त इति ; यत्र त्वसाधारणविशेषणादिभिर्विशेष एव समासः तत्रानुप्रयोगो न भवत्येव ; यथा- त्रिलोचनः, शूलपाणिरिति । एवं तर्हि, सामान्यवचनानामनुप्रयोगस्याप्राप्तिः ; यथा-चित्रगु सर्वम् , चिवगु विश्वम् , इति । सामान्यमपि यथा विशेषः; तथा हि- यथा चित्रगुशन्दादिप्रयोगे विशेषान्तराणां निवृत्तिः, तथा सर्वादिशब्दप्रयोगे विशेषाणां निवृत्तिः ·प्रथमः प्रकाशः .. ! यदि वा, - प्रतीयते । यदि वा, चित्रा गावोऽस्य देवदत्तस्येति षष्ठयर्थस्य समासेनाभिधानात षष्ठी नानुप्रयुज्यते ; संबन्धी तु न समासोपादान इत्यनुप्रयुज्यते । एवं तर्हि, विभक्त्य- र्थाभिधायिनो बहुव्रीहिपदस्य देवदत्तादिभिद्रव्यवचनैः सामानाधिकरण्यं न प्राप्नोति । मतुब्लो- पाद्भविष्यति । मैवम् ; मतुपोऽपि संबन्धार्थत्वात् द्रव्यवचनैरसामानाधिकरण्यमेव । न च बहुव्रीहेः विभक्त्यर्थाभिधायिनो मतुष्प्रत्ययो विधातुं शक्यते ; स हि प्रथमासमर्थादस्त्युपाधि- विधीयते; न च विभक्त्यर्थवृत्तेर्बहुत्रीहि पदस्यास्त्यादिक्रियाभिः सानाधिकरण्येन संबन्धो भवति । अथ, अभिहितः सोऽर्थोऽन्तर्भूतः प्रातिपदिकार्थः संपन्न इति मामानाधिकरण्य- मुपपत्स्यते । तन्न; अभिहितोऽप्यसौ यतो यवेत्यादिवन्न म्वरूपं हास्यति । एवं तर्हि, यथा- जातौ पदार्थे जातेः कार्यमुच्चमानमर्मभवान नत्महारतासु व्यक्तिषु निविशते, तथा बहुव्रीह्यर्थे संबन्धे सानानाधिकरण्यक्रि बायोगादिकार्य प्रयुज्यमानं तदाश्रये भविष्यति; एवं च सोऽयमित्युपचरितसंबन्धेषु संबन्धिषु बहुव्रीहिपदैरभिधीयमानेषु, शुक्लादिविशेषणाना- मिवाश्रयतो लिङ्गवचनान्यपि न विरोत्स्यन्ते अन्यपदार्थ इत्यर्थग्रहणसामर्थ्यात मद्रव्यस्य सलिङ्गस्य समख्यस्य चोपादानं भविष्यति, न विभक्त्यर्थमात्रस्य । कथं पुनरर्थ- शब्दोपादानादयमों लभ्यते ? श्रयताम अन्यपद इतीयत्युच्यमाने पदे वृत्त्यसंभवात् पदसहचरितां यां कांचिदर्थमात्रां पदशब्दो लक्षयेत् ; पदत्वस्य वा निमित्तत्वेन प्रत्यासनोपकारिणं विभक्त्यर्थं प्रत्याययेत् ; सोऽयमेवं मिद्धे समाहिते, यदर्थग्रहणं करोति तेनैतत् ज्ञापयति- यावानर्थश्रुतेः पदविषयोऽर्थः प्रतीयते, तावान सर्वोऽपि त्यागनिमित्ताभावादुपादीयत इति । अपि च, पदमर्थस्य परिच्छेदायोपादीयते ; अर्था हि प्रकृत्यादीनां सामान्येन प्रसक्ताः पदेनावच्छि- धन्ते पदावधिकोऽर्थ उपादय इति ; तत्र यथा वाक्यार्थस्थानाश्रयणमाधिक्यात तथा पदाथै- कदेशस्यापि, न्यूनत्वात् । तदेवमर्थग्रहणसामर्थ्यात् सलिङ्गः ससख्यः सद्रव्यश्च समर्थः पदार्थ उपादीयते । ननु च बहुव्रीहिणा समस्तपदार्थाभिधाने यथा संबन्धाभिधायिका षष्ठी न प्रयुज्यते, तथा संख्याभिधायिनः स्वादयः लिङ्गाभिधायिनष्टाबादयो वा न प्रयुज्येग्न् । उच्यते- एकादिपदैरिव वृत्तिपदैरभिहिताऽपि न संख्या संख्याकार्य विनयिष्यति ; न हि षष्ठयादिविधान इव वचनविधावनभिहिताधिकारो विद्यते, कर्मादयश्च कारकविशेषाः प्रत्याययितव्या इत्यवश्य- विधेया द्वितीयादयः; प्रथमा तु वचनग्रहणसामर्थ्यात् न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या इति समयादा प्राथमिककल्पिकी भविष्यति । स्यादेतत् ; यथा अभिहिता एकत्वादयो वचन- व्यवस्थानिमित्तं तथाऽभिहितः संबन्धोऽपि षष्ठीनिमित्तं भवति । तदयुक्तम् , अनभिहिताधिकारात । अपि च, संबन्धोपसर्जनं प्रातिपदिकार्थो वृत्तिशब्देनाभिधीयते ; न चायं षष्ठीविषयः, तस्याः प्रातिपदिकार्थोपसर्जने संबन्धे विधानात । टाबादयस्सु खार्थिकत्वादभिहितेऽपि लिङ्ग भवन्ति ; . .. ..

·भृक्षारप्रकाशा , किमर्थम ? इह माभूत तदुक्तम्- 'सिद्धं तु स्त्रियाः प्रातिपदिकविशेषणत्वात् स्वार्थे टाबादयः' इति (महाभाष्यम ४. १. १. १.)। यदि वान्य एव वाक्यार्थी वृत्त्यर्थात ; तथा हि-चित्रा गावोऽस्येत्यन्यपदार्थोप- सर्जनाश्चित्रगव्यो वाक्येनाभिधीयन्ते ; चित्रगुरिति पुनर्वृत्तौ गवार्थोपसर्जनस्वामी प्रतीयते ; तत्र यदा निर्मातपराधीनतानां चित्रगवीनां स्वामिविशेषावच्छेदायान्यपदार्थ उपादीयते अस्यैता गाव इति, तदा बहुव्रीहिर्न भवति ; यदा तु ताश्चित्रा गावः स्वामिनो विशेषाभिधानाय प्रत्यवमृश्यन्ते-चित्रगवीनामामामयं स्वामीति, तदा बहुव्रीहिर्भवति-- चित्रगुः शबलगुरिति ; तामेव च स्वामिविशेषणतां स्फुटमुपदर्शयन्तो निदर्शयन्ति- यस्य चिवा गावः स चित्रगुः, यस्य शबलाः स शबलगुरिति । उपलक्षणं चात्र षष्ठी; तेन कर्मकर्तृप्रवचनेनाप्रथमाया अपि बहुव्रीहिर्वक्तव्यः ऊढो रथोऽनेन उढरथोऽनडान , उद्धृतः ओदनः अस्याः उद्धृतौदना स्थाली, उपहृतः पशुः अस्मै उपहृतपशू रुद्रः, आरूढो वानरोऽमुम् आरूढवानरो वृक्षः, प्राप्ता अतिथयो- ऽस्मिन् प्राप्तातिथिमः, सिद्धः साधकोऽनया सिद्धसाधका विद्येति । अथ अप्रथमाया इति वृष्टे देवे गत इति । अथेह कस्मान्न भवति- वृष्टे देवे गतं पश्येति ? बहिरङ्गाऽवाप्रथमा । यद्येवं पष्ठ्याद्यन्तरङ्गत्वे चित्रगोर्देवदत्तस्येत्यादौ पुनः षष्ठयादयो न स्युः । बाह्यं संबन्धिनमपेक्ष्य भविष्यन्ति । अथ, यथा चित्रगुप्रभृतिभ्यः षष्ठयादयः, तथा यतो यत्रेत्यादिभ्यः पञ्चमीसप्तम्यादयोऽपि कस्मान्न भवन्ति ? उच्यते तसिलवलादिभिः पञ्चमी- सप्तम्यादीनामभिहितोऽर्थोऽनन्तर्भूतः । चित्रगुप्रभृतिषु तु बहुव्रीहिणाभिहितः सोऽर्थोऽन्तर्भूतः प्रातिपदिकार्थः संपन्न इति । अथेह बहुव्रीहिः कस्मान्न भवति-- पञ्चभिर्भुक्तमस्य ? बहुव्रीहिः समानाधिकरणानामेवेति स्मरणात । योवम , अस्तिक्षीरा, उच्चैर्मुखः, अभार्यः, प्रपर्णः, उष्ट्रमुखः, चन्द्रवदना, केशचूडः, सुवर्णालंकारः, चन्द्रशेखरः, शूलपाणिः, कण्ठेकालः, उरसिलोमेति वहुव्रीहिसंज्ञा न प्राप्नोति ; तथा हि- आयेषु चतुर्षु पूर्वपदमव्ययम् , तस्यासत्त्ववा- चित्वात् सत्त्वभूनैः क्षीरादिभिः सह मामानाधिकरण्यं नास्ति; मध्यमेष्वपि विशेषणविशेष्य- भावानुपपत्तेर्न सामानाधिकरण्यं घटते; अन्त्येषु तु सप्तम्यन्तप्रथमान्तयोरसामानाधिकरण्यं व्यक्तमेवेति । नैवम् , एतेष्वपि सामानाधिकरण्योपपत्तेः । तत्रास्तीति निपातो विभक्तिप्रतिरूप इति कालं पुरुषं संख्यां साधनं च न व्यभिचरति ; उच्चैःशब्दस्यापि सत्त्ववचनत्वं दृश्यते-- 'किं पुनर्यस्तथोच्चैः' इति । अत एव एताभ्यामस्तितोच्चैस्त्वमिति भावप्रत्यया अपि ; अभार्य इत्यादिषु दध्योदनादिवन्मध्यमपदलोपो व्यवस्थितविभाषया वृत्तिविषये द्रष्टव्यः; तेनायमर्थः संपद्यते- अस्ति क्षीरमस्याः अस्तिनीरा गौः, उच्चै मुखमस्य उच्चैर्मुखो मैवेयः, अविद्यमाना भार्या अस्य अभार्यः अविद्यमान भार्यो वा, प्रपतितानि पर्णानि अस्य प्रपर्णः, प्रपतितपर्णो वा । उष्ट्रमुखः चन्द्रवदना इत्येतयोस्तु उष्ट्रचन्द्रशब्दो भूयोऽवयवसामान्ययोगातिशयादभेदोपचारेण - , , ·प्रथमः प्रकाश - , , नैत्रम; 3 , मुग्यविशेषणं भवन्तौ गौणी वृत्तिमनुभवतः । ननु किमुष्ट्रमुखयोमिथः सादृश्यम् ? उष्ट्रशब्देनेहोष्ट्र- रखमभिधीयते ; अवयवेऽप्यवयविवदुपचागे द्रष्टव्य इति । केशचूडः सुवर्णालंकारः इत्येत- योस्तु केशसंघाते केशशब्दो वर्तते. सुवर्णविकारे तु सुवर्णशब्दः, कारणे कार्योपचारत् । चन्द्रशेखरः शूलपाणिः इत्यत्र चन्द्रशूलोपलक्षितौ शेखरपाणी चन्द्रशूलशब्दाधेियौ ; यथा- कुन्तान् प्रवेशय, यष्टीः प्रवेशयात । कण्ठेकालः उरमिलोमा इत्येतयोस्तु कण्ठे स्थिताः कालाः अस्य, उसि जताबि लोमान्यस्येति पदान्तरमध्याह्रियते; यथा- द्वारं द्वाग्म इत्युक्ते अपात्रियता साव्रयतां वेति । एतेन 'सुबोधकारे अस्निोरेत्युपनंख्यानम अव्ययाना बहुव्रीहिर्वक्तव्यः' 'सप्तम्युपमानपूर्वपदस्योत्तरपदलोपश्च' 'समुदायविकार पाठयाश्च' 'प्रादभ्यो धातुजस्य वा' (महा- भाष्यम् २. २. २४) इत्यपि न वक्तव्यं भवति । ननु परिगणनाथमप्येतदवश्यं वक्तव्यम् , क्रियमाणेऽपि हि परिगणने यत्राभिधानं नास्ति न तव समानाधिकरणानामपि बहुव्रीहिः तद्यथा- पञ्च भुक्तवन्तोऽस्येति । एवं नहि मत्वर्थग्रहणं करिष्यते---- समानाधिकरणानां मत्वर्थे बहुव्रीहिर्भवतीति ; तथाऽपि, ऊढो ग्थोऽनन ऊढरथो नडान , दक्षिणस्याश्च पूर्वस्याश्च दिशा यदन्तरालं सा दक्षिणपूर्वा, पुत्रेण सह मपुत्रः, केशे । केशेषु च गृहीत्वा प्रवृत्तं युद्धं केशाकेशि दण्डैश्च दण्डैश्च प्रहत्य दण्डादण्डि, विर्दीत त्रिदशाः, इत्येवमादिभिरव्याप्तिरेव । तस्मात्सुदूरमपि गत्वाऽभिधानमेवाश्रयितव्यम ; अभिधानलाणा हि कृत्तद्धितसमासा इति कृतं परिगणनेन । अथ त्रिदशा इति कोऽस्य विग्रहः? त्रिर्दशैसे त्रिदशा इति । ‘संख्याममासे सुजन्तस्य संख्येत्यप्र- सिद्धिः इति ; न हि सुजन्ता संख्याऽस्ति अस्तु तद्देयं विग्रहः . . या दशत एते त्रिदशा इति । एवमप्यत्कारान्तस्य संख्येत्यप्रसिद्रिः; न यत्कारान्ता संख्याऽस्ति । अस्तु तहयमंव विग्रहः- विर्दशैते विदशा इति । ननु चोक्तं संख्याममासे सुजन्तस्य संध्यत्यप्रसिद्धिरिति । नैष दोपः; सुजन्तस्य संख्येत्यप्रसिद्धिः ; न चात्र ममासे सुचं पश्यामः किं तर्हि ? वाक्ये । कुतः पुनरेत. द्वाक्ये सुच् दृश्यते, समासे तु न दृश्यते ? अभिहितत्वात ; अभिहितः सुजर्थः । केन ? ममामन । किं च भोः सुअर्थे समास उच्यते ? नवम् ; सामादिह सुजों गम्यते । कथम् ? यावता संख्या संख्यया संख्यायते, स च क्रियाभ्यावृत्त्यर्थ रक्तः ममासनात कृत्वा सुजू न भविष्यति (महाभाष्यम् २. . . २५)॥ प्रकृतिः प्रातिपदिकरूपाऽप्येषोपवर्णिता । स्वरूपं प्रत्ययादीनां पृथक् पृथगथोच्यते ।। तत्र प्रतीयते अनेनार्थ इति प्रत्ययः । स विधा- धातुप्रत्ययः, प्रत्ययप्रत्ययः, प्रातिपदि- कप्रत्यय इति । लेषु सनादयः, तिबादयः, तुमुनादयः, तथ्यादयः, ण्वुलादयः, उणादयश्चेति धातु- . .. ? . .06.

·भारप्रकाशा , । ये प्रत्ययभेदाः । तत्र इच्छाप्रयोजकव्यापारादिक्रियासु क्रियासमभिहारादिषु च ये विधीयमानाः क्रिया- वचनत्वात् भूवादिवदेव प्रत्ययान्तरमपेक्षन्ते ते सनादयः; यथा- चिकीर्षति, अध्यापयति, पापच्यते, गोपायर्यात, ऋतीयते, कामयते, इति । क्रियाप्रधानाः कर्तृकर्मणोः क्रियायां च ये विहिताः साध्यरूपापन्नक्रियाभिधायित्वेन प्रत्ययान्तरं नापेक्षन्ते ते तिबादयः ; यथा-- व्रजति देवदत्तः, पच्यते ओदनः, रज्यति वस्त्रम , ल्यते केदारः, चोरस्य रुजति, आस्यते युष्माभिः इति । अनुपात्तक्रम- क्रियाभिधायिनोऽसत्त्वभूतार्थाः साध्यभावे ये विधीयन्ते ते तुमुनादयः । यथा-- पक्तुमिच्छति, भुक्त्वा व्रजति, अधीत्य स्नाति, पायंपायमास्ते, चोरंकारमाक्रोशति, चकामांचकार इति । प्रायेण भावकर्मणोः कादिपु च ये विधीयन्ते ते नव्यादयः ; यथा गन्तव्यं भवता, करणीयः कटः, कृतो भवता, लूयमानः केदारः, दुगर्मो मार्गः, वास्तव्यो लोक इति । प्रायेण कर्तरि कर्मादिषु ये विधीयन्ते ण्वुलादयः ; यथा--पाचकः पुमान् , मोमं पवमानः, पचन्यवागम , कन्याम- लंकरिष्णुः, पादहारकः पङ्कः, प्रियंकरणं शीलम , इति । सर्वकारकेषु सिद्धभावे च विधीयमानाः प्रायेण द्रव्यवचनत्वं लभन्ते ते उणादयः; यथा- शीतो वायुः, वत्मला धात्री, तीक्ष्णं दात्रम्, वृद्ध उपाध्यायः, रम्यः प्रासादः, पाको वर्तत इति यदादयः, घादयः. मबा दयः, फगादयः, युजादयः, ढगादयश्चेति प्रत्ययप्रत्ययभेदाः । तेषु भवापत्यस्वार्थमत्वर्थादिषु सुबन्तेभ्यो य उत्पद्यन्ते ते यदादयः; यथा अप्सव्यः, पूर्वाह्वेतनम , चिन्तनम , आमुष्या- यणः, त्वयका, शुभंयुः इति । प्रकर्षापकर्षकुत्साप्रशंसादिषु तिङन्तेभ्यो य उत्पद्यन्ते ते घादयः; यथा- पचतितगम् , गच्छतितमाम , जल्पतिकल्पम , स्पृशतिदेश्यम , पचतकि, पचतिरूपम , इति । निर्वृत्तस्वार्थमत्वर्थादिषु कृयो य उत्पद्यन्ते ते मबादयः ; यथा- कृत्रिमम् , पाकिमम् , मांराविणम् , व्यावक्रोशी, जित्वरी, श्यैनंपाता इति । जीवद्वंश्यप्रशस्तकुत्सितस्वार्थादिषु अपत्यादि- तद्धितान्तेभ्यो य उत्पद्यन्ते ते फगादयः; यथा- गाायणः, दाक्षायणः, वार्ष्यायणिकः, आभिजित्यः, कौञ्जायन्यः इति । सिद्धभावताच्छील्योपाधिकादिषु णिजादिधातु- प्रत्ययान्तेभ्यो य उत्पद्यन्ते ते युजादयः ; यथा- कारणा, अटाट्या, यायजूकः, सासहिः, याया- वरः, चिकीर्षः इति । अपत्याद्यर्थस्वार्थशक्तिसंख्यादिपु स्त्रीप्रत्ययान्तेभ्यो य उत्पद्यन्ते ते ढगादयः; यथा- गाङ्गेयः, यौवतेयः, वाराणसेयः, सुवधूकः, नद्याम , खट्वायाम् , युवतयः, इति । टाबादयः, स्वादयः, तसिलादयः, कादयः, अणादयः, क्यजादयश्चेति प्रातिपदिकप्रत्ययभेदाः । तेषु प्रकृतिलिङ्गाभिधायिनः प्रातिपदिकाद्य उत्पद्यन्ते ते टाबादयः; यथा- खट्वा, सुदामा, कारीपगन्ध्या, ब्रह्मबन्धुः , कुमारी, युवतिः, इति । प्रकृत्यर्थसंच्याभिधायिनः प्रातिपदिकादेव य उत्पद्यन्ते ते स्वादयः ; यथा-- कुण्डं, कुण्डे, कुण्डाभ्याम् , कुण्डेभ्यः, कुण्डयो, कुण्डेषु, इति । शक्तिमात्राभिधायिनः सोपाधिवक्त्यभिधायिनो वा सुबन्तप्रातिपदिकात् स्वार्थादिषु य उत्पद्यन्ते वार्ष्यायणीयः, . . - , ·बबमः प्रकाधा. ते तसिलादयः । यथा-- यतः, यत्र, कदा, पुरस्तान् , बहुशः, पुरुत्रा वसतीति । कुत्साप्रशं- सातिशयानतिशयाद्युपाधेरनुपाधेश्च सुबन्तादेव प्रतिपदिकात् स्वार्थादिषु य उत्पद्यन्ते ते कादयः; यथा-- अश्वकः, युष्मकाभिः, वैयाकरणरूपः, पटुतरः, कुटीरः, तार्तीयीकम , इति । समर्थ- प्रातिपदिकात् संबन्धिकारकभावेषु य उत्पद्यन्ते ते अणादयः, यथा- औपगवः, तावकीनः, आक्षिकः, वामदेव्यम् , ब्राह्मणत्वम् , पौरोहित्यम् , इशते । कर्मादिकारकोपहितक्रियेच्छाचारव्या- दिषु समर्थादेव प्रातिपदिकाद्य उत्पद्यन्ते ते क्यजादयः ; यथा- चित्रीयते, पुत्रकाम्यति, श्येना- यते, लोहितायति, कण्डूयते, मुण्डयति, इति ।। षट्प्रकाग -- %; यथा- . .. उप- - प्रकृतिप्रत्ययानामुपसर्गोपग्रहागमलोपवर्णविकारविकरणादिरूपः संस्कारः उपस्कारः। स च विधा- प्रकृत्युपस्कारः, प्रत्ययोपस्कारः, उभयोपस्कारश्चेति । ते पुनर्भूषणसमवायाध्याहारवै- कृतयत्नप्रतियत्नभेदात् प्रत्येक भवन्ति । तत्र प्रकृतेर्भूषणरूपा निरर्थकोपसर्गस्वार्थि- कवैकल्पिकादयः अध्यागच्छति, पर्यागच्छति, प्रलम्बते, निखक्षति, इति ; यावकः, पाड्गुण्यम, औपयिकम् , मानसम् , इति ; आली, मृद्वी, कमण्डलू:, चञ्चूः, इति । समवायरूपाः मार्थकोपसर्गसन्क्यादयः; यथा- आशास्ते, प्रतिष्ठते, रमनायते, दुर्मनायते, इति ; जुगुप्सते, गोपायते. ऋतीयते, कामयते, इति ; पुत्रीयति, पुत्रकाम्यति, श्येनायते, मुण्डयति, अध्याहाररूपाः सहाभिधायकोपसर्गद्विवचनसुडागमादयः ; यथा-- अधीते, अध्येति, अनुरुध्यते, संग्रामयते, इति; जाप्यते, संपनीपद्यते, अरायते, नन्दिदिपति इति ; स्कुरुते, अपनत , आस्थत , मध्वस्यति, इति । वैकृतरूपाः वर्णव्यत्ययविपर्चयापायादयः ; यथा- निषिञ्चति, प्रणयति, यन्ति, उशन्ति इति ; तरुः, सिंहः, सिताः, सक्तवः, इति ; मन्ति, चन्ति, द्यन्ति, समगत, इति । यत्नरूपाः उपचयप्रसवसंवृत्यायः ; यथा- यौति, मेद्यति, दीव्यति, निगृहति इति ; कीर्यते, पूर्यते, सौधातकिः, स्वायंभुवा , इति ; आस्त, आस्ते, अवो- चत् , घटयति, इति । प्रतियत्नरूपाः विशेषादेशदिधिनिषेधादयः; यथा- आह, अघसत् , वध्यात् , अध्यगीष्महि, इति ; जप्यः, पित्र्यम् , गन्यम , नाल्यम , इति ; तितउः, प्रउगम कोयते, कथयति, इति ॥ प्रत्ययस्य भूषणरूपाः इडसुगीककादयः; यथा- सहिता, वरिता, भ्रवे, भ्रण भ्रणाम, इति ; देवासः, पारयामसि, तारिषत् , भवाति, इति ; तार्तीयीकम् , पीत्वाय, त्वयका, पचतकि, इति । समवायरूपाः स्यसिच्सीयुडादयः ; यथा- यथा- करिष्यति, अकरिष्यत, वक्ता, ब्रवीति, इति ; अपाक्षीद , अपीपचत् , अशिषत् , अलिक्षन , इति ; कृषीष्ट, कुर्यात् , कुर्वीत, करवामहै, इति । अभ्याहाररूपाः प्रत्ययार्थविशेषकोपसर्गमतरबादयः; यथा- सुमनायते, दुर्मनायते, अमि- , - - . - .

·- . - - . - मनायते, अभिषेणयति, इति ; कविमम् , सांराविणम् , व्यावहासी, कौञ्जायन्यः, इति ; पचतितराम् , पचमानः, सर्वेषां, वृक्षाणाम् , इति । वैकृतरूपा आदेशसर्वादेशप्रत्ययादेशादयः ; यथा-- गार्या- यणः, चान्द्रमसायनिः, गौधेरः, कौलेयकः, इति ; पवनः, पावकः, वृक्षस्य, वृक्षैः, इति; वेद, विवेद, विद्वान् , विद्धि, इति । पत्नरूपा लुग्लुम्पनविलुम्पनादयः; यथा- पचत् , जुहोति, पश्चालाः, दधि, इति ; ददृशे, अद्राक्षीत , कारकः, कामण्डलेयः, इति ; अमिचित् , शुभंयाः, मूलखाः, अश्वति, इति । प्रतियत्नरूपा विशेषादेशविधिनिषेधादयः; यथा तस्थौ, वेद, प्रशाधि, जीवतान् इति ; उदपादि, राष्ट्रियः, आग्नेयः, खैणम , इति ; सुभ्रूः, सुप्रेयसी, ठयतिहसन्ति, व्यतिगच्छन्ति इति । उभयोभूषणरूपा युष्मत्प्रभृतिप्रयोगादयः; यथा- त्वं पचसि, युवां पचथः, यूयं पचथ, अहं पचामि, आवां पचावः, वयं पचामः, वायुर्वाति, देवो वर्षति, भज्यते शाखा स्वयमेव, अवकिरते हस्ती स्वयमेव, भूषयते कन्या स्वयमेव, ब्रूते कथा स्वयमेवेति । समवायरूपा विकरणादयः : यथा भवति, चोरयति, दीव्यति, सुनोति, तुदति, तनोति, रुणद्धि, क्रीणाति, स्वयं नमते, स्वयं दुग्धे, तप्यते तपः, लूयते केदारः, इति । अध्या- हाररूपाः द्विरुक्त्यादयः ; यथा- पायं पायं, पचतिपचति, ग्रामो प्रामो रमणीयः, मूले मूले स्थूलाः, अप्रे अग्रे सूक्ष्माः, पूर्वं पूर्व पुष्यति, प्रथमं प्रथमं पच्यते, ज्येष्ठं ज्येष्ठमुपवेशय, माषं मापं देहि, उपर्युपर्यास्ते . अहिरहिः बुध्यस्व बुध्यस्व इति । वैकृतरूपा वांनावादयः ; यथा-ग्रामो वां, ग्रामो मौ ग्रामो वः, ग्रामो नः, ग्रामस्ते, ग्रामो मे, ग्रामस्त्वा रक्षत् , ग्रामो मा रक्षत , हैयङ्गवीनम् , मातुलः, क्षत्रियः, श्रोत्रियः इति । यत्नरूपा अनुप्रयोगादयः ; यथा- अमिसात संपद्यते, भस्मसाद्भवति, ब्राह्मणसात् स्यात् , देवत्रा करोति ; मर्त्यत्रा गच्छति, मनुष्यत्रा वसति, शुक्लीभवति, पटपटा- करोति, चकासांचकार, कारयामास, बिभरांबभूव, विदांकुर्वन्तु इति । प्रतियत्नरूपा विध्यनु- प्रयोगादयः ; यथा-- रैपोषं पुष्यति, समूलकाषं कषति, जीवग्राहं गृहाति, पुरुषवाहं वहति, ऊर्ध्वशोषं शुष्कः, चूडकनाशं नष्टः, ओदनपाकं पक्कः, सुवर्णनिधायं निहितः, लुनीहि लुनीहीये- वायं लुनाति ; अधीष्वाधीष्वेत्येवायमधीते ; राष्ट्रमट मठमट दूरमटेत्येवायमटति, सक्तून् पिब धानाः खाद ओदनं भुक्ष्वेत्येवायमभ्यवहरति, इति । उपस्कारविशेष एव प्रकृतिसमीपोचारितं पदमुपपदम् ; तत् त्रिधा- तिकुपपदम् , कुडुपपदम् , सुबुपपदं च । तेषु प्रथमं क्रियारूपम् कारकरूपम् , नामरूपम् अव्ययरूपम् , निपातरूपम् , उपसर्गरूपं च । तेषु क्रियारूपं यथा- एहि मन्ये रथेन यास्यसि, न मर्षयामि यत्तत्रभवान् वृषलं याजयेत् । कारकरूपं यथा-~~ अश्वेन संचरते, दास्या संप्रयच्छते । नामरूपं बथा कालो यद्भुञ्जीत भवान् , समयो यद्भुञ्जीत भवान् , वेला यदुखीव भवान् । अव्ययरूपं यथा-- कथं नाम तबभवान् वृषलं याजयेत् , नमते दण्डः स्वयमेव । निपातरूपं यथा- यावदुक्के, पुरा ब्रजति । उपसर्गरूपं यथा- पराक्रमते, पराजयते , - ·झारप्रकाशा ३९ । , . इति । द्वितीयमपि क्रियारूपम् , कारकरूपम् , नामरूपम् , अव्ययरूपम् , निपातरूपम् , उप- सर्गरूपं च । तेषु क्रियारूपं यथा भोक्तुं ब्रजति, भोजको ब्रजति, गोदायो ब्रजति, कर्तुमि- च्छति, इति । कारकरूपं यथा-- कुम्भकारः, उत्तानशयः, शय्योत्थायम , मूलकोपदंशम् , इति । नामरूपं यथा-कालो मोक्तुम् , समयो भोक्तुम , ब्रह्मभूयम , ब्रह्मोद्यम , इति । अव्ययरूपं -दिवाकरः, दोषाकरः, मृषोद्यम् , ईषत्पानः, इति । निपातरूपं यथा-अलं कृत्वा, खलु कृत्वा, याबद्वेदम, अन्यथाकारम् , इति । उपसर्गरूपं यथा- प्रजवी, प्रसवी, विकत्थी, निराक- रिष्णुः, इति । तृतीयं क्रियारूपम् , कारकरूपम् , नामरूपम , अव्ययरूपम् , निपातरूपम् , कर्मप्रवचनीयरूपं चेति । तेषु क्रियारूपं यथा--न त्वां तृणाय मन्ये, संतापाय प्रभवति, गोषु दुह्यमानासु गतः, क्रोशतः प्राब्राजीदिति । कारकरूपं यथा-- चर्मणि द्वीपिनं हन्ति दन्तयोर्हन्ति कुञ्जरम् । केशेषु चमरी इन्ति सीम्नि पुष्कलको हतः ।। केशेषु त्रसितः, ब्राह्मणेषु भुञ्जानेषु वृषला आसते, वृपलेष्वासीनेषु ब्राह्मणा भुञ्जते, इति । नामरूपं यथा---गवां स्वामी, अन्नस्य हेतोर्वसति, पित्रा सदृशः, शिवं प्रजाभ्यः, इति । अव्ययरूपं यथा-समया ग्रामम् , मह च्छात्रेण, नमो देवेभ्यः, दक्षिणाहि ग्रामात् , इति । निपात- रूपं यथा-हे देवदत्त, हा देवदत्तम , विना विष्णुमित्रेण, ऋते यज्ञदत्तात्, इति । कर्मप्रवचनीयरूपं -वृक्षमनु विद्योतते, उपार्जुनं योद्धारः, अधि ब्रह्मदत्ते पञ्चालाः, अधि पश्चालेषु ब्रह्मदत्त इति । प्रकृतिप्रत्ययावेवमुपस्कारच दर्शितः । ' क्रमादुपपदस्यापि स्वरूपमुपवर्णितम् ।। अव्ययानि निपाताश्च गतयश्च निरूपिताः । कर्मप्रवचनीयाश्च सोपसर्गाः प्रकाशिताः ।। न केवलेह प्रकृतिः प्रयुज्यते न केवलाः सुतिङजणक्यनादयः । भवत्युपस्कार इहापृथग्द्वयो- ईयार्थमेवोपपदं प्रयुज्यते ॥ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते शृङ्गारप्रकाशे प्रकृत्यादिप्रकाशो नाम यथा- प्रथमः प्रकाशः ।।

