·No text on this page.

·॥ भूमिका ॥ अये विविधविद्याविलासोल्लासितसत्त्वभूमयो विद्वद्वरा महाशयाः धर्मेकमूलस्य स्वतः प्रमाणभूतस्य वेदस्य पूर्वोत्तरभेदेन हौ भागी तत्रोत्तर- भागमुहिश्य प्रवृत्ता ब्रह्ममीमांसा पूर्वभागं चोद्दिश्य प्रवृत्ताऽध्वरमीमांसेत्यपरना- मधेया पूर्वमीमांसा या खल्वत्यन्ताभ्याहत्वादऽवश्यमुपादेयत्वात्सकलशास्त्रमूल- त्वाद् ब्रह्ममीमांसातोपि पूर्वमेवाध्ययनीयत्वाच्च केवलमीमांसाशब्देनापि शस्यते, पूर्व विद्वद्वरैः कृताधिकतरादराप्येषा मीमांसा संप्रति दैवकोपवशाद् भारतवर्षस्य भाग्यविपर्ययाच लुप्तकल्पेव वर्तते । अस्य च मीमांसाशास्त्रस्य मूलं मुनिप्रवरजै- मिनिप्रणीतानि द्वादशाध्यायेपु संविभक्तानि सूत्राण्येव, तेपां च सूत्राणां केन चिद्विद्वद्वरेण वृत्तिविरचिता सा खल नोपलभ्यते, शवरस्वामिना च भा- ध्य प्रणीतं तत्र श्रीकुमारिलभट्टेन प्रथमपादे श्लोकवार्तिकं द्वितीयपादादारभ्य तृतीयाध्यायपर्यन्तं तन्त्रवार्तिकं चतुर्थाध्यायादारभ्य द्वादशाध्यायपर्यन्तं च टु- प्टीकति प्रन्यत्रयं भाष्यव्याख्यास्वरूपं विरचितं तत्र भाष्यवार्तिकयोरभिप्रायेण श्रीमत्पार्थसारथिमिश्रः शास्त्रदीपिकामररचत् । यद्यपि मीमांसाशास्त्रे वहवः सन्दर्भा उत्तमोत्तमाः सन्ति अधिकरणार्थज्ञा- नाय च माधवीयाधिकरणमालाया एव बहुशः प्रचारोस्ति तथापि लेखपरिपा करशादेषा शास्त्रदीपिका विद्वद्वहुमानपात्रता प्राप्ता । अत्र च ग्रन्थकृतू तर्क- पादे वहनां दर्शनानामतिगभीरान् विदुषामप्यायासप्रदान सिद्धान्तान् पूर्वपक्ष- तयोपन्यस्य निरास्थत्, अयमेव च तर्कपादस्य क्लिष्टत्वे हेतुः । तत्रापि निरा- सायोपन्यस्तानि चौद्धप्रभाकरयोर्मतान्यातीवक्लेशप्रदान्येव तन्मतग्रन्थोपल- व्धरुपलभ्यमानग्रन्यावलोकनावृतश्च चिरेण निवृत्तत्वात् । अस्याश्च शास्त्रदीपिकाया द्वितीयपादमारभ्य विद्वदरसोमनाथप्रणीता मयूसमा- लिका(सोमनाथी)व्याख्योपलभ्यते प्रथमस्य तर्कपादस्य तु न कस्या अपि व्याख्या- याःसमाख्यापि श्रवणगोचरतांप्राप्नोति, अध्ययनाध्यापनपरिपाटिश्च विशेषतस्त- पादस्यैव लोकसरणिमनुवर्तते इत्यालोच्य मया विद्यागुरुभ्यो महामहोपाध्या- यसीआईईविवेकनिधिश्री ७ श्रीमद्गङ्गाधरशास्त्रियो यदणुमात्रमवगत तत्संक- लय्य शास्त्रदीपिकामकाश इतिसमाख्ययेयं तर्कपादस्य व्याख्या विदुषां हर्षा- य छात्राणामुपयोगाय च प्रकाशितास्ति । अत्र च मूलपाठोपि प्राचीनलि- खितपुस्तकानुकूल्येन प्रकाशित इति विदुपां प्रायः प्रीतिकरः स्यादिति स- म्भावयामि। एतद्व्याख्यानिर्मितिसमाप्त्यनन्तरं मया प्रथममृत्रीयतर्कपादस्यैफा व्या. स्योपलब्धा शटु सा केन चिन्माध्वेन निर्मिता स्यादिति तद्वलोकनेनैतदवश्यं

·सारास
सन्तः प्रणपिसापान प्रदानगरः ।।
न गावातीर कपटोपामिनः ।
होपो हाऽपियमानोपि चित्तानो मा॥
आगमरणभाई नापमाघः परमपि।
न हि मर्मना गलन सपलिपप्पडपोयते ॥"
इत्यादीन्यत्र पाक्यानि चिन्तनीयानि फोनिदे।
पार्तिफरपादमीमामादिपिपश्चिन ॥
यथा घीनांशुफस्याधी पिता राणपहिफा ।
पार्थसारथिलपाधस्तथा में विपमा लिपि ॥
इति निघदयनि
श्रीमतीयः पवनदीपः
सुदर्शनाचार्यः
फाशी
1.

·मीमांसकाभिमतपदार्थसंग्रह १ भसतम्- प्रभाकरमतम्- १ ईश्वरो नास्ति । १ ईश्वरो नास्ति । २ आत्मा-विभुः प्रतिशरीरं भिन्नः २ भवदेव । कर्ता भोक्ता द्रष्टा ज्ञानसुखदुःखेच्छा- दीनां समवायी न तु शानसुखादिरूपः किं तु ज्ञानशक्तिकस्तस्याश्च ज्ञानश- केर्न कदापि विनाशः । स्वकृतपुण्यपा- पैश्च जन्मजात्यायुर्भोगान् यथायथमिह परत्र च प्राप्नोति । प्रारब्धकर्माणि भो- गेन विनाश्यात्मज्ञानेन विमुक्तो भवति। मोक्षश्च दुखाभावमात्रं न सुखस्वरू- पः। मुक्तस्य च स्वरूपमात्रमवतिष्ठते नेन्द्रियादिकं नापि मन इति मुक्तस्य न स्वरूपनानं स्वातिरिक्तज्ञान वा भवति। ३ शानमनुमेयं न स्वप्रकाशं स्ववि-३ सर्वस्वज्ञानंस्वंप्रतिस्वयंप्रकाशंदि- पयमात्रपरामर्शकं च पयवत् स्वस्वरूपमात्मानंचपरामृशति । ४ शुक्तिरजपीतशखादिशानमयथा-४ सर्व ज्ञानं यथार्थमेव शुक्तिरजतमा- नादीनां विसंवादिप्रवृत्तिजनकत्वाद् भ्रा- न्तित्वमुच्यते न स्वरूपतोऽयथार्थत्वम् । ५ प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दार्थापत्त्य- ५ पञ्च प्रमाणानि । अधिकरणाति- नुपलब्धय इति पट् प्रमाणानि। रिक्तोऽभावपदार्थो नास्तीति नानुपल- ब्धि. प्रमाणान्तरम् । ६ द्रव्यगुणकर्मसामान्यसमवायश- ६ द्रव्यगुणकर्मसामान्यममवायसं- स्वभावाः पदार्थाः। ख्याशक्तिसादृश्यानि पदार्था । ७ विशेपो न पदार्थान्तरम् । ७ विशेपो न पदार्थान्तरं पृथपत्येऽन्त- र्भावात् । ८ क्षित्यप्तेजमरव्योमफालदिगात्म ८ तमरशन्दयोन द्रव्यत्वं तमनस्ले- मनस्तमोवर्णा द्रव्याणि । जोहीनाधिकरणात्मकत्वात् समस्या- ऽऽफारागुणत्वात् । ९क्षित्यप्तेजनां त्वाचचाक्षुषप्रत्यक्ष- ९ तथा पिपयत्वम् । थायोश्च त्याचप्रत्यक्षयि- धम् । १० प्योमपालदिशां प पिशेयत्न १० व्योमपालदिशामनुमेयन्यमेव न प्र. प्रत्यक्षापिण्यत्वेपि पिशेषणरन प्रत्य- स्थक्षयम् । भरिएयायमरन्य।

·मीमांसकाभिमापागंगार भहमतम्- प्रभाकरमाम. १२ शब्दो द्विविधः-ध्वन्यात्मको वर्णा- १२ वर्णान्ममा गनि त्मकश्च ध्वन्यात्मफस्तु घायुसमवेतो शाम मास्या गुण- मां को गुणो न त्वाकाशस्य गुणः। वर्णात्म-नित्य । पानीको T- कश्च द्रव्यमेव । घर्णाश्च विभवो नि-न्यात्मकम्मानित। त्याश्च । पदं च घणांत्मकमेव न तु प- र्णावयवि पदम। १३ रूपरसगन्धस्पर्शपरिमाणसंयोगवि- १३ भागपरत्वापरत्वगुरुत्वद्रवत्वस्नेहसं- स्काराऽहटवुद्धिसुखदुःरोच्छाछेपप्रयत्ना इति विशतिर्मुगा । सङ्घयापि गुण एव। १४ कर्म चलनात्मकमेकम् । १४ १५. सामान्यं परापररूपं द्विविधम् । १५ परमामान्यं नास्त्येव किंतु घटल- गोत्वादिफमेय । १६ समवायश्चैक। १६ १७ शक्तिस्त्रिधा-सहजा आधेया प- १७ दशक्तिश्च । १८ अभावस्त्रिधा-ध्वंसोऽत्यन्ताभावो १८ अभावो न पदार्थान्तरं किं त्वधि- भेदश्च । फरणात्मक एय। १९ कर्म प्रत्यक्षमपि। २९ फर्मानुमेयमेव न प्रत्यक्षम् । २० सामान्य प्रत्यक्षमपि । २० तथा। २१ अभावोनुपलब्धिगम्यः । २१ अभावो न पदार्थान्तरम् । २२ तथा २२ मनश्वाणु। ર २३ शरीरं त्रिविधम्-जरायुजाण्डजस्वे- दजभेदात् । उद्भिज्जं न शरीरभेदः । २४ २४ शरीर सर्व पार्थिवमेव । २५ ससारोयमनादिः सृष्टिप्रलयोन स्तः | २५ तथा २६ उपमानस्य दृश्यमानव्यक्तिप्रतियो- २६ तथा गिकं साहश्यं विषयः। २७ वैदिकशब्दो लौकिकश्चाप्तशब्दःप्र- | २७ वैदिकशब्द एव प्रमाणम्, लौकि- माणम्। कशब्दस्य तु न पृथक प्रामाण्यमनुमान- विधयैव घोधकत्वेनानुमानेन्तर्भावात् । २८ यागादीनां धर्मत्वम् । २८ यागादिजन्यापूर्वस्य धर्मत्वम् । २९ प्रमाणानां सर्वेषां स्वतः प्रामाण्य २९ शानानां सर्वेषां यथार्थत्वाद। स्त्र- मेव, दोषादिक्षानस्तस्य बाधो भवती-त. प्रामाण्यम्, भयथार्थत्वाभावाशा- ·मीमांसकाभिमतपदार्थसमहः भहमतम्- स्यप्रामाण्यं परतः। प्रभाकरमतम्- प्रामाण्यं परतोपि नास्ति। । ३० प्रत्यक्षं पड्विधम् । ३० तथा। ३१ अनुमानं द्विविधम्- सामन्यतोष्ट ३१ तथा। विशेषतोष्टं च । द्विविधमपि पुनर्वि- विध स्वार्थ परार्थ च । केवलान्वयि- फेवलव्यतिरेफिभेदी नेष्टौ । परार्धानु- मानं व्यवयवमेव-उदाहरणपर्यन्तम्- दाहरणादिकं वा । ३२ अर्धापत्तिर्द्धिधा-दृष्टार्थापत्ति श्रुता- ३२ तथा । पित्तिश्च । ३३ सुखाधुत्पत्तीशरीरात्मसंयोगःफार- ३३ सुखाद्युत्पत्तावात्ममनस्संयोगः फा- णमा ३४ आत्मा न स्वयंप्रकाशः किं तु मा- '३४ स्वयं प्रकाश आत्मा नाहंप्रत्यविष- नसाइंप्रत्ययगोचरः। यः किं तु घटादिजानेष्वेव विषयवदव- भासते। ३५ अभिहितान्वयवाद। ३५ अन्विताभिधानवादः । रणम्। १ ... ... . ४ विषयानुक्रमः विपयः विषयः पू० मगलाचरणम् १ प्रभाफरमतखण्डनम् मधमसूत्रव्याख्यारम्भः ३ व्याकरणस्मृत्योपनयनस्याध्ययनागत्वं२९ शाखारम्भः प्रभाकरमतखण्डनम् शाखप्रस्तावसंबन्धजिज्ञासा ४ अध्ययनविधिविचारोपसंहारः शाखप्रस्तावसंबन्धकथनम् धर्मस्वरूपप्रमाणविचाराक्षेपपरिवारी४३ अध्ययनविधी संक्षेपेण पूर्वोत्तरपक्षौ ६ अधर्मस्यापि जिशास्यत्वम् अध्ययनविधी पूर्वपक्ष. ७ द्वितीयमूत्रव्याख्यारम्भः ४५ मध्ययनविधी सिद्धान्तपक्ष. १० धर्मस्य चोदनालक्षणयत्वम् अध्ययनाधिकारनियम. १३ प्रभाकरमतोत्थापनं तत्पण्डनं च सध्ययनविधी प्रमाकरमतम् १४ शन्दरयसिद्धार्थयोधफवस्थापनारम्भ.४७ उसमभापारमतवण्डनमू १८ प्रभाकरोत्तद्वितीयमदास्यसप्टनम- सायनविधा निशेयकल्पनाप्रका सदस्यसिद्धार्थपोधयत्योपनिहारः ६४ २२ भधिकरणापम्हार ४४ ... 1. ...

·... ... ... ... ९५ परिहारः विषयानुक्रमः। विषयः पूर IT' प्रथमपादप्रतिपाधार्थसंग्रहः ६. द्रव्याभा मोग Time धर्मस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणाऽगम्यत्तम् ७० उमनाना १५ धर्मस्य शब्दकगम्यत्वम् ৩৪ | গণনাযাপি प्रामाण्यविचारारम्भः ७४ पक्षमतपरिहार २ स्वमतेन प्रामाण्यस्वतस्त्वस्थापनम् ७७ गतुर्गपूजोपमहार. १५ शब्दस्यानुमानेऽन्तर्भावपूर्वपक्षः पशमन्त्रागारागारम्भः १४० शब्दस्यानुमानेऽन्तरर्भावनण्डनपूर्वक दरयान.प्रामागमपीकोपरांन१५ पृथक् प्रामाण्यस्थापनम् ८३ सामान्यतः प्रमाणलदाणम् १५ सूत्रार्थे पसंहारः ८९प्रभाकरमतेन प्रमाणलक्षणं राग०१५ स्वमतेनाऽर्थपदसार्थक्यम् ९१ | फालप्रत्यक्षनिरूपणम् १५ प्रभाकरमतेनाऽर्थपदसार्थक्यम् ९२ | साकीयप्रमाणलक्षण प्रामनोपरय उक्तप्रभाकरमतमण्डनम् काम्येष्वपि कर्मसु विधेरेव प्रयत- प्रमाणानां स्थत प्रामाण्यम् १६ कत्वम् प्रत्यक्षलक्षणम् (ग) १६ हिंसाप्रतिषेधवैरूप्यापत्तिस्तत्पण्डनं१०० हिंसायां सांख्यमतं तत्तण्डनं च १०३ यायार्थशून्यवादेनाक्षेपः १६ पश्चमसुत्रमूलव्याग्योपसंहारः पुनः प्राभाकरमतखण्डनम् १०५ उक्तशून्यवादसण्डनम १७ तृतीयसूत्रव्याख्या १०९ | योगाचारसीप्रान्तियोः परस्परं चतुर्थसूत्रव्याख्यारम्भः ११० कलह प्रत्यक्षस्य धर्माऽग्राहकत्वम् १११ / योगाचारमुसेन सोमान्तिकमाण्डनं १८ मनस्सद्भावकथनम् ११२ / योगाचारमतखण्डनम् १९ इन्द्रियलक्षणभेदी ११५ | शानानुमेयत्यस्थापनम् धर्मस्यानुमानाद्यगम्यत्वम् ११७ | पुनर्विज्ञानवादसण्डनम् २० प्रत्यक्षे बौद्धमतम् । ११९ | भ्रान्ती प्रभाकरमतपण्डनपूर्वकं उक्तबीद्धमतखण्डनम् १२२ | स्यकीयविपरीतख्यातिमतोपपादनम्र शानस्य सविकल्पकत्वनियमस्त पुनर्योगाचारमतखण्डनम् त्खण्डनं च १२४ | प्रत्यक्षखण्डोपसंहारः ૨૨ अद्वैतमतेन निर्विकल्पकस्य सन्मा- *अनुमानखण्डारम्भः* ૨૨ प्रविषयकत्वम् १२६ | अनुमाने प्रभाकरमतानुवादः २२ उक्ताद्वैतमतखण्डनम् १२७ उक्तमतखण्डनम्" ૨૨ निर्विकल्पकविषयकयोधमतखं० १३९ अनुमानस्य गृहीतग्राहित्वखण्डनं २२ प्रत्यभिज्ञायां योद्धमतेनपूर्वपक्षः १४० । अनुमानस्याऽगृहीतग्राहित्वम् २३ उक्तयोद्धमतखण्डनम १४१ । भनुमानावयवनिरूपणम् २३ ... ... ... + ·... ... ... . ... ... ... ... . विषयानुक्रमः विषयः पृ० विषयः पृ० प्रतिज्ञादोषाः २४० [भाष्ये पीनरुत्तचनिर्देशतत्परिहारी ३४६ हेत्वाभासनिरूपणम् २४२ चित्रादिचोदनास्वाक्षेपतत्परिहारी ३५१ रटान्तविवेचनम्" २६२ | शब्दार्थयो. संघन्धाक्षेपः मनुमाने प्रभाकरानुवादः २६५ शब्दार्थयोः संबन्धप्रतिपादनम् ३५८ प्रभाकरमतेन क्रियाया अप्रत्यक्षत्वं २६७ | शब्दार्थसंबन्धनित्यत्वे आक्षेपः ३६० परमतेन क्रियाया. संयोगेऽन्तर्भाव.२७० | भाष्यीयशब्दस्वरूपनिरूपणसंगति ३६० क्रियायाः स्वमतेन पदार्थान्तरत्वम्२७४ | वर्णावयवनिरसनम् ३६२ मनुमानपरिच्छेदसमाप्ति. २७६ / गत्वादिजातिनिराफरणम् *शब्दपरिच्छेदारम्भ:* २७६ | गमारादिवर्णव्यक्तेरेफत्वोपपादनम्३६६ उपदेशातिदेशयो.स्वरूपकथनम् २७७ वर्णावयविनिरासः भसंनिकृष्टपदसार्थक्यम् २८० | स्फोटवादेन पूर्वपक्षः शब्दस्य पृथक् प्रामाण्यस्थापनम् २८२ | वर्णानामर्थप्रत्यायफत्वम् *उपमानपरिच्छेदारम्भ:* २८५ | स्फोटवादखण्डनम् ३७० सारश्यस्वरूपविवेचनम् २८६ पदार्थनिरूपणोपक्रमः उपमानस्यपृथक्प्रामाण्यस्थापनम् २८७ | चौद्धमतेन जातिखण्डनम् *भापतिपरिच्छेदारम्भ:* २८९ | स्वमतेन जातिस्थापनम् ३८६ मर्थापत्तेरनुमानेन्तर्भावशङ्कन २९० जातिव्यक्त्योभदाभेदविचार. प्रभाकरमतेनोक्तनिराफरणम्" २९० | जातिव्यक्त्योर्भेदाभेदी ३९३ प्रभाफरमतस्यसिद्धान्तेनपरिहार. २९१ गुणगुण्यादिभेदाभेदी ३९५ भर्यापत्ती प्रभाफरमतानुवादः २९२ | प्रभाकरमतेन भेदाभेदसामानाधि- तार्फिकमुखेन प्रभाफरखण्डनम् २९४ फरण्ये आक्षेप. सिद्धान्तेनार्थापत्ते:प्रामाण्यस्थापनं२९७ उक्तप्रभाफरमतखण्डनम् मर्यापत्तावनुमानस्यान्तर्भावशडून जाते.सर्वगतत्वाधाक्षेपतत्परिहारी ४०० तत्खण्डनं च ३०२ अवयव्याक्षेपपरिहारः ४०२ शक्त पदार्थान्तरत्वसाधनम् ३०६ / संयोगविचारः ४०४ भुतार्थापत्तिनिरूपणम् ३११ पुनर्जातिविषयफाक्षेपपरिहारी ४०६ मध्याहारपक्षमण्डनम् ३१८ | साहश्याऽतव्यावृत्त्योर्जातित्यख०४०९ +अनुपलब्धिप्रमाणारम्भः* ३२२ / अवयदिविचारः ४११ मभावस्य पदार्यान्तरत्वस्थापनम् ३२५ | चिरूपनिराफरणम् ४१४ प्रभाफरमतखण्डनम् ३२६ । संयोगजसंयोगनिराकरणम् ४१४ प्रभाकराभिप्रायानुवादः ३३२ शब्दार्थसम्पन्धनित्यत्वाक्षेपपरिहार:१५ कप्रभाकरचोधखण्डनम् ३३४ मतमतेन पूर्वपक्ष * ४१९ भभावस्य प्रत्यक्षाधगम्यत्वम् ३३९ उक्ताद्वैतमतसण्डनम् ४२२ मन्वप्रमाणानामुकप्रमाणेप्यन्तर्भाव.३४३ मधजरतीयाईतवादेन पूर्वपक्षः ४३४ ... ... ... ... . . .. ... ... ...

·४ P ... . ... ... निषयानुनमः विषयः पू० पि उक्तार्धजरतीयातयादगण्डनम् ४४० गितम् *सांपयमतेन पूर्वपक्षः ४४२ । भारमनियोनामिना । सांस्यमतमण्डनम् ४४६ पमाधिरणाारम्भः । *वैशेपिफमतेन पूर्वपक्षः ४५३ पूर्वपक्षमा रामाEिT घेशेपिफमतमामुनम् ४५५ मिसान्जेन शानिनोपाल: शब्दार्थसम्यन्धस्य नित्यत्वम् ४६१ হাসান चित्रादिविषयफाक्षेपपरिहारः ४६५ वर्णनामकनगरदेशोभा चोदनासुप्रत्यक्षविरोधस्यपरिहार.४६७ विशालगोविपणनगेन्द्रियमाघri * आत्मवादारम्भ:* হামমগ্ন শমন तर्फमतेनशरीरातिरिक्तात्मसाधनम् ६० वर्णात्मशानिपत.. प्रभाकरमतेन देहभिन्नात्मसाधनम्४७१ शयानित्यापूर्नपभागानंच. उक्तप्रभाकरमतगण्डनम् ४७२ वर्णानामननयात्वं नित्यप पौसमतेन विज्ञानात्मवादः ४७३ | *पूर्वपक्षतया भणभाव उक्तयोद्धमतखण्डनम् ४७५ उक्तक्षणभहवामपनम शरीरात्मनोहेंदोपपादनम् शन्दत्वस्य सामान्यत्यम् आत्मनो मानसाहंप्रत्ययगम्यत्वम् ४७९ ध्वनीनामनित्यत्वं यायुगुणत्वं च .. इन्द्रियात्मनोभेंदः... ४८६ | घर्णानां द्रव्यत्वं नित्यत्वं च आत्मस्वप्रकाशत्वस्य खण्डनम् ४८७ | सप्तमाधिकरणारम्भः ५ आत्मनो व्यापकत्वम् ४९१ पूर्वपक्षतयावाक्यार्थयोधानुपपप्तिः ऐकात्म्यवादखण्डनम् ४९२ वाक्यस्य याफ्यार्ययोधकत्वम् ५ प्रतिशरीरमात्मभेदकथनम् ४९५ सिद्धान्तेन पदार्यानां वाफ्यार्थयो- *मोक्षवादारम्भः" धकत्वम् ५० घौसमतेन मोक्षनिरूपणम् ४९७ | अन्विताभिधानवादखण्डनम् उक्तमतस्त्रण्डनम् । मोक्षेद्वैतमतम् ४९९ सिद्धान्ते वाफ्यार्थस्य लक्ष्यत्वम् उक्ताद्वैतमतखण्डनम् ५०० | पदार्थानां वाफ्यार्थयोधकत्वशङ्का- पूर्वपक्षत्वेनानन्दमोक्षवादः मानन्दात्मनोःस्वप्रकाशत्वस्यखण्डनं५०५| अखण्डवाफ्यार्थवादखण्डनम् आनन्दमोक्षवादलण्डनम् ५०७ | अष्टमाधिकरणारम्भः ६ मोक्षावस्थायां शानाभावोपपादनम्५०८ मात्मनोज्ञानानन्दस्वरूपत्वस्यखण्डनं५१५ पूर्वपक्षतया घेदानां पौरुषेयत्वम् मुक्तस्वरूपनिर्वचनम् घेदपौरुषेयत्ववादखण्डन વર मोक्षस्वरूपक्रमसाधनानि पादार्थोपसंहारः ५२५ आत्मज्ञानस्य क्रतुमोक्षोभयोपयो ग्रन्थसमाप्तिः ४७७ ... ४९७ ... ५०३ | निरासः ... ... ... ... ... ...

·पृ ० १ करि शक्यते १५ मिक श्री' मूलस्य शुद्धिपत्रम् पं० अशुद्धम्। शुद्धम् पृ० पं० अशुदम् । शुरम् कारि २५४ १ त्वत् त्वात् २३ ४ कर्य कार्य ४२० १० ईतये ईयते १ प्यज्य पज्य ४३५ ३ मात्र मात्रा २ पार्य पदार्थ ५१४ ७ ज्ञानं झाने १६५ ४ धक्तम्, घकव्यम्, ६१५ ३ वभिष्यत् भविष्यत् २५० ५ लफं फलं टीकायाः शुद्धिपत्रम् ९ १हताधव इतश्चाव २७० १९ शयते ९ किम २७५ १ फारास्वीत् स्वीकारात् १३ ९ उपनय उपनयन २७८ २४ ध्याया ध्याय १४ २२ सिद्धर्थ सिद्ध्यर्थ २८१ ११ वय व्या १५ ४ विषयस्या विपयस्याध्यापनस्या ३०१(हडिङ)पण्यम् पणम् ३२ २३ नीयादे नीयत्वादे ३१४ १८ प्रजा प्राजा ४१ ३ भूतऋग् भूतर्ग ३१५ ४ नाऽऽभा नाऽमा ३ नमेव नामेव ३१८ १८ मन्त्र मन्त्रा ६३ १० पादा पदा ३५६ १२ फर कार ७६ १९ विपस्य विपयस्य ३५९ १९ शक्तिम शक्तिमाह १०१ १७ प्रतिशेध प्रतिषेध ૪ર૭ ८ णाय जाद ११० ५ पुरस्ये पुरुषस्ये ७ प्रसिन्धा प्रतिसन्धा ११५ १० कस्ती कमस्ती ५१६ १७ स्यादित्य १३२ २३पत पीत ५१९(डिड)आन्दा मानन्दा १८३ १२ भवच्छेय अवच्छेद ५३३ १६ हवा १९० १८ पिपण विपय ५५१ २३सयंस मर्यापेक्षया म १९४ १३ करता कारता ५७० २१ पियक विषयप नीला ५७६ १० प्रपा २०७ १८ प्रत्यक्ष्य प्रत्यक्ष ५७६ १५ दत्य दत्यन्त २२५ ९ प्रमाणक्ष प्रमाणलक्ष ५७८ ९रन्तः तान्त २२७ ४ प्रामाणा प्रमाणा ५९७ १५ पन्हुतम् मपनतम २२७ ७ नगत नयगत ५९८ १० प्रण मता २५१ १ तदाभाष तदभाव ५९८ १४ मिर सिद्धि २५४ १२ न्तरभा म्तभी ६६४ ८ मंभापात् २१४ ६६रित रान्त ६१६ ४७ ॥ शव शिप्पतेारि पामरयापि दर्शने ।

·नि . 14 कारली *सांयमरोन पुस HTTr...:.:.. सापनम *शेपिकमानेन Titaff पेशेषिक.मतदान 17 ... ... ... :::: सामार्थसम्मानमनि:: चित्राधिनिया . गोदनारप्रयाविरोमrariविजा + भारममावरम्भ. * तर्फमरीनशरीरानिरिका HERE मरोन देशमशान TAT 11: '' उत्तप्रभाकरमर गाना খাবমান গিলামা *TTITHIT কামরাঙ্গাম 431 शरीरात्मनाभयापपादन आत्मनो मानमाहंप्ररपमगम्ममम 33%ीनाति इन्द्रियारमनोभवः । ... 'गांना आत्मस्वप्रफाशयस्य मण्णाम् मामाधारणEHः आत्मनो व्यापफत्यम् পাশাপলখানাপি ? ऐफात्म्यवादगण्डनम् ४०२ याम्पग पारपानामा प्रतिशरीरमात्मभेदफथनम् " ४.५ गिजात पदायांना यामागी. *मोक्षवादारम्भ:* धोरमतेन मोक्षनिरूपणम् अन्विताभिधानयादग्यपदाम उक्तमतस्त्रण्डनम् । मोक्षेऽद्धतमतम् ४९.०. मिहान्त वापयार्थम्य लश्यत्वम् १०४ उक्ताईतमतपण्डनम् ५०० पदार्थानां वाक्यायोधफत्वशङ्का पूर्वपक्षत्वेनानन्दमोक्षवादः ६०८ मानन्दात्मनोःस्वप्रकाशत्वस्याण्डनं५०५ अपण्डवाक्यार्थयादग्पादनम् आनन्दमोक्षवादलण्डनम् ५०७ अष्टमाधिकरणारम्भः ६१२ मोक्षावस्थायां शानाभावोपपादनम्५०८ मात्मनोज्ञानानन्दस्वरूपत्वस्यखण्डनं५१५ पूर्वपक्षतया घेदानां पामयत्वम् ६१३ मुक्तस्वरूपनिर्वचनम् घेदपौरुषेयत्वघादसण्डनम् ५२२ ६२४ मोक्षस्वरूपक्रमसाधनानि पादा पसंहारः ५२५ ६२९ आत्मज्ञानस्थ तुमोसोभयोपयो प्रन्थसमाप्तिः धपत्या ... ४२७ ५०३ | निगम ... .. . ... ... .

·१ करि १५ मिक श्री' मूलस्य शुद्धिपत्रम् पृ० पं० अशुद्धम्। शुखम् पृ० पं० अशुखम् । शुराम कारि २५४ १ त्वत् त्वात् ४ कर्य कार्य ४२० १० ईतये ईयते દર १ प्यज्य पज्य ४३५ ३ मात्र मात्रा २ पार्थ पदार्थ ५१४ ७ ज्ञानं शाने १६५ ४ धक्तम्, वक्तव्यम्, ६१५ ३ वभिष्यत् भविष्यतू २५० ५ लफं फलं टीकायाः शुद्धिपत्रम् १हुताश्वव हतश्चाव २७० १९ शयते शक्यते किम २७५ १ फारास्वीत् स्वीफारात १३ ९ उपनय उपनयन २७८ २४ ध्याया ध्याय १४ २२ सिर्थ सिद्ध्यर्थ २८१ ११ वय व्या १५ ४ विषयस्या विषयस्याध्यापनस्या ३०१(हेडिङ)पण्यम् पणम् ३२ २३ नीयादे नीयत्वादे ३१४ १८ प्रजा प्राजा ३ भूतभुग भूतर्ग ३१५ ४ नाऽभा नाऽभा ३ नमेष नामेव ३१८ १८ मन्त्र मन्त्रा ६३ १० पादा पदा ३५६ १२ कर कार ७६ १९ विषस्य विषयस्य ३५९ १९ शक्तिप्र शक्तिग्रह १०१ १७ प्रतिशेध प्रतिषेध ४२७ ८ णाय ११० ५ पुरुस्ये पुरुषस्ये ४८८ ७ प्रसिन्धा प्रतिसन्धा ११५ १० कस्ती कमस्ती ५१६ १७ स्यादित्य स्या १३२ २३ पत पीत ५१९(हेडिङ्)आन्दा भानन्दा १८३ १२ भवच्छेय अवच्छेद ५३३ १६शवा गवा १९० १८ विपण विपय ५५१ २२३सूर्यस मर्यापेक्षया स १९४ १३ करता कारता ५७० २१ पियक विपयफ १९६ ५ नी नीला ५७६ १० प्रका माफ २०७१८ प्रत्यक्ष्य प्रत्यक्ष हेत्वन्त २२५ ९ प्रमाणक्ष प्रमाणलक्ष ५७८ ९लन्तः २२७ ४ प्रामाणा प्रमाणा ५९७ १५ पन्हुतम् मपन्तम् २२७ ७ नगत नवगत ५९८ १० प्रण प्रणा २५१ १ तदाभाव तदभाव ५९८ १४ सिद्ध सिसि २५४ १२ न्तरभी तभी ६१४ ८ संभायात् संभवात् २५४ १ टान्त ६१६ ५स्मणणे स्मरणे CC णाह ॥ अवशं शिप्यतेन्शुद्धिः सपमरप्ट्यापि दर्शने ॥

·भी: ॥ छात्राणामुपयोगः स्यायः स्थापि तगा। मया सुदर्शनेनातः प्रकाशोय प्रकाशितः ॥ पिपुलायान्तयुक्तर्य यद्यपि शाशीपिका । नातः फायांत्र सुधार राज्यो युटोपि मो मणिः ॥ पतंघ- मत्यरसविदुरैर्विहित क नाम प्रन्येस्ति दोषविरदः सुचिरन्तनेपि ?" ॥ भी.॥

·॥ श्रीः॥
अथ
सटीका
॥ शास्त्रदीपिका ॥
॥ श्रीमते हयग्रीवाय नमः ॥
लक्ष्मीकौस्तुभवक्षसं मुंररिपुं शङ्लासिकौमोदकी-
हस्तं मद्मपलाशताम्रनयनं पीताम्बरं शाङ्गिणम् ।
मेघश्याममुदारपीवरचतुर्वाहुं प्रधानात्परं
श्रीवत्साङ्कमनाथनाथममृतं वन्दे मुकुन्दं मुदा ।
अथ
।। शास्त्रदीपिकाप्रकाशः ॥
॥ श्रीमते हयग्रीवाय नम ॥
॥ भगवते श्रीरामानुजाचार्यमुनये नमः ॥
आधं विद्यानिदानं विधिविबुधवरैर्वन्धमानाधिपमं
घाम्नां धामैन्दवाना दनुजभुजरुजां जन्मनां छन्न जिह्मन् ।
प्रज्ञाऽऽलोकार्कमर्निप्रतिकृतिमऽमतिध्वान्तदन्त्येणशक्रं
वक्रं भक्ताघचक्रे हरिमिह तुरगग्रीवमुग्रं प्रपद्ये ।।
समारहीनपहंसावतंसमऽनिकंसारिपादरतिदं
वेदान्तमार्गविधुखेदान्तकृद्विधिमऽभेदान्धकारतरणिम् ।
नागयणीयपदपारायणं निगममाराय मन्दरगिरि
रामानुजं त्रियुगवामासनेन॒पमऽकामादृतं हृदि भजे ॥
क्रियने वालबोधाय मिताक्षरपरिष्कृतः ।
श्रीशास्त्रदीपिकायास्तु प्रकाशोऽज्ञाननाशनः ॥
भगवनो नारायणस्य महत्त्वमनुस्मरन् ग्रन्थममाप्तिकामो अन्धकार शिष्य
शिक्षायै विन्न विधानाय शिष्टाचारपरिरक्षणाय च मङ्गलमाननोति-लक्ष्मीकौस्तु

·समकाशा- [प्राम. पाद: सू० ग १ भेत्यादिना, लक्ष्मीः कौस्तुभश्च वक्षसि यस्य तम्, मुरस्य रिपुं शत्रुग, शहोऽगिः कौमोदकी गदा च हस्ते यस्य तम, "कौमोदकी गदा, खनो नन्दकः, को. स्तुभो मणिः" इत्यमरः । पद्मस्य पलाशनत् -पत्रवत तानं रक्तं नयनं गम्य तम्, पीतमम्बरं वस्त्रं यस्य तम्, शाभिन्नचापधारिणम्, मेघ इव यामम, उदारा भक्ताभीष्टफलप्रदाननिपुणाः पावराश्च चत्वारो बायो यस्य तम, प्रधानाव-प्रकृतेर्मायाया वा परं दूरे वर्तमान प्रकृतिसंवन्धरहितं दिव्यानन्न- कल्याणगुणगणार्णवमित्यर्थः, प्रधानस्यापि प्रधानमधिष्ठातारमिति वा, श्रीव- सस्याउको लक्ष्म यस्य यस्मिन् वा तम, अनाथानाम् =अन्यत्र सर्वत्र प- रित्राणरहितानां जनानां नाथो रक्षकस्तम्, उक्तं च "परित्राणाय साधूनाम" इत्यादिना, एवंभूतं मुकुन्दं पुरुपार्थचतुष्टयप्रदं श्रीनारायणं मुदा-हर्पण वन्देम्प्रणमामीत्यर्थः। मीमांसाशास्त्रं हि यागीयविषयप्रतिपादकं यागे च सलकत्रस्यैवाधि- कारादुक्तमत्र लक्ष्मीति । कोसौ यागो यत्र भगवान्नारायणो दीक्षितः ? इ- त्याकाङ्क्षायामाह-अनाथनाथमिति, अनाथजनरक्षणलक्षणावरे दीक्षित इत्य- र्थः, तदुक्तं श्रीभगवद्रामानुजाचार्यैः-"विविधविनतभूतवातरक्षकदीक्षे” इत्या- दि । "मुक्तिमिच्छेजनार्दनात्" "नान्यः पन्या विद्यते अयनाय" इत्यादिम- माणैर्भगवान्नारायण एव मोक्षपदो यागादिफलमपि स एव ददाति स एव च तत्तदेवतान्तर्यामित्वेन यागैराराधनीय इति शास्त्राभिप्रायं जानानः पार्थसार- थिमिश्रस्तमेव भगवन्तं स्तौति । सकलश्रुतिस्मृतिप्रतिपाद्यं भगवतः परत्वं चानुवदति-प्रधानात्परमिति । प्रक्षिपतीव चाधुनिकमीमांसकानामऽनीश्वरवा- दम् । अत एव विंशतिलक्षणी ब्रह्ममीमांसेति श्रीवैष्णवैरुच्यते । मङ्गलवादश्च विस्तरेण तार्किकाणां तत्त्वचिन्तामणौ द्रष्टव्यस्तत्र मीमांस- कमतमाश्रित्यैवमुक्तम्-" इह खलु सलका कशिष्टैकवाक्यतयाऽभिमतकर्मारम्भस- मये तत्समाप्तिकामा मङ्गलमाचरन्ति । तथाविधशिष्टाचारानुमितश्रुतिरेव मङ्ग- लस्याभिमतहेतुत्वे मानम् । नच व्यभिचारः-निष्परिपन्थिश्रुत्या मङ्गलं स. माप्तिसाधनमिति प्रमापिते तत्रापि तयैव ( समाप्त्या) लिनेन जन्मान्तरीयत- दनुमानात्, तञ्चेदमारब्धकर्माचं कर्माथितया शिष्टैस्तत्पूर्व क्रियमाणत्वात् । आचारमूलकश्रुत्यनुमानाभ्यां तदतिया तत्कर्तव्यत्ववोधनात तत्फलक- - ·शास्त्रारम्भः] शास्त्रदीपिका। न्यायाभासतमश्छन्नशान्त्रतत्त्वार्थदर्शिनीम् । कुमारिलमतेनाहं करिष्ये शान्त्रदीपिकाम् ।। (प्रथमं धर्मजिनामाधिकरणम् ) स-अथातो धर्मजिज्ञासा ॥१॥ लवोधनाच । विनबंसद्वारा चेदम (मङ्गलम् ) अङ्गम । मति बन्ने तदम्बम- द्वारा तस्याङ्गत्वात् । वस्तुतस्तु प्रायशो विनमंशये तन्निश्चये वा नियमेन शि- घानां मङ्गलाचरणे विन्नाभाव एव द्वारत्वेनाभियतः, निर्विघ्नं ममाप्यतामिनि कामनया तत्करणपक्षे श्रुतित एव द्वारतनिर्णयः । विननंगये निश्चये वा नि- यमेन शिष्टानां महालाचारात् विघ्ननानं प्रवर्तकं नागाचागतुमितविधिनापि विनज्ञानवानाऽऽरव्यनमाप्तिकामोऽधिकारी योध्यने । अन्ये तु-पङ्गलं प्रधानम- ऽष्टद्वाराऽऽव्यकर्मममाप्तिः फलं तत्कामोऽधिकारी बोध्यते । अरे तु-मङ्गल- म्याख्यनिर्वाहको विनमंगाभावद्वारा तथैव ( विननंतीभावन्त्रनेत्र ) प्रति- चन्यकामावस्य (विन्नाभावस्य ) हेतुन्वात म चाभावः तो विम्ब बनोऽना- गतस्यानुत्पादश्च । एवं निर्विघ्नं ममाप्यतामिनि कायनया नहाचागरिमा- करने ।" इत्यादि । श्रीमयुगनायेनाप्युक्तप । “यपि बीपि विमिना थिकर्नव्यत्वं न बोधयति नथापि ममाप्तिमाघनतायां वालायाम दिति भावः ।" "मङ्गलमपूर्व जनयनि मन ना कि जायते विनगंगाभावाच समाप्तिगिनि नपण बनवाया बराग मनारय समाप्तिहेतुमिति वचिन्मीमांसवा बार नि-अपंगन्विति । "इति । पवनच्यं गन्धयत भतिजानीन न्यायामामनि. प्र. भागनणरयाभिरर यम्मीमांसा नसमापन : सय मीमा नागारम्य नामविचागमेद धागा . शामिया माविकाराय श्रीपारिनभग्य मोन जर गरि समामिन नलाभहावादी पार येयं नमवारनि " onाnिs पाहिए . 2 ·४ सप्रकाशा- [प्रथमः पादः सू० अ०२ - अनेन सूत्रेण प्रारिप्सितस्य शास्त्रस्य श्रोतृप्रवृत्ति सिद्धये धर्मज्ञानं प्रयोजनं कथ्यते। यदा हि धर्मजिज्ञासा कर्तव्येत्युक्त्वा शास्त्रमारभ्यमाणं दृश्यते तदा नूनमिदं शास्त्रं धर्मज्ञानप्रयोजनमित्यवगम्यते । विदितं तावत्प्रयोजनं संवन्धोपि शास्त्रस्य प्रस्ताव- हेतुर्वक्तव्यः ? यथा शास्त्रान्तरेषु शिष्यप्रश्नानन्तर्या- दिसम्बन्धः प्रस्तावको वर्ण्यते, तथेहापि शास्त्रारम्भे प्रयोजकानां संबन्धानामन्यतमो वक्तव्यः ? अनेन स- म्बन्धेनेदं शास्त्रमायातमिति । अन्यथा घऽसंबद्धप्रल- पायप्रतिपादकभावः, अधिकारी चाधीतवेदः । तत्र विषयाधिकारिणोविस्पष्ट- त्वात् प्रयोजनसम्बन्धौ वक्तुमुपक्रमते-अनेनेत्यादिना, श्रोतॄणां जनानाम- स्मिन शास्त्रेऽध्ययनविचारादिलक्षणप्रवृत्तेः सिद्धये, पारिप्सितस्य प्रारम्भे- च्छाविषयस्यास्य धर्मविचारशास्त्रस्य, अनेन प्रथमेन सूत्रेण प्रयोजनमुच्यते । किं तत्प्रयोजनमित्याह-धर्मज्ञानमिति, अस्य मुनिप्रवरजैमिनिप्रणीतस्य सूत्रसमूह- रूपस्य शास्त्रस्य धर्मत्वावच्छिन्नविषयकं प्रमात्मकं ज्ञानमेव प्रयोजनमित्यर्थः । अत्र विनिगमनामाह-यदा हीति, यच्छास्त्रं यजिज्ञासामुक्त्वा प्रवर्तते तच्छास्त्रंत- सयोजनकमेव भवति यथा ब्रह्मजिज्ञासामुक्त्वा प्रत्ता-"अथतो ब्रह्मजिज्ञासा" इति ब्रह्ममीमांसा ब्रह्मज्ञानप्रयोजनिका, तत्र ब्रह्मज्ञानमेव प्रयोजनम्, तथात्र धर्मजिज्ञासामुक्त्वा प्रवृत्तस्यास्य धर्ममीमांसाशास्त्रस्य धर्मत्वावच्छिन्नप्रमितिरेव प्रयोजनमिति ज्ञायते । किं वा जिज्ञासेसन प्रत्ययार्थस्येच्छाया इण्यमाणप्रधान- वाद्धर्मज्ञानमिह विधीयते इति धर्मज्ञानमेव प्रयोजनमिति लब्धम् । सम्बन्धज्ञानाय चोदयति-विदितमित्यादिना । प्रतिपाद्यप्रतिपादकभाव- सम्बन्धस्य स्पष्टत्वात्तमुपेक्ष्य सूक्ष्मदर्शी सम्बन्धव्याजेन शास्त्रप्रस्तावहेतुमेव पृ- च्छति-सम्बन्धोपीति, यथा “अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" इत्यादिब्रह्ममीमांसास- स्तावेऽट्रेनमतेन साधनचतुष्टयानन्तर्य हेतुः, विशिष्टाद्वैतसंप्रदायेन च पूर्वकाण्डो- तकर्मज्ञानानन्तर्य हेतुः, शान्त्यादिपर्वीयधर्मप्रस्तावेषु युधिष्ठिरप्रश्नानन्तर्यमेव हेतुः, तथात्र प्रस्तावस्यारम्भस्य को हेतुरितिजिज्ञासा । प्रस्तावका प्रस्ताव- ·शिरत्रारम्भसंयन्धः] मास्त्रदीपिका। ५ पित्तं स्यात् । सत्यम्, इह तु य एवायं प्रयोजनेन सह शास्त्रस्य साध्यसाधनत्वसंबन्धः स एव शास्त्रस्य प्र- स्तावको नान्यः । भवति हि साधनत्वमेव साध्यार्थिनः साधने प्रवृत्तिहेतुः। स चायं सम्बन्धः प्रयोजनोक्त्यै- वार्थाज्ज्ञायत इति न सूत्रकारेण पृथगुक्त इत्यदोपः अत्रेदं चिन्त्यते-किमध्ययनानन्तरं धर्मजिज्ञासया गुरुगृहेऽवस्थातव्यम् ? उत गुरुगृहात्समावर्तितव्यम् ? हेतुः, विपक्षे वाधकमाह-अन्यथेति, प्रस्तावडेतोरवचने शास्त्रकारस्याप्तत्वेना- भिमतस्य जैमिनेर्मुनेरसम्बद्धमलापित्वं स्यात् तदुक्तस्यास्य शास्त्रस्य चोपेक्ष- णीयत्वं स्यादऽसम्बद्धमलपिनत्वात् । अंशेन स्वीकरोति-सत्यमिति, यद्यपि भवदुक्तं सत्यं तथाप्यत्र पूर्वोक्तकर्मज्ञानानन्तर्यादिवदऽन्यः कोपि प्रस्तावहेतु- नास्ति किं तु धर्मज्ञानरूपप्रयोजनस्य शास्त्रस्य चास्य यः साध्यसाधनभावः सम्बन्धः स एव शास्त्रमस्तावस्यापि हेतुरस्तीत्यर्थः । उपपादयति-भवतीत्यादि- ना, साध्यार्थिनो जनस्य साधने प्रवृत्तिहेतुः साधनस्य साधनत्वमेव, यथा हि पाकार्थीन्धनादौ मवर्तते तत्कस्य हेतोः ? इन्धनादीनां पाकसाधनत्वादेवेति व- क्तव्यम्, एवमिदं शास्त्रं धर्मज्ञानसाधनमिति युक्ता धर्मज्ञानार्थिनोऽत्र प्रत्ति- रिति मनसि निधाय मुनिः शास्त्रं प्रणीतवानिति नासम्बद्धपलापित्वपसक्तिः। असम्बद्धमलापिता हि तत्र प्रसज्यते यत्राऽप्रयोजनानि वाक्यान्युच्यन्ते, सम- योजनं चेदं शास्त्रमिति सूपपादितं ग्रन्थकृता। प्रस्तावहेतुश्चोपपादितः । उ- पसंहरति-स चायमिति, अयम्-शास्त्रप्रस्तावहेतुः साध्यसाधनभावः सम्बधः । प्रयोजनोत्त्यैवेति-धर्मजिज्ञासया शास्त्रारम्भेण स्पष्टमेव विज्ञायते यद् धर्मज्ञा- नयोजनकमिदं शास्त्रमिति, आक्षिप्तेन च धर्मज्ञानलक्षणप्रयोजनेन साध्यसा- धनभावः सम्बन्धोप्याक्षिप्यते-धर्मज्ञानं प्रयोजनं तस्य साधनं चेदं शास्त्रमिति, यतो यच्छास्त्रं यत्प्रयोजनकं भवति तच्छास्त्रं तस्य प्रयोजनस्य साधनं भवत्ये- वेति भावः, इति न सम्बन्धस्य पृथगुत्त्यऽभावो दोपावहः । सकलशास्त्रसाधारणां चिन्तां कृत्वा संप्रत्यसाधारणामवान्तरचिन्तामुपक्र- मते-अवेदमित्यादिना, अत्र अस्मिन्नधिकरणे। द्विजातिभिरुपनयनानन्तरं गुरु- गृह एवोपित्वा ब्रह्मचर्येण वेदाध्ययनं कर्तव्यं श्रूयते च-"स्वाध्यायोऽध्येतव्यः" ·६ समकाशा- [प्रथमः पादः सू० अ० ? इप्ति । यदि हि स्वाध्यायाध्ययनविधिना धर्ममानार्थम- ध्ययनं स्वर्गाद्यर्थन विधीयते ततस्तन्मात्रेणैव शास्त्रा- र्थस्य समाप्तत्वात् “अधीत्य स्नायात्" इति स्मृतिवचन- बलेन च समावर्तितव्यमिति। अथाक्षरग्रहणादिपरम्परोपजायमानवाक्यार्थज्ञाना- र्थमध्ययनं विधीयते ? ततस्तस्य विचारमन्तरेणा- "अष्टवर्प ब्राह्मणमुपनयीत तमध्यापयीत" इति, तत्राध्ययनानन्तरं धर्मस्वरूपवि- चाराय गुरुगृहेऽवस्थातव्यं न वेति संदेहः, “फलमपीह हेतुः" इत्यनेन कचित् फलस्यापि हेतुत्वेन विवक्षायां तृतीया भवतीति “अध्ययनेन वसति" इतिवद् धर्मजिज्ञासयेति हेतौ तृतीया, धर्मजिज्ञासार्थमित्यर्थः । यदि गुरुगृहे नावस्थातव्यं तदा समावर्तनीयम्, अर्थाद वेदमधीत्य गुर्वाज्ञया ब्रह्मचर्य समाप्य गृहस्थाश्र- मः संपादयनीय इति पूर्वपक्षं सहेतुकमुपपादयति-यदि हीत्यादिना । यथा हि ज्योतिष्टोमादियागः स्वर्गाद्यर्थ एव धर्मस्वरूपतया वेदेन विधीयते न च तत्र दृ- टं प्रयोजनमस्ति तथा यदि "स्वाध्यायोध्येतव्यः" इति स्वाध्यायाध्ययननि- धिनापि स्वर्गाद्यऽदृष्टप्रयोजनार्थमेव धर्मत्वेनाध्ययनं विधीयते तदा तन्मात्रेणे- व-वेदाक्षराध्ययनमात्रेणैव शास्त्रार्थस्य अध्ययनविध्याज्ञायाः समाप्तत्वा- त्=पर्यवसितत्वात् (कृतकार्यत्वात् ) समावर्तितव्यम् -गुरुगृहवासनियम (ब्रह्मचर्यलक्षणम् ) समाप्य स्वगृहे गन्तव्यम् । स्वर्गाद्यर्थेनेति पूर्ववदेव तृतीया हेतौ । समावर्तने चैवंभूते प्रमाणमाह-अधीत्येति, “अधीत्य स्नायात्" इति स्मृतिवचनेनाप्येतदेव सिद्धं यद्वेदाक्षराध्ययनानन्तरं स- मावर्तितव्यमिति । स्नानं चेदं समावर्तनमेव । अध्ययनानन्तरपि धर्मस्वरूप- विचाराय गुरुगृहस्थित्या "अधीत्य स्नायात्" इतिस्मृतिवचनोक्तमऽध्ययन- स्नानयोरानन्तर्य वाधितं स्यादिति-अदृष्टार्थमध्ययनम्, तथा च धर्मविचा- राय न गुरुगृहेऽवस्थातव्यमित्येकः पक्षः । द्वितीयपक्षस्वरूपं निर्दिशति-अथेति, अक्षरग्रहणेन पदज्ञानं तेन पदार्थो- पस्थितिस्तया उपस्थितपदार्थैर्वा वाक्यार्थज्ञानमिति परम्परया क्रमेण जायमानं यद्वाक्यार्थज्ञानं तदर्थं यदि "स्वाध्यायोध्येतव्यः" इति विधिनाऽध्ययनं विधी- यते, ततान्तदा, तस्य वाक्यार्थज्ञानस्य, विचारं विना संपत्त्यसंभावादऽध्ययन- ·भध्ययनविधी पूर्वपक्षः] शास्त्रदीपिका। सम्भवाद्ध्ययनविधि वाऽर्थादिचारी विहित इनि गु- रुगृह एवावस्थाय विचारयितव्यो धर्मः । विनापि विधिना ज्ञानलाक्षान्न हि नदर्धता । कल्प्यस्तु विधिसामर्थ्यात् स्वर्गो विश्वजिदादिवत् ॥ विधिना ऽर्थाद्विचारोपि विधीयते, यथा 'पाकं कुरु' इति पाकविधिनेन्धनादि- संपादनमर्थाद्विधीयते इन्धनादिकं विना पाकनिष्पत्तेरसंभवात, एवमत्र विचा- राहते वाक्यार्थज्ञाननिष्पत्तेरसंभवाददध्ययनविधिना वैदिकवाक्यविचारोपि विधीयते । अत्र च पक्षे "संभवति दृष्टफलकत्वे घटकल्पनाया अन्याय्यत्वा- " इति न्यायोप्यऽनुकूलः, अध्ययनस्यार्थज्ञानरूपे दृष्टे फले संभवति सति अ. दृष्टस्य स्वर्गादेरध्ययनफलत्वेन कल्पनाऽन्याय एवेत्यर्थः । तस्मादध्ययनान- न्तरमेव न समावर्तितंव्यं किं तु गुरुगृह एव स्थित्वाऽधीतानां वेदानां वाक्यार्थ- स्य धर्मस्वरूपस्य विचारः कर्तव्य इत्याह-इतीति । इत्येवं संक्षेपेण पूर्वपरपक्षयोः स्वरूपं प्रदर्य पूर्वपक्षं तावद् व्युत्पादयति- विनापीति, यथा हि दण्डादीनां घटादिकारणलं सर्वलोकावगतमेवेति न तत्र विध्यपेक्षा तथाऽध्ययनमर्थज्ञानकारणमित्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां सर्वलोकावगत- मेवेति नाऽर्थज्ञानार्थमध्ययनविध्यपेक्षेत्यध्ययनविधेस्तदर्थता वाक्यार्थज्ञानाथर्ता नास्ति, न युक्ता वा, अज्ञातस्यैव विध्युद्देश्यत्वस्वीकारात् । उक्तं च- अज्ञाते फलवत्यर्थे विधीनां मानतेष्यते । न चाध्ययनमज्ञातमऽर्थज्ञानस्य कारणम् ॥” इति । अध्ययनमर्थज्ञानस्य कारणमिति न लोकैरज्ञातमित्यर्थः । ज्ञानलाभात् ज्ञान- साधनवपतीतेः। एवं तहध्ययनविधेर्नैरर्थक्यं स्यादित्याशङ्याह-कल्प्येति । अ. यं भाव:-"विश्वजिदा यजेत" इति विश्वजिद्यागविधिरत्र किंकामेन विश्व- जियागः कर्तव्यः इति न श्रूयते वेदवाक्यं च न निरर्थकं भवितुमर्हति दृष्टफ. लस्य कल्पने कदाचित् व्यभिचारः स्यादिति-"स स्वर्गः स्यात्सर्वान् प्रत्यवशि- हत्वाद" इति न्यायेन स्वर्ग एवादृष्टं फलं कल्प्यते, तथा च यथा विश्वजिदादौ स्वर्ग एवं फलवेन कल्प्यते तथा स्वाध्यायाध्ययनविधिसामर्थेनाऽध्ययनस्या- - ..

·८ from IITTER . स्वाध्यायसंस्कारहारेणान्यानस्मार्गानहेतु निन- व विधिना प्रमाणान्तरेण मिन्दमेवेति ताद निगा- नर्थक्यम् । न चावधातादिविधिवासियमार्थत्वम्, गगनानी हि दर्शपूर्णमासाऽपूर्व नियम्यते-अवनातनिष्पतरेन तण्ड लैरपूर्व सिध्यतीति, न तण्डलस्वरूप प्रमाणातरविरो. पि स्वर्ग एवं फलवेन कल्पनीय इति । एतदेव निरादयति-स्वाध्यायेति, अध्य. यनेन स्वाध्यायाः चेदाः संस्करणीया इति स्वागायगंस्कारदारा-स्वाध्याय- संस्कारार्थ कृतस्याध्ययनस्य वैदिक विधि विनैन ममाणान्तरेण प्रत्यक्षादिना अन्वयव्यतिरेकाभ्यां चाऽर्थज्ञानहेतुना सिदैवेनि तादर्थ =अध्ययनस्मार्थज्ञाना- र्थवे कल्पनीये स्वाध्यायाऽध्ययनविधेरानर्थक्यमेव स्यात् तस्य ( अर्थशानार्थ- त्वस्य ) लोकन एव ज्ञातत्वात् मिद्धवादा । संस्कार:-अधीतम्मरणयोग्यता । ननु मा भूदध्ययनस्यार्थज्ञानलक्षणष्टार्थकत्वं नियमार्थत्वं तु भविष्यति, एकस्मिन् पक्षे लोकनोपि प्राप्तस्य विधी हि नियमो भवनि यथा यागे देवता- स्मरणं देवताचित्रादिना मन्त्रेण च संभवति तत्र मन्त्रैरेव देवताः स्मरणीया इनि नियम्यते, यथा च पुरोडाशार्थ तण्डुलनिष्पतिहि नखविदलनेन चावघातेन च मम्भवति तत्र "नीहीनवहन्ति "इत्यवघातो नियम्यते, तदुक्तम्-"विधिरत्यन्त- ममाप्तौ नियमः पाक्षिके सति" इति, तथात्राधीतैरनधीतैश्च वेदैरवगतानां कर्मणां फलदातृत्वसंभावनायाम-अधातैरेव वेदैरवगतानि कर्माणि फलदानि भवन्तीति नियम एवाध्ययनविधिनावोध्यते इत्याशङ्ख्याह-नचेति । व्यतिरेकेण दृष्टान्तीभूत. स्यावघातस्य यथा नियमार्थत्वंतव्युत्पादयति-अवधातेति,"त्रीहीनवहन्ति"इति वचनेन प्राप्तोवघातो दर्शयागजन्याऽपूर्वे पौर्णमासयागजन्यापूर्वे च नियम्यते । नियमस्वरूपमाह-अवघातनिष्पन्नरेवेति, अवघातनिप्पन्नरेव तण्डुलैः कृतेन पु. रोडाशेन कृते यागेऽपूर्व सिध्यति न तु नखविदलनादिनिप्पन्नैरपि तण्डुलैरि- त्यपूर्वे एवावधातो नियम्यते न तु तण्डुलस्वरूपेपि प्रमाणान्तरविरोधात प्रत्य- क्षप्रमाणविरोधात् प्रत्यक्षेण हि तण्डुलनिष्पत्तिर्नखविटलनादिनापि भवत्येवे. त्यवगमात् यद्यवघातेनैव तण्डुलनिष्पत्तिः संभवेत्तदाऽवघातस्तण्डुलस्वरूपे नि- ·अध्यनयविधिपूर्वपक्ष] शास्त्रदीपिका। धात् । तददिहापि ज्ञानस्याध्ययनमन्तरेणापि दर्शनात् तत्स्वरूपे नियमासम्भवात् ऋत्वपूर्वेष्वेवाऽध्ययननिय- मो विधातव्यः-अधीतैरव दैवगतानि कर्माणि फल- दानीति । न चैवं युक्तम्-अक्रत्वर्थत्वाध्ययनस्य अनारभ्याधीतत्वात्, श्रुत्यावऽभवाचाऽक्रत्वर्थत्वम् । तस्माददृष्टार्थमेव स्वाध्यायाध्ययनमित्यध्ययनमात्रा- देव समाप्ते शास्त्रार्थे गुरुगृहात समावर्तितव्यम् । इति प्राप्ते, यम्येतापि नैवमस्ति नियम इति तण्डुलस्वरूपात्परिहताश्चवघातोऽपूर्वे तिष्ठति । प्रकृतमुपपादयति-तदिहापीति । इह-अध्ययने । अध्ययननियमो हि भवता वेदवाक्यार्थज्ञानाय वाऽपूर्वाय वा वक्तव्यस्तत्र ज्ञानाय त्वध्ययननियमो न संभवति विनाप्यध्ययनं कोशव्याकरणादिव्युत्पत्या वेदवाक्यानामर्थज्ञानसं- भवादित्याह-ज्ञानस्येति । तत्स्वरूपे अर्थज्ञानस्वरूपे । तस्मात्क्रत्वपूर्वायैवाध्य- यननियमो वक्तव्य इत्याह-क्रत्विति । नियमस्वरूपमाह-अधीतैरेवेति । न चै- वमपूर्वायाप्यध्ययनंनियमः संभवतीति पराचष्टे-न चैवं युक्तमित्यादिना । अध्य- यनस्य क्रत्वऽपूर्थित्वाभावे हेतुमाह-अक्रत्वर्थत्वादिति । अक्रत्वर्थत्वे च हेतु- माह-अनारभ्याधीनत्वादिति । अयं भावः-यागप्रकरणमारभ्य यदधीयते श्रु- त्या निर्दिश्यते तत् क्रत्वर्थं भवति यथाऽवघातमोक्षणादयस्तेषां हि क्रतुमारभ्य "त्रीहीन प्रोक्षनि" "त्रीहीनवहन्ति" इत्यादिवचनैनिर्देशात् । नत्वेवं क्रतुमार- भ्य "स्वाध्यायोध्येतव्यः" इति वचनं निर्दिश्यते तस्मान्न त्वर्थमध्ययनं येन क्र- त्वपूर्वाय नियम्येत । अध्ययनस्याऽक्रत्वर्थत्वे हेत्वन्तरमाह-श्रुत्याद्यभावाचेति, अनारभ्याऽधीतत्वेप्यध्ययनस्य क्रत्वर्थत्वं स्याद् यदि श्रुतिलिङ्गादिपु मध्ये मिकप्यध्ययनं क्रतो विनियुज्यात् ? न चैवमस्तीत्यर्थः। उपसंहरति पूर्वपक्षी- तस्मादिति । तस्मात् अध्ययनस्य क्रत्वर्थत्वाभावादर्थज्ञानलक्षणहष्टप्रयोजन- कत्वाभावाच अदृष्टार्थमेवाध्ययनम् । इति तस्मात्, अध्ययनमात्रात् वेदाक्षर- ग्रहणमात्रादेव, समाप्ते शास्त्रार्थे अध्ययनविधेश्चरितार्थत्वे प्राप्ते धर्मविचारमक- वैवाऽक्षरग्रहणानन्तरमेव गुरुगृहात ममावर्तितव्यं प्रमाणं चात्र-“अधीत्य रना- यात्" इति प्राप्तम् । ? -- ૨ ·१० गपागा তামিণগণ - सामान फले नागरिकाना। विधा निगमायलावा भगिति॥ गदुराम्---गानस्तम्गे कानपने नाम नि . पतीति, नत्राभिनीपोनोगवापिलमा, त योयमग्निहोत्रादिप्तीवदानां संवर्णिकानामधि- फारो नाऽनभीतवेदानां शद्राणामिभिकारनिगमः ग प्रयोजनमध्ययनविभेः। संप्रति मिद्धान्तममर्थनायोपामते-पति प्राप्तभिधीयते माहिना। "मंति दृष्टफलकत्वेऽपाल्पनाया अन्यागतात" इति गायमनुगमगार-मान इति, वाश्यार्थज्ञानम्पे दृष्टे फले लभ्यमानेभनीत गति अध्ययनकलतेना. दृष्टस्य स्वर्गस्य कल्पना न युक्ता, विनितादो तुम फलं नसभातीति विता- मदृष्टं कल्प्यते इत्यर्थः । ननु दृष्टफलातं तु लोकनेर गिद्धमिति मायाया- ध्ययनविधानस्य किं प्रयोजनमित्याह-विधेशेति । द्विजातीनामेवामिहोनादिप- धिकारो न शूद्राणामित्यधिकारनियमार्यमेवाध्ययनमिति नाध्ययनविधि इत्यर्थः । ननु वाक्यार्थज्ञानाय वा फ्रत्वपूर्वाय वाध्ययनविधेनियमार्थतं वान्य तच त्वयैव न चावधाते त्यादिनाऽऽशय निरस्तमिति कथमधुना नियमार्थ- त्वमुच्यते विवेरिति “यदुक्तम्" इत्यादिनोपस्थाप्य ममाधत्त-तत्रेति । नोभ- यथापीति-वाक्यार्थज्ञानाय या क्रत्वपूर्वायवा न नियमार्थत्वं ब्रूम इत्यर्थः । तर्हि केनस्वरूपेण नियमार्थत्वमिति पृच्छति पूर्वपक्षी-कथं तहीति । सिद्धान्ती स्वाभिप्रेतनियमस्य स्वरूपमाह-योयमित्यादिना । करचरणादिभिश्चतुर्णा- मेव वर्णानां समानत्वेपि वैदिकेवग्निहोत्रादिकर्मसु द्विजातीनामेवाधिकारो न शूद्रत्वावच्छि गस्येति नियमार्थोऽध्ययनविधिः । अन्यथा विशेपाभावेन शूद्र- स्याप्यधिकारः स्यात् । सति चाध्ययनविधावऽधीतवेदानामेवाग्निहोत्रादिप्व- धिकारो वक्तव्यः, वेदाध्ययनं चोपनीतैरव कर्तव्यम्, उपनयनं च “वसन्ते ब्राह्मणमुपनयीत" "ग्रीष्मे राजन्यम्" "शरदि वैश्यम्" इति वचनैर्द्विजाती- नामेव सम्भवति न शूद्रस्येति न शूद्रस्याधिकार इत्यर्थः । एतदेवोपपादयति-असतीति । अध्ययनविध्यभावे न कोप्यध्ययनं कु- ·मध्ययनयिधिसिमान्तः] शास्त्रदीपिका । ११ तथाहि-असत्यऽध्ययनविधावऽग्निहोत्रादिशास्त्राणि विद्वांसमलभमानान्यविद्वांसमेवाधिकृत्य विद्यामन्त- रेणानुष्टानासंभवाद्विद्यामाक्षिपन्त्यविशेषाच्चतुरो वर्णानधिकुर्युः । सति त्वध्ययनविधौ त्रैवर्णिकानामेव विदुषामधिकारो भवति न तुरीयादेः। तथा हि-"वसन्ते ब्राह्मणमुपनयीत" "ग्रीष्मे राजन्य- म्" "शरदि वैश्यम्" इति द्वितीयानिर्देशादुपनयनसं- स्कृतास्वर्णिकाः 'किमस्माभिः कर्तव्यम्' इत्यपेक्षन्ते, तत्संनिधौ चाध्ययनमऽनिर्दिष्टकर्तृकं विधीयमानं कर्ता- र्यादिति विदुपोऽअधीतवेदस्याऽलाभात् अभावात् अग्निहोत्रादिवोधकवाक्या- नि स्वप्रतिपाद्येष्वग्निहोत्रादिकर्मस्वऽविद्वांसम्-अनधीतवेदमेवाधिकुर्युः । अथ च विद्या विना कर्मस्वरूपज्ञानाभावादनुष्ठानमपि न संभतीति विद्याम्चे- दाध्ययनमप्याक्षिपेयुस्तत्र चाक्षिसे वेदाध्ययने चतुर्णामेव वर्णानामधिकारः स्यात् कुतूहलादिपयुक्ताया विद्याया द्विजातिभिर्नियमासम्भवादिति वैदिकानि- होत्रादिवोधकशास्त्राणि चतुरो वर्णानधिकुटुंस्तथा चाग्निहोत्रादिषु शूद्राणा- मप्यधिकारः स्यादित्यर्थः । सति चाध्ययनविधावुपनीतानामेवाध्ययनेऽधि- कारोऽधीतवेदानामेव च कर्मस्वाधिकार उपनयनं च द्विजातीनामेवेति कर्ममु द्विजातीनामेवाधिकारो न शूद्रत्वावच्छिन्नस्येति सिमित्याह-सति विति । तुरीयादेः शूद्रादेः । आक्षिपन्तीति शत्रन्तं जसो रूपम् । नन्वध्ययनविधावुपनीतानां त्रैवर्णिकानामधिकारस्याश्रवणाच्छूद्रस्याप्य- धिकारः स्यादिति कथमग्निहोत्रादिभ्यः शूद्रादेनित्तिरित्याशय "सति व- ध्ययनाविधौ" इत्युक्तमुपपादयति-तथा हीत्यादिना । “वमन्ते ब्राह्मणमुपनयीत, ग्रीप्मे राजन्यम, शरदि वैश्यम्" इत्यत्र ब्राह्मणादिशब्दोत्तरद्विनीयानिर्देशादुपन- पनरूपसंस्कारकर्मता हि ब्राह्मणत्वावच्छिन्ने क्षत्रियत्वावच्छिन्ने वैश्यत्वावच्छिन्ने च प्रतीयते न तु इत्वावच्छिन्नेऽपीति त्रैवर्णिका ब्राह्मणात्रियवैदया एवो- पनीता भवन्ति तत्र च यथाऽऽहतो भृत्यो जिज्ञासते किं मया कर्त्तव्यम, एवमुप- नपनेन संस्कृतास्वणिका अपि 'किमस्माभिः कर्तव्यम्' इति स्वकर्तव्यमपेक्षन्ने, ·१० रमपेत्तते. नत्रासानिभियोग र्णिकैरेवोपनीतरत्नरगोना पनादिया नं कर्तव्यमिनि । एवं न फलवान माण कसंस्कारत्वादुपनयनमभागनाम, गगनगि र्धजानार्थम, अर्थजानं तानुमानापयित्वापगि कमवति मर्चपां फलाम । कर्तव्याभावे हागनगनगकागे निकल गान कि मार्ग प्रकार प्रति तूपनीतस्यावश्यं निशामा जागता । तगानी नगन्ने जामागी." इत्यादिवास्योक्तोपनयनमनिती न "मा-गायोऽन्यः" इनितिक- ढेकमध्ययनं विहितं न नात्रोक्तम-गुको मुकाम गमनं कगान' इति, तस्माद् विधीयमानमध्ययनं वानीरमाने। तथा गोपनीलानां गणि- कानां स्वकर्तव्यस्यापेक्षास्ति, अध्ययनम्य न मारपेक्षाम्नि, उपनगनमायः सहाध्ययनवाक्यस्य संनिधिरप्यस्ति, अध्ययनयोग्यताप्यस्त्यपनीतानाम, इति दग्धाश्वरथन्यायेनाध्ययनोपनीतयोः कर्मत्वेन कर्तृलेन च परस्परं प्रकरणस्थाना- भ्यामन्वयो जातस्तदाह-तत्रेति । तथा गोपनीनदिनानिभिग्वाक्षरग्रहणला- णमध्ययनं कर्तव्यं तदनतरं तैरेव वेदवाक्यानामर्थज्ञानं संपादनीयं वेदवाक्यानि विचारयितव्यानीत्यर्थः। एवं चेति-उपनीतैस्त्रैवर्णिकैरेवाध्ययनं कर्तव्यमिति मिद्धे च, अ- र्थज्ञानरूपफलवत् यदध्ययनं तत् स्वकर्तृभूतो यो द्विजातिमाणवकस्तस्य संस्कार एवेत्युपनयनमध्ययनस्याङ्गम् । यत उपनयनं विनाध्ययनं न भवति ततस्तेनोपनयनेन वटुरध्ययनयोग्यो भवति इत्यध्ययनार्थत्वादुपनयनं सफलम् । अध्ययनं च वाक्यार्थज्ञानसंपादनार्थत्वात्मफलम् । वाक्यार्थज्ञानं च कर्मानुष्ठानसम्पादनार्थत्वात्सफलम्, वाक्यार्थज्ञानं विना तत्तद्वाक्योक्तकर्मा- णामनुष्ठानासम्भवाद् विद्यावत्वस्याधिकारिविशेषणत्वादिति-उपनयनादीनां सर्वेपां सफलत्वं सिद्धम् । ननु कथमुपनयनं विनाध्ययन न सम्भवति, उपनयनं विनाप्यध्येतुं शक्यत्वादिति चेत् ? नात्र नास्तिकमतेः प्रवेशोस्ति, आस्तिकेन त्वेवं विज्ञेयम्-उपनयनप्रकरणे पठितस्यानिर्दिष्टकर्तृकस्याध्ययनस्योपनीता ए. वाधिकारिण उपनयनं च द्विजातीनामेवेति ॥

·अध्ययनविधिसिद्धान्तोपसंहार] शास्त्रदीपिका । १३ एवं च त्रैवर्णिक विद्वत्सु लब्धषु नाग्निहोत्रादिवि- धयश्चतुर्थवर्णस्य विद्यामाक्षिपन्ति, किं तु त्रैवर्णिका- नेव विदुषोऽधिकुर्वन्ति । सोयमधिकारनियमोऽपशूद्रा- धिकरणे वक्ष्यमाणोऽध्ययनविधिप्रसादलभ्य इति फल- वानेव विधिः तेनार्थज्ञानावसानमऽध्ययनमऽध्ययनवि- धिना विधीयत इति विचारमन्तरेण तदनुपपत्तेरध्य- यनविधिरेव विचारमाक्षिपस्तद्विरुडं स्मार्त स्नानं या- उपसंहरति-एवं चेत्यादिना । एवं च-उपनयनद्वारा द्विजातीनामध्ययने सिद्धे, अधीतवेदा द्विजातय एव वेदवाक्यार्थ विचारयिष्यन्तीति द्विजातयो विद्वांस उपलब्धा इत्यग्निहोत्रादिविधयो न शूद्रस्य विद्यामाक्षिपन्ति कारणा- भावात् । किं तु त्रैवर्णिका विद्वांस एवास्माकमधिकारिण इति वोधयन्ति । अन्यथा पूर्वोक्तक्रमेण शूद्रस्याप्यध्ययने प्रवेशः स्यादित्यर्थः । सोयमिति-उ- पनयनानन्तरमधीतवेदानां द्विजातीनामेवाग्निहोत्रादिष्वधिकारोस्ति न तुरीया- देरिति नियमः षष्टाध्याये प्रथमपादे सप्तमेऽपशूद्राधिकरणे “चातुर्वर्ण्यमवि- शेपात्" इत्यत्र वक्ष्यमाणोऽस्यैवाध्ययनविधेः प्रसादेन ( अर्थापत्त्या ) ल- ब्ध इत्यनेन त्रैवर्णिकाधिकारनियमेनाध्ययनविधिः फलवानस्ति । उपनयम- करणसंनिहितोयमध्ययनविधिरुक्तमधिकारनियमं वोधयति स्वफलतेनेति भा- वः । तेन-ततः । अध्ययनविधिनाऽर्थज्ञानावसानम् वाक्याज्ञानमम्पादन- पर्यन्तमध्ययनं विधीयते । अर्थादक्षरग्रहणमात्रानन्तरं न समावर्तितव्यं किं तु वाक्यार्थज्ञानसम्पादनानन्तरम् । तदनुपपत्तेः वाक्यार्थज्ञानानुपपत्तेः। वाक्यार्थविचारं विना वाक्यार्थज्ञानं न सम्भवतीत्यध्ययनविधिरेव वाक्या- र्थविचारमाक्षिपति । आक्षिपन् स्वफलसिद्धयर्थं प्रापयन् । ततश्च तद्विरु- द्धम् वाक्यार्थविचारविरुद्धं स्मातम्नानम् “अधीत्य स्नायात्" इतिविहितमध्य- पनविधिरेव बाधते । यतोऽतरमात्रग्रहणानन्तरं समावर्तनरूपे लाने कृते वा- स्यार्थविचारो न स्यात् । किं वा “अधीत्य स्लायात्" इत्यस्याप्पध्यय- नविध्यानुकूल्येन वाक्यार्थीवचारपर्यन्तमेवाध्ययनं शक्पमस्तीति झेयम् । ननु त्रैवर्णिकानामेवाग्निहोत्रादिप्वधिकारो न तुरीपादेरिनि नियमेन फलबानध्य- पनविधिः कथं वाक्यार्थज्ञानसम्पादनावमानमध्ययनं विदध्याद ? वारपायदा- ·१४ सप्रकाशा- [प्रथमः पादःसू०१ धते, इति सिद्धमध्ययनानन्तरं धर्मजिज्ञासा कर्तव्येति । केचित्पुनराचार्यकरणविधिप्रयुक्तत्वमध्ययनस्याङ्गी- कृत्य किमाचार्यकसिद्धिरेचाध्ययनस्य प्रयोजनम् ? उता- र्थज्ञानम् ? इति विचार्य, अन्तरङ्गत्वादर्थज्ञानमित्याहुः । किं पुनः कारणमाचार्यकरणविधिप्रयुक्तत्वेऽध्ययनस्य ? नसम्पादनं विनाप्यध्यनस्वरूपसम्पत्तेरिति चेन्न, वाक्यार्थज्ञानं विनाग्निहोत्रा- दिकर्म कर्तुं न शक्यत इति वाक्यार्थज्ञानसम्पादनावसानमध्ययनं विधी- यते । उपसंहरति-इतिसिद्धमिति । इति अध्ययन विधिनैव वाक्यार्थविचा- रस्याक्षिप्तत्वाद्धेतोः। इदानीं प्रभाकरमतमुपस्थापयति केचिदित्यादिना । वेदाध्ययनं हि न "स्वाध्यायोध्येतव्यः" इत्यध्ययनविधिप्रयुक्तं संभवति नियोज्याश्रवणात, नि- योज्यं विना विध्यनुपपत्तेः । न च नियोग एव नियोज्यं कल्पयिष्यतीति वा- च्यम, गौरवाद, अध्ययनस्याध्यापनविधिपयुक्तत्वे चाध्यापनानुष्ठानसिद्ध्यर्थमे- वाध्ययनस्य माप्तत्वेन नियोज्यकल्पनाभावाल्लाघवाद, तस्मादध्ययनं "अष्टप- पं ब्राह्मणमुपनयीत तमध्यापपीत" इत्याचार्यत्वसंपत्तिविधायकवाक्यप्रयुक्त- मित्यर्थः । ननु वटुककृताध्ययनस्याध्यापके गुरावाचार्यत्वसिद्धिरेव प्रयोजन- मुत बटुकममवेतं वाक्यार्थज्ञानमिति तेपां संशयपक्षः। तत्रान्तरङ्गत्वादर्थज्ञान- मेर प्रयोजनमिति नेपामपि सिद्धान्त इत्याह-किमिति । आचार्यकसिद्धिः आचार्यवमिद्धिः । आचार्यशब्दादत्र “योपधाद्गुरूपोत्तमाद् बुञ" इति सू- प्रेण भावे दु । अर्थज्ञानस्यान्तरगत्वं चानाध्ययनसामानाधिकरण्येन बोध्यम्, अध्ययनं हि माणवकेन क्रियते तत्रैव च वाक्यार्थज्ञानं समवायेनोत्पद्यत इत्य- नाइन्वादर्यवानमेव प्रयोजनम । आचार्यत्वं त्वऽध्यापके उत्पद्यत इति वै- पकिरयानम्य बहिरगत्वम । किं चाध्ययनमध्यापनं विना न संभवति आ. चार्य चाध्यापनानुनियादीनि नाचार्यत्वमध्यनफलत्वेन स्वीकर्तुं शक्यते । नवव्ययनम्य दादानिमगनमध्ययनविधिप्रयुक्तत्वं परित्यज्य यदऽध्या- पवनपयुकत्वमुच्यते नत्र किं कारणमिति पृच्छति माह:-किं पुनरिति । किंवा ननु नियन्यायवर्णव्यध्ययनविधिः स्वात्मसिद्धय विश्वजिन्यायेन नि- पेयमारल्याय्ययनयनको भविष्यतीति किमर्थमध्यापनविधेरध्ययनप्रयो- ·अध्ययनषिधी प्रभाकरमतम्] शास्त्रदीपिका । अध्ययनविधेरधिकरिशून्यत्वादाचार्यकरणविधिप्रयुक्त्या बात्मलाभे विश्वजिदादिवत् फलकल्पनानुपपत्तिः । कः पुनराचार्यकरणविधिः ? कथं वा तेनाऽध्ययनस्य प्र- युक्तिः । जकत्वमुच्यते इत्यभिमायेणाक्षिपति-किं पुनरिति । गत्यन्तराभावे ह्यश्रुतस्य क- ल्पना क्रियतेऽन्यथा प्रयाजादिविधावप्यन्यस्य नियोज्यस्य कल्पना स्यात्, अत्र चाध्यापनविधिनैवाध्ययननियोगस्यात्मलाभे सम्भवति सति न विश्वजिन्न्यायेन नियोज्यकल्पनावकाशः । अध्यापननियोगविषयस्याध्ययनमन्तरेणानुपपत्तेर- ध्यापनप्रयुक्तेनाप्यध्ययनेनाध्ययननियोगसिद्धेर्न तदर्थमध्ययनविधौ नियो- ज्यकल्पना युक्ता, अन्यथाध्ययनफलमपि विश्वजिन्न्यायेन स्वर्ग एव कल्पितः स्पादित्यभिप्रायेण प्राभाकर उत्तरमाह-अध्ययनविधेरिति । अयमर्थः-अध्य- यनविधिवाक्येऽधिकारिवाचकपदाभावाद्विश्वजिन्न्यायेनाध्ययनफलत्वेन स्वर्ग- एव कल्पनीयः स्यादित्यध्ययनस्याध्ययनविधिपयुक्तत्वे दोपः स्यात् तस्माद- ध्ययनमध्यापनविधिप्रयुक्तमिति युक्तम्, तच्चाध्यापनं परकृताध्ययनं विना न सं- भवतीत्यध्यापनमेवाध्ययनमाक्षिपतीत्यध्ययनमध्यापनविधिमयुक्तमेवेति न पृ. थगध्यनविधिस्वीकारापत्तिरिति लाघवम । अध्ययनवाक्यस्य विधिवास्वीका- रेण च नाध्ययनफलत्वेन स्वर्गकल्पनापत्तिः । अध्ययनवाक्यस्य का गति- रिति चेत् ? अध्यापनविधिप्रयुक्तस्यैवाध्ययनस्यानुवादकमध्ययनवाक्यमिति व- चनीयम् । अध्ययनवाक्यानुवाद्यस्याऽध्ययनस्य च तत्कर्तरि माणक एवार्थ- ज्ञानं दृष्ट फलत्वेनान्तरङ्गत्वात्कल्प्यते । विहितस्याध्यापनस्य च तत्कर्तर्यध्या- पक एवाचार्यत्वसम्पत्तिरेव फलत्वेन कल्प्यते इति सर्वं सुस्थम् । फलकल्पना- नुपपत्तिरित्यस्य स्वर्गादिफलकल्पनाऽऽपत्त्यभावो लाघवमित्यर्थः । नवाचार्यत्वविधायकं कि वाक्यमस्तीति पृक्छति भाहः कः पुनरिति । सत्यप्याचार्यत्रविधायके वाक्ये धनलोभादिना क्रियमाणेनाविहितेन लौकि- केनाप्यध्ययनेनाध्यापनसिद्धिसम्भवात् कथमाचार्यत्वोत्पादकाध्यापनविधिप्र- युक्तत्वमध्ययनस्य स्यादित्याक्षेपेणाह-कथं वेति । प्रयुक्तिः अनुष्ठानम, आक्षे- पोला । उतरमाह प्राभाकरः-उच्यत इत्यादिना । आचार्यतासंपादकश्रुतिवचना-

·No text on this page.

·मजनयविधी प्रभाकरमतम्] शाखदीपिका। २० ऽकिंचित्करोगामिति तव्यापारापेक्षायामुपनयनं प्रक- म्य विहितमध्ययनमध्यापनोपकारित्वानुपनीतस्य व्या- पारत्वेनाध्यवसीयते । तदेवं स्वागभूतमुपनयनं प्रयु- आनोऽध्यापनविधिस्तद्वारेणाध्यनं प्रयुक्ते । इन्ने मान उपनीतस्याप्यङ्गवं प्राप्तमित्याह-तदुपनेयोपानि । म उपनीनोपीत्य- ः। यथा वयातादेव्रीहिसंस्कारकत्वादगत्वं ब्रीहीणां च पुरोडागपादकत्वा- इन्वं भवति नथोपनीतस्यापि के चिच्यापारं कुर्वत एकाङ्गवं संभवति मृत्य- म्येव गजागत्वय । नाऽकुर्वनोप्यङ्गत्वमित्यर्थः । कश्च ततोपनीतेन स्वस्मि- मानसंपादनाय व्यापार कर्तव्य इति जिनामायामुपनयनप्रक्षण विधि- ध्ययनपयोपनीनन्य युक्तो व्यापागेऽध्यापनोपकालवाहिन्यार-नलग- गपशायामिति । नत म्योपनीकम्य । उपमहानि-मित । इन जिनाध्यापनं न संभवतीन्यध्यापनविधिम्पनयनामित पान ·१८ सप्रकाशा- [प्रथमः पादः सू०१ तदिदमनुपपन्नम्-तथाहि-नियोगार्थस्याध्ययनस्या- चार्यकप्रयोजनता अर्थज्ञानप्रयोजनता वा न शक्यते शास्त्रेण बोधयितुं साध्यदयस्यैकत्रासंभवात् । नियो- गार्थतैव शास्त्रेण बोच्यते अर्थज्ञानार्थतायां त्वनुज्ञामा- यनमपि प्रयु तत्पयुक्ताध्ययननिष्यत्त्या च लब्धसिद्धिरध्ययननियोगो नाधि- कारान्तरमपेक्षते, अतो नायं विश्वजिन्न्यायस्य विपयो नापि रात्रिसत्रन्यायस्य" इत्यादि । तथा "विधिपूर्वकं माणवकस्याचार्येणात्मसमीपप्रापणमुपनयनं तस्य चोपनेयासत्तिजननरूपाल्लिनादुपनेयासत्तिरुपनयनस्या ऽध्यापनाङ्गत्वनिर्वाहिका तस्याश्चाध्यापनाङ्गत्वमुपनयनप्रकरणविहताध्ययनद्वारेणैव न लौकिकाध्ययन- द्वारेण तस्योपनयनमन्तरेण सम्भाव्यमानस्योपनयनाङ्गत्वानिर्वाहकत्वादिति मणाड्याऽध्यापनविधेर्विहिताध्ययनप्रयोजकत्वम् ।" इति । के चिदित्यादिना प्रभाकरमतमुपन्यस्तं पराचष्टे-तदिदमनुपपन्नमिति । उपपादयति-तथा हीति । “किमाचार्यकसिद्धिरेवाध्ययनस्य प्रयोजनमुतार्थज्ञा- नम्" इत्येवं प्रभाकरकृतः संशयोप्यनुपपन्नः सुतरां सिद्धान्त इत्याशयेनो- भयत्रैवानुपपत्ति प्रदर्शयति-नियोगार्थस्येत्यादिना । नियोगार्थस्य अपूर्वो- त्पादकत्वेनाभिमतस्याध्ययनस्य प्रभाकरेण पूर्वपक्षेऽपूर्वसाधकत्वमाचार्यतासाध- कत्वमितिद्वयसाधकलं वक्तव्यं राद्धान्तपक्षे चापूर्वसाधकत्वमर्थज्ञानसाधकत्वं चे- तिद्वयमाधकत्वं वक्तव्यं न च शास्त्रेणैकत्र एकस्य साधनस्य साध्यद्वयसाधक- वं बोधयितुं शक्यते एकस्य साधनस्यैककार्यकरत्वनियमात्, वाक्यभेदप्र- सगाच । उक्तं चाध्ययनस्यापूर्वार्थत्वं प्राभाकरैः-"नहि लिङादियुक्तवाक्येषु भावना भाव्यान्तरमपेक्षते अपूर्वस्य भाव्यस्य स्वशब्देनाभिहितत्वात्" इति । यद्यपि लोके त्वेकेनापि साधनेन कार्यद्वयं साध्यते एकेनाप्यग्निना पाचनमका- शनलक्षणकार्यद्वयसिद्धिदर्शनात्, तथापि नैपा शास्त्रीयमर्यादा । किं च शब्द- बुद्धिकर्मणां विरम्य व्यापाराभावात् शास्त्रेणाध्ययनस्यैकप्रयोजनकत्वे बोधिते पुनः प्रयोजनान्तरसाधकताविपयकवोधनानुकूलव्यापारासम्भवात् । ननु भवे- दयं दोपो यदि माध्यद्वयसाधकताबोधकत्वं शास्त्रस्योच्येत, न चैवमुच्यते, अ- पूर्वमात्रमापकताबोधकत्वस्वीकारादित्यभिमायेणाह-नियोगार्थतैवेति । अप्रा- समर्थित्वमेवाध्ययनस्य शास्त्रेण बोध्यते नत्वर्थज्ञानार्थतापि तस्या लोकतो - ·उक्त प्रभाकरमतरखण्डनम् ] शास्त्रदीपिका । वमिति चेत् ? तथाप्यर्थद्वयं स्यादेव । किं चैवं सकृदुच्चरितस्य लिङ्प्रत्ययस्य विध्यर्थत्व- मनुज्ञार्थत्वं चेति वैरूप्यमपि स्यात् तेन संशय एवा- नुपपन्नः । तथा सिद्धान्तोप्यनुपपन्न एव-प्रमाणान्तर- सिद्धत्वादर्थज्ञानार्थत्वं न शास्त्रगोचरतामनुभवतीति । तत्र यदेवास्मदभिप्रेतं विधेर्नियमार्थत्वं महता प्रय. ऐनैव वा प्राप्तत्वात् तत्र शास्त्रस्यानुज्ञामात्रमिति नोक्तदोपः । परिहरति-त- थापीति । वाढं भवत्वर्थज्ञानार्थतायामनुज्ञामात्रं तथाप्यध्ययनस्याऽपूर्वाऽर्थज्ञाने- त्युभयसाधकत्वं स्यादेवेत्यर्थः । अर्थद्वयम्=प्रयोजनद्वयं फलद्वयमिति यावत् । कि वानुज्ञार्थत्वं विध्यर्थत्वं चेत्यर्थव्यपरत्वं वाक्यस्य स्यादेवेत्यर्थः । ननु भवत्वध्ययनस्याऽपूर्वार्थज्ञानेत्युभयसाधकत्वं तथापि शास्त्रस्यार्थज्ञाना- र्थतायामनुज्ञामात्रस्वीकारात् साध्यद्वयसाधकतावोधकत्वरूपस्तु दोपः परिहृत एवेत्यभिप्रायेण दोपान्तरमाह-किं चैवमिति । लिङ्प्रत्ययस्य विधायकप्रत्य- यस्य, अध्ययनविधिवाक्ये तव्यप्रत्ययश्रवणात् । विध्यर्थत्वम्-विधायकत्व- मपूर्वप्रति । अनुज्ञार्थत्वम् अनुज्ञापकत्वमऽर्थज्ञान प्रति । एकस्यैव प्रत्यय- स्य विधायकत्वमनुज्ञापकत्वमिति विरुद्धरूपता, उक्तरूपयस्य सामानाधिकर- ण्याभावाद्वाक्यभेदप्रसङ्गाचोतभावः । उपसंहति-तेनेति । तेनाध्ययनस्याचार्य- तासिद्धिः प्रयोजनमुतार्थज्ञानमिति संशय एवानुपपन्नः, यतस्तवमते आचार्य- वार्थज्ञानयोरुभयोरप्यध्ययनफलत्वं न सम्भवत्यध्ययनस्यापूर्वार्थत्वात् । पूर्व- पक्षस्तु सुतरामनुपपन्नः । सिद्धान्तोप्यनुपपन्न इत्याह-तथेति । शास्त्रेण ह्यमाप्तमे- व बोध्यते प्राप्तस्य वोधने त्वनुवादकत्वलक्षणमप्रामाण्यं प्रसज्येत, अध्ययनस्या- र्थज्ञानार्थत्वं तु लोके ऽन्वयव्यतिरेकाभ्यामेव सिद्धमिति न तत्र शास्त्रस्य व्या- पारो युक्त इत्याह-प्रामाणान्तरेति । ननु त्वयापि भान प्रमाणान्तरमिद्धार्थज्ञानार्थत्वमेवाध्ययनस्य स्वीकृत तथा च कथं प्राभाकरं मां प्रति प्रमाणान्तरसिद्धत्वादर्थज्ञानार्थत्वानुपपत्यु- पालम्भ इत्याशक्य मन्मतेऽध्ययनविधेरुक्तनियमार्थत्वान्न वैयर्थ्य भवन्मते च नियमार्यत्वास्वीकारादर्थज्ञानार्थत्वस्य च लोकावगतत्वादानर्धक्यमेव. नियमार्थ- त्वस्वीकारे च त्वत्सिद्धान्तहानिर्मसिदान्तस्वीकारापत्तिश्चेसभिप्रायेण प्राभा- ·२० राप्रकाशा-- प्रथमः पादः सू०१ नेन भवद्भिर्दषितं तदेव भवद्भिरपि मुक्कलरनन्यग- तिकत्वादाश्रयणीयमापन्नम् । नियमानङ्गीकारे च पूर्व पक्ष एव श्रेयानापद्यते । आचार्यत्वस्यादृष्टत्वेन प्रयोजन तोपपत्तेः । अर्थज्ञानार्थत्वे चाध्ययनं स्वाध्यायसंस्कारो नियोगार्थत्वे तु प्रधानकर्मति वैरूप्यमपि स्यात् । करमते दोपमुद्घाटयति-तत्रेति । नियमार्थत्वं च पूर्वमेव व्याख्यातम् । म- हता प्रयत्नेनेति-उक्तमकारेणेत्यर्थः । यथा-"उपनीय तु यः शिष्यम्" इति स्मृत्या "उपनीयाध्यापनेनाचार्यकं कुर्यात्" इत्यनेनानुमितेन श्रुतिवाक्येना- ध्यापनविधि प्रकल्प्य श्रुतस्य चाध्ययनविविधित्वं पराकृत्याध्ययनस्यार्थ- ज्ञानलक्षणदृष्टप्रयोजनकत्वं च प्रकल्प्याध्ययनविधेनियमार्थत्वं यत्परिहृतं तदेव भ- वद्भिराश्रयणीयमापनं गत्यन्तराभावात् । भवद्भिः साधितस्य दृष्टार्थत्वस्य शा- स्वव्यापाराविषयत्वात् लोकत एव तत्सिद्धरित्यादि सर्वमुक्तमेव । विपक्षे वा- धकमाह-नियमानङ्गीकारेति । पूर्वपक्षस्य श्रेयस्त्वे हेतुमाह-आचार्यत्वेति । आ- चार्यत्वस्याध्ययनप्रयोजनत्वं न लोकावगतमिसदृष्टत्वेन प्रमाणान्तरासिद्धत्वे- नाचार्यत्वस्यैवाध्ययनतद्विधिप्रयोजनत्वोपपत्तेः पूर्वपक्ष एव श्रेयानापद्यते इत्य- र्थः । उक्तं हि-"आचार्यत्वमलौकिकमाहवनीयत्वादिवत्" इति । "नियोगार्थतैव शास्त्रेण वोध्यतेऽर्थज्ञानार्थतायां वनुज्ञामात्रम्" इत्यत्र सिं- हावलोकितन्यायेन दूपणान्तरमाह-अर्थज्ञानार्थत्वे चेत्यादिना । एकस्यैवाध्य- यनस्यार्थज्ञानार्थत्वात् स्वाध्यायसंस्कारकत्वेन गौणकर्मतापिमाप्तानियोगार्थत्वेन च प्रधानकर्मतापि प्राप्तेति वैरूप्यम् । अपूर्वजनकस्यैव कर्मणः प्रधानत्वव्यपदे- शात् । स्वाध्याया वेदाः । वेदैश्च संस्कृतैरेव कर्मानुष्ठानं कर्तव्यं वेदानां सं- स्कारश्चाध्ययनमेवेति वेदानऽध्ययनेन संस्कुर्यादिति वक्तव्यं तथा चार्थज्ञाना- र्थमध्ययनं स्वाध्यायसंस्कार एवेति प्राप्तम् । कथामदमिति चेत् ? अर्थ- ज्ञानं हि व्युत्पन्नस्य पुंसो लिखितपाठादिनापि संभवतीत्यर्थज्ञानोपायान् लि- खितपाठादीन् परित्यज्यार्थज्ञानोपायत्वेनोपादीयमानमध्ययनं स्वाध्यायसंस्कार एव संटत्तः स्यात् । ननु शास्त्रेण त्वध्ययनस्य नियोगार्थत्वमेव वोध्यते न त्वज्ञानार्थत्व- ·प्रभाकरमतखण्डनम् ] शास्त्रदीपिका। २१ अर्थाजातमर्थज्ञान प्रयोजनं न शास्त्रत इति चेत् ? आ- चार्यत्वमपि प्रयोजनं न स्यात् तस्याप्याजातत्वात् । स्मृतियाधेन च स्नानोत्कर्षो न स्यादऽशास्त्रस्वीकृतत्वा- विचारस्य। मपि येनोक्तवैरूप्यं स्यात् ? वैरूप्यस्य शास्त्रबोधितद्वैधीभावे एव वक्तव्य- त्वात् । अर्थज्ञानलक्षणं तु प्रयोजनं वेश्मार्थारोपितदीपस्य वीथ्यां प्रका- शवदाथिकमेव न तु तत्र शास्त्रन्यापार इति नाध्ययनस्य स्वाध्यायसंस्कारवं प्रधानकर्मत्वं चेति वैरूप्यं नियोगार्थत्वेन प्रधानकर्मत्वस्यैव वक्तव्यत्वादित्या- शयेनाह-अर्थाजातमिति, नियोगार्थकृताध्ययनसामर्थ्याजातमित्यर्थः । परिहर्तु प्रतिवन्दीमाह-आचार्यत्वमपीति । यदि “खाध्यायोध्येतव्यः" इत्यत्रापूर्वमेव शास्त्रीय प्रयोजनमर्थज्ञानं चार्थिकं तदा "उपनीय तु यः शिष्यम्" "उपनी- याध्यापनेनाचार्यकं कुर्यात्" इत्यत्राप्यपूर्वमेव शास्त्रीय प्रयोजनं स्यानत्वाचा- त्वमपि तस्य-आचार्यत्वस्याप्यर्थाजातत्वात् आर्थिकत्वात् । यधाऽध्ययनेना- देवार्थज्ञानं भवतीति लभ्यते तथाऽध्यापनेनाचार्यत्वमप्यर्थादेव भवत्येवेति ल- भ्यते इत्याचार्यत्वमपि प्रयोजनं न स्यात् । यदि तवाचार्यत्वं शास्त्रत एव त- दावाप्यर्थज्ञानं शास्त्रप्राप्तमेव प्रयोजनं तथा चोक्तं प्रधानामधानकर्मत्वरूपं वै- रूप्यं प्राप्तमेवेत्यर्थः । किं च यद्यज्ञानमार्थिकमेव प्रयोजनं न शास्वव्यापारविपयस्तदा- ऽशास्त्रीयत्वं विचारस्य प्राप्तं तथा च "अधीत्य स्नायात्" इति स्मृते- धो न स्यात् लौकिकेनाधिकेन विचारेण स्मृतिवाधासंभवात् । तथा च मा- नस्प-समावर्तनस्योत्कर्पो न स्यात्मलानस्य विचारानन्तरभाविता न स्यात् किं तु विचारात्पूर्वमेवाक्षरमात्रग्रहणानन्तरभविता स्यात् तथा च विचारवाचन कर्मस्वरूपाज्ञानात् कर्मानुष्ठानमपि न स्यादिति सर्व व्याकुलं म्यादित्यागये- नाह-स्मृतिवाधेनेति । स्मृतिवाधेन स्मृतेर्वाधेन । अस्माकं त्वक्षग्ग्रहणेनाध्य- पनादिपरम्परयार्थज्ञानपर्यन्तमध्ययनपदार्थस्तक्षाध्ययनमुक्तरीत्या नियमार्थमेवे. तिन कोपि दोपः । तथा चाक्षरमात्रग्रहणेनाहानपर्यन्तस्पाध्यपनपदार्थम्या- संपनत्वानाक्षरमात्रप्रणाननरं स्नानं भवति किंवानलकपपविचारा- नन्तरम् । तस्मादस्मन्मने न विचारदाः ।

·ममकाशा- [m' पाग - किंच- नियोज्यः कल्पनीयोग विध्यर्थानुपपतितः । न चोपनयनस्याङ्गभावोस्त्यध्यापनं प्रति । द्वितीयाश्रुतिसामर्थ्यात्मा माणवकमंस्किया । तथा सत्यन्तरङ्गत्वादनमध्ययनस्य तत् ।। यतावनियोज्याभावादऽप्रयोजकत्वम-ययनविरि- ति, तदयुक्तम्, अभावासिहेः, अश्रुतस्यापि विश्य- जिदादिवत् कल्पनात् । कार्यहि विध्यर्थः, संबन्धिा- 1 नियोज्याश्रवणादध्यनविधेरध्ययना ऽभयोजकत्वं यदुक्तं तत्पराकरोति- नियोज्य इति । अत्र अध्ययनविधिवाक्ये नियोज्यः कल्पनीयः, अन्यथा विध्यर्थस्य अध्ययनविधानस्यानुपपत्तिः चैयर्थ्यं स्यात् । “स्वाध्यायोध्येत- व्यः" इतिश्रुते भवति ह्याकवा-केनाध्येतव्य इति, यथा पाकः कर्तव्य इत्य- त्र केनेति, स च कल्पनीयो नियोज्य उपनीतो द्विजातिवटुरेव, सा-उपनी- तिः उपनयनं च तस्य वटोः संस्क्रिया-संस्कार एवं “वसन्ते ब्राह्मणमुपनयी- त" इत्यत्र ब्राह्मणशब्दोत्तरद्वितीयाश्रुत्या-उपनयनेन ब्राह्मणं संस्कुर्यादित्य- र्थादित्याह-द्वितीयेति । माणवकसंस्काररूपं चोपनयनं माणवककर्तृकाध्यय- नस्यैवाझं भवितुमर्हति अध्ययनस्य वटुकगामित्वेनाऽन्तरगत्वादित्याह-तथा सतीति । तत् =उपनयनम् । नन्वध्यापनविधिः स्वागमुपनयनमाक्षिपन तया- राध्ययनप्रयोजको भविष्यत्येवेति नाध्ययनविधिवाक्ये नियोज्यकल्पनावकाश इत्याशङ्कय अध्यापनस्योपनयनसमवायिवटुकभिन्नाचार्यत्तित्वेन बहिरङ्गत्वा- नोपनयनस्याध्यापनाङ्गत्वं संभवति येनोपनयनद्वाराऽध्यापनविधेरध्ययनप्रयो- जकत्वेनाध्ययनविधौ नियोज्यकल्पना न स्यादित्याशयेनोक्तम्-न चोपनयन- स्येति । तथा सति-उपनयनस्य माणवकसंस्कारत्वे सिद्धे। पद्याभ्यां संक्षेपेणोक्तम) स्वयमेव विशदीकुर्वन् प्रथमार्ध व्याचष्टे- यत्तावेदित्यादिना । अध्ययनविधिवाक्येऽधिकारिवोधकपदाभावादध्ययनविधे- रप्रयोजकत्वम् अविधायकत्वमिति यदुक्तं तदयुक्तम्, अभावासिद्धः नियो- ज्याभावस्यासिद्धेः । नन्वश्रुतत्वादेवासिद्धिरित्यत्राह-अश्रुतस्यापीति, यथा- "विश्वजिता यजेत" इत्यत्राश्रुतस्यापि नियोज्यस्य कल्पना भवति तथाऽध्य- ·प्रभाकरमतखण्डनम् ] शास्त्रदीपिका। २३ व्दश्चायंकार्यमिति, कस्य चिडि किं चित् कार्य भवति न सर्व सर्वस्य, अतः कस्येदं कार्यमित्यस्ति सम्बच्यपे- क्षा, साऽवश्यमध्याहृतेन केन चिन्निवर्तनीया-अस्येदं कर्यमिति, यस्येदं कार्य स एव नियोज्य इत्युच्यते । यद्यपि कथं चित् परप्रयुक्तानुष्ठानादेवात्मलाभः स्यात्, यनविधावपीति । कल्पनाप्रकारमुपपादयति-कर्य हीत्यादिना । यथा-यजेते- त्यस्य यागं कुर्यादित्यर्थस्तथाऽध्येतन्य इत्यस्याध्ययनं कर्तव्यमित्यर्थस्तथा च कार्यत्वमेव विध्यर्थस्तव्यप्रत्ययार्थ इति सिद्धम् । ननु कार्यस्य संवन्ध्यपेक्षित्वेपि चेतनसामान्यं तसंवन्धि निश्चितमेवेति न विशेषतो नियोज्याकाङ्केत्याशयाह-कस्य चिदिति, यद्यऽध्ययनविधिना कार्यसामान्यमेव प्रतिपाद्येत तदा तस्य सामान्यतश्चेतनसंवन्धेनाप्याकाङ्क्षा निव- तेत न चैवमस्ति-अध्ययनविधिनाऽध्ययनविषयककार्यविशेपस्य प्रतिपादनात् तस्य च कर्तृविशेषभूतनियोज्यं विना निराकासत्वासंभवादवश्यंभाविनी नियो- ज्यकल्पनेति भावः । कार्यं च किं चित् केन चित्कर्तव्यं भवति न सर्व सर्वे- णेति कस्येदं कार्यम्-किंसंवन्धीदं कार्य किं वा केनेदं कार्य कर्तव्यमिति सं- वन्धिनो नियोज्यस्याकाङ्क्षा भवत्येवेति कार्यमेव स्वात्मलाभार्थं स्वकर्तारमा- क्षिपति कार्यत्वस्य किं चिन्निरूपितत्वादित्यर्थस्तदाह-अत इति । सा-अध्य- यनस्य संवन्धिनः कर्तुरपेक्षा केन चिदऽध्याहृतेनाऽवश्यं निवर्तनीया, अन्यथा वाक्यार्थानुपपत्तेः । संवन्ध्याक्षेपस्वरूपमाह-अस्येदमिति । कल्प्यमाननियो- ज्यस्वरूपमाह-यस्येदमिति । उक्तं च “कर्मणि चाधिकारो नियोज्यस्यावकल्पते यो हि ममेदं कार्यमिति प्रतिपद्यते स स्वकीयकार्यमाधनं कर्म स्वार्थनया प्र- तिपद्यमानो ऽधिकारी स्यात्। इति । ननु किमर्थनियोज्यः कल्प्यते ? अध्ययनविध्युक्ताध्ययनक्रियामपन्यर्थमर हि तत्र नियोज्यकल्पना कर्तव्या ? अध्ययनक्रियामंपत्तिम्त्वाचार्यत्वकामम्य गुरोः प्रेरणया भयादिना वा भविष्यति गुरुमेरितश्च द्विजवटुग्ध्येप्यतीनि न नियोज्यकल्पनापेक्षेसाशयार-यछपीति । परप्रयुत्तानुष्टानाव-अध्याप- कादिप्रयुक्तवटुककृताध्ययनकर्मानुष्ठानान, किं वाऽध्यापनविधिप्रयुक्ता ययना- नुहादेव. आत्मलाभः = अध्ययननियोगस्वरूपसंपत्तिः. म्याद = संभवानि ।

·समकागा- [um: पा तथापि न तावता कार्यत्वं मिध्यति । न हि कृतिमा- ध्यतामानं कार्यत्वम् । किं तर्हि , यत्कृतिसाग कृति प्रति प्रधानभूतं तत् कार्यमित्युच्यते । प्राचार्ग - तेस्तदुद्देश्येन प्रवृत्तिः, ततशाध्ययननियोगेन कार्गेण श- वताऽवश्यं पुरुषव्यापारोद्देश्येन भवितव्यम् । न चाऽसति नियोज्ये तदुद्देशेन कश्रित्प्रवर्तत । अ- ध्यापनविधिना हि प्रवर्त्यमानो माणवकः कथं निदध्य- तथापि तावता उक्तपरमयुक्तानुष्ठानमात्रात् कार्यत्वं अध्ययननियोगस्य का- र्यत्वं न सिद्धयति । ननु कार्यत्वं हि कृतिमाध्यतापरपर्यायं कर्तव्यत्वमेव तग यथा स्वयं प्रवृत्त्या सिद्ध्यति तथा परमयुक्तानुष्ठानादपि सिध्यत्येवेति परप्रयु- तानुष्ठानादेवाध्ययनस्यात्मलाभे संभवति व्यर्था नियोज्यकल्पनाऽध्ययनविधा- वित्याशङ्ख्याह-न हीति । यदि कृतिसाध्यत्वमेव कार्यत्वं भवेत्तदा भेवेदप्येवं ने- वमस्ति । कार्यत्वस्वरूपं पृच्छति-किं तहीति । कार्यत्वस्वरूपमाह-यदिति । कृ- तिसाध्यत्वं कार्यत्वमित्युक्ते राजाज्ञया संपादितेप्वतिव्याप्तिः स्यात् । कृति प्रति प्रधानभूतत्वं कार्यत्वमित्युक्ते फलेतिव्याप्तिः स्यादत उभयदलं लक्षणम् । तथा च यथा यागाद्यपूर्वस्य कृतिसाध्यत्वेन कृति प्रति प्रधानत्वेन च कार्यत्वं तथाऽध्य- यनापूर्वस्यापि विज्ञेयम् । कार्यत्वस्य किं नाम प्राधान्यमित्याह-प्राधान्यमिति । तदुद्देशेनेतिपाठान्तरम् । यदुद्देश्येन कृतेः प्रत्तिर्भवति तस्य तस्कृति प्रति प्राधा- न्यं भवति यथा पाकक्रियां प्रति पाकस्य प्राधान्यम् । तत्कस्य हेतोः ? पाका- र्थमेव पाककृतौ प्रत्तेः । एवमध्ययनकृतेरध्ययनापूर्वार्थत्वादध्ययनकृति प्रत्य- ध्ययनापूर्वस्य प्राध्यान्य ज्ञेयम् । तथा च कार्यत्वस्य प्रधानत्वात्तत्सिद्ध्यर्थम- वश्यं नियोज्यकल्पना कर्तव्येत्याह-ततश्चेति । यद्यध्ययननियोगः कार्य त- दाऽवश्यं तत् पुरुषव्यापारोद्देश्यमन्यथा तस्य कार्यत्वं न स्यादेवेत्यर्थः। पुरुषव्यापारोद्देश्यत्वं नाम नियोज्यस्य पुरुषस्य यो व्यापारस्तदुद्देश्यत्वमेव तच नियोज्याभावेन संभवति, किं च नियोज्याभावे न कोप्यध्ययननियोगस्यो- देशेन पर्वतेतेत्यध्ययननियोगो न सिद्धयेदित्यावश्यिकी नियोज्यकल्पनेत्याह-न चासतीति । विपक्षे वाधकमाह-अध्यापनेति । यद्यध्यापनविधिप्रेरणयाऽध्य- यने माणवकः प्रवर्तेत तदाध्ययनमात्रं कुर्यादपि न त्वपूर्वमुद्दिशेत् । यथा ·प्रभाकरमतखण्डनम्] शास्त्रदीपिका। यनमात्रमनुतिष्ठेन्नत्व पूर्वमुद्दिशेत् । न हि तस्य तदुद्देश्य प्रमाणाभावात् । प्रयाजाद्यपूर्वाणि दर्शपूर्णमासाऽपूर्वो- पकारित्वात् तदधिकृतेन पुरुषेण तत्सिद्धयर्थमुद्दिश्य क्रियमाणानीति युक्तं यद्ऽसत्यपि साक्षान्नियोज्योपादा- जनकानुरोधेन प्रवृत्तो वटुर्नाध्ययनफलं ज्ञानमुद्दिशति किं तु विवशः सन्नीस- रमात्रग्रहणं करोति तथा । एतदेवाह-नहीति । तस्य = परानुरोधेन प्रवृत्तस्य माणवकस्य, तत्-अध्ययनापूर्वम्, उद्देश्यम्-इप्यमाणं न, अपूर्वस्य माणव- कोद्देश्यत्वे प्रमाणाभावात् । उद्दिशेद्वदुरपूर्वं यद्यऽध्ययनविधिवाक्ये नियोगस्वा- म्यवोधकमर्थज्ञानकामादिपदं स्यात् न चैवयस्ति, नियोज्याध्याहारश्च न तवा- भिमत इति भावः । अध्याहृतश्च नियोज्यो नियोगमपूर्वमुद्दिशत्येव । परानुरो- धेन भवर्तमानः पाचकादिर्यथा पाकादौ न स्वकीयं किमपि फलमुद्दिशति त- थानापि परप्रयुक्तत्वे विज्ञेयम् । तदुक्तम्-"माणवकस्य नियोगस्वाम्यबोधका- र्थज्ञानकामपदाभावादध्याहारानभ्युपगमाच" इति । ननु यथा प्रयाजादौ साक्षान्नियोज्यस्याभावेपि प्रयजाद्यपूर्व कार्यं भवति तथाऽध्ययनेपि नियोज्याभावेप्यध्ययनापूर्व कार्य भविष्यतीत्याशझ्याह- प्रयाजाद्यपूर्वाणीति, अयं भावः-दर्शपूर्णमासयोस्तु साक्षानियोज्योऽस्त्येव- "दर्शपूर्णमासाभ्यां वर्गकामो यजेत" इति श्रुतेः । नियोज्येन च सा- ङ्गयोरेव दर्शपूर्णमासयोरनुष्ठानं कर्तव्यं सागस्यैव फलमदत्वात्, अङ्गानि च प्रयाजादीन्येवेति प्रयाजादिजन्यापूर्वाणि दर्शपूर्णमासजन्यापूर्वस्योपकारकानि भवन्ति तस्माद् दर्शपूर्णमासयोनियुक्तः स्वर्गकामो नरो दर्शपूर्णमासापूर्वस्य सिद्ध्यर्थं प्रयाजादिकृत्या प्रयाजाद्यपूर्व संपादयतीति प्रयाजाद्यपूर्वेषु नियोज्य- स्य साक्षादुपादानाभावेपि प्रयाजाद्यपूर्वाणि कार्यत्वं लभन्ते दर्शपूर्णमासयो- नियुक्तेन तदङ्गभूतमयाजादीनामवश्यंकर्तव्यत्वात् । वस्तुतस्तु यः पुरुपो द- शपूर्णमासयोनियुक्तः स प्रयाजादिप्वपि नियुक्त एव, यतः फलायैव दर्शपू- र्णमासयोरपि पुरुपः प्रवर्तते फलमदत्वं च तयोः सागयोरेवेति सागयोरेव क- तव्यत्वात्साङ्गयोरेव पुरुपो नियोज्य इति तदङ्गभूतप्रयाजादयोपि स्वपधानी- भूतयागद्वारा नियोज्यं लभन्ते एवेति । तदाह-युक्तमिति । नैवमस्त्यध्ययनपने अध्ययनस्य किंचित्मत्पऽङ्गन्वाभावादित्याह-अध्ययननियोगस्यनि । अध्यय- ·२६ सप्रकाशा- [प्रथम. पाद: सू० अ०१ - ने कार्यत्वं लभन्ते, अध्यननियोगस्य तु नान्यौपयिकत्वं यतस्तद्रूपेणोद्देश्यता स्यात् ? । अर्थज्ञानस्य च नि- यमलत्वेन नियोगाऽनपेक्षत्वात् । तस्मादस्य कार्यत्व- सिद्धयेऽवश्यं नियोज्यः कल्पनीयः । यच्चाध्यापनविधेरुपनयनद्वारमऽध्ययनप्रयोजकत्व- मुक्तम्, तदप्यऽयुक्तम्-उपनयनप्रयुक्तरेवाभावात्, तद्- नगन्यापूर्वस्य नान्यौपयिकत्वम् नान्याङ्गत्वम् । यद्यऽध्ययनापूर्वमन्यस्य कस्य- निकई भवेत्तदातस्यागिनः सिद्धयर्थमध्ययनापूर्वमपि संपाद्यं भवेत्तदा च तस्यो- रेस्यापि स्यादित्याह व्यतिरेकगुखेन-यतस्तद्रूपेणेति, अन्याङ्गत्वरूपेणेसर्थः । नन्यज्ञानयिमेशाध्ययनापूर्णस्यापेक्षा भवतु तथा चार्थज्ञानस्यैवाध्ययना- पनि गज्ञानामसार्थमध्ययनापूर्व संपाचं भविष्यतीति किमर्थमध्ययनापूर्व कान्याश शाह-अर्थज्ञानस्येति । यथा वितुपीकरणमवघातेन न. ri पाप्तं तत्र "श्रीहीनान्नि" इत्यनेनावघातो नियम्यते इत्यवघातi. प. विणकरणं न ममियर्थमपूर्वमपेक्षते तथात्राप्यर्थज्ञानमध्य- गाटाहिना मा तत्र "खायायोऽध्येतव्यः" इत्यनेनाध्ययनं नि- यनियमम्य फलपर्यशानं न गिद्धार्थमध्ययनापूर्वमपेक्षते येनार्थr: गांच्या प्रतुयात, अपूर्व विनार्थज्ञानोत्पनावऽनुपपत्य- ': । -नादिति। यम्पाद-गयाना केनापि द्वारेण नियोज्य- राम्तनम्मानियांच्या कल्पनीयः इत्यर्थः । अम्य- + . * ..." विगनगना-यापनं कर्तव्यमेव तनाध्याप- - पियन सम्मानीव्युनियनदागकरीत्याऽध्यापननिर्मा- म. नागना पनि राय नियांयकापनापना, किवा .." त्ययापनाचनापनयनम्यायापना:- :: T-या गयनाम्यां पिना ना- r, नियाजा टीन ना-यय tirit. परिददगानीमादिना । - रमादागारागारमा गगनगा.

·प्रभाकरमतखण्डनम् । शाखदीपिका। द्वारेणाध्यापनप्रयुक्तिरापास्ता । कापूत्ययेन हि समा- नकर्तकत्वमेवोच्यते तेन चैकपूयोगता कल्प्यते, अङ्गा- निभावस्त्वेकपूयोगतावशात् कल्पनीयः, द्वितीयया तु जकत्वं स्यादपि न चैवमस्ति-उपनयनस्याध्यापनप्रयुक्तत्वाभावात्, किं वा य- दि तावदध्ययनस्योपनयनप्रयुक्तत्वं स्यात्तदोपनयनद्वाराध्यापनप्रयुक्तत्वमपि स्यान्न चैवमस्ति-प्रत्युतोपनयस्यैवाध्ययनप्रयुक्तत्वादध्ययनार्थमेवोपनयनसं- स्कारस्य क्रियमाणत्वादित्याह-उपनयनेति । अध्यापनेनोपनयनस्य प्रयुक्तेर- भावात् अध्ययनस्योपनयनमयुक्तत्वाभावाद्वेत्यर्थः । तद्वारेण =उपनयनद्वारेण । अध्यापनप्रयुक्तिःअध्यापनप्रयुक्तत्वम् । दुरापास्ता=न सम्भवतीत्यर्थः । ननु "उपनीय तु यः शिष्यम्" इत्यत्र त्वाप्रसयेनोपनयनस्याध्यापनाङ्ग- त्वं प्रतीतमऽङ्गं च प्रधानप्रयुक्तमेव भवतीति कथं नोपनयनमध्यापनप्रयुक्तमित्या- शक्य त्वाप्रत्ययेन समानकर्तृकत्वमानं वोध्यते न वगाङ्गिभावोपि "वेदं कृ- वा वेदि करोति" "दर्शपूर्णमासाभ्यामिष्ट्वा सोमेन यजेत" इत्यादौ क्त्वाप्रत्यय- सत्त्वेप्यङ्गाङ्गिभावाभावादिति भावेनाइ-क्त्वाप्रत्ययेनेति । समानकरीकत्वम् -ये- नाध्यापनं कर्तव्यं तेनैव वटुकस्योपनयनं कर्तव्यमित्येवमध्यापनोपनयनयोरेक- ककत्वमेव क्त्वाप्रत्ययेनोच्यते । तेन समानकर्तृकत्वेन उपनयनाध्यापनयोरे- कप्रयोगता कल्प्यते, एकप्रयोगता होकमहाव्यापारतारूपा विज्ञेया तथा च य- था भुक्त्वा गन्तव्यमित्यत्र भोजनगमनयोरेकमहान्यापारविषयत्वं यथा च "वेदं कृत्वा वेदिं करोति" इत्यत्र वेदवेदिकरणयोरेकमहाव्यापारविपयत्वं तथात्रापि गुरुणोपनयनमारभ्य वेदाध्यापनपर्यन्तं व्यापारः कर्तव्य इति तादृशैकमहाव्या- पारविषयत्वादुपनयनाध्यापनयोरेक एवं प्रयोग इत्येकप्रयोगतावशादगाङ्गि- भावः उपनयनस्याङ्गत्वमध्यापनस्याङ्गितं च कल्पनीयम्, कल्पनीयत्वान्निवल- मित्यपि ध्येयम् । अवान्तरव्यापाराणामनेकवेपि सर्वेषां फलस्यैकत्वेन व्यापा- रैकत्वं च ज्ञेयम् । न चाङ्गाङ्गिभावे वैपरीत्यमेव किं न म्यादिति वाच्यम्, अध्यापनस्य गुरुगतत्वेन प्रधानत्वादुपनयनस्य च वटुकगामित्वेनामधानत्वा- दिति प्रभाकराभिप्रायः । तत्र समानककत्वकल्पितरूपयोगनावशात् प्राप्ते उपनयनाध्यापनयोरङ्गानिभाने वाधकमाह-द्वितीयेति । “वमन्ने ब्राह्मणमुपन- यीत" इत्यत्र ब्राह्मणमिति द्वितीययोपनयननिपिनमद्भिवं ब्राह्मणवटुक- ·२८ समकासा- [प्रथमः पादः सू० अ० १ साक्षादगित्वमेवोच्यते, अतो यथा त्रिता यूपपरि- व्याणं यूपार्थ नोपाकरणार्थम्, एवमुपनयनमपि माण- वकसंस्कारार्थनाध्यापनार्थम् । स्मृतिगतश्च काप्रत्ययः, प्रत्यक्षवेदगता तु "वसन्ते ब्राह्मणम्" इति द्वितीया, अतोपि माणवकार्थत्वम् । भवतु माणवकसंस्कारस्तधारेण त्वऽध्यापनाङ्गं नाध्ययनाङ्गामिति चेत् ? मैवम्, अन्तरङ्गत्वाध्ययनस्य - स्यैव मनीयते तथा वात्मणवटुकनिरूपितमेवोपनयनस्याङ्गत्वं प्रतीयत इत्युप: नयनाटकयोः श्रुत्याऽङ्गानिभावे प्रतिपादिते कथमुपनयनाध्यापनयोरङ्गाङ्गि- भारः मान्युतितिरोधादिति भावः । जना धान्नेनोपपादयन्नुपसंहरति-अत इति, "माश्विनं ग्रहं गृहीत्वा frrय परिधीयाग्नेयं सवनीयं पशुमुपाकरोति" इति श्रुतिः, अत्र हि- -T7 मनायाः पाचगान परामधनेन पशोरितस्ततोऽपक्रमणनिवारणरू- नामान गार्या रशना-दति चेत् ? मैवम्, "विटता" इति तृतीयया पनि हिलीगगा नशेपोपिभावावगमादऽव्यवहितान्ययलाभाच रश- र या पति मागोनोत्तम । तथा च यथा यूपस्य परिव्याण- :- धर्न गार्य न पापा फरणार्थ, परिव्याणस्य यूपेनैव साक्षा- बाद गया नया प्रानगि द्वितीयाश्रुत्या बटुकमस्कारार्थ- बातमेगन नागापनाद्वमित्यर्थः । म्रपक्षे मावल्यमा ... | Kinानगद्वितीयायाः पावल्यादपि, द्वितीयायाः : - HTERN-माणवकाशवम । उपनगनम्पति दोपः। गगनयनग फलाददायर गर न निष्फलागवम, ::::कालाधरणात, अध्यापनं तु गणला "उपनीगा- " रोद सपत्यायनश्रन्या फळावगमादिति माणर- Taarदादमा गुमियागदन-पानि । दर वागताध्यापना-अपनीनं मन्य यापना. कामदाना-माना नपान मारः विनिमय नागिन airman ·प्रभाकरमतखण्डनम् ] शास्त्रदीपिका। २९ तार्थ्यमेव संस्कारस्य युक्तम् । अध्ययनमपि फलवद ध्यापनमपि तयोः कस्यायं माणवकसंस्कारोऽङ्गं भव- तु-इत्यपेक्षायामध्यापनस्य पुरुषान्तरगामित्वेन बहिर- गत्वात् माणवकगताध्ययनार्थत्वमेव युक्तम् । यथैव ह्य- ध्ययनस्याऽऽचार्यकसिद्धिप्रयोजनतामनादृत्य "वेदम- धीत्य स्नायात्" इति स्मृति बाधित्वाऽन्तरगत्वादर्थ- ज्ञानार्थतैवाऽऽश्रीयते तथोपनयनस्याप्यध्ययनार्थता वे- दितव्या। स्मरणादपि पाणिनीयाध्ययनातैवोपनयनस्थाव- संस्कारस्य-उपनयनस्य तादर्थ्यम् =अध्ययनार्थत्वमेव युक्तमध्ययनस्यान्त रङ्गत्वात् । इदमेव चाध्ययनस्यान्तरङ्गवं यदुपनयनसमवायिवटुकगतत्वम् । न- त्वध्यापनं वटुकगतं तस्याध्यापकगतत्वादिदमेव चाध्यापनस्य बहिरङ्गत्व- त्वम् । एतदेव विशदयति-अध्ययनमपीत्यादिना । पुरुपान्तरगामित्वेन-अ- ध्यापकगामित्वेन । अध्ययनफलं माणवकस्याऽऽध्यापनफलं त्वध्यापकस्य तत्र माणवकसंस्कारार्थस्योपनयनस्य माणवकलभ्यफलविशेषसम्पादकाध्ययनाङ्ग- त्वमेव युक्तमित्यर्थः । तयोः अध्ययनाध्यापनयोर्मध्ये । ननु स्मृतितदनुमितश्रुतिभ्यां सिद्धमध्यापनाङ्गत्वं कथमन्तरङ्गत्वमा- त्रेण त्यज्यत इत्याशमा, आचार्यत्वसिद्ध्यऽर्थज्ञानयोर्मध्येऽन्तरगत्वादध्यय- नस्य प्रतिवादिनोर्थज्ञानार्थत्वा ऽऽश्रयणदृष्टान्तेन परिहरति-यथैवेति, यथा- ऽध्ययनस्याचार्यत्वसिद्धिरप्याचार्ये फलं वटौ चार्थज्ञानमपि फलं तत्राध्ययनस्या चार्यत्वसिद्धिप्रयोजनकत्वे “वेदमधीत्य स्नायात्" इति स्मृतिवचनमप्यनुकूल- म्-यतोऽक्षरमात्राध्ययनेनाचार्यत्वमपि सिध्यति वाक्यार्थविचारेऽप्रवृत्त्या चोक्तं स्मात स्नानमपि वाधितं न भविष्यति तथाप्युक्तस्नानं वाधित्वाप्यर्थज्ञानार्थत्वमेव त्वयाऽऽश्रीयते तत्कस्य हेतोः ? अर्थज्ञानस्य माणवकगतत्वेनान्तरङ्गत्वात् आ- चार्यत्वस्याध्यापकगतत्वेन वहिरङ्गत्वात्, एवमुपनयनस्याध्ययनमपि फल. मध्यापनमपीसन्तरगत्वादध्ययनमेव फलमित्युपनयनस्याध्ययनाइलमेव युक्तं तदाह-तथेति । व्याकरणस्मृत्या संमत्युपनयनस्याध्ययनाङ्गत्वं व्यवस्थापयनि-स्मर- ·३० सपकाशा- [प्रथमः पादःसू० अ०१ गम्यते । अध्ययनाङ्गतां हि स्मरन्नाचार्यकरणे नयतेरा- त्मनेपदं विधत्ते, अध्यापनाङ्गत्वे हि कत्रऽभिप्रायत्वात् क्रियाफलस्य नित्वादेवात्मनेपदं सिद्ध्येत् । “उपनीय तु यः शिष्यम्" इति काप्रत्ययो हि कथं चित् "दर्शपूर्ण णादपीति । अयं भावः-धात्वर्थस्य फले कर्तृगामिनि सति स्वरितेतो भित- श्च धातोराऽऽत्मनेपदं भवति "स्वरितभितः कर्वभिमाये क्रियाफले" इति मू- त्रेण । फले परगामिनि च "शेपाकर्तरि परस्मैपदम्" इत्यनेन परस्मैपदं भ- वति । “संमाननोत्संजनाऽऽचार्यकरणज्ञानभृतिविगणनव्ययेषु नियः" इति सूत्रेण चाऽऽचार्यत्वकरणे पुनर्निन आत्मनेपदं विहितम् । तत्र "अष्टव ब्राह्म- णमुपनयीत" इत्यादावुपनयीतेति निन आत्मनेपदस्यरूपम्, उपनयनकर्ता च गुरुः, यापनयनफलं गुरुगामि स्यात्तदा “स्वरितत्रितः" इत्यनेनैव निवा- निम आत्मनेपदं प्राप्तमेवास्तीति पुनः “संमाननोत्संजन" इत्यनेन निन आचार्यत्वकरणे आत्मनेपदविधानं व्यर्थमेवेति प्राप्तं ततश्च "संमानन" इति सूत्रं वोधयति-उपनयनफलं माणवकस्यैवेति । तथा चोपनयनफलस्य परगा- मित्वेन "शेषात्कतरि" इत्यनेन निमः परस्मैपदं प्राप्तं तस्य वाधनार्थं च भग- वता पाणिनिना "संमानन" इत्यनेन नित्र आत्मनेपदं विहितम् । उपनयन- फलस्य माणवकगामित्वेप्याचार्यकरणे निनः आत्मनेपदं स्यादिति तस्यार्थः । माणवकगतं चोपनयनफलमध्ययनमेवेत्युपनयनस्याध्ययनाङ्गत्वं व्याकरणस्मृ- त्यापि प्राप्तम् । तदाह-अध्ययनाङ्गतामिति । स्मरन्बोधयन् । विधित्ते पा- णिनिरिति शेषः। विपक्षे वाधकमाह-अध्यापनाङ्गत्वेति । यथुपनयनमध्यापनाङ्गं स्यात्तदोपनयनफलमध्यापनमेव स्यात् तच्चोपनयनकर्तृभूतगुरुगतमेवेति फलस्य कर्तृगामित्वेन "खरितजितः" इत्यनेनैवात्मनेपदं स्यादेवेति संमाननेति मूत्रं व्यर्थ स्यादित्यर्थः । प्रभाकरमते क्रियाफलस्य-उपनयनफलस्याध्यापनस्य कभिप्रायत्वात्-कर्तृगामित्वात् (गुरुगामित्वात् )। ननूपनयनाध्यापनयोरङ्गाङ्गिभावाभावे "उपनीयतु यः शिष्यं वेदमध्याप- येद्विजः" इत्यत्र क्त्वाप्रत्ययस्य का गतिः स्यात् ? उपनीयेति क्त्वाप्रत्ययेनो- पनयनाध्यापनयोरङ्गाङ्गिमावस्य वोधनात् किं चोभयोरेवस्मृतित्वाद्विनिगमना- विरह-इत्याशमाह-उपनीयेति । यथा “दर्शपूर्णमासाभ्यामिष्ट्वा मोमेन यजेत" ·प्रभाकरमतखण्डनम्] शास्त्रदीपिका। ३१ मासाभ्यामिष्ट्वा" इतिवदसत्यप्पङ्गाङ्गिभावेऽवकल्पते पुनर्विधानं चात्मनेपदस्यात्यन्तानर्थकम्, तस्मादध्यय- नागमुपनयनं स्यात् । न तु स्थात्, तजन्यः संस्कारो हि माणवकस. मवायी। सत्यम्, माणवकसमवेतोपि न तदर्थः, कत्र- इत्यत्र “इष्ट्वा" इति क्त्वाप्रत्ययेन न दर्शपूर्णमासयोः सोमयागस्य चाङ्गाङ्गि- भावो वोध्यते किं तु पूर्वापरकालिकत्वमानं वोध्यते-सोमं चिकीर्षुर्दर्शपूर्णमा- सौ कृत्वा तदनन्तरं सोमयागं कुर्यादिति, तथा "उपनीय तु यः शिष्यम्" इ- त्यत्राप्यध्यापनचिकीर्पावानुपनयनं कृत्वा तदऽनन्तरमध्यापयेदिति पूर्वापरका- लिकत्वमा क्त्वाप्रत्ययेन वोध्यते न त्वङ्गाङ्गिभावोपीत्यर्थः । अवकल्पतेस- मर्थितः चरितार्थो भवति । संमाननोत्सअनेत्यादिनाऽऽत्मनेपदविधानं तूपनय- नस्याध्यापनागवे सर्वथाऽनर्थकमेव स्यात् जित्वात् "स्वरितभितः" इत्यने- नैवात्मनेपदस्य प्राप्तत्वात् । माणवकसंस्कारपक्षे तूपनयनफलस्य माणवकगा- मित्वेन परगामित्वात् परस्मैपदं प्राप्तं तद्वाधनार्थं संमाननेत्यादिना पुनरात्मने- पदविधानं सार्थकम् । तदुपसंहरति-तस्मादिति, पुनर्विधानवैर्थ्यप्रसाद । व- टुकसंस्कारभूतमुपनयनमध्ययनस्यैवाझमिति सिद्धान्तः । ननूपनयनस्याध्यापनाङ्गत्वेपि संमाननेति पुनरात्मनेपदविधानमनर्थकं न भवति-उपनयनफलभूतसंस्कारस्य वटुकगामित्वेन परगामित्वात् प्राप्तपरस्मै- पदस्य वाधनाथ भवदुक्तरीत्यैव सार्थत्वादिति शङ्कते-न तु स्यादिति । समानने- त्यात्मनेपदविधानमनर्थकं न भवतीत्यर्थः । तजन्या उपनयनजन्यः । संस्का- र:-उपनयनफलभूतः संस्कारः । हिन्यतः । माणवकसमवायी-माणवकगा- मित्वात् परगामी, परगामित्वात् परस्मैपदं प्राप्तं तद्वाधनार्थ संमाननेनि पुन- विधानमिति शेपः, तथा चाध्यापनागमेवोपनयनमिति प्राप्तम । अर्धमभ्युप- गम्य पराचष्टे-सत्यमिति । उपनयनजन्यः संस्कारो माणवकसमवायीनि सत्य- मुक्तं कि तु स मंस्कारो माणवकममवेतोपि न स्वरूपेण माणवकार्थः स्यात् किंतृपनयनस्याध्यापनाङ्गत्वपक्षे ऽध्यापकार्थ एव स्यादिनि पुनरात्मनेपदविधा- नमनर्थकमेव स्यादिति भावः । तदुक्तम्-"अध्यापनाङ्गमुपनयनमिति पने मा- णवकममनोपि मंस्कार उपनयनकभूनाचार्यार्थ एव, आचार्यन्वम्पफलभागि-

·No text on this page.

·प्रभाकरमतगण्डनम] शास्त्रदीपिका। आधानफलस्याऽऽहवनीयत्वादेरग्निसमवेतत्वेन कर्तृ- समवायाऽभावात् । इयं च स्मृतिः-"उपनीय तु यः शिष्यम्" इनि, अतो बलीयसी द्वितीयाश्रुतिः, त- स्मानाध्यापनाङ्गमुपनयनमिति- न तदारेणाध्यापन स्य प्रयुक्तिः। यच 'उपनीतस्य व्यापारापेक्षायामुपनयनं प्रक्रम्य वि- हितमध्ययनं तव्यापारत्वेनाध्यवसीयते' इति, तदप्य. ऽयुद्धिपूर्वकम्-एवं हि पदताऽध्यापनागमध्ययनामि- त्वस्य कर्तृसमवायरूपत्वे । न स्यादित्यत्र हेतुमाह-आधानेति । अनेन च कभिप्रायत्वमेव कर्थत्वं न तु कर्तृसमवाय इति सिद्धं तथा च माणवकस- मवेतस्यापि संस्कारस्याध्यापकार्थत्वमेव तव मते युक्तं तस्यैव प्रधानत्वात् त- स्मादुपनयनफलस्य माणवकसमवेतस्यापि संस्कारस्योपनयनकऽध्यापकाभि- प्रायविपयत्वेन "स्वरितजितः" इत्यनेनैव नित्र आत्मनेपदे माते पुनरात्मनेपद- विधानमनर्थकमेव स्यात्, तस्मादध्ययनाङ्गमेवोपनयनम्, उपनयनफलस्या- ध्ययनस्य परगामित्वेन परस्मैपदे प्राप्ते तदाधनार्थं सार्थकं पुनरात्मनेपदविधा- नमिति प्रघट्टकार्थः। प्रभाकरमतापेक्षया स्वमते प्रदर्शितमेव विशेपं स्मारयति-इयं चेति । अतः स्मृतितः । द्वितीयाश्रुतिः="अष्टव ब्राह्मणमुपनयीत" इत्यत्र । स्मृत्यपेक्षया श्रुतेः प्रावल्यं स्पष्टमेव श्रुतेरपौरुषेयत्वात् स्मृतिमूलत्वाच । श्रुतेः मावल्यात् स्मृतिप्राप्तमुपनयनस्याध्यापनाङ्गवं वाधितं भवतीति भावः । उपसंहरति-तस्मान्नेति । तद्द्वारेण-उपनयनद्वारेणाध्यापनप्रयुक्तत्वमध्ययने नास्ति । अध्यापनस्येति निम्हापितत्वं पण्ड्यर्थः-अध्ययनविषयाऽध्यापननिस्- पिता प्रयुक्तिर्नास्तीत्यर्थः । अत्र च 'अध्यापनपयुक्तिः' इति पाठः साधुः स्यात् । किं वा प्रयुक्तिरित्यस्य प्रयोजकत्वमित्यर्थः । यत्तु पूर्वपक्षिणा-“तदुपनेयोपि नाऽकिं चित्करोगामिति तयापारापेक्षा- यामुपनयनं प्रक्रम्य विहितमध्ययनमध्यापनोपकारित्वादुपनीतस्य व्यापारवे- नाव्यवसीयते" इत्युक्तं तत् यच्चेत्यादिनोत्थाप्य पराकुरुते तदपीति । एनदेवो- पपादयति-एवं होत्यादिना । अयं भावस्तवमते माणवकोऽध्यापनार्थमेवोपनीत ५ ·३२ समकाशा-. [प्रथमः पादः सू० अ०१ र्थत्वं च फलस्य कऽभिप्रायत्वं न तु तत्समवायः. अन्यथा हि "अग्नीनाद्धीत" इत्यात्मनेपदं न स्यात्- त्वेनाचार्यः प्रधानं "फलं च पुरुषार्थत्वात्" इति फलस्यापि पुरुपशेपत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् तदर्थस्य (आचार्यत्वार्थस्य) अध्यापनस्य निर्वर्तकं यदध्ययनं त- कर्तृसंस्कारोपि स्वाश्रयमाणवकनिष्पाद्याध्ययनाधीनाध्यापनजन्याचार्यत्वरूप- फलशाल्याचार्यरूपकर्तशेप एव कर्तृशेपत्वमेव क्रियाफलस्य कर्तृगामित्वं तच्छे- पत्वं च तदभिलपितफलोदेशप्रत्तकृतिव्याप्यत्वं तच्च माणवकसमवेतस्यापि संस्कारस्य संभवतीति "स्वरितजितः" इत्येवात्मनेपदसिद्धेः पुनरात्मनेपदवि- धानं प्रभाकरमतेऽनर्थकमापद्यते" इति, तस्मादध्ययनाङ्गत्वमेवोपनयनस्य युक्तं प्राप्तं च, नाध्यापनाङ्गत्वामित्यर्थः । ननु फल यत्समवेतं भवति तदर्थमेव भवति यथात्मसमवेतं सुखमात्मार्थं तथा चोपनयनफलस्य संस्कारस्य माणवकसमवेतत्वेन माणवकार्थत्वमेव युक्तं न त्वध्या- प्रकार्थत्वं तथा चोपनयनफलस्य संस्कारस्योपनयनकर्तृगुरुभिन्नगामित्वेन सार्थक पुनरात्मनेपदविधानमिति नाध्ययनागमुपनयनं किं त्वध्यापनागमेवेत्याशक्य समाधत्ते-कर्बर्थत्वमित्यादिना । फलं यत्समवेतं भवति तदर्थमेव भवतीति व्याप्तिास्ति यतश्छेदनफलं द्वैधीभावः काष्ठसमवेतोपि न काष्टार्थों भवति किं तु पाकाद्यर्थ एव तथा माणवकसमवेतोपि संस्कारस्तव पक्षेऽध्यापकार्थ एव स्यात्तस्यैव प्रधानत्वात् तथा चोपनयनफलस्योपनयनकर्तृगामित्वेन पुन- रात्मनेपदविधानमनर्थकमेवस्यादित्यर्थः । तस्मात्-"स्वरितजितः" इत्यत्र य- त् कर्बर्थत्वमुक्तं तन्न कर्तरि समवायरूपं किं तु कर्तृगामित्वम् = कर्वऽभिप्राय- विपयत्वमेव । अन्यथोक्तकर्बर्थत्वस्य कर्तरि समवायरूपत्ते " स्वरितभितः" इ- सनेनात्मनेपदं तत्रैव स्याद् यत्र क्रियाफलं कर्तरि समवेतं स्यात्, तथा चा- ऽऽधानफलस्याऽऽहवनीयत्वादेरग्निसमवेतत्वेन कर्तरि यजमाने समवायाभावा- त् “ अग्नीनादधीत " इसत्रात्मनेपदं न स्यादेव तस्मात् कभिप्रायत्वमेव क- यत्वं न तु कर्तृसमवेतत्वम्, तथा चाऽऽधानफलस्याहवनीयादेर्यजमाना- भिमायविपयत्वेन “ आदधीत " इत्यात्मनेपदं युक्तं तदुक्तं माधवेन पठाध्या- यपष्टपादे-" आदधीतेत्यात्मनेपदमाधानफलस्य कर्तृगामितां दर्शयति तत्फलं चाग्नीनां कर्मयोग्यता" इति । तत्समवायः कर्तृममवायः । अन्यथा कर्वर्थ- ·प्रभाकरमतखण्डनम्] शास्त्रदीपिका। आधानफलस्याऽऽहवनीयत्वादेरग्निसमवेतत्वेन कर्तृ- समवायाऽभावात् । इयं च स्मृतिः-"उपनीय तु यः शिष्यम्" इति, अतो बलीयसी द्वितीयाश्रुतिः, त- स्मानाध्यापनाङ्गमुपनयनमिति- न तद्वारेणाध्यापन स्य प्रयुक्तिः। यच 'उपनीतस्य व्यापारापेक्षायामुपनयनं प्रक्रम्य वि- हिनमध्ययनं तद्व्यापारत्वेनाध्यवसीयते' इति, तदप्य- ऽयुद्धिपूर्वकम्-एवं हि घदताऽध्यापनागमध्ययनमि- -- त्वस्य कर्तुममवायरूपत्ते । न स्यादित्यत्र हेतुमाह-आधानेति । अनेन च कर्वभिप्रायत्वमेव कर्बर्थत्वं न तु कर्तुममवाय इति मिद्धं तथा च माणवकम- मवेतस्यापि मंस्कारस्याध्यापकार्थत्वमेव तव मते युक्तं तस्यैव प्रधानत्वात त- स्मादुपनयनफलस्य माणवकसमवेतस्यापि मंस्कारस्योपनयनकर्वऽध्यापकामि- प्रायविषयत्वेन “स्वरितभितः" इत्यनेनैव निन आत्मनेपदे प्राप्ने पुनगन्मनेपद- विधानमनर्थकमेव स्यात, तस्माद व्ययनागमेवोपनयनम, उपनयनफलस्या- ध्ययनस्य परगामिन्वेन परस्मैपदे प्राप्ते तदाधनार्थ नार्थकं पुनगन्मनेपदविधा- नमिति प्रघट्टकार्थः। प्रभाकरमतापेक्षया स्वमते प्रदर्शितमेव विगेपं ग्यारति- नि । अनः स्मृनितः । द्वितीयाश्रुतिः="अष्टवर्प ब्रामणमुपनवीन" या । स्मृत्यपेक्षया श्रुतेः पावल्यं स्पष्टमेव श्रुनेरपौरुपयन्यान तिमलाया। भावल्यात रमृतिप्राप्तमुपनयनरयाध्यापनाङ्गत्वं पापितं भवति । उपमंहगति-तस्मान्नेति । नवारेण-उपनयनद्राणा पापना न करने नास्ति । अध्यापनरनि निरपिनत्वं पाटा-मसार- पिना प्रसुत्तिनाम्नीत्यर्थः । अत्र च 'अध्यापनमा निः नि ?:: ग्यात । कि वा प्रयुनिरिघरय प्रयोजकन्याममः। आज पूर्वपक्षिणा-"नापने रोपि नाकि दिवाकर मामुपनयनं माग दिना गया सपनोपकार नायवमीयते" : न न न यवादिनी कार पायनि- तीन !"भा :: ॥ PuA ·३२ समकाशा- [प्रथमः पादः सू० अ०१ - र्थत्वं च फलस्य कऽभिप्रायत्वं न तु तत्समवायः. अन्यथा हि "अग्नीनाद्धीत" इत्यात्मनेपदं न स्यात्- त्वेनाचार्यः प्रधानं "फलं च पुरुषार्थत्वात्" इति फलस्यापि पुरुषशेपत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् तदर्थस्य (आचार्यत्वार्थस्य) अध्यापनस्य निर्वर्तकं यदध्ययनं त- कर्तृसंस्कारोपि स्वाश्रयमाणवकनिप्पाद्याध्ययनाधीनाध्यापनजन्याचार्यत्वरूप- फलशाल्याचार्यरूपकर्तृशेप एव कर्तृशेषत्वमेव क्रियाफलस्य कर्तृगामित्वं तन्छे- पत्वं च तदभिलपितफलोदेशमहत्तकृतिव्याप्यत्वं तच माणवकसमवेतस्यापि संस्कारस्य संभवतीति "स्वरितभितः" इत्येवात्मनेपदसिद्धेः पुनरात्मनेपदवि- धानं प्रभाकरमतेऽनर्थकमापद्यते" इति, तस्मादध्ययनाङ्गत्वमेवोपनयनस्य युक्तं प्राप्तं च, नाध्यापनाङ्गत्वमित्यर्थः । ननु फल यत्समवेतं भवति तदर्थमेव भवति यथात्मसमवेतं सुखमात्मार्थं तथा चोपनयनफलस्य संस्कारस्य माणवकसमवेतत्वेन माणवकार्थत्वमेव युक्तं न त्वध्या- पकार्थत्वं तथा चोपनयनफलस्य संस्कारस्योपनयनकर्तृगुरुभिन्नगामित्वेन सार्थक पुनरात्मनेपदविधानमिति नाध्ययनागपनयनं किं त्वध्यापनाङ्गमेवेत्याशङ्मय समाधत्ते-कर्बर्थत्वमित्यादिना । फलं यत्समवेतं भवति तदर्थमेव भवतीति व्याप्तिास्ति यतश्छेदनफलं द्वैधीभावः काष्ठसमवेतोपि न काष्टार्थों भवति किं तु पाकाद्यर्थ एव तथा माणवकसमवेतोपि संस्कारस्तव पक्षेऽध्यापकार्थ एव स्यात्तस्यैव प्रधानत्वात् तथा चोपनयनफलस्योपनयनकर्तृगामित्वेन पुन- रात्मनेपदविधानमनर्थकमेवस्यादित्यर्थः । तस्मात्-"स्वरितभितः" इत्यत्र य- व कर्बर्थत्वमुक्तं तन्न कर्तरि समवायरूपं किं तु कर्तृगामित्वम् कर्नऽभिप्राय- विपयत्वमेव । अन्यथोक्तकर्बर्थत्वस्य कर्तरि समवायरूपते " स्वरितजितः" इ. सनेनात्मनेपदं तत्रैव स्याद् यत्र क्रियाफलं कर्तरि समवेतं स्यात्, तथा चा- ऽऽधानफलस्याऽऽहवनीयत्वादेरग्निसमवेतत्वेन कर्तरि यजमाने समवायाभावा- त् “ अग्नीनादधीत " इसत्रात्मनेपदं न स्यादेव तस्मात् कभिप्रायत्वमेव क- र्थत्वं न तु कर्तृसमवेतत्वम्, तथा चाऽऽधानफलस्याहवनीयादेर्यजमाना- भिप्रायविषयत्वेन " आदधीत " इत्यात्मनेपदं युक्तं तदुक्तं माधवेन पठाध्या- यपष्ठपादे-" आदधीतेत्यात्मनेपदमाधानफलस्य कर्तृगामितां दर्शयति तत्फलं चाग्नीनां कर्मयोग्यता" इति । तत्समवायः कर्तृसमवायः । अन्यथा =कर्बर्थ- ·प्रभाकरमतखण्डन] शास्त्रदीपिका। आधानफलस्याऽऽहवनीयत्वादेरग्निसमवेतत्वेन कर्त- समवायाऽभावात् । इयं च स्मृतिः-"उपनीय तु यः शिष्यम्" इनि, अतो बलीयसी द्वितीयाश्रुतिः, त- स्मानाध्यापनाङ्गमुपनयनमिति- न तद्वारेणाध्यापन स्य प्रयुक्तिः। यच 'उपनीतस्य व्यापारापेक्षायामुपनयनं प्रक्रम्य वि- हितमध्ययनं तव्यापारत्वेनाध्यवसीयते' इति, तदप्य. ऽयुद्धिपूर्वकम्-एवं हि पद्ताऽध्यापनागमध्ययनामि- त्वस्य कर्तृसमवायरूपत्वे । न स्यादित्यत्र हेतुमाह-आधानेति । अनेन च कभिप्रायत्वमेव कर्बर्थत्वं न तु कर्तृसमवाय इति सिद्धं तथा च माणवकस- मवेतस्यापि संस्कारस्याध्यापकार्थत्वमेव तव मते युक्तं तस्यैव प्रधानत्वात् त- स्मादुपनयनफलस्य माणवकसमवेतस्यापि संस्कारस्योपनयनकऽध्यापकाभि- प्रायविपयत्वेन “स्वरितभितः" इत्यनेनैव नित्र आत्मनेपदे प्राप्त पुनरात्मनेपद- विधानमनर्थकमेव स्यात्, तस्मादध्ययनागमेवोपनयनम, उपनयनफलस्या- ध्ययनस्य परगामित्वेन परस्मैपदे प्राप्ते तद्धाधनार्थं सार्थकं पुनरात्मनेपदविधा- नमिति प्रघट्टकार्थः। प्रभाकरमतापेक्षया स्वमते प्रदर्शितमेव विशेपं स्मारयति-ट्यं चेति । अत: स्मृतितः । द्वितीयाश्रुतिः="अष्टवर्प ब्राह्मणमुपनयीत" इत्यत्र । स्मृत्यपेक्षया श्रुतेः प्रावल्यं स्पष्टमेव श्रुतेरपौरुषेयत्वात् स्मृतिमूलत्वाच । श्रुतेः भावल्यात् स्मृतिप्राप्तमुपनयनस्याध्यापनागवं वाधितं भवतीति भावः । उपसंहरति-तस्मान्नेति । तद्वारेण उपनयनद्वारेणान्यापनमयुक्तन्वमध्ययने नास्ति । अध्यापनस्येति निम्मपितत्वं पप्ठ्यर्थ:-अध्ययनविपयाऽध्यापननिम्र- पिता प्रयुक्तिनास्तीत्यर्थः । अत्र च 'अध्यापनमयुक्तिः' इति पाटः माधुः स्यात् । किं वा प्रयुक्तिरित्यस्य प्रयोजकत्वमित्यर्थः । यत्तु पूर्वपक्षिणा-“तदुपनेयोपि नाऽकि चिन्करोगामिनि नयापागपेक्षा. यामुपनयनं प्रनम्य विरितमध्ययनमध्यापनोपकारिन्वादुपनीतम्य व्यापार- नाध्यवमीयते" इत्युक्तं तन् यचेत्यादिनोत्याप्य पगकुर नदतीनि । एटदेवी- पपादयनि-एवं सीम्यादिना । अयं भावम्लामते माणकोऽभारनामेवोपन ·समकाशा- [प्रथमः पादः सू० अ० १ त्युपपादितं भवति, यदा यध्यापनार्थत्वेनोपनीतस्य माणवकस्य तदुपयोगिव्यापारापेक्षायामध्ययनविधि- रध्ययनं तदुपयोगिव्यापारतया विधत्ते-त्रैवर्णिकैरुपनी- तैरध्यापनौपयिकव्यापारापेक्षरध्ययनव्यापारः कर्तव्य इति तदापि स्पष्टमेवाध्यापनशेषोऽध्ययनमिति दूरनि- रस्तमर्थज्ञानार्थत्वमिति सुनिरूपितो वाक्यार्थः । अथाऽध्ययनविधिरव्ययनमर्थज्ञानार्थतया विधत्ते ना- ध्यापनौपयिकतया, तदाऽऽत्थ-अध्ययनस्य तदोपयि- उपनीतस्य च योयमध्ययनलक्षणो व्यापारस्तस्याध्यापनसिद्ध्यर्थत्वेन स्पष्टमेवा- ध्ययनस्याध्यापनाङ्गत्वं प्राप्तम । तदुपयोगि-अध्यापनोपयोगि । पूर्वपक्षानु- सारेण परिनिष्पन्नं विधिवाक्यार्थमाह-त्रैवर्णिकैरिति । एवमध्ययनस्य स्वा- भिप्रेतमप्यर्थज्ञानार्थत्वं स्वयमेव त्वया, भ्रंशितमिति वक्रोक्योपालभते-मुनिरू- पित इति । स्पष्टमन्यत् । यद्यपि सिद्धान्तेप्युपनयनं प्रक्रम्य विहितमध्ययनमुपनीतव्यापार एव तथापि तस्याध्यापनविधिप्रयुक्तत्वाभावादध्ययनविधिप्रयुक्तत्वाचार्थज्ञानार्थत्व- मेव नाध्यापनाङ्गत्वम् । पूर्वपक्षे त्वध्ययनस्याध्यापनाङ्गत्वादर्थज्ञानार्थत्वं न स्यात्, अर्थज्ञानार्थत्वाभावे च विचारशास्त्रारम्भो वाधितः स्यात्, न चेदमिष्टं प्रभाकरस्यापीति नाध्ययनमध्यापनविधिमयुक्तमिति भावः । अबुद्धिपूर्वक- म-विचारशास्त्रारम्भवाधप्रसअकाज्ञानमूलम् । एवं हि वदता="उपनीतस्य" इत्यादिवदता। नन्वध्यापनविधिरध्यापनसिद्ध्यर्थमुपनीतव्यापारत्वेनाध्ययनं विधत्ते इति नोच्यते येनाध्ययनस्यार्थज्ञानार्थत्वं न स्यात्, किं त्वध्ययनविधिर्थज्ञानार्थमेव विधत्ते, अर्थज्ञानार्थमध्ययनविधिना विधीयमानस्याप्यध्ययनस्य यदनुष्टानं तद- ऽध्यापनौपयिकव्यापारत्वेनाध्यापनविधिप्रयुक्तमेवेत्युच्यते इसाशङ्क्याह-अथे- ति । प्रभाकराभिप्रायं परिहर्तुमुपक्रयते-तदेति । यद्यध्ययनविधिरध्ययनम- र्थज्ञानार्थनया अर्थज्ञानार्थं विधत्ते नाध्यापनौपयिकतया अध्यापनसाधनत्वेन तदाऽऽत्य कथय अध्ययनस्य तदोपयिकत्वम् =अध्यापनौपयिकत्वं केन प्रमाणेन गम्यते ज्ञायते, त्वयेति शेप इत्यन्वयः । उक्तार्थे सामान्यतः म. .

·प्रमाकरमतखण्डनम् ] शास्त्रदीपिका। ३५ कत्वं केन प्रमाणेन गम्यते ? न पत्र प्रत्यक्षादीनि फ- मन्ते । संनिधानादिति चेत् ? न संनिधानं नाम स्वयं प्रमाणं शब्दस्य त्वर्थ प्रतिपाद्यतः संनिध्यपेक्षायोग्य त्वानीतिकर्तव्यता नेवस्येवोन्मीलनम् । शन्दश्चेद्ध्या- पनौपयिकतयाऽध्ययनं विदध्यात् नार्थज्ञानार्थता सि- येत्, अर्थज्ञानार्थतया विधानेऽध्यापनौपयिकता न सि. येत् । अतो नोपनयनसंनिधौ "स्वाध्यायोध्येतव्य" इति विहितस्याध्ययनस्योपनयनद्वाराऽध्यापनविधिना प्रयुक्तिसंभवः। माणाभावमाह-नहीति । अत्र अध्ययनस्याध्यापनौपयिकते। ययनस्या- ध्यापनौपयिकत्वमध्ययनविधिनैव प्राप्तं स्यादपि तस्यैव तत्र सामर्थ्यात् स तु नाध्ययनमध्यापनौपयिकतया विधत्तं मत्यक्षादीनां च न तत्र सामर्थ्यमित्यर्थः। नतु यया भोजनागशाकमकरणपठितस्य जीरकादेः संनिधानात् संनि- विवशाद् भोजनाङ्गत्वं प्रतीयते तथा ऽत्रापि संनिधानादेवाध्ययनस्याऽध्याप- नौपयिकत्वम् अध्यापनागतं प्रतीयते, मंनिधिश्चाध्यापनागोपनयनमकरण- पठितत्वमेव, अध्ययनविधेरुपनयनप्रकरणे पठितत्वात् । उपनयनपध्यापनाग- मिति तत्प्रकरणपटितमध्ययनमप्यध्यापनाङ्गमिनि । कि वा “अध्यापयीन" इत्यत्राध्यापनं तु णिजों धात्वर्थस्त्वध्ययनमेवेत्येकपदोपात्तत्वेन मंनिधिस्तर च प्रत्ययार्थाध्यापनस्य प्रधानत्वाद् धात्वर्थस्याध्ययनस्य तदद्वमित्यागना पराचष्टे-न संनिधानमिति । अपेक्षा आकाक्षा । यथा दि नेत्रोन्मीलनं विना चाक्षुपं प्रत्यक्ष न भवतीति चाक्षुपप्रत्यक्षस्य नेत्रोन्मीलनमितिकर्नयता न प्रमा- णान्तरं तथा शाब्दबोधस्य मंनिध्यपेक्षायोग्यत्वानीनिकर्नव्यनाभृतानि न पृथ- ममाणानि येन संनिधाननाध्ययनस्याध्यापनाङ्गता स्यात् । "परम्पविगंरेटि न प्रकारान्तरस्थितिः” इति न्यायानुरोधेनोभयतःपागारज्जुमार-दानश्चेदि- ति । शब्दः अध्ययनविधिः। वस्तुतस्तु संनिधानशब्दस्य श्रुतिलिङ्गादिगतम्धानमाणे रानम्न । स्थानं च द्विविधं पाटमादेश्यमनुष्टानमादेयं च. पाटमादेवनी द्विार पयानंख्यपाटो यभामंनिधिपारम. यामनिरिगदम्बोटार पटनं गा- ·सप्रकाशा- [प्रथमः पाद: सू० अ०१ त्युपपादितं भवति, यदा यध्यापनार्थत्वेनोपनीतस्य माणवकस्य तदुपयोगिव्यापारापेक्षायामध्ययनविधि- रध्ययनंतदुपयोगिव्यापारतया विधत्ते-त्रैवर्णिकैरुपनी- तैरध्यापनौपयिकव्यापारापेक्षरध्ययनव्यापारः कर्तव्य इति तदापि स्पष्टमेवाध्यापनशेषोऽध्ययनमिति दूरनि- रस्तमर्थज्ञानार्थत्वमिति सुनिरूपितो वाक्यार्थः । अथाऽध्ययनविधिरध्ययनमर्थज्ञानार्थतया विधत्ते ना- ध्यापनौपयिकतया, तदाऽऽत्थ-अध्ययनस्य तदोपयि- उपनीतस्य च योयमध्ययनलक्षणो व्यापारस्तस्याध्यापनसिद्ध्यर्थत्वेन स्पष्टमेवा- ध्ययनस्याध्यापनाङ्गत्वं प्राप्तम । तदुपयोगि-अध्यापनोपयोगि । पूर्वपक्षानु- सारेण परिनिष्पन्नं विधिवाक्यार्थमाह-त्रैवर्णिकैरिति । एवमध्ययनस्य स्वा- भिमेतमप्यर्थज्ञानार्थत्वं स्वयमेव त्वया. भ्रंशितमिति वक्रोस्योपालभते-मुनिरू- पित इति । स्पष्टमन्यत् । यद्यपि सिद्धान्तेप्युपनयनं प्रक्रम्य विहितमध्ययनमुपनीतव्यापार एव तथापि तस्याध्यापनविधिप्रयुक्तत्वाभावादध्ययनविधिमयुक्तत्वाचार्थज्ञानार्थत्व- मेव नाध्यापनाङ्गत्वम् । पूर्वपक्षे त्वध्ययनस्याध्यापनाङ्गत्वादर्थज्ञानार्थत्वं न स्यात्, अर्थज्ञानार्थत्वाभावे च विचारशास्त्रारम्भो वाधितः स्यात्, न चेदमिष्टं प्रभाकरस्यापीति नाध्ययनमध्यापनविधिप्रयुक्तमिति भावः । अबुद्धिपूर्वक- मू-विचारशास्त्रारम्भवाधप्रसअकाज्ञानमूलम् । एवं हि वदता="उपनीतस्य" इत्यादिवदता। नन्वध्यापनविधिरध्यापनसिद्ध्यर्थमुपनीतव्यापारत्वेनाध्ययनं विधत्ते इति नोच्यते येनाध्ययनस्यार्थज्ञानार्थत्वं न स्यात्, किं त्वध्ययनविधिरर्थज्ञानार्थमेव विधत्ते, अर्थज्ञानार्थमध्ययनविधिना विधीयमानस्याप्यध्ययनस्य यदनुष्टानं तद- ऽध्यापनौपायकव्यापारत्वेनाध्यापनविधिप्रयुक्तमेवेत्युच्यते इसाशमयाह-अथे- नि । प्रभाकराभिप्रायं परिहर्तुमुपक्रमते-तदेति । यद्यध्ययनविधिरध्ययनम- र्थज्ञानार्थतया अर्थज्ञानार्थ विधत्ते नाध्यापनौपयिकतया अध्यापनसाधनत्वेन सदाऽऽत्य कथय अध्ययनस्य तदोपयिकत्वम् =अध्यापनौपयिकलं केन प्रमाणेन गम्यते-ज्ञायते, त्वयेति शेप इत्यन्वयः । उक्तार्थे सामान्यना म- - ·प्रभाकरमतखण्डनम् ] शास्त्रदीपिका। कत्वं केन प्रमाणेन गम्यते ? न पत्र प्रत्यक्षादीनि फ्र- मन्ते । संनिधानादिति चेत् ? न संनिधानं नाम स्वयं प्रमाणं शब्दस्य त्वर्थ प्रतिपादयतः संनिध्यपेक्षायोग्य त्वानीतिकर्तव्यता नेवस्येवोन्मीलनम् । शब्दश्चेद्ध्या- पनौपयिकतयाऽध्ययनं विदध्यात् नार्थज्ञानार्थता सि- येत्, अर्थज्ञानार्थतया विधानेऽध्यापनौपयिकता न सि- येत् । अतो नोपनयनसंनिधौं "स्वाध्यायोध्येतव्यः" इति विहितस्याध्ययनस्योपनयनमाराऽध्यापनविधिना प्रयुक्तिसंभवः। माणाभावमाह-नहीति । अत्र अध्ययनस्याध्यापनौपयिकते।ययनस्या- ध्यापनौपयिकत्वमध्ययनविधिनैव प्राप्तं स्यादपि तस्यैव तत्र सामर्थ्यात् स तु नाध्ययनमध्यापनौपयिकतया विधत्तं प्रत्यक्षादीनां च न तत्र सामर्थ्यमित्यर्थः । ननु यया भोजनाद्भशाकमकरणपठितस्य जीरकादेः संनिधानात् संनि- विवशाद् भोजनाङ्गतं प्रतीयते तथा ऽवापि संनिधानादेवाध्ययनस्याऽध्याप- नौपयिकत्वम् अध्यापनाङ्गलं प्रतीयने, मंनिधिश्चाध्यापनागोपनयनप्रकरण- पठितत्वमेव, अध्ययनविधेरुपनयनप्रकरणे पठिनत्वात् । उपनयनमध्यापनाग- मिति तत्मकरणपठितमध्ययनमप्यध्यापनागामिति । किं वा “अध्यापपीत" इत्यत्राध्यापनं तु णिजों धात्वर्थस्वध्ययनमेवेत्येकपढोपात्तन्वेन मंनिधिन्नत च प्रत्ययार्थाध्यापनस्य प्रधानत्वाद् धात्वर्थस्याध्ययनस्य तदनत्त्वमिन्यागहर पराचष्टे-न मंनिधानमिति । अपेक्षा आकाक्षा । यथा दि नेयोन्मीलनं विना चाक्षुपं प्रत्यक्षं न भवतीति चाक्षुपप्रत्यक्षस्य नेत्रोन्मीलनमितिकनच्यता न प्रमा- पान्तरं तथा शाब्दबोधस्य मंनिध्यपेक्षायोग्यत्वानीनिकर्नच्यनाभृतानि न पृथ- प्रमाणानि येन मंनिधाननाध्ययनस्याध्यापनागता स्यात् । “परम्पविगंरेटि न प्रकारान्तरास्थितिः" इति न्यायानुरोधनोभयत पाशारजाह-मानश्चेदि- नि । शब्द:-अध्ययनविधिः। वस्तुतस्तु मंनिधानशब्दस्य अतिलिजादिगन्धानमापे नाम । स्पानं च द्विविधं पाटमादेश्यमनुष्टानमार च. पारनादेवी दर पपासण्यपाटो यथामंनिधिपाटभ, पानिपपाहनोटापारनं. रा.