·॥ द्वितीयः प्रातिपदिकादिप्रकाशः ॥ प्रातिपदिकं त्रिधा-विभक्तावयवम् , अविभक्तावयवम् , अनुकरणं च । तत्र विभक्ता- वयवं विधा--कद्रूपम , तद्धितरूपम् , समासरूपं च । तेषु भावकारकाभिधायिनो धातुप्रत्ययाः कृतः। तत्र धात्वर्थ एवापूर्वापरीभूतो भावः; यदाह- - । - कालानुपाति यद्रूपं धात्वर्थस्य क्रियेति तत् । परितो यत् परिच्छिदं तद्भाव इति कथ्यते ॥ स इह षोढा संभवति-सिद्धः, साध्यः, सिद्धासमाप्तः, साध्यासमाप्तः, सिद्धसाध्यः, साध्यसिद्धश्चेति । तेषु उद्भूतप्रत्ययांशत्वेन क्रियानुद्रेकात् सत्त्वभूतत्वे लिङ्गसंख्याद्युपग्राही ‘कर्तृ- कर्मणोः कृति' (पा. २-३-६५) इति संबन्धविभक्तेनिमित्तं सिद्धः; यथा-आश्चर्यमिदमो- दनस्य च पाको ब्राह्मणानां च प्रादुर्भावः, भेदिका काष्ठानां देवदत्तस्य, चिकीर्षा यज्ञदत्तस्य कटस्य इति । अत्र उभयप्राप्ती कर्मण्येव इति नियमे उभयोः प्राप्तिर्यस्मिन् कृति इति व्याख्यानात् , अकाकारयोश्च नियमप्रतिषेधात्, कर्तर्यपि षष्ठयेव भवन्ती मावस्य सिद्धतां द्योतयति । उद्धृतप्रकृत्यं- शत्वेन क्रियोद्रेकादसत्त्वभूतत्वे लिङ्गसंख्याद्यनुपग्राही कर्तृकर्मणोः कारकविभक्तेरेव निमित्नं साध्यः ; यथा-- ओदन भोक्तुं याति, स्वाध्यायमधीत्य स्नापयति, पयः पायं पायमास्ते, इति । अत एव 'न लोक' (पा. २--३-६९) इत्यादिना षष्ठी निषिध्यते । सिद्ध एव तद्धितानुबन्धी सिद्धासमाप्तः; यथा-व्यावक्रोशी, साटिनम् , कृत्रिमम् . इति। अत्र यथा आभिजित्यः, कौञ्जायन्यः इत्यादा- बणाद्यभिहितोऽप्यपत्यार्थः, तैत्तिरीयाः छागलेयिनः इत्यादौ छणाद्यभिहितोऽपि प्रोक्तार्थः, स्वार्थिका. ध्येतृवेदितृविषयतद्धितोत्पत्तिमन्तरेण न समाप्यंत , तथा व्यतिहाराभिविध्युपाधिको णजिनुणुक्तः शुद्धश्च श्यभिहितः सिद्धोऽपि भावः स्वार्थिकनिर्वृत्तार्थीयतद्धितोत्पत्तिमन्तरेण न समाप्यत इति सिद्धासमाप्नो भवति । साध्य एवानुप्रयोगानुबन्धी साध्यासमाप्तः ; यथा-चकासांचकार , विदाकुर्वन्तु, रैपोषं पुष्यति इति। अत्र यथा शुलीभवति, पटपटाकरोति, इत्यादावभूततावादिषु व्याद्यन्तम् , उनीहि लुनाहीसेवायं लुनाति, राष्ट्रमट मठमट दूरमटेत्येवायमति, इत्यादिषु क्रियासममिहारादिषु लोडन्तम अनभिव्यक्तपदार्थकत्वादनमा स्वार्थाभिन्यकवे कभ्वाद्यनुप्रयोग यथाविध्यनुप्रयोगं चापेक्षते , तथा आमन्तं णमुलन्तं चानभिव्यक्तपदार्थकत्वादसमाप्तं साध्यरूपमेव स्वार्थाभिव्यक्तये कृभ्वाद्यनुप्रयोग यथाविध्यनुप्रयोगं चापेक्षत इत्येतदुक्तो भावः साध्यासमाप्तो भवति । तदाह- 'आम इव णमुलोऽप्यसमाप्तार्थत्वाचादिवदनुप्रयोगः सिद्ध एव यथाविण्यर्थ ·द्वितीया प्रकाशा . .. .. तु वचनं कषादिषु यथाविध्यनुप्रयोगः' इति । तेन चकासांचकार इत्यादिनाऽयमर्थो भववि- चकास्ति स्म, विदन्तु, रायः पुष्यन्नमुं पुष्यति, इति । अत एव क्रियाविशेषणेनैव सिद्धमिति न केचित् णमुत्प्रकरणमारभन्ते । ननु च क्रियाविशेषणानां कर्मता नपुंसकता च ; कथं च पुषेरेव पुषिः कर्म भवति ? न ह्यात्मनैवात्मा व्याप्यते ; न हि सुशिक्षितोऽपि वटुः स्वं स्कन्धमारोहूँ शक्रोति । नैवम् ; नागरकं वृत्तं वर्तेत, विश्वजिता यजेत, इत्यादी सामान्यविशेषयोरनैकाल्येन व्याप्त्यवच्छेदयोरुपलम्भात सामान्यपुपेरेवावयवपुपिः कर्म भवति । न च क्रियाविशेषणानां कर्म- तैवेति नियमः, क्रिया हि यथा साध्यमानत्वात् कर्म , तथोत्पद्यमानत्वात् कर्त्यपि भवति ; ततचो- भयथाऽपि क्रियाविशेषणानि योज्यन्ते--रेपोपं कृत्वा पुष्यति, रैपोपं यथा भवत्येवं पुष्यतीनि । सिद्ध एव साध्यधर्मयोगी सिद्धसाध्यः ; यथा-आश्चर्यो गवां दोहोऽशिक्षितेनागोपालेन, साधु खलु पयसः पानं यज्ञदत्तेन, विचित्रा हि सूत्रस्य कृतिः पाणिनिना, इति ; अत्र उभयप्राप्ती कर्मण्येव धष्ठाति कर्तरि तृतीयाम्नानात सिद्धोऽप्ययं विवक्षातः साध्योऽपि भवतीति ज्ञायते । अन्ये वन्यथा सिद्धसाध्यं वर्णयन्ति- उष्ट्रासिकामास्ते, पञ्च वारान् भुक्रे, पञ्च प्रयोगान् पचति, इनि । अत्रोष्टासिकावारप्रयोगाणां क्रियाविशेषावृत्त्यनुष्ठानरूपत्वेनापृथग्भावात क्रियाभिख्याप्यानां द्वितीया- दर्शनादभेदविवक्षातः सिद्धानामपि क्रियावदेव साध्यत्वमवगम्यते ; तदाह- - तत्स्वभावविशेषत्वाद्वथाप्या नोष्ट्राभिकाऽनया । साध्यत्वे त्वासनैकात्म्यात् फलतः कर्म कथ्यते ।। सोऽयमित्यभिसंबन्धादमदे धर्मधर्मिणोः । क्रियाया इव साध्यत्वं वारादीनां न दुष्यति ।। तेन उष्टासिकामास्ते इत्यादीनाम्यमर्थो भवति - उष्ट्रवदास्ते, पञ्चावृत्तिं भुजिक्रियां करोति, पच पाकाभिर्वर्तयति इति । साध्य एव सिद्धधर्मयोगी साध्यसिद्धः; यथा-कर्तव्यं भक्तः, कार्य भवतः, कृदं भवतः, इति । अत्र 'न लोकाव्ययनिष्ठाखलर्थतनाम' (पा. २- ३ - ६९) इति लादीनां साध्यार्थाभिधायित्वात् कर्तृकर्मणोः षष्ठीनिषेधे, 'कृत्यानां कर्तरि वा' वर्तमाने' (पा. २. ३ - ७१, ६७) 'नपुंसके भावे उपसंख्यानम्' इत्यादिभिः पुनः षष्ठीविधा. नात् पक्षे विवक्षातः सिद्धार्थाभिधायित्वमवगम्थत इत्येतदुक्तो भावः साध्यसिद्धो भवति । न चात्र कृत्यानां निषेधो न भूयते, यतः खलर्थतनामित्यत्र खलङ्कृत्यनेन कृत्यक्तखलाः शतृशानचानशाश्च संग्रान्ते ; तृमित्यनेन पुनस्तृभेवेति । अत एव निष्ठादिभावस्येव कृत्यभावस्य कर्मण्यपि षष्ठी न भवनि 'कस्य च 5 यथा- ·गतमस्तं यथाऽर्केण यथाऽभ्युदितमिन्दुना । तथा मानेन शैथिल्यमागन्तव्यं मृगीदृशः ।। कथं पुनः सकर्मकात् भावप्रत्ययः ? तेन ह्यकर्मकाद्भवितव्यम् ; यदाह लः कर्मणि च भावे घाकर्मकेभ्यः' (पा. ३ - ४ - ६९) 'तयोरेव कृत्यक्तखलाः' (पा. ३ - ५ - ७०); न हि भवति कृतं कटं देवदत्तेनेति । उच्यते-नैतदन्तरङ्गं द्रव्यकर्म, अपि तु 'कालाध्वभावगन्तव्याः कर्मसंज्ञा सकर्मणाम' इति बहिरङ्गेषु कालादिकर्मसु गन्तव्यलणं गत्यर्थकर्म; बहिरङ्गता च 'कालाध्वनो- रत्यन्तसंयोगे' (पा. २ - ३ - ५) इत्यनेन द्वितीयाविधानेन, भावस्य च कालादभेदेन, गन्तव्यस्य तु 'गत्यर्थकर्मणि द्वितीयाचतुर्थी' (पा. २ - ३ - १२) इति पुनर्द्वितीयाग्रहणेन ज्ञायते ; अन्यथा हि कर्मणि द्वितीयायाः सिद्धत्वात गत्यर्थकर्मणि चतुर्थी चेत्येव ब्रूयात् । यस्यैव च द्रव्य- कर्मणोऽन्तरङ्गस्याभावेनाकर्मकः, तस्यैव भाबेन सकर्मको भवति । अतो विद्यमानमपि कालादि- कर्म नाकर्भक पदेशं विघ्नयति । अन्ये त्वन्यथा माध्यसिद्धं वर्णयन्ति-- उष्ट्रासिका आस्यन्ते, हतशायिकाः शय्यन्ते, यवाग्वाः पाकाय ब्रजति इति । अत्र आसिकाशायिकयोराख्याताभिहित- क्रियात्मकत्वात् पाकस्य वजिक्रियामाध्यत्वात् , सत्यपि साध्यत्वे लिङ्गसंख्यासंबन्धिविभक्तियोगाद्वि- वक्षातः सिद्धत्वमपि गम्यत इत्ययं साध्यमिद्धो भवति । तथाऽपि उष्ट्रासिका आस्यन्ते, हतशायिकाः शस्यन्ते, इत्यमूभ्यां सामान्यविशेषोपचरितरूपो भावात्मैव प्रत्याय्यते; स आख्याताभ्यां सामान्यरूपेण, ण्वुलन्ताभ्यां विशेषरूपेण । बहुवचनं तु कुत्सातिशयार्थम् ; या हि नामोष्ट्रस्य कुत्सावत्यो बहु- प्रकारजुषो बह्वथः आसिकाः, याश्च हतानामतिशयवत्यस्तथाभूता एव भूयस्यः शायिकाः प्रतीताः, ताभिः विशेषरूपाभिरियमासिका शायिका य उपमानोपमेयसंबन्धजनितभेदाभेदपरिग्रहाल्लकारेणापि सामान्यविशेषभावेन कुत्सातिशयाथ बहुत्वेनैव प्रत्याय्यते, बहुत्वेन विना सामान्यविशेषभावानुप- पत्तेः; तेनोष्टासिका इवासनानि, हतशायिका इव शयनानि क्रियेन्त भवन्तीति वा वाक्यार्थो भवति । नन्वेवमुष्ट्रासिकादीनां वारप्रयोगादीनां च कर्मतेव नपुंसकताऽपि प्राप्नोति ; यथा-मृदु पचति, प्रशस्तं पचतीति । उच्यते-त्रिधा खलु क्रियाविशेषणं भवति- बाह्यम् , आभ्यन्तरम, बाह्याभ्यन्तरं च ; तत्र बाह्यं धर्मरूपं वारादि; आभ्यन्तरं विशेषरूपमुष्टासिकादि, बाह्याभ्यन्तरं गुणरूपं मृद्वादि । तेषु बाह्यं सोऽयमित्यभिसंबन्धादभेदोपचारेणाविचलितस्वरूपमेव प्रधान विशिंषत् कथमिव स्वलिङ्गं जह्यात् ? तु विशेषांशपरिग्रहादाविष्टलिङ्गसंख्यं कथमिव वाऽन्यलिङ्ग गृहीयात ? बाह्याभ्यन्तरं तु गुणत्वात् स्वलिङ्गविरहे ‘गुणवचनानामाश्रयतो लिङ्गवच- नानि' (महाभाष्यम् १ - २ - ४) इति विशेष्यलिङ्गप्राह्येव भवति ; तत्र साध्यै कस्वभावत्वाद- लिङ्गसंख्यायाः क्रियाया विशेषणत्वे मृद्वादीनां नपुंसकत्वमेव न्याय्यम् । उष्ट्रासिकावारादीनां तु .. . आभ्यन्तरं ·भतरप्रकाशा नित्यमाविष्टलिङ्गत्वाद्विशेषांशपरिग्रहात् क्रियाविशेषणत्वेऽपि न नपुंसकलिङ्गता । अथ पाकाय व्रजति, एधेभ्यो व्रजति, इति क्रिया रन्धनाय स्थालीतिवत् तादर्थ्यचतुर्थ्यन्तः सिद्ध एव कस्मान विज्ञायते ? नैवम , ‘भाववचनाश्च' (पा. ३-३ - ११) इति तादर्थ्य एव प्रत्ययोत्पत्तेः, 'तुमर्थाच भाववचनात्' (पा. २ - ३ - १५) इति स्वार्थ एव चतुर्थीविधानात् । किमर्थं पुन- रिदम् ? भावे हि घबादयः सिद्धा एव, तादर्थे चतुर्थी । क्रियार्थोपपदेन तुमुनाऽस्मिन् विषये घनादयो मा बाधिषत ; वासरूपविधिश्चात्र तुमुन्ण्वुलाविति ण्वुलग्रहणानावतरति । अथ यथैधा- नाहतुं व्रजति एधेभ्यो व्रजतीति ‘क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिनः' (पा. २ - ३ - १५) इति चतुर्थी, तथा पाकं कर्तुं व्रजति पाकाय व्रजतीति यदि भवेत् , को दोषः स्यात् ? न कश्चित् ; किं त्वेतत् पृच्छामि-स पाकः सिद्धः साध्यो वा ? यदि सिद्धः किं कर्तुं व्रजति ? अथ साध्यः, क्रियार्थोपपदेषु तुमुना घनादयो बाध्यन्ते । अथ तुमर्थत्वेन साध्याभिधायिनश्चतुर्थ्यन्तत्वेन चा- सत्त्वभूतार्थाः पाकायेत्यादिपु घनादयः, कथं यवाग्वा इत्यादेः संबन्धविभक्तर्निमित्तं भवति ? शब्द- शक्तिरेषा यत् कस्यचिदेव केनचित्, केनचिदेव कस्यचित्संबन्धः ; तद्यथा-आभिन्नेऽप्यर्थे प्रजागरिताऽपररावानिति तृनो बाह्यकर्मोपसर्गकर्मयोगात् जायते, न जागरूक इत्युक्तस्य ; ऊरी- करोति पाकादिकमित्यूर्यादीनामेकानेकविशेषस्थया करोतिक्रियया भवति संबन्धः, न तदर्थविषयैः पचादिभिः ; सूर्यमपि न पश्यन्ति असूर्यपश्या राजदारा इति व्यवहितामपि सूर्यकर्मिकां दृशिक्रियां नब निषेधति, न सूर्यसत्ताम् ; एवं न पुनर्गीयन्ते अपुनर्गेयाः श्लोकाः, श्राद्धं न मुझे अश्राद्धभोजी ब्राह्मण इति । तथा लवणं न भुङ्क्ते अलवणभोजी भिक्षुः इत्यसूर्यपश्यादिवदसामर्थेऽपि नब्स- मासो दृश्यते ; न त्वकिंचित्कुर्वाण इति ; एवं मापं हरमाणः, अगाधादुत्सृप्त इति । अपि च, पयः पायं पायं, पयः पीत्वा पीत्वा, गेहमनुप्रवेशमनुप्रवेशम , गेहमनुप्रविश्यानुप्रविश्य, इत्याभीक्ष्ण्यवी- प्सयोः पदद्विर्वचनं प्रयोजयन्ति णमुलादयः, न पापच्यते, द्विशो देहीति यशसादयः ; लोलू- यत इति द्विवचनमन्तरेणापि क्रियासमभिहारमवगमयति यन्तम् , न लुनीहि लुनीहीति लोडन्तम् । कृतपूर्वी कटम् , अधीती व्याकरणम इति वृत्तिवशेनोज्झितकर्मामिधानशक्तयः कर्मविभक्तिं न विनयन्ति निष्ठादयः ; ग्रामं गन्तुमनाः, कटं कर्तुकाम इति निवृत्तिच्छिन्ना अपि कर्मणि द्वितीयामेव प्रयोजयन्ति तुमुनादयः । उभयप्राप्तौ कर्मण्येवेति नियमेऽपि विचित्रा सूत्रस्य कृतिः पाणिनेः इति, शब्दानामनुशासनमाचार्यस्य इति, समासाय कर्तरि संवन्धविभक्तिमप्युपाददते क्तिनादयः, साध्या- र्थाभिधायिनोऽसत्त्वभूतार्था अपि यवाग्वाः पाकायेति कर्मणि संबन्धविभक्त्यैव संबध्यन्ते घमादय इति तदुक्तभावः साध्यसिद्धो भवति ॥ . क्रियानिमित्त कारकम् ; तदपि षोढा- कर्ता, कर्म, कर्ता, कर्म, करणम् , संप्रदानम् , अपादानम् , 62 ·- . . अधिकरणं चेति । तत्र कर्ता- स्वतन्त्रः, हेतुः, कर्मकर्ता च; तेषु क्रियागः स्वेच्छया करणादीनि यः प्रयुद्धे न तु वैः प्रयुज्यते, स स्वतन्त्रः; यथा- पुत्रपौत्रस्य दर्शकः, पुरा भेत्तेति । तमेव क्रियाप्रवृत्तं यः प्रयुक्त स हेतुः ; यथा- राजानं योधितवान् राजयुवा धनुष्मान् , नखानि मोचयन्ति नखमुचामि धषीति । कर्मैव स्वातन्त्र्येण विवक्षितं कर्मकर्ता; यथा-स्वयमेव पच्यन्ते पचेलिमा माषाः, स्वयमेव भज्यन्ते भगुराणि काष्ठानि इति । कर्म- निर्वयं, विकार्य, प्राप्यं च तेषु यदसजन्यते, सद्वा प्रकाश्यते तमिर्वय॑म् ; यथा- कर्तव्यः कटः, : शब्दः, इति । यस्य प्रकृत्युच्छेदो गुणान्तरं बोत्पद्यते नद्विकार्यम ; यथा-मुक्त ओदनः, लूयमानः केदारः, इति । क्रियाकृतविशेषानघगनौ कर्तुः क्रिययाऽनास्थितमास्थितं वा यदाप्यते तत् -दुर्दर्शः प्रभुः, सुयानो मार्ग इति । करणं-बाझम, आभ्यन्तरं, वाह्याभ्यन्तरं च ; नेषु कर्तुः शरीरादहिरुपलभ्यमानं बाह्यम् ; यथा-आशितंभवं भक्तम् , धृतोदकः करकः, इति । तद्विपरीतमाभ्यन्तरम ; यथा-- प्रियंकरणं शीलम , वशीकरणं प्रेम, इति । उभयगुणयोगि बाया- भ्यन्तरम् ; यथा-दर्शनं -दर्शनं चक्षुः, संवननं साम इति । संप्रदानम् - ददातिकर्माप्यं, कर्ममात्राप्यं, क्रियाप्यं च ; तेषु सम्यक् प्रदीयते अस्मै इत्यन्वर्थसंज्ञाया विषयो ददातिकर्माप्यम् ; यथा-- दीयतेऽस्मै दानीयो ब्राह्मणः , देवा देयासुरस्मै देवदायो डिम्भः, इति । 'कर्मणा यमभिनि स संप्रदानम' (पा. १-४-३२.) इति पारिभाषिकसंज्ञाविषयः कर्ममात्राप्यम् ; यथा-दाश्य- तेऽस्मै देयमिति दामः कैवर्तः, गां हन्ति तस्मै आगतायेति गोनः अतिथिः इति । कर्मशब्देन क्रि- याया अप्युपादानात क्रियया यदाप्यते तत् क्रियाप्यम् ; यथा-- श्लाघन्तेऽस्मै जना इति लाग्यो राजा, स्पृहयम्यस्मै लोकाः स्पृहणीयो विभव इति । अपादानम-निर्दिष्टविषयम् , उपात्तविषयम् , अपेक्षितक्रियं च; तत्र 'ध्रुवमपायेऽपादानम्' (पा. १-४-१४) इति निर्दिष्टविषयम् ; यथा- प्रपतनो गिरिः, प्रसवणः बैलः, इति । भीत्रार्थादियोगोक्तमुपात्तविषयम; यथा भयानको द्विषताम् , प्रभवः संपदाम् , इति । अवधिमात्रार्थमपेभित्तक्रियम ; यथा- अवधिः पर्वतः, मर्यादा समुद्रः, इति । अधिकरणम्-- वैषयिकम् , औपश्लेषिकम् , नैमित्तिकं च; तेषु विविधमनेकप्रकारं जातिगुणक्रियाद्रव्यादिभिः सिनोतीति विषयो देशकालादिः; विषय एव वैपयिकम् ; यथा-- निपिनन्त्यस्मिन् गवादय इति निपानं जलाशयः, राजानो धीयन्तेऽस्यां राजधानी नगरम् इति । उपश्लेषोऽवष्टम्भः, तस्मै प्रभवत्यौपश्लेषिकम् ; यथा- इपवो धीयन्ते अस्मिन् इषुधिः उपासङ्गम् , शेरतेऽस्यां शय्या पर्यकः । निमित्तमेव नैमित्तिकम् , यथा- रग्यन्तेऽस्मिन् सामाजिकमनांसि इति रङ्गः प्रेक्षा, प्रसीदन्ति अस्मिन् नयनमनांसि इति प्रासादः सौपम् इति । तदेतदुभयमपि- शुद्धम् , संकीर्णम् , उपाधिमत् , रूडिमत्, संबन्धि, भनुवान्ध चेति घोढा विप्रयते। तत्र अर्थान्तरैरसंस्पर्शः शदिः; मा भावानां यथा- ·টাকায় ४५ . यथा- बोदनस्य पाकः, अलं कृत्वा, खलु स्थित्वा, इति ; कारकाणां यथा-- अपां स्रष्टा, वर्षशतस्य पूरकः, सोमं पवमान इति । संपर्कः संकरः; स भावानां यथा--कालो भोक्तुम् , अलं भोलुम् , भोजं भोजं व्रजतीति ; कारकाणां यथा-गमनमर्हति गम्या योषित् , जेतुं शक्यते जय्यः शत्रुः, पक्तुं व्रजति, पाचको बजतीति । बाह्यमाभ्यन्तरमुभयं वा शास्त्रोपात्तं विशेषणमुपाधिः; स भावानां भवतः शायिका, उपसरो गवाम् , समजः पशूनामिति । कारकाणां यथा- तुन्दपरि- मजोऽलसः, स्तम्बेरमो हस्ती, दृतिहरिः पशुः इति । गुणवचनत्वे द्रव्यवचनत्वरूढिः; सा भावानां यथा- मृगया, वासना, परित्रज्येति ; कारकाणां यथा-कुम्भकार:, पङ्कजम्, अमावास्येति। नियोगतः प्रतियोग्यपेक्षः संबन्धः; स भावानां यथा- भुक्त्वा व्रजति, भोक्तुमिच्छति, अप्राप्य नदी पर्वत इति ; कारकाणां यथा- चक्रम्यमाणोऽधीते, अधीयानो वसति, गोदायो व्रजति । अनुषनोऽनुबन्धः; स भावानां यथा- सांराविषं वर्तते, रैपोषं पुष्यति, चकासांचकार इसि; कारकाणां यथा- अमिष्टोमयाजी, उष्ट्रकोशशतं दायी इति । अथैतदभिधाने त्रिप्रकाराः कृतो भवन्ति- भाववचनाः, कारकवचनाः, भावकारकवचनाश्च । तेषु अथुजादयः, ण्वुलादयः, ण- जादयः, तुमुनादयः, सयादयः, णमुलादयश्च भाववचनाः; ण्वुलादयः, अणादयः, उणादयः, किनादयः, शत्रादयः, तृनादयश्च कारकवचनाः; तव्यादयः, तवायादयः, क्तादयः, खलादयः, लुरादयः, घनादयश्च भावकारकवचनाः । तत्र भाववचनेष्वनुपाधौ सिद्धभावे अथुजादयः ; यथा- नन्दथुः, यज्ञः, स्वप्रः, क्रिया, कण्डूया, व्यज्या, इति । अत्रैव रोगाद्युपाधिमति ण्वुलादयः ; यथा- अगेचको बाधते, प्रवाहिकातः करोति, भवत आसिका, इक्षुभक्षिका मे धारयसि, कां त्वं कारि- मकार्षीः, अकरणिस्ते वृषल, इति। सिद्धासमाप्ते णजादयः ; यथा-- व्यावक्रोशी वर्तते, व्याव- हासी कुर्वन्ति, साक्टिनं वर्तते, सांराविणं कुर्वन्ति, करणेन निर्वृत्तं कृत्रिमम , पाकेन निवृत्त पवित्रमम् , इति । साध्यरूपे तुमुनादयः ; यथा-- भोक्तुं व्रजति, भोक्तुं जानाति, भुक्त्वा ब्रजति, अपमित्य याचते, स्वादुकारं भुक्ते, चो द्वारमाक्रोशति । तुमर्थ एव छन्दोविषये सयादयः; यथा- वक्षे रायस्त्वा, दृशे विश्वाय सूर्यम , अग्निं देवा विभाजं नाशक्नुवन् , विलुपं नाशक्नुवन् , ईश्वरोऽभिचरितोः, ईश्वरो विलिखः इति । स्वाध्यायसमाप्ते णमुलादयः; यथा- समूलकाषं कषति, रैपोषं पुष्यति, चकासांचकार, बिभराम्बभूव , चकासामास, विदां- कुर्वन्तु, इति । कारकवचनेष्वनुद्रिक्तक्रियांशाः कर्तर्येव ण्वुलादयः; यथा- यथा- कारकः, स्रष्टा, नन्दनः, प्रियः, यच्चा, जरनिति । सोपपदाः कादिष्वणादयः ; यथा- काण्डलावः, पादहारकः, सुभगंकरणम् , गोत्रः, अंभुः, गोहः, इति । निरुपपदा रूढिमन्त उणादयः; काः, दात्रम् , धात्री, दासः, भीष्मः, इति । उभयेऽपि गेपवन्तः कि. नादयः ; यथा-पुतस्पक्, सक् , अर्थभाइ, मंदुः, प्राक, मुङ, इति । बालबोद्रिक -- . यथा- - ·वेदमनूचानः, . - , क्रियांशाः पत्रादयः ; यथा- यवागू परन् . सोमं पवमानः, सोमं पवमानः, आशितं दाश्वान् , भुक्तवानोदनम् , ग्रामं गमी, इति । त एव वाच्छील्याद्युपाधिमन्तस्तुनादयः; यथा- जागरिता- ऽपररात्राः, मुण्डयितारः श्राविष्ठायनाः, वधूमूढाम् , अलंकरिष्णुः, कतीह कवचमुद्वहमानाः, जातं दायी, एधानाहारको व्रजति, इति । भावकारकवचनेद्रिक्तानुद्रिक्तक्रियांशाः तव्यादयः ; यथा- कर्तव्यं भवता, करणीयं भवता, कार्यः कटो भवतः, कृत्यः कटो भवतः, वास्तव्यो भवान् , ब्रह्मभूयं भवतः, इति । त एव छन्दोविषयास्तवायादयः ; यथा-परिधातवै, परिस्तरितवै, अवचक्षे, अवगाहे, दिदृक्षेण्यः, कर्तुं हावः, इति । उद्रिक्तक्रियशाः क्तादयः ; यथा-- भुक्तं भवता, भुज्यमानं भवता, भोक्ष्यमाणं भवता, भुक्तमोदनम् , मुक्त ओदनो भवता, एवं भोक्ष्यमाणः, इति । त एव व्यक्त- कालाः खलादयः ; यथा- स्वायंभवं भवता ; सूत्थानं भवता, प्राशितंभवं भवता, दुराड्यंभवं भवता, ईषत्पानः सोमो भवतः, आशितंभवं भक्तम् , इति । अनुद्रिक्तक्रियांशाः प्रायो गुणवत्रना ल्युडादयः; यथा-- व्यासस्य वचनम् , पाणिनेरुक्तिः, छात्रस्य हसितम् , प्रश्चनम् , जनानां भक्तिः, राज्ञां मत इति । त एव प्रायो द्रव्यवचना घबादयः । यथा-- पर्यायः क्रियाणाम् , विपर्यायः कालस्य, संग्रहः शास्त्राणाम् , अधीतः स्वाध्यायः, अधिगत उपायः, श्रेयानु- पाध्यायः इति ॥ यदाह-- भावकारकसंबन्धिस्वार्थाभिधायिनो धातुप्रत्ययास्तद्धिताः । तत्र भावो द्विधा-- अम्त- रङ्गः, बहिरङ्गश्चेति । तयोः शब्दस्यार्थे प्रवृत्तिनिमित्तमन्तरङ्गः, 'यस्य गुणस्य हि भावाव्ये शब्दनिवेशः, स तस्य भावः; तदभिधाने त्वतलौ।' तस्योपसंग्रहाय संग्रहकारः पठति-- 'शन्दे तां जाति शन्दमेवार्थजातौ जातिः शुक्लादौ द्रव्यशब्दे गुणं तम् । कृत्तत्संयोगं योगि चामित्ररूपं वाच्यं वाच्येषु त्वादयो बोधयन्ति ॥' - , - ततः स षोढा भिधते- जातिः, गुणः, स्वरूपम, संबन्धः, संहतिः, इति । तेषु जातियथा- गोत्वम् , शुक्लत्वम् , मानुष्यकम् , स्त्रैणम् , पोस्नम् , ब्राह्मण्यम् , इति । गुणो यथा-- शुक्लत्वम् , शीघ्रता, म्रदिमा, माधुर्यम् , आर्जवम् , वैदग्ध्यम्, इति । स्वरूपं यथा हित्थत्वम् , आकाशत्वम , चन्द्रत्वम , सूर्यत्वम् , दिक्त्वम् , तदात्वम् , इति । संबन्धो यथा- पाचकत्वम् , काण्डलावत्वम् , दण्डित्वम , औपगवत्वम् , राजपुरुषत्वम , पुरुषव्याघ्रत्वम् , इति । संहतियथा-- धवखदिरत्वम, नरसिंहत्वम् , शुक्लकृष्णत्वम् , कृष्ण- भारत्वम् , नीलोत्पलत्वम् , गोरखादिरत्वम् , इति । अभिन्नरूपं यथा- सत्त्वम् , विद्यमानत्वम् , - - - - ·शृङ्गारप्रकाश गर्गत्वम् , पञ्चालत्वम, पदार्थत्वम , पङ्कजत्वम् , इति ॥ , - ननु च, जातिगुणाजातिगुणे धवखदिरादेः स्वजातिसंघाते । डित्थादौ च स्वरूपे कृत्तसंयोगे तु संबन्धे ।। त्वादय इति स्मृतिः ; कथमभिन्नरूपादावपि भवति ? उच्यते- 'कृत्तद्धितसमासेषु मंबन्धाभिधानमन्यत्र रूढ्याभन्नरूपाव्यभिचरितमंबन्धेभ्यः । अत एवोक्तम- ‘कृत्तत्संयोगं योगिना भिन्नरूपम्' इति । अवधेरपि वाच्यत्वं त्वादीनामिष्यते बुधैः । गोत्वाद्धि गौरिति ज्ञानमभिधानं च जायते ।। - .. ते ह्येवमाहुः 'तम्य भावस्त्वतलौ' भवतोऽस्मादभिधानप्रत्ययाविति भावः । तदसत ; न हि गोत्वं गौगित ज्ञानस्योत्पनावपादानतां जनयत जनिकर्तुः प्रकृतिः' 'भुवः प्रभवो वा' भवनि; यथा- शृङ्गाच्छगे जायन, हिमवतो गङ्गा प्रभवतीति । ज्ञानं त्वा- स्मन एव जायते, मनसैवोद्भवति ; तदाह--- 'व्यापकादप्यात्मना युगपत् ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसा लिङ्गम् ; नाहमद्रानं, नाहमश्रौपं, नामसामिपम , अन्यत्र में मनोऽभूदिति' । निमित्तत्वं तु गौरिति ज्ञानोत्पत्तौ शब्दस्येव गोत्वादेरीष्यत एव । तत्र यथा सगवायिनः श्वैत्यात् श्वैत्यबुद्धेः श्वेते श्वैत्य- बुद्धिः, तथा समवायिनो गोत्वाद्गोत्वबुद्धेर्गवि गोत्वबुद्धिः ; ते परस्परं कार्यकारणभूते इति । अभिधानं तु शब्दः; स च येनोच्चारितेनार्थः प्रतीयते । तस्यापि न गोत्वमवधिर्भवति । शब्दो याकाशादेव जायते, मुखादेव प्रभवति ; न गोत्वादेः । तदाहुः 'मुखे हि शब्दमुपलभामहे भूमावर्थम्' इति । यदाऽपि नित्यः शब्द इति मतं तदाऽपि शब्दस्य गोत्वादयो वाच्याः विशेष्याः प्रत्याय्या एव भवन्ति । तत्र च शब्दस्य गोत्वादीनां वाच्यत्वे विशेष्यत्वे वा कर्मतैव, नावधित्वम् । प्रत्याय्यत्वे तु विपरिणामविपरिवर्तपक्षयोर्वक्ष्यमाणन्यायेन प्रत्युत शब्दस्यैवा- वधित्वम । अध्यासस्तु सादृश्यादुपाधेरुपाधिसादृश्याभ्यां वा संभवति । यथा- शुक्तिकादौ रजतादेः, स्फटिकादौ रक्तादेः, प्रतिबिम्बादौ मुखादेरिति । तत्र यो यदध्यास्यते, यो यदध्यास्ते वा, स तस्याधिकरणं कर्म वा स्यात् , न त्वेवावधिः; गोत्वं निमित्तमुपादाय गोशब्दो गामध्यास्ते गवि वाऽध्यास्यते । तदिष्यत एव 'यस्य गुणस्य हि भावात् द्रव्यं शब्दनिवेशः तदभिधाने त्वतलौ' इति ॥ R8 ·४८ मृहारप्रकाशा नाट्यानामा- धात्वर्थरूपः कृदभिधेयो बहिरङ्गः; सोऽपि पोढा--- भावरूपः, कारकरूपः, संबन्धि- रूपः, भावविशिष्टः, कारकविशिष्टः, संबन्धिविशिष्टश्चेति । तत्र प्रवृत्तिनिमित्ततुल्यो भावरूपः-- ब्राह्मणस्य कर्म ब्राह्मण्यम् , पुरोहितस्य पौरोहित्यम , स्तेनस्य स्तेयम , सख्युः सख्यम् , दूतस्य दूत्यम् , वणिजो वाणिज्यमिति । कारकैस्तुल्यकक्ष्यः कारकरूपः; यथा- राजानमर्हति राजवट्ट- सम् , आप्रयोजनकालं भवति आकालिकी प्रवृत्तिः, श्येनस्येव पातोऽस्यां वर्तते-श्येनंपाता क्रिया, दण्डः प्रहरणमम्यां क्रीडायां-दाण्डा, महिमा अस्त्यम्यां-महिमिनी समस्या, वटकं प्रकृतमस्यां वटकमयी यात्रेति । रूढे द्रव्यभूतः मंबन्धिरूपः ; यथा-चापाणां समूहः चाषम् , नायो नाट्यम , भृग्वङ्गिरसां विवाहो भृग्वङ्गिमिका, काकोलूकस्य वैरं काक लूकिका, अवीनां संघातोऽविकटः, तेषामेव विस्तारोऽविपटः इति । अतर्कितोपनतचित्रीकरणादिसहशो भावविशिष्टः ; यथा- काकस्य चागमनं यादृच्छिकम , तालस्य च पातः, तेन तालेन पतता काकस्य वधः; एवमेव देवदत्तस्य चागमनं दस्यूनां चोनिपातः, नश्च तस्य वधः ; तत्र यो देवदत्तस्य दस्यूनां च समागमः स काकतालसमागम इवेत्येक उपमार्थः, यश्च देवदत्तवधः स काकवध इवेति द्वितीय उपमार्थः, तत्र प्रथमः समासार्थः काकतालभिति, द्वितीयः प्रत्ययार्थः काकतालीयमिति ; समास- श्चायमस्मादेव झापकात्; यदाह - समासाच द्विपयादाकस्मिक इवार्थे च्छो भवति ; तद्विप- यादित्यत्र हि तदित्यनेन 'इवे प्रतिकृतौ' इतीवार्थः परामृश्यते । एवमजाकृपाणीयम् , अन्धक- वर्तकीयम , घुणाभरीयम , अर्धजरतीयन , गोमयपायमीयम् , इति । कारकावच्छिन्नः कारक- विशिष्टः; यथा-मतस्य करणं मत्यम , पीलूनां पाकः पीलुकुणः, जनस्य जल्पो जन्यः, शिवस्य भवनं शिवतातिः, नासिकाया अवनतिः अवटीट- , धने कामः धनकः इति । संबन्धि- नाऽवच्छिन्नः संबन्धिविशिष्टः , यथा इल्यः काषः, सौधः संकोच: , पौरुषेयो वधः, आम्नायः, वैदो घोषः, छान्दोग्यो धर्मः, इति । उपाधिरपि संबध्येव भवति, यथा--गार्गिकया विकत्थते, काठिकयाऽधिक्षिपति, गार्गिकामन्ववेतः, गार्गिकामवगतवान् , काठिकामवगतवान् , इति । धात्वर्थोऽपि भाव एव ; क्रियाऽपि ह्युपमानेन परीता परिच्छिन्ना साध्यसिद्धभावो भवति । स त्रिधा-भावविशिष्टः, कारकविशिष्टः, मंबन्धिविशिष्टश्चेति । ते भावविशिष्टो यथा- ब्राह्मणेन तुल्यमधीते-ब्राह्मणवत् , राज्ञा सदृशं वर्तते-गजवन् , जदम्य तुल्यं ब्रूते-जडवत् , सूर्य इव प्रकाशते-सूर्यवत्, पिता यथा पालयति-पितृवत्, गुरुरिवानुशास्ति-गुरुवदिति । अत्र ब्राह्मणादिस्थास्वध्ययनादिक्रियासु साहच द्वृित्तिः, जानिद्रव्ययोरन्यतरेण क्रियायाः सादृश्यानु- पपत्तेः । यदाह-'तेन तुल्य क्रिया चेद्वतिः; तेनेति तृतीयासमर्थात् तुल्यमित्येतस्मिन्नर्थे वति- प्रत्ययो भवति यत्तुल्यं क्रिया चेत् सा भवति ; अर्थपरं चैतन; तेन सदृशेत्यादिप्रयोगेष्वतृतीयान्तादपि भवति । कारकविशिष्टो यथा -राज्ञेव व्यवहृतमनेन राजवत् , देवमिव भवन्तं पश्यामि देववत् , - - , वधः, आथर्वण - . - - .- ·भकारप्रकाक्षः १९ ' , असिनेव दात्रेण च्छिनत्ति असिवत् , ब्राह्मणायव यदा देवदत्ताय ददाति ब्राह्मणवत् , पर्वतादि- वासनादवरोहति पर्वतवत , पितरीव गुरावाचेति पितृवत् । अत्र पुनरिदमेव सूत्रमन्यथा व्याख्यायते--तेन कारकविशेषेण तुल्यं यथा भवति । एवं चेन क्रिया भवति भावोत्पन्ने विहितप्रत्यये कदाचित् प्रत्ययमुखेन क्रियाविशेषणं भवति, कदाचि। प्रकृति मुखेन ; यथा- तीत्रः पाकः, पाकम् इति । संबन्धिविशिष्टो यथा--ब्राह्मण येवाध्य नस्य ब्राह्मणवत्, ब्राह्मण येवाध्य नस्य ब्राह्मणवत् , राज्ञ इव रौद्रं वृत्तमस्य गजवत् ; जडस्य सदृशं वचनमम्य जडवत् , सूर्यस्येव काशो:स्थ सूर्यवत् , पितुर्यथा पालनमस्य पितृवत् , गुरोस्तुल्यम्नु सनमस्य गुरुवन ति । अत्र त 'तत्र तस्येव' इत्येनन वतिः । ननु च 'तेन तुल्यम' इत्यनेनैव सिद्धे किमर्थं तत्र तस्मेव' इति स्त्रारम्भः १ द्रव्यगुणयोस्तुल्ययोः प्रत्ययो न लभ्यः इति ; यथा- मधुगयामिव पाटलिपुवे प्रासादाः मधुरावत् , ब्राह्मणस्येव भत्रि- यभ्य शुक्ला दन्ताः ब्राह्मणवत , इनि । यद्येवं पूर्वसूत्रे क्रियाग्रहणं न करिष्यते, साहचर्याच्च क्रियायामिव द्रव्यगुणयोः प्रातिपदिकं वर्तिष्यते ; ततश्च मैत्रेयतुल्या गावश्चैत्रम्य, ब्राह्मणेन तुल्या- दन्ताः भत्रियस्य इति विगृह्म पूर्वसूत्रेणैव वतिः सेत्स तीति । तदसत् ; एवं हि गवयेन तुल्यो- ऽनडान् इत्यत्रापि प्रत्ययः 'मजेत ; इवार्थे तु प्रत्यय सप्तमीषष्ठयन्ताभ्यामेव विधीयमाने गवय इवानडान् इत्यत्र प्रत्ययप्रसङ्गो न स्यात् ; मप्तम्यन्तषष्ठयन्तयार्हि बाह्यं संबन्धिनमपेक्ष्य इवशब्द- प्रयोगो भवति, न पुनरिवार्थापेश्नयैव ; इवशब्दो हि उपमानोपमेयभावलक्षणसंबन्धद्योतकः, न तु संबन्धिरूपाभिधायी । तस्माद्वयन तुल्योऽनडान इत्यत्र मा भूत प्रत्ययप्रसङ्ग इति पूर्वसूत्रे क्रियाग्रहणम । तस्मिंश्च कृते द्रव्यगुणयोस्तुल्ययोः पत्ययो न स्यादिति सप्तमीषष्ठयन्ताभ्यामिवार्थे तत्र तस्येव' (पा. ५- ५ . १ १६) इति वतिर्विधीयते । अथ तदर्हम' (प ५.१- ११७) इति किमर्थम् ? • १ अर्हतो या क्रिया कर्तुस्तत्रापि वतिरिष्यते । उपमानाविवक्षायां तद्विधानं न लभ्यते ।। उपमानोपमेयत्वमन्यस्यान्येन वा सह । अवस्थाभेदभिन्नत्वादेकस्याप्यात्मनैव था । तत्रान्यस्यान्येन यथा- अवैयाकरणोऽप्वयं वैयाकरणवद्भूते, योषिदप्येषा पुंवद्वक्ती- ति; अवस्थाभेदभिन्नत्वादेकायाप्यात्मनो यथा वैयाकरणः केनचिदुन्यते-वैयाकरणवद्रूहीति ; योषिदप्युच्यते- स्त्रीवद्वदेति । वैयाकरणोऽप्यवज्ञया कदाचिदवैयाकरणवद्रूते ; श्रूयते हि- यणिस्तर्वाणा नाम साक्षात्कृतधर्माण ऋषयो बभूवुः। ते हि · अन्तर्वेद्यामेव न म्लेच्छितव्यम् , . . --- ·भृक्षारप्रकाश अतोऽन्यत्रावज्ञया' इति यद्वा नस्तद्वा न इति वक्तव्ये यणिस्तर्वाण इत्यूचुः। योषिदपि कदा- चिदाश्रितप्रागल्भ्यात् पुंवद्वक्ति, यथोच्यते-- सरस्वतीव कर्णाटी विजयाङ्कजयत्यसौ । या वैदर्भगिरां भूमिः कालिदासादनन्तरम् ।। अम्यौपम्यद्वयस्यापि विवक्षातोऽपरिग्रहे । वतिः कथमिवार्थीय इति (मत्वा) यमुच्यते ।। तत्र राजवद्वृत्तामत्यत्र यतैवंविधार्थविवक्षा- पृथ्वादिना राज्ञा तुल्यं वृत्तमनेन राज्ञा राजवद्वृत्तं राज्ञेति, तदाद्येनैव सूत्रेण गिद्धः प्रत्ययः। यदा त्वेतादृशी विवभा-राज्ञ इव पृथोरस्य वृत्तं राजवद्वृत्तं राज्ञ इति, तदा द्वितीयसूत्रेण। यदा त्विदं वृत्तं राजानमेवार्हति नान्यमित्यु- पमानोपमेयभावाभावे गजवद्वृत्तमिति प्रयोगः, तदा तदर्हम' (पा. ' -१-११६) इत्यनेन वति- विधीयत इति नानर्थकः सूत्रारम्भः ।। - अन्ये तु-'तेन तुल्यं किया चेद्वतिः' (पा.५-: - १ १ .) इत्यत्र द्वितीयव्याख्यानपने क्रियायाः क्रिया विशेषणं न गंभवतीति कारकावशिष्ठभावपक्षं तदर्हम्' (पा.५-१-११७) इत्यनेन संवाहयति ; राजानमर्हति यद्व्यवहरणम देवमर्हति यद्दर्शनम , अमिमर्हति यच्छेदनम , ब्राह्मणमर्हति यहानम् , पर्वतमर्हति यदवरोहणम , पितरमहीत यत पारतन्त्र्यम् ; तदुच्यते राजवत् देववत् , असिवत् ब्राह्मणवत , पर्वतवत् , पितृवत् इति । राज्ञेव व्यवहृतमित्यादिभिस्तु तस्यार्थः प्रदर्शित इति ॥ m . .. कारकमपि भाववदेवान्तरङ्गं बहिरङ्गं च; तथोराख्याताभिधेयमन्तरङ्गम् , अनाख्याता- भिधेयं बहिरङ्गम् ; कर्ता हेतुकर्ता, कर्मकर्ता, कर्म चेति, करणं संप्रदानमपादानमधिकरणं चेति । तत्रान्तरङ्गभेदेषु कर्ता, शुद्धः, मिश्रः, संकीर्णश्च । तेषु क्रियाकारकान्तरासंपृक्तः शुद्धः; यथा- इष्टमनेन इष्टी यज्ञी, कृतः पूर्वं कटोऽनेन कृत पूर्वी कटमिति । क्रियान्तरसंपृक्तो मिश्रः ; यथा- व्याकरणं वेत्ति अधीते वा वैयाकरणः, शश्वद्भवः शाश्वतिकः इति । क्रियाकारकान्तरसंपृक्तः संकीर्णः; यथा-शालायां प्रवेशमर्हति शालीनः अधृष्टः ; कूपे प्रक्षेपणमर्हति इति कौपीनमका- यम् । हेतुः- आत्मस्थक्रियः; परस्थक्रियः, परात्मस्थक्रियश्चेति । तेषु आत्मस्थक्रियो यथा- पारायणं वर्तयति पारायणिकः; चान्द्रायणं वर्तयति चान्द्रायणिक इति । परस्थक्रियो यथा- वातं शमयति वातिकं तैलम् ; पित्तं शमयति पैत्तिकमिति । परात्मस्थक्रियो यथा- यथामुखं ·भकारप्रकाश ५१ - . विषण वध्यः AM- दर्शयते यथा मुखीन आदर्शः, संमुखं दर्शयते संमुखीनः प्रेयान् , इति । कर्मकर्ता- अनुद्रिक्त- कर्माशः, उद्रिक्तकांशः, अनुदिक्तोद्रिक्तकर्मांशश्चेति त्रिधा । तेष्वनुद्रिक्तकाशा यथा अक्षयूतेन निर्वृत्तमाक्षातिकं धनम् , पाकेन निम पाकिमम् , माणिकम , इति । उद्रिक्तकांशो यथा- वसन्ते पच्यन्त वासन्त्यः कुन्दलताः, षष्टिरात्रेण पच्यन्ते षाष्टिकाः शालय इति । अनुद्रिक्तो- द्रिक्तकर्मांशो यथा-- वशं गतो वश्यः, शीर्षच्छेदमर्हति शीर्षच्छेद्य इति । कर्म-निर्यम् , विकार्यम् , प्राप्यम् , च । तेषु यदसज्जन्यते, सदा प्रकाश्यते, तन्निवय॑म् ; यथा- उरसा निर्मितः औरमः पुत्रः, पाणिनिना प्रोक्तं पाणिनीयं व्याकरणम इति । यस्य प्रकृत्युच्छेदो गुणान्तरं वा विधीयते तद्विकार्यम ; यथा- विष्यः शत्रुः, कुसुम्भेन रक्तं कौसुम्भं वस्त्रमिति । आस्थितमनास्थितं वा क्रियया यदाप्त मिष्यते तत् प्राप्यम ; यथा- नावा तार्यः नाग्यो हवा, अयानय नेयः अवानयीनः शार इति । ननु च शारोऽप्यास्थितः कस्मान भवति ? त्यागरूपं प्रहातव्येऽप्यर्थे (प्राप्ये) संसर्गदर्शनम् आस्थितं कर्म यत्तत्र द्वैरूप्यं भजते क्रिया ॥ यथा-- पन्थानं गच्छति, गर्तमुत्तग्बीनि । शारस्तु प्राप्य एव; यथा--भजां मयति प्राम, (प्राम) वहति भाग्म इति । नन्वेवं ग्रामस्य प्राप्यता प्राप्नोति, नाजादेः । कः पुनराह न प्राप्नोतीति ; किंतु अकथितत्वेन तत्र क्रियाव्याप्यत्वाहितीयेव, व प्रत्ययान्तरम्- गां दोग्धि पयः, पौरवं गां याचते इति । बहिरङ्गभेदेषु करणम- बाह्यम , बाह्यम , आभ्यन्तरम , बायाभ्यन्तरम् तेषु बाह्यं यथा-सुपां व्याख्यानः सौपः, ललाटस्थ भूषणं ललाटिका । आभ्यन्तरं यथा-मतस्य करणं मत्यम् , चतुर्णा पूरणश्चतुर्थः इति । बाह्याभ्यन्तरं यथा-समिध आधीयन्तेऽनेन सामि- धेन्यो मन्त्रः, [स एव] हृदयस्य बन्धनः हृद्य इति । संपदानम ददातिकमाप्यम् , कर्ममात्राप्यम् , क्रियाप्यं च। संप्रदीयते भोजनादिकमस्मै इत्यन्वर्थसंज्ञकं ददातिकर्माप्यम ; यथा अग्रभोजन नियुक्तमस्मै दीयते आप्रभोजनिकः, पञ्चास्मै वृद्धि , आयो वा, लाभो वा, शुल्कं वा, उपदा वा, दीयन्ते पञ्चकः पुरुष इति । 'कर्मणा यमभिप्रेति स संप्रदानम् (पा. १. १. ३३)' इति पारिभाषिकसंज्ञकं कर्ममात्राप्यम , यथा- राष्ट्रमम्मै निर्दिश्यते राष्ट्रियो गजन्यः, कलिं कुर्वन्त्यस्मै कालेयं गन्धद्रव्यम् , इति । कर्मशब्देन क्रियाया अप्यभिधानात् क्रिययाऽपि यमभि- प्रेति स संप्रदानमिति, क्रियाप्यम ; यथा अलंकस्मैि निर्दिश्यते अलङ्कर्मीणः अन्यूनः, न षडक्षाणि अस्मै भवन्ति अषडक्षीणो मन्त्र इति । अपादानम्--- निर्दिष्टविषयम, उपात्त- विषयम् , अपेक्षितक्रियं च । तेषु 'ध्रुवमपायेऽपादानम्' (पा. १-४-२४) इति निर्दिष्टविषयम् ; यथा- अमिः पतति अस्मात् आग्नेयः ब्रावा, नद्यः स्यन्वन्ते अस्मात् नादेयः शैल इति । .. -- BP,8a.