·गदि परमडगापनस्मा यातमन्तगादा নানান । মণিপণ । किनाध्ययनेन तत्संभवाज विहितमानपनियो शिभास्करण-"कवाजानतादेन निरिनानां गजपतिनानां जिt. संसनिभिपाठान गमाऽऽमनोमानाप" इति । तथापि य गागनाना- गाश्रुतेः स्मत्यानुपीगमाननेन साधारमापनमानियाभागनगनद्राग नाध्यापनमानियाद गगनमध्यापनाइमिति, इदमपि न स्योक्तरीत्या प्रमाणवाभारत, उपनगनस्य नदायका नागापनामा- सम्भवाग । एकपदोपातलम्पसांनिगे न गगा गजनेन्या प्रगमा मंग्या- या पत्र धात्वर्थगागातलं सगा भरागाईमापनस्यैव मन्यत पाला गाना- अलं स्यात् । तदुक्तग-"गोव्याख्याताभिहितमंग्याया भावभावना समानाभिधानश्रुतेः, एकपदश्रुत्या च यागाङ्गलम” इति । उपमंडर- ति-अत इति । प्रयुक्तिमंभवः प्रयुक्तत्वसभरः। नन्वध्ययनस्याध्यापनाङ्गलेऽर्थापतिरेच प्रमाणमस्ति तथा हि-अध्यापन परकर्तृकाध्ययनं विना न सम्भवतीयध्यापनसियर्थमध्ययनमाक्षिप्यते-क- ल्प्यते, अध्यापनसिद्धयर्थं च कल्प्यमानमध्ययनमर्यादध्यापनाङ्गमेव स्यात्, यथा भोजनं विना पीनवं न सम्भवतीति पीनत्वसिद्धयर्थ कल्प्यमानं रात्रि- भोजनं पीनत्वाइमेवेत्याशङ्कते-यदीति । पदार्थस्वभावेन अध्यापनस्वभावे- न-अध्ययनं विनाध्यापनं न सम्भवतीत्याकारणेत्यर्थः । परिहरति-तथा स- तीति । यद्यऽध्यापनसिद्धयर्थमेवाध्ययनं कल्प्यते तदा लौकिकेनन्यायव्या- करणादिकर्मकेनाप्यध्ययनेन तत्सम्भवात् अध्यापनसिदिसम्भवात्, विहित- स्य वेदाध्ययनस्य नियोगतो न तत्मयुक्तिः-तत्-तेनाध्यापनेन प्रयुक्तिम- युक्तत्वम्, भावे क्तिन । नियोगतः नियोगसिद्ध्यर्थं अपूर्वसिद्ध्यर्थ- मियर्थः, अध्ययनस्याध्यापनाङ्गत्वेऽर्थज्ञानार्थत्वाभावेनाऽपूर्वमेव फलं क- ल्प्यं स्यादिति नियोगत इत्युक्तम् । वस्तुतस्तु नियोगत इत्यस्य सङ्केतमात्रेणे- त्यर्थः, ग्रन्थकृतैव "नियोगात् परतो वापि शब्देन व्यज्यतामियम्" इतिवार्तिकस्थनियोगशब्दस्य सङ्केतपरत्वव्याख्यानात् तथा हि-"स्मार्यत्व-

·No text on this page.

·संप्रकाशा- [प्रथमः पादःमू० अ०१ किं च यद्यपनयनमध्यापनाङ्गं ततोऽध्ययनविधिर- र्थज्ञानार्थः सन्नाध्यापनार्थतयोपनीतैस्त्रैवर्णिकैः संबध्ये. स, येऽध्यापनार्थतयोपनीतास्वर्णिकाः तदुपयोगिव्या- पारमपेक्षन्ते तेऽर्थज्ञानार्थमधीयीरन्-इत्यसंबडमेव स्यात् । ततश्चोपनीतैरसंयध्यमानोऽध्ययनविधिश्चतुर्णा- मपि वर्णानां स्यादिति शूद्राधिकारप्रसङ्गः । तस्मादु- पनीतानां प्रयोजनापेक्षिणामध्ययनकरणिकाऽर्थज्ञान- धिप्रयुक्तत्वाभावात् । अधिकारम्-नियोज्यविशेषणीभूतम् । प्रकल्पयेत्-म- कल्पयति-'अर्थज्ञानकामैरुपनीतैरध्ययनं कर्तव्यम् इति । तथा च नाध्याप- नाङ्गमध्ययनमिति सिद्धम् । किं च यापनयनमध्यापनाङ्गमेव नाध्ययनाङ्गं तदाऽध्यापनोपयोगिव्यापा- रापेक्षिभिरुपनीतैरेवाध्ययनंन सम्बध्येत किं त्वध्यापनोपयोगिव्यापारपेक्षिमात्रे- ण सम्बध्येत, अध्यापनोपयोगिव्यापारापेक्षी तु शूद्रोपि सम्भवति शूद्रस्याप्यर्थ- झानार्थमध्ययने प्रवृत्तिसंभवात् त्वयाध्ययनस्यार्थज्ञानार्थत्वस्वीकृतत्वाच शूद्रकर्तृ- काध्ययनेनाध्यापनासिद्धेरपि संभवादिति विहिताध्ययने शूद्रस्याप्यधिकारःस्या- दिति यदुक्तम्-"उपनयनं तु क्त्वाप्रत्ययात्तस्यैवाङ्गम्" इति तत्र दोषान्तरमुद् घाटयति-किं चेति । यशुपनयनं नाध्ययनाङ्गं किं त्वध्यापनाङ्गं तदाऽर्थज्ञा- नार्थोयमध्ययनविधिर्नाध्यापनार्थतयोपनीतेन त्रैवर्णिकमात्रेण सम्बध्येत किंतु शूद्रेणापि सम्बध्येत । त्रैवर्णिकमात्रेणैव सम्बन्धे हि-'येऽध्यापनार्थतयोपनीता- स्त्रैवर्णिका अध्यापनोपयोगिव्यापारमपेक्षन्ते तेऽर्थज्ञानार्थमधीयीरन्' इत्यसम्ब- द्ध एव वाक्यार्थः स्यात्-यतोऽध्यापनार्थतयोपनीता अध्यापनोपयोगिव्यापा- रापेक्षिणो नार्थज्ञानार्थमध्येष्यन्ते किं त्वध्यापनसिद्ध्यर्थमेव । अध्यापनसि- द्धिस्तु नोपनीतमात्राध्ययनेनैव भवति किं तु शूद्रकर्तृकाध्ययनेनापि सम्भव- तीत्याह-ततश्चेति, ततश्चोपनीतैरसम्बध्यमानोऽध्ययनविधिश्चतुर्णामपि वर्णा- नां स्यादिति विहितवेदाध्ययने शूद्रस्याप्यधिकारः प्रसक्त इति भावः । नै- तद् युक्तमित्याह-तस्मादिति । प्रयोजनापेक्षिणाम् अस्माभिरुपनीतैः किं कर्तव्यमित्युपनयनप्रयोजनापेक्षिणाम् । अर्थज्ञानभावनायां चाध्ययनमेव कर. णम्-उपनीतत्रैवर्णिकोऽध्ययनेनार्थज्ञानं सम्पादयेदिति । उपसंहरति-इत्यध्य- ·प्रभाकरमतलण्डनम् ] शाखदीपिका। भावना विधीयते इत्यध्ययनाङ्गमेवोपनयनम्, स्वविधि- प्रयुक्तं चाध्ययनम् । प्रपञ्चेनायं पक्षो न्यायरत्नमाला- यनामिति । उपनयनस्याध्ययनाङ्गत्वे उपनीतरवाध्ययनं कर्तव्यमिति लाभात् नाध्ययने शूद्राधिकारप्रसङ्गः शूद्रस्योपनयनाभावादिति भावः । उपनयनस्या- ध्यापनाङ्गत्वाभावान्नोपनयनद्वाराध्यापनविधिप्रयुक्तमध्ययनमित्याह-स्वविधि- प्रयुक्तमिति । अध्ययनं स्वविधिप्रयुक्तमित्यर्थज्ञानार्थमेव, न चाध्यापनसि- द्ध्यर्थमध्यापनविधिप्रयुक्तत्वाभावादिति भावः । उक्तपक्षस्य स्वनिर्मितन्याय- रत्रमालायां विस्तरेण पराकृतत्वं सूचयति-प्रपञ्चेनेति । अयं पक्षः अध्यय- नस्याध्यापनविधिप्रयुक्तत्वपक्षः। तदुक्तं तत्र- "अत्राभिधीयते-नायं विचार उपपद्यते । अध्यापनप्रयुक्ते हि स्वाध्यायाध्ययने सति-॥ विचारो युज्यते कर्तुम्, न तत्तेन प्रयुज्यते । स्वकीयेनैव विधिना प्रयोक्तुं शक्यते यतः ॥ नियोज्याभावतो यत्तु प्रयोक्तृत्वनिवारणम् । (अध्यापनविधिवाक्येपि) अध्यापनेपि तत्तुल्यं न हि तत्राप्यसौ श्रुतः॥ (प्रसौ नियोज्य) अथाचार्यककामस्य नियोज्यत्वं प्रकल्प्यते । (नियोज्यन्वमिति शेष ) ज्ञानकामस्य किं नैवमन्यत्रापि प्रकल्प्यते ॥ (अन्यत्रभध्ययनवाक्ये) अथाऽनियोगजन्यत्वान्नियोज्यस्य विशेषणम् । न युक्तमर्थविज्ञानम् ? तुल्यमाचार्यकेपि तत् ॥ चार्यत्वस्यापि नियाज्य- अप्रयोजकता तुल्या नियोज्याभावतो द्वयोः योरध्ययनाध्यापनवाक्ययो) . अधिकारात् प्रयोक्तृत्वं समानमुभयोरपि ।। विचारस्य प्रयुक्तिश्च नाचार्यकविधानतः । स्वेनैव त्राधिकारेण तद्वदध्ययनस्य मा ॥ तद्वदध्ययनस्यापि तत एवं प्रयुक्तितः । नाध्यापनविधानेन प्रयुक्तिरुपपद्यते ॥" इत्यादि । अन्यत्राप्युक्तम्-"नियोज्याभावादध्ययनविधेरध्ययनामयोजकत्वमिति यत् त- दध्यापनविधावपि तुल्यं तथा हि-"अष्टवर्प ब्राह्मणमुपनयीत तमध्यापपीत" "उपनीय तु यः शिप्यं वेदमध्यापयेद्विजः ।.

·समकाशा- [प्रथमः पादः सू० अ०१ यामेव निरस्त इत्युपरम्यते । तस्मात् पूर्वोक्त एव वि. चारः-किमदृष्टार्थमध्ययनम्, उताक्षरग्रहणादिपरम्पर- याऽर्थज्ञानार्थमिति । अथ वा नात्र किं चिद्विचार्यते नावमिकन्यायेनैवा- ध्ययनस्याक्षरसंस्कारादिपरम्परयाऽर्थज्ञानार्थत्वसिडेः। नवमे हि-सानामृगक्षराभिव्यक्तिद्वारेण स्तुत्युपयोगि- सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्य प्रचक्षते ॥" इत्यत्र न कं चिनियोज्यं शृणुमः, न चाध्यापनाध्ययनविध्योरविशिष्टे नियो- ज्याश्रवणे कस्य चिदेव प्रयोजकत्वं नेतरस्य (अध्ययनविधेः) इत्यत्र नियाम- कमस्ति ?। न चाध्यापनविधावाचार्यत्वकामो नियोज्यः कल्प्यते नाध्ययन- विधावर्थज्ञानकाम इति विनिगमकं पश्यामः ।" इत्यादिकम् । यश्च पूर्वपक्षिणा-"किमाचार्यकसिद्धिरेवाध्ययनस्य प्रयोजनमुतार्थज्ञानम्" इत्येवं संशयपक्षः प्रतिपादितस्तस्याप्यनङ्गीकारमाह-तस्मादिति, प्रभाकरप- क्षस्य सर्वात्मना पराहतत्वात्, अध्ययनस्य खविधिपयुक्तत्वाच 'अध्ययनं कि- मदृष्टार्थ किं वार्थज्ञानार्थम्' इत्येवमेव संशय्य विचारः कर्तव्यो न प्रभाकरक- ल्पितप्रकारेणेत्यर्थः । उक्तमेव संशयपक्षं स्मारयति-किमष्ठामिति । किं च नवमाध्याये साम्नां दृष्टप्रयोजनार्थत्वं प्रतिपादितं तेनैव न्यायेना- ध्ययनस्याप्यर्थज्ञानलक्षणहष्टप्रयोजनार्थत्वं मासमेवास्ति तेन न्यायेन दृष्टे फले संभवत्यादृष्टफलकल्पनायाः प्रत्याख्यानादिति नात्राध्ययनफलविचारापेक्षा- स्ति किं तु शास्त्रारम्भप्रयोजनप्रदर्शनाय नावमिकसिद्ध एवार्थोऽत्रानूयते, यतः-यद्यध्ययनं दृष्टफलं न स्यात्तदा विचारशास्त्रारम्भस्य वाध एव स्यात, यदा ह्यध्ययनमऽर्थज्ञानलक्षणदृष्टफलं तदा तु कोशव्याकरणादिव्युत्पत्त्या- ऽऽपातिकार्थप्रतीतो सत्यामपि संशयनिरासस्याऽसंभवात् तदर्थ वेदवाक्यार्थ- विचारः कर्तव्यः स च विचारशास्त्रारम्भं विना न संभवतीति शास्त्रारम्भा- वश्यंभावप्रदर्शनायात्राध्ययनफलविचारोनृदिस्तस्य नावमिकेनैवसिद्धत्वान्नात्रा- पेक्षास्तीत्यभिप्रायेणाह-अथ वेति । नवमे-नवमाध्यायद्वितीयपादद्वितीया- धिकरणे । नावमिकन्यायाभिप्रायं सूचयति-साम्नामित्यादिना । साम्नाग- दृष्टार्थत्वं वा स्तुतिलक्षणदृष्टार्थत्वं वेति "कर्म वा विधिलक्षणम्" इति सूत्रे ·४१ अध्ययनविचारांपसंहार ] शास्त्रदीपिका । त्वदर्शनात् तादर्थ्यमेव नाऽदृष्टार्थत्वमिति वक्ष्यते । ते- नैव न्यायेनाध्ययनस्यार्थज्ञानार्थत्वसिद्धेरध्ययनानन्तरं धर्मजिज्ञासा कर्तव्योति सिद्धमेवैतत्प्रयोजनविवक्षया सूत्रकारेणोच्यते । यदाहुः- संदिह्य “सम्भवति दृष्टफलकत्वेऽष्टकल्पनाया अन्याय्यत्वात्" इति न्यायेन स्तु- तिलक्षणष्टफलकत्वमेव व्यवस्थापितम् । स्तुतिश्च साम्ना स्वरूपेण न सम्भवति साम्नां स्वरसंस्थानविशेषरूपत्वादिति सामाधारभूतऋग्द्वारा तु स्तुतिः सम्भ- वतीत्युक्तम्-"ऋगराभिव्यक्तिद्वारेण" इति । तादर्थ्यम् =स्तुत्यर्थत्वम् । स्व- यमपि वक्ष्यति नवमे- "अक्षराणामभिव्यक्तिः साम्नां दृष्टं प्रयोजनम् । अक्षरैश्चाप्यभिव्यक्तैः स्तुतिः क्रत्वगचोदिता ॥ एवं दृष्टे फले लब्धे नाऽदृष्टपरिकल्पना ॥" इत्यादि । माधवेनाप्युक्तम्- "सामर्च प्रति मुख्यं स्याद् गुणो वा, वाद्यपान्तः। मुख्यम ऽभ्यसितुं पाटो गुणो गीताक्षरैः स्तुतेः ।। गानेन मंस्कृतैगक्षरैः स्तुतिसंभवात्, “आज्यैः स्तुवते पृष्टैः स्तुवते" इति स्तुतिविधानात, तस्मात्-ऋगक्षराणां स्वरविशिष्टत्वाकाराभिव्यक्तिदृष्टं प्रयो- जनमित्यदृष्टस्याऽकल्पनीयत्वाद् गानं संस्कारकर्म" झते । तथा च यथा गानमंस्कृनानामृगक्षराणां दृष्टं फलं स्तुतिरेव तथा ऽध्ययनमस्कृतानां वेदानां दृष्टं फलमर्थज्ञानमेव । कि वा यथा मान्नामृगक्षराभिव्यक्तिद्वारा स्तुत्यर्थत्वं तथाऽध्ययनस्याक्षरग्रहणद्वाराऽर्थशानार्थत्वमिति युक्ता वक्ष्यमाणेन नाथमिक- न्यायेनैव दृष्टार्थत्वनिर्णय इति नात्र तद्विचारकर्तव्यत्वापेक्षा । अर्थज्ञानं च धर्म- जिज्ञामा-धमविचार एव मा च वेदाक्षरग्रहणानन्तरं संभवनीत्याह-अध्यय- नानन्तरमिति । मिद्धमेवेति-अध्यनमधज्ञानफलकमिति यद्यपि नावमिकन्याये- न मिद्धं तथापि एनत्प्रयोजनविवक्षया-शास्त्रारम्भमयोजनविवक्षया-झाबार- म्भस्याहानं प्रयोजनमिनि विवक्षया. सूत्रकारेणोच्यते "अचानो धनिहा- मा" इति सूत्रं नत्रकनोच्यते । अथ गन्दो देदाध्ययनानन्तर्य ऋते. अतः गन्दो बेटा-पयनग्य धार्थत्वं नृते. यनोपदानम्पदृष्टाकिं वेदाध्ययनमलो वेदार्थरा- ६ ·४२ क गर्माग विगं नमीमांगाणा: नाम ही । न वा कम्पनि "न पात्र गोदनागाणा गौचम इति । नत् मित्रमयनानना जिजामा मगे. ति । सा पतुर्विधा-धर्माप्रमाणात ahadev गर्मस्य निजागा विनाः कर्तगाला शापात इत्यर्थः । आननमोयुक्तमगोबराग हेलना । वेदारगृहीत्यन्त परिवारणा ॥ इति कार्य। अध्यगनानन्तरं जिनामाकर्नगेन्या प्रमाणमा-भागा" इति धर्माख्यविषयमनिपादनमे मीमांगाशाययोजनास्त माग गदि पनि विचार्यत तदा मीमांसाशासं निष्फलं म्यादिन्यः । अस्य पद्यम्य "भया- ऽनो धर्मजिज्ञासा मूत्रमाद्यमिदंकृतम्" इति पूर्णिम । अस्य ननस्य शापारम्भ- योजनमदर्शकत्वमाानिककारा इत्यभिप्रायेणोक्तम्-यदारिति, अत्र पूर्वपक्षो- त्थान शहा न कर्तव्येत्यपि ध्येयम । नवनि-अत्र प्रथमनो वक्ष्यमाणमूत्रविन कस्यचिद्रेदवास्यस्य विचारो नक्रियते किं तुधर्मजिज्ञासा न कर्तव्या कर्तव्या वेति विचारः क्रियते, मामान्यतो धर्मजिज्ञामायाः कर्तव्यत्वे मिद्धे तदनन्तरमेव ध. मप्रतिपादकवेदवाक्यानां विशेपतो विचारस्य महतत्वात मामान्यसिद्धि विना विशेषसिद्धरमम्भवात् । अत्रापि श्लोकवार्तिकं प्रमाणायति-तदप्यारित्यादिना। नचाति-अत्र-मथमसूत्रे ।चोदना वेदवाक्यं न विचारणीयम् ।किंवा चोद- नाया व्याख्या न कर्तव्या । चोदनाव्याख्याने हि चोदनापि विचारणीया स्यादथ च मीमांसारम्भलक्षणधर्मजिज्ञामाकर्तव्यतापि प्रतिपादनीयेत्युभय- व्याख्याने गौरवं स्यादित्यर्थः । उपमहरति-तत् मिद्धमिति । सा-ध- मजिज्ञासा चतुर्विधा-धर्मस्वरूपजिज्ञासा, धर्मप्रमाणजिज्ञासा, धर्मसाधनजि- ज्ञासा, धर्मफलजिज्ञासा चेत्यर्थः । अस्य धर्मस्य स्वरूपं किम्, अत्र धर्म प्र- माणं किम्, अस्य धर्मस्य साधनं किम्, अस्य धर्मस्य फलं किम्, इत्येवंरू- पं चातुर्विध्यं विज्ञेयम् ।

·उपसंहारः] शास्त्रदीपिका। ४३ - नन्वऽध्ययनविधिना वेदवाक्यार्थविचारमानाक्षेपा- डर्मस्वरूपप्रमाणजिज्ञासयोः कः प्रसङ्गः ? । उच्यते- उपोद्घातत्वात्प्रसङ्गः, यदि हि वेद्वाक्यार्थो धर्मः स्या द् वेदश्च प्रमाणं ततोऽसौ विचारः कर्तव्यो भवति । इतरथा काकदन्तपरीक्षावत् स्यात्, तद्ध्ययनविधिरे- व प्रमाणादिविचारमाक्षिपति । धर्मग्रहणं चोपलक्ष- नन्वध्ययनविधिना हि वेदाक्षरग्रहणादनन्तरं वेदवाक्यानामों विचार- णीय इत्येतावन्मात्रमाक्षिप्यते न तुधर्मस्वरूपप्रमाणविपयकविचारकर्तव्यताप्या- क्षिप्यते इतिधर्मस्वरूपप्रमाणविचारस्यात्र शास्त्रे कःप्रसङ्गः तस्माद्धर्मस्वरूपप्र- माणविचारो न कर्तव्योऽसमक्तत्वादित्याशङ्कते-नन्विति, उत्तरमारभते-उच्यते इत्यादिना अयं भावः-प्रकृतसिद्ध्यर्था चिन्तोपोद्घातस्तदुक्तम्-"चिन्तां प्रकृत- सिद्ध्यर्थामुपोद्घातं प्रचक्षते" इति, तथा च वेदवाक्यानामर्थस्य विचारस्तदैव म- अतो भविष्यति यदि वेदवाक्यानां योर्थः स धर्मः स्यात् तस्मिंश्च वेदवाक्यार्थस्वरूपे धर्मे वेदाप्रमाणंस्यात्, अन्यथा वेदवाक्यार्थविचारोनिप्पयोजनःसन् काकदन्तप- रीक्षातुल्यः स्यात्, धर्मस्यैव विचारणीयत्वात् । तथा च वेदवाक्यार्थस्य वि- चारो वेदवाक्यार्थस्य धर्मस्वरूपताधीनः, धर्मस्वरूपज्ञानं विना च वेदवाक्या- र्थस्य धर्मस्वरूपत्वं न ज्ञातुं शक्यते, धर्मस्वरूपज्ञानं च धर्मस्वरूपविचाराधीन- मिति धर्मस्वरूपविचारः प्रकृतस्य वेदवाक्यार्थविचारस्य मिख्यर्थः । एवं वेद- वाक्यानामेवार्थस्य विचारः कर्तव्यो न लौकिकवावयानामित्यत्रायमेव हेतुर्य- द्वेदवाक्यार्थे धर्मे वेद एव प्रमाणम, एतच्च धर्मप्रमाणविचारं विना न मम्भ- वतीति वेदवाक्यार्थविचारो धर्मप्रमाणविचाराधीन इति-उपोद्यानन्वात् धर्म- स्वरूपप्रमाणयोर्विचारस्य प्रमङ्गः । एतदेव व्याचप्टे-यदि हीनि । इदमुपलक्ष- णम-वेदवाक्यार्थस्वरूपधर्मस्य निप्फलत्वे निस्माधनन्ये च पुनरपि वेदवास्या- विचारः काकदन्नपरीक्षावनिप्फलः स्यानिप्पलनिस्मानपदार्थविचार - दृश्यसम्भवादिति धर्मपलमाधनयोपि विचारः वर्तव्य एव । उपमंति-नदि- ति, तत्-तस्मात् नाम वेदवावयार्थविचारस्य धर्मस्वरूपममाणमाघनफावचा. राधीनत्वादध्ययनविधिरेव स्वमनिपायवेदवाक्यार्थविदानि मनापादि- विचारम-धर्मरवरूपमाघनफन-प्रमाणानां विचारमाक्षिपनि । हानापाया.

·समकाशा-- [प्रथमः पादः सू० अ०१ णार्थम्-अधर्मस्यापि हानाय जिज्ञास्यत्वात् । अकार- प्रश्लेषेण वा सूत्रमऽधर्मजिज्ञासायामपि व्याख्येयमि- ति निरवद्यम् ॥ पि जिज्ञास्यत्वादाह-धर्मग्रहणं चेति । अकारमश्लेपेण='अथातोऽधर्मजिज्ञासा' इत्येवम् अत्र च पक्षे धर्मज्ञानादनन्तरमधर्मस्य जिज्ञासा (विचारः) कर्तव्येति सूत्रार्थः सङ्गतो भाति किं वाऽध्ययनानन्तरं धर्माऽधर्मयोजिज्ञासा-विचारः कर्तव्य इत्यर्थः ॥ १॥ - ·धर्मस्वरूपादिविचारारम्भः] शासदीपिका । ४५ (द्वितीयं धर्मलक्षणाधिकरणम्) चोदनालक्षणोर्थो धर्मः॥२॥ प्रथमं तावत्को धर्मः कथंलक्षणकः? इत्येतद्वयमनेन सूत्रेण श्रुत्यर्थाभ्यां निरूप्यते-यो धर्मः स चोदनालक्ष- णः चोदनव तस्य लक्षणं प्रमाणं चोदना च तस्य लक्ष- अध्ययनानन्तरं धर्मविचारे सिद्धे सामान्यतो धर्मस्वरूपज्ञानार्थ द्वितीयमूत्र- मुपन्यस्यति-"चोदनालक्षणोर्थो धर्मः" इति । अत्र सूत्रे विचार्य विपयं संक्षे- पेणाह-प्रममित्यादिना । कथंलक्षणका=किंप्रमाणक इत्यर्थः । द्वयम्-धर्म- स्वरूपं धर्मप्रमाणं चेति द्वयम् । ननु एकेन मूत्रेण कथं धर्मस्य स्वरूपप्रमाणे नि- खपित स्याताम् ? "शब्दबुद्धिकर्मणां विरम्य व्यापाराभावात्" इति नियमादित्या- शङ्याह-श्रुत्याभ्यामिति, श्रुत्या सूत्राक्षरैः, अर्थेन =अर्थापत्त्या । स्वरूपप्रमा- णयोर्मध्येऽन्यतरस्मिन् सूत्राक्षरैः प्रतिपादितेऽन्यतरदर्थापत्त्या प्रतिपादितं भव- ति-यदा हि सूत्रभूतश्रुत्या धर्मममाणं प्रतिपाद्यते तदार्थादेव धर्मस्वरूपं पति- पादितं भवति प्रमेयं विना प्रमाणानुपपत्तेः, यदा च सूत्रभूतश्रुत्या धर्मस्वरूपंप्र- तिपाद्यते तदार्थादेव धर्मप्रमाणं प्रतिपादितं भवति प्रमाणं विना प्रमेया ऽनु- पपत्तेरिति भावः। तत्र प्रथमं सूत्रभूतश्रुत्या प्रमाणमऽर्थापत्त्या च स्वरूपं साधयति-यो धर्म इत्यादिना । अत्र च “ यो धर्मः स चोदनालक्षणः" इति मूत्राक्ष- रेभ्य उपलब्धं तत्र चोदनापदमयोगान्ययोगव्यवच्छेदाभ्यां व्याचष्टे-चोदनैवे- त्यादिना । चोदनैवेत्यऽन्ययोगव्यवच्छेदस्तस्मिन् धर्मे चोदनाभिन्नप्रमाणस्य व्यवच्छेदो निषेधः ( असम्बन्धः ) चोदनामात्रगम्यो धर्म इत्यर्थः । अयो- गव्यवच्छेदमाह-चोदनाचेति, चोदना धर्मे लक्षणम् -प्रमाणमेवेति चोदनायां धर्मनिरूपितप्रमाणत्वायोगस्य (असम्बन्धस्य) व्यवच्छेदो निषेधश्चोदनाया धर्मनिरूपितप्रामाण्यमस्त्येवेत्यर्थः । इतिश्रुत्या "चोदना च तस्य लक्षणमेव" इतिश्रुत्या वाक्येन, किंवा “चोदनालक्षणोर्थो धर्मः" इतिश्रुत्या उक्तमृत्र- भूतवाक्येन, प्रमाणविधौ-प्रमाणे विहिते सति, अर्थात्-उक्तसूत्रेण धर्मे चोदनेव प्रमाणमिति धर्माय चोदानाऽभिन्ने प्रमाणे विहिते सति यश्चोदनयैव गम्योऽग्नि ·४६ मप्रकाशा- [सम पार: ०२ . णमेवेति श्रुत्या प्रमाणविधावनिोदनागम्य एवा- ग्निहोत्रादिर्धर्मो नाऽतल्लनणौत्यवन्दनादिरिति स्व- रूपमपि सिध्यति । तथा यशोदनालक्षणः स धर्म इति स्वरूपविधावऽर्थात् प्रमाणसिहिर्वेदितव्या। ? होत्रादिः स एव धर्म इति धर्मस्वरूपमर्थादेव लभ्यते, यस्मिन् यत प्रमाणं तत् ते- नैव प्रमाणेन गम्यो भवति यथा गन्धो प्राणजप्रत्यक्षगम्यो भवति ततस्य हे- तोः ? गन्धे घ्राणस्यैव प्रमाणत्वादिति धर्मे चोदनैव प्रमाणमिति चोदनागम्य एव धर्म इत्याह-चोदनागम्येति । यत्र चैसवन्दनादौ चोदना प्रमाणं नास्ति न स धर्म इत्याह-नातल्लक्षण इति । अतल्लक्षणः चोदनाऽलक्षणः, चोदनाप्रमा- णविधुरः । इत्येवंरीत्या धर्मस्य स्वरूपम् लक्षणमप्यर्थात् सिद्धमित्याह-स्वरू- पमपीति । सम्प्रति श्रुत्या स्वरूपमर्थापत्या च प्रमाणं साधयति-तथेति । यथोक्तरी- त्या श्रुत्या प्रमाणमर्थापत्त्या च स्वरूपं सिद्धं तथा "यश्चांदनालक्षणः स धर्मः" इति स्वरूपविधौ स्वरूपसिद्धौ जातायामदेव 'चोदनैव धर्म प्रमा- णम्' इति चोदनारूपस्य धर्मविषयकप्रमाणस्यापि सिद्धिर्जातत्यर्थः । यदा हि धर्मश्चोदनाप्रमाणक एव तदा चोदनैव तत्र प्रमाणमित्यर्थात् सिद्धमिति भावः । “लक्षणप्रमाणाभ्यां वस्तुसिद्धिः" इतिन्यायाद् धर्मसिद्ध्यर्थं धर्मलक्षणं धर्मप्रमाणं चानेन सूत्रेणोक्तमिति वेदितव्यत् । उक्तं च वार्तिककारमित्रैः- "धर्मे सामान्यतः सिद्धे प्रमाणं चोदनोच्यते । स्वरूपादेस्ततः सिद्धिः स्वरूपं चेह सून्यते ॥ द्वयमेकेन सूत्रेण श्रुत्यर्थाभ्यां निरूप्यते । स्वरूपेपि हि तस्योक्ते प्रमाणं कथ्यतेऽर्थतः॥ किमाधपेक्षितैः पूर्णः समर्थः प्रत्ययो विधौ । तेन प्रवर्तकं वाक्यं शास्त्रेस्मिन् चोदनोच्यते ॥ चोदनैव प्रमाणं चेत्येतद् धर्मेऽवधारितम् । साकाङ्क्षमिति मन्वानो युक्तिलेशं द्वयेऽस्पृशत् ॥ चोदनाजनिताबुद्धिः प्रमाणं दोपवर्जितैः । कारणैर्जन्यमानत्वाल्लिङ्गाप्तोत्त्यऽसबुद्धिवत् ॥"इत्यादि। - ·प्रभाकरमतोत्थानखण्डने] शास्त्रदीपिका। कश्चित्वाह-कार्यरूपो वेदार्थो न सिद्धरूप इत्येतद- नेन सूत्रेणोच्यते, चोदनालक्षणशब्देन कार्यमुच्यते, धर्मशब्देन वेदार्थ इति । तद्युक्तम्-यानि तावद्विधि- वाक्यानि तेषां विधावेव प्रामाण्यं वस्तुस्वरूपे चापा- माण्यं चिस्पष्टमेवोत न तत्र किंचिद्वक्तव्यम् । क्षेपि- छादिवाक्यानामपि विध्येकवाक्यतया तत्रैव प्रामाण्य- म् । मन्त्राणामपि प्रकरणेन प्रधानविधिशेषत्वं द्विती- यपादे वक्ष्यत इति न तत्रापि वक्तव्यमस्ति । तेन कस्या- प्र सिद्धार्थतां निरस्य कार्यार्थतोच्यते । “अविनाशी ननूक्तसूत्रे धर्मशब्दो वेदार्थपरः, चोदनालक्षणशब्दश्च कार्यपरोस्तीति का- रूप एवं वेदार्थो न सिद्धरूप इसनेन मूत्रेणोच्यते तथा च "यजेत स्वर्गकाम" इत्यादिवाक्यानमेव कार्यबोधकानां प्रामाण्यमस्ति न तु मिद्धार्थबोधकानां "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" इत्यादीनामिति प्रभाकरमतमुपस्थापयति-क- श्चित्त्वाहेति । परिहरति तदयुक्तमित्यादिना । यानीति- ननु “यजेन स्वर्ग- कामः" इत्यादिविधिवाक्यानां तु विधी कार्ये एव प्रामाण्यमस्ति न तु वस्तुस्वरूपे-यागादिस्वरूपे इति विधिवाक्यानां वस्तुस्वरूपेऽप्रामाण्यं स्पष्टमे- वेति तत्र-विधिवास्यानां वस्तुस्वरूपनिरूपिताऽप्रामाण्ये न किंचिद्रक्तन्यम- स्ति । तथा “वायु क्षेपिष्टा देवता" इत्याद्यर्थवाढवाक्यानामपि विधिया- क्येनेकवाक्यतया तत्रैव-विधावेव प्रामाण्यमस्ति न वस्तुस्वरूप इन्याह-शेषि- छति । द्वितीयपादे वक्ष्यमाणरीत्या मन्त्राणायपि प्रधानविधिशेपवाद विधायर प्रामाण्यमस्ति न वस्तुस्वरूपे इनि न तत्रापि मन्त्रेप्पपि वक्तव्यमम्नीन्याह- मन्त्राणामपीति । एवं नामधेयवाक्यानामपि विध्येकवाक्यतया विधायेव मामा- ण्यम ! तथा च-विधिमन्त्रनामवेयनिषेधार्थवादभेदैः पञ्चप्रकारम्य वेदस्य स्वयमे- व विधौ प्रामाण्यं माप्तमिनि कस्यान मिद्धार्थना निराक्रियने कार्याना चीन्य- ते ? इति यानीन्यादिनोपपाद्या ऽऽशहते-नेनेति । कस्यनिजातावकवचनं कषां वाक्यानामित्यर्थः। ननु "अविनाशी वा अरे अयमात्मा" "मयंडानमनन्तंद्राम" इत्यादीनामुप- निपटापयानां प्रलयोधकत्वेन परःखीकृनानां मिदनामदोधवनों निगम्यार का. ।

·No text on this page.

·शब्दस्य सिद्धार्थवोधकत्वम्] शास्त्रदीपिका । अथ तेषां विध्यश्रवणादिभ्यन्तरेणैकवाक्यत्वाभा- पाच कार्यार्थत्वानुपपत्तेर्युत्पत्तिविरहाच सिद्धार्थे प्रामाण्याऽयोगादऽप्रामाण्यमेवाभिमतम् ? । किमिदा- नीमात्मादिवाक्यानामप्रामाण्यप्रतिपादनपरमिदं सू- त्रम् १, सुव्याहृतं तर्हि शास्त्रारम्भे प्रथमं तावत्सूत्रका- रोऽप्रामाण्यमेव वेदवाक्यानां प्रतिपादयतीति । कथं च कार्ये एच प्रामाण्यम् ? । तत्रैव व्युत्पत्तेः-प्रवृ- . विधिना चैकवाक्यत्वं नास्तीति तेषां कार्यपरत्वसिद्धेरशक्यत्वाद् व्यर्थः कार्य- परत्वप्रतिपादनप्रयास इत्याह-अथ नास्तीति । ननु "अविनाशी वा" इत्यादिवाक्यानां मा भवतु कार्याधता किं त्व- प्रामाण्यमेवास्ति तथा हि-"अविनाशी वा" इत्यादि वाक्येषु विध्यश्रवणा- विधायक प्रयोगाभावात् न कार्यपरता संभवति, विधायकेन वाक्यान्तरेणाप्य- न्वयात् कार्यपरता भवति यथार्थवादवाक्यानां तदप्यत्रनास्ति विधिवाक्यान्तरेणे. कवाक्यत्वाभावात् । तस्मात् “अविनाशी वा" इत्यादिवाक्यानां कार्यपरता न मंभवति, कार्यपरत्वाभावाच व्युत्पत्तिः शक्तिग्रहोपि न संभवति, घटमान- पेत्यादिवाक्यैः कार्यपरैः कार्यान्वितेष्वेव घटादिषु घटादिपदानां शक्तिग्रहाद । सिद्धार्थे च शक्तरग्रहाव वाक्यस्य प्रमाण्यं न संभवतीनि “अविनाशी वा" इत्यादिवाक्यानामप्रामाण्यमेवास्ति, कार्यपरत्वाभावात् सिद्धार्थे च प्रामाण्या- योगादित्याह-अथ तेपामिति । तेषाम् = "अविनाशी वा" इत्यादिवेदान्तवा- क्यानाम । आक्षेपेण परिहरति-किमिदानीमित्यादिना । इदानीम्वत्पक्षे । आत्मादिवाश्यानाम्="अविनाशी वा" इत्यादिवाक्यानाम् । स्पष्टमन्पत् । सिद्धान्ती पृच्छति-कधं चेति, वाक्यस्येति शेपः, वाक्यस्य कायें एव मामायं न गिद्धार्ये इनि कथं भवतोच्यते ? इत्यर्थः । पूर्वपक्ष्युत्तरमाह-तत्रैवेनि. त- व-कार्य एव व्युत्पत्तेः शक्तिग्रहात् । यस्मिन्नर्थे शत्तिग्रहो भवति नत्रैव वा- क्यप्रामाण्यात तस्यैवार्थस्य वाक्येन प्रमातुं योग्यत्वात् । एनदेव व्युत्पादय- ति-प्रत्यधीनेति, घटमानयेत्युत्ते घटकर्मकानयनं दृष्ट्वा पादस्थो दाल आन- यनान्वित एव पटे घटपदरय गति गृहानि-आनयनविशिष्टः कम्डग्रीदादिमान पदायों घटपदयान्य इति । व्युत्पत्तिःात्तिाग्रहः । माचिः। व्युन्यांना .

·२० 'समकाशा- [प्रथमः पादः सू० अ०२ त्यधीना हि व्युत्पत्तिः, सा च कार्यावगमधीनेति व्यु- त्पत्तिरपि तत्रैव भवतीति चेत् ?, नावश्यं प्रवृत्त्यधीन- व व्युत्पत्तिः-काष्ठैः स्थाल्यामोदनं पचतीत्यादिव- तमानापदेशेष्वपि प्रसिद्धतृतीयार्थानामऽप्रसिद्धकाष्ठ- प्रातिपदिकार्थानां च पुरुषाणां काष्ठार्थे व्युत्पत्तिद- र्शनात् । अथ प्रथमव्युत्पत्तिः कार्यविषयैव- न हि तदा श- प्रत्यधीना प्रत्तिश्च सा कार्यावगमधीना यतो घटमानयेत्युक्ते भृत्यादिः - वर्तते राम आसीदित्युक्ते तु न प्रवर्तते तत्कस्य हेतोः ? कर्तव्योपदेशाभावात् । घटमानयेत्युक्ते तु घटमानयतीति प्रवृत्तिः कार्यज्ञानाधीनास्तीति व्युत्पत्तिरपि तत्रैव-कार्ये एव-कार्यान्वितपदार्थे एव भवतीति वाक्येन कार्यान्वितस्यैव वा- क्यार्थस्य वोधात् वाक्यार्थवोधं प्रति शक्तिज्ञानस्य कारणत्वाच वाक्यस्य कार्य एव मायाण्यमित्याशङ्ख्याह-इति चेदिति । परिहरति-नावश्यमित्यादिना, यद्यपि कार्यान्विते शक्तिग्रहो भवति त- थापि कार्यान्विते एव शक्तिग्रहो भवतीति नियमो नास्ति सिद्धेपि श- क्तिग्रहस्य दर्शनात्, एतदेव व्युत्पादयति-काष्ठैरित्यादिना । वर्त- मानापदेशेणु-पचतीत्यादिवर्तमानकालिकक्रियावोधकपदयुक्तवाक्येषु । तेपां विधायकपदयुक्तत्वाभावात् कार्यपरत्वं न सम्भवतीति भावः । इदमैदंपर्य- म्-येन पुरुपेण 'काष्ठैः स्थाल्यामोदनं पचति देवदत्तः' इति श्रुतं स्थाल्या दिपदार्थाश्च सर्वे विदिताः, काठैरिति तृतीयार्थः करणत्वमपि ज्ञातमस्ति किं तु काष्ठपदार्थो न ज्ञातोस्ति, तस्य पुरुपस्य पाककरणत्वं काप्टेप्वेव सम्भवती- ति योग्यतावशात् मिद्धेपि काष्ठपदार्थे काटशब्दस्य शक्तिग्रहो भवतीति द- र्शनात् नावश्यं प्रवृत्त्यधीनैव व्युत्पत्तिर्येन कार्ये एव शब्दस्य व्युत्पत्तिः स्वी- क्रियेत 'काप्टैः स्थाल्याम्' इत्यादौ विधायकपदाभावेन प्रत्त्यभावेपि श- क्तिग्रदर्शनात् । ननु बोधस्तु सिद्धविपयकोपि भवति स च व्युत्पत्त्यनन्तरभावी, प्राथ- मिकी व्युत्पत्तिरेव शक्तिग्रहः सा च प्रथमा व्युत्पत्तिः प्रत्यघीना सती का- यविपयेवकार्यान्वितपदार्थविपयैव भवतीति शङ्कते-अथेति । एतदेव प्रतिपा- ·शब्दस्य सिद्धार्थबोधकत्वम्] शासदीपिका। ब्दान्तरवशेन शब्दान्तरस्यार्थे व्युत्पत्तिः संभवति स- स्य धर्मस्याप्रसिद्धत्वादिति चेत् । अस्त्वेवम्, तथा- पि पश्चाद्वहुशः सिद्धार्थे शब्दप्रयोगदर्शनात् 'कोयं रा- जा?' 'पाञ्चालः' इत्यादिषु प्रश्नप्रतिवचनादिषु का- र्यस्य व्यभिचारादऽव्यभिचार्यऽर्थमात्रं वाच्यमिति सु- दयति-न हीत्यादिना । तदा-प्रथमशक्तिग्रह काले शब्दान्तरस्य शब्दान्तरव- शेन तदर्थे न व्युत्पत्तिः सम्भवति, यथान स्थाल्यादिशब्दान्तरवशेन शब्दा- न्तरस्य काष्ठशब्दस्य तदर्थे बोधो जायते नै प्रथमव्युत्पत्तिकाले सम्भवतीत्य- र्थः । अत्र हेतुमाह-सर्वस्येति । इदानीं तु सर्वस्य धर्मस्य स्थाल्यादिपदार्थस्य प्रसिद्धत्वात् सम्भवत्यप्रसिद्धपि काष्ठपदार्थे काष्ठशब्दस्य व्युत्पत्तिः, प्रथम- व्युत्पत्तिकाले तु वाक्यघटकसकलपदानामर्थस्या ऽज्ञातत्वान्न शब्दान्तरस्य श- ब्दान्तरवशेन तदर्थे व्युत्पत्तिः सम्भवति येन सिद्धपि व्युत्पत्तिः स्यात् । किं तु प्रवृत्त्यधीना व्युत्पत्तिः कार्यान्वित एव प्रथमं सम्भवति । सर्वस्य धर्म- स्येत्यस्य करणवादिधर्मस्येति वार्थों ज्ञेयः। कि चित्स्वीकृत्याह-अस्त्वेवामिति । परिहरति-तथापीत्यादिना । यद्यपि प्रथमा व्युत्पत्तिः प्रवृत्त्यधीना सती कार्यविपयैव तथापि तदनन्तरं सिद्धेष्वपि कार्यान्वयरहितेष्वर्थेषु शब्दप्रयोगस्य दर्शनात् तेन तेन प्रयुक्तेन शब्देनार्थवोधदर्श नाच प्रश्नोत्तरादिवाक्येषु च कार्यस्य व्यभिचारदर्शनादव्यभिचारि अर्थमात्र- मेव शब्दस्य वाच्यमित्येव युक्तम् । अयं भावः कस्य चित् प्रग्नः 'कोयं राजा' इति, उत्तरं चास्य दत्तम् 'पाञ्चाला' इति तत्रोक्तवाक्ययोः कार्यपरत्वं नास्ती- ति स्पष्टमेव, भवति चोक्तवाक्याभ्यामपि वोध इति 'यो वोधः स कार्यविषयक एव' इति व्याप्तेरभावादर्थमात्रमेव शब्दस्य वाक्यस्य वा वाच्यम्' स चार्थी विधायकपदघटितवाक्येन कार्यान्वितोपि बुध्यते विधायकपदाघटितवाक्येन च सिद्धोपि बुध्यते यथा-'नीलो घट:' 'पाञ्चालः इसादौ, कार्यान्वितपदार्थ- वोधस्य च सिद्धार्थवोधकवाक्यम्धले व्यभिचारः। सिद्धार्थवोधम्य च कार्यवो- धकवाक्यस्थले व्यभिचारः अर्थमात्रं तु न व्यभिचारि सर्वत्रैव बुध्यमानन्वादि त्यर्धमात्रनियता व्युत्पत्तिः कचित् सिद्धार्थविपयापि भवनीत्येव युक्तमिति ।

·१२ समकाशा- [प्रथमः पादः सू० अ०२ . - ज्ञानम् । यथैव हि कस्यां चिद् व्यक्ती प्रथमं गोशब्दस्य प्रयोगदर्शनात् सैव वाच्येत्यवगमे सत्यपि पश्चाद् व्य- स्यन्तरे प्रयोग दृष्टा पूर्वव्यक्तिव्यभिचाराव्यभिचारि सामान्यमेवार्थ इत्यव्यवसीयते तथा कार्यपरतामव- गतामपि पश्चासिद्धार्थप्रयोगदर्शनेन घाधित्वाऽर्थमा- प्रमेवाऽव्यभिचाराद् वाच्यमिति युक्तम् । किं च प्रथमव्युत्पत्तौ कतिपयानामेव शब्दानां का- र्यार्थत्वमवगतं न सर्वशब्दानाम्, अतः पश्चाद्व्युत्पाद्य- अत्रोदाहरणमाह-यथैवेत्यादिना । यथा हि जातिशक्तिवादे, पिङ्गा- क्ष्यां गोव्यक्तौ गोशब्दस्य प्रयोगदर्शनात सैव पिगली गोव्यक्तिर्गो- शब्दस्य वाच्येति वालेन प्रथमं प्रतिपद्यते तदनन्तरं च कृष्णाक्ष्यामपि- गोव्यक्तौ गोशब्दस्य प्रयोगं श्रुत्वा गोशब्दस्य गोत्वमेव वाच्यमस्ती- त्यध्यवसीयते तत्कस्य हेतोः ? व्यक्तीनां परस्परं व्यभिचारा पिङ्गा- क्षीगोव्यक्तिविषयकबोधोत्पत्यर्थप्रयुक्तगोशब्दजन्यबोधनिष्ठविषयितानिरूपितवि- पयतायाः कृष्णाक्ष्यां गोव्यक्तावऽभावात, कृष्णाक्षीगोव्यक्तिविषयकवो- धोत्पत्यर्थमयुक्तगोशब्दजन्यवोधनिष्ठविषयितानिरूपितविषयतायाः पिङ्गाक्ष्यां गोव्यक्तावऽभावाव, गोत्वे च सर्वत्राव्यभिचारेण वोधविषयतास्तीति गोत्वमेव गोशब्दवाच्यमिति स्थितम् । तथा प्रथमव्युत्पत्तिकाले गामानयेत्यादिवाक्यैः कार्यान्वितस्यैव वोधात् कार्ये एव शक्तिः शब्दानामिति निश्चितेपि तदनन्तरं सिद्धार्थ गौरस्तीत्यादिप्रयोगस्यततः सिद्धार्थप्रसयोत्पत्तेश्चावश्यं दर्शनादवगताम- पि शब्दस्य कार्यपरतां त्यक्त्वाऽर्थमात्रस्याव्यभिचारात सर्वत्र बुध्यमानत्वादर्थ- मात्रमेव शब्दस्य वाच्यमित्येव युक्तमुत्पश्यामः । कार्यपरताम्-कार्यामात्रवो- धकताम् । वाधित्वा त्यक्त्वा । कार्यमात्रपरतां वाधिवेत्यन्वयः। प्रयमव्युत्पत्तिकालेपि केपां चिच्छब्दानां सिद्धेप्यर्थे शक्तिग्रहो भवतीति संप्रति प्रतिपादयति-किं चेत्यादिना। कतिपयानामेव शब्दानाम् ='गामानय घटं नय' इत्यादिशब्दानामेव विधायकपदसहितानां कार्यान्वितपदार्थवोधकत्वमवग- म्यते, नतु सर्वेपां शब्दानाम् । तथा हि-'पुत्रस्ते जातः' 'कन्या ते गर्भिणी' इ. सादिवाक्यैस्तु सिद्धार्थस्यैव वोधो भवति न कार्यान्वितस्य, तत्र पुत्रादिश-

·No text on this page.

·समकाशा- [प्रथमः पादःसू० अ०२ d क्येषु सर्वशब्दानां लाक्षणिकत्वान्नकश्चिदन्विताभिधा- यी स्यात् । तत्रान्वितमतीतिः कथं सियेत् ? । वक्त ज्ञानानुमानादितिचेत्?न, यद्विषयं हि वाक्यं तद्विषयमे अयं भावः-अन्विताभिधानमितिपदेनाऽन्विते शक्तिरित्युक्तं भवति अन्वितं च तव मते कार्यान्वितमेव तत्र कार्येऽन्वितत्वं सिद्धस्यैव व- क्तव्यं न तु कार्यस्य, तव मते च शब्दानां कार्यमाववाचकत्वेन सि- डार्थलक्षकत्वात् सिद्धार्थे शक्तिरेव नास्तीति प्राप्तमिति शब्दानामन्विताभि धायित्वमपि नैव स्यात् किं त्वन्वितलक्षकत्वमेव स्यात् तस्मादवश्यं सिद्धार्थ- पि शब्दानां शक्तिरभ्युपेया। अन्यथा तत्र एवं स्थिते नाम-अन्विते शब्दमा- त्रस्य शत्त्यभावप्राप्ते किं वा तत्र सिद्धार्थवोधकलौकिकवाक्येष्वऽन्वितप्रती- तिः कथं स्यात् ? न स्यादेवेत्यर्थः, शस्या प्रतीतिस्तु शत्त्यभावेनैव निरस्ता लक्षणयापि प्रतीतिर्न संभवति त्वया लाक्षणिकशब्दानामननुभावकत्वस्वीकारा- त् लक्ष्यार्थस्य च शाब्दबोधे प्रवेशानगीकारात्, किं च गङ्गायां घोप इत्यत्र गङ्गापदेन प्रवाह उपस्थिते सति तस्य वाधालक्षणया तीरवोधो भवति प्रवाहो- पस्थितिश्च प्रवाहे शक्तिग्रहाधीनैव न च तव मते सिद्धार्थे शक्तिरस्ति येन सि-, दार्थोपस्थितौ जातायां सिद्धार्थवाधेन कार्यान्वितस्य लक्षणया प्रतीतिः स्या- दित्याह-तत्रेति । ननु सिद्धार्थवोधकवाक्येष्वप्यन्वितपतीतिर्वक्त्रज्ञानानुमानाद् भविष्यति, तथा हि-गौरस्तीत्यादिवाक्यवक्तुरपि शक्तिग्रहः कार्यान्वित एव जातोस्तीति वक्तु नं कार्यान्वितविपयकमेवास्ति तथा च वका गौरस्ति तां पश्येति का- र्यान्वितपदार्थप्रत्यायनार्थमेव गौरस्तीत्युक्तं, नहि घटशब्दस्य कम्बुग्रीवादि- मत्पदार्थे शक्तिं गृहीत्वा घटशब्दं शृङ्गसास्नादिमत्पदार्थप्रत्यायनाय कोपि प्र. युड़े, तथा च कार्यान्वितपदार्थप्रत्यायनाय प्रयुक्तेन वाक्येन कार्यान्वितप- दार्थ एव प्रत्याय्यते इति वक्तज्ञानादनुमीयते । वक्तृज्ञानानुमानादिति-वक्तृ- ज्ञानस्यान्वितविषयकत्वानुमानाद् वाक्यस्यान्वितार्थप्रत्यायकत्वमनुमीयते इ. त्यर्थः, तथा च वक्तृज्ञानमऽन्वितविषयक वक्तज्ञानत्वाद् गामानयेतिवाक्य- वक्तृज्ञानवदिति वक्तृज्ञानस्यान्वितविपयकत्वे सिद्धे अन्वितविषयकज्ञानवदुचा- रितवाक्यस्याप्यन्वितपदार्थप्रत्यायकत्वं सिद्धमेव, अन्वितार्थप्रत्यायनाभिप्राये;

·No text on this page.

·६६ समकाशा- [प्रथमः पादः सू० भ०२ किं च प्रथममेव कार्यव्यभिचारः शक्योऽवगन्तुम्- यदा हि पुत्रस्तेजात इत्युक्तस्य कस्य चिन्मुखविकासं पार्श्वस्थः पश्यति तदा हर्षहेतुरनेनशब्देन प्रतिपादित इति हर्षहेतुभूतसिन्हार्थप्रतिपादने शब्दस्य सामर्थ्य क- ल्पयति । यद्यपि च तदानीमर्थविशेषो न ज्ञायते ह- र्षहेतूनां यहूनां संभवात् तथापि सिद्धार्थता तावद्व- . . साध्याभावसंदेहवति वृत्तित्वात् । उक्तानुमाने कार्यवोधकपदघटितवाक्यजन्य- त्वमुपाधिरप्यस्ति । प्रकारान्तरेण साक्षात् पदैरेवान्वितत्वानुमानेऽभिप्रेते तु पदाधिकरणे गगने एव किं चिद सिद्धं स्यान्नत्वात्मसमवेते ज्ञानेपीति दोषः। वर्णात्मकपदानां विभुत्वस्वीकारे तु सर्वत्र व्यापकानां न किं चिदनुमापकत्वं स्यादित्यनुसंधेयम् । यदि च यथा-"वायुर्हि स्पर्शशब्दधृतिकम्पैरनुमीयते" इत्यत्र तृती- यान्तस्पर्शादीनां पक्षलमाश्रित्य दिनकरेणानुमानप्रयोगः कृतः-"योयं रूप- वदद्रव्याऽसमवेतस्पर्शः स कचिदाश्रितः स्पर्शत्वात् पृथिवीसमवेतस्पर्शवत्" इति तथात्रापि तृतीयान्तपदस्य पक्षत्वमाश्रित्य 'पदान्यऽन्वितविषयकज्ञानज- नकानि पदवाद गामानयेतिवत्' इत्येवं प्रयोगो विरच्यते तत्रापि “ततः का- र्यवाचकपि" इसायुक्तो दोषस्तदवस्थ एव विज्ञेयः स च व्याख्यात एव । अपि च न प्रथममन्विते शक्तिं गृहीत्वा तदनन्तरमेव सिद्धार्थस्य शब्देन वोधो भवतीति नियमः किं तु पुत्रस्तेजातः' इत्यादौ प्रथममेव सिद्धार्थविपयक एव वोधो भवतीति प्रतिपादयति-किं चेत्यादिना । कार्यव्यभिचार कार्यवोधक- त्वव्यभिचारः । पुत्रस्ते जात इत्यादिवाक्यानां कदापि कार्यवोधकत्वाभावा- त् । एनदेव विशदयति-यदा होति । इत्युक्तस्य="पुत्रस्तेजातः" इति वाक्यं दूतेन यं प्रत्युक्तं तस्य । प्रतिपादित इत्यत्रानुमायेति शेपः । सामर्थ्यमिति-श्री- तुर्हो जातः क्रिया च तेन कापि न कृताऽतः पार्श्वस्थः 'पुत्रस्ते जातः' इति वाक्यस्य हर्पहेतुभूत सिद्धेर्थे शक्तिं गृह्णाति । उक्तवाक्यस्य कार्यप्रतिपादकत्वे श्रोत्रा क्रिया कापि कृता स्यात् नैवमस्ति । तस्मादर्थविशेपस्य ज्ञानाभावेपि वाक्यस्य सिद्धार्थबोधकता त्ववगता भवत्येवेत्याह-तथापीति । अर्थविशेषस्य ज्ञानाभावेपि पुत्रस्ते जात इति वाक्यस्य कार्ययोधकत्वं नास्त्येवेति कार्यवोध- ·शब्दस्य सिद्धार्थवोधकत्वम्] शासदीपिका । ५७. मता, तावतापि कार्ये व्यभिचारः सिद्धः । किं च पहु- शः पुत्रजनने सति एवंशब्दप्रयोगाद्न्या हर्पहेतुष्वप्र- योगात् पुत्रजननरूपार्थविशेपोपि सुज्ञान एव । किं च प्रवृत्त्यधीनापि व्युत्पत्तिर्नावश्यं कार्यविषयैव भवति, तथा हि-यदा कश्चित् प्रवृत्तावऽत्यन्तासमर्थ वृद्धमाऽऽतुरं वा प्रति विनोदार्थ वाक्यं प्रयुक्ते 'न- द्यास्तीरे पञ्च फलानि सन्ति' इति तत्रान्यो देवसङ्गतः कता व्यभिचारस्तु सिद्ध एव । पुत्रस्ते जात इत्यनेनार्थविशेषस्यापि ज्ञानं सं. भवत्येवेत्याह-कि चेति । पुत्रजनने सत्येव 'पुत्रस्तेजातः' इति वाक्यस्य प्र- योगो भवति न तु धनप्राप्त्यादिप्षिति 'पुत्रस्ते जातः' इसनेन पुत्रोत्पत्तिल- क्षणार्थविशेपस्यापि बोधो भवत्येवेत्यर्थः । बहुश इत्यस्यैवंशब्दप्रयोगादित्यने- नान्वयो ज्ञेयः । इत्यनेन विशेषतोऽर्थप्रतिपत्तिः प्रतिपादिता । ननु व्युत्पत्तिर्हि प्रवृत्त्या भवति प्रवृत्तिश्च कार्यत्वबोधं विना न भव- तीनि ध्रुवं व्युत्पत्तिरपि कार्यविपयैव भवतीसाशङ्ख्याह-किं चेति, यदा हि 'गामानय' इति वाक्यं श्रुत्वा मध्यमद्धस्य गवानयनादिपु प्रवृत्तिं दृष्ट्वा पा- वस्थो गवादिशब्दानां गवादिपदार्थेषु शक्ति नाति सा व्युत्पत्तिः प्रत्यधी- नेत्युच्यते, एवं यद्यपि सर्वापि व्युत्पत्तिः प्रवृत्त्यधीनैव तथापि न म का- यविषयैव भवति किं तु 'गामानय' 'घटं नय' इत्यादिवाक्यश्रवणानन्तरं म- ध्यमद्धप्रवृत्त्या या व्युत्पत्तिर्भवति मैव कार्यविपया भवनि मध्यमद्धप्रवन- कवाक्यस्य 'गामानय' इत्यादेः कार्ययोक्कानयादिपदपरिकलिलवान । यदा हि 'नधारतीरे फलानि सन्ति' इत्यादिवाक्यं श्रुत्वा कोपि प्रवर्तने लभते व फ- लानि तत्र पार्चस्थस्य फलादिशब्दानां या फलादिपटार्थेषु गुत्तिर्मपति न मा कार्यविपया भवनि कार्योधकपरस्पाश्रयणात् कि तु मिसिर तस्मात प्रत्यधीनापि युत्पतिः घाचित मिद्धविपयापि भाव. एकदेव- विगदयनि-तथा हीत्यादिना । प्रटनी-गमनेऽसमर्पम् । यदि गन्नमर्य प्रति वाक्यमुत्तं स्यात्तदा कदाचित म एक श्रोता नदीतीरं गन्द नया च चावयम्य विनोदार्थना न रयादिति-"चावन्यन्नाममर्थम" गायन । एवं विनोदार्थमुत्तेनापि पायेन परम्प प्रतिः गभवन्यापमय च पाकर ८ ·समकाशा- [प्रथमः पादः सू० भ०२ कश्चिदौ तहाक्यमाच्छरुत्वा नदीतीरं गत्वा फला- न्याहरति, एतत्सर्व पश्यन्नन्यो व्युत्पित्सुः फलसद्भाव- प्रतिपादने शब्दस्य सामर्थ्य व्युत्पद्यते, तस्मान्नैकान्त- तः कार्यार्थता शब्दानाम् । का चास्य सूत्रस्य वचनव्यक्तिः ? यदि तावद् 'य- कार्य तबेदार्थ एव' इति कार्यमुद्दिश्य वेदार्थता विधी- यते, तथा सति-उद्देश्यस्योपादेयेन स्वरसनियमात्स- पत्तग्रहोपि भवतीति का कया पुन यंत्र प्रत्त्यर्थमेव कार्यवोधकपदाघ- हिमा नायमुक्तं तत्र व्युत्पत्तिग्रहस्य ? इत्यभिप्रायो विशेषणानाम् । for नात्यन्ताममर्थ पति 'फलान्याहर' इत्यादिकार्यवोधकवाक्यमयो- माना नानिमती ममर्थ प्रत्येक कार्ययोधकवाक्यप्रयोगस्योपयुक्तला- ifr प्रागारपन्नागमर्थ प्रत्युक्तम्य वाक्यम्य कार्ययोधकत्वमेव न संभवति 7 मारपीनाया अपि पार्थस्थव्युत्पतेः कार्यविपयत्वं संभाव्यतेत्यभि- कोणानाम । अधीन्छलातद्वाक्याथै बुद्धा । यतस्तस्य नदीतीराव प.गार मदनम्म पुम्पग फलादिगदानां शक्तिग्रहः प्रथम जातोस्ती- पर अमिटाया" इति । अन्य पार्षम्यः शब्दस्य मामयं व्युत्पद्यते पादान बानि गृहानि, न च नत्र व्युत्पत्निः कार्यविपयेत्युपमहरति- • शान्त:नियमन पत्र। "नार-कार्यम्पी वेदार्थी न मिदम्प" दन्याग्थ्य कार्य एवं तपन निम्म्य पदम्य गिन्याप मक्ति गम्थाप्य गंप्रति 27 दिगम्य वाक्याय पति-का चाम्यति, अम्ग-"चो- 7.नि मृत्य. का-किम्यम्पावचनव्यतिः वाक्याः। दिनानवगा दुपांतप-"वादनालाणशटंन पाटन नाम:' पनि पदवदानामप्यार-यत्कार्य नंददार्थ -:: चंदनाचा कार्य दिव्य धर्मान्द्रयाय - दमट गद कार्य ननंददार्य दीत मृत्रय वाया - मदननगण्य मांगनवियन ग. समय यह अयपाद ए दियामिलात हाई- Pr ·शम्युस्य सिद्धार्थवोधकत्वम्] शास्त्रदीपिका। ५९ र्वस्य लौकिकस्यापि गवानयनादिकार्यस्य घेदार्थता स्यात् । किं चोपादेयस्य वेदार्थस्योद्देश्येन कार्यरूपेणा- ग्नेरिव धूमेनाव्याप्तेरऽकार्यपि वेदस्य प्रामाण्यमनिरस्तं स्यात् । अथ 'यो वेदार्थः स कार्यरूप एव' इति, ततो यो धर्मः स चोदनालक्षण इति वचनव्यक्तिः स्यात्, तत्रार्थश- ब्दोऽभ्युदयवाची कस्य विशेषणम् ?, यापादेयस्य चो: मात्रस्य वेदार्थता स्यादिति लौकिकस्य गवानयनादिकार्यस्यापि वेदार्थता स्यात्, न चैतद् युक्तम्-लौकिकगवानयनादिकार्यस्य वेदार्थत्वासंभवात् । उक्तव्याप्त्यापि स्वेष्टं सानोति-किं चेति, यथा यो धूमवान् स वह्निमानिति व्याप्तिसत्त्वेपि यो वह्निमान् स धूमवानिति व्याप्तिर्न भवत्यऽयोगोलके व्यभि- चाराद, तथा यत्कार्यं तद्वेदार्थ एवेति नियमे कृतेपि यत्कार्यं न न तद्वेदार्थः किं वा यो वेदार्थः स कार्यमेवेति नियमस्तु न सिद्ध्यति, तथा च कार्यस्य वे- दार्थत्वे सिद्धेपि वेदार्थस्य त्वकार्यतापि सिद्ध्यत्येवेति सिद्धार्थेपि वेदानां प्रा- माण्यं सिद्धम् । यथा वढेधूमेन व्याप्तिास्ति धूमस्यैव वह्निना व्याप्तत्वाद त- था उपादेयस्य-विधेयस्य वेदार्थस्य वेदार्थतायाः उद्देश्येन कार्यरूपेणाव्या- सेः व्याप्तेरभावात् तव मतेन कार्यत्वस्यैव वेदार्थत्वेन व्याप्तत्वादित्यऽकार्येपि = सिद्धार्थेपि वेदस्य प्रामाण्यं अनिरस्तम् उक्तव्याप्त्या न निरस्तं किं तु सि- द्धमेवेत्यर्थः। ननु नैवं नियम्यते यत्कार्य तद्वेदार्थ इति येनोक्तदोपः स्यात्, किं तु वे- दार्थमुद्दिश्य कार्यत्वं विधीयते-यो वेदार्थः स कार्यरूप इति तथा च न लौ- किकस्य गवानयनादिकार्यस्य वेदार्थताप्राप्तिरित्याह-अथेति । अत्राह-तत इ- ति, यो वेदार्थः स कार्यरूप इत्येवमुद्देश्यविधेयभावोक्तौ यो धर्मः स चोद- नालक्षण इत्येवं सूत्रस्य वाक्यार्थो जातस्त्वया “चोदनालक्षणशब्देन कार्य- मुच्यते धर्मशब्देन वेदार्थः" इति व्याख्यातत्वात् । अत्र च सूत्रे त्रयः शब्दाः स. न्ति-चोदनालक्षणः १ अर्थः २ धर्मः ३ इति, तत्र धर्मशब्द उद्देश्यवाचकश्चो- दनालक्षणशब्दश्च विधेयवाचकः, तृतीयोऽर्थशब्दः कस्य विशेपणम् ? केन स- हान्वेतीति शङ्कते-तत्रेति, यदि-उपादेयस्य-विधेयस्य चोदनालक्षणपदार्थ- ·६० [प्रगम गारगर दनालक्षणपदार्थस्य ? ततः मर्वस्य वेदास्प कार्याम- र्थत्वं च विधीयते इति शनादिनियोगानामप्यर्थन् स्यात् । अधोरेश्यवेदार्थविशेषणम् ?, वतीयमों भवति- योऽर्धात्मक अभ्युदयात्मको चंदार्थः स कार्यरूपः, ततश्च श्येनादिनियोगानां निषिफलत्वेनाऽनभ्युद. यरूपाणां कार्यता न स्यात् । स्य = कर्यत्वस्यार्थगब्दो विशेषणं ततो वेदार्थमुहिश्यात्वविशिष्टं कार्यलं नि- हितं स्यादिति सर्वस्यैव वेदार्थस्य श्रेयस्साघनत्वरूपमर्थवं कार्यवं च प्राप्तगि- ति तव मते श्येनादिनियोगानामपि श्रेयस्साधनत्वरूपमर्थत्वं स्यात्, न चैवं युक्तमित्याह-यदीति । ननु नार्थशब्दश्चोदनालक्षणपदार्थस्य कार्यत्वस्य विशेषणं येन श्येना- दिनियोगानां कार्यत्वेन सहार्थत्वमपि प्राप्नुयात्, कि तूद्देश्यस्य वेदार्थस्यार्थ- शब्दो विशेपणमित्याह-अयोद्देश्यति । अत्र दोपमाह-तत इति । अर्थात्मक- त्वं स्वयं व्याचष्टेऽभ्युदयात्मक इति । अभ्युदय एवार्थः श्रेयस्साधनमिति यावत् । एवं हि योर्थस्वरूपो वेदार्थस्तस्यैव कार्यरूपता प्राप्ता नान्यस्य तथा च श्येनादिनियोगानां कार्यत्वं न स्यात् तेपां निपिद्धफलत्वेन श्रेयस्साधन- त्वाभावादित्याह- ततश्चेति । श्येनादिनियोगानामनभ्युदयरूपत्वे हेतुमाह- निपिद्धफलत्वेनेति । उक्तं च भाष्यकारेण-"कोऽनर्थः ? यः प्रत्यवायाय श्येनो वज्र इपुरित्येवमादिः, तत्रानर्थो धर्म उक्तो मा भूदिति अर्थग्रहणम्, कथं पुनरसावऽनर्थः ? हिंसा हि सा हिंसा च प्रतिपिद्धा" इति । श्रूयते च- "मा हिंस्यात्सर्वा भूतानि" इति । ननु ज्योतिष्टोमादिष्वपि हिंसायाः सत्त्वादनर्थत्वं स्यात्तेपामिति चेत् ? न, "अग्नीपोमीयं पशुमालभेत" इसादिवाक्यानां पिष्टपशुविषयत्वात् । ननु पिष्टपशोरालम्भनं न संभवति जडत्वादिति चेत् ? चेतनस्यात्मनोपिन सं- भवति तस्य नित्यत्वात् । शरीरस्य च तत्रापि जडत्वात् । ननु माणवियोजनं हालम्भनशब्दवाच्या हिंसा सा च जीवत्पशुवत् पिष्टपशोर्न संभवतीति चेत् ? आलम्भनादिशब्दानामाकारविघटने लक्षणां वक्ष्यामः किंबहुना साक्षाद्धन्तेर- - ·शब्दस्य सिद्धार्थयोधकत्वम्] शास्त्रदीपिका । मा भूदिति चेत् ? न, तेपामपि लिङा कार्यता- ऽवगमात् । श्येनयागस्य कार्यता निवारयितुं शक्यते न नियोगस्य तस्य कार्यकस्वभावत्वात् । असति च कार्यत्वे श्येनवाक्यस्य कार्यार्थत्वाऽभावात् सिद्धार्थ- तैव वक्तव्या स्थात्, न च तथा संभवति विधिप्रत्य- ययोगात् । सिद्धे चार्थे व्युत्पत्तिविरहादप्रामाण्यमेव श्येनादिवाक्यानां स्यात् । ? प्याकारविघटनेप्वऽपकारेषु च प्रयोगो भवति यथा हतो मया घटो हतो मया देवदत्त इति तत्र घटस्याकारविघटनं कृतं देवदत्तस्य चापकारमानं कृतं न तु प्राणवियोजनम्, एवमत्राप्याकारविघटने लक्षणा । आकारविघटनं च पिष्ट- कृतपशोरपि संभवत्येव । लक्षणाश्रयणमेव दोप इति चेत् ? न, मा हिस्यादिति श्रुतिविरोधसंपादनापेक्षया वरं लक्षणाश्रयणम । को हि विद्वान् वाक्यस्य गतौ सत्यामनर्थस्वरूपां हिंसामाचरेदिति परमवैष्णवसिद्धान्तः । निर्दयानां पुनर्मीमांसकानां तु मने फलभूतैव हिंसाऽनर्थम्पा न तु साधनकोटिप्रविष्टेति ज्योतिष्टोमादीनां फलं न हिंसेति न तेषामनर्थत्वम् । श्येनादीनां तु हिसैव फलमिति तेपामनर्थत्वम् । अलमधिकेन प्रकृतमनुसरामः । ननु मा भूच्छयेनादीनां कार्यत्वमित्याशङ्कते-मा भूदिति । परिहरति-नेति तेपामपि-श्येनादीनामपि । कार्यतावोधको लिडेवस च "श्येनेनाभिचरन् यजेत" इत्यत्रापिश्रूयते इत्यर्थः। नियोगस्य कार्यैकरूपत्वात् श्येनादिनियोगात् कथं का- यता निवर्ततेत्याह-व्येनयागस्येति । विपक्षे वाधकमाह-असतीत्यादिना । "ठये- नेनाभिचरन् यजेत" इति श्रुतिवाक्यस्य कि चित्पदार्थबोधकत्वमवश्यं वक्तव्यं श्येननियोगस्य यदि कार्यत्वं नास्ति तदा सिद्धत्वमेव वक्तवं गत्यन्तराभावात्, श्येननियोगस्य मिद्धत्वे ज्येनवाक्यस्यैव सिद्धार्थवोधकवं स्यात् न चैवं युक्तं यजेतेत्यत्र विधिप्रत्ययस्य लिङः श्रवणादित्याह-न चेति । कि च यदि ये- नादीनां सिद्धत्वमेव तदा तव मने सिद्धार्थे शब्दस्य शक्तिग्रह एव न भवनीति शक्तिग्रहाभावेन वोधकवाभावादप्रामाण्यमेव श्येनादिवाक्यानां स्यादित्याह- मिद्धे चार्थ इति । M ·६२ समकाशा [प्रगम' पारसू० १०२ अथ पूर्वमूत्रायेदार्थपरं धर्मपदमनुष्यज्य 'नोदनाल- क्षणो वेदार्थः' इत्येक वाक्यम् 'अर्यो धर्मः' इत्यपरं वा- क्यम् । तदिदं स्वप्रज्ञाविलसितमात्रम्, अनुपावा- क्यभेदयोर्विना फलमाअयणात् । अप्रतिज्ञातस्य शभ- मस्य लक्षणमसङ्गतम् । अथ प्रतिज्ञातस्यैय वेदार्थस्य कार्यत्वसिन्हये धर्म- त्वमुच्यते ? । किं कार्य एवं धर्मरूपो वेदार्थः स एव जिज्ञास्यो नान्यः ?, तथा चेत् ? य एव जिज्ञास्यो ध- मस्तस्यैव सूत्राचराविनाशेन जिज्ञासा प्रतिज्ञातव्येति वेदार्थप्रतिज्ञावचनमनर्थकम् । ननु प्रथमसूत्राद् धर्मशब्दस्यानुत्तिं कृत्वा वाक्यभेदेनेतत्सूत्रं वाख्या- स्यामो यथा-'चोदनालक्षणो वेदार्थः, इत्येकं वाक्यम् 'अर्थो धर्मः' इति द्वि- तीयं वाक्यमिति, तथा च श्येनादीनामपि वेदार्थानां चोदनारूपत्वात् प्रथम- वाक्येन कार्यत्वं प्राप्तम्, हिंसाफलत्वेनाऽनर्थत्वात् द्वितीयवाक्येन धर्मत्वव्यु- दासोपि जात इति नोक्तदोषः । ज्योतिष्टोमादीनां च वेदार्थानां चोदनारूप- त्वात् कार्यत्वं माप्तमर्थत्वाच्च धर्मत्वमपि माप्तमित्याशङ्कते-अथेति । अनुपज्य: अनुत्तिं कृत्वा । परिहरति-तदिदमिति । हेतुमाह-अनुप ति । अनुपगो- ऽनुवृत्तिः। अनुवृत्तेर्वाक्यभेदस्य च फलं विनवाश्रयणान्नायं पक्षः समीचीनः । दोपान्तरमाह-अप्रतिज्ञातस्येति । प्रथमसूत्रे धर्मशब्दस्य वेदार्थपरत्वे वेदार्थ एव निरूपणाय प्रतिज्ञातो भवति न तु धर्मस्तथा चानेन द्वितीयेन सूत्रेण निक- पणाय प्रतिज्ञातस्य वेदार्थस्यैव लक्षणवचनमुचितं न तु धर्मस्य लक्षणामिति निरूपणाया प्रतिज्ञातस्य धर्मस्य लक्षणक्चनमसगतमित्यर्थः । ननु प्रथमसूत्रे निरूपणाय वेदार्थ एव प्रतिज्ञातो वेदार्थ निरूपयिष्याम इति धर्मशब्दस्य वेदार्थपरत्वाद, तस्यैव वेदार्थस्यानेन सूत्रेण कार्यत्वसि- द्धये धर्मत्वमुच्यते, धर्मस्य कार्यरूपत्वाद् धर्मत्वे उक्त कार्यत्वं सुतरां वेदार्थस्य प्राप्स्यतीत्याह-अथेति । अत्र परिहारमारभते-किमित्यादिना । एवं हि यो वै धर्मरूपत्वात्कार्यरूपो वेदार्थः स एव जिज्ञास्यः स्यात् न तु सर्व एवार्थवा- दादिसहितो वेदार्थः, तथा चेत् ? यदि न सर्वो वेदो जिज्ञास्यस्तदा तस्यैव जि-

·No text on this page.

·सप्रकाशा- [प्रथमः पादः सू० अ०२ - वेदार्थस्य कार्यत्वाभिधानादऽनभ्युदयरूपस्य वेदार्थस्य कार्यत्वं न स्यादिति सर्वस्य वेदस्य कार्य एव प्रामाण्य- मिति नियमो न स्यात् । ततश्च "अविनाशी वा अरे अथमात्मा" इत्यादीनामात्मस्वरूपपरत्वं न निराक- तव्यमित्यास्तां तावत् । तस्माद्धर्मस्वरूपप्रमाण प्रति- पादनार्थमेवेदं सूत्रम् । तदिह धर्म विषयीकृत्य चिन्त्यते-किमस्य न किं चित् प्रमाणमस्ति ? किं वा प्रत्यक्षादिकमेव प्रमाणम् ? उत चोदनैव ? अथ वा विकल्पः ? अथ वा समुच्चयः ? इति । तत्र शब्दस्य प्रमाणान्तरप्राप्तप्रापकत्वेन स्वय. स्य मामाण्यं प्राप्तमेवेति सर्वस्य वेदस्य कार्य एव प्रामाण्यमिति तव नि- यमो पराहत इत्याह-विशेषणत्वे चेति । उपसंहरति-ततश्चेति । यथा उक्तरी- त्या तव मतेनाऽकार्यरूपेपि श्येनादौ वेदस्य प्रामाण्यं प्राप्तं तथा सिद्धेप्वात्मा- दिपदार्थेष्वपि "अविनाशीवा" इत्यादिवेदवाक्यानां प्रामाण्यं प्राप्तमेवेति सिद्ध- म् । यदुक्तम्-"किमिदानीमात्मादिवाक्यानामप्रामाण्यप्रतिपादनपरमिदं सूत्र- म ?" तत्स्मारयति-न निराकर्तव्यमिति । यदुक्तम्-"कश्चित्त्वाह-कार्यरूपो वेदार्थो न सिद्धरूप इत्येतदनेन सूत्रेणोच्यते" इति तत्परिहरन्नुपसंहरति- तस्मादिति । सिद्धरूपो न वेदार्थ इति प्रतिपादनपरमिदं सूत्रं नास्ति, कि तु धर्मस्वरूपस्य धर्मप्रमाणस्य च प्रतिपादनार्थमेवेदं सूत्रमित्यर्थः । पूर्वपक्षनिराकरणादनन्तरं स्वमतमुपस्थापयति-तदिहेति । इह-द्वितीय- मुत्रे । प्रमाणं विना प्रमेयसिद्धिर्न भवतीत्युक्तम्-"मानाधीना मेयसिद्धिर्मान- मिद्धिश्च लक्षणात्" इति । प्रमेये प्रकृते धर्मे किमपि प्रमाणमस्ति न वेत्या- शङ्य पञ्चधा विकल्पयति-किमस्येति । प्रमाणाभावे प्रथमः पक्षः, अपरे ख- लु चत्वारः पक्षाः प्रमाणसत्तापरा एव । विकल्प इति-धर्मे प्रत्यक्षमपि प्रमा- णमस्ति चोदनापि, तत्र योगिनां धर्मे प्रत्यक्षमपि प्रक्रमते चर्मचक्षुपां तु धर्म प्रत्यक्षं न प्रक्रमते किं तु चोदनैव प्रमाणमिति व्यवस्थितविभापारूपो वि- कल्प इत्यर्थः । समुच्चय इति-धर्मे प्रत्यक्षमापत्तिश्चोदना चेति बहूनि प्रमा- गानि मन्तीति प्रमाणसमुच्चयः । स्पष्टाश्चान्ये पक्षाः । प्रथमं प्रमाणाभावपक्ष- ·आधिकरणार्थोपसंहार.] शास्त्रदीपिका। मप्रमाणत्वात् प्रत्यक्षादीनां चाऽसामादप्रमाणको धर्म इत्येकः पक्षः, प्रत्यक्षादिगम्य एवेत्येकः पक्षः, योगिनां प्रत्यक्षगम्यः, अर्वाचीनानां तु चोदनागम्य इत्यपरः, जगद्वैचित्र्यार्थापत्त्या किमप्यदृष्टमस्तीति सा- मान्येन प्रसिद्धो धर्मश्चोदनयाऽग्निहोत्रादिविशेषरू- पेण गम्यते तस्मात्समुच्चय इति पक्षान्तरम्, चोदनैव सा च प्रमाणमेवेति सिद्धान्तः । तदिह चोदनैव प्रमा- णं सा च प्रमाणमेवेत्यवधारणद्वयं प्रतिज्ञायते । निमित्तस्त्रे तु प्रथमद्धितीयमूत्रमात्रालोचनया मुपपादयति-तत्रेति, प्रत्यक्षादिना प्रमाणान्तरेण ज्ञातस्यैव शब्देन ज्ञानं भवति तस्मान्न शब्दः स्वयं प्रमाणमऽज्ञातार्थज्ञापकस्यैव प्रमाणत्वादिति शब्दस्य धर्मवोचकत्वेपि प्रमाण्याभावान्न धर्मे शब्दोपि प्रमाणम् । धर्मस्येन्द्रियगोचर- वायोग्यत्वान्न तत्र प्रत्यक्षमपि प्रमाणम् । अनुमानादीनां च प्रत्यक्षमूलक त्वाद् धर्मस्य चाप्रत्यक्षत्वान्न तत्रानुमानादीन्यपि प्रमाणानीति न धर्मे किमपि प्रमाणमस्तीत्यर्थः । द्वितीयपक्षमाह-प्रत्यक्षादिगम्येति, यागादिरेव धर्मः स च क्रियारूपत्वात्मत्यक्ष एवेत्यर्थः । चतुर्थपक्षमाह-योगिनामिति, अतीन्द्रिय- विषयकमपि योगिनां प्रत्यक्ष भवतीति धर्मोपि तेपा प्रत्यक्षगम्य एव, अर्वाचीना- नाम = अयोगिनां तु यजेनेत्यादिचोदनागम्य एवेत्यर्थः । पचयपक्षमुपपा- दयनि-जगदिति । यत्कार्य तत्मकारणकमिति व्याप्न्या जगति कोपि गजा कोपि भिक्षुक इत्यादिवैचित्र्यस्याऽस्ति किमपि कारणं तपादृष्टमवेन्यऽर्थापच्या ममान्यतो ज्ञातोपि धर्मश्चोदनया विशेषतोऽग्निहोत्रादिरूपेण जायतेऽग्निहोत्रादि- रेव धर्म रनि प्रमाण ममुमय इत्यर्थः । तृतीयपक्षस्य सिद्धान्तम्पन्वानमिटानी- माह-चोदनैवेति, अन्ययोगव्यवच्छेदेनाह-चोदनैवेति, प्रमाणमिनि टोपः। - योगव्यवच्छेदेनाह-मा चेति । माचोदना । उपमंहरनि नदिहनि । रह-दि- नीय हो । अवधारणद्वयम-अन्ययोगव्यवच्छेदोऽयोगव्यवच्छेदश्च । मंप्रनि वक्ष्यमाणानां केपां चिन्मूत्राणामत्र मंझेपेणाभिमायं वस्तुमाग्भ- ते-निमित्तन्त्रे इत्यादिना । निमिनम्त्रे नृतीयन्त्रे । प्रधाननीयमवयोस्नु धर्ममीमामा कापि नारव्येति तन्मूत्रालोचनेनाऽऽरकानां "वेदो माम" ·सप्रकाशा- [प्रथमः पादः सू० म०२ वेदो धर्ममूलमित्यादिवदुपदेशशास्त्रताशङ्का मा भू- दिति परीक्षाशास्त्रमेवेदमिति ज्ञापयितुं परीक्षाप्र. तिज्ञानम् । यद्यपि चोपरितनव्यापारादेव परीक्षाशा- स्त्रत्वं गम्यते तथापि वक्ष्यमाणमेव श्रोतयुडिसमाधा- नाय कीर्तितम् । प्रत्यक्षसूत्रे तु प्रत्यक्षस्य विद्यमानोपलम्भनत्वाद भविष्यति धर्म प्रामाण्याऽसंभवात् तत्पूर्वकत्वेनेतरे- पामप्यऽप्रामाण्यात् प्रमाणान्तर-नियम-विकल्प-स- मुच्चयनिराकरणाचोदनैवेत्ययमर्थः सिद्ध्यति । औत्पत्तिकसूत्रे तु स्वतःप्रामाण्यमान्यथात्व-का- रणदोषज्ञानाभ्यामऽप्रामाण्यमित्याश्रित्याग्निहोत्रादि- इत्यादिवाक्यवदऽस्मिन् शास्त्रेप्युपदेशशास्त्रमिदं न विचारशास्त्रमिसाशङ्का मा भवतु किं तु परीक्षाशास्त्रम्-विचारशास्त्रमेवेदमिति बोधयितुं "तस्य निमि- तपरीष्टिः" इति परीक्षायाः विचारस्य प्रतिज्ञा कृता । यद्यपि चोपरितनन्या- पारात्-परीक्षाव्यापारादग्रिमसूत्रैः क्रियमाणाद् वैष्णववेपेण वैष्णव इव परी- क्षाशास्त्रमिदमित्यवगन्तुं शक्यते एव-येन शास्त्रेण यत्प्रतिपाद्यते तच्छास्त्रं तद्विप- यकमेवेति नियमात् । तथापि वक्ष्यमाणमेव धर्मपरीक्षणं श्रोतॄणां बुद्धेः समा- धानाय नामेदानीमाचार्यो धर्मपरीक्षामारप्स्यते इति वोधनाय वक्ष्यमाणं धर्मपरी- क्षणं कीर्तितम् । यथा करिष्यमाणामेव नाट्यकथां कीर्तयन्ति नटा इत्यर्थः । चतुर्थसूत्रस्याभिमायमाह-प्रत्यक्षमूत्र इति । प्रत्यक्ष तु प्रमाणं विद्यमा- नस्यैव विपयस्योपलम्भनं ग्राहकं भवति धर्मस्तु भविष्यतीति न विद्यमान इति न प्रत्यक्ष धर्मग्राहकं भवतीति न धर्म प्रत्यक्षस्य प्रामाण्यं संभवति, अ- नुमानादयश्च प्रत्यक्षपूर्वका एवेति प्रत्यक्षस्य धर्मे प्रक्रमाभावादनुमानादीनामपि न धर्म प्रामाण्यं तस्मात् प्रमाणान्तराणां चोदनाभिन्न प्रत्यक्षादीनां धर्मे नियमो विकल्पः समुच्चयश्च न संभवतीति तेपां निराकरणाच्चोदनैव धर्म प्रमाणमि- त्यर्थश्चतुर्थमृत्रेण मिद्ध्यनीत्यर्थः । पश्चममूत्रस्याभिप्रायमाह-ौत्पत्तिकेति । प्रमाणत्वेनाभिमतस्य यदऽमा- माण्यं भवति तदर्थान्यथात्वज्ञानेन भवति यथा शुक्तिरजनज्ञानस्थलेऽर्थस्य मा.

·पादप्रतिपाद्यार्थसंग्रहः] शास्त्रदीपिका। चोदनाभ्योऽसंदिग्धज्ञानोत्पत्तेः स्वतःप्रामाण्यं प्राप्तम् । न चापवादकमान्यथात्वज्ञानं साक्षादस्ति, नापि कार- णदोषज्ञानम्, पुरुषाश्रयत्वाच्छब्दोषाणाम् । पदपदा- र्थसंबन्धस्याऽकृत्रिमत्वात् तदारेण पुरुषानुप्रवेशा- भावाचोदनानामिति स्थिते- 'शब्दस्यैवानित्यत्वात् कुतः सम्बन्धनित्यता' इत्या- यमानस्य रजतस्याऽन्यथात्वज्ञानेन-क्तित्वज्ञानेनाऽभावज्ञानेन वा शुक्तिर- जतज्ञानस्यामामाण्यं भवति, कारणदोपज्ञानादपि ज्ञानस्याऽप्रामाण्यं भवति यथेन्द्रियेषु दुष्टत्वज्ञानात् यथा च वक्तर्यऽनाप्तत्वज्ञानात्, वाक्यकारणीभूते वक्तर्यनाप्तत्वं रोप एव । अग्निहोत्रादिचोदनासु त्वर्थान्यथावज्ञानं का- रणदोपज्ञानं च द्वयमेव न संभवति विसंवादाभावादऽपौरुषेयत्वाच, ज्ञानं चा- संदिग्धं ताभ्यो जायते इति स्वतःप्रामाण्यम् । इत्यादिकं पञ्चमसूत्रेण प्रति- पाद्यते इति भावः । उक्तमेव समाधत्ते-न चेति-चैदिकवाक्यजन्यज्ञानस्यापचा- दकम् -विपरीतं अर्थान्यथात्वज्ञानं साक्षादपि न संभवति, नहि "ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत" इति वाक्यजन्यज्ञाने जाते ज्योतिष्टोमेन स्वर्गों न भवतीति कस्य चित्मत्यक्षं भवति । कारणदोपज्ञानमपि न भवति येनामामाण्यं भवेदि- साह-नापीति । हेतुमाह-पुरुति, शब्दे तु साक्षाद् दोषो न भवति किं तु तद्वक्तरि पुरुषे एव ये भ्रमप्रमादादयो दोपा भवन्ति ते शब्दे उपचर्यन्ते, वेदवाक्यानां चापौरुषेयत्वात् कथं तत्र कारणदोपः स्यादित्यर्थः । ननु वेदस्यापौरुषेयत्वेपि पदपदार्थयोर्यो वै सम्बन्धस्तस्य कृत्रिमत्वात्तत्- कर्ताऽवश्यं स्वीकर्तव्य इति पदपदार्थसम्बन्धद्वारेणैव वेदे पुरुषस्य प्रवेशः प्राप्त- स्तथाच पदपदार्थसंवन्धकई पुरुपस्याप्तत्वगुणेनैव वेदस्य प्रामाण्यं स्यादिति परतः प्रामाण्यं स्यान्न तु स्वतः प्रामाण्यमित्याशमाह-पदपदार्थेति । पदप- दार्थयोरकृत्रिमोऽनादिरेव संवन्धोस्तीति न तद्द्वारेण-पदपदार्थसंबन्धद्वारेण पुरुषप्रवेश इति न स्वतः प्रामाण्यभङ्गः।चोदनानामित्यस्य पूर्वोक्तेन स्वतःमा- माण्यमित्यनेनान्वयः। ननु नहि घटस्यानित्यत्वे घटभूतलसंवन्धो नित्यो भवितुमर्हति, एवं शब्द एवानित्य इति कयं तस्य पदार्थेन सह संवन्धो नित्य स्पादित्याह-शब्दस्यै-

·No text on this page.

·पादप्रतिपाद्यार्थसंग्रहः] शास्त्रदीपिका पुनर्वेदानां वाक्यात्मकत्वात् काठकादिसमाख्यानाच पौरुषेयत्वात् तद्वारेण दोपसंस्पर्शमाशय-स्मर्तव्यत्वे सत्यऽस्मरणाद् योग्यानुपलब्धिनिरस्तस्य कर्तुरनुमा- नासंभवात् समाख्यायाश्च प्रवचननिमित्तत्वादऽपौरु- प्या वेदाः इति तदेकदेशानां चोदनानां सिहं प्रामा- ण्यमित्येवं समस्तः प्रथमः पादश्वोदनासूत्रप्रतिज्ञाता- . सार्वजनीनमेतत्, तेन दृष्टानुगुण्यादपि पदार्थनिमित्तक एव वाक्यार्थो न पद- निमित्तो दृष्टवाधप्रसङ्गात् । तदाह- "पदार्थानां च सामर्थ्य गम्यमानमपन्हुतम् । आनन्तर्याद्धि वाक्यार्थस्तद्धेतुत्वं न मुञ्चति ॥" पदार्थानां हि वाक्याफे स्पष्टोक्तात्र निमित्तता ॥ तस्मान्न वाक्यं न पदानि साक्षाद्वाक्यार्थबुद्धिं जनयन्ति, किंतु-। पदस्वरूपाभिहितैः पदार्थैः संलक्ष्यतेऽसाविति सिद्धमेतत् ॥” इति । पुनरपि प्रतिपक्षिणा तार्किकेण यदाशङ्कितं तदाह-पुनर्वेदानामिति । चाक्यात्मकत्वादिति-यद् यद्वाक्यं तत् पौरुषेयमेव दृष्टमिति वेदानामपि वा- क्यात्मकत्वात् पौरुषेयत्वं प्राप्तम्, किं च 'इयं कठशाखा' इत्यादि नामश्रवणा- च्च वेदानां पौरुषेयत्वं प्राप्त कठेन प्रोक्तैव शाखा कठशाखेत्युच्येत एतत्समा- ख्यानेऽन्यकारणस्याभावात् तथा च वेदे पुरुपसम्बन्धः प्राप्त इति तवा- रेण=पुरुपद्वारेण वेदे दोपः संक्रामत्येवेत्याशङ्म "आख्या प्रवचनात् ३०" इति सूत्रे यत्समाहितं तदाह-स्मर्तव्येति । वेदा अपौरुषेया एव, काठकादि- समाख्यानां तु प्रवचनमेव कारणम्- यस्यां शाखायां यस्यरभिनिवेशो वि- शेपतोऽभूत्सा शाखा तस्यैवर्षेर्नाम्ना प्रसिद्धिं गता-यथा कठशाखेति । यदि वेदस्य कोपि प्रणेता भवेत्तदा तस्यावश्यं स्मरणं स्याद् यथा ऽमुकेन कृतेयं शाखेति यथा भारतसमाप्तौ स्मर्यते वेदव्यासेन कृतमित्यादि न चैवं वेदे कर्वस्मरणमुपलभ्यते तस्मात्कर्तुर्योग्यानुपलब्ध स्त्येव वेदस्य कर्ता । अनुप- लन्ध्या च वेदकर्तुरभावे निश्चिते 'वेदः सकर्तृकः वाक्यत्वाद् भारतवत्' इ- त्यायनुमानेनापि तस्य सिद्धिर्न सम्भवति वाधितत्वात् । तस्माद्वेदानां तदेक- देशभूतचोदनानां च मिळू मामाण्यमिति शावरभाष्ये प्रथमपादान्त्याधिकरणे ·समकाशा- [प्रथमः पादःसू० अ०२ थोपपादनेन तस्यैव परिकरः । सोऽयं भाष्यकारानुसा- रेण पादार्थोऽनुक्रातः । वृत्तिकारमतं तु पश्चादनुक्रमि- ष्यामः । प्रकृतमनुसरामः- प्रतिज्ञातं तावच्चोदनव प्रमाणं सा च प्रमाणमेवेति । ननु प्रत्यक्षादेरन्यानपेक्षं प्रामाण्यं संभवतीति त- स्यैव धर्म प्रामाण्यम्, शब्दस्य तु सर्वदैव प्रमाणान्तर- प्रमितविषयत्वान्न तदनपेक्षं प्रामाण्यं संभवतीति, उ- च्यते-प्रत्यचं तावत्संयुक्तविषयत्वेन विद्यमानोपल- म्भनत्वाद्भविष्यति धर्मे न समर्थम् । निरूपितमित्यर्थः । तथा च द्वितीयसूत्रेण यो वै प्रतिज्ञातोर्यस्तस्यैव वेदमा- माण्यादिनिरूपणेनोपपादनं भवतीति तस्यैव-चोदनासूत्रस्यैव समस्तः प्रथमः पादः परिकरः उपजीवकः । इत्येवं "निमित्तसूत्रे तु" इत्यत आरभ्य सङ्के- पेण प्रथमपादस्याभिप्राय: मदर्शितः। विस्तरेण तु तत् तत्सूत्रस्थाने वक्ष्यते । उपसंहरति-सोयमिति । अनुक्रातः सङ्केपेण प्रदर्शितः । एनामप्रकृतचिन्तां परित्यजति-प्रकृतमिति । पूर्व सिद्धान्तितमय स्मारयति-प्रतिज्ञातमिति । ननु सर्वेषु प्रमाणेषु ज्येष्ठत्वं स्वतन्त्रत्वं च प्रत्यक्षस्यैवाऽन्येषां तु सर्वेषामेव प्रमाणानां येन केनापि प्रकारेण प्रत्यक्षपरतन्त्रतवास्तीति न वास्तवं तेपां स्व- तः प्रमाण्यं संभवति तथा चान्यानपेक्षस्य प्रत्यक्षस्यैव धर्मे प्रामाण्यं युक्तं या- गक्रियैव धर्मः सा च प्रत्यक्षेणोपलभ्यत एव । शब्दस्तु प्रामाणान्तरेण प्रमि- तमेव विपयं पोषयतीति तस्य तदनपेक्षम् मसलानपेक्षं प्रामाण्यं नास्तीति न शब्दस्य स्वतः मामाण्यं सम्भवति, प्रमाणान्तरानपेक्षस्यैव ममाणस्य स्वतः प्रामाण्यसंभवादित्याशङ्कते- नन्विति । प्रत्यक्षादरित्यादिशब्दः प्रत्यक्षस्याने- कविधत्वाभिमायः किं वादिशन्देनानुमानस्य ग्रहणम् । अत्राह-उच्यत इति । प्रतिपादयति-प्रत्यक्षमित्यादिना । प्रत्यक्षं हीन्द्रियसंनिकृष्टमात्रस्य ग्राहकं भ. बति धर्मस्तु न संप्रति सिद्धः किं त्वग्रे भविष्यति, स्वसत्ताकालेपि नेन्द्रियसंनि- कर्पयोग्यो भवतीति न प्रत्यक्ष धर्म विषयीकर्तुं समर्थम् । संयुक्तविपयत्वेन-इ- न्द्रियसंयुक्तविषयकत्वेन । विद्यमानापलम्भनला वर्तमानविषयग्राहकवाद ।

·धर्मस्य शब्दकप्रमाणगम्यत्वम् ] शास्त्रदीपिका । यद्यपि गोदोहनादिद्वन्यम्, यागादिक्रिया, नीचे- स्त्वादिगुणश्व, फलसाधनत्वाद् धर्मशन्देनोच्यते ना- ऽपूर्वाद्य इति श्रेयस्करभाष्ये वक्ष्यते, तथापि तेषां फलसाधनरूपेण धर्मत्वात् फलस्य च जन्मान्तरादिभा- वित्वाद् धर्मस्वरूपेण प्रत्यक्षविषयत्वं न सम्भवति, तत्पूर्वकत्वाच्चानुमानादिकमपि न प्रमाणम् । भावनाबलजं तु योगिप्रत्यक्षं भविष्यत्यपि धर्मेसमर्थ- मिति मनोरथमात्रम्। भावना ह्यनुभूतगोचरनियतानु- भूतेष्वव निश्चयरूपां स्मृति जनयेत् । न च साम्र प्रमाणं यद्यपीति, "गोदोहनेन पशुकामस्य" इत्युक्तं गोदोहनं पात्रविशेषः। नीचैस्त्वं स्वरधर्मः। यद्यपि गोदोहनादय एव फलसाधनत्वाद् धर्मशब्दव्यपदेश्या भवन्ति न यागादिजन्यमऽपूर्वमिति श्रेयस्करभाष्ये अर्थशब्दव्याख्यानपरे शावरभाष्ये वक्ष्यते । तथापि तेषाम् =यागादीनां फलसाधनत्वेनैव रूपेणधर्मत्वं वक्तव्यमन्यथा लौकिकघटादीनामपि धर्मत्तं स्यात् फलंच पायेण जन्मान्तर एव भवतीति संमति फलस्या प्रत्यक्षवाद यागादौ फलसाधनत्वमपि न प्रत्यक्षं तया च यागादीनां स्वरूपेण प्रत्यक्षविपयत्वेपि न धर्मवरूपेण प्रत्यक्षविषयत्वं यागादौ धर्मस्वरू- पतासंपादकस्य फलस्या प्रत्यक्षत्वात् । यथा दण्डस्य स्वरूपेण प्रत्यक्षविपय- त्वेपि घटस्याप्रत्यक्षे दण्डस्य घटकारणतारूपेण प्रत्यक्षं न संभवति तथा । प्र- त्यक्षस्य धर्मे सामर्थ्याभावात् प्रत्यक्षापेक्षिणामनुमानादीनामपि धर्मे न साम- यमित्याह-तत्पूर्वकत्वाचेति । भावनेति । भावना नामानुभूतपदार्थस्य पुनः पुनरनुसन्धानं यो- गिनां प्रत्यक्षं च भावनालक्षणवलजन्यमपि भवति तस्य च भविष्यत्य- पि पदार्थे सामर्थ्य भवतीति योगिप्रत्यक्षविपयो धर्म इति वौद्धमतमाश- याह-मनोरथमात्रमिति, इदमपि मनोरथमात्रम्, न युक्तमित्यर्थः । हेतु- माह-भावनेति । अनुभूतगोचरनियता अनुभूतविषयनियता नियमेनानुभू- तपदार्थविपयैव भावना भवतीत्यनुभूतेष्वेव पदार्थेषु निश्चयरूपाम् दृढां स्मृ- तिमुत्पादयिष्यति न च धर्म विषयीकरिष्यति । अनुभूतगोचरनियतेति पृ. थरूपदं भावनाविशेषणम् । अनुभूतेविति विषयत्वं सप्तम्यर्थः। धर्मस्य भा.

·७२ [ER Im: Tato स्मृतित्वादेन, नतरां प्रताश्रमनिनिगजात । नेन्द्रिराजत्वं प्रत्यक्षलक्षणम् अपि तु कल्पनागोजामि तिनेत् सुतरां धर्मस्याऽप्रत्यक्षत्र फलमाननास्माति फल्पग्रहणासंभवात् । तस्मादनिमितं मगरम् । तता चकत्यागानुमानायपि चनाविषयत्वमभ्युपगम्गागाह-न नेति, मा-भावना प्रमाणमेर नास्ति स्मा- तिरूपत्वादिति कथं तस्या धर्मे मामागं स्यात् । न न मा भागना प्रत्य- क्षम प्रत्यक्षस्वरूपा इन्द्रियजत्वाभातात प्रत्यक्षं नेन्द्रिगजमेर भातीन्याह-न तरामिति । धर्मस्य भावनाविषयत्वेपि भावनायाः प्रत्यक्षादिप्रमाणलाभाता- न धर्म प्रामण्यमित्यर्थः । अन्यत्राप्युक्तम्-"यग योगिज्ञानं प्रत्यक्षमुक्तं तदसत्, प्रमाणविशेपो हि प्रत्यक्षं न च भूतार्थभावनाप्रकर्षापर्गन्तजस्य यो- गिज्ञानस्य प्रमाणतैव सम्भवति स्मृतिरूपत्वात्-प्रमाणेन हि भूनाथ परि- च्छिय या भावना सा स्मृतिसन्ततिरेव तत्मकर्पजमपि ज्ञानं स्मृतिविशेप एवे. ति न प्रमाणं न च प्रत्यक्षम् ।" इति । ननु यदीन्द्रियजत्वं प्रत्यक्षलक्षणं स्यात्तदा धर्मस्येन्द्रियगोचरत्वाभाव प्रत्यक्षविपयत्वं नापि स्यात्, नैवमस्ति, किं तु कल्पनापोढत्वमेव प्रत्यक्षलक्ष- णं कल्पना नाम जात्यादियोजना कल्पनापोढतं नाम कल्पनाशून्यत्वं तच्च विशेष्यविशपणभावानवगाहिलं निर्विकल्पकत्वमिति यावत् । अस्मन्मते नि- विकल्पकमेव वास्तवं प्रसक्षं सविकल्पकं ज्ञानं तु प्रत्यक्षभूतनिर्विकल्पकज्ञा- नस्य कार्यमस्तीति न तत् प्रत्यक्षम्, विपयेन्द्रियसम्बन्धानन्तरं प्रथमं निर्वि- कल्पकमेव ज्ञानं जायते इति प्राथमिकत्वात् कल्पनापोढत्वाच्च तदेव प्रत्यक्ष तथा च निर्विकल्पकज्ञानविषयत्वादेव धर्मस्य प्रत्यक्षविपयत्वं प्राप्स्यतीति क- थं धर्मस्य प्रत्यक्षाऽविपयत्वमुच्यते ? इत्येवं वौद्धमतेनाशङ्कते-नेन्द्रियजत्वमि- ति । परिहरति-सुतरामिति । धर्मत्वं नामेष्टफलसाधनत्वं तथा च यागादीनां यदा फलसाधनत्वेन प्रत्यक्षं स्यात्तदैव धर्मप्रत्यक्षं वक्तव्यं फलसाधनत्वं च विशेष्यविशेपणभावसंपन्नत्वात् सविकल्पकज्ञानस्यैव विपयो भवति न नि- विकल्पकज्ञानविपय इत्यविकल्पेन=निर्विकल्पकेन ज्ञानेन धर्मस्य ग्रहणासम्भ- वात्सुतरामऽप्रत्यक्षत्वम् । उपसंहरति-तस्मादिति । अनिमित्तम् अग्राहकम् ।

·धर्मस्य प्रत्यक्षाघऽगम्यत्वम्] शास्त्रदीपिका । काश्यपीयाः पुनः प्रातिभज्ञानमृषीणां धर्मे प्रवर्तत इत्याहुः, तत्तु लिङ्गाद्याशासजत्वात् प्रमाणमेव न भ- वति किं पुनर्धर्म, । शब्दस्य तु युद्धिजनकत्वादसत्य- ऽपवादे युक्तं प्रामाण्यम् । ननु न बुद्धिजननमात्रात् प्रामाण्यं युक्तम्, अयधा- धेष्वपि वाक्येषु युद्धिजननाविशेषात् । सत्यम्, तत्र तु कारणदोषबाधकप्रत्ययाभ्यां युक्तमप्रामाण्यं वेदे तु तभावात् स्वतः प्राप्तं प्रामाण्यमऽनपोदितं भवति । धर्मस्येति शेपः । अनुमानाद्यपीति-धर्मेऽनिमित्तमितिशेषः । काश्यपीया इति, वैशेपिका वदन्ति ऋषीणां यत् प्रातिभं ज्ञानं तद् धर्म विषयी करोति, प्रातिभं नाम प्रतिभाजन्यं यथा यदा केनाप्युक्तमृपिणा वस्ते भ्राताऽऽगमिष्यतीति आगतश्च तस्य भ्राता श्वस्तत्र यदृपेः पूर्वमेव तद्भात्राग- मनज्ञानं जातं तत् प्रातिभं नाम ज्ञानमुच्यते तस्य विषयो धर्म इत्यर्थः । परा चष्टे-तविति, प्रातिभं ज्ञानं हि लिङ्गाद्याभासजन्यं भवतीति प्रमाणमेव न तद्भवति । सिद्धान्तमाह-शब्दस्येति, शब्देन तु धर्मविषया बुद्धिरुत्पद्यत एवेति धर्मविषयकवोधजनकस्य शब्दस्य-वाक्यस्य असत्यपवादे यद्यर्थान्यथात्व- कारणदोपज्ञानाभ्यामपवादो न भवति तदा युक्तं तस्य धर्मे प्रामाण्यम् । तथा च वेदवाक्यान्येव धर्मे प्रमाणं न प्रत्यक्षादिकम् । ननु यदि शब्दस्य यत्किञ्चित्पदार्थविषयकज्ञानजनकत्वमात्रादेव प्रा- माण्यं तदाऽनाप्तवाक्यानामपि प्रामाण्यं स्यात्तथा 'रजतमिदम्' इत्यादिभ्रा- न्तवाक्यस्यापि प्रामाण्यं स्याद् ज्ञानजनकत्वात्तस्मान्न ज्ञानजननमात्राद्वाक्यस्य प्रामाण्यमित्याशङ्कते- नन्विति । उत्तरमाह-सत्यमिति, युक्तमुक्तमित्यर्थः । भ्रान्तानाप्तादिवाक्यानां तु कारणदोपज्ञानेन वाधकज्ञानेन चापामाण्यं युक्त- मेव यथाऽनाप्तवाक्येषु वाक्यकारणे तदुचारयितरि पुरुषेऽनाप्तत्वं दोपस्तेन भ्रान्तवाक्येषु च रजतमिदमित्यादिषु 'नेदं रजतम्' इत्यादिवाधज्ञानेनाऽप्रामाण्यं भवत्येव । वेदे वेदवाक्येषु च कारणदोपोपि नास्ति वेदानामपौरुषेयत्वेन तेपां कर्तुरभावात् वेदवाक्यवोधितविषयस्य वाधोपि न भवतीति वेदानां स्वतःमाप्त मामाण्यं किं वा प्राप्त स्वतःमामाण्यमनपोदितम् अबाधितं भवतीत्यर्थः । १० ·समकाशाल [प्रथमः पादः सू० १०२ कथं पुनः प्रामाण्यस्य स्वतः प्राप्तिः । तदर्थमिदं सर्व- ज्ञानान्यऽधिकृत्य चिन्त्यते-किं प्रामाण्यमप्रामाण्यं चो- भयं स्वत एवावगम्यते?, अथवाऽन्यतरदापि स्वभावेना- ऽनिरुपितं कारणगुणदोषप्रत्ययाभ्यामवगम्यते ?, आ- होस्विदप्रामाण्यं स्वतोऽवगम्यते प्रामाण्यं तु कारणगु- णज्ञानात् संवादज्ञानादर्थक्रियाज्ञानाद्वाऽवधार्यते?, उत प्रामाण्यं स्वतः प्राप्तं सदऽर्थान्यथात्वकारणदोपज्ञाना- भ्यामवगम्यमानेनाऽप्रामाण्येनाऽपोद्यते ? इति । तत्र सर्वकारणानां स्वकार्यशक्तः स्वाभाविकत्वा- दुभयमपि ज्ञानस्य स्वरसादेवावगम्यत इति केचित्, ननु प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वं केन प्रकारेणास्तीति पृच्छति-कथमिति । प्रा. माण्यस्वतस्त्वविचारमुपक्रमते-तदर्थमित्यादिना । चत्वारोत्र पक्षाः सन्ति-प्रा- माण्यं चाप्रामाण्यं चोभयमपि स्वत एव १, उभयमपि परत एव २, अप्रामाण्यं स्वतः प्रामाण्यं च परतः ३, प्रामाण्यं स्वतोऽप्रामाण्यं च परतः ४ इति । तत्र ज्ञानस्य प्रामाण्यमप्रामाण्यं चोभयमपि स्वत एव भवतीति सप्तभङ्गीमतेनाह-कि- मिति । उभयमपि परत एवेति तर्कमतेनाह-अथ वेनि, तदुक्तम्-“दोषोऽप्रमा- या जनकः प्रमायास्तु गुणोभवेत्" इति अन्यतरतामाण्यमप्रामाण्यं चो भयमपि स्वभावेनानिरूपितम् ज्ञानस्वभावकारणकं नास्तीति ज्ञानकारणस्य गुणज्ञानेन प्रामाण्यं दोपज्ञानेन चाऽपामाण्यमवगम्यत इत्यर्थः । ज्ञान- स्याऽप्रामाण्यमेव स्वतः प्रामाण्यं तु परत एवेति वौद्धमतेनाह-आहोस्विदिति । प्रामाण्यमेव स्वतोऽप्रामाण्यं तु परत इति सिद्धान्तपक्षमाह-उतेति । अ- पोद्यते बाध्यते । उक्तान् पक्षानिरूपयितुं निराकर्तुं चारभते तत्रेयादिना । तत्र-च- तुर्यु पक्षेपु मध्ये, कारणमात्रस्य स्खकार्यसम्पादनशक्तिः स्वाभाविकी भ- वतीति यथा मापैः पित्तं कफश्च परस्परविरुद्धमपि द्वयमुत्पाद्यते तथा ज्ञानेना- पि स्वस्य प्रामाण्यम ऽप्रामाण्यं चोभयमपि स्वरसात् स्वभावादेवाऽवयोध्यते उ- भयस्यापि ज्ञानकार्यत्वात् कार्ये च स्वकारणभिन्न कारणान्तरान्वेषणस्यायुक्तत्वा- तस्माज्ञानस्य प्रामाण्यमप्रामाण्यं च स्वत एव स्तः। परिहरति-तदयुक्तमि- ·प्रामाण्यवादः] शाखदीपिका । तयुक्तम्-न हि ज्ञानं स्वविषयस्य तथात्वमतथात्वं च युगपच्छकोति वेदयितुं विरोधात् । अथ कापि ज्ञानव्यक्तिः स्वप्रामाण्यं स्वतो बोधयति काप्यऽप्रामाण्यामित्युच्यते, तथापि न युक्तम्-कारणा- न्तरनिरपेक्षस्य ज्ञानस्यैवोपलम्भहेतुत्वे किं क ज्ञाने भवतीति न शक्यं विवेक्तुम् । अतो व्यमपि स्वस्व- ति, उभयस्य स्वतस्त्वमयुक्तमित्यर्थः, तदाह-नहीति । ज्ञानस्य प्रामाण्यं हि ज्ञानविषयस्य तथात्वे सति=यद्रूपेण ज्ञातं तद्रूपत्वे सति वक्तव्यम्, अमामाण्यं च अतथात्वे सति वक्तव्यं विपयस्य तथात्वमतथात्वं च परस्परविरुद्धं तस्मा- ज्ज्ञानं स्वविपयस्य तथालमतथात्वं चोभयं न युगपद् बोधयितुं शक्नोति तस्मा- न्न ज्ञानस्य प्रामाण्यममामाण्यं चोभयमपि स्वतः। ननु-एकैव ज्ञानव्यक्तिः स्वविपयस्य तथालमतथात्वं च बोधयन्ती स्व: स्य प्रामाण्यमप्रामाण्यं च स्वतो वोधयतीति नोच्यते किं तु कापि ज्ञानव्य: क्तिः स्वस्य प्रामाण्यं बोधयति यथा घटोयमिति, कापि च ज्ञानव्यक्तिः स्व- स्यामामाण्यं वोधयति यथा रजतमिदमिति, तथा च नोक्तदोपावसर इसाशङ्का- ते-अथेति । कापि ज्ञानव्यक्तिः-किमप्येकं ज्ञानम् । पराचष्टे-तथापि न यु:- तामिति । कारणान्तरनिरपेक्ष ज्ञानमेवोपलम्भस्य हेतुरस्तीति प्रामाण्यामामा- ण्यलक्षणविपयोपलम्भस्यापि हेतुर्ज्ञानमेवेति वक्तव्यं तथा च प्रामाण्याप्रामाण्य- निवेदकज्ञानान्तरेपि ज्ञानान्तरेणैव प्रामाण्यममामाप्यं वा ज्ञातं स्यादिसनवस्था स्यात्, तेनैव ज्ञानेन च स्वत एव प्रामाण्यस्य वाऽप्रामाण्यस्य वा बोधने वि- निगमनाविरहात् किं क ज्ञाने स्यात् ? अर्थाद् घटज्ञाने यदि त्वया प्रामाण्यमु- च्यते तदा तत्रापामाण्यमेव किं न स्यादप्रामाण्यस्यापि स्वतस्त्वाद् यद्यमा- माण्यमुच्यते तदा प्रामाण्यमेव किं न स्यादिति विनिगमनाविरदात् प्रामाण्यं वाऽभामाण्यं वास्तीति न विवेक्तुं शक्यं स्यात् । अतो द्वयमपि मामा- ण्यमप्रामाण्यं चोभयमपि स्वस्वभावेनानिरूपितम् स्वाभाविकं नास्ति, ज्ञानं स्वयमेव न वोघयतीति यावत्, किं तु ज्ञानकारणगुणज्ञानेन प्रामाण्यमवगम्य- ते ज्ञानकारणदोपज्ञानेन चाप्रामाण्यमवगम्यत इति द्वयमपि परत एव न स्वत इति तर्कमतमुपस्थापयति-अतो द्वयमपीति । उक्तं च "दोपोऽप्रमाया जनकः ·समकाशा GO [प्रथमः पादः सू० अ०२ कथं पुनः प्रामाण्यस्य स्वतः प्राप्तिः । तदर्थमिदं सर्व- ज्ञानान्यऽधिकृत्य चिन्त्यते-किं प्रामाण्यमप्रामाण्यं चो- भयं स्वत एवावगम्यते?, अथवाऽन्यतरदपि स्वभावेना- ऽनिरुपितं कारणगुणदोषप्रत्ययाभ्यामवगम्यते ?, आ- होस्विदप्रामाण्यं स्वतोऽवगम्यते प्रामाण्यं तु कारणगु- णज्ञानात् संवादज्ञानादर्थक्रियाज्ञानाद्वाऽवधार्यते?, उत प्रामाण्यं स्वतः प्राप्तं सदऽर्थान्यधात्वकारणदोपज्ञाना- भ्यामवगम्यमानेनाऽप्रामाण्येनाऽपोद्यते ? इति । तत्र सर्वकारणानां स्वकार्यशक्तः स्वाभाविकत्वा- दुभयमपि ज्ञानस्य स्वरसादेवावगम्यत इति केचित्, ननु प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वं केन प्रकारेणास्तीति पृच्छति-कथमिति । प्रा. माण्यस्वनस्त्वविचारमुपक्रमते-तदर्थमित्यादिना । चत्वारोत्र पक्षाः सन्ति-मा- माण्यं चाप्रामाण्यं चोभयमपि स्वत एव १, उभयमपि परत एव २, अप्रामाण्यं स्वतः प्रामाण्यं च परतः ३, प्रामाण्यं स्वतोऽप्रामाण्यं च परतः ४ इति । तत्र ज्ञानस्य प्रामाण्यमप्रामाण्यं चोभयमपि स्वत एव भवतीति सप्तभङ्गीमतेनाह-कि- मिति । उभयमपि परत एवेति तर्कमतेनाह-अथ वेनि, तदुक्तम्-"दोषोऽप्रमा- या जनकः प्रमायास्तु गुणोभवेत्" इति अन्यतरत्-प्रामाण्यमप्रामाण्यं चो भयमपि स्वभावेनानिरूपितम् ज्ञानस्वभावकारणकं नास्तीति ज्ञानकारणस्य गुणज्ञानेन प्रामाण्यं दोपज्ञानेन चाऽप्रामाण्यमवगम्यत इत्यर्थः । ज्ञान- स्याऽप्रामाण्यमेव स्वतः प्रामाण्यं तु परत एवेति वौद्धमतेनाह-आहोस्विदिति । प्रामाण्यमेव स्वतोऽप्रामाण्यं तु परत इति सिद्धान्तपक्षमाह-उतेति । अ- पोद्यतेवाध्यते । उक्तान् पक्षानिरूपयितुं निराकर्तुं चारभते तत्रेयादिना । तत्रच- तुर्पु पक्षेषु मध्ये, कारणमात्रस्य स्वकार्यसम्पादनशक्तिः स्वाभाविकी भ- वनीति यथा मापैः पित्तं कफश्च परस्परविरुद्धमपि द्वयमुत्पाद्यते तथा ज्ञानेना- पि स्वस्य प्रामाण्यम ऽपामाण्यं चोभयमपि स्वरसात् स्वभावादेवाऽवयोध्यते उ- भयस्यापि ज्ञानकार्यत्वात् कार्ये च स्वकारणभिन्न कारणान्तरान्वेषणस्यायुक्तत्वा- तस्माज्ज्ञानस्य प्रामाण्यमप्रामाण्यं च स्वत एव स्तः । परिहरति-तदयुक्तमि- ·प्रामाण्यग्वतस्परथापनम] शास्त्रदीपिका । स्यां वेलायां प्राप्तम्, पश्चात् कारणगुणज्ञानात्संचाद- ज्ञानार्थक्रियाज्ञानादा प्रामाण्यावगमादपाद्यते । श- दे चाप्तप्रणीतत्वं गुणः, न च वेदे तदस्त्यपौरपेयत्वा- भ्युपगमात् । “वनस्पतयः सत्रमासत" "शृणोत ग्रावा- ण" इत्येवमादीनामुन्मत्तप्रलपितकल्पत्वात्, अप्रत्य- यिततरप्रणीतत्वादप्रामाण्यमेव वेदानामिति प्राप्ते अभिधीयते- परापेचं प्रमाणत्वं नात्मानं लभते कचित् । मूलोच्छेदकरं पक्षं को हि नामाध्यवस्यति । वेलायाम् ज्ञानोत्पत्तिवेलायाम् । पश्चात् ज्ञानोत्पत्यनन्तरं कारणे गुण- ज्ञानेन वा संवादज्ञानेन वाऽर्थक्रियाज्ञानेन वा तस्मिन् ज्ञाने प्रामाण्यावगमाव तेन प्रामाण्येन प्रथमतः प्राप्तममामाण्यमपोयते वाध्यते । संवादा भत्तिसा- फल्यम् । अर्थक्रियाज्ञानं यथा रजते उपलब्धे तेन भूपणनितिज्ञानं जलेन चत- टूशान्तिज्ञानमिति। वेदोक्तयागादीनां फलं स्वर्गादिकं नेहोपलभ्यत इति तत्र संवा- दज्ञानादिना प्रामाण्यवचनं नोपपद्यते किं तु कारणगुणज्ञानात् प्रामाण्यं वक्त- व्यमित्याह-शब्दे चेति । आप्तपणीतत्वमेव लोके शब्दे गुण उपलभ्यते न च वेदे तत्संभवति वेदानां त्वयाऽपौरुषेयत्वाभ्युपगमात् । प्रत्युत वेदेवनाप्तपणी- तत्वं दोपोप्यस्ति-"वनस्पतयः सत्रमासत" इत्यादिवाक्यानामुन्मत्तमलपिततु- ल्यत्वात् वनस्पतिककसत्रस्यासंभवाद, एवमग्रेपि, तस्माद्वेदानामप्रामाण्यमेव प्राप्तमित्याह-वनस्पतय इत्यादिना । उत्तरमारभते-इति प्राप्ते इत्यादिना । परापेक्षमिति-यदि ज्ञानस्य प्रमाणत्वं-मामाण्यं परापेक्ष-ज्ञानान्तरापे- क्ष-ज्ञानान्तराधीनं स्यात्तदा तस्य ज्ञानान्तरस्यापि गुणादिनिवेदकस्य प्राया- प्यं ज्ञानान्तराधीनमेव वक्तव्यमिति प्रामाण्यं कचिदपि ज्ञाने आत्मानम् -स्व- सत्तां न लभतेन लभेत, कस्य चिदपि ज्ञानस्य प्रमात्वं न स्यादनवस्थादो- पात, तस्मान्मूलोच्छेदकरं पक्षम् -येन पक्षेण कचिदपि ज्ञाने प्रामाण्यं न सि- ध्यतीत्येवंभूतं पसं किं वैवंभूतपक्षप्रतिपादनायापि ज्ञानान्तरधारास्वीकारेण मूलपक्षस्यैवोच्छेदः स्यात् सिद्धिर्नस्यादिति मूलोच्छेदकरं पक्षं का बुद्धि- मान अध्यवस्यति-स्वीकरोति निश्चिनोति वेत्यर्थः ।

·सप्रकाशा- [प्रथमः पादः सू० अ०२ - भावेनानिरूपितं कारणगुणदोषज्ञानाभ्यामवगम्यत इ- त्यपरे । तदप्यपेशलम्-एवं हि गुणदोषावधारणात् प्रागन्यतरेणाप्याकारणार्थमनवगमयविज्ञानं निस्स्व- भावं स्यात् । तस्मादप्रामाण्यं स्वतः, प्रामाण्यं तु संचा- दज्ञानादिभिरित्येतदेव युक्तम् । तथा हि-न ज्ञानमुत्पन्नमित्येतावताऽर्थतथात्वाव- धारणं युक्तं व्यभिचारादनिश्चयाच, अप्रामाण्यमेव त- प्रमायास्तु गुणो भवेत्" इति । पराचष्टे-तदप्यपेशलमिति । दोपमाह-एवं हीति । एवं-मामाण्यस्यापि परतः सिद्धावऽप्रामाण्यस्यापि च परत एव सिद्धौ ज्ञानकारणगतगुणदोपयो- रखधारणात्पूर्व ज्ञानं न प्रमाणं स्यानवाऽप्रमाणं स्यात् तज्ज्ञानमामाण्या- मामाण्ययोस्तज्ज्ञानकारणगुणदोषावधारणाधीनत्वात् तथा च न प्रामाण्यस्व- रूपेण न वाऽप्रामाण्यस्वरूपेण पदार्थ बोधयेदिति ज्ञानं निस्वभावम्-स्वरू- परहितमेव स्यात्-यतोयमेव स्वभावो ज्ञानस्य यत्स्त्रोत्पत्तिकाले एव विषयं निवेदयति वस्तुगत्या विपयं निवेदयन्नेवोत्पद्यते तस्माद्विपयानिवेदने ज्ञानं नि- स्स्वभावमेव स्यात् । विपयस्य निवेदने च यदि प्रामाण्याकारेण निवेदि- तस्तदा मामाण्यस्य स्वतस्त्वं वक्तव्यं यद्यप्रामाण्याकारेण निवेदितस्तदाऽमामा- ण्यस्य स्वतस्त्वं वक्तव्यमऽन्यस्य च परतस्त्वं न चोभयस्यैव परतस्त्वं युक्तं तत्रापि वक्ष्यमाणयुत्त्याऽमामाण्यमेव स्वतः प्रामाण्यं तु परत इति चौद्धपक्षमुपस्थापय- ति-तस्मादिति । ज्ञानं यदुत्पद्यते तदऽप्रमाणभूतमेवोत्पद्यते तेन ज्ञानेन विष- यमुपलभ्य प्रवर्तमानो नरो यदि तं विपयं तथोपलभते तदा तेन संवादज्ञानेन विषयनिवेदकज्ञानस्य प्रामाण्यं निश्चिनोतीति परत एव प्रामाण्यं युक्तमिति भावः। एतदेवोपपादयति-तथा हीति । व्यभिचारात्-रजतमिदमित्यत्र रजतज्ञा- नमुत्पन्नं तथापि न रजतमुपलभ्यते इति व्यभिचारः, अनिश्चयात स्थाणुर्वा पुरुषो वेत्यादी निश्चयोपि न भवति, यात्पन्नं ज्ञानं प्रमाणभृतमेवोत्पद्येत तदो- तो व्यभिचारानिश्चयो न स्यातां तस्माज्ज्ञानमुत्पन्नमियेतावतैव विषस्य तथा- सावधारणं न युक्तं किं तु संवादज्ञानादिनैव विपयतथावावधारणं युक्तं त- सादुम्पत्तिवेलायां ज्ञानमप्रमाणभूतमेवोत्पद्यत इत्याह-अप्रामाण्यमेवेति । तस्यां ·प्रामाण्यापनम्यग्यापनम] मादीपिका । स्यां वेलायां प्रामम. पत्रात कारणगुणज्ञानात्मवाद- झानाधक्रियाज्ञानाढा प्रामाण्यावगमादपायने । - ब्दे चाप्तप्रणीतत्वं गुणः, न च वैदे तदस्त्यपोम्पयत्वा- भ्युपगमाव । “वनस्पतयः सत्रमासन" "शृणोत ग्रावा- गः" इत्येवमादीनामुन्मत्तप्रलपिनकल्पत्वात्, अप्रत्य- यिनतरप्रणीतत्वादप्रामाण्यमेव वेदानामिति प्राप्त अभिधीयते- परापेचं प्रमाणत्वं नात्मानं लभते क्वचित् । मृलोच्छेदकरं पक्ष को हि नामाध्यवस्यति । वेलायाम-झोनोत्पत्तिवेलायाम् । पश्चात् ज्ञानोत्पत्यनन्तरं कारणे गुण- ज्ञानेन वा संवादज्ञानेन वाऽयक्रियाज्ञानेन वा तस्मिन् ज्ञाने प्रामाण्यावगमाव तेन प्रामाण्येन प्रथमतः प्राप्तममामाण्यमपोद्यते बाध्यते । संवादः पत्तिमा- फल्यम् । अर्थक्रियाज्ञानं यथा रजते उपलब्थे तेन भूपणनित्तिज्ञानं जलेन चल- शान्तिज्ञानमिति । वेदोक्तयागादीनां फलं स्वर्गादिकं नेहोपलभ्यत इति तत्र संवा- दज्ञानादिना प्रामाण्यवचनं नोपपद्यते किं तु कारणगुणज्ञानाद प्रामाण्यं वक्त- न्यमित्याह-गब्दे चेति । आप्तपणीतत्वमेव लोके शब्दे गुण उपलभ्यते न च वेदे तत्संभवनि वेदानां त्वयाऽपौरुषेयत्वाभ्युपगमात् । प्रत्युत वेदेवनाप्तमणी- तत्वं दोपोप्यस्ति-"वनस्पनयः सत्रमामत" इत्यादिवाक्यानामुन्मत्तमलपिततु- ल्यवान वनस्पतिककसत्रस्यासंभवाद, एवमग्रेपि, तस्माद्वेदानामप्रामाण्यमेव प्राप्तमित्याह-वनस्पनय इत्यादिना । उत्तरमारभते-इति प्राप्ते इत्यादिना । परापेममिति-यदि ज्ञानस्य प्रमाणव-मामाण्यं परापेक्ष ज्ञानान्तरापे- संज्ञानान्तराधीनं स्यात्तदा तस्य ज्ञानान्तरस्यापि गुणादिनिवेदकस्य प्रामा- प्यं नानान्तराधीनमेव वक्तव्यमिति प्रामाण्यं कचिदपि ज्ञाने आत्मानम् -स्व- सत्तां न लभतेन लभेत, कस्य चिदपि ज्ञानस्य प्रमावं न स्यादनवस्थादो- पात्, तस्मान्मूलोच्छेदकरं पक्षम्येन पोण कचिदपि ज्ञाने प्रामाण्यं न सि- व्यतीत्येवंभूतं पलं किं वैवंभूतपनप्रतिपादनायापि ज्ञानान्तरधारास्वीकारेण मूलपनस्यैवोच्छेदः स्यात् मिद्धिर्नस्यादिति मृलोच्छेदकरं परं काबुद्धि- मान् अव्यवस्यति-स्वीकरोति निश्चिनोति वेत्यर्थः ।

·.७८ सप्रकाशा- [प्रथमः पारस० ०२ यदि हि सर्वमेव ज्ञानं स्वविषयतथात्वावधारणे स्व- यमसमर्थ विज्ञानान्तरमपेनेत ततः कारणगुणसंवादा- ऽर्थक्रियाज्ञानान्यपि स्वविषयभूतगुणायवधारणेST- रमपेचेरन्, अपरमपि तथेति न कश्रिदर्थी जन्मसहस्र- णाप्यध्यवसीयेतेति प्रामाण्यमेवोत्सीदेत् । अथ-अर्थक्रियाज्ञानं स्वतः प्रमाणमिति चेत् ? को विशेपः ?, अव्यभिचार इति चेत् ? न, स्वभावस्थाया- मसत्यप्युद्काहरणेऽर्थक्रियाविज्ञानदर्शनात् । ? - उक्तं मूलपा स्वयं व्याचप्टे-यदीत्यादिना । यदि सर्वमेव झानं स्व- विपयस्य तथात्वावधारणे-येन रूपेण दृष्टं तद्रूपावधारणे । ज्ञानस्य प्रामाण्यं हि तद्विपयस्य तथात्वाधीनमेवास्तीति ज्ञानप्रामाण्यकारणीभूततद्रिपयतथात्वा- वधारणे एव ज्ञानान्तरापेक्षोक्ता वस्तुतस्तु 'सर्वमेव ज्ञानं यदि स्वप्रामाण्याव- धारणे' इत्येवं वक्तव्यम् । कारणगुणज्ञानं संवादज्ञानमर्थक्रियाज्ञानं चापि ज्ञानमेवेति कारणगुणज्ञानं कारणगुणतथात्वावधारणे संवादज्ञानं च संवाद- तथात्वावधारणे अर्थक्रियाज्ञानं चार्थक्रियातथात्वावधारणे ज्ञानान्तरमपेक्षेत ज्ञा- नत्वात्तथा चानवस्था स्यादित्याह-स्वविषयभूतेति । अत्रापि 'स्वप्रामाण्या- वधारणे' इत्येव वक्तव्यमासीत् । अपरमपिन्कारणगुणादितथात्वावधारकमाप ज्ञानं तथा ज्ञानान्तरमपेक्षतेति न कश्चिदर्थः-विपयो जन्मसहस्रेणाप्यध्यवसी- येत, अर्थाध्यवसायाधीनमेव प्रामाण्यमिति प्रामाण्यं नैव सिद्ध्येत, किं तूत्सी- देदेव प्रामाण्यमित्यर्थः। ननु नास्त्यनवस्थादोपोऽर्थक्रियाज्ञानस्य स्वतः प्रामाण्यस्वीकारेण ज्ञा- नान्तरानपेक्षणादिति शङ्कते-अथेति । मीमांसकः पृच्छति-को विशेष इति, अर्थक्रियाज्ञानस्यैव स्वतः प्रामाण्यं न प्रथमज्ञानस्य सर्वस्य ज्ञानस्य वेत्यत्र को विशेष इत्यर्थः । उत्तरमाह-अव्यभिचार इति, अव्यभिचार एवार्थक्रिया ज्ञाने विशेपः। प्रथमज्ञाने तु व्यभिचारोपि भवति यथा शुक्तिरजतज्ञाने, अर्थ- क्रियाज्ञाने तु व्यभिचारो न भवत्यर्थक्रियायाः फलरूपत्वात् तस्यां जातायां तज्ज्ञानेऽप्रामाण्यशङ्कानवकाशात् । परिहरति-नेति । अर्थक्रियाज्ञानेपि व्य- भिचारमुदाहरति-स्वप्नेति । असत्यप्युदकाहरणे स्वप्नावस्थायामुदकाहरण ·परतःप्रामाण्यवादखण्डनम्] शास्त्रदीपिका। ७९ अथ सुखज्ञानमेवार्थक्रिया तच्चाव्यभिचायेव न हि क चिदप्यसति सुखे सुखज्ञानमस्ति । सत्यमेतत्, नतु तेन पूर्वज्ञानस्य प्रामाण्याध्यवसानं संभवति-अप्रमा- णेनापि प्रियासगमविज्ञानेन स्वप्नावस्थायां सुखदर्श- नात् । तस्मात् स्वतः प्रामाण्यं प्राप्तमऽर्थान्यथात्वकार- णदोषज्ञानाभ्यामपोद्यत इत्यवश्यमगीकरणीयम् । एवं च शब्देऽनाप्तपुरुषसंस्पर्शकृतत्वाद् दोषाणामऽपौरु षेयेवेदे तदभावात् साक्षाचार्थान्यथात्वज्ञानाभावादन- लक्षणाऽर्थक्रियाज्ञानस्य किं वोदकपानलक्षणार्थक्रियाज्ञानस्य जायमानत्वादर्थ- क्रियाज्ञानेपि व्यभिचारः स्पष्ट एव यतोयमेव ज्ञानव्यभिचारो यदसत्यपि त- स्मिन्नर्थे तज्ज्ञानोत्पत्तिः स्याद् यथा शुक्तिरजतज्ञाने । ननु नोदकाहरणपानादिज्ञानमर्थक्रियाज्ञानं किं तु सुखज्ञानमेवाक्रियाज्ञानं तच्च-मुखज्ञानमव्यभिचार्येव सत्येव सुखे सुखज्ञानदर्शनादिति शङ्कते-अथेति । अर्धस्वीकारणाह-सत्यमिति । सत्यं यद्यपि सुखज्ञानं सुखं विना न भवति मुखस्य मानसिकपदार्थत्वात्तत्र भ्रान्त्यनवकाशात् तथापि तेन मुखज्ञानेन पूर्वज्ञानस्य-मुखजनकज्ञानस्य प्रामाण्याध्यवसानं न सम्भवति यतः स्वप्ना- वस्थायां प्रियासनमविज्ञानेन सुखं भवति तस्य मुखस्य ज्ञानमपि भवति न तु तेन मुखज्ञानेन प्रियानगमज्ञानस्य प्रामाण्यमध्यवसीयते स्वप्ने प्रियासगम- स्य मिथ्यात्वेन तज्ज्ञानस्याप्रमाणत्वादित्यर्थः । उपसंहरति-तस्मादिति । ज्ञा- नस्य स्वतः प्राप्तं प्रामाण्यमान्यथात्वज्ञानेन कारणदोषज्ञानेन वाऽपोद्यते वाध्यते इत्यवश्यमगीकरणीयमन्यथा प्रामाण्यस्य परतस्त्वस्वीकारेऽनवस्थादो- पात् कचिदपि प्रामाण्यं न स्यात् । सिद्धान्तमाह-एवमिति । एवम् प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वे सिद्धे, स्वतः प्रा- तस्य प्रामाण्यस्य कचित् कारणदोपादिज्ञानेनाऽपहारे च मिद्धे, शब्देऽनाप्तपुरप- मणीनत्वमेव दोपो भवति वेदानामपौरुषेयत्वात्तत्रानाप्तपुरुपप्रणीतत्वलक्षण- दोपस्यासम्भवात् अर्थान्यधात्वज्ञानासम्भवाच वेदानामनपोदितं प्रामाण्यं भ- वनि=मिद्धम् । पुरुपर्मस्पर्शः शब्दे पुरुषमणीतत्वमेव । वैदिकपदार्थानामन्य- यात्वज्ञानं तु तदा भवेद् यदि कोपि प्रत्यक्षेण जानीयानभवति यागेन स्वर्ग ·८० सप्रकाशा- [प्रथमः पादः सू० अ०२ पोदितं प्रामाण्यं भवति । पौरुषेयवचनानि तु पुरुष- युद्धिप्रभवत्वाद् भ्रान्त्या विप्रलिप्सया वा प्रयुक्तानि मूलदोषेण दुष्टत्वादयथार्थानि भवन्तीति वैषम्यम् । के चित्त्वाहुः- न लोकपि शब्दस्याऽयथार्थत्वमस्ति इति नचैवं ज्ञातुं कोपि शक्नोति तम्माद्वेदवाक्यजन्यज्ञानेऽर्थान्यथात्वज्ञानमपि न सम्भवति कारणदोपोप्य ऽनाप्तप्रणीतत्वं नास्तीति सिद्धं वेदानामबाधितं स्वतः प्रामाण्यम् । नन्वेवं लौकिकवाक्यानामप्यवाधितमेव स्वतः प्रामाण्यं स्याद्वा- क्यत्वादेवेत्याशङ्याह-पौरुपेयेति । पुरुपबुद्धौ भ्रान्तिविप्रलिप्सयोः सम्भवाद् भ्रान्तियुक्तया वा विप्रलिप्तायुक्तया वा बुद्ध्या पुरुषेण प्रयुक्तानि वचनानि मूलदोपेण-पुरुपबुद्धिदोपेण दुष्टत्वादयथार्थान्यपि भवन्तीति पुरुषवाक्यानां वेदवाक्यानां च परस्परं वैपम्यम् । तस्मान लौकिकवाक्यानां स्वतः प्राप्त- मपि प्रामाण्यं सर्वत्रायाधितमेव भवति किं तु वाधितमपि भवत्येव, वाधे च कारणदोपज्ञानमर्थान्यथात्वज्ञानं च हेतुरित्यर्थः । वैशेपिकमतमुपस्थापयति-केचिदिति । वैशेपिकमते द्वे एव प्रमाणे प्र- त्यक्षं चानुमानं च शब्दादीनां तु प्रामाण्यमेव नास्ति अनुमानेन्तर्भावद तथा च वैशेपिकमूत्रम्-"एतेन शाब्दं व्याख्यातम्" अस्य व्याख्या यथा -"एतेन लैनिकज्ञानकथनेन शाब्दं शब्दज्ञानजन्यं ज्ञानमपि व्याख्यातं कथितमित्य- थः" । उक्तं च शङ्करमिश्रेण-"प्रमाणं द्विविधं प्रत्यक्षं लैङ्गिकं च" तथा- "शादं शब्दकरणकं ज्ञानमिदमिति यन्नैयायिकादीनामभिमतं तदप्येतेन लै- गिकत्वेन लिगमभवत्वेनैव व्याख्यातं यथा व्याप्तिपक्षधर्मताप्रतिसन्धानापेक्ष लनिकं तथा गान्दपि, तथा हि-एते पदार्थाः मिथः संसर्गवन्तः आकाङ्क्षा- दिमदभिः स्मारितन्वाद गामभ्यानेति पदार्थमार्थवत्" इति । वितिकारेणा- प्युक्तम्-"नयायिकप्रभृतिभिरन्वयवोधनामकं प्रत्यक्षानुमितिभिन्नमनुभवरूपं ज्ञानं मन्यते वैशेषिकमते तु न तदगीकारः, पदज्ञानस्थले पदार्थसंसर्गस्यानु- मितिमेव भवति तथा हि-गारस्तीति वाक्यश्रवणानन्तरं गौरस्तितावान् स्व- धर्मिकाग्निवावयबोधानुकलाकासाश्रयपदस्मारितत्वात् घटवत्, अस्ति पद- ममभित्र्याहतगौः पदस्माग्निवादा चक्षुर्वदित्यनुमानमेव न तु शब्दजन्यो वि- लक्षणो वायः, पदानामेकवाक्यतापन्नत्वम्पममभिव्याहतत्वनिश्चयं विना न्या- ·शाप्दस्यानुमानेन्तर्भावपूर्वपक्षः] शास्त्रदीपिका । तझावात, न हि लोके शान्दं प्रमाणसस्ति वक्तभिमा- यनयेप्यन्वयवोधस्यानुपपत्त्या पूर्व तस्यावश्यकत्वात्" इति । किं वा प्रभाकरमतमुपस्थापयनि-केचिदिति । वैदिकवावयानों विधा- यकत्वाद् वाधायभावाच्च प्रामाण्यमस्तीति नाऽयथार्थत्वं लौकिकवाक्यानां चाभिप्रायानुमापकत्वात् प्रामाण्यमेव नास्तीति नाऽययार्थत्वं प्रमाणत्वेनाभि- मतस्यैव याथार्थ्याऽयाथार्यसम्भवात् । उक्तं च प्राभाकरैः-"नन्वशास्त्रमपि शान्दमस्ति लौकिकम्, तत् किमिति न लक्षितम् ? । उच्यते- न शास्त्रव्य- तिरिक्तं शान्दमस्ति शब्दाद्धि यद्विज्ञानमसंनिकृष्टे तच्छास्त्रं स्यात् न च वेद- व्यतिरेकेण तत्संभवति, लौकिकं हि वाक्यं नाऽर्थे स्वयं निश्चयमापादयति लौ- किकवचसामनृतभूयिष्ठत्वादऽर्थव्यभिचारस्य शङ्कितत्वात् । तदेवं लौकिकाद- चसो लिङ्गभूताद्वक्तृज्ञानमनुमीयते ततोर्थं निश्चित्य व्यवहारः प्रवर्तते, एवं च निश्चितेऽन्वये निवृत्ताऽनन्वयाशङ्काद्वाक्यादप्यर्थनिश्चयो जायते किं तु तस्यां दशायामनुवादकतैव, अत एव लौकिके वचने न शाब्दं प्रमाणम् ।" इत्यादि । न लोकेपीवि-यदि लोकेपि शब्दः प्रमाणं स्यात्तदा तस्याऽयथार्थत्वम् अप्रामाण्यं स्यादपि नैवमस्ति तदभावात्-लोके शब्दस्य प्रमाणत्वाभावात् । यथार्थत्वं वाऽयथार्थत्वं वा प्रमाणत्वेनाभिमतस्यैव संभवति यथा प्रत्यक्षस्य शब्दस्तु न स्वतन्त्र प्रमाणमनुमान एवान्तर्भावात् । यथा तव मते वेदवाक्यानां कारणदोपज्ञानवाधज्ञानयोरभावादप्रामाण्यं नास्ति तथा मन्मते शब्दमावस्या- प्रामाण्यं नास्ति शब्दस्य प्रमाणवेनाऽनमिमतत्वात् । प्रभाकरमते तु लौकिक- वाक्यानामेव प्रामाण्याभावो न वेदवाक्यानामपि तेषां प्रामाण्यस्वीकारादिति वै- शोषिकप्राभाकरयोविशेषः, पदानां पदार्थस्मारकत्वेपि पदार्थसंसर्गवोधस्त्वनुमान- विधयैव भवति पदार्थसंसर्गबोधस्यैव च प्रमाणफलत्वादनुमाने एवान्तर्भावो न शाब्दं पृथक् प्रमाणम् । एवं च लाघवमपि स्यादित्यर्थः । तदाह-- नहीति । ननु यदि शब्दःप्रमाणमेव नास्ति तदा 'घटमानय' इत्यादि वाक्यमनर्थक स्यादित्याशङ्ख्याह-वभिप्रायेति । पुरुपवचनानां वऋभिप्रायानुमापकत्वादेव सार्थक्यम् । यथा- देवदत्तो गोकर्मकानयनानुकूलकृतिविपयकाभिप्रायवान् गामानयेतिवाक्यवक्तृत्वाद् यज्ञदत्तवन, इत्येवं झटिनि वक्रभिप्रायानुमानं भ- वतीति ज्ञेयम् । वक्तुरभिप्रायस्य पदार्थमविषयकवादेव । सिद्धान्तमाह- १२ ·८२ समकाशा- [प्रथमः पादः सु० अ०२ - यानुमापकत्वात् पुरुषवचसाम्, तेनानुमानस्यैवायं व्य- भिचारो न शाब्दस्य । न वा तस्यापि विवेकाग्रहणा- दलिङ्गे लिङ्गव्यवहारप्रवृत्तिः । यदि तु शब्दस्यैवायं व्य- भिचारोऽभ्युपेयते स्वाभाविकमेवाऽप्रामाण्यं स्यात्, न हि पुरुषदोषेण शब्दस्य दोषो भवति यथावस्थितश- ब्दाभिव्यक्तिमात्रे पुरुषस्य व्यापारात् । तेनेति । शब्दस्य स्वयं प्रामाण्याभावाद् यो वै व्यभिचारा अप्रामाण्यमुच्यते सोऽनुमानस्यैव व्यभिचारो न शाब्दस्य-शब्दज्ञानस्य तस्य प्रामाण्यानभ्युप- गमात् । वस्तुतोऽनुमानेपि व्यभिचारो नास्तीत्याह- न वेति । तस्यापि अ- नुमानस्यापि । अयं भावः यदि वस्तुतः सद्धेतुग्रहणे जाते व्यभिचारः स्यात्तदानुमान- स्य व्यभिचारः स्यादपि सद्धेतुग्रहणस्थले एवानुमानत्वव्यवहारात्, न च सद्धेतुग्रहणे व्यभिचारो भवति, यत्र चासद्धेतुग्रहणे व्यभिचारो भवति न त- त्रानुमानत्वव्यवहारः । अनुमानस्य व्यभिचाराभावे हेतुमाह-विवेकाग्रहणा- दिति । यथा धूलिपटले धूमत्वभ्रमेण धूमधूलीपटलयोविवेकस्य भेदस्याऽन- हणादलिङ्गे वन्यलिङ्गे धूलीपटले लिङ्गव्यवहारस्य प्रवृत्तिस्तथा शाब्दस्थलेपि तत्तदभिप्रायाऽलिङ्गभूतेपि वाक्ये तत्तदभिप्रायलिगत्वव्यवहारस्य प्रीत्तरिति नानुमानस्यापि व्यभिचारः अत्र च "विवेकाग्रहादलिङ्गव्यवहारमत्तिः" इत्य- पिपाठान्तरम्, एवं हि विवेकाग्रहादलिङ्गेनापि व्यवहारस्य प्रवीत्तः किं वानुमान- त्वव्यवहारो वन्द्यानयनादौ प्रत्तिश्च भवतीत्यर्थः । विपक्षे वाधकमाह-यदी- ति । यदि शब्दस्य प्रामाण्यमभ्युपेत्य तस्य व्यभिचारः स्वीक्रियते तदा श- ब्दस्य स्वाभाविकममामाण्यमेव स्यात सर्वत्र, तथा च वेदस्याप्यमामाण्यं 'स्यात् । अप्रामाण्यस्य स्वाभाविकत्वे हेतुमाह- नहीति । यदि पुरुपदोपेण शब्दे दोप: स्यात्तदा दोपस्य सहेतुकत्वान्न स्यात्स्वाभाविकमऽप्रामाण्यं नैवम- स्ति पुरुपदोपेणाऽनाप्तत्वरूपेण शब्दे दोपासंभावात् पुरुषस्य यथावस्थित- शब्दाभिव्यक्तिमात्रे व्यापारात् । तस्मान्न पुरुषदोपेण शब्द दोपो येन शा- ब्दम्य व्यभिचारोपगमेपि शाब्दाऽपामाण्यं स्वाभाविकं न स्यात् । तस्मान्न शा- न्दस्य व्यभिचारः शाब्दस्य प्रमाणत्वाभावेनानुमाने एवान्तर्भावादित्यर्थः ।

·शाब्दस्यानुमानेन्तर्भावखण्डनम्] शास्त्रदीपिका । तदिदमसारम्-यदि लोके शाब्दं नास्ति तदा वेदेपि कथं तत्स्यात् ? । 'न ह्यभिप्रायानुमानक्षीणस्य शब्द- स्पार्थ प्रति वाचकत्वे प्रमाणमस्ति' इत्युक्तं न्यायरल- मालायाम् । उक्तं च माभाकरैः- "ततोर्थे निश्चिते पश्चात्सोऽर्थो वाक्येन गम्यते । तस्यां दशायां वाक्यस्य तस्य स्यादनुवादता ।। पूर्व च लिगभूतवं वक्तु नावधारणे । पौरुषेयमवो वाक्यं न शास्त्रमभिधीयते ॥ एवं च सति लिङ्गस्य व्यभिचारोयमीक्ष्यते । न शास्त्रस्येति तस्य स्यादर्थासंस्पर्शिता कुतः॥ लिङ्गस्यापि न चैवायं व्यभिचारोस्ति, किं तु यः-। लिङ्गालिङ्गे न शक्नोति विवेक्तुं मूढचेतनः ॥ तस्याऽलिने लिङ्गरूपसाधारण्यनिवन्धनः । लिङ्गसंव्यवहारोयं विपरीतः प्रवर्तते ।। श्रुतिलिङ्गाधिकरणे विस्तरेणैवमीरितम् । तेन न व्यभिचारोस्ति द्वयोलैंङ्गिकशास्त्रयोः ॥” इत्यादि । परिहरति-तदिदमसारमिति । प्रथममुपालभते-यदीति । यदि लोके श- ब्दस्य प्रामाण्यं नास्त्येव तदा वेदस्यापि शब्दसमूहस्य प्रामाण्यं न स्यान्न चै- तत्तवापीष्टं त्वयापि वेदप्रामाण्यस्य स्वीकारादित्यर्थः । ननु वेदप्रामाण्यस्य किं बाधकमित्याशय, अनुमितार्थबोधकत्वाच्छन्दस्य प्रामाण्यं न संभवतीति न्या यरत्रमालायामुक्तं शब्दाऽमामाण्यहेतुं स्मारयति-न हीति । “शब्दबुद्धिकर्मणां विरम्य व्यापाराभावात्" इति न्यायेन अभिप्रायानुमानेन क्षीणशक्तिकस्य क्षीणव्यापारस्य शब्दस्यार्थनिरूपितवाचकत्वे प्रमाणाभावात्तव मतेन पदानां वाचकत्वमेव लुप्येत तथा च पदार्थोपस्थितिरेव न स्यात् नतरां पदार्यानां सं- सर्गविशेषवोधानुमानमिति जगदान्ध्यप्रसङ्गः । शब्दस्याभिप्रायानुमापकते पदार्थवाचकत्वं वैयादेव न स्यादिति भावः । न्यापरबमालायामेवमुक्तम्-"किं च स्वरूपमात्रमपि नाभिधेयम(स्याव) ·[ प्रथम, पाr: TO २ यच्च व्यभिचारान्युपगमे स्वाभाविकमप्रामाभ- वति पुरुपदोपस्थ शब्देऽनवतारादिति, स्मादेनदेनं गदि यदीयं यदाक्यं तत्स पुरूषाऽभिव्यज्यात, तत्तु तेनैव - पदविशेषस्यैव वाचकत्ववद विशिष्टार्थविपयेणेव निज्ञानेन व्याप्तिग्रहणमंभवात, यधा हि वाचकत्वं प्रतिपदमऽर्थविशेगं प्रतियाते-गोपदं सास्नादिमतो वा- चकम, अयपदं वाजिनाचकमिति तथा तदन्वितार्थविषयविज्ञानव्याप्तिस्तस्य तस्य ग्रहीतुं शक्यते, आप्तस्य गोपदरचना आकाश्निसंनिहितयोग्यार्थान्तरा- वितसास्नादिमद्विज्ञानपूर्विकेति वा । ततश्च पदानाम् अर्थस्वरूपवाचित्वमपि नैव प्रसिध्यति । प्रागेवान्वितवाचित्वमनो वेदाऽप्रमाणता ॥ नन्वनुमितमप्यर्थ पश्चादनुवदद्वाक्यं वाचकम-शक्तं स्यात् ?, तन्म, अनुवादकते प्रमाणाभावात् । नहानुवादकत्वमन्तरेण किं चिदनुपपन्नं यत- स्तव कल्प्येत । शक्तत्वादनुवादकत्वमिति चेत् ? तदितरेतराश्रयम्-शक्तेरनुवा- दस्ततश्च शक्तिरिति । तस्मान्न वाचकत्वं सिद्ध्यति । यदि परम्- अर्थविशेप- विज्ञानानुमानसिद्ध्यर्थं पुनर्वाचकत्वमवस्थाप्येत ? तच्चान्तरेणापि वाचकलं शब्दविशेषस्य ज्ञानविशेषेणैव व्याप्तिग्रहणसम्भवादनुपपन्नम् ( वाचकत्वव्य- वस्थापनम् ) तस्माल्लोकवचसामनुमानत्वेन प्रामाण्याङ्गीकरणे पदानां वाच- कत्वाऽयोगादऽप्रतिपादकत्वेनाप्रामाण्यं वेदस्य स्यादिति तत्मामाण्यसिद्ध्यर्थ लोकेपि शब्दानां शव्दतयैव प्रामाण्यमभ्युपगन्तव्यम् ।" इसादि । यदुक्तम्-“यदि तु शाब्दस्यैवायम्" इत्यादि तन्निराकरणाय स्मारयति-य- चेति । अस्याभिप्रायः पूर्वमेव वर्णितो यदीत्यादिना। निराकरोति-स्यादेतदेव- मिति । शब्दस्य प्रामाण्यस्वीकारे पुरुपदोपद्वारा कचिदप्रामाण्यस्वीकारे च भवेत्तदा शब्दस्य स्वाभाविकमप्रामाण्यं यदि यदीयं यद्वाक्यं स पुरुपोऽभिव्य- ज्यात् यथा 'गामानय' इत्युक्तं देवदत्तेन यद्वाक्यं तस्य देवदत्तेनाभिव्यक्तिमात्र कृतं स्यात् । अभिव्यक्तिमात्रकरणे हि पुरुपदोपस्य शब्दे संक्रान्त्यभावे यद्यमा- माण्यं स्यात्तदा स्वाभाविकमेव स्यादप्रामाण्यस्य पुरुपदोपकृतत्वाभावात् । नैवमस्ति किं तु तद्वाक्यमुच्चारयित्रा क्रियत एव नाभिव्यज्यते, वाक्यकरण- पक्षे च पुरुपदोपस्य शब्दे संक्रातिसम्भवाद् यत्र पुरुपदोपस्तत्रैवापामाण्यं न ·शाब्दस्यानुमानेन्तर्भावखण्डनम्]शास्त्रदीपिका । ८५ क्रियते-वर्णा नित्याः पदानि च. वाक्यानि तु पुरुपैरेव क्रियन्ते पौरुषेयत्वादेव । यथाऽवस्थितानि व्यज्यमाना- नि वेदवाक्यवदपौरुषेयाण्येव स्युः । ततश्ववक्तूभिप्रा- यानुमापकत्वमपि न स्यात्, तद्यथाऽध्येतृभिरभिव्य- ज्यमानानि वेदवाक्यानि नाध्येतॄणामभिप्रायं सूचयन्ति तथा पुरुषवाक्यान्यपि न सूचयेयुः। यदि हि व्यभिचा- राऽऽशङ्कया लोके शब्दस्य प्रामाण्यं न सम्भवती- त्युच्यते ?, तर्हि तद् वक्रभिप्रायानुमानेपि तुल्यम्, सर्वत्रेति ना मामाण्यस्य स्वाभाविकत्वमसक्तिरित्याह-तत्त्विति । तत्तु % वाक्यम् । तेनैव-उच्चारयित्रैव । ननु तर मते वर्णानां नित्यत्वात्कथं वाक्यकृतिः स्यादित्याशया- ह-वर्णा इति, वर्णा नित्या वर्णात्मकानि पदान्यपि नित्यानि न तु वाक्या- नि नित्यानि, तेन वाक्यं पुरुपेण क्रियते एव । वाक्यं हि पदसमूहविन्या- सविशेष एव विन्यासस्य च कृतकलाल्लौकिकं वाक्यं क्रियते एव पुरुपेण । विपक्षे वाधकमाह-यथावस्थितानीति, लौकिकवाक्यानां यधावस्थितशब्दा- भिव्यक्तिपक्षे हि यथा वेदवाक्यानि न क्रियन्ते कि त्वभिव्यज्यन्त एवेत्यपी- रुपेयाणि मन्ति तथा लौकिकवाक्यान्यप्यपौम्पेयाणि स्युः, न चैमिष्टमित्य- र्थः । ननु भवन्तु लौकिकवाक्यान्यप्यपौरुपेयाणि को दोप प्रत्याशङ्मयाह-त- तश्चेति, ततश्च अपौरुषेयत्वे लौकिकवाक्यानां ववभिप्रायानुमापकत्वं न स्यात् । एतदेव दृष्टान्तेन प्रतिपादयति-तद्यथेति । यथा वेदवाक्यान्यध्ये- भिर्न क्रियन्ते कि त्वभिव्यज्यन्तेऽपौरुषेयत्वात् तस्मान्ना ऽध्येनृणामभिमार्य सूचयन्ति यं चार्थ सूचयन्ति न तत्राध्येतॄणामभिप्रायस्तथा लौकिकवास्यान्य- पि न वाभिप्रायं नूचयेयुराभिव्यज्यमानत्वेनापौरुषेयत्वापानान् । ननु लोके शब्दस्य व्यभिचारो दृश्यते यथा 'नद्याम्नीरे फलानिमन्ति' इति वाक्यं श्रुत्वा नदीतीरं गत्वापि फलानामदर्शनादिति व्यभिचान्दया रोके शब्दस्य प्रामाण्यं न मम्भवतीत्युच्यत इनि मामा गाभिमारमाश्रिन्या. ऽऽर-पदिशति । भनिवन्या परिरनि-नहींति । च्यभिचानादया पदि ग. विकदादमावस्या ऽभमायं तदाऽभमाणीभूतस्प शब्दम्य दशभिभावानुमा- ·८४ सप्रकाशा- [प्रथमः पादः सू० अ०२ यच्च व्यभिचाराभ्युपगमे स्वाभाविकमप्रामाण्यं भ- वति पुरुपदोपस्थ शब्देऽनवतारादिति, स्यादेतदेवं यदि यदीयं यदाक्यं तत्स पुरुषोऽभिव्यञ्ज्यात, तत्तु तेनैव पदविशेपस्यैव वाचकत्ववद् विशिष्टार्थविपयेणैव विज्ञानेन व्याप्तिग्रहणसंभवात्, यथा वाचकत्वं प्रतिपदमऽर्थविशेष प्रतिगृह्यते-गोपदं सास्नादिमतो वा- चकम्, अश्वपदं वाजिवाचकमिति तथा तदन्वितार्थविषयविज्ञानव्याप्तिस्तस्य तस्य ग्रहीतुं शक्यते, आप्तस्य गोपदरचना आकासितसंनिहितयोग्यार्थान्तरा- न्वितसास्नादिमद्विज्ञानपूर्विकेति वा । ततश्च पदानाम् - अर्थस्वरूपवाचित्वमपि नैव प्रसिध्यति । प्रागेवान्वितवाचित्वमतो वेदाऽप्रमाणता ॥ नन्वनुमितमप्यर्थ पश्चादनुवदद्वाक्यं वाचकम् -शक्तं स्यात् ?, तन्न, अनुवादको प्रमाणाभावात् । नानुवादकत्वमन्तरेण किं चिदनुपपन्नं यत- स्तव कल्प्येत । शक्तत्वादनुवादकत्वमिति चेत् ? तदितरेतराश्रयम्-शक्तेरनुवा- दस्ततश्च शक्तिरिति । तस्मान्न वाचकत्वं सिद्ध्यति । यदि परम्- अर्थविशेप- विज्ञानानुमानसिद्ध्यर्थं पुनर्वाचकत्वमवस्थाप्येत ? तच्चान्तरेणापि वाचकवं शब्दविशेषस्य ज्ञानविशेषेणैव व्याप्तिग्रहणसम्भवादनुपपन्नम् ( वाचकत्वव्य- वस्थापनम् ) तस्माल्लोकवचसामनुमानत्वेन प्रामाण्याङ्गीकरणे पदानां वाच- कत्वाऽयोगादऽप्रतिपादकत्वेनाप्रामाण्यं वेदस्य स्यादिति तत्प्रामाण्यसिद्ध्यर्थ लोकपि शब्दानां शब्दतयैव प्रामाण्यमभ्युपगन्तव्यम् ।" इसादि । यदुक्तम्-"यदि तु शाब्दस्यैवायम्" इत्यादि तन्निराकरणाय स्मारयति-य- चेति । अस्याभिमायः पूर्वमेव वर्णितो यदीत्यादिना। निराकरोति-स्यादेतदेव- मिति । शब्दस्य प्रामाण्यस्वीकारे पुरुपदोपद्वारा कचिदप्रामाण्यस्वीकारे च भवेत्तदा शब्दस्य स्वाभाविकमप्रामाण्यं यदि यदीयं यद्वाक्यं स पुरुषोऽभिव्य- ज्यात् यथा 'गामानय' इत्युक्तं देवदत्तेन यद्वाक्यं तस्य देवदत्तेनाभिव्यक्तिमात्र कृतं स्यात् । अभिव्यक्तिमात्रकरणे हि पुरुपदोपस्य शब्दे संक्रान्त्यभावे यद्यप्रा- माण्यं स्यात्तदा स्वाभाविकमेव स्यादप्रामाण्यस्य पुरुपदोपकृतत्वाभावात् । नैवमस्ति किं तु तद्वाक्यमुचायित्रा क्रियत एव नाभिव्यज्यते, वाक्यकरण- पक्षे च पुम्पदोपस्य शब्दे संक्रातिसम्भवाद् यत्र पुरुपदोपस्तत्रैवाप्रामाण्यं न ·शाब्दस्यानुमानेन्तर्भावखण्डनम्] शास्त्रदीपिका । क्रियते-वर्णा नित्याः पदानि च. वाक्यानि तु पुरुपैरेव क्रियन्ते पौरुषेयत्वादेव । यथाऽवस्थितानि व्यज्यमाना- नि वेदवाक्यवदपौरुषेयाण्येव स्युः । ततश्ववक्तूभिप्रा- यानुमापकत्वमपि न स्यात्, तद्यथाऽध्येतृभिरभिव्य- ज्यमानानि वेदवाक्यानि नाध्येतॄणामभिप्रायं सूचयन्ति तथा पुरुषवाक्यान्यपि न सूचयेयुः। यदि हि व्यभिचा- राऽऽशङ्कया लोके शब्दस्य प्रामाण्यं न सम्भवती- त्युच्यते ?, तर्हि तद् वक्रभिप्रायानुमानेपि तुल्यम्, सर्वत्रति ना प्रामाण्यस्य स्वाभाविकत्वप्रसक्तिरित्याह-तविति । तत्तु वाक्यम् । तेनैव-उच्चारयित्रैव । ननु तव मते वर्णानां नित्यत्वात्कथं वाक्यकृतिः स्यादित्याशया- ह-वर्णा इति, वर्णा नित्या वर्णात्मकानि पदान्यपि नित्पानि न तु वाक्या- नि नित्यानि, तेन वाक्यं पुरुपेण क्रियते एव । वाक्यं हि पदसमूहविन्या- सविशेष एव विन्यासस्य च कृतकलाल्लौकिकं वाक्यं क्रियते एव पुरुपेण । विपक्षे वाधकमाह-यथावस्थितानीति, लौकिकवाक्यानां यधावस्थितशब्दा- भिव्यक्तिपक्षे हि यथा वेदवाक्यानि न क्रियन्ते किं वभिव्यज्यन्त एवेत्यपौ- रुपेयाणि सन्ति तथा लौकिकवाक्यान्यप्यपौरुपेयाणि स्युः, न चैवमिष्टमित्य- र्थः । ननु भवन्तु लौकिकवाक्यान्यप्यपौरुपेयाणि को दोप इत्याशयाह-त. तश्चेति, ततश्च-अपौरुषेयत्वे लौकिकवाक्यानां वऋभिप्रायानुमापकलं न स्यात् । एतदेव दृष्टान्तेन प्रतिपादयति-तद्यथेति । यथा वेदवाक्यान्यध्ये- तृभिर्न क्रियन्ते किं त्वभिव्यज्यन्तेऽपौरुषेयत्वात् तस्मान्ना ऽध्येतॄणामभिप्राय सूचयन्ति यं चाथै मृचयन्ति न तत्राध्येतॄणामभिप्रायस्तथा लौकिकवाक्यान्य- पि न वऋभिप्रायं सूचयेयुरभिव्यज्यमानत्वेनापौरुषेयत्वापातात् । ननु लोके शब्दस्य व्यभिचारो दृश्यते यथा 'नद्यास्तीरे फलानिमन्ति' इति वाक्यं श्रुत्वा नदीतीरं गत्वापि फलानामदर्शनादिति व्यभिचारशङ्कया लोके शब्दस्य प्रामाण्यं न मम्भवतीत्युच्यत इति प्राभाकराभिमायमाश्रित्या- ऽऽह-यदि हीति । प्रतिवन्द्या परिहरनि-तहाँति । व्यभिचारशङ्कया यदि लो- किकान्दमावस्या प्रमाण्यं तदाऽभमाणीभृतस्य शब्दस्य वऋभिमायानुमा- ·८६ समकाशा- [प्रथमः पादःसू० अ०२ - अन्यथासंविदानस्याप्यऽन्यथावाक्यरचनादर्शनात् । किं च शब्दस्य चक्षुरादेरिव स्वसामर्थ्येन बोधकत्वा- द् व्यभिचारेपि न बोधकत्वहानिः । लिङ्गस्याव्यभि- चारिण एव गमकत्वमिति व्यभिचारिणो लिङ्गत्वमा नुपपन्नम्। पकतमपि कयं स्यात् ? प्रमाणभूतस्यैव हेतोरनुमापकत्वस्वीकारादित्यर्थः । किं वा वरुभिप्रायानुमानस्यापि प्रामाण्यं न स्याच्छन्दवल्लोकेऽनुमानस्यापि क निद व्यभिनारदर्शनात् । ननु भवतु धूलीपटलादिभिर्वन्यायनुमाने व्यभिचारः गरेननकभिमायानुमाने तु न व्यभिचारो दृश्यते गामानयेत्यादिवाक्यवक्तुर्गो- मकानयनान लस्यै गाभिमायस्य दर्शनादित्याशवाह-अन्यथेति । अन्यथा- मानव पदं तमा-गन्यथावाक्यरचनादर्शनादित्येकं पदम् । अन्य- Pाना -अन्यमानानानस्य-पदार्थमन्यथा जानाति वाक्यं चान्यथा ननि पणा पुगिनं पदार्य शुक्ति जानमपि रजतमिदमिति परमतारणाय वहार तर जमिहीपनि यास्यस्य शुक्तिविषयकाभिमायानुमापकत्वं कथं गावकभिमानानुमानपि भादम्य व्यभिचारस्तुल्य एष रजतविषय- सामाजितामिर्दापनि प्रयोगदर्दानात, किंवा तत्र रजतमिदमिति वा- यपि बदन पेयम्य गजविषयकाभिमायस्याऽपवाद व्यभिचार इत्यर्थः। नात. या प्रन्याय गतिरजतादिविषयकत्वेन व्यभिचारेपि न ग- मादी गानिस्तथा नयानी पथ फलानिगन्तीति वाायजन्य- Jण चार नगदम्य यावहानिः किं त्वम्त्येव बांधकर श- साईन न परमनार का भाव पारि त्यन्यदंत सम्मान टार पटनगवानथ्य व्यायवार (भ्रमात्मक) चाऽमामा- । न्द टम्ग म्यगायन वा पापि यभिप्रायानुमाने लिग- नर र मटिगामार-लिदान, अत्यामचारिण पर रिनाम्य मन लापताण मन्टग लिदलायावाद यषिमापानमा না । দেব বলো? 4 মার্গ । मानवता.. रिवर..मामास । maintatwarmarathi ·शम्स्यपृथक्प्रामाण्यस्थापनम्] शास्त्रदीपिका । ८७ अथ वक्तुराप्तत्वाद् व्यभिचारशङ्कां निवानु- मानम् ? तथा सति शान्दमेवार्थे प्रमाणमस्तु प्रति- पन्धिकायाः शङ्काया निरस्तत्वात् । अवश्यं हि युद्धि- विशेषमनुमित्सता प्रथमं पदार्थास्तेषां चाऽन्वययोग्य- ताऽऽलोचयितव्या, ते चालोच्यमाना द्रागेव वाक्यार्थ बोधयन्तीति नानुमानं प्रतीक्षन्ते । किं चानुमिते युद्धिविशेषे पश्चानुवादभूतं वाक्यं वाक्यार्थमवयोधयतीति वः सिद्धान्तः, ततश्च यो ना- ननु वक्तुरातत्वेन व्यभिचारशङ्कां निवर्त्य शब्देन वक्रभिप्रायानुमान भविष्यतीति नोक्तदोष इत्याशङ्कते-अथेति । परिहरति-तथा सतीति । अयं भावः त्वया हि व्यभिचारशङ्कावशेनैव शब्दस्य पृथक्मामाण्यं पराकृतम- ऽनुमानविधया च वोधकत्वमुक्तं सम्पति वक्तुराप्तत्वेन व्यभिचारशङ्कानिरासे जाते शाब्दमेव ज्ञानमर्ये प्रमाणं भवतु-शब्दस्यैवार्थबोधकत्वं तेन च पृथक् प्रामाण्यं भवतु कृतमनुमानविधया वोधकत्वस्वीकारेण । व्यभिचारशङ्काया अनिरासे चोक्तप्रकारेणानुमापकत्वमपि न स्यादिसर्थः । उपपादयति-अव- श्यं हीति । बुद्धिविशेषम् अभिप्रायविशेपमनुमित्सता त्वयाऽवश्यं हि प्रथ- मम् अभिप्रायानुमानात्पूर्व पदार्या आलोचयितव्याः एते पदार्थाः सन्तो वाऽसन्तो वेत्यादि, अन्यथा शगशृङ्गादिशब्दानामप्यनुमापकत्वं स्यात्, तेषां पदार्थानामन्वययोग्यता चाऽऽलोचयितव्या-एते पदार्थाः परस्परमन्वययोग्या वा न वेति, अन्यथा वह्रिना सिञ्चेसादिवाक्यानामप्यनुमापकत्वं स्यात्, एवम- न्वययोग्यतायाः पदार्थानां चालोचने प्रसृते ते पदार्था आलोच्यमाना द्रागे- वझटितिवभिप्रायानुमानात्पूर्वमेव परस्परसंसर्गतारूपं वाक्याय वोध- यन्तीति वाक्यार्थबोधनाय नानुमानं प्रतीक्षन्ते । तस्मात् शब्दस्य पृथगेव प्रा- माण्यं स्वसामर्थेन वोधकलं चेत्यर्थः । प्रभाकरवंशपिकयोर्मतेनोक्तरीत्या वेदस्याप्यमामाण्यं स्यादित्युपपाद- पति- किं चेति । अयं भावः- बुद्धिविशेपे-अभिप्रायविशेपे शब्देनानुमिने सति तदनन्तरं तद्वाक्यमनुमितस्यैवार्यस्यानुवादकं सत्तद्वाक्यार्थमववोधयती- ति प्रभकारवैशेपिकयोर्मतम्, एवं सति यो नाम देवदत्तोऽनासोप्यासत्वेन ·८८ समकाशा- [प्रथमः पादः सू० अ०२ माऽनाप्त एवाप्तयुद्ध्या गृहीतस्तद्वाक्यादयथार्थमेव ज्ञान- मुत्पन्नमित्यभ्युपगन्तव्यं ततश्च दोषाधीनत्वादप्रामा- ण्यस्य वक्तृदोषाणां च शब्दे संक्रान्त्यऽनभ्युपगमात् स्वारसिकमेव शब्दे दुष्टत्वमापन्नमिति बलादप्रामाण्यं वेदस्य प्रसज्यत इत्यास्तां तावत् । तस्मादनाप्तवचसा सत्येवाप्रामाण्ये वक्तृदोपाधीनत्वा वेदे च तद्भावा- गृहीतः =ज्ञातस्तस्य देवदत्तस्य वाक्याद् यज्ज्ञानमुत्पन्नं तदऽयथार्थमेवोत्पन्नमि- सवश्यमभ्युपगन्तव्यं वक्तुराप्तत्वानुमानाभावेन व्यभिचारशङ्कानिरासाभा- वात् प्रत्युत वक्तुरनाप्तत्वेन व्यभिचारशङ्काया एव सत्त्वाद् वाक्यस्यामामाण्यं वक्तव्यं तच्चाप्रामाण्यं दोषाधीनमित्येव प्रासमित्याह-ततश्चदोपाधीनत्वादिति । वक्तृदोषाणां च तव मते शब्दे संक्रान्त्यभावादप्रामाण्यसम्पादकस्य दोपस्य चावश्यमभ्युपगन्तव्यत्वाच्छब्दे दोपमाः प्रकारान्तरस्य चासम्भवात् खा- भाविकमेव शब्दे दुष्टत्वम् =दोपवत्त्वं त्वयाभ्युपगन्तव्यं तथा च वेदस्यापि श- ब्दरूपत्वात्स्वाभाविकं दुष्टत्वं दुष्टत्वाचाप्रामाण्यं प्रसक्तमित्यास्तां तावत् =न तव मतं शोभनं येन वेदस्याप्यप्रामाण्यं प्रसज्यत इसर्थः । उपसंहरति-तस्मा- दिति । अनाप्तपुरुपवाक्यानां वक्तृदोपाधीनत्वादेवामामाण्ये सिद्धे सति वेदे च तदभावात् =वक्तृदोपस्याभावादमामाण्यं न संभवतीति प्रमाण्यमेव वेदस्यति वक्तव्यमित्यन्वयः । वेदस्यापौरुपेयत्वात्तत्र वक्तृदोपो न संभवति वक्तृदो पकृतमेव च शब्दस्यापामाण्यमिति न वेदस्याप्रामाण्यमिति भावः । अत्र प्रा- भाकरैरप्युक्तम्- एवं च सति लिङ्गस्य व्यभिचारोयमीक्ष्यते । न शास्त्रस्येति तस्य स्यादर्थासंस्पर्शिता कुतः ॥ लिङ्गस्यापि न चैवायं व्यभिचारोस्ति कि तु यः। लिङ्गाऽलिङ्गे न शक्नोति विवक्तुं मूढचेतनः ॥ तस्याऽलिने लिङ्गरूपसाधारण्यनिवन्धनः । लिङ्गसंव्यवहारोयं विपरीतः प्रवर्तते ॥ श्रुतिलिङ्गाधिकरणे विस्तरेणैवमीरितम् । तेन न व्यभिचारोस्ति द्वयोलैंगिकशास्त्रयोः ॥" इत्यादि । ,

·No text on this page.

·१० [m. tarem..., नन्यापूर्वमेन यस्मानम , न. अनान्तरणार. मात्रत्वात् । तस्माद गागादिर श्रेयस्मानण. मः, तपाभावाग न सहकता धर्मनापतिः। पोद- मratr) " (ATTATE ) अन्तःकरणत्यादी नामनागां न नमः। (२) ( जैनमाम ) गुदगले न गुणगे गुणेऽपूर्तजन्मनि प्रयोगो धर्मशनस्य नष्टो न न मापन - पुरुषार्थस्य ते ज्ञातुं शायन्ते नोदनादिभिः ।। इति । ननु कात्वियाऽन्यतहितकाले कारणेन भनितन्गं तत्र स्वर्गादिक- लस्य कारणं धर्म एव तथा च यस्यैव स्वर्गागुत्पत्त्यव्यवहितपूर्व कालभावित- महति तस्यैव धर्मत्वं युक्तं न तद् गागादौ क्षणनिनाशिनि संभवति गागा- शुत्पन्नमपूर्व तु स्वर्गापुत्पत्तिपर्यन्नं तोगर्पयन्तमीप वा स्थातुमर्ह तीति त- स्यैव धर्मत्वं युक्तमिति प्रभाकरः शर्ते-नन्विति । उक्तं च मामाकरैः-"क्रिया क्षणविनाशिनी न कालान्तरभाविनः स्वर्गादेः साधनायोपपद्यत इति काला- न्तरावस्थायि क्रियातो भिन्न कार्यमऽपूर्व लिहादयो बोधयन्तीति स्थितम् ।" तथा-"क्रिया हि क्षणिकत्वेन न कालान्तरभाविनः । स्वर्गादेः साध्यमानस्य समर्था जननं प्रति ॥ इष्टस्याजनिका मा च नियोज्येन फलार्थिना । कार्यत्वेन न संवन्धमर्हति क्षणभगिनी ॥ तस्मान्नियोज्यसंयन्धसमर्थ विधिवाचिभिः । कार्य कालान्तरस्थायि क्रियातो भिन्नमुच्यते ।। " इत्यादि । परिहरनि-नेति । हेतुमाह-अवान्तरेति । यागादिभिः स्वर्गादौ जननीय यागादीनामपूर्व व्यापारम्पमस्ति व्यापारवत एव कारणस्य साधनत्वात्करण- वादिति नापूर्व धर्मः किं तु यागादिरेव धर्मस्तदेवाह-तस्मादिति । यागादी- नामपि यद धर्मत्तं तत् श्रेयस्साधनरूपत्वेनैवास्ति । अत एव शूद्रकृतस्य या- गादेः श्रेयस्साधनलाभावाद् धर्मत्वं न भवतीत्याह-तद्रूपेति । तद्रूपाभावा- त्-श्रेयसाधनरूपत्वाभावात् । श्रेयस्साधनस्यैव धर्मत्वस्वीकारात्. चोदनालक्ष- णमात्रस्य-ज्योतिष्टोमादेरिव हिंसातदभावादेरपि धर्मत्वं नमसज्यतेति द्वितीयसूत्रे सूत्रकारेणार्थशब्दो धर्मस्य विशेषणत्वेनोपन्यस्तः-"चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः" ।

·९१ मर्थपदसार्थक्यम्] शास्त्रदीपिका। नालक्षणमात्रस्य धर्मत्वं माभूदित्यर्थशब्देन विशेष्यते। चोदनाशब्देन च प्रवर्तकं निवर्तकं च वाक्यमुच्य. ते ततश्च निषेधवाक्यैः “न हिंस्यात् " इत्यादिभिर- नर्थत्वेन लक्ष्यमाणानां हिंसादीनामपि धर्मत्वं स्यात् तदुव्यावृत्त्यर्थ य एवार्थरूपेण प्रवर्तकवाक्यैर्लक्ष्यते त- स्यैव धर्मत्वं वक्तुमर्थग्रहणम् । इति, एतदाह-चोदनालक्षणेति । चोदनापदार्थमाह-चोदनाशब्देति, चोदनाशब्देन प्रवर्तकं निवर्तकं च वाक्यमुच्यने तत्र यथा प्रवर्तकवाक्यं प्रमाणं यस्मिन् स धर्मो यथा यागा- दिस्तथा निवर्तकं वाक्यं प्रमाणं यस्मिन् स धर्मो यथाऽहिंसादिरित्येवमऽहिं- सादीनामप्यर्थपदा भावे धर्मत्वं स्यात्, अत्यल्पमिदमुच्यते-"मा हिंस्यात्" इत्यादिप्रतिपेधवाक्यैरनर्थत्वेन लक्ष्यमाणानां हिंसादीनामपि धर्मत्वं स्यादित्या- ह- ततश्चेति । अर्थपदसत्त्वे तु स्वर्गादिश्रेयस्साधनत्वेन यागादीनामऽकरण- प्रत्यवायपरिहाररूपश्रेयस्साधनत्वेन नित्यानां कृतपापप्रक्षालनादिम्पश्रेयस्मा- धनत्वेन प्रायश्चित्तादिनैमित्तिकानां च धर्मत्वं भवति न हिंमातदभावादीनां येनादेश्चेत्यर्थः, तदाह- य एवेति । न च हिसाभावस्यापि हिमानित्तिरूपत्वे- न श्रेयामाधनत्वाद्धर्मत्रं स्यादिति वाच्यम्, अमावस्य कथमपि श्रेयस्मा- धनत्वाभावात् निवृत्तेः किंचित्साधनत्यागंभवाच द्रव्यगुणकर्मणामेव साधन- त्वनियमात्, ग्रन्धकृत्स्वयमेवाधिकरणान्ते "इदं चापरभेकदेशिनः प्रष्टच्याः' इत्यारभ्य “यो हि हिंसायामुटुक्ता प्रतिपेधवशान्निवनते न तं धार्मिक इया- चक्षते कि त्वऽधर्मानिवृत्त इत्येतावत्" इसन्तेन हिंसाऽभावादीनां धर्माभावत्वं वक्ष्यतीत्यनुसन्धेयम् । अर्थरूपेण श्रेयस्साधनरूपेण । प्रवर्तकवावरिति मान- कवाक्यावयवभूतपदोपस्थापितैः पदार्धरित्यर्थो मीमांसकमने पदार्थानामेव वा- पयार्थलकत्वस्वीकारात्, तदुक्तं ग्रन्धकृता स्वन्यायरत्नमान्यायाम तस्मान्न वारयं न पदानि साक्षाद्वावयार्थबुद्धि जनयन्ति, कि तु-। पदस्वरूपाभिरितः पदाथैः मलक्ष्यते ऽमाविति मिलतत" ॥ इति । असो-यावयार्थः । यपपि चोदनाशन्देन प्रवर्तकं निवर्तवं चोभयपियव वा- यमुच्यते तथाप्यर्षपदसांनिध्यादेव "यः प्रवर्तकन्दावलियन " इति लग्न ·समकागा- [गम: पाम २ नन्यपूर्वमेव श्रेगरमाधनम् ?, न, अनान्नर यापार मात्रत्वात् । तस्माद यागादिरेव श्रेयरमाननम्ण म. मः, तद्रूपाभावाच्न न शूद्रकृतस्य धर्मापत्तिः। नोद- गमरमम) (समम ) अन्तःकरणारयादी नागनागां न नेतमः। (नेता) (UTTAR ( जनमनम) पुद्गलेगु च गुण्णे नृगुणेऽपूर्नजन्मनि प्रयोगो धर्मशब्दस्य न दृष्टो न न साधना- गुरुपार्थस्य ते ज्ञातुं शायन्ते चोदनादिभिः ॥” इति । ननु कार्यात्पत्त्यऽव्यवहितपूर्वकाले कारणेन भवितव्यं तत्र स्वर्गादिफ- लस्य कारणं धर्म एव तथा च यस्यैव स्वर्गायुत्पत्त्यव्यवहितपूर्वकालभावित- मर्हति तस्यैव धर्मत्वं युक्तं न चैतद यागादौ क्षणविनाशिनि संभवति यागा- ग्रुत्पन्नमपूर्व तु स्वर्गाद्युत्पत्तिपर्यन्तं तद्भोगर्पयन्तमीप वा स्थातुमर्हतीति त- स्येव धर्मत्वं युक्तमिति प्रभाकरः शकते-नन्विति । उक्तं च मामाकरैः-"क्रिया क्षणविनाशिनी न कालान्तरभाविनः स्वर्गादेः साधनायोपपद्यत इति काला- न्तरावस्थायि क्रियातो भिन्न कार्यमऽपूर्व लिहादयो बोधयन्तीति स्थितम् ।" तथा-"क्रिया हि क्षणिकत्वेन न कालान्तरभाविनः । स्वर्गादेः साध्यमानस्य समर्था जननं प्रति ॥ इष्टस्याजनिका सा च नियोज्येन फलार्थिना । कार्यत्वेन न संवन्धमर्हति क्षणभगिनी ॥ तस्मानियोज्यसंयन्धसमर्थ विधिवाचिभिः । कार्य कालान्तरस्थायि क्रियातो भिन्नमुच्यते ।।" इत्यादि । परिहरनि-नेति । हेतुमाह-अवान्तरेति । यागादिभिः स्वर्गादौ जननीये यागादीनामपूर्व व्यापाररूपमस्ति व्यापारवत एव कारणस्य साधनत्वात्करण- वादिति नापूर्व धर्मः किं तु यागादिरेव धर्मस्तदेवाह-तस्मादिति । यागादी- नामपि यद् धर्मत्वं तत् श्रेयस्साधनरूपत्वेनैवास्ति । अत एव शूद्रकृतस्य या- गादेः श्रेयस्साधनलाभावाद् धर्मत्वं न भवतीत्याह-तद्रूपेति । तदुरूपाभावा- तू-श्रेयसाधनरूपत्वाभावात् । श्रेयस्साधनस्यैव धर्मत्वस्वीकारात्, चोदनालक्ष- णमात्रस्य-ज्योतिष्टोमादेरिव हिसातदभावादेरपि धर्मत्वंनप्रसज्येतेति द्वितीयसूत्रे सूत्रकारेणार्थशब्दो धर्मस्य विशेषणत्वेनोपन्यस्तः-"चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः" ·मर्थपदसार्थक्यम्] शास्त्रदीपिका। नालक्षणमात्रस्य धर्मत्वं माभूदित्यर्थशब्देन विशेष्यते। चोदनाशब्देन च प्रवर्तकं निवर्तकं च वाक्यमुच्य. ते ततश्च निषेधवाक्यैः " न हिंस्यात् " इत्यादिभिर- नर्थत्वेन लक्ष्यमाणानां हिंसादीनामपि धर्मत्वं स्यात् तव्यावृत्त्यर्थ य एवार्थरूपेण प्रवर्तकवाक्यैर्लक्ष्यते त- स्यैव धर्मत्वं वक्तुमर्थग्रहणम् । . इति, एतदाह-चोदनालक्षणेति । चोदनापदार्थमाह-चोदनाशब्देति, चोदनाशब्देन प्रवर्तकं निवर्तकं च वाक्यमुच्यने तत्र यथा प्रवर्तकवाक्यं प्रमाणं यस्मिन् स धर्मो यथा यागा- दिस्तथा निवर्तकं वाक्यं प्रमाणं यस्मिन् स धर्मो यथाऽहिंसादिरित्येवमऽहिं- सादीनामप्यर्थपदा भावे धर्मत्वं स्यात्, अत्यल्पमिदमुच्यते-"मा हिंस्यात्" इत्यादिप्रतिषेधवाक्यैरनर्थत्वेन लक्ष्यमाणानां हिंसादीनामपि धर्मत्वं स्यादित्या- ह- ततश्चेति । अर्थपदसत्त्वे तु स्वर्गादिश्रेयस्साधनत्वेन यागादीनामऽकरण- प्रत्यवायपरिहाररूपश्रेयस्साधनत्वेन नित्यानां कृतपापप्रक्षालनादिरूपश्रेयस्सा- धनवेन प्रायश्चित्तादिनैमित्तिकानां च धर्मत्वं भवति न हिंसातदभावादीनां श्येनादेश्चेत्यर्थः, तदाह- य एवेति। न च हिंसाभावस्यापि हिंसानित्तिरूपत्वे- न श्रेयःसाधनत्वाद्धर्मत्वं स्यादिति वाच्यम्, अभावस्य कथमपि श्रेयस्मा- धनवाभावात् निवृत्तेः किंचित्साधनत्वामभवाच द्रव्यगुणकर्मणामेव साधन- त्वनियमात, ग्रन्थकृत्स्वयमेवाधिकरणान्ते “इदं चापरमेकदेशिनः प्रष्टच्या" इत्यारभ्य “यो हि हिंसायामुटुक्तः प्रतिषेधवशान्निवर्तते न तं धार्मिक इसा- चक्षते कि त्वऽधर्मान्नित्त इत्येतावत्" इसन्तेन हिमाऽभावादीनां धर्माभावत्वं वक्ष्यतीत्यनुसन्धेयम् । अर्थरूपेण श्रेयस्साधनरूपेण । प्रवर्तकवाक्यैरिति प्रवन- कवावयावयवभूतपदोपस्थापितैः पदार्थैरित्यर्थो मीमांमकमते पदार्थानामेव वा- क्यार्थलक्षकत्वस्वीकारात्, तदुक्तं ग्रन्यकृता स्वन्यायरत्नमालायाम् तस्मान्न वाक्यं न पदानि साक्षाद्वाक्यार्थबुद्धिं जनयन्ति, किंतु-। पदस्वरूपाभिहितैः पदार्थैः संलक्ष्यते ऽसाविनि मिद्धमेनन्" ।। इति । अमौ-वाक्यार्थः । यद्यपि चोदनाशब्देन प्रवर्तकं निवर्तकं चोभयविधमेव वा- क्यमुच्यते तथाप्पर्धपदसांनिध्यादेव "यः प्रवर्तकवाक्यलक्ष्यने " इनि लब्धम्, m- ·१२ समकाशा- [प्रथमः पादः सू० ० भाष्ये च श्येनादिग्रहणं तत्साध्यहिंसादिलक्षणा- र्थम् । उपरिष्टात्-"हिंसा हि सा सा च प्रतिषिन्हा" इति विवरणात् । केचित्तु-लक्षणां परिहरन्तः श्येनादिस्वरूपमेवार्थ- पदस्य व्यावत्यै मन्यन्ते, तेपामेव "नैव श्येनाद्यः क- तव्या विज्ञायन्ते" इति विधेयत्वनिराकरणेन प्रतिपे- धविषयत्वसमर्थनात् । कथं पुनस्तेषां विधेयत्वं निरा- क्रियते ? तत्राहुः यस्य हि विधिः स्वसियन्यथानु- निवर्तकवाक्यरूपचोदनाप्रमाणकानां हिंसातदभावादीनामर्थवाभावात् । प्रवर्त- कवाक्यरूपचोदनाप्रमाणकस्यापि श्येनादेश्चानर्थत्वान्न धर्मत्वमिति सिद्धान्तः । भाष्ये चेति। "कोऽनर्थः ? यः प्रत्यवायाय श्येनो वज्र इपुरित्येवमादिः" इति भाष्ये श्येनादिग्रहणं श्येनादिसाध्यहिंसादिलक्षणार्थमस्ति श्येनादीनां खरूपेणानर्थत्वाभावात स्वसाध्याहिंसादिफलकत्वेन वा स्वसाध्यहिंसादिद्वारा वाऽनर्थत्वात् । श्येनादीनां श्येनादिसाध्यहिंसाग्रुपलक्षकत्वे भाष्यमैव प्रमाण- यति-उपरिष्टादिति । "कथं पुनरसावनर्थ" इति भाष्येण श्येनादेरनर्थत्व- कारणं पृष्ट्वा "हिंसा हि सा" इति समाहितं, न च श्येनादीनां हिंसारूपत्वं तस्माज्ज्ञायते श्येनादिग्रहणं तत्साध्यहिंसाधुपलक्षणकमित्यर्थः। प्राभाकरास्तु श्येनादिग्रहणस्य तत्साध्यहिंसाग्रुपलक्षणार्थत्वे लक्षणा- वृत्त्याश्रयणाद् गौरवं स्यादिति साक्षाच्छ्येनादीनामेवार्थपदव्यावर्त्यत्वं वद- न्ति हिंसाग्रुपायानां श्येनादीनां व्यावृत्त्या तत्साध्यहिंसादीनामर्थादेव व्या- त्तिलाभाल्लक्षणाश्रयणस्यान्याय्यत्वादित्याह-केचित्त्विति । तेषामेव श्येना- दीनामेव नैवेत्यादि भाष्येण प्रतिपिद्धत्वसमर्थनादित्यन्वयः । ननु श्येनादी- नामेव साक्षात्प्रतिपिद्धत्वे विधेयत्वं न स्यात् प्रतीयते च यजेतेति लिङा वि- धेयत्वं तत्केन प्रकारेण श्येनादीनां विधेयत्वं निराक्रियत इति पृच्छति भा- हः-कथमिति । उत्तरमारभते-तत्राहुरित्यादिना । एतदेवोपपादयति-यस्येत्या- दिना । यस्य हि कर्मणो विधिरन्यथा-रागादिना नोपपद्यते किं तु स्वय. मेव स्वानुष्ठानमाक्षिपति यथा नित्याग्निहोत्रविधिः तत्र रागादिना प्रत्त्यभा- ·अर्थपदे प्राभाकरमतम्] शास्त्रदीपिका। पपत्त्याऽनुष्ठानमाक्षिपति तदिधेयमित्युच्यते, काम्येषु च कर्मसु कामनावशादेव प्रवृत्तिसिद्धेस्तत एव विधिः सिद्ध्यन्नऽन्यथानुपपत्त्यभावान्नस्वयमनुष्टानमाक्षिपति। ननु कर्तव्यतावोधनमेव प्रवर्तनं कर्तव्यता च वेदे यागस्य लिडैव वोधितेति कथमविधेयत्वम् ? । सत्यम्, न तु यागस्य कर्तव्यता लिङाऽभिधीयते, स्वार्थस्य कर्त- ? वात् तत्-नित्याग्निहोत्रादिकं विधेयमित्युच्यते । नैवं श्येनादावस्ति तत्र रागेणैव प्रवृत्तिसम्भवात्तदाह-काम्येष्विति । काम्येषु कर्मसु-स्येनादिषु कामनावशादेव-रागेणैव प्रवृत्तिसिद्धेस्तत एव-रागत एव सिद्ध्यन् विधि- ने स्वयमनुष्ठानमाक्षिपति किंवन्यथानुपपत्त्यभावात्रागादिना भत्त्युपपत्ति- सम्भवाद् रागादिना श्येनादौ प्रवृत्तिर्नोपपद्यत इति वक्तुमश्यक्यत्वाद्राग एव श्येनाद्यनुष्ठानमाक्षिपतीति न श्येनादीनां विधेयत्वमित्यर्थः । फलही- नानां निसनैमित्तिकानामेव कर्मणां विधेयत्वमस्ति तत्र वेदाज्ञावशादेव प्रह- त्तेः । सफलानां कर्मणां विधेयत्वं नास्ति तत्र रागतः प्रवृत्तिसंभवादिति न श्यनादीनां विधेयत्वमिति भावः। उक्तं च प्राभाकरैः-"यद्यपि जीवनमन्तरङ्गं नित्यं च तथापि तस्मिन्नियोज्यविशेषणे समाश्रीयमाणे विधेरपरमनुष्टानाक्षे- पकत्वं कल्पनीयं काम्ये त्वधिकारिविशेषणे तदतियैव मधाने प्रवृत्तेर्विधेर- नुष्ठानाक्षेपकत्वकल्पना न कर्तव्या।" इति । नतु तवानेन कथनेन-यस्य विधिः प्रवर्तकस्तस्य विधेयत्वमिति सिद्धं तत्र प्रवर्तनं नाम कर्तव्यतावोधनमेव कर्तव्यता च वेदे यागस्य लिडैव वो- धितेति कथं श्येनादीनामविधेयत्वं प्राप्तमिति भाट्टः शङ्कते-नन्विति । उत्तर- माह-सत्यमिति । सत्यं कर्तव्यतावोधनमेव प्रवर्तनं कर्तव्यता च लिडैब वो- ध्यते तथापि न यागस्य कर्तव्यता लिङा वोध्यते, किं तु स्वार्थस्य अपूर्वस्यै- व कर्तव्यता लिङा चोध्यतेऽपूर्वस्यैवालौकिकस्य सम्पादनीयत्वात् । याग- स्तु तस्य अपूर्वस्य विपयः करणं च तत्रापूर्वनिप्पादकत्वेन कृतिव्याप्यता- द् यागस्य करणत्वं कृसभिनिर्व,पूर्वावच्छेदकत्वेन च विपयत्वं सोयं क- तव्यतात्मा कर्तव्यतैवात्मा स्वरूपं यस्य सः, कर्तव्यतां त्यक्त्वाऽपूर्वस्य नि- रुपयितुमशक्यत्वात् कर्तव्यतात्मा, नियोगार्थ नियोगलक्षणोर्थः पदार्थः ·me + +7 Errform y +7 irrr... " मोTTrain for Primar Tik तीन माहेशान irrent मानते frame fair ने दिनविमिति : iinfमति। BRAEBAREntrwake-2-24. AN kिimtriyar, HTTA पागं मितालो. time -- htोजियोग मायाप : " . ए . ने मोनादीनां समादेवानगनीति. मोनाति न पाहीना . मागम सेनादीनां विनातीनिमिदं तक दिगा . निविमायामिसन मातीनि नमाने नादिल्याम्पsiपरम्पयनगियर्थः । अगंभार:-"मा हिम्पागा भूतानि" इति मायेन मीमांग की हिमापा निषिदलानगम्य व शत्रपरण। फलानि गिालकला- पहनादीनामपि निविषय प्राप्तं तेन चानवापिति ओगाटिन्याया- थार्थपदा । यथा न प्राभाकरेगम्य विषयन्त्र करणलं च प्रतिपादित त- गवणात्र व्युत्पत्त्य पदार्यते, तथा युक्तम-"क्रिया विनाशिनी न का- लान्त यिनः पादः माधनायोपपद्यते इति कालान्तरस्थायि कियातो भि- नं कार्यमपूर्व लिटादयो बोधयन्तीति स्थितं, कार्य च कृतीगितगुन्यत इति, कृतिरात्मव्यापारः पुम्पपयत्न इत्यनान्तरम, चेतनश्वात्मा कार्य बोध्यत- याऽन्वयमुपति, न चान्यव्यापाराभिनिवर्त्यमऽन्यः स्वसम्बन्धितया कार्यत्वेन संवेदयितुमलमित्यात्मनो मानममत्यक्षसमधिगमनीयः प्रयत्नः स्वव्यापारः, अतस्तनिवर्त्यमेवापूर्व कार्यमाऽऽत्मा मन्यते, मयत्न एव भवितव्येऽपूर्व प्रयोज- कभृतस्य भावयितुरात्मनो व्यापार इति भावनाशब्देनोच्यते । तस्य तथा- विधस्य कार्यस्य नूनं केन चिद्भावार्थेनावच्छेदो न हि प्रयत्नो भावार्थमन्त- रेणास्ति सर्वो हि पुरुषप्रयत्नः कंचिद्भावार्थमवश्यमाश्रयति तेन विना तद- ·उक्तप्रभाकरमतखण्डनम्] शाखदीपिका । नत्रेदं वक्तव्यम् कस्मिन्नंशे तेपां व्यावृत्तिरिति । धर्मत्वे ? इति चेत् ?, न, तत्स्वरूपानभिधानात् । इदं हि मूत्रं वेदार्थस्य कार्यत्वप्रतिपादनार्थ न कर्मस्वरूपलक्ष- भावात तेन प्रयत्नाविनाभावी भावार्थः (यागः ) प्रयत्नाभिनिर्वर्त्यमपूर्वम- वच्छिनत्ति, अवच्छेदकतयैव विषयभावम ( विषयत्वम् ) यत्रैव हि यो भव- ति नान्यत्र म नस्य विषय इति विषयविदः, अनन्यत्र विषयार्यः. अत एवं भाव्य एवार्थो विपयो भाव्यस्यैव पुम्पन यत्नगोचरन्वान् । म व विषयी- भृतभावार्यावच्छिन्नो विध्यर्थः कार्यात्मा प्रनीतः करणमितिकर्तव्यतां चापेक्षते, अन्यत्रापि माध्य दर्गनात. नत्र म एव भावार्थो विषयीभूतः करणमिन्यत्र- मीयते कृतिव्याप्यन्वाद यो हि यया कृत्याऽन्यायपनया विपरी क्रियते म एव नत्र करणं यथा पन्शुरुधमननिपाननाभ्यां काटगीभवनलक्षण- कार्य प्रनाम्यां व्याप्यमानम्नयोग्य द्विवाभवनलमणफलावदेवी- करणव्यपदश्ययोटिदिधानुवाच्ययोः करणं नहायऽनिमय- नन्यायपानो भावार्थग्नरिमन्नेव प्रयन्नऽपूर्वभावना वास दिदि- पनीभूतम्य वारणता इन्न नहिं दर्गपूर्णमामाभ्यामिन्यत्र नन्नयन न. त्रण व प्रतिपयनुबन्धन्वाद्रिपयभावग्यकन्यादकमेव बर्ष पद :- दानकर्तव्यतासम्बन्धी न ग्यान. उज्यने - नम:' मानिनां वचः. चंदव विषयीभृतं नदेव कारणं नान्यतिल !::.. दि । विस्तयाकरण तान्य इन्यपरा यने । प्रभाकाग्मतं पगवानगपत्रमत-तमियादिना । अगर यमपदम" ना बनाया ? काग्मिदा नेपा। वि. मनावीना धावाया गया विकास मा-मिति चनादीनां : निप:यायपि न माया, एर मायनात मान ए, पर ग: ममानिन , Koi २५ मि. मा. 1 - * ·९६ समकाशा- [मयमः पादः मू० ०२ णार्थ यतः श्येनादीनां धर्मत्वं मा प्रसाक्षीदित्यर्थप- देन व्यावृत्तिः क्रियेत । यदि परं कार्यत्वव्यावृत्तिः स्यात्सा चायुक्तेत्युक्त प्राक् । भवतु वा वाक्यभेदाङ्गीकारेण धर्मलक्षणार्थ- मपि सूत्रं तथापि चोदनालक्षणपदेन कार्यात्मकमपू- मुद्दिश्य तस्य धर्मत्वमुच्यत इति वो मतम्, तत्र - हि सूत्रं तव मते वेदार्थस्य कार्यत्वप्रतिपादनार्थ न धर्मस्वरूपप्रतिपादनार्थं यतः येन श्येनादीनां धर्मवं मा प्रसज्यतेत्यर्थपदेन श्येनादीनां व्याटत्तिःक्रियेत । यदि सूत्रस्य धर्मस्वरूपप्रतिपादकत्वं स्यात्तदार्थपदेन श्येनादीनां व्यात्तिः स्यादपि नैवं तव मनेस्तीति भावः । प्रभाकरमतं पूर्वमेवोक्तम्-"चोदनालक्ष- णशब्देन कार्यमुच्यते धर्मशब्देन वेदार्थः" इति (४७) तदेवात्राप्यनुसन्धेयम् । ननु नार्थपदेन श्येनादीनां धर्मत्वव्यात्तिरुच्यते येनोक्तदोपः स्यात् किं तु कार्यत्वव्यात्तिरुच्यते यथा-योर्थात्मको वेदार्थः स कार्य रूप इति सूत्र- स्वारस्याद् वेदार्थस्य श्येनादेरर्थात्मकत्वाभावान्न कार्यत्वमिति प्राप्तमिति द्विती यपक्षं शङ्कते-यदीति । परिहरति-सा चेति । सा-कार्यत्वव्याटत्तिरयुक्ता इत्युक्तं प्रागिति-"अथोद्देश्यवेदार्थविशेषणम्(अर्थपदम्) ? ततोयमार्थो भवति- योऽर्थात्मकोऽभ्युदयात्मको वेदार्थः स कार्यरूपस्ततश्च श्येनादिनियोगानां निषिद्धफलत्वेनानभ्युदयरूपाणां कार्यता न स्यात्, मा भूदिति चेन्न तेपामपि लिङा कार्यतावगमात्" इत्यादि (६०६१ पृष्ठयोः )पूर्वमेवोक्तम् । ननु “पूर्वसूत्राद् वेदाथपरं धर्मपदमनुपज्य-चोदनालक्षणो वेदार्थ इ- त्येकं वाक्यम्, अर्थो धर्म इत्यपरं वाक्यम्" इत्येवं यन्मया (६२)पूर्वमुक्तं तदनु- सारेण वाक्यभेदमगीकृत्य सूत्रं धर्मलक्षणार्थमपीति व्याख्यास्यामस्तथा च यथा तव मतेप्यनेनैव सूत्रेण धर्मस्वरूपं ज्ञात्वाऽर्थपदेन हिंसादीनां व्यावृत्तिः क्रियते तथा मन्मतेप्यनेनैव सूत्रेणात्मकस्य धर्मत्वं ज्ञात्वार्थपदेन श्येनादीनां व्यात्तिः क्रियते इत्याशङ्याह-भवतु वेति । निराकुर्वन्नाह-तथापीति । चो- दनालक्षणपदेन कार्यात्मकमपूर्वमुद्दिश्य तस्य अपूर्वस्य सूत्रेणानेन धर्मत्वमु- च्यते इति हि वा-युष्माकं प्राभाकराणां मतमस्ति, यदा ह्यपूर्वस्यैव धर्मत्वं तदा श्येनयागजन्यापूर्वस्यैवार्थपदेन धर्मत्वव्यात्तिर्युक्ता न तु श्येनादेः, नि- ·ર ·[Tr: rrrrr : * गार्ग गतः इगेनादीनां धर्म मा प्रमादिता देन च्यात्तिः किंगत। गदि पर कार्यवन्गायतिः समात्मा नागुलोन्ग प्रारू । भवतु गा नानाभेदागीकारेण धर्मला मपि गूनं तथापि गोदनालापदेन कार्यात्मसमपू. र्यमुद्दिश्य तस्य धर्मत्वमुच्यत इति यो मतम्, तर हि मूत्रं तन मते वेदास्य कार्गतप्रतिपादनान धर्मम्वरूपपतिपादनार्थ गत:- गेन इगेनादीनां धर्मतं मा प्ररागतेयपदेन गेनादीनां गारतिक्रियेत । गादे मूत्रस्य धर्मस्वरूपप्रतिपादकतं स्यात्ततापदेन शेनादीनां व्याटतिः स्यादपि नैनं तत्र मतेस्तीति भावः । प्रभाकरमतं मोक्तम्-"नोदनालक्ष- णशब्देन कार्यमुच्यते धर्मशब्देन वेदार्थः” इति (४७) तदेवात्राप्यनुसन्भेयम् । ननु नार्थपदेन श्यनादीनां धर्मवच्यातिन्यते गेनोक्तदोषः स्यात् कि तु कार्यवग्यारतिरुच्यते यथा-योर्यात्मको वेदार्थः स कार्य रूप इति सूत्र- स्वारस्याद् वेदार्थस्य श्येनादेरर्थात्मकत्वाभावान्न कार्यत्वमिति प्राप्तमिति द्विती यपक्षं शङ्कते-यदीति । परिहरति-सा चेति । सा-कार्यत्वव्याटतिरयुक्ता इत्युक्तं प्रागिति-"अयोदेश्यवेदार्थविशेषणम्(अर्थपदम्) ? ततोयमार्थो भवति- योऽर्थात्मकोऽभ्युदयात्मको वेदार्थः स कार्यरूपस्ततश्च श्येनादिनियोगानां निपिद्धफलत्वेनानभ्युदयरूपाणां कार्यता न स्यात्, मा भूदिति चेन तेपामपि लिङा कार्यतावगमात्" इत्यादि(६०६१ पृष्ठयोः )पूर्वमेवोक्तम् । ननु “पूर्वमूत्राद् वेदाथपरं धर्मपदमनुपज्य-चोदनालक्षणो वेदार्थ इ. त्येकं वाक्यम्, अर्थो धर्म इत्यपरं वाक्यम्" इत्येवं यन्मया (६२)पूर्वमुक्तं तदनु- सारेण वाक्यभेदमगीकृत्य सूत्रं धर्मलक्षणार्थमपीति व्याख्यास्यामस्तधा च यथा तव मतेप्यनेनैव सूत्रेण धर्मस्वरूपं ज्ञात्वाऽर्थपदेन हिंसादीनां व्यावृत्तिः क्रियते तथा मन्मतेप्यनेनैव सूत्रेणार्थात्मकस्य धर्मत्वं ज्ञात्वार्थपदेन श्येनादीनां व्यात्तिः क्रियते इत्याशङ्याह-भवतु वेति । निराकुर्वन्नाह-तथापीति । चो- दनालक्षणपदेन कार्यात्मकमपूर्वमुद्दिश्य तस्य =अपूर्वस्य सूत्रेणानेन धर्मत्वमु- च्यते इति हि वा=युष्माकं प्राभाकराणां मतमस्ति, यदा ह्यपूर्वस्यैव धर्मत्वं तदा श्येनयागजन्यापूर्वस्यैवार्थपदेन धर्मत्वव्यायत्तियुक्ता न तु श्येनादेः, नि-

·No text on this page.

·५८ [ur tir Rite: गोपदिश्यते " इति नोगम "नव गेनादयः कगा विज्ञापन" इति चोत्तरमापूर्वनिपगं स्यात् । न न ना फर्तव्यत्वं शक्यते नारगितुं कार्यस्लभानत्वात् । एवं च पागकर्तन्गनानिषेधार्थमिदं भागमङ्गीकरण गत् तत्समाधानाग प्रगत्यते-'कर्नगतानिपगो हि नि- गोगो न पुनस्तस्य कर्तगतामाह ' इति तदपाकम् । काम्येष्यपि निभिरेव प्रवर्तको न फलं तस्य वि- स्मिन्निति । अर्थपदेन श्येनायपूर्वस्य न्यायत्तिपो हि-"कयं पुनरमी" "नै श्येनादयः " इति पूर्वपक्षोत्तरपक्षम्पं भाष्यदयं अपूर्नविषयकं स्यात् । “नैव श्यनादयः" इति भाष्येण च श्येनापूर्वस्यैव कर्तव्यतापरिहारः कृतः स्यात्, न चापूर्वस्य कर्तव्यतापरिहारः संभवत्यपूर्वस्य कर्तव्यतामावसरूपलादित्याह- न चेति । तस्य-अपूर्वस्य । सिद्धान्तान्तरं पराकर्तुमाह-एवं चेत्यादिना “नैव श्येनादयः कर्तव्या विज्ञायन्ते " इति भाप्येण न हि हिमादिफलकस्य श्येनादिमावस्यैव कर्न- व्यता पराक्रियते किं तु यागमावस्य तथा चापूर्वस्यैव कर्तव्यता प्राप्ता इत्ये- वमभिप्रायकमिदं भाप्यमित्यजीकृत्य, उक्ताभिप्रायममाधानाय यत् प्रय- त्यते-"कर्तव्यताविपयो हि नियोगः" इत्यादि तदऽपार्थकमित्यन्वयः। कर्त- व्यतेति-कर्तव्यताया विषयो नियोगोऽपूर्वमेवास्ति तथापि न तस्य-नियो- गस्य कर्तव्यतामाह भाप्यकारः किं तु " कोर्थः ? यो निश्रेयसाय ज्योतिष्टो- मादिः" इत्यनेन यागस्यैव कर्तव्यतोक्ता तत्र यथा मुखसंपादकसामग्रीनि- हस्य मुखसंपादकत्वस्य सुखसामग्रीसंपादके तत्कारणे धने उपचारस्तथा या- गज्यन्यापूर्वनिष्टायाः कर्तव्यताया अपूर्वसंपादके तत्कारणे यागे उपचार इति प्राभाकराभिप्रायस्तदपार्थकम्-पूर्वोक्तेनैवेदं पराहतमित्यर्थः । उक्तं च (९७५) यदि चापूर्वमेव " इत्यादिना । यदुक्तम्-"काम्येपुच कर्मसु कामनावशादेव प्रवृत्तिसिद्धेः (९३)इत्यादि तत्पराचष्टे-काम्येष्वपीति, काम्येष्वपि कर्मसु विधिरेव प्रवर्तको न तु फलं तस्य-फलस्य उत्पत्तेर्विध्यधीनत्वेन यागापेक्षाभावात् " ज्योतिष्टोमेन स्वर्ग- कामो यजेत" इति विधिसत्त्व एव स्वर्गोत्पत्तिः सम्भवति विध्यभावे च ज्यो- ·सर्वकर्मसु विधेः प्रवर्तकत्वम् ] शास्त्रदीपिका । ध्यधीनोत्पत्तिकत्वेन यागापेक्षाभावात् । विधिस्तु यागाधीननिष्पत्तित्वाद् यागमनुष्टापयतीति युक्तम् । यदि च विधिरप्रवर्तकः काम्येषु स्याद् इतिकर्तव्य- ताप्यविधेया स्यात् तस्यामपि फलतं एव प्रवृत्तिसिद्धेः साङ्गप्रधानसाध्यत्वात् फलस्य । वक्ष्यति हि-"तयुक्त तु फलश्रुतिस्तस्मात्सर्वचिकीर्पा" इति। ततश्चाग्नीपो- मीयहिंसाया अपि विध्यभावेन निषेधविपयत्वात् त- युक्तस्य ज्योतिष्टोमस्याप्यनर्थत्वापत्तेः "कोर्थः ? यो निश्रेयसाय ज्योतिष्टोमादिः" इतिभाष्यानुपपत्तिः । तिष्टोमेनापि कथं स्वर्गोत्पत्तिः सम्भाव्यत ? अन्यथा श्येनेनापि स्वर्गः स्यात् यदि काम्येषु कर्मसु फलमेव प्रवर्तकं स्यात्तदा फलस्य स्खविपयकरागद्वारैव प्रवर्तकत्वसम्भवात् प्रवर्तकत्वं रागस्यैव स्यान्न तु विधेः न चैवमस्ति फलस्या- प्रवर्तकत्वादिति भावः । किं वा फलशब्दस्य तस्येतिशब्दस्य च फलवि- पयकरागपरत्वं ज्ञेयं पूर्वपक्षिणा काम्येषु रागस्यैव प्रवर्तकत्वस्वीकारात् । विधिसत्वे एवं रागो भवति रागस्य यागापेक्षा नास्तीत्यर्थः तस्याद्विधिरेव प्र- वर्तकः । विधि परित्यज्य तजन्ये रागे प्रवर्तकत्वाश्रयणस्यान्याव्यत्वात् । यागस्वरूपनिष्पत्ति विनापि रागस्वरूपनिप्पत्तिः सम्भवति विधिस्वम्पनि- प्पत्तिस्तु यागस्वरूपनिप्पत्ति विना न सम्भवतीति विधिरेव स्वस्वरूपनिप्प- त्तये प्रवर्तक इत्याह-विधिस्त्विति । विपक्षे वाधकमाह-यदीति, यदि विधिर्न प्रवर्तकः फलं राग ए- व वा प्रवर्तकस्तदा सागस्यैव प्रधानस्य फलप्रदत्वनियमाद् विधेरप्रवर्तक- त्वेन प्रधानयागस्याविधेयत्वमिवाङ्गभूतेतिकर्तव्यताया अपि विधेयत्वं न स्यात्तवापि रागत एव प्रवृत्तिमम्भवात् । तनश्च इतिकर्तव्यतामहिनमा- गयागे रागादेव प्रवृत्तेः अग्नीपोमीयहिंसाया अपि अविधेयलेन निषेध- विपयत्वं प्राप्त तेन चानत्वं प्राप्तं ततश्चानभूनाग्नीपोमीयहिमामहितम्य ज्योतिष्टोमस्याप्यनर्थत्वं प्राप्नुयात् ततश्च "कोर्थो यो नियमाय" इत्या- दिभाष्येण यज्ज्योतिष्टोमादेरर्थत्वम-निश्रेयसार्थत्वमुक्तं तदनुपपन्न म्यान । उक्तरीत्या तव मतेन ज्योतिष्टोमादेरप्यनर्थत्वमाः। अनर्थभृताङ्गमहिनस्य

·No text on this page.

·हिंसाप्रतिषेधवैरूप्यखण्डनम्] शास्त्रदीपिका । १०१ तदिदं घालसंमोहनम्, नविशेषेणापि प्रतिषेधे धैरूप्यम् । यदि हि क्रत्वर्थत्वपुरुषार्थत्वरूपं विशेषेणो- दिश्य प्रतिषेधः क्रियेत ततः स्यादपि वैरूप्यं प्रतिषे- ध्योपस्थापितक्रतुपुरुषगोचरत्वात् प्रतिषेधस्य । यदा तु हिंसामात्रमुद्दिश्य प्रतिषेधः क्रियते तदास्य किं वै- रूप्यम् । तद् यथा-या भोजनार्थ मांसोत्पादने हिंसा या च वैरनिर्यातनार्थतया साक्षात् पुरुषार्था तस्यामु- भय्यामविशेषेण प्रतिषिध्यमानायामपि नास्ति वैरू प्य- म्, एवमिहापि । इतरथा तत्रापि भोजनागता पुरुषा- रूप्यं स्यादेकस्य च विधेः क्रतुपुरुषार्थोभयार्थत्वस्यान्याय्यत्वादित्याह-अ- विशेषेत्विति । उपसंहरति-तस्मादिति । पुरुपार्थानामेव हिंसानामिह-माहिस्या- दिति वाक्ये प्रतिषेध इति नास्य क्रत्वर्थहिंसायां मतिरिति नानीपोमीयहिं- सायाः प्रतिषेधविपयत्वं तथा च न तयुक्तस्य यागस्यानर्थत्वमिति भावः । परिहरति-तदिदमित्यादिना । नहीति-अविशेषेण सामान्यतः प्रतिपे- धस्य प्राप्तस्य पुरुषार्थक्रत्वर्थोभयहिंसायां प्रवेशे वैरुप्या ऽसंभवात् । अवैलू- प्यसमाधानाय वैरूप्यस्वरूपमाह-यदि हीति । " यदि हि क्रत्वर्थपुरुषार्थ- विशेषानुद्दिश्य " इति पाठान्तरम् । हिंसायाश्च क्रत्वर्थत्वात् पुरुपार्थत्वाच क्रतुपुरुपोपस्थापकत्वं विज्ञेयम् । तव यदि ऋत्वर्थतं पुरुषार्थत्वं चोभयं वि- शेपतस्तत्तद्रूपत्वेनोद्दिश्य प्रतिषेधः क्रियेत तदा प्रतिपेधस्य प्रतिपेध्यया हिसयो- पस्थापितौ यो ऋतुपुरुपावुभौ तद्गोचरत्वात्स्यादपि वैरूप्यं, नैवमस्ति, किंतु सामान्यतो हिंसामावमुद्दिश्य प्रतिषेधः क्रियते "मा हिंसात्सर्वा भृतानि" इनि, तस्मान्नास्ति वैरूप्यं ततश्चानीपोमीयहिंसायामपि प्रतिपेधस्य प्रवेशेन तस्याः प्राप्तमनर्धत्वमिसाह-यदेति । वैरूप्याभावे दृष्टान्तमाह-तद्यथेति । लोकैपि द्वि- प्रकारा हिंसा भवति-एका भोजनार्थं मांसोत्पादनविपया द्वितीया च वैर- निर्यातनाय साक्षात्पुरुपार्या फलभूता-शत्रुमारणरूपा तयोरुभयोरपि प्रवेगे यथा न प्रतिपेधस्य वैरूप्यं तथाऽनीपोमीयादिक्रत्वर्दिमायामपि प्रनिशेध- स्य प्रवेशेपि न वैरूप्यमित्याह-एवमिति । इहापि = क्रत्वर्थपुरुपार्थोभयहिमा- यामपि प्रतिपिध्यमानायां न वैरूप्यम् । विपक्षे वाधकमाह-इतरयेति, यदि

·No text on this page.

·सांस्यमतं तत्खण्डन च]] शास्त्रदीपिका । १०३ ननु सत्यपि विधेयत्वे विधेः क्रत्वर्थत्वात् प्रतिषेध- स्य च पुरुपार्थत्वाद्विषयभेदेनाविरोधान्न याधः । नही- दं विरुहं क्रतोर्हिसया भवितव्यं पुरुषस्य तु तदर्जने- विधायको विधिश्च " अग्नीपोमीयम्" इत्याद्यग्नीपोमीयादिहिंसाविशेषविपयः मा हिंस्यात् " इत्यादिप्रतिषेधश्च सामान्यविषय इति, सामान्यविशेषभावेन च विरोधे प्राप्ते सामान्यविधेरेव संकोचो भवतीति “मा हिंस्यात्" इतिप्र- तिपेधस्य यागागभूताग्नीपोमीयादिहिंसाभिन्नैव हिंसा पुरुषार्थरूपा विषय- स्तथा चाग्नीपोमीयादिहिंसायामुक्तमतिपेधस्य प्रवेशाभावान्नाग्नीपोमीयादि- हिंमानामनर्थत्वं न तरां तयुक्तस्य यागस्येति न “कोर्थो यो निश्रेयसाय ज्योतिष्टोमादिः" इति भाष्यस्यानुपपत्तिरिति भावः । निषेधा-"मा हिंस्या- त्" इनिनिषेधः । तद्विरोधात अग्नीपोमीयादिहिंसाविधिविरोधात् । हिंसा- न्तराणि अग्नीपोमीयादिहिंसाभिन्नानि हिंसान्तराणि । अवलम्बते-विपयी करोति । ननु यथा हि मद्यस्य रोगविशेषनिवृत्त्यर्थं वैवशास्त्रे पानमप्युक्तं धर्मशास्त्रे च पानप्रनिपेयोप्युक्तस्तव न परस्परं विरोधः पानोक्ते रोगनिवृत्त्यर्थतात् प्रतिषेधस्य च पुरपार्थत्वात विरोधाभावाच्च न पानोत्त्या पानानिषेधवाधः किं तु पीते हि प्रघे रोगनिवृत्तिरपि भविष्यति पानकृतो दोपोपि भविप्य- नि, तथा-"अग्नीपोमीयम्" इति हिमाविधिः क्रत्वर्थः “मा हिम्यात" इति हिमाप्रतिषेधः पुरुषार्थ इति क्रतुपुरुपार्यम्पविषयभेदात् न परस्परं विरोधः, विरोधो हि विपर्यक्ये सति भवति, विरोधाभावाध न “मा हिंस्यात्" इत्यम्य चाधः इसाह-नन्विनि । अविरुद्धत्वमेवाह-नहीनि । इदम् हिमपा प्रतु- भवति पुरुपार्थश्च हिंसापरित्यागेन भवतीति न परस्परं विद्धामन्यर्थः । किं या ऋदपकारकत्वमनर्थहेतुत्वं च न परस्परं विद्धमित्यर्थः. दया चानीयो- मीहिमाविधिना "मा हिस्यात्" इति पुरुषार्थप्रनिपेषम्य दाराभावादनी- पामीयहिंगायामप्यऽयं प्रतिपेधः प्रविशति, तथा पानीपानीहिला उर्वतो चामिद्भिरपि भविष्यति पापमपि भविष्यति, पागजन्यं समपि भविष्यति दिनाजन्यपापजन्य दुःग्यमपि भविष्पनि । तदुत्तम- पन्ने हि पुन- म्भारोपनीनवर्गसुधामासादावगाहिनः नारागः पापामोदितां दुग्दर- ·१०४ समकाशा- [प्रथम. पारसू ०५ नेति । सत्यम्-अङ्गविधिमात्राऽऽलोचनायां नास्ति वि. रोधः, ज्योतिष्टोमविधिस्तु साङ्गं प्रधानं पुरुषस्य वि. दधत् पुरुषार्थहिंसानिषेधमग्नीपोमीयहिंसायामवत- तिकणिकाम्" इति, तया-"न हिस्यादिति निपेभेन हिमाया अनर्थहेतुगावो ज्ञाप्यते न वक्रत्वर्थत्वमपि "अग्नीपोमीयं पशुमालभेत" इत्यनेन तु पशुहिंसायाः क्रत्वर्थत्वमुन्यते नानर्थहेतुत्वाभावस्तथा मवि वाक्यभेदप्रसङ्गात् न चानर्थहेतु- त्वक्रतूपकारकत्वयोः कश्चिद्विरोधो हिंमा हि पुरुपस्य दोपमावक्ष्यति क्रतो- श्वे पकरिष्यनीति" इति । युक्तचायं पक्षः, अत एव वैष्णवधौरेयैः पिष्टप- शुयाग आश्रितः । इत्येवं साझयवादी सम्मति प्रत्यवतिष्ठते-नन्वित्या- दिना । तद्वर्जनेन=हिंसापरित्यागेन पुरुपार्थभूतेन भवितव्यम् । परिहरन्नाइ-सत्यमिति । क्रत्यर्थत्वानर्थहेतुत्वयोः परस्परं न विरोध इति सत्यम्, किं वा हिंसया ऋतुर्भवति हिंसापरित्यागेन च पुरुषार्थो भवतीत्येतन परस्परं विरुद्धमिति सत्यम्, किं वा हिमाविधेः क्रत्वर्यत्वात् हिंमाप्रतिषेधस्य च पुरुषार्थत्वाद्विपयभेदान्नास्ति विरोध इति सत्यं तथापि योयं विरोधाभावः प्रतीयते सोगविधिमात्राऽऽलोचनायां प्रतीयते न सागमधानविध्यालोचना- याम् । अयम्भाव:-"अग्नीपोमीयं पशुमालभेत" इत्यङ्गविधिरेव यदा दृष्टस्त- दाऽग्नीपोमीयहिंसया यागो भवतीत्येतावन्मात्रं ज्ञातं भवति न त्वग्नीपोमीयहिं- साया अर्थत्वं वेटजनकत्वं वा प्रतीयते यागप्रकरणप्रविष्टाग्नीपोमीयहिंसावि- धिनाऽग्नीपोमीयहिंमाया यागसम्पादकत्वमात्रवोधनात्, यागसम्पादकत्व- स्याऽनर्थत्वस्य च नास्ति विरोधः सुरापानेन रोगविशेपनिवृत्त्यनर्थसम्पत्योरिव, विरोधाभावाच्च नाग्नीपोमीयहिंसाविधिना मा हिं स्यादित्यस्य प्रतिषेधस्य वाधः शक्यते कर्तु तथा च यागकर्तुहिंसाजन्यपापजन्यं दुःखमपि भवतीत्यादि श- क्यते वक्तुम् । यदा हि सागः प्रधानविधिरालोच्यते तदा त्वेवं विज्ञायते-वि- ध्युक्तेनानेन यागेन स्वर्ग भावयेदिनि, स्वर्गश्च पुण्येन भवतीति सागस्य या- गस्य पुण्यसम्पादकत्वं मानं पापसम्पादकत्वे हि यागेन नरक एव भवेत् । तत्र सागयागस्य पुण्यसम्पादकत्वे सिद्धे यागाडानामग्नीपोमीयादिहिंसादी- नामपि पुण्यसम्पादकत्वं प्राप्त तथा च प्रधानयागविधिना सहालोच्यमाना- ग्नीपोमीयहिसाविधिना त्वग्नीपोमीयहिंसायाः पुण्यजनकत्वमपि बोधितं मा ·पुन:प्रभाकरमतखण्डनम् ] शास्त्रदीपिका। रन्तं निरुणद्धि । न ह्यग्नीषोमीयहिंसां वर्जयता ज्यो- तिष्टोमः शक्यतेऽनुष्ठातुम् । तस्मादस्ति विरोध इति सामान्यस्य बाधः । विधौ त्वऽप्रवर्तके सत्यग्नीषोमी- यहिंसापि प्रतिषियेत। किमर्थं च श्येनस्य विधेयत्वं निराक्रियते ?, प्रतिपे- हिं स्यादितिप्रतिपेधेन च हिंसामात्रस्य पापजनक बोधितं पुण्यजनकत्व- पापजनकत्वयोश्च परस्परं विरोधात् “अग्नीपोमीयम्" इति हिंसाविधेः “मा हिं स्यात्" इति हिमाप्रतिषेधस्य च परस्परं विरोधः प्राप्तस्तत्र मा हिंस्या- दित्यस्य लौकिकहिंसायां सावकाशत्वात् “अग्नीपोमीयम्" इत्यस्य च नि- रवकाशवादग्नीपोमीयहिंसाविधिना मा हिं स्यादिति प्रतिषेधस्य वाधः क्रि- यने इत्यभिप्रायेणाह-ज्योतिष्टोमेति । पुरुपस्य-पुरुषमम्बन्धिनया पुरुपकर्तृक स्वर्गमम्पादनाय, साङ्गम् अग्नीपोमीयादिहिमासहितं, प्रधानम्-यागं विद- धानो ज्योतिष्टोमविधिरग्नीपोमीयादिहिंमायामवतरन्तम् प्रविशन्नं मा हिंस्या- दिनि पुरुपार्थहिमामतिपेधं निरुणद्धि-बाधने, यतोऽग्नीपोमीयस्मिां विना यागो न मम्पद्यते । यद्यग्नीपोमीयादिहिमापि प्रतिपिद्धा स्यात्तता नस्या अनर्धजनकत्वात् तत्संयुक्तस्य यागस्याप्यनर्थजनकत्वं म्याद यागे एगन्नी- पोमीयादिहिमायाः मत्त्वाद् यागस्य च नां विना मिझयभावादिन्यार-नही- ति । उपमंहरनि-तस्मादिति । विरोध इनि-विगेधरय मत्वात मागन्याय- मा हिस्यादिति प्रनिपेवस्याग्नीपोमीयर्हिगाविधिना वायः । मिजावांकन न्यायेन प्रभाकरमनं पुनः परिहरनाह-विधाविति । प्रभाकरमन विशेष नकत्वेन कामनावशादेव काम्येषु प्रवृत्तिस्वीकारे रानीपानीमीमारि मान- पिद्रा ग्यात्तथा च नदयुक्तयागस्यानर्धजनकात्वमेव मायाम म. रमाकाम्येप्वपि वर्मन विधेरेव प्रवर्तक स्वीकार्यम, विधः मददके दन. मकारेण नाग्नीपोमीयहिमा प्रतिपिला भवतीत्यर्थः । पुनरपि सिद्धान्ती भाइः मामाकरं परनि-विमतएट वर "नानादयः कर्नच्या विज्ञायाने " निभाग्येण नदीना नि नांमायते न तु येनादिपारम्य हिमागित, नत्र पनपन्न पर विमरतीनि च । न याद नातीनां विषयमा M + ·समकाशा . [प्रथमः पादः सू०भ०२ घसिद्धार्थमिति चेत् ?, कः प्रतिषेधः?, "न हिस्यात्सर्वा- भूतानि" इति। नायं निषेधः श्येने प्रवर्तते हिंसाविष- यत्वात् । श्येनफलं च हिंसा न श्येनः । तथा चोक्त- म्-"यो हि हिंसितुमिच्छेत्तस्यायमभ्युपाय इति हि तेगामुपदेशः" इति । कालिवाह-श्येनस्य कर्तव्यत्वे सति बलात्तत्फलमपि हिमा फर्नव्या भवतीति न निषेहुं शक्येत, अतः फ- नायनानिरामार्थ श्येनकर्तव्यता पलानिरस्यते इ. तिनदिदमसम्मरम्-गधैव हि श्येनापूर्वस्य कर्तव्य- 904 . T . A + TA है - मन प्रतिषतिपयलं न स्यादिति मतिषेधसिद्धार्थ विधे- मी गाना:-पतिपणेति । ननु श्शनादीनां प्रतिपेधसिद्धार्थ निगरियो ग का प्रतिरोध इति पुनः पृच्छति सिद्धान्ती-कः । पाा मामात नम्पिादिनि । “न हिंस्याग; भू- गय गितार्थ ऽगनादीनां विधेगत्वं निगक्रियते इत्य- पति नागगिनि । न हिम्यादिति निषेधः श्येने न गवर्तते . ITTET योनग नगर निगा न दोन पब हिंगाम्पम्तम्मानायं 1. ITE: नगेनादी मानते । अत्र गाणगाह- ; "निगमः । गनी हि लिंगाया उपायो न तु स्व- : : या गया कि प्रमाणे निषिद्धानामपि मारणा- ... न कहा गगनादिनि मावः । +7 :: iiin. { ननिति तदा पनालग हिमागा " नयन शोनम्य नियनिष्टजना मानयान !! गादव, न पापा grainer. .'.-:"rathiनिगमानात दिमागल नगिन कतगता - नागा बी प्रतिमा नगद नति :::::::7232-बांदाद । तिन. 2-272 fternान . . - . mahit म . Praya . 1 ·प्रसाकरमतखण्डनम्] शास्त्रदीपिका। १०७ तायां सत्यामपि तत्साध्यफलस्य कर्तव्यता न प्रसज्य- ते तथा यागस्य कर्तव्यत्वे सत्यपि रागप्राप्तस्य फलस्य नास्ति कर्तव्यतापत्तिः। तस्माद्नर्थकं श्यनकर्तव्यता- निराकरणम् । तस्माद्धिसैवात्र प्रत्युदाहरणम् । इदं चापरमेकदेशिनः प्रष्टव्या:-अर्थशब्देन किमु- च्यते इति, यदि श्रेयस्साधनम् ?, नित्यानां धर्मत्वं न स्यात् । अथ यन्निषिद्धफलं न भवति तदर्थशब्देनोच्य- ते ?, तथा सति नमर्थविपयस्यापूर्वस्य धर्मत्वप्रसङ्गः, प्रसाख्यातुं शक्यते इति श्येनापूर्वस्यापि कर्तव्यतायां सत्यामपि श्येनसाध्य- फलस्य हिंसायाः कर्तव्यता न प्राप्नोति अपूर्वस्यैव कर्तव्यतास्वरूपत्वात्, त- थाऽस्मन्मते श्येनयागस्य कर्तव्यले सत्यपि रागप्राप्तस्य रागविषयस्य फलस्य हिंसादेन कर्तव्यता प्राप्नोति । तस्मात् श्येनस्य विधेयत्वनिराकरणं तवान- र्थकम् व्यर्थमित्याह-तस्मादिति । किं तु "नैव श्येनादय" इत्यनेन भाष्येण श्येनादिफलस्य हिंसाया एव विधेयत्वं निराक्रियते इत्यर्थशब्दस्य प्रत्युदाह.. रणं हिंसैव न श्येनादियाग इत्याह-तस्माद्धिसैवेति । मकारान्तरेण सिद्धान्ती मामाकरं प्रतिक्षिपति-इदमित्यादिना । इद-. म्-वक्ष्यमाणम् । एकदेशिना=पाभाकराः । इदमिति विषयत्वं विभत्स्य र्थस्तथा च वक्ष्यमाणविपये प्रष्टव्या इत्यर्थः । प्रष्टव्यमाह-अर्थेति । "चोद- नालक्षणोर्थो धर्म" इतिसूत्रेऽर्थशब्दस्य त्वन्मते कोर्थ इत्यर्थः । यच्छ्रेयस्साधनं तदर्थशब्दवाच्यमिति तु न सम्भवति नित्यानाम् =सन्ध्योपसनादिकर्मणां श्रेयस्साधनवाभावाद् धर्मत्वं न स्यादस्मिन् पक्षे श्रेयस्साधनस्यैव धर्मत्वादि- त्याह-यदीति । ननु न श्रेयस्साधनत्वमर्थशब्दार्थः किं तु यन्निपिद्धफलं न भवति तदर्थशब्दवाच्यमस्ति तथा च नित्यनां नैमित्तिकानां काम्यानां च क- मणां निषिद्धफलत्वाभावान्न तेषु धर्मत्वाव्याप्तिः । श्येनादीनां च निपिद्धफ- लत्वान्न तत्र धर्मत्वस्यातिव्याप्तिरित्याशङ्कते-अथेति । परिहरति-तथा सती- ति । एवं हि मुरापानादिनित्तिजन्यं यन्निप्फलमपूर्व तस्यापि धर्मवं स्यात् मुरापानादिनिवृत्तिजन्यस्यापूर्वस्य फलमेव नास्तीति मुतरां निपिद्धफलत्वाभा- वः । ननविपयस्य-"न मुरां पिवेत्" "न कलझं भक्षयेत्" इत्यादौ नञ्-

·No text on this page.

·धर्मप्रमाणपरीक्षारम्भसूचनम् ] शास्त्रदीपिका । १०९ (तृतीयं धर्मप्रामाणपरीक्ष्यताधिकरणम्) पू- तस्य निमित्तपरीष्टिः॥३॥ अनेन सूत्रेण चोदनाख्यस्य निमित्तस्य परीक्षणम- स्मिन् पादे वक्ष्यमाणम् " अथातः शेषलक्षणम्" " विशेषलक्षणम् " इतिवत्सुखग्रहणार्थमनुकीर्त्यते ॥३॥ अथ "तस्य निमित्तपरीष्टि"-तस्य-धर्मस्य यन्निमित्तं तस्य परीष्टिः परी. क्षा-प्रतिपादनमिदानीमारभ्यत इत्यर्थः । निमित्तशब्दश्चाव लक्षणपरः "नि- मित्तं हेतुलक्ष्मणोः" इत्यमरात् लक्षणं चात्र प्रमाणमेव । एतदेव व्याचष्टे- अनेनेति, अनेन तृतीयसूत्रेण चतुर्थमूवादारभ्य वक्ष्यमाणं धर्मप्रमाणपरीक्ष- णमनुकीर्त्यते येन वक्ष्यमाणप्रमाणपरीक्षणावधारणाय शिष्याः सावधानाः स्युः । मुखग्रहणार्थम् अनेन वक्ष्यमाणप्रमाणप्रतिपादनसूचनेन शिष्या अ- ग्रिमग्रन्यः प्रमाणपरीक्षापर इति सुखेन-अनायासेन वक्ष्यमाणमूवार्थमना- लोच्यापि जानीयुरित्यर्थः । अत्र दृष्टान्तमाह-“अथातः" इत्यादिना । यथा वक्ष्यमाणं शेषलक्षणमवधारणाय “अथातः" इत्यनेन सूच्यते, यथा च वि- शेपलक्षणं वक्ष्यमाणम् “अथ विशेष" इत्यादिना सूच्यते तथावापि विझे- यम् ॥ इति तृतीयसूत्रं समाप्तम् ॥ ३ ॥ + ·११० समकाशा- - [प्रथमः पादःसू० भ०४ (चतुर्थे धमें प्रत्यक्षस्याप्रामाण्याधिकरणम्) चोदनैवेत्यस्याऽर्थस्य साधनाय प्रत्यक्षादीनामनि- मित्तत्वमुच्यते- सून सत्संप्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत्प्रत्यक्षमनिमित्तं विद्यमानोपलम्भनत्वात् ॥४॥ प्रत्यक्षं तावदिन्द्रियार्थसंप्रयोगजन्यत्वेन विद्यमा- चतुर्थमूत्रावतरणमाह-चोदनैवेति । धर्मे चोदनैव प्रमाणमित्यन्ययोग- च्यवच्छेदस्तदा सिद्धयेत यदि चोदनाभिन्नस्य कस्य चिदीप प्रमाणस्य वि- पयो न स्याद्धर्म इति, तथा च धर्म चोदनैव प्रमणमित्यन्ययोगव्यवच्छेद- साधनाय प्रत्यक्षादीनां धर्म प्रमातुं सामर्थ्य नास्तीति "सत्सम्योग" इत्या- दिसूवेणोच्यत इत्यर्थः । मूवं प्रदर्शयति-सत्सम्प्रयोगेति । पुरुस्येन्द्रियाणां मता सम्प्रयोगे सति यद् बुद्धिजन्म तत्सत्यक्षमित्युच्यते तच्च प्रत्यक्षमनिमित्तं धर्म न प्रमाणं तस्य विद्यमानोपलम्भनत्लादित्यन्वयः । सता-विद्यमानेन प. दानेन्द्रियाणां मयोगे सनि या बुद्धिरुत्पद्यते तत्सत्यक्षं, यथा घटचक्षुस्संयो- गे मनि यद् घटनानं जायते तत्प्रत्यक्षामित्युच्यते । शुक्तिरजतादिप्रत्यक्षस्थले झापमानाजतादीनां विद्यमानता न भवतीति भ्रान्तिव्यवच्छेदः, अनुमाना- दी व विषयेग मटेन्द्रियमंयोग एव न भवतीत्यनुमानादिव्यवच्छेदः । प्रत्यक्ष हीन्द्रियगम्बद्धमेव विषयं ग्रहीतुं शक्नोति नासम्बद्धमपि धर्मश्च भावित्वाम विद्यमानोऽय चातीन्द्रियोपि तस्मान्न प्रत्यक्षविपयो धर्म इत्युक्तं विद्यमाने- दिअत्यनस्य विद्यमानोपलम्भनन्चात् विद्यमानमावार्थग्राहकत्वात् । एत. देव बारह-प्रत्यक्षमिन्यादिना । विद्यमानोपलम्भनले इन्द्रियार्थमंयोगजन्य- कोपविष्यतिमाविनि धर्म । न निमित्तिम्न प्रमाणम् । धर्मस्य वि. सन्दियत्वा अन्यशाविषयत्वं नेयम् ।

·प्रत्यक्षस्य धर्माग्राहकत्वम] शास्त्रदीपिका। ११२ नोपलम्भनत्वाद् भविष्यति धर्मे न निमित्तम् । सत्सं- प्रयोगजन्यत्वमाभासेपि तुल्यत्वादलक्षणमिति नैया- यिका दूषयन्ति, तत्तु लक्षणानभिधानाद ऽदूषणम् । न- हीदं लक्षणं प्रत्यक्षस्य किं त्वनिमित्तत्वकथनमात्रम् । तत्र हेतुः विद्यमानोपलम्भनत्वं तत्साधनं च सत्संप्र- योगजत्वम् । न हि सत्संप्रयोगजमऽविद्यमानोपलम्भनं संभवति । इन्द्रियार्थसंयोगजत्वं सुखादिज्ञानेष्वव्याप्तेरहेतुरि- ननु नेदं प्रत्यक्षलक्षणं प्रत्यक्षाभासेप्यतिव्याप्तेर्यथा-शुक्तिरजतज्ञानस्थ- लेपि सता शुक्तिपदार्थेनेन्द्रियसंयोगोस्त्येवेत्याशङ्कते-सत्संप्रयोगजन्यत्वाम- ति । आभासे प्रत्यक्षाभासे भ्रमे । परिहरति-तचिति । उक्तं दूपणमऽदू- णमेव लक्षणानभिधाना-सूवकृता प्रत्यक्षलक्षणस्या ऽकथनात् । एतदेव वि- शदयति-न हीति । यदीदं प्रत्यक्षलक्षणं नास्ति तदानेन सूत्रेण किमुच्यत इत्याशङ्ख्याह-किं त्विति । अनेन सूत्रेण हि धर्मे प्रत्यक्ष प्रमाणं न सम्भव- ति-प्रत्यक्षविषयता धर्मस्य न सम्भवतीत्येतावन्मात्रमुच्यते इत्यर्थः । ननु कथं धर्मे प्रत्यक्षविषयता न सम्भवतीत्याशङ्ख्याह-तवेति । धर्मस्य प्रत्यक्षाविषयत्वे प्रत्यक्षनिष्ठं विद्यमानोपलम्भनत्वं हेतुरस्ति, यतः प्रत्यक्षं विद्यमानमावग्राहक- मतो धर्मस्य प्रत्यक्षविपयता न सम्भवति । तत्साधनम् -विद्यमानोपलम्भन- वस्य च हेतुः सत्संप्रयोगजवं यतः प्रत्यक्षं सता विद्यमानपदार्थेन सहे- न्द्रियसंयोगजन्यमतो विद्यमानमावोपलम्भनमतश्च न धर्मग्राहकम् । विपक्षे वा- धकमाह-न हीति । यत्प्रमाणं सत्संप्रयोगजं भवति तदऽविद्यमानोपलम्भनं न भवति तथा च प्रत्यक्षमिन्द्रियार्थसंयोगजन्यं भवतीत्यविद्यमानस्य ग्राहकं न भवति, अविद्यमानपदार्थेन सहेन्द्रियसंयोगासम्भवात,धर्मश्चा ऽविद्यमान इति न प्रत्यक्षेण ग्रहीतुं शक्यते । ननु यदीन्द्रियार्थसंयोगजवं विद्यमानोपलम्भनत्वस्य साधनं तदास्य साधनस्य विद्यमानोपलम्भनभूते मुखादिप्रत्यक्षेऽव्याप्तिः सुखादिना ज्ञायमा- नेन चक्षुरादीन्द्रियस्य संयोगाभावात् तस्मादिन्द्रियार्थसंयोगः प्रत्यक्षस्याहे- तुःन कारणम् । तथा च यथा मुखादीनामतीन्द्रियत्वेपि प्रत्यक्षविपयलं ·२१२ समकाशा- . [प्रथमः पादः सू० भ०४ ति चेत् ?, न, तेषामपि मनस्संज्ञकेन्द्रियसंप्रयोग- जत्वात् । मनस्सद्भावे च सुखादिज्ञानमेव प्रमाणम्, अपरोक्षावभासज्ञानस्येन्द्रियाधीनतया रूपादिज्ञा- नेषु व्याप्तिदर्शनात् सुखादिविषयमऽपरोचज्ञानमिन्द्रि- यमनुमापयति । तत्र चक्षुरादीनामसंभवात् तेभ्यो- ऽन्यदवतिष्ठते । अत्र कश्चित्-नित्यद्रव्यगतविशेषगुणत्वात्सुखादीनां द्रव्यान्तरसंयोगजस्वम्, पार्थिवपरमाणुगतरूपादीना- मग्निसंयोगजस्वदर्शनात्, यच द्रव्यान्तरं तन्मन इ. तथा धर्मस्यापि प्रत्यक्षविषयत्वं किं न स्यादित्याशङ्कते-इन्द्रियार्थेति । परि- हरति-नेति । हेतुमाह-तेषामिति । तेषाम् मुखादिप्रत्यक्षाणामपि मनस्संज्ञ- केन्द्रियसंयोगजन्यत्वात् । सुखादिना मनस्संयोगेन सुखादिप्रत्यक्षस्य जाय- मानत्वात् मनसश्चेन्द्रियत्वखीकारात् सत्संप्रयोगजन्यत्वस्य प्रत्यक्षसाधनस्य न सुखादिप्रत्यक्षेष्वऽव्याप्तिः । ननु मनोपि किमपि वस्त्रस्तीसव किं मान- मित्याशङ्याह-मनस्सद्भावेति । यदपरोक्षं ज्ञानं तदिन्द्रियजन्यं भवति अप- रोक्षत्वाद्रूपादिप्रत्यक्षवदितिव्याप्तेः सुखादिविषयकमपि यदपरोक्षं ज्ञानं तदि- न्द्रियजन्यं भवितुमर्हत्यपरोक्षत्वाद्रूपादिमत्यक्षवदिति सुखादिविषयकमपि प्र- त्यक्षमिन्द्रियजन्यमिति स्थिते तत्र-मुखादौ चक्षुरादीनामसम्भवात-चक्षु- रादिभिरान्तरस्य सुखार्दग्रहणासम्भवात्सुखादिग्राहकमाऽऽन्तरं किमपीन्द्रिय- मस्तीति प्राप्तं तच्च मन एव तथा च सुखादिज्ञानमेव मनस्सद्भाव प्रमाणाम- त्यर्थः । अत्र च "कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा एतत्सर्वं मन एव" इति श्रु- तिरपि मुखादिग्राहकेन्द्रियस्य मन इति नामकरणे प्रमाणम् । तेभ्यः चक्षु- रादिभ्यः । अवतिष्ठते-सिद्ध्यति । मनस्सिद्धी प्राभाकरनैयायिकयोर्मतमाह-अत्रेति । नित्यद्रव्यगतविशे- पगुणानां द्रव्यान्तरसंयोगजवं नियतमस्ति, यथा पार्थिवपरमाणुगतरूपादी- नां विशेषगुणानामग्निसंयोगजत्वं दृश्यते तथात्मगतविशेषगुणानां सुखादीनां द्रव्यान्तरसंयोगजत्वमुचितं यच्च द्रव्यान्तरं तदेव मन इत्युच्यते । तत्रात्मनो निराद्रव्यत्वादात्मना मह यदा हि मनस्संयोगो भवति तदैव मुखादिज्ञानद-

·No text on this page.

·२.१४ १ सप्रकाशा [प्रथमः पादः सू० अ०४ तस्य भोगायतनत्वमऽन्यत् तत्संयोगापेक्षसुखाद्युत्प- तेः ?, अशितपीताद्याधारत्वाच्च न बहिः शरीरात्सु- खागुत्पत्तिः। अतः शरीरसंयोगादेव सिद्धर्न द्रव्या- न्तरानुमानम् । किं च पार्थिवगुणानामेव द्रव्यान्तरसं- योगापेक्षा दृष्टा न द्रव्यमात्रगुणानाम् । तेजस्संयोग एव च कारणतया दृष्टो न द्रव्यमात्रसंयोगस्तस्मान्नैवं मनस्सिद्धिरिति सुखाद्यऽपरोक्षज्ञानमेव मनसोलिङ्गम्। 'मिति त्वयापि स्वीकृतं तस्य शरीरस्य तत्संयोगापेक्षसुखाद्युत्पत्तैरन्यद कि भोगायतनत्वमित्यन्वयः । उत्पत्तेरिति पञ्चम्यन्तम् । अर्थात्-शरीरस्ये- दमेव भोगायतनत्वं यत् शरीरसंयोगेन सुखादय उत्पधन्ते, नान्यद्रूपं तस्य भो- गायतनत्वं वक्तुं शक्यते । तस्माच्छरीरसंयोगादेव सुखाद्युत्पत्तेः सिद्धेर्न सु- खाद्युत्पत्त्यर्थं द्रव्यान्तरस्य , मनसोऽनुमानं संभवति तस्मात्सुखादिज्ञानमेव म- नसो लिङ्गं न तु सुखाद्युत्पत्तिरित्याह-अत इति । नन्वेवमात्मना सह शरी- रसंयोगस्यैव सुखाद्युत्पत्तिकारणत्वे शरीराभ्यन्तरं शरीरात्मसंयोगवच्छरीरा- द्वहिरपि घटाद्यवच्छदेन शरीरात्मसंयोगोस्त्येवात्मनो विभुत्वेन घटावच्छिन्न- स्याप्यात्मनः शरीरसंयोगसत्त्वादिति शरीराद्धहिरप्यात्मनि सुखाद्युत्पत्तिः स्या- ढित्याशयोक्तम्-न यहिरिति । हेतुरुक्तः-अशितेति । शरीरसंयोगस्य सुखा- धुत्पत्ति प्रत्यममवायि कारणत्वेपि महकारिकारणत्वं तु खानपानादीनामेवास्ति यव च सहकारिममवधानं भवति तत्रैव कार्योत्पत्तिदर्शनात खानपानादिस- हकारिममवधानस्य च शरीरावच्छेदेनैव संभवाच्छरीराभ्यन्तर एव शरीरा- त्यमयोगेन मुखाद्युत्पत्तिः संभवति न शरीरादहिरपीति भावः । दोषा न्तरमाह- किं चेनि । पार्थिवगुणानामेवोत्पत्ती द्रव्यान्तरसंयोगापेक्षा दृष्टा न द्रव्यमात्रगुणानामिति नात्मगुणानां मुखादीनामुत्पत्तौ द्रव्यान्तरसंयोगापेक्षा, अन्यथा जल्लामाणुगतस्य रमस्य निन्यत्वं न स्यात् । किं च पार्थिवगुणोत्पत्ता- वपि तेजस्मयोग एव कारणत्वेन दृष्टो न द्रव्यमात्रसंयोग इति न सुखाद्युत्पत्ती मनम्मंयोगापेक्षेति न त्वदुक्तप्रकारेण मनःसिद्धिः संभवति सुखाद्यपरोक्ष, ज्ञानं तु मनो विना न मंभवनीति सुखायपरोक्षज्ञानमेव मनसो लिगमित्याह- नम्मादिति ।

·इन्द्रियलक्षणभेदी] शास्त्रदीपिका। २१५ किं पुनरिन्द्रियलक्षणं चक्षुरादिषु मनसि चानुस्यू- तम् ? । उच्यते यत् संप्रयुक्तेऽर्थे विशदावभासं विज्ञानं जनयति तदिन्द्रियमित्युच्यते, तच द्विविधम्-वाचना- भ्यन्तरं च, बाह्यं पञ्चविधम्-घ्राणरसनचक्षुस्त्वकशो- वात्माकम् । आन्तरं त्वेकं मनः। तत्राऽऽद्यानि चत्वारि च-पृथिव्यप्तेजोवायुप्रकृतीनीत्यक्षपाददर्शनवदभ्युप- गम्यन्ते । श्रोत्रं त्वाकाशात्मकं तैरभ्युपगतं वयं तु- दिशः श्रोत्रम्" इति दर्शनाद् दिम्भागमेव कर्णश- कुल्यवच्छिन्नं श्रोत्रमाचक्ष्महे । मनस्तु पृथिव्यादीना- मेवान्यतमात्मकं तेभ्योऽन्यदा सर्वथा तावदस्ति मनः । तचात्मनद्गुणेष्वेव स्वतन्त्रं प्रवर्तते न वाह्येषु रूपा- दिष्वित्याऽऽन्तरमित्युच्यते । रूपादिज्ञानेष्वपि तच्च- क्षुरादिसहा 'मानादिष्वपि लिङ्गादि- ननु यदि मनो टा11 पु मनमि चानुस्यूतम व्याप्तमि- न्द्रियलक्षणं वक्तव्या । लक्षणाभिधानं स्वीकरोति-उ- च्यते इति । यदिति, ढावभामम् अतिरस्कृतप्रकाशम् = अपरोक्ष ज्ञानं यज्जन पते तथा चापरोक्षज्ञानजनकत्वमि- न्द्रियत्वं यथा चक्षुरा परोक्षज्ञानजनकत्वादिन्द्रिय तथा मनमोपि मुखादिवि दिन्द्रियत्वमिति मिद्धम । अर्थे इति विपयत्वं सप्तम् । जाणं पार्थिवमिसादि यथामख्यं ने- यम् । अक्षपाददर्शनवत्-न्यायशास्त्रवत् । आकाशात्मकम् कर्णाकुल्यव- च्छिन्नमाssकागं श्रोत्रमित्यर्थः । “दिशः श्रोवम्" इति श्रुतिः। दिश इति पश्चमी. उत्पन्नमिति शेपः। मनः किमात्मकस्तीत्याशयाह-मनस्विति । मनम आन्तरत्वे हेतुमाह-तचेति । तचपनश्च । यत आत्मन आत्मगुणानां च ग्रहणे स्वतन्त्रं परापेक्षाभावात्, वाह्यरूपादिग्रहणे च चक्षुरादिकमपेक्षते इति नम्बतन्त्र- मनो मन आन्तरमिन्द्रियमिन्युच्यते । एतदेवाह-म्पादीति । नव=मनः । २. क्षुरादिमहायम् चक्षुरादिः महायो यस्य तत् चक्षुगदिमहायम् । ननु र.पा. दिग्रहणे चक्षुरादीनामेव कारणत्वमस्तु पृतं तव मनमः कारणवकल्पनेन- . ।

·२१६ सप्रकाशा- [प्रथमः पादः सू० अ०१ . सहायम् । अन्यमनस्कस्य संयुक्तेष्वपि रूपादिषु ज्ञा- नानुत्पत्तेः । स्मृतावपि संस्कारपरतन्त्रं प्रवर्तते न स्व- तन्त्रम्। नन्वनुमानादीनां मनोजन्यत्वात् तेषां च भूतभकि- ष्यतोरपि प्रवृत्तेरिन्द्रियजन्यत्वं विद्यमानोपलम्भनत्वे- नाऽनैकान्तिकं स्यात् । न स्यात्-नहीन्द्रियजन्यत्वं हेतु: किं त्विन्द्रियसंप्रयोगजत्वम् । न चानुमानेऽतीताया भविष्यन्त्या वा वृष्ठेरनुमीयमानाया मनसा संप्रयो- गोस्तीत्यव्यभिचारः। तदेवं प्रत्यक्षं तावदनिमिर्स त्याशझ्याह-अन्येति । यदा हि पुरुषोऽन्यमनस्को भवति-मनोऽन्यत्र प्रवृत्त भवति तदा संयुक्तेष्वपि रूपादिषु-रूपादिना चक्षुरादिसंयोगे सत्यपि रू- पादिविषयकं ज्ञानं न जायते तन्मनस्कस्य च जायते इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां रूपादिग्रहणेप्यस्ति मनसः कारणत्वम् । स्मर्यमाणविषयस्मरणे च मनः सं- स्कारपरतन्त्रमेव न तवापि स्वतन्त्रमित्याह- स्मृतावपीति । इन्द्रियसंप्रयोगजत्वविद्यमानोपलम्भनत्वयोः समव्याप्तिरास्ति तां दूषयितु- मुपक्रमते पूर्वपक्षी-नन्विति । नन्वनुमानादौ लिङ्गादिसहायं मनः प्रक- तत इत्यनुमानादीनां मनोजन्यत्वं प्राप्तम्, तेषाम् अनुमानादीनां भूतभविष्य- तोरपि विषययोः प्रवृत्तेः अनुमानादीनां भूतभविष्यद्विषयग्राहकत्वमप्यस्ति तव भूतभविष्यद्विपयविषयकानुमाने विद्यमानोपलम्भनवं नास्त्यस्ति चेन्द्रिय- जन्यत्वं मनसः इन्द्रियत्वादिति विद्यमानोपलम्भनत्वाभाववत्यप्यनुमाने इन्द्रि- यजन्यत्वस्य सत्वादिन्द्रियजन्यत्वमनैकान्तिकम् व्यभिचारि । परिहरति- न स्यादिति-नास्ति व्यभिचारीत्यर्थः । हेतुमाह-नहींति । इन्द्रियजन्यत्ववि- धमानोपलम्भनत्वयोर्न मया व्याप्तिरुच्यते किं लिन्द्रियसंप्रयोगजनविद्यमानो- पलम्भनत्वयोरेव तथाचानुमाने विद्यमानोपलम्भनत्वं नास्तीतीन्द्रियसंमयो- गजत्वमपि नास्त्येवेति न व्यभिचार इत्याह-न चेति । भूतभविष्यद्विपयविष- यकानुमाने भूतभविष्यद्विपयेण सह मनस्संयोगाभावादित्यर्थः । नदीपूरेणाती- तष्ठ्यनुमानं पिपीलिकाण्डसंचारेण च भविष्यदृष्ट्यनुमानं भवति । उपसं. इरवि-तदेवमिति । तदेवम्-उक्तरीत्या विद्यमानमात्रोपलम्भनत्वात्मत्यक्ष ·धर्मस्थानुमानाधगम्यत्वम्] शाखदीपिका । ११७ तत्पूर्वकत्वाच्चानुमानायपि । न घऽगृहीते धर्मे तेन सह कस्य चित्सम्बन्धग्रहणं संभवति । सादृश्यविष- यकत्वाच्चोपमानं दूरभ्रष्टम् । अर्थापत्तिरपि धर्मेण विनाऽनुपपद्यमानस्य कस्य चिदग्दर्शनादसमर्था । ननु जगद्वैचित्र्यमनुपपन्नम् ? । न, स्वाभाविकत्वे- धर्मेऽनिमित्तम्-न प्रमाणम् । तत्पूर्वकत्वाद-प्रत्यक्षपूर्वकत्वात् । यदा हि व- न्हिधूमयोर्व्याप्तिप्यते पुनश्च पर्वते धूमो निरीक्ष्यते तदा तव वन्यनुमानं भ- वति, धर्मेण च सह कस्य चिदपि पदार्थस्य व्याप्तिरेव न गृहीता न चापि धर्मः प्रत्यक्षयोग्य इति धर्मे नानुमानायपि प्रमाणं संभवति । अनुमानादिनापि ध. मज्ञानं न संभवतीति प्रघट्टकार्थः । एतदेवाह-नहीति । उपमानेन तूपमानप्र- तियोगिकं उपमेयानुयोगिकं च सादृश्यमावमेव गृह्यते इति न तस्य धर्मे प्रा- माण्यं संभवतीत्याह-सादृश्येति । एतेन नैयायिकोक्तमुपमानस्य शक्तिग्राह- कत्वं परास्तम् । उक्तं च भट्टपादैः- "एकस्मिन्नपि दृष्टय द्वितीयं पश्यतो वने । सादृश्येन सहैवास्मिस्तदैवोत्पद्यते मतिः ॥" "तस्माद् यत्स्मर्यते तत्स्यात्सादृश्येन विशेपितम् । प्रमेयमुपमानस्य सादृश्यं वा तदन्वितम् ॥” इति । विस्तरस्तु मदीयाद्वैतचन्द्रिकायां द्रष्टव्यः । अर्थापत्त्यापि धर्मज्ञानं न सम्भव- ति-अर्यापत्त्याहि यथा-पीनो देवदत्तो दिवा न भुड़े इत्यव दिवा भोजन- स्य निषिद्धवात् पीनत्वस्य च भोजनं विनाऽनुपपद्यमानत्वाद्राविभोजनं क- प्यते, नैवं धर्मेण विना किं चिदनुपपद्यमानमवलोक्यते यदशाद्धर्मज्ञानं स- म्भवेदित्याह-अर्यापत्तिरपीति । असमर्था-धर्मस्वरूपावधारणसामर्थ्यहीना । ननु धर्मेण विना जगद्वैचित्र्यं नोपपद्यत झत जगद्वैचित्र्यानुपपत्त्या धर्म: कल्प्येतेति शङ्कते-नन्विति । जगद्वैचित्र्यं नाम कोपि नृपः कोपि भिक्षुक इत्यादि । परिहति-नेति । हेतुमाह-स्वेति । जगद्वैचित्र्यस्य स्वाभाविकत्वे- नवोपपतेः । स्वभाव एवायं जगतो यद्विचित्रमेव सदा भवतीति । ननु न स्वभावेन किं चिदुपपद्यते स्वभावेनोपपचौ हि स्वभावविनाशाभावाद भिक्षु- का सदा भिक्षुक एव स्याद नृपश्च सदा नृप एव स्यात् नेवमस्ति कदा ·२१८ संप्रकाशा- [प्रथमः पादःसू० अ०४ नोपपत्तेः । यद्यपि तदनुपपत्या किं चिददृष्टं कल्प्येत तथापि को धर्मः को वाऽधर्म इति विवेकाभावावश्यं चोदनवार्थनीया । सा चेदगीकृता कृतमर्थापत्त्या, सा- मान्यतोदृष्टेन वा। ननु विकल्पनिमित्तं संयन्धग्रहणं तत्कथं प्रत्यक्षपू. चिद्भिक्षुकोपि धनवान् भवतीति दर्शनात् भवितव्यं च कार्यस्य कार- णेन न च स्वभावस्य कारणलं सम्भवतीति जगद्वैचित्र्यानुपपत्त्या धर्मः क- ल्प्यते इत्याशङ्याह-यद्यपीति, यद्यपि तदनुपपत्त्या-जगद्वैचिच्यानुपपत्त्या किं चिददृष्टं कल्प्यते तदेव धर्म इत्यपि शक्यते वक्तुं तथापि धर्मस्वरूपाव- धारणं त्वर्थापत्या नैव सम्भवतीत्याह-तथापीति । अर्थापत्या को धर्मः को वाऽधर्म इति विवेकाभावात् इत्येवं विवेकासम्भवात् एतद्विवेकसम्पादनार्थ चोदनवार्थनीया=अभ्यर्थनीया=आश्रयणीयास्ति, चोदनैव धर्मे प्रमाणम- स्ति । धर्म प्रमाणत्वेन यदा चोदनाऽऽश्रिता तदा कृतमर्थापत्त्यनुमानाभ्या- मित्याह-सा चेदिति । सामान्यतो दृष्टानुमानप्रयोगो यथा-जगद्वैचित्र्यं सका- रणकं कार्यत्वाद् घटवदिति सामान्यतो जगद्वैचित्र्यस्य किमप्यस्ति कारणमि- ति सिद्धे तच्च धर्माधर्मस्वरूपमेव भवितुमर्हतीति प्राप्तेपि धर्माधर्मस्वरूपस्य विशेषतो विज्ञाने चोदनैव प्रमाणमिति सिद्धम् । यदुक्तम्-"तत्पूर्वकत्वाच्चानुमानाद्यपि"(११७पृ)इति तत्र वौद्धःमत्यवतिष्ठते नन्वित्यादिना । अयं भाव:-प्रत्यक्षं द्विविधमस्ति निर्विकल्पकं सविकल्पकं च तव विशेषणविशेप्यभावानवगाहि प्रत्यक्ष प्रथमं यथा घटघटत्वे इति तदे- वेन्द्रियार्थसंयोगानन्तरं प्रथम सम्भवति, विशेष्यविशेपणभावावगाहि च प्र- त्यक्षं सविकल्पकं यथा-घटोयमिति तब घटत्वप्रकारकघटविशेष्यकबोधस्य जायमानत्वात् । विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति च विशेपण- विशेप्ययोनिस्य कारणत्वात्सविकल्पकप्रत्यक्षात्पूर्व निर्विकल्पकं प्रत्यक्ष भवत्येव । तत्र वौद्धो निर्विकल्पकस्यैव प्रत्यक्षवं स्वीकरोति न सविकल्प- कस्यापि तस्य निर्विकल्पकात्मत्यक्षादनन्तरं जायमानत्वेन प्रत्यक्षकार्यत्वात् किं च प्रत्यक्षेण ह्यनधिगतार्थविषयकेण भवितव्यं न च तत्सविकल्पकस्य मम्भवति तस्य निर्विकल्पकाधिगतार्थविषयकलात् । अनुमानं च साव्यसा- ·प्रत्मने बौद्धमतम्] शास्त्रदीपिका। ११९ कत्वम् । सविकल्पकमप्यनुपरतेन्द्रियव्यापारस्य जा- यमानमऽपरोक्षावभासत्वात् प्रत्यक्षमेवत्यदोषः । विकल्पश्चापरोक्षावभासश्चेति चित्रम्, अपरोक्ष- मिति हि स्वलनणमुच्यते तद्विवयोऽवभासोऽपरोचा- पभासः । विकल्पस्त्वभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभास- - धनयोः कार्यकारणभावादिसम्बन्धग्रहणपूर्वकं भवति सम्बन्धादिग्रहणं च स- विकल्पकेनैव सम्भवति न निर्विकल्पकेन तस्य स्वरूपमावग्राहकत्वात्, म- सक्षं च स्वरूपमावग्राहकं निर्विकल्पकमेव, यस्मात्सविकल्पकादनन्तरमनु- मानं भवति सविकल्पकं च न प्रत्यक्षमित्यनुमानादीनां प्रत्यक्षपूर्वकत्वं क- थमुक्तमिति शङ्कत्ते-नन्विति । विकल्पनिमित्तम्-सविकल्पकं ज्ञानं निमित्तं कारणं यस्य तन् । उक्तं च वौद्धानां प्रसन्नपदायाम्-"कल्पनापोहस्यैव ज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वाभ्युपगमात् ।" इति । उत्तरमाह-सविकल्पकति । सविकल्पकमपि ज्ञानमनुपरतेन्द्रियव्यापारस्य पुरुषस्य जायते इन्द्रियार्थसंयोगे सत्येव जायते, अथ चापरोक्षप्रकाशरूपं भवतीति प्रत्यक्षमेवास्ति, तस्मात्सविकल्पकस्यापि प्रत्यक्षवालत्यक्षपूर्वकत्वमनुमानादीनां यदुक्तं तद् युक्तमेवेति न कोपि दोपः । पुनः शङ्कतें वौद्धः-विकल्पश्चेति । सविकल्पकश्चापरोक्षावभासश्चेति चिवम् विरुद्धम्, सविकल्पकत्वापरोक्षावभासत्वयो।यधिकरण्यात् । अप- रोनावभासस्य पदकृत्यमाह-अपरोक्षमिति, अपरोक्षपदं हिं स्वलक्षणस्य स्वरूपमावस्य वाचकमस्ति स्वरूपमात्रविपयको योऽवभासः प्रकाशो भवति सोऽपरोक्षावभास इत्युच्यते । स्वरूपमात्रविषयकलं च निर्विकल्पकस्यैवास्ति न सविकल्पकस्यापि तस्य विशेप्यविशेषणभावावगाहितात् । तद्विषयः स्व- लक्षणविषयः । मविकल्पकस्य स्वरूपमात्रापरामर्शकलं तव हेतुं चाह-वि- कल्पस्विति । विकल्पः मविकल्पकं झानम् । अभिलापेशाब्दबोधे भाममानो यः ममर्गस्तयोग्यश्चामौ प्रनिभामश्चेत्यभिलापमंमर्गयोग्यप्रतिभा- सस्तस्य भावस्तत्त्वं तस्मात्, शब्देन प्रतिपादनयोग्यविषयविषयकप्रतिमा- सत्ताद्वा । अभिलापममानविपयकत्वादिति यावत् । यथाऽभिलापेन मं- सर्ग एवं विषयी क्रियते न स्वम्पमात्रं तया मविकल्पकेनापि स्वलक्षणम् स्व- म्पमात्रं न विषयी क्रियते इति भावः । स्खलक्षणलक्षणं च यौद्धानां प्रमन्न- ·4 १२० समकाशा- - [प्रथमः पादः सू००४ त्वान्न स्वलक्षणं स्पृशति, न अभिलापः स्वलक्षणं स्पृ. शति, यदि स्पृशेदभिलापमात्रेणापि विनाजव्यापारम- ऽपरोक्षावभासः स्यात्, न धा ऽसावस्ति, तदुक्तम्- "अन्यथैवाग्निसंयोगाद् दाहं दग्धो हि मन्यते । अन्यथा दाहशब्देन दाहार्थः संप्रकाशते ॥" इति । तस्मादभिलापास्तावन विशदाकारमवभासयन्ति त- समानविषया विकल्पा अपि । प्रदायामुक्तम्-"इह भावानामन्यासाधारणमात्मीयं यत्स्वरूपं तत्स्खलक्षणं त- यथा-पृथिव्याः काठिन्यं वेदनाया विषयानुभवो विज्ञानस्य विषयप्रतिवि- ज्ञप्तिः" इति । अन्यत्राप्युक्तम्-"एपा च मनीपा न स्वलक्षणं विपयी क- रोति तस्य ( स्खलक्षणस्य ) विशादावभासिवाद, अस्याश्चाभिलापसंसर्ग- योग्यार्थप्रतिभासत्वाव, अभिलापानां च विशद्राकारमवभासितुमशक्ते, अ- मिलापमात्रेण तथाविधप्रतिपत्यभावात, तेनैषा न स्वच्छाकारावभासिनी" इति । उक्त हेतुमाह-न हीति । अभिलापः शाब्दवोधो न खलक्षणं स्पृश- तिबोधयति । यदा हमिलाप एव स्खलक्षणं न वोधयति तदाऽभिलापसं- सर्गयोग्यः सविकल्पकस्तु कथं स्खलक्षणं वोधयेदिति भावस्तस्मात् सविक- ल्पकं न प्रत्यक्षम् । विपक्षे वाधकमाह-यदीति । यदि शब्देनापि स्वरूपमाववोधः स्यात्तदे- न्द्रियच्यापारम्-इन्द्रियार्थसंयोगं विनापि शब्दमात्रेणाप्यपरोक्षावभासः स्या- तू नैवमस्ति । यदि स्पृशेदिति-यद्यभिलापः स्वलक्षणं स्पृशेव-बोधयेत् । न चासावस्तीति-न चाक्षव्यापारं विनासावऽपरोक्षावभासो भवति । अक्षव्यापा- रे सत्येवापरोक्षावभासे प्रमाणमाह-अन्यथेति-दग्धस्य यो नामानिसंयोगा- द्दाहे आते दाहः प्रकाशते स अन्यथैव प्रकाशते अपरोक्षत्वेन प्रकाशते दा. हशब्देन च दाहपदार्थोन्यथैव प्रकाशते यतः पदानां पदार्थस्मारकत्वमेवा- स्ति वाक्येन च स्मृतानां पदार्थानां संसर्गवोधो जायते तस्माद् दाहशब्देन दाहस्य स्मरणमात्रं भवति न प्रत्यक्षमित्यर्थस्तदाह-तस्मादिति । विशदाका- रम् -अपरोक्षवेन रूपेण । तत्समानविपयाः अभिलापसमानविषया विक- ल्पाः सविकल्पकानि ज्ञानान्यपि न स्खलक्षणमवभासयन्ति । शान्दस्य यो ·प्रत्यक्षे वीचमतम्] शास्त्रदीपिका। १२१ यस्त्वयं विस्फारिताक्षस्य-"गौरयम्" इति विकल्पो विशदावभासः स समानकालविशदावभासनिर्वि- कल्पकसंसर्गकृतः, तदभावेऽभिलापमात्रेऽनुमाने च विकल्पाकारप्रतिभासे वैशद्याभावात् । तस्मानिर्वि- कल्पकमेव प्रत्यक्षम् । तत्रैव हि विशदस्य स्वलक्षण- स्थावभासः। वै विषयः संसर्गः स संसर्ग एव सविकल्पकस्यापि विपय इत्यभिलापसमान- विपयलं सविकल्पकस्य प्राप्तं तत्र सविकल्पकस्य विशदावभासकत्वे स्खलक्ष- णावभासकले वाभिलापस्यापि विशदावभासकत्वं स्यान्नैवमस्तीति भावः । ननु सविकल्पकोपि गौरयमित्याकारको विशदावभासो भवत्येवेत्याश- झ्याह-यस्त्वयमिति । विस्फारिताक्षस्य उन्मीलित नेवस्य पुरुपस्य गौर- यमित्ययं यो विकल्पो विशदावभासः स समानकाल: अव्यवहितपूर्वकालि- को यो विशदावभासो निर्विकल्पकः प्रत्ययस्तसंसर्गकृतोस्ति, यथाऽचेतना- पि बुद्धिरात्मसम्बन्धाचेतनवदवभासते तथाऽविशदावभासोपि सविकल्पकः प्रत्ययः स्वपूर्वोत्पन्नस्वकारणीभूतनिर्विकल्पकप्रत्ययस्य सम्बन्धेन विशदायभा- सो वा विशदावभास इव वा भवतीत्यर्थः । विपक्षे वाधकमाह-तदभावेति । यदि सविकल्पकस्य वैशचं निर्विकल्पकसंसर्गकृतं न स्यात्तदा निर्विकल्प- कसंसर्गाभाववत्यभिलापमात्रे शाब्दज्ञानेऽनुमाने चापि वैशयं स्यात्, वि- कल्पाकारप्रतिभासति सविकल्पकसमाने इत्यर्थः। यदाकारज्ञानत्वं सविक- ल्पकस्यास्ति तदाकारज्ञानत्वमेव शान्दवोधानुमानयोरप्यस्ति विशिष्टवैशि- घ्यावगाहित्वात्स्वलक्षणानवगाहित्वाचेति यदि निर्विकल्पकसंसर्गाभावेपि वै- शयं स्यात्तदानुमानशाब्दवोधयोरपि स्यात् न चैवमस्ति, तस्माद् यत्मविक- ल्पकस्य वैशधं तनिर्विकल्पकसम्बन्धकृतमेवेत्यर्थः । उपसंहरति-तस्मादिति । हेतुमाह-तवैवेति । तत्रैव-निर्विकल्पक एव विशदस्य स्वरूपस्य प्रकाशो भ- वतीति निर्विकल्पकमेव प्रबक्षं न सविकल्पकमपीत्यर्थः । उक्तं च- "कल्पनापोढमभ्रान्तं प्रत्यक्षं निर्विकल्पकम् । विकल्पो वस्तुनिर्भामादसंवादादुपप्लवः ।।" इति ।

·सप्रकाशा- [प्रथमः पादः सू० म०४ मैवम्-उन्मीलितनेत्रस्य विकल्पोपि गौरयमित्यप- रोक्षावभास एव प्रतीयते न घासावन्यसंसर्गकृतः प्र- माणाभावात् । अभिलापसंसर्गयोग्यस्यापि सामा. न्याकारस्याभिलापलिङ्गादिभिरवैशधमिन्द्रियैश्च वैश- यमुपपद्यत एव । न ह्ययं परोक्षापरोक्षविभागो वि- षयकृतः, यदि हि तथा स्यात्-सर्वदेव सामान्यं प- रोक्षं स्यात् स्वलक्षणं चापरोक्षं स्यात्, न चैवमस्ति, सामान्याकारस्यापि परोक्षापरोक्षविभागदर्शनात् । परिहरति-मैत्रमित्यादिना । उन्मीलितनेत्रस्य पुरुषस्य गौरयमित्ययं यः सविकल्पकः प्रत्ययः सोप्यपरोक्षावभास एव सविकल्पकेपि स्वाभाविकस्य वैशयस्य (विशदावभासस्य ) सत्वात् । यदुक्तम्-सविकल्पकस्य वैशचं निर्विकल्पकसंसर्गकृतमिति तत्परिहरनाहन चेति । असौ=सविकल्पकस्य विशदावभासताऽन्यसंसर्गकृता नास्ति अन्यसंसर्गकृतत्वे प्रमाणाभावात् । नहि पङ्काज्जायमानस्य पङ्कजस्य सौरभ्यं पङ्कसंसर्गकृतं भवति । यथा च जिज्ञा- सानन्तरं जायमानस्य निर्विकल्पकस्य वैशयं न जिज्ञासासंसर्गकृतं किं तु स्व- रूपकृतमित्युच्यते तथा सविकल्पकस्यापि वैशयं स्वरूपकृतमेव न निर्विकल्प- कसंसर्गकृतम् । वैशधावेशद्यविभागमाह-अभिलापेति । अभिलापसंसर्गयोग्यस्य =शाब्दवोधीयसंसर्गयोग्यस्य सामान्याकारस्य सामान्यरूपस्य गोत्वादिजा- सादेरभिलापेन शाब्देन लिङ्गादिना चावैशयं अविशदाकारोऽवभासो भवति तस्यैव चेन्द्रियर्वैशयं विशदाकारोप्यवभासो भवतीति न वैशचं निर्विकल्पक- नियतं किं त्विन्द्रियजज्ञाननियतं तस्मात्सविकल्पकोपि स्वभावेनैव विशदावभा- सः। वैशद्यावैशा च विषयकृतं वा वक्तव्यं ज्ञानकरणकृतं वा वक्तव्यं तत्र ज्ञा- नकरणकृतमित्येव युक्तमेकस्यैव वन्हेरनुमानादिना वैशयाभावदिन्द्रियेण च वैशयस्य संभवादिति न वैशद्यावैशयं विपयकृतमित्याह-नहीति । विपक्षे बा- धकमाह-यदीति । यदि पारोक्ष्यापारोक्ष्यं विषयकृतं स्यात्तदा विषयखभा- वस्याऽव्यभिचारात्सामान्यं सदा परोक्षमेव स्याद स्वलक्षणम्(व्यक्तिः) च सदाऽपरोक्षमेव स्यात् । न चैवमस्ति सामान्यस्यापि पारोक्ष्यापारोक्ष्यदर्शनाद तथा स्खलक्षणस्यापि पारोक्ष्यापारोत्यदर्शनात् तदाह-सामान्येति ।

·सविकल्पकस्य प्रत्यक्षत्वस्थापनमशास्त्रदीपिका । तथा हि-दूराच्छेतं स्वलक्षणं पश्यन्न निर्धारितग- वाश्वजातिविशेषो हेषाशब्दश्रवणादश्वत्वंतस्मिन्नेव स्वलक्षणे ऽनुमिमानोपि परोक्षं युध्यते, वदन्ति हि- 'अश्वोप्ययं न चक्षुषा तथाऽवभासते' इति । प्रत्या- सन्नस्तु वदति-संप्रत्यश्वत्वमप्यस्य चक्षुषा पश्यामि न पूर्वम् । इति । स्वलक्षणं तु प्रागपि विशद- मेवेति सामान्यांशगत एवायं दूरसमीपवर्तिनः परो- क्षापरोक्षविभागः, तस्मात्कारणकृतोयं विभागः । एकस्मिन्नपि हि विषयेऽर्जायमानं विज्ञानमाप- रोक्ष्यं जनयति लिङ्गादिजं तु नेति किं नोपपद्यते ?। ज्ञानजन्यो विषयगतः फलविशेषोयमापरोक्ष्यं नाम स- सामान्यस्य पारोक्ष्यापारोक्ष्यमुपपादयति-तधा हीति । दूरात् श्वेतं स्व- लक्षणम्-किं चिद व्यक्तिमात्रं पश्यति गौरयमश्वो वेति च न निर्धारितवान् यः पुरुषः स हेपाशब्दं श्रुत्वा तस्मिन्नेव स्वलक्षणे व्यक्तिमात्रेऽश्वत्वमनुमिमा- नोपि परोक्षमश्वत्वं बुध्यते अश्वत्वज्ञानं परोक्षं भवति नाश्वत्वस्य तदा प्र- त्यक्ष भवति । अत्र प्रमाणमाह-वदन्तीति । तथा=अश्वत्वेन रूपेण नावभा- सते । इत्येवं सामान्यस्य परोक्षं ज्ञानमुपपादितम् । प्रत्यासन्नस्तु =स एवं पुरुषः पुनः तत्समीपं गतस्तु वदति संमत्यश्वत्वमप्यस्य चक्षुपा पश्यामीति, न पूर्वम्-यावत्कालं दूरमासम् । इत्येवं सामान्यस्याऽपरोक्षं ज्ञानमुपपादितं तस्मात्सामान्यस्यापि पारोक्ष्यापारोक्ष्ये संभवत इति न विषयकृतः पारोक्ष्या- पारोक्ष्यविभागः किं तु ज्ञानकरणकृत एव । स्वलक्षणमिति-स्खलक्षणम् = व्यक्तिमावं तु, प्रागपि-अश्वत्वानुमानकालेपि दूरादपि, विशद्रम्-अपरो- क्षमेव, दसमीपवर्तिनः पुरुषस्य योयं परोक्षापरोक्षविभागः सोत्र सामान्यांश- गत एव अश्वत्वगत एव न व्यक्तिगत इत्यर्थः । व्यक्तेश्च परोक्षत्वमनुमाना- दौ विज्ञेयम् । उपसंहरति- तस्मादिति । काकोपपादयति- एकस्मिन्नपीति । अझै इन्द्रियैः । इन्द्रियजं ज्ञानम- परोक्ष भवति लिङ्गादिजं तु नाऽपरोक्ष भवतीति किं नोपपद्यते ? उपपद्यत एवेत्यर्थः । अत्र सर्वसंमतिमाह-झानजन्येति । ज्ञानजन्यः प्रत्यक्षजन्यो ·१२४ माकाशा-- [प्रम: पार.... स्थ संवेगः। गर्भावाभावाभ्यां लिङ्गागामः प- श्यामि न पश्यामीति निस्फारितानाणामेव व्यवहा- रः प्रवर्तते । अतोस्ति विकल्पस्थापि विशदावभासि- त्वमिति प्रत्यतत्वोपपत्तिः । के चित्तु सविकल्पकमेव सर्व ज्ञानं न निर्विकल्पर्क विषयगतः प्रत्यक्षस्य फलविशेष एवाऽऽपरोक्ष्यं तच सर्वसंनेयमेवेति न तव विशेषयुत्त्यपेक्षा । गदिति-यस्यापरोक्ष्यस्य सच्चे विस्फारिताक्षाणां पश्यामी- ति व्यवहारः मवर्तते, यस्यापरोक्ष्यस्याऽसत्वे च न पश्यामीति व्यवहारः प्र- वर्तते इत्यन्वयः । एवकारो भिन्नक्रमो लिदाभ्यामेवेत्यर्थः । अयं भावः-मी- मांसकमते प्रत्यक्षेण विपये ज्ञातताऽपरपर्यायमापरोक्ष्यमुत्पयते तेन चापरो- क्ष्येण जातं प्रत्यक्षगनुमीयते ज्ञानस्याऽप्रत्यक्षत्वात् यथा-'इयं घटनिष्ठा झा- तता घटविपयकप्रत्यक्षजन्या शाततात्वात् पटनिष्टज्ञाततावत्' इति । एतदेवोक्त- म्-यदिति । यद्भावाभावाभ्यां लिङ्गाभ्याम् आपरोक्ष्यसच्चासत्वरूपहेतुभ्या- म् । पश्यामीति प्रत्यक्षव्यवहारः । न पश्यामीति पारोक्ष्यव्यवहारः। उपसं- हरात- अत इति । यतः सविकल्पकस्यापि विशदप्रकाशकत्वमतः प्रत्यक्षत्व- मुपपद्यत एवे त्यर्थः । तथा चानुमानादीनां प्रत्यक्षपूर्वकत्वं यदुक्तं तद् युक्तमेव सम्बन्धग्राहिणः सविकल्पकस्यापि प्रत्यक्षत्वात् । केपि मन्यन्ते-निर्विकल्पकेन ज्ञानेन कस्यापि व्यवहारस्यासिद्धरयुक्तो निर्विकल्पकस्वीकारस्तस्मात्सर्वं ज्ञानं सविकल्पकमेवेत्याह-के चित्विति । न्यायरत्नाकरावलोकनेन विदं मतं वैयाकरणानामिति प्रतीयते, उक्तं च त- व ग्रन्थकृता- " यत्त्वपिशब्दमसहमानः सर्वमेव ज्ञानं शब्दानुविद्धत्वात् स- विकल्पकमेव न किं चिन्निर्विकल्पकमस्तीमि मन्यते तं प्रत्याह-अस्तीति" इति । वैयाकरणादिपुरुषेण भगवता भर्तृहरिणाप्युक्तम्- "न सोस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते । अनुविद्धमिवज्ञानं सर्व शब्देन भासते ॥” इति । अन्ये पुननिर्विकल्पकं परिहरन्त एवमाहुः-"निर्विकल्पकज्ञानानां जा- सादियोजनया हीयमानानामिन्द्रियजानां प्रत्यक्षत्वाऽपाकरणात् । अपि च जातिगुणयोरप्रत्यक्षत्वामिच्छतो न किं चित्मत्यक्षमवतिष्ठते न हि रूपशून्या ·निर्विकल्पकस्यप्रत्यक्षरयस्थापनम्]शाखदीपिका । नाम किं चिदस्तीति मन्यन्ते । तत्तु प्रतीतिविरुद्वम्- प्रतीमो हि वयमचसंनिपातानन्तरमऽविविक्तसामा- न्यविशेषविभागं संमुग्धवस्तुमात्रगोचरमालोचनज़ा- नम् । तदभावे तु विकल्प एव न जायेत । विकल्पय- ता हि पूर्वानुभूतं जातिविशेष सज्ञाविशेषं चातु- स्मृत्य तेन पुरःस्थितं वस्तु विकल्पयितव्यम् । न चा- , का चिदपि रूपित्रुद्धिरस्ति जातिगुणावेव च रूपिणां रूपे सर्वा हि मतीतिः 'एवम्' इति भवति प्रकारश्चैवं शब्दार्थो जातिगुणी चार्थानां प्रकारभूतौ त- तश्च ताभ्यां योजयन्त्येव सर्वेन्द्रियप्रतीतिः समुत्पद्यते इति निर्विपयं कल्प- नापोढपदम् " इति । परिहरति-तचित्यादिना । अक्षसंनिपातानन्तरम् = विषयन्द्रियसंयोगानन्तरं जायमानम्, अविविक्तसामान्यविशेषविभागमिति- सामान्यं गोत्वादि विशेषश्च खण्डवमुण्डत्वादिः, अयं सामान्यभागोऽयं च विशेषभाग इति यव न विविक्तमित्यर्थः, विशिष्टवैशिष्ट्यानवगाहीति याव- त् । संमुग्धं च वस्तुमात्रगोचरं चेति संमुग्धवस्तुमात्रगोचरम्, गोचरशब्दस्य नित्यपुल्लिङ्गत्वाद् वस्तुमावं गोचरो यस्येति बहुव्रीहिः । किं वा संमुग्ध- विशेष्यविशेषणभावरहितं वस्तुमावं व्यक्तिमाव(स्वलक्षणम्) गोचरो यस्य त- र समुग्धवस्तुमावगोचरमित्यर्थः आलोचनज्ञानम् इन्द्रियजं ज्ञानं वयं प्रतीम एव, एतदेव च निर्विकल्पकमित्युच्यते । तस्मादस्तिनिर्विकल्पकमपि ज्ञानम् । विपक्षे वाधकमाह-तदभावेति । तदभाव-निर्विकल्पकाभावे, विकल्पः -सविकल्पकं ज्ञानम् । सविकल्पकं हि ज्ञानं विशिष्टवैशिष्टयावगाहि भवति, विशिष्टवैशिष्टयावगाहिबुद्धित्वावच्छिन्नं मति च विशेष्यविशेषणयोर्ज्ञानस्य कारणत्वमस्ति, तत्र यावत्पर्यन्तं घटघटवे इत्याकारक समूहालम्बनात्मकं शानं न जायते तावत्पर्यन्तं घटत्वमकारकघटविशेष्यकं सविकल्पकं ज्ञानं न- सम्भवतीति घटघटत्वविषयकं निर्विकल्पकं ज्ञानमवश्यमभ्युपेयं कारणं विना कार्योत्पत्चेरसम्भवादिति भावः । उक्तमुपपादयति-विकल्पयतेति । विकल्प- यता सविकल्पकज्ञानमुत्पादयता पुरुपेण पूर्वानुभूतम्-निर्विकल्पकेन ज्ञातं जातिविशेषम् गोत्वायनुस्मृत्य तेन गोत्वादिना पुरःस्थितं वस्तु-व्यक्तिः विकल्पयितव्यम्-गोत्वविशिष्टो गौरिति सविकल्पकानेन वेद्यमिति, तथा ·समकाशा- [प्रथमः पादः सभ०५ सविकल्पेन विशेषग्रहणमिति वाच्यम्, अविकल्पेन विकल्पस्यापि विलक्षणस्योत्परयऽसम्भवात् । यच्चावश्यमिदमस्माभिन्नमित्येवं विकल्पेनैव भेदो ग्रहीनव्या नाऽविकल्पेन तस्य ग्रहणं सम्भवतीति, न नमो भेदस्य ग्रहणं किं तु भिन्नानाम् । तेषामपि न भिन्नता कि तु स्वरूपेण-यदन्यस्माभिमं नीले पीत नगा लोक निरुदं स्वीकृतं गतो लोकानां तु नीलपीतयोविलक्षणेव बु. मिशन नीलदेग्न्यस्तष्पलात् पीतपुदेशान्यस्वरूपत्वात् । यदि नील. कामगिका बदिगोरक्षणा नास्ति तदा बुद्धर्भदग्राहकलं गलेपतितमेव भार साम्पाटकवादिति भावः । एवमेव तिक्तगपुरयोरिसादि- सोना-गः । बुद्धिशनासमतगक्षमेव गागम् । मा निस्किल्यन गन्माचे गृहीते तदनन्तरं सविकल्पकन तबैग रातमा RT भति नतो परादीनां वागमतानतिरिक्तरात्ताकलेन यामा- REन नेगा ग्रहणं गम्भवतीत्याशवाह- चेति । परिहा- पालगन । गरिकला निर्विकल्पककार्गगेवेति सविकल्पके- नगीन माता कार्यकारणयोः गमानरूपलनियमात तथा मलाई गति ममावग्राहक नदा गविकलाकमणि निर्भिकलाककार्ग- यातामा मष्टिगतीनि कर्य गविकल्पकन गवगे विशेषग्रहण * मगर । निकलानिलमणम्य विकल्पाम्योत्पनरगम्मवादिति . * + - मकर- दमानिया घटः पटादिन इत्यर्थ मंदी जाये या गृाना पवन, न निर्विकल्पन नायवेदाय शिलारस्य मन्त्राग्राहकवादिनि, नाप न गुकर । -- निस्कियान भाग ग्राणं न मी गनाकोपा. -::' र दिलियन पियाना पटानां ग्रहण भारतीति *याना नबित्रया. विहितगानिमाण दमय बाद दिवीनं वामलादिननगीविन * : द नया गार-गायन । नन मध्यानमः ·उसाहनमतलण्डनम् ] मासदीपिका। १२९ वा तद् गृह्यत इति सः । नहि नीलं पीतं वा भेदः, तयोहि धर्मो भेदः, तद्ग्रहेपि धर्मिणां ग्रहणं नानु- पपन्नम्। यदि च सन्मानं प्रत्यक्षेण गृद्यते न नीले पीतं वा ततो विकल्पेनापीदमस्माद्भिन्नमिति कथं भेदो गृधे- त ?, नहि सदेव सतो भिन्नमिति सम्भवति । तस्मान्नी- गिस्वरूपरूपत्वान्नीलग्रहणे पीतभेदोपि गृहीत एव तथा पीतग़हणे नीलभेदोपि गृहीत एवेति कथमुच्यते 'न भेदस्य ग्रहणम्' इत्याराहर धर्मभेदवादेन समाधत्ते- नहीति, नीलं वा पीतं वा न भेदः किं तु तयोः-नीलपीतयोधर्मो हि भेदस्तथा च धर्माऽग्रहणेपि धर्मिग्रहणमुपपद्यते एवेति न निर्विकल्पकेन धर्मभूतस्य भे- दस्य ग्रहणमित्याह-तदग्रहेपीति । तदग्रहे भेदाग्रहेपि धर्मिणाम् भेदानुयो- गिनां नीलपीतादीनां स्वरूपेण ग्रहणं नानुपपन्नम् । विपक्षे वाधकमाह-यदि चेति, यदि सन्मात्रमेव प्रत्यक्षेण निर्विक- ल्पकेन गृह्यत न च नीलं वा पीतं वा गृह्येत ततः तदा कार्यकारणयोः स- रूपत्वनियमात् निर्विकल्पककार्येण सविकल्पकेनापि तदेव ग्राह्यं यदेव नि- विकल्पकेन, निर्विकल्पकस्य च सन्मात्रग्राहित्वे सविकल्पकस्यापि सन्मात्र- ग्राहित्वमेव प्राप्तमिति सविकल्पकेनापीदमस्माद् भिन्नम्-नीलं पीताद्भिन्नमि- त्यादिवोधे स्वरूपत्वेन धर्मत्वेन वा कथं भेदो गृह्येत ? नैव गृह्यतेति भावः । ननु तद् ग्रहणं तत्स्वरूपग्रहणमेव तथा च सविकल्पकेन निर्विकल्पिकसहश- वात् सन्मात्रग्राहकेन सत्स्वरूपमपि गृहीतमेव भेदश्च स्वरूपमेव न धर्म इति स्वरूपं गृहता सविकल्पकेन भेदोपि गृह्यतेति नोक्तदोप इत्यशयाह-न ही- ति । सन्मानं तु सन्मात्राद् भिन्नं न भवति येन सन्मानं गृङ्गता भेदोपि त- स्वरूपत्वेन गृह्येत । अयं भावः-पदि सविकल्पकस्य सन्मात्रातिरिक्तग्राहकत्वं स्यात्तदा सदतिरिक्तप्रतियोगिको भेदः सन्मात्रस्वरूपत्वेन गृह्येतापि भेदग्रहणस्य प्र. तियोगिज्ञानसापेक्षत्वात्, न च सविसल्पकेनापि सदतिरिक्तं गृह्यते इति न सदतिरिक्तप्रतियोगिको भेदो ग्रहीतुं शक्यते, न च सत्पतियोगिको भेदो ग्रहीतुं शक्यते सत एव सनो भिन्नन्वाभावात् । तस्मात् सविकल्पकस्य भेद- ·सप्रकाशा- [प्रथमः पादः सू० अ०४ लादिगुणानां पृथिव्यादिद्रव्याणां च प्रत्यक्षेण ग्रहणा- त् प्रपञ्चापलापः प्रत्यक्षविरुद्ध पत्र । यदि तु पृथिव्यादिप्रपञ्चं नापन्हमहे तद्धर्म तु भेद- मेवेति ब्रूयात् ?, तदप्यशक्यम्- नीलपीतयारितरत- - ग्राहकवमिद्धये निर्विकल्पकस्य सन्मात्रग्राहकत्वनियमं परित्यज्य स्वरूपमा- ग्राहकत्वं वा विशलिनपदार्थग्राहकत्वं वा स्वीकार्यम्, तथा च निर्विक- सकस्य पदार्थमात्रग्राहकवेन सविकल्पकस्यापि पदार्थमात्रग्राहकत्वे प्राप्ते भेटमतियोगिग्रहणे सनि भेदग्रहणमपि स्यात् । किं च निर्विकल्पकेन स्वर- पतो नीलपीतादिग्रहणे मति सविकल्पकन नीलपीतादिधर्मस्य भेदस्यापि माग गंभनति । न च निर्विकल्पकस्य स्वरूपमात्रग्राहकत्वेन तत्कार्यस्य स- कम्य ता मलेपि कणं सरूपानिरिक्तभेदग्राहकवं स्यादिति वाच्यम, काकारणाः गन्मिना माम्यस्याऽस्वीकारात्, तन्तुभिः प्रावरणं न सं. भादमागंण पटेन च यथा संभवति अथ च न कार्यकारणभावविघात- परवल्यम । निम्पिकम्य मन्मारग्राहकवे तु न मन्मात्रस्य धर्मा मान गपिकलपकम्य ना मतपि मंदयालकत्वं म्यात, यम्य च नीलपीतादर्ध- कर मन निधिपकन गृहीतः (मन्मारग्राहकत्वात ) इति कथं नील- दरम्य अदम्य ग्राणं म्गादित्यायनुगंधेयम, तम्मान्निभिकल्पकम्प संसाफ स्वीकार्यमय । उपमंदगत-तम्मादिनि । प्रत्यक्षindi-मन्यतम्य मालत्रमाणावल्या द्वन्द्धं शुनिपि न यतुंग- - म मरणपटनायाः "नंद नानानि किचन" इति श्रृंलग्न म पनि नानावप्रनिगरपान न पपयनंदानपवावा । " इति निम्नु परमानगपादयं पगष्ट्र श्रपन - *नाथ टग"ग्ल्यादि किवा परमापदिय पगष्ट्र नम्मान लायक निर्विवादपादकलं वा विग्नाम्या करणपाटाया च दया न प्रमगत ग्रामिमा- रन्दाद। व्यादिकामगाटाप का दिन प्राथम्य मन दः पद नावीन्याहारी-पटीनि । पान. marwarww. . Smarw- APR ·मतमनग्वारनम्] शानदीपिका। १३२ राभावस्य प्रत्यक्षानुपलब्धिसिन्हस्थापन्हवासम्भवा. त् । प्रत्यक्षाभावोपि हि प्रत्यक्षवदेव प्रमाणान्तरेभ्यो बलीयान्, इतरथा शशे चतुष्पात्त्वाद्विपाणित्वमनु- मीयेत, अतो भेदापलापो न सम्भवति । यदि त्वितरेतराश्रयतया इतरतराभावग्रहणस्याऽन- वक्लप्तेरऽविद्यामाननिमित्तं तदित्युच्यते?, तदपि-यदि ? दप्यशक्यमिति । नीलपीतयोरितरेतराभावरूपस्य भेदस्य तर्कादिमतेषु प्रत्य- क्षममाणसिद्धस्य तवास्माकं च मतेऽनुपलब्धिप्रमाणसिद्धस्यापलापासंभवाद- स्येव भेदोपि । ननु तब मते न प्रत्यक्षसिद्धो भेदः किं त्वनुपलब्धिगम्य एवा- नुपलब्धिश्च शब्दापेक्षया निर्बलेतिनेह नानेत्यादिश्रुतिप्रतिपादितस्य भेदाभावस्य कथं भेदग्राहिकयाप्यनुपलब्ध्या वाधः स्यात् ? इत्याशयाह-प्रत्यक्षाभावोपीति । प्रत्यक्षाभावः अनुपलब्धिरपि प्रत्यक्षाभावरूपत्वात् प्रत्यक्षभिन्नेभ्यः प्रमाणा- न्तरेभ्यो वलवत्येवेति न श्रुतेरनुपलब्धिवाधकत्वं संभवति । वस्तुतस्त्वनुपल- धिरप्यऽभावविषयकः प्रत्यक्षविशेष एवेति नानुपलब्धिः शब्दापेक्षया निर्वला। विपक्षे वाधकमाह-इतरथेति, यद्यनुपलब्धिः प्रमाणान्तरेभ्यो निर्वला स्या- त्तदाऽनुपलब्ध्या शशे विपाणाभावेऽवगतेपि 'शशो विपाणी चतुप्पात्त्वाद् गोवत्' इत्येवं शशस्य विपाणित्वमप्यनुमीयेत, नैवमस्ति, तस्मादनुपलब्धिः प्र- माणान्तरेभ्यो बलवत्येवेति तया गृहीतस्य भेदस्य न श्रुत्याऽपलापः संभवती- त्याह-अत इति । ननु नीलात् पीतस्य भेदग्रहणे पीतान्नीलस्य भेदग्रहणापेक्षास्ति पीता- नीलस्य भेदग्रहणे च नीलात्पीतस्य भेदग्रहणापेक्षास्तीत्यऽन्योन्याश्रयदोपेण इतरेतराभावग्रहणस्य-इतरेतराभावरूपभेदग्रहणस्यानवक्लप्ते =असमअसत्वाद- ऽसंभवाद्वा अजायमानत्वाद्वा उपायाभावाद्वा, तत्-भेदग्रहणमविद्यामावनिमि- तम् अविद्यैव तस्य निमित्तमस्ति, आविद्यकत्वाच्च भेदो मिथ्यैवेति सिद्धम् । उक्तं च-"भेदोयं भिन्नधर्मिप्रतिभटविपयज्ञानजज्ञानवेद्यः" इत्यादि । इत्याशङ्कने-यदि विति । इतरेतराश्रयतया अन्योन्याश्रयदोपतया । परिहरति-तदपीति, भेदग्रहणेऽन्योन्याश्रयो दोपस्तदा स्याद् यदि भेदस्य प्रतियोगिनोऽनुयोगिनश्च भिन्नतया परस्परभेदेन प्रथमं काने जाने तदन- ·समकाशा- [प्रथमः पादः सु० अ०४ भिन्नतया प्रतियोगिनमाश्रयं च गृहीत्वा तत इतरेत- राभावो गृह्यत ततः स्यात्, नीलपीतयोस्त्वितरेतरा- भावाऽनादरेण स्वरूपेण गृहीतयोः पश्चादितरेतराभा- वग्रहणे किमितरेतराश्रयत्वम् । यदि तु द्वित्वमपन्हयते न पृथिव्यादयस्तेषां च मि- थो भेदः । तदपि प्रत्यक्षविरुद्धम्-सङ्ख्यायाः प्रत्यक्ष- त्वात् । सत्यपि प्रत्यक्षविरोधे तदुपमर्दैन प्रवर्तमान- न्तरमितरेतराभावरूपो भेदो गृह्येत, नैवमस्तीत्याह-नीलपतयोरिति, नील- पीतं भिन्नमित्यव प्रतियोग्यनुयोगिभूतयोलपतयोरितरेतराभावमगृहीत्वैव खरूपमात्रेण गृहीतयोः पश्चात् स्वरूपमावग्रहणादनन्तरमितरेतराभावरूपभे- दग्रहणे तु नास्त्येवान्योन्याश्रय इत्यर्थः । भेदज्ञानाय प्रतियोग्यनुयोगिनोः प- रस्परं भेदग्रहणस्यापेक्षा नास्तीति भावः । किं च धर्मभेदवादे स्यादप्येपो- ऽन्योन्याश्रयः स्वरूपभेदवादे तु भेदस्यानुयोगिस्वरूपम्पत्वान्नायं दोपः। किं च यथा सामान्यस्य सामान्यान्तरापेक्षा नास्ति विशेषस्य च विशेषान्तरापेक्षा नास्ति ज्ञानस्य ज्ञानान्तरापेक्षा नास्ति प्रकाशस्य प्रकाशान्तरापेक्षा नास्ति तथा भेदस्यापि भेदान्तरापेक्षा नास्ति । यद्युच्यते सामान्यादीनामस्वीकृत- खाद ज्ञानादीनां च स्वयं प्रकाशत्याद्विपमोयं दृष्टान्तस्तदा यथा रूपस्य रू- पान्तरापेक्षा नास्ति स्वप्रत्यक्षे तथा भेदस्यापि विज्ञेयमित्याद्यनुसन्धेयम् । ननु भवतु पृथिव्यादिप्रपञ्चस्तस्य च मिथः =परस्परं भेदोपि, मयातु पश्चगतं द्वित्वमपन्दयते, ट्रेतं नास्तीत्युच्यते द्वैतस्या ऽभावाददैनमेव मिळ्यति, श्रूयते हि "एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म” इति, इत्याशङ्कते-यदि तु द्वित्वमिति । भेदो बन्योन्याभावो द्वित्वं च संख्यारूपमित्यऽपुनरुक्तिः । परिहरति-तदपी- ति. द्विन्वापन्दवोपि प्रत्यक्षविरुद्ध एव । हेतुमाह-संख्येति, द्वौ घटपटावि- त्यादी मंग्यारूपस्य द्विन्यस्य प्रत्यक्षममाणमिदम्याऽपन्हयासंभवातू, प्रत्यक्ष- विद्यार्थप्रतिपाठकन्वं श्रुनेपि न मंभवनीति भावः । ननु यद्यपि ही घटपटा- विति प्रत्यक्षेण द्वित्वं प्रतिपाद्यते नथापि एकमेव " इत्यागमेन तु द्वित्या. भाव एवं प्रतिपाद्यत इत्यस्तिपत्यक्षेण विरोध आगमश्च प्रत्यक्षापेक्षया प्रयलोस्ती नितदुपपर्दैन-प्रवक्षोपमन प्रवनमानानदानेर-प्रत्यक्ष वाधिन्यवादनमवगम- ·भहेतमतमण्डनम्] शास्त्रदीपिका। १३३ स्तहाधेनैवाऽऽगमोऽतमवगमयतीति चेत् ?, न, प्र- क्यऽसम्भवात्-प्रत्यक्षं हि निरपेक्षं शीघ्रं जायमानं स्वविरुडस्यागमिकज्ञानस्य पदपदार्थसन्निध्यपेक्षायो- ग्यत्वन्यायालोचनसापेक्षतया विलम्यितप्रवृत्तेः प्रव- त्तिमेव निरुणद्धि। किं चाशक्यमेव श्रुत्या प्रपञ्चस्याऽसत्वं योहम्, युध्यमाने हि श्रुतिरपि प्रपञ्चान्तर्गतत्वादसती घोह- यतीति न प्रत्यक्षेण द्वित्वं सिद्ध्यतीत्याशङ्कते-सत्यपीति । परिहरति- नेति । हेतुमाह-प्रवृत्त्यसंभवादिति । यव विपये प्रत्यक्षविरोधो भवति तत्र विपये आगमस्य प्रवृत्तिरेव न संभवतीत्यर्थः, प्रत्यक्षस्य सकलप्रमाणप्रवल- त्वात् स्वयं निरपेक्षत्वादन्येपां सर्वेषां प्रमाणानां प्रत्यक्षसापेक्षत्वात् । एतदेवाह-प्रत्यक्षमिति, प्रत्यक्ष स्वविरुद्धस्यागमिकस्य ज्ञानस्य प्रवृत्ति- मेव निरुणद्धि प्रत्यक्षविरुद्धार्थप्रत्यायने आगमस्य प्रत्तिरेव न संभवति । प्रत्यक्षस्य निरोधकवे हेतुमाह-निरपेक्षमित्यादि, प्रत्यक्षस्यान्यप्रमाणसापे- क्षता नास्ति किं च शीघ्रमेवोत्पद्यते, अनुमाने पक्षहेत्वादिप्रत्यक्षेण विलम्बो भवति शाव्दवोधे च पदप्रत्यक्षादिना विलम्बो भवति नैवं विलम्बः प्रत्यक्षो- त्पत्तौ भवतीति प्रत्यक्षं प्रवलं सत्स्वविरुद्धार्थवोधने प्रमाणान्तरपत्ति नि- रुणद्धि । आगमिकज्ञानस्य निरोध्यत्वे हेतुमाह-पदपदार्थेति, आगमिकज्ञा- नस्य शाब्दत्वात् पदप्रत्यक्षापेक्षा पदार्थोपस्थित्यपेक्षा . संनिध्याकाङ्कायोग्य- तानामपेक्षा पूर्वोत्तरमीमांसोक्तन्यायविचारापेक्षास्तीति तद् बहुसापेक्षत्वादतिवि- लम्वेन प्रवर्तते स्वप्रतिपाद्यविषयं वोधयति, तत्र शीघ्रगामिना प्रत्यक्षेण प्रथ- ममेव द्वित्वं वोधितमिति तदनन्तरं द्वित्वाभाववोधनाय प्रवृत्तस्यागमस्य प्रथम- जातं प्रवलं च प्रत्यक्ष प्रवृत्तिमेव निरुणद्धि । तथा च प्रत्यक्षविरोधसत्वान्न श्रु. त्याप्य ऽद्वैत वोधयितुं शक्यत इत्यर्थः । उक्तमेवोपपादयति-किं चेत्यादिना । निगदव्याख्यातमायोयं ग्रन्यः । यदि श्रुत्या प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वं वोध्येत तदा श्रुतिरपि प्रपञ्चान्तर्गता मिथ्यैव स्याचस्याश्च मिथ्यात्वे न प्रपञ्चस्य प्रामाणिक मिथ्यात्वं स्यात् । किञ्च मिथ्यात्तस्य प्रामाणिकत्वे मिथ्यात्वेनैव द्वैतापत्तिः स्यात् । यदि मिथ्यात्वं ·१३२ समकागा- [प्रथमः पादः पू० अ०४ भिन्नतया प्रतियोगिनमाश्रयं च गृहीत्वा तत इतरेत- राभाचो गृश्येत ततः स्यात्, नीलपीतयोस्त्वितरेतरा- भावाऽनादरेण स्वरूपेण गृहीतयोः पश्चादितरेतराभा- वग्रहणे किमितरेतराश्रयत्वम् । यदि तु मित्वमपन्हयते न पृथिव्यादयस्तेषां च मि- थो भेदः । तदपि प्रत्यचविमहिम्-सङ्ख्यायाः प्रत्यक्ष- त्यात् । सत्यपि प्रत्यचविरोधे तदुपमर्दैन प्रवर्तमान- न्तरमितरेतराभावरूपो भेदो गृहोन, नैवमस्तीत्याह-नीलपतयोरिति, नील- स्पीतं भिन्नमित्यव प्रतियोग्यनुयोगिभूतयो लपतयोरितरेतराभावमगृहीत्वैव स्वरूपमात्रेण गृहीतयोः पश्चात् स्वरूपमावग्रहणादनन्तरमितरेतराभावरूपभे- दग्रहणे तु नास्त्येवान्योन्याश्रय इत्यर्थः । भेदज्ञानाय प्रतियोग्यनुयोगिनोः प- रस्परं भेदग्रहणस्यापेक्षा नास्तीति भावः । किं च धर्मभेदवादे स्यादप्येपो- ऽन्योन्याश्रयः स्वरूपभेदवादे तु भेदस्यानुयोगिस्वरूपरूपत्वान्नायं दोपः। किं च यथा सामान्यस्य सामान्यान्तरापेक्षा नास्ति विशेषस्य च विशेषान्तरापेक्षा नास्ति ज्ञानस्य ज्ञानान्तरापेक्षा नास्ति प्रकाशस्य प्रकाशान्तरापेक्षा नास्ति तथा भेदस्यापि भेदान्तरापेक्षा नास्ति । यद्युच्यते सामान्यादीनामस्वीकृत- त्वात् ज्ञानादीनां च स्वयं प्रकाशत्वाद्विपमोयं दृष्टान्तस्तदा यथा रूपस्य रू- पान्तरापेक्षा नास्ति स्वमत्यक्षे तथा भेदस्यापि विज्ञेयमित्याद्यनुसन्धेयम् । ननु भवतु पृथिव्यादिप्रपञ्चस्तस्य च मिथः-परस्परं भेदोपि, मयातु प्र- पञ्चगतं द्वित्वमपन्हूयते, द्वैतं नास्तीत्युच्यते द्वैतस्या ऽभावादऽद्वैतमेव सिध्यति, श्रूयते हि “एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म" इति, इत्याशङ्कते-यदि तु द्वित्वमिति । भेदो बन्योन्याभावो द्वित्वं च संख्यारूपमित्यऽपुनरुक्तिः। परिहरति-तदपी- ति, द्वित्वापन्हवोपि प्रत्यक्षविरुद्ध एव । हेतुमाह-संख्येति, द्वौ घटपटावि- त्यादौ संख्यारूपस्य द्वित्वस्य प्रत्यक्षममाणसिद्धस्याऽपन्हवासंभवात्, प्रत्यक्ष- विरुद्धार्थप्रतिपादकत्वं श्रुतेरपि न संभवतीति भावः । ननु यद्यपि द्वौ घटपटा- विति प्रत्यक्षेण द्वित्वं प्रतिपाद्यते तथापि " एकमेव", इत्यागमेन तु द्वित्वा- एव प्रतिपाद्यत इत्यस्तिप्रत्यक्षेण विरोध आगमश्च प्रत्यक्षापेक्षया प्रवलोस्ती प्रयक्षोपमर्दैन मवर्तमानस्तदाधेनैव-प्रत्यक्षबाधित्वैवाद्वैतमवगम- ·मद्धतमतखण्डनम् शास्त्रदीपिका । स्तद्वाधेनैवाऽऽगमोऽदैतमवगमयतीति चेत् ?, न, प्र- क्यऽसम्भवात्-प्रत्यक्षं हि निरपेक्षं शीघ्रं जायमानं स्वविरुद्धस्यागमिकज्ञानस्य पदपदार्थसन्निध्यपेक्षायो- ग्यत्वन्यायालोचनसापेक्षतया विलम्यितप्रवृत्तेः प्रवृ- त्तिमेव निरुणद्धि। किं चाशक्यमेव श्रुत्या प्रपञ्चस्याऽसत्त्वं योजुम्, युध्यमाने हि श्रुतिरपि प्रपञ्चान्तर्गतत्वादसती घोद्ध- यतीति न प्रत्यक्षेण द्वित्वं सिद्ध्यतीत्याशङ्कते-सत्यपीति । परिहरति- नेति । हेतुमाह-प्रवृत्त्यसंभवादिति । यत्र विपये प्रत्यक्षविरोधो भवति तत्र विपये आगमस्य प्रवृत्तिरेव न संभवतीत्यर्थः, प्रत्यक्षस्य सकलप्रमाणप्रवल- त्वात् स्वयं निरपेक्षत्वादन्येषां सर्वेषां प्रमाणानां प्रत्यक्षसापेक्षत्वात् । एतदेवाह-प्रत्यक्षामिति, प्रत्यक्षं स्वविरुद्धस्यागमिकस्य ज्ञानस्य प्रवृत्ति- मेव निरुणद्धि प्रत्यक्षविरुद्धार्थप्रत्यायने आगमस्य प्रत्तिरेव न संभवति । प्रत्यक्षस्य निरोधकतवे हेतुमाह-निरपेक्षमित्यादि, प्रत्यक्षस्यान्यप्रमाणसापे- क्षता नास्ति किं च शीघ्रमेवोत्पद्यते, अनुमाने पक्षहेत्वादिप्रत्यक्षेण विलम्बो भवति शाब्दबोधे च पदप्रत्यक्षादिना विलम्बो भवति नैवं विलम्बः प्रत्यक्षो- त्पत्तौ भवतीति प्रत्यक्षं प्रवलं सत्स्वविरुद्धार्थवोधने प्रमाणान्तरमत्ति नि- रुणद्धि । आगमिकज्ञानस्य निरोध्यत्वे हेतुमाह-पदपदार्थेति, आगमिकज्ञा- नस्य शाव्दत्वात् पदप्रत्यक्षापेक्षा पदार्थोपस्थित्यपेक्षा . संनिध्याकाङ्क्षायोग्य- तानामपेक्षा पूर्वोत्तरमीमांसोक्तन्यायविचारापेक्षास्तीति तद् बहुसापेक्षत्वादतिवि- लम्वेन प्रवर्तते-स्वप्रतिपाद्यविषयं वोधयति, तत्र शीघ्रगामिना प्रत्यक्षेण प्रथ- ममेव द्वित्वं वोधितमिति तदनन्तरं द्वित्वाभाववोधनाय प्रवृत्तस्यागमस्य प्रथम- जातं प्रवलं च प्रत्यक्ष प्रवृत्तिमेव निरुणद्धि । तथा च प्रत्यक्षविरोधसत्त्वान्न श्रु. त्याप्य ऽद्वैतं वोधयितुं शक्यत इत्यर्थः । उक्तमेवोपपादयति-किं चेत्यादिना । निगदव्याख्यातमायोयं ग्रन्यः । यदि श्रुत्या प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वं वोध्येत तदा श्रुतिरपि प्रपञ्चान्तर्गता मिथ्यैव स्यात्तस्याश्च मिथ्याले न प्रपञ्चस्य मामाणिकं मिथ्या स्यात् । किञ्च मिथ्यालस्य मामाणिकत्वे मिथ्यात्वेनैव द्वैतापत्तिः स्पाद । यदि मिथ्यात्वं ·- [प्रगम' पार ? च्या स्यात् । कथं व श्रुत्या श्रुतेरसर जल्यन ? । अ- सत्वेन हि प्रतीयमाना न प्रमाग स्मात् । प्रमाणत्वं स्वावस्थिते-सत्तया प्रतीयमानायाः अनेन मिथ्यात्वं शक्यं वतुम् । नतोकस्यैव वस्तुनो युगपदेव मत्वमम- *वं च समुनित्य योतुं शक्यम् , अनगतरांपमर्दैन हा- न्यतरदः युद्धावारोहति । ततश श्रुतिरऽस्तीति मेत् ?, सत्यत्वाभाव एवाभावश्चाधिकरणात्मको भवतीति मिथ्यात्वस्य ब्रह्मस्वरूप- वापक्या न देतापत्तिरित्युच्यते तदा द्वैतं परिहरता शून्यमेवानस्थापितं यतः- सत्यत्वाभावरूपस्य मिथ्यावस्य ब्रामस्वरूपते ब्रामणो मिथ्यास्वरूपत्व भाप्या मिथ्यात्वमेव स्यात् । न च प्रपश्चो मिथ्या दृश्यत्वात् शुक्तिरजतव. दित्यनुमानेन प्रपथे मिथ्यात्वं मासमिति वाच्यम्, मातिमासिकत्वस्य प्रति- भासमावशरीरत्वस्य च कार्याऽकारित्वस्य चोपाधित्वात् । शुक्तिरजने का. ोऽकारित्वमस्तीति साध्यव्यापकत्वं प्रपञ्चे नास्तीति साधनाव्यापकत्वम् । न च शुक्तिरजतरज्जुसादीनां मिथ्यात्वेनाभिमतानामपि हर्पभयादिकार्य- कारित्वात साध्यव्यापकत्वं नास्तीति वाच्यम्, हर्पभयादीनां ज्ञानकार्यत्वेन शुक्तिरजतायऽकार्यत्वादेव, शुक्तिरजतज्ञानेन हर्पो भवति न शुक्तिरजतेन रज्जुसर्पज्ञानेन भयं भवति न रज्जुसपेण । वस्तुगत्या सत्यपदार्थानामपि स्व- रूपेण हर्पादिजनकत्वं न सम्भवति का कथा पुनर्मिथ्याभूतस्य, अन्यथा स्वागणतले सताऽज्ञातेनापि निधिना हर्पः स्यात्, नैव च भवति तस्मादभि- लपितपदार्थानां ज्ञानस्यैव हर्पजनकत्वं द्विष्टपदार्थानां च ज्ञानस्यैव भयादि- जनकत्वं वक्तव्यामिति न शुक्तिरजतादीनां कार्यकारित्वम् । शुक्तिरजतादि- बानं तु न मिथ्या तस्य जातत्वादेव । किं चात्मव्याघातविरोधान श्रुतिः स्वस्यासत्त्वं बोर्बु क्षमेत्याह-कथ- मिति । प्रमाणत्व इति, यदि श्रुतिः प्रमाणं स्यात्तदा सयपि स्याव सत एव प्रमाणत्वनियमात् सत्तया प्रतीयमाना च न मिथ्या स्यात् । या हि श्रुतिर- द्वैतस्य स्वभिन्नस्य सत्वं वोधयति सा स्वयं कथमसती स्यात् ? । अन्यतरोपम- देन-सत्त्वं बाधित्वाऽसत्त्वं, असत्त्वं च बाधित्वा सत्वं बुद्धावाऽऽरोहति परस्पर विरोधेन सामानाधिकरण्याऽभावाद । उपसंहरति-ततश्चेति ।

·मतमतखण्डनम्] शास्त्रदीपिका। १३५ न प्रपञ्चस्याऽभावः सम्भवति श्रुतेरपि प्रपञ्चत्वात् । नास्ति चेच्छतिः १ प्रमाणाभावादेव न प्रपञ्चापलापः सम्भवति। ननु स्वयं प्रकाशं ब्रह्म किमस्यान्येन प्रमाणेन ? । भवतु ब्रह्म स्वयं प्रकाशं प्रपञ्चाभावस्य किमायातम् ? स हि प्रमाणमपेक्षत एव । किं च "परस्परविरोधे हि न प्रकारान्तरस्थितिः" इति न्यायेन मपञ्च- स्य सत्त्वं वा वक्तव्यम ऽसत्त्वं वा वक्तव्यं न च मिथ्यात्वमुभयविलक्षणस्व- रूपम्, भवता सदमद्विलक्षणत्वस्यैव मिथ्यात्वस्य स्वीकारात् । ननु गोत्वमश्व- वं च परस्परं विरुद्धमेव तथापि गजे न गोत्वमस्ति न वाश्वत्वमपि तथा प्र- कृतेपि सत्यासत्त्वयोः परस्परं विरोधेपि न ते प्रपञ्चे सम्भवतः किं तु गजे गोत्वाश्वत्तविलक्षणगजववत् प्रपञ्चेपि सत्त्वासत्त्वविलक्षणं मिथ्यालं सम्भव- तीनि चेन्न, विपमोयं दृष्टान्तो मधुसूदनसरस्वतीनाम्, यतः चतुप्पादजात्यन्तर्गता अनेके गवादयः पशवः सन्त्येव तेषां च गोत्वादयो धर्मा अपि सन्ति परस्पर च विरुद्धा अपि सन्ति तेषु कोप्येको धर्मः कस्मिंश्चित्पशौ स्थास्यत्येवेति गोवाश्वत्वदीनामभावे गजत्वमेव गजे तिष्ठति गजवं च धर्मः सिद्ध एव ना- नुमानादिना माध्यः । तथा यदि मिथ्यात्वं सिद्धमेव तदा सिद्धमाधनता दो- पो यदि न मिदं तदा प्रपञ्चमावस्य सत्त्वं वाऽमत्त्वं वा धर्मः सिद्धोस्ति त- योश्च परस्पर विरोधे मत्त्वमेव स्थास्यत्यसत्त्वमेव वा स्थास्यति, न चाव स- चामत्वयोरिव कोप्यन्यो धर्मः कत्वं वा खत्वं वा मिथ्यात्वं वा दृष्टान्तपक्षे ग- जत्वामेव मिद्धोस्ति यद्विरोधेन प्रपश्चात् सत्त्वासत्त्वे उभे एवं निवर्तनाम् । इत्यादि स्वयमनुसन्धेयम् । उक्तं च- "प्रत्यक्षादिप्रमासिद्धविरुद्धार्थाभिधायिनः । वेदान्ता यदि शास्त्राणि वौद्धेः किमपराध्यते ।।" इति । पुनरप्याशङ्कतेऽद्वैती-नन्विति, ब्रह्मणः स्वयंप्रकाशवान् तव प्रमाणा- पक्षेत्र नास्ति येन श्रुनेमिथ्यात्वे काप्यनिष्टा शङ्का स्यादिति भावः । उनरमाह- भवत्यिति । प्रपभाभावस्तु न स्वयंमकाशपदार्थोस्ति येन तस्य ममापापेक्षा न स्यादिति भावः । मापभाभावः।न चाभावस्याधिकरणान्मकन्वेन प ·समकाशा- [प्रथमः पादः सू० भ०४ कथं चाविद्यमानस्य प्रपञ्चस्य प्रतिभासः, अवि- चयति चत् ?, कस्य पुनरियमविद्या ?, जीवानामिति चेत्?, न, तेषामनावात् भावे वा दैतप्रसङ्गः । ब्रह्मणि तु विशुद्धविज्ञानात्मके निरवकाशैवाविद्या। श्चाभावस्य ब्रह्मस्वरूपत्वेन स्वयंप्रकाशत्वमपि सम्भवतीति वाच्यम्, दत्तो- तरत्वात्-एवं हि ब्रह्मैव मिथ्या स्यादिति प्रदर्शितम् । अभावस्य ब्रह्मस्वरूपत्वे ब्रह्माप्यभावरूपमेव स्यादिति शून्यवादप्रसङ्गः। किं चाभावस्याधिकरणात्मक- त्वमपि न सम्भवति, अन्यथाऽधिकरणस्य चक्षुरादिना ग्रहणे जाते तत्स्वरूपस्या- ऽभावस्यापि चक्षुरादिनैव ग्रहणसम्भवेऽभावग्रहणायानुपलब्धिप्रमाणस्वीका- रस्याऽमगतिः स्यात् । न च चक्षुरादीनामधिकरणग्रहणेनैवोपक्षीणत्वाद- भावग्रहणायानुपलब्धिप्रमाणस्वीकार इति वाच्यम् । यद्यधिकरणात्मभूत- स्याप्यभावस्य ग्रहणाय प्रमाणान्तरमपेक्ष्यते तदा घटप्रत्यक्षस्थले प्रथमप्रत्य- शम्य घरग्रहणेनेवोपक्षीणत्वाद घटस्वरूपग्रहणाय प्रत्यक्षान्तरापेक्षा घटरूप- प्राणाय च प्रत्यक्षान्तरापेक्षा स्यात् । यदि घटस्वरूपं घटात्मकमेवेति न म. त्यशालगपेक्षा नदा तर मतेऽभावोप्यधिकरणात्मक एवेति नानुपलब्ध्यपेक्षा ग्यादस्ति चापेक्षति नाऽभावोधिकरणात्मकः (इत्यन्यमतेनाक्षेपः)। मीमांगकः गहने-कथं चेति, प्रत्यक्ष प्रति विषयस्य हेतुत्यात प्रपश्चा- भावे नत्मत्यक्षं न मम्भवति, अन पर च्या मातिभामिकरजतस्योत्पत्तिः नीक्रियते । न च पानिमामिकम्येव प्रपत्रस्य मत्यत्वेन मतीनिर्भवतीनि वा- यम. पानिमामिकम्य कार्यकाग्न्यिामावात प्रपञ्चम्य च कार्यकाग्न्यिादेव न पानिमामिकत्वमिति भावः । नन्वविद्ययेव प्रपञ्चमतिमामः सम्भवती- -कम्येति । दयविद्या जीवसमवेता या इंगममवता वा शुद्धयाम म- वेत्रावा. नायः-अंदनपने जीवानायपि मिथ्यात्वात, भावजीवनां गत्याचे दुग्यमरः । न द्वितीयः-टाय्यापि मिथ्यात्यान, भाव या द्रुतममनः । न यः पश्यदिनप्रकारायाने मवितरि नप व विशुद्रवितानात्मके ग्राण्य. बियामायावादन्यया दम्य नानम्वरूप न म्यान, वियागंवाये. नयुद्धवादीटा व दम्यापि पिथ्यावं शून्यवाद एव प्रमत्तः म्यात । ग. भिकर-जवानामन्याटिना।