·महारप्रकाशः - यथा- - भीत्रार्थादियोगोक्तमुपासविषयम् यथा-- कुक्षि रक्षन्ति अस्मात् कौशेयकः कृपाणः, मुद्रा भवन्त्यस्मात मौद्गीनं क्षेत्रम्, इति । अवधिमात्रार्थमपेक्षितक्रियम् ; यथा- कर्णस्य मूलं कर्णजाहम्, पक्षस्य मूलं पक्षतिः इति । अधिकरणम- वैषयिकम् , औपश्लेषिकं, नैमित्तिकं च। तेषु विविधमनेकप्रकारं जातिक्रियागुणद्रव्यादिभिः सिनोतीति विषयः देशकालादिः; विषय एव वैषयिकः ; यथा- गावः सन्त्यस्मिन् गोमान् देशः, पोषी पौर्णमास्यम्मिन् पौषो मास इति । उपश्लेषोऽवष्टम्भः, तस्मै प्रभवति औपश्लेषिकम ; यथा- दण्डिनोऽस्यां सन्ति दण्डिमती शाला, विंशतिरिहाधिका विशं शतमिति ; निमित्तमेव नैमित्तिकम ; यथा पूर्णो मासोऽस्यां पौर्णमासी[ति], परिखात्रस्यात् परिखेयो देश इति । कारकं च अन्तरङ्गबहिरङ्गभेदाद द्विरूपमपि प्रकृत्युपाधेः कारकविशिष्टम , अकारक र कविशिष्टम , संबन्धविशिष्टन , निपातविशिष्टं चेति चतुर्धा निर्धार्यते । तेषु कर्म कर्मविशिष्टं यथा- अयानयं नेय अयानयीनः शारः; करणविशिष्ट यथा--- चक्षुषा गृह्यते चाक्षुषं रूपम् ; अधिकरणविशिष्टं यथा- सुघ्ने कृतो वा, सुन्ने कृतो वा, लब्धो वा, क्रीतो वा, सौन्नः ; अपादानविशिष्टं यथा- तन्त्रादचिरापहृतः तन्त्रकः पट इति; कर्तृविशिष्टं अश्वैरुह्यते आश्वो ग्थः ; कर्तृविशेषणमपि कर्तेव ; चतुभिरुह्यते चातुरं शकटम ; अपिच - कौमारी सा भवेद्भायर्या यां कुमारः प्रपत्स्यते । प्रपद्यते कुमारी यं स कौमारो मतः पतिः ।। संप्रदानविशिष्टं तु कारकं नास्ति । कर्ता कर्मविशिष्टो यथा श्राद्धमनेनाद्य भुक्तं श्राद्धिकः ; क्रियाविशेषणमितिशब्दोपसंहारं च कर्मैव; तद्विशिष्टो यथा- प्रतिकूलं वर्तते प्राति- कूलिकम , माशब्द इत्याह माशब्दिक इति; करणविशिष्टा यथा --- अझैर्दीव्यति आक्षिकः; अधिकरणविशिष्टो यथा प्रावृषिकः, प्रावृषि भवः प्रावृपेण्यः ; अपादानविशिष्टो यथा- पितुरागतं पित्र्यं धनम् इति । कर्तृविशिष्टः कर्ता नास्ति । करणं कर्मविशिष्टं यथा ग्रीवाया भूषणं प्रैवेयं रुक्मदाम । एवं संप्रदानमपि यथा मांसमेभ्यो नियुक्तं दीयते मांसिकाः पितरः । अपादानं कर्तृविशिष्टं यथा-बीयो भवन्त्यस्मात् त्रैहेयं क्षेत्रम् । एवमधि- करणमपि यथा-शराः सन्त्रि अस्मिन् शारेलो देशः । तदेव कर्मविशिष्टं यथा- पदमस्मिन् दृश्यं पद्यः कर्दमः; करणविशिष्टमपि यथा- दण्डः प्रहरणमस्यां दाण्डा क्रीडा इति । करणादयोऽस्य विशिष्टा न विद्यन्ते । कर्मकोरेवाकारकसंबन्धिनिपातर्विशेषणयोगः । स कर्मणोऽकारकेण यथा- मासाय भूतो मासिकः, संवत्सरमधीष्टः सांवत्सरिक इति; कर्तु- यथा- संतापाय प्रभवति सांतापिकः, वर्ष भूतो भावी वा वार्षक इति । कर्मणः संबन्धिना यथा-- बाक्यपदे अधिकृत्य कृतो अन्धः वाक्यपदीयः, कलापिषु उद्भिद्यमानकलापेषु देयमणं N 5 - . - ·भकारप्रकाशा कालापकम् , इति ; कर्तुर्यथा- तित्तिरिणा प्रोक्तं विदन्ति अधीयते वा तैत्तिरीयाः, पूर्व कृतं भुक्तं पीतं वा एभिः पूर्विण इति । कर्मणो निपातेन यथा -- थाकथाच क्रियते याथाकथ्यमिदम् , वहिः दृश्यते बाह्यम् , इति ; कर्तुर्यथा- आराद्भवः आरातीयः, साक्षाद्रष्टा सामी इति । .. -- प ननु क्रिययाऽपि कर्मणः कर्तुर्वा विशेषणयोगः संभवति ; तद्यथा-- पाकेन निर्वृत्तं पाकिमम, अपमित्यापमित्यकम , याचितेन याचितकम, इति ; यथा च सुस्नातं पृच्छति सौस्नातिकः, प्रभूतमाह प्राभूतिकः, कृत. (तं) पूर्वमनेन कटः कृत पूर्वी कटम इति । उच्यते- क्रियाऽपि प्राकृतं कर्मैव ; अतस्तद्विशिष्ट योरपि कर्मकोः कर्म कर्तृ] विशिष्टत्वमेव भवति । ननु च निर्वृत्तमित्येतस्य कथं कर्मता ? इदं ह्यनुद्रिक्तकर्मीशे कर्तरि [कर्तरि वा] प्रयुज्यमानं दृश्यते । नैवम् , अन्तर्भूतयेथत्वेनास्य सकर्मकत्वमपि मन्यन्त ; तथा च भात्यायनः- उत्तारणाय जगतः प्रपितामहेन तस्मात्पदास्वमसि रज्जुरिख प्रवृत्ता'। . मल्लनागोऽप्याह-'नागर कवृत्तं वर्तेत' इति । अथ कृतपूर्वी कटम् इति कथम् ? न ह्यनेन प्रयोगेणापि भवितव्यम् । किं कारणम ? द्वितीयवा तावत नोत्पत्तव्यम । तत् कुतः ? तेनाभिहितम् । प्रत्ययेनापि नोत्पत्तव्यम । किं कारणम १ असामर्थ्यात् । कथमसामर्थ्यम् ? सापेक्षमसमर्थ भवतीति । उच्यते-नायं कर्माण क्तः; अपि तु भावे । भावसाधनेन च कृत- शब्देन योच्यते क्रिया तयेप्सितं कटादि कर्माननिहितमेवेति । तत्र यथा ग्रामं गतो देवदत्त इति धातुनिष्ठाभ्यामभिधीयमानयोः क्रियाकोंः मामादिकर्मभिरभिसंबन्धो भवति, एवं कृतपूर्वीति कृतशब्देन तद्धितेन वाऽभिधीयमानयोः क्रियाक!ः कटादिकभिरभिसंबन्धो भवति ; तथा हि- कृतं पूर्वमनेनेत्यस्मिन्नर्थे कृतपूर्विशब्दस्तद्धितान्तो वर्तते; तेन च पूर्व कृतवानित्ययमर्थः संपद्यते ; एवं च सापेक्षत्वाभावान्नास्त्यसामर्थ्यम; अस्ति च करोतिवाच्यक्रियापेक्षं कटस्य कर्मत्व- मिति तद्धितद्वितीयोत्पत्त्यो नुत्पत्तिः। तदुक्तम् - अविग्रहा गवादिस्था यथा ग्राभादिकर्मभिः । संवध्यते क्रिया तद्वत् कृतपूर्वादिषु स्थिता ॥ इति ।। यदा तु कृतः पूर्व कटोऽनेनेति विग्रहः, तदाऽपि न दोषः ; यतः अद्यपि कृतादिशब्दाः कर्मणि व्युत्पाद्यमानाः सामानाधिकरण्यात् कटादिकर्मविशेष निर्भुञ्जते, तथाऽपि नत्थंभूता एव प्रत्ययमुत्पादयन्ति, वृत्तीनां विशेषप्रत्यायनासामर्थ्यात् ; अतो वृत्तिविषयेऽनपेचितविशेषकर्मान्त- भूतकर्मसामान्योऽन्य एव कृतशब्दो भवति । अविवक्षितकर्माणोऽन्तर्भूतकर्माणश्राफर्मका एव ·भारप्रकाश जायन्ते ; यथा-'तस्माद्दीक्षितो न ददाति न पचति न जुहोति' इति । एवमकर्मकत्वेऽन्त- र्भावाभिधाय्येव ; तच्चानपेशत्वात सामर्थे सात प्रत्ययमुत्यादयति । प्रत्ययार्थश्च कर्ता क्रियया प्रकृत्यर्थेन यदीप्सति तत् कर्मानभिहितं प्रत्ययेन ; ततो द्वितीया भवति । तदुक्तं भाष्ये- योऽसौ कृतकटयोरभिसंबन्धः स उत्पन्ने प्रत्यये निवर्तते ; अस्ति च करोतेः कटेन सामर्थ्यमिति द्वितीया भविष्यति कृतपूर्वी कटमिति' । हरिरप्याह-- - -- विशेषकर्मसंबन्धे विनिर्मुक्ते कटा(कृतादिभिः । विशेषनिरपेक्षोऽन्यः कट(कृत)शब्दोऽवकल्पते ।। अकर्मकत्वे सत्येवं क्तान्तं भावाभिधावि यत् । तेन क्रियावता का योगो भवति कर्मणाम् ।। इति ॥ यदि वा शास्त्रप्रक्रियाभ्यासबाधितमतीनामेवायमाभिमानः- वाक्यार्थे वृत्तयो भवन्तीति। परमार्थतस्तु-वृत्तिवाक्ययारन्यत्वमेव म यन्ते, अर्थविप्रकर्षात ; यथा हि - वाक्ये यः कटादि- कर्मसंघन्थः स वृत्तौ नास्ति, तस्यान्तर्भूत कर्मणः : तशब्दम्य भावाभिधायित्वात् ; तदुक्तम --- विशेषः श्रयमाणोऽपि प्रधानेषु गुणेषु वा । शब्दान्तरत्वाद्वाक्येषु वृत्तौ नित्यं न विद्यते ॥ भाष्यकारोऽप्याह-'नेदमुभयं युगपद्भवति वाक्यं च प्रत्ययश्च ; यदा वाक्यं न तदा प्रत्ययः, यदा प्रत्ययः सामान्येन तदा वृत्तिः, तत्रावश्यं विशेषार्थिना विशेषणोऽनुप्रयोक्तव्यः कृतपूर्वी कटमिति' । एवमधीतमनेन, अधीतं ब्याकरणमनेन इति वा अधीती व्याकरणे इत्यपि व्याख्यातम् । .. .. संबन्धी द्विधा-प्रधानं गुणभूतश्च । तयोः प्रथमान्ताभिधेयः प्रधानम् ; स त्रिथा- द्रव्यरूपः, गुणरूपः, अभिन्नरूपश्च । तेषु 'तस्यापत्यम' (पा.४-१-९२) इत्यादिराश्रयवचनो द्रव्यरूपः; स द्विधा-निरपेक्षः, सापेक्षरूपश्च । तयोः निरपेक्षो यथा-वसिष्ठस्यापत्यं वासिष्ठा, पाणिनेः शिष्यः पाणिनीयः, पञ्चालानां राजा पाञ्चालः, पृथिव्याः ईश्वरः पार्थिवः, पाटलाया। पुष्पं पाटलम्, जम्ब्वाः फलं जाम्बवम , इति । सापेको यथा- पितुः पिता पितामहः, पितुर्धाता पितृव्यः, मातुर्धाता मातुलः, भ्रातुरपत्यं भ्रातृव्यः, स्वसुः स्वस्रीय इति । तस्येदम् ' (पा.४-१.१३०) इत्यादिराश्रित वचनः] गुणवचनो गुणरूपः स द्विधा- षष्ठीविशेष्यः, अषष्ठीविशेष्यश्च । तयोः ·महारप्रकाश: १५ भस्म, . षष्ठीविशेष्यो यथा- युष्माकर्मियं गौः योष्माकी गौः, देवदत्तस्य भूतपूर्वो देवदत्तरूप्यः राजा, पुत्रस्य निमित्तं पुत्रीयः संयोगः, विदिशाया अदूरभवं वैदिशं नगरम् , मूर्वायाः विकारः मौर्व दूर्वाया अवयवः दौर्वः काण्डः, इति । अषश्रीविशेष्यो यथा वत्सेभ्यो हितो वत्सीयो गोधुक् , अङ्गारेभ्य इमानि अङ्गारीयाणि काष्ठानि, शरणे साधुः शरण्यो राजा, आकर्षे कुशल : आकर्षको धूर्तः, पुष्पैः वित्तः पुष्पचणः चम्पकः, सूर्येणैकदिक् सौरी बलाका इति । प्रकृत्यैकच्छायोऽभिन्नरूपः स द्विधा-- लिङ्गसंख्यानुपग्राही, लिङ्गसंख्योपग्राही च। तयोर्लंगभि- धेयो लिङ्गसंख्यानुपग्राही ; यथा- गर्गस्यापत्यानि गर्गाः, पञ्चालस्य राजानः पञ्चालाः, अत्रे अपत्यानि अत्रयः, कुसुम्भ्याः पुष्पं कुसुम्भम , बदर्याः फ बदरम्, लवणेन संसृष्टः लवणः सूपः इति । लुबभिधेयो लिङ्गसंख्योपग्राही; यथा- पञ्चालानां निवासः पश्चाला जनपदः, वरणाः सन्त्यस्मिन् वरणा नगरी, शिरीषाणामदूरभवः शिरीषा ग्रामः। किंच गोदो नाम ह्रदौ, तयोरदुरभवो ग्राम: गोदौः; हरीतक्यादिषु पुनः व्यक्तिमोपगृह्णाति, न वचनम्- हरीतक्याः फलानि हरीतक्यः ; खलनिकादिषु वचनमेव, न व्यक्तिम्--खलतिको नामाद्रिः, तस्यादूरभवानि खलतिक वनानि इति । ननु च वसिष्ठम्यापत्यमित्यादी भिन्नाधिकरणत्वावयमेवाश्रयते पितरं पुत्रं च ; तथाहि-उभयमपि संबन्धादभ्यधिकं प्रतीयते-पितुश्चामी पुत्राः स्वमिति ; तत् कथमे- कस्मादेव षष्ठी तद्धितो वा ? उच्यत- यद्यप्ययमुभयाधिकरणः, तथाऽप्येक एव ; भेदे हि नोभ- याधिकरण एकः स्यात् , संबन्धद्वयप्रसङ्गात् । गोऽयमेकोऽनेकाश्रयः, एकश्चैव विभक्तयोच्यते, एकस्मादेव च तद्धितोत्पत्तिर्भवति । एवमपि पितुरेव षष्ठीति नियमो न स्यात् । कः पुनराह नियम इति ; यावता मातुः पिता मातामह इत्यपि भवति । कुतः पुनरिदं यदेकदा तु स्वामिनो- ऽन्यदा तु स्वस्माद्विभक्तिः तद्धितो वेति ? संबन्धस्य पदन्यासातिरेकात् । नियोगतो हि पिता- पुत्रयोरेकस्य प्राधान्यमन्यस्योपयर्जनत्वम् , तुल्यत्वे संबम्धाभावात् । तत्र न प्रधानं पुत्रादि गुणानुरोधेन प्रवर्तितुमर्हति ; उपसर्जनं तु पित्रादि यथा प्रधानानुग्रहः तथाऽऽत्मानं निर्वर्तयति, स्वरूपावस्थिता प्रधानार्थामिद्धेः । अतोऽप्रधाने संबन्धम्याधिकः पदन्यासः । तत्र षष्ठी तद्धितो- त्पत्तिा भवति । मा चैकत्वात् संबन्धस्य पुत्रगतमप्येनमभिधत्ते । यदा तु मातुः पिता मातामहः इति विवक्षातः प्राधान्यविपर्ययः, तदा अपत्याधुत्पन्नया षष्ठया द्विष्ठोऽप्यसावभिहित इति न सा तद्धितो वा पितृशब्दात्; तदुक्तम्- द्विष्ठोऽप्यसौ परार्थत्वाद्गुणेषु व्यतिरिच्यते । तत्राभिधीयमानश्च प्रधानेऽप्युपयुज्यते ॥ इति । एवं 'तेनैकदिक्' (पा. ४-३-११२) ' तदर्थ विकृतेः प्रकवौ' (पा. ५-१-१९) .. - - .29 ·महारप्रकाशा एवं 'सोऽस्यादि रिति छन्दसः प्रगाथेषु' इत्यादावपि गुणभूतः संबन्धी तद्धितामि- धेयो बोद्धव्यः । यत्र तु गुणभूतः संबन्धी प्रत्ययार्थः तत्र न प्रधानम् , यत्र प्रधानं तत्र न गुणतः ; कुतः पुनरिदं ज्ञायते ? आचार्यप्रवृत्तिपियति - यदयं निवासनिवासवत्संबन्धे उभय- माह.. 'तस्य निवासः' (पा ४-२.६९) 'सोऽस्य निवासः' (पा. ४-३-८९) इति । -- - ननु च अपत्यापत्यवत्संबन्धेऽप्युझ्यं संभाव्यते- माता अपत्यमस्य मातामहः, पिताऽपन्यमस्य पितामहः इति । नैवम ; पितुः पिता पितामहः, मातुः पिता मातामहः, इति करिष्यते । तथाऽपि हृदयस्य बन्धनं शृखलमन्य बन्धनं करभे, इति कथम् ? नान्योऽत्र बन्धनशब्दः संबन्धिवचन:- यथा हि बन्धनमित्यनेन दाभोच्यते । नैवम् ; बन्धनमित्यनेन संझामाब्दोपाश्रयः शृङ्खलकः करभ इति । एवं च निवासतद्वतोरपि शेषषष्ठयभ्युपगमत्वे कर्तृ- विशिष्टमाधिकरणं वाच्यम शिबीनां निवासः शैबः इति ; अपरत्र अधिकरणविशिष्टः कर्ता- प्रामो निवासोऽस्य सोऽयं प्राम्यः इति । ननु च ग्रामशब्दोऽयं समूहवचनः; तद्यथा- अग्रामविधौ कृती न समरेष्वस्थास्ति तुल्यः पुमान् 'न रुणसीन्द्रियग्रामम् ' इति । किं चातः ? समूहश्च समूह्यपेन इांत सापेक्षत्वादसागर्थे तद्धितोत्पत्तिर्न भवति । न च सामा- न्येन समूहाद्भविष्यतीति वाच्यम् , तावोवार्थे तस्यापरिसमाप्ते१रधिगमाभिधाने च सामर्थ्याभा- वात् । न च यथा देवदत्तस्य मातुः पित मातामहो देवदत्तस्य, विष्णुमित्रस्य गुरोः कुलं गुरुकुलं विष्णुमित्रस्येति सापेक्षस्यापि तद्धितः समासो वा भवति, एवमस्यापि भविष्यतीति वाच्यम् ; न लग संबन्धिशब्दः । संबन्धिशब्दानामेव च सापेक्षाणां वृत्तयो भवन्ति ; यदाह- ? . - .. संबन्धिशब्दः सापेक्षो नित्यं सर्वः प्रवर्तते । स्वार्थवत् सा व्यपेक्षाऽस वृत्तावपि न हीयते ॥ अन्येषां तु सविशेषणानां न वृत्तिः, वृत्तानां वा न विशेषणमित्येव ; न हि भवति ऋद्धस्य राज्ञः पुरुषः ऋद्धराजपुरुष इति ; नापि ब्राह्मणानां ग्रामो निवासोऽस्य ब्राह्मणानां प्राम्योऽयमिति । कथं तर्हि राज्ञः पुरुषः शोभनो राजषुरुषः शोभनः इति ? भवति वै प्रधानस्य सापेक्षस्यापि वृत्तिः। कथं तर्हि प्रामो निवासोऽस्येति ग्रामस्य विशेष्यत्वात् प्राधान्ये सापे- क्षस्यापि वृत्तिनं भवति ? अनन्तरोक्तन्यायेनात्र पष्ठयर्थम्य प्राधान्यात् । ननु, अयमपि संबन्धि- शब्दः क मान्न भवति १ ममूहार्थमात्र एव वृत्त्यपरिसमाप्तेः। तर्हि न भवितव्यमेव प्रामशब्दामिवास- निवास वत्संबन्धे तद्धितेन ? न भवितव्य !; यथा-अव्युत्पन्नजनसमूहाम्पदार्थोऽयमुपचारवृत्त्या भवति ; दृश्यते च तास्थ्यान् तदुपचारः, यथा मश्वाः क्रोशन्तीति ; यदि वा प्रामशाग्दोऽयं ·जारप्रकाश: ५९ बर्थः; यथा अस्ति शालासमुदाये-- ग्रामो दग्ध इति ; जनपदसमुदाये- पाम आगर इति ; अस्ति वाटपरिक्षेपे- प्रामं प्रविष्ट इति ; अस्ति सारण्यके ससीमके सस्पण्डिसके । भूप्रदेशे- प्रामो लब्ध इति अस्ति अव्युत्पन्नजनसमूहास्पदे- 'शूद्रकर्षकप्राये जनपदं निवेशयेत् ; तत्र अष्टशतग्राममध्ये प्रधानं स्थापनीयम् ; स नागराणां निवासो नगरमिति । तत्र अव्युत्पमजनसमूहास्पदे यो प्रामशब्दो वर्तने, ततो भवितव्यं तद्धितेन-ग्रामो निवासः अस्पेसि मोऽयं ग्राम्यः प्रामीणः इति । . । . ततो भवन्तम् , अथ स्वार्थिकाः। तऽपि द्विधा-- असत्वभूतार्थाः, सत्त्वभूतार्थाश्च । उभयेऽपि प्रत्येकं षोढा- वाचकाः, द्योतकाः, विशेषकाः, महाभिधायकाः, सार्थकाः, निरर्थकाम इति । तम असत्वभूतार्थेषु शक्तिमात्राभिधायिनो वाचकाः; यथा- तत आगतः, तत्र बसति, पुरस्तादागतः, 'पुरस्ताद्वसति, देवत्रा गच्छति. मनुष्यत्रा तिष्ठति इति । पदार्थगतकुत्साप्रशंसाय- भिव्यञ्जकाः द्योतकाः; यथा कुत्सितं पचति पचतकि, प्रशस्तं पचति पचतिरूपम , ईषदसमाप्त पचति पचतिकल्पम, प्रकृष्टं पचति पचतितराम ; एवं नितराम , अतीवतराम इति । बाचकरखे द्योतकत्वे वा मङ्गलवीप्सायधिकार्थाभिधायिनो विशेषकाः ; यथा--- बहुभ्यो देहि बहुशो देहि इति, अल्पं देहि अल्पशो देहि इति, द्वाभ्यां द्वाभ्यां देहि द्विशो देहि, माष मापं देहि माषशो देहि । एवं कस्मिन काले कदा, केन प्रकारेण कथपिति । अनुप्रयोगाद्यपेक्षिणः सहाभिधायकाः ; यथा- अनमिरमिः संपद्यते अमिमासंघद्यते, देवाय देवं करोति देवत्राकरोति । एवं तं भवन्तं एतेन दीर्घायुषा अत्र दीर्घायुषा, अस्मै आयुष्मते इहायुष्मते, कस्य देवाना- प्रियस्य क देवानां प्रियम्य इति । गतिसंज्ञादिकार्यानिमित्त भूताः सार्थकाः, यथा-शुलीकृत्य, पटपटायते, द्वेधाकारम , अभितो प्रामम , विना देवदत्तेन, दक्षिणाहि प्रामात् इति । शब्दो- पचयादिमात्रहेतवो निरर्थकाः ; यथा- उरसि प्रत्येव प्रत्युरसम , आत्मन्यज्येव अध्यात्मम् गिरिमन्वेव अनुगिरम् , उचैरेव उच्चकैः, त्वयैव स्वयका, अस्माभिरेव अस्माकाभिः इति । एष- मन्येऽपि- देवाः अर्जुनतोऽभवन् , तो ग्रामस्य, प्रामपूर्वेण, पुरस्ताद्रमणीयम् , ऐकम्यं करोति, पञ्चकृत्वः पचति, इत्यादय. असत्त्वमूतार्थाः स्वार्थिकेषु यथायोगमवगन्तव्याः। अन्ये तु- वतिमपि शक्त्यभिधायिषु विशेषकावार्थिकेषु वर्णयन्ति ; यथा- राक्षेव व्यवहृतमनेन राजवत् , देवमिव भवन्तं पश्यामि देववत् इत्याधुवाहतं पुरस्तात् । एवं च सूत्रं व्याचक्षते-तेम वल्यम इत्येतस्मिन्नर्थे वतिर्भवति यत्तुल्यं किया चेत सा भवति । क्रियेत्यनेन क्रिया- निमित्तभूनाः शक्तय उच्यन्ते । न चैतद्वाच्यम्- एवं सति क्रिया न संगृहीता भवति ; यता क्रियाऽपि कारकमेव ; यथोच्यते- B.R.