·अद्वैतमतखण्डनम्] शास्त्रदीपिका। विद्यात्मकमपित्रमाऽविद्याशवलमिव भ्रान्त्याऽवगम्यत इति चेत् !, कस्येयं भ्रान्तिः ?, यदि न कस्य चित्रसूक्तम् । जीवानामिति चेत्, न, तदभावात् । यदि व्रमणः?, ना- स्य भ्रान्तिः सम्भवतीत्युक्तम् । यदि च विद्यारूपेप्य- विद्या स्यात् केनासावुच्छिद्येत ? । ध्यानादिभिरिति चेत् ?, न, तेषामप्यक्षावात्, भावे तु द्वैतापत्तिः।न- मणि तु सहाऽवस्थानाविरुद्धा ऽविद्या न तेनोच्छे चुं सा शक्या । ततश्चाऽनिर्मोक्षप्रसङ्गः । नतु न शुद्धब्रह्मणि वास्तवोऽविचासमवायः किं तु भ्रान्त्याऽविद्याश- चलमिव प्रतीयते इत्याह-विद्यात्मकमिति । परिहरति-कस्येति, इयं भ्रा. न्तिरपि कस्मिन् समवेतति वक्तव्यम्, यदि न कचिदपि तदा मूक्तम् वदतो व्याघात एव, अस्ति भ्रान्तिन च सा कचिदपि समवेतेति विरोधस्य हालिकै- रपि सुगम्यत्वात् । यदि हचित्समवेतास्ति तदा न जीवेषु नेशे न शुद्धब्रह्म- णीति पूर्वोक्तबदनुमन्धेयम्, तदाह- जीवानामित्यादिना । अस्य-ब्रह्मणः । यदि विद्यारूपेपि ब्रह्मण्यविद्या स्यात्तदासौ-अविद्या केनोच्छियेत–केन नष्टा स्यादिति मीमांसकः शङ्कते-यदि चेति । अद्वैत्याह--ध्यानादीति, अयं भावः- ब्रह्मवाविचावशाच्छुद्धमपि स्वात्मानमशुद्धं जीवरूपं मन्यते तस्येयमविद्या श्र- वणमनननिदिध्यासननिवर्तते अविद्यानिवृत्त्यनन्तरं च शुद्धमेव ब्रोति । प- रिहरति-नेति । तेपाम-ध्यानादीनां मिथ्यात्वाद, नहि मिथ्या नानादि- भिरविद्या निवर्तयितुं शक्यते मिथ्याभूतस्य कार्यकारिवाभावात भारे- ध्यानादीनां सत्त्वे तु तैरेव द्वैनं स्यात् । न चाविद्या स्वयमेव निवर्नने जदलाव नित्तिरूपक्रियायाश्च जडे वाधात्. न च ध्यानादिकं भयमंपादकंमपादिग्पं येनानादिकालावद्धामना ऽविद्या ध्यानादिभयात्स्वयं निवर्नेन । किं च यदि ब्रह्मण्यविद्यास्त्येव तदा सहावस्थानानविद्यामानगोविंगे- धो नास्तीनि प्राप्त, विरोधाभावे च कथं तेन प्रणा मा=अविधोनुं वा- वयेन ? नैव भवयेत । किं वा यदि ध्यानादिम्पविद्यागमवायगे ब्राम यो यते तदा प्रामणि ध्यानादिकमप्यस्त्यऽविद्यापि चास्तीति प्यानादिभिःम- वस्थानादविघया मर ध्यानादीनामविरोध एव पान्यो विगंधाभावे चने- ·१३८ सप्रकाशा- [प्रथम पादः सू० भ०५ तस्माद् ब्रह्मणः प्रशंसा,रस्थायित्वेन प्रपञ्चस्यास- स्वमुपचरनिरौपनिषदैर्वादेस्तदनुसारिभिश्चेतिहासपु- राणैर्धान्तानां वाक्यतात्पर्यमजानानानां न्यायाभि- न-ध्यानादिना साऽविद्या नोच्छेत्तुं शक्यतेत्यर्थः । अविद्योच्छेदाभावे च मोसोपि न संभवेदिसाह-ततश्चेति । किं च ग्रल व्यापकं ज्ञानस्वरूपं चास्ति ब्रह्मणो व्यापकत्वेन ज्ञानस्यैव व्यापकत्वं प्राप्तं तथा च यत्रावानमस्ति तव ज्ञानमप्यस्त्येवेति विरोधाभावादमानस्य निवर्त्यवं ज्ञानस्य च निवर्तकलं न स्यात् । विरोधे च ज्ञानस्य व्यापकत्वासविरुद्धमज्ञानं कचिदपि नैव संभवेव तथा च प्रपञ्चप्रतीतिरपि न स्यात् । किं च यदि सकले ब्रह्मण्यविद्यासंबन्ध- स्तदा शुद्धब्रह्माभावः प्राप्तो यदि ब्रह्मणः कस्मिंश्चिदेशेऽविद्यासंवन्धस्तदा सावयवत्वेनानित्यत्वप्रसङ्गः। किं च नेयमविद्या भवद्भिर्टानाभावस्वरूपाऽभ्युपगम्यते किं तु भावर- पैच, ज्ञानस्य च स्वाभावेनैव विरोधः संभवति न भावरूपयाऽनयाऽविद्यया, अन्यथा गोघटादिभिरपि ज्ञानस्य विरोधः स्यादिति न ज्ञानेनपा भवतामवि- या निवर्तयितुं शक्यते । ननु न सिंहाभावरूपो मृगस्तथापि यथा सिंहेन मृगो निहन्यते तथा ज्ञानेनाविद्या निहन्यत इति चेन्म सिंहो हि स्वामित्यर्थ मृ- गादीन् निहन्ति नैवं ज्ञानस्य क्षुत्संभवति, किं च स्वाभावरूपाऽज्ञाननिवर्तनेनैव तृप्त ज्ञानं किमर्थ हनिष्यत्यविद्याम् ? । विरोधादेव हनिष्यतीति चेत् ? उ- तरीन्या विरोधस्यैव दुरुपपादत्वात् । किं चानादिकालमाप्तमज्ञानं ज्ञानं चो- भयमेव नत्राधावधि न ज्ञानेनाऽज्ञानं निवर्तितमग्रे च निवर्तयिष्यतीत्यत्र किं मानम् ? " भाविनि मानाऽभावात् " इत्याधनुसन्धेयम् । तदयमद्वनवादः स. वथा लोकवेदविरुद्ध एव । उपमहानि-तम्मादिति । " एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म " इत्यादयो याममाश- म्त्यमतिपादका वादा न त्वद्नप्रतिपाटका इत्यर्थः । तथा-" तम्मान विज्ञान- पनि किं चित कचित् कदाचिद दिन वस्तुजातम् " इत्यादयः पुगणनि- हामवादाश्च प्रामापग पर नानपराः । प्रपत्रस्यानित्यन्यातक्तत्रादरमत्त्व. मुपदारेणान्यते न वास्तवम । एवं मृतदिनानां मलापोयपदैतवादो यतो- स्वादिनी वाक्यतात्पर्य पूर्वोनरमीमांमोक्तन्यायतात्पर्य च न जाननि।

·निर्विकल्पके दौद्धमतखण्डनम्] शास्त्रदीपिका। योगशून्यानां प्रलापोयमऽदैतवाद इत्युपेक्षणीयः । तत् सिद्धमऽविकल्पस्य प्रत्यक्षस्य विशेषविषयत्वम् । अपरे तु स्वलक्षणमात्रगोचरं निर्विकल्पकमिच्छ- न्ति। तदपि प्रतीतिविरुद्धम्-प्रतीयते हि संमुग्धाकारं वस्तु सहसैव, यत् पश्चाजातिद्रव्यगुणक्रियानामभिः पञ्चधा सविकल्पकेन विकल्प्यते-गौरयम्, दण्ययम्, किं च भो दरे न्यायतात्पर्यविज्ञानवार्ता यतस्तैर्ब्रह्मजिज्ञासायाः साधारणस्य साधनचतुष्टयस्यानन्तर्यं प्रकल्प्य युक्ततरस्य स्वरसप्राप्तस्या साधारणस्या- ऽस्मन्मीमांसानुकूलस्य च कर्मज्ञानस्यानन्तर्य परित्यक्तमित्युपेक्षणीय एवायमद्वै- तवादः । परमोपसंहारमाह-तदिति । उक्तमकारेण निर्विकल्पकस्य सन्मात्रवि- पयकत्तं नास्तीति तस्य निर्विकल्पकस्यापि प्रत्यक्षस्य विशेपविषयत्वम् -विवि- धधर्मविशिष्टनीलपीतादिविशेपविषयत्वमस्त्येवेति सिद्धम्, किं तु निर्विकल्पक सविशेषमपि वस्तु गृहत् विशेष्यविशेषणभावं नावगाहत इत्यन्यदेतत् सवि- कल्पकस्यैव विशेष्यविशेषणभावावगाहकत्वनियमात् । एवं निर्विकल्पकस्य सन्मात्रग्राहकत्वं निराकृत्य चौद्धोक्तं निर्विकल्पक- मेव प्रत्यक्षमिति नियमं च निराकृत्य निर्विकल्पकस्य चौद्धोक्तस्वलक्षणमा- गोचरत्वनिराकरणाय पुनरपि चौद्धमनमुपस्थापयति-अपरे विति, स्व- लक्षणमात्रम्-विशेषणांशरहितं विशेष्यव्यक्तिस्वरूपमात्रमेव गोचरो यस्य तत्स्वलक्षणमावगोचरम् । तार्किकरीत्या निर्विकल्पकं विशेष्यविशेषणभावा- दिकं न गृहातीत्येतन्मात्रं नोच्यते किं तु विशेषणं स्वरूपतोपि न गृहातीत्यु- ध्यते । तच स्वलक्षणं गृहीत्वा न तदनन्तरं विशेषणस्वरूपं प्रहीतुं शक्नोति "शब्दबुद्धिकर्मणां विरम्य व्यापाराभावात्' इति न्यायात् । प्लानान्तरेण सविकल्पकेन विशेषणस्वरूपदणे तु निर्विकल्पकस्य तस्य स्वलक्षणमावगो- चरन्वमेव प्राप्तम । एकेनैव ज्ञानेन विशेप्यविशेषणोभयग्रहणे नव ज्ञानेन गन्धरमाद्युभयमपि गृवेत न चैवं मम्भवतीति निर्विकल्पकं स्वरक्षणमात्रगो- चरमिति प्राप्तमित्यर्थः। परिहरति-तदपीनि । हेतुमार-प्रतीयते हीनि । महमव असपानान्त- रमेव मंमुन्धाकारम्-रिगेप्पविशेपणभावहितं यन्तु मनीयने । गौग्यामिति ·१४० सप्रकाशा- [प्रथमः पापः सू० अ०४ शुक्लोयम्, गच्छत्ययम्, डित्योयम्, इति । तत्र निर्वि- कल्पकमनेकाकारं वस्तु संमुग्धं गृह्णाति, सविकल्पर्क त्वेकैकाकारं जत्यादिकं विविच्य विषयी करोति । ननु षष्ठोपि विकल्पोस्ति-तदेवेदमिति तत्कथं प- वधा विकल्प इत्युच्यते १, न त्वयं जातिविकल्पो व्य- क्तिप्रत्यभिज्ञा हीयम्, न संज्ञाविकल्पः-अनवगतसं. ज्ञानामपि भावात् तिर्यञ्चोपि यद्य जाताः स्वमातरं जातिविकल्पः, दण्ड्ययमिति द्रव्यविकल्पः, शुक्लोयमिति गुणविकल्पः, गच्छत्ययमिति क्रियाविकल्पः, डित्योयमिति नामविकल्पः । सिद्धान्ताभिप्रा- यमाह-तत्रेति, यतो निर्विकल्पकं ज्ञानमनेकारमेव वस्तु संमुग्धं गृह्णाति अतो न स्वलक्षणमावगोचरं किं तु विशकलितविशेष्यविशेषणोभयग्राहक- मेव । ननु यदि निर्विकल्पकमपि विशेष्यं विशेषणं च गृह्णाति तदा तस्य स- विकल्पकात को भेदः ? इत्याशङ्ख्याह-सविकल्पकमिति, निर्विकल्पक तु विशेष्यं विशेषणं च विशकलितमेव गृह्णाति, सविकल्पकं तु विशेष्यविशेष- णभावेन गृह्णाति । किं चायं घट इदं घटत्वमित्यादिरूपेण विवेकपूर्वकं गृह्णा- ति नैवं विवेको निर्विकल्पके संभवति तस्य स्वरूपमात्रग्राहकवादित्युक्त- मू-एकैकाकारमिति, अयं जात्यंशः, अयं च व्यत्यंशः, अयं च तयोः स- म्बन्ध इत्येवं पृथक् पृथगाकारेण विविच्य सविकल्पकं गृह्णाति । निर्विक- ल्पकं त्वेतादृशविवेकरहितं संमुग्धाकारमेव पदार्थं गृह्णातीति भेदः । ननु भवता जातिद्रव्यगुणक्रियानामभिः पञ्चप्रकारको विकल्प उक्त- स्तन्नोपपद्यते तदेवेदमिति पष्ठस्यापि प्रत्यभिज्ञाविकल्पस्य सुमसिद्धत्वादित्या- शकते-नन्विति । ननु तदेवेदमिति यदि जातिविकल्पो न सम्भवति तदा नामविकल्प एवास्त्वित्याशयाह- न सज्ञेति । उक्तमुपपादयति-अनवगते- त्यादिना, यदि तदेवेदमिति सज्ञाविकल्पः स्यात्तदाऽनवगतसज्ञानां जी- पानां तदेवेदमिति विकल्पो ज्ञानविशेपो न स्यात् न हि अनवगतदेवदत्तनाम- धेयो यज्ञदत्तो देवदत्तं स्वरूपतो दृष्ट्वापि देवदत्तोयमिति वक्तुं शक्नोति । श- ब्दानुवेधशून्यम् =सज्ञासम्बन्धशून्यं यथा स्यात्तथा किं वा सञ्जासम्बन्धं विनैव प्रत्यभिजानन्ति । तस्मादयं पष्ठ एव विकल्प इत्याह-तस्मादिति ।

·प्रत्यभिज्ञायानामविकल्पेन्तर्भावः]शास्त्रदीपिका । १४१ प्रथममुपलभ्य क्षणान्तरे पुनरुपलभमानाः सैवेयमिति शब्दानुवेधशून्यमेव प्रत्यभिजानन्ति, तस्मादियं पष्ठी कल्पनेति पञ्चविधत्वानुपपत्तिः। उच्यते-इयमेवास्माभिर्नामकल्पनेत्युच्यते । तथा हि-डित्योयमिति तावद् गौरयमितिवत् गवात्मना डित्यात्मना वस्तु विकल्प्यते, न दण्डीतिवत् तत्सं- पन्धितया, मत्वर्थानुपादानात् । तत्र न डित्थशब्दो जातिवदर्थस्यात्मा अत्यन्तभिन्नत्वाद् यतस्तेनैवार्थी- नुरज्येत । तदेतदेवं विज्ञेयम्-डित्वशब्देन तद्वाच्यं पूर्वा परिहारमाह-उच्यते इत्यादिना, तदेवेदामेति न पटो विकल्पः किं त्रस्य नामविकल्प एवान्तर्भाव इत्यर्थः । उपपादयति-तथा हीत्यादिना, यथा पूर्वाव- गतमेव वस्तु गौरयमिति विकल्पेन गवात्मना विकल्प्यते तथा पूर्वावगतमेव व- स्तु डित्योयमिति विकल्पेन डित्यात्मना विकल्प्यन इत्यन्वयः । अर्थाद् गौर- यमिति विकल्पेन गौरिव यथा डित्योयमिति विकल्पेन डित्यव्यक्तिर्विकल्प्यते तथैव पूर्वावगतमेव वस्तु तदेवेदमिति विकल्पेन विकल्प्यते इति तदेवेदमित्य- स्य विकल्पस्य प्रसभिज्ञाऽपरपर्यायस्य नामविकल्प एवार्तभावः । एतदेवाग्रे विशदयनि-डित्यशब्देनेत्यादिना । ननु डित्योयमित्यत्र वाच्यसम्बन्धितया नाम कल्प्यने इति सम्बन्धिकल्पनैवेयमस्तु तदेवेदमित्यत्र तु न सम्बन्धिक- पेनेति न नामविकल्पे तदेवेदमित्यस्यान्तर्भाव इत्याशट्याह-नेति, डियो- यमिति न वाच्यमम्बन्धितया विकल्पो न सम्बन्धिकल्पनेत्यर्थः, यदि सम्ब- न्धिकल्पना स्यात्तदा दण्डीतिवत् डित्यशब्दादाप मत्वर्थीयप्रत्ययस्योत्यांना स्यात्. न चैवमस्ति मत्वर्यप्रत्ययानुपादानात् तस्मान्न डित्योयमिति मम्बन्वि- कल्पना । हेत्वन्तरमाह-तबेति, डित्वशब्दस्य डित्यशब्दवाच्यव्यतितोऽन्य- न्तभिन्नत्वात् डित्यशब्दो न जानिवत् अर्थस्य=डित्यपदवाच्ययामामा- प्रदो यनः येन तेनैव-डित्यशब्देन अर्थः=डित्यपदव्याच्या पदार्यानुदा डित्यशब्देन तद्वाच्यपदार्थवैशिष्ट्याऽसंभवान्न डित्योयमिनि मंदिनाक तु तदेवेदमितिवत् नामकल्पनापरपर्याया प्रत्यभित्र । गोत्रादिन दुपार्य- वैशिष्ठ्यं मम्भवतीनि युक्ता नत्र मम्बन्धित्वकल्पनेति मात्रा ·समकाशा- [प्रथमः पादः सू० अ०४ वगनं डित्यनुपस्थाप्य तदात्मना पुरस्थितोऽर्थो विक रूपयन-डित्यागामिति । किमुक्तं भवति ? योसावस्माकं डित्थः सोयं पुर- लियतो नात्य इति. से व्यक्तिप्रत्यभिज्ञैव पशमीक- पना । सान शब्दविदां नामरूषितैय भवतीति ना. मरिकल्पनेति व्यवाहियते । एतेन यदाहुः-" जित्यो- गचित्य गन्दाकारस्थार्थस्य शब्दाफारेण विकल्पना- ·उक्त बौखमतखण्डनम्] शाखदीपिका। १४३ दप्रमाणं सदिकल्पकम् " इति तदपि निरस्तम् । न वत्र शब्दाकारणार्थः प्रतीयते किं तु पूर्वावगतार्थस्म- रणमात्रे शब्दस्य व्यापारः, तेन च स्मृतेनार्थेन ता- दात्म्येन पुरस्थितार्थविकल्पनात् । आह च- यदा तु यादृशः पिण्डः पूर्व शब्दात् प्रतीयते । तादृशस्मरणे हेतुः शब्दस्तत्र यथार्थता ॥" इति । डित्योयमित्यादि शानमप्रमाणम्। यथा शुक्तिकाया रजतत्वेन विकल्पनाद्रजत- मिदमिति ज्ञानमप्रमाणम् । परिहरति-तदपीति । हेतुमाह-न हीति, डि- त्योयमित्यव शब्दार्थयोरभेदस्तु न प्रतीयते येन सर्वथा भिन्नयोः शब्दार्ययो- रसतोऽभेदस्य प्रतीत्या सविकल्पकस्या मामाण्यं स्यात् । किं तु डित्यशब्द- वाच्यत्वं प्रतीयते इत्याह-कि विति । पूर्वागतार्थस्य स्मरणमात्रे एव श- न्दस्व मामध्य व्यापारश्च सम्भवति तेन च-तस्मात् स्मृतेनार्थेन सह पुर- स्थितार्थस्य तादात्म्येन विकल्पो भवति यथा-प एव डित्यशब्देन स्मृतः पदार्यः म एवायं पुरस्स्थित इति । तेन च स्मृतेनेति सामानाधिकरण्यं वा- क्षेयम् । विकल्पनादिति निरस्तत्वहेतौ पञ्चमी । अत्र भट्टपादनमतिमाह-यदेति । पूर्वम् मान्दवोधात्पूर्व प्रत्यक्षकाले यादृशः पिण्डः प्रतीयते अवगतस्तादृशस्यैव यदा शब्देन स्मरणं भवति तव शब्दस्प यथार्थना-प्रमाणता भवनि, न त्वन्यथास्मरणकालेपि । इत्यनेन भट्टपादर- पि शन्दस्य पदार्थस्मरणे एव सामर्थ्य व्यापारश्चोक्तः इति न डित्योयमित्यत्र शब्दाकारेण विकल्पो भवति । उक्तं चार पार्थमारथिमिश्ररपि-"मम्बन्धा- वगमवेलायां ततः प्राक् काले च यादृशमर्थम्पं ताशमेव गन्दः स्मारयति न वात्मानमर्येऽध्यस्यनीति । कथं तर्हि गौरयं शुक्लो गच्छनीति डित्योपमिति च मामानाधिकरण्यम् ? जानिशब्दस्तावजाति स्मारयित्वा तपा तादात्म्येन च्य- क्ति बोधयन्नुपस्थितव्यक्तियोधकेनाऽयमित्यनेन मामानाधिकरण्यं भजते । तथा गुणशब्दः क्रियाशब्दश्च । डित्यशब्दोपि यस्य पिण्डस्य वाचकत्वेन मागवगतलं स्मारपिन्वा तत्तादात्म्पेन पुररिस्थतं पिडं विकल्पपनि न नु स्वात्मना. न हि हिन्योपमित्यम्यापमर्थः-डित्यसब्दोपमिनि. वि नाई ? डि. त्य इति नामाऽस्येत्यर्थः ।" इति ।

·१४४ सप्रकाशा- [प्रथमः पादः सू० अ०४ - तस्मानामविकल्पेपि जात्यादिवन्नास्त्यऽतद्रूपारोपः। किं पुनर्जात्यादिभिर्विकल्प्यते ?, द्रव्यम् । किं पुनरिदं द्रव्यं नाम ?, पृथिव्युदकतेजोवायुप्रभृति । ननु रूपादिव्यतिरिक्तं द्रव्यं नाम न किं चिदुपल- भामहे । न च तस्योपलम्भकमस्ति, चक्षुरादीनां रू- पादिष्वेवोपक्षीणत्वात् । गन्धरूपरसस्पर्शसंघातः पृ. थिवी, रसरूपस्पर्शसंघात आपः, रूपस्पर्शसंघातस्ते- जः, शब्दस्पर्शसंघातो वायुः, एवं रूपादिसंघातभे दादेव पृथिव्यादिविभागो, न द्रव्यं नाम किं चिदिति सौगताः। उपसंहरति-तस्मादिति । यथा गौरयमित्यादिजात्यादिविकल्पेऽतद्रूप- स्य तद्भिन्नस्याऽऽरोपो न भवति तथा डित्योयमिति नामविकल्पेप्यतद्रूपारोपो न भवतीति प्रमाणमेव डित्योयमित्यादिसविकल्पकं ज्ञानम्, अत:पारोपे एव ज्ञानाप्रामाण्यनियमात् । डित्योयमित्यत्र तु स्मृतस्य पुरस्स्थितस्य च पदार्थ- स्य तादात्म्येन विकल्पो भवति । गौरयमित्यादौ च गोत्वादिजातेः पुर- स्स्थितस्य च तादत्म्येन विकल्पो भवतीति विवेकः । स्पष्टमन्यत् । ननु रूपादिव्यतिरिक्तं द्रव्यं नास्त्येव तत्प्रतीत्यभावाद रूपादिप्रतीत्यैव सर्वपतीत्युपपत्तेः, चक्षुरादीनां रूपादिग्रहणेष्वेवोपक्षीणत्वेन प्रमाणाभावाच्चे- त्यभिप्रायेण मम्प्रति सौगतः शङ्कते-नन्विति । द्रव्यग्राहकममाणस्या ऽभा- वमाह-न चेति । तस्य द्रव्यस्य । उपलम्भकम् -ग्राहकं प्रतीतिकरणम् । ननु पृथिव्यादय एव प्रत्यक्षेणोपलभ्यमाना द्रव्यमित्याशङ्ख्य सौगतः स्वसि- दान्नमाद्द-गन्धेत्यादिना । संघातः समूहः । गन्धरूपरसस्पर्शानां समूहाद- न्या पृथ्वी नास्त्येव या द्रव्यत्वेनोपदिश्येत, गन्धादयस्तु न द्रव्यं गुणला- दिति तेषां ममृहोपि न द्रव्यम । न हि घटममुहे पटत्वव्यवहारो भवति । आकाशस्त्वभावरूप एव न तस्य किं चित्संघातरूपता इत्यादि ज्ञेयम् । स्प- मन्यत् । पन्हिर्तुमुपक्रमते-तदयुक्तमिति । आगमापायिपु= उत्पादविनाशशालिपु संपादिपु यदाश्रित्य प्रत्यभिज्ञा जायने नद् द्रव्यम । अयं भावः-प्रथमं यो ·उकयामतखण्डनम्] शास्त्रदीपिका। १४५ तयुक्तम्-आगमापायिषु रूपादिपु यदनुयायिप्रत्य- भिज्ञा जायते तद् द्रव्यम् । दर्शनस्पर्शनाभ्यां चास्य ग्रहणम्, प्रत्यभिज्ञा च-यथा पदरफलं श्यामावस्थायां रक्तावस्थायां च यथा वा घटपिण्डकपालावस्थासु मृद्र व्यम् । अस्ति हि तत्र पिण्डावस्थाभेदे श्यामरक्तरूपभे देपि द्रव्यप्रत्यभिज्ञा-मृदियं पिण्डावस्थामपहाय घ- रावस्था संजाता, श्यामिमानं च त्यत्का पक्का सत्यऽरु- णिमानं गृहीतवती, अनन्तरं घटावस्थामपहाय कपालि- का जातति । एवं तन्तुपटाद्यवस्थास्वपि द्रष्टव्यम् । घटो नीलो दृष्टः कालान्तरे चारुणेपि दृष्टे स एवायं घट इति प्रत्यभिज्ञा जा- यते तत्र योनुभूतो नीलादिः स तु सम्मति नास्त्येव यस्य प्रत्यभिज्ञा स्या- त्, अरुणरूपं तु पूर्व नानुभूतमेवेति न तस्यापि मत्यभिज्ञा सम्भवति, भवति- च प्रत्यभिज्ञा स एवायमिति, तस्मादस्ति द्रव्यं नाम रूपादिभ्योतिरिक्तं य- स्मत्यभिज्ञायते। यदुक्तम् “नच तस्योपलम्भकम्" इति तस्योत्तरमाह-दर्शनेति। चक्षुपा त्वचा च द्रव्यस्य ग्रहणं भवतीत्यर्थः । प्रत्यभिज्ञेति-द्रव्यं गृह्णातीति शेषः । यथा श्यामावस्थायां रक्तावस्थायां च तदेवेदं वदरफलमिति प्रत्य- भिज्ञा बदरफलं गृह्णाति, यथा च घटावस्थायां कपालावस्थायां पिण्डावस्थायां च सैवेयं मृदिति मृद्रव्यं गृह्णाति । प्रत्यभिज्ञयेति युक्तः पाठः। एतदेवोप- पादयति-अस्तीत्यादिना । तत्र-घटाद्यवस्थासु । पिण्डेति-प्रमथं पिण्ड आसी- दिदानी घटो जात इति पिण्डावस्थाभेदेपि सति, प्रथमं श्याम आसीदिदानी रक्तो जात इति रूपभेदेपि च सति द्रव्यप्रत्यभिज्ञा भवति । यदि द्रव्यं रु. पादिव्यतिरिक्तं किमपि न स्यात्तदा रूपादिभेदे सति कस्य प्रत्यभिज्ञा स्या- दिति भावः । द्रव्यप्रत्यभिज्ञास्वरूपमाह-मृदियमिति । घटविनाशेपि मृद्र- व्यमत्यभिज्ञा भवतीत्याह-अनन्तरमिति । अनन्तरम्-घटविनाशानन्तरमियं मृत् कपालिकाजातेति मृदेव प्रत्यभिज्ञायते । एवमन्यवापि द्रव्यप्रत्यभिज्ञा ज्ञेये- त्याह-एवमिति । एकस्यैव पटस्य क्रमेणानेकरागभेदेपि स एवायं पट इत्येवं दव्यप्रत्यभिज्ञा जायते ।

·१४६ सनकाशा- [प्रथमः पादः सु० अ. ननु तन्तुपटादिषु द्रव्यान्तरोत्पत्तिरेवाभिमता, अ- न्यथा घऽवयव्यऽपलापः स्यात् । नाऽवयविनमपन्हु- महे द्रव्यान्तरोत्पत्तिं तु नेच्छामः प्रतिपत्त्यभावात् । तन्तव एव हि संयोगविशेषादेकद्रव्यतामापद्यन्ते, अवयवी च भवन्ति, ताहशाश्च पटजाति स्थौल्यं च विभ्रत एकपटस्थूलयुच्या गृह्यन्त इति लौकिकी प्रतिपत्तिः । अतो न द्रव्यस्य कदाचिदागमाऽपायो कार्यकारणयोर्भेदवादी तार्किकः शङ्कते-नन्विीत । तमते कारणे कार्यमुत्पद्यते यथा कपालयोर्घटस्तन्तुषु च पट इति, अत एव कारणे का. र्य समवायसम्बन्धेन तिष्ठति, यदि कार्यकारणयोरभेदः स्यात्तदा कथं का- रणे कार्य तिष्ठेदभेदात, आश्रयाऽऽश्रयिभावस्य भेदव्याप्यत्वादिति तन्तुपु पटलक्षणस्य द्रव्यान्तरस्योत्पत्तिरेवाभिमता । अन्यथा द्रव्यान्तरोत्पत्त्यऽस्वी- कारेऽवयविनोऽपलाप एव स्यात् । तन्तूनां ववयवत्वान्नाऽवयवित्व- मुपपद्यत इत्यऽवयविनो द्रव्यान्तरलं वा स्वीकार्यमभाव एव वा स्वी- कार्यों न चा भाव एव युक्तोऽवयविनः सर्वलोकसिद्धत्वादिति भावः। मीमांसक उत्तरमाह-नेति । नापीति पाठे तु अपिभिन्नक्रमः-नाऽवयवि- नमपन्हुमहे, अपि तु द्रव्यान्तरोत्पत्ति नेच्छामः=न स्वीकुर्म इत्यन्वयो ज्ञेयः । तन्तव एव संस्थानविशेषविशिष्टाः पट इत्युच्यते न तन्तुभ्यो भिन्नो द्रव्या- न्तरमऽवयवी पट इति भावः । अत्र हेतुमाह-प्रतिपत्त्यऽभावात् अतीत्यभा- वादिति । न हि तन्तु तदन्यः कोप्युत्पन्नः पटः प्रतीयते येन द्रव्यान्तरोत्पत्तिः स्वीक्रियेत, किं तु तन्तब एव पटरूपं प्राप्ताः पटत्वेन गृह्यन्त इति नाऽवयवी द्रव्यान्तरम् । तदाह-तन्तव एवेति । तादृशाः संयोगविशेपविशिष्टास्तन्त- वश्च पटजातिम् =पटत्वम्, स्थौल्यम्-स्थूलतां विभ्रतः । एकेति-एकत्त्रबुद्ध्या पटत्वबुद्ध्या स्थूलत्वबुद्ध्या च गृह्यन्ते इति लौकिकी-सर्वसाधारणा प्रतिप- ति-निश्चयात्मिका प्रतीतिरस्तीति कथं तन्तुषु द्रव्यान्तरभूतस्य पटस्यो- त्पत्तिः स्वीक्रियेत । तन्तवस्तु नैकत्वादिविषयकबुद्ध्या गृह्यन्त इत्यपि ज्ञेय- म् । उपसंहरति-अत इति, द्रव्यस्य मृदादे गमः उत्पत्तिः, नापाय-वि- नाशः, किं तु रूपादीनामाकारस्य चागमापायौ भवतः । घटादिशब्देन घ- ·उक्ततकमतखण्डनम्] शास्त्रदीपिका। वा घटपटगवाश्वशुक्लरक्ताद्यवस्थानामेवागमापायौ । आह च- "आविर्भारतिरोभावधर्मकेष्वनुयायि यत् । तमि यत्र च ज्ञानं प्रारधर्मग्रहणाद्भवेत् ॥" इति । तथा "यादृशमस्माभिरभिहितं द्रव्यं तादृशस्यैव हि सर्वस्य गुण एव भियते न स्वरूपम्" इति । त- त्सिद्ध द्रव्यम् । तच जात्यादिभिः पञ्चधा सविकल्पकेन टाद्याकृतिज्ञेया। अव श्रीभट्टपादस्य संमतिमाह-आविर्भावेति-उत्पत्तिविनाशशालिपु ध- र्मेषु यदऽनुयायि=अनुस्यूतं तद्धर्मि यथा-श्यामरक्तादिरूपेषु पिण्डकपाला- द्याकृतिषु चानुस्यूतं मृद्रव्यमेव धर्मि, किं च धर्मग्रहणात् प्राक् यत्र यद्वि- पयकं ज्ञानं स्यात् तद्धर्मि यथा मन्दान्धकारे रूपादिग्रहणात्मथममेव यद् गृ- ह्यते घटद्रव्यं तमि, इत्यर्थः । उक्तं चात्र पार्थसारथिमित्रैः-"रक्तत्वह-- रितत्वादिधर्मेष्वाविर्भावतिरोभावधर्मकेषु यद्वदरफलमवस्थाद्वयानुयायि. प्र त्यभिज्ञायते, यद्वा पिण्डघटकपालाद्यवस्थास्वनुगतमवस्थावत, यद्वा सन्त- मसे वलाकापकौ प्रागेव शुक्लरूपग्रहणाद् गृह्यते तद्धर्म,, न हि तदभावे प्रत्यभिज्ञा सम्भवति धर्माणां भिन्नत्वात् ।" इति । महाभाष्यकारैरप्युक्तम्- द्रव्यं हि नित्यमाकृतिरनित्या सुवर्ण कया चिदाकृत्या युक्तं पिण्डो भवति, पिण्डाकृतिमुपमृय रुचकाः क्रियन्ते, रुचकाकृतिमुपमृद्य. कटकाः क्रियन्ते, कटकाकृतिमुपमृद्य स्वस्तिकाः क्रियन्ते, पुनरावृत्तः सुवीपण्ड: पुनरपरयाऽऽकृत्या युक्तः खदिराङ्गारसदृशे कुण्डले भवतः, आकृतिरन्या चान्या च भवति द्रव्यं पुनस्तदेव, आकृत्युपमर्दैन द्रव्यमेवावशिष्यते " इति । अव प्रमाणान्तरमाह-यादृशमिति । यादृशम् =आगमापायिषु धर्मे- ध्वनुस्यूतं द्रव्यमस्माभिरुक्तं तादृशस्यैव सर्वस्य द्रव्यस्य गुणादिरेव भिद्यते न स्वरूपमपि भियत इत्यर्थः । उपसंहरति-तत्सिद्धमिति । तच द्रव्यं जा- त्यादिभिः-जातिद्रव्यगुणक्रियानामभिः पञ्चभिः पञ्चधा सविकल्पकेन ज्ञा- नेन विभज्यते-विकल्प्यते । यथा-गौरयं दण्ड्ययं नीलोयं गच्छत्ययं डियो- यमित्यादि । अतः इति, यतः सविकल्पकेनापि द्रव्यायापरोक्ष्यं भवत्यतः

·1
२५०
विभnिtram,
नानुमानाति गिनिमः .
यलमत्रम् ॥
AP
Karnatandei
सविक याद गर ।
माग IMir T-
विकसक पगार के गानुपानादि भीति पगापानमा
नादीनामपि गार पासमारामिति । तेषामानातीनाम।
निमितता मानानिमितमामामाचोरा जमानमा
शादीति सिद्धम् । इति नाव गागा रामाशा ॥ १ ॥

·पञ्चमसूत्रव्याख्यारम्भः] शास्त्रदीपिका। १४९ (पञ्चमं धर्मे वेदप्रामाण्याधिकरणम् ) H मनु नान! ए-उौत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेनसं- बन्धस्तस्य ज्ञानमुपदेशोऽव्य- तिरेकश्चार्थेनुपलब्धे तत्प्रमाणं बादरायणस्यानपेक्षत्वात्॥५॥ उक्तं प्रत्यक्षादीनामनिमित्तत्वम् । तत एव तन्मू- %3 ननु यदि धर्मे प्रत्यक्षं चानुमानादिकं च न प्रमाणभावं भजते तर्हि धर्मे किं प्रमाणमित्याशङ्मयाह सूत्रकारः-ौत्पत्तिकेति । सूत्रं चेदं वृत्तिका- रेणैवं व्याख्यातम्-"शब्दस्य-नित्यवेदघटकपदस्य "अग्निहोत्रं जहुया- स्वर्गकामः" इत्पादेरर्थेन-तत्प्रतिपाद्यार्थेन संबन्धः-शक्तिरूपः त्पित्तिका स्वाभाविको नित्य इति यावत् । अतः तस्य-धर्मस्य, ज्ञानम् अव करणे ल्युट् ज्ञप्तैर्यधार्थज्ञानस्य करणम् । अनुपलब्धे प्रत्यक्षादिप्रमाणैरनुपलब्धेऽर्थे उपदेशः, अन्यतिरेका अर्थान्यभिचारी दृश्यते । अत इतरानपेक्षत्वात्म- त्यक्षायनपेक्षत्वात् । तत्-विधिघटितवाक्यं धर्मे प्रमाणं वादरायणाचार्य- स्पानुमतम् । " इति । तथा चात्र-तस्य धर्मस्य ज्ञानं ज्ञानकरणमुपदेशो वे. दवाक्यमेव तस्य चानुपलब्धेर्थेऽव्यतिरेको दृष्टोऽन्यममाणानपेक्षं च तत् नित्यश्च शब्दार्थयोर्वाच्यवाचकभावः संवन्ध इति तत् चोदनावाक्यमेव धर्मे प्रमाणम्, इदं च मतं बादरायणस्याप्यनुमतमित्यन्वयः । शब्दार्थयोः मंदन्य- स्यानित्यत्वे संवन्धसंपत्तये प्रमाणान्तरापेक्षायां धर्मे शब्दस्य प्रामाण्यमन्यानपेक्ष न स्यादित्योत्पत्तिक इत्याधुत्ताम् । स्वयं व्याचष्टे-उक्तमित्यादिना । प्रत्यक्षादीनां धर्मे प्रामाण्यं न मंभवति धर्मस्य भावित्वेन प्रत्यक्षायोग्यत्वात् । तत इति-यतः प्रत्यक्षादीनां न धर्म मामा- ण्यमऽत एव तन्मूलस्य -प्रत्यक्षादिमूलस्य पुरुषवाक्यस्यापि न धर्मे प्रामाण्यम्। आप्तवाक्यस्यैव मामाण्यं भवति आप्तश्च न प्रत्यक्षादिभिरहातमर्थ वदनि धर्मश्च ·- १५० मपकाशा- [प्रथमः पादः सू० अ०५ - लपुरुषवचनस्याप्यनिमित्तत्वम् । एवं तर्हि शब्दस्य सर्वत्र प्रमाणान्तरापेक्षयैव प्रामाण्यदर्शनात् तदभावे तस्याप्यऽप्रामाण्यादऽभावगम्यत्वमेवायातं धर्मस्येत्या- शङ्कानिराकरणाय चोदनायाः प्रामाण्यमुच्यते । स- त्यम्-लोके प्रमाणान्तरमूलानां प्रामाण्यम्, अतन्मू- लानां चाप्रामाण्यं दृश्यते, न त्वेवमपि सापेक्षं प्रामा- एयं किं तु स्वत एव । अनाप्तवाक्यस्य त्वऽप्रामाण्यं न मूलविरहात् किं तु दुष्टमूलतया शब्दस्य दुष्टत्वात्स्वा- भाविकस्य प्रामाण्यस्याऽपवादात् । भावित्वान्न प्रत्यक्षादियोग्य इति नामवाक्यस्यापि धर्मस्वरूपवोधकत्वं सं- भवति, अनाप्तवाक्यं त्वरमाणमेवेति भावः । ननु यदि प्रत्यक्षस्य प्रत्यक्षमूलकस्य च प्रमाणजातस्य धर्मे मामाण्यं न संभवति तर्हि शब्दमात्रस्य सर्वत्र-लोक प्रमाणान्तरापेक्षयैव-प्रमाणान्तरमू- लकस्यैव प्रामाण्यं भवतीति तदभावे-प्रत्यक्षादीनां धर्म प्रति प्रामाण्याभावे तस्यापि-शब्दस्यापि धर्म प्रति मामाण्याभावाद् धर्मस्याभावगम्यत्वम् = अनु- पलब्धिगम्यत्वमेव प्राप्तमर्थादभाव एव धर्मस्य प्राप्तोऽभावस्यैवानुपलब्धिगम्य- वाद, इत्याशझ्म तन्निराकरणाय सूत्रकारेण धर्म मति चोदनायाः प्रामा- ण्यमुच्यते-"उत्पत्तिकस्तु" इत्यादिनेत्याह-एवं तहीति । अत्र च चोदनायाः प्रामाण्यमुपपादयति-सत्यमित्यादिना । लोके प्रमाणान्तरमूलानां वाक्यानां प्रामाण्यं, अतन्मूलानाम्-प्रमाणान्तरामूलकानां च वाक्यानामप्रामाण्यं र- श्यते इति सत्यम्, न त्वेवमपि वाक्यप्रामाण्यस्य प्रमाणान्तरमूलकत्वेपि वाक्यमामाण्यं सापेक्षं नास्ति-परतः मामाण्यं नास्ति किं तु स्वत एव प्रा. माण्यमस्ति, मर्वेपामेव मामाणानां प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वस्वीकारात् । न च प्रत्यक्षादीनां धर्म प्रति प्रामाण्यं द्वेपवशान्निराक्रियते किं तु धर्म- स्य भावित्वेन धर्म प्रत्यक्षादीनां प्रामाण्यामंभवात् । वेदवाक्यानां तु प्रत्य- क्षायोग्यधर्मवोधकत्तमंभवात्मामाण्यमुच्यते इति भावः । ननु प्रामाण्यस्य स्व- तस्वेऽनातवाक्यस्यापि मामाप्यं स्यादित्यागन्याह-अनाप्तेति । यदि वाश्य- स्य मन्यसादिमूलाभावादप्रामाण्यमुक्तं स्यात्तदाऽनाप्तवाक्यपि प्रत्यक्षादिमू- ·पेदस्य स्वतःप्रामाण्यम्] शास्त्रदीपिका। १५१ अपौरुषेये तु वेदे यवल्याप्तप्रणीतत्वं नास्ति तथा- पि प्रामाण्यस्य तदपेक्षाऽभावादऽनाप्तस्पर्शनिमित्तदो- षाभावाचाऽनपोदितं प्रामाण्यं भवति । त्रेधा ह्यत्र पु- रुषानुप्रवेश:-पदपदार्थसंयन्धबारेण वाक्यवाक्यार्थ- संबन्धद्वारेण ग्रन्थस्यैव वा भारतादिवत् पौरुषेय- त्वात् । न त्वेतत् त्रयमप्यस्ति-पदपदार्थसंबन्धस्य नित्यत्वमत्रौत्पत्तिकशब्देनोक्तम्, वाक्यार्थस्य च प- लस्य सत्त्वादमामाण्यं न स्यान्नैवमस्ति, किं वनाप्तवाक्यस्य दुष्टमूलतया दुष्ट- त्वाद प्राप्तस्य स्वाभाविकस्य प्रामाण्यस्यापवादः-बाधो भवति । अनाप्तवा- क्यं भ्रमादिदोपमूलकं भवतीति तस्य प्राप्त प्रामाण्य कारणदोपज्ञानेन वाध्यत इति नाऽनाप्तवाक्यस्य प्रामाण्यं संभवति । एवं प्रत्यक्षादिप्वपि कारणदोपज्ञाने सति प्राप्तं प्रामाण्यं बाधितं भव- त्येव । वेदवाक्यानां त्वपौरुषेयत्वेन मूलाभावाद् दुष्टमुलकलं नास्त्येव येना- ऽमामाण्यशङ्का स्यादित्याह-अपौरुषेयेति । आप्ताऽप्रणीततेऽपौरुषेयत्वमेव हेतुः । प्रामाण्यमाऽऽप्तपणीतत्वव्याप्यं नास्ति प्रत्यक्षादौ व्यभिचारादिति मा- माण्यस्य तदपेक्षाभावात् आप्तप्रणीतत्वापेक्षाभावात् आप्तप्रणीतत्वाभावपि वेदस्य प्रामाण्यमनपोदितं भवति । किं चानाप्तस्पर्शोऽनाप्तमंवन्धः स चाना- सककत्वमेव तन्निमित्तो यो दोपः अयथार्थमत्यायकत्रं तदभावाच वेदस्य प्रामाण्यमनपोदितम् अवाधितं भवति । वेदाऽप्रामाण्यमाधकः कोपि हेतुर्ना- स्ति मामाण्यं च स्वत एवेति मिद्धं वेदस्य प्रामाण्यामिति भावः । ननु वेदः पौरुषेय एव किं न स्यादित्याशयाह-वधेति । अत्र दे त्रिधा पुरुपानुप्रवेशः पुम्पनंबन्धः भवति । एत देवोपपादयति-पदेनि । पदपदार्थयोः मंबन्धरचनाद्वारेण १ वाक्यवाक्यार्थयोः मंवन्धरचनाद्वारेण • ग्र- न्धस्यैव वा रचनाद्वारेणः । एतत् त्रितयमपि पुरुपप्रवेशम्य कारणं दे नास्ति येन वेदस्य पोम्पेयत्वं स्यादित्याह-नेति । तत्र पदपदार्ययोः मंत्र- न्धस्तु नित्य एवेति न तदचनाद्वारा पुरुपमवेशः मंभवतीत्याह-पति । पत्र-उक्तन्त्रे । वाव यार्थस्तु पदार्थानां परस्परं ममर्ग एव नत्र च स्वोपस्थि- तिद्वारा पदार्था एव कारणं न पुग्पगंबन्ध इति न वाक्यवाक्यार्यमंन्यद्रागपि ·१५२ सप्रकाशा- [प्रथमः पादः सू० भ.. दार्थमूलत्वं वेदस्य नाऽपौरुषेयत्वमुपरिष्टारक्ष्यते । न च साचाद्वापकमस्तीत्यऽन्यतिरेकशन्दनोच्यते । अनु. पनवार्थत्वाच नानुवादलक्षणमप्रामाण्यमस्तीति "r. नुपलब्" इत्यनेनोक्तम् । एतम विशेषणत्रयमुपा- दानेन नत्र कारेण कारण दोषचाभज्ञानरहितमऽग्रही. ताहि ज्ञानं प्रमाणमिति प्रमाणलक्षणं मनितम् । , 30 में *: T-गाति । न च नागरगनादाग मेरे गुरुपयोशः नान्गाहोदय नापीमपेपत्तमिति । तस्माद ग्रन्थ पुणगो नामया। नाकमकारत्रगेण गुरूपानेशामावपि ग- "" "मामा भात तथा वेदम्पाणिनि गादित्याशाशा । डि गामा गगणागाणं भवति न पेदना. ३३. 3 7 Hinानियादी नसर्गागाभाग के नागनुगम- २. IT IT " या " इति । नन्ननवादकत्वलक्षण- ??? II गायकगार - नानि । तुलब्धः - [. T: तालालिगः । ;" , ' ' .पा:-तानि। "पानात, गदापागन १६.४" "मन" निविपणनगा । मामाणका- 1" : ननि पापणन मामा, या मानगहिन्या- • नशा महीनयान वानीति नलीगा नपणन ,, ।।दागदोपताना गा Hariff. 3 शान मनः । माददान पला । ''..... 11 पादपानामामार्ग मान गना ::;: ... नाग-१ गरी :: ..44 नहाती Firiziमनट ftif4f1६ ....... | 4.11 1 1 1 " ४ HAN ·प्रभाकरमतेन प्रमाणलक्षणम्] शास्त्रदीपिका। १५३ नन्वेवं धारावाहिकेषत्तरेषांपूर्वगृहीतार्थविषयकत्वा- प्रामाण्यं स्यात्, तस्मात् 'अनुभूतिः प्रमाणम्' इति प्र- माणलक्षणम् । स्मृतिव्यतिरिक्ता च प्रतीतिरतुभूतिः। स्मृतिश्च संस्कारमात्रजं ज्ञानमभिधीयते । मात्रग्रहणं च संस्कारसध्रीचीनेन्द्रियजस्य प्रत्यभिज्ञानरय स्मृति- त्वप्रसङ्गेनाप्रामाण्यं मा प्रसासीदित्येवमर्थम् । तदेवम्- संस्कारातिरिक्तकारणजन्यं ज्ञानं प्रमाणमित्युक्तं भ- चति, तदिदं स्वप्नदर्शने तावद्व्यापकम्, संस्कार- उक्तप्रमाणलक्षणे प्राभाकरः शङ्कते-नन्वेवमित्यादिना । घटोयं घटोय- मित्यादि यवैकविपयकं चिरकालपर्यन्तं ज्ञानं भवति तत्र ज्ञानस्य तृतीय- क्षणतिव्वंसप्रतियोगित्वादनेकानि ज्ञानानि घटविषयकाणि वक्तव्यानि तेषु च द्वितीयादिज्ञानस्य पूर्वगृहीतार्थविषयकत्वादेवम्-प्रामाण्यलक्षणेऽगृही- तग्राहीतिविशेषणप्रवेशे सति प्रामाण्यं न स्यात्, अभिमतं च प्रामाण्यम्, तस्मादु- क्तलक्षणं न युक्तम् । किं तु "अनुभूतित्वं प्रमाणत्वम्" इत्येव लक्षणं युक्तमि- त्याह-तस्मादिति । अनुभूतिस्वरूपमाह-स्मृतिव्यतिरिक्तेति । स्मृतिस्वरूप- माह-स्मृतिश्चेति । संस्कारमावजज्ञानमित्यपि कचित् पाठः । ननु संस्कार- जन्यं ज्ञानं स्मृतिरित्येवास्तु संस्कारमात्रजमिति मात्रपदं किमर्थमुपन्यस्तमि- त्यागङ्ख्याह-मात्रग्रहणमिति, प्रमाणभूतस्य प्रत्यभिज्ञालक्षणज्ञानस्य व्यव- च्छेदाय मात्रपदं प्रत्यभिज्ञाया अपि संस्कारजन्यत्वात्, कि तु प्रत्यभिज्ञा- याः संस्कारयात्रजन्यत्वं नास्ति तत्रेन्द्रियस्यापि कारणत्वादिति संस्कारमा- वजन्यवाभावान्न प्रत्यभिज्ञाया अप्रामाण्यम् । संस्कारसनीचीनम् संस्कारस- हिनम् । सोयं देवदत्त इति हि प्रत्यभिज्ञा तत्र तत्तांशे संस्कारस्यैव व्यापारी भवति, इदंत्वांशे चेन्द्रियस्यैव व्यापारी भवतीति प्रत्यभिज्ञा न केवलमिन्द्रि- यजन्या नापि केवलं संस्कारजन्या कि तु संस्कारमनीचीनेन्द्रियजन्या । सं- रकारेन्द्रियोभयजन्या भवतीति यावत् । मा प्रसासीवन प्राप्नुयात् । प्राभाकरोक्तम) भाःसिद्धान्ती संग्रहाति-तदेवमिति । तदानेन मनिपा- दनेन 'संस्कारातिरिक्तकारणजन्यं ज्ञानं प्रमाणम्' इत्येतत् निद्धम । मं- स्कारमात्र ज्ञानमप्रमाणमित्यपि मिद्धम । अत्र दोपमाह-तदिदमिति, मं- . २० ·१५२ समकाशा- [प्रथमः पादः सू० अ०५ दार्थमलत्वं वेदस्य चाऽपौरुषेयत्वमुपरिष्टावक्ष्यते । न च साचाद्वाधकमस्तीत्यऽव्यतिरेकशन्दनोच्यते । अनु. पलब्धार्थत्वाच नानुवादलक्षणमप्रामाण्यमस्तीति “अ. धेऽनुपलब्ध" इत्यनेनोक्तम् । एतच विशेषणत्रयमुपा- ददानेन सूत्रकारेण कारणदोषाधकज्ञानरहितमऽगृही. तग्राहि ज्ञानं प्रमाणमिति प्रमाणलक्षणं सूचितम् । नटे पुरुपयोगस्नदाह-वास्येति । न च वाक्यरचनाद्वारा वेदे पुरुषप्रवेशः गंभानि दम्यापीरपेयतादेवेन्याह-दस्य चापौरुपेयलामिति । तस्माद ग्रन्थ गमगरि पुरुषपोशो नास्त्यो । ननुक्ताकारत्रयेण पुरुषप्रवेशाभावेपि य- मा मगादीनाममामाण्यं भवति तथा वेदस्यापि किं न स्यादित्याशयाह-ना जी । प्रत्यक्षात हि माधावाधक मत्यप्रामाण्यं भवति न चैवं घेदवा. ITTण वा पानि ज्योतिष्टोमादी कृते सर्गायऽभावस्य केनागनुपल- TET पत्रका "अगनिका" इति । नन्वनुवादकत्वलक्षण. गोदनानापामा भालियागमाह-अनुपलब्धेति । अतुलब्धा-भ- मी गण गानुगक पायः अज्ञानार्थबोधकान्वादियर्थः । मान्यतः मपागलाणमार-तशति । "चिकन्तु गन्दम्यांगन 11:" " प्रतिरकथा" "ऽनुलव्य" इति विशेषणत्रया । प्रामाणे का- नापानीति प्रथगिणन माग, वाधक ज्ञानगहिन्यापक्षा- नगणन प्रामप. अगृहीतग्राहियांपवाग्नीनि तृतीयांगपणन "..." सातानि। कारणटोपगंडल कारणांगवानगहतं वा वाधवानर- -नरमा जान नपाणमित्यर्थः। उपादानेन - काययता । 2. नगन्न दा कन्ट, कारणदीपाननामायाणं मगन गया म. वाण श्रवा नागियर यत्र बनी 1-77 77 कागदपदानांदवा माया नदीतीगमनामांकन दद ! मगादी नई जिपियादिया. ---: टाटाने यागा । अनाद "का? - न ·प्रभाकरमतेन प्रमाणलक्षणम्] शास्त्रदीपिका । नन्वेवं धारावाहिकेत्तरेषांपूर्वगृहीतार्थविषयकत्वा- दप्रामाण्यं स्यात्, तस्मात् 'अनुभूतिः प्रमाणम्' इति प्र- माणलक्षणम् । स्मृतिव्यतिरिक्ता च प्रतीतिरतुभूतिः। स्मृतिश्च संस्कारमात्रज ज्ञानमभिधीयते । मानग्रहणं च संस्कारसध्रीचीनेन्द्रियजस्य प्रत्यभिज्ञानस्य स्मृति- त्वप्रसङ्गेनाप्रामाण्यं मा प्रसाङ्गीदित्येवमर्थम् । तदेवस्- संस्कारातिरिक्तकारणजन्यं ज्ञानं प्रमाणमित्युक्तं भ- चति, तदिदं स्वप्नदर्शने तावद्व्यापकम्, संस्कार- - उक्तममाणलक्षणे प्राभाकरः शङ्कते-नन्वेत्रमित्यादिना । घटोयं घटोय- मित्यादि यत्रैकविपयकं चिरकालपर्यन्तं ज्ञानं भवति तत्र ज्ञानस्य तृतीय- क्षणत्तिबमप्रतियोगित्वादनेकानि ज्ञानानि घटविषयकाणि वक्तव्यानि तेषु च द्विनीयादिज्ञानस्य पूर्वगृहीतार्थविपयकत्वादेवम् प्रामाण्यलक्षणेऽगृही- तग्राहीतिविशेषणप्रवेशे सति प्रामाण्यं न स्यात, अभिमनं च प्रामाण्यम्, तस्मादु- तलक्षणं न युक्तम् । किं तु “अनुभृतित्वं प्रमाणत्वम्" इत्येव लक्षणं युक्तमि- त्याह-तस्मादिनि । अनुभूतिस्वरूपमाह-स्मृनिव्यतिरिक्तति । स्मृतिस्वरूप- माह-स्मृतिश्चेति । संस्कारमावजज्ञानमित्यपि कचित् पाठः । ननु नंकार- जन्यं ज्ञानं स्मृतिरित्येवारतु मंस्कारमावजमिलि मात्रपदं किमर्थमुपन्यनषि- स्थागवयाह-मात्रग्रहणमिति, प्रमाणभृतस्य प्रत्यमितालापहानगर व्यव- चलाय मात्रपदं प्रत्यभिज्ञाया अपि संस्कारजन्यलात. कि तु मन्पनिमा- या संस्कारयात्रजन्यलं नास्ति तन्द्रियरयापि कारणयाविति मामा- वजन्यवाभावान्न प्रत्यभिज्ञायरा अप्रामाण्यम् । संस्कारमीचीनम-काम- हितम् । मोयं देवदत्त इति हि प्रत्यभिज्ञा नत्र तत्ताने नागर यायाने भवनि. दांश चेन्द्रियस्यैव व्यापारो भवतीति मन्यभित नवनि- यजन्या नापि केवन गरकारजन्या कि तु कालीचीनियानन्या । रवानियाभयजन्या भवतीति यावत् । मा मनाचीवन का ! मामासरोत्तमथै भाहःमिद्धान्नी गंगानि-कमिनिकन पर दनेन तारानिमित्ताकारणजन्य ज्ञानं मनाप लेनद मि. कारमान ज्ञानमप्रमाणमिन्यपि गिदम् । अत्र दो दिन ·समकाशा- [प्रथमः पादः सू००५ मात्रजस्यापि ज्ञानस्य स्वरूपे कर्तरि च प्रामाण्यमिष्टं भवताम् । स्कारमात्रजस्यापि स्वामस्य ज्ञानस्य स्वरूपे कर्तरि आत्मनि च भवन्मते मामाणमस्त्येव न च तत्र संस्कारातिरिक्तकारणजन्यतं प्रमाणलक्षणमस्ति स्वामज्ञानस्य संस्कारमानजतादित्यव्याप्तिः । सर्वेगों स्वाप्नादिज्ञानानां मकारापनात स्वत्तापप्रकाशाय ज्ञानान्तरापेक्षा नास्तीति स्वस्वरूपपरा. मानेन मम्पे मामाण्यमेर समपन्यभिचारासम्भवात् । तथात्माऽपराम- नतिने सनकाले पश्याम्गई मोधकाले च मयेति मतीतिर्न स्याद् भने प्रगतीनिरिमात्मपरामर्शकलेनाऽऽत्मन्यपि मामाण्यमेवात्मन्यभिचा- साम्भाकिया SSत्मनि सो च कदापि संशयादर्शनात् मामा- मामामागभियागम्मतम्- "गमागमन तिः मा तेरन्या स्मृतिः पुनः । जानकारमान ज्ञानमुध्यते ।। नगमा पनि प्रतिपरिव्यपेक्षणात् ॥" इति । *:-". मालिकानातानानां स्मृतित्वग, इन्द्रिगार्थगीनकाजjा। मारग्राणाम मन्पमिनाक्षानम्ग न स्मृतिवण, इन्द्रिगार्थनि- विमानात गनुभूतिः प्रमाणं ततो जामदामति भ्रान्त , नानमार्ण ग्यान ?, पत्रोत-जामदामिति नजान कि 12 तापनि म्मरणं तम्याऽननुमवम्णत्वान्न मामाणा- 'दिवानापन मनमा प्रमाणमिगत पर । भ्रान्तिकाता ना. PARTा ग्रहणन्यवहारमवतंकनया ध्यपहारकाले " । मामा मापन मानान विषयात पल- - यानी कागद नदकप-"यावती का चिद ग्रहण :- 227 पटाया प्रतिवाति, महामन्त मकामापालामा टमा विमानावयागन" इत्यादि गिर *-, म ां ा परिष्यति । बनाई व्यावस्या निता- TAFEIAS सारजन्यमादा 41 ·- उत्तप्रभाकरमतखण्डनम्] शास्त्रदीपिका। १५५ अथ स्मर्तव्यापेक्षयैव स्मृतेः स्मृतित्वं तद्विषयसंस्का- रजत्वात्, स्वरूपकऽपेक्षया त्वनुभूतिरेव, अतः सि- यति प्रामाण्यमित्युच्यते । एवं तर्हि मात्रग्रहणमनर्थ- कम्, प्रत्यभिज्ञानस्यापि पूर्वानुभूतांशापेक्षयैव स्मृति- त्वात् तन्न चाप्रामाण्यमिष्टमेव, यत्र त्वंशे प्रामाण्यं तंत्रानुभूतिरेव सा। किं चानुवादानाम्-“य एवं विद्वान् पौर्णमासीम्" इत्यादीनामपि संस्कारमानजत्वाभावात् प्रामाण्यं स्या त्। भवतु इति चेत् ?, न, लोकविरोधात् । तथा लौकिकze कर्वभूतात्मापेक्षया तु न स्मृतित्वं किं त्वनुभूतित्वमेव तथा व स्वरूपे कर्तरि च युक्तं प्रामाण्यमित्याशङ्कते-अथेति । अतः अनुभूतित्वादेव, मामाण्यमित्यत्र स्वरूप कतरि चेति शेपः । उत्तरमाह-एवं तहीति । यदि स्मरणेऽशद्वयमस्ति स्मर्तव्यापेक्षया स्मृतित्वं स्वस्वरूपात्मापेक्षया चानुभूतिवं चेति तदा प्रत्यभिज्ञा- यामप्यंशद्रयमस्त्येव स्मृतित्वमनुभूतित्वं च तत्र सोयं देवदत्त इत्यादौ पूर्वानुभूतो यो तत्तांशस्तदपेक्षयैव प्रत्यभिज्ञायाः स्मृतित्वमस्ति तत्र-तत्तांशे चापामा- ण्यामिष्टमेव, यस्तु पूर्वाननुभूत इदंत्वांशस्तदपेक्षया तु प्रत्यभिज्ञाया अनुभू- तित्वमेवेति युज्यते इदंतांशे भामाण्यमिति संस्कारमात्रजन्यं ज्ञानं स्मृतिः' इ- ति स्मृतिलक्षणे मात्रपदग्रहणमनर्धकं स्पादित्यर्थः । संस्कारजन्यं ज्ञानं स्मृ- तिरित्युक्तोप यया स्मृतेः स्वरूपे कर्तरि च प्रामाण्यं तथा प्रत्यभिज्ञायाः सं- स्कारजन्यत्वेन स्मृतितापत्तावपि इदत्वांशे मामाण्यं भविप्यत्येवानुभूतित्वात तवांशे हि संस्कारजन्यत्वं तव च प्रत्यभिज्ञाया प्रामाण्यमपीष्टं नास्तीति भा- वः । साम्पत्यभिज्ञा। दोपान्तरमाह-कि चेति, उक्तरीत्या 'संस्कारमात्रजन्यं ज्ञानमप्रमाणम्' इत्येव सिद्धम्, तथा चानुवादानां संस्कारमात्रजन्यवाभावात् प्रामाण्यं स्यात्, न चैतदिष्टम् । भाभाकर आह-भवत्विति, भवत्वनुवादानां मामा- यं को दोप इसधः । परिहरात-नेति । लोकविरोधात लोके भवन्मने चाऽनुवादानां प्रामाण्यं संमतं नास्तीत्यर्थः । दोपान्तरमाह-नधेति । अयं भा- पा-तव मते लौकिकवाक्यस्य वक्तृडानानुमिनार्थप्रत्यायकत्वात् मामाप्यं ·'.१५६ समकाशा- [प्रथमः पाद सू० अ०५ मपि बाक्यं वक्तृज्ञानानुमितेर्थेऽनुवादकतया प्रवर्तमान प्रमाणं स्यात् । न चैतदिष्टं भवताम्-असंनिकृष्टग्रह- - नास्ति तत् कस्य हेतोः ? वाक्यस्यानुमानानुवादकत्वादेवेति वक्तव्यं तत्र यदि वैदिकवाक्यानामनुवादकत्वेपि प्रामाण्यं स्यात्तदा लौकिकवाक्यस्या- प्यनुवादकस्य प्रामाण्यं स्यादेव, न चैतदिष्टं भवतामिति विपक्षे वाधकमाह- न चेति । प्राभाकरैर्विधायकवेदवाक्यानां प्रामाण्ये स्वीकृतीप लौकिकवा- क्यानां वैशेपिकवदनुवादकत्वात्मामाण्यं न स्वीकृतमित्यभिप्रायः । उक्तं च शब्दप्रमाणमुपक्रम्य प्राभाकरैः-"-"शास्त्रं शब्दविज्ञानादसं- निकृष्टेऽर्थे बुद्धिः" शब्दविज्ञानापेक्षादात्मनः संनिकर्पाद् यदऽदृष्टार्थविपर्य ज्ञानं तच्छास्त्रं नाम प्रमाणम् । नन्वशास्त्रमपि शाव्दमस्ति लौकिकम् ? तत् किमिति न लक्षितम् ? उच्यते-न शास्त्रव्यतिरिक्तं शाब्दमस्ति शब्दाद्धि य- द्विज्ञानमसंनिकृप्टे तच्छास्त्रं स्यात् न च वेदव्यतिरेकेण तत्सम्भवति, लौकिकं हि वाक्यं नार्थे स्वयं निश्चयमापादयति लौकिकवचसामनृतभूयिष्ठत्वादऽर्थ- व्यभिचारस्य शङ्कितत्वात् । कथं तर्हि लौकिकवाक्येभ्यो व्यवहारपत्तिः ? उच्यते-अर्थसंशयेनापि लोको व्यवहरति-सन्दिग्धायामपि दृष्टौ दृष्टयायत्तफले फर्माण प्रवर्तन्ते । अथ वास्त्येव निश्चयोपायः-यो हि पुरुष एवमवधारितो ना- यमशक्तो न प्रमादी सम्भवदेतदर्थविपयप्रमाणः सकलाशयदोपरहितश्च ना- यमऽविज्ञायार्थमऽन्वितार्थानि प्रयुङ्क्ते इति तद्वाक्यप्रयोगस्यान्वयज्ञानपूर्वकत्वा- दन्वयज्ञानं तावदनुमीयते अन्वयज्ञानाच्चान्वयोप्यनुमीयते-ज्ञानं हि ज्ञेयाऽवि- नाभावि ज्ञेयानुमाने भवत्येव लिगम्, तदेवं लौकिकाद्वचमो लिङ्गभूताद्वक्त- ज्ञानमनुमीयते तनोथै निश्चित्य व्यवहारः प्रवर्तते, एवं च निश्चितेऽन्वये निट- ताऽनन्वयाशङ्काद्वाक्यादप्यर्थनिश्चयो जायते किं तु तस्यां दशायामनुवादक- तैव, अत एव लौकिके वचने न शाब्दं प्रमाणम्, अभिप्राये शब्दो लिगम, अभिप्रायोप्यर्थ लिङ्गम, शब्दस्त्वर्थ पश्चानिश्चयं जनयन्नप्यऽनुवादकन्यान्न प्रमाणम् । ननु तर्हि वक्तृतानस्याऽन्यनोऽनवगतस्यावगमकं परिपेयं वाग्यं तत्रैव गान्दं प्रमाणमस्तु , न, नत्रानुमानत्वात, वक्तृज्ञाने हि निश्रिनगम्य- न्चं प्रयितवचनं वक्ता तु धर्मी ज्ञानविशेषयोगिवाक्यप्रयोगिने नम्यकद- साविति. अन व भगवान् काश्यपी वेदान पाम्पेयान मन्यमानः गन्दम- ·प्रभाकरमतखण्डनम्] शास्त्रदीपिका। १५७ णमनुवादानां शास्त्रत्वनिवृत्त्यर्थमित्यगीकरणात् । अथाऽनपेक्षं प्रमाणम् यत्स्वविषये प्रमाणान्तरं ना- पेक्षते तत् प्रमाणम् । अनुवादानां तु पुरोवादसापेक्ष- त्वादप्रामाण्यमिति ? । एवं तर्हि लौकिकं वाक्यमप्यतु- मितेऽर्धेप्रवर्तमानमऽनुमानस्य शङ्कानिराकरणमात्रौप- यिकत्वार्थप्रतिपादने तदपेक्षाऽभावात् प्रमाणं स्यात् । नुमानेऽन्तर्भूतमुवाच-"तस्येदं कारणं कार्यम्" इति लैङ्गिकमुक्त्वा "एतेनैव शाब्दमप्युक्तम्" इति । वक्तृज्ञानं हि कारणं वाक्यं च कार्यम्, अत एवान्ये- नाप्युक्तम्-"वक्तुरभिप्रायं तु मूचयेयुः" इति “स एव तथा प्रतिपद्यमानत- याऽऽश्रयः" इति" इति । अत्र सावक्ता । उक्तविपक्षे वायकं विशदयति-असनिकृष्टेति, “शास्त्रं शब्दविज्ञानाद- संनिकृष्टेऽर्थे विज्ञानम्" इति भाष्यं तस्य 'शब्दविज्ञानात् वाक्यश्रवणादसं- निकृष्टेऽर्थे अनधिगतार्थे यज्ज्ञानं तच्छास्त्रं नाम प्रमाणम्, इत्यर्थः । अवासं- निकृष्टपदेना ऽनुवादानामेवाऽप्रामाण्यमुच्यत इत्येवं भाप्यार्थस्य स्वीकारान्ना. नुवादानां प्रामाण्यं सम्भवतीत्यर्थः । तदुक्तं भाभाकरैः-"अमीनकृष्ट इति किमिदम् ? प्रमाणान्तरेणाप्रतीत इति । स पुनरसंनिकृष्टोों नियोगार्थ एव नियोगो हि प्रमाणान्तरानवगतमऽपूर्वमऽर्थमवबोधयति" इत्यादि । ननु याऽनपेक्षानुभूतिस्तत्ममाणं तथा च नानुवादानां प्रामाण्यं तेपां पुरोवादसापेक्षत्वान-अनुवाद्यवाक्यसापेक्षत्वादित्येवं पुनः शङ्कते-अथेति । उक्तमुपपादयति-यत्स्वविपयेति, यत् वाक्यादिकम् । अत्र दोपमाह-एवमि- ति । यदि “यत्स्वविपये प्रमाणान्तरं नापेक्षते तत्प्रमाणम्" इत्युच्यते तदा लौकिकवाक्यस्यापि प्रामाण्यं स्यात् । भवनमतेनानुमितार्थवोधकं लौकिक- वाक्यमपि स्वविपयपत्यायने त्वनुमानं नापेक्षत इति तदपेक्षाभावात अनु- मानापेक्षाभावात् स्वविपये प्रमाणमेव स्यात् प्रमाणान्तरानपेक्षत्वात । नत्रा- नुमानेन तु शब्दाऽपामाण्यगढ़ानिराकरणमावं क्रियने न तु गन्दम्यार्थप्रनि- पादने माहाय्यं वाक्यपनिपावार्थप्रतिपादनं वेत्याह-गडेनि । पयिकन्वा- व हेतुन्वात् । रत्यनिच्याप्तिः । प्राभाकरैपि-'देवदत्तो घटानयनविषपाना- पर्यवान घटमानयेति वाययोचारयित्वात्' इत्येवं लौकिकगाब्दकोयम्बटे- " ·१५८ सप्रकाशा- [प्रथमः पादःसू० १०५ तथा ऽनुमानस्य प्रामाण्यं न स्यात, तद्धि नियमग्रह- णमपेक्षते । न च गृहीतमर्थ मात्रयाप्यधिकं गृह्णातीति भवतां दर्शनम् । पीतशजज्ञानमप्यनुभूतित्वात् प्रमा- नुमानमेव प्रमाणं न शब्दस्तस्यानुमितार्थवोधकत्वेनानुमानसापेक्षत्वादित्युच्यते । अतिव्याप्तिमुक्ताऽव्याप्तिमाह-तयेति। तद्धि-अनुमानं हि स्वविषयप्रत्यायने नियमग्रहणम्व्याप्तिग्रहणमपेक्षते व्याप्तिग्रहं विनानुमानासंभवाद, व्याप्तिग्रहश्च भूयःसहचारदर्शनळक्षणप्रत्यक्षेणैव भवतीत्यनुमानस्य प्रत्यक्षसापेक्षत्वात्मा- माण्यं न स्यात् । इष्टं च भवतामनुमानस्य मामाण्यमित्यव्याप्तिर्दोपः । ननु यथा भवन्मते धारावाहिकज्ञानस्थल उत्तरोत्तरज्ञानानां पूर्वपूर्वज्ञानसापेक्षत्वेपि प्रामाण्यमस्ति तथाऽनुमानस्यापि व्यासिग्रहांशे प्रत्यक्षसापेक्षत्वेपि प्रामाण्यं भवत्वित्याशयाइ-न चेति । अगृहीतार्थग्रादित्वादेव ज्ञानस्य प्रामाण्यं भवति तत्र धारावाहिकमानस्थले उत्तरोत्तरज्ञानानां हि पूर्वपूर्वज्ञानाऽगृहीतोत्तरोत्त- रक्षणविपकत्वाव प्रामाण्यं भवति न चैवमनुमानस्थले संभवति यतो य एव व्याप्तिग्रहणसमये धूमसंवन्धे सति वन्हिसंबन्धो गृहीतः स एवाऽन्यूनानति- रिक्तोऽनुमानेन गृह्यते इति भवतामेव दर्शनम्-सिद्धान्तस्तस्मात्मत्यक्षसापेक्ष- वाद् गृहीतार्थग्राहित्वाचानुमानस्य प्रामाण्यं न स्यात् । अन्यत्राप्युक्तम्-"न न्वेवं संवन्धनियमावसायसमये एव यावधूमादिभावितया वन्यादिसंवन्धस्या- वगतत्वाद् धूमादिसत्तानिश्चयादधिकं निश्चेतव्यं नावशिष्यत इत्यनुमानमममा- णं स्यात् ?, सत्यं स्याद् यद्यऽनधिगतार्थगन्त प्रमाणमिति प्रमाणलक्षणं स्या- द, अनुभूतिस्तु प्रमाणमित्युक्तम्, इति युक्तमेवानुमानस्य प्रामाण्यम् ।" इति । 'अनपेक्षाऽनुभूतिः प्रमाणम्' इत्यत्र दोषान्तरमाह-पीतेति । पीतशङ्ख- ज्ञानमप्यनुभूतिरथ चानपेक्षमिति तदपि प्रमाणं स्यादित्यर्थः । ननु पीतश- समानं प्रमाणमितीष्टमेव तदुक्तमस्माभिः-"पीतशङ्खझानं तर्हि प्रमाणं प्रसक्त- म् ? तत्र हि पीतिमा शसस्वरूपं च द्वयमप्यनुभूयत एव । नयनगतपित्तवर्ती हि पीतिमाऽनुभूयत एवेति नयवीथ्यां निपुणतरमुपपादितम्, शवस्वरूपे चा- नुभूतिनिर्विवादैव, नायं दोषः-को नाम पीतशङ्खज्ञानमप्रमाणमाह पूमाणमेव हि तद् यथार्थविषयत्वात, विज्ञानद्वयं चैतदेकसाधारणरूपं तवैकविज्ञानसा- धरणरूपावमादेकामिव शानं सघशव्यवहारमवर्तकतया व्यवहारदशायां वि- ·सिद्धाम्तेन कालप्रत्यक्षम्] शाखदीपिका । १५९ णं स्यात् । इष्टमेवेति वदतो लोकविरोधः । तस्मादू 'यधार्थमगृहीतग्राहि ज्ञानं प्रमाणम्' इति वक्तव्यम् । धारावाहिकेष्वप्युत्तरोत्तरेषां कालान्तरसम्पन्धस्या- गृहीतस्य ग्रहणाद् युक्तं प्रामाण्यम् । सन्नपि कालभेदोऽतिसूक्ष्मत्वान्न परामृष्यत इति चेत् ? अहो सूक्ष्मदर्शी देवानां प्रियः । यो हि समान- विषयया विज्ञानधारया चिरमवस्थायोपरतः सोऽन- न्तरक्षणसम्बन्धितया स्मरति । तथा हि-किमत्र घटो- ऽवस्थित इति पृष्टः कथयति-अस्मिन् क्षणे मयोपल- संवादमावंह प्रमाणमपि सद् भ्रान्तमित्युच्यते” इति । इत्याशझ्याह-इष्टमे- वेति वदतो लोकविरोधइति। पीतः शङ्खइति ज्ञानस्य लोके मामाण्यावीकाराल्लो- कविरोधः । मीमांसकः स्वमतमाह-तस्मादिति। यथार्थमित्यादिलक्षणस्यानुवा- दादाव ऽगृहीतार्थग्राहित्वाभावाद भ्रमादौ च यथार्थत्वाभावाच नातिन्याप्तिः। न चानुमानादावव्याप्तिरित्यपि विज्ञेयम् । धारावाहिकस्थले चोत्तरोत्तरक्षण- सम्बन्धस्य पूर्वपूर्वज्ञानेनागृहीतस्योत्तरोत्तरज्ञानेन ग्रहणादगृहीतार्थग्राहिवा. दुत्तरोत्तरज्ञानस्यापि मामाण्यं युज्यत एवेत्याह-धारेति । उत्तरोत्तरेपाम्-ज्ञा- नानामिति शेपः। ननु यद्यप्युत्तरोत्तरं कालभेदो भवतीत्यस्ति धारावाहिकमानविपयस्य घटादेः कालान्तरसम्बन्धस्तथापि सन्नपि स कालभेदोतिमूक्ष्मत्वान्न ग्रहीतुं शक्यत इत्याशङ्कते-सन्नपीति । उपालभते मीमांसकः-अहो इति । देवानां मिया मूर्वः । कालपरामर्श साधयति-पो हीति, यो हि देवदत्तः ममान- विपयया विज्ञानधारया घटोयं घटोयमित्याकारयोपलाक्षितः, चिरमवस्या- य=चिरपर्यन्तं घटोयं घटोयमित्याकारेण ज्ञानेन घटमनुभूप, उपरतः घट- झानपरम्परां त्यक्तवान् स देवदत्तोनन्तरक्षणमम्बन्धितया उत्तरक्षणमम्ब- न्धितयाऽर्थम् घटं स्मरति । तत्रोत्तरक्षणसम्बन्धिघटस्मरणे उत्तरक्षणस्यापि स्मरणं स्वीकार्यमेव स्मरणं चानुभूतस्यैव भवतीति क्षणादिकालभेदपरामगोपि मिद्धः।उक्तं कालपरामर्शमुपपादयति-तथाहीवि, अस्मिन् सणे घटो मयोपलम शते वक्तुरवश्यं क्षणपरामर्शोनुमीयते यदि तस्य क्षणपरामर्शो न स्यात्तदेवं ·सप्रकाशा- - [प्रथमः पादः सु० अ०% ब्ध इति । तथा प्रातरारभ्यैतावत्कालं मयोपलब्ध इ. ति । कालभदे त्वगृहीते कथ मेवं वदेत् । तस्मादस्ति कालभेदस्य परामर्शः । तदाधिक्याच सिन्हमुत्तरेषां प्रामाण्यम् । ननु यथार्थतापि चेत् प्रमाणलक्षणम्, उष्णुजलज्ञा- नमप्रमाणं स्यात् । इष्टोवैतत् । ननु लोकविरोधः स्यात्! , स्याद् यद्यऽयथार्थतां जानन्त एव लौकिकाः प्रामाण्यं मन्वीरन् । ते तु यथार्थतामेवैतस्य मन्यमानाः w न वदेत् । प्रमाणान्तरमाह-तथेति । एतावत्कालम् =अस्मिन् काले, इयता कालेन वेत्यर्थः । स्वाभिमायमाह-कालभेदेति । उपमंहरति-तस्मादिति । ए. तद्ग्रन्थाभिप्रायमाह-तदाधिक्यादिति। कालाधिक्यादित्यर्थः । उत्तरोत्तरज्ञाने- नोत्तरोत्तरकालस्य पूर्वज्ञानविपयापेक्षयाधिकस्य ग्रहणात् सिद्धं धारावाहिक- स्थल उत्तरेपां ज्ञानानां प्रामाण्यमित्यर्थः । ननु यदि यथार्थतापि प्रमाणलक्षणम् = यद् यथार्थ तदेव प्रमाणमित्यु- च्यते तदा जलस्य शीतस्वभावत्वेन जले उष्णताया उपाधिकत्वादुप्णं जल- मिति ज्ञानमप्रमाणमेव स्यात् जले यथार्थोप्णत्वाभावादिति प्रभाकरः शङ्क- ते- नन्विति । उत्तरमाह-इष्टमिति, जलमुष्णमिति ज्ञानमप्रमाणमितीप्टमेव । ननु लोके तूष्णं जलमिति ज्ञानं प्रमाणमेव उष्णजलज्ञानेन लोकपटत्तिदर्शना- दित्युष्णजलज्ञानस्याप्रामाण्यस्वीकारे लोकविरोधः प्राप्त इत्याशङ्कते- ननु लो- कविरोधः स्यादिति । उत्तरमाह-स्यादित्यादिना । लोकविरोधः स्याद् यदि लौकिका जना उष्णं जलमिति ज्ञानस्या ऽयथार्थतां जानन्त एव तस्य प्रामाण्यं वदन्तु नैवमस्ति किं तु जलमुष्णमिति ज्ञानं यथार्थमेव जानन्ति न हि लोके- पि जलं शीतमेव भवति तस्योष्णत्वं चौपाधिकमस्तीति शास्त्रीयव्यवहारः प्र- सिद्धः । यथार्थताज्ञाने सति च प्रामाण्यवचनं युक्तमेवेति न लोकविरोध इत्या- ह-ते विति, ते लौकिकाः। एतस्येति-उष्णं जलमिति ज्ञानस्य प्रामाण्यम्, उष्णं जलमिति ज्ञानवतश्चाऽभ्रान्तत्वं मन्यन्ते । उष्णजलज्ञानस्य शासीयम- दियाऽप्रामाण्येपि लोकविरोधो नास्ति लोके तस्य प्रामाण्यमप्यस्ति यथार्थ- ताप्यस्त्येवेति न कोपि दोप इति भावः ।

·प्रभाकरमतं तत्खण्डन च] शास्त्रदीपिका। १६१ प्रामाण्यमऽभ्रान्तत्वं च मन्यन्ते । ये त्वयथार्थतां जान- न्ति ते नैव प्रामाण्यं मन्यन्ते, नाप्यऽनान्तताम, तस्मा- नास्ति विरोधः। पीतशङ्खज्ञानस्यापि स्मृतित्वाभिमानानुभूतित्वा- परिज्ञानादप्रामाण्यं मन्यन्ते, अतो ऽस्माकमपि नास्ति विरोध इति चेत् ?, तद्युक्तम्-न हि लौकिकाः शुक्ति- ये तु शास्त्रीया जना उष्णजलज्ञानस्यायथार्थतां जानन्ति ते तु नैवोष्ण- जलज्ञानस्य प्रामाण्यं मन्यन्ते न चोप्णजलज्ञानवतश्चाभ्रान्तवं मन्यन्ते इति व्यतिरेकमाह-येविति । उपसंहरति-तस्मादिति । विरोधः-लोकविरोधः । प्राभाकरास्तूष्णजलज्ञानस्याऽभ्रान्तित्वं मन्यमाना एव माहुः-"यव तु व्यवहा- रविसंवादो नास्ति तत्र भ्रान्तिरपि न व्यपदिश्यते यथोष्णजलज्ञाने, तत्रापि हि न जलगतमौष्ण्यमनुभूयते किं तु वन्यवयवगतमेव जलगतस्यौष्ण्यस्य व- न्हिसंयोगेनोत्पादनाऽनभ्युपगमाव, पाकजो हि गुणः पाकान्तरेणैव निवर्तते जलगतस्य चौपण्यस्याऽनपेक्षितपाकस्यैवामिसंयोगविच्छेदेनैव निवृत्तिः, गत्वरा हि तेजोऽवयवाः सञ्चारितास्तेष्वन्यत्र गतेष्वपरतेजोवयवसञ्चरणविच्छेदे युक्तै- वौषण्यस्य नितिरिति पीतशङ्खादिज्ञानतुल्यत्वमुष्णजलज्ञानस्य, यस्तु विपरी- तख्यातिवाद्युष्णजलज्ञानमप्रमाणं भ्रान्तमाह तस्य सर्वलोकविरोधः" इति । मीमांसकेन स्वकीयलक्षणस्य लोकविरोधः परिहत इत्यालोच्य प्रतिवा- दी-"पीतशवज्ञानमप्यनुभूतित्वात् प्रमाणं स्यात् । इष्टमेवेति वदतो लोक- विरोधः (१९८१)इत्येवं 'अनुभूतिः प्रमाणम्' इत्यत्र प्राप्तस्य लोकविरोधस्य परि- जिहीर्पयोपक्रमते-पीतशोति । पीतः शङ्ख इत्यत्र लोकानां पीतिन्नः स्मृति- र्भवति पीतशड्वज्ञानमनुभूतिरित्येवमनुभूतित्वग्रहो नैव भवतीवि युक्तं तस्या- प्रामाण्यं तथैवामामाण्यं लोका अपि मन्यन्ते इति नास्ति लोकविरोधः । य- प्र यत्रानुभूतित्वं तत्र तव प्रामाण्यमित्येव मया "अनुभूतिः प्रमाणम्" इत्य- नेनोक्तं न चास्या व्याप्तेः पीतशसशाने व्यभिचारोस्ति, अनुभूतित्वस्य ज्ञातस्यैव मामाण्यापादकत्वमित्यप्यवधेयं तत्र यदि पीतशड्ज्ञाने लोकानाम- नुभूतित्वज्ञाने ससऽपामाण्यज्ञानं स्यात्तदा स्यादपि लोकविरोधो नैवमस्तीति नास्माकमपि लोकविरोध इत्याह-अन इति । परिहरति- तदयुक्तमिति । हे- २१ ·१६२ सप्रकाशा- [प्रथमः पादः सू० अ०६ रंजतज्ञानेपि स्मृतित्वं मन्यन्ते न तरां पीतशङ्खज्ञाने । तस्मात्सूक्तम्- " अर्थे ऽनुपलब्धे" इति । वृत्तिकारस्वन्यथेदं वर्णयां चकारेत्येवमादिनोपवर्ष- तस्य निमित्तपरीष्टिः" इत्येवमादिसूत्रत्र- यमन्यथाकृत्वा व्याचप्टे भाष्यकारः, तत्र निमित्तसू- त्रेण तावत् प्रतिज्ञातस्य चोदनाप्रामाण्यस्य परीक्षा- ऽपदेशेन स्वतःप्रामाण्यं हेतुरित्युच्यते । मतेन । तुमाह- न हीति । यदि पीतशङ्खज्ञाने लोकानां स्मृतित्वाभिमानः स्यात्तदा स्वदुक्तरीत्या न स्याल्लोकविरोधो नैवमस्ति किं तु लौकिका जनास्तु शु- क्तिरजतज्ञानेपि सत्यपि रजतस्मरणे स्मृतित्वं न मन्यन्ते का कथा पुनः पीत. शङ्खज्ञानस्य यत्र शास्त्रमर्यादयापि स्मृतिव्यापारो नास्ति तस्मात् पीतशङ्ख- ज्ञानस्य स्मृतित्वाभिमानाभावात् त्वयि लोकविरोधस्तदवस्थ एव,-अस्त्यनु- भूतित्वज्ञानं प्रामाण्यं च नास्त्यनुभूतित्वज्ञानात्मामाण्यं स्यादिति । परमोप- संहारमाह- तस्मादिति । " अगृहीतग्राहि ज्ञानं प्रमाणम् " इत्यत्र " नन्वेवं धारावाहिकेषु " इत्यादिना(१५३ पृ)चोद्यं यदारब्धं तदुक्तरीत्या समाहितमि- त्याह-" सूक्तम् “ अर्थे नुपलब्धे " इति " इति । तस्य निमित्तपरीष्टिः " इत्यादि ३.४.५. सूत्रत्रयं वृत्तिकारेणान्यथा व्याख्यातं भाप्यकारेण चान्यथा व्याख्यातमित्याह-वृत्तिकारेति । एतावत्प- यन्तं भाष्यकाराभिप्रायानुकूल्येन व्याख्यातम् । इत परं तु यथा भाष्यका- रेण वृत्तिकाराभिप्रायो वर्णितस्तदानुकूल्येन वृत्तिकाराभिमायं वक्तुमुपक्र- 'मते-नत्रेत्यादिना । तत्र-मूत्रवयमध्ये । निमित्तमूत्रण =" तस्य निमित्तपरी- ष्टिः" इति मूत्रेण । द्वितीयमूत्रेण प्रतिज्ञातस्य चोदनाप्रामाण्यस्य 'धर्मे चो- दनैव प्रमाणम्' इत्यम्यार्थस्य स्वतःप्रामाण्यमेव हेतुरिति परीक्षापदेशेन=परी- साव्याजेन (परीक्षारम्भेणेति यावत् ) निमित्तमूवेणोच्यत इत्यन्वयः। निमित्तम् वेण या प्रामाण्यपरीक्षाऽऽरव्या नदव्याजेन चोदनाप्रामाण्यस्य स्वतःप्रामाण्य- मेव हेतुरित्युन्यत इत्यर्थः । यदि प्रमाणानां स्वतः प्रामाण्यं न स्यात्तढा परतः प्रामाण्यस्वीकारे चोदनोक्तविपयस्यान्यप्रमाणेन संशोधनामम्भवाचोदनानां प्रामाण्यं न स्याटव, स्वतःप्रामाण्यस्वीकारे तु चोदनोक्तविषयस्य वाधप- ·प्रमाणानां स्वत.प्रामाण्यम शास्त्रदीपिका । प्रसिद्धानि हि प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि तदन्तर्गतं च शास्त्रम्, अतस्तदपि प्रसिद्धमेव । न च प्रसिद्धस्य प्रमाणस्य प्रामाण्यमन्येन परीक्षितव्यम्, स्वत एव तस्य स्वविषयोपस्थापनसामर्थ्यात् । यदि च परीक्ष्येत ततो येन परीक्ष्येत तस्याप्यन्येन परीक्ष्येत तस्याप्यन्येनेत्य- नवस्था स्यात् । तस्मात्प्रसिद्धत्वात् प्रामाण्यस्य चो- दनापि प्रमाणमिति । त्यक्षाभावाद, अपौरुषेयत्वेन च कारणदोपासम्भवात् चोदनानां प्राप्त स्वत:- मामाण्यमनपोदितं भवतीति चोदनामामाण्यसिद्धौ स्वतःमामाण्यमेव हेतुरि- ति भावः । उक्तं च भट्टपादैः- "तस्माद् गुणेभ्यो दोषाणामऽभावस्तदभावतः । अप्रामाण्यद्वयासत्त्वं तेनोत्सर्गोऽनपोदितः ॥(उत्सर्ग प्रामाण्यम्) प्रत्ययोत्पत्तिहेतुत्वाद प्रामाण्यं नापनीयते ॥" इति । विशदयति-प्रसिद्धानीति । स्वतःसिद्धानीत्यर्थः । प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि स्वतःप्रामाण्यवन्तीति यावत् । तदपि शास्त्रमपि स्वतः प्रमाणमेव । परतः मा- माण्यं निराकरोति-न चेति, हेतुमाह-स्वत एवति । तस्य-प्रमाणस्य । विपक्षे वाधकमाह-यदि चेति, यदि प्रमाणस्य प्रामाण्यं प्रमाणान्तरेण परीक्ष्येत ततस्त- स्य प्रमाणान्तरस्य भामाण्यमाप प्रमाणान्तरेण परीक्षितव्यमित्यनवस्थैव स्या- त् । उपसंहरति- तस्मादिति । प्रामाण्यस्य प्रसिद्धत्वात-स्वतःसिद्धत्वाद, चोदनापि प्रमाणमेवेति तस्या अपि प्रामाण्यं स्वतः सिद्धमेव नान्येन परीक्षि: तव्यमित्यर्थः । उक्तं च भपादैः- "जातेपि यदि विज्ञाने तावन्नार्थों ऽवधार्यते । यावत्कारणशुद्धत्तं न प्रमाणान्तराद् भवेत् ॥ तत्र ज्ञानान्तरोत्पादः प्रतीक्ष्यः कारणान्तरात् । यावद्धि न परिच्छिन्ना शुद्धिस्तावदसत्समा ।। तस्यापि कारणे शुद्ध तज्ज्ञाने स्यात्प्रमाणता । तस्याप्येवमितीच्छंश्च न कचिद् व्यवतिष्ठते । यदा स्वतः प्रमाणत्वं तदाऽन्यन्नैव गृह्यते । - ·१६४ ४ सप्रकाशा [प्रथमः पादः सु० भ०५ ननु न ज्ञानमुत्पन्नमित्येवाऽर्थतधात्वमध्यवसातुं श- क्यम्-प्रसिद्धतरस्यापि प्रत्यचस्याऽयथार्थस्योत्पत्तिद- शनात्,यथा-शुक्तिकायां रजतमिति प्रत्यचमेवाऽयथा- र्थम् । न, शुक्तिकायां रजतज्ञानस्य प्रत्यक्षाभासत्वात् । किं पुनराभालाऽसंकीर्ण प्रत्यक्षलक्षणम् ? । तदर्श- यति- तत्संप्रयोगे पुरुषस्यन्द्रियाणां युद्धिजन्म सत्प्रत्यक्षम् - यदाभासं विज्ञानं तेनेन्द्रियाणां सं- प्रयोगे यदिज्ञानं तत् सत्प्रत्यक्षम् । तत्सतोर्व्य- निवर्तते हि मिथ्यात्वं दोपाऽज्ञानादयत्नतः ॥ तस्माद् वोधात्मकत्वेन प्राप्ता बुद्धेः प्रमाणता । अर्थान्यथात्वहेतूत्थदोपज्ञानादपोद्यते ॥" इति । ननु ज्ञानोत्पत्तिमात्रेणैवार्थस्य-तद्विपयस्य तथात्वम् यथार्थत्वंन निश्चेतुं माक्यते उत्पन्नस्यापि प्रत्यक्षादेरऽयथार्थत्वदर्शनाद् यथा शुक्तिरजतमानं प्र- त्यक्षमपि सदुत्पन्नं चायथार्थमेव भवति तस्मात् प्रमाणान्तरेणैव ज्ञानस्य य- थार्थत्वमध्यवसातुं शक्यमस्तीति न स्वतःप्रामाण्यमुपपद्यते इत्याशङ्कते-न विति । परिहरति-नेति, शुक्तिरजतज्ञानं तु प्रत्यक्षमेव न भवति तस्य प्र- त्यक्षाभासत्वात् । यद्धि प्रत्यक्षं तनाऽयथार्थं भवति यथा रजते रजतज्ञानमि- ति, एवमन्यदपि यत् प्रमाणं तन्नैव व्यभिचरति यच्च व्यभिचरति तन प्रमा- णमेव । शुक्तिरजतज्ञाने हि प्राप्त स्वतः प्रामाण्यम् 'नेदं रजतम्' इति बाधक- झानेन वाध्यते । इदं तु नोक्तं प्रामाण्यस्य वाधोपि न भवतीति । तस्माद् यु- तं स्वतःममाण्यम् । प्रत्यक्षामामेषु यस्यातिव्याप्तिनस्यादेवंभूतं प्रत्यक्षलक्षणं पृच्छति-कि पुनगिति । वृत्तिकारमतेनोपपादयनि-तदर्शयतीति । तत्-प्रत्यक्षामामाम- की मन्यक्षलक्षणं मूत्रेणेव दर्शयनि दृत्तिकार इत्यर्थः । यत्तिकारेण हि "मन्मपयोगे पुम्पस्य" इति सूत्रे सत्पदम्याने तत्पदं कृत्वा तत्पदम्याने च मत्यदं कृत्वा यथार्यप्रत्यक्षम्य पक्षणं मंगृहीतं तदेवाह-तन्मंप्रयोग इति । उ- क्तवाक्यं व्याचटे-यदामाममिनि । यदामामप-यद्विपयकं ज्ञानं जायते ते- नव विपयेण महन्द्रियाणां मंयोग मनि यज्ञानं जायते नन बानं मन्मन्य- ·घृप्तिकारोक्तप्रत्यक्षलक्षणेभाक्षेपः]शास्त्रदीपिका । १६५ त्ययादाऽऽतासाऽसंकरसिद्धिः । तदिति चाव्ययं तृ- तीयान्तं तेनेत्यर्थे। नन्वऽसत्यपि व्यत्यये नास्ति संकर:-'इन्द्रियसंप्रयो- गजं ज्ञानं प्रत्यक्षम्' इत्येतावदेव वक्तम्, न हि शुक्ति- कायां रजतज्ञानमिन्द्रियसंप्रयोगजम् । किं तर्हि ? इन्द्रियसंप्रयोगाच्छुक्तिशकलं रजतसाधारणेन भास्व- रत्वादिरूपेण गृहीतम्, असाधारणं तु शुक्तिकात्व- मिन्द्रियदौर्यल्यादऽगृहीतम्, अनन्तरं च संस्कारोद्यो- धाद्रजतं स्मृतम्, ततः स्मृतरजतात्मना शुक्तिव्यक्तिों- क्षमित्युच्यते यया रजतेनेन्द्रियसंयोगे रजतप्रत्यक्षम् । शुक्तिरजतज्ञाने तु ज्ञानं रजतविपयकमिन्द्रियं च गुत्या संयुक्तामति न तत् सत्प्रत्यक्षं किं तु प्रत्य- साभास एवेत्यर्थः । व्यत्ययात् =व्यत्यासात् । तत्संप्रयोगे इत्यत्रत्यं तत्पदं व्याचष्टे-तदिति । तेनेत्यर्थे इति-तदित्यस्य तेनेत्यर्थकत्वात् तेन संप्रयोगे इ. त्यर्थो लब्धः । यद्विपयकं ज्ञानं भवति तेन संप्रयोगे यद् बुद्धिजन्म तत् स- प्रत्यक्षमित्यन्वयः। ननु तत्सतोर्व्यत्यये व्यत्यासेऽसत्यपि नास्ति सङ्करः="सत्संमयोगे" इत्येवमप्युक्ते निप्पन्नस्य प्रत्यक्षलक्षणस्य 'सत्संप्रयोगे यद् बुद्धिजन्म तत्मत्य- क्षम्' इत्यस्य शुक्तिरजतादिप्रत्यक्षाभासेऽतिव्याप्तिर्नास्तीत्यभिप्रायेणाशक- ते नन्विति । वहि कि प्रत्यक्षलक्षणं जातमित्याशङ्मयाह-इन्द्रियेति, यज्ज्ञा- नमिन्द्रियसंमयोगजं तत् प्रत्यक्षमित्यर्थः । अस्य लक्षणस्य शुक्तिरजतज्ञाने नास्त्यतिव्याप्तिरित्याह-न हीति, शुक्तिकायां यद्रजतं गृह्यते तदिन्द्रियमंयोग- वशाग्न गृह्यते किं तु दोपवशात् संस्कारवशाच गृह्यते इत्यर्थः । एतदेवोप- पादयति-इन्द्रियसंप्रयोगादिति । संस्कारोबोधादिति-आपणे यद्रजतमनुभृतं तदनुभवजन्यस्य संस्कारस्पेदानीं शृक्तिगतचाकचिक्यादिदर्शनेनोयोधो जान- स्तेन रजतविपपकसंस्कारोवोधेन रजतं स्मृतमित्यर्थः । ततः रजतस्मरणान- न्तरम् ।स्मृतरजतात्मना-रजतत्वेन रूपेण शुक्तिदृह्यते। उपमंहरति-अन इति । उक्तरीत्या पृक्तिरजतहान इन्द्रियसंमयोगजत्वाभावान तत्रोक्तन्मणस्याति- य्याप्तिरित्याह-नातिमसन इति ।

·माकाशा- [प्रथम पाद .101 पवशाद् गृहाते, अतो नेन्द्रियसंप्रयोगजं रजतविज्ञान- मिति नातिप्रमङ्गः। प्रणायाऽस्तीन्द्रियसंप्रयोगजत्वमिति तदुन्गावत्य- थै तत्संप्रयोगजत्वमिति विशेषणं वक्तव्यमिति चेत् ? तन्न, न हीह यथाकीनत्संप्रयोगजन्यत्वं लक्षणम्, कि तु साक्षात्तजन्यत्वम् । यदि न यथाकथंचिदित्याश्रीयेत ततो विशेषणे सत्यप्यतिव्याप्तिमल्लक्षणं स्यात्-आ- रादग्निमध्यचयतोयदीष्ण्यविषयमनुमानं तदपि प्रत्यक्षं स्यात्, प्रणाव्यन्द्रिसंप्रयोगजत्यात् संप्रयुक्तविषयत्वा- ननु शुक्तिशकलस्य यदिदंत्वेन प्रत्यक्षं तदिन्द्रियसंयोगजमेव शृक्तिश- कलस्य प्रत्यक्षे जाते एव च रजतस्मृतिर्भवतीति शुक्तिशकलज्ञानद्वारा रजतज्ञा- नेपीन्द्रियसंयोगजत्वं प्राप्तमेवेत्याह-प्रणाड्येति । प्रणाख्या=परम्परया । तद्- व्यात्त्यर्थम् प्रत्यक्षलक्षणस्य शुक्तिरजतज्ञानेतिव्याप्तिव्यात्त्यर्थ तत्सतो~- त्यासेन "तत्संमयोगे पुरुपस्य" इत्येवं तसंप्रयोगजत्वमिति विशेपणम्-प्रत्यक्ष- विशेषणं वक्तव्यमेवेति पूर्वपक्षे पूर्वपक्षः । पूर्वपक्षी प्राभाकरः परिहरति-तन्ने ति । उपपादयति-न हीति, यदि यथाकथंचित्संप्रयोगजलं असक्षलक्षणं स्यात्त दा शुक्तिरजतज्ञानस्यापि प्रणाड्या संपयोगजत्वात्तत्र प्रत्यक्षलक्षणस्यातिव्या- प्तिः स्यादपि नैवमस्ति, किं तु साक्षात्संप्रयोगजत्वमेव प्रत्यक्षलक्षणं साक्षा- संप्रयोगजत्वं तु शुक्तिरजतज्ञाने नास्त्येवेति न तत्रातिव्याप्तिरित्यर्थः । लक्षणे साक्षात्पदमदानाभावे वाधकमाह-यदीति, यदि प्रसक्षलक्षणे सा- क्षात्संप्रयोगजत्वं नोच्यते किं तु यथाकथं चित्संप्रयोगजत्वमेवाश्रीयते त- त: तदा तत्सतोय॑त्यासेन 'तत्संप्रयोगे सत्प्रत्यक्षम्' इत्येवं तत्संप्रयोगज- मितिविशेपणे सत्यपि लक्षणमतिव्याप्तिदोपवत्स्यादेवेत्यर्थः । अतिव्याप्ति प्रदर्शयति-आरादिति । दूरादग्निप्रत्यक्षे जाते यदौष्ण्य- विषयकमनुमानं भवति-अयमग्निरुष्णोऽग्नित्वात्संप्रतिपन्नवदिति तदनुमान- मपि प्रत्यक्षं स्यात् अत्रानुमाने प्रत्यक्षत्वस्याऽतिव्याप्तिः स्यादित्यर्थः । अ: नुमानविपयस्यौष्ण्यस्य प्रत्यक्षविषयत्वं स्यादिति भावः । उपपादयति-प्र- णाड्यति, अग्निद्वारा तदौष्ण्येनापीन्द्रियसंप्रयोगो ऽस्त्येवेति डोष्ण्येन यथा ·धृतियुक्तप्रत्यक्षलक्षणसमर्थनम ] शास्त्रदीपिका । १६७ च, अस्ति झोपण्यस्येन्द्रियसंप्रयोगः संयुक्तसमवायल- जणः । तस्माद्वश्यं साक्षात्संप्रयोगजत्वं लक्षणमित्य- ङ्गीकर्तव्यम्, अतः शुक्तिरजतवेदनेपि व्यभिचाराभा- वादनर्थकस्तत्सतोयत्ययः । सत्यम्-साक्षात्संप्रयोगजत्वं लक्षणम्, सत्यं च शु- क्तिरजतज्ञानपि नातिप्रसङ्गः, पीतशङ्कदिचन्द्रादिज्ञा- नेष्वतिव्याप्तिः स्यात् साक्षात्संप्रयोगजत्वात् । अपि च स्मृतेन रजताकारेण यत् संनिहितस्य शुक्तिशक- लस्य तादात्म्यग्रहणं तदऽनुपरतेन्द्रियव्यापारस्य भवत् कथं चिदिन्द्रियसंप्रयोगे सति जातं यदुक्तानुमानात्मक ज्ञानं तदपि प्रत्यक्ष- मेवेति प्राप्तं परम्परयेन्द्रियसंप्रयोगजत्वात् । हेत्वन्तरमाह-संप्रयुक्तति । इन्द्रि- यसंयुक्तं यदौप्ण्यं तद्विपयकत्वादस्यानुमानस्यात्रोक्तलक्षणस्यातिव्याप्तिः प्रा- सैव । नन्विन्द्रियसंयुक्तस्त्वग्निरेव नौष्ण्यमिति नातिव्याप्तिरित्याशक्याह- अस्तीति । इन्द्रियसंयुक्तोऽग्निस्तत्र समवाय औष्ण्यस्यास्तीतीन्द्रियस्यौष्ण्येन सं युक्तसमवायलक्षणःसंयोगःसंवधोस्त्येव । उपसंहरति-तस्मादिति । उक्तदो- पपरिजिहीर्पया साक्षात्संप्रयोगजत्वं प्रत्यक्षलक्षणं वक्तव्यमेव, साक्षादिति विशे- पणे च दत्ते तत्सतोय॑त्यासस्यापेक्षा नास्तीत्याह-अत इति । साक्षादिन्द्रिय- संप्रयोगजं प्रत्यक्षमित्यस्य प्रत्यक्षलक्षणस्य शुक्तिरजतज्ञानेपि व्यभिचारः अ- तिव्याप्ति स्ति, अनुमानादौवप्यतिव्याप्तिास्ति साक्षादिन्द्रियसंयोगाभावा- दित्यर्थः। उत्तरमाह मीमांसकः-सत्यमित्यादिना । यद्यपि साक्षात्संप्रयोगजत्वं प्र- त्यक्षलक्षणं सम्भवति, तस्य च साक्षात्संप्रयोगजत्वस्य यद्यप्युक्तोष्ण्यानुमाने शुक्तिरजतज्ञाने चातिव्याप्तिरपि नास्ति, तथापि पीतवज्ञाने द्विचन्द्रादिज्ञाने 'चातिव्याप्तिरस्त्येव । हेतुमाह-साक्षादिति । पीतशङ्खज्ञानं न सत्प्रत्यक्षं किं तु प्रत्यक्षाभास एव तत्रापि साक्षादिन्द्रियसंभयोगजत्वमस्त्येव । एवं द्विचन्द्रज्ञा- नेपि प्रत्यक्षाभासे साक्षादिन्द्रियसंप्रयोगजत्वमस्त्येवेत्यऽतिव्याप्तिदोपपरिहारा- योक्तरीत्या तत्सतोय॑त्यास आवश्यक एवेत्यर्थः । शुक्तिरजतज्ञानेपि संप्र- त्यतिव्याप्ति दर्शयति-अपि चेति । स्मृतरजततादात्म्येन यत् शुक्तिशकलस्य 34

·যা-
{ এখ' আবু }
:না। মামা
« ? ক। মা শামা
বাংলানা মিম।
+--+5াস । চা খান।
* ৭। লাশ,
-~-~*** " খানা-
ন
-
৯-

·प्रत्यक्षखण्डोपसंहारः] शास्त्रदीपिका। १६९ ऽवगन्तव्यम् । अतो यत्र प्रयत्नेनान्विष्यमाणोपिका- रणदोषो बाधकज्ञानं चा नोपलभ्यते तत्प्रमाणम्, इ. तरचाऽप्रमाणम् । चोदनार्थज्ञानस्य तूभयाभावात् सिद्धं प्रामाण्यम् । इत्यौत्पत्तिकसूत्रम् । ननु सर्व एव निरालम्बनः" इत्यादिना पूर्वोक्त- हेतुद्वयनिमित्तमिथ्यात्वाक्षेपेण शून्यवादी प्रत्यव- भवति तत्र कारणदोपज्ञानादेवाऽर्थान्यधात्वं नदीतीरगमनाभावेन वाधक- ज्ञानोत्पत्तेरसंभवात्, उक्तवाक्यस्य कारणं यो वक्ता तत्र वञ्चकत्वदोपज्ञान कारणान्तरवशाज्जातम् । वधाकज्ञानादर्थान्यथात्वं यथा-शुक्तिरजतज्ञानस्थले रजतस्यान्यथात्वं ज्ञायते । उपसंहरति-अत इति । यत्र-ज्ञाने प्रमाणे वा । तत्प्रमाणमिति-वेदवाक्यजन्यज्ञानस्य यत्कारणं वेदवाक्यं तत्रापि दोषो न सं- भवत्यपौरुषेयत्वात् वाधकज्ञानमपि न भवति फलस्य मायेण देहान्तरलभ्य- वादिति वेदवाक्यजन्यं ज्ञानं प्रमाणमेवेत्यर्थः । इतरव-यत्र कारणदोपो वा वाधकज्ञानं वोपलभ्यते तदप्रमाणं ज्ञानम् । चोदनार्थज्ञानस्य-चोदनावाक्य- वोध्यविपयविषयकज्ञानस्य । चोदनाजन्यज्ञानस्य कारणदोपोपि नास्त्यपौरुषे यत्वात् वाधकमपि ज्ञानं नास्तीति सिद्धं प्रामाण्यम् । स्वतःमाप्तस्य मामा- ण्यस्य कारणदोपवाधकज्ञानाभ्यामेव वाधो भवति यत्र च कारणदोपज्ञानं वा वाधकज्ञानं वा न जायते तव प्रत्यक्षस्य तत्संप्रयोगजत्वमेव ज्ञायत इतरत्र च कारणदोपज्ञाने वा वाधकज्ञाने वा ससऽतत्संप्रयोगजत्वं ज्ञायते । उक्तं च भट्टपादैः- "तत्र दोपान्तरज्ञानं वाधधीर्वा परा न चेत् " इति । "तदुद्भूतौ द्वितीयस्य मिथ्यात्वादाद्यमानता" इति च ॥ सूत्रसंबद्धविपयान् समाप्याऽन्यानपि भाष्यवार्तिकोक्तविपान् विशदयति- ननु सर्व एव निरालम्बनः स्वप्नवत्प्रत्ययः प्रत्ययस्य हि निराल- म्बनता स्वभाव उपलक्षितः स्वप्ने” इत्यादिना भाष्ये वाह्यार्थशून्यवादिना योगाचारवौद्धेन विप्रतिपत्तिः कृता तां दर्शयति- नन्वित्यादिना । पूर्वो- क्तहेतुद्वयति-कारणदोषवाधकज्ञानाभ्यामेव प्रत्ययस्य-ज्ञानस्य मिथ्या त्वम् अयथार्थतं भवतीति न युक्तं ज्ञानमावस्य मिथ्यावादेव, यतोऽसतो २२ ·१७० समकाना- - प्रथमः पाद:सु.०५ तिष्ठते । तथा हि- या कारणदोपज्ञानं बाधकजानं वा तत्र मिथ्यात्वम्, अन्यत्र सत्पत्वमिति व्यवस्था नोप- पद्यते, सर्वज्ञानानां मिथ्यात्वात् । सर्वमेव हि जान- मात्मांशपर्यवसितमऽनादिवासनावशादात्मानमेव वा- पतयाऽभ्यवस्थन मिथ्येव । कथं पुनरात्मांशपर्यवसायित्वं गम्यते ?, अनुमा- नात्, याहो च प्रवृत्त्यऽसामर्थ्यात् । यथा घासामर्थ्य विषयस्य ग्रहणमेव ज्ञानस्य मिथ्यात्वमुच्यते तत्र च पापार्थस्याभावादऽमन्नेत्र विपयो ज्ञानेन गृह्यत इति सर्वमेव ज्ञानं मिथ्या शुक्तिरजतज्ञानवत् स्वाप्नझा- नवचेति कारणदोपवाधकज्ञानाभ्यामेव ज्ञानस्य मिथ्यात्वमिति व्यवस्था नो- पपद्यते इत्याक्षेपेण शून्पवादी-यापार्थशून्यवादी भाष्ये शङ्कते-"ननु सर्व एव" इत्यादिनेत्यर्थः । ज्ञानं मिथ्या न भवतीति नाक्षेपाभिप्रायः किं तु सर्वमेव जानं मिथ्येति हेतुद्रये सत्येव मिथ्येति न युज्यते इत्यभिप्रायः । शून्यवादिनोभिप्रायं विशदयति- तथा हीत्यादिना । अन्यत्र यत्र का- रणदोपज्ञानं बाधकज्ञानं वा नास्ति तत्र । शून्यवादी ज्ञानमात्रस्योक्तं मि- थ्यात्वमुपपादयत्ति-सर्वमेवेति । सर्वमेव घटपटादिज्ञानमात्मांशे-स्वरूपे एव पर्यवसितं स्वरूपस्यैव ग्राहकमस्ति, वापस्य घटपटादेरभावात् ज्ञानस्यैव घटादिरूपेण परिणामो भवतीति घटादिकं ज्ञानरूपमेव तस्य ज्ञानरूपस्यैव घटादेर्शानेन ग्रहणाज्ज्ञानेन स्वांश एव गृह्यते इति ज्ञानस्य स्वात्मांशपर्यवसा- यित्वमुच्यत इति भावः । ननु यदि वाह्यं नास्ति तदा ज्ञानेन स्वरूपं ज्ञानत्वे. नैव रूपेण गृह्यत न तु घटपटादिरूपेण, ज्ञानस्य घटपटादिरूपेण परिणामे मा- नाभावादित्याशयाह-अनादीति, अनादिवासनैवात्र कारणमित्यनादिवा- सनावशाज्ज्ञानं स्वात्मानमेव-स्वरूपमेव वाह्यतया घटपटादिरूपेणाध्यवस्य- ति-जानातीति वाह्याभावपि वाह्यतयाऽध्यवसायाज्ज्ञानं सर्व मिथ्यैव, यद्य- पि ज्ञानस्वरूपमस्त्येव तथापि विपयस्य मिथ्यात्वेन तद्ग्राहकं ज्ञानमपि मि- थ्येत्युच्यते इसर्थः। आत्मांशपर्यवसायित्वे प्रमाणं पृच्छति-कथमिति । उत्तरमाह-अनुमाना- दिति । ज्ञानस्यात्मांशपर्यवसायित्वे हेतुमाह-वाधे चेति, वाह्येन घटपटादिना- ·बीडमतेन पूर्वपक्षः] शास्त्रदीपिका। तथा वक्ष्यामः । संप्रत्यनुमानमुच्यते- स्तम्भादिप्रत्य- याः स्वांशमेव बाह्यतयाध्यवस्यन्तो मिथ्याभूताः प्र- त्ययत्वात् स्वप्नप्रत्ययवत् शुक्तिकारजतादिप्रत्ययवच्च । स्वमादिप्रत्यया हि यथाऽवगम्यमानयाह्यार्थाभावाद देशान्तरकालान्तरवर्तिनां च संनिहितदेशकालतया प्रतिभासाऽसम्भवात् कचित् कदा चिदयसम्भवतां स्वशिरश्छेदादीनां स्वप्ने प्रतिभासावश्यं स्वात्मा- ऽऽन्तरस्य झानस्य सम्बन्धासम्भवाद सत्यपि वाद्ये तव ज्ञानस्य प्रवृत्ती-ग्र- हणे सामर्थ्याभावात्- ज्ञानस्य वाह्यग्रहणे वाह्यप्रतिभासे वा सामर्थ्य न सम्भ- वतीत्यर्थः, भासते च ज्ञानं घटपटाद्याकारेण तस्माज्ज्ञायते ज्ञानमेव घटाया. कारेण परिणम्य स्वात्मानं घटायाकारेण गृह्णाति ज्ञानस्य च घटायाकारे- ण परिणामस्वीकारस्यावश्यंभावात् कृतं वाह्यविपयस्वीकारेण तस्मात् ज्ञान- भिन्नं वाद्यं किमपि नास्तीति । पाह्ये च शनस्य यथा प्रवृत्त्यसामर्थ्यं तद्वक्ष्या- म इत्याह- यथेति । अनुमानप्रयोगमाह-स्तम्भादीति । मिथ्याभूतत्वे हेतुमा- ह-स्वांशमेवेति, यतः स्वांशमेव वाह्यरूपेणाध्यवस्यन्ति, अतो मिथ्याभूताः । स्वप्ने यथा शानमेव स्वाप्नपदार्थरूपेण परिणमते, यथा च शुक्तिरजतज्ञान- स्थले ज्ञानमेव रजताकारेण परिणमते, तद्वत् । अन्यथा तत्र गृहीतस्य विप- यस्याभावाद प्रत्यक्षदर्शनमेव नोपपर्येत. तदाह-स्वप्नादीति स्वप्ने यथा य- अ॒पाः पदार्था अवगम्यन्ते तथा वहिर्न सम्भवन्तीति स्वप्नप्रत्ययाः स्वात्मां- शमेव वाह्यवद् गृहन्ति, इत्याह- यथेति । तथा ये पदार्थाः स्वप्नदेशे स्वप्न- काले च न भवन्ति तेपां स्वप्नदेशे स्वप्नकाले च. ग्रहणासम्भवात स्वप्नप्र- त्ययाः स्वात्मांशमेव तत्तद्रूपेण वाह्यवद् गृहन्तीत्याह-देशेति । संनिहितति- संनिहितौ देशकालौ यस्य स संनिहितदेशकालस्तस्य भावः संनिहितदेशका- लता तया-तद्रूपेण, संनिहितदेशकालवर्तिविषयताप्येण किं वा संनिहितदे- शकालत्तित्वेनेति यावत् । तथा येषां स्वशिरश्छेदादीनां दर्शनस्य वहिः कदापि कचिदपि सम्भवो नास्ति तेपामपि स्वप्ने प्रतीतिर्भवतीत्यवश्यं स्वा- प्नप्रत्ययाः स्वात्मांशमेव वाह्यवद् गृहन्तीति स्वीकार्यम्, स्वात्मांशग्राहिलाच स्वाप्नमत्यया मिथ्यैव तथा जाग्रत्मत्यया अपि स्वात्मांशग्राहितान्मिध्याभूताः ·१७२ सप्रकाशा- [प्रथमः पादः १० अ०५ नमेव बहिर्वद् गृह्णन्तीत्यभ्युपगन्तव्यम् । अतस्तत्सामा- न्याजाग्रज्ज्ञानानामपि स्वांशपर्यवसायित्वान्मिथ्या- त्वम् । इति प्राप्ते- अभिधीयते- न तावत्स्वमादिप्रत्ययाः स्वांशावल- म्बनाः, तेपि बाह्यार्थमेवान्यथा सन्तमेवान्यथा गृ- हन्तीति वक्ष्यामः भवतु वा तत्रात्मख्यानं नै- तावता नीलादिप्रत्ययास्तथा भवितुमर्हन्ति, तत्र हि नीलमिदं पीतमिदं स्तम्भोयं घटोयमित्येवमिदमा- कारास्पदीभूतं बाह्यं नीलादिप्रत्यक्षेणावगम्यमानं न शक्यमनुमानेनाऽपन्होतुम् । आत्मग्राहित्वे घऽहं नी- लमिति स्यात् । मत्ययत्वादिति सिद्धं सेर्वेपामेव ज्ञानानां मिथ्यात्वमित्याह-अत इति । तत्सा- मान्याव-स्वाप्नज्ञानसादृश्यात् । तथा च कारणदोपवाधकज्ञानाभ्यामेव बान- स्य मिथ्यात्वं नान्यत्रोति व्यवस्था नोपपद्यते । परिहरति-इतिप्राप्तेभिधीयत इति। ज्ञानमेव विपयाकारेण परिणम्य स्वयमे- व स्वात्मानं गृहातीति न युक्तम् । स्वाप्नप्रत्यया अपि न स्वांशावलम्बनाः स्वात्मांशग्राहका इत्याह- न तावदिति । हेतुमाह- ते पीति, स्वाप्नप्रत्य- या अपि पहिरन्यथादृष्टमेव विषयमन्यथा गृहन्ति यथा शिरच्छेदादिक- मनादिसम्बन्धितया वहिरनुभूतमेव स्वाप्नज्ञानेन स्वसम्बन्धितया गृह्यते इ. त्येव विशेपः न च शिरश्छेदादीनामसत्त्वमस्ति अजादिशिरश्छेदादीनां . वहिः मत्त्वादेव । अन्यथामृतस्यान्यथाग्रहणादेव स्वाप्नज्ञानस्या ऽमामाण्यमु- च्यते, अन्यथाग्रहणं च दोपादेव भवति । यदि स्वमेऽन्यथाग्रहणं न स्यात्त. दा स्वामज्ञानमपि प्रमाणमेव स्यात् । तब मने तु जाग्रज्ज्ञानस्य स्वामज्ञान- स्य च विदोषो नोपपद्यत उभयत्र स्वात्मांशस्यैव ग्रहणात् । अस्ति. च विषयोपलव्यादिकं विशेषः । किं च न हि यज्ञदत्ते धूर्ते सर्व एव जनो- घृतॊ भवितुमर्टनीति यदि तत्र-स्वप्ने आत्मख्यानम् विपयाकारेण परिणतस्य झानयव दानेन ग्रहणं भवति तदा भवतु तत्रवं. नैतावता नीलादिमत्यया:- जाग्रन्यत्यया अपि नया स्वान्मांशग्राहका भवितुमहन्तीत्याह-भववित्यादिना।

·उक्तबोरमतमण्डनम् ] शास्त्रदीपिका । १७३ तदेवं प्रत्यक्षमेव बाह्यार्थमुपस्थाप्य तदपन्हवप्रवृत्त- स्यानुमानस्योदयं निरुणद्धि । स्वमादिषु तु याधकेन ज्ञानान्तरेण बाह्यसद्भावनिराकरणाद् युज्येतात्मख्या- तिः । न त्विह तथा बाधकमस्त्यऽन्यत् भवदुक्तादनु- मानात् । न चानुमानमलं बाधितुमित्युक्तम् । दूषण- सहस्रं चास्यानुमानस्य वार्तिके प्रपञ्चितमित्युपरम्यते । इति निरालम्बनवादः। स्पष्टोयं ग्रन्थः । तव-जाग्रति । इदमाकारास्पदीभूतम्=पुरस्थितम् । वा- ह्यम्-नीलादि । विपक्षे वाधकमाह-आत्मेति । यदि नीलाद्याकारेण ज्ञानस्य परिणामः स्यात्तदा तस्य ज्ञानेन ग्रहणेऽहं नीलमित्येव स्यात् त्वन्मते आत्मनो सानाभिन्नत्वात् । यया दुष्यन्तरूपेणावतीर्णो नटोऽहं दुष्यन्तोस्मीति गृह्णाति वदति च तथा । उपसंहरति-तदेवमिति, एवम् ज्ञानस्य स्वात्मांशग्राहित्वासंभवे सिद्धे । प्रत्यक्षमेव बाह्यार्थ उपस्थाप्य-विषयं कृत्वा निवेद्य वा तदपन्हवप्रवृत्तस्य-वा- ह्यार्थापन्हवप्रवृत्तस्य । अनुमानस्य स्तम्भादिप्रत्यया मिथ्याभूताः प्रत्ययत्वात्' इत्यस्योदयम् उत्पत्ति निरुणद्धि । वाधितमिदनुमानमित्यर्थः । स्वमादिप्वति- खमे तु बाह्यस्य प्रतीतिर्न सम्भवतीति वाधकेन जाग्रत्मत्ययेन वाह्यसद्भावनिरा- करणात-बाह्यप्रतीतिसद्भावनिराकरणात् किं वा स्वप्ने साक्षाद् वाह्यस्यैव सद्भावनिराकरणात् आत्मख्यातिः=विषयाकारेण परिणतं स्वात्मानमेव ज्ञान गृहातीति युज्येतापि, न त्वेवं जाग्रति युज्यते इत्याह- न विहेति । इह-जग्र- सत्यये वाधकं नास्ति, त्वदुक्तस्य चानुमानस्य वाधकत्वमेव न सम्भवति तस्य स्वयं वाधितत्वात् । उपसंहरति-दृपणेति । उक्तं च वार्तिके भपादैः- " प्रत्यक्षादेश्च विपयो वाह्य एवावतिष्ठते । तनिषेधकृतस्तस्य तैर्भवेत् पक्षवाधनम् ॥, वक्तृश्रोत्रोश्च यज्ज्ञानं विशेषणविशेष्ययोः । तन्निरालम्बनत्वेन स्ववागवाघो द्वयोरपि II, निरालम्बनता नाम न किं चिद्वस्तु गम्यते । तेन तद् व्यतिरेकादौ प्रश्नो नैवोपपद्यते ॥” इत्यादि । ॥ इति निरालम्सनवादनिराकरणम् ॥

·समकामा- [प्रथमः पादः सू० भ०५ एवमनुमाने प्रत्यक्षविरोधेन निराकृते 'प्रत्यत्तस्य ब- हिः प्रवृत्ती सामर्थ्य नास्ति' इत्येवं पूर्वोकापेण- शून्यस्तु" इत्यादिना स एव शून्यवादी पुनः प्रत्य- वतिष्ठते । तदिहैयं चिन्त्यते- यदिदं नीलमिदं पीतमि- दमिति नीलायाकारं वस्तु प्रथते तत् किं विज्ञानमेव तथा प्रयते ? किं वा बाहां वस्तु इति । तदर्थमिदं विचा- यते-किं विज्ञानं प्रत्यक्षमुतानुमेयमिति, प्रत्यक्षत्वे सति निराकारस्य प्रत्यक्षग्रहणायोगात्, आकारस्य चैकस्यैव ग्रहणादू गृह्यमाणआकारोज्ञान एवावतिष्ठत इत्यर्थस्या एवमिति । एवम्-उक्तरीत्या, 'स्तम्भादिप्रत्यया मिथ्याभूताः' इत्यनु- माने प्रत्यक्षविरोधेन निराकृतेपि “वाये च प्रत्यसामर्थ्यात्" इति यो ज्ञा- नस्यात्मांशपर्यवसायित्वे हेतुरुक्तस्तदाश्रयेण स एव वाह्यार्थशून्यत्ववादी यो- गाचारः पुनः प्रत्यवतिष्ठते- "शून्यस्तु कयम् ? अर्थज्ञानयोराकारभेदं नोप- लभामहे प्रत्यक्षा च नो बुद्धिरतस्तद्भिन्नमर्थरूपं नाम न किं चिदस्तीति प- श्यामः " इत्यादिना भाष्ये इति भावः । भाष्योक्तौ पूर्वोत्तरपक्षौ विशदतया निरूपयति- तदिहैवामित्यादिना । प्रयते-ज्ञानविपयत्वेन भासते । तत् किं विज्ञानमेव तथा नीलाद्याकारेण प्रयते भासते । ज्ञानमेव नीलाद्याकारण भासत इति प्रथमपक्षेपि शङ्कते- किं विज्ञानं प्रत्यक्षमुतानुमेयमिति । अव विज्ञानं प्रत्यक्षमेव तदेव च नीलाथाकारेण भासते इति वासार्थशून्यवादिमतम् । विज्ञानमनुमेयमेव न प्रत्यक्षमिति न तस्य नीलाद्याकारेण प्रतिभासः सम्भ- वति, अन्यथा ज्ञानं प्रसक्षमेव स्यान्नचैतदस्ति तस्माद् वाह्यमेव वस्तु नीलाद्या- कारेण भासत इति मीमांसकसिद्धान्तः । तत्र पूर्वपक्षमुपपादयति-प्रत्यक्षत्व इति, ज्ञान प्रत्यक्षमिति स्वीकृते सति यदि विज्ञानं निराकारं स्यात्तदा तस्य प्रत्यक्षेण ग्रहणं न स्यात्, भवति च (नीलाघाकारेण परिणतस्य) ज्ञानस्य प्रत्यक्षेण ग्रहणं नीलोयमिति, स्वरूपे- णापि च प्रत्यक्षविषयत्वं भवति घटविषयकज्ञानवानहमित्यव प्रत्यक्षज्ञाने ज्ञा- नस्यैव विषयत्वात् । तस्माज्ज्ञानं साकारमेवेति स्वीकार्यम् । तत्रापि नीलमिदमित्यादावेक एवाकारो गृह्यते न तु द्वौ येनैकस्य बाह्यत्वमपि स्याद ?

·मौद्धमतेन पुनः पूर्वपक्षः] शास्त्रदीपिका। १७५ ऽगृह्यमाणत्वादसत्त्वमेव भवति । अनुमेयत्वे तु बाह्यार्थ विनानुमानासंभवाद् याह्यार्थसिद्धिः । तत्र- ज्ञानमेवैवमाकारमात्मना प्रथते, कुतः ?-1 नाऽप्रत्यक्षस्य तस्यास्ति प्रमाणान्तरतो गतिः ।। ज्ञानं च प्रत्यक्षवादवश्यं साकारमेवेति गृह्यमाणः स आकारस्तस्मिन् विषय- रूपेण परिणते ज्ञान एवावतिष्ठते, तेन ज्ञानस्यैव स आकारो न तु वासस्यति सिद्धम् । तथा च वाह्यार्थस्याऽगृह्यमाणत्वं प्राप्तम्, अगृह्यमाणत्वेन च वाह्यस्यासत्त्वमेव सिद्धं यदि वाह्यं स्यात्तदा कदाचित्तु ज्ञानेन गृह्येत न च गृह्यते न तरां च ग्रहीतुं शक्यते आन्तरस्य ज्ञानस्य वाह्येन सह सम्बन्धस्य निरूपयितुमशक्यत्वादिति वाह्यं नास्त्येव, तथा च ज्ञानस्य वहिः प्रवृत्ती सामर्थ्याभावात् स्वात्मांशपर्यवसायित्वं सिद्धमित्यर्थः । उक्तं च वौदैः- "नान्योनुभाव्यो बुद्ध्यास्ति तस्या नानुभवोऽपरः । ग्राह्यग्राहकवैधुर्यात् स्वयं सैव प्रकाशते ॥ सहोपलम्भनियमादभेदो नीलताद्धयोः ॥” इत्यादि । झानस्यानुमेयत्वपक्षे त्वनुमापकं लिङ्गं किमपि स्वीकार्य लिङ्गलिभिभाव- स्य च भेदव्याप्यत्वेनानुमेयज्ञानापेक्षया भिन्नेन केन चिल्लिङ्गेन भवितव्यमि- ति सिद्ध झानातिरिक्तं वाह्यमप्यस्त्येवेति । किं च घटप्रतिभासे सत्येव घट- ज्ञानानुमानं स्यात् घटमतिभासश्च घटं विना न सम्भवति, अपि चोत्पन्नं सदेव झानमनुमेयं ज्ञानं च सविपयकमेवोत्पद्यते सविषयकत्वं च विपयं विना कथं स्यादिति ज्ञानस्यानुमेयत्वे तु सर्वथा वाह्यार्यसिद्धिः स्वीकार्यवेति स्वाश- येनाह-अनुमेयत्वे विति । इत्येवं मझेपेण पूर्वोत्तरपक्षावुक्त्वा विस्तरेण प्रतिपादयितुं प्रथमं तावत् पू- र्वपक्षं पद्यद्वयेन संग्रहाति-ज्ञानमेवेति । एवमाकारम् नीलाद्याकारेण परिणतंबा- नमेवात्मना=ज्ञानेन प्रथते भासते । अत्र हेतुं पृच्छति-कुन इति । उत्तरमाह- नाऽप्रत्यक्षति । यदि ज्ञानमप्रत्यक्षं स्यात्तदा तस्य =ज्ञानस्य गतिः-झानं प्रमा- णान्तरन: अनुमानादितापि न सम्भवति, यनः प्रत्यक्षभूतेनैव वन्हिना घूमस- मन्ये झाते धूमेन वन्यनुमानं भवति सर्वदाऽप्रत्यक्षेण हानेन मह कस्यमम्बन्धी गृहीतस्याद् येन ज्ञानानुमानं भवेद ? तस्माझानं प्रत्यक्षमेव । वाशं निराचष्टे- - ·संवेद्यत्वान नीलादेर्शानाकाररवनिमयः। अन्तरस्य म ग्राहालत्तणं न हि युज्यते ॥ गो हि विज्ञानमप्रत्यनमिन्छति तस्य जानमेवन मिलोत् प्रमाणानारासम्भवात् । अनुमानमिति नेत, न. लिहाभावात् । न तानदर्थो लिगम, विनापि तेन रा. यावस्थागामर्थमझागाभ्युपगमात् । अर्थव्यगहारो निगम- महफादानिक कारणं कल्पयतीति नेत्, I kao नीजानाकार:सोधतातगंपतिपयक्तिरजतनत इत्य ...नाम नीलादिक शानमेवाकार:-परिणामहशत नि ', 'fr. हि गोगा ज्ञानविषयो भाति मायण मानसिक 41. IT If इतिनिधीगते । मन्तिाण वा 17 : १६ गाता गुगने, गातारा पा हानामा * 1 1 13 12 गागने जानापानाधादित्यः । 1 hrrint -गांजीनि।ग:- गीगांव- 1:11 ताग नांगाग गते निशान 14 !' !!! { .गणा-नागासवान । गत बानमा I Hr: 11 नापि मगाणानगमित मागि { { पान । न त सपना । ', '1: ' . गर्ग: । न मानतारित जानमाला न । मानि - मागहमर 11 नीम: । नन मा. .:!! गाया नतादिति १ ५.५९ गाना न द्वानन I नाना * 1 . 40 7 # ह +- । 40 t १ 3 1.1: itam ·बालार्थशून्यवादः] माखदीपिका। 16 एवं तु प्राग्व्यवहाराज्ज्ञानप्रतिभासो न त् । अव्यवहरन्नपि घटं पश्यन् 'जानेहं घटम्' इति ज्ञानमनुसन्धत्ते इति प्रतीतिसाक्षिकम् । अर्थधर्मो ज्ञा- नजन्मा लिङ्गमिति चेत् ?, न, तत्सद्भावे प्रमाणाभावा- त् । अतीतानागतयोश्वार्थयोर्धर्माऽसम्भवादऽतीता- धनुमाने ज्ञानसिप्लिन स्यात् , तस्मावश्यं विज्ञानं प्र. पकं लिङ्गमस्वित्याशङ्कते-अर्थेति । अर्थव्यवहारम् घटेन जलानयनादिः । स हि-अर्थव्यवहारः, कादाचित्कः सन् कादाचित्कं स्वकारणं कल्पयति, तव का- दाचित्कमर्थज्ञानं विना कादाचित्कस्यार्थव्यवहारस्या संभवात् तेनार्थव्यवहारे- णज्ञानानुमानं भवतीत्यर्थः। परिहरति-एवमिति, एवं तु यद्यर्थव्यवहारेणैव ज्ञा- नानुमानं भवेचदा मागर्थव्यवहाराज्ज्ञानप्रतीतिर्न भवेत, ज्ञानस्यार्थव्यवहारमा- वेणानुमेयत्वात् । न चैवमस्ति-अव्यवहरन्नपि-ज्ञातेनार्थेन व्यवहारमकुर्वाणो- पि-व्यवहारं विनापि घटं पश्यन् 'जानेहं घटम् =घटविषयकज्ञानवानहमि- त्येवं ज्ञानानुसन्धानं करोतीति प्रतीतिसिद्धम्, अनुसन्धत्ते प्रत्यक्षयति, किं वा प्रत्यक्षीकृनं स्मरति । तस्मात् ज्ञानं प्रत्यक्षमेव न त्वर्थव्यवहारेणानुमेयमि- त्यर्थः । यद्यप्यर्थन्यवहारो नार्यज्ञानस्य व्यभिचारी अर्थज्ञानाविनाभूतत्वाव वयाप्यर्थव्यवहारं विनाप्यर्थज्ञानस्य 'जानेहं घटम्' इत्यादी प्रत्यक्ष भवत्येवेति नशानस्यावश्यमनुमेयत्वमेवेति भावः । ननु झानेन झाते विपये शाततारूपो धर्म उत्पद्यते सा शाततैव ज्ञानस्य फलमित्यर्थज्ञानाजातो शाततारूपो ऽर्थधर्म एव ज्ञानस्य स्वकारणस्यानुमा- कोऽस्तु वन्हेधूम इवेत्याशङ्कते-अर्थधर्मेति । परिहरति- नेति । तत्सद्भावे झानजन्यज्ञाततारूपधर्मस्य सद्भाचे प्रमाणाभावात्, तथा च साधनामसिद्धि- रेव दोपः । दोपान्तरमाह-अतीतेति, अर्थे सत्येव तस्यार्थस्य धर्मोपि संभव- तीत्यतीतानागतयोरर्थयोरेवा भावाचद्धर्मो ज्ञातताऽपि न संभवति तथा चाती- ताउनुमाने अतीतानागतार्यविपयकानुमानस्थले ज्ञानज्ञापकस्य ज्ञानताम्पधर्म- स्याभावाज्झानसिदिरेव न स्यात् । अतीताद्यर्थविषयकज्ञानविषयकानुमानं न स्यादेवानुमापकस्य हेतोतिताया एवाभावादिति भावः । न चैवमस्ति-दृष्टो मया घटः, द्रक्ष्यामि च घटमित्पादेरऽतीताधर्थविषयकज्ञानविषयकहानम्पापि % 3D ૨૨ ·२७८ समकाशा- [प्रथमः पादः.म.५ स्यक्षमेपितव्यम् । एवं च तस्यैवायमाकार इति नि- प्रमाणकोऽर्थः। किं च वेद्यत्वादपि नीलादेानाकारत्वम्, नयना- त्मनो नीलस्य पीतवद् वेद्यता सम्भवति। यदि चार्था- न्तरं नीलं ततोऽस्य किंलक्षणं वेद्यत्वम्।यद्यार्थत्वलच. णं स्यात्, सर्व सर्वस्य वेचं स्याद् व्यवस्थाहेत्वभावा- त् । अथ हेतुत्वं व्यवस्थापकम्-य एवार्थो ज्ञानस्य जायमानत्वात् । सदाह-तस्मादिति । विज्ञानं प्रत्यक्षमित्येपितव्यम् स्वी कार्यम् । उपसंहरति-एवं चेति । एवम्-द्वानस्य प्रत्यक्षत्रे सिद्धे अयम्= नीलादिस्तस्यैव-ज्ञानस्यैवाकारः, शानमेव वाह्याकारेण भासते इति स्वीकार्यम्, तस्माद् वाह्यार्थो नास्त्येव नवा स्वीकार्यस्तत्र प्रमाणाभावादित्याह-निष्पमा- णकोऽर्थ इति । उक्तमथै प्रकारान्तरेणोपपादयति-किं चेत्यादिना, यद् वेद्यं तज्ज्ञानाकारमेव भवतीति व्याप्तेर्नीलादेवैद्यनादेव जानाकारत्वं सिद्धम्, यथा शुक्तिरजतादीनां वेद्यत्त्राज्ज्ञानाकारत्त्रमुभयसंप्रतिपन्नम् । विपक्षे वाधकमाह-नहीति, यदि नीलं ज्ञानाकारं न स्यात्तदा यथा ज्ञानाकारस्य पीतस्य वेद्यता-ज्ञानविषयता भवति तथाऽनात्मनः ज्ञानभिन्नस्य नीलस्य वेद्यता नैव भवेत् । भवति च नीलस्यापि वेधतेति वेद्यत्वात् पीतवन्नीलस्यापि हानाकारता सिद्धेत्यर्थः । ननु यद् वेद्यं तज्ज्ञानाकारमेवेति व्याप्तिरेव नास्ति येन वेद्यत्वानीलस्य झानाकारता स्यादित्याशझ्याह-यदीति, यदि नीलमर्थान्तरम-ज्ञानभिन्नं त- दास्य-नीलस्य यद् वेद्यत्वं तत् किलक्षणं किंवरूपमस्तीति निरूप्यताम् । नन्वर्थत्वस्वरूपमेव नीलस्य वेद्यत्वमित्याशमाह-यद्यर्थेति, यदि यदेवार्थत्वं तदेव वेधलं तदा सर्व वस्तु सर्वस्य ज्ञानस्य वेद्यं स्यात् तव मतेन सर्वत्रैव पाोऽर्थत्वस्य विद्यमानत्वात् । अव हेतुमाह-व्यवस्येति, इदमेवास्य ज्ञानस्य वेद्यं इदं नेति व्यवस्थायां हेतोरभावात् । वेद्यत्वापादकस्याऽयत्वस्य स- स्मिन्नेव सचासर्वस्यैव वस्तुनः सर्वं ज्ञानं प्रति वेद्यत्वं स्यादेवेत्यर्थः । ननु वेद्यत्त्वस्यार्थत्वस्वरूपत्वेप्यस्ति व्यवस्थापको हेतुर्येन सर्व सर्वस्य वेद्यं न भ- पति-तत्र झाननिरूपितहेतुत्वस्यैव व्यवस्थापकवादित्याशङ्कते-अथेति । एत ·सौत्रान्तिकयोगाचारयोः कलहः] माखदीपिका। १७९ हेतुः स एव वेद्यो नान्य इति चेत् ?, न, नेत्रादेरपि वे- यत्वप्रसङ्गात् । सादृश्यं हेतुत्वं च विषयत्वं नीलार्थश्च नीलज्ञानेन सदृशो न नेत्रमिति चेत् ?, एवमपि सम- नन्तरप्रत्ययस्य हेतुत्वाद् विज्ञानत्वेन च साश्यादि- पयत्वं स्यात् । अथाऽसाधारणेन विषयाकारण सादृश्यं विषयल- चणम्-ज्ञानत्वं हि सर्वज्ञानसाधारणं नीलाथाकारस्तु देव व्याचष्टे-य एवेति, य एवार्थो मानस्य हेतुः उत्पादकः स एव तेन मा- नेन वेद्यो भवति नान्यः पदार्थः, तथा च नीलझानं प्रति नीलस्यैव हेतुत्वा- तस्य नीलमेष वेद्यं न पीतमिति सिद्धा व्यवस्था । परिहरति-नेति । एवं हि रूपज्ञानं प्रति नेत्रमपि हेतुरेवेति नेत्रस्यापि वेद्यता-रूपनानविपयता स्यात्, न चैवं सम्भवतीन्द्रियाणामतिसूक्ष्मत्वेन प्रत्यक्षविषयत्वाभावात् । रूपादि- ज्ञानविषयत्वाभावाच। ननु न केवलं यो हेतुञ्जनस्य स वेध इत्युच्यते येनोक्तदोपः स्यात् ? किं तु यो मानेन सदृशः सन् हेतुः स्यात्स एव तस्य ज्ञानस्य वेद्यो नान्य इ- त्युच्यते, इयाशङ्कते-सादृश्यमिति, सादृश्यं हेतुत्वं चोभयमेव विपयत्वम्-वे- द्यत्वम्, उभयमेव वेद्यले कारणमित्यर्थः, तथा च नेवनीलयोरुभयोर्नीलज्ञानं प्रति समानेपि हेतुले नीलमेव नीलदानसदृशं न तु नेवमपि येन नेत्रस्यापि नीलझानविषयता स्यात् ?, हेतुत्ते सति सहशत्वस्यैव तज्ज्ञानविपयताप्रयो- जकत्वादित्यर्थः । परिहरति-एनमपीति । एवम् सदृशत्वे सति हेतुत्वस्यैव वेद्यत्वसंपादकत्वे सविकल्पकशानं प्रति समनन्तरमत्ययस्य-पूर्व जातस्य निर्वि- कल्पकज्ञानस्य हेतुत्वात् ज्ञानत्वेन सदृशत्वाच समनन्तरप्रत्ययस्य सविकल्प- कज्ञानविषयत्वं स्यात्, न चैतदिष्टं सविकल्पकज्ञानं प्रति विशिष्टस्यार्थस्यैव विपयत्वादित्यर्थः। ननु न सर्वज्ञानसाधारणेन मानवादिना रूपेण सादृश्य विवक्षितं येन समनन्तरप्रत्ययस्यापि वेद्यत्वं स्यात्, किं त्वसाधारणेन विपयाकारेणैव सादृश्य विषयलक्षणम् -वेद्यत्वम्-वेद्यत्वसंपादकम्, यथा नीलज्ञानस्य नीलस्य च नीलत्वे. नुरूपेण सादृश्यं नीलस्य वेद्यतामादकं भवति ज्ञानवं तु सर्वज्ञानसाधारणमिति ·ܘ>ܪ सप्रकाशा-- [प्रथमः पादःस०म०५ केपां चिदेवाऽसाधारणस्तेन तदाकारेण सादृश्यं वि- पयत्वम् । एवमपि धारावाहिकेषु पूर्वमुत्सरस्य विषयः स्यात्-उभयोर्नीलरूपत्वाहेतुत्वाच । स्यान्मतम्-न सादृश्यं विषयत्वं किं तु यो ज्ञाने नीलाद्याकारविशेषसमर्पको हेतुः स विषयः, समनन्त- रप्रत्ययस्तु न नीलाद्याकाराणां समर्पकः । तथा सति- नीलज्ञानानन्तरं सर्वदैव नीलविज्ञानं स्यात् । तत्रैक- स्मिन् सन्ताने नीलपीतादिविचित्राकारोदयो न स्यात् कारणाऽवैलक्षण्ये कार्यवैलक्षण्यायोगात् । नी- न ज्ञानन्येन मादृश्यं वेद्यत्वापादकम् । नीलाघाकारेण तु सादृश्यं केपांचिदेव मानानां भानीत्यसाधारणम्, तेन तस्मात् तदाकारेण-नीलाद्याकारेणैव सा- दृगं रिपयत्वम् वेद्यत्वापादकमित्याशङ्कते-अथेति । परिहरति-एवमपीति । परम अगाधारणरूपेणापि सादृश्यस्य विपयत्वापादकत्वविवक्षायां धारावा- हिकज्ञानम्थले यत्र नीलं नीलमित्येवं ज्ञानधारा तत्र पूर्वज्ञानस्योत्तरज्ञानं प्रति हेतु समयस्ति पक्षणत्तित्वान्नीलाकारसमर्पकत्वाच, उभयोनियोलित्वे- नागापारणेनैव रूपेण मादृश्यमप्यस्त्येवेति पूर्वज्ञानमुत्तरज्ञानस्य विषयः नेयं स्यात, न चैवमम्नि-उत्तरज्ञानं प्रत्यपि नीलस्यैव विषयत्वात्पूर्वज्ञानस्य चावि- पघात, नामासानपेवाविषयाकारेण मामते इति निष्प'माणको वागार्थ इत्यर्थः । गंति बालार्थगृन्यवादी वादार्थक्षणिकत्ववादिनः मौत्रान्तिकस्याभिमाय- अनुवादि म्यान्ममिन्यादिना । ननु नमादृश्येन विपयत्वं भवति येन पूर्वज्ञान- गानाहान वयता प्राप्नुयात् किं तु यो ज्ञाने नीलाद्याकारविशेषगपर्षकत्वेन हेतुः ग एन विषय इत्युच्यते । ममनन्तरमन्ययम्तु-पूर्वमुत्पन्नं तु मानं निर्षि- कादिक, नोनरदाने नीलायाकारम्य ममर्पको भवति, तथा मनिगम- नन्दमन्यगम्योदरदाने नीलाद्याकाग्मपर्णकले मात, एकदा नीलदान जाते मदानलहानपेन म्याद गमनन्नन्मन्ययम्य नीलाकारममपकत्वात । नत्र- कास्पद मन्दान-विज्ञान नीलपीतादिविविधाकारम्याप्युदगी न पर नियाकारण विषयता न म्यान् । अब हेनुपाह-कारणति, कारण- ये मत कार्यदलमा पनि कारणं च मपनन्तामन्यय पानी, ·सौत्रान्तिकयोगाचारयोः कलहः] शाखदीपिका । १८१ लपीतादिविचित्रार्थसंनिधिविशेषकृतश्चायं विचित्रा- कारोदय इत्यर्थस्यैव ग्राह्यत्वम् । ननु कार्यभूतज्ञानसमये कारणभूतस्पार्थस्य क्षणिक- त्वेनाऽतीतत्वात् कथं प्रत्यक्षग्राह्यत्वम् । एतदेवार्थस्य ग्राह्यत्वं यज्ज्ञानाकारार्पणचमहेतुत्वम् । यथाहुः- ? लाकारस्यैव समर्पक इत्युत्तरमानेषु नीलाकारतैव स्पान पीताकारतापि । न च समनन्तरप्रत्ययस्य पीताकारत्वे कदाचित् पीतज्ञानमपि संभवतीति न स- र्वदा नीलझानापत्तिरिति वाच्यम्, तात्पर्यानवोधात्- अयं भावः-पस्य प्रथमं नीलझानं जातं तस्य च नीलज्ञानस्य समनन्त- रत्वादुत्तरज्ञानं नीलज्ञानमेव तस्य स्यात् एतस्य च नीलज्ञानत्वात्तदुत्तरज्ञान- मपि नीलझानमेव स्यादिति न मरणपर्यन्तं कदाचिदपि पीतज्ञानोत्पत्तिः स्यात् । किं च न विद्यमानस्य समनन्तरप्रत्ययस्योत्तरझानं प्रति हेतुत्वं संभवति एक- स्मिन् क्षणे झानद्वयाऽसंभवात् तथा च द्वितीयक्षणत्तिमध्वंसप्रतियोगित्वेन विनष्टस्यैव समनन्तरप्रत्ययस्योत्तरगानं प्रति हेतुत्वं वक्तव्यं तत्र हेतुभूतस्य समनन्तरमत्ययविनाशस्य सर्वदा सत्त्वात्सर्वदा नीलज्ञानमेव स्यान्न पीता- दिझानमपि । तस्मान्न समनन्तरप्रत्ययस्याऽऽकारसमर्पकत्वलक्षणं हेतुत्वं येन समनन्तरप्रत्ययस्योत्तरझानविपयत्वं स्यात् । किं तु वाह्य एव क्षणिकः पदार्थो विपयस्तस्यैव गाने नीलाद्याकारसमर्पकत्वे सति हेतुत्वादित्याह-नीलपीतादी- ति, यो वै ज्ञाने नीलपीतादिविचित्राकारस्योदयः स नीलपीतादिविचित्रप- दार्थमंयोगविशेपकृत एवेति नीलपीतादिविचित्रपदार्थस्य क्षणिकस्य वाद्य- स्यैव ग्राह्यत्वम्-देवत्वं सिद्धं नीलादिपदार्थाभावे तत्संयोगासंभवात् तत्मंयो- गाभावे च ज्ञानवैचिच्यासंभवादित्यर्थः । संनिधिः हानार्थयोरिन्द्रियार्ययोर्चा संयोगः । ननु ज्ञानरूपकार्य प्रति तद मते क्षणिक एव पदार्थः कारणमस्ति तत्र प्रा- नात्मथमं जातस्प क्षणिकत्वात् मधममेद विनष्टस्य दाद्यस्य पदार्थस्य कार्य- भूतहानसमये स्थितिरेव न संभवतीति कथं तस्य ग्राह्यत्वं स्यादिति योगा- चारः शङ्कते-नन्विति । सौवान्तिका उत्तरमाह-एतदेवेति, हानकाले म्यि- तिमत्त्वं ग्राह्यत्वं नाति पेनोकदोपः स्पाट किं तु यः पदायों हाने स्वाका- ·[प्राम: "भिमकालं कथं प्राममिति चेत् !, प्रागन वितुः । हेतुत्वमेव तद् गुरु जानाकार्षणक्षमम् ॥" इति । गोवम् ! कस्यागमाकारो गोर्तमानः प्रयते ?, यदि ज्ञानस्यैव-तर्हि अर्थस्मायमानस्य सहावे ज्ञान प्र. ति हेतुत्वेन किं प्रमाणम् ? । ज्ञाननैनित्यमेव, न हि रार्पणसमलेन हेतुः स्यात् तस्यैव प्रागतमुच्यते, साकारार्पणसमतं तु स- णिकस्यापि संभवत्येत चपलायाः स्तमकामार्पणक्षमतमिनेत्यर्थः । अब म. माणमाह-भिनेति । ननु शानकाले सत एन मानेन ग्रहणं संभवति न तु भित्रकालस्य-अतीतस्याऽनागतस्य च, अन्यया कल्पान्तरीयपदार्थस्यापि प्र- त्यक्ष स्याद्भासते च ज्ञानमतीतायाकारणापीति भासमान आकारो ज्ञानस्यै- वेति युक्तं तया च नाझं नास्तीति प्राप्तमिति चेन हेतुत्वमेव ग्रायतां विदुः अर्थात् विपयस्य ज्ञानोत्पादकलेन यत् मानहेतुत्वं तदेव तस्य ग्रायलम् । हेतुत्वस्वरूपमाह-तदिति, त-हेतुलं च जानाकारार्पणक्षममिति युक्तम, अर्थात् विषयस्य यज्ज्ञाने स्वाकारार्पणक्षमत्वं तदेव तस्य हेतुत्वमिति युक्तम् । खाकारार्पणक्षमत्वेन हेतुवं चातीतानागतयोरपि संभवत्येव । किं वा ज्ञानाकारार्पणक्षमहेतुत्वमेव तत्-ग्राह्यत्वमित्यर्थः । अत्र च "भिन्न- कालं कथं ग्राह्यम्" इति पूर्वपक्षस्तदने उत्तरपक्षः । सर्वदर्शनसंग्रहे तु “तद् युक्तम्" इत्यत्र “च व्यक्तेः" इति पाठ उपलभ्यते । ननु यद्येवम्-क्षणिकस्यैवातीतस्य वाह्यस्य ज्ञाने स्वाकारार्पणक्षमत्वमु- च्यते तदा नीलमिदमिसादिज्ञाने यो वर्तमानकालसंवन्धितया नीलाकारः - थते-प्रकाशते स कस्या ऽऽकारोस्ति ?, न हि सोर्थस्याकारः संभवति-अर्थस्य विनष्टत्वेन तदाकारस्यापि विनष्टत्वाद्वर्तमानकालसंवन्धितया तस्य प्रकाशासं- भवादित्येवं योगाचारः पुनः शङ्कते-यवमिति । ननु ज्ञाने प्रथमान आका- रो ज्ञानस्यैव यया घटनिष्ठ आकारो घटस्यैवेत्याशङ्याह-यदि ज्ञानस्यैवेति । अत्रापि चोद्यमाह-तीति । यदि ज्ञाने प्रथमान आकारो ज्ञानस्यैव तदा झाने वाह्यपदार्थाकारो न प्रथत इति मासं वाद्यार्थस्य चान्तरज्ञाने प्रथनं सुत- रामसंभवतीत्यऽप्रथमानस्यार्यस्य सद्भावे किं प्रमाणाम् ?।असतश्च ज्ञानं प्रति हेतुत्वे च किं मानम् ? नैवेत्यर्थः । सौत्रान्तिकोर्थस्य सद्भावे ज्ञान प्रति हेतुत्वे

·PICTI
मनमायामानात गr
नमयाध: गजान्युन?
ग्रामय पर माहादाकारमा
गात पाया जानाकारसमको
गए प्रधा-निग्यलक्षणं घुमाया
पम्पप्रणाया निशानं जनपदनुमे
-
पांमपाणमार-मानाचमननीलपीनापार
मंन बागाभग्य गमाव नग्य हानं मानतुले व मा
पिना नापचिर्न म्यादा चित्र्यांनोगमावाज
जानचियं न प्यादिनि । अव तुमार-नहीनि.
नन्तरमन्ययमात्रेण तु नव गंभवतीनि “गया गान
नीलझानं म्यान" इत्यादिना(८०)पूर्वमानास
ननु यदि शानचित्र्यमेवार्थमझाये प्रमाण नदान्यः
स्य मावझानाशानवीचयेणार्यानुमायनानिमाम ।
कयमुच्यते इनि पुनर्योगाचारः शनने-एमिनि ।।
र्थस्य शाने यन्मासात्स्याकाग्ममर्पकत्येन ऐतुन्वमः
तस्य प्रत्यक्षमायत्वं तथा चार्थमद्भावस्य मानवाचार
कारसमर्पकत्वेन प्रत्यक्षग्राह्यत्वमप्य सतमेवेत्यन्वयः।
आकारसमर्पणस्यैव हेतुतावच्छेदकत्वाद । सामा
तुत्वं तत्प्रत्यक्षग्राह्यत्वमिति यावत् । प्रत्यक्षमाया
स्त्विंति, यस्तु परम्परया ज्ञाने स्वाकारसमर्कत्वेन
मद्वारा धूमज्ञानद्वारा चा शाने स्त्राकारसमर्पकता
मानित्यत्र । वस्तुनस्तुमौत्रान्तिकमते क्षणिकस्यापि ।
परम्परया ज्ञाने स्त्राकारसमर्पणप्रकारमाह-तः

·१८४ समकाशा- [प्रथमः पादः सू०म०५ - प्रत्यक्षमनुमानं च एव प्रमाणे, ज्ञानार्थयोभिन्नत्वात्। असति तादात्म्ये तदुत्पत्तिनिवन्धन एव ज्ञानादर्यनि- चयः । तत्र साचादुत्पत्ती प्रत्यर्ण प्रणाज्या स्वनुमान- मिति में एक विधे । अत एव विषयसादृश्यमेव प्रा. माण्यं तद्धीनत्वादर्थविशेषव्यवस्थापनस्य । न हि ज्ञा- कचित्साक्षादपि स्वाकारसमर्पकत्व भवति कचिच परम्परयापि स्वाकारसम- र्पकत्वं भवतीति हेतोः प्रत्यक्षमनुमानं च दे एव प्रमाणे नेकं प्रत्यक्षमा प्रमा- णम् । अब हेतुमाह-मानेति, मानार्ययोः परस्परं भेदात् । यदि मानार्थयो- आंदो न स्यात्तदा माने एव वाह्याकारतास्वीकारे ज्ञानस्य च स्वयंप्रत्यक्षवे- नानुमेयत्वस्वीकारवैयादेकं प्रत्यक्षमेव प्रमाणं स्यात् न चैवमस्ति बाया- र्थस्त्रीकारात् तस्य च कचित्साक्षात् कचित् परम्परया च ज्ञाने स्वाका- रससमर्पकत्वात्मत्यक्षानुमानभेदेन प्रमाणवैविध्यमावश्यकमेवेति भावः । असतीति । ज्ञानार्थयोर्भेदेन असति तदात्म्ये ऐक्याभावे सिद्धे त. दुत्पत्तिनिवन्धनः-ज्ञानोत्पत्तिकारणक एव मानादनिश्चयोभवति । यतो नीलविषयकं ज्ञानमुत्पन्नमतोस्ति वाह्यं नीलमन्यथा नीलझानोत्पत्तिर्न स्यादेवे- ति भावः । तत्रेति-यत्र ज्ञानोत्पत्तावर्थस्य साक्षात्कारणत्वं तत्र ज्ञानं प्रत्यक्षा- स्मकं भवति यत्र च परम्परया कारणत्वं तत्र मानमनुमानात्मकं भवतीति शा- नस्य द्वे एव विधे । “ अनुमेयम् " इति पाठे तु यत्र विषयात्साक्षादेव मानोत्प- त्तिर्भवति तव स विषयः प्रत्यक्षोभवति यव व परम्परयाज्ञानोत्पत्तिर्भवति तत्र स विषयोऽनुमेयो भवति पथा धूमपरम्परया वन्हिज्ञानोत्पत्तौ वन्हिरनुमेयो भ- वतीत्यन्वयः । अत एवम्यतीर्थस्यैव साक्षात् परम्परया वा ज्ञानोत्पादकत्व मत एव ज्ञाने यद्विपयसादृश्यं तदेव तस्य प्रामाण्यम्, अन्यथा शुक्तिरजत- ज्ञानस्यापि प्रामाण्यं स्यात्, न च भवति तत्कस्य हेतोः ? ज्ञाने विषयसाह- श्याभावादेव-विषयस्तु चक्षुस्संयुक्तत्वाच्छुक्तिीनं च रजताकारमिति सार- श्याभावः, तस्माद्विषयसादृश्यमेव ज्ञानस्य प्रामाण्यमिति वक्तव्यम् । यदि चा- र्थस्य ज्ञानोत्पादकत्वं न स्यात्तदाऽर्थाभावे स्वीकृते तत्सादृश्यस्याप्यसम्भवाव मामाण्यं विपयसादृश्यस्वरूपं न स्यात्तथा च दोषबाधज्ञानयोरप्यसंभवाद शुक्तिरजतादिज्ञानानामपामाण्यं नैन स्यात् । न चैतदिष्टम् ।

·सोमान्तिकमतम] शाखदीपिका । १८५ ममित्येव नीलवेदनं भवति पीतादावपि तुल्यत्वात् । नीलिना तु नीलवेदनसिद्धिः, यथाहु:--"न हि संवि- त्तिसत्तथैव तदेदना युक्ता तस्याः सर्वत्राविशेषादवि- , प्रामाण्यस्य विषयसादृश्यरूपत्वे हेतुमाह-तदधीनेति, तदधीनत्वाव-वि- पयसादृश्याधीनत्वात् । यादृशमेव ज्ञानं भवति तादृश एव पहिर्विपयोस्तीत्य- सति बाधके व्यवस्थाप्यते ततश्च यव साने विपयसादृश्यं तस्यैव मामाण्यमि- ति विपयसादृश्यमेव प्रामाण्यमिति प्राप्तम् । किं वा वहिरर्थव्यवस्थापनस्य तद्धीनत्वात् ज्ञानप्रामाण्याधीनत्वात्, यथा झानं भवति तथैव तद्विषयोपि बहिर्भवतीति ज्ञानविपयव्यवस्थाया मानप्रामाण्याधीनत्वात् ज्ञानमामाण्याभावे उक्तव्यवस्थाया असम्भवाद, तर यदि मामाण्यं विपयसादृश्यं न स्याचदा झानमामाण्यस्य विपयन्यस्थापकलं न स्यात् । दिपयसादृश्याभावेपि ज्ञान- प्रामाण्ये शुक्तिरजतज्ञानमपि प्रमाणं स्यात्, न चैतदिष्टं तत्कस्य हेतोः ? शुक्तिरजतज्ञाने विषयसादृश्याभावादित्येवोक्तं युक्तं स्यात् । तस्माद्विपयसा- दृश्यमेव प्रामाण्यं तथा च शूक्तिरजतज्ञाने इन्द्रियसंयुक्तत्वेन साक्षाज्ञानोत्पा- दकत्वाविषयीभूतायाः शुक्तेः सादृश्याभावान्न प्रामाण्यमित्युपपद्यते । कि च यत् प्रामाण्यस्य वहिरर्थव्यवस्थापकत्वं तत्र प्रामाण्यस्य विपयसादृश्यरूपत्वं विना किं कारणं स्यादित्यनुसन्धेयम् । विपक्षे वाधकमाह-न हीति, यदि वि- पयसादृश्यं प्रामाण्यं न स्यात्तदा नीलसादृश्याभावपि ज्ञानं नीले प्रमाणं स्यात् न चैवमस्ति ज्ञानत्वस्य पीतादिज्ञानपि सत्वात्, तस्माद नीलिम्नानी- लतेन नीलज्ञानसिद्धिर्भवतीति वक्तव्यम्, ज्ञानस्य नीलत्वं च नीलविपयसा- दृश्यमेव, तथा च नीलप्सादृश्येनैव नीलज्ञानसिद्धिरिति प्राप्तं विषयसादृश्यमेव ज्ञानस्य प्रामाण्यमिति भावः। अत्र प्रमाणमाह-यधाहुरित्यादिना । न हीति, संवित्तिसत्तयैव-कि चि- ज्ज्ञानसत्तयैव तद्वेदना-नीलवेदना न युक्ता इदं नीलज्ञानमिति न वक्तुं श- क्यते । तस्याः संवित्तिसत्तायाः सर्वत्र-पीतादिज्ञानेप्वपि अविशेपात्-अ- विशेपेण सत्त्वात् । अविशेषप्रसङ्गात् =यदि ज्ञानसत्तामात्रेणैव नीलसादृश्यं विनापि ज्ञानस्य नीलविपयकत्वं स्यात्तदा ज्ञानसत्ताया अविशेपात् पटविषयक- त्वमपि स्याद् घटविपयकत्वमपि स्यात्तथा पीनविषयकस्यापि ज्ञानस्य नीलवि- ·प्रियम. पाद सू० अ० शेषप्रसगात्, तां तु मारप्यमाविशत मगगितुं पट- येत" इति । तरमात्माकार विज्ञान सिमर्थस्य सत्वं ग्राहालक्षणं ति सौत्रान्तिकाः । - पयकवं स्यादिनीदं ज्ञानं नीलविषयकमिदं शानं पीतानपणकमिति विशेषो न स्यादित्यर्थः। अब न “संवित्तिमरी" इत्यपि पाठान्तरम। तु-किं तु ताम-में- वित्ति(ज्ञानम ) सारूप्यमाविशत्-सरूपतां प्राप्नुवत्-स्खममानाकागं कुर्व- नीलादिवस्तु तज्ज्ञानं मम्पयितुम-रूपेणाऽऽकारेण महिनं कर्तु घटयेत् =घटते यतते इत्यन्ययः। ज्ञानसदृशो विषयो ज्ञाने स्वाकारं समर्पयन् तज्ज्ञानं स्वममा- नाकारं कुर्वश्च निरूपणीयं करोतीति भावः । कल्पतम्कारेण चेदं वाक्यम् "तद बाह्य वस्तु स्वेन रूपेण सरूपां वित्ति कुर्वद घटयेत् = वित्त्या सह विषय- भावेन ( स्वरूपम ) योजयेदित्यर्थः ।" इत्येवं व्याख्यातम् । एतेन ज्ञानस्य साकारत्वं मिद्धं ज्ञानस्याऽऽकारश्चोक्तरीत्या विषयाधीन एवेति तदर्थं वायविषयस्य क्षणिकस्य सत्त्वं सिद्धमिन्याह-तस्मादिति, एवं ज्ञाने साकारे सिद्धे सति । ज्ञाने स्वाकारसमर्पकत्वं च विपयस्य ग्राहात्वं विना न सम्भवतीति ग्राह्यत्वमपि सिद्धं ग्राह्यत्वलक्षणं विपयत्वं वा सिद्धमित्याह- ग्राह्यलक्षणमिति । अन्यत्राप्युक्तम्-"अर्थाकारं हि प्रत्यक्ष ज्ञानम्, अन्यथा नि- राकारं हि संवित्तिमात्रं कथं रूपादिवित्ति व्यवस्थितां लभेत, अत एवार्थ- सारूप्यं प्रमाणम् ( प्रामाण्यम् ) तस्यैव व्यवस्थाहेतुत्वात्, अर्थेन हि सारूप्यं विज्ञानं घटयति नेन्द्रियादीति न तत् प्रमाणम्" इति । ज्ञानस्यार्थसादृश्य- मेव प्रमाण्यं तत्रार्थेन सदृशं विज्ञानमेव भवति नन्द्रियमपीति नेन्द्रियं प्रमाण नतरामिन्द्रियजत्वं प्रामाण्यलक्षणमित्यर्थः । किं वा नहीत्यनेन वाह्यार्थाऽसत्वे वाधकमुक्तं तथा च ज्ञानस्वरूपमात्रेण नीलज्ञानत्वं न सम्भवति ज्ञानस्वरूपस्य पीतादिज्ञानेष्वपि सत्त्वात् पीतादिज्ञानानामपि नीलज्ञानत्वं स्यात् तस्मात नीलिम्ना-नीलत्वेन नीलज्ञानत्वसिद्धिर्वक्तव्या ज्ञानस्य नीलत्वं च नीलवि- पयसादृश्यमेव नीलविषयसादृश्यं च वाह्यनीलादिपदार्थाऽस्वीकारे न सम्भ- तीत्यवश्यं ज्ञानातिरिक्तो बाह्यार्थः स्वीकार्य इत्यर्थः । अत्र प्रमाणमुक्त यथाहुरित्यादिना। .

·योगाचारमा पानिपोषांद.] मादीपिका। १८५ अत्र बदामः-स्यादिदं ग्रायलक्षणं यस्याकार- समर्पकत्व इतुत्व वा प्रमाणं स्यात, न तु पदस्ति, स- मनन्तरप्रत्ययविठोपादेव विचित्राकारोदयसंभवात । तथा हि-त्वयापि हि स्वप्नावस्थायामसत्यप्यर्थसंनि- धौ ज्ञानवैचित्र्यदर्शनावश्यं समनन्तरप्रत्ययकृतत्वम- झीकर्नव्यम्, एवं जाग्रत्मत्ययानामपि तथैवास्तु किम- ऽर्थग्रहणेन, अतो न हेतुत्वं ग्राच्चलक्षणम् । अध ज्ञाननियन्धनो यत्रोपादानादिव्यवहारः स विपय इत्युच्यते ?, तथा सति नीलज्ञानस्य नी- योगाचारः परिहरति- अत्र बदाम इत्यादिना । इदम् -स्वाकारसमर्प- कत्वं हेतुत्वं च भवेद ग्राह्यम्य लक्षणं (पावत्वम् ) यदि विपयस्य ज्ञाने स्वा- कारसमर्पकत्वे ज्ञानोत्पत्तौ च हेतुत्वे किमपि प्रमाणं स्यात् । न च तत् =उ- क्तप्रमाणमस्ति । ननु बाहाविपयाभावे ज्ञानवैचित्र्यं न स्यादित्याशवयाह-स- मनन्तरेति । उपपादितं चैतत्पूर्वमेव । विचित्राकारोदयसम्भवात्-विचित्रा कारज्ञानोदयसम्भवात् । समनन्तरमत्ययवैचित्र्यादेवोत्तरज्ञाने वैचित्र्यमिति भावः । उपपादयति-त्वयेति । त्वया सौत्रान्तिकेनापि स्वप्नावस्थायामर्थसां- निध्याभावेपि स्वाप्नज्ञानवैचित्र्यदर्शनात् तस्य वैचित्र्यस्य समनन्तरमत्ययहे. तुकत्वं स्वीकार्यमेव स्वाप्नज्ञानवैचित्र्यापादकस्यान्यस्य हेतोरभावात् । एवं चेत् -यदि स्वाप्नज्ञानवैचित्र्यस्य समनन्तरप्रत्ययकृतत्वमङ्गीकृतं तदा जाग्र- प्रत्ययानामपि वैचित्र्यं समनन्तरमत्ययकृतमित्यङ्गीकर्तव्यम् । अन्यथा स्वा- जज्ञानवैचित्र्यं प्रति समनन्तरमत्ययवैचित्र्यं हेतुर्जाग्रत्मत्ययवैचित्र्यं च प्रति वा- ह्यार्थो हेतुरिति गौरवं स्यात् । जाग्रत्प्रत्ययवैचित्र्यस्य च समनन्तरमत्ययकृतले स्वीकृते किमर्थस्य ग्रहणेन स्वीकारेण । वाह्याओं नैव स्वीकार्य इति भावः । उपसंहरनि-अत इनि, यतो वाह्यार्थो नास्त्येवातस्तस्य हेतुत्वमपि न सम्भव- तीति हेतुत्वलक्षणं ग्राह्यत्वमपि न सम्भवति । ननु ज्ञानमूलको यत्रोपादानादिव्यवहारो भवति स एव विपयः वेद्यो य- था रजनज्ञाने जाते रजनविषयक उपादानव्यवहारो भवतीति रजतं विषय इति सौत्रान्तिकः शङ्कते-अथेति । परिहरति- तथा सतीति, यापादानादिव्यवहार- ·' १८८ समकासा- [प्रगमः पापः मू० अ०५ लान्तर्गताः परमाणवो रमादयस विषयभावमश्नुवी- रन्, उपादीयमानत्वात् । अथ द्रव्यस्यैवोपादानं न गुणानां रसादीनाम् ? । एवं तर्हि रूपस्यापि विषयत्वं न स्यात् । किं च सुग्नार्थः सर्वो व्यवहारोऽतो ऽनुभूते सुने न कश्चित्सुखविषयो व्यवहारोस्ति न चसम्भवति यतः सुखप्रतिबन्यव- हारानुगुण्यं तपित्तेः स्यात्, तथा घाणगृहीते गन्धे गोचरत्वमेव विषयत्वं तदा नीलद्रव्येण मह तत्परमाणूनां तद्रसादीनां चोपादानं भवत्येवेति तेपामपि नीलज्ञानविषयत्वं स्यात्, न चैवं युक्तं- नीलम्यैव नी- लज्ञानविपयत्वस्वीकारात् । परमाणूनामस्त्येव विषयत्वं द्रव्यस्य परमाणुपु- अत्वस्वीकारादिसाशमा रसादयश्चेत्युक्तम् । ननु द्रव्यस्यैवोपादानं भवति न रसादीनां गुणानां येन तेपामपि नी- लज्ञानविपयत्वं स्यात् ? द्रव्यसमवेतानां तु द्रव्येण सह स्वयमेव प्राप्तिर्भवती- त्यन्यदेतदित्याशङ्कते- अथेति । परिहरति- एव मिति, यदि गुणमात्रस्य विपयत्वं नास्ति तदा नीलद्रव्यज्ञानविपयत्वं तपस्यापि न स्यात्, न चैवं युक्तं रूपपुरस्कारेणैव चाक्षुपज्ञानसम्भवापस्यापि तद्विपयत्वमावश्यकमेवान्य- था रूपाज्ञाने रूपिज्ञानं न स्यादेव । दोपान्तरमाह- किं चेति, आन्तरस्य मुखस्योपादानादिव्यवहारो न सम्भवतीति तस्य विपयत्वं न स्यात् । किं वा- सुखार्थ एव सर्वो व्यवहारो भवतीति यत्र जलपानादिजन्यं सुखमनुभूतं तत्र सुखस्यानुभूतत्वातजातत्वात् तदर्थो व्यवहारोपि न सम्भवतीति जल- विपयकोपादानादिव्यवहाराभावाजलज्ञाने सत्यपि जलस्य तद्विपयत्वं न स्यात, तदाह-न चेति, उक्तव्यवहारस्यानुभूते सुखे सम्भावनापि नास्ति यतः ये- न सुखप्रतिवद्धव्यवहारानुगुण्यं तद्वित्तेः स्यात् ? सुखप्रतिवद्धः सुखमयो- ज्या मुखार्थों यो व्यवहारो जलादीनामुपादानादिस्तदानुगुण्यम्=तव्यक- हारानुकूल्यम्=तव्यवहारमयोजकत्वं तद्वित्तेः जलादिज्ञानस्य स्यात् । अयं भाव:- यत्र हि जलाधुपादानादिव्यवहारो भवति तत्र जलादिज्ञान- स्योपादानादिव्यवहारप्रयोजकत्वं भवत्येव जलादिज्ञाने जाते एव तदुपादाना दिव्यवहारस्य सम्भवाद, यदि चानुभूतेपि सुखे जलादिज्ञानस्य सुखमतिवद- ·योगाचारमीत्रान्तिकयोवादः] शारदीपिका। १८९ न कश्रिपादानादिव्यवहारोस्तीति कथं तस्य पिप- यत्वम् ?1 ननु नोपादानमेव व्यवहारः शब्दप्रयोगस्यापि न्य- वहारत्वात्, अतो नीलज्ञाननियन्धनशब्दप्रयोगगो- धरत्वानीलिम्नो विषयत्वम्, एवं सुखादेरपि । एवम- प्युपादानस्यापि व्यवहारत्वात्तद्विषयभूतानां परमा- शूनां विषयत्वापत्तिस्तदवस्यैव । किं च न शब्दप्रयोगवशेन ज्ञानस्य विपयनिरूपणं व्यवहार(ग्रहणादि)प्रयोजकतं स्यात् तदा तादृशमयोजकसत्त्वात् तत्प्रयुक्तत्वा- द्वा व्यवहारोपि स्यात् तथा चोपादानादिन्यवहारविषयत्वाजलादीनां जला- दिज्ञानविषयत्वं स्यादपि, नैवं सम्भवति, तया चानुभूते सुखे जलादिज्ञानस्य मुखप्रतिवद्धन्यवहारप्रयोजकत्वाभावेनोपादानादिन्यवहाराभावाजलादीनां वि- पयत्वं तत्र न स्यादित्यव्याप्तिः। अव च “ मुखव्यवहारानुगुण्यम् " इत्यपि पाठान्तरम् । तया घ्राणगृहीते गन्धे कथमप्युपादानादिव्यवहारो न सम्भव- तीति तस्यगन्धस्य विषयत्वं न स्यादित्याह- तथेति । ननु नोपादानमेव व्यवहारोस्ति भक्षणपानाघ्राणदर्शनादीनामपि व्यव- हारत्वादिति यत्रोपादानं न संभवति तत्रान्यः कोपि व्यवहारः सम्भविष्य- ति शब्दप्रयोगव्यवहारस्तु सर्वत्रैव सम्भवतीति गन्धादावऽनुभूतेपि सुखे च 'शोभनोयं गन्धः सुन्दरं नीलं पारमार्थिकं सुखम् ' इत्यादिशब्दप्रयोगल- क्षणव्यवहारविषयत्वादेव विपयत्वं भविष्यतीत्याशङ्कते- नन्विति । नीलज्ञान- निवन्धनः नीलज्ञानहेतुको यः शब्दप्रयोगस्तद्गोचरत्वात् । परिहरति-एव- मपीति, उपादानमपि व्यवहार एवेति द्रव्योपादानव्यवहारविपयत्वात्तत्परमा- णूनामपि द्रव्यज्ञानविपयत्वं स्यादिसऽतिव्याप्तिः । परमाणूनां विपयत्वेष्टापत्या दोपान्तरमाह-किं चेति । यथा शब्दप्रयोगो भवति विषयस्तथैव भवतीति नियमो नास्सन्यथा घटे सति पटोयमित्युक्ते प- टाभावेपि पट उपलभ्येत, किं तु यथा ज्ञानं भवति तथा शब्दप्रयोगो भवती- त्याह-विपरीतेति । इदमेव वैपरीत्यं यद् यथा विपयो वा ज्ञानं वा भ- चति तथा शब्दप्रयोगो भवति न तु शब्दप्रयोगानुकूल्येन विपयः ।

·'मप्रकाशा- [प्रथमः पादः सू० म०५ शक्यं विपरीतत्वात् । अर्थसम्बद्धशब्दप्रयोगो हि ल- क्षणं न शब्दमात्रप्रयोगः, प्रत्याय्यप्रत्यायकत्वमेव हि शब्दार्थयोः सम्बन्धोऽतो यदर्थविषयं ज्ञानं शब्दो जन- यति स तस्य वाच्यः, अतो ज्ञानविषयनिरूपणपूर्वक शब्दविषयनिरूपणं तद्धीने तु तस्मिन् दुरुत्तरमितरे- तराश्रयमापयेत। - अर्थति । अर्थसंवद्धा-विपयस्वरूपप्रतिपादको यः शब्दप्रयोगः स एव तस्य विपयस्य लक्षणम् प्रतिपादको भवति न तु शब्दमात्रप्रयोगः, अन्यथा कम्बु- ग्रीवादिमानिति शब्दः पटस्यापि लक्षणं स्यात् ।'लक्ष्यश्च विषयः, तयोर्लक्ष्यल- क्षणभूतयोपियशब्दयोः प्रत्याश्यप्रत्यायकवं संवन्ध इति यद्विपयविषयक ज्ञानं शब्दो जनयति स विषयस्तस्य शब्दस्य वाच्यो भवति यथा कम्बुग्रीवा- दिमानिति शब्दस्य घटो वाच्यो घटविपयकज्ञानजनकत्वात् । उपसंहरति- इति, यथा ज्ञाने विपयो भासते तथैव शब्देन प्रतिपाद्यते । किं वा यथा बा- नेन विपयो निरूप्यते तथैव शब्देनापि निरूप्यते । यद्विपयनिरूपकं प्रत्यक्षा दिज्ञानं भवति तद्विपयनिरूपक एव शब्दो भवतीति यावत् । तथा च न श- व्दप्रयोगवशेन(शब्दप्रयोगाधीनम्)ज्ञानस्य विषयनिरूपणं संभवतीति भावः । विपक्षे वाधकमाह-तदधीनेति । तस्मिन्-ज्ञानविषयनिरूपणे तदधीने शब्द- प्रयोगाधीने सति परस्पराश्रयो दोपः स्यात् । यदि शब्दप्रयोगाधीनं स्या- द्विपयनिरूपणं तदा शब्दप्रयोगाधीनं विपयनिरूपणं ज्ञानेन विपयनिरूपणाधी- नश्च शब्दप्रयोग इतीतरेतराश्रयः स्यादेव । तस्माज्ज्ञानविपयनिरूपणपूर्वक शब्दविपयनिरूपणमिति मन्तव्यम् । अयं भावः-यतः प्रत्याय्यप्रत्यायकत्वमेव शब्दार्थयोः संवन्ध इत्यर्थसंव- द्ध एव शब्दप्रयोगो लक्षणम्=तद्विपयप्रतिपादको न तु शब्दमावप्रयोगोऽतो ज्ञानविपयनिरूपणपूर्वकमेव शब्दविपणनिरूपणमिति नियमः प्राप्त इत्युक्तम- र्थसंबद्धति । यदि शब्दार्थयोः प्रत्याय्यमत्यायकत्वं संवन्धो न स्यात्तदाऽर्थ- संवद्धशब्दप्रयोग एव लक्षणमिति नियमो न स्यादपि, एतन्नियमाभावे च यः कोपि शब्दप्रयोगो नीलादीनां लक्षणं स्यादिति ताशयकिंचिच्छब्दप्रयो- गगोचरत्वानीलादीनां विषयत्वं स्यादपि न चैवमस्ति । अर्थसंबद्धशब्दप्रयो- ·योगाचारसौत्रान्तिकयोर्वादः ] शास्त्रदीपिका । १९१ ज्ञानजन्यातिशयभाक्त्वमेव ग्राह्यत्वमिति चेत् ?, नासावुपलभ्यते, न च संभवतिभूतभविष्यतारित्युक्तम् । अथ यत्संप्रयुक्तेन्द्रियजं ज्ञानं ययाप्तलिङ्गजं वा स विषय इति मतम् ? । ततो नेत्रजन्यस्य नीलज्ञानस्य स्पर्शो विषयः स्यात्, अस्ति च स्पर्शस्यापि रूपस्येव संयुक्तसमवायलक्षणः सम्बन्धो नेत्रेण । तथा गन्ध- लिङ्गस्य रसानुमानस्य रूपमपि विषयः स्यात्, रूपे- गस्यैव लक्षणत्वनियमे च- अर्थसंवद्धशब्दप्रयोगस्तु ज्ञानविषयनिरूपणपूर्वक एव भवतीति ज्ञानेन विषयनिरूपणपूर्वकमेव शब्देन विपयनिरूपणमिति प्राप्तम, तथा च यदि शब्दप्रयोगवशेन ज्ञानविपयनिरूपणं स्यात्तदा स्यादपि नीलादेः शब्दप्रयोगगोचरवाद्विपयत्वम्, न चैवमस्तीत्युक्तमेव । कि च ज्ञानविषयनि- रूपणपूर्वकशब्दप्रयोगगोचरत्वं विपयत्वमित्यपि वदत आत्माश्रयत्वं स्यादेव विप- यत्वलक्षणे एव विषयत्वप्रवेशात् । शब्दप्रयोगाधीने च ज्ञानविपयनिरूपणे इत- रेतराश्रयो दोष इति पूर्वपक्षी दुरुत्तरमितरेतराश्रयमापयेत प्राप्नुयादित्यर्थः। ननु यव ज्ञानेन जन्योऽतिशयो भवति तदेव ग्राह्यं यथा घटज्ञाने जाते घटे कोप्यतिशयो भवति न स घटज्ञानकाले पटे भवतीति शङ्कते-ज्ञानजन्येति । ग्राह्यत्वम्-विपयत्वम् । परिहरति-नासाविति । असौ-ज्ञानजन्योतिशयो नो- पलभ्यते । दोपान्तरमाह- न चेति । एवं हि भूतभविष्यताविपयत्वं न स्यात् तत्र ज्ञानजन्यातिशयाऽसंभवात् । भूतभविष्यतोरेव ज्ञानकाले भावात् क ज्ञा- नजन्यातिशयः स्यादिति भावः। एतच्च (१७७) पूर्वमेवोक्तमित्याह--इत्युक्तमिति। ननु येन महन्द्रियमंयोगे सति ज्ञानमुत्पद्यते स विपयो यथा घटेनेन्द्रि- यमयोगे घटज्ञानं जायत इति घटो विपयः तथा यह्याप्तेन लिङ्गेन ज्ञानमुत्पद्यते स विपयो यथा वन्हिव्याप्तधूमेन वन्हिज्ञानं जायते इति वन्हिविपय इत्याश- इते-अधेति । परिहरति-तत इति, यथा नेत्रेण रूपस्य संयुक्तममवायलक्ष- पः सम्बन्धोस्ति तथा स्पर्शस्याप्यस्त्येवेति नेवजन्यस्य नीलज्ञानस्य स्पगॉपि विपयः स्यात् । ययाप्तेत्यत्र दोपयाह- तधेति. यत्र हि गन्धेन ग्मानुमान फ्रियने तत्र यथा गन्धो रमल्याप्यस्तथा रूपन्याप्योपि भवतीति रमानुमान- स्य म्पपपि विपयः स्यात् रूपव्याप्यगन्धजन्यत्वात् । आम्रस्य मधुरेण ग- ·मप्रकाशा- [प्रथमः पादः सू० अ०६ शक्यं विपरीतत्वात् । अर्थसम्बद्धशब्दप्रयोगो हि ल- क्षणं न शब्दमात्रप्रयोगः, प्रत्याय्यप्रत्यायकत्वमेव हि शब्दार्थयोः सम्बन्धोऽतो यदर्थविषयं ज्ञानं शब्दो जन- यति स तस्य वाच्यः, अतो ज्ञानविषयनिरूपणपूर्वक शब्दविषयनिरूपणं तद्धीने तु तस्मिन् दुरुत्तरमितरे- तराश्रयमापयेत। अर्थेति । अर्थसंवद्धाविषयस्वरूपप्रतिपादको यः शब्दप्रयोगः स एव तस्य विपयस्य लक्षणम् प्रतिपादको भवति न तु शब्दमात्रप्रयोगः, अन्यथा कम्बु- ग्रीवादिमानिति शब्दः पटस्यापि लक्षणं स्यात् ।'लक्ष्यश्च विषयः, तयोर्लक्ष्यल- क्षणभूतयोपियशब्दयोः प्रत्याय्यप्रत्यायकलं संवन्ध इति यद्विपयविषयक ज्ञानं शब्दो जनयति स विषयस्तस्य शब्दस्य वाच्यो भवति यथा कम्बुग्रीवा- दिमानिति शब्दस्य घटो वाच्यो घटविषयकज्ञानजनकत्वात् । उपसंहरति-अत इति, यथा ज्ञाने विपयो भासते तथैव शब्देन प्रतिपाद्यते । किं वा यथा बा- नेन विषयो निरूप्यते तथैव शब्देनापि निरूप्यते । यद्विपयनिरूपकं प्रत्यक्षा- दिज्ञानं भवति तद्विपयनिरूपक एव शब्दो भवतीति यावत् । तथा च न श- ब्दप्रयोगवशेन(शब्दप्रयोगाधीनम्)ज्ञानस्य विपयनिरूपणं संभवतीति भावः । विपक्षे वाधकमाह-तदधीनेति । तस्मिन् =ज्ञानविपयनिरूपणे तदधीने शब्द- प्रयोगाधीने सति परस्पराश्रयो दोषः स्यात् । यदि शब्दप्रयोगाधीनं स्या- द्विपयनिरूपणं तदा शब्दप्रयोगाधीनं विपयनिरूपणं ज्ञानेन विषयनिरूपणाधी- नश्च शब्दप्रयोग इतीतरेतराश्रयः स्यादेव । तस्माज्ज्ञानविपयनिरूपणपूर्वकं शब्दविपयनिरूपणमिति मन्तव्यम् । अयं भावः-यतः प्रत्याय्यमत्यायकत्वमेव शब्दार्थयोः संवन्ध इत्यर्थसंव- द्ध एव शब्दप्रयोगो लक्षणम्=तद्विपयप्रतिपादको न तु शब्दमात्रप्रयोगोऽतो ज्ञानविषयनिरूपणपूर्वकमेव शब्दविपणनिरूपणमिति नियमः प्राप्त इत्युक्तम- र्थसंबद्धति । यदि शब्दार्थयोः प्रत्याय्यप्रत्यायकवं संवन्धो न स्यात्तदाऽर्थ- संवद्धशब्दप्रयोग एव लक्षणमिति नियमो न स्यादपि, एतन्नियमाभावे च यः कोपि शब्दप्रयोगो नीलादीनां लक्षणं स्यादिति ताशयकिचिच्छन्दमयो- गगोचरत्वानीलादीनां विपयत्वं स्यादपि न चैवमस्ति । अर्थसंबद्धशब्दमयो- ·योगाचारसौत्रान्तिकयोर्वादः ] शास्त्रदीपिका । १९१ ज्ञानजन्यातिशयभाक्त्वमेव ग्राह्यत्वमिति चेत् ?, नासावुपलभ्यते, न च संभवतिभूतभविष्यतोरित्युक्तम्। अथ यत्संप्रयुक्तेन्द्रियजं ज्ञानं ययाप्तलिङ्गजं वा स विषय इति मतम् ? । ततो नेत्रजन्यस्य नीलज्ञानस्य स्पर्शो विषयः स्यात्, अस्ति च स्पर्शस्यापि रूपस्येव संयुक्तसमवायलक्षणः सम्बन्धो नेत्रेण । तथा गन्ध- लिङ्गस्य रसानुमानस्य रूपमपि विषयः स्यात्, रूपे- गस्यैव लक्षणवनियमे च- अर्थसंबद्धशब्दप्रयोगस्तु ज्ञानविपयनिरूपणपूर्वक एव भवतीति ज्ञानेन विपयनिरूपणपूर्वकमेव शब्देन विपयनिरूपणमिति प्राप्तम्, तथा च यदि शब्दप्रयोगवशेन ज्ञानविपयनिरूपणं स्यात्तदा स्यादपि नीलादेः शब्दप्रयोगगोचरत्वाद्विपयत्वम्, न चैवमस्तीत्युक्तमेव । कि च ज्ञानविषयनि- रूपणपूर्वकशब्दप्रयोगगोचरत्वं विपयत्वमित्यपि वदत आत्माश्रयत्वं स्यादेव विप- यत्वलक्षणे एव विपयत्वप्रवेशात् । शब्दप्रयोगाधीने च ज्ञानविपयनिरूपणे इत- रेतराश्रयो दोष इति पूर्वपक्षी दुरुत्तरमितरेतराश्रयमापयेत प्राप्नुयादित्यर्थः। ननु यव ज्ञानेन जन्योऽतिशयो भवति तदेव ग्राह्यं यथा घटज्ञाने जाते घटे कोप्यतिशयो भवति न स घटज्ञानकाले पटे भवतीति शङ्कते-ज्ञानजन्येति । ग्राह्यत्वम् -विपयत्वम् । परिहरति-नासाविति । असौ-ज्ञानजन्योतिशयो नो- पलभ्यते । दोपान्तरमाह- न चेति । एवं हि भूतभविष्यतोषिपयत्वं न स्यात् तत्र ज्ञानजन्यातिशयाऽसंभवात् । भूतभविष्यतोरेव ज्ञानकालेऽभावात् क ज्ञा- नजन्यातिशयः स्यादिति भावः। एतच्च (१७७पृ) पूर्वमेत्रोक्तमित्याह-इत्युक्तमिति। ननु येन सहन्द्रियमंयोगे सति ज्ञानमुत्पद्यते स विपयो यथा घटेनेन्द्रि- यमयोगे घटज्ञानं जायत इति घटो विषयः तथा यह्याप्तेन लिङ्गेन ज्ञानमुत्पद्यते स विपयो यथा वन्हिव्याप्तधूमेन वन्हिज्ञानं जायते इति वन्हिविपय इत्याश- ऋते-अथेति । परिहरति-तत इति, यथा नेत्रेण रूपस्य संयुक्तममवायलक्ष- भः सम्बन्धोस्ति तथा स्पर्शस्याप्यस्त्येवेति नेत्रजन्यस्य नीलज्ञानस्य स्पशॉपि विपयः स्यात् । यध्याप्तेन्यत्र दोपमाह- तथेति, यत्र हि गन्धेन रमानुमानं फ्रियने नत्र यथा गन्यो रमच्याप्यम्नया रूपव्याप्योपि भवतीति रमानुमान- स्य रूपमपि विषयः स्यात् रूपन्याप्पगन्धजन्यत्वात् । आम्रस्य मधुरेण ग- ·सप्रकाशा- [प्रथमः पादः सू० अ०५ णापि रसेनेव तस्य व्याप्तत्वात् । तस्माज्ज्ञानात्मकत्व- मेव नीलादेर्विषयलक्षणमिति सिई तादात्म्यम् । सहोपलम्भनियमोपि ज्ञानार्थयोरनियमव्याप्तं भेदं व्यापकविरुहोपलब्ध्या प्रतिषेधन्नऽभेदमुपस्थापयति, भिन्नानां घटपटादीनामनियतसहोपलम्भत्वात् । न चाऽसिद्धो वेद्योपलम्भसमये वित्तेरुपलम्भ इति वा- न्धेन माधुर्यानुमानमिव रक्तपीतरूपानुमानमपि सम्भवत्येवेति भावः । त- स्यगन्धस्य । उपसंहरति-तस्मादिति । उक्तलक्षणेष्वव्याप्त्यतिव्याप्त्यादि- दोपाणां सत्त्वात् ज्ञानात्मकत्वमेव नीलदेविषयलक्षणम्-विषयत्वम् । नीला- देर्यद्विपयत्वं तज्ज्ञानात्मकत्वम् ज्ञानाकारत्वमेवेति मानविपययोस्तादात्म्य- म् =ऐक्यं सिद्धं किं वा विषयस्य ज्ञानतादात्म्यं सिद्धमिति योगाचारमतम् । योगाचारो ज्ञानार्थयोरभेदमेवोपपादयति-सहोपलम्भेति, जानतद्विष- ययोः कालभेदेनोपलब्धिर्न भवति किं तु ज्ञानकाल एव तद्विपयोप्युपलभ्यत इति ज्ञानार्थयोः सहोपलम्भनियमः, स ज्ञानार्थयोरनियमव्याप्तं भेदं व्या- पकविरुद्धोपलब्ध्या प्रतिषेधन्नऽभेदमुपस्थापयतीत्यन्वयः । अयमर्थः- यत्र यत्र भेदस्तत्र तत्र सहोपलम्भाऽनियमोस्त्येव यथा देवदत्तयज्ञत्तयोरित्यनिय- मव्याप्तः सहोपलम्भानियमव्याप्तो भेदस्तम् व्यापकविरुद्धोपलब्ध्या-भेद- व्यापकात् सहोपलम्भाऽनियमाद् विरुद्धस्य स्वात्मन एव सहोपलम्भनियमस्य वोपलब्ध्याऽनियमव्याप्तं भेदं प्रतिपेधन सहोपलम्भनियमो ज्ञानार्थयोरभेदमुप• स्थापयति । यथा इदो वन्हिमान् धूमादित्यत्र व्यापकविरुद्धस्य जलस्योपलब्ध्या- वन्हिवाधेन धूमाभावोपि प्राप्नोति तयात्र व्यापकाविरुद्धस्योपलब्ध्या सहो- पलम्भानियमवाधेन ज्ञानार्थयोर्भेदाभावः= अभेदः प्राप्नोतीति यावत् । भिन्नानां तु घटपटादीनां नियमेन सहोपलम्भो न भवतीतिविपक्षेवाधकमाह-मि- नानामिति । ज्ञानार्थयोस्तु नियमेन सहोपलम्भो भवतीति ज्ञानार्थयोरैक्यमेव प्राप्तम् । सहोपलम्भत्वादित्यत्र सहोपलम्भादिति युक्तः पाठः । किं वा अ- नियतः सहोपलम्भो येां तेऽनियतसहोपलम्भास्तेपां भावस्तत्त्वं तस्मादित्यर्थः । ननु प्रथममऽयं घट इति घटज्ञानं भवति तदनन्तरं हि ज्ञातो घटः किं वा घटज्ञानवानहमिति घटज्ञानस्य ज्ञानं भवतीति विपयज्ञानसमये वित्तेहानस्य ·बावार्थशून्यवाद.] शास्त्रदीपिका। च्यम्, उत्तरकालं सहैव ज्ञानेन विपयस्मरणदर्शनात्- 'ज्ञातो घटः' इति । न चाननुभूतस्य स्मरणं सम्भव- ति, तस्मादुत्पत्तिवेलायामेव ज्ञानस्य प्रकाशनमगीक- र्तव्यम् । न च निराकारस्थोपलब्धिरस्तीति सिद्धं ज्ञानात्मकत्वं नीलादेः । अवश्यं च स्वप्नादिबोधे व- भ्यासुतो याति अमुल्यग्रे हस्तियूथशनमित्यादौ चा- त्यन्तासम्भवाद्वाह्यस्य ज्ञानात्मकत्वमेवाऽऽकाराणाम- भ्युपगन्तव्यम्, तथा ऽन्यत्राप्यस्तु, तस्मान्न चाह्यमस्ति। इति प्राप्ते- ज्ञानं न सम्भवतीति सहोपलम्भ शत हेतुरसिद्धः पक्षे नास्तीति साध्यासाधक इसाशङ्याह- न चेति । परिहारहेतुमाह-उत्तरेति, घटज्ञानोत्तरकाले 'ज्ञातो घटः' इत्येवं ज्ञानेन सहैव विषयस्य स्मरणं भवति, अननुभूतस्य च स्मरणं न संभवति भवति च स्मरणं ज्ञानविपययोरेकदैव 'ज्ञातो घटः' इति, तस्मादयं घट इत्यत्र ज्ञानघटयोरुभयोरेवानुभवो भवतीति स्वीकार्य तथा च प्राप्तो ज्ञा- नार्थयोः सहोपलम्भ इति नाऽसिद्ध इत्याह-तस्मादिति । उत्पत्तिवेलायां वि- पयप्रकाशसमये एव । उपसंहरति-न चेति, निराकारस्योपलव्ध्यऽसंभवा- दुपलभ्यमानस्य ज्ञानस्य साकारताऽवश्यं स्वीकार्या, ज्ञानसाकारतायां खी- कृतायां च प्रकाशमानो घटायाकारो ज्ञानस्यैवेति ज्ञानाकार एव विपयो भा- सते वाह्य तु नास्त्येवेति नीलादेानात्मकत्वं सिद्धम् । उक्त दृष्टान्तमाह-अ- वश्यमित्यादिना, स्वप्नज्ञाने वाद्यं विनापि विपयः प्रकाशत इति विषयस्य ज्ञा. नाकारतैव वक्तव्या, वल्यामुतो यातीत्यादावपि वन्ध्यामुतस्य वाह्यस्याभा- वाज्ज्ञाने प्रकाशमानस्य ज्ञानाकारतैव वक्तव्या, 'अमुल्यग्रे हस्तियूथशतमास्ते' इत्यव अमुल्यग्रे हस्तियूथशतासनस्य च वाह्यस्यासंभवाज्ज्ञानाकारतैव वक्त- व्या, तथान्यत्रापि घटोयमित्यादौ प्रकाशमानस्य घटादेखनाकारतैद युक्तेत्य- र्थः। वाह्यस्याऽत्यन्तासंभवादाकाराणाम् प्रकाशमानानां विपयाणां ज्ञानात्म- कत्वमभ्युपगन्तव्यमित्यन्वयः । तथा ज्ञानात्मकत्वम् । अन्यत्र जाग्रत्मत्यये- प्प्यस्तु । तस्मादाचं नास्त्येवेत्युपसंहरति- तस्मान्नेति । २५ ·212 IT TT T..! गापिरगने uTIT नाम: मेव नीलादनिति मिना ! महानामानि आनागोनि भो पापनि दो दिमागमाति, भिनानां नरपटादीनामनिगमटोपलभतात । न मागिरी गोपालमागम विशेषालभ इति भेन मार्गानुमानमा तातिरूपानुमानमणि सभागोनि भाः । त. स्य --गमन । रति-तमादिति । उक्तलागायनियागादि- दोषाणां गतान जानामाना नीला नीला- देगद्विपमान तज्ञानागाला झानाकारसमेत प्रानीपोम्तादात्म्य -ऐवगं गिदं कमा शिपय मानतादाम्यं गिद्धीमति योगाचारमनम ! योगानारो मानागोरभेदमे गोषपादयति-पलम्भेति, ज्ञानतदिष- যাঃ কামনাঘবিন মৰণি স্নানকান্ত এ মনিষীণসমম इति भानार्ययोः महोपलम्भनियमः, स ज्ञानामोनियमव्याप्तं भेदं व्या- पकविरुद्धोपलच्या प्रतिपेघनऽभेटमुपस्थापयतीत्ययः । अयमर्थः- यत्र पत्र भेदस्तत्र तत्र सहोपलम्भाऽनियमोस्त्येव यथा देवदत्त यज्ञनयोरित्यनिय- मव्याप्त:=महोपलम्भानियमव्याप्तो भेदस्तम् व्यापकविरुद्धोपलब्ध्या-भेद- व्यापकात् सहोपलम्भाऽनियमाद् विरुद्धस्य स्वात्मन एव सहोपलम्भनियमस्य वोपलच्याऽनियमव्याप्तं भेदं मनिपेधन महोपलम्भनियमो ज्ञानार्थयोरभेदमुप- स्थापयति । यया हुदो वन्हिमान धूमादित्यत्र व्यापाविरुद्धस्य जलस्योपलम्या- वन्हिवाधेन धूमाभावोपि माप्नोति तयात्र व्यापकाविरुद्धस्योपलब्ध्या सहो- पलम्भानियमबाधेन ज्ञानार्थयोर्भेदाभावः = अभेदः प्राप्नोतीति यावत् । भिन्नानां तु घटपटादीनां नियमेन सहोपलम्भो न भवतीतिविपक्षेवाधकमाह-भि- नानामिति । ज्ञानार्थयोस्तु नियमेन सहोपलम्भो भवतीति ज्ञानार्थयोरैक्यमेव माप्तम् । सहोपलम्भत्वादित्यत्र सहोपलम्भादिति युक्तः पाठः । कि वा अ. नियतः सहोपलम्भो येपा तेऽनियतसहोपलम्भास्तेपां भावस्तत्वं तस्मादित्यर्थः । ननु प्रथममऽयं घट इति घटज्ञानं भवति तदनन्तरं हि ज्ञातो घटः किं वा घटज्ञानवानहमिति घटज्ञानस्य ज्ञानं भवतीति विषयज्ञानसमये वित्तेनिस्य ·बाघार्थशून्यवादः] शास्त्रदीपिका। १९३ च्यम्, उत्तरकालं सहैव ज्ञानेन विषयस्मरणदर्शनात्- ज्ञातो घटः' इति । न चाननुभूतस्य स्मरणं सम्भव- ति, तस्मादुत्पत्तिवेलायामेव ज्ञानस्य प्रकाशनमगीक- तव्यम् । न च निराकारस्योपलब्धिरस्तीति सिद्ध ज्ञानात्मकत्वं नीलादेः । अवश्यं च स्वप्नादिवोधे च- न्ध्यासुतो याति अमुल्यग्रे हस्तियूथशनमित्यादौ चा- त्यन्तासम्भवाद्वाघस्य ज्ञानात्मकत्वमेवाऽऽकाराणाम- भ्युपगन्तव्यम्, तथा ऽन्यत्राप्यस्तु, तस्मान्न पायमस्ति । इति प्राप्ते- ज्ञानं न सम्भवतीति सहोपलम्भ शति हेतुरसिद्धः पक्षे नास्तीति साध्यासाधक इसाशयाह- न चेति । परिहारहेतुमाह-उत्तरेति, घटज्ञानोत्तरकाले 'ज्ञातो घटः' इत्येवं ज्ञानेन सहैव विषयस्य स्मरणं भवति, अननुभूतस्य च स्मरणं न संभवति भवति च स्मरणं ज्ञानविषययोरेकदैव 'ज्ञातो घटः' इति, तस्मादयं घट इत्यत्र ज्ञानघटयोरुभयोरेवानुभवो भवतीति स्वीकार्य तथा च प्राप्तो ज्ञा- नार्थयोः सहोपलम्भ इति नाऽसिद्ध इत्याह-तस्मादिति । उत्पत्तिवेलायां वि- पयप्रकाशसमये एव । उपसंहरति- न चेति, निराकारस्योपलव्ध्यऽसंभवा- दुपलभ्यमानस्य ज्ञानस्य साकारताऽवश्यं स्वीकार्या, ज्ञानसाकारतायां स्त्री- कृतायां च प्रकाशमानो घटायाकारो ज्ञानस्यैवेति ज्ञानाकार एव विषयो भा- सते वाह्यं तु नास्त्येवेति नीलादेर्शानात्मकत्वं सिद्धम् । उक्त दृष्टान्तमाह-अ- वश्यमित्यादिना, स्वप्नज्ञाने वाह्यं विनापि विपयः प्रकाशत इति विषयस्य ज्ञा. नाकारतैव वक्तव्या, वन्यामुतो यातीत्यादावपि वन्ध्यामुतस्य वाह्यस्याभा- वाज्ज्ञाने प्रकाशमानस्य ज्ञानाकारतैव वक्तव्या, 'अमुल्यग्रे हस्तियूथशतमास्ते' इत्यव अमुल्यग्रे हस्तियूवशतासनस्य च वाह्यस्यासंभवाज्ज्ञानाकारतैव वक्त- व्या, तथान्यत्रापि घटोयमित्यादौ प्रकाशमानस्य घनदेर्शानाकारतद युक्तेत्य- र्थः । वाह्यस्याऽत्यन्तासंभवादाकाराणाम् =प्रकाशमानानां विपयाणां ज्ञानात्म- कत्वमभ्युपगन्तव्यमित्यन्वयः । तथा=ज्ञानात्मकत्वम् । अन्यत्र जाग्रत्प्रत्यये- प्वप्यस्तु । तस्मादायं नास्त्येवेत्युपसंहरति- तस्मान्नेति । २९ ·१९२ सप्रकाशा- [प्रथमः पादः सू० ०५ णापि रसेनेव तस्य व्याप्तत्वात् । तस्माज्ज्ञानात्मकत्व- मेव नीलादर्विषयलक्षणमिति सिई तादात्म्यम् । सहोपलम्भनियमोपि ज्ञानार्थयोरनियमव्याप्तं भेदं व्यापकविरुहोपलब्ध्या प्रतिषेधनभेदमुपस्थापयति, भिन्नानां घटपटादीनामनियतसहोपलम्भत्वात् । न चाऽसिद्धो वेद्योपलम्भसमये वित्तरुपलम्भ इति पा- न्धेन माधुर्यानुमानमिव रक्तपीतरूपानुमानमपि सम्भवत्येवेति भावः । त- स्यगन्धस्य । उपसंहरति-तस्मादिति । उक्तलक्षणेष्वव्याप्त्यतिव्याप्त्यादि. दोपाणां सत्त्वात् ज्ञानात्मकत्वमेव नीलदेविषयलक्षणम्-विषयत्वम् । नीला- देर्यद्विषयत्वं तज्ज्ञानात्मकत्वम्झानाकारत्वमेवेति ज्ञानविषययोस्तादात्म्य- म् =ऐक्यं सिद्धं किं वा विषयस्य ज्ञानतादात्म्यं सिद्धमिति योगाचारमतम् । योगाचारो ज्ञानार्थयोरभेदमेवोपपादयति-सहोपलम्भेति, ज्ञानतद्विष- ययोः कालभेदेनोपलब्धिर्न भवति किं तु ज्ञानकाल एव तद्विषयोप्युपलभ्यत इति ज्ञानार्थयोः सहोपलम्भनियमः, स ज्ञानार्थयोरनियमव्याप्तं भेदं व्या- पकविरुद्धोपलब्ध्या प्रतिपेधन्नऽभेदमुपस्थापयतीत्यन्वयः । अयमर्थः- यत्र यत्र भेदस्तत्र तत्र सहोपलम्भाऽनियमोस्त्येव यथा देवदत्तयज्ञत्तयोरित्यनिय- मव्याप्तः सहोपलम्भानियमव्याप्तो भेदस्तम् व्यापकविरुद्धोपलब्ध्या-भेद- व्यापकात् सहोपलम्भाऽनियमाद् विरुद्धस्य स्वात्मन एव सहोपलम्भनियमस्य वोपलब्ध्याऽनियमव्याप्तं भेदं प्रतिपेधन सहोपलम्भनियमो बानार्थयोरभेदमुप- स्थापयति । यथा इदोवन्हिमान धूमादित्यत्र व्यापकविरुद्धस्य जलस्योपलब्ध्या- चन्हिवाधेन घूमाभावोपि प्राप्नोति तयात्र व्यापकविरुद्धस्योपलब्ध्या सहो. पलम्भानियमवाधेन ज्ञानार्थयोर्भेदाभावः= अभेदः प्राप्नोतीति यावत् । भिन्नानां तु घटपटादीनां नियमेन सहोपलम्भो न भवतीतिविपक्षेवाधकमाह-भि- नानामिति । ज्ञानार्थयोस्तु नियमेन सहोपलम्भो भवतीति ज्ञानार्थयोरैक्यमेव माप्तम् । सहोपलम्भत्वादित्यत्र सहोपलम्भादिति युक्तः पाठः । किं वा अ- नियतः सहोपलम्भो ये तेऽनियतसहोपलम्भास्तेषां भावस्तत्वं तस्मादित्यर्थः । ननु प्रथममऽयं घट इति घटज्ञानं भवति तदनन्तरं हि ज्ञातो घटः किंवा घरज्ञानवानहमिति घटज्ञानस्य ज्ञानं भवतीति विषयज्ञानसमये वित्तेमानस्य ·যারা.] मास्त्रदीपिका। च्यम्, उत्तरकालं सहैव ज्ञानेन विषयस्मरणदर्शनात्- ज्ञानी घटः' इति । न चाननुभूतस्य स्मरणं सम्भव- ति, तस्मादुत्पत्तिवेलायामेव ज्ञानस्य प्रकाशनसगीक- तव्यम् । न च निराकारस्योपलब्धिरस्तीति सिद्ध ज्ञानात्मकत्वं नीलादेः । अवश्यं च स्वप्नादिबोधे व- च्यासुनो याति अगुल्यग्रे हस्तियूथशनमित्यादौ चा- त्यन्तासम्भवाद्वाघस्य ज्ञानात्मकत्वमेवाऽऽकाराणाम- भ्युपगन्तव्यम्, तथा ऽन्यत्राप्यस्तु, तस्मान्न घाघमस्ति । इति प्राप्ते- ज्ञानं न सम्भवतीति सहोपलम्भ शत हेतुरसिद्धः पक्षे नास्तीति साध्यासाधक इसाशङ्याह- न चेति । परिहारहेतुमाह-उत्तरेति, घटज्ञानोत्तरकाले 'ज्ञातो घटः' इत्येवं ज्ञानेन सहैव विषयस्य स्मरणं भवति, अननुभूतस्य च स्मरणं न संभवति भवति च स्मरणं ज्ञानविपययोरेकदैव 'ज्ञातो घटः' इति, तस्मादयं घट इत्यव ज्ञानघटयोरुभयोरेवानुभवो भवतीति स्वीकार्य तथा च प्राप्तो ज्ञा- नार्थयोः सहोपलम्भ इति नाऽसिद्ध इत्याह-तस्मादिति । उत्पत्तिवेलायां वि- पयप्रकाशसमये एव । उपसंहरति- न चेति, निराकारस्योपलव्ध्यऽसंभवा- दुपलभ्यमानस्य ज्ञानस्य साकारताऽवश्यं स्वीकार्या, ज्ञानसाकारतायां स्वी- कृतायां च प्रकाशमानो घटायाकारो ज्ञानस्यैवेति ज्ञानाकार एव विषयो भा- सते वाह्यं तु नास्त्येवेति नीलादेानात्मकत्वं सिद्धम् । उक्त दृष्टान्तमाह-अ- वश्यमित्यादिना, स्वप्नज्ञाने वाह्यं विनापि विपयः प्रकाशत इति विषयस्य ज्ञा- नाकारतैव वक्तव्या, वल्यामुतो यातीत्यादावपि वन्ध्यामुतस्य वाह्यस्याभा- वाज्ज्ञाने प्रकाशमानस्य ज्ञानाकारतैव वक्तव्या, 'अमुल्यग्रे हस्तियूथशतमास्ते' इत्यव अङ्गुल्यग्रे हस्तियूथशतासनस्य च वाह्यस्यासंभवाज्जानाकारतैव वक्त- व्या, तथान्यत्रापि घटोयामित्यादौ प्रकाशमानस्य घटादेर्शानाकारतैद युक्तेत्य- । वाह्यस्याऽत्यन्तासंभवादाकाराणाम् -प्रकाशमानानां विपयाणां ज्ञानात्म- कत्वमभ्युपगन्तव्यमित्यन्वयः । तथा ज्ञानात्मकत्वम् । अन्यत्र जाग्रत्पत्यये- प्वप्यस्तु । तस्माद्वारं नास्त्येवेत्युपसंहरति- तस्मान्नेति । २५.

·सप्रकाशा- [प्रथमः पादःसू.. अभिधीयते- नीलादिवित्तरात्मांशग्राहित्वं केन गृह्यते । नात्मना नान्यसंविच्या सापि ह्यात्मावसायिनी ॥ अज्ञानस्थिरचित्रत्वबाह्यत्वादेरनात्मनः । असतो वा सतो वापि कथं विज्ञानवेद्यता?॥ विज्ञानवादी हि सर्वमेव विज्ञानमात्मानमव गृह्णा- ति नान्यत्, आत्मनैव च गृह्यते नान्येन, तस्याप्यन्यस्य स्वात्मपर्यवसायित्वादिति वदति, यथोक्तम्- इत्येवं योगाचारमुखेन सौत्रान्तिकमतं निराकृत्य तस्य योगाचारस्य मा स्वयं निराकर्तुमारभते-अभिधीयते इत्यादिना । वक्ष्यमाणार्थ संक्षेपेण पगाभ्यां मंगृजाति-नीलेति । नीलादिशान न पाहां गृह्णाति किंतु सात्मानमा वाहानया गृहानीति विपयः केन ज्ञानेन गृहात इति बौदं मी प्रशः। नीलशानेन तऽ खात्मानं बाह्यतया गृहामीति न निवेयते तम्म मात्मपानग्राहकवादित्याह- नात्मनेति । न चान्येन केनापि ज्ञानेनोक्तान पयो नियत तम्यापि ज्ञानतेन स्वात्ममावग्राहकत्वापातात, स्वात्मभिन्ना- ही तु वाटाग्राहकत्वमपि ममप्यतेयाह-नान्यति । किं चा अज्ञाता घट इ. स्याही वानवायी मतम्या ज्ञानम्य ज्ञानाकारता न संभवति परस्परं विगंधान । दमा नोमियादी ज्ञानविपरीतस्य स्थायित्वम्य ज्ञानाकारता न भवति मानाय अगिकोन म्यायिविरोधात । गमूहालम्बनज्ञाने चिवनय पिण व नानासारतापायाधिनाया जानकारना न भवति ज्ञानयकाकार. mar पयागमनीयर वाहावं विषयम्तम्गापि ज्ञानाकरतान रयान्नान गंवात । नग वाहात्वादिकममदा म्यागदा गा नंबाला न गमति मानाकारवाऽगमवादिनः। कतिपणान दिनि-विज्ञानरादीनि । नान्यदिन - मनप्य ग्ररणमा न मनपनि माग .::यलाद मान्यपावग्राहकवाला परवान्दो प्रमा नयानगी नालिदिन मामा नरपान, 77 का दाम दरम्यानुयापि नातिन 18 1- ·वाह्यार्थशून्यवादखण्डनम्] शास्त्रदीपिका। " नान्योऽनुभाव्यो बुद्ध्यास्ति तस्या नानुभवोऽपरः । ग्राह्यग्राहकवैधुर्यात्स्वयं सैव प्रकाशते ॥” इति । तमेवं वादिनं प्रत्युच्यते- नीलज्ञानस्यात्मावसायित्वं नीलस्य च विज्ञानाकारत्वं केन ज्ञानेन गृह्यते । न ता- वदात्मनैव- न हि नीलमिदमित्यत्र स्वात्मपर्यवसायि- त्वं नीलाकारस्य च ज्ञानात्मकत्वं प्रकाशते नीलमात्र- प्रकाशनात् । संवेद्यत्वग्राह्यलक्षणायोगसहोपलम्भ- नियमादिलिङ्गानिमित्तकेन त्वनुमानेनैव तदवगन्तव्य- म्, तदपि त्वनुमानमाऽऽत्मांशग्राहि चेत् ? न ज्ञानान्त- रस्य स्वात्मपर्यवसायितां ग्रहीतुमलम् । अथानुमानं न स्वात्मांशग्राहि ? ततो नीलादिविज्ञा- काशते । तथा च ग्राह्यग्राहकयोरन्ययोरभावाद सैव-बुद्धिरेव स्वात्मना स्वयं प्रकाशते घटाद्याकारणेति वायो नास्त्येवेत्यर्थः । विस्तरेण निराकर्तुमारमते- तमेवमित्यादिना । आत्मावसायित्वम् =स्वा. स्मग्राहकत्वम् । स्पष्टमन्यत् । नीलझाने नीलस्वरूपमा प्रकाशते न तु नीलस्ये ज्ञानाकारत्वं ज्ञानस्य च स्वात्मग्राहकत्वमपीत्यर्थः । यच्च मंवेद्यत्वादिहेतुभि- विपयस्य ज्ञानाकारत्वमुक्तं तत्पराचष्टे-संवेद्येति । "वेद्यत्वादपि नीलादेर्जा- नाकारत्वम्" इत्युक्तं तदाह-संवेद्यत्वेति । तथा “अर्थान्तरस्य व ग्रावलक्षणं नहि युज्यते" इत्यादिना ग्राह्यत्वस्याऽयोगः बाह्यस्य प्राद्यन्वं न मंभवती- त्यायुक्तं तदाह-ग्रावलक्षणायोग इति, सहोपलम्भनियमादपि विपयस्य ज्ञा. नाकारत्वमुक्तम्-“सहोपलम्भनियमोपि" इति तदाह-सहेति. मेवेद्यत्वादिलि- द्भनिमित्तकेनानुमानेनैव तत्-विषयस्य ज्ञानाकारत्वज्ञानम्यान्मावमायित्वं चा- वगन्तव्यं यथा-विपयो ज्ञानाभिन्नः संवेद्यत्वामहोपलम्भनियमाज्जानाभ- नस्य वाद्यस्य ग्राह्यत्वासंभवादिति । तत्र तदनुमानमपि यदि स्वात्मग्राहकमेव तदा तेन ज्ञानान्तररय स्वात्मग्राहकत्वं कथं गृहीतं स्यात् ? अनुमानम्यापि झा- नत्वेन स्वात्ममात्रग्राहकवादित्याह-तदपीति । नेति-न ग्रहीतुमलामन्यन्वयः। ननु नानुमानं स्वात्मग्राहकं किंतु ज्ञानान्तरस्य वान्मग्राहकलाग्राहकमेवेति सिद्धमनुमानेन नीलादिज्ञानस्य स्वात्मग्राहकत्वमिन्यादाइते-अनि । उत्तरमा- ·१९६ [प्रथमः पादः सु० अ०५ सपकाशा- नैः किमपरान्डम् ? येन तानीदङ्कारास्पदीभूतयाध. नीलादिप्रकाशकत्वेनाऽवभासमानान्यपि स्वात्मन्ये- वाऽवरुध्यन्ते । न हि तदेतदक्तुं शक्यम्- नाऽनात्मनः संवेदनं ग्राह्यलक्षणं सहोपलम्भनियमो वा सम्भव तीति । सर्वेषामेवैतस्मिन्नेव भवदीयेऽनुमाने व्यमि- चारात् । तत् खल्वात्मानमतिक्रम्य नीलादिवित्तेनी- लाद्यात्मभूतस्वात्मांशावसायितां गृह्णातीत्यभ्युपगन्त- व्यम् । तस्यापि स्वात्मपर्यवसायित्वे नीलबुद्धस्तदशेन स्वात्मांशग्राहिता न सिध्येत् । आह च- ह-तत इति, नीलादिज्ञानमपि ज्ञानमेवानुमानमपि ज्ञानमेवेति तत्रानुमानं नस्वा- स्मग्राहकं नीलादिज्ञानं तु स्वात्ममात्रग्राहकमिति वैषम्यं नोपपद्यते इत्युपालम्भः । तानि-नीलादिज्ञानानि । नीलमिदमिति-इदङ्कारास्पदता । स्वात्मन्येव-नी- लादिज्ञानं स्वात्ममावग्राहकमित्येवं यत् स्वात्मग्राहकत्वेऽवरुध्यन्ते तन्न यु- क्तमिति भावः । नहीति-यदा ठुक्तानुमानस्य स्वात्मांशग्राहितां विनापि नी- दिज्ञानककस्वात्मांशग्राहकताग्राहकत्वमुच्यते तदा ' अनात्मनः बाह्यस्य सं- वेदनम् =ज्ञानं तस्य च वाह्यस्य ग्राह्यलक्षणम्-ग्राह्यत्वं न सम्भवति तथा सहा- पलम्भनियमो न सम्भवति' इति वक्तुं न शक्यते, अनात्मनः संवेदना- भावस्य सहोपलम्भनियमाभावस्य ग्राह्यत्वाभावस्य चैतस्मिन्नेवानुमाने व्यभि- चारादित्याह- सर्वेपामिति । अयं भावः-उक्तानुमाने हि नीलादिज्ञानकर्तृ- कस्त्रात्मग्राहकत्वस्यानात्मन एव ग्राहकत्वमस्ति, इत्यनात्मनोपि संवेद्यत्वं सि- द्रम्, अस्ति च तत्र सहोपलम्भनियमोपि तथाऽनात्मनो नीलादिज्ञानकर्तृक- स्त्रात्मग्राहकत्वस्य ग्राह्यत्वमपीति त्वदुक्तानां नियमानामुक्तानुमाने एव व्यभि- चारः प्राप्तः । उक्तानुमानस्यानात्मग्राहकत्वमेवाह-तत् खल्विति । तत्-अनु- मानज्ञानम्, आत्मानम् स्वरूपं स्वात्मांशग्राहितामतिक्रम्य परित्यज्याऽनात्मा- नं नीलादिज्ञाननिष्टस्त्रात्मग्राहकलं गृह्णाति । विपक्षे वाधकमाह- तस्यापीति, ययुक्तानुमानमपि स्वात्मग्राहकमेव भवेत्तदा तस्य नीलादिज्ञाननिष्ठस्वात्मग्राह- कनाग्राहकवाभावात् तद्रशेनतेनानुमानेन नीलादिज्ञानानां स्वात्मांशग्राहि- ता-स्वात्मग्राहकना न सिध्येत् ।

·वाह्यार्थशून्यवादखण्डनम्] शास्त्रदीपिका। १९७ " चैत्रादिप्रत्ययानां च निरालम्बनता यदि । धर्मभूता न गृह्येत साधनोत्थितया धिया ॥ ततो विषयनानात्वात् प्रतियोग्यनिराकृता । रूपात् सालम्बनप्राप्तिः सती केन निवार्यते ॥" इति । किं चाऽज्ञानमित्यस्य ज्ञानस्य ज्ञानाभावो ग्राह्यो न च ज्ञानाभावस्य ज्ञानात्मता सम्भवति अत्यन्तवि. परीतत्वात् । तथा- तदेवेदमिति ज्ञाने पूर्वापरकाला- अत्र श्रीकुमारिलभट्टपादं प्रमाणयति-चैत्रादीति-यदि साधनोत्थित- या धिया उक्तानुमानज्ञानेन चैत्रोयमित्यादिज्ञानानां धर्मभूता निरालम्बन- ता-स्वात्मग्राहकता न गृह्यते स्वात्ममावग्राहकत्वात्, ततः तदा विपयना- नात्वाद्रूपात् प्रतियोग्यनिराकृता सालम्बनप्राप्तिः सालम्बनतामाप्तिः सती केन निवार्यते ? न केनापि निवारयितुं शक्यते, नीलादिज्ञानानां तु स्वात्मैव विषयोऽनुमानस्य च नीलादिज्ञाननिष्ठा स्वात्मग्राहकता विपय इति विपय- नानात्वरूपाखेतोः प्रतियोगिना-सालम्बनत्वविरोधिना निरालम्बनत्वेनाऽनि- राकृता सती-स्वरसमाप्ता प्रत्ययानां सालम्बनता वाह्यविषयकता केन वार्ये- त ? । किं वा यदि ज्ञानं स्वात्मग्राहकं सन्निरालम्बनमेव स्यात्तढा सदैकम- पमेव भवेत् न तु घटपटादिरूपेण विपयाणां नानात्वं भासेत भामने च वि. पयाणां नानात्वमिति विषयनानात्वरूपाद्धेतोः । उक्ता चानयोः पद्ययोः पा- र्थसारधिनैव व्याख्या-"किं च भवदीयमाधनोत्थितानुमानबुद्धिरियं, मा- प्यात्मांशपर्यवमायिन्येवेति तया प्रत्ययान्नराणां धर्मतया निरालम्बन न गृहीतमिति प्रतियोगिभृतेन निरालम्बनत्वेनाऽनिराकृता मनी स्वरममाप्ता मा- लम्बनता न केन चिद् वारिता स्यादित्याह-चैत्रेनि द्वयेन" नि । यद्युक्तानु- मानेन निरालम्बनता गृहीता स्यात्तदा तया ज्ञानस्य मालम्बनता निगह- ता-निषिद्धा स्यादपि नैवमस्तीति मिद्धं ज्ञानानां मालम्बनवम. अगृहीता- याश्च निरालम्बननायाः मालम्बननानिराकर्तृत्वामम्भवादिनि भावः । स्त्रोक्तमऽज्ञानेत्यादिद्वितीयपद्यं च्याचष्टे- कि चेनि. अज्ञानमम्नीनि ज्ञानस्याऽज्ञानमेव विपयो न च ज्ञानाभावम्पयाडानम्ब हानाग्ता म- म्भवति विरोधादिन्यर्थः । स्थिरपदं च्याच -नधेनि । नदेवेदमिति दानेन हि

·No text on this page.

·मद्यार्थशून्यवादखण्ड म्] शास्त्रदीपिका। १९९ तथा बाह्यं नास्तीति निषेधयताऽवश्यं वायं वुद्धा- वाऽऽरोपयितव्यम्, ज्ञानातिरिक्तं च वाह्यम् । न च ज्ञा- नाकारता तस्य सम्भवति, तस्मादेवमादिसिद्ध्यर्थमव- श्यं विज्ञानानामऽनात्मग्राहित्वं वलादभ्युपगन्तव्यम्, भवदीयानुमानार्थ च । तदेवं संविहलसिद्धस्य वा- यस्य सम्भवे वेद्यत्वादिभि पन्हवः सम्भवति, वा- ह्यस्यैव हि तदा संवेद्यत्वं दर्शनबलाद्भ्युपगम्यते । प्रत्युतात्मन एव संवेद्यत्वं न सम्भवति-नीलादिवि- वाद्यनिपदं व्याचष्टे- तथेति, प्राप्तस्य हि प्रतिपेधो भवतीति न्यायन पाह्यं नास्तीति वाद्यं निषेधयता त्वया बाह्यनिषेधाय वाद्यमवश्यं बुडावारोप- यितव्यम्-ज्ञानेन ज्ञातव्यम् । बाह्यं च ज्ञानातिरिक्तमेवेति वक्तव्यमन्यथा त- स्पतिवायोगान् । ज्ञानातिरिक्तस्य च ज्ञानाकारत्वं न सम्भवतीति वाघम- तिषेध एव तव मते नोपपद्यते । ज्ञानाभिन्नस्य च वाद्यस्य प्रतिषेधे ज्ञानप्र- निषेध एव कृतः स्यात् । वाह्यप्रतिपेयाय तत्स्वरूपस्वीकारोप मिडमेव वा- यमित्युभयतः पाशारज्जुरित्यर्थः । तस्य-ज्ञानातिरिक्तस्य वाह्यस्य । उप- संहरनि-तस्मादिति । एवमादिसिद्ध्यर्थम् स्थायित्वचित्रत्वादीनां ज्ञानविप- यनामिद्ध्यर्थमवश्यं ज्ञानस्याऽनात्मग्राहित्वम् स्वभिन्नवाबनीलादिपदार्थग्राह- कत्वमभ्युपगन्तव्यम् । भवदीयेति-यदि ज्ञानस्य स्वभिन्नग्राहकवं न स्या- तदा भवदीयानुमानस्यापि स्वात्मग्राहकत्वेन नीलादिज्ञानकर्नुकस्वात्मग्रा- हकनाग्राहकत्वं न स्यादेवेति भवदीयानुमानार्थमपि ज्ञानस्य स्वभिन्नवारा- ग्राहकत्वमवश्यमभ्युपगन्तव्यं येन भवदीयानुमानस्यापि नीलादिज्ञानकर्तुक- स्वात्मग्राहकनाग्राहकत्वं स्यादित्यर्थः । तदेवमिति-उक्तरीत्या वा मिद्धे वेद्यत्वादिभितुभिस्तस्यापन्हवः =ज्ञानाकारता न मम्भवनीति भावः । त- दा-बारामत्तायां स्वीकृतायां वाद्यस्यैव वेद्यत्वं मंभवनीत्याह-यावस्यैवेति । प्रत्युन ज्ञानस्यैव वेद्यत्वं न मम्भवतीत्येवं विपक्षे वाधकमाह-प्रत्युतनि, आ- स्मनः ज्ञानस्यैव वेन्यत्वं न मम्भवनि नस्यानुमेयत्वात् । वेद्यत्वमिन्द्रियमं- निकृष्टम्य भवनि न च ज्ञानमिन्दियमंनिकृष्टं नस्यात्मममवेतन्वाद । अत्र हेतु- मार- नीलादीनि, नीलादिज्ञानं हि 'इदं नीलमिदं पीनम् इत्यादिपेण ·२०० समकाशा- [प्रथमः पादः म० अ०५ त्तीनाम् इदं नीलमिदं पीदम्, इत्यऽनात्मावभासित्वा- तू आत्मावभासित्वाऽभावात् । अहंप्रत्ययस्तहि ज्ञानावलम्बनो भवतु ? । सापि कञऽवलम्बनो न ज्ञानावलम्यन इत्यात्मवादे वक्ष्या- मः । तथा ग्राह्यलक्षणमपि याह्यस्यैव किं चिदेष्टव्य- म् । अन्यथा नीलादिवित्तीनां स्वांशपर्यवसायित्व- साधनार्थस्य त्वदीयानुमानस्य नीलादिवित्तिगतं स्वां- ज्ञानभिन्नं वाह्य मेव प्रकाशयति न स्वात्मानमित्यर्थः । ननु वाद्यवत् स्त्राव- भासकत्वमपि ज्ञानस्य किं न स्यादित्याशङ्याह-आत्मावभासित्वाभावादिति । ननु यदुक्तं ज्ञानं वाह्यमेव प्रकाशयति न स्वात्मानमिति तन्न युक्तं नी- लादिज्ञानानां वाह्यप्रकाशकत्वस्वीकारेप्यप्रसयः अहंविषयकमऽयमहमित्या- दिज्ञानं तु स्वात्मानमेव प्रकाशयति आत्मनो ज्ञानरूपत्वादिसाशङ्कते-अ. हमिति । उत्तरमाह-सोपीति । सः अहंप्रत्ययोपि कर्बवलम्बनः कर्तारं कर्तृभूनमात्मानं प्रकाशयति न तु ज्ञानमित्यात्मवादे वक्ष्यामः, आत्मा च ज्ञा- नभिन्न एव न तु ज्ञानमेवात्मा । अहं जानाम्यहं गच्छामीत्यादौ सर्वत्राहंप- देन कर्तुरवपरामर्शादहंप्रत्ययो ज्ञानभिन्नमेव कर्तारं परामृशति । उक्तं च- "अहमर्थो न चेदात्मा प्रत्यक्त्वं नात्मनो भवेत् । अहं बुद्ध्या परागात् प्रत्यगर्थो हि भिद्यते ॥" अतोहमर्थो ज्ञातैव प्रत्यगात्मेति निश्चितम् ॥" इत्यादि । वेद्यत्ववद् ग्राह्यत्वमपि वाह्यस्यैव सम्भवतीत्याह-तथेति । किं चिदेष्ट- व्यम् -ग्राह्यत्वं यत्स्वरूपं सिद्ध्येत तद् वाह्यस्यैव स्वीकार्यम् । किंवरूपं च ग्राह्यत्वमित्यत्र नोच्यते । विपक्षे वाधकमाह-अन्यथेति, यदि ग्राह्यत्वं ज्ञा- नभिन्नस्य वाह्यस्य न स्यात्तदा नीलादिज्ञानस्य स्वात्मांशग्राहितासिद्धयर्थं प्रयुक्तस्य सहोपलम्भादिहेतुकस्य त्वदीयानुमानस्य स्वात्मांशमात्रग्राहकत्वा नीलादिज्ञाननिष्टस्वात्मांशग्राहिताग्राहकत्वं न स्यात्, तब मते नीलादिज्ञान- निष्ठस्वात्मांगग्राहितायां ज्ञानभिन्नत्वेन ग्राह्यत्वाभावात् अनुमाने तद्विपयक- ग्राहकत्वस्याप्यमम्भवाद ग्राहकत्वस्य ग्राह्यत्वनिरूपितत्वात् । नीलादिज्ञान- निष्टस्वात्मांशग्राहिताया ग्राह्यले तु स्वीकृते प्राप्त ज्ञानभिन्नस्यापि वाह्यस्य ·स्वकीयो शानानुमेयत्ववादः] शास्त्रदीपिका। शविषयत्वं ग्राह्यं न स्यात्, स्थायित्वादयश्च तहहीनाम् । तल्लक्षणं चेतरामुक्तदोषात् ज्ञानजन्यफलभागि- स्वमेवाश्रयितव्यम् । ज्ञानक्रिया हि सकर्मिका कर्मभू- तेऽर्थे फलं जनयति पाकादिवत्, तच्च फलमैन्द्रियकज्ञा- नजन्यमापरोक्ष्यम्, लिङ्गादिज्ञानजन्यं तु पारोक्ष्यमि- त्युच्यते। अस्ति हि विषयाविषयविभागः, विषयेष्वपि परोक्षापरोक्षविभागः सार्वजनीनः । न च फलमन्तरे- ग्राह्यत्वं. नीलादिज्ञाननिष्ठस्वात्मांशग्राहिताया अपि ज्ञानभिन्नत्वादित्याक्षेपः । एवं तदेवेदमित्यादिस्थायित्वादिविषयकज्ञानानां स्थायित्वादिकं ग्राह्यं न स्यात् स्थायित्वादेरपि ज्ञानभिन्नत्वेन त्वन्मते ग्राह्यत्वाभावादित्याह-स्थायि- वादयश्चेति । तद्बुद्धीनाम्-तदेवेदमित्याकारकस्थायित्वविषयकज्ञानानाम् । ग्राह्या न स्युरिति शेषः । भवति च स्थायित्वादीनां ग्राह्यत्वं तस्माद् वाह्यस्यैव ग्राह्यत्वं स्वीकार्यम् । विपयत्वमेव ग्राह्यत्वं तस्य लक्षणमाह-तल्लक्षणमिति । इतरेपाम्-"सह- शत्वे सति हेतुत्वं विषयत्वम्, यत्संपयुक्तेन्द्रिजं ज्ञानं ययाप्तलिङ्गजं वा स वि- पयः' इत्यादीनां लक्षणानामुक्तदोषात्-उक्तदोपग्रस्तत्वात् किं वेत्यादिपु लक्षणेषु दोपाणामुक्तत्वात, ज्ञानजन्यफलभागित्वमेव तल्लक्षणम् =विपय- त्वस्य लक्षणम्, ज्ञानजन्यफलभागित्वमेव विपयत्वं ग्राह्यत्वं चेत्यर्थः । ज्ञानजन्य फलभागित्वमेवोपपादयति-ज्ञानक्रियेति, यथा पाकेन तत्कर्मभूतेषु तण्डुलेषु वि- क्लितिरुत्पद्यते तथा ज्ञानेनापि तत्कर्मभूतेऽर्थे किमपि फलमुत्पद्यत एव । तत्फल- माह-तचेति, ऐन्द्रियकज्ञानेनाऽऽपरोक्ष्यमेव फलमुत्पद्यते लिङ्गादिज्ञानजन्य- ज्ञानेन तु पारोक्ष्यमेव फलं भवति। पारोक्ष्यापरोक्ष्ये च प्रकाशविशेपौ । अस्तीति- ज्ञातो घट इत्यत्र घटस्यैव विषयत्वं न पटादेरपीति विपयाविषयविभागः । अन्यथा पदार्थमात्रस्यैकज्ञानविषयत्वं स्यात् । विषयेष्वपि घटेन्द्रियमंयो- गे जाते घटोऽपरोक्षो भवति । धूमेदर्शनेन वन्हिज्ञाने जाते तु वन्हिः परो- क्ष एव भवतीत्याह-विपयेप्वपीति । सार्वजनीनः सकललोकमसिद्धः । विपक्षे वाधकमाह- न चेति । तत् =पारोक्ष्यापारोक्ष्यलक्षणं फलमाश्री- यते । पारोक्ष्यापारोक्ष्यसम्पादकस्य ज्ञानस्य तु प्रत्यक्षं न भवतीनि त- ૨૬ ·सप्रकाशा- [प्रथमः पादःसू. म.५ णायं विभागः सम्भवतीति तंदाश्रीयते । तदेव च फं- लं कार्यभूतं कारणभूतं विज्ञानमुपकल्पयतीति सि- ध्यत्यऽप्रत्यनमपि ज्ञानम् । अथ वा ज्ञानक्रियादारको यः कर्तृभूतस्यात्मनः कर्म- भूतस्य चार्थस्य परस्परं सम्बन्धो व्याप्तृव्याप्यत्वलक्ष. णः स मानसप्रत्यनावगतो विज्ञानं कल्पयति, न ह्या- गन्तुककारणमन्तरेणात्मनोऽर्थ प्रति व्याप्तृत्वमुत्पत्सु- मर्हति । तच्च कारणं लोके ज्ञानशब्देनाभिधीयते । येपि स्वप्रकाशां संविदमातिष्ठन्ते तैरप्ययं सम्ब- न्धो मानसप्रत्यक्षगम्योऽवश्यमभ्युपगमनीयः । अन्य- देव-पारोक्ष्यापरोक्ष्यरूपं ज्ञानकार्यभृतं फलं स्वकारणभूतं विज्ञानं कल्प- यतीति ज्ञानमऽप्रत्यक्षमित्यपि सिद्ध्यतीत्याह-तदेवेति । यथा हि धूमेन त- कारणीभूतस्य वन्हेरनुमानं भवति न प्रत्यक्षं किं वा यथेन्द्रियादीनामनुमान भवति न प्रत्यक्ष तथा ज्ञानस्यापि ज्ञानजन्यपारोक्ष्याऽऽपरोक्ष्याभ्यामनुमान- मेव भवतीति न ज्ञानं प्रत्यक्षमित्यर्थः । ज्ञानानुमापकान्तरमाह-अथ वेति, ज्ञानक्रियाद्वारको यो ज्ञानक्रियायाँ कर्तृभूतस्यात्मनः कर्मभूतस्य च विषयस्य व्याप्तृव्याप्यत्वरूपः परस्परं संव- न्धः स मानसप्रत्यक्षावगतः सन् स्वकारणं ज्ञानं कल्पयति-अनुमापयति । स संवधो ज्ञानं विना न संभवति । आत्मा हि ज्ञानद्वारा विपयं व्यामोतीत्या- ऽऽत्मनो व्याप्तृत्वं विपयस्य च व्याप्यत्वं ज्ञेयम् । कल्पयतीत्यर्थापत्तिर्वा ज्ञेया । अत्र हेतुमाह-नहीति, आगन्तुकं ह्यर्थ प्रत्यात्मनो व्याप्तृत्वमिति तस्य का- रणेनाप्यागन्तुकैनवाऽवश्यं भवितव्यं तच्च कारणं ज्ञानमेवेत्याह-तच्चेति । ज्ञातो घटो जानामि देवदत्तमित्यादौ धात्वर्थस्य ज्ञानस्यैव कारणत्वौचित्यात् । ननु यदि ज्ञानमनुमेयं स्यात्तदा युज्यतैपां कल्पना न चैवमस्ति ज्ञानस्य स्वयं प्रकाशत्वादित्याशङ्ख्याह-येऽपीति । येपि वेदान्तिनः मामाकराश्च सं- विदम्=ज्ञानं स्वप्रकाशमातिष्ठन्ते-ज्ञानं स्वप्रकाशमिति प्रतिज्ञां कुर्वन्ति ते. रप्ययं संवन्धो व्याप्तृव्याप्यत्वरूपोवश्यमगीकर्तव्यः स च वाह्यप्रत्यक्षागम्य- त्वान्मानसमत्यक्षगम्य इत्युक्तम् । घटादिप्रकाशस्य कारणाभावे नित्यत्वे ·स्वकीयो ज्ञानानुमेयत्यवादः] शास्त्रदीपि . था 'ज्ञातो मया घटः" इति ज्ञा यसम्बन्धो वा न व्यवहर्तुं शक शितं तन्मात्रमेव व्यवहर्तु शत्र इह च संविन्मात्रं स्वयं प्रका शात्, ज्ञानसम्बन्धस्तु केन प्रका संविदा प्रकाशते इति चेत् ?, सम्बन्धस्या निष्पन्नत्वात् ।। विदो विषयेण सम्बन्धो नान्य दि विषये च प्रकाशिते निष - - ल . ......... मा स्यात् । विपक्षे वाधकमाइ-अन्यथेति, यन व्यवहर्तु-शब्देन वक्तुं शक्यते नान्यत् = ज्ञाज्ञेयसंवन्धस्य वा 'ज्ञातो मया घटा' वन्धो ज्ञातो मया घट इसेवं व्यवहर्तुं न श संवन्धश्च व्याप्तृव्याप्यत्वलक्षण एव ज्ञेयः भवति च व्यवहार उक्त संवन्यस्य तस्मात् व्याप्नोतीति मतेनोक्तम्-ज्ञानज्ञेयेति । आत्मै तेनोक्तम्-ज्ञातृज्ञेयेति । उक्तसंबन्धस्य मानसप्रत्यक्षगम्यत्वमुप इह-ज्ञातो घट इत्यादौ वन्मतेन ज्ञानं स्व तशात् =ज्ञानवशात् प्रकाशते, ज्ञेयेन सह प्रकाशते ? इत्याशङ्कते-इह चेति । किं वा त्वमते । ननु स संवन्धोपि तयैव स्वसंवनि सोपीति । परिहति-नेति । हेतुमाह- तीति ज्ञानोत्पत्तिपर्व न संभवति तदा ज्ञान । . जागर पपिदिन ? । ...1 ·२०४ सप्रकाशा- [प्रथमः पादः सु० अ०५ तया संविदा शक्यते विषयीकर्तुम, विरम्य व्यापा- रासंभवात् । न हि प्रथममर्थ प्रकाश्य पुनः सम्बन्धं प्रकाशयितुमर्हति चणिकत्वात् । अथ सम्यन्धोपि स्वयं प्रकाशत इति मन्येथाः ?, नात्र प्रमाणमस्ति । तस्मान्मानसप्रत्यक्षगम्योऽर्थेन सहात्मनः सम्बन्धो ज्ञानं कल्पयतीति रमणीयम् । अस्ति हि कोपि सम्बन्धोऽर्थन सहात्मनो मानस- प्रत्यक्षगम्यः सर्वजनीनः स ज्ञानस्य कल्पकः । . संवन्ध उत्पद्यते इति मन्तव्यं तथा च तेन ज्ञानेन विषयप्रकाशे कृते संवन्धस्य प्रकाशो न कर्तुं शक्यत इत्यर्थः । अत्र हेतुमाह-विरम्येति, "शब्दबुद्धिक- मणां विरम्य व्यापाराभावात्" इति न्यायेन विषयप्रकाशेनैव ज्ञानस्य विरामे जाते न तेन विरतेन ज्ञानेन संवन्धप्रकाशः संभवति । एतदेवोपपादयति- न हीति । ज्ञानस्य विरम्य व्यापारो न भवतीत्यवापि हेतुमाह-क्षणिकत्वादिति, प्रथमक्षणे ज्ञानमुत्पन्नं द्वितीयक्षणे तिष्ठति तृतीयक्षणे तु विनश्यत्येवेति क्षणि- केन ज्ञानेनैकस्यैव स्वस्थितिकाले वर्तमानस्य प्रकाशनं संभवति किं वा स्व- स्थितिकाले वर्तमानानां तु वहूनामपि प्रकाशनं संभवति न तु स्वस्थित्यन- न्तरक्षणे निष्पन्नस्योक्तसंवन्धस्यापि । प्रकाशनं हि क्रिया सा चैकस्मिन् क्षण एकैव संभवति नाऽनेका इत्यपि ज्ञेयम् ।जातायामित्यत्र ज्ञातायामिति पाठान्तरम्। ननु संवन्धोपि स्वयं प्रकाश एवेति शङ्कते-अथेति । परिहरति-नात्रेति, संवन्धः स्वयं प्रकाशते इत्यत्र प्रमाणं नास्ति । उपसंहरति-तस्मादिति, य- स्मान्न स संबन्धस्तत्संवन्धिना ज्ञानेन प्रकाशयितुं शक्यते न च स्वयं प्रकाशो न चाप्यन्यविषयकेन ज्ञानान्तरेण प्रकाशयितुं शक्यते तस्यान्यविषयकवादेव न च संवन्धेनेन्द्रियसंवन्धः संभवति येन प्रत्यक्षं स्यात् न चापि संवन्धसंवद्ध- लिङ्गमुपलभ्यते येनानुमानं स्यात्तस्मादयं ज्ञातृज्ञेयसंवन्धो व्याप्तव्याप्यत्वरूपो मानसप्रत्यक्षगम्य एव । स च सम्बन्धो ज्ञानं विना न सम्भवति ज्ञानक्रि- याद्वारैवात्मनो विपयव्याप्तृत्वादित्यन्यथानुपपत्त्या स्वकारणं ज्ञानं कल्पयतीति न ज्ञानं प्रत्यक्षमित्यर्थः । अस्यैव पक्षस्य निर्दोपत्वादाह-रमणीयमिति। एतदेव विशदयति-अस्तीति । कोपि =व्याप्तृव्याप्यत्वरूपः ।

·स्वकीयो शानानुमेयत्ववादः] शास्त्रदीपिका। अर्थगतो वा ज्ञानजन्योतिशयः कल्पयति ज्ञानम्, अवश्यमङ्गीकरणीयश्चायमतिशयस्त्रितयप्रतिभासवा- दिभिरपि । त्रितयं प्रतिभासत इति वदता ज्ञानज्ञे- यज्ञातृपु विष्वप्यनुगतं प्रकाशनपदवाच्यमवश्यमङ्गीक- तव्यम् । तत्र ज्ञानत्वं तावन्नाऽनुगतम्-तद्धि ज्ञाने एव न ज्ञातृज्ञेययोः । ज्ञेयत्वमपि ज्ञेय एव न ज्ञातृज्ञानयोः। ज्ञातृत्वं ज्ञातर्येव न ज्ञानज्ञेययोः। व्यवहारविषयत्वं प्रकाशमानत्वमिति चेत् १, न, संविदि व्यवहाराभावाद् विनष्टत्वात् । शब्दप्रयो- . प्रकारान्तरेणोपपादयति-अर्थोत, ज्ञानजन्योतिशयोऽत्र प्रकाशनभास- नादिपर्यायो ग्राह्यः स च ज्ञानजन्यत्वादेव स्वकारणं ज्ञानं फल्पयति । तदुक्तं न्यायरत्नाकरोपि-"ज्ञानजन्योर्थगतः कश्चिदतिशयः प्रकाशनभासनादिपर्याय- पदवाच्यः स च पाकजन्यौदनादिगतातिशयवदऽनवगतेपि ज्ञाने शक्यतेऽव- गन्तुमऽतो ज्ञानस्य कल्पकः" इति । अवश्यमिति- यद्ययमतिशयो न स्वीक्रियेत तदा ज्ञातस्य घटस्याज्ञातस्य च पटस्य कोपि विशेषो न स्यादऽस्ति च वि- शेप इति त्रितयप्रतिभासवादिभिरप्यङ्गीकरणीयः स एव हि ज्ञानजन्योऽति- शयो ज्ञानं कल्पयतीत्यर्थः । ननु ज्ञातो घट इत्यादौ ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञाता चेति त्रितयं प्रतिभासते न च त्वदुक्तोऽतिशय इति कथं सोऽतिशयः स्वीक्रिये- तेत्याशङ्ख्याह-त्रितयमिति, वितयप्रतिभासवादिना प्रभाकरादिनापि ज्ञा- नज्ञेयज्ञादृष्वनुगतः प्रकाशनपदवाच्यो धर्मो ऽवश्यमङ्गीकर्तव्यः । स च धर्मो न ज्ञानत्वं न च ज्ञेयत्वं न वा ज्ञातृत्वं सम्भवत्येपामेकमात्रवृत्तिवादित्याह- तत्रेति । तस्मात् त्रितयानुगतः कोपि धर्मः स्वीकार्यः । ननु व्यवहारविपयत्वमेव स धर्मो भवतु तदेव च प्रकाशमानत्वमित्याशङ्क- ते- व्यवहारेति । परिहरति-नेति, व्यवहारविषयत्वं हि प्रकाशे जाने एव त- दनन्तरं विद्यमाने भवति ज्ञानं च प्रकाशानन्तरं नष्टमेवेति कथं तस्य व्यवहा- रविपयतं स्यादिति न स धर्मो व्यवहारविषयत्वं तस्य क्षेयमात्रानुगतत्वेन वितयानुगतत्वाभावादित्याह-संविदीति । ननु शब्दप्रयोगोपि व्यवहार एवं तद्विपयत्वं तु नष्टघटस्येव विनष्टस्यापि ज्ञानस्य सम्भवत्येवेनि शङ्कने-शब्द- - ·२०६ सप्रकाशा- [प्रथमः पादः सू० अ०५ गो व्यवहार इति चेत् ?, न, उक्तदोषत्वात् । तवश्यं प्रकाशनभासनादिपर्यायो धर्मविशेषत्रिष्वप्यनुवृत्तो गोत्वमिव गोव्यक्तिष्वऽस्ति । स च धर्मो ज्ञातरि जेये च ज्ञानवशाज्जायते, ज्ञानस्य तु स्वाभाविकोऽग्नेरि- वौष्ण्यमिति स्वप्रकाशं ज्ञानम् । इतरौ परप्रकाश्यां- वित्याश्रयणीयम् । तन्निमित्तं च विषयस्य विषयत्वम्, व्यवहारादीनां हि विषयलक्षणत्वं प्रागेव दूषितम् । भयोगेति । परिहरति-नेति । उक्तदोपात्वाव= "किं च न शब्दप्रयोगवशेन जा- नस्य विषयनिरूपणं शक्यं विपरीतत्वात्" इत्यादिना(१८९)दोपाणामुक्तता- त् । एकस्य शब्दप्रयोगव्यवहारस्य शेयज्ञानज्ञावृवितयानुगतत्वासम्भवाञ्च, धर्मश्च त्रितयानुगतोऽपेक्ष्यत इति दोपः । उपसंहरबाह-तदवश्यमिति, प्रका- शनपदवाच्यो वा भासनपदवाच्यो वा कोपि धर्मविशेपत्रिपु-ज्ञातृज्ञानज्ञेयेष्व- ऽनुटत्तोऽस्त्येव यथा गोव्यक्तिपु गोत्वमनुत्तमस्तीत्यर्थः । स च प्रकाशनादि- पदवाच्यो धर्मविशेपो ज्ञातरि आत्मनि क्षेये च घटादी ज्ञानवशाजायते शा. ने जाते एव तयोः प्रकाशनियमात् ज्ञानस्य तु स धर्मः स्वाभाविक एवेति. ज्ञानं स्वप्रकाशमिति वक्तव्यम् । इतरी-ज्ञातृज्ञेयौ तु परप्रकाश्यौ-ज्ञानप्रका• श्यावित्यभ्युपगन्तव्यम्-इत्याह- स चेति । तन्निमित्तमिति-विषयस्य विष.. यत्वं तनिमित्तमेव-उक्तधर्मनिमित्तकमेव । अर्थात् प्रकाशमानवं भासमा- नवं वा विषयत्वमित्येव युक्तं व्यवहारादीनां तु विपयलक्षणवं नैव सम्भर- तीति पूर्वमेव दोपा उक्ता इत्यर्थः । उक्तं च प्राभाकरः-"सर्वाश्च प्रतीतयः स्वयं प्रत्यक्षाः प्रकाशन्ते नामा च युक्तमेव स्वामान प्रत्यक्षत्वं मानत्वं च, मेयमातृप्रमाणानां त्वेप प्रतीति- विशेषः-मेये मारि च व्यतिरिक्ता प्रतीनिः माक्षात्कारवती मिती वव्य. तिरिक्ता, उदमदं म्ममि गृहामीति त्रिनयमेवाऽवभामते, मेयमानुभयरूपा में- विदेका न नम्याः मंविदन्नरं चकास्ति न च सा नाऽवभाति, तदनयभागे गर्वानवभामपमहान् प्रकागस्नु प्रकाशात्मकन्वान्नान्यमपेक्षते । " " बऽरकाममानम्य मनव नाभ्युपेयने " " किं च स्वत एव यदुपपयनं न दव पगपेक्षा युक्ता मेयाना मानुश्च स्वतः प्रकाशो नोपपद्यत इति युना प्रकाशन ·..] धामपि । तिनां गु- म्यवहार्गनियन्धनाविषयतादीकर- जोरजवर्ग: शर्णिया विषयः स्यात. न चैमि- पनि । नदवमाविद्यादमिहऽधगननिये नय ज्ञानानुमानं पोंगन या मानमप्रत्यक्षगम्यन सम्ब- नगः पगला मिनी च का चिदनुपपत्तिनास्तीति म्वयं प्रकाशैव मितिः " न । अत्र नम्या डॉन विपयन्नं पष्टयर्थः । विनयमिन्यारभ्यात्र ग्रन्यकृता प्रभाकरमनं प्रतिपादिनं नटनन प्रतिपादनेन प्रभाकरमपि ज्ञानजन्यनिशयो विषये उत्पयन एवेन्यत्रीकारितस्तेन चातिशयेन ज्ञानानुमानं मम्भवत्येवेत्य- भिप्रायः, एतदभिमायणवाग्रे वदनि-तदेवमविवादामिद्धे इत्यादिना, ज्ञानस्या- नुमंयन्ये च मासे स्वमकागवं तु स्वयमेवोक्तवक्ष्यमाणरीतिभ्यां च पराहनमे- बेत्येवमत्र ग्रन्थमगतिरनुसन्धेया प्रकारान्तरस्याऽसम्भवान् । व्यवहारमात्रं विपयत्वमिति भाभाकरमते दोपान्तरमाह-एकदेशिना- मिति, व्यवहारनिबन्धनविषयताद्रीकरणे-विपयनायां व्यवहार एव निमित्तं तथा च व्यवहारभाकं विपयत्वमिति प्राप्तमित्येवं स्वीकारे रजतज्ञानस्य शु- त्तिरपि विपयः स्यात्, यतो रजतमिदमिति ज्ञाने जाते पुरोवर्तिनो रजतत्वेन • शातस्य द्रव्यस्य ग्रहणे कृते सूक्तिरेव लभ्यते तत्रोपादानव्यवहारविषयतं तु शृक्तरेवास्तीति रजनज्ञानस्य शुक्तिरेव विपयः स्यात् । अथ च न चैवमि- च्छन्ति रजतज्ञानस्य शुक्तिकां च विपयं न मन्यन्ते । तस्माद् व्यवहारभाक्त्वं न विषयत्वलक्षणं युक्तमिति भावः । उपसंहरन् स्वमतमाह- तदेवमिति, ज्ञा- नेन विपये कोप्यतिशय उत्पद्यत एवेत्यविवादं स चावरणभङ्गादिरूपो वा स्यात् प्रकाशमानत्वं वा स्यादित्यन्यदेतत् । तेनैवातिशयेन ज्ञानस्यानुमान सम्भवति कि वा पूर्वोक्तन मानसप्रत्यक्ष्यगम्येन सम्बन्धेन धर्मविशेषेण ज्ञान- स्वानुमानं सम्भवतीति न ज्ञानं प्रत्यक्षगम्यं ज्ञानेन सहेन्द्रियसंयोगाभावादित्यर्थः । ननु धर्मो हि धर्मिणि सत्येव सम्भवति न चासतोपि धर्मिणो धर्मः सं- भवतीति भूतभविष्यतोपिययोरेव धर्मिभूतयोरभावे कथं तद्धर्मः प्रकाश- नादिकं स्यात् ? तथा च भूतभविप्यर्मिकप्रकाशनधर्मस्याभावाद् भूत- भविष्यद्विपयकज्ञानानुमानं तु न सम्भवति भवति च भूतभविष्यद्विपयक-

·सरकाशा-
प्रथमः पारसम.
बेन सम्भवति । अतिक्रान्तदिवसगतवरलादिमं.
म्यावनाऽसताभूतभविष्यतोरविमानस्वपि धर्मिणः
प्रकाशनार्मो जागत इति प्रमाणपलादभ्युपगम्पने ।
मनोन प्रत्यनत्वं संविदोऽभ्युपगन्तव्यम् ।
म न प्रतीनिलादपि प्रत्यक्षत्वम्-अविभाम.
मनी संविदा प्रतिभास एन नास्ति नतरामापगंधा
म । एन महोपलम्भस्वाऽभावात् तनियमी य
गाः ग रापास इति प्रत्युतमेतत्-"राहोपलम्भ.
निगमाभगीनीलनमियाः" इति।
my

·- पुनर्विज्ञानवादखण्डनम्] शास्त्रदीपिका। यत्तु पश्चात् स्मरणस्य दर्शनाज्ज्ञानमपि प्रागनुभूत- मिति । तदप्यसिद्धम्- अर्थ एव हि तदा स्मर्यते, तत्त- स्मरणाच्च तदैवार्थव्याप्तिरात्मनो मनसाऽवगम्यते,तद्ध- शाच तदाऽर्थे तावज्ज्ञानं कल्पयति । तस्य च ज्ञान- स्येन्द्रियादिकारणाभावात् स्मृतित्वं निश्चित्य स्मृति- कारणभूतं पूर्वज्ञानं तदैव कल्पयतीति नास्य स्मरणम् । इतश्च न नीलादेर्ज्ञानात्मकत्वम्, अनुमानादिपु वि. पयाकाराणां परोक्षत्वात्, ज्ञानस्य च सर्वत्र प्रत्य- क्षत्वाभ्युपगमात्, न हि परोक्षापरोक्षयोरेकत्वं संभ- ननु स्मरणं हनुभूतस्यैव भवति तत्र ज्ञातो मया घट इत्यादौ ज्ञानमपि स्मर्यते स्मरणाच ज्ञानस्याप्यनुभवः प्राप्त इति ज्ञानस्य प्रत्यक्षगम्यत्वमपि प्रा. समिति किमिति ज्ञानस्यानुमानमावगम्यत्वमुच्यत इत्याशङ्कते- यत्त्विति । प- रिहरति- तदपीति, ज्ञानस्मरणमेव न सिद्धं येन स्मरणात्प्रत्यक्षतानुमिता स्यात् किं तु विपय एव स्मर्यते ज्ञानविपयस्य च स्मरणात्तद्विशेपणतया ज्ञानमप्यनु- मितं स्मर्यते ऽनुमितस्यापि स्मरणसम्भवादित्यन्यदेतादेति । ज्ञानस्य स्मृत्यऽवि- पयत्वमुपपादयत्ति-अर्थ इति । तदा-स्मरणकालेऽर्थ एव स्मर्यते न ज्ञा- नमपि । तत्चत्स्मरणात् अर्थस्मरणाच तदैव-स्मरणकाले आत्मनः अ- र्थव्याप्तिः अर्थेन सह सम्बन्धविशेपो मनसाऽवगम्यते तस्य मानसप्रत्य- क्षगम्यत्वाद, तशा अर्थव्याप्तिवशाच तदा स्मरणकाले अर्थे अर्थ- विषयकं ज्ञानं कल्पयति अनुमिनोति वा स्मरणशील:-संपति मयि पूर्वानुभूतघटादिविषयकं ज्ञानं वर्तते घटादिव्याप्तिमत्त्वादिति, तच ज्ञानमिन्द्रि- यादिभिर्नोत्पन्नमिति तस्य स्मृतित्वं निश्चित्य, स्मृतिश्च पूर्वानुभूतस्यैव भवतीति स्मृतिकारणीभूतं स्मर्यमाणविषयविषयकं पूर्वजातमनुभवात्मकं ज्ञानं कल्पयति-अनुभूतोयं मया स्मर्यमाणो घट इति सिद्धं विपयस्यैव स्मरणं भवति नास्य-ज्ञानस्येत्यर्थः । तथा च ज्ञानमनुमेयमेव न प्रत्यक्षम् । पुनरपि विज्ञानवादं पराचष्टे-इतश्चेति, अनुमानादिस्थलेऽनुमेयस्य विषयस्याकारः परोक्षो भवति ज्ञानं च तव मते सर्वत्रापरोक्षमेवेति परोक्षाप- रोक्षयोरनुमेयानुमानयोरैक्यासम्भवात् तन्न्यायेन प्रत्यक्षाणामपि नीलादी- ·२१४ 'सप्रकाशा- - [प्रथमः पादः सु. म. ५ वति । पयमत्यन्तासह पत्वेनाभिमतस्य स्थायित्वादेःम- दूपज्ञानात्मकत्वमत्यन्तासम्भाव्यम् । तथा भूतानु. मानेषु भूतत्वमवभासते न च वर्तमानस्य ज्ञानम्य भू. तत्वमात्मा संभवति । भिन्नत्वेपि ग्राहकादु ग्रावास्य ज्ञानमेवाऽतीतमुत्त- रस्थ ग्रायं नार्थ इति चेत् ?, न, प्रमाणाभावात् । अ. बचातीतं त्रेधा विकल्प्य " अतीतं यच्च विज्ञानम् " नां ज्ञानात्मकत्वं न सम्भवतीत्यर्थः, तदाह-न हीति । एवमिति चन्मते नीला- दीनामसद्रूपत्वेप्यत्यन्तासद्रूपत्वं न सम्भवति ज्ञानस्य तदाकारेण परिणामसं- भवाव क्षणिकस्य च ज्ञानस्य स्थायित्वेन तु परिणामोपि न सम्भवतीत्यऽत्य- न्तासद्रूपत्वेनाभिमतस्य स्थायित्वादेः सद्रूपस्य च ज्ञानस्यैक्यं न सम्भवति परस्परमऽत्यन्तविरोधादित्यर्थः । तथेति- नदीपूरेण भूतप्प्यनुमाने दृष्टिवि- शेषणत्वेन भूतत्वमप्यवभासते तत्र दृष्टिविषयकमनुमानात्मकं ज्ञानं तु वर्तमान- मेव न च वर्तमानस्य ज्ञानस्य भूतत्वमात्मा स्वरूपं संभवतीति न तव ज्ञानवि- पययोरैक्यं सम्भवतीत्यर्थः। ननु ग्राहकाद् ग्राह्यस्य भिन्नत्वेपि-ग्राह्यग्राहकयोर्भेदस्वीकारेपि न ज्ञा- नभिन्नं वाह्यमस्ति किं तु भूतानुमानादिस्थलेऽतीतम् भूतं ज्ञानमेवोत्तरस्य ज्ञानस्य वर्तमानस्यानुमानादेाह्यं भवति न वाह्योर्थ इति वाह्यं नास्त्येवेति श- ङ्कते-भिन्नत्वेपीति । एवं भविष्यद्विपयकानुमानादिस्थलेपि ज्ञेयम् । परिहर- ति-नेति, अतीतं ज्ञानात्मकं ज्ञानमेव वा गृह्यते न वाह्यमित्यत्र प्रमाणाभा- वात्, प्रकाशमानस्य वाहत्वस्यापि सम्भवात् । अत्र श्लोकवार्तिकं प्रमाणय- ति- अत्रेति । अत्र =अस्मिन् प्रकरणे “ अतीतम् " इसादिनाऽतीतं त्रेधा विकल्प्य त्रेधाप्यतीतस्य ज्ञानाकारत्वं न सम्भवतीति दूपणमुक्तम् । तथा हि- " अतीतत्वानुविद्धो हि स्मृत्या ग्राह्योनुभूयते । तद्वदेव भवेत्तत्र, स्वप्ने न स्याद्विपर्ययात् ।। तत्र ह्यवर्तमानोपि गृह्यते वर्तमानवत् । वाधज्ञानादिदं भ्रान्तं न त्वत्रैवं विपर्ययः ॥" " अतीतत्वेपि नार्थीयं धीरेपेत्यत्र का प्रमा ॥"

·विज्ञानवादखण्डनम् ] शास्त्रदीपिका। २११ इत्यादिना दूषणमुक्तम् । उत्तरमपि त्रेधैव विकल्प्य ध्याकारकल्पनायां च” इत्यादिना दूषणमुक्तमि- ति विवेचनीयम् । तस्मादिदमपि वैभाषिकमतमयुक्त- मेव । तस्माद्वाह्यार्थाकार एव नीलादिर्न ज्ञानाकारः। कथं तहि स्वप्ने ?, तत्रापि वाद्यमेव देशकालान्त- रगतमऽदृष्टोद्योधितसंस्कारवशात् स्मर्यमाणं निद्रा- अतीतं यच विज्ञानं ग्राह्यत्वेन प्रकल्पितम् । तस्माद् ग्राहकरूपं वा ग्राह्यं वोभयथापि वा ॥" इत्यादि । अतीतस्य ज्ञानस्यैव यदुत्तरज्ञानग्राह्यत्वमुच्यते तत्राऽतीतं ज्ञानं ग्राहकरूपं वा ग्राह्यरूपं वा ग्राह्यग्राहकोभयरूपं वेति विकल्प्य दृपणमुक्तं तत्तत्रैव द्र- हव्यं नेह विस्तरभयात् प्रतन्यते । तथोत्तरमपि-भाविनमपि त्रेधा विक- ल्प्य " याकारकल्पनायां च " इत्यादिना त्रेधापि भाविनो ज्ञानाकारत्वं न सम्भवतीति दृपणमुक्तमित्याह- उत्तरमपीति । तथा हि- न्याकारकल्पनायां च परस्यात्मांश एव ते । प्रमापर्यवसानेन नाऽतीतो विपयो भवेत् ॥ (स्दम्पत्वे इन्यपिपाठ) पूर्वग्राहसम्पत्ते ग्राहक प्रहीयते । ग्राहकाकारमात्रले स्याद्विपयो नाऽमरूपतः ॥” इति । अयं भावः-अतीतोत्तरयोविंपययोग्राहकस्वरूपत्वे ग्राह्यन्वमेव न स्या- त, ग्राह्यस्वम्पत्वे च त्वया विज्ञानमित्युच्यतेऽस्माभिर्विपय इत्युच्यत इति नाममा विवादः । उभयाकारत्वं च परस्परविरोधादेव न मम्भवति । इट- म=ज्ञानार्थयोरैक्यमतिपादकं ज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वप्रतिपादकं च वैभापिकमनं नैव युक्तम् । वैभापिकपदस्याव वौद्धत्वमाश्याद् योगाचारे लक्षणा ज्ञेया वे भाषिकेन याद्याभ्युपगमात् । उपमंहरति-नस्मादिति । ननु स्वप्ने मनीयमानस्तु नीलादिर्न वावस्याकारः सम्भवति म्बमे याय- स्यैवाभावादिनि स्वप्न कधं व्यवस्था स्यात् ? क्या च यथा बने नीलादि - नस्यैवाकारस्तथा जाग्रदवस्थायामाप किं न स्यादित्यभिप्राणामाले- कर्य तहि स्वम इति । उत्तरमाए-नत्रापीत्यादिना । नत्रापि समेपि । वनार देशान्तरे कालान्तरे च मुद्बुद्धसंस्काग्दशात्म्मर्यमाणं मत मनमो निद्रा- ·सप्रकाशा- [प्रथमः पापः सू० अ० दूषितमनस्कतया भ्रान्त्या संनिहितदेशकालमिव म. न्यते । विस्पष्टं चैतदनन्तरदिवसानुभूतस्य स्वमे व- र्तमानावभासदर्शनात्, अन्यत्रापि स्वप्ने तथाङ्गीक- तु युक्तम् । शिरश्छेदोप्यन्यत्रावगतः स्वसम्बन्धित या दोषवशावगम्यते । सर्वत्र संसर्गमात्रमसदेवाव- भासते संसर्गिणस्तु सन्त एव । सेयं विपरीतख्याति- रित्युच्यते मीमांसकैः, असत्ख्यातिवादिनस्तु संसर्गि- णोप्यपलपन्तीति विशेषः । शुक्तिरजतवेदनेपि विद्य- मानव रजतत्वजातिर्विद्यमानस्यैव शुक्तिकाशकल- स्यानात्मभूतैवाऽऽत्मतयाऽवगम्यते । तथा बन्ध्यासुता- दोपेण दृपितत्वाद् भ्रान्त्या संनिहितदेशं संनिहितकालं च जनो मन्यते शते न तवापि नीलादीनां ज्ञानाकारत्वम् । अत्र प्रमाणमाह-विस्पष्टमिति, यथा पूर्वदिवसानुभूतस्य विपयस्य तदासन्नरात्रौ स्वमे दर्शनेनोक्तैव प्रक्रिया स्त्रीक्रि- यते-देशान्तरकालान्तरगतं स्मर्यमाणं निद्रादोपात् संनिहितदेशकालं भ्रा. न्त्याभिमन्यते इति, तथैव स्वमान्तरेप्वपि स्वीकार्यम् । शिर इति-शिरश्छे- दोप्यजादिषु दृष्टः स्वमे स्मर्यमाणो निद्रादोपात्स्वसम्बन्धितयावगम्यते इति न तस्यापि ज्ञानाकारत्वमित्यर्थः । स्वशास्त्रमर्यादामाह-सर्वत्रेति । सर्वत्र- स्वमेषु सर्वेषु सतामेव पदार्थाणां सम्बन्धमात्रं ह्यसदेव भासते सम्बन्धिनः पदार्थास्तु ते सन्त एव भासन्ते इति सिद्धान्तः । इदं च स्वामादिलानं मीमां- सर्कविपरीतख्यातिरित्युच्यते पदार्थानां वैपरीसेन भानाद् यथाऽजसम्ब- न्धितया दृष्टः शिरदछेदः स्वसम्बन्धितया भासते इति । शून्यवादिनस्तु-य था मंमाऽमदेवा ऽवभासते तथा संमर्गिणोप्यऽसन्त एवावभासन्त इति वदन्नीत्याह-असदिति । अनेन स्वपरमतयोर्भेदो दर्शितः। निगदव्याख्यातोयं ग्रन्थः । अमत एवं ख्यातिः प्रतीतिरित्यमख्यातिरित्युच्यते । नन्वेवं शुक्तिरजतज्ञानस्थले कथं स्यादित्याह-शुक्तिरजतवेदनेपीति, ग्जनत्वं हि रजतस्यैवान्मा शुक्तस्त्वनात्मैवेति रजते विद्यमानमेव रजतन्यं गु. लिगकलान्यतयाऽवभामते-रजतमिदमिति । तथा च नावापि रजतन्वम्य ज्ञानाकापन्चमिति भावः । तथेति- पन्ध्यामृतो यानीतिभ्रान्तावपि वि.

·प्राभाकरीयाऽल्यातिवादखण्डनम्]शाखदीपिका। दिष्वपि विद्यमान एव सुतशब्दार्थो बन्ध्यान्वितया त- त्पदसंनिधिदोषादवगम्यते । यत्तु कश्चिदेवमादिषु तदाकारावभासमपन्हुत्त्य वि- काग्रहणमेव भ्रान्तिरित्युक्तम्, तत् संविद्विरोधादे- धमान एव मुतो वन्ध्यासम्बन्धितया प्रतीयते इति न वन्ध्यासुतस्यापि झानाकारता । अत्र कारणभूतं दोपमाह-तत्पदेति, यथा स्वमे निद्रा दोपः शुक्तिरजतादिझाने चाकचिक्यादिदोपस्तथा वन्ध्यामुतमतीतौ वन्ध्याश- ब्दसंनिधिरेव दोपः । वल्याशब्दसांनिध्यदोपादेव वन्ध्यापदार्थस्य सुतपदा- यस्य च संवन्धः प्रतीयत इति भावः । प्रभाकरमते हीदन्त्वेन शुक्तिमत्यतं भवति चाकचिक्यवशाद्रजतस्मरणं भवति नेदं रजनमिति वाधकज्ञानाभावाद्रजतार्थिनस्तत्र प्रत्तिर्भवत्येपा भ्रा- न्तिप्रक्रिया तामुद्दिशति-यत्त्विति । एवमादिपु-रजतमिदमित्यादिज्ञानेपु तदाकारावभासम्=त्यादीनां रजतलायाकारावभासमपन्हुत्त्य अतिपिध्य विवेकाग्रहणमेव भ्रान्तिरित्युच्यते-गुत्यादीनां रजतत्वायाकारेण प्रतीति व भवति किं तु नेदं रजतमिति भेदग्रहणाभावादेव रजतमिदमिनिज्ञानं रजतग्र- हणे प्रवृत्तिश्च भवतीत्यर्थः। तत्रापि रजतांशस्य स्मरणादिदमंगस्य प्रत्यक्षत्वादेव सर्व ज्ञानं यथार्थमेव भवति नाऽयथार्थमपि, तदुक्तं माभाकरैः- " यथार्थ सर्वमेवेह विज्ञानमिति सिद्धये । प्रभाकरगुरोर्भावः समीचीनः प्रकाश्यते ॥ तव तावदिदं केचिदिरे चारुचेतमः । भ्रमसंदेहविज्ञाने अयथार्थे उभे इति । अत्र चूमो य एवार्थो यस्यां संविदि भामने । देवः स एव नान्यदि वेद्याऽवेद्यस्य लक्षणम् ॥ दं रजतमित्यत्र रजनं चावभामते । तदेव तेन वेचं स्पान तु शुक्तिरऽवेदनाद ।। नन्वेवं रजनामासः कथमेप धरिप्पति ? (भविष्यनि)। एच्यते-क्तिशावालं नही भेदवजिनम् ॥ एतिकाया विशेषा ये रजताटू भेदनवः ।

·मप्रकाशा- [प्रथमः पादः सू०० ते न ज्ञाना अभिभवाद् ज्ञाता सामान्यरूपता ॥ अनन्तरं च रजते स्मृतिर्जाता तयापि च । मनोदोषात् तदित्यंशपरामर्शविवर्जितम् ।। रजतं विपयी कृत्य नैव शुक्तर्विवेचितम् । स्मृन्याऽतो रजताभास उपपन्नो भविष्यति ॥ सनिहितरजतशकले रजतमतिर्भवति याहशी सत्या। भेदानध्यवसायादियमपि ताक परिस्फुरति ॥ एवं स्वप्नेपि वस्तूनि स्मर्यमाणानि सन्त्यपि । अनुभूतांशमोगेण भासन्ते गृह्यमाणवत् ।। पीनशहाबोधे च पित्तस्येन्द्रिगार्तिनः । पीलिमा यद्यते द्रव्यरहितोऽस्विर तिग्मता ॥ शानियोपेण शुक्रिमा च न गृह्यते । द्रव्यमानं तु मगो रूपाणितम् ॥ गुण द्रव्यागपो न द्रव्ये च गुणकालिणि-। भागपातगोविन्धनबुध्यते ।। (नो गीतिनो ) मनिकनी व्याख्याता-पिनचनिन:- 1 ननगम महीनाग गुडाय च परिग्रहात ॥ नगा दिगन्दापि मिनागीन्द्रिग माः। जिननि प्रांग पारिपना गीनगा ।। मीनी नन नियने नदिन गन मन्यते । मित्रादिना गयात्रापि पद पूर्ववत ॥ दिपायथ्याद दिपानपग्रहात । दिमाममाय गणाग प्रमागतः ।। यादाग ध्रपना पता हना। zifa नया मताः ॥ उदद माननाद दागनगन । कारamirpur !! riyiiii। Tricानी ॥

·स्वमतेन भ्रान्तिनिरूपणम् ] शास्त्रदीपिका। २१५ वोपेक्षणीयम् । को हि नामाङ्गुलिनिपीडितदृष्टिश्चन्द्र- द्वित्वं न प्रकाशत इति ब्रूयात् । किं चैक एवायं च- न्द्रो न दावित्येवं द्वित्वविवेकं चन्द्रस्य विस्पष्टमनुसं- धानस्य चक्षुषा द्वित्वभ्रमो जायमानः कथं विवेका- ग्रहणनिमित्तः स्यात् १ । एवमवगतदिकस्य दिगभ्रमो नाऽग्रहानिमित्तः सम्भवति । कथं पुनर्दित्वस्यावगमः ?- न संस्मरणं तहेत्वभा- -- स्थाणुर्वा पुरुपो वेति सन्देहेपि यदा द्वयम् । स्मयतेऽन्योन्यनिर्मुक्तं तदार्थविरहः कुतः ॥” इत्यादि । अप्स्विव तिग्मतेति-यथा तिग्मताश्रयद्रव्यस्य तेजसोऽग्रहणेप्याप्सु ति- ग्मता तापो गृह्यते त्वचा तथा पीतिमाधारस्येन्द्रियवर्तिनः पित्तस्याग्रहणेपि पीतिमा चक्षुपा गृह्यते इत्यर्थः । उक्तमतं पराचष्टे-तदित्यादिना । यतस्तदाकारोऽवभासो भ्रान्तौ भव- त्येवातस्तत्-उक्तमतं ज्ञानविरोधादेवोपेक्षणीयम् । ज्ञानविरोधमेव दर्शयति- कोहीति । अङ्गुलिनिपीडितदृष्टिः येन नेत्राग्रदेशेऽङ्गुलिः कृता स कोपि 'चन्द्रद्वित्वं न प्रकाशते' इति न ब्रूते, तस्माद् यथा चन्द्रस्यैकस्यापि द्वित्वेन भानं भवति तथा शुक्तेरपि रजतत्वेन भावं भवत्येव दोपात् । विशदयति- किं चेति, यः पुरुप एकश्चन्द्र इति जानाति न द्वाविति-चन्द्रे द्वित्वं नास्ती- ति द्वित्वभेदमप्यनुसन्यत्ते तस्व यदा द्वित्वविवेकमनुसन्दधानस्यापि द्वौ चन्द्रा- विति द्वित्वभ्रमो भवति तत्र विवेकाऽग्रहस्तु नास्त्येव चन्द्रौ न द्वाविति वि- वेकग्रहस्यैव सत्त्वादिति कथं विवेकाग्रहो भ्रान्तिनिमित्तं स्यात् ? तस्मात्त- दाकारावभास एव भ्रान्तिन विवेकाग्रहोपि । एवमिति- येन पुरुपेणैपा पू- वेत्येवं दिग्गृहीतास्ति तथापि तस्य दिग्भ्रमो भवति तत्रापि विवेकाग्रहो ना- स्तीति न विवेकाग्रहस्य भ्रान्तिकारणत्वं सम्भवतीत्यर्थः । अवगता दिग् ये- न तस्यावगतदिक्कस्य । ननु यदि द्वित्वादिभ्रान्नेविवेकाग्रहो न कारणं तदा कथं द्वित्वादीनां प्रतीनिर्भवतीति शङ्कते-कथमिति । न च द्वित्वादीनां स्मरणं संभवनि चन्द्र- द्वित्वस्य कदाचिदप्यनुभूतत्वाभावादित्याह-नेति । तद्धत्वभावात् -स्मरणहे- ·२१६ समकाशा- [प्रथमः पादः सू० म०५ पात्, न ग्रहणं अप्राप्तस्य चक्षुषा ग्रहणासम्भवात् । उच्यते-देशद्वयं नेत्रेण प्राप्तं चन्द्रश्च तयोश्च संसर्गों दोषवशावगम्यते, देशद्रये चन्द्रं प्रतीत्य देशगतं द्वि. त्वं दोषवशाचन्द्रेऽध्यवस्यति । तथा पित्तवत्तिपीतत्वं शङ्खस्वरूपं च चक्षुषा गृह्णन् दोषवशात् सम्बन्धं बु. ध्यत इत्यवगन्तव्यम् । किं च यदि सम्यग्रजतबोधे तादात्म्यमवभासते न शुक्तिरजतवेदने ततोऽवभास्यभेदाऽवभासस्य वैल- क्षण्यं प्रागेव याधकादनुसन्धातुं शक्नुयात्, वैलक्ष- ण्यावगमाच्च न प्रवर्तेत । त्वभावात् । न च ग्रहणम्-प्रत्यक्ष संभवति चक्षुपाऽसनिकृष्टस्य चन्द्रद्वित्वस्य चक्षुपा ग्रहणासंभवादित्याह-न ग्रहणमिति । अमाप्तस्य-असंबद्धस्य । अवाइ सिद्धान्ती उच्यते इति । उपपादयति-देशेति, यदा हि नेत्राग्रेऽङ्गुलिः क्रि- यते तदा नेत्ररश्मयो द्विधा भूत्वा निर्गता देशद्वयं वास्तवं गृह्णन्ति, तत्र देश- द्वयं नेवेण संबद्धं चन्द्रश्च नेत्रसंवद्धः देशद्वयेन चन्द्रेण च नेत्रसंयोगो जा. तस्तयोश्च-देशद्रयचन्द्रयोः संसर्गः देशद्वये चन्द्रोस्तीति अमुल्यवष्टम्भल: क्षणटोपबशादवगम्यते ततश्च देशद्रये चन्द्रं दोपवशात् प्रतीत्य देशगतं द्वित्वं दोपरगादेव चन्द्रेऽध्यवस्यति- द्वौ चन्द्राविति, तदाह-देशद्रयेति । इत्येवं प्र- क्रियया देशद्रये सत एव द्वित्वस्य चन्द्रेऽवभासो भवति न तु विवेकाग्रहा- दिन्यर्थः । तथेति एवं पित्तनिष्ठं पीतत्वं गृहीतं शवस्वरूपमपि गृहीतं पित्तदो- पादेव पीनत्वशद्वयोः सम्बन्धः प्रतीयते-पीतः शव इति, तस्मान्न विवेकान- हणमेव भ्रान्तिः किं तु व्यधिकरणधर्मनादात्म्यप्रतीतिरेव भ्रान्निरिति सिद्धम् । उपपत्त्यन्तरमाह-किं चेति, यदि सम्यग्रजतबोधे आपणस्यरजतज्ञाने नादाम्यम-रजतन्वतादात्म्यं भामते शुक्तिरजतज्ञानस्थले च रजतत्ववादा म्यं न भामने नतोऽवभाम्ययोः रजतत्वतादात्म्याऽनादात्म्ययोर्भेदात=वि. पात् (वलक्षण्यात् ) अवभामम्य-शुक्तिरजतनानस्य लक्षाण्यम् आप- गम्यग्जतदानापेक्षया यटsप्रामाण्यलक्षणं लक्षण्यं तत् वाधकान-ने नपिटि बायकद्वानोदयनः पूर्वमेव प्रतीयेन-ददं ज्ञानमप्रमाणमिति नया न ·भ्रान्तविपरीतख्यातित्वोपपादनम् शास्त्रदीपिका । २१७ कि च यदि रजतार्थी शुक्तरुपादान कार्यतयावग- च्छेत् ?,ततोऽकार्यस्य कार्यतया भानाद्विपरीतख्यात्या- पत्तिः। अथ नावगच्छेत् ? न प्रवर्तेत-तत्कार्यावगमा- ऽधीनत्वात् प्ररत्तेः । अथ कार्यत्वानगमेपि तत्कार्यावगतिसादृश्यात् प्रवृत्तिः ?, ततस्तत्कार्यत्वानवगमेनाऽकार्याचगतिसाह- श्यमप्यस्तीति निवृत्तिरपि स्यात् सादृश्ययोरविशेषा- तु ज्ञानाऽप्रामाण्यज्ञाने जाते रजतार्थी नैव प्रवर्तेत प्रत्युत भ्रान्त्युच्छेद एव स्यात् । न चैवमस्ति यतः प्रवर्तते पुरुषः, तस्माच्छुक्तिरजतज्ञानस्थलेपि र- जतत्वतादात्म्यमवभासत एवेति दोपकृतस्तादात्म्यावभास एव भ्रान्तिन विवेकाग्रह इत्यर्थः । प्रकारान्तरेण विपरीतख्यात्यापत्तिमाह- किं चेति । रजतार्थी शुक्तिरजतज्ञाने जाते शुक्तरुपादानम् ग्रहण कार्यतया कर्तव्यत्वेनावग- च्छति न वा १, यदि कार्यतयाऽवगच्छति तदा शुक्तरुपादानं तु रजता- र्थिनः कार्य नास्तीत्यकार्यस्य शुन्युपादानस्य कार्यतया भानाद्विपरीतख्या- तिः कार्यतांशे प्राप्तवेत्याह-तत इति । द्वितीय आह-अथेति, यदि शुक्त्यु- पादान कार्यतया नावगच्छति तदा न प्रवर्तेत ग्रहणाय, प्रत्तेः कार्याव- गमाधीनत्वात् कार्यत्वज्ञानाधीनत्वात् यतो यदुपादानं कार्यमवगच्छति तत्रैव प्रवर्तते । प्रवर्तते च शुक्तिरजतज्ञाने जाते तस्मादकार्यभूतस्यापि शुक्क्युपादा- नस्य कार्यतया भानं भवत्येवेति विपरीतख्यातिर्गले पतितैवेत्यर्थः । ननु शुत्युपादाने कार्यत्वप्रतीतिरपि नभवत्यऽकार्यत्वप्रतीतिरपि न भ- वति किं तु कार्यावगतिसादृश्यात्-कार्यवसादृश्यावगतेः प्रवृत्तिर्भवति यथा- पुरोवर्तिद्रव्योपादानं कर्तव्यतुल्यमिति-इत्याशङ्कत्ते-अथेति । उत्तरमाह-तत इति, यदि कार्यत्वसादृश्यज्ञानमात्रेण प्रतिरुच्यते तदा यथा कार्यत्वसा- दृश्यज्ञानमस्ति तथा कार्यत्वज्ञानं नास्तीत्यऽकार्यावगतिसादृश्यम्-अकार्यत्व- सादृश्यज्ञानमप्यस्तीति नित्तिरपि स्यात्, नितिं प्रत्यपि अकार्यत्वसार- श्यज्ञानमेव हेतुरिति सुवचत्वात् । न च कार्यत्वाऽकार्यत्वमादृश्ययोर्विशे- पोस्ति येन कार्यत्वसादृश्यात् प्रतिस्तु स्यादऽकार्यवसादृश्याच नितिन ·सप्रकाशा- [प्रथमः पादः००५ त् । न चासति कारणे कारणसदृशं तस्कार्य साधयितु- महति-मा सीषधच्छुक्तिका रजतकार्यमारभमाणम् । ननु व्रीहिकार्यमपूर्व नीवाराः साधयन्ति ? । नैवम्, जीवंशा एव तत्र कार्यं कुर्वन्ति, ते च विकलाः सन्तो- प्यशत्स्यवस्थायां तत्साधनत्वेन यथाशक्तिप्रयोगविधा- नादवगता इति नाऽकारणात् तत्सदृशात्कार्योत्पत्तिः। अथ त्यकार्यानवगतिरेव प्रवृत्तेः कारणम् ?, ततो बा- - ? स्यादित्याह-सादृश्ययोरिति । कार्यत्वसादृश्यज्ञानात् प्रवृत्ती वाधकान्तरमा- ह-न चेति, असति कारणे तत्कारणसदृशं पदार्थान्तरं तस्य कारणस्य य- कार्य तत्कार्यं न साधयितुमर्हति यथा रजतकार्यमारभमाणं रजतसदृश्यपि शुक्तिका न कदापि साधयति, तदाह-मा सीपधदिति-रजतकार्य शुक्तिका मा सीपधत् =न साधयतीत्यर्थः। सिध्धातो णिचि लुङः प्रयोगः । तस्मात्रका यत्वसादृश्यज्ञानात् प्रवृत्तिः सम्भवति । ननु व्रीहिकार्य व्रीहिसदृशा नीवारा साधयन्तीति कथमुच्यते 'न का- रणसदृशं तत्कार्य साधयति ' इति ? इत्याशङ्कते- नन्विति । परिहरति-नै- वमिति, नीवारेष्वपि ब्रीमंशा सन्त्येव, अत एव नीवारा ब्रीहिसदृशा भव- न्ति, तस्मान्नीवारगता वीाशा एव तत्रापूर्वमुत्पादयन्ति न नीवारा इत्यर्थः । उत्तरान्तरमाह- ते चेति । अयं भावः-यथाशक्ति यागादिप्रयोगः कर्तव्य इति विधानमस्ति ते चव्रीमंशा नीवारेषु विकलाः सन्ति तथाप्यऽशत्त्यः ऽवस्थायां त्रीह्यप्राप्त्यवस्थायां तत्साधनत्वेन ब्रीहिसम्पाद्यापूर्वसाधनत्वेन ते विकला नीवारगता ब्रीाशा अवगता यथाशक्ति प्रयोगविधानाव-ब्री भावे नीवारैरेव चरुः कर्तव्य इति शास्त्रेण प्रतिपादनात, तस्मान्ना ऽकारणाद का रणसदृशात्कार्योत्पत्तिर्भवति । किं त्वव ब्रीह्यभावे नीवारग्रहणं शास्त्रेणैवोक्त- मिति नीवाराणामप्यस्त्येवापूर्वसाधनत्वम् । न त्वकारणानीवारादपूर्वोत्पत्ति- भवति । विधानादित्यत्राभिधानादित्यपि क चित्पाठः। ननु मा भवतु कार्यावगतिसादृश्यं प्रति प्रति हेतुः किं त्वाकार्यानव- गतिरेव प्रत्तेः कारणम्-इदमकार्य नेति ज्ञानादेव शुन्याधुपादाने प्रवृत्तेः सम्भवादित्याशङ्कते- अथेति । परिहरति- तत इति, यद्यऽकार्यानवगतिरेव ·प्रत्यक्षराण्डोपसंहारः] शास्त्रदीपका। २१९ ह्या अपि वेदार्थे प्रवर्तेरन् अकार्यत्वानवगमात् । अथ त्वकार्यमेव तेऽवगच्छेयुः ? ततः कार्यस्याऽकार्यतयाऽव- गमाद्विपरीतख्यातिरित्यास्तां तावत् । तस्मात्स्वनादि- प्वपि वाह्यस्यैवान्यथाभूतस्यैवान्यथाऽवभासात् सिद्धं सर्वत्र याह्यालम्यनत्वम् । अथ स्वमवत् प्रत्ययत्वात् स्तम्भादिज्ञानमन्यथा- भूतमित्यनुमीयते ?। तदसत्, तथा सति प्रत्ययत्वा- विशेषात् त्वदीयमप्यनुमानं मिथ्या स्यात् । मिथ्या- त्वग्राहिणोनुमानस्याऽमिथ्यात्वे वा तत्रैव हेतोय॑भि- प्रवृत्तिकारणं तदा वाह्या बौद्धादयोपि वेदार्थे-यागादौ मवर्तेरन तेपी यागादिकार्यमेवेति निश्चयाभावेना Sकार्यावानवगतः सत्त्वात् । ननु बाह्या- स्तु वेदार्थ निश्चयेनाकार्यमेव जानन्तीति न तेषां तत्र प्रवृत्तिः सम्भवति अ- कार्यवानवगतेरेवाभावादित्याशङ्याह-अथेति । उत्तरमाह-तत इति, यदि वाह्या वेदार्थमकार्य जानन्ति तदा कार्यभूतस्य घेदार्थस्या कार्यत्वेन रूपेण. ज्ञानाविपरीतख्यातिर्गले पतितैवेत्यर्थः । उपसंहरति-तस्मादिति, यथा जा- ग्रभ्रमे वाह्यस्यैवालम्बनत्वं भवति न झानस्य तथा स्वप्नादिरूपभ्रमेष्वपि वाह्यस्यैवाऽन्यथादृष्टस्यान्यथाप्रतिभासाद् वाह्यमेवालम्वनं भवतीति सर्वत्र-भ्र- ममात्रे वाहास्यैवालम्बनत्वं भवति न ज्ञानस्येति सिद्धम् । किं वा सर्वत्र-ज्ञा- नमाने इत्यर्थः। ननु वाह्यमत्यया मिथ्या प्रत्ययत्वात् खप्नवददित्यनुमानेन स्तम्भादि- ज्ञानमन्यथाभूतम् =मिथ्याभूतमिति न वाह्यस्यालम्बनत्वं किं तु ज्ञानस्यै- वेति सिद्धमित्याशङ्कते-अथेति । परिहरति-तदसदिति । हेतुमाह-तथेति । यदि प्रत्ययत्वादेव वाहस्तम्भादिज्ञानानां मिथ्यातं तदोक्तानुमानस्यापि प्र- त्ययत्वान्मिथ्यात्वं स्यादेव तथा च न ज्ञानमिथ्यात्वसाधकलं स्यादित्यर्थः, यदि तु स्तम्भादिप्रत्ययमिथ्यात्वग्राहिण उक्तस्यानुमानस्य न मिथ्यात्वं तदा मिथ्यावलक्षणसाध्याभाववत्यप्युक्तानुमाने प्रत्ययत्वस्य हेतोः सत्त्वाद् व्यभिचारित्वं दोपः माप्त इति न मिथ्यातव्यभिचारिणः प्रत्ययत्तस्य मि. थ्यात्वसाधकत्वं सम्भवतीत्याह-मिथ्यात्वेति । नन्वेवं नास्त्येव किं जगति मि- ·२२० समकाशा- [प्रथमः पादःसू... - चारः । तस्मात्सूक्तम्-" यस्य च दुष्टं करणं यत्र व मिथ्येति प्रत्ययः स एवाऽसमीचीनः प्रत्ययो नान्यः" इति । तस्मादन्यभिचारात प्रत्यक्षं न परीक्षितव्यम् । इति शून्यवादः॥ प्रत्यक्षस्य सत्संप्रयोगजन्यत्वलक्षणेन लोकसिर नाऽव्यभिचारमुक्त्वा, इदानीमनुमानादेरप्यऽव्यभि- चारार्थ लोकसिद्धमेव लक्षणमाह-"अनुमानं ज्ञातस- म्बन्धस्यैकदेशदर्शनादेकदेशान्तरेऽसंनिकृष्टेऽर्थे बुनिः।" ध्यामत्ययः ? इत्याशवयोपसंहरन्नाह-तस्मात्सूक्तमिति, भाष्यकारेणेति शो- पः । यस्येति-यस्य पुरुषस्य करणम् इन्द्रियं दुष्टुं तस्य प्रत्ययो मिथ्या य. था पीतः शङ्ग इति, पीतशतज्ञानवतश्चक्षुपः पित्तदोपेण दुष्टत्वात् । यत्र मिथ्येनि प्रत्ययः म प्रत्ययोपि मिथ्या यथा शुक्तिरजतज्ञाने मिथ्येति प्रत्य- यो भवति वाधादिति शुक्तिरजतप्रत्ययोऽसमीचीन:-मिथ्या । नान्यः रजना- दी ग्ननादिविषयकस्तु प्रत्ययो न मिथ्येत्यर्थः । अव्यभिचारादिति-यद व्य- भिवर्गन नन प्रत्यक्ष यन्न व्यभिचरति तदेव प्रत्यक्ष प्रमाणमिति न पी- शापेक्षा व्यभिचारिण एव परीक्षायोग्यत्वादित्यर्थः । ॥ इति शुन्यवादयण्डनं गमाप्तम् ॥ प्रत्यक्षखण्डश्च रामास ॥ पत्रकारेण तु " मन्मंप्रयोगे" इत्यादिना प्रत्यक्षमात्रस्य लक्षणं कृतं भा- प्याग न तयारणपशादनुमानादीनामपि लक्षणं कृतमिति बमन्दगि म या प्रमाणानां लक्षणं वक्तं मायोक्तमेवानुमानलक्षणमवतारयितुमुपक्रम- प्रत्यायति । “मर्गयांग" दन्यादिलक्षणं मृत्रकारेण लोकगिद्धतीत ववव्यत्वात नेन च लाणन प्रत्यक्षम्याव्यभिचारमुत्ता, यशा-" it न निलम्बनः प्रत्ययः, अती नाऽभिवनि प्रत्यक्षा" इति । इदानीम- नवागन्यामागम यन्न व्यनिति नदेवानुमानीिन वर्ष प्रदर्श- ति वा नाकामदानपानम्पापिलमणमाह भाग्यकार दनि शपः । था. प्रधाननगदिदादि-अनुपानाति, .: कणकार्यधारः पम्पनी मातादीनान प. वटनाद अनिष्ट प्रमाणानांगागानिक. मानगम्यपण पहाणाम ·अनुमानमण्डारम्भः] शाखदीपिका। १२१ यस्य यारशास्य येन यादृशेन सह साक्षाढा प्रणाच्या वा यादृशः सम्यन्धः- संयोगः समवाय एकार्थस- मचायः कार्यकारणत्वमऽन्यो वा दृष्टान्तधर्मिषु नियतो कदेशान्तरे वन्ही यज्ज्ञानमुत्पद्यते-अस्त्यत्र पन्दिरित्यादि तदनुमानमित्य- र्थः । उक्तं च शालिकनाथमिश्रेण- ज्ञातसम्बन्धनियमस्यैकदेशस्य दर्शनात् । एकदेशान्तरे बुद्धिरनुमानमवाधिते ॥" यः कश्चिद् येन यस्येह सम्बन्धो निरुपाधिकः । प्रत्यक्षादिममासिद्धः स तस्य गमको मतः ॥" ज्ञातः सम्बन्धनियमो यस्य तस्यैकदेशस्य दर्शनादेकदेशान्तरे (या) बु- द्धिः सानुमानमित्यर्थः।" इति । निर्दिष्टं भाष्योक्तमनुमानलक्षणं स्वयं ब्याचष्टे- यस्येत्यादिना । य- स्प-धूमस्य, यादृशस्य अनुच्छिन्नमूलादेः, येन-चन्हिना, यादृशेनः धू- मसइकारिकाष्ठादिजन्येन, इदं विशेषणमयोगोलकादिनिष्ठवन्हिव्यात्त्यर्थम् । साक्षात्- यथा वन्हिधूमयोः । प्रणाड्या- यथा मीमांसकमते ज्ञान- स्यामत्यक्षवाज्ज्ञाततायाः प्रत्यक्षेण प्रत्यक्षस्य चेन्द्रियेण सम्बन्ध इति ज्ञाततया प्रत्यक्षपणाड्येन्द्रियानुमानं प्रत्यक्षस्याप्रत्यक्षत्वेन साक्षात्प्रत्यक्षेणे- न्द्रियानुमानासम्भवात् । संयोगेति- यथा यत्र दुरात् केनापि मर्यादया ग- च्छन् हस्ती पृष्ठतो दृष्टस्तव तेन हस्तिना यद्धस्तिपकामुमानं तव संयो- ग एव सम्बन्धः, अनुमेयेनानुमापकस्य संयोगमावस्य सत्वात् पक्षे हस्ति- नि हस्तिनोपि तादात्म्यसम्बन्धेन सत्त्वाद । एवं गच्छद्रथेन सारथ्यनुमाने वाहानुमाने च संयोग एव ज्ञेयः । समवायेति-यत्र विलेऽर्धप्रविष्टस्य मूपका- देः दृश्यमानपुच्छेनानुमानं तत्र समवाय एव सम्बन्धः मूपकादिशरीरस्याव- यवभूतेन पुच्छेन सह समवायस्यैव सम्बन्धस्य सत्त्वात् । केवलसंयोगसमवा- ययोाप्तिकारणलं दुर्लभं मत्वाह- एकार्थसमवाय इति, यथा गन्धेन रसा- नुमाने एतदृक्षत्वेन कपिसंयोगानुमाने च साध्यसाधनयोरेकार्थसमवाय एव सम्बन्धः । कार्यकारणत्वम् यथा वन्हिधूमयोः कार्यकारणभाव एव सम्ब- न्धः । अन्य प्रयोज्यप्रयोजकमावादिर्यथा वन्यभावेन धूमाभावानुमाने ।

·२२२ पेणानुमातुमिष्यते तद्विरुद्धरूपेण चाज्ञाते वन्हौ या बुद्धिः साऽनुमानमित्यर्थः । सप्रकाशा [प्रथमः पादः स०म०५ ज्ञातस्तं तादृशं साध्यधर्मिषु दृष्टवतस्तस्मिस्तादृशे ता- दृशसम्बन्धसम्बन्धिनि प्रयलेन प्रमाणेन तादूप्यतहि- पर्ययाभ्यामपरिच्छिन्ने या युद्धिः साऽनुमानम् । यथा धूमस्याऽनुपरतोर्ध्वगमनस्याग्निसाहित्यं महानसादिषु नियतमुपलब्धवतः पर्वते तद्दर्शनादग्निज्ञानम् । उक्तं च वैशेषिकोपस्कारेपि-"कार्याल्लिङ्गाद् धूमालोकादेरग्न्यायनुमानम्, कारणादपि यथा वधिरस्य भेरीदण्डसंयोगविशेषाच्छब्दानुमानम्, यथा वा धार्मिकस्य यथाविधि यागस्नानाद्यनुष्ठानाद्धर्मस्वर्गाद्यनुमानम्, यथाविधि कार्याउनुष्ठानाद्वा वर्षानुमानम्, पयःपूर्णनद्यादौ खन्यमानप्रवाहाद्वा ज- लनिस्सरणानुमानम्, उपरि दृष्टिदर्शनाद्वा नदीद्ध्यनुमानम्, स चायं का- र्यकारणभावलक्षण एक(6) सम्बन्धः प्रकारद्रयेनोक्तः । संयोगिनः शरीरस्य दर्शनात्त्वगिन्द्रियानुमानम्, विरोधिनो विस्फूर्जतोऽहेर्दर्शनात् अटाधन्तरित- नकुलानुमानम्, समवायिना जलौष्ण्येन तत्सम्बद्धतेजोनुमानम् ।" इति । दृष्टान्तधर्मिषु-सपक्षेषु, नियतो ज्ञातः नियमेन दृष्टः, यस्येत्यनेनान्वयः । तम् =धूमम् । तादृशम् = अविच्छिन्नमूलम् । साध्यमिषु-पक्षेषु पर्वतादिषु दृष्टवतः जनस्य, या बुद्धिरित्यनेनान्वयः। साध्यविशेषणान्याह-तस्मिन्नित्या- दिना । तस्मिन् वन्हौ । तादृशे-धूमसहकारिकाष्ठादिजन्ये । तादृशसम्बधस- म्वन्धिनि सपक्षे व्याप्येन सह यादृशः कार्यकारणभावादिसम्बन्धो दृष्टस्ता दृशसम्बन्धवति, सर्वत्र सप्तम्यर्थो विपयत्वम् । प्रवलेनेनि-प्रवलेन प्रमाणेन ताप्यतद्विपर्ययाभ्यां परिच्छिन्नत्वं यस्य न ज्ञातं तस्मिन्नित्यर्थः । तादृप्याप रिच्छिन्नेति-तद्रूपस्य भावस्ताद्रूप्यं यथा पर्वतस्थता परिच्छेदो झानं पर्वतनि प्रत्वेनाज्ञाते इत्यर्थः । ज्ञातस्यैवानुमानेऽनुमानस्यागृहीतग्राहित्वरूपं प्रामाज्य न स्यात् । तथा तद्विपर्ययापरिच्छिन्ने= ताटूप्यविपर्ययापरिच्छिन्नेयेन अत्र दृष्टान्तमाह-यथेति । तदर्शनाव-धूमदर्शनात् ।“ अग्निज्ञानम् " इत्यत्रानुः मानमिति शेपः । उक्तं च श्लोकवार्तिके- द्वयं वा ज्ञातसम्बन्धमुपलब्धं परस्परम् । तस्यैकदेशशब्दाभ्यामुच्येते समुदायिनौ ।।

·ममाकरमतानुवादः] शास्त्रदीपिका। ननु नियमावधारणाधीनत्वे कथं ताद्रूप्येणापरि- च्छिन्ने प्रवृत्तिः? ईदृशो हि नियमः-यत्र यत्र धूमस्तत्र सम्बन्धी व्याप्तिरिात्र लिङ्गधर्मस्य लिङ्गिना । व्याप्यस्य गमकत्वं च व्यापकं गम्यमिप्यते ॥ यो यस्य देशकालाभ्यां समो न्यूनोपि वा भवेत् । स व्याप्यो व्यापकस्तस्य समोवाऽभ्यधिकोपि वा ॥ तेन व्याप्ये गृहीतेर्थे व्यापकस्तस्य गृह्यते । नबन्यथा भवत्येपा व्याप्यव्यापकता तयोः ॥" इति । तथा-"असंनिकृष्टवाचा च द्वयमत्र जिहासितम्-। ताद्रूप्येण परिच्छित्तिस्तद्विपर्ययतोपि च ॥ प्रमितस्य प्रमाणे हि नापेक्षा जायते पुनः॥ तादूप्येण परिच्छिन्ने प्रमाणं निष्फलं परम् । वैपरीत्यपरिच्छिन्ने नावकाशः परस्य तु ॥" इति । न्यायरत्नाकरे तु ग्रन्थकृता साध्यविशिष्टत्वेन पक्षस्यैवानुमेयत्वमाश्रि- त्याऽसनिकृष्टपदस्य तद्विशेषणत्वमेवोक्तम्- “ भाष्यकारेण " असनिकृष्टे " इति प्रतिज्ञातार्थस्य साध्यस्य विशेषणमुपात्तं तस्य व्यावत्यै दर्शयति-अ- संनिकृष्टेति, येन रूपेणानुमातुमिप्यते तेनैव रूपेण तद्विपरीतेन वा रूपान्त- रेण शीघ्रप्रमाणेन परिच्छिन्नो यो धर्मी स संनिकृष्टस्तस्य पक्षत्वं व्यावयि- तुमसंनिकृष्टग्रहणम् ।" " धूमवानग्निमानिति सामान्यतोऽवगतेपि पर्वतादे- देशविशेपस्य स्वरूपं व्याप्तिसमये नावगतं नतरामग्निमत्त्वं तस्माद्देशकाला- धिक्याद् युक्तमगृहीतग्राहित्वमनुमानस्य । स्मरणाभिमाननिरासार्थवे चासं- निकृष्टग्रहणस्य विपरीतपरिच्छिन्नेऽनुमानप्रवृत्तिरनिरस्ता स्यात् न हि तन्निरा- सस्यावयवान्तरमस्तीत्यलमनेन ।" इति । नन्वऽनुमानस्य नियमावधारणाधीनत्वे-व्याप्तिग्रहाधीनत्वे सति तादू- प्येणापरिच्छिन्नेप्रमाणान्तरेणाऽज्ञाते प्रवृत्तिर्न सम्भवति यतो यत्र धूमस्तव वन्हिरितिव्याप्तिग्रहवशेनैव धूमाधिकरणे पर्वते वन्हिति एवेति ताप्यपरि- च्छिन्ने पर्वतस्थत्वेन ज्ञाते एव वन्दावनुमानस्य प्रवृत्तिः सम्भवति न तु ताटू- प्येणापरिच्छिन्ने इत्याशङ्कते- नन्विति । उक्तनियमस्य-व्याप्तेः स्वरूपमाह- ·२२४ समकाशा- [प्रथमः पादः सू.म. . तत्राग्निः यद्यद्रसवत्तत्तद्रूपवदिति । एवं चेत् ? याव- डूममनिसद्भावोऽवगत एवेति नाऽपरिच्छिन्नविषयत्व- मनुमानस्य संभवतीति, । अत एव चोद्याद्विभ्यतः केचिदऽसनिकृष्टग्रहणं स्मरणाभिमाननिरासार्थ व्या- चक्षते गृहीतग्रादित्वमेवानुमानस्य स्वीकुर्वाणाः । ईदृशेत्यादिना । एवं चेत् यद्युक्तनियमोस्ति तदा ततस्वीकारे मासे याव- भ्रमम् =यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्राग्निसद्भाव उक्तनियमवशेनैव ज्ञात एवेति प. रिच्छिन्नविषयत्वान्नाऽपरिच्छिन्नविषयत्वम् अज्ञातविषयत्वमनुमानस्य संभवति। अत्र प्रभाकरानुमतिमाह- अत एवेति, अनुमानस्य गृहीतग्राहित्वमेव खीकुर्वाणाः केचित्-भाभाकराः, अत एव-उक्तरीत्या नानुमानस्यापरि- च्छिन्नविपयत्वं संभवतीत्येतस्माचोद्यादेव विभ्यतो भाष्योक्तानुमानलक्षणेऽसं- निकृष्टग्रहणम् =असंनिकृष्टपदमनुमानस्य स्मरणाभिमाननिरासार्थम् स्मृति- त्वनिरासार्थमस्तीति व्याचक्षते व्याख्यां कुर्वन्तीत्यन्वयः । अयं भावः यद्यसंनिकृष्टपदं नोच्येत तदा “एकसम्बन्धिज्ञानादपरसम्म न्धिस्मरणं भवति ॥ इति न्यायादेकदेशदर्शनादेकदेशान्तरेऽर्थे या बुद्धि सा स्मृतिरूपैव स्यादित्यनुमानस्य स्मृतिरूपत्वेनाऽप्रामाण्यं प्राप्नुयादिति स्मृतित्वव्यात्त्यर्थमसंनिकृष्टपदमुक्तम्, संनिकृष्टमिति प्रमाणान्तरेण प्रती- तस्य संज्ञा असनिकृष्टमिति च प्रमाणान्तरेणा प्रतीतस्य संज्ञा तया च स्मृतौ प्रमाणान्तरेण प्रतीतस्यैव विपयत्वात् स्मृतेः संनिकृष्टविषयत्वम्, अनुमान स्यापि यद्यपि गृहीतग्राहित्वमेव तथाप्यनुमानविषयस्य वन्ह्यादेरनुमानागभूत- व्याप्तिग्रहमात्रेण गृहीतत्वात् तदतिरिक्तममाणेन चाऽगृहीतत्वादसनिकृष्टत्व मुपपद्यते इत्यनुमानस्य गृहीतग्राहित्वेप्यसंनिकृष्टविषयत्वं सम्भवति । कि वाऽसंनिकृष्टे नाम संस्कारमात्रजज्ञानाऽविपये इत्यर्थः अत्र च वक्ष्यमाणस्य अनुमानस च " इत्यादिग्रन्थस्याप्यानुकूल्यम् । वस्तुतस्तु-अनुमानस्य गृहीतग्राहित्ववादिनः प्रभाकरस्याऽसनिकृष्टपदेन स्मृतित्वनिरासोपपादनं ना. वधार्यते तत्प्रकारानुपलब्धेः । न च गृहीतग्राहिलेपि व्याप्तिग्रहेण सामान्य- ग्रहणे सत्यपि विशेपतो ग्रहणा ऽभावादनुमानेन विशेपतो ग्रहणाचा ऽसंनिकृष्ट- लं स्यादिति वाच्यम्, तेनानुमानस्य विशेषग्राहित्वानभ्युपगमाव,उक्तं व ·प्रमाकरमतानुवादः] शास्त्रदीपिका। २२६ तथापि नाऽप्रामाण्यम्, नयऽगृहीतग्रहणं प्रमाणलक्ष. णम् । अनुभूतिर्हि तल्लक्षणम् । अतुमानं च गृहीतग्रा- हित्वेपि प्रत्युत्पन्नलिङ्गकारणजन्यत्वेन संस्कारमात्रज- न्यत्वाभावादऽनुभूतिरेवेति युक्तमस्य प्रामाण्यम् । अथ स्मृतिप्रमोषः फस्मानाश्रीयते ?, प्रत्युत्पन्नकार- णसगावात्, संस्कारातिरिक्तकारणाऽसनायेन हि हवं तन्मनमुद्दिश्य बन्धकृता न्यायरत्नाकारे-“यश्च (प्रभाकरः)दृष्टस्यापि बन्दादे- शकालान्तनबन्धमात्रमप्यगृहीतं नातुमानेन गृह्यते गृहीतविषयमेवातुमानमिति वदति।" इति । अस्मिन्मतेऽनुमानस्य गृहीतग्राहित्वादसनिकृष्टविपयत्वमेव नोपपतेत्यायनुमन्धेयम् । एतदनन्यस्य पर्वात्मना प्रभाकरमतानुकूलन्बपि कंचित्पदग्रहणात पूर्वपक्षिणः प्राभाकरीमन्नत्वमेव सामान्यतः प्रतीयते । पूर्वपक्षी पनि स्वमतमाह- नयापीनि, अनुमानस्य गृहीतग्राहकवेपि नाऽप्रामाण्यम । अत्र हेतुमाह- न हीति, ययगृहीतग्राहिन्यं प्रमाणला म्यानहानुमानस्योक्तरीत्या गृहीतग्राहकत्वान्नम्यादपि प्रामाण्यं नैवमस्ति, न गृहनग्राहित्वं प्रमाण लक्षणपम्ति किं त्वनुभूतित्वमेव नष्टमणम-प्रमागल- णम, नथा चानुमानरय प्रन्युत्पन्नालिग कारणजस्वेन =पासधर्मनच्या काल- पातलिङ्गमृतं यत कारणं नजन्यन्वन गंगकाग्यात्रजन्यन्वामावन सम्मनिता- भावादनुभूतिन्वमेवारनीति युक्तमग्य अनुमानग्य प्रापाण्यामधः । ननु यथा शुक्तिरजनज्ञानरथने, चाकचिवयवमादार रिकति तम्याः रमृतेश्च प्रमोपः स्वीनियर पनि न तिग्जतमानार HER. घने नधानुमानग्यलेपि “ एकगंबन्धिानादपगरीधामा भवति पायाद मदर्गनेन बन रमनिर्भयनि ग्यास मदः प्रपत्र नरयापि रनियापत्तिगिति नधा च महिन्यामाप एवान माना..' वेव कोपि मृगरिमार्गानुगाग्यारा-अथेति । अनुमान पादी पोनाः पूर्वप६ येव पति -प्रमोद ::" द रजहानग्य गंगारानिमित्त कारण न ममी हानग्य नियमाश्रीयने अपनरनिय पोपीयने रजमानरसहिद ·तदयं कस्मिश्चित्प्रमाणेऽन्तर्भवतीति वक्तव्यम् । उच्यते-आनुमानिकोयमव- २२८ समकामा [प्रथमः पादः सुमा५ साध्यधर्मिष्वग्निमसाज्ञानमुत्पनाते । आह न- "साहित्ये मितदेशत्वात् प्रसिन्द्र वन्हिधूमयोः । व्यतिरेकस्य चादृष्टेमकरवं प्रकल्प्यते " इति । "धूमस्तु दृष्टिमात्रेण गमका सहचारिणः" इति च । ततश्चानुमित्सता न सर्वेषां धूमवतामग्निमत्ताऽवगन्त- व्या, नापि सर्वाऽनग्नौ धूमस्याऽभावः। भूयोग्निसा- हित्यं व्यभिचाराऽदर्शनमित्येतावदेवानुमानार्थिभिर- भ्यर्थनीयं नाधिकं किं चित् । यत्त्विदं यत्र यत्र धूम- स्तत्राग्निरिति ज्ञानं तदनुमानमेवेति तत्रैवोक्तम् । त्येति । वन्हिधूमयोः साहित्ये मितदेशत्वात-साहित्यग्राहकदेशानां महा- नसादीनामल्पत्वात् प्रसिद्ध ज्ञाते सति व्यतिरेकस्य व्यभिचारस्य-व्यन्य- भाववति धूमसत्त्वस्य चादृष्टे सति तस्य धूमस्य गमकत्वम् =चन्ह्यनुमापकत्वं म- कल्प्यते इत्यर्थः । धूमेति-घूमश्च दृष्टिमावण-दर्शनमात्रेण सहचारिणः बन्हे- र्गमका अनुमापको भवतीत्यर्थः । उपसंहरन "नत्वेवमस्ति" इति(२२७५) प्र- तिज्ञातमर्थमाह- ततश्चेति, यतः केपु चिदेव सपक्षेष्वग्निसाहित्यमुपलब्धवतो- ऽनुमानं संभवति ततोऽनुमित्सता जनेन न सर्वेषां धूमवतामऽग्निमत्तावगन्तव्या येनानुमानस्य गृहीतग्राहित्त्वं प्रसज्येत । नापीति-अवगन्तव्य इति शेषः । सर्वेपु साध्याभाववत्पदेशेषु हेत्वभाषज्ञानस्याप्यसंभवात् । तीनुमित्सता किम- वगन्तव्यमित्याह-भूय इति । किं वा व्याप्तिग्रहसामग्रीमाह-भूय इति । अभ्य- र्थनीयम् =अपेक्षितमस्ति । अधिकम् =साध्यसकलदेशत्तित्वग्रहण नापेक्षित- मस्तीत्यर्थः । ननु 'यत्र यत्र धूमस्तत्राग्निः' इत्यस्य प्रमाणभूतस्य ज्ञानस्य के- स्मिन् प्रमाणेऽन्तर्भाव इत्याशङ्याह-यत्त्विदमिति । तत्र न्यायरत्नमाला- याम् । तथा हि-“यस्त्वयं यत्र यत्र धूमस्तत्राग्निरिति भूयोदर्शनतोऽवगमः स कथम् ? न ह्यसौ नास्ति न चाप्रमाणं सर्वदा सर्वेपां दृढत्वेन जायमानत्वात, गमो ज्ञातसंवन्धस्योपजायमानत्वात् । परोक्षरूपत्वाच नैन्द्रियकः साक्षात्कार रित्वाभावात् संविद्विरोधाच्च" इाते । तस्मात् 'यत्र यत्र धूमस्तवाग्निः' इस- पि ज्ञानमनुमानात्मकमेवेति सिद्धम् ।

·अनुमानस्यगृहीतग्राहित्यखण्डनमशास्त्रदीपिका । २२९ नन्वेवमप्यनेनैव सामान्यानुमानेन सर्वधूमवताम- ग्निमत्ताऽवगतेति यत् पुनः पर्वतादिदेशविशेषेषु धूम- दर्शनादग्न्यनुमानं तस्य गृहीतग्राहित्वं तद्वस्थमेव स्यात् ? । मैवम्, सामान्यविशेषभेदात्-सामान्येन हि धूमवतामग्निमत्ताऽचगता पर्वतादेस्तु देशविशेषस्य स्वरूपमपि प्रागऽनवगतम्, न तरामग्निमस्वम् । यस्त्ववगतमेवेति मन्यते,तेन पर्वतस्वरूपमेव तावद्- ऽप्राप्तं पर्वतसमीपस्थैः केन प्रमाणेनावगतमिति वक्त- ननु यदि-'यत्र यत्र धूमस्तत्राग्निः' इति ज्ञानमनुमानमेव प्रमाणभूतं तदाऽनेनैव सामान्यानुमानेन सकलधूमवतामग्निमत्ताऽवगमात् पर्वतस्याप्यने- नैवाग्निमत्ता गृहीतैवेति गृहीताया एवाग्निमत्तायाः पर्वतो वन्हिमानिति विशेषानुमानेन ग्रहणादस्य गृहीतग्राहित्वं तदवस्थमेव-माप्तमेदेति शङ्कते-न विति । परिहरति-मैवमिति । उपपादयति सामान्येति, 'यत्र यत्र धूमस्त- वाग्निः' इत्यनुमानेन तु सामान्यरूपेणैव सकलधूमवतामग्निमत्ता गृहीता न तु विशेषरूपेण पर्वतस्य, पर्वतो वन्हिमानित्यनेन तु विशेषरूपेण पर्वत- स्याग्निमत्ता गृह्यत इति न गृहीतग्राहित्वमित्यर्थः । संक्षेपेणोक्तं विशदयति- सामान्येनेति, सामान्यरूपेणेत्यर्थः । प्राक् =पर्वतो वन्हिमानिति ज्ञानात् पूर्वं यत्र यत्र धूमस्तत्राग्निरिति व्याप्तिग्रहकाले पर्वतादिदेशविशेपस्य स्वम्- पमपि न प्रत्यक्षीकृतमिति तस्य पर्वतादेरग्निमत्ताग्रहणस्य तु का वार्तेत्याह-न तरामिति । यस्त्विति-तेन वक्तव्यामित्यन्वयः । यस्तु पण्डितंमन्योऽनुमानस्य गृही- तग्राहित्वप्रतिपादनार्थं यत्र धूमस्तवाग्निरितिज्ञानेनैव पर्वतस्याग्निमत्त्वमव- गतमेवेति मन्यते तेन 'पर्वते वन्हिमनुमित्सता पुरुषेण पर्वतेन मह चक्षुस्म- योगात् पूर्व पर्वतस्वरूपमेवाऽमाप्तम् अगृहीतं पर्वतसमीपस्थः पर्वतममीपवा- सिजनैः केन प्रमाणेनावगतम्' इति वक्तव्यम् । न च प्रत्यक्षेण पर्वतस्वम्- पावगमः सम्भवति प्रत्यक्षेण हि प्राप्तम्-चक्षुरादिमनिकृष्टमेव गृह्यते न च प- चतस्वरूपं तदा चक्षुरादिसंयुक्तं येन प्रत्यक्षेण गृह्यतेत्याह-न प्रत्यक्षेणेति । नाप्यनुमानादिना पर्वतस्वरूपावगमः सम्भवति, अनुमापकादिग्रहणाभावा- ·२३० समकाशा- [प्रथमः पादः० म व्यम्, न प्रत्यक्षेण नान्येन प्रमाणेन, न चानवगतपर्व- तस्तस्याग्निमत्तामवधारयितुमलम् । यदि चेदानीतनं पर्वतस्याग्निमत्त्वं प्रागेवावगतं स्यात् ततोऽन्यर्थी वि. नैव धूमदर्शनेनाग्नये पर्वतमारोहेत्, नाऽग्न्यर्थिनोऽव- गतेऽग्नौ धूमदर्शनेनार्थः कश्चित् । किं च धूमोपलक्षितस्प पर्वतादिदेशविशेषस्था- ग्निसंवन्धोऽवगत इति वदता धूमसंबन्धोप्यवगत इति वक्तव्यम्, नाऽज्ञातसंपन्धमुपलक्षणमुपलक्ष्यम- पलक्षयितुं क्षमम् । दित्याह- नान्येनेति । यदि हि पर्वतस्वरूपमेव नावगतं तदा तस्याग्निमन कथमवगता स्यादित्याह-न चेति । अनवगतपर्वतः पुरुषः । तस्य-पर्वतस्य अलम् =समर्थः । विपक्षे वाधकमाह-यदीति । इदानींतनम्-पर्वतोवन्हिमा नित्यनुमानकालिकम् । मागेव-यत्र धूमस्तवाग्निरितिव्याप्तिग्रहकाल एवं अव हेतुमाह-न हीति । अर्थः प्रयोजनम् । अग्न्यर्थिनो हि धूमदर्शनेनेदमे प्रयोजनं यद् धूमदर्शनेनाग्न्यवगमः स्यादिति, अग्न्यवगमश्च तस्य प्रागेव जा इति न धूमदर्शनस्य प्रयोजनमुपपद्येत, भवति च धूमदर्शनेन तस्य प्रयोजन मिति ज्ञायते न तेन पर्वतेऽग्निमत्त्वं भागवगतमित्यर्थः । दोपान्तरमाह-किं चेति, यदि यज्ञदत्तेन धूमोपलक्षितस्य पर्वतादिदे शमावस्याग्निमत्त्वमवगतमेव तदा तेन पर्वतादौ धूमसम्बन्धोप्यवगत एवं वक्तव्यम्, अन्यथा धूमसम्बन्धावगति विनाग्निसम्बन्धाक्गमस्याप्यनुपपर रित्याह- न हीति, यस्योपलक्षणस्य धूमादेः पर्वते सम्बन्धो न ज्ञातस्तदा तसम्बन्धमुपलक्षणमुपलक्ष्यम्=पर्वतादिकमुपलक्षयितुम् चन्द्यादिना विशे न क्षमं भवतीति धूमादेरपि पर्वतादौ सम्बन्धस्तेनावगत एवेति वक्तव्यं तथा लिङ्गस्यैव देशकालातिरेको न लिगिनः" इति यत्पूर्वपक्षिणानुमाने संकेत कृतस्तन्नयुज्यते उक्तरीत्या लिङ्गसम्बन्धस्याप्यवगतत्वापत्तेरिति भावः। ननु देशमावस्य-देशसामान्यस्यैव धूमेनोपलक्षणम् -धूमोपलक्षणकता मस्ति, अर्थाद्भमस्तु सामान्यदेशस्यैवोपलक्षणत्वेन ज्ञातो न तु पर्वतादिदेशति दोपस्योपलक्षणत्वेनेति न धूमसम्बन्धस्यापि प्रागेवाऽवगततापनिरिसाशा .