·प्रकारप्रकाशा क्रियामन्ये तु मन्यन्ते कचिदप्यनपाश्रिताम् । साधनैकार्थभावित्वे प्रवृत्तिमनपायिनीम् ।। सामान्यभूता सा पूर्व धात्वर्थैः प्रविभज्यते । ततो व्यापाररूपेण साध्ये च व्यवतिष्ठते ।। प्रकृतिः साधनानां सा प्रथमं तच्च कारकम् । शक्तिरेकाधिकरणे स्रोतोवदुपकर्षति ।। अपूर्व कालशक्ति वा क्रियां वा कालमेव वा । तमेवंलक्षणं भावं केचिदाहुः कथंचन ।। इति ।। . - तत्र तस्येवेत्यस्य च प्रयोजन मुपन्यस्तं पुरस्तात्- द्रव्यगुणयोस्तुस्ययोः प्रत्ययो न सभ्यत इति । नन्वेवं सति देवदत्त इव स्थूलः, यज्ञदत्त इव गोमान , इत्यत्र प्रत्ययो न प्राप्नोति, सप्तमी षष्टयन्तत्वयोरभावात । अत्रापि क्रियाग्रहणाद्भविष्यति । कथं पुनः क्रिया- सन्देन गुण उच्यते ? क्रियापूर्वकत्वात् ; स्थूलगुगयोगाद्धि स्थूलो भवति, गोसंबन्धाच गोमान् इति । नन्वेवं सति क्रियाग्रहणमपि न कर्तव्यम , प्रवर्ततामविशेषेणैव तेन तुल्यम् इत्येतस्मिन्नर्थे पतिः । तत्र तम्येब' इत्यनेन च नार्थः सूत्रारम्भेण । तदहम्' इत्येतदप्युपमानाम व्यति- रिच्यते; यद्धि वृत्तं राजानमर्हति तद्राजसदृशमेव भवति । एवं च तेन तुल्यम् इत्येवाव- तिष्ठते । तथा चाह चन्द्रगोमी- 'इवे वतिः' इति । नन्वेवं सति गौरिव गवय इत्यत्रापि वतिः प्राप्नोति । नैवम ; उपमायां वतिः, नोपमाने । यद्यपि वतिशब्देनोभयमपि चोयते, ऽप्यन्यदेवौपम्यम् , अन्यदेवोपमानम ; भूयोऽवयवसादृश्यस्य योगो घुपमा ; यथा- चन्द्र इस मुखम् । सहशात् सदृशप्रतिपत्तिरुपमानम ; यथा- गौरिव गवय इति ॥ तथा- .. सत्त्वभूतार्थभेदेषु लिङ्गविशेषाद्यभिधायिनो वाचकाः ; यथा- देव एव देवता, देवतैव देवतम् , उपधिरेव औपधेयम , भाग एव भागधेयम , उपाय एव औपयिकम् , चत्वार एव वर्णाः चातुर्वर्ण्यम् , इति । कुत्साप्रशंसाद्यभिव्यञ्ज का द्योतकाः ; यथा-- कुत्सितो वैयाकरणः वैया- करणपाशा, प्रशस्ता मृत् मृत्मा, तनुः उक्षा उभतरः, लघुः कुटी कुटीरकः, ईषदसमाप्तः आल्या आख्यकल्पः, भूतपूर्वो राजा राजचरः, इति । वाचकत्वे द्योतकत्वे वा व्याहृतत्वाधर्थ- विशेषव्यक्तिहेतवः विशेषकाः; यथा व्याहृतार्था वागेव वाचिकम् , उपदेशरूपं कमैव कार्मणम् , असहाय एक एन एकाकी, अश्व इवायमश्वकः, कशाप्रमिव कुशाग्रीया बुद्धि, शिव शैलेयं .. - .