·अनुमानस्यगृहीतग्राहित्वखण्डनम्] शास्त्रदीपिका । २३१ अथ देशमात्रस्थ धूमेनोपलक्षणं न देशविशेष- स्थ ?, ततोग्निमत्त्वमपि तन्मात्रस्या वगतं न देशविशे पस्य, अतो लिङ्गलिङ्गिनोरविशेषात् “लिङ्गस्यैव देश- कालातिरेको न लिङ्गिनः" इति प्रलापमानम् । अपि च यत्राग्नीन्धनसंयोगस्तत्र धूम इत्यनेन धूमो- प्यवगत एवेति न किं चिदप्यवगन्तव्यमवशिष्यते धू- मज्ञानेनेत्यलं घालजल्पितेन । ते-अथेति । उत्तरमाह-तत इति, यदि 'यत्र धूमस्तत्राग्निः' इति ज्ञानेन धू- पलक्षणकत्वं देशसामान्यस्यैव ज्ञातं न पर्वतादिदेशविशेपस्य तदाग्निमत्त्व- मपि तन्मात्रस्य देशसामान्यमात्रस्यैवावगतं न तु पर्वतादिदेशविशेषस्येति देशविशेषस्यैवानुमानेनाग्निमत्त्वग्रहणान्नानुमानस्य गृहीतग्राहित्वमित्यर्थः । अतोऽनुमानस्य गृहीतग्राहिलवादिभिर्यदुक्तम्-“लिङ्गस्यैव देशकालातिरेको न लिगिनः" इति तल्लिनलिङ्गिनोरविशेपात प्रलापमात्रमित्यन्वयः। लिगि- नो वन्ह्यादेर्देशकालकृतोऽतिरेको विशेपो न भवति किं तु यत्र धूमस्तत्राग्निरि- त्यनेनैव ज्ञानेन सकलधूमवतामग्निमत्त्वमवगतं भवत्येवेति गृहीतग्रावानुमा- नम्, लिङ्गस्य च देशकालातिरेको भवतीति न पाक् पर्वते धूमसम्बन्धावगमः । तथा चाग्निसम्बन्धावगमस्योपपत्तये धूमसम्बन्धावगमस्यापत्तिर्नास्तीति पूर्व- पक्षिवाक्याभिप्रायः परिहारस्तु लिङ्गलिगिनोरविशेषादिति- वन्मियोरवि- शेपार यदि वन्हेः सकलधूमवत्स सम्बन्धो गृहीतस्तदा धूमस्यापि गृहीन एवं धूममम्बन्धावगमं विना वन्हिमम्बन्धावगमानुपपत्तेः । यदि धूमसम्बन्धः स- र्वत्र नावगतस्तदा वन्हिसम्बन्धोपि नावगत इति नानुमानस्य गृहीतग्राहि- त्वमित्याशयः । दोपान्तरमाह-अपि चेति, यदि 'पत्र धूपस्तवाग्निः' इति च्यामिक्षा- नेन च्यापकस्यैव मकालव्याप्यदेहोषु मत्त्वं विशेषरूपेणापि गृपने न व्याप्य- स्य तदापि 'यत्राग्नीन्धनमंयोगस्तत्र धूमः' इत्यनेन च्याप्तिहानेन नु व्याप- कीभृतस्य धूमस्यापि मर्वेप्वग्नीन्धनमंयोगवत्सु देदोपु मत्त्वमवगतमेवेनि वक्तव्यं त्वया तथा च पर्वतादिपु वन्दिमत्नाप्पवगता धूममचाप्पबगना, तदिदानी कि- माशिप्यते यदमझानेन झातं स्याद ? तया च तव मते धूमझानं व्यर्थमेव 1 ·। अनुभवत्वोपपत्तये दोपस्यैवाक्लप्तस्य तद्धेतुत्वं कल्पनीयं स्यादित्याह-कर २३२ प्रथमः पादः यदि चावगतमेवानुमानेनावगम्यते ततः स्मरणमेव प्रमुपिततदावमऽनुमानज्ञानं स्यात् । न च प्रत्युत्पन्नका रणजत्वादऽस्मृतित्वम्, तदसिन्छे संबन्धिदर्शनं हि सदृशदर्शनवत् संस्कारमुद्राधयेत्, क्लप्तं हि तत्र तस्य कारणत्वम्, संस्कारोबोधितः स्मृति जनयतीत्यधि- वादम्, स्मृतेश्च प्रमोपः शुक्तिकारजतादिवेदनेषु क्ल एव । तदेवं क्लप्तेनैव मार्गेण धूमादग्निज्ञानोत्पत्ती को नामाऽक्लसं लिङ्गस्य लिजिज्ञानहेतुत्वं कल्पयेत् । का ल्पनायां वा शुक्तावपि रजतवेदनस्यानुभवरूपत्वात्त स्यादित्यर्थः । तस्मादस्य पक्षस्य हेयतामाह-अलमिति । वालजील्पतं च- गस्यैव देशकालातिरेको न लिगिनः" इति पूर्वपश्युक्तिरेव ज्ञेया । वालैः सह जल्पितं ( वादः) वालजल्पितम् । विपक्षे वाधकमाह-यदि चेति । प्रमुपिततद्भावम् अमुषितस्मर म् । अनुमानज्ञानं स्मरणतुल्यमेव स्यादित्यर्थः । नन्वनुमानस्य संस्कार वाभावात् प्रत्युत्पन्नहेतुज्ञानरूपकारणजन्यत्वाच न स्मृतित्वमित्याशन न चेति । हेतुमाह-तदसिद्धेरिति, प्रत्युत्पन्नकारणजवासिद्धेः अस्मृतित्वा वेत्यर्थः। अत्रानुमानस्य स्मृतिरूपत्वमुपपादयति-सम्बन्धीति, यथा सदृशद संस्कारोबोधो भवति कमलदर्शनेन प्रियामुखस्मरणे तथा सम्बन्धिदर्शन पि संस्कारोवोधो भवत्येव यथा हस्तिदर्शनेन हस्तिपकस्मरणे । स्कृप्तम् यतम् । तत्र-संस्कारोवोधे । तस्य सम्बन्धिदर्शनस्य कारणला शुक्तिकेति-शुक्तिरजतज्ञाने यथा रजतस्य स्मृतिरेव भवति तथापि तव स्म वप्रमोषः स्वीक्रियते तथाऽनुमानेपि स्मृतित्वप्रोष एव भविष्यति, च धूमलक्षणसम्बन्धिदर्शनजन्यसंस्कारोवोधेनैव वन्हिज्ञाने सम्भ धूमस्य धूमज्ञानस्य वा वन्हिज्ञानं प्रति हेतुलं नूतनं को नाम ल्पयेदित्याह- तदेवमिति । यद्यऽक्लप्तस्यैव लिङ्गस्य लिङ्गिज्ञान हेतुत्वमवकल्प्यते तदा शुक्तिरजतज्ञानस्याप्यनुभवरूपत्वाद तदुपप . नायामिति । यदि शुक्तिरजतनापति राते किंतु ·भनुमानस्यागृहीतवाहित्वम् शास्त्रदीपिका। दुपपत्तये दोषस्यैवानुभवहेतुत्वं कल्पनीयम् । अकल्प- ने त्वत्रापि स्मृतिप्रमोषादऽप्रामाण्यमेव स्यात् । तस्मा- वश्यमऽगृहीतग्राहित्वमङ्गीकर्तव्यम् । नन्वग्निविशेषस्याऽगृहीतसंबन्धस्याऽननुमेत्वात्सा- मान्यमेवानुमेयं तच्च प्रागवगतमेवेति कथमऽगृहीतग्रा- हित्वम् ? यथाहु:- "विशेषेऽनुगमाभावः सामान्य सिद्धसाध्यता। अनुमाभङ्गपङ्केस्मिन्निमग्ना वादिदन्तिनः ॥" इति । नैप दोष:-अवगतस्यापि सामान्यस्य देशान्तरकाला- स्मृतित्वप्रमोप एव स्वीक्रियते तदानापि अनुमानस्थलेपि स्मृतित्वप्रमोप एव स्वीकार्यस्तथा चानुमानस्याप्रामाण्यमेव स्यादित्याह-अकल्पनेति । उपसंहर- ति--तस्मादिति, यस्माद् गृहीतग्राहित्वे प्रामाण्यं नोपपद्यते तस्मादवश्यम- ऽगृहीतग्राहित्तमनुमानस्य स्वीकार्यम् । ननु पर्वतीयामिना तु धूमस्य व्याप्तिरेव न गृहीतेति न विशेषस्य प- र्वतीयाग्नेरनुमानं सम्भवतीत्यगृहीतसम्बन्धस्याग्निविशेषस्याऽननुमेयत्वाद व- न्हिसामान्यमेवानुमेयं तच वन्हिसामान्यं च मागेव 'यत्र धूमस्तत्राग्निः' इति ज्ञानेनैव धूमदेशे गृहीतमेवेति पुनरपि गृहीतग्राहित्वमेवानुमानस्य मा. प्तमित्याशङ्कने- नन्विति । अत्र प्रमाणमाह-विशेपेति, वन्दिविशेपस्यानुमेय- खेऽनुगम एव न सम्भवति, अनुगमो हि यत्र धूमस्तत्राग्निरित्येव, पर्वतीयश्च वन्हिः पर्वते एव भवति महानसीयश्च महानस एव भवति न सकलेपु धू- माधिकरणेप्सित्यनुगमाभावः । अनुगमश्च वन्हिधूमसामान्ययोरेव भवतीति सामान्यस्यैवानुमेयत्वं सम्भवति सामान्यस्यानुमेयत्वे च सिद्धसाध्यता-गृही- तग्राहिनानुमानस्य प्रसज्यते सामान्यस्य 'यत्र धूमस्तत्राग्निः' इत्येननवा- ऽवगतत्वात् तस्मादनुमानप्रमाणभङ्गलक्षणपङ्के वादिदन्तिनो निमग्ना न ततो बहिरायातुं अनुमानप्रामाण्यमुपपादयितुं समर्था इत्यर्थः । भगः-अनु- पपत्तिः । परिहरति-नैपेति, “ विशेपेऽनुगमाभावः सामान्ये मिद्धसाध्य. ता" इति न दोपावहः । एतदेवोपपादयति-अवगनेनि. वन्देः मामान्य- रूपेण 'यत्र धूमः' इत्यनेनावगतस्यापि देशान्तरकालान्तरमम्पन्नम्पाट- ·ज्ञानहेतुर्न स्यात्तदा धूमदर्शनादनन्तरमेव वन्हिज्ञानं न जायतेत्यर्थापत्तिरेवात्र रोद्वोधद्वारेणाप्यग्निज्ञानहेतुत्वमुपपद्यते यत एकसम्बन्धिदर्शनमपरसम्बन्धि ऽनुमानज्ञानस्य स्मृतिभावत्वापत्त्याऽनुभवरूपत्वं न स्यादस्ति चानुभव भवति । परिहरति- नेति, यथा शुक्तिरजतस्य स्मरणस्वीकारेपि स्मृतित्व प्रमोपान शुक्तिरजतज्ञानस्य स्मृतित्वमापद्यते तथा धूमेन वन्हेः स्मरणस्यापि स्वीकारे 'वन्दि स्मरामि' इत्याकारकपरामर्शस्य प्रमोपादनुमानस्याप्यनुभ- वाभिमानोपपत्तेन स्मृतिरूपत्वं स्यादित्याह-स्मरणेति, स्मरणस्य चन्हिस्म सप्रकाशा [प्रथमः पादः सु. न्तरसंवन्धस्याग्रहीतस्य ग्रहणाद् झुपपन्न प्रमेयत्वम् । इदं चापरमेकदेशिना वक्तव्यम्-केन प्रमाणेन धूम- दर्शनस्याग्निज्ञानहेतुत्वमवगम्यते ? इति । तदानन्तर्या- दिति चेत् ?, न, तस्य संस्कारद्वारेणाप्युपपत्तेः । अ- नुभवरूपत्वमनुपपन्नमिति चेत् ?, न, स्मरणस्यापित स्परामर्शप्रमोषेणानुभवाभिमानोपपत्तेः। वस्तुतोऽनुम- वत्वं त्वसिद्धमेव प्रमाणाभवात, न पग्निज्ञानस्या- हीतस्य ग्रहणात्तस्य प्रमेयत्वमुपपद्यते तस्य चाऽगृहीतस्य संवन्धलक्षणप्रमेयस्य ग्रहणात्तद्विपयकस्यानुमानस्याप्यगृहीतग्राहित्वादुपपन्नं प्रामाण्यमित्यर्थः । सम्प्रति पूर्वपक्षिणं प्रति सिद्धान्ती शङ्कते- इदं चेत्यादिना, यदू धूम- दर्शनस्याग्निज्ञानहेतुत्वमस्ति तत्र किं प्रमाणमिति वक्तव्यमियर्थः । यधनु- मानस्यागृहीतग्राहित्वं नास्ति तदा स्मृतिरूपत्वमेव प्राप्स्यतीति सिद्धान्तिप्रश्ना- भिप्रायः । उत्तरमाह-तदानन्तयति, यतो धूमदर्शनादनन्तरमेव वन्हिज्ञानं जा- यतेऽतो ऽर्थापत्त्यैव धूमदर्शनस्य वन्हिज्ञानहेतुतं ज्ञायते यदि धूमदर्शनमग्नि- प्रमाणमित्यर्थः। परिहरति-तस्येति, तस्य-धूमदर्शनस्य संस्कारद्वारेण संस्का स्मारकं भवत्येव, तथा चानुमानं प्रमुपितस्मृतिभावं स्मरणरूपमेव स्पादि- त्यर्थः । ननु यदि धूमदर्शनस्य संस्कारोबोधद्वारेणाग्निज्ञानहेतुत्वं स्यात्तदा त्वमिति न धूमदर्शनस्य संस्कारोबोधद्वाराऽग्निज्ञानहेतुत्वमिति शङ्कते- अनुः रणस्य । वस्तुगत्यानुमाने स्मृतित्वप्रमोप एवोपपद्यतेऽनुभवत्वस्य दूपपति- रेव नास्तीत्याह-नस्तुत इति, अनुभवत्वमेवासिद्धमित्यर्थः । अनुमानस्यानुः भवत्वे प्रमाणाभावमाह- न हीति, अग्निज्ञानमेव न प्रत्यक्षमिति तस्य * ·मनुमानस्यगृहीतग्राहित्वखं०] शास्त्रदीपिका । नुभवत्वे ? प्रत्यक्षमन्यद्वा प्रमाणमस्ति । अस्ति तु स्मृ. तिप्रमोषे । अथ स्मृतिप्रमोषत्वे बाधकं स्यात्, न चाग्निज्ञानस्य तदस्तीत्यतो न स्मृतिप्रमोप इति चेत् ?, न, स्मृतिप्रमो- पस्याप्ययाधदर्शनात् । मणिप्रभादर्शिनो मणियुद्धि- स्तावत् स्मृतिप्रमोष एव, अन्यथा विपरीतख्या- तिप्रसङ्गात्, अथ च प्रवृत्तस्य मणिलाभान्न बाधकम- स्ति, तस्मात्स्मृतिरेवानुमानमित्यऽप्रामाण्यापत्तिः । र्मोऽनुभवत्वं कथं प्रत्यक्ष स्यात् प्रत्यक्षाभावे चानुमानाधपि न सम्भवति तेषां प्रत्यक्षाधीनत्वात्, न च श्रुतिरप्यस्तीत्यर्थः । प्रत्युन स्मृतिप्रमोपे-स्मृ- तित्वप्रमोपे तु प्रमाणमस्तीत्याह-अस्तीति । प्रमाणं चाव तस्य संस्कार द्वारेणाप्युपपत्तेः " इत्यादि यदुक्तं तदेव ज्ञेयम् । ननु यत्र वाधकज्ञानमुत्पद्यते तत्रैव वाधज्ञाने जाने सति स्मृतित्वप्रमो- पः स्वीक्रियते यथा शुक्तिरजनज्ञाने स्मृतित्वप्रमोपोस्ति तव नेदं रजतमिति वाधकमप्यस्त्येव तथाग्निज्ञानस्यापि स्मृतित्वप्रमोपोपपत्तये नायं पर्व तोनिमानिति वाधकमपेक्ष्यते न चाग्निज्ञानस्य-पर्वतोनिमानिति ज्ञानस्य त- दस्तिवाधकमस्तीति नानुमानस्थले स्मृतित्वप्रमोपः मंभवतीति भने- अ- देति । परिहरति-नेति । स्मृतीति-स्मृतित्वप्रमोपस्यापि वाधकं नास्ति येन स्मृतित्वममोपो न स्वीक्रियेत । यद्येकवन्धितानस्यापरगंवन्धिम्मारकर न स्यात्तदा धृमदर्शनेन वन्हिस्मृतिर्नोपपधेत तथा च स्मृनिन्वप्रमोपोपि नोपप- घेत न चैवमस्तीति भावः । न चायं नियमो यदाधकमन्चे एव स्मृनियम मोपो भवतीति येना ऽनुमानस्थले वाधकं विना स्मृतित्वमापा न स्वीक्रियेत, पतो मणिमभायां मणित्वज्ञाने जाते तत्र मणिमंबन्धिमभादानन मरः R. रणमेव स्वीनियने शृत्तिरजनरयेचाऽथ प मणिहानरयानुभवन्त्वोपपन म्म- तित्वममोपोपि स्वीमियते न च तच नायं मणिगिति वापरमम्ति महनस्य मणिलाभादेवत्यार-मणिमभेति । अन्यथा यदि मणिमभायां पिहानम्मले नायं मणिपति दाधकं स्यादा ऐत्तिजनहानम्पेर मणिहानागपि विपरी- सख्यानिक रयान पंथमिटम् । दावाभावमेवाह-अब पनि । समंदादि- ·- रसंवन्धोग्नेरवगतो येनानुमानस्य गृहीतग्राहित्वं स्यादित्यर्थः । स्वमतेनोपसं. सिद्धान्ती-अग्नीति, 'यत्र धूमस्तवाग्निः' इत्यनेनानिसामान्यमपि गृहीतमेव पर्वतस्तु प्रत्यक्षेणैवावगतः, अनिविशिष्टस्तु पर्वतो न केनापि प्रमाणेनावगत इत्यग्निविशिष्टः पर्वत एवागृहीतोस्ति स एवानुमीयते-पर्वतो वन्हिमानिति। सप्रकाशा- [प्रथमः पादः सु०म०५ कथं च गृहीतग्राहित्वमनुमानस्य ?, अत्यन्तापरि- दृष्टे देशे काले चाग्निरनुमीयते स केन प्रमाणेन प्राग- वगतः ?, न प्रत्यक्षेण तस्य विद्यमानोपलम्भनत्वात् । न चान्येन केन चित् । किं चाग्निधूमयोमिथः सम्बन्धो देशकालानवच्छिन्नः प्रत्यक्षेणावगत इत्येतावदेव भ- वान् ब्रवीति, न चैतावता देशान्तरकालान्तरसम्ब- न्धोऽग्नेरवगतो भवति, तस्मादगृहीतग्राह्येवानुमानम् । किमत्रागृहीतम् ?, अग्निसामान्यं तावद् गृहीतमेव पर्वतोपि प्रत्यक्षेणावगतः, अग्निविशिष्टस्तु पर्वतो न केनाप्यवगत इति सोनुमेयो भविष्यति । तत्र च तस्मादिति । यस्मादनुमानस्थले स्मृतित्वप्रमोपस्वीकारे वाधकं नास्ति तस्मा- दनुमानं स्मृतिरेव स्यात्तथा चामाण्यापत्तिरित्याक्षेपः। पुनरपि सिद्धान्त्याक्षिपति- कथं चेत्यादिना । स्पष्टोयं ग्रन्थः । कयम- नुमानस्य गृहीतग्राहित्वं स्यात् ? अनुमानात्पूर्व तु महानत एव वन्हिरवगतो न पर्वते न चास्मिन् काल इति पर्वते वन्दिः केन प्रमाणेन प्रागवगतः ?।न प्रत्यक्षेण प्रत्यक्षस्य विद्यमानमात्रग्राहकत्वात् न च प्राक् पर्वते वन्हेर्विद्य- मानतायां प्रमाणमस्ति । तथा प्रत्यक्षस्य सत्संप्रयोगजन्यत्वान्नेदानीमपि व हिना सहेन्द्रियसंयोगोस्ति नतरां प्राक् । न चान्येन अनुमानादिना, अनुमानादीनां प्रसक्षपरतन्त्रत्वादित्यर्थः। तब मतेनाप्यनुमानस्य गृहीतग्राहितं न संभवतीत्याह-किं चेति । 'यत्र धूमस्तत्राग्निः' इत्यनेन तु देशान्तरकाला- न्तरानवच्छिन्न एवाग्निधूमयोः संवन्धोऽवगतो न चैतावता देशान्तरकालान्त- हरति-तस्मादिति । पूर्वपक्षी पृच्छति-किमत्रेति, पर्वतो वन्हिमानित्यत्र किमऽगृहीतमस्ति यस्य ग्रहणेनानुमानस्या ऽगृहीतग्राहित्वं त्रयोक्तमुपपद्यतेत्यर्थः । उत्तरमा ·अनुमानस्यागृहीतग्राहित्वम्] शास्त्रदीपिका। २३७ प्राप्ताऽप्राप्तविवेकेन सम्बन्धमात्रं प्रमेयमवशिष्यते । दना जुहोति" इति विशिष्टविषयोपि वि- धिर्विशेषणपरो भवति तथेहापि, विशिष्टविषयमे- वानुमानं विशेषणविशेष्ययोस्तु प्राप्तत्वात् “यजुर्युक्तं- रथमध्वर्यवे ददाति" इतिवत्सम्बन्धविषयं भवतीति । स्यापि प्रमाणपुरस्सरमभिप्रायमाह- तत्रेति, प्राप्ताऽमाप्तयोर्मध्येऽमाप्तमेव विधी- यत इति न्यायादग्निसामान्यस्य पर्वतस्य च प्राप्तवादप्राप्त पर्वताग्निसंवन्धमाव- मेवान प्रमेयमस्तीत्यगृहीतस्य पर्वताग्निसंवन्धस्य ग्रहणादुपपन्नमनुमानस्याग्रही- तग्राहित्वमित्यर्थः । अत्र दृष्टान्तमाह-यथेति, यथा-"दधा जुहोति" इति वाक्येन दधिकरणकत्वविशिष्टो होमो विधीयते इति विशिष्टहोमविषयोपि विधिोमस्य “अग्निहोत्रं जुहोति" इत्यनेन प्राप्तत्वाद् दधिलक्षणविशेषणमा- अपरो भवति, तथा पर्वतो वन्हिमानित्यवापि वन्हिमामान्यपर्वतयोः प्राप्तत्वात विशेपणीभूतः पर्वताग्निसंवन्ध एवाप्राप्तोऽनुमेयो भवति । उक्तं च "दन्ना जुहोति" इत्यत्र माधवेन द्वितीयाध्यायद्वितीयपादीयदशमाधिकरणे- "दधिहोमेन्यकर्मत्वं गुणो वाऽन्यत्तु पूर्ववत् । निर्गुणत्वादाग्निहोत्रे युक्तो दध्यादिको गुणः ॥” इति । विशेपणविशेप्ययोःचन्हिपर्वतयोः । दृष्टान्नान्तरमाह-यजुरिनि । यथा “यजु- चुक्तं रथमचर्यवे ददाति" इत्यत्र दानस्य रथस्य च “मप्त दश स्थान ददा- नि" इत्यादिना प्राप्तत्वात् यजुर्युक्तरथस्याध्वयोश्च संवन्धमा विधीयने नदुक्तं माधवेन दामाध्यायतृतीयपादविंशत्यधिकरणे-- "यजुर्युक्तोऽध्वर्युभागं बाधते यमयत्तुन । वाधः प्रकाशवन्मवं पक्षे प्राप्तेनियम्यते ॥" नि । पजमानारोहणाय यो वैरथः “इन्द्रस्य बजोनि"इत्यादियजर्वेदमन्वाजपेये ग. जी नियने म यजुर्युक्तो रथ इत्युच्यते मरथोऽध्वर्यच एक दानयानि मंश्यमा- वं नियम्यत इति भावग्नथा पर्वतो वन्मिानित्यनापि दन्दिपनियोः मम्द- न्य एव नियम्यते सम्बन्धश्च मागऽमाप्त एवेत्यगृहीतग्राहिबाद युन मनुमा. नग्य प्रामाण्यमित्यर्थः । अव च यथा "इत्पारभ्य " नटापि " टि- पर्यन्तमेकं शान्तदायग. विशिष्ट्रदिपया "त्यागर Y ·२३८ .. समकाशा- [प्रथमः पादःसू० म०५ . यस्तु प्रतिपन्नमर्थ परमऽनुमानेन प्रतिपिपादयिषति तेन साधन प्रयोक्तव्यम् । येन वाक्येन परस्यानुमान- युद्धिरुत्पद्यते तत् साधनमित्युच्यते । तच्च पञ्चतयं के चित्, व्यमऽन्ये, वयं अयम्-'उदाहरणपर्यन्तं यदोदार- रणादिकम् । अक्षपादीयास्तावत्- प्रतिज्ञाहेतूदाह- इतिपर्यन्तं द्वितीयं दृष्टान्तवाक्यम्, वेतिशेषः, इति प्रतिभाति । " दनाजुहो- ति" इति विशिष्टविषयविधिदृष्टान्तेन विशिष्टविषयस्यानुमानस्य विशेषणप- रत्वं प्राप्तं पर्वते चाग्निरपि विशेषणमग्निसम्बन्धोपि विशेषणं तवाग्नेरपि व्याप्तिग्रहेण प्राप्तत्वादग्निसम्बन्धपरत्वे " यजुर्युक्तम् " इति दृष्टान्तः । अ- माप्तपरत्वं तु दृष्टान्तद्वयस्या ऽस्त्येव । ग्रन्थकारोपि वक्ष्यति-" सप्तदश स्था द्रव्यान्तराणि च वाजपेयस्य दक्षिणात्वेन विहितानीति तत्र यजुर्युक्तस्यापि रथस्य प्राप्तमेव दानं सत्वऽध्वर्यवेऽन्यस्मै वा कस्मै चिदातव्यः सन्नऽध्वयों- नियम्यते " इति । अत्र च यथा “ दध्नाजुहोति " इति विशिष्टविषयोपि विधिर्विशेषणपरो भवति यथा च " यजुर्युक्तं रथमचर्यवे ददाति " इति विधिः सम्बन्धपरो भवति तथा विशिष्टविषयमेवानुमानं विशेषणविशेष्ययो- स्तु प्राप्तत्वात्सम्बन्धविषयं भवति । इत्येवं वक्तव्यमासीव । स्वार्थानुमानं निरूप्य परार्थानुमानं निरूपयति- यस्वित्यादिना । नि- गदव्याख्यातमायोयं ग्रन्थः । यस्तु देवदत्तादिः । प्रतिपन्नमर्थम् खड़ा तार्थम् । परं प्रत्यनुमानेन प्रतिपिपादयिपति-प्रतिपादयितुमिच्छति तेन-दे- वदत्तादिना साधनं प्रयोक्तव्यम्=पर्वतो वन्हिमान् धूमादित्याधुचारणीय- म् । स्वार्थानुमाने साधनवाक्यनामुच्चारणस्यापेक्षाऽभावाद । साधनलक्षण- माह- येनेति, यथा पर्वतो चन्हिमानित्यादिना वाक्येन परस्यानुमानं जायत इति पर्वतो वन्दिमानित्यादिवाक्यं साधनं साधनवाक्यं चोच्यते । तच्च-सा- धनम् । पञ्चतयम् -पश्चाययवकं भवति " संख्याया अवयवे तयप्" इत्य- नेन तयप् । केचित् नैयायिकाः । अन्ये सौत्रान्तिका, ते यवयवमेवानुमान मन्यन्ते । स्वमतमाह- वयमिति । उदाहरणपर्यन्तम् प्रतिज्ञाहेन्दाहरणानि ! उदाहरणादिकम् उदाहरणोपनयनिगमनानि । वयमेवरीत्या इयवयवात्म- कमनुपानं मन्यामह इत्यर्थः । न्यायमतेन पञ्चावयवानां स्वरूपमाह-अक्षपा- ·अनुमानगण्डेऽवयवमन्धः] शास्त्रदीपिका। रणोपनयनिगमनैः पञ्चावयवं साधनं मन्यन्ते । अ- नित्यः शब्द इति प्रतिज्ञा, कृतकत्वादिति हेतुः, य- त्कृतकं तदनित्यं दृष्टं यथा घटादीत्युदाहरणम्, कृत- कश्वशन्द इत्युपनयः, तस्मादनित्य इति निगमनम् । अयं त्वऽतिविस्तरो गतार्थ इति मन्वानाः सौगता यऽवयवम्-उदाहरणोपनयात्मकं मन्यन्ते । स्मर्यमाण- नियमं हि लिङ्ग साध्यधर्मिण्यनुसन्दधानस्य स्वयमेव लिङ्गियुद्धिरुत्पद्यते, तेन यत्कृतकं तदनित्यमिति कृत- कत्वस्यानित्यत्वेन व्याप्तिनियमं स्मारयित्वा कृतकश्च- शब्द इत्युपनयमाने कृते शब्दस्यानित्यत्वमवगम्यत दीयेति । तथा च गौतमीयं सूत्रम्-" प्रतिशाहेदाहरणोपनयनिगमना- न्यऽवयवाः" इति । स्पष्टमन्यत् । ध्यवयवात्मकानुमानस्त्रीकर्तुः सौत्रान्तिकस्य मतमाह-अयमित्यादि- ना । अयम्=पञ्चावपवप्रयोगात्मकः । गतार्थ . इति-यदेव कृतकत्वादिति हेत्ववयवेनोच्यते तदेव कृतकश्च शब्द इत्युपनयावयवेनोच्यते तथा प्रतिज्ञा- निगमनयोरप्येकार्यवोधकत्वमेवेत्यर्थः । व्यवयवमिति-अनुमानमिति शेषः । ततश्च सौत्रान्तिकमते- यो यो धूमवान् स स वन्हिमान दृष्टो यथा महान- सो धूमवांश्चायं पर्वत इत्येवानुमानस्याकारः । द्वाभ्यामेवाऽवयवाभ्यां क- थमनुमेयस्य भानं स्यादित्याशय सौत्रान्तिकमतेनोपपादयति- स्मर्यमाणे- ति, स्मर्यमाणोस्ति नियमो व्याप्तिर्यस्य तल्लिङ्गं स्मर्यमाणनियम द्वितीयान्तं पदम्, साध्यधर्मिणि-पक्षे पर्वतादौ स्मर्यमाणनियमं हेतुं धूमादिकमनुसंद- धानस्यपश्यतः पुरुषस्य लिङ्गिबुद्धिःसाध्यज्ञानम् -पर्वतो वन्दिमानि- त्यादि स्वयमेवोत्पद्यते एवेति तदर्थमवयवान्तरस्य निगमनस्य प्रतिज्ञाया वाऽपेक्षा नास्तीति भावः । एतदेवोदाहरणद्वारा विशदयति-तेनेति । यदा हि यज्ञदत्तेन 'यत् कृतकं तदनित्यम्' इत्युक्तं तदा देवदत्तेन कृतकलानि- त्यत्वयोनियमो व्याप्तिः स्मर्यत इत्युक्तं स्मारयित्वेति । तदनन्तरं 'कृतकश्च शब्दः' इत्युपनयमात्रस्य प्रयोगे कृते स्वयमेव कृतकस्य शब्दस्यानित्यत्वं देवदत्तेनावगम्यत एवेति नावयवान्तरापेक्षेत्यर्थः । । . . ८ ·. यत् क- एवमपि-एवं तु । अपिस्त्वर्थः । सौत्रान्तिकमते साध्यसत्तावोधकस्यावय. यपश्चविंशतिकमूत्रस्य भाप्यमपि प्रमाणयति-तथा चेति । इत्येव-व्यवयवो. ज्ञायां प्रत्यक्षविरोयः प्रत्यक्षेण वन्हावुप्णत्वग्रहणात । पर्वतः काभनमय २४० संप्रकाशा [प्रथमः पादः००% एवेति कृतमवयवान्तरैः। एवं त्वऽत्यन्तसाकाङ्कमेव पाक्यं क्लेशगम्यार्थ भवतीति व्यवयवमेव युक्तम्-अनित्यः शब्दः - तकत्वाद् यत्कृतकं तदनित्यं यथा घटादीत्येवमु. दाहरणान्तं साधनं सर्वत्र वार्तिककारः प्रयुङ्क्ते । अथ वा-यत् कृतकं तदनित्यं यथा घटादि कृतकश्च शब्दस्तस्मादनित्यः-इत्युदाहरणप्रभृति प्रयोक्तव्यम् । एवमप्यन्यूनाधिकमेव साधनम् । तथा च में तत् फलवद् होमोपि कर्म तेनापि फलवता भावि- तव्यम्" इत्येव सर्वत्र भाष्यकारः प्रयुक्त । प्रतिज्ञादोषाः प्रत्यक्षाविरोधादयोऽप्रसिद्धविशेषण- त्वादयश्च वार्तिके प्रपञ्चिताः । संमति स्वमतमाह-एवमित्यादिना, एवम् अवयवद्वयमात्रस्य प्रयोगे । ध्यवयवमिति-अनुमानमिति . शेषः । उदाहरणान्तमुदाहरणादि वेत्यर्थः । अत्र वार्तिककारं प्रमाणयन् उदाहरणान्तस्य त्र्यऽवयवस्यानुमानस्योदाहर णमाह-अनित्य इति । उदाहरणादेस्त्र्यवयवस्यानुमानस्योदाहरणमाह-अय वा यदिति । उदाहरणप्रभृति-उदाहरणादारभ्य, निगमनान्तं प्रयोक्तव्यम् । वस्य प्रतिज्ञाया निगमनस्य वाऽभावान्यूनत्वम् । तर्कमते च प्रतिज्ञानिगम- नयोर्हेतूपनययोश्चैकार्थप्रतिपादकत्वादानर्थक्येनाधिक्यमेव, अस्मन्मने । ध्यत्रयवानुमानस्वीकारान्न न्यूनं नाप्यधिक साधनं प्रयोक्तव्यं भवतीत्यर्थः । विस्तरश्च मदीयाद्वैतचन्द्रिकायां द्रष्टव्यः । अव द्वितीयाध्यायद्वितीयपादी- वानुमानं प्रयुते । श्लोकवार्तिकेपि प्रतिज्ञानिगमनयोरन्यतरस्यापेक्षा प्रदर्शिता- तत्र धीमणमुद्दिश्य साध्यधर्मो विधीयते ॥ इति ॥ एवमनुमानस्य स्वरूपं निरूप्य तस्य चागृहीतग्राहिवं तत्कृतं प्रामाण्यं च प्रतिपाद्य, नहोपान वक्तुमारभने-प्रतिक्षेत्यादिना । वन्दिरनुप्ण इति प्रति - " ·भनुमानखण्डे प्रतिज्ञादोपाः] शास्त्रदीपिका। २४२ - पन्हियानिति प्रतिज्ञायामऽप्रसिद्धविशेषणत्वं दोपः, विशेषणस्य काञ्चनमय- वन्हेरममिद्धवाद । इत्यादयः प्रतिज्ञादोपाः श्लोकवार्तिके विस्तरेण प्रदर्शि- ता इति नेह प्रतन्यन्ते । तथा हि- "प्रत्यक्षादेश्च पदकस्य येनैवार्थावधारितः। तेनैवोत्तरवाधः स्याद्विकल्पादेरऽसम्भवात् ॥ अग्राह्यता तु शन्दादेः प्रत्यक्षेण विरुद्ध्यते ।। तेपामश्रावणत्वादि विरुद्धमनुमानतः ।। विधा शब्दविरोधः स्यात् प्रतिज्ञादिविभागतः । प्रतिज्ञा-पूर्वसंजल्प-सर्वलोकप्रसिद्धितः ।। यावजीवमहं मौनीत्युक्तिमात्रेण वाध्यते ।। बौद्धस्य शब्दनित्यत्वं पूर्वोपेतेन वाध्यते ।। चन्द्रशब्दाभिधेयत्वं शशिनो यो निषेधति । स सर्वलोकसिद्धेन चन्द्रज्ञानेन वाध्यते ॥ सातगोगवयाकारं प्रति यः साधयदिदम्-1 न गोर्गवयमादृश्यं तस्य वाधोपमानतः ।। गेहावगतनास्तित्वो जीवंश्चैत्रो यदा वहिः। नास्तीति माध्यने वाधस्तत्रार्धापत्तितो भवेत् ॥ शशशृङ्गादिसद्भावविरोधोऽनुपलब्धिनः । एवं च धर्ममंवन्धवाधस्तावदुदाहनः ।।" इति । प्रत्यक्षेत्यादिपद्यमेतत्पार्थमारथिमिश्रेणैवं व्याख्यानम-" न केवलमन- मानविषयमेवेदं मन्थरम्य बाध्यत्वं पण्णामपि प्रत्यक्षादीनां मध्ये पनानी. प्रमत्तिना प्रथममर्थोऽवधारितो भवति तेनैवोनरकालस्य मन्धरम्यान्यनिनि- रोधलक्षणो बाधो भवतीत्यार-प्रत्यक्षादगिति "नि । मन्याग्गिंवादा. रनि- अग्रासनेनि, येन शब्दादिविपयाणामग्राइव प्रतिशत दर दादीनां प्रागनायाः प्रत्यक्षत्यात प्रतिज्ञायाः प्रत्यक्षेण दिरोध इत्यर्थः । अन्य रोषमुढारति- तेपामिति, येन दादरयाऽश्रावण मटिहानं दब टम्म श्रावणताऽनुमानगम्याग्नीति मनिया अनुमानेन विशेषः । प्रायः अनुमानमानगग्यवानात्र प्रत्यक्षादिविरोधः दि दार्गदगेटम: । विरोधभेदाना-विधेति. प्रनिहायाः मान्मे गिरः । 1.

·- . जीवतो गृहेऽसतश्च चैत्रस्याभावः प्रतिज्ञातस्तत्रार्थापत्त्या वहिःसत्वावगमाद- उपमंडरति-एवमिति । विस्तरस्तु श्लोकवार्तिकानुमानपरिच्छेदे द्रष्टव्यः । यदा कचिदपि मतलं नास्ति तदा बुद्धपि नास्तीति पक्षे हेत्वभावात (पसे २४२. समकाशा- [प्रथमः पादः सुभा५ असिद्धिा, अनैकान्तिकत्वम्, वाधकत्वम्, चेति प्रयो हेतुदोषाः । तत्रासिद्धिः पञ्चधा-बुद्धो धर्माधर्मवेदी स्वर्वज्ञत्वादिति स्वरूपासिद्धिः, न हि सर्वज्ञत्वस्वरूपं- विरोधः, सर्वलोकप्रसिद्धिविरोधः, इत्यर्थः । तत्र प्रतिज्ञान्तरविरोधमाह-या- वदिति, येन ' यावज्जीवमहं मौनी' इत्युक्तं तस्य यावजीवमौनित्वप्रति- ज्ञाया अनया प्रतिज्ञया विरोधोस्ति यतो ' यावजीवम् । इति वाक्य उच्चा• रिते मौनित्वप्रतिज्ञा नष्टेत्यर्थः । पूर्वसअल्पा-पूर्वोक्तिस्तद्विरोधमुदाहरति- बौद्धति, यत्र बौद्धेन शब्दस्य नित्यत्वं प्रतिज्ञातं तत्रास्याः प्रतिज्ञायाः पूर्व चौद्धोक्तसर्वपदार्थमिथ्यात्वेन विरोध इयर्थः । सर्वलोकमसिद्धिविरोध- मुदाहरति- चन्द्रेति, यदा हिमांशोश्चन्द्रशब्दवाच्यत्वं नास्तीति प्रतिज्ञातं तदा सर्वलोके हिमांशोश्चन्द्रशब्दवाच्यत्वप्रसिद्ध्या प्रतिज्ञाविरोध इत्यर्थः । न चात्रानुमानादिनैव बाधो न शब्देनेति वाच्यम्, अनुमानादिना वाधस्य स- वेपि विरोधस्य शब्दसंस्पर्शित्वमात्रेण शब्दविरोध इति प्रतिपादनात् । उ. पमानविरोधमुदाहरति- ज्ञातेति, ज्ञातगोगवयाकारं प्रति यदा गवयसादृश्य गोर्नास्तीति प्रतिज्ञातं तदा तेन गोर्गवयसादृश्यस्य गृहीतत्वादुपमानविरोध इत्यर्थः । अज्ञातगोगवयाकरं प्रति प्रतिज्ञाते तु तेन तयोः सादृश्यस्याग्रहणाम भवति विरोध इत्युक्तम्-ज्ञातेति । अर्थापत्तिविरोधमुदाहरति-गेहेति, यदा ऽर्धापत्तिविरोध इत्यर्थः । अनुपलब्धिविरोधमुदाहरति-शशेति, यत्र शाश गस्य सत्त्वं प्रतिज्ञातं तबानुपलब्ध्याऽसत्त्वावगमादनुपलब्धिविरोध इत्यर्थः। अप्रमिद्धविशेषणत्वमुदाहरति- तृणादिविक्रियाहेनोरग्निमद्धिममाधने ॥” इत्यादि । पनिदादोपानुपेक्ष्य हेतुदोपान् स्वयमपि प्रपञ्चयति-अमिद्धिरित्यादि ना । वाधकत्वं विरुद्धत्वम । तत्रामिद्धिः पञ्चधा-स्वरूपामिद्धिः, मम्बन्धाः मिद्धिः, व्यतिरेकामिद्धिः, आश्रयासिद्धिः, व्याप्त्यासिद्धिः, इति । तर म्वरूपामिद्रिमुढाहर्गत-बुद्ध इति । स्वरूपासिद्धिमुपपादयति- न हीति,

·No text on this page.

·_शनाडिकातिक्रान्ता समुद्रद्धिर्वर्तते इति । न्यायरत्नमालायामप्युक्तम्- प्रथमः पादः न्द्रस्य नभोमध्यस्थितिहेतुभूता पक्षे समुद्रे नास्तीति सम्बन्धासिद्धिरस्त्येव चकरणकालपूर्वकालत्तित्वं वा स्वाधिकरणकालापेक्षया पञ्चदशनाडि =-अत्र संयोगेन वन्हिवर्तत इति सूचयति तथा समुद्रद्धिचन्द्रोदययोा- समूलकस्तु संवन्धः कार्यकारणभाव एव तथापि चन्द्रोदयः स्वाधिकरणकाल. त्तित्वरूपेणैककालिकत्वेन सम्बन्धेन समुद्रद्धिमनुमापयति-अस्मिन् काले देशे समुद्रद्धेः समुद्रटत्तित्वनियमादिति व्यधिकरणेनापि चन्द्रोदयेन स. चेन पञ्चदशनाडिकातिक्रान्तसमुद्रद्धिमनुमापयति-सूचयति चेदानीं पञ्च समकाशा- यदा तर्हि चन्द्रस्य नभोमध्ये स्थितिं दृष्ट्वा प. चदशनाडिकातिकान्ता समुद्रवृद्धिरनुमीयते तदा क- थम् ?, तत्रापि परम्परासंबन्धादुभयोरदोषः । न हि नन्वेककालिकत्वसम्बन्धेनोक्तदोपे परिहतेपि यत्र चन्द्रस्य नभोमध्यस्थि- का पञ्चदशनाडिकातिक्रान्तत्वविशिष्टा समुद्रद्धिरनुमीयते तत्र तु हेतुसा- पयोरेककालिकत्वमपि सम्बन्धो न सम्भवति-भोमध्यस्थितेर्वर्तमानकाले दृशसमुद्रटद्धेः पञ्चदशनाडिकातिक्रान्तत्वेन वर्तमानत्वाभावादित्याशङ्कते- देति । यदा तीत्यत्र तर्हि यदेति व्युत्क्रमेणान्वयः । निशीथसमये चन्द्रस्य भोमध्यस्थितिस्तु वर्तमाना तादृशसमुद्रद्धिश्च पञ्चदशनाडिकातिक्रान्तेति समानकालिकत्वम् । चन्द्रस्य नभोमध्यस्थितिकालेपि समुद्रद्धर्वर्तमानत्वे- | चन्द्रोदयकालिकायाः पञ्चदशनाडिकातिक्रान्तत्वविशिष्टायाः समुद्र - तीतत्वेन वर्तमानत्वं न सम्भवतीति ज्ञेयम् । उत्तरमाह-तत्रापीति, यद्यपि यपि चात्रैककालिकत्वं सम्बन्धोपि न सम्भवति तथाप्यन्येन केनापि पर परासम्बन्धेनानुमितिसम्भवान्न दोष इत्यर्थः । परम्परासम्बन्धश्चात्र-खा. पूर्वकालत्तित्वं वा, खं नभोमध्यस्थितिः, अर्धरात्रकालपरिच्छेदकनाडि निकरव्यवहितपूर्वकालवृत्तित्वं वेत्यादिविज्ञेयः । इदमवगन्तव्यम्-यथा वन्हिधूमयोः कार्यकारणभाव एव व्याप्तिमूलका म्बन्धो न तु संयोगस्तथापिधूमः संयोगसम्बन्धेन स्वाधिकरणे वन्हिमनुमापयः मुद्रद्धिर्वतते इति सूचयति, सा च समुद्रद्धिः समुद्रे एव सम्भवति न दे दृद्धिरनुमातुं शक्यते, तथैव चन्द्रस्य नभोमध्यस्थितिरप्युक्तपरम्परासम्ब चन्द्रोदय ·भनुमानखण्डेसिरिदोपाः]] शास्त्रदीपिका। साक्षात्संवन्ध एव सर्वत्राश्रीयते, यद्धि येन साक्षात् प्रणाड्या वा केनापि संवन्धेन नियतं तत् तस्य तथैवा- नुमापकं भवतीति दर्शितमेवैतत् । तेन यादृशः संवन्धो हेतोर्वादिना दर्शितस्तदसिडौ दोषो भवति नान्यथा । गोशब्दः सास्नादिमवचनो गोशब्दत्वादिति व्य- तिरेकासिद्धिः, नहि धर्मिव्यतिरेकेण गोशब्दत्वं नाम उदयस्तु चन्द्रगतः समुद्रगतां तत्कालां वृद्धिम्, तस्यैव नभोमध्यस्थिति- स्तामेवार्धपञ्चदशनाडिकातिक्रान्तां तादृश्यैव तया ( समुद्रद्ध्या ) तस्याः ( नभोमध्यस्थितेः) नियतत्वात् । " इति । अन्यत्राप्युक्तम्- “ तथा कृ- त्तिकोदयरोहिण्यासत्त्योरप्येकाहोराववर्तित्वेन सम्बन्धस्तेन कृत्तिकोदया- दहोरात्रज एवासन्नरोहिण्युदयोऽनुमीयते, एतेन मध्यगतनक्षत्रदर्शनादऽहम- नक्षत्रास्तमयोदयानुमानमुक्तम् । " इति । स्वाभिप्रायमाह-नहीति । एतच्च पूर्वमेव प्रदर्शितमिति स्मारयति-यद्धी- ति । यत् =धूमादि । येन-चन्ह्यादिना । नियतम्-व्याप्तम् । तत् धूमादि । तस्य वन्द्यादेः । तथैव-साक्षात्सम्बन्धे सति साक्षात्, परम्परामम्बन्ध सति परम्परयाऽनुमापकं भवतीत्यर्थः । उपसंहरति-तेनेति । दोपः हेत्वाभामत्वम् । हेतोर्यादृशः सम्बन्धः प्रदर्शितः तस्य सिद्धौ तु न दोपो भवतीत्याह-नान्यथे- ति । तस्माद्वन्दिरदाहकः शीतत्वादित्यत्र शीतत्वस्य वन्दो समवायाभावात् सम्बन्धासिद्धिरस्त्येव सा च दोप एव । समुद्रद्ध्यनुमानयोस्तु प्रदर्शितसम्ब- न्धयोसिद्धिनास्तीति न सम्बन्धासिद्धिर्दोप इत्यभिमायः । व्यनिरेकासिद्धिमुदाहरति-गोशब्द इति । सस्नादिमचनः =माग्नादिम- पदार्थवाचकः । पक्षाऽवैशिष्ठ्यमेव व्यतिरेकासिद्धिस्तथा चात्रपक्षदेवारकत्वाद व्यतिरेकस्य भेदस्या ऽमिदिरेवेत्याह-न हीनि. मीमांमकमने आकृनेरेव जाति- वादाकृतेश्च नामान्यरूपत्वेन व्यत्यभिनन्बाद गोशब्दन्वं न गोगन्दभिन्नं किंतु गोशब्द एवेति मन्यतिरेकेण-पक्षव्यतिरेकेण नाम पक्षभिनं गोगदत्वं किमपि नास्त्येव जानराकृतिभिन्न प्रमाणाभावादिन्यत्र पक्षवाक्यं प्रातमित्यर्थः । रक्तं च भाप्य-" द्रव्यगुणकर्मणां मामान्यमात्रमाहतिः. साधारणविगपो ज्यक्तिः । व्यक्तिपदार्यकस्यातिश्चिन्तभृता भविप्पति य एवमादिकः म ·असिद्धिमुदाहृत्य संप्रत्यनैकान्तिकमाह-अनेकान्तीति । सन्यभिचारः मप्रतिमाघनश्च हेतुरनैकान्तिक इत्यर्थः । तत्र सव्यभिचारमुदाहरति-नित्य इति, नित्यत्वामाववत्सु कर्मादिष्वप्यऽमूर्तत्वस्य सत्त्वादमूर्तत्वं नित्यत्वव्यभिचार्गति २४६ सप्रकाशा- [प्रथमः पादःसू० म.५ किं चिदस्ति ३ । नित्यमाकाशमऽनवयवद्रव्यत्वादिति सौत्रान्तिकमाऽऽकाशाभाववादिनं प्रत्याऽऽश्रयासि- दिः ४ । वायुराकाशवाऽनित्यो मूर्तत्वादिति व्या- प्त्यसिद्धिः मूर्तत्वस्याकाशे व्याप्त्यऽभावादिति ५ । अनैकान्तिकत्वं विविधम्-सव्यभिचारं सप्रतिसा- धनं च । नित्यः शब्दोऽमूर्तत्वादिति कर्मादिष्वनित्ये- व्यायमूर्तत्वस्य संभवाद् व्यभिचार्यऽमूर्तत्वम् । अप्र- गौरिति ।" इति । ग्रन्थकृत्स्वयमपि वक्ष्यति-" तस्मादस्त्येकमाऽऽकृतिजा- तिसामान्यशन्दाभिलपनीयं शावलेयादिष्वनुगतम् ।" इत्याकृतिरेव जाति- रिति सिरम् । आकृतेश्च व्यत्यभिन्नत्वं स्पष्टमेव । एवं साध्यावैशिष्ट्येपि व्यतिरेकासिधिया यथा-गोशब्दः सास्नादिमवचनः सास्नादिमद्वचनला दिति । आश्रयासिद्धिमुदाहरति-नित्यमिति । उपपादयति-सौत्रान्तिके- ति, नित्यत्वसाधनाय पक्षीकृतमाऽऽकाशं सौवान्तिकमते नास्त्येवेत्याश्रय- स्य पक्षस्यासिरिरित्यर्थः । व्याप्त्यऽसिद्धिमुदाहरति-वायुरिति, व्या त्यऽसिद्धिर्भागासिधिरेव विज्ञेया तथा चावाखाकाशौ पक्षस्तत्र पर कदेश आकाशे मूर्तत्वस्याभावाद् व्याप्त्यऽसिद्धिरित्यर्थः । उक्तं च- "शैत्यान्न दाहको वन्हिश्चाक्षुपत्वादनित्यता । शब्दस्येत्येवमादौ तु द्वयोः सिखो विपर्ययः । कृतकत्वगुणत्वादौ परोक्ते याज्ञिक प्रति । स्वोक्त चैवं प्रकारे स्यादऽसियोऽन्यतरस्य तु ।। वाप्पादिभावसंदिग्धो द्वयोरन्यतरस्य वा। धूमस्त्रिधाप्यसिद्धः स्यादेवं तावत्स्वरूपतः ॥ एन एव प्रकाराः स्युराश्रयासिटिकल्पने॥" इति । ननिन्यवमानमयर्थ इत्यर्थः । सप्रतिसाधनमुदाहरति-अप्रत्यक्षेति, अपने नु प्रन्यक्षमतेपु गुणादिष्वष्यस्तीत्यरूपत्वस्यामत्यक्षत्वमाधकलं न स्यादिति ·अनुमानखण्डेऽनैकान्तिकत्यम्] शास्त्रदीपिका । २४७ त्यक्षो वायुव्यत्वे सत्यऽरूपत्वात् प्रत्यक्षो वायुमेह- त्वे सति स्पर्शवत्त्वादिति सप्रतिसाधनत्वादुभयम- प्यनिर्णायकं संशयहेतुः, अगृह्यमाणयलायलत्वादुभयोः। कश्चित्त्वाह- न विरुद्धार्थ हेतुदयं तुल्ययलमेकत्र- सम्भवति, तदावे वस्तुनि नित्यसंशयापत्तेः । द्रव्य- द्रव्यत्वे सनीत्युक्तम् । द्रव्यस्यारूपस्य चामत्यक्षत्वमाकाशे प्रसिद्धमेव । त- था-स्पर्शवत्वं त्वमत्यक्षभूतेषु परमाणुष्वप्यस्त्येवेति स्पर्शवत्वस्य प्रत्यक्षत्वसा- धकत्वं न स्यादिति महत्त्वे सतीत्युक्तं महतश्चस्पर्शवतः प्रत्यक्षत्वं घटादिपु प्रसिद्धमिति ज्ञेयम् । हेतुद्यमेव सप्रतिसाधनमस्तीति वायुः प्रत्यक्षो वाऽम- त्यक्षो वेति निर्णयो न सम्भवतीत्याह-समतीति । प्रत्युत संशय एवोत्पद्यत इत्याह-संशयेति । अत्र हेतुमाह-अगृह्येति, योकत्र हेतौ वलबत्त्वं गृह्येत तदा तद्व्यापकमेव सिद्धयेत यथाऽरूपत्वस्य बलवत्वेऽप्रत्यक्षत्वमेव स्यात्, स्पर्शवत्वस्य च बलबचे प्रत्यक्षत्वमेव स्यात् । एकत्रावललग्रहे च तत्साध्य न स्यादिति द्वितीयहेतोरेव साध्यं सिद्धयेत न चात्र कस्य चिदपि वलावल- त्वं गृहीतमिति न स्वमाध्यसाधकत्वं प्रत्युत तुल्यबलत्वात् संशयापादकत्व- मेवेत्यर्थः । उभयोः हेत्वोः । अप्रत्यक्षवाभाववति प्रत्यक्षे वायौ अप्रत्यक्षत्व- साधकत्वेनोपन्यस्तस्यारूपत्वस्य हेतोः सत्त्वादम्पत्वस्य व्यभिचारित्वम, म- त्यक्षत्वाभाववत्यऽप्रत्यक्षे च वायो प्रत्यक्षत्वसाधकत्वेनोपन्यस्तस्य स्पर्शवत्व- स्य हेनोः सत्त्वात् स्पर्शवत्वस्य व्यभिचारित्वं साध्याभाववति वृत्तिमत एवं व्य- भिचारित्वादित्यभिप्रायेण सत्प्रतिपक्षेत्यपरनामधेयस्य समतिमाधनस्याऽनका- न्तिकत्वमुक्तम् । किं वा व्यभिचारिवत्संशयजनकत्वादस्यानकान्तिकत्वमुक्तम्। तुल्यवलयोरेव सप्रतिसाधनत्वं वक्तव्यं न च तत्सम्भवतीनिमामाकरेग- तं शङ्कते-कश्चिदित्यादिना, एकत्र विरुद्ध पदार्थद्वयं न सम्भवतीनि तदनु- मापकं विरुद्धार्थं तुल्यबलं हेतुयमप्येकत्र न मम्भवति पदार्थस्य विरु स्वभावद्वयाक्रान्त्यऽसम्भवादित्यर्थः । विरुद्धार्थम् परस्परविरक्षमाध्यमा- धकम् । तद्भावे एकत्र यदि विरुवार्य तुल्यदलं हेतुद्रयं स्यात्तदा वस्नु- निदेवाश्रये नित्यं मंशय एव स्यात् । ययात्रारूपन्वस्पर्शवत्वयोः- स्वोरतुलबलत्वे वायुः प्रत्यक्षो वाऽभन्यक्षो वेनि निन्यं मंगय एवं स्यात, ·२४८ सप्रकाशा- [प्रथमः पादः स.. 4 वे सत्यऽरूपत्वस्याऽपरोक्षावासाविरोधादऽप्रत्यक्ष त्वमनुमापयितुमसामर्थ्याद् दौर्बल्यम् । स्पार्शनानुमा- नं त्वविरुहं बलवदिति न दयोस्तुल्यबलत्वम्, अ. तो नास्ति सप्रतिसाधनो हेतुरिति । स वक्तव्या-स- व्यभिनारोपि तर्हि न संशयहेतुः स्यानित्यसंशयाप- त्तिप्रसङ्गादेव । एकतरावधरणेऽपरस्य हेतोः प्रतिवन्धकत्वात् । तस्मान हेतुदयं निरुवा मेन तुल्यबलं भवतीत्याह-द्रव्यत्वे सतीति, द्रव्यत्वसमानाधिकरणास्पत हलोपरोभागभामेन-प्रत्यक्षत्वेन सह विरोधो नास्तीति न स हेतुरप्रत्यक्षत मनुमापयितुं मम ऽत एव दुर्वलः, यत आत्मन्यऽप्रत्यक्षत्वाभावस्वरूपं प्रसन्न मंा वर्नने र द्रव्योमत्यरूपत्वस्य मत्त्वात साध्याभावयति वृत्तित्वेन व्यभिना- पिया पाप । पार्शनेति- महत्त्वसमानाधिकरणस्पर्शवत्तस्य तु प्रत्यक्षलेन मानपत्यतिरेकोभयव्याप्तिरस्तीनि स हेतुर्वलवान, वायोः प्रत्यक्षत्वमा धन विधीगि नाग्नीनि न द्वगोहत्योस्तुल्यबलत्यमित्यर्थः । तुल्यालयामा मन गतिमापन हेतोः गम्भवतीत्याह-अत इति । नदुर्ग प्राभाकर:-" अन्ये पुनरमत्मतिपक्षत्वमप्यनुमानकारणमा गोदितटागोपि हेतुर्यथोदितहेवन्तरतिवद्धो नानुमानं 'जनयति किन मायर, यथाऽप्रत्यक्षा वायुव्यये गन्यम्पयादित्यनेन इन्वन्तरण प्रति २८: प्रगना पार्यपदचे मनि म्पर्शवत्वादित्ययं हेतु यो प्रत्यक्षवाना कामगाट यति न पनुमान जयितुमलमिति । नदनुपपन्नाग- गोदित्य १, कात्र मपरायाभावात भाये या वस्तुनो निन्यगंशयित मिनार : । নানাবিপণনহাশিমনঃ নামাণশ गदर नि प्रतिपक्षमनमानं जनयति । " इत्यादिकाए । पणि दला दाद न वक्ष्यमाणगाना दानामययः । मा ५ बाट नन्दग्न्यित्र याप मगाया न भाति र का जीन्दयपि पदर्शनाद अमान पनि अंग र रटान नलगाया नियनकायापनिजग हाद आ zariटका र गादित्यवः ।

·भनुमानमण्डे सत्मतिपक्ष.] शास्त्रदीपिका। २४९ सत्यपि तस्य संशयहेतुत्वे प्रमाणान्तरेण निर्णयसं- भवान्न नित्यसंशयापत्तिरिति चेत् ?, तीहापि प्रमा- णान्तरेण निर्णयसंभवादऽदोषः । तथा सति यत्प्रमा- णान्तरविरुद्धं तस्य दुर्घलत्वादितरस्य पलीयस्त्वा- दऽतुल्यवलत्वमिति चेत् ?, केन चोक्तमुभयं तुल्यवल म् ? इति, किं त्वऽगृह्यमाणवलायलत्वमात्रम् । तथा हि-यः स्थाणुत्वं पुरुषत्वं वा नावधारयति त. स्योर्ध्वत्वं संशयहेतुर्भवति, निर्णीते त्वन्यतरस्मिन् रूपे संशयो निवर्तते । तथा यो वायोरपरोक्षावभा- सं नावधारितवान् तस्य पृथिव्यादिषु प्रत्यक्षत्वव्याप्त स्पर्शवत्त्वं व्योमादिषु चाऽप्रत्यक्षत्वव्याप्तमरूपत्वं वा- थावुपलनमानस्य भवत्येव संशयः । स तु प्रमाणा- ननु तस्य-व्यभिचारिणः संशयहेतुत्वेपि तत्र प्रमाणान्तरेण निर्णयसं- भवान्न नित्यसंशयापत्तिर्येन व्यभिचारी संशयोत्पादको न स्यादित्याशङ्कते- सत्यपीति । यथा धूमवान् वन्हेरित्यत्र महानसे प्रत्यक्षेण शब्देन वा धूमज्ञाना- न्न संशयः । उत्तरमाह-तीति । इहापिसत्पतिपक्षस्थलेपि । अदोपः = न नित्यसंशयापत्तिः । नन्वेवं यो हेतुः प्रमाणान्तरविरुद्धः स दुर्वलः स्याद् यश्च प्रमाणान्तरानुकूलः स सुवलः स्यादिति द्वयोर्हेत्वोस्तुल्यवलत्वं न स्यादि- त्याशङ्कते- तथा सतीति । उत्तरमाह-केनेति, उभयोस्तुल्यवलत्वं नोच्यते किं तु अगृह्यमाणवलावलत्वमित्येतावन्मात्रमुच्यते कस्यापि वलवत्त्वमवललं वा न- गृहीतमित्येतावतैव तुल्यवलत्वव्यवहारो न तु प्रामाणिकं तुल्यवलत्वं भवत्य- ऽसम्भवादित्यर्थः। उपपादयति- तथा हीति । यः-पुरुपः, दृश्यमानपदार्थ स्थाणुरयं पुरुपो वेति न निश्चेतुं शक्नोति तस्य-पुरुषस्य, ऊर्धवं स्थाणावपि भवति पुरुपेपि भवतीत्यूर्खत्वं संशयमुत्पादयति स्थाणुर्वा पुरुपो वेति, निर्णीने ह्यन्यतरस्मिन् रूपे-स्थाणुले पुरुपत्वे वा संशयो निवर्तते । तथा यः पुरुपो वायुः प्रत्यक्षो वा- ऽप्रत्यक्षो वेति न निश्चेतुं शक्नोति तस्य पुरुपस्य, प्रत्यक्षत्वव्याप्तं स्पर्शवत्वमपि वायात्रुपलभ्यते ऽप्रत्यक्षलव्याप्तमरूपत्वमपि वायावुपलभ्यते इति भवति संशयो

·No text on this page.

·अनुमानखण्डे सत्प्रतिपक्षः] शास्त्रदीपिका। डिमाद्धत् संशयहेतुरिति युक्तम् । तथा विरुद्धार्थ- व्याप्तमपि हेतुद्रयमेकत्र दृश्यमानं स्वव्यापकमेकस्मिन् धर्मिण्युपसंहरदेकस्य चिरुद्धाभयरूपधर्मत्वासम्भवात् संशयं जनयति । न चैवम्भावोऽसाधारणस्य सम्भ- वतीति नायं संशयहेतुः । इति उभयत्रापि साध्यतदाभावयोः विषयत्वं सप्तम्यर्थः । बुद्धिमादधा- ति-साध्यविषयका साध्याभावविश्यकां च बुद्धिं जनयतीति संशयहेतुर्भ- वति । यथा-पर्वतो धूपवान् बन्हेरित्यत्र धूमवति महानसे वहिर्दष्ट इति प- चते चन्हिना धूमवत्ता मान जायते, धूमाभाववत्ययोगोलकेपि वन्हिदृष्ट इति धूमाभाववत्ताज्ञानमपि जायते । यथा साधारणं संशयजनकं भवति तथा स- स्मतिपक्षेपि संशयो भवत्यवेत्याह-तथेति, यथा पर्वतो धूमवान् जलवांश्चेत्यत्र धूमो वन्हिव्याप्योस्ति जलं च वन्यभावव्याप्यमस्तीति विरुद्धार्थव्याप्तमिदं हेतुद्यमेकत्र पर्वते दृश्यमानं सदेकस्मिन् धर्मिणि पर्वते जलं हि खव्यापक- म्वन्धभावमुपसंहरति धूपश्च वन्दिमुपमहरति-अवगमयति, एकस्य च प. र्वतस्य वन्हितदभावोमयवत्वं न सम्भवतीति संशयो जायते । अमाधारणस्थ- ले त्वेवं न सम्भवतीत्याह-न चैवमिति । एवंभावः विरुद्धार्थव्याप्तत्वम् । गन्धवत्वं पृथिवीत्वमावनियतं पृथिव्यामेन च दृष्टं न पृथिवीवाभावानुमाने- पि हेतुर्भवतीति न संशयहेतुरिति भावः । उक्तं च श्लोकवार्तिकटीकायाम्-“युक्तं तावत्माधारणो द्वाभ्यां सह दृष्टो द्वये स्मृति जनयन् संशयहेतुरिति, यश्चासाधारणः म केनापि महाऽर- एक चिदपि बुद्धिमनादधत् कथं संशयहेतुः" तथा-" तदिदं शाक्यमते- ना ऽसाधारणस्य संशयहेतुत्वमुक्तं स्वयं त्वस्य संशयहेतुत्वं प्रदेशान्तरे निर- स्तम् । न दि साधारणो द्वयमनुमापयन् संशयनिदानं द्वयोरपि नियमामा- वेनानुमानासम्भवात् किं तु द्वाभ्यां मह दृष्टिमात्रेण स्मरणं जनयति, विस- दार्थद्वयस्मरणं चान्यतरनिर्धारणकारणाभावे संशयं जनयति । यस्त्वऽमाधा- रणः क चिदप्यष्टो धर्मिवदेव न क चियावेऽभावे वा स्मृनि जनयनीति नास्य मंशय हेतुत्वमिति" इति । शाक्यमतमनुसत्स चामाधारणस्य मंगयो- दुत्वं तत्रैवोक्तम्-"सपक्षान्वयो विपक्षव्यतिरेकश्च दयं निश्चयागम्, नत्र मा- ·२५२ सप्रकाशा- [प्रथमः पादः सू० भ०५ तथा धाधको नाम हेत्वाभासो यो विरुद्र इति ता- र्किकैरभिधीयते । स च पद्धिध इति केचित्- धर्मध- धर्म्युभयेषां स्वरूपस्य विशेषस्य च बाधात् । चतु- धारणस्य सपक्षान्वयोस्ति विपसव्यतिरेकश्च नास्ति तत्रापि वृत्ते, असाधा- रणस्य विपक्षव्यतिरेकोस्ति न सपक्षान्वयोस्ति तेन निश्चयैकाङ्गवैकल्यान साधारणवदऽसाधारणोपि संशयकारणमिति ।" इति । वार्तिकेप्युक्तम्- "नित्या भूर्गन्धवत्त्वेन स्यादसाधारणस्वयम् । निश्चयैकागबैकल्यादेप संशयकारणम् ॥ साधारणो यथा दृष्टो बुद्धिद्रयनिमित्तकः । विरुद्धकाऽनवासेश्च संशये कारणं मतम् ॥” इति । संप्रति हेतोधिकत्वं दोपमाह-तथेत्यादिना । कोसौ वाधक इत्याह-य- इति । तार्किकैरिति-"यः साध्यवति नैवास्ति स विरुद्ध उदाहृतः” “साध्य- व्यापकीभूताभावप्रतियोगी हेतुर्विरुद्धः" इति । अस्य मतान्तरेण प्रभेदानाह- पविध इति । धर्मस्वरूपवाधः १ धर्मविशेषवाघः २ मिस्वरूपवाधः ३ ध. मिविशेपवाधः ४ धर्मधर्म्युभयस्वरूपवाधः ५ धर्मधर्म्युभयविशेपवाघः ६ . ति । धर्मस्वरूपवाघो यथा-नित्यः शब्दः कृतकत्वादिति, अव शब्दे कृतक- त्वे ज्ञाते धर्मस्य साध्यस्य नित्यत्वस्य स्वरूपेणैव वाधोभवतीति धर्मस्वरूप- वाधः । तदुक्तं वार्तिके- "नित्यत्वे कृतकत्वस्य धर्मवाधाद्विरुद्धता ।" इति । १ धर्मविशेपवाधो यथा-अगृहीतसम्बन्धोपि शब्दः स्वाभिधेयमर्थं वोधयति विभक्तिमत्त्वाद् गृहीतसम्बन्धवदिति, अत्र शब्दे सम्बन्ध(शक्ति)ग्रहणाद भाग- प्यर्थवोधकत्वं साध्यते तत्र शब्दे शक्तिग्रहानन्तरं सामान्यतोर्थवोधकत्वे सत्य पि शक्तिग्रहानन्तरिकार्थवोधेन हेतोर्व्याप्तिदर्शनात् शक्तिग्रहणात् प्रागर्थवो धकत्वरूपविशेपस्य धर्मस्य वाधनाद् धर्मविशेषवाधो ज्ञेयः । तदुक्तं वार्तिके- वाधो धर्मविशेषस्य यदा त्वेवं प्रयुज्यते । अर्थवच्छन्दरूपं स्यात् प्राक् सम्बन्धावधारणात् ॥ विभक्तिमत्त्वात् पश्चाद्वव स्वरूपेणेति चाश्रिते ॥ अस्वरूपार्थयोगस्तु पश्चाच्छब्दस्य दृश्यते । .

·- अनुमाननण्डे वाधकोहेत्वाभासः]शास्त्रदीपिका । सेन प्रागपि सम्बन्धादस्वरूपार्थता भवेत् ॥” इति । २ मिस्वरूपतद्विशेषवाधौ यथा-समवायो द्रव्यातिरिक्त इहप्रत्ययहेतुत्वा- संयोगवदिति, अब यत्र यत्रेहमत्ययहेतुत्वं दृष्टं तत्र तत्राऽसमवायत्वमने- कत्वं च दृष्टं यथा संयोगेऽतः इहप्रत्ययहेतुत्वादसमवायत्वमनेकत्वं च प्रा- समिति धर्मिणः पक्षस्य समवायस्य स्वरूपेणैव वाघो जात इति धर्मिखरूप- वाधः । तथाऽनेकत्वेनैकत्वस्यापि वाघो जात इति मिविशेषवाधः । अत्र चै- कत्वस्य धर्मिभूतसमवायरूपेणैव वाघो ज्ञेयः समवायमिकैकत्ववाधे तु धर्म- विशेषवाध एव स्यानतु धर्मिविशेषवाध इत्यभिप्रायः । तदुक्तं वार्तिके- इहप्रत्ययहेतुत्वाद् द्रव्यादेर्व्यतिरिच्यते । समवायो यहाऽयं घट इत्यादिसङ्गतिः ॥ (संगति =मयोग) धार्मिस्वरूपबाधमाह-अवाप्यसमवायत्वं संयोगस्येव सिध्यति । तेन धर्मिस्वरूपस्य वैपरीत्याविरुद्धता ।। धर्मिविशेषवाधमाह यच्च सत्तावदेकत्वं समवायस्य कल्पितम् । तत्र संयोगवद्भेदात् स्याद्विशेषविरुद्धता ॥"। ३ ॥ ४ ॥ उभयस्वरूपवाधो यथा-आत्मा नित्योऽनवविवाद व्योमवदिति, अत्र सौत्रान्तिकमत आत्मैव नास्ति नतरां तस्य नित्यत्त्वमिति धर्मधर्मिणोरुभयो- रेव स्वरूपतो वाधादुभयस्वरूपवाधः । तदुक्तम्- नित्यमात्मास्तिता कैश्चिद् यदा सौत्रान्तिकं प्रति । साध्यतेऽवयवाभावाद् व्योमवद्, द्वयवाधनम ॥” इति । उभयविशेपवाधो यथा- चक्षुरादयः परार्थाः संघातात् शयनादिव- दिति, संघातात -सवरजस्तमआत्मकत्वात् (गुणत्रयात्मकत्वान ) अत्र यत्र यत्र शयनादिपु संहतत्वमस्ति तत्र तत्र भौतिकलमप्यस्ति तथा मंघातात्म- कशरीरादिपारार्यमप्यस्तीति संदतत्वहेतुना चक्षुरादीनामपि भौतिकवं प्राप्त मित्याऽऽहङ्कारिकत्वस्य वाघो जातः, यद्यपि चक्षुरादिग्पधर्मिणां पक्षाणां मा- मान्यतो बाधो नास्ति तथापि तेपामाऽऽरवारिकत्वेन विशेपम्पेण वायी जात एवेति धर्मिविशेप वाधः, सामुपेन यदाऽऽरवारिकन्दमुक्तं नस्य पायः । तधात्र चक्षुरादीनां पारायेनाल्मा माधनीयो पदधिक्षुगदर म आन्म- ति रूपेण तव च महतन्वं हेतुहि संघानात्मकरारीरादिपागान च्याम दाय- नादिपु समिति चक्षुरादीनामपि मंहतन्वरेतुना मंचातात्मकदारीरादिकं मन्येव ।५।

·सपकाशा- [प्रणम' पादः म.प्र.५ ति कोनित-उभयवान धर्मधार्मिचातान्तर्गतरवत् । एकत्यपरे- सर्वथा समीहितार्मविपर्ययसाधनस्वा- त्, इदमेव च युगम्, अवान्तरभेदस्यानुपयोगात् । य- शवश्यमवान्तरभेदो वतन्गस्ताहि विध्यमेव वक्त- ध्यम्-धर्मस्वरूपवानं तद्विशेषचानन नोति । न हि धर्मितविशेषवानकत्वं नाम देतार्दूषणं सम्भवतीति যানব বাবা- पाराय सेत्स्यति न खात्मानं मति आत्मनः संघातात्मकताभावादिति - र्मस्य साध्यस्य पारार्थ्यस्य सामान्यतो वाघाभावेपि आत्मनिरपितपरार्थन्वेन विशेपेण रूपेण वाघोस्त्येवेति धर्मविशेषवाध इत्युभयविशेषवाधः । तदुक्तम्- तदोभयविशेषस्य वाधोयं साध्यते पदा-1 पाराय चक्षुरादीनां संघाताच्छयनादिवत् ।। धर्मविशेषनाधमा-शयने संघपारायं भौतिकव्याप्तहेतुके । आत्मानं प्रति पारीमसिद्धमिति बाधनम् ॥ असंहतपरार्थले दृष्टे संहततापि च । धर्मिविशेषवाधमाह-अनहङ्कारिकत्वं च चक्षुरादेः प्रसज्यते ॥" इति । ६ ॥ इत्येवं वाधस्य वविधत्वं श्लोकवार्तिकानुसारेण व्याख्यातम् । मतान्तरमाह-चतुर्थेति । अत्र हेतुमाह- उभयवाधस्येति, पञ्चमषष्ठयोर्भ- दयोः पूर्वोक्तचतुर्वैवान्तरर्भावादित्यर्थः । उक्तं च मतवाहुल्यम्- "पोढा विरुद्धतामाहुश्चतुर्धा वैकधापि वा । श्रुत्यर्थोक्तस्य वाधायां प्रतिज्ञार्थस्य हेतुना ॥" इति । स्वमतमाह-एकति । समीहितः साध्यमानो यो धर्मो नित्यत्वादि त- द्विपर्ययसाधकत्वात् । स्वाभिमायमुद्घाटयति-इदमेवेति, एकधेत्येव युक्त मित्यर्थः । अत्र हेतुमाह-अवान्तरेति, धर्मिस्वरूपतद्विशेषयोर्वाधे हेतोष- णत्वं नास्त्येव धर्मस्वरूपतद्विशेषवाधौ तु धर्मवायत्वेन रूपेणैकधेत्यनेन गृही. तावेवेति भावः । अवान्तरभेदस्यावश्यापेक्षायामाह-यदीति । द्वैविध्यमेव द. र्शयति-धर्मस्वरूपेति । विपक्षे वाधकमाह- नहीति, हेतुसाध्ययोरेव व्याप्तिर्भ- वतीति हेतुदोषेण साध्य एव दोपः संभवति न तु पक्षेपीति भावः । अत्र ·उक्तवाधकस्वरूपविवेचनम्] शास्त्रदीपिका । २५५ "धेर्मिस्वरूपबाधेन विरुद्धो योऽभिधीयते।" इत्यादिना दर्शितम् । तथा हि- द्रव्यातिरिक्तः समवाय इहप्रत्ययहे- तुत्वात् संयोगवादिति, अत्रेहप्रत्ययहेतुत्वमऽसमवाय- त्वेन भेदेन च व्याप्तं संयोगे दृष्टम्, समवायस्यास- मवायत्वं भेदं चापादयत् समवायधर्मिस्वरूपं तद्विशे- षणं चैकत्वं बाधत इत्युदाहृतम् । तदयुक्तम्-इह- प्रत्ययहेतुत्वं हि समवाये धर्मिणि दृष्टं न वा ? यद्य- ऽदृष्टं ततो सिद्धत्वान्न कस्य चिदपि साधकं बाधक वा भवति, यदि दृष्टं तत्कथं तत्रैव दृश्यमान तस्यैव वाधनं कुर्यात् ? विरोधे हि सति वाधेत न च तद्धर्म- तया दृश्यमानस्य कथं चिदपि तेन विरोधः सम्भवति। वार्तिकं प्रमाणयति-धर्मिस्वरूपेति । मिस्वरूपवाधकत्त्रं तु हेनोनॆव संभवतीत्युपपादयति-तया होत्या- दिना । धमिस्वरूपतद्विशेषवाधोदाहरणस्थले समनन्तरमेवायं पूर्वपक्षग्रन्धो व्याख्यातः । परिहरति-तदयुक्तमिति, समवाये धमिणि यदीहमत्य- यहेतुत्वं न दृष्टं तदा असिद्धत्वात् =स्वरूपासिद्धत्वात् =हेनोः पक्षेऽभावादेव न कस्य चित् =असमवायत्वस्य भेदस्य च साधकं न च समवायत्तस्यै- कत्त्वस्य च वाधकमित्याह-यद्यऽदृष्टमिति । यदि च ममवाये ध. मिणीहप्रत्ययहेतुत्वं दृष्टं तदा कथं स्वाधारभूनं समवायं बाधेत ? न दि भृत- लवत्तिर्घटः भूतलं वाधते, प्रत्युत तस्य स्वाधिकरणत्वात्तत्मत्तायां प्रमाणमेव भवेदित्याह-यदि दृष्टमिति । विरोधेति-परस्परं विरोधे दि मत्येकेनापरो वाध्यने यथा वन्हिजलयाविरोधाजलेन दे बन्हे धो भवति, न च तद्धर्मया दृश्यमानस्य धर्मस्य तेनर्मिणा सह विरोधः मम्भवनि प्रत्युतानुकृत्यमेव भवति तेन धर्मेणव धर्मिणो धमिवादित्याह- न चेति । तस्मादेनोमिदाय- कलं नैव संभवतीति भावः । ६ पद्यमिदमनुमानखण्टेन रम्यस्त्वात् लोपदातिपस्यतिनिधीयते कि तु सोपायातिषालिखितमुद्रितपुस्तषोपु प्रयसेनान्वियमाणमपि मोपलव्यमिति म. रान् संदः।

·२५६ सप्रकाशा- [प्रथमः पादः सू० अ० - ननु समवायत्वं याधत इत्युक्तम् ? । यदि समवाय- त्वं नाम समवायधर्मिणोऽतिरिक्तं तद्वापि न धर्मि- स्वरूपं बाधितं स्यात् । अथ धाव तन्न तस्य याधकं सम्भवतीत्युक्तम् । तस्मान्न धर्मिस्वरूपवाधनं नाम हेतुदोषः क्वचित्सम्भवति, सर्वत्रादृश्यमानस्यासत्त्वात् दृश्यमानस्य चाऽविरोधात् । धर्मिविशेषणस्यैकत्वस्य कामं सम्भवति बाधो न त्वेतद् दूषणम् । यदि ख- ल्विपत्ययहेतुत्वं समवायस्यैकत्वं विरुन्ध्यात् ततो द्र- व्यातिरेकं साधयतः किं हीयते ? । न हि द्रव्यातिरे- कसाधनकृतमेकत्वसाधनं यतस्तस्य दूषणत्वेन संभा- पक्षे नन्विहप्रत्ययहेतुत्त्रं हेतुः समवायत्वं बाधते न स्वाधारभूतं समवायं ये- नोक्तदोपः स्यादित्याशङ्कते- नन्विति । परिहरति-यदीत, यदि समवायरू- पर्धामणो भिन्नं समवायत्वं तदा धर्मस्वरूपस्यैव वाधनान्न धर्मिस्वरूपवाधः । यदि समवायत्वं धर्येव तदा न तस्य वाधः सम्भवतीति समनन्तरमेवोक्तमि- त्याह-अथेति । उपसंहरति-तस्मादिति । अव हेतुमाह-सर्वत्रेति, यन्न दृश्यते तदऽसदेव न चासतः साधकलं वाधकत्वं वा सम्भवति, यच्च पने दृश्यते तस्य तु स्वाधारभूतेन पक्षण साकं विरोध एव न सम्भवतीति कथं तद्वाधकं स्यादित्ययमेव सर्वत्र न्याय इति भावः। किं वा यत्सर्वत्रैव न दृश्यते तदसदित्यर्थः । एकत्वं तु समवायस्य धर्म एवेति तस्य वाघम्तु संभवति न स्वेतद्पणमित्याह-यदीति, अयं भावः-यत्साधनाय हेतुः प्रयुज्यते तस्यैव वा- धने हेनोर्वाधकत्वं दूषणं भवति न तु साध्यातिरिक्तधर्मवाधनेपि यथा व न्हिमान् धूमादित्यत्र वन्हिमाक्षिपता धूमेन वन्हिविरोधिनो जलस्य वापि न वाधक दृपणं न हि सर्वमेकत्रैकेनैव साधनीयं भवति, एवमत्रापि द्रव्या तिरेकसाधनाय प्रयुक्तेनेहप्रत्ययहेतुत्वेन हेतुना यद्येकत्वस्य वाधः सम्भाव्यते तदा नायं हेतोयॊपस्तस्य द्रव्यातिरेकसाधनाय प्रयुक्तत्वेनैकत्वसाधनाया- ऽप्रयुक्तवाहिति । विपक्षे वाधकमाह-न हीति । अयं भावर-यथाऽऽन्धनसंयोगेन धूमः साध्यते धूमेन च वन्हिः सा- ध्यते इति धूमसादने कृते वन्हिसाधनमपि भवसेवेति धूमसाधनकृतं (प्रयु ·उक्तबाधकस्वरूपविवेचनम्] शास्त्रदीपिका। २५७ ध्येत । तस्माईमस्वरूपस्य तद्विशेषस्य च धाधनाद् द्वि- विधमेव बाधकम् । तत्र-नित्यः शन्दः कृतकत्वादिति कृतकत्वमनित्यत्वेन व्याप्तत्वान्नित्यस्वरूपमेव वाधते । यस्तु-स्वरूपमेव शब्दानामभिधेयं नार्धान्तरमित्ये- तमर्थ प्रतिपिपादयिषुस्तत्सिद्ध्यर्थमेवं प्रयुते-अगृहीत- संवन्धावस्थोपि शब्दः स्वाभिधेयसर्थ प्रतिपादयति विभक्तिमत्त्वाद् गृहीतसंवन्धवदिति, तस्य धर्मविशे- तम् ) वन्हिसाधनं तत्र यद्यान्धनसंयोगस्य वन्हिना विरोधः स्याद्विरोधव- शाच्च वन्हि वाघेत तदा वन्हि विना धूमो न भवतीति धूमवाधोपि स्यादिति हेतोधिकतं दोपः स्यात्, एक्मत्रापि यदीहमत्ययहेतुत्वेन द्रव्यातिरेकस्तेन चैकत्वं सिद्धयेत तदा द्रव्यातिरेकसाधनकृतमेकत्वसाधनं स्यात् तत्र चेहम- त्ययहेतुत्वेनैकत्वस्य वाधे द्रव्यातिरेकस्यापि स्वव्यापकवाधाद् वाधः स्यात्त- था चैकत्ववाधनं तस्य हेतोपणत्वेन सम्भाव्येत, नहि द्रव्यातिरेकसाधन- कृतमेकत्वसाधनं यतः यनैकत्ववाधनं तस्य दृपणत्वेन सम्भाव्येत । एक- त्वसाधनमित्यत्रकत्ववाधनमित्यपि कचित् पाठः । उपमहरति-तस्मादिति । स्वीकृतधर्मस्वरूपनद्विशेषवाधकयोधर्मवरूपदाधकमुदाहति- तत्रेत्यादिना । नित्य इत्यादि समनन्तरमेवान(२५२)प्रतिपादितम् । नित्यस्वरूपमेव -शब्दस्य धर्मत्वेनोक्तं नित्यत्वमेव सामान्यतो पाधत इति धर्मस्वरूपवाधः । धर्मविशेपवाधमुपपादयति-यस्त्विति । उक्तं च न्यायरत्नाकरे-"यो हि स्वरूपयेव शब्दानामभिधेयमित्याश्रित्य तत्सिवर्थमे मरने-बन्धग्रहणार भागपि शब्दोऽर्थवान् अर्थ वोधयतीति यावत् विभक्तिमत्त्वात पश्चादादिति, गिद्धे चार्थयोधनेऽर्थान्तरवोधाभावात् स्वरूपार्यत्वं गिद्धं भरतीति, ते मन्यु- चो" इति । अरिमन्मने पायान सह संन्यप्राभावेन तदभिवानाऽमंगवार- यीत्स्वरूपाभिधायकत्वं गन्दानां प्राप्तम् । तथा च शब्दानां सपनेवाधेिय- मस्ति न तु कम्युग्रीवादिमदादिपदार्थान्तमिति मापनार्दन-मुद्दीनसम्बन्ध इत्यादि यः प्रयुने, नस्य पुरपस्य विभक्तिमामादिति हेतुः धीवोपविषपर्य- माधन: धर्मविशेपरयाऽसीतामन्यादरवायामपि म्माभिधेयातिपाद- कत्वस्य विपर्ययनाथनः उत्ताधर्मनाधनानन इन्दः । एतवोपनापति-न- .

·तुः-विभक्तिमत्त्वम्, यादग्विशेषविशिष्टेन-गृहीतसम्बन्धशब्दनिष्ठत्वविशेष प्रतिपादकत्वस्य, धर्मिणि-पक्षभूतेऽगृहीतसम्बन्धे शब्दे, प्रमाणान्तरविरो. २५८ सप्रकाशा [प्रथमः पादः१० षविपर्यसाधनो हेतुः, पश्चाद्धि संयन्धग्रहणादस्वरूपप्र. तिपादनं दृष्टमिति तदेव प्रागस्वरूपार्थत्वं तनैव हेतु- ना प्रसज्येत, स्वरूपप्रतिपादने च बाधितेऽर्थप्रतिपाद- नमपि तद्धर्मस्वरूपं बाधितमेव । नहि प्राक् संबन्धन- हादर्थान्तरप्रतिपत्तिःशक्यते वक्तुं प्रतीतिविरोधादेव । सर्वत्र यो हेतुर्यादग्विशेषविशिष्टेन साध्येन दृ- ष्टान्तर्मिष्ठ नियतः स ताग्विशेषविशिष्टस्य साध्य- स्य धर्मिणि प्रमाणान्तरविरोधात् साधनासम्भवे. श्चादिति । येनैव रूपेण साध्यसाधनयोाप्तिग्रहो भवति तेनैव रूपेणा 55 मानमपि भवतीति शक्तिग्रहणात् पश्चाच्छब्देन पदार्थान्तरमेव मतिपाद्य न स्वरूपमिति गृहीतसम्बन्धशब्दे दृष्टं तत्र च विभक्तिमत्त्वं हेतुरप्यस्ती शक्तिग्रहणात् प्रथममपि विभक्तिमत्त्वेन हेतुनाऽगृहीतशक्तिकस्य शब्द स्याऽस्वरूपार्थत्वम्-स्वरूपप्रतिपादकत्वाभाव एव प्रसज्यते, अगृहीतशक्ति कस्य शब्दस्य यदोक्तरीत्या स्वरूपप्रतिपादकत्वमपि वाधितं तदा सुतराम ऽर्थान्तरमतिपदकत्वमपि वाधितमिति तद्धर्मस्वरूपम् अगृहीतसम्बन्धस्य श ब्दस्य धर्मस्वरूपमऽर्थप्रतिपादकत्वं वाधितमेवेत्यर्थः । एतदेवाह-न हीति शक्तिग्रहणात् पूर्व कथमपि शब्दस्यार्थमत्यायकत्वं न सम्भवति प्रतीतिविरो धात्-शक्तिग्रहणादनन्तरमेव शब्देनार्थः प्रसाय्यत इति सर्वलोकमतीतिसि द्धमस्ति तद्विरोधात् । शक्तिग्रहणात्पूर्वमप्यर्थप्रत्यायकवे शक्तिग्रहणं व्यर्थ- मेव स्यात्, अर्थप्रत्यायकत्वस्यैव शक्तिग्रहप्रयोजनत्वात् । अत्र च शब्दे सामान्यतोर्थयोधकत्वे सत्यपि शक्तिग्रहात् प्रागऽर्थवोधकत्वरूपविशेषस्य धर्मस्याऽसाधनाद् वाध इति धर्मविशेषवाघो विज्ञेयः। वाधकस्य हेतोरभीप्सितसाध्यासाधकत्वमुपपादयति- सर्वत्रेति । यो है- विशिष्टेन, साध्येन-स्वार्थप्रतिपादकत्वेन, सह दृष्टान्तधर्मिषु-सपक्षभूतेषु गृहीतसम्बन्धशब्देपु, नियतः व्याप्तः, साविभक्तिमत्त्वं हेतुः, ताग्विशे- पविशिष्टस्य-गृहीतसम्बन्धशब्दनिष्ठत्वविशेषविशिष्टस्य, साध्यस्य स्वार्थ ·उक्तयाधकस्वरूपविवेचनम् शास्त्रदीपिका। २५९ न विपरीतं विशेषं नियमबलात्स्वयमेव याधमानो निर्विशेषस्य च साध्यस्यासम्भवात् साध्यमेव न सा- धयति । यथा शरीरिचेतनकर्तृकत्वेन घटादिषु व्याप्त- मुत्पत्तिमत्वं देहाङ्कुरादीनां चेतनकर्तृकत्वसाधना- योच्यमानं शरीरिणश्चेतनस्यानुपलब्धिविरोधेन सा- धयितुमशक्यत्वादऽशरीरस्य तेनैव हेतुना घटादिवन्नि- वारणाद् विधाइयशून्यस्य चेतनस्यासम्भवाचेतनक- र्तकत्वमेवाछुरादीनां न साधयति । तेन धर्मविशेष- था-अगृहीतसम्बन्धेन शन्देन स्वार्थं न प्रतिपाद्यत इत्यादिप्रमाणवि- रोधात् साधनासम्भवेन उक्तसाध्यस्य साधनेऽसमर्थत्वात्, विपरीत- म्-स्वविपरीतम् स्वविरुद्धम्, विशेषम् =अर्थप्रतिपादकत्वस्याऽगृहीतसम्ब- न्धशब्दनिष्ठत्वम्, नियमवलाद-व्याप्तिवलाद, वाधमानः, यतो विभक्तिमत्त्व- स्य याऽर्थप्रतिपादकत्वेन सह व्याप्तिर्गहीता सा गृहीतसम्बन्धशब्दनिष्ठत्ववि- शिष्टेनैवार्थप्रतिपादकत्वेन गृहीता अतोऽगृहीतसम्बन्धशब्दनिष्ठत्वविशिष्टम- थप्रतिपादकवं वाधमानः, गृहीतसम्बन्धशब्दनिष्ठत्वविशिष्टं त्वर्थप्रतिपादक- त्वमऽगृहीतसम्बन्धे शब्दे नास्त्येव, निर्विशेषं च साध्यमेव न सम्भवति निर्वि- शेपे प्रमाणाभावादिति सामान्यत एव साध्यं वाधत एवेति न स्वाभिलपितं प्रतिज्ञातं साध्यं साधयतीसन्वयः । अयमेव सर्वत्र वाधस्थले न्याय इत्यु- कम्-सर्वति। स्वयं चोदाहरणेन विशदयति-यथेति, देहाङ्कुरादिकं चेतनकर्तृकमु- त्पत्तिमत्वाद् घटादिवदिति प्रयोगः । तत्र घटादिपूत्पत्तिमत्त्वस्य हेतोः शरी- रिचेतनककत्वेन सह व्याप्तिर्गहीतास्ति, देहाड्कुरादीनां कर्ता च शरीरी नोपलभ्यते इति न साधयितुमपि शक्यते, अशरीरस्यत्यत्र चेतनस्येति शेषः, अशरीरचेतनकर्तृकत्वेन साकं तत्पत्तिमत्त्वस्य व्याप्तिरेव न गृहीतेति नाशरीर- चेतनकर्तृकत्वं साध्यते प्रत्युत निवार्यत एवेत्याह-घटादिवदिति-यथा घटा- दीनामशरिचेतनकर्तृकत्वं निवार्यते तथा । विधाद्वयशून्यस्य-शरीरि- वाशरीरित्वलक्षणपकारद्वयशून्यस्य चेतनस्याऽसम्भवात्सामान्यतः चेतनक- तैकत्वमेव न साधयतीत्यन्वयः । वस्तुतस्तु शरीरिणश्चेननस्यानुपलब्धिविरो- ·२०० गमकासा- [प्रथमः पादःम० भ०५ विरोधो हेतोः साध्यसिद्धिमेव निणनीति भवति दू- पणम् । धर्मिविशेषविरोधस्तु साध्याविरोधित्वान्न दृ- पणं प्रत्युत सिद्धान्तान्तरदापणत्वात् प्रतिवादिन एच निग्रहस्थानत्वाद् दूपणं तलवाति न वादिनः यस्तु दृष्टान्तपरिदृष्टसाध्यविशेषविरोधसम्भवेपित द्रहितं साध्यमात्रं हेतुः साधयत्येव तच्च विशेपान्त- धेन साधयितुमशक्यत्वादिति तु न युक्तं न हि यन्नोपलभ्यते तद ऽसदिति व- क्तुं शक्यते, अन्यथा स्वर्गादीनां देशान्तरस्थपदार्थमात्रस्य चानुपलब्ध्याऽस- त्वमेव स्यात्, तस्मादस्ति दिव्यवपुः श्रीमन्नारायणश्चेतनः स एव स्वेच्छा- मात्रेण सर्व सृजति विस्तरस्तु वेदान्तेषु द्रष्टव्यः । उपसंहरति- तेनेति । धर्मि- विशेपेण हेतोर्विरोधस्तु न दोपावह इत्याह-मिविशेपेति । साध्यसाधनासा- मर्थ्यमेव हेतोर्दूपणं तच्च माधान्येन पञ्चविधं तदुक्तम्- " अनेकान्तो विरुद्धश्चाप्यसिद्धः प्रतिपक्षितः । कालात्ययोपदिष्टश्च हेत्वाभासास्तु पञ्चधा " इति । एतत्सर्व हेत्वाभासग्रन्थेषु द्रष्टव्यम् । न तु मिविशेपविरोधोपि हेतुदूपणं तस्य साध्यसाधने प्रतिबन्धकत्वाभावात् । प्रत्युत हेतोः साध्यसाधकत्वेपि ध- मिविशेषमात्रविरोधेन साध्यसिध्यऽप्रतिवन्धकेन वाधकत्वदोपकथनं दोषमु- द्भावयतः प्रतिवादिन एव सिद्धान्तान्तरदूपणत्वाव-हेतोर्हठाद्वाधकत्वदोप- मुद्भाव्य वादिनः सिद्धान्ते दोपारोपणानिरनुयोज्यानुयोगलक्षणं निग्रहस्था- नमापततीति प्रतिवादिन एव तदुपणं भवति न वादिन इति भावः, च न्यायसूत्रम्-" अनिग्रहस्थाने निग्रहस्थानाभियोगो निरनुयोज्यानुयोगः इति । एतदभिप्रायेणाह-प्रत्युतेति । श्लोकवार्तिकटीकायामप्युक्तम्-"य. स्तुविशेपो नाक्षिप्यते तस्मिन् वाधितेपि न प्रतिज्ञातार्थो वाधितो भवति, तस्य यदि वाद्युपगममात्रेण प्रतिवादी वाधं ब्रूयात्ततः प्रकृतात सिद्धान्तान्तरदूष- णं नाम निग्रहस्थानमापद्यते " इति । ननु सपक्षे यद्विशेपविशिष्टं साध्यं दृष्टं तद्विशेपविशिष्टस्य पक्षे विरोधैपि सहितम्-तविशेपरहितं साध्यं हेतुः साधयत्येव निर्विशेपस्य तु साध्यस्या- ऽसम्भवात् तव-साध्यं विशेपान्तरमाक्षिप्यविशेपान्तरविशिष्ट सिध्यति,, तथा + ·वाधकस्वरूपविवेचनम] बास्त्रदीपिका। २६१ रमाक्षिप्य सिध्यतीति वदति, तस्य-उष्णाग्निनियत- स्तृणादिविकारो हिमे दृश्यमानः शैत्यप्रत्यक्षविरोधा- दोण्यासम्भवेप्यऽनुष्णमेवाग्नि साधयेत, तस्मार्मि- विशेषविपर्ययसाधनत्वं हेतोरदूषणमेव । यथा स्वार्थप्रतिपादकत्वं साध्यं सपक्षे गृहीतसम्बन्धशन्दे गृहीतसम्बन्धशब्द- निष्ठत्वविशेषविशिष्टमेव दृष्टं पक्षेऽगृहीतसम्बन्धशब्दे तूक्तविशेषविशिष्टस्य स्वार्थप्रतिपादकत्वस्यासम्भवेपि स्वार्थप्रतिपादकत्वं विभक्तिमत्त्वादिति हेतुः साधयत्येव तच्च साध्यं निर्विशेषं न सम्भवतीत्यऽगृहीतसम्बन्धशब्दनिष्ठत्ववि- शेषविशिष्टमेव सिध्यतीत्याशङ्कते-यस्त्विति । यथा शूद्रे ब्राह्मणत्वविशिष्टं मनुष्यत्वं न सम्भवतीति ब्राह्मणत्वविशिष्टमनुष्यत्वनिटत्तावपि शूद्रलवि- शिष्टं केवलं वा मनुष्यत्वं तु न निवर्तते ? तथानापि द्रष्टव्यमिति भावः। परि- हरन्नाह-तस्येति । तस्य-उक्तवाक्यवादिनो मते । उप्णेति-अयं भावः-अ- गिनसम्बन्धात् तृणादीनां भस्म भवति भस्मीभावाऽभावपि वैरूप्यादिकं भव- त्येवेति यथाग्निना दाहकत्वात् तृणादिपु विकार उत्पद्यते तथा हिमसम्बन्धा- दपि तृणादिषु वैरूप्यादिको विकार उत्पद्यते हिमे च शैत्यविरोधादुष्णोग्नि- न सम्भवतीति शीत एवाग्निः पूर्वपक्षिणो मते सिध्येत पूर्वपक्षिणा सपक्षे दृष्टस्य विशेषस्य पक्षेऽसम्भवेपि हेतोः साध्यसाधकत्वस्वीकारात् तथा च महा- नसादावाग्निरुष्ण एव दृष्टो हिमे चोष्णाग्नेरसम्भवेपि दृश्यमानेन तृणादिवि- कारेण शीत एवाग्निः सिध्येत दृश्यमानणादिविकारस्याग्नि विनाऽनुप- पत्तेस्तथा हि-हिममऽग्निमत् वृणादिविकारकारित्वादयोगोलकवदिति, अत्र प्रत्यक्षभूतशैत्यविरोधाद्धिमे उष्णत्वं न सम्भवत्यऽग्निश्च तादात्म्यसम्बन्धे- नोप्णत्वव्याप्य एवेत्यग्निव्यापकस्योष्णत्वस्य नित्याग्निरपि निवर्तते तन्न स्यात् किं तु यस्त्वित्याद्युक्तरीत्याऽयोगोलक उप्णत्वविशिष्टोऽग्निर्दष्ट उप्ण- वस्य च हिमे विरोधादुष्णवरहितमनुप्णमेवाग्नि हेतुः साधयेत्, न चैवं सं. भवति, तस्मात्सपक्षे साध्यं यद्विशेषेण विशिष्टं दृष्टं तस्य विशेषस्य पक्षेऽसं- भवे हेतुः साध्यं नैव साधयति । तदुक्तं श्लोकवार्तिकटीकायाम्- “ अग्नि- तुष्णत्वव्याप्तः स्वव्यापकमुष्णत्वमाक्षिपेत् तस्य च ( उप्णत्वस्य ) प्रत्यक्षाव- ·२६२ समकाशा- [प्रयमः पादः ० ० उदाहरणं विविधम्-साधोदाहरणं वैधम्यादाह- रणं च । साधर्म्यम्-लिङ्गमुद्दिश्य लिङ्गिन उपादानम्- यो यो धूमवान्महानसादिः स सर्वोग्निमान् दृष्ठ इति, सम्यगुक्त च साधये न वैधर्म्य वक्तव्यं गतार्थत्वात् । यदा वक्तव्यमापतति तदा लिङ्गयभावमुद्दिश्य लिङ्गा. भावोपादानम्-यत्राग्निर्नास्ति तत्र धूमोपि नास्ति यया तोयादिष्विति । यत्र भावेन भावः साध्यते त. त्रैव विधिरूपं साधर्म्य तत्प्रतिषेधरूपं च वैधय॑म् । मेघाभावादिना वृष्ट्यायभावः साध्यते तत्र साधर्म्यमेव प्रतिषेधरूपं यथा-यदा यत्र मेघोत्पत्ति - यत्र गतेन दौत्येन वाधार तव्याप्तोऽग्निरपि वाधितो भवति ।" वार्तिकेप्युक्तम्- हणादिविक्रियाहेतोरमिमद्धिमसाधने । प्रत्यक्षावगताच्छैत्यात्तद्विशेषोत्यबाधनम् ॥” इति । मृगेन्द्रावलोकितन्यायेनाऽऽशङ्कितस्य परिहारमुक्त्वा प्रकृतमुपसंहरति-तस्मा- दिति । साध्यसाधने हानेरभावाद्धर्मिविशेषविपर्यपसाधनं हेतोरदूषणमित्यर्थः । हेतुदोषानुपपाद्य संप्रत्युदाहरणं व्युत्पादयितुमारभते-उदाहरणमिति । सम्यक् अव्यभिचरितसाधनसाध्ययोः साधम्र्ये उक्त । गतार्थत्वात-स- म्यकसाधम्र्येणाप्यनुमित्युत्पत्ते_धर्म्यस्यानपेक्षितत्वात् । वैधोदाहरण- प्रदर्शनपक्षमप्याह-यदेति । भावेनेति-यथा यत्र धूमस्तत्र वन्हिरिति साधर्म्य विधिरूपम-भावरूपं भावपदार्थविषयकं भवतीति शेषः । यत्र चाभावेना- भावः साध्यते यथा इदो धूमाभाववान् वन्ह्यभावादिति किं वा यत्र वन्हि- नास्ति तत्र धूमोपि नास्तीति तत्र तत्मतिपेधरूपम्भावपदार्थप्रतिषेधरूपं वैध- Hम् । भावसाध्यकस्थले साधर्म्य विधिरूपं भवति वैधयं च प्रतिपेधरूपं भ. वतीति भावः । सर्वत्र साधर्म्य विधिरूपं वैधयं च प्रतिषेधरूपमेव भवतीति नियमो नास्ति किं त्वऽन्वयव्याप्तौ साधयं भवति व्यतिरेकव्याप्तौ च वैधयं भवति तत् विधिरूपं वा स्यात् प्रतिपेधरूपं वा स्यादित्याह- यत्र विति । मेघाभावेन दृष्ट्यभावानुमानेऽभावयोरेवान्वयव्याप्तिरस्तीति साधर्म्यमपि प्र. तिधरूपमेवास्ति । उदाहरणमाह-यथेति । मेघाभावदृष्ट्यभावयोश्च न्यति- ·मनपामशानटीपिका । जिनका नन राष्टिनाम्नानि । धर्म नु विधिरूपम्- पत्र ष्टिारित नत्र मधोत्पनिरस्तीति । नन यक्षुि- गानन्-" प्रमध्यप्रनिषधात्मकमंत्र चैधर्म्यम् " इति तदनादरणीयम् । माधम्र्याऽऽभासाश्व- साध्यविकलत्वादयः, वैध- याभासा-माध्याभार्यकल्यादयो बार्तिक एव द्र- प्रख्या इति । रेकच्याप्तिस्तु यव दृष्टिस्तत्र मेघोत्पत्तिरित्येव-एतच्च भावयोरेव धर्म्यमिति विधिमपमेवेत्याह-वैयय विति । कैश्चिदुक्तम्-वैधयं प्रतिपेधात्मकमेव भ- वत्यऽदभावयोरेव व्यतिरेकव्याप्तिर्भवतीति तन्न युक्तम, अमावसाध्यकस्थ- ले भावयोरेव व्यतिरेकव्याप्तेरिति तत्र वैधर्म्यमेव विधिमपं भवति न प्र- तिषेधरूपं किं तु साधर्म्यमेव मतिषेधरूपं भवति दर्शितश्चायंक्रमो यत्र वि- त्यादिना । एनदेवाह- तेनेत्यादिना । " तवैव " इत्यव " तत्रैवम् " इत्यपि पाठान्तरम् । उदाहरणप्रतिपादनमुपक्रम्य वार्तिकेप्युक्तम्- गमकस्यैकदेशस्य व्याप्ति गम्येन भापितुम् । साध्यसाधर्म्यवैधर्म्यदृष्टान्तः प्रतिपायते ॥ तत्र हेत्वर्थमुद्देिश्य साध्योपादानमिष्यते । उद्देश्यो व्याप्यते धर्मो व्यापक श्चेतरो मतः ।। यवृत्तयोगः प्राथम्यमित्याधुद्देश्यलक्षणम् । तत्तमेवकारश्च स्यादुपादेयलक्षणम् ॥” इत्यादि । गमकस्य हेतोः । गम्येन-साध्येन । यत्तेति-यत्तु प्रथमं यच्छन्देनो- च्यते तदुद्देश्यंभवति यथा यो धूमवानिति । यत्त्वेवकारतच्छन्दाभ्यामुच्यते तदुपादेयं भवति यथा स वन्दिमानेवेति । उदाहरणस्वरूपं निरूप्य तद्दोपान वार्तिकोक्तान सूचयति-साधाभा- सेति । दृष्टान्तस्य यत्साध्यवैकल्यं तत्साधाभासो यथा-वन्दिमान् धूमाज- लहूदवदित्यव जलहूदे वन्दिः कदापि न दृष्ट इति साध्यवैकल्यात्साधाभासो १ वार्तिकपुस्तकेषु "व्याप्तिर्गम्येति" "व्याप्तं गम्येत" इत्येवं पाठद्वयमुपलभ्यते तत्तु न शोभनमिति तिलकानुसारेण मयैवात्र " व्याप्तिं गम्येन" इति पाठः कृतः । -- ..

·२६४ . संप्रकाशा- [प्रथमः पादः.. दोपस्तस्मान्महानसबदित्येव वक्तव्यम् । व्यतिरेकदष्टान्तस्य यरसाध्यामात कल्यं तद्वैधाभासो यथा यत्र वन्हिर्नास्ति तत्र धूमोपि नास्ति महानसत्र दित्यव महानसे वयभाववैकल्याद्वैधाभासो दोपस्तस्मादत्र जलदवादि त्येव वक्तव्यम् । तदुक्तं वार्तिके- यदा सम्यक्पयुक्तपि वाक्येऽर्थो न तथा भवेत् । साध्यहेतूभयव्याप्तिशून्यत्वात् परमार्थतः ॥ नित्यो ध्वनिरमूर्तत्वात् कर्मवत् परमाणुवत् । घटवद्, व्योमवच्चापि तदसद्भाववादिनं मति ॥ धर्म्यऽसिद्धावपि ह्येवं दृष्टान्ताभासता भवेत् ॥" इत्यादि । दृष्टान्तस्य साध्यशून्यत्वे हेतुशून्यत्वे साध्यहेतूभयव्याप्तिशुन्यत्वे च र टान्नाभामता भवति यथा- ध्वनिर्नित्योऽमूर्तत्वात् कर्मवदित्यत्र दृष्टान्ते fण नियत्वं माध्यं नास्तीति साध्यशून्यत्वाद् दृष्टान्ताभासता । परमाणुगदि- न्युक परमाणावऽगर्तत्वं नास्तीति हेतुशून्यत्वाद दृष्टान्ताभासता । घटवदित्यु- के घरे नित्यन्यममुर्तत्वगुभयमेव नास्तीत्युभयव्याप्तिशून्यत्वाद दृष्टान्ताभाम ना । व्योमादित्युक्तं व्योमानद्गीकर्तुमते मिणः दृष्टान्तस्य मिद्धिरेव नास्ती- ति दृष्टान्नाभागन्यर्थस्तदाह-व्योमति वैधम्योदाहरणं चोपक्रम्योक्तं वार्तिके- सहभावित्वदृष्ट्या तु यदा व्याप्ति न लक्षयेत् । परः माधर्म्यदृष्टान्तात तं च नापेक्षते यदा ।। पका वा महभावित्वं शुद्धं तेन वदेद यदा । विपरीताचयं वापि तत्पमाधिताया तदा- ॥ पूर्वज्ञानापपर्दैन वधर्म्यष्टमाधनम ||" व्यायव्यापकमावो हि भावयोहागप्यते । नांगमापयाम्नम्माविपरीतः प्रतीयते ।। अपमाग्रिभावन व्यामऽनग्निम्नतमनुतः । अट्य गव विद्यनत्येवं व्यायन्यमनुते ॥" दम्बामन मायालयाने मार्थयते यदा। दाजान्दावन व्यामी याच्या न चान्यथा ।। श्रयममादित्य व्यापापि विपर्यय। न प्रस्टदोपकार, स्यादन्यदापि ममाथ्यने ।।

·प्रभाकरमतानुवाद:] शाखदीपिका। तत्तु द्विविधम् " इति दृष्टस्वलक्षणविषयमे- पानुमानमिति मन्वानान् निराकर्तुमऽदृष्टस्वलक्षणवि- यत्राप्यर्यस्य शून्यत्वं द्वाभ्यामेकेन वा भवेत् । यदनित्यं तु तन्मूर्तमणुवद बुद्धिवत् सवत् ॥” इत्यादि । व्याप्यन्यापति-अन्वयव्याप्तौ वन्दापकत्वेन व्यतिरेकव्याप्ती धूमा- भावस्यैव व्यापक बन्यभावस्य तु ज्याप्यत्वमेवेत्यर्थस्सदाह-विपरीत झते । धूमभावेति-इदं च ग्रन्थकारेणैवेवं व्याख्यानम्- “ यो हि यवैव भवन् य- देशकालो नातिनामनि म तद्व्याप्यः, व्यापकस्ताधिक्येप्यविरुद्धः, तत्र धू- मम्याग्निदेशकालानविक्रमात् मकलधूपदेशकालेऽग्निना व्याप्ते, अनग्निरऽन्य- भावस्ततः धूमात्यच्युनो धूमाभावे एव भवन् धूमाभावदेशकालाऽनतिक- माद् व्याप्यो भवति. एवमेवानग्नावयधूमेन च्याप्ते धूमस्तनोऽननेः स्वविरु- द्वाद् धूमाभावव्याप्तात्मच्युनोऽनावेव भवन्नऽग्निना व्याप्तो भवति. तेन धूमे- नाग्नि मात्रयना धूमम्याग्निच्याप्तिमित्यर्थमनग्गेरधूमेन व्याप्तिर्वधर्म्य वक्तव्या" इति । वार्तिकस्नुपमहानि- तस्मादिति । " यत्राप्यर्थस्य " इत्यनेनापि “न नवापि प्रस्तुनोपकारः स्यात् " इत्यस्यान्वयः । ध्याभ्यामिति- माध्याभावेन हेन्वभावेन माध्याभावदत्वभावाभ्यां च शुन्यन्त्र वैकल्याद् वधाभामत्वं भ- वनि । उदाहरनि-यदनित्यमिति । ध्वनिनित्योऽमनचादिन्यम्य यन्न नियंत- नामृतमिनि व्यतिरेकव्यानिः तम्या एव स्वरूपम- यदानन्यं नन्मूर्तमऽशुव- दिति. अत्र परमाणी माध्याभावोऽनित्यन्वं नास्तीति माध्याभावकत्यम, बुद्धिवादन्युक्त युद्धी लाने हेवभावो मृर्तन्वं नास्तीनि हेन्वभाववैकच्चन. म. पदिन्युक्ते ग्वे-आकाशे मृर्तन्वमनिन्यन्वमुभयमेव नाम्नीन्नुभयाभावकन्य- म । नम्नान्नाप परमायादीनां वैधHदृष्टान्तवं मम्भवति किं तु पटाठी- नामवेति भावः, विम्मम्म्तु दार्तिके व्यः । केपि वनि प्रत्यक्षेण यः पदार्यः चिदनुभयने नदिपक मेव चिवटा- चिदनुमानं सम्भवति मत्यक्षपदार्थेनैव मह चम्पचिदेवतम्य मामिदन- म्भवाद । अप्रत्यक्षपदार्थेन मावं तु कस्य चिदपि प्यामिद न मान- पनि भूयः मादर्शनम्यैव च्यामिप्रनिदानन्दादित्यऽन्याहा बनानु- मान ने मम्भनीन्याह-कनि । प्रत्यक्ष बरकर-

·सप्रकाशा-
[प्रथमः पाहा
*
दोनयन्मानमादित्येत वक्तव्यम् । ग्यनिरेकरशान्तम परमामाभागो
कन्य देशोभामो यथा यब महिनस्ति तत्र धूमोपि नारित मा.
दिनमानसे वायभातकल्यादैधाभासो दोपस्तारमादा जादाति
कम् । तरक्त वार्तिके-
गता सम्पापयुक्तपिनायेऽयों न तथा गोद ।
मागोमग मासिशून्गत् परमार्थतः ॥
नियोनिमार कार परमाणुगा ।
पापा. गोगानापि सदसहारादिन मति ॥
भगवाानि हो हानाभागता भोत ॥" इत्यादि।
• पापो शुन्यले सागोमगल्याशिशुन्यो ।
"" १६ राति - जिनिगोडगा कादिरगार है
११६ 3 fotri मागगरपान हानतामागता । fit
":". "..",", 'नानीलगा हान्नाभागता । यदि '
: ' Amit नानी गागाशिगता -
1 - 11 - 1. मागत गांगण- गगन ना की
।
--
ܢ ܀

·प्रभाकरमतानुवादः] शास्त्रदीपिका। २६५ तत्तु द्विविधम् ॥ इति दृष्टस्वलक्षणविषयमे- पानुमानमिति मन्वानान् निराकर्तुमऽदृष्टस्वलक्षणवि- यत्राप्यर्थस्य शून्यत्वं द्वाभ्यामेकेन वा भवेत् । यदनित्यं तु तन्मूर्तमणुवद बुद्धिवद खवत् ॥" इत्यादि । ध्याप्यव्यापकेति-अन्वयव्याप्तौ वन्हेापकत्वेन व्यतिरेकव्याप्तौ धूमा- भावस्यैव व्यापकत्वं वन्यभावस्य तु व्याप्यत्वमेवेत्यर्थस्तदाह-विपरीत इति । धूमभावेति-इदं च ग्रन्धकारेणैवैवं व्याख्यातम्- “यो हि यवैव भवन् य- देशकालौ नातिकामति स तद्व्याप्यः, व्यापकस्त्वाधिक्येप्यविरुद्धः, तत्र धू- मस्याग्निदेशकालानतिक्रमात् सकलधूमदेशकालेऽमिना व्याप्ते, अनग्निरऽन्य- भावस्तता धूमात्मच्युतो धूमाभावे एव भवन् धूमाभावदेशकालाऽनतिक- माद् व्याप्यो भवति, एवमेवानग्नावप्यधूमेन व्याप्ते धूमस्ततोऽननेः स्वविरु- द्धाद् धूमाभावव्याप्तात्मच्युतोऽनावेव. भवन्नऽग्निना व्याप्तो भवति, तेन धूमे- नाग्नि साधयता धूमस्याग्निव्याप्तिसिद्धयर्थमनग्गेरधूमेन व्याप्तिर्वैधम्र्ये वक्तव्या" इति । वार्तिककृदुपसंहराति- तस्मादिति । “यत्राप्यर्थस्य " इत्यनेनापि “न तवापि प्रस्तुतोपकारः स्यात् " इत्यस्यान्वयः । ध्याभ्यामिति- साध्याभावेन हेत्वभावेन साध्याभावहेत्वभावाभ्यां च शून्यत्वे वैकल्याद् वैधाभासत्वं भ- वति । उदाहरति-यदनित्यमिति । ध्वनिनित्योऽमूर्तत्वादित्यस्य यन्न नित्यं स- नामूर्तमिति व्यतिरेकव्याप्तिः तस्या एव स्वरूपम्- यदनित्यं तन्मूर्तमऽणुव- दिति, अत्र परमाणौ साध्याभावोऽनित्यत्वं नास्तीति साध्याभाववैकल्यम्, बुद्धिवदित्युक्ते युद्धौ-ज्ञाने हेत्वभावो मूर्तत्वं नास्तीति हेत्वभाववैकल्यम्, ख- चदित्युक्ते खे-आकाशे मूर्तत्वमनित्यत्वमुभयमेव नास्तीत्युभयाभाववैकल्य- म् । तस्मानाघ परमाण्वादीनां वैधHदृष्टान्तत्वं सम्भवति किं तु घटादी- नामेवेति भावः, विस्तरस्तु वार्तिके द्रष्टव्यः । केपि वदन्ति प्रयक्षेण यः पदार्थः फचिदनुभूयते तद्विपयकमेव फचित्कदा- चिदनुमानं सम्भवति प्रत्यक्षपदार्थेनैव सह कस्यचिद्धेतुभूतस्य व्याप्तिग्रहम- म्भवात् । अमत्यक्षपदार्थेन साकं तु कस्य चिदपि व्याप्तिग्रह एव न मम्भ- पति भूयः सहदर्शनस्यैव व्याप्तिग्रहनिदानवादित्यऽप्रत्यक्षपदार्यविपयकमनु- मानं नैव सम्भवतीत्याह-दृष्टस्वलक्षणेति । दृष्टं प्रत्यक्षं स्वलक्षणं स्वरपं यस्य- ·योग्यपदार्थविपयकत्वेनैव भाष्यकारेणानुमानस्य द्वैविध्यमुक्तम् ' इत्यभिप्रायो सप्रकाशा- [प्रथमः पादः सू० अ०५ पयमप्यनुमानं क्रियादिविषयमस्तीति दर्शयितुं है- तद् दृष्टस्त्रलणम् । अदृष्टेति-अष्टमऽप्रत्यक्ष स्वलक्षणं स्वरूपं येषां क्रियादिप दार्थानां तद्विपयमप्यनुमानं भवत्येवेत्यनुमानस्य भाष्यकारेण वैविध्यमुक्त- मित्यर्थः । प्रभाकरमतेन भाष्याभिप्रायं प्रदर्शयितुं भाष्यप्रतीकमाह- तत्ति- ति । तथा च भाष्यम्- "अनुमानं ज्ञातसम्बन्धस्यैकदेशदर्शनादेकदेशान्तरे- ऽसंनिकृष्टेऽर्थे बुद्धिः, तत्तु द्विविधम्-प्रत्यक्षतो दृष्टसम्बन्धं सामान्यतो दृष्ट- सम्बन्धं च । प्रत्यक्षतो दृष्टसम्बन्यं यथा-धूमाकृतिदर्शनादऽग्न्याकृतिविज्ञानम्, सामान्यतो दृष्टसम्बन्धं यथा-देवदत्तस्य गतिपूर्विका देशान्तरमाप्तिमुपल. भ्यादित्यगतिस्मरणम् " इति । यत्र देशान्तरमाप्तिस्तत्र गतिरस्त्येव यथा ग- च्छद्देवदत्ते. रविरपि देशान्तरमस्ताचलादिकं प्राप्नोति तस्माज्ज्ञायते गच्छति रविरिति तस्मात् प्रत्यक्षीकृतपदार्थविषयकमेवानुमानमिति मन्वानान् निरा- कर्तुमेव " तत्तु द्विविधम् " इति भाष्येण दैविध्याभिधानात प्रत्यक्षायोग्य- पदार्थविषयकमप्यनुमानं भवतीति प्रतिपादितमिति प्रभाकराभिप्रेतोऽर्थः । अयमभिप्रायः-प्रभाकरेणानुमानस्य द्विविधं प्रमेयमभ्युपगम्यते-प्रत्य- क्षयोग्यं प्रत्यक्षायोग्यं च तत्र प्रत्यक्षयोग्यं वन्ह्यादिकं प्रत्यक्षायोग्यं च क्रि- यादिकम् । क्रियया सहेन्द्रियसंयोगासम्भवादऽप्रत्यक्षवं क्रियाफलयोः सं. योगविभागयोरेव प्रत्यक्षवेन क्रियायां प्रत्यक्षवभ्रान्तिरेव । उक्तं च- "म. त्यक्षेण हि गच्छति द्रव्ये विभागसंयोगातिरिक्तविशेपानुपलब्धेः । यस्त्वयं ग च्छतीति प्रत्ययः स विभागसंयोगानुमितक्रियालम्बनः" इति । तथा च केवलं कचित् प्रत्यक्षीकृतपदार्थविषयकमेवानुमानं भवतीति वदन्ति तान् राकर्तु प्रत्यक्षायोग्यपदार्थविषयकमप्यनुमानं भवतीति प्रतिपादयितुं च प्रमा करेण " तत्तु द्विविधम् " इति भाप्यमुपन्यस्य तस्य ' प्रत्यक्षयोग्यपदार्थवि- पकानुमानवत् प्रसक्षायोग्यपदार्थविषयकमप्यनुमानं भवत्यवेति प्रत्यक्षयोग्या ये नि. वर्णिनः, उक्तं च तैः- "द्विविधमनुमानस्य प्रमेयं किं चिद् दृष्टस्वलक्षणं यथा वन्ह्यादिकं किं चिच्चाऽदृष्टस्वलक्षणं यथा कर्मादिकम् " इति । एवं स्थिते. ऽत्रग्रन्थकारः पूर्वपक्षिणं निराकर्तुं प्रभाकरमतेनोपक्रमते- तत्त्वित्यादिना ! स्वमतस्य वक्ष्यमाणत्वात् तेन च प्रभाकरमतस्यापि निराकार्यत्वादिति युक्त ·प्रभाकरमतानुबादः] शास्त्रदीपिका। विध्याभिधानम् । न हि क्रियास्वलक्षणं प्रत्यक्षेण क- प्रभाकरमुखेन पूर्वपक्षनिराकरणम् । भट्टपादमतेन त्वत्र भाष्ये न प्रत्यक्षयो- ग्यायोग्यपदार्थविपयकत्वेनानुमानस्य द्वैविध्याभिधानं किं तु सामान्यविशे- पविषयत्वेनैव, यत्र वन्हिमात्रमनुमीयते तत्र सामान्यविषयत्वं यत्र च करीपा- दिजन्यो वन्हिविशेपोऽनुमीयते तत्र विशेषविपयत्त्रमिति विवेकः, उक्तं च न्या- यरत्नाकरे- " अतो यत्र विशेषयोरेव प्रत्यक्षेण सम्बन्धो गृयते तत् प्रत्यक्षे- ण दृष्टसम्बन्धमित्युच्यते " इति, एतच्चाने स्फुटीभविष्यति । अत्र च भगवता वार्तिककारेणाप्युक्तम्- द्वैविध्यं नोपपन्नं तु-यथैव धग्निधूमयोः । प्रत्यक्षदृष्टः सम्बन्धो गतिमाप्त्योस्वथैव हि ॥ आदित्येऽतुपलब्धिश्चेन्न देशेप्यधुनातने । कचित्तत्रोपलब्धिश्चेद् देवदत्तेपि दश्यताम् ॥ यदि धर्म्यन्तरापेक्षा तत्र सामान्यदृष्टता । स्यादग्निधूपयोः सैव, तस्मादेवं प्रचक्षते- ॥ भसक्षदृष्टसम्बन्धं ययोरेव विशेपयोः । गोमयेन्धनतज्जन्यविशेपादिमतिः कृता । तदेशस्थेन तेनैव गत्वा कालान्तरोपि तम् । पदानि बुध्यते, तस्य पूर्ववोधात् पुनः पुनः ।। सन्दिद्यमानसद्भाववस्तुबोधाद प्रमाणता।" इत्यादि । (दोष दिन्यत्र भेद- क्रियायाः प्रत्यक्षत्वमपि स्वमतेनाग्रे वदिष्यति- “अस्ति प्रत्यक्षावगमा- त्" इति । न ममते क्रिया सर्ववाऽप्रत्यक्षा किं तु फचिदेव, अन्यथा मप- क्षभृते देवदत्तेपि देशान्तरमाप्तेर्गत्या सह व्याप्तिग्रहो न स्यादिति देशान्तर- प्राप्या रविगतेरनुमान न स्यादेव तस्मात् क्रिया प्रत्यक्षापि भवत्येव, उक्तं च न्यायरवाकरे-" न हि नित्यानुमेयं कर्मस्वरूपमऽपरोक्षणवा सभामान नि- सानुमेयत्वे च देवदत्तेप्यनुमेयत्वात् " देवदत्तस्य गतिविकां देगानग्मानि- मुपलभ्याऽऽदित्यगतिस्मरणम् ।" इति भाप्पमनुपपन्नं स्पात् ।" इति । तम्मा- सर्वत्राऽप्रत्यक्षा ब्रियेति प्रभाकरस्यैव मतं न भपादानामिति देयम् । प्रभाकरमुखेन नियाया अमन्पावमाह- नहींनि । निवाबलाम: दिनिटातरम्) ·सेवेयं तोडीत्यत्र सारश्येनैव प्रत्यभिज्ञा तथा द्रव्यपि सादृश्यमेव प्रत्यभिज्ञाका. २६८ समकामा [प्रथमः पादःसू० म.५ दाचिद् गृह्यते पूर्वोतरदेशसंयोगविभागमात्रस्य प्र- त्यक्षेण ग्रहणम्, ताभ्यामेवागन्तुकाभ्यामागन्तुकं का- रणमनुमीयते तच क्रियेत्युच्यते। ननु द्रव्यमेव कारणं स्यात् ?, न, तस्य प्रागपि सद्भावात्। ननु क्षणान्तरेऽन्यद द्रव्यं सर्वसंस्काराणां क्षणिक- क्रियास्वरूपम् । मनु देवदत्तो गच्छतीति प्रत्यक्षात् क्रियाया एव प्रत्यक्षत्र प्राप्तमिति कथमुच्यते क्रिया न प्रत्यक्षेत्याशयाह-पूर्वोत्तरेति, पूर्वदेशविभाग उत्तरदेशसंयोगश्च तत्र प्रत्यक्षेण गृह्यते न क्रिया, विभागसंयोगयोस्तु गुण- त्वात्सम्भवति प्रसक्षेण ग्रहणमित्यर्थः । नन्वेवं क्रियायां किं मानमित्याशया- ह-ताभ्यामिति। ताभ्याम् संयोगविभागाभ्याम् । संयोगविभागयोरागन्तुकयोः कार्यभूतयोः कारणेनावश्यं भवितव्यं यच्च तयोः कारणं सा क्रियेति संयोग- विभागाभ्यां तत्कारणीभूतायाः क्रियाया अनुमानं सम्भवत्येवेति भावः । ननु यदि पूर्वोत्तरदेशविभागसंयोगयोरन्यत् किमपि कारणं नोपपद्येत तदा तत्कारणलेन क्रिया कल्प्येतापि न चैवमस्ति द्रव्यस्यापि कारणत्वस- म्भवादित्याशङ्कते- नन्विति । परिहरति-नेति । तस्य-द्रव्यस्य संयोगविभा- गोत्पत्तेः पूर्वमपि सत्त्वान्न कारणत्वमुपपद्यते, यदि द्रव्यमेव कारणं स्यात्तदा पूर्वमेव किं न संयोगविभागावुत्पन्नौ द्रव्यस्य पूर्वमपिसत्वात् । तस्मान्न द्रव्य स्य कारणत्वं किं तु क्रियैव तत्पूर्वक्षणे जाता तयोः कारणमिति युक्तम् । ननु त्वयाऽऽगन्तुकयोः संयोगविभागयोः कारणेनाप्यागन्तुकेन भवि. तव्यमित्येवोच्यते तत्र द्रव्यमपि क्षणिकत्वादाऽऽगन्तुकमेष भवदुक्तक्रियावद् द्रव्यस्यापि तत्पूर्वक्षणमात्रवृत्तित्वादिति युक्तं द्रव्यस्यैव कारणत्वम् । क्षणा न्तरे-संयोगविभागोत्पत्तिपूर्वक्षणभिन्नक्षणे । संयोगविभागोत्पत्तिपूर्वक्षणे व न्यदेव द्रव्यमित्यागन्तुकमेवेत्याशङ्कते वौद्धः-नन्विति । ननु यदि सर्व द्रव्य क्षणिकमेव तदा स एवायं घट इति प्रत्यभिज्ञा कथं स्यात् यतः पूर्व दृष्टस्यैव कालान्तरे दर्शने प्रत्यभिज्ञा भवतीत्याशयाह वौद्धः-सादृश्यादिति । यथा रणं द्रव्यं च पूर्वक्षणसदृशमेवोत्तरक्षणे उत्पद्यत इति भावः । तस्मादागन्तुः कत्वाद् द्रव्यस्यैव कारणत्वम् । .

·२६१ क्षणिकवादेन पूर्वपक्षः] शास्त्रदीपिका। त्वात्, सादृश्यात्तु प्रत्यभिज्ञानम् । यदा समानदेशे पू. र्वपूर्वमुत्तरोत्तरमारभते तदा तिष्ठतीति लक्ष्यते । यदा त्वनन्तरदेशे पूर्वपूर्वमुत्तरोत्तरमारभते तदा गच्छतीति लक्ष्यते । दीपगमनवच्छायागमनवच्च सदृशापरापरक्ष- णानामुत्तरोत्तरदेशप्रारब्धानां गमनावभासनिमित्स- त्वात् कृतं क्रियया। किं चानुत्पन्नस्य क्षणस्य क्रिया- श्रयत्वायोगात्, उत्पन्नस्य च विनाशग्रस्तत्वात् कथं क्रियारम्भकत्वम् ? । यवाहु:- ननु पदार्थस्य क्षणिकत्वे तिष्ठति गच्छति चेत्यादिमतीतिर्न स्याद् यतोऽने- कक्षणपर्यन्तमेकदेशे स्थितिरेव तिष्ठति पदेनोच्यते तथैकस्यैव देवदत्तस्यो- तरोत्तरसंयोगे एव गच्छतीत्युच्यते क्षणिकस्य बनेकदेशसंयोगो नोपपद्यते न वाऽनेकक्षणपर्यन्तमेकदेशस्थितिरपीत्याशय-तिष्ठति गच्छतीति प्रतीतिमु- पपादयति क्षणिकमतेन-यदेत्यादिना । यदैकस्मिन्नेव देशे पूर्वपूर्वक्षणमुत्त- रोत्तरक्षणमारभते तदा तिष्ठति देवदत्त इत्युच्यते । यदा तूत्तरोत्तरदेशे पू- र्वपूर्वक्षणमुत्तरोत्तरक्षणमारभंते तदा गच्छतीत्युच्यते । यथा प्रतिविन्दु दीप- ज्वालाया दीपप्रकाशस्य च भेदेनोत्तरोत्तरदेशसंयोगासम्भवेपि सादृश्यात् दीपो गच्छवीत्युच्यते यथा चाचेतनायाश्छायायाः प्रतिदेशभिन्नायाः किं वा प्रतिक्षणतैलविन्दुभेदाद् भिन्नप्रकाशभेदेन भिन्नायाः गमनासम्भवेपि छाया गच्छतीत्युच्यते तथैकस्यानेकदेशसंयोगासम्भवेपि सादृश्यमात्रेण ग- उतीत्युच्यत इत्याह-दीपेति । स्वाभिप्रायमाह-सदृशेति । सदृशानामपरा- पराणामुत्तरोत्तरदेशे जातानां क्षणानामेव गमनादिक्रियारूपत्वेनाऽवभाससं- भवात् क्रियापदार्थस्यातिरिक्तस्य स्वीकारो व्यर्थ इत्यर्थः । किं च क्रियापि कार्यमेवेति तस्या अपि कारणेना Sऽश्रयेण च भवितव्यं न च तत्कारणत्वं तदा- श्रयत्वं च कस्य चिदुपपद्यत इत्याह-किं चेति, अनुत्पन्नस्य क्षणस्य पदार्थस्या- सत्त्वादेव क्रियाश्रयत्वं न सम्भवति, उत्पन्नेनापि द्वितीयक्षणे एव क्रिया क. तव्या द्वितीयक्षणे तु पदार्थो विनश्यत्येव पदार्थमात्रस्य द्वितीयक्षणत्तिध्वंसमं तियोगित्वादित्युत्पन्नस्य विनाशग्रस्तत्वादेव न क्रियाश्रयत्वं मम्भवतीति कधं क्रियारम्भकत्वं स्यादित्यर्थः । अत्र प्रमाणमाह-क्षणिकेति । क्षणिक- ·२७० समकाशा- - चित्स्वकारणमपेक्षते नतु क्रियामेव स्वकारणत्वेनापेक्षते । संयोगविभागयो- [प्रथमः पादः सु०म०५ "क्षणिकाः सर्वसंस्काराः, अस्थिराणां कुतः क्रिया" इति । तदिदं शब्दाधिकरणे निराकरिष्यामः । ततः स्थिर- स्वे सति तन्मात्रेणानुपपत्तेः क्रियानुमान युक्तमिति । न युक्तम्-कार्य हि कारणमात्रमपेक्षते तचेह - ष्टमेवास्ति-प्रयत्नविशेषानन्तरं हि शरीरे देश- संयोगविभागाख्यं फलमुत्पद्यमानमुपलभ्यते ततः स एव निमित्तम् । तद्वदात्मशरीरसंयोगश्चाऽसमवायि शरीरं च समवायीति किमत्राऽदृष्टकारणानुमानेन ?। त्वेनाऽस्थिराणां पदार्थानां कथं क्रियाकर्तृत स्यात्, कर्तृवं ह्युत्पन्नस्य स्थि तिमत्त्वे सम्भवति न चैतत्सम्भवति क्षणिकत्रादिति भावः । अत्राह सिद्धा न्ती-तदिदमिति । शब्दाधिकरणे-पष्टेऽधिकरणे “ ननु सर्वभावानाम्" इ- त्यारभ्य । इदम् क्षणिकत्वम् । प्रभाकरमतेनाह-तत इति । क्षणिकत्वस्य नि- राकरिष्यमाणत्वात् पदार्थानां स्थिरले सिद्धे सति तन्मात्रेण-स्थिरद्रव्य- पदार्थमात्रेण संयोगविभागोत्पत्तेरनुपपत्तेस्तत्कारणत्वेन क्रियानुमानं युक्तमे- वेत्यर्थः । तदुक्तं प्रकरणपश्चिकायाम्-" द्विविधमनुमानस्य प्रमेयं किं चि. दु दृष्टस्खलक्षणं यथा वन्ह्यादिकं किं चिच्चादृष्टस्खलक्षणं यथा कर्मादिकम्" इति। प्राक्तनभूपणकारमतेन पूर्वोक्तं पराचष्टे-न युक्तमित्यादिना। उक्तरीत्या पि क्रियानुमानं न युक्तमित्यर्थः । उपपादयति-कामिति । कार्य हि किं रपि कारणमात्रेण भवितव्यं तच्च कारणं प्रयत्नरूपं दृष्टमेवेति नाऽदृष्टक्रि- याकल्पनं युक्तमित्यर्थः स प्रयत्नविशेपः । संयोगविभागयोरिति शेषः । कार्यस्य त्रिविधं कारणं भवति समवायिकारणमऽसमवायिकारणं निमित्त कारणं च तत्र संयोगविभागयोनिमित्तकारणं प्रयल एवाऽसमवायिकारणं त्वा- ऽऽत्मशरीरसंयोगः समवायिकारणं च शरीरादिकमेवेत्याह-तद्वदिति । तद्रदात्म शरीरसंयोगः प्रयत्नवदात्मशरीरसंयोगः । अष्टकारणानुमानेन-क्रियानुमा नेन किम् ?, प्रयत्नरूपदृष्टकारणेनैव सिद्धत्वादित्यर्थः । अन्यत्राप्युक्तम्- " कथं पुनर्यस्य स्वलक्षणं न प्रतीतं तदनुमातुं शक्यते ? येन हि सह हेतोः मम्बन्यः प्रतिपन्नः स तस्माद्धेतोरनुमातुं शक्यते न चाऽदृष्टवलक्षणेन मह ·परमुसेन प्रभाकरखण्डनम्] शास्त्रदीपिका। २७१ नवासमवायिकारणभूतस्य संयोगस्य स्वाश्रये स्वा- श्रयसमवेते वा कार्य नान्यत्र, तन्तुसंयोगानामिव स्वाश्रयेपु तन्तुपु पटः, तन्तुतुरीसंयोगस्य वा पटतुरी- संयोगः । प्रयत्नवदात्मसंयोगस्त्वऽनेवंविधे व्याम्नि कथं संयोगमारभते ? अतः कारणान्तरं कल्पनीयमिति चेत् ?, न तन्तुसंयोगः स्वाश्रय एव पटमारभते पटस्य बहुतन्तुव्यापित्वात् संयोगानां च योईयोरेव वृत्तेः । . कर सम्बन्धनियमावधारणं कस्य चित्सम्भवतीति नादृष्टस्वलक्षणमऽनुमातुं शक्य- ते" तथा-" न चानुमातुमपि कर्म शक्यते, तद्धि न नित्यं विभागसंयोग- योः सदोदयप्रसक्तेः, अनित्यत्वे तस्याप्यसमवायिकारणमऽवश्यमाश्रयणीयं तद्वरं संयोगविभागयोरेवास्त्विति न कर्मानुमाने किं चिदपि लिङ्गं सम- तदुक्तम्- " नित्यले च सदा जन्म स्यात्संयोगविभागयोः । अनित्यत्वेऽस्य यो हेतुस्तयोरेवास्तु तेन किम् "" इति । अत्र च-अस्य-कर्मणः । तयोः संयोगविभागयोः । तेन कर्मणा । प्राभाकरः शङ्कते- नन्विति । नन्वसमवायिकारणभूतस्य संयोगस्य स्वा- श्रये स्वाश्रयसमवेते वा कार्यमुत्पद्यते नान्यवोत्पद्यते, यथा पटासमवायिका- रणभूतानां तन्तुसंयोगानां स्वाश्रयेपु-तन्तुसंयोगाश्रयेयु तन्तुष्वेव पट उत्पद्यते नान्यत्र कपालादिषु । पटतुरीसंयोगासमवायिकारणभूतस्य च तन्तुतुरीमंयो- गस्य स्वाश्रयसमवेते स्वं तन्तुतुरीसंयोगस्तदाश्रयस्तन्तुस्तत्समवेते पटे एव तत्कार्यं पटतुरीमंयोग उत्पद्यते नान्यत्र, तधात्मशरीरसंयोगस्या ऽसमवायिकार- णस्य कार्येण संयोगविभागाख्येनापि तदाश्रये शरीर आत्मनि वा भवितव्यं तदाश्रयसमवेते वा (आत्मनि शरीरे वा समवेते) भवितव्यं तथा चाकाशे संयोग विभागयोरुत्पत्तिः कथं स्यादित्याह-प्रयत्नवदेति । प्रयत्नवदात्मशरीरमंयोगः उत्तरदेशसंयोगस्यासमवायिकारणभूतः अनेवंविधे-अतदाश्रये तदाश्रया- समवेते चाकाशे । उपसंहरति-अन इति । कारणान्तरम् -क्रियाम्पम् । पू- वपनी परिहरति- नेत्यादिना । तन्तुमंयोगो न स्वाश्रय एव पटमारभने त- स्य तन्तुद्रयसंयोगस्य तत्तन्तुद्रयमात्रवृत्तित्वात् तत्कार्यस्य पटस्य तु बहुत- ·योत्पद्यते मा च क्रिया ज्यागंयुक्तशरावयविव ज्याऽमंयुक्तशरावयवेव. कि च न सर्वव तत्संयोगेनैव कर्मोत्पद्यते किं तु तत्संयुक्तमयोगादपि २०२ [mपा. .01 किन मागासोदना गुगान गरेका रावनेषन मानव बनि कमागुनमा नेत्र गंपामनांगागगोगो नामितता अगए स्वाभासमानामगोगः कर्माssrभने इति गभिगारः । नलि त गपोगाशीभूते गरे ममता शरीर ममतागात् । किन प्रयत्नादात्ममंगोगानन्नर युगपदेन हस्ते प्र. यत्नवदात्ममंगु सत्गंगुणे पागडगुतीया चन- ठग्ने मणी च कर्मापगते, अभेवमादिषु न नावनात न न्तुगाणिनागपि तन्तुपु निनादित्यः । तस्मादरीरात्ममंयोगः स्वा. नाश्रयेप्याकाशे मंगोगानग्माग्भत इति युक्तमेव तथा नात्मशरीरमंयोगस्यैव कारणलोपपत्तेः न मंगोगविभागकारणलेन क्रियाकलपनं युक्तमिति भावः। अममवायि कारणेन साश्रये साश्रयममवेत एवं वा कार्यमुत्पाद्यन १ त्यत्र व्यभिनारोदाहरणान्तरमाद- किं चेति । ज्याशरयोः संयोगान्छरे क्रि- ऽग्रभागीयेप्वप्युत्पद्यते तस्याश्च क्रियाया अममयायिकारणं ज्याशरसंयोग एव तत्र ज्याशरमंयोगम्याश्रयस्तु शरस्य मृलभाग एव नाग्रभाग इति ज्या रमंयोगानाश्रयेप्यपि शराग्रीयभागावययेषु कर्मोत्पद्यत इति व्यभिचारस्तथा शराग्रभागीया अवयवाः स्वाश्रयममवेता अपि न सन्ति यतः स्वं ज्यावार- संयोगस्तदाश्रयः शरः शरे य न शरावयवाः समवेता शरस्यैव शरावयवेषु समवेतत्वादिसाह- न हीति । अत्र कर्मात्पत्तिः परमतमाश्रित्योक्ता, एवम ग्रेपीति विज्ञेयम् । स्वाश्रयासमतेवित्यत्र अस्वाश्रयसमवेतेष्वित्यपि पाठः । कर्मोत्पद्यते तथा संयुक्तसंयोगात्संयोगविभागयोरप्युत्पत्तिः संभवतीति न सं- योगविभागकारणत्वेन कर्मकल्पना युक्तेत्याह-किं चेत्यादिना । प्रयनवदा स्मशारीरसंयोगादनन्तरं प्रयनवदात्मसंयुक्त हस्ते, तत्संयुक्त हस्तसंयुक्तेऽङ्गदे- गुलीयके च, तल्लग्ने अङ्गदाङ्गुलीयकलने मणौ च युगपदेव क्रियोत्पद्यते, अत्र च न प्रयत्नवदात्मशरीरसंयोगानोदनाद्वा क्रियोत्पद्यत इत्याह-अथैवमिति ।

·परमतेन क्रियायाः संयोगेन्तर्भावः]शास्त्रदीपिका। २७३ प्रयत्नवदात्मसंयोगादा कर्मोत्पत्तिः, किंतु संयुक्तसंयो- गादित्युच्यते, ज्यासंयुक्तावयवसंयोगात्तदनन्तराचय- तत्संयोगाच तदनन्तरे। तथात्मसंयोगाद्धस्ते तत्संयो- गादङ्गन्दे तत्संयोगान्मणावपीति । एवं तर्यत्रापि श- क्यते वक्तुम्-प्रयत्नवदात्मसंयुक्तशरीराकाशसंयोगा- च्छरीराकाशदेशविभागस्तत्संयोगाच तदनन्तरदेश- संयोग इति दृष्टेनैव संयोगेन संयोगविभागसिडेन कर्मकल्पनाऽवकल्पते । किं च न संयोगस्यैवायं धर्मः, सर्वाग्येवाऽसमवा- यिकारणानि स्वाश्रये स्वाश्रयसमवेते वा कार्यमारभ- न्ते नान्यत्र । ततश्च कर्माप्यसमवायिकारणत्वेनानुमी- अपि तु संयुक्तसंयोगादेवात्र क्रियोत्पद्यत इत्याह-कि विति । अवोदाहरणमा. ह-ज्यासंयुक्तति, यथा ज्यासंयुक्तशरावयवसंयोगात् तदनन्तरावय। शराग्र- भागीयावयचे कर्मोत्पद्यते तत्संयोगाच-ज्यासंयुक्तसंयुक्तसंयोगाच तदनन्तरेऽवय वे कर्मोत्पयते, तथा शरीरात्मसंयोगाद्धस्ते कर्मोत्पद्यते, तत्संयोगाव -शरीरा- स्मसंयुक्तहस्तसंयोगादगदे, तत्संयोगात्-शरीरात्मसंयुक्तहस्तसंयुक्तागदसंयो- गादगदमणावपि कर्मोत्पद्यत इत्याह-तधात्मेति । प्रकृतोपयोगमाह-एवमिति । यथोक्तोदाहरणेषु संयुक्तसंयोगादिनापि कर्मोत्पद्यते तथा प्रकृतसंयोगविभा- गपक्षेपि प्रयत्नवदात्मसंयुक्तशरीरस्याकाशाप्रदेशेन संयोगादाकाशीयपूर्वदेशा- द्विभाग उत्पयत इति प्रयत्नवदात्मसंयुक्तशरीराकाशसंयोगेनैव विभागोत्पत्तिः संभवति, तथा तत्संयोगात् प्रयत्नवदात्मशरीरसंयोगाच तदनन्तरदेशसंयोगो- त्पत्तिरपि संभवतीति संयोगेनैव दृष्टेन संयोगविभागसिद्धेः क्रियाकल्पनं न यु- तमित्यन्वयः। क्रियाकल्पनायां दोपान्तरमाह-कि चेत्यादिना । स्वाश्रये स्वाश्रयमम- वेते वा कार्यमुत्पादयतीति न संयोगमावस्य धर्मः कि तु मर्वेपामेवाऽममवायि- कारणानामयमेव धर्मः-स्वभावो यत्स्वाश्रये स्वाश्रयममवेने वा कार्यमुत्पादय- न्ति । तव संयोगविभागयोः कारणत्वेन यामिया कल्प्यने मापि मंयोगविभा- गयोरममवाधिकारणमित्येव वक्तव्यम्, अममवायिकारणन्वेनाऽनुमीयमाना च - ·२७४ सप्रकाशा- [प्रथमः पादः सु० भ०६ . यमानं वियति विहङ्गमे चोभयत्रानुमीयेत? न हि वि. हगकर्मणा वियति कार्य संभवति, ततश्च वियत्यपि चलतीति बुद्धिः स्यात्, अतो नानुमेयं कर्म । किमि दानीं नास्त्येव क्रियातस्वम् ? । अस्ति प्रत्यक्षावगमाता ननु संयोगविभागातिरिक्तंन किं चिदत्रा दृश्यते हि सर्पति सर्प भूमेः सर्पस्य च द्वयोमिथः संयोगविभा. गाऽविशेपोपि सर्पमेव चलतीति बुद्धिरालम्यते न भूमि- म् । अतोऽस्या युद्धेरालम्बनमस्ति संर्प चलनं नाम तत्त्व. म् । यद्भावाभावाभ्यां सर्पभूम्योश्चलीतियुद्धर्भावाना- वावित्यङ्गीकार्यम् । न चेयमानुमानिकी संभवतीत्युक्तम्। - क्रिया विहगाकाशसंयोगविभागसमवायिकारणभूताऽऽकाशे विहगे चानुमिता स्यात्, अन्यथा क्रियाया विहगमात्रवृत्तित्वे विहगनिष्ठया क्रियया विहगे एवं संयोगविभागावुत्पादितौ स्यातां न त्वाकाशेपि आकाशस्य विहगक्रियाया आश्रयत्वाभावाद् विहगक्रियाश्रये विहगे समवेतत्वाभावाच । स्तश्च संयोगवि. भागौ वियत्यपीति तयोरसमवायिकारणभूता क्रिया वियत्यपीति वक्तव्यमित्या- ह- न हीति । ततश्च-वियत्यपि क्रियास्वीकाराद् वियत्यपि चलतीति बुद्धि स्यात् । न चैतद् युक्त तस्मान्नानुमेया क्रियेत्याह-अत इति । संप्रति सिद्धा- न्ती साम्ना पृच्छति-किमिति । क्रियातत्वं नास्तीति न कि वस्त्येवेत्याह सिद्धान्ती-अस्तीति । पुनरप्याशङ्कते-नन्विति । अत्र-संयोगविभागाधिकरणे किं चित-क- मत्वेन स्वीकृतम् । प्रतीयत इति शेपः । उत्तरमाह-दृश्यते हीति पति-गच्छति सति सर्प संयोगविभागौ तु भूमिसर्पयोरुभयोरेव भवतस्तथा पि मर्प एव चलतीति ज्ञानं भवति न तु भूमिश्चलतीति, चलतीति बुद्धेश्च विषयः कोपि वक्तव्य एव स च सर्पे चलनात्मिका क्रिया, तस्मादस्ति क्रियातत्त्वम् । तदाह-अत इति । यद्भावाभावाभ्यामिति-यद्भावेन चलन क्रियामत्त्वेन सर्पे चलतीतिबुद्धिसत्वम् यदभावेन चलनक्रियाऽभावेन भूमी चलतीति बुद्धरसत्त्वमित्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामपि सिद्धं क्रियातत्वमिति भा. वः । स्वसिद्धान्तमाह-न चेति, सर्पे चलतीति बुद्धिर्नानुमानिकी क्रियायाः स.