·भकारप्रकाश ६१ - . . दधि, इति । प्रकृतिविशेषेभ्यो नित्यमुपजायमानाः सहाभिधायकाः ; यथा--- करीषगन्धेरसत्यं कारीषगण्या, अभिजितोऽपत्यमाभिजित्यः, कुञ्जस्यापत्यं कौशायन्यः, परस्परं विविध आक्रोको ज्याक्रोशी, समन्ताद्रावः सांराविणम् , राज्ञामायत्तं राजाधीनम , इति । 'लुपि युक्तवव्यक्तिवचने' (पा. १-२-५१) इति कार्यार्थाः सार्थकाः; यथा- चञ्चा रमणीयम, वर्धिका दर्शनीयः, बासुदेवः प्रतिमा, बलदेवचित्रम् , देवपथः आकाशरेखा, हंसपथः क्रौश्चम , इति । शब्दो- पचयादिमात्रहेतवः निरर्थकाः; यथा- प्रज्ञ एव प्राज्ञः, विन्य एव वैनयिकः, मृदेव मृत्तिका, सूर एव सूर्यः, नाम व नामधेयम् , देवानां राजैव देवराजः, इति । एवं कतरः, कतगः, पटुतरः, पटुतमः, पटिष्ठः, पटीयान् , इत्यादयोऽपि सत्त्वभूताः स्वार्थाः स्वार्थिकेषु यथायोग- मवगन्तव्याः । किं पुनरमी पदप्रकृतयः प्रातिपदिकप्रतियो वा ? कुनस्ते संशयः ? उभयथोप- लम्भात् । तथा ह्येषां युष्मकाभिः, कदा, त_यादौ प्रातिपहिकप्रकृतित्वम् ; भिन्धकि, त्वयकि, मयकि, इत्यादी पदप्रकृतित्वमुपलभ्यते । ततध यावकः, अश्वकः, उच्चकैः, इत्यादी संदेहः; न संदेहः ; स्वार्थद्रव्यलिङ्गसंख्याशक्तिमावाभिधानेन प्रातिपदिकात् स्वार्थादिनिमित्तकुत्साप्रशं. सानुकम्पातिशयापरिममाप्त्याघधिकार्थद्योतनेन पदादेव स्वार्थिकोत्पत्तिर्भवतीति । स्वार्थाद्यभि- धानेन हि परिसमाप्ताथं पदं स्वार्थादिनिमित्तकैः कुत्सादिभिः नंबन्ध मुत्सहते ; तदाह- कुत्साप्रशंसातिशया समासार्थ तु युज्यते । पदं स्वार्थादयः सर्वे यस्मात्कुत्सादिहेर वः ।। यद्यपि स्वार्थाद्यन्यतमनिबन्धनाः कचित् कुत्सादयो भवेयुः, तथाऽपि तत्साकल्यार्थ पदादेव कादय उत्पाद्याः । तत्र अन्यतमनिबन्धनाः कुत्सादयो यथा-- किं द्वारि दैवहतिके सहकारकेण संवर्धितेन विषवृक्षक एष पापः । यस्मिन्मनागपि विकामविकारभाजि भीमा भवन्ति मदनज्वरसंनिपाताः ।। -- . अत्र हि दैवहतशब्देन लब्धायां नीत्युपाधौ सर्वथैवानुकम्प्यमानतायाम् , सह- कारसंवर्धननिबन्धन त्वमवास्याः कपा द्योत्यते-- एवं नाग त्वं देवोपहताऽसि, यत् रह- कारच्छपानं विषपादपं द्वारि संवर्धयसि इति । विषपादपशब्देन. लब्धायां सहकारस्य सर्व- थैव कुत्सायाम् , पादपविकासकाले कामिनामसमम्मरज्वरसंनिपातहेतुकत्वमेवास्याः कामयेन प्रत्याख्यते । तदुक्तम्- ·धारप्रकाश कुत्सितत्वेन कुत्स्यो वा न सम्यग्वा विकृत्सितः । खशन्दाभिहिते केन विशिष्टोऽर्थः प्रतीयते ।। न च सांप्रतिकी कुत्सा शब्दाभेदे प्रतीयते । पूज्यते कुत्सितत्वेऽपि प्रशस्तत्वेऽपि कुत्स्यते । तपथा- एक इह जीवलोके जीवतिरूपं नृरूपपशुरूपः । यः प्रेमपाशपाशे मृग इव न मृगीदृशां पतति । यथा -- कुत्सितका स्वार्थादिमाकल्यनिबन्धनाः कुत्मानुकम्पातिशयप्रशंसादयो अनुकम्पितकः, प्रकृष्टतरः, प्रशम्यरूपः इति । अत्र हि- - : देवदत्तादिकुत्सायां वर्तते कुत्सितभुतिः । कुत्सितस्था तु या कुत्सा तदर्थे को विधीयते । प्रकृष्ट इति शुकादिप्रकर्षस्यामिधायकः । प्रकृष्टस्य प्रकर्षे तु तरवादिविधीयते ।। - एवमनुकम्पाप्रयांसयोरपि वाच्यमिति । अनुकाभिकाभीकादयोऽपि स्वार्थिकप्रत्ययान्ता एव । तेषामन्वादिभिईि क्रियाविशेषः कश्चिदाक्षिप्यते , तत्र च कामयते इत्यादौ प्रत्ययो भवन स्वार्य एव भवति । ननु च 'अनुकाभिकाभीकः कमिता' इत्यत्र अनुकामयतेऽसौ इत्यनुका अभिकामयतेऽसौ इत्यभिकः, अभीका वेति वृत्तिसमानार्थवाक्यकल्पनायां धातोः पूर्वमुपसर्गे संबन्धः, साधनेन वा? किं चातः ? यापसर्गेण, प्रकृत्यों वक्तव्यः, अनुकामयते, अभिकामया इत्यर्थे प्रत्ययस्यैवात्पादात् । अथ साधनेन, पश्चादुपसर्गयोगो न घटते ; न झसत्ववचना अम्बा दयः सस्वभूतार्थवचनैः सह संबन्धमुत्सहन्ते । यथेच्छमि तथाऽस्तु । अस्तु तावत् कमेः प्रथम मुपसर्गेणैव संबन्धः। ननु चोक्तं प्रकृत्यों वक्तव्य इति । स नाम्ति पृथक् , प्रत्ययार्थविशेषणभूतस्यै बान्यादेः प्रकृतिभावात् ; यथा ' भृशादिभ्यो भुव्यच्वेः' इत्यत्र मनस्वी सुष्टु भवति सुमनायते दुर्मनायते, अभि-अभिमनायते इति, सुदुरभीनां प्रत्यया भवने विशेषणत्वेऽपि प्रकृतिभाव: ननु असुमनाः सुमना भवतीति [कृत्यर्थविशेषणत्वमपि सुदुरभीनां कस्मान्न भवति ? तथ सति स्वमनायत, दुरमनायत, इत्यहागमः स्वादीनां पूर्वतः प्राप्नोति ; यथा- असंप्रामयतेति ·-- - गम्ल सप्ल इत्यत्र तत्र संग्रामवतेः सोपसर्गस्यैव चुगदिषु पाठ इति चेत्, इहापि तत् समानम ; भृक्षादिपु हि सुमनस् , दुर्मनस्, अभिमनस् इति प्रकृतयः पठ्यन्ते । यद्येवम् , अन्वरुभ्यतेतिवत् स भविष्यति । नैवम ; यद्यपि ' अनो रुध कामे' इति दिवादिषु पठ्यते, तथाऽपि यथा अब- ध्यतेति दृश्यते नैवममनायतेति । तर्हि प्रत्ययार्थविशेषणपक्षे, यथा श्येन इवाचरति श्येना- यते इत्यत्र आरः प्रयोग उक्तार्थत्वान्न भवति ; एवं सुमनायत इत्यादौ स्वादीनामपि न भवेत् । नैवम ; तत्र हि आकृर्थ एव प्रत्ययार्थविशेषणम, इह तु तत्र स्वादीनामर्थाः ततश्च मनायत इत्युक्ते न ज्ञायते सुष्टु दुष्टु अभि वा मनस्वी भवतीनि स्वादयः प्रयुज्यन्ते ; यथा पुच्छमाण्डचीवराण्णिा' (पा. ३-१-२०) इत्यत्र ‘पुच्छादुदसने व्यसने पर्यमने च' इति पुच्छमुदस्यति उत्पुच्छयते, व्यम्यति विपुच्छयते, पर्यस्यति परिपुच्छयते, इति एवं अनुकामयते अनुकः, अभिकामयते अभिकः, अभीको वेति । प्रस्तु वा पूर्व कमेः साधनेन संबन्धः । ननु चोक्तम् पश्चादुपवर्गयोगो न घटत इति । निपाता अन्वादयो भविष्यन्ति अनुरूप: कमिता अनुकः, अभिरूपः अभिकः, अभीको वेति । तथाऽपि, भनुकोऽनुकमिता, अभिकोऽभि- कमिता, इति वक्तव्यं स्यात् ; यथा- 'उत्क उन्मनाः' इति । नैवम् , सामान्येनापि विधे- पाभिथानं दृश्यते ; तद्यथा- गती हि गच्छतीति गौः, सर्पतीति सर्पः इति गमनसर्पणयोर्यद्यपि महान् विशेषः, तथाऽपि गतावित्यविशेषेण निर्दिश्यते । एतेन नते नासिकायाः संज्ञायां टीटब् नाटज़भ्रटचः' (पा. ५ -२ -३१) इत्याचपि व्याख्यातम् ; अत्र हि नामिकायाः अवटीटनम , अवनमनम् , अवधेशः, इति नतिविशेषा नते इत्यनेन सामान्यशब्देनैवाभिधीयन्त इति । उपसर्गतो वा न दोषः ; अनुरूपं कामयते, अभिरूपं काम- यत इति क्रियाभागमात्रेणैव संबन्धादन्वादयः प्रत्यया विशिषन्तः प्रकृतिभावं लप्यन्ते ; सुमनायने, विपुच्छयते इति । विपम उपन्यासः; तत्र हि मनःपुच्छादिकायाः प्रवेः भवणं विद्यते । इह तु तद्गन्धोऽपि नास्ति ; यतः परः प्रत्यय उत्पयेत । नैवम ; इयान , इयत, भधुना, इत्यादावपि प्रकृतेरश्रवणात् । तत्र प्रत्ययनिमित्ता प्रकृतर्निवृत्तिः इति चेत् , महापि निपातननिमित्ता भविष्यति । कवमाह प्रकृतेः पर एव प्रत्ययो भवतीति ? 'अव्ययसर्व- नानामकच प्राक् टेः' 'विभाषा सुपो बहुच पुरस्तात्तु पूर्वस्य' (पा. ५ - ३ - ०१, ६८) समा- सान्ताश्च सर्वे टजादयः भवन्ति । अपि प्रकृतिः प्रत्ययः इति रूपसिद्धिमात्रमेतत् । इदं अर्थ- अयं शब्दोऽस्मिन्नर्थे साधुर्भवतीति । स च क्वचिदेवमुच्यते- 'अनुकाभिकाभीका कमिता' (पा. ५-२-७४) इति ; क्वचिद्वा 'नते नाभिकायाः संज्ञायां टीटयूनाटभ्रटचः इति । क्वचिदुत्कर्षः 'अनुपयन्वेष्टा' (पा. ५-२-९०) इति ; क्वचित् 'प्रोत्रियंश्छन्दोऽधीते' 'क्षेत्रिय परक्षेत्रे चिकित्म्यते (स्यः)' (पा. ५-१-४४, ५१) इति ; स्वचित् 'पाषिभ्यां च, तु १ . 210 ·भजारमा - - . खममासमास्टयोः ' (पा. ५-३-३४) 'अलाबूतिलोमाभनाभ्यो रनसि कटच्' इति ; क्वचित् 'अवेः संपाते कर' 'दुग्धे सोढजूटमरीसचः' इति ; क्वचित् — पशुनामभ्यः स्थाने गोष्ठच्' 'द्वित्वे गोयुग' 'षट्त्वे षड्गवच' इति ; क्वचिन 'भवने अत्रे शाकटशाकिनौ' ' स्नेहे तैलच् ' इति ; क्वचित् 'निष्फलतिलात्रि जपे जौ' 'बाचो ब्याहृतार्थायां एक' इति , क्वचित् , रूढितोऽर्ष- मनिर्दिश्यैव 'बेः शालच्छङ्कट चौ' 'गोदश्च कट' अवारकुटारम ' नेबिडबिरीसची' 'इमपिरविकधि च' (पा. ५-२ -२८, २९, ३०, ३२, ३३) कचिकादेशश्च, इति । ननु च धातुः प्रथमं साथनेन संबध्यते, पश्चादुपसर्गेण ; तत्कवमुच्यते ? यथेच्छसि तथाऽस्तु, विशेष्यं हि पूर्वसिद्धं विशेषणसंबन्धमनुभवति ; विशेष्वश्च धात्वर्थ:, क्रियारूप उपसर्गाणाम , उक्तं च-- 'क्रियावचनो धातुः' इति ; क्रिया च साचमुच्यते साध्यं च साधनसंबन्धमन्तरेण न स्यात् । . - . प्रयोगा। मिद्धः मन्तव्योऽर्थो विशिष्यते । प्राक् च माधनसंबन्धाक्रिया नैवोपजायते ॥ (वाक्यपदीयम्. २-८५) वन. भाविसंबन्धयोग्यतासमाश्रयणात । इदं चापश्यमभ्युपगन्तव्यम; अन्यथा हि मियावचनो धातुः इत्यपि न स्मात । न च धातोः कर्मणः २मानकर्तृकादिच्छायां पा' (पा. ३-१-७) इति सन उत्पतिः; तदाह- बासोः साधनयोगस्य भाचिनः प्रक्रमाबथा। धातुत्वं कर्षभावश्च तथाऽन्यदपि दृश्यताम् ।। (वाक्यपदीयम् २-१८६) यदि च धातोः पूर्षमुपसर्गेण संबन्धो न स्यात् , कथमुच्यते 'विपराभ्यां जे.' (पा. १-३-१९) 'अधिशीस्मासां कर्म' (पा. १-४-४६) इति ? ननु पूर्वमुपसर्गसंबन्धः स्वोपयुज्यते । साधनसंबन्धमन्तरेग तद्विशेषानभिव्यक्तेः । नवम् , फलकाले बीजसंस्कारस्येव तस्मोपयोगात ; तदुक्तम्- बीजकालेषु संबद्धा यथा लाशरसादयः । वर्णादिपारेणामेन फलानामुपकुर्वते ॥ बुद्धिस्थादभिसंबन्धात्तथा धातूपसर्गयोः। अभ्यन्तरीकृतो भेदः पदकाले प्रकाशते ।। अडादीनां म्यवसार्थ पृथक्त्वेन प्रकल्पनम् । धातूपसर्गयोः शास्त्रे धातुरेव हि तादृशः ।। क्रियाविशेषाः संपाः प्रक्रम्यन्ते स्वचिचयोः। बथा हि संग्रामपतेः सोपसर्गादटो विधिः ॥ (वाक्यपदीयम्) ·भारप्रकाशा अतः अनुकामयते इत्यादी धातोः प्रथम मु" मर्गेण साधनेन वा संबन्धे न दोष इति । उपसर्गाणां क्रियानिशेषणत्वे यी गतिः वाचकत्वम , द्योजकत्वम , महाभिधायकत्वं च; यथोच्यते- - - स वाचको विशेषाणां संभवाद् द्योतकोऽपि वा । शक्तयाधानाय धातोर्वा सहकारी प्रयुज्यते।। तत्र यदा वाचकत्वं तदा धातोः प्रथममुपसर्गेण संबन्धः, यथा--प्रतिष्ठव, निराकरोति इति । यदा द्योतकत्वं तदा माधनेन ; यथा-प्रपचति, निकर्षति इति । यदा सहाभिधावकत्वं तदा धातूपसर्गयोस्तुल्यकालं साधनेन संबन्धः ; यथा ~ अधीते, अध्यति इति । तदुक्तम्--- स्थादिभिः केवलैर्यत्र गमनादि न गम्यते । तत्रानुषानाद् द्विविधात्तद्धर्मा प्रादिरुच्यते ॥ कचित्संभाविनो मेदाः केवलैरभिदर्शिताः। उपसर्गेण संवन्धे व्यज्यन्ते प्रपरादिना ।। यदाऽभिधानसामर्थ्य धातो.काकिनस्तदा : धातूपसौ संभूय समर्थावर्थमाहतुः ।। इति ॥ (वाक्यपदीयम) ननु य, प्रथमतः साधनसंबन्ने प्रपचतीत्यत्र प्रकृष्टः पचतीति स्यात्, न तु प्रकर्ष पचत्तीति । तन्न, साधु पचतीत्यादावपि समानदोषत्वात् । तत्र क्रियाविशेषणत्वात् क्रियामात्रेणेव संबन्ध इति चेत्, इहापि स एवार्थः । कथं च प्रादयश्चादिबदमत्त्ववचनाः क्रियाविशेषकाः कर्तृ- विशेषणं भवेयुः ? 'उपसर्गाः क्रियाय गे' (पा. २-४-५२) इति वचनात् । कथं पुनरसत्त्व. वचनाश्चादयो भवन्ति ? उच्यते- तेषामच्चावचार्थत्वात् सर्वसंबन्धदर्शनात् । अन्यतन्त्रतयो ब्रूतरसत्त्वार्थत्वमुच्यते ।। अथ किममी वाचकाः, उत द्योतकाः इति । तत्रैके वर्णयन्ति- तत्प्रयोगानसेयत्वाद्वाच्यस्तेषां स गम्यते । समुपयादिरर्थात्मा यथाऽन्येषा गवादिकः ॥ -- - . अन्ये त्वाः- - पहषभावादसवोकेरेकामुक्तेः परसितेः । गुणभावात्स्मृतेश्चैषां योतकत्वं सुनिधितम् ॥' इति॥ तदेतदग्रतः प्रातिपदिकार्थनिर्णये मिश्चेष्यत इति नह प्रतन्यते ।। अथ पृथगनामेकार्थीभावः समासः। म विधा प्राकृतः, वैकृतः, शेषश्च । तेषु समत- पदानामव्ययीभावादि संशानिमित्तं पूर्वपदप्रधानादिका प्रकृतिः । तत्र भवः प्राकृतः। स चर्चा- ·. अभ्ययीभावा, तत्पुरुषः, बहुव्रीहिः, द्वन्द्वः, इति । वेषु पूर्वग्वाधानोऽव्ययीभावः । स त्रिधा- अन्ययानाम् , अनव्ययानाम् , कर्मप्रवचनीयानां च। तत्र अव्ययानां यथा-अधिस्त्रि, उपकुम्भम् , अतितेसकम् , ससखि, यावदमत्रम् , बहिर्मामम् , इति। अनन्ययानां यथा-अप्रेषणम्, मध्य- दिनम् , चतुर्दश, द्विमुनि, पारेगङ्गम् , मध्येसमुद्रम् , इति। कर्मप्रवचनीयानां यथा-अपत्रि- गर्तम् , परिनिगम , आप्रपदम , आपाटलिपुत्रम् , अनुवनम् , अनुगङ्गम् , इति । उत्तरपदार्थ- प्रधानतत्पुरुषः । सोऽपि विधा-व्यधिकरमा, समानाधिकरणः, द्विगुच, तत्र व्यधिकरणो यथा--राजपुरुषः, कष्टमित्रः, शलाखण्डः, धान्यार्थः, यूपदारु, वृकभयम् , कुम्भीपाकः, इति ; समानाधिकरणो यथा--नीलोत्पलम् , एकपुरुषः, केवलानम् , पापकुलालः, अब्राह्मणः, ईषत्कडारः इति ; द्विगुर्यथा-वैमातुरः, पाचनापिनिः, पञ्चगवधमः, त्रिलोकहर्म्यम् , पञ्चपूली, चतुःपाबम, इति । अन्यपदार्थप्रधानो बहुव्रीहिः ; स त्रिधा- प्रधानसंबभ्यर्थः, अप्रधानसंबन्ध्यर्थः, कारका- ब; तेषु प्रधानसंबन्ध्यर्थो यथा- दक्षिणस्याश्च पूर्वस्याश्च दिशोर्यदन्तरालं सा दक्षिणपूर्वा, एवं दक्षिणापरा, सहाग्निना वर्तते साग्निः, सबंशपुत्रः, केशेषु केशेषु गृहीत्नेदं युद्धं प्रवर्तते केशाकशि, दो दोश्च प्रहत्य दण्डादण्डि, इति । प्रथमान्तमिह प्रधानमन्यपदार्थः। अप्रधानसंबन्ध्यर्थो यथा-चित्रा गावः अस्य चित्रगुः, अर्थ वृतीयमेषाम् अर्धतृतीयाः, अविद्यमाना भार्या अस्य अभार्यः, उष्ट्रस्येव मुखमस्य उष्ट्रमुखः, कण्ठे खिताः कालाः अस्य कण्ठेकाल:, केशसंहारः चूडा अस्त्र काचूडा, इति । पठचन्तमिहाप्रधानमन्यपदार्थः । कारकार्थो यथा- आरूडो वानरो यं स आरूढवानरो वृक्षा, ऊढो रथोऽनेन ऊढरथोऽनडान, एवं क्षुण्णब्रीहि मुसलम् , उपहतपशु रुद्रः, वृतोदना खाली, मत्तबहुमातङ्गं वनम , इति । अत्र द्वितीयादिवाच्यं कर्मादिकारकं समानार्थः । एभयपदार्थप्रधानो इन्दुः । स त्रिधा -इतरेतर विषया, समाहारविषयः, उभयविषयश्च ; तत्र भेदविवक्षायामितरेतरयोगः; यथा - धवस्खदिरी, मातापितरौ, दधिपयसी, शिववैभवणी, गोऽभी, दशेमे मार्दशिकपाणविकाः, इति । अभेदविवक्षायां समाहार; यथा-पाणिपादम् , रविकाश्वारोहम , तक्षायस्कारम, गवाश्वम् , प्रत्यष्ठात् कठकौथुमम् , उद्गात् कठकाळापम् , इति । विभाषितकवद्भाव उभयविषयः ; यथा--गवडयो, अश्ववस्वम् , हंसचक्रवाका:, हंसचक्रवाकम्। धवखदिरपलामा, धवखदिरपलाशम् , इति ।। प्रकृतेरन्यथात्वं विकृतिा, तत्र मवा वैकतः। सोऽपि चतुर्क- प्राधान्यविपरीता, सामर्थ्यविपरीतः, वाक्याधिकारार्थः, अतिरगामी च। तेषु प्राधान्यविपर्ययस्त्रिधा-पूर्व- पदार्थप्राधास्वविपर्ययः, उत्तरपदार्थप्राधान्यविपर्यय:, अन्यपदार्थप्राधान्यविपर्ययति । तत्र पूर्वपदार्थप्राधान्यविपर्ययोऽव्ययीभावो यथा-माकप्रति, अक्षपरि, वि, जन्मत्तगाम् . ..

·जारपकाशः इति; - - पञ्चनदम , सप्तगोदावरम , इति । उत्तर पदार्थप्राधान्यविपर्यय सत्पुरुषो यथा-- राजदम्तः, पूर्व- कायः, प्रापजीविकः, गोगर्भिणी, अश्वमतल्लिका, नोवृन्दाकः, इति । अन्यपदार्थप्राधान्यविपर्ययो बहुव्रीदिर्यथा- द्वौ वा त्रयो वा द्वित्राः, एवं पश्ययाः, आमन्नो दशानां आसन्नदशः, एव. मदूरदशः, एवं द्विर्दश द्विदशाः, एवं त्रिदशा इति। मामर्थ्यविपर्यवस्निधा- पदामामात , बाक्यामामात , वृत्त्यसामर्थ्यात् ; नत्र पढामामध्यं मापेनत्व यथा- - देवदत्तस्य गुरुकुलम प्रामं गन्तुकामः, ज्ञातचित्तः कान्तया, निवेदितात्मा गुरुभ्यः, कृतप्रस्थानो नगरात् , निष्पन्न बुद्धिः शास्त्रेषु, वाक्यामामर्थ्यमन्चपदविग्रहे यया- ब्राह्मणेभ्योऽयं ब्राह्मणार्थः सूपः, ब्राह्मणार्था यवागूः, मामो जातस्य मामजातः, एवं संवत्मर जातः, द्वे अहनी जातस्य द्वथहजातः, एवं द्वयह्नजातः इति ; वृत्त्यमामर्थ्य संबन्धे यथा--सूर्यमपि न पश्यन्ति असूर्यपश्या राजदाराः, पुनर्न गीयन्ते अपुनर्गेयाः श्लोकाः, श्राद्धं न भुङ्क्ते अश्राद्धभाजी ब्राह्मणः, एवमलवणभाजी भिक्षुः इति , तीर्थे ध्वाङ्ग इव तिष्ठती। तीर्था एवं तीर्थकाकः इति । अर्थाधिक्यं त्रिधा विशेष- णस्य, विशेष्यस्य, ममुदायस्य च ; विशेषणस्य यथा वर्षशतमायुरम्य शतायुः, जनसहस्रं बिभर्ति सहस्रंभरः, अश्रेणयः श्रेयः कना: अगीकृताः, अपण्डितः पण्डित उक्तः पण्डिनोक्तः, शस्त्रीव श्यामा शस्त्रीया.ा, परोऽयं व्याघ्र इव पुरुषव्याघ्रः, इनि; विशेष्य, यथा घृतेन पूर्णो घटः घृतघटः, वैथुन': अश्वरथः, दनोपसिक्त ओदनः दध्योदनः, गुडेन मिश्रा धानाः गुडधानाः, आयु प्रमती धूनः अअधूनः, श क भानः पार्थिवः शाकपार्थिवः इति ; समुदाय-५ यथा-- अभिः लधः कूपः वलत्यः कूपः, काके: पेया नदी का कोया नदी, बटाया मारूढः खटाढा जाल्मः, पात्र एव सभिताः पताः, एवं किंगजा जो न पी, किंगौः यो न वहति, इति । अत्र पूर्वयोरतिशयः, क्षेप: एका वन्य प्रतीयते । अन्तिरगमनं त्रिवा---- पूर्थिव त्यागात , त्यागात्याग र च; तत्र पूर्वार्थस्य त्य गो यथा तेलपायिका, शक्रतापः, अश्वकर्णः, पन्नाकुलः, सरकी, नागः, इति ; अयागो यथा- कृष्ण सर्पः, लोहितशाली, कालशाकः, गौरवरः, नरसिंहः दन्तलेग्यः इति; त्यागात्यागौ यथा सप्त पर्णान्यस्य पर्वणि पर्वणि इति समपर्णः, अष्ट पदाति अग्य पनी पङ्को इति अष्टापदम् , शत पत्राणामन्याः पुष्प पुष्पे इति शतपत्रिका, दर्शने दर्शने नवेव मालिका अन्या नवमालिका, नक्तमिव मालायामस्य नक्तमालः, कृता माला अन्य पुष्पैः इति कृनमालः, इति । उदाहृतप्रकाराभ्यामन्यः शेषः । स चतुर्धा- सूत्रशेषः, असूवशेषः, ज्ञापकशेषः, एकशेषश्चेति । तेषु सूत्रशेषनिधा-गमोक्तः, वार्तिकोक्तः, सामान्य कश्च ; तत्र ‘तिष्ठद्प्रभृतीनि' (पा. २.१.१७) 'पात्रेसमितादयः' (पा. २-१.४८) ' मयूरव्यंसकादयः' (पा. २-१-७२) . .. मग, कृष्ण- SP. 10.

·झारणकालाः . . an , , , समासान्ताः इति गणोक्तः ; यथा- आयतीगवम् , ममभूमि, उनम्बरमा कप, पिनीमूरः, अहंपूर्विका, माहोपुरुषिका, इति ; 'निरादयः क्रान्ताद्यर्थे पञ्चम्या' 'गमिगाम्यादि कृतापकतानामुपसङ्ख्या- नम् ' ' अव्ययानां बहुव्रीहिर्वक्तव्यः' इति वाति कोक्तः ; यथा निष्कौशाम्बः, ओदनबुभुक्षुः, क्रयायिका, पुटापुटिका, उच्चमुग्वः, अस्तिभोरा, इति ; 'सुप् नुपा' (पा. २.१.४) — पूर्णदिनिः' 'सपूर्वाञ्च' (पा. ५-२-८६,८७) 'कुशापाच्छः'' समासाच तद्विषयान (पा. ५-३-१०५,१०६) इति सामान्योक्तः; यथा- पर:शता राजानः, पर:महस्राः शरदः, पुनरुत्स्यूतं वामः, पुनर्नवं पयः, कृतपूर्वी कटम , काकतालीयो न्यायोऽयम् इति । अमूत्रशेषास्त्रधा- नामविषयः, कृद्विषयः, तद्धितविषयश्च ; तत्र अपरस्पराः क्रियामानत्ये,' 'पारस्कर प्रभृतीनि च मंज्ञायाम् , (पा. ६-१-१४४,१५७) 'पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम' (पा. ६-३-१०९) इत्यादि नभिविषयः; यथा-- अपरस्पराः मार्था गच्छन्ति, आश्चर्य वर्तने, पारस्कगे मुनिः, कास्तीरं नगरम , पृषोदरः कश्चिन्मयूरः पनी, इति 'उपपदमति' कुमतिपादयः' (पा. २-५-१९, १८) ' कर्तृकरणे कृता बहुलम (पा. २.१.३२) इत्यादिः कृतिपयः; यथा सुभकारः, पङ्कजम , ऊरी कृत्य, प्रजबी, अश्वक्रीती ; 'द्विगोलुंगनपत्ये' (पा.-१-८८) तिककितवादिभ्यो द्वन्द्व' (पा. २.४-६८) (पा. ५-४-६८) इत्यादिस्तद्धितविषयः ; यथा पञ्चमु कपालेषु संस्कृतः पञ्चकपालः, तैकायनयश्च कैतवायनयश्च निककितवाः, उपसरदन , देवराजः, महोत्र, मृगनेत्रा रात्रयः इति । ज्ञापक पत्रिधा. पि,विभि, प्रापि: । तत्र 'को: कत्तत्पुरुष,' पऽपि' (प. ६-:--' ० ' . १५) को उपक्षे च' 'कारकेऽन्यस्य दुक' · व्यनिहारे नवीन ना . . प . #saiनन्यतरस्यां डो' (पा. :-३-११०) 'दायाग दाया' 1. :--'५) : :; या- कदुष्णम् , अपचार, SI, अलुगुत्तरपदे,' 'पञ्चम्याः स्नोकादि: ' मनः पूर' याकरमान्यायां पराशताः' (पा. ६-१-१, २, ६, .) 'बग्निपइयो किदण्ड यथासंख्यमलु- रवक्तव्यः, षष्ठथाः अदमः फफियाः,' अप योगमतु] सप्तम्गाः' इत्यादिनिषेधज्ञापितः; यथा- ब्राह्मणाच्छंसी, आत्मनातृतीयः, परम्मैपदम् , पश्यतोहरः, आय हुलिका, अप्पुयोनिः इति । 'जनिकर्तुः प्रकृतिः' ' तत्प्रयोजको हेतुः' (पा. १- ४.३०, ५.) 'अरोनप्पान्नप्तृभ्यां घः' (पा. ४-२.०७) ' यथातथाचान्तः, 'वर्तमानसामीप्ये व मानवद्वा' (पा. ३-३-१३१) अपरस्पराः क्रियासातत्ये' (पा, ६-१-१४४) इत्यादिः प्रयोगज्ञापितः ; यथा- भूतहर्ता, दण्डनायकः, तनूनपात् , याथातथ्यम् , यत्नगौरवम् , क्रियासाफल्यम् , इति । एकशेषस्त्रिधा- मरूपाणाम्, असरूपाणाम् , सरूपाखरूपाणां च । तत्र सरूपाणां भिन्नार्थानामभिन्नार्थानां , । -- - अन्यमापका, विधा, इति । . ) . .

·शुजारपकाशा ६९ - . यथा- 3 रस्वती, दति ; . .. . - .. - भिन्नाभिन्नार्थानां च : भिन्नार्थानां यथा अौ, मापी, पक्षी, पानी, गावो; अभिन्नार्थानां वृश्नो, प्लसो, इति ; भिन्नाभिन्नार्थानां यथा--- अश्विनौ, पुष्पदन्तौ, गायौ, सारस युवाम , यूयम , इति । असरूपाणां सर्वनाम्नाम , मंबन्धिनाप , सहचारिणां च ; मर्वनाम्नां यथा- स च देवदत्तन तो, एतौ च यज्ञदत्तश्च एने, अयं च त्वं च युवान , अमू च त्वं च यूयम , त्वं चाहं च आवाम स च आयां च वयम संबन्धिनां यथा--- माता च पिता च पितरौ, स्वसा च भ्राता च भ्रातरौ, पुत्रा दुहिता च पुर्व', पिता च मातामहादयश्च पितरः, भ्रातरौ च स्वमारश्च भ्रातरः, पुत्राश्च दूनिगे च पुत्राः, इति ; गहचारिणां यथा-- दस्रश्च नासत्यश्च दस्रो, देवदत्तश्च विष्णुभित्रश्च विष्णुमित्रो, शैण्डग्य धूर्नादयश्च शोण्डाः, अर्चिश्च गोमयादयश्च अर्धर्चाः, पुरोडाशन धागादयश्च पुगेडाशा, छत्री च पदात्यादयश्च छत्रिणः। सरूपा- सरूपाणां भिन्नशब्दानां, भिन्न वचनानां, भिन्नलिङ्गानां च; भिन्नशब्दानां यथा-- गाय॑श्च गाायणी च गाग्यो, वात्म्या वात्म्यायनश्च वात्स्यौ, प्रथमश्च प्रथमानन्तरच प्रथमौ, भीमश्व भीममेनश्च भीमो, वक्रदण्टन कुटिलदण्डश्च वक्रदण्डौ, श्रीमांश्च लक्ष्मीबांश्च श्रीमन्ती, इति ; भित्रवचनानां यथा दे च दत्तश्च देवदत्तौ, तो च देवदत्नश्च देवदत्ताः ; एवं विष्णुभित्राः; कृष्णश्च सारश्च कृष्ण लागे, तो च मारश्च कृष्णमागः; एवं नीललोहिताः ; अपारश्च पारश्च अपारपागे, तो च पारपारश्च पारमःग: ; एबमपारपाराः, दांत ; भित्रलिङ्गानां यथा कुकुटश्च इ.कागे, श्रद्धा व इव , गाइच गावश्च गाव इमा:, वर भाइच बस्लिाइव बत्मका ३२, अश्वान अप्राइच अदा शुक्लच एका च शुकं च तदा शुकुम नामानि शुलान, इति । कथं घना कोपः ममामाबापा मति ? म पामधाने मति द्वन्द्वममा. नार्थत्वात; त्या ति...- अपाणां दू. द्वः, मानरूपाणामशेष इति । कोऽनयोः समानोऽर्थः ? पेयं युगपदायक णवचनना- पदायीनां नहावववेत्यर्थः । तदाद- अनुस्यूतव भेदाभ्यामेका प्रयोगाते । यस्या दहविकक्षा तामाईन्कशेपयोः ।। इति । तत्र यदा प्रयोगकन या बुद्धयाऽनेकमर्थभवगत्य यथावगतमे वाभिधातुमध्यवम्यते, तदैक. ज्ञानावच्छेदानिरूपितभेदस्यास्य भाशोऽभिधानासंभवादवयवशब्दाः संघातविषया विज्ञायन्ते; तद्यथा- धवखदिरी वृक्षौ इति । यद्येवम , यथा धववदिरपलाशमिति द्वन्द्वस्य समूहार्थत्वादे- कवचनम् , एवमेकशेषस्यापि प्राप्नोति । नैवम् ; द्वन्दुः समाहारेतरेतरयोगयोः, एकशेषः पुनः रितरेतरयोग एव ; तस्य हि समाहारपक्षे भिन्नाथ प्रतिपादकानेकशब्दनिवृत्तौ वचनमपि यद्यनेकार्थ न भवेत् केनानेकार्थः प्रतीयेत ? न हि वृक्ष इत्युक्ते वृक्षश्च वृक्षश्च वृक्षश्चेति कश्चिदप्यवैति । वस्मादानातोऽपि द्वन्द्वसमानार्थतया समाहार एकशेषोऽनभिधानादप्रयोगाई एवेति विज्ञायते । कुन्कुटो " ·हारकाशः -- द्वन्द्वे तु यधपि एकत्र यनान्नाने कार्थावगतिः, तथाऽपि अनेकशब्द प्रतिनियन्धनाऽमौ भविष्यतीति समाहारेऽपि न दोषः । एकशेपेऽपि यत्नानेकार्थाभिधानमामर्थ्य कथंधिद्भवति, भवत्येव तत्र समाहारकवचनम ; यथा- शुकुं वनं शुक्ला शाटी शुक्लः पटः इति तदिदं शुक्लमिति । यथा सोकस्यैव शब्दस्याने कार्याभिधानलामादेशशेषे अदातराणां निवृतिः, एवं द्वन्द्वेऽपि कस्मान्न भवति ? यदि भवेत , एक शेषादविशेषः प्रमज्येन । ममाहार एकवचन विशेष इति चेन् अने- कार्थों न गम्धेत ; न हि पलाशाप्रत्यु के पश्श ग्वादरश्च पलाशश्चति कश्चिदप्यवैति । अथ, यथा पितरौ भ्रातराबित्यादिषु शब्दान्तनिवृनावपि तदर्शऽवगम्यते तथा प्लनन्यग्रोधौ धवखदि- रावित्यादिषु द्वन्द्वेष्वपि कस्भान भवति ? उच्यते- शब्दशक्तिीपा भवति हि कश्चिदेकोऽपि शब्दो द्वयोरभिधायकः ; यथा- रोदसीशब्दो द्यावापृथिव्योः; कौचित पुनाववैकमर्थमभि- दधाते ; यथा-अधीते, अध्येति, इति । अत एव शब्दशकिदर्शी मुनिः केचिदवं विरूपध्वे- कशेषमारभते- ' भ्रातृपुत्रौ स्वसृदुहितृभ्याम ,' (पा. १.२-६८) 'पिता मात्रा' (पा. १ २.७०) इति ; अन्येषु तु द्वन्द्वमेवाभ्यनुजानाति ॥ ननु च, 'चार्थ द्वन्द्वः' (पा. २-२-२९) पर्यते ; म यथा ममाहोरेनरेनग्योगयोः, तथा समुच्चयान्वायययोरपि प्राप्नोति । नव , ममन यावाचययोः पानामनामान । कथम सामयम १ मापनमसमर्थ भवतीनि ; भवनानि; नादि-गौशाश्वश्च गछीत्यादिरकक्रियापेक्षः समुच्चयः, भिक्षामट गां चानवेत्यादिरनेक िकयास एवं च बाह्यापि या पदानां परस्परममामयम ; ममर्थश्व पदविधिर्भवति । ममाहारनातायोगाम्नु महत्वान समून्य च समूहिरूपत्वादवयवानां सनि मार लामो सवये ; गथा--- दिपलाशम, खटिर- पलाशाः, इति । एवं तसं समुदायकवान सहा वदित तरयोग कवचनव प्राप्नोति । नैवम , समाहार एवं परम्पग पवंशाव समाधवानापार्जन कृतास्यवः सरदामो- ऽभ्यनुज्ञायते, यस्यानभिव्यक्तावमाकर वाम नपुंगधन्वयि प्राप्नाति ; इतरेतरयोगः पुन ववभेदामुगातः सनातः, तम्य प्रवाई मिनीयमानत्वात् समुदाय ख्यानिबन्धनक- बचनमवयवेभ्यः प्रस्तूयते । तत्र याचा पचतात्यादी अधिश्रयणादिक्रियाकलापः प्रत्यवयवं परि- समाप्यते, तथा समुदायार्थोऽपि प्रतिपदं भाकल्येन परिममाप्यते । ततः एकैकस्य पदस्य समुदाय- निबन्धनः संस्कारो भवति । कथं पुनधनादयो निर्धारितार्थभेदाः पदान्तरस्यार्थमभिधातुं क्षमन्ते ? प्रवृत्तिानेवृत्ति समारोपात् ; यथोक्तम्- यथोक्तम्-' यदि प्रक्षरतीति प्तक्षः, न्यग्रोधोऽप्येवम् , यदि न्यप्रोह- तीति न्यग्रोधः प्लसोऽप्येवम्' इति । साहचर्यादिवगेन वा परस्पररूपापत्तिः । यथा-'सप्तमी शौण्डैः, 'अर्धर्चाः पुषि' ते विष्णुमित्राः, छत्रिणो गच्छन्तीति । तत्र यथा शौण्डार्धर्चादयः अन्वा चयः .

·कारप्रकार ? य- . . बहुवचनान्यथानुपपत्तिसमभिगम्यान पहचारिणो मिनरूपान् धूर्तगोमयादीनुपादहते, तथा धवादिशब्दाः प्रतीतार्थभेदाः साहचर्यादिनिमित्तानुरोधेन खदिरादीनुपाइदते । तथा हि- एकत्तिपदावरोधप्रतीतसाहचर्यो धवखदिशै; अत एव तयोरेव प्रत्यवयवनिवेशाद्वारचनं न भवति । कथं पुनर्धवादीनामर्थान्तराभिधानं शक्यमध्यवसातुम् ? यावता लोकः पद समु- दायादर्थसमुदायमवैति, नाक्यवात् । यदप्युक्तम- प्रवृत्तिनिवृत्तिसमारोपादिति, तदप्यसाम् ; न हि प्रक्षरतीति व्युत्पत्त्या न्यग्रोधः पक्षा, नापि न्यग्रोहतीति व्युत्पत्त्या प्रभो न्योधो भवति रूढानां हि धर्मनियमाय यथाक्वचिद्वथुत्पत्तिः क्रियते, न तु व्युत्पत्तिवशेन रूढयो- ऽवतिष्ठन्ते । नापि प्रकृतिप्रत्ययवदनाय पतिरकसमधिगम्गा धवादीनां समुदायार्थता । दप्युच्यते- शौण्डार्धर्चादिवत् धाशब्दः माहचर्यादिलभणया खदिरमुपादत्ते इति, तदपि न सम्यक सति श्रुत्यर्थसंभवे लक्षणाया अयो रत; न च खदिरार्थो धूर्तगोमयादिवल्लभयितव्यः, तस्य खदिरशब्देनैव सामाभिधानात् । एवं तर्हि, यदा धवलदिरादयः समुदायाः प्रविभागे- नान्वाचिस्यासिताः, तदा तमेव समुदायं प्रत्याय्यतयाऽभिनंधायावयवा उपादीयन्ते, न त्ववय- वार्थप्रतिपादनाभिप्रायेण । अतस्तस्यां युगपदधिकरणवचनतायां समीहितायां समुदायपरत्वा- दवयवप्रयोगस्य, नेपाभवयवानां प्रत्येकमनेकार्थत्वमुच्यते । किं पुनः प्रयोक्तुरभिप्रायमनुरुध्यन्ते शब्दाः १ येन तदभिसंधानात् समुदायमाभिद ज्युः । नेत्याह; अन्यत्राप्यवयवाभिधायिनां शब्दा- नामवयवमुखेन समुदायाभिधानसामयं दृश्यते ; यथा-सुरभि कुवलयम , यन्मधुरं राजतनम् , इति ; यदि हि सुरलिगमधुरः ब्दो गन्धरसमामाभिधायिनावपि गन्धरसादिसमुदायान् कुसुमफल- विशेषादीनवयवमुखेन नावद ने, कुशलयादिभिः मह सामानाधिकरण्यं विरुध्येत । सल मेतत् ; आत सगुदायामधानसामथ मवयवशब्दानाम् , किंतु सुरभि कुवलयम् इत्यादी सामानाधिकरण्येन तदधार्यते । द्वन्द्व तु निबन्धनमशक्यमवधारविनुमिति तस्यानुपपत्तिः । नैवम , समुदायाभि- धाम प्रक्रान्तत्वात् । यद्ये पट्टीमयाविति समानाधिकरणलक्ष गः पुनद्भावा प्राप्नोति । उच्यते; अर्थह कामान भवति दर्शनी गया माता दर्शनीयामाता ? अथ मतमेतत् -- प्राक् ममालाबत्र सामानाधिकरण्यम् , इहापि :: दोषो भवति ; न हि प्राक् समासात् सामानाधिकरण मन्त्र विद्यते । ननु च वाक्येऽपि समुदायप्रक्रमेजवावयवपदानां प्रयोगात् , कथमुच्यते प्राक् समासान् साग- नाधिकरपयं नास्तीति ? समुदायप्रक्रपस्य निर्निबन्धनत्वेनाप्रतीयमानत्वात् , जुवलयादिशब्दपा- मानाधिकरण्यं हि सुरभिप्रभृतीनामसमासेऽपि समुदायतानिवन्धनम् ; इह वेकार्थीभावः समुदा- याभिधाने निमित्तमिति वाक्ये सामानाधिकरण्याप्रसिद्धिः। एवमपि, विप्रतिषिद्धेषु युगर इधि- करणवचनताया अनुपपतिः; यथा-मुबदुःखे, जननमरणे, शीतोष्णे, इति; सुखाविप्रति- घातेन हि दुःखादयः, दुःखादिप्रतिघातेन च सुखादय इति । नैवम् ; सर्व एव शब्दा विपति- S.P.11 ·कारप्रकाशा .. षिद्धाः ; प्लक्षन्यग्रोधावित्यत्रापि हि प्लक्षशब्दः प्रयुज्यमानः प्लाथ संप्रत्याययति, न्यग्रोधार्थ निवर्तयति ; न्यग्रोधशब्दः प्रयुज्यमानो न्यग्रोधार्थं प्रत्याययति, प्लमार्थ निवर्तयति । तत्र चे- द्युक्ता युगपदधिकरणवचनता दृश्यते, इहापि युक्तं दृश्यताम् । एवमपि शब्दपौर्वा यप्रयोगादर्थ- पौर्वापर्याभिधानं प्राप्नोति । ततः किम् ? युगपदधिकरणवचनताया अनुपपत्तिः- लभन्यत्रोधी लधन्यग्रोधा इति; यथैव हि शब्दानां पौर्वापर्य तद्वदर्थानामपि स्यात् । नैवम् ; एवं सति, द्विवचनबहुवचनमोरप्यनुपपत्तिः ; पक्षशब्दो हि सार्थको निवृत्तः, न्यग्रोधशब्द उपस्थितः; स चैक एकार्थ इति तस्मादेकवचनमेव प्राप्नोति । विग्रहे खल्वपि युगपदधिकरणवचनता दृश्यते, किं पुनः समासे ; तद्यथा- 'द्यावा ह क्षामा,' 'दावा चिदस्मै पृथिवी सन्नमेते' (ऋ. ७. ६-११, २-६-९) इति । समुयात् सिद्धमिति चेत् , तन, समुदायस्यैकार्थत्वात् ; एकार्था हि समुदाया भवन्ति ; तद्यथा-शतं यूथं वनमिति । नायमेकार्थः ; किं तर्हि ? घुर्थो बह्वर्थश्च ; पभोऽपि धुर्थः, न्यग्रोधोऽपि द्वयर्थः। यद्येवमनेकार्थत्वात ‘बहुषु बहुवचनम्' (पा. १-४-२१) इति बहुवचनं प्राप्नोति । तन, बहुत्वाभावात ; याभ्यामेवात्रैको द्वयर्थस्ताभ्यामेवापरोऽपि । यद्येवमन्यवाचकेन शब्देनान्यस्य वचनं नोपपाते । एवं तर्हि प्लनस्य न्यग्रोधत्वात् न्यग्रोधस्य च पनत्वात् स्वशब्देनैवाभिधानं भविष्यतीति । कथं पुनः लोऽपि न्यग्रोधः न्यग्रोधोऽजी प्लक्षः स्यात् ? यावता कारणाद्रव्ये शब्दसंनिवेशो भवति । कारणाद्रव्ये शब्दसंनिवेश इति चेन कारणमुक्तं पुरस्तात्- यदि प्रभरतीत प्लश्नः न्यत्रोधे प्येतद्भवति, यदि न्योहती ते न्यबोधः, प्लक्षेऽप्ये द्रविष्यतीति । दर्शनं वै हेतुः ; न च न्यग्रोध प्लभशब्दो दृश्यते । दर्शनं हेतुरिति चेत् , तुल्यमेतद्भवांते ; प्लोऽपि न्यग्रोधशब्द दृश्यते। नन्वेतद्रवीमि- नेष लोक संप्रत्ययोऽस्ति, न हि प्लक्ष आनीयतामित्युक्ते न्यग्रोध आगीयो । द्वन्द्वविषयमेवैतदृष्टव्यम् ; युक्तं पुननियतांवषया नाम शब्दाः स्युः ? बढं युक्तम् , अन्यापि दर्शना ; तद्यथा- समानेऽपि रक्ते वणे गोलों- हित इति भवति, अश्वः शोण इति ; माने शुक्ले वर्णे ग.: श्वेत इति भवति, अश्वः कर्क इति । यदि तर्हि प्लश्नोऽपि न्यग्रोधः न्याधोऽपि जुक्षः, एकनैया तत्वादपरस्य प्रये गोऽनुप पराः । अनुक्तः प्लमेण यत्रोध इति कृत्वा न्यग्रोध शब्दः प्रयुज्यते । कथमनुत्त: ? यदि नोमवार पक्षोऽपि न्यग्रोधः न्यबोधोऽपि पक्ष इति । सहभूतावन्योऽन्यम्यार्थमाहतुः, न पृथग्भूतं । किं पुनः कारणम् ? शब्दशक्तेः स्वभावः ; प्रतिनियता हि वृत्तिवाक्ययोः शब्दानामाभिधा-शक्तिः तद्यथा- शस्त्रीश्याम देवदत्तेति । उपमानाने सामान्यवचनैः' (पा. २-१-५५) इति समासे शस्त्रीशब्देनावच्छिद्यमानविशोषवरुद्धः श्या माशब्दो यद्यपि न सामान्यवचनः, तथाऽप्यसौ देवदत्तायामुपमायमानायां वर्तते शस्त्री। श्यामा देवदत्तेति ; तदिदमुक्तम्- 'प्रागमिसंबन्धाद्यः सामान्यवचनः' इति समासमभिसंबन्धशब्देन दर्शयति ; यतस्तत्र विनिवृत्तविशेषान्तराकाङ्क्षाणि יייייייהייחודי חד חווייחוד - । । । । ।।।। ..

·धारप्रकाश राधासमीहितविशेषावरुद्धानि पदानि मोऽयं वृत्तिवाल्ययोर्विशेषः । किं च, निष्कौशाम्बिः, निर्वाराणसिरिति भेदे सति निरादीनां न क्रान्ताद्यर्थसंभवः । अपि च, गौरख वदरण्यम् , ले हित- शालिमान् ग्राम इति । 'प्राग्वृत्तेर्जातिवाचित्व न च गोरखरादिषु ।' यथा- स्निग्धकिसलय- मरण्यम् , मत्तमातङ्गं वनामेति । 'वृत्तिरन्यपदार्थ या तश्या वाक्येष्वसंभवः ॥' ( क्रयाक्रयिका, पुटपाटका, e- एवं च प्लान्यग्रोधौ प्लान्यग्रोन : इति द्वन्द्व पि महभूतयोरेवान्यार्थाभिधानं भवि- ध्यति, न पृथग्भूतयोरिति । अथवा, इइ कौचित् प्लअन्योधौ प्रथमकल्पिको ; कौचित् क्रियथा गुणेन वा अक्ष इवायं प्लक्षः, न्यग्रोध हवायं भ्यग्रो इति। तत्र प्रश्नावित्युक्ते संदेहः स्यात-किममी पक्षावेव, आहोस्वित् न्यग्रोधावेव, अथवा भन्यग्रोधाविति । तत्रासंदेहार्थो न्यग्रोध सन्दः प्रयुज्यते । सेयं युगपदधिकरणवचनता दुःना दुरुपपादा च । यदपि चास्या ज्ञापकं यात्रा ह मामा' इति, तदपि छान्दसम् । इदं तर्हि ज्ञापकमस्तु पर पल्लिङ्ग द्वन्द्वतत्पुरुषयोः' 'पूर्वदश्व- बडयौ' (पा. २.५-२६, २७) ; यदि ह्यत्र पक्कुटायूर्यों इत्यादिपु सहविवभा न स्यात् , अनर्थकः सूत्रारम्भः स्यात् । ननु च, तत्पुरुषस्योत्त पदार्थप्रधानत्तत्तत्र पर वल्लिङ्गतातिदेशोऽनर्थकः । ना. नर्थकः, तत्पुरुपस्य क्वचित् पूर्व 'दार्थ प्रधनत्व त्; यथ अर्ध पिप्पल्याः अर्धपिछली, पूर्व कायस्य पूर्वकाः, उत्तरं शरीरस्य उत्तरशरीरम, इति । यद्यवम् , प्राप्ता जीविकां प्राप्त जीविका, निष्क्रान्तः कौशाम्ब्याः निष्कौशाम्बः, अलं पान अलं पारि:, इत्यत्रापि प वल्लिङ्गता प्रप्ने ति । एवं तर्हि, द्वन्द्वेन नह निर्देशाच्च विषयोऽत्र नत्रगषो गृाते ; यथा- फलाफलिकति, अश्वमतल्लिका, कुमारीतल्लजकः, गोप्रकाण्ड म इति । अत्र हि, यथा धवश्च खदि- रश्चेति युगपदाधकरणवचनतायाम , नया समानाधिकरणताथामपि विशेषणविशेष्यावेन सं. मूछन्ताविवान्योन्यमी भवतः । तथा हि-- प्रयो नवतया महत्वाश्रयश्वासावल्पनर त्वेन लघुत्वात् ऋयिका चेत्युपपद्यते नीलोतालादिवद्विषणाव ष्यभावः । एवं फलाफलिका, पुटा- एटिफेरि । अश्वमतल्लिके यत्राश्वशब्दः .वर्तमानः सर्वाश्वावप्रहरूपेण प्रवर्तते; मनहि मा शब्दः शंसावचनः प्रमाना विशिष्टावहरूषणावच्छिनत्ति । यदि वा, मल्लिकले प्र. २ वचनं पूनाधिकभावमनपेक्ष्य : वर्तमानमनेनैव धर्मेण सर्वयोग्यं सत् अश्व इत्यनेन वि... - यातायां नियम्यते । ततो य--- शुक्ल कृष्ण यं मृगः सारङ्गः शवल इति वा, तथा अश्वम लिकेत्ये. तदुभयरूपोऽर्थ इत्युभयमुकटे ) इ. एवं कुम तल्लजकः, गोप्रकाण्डम इति । दोबम , अर्धपिप्पलीत्यादिषु षष्ठीममा सापवादेषु ५ लेना न प्रानाति । नैवम् ; तत्रापि अयं च तत् पिप्पली चापिप्पलीति, पूर्वश्चासौ क यश्च पूर्व काय इति नागनाधिकरण्यमेव परमार्थः। अत एव यत्र सामानाधिकरण्यस्यासंभवः, तत्र षष्ठीसमास एव भव ते ; या-वेद्यधं दनिगं मेरोः, , । । ..

·मारप्रकाशा स्वरार्धम , चूडिकाधम , पणार्धम इति । न च अर्यादीनामेवेष नियमः, यतोऽन्यत्रापि सामा- नाधिकरण्यस्य विवक्षाऽविवक्षाभ्यामुभयथा तत्पुरुषो भवति तद्यथा-- अग्रहस्तः, हस्तापम् , तलपादः, पादतलम् इति ॥ . - ननु च, 'चार्थे द्वन्द्व :' (पा. २.२-२९) इत्युच्यते ; चश्चाव्ययम् , सस्याव्ययसंज्ञा प्राप्नोति नैष दोषः ; पाठेनाव्ययसंज्ञा क्रियते ; न च समासस्तत्र पठयते । मा भूदपाठे संज्ञा, तथाऽप्यभिधेयवलिङ्गवचनानि भवन्ति ; यश्वेहार्थोऽभिधीयते, न तस्य लिङ्गसंख्या. भ्यां योगोऽस्ति । नेदं वाचनिकप अलिङ्गता, अमंख्यता च । किं तर्हि ? स्वाभाविकमे- तत् । तद्यथा-समानमीहमाना नामवी यानानां च केचिदर्थेन युज्यन्ते, अपरे न ; न चेदानी कश्चिदर्थवानिति कृत्वा मरर्थवादः शक्यं. भवितुम् , कश्चिद्वाऽनर्थक इति सर्वैरनर्थकैः। तत्र किमस्माभिः शक्यं कर्तुम ; यत्प्राक ममासाचार्थस्य लिङ्गमंख्याभ्यां योगो नास्ति, समासे च भवति ; स्वाभाविकमेतत । अथवा, आश्रयतो लिङ्गवचनानि भविष्यन्ति, यथा गुणवचनेषु । गुण- वचनानां हि शब्दानामाश्रयतो लिङ्गवचनानि भवन्ति । तद्यथा, शुक्लं वनम, शुक्ला शाटी, शुक्लः कम्बलः, शुक्लो कम्बलौ, शुक्लाः कम्बलाः इति । यदसौ द्रव्यं श्रितो भवति समासस्तस्य यल्लिङ्गं वचनं च तत्समामायापि भविष्यति । अथेह करन्न भवति-याशिवायं वैयाक णश्च, कठश्चायं बह चश्व, औक्थिकश्चायं मीमांसकश्चेति ? शेष इति वर्तते, अशेषत्वान्न भविष्यति । यदि शेष इति वर्तते- " उपानातं स्थूलसिक्तं तूगीगङ्गं महाहदम । द्रोगं चेदशको गन्तुं मा त्वा ताप्तां कृताकृते ॥” इत्येतन सिध्यति । नै दोषः; अन्याद्ध कृतमन्यदकृतम् । चार्थे द्वन्द्ववचने असमासेऽपि चार्थसंप्रत्ययादनिटं प्राप्नोति-" "अहहर्नयमानो गावं पुरुषं पशुम् । वैवस्वतो न तृप्यति सुराया इव दुर्मदी ॥” इन्द्रस्त्वष्टा वरुणो वायुरादित्यः' इति । नैष दोषः; इह 'चे द्वन्द्वः' इतीयता सिद्धम् ; कथं पुनश्चे नाम वृतिः स्यात् ? शब्दो हथेषः; शब्देऽसंभवादर्थे कार्य विज्ञ स्यते । सोऽयमेवं सिद्ध सति यदर्थप्रहणं करोति, तस्यैः . योजनम् ; - थैवं विज्ञायेत- चकृते- ऽर्थे चार्थ इति । कः पुनश्चकृतोऽर्थः ? समुच्चयः, अन्वाचयः, इतरेतरयोगः, समाहारः इति । तत्र द्वयोः सापक्षत्वात् समासो न भवति, द्वन्तु भवतीति प्रतिपादितं पुरस्तात् । ननु चैवम् , चकृतोऽर्थश्चार्थ इति पक्षे पूक्षन्यग्रोधावित्यत्र पक्षश्च न्यग्रोवश्वेति विग्रहः प्राणोति ; यावता न्यग्रोधश्चेत्यप्युक्ते गम्यत एतत् - तमोऽपि न्यग्रोवसहायः, न्यग्रोधोऽपि पक्षसहाय इति । तत्र को दोषः स्यात् ? पक्षौ च न्यग्रोधी चति यदुक्तं तन्न घटते । युगपदधिकरणवचनता- प्रदर्शनमात्रपरमेतन् , न त्वमेव परमार्थः । एवं हि क्रियमाणे एकत्र विंशतिश्च एकविंशतिः, द्वौ च विंशतिश द्वाविंशतिरिति द्विवचन बहुवचनं च प्राप्नोति। किं पुनरेकरिंशतिरित्यादयो द्वन्द्वाः ? - - .. ? .

·कारप्रकाश - . .. बाढम् । एकाधिका विंशतिरिति पक्षे हि संख्यास्वरो न प्राप्नोति ; स हि शतसहसमिति पछी- समासे मा भूदिति द्वन्द्व एवाभ्यनुज्ञायते । यद्येवमिनरेतरयोगपक्षे द्विवचनम् , समाहारपले तु नपुंसकत्वं प्राप्नोति । नैवम् ; 'लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वात्' इति समाहारेऽपि नपुंसक न भविष्यति । अथ द्वादशेत्यत्रापि समाहारः कस्मान भवति ? आ दशभ्यः संख्याः संख्येक ; अतः उतावयवसमुदायताषामितरेतरयोग एव प्राप्नोति ; यथा 'अधिकरणेता. बत्त्वे च' (पा. २-४-१५) दशेमे मार्दङ्गिकपाणविका इति । तदेतत् कृत्तद्धित समासभेदाद्विभक्तावयवं विधा प्रतिपदिकमभिहितम् । अथाविभ- क्तावयवमुच्यते । तदपि विधा-- नामरूपम् , अव्ययरूपम् , निपातरूपं च । तत्रानपेक्षितशम्द- व्युत्पत्तीनि यत्त्वभूताभिधायीनि च नामानि । तानि त्रिध!--एकार्थानि, अनेकार्थानि, एका- नेकार्थानि चेति ; तत्र, एकार्थानि यथा वृक्षः, कुरम् , कुमारी, वित्थः, शुकः, शीघ्रः, इन्द्रः, शक्रः, पुरन्दरः, कोष्ठः, कुसूलः, इति । अनेकार्थानि यथा- अक्षाः, माषाः, पादाः, अबयः, हरयः, गावः, भूतयः, पुण्डरीकम , पुष्करम , साम, ललाम, इति। एकानेकार्थानि यथा- दस्रो, नामत्यौ, पुष्पवन्नौ, उभौ, गोदसी, रोदस्यो, दाराः, वर्षाः, आपः, वनम् , पक्लिः, सेना, इति । प्रायेणालिङ्ग संख्याशक्तीन्यव्ययानि ; तान्यपि विधा-द्रव्यवचनानि, गुणवचनानि, बन्धवचनानि चेति । तेषु द्रव्यवचनानि यथा--- स्वः, प्र. तर , दिवा, दोषा, नक्तम् , सायम , विहायसा, भूः, शम्, शंयोः, मयः इति ; गुणवननानि गथा. उच्चैः, नीचैः, सुछु, अपछु, मुधा, अद्धा, मृषा, मिथ्या, अलम् , बलवत् , पृथक , विष्णक् , इति । संवन्धवचनानि यथा- समया, निकषा, बहिः, अन्तः, अन्तरेण, ऋत, आरात् , युगपत् , साकम् , अमा, सह, इति : अलत्त्ववचनाश्चादयो निपाताः । तऽपि त्रिवैष-रवतन्त्राः, परतन्त्राः, विशे- षपरतन्वाश्च ; तेष्वस्त्यादयः स्वतन्त्राः ; यथा ---- अस्ति, असि, अस्मि, एहि. महि, मृदुहि, मन्ये, जाने, पश्य, पश्यत, स्यात् , इति ; कर्मप्रवचनीयाश्चादयः परतन्त्राः-वृक्षमनु विद्योतते, उपा- जुनं योद्धारः, अप त्रिगर्तेभ्यो वृष्टो देवः, अभिमन्युरर्जुनतः प्रति, यदत्र मां प्रति स्यात् , अधि ब्रह्मदत्ते पञ्चालाः, अहं च त्वं च वृत्रहन , (ऋ. ६-४-२३) 'बायुर्वा त्वा मनुर्वा स्वा' (ते. सं. १-७-5-२), 'अहमेव पशूनाभीशे,' सरोजमिव ते मुखम् , न नूनमस्ति नो भा' (ऋ. २-४-१०) ' कस्विदेकाकी चरति' (ते. सं. ७.४-१८-१) इति । गतिप्रादयो विशेष- परतन्त्राः; यथा- प्रकरोति, पराकरोति, ऊरीकरोति, गुलगुधाकरोति, कारिकाकरोति, करोति, पटपटाकरोति, तिरस्करोति, पुरस्करोति, श्रद्धा, अन्तधिः, इति । अथानुकरणम् । तदपि विधैव-साध्वनुकरणम , असाध्वनुकरणम् , भव्यकमनुकरणं - , सार्धम् , . खाद्- ., P.11..

·भारमश: पात्र प्रथम मायक, निरर्थक प । तयोः सार्थकं यथा--- दि: पचत्वित्साह, अग्नी इलाह, स्पतीत्साह ; अत्र सार्थकत्वात 'तिमतिका', (पा 4-१.-२८) इति निघातः 'ईदूदेरिषचनम', (पा. १-१-११) इति प्रगृह्यत्वम , तिकन्तत्याप्रातिपदिकत्वे सुत्पत्तिश्च न भवतीति । निर- यथा- 'सुः पूजायाम अपिः पदार्भसंभावनाऽन्वबसर्गगहासमुषयेषु, (पा. १ ४-९४, ९६) ः समुपये'; अवार्थस्यानुकरणात् स्वधरूपत्वाच प्रातिपरिकत्वे सुपः श्रवणं भवतीति । द्वितीयम्- अशक्तिजम, अपभ्रंशत्र; तत्राशक्ति यथा- अहो ऋतक इति बकव्ये शक्तिबै- कल्यात् अहो लतक इत्याह ; अपभ्रंशो यथा- अपभ्रंशो यथा-हेरयो हेरय इति वक्तव्ये, असुरा हेलयो हेलय इति वदन्तः पगबभूवुः । तृतीयं निख, सोच ; तयोः निरखं यथा-- पटपटदिति रोति, पटपटायते । सोक्लेखं यथा- तदेतदेवेषा देवी वागनुवदति स्तनयित्नुर्दाद इति ; दास्यत, पच, एवम्वमिति तदेतत्रयं शिक्षेत-दमं दानं च्यामिति ॥ - - प्रत्ययविशेष एव शक्तिसंख्याविभागकद्विभक्तिः । मा त्रिधा- तिविभक्तिः सुम्चि- भक्तिः, अव्ययविभक्तिश्च । तासु तिरिभक्तिः पोटा-- परस्मैपदविभक्तिः, भात्मनेपदविभक्तिः, सार्वधानुफविभक्तिः, आर्धधातुकविभक्तिः, व्यक्तकाविरक्ति:, अव्यक्तकालविभक्तिश्च ; तासु परस्मैपदविभक्तिर्यथा- पचति, पचतः, पर्चान्त ; भात्मनेपदविभक्तिर्यथा-पच्यते, पथ्येते, पच्यन्ते ; सार्वधातुकमिभक्तिर्यथा-व्यपव्यत, न्यपध्येतां, व्यपच्यन्त ; आर्धधातुकविभक्ति- था-पपाच, पक्का, पक्षीष्ट ; व्यक्तकारूविभक्तिर्यथा-अपनीत् , अपचत , पक्ष्यते ; अव्य- कबाढविभकिर्यथा--- पचतु, पचेन , अपक्ष्यत इति । सुबिभक्तिरपि पोढा- कारकविभक्तिः, संबन्धविभक्तिः, शेषविभक्तिः, उपपदविभक्तिः, प्रधानविभक्तिः, अंबोधनविभक्तिश्च ; तासु कारक- विभक्तियथा--कटं करोति, दात्रेण लुनाति, ब्रामणाय ददाति ; भवन्धविभक्तिर्यथा--विधया गमः, पाय दार, गवां कृष्णा संपन्नक्षीरतमा इति ; शेषविभक्तिर्यथा--मातुः मरति, वृषस्य पर्ण पतति, माणवकस्य पितरं पन्थानं पृच्छति , पादविभक्तिर्यथा-वृक्षं प्रति विद्योतते विद्युत , नमो देवेभ्यः, ते देवदत्तात् ; प्रधानविभक्तिर्यथा- देवदत्तः पचति, चैत्रेण पच्यते, पीरः पुरुषः इति ; मंबोधनविभक्तिर्यथा-हे देवदत्त, ब्रजामि देवदत्त, आगच्छ देवदत्त, इति द्वितप्रत्ययविशेषोऽव्ययविभक्तिः । मा द्विधा-विभक्तिकार्यवती, अविभक्तिकार्यवती च । विभकिकार्यवती 'प्राग्दिशो विभतिः' (पा. ५-३-१), इति । सा विधा-विभक्तयादेशरूपा, प्रययादेशल्पा, प्रसयरूपा च ; तासु विभक्तयादेवरूपा यथा पञ्चम्यास्तसिल्' 'सप्तम्यास्त्रर' 'इदमोह.', 'किमोऽत', (पा. ५-३-७, १०, ११, १२) भवान्दीर्घायुरायुष्मान्देवानांप्रिय- योगे तेऽम्यासां चेति ; यथा--सर्वस्मात् , सर्वतः, यस्मिन् , यत्र, वे भवन्तम् , ततो भवन्तम्, ·सरप्रकाशा %3B . प्सन दीर्घायुषा अत्र दीर्घायुषा, इहायुष्मते अम्मै आयुष्मते, कस्य देवानां प्रियस्स क्ष देवानां प्रियस्त्र, इति ; प्रत्ययादेशरूपा 'तसंश्च' (५-३-८) तसिः। स च 'प्रतियोगे पवम्यास्तसिः' 'अपादाने चाहीयरहोः', 'अतिप्रहाव्यथनक्षेपेजकारे तृतीयायाः', तृतीयायाः', 'पठ्या व्याश्रये', (पा. ५-४-४४, ४५, ४६, ४८) 'आधादिभ्यश्च सर्वविभक्तिः', इति ; यथा-अभिमन्यु. रर्जुनतः प्रांत, शैलतोऽवतरति, शीलतोऽतिगृह्यते, देवा अर्जुनताऽभवन् ; आदो भादितः, प्रमाणेन प्रमाणतः, इति ; प्रत्ययम्पा-- इति ; प्रत्ययम्पा-- । सर्वैकान्यर्कियत्तदः काळे दा', 'इदमोहिन', (पा. ५-३-१५, १६), 'प्रकारबचने थाल्' था हेतौ च च्छन्दसि', 'इदमनमुः', 'किमश्व' (पा. ५-३-२३, २६, २४, २५) इनि ; यथा -- प्रर्बदा. एतर्हि , सर्वथा, प्रकथा, इत्थं, कथम , इति । अविभक्तिकार्याऽपि विधा-शब्दोका, अर्थोक्ता, प्रयोगोका च ; तासु शब्दोक्ता बथा- 'सप्तमीपञ्चमीप्रथमाभ्योऽस्तातिः', (पा. ५-३-२७) 'देवमनुष्यपुरुषपुरुमत्येभ्यो द्वितीयासप्तम्योबहुलम्', (पा. ५-५-५६) इति ; यथा-पुरस्ताद्वसति, पुरस्तादागतः, पुरस्ताद्र- मणीयम् , देवत्रा गच्छाते, मनुष्यत्रा वसति, पुरुषत्राऽभिनिविझते, ति ; अर्थोक्ता 'बबल्पार्था- छस् कारकादन्यतरस्याम', 'संख्यायाः क्रियाभ्यायत्तिगणने कृत्वमुच्' (पा. ५-४-५२, १७) इति; यथा बहु देहि बहुशो देहि, बहुभ्यो देहि बहुशो देहि, द्वौ हौ देहि द्विशो देहि, द्वाभ्यां द्वाभ्यां देहि द्विशा देहि, माषं मापं देहि माषशो देहि, पञ्च वारान् देहि पञ्चकन्यो देहि. इति; प्रयोगोक्ता 'तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः', 'तत्र तम्येव' (पा. ५-१-११५-११६); यथा- अमिना तुल्यमयं वर्तते अग्निवत , देवमिव भवन्तं पश्यामि देववत् , प्रामणेम मुख्यमस्मै दीयते ब्राह्मणवत्, व्याघ्रण तुल्यमस्माद्रिभेति व्याघ्रवत, मधुरायामिव पाटलिपुत्रे प्रामादाः मधुरावत्, श्रोत्रियस्येवास्य शुक्ला दन्ताः श्रोत्रियात् । तद्धिनविभक्तिरिति बत्तम्मे भग्ययप्रहणम , आधति, प्रत्युरसं, पारगङ्गम , पुरा, पुरा, स्वयं, साक्षात् , इत्येवमादीमा- मुपसंग्रहणामिति ॥ प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसजनम्' 'एकविभक्ति चापूर्वनिपाने' (पा. १-२- १३, ४४)। तत त्रिधा -- विशेष्यरूपम् , विशेषणरूपम् , तुस्यरूपं च; तत्र विशेष्यरूपं यथा- पुरुपोऽयं व्याघ्र इव पुरुषव्याघ्रः, पूजितोऽश्वः अश्वधरः, गर्भिणी गौः गोगर्मिणी, तोकोऽमिः अमिस्तोकः, कायस्य पूर्व पूर्वकायः, अर्ध पिप्पल्याः अर्धपिप्पली इति ; विशेषणरूपं बमा- रानः पुरुषः राजपुरुषः, दन्तानां राजा राजदन्तः, कष्टं श्रितः काश्रितः, जीविकामा- पत्रः पापनजीविका, नीलमुत्पलं नीलोत्पलप, उत्तमः पुरुषः पुरषोत्तमः इति ; तुल्यरूपं बाबीव श्यामा शनीश्यामा, खननासौ कुजश्चेति खञ्चकुम्बा, निर्गतः कौशाम्या: निजाम्बिा, चित्रा गावोऽस्य चित्रगुः, अ वृतीयमेषाम् अर्धचीचाः, . .