·प्रभाकरामिनायखण्डनम्] शाखदीपिका। २७५ तस्मान्नैवमभिप्रायमिदं भाष्यं किं तु विशेषविषयं सा- मान्यविषयं चानुमानमित्यनुमानस्य विषयप्रपञ्चार्थम् । त्यक्षवकारास्वीत् । उक्तं च श्लोकवार्तिकटीकायाम्-"प्रत्यक्षेणैवाहि दृष्ट कर्म- स्वरूपं तदनन्तरं च देशान्तरमाप्ति देवदत्तादेरुपलभामहे, न हि नित्यानुमेयं कर्मस्वरूपम्, अपरोक्षेणैवाऽवभासात् " इति । यस्तु “ तत्तु द्विविधम् ॥ इत्यादिभाष्यस्य " दृष्टस्वलक्षणविषयमेवानुमानमिति मन्वानान् निराकर्तुमह- टस्वलक्षणविषयमप्यनुमानं क्रियादिविषयमस्तीति दयितुं द्वैविध्याभिधान- म् " इत्येवं प्रभाकरमतेनाभिप्रायो वर्णितस्तं पराचष्टे- तस्मान्नैवमिति । प्र- त्यक्षाप्रत्यक्षविषयकवेनानुमानद्वविध्ये भाष्याभिमायो नास्ति किं तु सामा- न्यविशेषविषयत्वेनैवानुमानद्वैविध्ये भाष्याभिमायोस्तीत्याह-किं विति । वा- तिकेप्युक्तम्- प्रत्यक्षदृष्टसम्बन्धं ययोरेव विशेषयोः। गोमयेन्धनतज्जन्यविशेपादिमतिः कृता ।। तद्देशस्थेन तेनैव गत्वा कालान्तरेपि तम् । पदानि बुध्यते तस्य पूर्ववोधात् पुनः पुनः ।। सन्दिह्यमानसद्भाववस्तुवोधात् प्रमाणता । विशेपदृष्टमेतच लिखितं विन्ध्यवासिना ।" अमिधूमान्तरत्वे च वाच्ये सामान्यतो मिती । सामान्यदृष्टमेकान्तादत्रेत्यादित्य उच्यते ॥" इति । उक्त चात्र पार्थसारथिमिश्रेणानेन- " यदा हि कचिद्देशे गोमयेधन- जन्यमग्निविशेष तज्जन्यं च धूमविशेषमुपलभ्य ईदृशो गोमयेन्धनोनिरीदृशश्च तज्जन्पो धूम इत्येवमग्न्यन्तरधूमान्तरेभ्यो विलक्षणस्वरूपे मति कृत्वा दे- शान्तरं गतः कियतापि विलम्बेन तद्देशस्थेन तेनैव धूमविशेषेण तमेव गोम- येन्धनमऽनिविशेपमनुमिमीते तदा तद्विशेपतोटसम्बन्धमनुमानं प्रत्यक्षदृष्टम- म्बन्धमाचक्षत इति, युक्तं चैतत्- विशेष एव हि सामान्यस्य प्रतियोगी भ- पति न प्रत्यक्षम्, तद्धि प्रमाणान्तरस्य प्रतियोगि न सामान्यस्य । मम्भव- पति हि सामान्ययोरपि प्रत्यक्षेण सम्बन्धग्रहणम् । तस्मात् " प्रत्यक्षतोड- सम्बन्ध सामान्यतोदृष्टमम्बन्धम् " इतीदं दैविध्यं मियोऽमतिपक्षत्वादनुपम ·ति न परीक्षणीयमित्याह- तल्लोकसिद्धत्वादिति । एतस्य विभागमा:- समकागा- प्रयोजनमित्याशङ्कााह-येपीति । विशेपेत्यादिपा पूर्व(२३३५)व्याख्यातमेव । भाज्यवार्तिकमामेणानुमानं निरूप्य संमति शब्दं निरूपयितुं भाप्योक्तं ज्यवाक्यं व्याचष्टे-विज्ञातादित्यादिना । स्पष्टोयं ग्रन्थः । विज्ञाता -श्रुता- त् । पदार्थाभिधानद्वारेण-पदार्थोपस्थितिद्वारा । पदार्थश्च शब्दोपस्थाप्यो शब्दस्य प्रामाण्यं लोके प्रसिद्धमेवेति शाब्दं किमपि प्रमाणमस्ति न वे. २७० [प्रथमः पादः म मा येपि मन्यन्ते-"विशेषेऽनुगमाभावः सामान्य मि. साध्यता" इति, तेऽनेन निराकिगन्ते, उभयोरपि विपयत्योपपत्तेः। यत्र विपस्यैवानुगमतत्र विशेष विषयत्वम्, सामान्यानुगमे तु मामान्यविषयत्वम् । न च सिन्हसाध्यलम्, देशान्तरकालान्तरसंबन्धस्या- ऽगृहीतस्य ग्रहणादिति प्रागेव वर्णितम् ॥ ॥ न्यानुमानपरिलोद.॥ "शानं शब्दविज्ञानादसंनिकृष्टेऽर्थ विज्ञानम्" इति, विज्ञाताच्छन्दात् पदार्थाभिधानदारेण गवाक्यार्थवि- ज्ञानं तच्छाब्दं नाम प्रमाणम्, तल्लोकसिद्धत्वान्न परी. नम्, अतो यत्र विशेपयोरेव प्रत्यक्षेण सम्बन्धो गृगते तत् प्रत्यक्षेण दृष्टमम्ब- न्धमित्युच्यते, यत्र सामान्ययोः प्रत्यक्षेण सम्बन्धो गृयते तसामान्यतोदृष्ट ( सम्बन्ध ) मित्युच्यत इति " इत्यादि। सामान्यविशेषविपयत्वेनैवानुमानविध्ये भाष्याभिप्राय इति वचनस्य किं अनेन भाष्यरूपममाणेन । उभयोः सामान्यविशेषयोः । विषयत्वमिति- अनुमानस्यति शेषः । स्पष्टमन्यत् । गृहीतग्राहित्वं निराचष्टे- न चेति ॥ ॥ इत्यनुमानपरिच्छेदः॥ शब्दममाणलक्षणमुद्दिशति-शास्त्रमिति । शब्दस्य श्रावणप्रत्यक्षानन्तरं शब्दो- पस्थापितविपयविषयकं यज्ज्ञानं तच्छास्त्रम् शाब्दबोध इत्यर्थः । उक्तं भाः घटादिः । उक्तं च- पदज्ञानं तु करणम्, द्वारं तत्र पदार्थधीः । शाब्दबोधः फलं, तव शक्तिधीः सहकारिणी ॥” इत्यादि । - ·शम्परिच्छेदारम्भः] शास्त्रदीपिका। चितव्यम् । तच्च विविधम्-पौरुषेयमापौरपेयं चेति । तत्र पौरुपयेम्-आप्तवाक्यम् । अपौरुषेयं च-वेदवाक्य- म् । उभयमप्यऽनाप्तप्रणीतत्वदोपविरहात् स्वतश्च शब्द स्यादुष्टत्वात् प्रमाणम् । तच पुनर्जिविधम्-सिद्धार्थ विधायकं चेति । विधाय- कमपि द्विविधम्-उपदेशकमऽतिदेशकंचा इत्थमिदकर्त व्यमित्युपेदशः, यथालोके-दधिघृतसूपशाल्यादिभिः- वदत्तो भोजयितव्य इति । वेदेपि- प्रयाजावघातादि- प्रकारेण दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्ग कुर्यादिति। तद्वदिदं क- र्तव्यमित्यतिदेशः, यथा लोके-देवदत्तवद् यज्ञदत्तो भो- जयितव्य इति। वेदेपि सौर्येणकुर्याद् यथाऽऽग्नेयेनेति। तचेति । आप्तलक्षणं चोक्तं वात्स्यायनेन-"आप्तः खलु साक्षात्कृतधर्मा यथा- टस्यार्थस्य चिख्यापयिषया मयुक्त उपदेष्टा" इति । आप्तवाक्यस्य वेदस्य च प्रामाण्यहेतुमाह-उभयमपीति । उभयम् -पौरुषेयमपौरुषेयं च वाक्यम् । वा- क्यस्य स्वरूपेण दुष्टत्वं तु नैव सम्भवति किं तु वक्तृदोषेणैव दुष्टत्वं भवतीत्या- सवाक्यस्थले वक्तार दोपो नास्ति वेदस्य च वक्तव नास्तीत्यऽनाप्तप्रणीतत्वस्य दोपस्योभयत्रैवाभावात् प्रामाण्यमित्यर्थः । पुनरपि द्वैविध्यमाह-तञ्चेति । सिद्धार्थकं यथा- अस्ति घट इति । वि- धायकं यथा- घटमानयेति । उक्तं च- प्रतिनित्तिर्वा नित्येन कृतकेन वा । पुंसां येनोपदिश्येत तच्छास्त्रमभिधीयते ॥” इति । विधायकस्यापि द्वैविध्यमाह-विधायकमपीति । उपदेशस्य प्रधानविधेः स्व- रूपमाह-इस्थामति । लौकिकं वैदिकं चोदाहरणमाह- ययेति । अतिदेश- स्वरूपमाह-तद्देदामाते । उदाहरणमाह-यथेति । सौर्येणेति-यथाग्नेयं कुर्या- तथा सौर्य चळं कुर्यादित्ययः,तदुक्तं माधवेनाष्टमाध्यायप्रथमपादपोडशेधिकरणे-- पमु कस्याप्युनाग्नेयस्यैव सौर्य, ऽग्रिमो यतः-। अविशेपो, न देवैक्यादौपधद्रव्यकत्वतः ॥” इति । दर्शपूर्णमासयोः-ऐन्द्राग्न आग्नेय उपांश्याज आग्नेयोऽग्नीपोमीय उपांशु- ।

·न्धमित्युच्यते, यत्र सामान्ययोः प्रत्यक्षेण सम्बन्धो गृपते तसामान्यतोदृष्ट- प्रयोजनमित्याशकााह-येपीति । विशेपेत्यादिपयं पूर्व(२३३)व्याख्यातमेव । अनेन भाष्यरूपममाणेन । उभयोः-सामान्यविशेषयोः । विपयत्वमिति- भाज्यवार्तिकक्रमेणानुमानं निरूप्य संमति शब्दं निरूपयितुं भाप्योक्तं शब्दममाणलक्षणमुद्दिशति-शास्त्रमिति । शब्दस्य श्रावणप्रत्यक्षानन्तरं शब्दो प्यवाक्यं व्याचष्टे-- विज्ञातादित्यादिना । स्पष्टोयं ग्रन्थः । विज्ञाताव =श्रुना. त् । पदार्थाभिधानद्वारेण-पदार्थोपस्थितिद्वारा । पदार्थश्च शब्दोपस्थाप्यो शाब्दवोधः फलं, तव शक्तिधीः सहकारिणी ॥" इत्यादि। शब्दस्य प्रामाण्यं लोके प्रसिद्धमेवेति शाब्दं किमाप प्रमाणमास्त नवे. तिन परीक्षणीयमित्याह- तल्लोकसिद्धत्वादिति । एतस्य विभागमारः २७० समकाजा [प्रथमः पार.. येपि मन्यन्ने-"पिरोपेऽनुगमाभाना सामान्य मि- इसाध्यता" इनि, तेनेन निगकियन्ने, उभगांगणि विषयत्योपपत्तेः । मन विशेषगवानुगमनत्र विशेष विपयत्वम्, सामान्यानुगमे तु सामान्यविषयत्वम् । न च सिन्हमाध्यत्तम्, देशान्तरकालान्तरसंबन्धस्या- ऽगृहीतस्य ग्रहणादिति प्रागेव वर्णितम् ॥ ॥ इत्यनुमानपरिन्छ । "शास्त्रं शब्दविज्ञानादसंनिकृष्टेऽर्थ विज्ञानम्" इति, विज्ञाताच्छदात् पदार्थाभिधानबारेण यदापयार्थवि- ज्ञानं तच्छान्दं नाम प्रमाणम्, तल्लोकसिद्धत्वान्न परी- नम्, अतो यत्र विशेपयोरेव प्रत्यक्षेण सम्बन्धो गृाते तत् मत्यक्षेण दृष्टमम्म (सम्बन्ध ) मित्युच्यत इति " इत्यादि । सामान्यविशेषविषयत्वेनैवानुमानदैविध्ये भाप्याभिप्राय इति वचनस्य किं अनुमानस्योत शेषः । स्पष्टमन्यत् । गृहीतग्राहित्वं निराचष्टे- न चेति ॥ ॥ इत्यनुमानपरिच्छेदः॥ पस्थापितविपयविषयक यज्ज्ञान तलासम् शाब्दबोध इत्यर्थः । उक्तं भा. घटादिः । उक्तं च- पदज्ञानं तु करणम्, द्वारं तत्र पदार्थधीः । - - % 3D - ·शम्दपरिच्छेदारम्भः] शास्त्रदीपिका। चितव्यम् । तच विविधम्-पौरुषेयमापौरुपेयं चेति । तत्र पौरुषयेम्-आप्तवाक्यम् । अपौरुषेयं घ-वेदवाक्य- म् । उभयमप्यऽनाप्तप्रणीतत्वदोषविरहात् स्वतश्च शब्द स्यादुष्टत्वात् प्रमाणम् । तच पुनर्दिविधम्-सिद्धार्थ विधायकं चेति । विधाय- कमपि द्विविधम्-उपदेशकमऽतिदेशकं च। इत्थमिदकर्त व्यमित्युपेदशः, यथालोके-दधिघृतसूपशाल्यादिभिर्दे- वदत्तो भोजयितव्य इति । वेदपि- प्रयाजावघातादि- प्रकारेण दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्ग कुर्यादिति। तद्वदिदं क- तव्यमित्यतिदेशः, यथालोके-देवदत्तवद् यज्ञदत्तो भो- जयितव्य इति। वेदेपि सौर्येणकुर्याद् यथाऽऽग्नेयेनेति । तचेति । आप्तलक्षणं चोक्तं वात्स्यायनेन-"आप्तः खलु साक्षात्कृतधर्मा यथा- दृस्यार्थस्य चिख्यापयिपया प्रयुक्त उपदेष्टा" इति । आप्तवाक्यस्य वेदस्य च प्रामाण्यहेतुमाह-उभयमपीति । उभयम् =पौरुषेयमपौरुपेयं च वाक्यम् । वा- क्यस्य स्वरूपेण दुष्टत्वं तु नैव सम्भवति किं तु वक्तृदोपेणैव दुष्टत्वं भवतीत्या- सवाक्यस्थले वक्तार दोपो नास्ति वेदस्य च वक्तैव नास्तीत्यऽनाप्तमणीनत्वस्य दोपस्योभयत्रैवाभावात् प्रामाण्यमित्यर्थः । पुनरपि द्वैविध्यमाह-तच्चेति । सिद्धार्थकं यथा- अस्ति घट इति । वि- धायकं यथा- घटमानयेति । उक्तं च- " प्रवृत्तिर्वानिवृत्तिर्वा नित्येन कृतकेन वा । पुंसां येनोपदिश्येत तच्छास्त्रमभिधीयते ॥" इति । विधायकस्यापि द्वैविध्यमाह-विधायकपीति । उपदेशस्य प्रधानविधेः स्व- रूपमाह-इत्थामति । लौकिकं वैदिकं चोदाहरणमाह- ययेति । अतिदेश- खरूपमाह-तद्देदामाते । उदाहरणमाह-यथेति । सौर्येणेति-यथाग्नेयं कुर्या- तथा सौर्य चरुं कुर्यादित्यर्थः, तदुक्तं माधवेनाष्टमाध्यायप्रथमपादपोडशेधिकरणे- पद्मु कस्याप्युनानेयस्यैव सौर्ये, ऽग्रिमो यनः- । विशेपो, न देवैक्यादौपदव्यकत्वतः ॥” इति । दर्शपूर्णमासयोः-ऐन्द्राग्न आग्नेय उपाध्याज आग्नेयोऽग्नीपोमीय उपांश- ·नेनातिदेशो यथा “ समानमितरच्छनेन " इति वचनेन श्येने विहितस्य ते" इति श्रुत्या गार्हपत्योपस्याने विनियोगः कृतः, एवं लिङ्गादिभिरापि वृत्त्यादिभिः कर्मक्रमः प्रतिपादितस्तथा च मूत्रम्-"श्रुतिलक्षणमानुपूर्ण 'अर्थाच" "क्रमेण वा नियम्येत क्रत्वेकले तद्गुणत्वात्" अयं चातिदेशः सममाध्यायामारभ्य निरूपितस्तत्रैव द्रष्टव्यः । वच. निT IT. शहानगरिभिः शनि पागल. भिश गिनियोगमलेगी निगमाननी. भगति नननाममोनालिबानिांगोfr. गाज इति पर गागा गाना ने कति का गौर कीमियाग- सोक्तिमाग्नेगरपालिगः। गोग-शनाभि शनिलिमारिमिनियोग अपदिभिभ कम बोपनीयमपदेगी विनित: पनः । मान्नादिः भिः कर्पभेदो द्वितीया मागोजीमा Ex-शानरे कर्मभेदः फनानुबन्धलान" इत्यत्र सोमेन गा "" दिरामागाय ददानि " दाक्षिणानि जुहोरि " इत्यादी गीत दानि नहातीगादिशब्द - दारकर्मभेद उक्तः । तमा-" एकमा पुनः श्रनिरामशेषादन हि स्यात् " प्रयत्कनिवेगात्मगमा कर्मभेदः पात इत्यादिमूत्रपि कर्मभेदः प्रतिपादितः । तृतीयाध्यायातीयपादे च श्रुः तिलिङ्गवाश्यमकरणस्थानगमानपानां समाये पारदर्विल्यमविप्रकर्षात् " इत्येवं श्रुत्यादिभिर्विनियोग उक्तः । यथा- कदाचन इत्यस्य मन्त्रस्य लिनेन्द्रोपम्यानादलं प्राप्तम् “पन्या गार्हपत्यमुपतिष्ठ विनियोगस्तृतीयाध्याये द्रष्टव्यः । पचमाध्याये च श्रुत्यर्थपाठस्थानमुख्यत्र तत्मधानत्वात् "स्थानाचोत्पत्तिसंयोगात " "मुख्यक्रमेण वागानां तदर्थत्वात्" " कृतकालानाम्" इत्यादि । उदाहरणं च पञ्चमे द्रष्टम्। अतिदेशलक्षणं चोक्तम्- " अन्यत्रैव प्रणीनायाः कृत्स्नाया धर्मसन्ततः । अन्यत्र कार्यतः माप्तिरतिदेशोभिधीयते ॥" "कृतात्कर्मणो यस्मात्तत्समानेपु कर्मम् । धर्मोपदेशो येन स्यात्सोतिदश इति स्मृतः॥" इति । मंशा जोत्पतिमंयोगात स्तरीराम नेन्द्र" महत्त्या ·मतिदे शनिरूपणम् शास्त्रदीपिका। २७९ हितस्य नानापदार्थविशिष्टस्य प्रकारस्य तत्प्रतिपादक- स्य वा शास्त्रस्य विध्यन्तापरनामधेयस्यान्यन सम्ब- धं विकारं याचं वा योधयतीत्यूहनीयम् । कारस्येपुनामकय.गे सम्बन्धस्या ऽतिदेशस्तदुक्तं सप्तमाध्यायप्रथमपादीयद्वि- तीयाधिकरणे-" समाने पूर्ववत्त्वादुत्पन्नाधिकारः स्यात् " इति । नामधेये. नातिदेशस्तु “ मासमग्निहोत्रं जुहोति " इति मासाग्निहोवे नाम्ना नि- त्याग्निहोवधर्मातिदेशः सप्तमाध्यायतृतीयपादीयप्रथमाधिकरण उक्त:-" उ- तं क्रियाभिधानं तच्छुनावन्यत्र विधिप्रदेशः स्यात् " इति । “ सौय चरुं निर्वपेत्" इत्युक्तमौर्यचरौ चोदनालिङ्गेनाऽऽग्नेयधर्मातिदेश उक्तोऽएमाध्याय- प्रथमपादद्वितीयाधिकरणे माधवेन-" लिङ्गस्मारितोपकारसहितमेव सौर्ययागं तच्छब्दो विदधाति तथा सति प्रणाड्या लिङ्गस्य शब्दे प्रवेशात् 'आग्नेयव. सौर्योऽनुष्ठेयः' इत्येतादृशं चोदकवाक्यमनुमापयता लिङ्गेन धर्मविशेपा निय- म्यन्ले " इति । सूत्रं च यस्य लिङ्गमर्थसंयोगादभिधानवत् " इति । इ- त्येवं वचननामधेयचोदनालिङ्गैरतिदेशकृतः विध्यन्तापरनामधेयस्य-इतिक- तव्यतामृतस्य पदार्थान्तरधर्मस्य पदार्थान्तरे सम्बन्ध उदाहृतः, विस्तरस्तु स- समाष्टमाध्याययोरेव द्रष्टव्यः । विकारश्चात्रोह एव ज्ञेयः । उक्तं च- प्राकृतस्थानपतितपदार्थान्तरकार्यतः । ऊहः प्रयोगो विकृत ऊद्यमानतयोदितः॥" (विकृतप्रयोगधर्म एव विकार ) प्रत्यक्षविधिना भावे विधानेन विकारतः। स्वशब्दाच निषेधानुवादात्तत्कार्यकारिता ॥" इति । स च नवमाध्याये विस्तरेण निरूपितस्तद्भेदाश्च मीमांमावालपकारोपि निरूपिताः । यथा “त्रीहीनवहन्ति" इत्यवघातस्य नीवारेपृहः । वाधश्च नि. त्तिस्तदुक्तम्-“वाधो निवृत्तिरननुष्टानमिति यावत् । म च द्विविधः-प्राप्तवाधो- ऽप्राप्तवाधश्च । यत्रानिदेशमामान्यशास्त्रादिजनिते ज्ञानेंऽशे सर्व विषये वा मि- येदमिति प्रत्ययान्तरं भवति स प्राप्तवाधः । यत्र तु लिङ्गादौ श्रुतिकल्पनाम- निबन्धाज्ञानोत्पत्तिरेव प्रतिवध्यतेऽमावऽप्राप्तबाधः" इति । यथा कृष्णले- ववधानस्य बाध: नित्तिः । अयं च वायो दशमाध्याये निरूपितः। मीमां- सायालप्रकाशे चास्य ववो भेदाः प्रदर्शिता स्तवद्रष्टव्या इत्याह-जहनीयमिति ।

·नेनातिदेशो यथा “समानामतरच्छेनेन " इति वचनेन श्येने विहितस्य र ते" इति श्रुत्या गार्हपत्योपस्थाने विनियोगः कृतः, एवं लिङ्गादिभिरपि विनियोगस्तृतीयाध्याये द्रष्टव्यः । पञ्चमाध्याये च श्रुत्यर्थपाठस्थानमुख्यम- वृत्त्यादिभिः कर्मक्रमः प्रतिपादितस्तथा च सूत्रम्-"श्रुतिलक्षणमानुपूयं 'अर्थाच्च" "क्रमेण वा नियम्येत क्रत्वेकत्वे तद्गुणत्वात्" "स्थानाच्चोत्पत्तिसंयोगात्" "मुख्यक्रमेण वाङ्गानां तदर्थत्वात्" "महत्या कृतकालानाम्" इत्यादि । उदाहरणं च पञ्चमे द्रष्टम् । अतिदेशलक्षणं चोक्तम्- अयं चातिदेशः सप्तमाध्यायामारभ्य निरूपिनस्तत्रैव द्रष्टव्यः । वर. २७८ सप्रकाशा [प्रथमः पादः सू० अ.. शब्दान्तरादिभिः श्रुतिलिङ्गादिभिः श्रुत्यर्थादि- भिश्च विचित्रोयमुपदेशो भेदविनियोगक्रमानऽचयो- धयति । वचननामधेयचोदनालिङ्गश्चातिदेशोऽन्यत्र वि- याज इति पट् यागाः सन्ति तेषु कस्येतिकर्तव्यतया सौर्व कर्तव्यमित्याश- योक्तमाग्नेयस्येत्यतिदेशः। शब्देति-शब्दान्तरादिभिर्भेदं श्रुतिलिङ्गादिभिर्विनियोग श्रुत्यादिभिश्च क्रमं बोधयतीत्ययमुपदेशो विचित्रः अनेकविध इत्यन्वयः । शब्दान्तरादिः भिः कर्मभेदो द्वितीयाध्यायद्वितीयपादे द्रष्टव्यस्तथा हि-" शब्दान्तरे कर्मभेदः कृतानुवन्धत्वात् " इत्यत्र “सोमेन यजेत " " हिरण्यमात्रेयाय ददाति" दाक्षिणानि जुहोति " इत्यादौ यजति ददाति जुहोतीत्यादिशब्दभे- दात्कर्मभेद उक्तः । तथा-" एकस्यैव पुनः श्रुतिरविशेपादनर्थकं हि स्यात पृथक्त्वनिवेशात्संख्यया कर्मभेदः स्यात् इत्यादिसूत्रैरपि कर्मभेदः प्रतिपादितः । तृतीयाध्यायतृतीयपादे च श्रुः तिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदौर्बल्यमविप्रकर्षात् " इत्येवं श्रुत्यादिभिर्विनियोग उक्तः । यथा- इत्यस्य मन्त्रस्य लिङ्गेनेन्द्रोपस्थानाङ्गत्वं प्राप्तम् “ऐन्या गाईपत्यमुपतिष्ठ तत्पधानत्वात् "" “ अन्यत्रैव प्रणीतायाः कृत्स्नाया धर्मसन्ततेः । अन्यत्र कार्यतः प्राप्तिरतिदेशोभिधीयते ॥" "कृतात्कर्मणो यस्मात्तत्समानेषु कर्मसु । धर्मोपदेशो येन स्यात्सोतिदश इति स्मृतः ॥” इति । संज्ञा चोत्पत्तिसंयोगात कदाचन स्तरीरसि नेन्द्र" '- । 1 ·शब्द परिच्छेदः] शास्त्रदीपिका। २८१ यदि परं तद्रूपपरिच्छिन्नविषयस्याऽनुवादस्य निरा- सः स्यात् ?, तच्चायुक्तम्, तस्यापि शास्त्रत्वात्, न हि कस्याप्यऽप्रमाण्यम्, अनुभूतित्वात् । प्रत्यक्षाद्यन्ती- वाऽभावाच शास्त्रत्वमेवेत्यास्तां तावत् । नविषयज्ञानमेव न शब्देन जन्यते इति वक्तव्यं तथा च विपरीतपरिच्छिन्नविप- यकज्ञानजनकस्य शब्दस्यैवाऽभावादनुवादनिरासासम्भवस्य वक्ष्यमाणत्वाचा- ऽसंनिकृष्टपदेन प्रभाकरमते कस्य निरासः स्यात् ? निरास्याभावाचानर्थक्य- मेवेत्यर्थः । सिद्धान्ते तु शब्दे पुरुपदोपसंक्रमस्वीकारान्न शब्दस्य स्वाभाविकदु- ष्टत्वप्रसङ्गो येन वेदाप्रामाण्यं स्यादिति शब्देनापि विपरीतपरिच्छिन्नविषयकं ज्ञानं जन्यते यथा नद्यास्तीरे फलानि सन्तीति फलाभावेपि फलवत्त्वं बो- धयतीति विपरीतपरिच्छिन्नविषयकमित्यादिवाक्यं तथा ऽनुवादकमपि वाक्यं प्रमाणान्तरज्ञातज्ञापकत्वादसंनिकृष्टग्रहणस्य व्यावर्त्यमस्तीति नाऽऽनर्थक्यम् । प्रभाकरमते तु अनुभूतिरेव प्रमाणं न त्वगृहीतग्राहित्यमित्यनुवादस्याप्यनुभ- पजनकत्वेन प्रमाणत्वादऽसंनिकृष्टपदव्यावर्त्यत्वं न सम्भवति । सिद्धान्ते त्व- ऽगृहीतग्राहि प्रमाणम्, अनुवादस्य च गृहीतग्राहित्वादेव प्रमाणत्वाभावाद् वय- वर्त्यत्वं सम्भवतीत्यनुसन्धेयम् । नन्वमंनिकृष्टग्रहणेन ज्ञातविपयाविषयकस्यानुवादस्य निरासः क्रियत इ- नि नाऽसंनिकृष्टग्रहणमनर्थकमित्याशङ्ख्याह-यदि परमिति । उक्तं चात्रमाभाक- रे:-" असंनिकृष्ट इति किमिदम ? प्रमाणान्तरेणाऽप्रतीत इति ।" इति । परि- हरति-तचेति । असंनिकृष्टपदेनानुवादस्य निरसनमयुक्तमित्यर्थः । अनुवाद- निरासानौचित्ये हेतुमाह-तस्यापीति । अनुवादपदेन वैदिकानुवादो पाराः ।अ- नुवादस्यापि शास्त्रत्वादनुभृतित्वाच्च प्रामाण्यमेवेति न तस्यापि निरामो युक्तः । अनुभूतित्वात अनुभवजनकत्वात् । शास्त्रत्वे हेतुमाह-प्रत्यक्षादीनि । अनु- वादस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणेवन्तर्भावासम्भवाच्छास्त्रत्वमेव स्वीकार्य तथा चा- प्रासंनिकृष्टपदेन नानुवादस्यापि निरामो युक्त इत्यमनिकृष्टपदं प्रभाकरमने- ऽनर्थकमेव स्यात् । उक्तं च प्राभाकरैः-"अनुभूनिः प्रमाणम" इति । तथा- शास्रं शब्दविदा यदऽमंनिकृष्टाविज्ञानम" इति । तथा-" यथार्थ सर्वमेवेह विज्ञानमिनि सिद्धये ।" उन्यादि ।

·प्यऽमामाण्यं स्याच्छब्दरूपत्वाव, न चैतत्मामाकरस्येष्टमिति विपरीतपरिमि - - रजते विषयत्वं सप्तम्यर्थः। प्रभाकरमते विपरीतरूपेण रजतत्वादिना ज्ञातविषय. विपयकं ज्ञानमेव शब्देन नोत्पद्यते अख्यातिवादस्वीकारेण ज्ञानमात्रस्याऽयथा- र्थत्वाऽस्वीकाराादीत भावः । विपक्षे वाधकमाह-यदीति, विपरीतपरिच्छिन्न विपयकं ज्ञानं यदि शब्देनापि स्यात्तदा त्वया प्रभाकरेण शब्दे पुरुपदोपम- दोपेणा ऽमामाण्यमपि शब्दस्य स्वाभाविकम् नित्यमेव स्यात्तथा च वेदस्या- मप्रकाशा- [प्रथमः पादः सू० म०५ असंनिकृष्टग्रहणं च पूर्ववत्साप्यतविपर्ययपरिच्छे- दनिरासार्थम् । एकदेशिनां तु तदनर्थकमेव स्यात् । विपरीतपरिच्छिन्ने तावन्नास्त्येवशन्दाज्ज्ञानम्, यदि स्यात्पुरुषदोषाणांशब्दे संक्रान्त्यनभ्युपगमात्स्वाभा- विकमेव शन्दस्यामामाण्यं स्यादितिवेदाप्रामाण्यं स्यात्। उक्तं भाष्यवाक्यं व्याचष्टे-असनिकृष्टेति पूर्ववत् =अनुमानवाक्यवत् । ताद्रूप्येति-ताद्रूप्यपरिच्छेदो नामेदानींज्ञायमानरूपेण ज्ञेयस्य ज्ञानं तस्य निरा- सार्थम्-ज्ञातज्ञापकस्य प्रामाण्यं न भवतीति असंनिकृष्टे-पूर्वमझाते विषये यच्छा- ब्दं तत्प्रमाणमिति संनिकृष्टविषयकस्य परिच्छेदस्य ज्ञानस्य निरासः व्यवच्छेदः। तत्र न प्रमाणत्वातिप्रसङ्ग इति निष्कर्षः । तद्विपर्ययपरिच्छेदो नाम ज्ञायमाना- कारविपरीतरूपेण ज्ञानं तस्य निरासार्थं तथा च यत्र शब्देन यथार्थ एव विष- यो बोध्यते तत्रैव प्रामाण्यं न तु शुक्तिरजतादिवोधकस्यापीत्यर्थः । एकदेशि- नामिति-ये प्राभाकरा असंनिकृष्टग्रहणं ताद्रूप्यतद्विपर्ययपरिच्छेदनिरासाथै न मन्यन्ते तेपां मतेऽनर्थकमेव स्यादित्यसंनिकृष्टग्रहणं ताप्यतद्विपर्ययपरि- छेदनिरासार्थमेव मन्तव्यम् । किं च प्रभाकरमतानुसारेणासनिकृष्टपदस्य सार्थक्यं नैव सम्भवति व्यावाभावाद, असंनिकृष्टपदस्य हि प्रमाणान्तरेण ज्ञानं विपर्ययेण वा ज्ञातमित्युभयमेव व्यावर्त्य वक्तव्यं तत्र प्रमाणान्तरझाता- पकस्य निरासासम्भवम् “ यदि परम् " इत्यादिना वक्ष्यति । विपर्ययेण झा तज्ञापकत्वमपि प्रभाकरमते शब्दस्य न सम्भवति वेदापामाण्यप्रसङ्गादित्यभि- प्रायेणाह-विपरीतेति । विपरीतपरिच्छिन्ने विपरीतरूपेण ज्ञाते यथा शुक्ति क्रमस्यानभ्युपगमात्स्वाभाविक एव दोपोऽभ्युपगन्तव्यस्तेन च स्वाभाविकेन ·शन्दपरिच्छेदः] शास्त्रदीपिका। २८१ यदि परं तद्रूपपरिच्छिन्नविषयस्याऽनुवादस्य निरा- सः स्यात् ?, तचायुक्तम्, तस्यापि शास्त्रत्वात्, न हि फस्याप्यऽप्रमाण्यम्, अनुभूतित्वात् । प्रत्यक्षाद्यन्ती- वाऽभावाच शास्त्रत्वमेवेत्यास्तां तावत् । नविषयज्ञानमेव न शब्देन जन्यते इति वक्तव्यं नथा च विपरीतपरिच्छिन्नविष- यकज्ञानजनकस्य शब्दस्यैवाऽभावादनुवादनिरासासम्भवस्य वक्ष्यमाणत्वाचा- ऽसनिकृष्टपदेन प्रभाकरमते कस्य निरासः स्यात् ? निरास्याभावाचानर्थक्य- मेवेत्यर्थः । सिद्धान्ते तु शब्दे पुरुपदोपसंक्रमस्वीकारान्न शब्दस्य स्वाभाविकदु- प्रत्वप्रमगो येन वेदाप्रामाण्यं स्यादिति शब्देनापि विपरीतपरिच्छिन्नविषयक ज्ञानं जन्यते यथा नधास्तीरे फलानि सन्तीति फलाभावेपि फलवत्त्वं दो- धयतीति विपरीतपरिच्छिन्नविषयकमित्यादिवाक्यं तथा ऽनुवादकमपि वाक्यं प्रमाणान्तरज्ञातज्ञापकत्वादसंनिकृष्टग्रहणस्य व्यावय॑मस्तीति नाऽऽनर्थक्यम् । प्रभाकरमते तु अनुभूतिरेव प्रमाणं न त्वगृहीतग्राहित्वमित्यनुवादस्याप्यनुभ• पजनकत्वेन प्रमाणत्वादऽसनिकृष्टपदव्यावर्त्यत्वं न सम्भवति । मिद्धान्ते त्व- ऽगृहीतग्राहि प्रमाणम्, अनुवादस्य च गृहीतवाहित्वादेव प्रमाणत्वाभावाद् चय- वर्त्यत्वं सम्भवतीत्यनुमन्धेयम् । नन्वमंनिकृष्टग्रहणेन ज्ञातविपयाविषयकस्यानुवादस्य निरासः क्रियत इ- नि नाऽनंनिकृष्टग्रहणमनर्थकमित्याशयाह-यदि परमिति । उक्तं चात्रमाभाक- रे:-" असंनिकृष्ट इति किमिदम ? प्रमाणान्तरेणाऽप्रतीत इति ।" इति । परि- हरति-नञ्चेति । अनिकृष्टपदेनानुवादस्य निरसनमयुक्तमित्यर्थः । अनुवाद- निरासानौचित्ये हेतुमाह-तस्यापीति । अनुवादपदेन वैदिकानुवादो ग्रायः।अ- नुवादस्यापि शास्त्रत्वादनुभूतित्वाच प्रामाण्यमेवेति न तस्यापि निरामो युक्तः। अनुभृनित्वात् =अनुभवजनकत्वात् । शास्त्रत्वे हेतुमाह-प्रत्यक्षाढीनि । अनु- वादस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणेषन्तर्भावासम्भवाच्छासत्वमेव स्वीकार्य नधा चा- घामंनिकृष्टपदेन नानुवादस्यापि निरामो युक्त इत्यमनिष्पदं प्रभाकरमने- ऽनर्थकमेव स्यात् । उक्तं च प्राभाकरैः-"अनुभूतिः प्रमाणम" इति । तथा- शासं शब्दविदा यदऽमनिष्टार्थविज्ञानम्" इति । तथा-" यथार्थ सर्वमेवर विहानमिति निदये।" इन्पादि ।

·"दप्रयागादाणागतपदार्गविषयव भवतीनि तम्गामामा नागानि जग नग्ग । अनुमानादिन्द्रमभिन्न वा नदिति भेदाभेदारीमा प्र.नान गदि दाग प्रामाणं गानदा मदामंदपरीक्षापि- : या पदालाना परस्परसर्गप्प ग्राहकवान बाबा यदिदम्य र मायाविग: MAL २८२ समकाया- [प्रथमः.. इदं च शाब्दम्-'अस्येदं कारकार्य संबम्ध्येकार्यसम- वायि विरोधि चेति लैङ्गिकम्' इत्यनुमानलक्षसमभिधा- य "एतेन शान्दं व्याख्यातम्" इति वदन्तः काशपी. याः, 'प्रत्यक्षमनुमानं च वे एव प्रमाणे' इति अवानाः सौगताश्चानुमानादभिन्ममिति मन्यन्ते । तत्र यत्ताप. त पदार्थज्ञानं तदऽवगतार्थविषयत्वात् प्रमाणमेव न भवतीति किं तस्य भेदाभेदपरीक्षया । यह वाक्या. भज्ञानं तदऽगृहीतसम्बन्धैरेव पदार्थरुपजायमानं मा. गौतानिका नैशेषिकाच न शन्दस्य पृथक् प्रामाण्यमिच्छन्ति कित नमान पान र गहन्तीसाह-इदमिति । अस्येदमित्यादिवशेषिकायमेव गरि गानां तु " अस्येदं कार्य कारणं संयोगि विरोधि समावि बेति हकप" इन्गेमुपलभ्गने, । कार्यादिना कारणादीनां यज्ज्ञानं ताकि " आगानिकगिरगर्भः । उक्तं न शारोपस्कारे-" कार्यालिकामा तागापनमानप, कारणादपि यथा-वधिरस्य भैरीदण्डसंगांगविशेषा या पानगगपोगिनः शरीय दर्शनात् त्वगिन्द्रियानुमानग, विरोधिोगिक मानानबाटायन्तरितनकुलानुमानए, गमवायना जलीयेन तयार सेनगानग" इति । काश्यपीयाः-शपिकाः। शब्दमामाण प्रतिगादतिन मा- मंत्रांत 'গল গত মান্নান শিগগিনি এখন १५ र प्रयाणव परीक्षणीयमान न तु पदार्थम्मानगिति ...यनन्दा वयायवान पदार्थानां गंगवाया गज भाग २ क बानपानादिन्या:- गरिमति, या पदार्थानां पर कर यः म्यतः पटानागपानं यागा l : -- न जयपाटनानानणयन पदपटीन S ·7 शास्त्र पृथक् प्रामाण्यनिरूपणम्]शानदीपिका। २८३ नुमानशङ्कामर्हति, न हि सर्वैर्वाक्यार्थविशेषैः सम्य- न्धग्रहणमस्ति न च सम्भवत्यऽनन्तैः सम्बन्धग्रहणम् । अत्यन्तापूर्वोपि वाक्यार्थविशेषः पदाधैरवगम्यत दृ- रदेशवार्तास्विति सर्वजनीनमेतत् । यस्वाऽऽप्तवाक्यत्वादविसंवादानुमानम्, तढाक्यार्था- वगमोत्तरकालत्वान्न तस्यातुमानत्वमापादयति । वा- क्यश्रवणानन्तरमेव ह्याप्ताऽनाप्तज्ञानानपेनेरेव पदार्थ- क्यार्थोऽवगम्यते । अत्यन्तादृष्टपुरुषप्रणीतेपि वा- Wशानस्याग्रहीतविषयकत्वमाह- नहीति, यदि वाक्यस्य सम्बन्धो गृहीतः स्यासदा गृहीतग्राहितं स्माद, सम्बन्धग्रहस्य जातत्वादनुमानेन्तर्भावोपि श- क्येत नवमस्तीति भावः । वाक्यवाक्यर्थयोः सम्बन्धग्रहस्थाशक्यत्वमाह- न चेति । अनन्तवाक्याथैः सह । अशक्यत्वे हेत्वन्तरमाइ-अन्यन्तेति, दुरदे- शीयकयास वाक्यममृहेषु पदार्थैरत्यन्नापूर्वोपि वाक्यार्थोऽवगम्बते. न छ- त्यन्तापूर्वेण वाक्यार्थेन वाक्यस्य मम्बन्धग्रहः मम्भवति । प्रमाणान्तरण का- तेनैवान सह मम्बन्धग्रहस्य शाक्यन्वात् । अपूर्वः अज्ञानः । उक्तं च वाक्या- थस्य पदार्थोपस्थिनिमूलकत्वम्- " पदार्थानां च सामर्थ्य गम्यमानमपन्हुनम । आनन्तर्याद्धि वाश्यार्थस्तहेतुन्वं न मुदति ॥ " पदार्थानां तु मूलत्वं एं तदभावभावनः ॥" न्यादि । परिवति-वारयेन विषयो यथा दोध्यने विषयस्य नवरा बारः सफल पत्तिमत्वमिति यावत्, तत्रानेन वारयेन यथार्थ एव विमो वापिसार मंदादरय फलोएलच्यः पूर्वहारावयत्वरेतुनशानुमानं भवति-पारगति आप्तवारयत्वादिति, इदं चानुमान चशेपित्तं वाक्याहानानाम: इति न नरय वारयार्थझानरयानुमानन्धमापादयति, दाम्पस्या पूर्वभाविवनियमादिति न पशादभापदिमंदादित्दानानं बना. स्पार्यहानरपानुमानत्वमा कारणामत्यार- हदिति । दिना- नुमात्पूर्वमेव वारपार्यशानं जायत इत्या-पापभयो । नव-दं वारपालोतं. पानाशोत. दोन सामान एटा। अक्टा- ·नां त्वभिमायानुमापकत्वमेवेति न पृथक् प्रामाण्यमिति प्राभाकराभिप्रायमा, meramara. NAJARPos सत्यत्वमनुमीयमानं न वाक्यार्थज्ञानस्यानुमानत्वमापादयति । हेतुगर्भविशेषण- उपमंहरति-तस्मादिति । ननु भवतु वेदवाक्यानां प्रामाण्यं लोकवचना- form " को गमगीन धारणा मागगे प्रणेलग- सम्वावगमे सनि गनगमानं न पायान गतराप्ततावारणानगंज-मनोनगानामापादनि। तस्मात्प्रमाणानगरमा को शामिनौगया. पि वेदस्थ कि प्रामा शिनां तु लोक- पूर्वनायस्थलेगमगार-गोनि । नारन गुणीतं न या काागं तदत्यनाराणीतामिनि र मार: । एपेण प्र- णीतमिति मिगहे तु नाराण गीतम्याप यग श्रुितमम्भ- गादायगागा नियमन नपरोनि ग्णतापर्ययोर्वाध एवं स्मात । अगन्ना - भता । बागम्य तु तदन मा मम्ब- नग्रामम्भवादनुमानामा बागा मोः गम्भाति पूचितवा त्यस्य त्व- ऽज्ञानत्वेन नदन गः मम्मामाभानमाधिया वाक्यार्थबोधस्य सम्भावनापि नास्तीत्याक्षेपाभिमायणोक्तम्-अत्यन्ताति, तथा च यथा पू: श्रुितवाक्यस्थले नानुमानविधया नात्यायोधः किं तु शाळबोधविधयैत्र तथा पूर्वश्रुतवाक्यस्थलेपि शान्दयोगविणव वारयार्थशानमभ्युपगन्तव्यं ना. नुमानविधया विशेषाभावाद गौरवप्रम माद दृष्टविरोधाच्चेत्यर्थः । ते" इत्यस्य " वाक्याथै " इत्यनेनामयः । अत्यन्तादृष्टपुरुपप्रणीतवाक्य- स्थलेपि (एतादृशवाक्यश्रवणस्थलेपि) वाक्यार्थेऽवगतमति तदनन्तरं वाफ्या- थे मत्यत्वाऽमत्यत्वमंशयो जायते तस्मिन् जाते च प्रणेतुरातत्वनिश्चयेन वाक्यार्थस्य सत्यत्वमनुमीयते तत्र सत्यत्वस्यैवानुमानं भवति न वाक्यर्थस्येति माह-आप्तत्वावधारणेति, सत्यत्वं त्वाऽऽप्तत्वावधारणसापेक्षमस्तीति युक्तं त- स्यानुमेयत्वं वाक्यार्थज्ञानं तु नाप्तत्वावधारणसापेक्षमिति न तस्यानुमानत्व मित्यन्वयः । सत्यत्वज्ञानं त्वाप्तत्वावधारणसापेक्षमिति युक्तं तस्यानुमानत्व मिति वा वक्तव्यम् । वाक्यार्थे चाज्ञाते तव सत्यत्वासत्यत्वसंशय एव द्यते इत्यवधेयम् । अपग- नोपप- ·उपमानपरिच्छेदारम्भः] शास्त्रदीपिका । २८५ वचसामनुमानत्वमङ्गीकुर्वतां यथा वेदप्रामाण्यं न सिध्यति तथोक्तम् ॥ " उपमानमपि सादृश्यमसंनिकृष्टेऽर्थे युद्धिमुत्पादय- ति यथा गवयदर्शनं गोस्मरणस्य ।” पूर्वदृष्टे स्मर्यमाणार्थे ध्याह-एकदेशिनामिति । प्राभाकराभिप्रायश्च पूर्वमेव मदशितः । तथोक्तं- मिति- न्यायरत्नमालायामितिशेपस्तथाहि- " तस्माल्लोकवचसामनुमानत्वेन प्रामाण्याङ्गीकरणे पदानां वाचकत्वायोगादऽप्रतिपादकत्वेनामामाण्यं वेदस्य स्यादिति तत्मामाण्यसिद्ध्यर्थं लोकेपि शब्दतयैव प्रामाण्यमभ्युपगन्तव्यम्" इति, विस्तरस्तु न्यायरत्नमालावाक्यार्थनिर्णय एव द्रष्टव्य इत्युपरम्यते । वा- तिकेप्युक्तम्- "तेन वक्तुरभिमाये प्रत्यक्षायनिरूपिते । पुरुषोक्तिरपि श्रोतुरागमत्वं प्रपद्यते ॥" "वाक्यार्थे तु पदार्थेभ्यः सम्बन्धानुभवादृते । बुद्धिरुत्पद्यते तेन भिन्नाऽसावSक्ष बुद्धिवत् ॥" "भावनायां समस्तायां वाक्यादेवोपजायते । प्रवृत्तिर्वा निवृत्ति तच्छास्त्रं न पदाघऽतः ॥” इत्यादि । ॥ इति शब्दपरिच्छेदः॥ सङ्केपेण शब्दं निरूप्य संपत्युपमानं निरूपयितुं भाप्योक्तं तल्लक्षणं नि- दिशति-उपमानमिति । यथाऽनुपलब्धेरभावविषयकवादऽभाव इति नामान्तरं तथोपमानस्यापि सादृश्यविपयकत्वात् सादृश्यमिति नामान्तरम. तय साह. श्यं प्रमाणमऽसंनिकृष्ट दृश्यमानव्यक्तिप्रतियोगिकसादृश्यविशिष्टादृश्यमान- व्यक्तिविषयां बुद्धिमुत्पादयतीत्यर्थः । उदाहरणमाह-योनि. हेतुगिन गे- पः । यथा गवयदर्शनं गोस्मरणस्य -गवयप्रतियोगिकमाट्यविमिष्टगोम्मर- णस्प हेतुरित्यन्वयः । गवयदर्शने सत्यनेन महशी मदीया गौगित ज्ञानं जाय- ते । मीमांमकमते उपमानस्थले गवयदर्शनस्यैव करणवस्वीकागदुक्तम्-"ग- वयदर्शनम्" इति। तदुक्तंभाचिन्तामणी"गवयदर्शनं नकरणम्" इति । उपमा. नस्य प्रमेयत्वं च मादृश्यस्य वा मादृश्यविनिष्ट पत्तास्तीति माग्यविधि- न्यत्तरेव प्रमेयत्वाभिमायेणात्रोक्तम्-"गोस्मरणस्य" इति । मदुन्नवार्तिकेपि- ·मर्शः । न च शक्तिग्रह उपमानफलं तस्य गोसहशो गवय इत्यऽतिदेशवासे ति । योगिभिः-सम्बन्धिभिः । गवयस्येत्यनुयोगित्वं षष्ट्यर्थः । गोसाय. म्-गोप्रतियोगिकं सादृश्यम् । गवयसंयोगिभिति-कर्णाधवयवसामान्यै- रिति शेषः । तत्सादृश्यम्-गवयप्रतियोगिकं सादृश्यम् । उक्तस्यार्थान्तर- रवर्तिधर्मसहशधर्मवस्वमेव साहश्यमत एवं व्यत्त्यन्तरवर्तिधर्मसरसर्माणा- माधिक्ये सादृश्यमकर्षः-सुसशमिति, अल्पत्वे चाऽप्रकर्षः-पत्सशमितिाये रेऽसम्भवाद तत्सहशधर्मस्वीकारे चात्माश्रय इति तेषां मतमालिपति-येविति २८६ मपकाशा [प्रगतः पार08 হানাগশাহানাম- আমাানি- नगरे दृष्टा गौः साऽनेन गवगेन सहशीति । किं पुनः सादृश्यम् !, अर्थान्तरगोगिभिः सम्बन्धि- सामान्यैरथान्तरस्य तादृशयोगः सादृश्यम्, यथा गो বিষমিশি: কলামিষনামাযীখাসা गवयस्य गोसारश्यम्, गवयसंयोगिभित्र गोयोगस्त- रसादृश्यम् । अत एव च सामान्यभूयस्वाल्पवयशे- न सादृश्यप्रकर्षाप्रकर्षा-सुसहशमीषत्साशमिति । ये तु सामान्ययोगातिरिक्तमन्यदेव तत्वं सादृश्यं मन्यन्ते तेषां प्रकर्षाप्रकर्षभेदः किंनिमित्त इति चिन्तनीयम् । तस्माद् यत्स्मर्यते तत्स्याद साहश्येन विशेषितम् । प्रमेयमुपमानस्य सादृश्यं ना तदनितम् ॥” इति । सादृश्यस्य प्रमेयत्वपक्षेण अन्यकृद् व्याचष्टे-पूर्वेति, पूर्व दृष्टे गवर दर्शनकाले च स्मर्यमाणेऽर्थे गवि दृश्यमानार्थस्य-गवयस्य सादृश्यमा नम् प्रतियोगितं पष्ठ्यर्थः- गवयप्रतियोगिकसादृश्यज्ञानम् उपमानम् =उप- मानफलमित्यर्थः। फलस्वरूपमाह-यासाविति । असावित्यऽसनिकृष्टपरा- नैव जातत्वादित्यादि विस्तरस्तु मदीयाद्वैतचन्द्रिकायां द्रष्टव्यः । सादृश्यस्वरूपं पृच्छति-किमिति । सादृश्यस्वरूपमाह-अर्थान्तरेति, भिन्नत्वे सति तद्गतभूयोधर्मवत्वमेव सादृश्यमिति भावः । उदाहरति-यथे- गतभूयोधर्मवस्वस्य सादृश्यस्वरूपत्वे हेतुमाह-अत एवेति, यतो व्यक्त्यन्त तु मामाकरादयः सादृश्यं तत्त्वान्तरं मन्यन्ते व्यत्यन्तरधर्मानां व्यस्यन्त त " - ·उपमानपस्य पृथक् प्रामाण्यम् ] शाखदीपिका। २८७ नव तत्वान्तरत्वे प्रमाणमपि किंचिदस्तीत्यास्तांतावत्। न चंदमुपमानं प्रत्यक्षान्तर्गतम्, अनिन्द्रियसंनिकृष्ट- स्वानगरस्थस्य गोगन चानुमानम्, अगृहीतसंबन्धस्या- प्युपजायमानत्वात्।एवं किलानुमीयत-गार्गवयसहशो गवयसादृश्यप्रतियोगित्वाद् यद् यत्सादृश्यप्रतियोगि तत् तत्सदृशंदृष्टं यथा यमलयोरन्यतरस्यान्यतरेखापि। - सादृश्यस्य तत्वान्तरले बाधकमाह-न चेति । प्रमाणत एवं प्रमेयस्य सि- द्विरिति प्रमाणं विना सादृश्यस्य तस्वान्तरत्वं न युज्यत इति भावः । वस्तुतस्तु सादृश्यस्य तत्त्वान्तरत्वेपि तद्भूयस्त्वाल्पत्वाभ्यामेव सादृश्यमकर्षामकर्षभेदः सम्भवत्येव यथा तत्वान्तरस्यैव रूपस्य भूयस्त्वाल्पत्वाभ्यां सौन्दर्यप्रकर्षा- मकर्षभेद इत्याशन सादृश्यस्य तत्त्वान्तरले प्रमाणं नास्तीत्युक्तम्-न चेति। ननूपमानस्य प्रत्यक्षादिष्वेव किं नान्तर्भावः स्यादित्याशमाह-न चेदमित्यादिना । अनिन्द्रियसनिकृष्टत्वाव-इन्द्रियाऽसंनिकृष्टत्वाद । गोरि- ति-अयं भावः-उपमानस्य प्रमेयं तु गवयमतियोगिकसादृश्यविशिष्टा गौ- छ तनिष्ठं गवयसादृश्यं वा तेनोभयेनैवेन्द्रियसंनिक भावान्न प्रत्यक्षेऽन्त- र्भाव इति, उक्तं चात्र प्रमाणम् “ तस्माद् यत्स्मयते तत्स्यात् " इति । तया- "प्रत्यक्षेणापबुदेपि सादृश्ये गवि च स्मृते । विशिष्टस्पान्यतोऽसिदेरुपमानप्रमाणता " इत्युक्तं चार्तिके । अनुमानहानं तु गृहीतसम्बन्धस्यैव पुरुषस्य भवति, उपमानं वगृहीत- सम्बन्धस्याप्युपजायत इति नानुमानेन्तर्भाव इत्याह-न चेति, व्याप्तिग्रहाभा- वेपीत्यर्थः । यथा परैरनुमानेऽन्तर्भावः क्रियते तदर्शयति निराकर्तुम्-एवं- मिति, गवयसदृशः गवयप्रतियोगिकसादृश्यवान् । सादृश्यमतियोगिता दिति-गवयनिष्टवसादृश्यमतियोगित्तादित्यर्थः । व्यासिस्वरूपमाह-यदि- ति । यद-देवदत्तः, यत्सादृश्यप्रतियोगिम्यमदत्तनिष्टसादृश्यप्रतियोगी, त त्-देवदत्तः, तत्माशम् यदत्तसहशो Egः, किं वा यद-गौः, यत्मादृश्य प्रतियोगिगावयनिष्ठस्वसादृश्यप्रतियोगी, तत्-गौः, तत्सदृशम् नवयसर- शो दृष्ट इत्यन्वयः । दृष्टान्तमाह-पति, यमलयोर्मध्येऽन्यतरस्य साहस्य- मन्यतरेण मिति यथा- यमलयोदेवदत्तयइदत्तयोमध्ये देवदत्तो याद- ·२८८ : सप्रकाशा- [प्रथमः पादःस. म.५ न चेदं युक्तम्-यो हि दावाँ मिथः सदृशौ युग- पन्न दृष्टवानेकमेव तु गामुपलभ्य नगरे वने गवयं प- श्यति सोपि गां गवयसादृश्यविशिष्टामुपमिनोत्येष तेन सदृश इति यज्ञदत्तोपि देवदसेन सदृशो भवति तथा गवयो यदि गो- सदृशस्तदा गौरपि गवयसदृश एवेत्यनुमानमेव । उक्तं परिहरति-न चेदमिति । उपपादयति-यो हीति, यः पुरुषो मिथः परस्परं सदृशौ द्वावौँ गोगरयौ युगपन दृष्टवान् किं वेकां गामेव नगरे दृष्टवान् तदनन्तरं वने गवयं पश्य- नि सोपि 'अनेन सदृशी मदीया गौः' इत्येवं गां गवयमतियोगिकसादृश्य- विशिष्टामुपमिनोत्येव नानुमिनोतीति नानुमानेन्तर्भाव इत्यन्वयः । अयमत्र ग्रन्थकर्तुरभिप्रायः प्रतीयते-यत्र गोगवयौ युगपद् दृष्टी तत्र तु गिरि गायनिष्ठमादृश्यप्रतियोगित्वं प्रत्यक्षेण गृहीतमेवेति पुनश्च वने केव- लगवयदर्शनेन " एकसम्बन्धिज्ञानमपरसम्बन्धिस्मारकम् ॥ इति न्यायात गोम्मरणे जाते गवि गवयनिष्ठसादृश्यमतियोगित्वस्यापि स्मरणं सम्भव नितेन च स्मृतेन हेतुभूतेन गवयनिष्टसादृश्यनिरूपितगोनिष्ठप्रतियोगित्तेन गां गायतियोगिफमादृश्यस्यानुमितिः सम्भवति भूतभविष्यालयमा रणेन भृतभविष्यल्लिद्गायनुमितिरिव । यत्र च गोगवयौ युगपन्न दृष्टौ ता तु गां गायनिष्ठमादृश्यप्रतियोगित्वस्यानुभवाभावान्न स्मरणं सम्भवति न चाप बन केलं गायं पश्यतो हेतुभूतं गवि गवयनिष्ठसादृश्यमतियोगिवं पः न्या येनानुमानं म्यात, तस्मानगरे केवलं गामुपलभ्य तदनन्तरं बने केवल गय पदयता नोक्तानुमानमम्भवोस्तीति तत्रोपमानेनेव गवयतियोगिक मोनियमादृष्टयम्य प्रमिनिर्भवतीनि । न चानेन महशी मदीया गौरियां ग. वतियोगिकगानिटमादृश्यम्य ज्ञाने जानेऽर्थादेव गवये गोपनियोगिक माट्याव्यापि दानं मम्पयन्यवान गवि गवनिष्टगोपनियोगिकगार प्रनिगागवम्यापि ज्ञानं जानापान ज्ञानेन हेतुभूतन गनिष्टमादृदयनियो- येन गांव गवयपनियोगिकमाट्यम्यांतर्गन्यानुमिनिय कि न म्यादित द च्या पश्चाजानापि हनुवानेन पूर्वमाविज्ञानविपर्यापयकातिराम उद दयनानमापकांनयमान । विन लभूत गत्यादयोगिकगानिष्टमाट्यज्ञान प्रथमपा जान मन ·w जा] शागतीगिरा। नरमासानुमानम । शाब्दन्यं तु न शामर, अनः प्रमा- पानगरम, प्रमिस्त्याच न परीक्षितव्यम् । "अर्धापत्तिपिष्टः श्रुती बायोऽन्यथा नापपद्यत सदनन्तरं नानुमानापेक्षाऽभावात, अनुमाने कृतेपि तस्य प्रामाण्यं न म्याद गृहीनग्यैव ग्रहणात । ननु प्रथमं हे तुज्ञानमेव किं न स्यादिति चन्न, गत्रयद- शनन गोस्मृतिस्मिरणे च गोप्रतियोगिकमादृश्यस्य गवये ज्ञानं तदनन्तरं च गवि गवयनिष्ठमादृश्यप्रतियोगित्वस्य स्मरणं तेन च स्मृतेनानुमिनिरिन्येव भवता वक्तव्यम, तत्र गवयदर्शनेन गोस्मृती सादृश्यस्यैव हेतुत्वं वक्तव्यमिति गवि गवयमनियोगिकमादृश्यज्ञानं विना गोस्मरणमेव न सम्भवति न तरां गवि गवयनिष्टसादृश्यप्रतियोगित्वस्येति न हेतुज्ञानं पूर्व सम्भवति । न चैवं गोस्मरणे सादृश्यस्यैव हेतुत्वाद् गवि गवयप्रतियोगिकसादृश्यज्ञानं विना न गोस्मरणं गोस्मरणं विना च न गवि गवयप्रतियोगिकमादृश्यज्ञानमिति वन्मते परस्पराश्रय इति वाच्यम्, मया गत्रयदर्शनेन गवयप्रतियोगिकमा- दृश्यविशिष्टगोरेव प्रमितिस्वीकारात् । ननूपमितिकारणीभूते गवयनिष्टगो- सादृश्यज्ञाने जाते हेतुभूतस्य गवि गवयनिष्ठसादृश्यप्रतियोगित्वस्यापि ज्ञानं स्यादेवेति तेनानुमानमेव स्यादिति चेन्न, अद्वैतिभिगोनिष्टगवयसादृश्योपमि- तिं प्रति गवयनिष्ठगोसादृश्यज्ञानस्य करणत्वस्वीकारेप्यस्माभिस्तस्य करण- वा ऽस्वीकारात् गवयदर्शनस्यैव करणत्वस्वीकारात् तदुक्तं भादृचिन्ताम- णो-" एवं चारण्यकवाक्यार्थज्ञानवतोऽरण्ये गवयदर्शनं तत्करणं तत्सादृश्य- विशिष्टो गौरिति ज्ञानं प्रमा वाक्यार्थस्मरणमवान्तरव्यापारः" इति । लो- कपतीति प्रमाणयति-उपमिनोत्येवेति । उपसंहरति-तस्मादिति । पदज्ञान- जन्योपस्थितेस्तदानीमभावाच्छाब्देन्तर्भावस्य त्वाशङ्कापि नास्तीत्याह-शा- ब्दत्वामिति । उपसंहरति-अत इति ॥ ॥ इत्युपमानपरिच्छेदः॥ एवमुपमानं निरूप्यार्थापत्ति निरूपयितुं भाष्योक्तमऽर्थापत्तिलक्षणमति- दिशति-अर्थापत्तिरिति । भाष्ये हि " जीवति देवदत्ते " इत्येवं पाठ उ- पलभ्यते इत्येव भेदः । दृष्टार्थापत्तिः श्रुतार्थापत्तिरिति द्वयाभिप्रायेणाह-दृष्टः श्रुतो वेति । यथा 'पीनो देवदत्तो दिवा न भुते' अत्र दिवा भोजनस्य नि- ·नेऽन्तर्भाव इति भावः । यद्यपि जीवतो गृहाभावेन बहिर्भाव एव गम्यतेक सप्रकाशा- [प्रथमः पादः स.अ इत्यर्थकल्पना यथा जीवतो देवदत्तस्य गृहाभाषदर्ग- नेन बहिर्भावस्यादृष्टस्य परिकल्पना " प्रमितस्यार्थ- स्पार्थान्तरेण विनाऽनुपपत्तिमालोच्य तदुपपत्तये या- ऽर्थान्तरकल्पना साऽर्थापत्तिः । ययनुपपन्नादुपपादककल्पनार्थापत्तिः?, अनुमानमेव तर्हि, तत्रापि वन्हिमन्तरेणानुपपन्नामावन्हिः कल्प्यते। स्थादेवम्-यद्यनुपपन्नं गमकं स्यात् ? इह तु यन्नो पपद्यते तदेव गम्यम्-गृहाभावेन हि विना बहिर्भावो पेघ एव पीनत्वं च दृष्टं भोजनं विना नोपपद्यत इत्युपपादकस्य रात्रिभोर नस्य कल्पना, अनुपपन्नं च पीनवं कल्पकम् । स्वयमुदाहरति-यथेति गृहाभावदर्शनेन-गृहाभावेन दृष्टेन । उक्तभाष्यवाक्यं व्याचष्टे-अमितस्पेति अनुपपन्नस्य पीनत्वादेः कल्पकस्य यत्र भ्रान्तिरेव तत्रोपपादककल्पाना सत्यामप्यर्थापत्तेः प्रामाण्यं नेष्ट हेवाभासेनाऽन्यनुमानवदिति प्रमितस्ये त्युक्तम् । तार्किकादयस्तु धूमेन तत्कारणस्य वन्हेरनुमानमिवात्रापि पीनले तत्कारणस्य रात्रिभोजनस्यानुमानमेव दिवाभोजनस्य च निषेधात्, तथा जीवतं गृहाभावेन वहिर्भावस्याप्यनुमानमेवेति वदन्ति तेषां मतमनुवदति-यदीति यद्यनुपपन्नाद् योपपादकस्य कल्पना सापत्तिरित्युच्यते तोषा तु कल्प नाऽनुमानमेव तत्रापि अनुमानस्थलेपि वन्हि विनाऽनुपपन्नादेव धूमाद् वन्हि कल्प्यते तस्मान्नार्थापत्तेः प्रमाणान्तरत्वं किं त्वनुमाने एवान्तर्भाव इत्यर्थः । एकदेशी प्रभाकरः प्रथमं मनोभिलपितरीत्या परिहरति-स्यादेवमिति एवम् =अर्थापत्तेरनुमानेन्तर्भावः स्याद् यद्यनुपपन्नं गमकं स्यात्, नैवमस्ति, किं विह=अर्थापत्तिस्थले यदनुपपन्नं तदेव गम्यं भवति, न चानुमानेऽनुपपन्न म म्यमिति भेदः । जीवन देवदत्तो गृहे नास्तीत्यव वहिर्भाव एव गम्यते सर जीवतो देवदत्तस्य गृहाभावेन विनाऽनुपपन्न इत्यनुपपन्नमेवाऽर्थापत्तौ गम्य- मऽनुमाने चोपपादकमेव वन्ह्यादिकं गम्यमित्याशयेनाह-गृहाभावेनेति ! - स्मादपत्तावऽनुपपन्नस्य गम्यत्वादुपपादकस्यैव गमकत्वात, अनुमाने चोपपा- दकस्यैव वन्ह्यादेर्गम्यत्वादनुपपन्नस्य च धूमार्गमकत्वाद नार्यापत्तेरऽनुमा- ·मर्यापत्तीप्रभाकरतार्किकयोः कलह]शाखदीपिका। नोपपद्यते । किमिदानीमुपपादकादऽनुपपन्ने युधिरर्था- पत्तिः। को दोषः ? । न खलु कश्चिद्दोषः-किं त्वसौ नैवास्ति, नापपादकदर्शनादनुपपन्नार्थे युद्धिर्भवनि, यदि स्यात्, वृक्षत्वदर्शनाच्छिशपात्वं कल्प्येत, वृक्ष- त्वेन विना शिंशपात्वस्यानुपपत्तेः, तस्मादनुपपन्न- मेव गमकं नोपपादकम् । ल्प्यते जीवतो गृहाभावश्च बहिर्भावं विनाऽनुपपन्नं सत् कल्पकम्, तथाप्यऽने- नैकदेशिनोपपादकस्यैव वहिर्भावस्यानुपपन्नत्वं भ्रान्त्या ज्ञातमित्यनुसन्धेय- म् । उक्तं च प्राभाकरैः- विनाकल्पनयार्थेन दृष्टेनानुपपन्नताम् । नयता दृष्टमर्थ या सार्थापतिस्तु कल्पना ॥ अभावेन गृहे भावो वहिष्कल्पनया विना । नयताऽनुपपन्नत्वं कल्प्यमाना (नो) बहिर्यथा ॥ गम्यस्या ऽनुपपन्नत्वामह कल्पनया विना । मानान्तरविरोधेन सन्देहापत्तिलक्षणम् ॥” इत्यादि । सिद्धान्ते त्वनुपपन्नमेव गमकमुपपादकं च गम्यमिन्याशयेनानिपनि- किमिदानीमिनि । पूर्वपक्षी वैयात्येनाह-को दोप इति । उपपादकादनुपप- न्नेर्थे या बुद्धिस्तस्या अर्थापत्तिवे को दोष इत्यर्थः । उपहामेन मिद्धान्त्या- ह-नेति । न खलु धर्मशास्त्रीयः कोपि दोपः किं वर्धापत्तिस्थलऽसौ-उप- पादकादनुपपन्नविषया बुद्धिर्न भवतीत्याह-कि तिति । एतदेव स्पष्टयनि-न हीनि । विपक्षे वाधकमाह-पदीनि । यद्युपपादकादनुपपन्नेर्थे बुद्धिः (कल्प- ना) स्यात्तदोपपादकाद् क्षत्वाशिपात्वेपि बुद्धिः स्यादिति वृक्षवदर्शनेन शिशपात्वं कल्प्येत न चैवं युक्तम्-शिंशपात्वेनैव हसत्वस्य कल्प्यमानत्वात् । उपसंहरन् मिद्धान्तमाह-तस्मादिति । अनुपपन्नम् =पीनवादिकं दृष्टम् । उपपादकम् -रात्रिभोजनादिकम् । नपा च यथा पीनो देवदत्त न्यत्र - एस्यैव पीनत्वरपानुपपन्नत्वं गमकन्वं च, अष्टस्यैव रात्रिभोजनस्योपपादकत्वं गम्पत्वं च, नया जीवन देवदत्त इत्यवापि दृष्टस्वैव जीवनो हाभावस्या- अनुपपनत्वं गमकत्वं च युक्तम्, अष्टे तनुपपन्नवहानमेवानुपपन्नामन्याष्टो ·२९२ सप्रकाशा- [प्रथमः पादः सू० अधोच्येत-नाऽविनाभावेनानुपपत्तिरित्युच्यते किं तु संशयापत्तिः, यस्य हि जीवनं गृहसंबन्ध्येव प्राय- शोऽवगतं तस्य गृहाभावे दृष्टे जीवनं सांशयिकं भ- वद् बहिर्भावकल्पनया समाधीयते, ततश्च प्राग् ब. हिर्भावकल्पनाया जीवनस्य संदिग्धत्वान्न लिङ्गत्वं. न हि संदिग्धं लिङ्गं भवति । जीवनरहितं च गृहाभाव- मानं मृतेपि सद्भावादऽनैकान्तिकं न बहिर्भावमनुमाप- यितुमलम्, अतोऽनुमानासंभवात्प्रमाणान्तरमेवेदम् । पहिर्भाव एवोपपादको गम्यश्चेति विज्ञेयम् । न च वहिर्भावस्यापि दृष्टत्व ति वाच्यम्, कल्प्यमानस्यापि दृष्टत्वे कल्पनानुपपत्याऽअर्थापत्तेः प्रमा न्तरत्वविलयप्रसङ्गात् । पराकर्तु प्रभाकरमतमनुवदति-अथेति । अनेन हि येन प्राकरणाय तेरनुमानापेक्षया भिन्न प्रामाण्यमुपपादितं तदर्शयति-नाविनेति । अनुम स्थले हि या धूमस्याग्नि विनानुपपत्तिः साऽविनाभावनिवन्धना भवति कंपत्तिस्थले तु नैवमस्ति येनार्थापत्तेरनुमानेन्तर्भावः स्यात् ?, किं तु शयापत्तिा-संशयापत्तिनिवन्धनाऽनुपपत्तिर्भवतीत्याह-कि विति । र यापत्तिमुपपादयति-यस्येति, वहिर्भावकल्पनाया बहिर्भावकल्पनाया जीवनसंशयापरि हेतुः संशयाभावे जीवनसमाधानमऽनर्थकं स्यादिति भावः । एवं 4 देवदत्त इत्यत्र पीनस्य पीनवे दृष्टे सति संशयितो दिवाभोजनाभावो रा भोजनेन समाधीयत इति ज्ञेयम् । स्वाभिप्रायमाह- ततश्चेति जीवन देवद गृहे नास्तीत्यत्र वहिर्भाव एव त्वयानुमानेन साध्यस्तत्र च जीवनस्य वा हाभावस्य वा हेतुत्वं वक्तव्यं न च जीवनस्य हेतुत्वं सम्भवति संदिग्ध दित्याह-न हीति । न च गृहाभावमावस्य हेतुत्वं सम्भवति व्यभिचारित यत्र मृते सति पुरुपे तस्य पहिर्भावो नास्त्येव तत्रापि गृहाभावमात्र सत्त्वादेवेसाह-जीवनरहितमिति । तस्मादापत्ति प्रमाणान्तरमेवेत्याह- इति । न च जीवतो गृहाभावेन वहिः सत्त्वानुमान युक्तम्, पूर्ववदेव वि णस्य जीवनस्य संदिग्धत्वादप्रत्यक्षत्वाच, जीवनं हि देवदत्ते दृष्टे एवा: दिग्धं प्रत्यक्षं च स्यात्तदा तु देवदत्ते वहिर्दष्टे वहिस्सत्त्वमपि प्रसक्ष ·प्रभाकरमतेनार्थापत्तिनिरूपणम्] शास्त्रदीपिका। २९३ यथा चानुमाने निश्चितं गमकम्, एवमर्थापत्तौ संदिग्धं गमकमिति दर्शनयलादभ्युपगम्यते । संशयश्चात्र पूर्व- दृष्टरूपविसंवादात् । स्यादिति नानुमीयेत । गृहे दृष्टे च वहिस्सत्वं वाधितमेव स्यादिति ध्येयम् । अनुमानापेक्षयाऽर्थापविशेषमाह-यथेति । संदिग्धस्य जीवनस्य वहि- स्सत्वगमकत्वं च यस्य हि" इत्यादिनोपपादितमेव । संशयापत्तिकारण- माह-संशयश्चेति । अव-अर्धापत्तिस्थले । पूर्वदृष्टरूपस्य विसंवादात्-चैप- रीत्यात् यथा सदा देवदत्तो गृह एव दृष्ट इतीदानी गृहेऽदर्शनेन संशयो भवति- देवदत्तो जीवति वा न वेति । तदुक्तं प्राभाकरैः- "देशेन हि विनाभायो न कदाचन दृश्यते । विनाभावेन सिद्धोपि तेन संदेहमार्छति ॥" "तत्सन्देहव्युदासाय कल्पना या प्रवर्तते । सन्देहापादकादर्थादऽर्थापत्तिरसौ स्मृता ॥" "यस्मिन्न कल्पिते योऽर्थः प्रमितोपि दृष्टरूपान्तराभावेन संशयरूपामनुपपर्ति भजते सोऽर्थः स्वगतसन्देहव्युदासाय तस्याऽर्थान्तरस्य कल्पना प्रमूते सा चा- ऽर्थापत्तिः, प्रमाणप्रतीतश्चार्थो दृष्टरूपान्तराभावेन संशयमापन एवार्थापत्ते- जनक इति दर्शनवलादाश्रीयते, यथा धनुमानस्य निश्चितं लिङ्गं जनकं तथा- अर्धापत्तेः सन्देहग्रस्तमिति नास्ति विरोधः, अत एव चानुमानादपि भेदः, नि- श्चित एव धूमोग्नेर्गमको न तस्य किं चिदर्थान्तरमनुपपत्त्याऽऽपादकमस्ति गृ. हाभावस्तु विद्यमानताया अनुपपत्तिमातनोति तेन गृहाभावेन विद्यमान व व- हिर्देशसम्बन्धकल्पनायामऽभूतायामऽनुपपत्तिमापादिता स्वात्मनो बहिर्देशमम्ब- न्धं कल्पयतीति भिन्नाऽनुमानादऽर्थापतिः । तदेवं गृहाभाचो परिभावकल्पन- पा अविद्यमानताया अनुपपत्तिमापादयत् पहिर्भावं कल्पयति. अथ वा वि. धमानतैव गृहाभावेनानुपपत्तिमापादिता स्वोपपत्तये बहिर्देशसम्बन्धमुपकल्प- पतीति" । विद्यमानता दि देरदत्तस्य गृहाधिकरणव येन नाम प्रतीता तस्य बहिर्देशसम्बन्धेऽमत्याकलिते गृहाभावदर्शनेन देवदत्तस्य विद्यमानता प्रमाणान्तरमतीतापि सन्देहमावहाति-गृहे देवदतोऽविधमानः कथं विद्यमान पाते।" इत्पादि।

·गदिमागरम नि गरि जीने परिभाषा पायो पित्रम, कति जीवामी ना दे. बदनः इति मनिसार रिमाल, नहि শাখামাবাঃ শিপননা? - भवति । गरि मंगल निनोदाचोदो भ. मति अन्यायमारताया। न मदिरानगा तापनिदानोमोदः, जीव- नस्य प्रायेण सहसंपनियात् तर्गियो संगग- गुरानोपनगस्तः, न भासी बर्भाित कलित समु. निजाते, प्रत्युत विपग पर दमास्साप्त । न ना- . उपपादित प्रभाकरमा मन परावष्टे- तदिमिति । यथानुमानपक्षे तदुक्तरीत्या सदिग्धस्य जीरनस्यानुमापातं न सम्भाति तथा वहिर्भा- पाल्पकलमपि न सम्भवतीत्यभिमायेणाह-नहीत्यादिना । स्पष्टप्रायोयं अन्यः । तस्यन्देवदत्तस्य । यमोक्तम्- "जीलनं सांगायक भवद बहिर्भा- चकल्पनया समाधीयते" जीवनमंशयो पहिवकल्पनया समुच्छिद्यत इति, २ निराकरोति-नदि भावेति । भावाभावसंशयस्य-जीवति वा न वेति सस्ता सत्त्वसंशयस्य । अपनोदः निरासः । अत्र हेतुमाह-सर्वत्रेति । निदानोचे. दात् =संशयनिदानोच्छेदात् । अन्यतरेति- यथा स्थाणुर्वापुरुपोवेत्यत्र स्था- णुत्वनिश्चयादा पुरुपत्वनिश्चयादा संशयोच्छेदः । यहि वकल्पनया जीवनसंशयनिदानस्योच्छेदाऽसम्भवमाह- न चेति । हेतुमाह-जीवनस्येति । तद्विपर्ययः गृहसम्बन्धविपर्ययः-गृहासत्त्वमेवात्र जी. बनसंशयहेतुत्वेनोपन्यस्तो यतो गृहासत्त्वदर्शनेनैव देवदत्तजीवने संशयो जात इ- त्यर्थः। न चासौ-गृहाभावः गृहासत्त्वं यहि वे कल्पिते सति समुच्छिद्यते गृहा- सत्त्वसमुच्छेदस्य गृहसत्त्वाधीनत्वादित्याह-न चासाविति । अनिष्टापत्तिमाह- मत्युतेति । प्रत्युत-वहिर्भावे तु कल्पिते संशयनिदानं विपर्ययः-गृहासत्त्वमेव दृढो भवति यतो वहिर्देवदत्तस्ततो गृहे नास्त्येवेति । संशयनिदानस्य च गृहा- ऽसत्त्वस्य वहिर्भावेन दार्थे सति कथं निरासः स्यादित्यर्थः। संशयोच्छेदहेतुर- न्यतरपक्षावधारणमपि नास्तीत्याह- न चान्यतरेति । अत्र हेतुमाह-जीव- ·तार्किकमुखेनप्रभाकरखण्डनम ] शास्त्रदीपिका । २९५ ऽन्यतरपक्षावधारणमपि विद्यते-जीवनभावाभावी पत्र संदिह्यते न चानयोरन्यतरस्यापि बहिर्भावकल्प- नया निर्णयो भवति, अन्यद्धि जीवनम्, अन्यश्च यहि- देशसंबन्धः। न च गृहाभावनिवन्धनाऽर्धापत्तिर्जीवननिर्णयाया- ? नभावेति । भावाभावौ-सत्त्वासत्वे । अनयोः जीवनभावाभावयोर्मध्ये । अ- न्यतरस्य-भावस्य वाऽभावस्य वा। न चात्र बहिर्भावकल्पनया जीवनाभावाऽवधारणं सम्भवति जीवनाभा- पविरोधिनो वहिर्भावस्य कल्पितत्वेन सत्त्वात्, न हि वहिर्वर्तमानस्य जीवना- भावो वक्तुंशक्यते, न चापि जीवनाभावावधारणं युक्तं तथा सति तद्विरोधिनो पहिर्भावस्यैव कल्पना न स्यात्, वहिर्भावकल्पनाया एव चार्थापत्तिफलता- दिति जीवनाभावावधारणपक्षानुपपत्तिमतिपादनमुपेक्ष्य, बहिर्भावावधारणपक्ष पराकरोति-अन्यद्धीति, जीवनबहिर्भावयोः परस्परं भेदात् कथं वहिर्भावावधार- णेनापि जीवनभावावधारणं स्यात् ? नहि यज्ञदत्तसत्वेन देवदत्तसत्वस्यावधा- रणं सम्भवतीति भावः । प्रत्युत जीवनाभावविरोधिनो वहिस्सत्त्वस्य जीवन- विरोधिनश्च गृहासत्त्वस्य प्रतिसन्धानाजीवने संशय एव दृढः स्पात् । जीवन देवदत्तः सदा गृहे एव दृष्ट इति गृहासत्त्वस्य जीवनविरोधित्तम् । न चापि जी- चनं वहिर्भावसम्बद्धं येन वहिर्भावकल्पनया तत्सम्बद्धस्य जीवनस्याऽवधारणं स्यात् । न च गृहाभाववतो जीवनं वहिर्भावसम्बद्धमेवेति वाच्यम्, वहिर्भाव- स्यैव गृहाभाववतो जीवनेन सम्बद्धत्वाव, अत एव सिद्धान्ते जीवतो गृहाभा- वेन वहिर्भावः कल्प्यने । न च गृहाभाववतो जीवनमेव बहिस्मत्त्वमम्बद्धं किं न स्याविनिगमनाविरहादिति वाच्यम्, यथा हि धूम एव व्यापकीभूतवन्दि- सम्बडो न च चन्हिधूममम्बद्धस्तथा वहिस्मत्त्वयेव जीवनसम्बद्धं न च जी- वन वहिस्मत्वमम्बद्धमिति न्यायस्यैव विनिगमनायाः सत्त्वात् । जीवनं हि गृहमवेपि भवति वहिस्मत्त्वेपि भवति वहिस्मत्वं तु गृहमत्वे सनि न भवतीति बहिस्मत्त्वापेक्षया जीवनस्य व्यापकत्वं ज्ञेयम् । अपि च यतो गृहाभावोपि न जीवननिर्णयं कर्तुं शक्रोति नतो गृहाभाव- मूलकार्यापत्तिरपि न जीवननिर्णयं कर्तुं शक्नोतीत्याह-न चेति । गृहेऽभावं ·सप्रकाशा- [प्रथमः पादःस.म ऽलं भवति। न येवं संभवति-यस्मादेवदत्तो रहे ना. स्ति तस्माज्जीवतीति । प्रत्युत पूर्वनिश्चितमेव जीवनं गृहाभावादेव संदिग्धं कथं तत एव निर्णीयते । न हि संशयहेतुरेच निर्णयहेतुर्भवति । तस्माजीवन संदिग्ध- म्, तत्तावदन्यतो निश्चित्य पश्चादहिः संबन्धः कल्प- यितव्यः यस्माद्देवदत्तो जीवति गृहे च नास्ति तस्मा- न्नूनं बहिरवस्थित इति । न तु संदिह्यमाने जीवने त- कल्पनं संभवति,-यस्मादविद्यमानो गृहे जीवति वा न वा तस्मादहिःस्थितः इत्यसंबद्धमेव स्यात् । तस्माद- हिर्भावनियतं गृहाभावसहितं जीवनं निश्चित्य पहि- र्भावः कल्प्यत इत्यनुमानमेवेदं न प्रमाणान्तरमिति.। दृष्ट्वैव यतोऽर्थापत्त्या वहिर्भावः कल्प्यतेऽतोपत्तेहाभावमूलकत्वम् । वाधकमाह-न हीति । अनिष्टापत्तिमाह-प्रत्युतेति । ततः-गृहाभावात् । उप हरति-तस्मादिति । तत् सन्दिग्धं जीवनम् । अन्यतः आप्तवचनादित जीवननिश्चयादनन्तरं निश्चितजीवनविशिष्टेन गृहाभावेन बहिस्सम्बन्धः ल्पयितव्यः । कल्पनासकारमाह-यस्मादिति । विपक्षे बाधकमाह- नति तत्कल्पनम् बहिस्सत्त्वकल्पनम् । यस्मान्जीवनसत्त्व एव वहिर्भावः सम्भव न मृतस्यापीति तस्माज्जीवने निश्चिते सत्येव वहिर्भावकल्पना युक्ता न तु शयिते जीवने वहिर्भावकल्पनया जीवनसमाधानं युक्तमित्यर्थः । जीवनसन हेपि या बहिर्भावकल्पना तस्या असम्बद्धत्वमाह- यस्मादिति, सन्दिग्धे जीवने बहिः सत्त्वम्- 'यस्माद् गृहेऽविद्यमानो देवदत्तो जीवति वा न तस्मादहिरवस्थितः । इत्येवमेव कल्प्येत, कल्पना चैपाऽसम्बदैव नहि न्दिह्यमानजीवनस्य बहिस्मत्वं कल्पयितुं शक्यत इति भावः । स्वाभिमायम ह-तस्मादिति । गृहाभावविशिष्टं तु जीवनं वहिर्भावव्याप्यमेवेति निश्चिते गृहस्थावविशिष्टजीवनेन यद्वहिर्भावस्य कल्पनं तदनुमानमेवेत्यर्थः । इदम् । हिस्सत्त्वकल्पनम् । न प्रमाणान्तरम् नापत्तिः प्रमाणान्तरम् । तदुक्तम्- "अर्यापत्तस्तुनवेद प्रमाणान्नरतप्यते । 'व्यतिरेकव्याप्तिबुया चरितार्या हि मा यतः" इति ।

·नामदीपिका गाभिधायन- न नारद गृहाभायमानं नि मृनेपि सम्भवात । न जीवनमात्रं गृहपि महादान, अनो जीवनसंन्टो गृहाभागे लिङ्गामिनि वतव्यम, प्रथमं च लिगमव- गम्य पश्यालिङ्ग कनुमानन भवितव्यम्, न तु लिहाय- गमममय एव लिङ्ग यध्वगमः । अत्र च न घर्भािवाय- गममन्तरण गृहाभावो जीवनं च संमृष्टं प्रत्येतुं श- क्या विरोधात् । जीवता पवझ्यं गृहे वा घहिर्वा स्थानव्यमित्यऽसंदिग्धम, अतश्च पहिर्भावमनन्तभव्य जीवनगृहाभाचौ समुचित्य प्रतिपद्यमानस्येदृशी प्रति- इत्येवं प्रभाकरमतं तार्किकमुखेन निराकृस स्वयं तार्किकमतं निराकर्तुमारभते- अवाभिधीयत इति । गृहेऽभावो गृहाभावः स च मृतेपि देवदत्ते संभवतीति न न वहिस्मत्वकल्पना युक्तेत्याह- नेति। न जीवनमावं वा वहिस्सत्त्वानुमाप- कं जीवने मति देवदत्तस्य गृहेपि सद्भावमभवाज्जीवनस्य गृहसत्त्वेनापि संबद्ध- खेन बहिस्सत्त्वव्यभिचारित्वादित्याह- न जीवनमिति । तस्माज्जीवनविशिष्टो गृहाभावो बहिस्सत्त्वानुमापक इति वक्तव्यमित्याह-अत इति । गृहे देवदत्तस्या- भावो दृष्ट इति वहिस्सत्त्वनिश्चयं विना लिङ्गैकदेशस्य जीवनस्य निश्चयास- म्भवाद् तन्निश्चयं विना च तस्य वहिस्सत्त्वानुमापकत्वासम्भवात् सर्वत्र निश्चितस्य पूर्वभाविन एवानुमापकत्वनियमात्, न चैवमत्र सम्भवतीत्यभिप्रा- येणाह- प्रथमं चेत्यादिना । अवगम इत्यत्र सम्भवतीति शेपः । अत्र-अ. र्थापत्तिस्थले, जीवन् देवदत्त इत्युदाहरणे वा । वहिर्भावज्ञानं विना गृहा- भावस्तु प्रत्येतुं शक्यते कि तु गृहेऽविद्यमानस्य वहिर्भावनिश्चयं विना जी- वनं न प्रत्येतुं शक्यते इति वहिर्भावज्ञानं विना गृहाभावविशिष्टजीवननिश्च- यो न सम्भवति विरोधात्, विरोधश्च-बहिर्भावनिश्चयं विना यदि कोपि गृहाभावविशिष्टं जीवनं प्रत्येतुं प्रवर्तेत तदा तेन " देवदत्तो गृहे नावस्थि- तो गृहे वा वहिर्वाऽवस्थितः" इत्येवं रीत्यैव प्रत्येतव्यम्, अत्र च 'गृहे नावस्थितो गृहे वावस्थितः' इति प्रतिपत्तेः परस्परं सुस्पष्ट एव विरोध इति ज्ञेयम् । वि- रोधमेव दर्शयति-अतश्चेत्यादिना । समुचित्य प्रतिपद्यमानस्यति-वहिर्भावा- ·सप्रकाशा- [प्रथमः पादः.. ऽलं भवति। न ह्येवं संभवति- यस्मादेवदत्तो रहे ना. स्ति तस्माजीवतीति । प्रत्युत पूर्वनिश्चितमेव जीवनं गृहाभावादेव संदिग्धं कथं तत एब निर्णीयते । न हि संशयहेतुरेच निर्णयहेतुर्भवति । तस्माज्जीवन संदिग्ध- म्, तत्तावदऽन्यतो निश्चित्य पश्चादहिः संबन्धः कल्प- यितव्यः-यस्माद्देवदत्तो जीवति गृहे च नास्ति तस्मा- न्नूनं बहिरवस्थित इति । न तु संदिह्यमाने जीवने त- कल्पनं संभवति,-यस्मादविद्यमानो गृहे जीवति वा न वा तस्मादहि स्थितः इत्यसंबद्धमेव स्यात् । तस्मार- हिर्भावनियतं गृहाभावसहितं जीवनं निचित्य बहि- र्भावः कल्प्यत इत्यनुमानमेवेदं न प्रमाणान्तरमिति । । म . दृष्ट्वैव यतोऽर्थापत्त्या वहिर्भावः कल्प्यतेऽतोपत्तेहाभावमूलकत्वम् । विपा वाधकमाह-न हीति । अनिष्टापत्तिमाह-प्रत्युतेति । ततः गृहाभावात् । उपसं- हरति-तस्मादिति । तत्-सन्दिग्धं जीवनम् । अन्यतः आप्तवचनादितः जीवननिश्चयादनन्तरं निश्चितजीवनविशिष्टेन गृहाभावेन बहिस्सम्बन्धः क ल्पयितव्यः । कल्पनामकारमाह-यस्मादिति । विपक्षे बाधकमाह- न लिनि तत्कल्पनम् =बहिस्सत्त्वकल्पनम् । यस्माज्जीवनसत्त्व एव बहिर्भावः सम्भवति न मृतस्यापीति तस्माजीवने निश्चिते सत्येव वहिर्भावकल्पना युक्ता न तु शयिते जीवने बहिर्भावकल्पनया जीवनसमाधानं युक्तमित्यर्थः । जीवनमरे हेपि या बहिर्भावकल्पना तम्या असम्बद्धत्वमाह- यस्मादिति, सन्दिग्धे । जीवने बहिः सत्त्वम्- ' यस्माद् गृहेऽविद्यमानो देवदत्तो जीवति वा नर नम्मादहिवस्थितः । इत्येवमेव कल्प्येत, कल्पना चैपाऽमम्बदैव न हि १ न्दिामानजीवनम्य वहिम्मत्त्वं कल्पयितुं शक्यत इति भावः । स्वाभिप्रायमा ह-तम्मादिति । गृहाभावविशिष्टं तु जीवनं वहिर्भावव्याप्यमति निश्चित गृदा गवविशिष्टजीवनेन यदर्भािवस्य कल्पनं तदनुमानमेवेत्यर्थः । इदमा हिम्मचकल्पनम् । न प्रमाणान्नग्म-नापत्तिः प्रमाणान्तरम । नदुकम- "अर्थापनम्तुनवेद प्रमाणान्लग्नप्यते । व्यतिरेकव्यामिवृक्षा अग्निार्या हि मा यतः" इति।

·सिद्धान्तनापत्तिनिरूपणम्] शास्त्रदीपिका। ननु प्रमाणान्तरत्वेपि जीवनमात्रस्य गृहाभावमा- भ्रस्य वाऽवगमकत्वाऽभावात् संसृष्टमुभयं गमकमित्य- ङ्गीकर्तव्यम्, संस्स्ष्टधियैव च बहिर्भावस्य बुहत्वान्न प- श्चात् किं चित्प्रमेयमवशिष्यत इति तुल्योयं दोषः। उच्यते- इयमेव संसृष्टधीरर्थापत्तिरित्यवगम्य शा- म्यतु भवान् । किं पुनस्तस्याः कारणम् ?, व्योहाभाव- न तावता वहिर्भावश्चैत्रस्यैवाऽपर्धायते ॥ सिद्धे सद्भावविज्ञाने गेहाभावधियात्र तु । गेहादुत्कालिता सत्ता बहिरेवावतिष्ठते ॥ तेनास्य निरपेक्षस्य व्यभिचारो मृतादिना। वहिर्देशविशिष्टेथे देशे वा तद्विशेपिते । प्रमेये, यो गृहाऽभावः पक्षधर्मस्त्वसौ कथम् ॥ तदभावविशिष्टं तु गृहं धर्मो न कस्य चित् । गृहाभावविशिष्टस्तु तदासौ न प्रतीयते ॥ ते न वेश्मन्यऽदृष्टत्वादिति हेतुर्न कल्प्यते ॥ तदर्शने तदानीं च प्रत्यक्षादेरसम्भवात् । अर्धापत्तेः प्रमाणत्वं त्रैलक्षण्याद्विना भवेत् ॥" इत्यादि । वहिस्सत्वादीनामनुमेयत्वे ये दोपाः प्रदर्शितास्ते एव दोपा अर्थापत्तेः प्रमाणान्तरत्वेपि =अर्थापत्त्यापि वहिस्सत्त्वादीनां कल्पने सन्त्येवेत्याशङ्कते-' नन्विति । व्याख्यातप्रायोऽयं ग्रन्थः । तुप्यतु दुर्जन इति न्यायेनोचरमाह-उच्यते इत्यादिना । इयं संसृष्टधी:= जीवति चैत्रो गृहे च नास्तीति धीरेवापत्तिः। जीवनविशिष्टगृहाभावा ऽव- गमस्य वहिस्सत्त्वावगममन्तरेणानुपपत्तेर्जीवनविशिष्टगृहाभावावगमेनैव वहि- स्सत्त्वावगमो जात एवेति भावः । शाखाचन्द्रन्यायेनदमुक्तमान्तरकल्पना- या एवार्थापत्तित्वस्वीकारस्य वक्ष्यमाणत्वादुकत्वाच । किं वा प्रमाकरणं हि प्रमाणम्, अर्थापत्तिरपि वहिस्सत्त्वाद्यवगमलक्षणप्रमायाः करणमेव, व- हिस्सत्त्वाद्यवगमं प्रति चोक्ता संसृष्टधीरेव करणमिति सैवार्थापत्तिः प्रमाण- मिति भावः । पूर्वपक्षी पृच्छति-किमिति । तस्याः-उक्तायाः संसृष्टधियः ।

·मानार्थ पवगतमिति नाऽनमानग्य प्रमानामा सप्रकाशा [प्रथमः पादः... पत्तिरापद्यते- देवदतो गृहे नावस्थित्तो गृहे वा बपि ऽवस्थित इति, न चैवं सम्भवति-भावाभावयोरे- कत्र देशे समुच्चेतुमशक्यत्वात् । अतोऽवश्यं देशभेदेन- व देवदत्तस्य भावाभावी समुचेतन्यौ । तेन भावाभा- वसंसर्गयुद्धसैव बहिर्भावस्य युद्धत्वान्न पश्चात् किं चित् प्रमेयमस्ति, आह च-~- " विद्यमानत्वसंसृष्टगेहाशावधियाऽनया । गेहादुत्कालिता सत्ता पहिरेवावतिष्ठते ॥” इति । नगमैन विना ममुगितयोगुहाभावजीवनयोनिश्चयवतः । प्रतिपनिः बोधः । मनिपतिसरूपमाह-देवदत्त इति । गृहे नावस्थितो गृहेऽवस्थित इति काप- मिगेधादनाचिन्यमाह-न मिति । निरोधं स्पष्टयति-भावाभानेति । 1. पारमाट-अन इति । देशभेदेनेति-यदि गृहेऽभावस्तदा बहिर्भावा पार यहिभाप्नदा गृहे भाव इति, न तु " गृहे नावस्थितो गृहे या अस्थितः " यं गृह पर भाग भावौ सम्भवत इति भावः । स्वाभिमागमाह- तनानि । भागाभावगर्गद्धीव = अनुपानापूर्वमेव घिशिष्टेन हेतुना भारतमा पनि हेनतमाभावीपणम्य जीवनय निश्चयाय वहिर्भागोऽजगत पानि वर्षगा दिमागगर्गच गृहेऽवगत इति जीवनविशिष्टगृहाथापन विवान माई ज्ञानं न कि चिदशिष्यने गदत्राऽनुमेयं गादिति भारः । र प्रयागमार-पिपानान, विद्यमानतामयुक्तो गो गृहाभानो हेनरमाय जापान वानिकम , जीवनी गहामावः साधर्मात्र कलगन । वांनी दयावं न चान्द्रोपजायते ।। माद यः गती पानवतिः । मारवाद दिनने गायकः ।। imaraनामश्ग्रहामाया नया । indinidi दिन 712 नयत्रंदगार प्रीयंन ।

·रनिरूपण्यम शाखदीपिका। . फलसद्भाचाऽसदायवदऽसमाधेयः किं तु पनया समाधातुं शक्यत इत्येतावान वि- :मागासिन्यायोरर्थयोः परस्परं प्रतिघातो- पनया समाधेयत्वेनालोच्यमानोऽर्थापत्तः । तत्समाधानाय चान्तरकल्पनाऽर्थापत्तिः रऽमनुमानात। यश्चायं प्रतीतस्य प्रमाणान्तरे- पातः स एवाऽर्धानुपपत्तिरित्युच्यते । ने । तत्रापि फलानां सद्भावासद्भावयोः प्रतिघातो न समाधातुं झिावाऽसद्भावयोर्द्वयोरेकव समुचयस्यासम्भवात्, यश्चायं जीवr: परस्परं प्रतिघातः स तु बहिस्सत्वकल्पनया समाधातुम् -नि- पते-गृहाभावेपि सति पहिस्सत्त्वेन जीवनमुपपद्यत एव न हि जी- वव्याप्यमित्याह- सोयमिति । विशेप इति- नद्यास्तीर इत्याधु- आपत्तिलक्ष्यस्य जीवन्देवदत्त इत्यस्य चायमेव विशेष इत्यर्थः । कृप्य कारणस्वरूपमाह-तेनेति । अर्थान्तरकल्पनया-बहिस्सत्त्वा- या । द्वयोरर्थयोः जीवनगृहाभावयोः । कारणम् =अर्थापत्तिलक्षण रहत्तेः कारणम्, यत उक्तं प्रतिघातमेवालोच्य पुरुषः प्रमातुं प्रवर्त- क्तप्रतिघातस्य समाधानाय यार्थ्यान्तरस्य बहिस्सत्वादेः कल्पनार्थ अ- तः साऽनुमानाद्भिन्ना प्रमाणान्तरमेवेत्याह-तत्समाधानायेति । प्रमाणसि- योरर्थयोर्यः परस्परं प्रतिघातस्तत्समाधानायेत्यर्थः, यथा गृहाभावजी- पोः पीनत्वदिवाभोजनाभावयोश्च समाधानाय याऽर्थान्तरस्य बहिस्सत्त्व- रात्रिभोजनस्य च कल्पना सार्थापत्ति प्रमाणान्तरम् । उक्तस्य मति- तस्य नामान्तरमाह-यश्चेति, प्रतीतस्य पीनत्वस्य भोजनानुपलब्धिप्रमा- नि प्रतिघातो यतो भोजना ऽभावे पीनत्वं न संभवतीति । तथा प्रतीतस्य भावस्य प्रमाणान्तरेण जीवनप्रत्यायकेन शाव्दादिना प्रतिघातो यतो देवदत्तो गृहादन्यत्र न गच्छतीति नियमो दृष्ट इति गृहाभावे स- वन प्रत्येतुं शक्यते इति । अर्थानुपपत्तिरिति-अर्थस्य पीनत्वस्य विनाऽनुपपत्तिः, तथाऽर्थस्य गृहेऽविद्यमानपुरुपजीवनस्य वहिस्सत्त्वं . . , ·प्रमाणेन प्रत्यक्षेण च गृहे नास्तीत्येतदवगतम्, तत्र नियमेन गृहनिवासिनो दे। पनं गृहाभावश्च समुचितं परस्परं विरोधाभावपि सदादृष्टगृहनिवासनियमेन ३०० सप्रकाशा- [प्रथमः पादः सू० अ०५ जीवनयोः परस्परप्रतिघात इति ब्रूमः । यथा खल्वेकेन 'नद्यास्तीरे फलानि सन्ति' इत्युक्ते परेण च 'न सन्ति' इत्युक्ते बलाबलविशेपमजानानः श्रोता मिथः प्रतिहत- मुभयं बुध्यते, न चान्यतरदपि त्यक्तुं ग्रहीतुं वा शक्तो- ति, तथापि तु न सत्त्वासत्त्वे समुचिनोति विरोधात् । एवमिहापि 'गृहे वा बहिर्वाऽवस्थितो देवदत्त' इति केन चित्प्रमाणेन प्रतीतम्. अन्येन च 'गृहे नास्ति' इति तदुभयं समुचितं परस्परप्रतिघाति प्रतीयते, सोयं प्र- जीवन देवदत्तो गृह एव नियमेन दृष्ट इति तस्य गृहाभावेनोचितेपि मरणाव- धारणे यन्नावधार्यते प्रत्युत गृहाभावो जीवनविशिष्ट एवाऽवधार्यते तत्र कि कारणमिति भावः । उत्तरमाह-द्वयोरित्यादिना, यः खलु नियमेन गृहे ति- ष्ठति तस्य जीवतो गृहेऽभावो न सम्भवतीति तस्य जीवनेन गृहाभावस्य वि. रोधो गृहाभावेन च जीवनस्य विरोधो गृहेऽसतो जीवनासम्भवादिति प्रतिघातः । प्रतिघातमेव दृष्टान्तेनोपपादयति यथेति । वालावलविशेषमजाना- नः कस्य वाक्यस्य भामाण्यमस्तीत्यजानानः । फलानां भावेना भावः प्र- तिहतोऽभावेन च भाव इति प्रतिघातः । प्रतिहतयोरुभयोरपि भावाभावयो- धिस्तु भवत्येव वाक्यस्य नियमेन वोधजनकत्वात्-"अत्यन्ता ऽसत्यपि ज्ञान- मर्थे शब्दः करोति हि" इति न्यायात्, उक्तवाक्ययोर्मध्ये कस्मिन्नपि प्रामाण्या- ऽमामाण्यलक्षणविशेषस्याऽग्रहणान्न फलानां नद्यास्तीरे भावो वाऽभावो वा निश्चेतुं शक्यते इत्याह-न चेति । भावाभावयोर्वोधेपि न तयोः समुच्चयो निश्चे- तुं शक्यते परस्परं विरोधादित्याह-तथापीति । सत्त्वासत्त्वे-भावाभावौ । प्रकृतोपयोगमाह-एवमिति । इहापि अर्थापत्तिस्थलेपि । गृहेति-न चात्र गृहवाहिर्देशाभ्यां तात्पर्य किं त्ववस्थितौ जीवने तात्पर्य पूर्व ग्रन्यकृता गृहाभावजीवनयोरेवान परस्परप्रतिघातस्योक्तत्वात्, तथा च जीवति देवदत्तः स च वहिर्वा भवतु गृहे वेति केनचित् प्रमाणेन शाव्दादिनावगतम्, अन्येन- वदत्तस्य जीवतो गृहाभावो न सम्भवति= न बुद्धावारोहतीति तदुभयं जी- ·अर्धापसः पृथक् प्रामाण्यनिरूपण्यम्] शास्त्रदीपिका। तिघातो न फलसद्भावाऽसद्भाववदऽसमाधेयः किं तु पहिर्भावकल्पनया समाधातुं शक्यत इत्येतावान् वि- शेषः, तेन प्रमाणसिद्धयोईयोरर्थयोः परस्परं प्रतिघातो. ऽर्थान्तरकल्पनया समाधेयत्वेनालोच्यमानोऽर्थापत्तेः कारणम् । तत्समाधानाय चार्थान्तरकल्पनाऽर्धापत्तिः प्रमाणान्तरऽमनुमानात्। यश्चायं प्रतीतस्य प्रमाणान्तरे- ण प्रतिघातः स एवार्धानुपपत्तिरित्युच्यते। विरोधि प्रतीयते । तत्रापि फलानां सद्भावासद्भावयोः प्रतिघातो न समाधातुं शक्यते फलसद्भावाऽसद्भावयोयोरेकन समुच्चयस्यासम्भवात, यश्चायं जीव- नगृहाभावयोः परस्परं प्रतिघातः स तु बहिस्सत्त्वकल्पनया समाधातुम् -नि- राकर्तुं शक्यते-गृहाभावेपि सति वहिस्सत्त्वेन जीवनमुपपद्यत एव न हि जी- वनं गृहसत्त्वच्याप्यमित्याह- सोयमिति । विशेष इति- नद्यास्तीर इत्याधु- दाहरणस्यापित्तिलक्ष्यस्य जीवन्देवदत्त इत्यस्य चायमेव विशेष इत्यर्थः । निष्कृप्य कारणस्वरूपमाइ-तेनेति । अर्थान्तरकल्पनया-बहिस्सत्वा- दिकल्पनया । द्वयोरर्थयोः-जीवनगृहाभावयोः । कारणम् अर्धापत्तिलक्षण प्रमाणपत्तेः कारणम्, यत उक्तं प्रतिघातमेवालोच्य पुरुषः प्रमातुं प्रवर्त- ते । उक्तमतिघातस्य समाधानाय यार्थान्तरस्यचहिस्सत्त्वादेः कल्पनार्थ अ. धापत्तिः साऽनुमानाद्भिन्ना प्रमाणान्तरमेवेत्याह-तत्समाधानायेति । प्रमाणाम- दयोयोर्थयोर्यः परस्परं प्रतिघातस्तत्समाधानायेत्यर्थः. यथा गृहाभावजी- वनयोः पीनत्वदिवाभोजनाभावयोश्च समाधानाय याऽर्थान्तरस्प बहिस्मत्त्व- स्व रात्रिभोजनस्य च कल्पना सार्थापत्तिः प्रमाणान्तरम् । उक्तस्य प्रति- घातस्य नामान्तरमाह-पश्चेति, प्रतीतस्य पीनत्वस्य भोजनानुपयांचममा- पेन प्रतियातो यतो भोजना भावे पीनवं न मंभवतीति । नया मनीतम्य हाभावस्य प्रमाणान्तरेण जीवनप्रत्यायन शान्दादिना प्रतियानो यतो जीवन देवदत्तो यहादन्यत्र न गच्छतीति नियमो इष्ट इति सदाभावे म. ति जीवनं न प्रत्येतुं दारयते इति । अर्थानुपपत्तिरिनि-अर्धस्य पीनवस्य भोजनं विनाऽनुपपत्तिः, तथाऽर्धस्प गृहेऽविधमानपुरपजीवनस्य दहिम्मा विनाऽनुपाचरित्यर्थः ।

·- डापावनीवनयोग्बात्र परम्परमनिघानम्योक्तन्वात, नथा च नीरनिदादन नगेन प्रत्यक्षेण च गृह नानी येतदवगतम, नत्र नियमन गृहनिवामिता है. मापावर मददं परम्परं गिधामादेखि गदारगृहनिया सप्रकाशा- (प्रथमः पादः . अ.५ जीवनयोः परस्परप्रतिघात इति ब्रूमः । यथा खल्वेकेन 'नद्यास्तीरे फलानि सन्ति' इत्युक्ते परेण च'न सन्ति' इत्युक्ते बलाबलविशेषमजानानः श्रोता मिथः प्रतिहत. मुभयं घुध्यते, न चान्यतरदपि त्यक्तुं ग्रहीतुं वा शक्नो- ति, तथापि तु न सत्त्वासत्त्वे समुचिनोति विरोधात् । एवमिहापि 'गृहे वा बहिर्वाऽवस्थितो देवदत्तः' इति केन चित्प्रमाणेन प्रतीतम्. अन्येन च 'गृहे नास्ति' इति तदुभयं समुच्चितं परस्परप्रतिघाति प्रतीयते, सोयं प्र- जीवन देवदत्तो गृह एव नियमेन दृष्ट इति तस्य गृहाभावेनोचितेपि मरणाव- धारणे यन्नावधार्यते प्रत्युत गृहाभावो जीवनविशिष्ट एवाऽवधार्यते तत्र कि कारणमिति भावः । उत्तरमाह-द्वयोरित्यादिना, यः खलु नियमेन गृहे ति- प्रति तस्य जीवतो गृहेऽभावो न सम्भवतीति तस्य जीवनेन गृहाभावस्य वि. रोधो गृहाभावेन च जीवनस्य विरोधो गृहेऽसतो जीवनासम्भनादिति भतिधातः । मतिघातमेव दृष्टान्तेनोपपादयति-यथेति । वालावलविशेपमजाना- नाकस्य वाक्यस्य प्रामाण्यमस्तीत्यजानानः। फलानां भावेना भावः म. निहतोऽभावेन च भाव इति प्रतिघातः । प्रतिहतयोरुभयोरपि भावाभावयो- यावस्तु भवत्येव वाक्यस्य नियमेन बोधजनकत्वात्-"अत्यन्ता ऽमत्यपि ज्ञान- पर्ये शब्दः करोति हि" इति न्यायात्, उक्तवाक्ययोमध्ये कस्मिन्नपि प्रामाणा- यामाग्यलक्षणविशेषस्याऽग्रहणान्न फलानां नद्यास्तीरे भावो वाऽभावी का निचेतुं वाक्यने इत्याहन चेनि । भावाभावयोवधेिपि न तयोः ममुगयो निवे- नुं गत्यंत परम्परं विरोधादित्याह-तथापीनि । सत्त्यामचे भागाभाया। प्रकोपयांगयाह-एमिति । इहापि अर्थापत्तिस्थलेपि । गृति न चात्र गृहवाहिदगाभ्यां नात्पर्य किं त्वयस्थिती-जीवने नात्पर्य पूर्व ग्रन्थाना - च बांदा भवनु गृहे वैति केनचित प्रमाणेन शाल्लादिनावगतय, अन्यत्र दरम्य जीवनो गृहाभादा न मम्मानि-न बुद्धायागंटनीति नभयं की ·अर्थापत्त्यनुमानयोर्मेदव्युत्पादनम् ] शास्त्रदीपिका। वतामग्निमत्ताऽवगतिरित्युक्तम् । न च दृष्टान्तधर्मि- धावगतस्याग्निनियमस्य सर्वधूमवदग्निमत्तां विना कश्चिदिरोधो येनापत्तिः स्यात् । तस्माऽदसङ्कीर्णवि- षयत्वादऽनुमानमपि प्रमाणान्तरमऽर्थापत्तिरपि । सिद्धे च द्वयोः प्रामाण्ये येन नाम सर्वधूमवताम- ग्निमत्वमनुमानेनाऽवगतं तस्य पर्वतादिपु धूमदर्शनादू यदग्निविज्ञानं तद् वेधापि सम्भवति-दृष्टान्तपरिदृष्ट- नियमस्मरणादाऽनुमानम्, प्रतिघातालोचनया पाऽर्था- पत्तिः, तस्मादापत्ति प्रमाणान्तरम् । पूर्व(२२९५)प्रतिपादितश्चायं विपय इसाह-उक्तमिति । गृहनिवासनियमवतो जीवनेन गृहाभावस्य विरोध एवेति तद्विरोधनित्त्यर्थं तवार्थापत्त्या पहिस्स- वं कल्प्यते न चात्र विरोधोस्ति येनापत्त्याग्निमत्त्वकल्पनं स्यादित्याह-न चति, सर्वधूमवतामग्निमत्तां विनापि महानसादीनामग्निमत्त्वे विरोधो नास्ति यथा सर्वघटवतां पटवत्तां विनापि देशविशेपस्योभयवत्ता सम्भवति तथा । उपसंहरति-तस्पादिति । असंकीर्णविषयत्वाद-भिन्नविपयत्वात् । तथा च यत्र विरोधमतिसंधानं तत्रापत्तिः, अन्यत्र वनुमानमेवेति विवेकः । सिद्धेनि- एवमुक्तरीत्यार्थापत्त्यनुमानयोर्द्वयोरेव मामाण्ये सिद्ध पर्वते. ऽग्निमत्ताज्ञानमनुमानेनापि सम्भवत्यर्थापत्त्यापि सम्भवतीत्याह- येनेति । अनु- मानेनाग्निज्ञानप्रकारमाह-दृष्टान्तेति, व्याप्तिस्मरणपूर्वकं यदमिज्ञानं तदानु- मानिकमित्यर्थः । नियमो व्याप्तिः । अर्थापत्त्याग्निज्ञानप्रकारमाह-प्रतिघातेति, यदि पर्वतेग्निर्न स्यात्तदा धूमवत्ता वा मिथ्या स्वाद सर्वधूमवतामग्निमत्ता वा मिथ्यास्यादिति प्रतिघातालोचनया यदग्निज्ञानं तदर्थापत्तिहेतुकमिति भावः । यद्यप्यर्धापत्यनुमानयोरुभयोरप्यत्र फलमग्निज्ञानमेकमेव तथापि कारणभेदा- प्रमाणभेद एव न हि व्याप्तिस्मरणे सत्यऽर्थापत्तिः सम्भवति प्रतिघातालोच- नायां चानुमानं सम्भवतीत्यभिप्रायेणार्थापत्तेः प्रमाणान्तरत्वमाह- तस्मादि- ति । उक्तं च वार्तिके- " प्रमाणपदकविज्ञातो यत्रार्थो नान्यथा भवेत् । (रपपयेत नान्यथा) इत्यर्थ अदृष्टं कल्पयेदन्यं साऽर्थापत्तिरुदाहृता ॥"

·निकमेवेति सर्वधूमवतामाग्नमत्ताधारणमनुमानाधीनमेवेत्याह-अनुमानादिति। ति । अनुमानस्यार्थापत्तावन्तर्भावमुपपादयति-तथा हीति । तदुभयम्=पर्व- गृहाभावश्च द्वावपि प्रमाणान्तरेणावगतौ तत्र गृहेऽविद्यमानस्य जीवनोपपस. एत देवाह-न वेवमित्यादिना । यत्र यत्र धूमस्तत्राग्निरिति ज्ञानमायानुमा. नुपाने प्रमाणे पर्वतेऽग्निमत्तावधारणमप्यनुमानेनैव स्वीकार्यमिति भावः । ३०२ सप्रकाशा [प्रथमः पादः सू० अ०५ भवत्वार्थापत्ति प्रमाणम्, अनुमानं त्वर्थापत्तावेवा. ऽन्तर्भवति, तथा हि-नत्र यत्र धूमस्तत्राग्निरित्यवगतं पर्वतस्य च धूमवत्ताऽवगता यदि पर्वतेऽग्निर्न स्यात्तदा धूमवत्ता वा मिथ्या स्यात् सर्वधूमवतांवाऽग्निमत्त्वं मि- थ्या स्यात्, कथं तदुभयमप्यऽमिथ्यास्यादित्यग्निमत्त्वं कल्प्यत इत्यर्थापत्तिरेषा। स्यादेवं यदि सर्वधूमवतामग्निमत्त्वमनुमानादऽन्येना- वगतं स्यात् ? न स्वेवमस्ति-दृष्टान्तधर्मिष्वेव हि धूम- स्थाग्निनियमोऽवगतो न सर्वत्र, अनुमानात्तु सर्वधूम- ननु भवत्वेवमर्थापत्तेरेव प्रामाण्यम्, अनुमानस्य त्वर्थापत्तौ किं नान्तर्भा- पः स्यादेकेनैव निर्वाहे द्वयोः पृथक् प्रामाण्ये गौरवादित्याशङ्कते-भवत्ति- तस्य धूमवत्ता सर्वधूमवतामग्निमत्त्वनियमश्च । यथा जीवन्देवदत्तो गृहे ना- स्तीत्यत्र जीवनस्य गृहाभावस्य च मिथ्यावं न स्यादिति बहिस्सत्वकल्प- नेऽर्थापत्तिस्तथात्रापि पर्वतस्य धूमवत्ता सर्वधूमवतामग्निमत्त्वं च मिथ्या न स्यादिति पर्वते धूमवत्ताज्ञानेनाऽग्निमचाकल्पनेऽर्थापत्तिरेव युक्ता समानवि- पयत्वादिति भावः। परिहरति-स्यादेवमिति । उक्तरीसाऽर्थापत्त्याऽग्निमत्ताकल्पनं भ. वेद् यदि सर्वघूमवतामग्निमत्त्वमनुमानादन्येनावगतं स्यात् ? नैवम- स्ति, किं त्वनुमानेनैव सर्वधूमवतामग्निमत्त्वावगतिर्भवतीति कथमनुमानर तद्विपयापहारेणापत्तावन्तर्भावः स्यात् ? । जीवन देवदत्त इत्यत्र तु जीवन ये जीवतो गृहाभावोपपत्तये वाऽर्थादेव वहिस्सत्त्वं कल्प्यत इति युक्ता तत्रा पत्तिः, अब त्वेवं न सम्भवति सर्वधूमवतामग्निमत्त्वावधारणायैव प्रथम पऽनुमानस्या ऽऽवश्यकत्वाद, सर्वधूमवतामग्निमत्तावधारणाय स्वीकृते चा:

·मर्थापत्तेरनुमानात पृथक्तम्]] - शास्त्रदीपिका। सहैकदेशावस्थितस्य सम्भवति, यस्तु कचिद्गृहेऽव- स्थितस्तदनन्तरगृहमप्यऽतीत्य तृतीये गृहे देवदत्तं केन चित्प्रमाणेनावगतवान् स तद्गृहातिरिक्त मध्यगृहे देशान्तरेषु च सर्वेष्वभावं देवदत्तस्य केन लिङ्गेन प्र- तीयात् । अथ कचिद् देवदत्तं पश्यन् तद्देशव्यतिरिक्ते च प्र- त्यासन्ने देशे तभावमवगच्छन्न ऽन्येषामपि सर्वदेशानां प्रत्यासन्नदेशवत् तद्देशव्यतिरिक्तत्वात् तच्छून्यताम- ऽनुमिमीते ?, तत्रापि- तस्य देशान्तरेप्वभावप्रतिपत्तिरतुमानेन तत्र स्थितस्यैव यज्ञदत्तस्य सम्भवति ना- न्यव स्थितस्यापि । यो वै देवदक्तेन सह स्थितस्तस्य तु देवदत्तत्तितद्गृहा ऽवस्थितत्वं हेतुः प्रत्यक्षमेवेति हेतुप्रत्यक्षात् देशान्तरेण्वभावविषयकमनुमानं सम्भवति यस्तु न तव स्थितस्तस्य हेतुरेव न प्रत्यक्ष इति कथं देशान्तरप्वभा- चस्यानुमानं स्यादिति भावः । एतदेवोपपादयति-यस्वित्यादिना । तद्गृहा- तिरिक्ते यत्र देवदत्तः स्थितस्तद्गृहातिरिक्ते । अभावं देवदत्तस्य-देवदत्त- स्याभावमित्यन्वयः । तस्याभावज्ञानेच्छोर्देवदत्तीयं तद्गृहावस्थित लिङ्गं न प्रत्यक्षं येनानुमानं स्यादिति वाक्यशेपः । ननु नहि तद्गृहावस्थितत्वमेवाऽभावानुमाने हेतुः किं तु तद्देशव्यतिरि- क्तत्वमपि हेतुरस्ति तद्देशच्यतिरिक्तत्वस्य च देवदत्तस्थित्यभावेन सह तद्देशव्य- तिरिक्त देवदत्ताधिष्टितदेशभिन्ने स्वप्रत्यासन्ने प्रत्यक्षभृते देशे व्याप्तिहीता, तथा हि स्वप्रत्यासन्नो देशः प्रत्यक्ष एव तत्र च देशे देवदत्ताधिष्ठितदेश- व्यतिरिक्तत्वमप्यस्त्येव देवदत्तस्यानुपलब्धेश्च तत्र देवदत्तस्थित्यभावोप्य- स्त्येव किं वा देवदत्ताभावोप्यस्त्येवेति कचित्=देशविशेपे देवदत्तं पश्यन प्रमाणान्तरेण जानन् प्रत्यासन्नदेशवदऽन्येपामपि तव्यतिरिक्तानां देशानां तद्देशव्यतिरिक्तत्वहेतुना तच्छून्यताम् =देवदत्तशून्यतामऽनुमिमीते इत्यनुमान- मेवेदं नापत्तिरित्याशङ्कते-अथेति । तदभावम् =देवदत्ताभावम् । प्रयोग- स्तु-देवदत्ताधिष्टितदेशव्यतिरिक्ताः सर्वे देशा देवदत्तशून्यास्तद्देशव्यतिरिक्त- स्वाद मत्यासन्नदेशवदिति । अत्र वार्तिकोक्तं दृपणमतिदिशति-तत्रापीति, - - ·- पक्षण प्रतिवन्धो न भवतीति न कोपि दोषः। एवं वीजादिषु याऽडरजननश- कार्यति-यदि कारणे कारणस्वरूपापेक्षया शक्तिः पृथक् न स्यात्तदा सदा चिदङरोत्पत्तिदृश्यते कदा चिन्न दृश्यते तबाङ्गुरं प्रति वीजस्य शक्तिकल्पना विति । विरोध इति-वीजे कदा चित्कारणत्वं प्रतीयते कदा चिदऽकारणवं ३०६ सप्रकाशा [प्रथमः पादः सू० ०५ " विरुहाव्यभिचारित्वं तबदेव हि गम्यते । समीपदेशभिन्नत्वाच्चवाधिष्ठितदेशवत् ॥" इतिवार्तिक एवं दूषणमुक्तम् । तस्मादपत्तिरेवेयम् । एतेन बीजादिष्वङ्कुरजननशक्तिकल्पना व्याख्याता! किं पुनः शक्तिकल्पनां विना नोपपद्यते । बीजा- दिपु संत्स्वऽकुरागुत्पत्तिदर्शनात असत्सु चादर्शना- हीजादीनामडारादिकारणत्वमवगम्यते, सत्स्वपि घीजेषु मूषिकाघातेप्यकुरानुत्पत्तेरकारणत्वं प्रतिभा- सते, सोयं कारणत्वाकारणत्वयोर्विरोधः शक्तिकल्प- नया समाधीयते। नूनमस्त्यऽतीन्द्रियमपि रूपं यद्भावात् अत्रापीत्यर्थः । विरुद्धेति-देशान्तराणि देवदत्तयुक्तानि न वेति संदेहात त श(तदधिष्ठितदेश)व्यतिरिक्तवं हेतुः संदिग्ध इति दोपः। सत्पतिपक्षमाह-तद्दे- वेति, देशान्तरं तद्वदेव-चैत्रयुक्तमेव प्रत्यासन्नदेशव्यतिरिक्तत्वाद् देवदत्ताधिष्ठि तदेशवदिति सत्प्रतिपक्षण पूर्वानुमानस्य प्रतिघातात् देशान्तरस्य देवदत्तयुक्त त्वमिद्धिरेव स्यादिति भावः । उपसंहरति-तस्मादिति । अर्थापत्तेस्तु सत्यति क्तिः साप्यर्थापत्त्यैव कल्प्येत्याह-एतेनेति । उक्तं च वार्तिके-- तेनापत्तिपूर्ववमत्र, यत्र च कारणे । कार्याऽदर्शनतः शक्रस्तित्वं संमतीयते ॥" इति । कार्य स्यादेव न चैवमस्ति तस्मात्कार्यादर्शनात् कारणे शक्तिः कल्प्यते * ल्पितायां च शक्तिनाशेन हि कार्यादर्शनमुपपद्यत इत्यर्थः । अर्थापत्तेः कस्य चिदनुपपत्तिरेव कारणमिति शक्ति विना कस्यानुपप त्तिरस्ति येन वीजादौ शक्तिः कल्प्यत इत्याशङ्कते-किमिति । वीजाव कदा विना कारणत्वं नोपपद्यत इत्येवं शक्तिः कल्प्यत इत्युत्तरमुपपादयति-बीजादि प्रतीयते मूपिकाघ्राणे सतीति विरोधः। विरोधसमाधानप्रकारमाह-नूनमिति ।

·शक्त पदार्थान्तरत्वोपपादनम्] शास्त्रदीपिका। कदा चिदङ्घरोत्पत्तिः, यस्य च मूषिकाघ्राणेन नाशा- त् कदाचिदनुत्पत्तिरिति कल्प्यते । घ्राणाभावीप्य- कुरस्य कारणं घ्राणे च सति तदभावादेवाऽनुत्पत्त्यु- पपत्तेरलं शक्तिकल्पनयति चेत् ?, न, घ्राणक्रिया- याः क्षणिकत्वात् तदुत्तरकालं तदभावे सत्यप्यकु- रानुत्पत्तेः। प्रागभावः कारणं न प्रध्वंसाभाव इति चेत् ?, न, अभावत्वाविशेषात्, न हि प्रागभावप्रध्वंसाभावयोः नूनमिति संभावनायाम् । यद्भावात् अतीन्द्रियायाः शक्तेः सत्त्वात् । यस्य शक्तिपदार्थस्य । कल्प्यते -इत्येवं शक्तिः कल्प्यत इत्यर्थः । स्पष्टोयं ग्रन्थः । नतु वीजादङ्कुरोत्पत्तिं प्रति मूपिकाघ्राणाभावोपि कारणमस्ति मूपिकाघ्राणे च जाते तदभावादेव-मूपिकाघ्राणाभावस्य कारणस्यैवाभावादङ्कुरानुत्पत्ति- रुपपद्यत एवेति किमर्थ शक्तिः कल्प्यत इत्याशङ्कते-घ्राणाभावेति । परिहर- ति- नेति । हेतुमाह-वाणेति, तब मते घाणाभावः कारणं घ्राणं च क्रियैव क्रिया च तृतीयक्षणतिध्वंसमतियोगिनीति तस्य प्राणस्य तृतीयक्षणे नष्ट- वात्तदुचरकाले प्राणक्रियानाशोचरकाले प्राणाभावः कारणमस्त्वेवेति किं नाङ्कुरोत्पत्तिर्भवतीति वक्तव्यं, तथा च शक्तिकल्पनाऽऽवश्यकी शक्तेश्च प्रा- गेन नाशादङ्कुरानुत्पत्तिरुपपद्यत इत्यर्थः । ननु न प्राणक्रियायाः प्रध्वंसामावः कारणं येन्येक्त आक्षेपः स्यात् कि तु घ्राणक्रियायाः प्रागभाव एव कारणमुच्यते तथा च घ्राणे जाते न घा- णप्रागभावोस्ति न च संपत्स्यते येनाङ्कुरोत्पत्तिः स्यादिति न शक्तिकल्पनां विनाप्यकुरानुत्पत्तेरनुपपत्तिरित्याशङ्कते-भागभावेति । परिहरति-नेति । अभावेति-भागभावोप्यभाव एव मध्वंसाभावोप्यभाव एवेति यदि घाणा- ध्वंसाभावस्य कारणत्वे वीजादङ्कुरानुत्पत्तिर्नोपपद्यते तदा प्राणप्रागभाव- स्यापि कारणले वीजादरानुत्पत्ति वोपपद्यते उभयोरभावयोरविशेपात् भागभावास्वीकारादिति वा भावः । उभयोरविशेषत्वमाह-न हीति, कार्या- साक्काले योऽभावः स भागभावः कार्यादर्घकाले योऽभावः स मध्यमाभाव इति कालमात्रस्यैव भेदो न त्वभावयोः स्वरूपेपि भेदः येन मध्वंसस्य कार- ·अन्यथा यागस्य क्रियारूपत्वेन क्षणविनाशित्वाकाला. तच्छक्तेः सत्त्वात्सम्भवति फलोत्पत्तिः, अग्रिमग्रन्थावलोकनेन तु 'अपूर्वरूपा ३०८ सप्रकाशा [प्रथमः पादः स०अ०५ प्रागूर्वकालभेदं मुका किं चिदपि रूपवैलक्षण्यमस्ति, न चाऽविलक्षणे कारणे कार्यवैलक्षण्यं सम्भवति। प्रा- गभावस्य प्रध्वंसाभावादिलक्षणमस्तिरूपमिति चेत् ? कल्प्यमेवं सति किं चित्, तच्चाभावे कल्प्यतां बी- जस्वरूपे वेति- वीजस्य साक्षादङ्घरकारणत्वात् त. त्रैव कल्पयितुं युक्तम् । एवं यागादेरपूर्वस्वर्गादिसाध- नशक्तिकल्पनमूहनीयम् । कथं पुनः शक्तिमति यागे विनष्टे निराधारा शक्ति- णत्वे इव प्रागभावस्य कारणत्वेऽनुपपत्तिर्न स्यादित्यर्थः । मागभावप्रध्वं- साभावयोः स्वरूपा ऽवैलक्षण्ये च प्राणप्रागभावस्यैव कारणत्वं न घ्राणप्रचं- सस्येति नोपपद्यते किं वा घाणप्रागभावे सत्येवाकुर उत्पद्यते न प्राणप्रध्वंसे सतीति कार्यवैलक्षण्यं नोपपद्यत इत्याह-न चेति । ननु यथा त्वया शक्तिः कल्प्यते तथा मया प्रागभावमध्वंसयो(लक्षण्यं कल्प्यते येन घ्राणमागभावे सत्यङ्कुर उत्पद्यते न तु प्राणप्रध्वंसेपीत्यु- पपद्यतेत्याह-प्रागभावस्येति । उत्तरमाह-कल्प्यमिति, यच्च खतसिद्धं त तु तथैव स्वीकर्तव्यं यच्च कल्प्यं तत् तथा कल्पनीयं येन लाघवादिकं सर्व समअसं स्यात्, तथा च यदि वैलक्षण्यं कल्प्यमस्ति तदा तत् क कल्पनीय- मऽभावे वा वीजस्वरूपेवेति विचार्यताम, तबाङ्कुरोत्पत्त्यर्थं कल्पनीयं वैल क्षण्यमङ्कुरकारणे वीज एव कल्पनीयं स्यान्नत्वभाव इत्याह- तच्चेति । उ क्तन्यायमन्यत्रातिदिशति-एवमिति, न्तरे तदभावेपि स्वर्गादिकं तत्फलं न स्यात शक्तिकल्पनायां तु यागे नष्टेपि अपूर्वसाधनशक्तिः स्वर्गसाधनशक्तिश्च या स्वर्गादिसाधनानुकूला शक्तिस्तत्कल्पनम्, इत्यर्थः सङ्गतः स्यात् । अत्र शक्तिं विना फलोत्पत्तिोपपद्यत इत्यन्यथानुपपत्तिमूलकार्थापत्त्या शक्ति- कल्पनमित्यनुसन्धेयम् । ननु यथा वीजगता शक्तिवर्षीज एव तिष्ठति नान्यत्र अन्यथा वीजाद न्येनाप्यङ्कुर उत्पद्येत तथा यागनिष्ठा शक्तिर्यागे एव युक्तेति यागे नष्टे सा- ·परया शक्तिमाधनम्] शाखदीपिका। रवतिष्ठते ?, न निराधारा भविष्यति-आस्माधारत्वा. त् । कथमन्यशक्तिरन्यत्र स्यात् ?, तथा ऽवगमात्, नावश्यं स्वाश्रयव शक्तिरिति नियमोस्ति, सा हि कार्यतः कल्प्यमाना यवैव कार्याय कल्पते तद्गतैव क- ल्प्या । सा चेयमपूर्वाख्या शक्तिर्यागाश्रया सती यागविनाशान्न स्वर्गनिष्पत्तये पर्याप्नुयादित्यात्माश्रया कल्प्यते । यधाह- "शक्तिः कार्यानुमेयत्वाद् यद्गतैवोपयुज्यते । तत्रैव साभ्युपेतन्या स्वाश्रयाऽन्याश्रयापि वा ।" इति । पि नश्यतैव न निराधारा स्थातुं शक्नोतीत्याशङ्कते-कथामिति । उत्तरमाह- नेति, सा शक्तिनिराधारा नास्ति तस्या आत्मन एवा धारत्वादित्यर्थः । ननु तस्य शक्तिस्तस्मिन्नेव युक्ता नाऽन्यवेति कथं यागसक्तिरात्मनि ति- ठेदित्याशङ्कते-कथामति । उत्तरमाह-तथेति, विनष्टे यागे तस्य शक्तिरा- त्मन्येव तिष्ठतीति प्रतीयते अन्यथा यागेन सह तच्छक्तरपि नाशे स्वर्गादिफलं न स्यादेवेत्यन्यथानुपपत्तिमूलाकार्यापत्त्यैव यागशक्तिरात्मनि तिष्ठतीति क- ल्प्यते न चान्यत्र स्थितियुक्ता शरीरादीनां विनाशित्वेन विनाशे पुनरन्यत्र स्थितिकल्पनायां गौरवात् । एतदेवोपपादयति-नावश्यमिति, स्वशक्तिः स्वस्मिन्नेव तिष्ठतीति नियमो नास्ति । यथा प्रभुत्वं राजनि मृते तत्पुत्रे ति- ठति तथैपा शक्तिरपि तदाश्रये यागे विनष्टे आत्मनि तिष्ठति । किं च सा शक्तिः स्वर्गादिफललक्षणकार्यस्योपपत्त्यर्थमेव कल्प्यते तस्माद् यत्रैव स्थिता सा कार्यमुत्पादयेत् तत्रैव तस्याः स्थितिः कल्प्या तथा च यागे नष्टे न तत्र स्थातुं शक्नोति शरीरादीनामपि स्वर्गादिफलप्राप्तेः पूर्वमेव विनाशित्वान्न त- त्रापि तस्याः स्थितिर्युक्तेत्यगत्याऽऽत्मनि तस्याः स्थितिः कल्प्यत इत्या- ह-सा हीत्यादिना । यद्यपा शक्तिर्यागाश्रयैव स्यानात्माश्रया तदा यागेन स- ह विनाशान्न स्वर्गादिफलमुत्पादयेदित्याह-यागाश्रयेति । तन्त्रवार्तिकं प्रमा- णयति-शक्तिरित्यादिना । अन्यदप्युक्तं तत्र- "आत्मैव चाश्रयस्तस्य क्रियाप्यत्रैव च स्थिता । (तस्य =भपूर्वस्य ) आत्मवादे स्थितं खेत कर्तृत्वं सर्वकर्मसु ॥ -- ·सपकाशा- (पक्षमा पारपूर कथमात्माश्रया सती यागशतिरिति परिश। नम्य हि फरसाधनत्वमुपपादयितुं सा कल्पाते ता- बता नन्गक्तित्वम् । लोकपि प्रसिन्हमेतत्-तेलपानसा- माचिरवृत्तेपि तस्मिन् पलपुयादिकमलमे जान- मिनि लौकिका व्यवहरन्ति । तस्मादनायम् । Aame का ·ध्रुतापसिनिरूपणम्] शास्त्रदीपिका। ३११ दृष्टग्रहणेनैव प्रतीतिमाघ्रग्रहाच्छीतस्यापि ग्रहणे सिहे श्रुतार्थापत्तेः प्रमाणग्राहिणीत्वेन दृष्टार्थापत्तितो वैलक्षण्यमुपपादयितुं श्रुतग्रहणम् । तथा हि- लोके तावद्वारं द्वारमित्यादिषु संपूर्णार्थप्रतिपादनाय संत्रि- यतामित्यादिशब्दान्तरं श्रुतशब्दैकवाक्यत्वेन कल्प्यते। तथा वेदेपि-"विश्वजिता यजेत" इत्यत्र स्वर्गकाम इति वा स्वर्गार्थमिति वा येनैव शब्देन श्रुतशब्दैकवा- क्यभूतेन परिपूर्णार्थाभिधानं संपद्यते वाक्यं तदेव हृद्- यमानीय श्रुतेन सह मेलयित्वा परिपूर्णाद्वाक्याद्वाक्या- र्थः प्रतीयते ।तथा-"सौर्य चळं निर्वपेड्रह्मवर्चसकाम" उक्तभाष्यवाक्ये " दृष्टः श्रुतो वार्थोऽन्यथा " इत्येवं दृष्टपदं श्रुतपर्द चोक्तं तत्र दृष्टशब्दस्य येन केनापि प्रमाणेन प्रतीतार्थपरत्वाच्छुतार्थस्यापि ग्राहकत्वेन श्रुतशब्दो व्यर्थः स्यादिति श्रुतशब्दसार्थक्यमुपपादयति-दृष्ट ग्रहणेनेति । प्रतीतमात्रेति युक्तः पाठः । श्रौतस्य-श्रुतस्यार्थस्येत्यर्थो नतु वै- दिकस्यति । दृष्टपदेन दृष्टार्थापत्तिरुक्ता श्रुतपदेन च श्रुतार्थापत्तिरुक्ता, तव दृष्टार्थापत्तिस्तु प्रमेयस्योपपादकस्य रात्रिभोजनादेाहिणी भवति श्रुता- र्धापत्तिस्तु प्रमाणस्यैवोपपादकस्य ग्राहिणी ( कल्पिका ) भवतीति दृष्टार्थाः पत्तितः श्रुतार्थापत्ते_लक्षण्यमुपपादयितुं श्रुतशब्दग्रहणं भाष्यकारेण कृत- मित्यर्थः । लौकिकं श्रुतापत्तेरुदाहरणमाह-लोकेति । द्वारं द्वारमिति श्रु. ते श्रोत्रा तदर्थोपपादकं प्रमाणभूतं 'संत्रियताम्' इति शब्द एव कल्प्यते त- था च वाक्यं संपूर्णार्थप्रतिपादकं भवति-'द्वारं संद्रियताम्' इति । वैदिकोदाहरणमाह-वेदेति । “स्वर्गार्थमिति वा"इत्यत्र संयोजनीमिति वाऽ ध्याहार्यमिति वा शेपः । श्रुतशब्दः " विश्वजिता यजेत " इति वाक्यम् । परिपूर्णाति-वाक्यं परिपूणमर्थमभिधत्ते इति परिपूर्णाभिधानम् =संपूर्णा- धप्रतिपादक सम्पद्यते, तदेव-स्वर्गामिति वा स्वर्गकाम इति वा पदम्, हृ- क्ष्यमानीय-स्मृत्वा अध्याहृत्य, श्रुनेन-विश्वजिना यजेनेत्यनेन सह मेलाय- वा संमेलनानन्तरं वाक्यं पूर्ण भवति तस्माच पूर्णाद्वाक्याद्वाक्यार्थः प्रतीयत इत्यन्वयः । श्रुतापत्तेरुदाहरणान्तरमाह-सौर्यमिति । अस्य विधैरपूर्णत्वे हे- ·वहिनम्यापि चोदनालिट्टोपस्थापितस्य विकृतिविधिना-मौर्यचनियर समकामा- ल्पनीयः कि तु य आग्नेयविध्यन्ता-आग्नेयेतिकर्तव्यताभागस्तस्यैव व्य ३२२ [प्रथमः पादः समा५ इत्यादिषु विधिष्वितिकर्तव्यताप्रतिपादकशब्दाऽव. णदऽपूर्णेषु तत्प्रतिपादकशब्दापेक्षया चोदनालिङ्गोप- स्थापितस्याऽऽग्नेयविधेयंशस्य साध्यसाधनांशप्र- तिपादकभागावऽनपेक्षितत्वादग्नादृत्य यस्तृतीयांश इत्थम्भावोऽन्यऽन्वाधानादिर्विध्यन्तत्वेन परिकल्पित- स्तस्य वाचको यः शब्दः आग्नेयादिवत् " इति स वाक्यशेषत्वेन कल्प्यते । अथ वा किमऽक्लप्तेनाऽऽग्नेयादिवच्छब्देन क- ल्पितेन, किं तु य एवाऽऽग्नेयविध्यन्तस्तस्यैव व्यव. हितस्यापि चोदनालिझायलोपस्थापितस्य विकृतिवि- तुमार-इतिकर्तव्यताप्रतिपादकशब्दाश्रवणादिति, सौर्यचरुनिर्वापस्येतिकर्त- व्यता नोक्तत्यपूर्णत्वम् । तस्मात् तत्मतिपादकस्य-इतिकर्तव्यताप्रतिपा- दकस्य-वाक्यजातस्यापेक्षास्तीति, अपेक्षयेति हेतौ तृतीया, निवपेदिति चो- दना चेतिकर्तव्यताक्षेपं विना न शाम्यतीति चोदनैवेतिकर्तव्यताक्षेपे लि- ड्रमस्ति तेन च चोदनालक्षणलिङ्गेनोपस्थापितस्य साध्यसाधनेतिकर्तव्यता रूपश्यंशवत आग्नेयपुरोडाशविधेः साध्यसाधनांशप्रतिपादकभागावऽनपेक्षि- तत्वात् त्यक्त्वा यस्तृतीयांश इतिकर्तव्यतारूपो विध्यन्तपदवाच्योऽन्यत्रा धानादिराग्नेयपुरोडाशस्थाने क्लृप्तस्तस्य प्रतिपादको यः शब्दः 'आग्नेयवन' इति मोत्र वाक्यशेषत्वेन कल्प्यते इत्यन्वयः । वाक्यशेषकल्पने च कृते 'सौर्य चरुमाग्नेयवनिर्वपेट्रह्मवर्चमकामः' इत्येवं परिपूर्णार्थकं वाक्यं भवति । ५ वाग्नेयेतिकर्तव्यतैवाक्षिप्यते नाग्नीपोमीयादीतिकर्तव्यतेति विषयस्त्वष्टमाध्या यप्रथमपादे पोडशाधिकरणे द्रष्टव्यः । अव च साध्यं ब्रह्मवर्चगमप्युः क्तं तस्य साधनं च सौर्यचरुरप्युक्त इति साध्यमाधनांशयोरुक्तत्वादारोपापे. क्षा नास्तीत्युक्तं " साध्यसाधनांशभागावनपेक्षितत्वादनाहत्य " इति । प्रतिपादितश्चायं विपयो मावया शब्दपरिच्छेदेपि । पसान्तरमाह-अय वेति । अथ वा 'भाग्नेयवन्' इत्यऽक्लपशब्दो न । 1 ·शर्थापत्तायऽध्याहारप्रकरणम] शास्त्रदीपिका । धिना सहकवाक्यतामात्रमऽर्धापत्त्या कल्प्यते । न यथ- मनुषङ्गो येन व्यवहितस्य न स्यादिति । अतिदेशस्त्वयं व्यवहितस्यापि कथं चिदुपस्थानादुपपन्न एच । तथा च वक्ष्यति- “ विध्यन्तो वा प्रकृतिवच्चोदनायां प्रवर्तेत" इति । विध्यन्त इति प्रधानविधिवर्जितं समस्तमेव पौरोडाशिकं काण्डसभिधीयते" इति भाष्यकारः। धायकेनोक्तेन वाक्येन सहकवाक्यतामात्रमर्थापत्त्या कल्पनीयं सदेकवाक्य. तां विना सौर्यचनिर्वापविधेरनुपपत्तेरित्यर्थः । ननु व्यवहितस्य तस्याग्नेय- विध्यन्तभागस्य कथमत्र सौर्यचरुवाक्येनैकवाक्यता स्यादित्याशङ्ख्याह-न ह्ययमि । सौर्यचरुवाक्येनैकवाक्यतेति शेषः । अनुपगस्तु व्यवधाने सति न भवतीति विषयो द्वितीयाध्यायप्रथमपादान्त्याधिकरणे निरूपितस्तथा च सूत्र- म्-" व्यवायान्नानुपज्येत " इति । अतिदेशस्थले तु व्यवहितेनापि सहैकवा. क्यता भवत्येवेत्याह-अतिदेशस्त्वयमिति । उपस्थितिश्चात्र निर्वपेदिति चो- दनावशादुक्तैव । सौर्यचरनिर्वापे आग्नेयविध्यन्तस्यान्वये सूत्रं प्रमाणय- ति-विश्यन्तो वेति, सप्तमाध्यायचतुर्थपादीयं दशमं सूत्रम् । विध्यन्त शब्द- स्य चार्थस्तत्रैव भाप्यकारेण प्रदर्शितस्तमाह-विध्यन्त इति । ननु शास्त्रातिदेशपक्षे शास्त्रोक्तत्वेन समानत्वात् सवैतिकर्तव्यता मा- प्नुयात् प्राप्ता चाग्नेयस्य सर्वेतिकर्तव्यता सौर्यचरौ, भाष्ये च दशमाध्याय- प्रथमपादाद्याधिकरणे सर्वेतिकर्तव्यताप्राप्तेः प्रतिपेध उक्तस्तथा हि-" एवम- वहन्त्याद्यऽप्राकृतार्थ सर्व कर्तव्यमिति " इत्येवमाशय “ नैतदस्ति सर्व मा- कृतं विकृतौ कर्तव्यमिति कचिदभिधानसंस्कारद्रव्यं निवर्तितुमर्हति यल्लु- प्राकृतान्यगानि यस्मै प्रयोजनाय प्रकृतौ भवन्ति नाऽसति त- स्मिन् प्रयोजने विकृतौ चोदितानि भवन्ति तस्माल्लुप्तप्राकृतप्रयोजनं न चोदकश्चेदियति " इत्येवं समाहितम् । तथा च शास्त्रातिदेशपक्षे दशमा- धपादविरोधः प्राप्तः । किं चोहोप्यन्यत्रोक्तस्यान्यत्र सम्बन्ध एव संप्रत्य- तिदेशेनैवान्यत्रोक्तस्यान्यत्र सम्बन्धे ऊहविपयस्यापहारादूहाऽसिद्धिरिति नव- मेन विरोधः प्राप्तस्तथा सर्वाया एवेतिकर्तव्यताया अतिदेशेन प्राप्ती कस्य चिदपि पदार्थस्य वाधाभावाद् वाधविपयस्यापहारेण वाधसिद्धिरपि न स्या- सार्थम् ॥ ४० ·सप्रकाशा- [प्रथमः पाद. सूब नन्वेवं शास्त्रातिदेशाङ्गीकरणे दशमाताविरोषः स्या- त्. जबाधयोनासिन्द्रिः । भवेदेवम्-यदि यथाशुत- रूपमेव "नीहीनवहन्ति" इति वाक्यं विकृति नीत्वा तस्य यथासंभवं विकृतिविधिना सहकवाक्यता परिकल्प्येत, । यदि तथा क्रियते तत्र कृष्णलचरौ ग्रीहिशब्दस्थ हविर्लक्षणार्थत्वायोगादऽयघातस्य च दृष्टप्रयोजनाभावाद् बीहिसाधनकोऽवघातोऽष्टार्थी विधीयत नन्न नावघातस्थ पाधः स्यात् । एवं नी- क ती दशामा गायपिरोधः प्राप्त इत्याशङ्कने-नन्विति । उतारमाह-भरे। पित्यादिना, गीगादिना कृष्णलचरावऽयघातबाध प्रतिपादयति गेना STI नागिदिभ्रमीनियेत " माजापसं चहें निर्वपेच्नकृष्णामागुरका ग: "द अगले, मानापन्यनाशाय विकृतिल तर प्रकृतिगतम्-"ift. भान नि गधाश्रमेय या विकृतिभृते गागागायनराानीय वि. सपनाउनोन माजापत्यचम्वाक्येन तम्य-"नीहीनानि " इति पण य ऐकतायता करप्यत तदा त्यागयोग्यस्याप्ययघातगागागा यानि म्यानया च वाधामिद्भिरपि स्यादित्यययः । पदनि यदि नयति । यदि तथा जिगने - यथा लगा "" दान वागण्य मानापत्यवम्यास्येन गहमागता " न तर पानापन्य यानिवार्मणि "श्रीहीनयन्ति" इति ना" 'नगद रतिः काया" इति चांदकाठादानीने गान आघाताग ग -नय दृष्योनतम्य कृष्णादाय प्रणा र 7:12 1717-7575412 caritt Stå sampai - - - प्य वानी न म्यादी यन्त्रयः । gajirit.४१ ११ । 4.7: । कपन कागलायानय प्रयोजन राने नाना प्रीदिगदग होणाitare ! zा दादर यायोगाद-प्रमा नः निहालान नि मा - मग तपादन दिन 1 ·आसामानुपपरिनिगमरणम] शानदीपिका। ३१५ वागदिग्वपि-'नीह्य एवाहन्तव्याः' इति न नावारा- दिष्ववहन्तिरूहोत । नत्ववमस्माभिरुच्यते, किं तु प्रकृती मधानेन सहे. कवाक्यतयाऽवगतस्यास्य यावान् परिकरो यादृग्रूप ताहगतिदिश्यते, प्रकृतो बीहीणां हविष्ट्वात् तल्लणार्थों बीहिशब्दः, अवघातस्य च तेषु दृष्टं प्रयोजनं तुपवि- प रर्थको व्रीहिशब्द उक्तः स्याचदा प्रीहिपु वितुपीकरणम्पदृष्टप्रयोजनस्य स- त्वादवघातो दृष्टप्रयोजनकः स्यात्, नैवमस्ति प्राजापत्यकर्मणि हविरर्यकस्य व्रीहिशब्दस्या ऽभावात, तत्र तु हविरर्थकः मुवर्णशकलार्थप्रतिपादकः कृष्ण- लशब्द उक्तः कृष्णलचरौ च वितुपीकरणलक्षण दृष्टप्रयोजनाऽऽभावादवघातो- ऽदृष्टार्थ एव स्याचधा च न वाध्येत । नैवमस्माभिरुच्यते येनावघातस्य वाधा- भावाद्वाधासिद्धिः स्यादित्यनुपदमेव वक्ष्यति । ऊहासिद्धिप्रकारमाह-एवप्रिति । "ब्रीहीनवहन्ति" इत्यत्र यदि व्रीहीणां स्वरूपस्य श्रूयमाणस्य विवक्षितत्वात् बीहय एवावदन्तव्याः' इति नियमः स्यात्तदा "नेवारश्चरुर्भवति" इति श्रुननीवारेववघातस्योहो न स्यात्तथा चोहाऽसिद्धिरपि स्यात्, नैवमस्ति । एवं स्वासंमतरीत्या वाघोहयोरसिद्धिप्रकारं प्रदर्य परिहरति-न त्वे. वमिति, अवघातस्याऽदृष्टार्थत्वमपि नोच्यते व्रीहिष्वेव नियमोपि नोच्यते येन वाघोहयोरसिद्धिः स्यात्, किं त्वऽवधानस्य दृष्टप्रयोजनकत्वादऽवघातप्रयोजन वितुपीकरणं कृष्णलेषु न सम्भवति तुपाभावादित्यवघातस्य वाध एव भव- ति, अवघातस्य दृष्टप्रयोजनकत्तादेव च नीवारादिपु वितुपीकरणसम्भवाद् बीहिप्वेव नियमाभावाच नीवारादिपूहोपि. सिद्ध इति प्रतिपादयति-किं वित्यादिना । प्रकृतौ प्रधानेन=पुरोडाशयागेन सहकवाक्यतयाऽवगतस्य-ए- कवाक्यतां प्राप्तस्यास्य-विध्यन्तपदवाच्येतिकर्तव्यताभागस्य यावान् या ग्रूपश्च परिकरः-समूहस्ताहगेव विकृतावऽतिदिश्यने । नन्वेवं कथमवघातवाधः स्यात् ? इत्याशङ्मय प्रतिपादयति-प्रकृतौ त्रीहीणामित्यादिना। तथा च प्र. कृतौ व्रीहय एव हविःपदार्थ इति प्रकृती प्रीहिशब्द एव तल्लक्षणार्थः हः विःप्रतिपादकोस्ति, अवघातस्य च वितुपीकरणं दृष्टं प्रयोजनं व्रीहिपु सं. भवतीति तद्वारेण वितुपीकरणद्वाराऽस्य= अवघातस्य प्रधानेन-पुरोडा- ?

·- नन्वेवमपि प्राकृतयागमात्रस्य त्यागात्कथमवघातस्य त्यागः स्यादित्या- साक्षाद्विशेषणं किं त्ववघातविशिष्टं यद्वितुपीकरणं तद्विशिष्टं यद्धविस्तदेव सम्बन्धस्य युक्तत्वात् तदेव-अपघातविशेपितवितुषीकरणविशिष्टं हविश्व डाशस्य निटत्तिः पुरोडाशप्रकृतिभूतानां व्रीहीणामपि नित्तिः, तद्विशेषण- म्-तद्विरोधादिति । ननु भवतु पुरोडाशस्य नित्तिर्वीहीणां तु कयं निति- रित्याशयोक्तम्-न हीति, प्रकृतावपि ब्रीहीणां हविःप्रकृतित्वेनैव माप्ति समकाशा [प्रथम. पाद सू००५ मोचनं सम्भवतीति तदहारेणास्य प्रधानकवाक्यता। ततश्च- 'अवघातवितुपीकृतैर्बीहिभिः पुरोडाशं कृत्वा तेन यजेत' इतीदृशः प्रकृतिविधिः, तस्य प्रधानप्रति- पादको योऽशः " यजेत" इति तर्ज विशेषणांशो विकृतिवाक्येन सम्बध्यते, तस्य य न साक्षादवघातो विशेषणम्, अवघातविशेपितवितुपीकरणविशिष्टं हि हविर्यागस्य विशेषणं प्रकृती. अतस्तदेव विकृतावा- ऽऽकृष्यते । कृष्णलयागे च कृष्णलशब्दस्य हविर्वाचि- नः प्रत्यक्षश्रवणात् तद्विरोधात् पुरोडाशब्दो निवर्तते तनिवृत्त्या च ब्रीहीणामपि निवृत्तिः, न हि ते कृष्ण- शयागेनैकवाक्यता भवति, एकवाक्यतास्वरूपमाह-ततश्चेति । तेन–पुरो- डाशेन । इदमेव च प्रकृतिविधिस्वरूपमित्याह-इतीदृश इति । तस्य-प्रकृ. तिविधेः । प्रधानप्रतिपादकःयागप्रतिपादकः । तद्वर्जम्यजेतेति या- गांशरहितम् । विशेषणांश: इतिकर्तव्यताभागो विकृतिवाक्येन-" प्राजा- पत्यं चरु निर्वपेत् " इत्यादिवाक्येन सम्बन्ध्यते । शङ्ख्यावघातत्यागमकारमाह-तस्य चेति । तस्य प्राकृतयागस्य नावघातः प्रकृतौ यागस्य विशेपणम् । ततश्च प्राकृतयागविशेषणस्यैव वैकृतयागेन सह विकृतावाकृष्यते इत्याह-अत इति । प्राजापत्यकृष्णलयागे च हविपति- पादकस्य कृष्णलशब्दस्य श्रवणात् तद्विरोधात कृष्णलद्रव्यविरोधात पुरो- स्य वितुपीकरणस्यापि निवृत्तिः, वितुषीकरणविशेषणस्यावघातस्यापि नि- वृत्तिरिति सिद्धो वाधः । चोदकेन प्राप्तापेक्षया प्रत्यक्षश्रुतस्य भावल्यादुक्त • विकृतौ च हविःकृष्णलचरुरेव न च तस्य प्रकृतित्रहियो येन ब्रीहि

·No text on this page.

·No text on this page.

·1 }

·No text on this page.

·वर्याध्याहारपक्षवाहनम्] शास्त्रदीपिका। एवं प्रकृनावपि "सर्वेभ्यःकामेभ्यो दर्शपर्णमालो" इ- त्यत्र विधिशब्दस्याऽनान्मानादनध्याहाराच्च विध्यर्थ- स्येव स्वर्गकामाधिकारापूर्वादान्नेयायुत्पत्यपूर्व भ्यश्च पृ. थम्भुनस्याध्याहारान्न समिवादीनादमय सिध्यान- हि समिदादियजत्योऽवघातादिवाधिकारापुर्वाचित स्वार्थमभिधातुमलं स्वापूर्वविषयन्वव्याघातात्।नस्मा- दीगंप्यधिकारविधिविधिशब्द एवाध्यातायांनाः। फथं च विध्यर्थस्यात्वन्नाऽन्तासिननया प्रमाणन - विकृतावऽध्याहारपक्षम्यासम्भवमुक्ता प्रश्नाप्पसम्भव-एवं प्र. फनावपीलि. वर्ग पूर्णमामा प्रकृतिस्तत्राप्ययगत एत्र श्रुतः " मनः मेभ्यः" इनि. न तु विधिगब्दः, नत्र च बन्ना गलगायवानमान- यवा-याहागढविकारापूर्वान्यन्यपूर्वाञ्च पृथामृतम्य विजयवान- न ममिदादीनाम=" पमित्रो यनान " न्यादित्रावाहिक ::- यमिदादि यागरगदमयम अधानाधिन्वं मित्र.ना गतवजनिरापागापनम्यादापर्वग्य वा 7- ग्वापिनन प्रधानाषणावया न मगभनि " नन मायामिदादियागानन्यापूर्वीय : . ....... ...................nin..:

·प्रतिपत्त्या शब्दमतिपादितेनापूर्वेण सह शब्दप्रतिपादितानां प्राकृतपदा नास्ति येन ते विकृत्यपूर्वान्वितं स्वार्थमभिदध्युः । किं चाध्याहतानां प्राकृत नां शान्दैरेवान्वयस्य सम्भवादित्याह-न चार्थवादेति । अत एवोत्पत्त्यपू र्वेणाप्यन्वयो न सम्भवतीत्याह-नाप्युत्पत्तीति । तस्मादर्थाध्याहारपक्षेऽनन्व य एव स्यादिति शब्दाध्याहारपक्ष एवं श्रेयान् । अस्य च रात्रिसवस्य प्र कृतिदशाहस्तदुक्तं माधवेन रात्रिसत्राधिकरणे-" द्वादशाहादूर्ध्व भाविन स्त्रयोदशरात्रचतुर्दशरात्रादयः सर्वे सत्रविशेषाः 'त्रयोदशसङ्ख्याका रात्रयं यस्मिन् सत्रविशेपे सोयं त्रयोदशरात्रः' इति समुदायप्राधान्येनैकवचनान्तत या प्रायेण निर्देशो भवति क चित्तु समुदायिनां रात्रिविशेपाणां प्रत्येक मा धान्यमभ्युपेत्यैक एव सत्रविशेषो बहुवचनान्तेन रात्रिशब्देनाम्नायते तद्य था-"ते एता विंशतिरात्रीरपश्यन्" इति तादृशे रात्रिसत्रे" इति । उत्प त्तिवाक्यं च " ज्योतिर्गौः" इत्यादिकं ज्ञेयं ग्रन्थकदेव वक्ष्यति-" रात्रि समकाशा [प्रथमः पादः सू.म. नमन्तरेणान्वयसिन्दिः । न बहापूर्वाभिधायी शन्दो. स्ति योऽपूर्व प्राकृतैरन्वितमभिदध्यात् । नापि प्राकृ. ताः शब्दा विकृती सन्ति ये स्वार्थानऽपूर्वान्वितानऽभि- दभ्युः । न पार्थवादपदार्थस्तेपामन्वयः. नाप्युत्पत्यपूर्वे- त्यऽनन्वय एव स्यात् । " प्रमाणान्तरविज्ञातः पदार्थ हि दृश्यते । (शम्दमतीते रेत्यायमेतत्व वाक्यार्थवेदनं, शन्दप्रतीतेः कारणं त्वथ ॥” इत्यादि । अन्वयाभावे हेत्वन्तरमाह-न चेहेति । इह =" प्रतितिष्ठन्ति हवा" इति व क्ये, यद्यस्मिन् वाक्येऽपूर्वाभिधायी कोपि शब्दः स्यात्तदाऽपूर्वस्य शब्द नामन्वयः स्यादपि न चैवमस्तीत्यर्थः । अन्वयाभावे हेत्वन्तरमाह-नापीति किं वा ननु प्रकृतिगतैः शन्दैरेव माकृतपदार्था अभिधीयन्ते तत्र माकृत शब्दा विकृति प्राप्ता विकृत्यपूर्वेणान्वितमेव खार्थमभिधास्यन्तीति नापूर्वेण न्वयानुपपत्तिरित्याशङ्याह-नापीति । प्राकृतशब्दानां विकृतौ पाठोपि नारि तब मते च शब्दस्याध्याहारोपि नास्तीति प्राकृतशब्दानां विकृतौ प्राप्तिरे पदार्थानामऽर्थवादपदार्थैरपि शब्देन प्रतिपाद्यमानैर्नान्वयः सम्भवति शाब्दा शब्देन ज्योतिर्गौरित्यादिवाक्योत्पादितान सत्यानि कर्माण्युच्यन्ते ।” इति ·थाप्याहारपक्षसण्डनम् शास्त्रदीपिका। एवं प्रकृतावपि "सर्वेभ्यः कामेभ्यो दर्शपूर्णमासौ" इ- त्यत्र विधिशब्दस्थाऽनान्मानादनध्याहाराच्च विध्यर्थ- स्यैव स्वर्गकामाधिकारापूर्वादाग्नेयाद्युत्पत्त्यपूर्वेभ्यश्च पृ- थग्भूतस्याध्याहारान्न समिदादीनामर्थ्य सिध्येत्।न- हि समिदादियजतयोऽवधातादिवधिकारापूर्वान्वितं स्वार्थमभिधातुमलं स्वापूर्वविषयत्वव्याघातात्।तस्मा- दीडशेष्यधिकारविधियुविधिशब्द एवाध्याहार्योनार्थः। कथं च विध्यर्थस्यात्यन्ताऽलौकिकतया प्रमाणेन त- " सर्वेभ्यः का- विकृतावऽर्थाध्याहारपक्षस्यासम्भवमुक्त्वा प्रकृतावप्यसम्भवमाह-एवं म- कृतावपीति, दर्शपूर्णमासौ प्रकृतिस्तत्राप्यर्थवाद एव श्रुतः मेभ्यः" इति, न तु विधिशब्दः, तत्र च त्वन्मने शब्दस्याध्याहाराभावेनाऽर्थ- स्यैवाध्याहारादधिकारापूर्वादुत्पत्यपूर्वाञ्च पृथग्भूतस्य विध्यर्थस्यैवाध्याहारा- न समिदादीनाम्-" समिधो यनति " इत्यादिवाक्यविहितमयाजाख्य- समिदादियागस्यैदमर्थ्यम् प्रधानापूर्वार्थत्वं सिध्येत्, यतः समिदादिवाक्य- गतयजतिशब्दरूपस्थापितस्याङ्गापूर्वस्य शब्दं विनवाध्याहृतत्वात् शब्दानुप- स्थापितेन प्रधानापूर्वेणान्वयो न सम्भवति “गाब्दी याकाला" इनिन्यायात् । ननु माभृत्समिदादियागजन्यापूर्वस्य प्रधानापूर्वेणान्वयः अधिकारा- पूर्वग वन्यो भविष्यति अधिकारापूर्वस्य “ सर्वेभ्यः कामेभ्यः" इति वाक्ये. नैवोपस्थापिनत्वादित्याशङ्ख्याह- न हीति । समिदादीनामप्यापूर्वमस्त्येवेति तेषां रवापूर्वेऽन्वयात् कथमधिकारापूर्वेणान्वयः स्यादिति भावः । अस्या- तादिवदिति-अवघातादीनां दृष्टप्रयोजनकत्वात् स्वकीयमपूर्वमेव नानीन्य- ऽवधानादीनायधिकारापूर्वेणान्वयस्य युक्तत्वात्तत्रावल्यादयोऽविकागा- विनं स्वार्थमभिदधतीसि युक्तं न चैवमत्रास्त्रीत्यर्थः । उपनि-सम्मादिति । दिशेपु="गर्वेभ्यः कामेभ्यः " इत्यादिषु । विपिशव्दम्याच्याहाने तु मया- नापूर्वस्य शब्देनोपस्थितत्वाचन मह शब्देनोपस्थापितम्य ममिदायपूर्वम्या- ऽन्वयः गम्भवत्येव । विध्यर्धाऽपाहारामम्भवमप्यार-कथं चेनि । अयं भावः-भ-माहागे नामाऽव्यारावरय पदार्यस्य दुद्धावाऽऽगेप एव नमुनाम-" कः पुनाए- ·- स्येन्द्रियग्राह्यत्वमत एव पठप्रमाणस्वीकार इत्यभिप्रायेणाह-असंनिकृष्टस्येति- ३२२ समकाशा- [प्रथमः पादः दाभासेन वा युद्धाचारोपयितुमशक्यत्वेनाभिमतस्य युनिसंनिधानात्मकोऽध्याहारोऽश्रुतविधिशब्दकेष्वधि- कारवाक्येषु वा. उत्पत्तिवाक्येपु-"यदाग्नेयांऽष्टाकपा- लोऽमावास्यायाम्" इत्यादिषु या शक्यते , इत्यका- मेनापि शब्दाध्याहारांऽङ्गीकर्तव्य इत्यास्तां तावत् ॥ "अभावोपि प्रमाणाभावो नास्तीत्यस्यार्थस्याऽसं. मध्याहारो नाम ? अधिकत्वस्य बुद्धौ निवेशनम् " इति । तत्र लो प्रमाणेन प्रमाणाभासेन वाऽनुभूतस्य घटादेः शुक्तिरजतादेश्च बुद्धावार पः सम्भवति न बननुभूतस्यापि, विध्यर्थश्च सर्वाऽलौकिकत्वादननुभ इति कथं तस्य बुद्धावारोपस्तदात्मकश्चाध्याहारः स्यात् ? । अलौकिकत्र देव हि विध्यर्थो बुद्धावारोपयितुमशक्य इति राद्धान्तः । तया चाऽश्रुतविधि शब्दकेषधिकारवाक्येषु-" सर्वेभ्यः कामेभ्यो दर्शपूर्णमासौ " इत्यादि यदाग्नेयोप्टाकपालोऽमावास्यायाम् " इत्यादिपूत्पत्तिवाक्येषु च विध्यर्थ स्याध्याहारासम्भवाद् विधिशब्दस्यैवाध्याहारः कर्तव्य इत्यकामेनापि-शब्दा ध्याहारमनिच्छतापिप्रभाकरेण शब्दाच्याहारोऽङ्गीकर्तव्यः। उक्तंचवार्तिकेपि " तामर्थगोचरां के चिदपरे शब्दगोचराम् । (ताम् = अर्थापतिम् ) कल्पयन्त्याऽsगमाच्चैनामभिन्नां प्रतिजानते ॥ (अर्थाध्याहारखण्डनम्) सविकल्पकविज्ञानैः शब्दः पूर्व प्रतीयते ॥” इत्यादि। अन्यवाप्युक्तम्-"नसोस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते ।" इति । ॥ इत्यर्थापत्तिपरिच्छेदः समाप्तः ॥ इन्द्रियव्यापारस्याधिकरणग्रहणेनैवोपक्षीणत्वेनेन्द्रियस्याभावाऽग्राहकत्वाद भावग्राहकमनुपलब्ध्याख्यं षष्ठं प्रमाणं निरूपयितुं भाष्योक्तं तल्लक्षणं सं गृह्णाति-अभावेति । अभावः अनुपलब्धिः । प्रमाणाभावः-पूर्वोक्तमत्यक्षा दिपञ्चप्रमाणेभ्यो भिगो नास्तीति शब्देन बोध्यस्यार्थस्याभावाख्यस्य ग्राह- क इति शेषः । अमावस्येन्द्रियेन संनिकर्पः सम्बन्ध एव नास्तीति नाऽभाव किंवा पूर्ववत्-असंनिकृष्टस्य नाम प्रमाणान्तरेणाऽप्रतीतस्येत्यर्थः। अभावग्राह- कत्वात्ममाणस्याप्यभाव इति प्रमाणाभाव इति च नाम । उक्तं च वार्तिके- ·अनुपलब्धिप्रमाणारम्भ.] शानदीपिका। निकृष्टस्य" इति । कथं पुनः प्रमाणाभावः प्रमाणलक्ष- णं विपरीतत्वात् ? । पूर्वोक्तसदुपलम्भकप्रत्यक्षादि- प्रमाणपञ्चकाभिप्रायोयं प्रमाणशब्दः तद्भावश्च ष- ठस्य लक्षणमिति नानुपपत्तिः । किमस्य प्रमेयम् ?, उक्तम्-"नास्तीत्यर्थस्य" इति । सर्व हि वस्तु सदऽस- दात्मना द्विविधं तद् यदा यत्र सद्रूपेण वर्तते घटादि तत्तदा तत्र प्रत्यक्षादिभिरस्तीति प्रतीयते । यत्र त्व- ऽसद्रूपेण वर्तते तत्र सद्रूपेण बोधकानां प्रत्यक्षादीनां सद्रूपयोधनायोत्पत्तुं योग्यत्वे सत्यपि योऽनुत्पादो दृ- प्रमाणपञ्चकं यत्र वस्तुरूपे न जायते । वस्तुसत्तावबोधार्थं तत्राभावप्रमाणता ॥" इति । ननु यथा घटाभावस्य घटत्वं नोपपद्यते तथा प्रमाणाभावस्यापि प्रमा- णलं नोपपद्यते इति प्रमाणाभावः प्रमाणक्षलणम् -प्रमाणस्वरूपं कथं स्या- दित्याशङ्कते-कथामिति । हेतुमाह-विपरीतत्वादिति, प्रमाणप्रमाणाभावयोः परस्परं विरोधादैक्यं न सम्भवतीत्यर्थः । उत्तरमाह-पूर्वोक्तेति, सदुपलम्भ- कम्भावपदार्थग्राहकम् । प्रमाणशब्देन भावपदार्थग्राहकं प्रत्यक्षादिप्रमाण- पञ्चकमुच्यते तदभावः प्रत्यक्षादिप्रमाणपञ्चकभिन्नत्वं किं वा भावपदा- र्थाऽग्राहकत्वं पष्ठस्य-अस्यानुपलव्याख्यस्प प्रमाणस्य लक्षणम्-स्वरूप- मितिरीत्या न प्रमाणाभावस्य प्रमाणत्वानुपपत्तिः । प्रमाणाभाव इत्यनुपल- धर्नामान्तरमेव न तु प्रमाणत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाऽभाव इति भावः । अस्य प्रमेयं पूर्वपक्षी पृच्छति-किमस्यति । उत्तरमाह-उक्तमिति, यथा प्र- त्यक्षादिना घटादिभावस्य ग्रहो भवति तथाऽनेन पष्टेन प्रमाणेन घटायऽभा- वस्य ग्रदो भवतीत्यऽभाव एवास्य प्रमेयः । अनुपलब्धिप्रमाणपत्तेः प्रकार कालं चोपपादयति-सर्वमिति, यथा घटः स्वरूपेण मत् स्वाभावरूपेण चाऽसदित्येवं सर्वमेव वस्तु द्विविधं तत्र यदा घटः स्वरूपेण वर्तते तदा प्र- त्यक्षादिभिः प्रतीयते यदा च घटः स्वाभावरूपेण वर्तते तदा सदूपयोधकानां प्रत्यक्षादीनां तत्तत्कारणकलापसत्त्वेनोत्पत्तेर्योग्यतायाः सत्त्वेपि योऽनुत्पादो दृश्यादर्शनादिपदवाच्यो भाप्ये च प्रमाणाभावशब्देनोक्तस्तेना भावप्रमिति- ·. क इति शेपः । अमावस्येन्द्रियेन संनिकपः सम्बन्ध एवं नास्तीति नाऽभाव स्येन्द्रियग्राह्यत्वमत एवं पष्ठप्रमाणस्वीकार इत्यभिप्रायेणाह-असंनिकृष्टस्येति कत्वात्ममाणस्याप्यभाव इति प्रमाणाभाव इति च नाम । उक्तं च वार्तिक- ३२२ समकाशा- [प्रथमः पादःसू. दाभासेन वा युद्धावारोपयितुमशक्यत्वेनाभिमतस्य युन्हिसंनिधानात्मकोऽध्याहारोऽश्रुतविधिशब्दकेष्वधि- कारवाक्येषु वा. उत्पत्तिवाक्येपु-"यदाग्नेयोऽष्टाकपा- लोऽमावास्यायाम्" इत्यादिषु वा शक्यते ?, इत्यका- मेनापि शब्दाध्याहाराऽङ्गीकर्तव्य इत्यास्तां तावत् ॥ "अभावोपि प्रमाणाभावो नास्तीत्यस्यास्याऽसं. मध्याहारो नाम ? अधिकत्वस्य बुद्धौ निवेशनम् ॥ इति । तत्र लोके- प्रमाणेन प्रमाणाभासेन वाऽनुभूतस्य घटादेः शुक्तिरजतादेश्च बुद्धावारो- पः सम्भवति न त्वननुभूतस्यापि, विध्यर्थश्च सर्वाऽलौकिकत्वादननुभूत इति कथं तस्य बुद्धावारोपस्तदात्मकश्चाध्याहारः स्यात् ? । अलौकिकता. देव हि विध्यर्थो बुद्धावारोपयितुमशक्य इति राद्धान्तः । तथा चाऽश्रुतविधि- शब्दकेष्वधिकारवाक्येषु-" सर्वेभ्यः कामेभ्यो दर्शपूर्णमासौ " इत्यादिषु यदाग्नेयोष्टाकपालोऽमावास्यायाम् " इत्यादिपूत्पत्तिवाक्येषु च विध्यर्थ- स्याध्याहारासम्भवाद् विधिशब्दस्यैवाध्याहारः कर्तव्य इत्यकामेनापि-शब्दा ध्याहारमनिच्छतापि प्रभाकरेण शब्दाध्याहारोऽङ्गीकर्तव्यः। उक्तंचवातिकपि- तामर्थगोचरां के चिदपरे शब्दगोचराम् । (ताम् = अर्थापनिम्) कल्पयन्त्याऽऽगमाचैनामभिन्नां प्रतिजानते ॥ (अर्थाध्याहारखण्डनम्) सविकल्पकविज्ञानैः शब्दः पूर्व प्रतीयते ॥” इत्यादि । अन्यवाप्युक्तम्-"नसोस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते ।" इति । ॥ इत्यर्थापत्तिपरिच्छेदः समाप्तः ॥ इन्द्रियव्यापारस्याधिकरणग्रहणेनैवोपक्षीणत्वेनेन्द्रियस्याभावाऽग्राहकत्वाद ऽभावग्राहकमनुपलब्ध्याख्यं पष्ठं प्रमाणं निरूपयितुं भाप्योक्तं तल्लक्षणं सं- गृह्णाति-अभावेति । अभावः अनुपलब्धिः । प्रमाणाभावः-पूर्वोक्तप्रत्यक्षा- दिपञ्चप्रमाणेभ्यो भिगो नास्तीति शब्देन वोध्यस्यार्थस्याभावाख्यस्य प्राइ किं वा पूर्ववत्-असंनिकृष्टस्य नाम प्रमाणान्तरेणाऽमतीतस्येत्यर्थः । अभावमा ·? सनुप प्रमाणानग्यम] शायदीपिका। नास्तीच्याह तस्य दृश्यादर्शनानन्तरं नास्तीह भृतले घट इत्येवमुपजायमानस्य ज्ञानस्य किमालम्बनम् ? । न तलम्, सत्यपि घटं प्रमात । नधा-गधि योऽश्वान भवतीनि प्रत्ययो रूप च रमो न भवतीति तस्य वि- मालम्बनम् ? । न गांरूपम्, तस्य प्रतियोग्यऽनपेक्षपती- तिकत्वात् । अश्वां न भवतीतिज्ञानस्य प्रतियोग्यऽपं- क्षत्यात् । गारूपालम्बनत्वे च सिंहादावऽश्वोयं न भ- चतीति प्रत्ययो न स्यात् गोरूपस्य तत्राभावात् । तन्मावानुभवेनैव यथोक्तेन मवर्तते ॥ यदा यत्र च दृश्यत्वं सत्यप्यनुपलम्भनम् । तदऽभावव्यवहृतिस्तदानीं संपवर्तते ॥” इति । इत्याशङ्ख्याह- यस्त्विति । य-प्रभाकरादिरभावाऽभाववादी, नास्तित्वम् अभावपदार्थम्, अपन्हुत्य प्रमेयाभावात् षष्ठं प्रमाणं नास्तीत्याह तस्य मने दृश्यादर्शनानन्तरम् दर्शनयोग्यस्य घटादेरऽदर्शनानन्तरम्-अनुपलब्ध्यनन्तरं जायमानस्य घटो नास्तीत्याकारस्य ज्ञानस्य किमालम्बनम् =को विषयः ? इ- त्युच्यताम् । न च तस्मिन् ज्ञाने भूतलस्य विषयत्वं सम्भवति सत्यपि घटे भू- तलस्य विद्यमानत्वेन घटो नास्तीति ज्ञानस्य मसद्भादित्याह-नेति । अन्योन्या- भावस्य विपयं पृच्छति- तथेति, गौरवो न भवतीति ज्ञानं भवत्येव यद्यभावो न कोपि पदार्थस्तहस्य ज्ञानस्य को विपय इत्युच्यताम् । ननूक्तज्ञाने गोरूप- स्यैव विषयत्वमस्वित्याशङ्याह- न गोरूपमिति, गोरूपज्ञानं तु प्रतियो- गिज्ञानस्यापेक्षा न करोति, गौरश्वो न भवतीति ज्ञानं तु प्रतियोगिनोऽश्वस्य ज्ञानापेक्षां करोत्यऽभावज्ञानस्य प्रतियोगिज्ञानसापेक्षत्वादिप्ति नागोरूपस्य विषयत्वम्, गोरूपस्यैव विषयत्वे त्वज्ञानं विनापि गौरश्वो न भवतीति ज्ञानं स्यान्न चैवमस्तीत्यर्थः । एवं रूपं रसो न भवतीत्यत्रापि ज्ञेयम् । गौ- रश्वो न भवतीत्यत्र गोरूपस्य विषयत्वे दोपान्तरमाह- गोरूपेति, अश्वो न भवतीत्यस्य ज्ञानस्य गोरूपालम्बनत्वेगोरूपविपयकत्वे सिंहादौ गोरूपस्या- भावेन विषयस्याऽभावात् सिंहोऽश्वो न भवतीति प्रतीतिर्न स्यात्, गोरूपस्य: गवाकृतेः । तत्र-सिंहादावऽभावाद । -

·No text on this page.

·अभावस्य पदार्थान्तरत्वम्] शास्त्रदीपिका। ३२७ तलादिप्रतीतिमप्यऽपन्हुवीत, अविशेषात् । घटोत्र भूतले नास्तीति व्यवहारस्य किं कारणम् ?, दृश्ये घटे यद्भूतलमावविषयं ज्ञानं तदस्य कारणमिति चेत् ?, तथा सति पटवभूतलोपलम्भे घटो नास्तीतिव्यवहारो न स्थाद् भूतलमात्रोपलम्भाभावात् । घटविविक्तभूतलो- पलम्भ इति चेत् ?, कोयं घटविवेकः ?, यदि भूतलरू- पमेव, घटवत्यपि प्रसङ्गः घटसंयोगाभावश्चेत् ?, अङ्गी- कृतस्तभावः। प्रसिद्धत्वाप्रसिद्धवादीनामुभयवैवाऽविशेषात् । सिद्धान्ती पृच्छति-घटोवेति । यद्यऽभावः कोपि पदार्थो नास्ति तदा घटो नास्तीति व्यवहारस्य किं कारणमित्युच्यताम् । भूतलमात्रविषयकं ज्ञानं वा घटविविक्तभूतलज्ञानं वा कारणमिति विकल्प्य प्रथममनुवदति- दृश्येति, घटस्य दृश्यत्वमस्ति तथापि यद् घटस्य दर्शनं ज्ञानं न भवति किं तु भूतलमावज्ञानं भवति तदेव ज्ञानं अस्य -घटो नास्तीति व्यवहारस्य कारणमित्यर्थः । अत्र दोपमाह-तथासनीति, यदि घटो नास्तीति व्यवहा- रस्य भूतलमात्रज्ञानमेव कारणं तदा पटविशिष्टभूतलज्ञानकाले भूतलमात्र- ज्ञानाभावाद् घटो नास्तीति व्यवहारो न स्यादेव न चैवमस्ति पटवि- शिष्टभृतलोपलम्बेपि घटो नास्तीति व्यवहारस्य संभवादित्यर्थः । द्वितीय- मनुवदति-घटविविक्तेति । उक्तं च-" न तदेकविषयबुद्धिमात्रमभावो- ऽभिधीयते किं तु दृश्ये प्रतियोगिनि या तदेकविपया बुद्धिः मा त- दभावो व्यपदिश्यते तेन यस्मिन् प्रतियोगिनि दृश्ये या तदकविपया बुद्धिः मा तदभाव इति विशेपव्यपदेशः प्रवर्तते, तेन 'इहभूतले. घटो नास्ति' इति किमुक्तं भवति ? दृश्येपि घटे भूतलमात्रमुपलभ्यत इति ।" इत्यादि । अत्रा. पि को नाम घटविवेकः ? किं भूतलरूपं वा ? घटमंयोगाभावो वेनि विक- ल्प प्रथम आद-यदीति, यदि भूलरूपमेव घटविवेकस्तदा घट्यन्यपि भृतले भृतलरूपन्नत्त्वेन घटविवेकमचाद् घटो नास्तीति व्यवहारः स्यादेव न चैवं भवति । द्वितीय आह-घटसंयोगेति, घटलंयोगाभावोप्यभार एवेनिन- रयानीकारेऽडीरतोऽभावपदार्थ इत्यर्थः । . .. 1 ·३२६ समकाशा- [प्रथमः पादः सुम०५ अथ योऽश्वा दो गवादिष्वनुस्यूतः सोऽस्यालम्प- नमित्युच्यते । कोयं भेदो नाम ?, यदीतरेतराभावः ? समाश्रितस्तीभावः । अथ पृथकं नाम गुणविशेषो भेद इत्युच्यते ?, ततस्तस्य द्रव्यगतत्वाद् गुणेषु रूपा- दिषु 'रसो न भवति रूपम्' 'रूपं न भवति रसः' इती- तरेतराभावप्रत्ययो न स्यात् । यस्तु वैयात्याद् 'भूतलप्रतीतिव्यतिरेकेण घटो ना- स्तीत्येवंविधा प्रतीतिरेव नास्ति' इति वदति, स भू. किंतु ननु गौरश्वो न भवतीति ज्ञानस्याश्वभिन्नेषु सर्वेषु गवादिप्वनुस्यू- त: वर्तमानो योऽश्वप्रतियोगिको भेदः स एव विपय इत्याशङ्कते-अथेति । अत्र यदि भेदपदार्थ इतरेतराभाव एव तऽभावस्वीकार्यापत्तरिष्टापत्तिवेत्या. ह-यदीति । ननु नेतरेतराभावो भेदो येनाभावस्वीकारापत्तिः स्यात् गुणविशेषरूपं पृथक्त्वमेव भेद इत्युच्यत इत्याशङ्याह-अथेति । परिहारमाह का इति गुणस्तु द्रव्यमावत्तिर्भवति न गुणादित्तिरपि तव पृथक्त्वस्यैव गुणविशेषस्य भेदस्वरूपत्वस्वीकारे 'सूपं रसो न भवति' इत्यादिः प्रतीतिर्न स्यादेव न चैवमस्तीत्यर्थः । ननु यदि घटो नास्तीत्यत्र भूतलप्रतीतिभिन्ना काप्यऽभावविपया प्रती- तिः स्यात्तदा तदुपपत्त्यर्थम भावः स्वीक्रियेतापि नैवमस्तीत्याशङ्गाह-यम्ति ति । वैयात्यात् धार्ष्यात् । घटो नास्तीति शब्देन घटाभावो ग्राह्यः । घटो नास्तीत्येवंविधा प्रतीतिरिति-घटाभावविषयकं ज्ञानमित्यर्थः । उक्तं च मा. भाकरः-" न भावातिरिक्तोऽभावोद्गीक्रियते भाव एवं त्वेकाली मद्वितीय श्वेति द्वयीमवस्थामनुभवते, तत्रैकाकी भावः स्वरूपमात्रमुच्यते । भूनलादि- भावानामवगनिः-एका तावद् भावान्तरमंगृष्टविपया, अपग च तदेकविषया, यापि च मा नटेकविपया बुद्धिः मा च देवा-तदन्येषु प्रतियोगिषु बुद्धि मैव तेषां प्रतियोगिनामऽभाव दन्युच्यते । अतो दृष्यप्रतियोगिविषया नदे को पलब्धिरेत बग्मभावोस्तु ।" इत्यादि । उक्तं प्रतिवन्या परिहनि-ग इत्या दिना । यदि मकललोकपमिद्राया अप्य मारमतीलेपन्यः क्रियते नदा भूः दलादिप्रतीतपि कि नापन्द्रवः क्रियते ? उनि कटाक्षः । अवापान - ·अभावस्य पदार्थान्तरत्वम्] शास्त्रदीपिका। तलादिप्रतीतिमप्यऽपन्हुवीत, अविशेषात् । घटोत्र भूतले नास्तीति व्यवहारस्य किं कारणम् ?, दृश्ये घटे यद्भूतलमावविषयं ज्ञानं तदस्य कारणमिति चेत् ?, तथा सति पटवभूतलोपलम्भे घटो नास्तीतिव्यवहारो न स्थाद् भूतलमात्रोपलम्भाभावात् । घटविविक्तभूतलो- पलम्भ इति चेत् ?, कोयं घटविवेकः ?, यदि भूतलरू- पमेव, घटवत्यपि प्रसङ्गःघटसंयोगाभावश्चेत् ?, अङ्गी- कृतस्तर्षभावः । प्रसिद्धत्वामसिद्धत्वादीनामुभयवैवाऽविशेषात् । सिद्धान्ती पृच्छति-घटोवेति । यद्यऽभावः कोपि पदार्थो नास्ति तदा घटो नास्तीति व्यवहारस्य किं कारणमित्युच्यताम् । भूतलमात्रविषयक ज्ञानं वा घटविविक्तभूतलज्ञानं वा कारणमिति विकल्प्य प्रथममनुवदति- दृश्येति, घटस्य दृश्यत्वमस्ति तथापि यद् घटस्य दर्शनं ज्ञानं न भवति किं तु भूतलमावज्ञानं भवति तदेव ज्ञानं अस्य-घटो नास्तीति व्यवहारस्य कारणमित्यर्थः । अत्र दोपमाह-तथासनीति, यदि घटो नास्तीति व्यवहा- रस्य भूतलमात्रज्ञानमेव कारणं तदा पटविशिष्टभूतलज्ञानकाले भूतलमात्र- ज्ञानाभावाद् घटो नास्तीति व्यवहारो न स्यादेव न चैवमस्ति पटवि- शिष्टभृतलोपलम्थेपि घटो नास्तीति व्यवहारस्य संभवादित्यर्थः । द्वितीय- मनुवदति-घटविविक्तति । उक्तं च-" न तदेकविषयबुद्धिमात्रमभावो- ऽभिधीयते किं तु दृश्ये प्रतियोगिान या तदेकविपया बुद्धिः सा त- दभावो व्यपदिश्यते तेन यस्मिन् प्रतियोगिनि दृश्ये या तदकविपया बुद्धिः सा तदभाव इति विशेपव्यपदेशः प्रवर्तते, तेन 'इहभूतले घटो नास्ति' इति किमुक्तं भवति ? दृश्येपि घटे भूतलमात्रमुपलभ्यत इति ।" इत्यादि । अत्रा- पि को नाम घटविवेकः ? किं भूतलरूपं वा ? घटसंयोगाभावो वेति विक- ल्य प्रथम आह-यदीति, यदि भूतलरूपमेव घटविवेकस्तदा घटवत्यपि भूतले भूतलरूपमत्त्वेन घटविवेकसचाद् घटो नास्तीति व्यवहारः स्यादेव न चैवं भवति । द्वितीय आह-घटसंयोगेति, घटसंयोगाभावोप्यभाव एवेति त- स्याङ्गीकारेऽङ्गीकृतोऽभावपदार्थ इत्यर्थः ।

·३२८ समकाशा- [प्रथमः पादः समा स्यान्मतम्-यदऽभाववादिनोभावज्ञानस्य कारणं तदेवास्माकं व्यवहारकारणं भवतु इति, नैवं वक्तुं श. क्यम्-मम हि दृश्यादर्शनमऽभावज्ञानकारणम्, अद- र्शनं च दर्शनाभावो न चासौ भवताऽङ्गीकृतः, अभा- वाभ्युपगमप्रसङ्गात् । प्रमाणाभावाङ्गीकारे वा किम- ऽपराद्धं प्रमेयाभावेन ?। ननु प्रथम प्रत्यक्षेण भूतलं गृहीत्वा पश्चादभावो बो. इव्यस्तत्राऽभावज्ञानात् प्राग यादृशं भूतलज्ञानं ता. दृशादेव व्यवहारो भवतु । तदिदमुक्तोत्तरम्, तथा हि-यस्यामवस्थायां भूतलस्वरूपज्ञानं घटतदभावयो- श्वाऽज्ञानम् =ज्ञानाभावस्तेन घटतभावज्ञानशून्यं भू. तलज्ञानं तस्यामवस्थायामस्माभिरुपेयते तदेव च भू- ननु तवाऽभाववादिनोऽभावज्ञानस्य यदेव कारणं तदेवास्माकमगि प. टो नास्तीति व्यवहारस्य कारणमस्तु किमऽतिरिक्तकारणकल्पनयेत्याश ते-म्यान्ममिति । परिहरति- नैवमिति । अत्र हेतुमाह-ममेति, मम मतेऽदर्श- नमेवाभावज्ञानकारणं न चासो भवता स्वीक्रियते अदर्शनस्य दर्शनाभाप वादित्यर्थः । यदि च दर्शनाभावः प्रमाणाभावस्वरूपस्त्या घटो नाग्नीति व्यवहारकारणन्येन स्वीकृतस्तदा प्रमेयाभावस्वीकारे को दोषो गन प्रभ- याभावो न म्पीक्रियत इन्याह-प्रमाणाभावति । ननु वया यद भृतलवटाभावम्य ज्ञानं स्वीकृतं तत्राधिकरणानान नाममा यतानं भवतीति घटाभावशानात्मथमं भूतलज्ञानं जागते इति मी कार्य नताश ना मनेऽभावनाना पूर्व यादृशं भृतलज्ञानं भाति तादामेर गत द्वानं मन्य घटानाम्नीनि व्यवहारम्य कारणमम्तीनि न न्यादान नयिनि । अयोनग्मनुपद मेर मदनप मदिन याद - नदिदापनि । उनमय विगदर्यात नाहीत्यादिना । ग्रन्धः । अहानगटायपाद नानाभार दान । न तमाशानन, श्री न बलदभावानन्यत्र नः, यता घटनामायामानं माना दबानागं टाटानगर मशिन। गाया ফানিথালা मप हिमपादर्शन" +4 ·पमानं दृष्ट्वा च" इत्यादिषु मात्रशब्देन हि घट- दनयोरभाव उच्यते,-भूतलमानं ज्ञायते न पावो वेत्यर्थः । तेन यदि भवानपि घटादिज्ञा- तं भूतलज्ञानमगीकुर्यात् ततो ज्ञानाभावा- द् घटाभावोप्यङ्गीकर्तव्य इत्युक्तमेव । तेन तव्यम्-'अभाववादिनापि "स्वरूपमात्रं दृष्ट्वा च पश्चात् किं चित्स्मरन्नपि" इति पदताऽभा- तेरेकेण तन्मात्रवेदनमङ्गीकृतम्, तदेव दृश्ये नि नास्तीतिव्यवहारकारणत्वान्नास्तीतिश- योश्च ज्ञानाभावस्तस्यामऽवस्थायां भूतलज्ञानमित्युपेयते इत्य- -घटतदभावज्ञानशून्यं यद् भृतलनानं तदेव भूतलमात्रज्ञान- भावज्ञानशून्यमेव यद् भूतलज्ञानं तदेव भूतलमात्रवेदनमित्य- पाणयति-स्वम्पमात्रमिति । वार्तिकोक्तमात्रपदव्यावर्तमाह- वार्तिकाभिप्रायमाह-भूतलमानमिति । प्रकृतोपयोगमुपसंहारं उक्तमेवेति-" प्रमाणाभावागीकारे वा किमपराद्धं प्रमेयामा- १८)। किं चाऽभावनिषेधस्याभावाऽभाव एव विषय इत्यभाव- श्यक एव, अन्यथाऽभावाभावस्याप्यऽस्वीकारेऽभावस्वीकार यतः पाशारज्जुः। रूपमात्रं दृष्ट्वापि " इति वदतो वार्तिककारस्य त्वऽपमेवाभि- यत्-अभावज्ञानं विनैव भृतलस्वरूपं प्रथमं प्रतीयत इति, त- तिरेकेण यद भूतलस्वम्पज्ञानं वार्तिककृदभिमनं तदेव घटो हाररय कारणमस्तु तदेव च नास्तीति दादम्य दाच्यामिति पेवं जातं भ्रमं निराकर्तुमाह- तेन नैवमिति । भ्रमविषयमाह- गरभ्य, अभिशेयमित्यन्तन । प्रतियोगिनीति विपयन्वं ममम्य. अणप्रतियोगिविपयको यो नास्तीतिप्यारम्मन्दारपवाद यह विज्ञानं नदेव नास्तीनिशन्दाभिधेयमिन्यन्नयः । इनानिमा.