·कृष्णस्य -- रिणोऽस्य हिंमब्रह्मचारी इति । ननु च अधं तृतीयमेषामिति अन्यपदार्थो नोपपद्यते ; स हि तत्र स्यात, यत्र येषां पदानां समासः, ततोऽयम्य पदस्यार्थो भवति । नैष दोषः; अवयवेन ग्रिहः, समुदायः मम सार्थः। नन्वेवं सति, 'असिद्वितीयोऽनुससार पाण्डवम संकर्षणद्वितीयस्य वलं वर्धताम'। इत्याविषु द्वयोर्द्विवचनमिति द्विवचनं प्राप्नोति । नेवम , असिद्धितीयो यस्येत्यन्यप गर्थेनक एगोच्यो ; यथा- ‘जनार्दनस्त्वात्मचतुर्थ इति । यदि वा, द्वितीयशब्दोऽयमस्ति तीरान्तः संख्या पुरणः; अस्ति चाव्युत्पन्नः सहायवाची, तस्येह पर गम-- असिद्वितीयः अपिसहाय इत्यर्थः । आत्मचतुर्थ इति कोऽयं समासः ? नन्वन्यपदार्थ:- :-- आत्मा चतु': अभ्येति । आत्मना चतुर्थ इति तत्पुरुषः कस्मान भवति ? ' आत्मनः पूर मे' (पा; -1-1) इति तृतीयाया अलुझसङ्गात् । यद्येवम , अलुक् न वक्तव्यः ; धात्मना चतुर्थ इति वाक्यं भविष्यति ; आत्मच नुर्थ इति च वृत्तिः, न चात्मच तुर्ग इत्युक्ते बहुव्रीही तर पुरुष वा:र्थभेदो विद्यते, उभयथाऽपि चतुःसंख्योपलक्षित- समुदायप्रतालेः । नैवम ; एवं सति, राज्ञः मखा जिसखः इत्यात संबन्धादेतद्न्तव्यम् - नूनं राजाऽस्य सखा ; राजसनेति चार गन्तव्यमेतत् - गन सहाऽयमिति । बहुव्रीहित पुरुपयोरन्य रो न प्राप्ने ति । विभ; अस्यत्र विशेष:--- तत्पुरुषे ममासान्तो भवति; यथा--- 'स्वस्ति सोमसखाय ते '; हुव्रीही न भवति : यथा-- 'वृवं जाहे मरुत्सखे' इति । इहापि तस्ति विशेष तत्पुरुषे आत्मना चतुलाध्यमेतत् ; बहुव्रीक्षावात्मचतुर्थमाध्य- मेतदिति । अपि च, अन्यथाजातीयः प्रा यासंपत्ययः. अन्यथाजातीयः खल्पनुमानेन भवति ; तवायं राज्ञः मखा, आनना च र्थ इ.ते प्रत्ययःसंबन्धस्योभयनिष्ठत्वात नूनं राजाऽप्यस्य सखा, आत्माऽप्यम्य चतुर्थ इ यनुमानन । एवं बबीहावपि द्रष्टव्यम् । अथ यथाऽऽत्मचतुर्थ इति समुदायस्यैकार्थत्यादेकवचनम , एवमर्धतृतीया इत्यवापि कस्मान्न भवति ? अन्येऽपि टेकार्था एव होकार्था एव समुदाया भरीत; तद्यथा- शनं, यूथं, वनमिति । विषम उपन्यासः; आत्मचतुर्थ इत्यत्र हि हि पहुव्रीहिणोपमर्जनीकृतपनीयमानपरसंख्येयसमानाधि- करणात्मचतुर्थशब्दशक्त्यभिधेयो जनार्दन एकोऽस्येत्यन्यपदस्यार्थः प्रतिपाद्यते; तु अर्थतृतीयान्दशत्यभिधेयास्त्रया संख्येयाः । तन ययेकवचनं वाक्ये वृत्तौ वा भवति, केषां तद तृतीयं भवति ? भवति ? नन्वेवमपि, अतृतीया द्रोणा इति द्रोणशब्दः समुदाये वृत्तो नार्धे वर्तते । नैष दोषः ; समुदायेषु वृत्ताः शब्दाः अवयवेष्वपि वर्तन्ते; पूर्व पत्राला उनराः कुरवः इति । अथ, द्वौ द्रोणावर्धाढकं च कर्तव्यमर्ध- तृतीया द्रोणा इति । न कर्तव्यम् । समुदाये शब्दाः प्रवृत्ताः तेष्ववयवेषु वर्तन्ते, योऽवयवस्तं समुदायं न व्यभिचरति ; यथा-द्रोणार्ध द्रोणम् , आढकार्धमाढकम् इति । : -. .. . इह तद्यथा ·मगरप्रकार .. . यद्यधं तृतीयमनयोरिति विग्रहः क्रियने, को दोष: स्वान् ? षष्ठवर्षो नोपपद्यते ; किं हि द्वयो- स्तृतीयमधं भवति ! भवानपि पृष्टो व्याचष्टाम । अथेह देवदत्तस्य भातेति कः संबन्धार्य: । एकस्मात् प्रादुर्भाव इति चेत् , वातं तत् ; तद्यथा-सथिकानामेकप्रतिश्रयद्विजानां प्रातरुत्थाय विप्रतिष्ठमानानां न कश्चित्परस्परमभिसंबन्धो भवति एवंमातीयकं भ्रातृत्वं ना, तत्र चेयुक्तः पष्ठयर्थो दृश्यते, इहापि युक्तो दृश्यताम् ; द्वयोर्झनुमन्मा वतीयो भवति । दृश्यते चा यत्रापि द्वयोस्तृतीयेन संबन्धः ; तद्यथा- निसर्गभिन्नास्पदमेक संस्थमम्भिन्द्वयं श्रीश्च सरस्वती च । कान्वा गिरा सूततया च योग्या त्वमेव कल्याणि तयोस्तृतीया ।। इति ।। नन्वेवम , अर्धतृतीया भानीय लामित्यर्धाममं न प्रानानि, बहुवचनं च नोपपद्यते । नैष दोषः ; भवति हि बहुव्रीही तद्दुजमविज्ञानमपि ; अयथा ---शुक्बालभमानय, ले..ह. लोष्णीषा ऋत्विज्ञः प्रचरन्ती दुध आनीयन, तद्गुमाश्च नपर्रा-त । बढुवचनं तु द्वित्रादिव- दुपपद्यत इति ; तन था भावीप लामिति प्रपामनिव द्वयोरानयनपक्षे बहुवचन- मुपपन्नं भवति, नभेहापि भविष्यसि । विषा अपन्यासः, तत्र हि द्वौ बेत्युक्त बयो वेति मम्वत, बया वेत्युक्त दो वेति गम्मद; सैषा समानाधिकरणपदार्थपञ्चकाधिष्ठाना वाक् ; तत्र युक्तं बहुवचनम् ; इह त्वयं तृतीयमनयोरित्यु, यद्यपि भन्यो प्रयाणां रणस्तृायो भवतीति, नथाऽपि समासेऽन्यपदार्थपरतया स्पारेवाभिधानाद्बहुवश्वस्य नोत्पत्तिः। तद्गुण विज्ञानमपि समासाभिधानपक्ष एवोपपद्य से ; ममासश्च सामथ्र्य सी भवति ; मामध्यं च वृत्ति- वाक्यबोरकार्यम बच्च नदोपजायत, यदि वृत्ताकिा वाक्येऽपि लभानार्थम बहुवचन भवति । .. .. . - - .. अब सिब्रह्मचारीति कोऽयं ममामः ! के सब्रह्मचारिणोऽम्मेति । २ : सब्रह्मचारीति कर्मधारयः कस्मान भवति ! भवति, यदि श्रेपो गम्यते, यथा-किंराजा यो न रथति, किंगाः यो न वहति । केषां सब्रह्मचारीति तत्पुरुषलाई भवतु । कठ इति प्रतिवचनं नोपपद्यते न ह्यन्यत् पृष्टेनान्यदाख्येयम ; अत: कठानामिति प्रतिवक्तव्यं भवति । बहुत्रीहा प्येतचुल्यमेव ; बत्रापि के सब्रह्मचारिणोऽस्यति बहुवचनप्रश्ने कठ इति नैकत्रचनेनोत्तरं भवति । नैष दोषः ; भी करवाणीति न्यायेन भविष्यति । तद्यथा--- कश्चिदाह- अग्नौ करवाणीति, तत्र कुर्विति तत्कनु. ज्ञाते कर्माप्यनुज्ञातं भवति ; अपर आह–अनौ करिष्ये ; तत्र क्रियतामिति कर्मण्यतुझाने काव्य- मुज्ञातो भवति । एवं यथैव के सत्रभचारिणोऽस्येन्युक्ते कठा इति प्रत्युक्ते संबबादेतद्न्यो .. S. P. 10 ·বায়াঃ अयमपि कठः ; तथा कठ इत्यप्युक्ते संबन्धादेतदवगन्तव्यम्--तेऽपि कठाः। समासेन तु प्रति. निर्देष्टुमशक्यम् , उपसर्जनं हि तत्र ते भवन्तीति । . . - ऐकपचं समासः । स त्रिधा-उपश्लिष्ठक्रिय , गमितक्रियः, अक्रियश्च । तेषूपश्लि- ष्ट्रक्रियो द्विधा- उभय स्वक्रियः, अन्यतरस्यक्रिय ; तयोरुभयकि यो यथा-कून कृतम् , क्लिष्टा- शिरम , स्नातानुलिप्तः, भ्रष्टलुम्चित्तः, कृष्टातिकृष्टम् . क्रयाऋयिका इति ; अन्य र स्थक्रियो यथा- भोज्योष्णम , प्राप्तजीविकः, आहिगांमः, कश्रितः, काकपणा, इध्मप्रश्चनः, इति । गमितक्रियो द्विधा---- ३३ कर कः, अन्य कारकश्च ; योरुभयका को यथा--- वनोपस : मोहनः दध्योदरः, गुडेन मिश्रा धाना गुडधानाः, शङ्कुलया कृतः खण्, शकुलाबा, अभ प्राक शौण्डः अनशै :, कण्ठे स्थितः कालो यस्य कण्ठेकालः, प: १ कपाका कुन: "कपालः, इति ; अबतरकारको या- प्रगत आचार्वः प्राचार्यः, अतिक्रान्तो माला 'तिभालः, अक्रुष्टः कोकि नया अवकोकिलः, ग्लानो ऽध्ययनाय पर्यःययनः निष्क्रान्ताः कौशाम्य : निकै शाम्बि', प्रपतिनानि पल शान्यम्य प्रपल शः इति । अक्रियो द्वेधा वस्तुरूपः, अस्तुरूप. ; तो स्तुरूपो यथा- - उपकुम्भा , त्रिभुवन , नीलोत्पलम , गजपुरुषः, चित्रगः, धवग्ना गै, इति : अ. रूपो यथा--अधिस्त्रि, 'त्युर सम , यथाशक्ति, याउदमाम , पारेगङ्गम . मध्ये पाइप , इति । अयं तु उपश्लिष्टक्रियो गांमतक्रियश्च भवति । यथा अ.यतीगवागच्छत्या िष्ठद्गुपतिष्ठते । निकुच्च कर्ण शार्दूलोऽपोह्य :च्छी प्रधावति ।। . " - यथा च - शलाकापर्यभिचूतं चतुष्पर्य अपर्याप । विपर्यस्ते विधौ पश्य लादेरपि जायते ॥ केशाकेशि, वाहूबाहवि, १७ादण्टि, मुम-टि, इत्यपि गरि क्रियमसत्त्वरूप केचित् ; यथा--- रोपावेशादाभिमुरव्येन कोचिन्नामग्राहं रहसैवोपजामौ । भित्त्या हेती मल्लवन्मुष्टिघातैर्मन्तौ बाहूबाहवि व्यापजेताम् ।। केचित्पुनरम्य वस्तुरूपत्वं ब्रुवते । यथा--. दण्डादण्डि न कुर्वन्ति न कचाकाच कोकिलाः । तथाऽपि जितमेवाभिर्वाग्भिरेव जगत्रयम् ।। इति । अतः पुनरेतत् यहेकदा इण्ड्यादण्ड्याइयः सत्त्वरूपाः, अन्यदा स्वसत्त्वरूपा इति ? ' तेनेदमिति सरूपे' (पा. २.२.२७) सूत्रस्य व्याख्यानभेदान् ; तत्रास्य सूत्रस्यायमर्थः --द्वे समा. 'तत्र ·धारप्रकाशा नाकृती शब्दरूपे अन्यपदार्थे समस्येते-तत्रति तनेति च। कः पुनरिहान्यपदार्थः ? केचिदाहुः इतिशब्दस्य प्रकारवाचित्वादिस्थमिति ; केचित्पुनः-इदमित्थमिति । तब पूर्वस्मिन् पक्षेऽसत्त्व- रूपता, इतिशब्दस्यासत्त्ववाचित्वात् ; उत्तरम्मिन् सत्त्वरूपता, इदमिति सर्वनाम्ना बस्तु चषपरा. मीन । कः पुना हेतिशब्दार्थः १ योऽमौ तधिकरण तेनेति करण वा इदमर्थानुयानिकी इतिकर्तव्यनारूपा क्रिया, तत्र गृहीत्वा तेन प्रहत्य इत्यादिकः पर्वनानार्थी य तदिति तदिति व्यपटे- शाईग्रहणप्रहरगादिकानाः क्रियायाः माध्यं युद्धादि । तदाह चन्द्रगोभी -- तत्र गृहीत्वा तेन प्रकल युद्धे म मप्सुका भवति ' इति । किमेतद्वतव्यः ? न •क्तगम । कथमनुस्यमा गम्यते । मरूप' इत्यकोषापवादन द्वयोः विकरणयोः करणयोश्च तुल्यकालनिर्देश'त; न हि द्वयात्म- बलयोः प्रनयो गनोापारमन्नो द्वयाधिकाण : काय ची तुल्यकाल निर्दे। भवति । तथा- ऽपि युद्धादानियलो न लभ्यते ! कः पुनगह --नियम इत? युद्ध हणादेन्यत्रापि प्रयोगान; हम्मे हम्ते च गृहीता मित्राय एवं ममर्पगति ,म्नाति, लिभ , गालिनिय प्रय रहामा गालीगालि इति ॥ पर्यः पयनइछात्रः, "नु च अन्यपदार्थ बहुव्रीहित्युिच्य ान विस्त पटुटुः, पुनरुत्स्यूत वामः, श्शताः शारदः, इति सामान्यसमा सानाम् ; स्वयंधौता पादौ, सा में मन्नं, अंगीकृताः पत्तया, इति विशपसमासाना , विनिकत्तप्र ढो , समापिङ्गलो प्रावा, ईपत्कागऽश्मनि विशेषक- सामानाम ; अवकोकिलं वनाम , नि काम्बिः मार्थः, :नि पादिममामानाम; शस्त्रीश्यामा देवदत्ता, अवतप्तेनकुलथिनं तबैतन , कूपमण्डू को माणवकः, इन्युपमानममामानाम् ; राजवल्लभा वलभी, वर प्रदेया कन्या, मासो जातोऽस्येति षष्ठी-मासानाम ; कष्टांश्रतो रि, वृकभीता न्यः, अकुलाखण्डः पागण्डः, इति कारकममामानाम ; अश्राद्धमोजी बाह्मणः, पुमाननेकः पदार्य:, इति नबसमासानां व बहुव्रीहिसंज्ञा प्राप्नोति। नैव; नपामम्म- पदार्थत्वं समासेन क्रियते, आप तु गुणवचनत्येन । यदसौ द्रव्यं श्रिता भवनि गुणः, मस्त मल्लिङ्ग बचनमर्थो वा स तस्यापि भवति ; नद्यया ----शुक्ल वस्त्र , शुक्ला शाटी, शुक्छः कन्बलः, गुल्छी पटौ शुक्लाः पटाः, इति । कथं पुनः विस्पष्टपटु' भृतीनां मामान्यसमासता १ 'विस्पष्टा- दीनि गुणवचनेषु' (पा. ६-२-२४) इति ज्ञापकैः समासावगमे विशेषसमानसंज्ञाभाव 'सह सुपा' (पा. २-१-४) इति समासाभ्युपगमे च 'प्राक्कडारा मालः' (पा. २-१-३) इति समासस्य समाससंज्ञाश्रयणात् । कथं स्वयंधौतादीनां विशेषसमासता ? ' स्वयं केन' १.२५, २७) इति स्वयंमामीतिशब्दयोवृत्तिवाक्याविशेषेऽपि स्वरकपद्यार्थमेव सभासारम्भात् । 'श्रेण्यादयः कृतादिभिः ' (पा. २-१.५९) 'सव्यर्थे ' इति च वृनावर्थविशेषात । कथं छिन्नप्ररूडा सामि' (पा. २.

·कारप्रका: प्राधीनां नां विशेषणसमासता ! छिन्नश्चाजी अरूढश्वेत्यादिप्रकारेण विशेषमविशेष्यभावात् । ननु च, यदा छिन्नो न तदा प्ररूडः, यदा प्ररूढो न ता छिन्नः ; तत्कथमर्थयोः परस्परमसंमूर्छनायां समानाधि- पलक्षणो विशेषणविशेष्यभावो भवति ? य एव छिमः स एवायं प्ररूडः इत्यनुसंधानात् । अमेह कथम् कृष्णपिङ्गल इति ? चोखाध कृष्णो भागः न म पिङ्गलः, यस्तु पिङ्गलः म न मुष्ण इति । समुदायेषु वृताः शब्दा अअथवेषु वर्तन्ते ; यथा---पूर्वे पञ्चालाः, उत्तराः कुरव इति । यदि वा कृष्णावयवयोगात । एव कृष्णः, पिङ्गलावयवयोगात् । एवं पिङ्गल इत्युप- पवते सामानाधिकरण्यम् । अथ, ईषदित्यनेन किं विशेष्यम ? कडारगुणयुक्तः पदार्थः । कथं पुनरव्ययानामसत्त्ववचनवे सत्त्व तार्थविशेषणत्वं भवनि ? क्रियाविशेषणत्वात् । का पुनरत्र किया ? कडारेण गुणेन होगः। यदि अव्ययानां केषांचित् सत्त्वगन्धित्वेन शक्तियोमादिः सरवध दृश्यले , बथा- दोपान मह:, दिवा भन्या रात्रिः 'दिवाकर द्रश्नति यो गुहासु लीनं दिवा भीलवान्धरम', ति । 'अहवति मिनहारिणि न त्वं योपामि कोषाऽसि' इति । एकमयमाप सत्त्वगन्धित्वेन गुणं विशिंपन् द्रव्यं विशेषीयध्यति । कडारं द्रव्यमेव भान विशेषप्रति ? यथा ... इंपन्ध्र कातन्त्रम इनि। लथा मनि गुणस्येपदावो न लभ्यते ; तदुक्तम्- ईपद्गुणवचनेन' इति । अथ कथं द्रवरचनैः समासः ? यत्र हि कश्चित् क्रियावाची शब्दः प्रयुज्यते, बत्रैव प्रादीनां प्रयागो भवति । उच्यते, प्रयोगादेवैतद्गप-नूनमय प्रयोगार्हः शब्दो न प्रयुष्यते, येन प्राः मामध्यमिति । तचथा-धूमं दृष्ट्वाऽमिरति गम्यते । त्रिविष्टब्धयं च दृष्ट्वा परिव्राजक इति । के पुनरत्र प्रयोगाः शब्दाः १ ये कृदन्ताः कर्मकर्तृवाचिनः , तद्यथा--अवकुष्ठं काकिर या अवकोकिलम , परिग्लानो- ध्ययनाय पर्यध्वयनः, निष्क्रान्तः कोशाच्या निष्कौशाम्बिः, इति । अथ कथं शस्त्रीश्यामादय उपमानममासा उपपद्यन्ते ! · उपमानानि सामान्यवचनैः' (पा. २-१-५५) इत्यादिभिः। यद्येवम् , ' इवेन विभक्त थलोपः पूर्वपदप्रकृति स्वरत्वं च ' इति न ब कन्यम् , बाममी इच, कन्ये इव, इसादिप्रयोगाणाम् * उपमानानि नामान्यवचनैः' इत्यननैव मिद्धेः; विभक्तबगेपमात्र पुनरलक- प्रकरणे वक्तव्यं भवति । उच्यते-नायमिवानन्दः सामाभ्यवाची, अपि तु सामान्यबोचक तथषानेत्रे नीलोत्पले इत्युक्ते तदाकारकान्तादयः प्रसीयन्ते । अनीश्यामेलादिषु साक्षान् सामान्यवचनः श्यामाशब्दः प्रयुज्यते । अब, अवतनकुलखितीमत्वन कथम् ! न यमुपमा- साम्, अपि तु क्षेषे । उपमानेनाल लेपो मम्मते -अवतप्ते नकुलस्वेव स्थितं तवैतचापलमिलि बथाऽवतप्ते नकुलश्चिरस्थाता न भवति, नङ्कस् कार्यमारभ्य पश्चिरं बत्र नावतिष्ठले स एवमुच्यते- अवतप्तेनकुलस्थितं तवैतदिति । एतेन ऋषमण्डूक इलपि व्याख्यानम् ; यथा समहूक: कक्षा- दाहिरनिःसरन् देशान्तरव्यवहारं न जानाति, सभाऽयं वाहिनिसरन् न देशान्तरव्यवहार- ·शारप्रकाश ८३ ७ वेदी ; स एवमुच्यते--कूपमण्डूकोऽयमिति । अथ राजवल्लभेलादयः कथं षष्टीसमासा ! यतो राजवल्लभेत्ययं बहुव्रीहिः कम्मान भवति-राजा वनभोऽस्या इति ? अचेतनत्वेन वलभ्या बालभ्या - योगात् । राज्ञस्तु वल्लभेति भवति । तत्र राजा निझावस्थाः, स्वभावतः सामान्यात प्रच्युतः, सामान्ये व्यवस्थितस्योपकर्तुगशक्तेः । संबन्धिनामान्यापेक्षः; संबन्धिविशेषापेक्षा वा, संबन्ध्य - न्तरस्य व्यवच्छेदार्थ प्रवृत्तेः, उभयाधिष्ठानत्वे सत्यपि संबन्धस्य परार्थमुपादानादुद्भुत संबन्धप्रवृत्तिः, उपजातप्रातिपदिकार्थव्यतिरेकः, आत्मनि संबन्धोपभोगात् प्रधानेऽप्युपयुज्यमानसंबन्धपष्टयन्त. उपादीयते । प्रधान नि चानिर्घातार्यानि प्रथमयैव विभक्तपा युज्यन्ते ; तद्यथा-' 'क्ष पुनरिदं ठितम ? भ्राजा नाम श्लोकाः' इति । ततश्च वल्लभाशयोऽनिर्मातार्थवादात्मव्यपदेशाय स्वार्था- दप्रच्युनः स्वभावतो विशेषवृत्तिः, भमप्यर्थित्वे गुणानामेयोपलम्भात् ; परत इदंकारं लिप्समानो निर्मातार्थेन संबन्धिना स्वार्थविशेपे नियम्यमान उपरतोत्सुक्य औदासीन्येन प्रवर्तते । तत्र भेदा- धिष्ठानस्य संबन्धस्य वाचिका पष्ठी, पदान्तराभिधेये संबन्विन्या कालावता गुणपदेन विशेष्यमाणा गुणपदस्था श्रयत, विशेषविषयत्वात्समासस्य । गुणात्र स्वार्थोपसर्जनप्रधानार्थोपपादिनो मेरे विनिवर्तमाने भेदाधिष्ठान संबन्धमभ्यन्तरीकृत्य प्रवर्तन्ते । वत्र राजवल्लभेति संबन्धे प्रातिपदिका- थतामापाद्यमाने तद्विपया पष्ठी, स्वभावतो निवृत्ता कार्यार्थ सामान्येन प्रपक्ता 'सुपो धातुप्रानि- पदिकयोः' (पा. २ - ४.७१) इति शास्त्राद्विनिवर्तमाने वाऽन्याख्यायते । अथ वरप्रदेमा कन्येति कोऽयं समासः ? षष्ठीतत्पुरुष एव ; यथा--देवदेयं पुष्पप , ब्राह्मणदयं धनमिति । नन्वेवम् , एते चतुर्थीसमासाः कस्मान भवन्ति ? 'चतुर्थी तदर्थार्थवलिदित मुखरनितैः' (पा. २.१.३६) इति तदर्थादिष्वेव तत्समानानान ! तादर्थ्य एव हि तर्हि ममासा भवन्तु ; यद्धि यस्मै प्रदीयने वदर्थमेव नद्भवति । नैवम ; न तादीमात्रे चतुर्थी समस्मने ; गया-अवहननायोक्खपम् ; अपि तु प्रकृतिविकारतादर्य ; यथा -यूपरूपाया विकृतेः प्रतिभूतं दारु सदार्विनि। ननु च नात्र प्रकृतिविकारग्रहणमस्ति ; एश्यते चाप्रकृतिविकारभावेऽपि, तिविकारभावेऽपि, अश्वमामः, असुरम् , 'अथातो धर्मजिज्ञासा' इति चतुर्थीसमासः; तत्कथमुच्यत प्रकृतिविकारतादर्ये एव चतुर्थ्याः मामर्थ्यमिति ? आचार्यप्रवृत्तिापयति बदथ बलिरक्षितप्रहगं करोति --यथाजातीयकानां च समासे बलिरक्षितग्रहणमपुनरक्तं भवति, तथाजातीयकानां समासः । विकृतीनामेव चतुर्थ्यन्तानां प्रकृतिभिः मह समासे बलिरक्षितग्रहणमपुनरुक्तं भवति, न तादयमाने । अश्वघासादयस्तु षष्टीसमासा भविष्यन्ति । यद्धि यदर्थ भवति, अयमपि तत्राभिसंबन्धः--तस्येदमिति ; तपथा-गुरोरिएं यदुर्वमिति । वादर्थ्यमपि संबन्धविशेषः ; विशेषे चावश्यमेव सामान्यं संभवति । न चैतत्कर्मा- दिध्वपि न दृश्यो-मापागामश्रीयात् , श्रुतं ते सर्वमेवैतत् , इति । ननु च वरप्रदेया कन्योर यदि ददातिप्रयोगेऽपि न संप्रदाबम, संप्रदानेऽपि न चतुर्थी, कोऽन्यखायोर्विशेषो भविष्यति । .. .. s. P.128.

·- स - कः पुनराह--नात्र संपदानम् ; संप्रदान वैषा चतुर्ध्यर्थे षष्ठी ; दृश्यते हि संप्रदानादौ षष्ठी- चतुर्योरविशेषण प्रबोगः ; तद्यथा---'हिमवतो हस्ती' ' पुरुषमृगश्चन्द्रमसे' (ते. सं. ५-५-११, १५) — न वा अरे जायायै कामाय जाया प्रिया भवत्यात्मनस्तु कामाय जाया प्रिया भवति' (बृ. २.४.१) चिगव दृष्टः, चिररात्राय दृष्टः, रोचते मम घृतं सह मरैः शालयो दधिशरं क्रमकाच' 'पृतमेव ममापि रोचते शृत शीतं च मनकरं पयः' इति । अथ मामजातोऽत्रमिति प्रियानो- ऽयं समामः ? उत्तरपदार्थप्रधानः । भणाऽनेनान्य रु तरपदार्थप्रधानर्भवितव्यम । अन्येषु चोत्तरपदार्थप्रथानेषु यैवासावन्तर्वर्तिनी विभक्तिस्तस्याः समासेऽपि श्रवणं भवति । तद्यथा-राज : पुरुषो राजपुरुषः इति । इह पुनर्वाक्ये षष्ठी, “मा प्रथमा । केनैतदेवं भवति ? योऽयो माप जातयोरभिसंबन्धः स ममामे निवर्तते, अभिहितः मोऽर्थोऽन्नभूतः पानिपारेकार्थः संपन्न इनि, तत्र 'प्रातिपदिकार्थे प्रथमा' इति थमा भवति । न तहींदानीमिदं भवांत....मामजातस्येनि । बाझं संवन्धिनमपेक्ष्य भविष्यति । न च 'कालाः परिमाणिना' (पा. २-२.५) इत्यनेनायं समासः । न च जातस्य मामः परिमाणम् , अपि तु विशद्रावस्य ; यथा ---द्रोणो बदराणां देव- दत्तस्येति न देवदत्तस्य दोणः परिमाणम् , अपि तु बदगणाम ; तदाह कालस्य येन ममा- सस्तम्यापरिमाणित्वादनिर्देशः' इति : किं पुनर्भयान कालं मन्यते ? . मूर्तीना पचया अप च. याश्च लक्ष्यन्ते । तस्यैव तर्हि कयाचन क्रियया युक्तम्याहरिरीन भवति, रात्रिनिति च । क्रियया ? आदित्यगत्या ! नयैवास दावृत्तया माम इति च भवति, मंवत्मर डान च भवति । यद्येवं भवति जानन्य मामः परिमाणम , किंतु मामो जातस्ये नमत पासौ जानस्य मामा जातस्येति प्राप्ने नि । नैना , मारजान इत्युग्ने हि दिसंख्याविशेषयानुपलम्भन । य-: तूपलब्धनिीमन- मस्ति तत्र भवत्येव ; यथा---द्वा मासो जातस्य द्विमामजानः, एवं त्रिमामजातः, इनि। कथं पुनः कारकाणां ममास इत्युपपन्नं भवनि ? तेषां हि क्रियगेवाभिमंबन्धः, न च क्रियावाचिनः सुबन्तत्वमस्ति । सुघन्तयोरेवान्तभूतक्रियाविशेषयोभविष्यतीति चेत , नेवम् ; द्रव्याणां क्रियोप अनितः संबन्धः शेपविषयो भवति, न कार कविषयः । वभावमिद्धं हि द्रव्यं मिद्धवदभिधीय- त्यात्म निलम्भे निराकाझं न कर्भादिभावं पजने । न च समासपकरणे कारकाणि समन्यन्ते इति वचनमस्ति | उच्यते-मा भूद्वचनम् ; अर्थनस्तु गम्यते ; यदाह --द्वितीया श्रिता- दिभिः समस्यते; कष्टं श्रितः कष्टश्रितः इति । तत्र श्रित इत्युपात क्रियाविशेषपरिच्छिन्नः कर्मा, अभ्यन्तरीकृनसाध्य माधन संबन्धक्रियान्सर सबन्धाः स्वाश्रयविषयासु बाह्यासु क्रियासु शक्तयन्तरैरपि विद्वैकार्थसमवायः कष्टादीन्युपमर्जनीभूतमा श्रयतिक्रिययाऽपेक्षते । ततश्च श्रयतिक्रियया मंबन्धात कष्ट कर्मत्वगिति श्रयणक्रियापूर्वकः कश्रितयोगभिसंबन्धो भवति । तस्मिन्न स्ववृत्त्यवयवार्थशक्तय- गुहीनेऽर्थान्तरे प्रादुर्भूने तदभिधायी शब्दः समान संज्ञां लभते । एवं वृका गीतो वृकमीतः इत्यत्राषि - मानं द्रव्या ·८५ -यथा मासो 'पञ्चमी भयेन' (पा. १-१.३ .) इति वृकस्य भये 'भीत्रार्थानां भयहेतुः' (पा. १-४.२५) इत्यपादानत्वात् सति सामर्थे, अभ्यन्तरीकृतक्रियाकारकबन्धः समुदायः समाससंज्ञां लभते । ननु च, न वृकस्य भीतं प्रत्यपादानत्वम् , अपि तु भयं भीतिः इत्येतानि । उच्यत जातस्येति मासाख्यः क्रियाकलापः प्रथमकुक्षिगर्भविगेगा। ज मनोऽवधिभावन परिच्छेद को भवति, जन्म-निलब्धां का सत्तां समात्य जातमपे., तथेहापि वृदित्ययमपादानशब्दो मयमात्र- स्वच्छेदको भविष्यति, न भनस्य । यदि , यथा मष्टश्रित इत्यत्रोपानश्रयतिक्रियासंबन्धान कले कर्मत्वमिति श्रयणक्रिया पूर्वक कष्टेन संबध्य नहाप्युपातमयक्रियावच्छिन्नः कर्ता भक्रिया- मंदयावृकयापदिानत्वनिनि भयक्रिया व वृक 4 1 इति । तु यापजनीभूताया अपि क्रि गणा: श्रवणम् ; पत्र क्रिया न श्रूयते रात्र ...4 अ [व इति ? प्रतीयमाना भविष्यति । तथा दि.--शकुलाखण्डः इत्ल के कृत इति प्रतीयत ; देतद् द्योतयन्नाह- तृतीया तत्कृतेन गुण- वचनन' इति । न्यायसिद्धत्याचनातर्थक्यर्भाि. चेह, न ; वचनस्य नियमाईत्वात-- यत्रैव न इत्याः : गम्यते तत्रैव ममानः, अन्यव मा भूदिति । एवं च गम्यमानकोतिक्रियोपगृही करम- कर्तृत थान अकुलादिनः यादीनां गुण कला भतुब्लोपारिना द्रवचनानां तृतीयान्तार्थ कि सामर्थ्यमवसीयते ; न तूक्त परीत्ये ; यथः -अक्ष्या काणः, पादेन पञ्जः, इति । सदेवमाभिप्रकरातिक्रियावच्छिन्नः क्रियान्तरमंधाईवण्डशब्दार्थो गम्यमानापसर्जनीभूतया कानाक्रयया शकुलातीनपेनमान: करण भूतः कर्तृ नवा - कुलादिभिः संबध्यते । समुदायोऽभ्यन्तरीभूतक्रियाकारकर्मबन्धः ममासको मत । अथह कस्मान्न भति-वन पटुः पतन पटुः इति ? अमाया-1 । कथमसायम ? सापक्षमसमथं भवति; न हि इनः पटुना सामर्थ्यम् । किं नहि ? भुतिना - दन्ना भुर पटुरिति । इहापि तर्हि में प्राप्नोति- शङलया खण्ड इति ; अत्रापि न शकुलायाः वण्डन सामयम् । किं तर्हि ? करोतिना- शकुलया कृतः खण्ड इति । तस्कृतनात वचनाद्गविष्यति । वचनादिति चेत्, अथह गुणवचने- नेत्युच्यमाने कथं *तुब्लोपाद्य वचनेन भण्डादिनेनि प्रतीयते ? वचनग्रहणात् ; इह तृतीया तत्कृतेन गुणेनेति गिद्धे गदचनग्रहणं करोनि तस्यनस प्रयोजनम् , एवं यथा विज्ञायन-गुणमुक्त- वान गुणचनः, खण्डगुगवान् ग्वण्डः, पाण्डुगुण : पाण्डुः, इति । यद्येवम , नार्थस्तत्कृतग्रहणेन भव ; भवति हि शक्कुलायाः ग्वण्डेन मामय ; असामदिह न भविष्यति-दना पटु. रिति । इदं तर्हि तकृतस्य प्रयोजना-द्रव्यवचनैः कारकनमाने तदनुरूपा क्रिया अध्याहत. न्येति ; नद्यभा-अक्षेषु प्रसक्तः शौण्डः अनशौण्ड इति । अथ द्रव्यवचनैस्तत्कृतममासे गुण- वचनेनेत्यपि किमर्थम् । इह मा भूत्-धान्येन धनवान् , गोभिर्वपावान् , इति ॥ तद्वचनश्च ? - - ..

·। . . ? .. अथ, अभाद्धभोजीति कोऽयं समासः ? असमर्थनमतत्पुरुषः। किं पुनरिहासामध्येम् ! पूर्वोत्तरपरयोमिथोऽनपेक्षा ; तथा हि-अश्राद्धभोजीति भुजिक्रियया नबः संबन्धः, न श्राद्धेन ; न हि तस्यायं नियमः-नश्राद्धं भोक्तव्यमिति ; अपि तु-श्राद्धं न भोक्तव्यमिति। यक्ष हि वर्तिपदार्थसमवायिनी क्रियाऽभिधीयमाना प्रतीयमाना वा स्वभावतो निवृत्ता नबा द्योत्यते- अपाचकः, अब्राह्मणः इति, तत्रैव सामर्थ्यम् । यत्र तु बाह्यक्रियया नत्रः संबन्धस्तथानामर्थ्य- मेव ; यथा--- सूर्यमपि न पश्यन्ति, असूर्यपश्था राजदागः, न पुनर्गीयन्ते, अपुनर्गेयाः श्लोकाः, लवणं न मुझे, अलवणभोजी भिक्षुः, इति । न वेव , अवयवार्यव्यतिरिक्तसमुदायार्थाभावेऽर्थ- वस्वाभावात् कथं प्रातिपदिकसंज्ञा ? समामग्रहणादिति चेत् ,अनर्थके कृतार्थत्वानियमानुपपत्तिः ; बतश्चार्थवतो वाक्यस्यापि प्रातिपदिकत्वप्रसङ्गः । ननु च, 'असूर्यललाटयोईशितपोः' (पा. ३. २.३६) इयननासमर्थनसमासानां साधुत्वे ज्ञापित, अ किंचित्कुर्वाणः, अ मापं हरमाशः, अ गावादुत्सृप्त इत्यादीनामविना भूत ममास इत्यसूर्यपश्यादयश्चत्वार एवासमर्थ समासाः परि- मण्यन्ते ; परिगणनसामादेव प्रातिपदिकसंज्ञाऽपि भविष्यप्ति ; तथाऽप्यनर्थकत्वादाश्रयाभावे संख्याकर्माद्यभाव तेषां वाचिका द्योतिका वाऽपि विभक्तयो नोत्पधेरन् । नैवम् ; मुदायस्तावदा- नक्थेऽपि न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या' इति नियमादव श्यमेवाव्यचादिवद्विभक्तिमात्रमपेक्षते ; बषयवस्त्वर्थवत्त्वात् संख्याकर्मादेराश्रयत्वेन तां विशिष्टामेवाङ्गीकरोति ; ततश्च यथाऽऽतुराना- तुरयोरेकभोजनप्रतिपत्तावातुराणां भोजनमनातुरोऽपि प्रतिपद्यते, तथाऽवयवार्थानुग्रहार्थकोऽपि समुदायो विभक्तिविशेषभेव प्रतिपत्म्यत इति न कश्चिदोषः । ननु, असत्येकार्थीभावे व्यपेक्षाधर्माः म निवर्तन्ते ! के पुनस्ते ? विशेषणयोगः, समुच्चयः, संख्याविशेष इति । तत्र ब्राह्मणस्य शोभनं श्राद्धं न मुझे इति विशेषणयोगः, श्राद्धं न भुङ्क्ते बलिमाम-त्रणं चेति समुञ्चयः, श्राद्धं श्राद्धानि का भुङ्क्ते इति संख्याविशेषयागः । ते च वाक्य एवोपलभ्यन्ते, न त्वश्राद्धभोजीति वृत्तौ ; न झापाद्धभोजी ब्राह्मणस्य शोभनमित्यादि। तत्कथमुच्यते--नास्त्पत्रैकार्थीभाव इति ? नैवम् ; अश्राद्ध- बन्दो बत्राममर्थः, न त्वश्राद्धभोजिशब्दः ; अश्राद्धभोजिविषयाश्चैते विशेषणायोगादयः प्रतीयन्ते, माश्राद्धविषया इति । ननु चे, यद्यश्राद्धशब्दः समुदायार्थाभावादनर्थकः, अश्राद्धभोजिशब्दोऽप्यर्थ- बदनर्थकसंघातत्वादनर्थकः प्राप्नोति । अस्स्वानर्थक्यम् । वाक्यावषयास्तु धर्मा भविष्यन्त्रि बचानर्थक्यमपि परिहर्तव्यम् ; इदं च परिहियते शब्दशक्तिरेषा यदभिन्नेऽप्वर्थे केनचिच्छन्देना. विधीयमाने विशेषणादियोगो भवति केनचिन्न भवति, तत्र वाक्येऽसमर्थसमासपदानामविद्यमान- मपि वृत्तो शन्दान्तरत्वादस्त्येकार्थाभिधायित्वमिति । ननु च, यद्यसामर्थेऽपि वचनात् समास:- किमच ते वनं नीलम् उत्पलमानि कर्मे ; नेह कश्चित्पुरुषः व्याघ्रः सरति पल्लीम् ; पश्य सखि कष्टम् अ प्रियो मे गुरुकुलम् ; किं ते शङ्कलया खो देवदत्त उपलेन ; गच्छ त्वं यूपाय दारु शोमनं ..

·, शैले, निवर्तस्व वृकात् भयं देवदत्तम्य यादत्तात ; भार्या गज्ञः पुरुषो देवदनस्य ; सक्तः त्वमक्षेषु शौण्डः पिबति पानागारे इत्या दावधि समागः प्राप्नोति ; म तयत्रापि वचनात 'विशेषणं विशेष्येण', 'द्वितीया श्रितादिमि:', 'तृतीया तर तेन', चतुर्थी तदर्थेन', 'पक्रमी भयेन', 'षष्ठी सुचन्तेन', 'सप्तमी शौण्डादिभिः' ममायन इति। विषम उपन्यासः ; परिगणनादीन्यमामर्थ्य एव समासार्थमारभ्यन्ते ; यथा-वृन पूर्वी कटमित्याग 'पूर्वादिनि:' 'सपूर्वाञ्च' (पा. ५. २. .८६, ८७) इति । 'विशेषणं विशेष्येण' इत्ये रमादीनि तु 'समर्थः पदविधिः' (पा. २. १. १) इति सामर्थे सत्यपादीयन्ते । मामध्यविषयप्रदर्शनार्थव च 'विशेपणं विशेष्येण' इति प्रथमायां सामानाधिकरण्यम द्वितीयायां श्रितादिनियमः, तृतीयायां तत्कृतादिवचनम , चतुयां प्रकृतिविकारभावः, पाम्यां भयारिपरिगणनम , षष्ठयां पुरणादिनिषेधः, सप्तम्यां शौण्डादिनिर्देशः, इत्युपपद्यते । तेन यत्र विशेषणादिषु सामानाधिकरण्या देरभावः, तत्रा- सामर्थ्यान् समामो न भवति ।। अब्राह्मणोऽयमिति कोऽयं ममामः ? समर्थनञ्तत्पुरुषः । किंप्रधानोऽयम १ उत्तर- पदार्थप्रधानः । अब्राह्मणमानयेत्युक्त ब्राह्मणमात्रस्यानयनं प्राप्नाति · नप दे.पः ; इदं माय प्रष्टव्यः- अथेह राजपुरुषमानयेत्युक्ते पुरुषमात्रस्यानयनं कमान्न भ ति ? गजात्रमा प्रयुज्यते, तेन राजविशिष्टस्यानयनं भविष्यति । इहापि नञ् विशेषकः प्रयुज्यने; तेन नम् विशिष्टस्यानयनं भविष्यति । कः पुनरमौ ? निवृत्तपदार्थकः । यदा पुनरस्य पदार्थो मि तने, तदा किं स्वाभाविकी निवृत्तिः ? आहोस्विद्वाचनिकी ? किं चातः ? यदि स्वाभा की, प्रयुज्यमानः करोति । तर्हि वाचनिकी भविष्यति; किंच प्रतिकी लवन ; तत्र यथा कील आह .. मानः प्रतिकीलं निवर्तयति, एवं नत्र प्रयुज्यमानः पदार्थ निवांत । य तन्नबो हार स्यात् , न जातुचिद्राजानो हस्त्यश्वं विभृयुः, नेत्येव ब्रूयुः। एवं नहि स्वाभाविकी नि:, ननिमित्ता तूपलब्धिः ; तद्यथा-संतममान्धकारे द्रव्याणां प्रदीपनिमित्नं दर्शनम , न प्रदीपो निवर्तको भवति । यदि पुनरयं निवृत्तपदार्थको नञ् , किमर्थ ब्राह्मणशब्दः प्रयुज्यते ? एवं यथा विज्ञायेत-अस्य पदम्यार्थी निवृत्त इति ; नेति युके देहः स्यात् कम्य पदा। निवर्तत इति ; तत्रामंदेहाथ ब्राह्मणशब्दः प्रयुज्यत । यदि सर्व एते शब्दा अवयवपि भत्रियः, वैश्यः, शूद्र इति । 'तपः भुतं च योनिश्च तत्र ब्राह्मणकारणम् । तपःश्रुताभ्यां यो हीनो जातिब्राह्मण एव सः॥' तथा गौरः कपिलः पिङ्गलकेश इत्येतानप्यान्तगन् ब्राह्मण्ये गुणान् ब्रुवति । समुदाये वृत्ताः शब्दा अवयवेष्वपि वर्तन्ते ; तद्यथा-पूर्वे पश्चालाः, पूर्वे पश्चालाः, उत्तराः कुरव इति । एषमयं दि, नम - च तेपां वा, वर्वन्त-ब्राह्मणः, , S. P. 13.

·८८ - झारप्रकाशा समुदाये ब्राह्मणशन्दो वृत्तोऽवयवेऽपि वर्तते गुणे जातौ च । गुणे तावत्-अब्राह्मणोऽयं यस्तिष्ठन् मूत्रयतीति, अब्राह्मणोऽयं गच्छन् भक्षयतीति । अपि च, कालं कल्माषं माषराशिवर्णमापण आसीनं दृष्ट्वाऽध्यवस्यति-नायं ब्राह्मणः ; अब्राह्मणोऽयमिति निर्मातं तस्य भवसि ; गुणकृता पार्थस्य निवृत्तिः । अथ जाती-जातिहीने संदेहादुरुपदेशाद्वाऽन्यो ब्राह्मणशब्दः प्रवर्तते । संदेहात्तावत्-गौरमयं शुच्याचारं पिङ्गलं कपिलकेशं दृष्ट्वाऽभ्यवस्यति-ब्राह्मणोऽयमिति ; ततः पश्चादुपलभते-नायं ब्राह्मणः ; अब्राह्मणोऽयमिति निर्मातं तस्य भवति । अत्र संदेहाच ब्राह्मण- शब्दो वर्तते ; जातिकृता चार्थस्य निवृत्तिः । अथ दुरुपदेशान्-~-दुरुपदिष्टमस्य भवति- भमुख्मिन्नवकाशे ब्राह्मणमानयेति । स तत्र गत्वा यं पश्यात तमध्यवस्यति- ब्राह्मणोऽयमिति ; ततः पश्चादुपलभते-नायं ब्राह्मणा, अब्राह्मणोऽयमिति । तत्र दुरुपदेशाच्च ब्राह्मणशब्दो वर्तते ; जातिकृता चार्थस्य निवृत्तिः । ननु च, नब्व्यवच्छेदाय ब्राह्मणादिशब्दप्रयोगे समासस्य पूर्वपद- प्रधानतः प्र प्रोति ; नैवम , अध्ययसंज्ञाप्रसङ्गान ; अव्ययं ह्यम्य पूर्वपदम् । नैष दोषः ; पाठनाम्ययसंज्ञा क्रियते ; न च नममासस्तत्र पठ्यते । मा भूदव्ययेषु पाठः ; तथाऽप्यभिधेय- बल्लिङ्गवचनानि भवन्ति ; यश्वेहार्थोऽभिधीयते न तस्य लिनसङ्ख्याभ्यां योगोऽस्ति । नेद वाचनिकम्-अलिङ्गता, असङ्घयता वा । किं तर्हि ? स्वाभाविकमेतत ; तत्र किमस्माभिः शक्यं वक्तुम्-यमबः प्राक् समासाल्लिङ्गसङ्घयाभ्यां योगो नास्ति, समासे च भवति । यदि गुणवचनानामाश्रयतो लिङ्गवचनानि भवन्ति ; यदसौ द्रव्यं श्रितो भवति गुणः समासो वा, तस्य यल्लिङ्गं वचनं च तत् गुणम्येव समावस्यापि भवति । उच्यते ; इह त्रयी गतिः-कदा- चिनबर्थेनोत्तरपदार्थो विशेष्यते, कदाचिन्नबर्थ उनरपदार्थेन, कदाचिन्न अर्थोत्तरपदार्थाभ्यामन्यः पदार्थ इति । तत्र यदा नबर्थोत्तर पदार्थाभ्यामन्यपदार्थो विशेष्यते तदा 'समानाधिकरणानां बहुव्रीहिः' ; नबर्थश्व विशेष्यो भवतीति षट् ममासाथभना जायन्ते - अत्यनाभावः, अनत्य-ता- भावः, अन्यतराभावः, तादात्म्याभावः, संबन्धाभावः, प्रध्वंसाभावः, इति ; अरूपो वायुः, अनुदरा कन्या, अकिंचनः पुमान , अपिशाचः कुड्यः, अघट अनङ्गः कामः, इति । यदा तूत्तरपदार्थेन नञर्थो विशेष्यते. तदा पूर्वपदार्थप्रधानम्तत्पुरुषः ; नबर्थोपाधेश्च षट् समासार्थभेदा जायन्ते-प्रागभावः, सामर्थ्याभावः, आवश्यकताभावः, इतरे- तराभावः, मत्ताभावः, भावाभावः, इति ; यथा--अनुत्पन्नो घटः, अप्रधृष्यः सुभटः, अभूषितः कान्तः, अवर्षा हेमन्तः, असत् शशविषाणम , अनुद्भिन्नः प्रवालः, इति । यदा तु नगर्थेनोत्तर- पदार्थो विशेष्यते, तदा उत्तरपदार्थप्रधानस्तत्पुरुपः ; पदार्थस्य च नबर्थोपाधेः षट् समासभेदा जायन्ते ; यथा यथा-तदभावः, तदन्यः, तत्मदृशः, तद्विरुद्धः, तदपकृष्टः, तदुत्कृष्टः, इति ; यथा- अनन्यः, अनलिः, अब्राह्मणः, असितः, अमनुष्यः, अमानुषः, इति । ननु च, अन्यपदार्थ- यथा- - भूतलम, ·झारप्रकाशा m .. तत्पुरुषयोरन्यत्रापि नसमासो दृश्यते ; यथा-मक्षिकाणामभाषः भमक्षिकमिति । नायं नब. समासः ; किं तर्हि ? 'अव्ययं विभक्ति' इत्यादिनाऽव्ययमभावार्थे समस्यते अव्ययीभावभ समासो भवति ; यथा-निवातम , निशीतम् , इति । किं पुनरमी नसमासार्था अन्य पदार्था- दिषु व्यवतिष्ठन्ते उत संप्लवन्ते ? केचिद्वयवतिष्ठन्ते प्रध्वंसाभावादयः । तद्यथा- भवेदभीष्ममद्रोणं धृतराष्ट्रबलं कथम् । यदि तत्तुल्यकक्ष्योऽत्र त्र भवान् धुर्यो न युज्यते ॥ यथा च-अनुदरा कन्या, अलोमिका एडकेति । केचितु संप्लवन्ते प्रागभावादयः तयथा-- अजन्मा पुरुषम्तावदपुमान् पशुरेव वा । यावल्लीलावतीवक्रवीक्षितार्थ न बुध्यते ॥ यथा च-अनेके, अनेकः इति । ननु च, एकशब्दो बह्वर्थः । तद्यथा-'एका कोऽपि स कुम्भसंभवमुनिः' इत्युत्कर्षार्थः ; सत्रैके तावदाहुरिति पनान्तरार्थः ; एक एवाय- मावयोः स्वभाव इति तुल्यार्थः ; नैकः शयीतेत्यसहायार्थः ; एकमेवेदं शब्दब्रह्मेत्यभेदार्थ: ; एकः, द्वौ, बहवः इति संख्यार्थः ; सत्कस्येह प्रहणम् ? संख्यार्थस्य उत्कर्षादीनां कस्मान भवति १ अनभिधानात ; तद्यथा-~-अमित्र इत्युक्ते पूर्वपदार्थप्रधानतत्पुरुषे शत्रुरेव प्रतीयते, न त्वसूर्यः । एवं अनेके इत्युक्ते बहव एव प्रतीयन्ते, न पुनरनुत्कर्षादिमन्तः । एतेन तत्पुरुष. स्योत्तरपदप्राधान्ये सत्यनेक इत्यपि व्याख्यातम । कथं पुनः एकस्य प्रतिषेधे बहूनां संप्रत्ययः स्यान् ? प्रसज्यायं क्रियागुणौ ततः पश्चानिवृत्ति करोति ; तद्यथा-आमय भोजय शायय अनेकम् , इति । स्यादेतत् , यत्र क्रियागुणौ प्रसज्येने ; यत्र तु खलु न प्रसज्येते तत्र तु कथम- अनेकस्तिष्ठतीति ? भवत्येवंजातीयकेष्वपि एकस्य प्रतिषेधे बहूनां संप्रत्ययः । तद्यथा-न न एक प्रियम् , न न एकं सुखम् , इति ।। प्रकृतिप्रत्ययौ त्रेधा त्रिधोपस्कारभक्तयः । त्रिधैवोपपदप्रातिपदिकानां विभक्तयः॥ त्रिधोपसर्जनं त्रेधा समास इति कीर्तितः । प्रतिपादकशब्दोऽयमथान्वाख्येय उच्यते । .. -

·९
शृङ्गारप्रकाशा
पदमिह त्रिविधं प्रतिपाद्यते
त्रिविधमेव हि वाक्यमथ विधा।
व्यवहतिः खलु शब्दनिवन्धना
यदनयोरुभयोः प्रतितिष्ठति ॥
-
इति महाराजाधिराज श्रीभोजदेवविरचिते
शृङ्गारप्रकाशे प्रातिपदिकादिप्रकाशो नाम
द्वितीयः प्रकाशः संपूर्णः ॥
--

·॥ शृङ्गारप्रकाशे प्रथमहितीयप्रकाशस्थश्लोकाना- मादिवर्णानुक्रमणिका ॥ पुटम् 6 पुटम् 62 -- प्रकृष्ट इति 15 5 5 5 1 29 नेपामुना 3 3 80 23 प्रपरापम 39 भूयात्तषां 22 मिलन्त्याशामु 47 मीमांसम न 5 मुमतक्षेप 41 यत्पादपज 2 या सामान्याश्रया 65 रत्यादयोऽध 89 रत्यादया यदि 51 বাঘায় 23 वल्गृगांत 80 वष्टि भागार 62 विशेषः श्रय 28 वीगद्धता 55 शलाकापय 66 शृङ्गारवार 6 16 54 2 अच्छिन्नमेखल अनन्तगोक्तः अनुस्कुनुह अनुस्यूतव अप्रातिकूलि अहतो या क्रिया अवधेपि अविग्रहा अव्ययानि अस्यौपम्य आत्मस्थितं आभावनोदय आयनीगव इवशब्दप्रयोग षाढव उपमानापमेय एक इह कण्डूयति न कपालो कमिषुध्यन्तु कविः सृजति कालानुपाति किं द्वारि कुत्सा प्रशंसा कुत्सितत्वेन कौमारी सा क्रियाविशेष गच्छेति बस्तु गतमस्तं गतेऽधरात्र उक्ता पुटम् गिगे गीब्रह्म 57 चटच्चटिति 5 चर्माण द्वीपिनं 69 छिन्नन पतता 3 जातिगुणा 49 तडित्खचयती 47 तत्स्वभाव 53 तात्पयमव 39 50 विधापमजन 2 त्यागरूक 3 त्वं जीवितम ਵਾਵ 80 56 दवदत्ताह 8 द्वन्द्वा याव 49 द्विष्ठोऽयमा 02 घातप्रकरण न कवलेह न च सांप्रतिकी 6 न मणत्मीन्द्रिय निमगामना 4 40 नीपानान्दालय 61 पतयानि 61 पदामह 62 पिपिप्रिय 52 प्रकृतिप्रत्ययौ त्रेधा 18 प्रकृतिप्रत्ययाव 22 प्रकृतिः प्रातिपदिक 42 प्रकृतिः षट्प्रकारे 23 प्रकृत्यर्थविशिष्टा 80 2 39 2 62 सरस्वती 50 a 65 6 28,58 29 मवाचको 79 मरिता विधति 5 मंबन्धिशब्दः 5 सुमुक्ष्मजट के शादी 90 सुमुक्ष्मजटकशन 23 सूरीन सुधा 89 मोऽयामत्यभि 39 स्थायित्वमत्र 28 5 41 3 35 होडसे 6 7 57 ·॥ श्रीशंकरगुरुकुलपत्रिका ॥ THE JOURNAL OF THE SRI SANKARAGURUKULAM, SRIRANGAM. Editor: Gurubhaktasikhamani, Sastraprasarabhushana, T. K. Balasubrahmanya Aivar, B A., Founder of Sri Sankaragurukulam, Srirangam. Literary Adviser: Vidvasagara, Vidvavacaspati, P. P. Subrahmanya Sasri B.A. (Oxon), M.A., Curator, Government Oriental Manuscript Library and Professor of Sanskrit, Presidence College, Madras. -- 1 The Main features are : 1. The publication of rare and hitherto unpublisher works of writers of established reputation on all branches of learning baring on Hindu Culture and Learning. 2. The reviewing of books and periodicals on current thought. 3. The encouraging of the production of original compositions in Sanskrit bv conteinporarr writers and poets. Annual Subscription Rs. 6/only. The Journal is now published Quarterly and has completed three years. If sufficient encouragement is forthcoming it is hoped to convert it into a Bimonthly and even a Monthly, Vols. 1, II & III are available at Rs. 6 each volume. Postage extra. DONATED TO

·No text on this page.