·सप्रकाशा [प्रथमः पादः ब्दस्याभिधेयम्' इति, तस्य हि ज्ञानाभावाभिप्रायो मात्रशब्दः, न चासौ भवतोस्ति, अतो मात्रशन्दस्या ऽर्थाभावाद् भूतलवेदनमेव कारणमिति वक्तव्यं तता घटवत्यपि प्रसङ्ग इति स्थितं दूषणम् । अथ 'भावे देशान्तरस्थे देशान्तरग्रहणं कारणम् तथा च यस्य भ्रमत्यमुपपादयन्नाह-तस्येत्यादिना । तस्य-अमावादिनो वाति कारस्य " स्वरूपमा हप्तापि " इत्यत्रत्यो मात्रशयो ज्ञानाभानपरो sfer- रुपमानं दृष्ट्वा " इत्यस्य 'घटतदभावयोनिाभावपूर्ण मान लसम्पज्ञानं ता भालापमानज्ञानम्' इत्यर्थो ज्ञेयः, न चासो - प्रभावों भासीकोमल येन तर मते मानशदस्य साथीगं स्मात, तगा । मो मान सम्माऽऽनयागाद भूगलस्वरूपज्ञानमेव नास्तीतिगातारण में चकगंगापानं तु गरे मत्यपि भागवेनि पो सत्यपि यानाम्नी in: म्याग करणाग भुगासमझानस्य सत्तादित्यातच दिनानातिना गया गीतानाहा गालाच मतियोगिना । १... ( नामान नागपक्षानपक्षणात ॥ Pा पाप पमान पनि । नगन.सितापमान नियने ।" डी। { 1-1 विमाना.. पण मदमागहीनामा 15 Fit - अरिपन देगा पान ११ ग:." इतिहास-113 .:.:. {{{{{ पागमन न न ... ...६६६.५१ मि , it 4 ....... १९५५, {: " : 11 . * । । । , * • - १. 1 :

·प्रभावस्वीकारस्यावश्यकता] शास्त्रदीपिका। ३३१ इति मतम् ?, ततः शावलेयस्थितं गोत्वं धावलेये नास्ती- ति व्यवाहियेत, । स्थूणान्तरस्थितश्च वंशः स्थूणान्तरेऽनु- स्यूतोपि तत्र नास्तीति व्यवहर्तव्यः स्यात्, अतोऽत्रा- भाव एव नास्तीतिव्यवहारकारणम्, नान्यत्र सद्भावः । स्मर्यमाणे घटे भूतलवेदनं नास्तीतिव्यवहारकारण- मिति चेत् ?, न, गृह्यमाणस्यापि पार्श्वदेशेष्वभावव्य- वहारात् । संप्रत्यानीतस्य च घटस्य गृत्वमाणस्यैव 'प्रा- गयमिह नासीत्' इति प्राकालीनाभावव्यवहारात् । ननु भवन्मते प्रमीयमाणस्य घटस्य कथं प्राकाली- अतिव्याप्त्या परिहरति-तत इति । यद्यपि गोत्वं गोव्यक्तिमास्ति तथापि तवानेनानुगमेन भावे -गोत्वे देशान्तरस्थे-शावलेयस्थे सति दे- शान्तरस्य-गोत्वाधिकरणरूपधावलेयस्य ग्रहणकाले धावलेये गोत्वं ना- स्तीतिव्यवहारः स्याद, न चैवं सम्भवति । तथैकस्थूणायां वंशस्य ग्र- हणे द्वितीयस्थूणायां वंशो नास्तीति व्यवहारः स्यान्न चैवं युक्तं तदाह- स्थूणान्तरेति । स्वमतमाह-अत इति । नास्तीतिव्यवहारस्याऽभाव एव तत्र- स्थः कारणं न तु प्रतियोगिनोऽन्यत्र सद्भावः, अन्यथा शशशृङ्गे नास्तीति. व्यवहारो न स्याच्छशशृङ्गस्यान्यव सद्भावस्यैवाभावात् । ननु घटस्परणकालिकं यद् भूतलज्ञानं तदेव घटो नास्तीतिव्यवहारस्य कारणं तथा च नोक्तदोपो गोलादीनां धावलेयादिज्ञानकाले प्रत्यक्षवेन स्मर्य- माणत्वाभावादित्याशङ्कते- स्मर्यमाणेति । परिहरति-नेति । यत्र भृतले घटो गृह्यते तत्पार्श्वदेशेषु तु तस्य गृह्यमाणस्यापि घटस्य नास्तीति व्यवहारो भवति न च तदानी घटस्य स्मर्यमाणत्वमस्तीत्यऽव्याप्तिदोपमाह-गृह्येति । दोपान्तर- माह-संप्रतीति, घटे इदानीमानीते सति तत्र गृह्यमाणेपि च मनि प्राकालिको नास्तीति व्यवहारो भवत्येव-मागत्र घटो नामीदिति. तथा च म्पर्यमाणत्वा- भावेप्यऽभावव्यवहारो भवत्येवेति दोपस्तदवस्थ एवेत्यर्थः । ननु कथं भवन्मते प्रमीयमाणस्य-प्रमाविपयस्य घटम्य प्रावालिको यो- भावस्तस्य ज्ञानं स्यादित्याशङ्कते- नन्विति । घटम्यनि प्रतियोगिवं पप्ठ्य- थः । प्रत्यक्षविपयस्य पदार्थस्याऽभावज्ञानं न संभवतीनि स्थलोऽभिप्रायः ।

·संभवति, अन्यथा घटसत्त्वमेव न सिध्येतत्याह- न चेति । ननु यद्यपीदानी सप्रकाशा [प्रथमः पादः ००५ नाभावज्ञानम् ? भावप्रमाणाभावो अभावज्ञानका रणं न च प्रमीयमाणे प्रमाणाभावः सम्भवति । संप्रति प्रमीयमाणोपि घटः प्राकालसम्बन्धितया न प्रमीयते अतः प्राकालसम्बन्धगोचरप्रमाणानुदयात् तत्काली. नाभावज्ञानं युक्तमेवेति चेत् ?, न, अयोग्यत्वात्-न हि प्राकालसम्बन्धोऽधुना प्रमातुं योग्यः, योग्यप्रमाणा- भावश्चाभावज्ञानकारणं न प्रमाणाभावमात्रम्।प्राकाले तु योग्यस्यैव प्रमाणस्थानुदय आसीत्, न हि तदानी घटाभावः सन्नपि प्रमितः प्रतियोगिनो घटस्याऽपराम र्शात् तदपेक्षत्वाचाऽभावज्ञानस्य, अत एव घटाभा- अत्र च नन्वित्यारभ्य वक्तव्यमिति पर्यन्तं पूर्वपक्षग्रन्थस्तत्र परिहारपक्षाः पू. र्वपक्षिणो ज्ञेयाः । प्रमीयमाणघटप्रतियोगिकाभावज्ञानानुपपत्तयुक्तायां हेतु माह-भावप्रमाणेति । भावस्य-घटादेर्यः प्रमाणाभावः अनुपलब्धिः, स एवं भवन्मतेऽभावज्ञानस्य कारणं न च घटे प्रमीयमाणे सति तद्विषयकप्रमाणाभाव - घटः प्रमीयते तथापीदानींतनकालसम्बन्धितयैव प्रमीयते- इदानीमत्र घटो- स्तीति, न तु प्राक्कालसम्बन्धितया प्रमीयते तथा च माक्कालिकघटसम्बन्ध- विषयकस्य प्रमाणस्याऽजातत्वाद् युक्तं प्राक्कालिकाभावज्ञानमित्याह भारः मीमांसकः-संप्रतीति । पूर्वपक्षीमाभाकरः परिहरति-नेति । हेतुमाह- अयो- ग्यत्वादिति । उपपादयति- नहीति । योग्यानुपलब्धिरेवाभावशाने कारणं न वऽनुपलब्धिमानं प्राक्कालिकसम्बन्धश्च नेदानी ममातुं योग्यो येनेदानीं तद भावो गृहोनेत्यर्थः। ननु प्राक्काले तु योग्यस्य योग्यभृतस्य ममाणम्योदयो नागीदेवति यद्यपि प्रास्काले घटाभावः प्रमिनः स्यात, नथापि न प्रास्फाले पटाभावः मन्नपि प्रमितोऽभावज्ञानस्य प्रतियोगिज्ञानमापेक्षत्लान् प्रतियोगिनो घटाय च प्राक्कालेऽपरामर्शत-नद्रिपयकममाणस्यानुदयात । अत एप-पास लिकयटामावस्येदानी प्रमानुमयोग्यन्वादेवेदानी पारमालिको घटामाषः - यंत्र न्याह-पाकाले विति । इत्येवं पिदान्नमतमनृध पूर्वपक्षी पहिर्गर- ·प्रभाकराभिप्रायानुवादः] शाखदीपिका। वोऽधुना स्मर्यते, इति न युक्तम्-अप्रमितस्य स्मरणा- ऽयोगात् । यश्चायं प्राकालीनः प्रमाणानुदयः सोऽधुना प्रमाणोदयेन नष्टो नाऽभावज्ञानमुत्पादयितुमर्हति, उ. वृतमिव नेत्रं रूपबुद्धिम् । अध नष्टोपि प्रमाणानुदयः संप्रति परामृश्यमा- नोऽभावज्ञानं जनयेत्, बस्तन इव धूमो विनष्टोपि सं- प्रति स्मर्यमाणो यस्तनाग्निज्ञानम् ? । स्यादेवं यदि प्रमाणाभावो ज्ञायमानतया मेयाभावं योधयेत् लि- श्रमिव लिनिनम्, न च तथा सम्भवति-अनवस्थाप्रस- गात्, प्रमेयाभावं हि ज्ञातुं प्रमाणाभावो ज्ञातव्यः न युक्तमिति । अनुभूतस्यैव स्मरणं भवतीति प्राक्काले घटाभावस्यानुभूतत्वा- भावान्न तत्स्मरणमिदानीमुपपद्यत इत्याह-अप्रमितस्यति । यच्चोक्तम्- “प्रा. कालसम्बन्धगोचरप्रमाणानुदयात्तत्कालीनाभावानं युक्तम् " इति तत् पुनरपि पराचष्टे-पश्चायमिति । सता हि प्रमाणानुदयेनाऽभावज्ञानं तव मते युक्तं न चेदानी प्रमाणानुदयो वर्तते तस्य प्रमाणोदयेन नष्टत्वादेवति कयं नष्टोप्पऽभावज्ञानमुत्पादयेदित्यर्थः । अत्रोदाहरणमाइ-उद्धृतमिति । यथोड़त- उत्पाटितं नेत्रं न रूपज्ञानमुत्पादयतुमईति तथा प्रमाणानुदयोपि नष्टो नाभावज्ञानमुत्पादयितुमर्हति । ननु यथा हस्तनः गतदिवमीयो नहोपि धृम इदानी मर्यमाणः मन् गदिवसीयवन्दिज्ञानमुत्पादयति तथा नष्टोपि प्रमाणानुदयः मंत्रनि म्पर्यमा- णः सन्नऽभावज्ञानमुत्पादयितुमर्हनि-पतोत्र पूर्व घटो नामीटतोत्र पूर्व घटाभाव आमीदित्याशते-अथेति । परिहरति-पादेवमिति, लिनु हायसनमेष लिगिनं बोधयति न स्वमत्तययेति युक्तं न नापि स्मर्यमाणेन पृनाग्निका. नमुत्पाघन पति, ममाणाभायरतु न हायमान एव स्यामा कि तु रवमत्तयय तथा घेदानी प्रमाणानुदयरयामधारमाऽना न भ न पाभावानं मम्भवतीत्पा-न ति । तथापा. । प्रमाणामावरय हायमानता घोषवना अनवरधामयोपपादयति- मयाभादमिति । माकपा मा.

·सप्रकाशा- [प्रथमः पादः सू ००५ सोपि चाऽभावस्वादन्येनाभावज्ञानेन ज्ञातव्यः सो. प्यन्येनेति न जन्मसहस्रेणापि घटाभावोऽवधायेंत । तस्मात् सत्तामात्रेणैव प्रमाणाभावोऽभावज्ञानमुत्पाद- यति नेत्रादिवदित्यङ्गीकर्तव्यम्, अतः प्रमीयमाणस्य घटस्य कथं प्राकालीनाभावप्रमितिरिति वक्तव्यम् । उच्यते-सत्तामात्रेण ज्ञानाभावो ज्ञेयाभावं बोधय- तीति सम्यगुक्तम्, अस्त्येवत्वऽधुना दृश्यमानस्यापि घ- टस्थ प्राक्कालंसंबन्धगोचरयोग्यज्ञानानुदयः,सहि प्राका- लसंबन्धितया स्मर्तु योग्यः सन्नपि न स्मर्यते, न चाव- श्यं प्रमाणाभाव एवाभावस्य योधकः स्मरणज्ञान- स्थापि योग्यत्वे सत्यऽनुदयोऽभावं बोधयत्येव, तेन सं. प्रति दृश्यमानोपि घटो यदि प्रागप्यासीत् ततोऽवश्यं यमुद्घाटयति- तस्मादिति, यथा नेत्रादिकं न ज्ञायमानतयैव ज्ञानमुत्पाद यति किं तु स्वसत्तयैव तथा प्रमाणाभावोपि स्वसत्तयैवाऽभावज्ञानमुत्पादयतीति स्वीकार्य येनानवस्था न स्यात्, तथा च घटे प्रमीयमाणे प्रमाणाभावसत्व नास्ति तस्य प्रमाणोदयेन नष्टत्वादिति कथं तस्य प्रमीयमाणस्य घटस्य प्राक्कालीनोऽभावः प्रमीयेतेत्यर्थः । स्वचोद्यं समापयति-इति वक्तव्यमिति । संपति सिद्धान्त्युत्तरमारभते-उच्यते इत्यादिना । पूर्वपक्षिणोक्तं किं चि. स्वीकरोति-सत्तामावेणेति । प्राकालिकज्ञेयाभावज्ञानोपपादयनाय जानाभा वमत्तामुपपादयति-अस्त्येवेत्यादिना । घटस्येदानी दृश्यमानत्वेपि प्राक्काले तु मंबन्धो नासीदेवेति प्राक्कालसंवन्धगोचरो यद योग्यं ज्ञानं तस्या नुदयोस्त्येव-इदानीं प्रमाणोदयमत्त्वेपि माकालिकस्य ज्ञानानुदयस्यापि मस्से विरोधाभावात् कालभेदेन सर्वत्रेव भावाभावयोरुपपत्तरिति भावः । ज्ञानानुः दयमत्त्वे हेतुमाह-महीति, मा घटः माक्कालमम्बन्धितया स्मर्तु योग्योपि यम स्मर्यने तस्माद घटविषयकम्मरणस्यानुदयः संप्रत्यस्त्यवेत्यर्थः । ननु भवतु म्म- रणानुढयस्तेन कि प्रयोजनपिन्यागयाह- न चेति । म्मरणानुदयम्पाय- भाववोधकत्वात् तस्य च विद्यमानत्यात्तेनाभावज्ञानोत्पत्तिम्पपद्यते इति प्र. योजनमित्यर्थः । स्वाभिमायमार-नेनेति । आमीनभवेत । एवं मन्यपि ·उक्तप्रभाकरमतखण्डनम्] शाखदीपिका। तत्र स्थितेन प्रमितः स्यात् प्रमितश्चाधुना स्मर्तव्यः स्या- त्, एवं सत्यपिन स्मर्यते-सोयं स्मर्तव्यविषयस्मरणानुद- यःसंप्रति विद्यमानः संप्रतितनं प्राक्कालीनाभावविषयं विज्ञानं जनयतीति न किं चिदनुपपन्नम् । भाष्ये च प्र- माणाभावशन्दः स्मरणाभावस्थाप्युपलक्षणार्थः, तथा वार्तिकेपि । यदा प्रमाणस्य स्मरणफलत्वात् तदभावो- पि फलतः प्रमाणाभाव एवेति शक्यते वक्तुम् । ननु न सत्तामात्रेण योग्यानुपलब्धेरभावबोधकत्वं यु- स्मर्तुयोग्ये सत्यपि । स्मर्तव्येति-स्मर्तव्यो यो घटस्तद्विषयस्य स्मरणस्यानुदयो वर्तमान एवास्तीति तेनाभावज्ञानमुपपद्यत एवेत्यर्थः । ननु स्मरणाभावेनाप्य- भावज्ञानं जायत इत्यत्र किं प्रमाणमित्याशङ्याह-भाष्येति । ननु भाष्ये तु प्रमाणाभावः" इत्येवोक्तं तत्कथं स्मरणाभावोपि भाष्यकाराभिप्रेत इति ज्ञातमित्याशङ्याह-वार्तिकेति । ननु वार्तिकपि न शब्देन स्मरणाभावस्याऽभा- वज्ञानं प्रति कारणत्वमुक्तं किं तु व्यअनयति वक्तव्यं न च तत्र प्रमाणमस्ती- त्याशयाह- यद्वति, प्रमाणाभावस्याऽभावज्ञानकारणत्वे सिद्धे प्रमाणस्य य- स्कार्य स्मरणं तदभावस्याप्यऽभावज्ञानकारणत्वं फलतः कार्यकारणयोरभेदाद् युक्तमेव यतः तदभावःस्मरणाभावः प्रमाणाभाव एव । स्मरणस्य च सं- स्कारद्वारा प्रमाणपदवाच्यानुभूतिफलत्वं (जन्यत्वम् ) प्रसिद्धमेव । ननु भवेत्स्मरणाभावस्याप्यभावग्राहकत्वं यद्यऽभावः किमपि पदार्या- न्तरं स्यात् न चैवमस्ति किं तु दृश्यस्य प्रतियोगिनो घटस्य योऽभावः स तन्मात्रसंविदेव-भूतलमात्रज्ञानमेव न तदतिरिक्तं तत्त्वान्तरमित्याशङ्कते-न- विति । एतदेवोपपादयितुं प्रथमं प्रमाणाभावस्य-योग्यानुपलब्धेर्न स्वम्प- सत्या न वा ज्ञानाया अभावग्राहकत्वं सम्भवति येन तद्ग्राधस्याभावस्य त- त्वान्तरत्वं स्यादिति व्युत्पादयति- न सत्तामात्रेणेत्यादिना । किं वा- भवे- स्मरणाभावस्याभाववोधकत्वं यदि प्रथम प्रमाणाभावस्याऽभाववोधकत्वं भवेत् न चैवं सम्भवनीत्याशङ्कते- नन्विति । प्रमाणाभावो योग्यानुपलब्धिरेव तस्या- श्च स्वरूपमत्या अभावबोधकत्वमुच्यते किंवा ज्ञातायाः ?, न तावत्स्वम्पमत्या अन्वयव्यतिरेकविरोधादित्याह- नेति । अन्वयव्यतिरेकाभ्यामेव हि कार्य- ·सप्रकाशा- [प्रथमः पादः... कम्-सत्यामपि तस्यां कदाचिदभावबुस्सऽनुदयात.अ. सत्यामपि कदाचिदुदयात् । तथा हि-योङ्गुलीयकबुमु- त्सया ससन्तमसापवरकदेश हस्ताभ्यां सर्वतः पराम टवान् तस्य तावत् सर्वदेशपरामर्शाद वस्तुतो यो. ग्यानुपलब्धिर्जातैव, अथ च किं सर्वो देशः परामष्टः किं वा कश्चिद्देशो न परामृष्टोपि स्यादिति सन्दि हानो योग्यानुपलब्धरनिश्चयात् सत्यामपि तस्यां ना. गुलीयकस्याऽभावमवधारयति । कदा चित्त सर्व तोऽपरामृश्यापि सर्वतः परामृष्टमिति भ्रान्त्या योग्या- नुपलब्धि निश्चित्याऽसत्यामेव तस्यां प्रान्त्याऽगुली- यकस्याऽभावमवधारयति । तस्माज्ज्ञाततयैव योग्या- नुपलब्धिरभावज्ञानकारणमित्यभ्युपगन्तव्यं तथा चा. कारणभावनिश्चयो भवति न चात्र तो स्तः। अन्वयाभावमाह-सत्यामपीति । तस्याम् =योग्यानुपलब्धी । व्यतिरेकाभावमाह- असत्यामपीति । उदयात्: अभावज्ञानस्योदयात् । नाऽभावबोधकत्वं युक्तमित्यनेनान्वयः । अन्वयाभार्थ व्युत्पादयति-योद्गुलीयकेति । अङ्गुलीयकवोधेच्छया, सन्तमसं च तदपवरक , सन्तमसापवरकं तेन सहितो योदेशः स ससन्तमसापवरकदेशस्तम् -गादायका रयुतं देशम् । तस्य पुरुषस्य । जातैवेति-तेनाङ्गुलीयकान्वेपिणा हस्ताभ्यां तत्रा गुलीयकं नोपलब्धमिति योग्यानुपलब्धि तव तथापि नाडुलीयकम्पाभार मधारयनीति योग्यानुपलब्धेः सत्त्येप्यऽभावज्ञानाभावादन्वयाभावातदार अथ चेति । व्यतिरेकाभावमुपपादयनि- कदाचिदिति । अपरामृश्येलि-* म्मिन् मकले देशेऽन्वेषणम्याभावाद्रस्तुनो योग्यानुपलब्धि स्त्येव तथापि म वान्वेषणभ्रान्न्याऽद्गुलीयकाभावमवधारयतीति योग्यानुपलब्धरमप्यमान मानम्य जायमानत्वाद व्यतिरेकाभावः । अन्वयव्यतिरेकी च तदा माना ययनुपलब्धिमत्त्वे पवाभाववानं स्यात् अनुपलयमावे चाभावज्ञान नमान न चदमनीत्यर्थः । बाताया अपि योग्यानुपलबेरमायबोधावं न ममा युक्ताऽनवम्याटोपप्रमद्गादिन्यार- नम्मादिति । अनाम्या ग भादं हि दातुं प्रयागाभावो जानत्र्यः " इत्येवमनुपदमा मदाता । वाम प्रमेया ·उक्तप्रभाकरमतखण्डनम्] शास्त्रदीपिका। ऽनवस्थाप्रसङ्गः । तस्मात्स्वसंवेद्या तन्मात्रसंविदेव ह. श्यस्य प्रतियोगिनोऽभावो न तत्त्वान्तरम् । ननु चाऽभावानगीकारे तन्मावधीरपिन कदा चि- निरूपयितुं शक्यते- न च भूतलधीरेव तन्मानधीः सं- सृष्टधियोपि तन्मात्रतापातात् तत्रापि सूतलावभा- सात्, अतो घटादिवेदनाभावे सति या तलधीः मायमाह-तस्मात्स्वसंवेद्येति । स्वसंवेद्या स्वयंप्रकागा। उक्तं च प्राभाकरैः-"प्रमाणान्तरवादिनापि प्रमाणान्तराभावः सत्त्या- नेणाऽभावबुद्धिजनको नाभ्युपगमनीयः किं तु चिदिनत्वेन तथा हि- कास्य चिद्रस्तुनः क चिददृष्टस्य पुनस्तस्मिन्नेव दृश्यमानस्य दर्शनकालभावितमभावं मनिपचने- नासीदयामेहेति, तदा च तव दर्गनाभावो निमः (प्रतियोगि- दर्शनाव) कथमभावावगमं जनयेत् ? । एवं चानिएतिनस्यापि प्रमाणभावस्था- ऽभावावगमकन्वाद् बुद्ध्यारुदस्य जनकत्वमङ्गीकरणीयम, तम यदि प्रमाणा- भावो यः सोऽभावरूपस्तदा तस्याप्यवगतिबिंदितादेव कारणानगी नव्यन्त्र- नबस्था, यदि तु भावान्तरमंवित्तिरेव प्रयाणामावोभ्युपगम्यते तनावमा प्रकाशाया नाऽनवस्थाऽऽपयने, नथा च मनि भावान्तरमविनिन्दा प्रमाणाभावरूपा प्रमेयाभावोस्तु किमपरेण प्रमेयामादेन ?. नानीमा प्रयोगोपि तस्यामेव रवयंप्रकाशायां भावान्तर्गपलव्धी चुपते. न पुनीली- त्यादिबुद्धिराविर्भवनि योध्यान्तरानवभागात । अभाव की रतीनि न प्रमाणाभावादन्यः प्रमेयाभावः, मगाणाभाबीपि : पा. ऽनवगमादेव न भावान्तरपमिनेभिरने भावान्तरपमिति :- न प्रमेयनामनुभवनीति प्रमेयमऽभावास्यरय माणग्य नयन म- भावान न प्रमाणान्तरमरकल्पने पति रियतम ।"ादि। ननु भयेगन्मात्रधियाऽभावनिहो यहि ! माधीनिर पयितं येत नव मरभनीति गि:- दिना । उत्तामुपपापयति-न नि । यदि मन नल-22. गंगमनलगानग्यपि भूतायभामादक :--". रगति मावि मत मारधी ग्याः नन:

·सप्रकाशा- [प्रथमः पादः००५ - तम्-सत्यामपि तस्यां कदाचिदमावबुस्सऽनुदयात्.अ. सत्यामपि कदाचिदुदयात् । तथा हि-योड्लीयकबुभु- त्सया ससन्तमसापवरकदेश हस्ताभ्यां सर्वतः पराम- टवान् तस्य तावत् सर्वदेशपरामर्शाद वस्तुतो यो. ग्यानुपलब्धिर्जातैव, अथ च किं सर्वो देशः परामृष्टः किं वा कश्चिदेशो न परामृष्टोपि स्यादिति सन्दि. हानो योग्यानुपलब्धरनिश्चयात् सत्यामपि तस्यां ना. गुलीयकस्याऽभावमवधारयति । कदा चित्तु सर्व- तोऽपरामृश्यापि सर्वतः परामृष्टमिति भ्रान्त्या योग्या- नुपलब्धि निश्चित्याऽसत्यामेव तस्यां भ्रान्स्याऽगुली- यकस्याऽभावमवधारयति । तस्माज्ज्ञाततयैव योग्या- नुपलब्धिरभावज्ञानकारणमित्यभ्युपगन्तव्यं तथा था. कारणभावनिश्चयो भवति न चात्र तो स्तः । अन्वयाभावमाह-सत्यामपीति । तस्याम् =योग्यानुपलब्धौ । व्यतिरेकाभावमाह- असत्यामपीति । उदयाव- अभावज्ञानस्योदयात् । नाऽभावबोधकत्र युक्तमित्यनेनान्वयः । अन्वयाभाव व्युत्पादयति-योङ्गुलीयकेति । अगुलीयकवोधेच्छया, सन्तमसं च तदपवरकं व सन्तमसापवरकं तेन सहितो योदेशः स ससन्तमसापवरकदेशस्तम्-गाढान्धका रयुतं देशम् । तस्य पुरुषस्य । जातैवेति-तेनाडुलीयकान्वेपिणा हस्ताभ्यां तत्रा गुलीयकं नोपलब्धमिति योग्यानुपलब्धि तैव तथापि नाडुलीयकस्याभाव मवधारयतीति योग्यानुपलब्धेः सत्त्वेप्यऽभावज्ञानाभावादन्वयाभावस्तदाह- अथ चेति । व्यतिरेकाभावमुपपादयति- कदाचिदिति । अपरामृश्येति-त. स्मिन् सकले देशेऽन्वेपणस्याभावाद्वस्तुतो योग्यानुपलब्धिर्नास्त्येव तथापि स- न्वेिपणभ्रान्त्याऽगुलीयकाभावमवधारयतीति योग्यानुपलब्धेरसत्वेष्यभात्र- मानस्य जायमानत्वाद् व्यतिरेकाभावः । अन्वयव्यतिरेको च तदा स्याता यद्यनुपलब्धिसत्वे एवाभावज्ञानं स्यात् अनुपलब्ध्यभावे चाभावज्ञानं न स्याव न चैवमस्तीत्यर्थः । ज्ञाताया अपि योग्यानुपलब्धेरभावबोधकलं न सम्भव त्युक्ताऽनवस्थादोपप्रसगादित्याह- तस्मादिति । अनवस्या च भावं हि ज्ञातुं प्रमाणाभावो ज्ञातव्यः" इत्येवमनुपदमेव प्रदर्शिता । स्वाभि- प्रमेया.

·उक्तप्रभाकरमतखण्डनम्] शास्त्रदीपिका। ऽनवस्थाप्रसङ्गः । तस्मात्स्वसंवेद्या तन्मात्रसंविदेव - श्यस्य प्रतियोगिनोऽभावो न तत्त्वान्तरम् । नतु चाऽभावानगीकारे तन्मावधीरपि न कदा चि- निरूपयितुं शक्यते- न च भूतलधीरेव तन्मात्रधीः सं- सृष्टधियोपि तन्मात्रतापातात् तत्रापि भूतलावभा- सात्, अतो घटादिवेदनाभावे सति या लूतलधीः मायमाह-तस्मात्स्वसंवेद्येति । स्वसंवेद्या-स्वयंप्रकाशा। उक्तं च प्राभाकरैः-"प्रमाणान्तरवादिनापि प्रमाणान्तराभावः सत्वसा- वेणाऽभावबुद्धिजनको नाभ्युपगमनीयः किं तु विदिनत्वेन तथा हि- दास्य चिद्रस्तुनः क चिददृष्टस्य पुनस्तस्मिन्नेव दृश्यमानस्य दर्शनकालभावितममा मनिपद्यते- नासीदयामिहेति, तदा च तव दर्शनाभावो निवृत्तः (प्रतियोगि- दर्शनाव) कथमभावावगमं जनयेत् ? । एवं चातिपतिनस्यापि प्रमागाभावस्था- ऽभावावगमकत्वाद् बुद्ध्यारूढस्य जनकत्वमङ्गीकरणीयम, तत्र यदि प्रमाणा- भावो यः मोऽभावरूपस्तदा तस्याप्यवगनिर्विदितादेव कारणानगी नव्येन्द- नरस्था, यदि तु भावान्तरमवित्तिरेव प्राणाभावोभ्युपगम्यते ननम्नया प्रकाशाया नाऽनवस्थाऽऽपद्यते, नथा च मनि भावान्तरमविनिन्दम्पनका ममाणाभावरूपा प्रमेयाभावोस्तु किमपरेण प्रमेयाभावेन ?. नानी-:- प्रयोगोपि तस्यामेव स्वयंप्रकाशायां भावान्तरोपनब्धौ युचते. न गुनी त्यादिबुद्धिराविर्भवति बोव्यान्तरानवभामात । अभावार रतीति न प्रमाणाभावादन्यः प्रमेयाभावः, मगाणामाबोधि २ र ऽनवगमादेव न भावान्तरप्रमिनेभियने भागनरमिनि" न प्रमेयनामनुभयनीति प्रमेयमऽभावार यस्य प्रमाणम्य मोर नाम दावा न प्रमाणान्तरमरकल्पने पति पिनादि । नन भवेतन्मात्रधिय राऽभावनिहित यावा, मात्रधीनिस्पयितुं शक्यत न चैवं सम्भवतीति निती :--:. दिना । उत्नामुपपायर्याल- न चेति । यदि ::: मेरभूत मानापलेपि भूतलावभागात 7 पनि ननापि मन मारधी स्वाद न -- ·- णवेपि तयटकयोग्यत्वस्य तु ज्ञाततयैव कारणत्वं न सत्तामायणेत्यर्थः, तथा च यदा मदपि योग्यत्वं न ज्ञातं तदा पुरुपो नाऽभावमवधारयति, सप्रकाशा- [प्रथमः पादः स अ०५ सा तन्मात्रधीः, एवं च ज्ञानाभावाङ्गीकारादऽभावा- पन्हवोऽनर्थकः । कथं ततन्निरूपयितव्यम् , तदभि- धीयते-घटायापोस्ति प्रमेयम्, योग्यप्रमाणानुदयश्च तस्य सत्तामात्रेणैव नेत्रादिवद् बोधको न ज्ञाततया यतोऽनवस्था स्यात् । यत्तु सत्यामपि योग्यानुपलब्धावऽभावानवधारण- म्, असत्यां चावधारणमिति, तत्तु योग्यत्वाऽज्ञान- तम्-योग्यानुपलम्भो हि कारणं तव योग्यत्वं ज्ञातत- यैव कारणं न सत्तामात्रेण, ततः सदेव योग्यत्वं कदा चिदज्ञातं नाभावमवधारयति. कदा चित्वविद्यमान मेव योग्यत्वं भ्रान्त्या निश्चित्याऽभावमवधारयति। उप- लब्ध्यऽभावस्तु सन्मात्रतया कारणं न ज्ञाततया तेन यस्माद् भूतलधीरेव तन्मात्रधीन सम्भवति तस्माद् घटादिवानाभावे सति या भूतलधीः सा तन्मावधीरिति वक्तव्यं तथा च ज्ञानाभावः स्वीकृत इति ज्ञेयाभावनिराकरणमपार्थकमेवेत्यर्थः । नन्वऽनुपलब्धेर्न स्वरूपसत्या न वाशा तायाश्चाभावग्राहकत्वं सम्भवत्युक्तदोपादित्यनुपलब्धेरभावग्राहकत्रं कथं नि- रूपणीयमित्युच्यतामित्याशङ्कते पूर्वपक्षी-कथामति । अनुपलब्धेरभावग्राहक- वनिरूपणमारभते- तदभिधीयते इति । तद्-अभावग्राहकतानिरूपणप्रका- रः । योग्यप्रमाणानुदगः घटादिविपयकाया योग्यभूतायाः प्रमितेर्योऽनुदयः सोऽनुपलब्धिशब्दाभिधेयः । तस्य-अभावस्य । स्पष्टमन्यत् । यश्चान्वयव्यतिरेकाभावः प्रदर्शितस्तं परिहर्तुमुद्दिशति-यविति । रिहारमारभते-तत्त्वित्यादिना । यत्तवान्वयव्यानरकाभावकथनं तद् यो. ग्यत्वाऽज्ञानकृतम् योग्यानुपलब्धिघटकयोग्यत्वाऽज्ञानकृतम् । एतदेवोपपा- दयनि-योग्यानुपलम्भेति । योग्यानुपलब्धेश्च सत्तामात्रेणैवाभावजानकार यदा चाध्मदाप योग्यत्वं भ्रान्त्या ज्ञातं निश्चितं तदा पुरुषोऽभावपश्याय तीत्याह-तत इति । विशदीकृतश्चायमों वेदान्तपरिभाषायां तथा ४ि- ·मभावस्यानुपलब्धिगम्यत्वम्] शास्त्रदीपिका। नाऽनवस्थापत्तिरिति सर्वमयदातम् । अतोऽस्त्याभा- वाख्यं प्रमेयम् । न च तदैन्द्रियकम्, इन्द्रियव्यापाराभावेपि तज्ज्ञा- नोत्पत्तिदर्शनात्-योऽहनि प्रातःकाले गृहे ऽवस्थितो मध्यन्दिनसमये पृच्छयते-'किमस्मिन् गृहे प्रातःकाले माथुरः कश्चित् पुरुषः शुक्लावासा दीर्घतमो लोहितव. र्णः समागतः ?' इति स तदानीमेव योग्यस्मरणानुद- यात् तस्याभाव प्रातःकालीनमऽवधारयति विनैवे- न्द्रियव्यापारेण । न च प्रातरवगतोऽभावस्तदा स्मर्यत इति वाच्यम्, प्रतियोगिनो माथुरस्य तदानीं कथं चि- दपि युद्धावऽनारोहात्, अयुद्धिस्थे च प्रतियोगिनि योग्यानुपलब्धेर्योग्यता च तर्कितप्रतियोगिसत्त्वमसंजितप्रतियोगिकत्वम्, यस्याभावो गृह्यते तस्य यः प्रतियोगी तस्य सत्त्वेनाधिकरणे तर्कितेन प्र- सअनयोग्यमापादनयोग्यं यत् प्रतियोग्युपलब्धिस्वरूपं यस्यानुपलम्भस्य तद- नुपलब्धेर्योग्यत्वमित्यर्थः, तथा हि-स्फीतालोकवति भूतले यदि घटः स्यात्तदा घटोपलम्भः स्यादित्यापादनसम्भवात् तादृशभूतले घटाभावोऽनुपलब्धिग- म्यः, अन्धकारे तु तादृशापादना ऽसम्भवान्नानुपलब्धिगम्यता।" इति । ततश्च योग्यत्वं यत्र प्रमया वा भ्रान्त्या वा ज्ञातं तत्राभावज्ञानं जायते योग्यानुपल- ब्धिस्तु स्वरूपसत्येव कारणं इति न काचिदनुपपत्तिः। उपसंहरति-अतोस्तीति । नन्वस्व भावाख्यं प्रमेयं तस्येन्द्रियेणैव ग्रहणं भवतु कृतमनुपलब्धिप्रमा- णेन पष्ठेनेत्याशङ्याह- न च तदैन्द्रियकमिति । तदअभावाख्यं प्रमेयम् । अनैन्द्रियकत्वमुपपादयति-योऽहनीति । प्रातः कालिकस्याभावस्य कालभेदेन मध्यन्दिनेऽसत्त्वादेव नेन्द्रियेण ग्रहणं सम्भवति तदाह-विनैवेति । तत्र हि योग्यस्मरणानुदयस्यैवा ऽभावग्राहकत्वमित्युक्तम्-योग्यस्मरणेति । ननु प्रात- रवगतस्य माथुराभावस्य मध्यान्हे स्मरणमेव किं नोच्यते तथा च न मध्यान्हे प्रातःकालिकामावज्ञानार्थमऽनुपलव्धिप्रमाणापेक्षेत्याशङ्ख्याह-न चेति । परिहा- रहेतुमाह-प्रतियोगिन इति । अभावज्ञानस्य प्रतियोगिज्ञानमापेक्षत्वात् तदा- नीम् प्रातःकाले च प्रतियोगिनो माथुरस्य बुद्धावनारोहात माथुरविषयक -..

·No text on this page.

·समावस्यानुपलब्धिगम्यत्वम्] शास्त्रदीपिका। नाऽनवस्थापत्तिरिति सर्वमयदातम् । अतोऽस्त्याभा- वाख्यं प्रमेयम् । न च तदैन्द्रियकम्, इन्द्रियव्यापाराभावेपि तज्ज्ञा- नोत्पत्तिदर्शनात्-योऽहनि प्रातःकाले गृहे ऽवस्थितो मध्यन्दिनसमये पृच्छयते-'किमस्मिन् गृहे प्रातःकाले माधुरः कश्चित् पुरुषः शुक्लावासा दीर्घतमो लोहितच. र्णः समागतः ?' इति स तदानीमेव योग्यस्मरणानुद- यात् तस्याभाई प्रातःकालीनमऽवधारयति विनैवे. न्द्रियव्यापारेण । न च प्रातरवगतोऽभावस्तदा स्मर्यत इति वाच्यम्, प्रतियोगिनो माथुरस्य तदानीं कथं चि- दपि युद्धावऽनारोहात्, अयुद्धिस्थे च प्रतियोगिनि योग्यानुपलब्धेर्योग्यता च तर्कितप्रतियोगिसत्त्वसंजितप्रतियोगिकत्वम्, यस्याभावो गृह्यते तस्य यः प्रतियोगी तस्य सत्वेनाधिकरणे तर्कितेन प्र- सअनयोग्यमापादनयोग्यं यत् प्रतियोग्युपलब्धिस्वरूपं यस्यानुपलम्भस्य तद- नुपलब्धेर्योग्यत्वमित्यर्थः, तथा हि-स्फीतालोकवति भूतले यदि घटः स्यात्तदा घटोपलम्भः स्यादित्यापादनसम्भवात् तादृशभूतले घटाभावोऽनुपलब्धिग- म्यः, अन्धकारे तु तादृशापादना ऽसम्भवान्नानुपलब्धिगम्यता।" इति । ततश्च योग्यत्वं यत्र प्रमया वा भ्रान्त्या वा ज्ञातं तत्राभावज्ञानं जायते योग्यानुपल- ब्धिस्तु स्वरूपसत्येव कारणं इति न काचिदनुपपत्तिः। उपसंहरति-अतोस्तीति । नन्वस्व भावाख्यं प्रमेयं तस्येन्द्रियेणैव ग्रहणं भवतु कृतमनुपलब्धिप्रमा- णेन पष्टेनेत्याशङ्याह- न च तदैन्द्रियकमिति । तत् अभावाख्यं प्रमेयम् । अनैन्द्रियकत्वमुपपादयति-योऽहनीति । प्रातः कालिकस्याभावस्य कालभेदेन मध्यन्दिनेऽसत्त्वादेव नेन्द्रियेण ग्रहणं सम्भवति तदाह-विनवेति । तत्र हि योग्यस्मरणानुदयस्यैवा भावग्राहकवयित्युक्तम्-योग्यस्मरणेति । ननु प्रात- रवगतस्य माथुराभावस्य मध्यान्हे स्मरणमेव किं नोच्यने तथा च न मध्यान्हे प्रातःकालिकामावज्ञानार्थमऽनुपलब्धिप्रमाणापेक्षेत्याशमाह-न चेति । पन्हिा- रहेतुमाह-प्रतियोगिन इति । अभावज्ञानस्य प्रतियोगिज्ञानमापेक्षत्वात् नदा- नीम् प्रातःकाले च प्रतियोगिनो माथुरस्य बुद्धावनागेहात्माथुरविषयक ·[सनम पार मु .५ * भाये बदमापनाना सम्मान पापीदानी- मेगगनुपरगियापारगीगनिशिवांशकाली- भाषः प्रतीगते तत्रापि गोरगडानानुदयस्पेन कला- দী *মাসি দালন- गितुं शत्यम् । तस्मान प्रत्तोऽभावः । नाप्यनुमेयः, अमानेन तेन सा निहिसा मानग्रहणासंभवात् । " शानमेव नासी ना स्तिस्यति मातःकाले भागतिरेन न सम्भवति गेन तय मामाको स्मरणं स्थान, गनुभूतस्यैव स्मतिनियमादित्यर्थः । अ गुद्धिोगशाले । ननु भातु तथा भास्गानुपलब्धिगम्गलं तगाप्यत्र भूतले घटो नास्तीगानो मेन्द्रिगन्यापारस्ग पुरस्मेन्द्रियेणेवा भानज्ञानं जायता- मिन्द्रियच्यापारस्यापि गत्तादोत्याशगाह-एवं चेति । अनुपरतेन्द्रियव्या पारेण गनिटनेन्द्रियव्यापारेण पुरुपेण -अभाषाधिकरणं निरीक्षतेत्यर्थः । योग्यशानानुदयस्य-योग्यानुपलब्धेरेव । क्लृप्तसामर्थ्यस्य =अन्यत्राभावग्रहणे निश्चितं सामर्थ्य यस्य तस्य । उपमंहरति-तस्मादिति । नन्वभावस्य मत्य- क्षगायत्वागावेप्यनुगानग्राहगत्वं भविष्यतीत्याशङ्कयाह- नानुमेय इति । अ नुमेयत्वाभावे हेतुमाह-अज्ञातेनेति, यद्यभावः प्रत्यक्षः स्यात्तदा तेन कस्य चित्पदार्थस्य व्याप्तिग्रहः स्यात्तदा च तेन पदार्थन लिगभूतेनाभावस्यानुमानं स्यादपि नैवं सम्भवत्यऽभावस्याऽप्रत्यक्षत्वादित्यर्थः । तदुक्तं वार्तिके- न चाप्यवानुमानत्वं लिङ्गाभावात् प्रतीयते । भावांशो ननु लिङ्गं स्यात्तदानीम् ?, नाऽजिघृक्षणात् ॥ अभावावगतेर्जन्म भावांशे हऽजिक्षिते । तस्मिन् प्रतीयमाने तु नाभावे जायते मतिः ॥ कस्यचिद् यदि भावस्य स्यादभावेन केनचित् । सम्बन्धदर्शनं तत्र सर्वमानं प्रसज्यते ॥ गृहीतेपि च भावांशे नैवाभावेऽन्यवस्तुनः । सर्वस्य मतिरित्येवं व्यभिचारादलिगता ॥ सम्बन्धे गृह्यमाणे च सम्बन्धिग्रहणं ध्रुवम् । तत्राभावमतिः केन प्रमाणेनोपजायते ।।

·अभावस्यानुमानाऽगम्यत्वम्] शास्त्रदीपिका । ३४१ यत्र कैश्चिदुच्यते-'दृश्यस्य सत्ता दर्शनव्याप्ता तेन व्यापकभूतदर्शननिवृत्त्या व्याप्यस्य दृश्यस्य निवृत्ति- रवसीयते' इति तन्निरस्तम् । व्यापकनिवृत्त्या व्याप्य- - तदानीं न हि लिनेन सम्बन्धिग्रहणं भवेत् । तत्रावश्यमभावस्य प्रमाणान्तरतो गतिः ॥ न चाऽनवगतं लिङ्गं गृह्यते चेदसावपि । अभावत्वादभावेन गृह्येतान्येन हेतुना ॥ स चाऽन्येन ग्रहीतव्यो नाऽगृहीते हि लिङ्गता। तद्गृहीतिर्हि लिङ्गेन स्यादन्येनेत्यनन्तता ॥ लिङ्गाभावे तथैव स्यादनवस्थेयमित्यतः । काप्यस्य स्यात्प्रमाणत्वं लिङ्गत्वेन विना ध्रुवम् ॥ नास्तीतिधीः फलं चैपा प्रत्यक्षादेरजन्मनः । तस्यैव च प्रमाणत्वमानन्तर्यात् प्रतीयते ॥" इत्यादि । ननु यत्र दृश्यस्य-विषयस्य सत्ता भवति तत्र दर्शनम् =दृश्यज्ञानं भ- वत्येवेति दर्शनं व्यापकं दृश्यसत्ता च व्याप्या ज्ञानं विना विषयसत्तानुपपत्तेः, तेन-तथा च यथा वन्ह्यभावेन धूमाभावानुमानं भवति तथावापि व्यापकी- भूतस्य दर्शनस्य निवृत्त्या अभावेन व्याप्यस्य दृश्यस्याऽभावानुमानं सम्भ- वतीति कृतमनुपलब्धिप्रमाणेनेत्यभिप्रायवतः सौगतस्य मतमनुवदति-पदवे- ति । तदुक्तं न्यायरलाकरे- “ संमत्यनुपलब्धिलिङ्गवादी सौगतश्चोदयति- प्रत्यक्षति, दृश्यं सद् यद् यत्र नोपलभ्यते तत्तत्र नास्ति यथा बुद्धिसत्त्वे पु- रुपः, अतोनुपलब्धिसमाख्या प्रत्यक्षाद्यनुत्पत्तिरऽभावस्य लिङ्गम्, वीतहेतुर्वा- ऽयम्- दृश्यस्य सत्ता दर्शनव्याप्ता तदर्शनं व्यापकं निवर्तमानं दृश्यस्य सत्तां व्याप्यां निवर्तयति ।" इति । अन्यत्राप्युक्तम्- " भवतु प्रत्यक्षात् प्रमाणा- न्तरमऽनुमानात्तु भेदो नास्ति-दृश्यस्य हि सत्ता दर्शनेन व्याप्ता दर्शन निवर्त- मानं दृश्यमपि निवर्तयति व्यापकनितिर्हि घ्याप्पनिहत्त्या व्याप्ता व्याप्या- छ व्यापकावगतिरनुमानमेव भवति ।" इति । परिहरति- तन्निरस्तमिति । वेदितव्यमिति शेषः । निरस्तत्वमुपपादयति-व्यापकेत्यादिना, मपक्षे व्या- सिग्रहे जाते यदा पक्षे लिङ्गज्ञानं भवति तदाऽनुमानं भवति तथा चात्रापि व्या- ·युक्तयः ज्ञानोपायाः प्रमाणानीति यावत् याभिः युक्तिभिर्याधिकारं सर्वो प्रतिभागम्यमिति यदुक्तं वैशेपिकैस्तदसारं मातिभस्य प्रामाण्यासम्भवाद, चोदनैकगम्यत्वाच्च धर्मस्येत्यर्थः । लोकप्रसिद्धिरपि न प्रमाणान्तरमित्या- ह-लोकेति । उपसंहरति-अत इति । स्वाभिमतप्रमाणसंख्याया श्रीरामाय- णारण्यकाण्डद्विसप्ततिसंख्याकसीयं साक्षात्परब्रह्मश्रीरामचन्द्रकृतदाहेन दि. तु “ सर्वो ऽनुदृश्यते " इत्यत्र “सर्वं विमृश्यते " इत्येवं पाठ उपलभ्यते । मप्रकाशा [प्रथमः पादःसू० अ०५ तिभाग्यमपि प्रमाणं कश्रिदिष्टम्-" श्वस्ते भ्राता- ऽऽगन्ता" इत्यादिकम्, तत्तु लिङ्गागाभासजम्. अनि- प्रायकत्वादेवाऽप्रमाणम् । अतो यत्काइयपीयैः प्रति- भागम्यमृपीणां धर्माधर्मत्वमाश्रितं तदऽसारम् । लोक- प्रसिन्हिरपि प्रत्यक्षायतर्गतैवेति न प्रमाणान्तरम् । अतः पडेव प्रमाणानि, तथा च भगवद्रामायणे- "राम पड्युक्तयो लोके याभिःसर्वोऽनुदृश्यते" इति ।। ॥ इत्यभाववादः ॥ "इह भवति शतादी संभवाद् याऽऽसहस्रान मतिरवियुतभावाद साऽनुमानादभिन्ना । जगति बहु न तथ्यं नित्यमैतियमुक्तं भवति तु यदि सत्यं नाऽऽगमाद् भियते तत् ॥” इति । ननु “श्वस्ते भ्राताऽऽगन्ता" इत्यादौ श्वो भ्रातुरागमनप्रतीतिः प्रत्य- 'क्षादिना न संभवति तत्कारणाभावादिति तदर्थं प्रातिभाख्यं प्रमाणं पृयक् स्वीकार्य तदुक्तं शाङ्करोपस्कारे-"आम्नायविधातॄणामृपीणामतीताऽनाग- तवर्तमानेष्वऽतीन्द्रियेष्वर्थेषु धर्मादिषु ग्रन्थोपनिवद्धेषु वा लिङ्गायनपेक्षादा- ऽऽत्ममनसोः संयोगाद्धर्मविशेपाच्च प्रातिभं ज्ञानं यदुत्पद्यते तदापमिति, तच्च कदा चिल्लौकिकानामपि भवति यथा कन्यका वदति वो मे भ्राताऽऽगन्तेति हृदयं मे कथयति' इति ।" इत्याशङ्याह-तस्विति । अस्याभासजत्वान्न मामा- ण्यम्, किं च प्रमाणस्य निश्चयफलत्वादस्य चानिश्चायकत्वान्न मामाण्यं युज्य- ते । उक्तमन्यत्रातिदशति- अत इति । अयं धर्मोऽयं चाधर्म इति ऋषीणां व्यरूपं प्राप्तस्य कवन्धस्य वचनं प्रमाणयति-रामेति, श्रीरामायणपुस्तके - ·चित्राद्यैहिकफलचोदनास्वाक्षेपः] शास्त्रदीपिका । ३४५ लोकप्रसिद्धस्वतःप्रामाण्यदर्शनेन तदन्तर्गतस्यापि च शास्त्रस्य स्वतः प्रामाण्यात्- " चोदनालक्षणार्थी धर्मः" इति प्रतिज्ञातेऽर्थे साधिते, संप्रति- “ अनिमि- तं विद्यमानोपलम्भनत्वात् " इत्यनेन चित्रादिचोद- विषयोऽनुदृश्यतेप्रमीयते, यथा-योग्यमिन्द्रियसंनिकृष्टं प्रत्यक्षेण, इन्द्रिय- सनिकृष्टव्यापकमनुमानेन, सादृश्यं तद्विशिष्टं चोपमानेन, पदोपस्थापितं शा- ब्देन, दृष्टानुपपन्नोपपादकमऽर्थापत्त्या, अभावश्चानुपलब्ध्या प्रमीयते, इति श्रीरामायणप्रमाणेनापि पडेव प्रमाणानीति सिद्धम् । श्रीरामायणटीकाका- रेण त्वत्र युक्तिपदस्य पड्गुणपरत्वमाश्रित्य " पड्यक्तयःसन्धिविग्रहया- नासनद्वैधीभावसमाश्रयाख्या लोके सन्ति याभियुक्तिभिः सर्व वस्तुजातं रा- झा विमृश्य प्राप्यते " इत्येवमिदं वचनं व्याख्यातम् । ॥ इति प्रमाणनिरूपणं समाप्तम् ।। नतु “ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत " इत्यादिका पारलौकिकफल. चोदना श्रूयते, तथा चिवया यजेत पशुकामः " इत्यादिका ऐहिकफ- लचोदना श्रूयते, तत्र पारलौकिकफलचोदनामु त्वाक्षेपो न युज्यते- को हि जानाति स्वर्गो न भविष्यतीति । ऐहिकफलामु चित्रादिचोदनानु त्वा- क्षेपः सम्भवति-चित्रादिफलानां पश्वादीनामप्राप्तौ चित्रादिचोदनानामऽमा- माण्यौचित्यात्, दृष्टश्च चित्रादिषु फलव्यभिचार:-चित्रादीष्टौ कृतायामपि त- स्फलानुपलम्भादित्याशक्य तत्समाधानायेदानी ग्रन्थमारभते- लोकप्रसिद्धे- ति, प्रत्यक्षादीनां लोकमसिद्धस्वतःप्रामाण्यप्रदर्शनेन तदन्तर्गतस्य-अत्य- क्षादिप्रमाणन्दान्तर्गतत्वाच्छास्त्रस्यापि च स्वतःमामाण्यात, चोदनाश्च सा- स्वमेवेति तासां धर्मे स्वतःप्रमाण्यं सिद्धमिति प्रतिज्ञातेऽर्थे माघिने सति । स्वनः प्रामाण्यं च पूर्वमेवोक्तम्-" तस्मात्स्वतः प्रामाण्यं मामान्यधान्व- कारणदोपज्ञानाभ्यामपोधत इत्यवश्यमगीकरणीयम् " इनिं द्वितीयमुने । न च भसिद्धस्य प्रमाणस्य भामाण्यमन्येन परीक्षितव्यम्" इत्यादि चात्र पञ्चमद्धे । “ साधिते " इत्यत्र “ सिद्धे " इत्यपि च चित्पादः । मंमती- ति-संपति अनिमित्तं विद्यमानोपलम्भनन्वात्" इत्युक्तमत्यक्षविरोधा- चित्रादिचोदनानां मामाण्यमाक्षिप्यने-विद्यमानस्य प्रत्यक्षं ग्राहकमित्युक्तं ·समकाशा- [प्रथमः पारस.. - नानाहिकफलानां प्रत्यक्षादिभिरऽसंवादेन विसंगारे न च प्रामाण्यमाक्षिप्यते । पूर्वोक्तस्तु “नन्यतयाभूत- म् " इत्याक्षेपः परलोकफलस्वर्गकामादिगोदनाविषय इति विषयभेदादपौनमत्यम् । ननु च " मन्वऽतधाभूतप्पर्धं यूगाचोदना" इति गौदिककलानां निनातीनाभि फलगुन्पयेत तदा प्रत्यक्षेण गृगत नेपाल, मन्यात भिरबान अत्यक्षादिना फलानुपलम्भात् प्रत्युत कनिदिन निकलोपालम्भाद ऽप्रमाणं निनादिचोदनेत्येवं मागाण्यमालिया। fh का “ अनिमितम् " इत्यादि भाष्यप्रतीक तमा न भा'' नागययानि भान्त नाम प्रमाणानि शमस्तु न मान, T: ! " मानोपलम्भनयात्" भनिमित्ता - ITणा , १. नगर त ग नास्ति गाशाशस्य निपाणम, !" ' ... गाणीनां न च पकामनन्तरं पार 3 ६. ना : ५६ । हाल न फलन गरितगण, गामा हिम • . . मालान्त पादागतीति चत, न, नकार ... 'तः ! गदा नावदगी नियमाना गीत १. iff... नहाना नाति तदा । - { ... firitीनजना मागकाण " नाम ii. Tirt TTI नपानी पान २: :.., ९.'! .. a faat जलनीति " मन ! 'यानि न नाम मागानि" ? '... र ग नगद ARREE Tifferial १ . Antits, 342 1 -- A 4 . . . - A ३ . . - J + . इ.५१-1.15 ५ + . -:: 2: ..":43 R ·निर्दिभाप्यदोपपरिहारः] शास्त्रदीपिका। चोदनामात्रपरिग्रहादऽविशेषेणैवाऽसावाऽऽक्षेपः,तथे- हापि"यदा तावदसौ विद्यमानाऽऽसीत् तदा फलं न दत्तवती यदा फलमुत्पद्यते तदाऽसौ नास्ति कथममती फलं दास्यति ?" इत्याक्षेपस्य स्वर्गकामचोदनास्वपि तु- ल्यत्वादऽविशेषत्वमिति नास्ति विषयभेदः । उच्यते-पूर्वाक्षेपस्तावत् परलोकपलविषय एच, तत्र हि 'प्रमाणान्तरापेक्षः शब्दो न स्वातन्त्र्येण प्रमाणम्, न च चोदनार्थे प्रमाणान्तरमस्ति, अतोऽप्रमाणं चाइना' इत्ययमाक्षेपः-स चायं परलोकफलविषय एव भवति । क्यमाशङ्कते- नन्विति । द्वितीयमूत्रभाष्यस्थः नन्वनयाभूतमपि इत्या. धाक्षेपोपि सामान्यतश्चोदनामात्रविषय एव न पारलौकिकफलचोदनावि- शेषविषयस्तथात्र पञ्चममूत्रमाप्यपि “ यदा तावदमौ" इत्याद्याक्षेपः मा- मान्यतश्चोदनामात्रविषय एव न वैहिकफलचोदनाविशेषविषय इति कथं विपयभेदः स्यात् ? तस्मात् पौनरुत्यं दोषोऽस्त्येव भाप्ये इत्यर्थः । विपयभेदं प्रतिपादयितुमारभते-उच्यत इत्यादिना । पूर्वाक्षेपः-द्वितीयम्- वस्थः "नन्वतयाभूतमप्यर्थम्" इत्याक्षेपः परलोकफलकचोदनाप्रामाण्यक्षियक एवेत्यर्थः । अर्थत आक्षेपस्वरूपमाह-तत्र हीन्यादिना । नत्र-द्वितीयस्वभाप्ये, विपयस्य प्रत्यक्षे मति तत्र शब्दस्य शक्तिग्रहो भवति तदनन्तरमेव हि शब्द: स्वविषयं प्रतिपादयितुमर्हनीति स्वविपयप्रतिपादनमृलशक्तिग्रहार्थ तद्विपय- प्रत्यक्षमपेक्षन इति प्रमाणान्तरापेक्ष एव शब्दः, अन एव न स्वातन्त्र्येण प्रमा- णम्, चोदनार्थे-चोदनाफले स्वर्गादौ च प्रमाणान्तरम्य प्रतिव नाति पेन तदभिधायकत्वं चोदनानां स्यादिन्यऽप्रमाणं चोदनेत्यर्थः, अयं चात परलोकफलकास्वेव चोदनासूपपद्यने नैहिकफलास्वपि नामां फलम्य वाया प्रत्यक्षादिगम्यत्वादेवेत्याह-म चायमिति । किं चोत्तरेणापि पूर्वक मतीयने तथा चात्र भप्यकारेण “ यदि च चोदनायां मन्यांकन भवतीति गम्यते " " न च " स्वर्गकामो यजेस " उन्यता दिन- मवगम्यते " इत्येवं परलोकफलानामेव चोदनानां :- शायतेऽयमाक्षेपः परलोकफलचोदनापामाग्यविषय ·३४८ सप्रकाशा- [प्रथमः पादः.. पशुकामचोदनासु हि यदि तावत् कर्मानन्तरमेव पश्यादीन्युपलभ्यन्ते ततोऽपेनितमूलप्रमाणलाभात् सिद्ध्यति चोदनायाः प्रामाण्यम्, अथ नोपलभ्यन्ते त. तः प्रमाणान्तरबाधेनैव सुखमऽप्रामाण्यमभिधातुं श. क्यत इति किमाक्षेपसारूप्यप्रतिपादनव्यसनेन । त- स्मात् स तावत् परलोकफलविषय एव, अयं स्वैहि- फफलविषयः, न हि पारलौकिकस्य फलस्याऽनन्तरका- लानुपलब्ध्या निरासः सम्भवति, न हि तेनाऽनन्तरं भवितव्यम्-जन्मान्तरभावित्वात् । पशुकामेति-पशुकामपदघटितामु " चित्रया पशुकामो यजेत " इत्या- दिनोदनागु यद्यऽव्यवधानेन कर्मानन्तरम्-चित्रेष्टिसम्पादनानन्तरं पशा पर गन्ने तदाऽपेक्षितमूलप्रमाणस्य-पशुमाप्तिपत्यक्षस्य लाभात् =जायमा नपाचोदनानां मामाण्यं मिजयति, यदि च कर्गानन्तरमेव पायो नोगलाण लेनदा प्रमाणान्तरवाधेन गत्यशकतबाधेनैव मुग्यप-गुपेन चोदनागा भ. पापापभिगतुं मास्यते-कर्गानन्तरमेव चोदनया पशुपाहिएता न गए भवामिति गमगाणं चोदनन्यर्थम्नदाह- अथेति, । न चैनं पालीकामा दनापापः गम्मानि ताभिर्मग्णानन्तरमेव फलमाधिनादिति नान ग: पायं गेन भाग पानकायं म्यादिन्याह-किमादापनि । गाग मागता । उपमहान तपादित । गा-द्वितीयगुत्रमागम्य पापः । ग' पपत्रमागय भारोपः । चाम्य पयगाव मागणागरण न मानानां पर उपनयन पता नमिः पगाला" नायायायपियनापक्रपान पालकमलनार नामा "! पिपाद- नहीनि । पाली म. ग.. आग - यादगारच्या गागानमा मनपरापाता। ४. मागायन नाग ने दलितान नागमा - Fre। अत्र दान हाति। न पी. - 2 टार गामानन्दाकिर गदि म. ....... यदा याग १. १८१५, " . , m M ·निर्दिष्टभाग्यदोपपरिहारः] शाखदीपिका। ननु " असती कथं फलं दास्यति" इतीदं तुल्यम् । नेति मा-अपूर्वद्वारेण सम्भवात्, स्वर्गो हि स्वभावा- द् देहान्तरानुभवनीयत्वादऽनन्तराऽसम्भवित्वेन शा- स्त्रार्धावधारणवेलायामेव निश्चीयत इत्यापूर्वमन्तर्भा- व्यैव तत्र शास्त्रार्थोऽवधार्यते, तच चिरस्थायीति का- रणस्याविनाशात् सम्भवति कालान्तरे स्वर्गस्योत्प- त्तिः । पश्वादयस्त्वनन्तरमपि सम्भवन्तीति तत्साध- नत्वेन घोद्यमानानां चित्रादीनां शास्त्रार्थायधारण- तचोदनाया अमामाण्यं स्यादपि, नैवमस्तीत्यर्थः । ननु मा भवतु सकलेनाऽऽक्षेपेण पौनरुत्यं वयाप्याक्षेपैकदेशस्य "अ. सती कयं दास्यति" इत्यस्य तु पूर्वोक्तद्वितीयसूवभाष्यस्थालेपेण समानविप- पत्वात् पौनरुत्त्यं भविष्यति “ असती " इत्यस्य वाक्यस्यैहिकचित्रादिष्विव परलोकफलचोदनास्वपि समन्वयादित्याशङ्कते- नन्विति । परिहरति- नेति । उपपादयति-अपूर्वेति, असत्या अपि स्वर्गादिफलेटेरपूर्वद्वारेण फलप्रदत्वस- म्भवात् । इप्ट्याऽपूर्वमुत्पद्यते तच फलमाप्तिपर्यन्तं तिष्ठत्येवेति “अमती" इत्यस्याक्षेपस्य स्वर्गादिफलचोदनासु नास्त्यवकाश इत्युक्तम्-नेति, नेदं तुल्यमियर्थः । स्वर्गादिफलानामपूर्वद्वारोत्पत्तिमुपपादयति- स्वर्गो हीत्यादि- ना । शास्त्रार्थावधारणलायाम्=" ज्योतिप्टोमेन स्वर्गकामो यजेत " इत्या- दिचोदनानां वाक्यार्थयोधकाले एव स्वर्गस्य-स्वर्गपदवान्यम्य लोकानर- त्वेन प्रतीत्या तस्मिन् लोके चानेन शरीरेण गन्तुमदावयत्वाद् देहान्नगनुभ- पनीयलं निश्चीयते अत एवानन्तरासम्भवित्वम् =पागानन्तरमेवा ऽमाप्पलं निश्चीयते कारणं विना च कार्य न भवतीति पागस्य नटत्वेन कारणवाम- भवात्तत्र पागजन्यमपूर्व कल्प्यते तच अपूर्व चिरस्थापीति नम्पाऽविनाशात तद्वारा कालान्तरेपि स्वर्गोत्पत्तिः सम्भवतीत्यपूर्वमन्तीपत्रकारमयेन कल्पयित्वैव तत्र-स्वर्गादिचोदनाम शास्त्रार्थः स्वर्गाटिफलमाभिवचार इति " असती" इत्यस्याक्षेपस्य न तबादकाश इत्यर्थः । फलमटम्यापूर्वम्य सत्वादेव । चित्रादिचोदनासु तु नवमस्तीत्पाह-पवादय इति. पवादी- नामेनडरीरेणापि माप्पत्याचित्रादीहिमपनन्तरमेव पलमाणिसम्भवादन 1 ·सप्रकाशा- [प्रथमः पादः सू.. समयेऽपूर्वप्रणाडीसमाश्रयणे कारणं न किं चिदस्तीति स्वरूपेणैव फलसाधनत्वं शास्त्रार्थोवधार्यते, तथा चा. नन्तरमेव फलेन भवितव्यं कालान्तरे कर्मस्वरूपस्य वि. नष्टत्वात् कारणत्वाभावात्, अनन्तरं च फलमनुपल. ध्यैव निरस्तमित्यप्रामाण्यं चित्रादिचोदनानाम् । न चानुष्ठानानन्तरं फलानुपलब्ध्यैव शास्त्रार्थ पूर्वम- न्तर्भावयितुं शक्यते-शास्त्रार्थावधारणपूर्वकं हानुष्ठा तत्रापूर्वकल्पना युज्यते तथा च चित्रादीनां स्वरूपेणैव अपूर्वमनन्तर - व्यैव फलसाधनत्वमस्तीति शास्त्रार्थोवधार्यते । उक्तं च वार्तिकेपि- कालान्तरानुपादानात् कर्मस्वाभाव्यतोपि च । चोद्यमानस्य चिवादेरानन्तर्य विशेपणम्" इति । तथा च कर्मानन्तरमेव फलानुपलब्धौ कालान्तरे फलं दास्यतीत्युक्ते सम्भा त्यऽयमाक्षेपः- " असतीकथं दास्यति" इति तस्मादयमाशेप ऐरिकालगो. दनापामाण्यविषयक एनेत्याह- तथा चेति, तथा च कर्मस्वरूपस्यैव फलमा- धनत्वात् । कालान्तरे च कर्मस्वरूपस्य विनष्टत्वेन कारणत्वाभावात काम सासम्भगत, अत्र हेतुरुक्तो विनष्टत्वादिति। विनष्टस्येति युक्तः पाठः । यदादि चिबादीष्टिगमनन्तरमेव फलं नोपलब्धं तदा फलं प्रत्यक्षेणेव निरस्तमिति निक मोटिग्न्यिवधार्यते तस्माञ्चिवादिचोदनानामप्रामाण्यमयेत्याह अनन्तर्गमति । ननु पवादिफलं प्रन्यपि चित्रादिजन्यापूर्वमेव कारणमन्तु तमा नाम ना फलेऽनुपलव्यपि कालान्तरभाविफलेनैव चित्रादिचोदनानां गामार्ग में पिपति, म्यजन्यापूर्वदारण फलमाधनवावनिमम्मयादित्यायका-1 चति । शामाय-फलमाधन । परिहार हेतुमाह-शानार्थावधारणीति । गण दृष्टानपूर्वक साम्रावधारणं म्यानदा निवादियागानुष्ठानगपनतरणा * माययावावगमात तयामाण्या नजन्यमपूर्व कलायत यन कामालामा मात्र प्रत्यायदाग चित्रायाः माधन म्यात, नव मस्ति, (६. माया दिमागकवानुष्ठानं भवति तया च पश्चादीनामिना प्राय: 11 नारदलदलमेर विवादीनां वामगातावममध्यपान, सपनामा मदन द बोन मापनारम्यान बाकिलाना गुकाप.

·एतदाक्षेपस्य चित्रादिविषयकत्वमशास्त्रदीपिका । ३५१ नं नानुष्ठानपूर्वकं शास्त्रम्, तस्मादहिकानामत्राक्षेप इति युक्तो विषयभेदः । विषयभेदाच न्यायोपि भि- द्यते- परलोकफलासु प्रमाणापेक्षितत्वमाक्षेपन्यायः, अत्र तु प्रमाणान्तरविरोध इति न्यायभेदादऽपौनरु- त्यम् । अथ वा पूर्वोक्तं स्वमते सूत्राणि व्याचक्षाणो. ऽमृत्रितसेवाक्षेपं दर्शितवान्, इदानीं तु वृत्तिकारम- तेन सनणेवाक्षेपः क्रियते । तदिह चित्रादिवाक्यानि प्रमाणान्यप्रमाणानि वे- ति विचार्यते, तदर्थं च किं तेषां प्रमाणान्तरविरोधोस्ति न समनन्तरमेव फलमुपलभ्यते तत्रामामाण्यं प्राप्तमेवेत्यैहिकफलचोदनाविप- योऽयमाक्षेप इत्याह-तस्मादिति । पूर्वस्वाक्षेपः परलोकफलचोदनाविषय ए- वेत्याह-युक्तो विषयभेद इति । विषयभेदस्य फलमाह-विषयभेदादिति । इदं च न्यायद्वयं न सूत्रमूलकं किं तु भाप्यमूलकमेवेत्यनुसन्धेयम् । तत्र प्र- थमाक्षेपन्यायाभिप्रायमाह-परलोकेति । तत्र स्वर्गादिचोदना प्रमाणं वाऽप्र- माणं वा तदर्थ च तासां प्रमाणान्तरापेक्षास्ति न वेति विचार्यने तत्र प्रमा- पान्तरेणावगते पदार्थे शक्तिग्रहानन्तरमेव शब्दस्य वोधकत्तनियमात् प्रमा- णान्तरेणावगतस्यैव शब्दो वोधको भवति न च स्वर्गादीनां प्रमाणान्तरेणा- ऽवगमः मम्भवतीति प्रमाणान्तरापेक्षित्वेन स्वर्गचोदनानामऽवोधकत्वाद मा- माण्यम् ' इत्येवं प्रथमाक्षेपन्याय ऊहनीयः । द्वितीयाक्षेपन्यायाभिमायमाद- अत्रेति । स्वरूपं चास्य स्वयमेव वक्ति-तदिहेत्यादिनाग्रे । पौनरतयं परि- दरनि- न्यायभेदादिति । वर्णकान्तरमाह-अथ वेति. स्वमतेन सूत्राणि च्यानमाणो भाप्यवाः पूर्वोत्तम-द्विनीयसूत्रमाप्यस्थमाक्षेपमऽत्रितम-मूत्रकाराऽनभिप्रेनमेव द- शिनवान । इदानीम-पचममूत्रव्याख्यानममये वृत्तिकारमतेन गोण-चतु- धमूलक आक्षेपः प्रियते । पतुर्थनमत्रे प्रत्यक्षस्य विद्यमानप्राहकन्दमुनं. न. प्र यदि चित्रादीटीनां फलं भवेत्तदोपलभ्येत प्रत्यक्षास्प विद्यमानमाहवन- नियमान न च प्रत्यक्षेणोपलभ्यत रत्परं चतुर्पकमलहोपमाक्षेपः । एतदापरवरूपं विवादयति-तदिन्यादिना । नदा मामलामामा- ·एवं प्रत्यक्षानुकूल्या भावना ऽपामाण्यमुक्त्वा संप्रति प्रत्यक्षविरोधेना. पामेवात्मनां यज्ञायुधसंयोगोस्तीति सर्वेपी स्वर्गप्राप्तिः स्यात्. अणुलवाई ३५२ सप्रकाशा [प्रथमः पादः सू००५ न वेति।तत्र फलानामनन्तरमुपलब्धव्यानामनुपलम्मा- दऽतत्साधनत्वं चित्रादीनामवगम्यते, तदिदं प्रत्यचा- विसंवादेऽवश्यम्भाविनि सति तद्भावादप्रामाण्यम् । क चित्तु प्रत्यक्षविरोधादऽप्रामाण्यम्- “स एष य. ज्ञायुधी यजमानोऽञ्जसा स्वर्ग लोकं याति" इति, यज्ञा- युधीति हि यज्ञायुधसंयोगाच्छरीरमुच्यते यजमानश- न्दोपि कर्तृवचनस्तस्यैव वाचको नात्मनः, तस्य सर्व- ण्ययोरन्यतरनिश्चयाय । तेषाम् -चित्रादिवाक्यानाम् । “न वेति" इत्यत्र "वि- चार्यते" इत्यध्याहार्यम् । प्रमाणान्तरविरोधे त्वमामाण्यं स्यादऽविरोधे च मा. माण्यमित्यभिप्रायः । आक्षेपाभिप्रायं किं वोक्तन्यायस्वरूपाभिप्रायेण पूर्वप- क्षमाइ- तवेति । अतत्साधनत्वम् =पश्वादिफलाऽसाधनत्वं चित्रादीनामवग- म्यते । तदिदमिति-प्रत्यक्षेण विरोधो न युक्तस्तथापि प्रत्यक्षविरोधोस्ति, प्रत्यक्षविरोधस्त्वत्र फलानुपलम्भरूपो विसंवाद एव ज्ञेयः । तदभावाव-आ- वश्यकप्रत्यक्षाऽविसंवादाऽभावात्-प्रत्यक्षविसंवादादप्रामाण्यं चित्रादिवाक्या नामित्यर्थः । चित्रादिवाक्यैश्चित्रादीनां पश्वादिफलसाधनत्वं प्रतिपायने तत्र पश्वादिसाधनत्वप्रतिपत्तावेव चित्रादिवाक्यानां प्रामाण्यमुपपद्यते न वमस्ति विसंवादतः प्रत्यक्षानुकूल्याभावेन पश्वादिफलसाधनत्वाऽनिधयात्र किं वा पश्वादिफलाऽसाधनत्वापत्तेरिति भावः । प्यऽपामाण्यं प्रदर्शयति-क चिदिति । यागकर्तुम॒तस्य शरीरदाहसमये वि. तायां शरीरेण सह यज्ञपात्राणां चयनं भवति तदुद्दिश्य श्रुतिर्वदति-"म एप यज्ञायुधी" इत्यादि । अअसाशीघमवश्यं वा । यज्ञायुधानिया पात्राणि घुवादीनि । यज्ञायुविनः श्रुत्या स्वर्गलोकगमनमत्रोक्तं यमायुधि लं च यज्ञायुधसंयोगादव शरीरस्यैव युक्तम्, आत्मनस्तु विभुत्ववादे म - च यजमानात्मनोपि तदा यमायुधसंयोगो नास्तीति यज्ञायुधी भारीरमेव, य जमानत्वं च यागकर्तृत्वं तदापि गरीरस्यैव सम्भवतीत्याह-यजमानेनि । ना- न्मन इन्यत्र हेनुमाह-नस्येति । तस्य आत्मनः । व्यापास्यान्मनः क्रियामम ·चोदनासु प्रत्यक्षविरोधेनाक्षेपः] शास्त्रदीपिका । गनत्वेनाभिमतस्य क्रियाविरहिणः कर्तृत्वायोगाद् य- ज्ञायुधसंयोगाभावाच, संयोगाभिप्रायसायं यज्ञायु- धीति शब्दः पानचयनस्तुत्यर्थत्वात, न स्वस्वामिसं- बन्धाभिप्रायः प्रागपि पानचयनात् तत्लरभवात् । श- रीरस्य च प्रत्यक्षविरुई स्वर्गगमनम् । न च कालान्तरेपि संभवति यातीतिवर्तमानापदेशात्, भरसीस्तरय च कालान्तरोपि तदसंभवात् । न च शरीरव्यतिरिक्त क- श्चिदात्मास्ति, तस्मादप्रमाणम् । एवमपौरुषेयस्याप्य- वायित्वाभावात् कर्तृत्वं न सम्भवतीत्यर्थः । ननु यज्ञायुधीति शब्दः स्वस्वा. मिभावसम्बन्धाभिप्रायः किं न स्यात् ? स्वस्वामिभावसम्बन्धस्तु यज्ञायुधा- नामाऽऽत्मनापि सम्भवतीत्याशङ्याह-संयोगाभिमाय इति, एतद्वचनं हि 'पा. चयनमेतावत् प्रशस्तमस्ति यदनेन स्वर्गो लोको भवति' इत्येवं पात्रचयनं स्तौति, पात्रचयनस्तुतिश्च यज्ञायुधीति शब्दस्य यज्ञायुधसंयोगाभिमायत्व ए- वोपपद्यते अन्यथा स्वस्वामिभावसम्बन्धस्य पानचयनाव मागपि सत्वातू पानचयनप्रशंसा न निप्पयेत, प्रत्युत मृते यजमाने तदात्मनो यज्ञायुधेषु स्वामित्वमेव नोपपद्यते जीवत एव स्वामित्वसम्भवादिति यज्ञायुधीति शब्दो यज्ञायुधसंयोगाभिप्राय एव यज्ञायुधसंयोगश्च पानचयने कृते मृतयजमानश- रीरेणैव दृश्यते न च शरीरस्य स्वर्गगमनं सम्भवतीति प्रसाविरोधादेवास्य वचनस्याऽप्रामाण्यमित्यर्थः । ननु यदि तस्मिन् काले शरीरं न स्वर्ग याति तदा कालान्तरे यास्यती- त्ति नाऽनामाण्यमित्याशझ्याह-न चेति, यातीति वर्तमानकालिकप्रयोगा- त् कालान्तरे स्वर्गगमनकल्पना न युज्यत इत्यर्थः । ननु यातीति “ वर्तमान- सामीप्ये वर्तमानवद्वा" इति सूत्रेण वर्तमानसमीपे भविष्यकाले लट् वक्तव्य इत्याशडक्याह- भस्मीभूतस्येति, स्यादेवं यदि भस्मीभृतस्य शरीरस्य का- तान्तरेपि गमनं सम्भवेत् न चैवं सम्भवतीत्यर्थः । ननु शरीरस्य गमनासम्भ- वात् तत्सम्बन्ध्यात्मा खर्ग यातीत्युच्यते आत्मनश्च स्वर्गगमनाभावो न निश्चेतुं शक्य आत्मनोऽप्रत्यक्षत्रादित्यात्मनः स्वर्गगमनसम्भवान्नाऽप्रामाण्यमित्याश- शाह- न च शरीरव्यतिरिक्त इति । उपसंहरनि-तस्मादिति । यस्मादात्मा .

·सप्रकाशा-
[प्रथम. पार...
प्रामाण्ये स्वर्गकाममोदनायामपि नाश्तसितुं युक्तः
मित्यऽप्रामाण्यमेवायातम् ।
एवं प्रत्यक्षानुपलभिविरोधेन प्रत्यतनिरोधेन पा.
ऽऽक्षिप्ते प्रामाण्ये विरोधपरिहारमुपंक्षौर कारपार
निराकरणेन पू!कमेव सतः प्रामाणं सपक्षमापन
तेन सिद्धान्तनादी दर्शयति-"जोत्पति कस्तु शा.
समान संबन्धस्तस्य ज्ञानम्" इति । पूर्ण हि प्रगला
दीनां सातःप्रामाण्यस्य लोमिमलात तानाता
पशाजमणि प्रमाणमित्येतान न तु कारणदोष

·शब्दार्थसंबन्धाक्षेपः] शास्त्रदीपिका। निराकरणं कृतम्, इह तु शब्दार्थसंवन्धस्योत्पत्तिक- त्वात् तद्वारा पुरुषानुप्रवेशाभावात् पुरुषाश्रयत्वाच शब्दोषस्याऽनुष्टमेव शास्त्रमतः प्रमाणमित्युक्तम् । एवं संवन्धनित्यतयाऽप्रामाण्यं निराकृत्य स्वतः प्रा- माण्ये स्थापिते, परः पुनराह-"स्यादेतत्. नैव शन्द- स्यार्थेनास्ति संवन्धः कुतोऽस्य पौरुषेयताऽपोरुषेयता वेति" तथा हि-न तावत्संयोगोस्ति तदावे हि क्षुरा- दिशब्दोच्चारणे मुखस्य पाटनादि स्यात् । न च का- स्वतः सर्वप्रमाणानां प्रामाण्यमिति गम्यताम् । न हि स्वतोऽसती शक्तिः कर्तुमन्येन शक्यते ॥ तस्माद्वोधात्मकत्वेन प्राप्ता बुद्धः प्रमाणता । अर्थान्यथात्वहेतूत्यदोपज्ञानादपोद्यते ॥” इत्यादि । इहेति-शब्दस्य स्वरूपेण तु दुष्टत्वं न सम्भवति किं तु वत्कृपुरुपगतदोपद्रा- रैव, तव लौकिकवाक्यानां पौरुषेयत्वाद्वक्ठपुरुपगतढोपेण दुष्टत्वं सम्भ- वति वैदिकवाक्यानामऽपौरुषेयत्वात् तत्र पुम्पमवेश एव नास्ति येन पु- रुपदोपेण वेदवाक्यानां दुष्टत्वं स्यादित्यऽदुष्टं शास्त्रं तस्मात् प्रमाणमेव, दोपस्यैव प्रामाण्यापहारकत्वादित्यर्थः। तदुक्तं भाप्ये-" अपौरुषेयः शब्द- स्यार्थेन मम्बन्धः, तस्याग्निहोत्रादिलक्षणस्यार्थस्य वानं मन्यमादिभिरन- वगम्यमानस्य तथा च चोदनालक्षणः सम्यक् प्रत्यय इति, पोम्पेये हि श- ब्दे यः प्रत्ययस्तस्य मिथ्याभाव आशङ्कोत परप्रत्ययो हि नया स्यात् ।" इत्यादि । इह-अस्मिन् भाष्ये तु । तद्वारा नित्यमम्पन्धद्वारा । अनित्य- सम्बन्धद्वारैव शब्दे पुरुषप्रवेशमम्भवात् । भाप्योक्तं पूर्वपक्षान्तरमुपस्थापयति-एवमिनि । म्यादे नदिन्यादि भा- प्यम् । अस्य-शब्दस्य । यदि शब्दस्यार्थेन सम्न्यः म्यचटा मन्दसम्यनि- स्यत्वं तेन च समाहितं मामाण्यमऽपौरपेयलं च युज्यतापि नदमन्तीति भावः। भाप्पोक्तं पूर्वपलं स्वयमुपपादयति-तथा हत्यादिना । दार्थः पम्प मंयोगसम्बन्यो नोपपद्यते यदि मंयोग एवं म्यानदा मा मुग्न पाने सुगपि परशब्दसंयुक्तो मुवं माप्नुयादिनि मुग्दपाटन म्यादिन्याह-तहा- ·समकाशा- [प्रथमः पाद. स. म. - र्यकारणभावः ?, द्वयोरपि नित्यत्वात् । ननु वर्णस्फोटजात्यादिविकल्पेन व्यत्याकृतिसंब- धादिविकल्पेन च वाययोः शब्दार्थयोदुर्निरूपत्वाद् गकाराद्याकारं विज्ञानमेव शब्दः, तज्जनितं च गवा- द्याकारविज्ञानमेवार्थ इति कार्यकारणत्वमेव शब्दार्थ- योः सम्बन्धः । नैवम्- निरालम्बनज्ञानानुत्पत्तेः, स- म्बन्धान्तरं तु नाऽऽशङ्कनीयमेव । प्रत्याय्यप्रत्यायकत्वं सम्बन्ध इति चेत् ?, न, असति वेति । कार्यकारणभावसम्बन्धं पराचष्टे-न चेति । द्वयोः-शब्दार्थयोः । सं- वन्धनित्यता हि सम्बन्धिनित्यताधीना भवति त्वया च शब्दार्थयोः सम्बन्ध- स्य नित्यत्वमुक्तमिति शब्दार्थयोरपि नित्यत्वमुक्तमेव, अन्यथा यदाऽर्थ उत्पधे- त तदैव तेन शब्दसम्बन्ध उत्पद्यतेति सम्बन्धोऽनित्य एव स्यात, उत्पत्तिपूर्वमस ता चार्थेन सम्बन्धो नोपपद्यत इत्यभिप्रायेणाह पूर्वपक्षी-नित्यत्वादिति, सम्म न्धिनोः शब्दार्थयोनित्यत्वे तयोः कार्यकारणभावोपि सम्बन्धो नोपपयते । ननु वाहा शब्दस्य वाचकत्वस्वीकारे वर्णस्फोटस्य वाचकत्वं वा स्यात् जातिस्फोटस्य वा पदस्फोटस्य वेत्यादिविनिगमनाविरहः तथा वाशर्थस्य वाच्यत्वे व्यक्तेर्वाच्यत्वं वाऽऽकृतेर्वेति विनिगमनाविरहः, तस्माद् बाह्ययोः शब्दार्थयो१निरूपत्वादान्तरं विज्ञानमेव शब्दरूपेणार्थरूपेण च परिणमत इ. ति स्वीकार्य तन शब्दपदवाच्यगकाराद्याकारविज्ञानजन्यमेवार्थपदयाच्यग- वाद्याकरविज्ञानं भवति गोशब्दश्रवणादनन्तरमेव गोपदार्थमतीतेरिति कार्य- कारणभाव एव शब्दार्थयोः सम्बन्ध इत्येवं विज्ञानवाद्याशङ्कते-न न्विति । कश्चित् पूर्वपक्षी मौत्रान्तिको वा परिहरति- नैवमिति । हेतुमाह-निरालय नति, वागपदार्थलक्षणालम्बनं विना विज्ञानस्योत्पत्तिरेव न संभवति येन त्व योक्तं युक्तं म्यादित्यर्थः । संयोगस्य कार्यकारणभावस्य च मम्भावनाSSगी. द तावेव न सम्भवतः सम्बन्धान्तरस्य तु सम्भावनापि नास्तीत्याह पाप- क्षी-मम्पन्धान्तमिति । अनुत्परित्यत्रा ऽनुपपत्तेरिति पाटान्तरम् । ननु शब्दार्थयोः प्रन्याय्यप्रत्यायकन्यमेव मंबन्धोस्तु शब्दस्य प्रन्यायकवा दयम्य मन्याय्यबादित्याशइने-प्रन्याय्येति । पूर्वपदी परिहरात- नेति । गंवा ·शब्दार्थसंबन्धाक्षेपः] शाखदीपिका। , सम्बन्धे प्रत्यायकत्वाऽसम्भवात्, केन सम्बन्धेन श- दोर्थ प्रत्याययतीत्येतदेव हि निरूप्यते तत्र प्रत्याय- कत्वादेव प्रत्यायकत्वमित्यात्माश्रयदोषापत्तिः, तस्मा- नास्ति सम्बन्धः । असति च सम्बन्धे वस्त्वन्तरस्य वस्त्वन्तरवोधकत्वासम्भवादानिरूपितहेतुविशेष स्व- मज्ञानवद् यादृच्छिकं शब्दार्थज्ञानं न प्रमाणं भवितु- महति । लौकिकस्तु व्यवहारोऽसत्यपि शब्दप्रामाण्ये प्रमाणान्तरवशात् कथंचित् सङ्गच्छेतापि वैदिकस्तु व्य- वहारः शब्दैकशरणत्वाऽनादर्तव्यः स्यान्निर्मूलत्वात् । सत्येव शब्दस्यार्थप्रत्यायकत्वं स्याव, केन सम्बन्धेन प्रत्यायकत्वमित्येव नि- रूपयितुमारब्धं तत्र प्रत्यायकत्वेन प्रत्यायकत्वमित्युक्त आत्माश्रयो दोपः, तथा च निरूपयितुमशक्यत्वान्नास्त्येव शब्दार्थयोः सम्बन्धो येन तस्य नि- त्यत्वेन वेदस्य मामाण्यं स्यादित्याशयेनाइ-असतीति । ननु मा भवतु स- म्बन्धः सम्बन्धं विनैव शब्दस्यार्थप्रत्यायकत्वं भविष्यतीत्याशङ्याइ- अस- ति चेति । अर्थाद्भिन्नस्य शब्दस्य स्वभिन्नार्थबोधक सम्बन्धं विना न स- म्भवति सम्बन्धश्च नास्त्येवेति यथा स्वप्मज्ञानं यादृच्छिकं सन्न प्रमाणं भ- वति तथा शब्दार्थज्ञानम् -शब्दजन्यमर्थज्ञानमपि न प्रमाणम्, अत्र हेतुगर्भ- विशेषणमाह- अनिरूपितहेतुविशेपमिति, अनिरूपितो हेतुविशेपो यस्य त- दनिरूपितहेतुविशेष शब्दार्थज्ञानम्, शब्देन यदर्थझानं भवति तत्र कि कार- णमिदकारणमिति वा निरूपयितुं न शक्यत इनि हेतोर्यादृच्छिकम, अन ए. वाममाणमित्यर्थः । नन्वेवं शब्दार्थझानस्याऽमामाण्ये लोकव्यवहारोपि न- ग्येत्, घटानयनादिलोकव्यवहारोपि घटमानयेत्यादिशब्दजन्यार्थशानम्य प्रा. माण्य एवोपपद्यते, अन्यथा घटमानयेति श्रुत्वापि न कोपि घटमानयेदिन्या- शयाह- लौकिकेति । प्रमाणान्तरवशात् प्रत्यक्षवादनुमानववादा. नत्र घटमानयेति वतुर्घटविषयकेच्छामनुमाय भयोज्यो घटमानयिष्यतीति लोक- च्यवहारस्पास्ति निर्वाहः, वैदिकस्तु व्यवहारः शब्दैवगम्य इति मन्दार्यद्वा- नस्यामामाण्ये मति नोपपद्यते न च शब्दार्थहानस्य प्रामाप्यमुपपयन हात नि- मलत्वाद्वैदिकज्यवारो यागादिर्नाऽऽदर्तव्य इत्यर्थः ।

·यलिगादिवदिति व्यतिरेकीदृष्टान्तः-यथेन्द्रियलिगादीनां मनिकर्पव्याख्या सप्रकाशा [प्रथमः पादःसू.म." स्यादेवम्- यद्यऽसम्बन्धः शन्दार्थयोः, अस्ति तु सम्बन्धः प्रत्याय्यप्रत्यायकत्वलक्षणः, असत्येव सम्ब- न्धान्तरे स्वभावत एव शब्दोऽर्थस्य प्रत्यायकोऽर्थश्च प्र. त्याय्य इत्ययमेव सम्बन्धो भविष्यति । यच्चेदाम- न्द्रियलिङ्गादिवत् संनिकर्षव्याप्त्यादिसम्बन्धानपेक्ष- मर्थप्रतिपादनम्-इदमेवाभिधानमित्युच्यते, तदेवन सञ्ज्ञासञ्जित्वम्, तेनोच्यते- सज्ञासझिलक्षणः सम्यम्ध इति । निराकरोति सिद्धान्तीऽस्यादेवमित्यादिना, यदि पान्दार्थयोः सम्म न्धो न स्यात्तदा स्यादप्येवम् वेदस्याऽपामाण्यम्, नैवमस्ति प्रत्याय्याला यकत्वरूपमम्बन्धस्य सत्त्वादेवेत्यर्थः । नन्वसति सम्बन्धे प्रत्यायकत्वासम्म वोप्युक्त इत्याशङ्ख्याह- असत्येवेति । अयम्-प्रत्याय्यप्रत्यायकत्वरूपः । न च प्रत्यायकत्वादेव प्रत्यायकत्वमित्यात्माश्रय इति वाच्यम्, प्रत्यायकवान स्वभावमिद्धत्वात्, असिद्धसाधने ह्यात्माश्रयः स्यान्नैवमस्तीत्युक्तम्-समान इति । इन्द्रियादिभ्योऽर्थबोधकेभ्यः शब्दस्य विशेपमाह- यच्चेदमिनि, इन्नि- यस्यार्थवोधनेऽर्थमयोगापेक्षास्ति, लिङ्गस्यार्थियोधने व्याप्तिमम्बन्धापमान, एवं शब्दम्य स्वाभाविकात्यायकत्वादन्यस्य मम्बन्धान्तरस्यापेक्षा नास्तिक था च मम्पन्चान्तरमनपेक्ष्यैव यदर्थनिपादनं तदेवाभिवानपदवान्या । इन्दि- दिसम्बन्चापेक्षमवार्थमनिपादकत्वं तथा शब्दम्यार्थप्रतिपादकर गवन्या नगपेयं नास्ति म्वभावत एवार्थप्रतिपादकत्यादित्यर्थः । तर प्रत्यारपत्र न्यायकत्वमेव मामक्षिगटेनीच्यने । उपमंदर्गन-तनेति । वानिक युक्तम- वान्यवाचकमम्बन्धनिपये लोकयाधनम । विगेवथ पवाक्येन, न हि मम्बन्धतिः- ।। प्रनिहाथै पदः शक्यः प्रतिपादयतुं परः। श्रमिधानक्रियायां हि कर्मलं वान्यमंश्रयम् । गब्दानां करण वा कनर वा निपिनम ॥" यादि ।

·शब्दार्थसंवन्धप्रतिपादनम्] शास्त्रदीपिका। ३५९ किं पुनः शन्दस्यार्थप्रतिपादने प्रमाणम् ?, शम्दान- न्तरमऽर्थप्रतिपत्तिरेव । नन्वियमऽभिप्रायानुमानद्वारे- णैवोपपन्ना ?, नेति घूम:-अभिप्रायशून्येनापि स्वा- पायवस्थायां परवशप्रयुक्तैरपि शब्दैरर्थप्रतिपत्तिदर्श- नात् । तथा पुरुषान्तरकृतमऽपौरुषेयं वा वेदवाक्यमन- ज्ञैरपि प्रयुज्यमानं व्युत्पन्नानामर्थबुद्धि जनयत्येव, तस्मात् प्रत्यायकः शब्दः । किमिति तर्हि प्रथमश्रषणे न प्रत्याययति ?, सहकारिविरहात्-सज्ञात्वग्रहण- शब्दस्यार्थप्रतिपादने प्रमाणं पृच्छति- किं पुनरिति । उत्तरमाह- श. व्दानन्तरामिनि, शब्दश्रवणादनन्तरमेवार्थप्रतीतिर्भवतीति नियम एवात्र प्र- माणम् । अर्थप्रतिपत्तिः = पदार्थोपस्थितिः, शान्दवोधो वा । नन्वियम् =अर्थ- प्रतीनिस्तु वक्तुरभिप्रायलिगकानुमानेनापि सम्भवतीति किमर्थमधिकं श- दलक्षणं प्रमाणमभ्युपगम्यत इत्याशङ्कते- नन्विति । परिहरति- नेति । अव्याप्तिदोपमाह-अभिप्रायेति, यदा स्वापावस्थायां देवदत्तेन स्वमपर- वशेन किं चिद्वाक्यमुच्चारितं तदा देवदत्तस्य तद्वाक्यार्थेऽभिप्रायो नैव भ- वत्यऽध च श्रोत्राऽर्थो बुध्यत एवेति तत्राभिप्रायानुमानं विनवार्थबोधो भ- वति । उदाहरणान्तरमाह- तथेति । पुरुपान्तरकृतम् -रघुवंशादिवाक्यम् । अपौरपेयं वेदवाक्यम् । अर्थज्ञा न भवन्तीत्यनर्धज्ञास्सैर्यदोच्चार्यते वेदादिवाक्यं तदापि विद्वान् तस्यार्थमवधारयति न च तस्मिन्नर्थे वक्तुरभिमायस्तस्यार्था- ऽनभिज्ञत्वादित्यव्याप्तिः । उक्तवेदादिवाक्येप्वप्युञ्चारयितुरेवाभिमायं पूर्वप- क्षी कढा चिद्वच्यादित्याशवयोक्तम्- अनर्थरिति, तदर्थानभिदस्योच्चार- यितुस्तदर्थे कथमप्यभिप्रायाऽसम्भवादिति भावः । उपमंदगति-नम्मादिति । ननु यदि शब्दस्यार्थप्रत्यायकत्वमस्त्येव तदा शब्दः प्रथमश्रवणे अयमश्र- वणवेलायाम्-शक्तिग्रहात्पूर्वमेव किं नार्थं मत्याययनीत्यागहो- किम्तिीति । उत्तरमाद-रहकारीति, कारणस्यापि महकार्यऽभावे कार्यकरत्वं न भवति. गन्दस्य चार्थ प्रतिपादयतः समावग्रहणम= शाक्तिग्रहणं महारिवाग्ममाम्न पधाऽर्थ पश्यतो नेत्रस्याऽऽलोक इति प्रथमश्रणलायां गनिम्ममहहारि- किरानार्थ प्रत्यायनि शब्द इत्यर्थः । उत्तं च-"त्तिरी: मसारिणी ., ·एतदेव ग्रन्थकृद्विशदयति-पूर्वाक्षिप्तमित्यादिना । उत्तरमाह-सङ्गतिस्तावदि- समकाशा [प्रथमः पादः००१ मपि शब्दस्यार्थ प्रत्याययतोङ्ग नेत्रस्येवाऽऽलोकः, तेन यः पुरुषान्तरेभ्यः 'अयं शब्दोऽस्य सज्ञा' इति ज्ञात- वान् तस्यैव प्रत्याययति नान्यस्येति न दोषः । नन्वेवमस्तु नाम सम्बन्धः स तु पौरुषेय इति त्व- दुत्त्यैवापन्नम्, तथा हि-न हि शब्दस्यार्थेन संयोग- तादात्म्यादिसम्बन्धः किं तु प्रत्यायकत्वं तच पुरु- पाधीनमित्युक्तम्, अतो देवदत्तादिशब्दस्येव 'अस्या- र्थस्येयं सज्ञा' इत्येवं सम्यन्धे कृते पश्चाच्छन्दस्यार्थप्र. तिपादनमिति सिद्धं पौरुषेयत्वम् । पूर्वाक्षिप्त सम्बन्धनित्यत्वमऽसमाधायेदानीम्-" अ- थ गौरित्यत्र कः शन्दः" इति कया सगत्या केन वा प्रयोजनेन शब्दस्वरूपं निरूप्यते ? । सङ्गतिस्तावत्प्रा- सङ्गिकी-सम्बन्धप्रस्तावात् सम्बन्धिनोरपि शब्दार्थ- इति । स्वाभिमायमाह-तेनेति । नन्वेवं यः शब्दार्थयोः सम्बन्धः स पौरुषेय एव स्याद् यथा देवदत्त शब्दस्य देवदत्तव्यक्त्या तत्पित्रा सम्बन्धः क्रियते तथा घटशब्दस्यापि घट- व्यक्त्या केनचित् पुरुपेण गृह्यमाणः सम्बन्धः क्रियत इति त्वदुत्त्या प्राप्त त. था च सम्बन्धस्य पौरुषेयत्वान्नित्यत्वं त्वदुक्तं न स्यादित्याशङ्कते-नन्वेव- मिति । एवम् उक्तरीत्या । संवन्धस्य पौरुपयत्वमुपपादयति-तथा हीति । पूर्वाक्षिप्तेनि, भाष्ये “ रूपभेदोपि भवति-गौरितीम शब्दमुच्चारयन्ति सानादिमन्तमर्थमवबुध्यन्त इति पृथग्भूतयोश्च यः सम्बन्धः स कृतको दृष्टो यथा रज्जुघटयोरिति " इत्येवमन्तं शब्दार्थसम्बन्धनित्यत्वमाक्षिप्तम्, अतोग्रे सम्बन्धनित्यत्वसमाधानमेवोचितमासीत् तदुपेक्ष्य शब्दस्वरूपनिरूपणं कृतम, अथ गौरित्यत्र कः शब्दः ? गकारौकारविसर्जनीया इति भगवानुपर्पः" इत्येवम् । तत्र पूर्वपक्षी पृच्छति-सम्बन्धनित्यत्वसमाधानमावश्यकं विहाय यद्भाष्यकारेण शब्दस्वरूपं निरूप्यते तत्र का सङ्गतिः किं च प्रयोजनमिति, त्यादिना । प्रसङ्गमाह-सम्बन्धमस्तावादिति, उक्तं च-" अन्योद्देशेनान्यदी.

·मादस्वरूपनिरूपणसङ्गतिः] शाखदीपिका। योः प्रस्तुतत्वात् तत्स्वरूपं निरूप्यते । प्रयोजनमपि- तदवयवाश्रितानामूहादीनां सत्यत्वम्, निरवयवे हि धाक्ये पदे वा वाचकेऽवयवानां मृषात्वात् तदाश्रि- तान्यपि कार्याणि मृषा भवेयुः। अथ जापत्येषु यस्यापि सहानुष्ठानं प्रसङ्गः" इति तथा च सम्बन्धप्रस्तावात् सम्बन्धिनोः शब्दार्थयोरपि प्रस्तुतत्वात् तत्स्वरूपम् शब्दार्थयोः स्वरूपं निरूप्यते इति प्रसङ्गसङ्गतिः । तथा च भाष्यम्-" अध गौरित्यत्र कः शब्दः गौरित्यस्य शब्दस्य कोऽर्थः" इत्यादि । प्रयोजनमाह-प्रयोजनमपीति । त- दवयवाश्रितानाम् शन्दावयवाश्रितानाम् । अहो नवमाध्याये द्रष्टव्यः । आ- दिपदाद्वाधादियः । वाधश्च दशमे द्रष्टव्यः । विपक्षे वाधकमाह-निरचय- वेति, चाक्यस्य निरवयवत्वे “ अग्नये जुष्टं निर्वपामि " इत्यत्र " अग्नये " इ- ति वाक्यावयवस्थाने “ सूर्याय" इति वाक्यावयवस्योहो न स्यादित्युक्तम्- वाक्ये इति ! पदस्य च निरवयवत्वे " छागस्य वपाया मेदसः" इत्यत्र प्रा- छागस्य इत्यत्र पदावयवैकवचनस्थाने पदावयवबहुवचन- स्योहो न स्यादित्युक्तम्-पदे वेति । सावयवत्वे वहसम्भवात् प्रथमे “ सूर्या- य जुष्टम् " इति, द्वितीये “ छागानां वपायाः" इत्यूहो भवतीति ज्ञेयम् । यद्यपि मीमासकमते वर्णा एव पदं वर्णानां च निरवयवत्वं वर्णावयवी तु पृ- धक् नास्त्येव तथापि वाक्यस्यावयवाः पदानि पदानां च वर्णा एवाऽवयव- भूता इति मतीयते, अन्यथा “अवयवानां मृपात्वाव" इत्यादिनिर्देशः सिद्धा- न्तविरुद्धः स्यात् । वाचके-बोधके-वाक्यस्य वाचकत्वानभ्युपगमात् । तदा- श्रितानि पदवाक्ययोरवयवाश्रितानि । इदमैदम्पर्यम्-चैयाकरणैर्योधकत्वेना- ऽखण्डपदवाक्ययोः स्वीकृतत्वात्तत्र पक्षे उक्तोहादयोन सम्भवन्ति, उक्तंच तैः- पदे न वर्णा विद्यन्ते वर्णेप्ववयवा न च । वाक्यात्पदानामत्यन्तं प्रविवेको न कश्चन ॥" पदानामपि वाक्पाद्विवेकान्भेदो नास्ति वाक्यं पदं चाखण्टमेव न तु वर्ण- समूहः।" इति । अत्र च शब्दस्वरूपनिरूपणव्याजेन पदवाक्ययोः मावयर- वे साधिते वहादयः सम्भवन्तीत्यहादीनां सत्यतं शब्दम्बरस्पनिम्पपस्य प्रयोजनमिति । अपिभिन्नक्रमः कार्याण्पपीत्यर्थः । कार्याणिजहादीनि । -- ४६ ·समकाशा- [प्रथमः पादः सू. म. किं च सम्बन्धसिद्धयर्थमवश्यं वर्णानां वाचकत्वं समर्थनीयम्, अन्यथा हि तेषां प्रत्येकं सगत्यऽभावाद वाचकत्वानुपपत्तिमाकलयतां स्फोटस्य च शशविषा- णायमानस्थ दूरनिरस्तं वाचकत्वमिति सम्बन्ध एव वाच्यवाचकभावो निराधारत्वान्न स्थानतरां नित्य- त्वमिति तत्सिद्ध्यर्थ वर्णानां वाचकत्वं समर्थयितुं श- ब्दस्वरूपं निरूप्यते । किं गौरित्यत्र वर्णा एव शब्दः ? उत तेभ्योऽर्थान्तरम् ? इत्येतत् प्राधान्येन निरूप्यते । वर्णावयव-गत्व-गोशब्दावयवि-जातिनिराकरणं तु प्रासनिकम् । वर्णा एव शब्द इत्यवधारणसमर्थनार्थम् तत्र वर्णानामपि पुद्गलाख्यानऽयययानाऽऽर्हताः संगिरन्ते, तत्त्वऽवयवानुपलम्भादयुक्तम् । प्रत्यक्षेण ता. मगत्यन्त्यतरमाह-किं चेत्यादिना । वाचकस्यैव शब्दत्वावर्णानामेगाव दर्शने शब्दत्वेन व्यवहारापां वाचकवं समर्थनाधीनमेव दर्शनान्तरेणु वर्ण- व्यतिरिक्तस्यैव शब्दत्वेन वाचकत्वेन च व्यवहारादित्यर्थः । विपक्षे वापर माह-अन्ययेति । तेपाम-वर्णानाम् । गकारीकारादीनां प्रत्येक शक्तिको न भनि किं तु गकारीकारादिविशिष्टाया आनुपाः, तथा च वर्णान वाचकवं न स्यादिति वान्याचकभावः सम्बन्धो न मिद्धयेत तदी वर्णा- नां वाचायममर्थनं तदर्य च शब्दस्वरूपनिरूपणं युक्तमेवेत्यर्थः । स्पष्टमन्यत । माप्यानिमाय पाटयति- किं गौग्न्यित्रनि । तेभ्यः-वर्णभ्यः । अर्याला वर्ग:विपदम । दर्शनान्नापु वर्णानामप्यऽवयवा उक्ताम्तमा गादि मानि- का गकागकामदिवाना गॉग्न्यिादयः मान्दा अवधिभूता उत्ता गदत्यादिनातय श्रोता दन्यतया पदार्थानां निगाणं मागदि fult वर्ग:वादि । वन- नया च मागम- दिनीयान्न पदं श्रागयय, नम्पादतगण्या पदा" इति । वर्ग यवनपदीयःन नव-याना । आदताः जनाः । दर वचनार । अादिः पादर्गालको वर्ग: ।" नि पीटकरायः पदानि-तकनी नानि नम्माद गार्गित ग -- ५ ·घाववादिनिरासः] शाखदीपिका। पद्ऽवयवा नोपलभ्यते वर्णेषु साकल्यवैकल्यग्रहणा- भावात् । नानुमानेन-तैः सह कस्य चिल्लिङ्गस्य सम्ध- न्धाऽग्रहणात् । न च सामान्यतोदृष्टम्, न हि यद् य- छस्तु तस्य तस्याऽवश्यमवयवैर्भवितव्यम्, परमाणूनां निरवयवत्वात् । तेपि सावयवा इति चेत् ?, तदययवा अपि तथा स्युस्ततः परमपि तथेत्येकस्यैव मापावयवि- नोऽनन्तावयवत्वं स्यात्, ततश्चैकेनैव मापेण तिलेन वा सर्व जगद् व्याप्येत-अनन्तैरवयवैर्मूतैरन्योन्यस्याव- काशमऽप्रयच्छद्भिरनन्तदेशव्याप्तेः । तस्मानिरवयवाः दुगलाख्यावयवकथनम् । यदि वर्णानामवयवाः स्युस्तदा प्रत्यक्षेणोपलभ्ये- युर्न चोपलभ्यन्ते इत्याह-प्रत्यक्षेणेति । सावयवस्य कदा चित्साकल्येन क- दा चिद्वैकल्येन ग्रहणं भवति यथा धान्यराशेः, न चैवमत्रास्तीति हेतुमाह- वर्णेविति । ननु वर्णावयवानां प्रत्यक्षाग्राह्यत्वादनुमानं भविष्यति तदुक्तम्- पौद्गलिकः शब्द इन्द्रियार्थत्वाद्र्पादिवत् " इत्याशङ्याह नानुमानेनेति । हेतुमाह-तैरिति । तैः वर्णावयत्रैः । समन्यतोनुमानगम्यत्वं प्रतिषिध्य विशेप- तः प्रतिषेधमाह-न च सामान्येति । वस्तुत्वहेतौ सावयवत्वव्यभिचारं प्रद- र्शयति- न हीति । परमाणुषु वस्तुत्वसत्त्वेपि सावयवत्वं नास्तीति व्यभिचार- स्तथा च परमाणुवर्णोपि निरवयव एवेति भावः । ननु ते=परमाणवोपि सावयवा एवेति कथं वस्तुत्वं सावयवत्वव्यभिचारि स्यादित्याशङ्कते-ते पी- ति । उत्तरमाह-तद्वयवेति, तदवयवाः परमाण्यवयवावयवाः, तथा-सावय- वाः । मापावयविनः-मापलक्षणावयविनः । सर्वजगद्व्याप्ती हेतुमाह-अन- तैरिति । मूर्तेन हि पदार्थेन स्वाधिकरणं निरुद्ध्यते तत्रान्यस्य स्थिनिर्न संभ- वतीत्यनन्तैरवयवैरनन्तदेशव्याप्तौ सर्व जगद व्याप्तं स्यादेवेत्यर्थः। वार्तिकं यथा- पृथड्न चोपलभ्यन्ते वर्णस्यावयवाः कचित् । न च वर्णेष्वनुस्यूता दृश्यन्ते तन्तुवत्पटे ।। प्रत्यक्षेणावबुद्धश्च वर्णोऽवयववर्जितः । कि न स्यात्, व्योमवचालिङ्गं तद्राहितामतिः ॥” इत्यादि ।

·- कारनदा तोयं गका विलम्बितोयं गकार इत्यादि भेदमतानिन म्या ३६४ समकाशा [प्रथमः पादः स... परमाणवो वर्णाश्च । तथा गत्वजातिरोत्वजातिय नि. प्रमाणिकैव। ननु द्रुतविलम्बितमध्येदात्तानुदात्तस्वरितेषु सा. नुनासिकनिरनुनासिकयोर्हस्वदीर्घप्लुतेषु च प्रत्यभि- ज्ञायमाना जातिः कथं नास्तीति शक्यतेऽभिधातु म् ?। सत्यम्-अस्ति प्रत्यभिज्ञा सातु व्यत्येकत्वादेवो. पपन्ना । द्रुतादिभेदावभासस्तु द्रुताद्यवस्थाभेदालम्बनो न व्यक्तिभेदमापादयितुमलं भवति । भेदाभेदावभासोपि देधा भवति-क चिनेदो ध- गत्वादिजाति पराचष्टे-तथेति, अनेकसमवेतस्यैव धर्मस्य जातित्वस्वीकारा यदि गकारादिवर्णानामनेकत्वं स्यात्तदा तेषु समवेतस्य गत्वादेर्जातितं स्वा. दपि नैवमस्ति गकारादीनां वर्णानामेकत्वेनाऽनेकत्वाऽसम्भवात, एक एक कारो ध्वनिभिस्तत्र तत्र तत्तद्रूपेण व्यक्तो भवतीति न गत्वादिजातेरवकाश इत्यर्थः। ननु द्रुतोयं गकारो विलम्बितोयं गकार इयादी द्रुतत्वादिभेदेन गया रादिव्यक्तेरपि भेदे गत्वादिजातिमेवावलम्ब्य गकारादिप्रत्यभिज्ञा संभवति । एवायं गकार इति प्रत्यभिज्ञायमानाया: प्रत्यभिज्ञाविषयस्य च जातेः कथमकार उच्यते ? इत्याशङ्कते- नन्विति । इस्वदीर्घप्लुतेष्वित्यत्र गकारादिवर्णपित शेषः । एकस्य गकारादेर्दुनसादिविविधरूपेण मतीतिर्न सम्भवतीत्यऽनेक वक्तव्यं तथा च तत्र समवेतस्य गत्वादेातित्वं प्राप्तमिति भावताकिकम्म उत्तरमाद-मन्यमित्यादिना द्रुतविलम्बितहस्वदीपदिषु गकारेणु म एका गकाग्दन्येपैच मन्यभिज्ञा वक्तव्या मा तु गकारस्यकन्य एवोपपपते पर गकारव्यक्तीनामानन्त्ये एव म एवायं गकार इनि न स्यादित्याह-मति, " काग्म्य चैकन्वे गन्त्रस्य कयं जातिवं म्यादिति भावः । ननु गया पत* दिन्यानयाद-उनादीनि । तन्वादिकतो भदन्तु द्रुतत्वाधास्थामुला पत्र दुगकागनेकवमूलक इति न दुतवादिभेदप्रतीन्या गमागान मावि नन्दन दत्वाद्यवस्थामृटक पा भदोन माव्यतित हुवा माम गांजल्यानका पदावभागपत्यदातया च व्यान-महाभदागाभाग ।

·गकारादिवर्गकत्वोपपादनम्] शास्त्रदीपिका। मिविषयोऽभेदस्तु धर्मविषयो यथा शाबलेयादिप्वयं गौरयं गौरयमपीति जातेरात्मलाभः । कचित्तु भेदाव. भासो धर्मादाभेदावभासश्च धर्मिणमालम्बते-एकस्मि- नेव देवदत्ते युवायं वृद्धोयं कृशोयमिति. न तत्र जा- तिरङ्गीक्रियते । तदिह दूतादिषु धर्मिविषयोऽभेदो धर्मविषयस्तु भेदः, तथा हि-ईदृशोऽत्रावभास:-'अने- नायमकारो द्रुतमुचारितोऽनेन विलम्बितम्' इति न तु किं वा ननु भवन्मते धर्मधर्मिणोर्भेदाभेदावेव न तु सर्वथा भेद एव येन द्रुत- त्वादीनां भेदेपि तद्धर्मिणो गकारादे दो न स्यात् । तस्माद् यथा कृष्णपी- तादीनां धर्माणां भेदात् तत्सम्बन्धिनीनां घटव्यक्तीनामपि परस्परं भेदो भ- वत्येव भेदाच घटत्वजातिसिद्धिस्तथा द्रुतत्त्रविलम्वितत्वादिधर्माणां भे- दात् तत्सम्बन्धिनो गकारादेरपि भेदो भेदाच गत्वादिजातिसिद्धिः किं न- स्यादित्याशय स्वीकृतभेदाभेदपक्षेपि द्रुतत्वादिधर्मेर्गकारादिव्यक्तिमेदो न सम्भवति भेदावभासस्यात्र धर्ममात्रविषयकवादित्यभिप्रायेण क धर्मिभेदो भवति क च न भवतीति प्रदर्शनाय भेदाभेदावभासं व्याचष्टे- भेदाभेदाव- भासेति । भेदाभेदावभासोपि न साङ्कर्येण भवति किं तु कचिद् भेदांशोध. मिणमालम्बतेऽभेदांशश्च धर्म कचिच्च भेदांशो धर्ममालम्वतेऽभेदांशो धर्मिण- मित्याह-देधेति ।उदाहरति-यथेति, शावलेयो गौमुण्डो गौः खण्डोपि गौरिसत्र धर्मिणां शावलेयादीनां परस्परं भेदेनाऽनेकत्वात्तवृत्तिधर्मस्य च गोत्वस्याभे- देनैकत्वाद् युक्तं तत्र गोत्वस्य जातित्वम् “ एकमनेकसमवेतं सामान्यम् इति नियमात् । यत्र तु धर्मिणो न भेदः किं तु धर्माणामेव भेदो भवति तत्र जातिकल्पना न युज्यते यथा युवायं वृद्धोयं कृशोयं देवदत्त इत्यत्र धर्मिणो देवदत्तस्यैकत्वान्न देवदत्तत्वं जातिः भेदस्य युवत्वादिधर्ममात्रमूलकत्वादित्या. ह-कचित्विति । तथा द्रुतोयं गकरो विलम्बितोयं गकार इत्यत्रापि द्रुतत्वा- दिधर्माणां भेदेपि धर्मिणो गकारस्याऽभेदेनैकत्वान गत्वादेर्जातित्वं युक्तमि- तिभावस्तदाह-तदिहेति । एतदेवोपपादयति-तथा हीति । अयमकारो प्लु- तमुच्चारित इत्पत्र द्रुतत्वधर्मस्योच्चारणक्रियागतत्वाग्न गकारधर्मिगतत्वम- स्ति येन धर्मभेदकृतोपि धर्मिभेदः स्यात् धर्मिभेदाभावे च न गत्वादिजाति- ·समकाशा- ऽभिव्यञ्जकध्वनिगताः सानुनासिकत्वादयो धर्मा वर्णेऽवभासन्ते ध्वनीनां ३६६ [प्रथमः पादः सू० अ०५ 'अयमकारो द्रुतोऽयं तु विलम्बितः' इति येन धर्मि- भेदो जातिवाङ्गीक्रियेयाताम् । ननु कार्यादीनां क्रमवर्तित्वादेकस्मिन् देवदत्ते युक्तः समावेशः, अनुनासिकादीनां तु धर्माणां युगप- दऽनेकवक्त्रुचारिते वर्णे समवेतानां कथमेकवर्णविष- यत्वम् ? न हि विरुद्वधर्मानेको धर्मी युगपद्विभर्ति ? । सत्यम्-न त्वेते परमार्थतो वर्णधर्मा ध्वनिधर्मास्त्वेते रपि सिध्यतीत्याह-येनेति । स्पष्टमन्यत् । तदुक्तं वार्तिके- न तु द्रुतादिभेदेपि निष्पन्ना संप्रतीयते-। गव्यत्यन्तरविच्छिन्ना गव्यक्तिरपरा स्फुटा । तेनैकत्वेन वर्णस्य बुद्धिरकोपजायते ॥” इत्यादि । ननु युवायं दृद्धोयं स्यूलोयं कृशोयं देवदत्त इत्यत्र यदा देवदत्ते स्थूल- त्वं भवति तदा कृशत्वं न भवति यदा च कृशत्वं भवति तदा स्थूलत्वं न भवतीति कार्यादीनां क्रमवर्तित्वात् कालभेदन वृत्तित्वादेकस्मिन्नपि देवद- ते समावेशः सम्भवति, वर्णस्तु यद्येक एव तदाऽनेकैर्वत्तृभिभिन्नभिन्नप्रकारे- णाप्युच्चार्यते गकारस्तत्रैकस्मिन्नेव गकारे युगपत् एकस्मिन्नेव काले सानु नासिकत्वनिरनुनासिकत्वादिधर्माणां परस्परं विरुद्धानां कथं समावे- शः स्यादित्याशङ्कते- नन्विति । विपक्षे वाधकमाह- नहीति । कालभेदेन तु विरुद्धधर्मधारणमपि सम्भवति न त्वेकस्मिन्नेव काल एकेनेत्याह-युगपदिति । तस्माद्गकारादिवर्णानामऽनेकत्वमभ्युपगन्तव्यं तथा च कोपि गकारः सानुना सिकः कोपि निरनुनासिक इत्युपपद्यते, गकारादीनामनेकत्वे च गत्वादिर्जा- तिराप सिद्धैवेत्यर्थः। परिहरति, सत्यमिति-सत्यं न विरुद्धधर्मानेको धर्मी युगपद्विभर्तीति, अत एव सानुनासिकत्वनिरनुनासिकत्वहस्वत्वदीर्घत्वादयो न परमार्थतो व र्णधमाः सन्ति येनोक्तालेपः स्यात कित्तानधर्मा एव. ध्वनिना वर्णा- भिव्यक्तिर्भवतीति यथाऽभिव्यञ्जकदर्पणगतमालिन्यादिकं मुखे भासते तथा चानेकत्वाद् युक्तस्तवव्यक्तिभेदेन विरुद्धधर्मसमवायोपीत्यर्थः । यथेति- यथा भ ·गत्वादिजातिखण्डनम्] शास्त्रदीपिका। ३६७ चणे केवलमातासन्ते, यथाऽल्पे महति च दर्पणे युगपद् दृश्यमाने मुखेऽल्पत्वं महत्वं चेति, तस्मादर्णस्य व्यत्ये- कत्वेपि न विरोध इत्यऽप्रामाणिकी गत्वादिजातिः । एवं गोशब्दावयव्यपि, गकारादीनामयोगपद्यात् सर्वगतत्वाच्चाऽवयव्यारम्भाऽसामर्थ्यात् । सर्वत्र हि कारणपरिमाणादधिकं कार्यपरिमाणं तन्तुपटयोरिव, - ऽल्पे महति च दर्पणे युगपन्मुखदर्शनसमये मुखे तत्तदर्पणगतमऽल्पत्वं महत्त्वं- चाऽवभासते न तु तदल्पत्वं महत्त्वं च वास्तव मुखे भवति तधात्रापि ज्ञेयम् । उपसंहरति-तस्मादिति । यथा मुखस्यैकव्यक्तिकत्वेपि विरुद्धधर्मप्रतीतौ न विरो- धो विविधदर्पणगतानामेव परस्परविरुद्धविविधधर्माणां युगपन्मुखेऽवभासमा- नत्वात् तथा वर्णस्याप्येकव्यक्तिकत्वेपि न विरुद्धधर्मप्रतिभासे विरोधो विवि- धध्वनिगतानामेव परस्परविरुद्धसानुनासिकत्वादिविविधधर्माणां वर्णे युगपदव- भासमानत्वात् । तथा च सिद्धे वर्णस्य गकारादेरेकत्वे न गत्वादेर्जातित्वमिति भावः । वार्ति केप्युक्तम्- विशेपबुद्धिसद्भावो भवेद् व्यअकभेदतः ।। यथैव तद गत्वादि गम्यमानं द्रुतादिभिः-। विशेपैरपि नानेकमेवं वर्णोपि नो भवेत् ।। त्वयापि व्यअकव्यक्तिभेदानेदोभ्युपेयते । ममापि व्यअकीदैर्भेदबुद्धिर्भविष्यति ॥" इत्यादि । मीमांसकमते वर्णा एव शब्द इति सिद्धान्तः, दर्शनान्तरेषु च वर्णानां शब्दावयवत्वं शब्दस्य चावयवित्वमुक्तं तन्निराकरोति-एवमित्यादिना । एव- म्-गत्वादिजातिवत् निष्प्रमाणकत्वादवयविभूतो गोशब्दोपि नास्त्येव किं वऽवयवत्तेनोक्ता वर्णा एव शब्द इत्यर्थः । अवयव्यभावे हेतुमाह- गकारा- दीनामिति । धान्यैः परिच्छिन्नैर्युगपदेकत्रभूतैरवयवी राशिरारभ्यते एवमेव सर्वत्रावयविनिप्पत्तिर्भवति न चावैवं सम्भवति- यदा गकारस्तदा नौकारो यदा चौकरस्तदा न गकार इत्येकत्रीभवनाभावे-युगपत्स्थित्यभावे कथमव- यवभूनैर्वणैरवयव्यारभ्येत तथा वर्णानां सर्वगतत्वाव-व्यापकत्वात्कथं तेपां तेभ्यो महानवयवी स्यादित्यर्थः, एतदेवाह- सर्वत्रेति । कार्यपरिमाणमित्यत्र ·३६६ समकाशा- [प्रथमः पादः सू० म० - 'अयमकारो द्रुतोऽयं तु विलम्बित:' इति येन धर्मि- भेदो जातिश्चाङ्गीक्रियेयाताम् । ननु कार्यादीनां क्रमवर्तित्वादेकस्मिन् देवदत्ते युक्तः समावेशः, अनुनासिकादीनां तु धर्माणां युगप- दऽनेकवक्त्रुचारिते वणे समवेतानां कथमेकवर्णविष. यत्वम् ? न हि विरुद्धधर्मानेको धर्मी युगपद्विभर्ति ? । सत्यम्- न त्वेते परमार्थतो वर्णधर्मा ध्वनिधर्मास्त्वेते पि सिध्यतीत्याह-येनेति । स्पष्टमन्यत् । तदुक्तं वार्तिके- " न तु द्रुतादिभेदेपि निष्पन्ना संमतीयते-। गव्यत्यन्तरविच्छिन्ना गव्यक्तिरपरा स्फुटा । तेनैकत्वेन वर्णस्य बुद्धिरकोपजायते ॥" इत्यादि । ननु युवायं दृद्धोयं स्यूलोयं कृशोयं देवदत्त इत्यत्र यदा देवदत्ते स्थूल- वं भवति तदा कृशत्वं न भवति यदा च कृशत्वं भवति तदा स्यूलतं न भवतीति कार्यादीनां क्रमवर्तित्वात् कालभेदन वृत्तित्वादेकस्मिन्नपि देवद ते समावेशः सम्भवति, वर्णस्तु यद्येक एव तदाऽनेकैवक्तृभिभिन्नभिन्नप्रकारे- णाप्युच्चार्यते गकारस्तत्रैकस्मिन्नेव गकारे युगपत-एकस्मिन्नेव काले सानु नासिकत्वनिरनुनासिकत्वादिधर्माणां परस्परं विरुद्धानां कथं समावे- शः स्यादित्याशङ्कते- नन्विति । विपक्षे वाधकमाह- नहीति । कालभेदेन तु विरुद्धधर्मधारणमपि सम्भवति न त्वेकस्मिन्नेव काल एकेनेत्याह-युगपदिति । तस्माद्कारादिवर्णानामऽनेकत्वमभ्युपगन्तव्यं तथा च कोपि गकारः सानुना सिकः कोपि निरनुनासिक इत्युपपद्यते, गकारादीनामनेकवे च गत्वादिर्जा- तिरपि सिद्धैवेत्यर्थः। परिहरति, सत्यमिति-सत्यं न विरुद्धधर्मानेको धर्मी युगपद्विभीति, अत एव सानुनासिकत्वनिरनुनासिकत्वहस्वत्वदीर्घत्वादयो न परमार्थना धमाः सन्ति येनोक्ताक्षेपः स्यात् किं त्वेते ध्वनिधर्मा एव. ध्वनिना वर्णा- भिव्यक्तिर्भवतीति यथाऽभिव्यअकदर्पणगतमालिन्यादिकं मुखे भागने तथा ऽभिव्यञ्जकचनिगताः मानुनासिकत्वादयो धर्मा वर्णेऽवभामन्ने भनीना ५ युक्तस्तवव्यक्तिभेदेन विरुद्धधर्मसमवायोपीत्यर्थः । यथेति- यथा ·पर्थप्रत्यायकरयम् शास्त्रदीपिका। उच्यते-- यथाग्नेयादिकर्माणि क्रमवर्तीनि सन्त्यपि । संहत्य कुर्वते कार्यमेकं वर्णास्तथैव नः ॥ ननु क्रमवर्तिनामप्युत्पत्त्यापूर्ववशेन युक्तं साहित्य- म्, वर्णानां तु कथम् ? । तेषामपि संस्कारेण भविष्य- ति । तत्सद्भावे किं प्रमाणम् ?, यदेवाग्नेयादिषु, यथा हि तेषां शास्त्रंण संहत्यकारिताऽवगमात् स्वरूप- तश्च तदसम्भवादपूर्व द्वारं कल्प्यते, तथा वर्णानामप्ये- कैकशोऽभिधानाऽदर्शनात् सकलोचारणे चाऽवगमात् संहत्यकारित्वे निश्चिते स्वरूपेणाऽसम्भवात् संस्का- उत्तरमाह-यधाग्नेयादीति, यथाऽऽग्नेयादीनामेककालवृत्तित्वाभावेपि संह- ‘य फलप्रदानरूपैककार्यकरत्वं फलजनकादृष्टोत्पादकत्वं वा भवति तथा वर्णा- नामप्येककालत्तित्वाभावेपि संहत्यार्थप्रत्यायनरूपैककार्यकरत्वं सम्भवत्ये- वेत्यर्थः । वार्तिकेप्युक्तम्- दृष्टश्च पूर्णमासादेः क्रमः संहत्यकारिणः । अभ्यासानां च लोकेपि स्वाध्यायग्रहणादिषु ॥” इति । नन्वाग्नेयादीनां तु क्रमवर्तिनामप्यऽपूर्वद्वारा साहित्यं सम्भवति वर्णो- चारणेन त्वपूर्व नोत्पद्यते येन तद्वारा क्रमवर्तिनामपि वर्णानां साहित्यं स्या- चेन चार्थप्रत्ययः स्यादित्याशङ्कते- नन्विति । उत्तरमाह-तेपामिति । तेपा- म्वर्णानामपि वर्णोच्चारणजन्यसंस्कारवशेन साहित्यमुपपद्यत इत्यर्थः । ननु वर्णोच्चारणजन्यसंस्कारसद्भावे किं मानमित्याशङ्कते- तत्सद्भावेति । उत्तरमाह- यदेवेति । आग्नेयादिजन्यापूर्वे यन्मानमर्धापत्तिस्ते सैव वर्णजन्यसंस्कारोपि मा- नम् । उपपादयति- यथा हीति । तेपाम् आग्नेयादीनाम् । तदसम्भवाद- संहत्यकारिताऽसम्भवात्-आग्नेयादीनां भिन्नकालत्तित्वात् । एकैकशः= केवलं कारेण वा टकारेण वा । अभिधानम्-अर्धप्रत्यायनम् । सकलोच्चा- रणे = एकपदघटितसकालानां वर्णानामुच्चारणेऽर्थप्रत्यायनस्यावगमात् । त- या च यथानेयादिप्वपूर्ण विना साहित्यानुपपत्तेरापत्त्याऽपूर्व कल्प्यते तथा वर्णानामपि संस्कारं विना माहित्यानुपपत्तेरापत्त्या वर्णोचारणजन्यः मं- ४७ ·- ऽर्थप्रत्ययस्यानुपपत्तेरित्याह इत्यन्वयः। पूर्वपक्षी वर्णेभ्योऽर्थप्रत्ययानुपपत्ती ये टकारो न सम्भवति टकारसमये च धकारो न सम्भवतीति वर्णाना टू चे नावकल्पते येन साहित्ययुतेभ्यो वर्णेभ्योऽर्थप्रतीतिरुन्यतेत्यर्थः। ३६८ समकाशा [मयमः पाद: सू० भ०५ न च विभुभ्यो धणेभ्यः परिमाणाधिक्यं कस्य चिद्व- ति, अतो नास्त्यऽवयवी । तदभावे च तदाधारं गोश. न्दत्वं दुरापास्तम् । तस्मावर्णा एव शब्दः । आह-गृहीम एतत्-'अवयवावयविगत्वादिकं ना. स्ति' इति, न तु 'वर्णा एव शन्द इति, अर्थप्रत्ययानु- पपत्तेः, तथा हि- न येकाचरविज्ञानादर्थधीरुपजायते । वाचश्च क्रमवर्तित्वात् साहित्यं नावकल्पते । दृष्टमिति शेपः । व्यापकेभ्यो वर्णेभ्यस्त्वधिकपरिमाणवान भवति-सम्भवति व्यापकत्वस्यैव सर्वतोधिकपरिमाणवादित्याह-न विति । यो वर्णानामव- यवी स्यादिति शेषः । उपसंहरति- अत इति । आधाराभावे आधेयाभावस्या- वश्यम्भावाद् गोशब्दत्वजातिरपि नास्तीत्याह- तदभावेति । तदभावे गोशब्द- लक्षणावयव्यऽभावे।परमोपसंहारं स्वसिद्धान्तं चाह-तस्मादितिवार्तिकेप्युक्तम्- समुदायोपि तेभ्योऽन्यो वारणीयोऽनया दिशा ॥ यावन्तो यादृशा ये च यदर्थप्रतिपादने । वर्णाः प्रज्ञातसामर्थ्यास्ते तथैवाऽववोधकाः ।। तेषां तु गुणभूतानामर्थप्रत्यायनं प्रति । साहित्यमेककादिक्रमश्चापि विवक्षितः ॥" इत्यादि । तार्किकशङ्का निराकृत्य संपति वैयाकरणकृतशङ्कामुद्दिशति- आहेति । अवयवो नास्त्यऽवयवी नास्ति गत्वादिकं च नास्तीति यन्मीमांसकेनोक्तं शब्द विषयकं तदेतत्सर्वं गृहीमः किं तु वर्णा एव शब्द इति न गृह्णीमो वर्णेभ्यो पद्येन हेतुमाह- न ह्येकाक्षरेति, कम्बुग्रीवादिमत्पदार्थस्य केवलं धकारश्रव- णाद्वा टकारश्रवणाद्वा प्रतीतिर्न जायते तस्मान्न वर्णा एव शब्दः । ननु प. "गरटकारानुपूर्वीतस्त्वर्थप्रतीतिर्भविष्यत्याऽऽनुपूर्वी च वर्णा एवेत्याशझ्याह- भिव्य ति । वाचा उच्चारणस्य । क्रमवर्तित्वाद-क्रमेणैवोचारणं भवतीति घ.

·संहत्यकारिताऽसम्भवात्-आग्नेयादीनां बितरकर केवलं घकारेण वा टकारेण वा । अभिवाना-नान रणे = एकपदघटितसकालानां वर्णानानुनकर था च यथामेयादिप्वपूर्व विना मादिन तक वर्णानामर्थप्रत्यायकत्वम् भासदीपिका। उच्यते- यथारनेयादिकर्माणि क्रमवर्तीनि सन्त्यपि । संहत्य कुर्वते कार्यमेकं वर्णास्तथैव नः ॥ ननु क्रमवर्तिनामप्युत्पत्त्यापूर्ववशेन युक्तं साहित म्, वर्णानां तु कथम् । तेषामपि संस्कारेणु भविश्य- ति । तत्सद्भावे किं प्रमाणम् ?, यदेवाग्नेयादिषु, यया हि तेषां शास्त्रेण संहत्यकारिताऽवगमात् स्यमन- तश्च तदसम्भवादपूर्व द्वारं कल्प्यते, तथा वर्णानाम. कैकशोऽभिधानाऽदर्शनात् सकलोचारणे चाचगान संहत्यकारित्वे निश्चिते स्वरूपेणाऽसम्भवान मल- उत्तरमाह-यथानेयादीति, यथाऽऽग्नेयादीनायककालनिना:- त्य फलप्रदानरूपैककार्यकरत्वं फलजनकादृष्टोत्पादकत्वं वामद कर नामप्येककालवृत्तित्वाभावेपि संहत्यार्थप्रत्यायनरूपककार्यका : वेत्यर्थः । वार्तिकेप्युक्तम्- दृष्टश्च पूर्णमासादेः क्रमः संहत्यकारिणः । अभ्यासानां च लोकेपि स्वाध्यायग्रहणादिया" नन्वाग्नेयादीनां तु क्रमवर्तिनामप्यऽपूर्वदाग माइन चारणेन त्वपूर्व नोत्पद्यते येन तद्वारा क्रमवर्तिनामविका तेन चार्थप्रत्ययः स्यादित्याशङ्कते- नन्विनि । उन; म्-वर्णानामपि वर्णोच्चारणजन्यसंस्कारवशेन माहिर वर्णोच्चारणजन्यसंस्कारसद्भावे किं मानमिन्यागी यदेवेति । आग्नेयादिजन्यापूर्वे यन्मानमर्यापनि नम् । उपपादयति- यथा हीति । तेपामाईन्छ । zar han- वर्णानामपि संस्कारं विना माहिती : ४७

·No text on this page.

·स्फोटखण्डनम्] शानदीपिका। प्रत्येक स्फोटमभिव्यञ्जन्ति, साहित्यं च क्रमवर्तिनां संस्कारद्वारमेवेति तुल्यं तत्कल्पनम् । स्यान्मतम्?- प्रत्येकमेव नादाः शब्दमभिव्यञ्जन्ति, न चैवमुत्तरनावैयर्थ्यम्- पूर्वे हि नादा शब्दमस्फुटम- भिव्यञ्जन्ति उत्तरोत्तरे स्फुटं स्फुटतरं च व्यञ्जन्तीति नोत्तरेपामानर्धक्यम् । यद्येवम्?-ततोच एवोत्तरे नादाः स्फुटाभिव्यक्तिसमास्तरेव भवितव्यमऽलं पूर्वः । ननु न कश्चिदपि नादः स्वतोऽस्य स्फुदातिव्यक्ति करोति किं तु सर्वे ते प्रत्येक व्यकाः स तु न द्रागेव स्फुटमवभासते, प्रथममस्फुवायभासितः सन पुनः पुनः श्रूयमाणः स्फुटो भवति, तद् यथा दृराद्वम्धिनः स- हकारः प्रथमं हस्तिपलालकृटादिसाधारणम्पंण प्रनि- भानः पुनरालोच्यमानो रक्षात्मना प्रकारानं पुनः स. M A . प-प्रमेणोपन्नानां तृतीयक्षणे विनागिनां च ध्वनीनां माहिक किना. न मम्भवतीनि ध्वनिमाहिन्याथै नब मपि गन्कल्पनाम-नाम- मेयरफोटकल्पना चाधिका । ननु प्रत्येकमय नामा:-ध्यनयः पालम Part न नादमाहित्यापेक्षा नवयं च न कामना... 7.15 नामनिउपपादयनि-मन्यवांगान । नारी पारपान मधानेर नाद नार्धमायायाय : II पक्षी- न पेयमितिमा- IT . पति:- यामति, या नाटा : का गर्नेपा नादानां समय : ༢༣ ཙni; d,།[1] | ༣༡ • ཙམ༌ གr t{1:{ n+cti༣ དམ, །--ཊ ཡ： भाग गए :- TER - Firm Ti.. पर.......... . १ ·NIT- ह-तथेति । प्रत्येकनादस्य स्फोटा- गि पार ... बागमनागमनम् । गोम'- नागमनिरी ही म्हटाभिर्यात गात ना केवलराम- मानैः, तारिजातीनाASSTणाम । সা যাক কি হালালশাক प्रभ स्टाभिगनिः स्मादिति गुनकमेणा गुनारणं स्यात्, मतोऽक्षितकमनिषाने निजातीयनाद- समुचमाऽऽगणाद पूनादाहितसंस्कारमहि লিনাগ: চক্ষা লাহাব मिति तुल्या संस्कार कल्पना । यहा तोयं मंस्कारा- नारकल्पना, मत्पत्वे तु स्मृतितुभिरेव संस्कारैः सि- परिठरति-यवमिति । यथेकस्य नादस्य स्फोटव्यअकत्वेपि न तेन स्फुटमयभासते स्फोट इति नादातरापेक्षास्ति तदा पूर्वपामेवोत्तरेपा- मेय या नादानां पुनः पुनरभ्यामे स्फुटाभिव्यक्तिः स्यादिति पूर्वेपामभ्यासे उत्तरेपामुत्तरेपामभ्यासे च पूर्वपां वैयर्य स्यादेवेत्यर्थस्तदाह-तत्रेति । विजा- तीयेनि-यकारस्यैवानेकवारमुन्चारणेन घटशब्दस्फोटाभिव्यक्तिः स्यादिति टकारोच्चारणमनर्थकमेवस्यादित्यर्थः। आश्रयणमित्यवाश्रवणमित्यपि पाठः। भिव्यअकत्वे उत्तरेरेव नादैः स्फुटाभिव्यक्तिर्भवति न पूर्वरित्यत्र विनिगमना- विरहादुत्तररेवाऽस्फुटाभिव्यक्तिः स्यात् पूर्वेरेव च स्फुटाभिव्यक्तिः स्यादिति स्फुटाभिव्यकनादस्यैव घकाररूपस्य पश्चात्कर्तव्यत्वादव्युत्क्रमेण टोघ' इत्ये- वमुच्चारितेप्यर्थप्रतीतिः स्यादित्यर्थः, न चैवं व्युत्क्रमेणाचारणेऽर्थप्रतीतिर्भवती- त्यऽपेक्षितक्रमविशेपस्य 'घटः' इत्यादेः, अनेकविजातीयनादसमूहस्य चाश्रय णादवश्यं पूर्वनादजन्यसंस्कारसहितेनान्तिमनादेनाभिव्यज्यते स्फोट इत्यङ्गी- कर्तव्यमिति तव मतेपि संस्कारकल्पना प्राप्तव स्फोटकल्पना चाधिकति त- वैव भौरवमित्याह-अत इति । किं वाऽपेक्षितक्रमविशेपविशिष्टाऽनेकविजातीय- नादेत्यः । पक्षान्तरेण स्वमतगौरवं परिहरति यति । मया धकारः श्रुतो २: श्रुम इति स्मृतिकारणत्वेन संस्कारा आवश्यका एव तैरेव स्मृतिहेतुभू- ·स्फोटखण्डनम्] शास्त्रदीपिका। ३७३ ध्यत्यऽर्थावगतिरिति न संस्कारान्तरं कल्पयितव्यम् । ननु ममापि त एव भविष्यन्ति ? । न, तेषां स्मृतेर- न्यत्राच्यापारात् । मत्पक्षे तु स्मृतिमेव जनयन्तोऽर्थ- प्रतिपत्ति संस्कारा जनयन्ति । तथा हि-प्रत्येकयानु- भवभावितैः संस्कारैः संहत्य सर्ववर्णगोचरैका स्मृ- तिर्जन्यते तस्यां च युगपदऽवभासमाना वर्णा विनैव संस्कारान्तरेण संहत्यार्थप्रत्ययं जनयन्ति । त्वत्पक्षे तु नैवं सम्भवति, तथा हि- नादा हि न तैः संस्कारैर्वर्णस्मृत्युत्पादनद्वाराऽर्थप्रतीतिः सम्भवतीति न संस्कारान्तरकल्प- नागौरवं मत्पक्षे । तब पक्षे तु वर्णस्मृतिहेतुभूतसंस्कारभिन्ना एवं स्फोटाभि- व्यअकान्तिमनादसहकारिभूताः पूर्वनादाहिताः संस्काराः कल्पयितव्या इ- ति तवैव गौरवमित्यर्थः । अनुपदमेवायं विपयो विशदी भविष्यति । ननु मत्पक्षेपि तेस्मृतिहेतुत्वेन क्लुप्ता एव संस्काराः स्फोटाभिव्या- नेन्तिमनादसहकारिणो भविष्यन्तीत्याशङ्कते- नन्विति । परिहरति-नेति । हेतुमाह- तेपामिति । तेपाम्-वर्णस्मृतिहेतुभूतसंस्काराणां स्मृतेरन्यत्र -स्फो- टाभिव्यजकान्तिमनादसाहाय्ये किं वान्तिमनादैः सह स्फोटाभिव्यञ्जने । अ- व्यापारात्-व्यापाराऽसम्भवात् । नन्वेवं त्वन्मतेपि स्मृतिहेतूनां संस्कारा- णां वर्णसाहित्यसम्पादकलं कथं स्यात् ? तब मते वर्णानामेव वाचकत्वेना- ऽर्थमत्यायकत्वात् तेपां च संस्कारं विना साहित्यासम्भवात् साहित्यं च वि- नार्थप्रत्यायकत्वासम्भवादित्याशय स्वमतमुपपादयति-मत्पक्षेत्यादिना । स्म- तिमेवेति-स्मृति जनयन्त एव संस्कारा अर्थप्रतिपादने वर्णानां सहकारिणो भवन्तीत्यर्थः । संक्षेपेणोक्तं विशदयति- तथा हीति । वर्णानुभवःवर्णश्रवणं तेन भावितैः उत्पादितः । तस्याम् स्मृतौ विषयत्वं सप्तम्यर्थस्तथा चोक्त- स्मृतिविपयत्वेन युगपदवभासमाना वर्णाः संस्कारान्तरं विनैव मंहत्य-स्मृ. तिहेतुभूतसंस्कारजन्यस्मृतिविषयीभूनत्वेन संहता अर्थप्रतीति जनयन्तीति न संस्कारान्तरकल्पनापेक्षेत्यर्थः । एवं स्वपक्षमुपपायोक्तरीत्या परपक्षोपपादनं न सम्भवतीत्याह- त्वत्प- क्षे विति । अनुपपत्तिमुपपादयति- तथा हीति । त्वया हि वर्णस्मृतिहेतुभूत - ।

·सपकाशा- [प्रथम पार. शायमानतया स्फोट यजयन्ति अश्रावणसातअ मंस्काराणामपि स्फोटाभिन्याने नादसहकारितमा वक्तगं पापा दानापेत तन्मने स्फोटाभिव्यजातात. ता नादानां ज्ञापमान 11 मागाय वा मनगा वा स्फोटाभिन्यातमन्यते ? इत्या लि प्रा पगन - नादाहीति । हेतुमाह-अधारणत्यादिति, भागने मांशानं समान न स्फोटाभिल्यमानाभिताना गाताना भा'! रिप गेन ज्ञापमानगा स्फोटाभिक स्पादिः । भार:-गानीमा गमागरीभेदार नवविधा पागरित, ता पा ' नी न गोगितामा परीनादा सफलानोगाला, " MATTIST TT AIITTETानिपग पुगी तो 1 ॥ 12. गनिमायने । माया 11 : 31 m Inी गणारी , तर गुलापाPITrit १४ { { {{{RATHIगा fotणी पाना २. ११. (in नाकामा ग.] । 41. Ti | ताना मागासवर्गमा 15.41 ('.inा पानी ( गाना ) | " { { 11, न मागतमामान नागा {1} १. पगि in ! 1111 11: ... ' { की 111 ॥ . - क . स . * . . . . a 7 . . . .

·स्फोटखण्डनम्] शास्त्रदीपिका। ३७५ गृहीतत्वादेव च न स्मर्यमाणानां व्यञ्जकत्वम्, येन व. र्णवत्स्मर्यमाणाः कार्य कुर्वन्तीत्युच्येत । सत्तया हि ते श्रोत्रसंस्कारं कुर्वन्तः शन्दं व्यञ्जयन्ति, न च युगपत् सत्तास्ति क्रमवर्तित्वात्, अतः संस्कारद्वारमेव साहि- त्यमित्यऽवर्जनीयं संस्कारान्तरकल्पनम् । अथ मतम्?-सत्यं न स्मृतिहेतुभिः स्फोटाभिव्यक्तिः, ये तु वर्णोपलब्धिहेतवो नादजन्याः श्रोत्रगताः सं. स्कारास्तैरेव वर्णानामिव स्फोटाभिव्यक्तिर्भविष्यति किं संस्कारान्तरकल्पनयेति । तदयुक्तम्-तेषां चणि. ऽज्ञातानां स्मरणमपि न सम्भवतीति न स्मर्यमाणानामपि स्फोटाभिश्यञ्जक- त्वमज्ञानत्वेन नादस्मरणासम्भवादित्यर्थः । यदि नादानां स्मरणं सम्भवेत्त- दा यथा स्मृतानां वर्णानामर्थनत्यायकलं भवति तथा स्मृतानां नादानां स्फोटाभिव्यलकत्वं स्यादपि न चैवमस्तीत्याह-येनेति । तस्मान्नादानां सत्त- यैव स्फोटाभिव्यजकतं वक्तव्यमिति तृतीयपक्षमाश्रित्याह-सत्तयेति 'इति वक्तव्यम्' इनिवाक्यशेपः । न च नादानां युगपत्मत्ता सम्भवतीति साहि- त्याथै संस्कारान्तरकल्पनमावश्यकमेवेत्याह-न चेति । अस्ति सम्भवति । ननु मा भवतु स्मृतिहेतुभूतैः संस्कारः स्फोटाभिव्यक्तिः किं तु वर्णो- पलब्धिहेतुभूता अन्ये संस्कारास्त्वयापि ये कल्प्यास्तैरेव तब मने वर्णाभि- व्यक्तिरिव स्फोटाभिव्यक्तिर्भविष्यनीति न संस्कारान्तरकल्पनापेक्षेत्याशङ्क- ते-अध मतमित्यादिना । अयं भावः-वाक्यस्य श्रुतस्य यत्कालान्तरे वाक्यो- पलब्ध्यनन्तरं स्मृतिर्भवति तद्धेतुभूता अन्ये संस्कारास्ते च स्थायिनो भवनि कालान्तरेपि श्रुतवाक्यविषयकस्मृतिजनकत्वाद, वाक्यप्रत्यक्षकारणीभूनास्व- न्ये संस्कारास्ते च नादर्जन्यन्ने ते दजन्यः मंस्कारैर्वर्णानां वाक्यस्य वा श्रावणमत्यक्ष भवनि, ने च मस्कारा न स्थायिनो भवन्ति श्रुतवाक्यम्य का- लान्तरे श्रावणमत्यक्षाभावादिति पूर्वपश्येनेपां वर्णोपलबिहेदनां मंकाग- णां स्फोटाभिव्यकत्वं वदनि । नेपां वर्णोपलब्धिमम्पादनाननग्मेत्र मद्यो विनाशित्वात् स्फोटाभिव्यत्तिलक्षणकार्यान्तरकरन्दं न मम्भवतीन्याशयेन निराकरोनि- तदयुत्तामिन्यादिना । तेषाम् =वर्णोपलबिहेनुभूत काराणाम् ।

·७ समकाशा- श्रोत्रध्वनिसंयोगस्यैव वर्णोपलब्धिहेतुत्वादित्याह-अथ वेति । ध्वनिसंयोगश्च तृतीयक्षणत्तिध्वंसप्रतियोगिध्वनिनैव सह नष्ट इति न तस्य स्फोटाभिव्यअकतं नास्ति गौरवम् । किं तु स्मृतिविपरिवर्तिनाम्-स्मृतिविषयाणां वर्णानामेव [प्रथमः पारस.. कत्वात्, न याव्यवापलब्धिहेतुः संस्कारोऽन्त्यवर्णश्र- वणवेलायामवतिष्ठते । यद्यतिष्टते ? ततो विसर्जनी. यश्रवणवेलायामपि गकारश्रवणमनुवर्तेत, तस्मात् क्षणभगिनस्ते, अतो न तेषां संहत्य स्फोटाभिव्यज- कत्वं भवति । प्रत्येकाभिव्यक्ती चोत्तरोत्तरेषामऽनर्थ- कत्वमित्युतम् । अथ या ध्वनिसंयोग एव श्रोत्रसंस्कारो नान्यः, त. स्य च विस्पष्टमेवभगुरत्वं गत्वरत्वाद् ध्वनीनाम् । तस्मादन्ये स्थायिनः संस्काराः कल्प्याः, तथा वर्णाति- रिक्तः शब्दः कल्प्य इति बहऽप्रमाणकमापन्नम् । म. त्पक्षे तु दृढस्मृतिविपरिवर्तिनां वर्णानां वाचकत्वान्न किं चिद् दूषणम् । अत्र हेतुमाह- नहीति । विपक्षे वाधकमाह-यदीति । अवतिष्ठते-अवतिष्ठेत । तत इत्यत्र गौरित्यत्रेति शेपः । अत इति- तेषां समुच्चय एव न सम्भवति क्षणविनाशित्वात् कुतः स्फोटाभिव्यजकलमिति भावः । ननु मा भवतु तेषां समुच्चयः किं तु प्रत्येकमेव संस्कारः स्फोटाभिव्यक्ति करिष्यतीत्याशवाह- प्रत्येकेति, प्रत्येकेन स्फोटाभिव्यक्तावुत्तरेषां संस्काराणामानर्थक्यं तज्जनक- (उक्तसंस्कारजनक)नादानामप्यानर्थक्यमित्यादि पूर्वमेव प्रतिपादितमित्यर्थः । किं वा मत्पक्षे वर्णोपलब्धिहेतुभूतक्षणिकसंस्कारान्तरकल्पनापि नास्ति सम्भवति गत्वरत्वात् क्षणविनाशिवात् तस्मात त्वयाऽन्य एव स्फोटाभि- व्यञ्जकाः स्थायिनः संस्काराः कल्प्यास्तथा शब्द: स्फोटोपि कल्प्य इति तब मते महद् गौरवमित्याह-इतीति । स्वमते गौरवाभावमाह-मत्पक्षेति, म. त्पक्षे स्फोटकल्पनापि नास्ति स्फोटाभिव्यअकसंस्कारकल्पनापि नास्तीति - वाचकत्वमिति न कोपि गौरवादिदोपः ।

·घानामर्थप्रत्यायकत्वम्]. शास्त्रदीपिका। ननु युगपत्स्मर्यमाणानां वाचकत्वे व्युत्क्रमेणाप्युचा- रिता वर्णा वाचकाः स्युः ?, न, तत्क्रमस्याप्यङ्गत्वात् । कः पुनः क्रमोऽङ्गम्, न हि वर्णानां विभूनां नित्यानां च स्वरूपतः क्रमवत्त्वम्, न प्रतीतिक्रमः-तस्याः स्मृति- रूपाया एकत्वात् । एवं तर्हि ध्वनिक्रमो यो वर्णवारो- पितः प्रतिभासते सोगामित्यऽदोषः। तस्माद् व्यञ्जका- नां ध्वनीनां क्रमेण व्यङ्येषु वर्णेपु समारोपितेन तह- न्तःस्मर्यमाणावी वाचकानान्यः शन्दोस्तीति सिद्धम् ॥ ॥ इति स्फोटवादः॥ ननु यदि युगपत्स्मर्यमाणानामेव वर्णानां वाचकत्वं तदा व्युत्क्रमेण 'टोघ' इत्येवम उच्चारितानां वर्णानां स्मृतिः सम्भवत्येवेति व्युत्क्रमेणो- चारणेप्यर्थप्रतीतिः स्यादित्याशङ्कते- नन्विति । परिहरति- नेति । त- क्रमस्य-उच्चारणक्रमस्य । अङ्गत्वात्-अर्थप्रतीत्यगत्वात् । नन्वर्थप्रती- त्यङ्गत्वं वर्णस्वरूपक्रमस्य वा वर्णप्रतीतिक्रमस्य वा ?, नायः-विभूनां व- नानां स्वरूपक्रमासम्भवात् परिच्छिन्नस्यैव घटादेः स्वरूपक्रमसम्भवाद, न चाप्युत्पत्त्या स्वरूपक्रमो वर्णानां नित्यत्वाभ्युपगमात् । नान्त्यः- प्रतीते: स्मृनिम्पाया एकत्वादेव क्रमो न सम्भवत्यऽनेकेष्वेव क्रमसम्भवादित्याशये- नाशङ्कने का क्रमोऽङ्गमिति । स्वाभिमायमुद्घाटयति- नहीत्यादिना । त- स्याः-प्रतीतेः । परिहरति-एवमित्यादिना । यदि वर्णानां स्वरूपक्रमोपि न सम्भवति तथा प्रतीतिक्रमोपि न सम्भवति तर्हि ध्वनिक्रम एवाङ्गमित्यन्व- यः । उपसंहरन् विशदयति-तस्मादिति । व्यङ्ग्येषु वर्णेपु समारोपितेन व्य- अकानां ध्वनीनां क्रमेण तद्वन्तः क्रमवन्त:-क्रमवत्वेन स्मर्यमाणा वर्णा एव चाचका नान्यो वर्णातिरिक्तः स्फोटाख्यः शब्दोस्तीत्यन्वयः । विशदीकृत- श्वायमर्थो वार्तिकेपि- यद्वा प्रत्यक्षतः पूर्व क्रमज्ञातेपु यत् परम् । समस्तवर्णविज्ञानं तदर्थज्ञानकारणम् ॥" इत्यादिना । ॥ इति स्फोटवादनिराकरणपरिच्छेदः समाप्तः ॥

·नाम याया वाच्यत्वेनामिमनाया नित्यभृताया आकृतेग्भावे AEina मोपागम्यापि विनायनियमादायभूतव्यक्तीनामनित्ययेन वागा पम्पमानिन्य वाणानटमक मंप्रति मिदानपामाग्रिगान सपकाशा [प्रथमः पाइ..." अथ गौरित्यस्य शब्दस्य कोऽर्थः" इति वाच्यनि- रूपणोपक्रमव्याजेनाऽऽकृतिसद्भाव प्रतिपादयति सं- बन्धनित्यत्वसिद्धये-न ह्यसत्यामाकृतौ व्यक्तिभिः श. ब्दस्याऽपौरुषेयः संबन्धः सिध्यति तासामनित्यत्वात, उपलक्षणस्यापि नित्यस्याऽभावादाकृत्यऽभावे, तस्मा. दाकृतिरस्ति नास्तीति विचार्यते । साधिते तु तत्स- भावे सैव शब्दाभिधेयेत्याकृत्यधिकरणे वक्ष्यते । एवं शब्दनिरूपणंसमाप्य संमति वाच्यार्थनिरूपणमारभमाणो भाष्यपती- कं निर्दिशति-अथेति । अस्य भाष्यस्य सङ्गतिमाह-चान्येति । प्रयोजनमा- संबन्धेनि । “ोत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन संवन्धः " इत्यनेन शब्दार्थयोः में- बन्यो नित्य इत्युक्तं तत्र संवन्धनित्यता संबन्धिनित्यताधीना भवतीति शर निन्यायं निरूपितं वर्णा एव शन्दस्ते च नित्या इति, शब्दनित्यत्वेप्यर्थस्या- ऽनित्यो सम्बन्धनित्यता न स्यादित्यर्थस्य नित्यत्वं निमप्यते । तत्र व्यक्त प्रत्यक्षमनित्यन्यादाकृतिरेव नित्या शब्दार्थ इति निरूपयन्नाह-न हीति । १ पॉम्पेयः-निन्यः । तागाम-व्यक्तीनाम् । ननु व्यक्तीनामनिमगि म. चोपदक्षणम्य कस्यचिन्नित्यत्वेनापि मम्बन्धनित्यता भविष्यतीति किमामा- कृतिमझाये यन्नः क्रियते इत्याशवशाह-उपलक्षणस्येति, जानियिमा मायापि निम्पयं न मम्भवनि, अयग:- नित्यभूताकतेशलाभाने में नी,नाया कान्गन्ध यक्तव्यं गतीनां चानिन्गवं परमेव तत्रोपमा पायायानन्य प्रयच म्गात । अधिकरणामाह- तम्मादिति। आपका १. वनफ.ट पद-मायिनि । नागदा-आमनिमम गात 2 hits व न्यासाच नियान मादागानिपत्रात नम्बयापि नि-4-* * न्याय । याकन्या प्रकरण प्रगया गायत्तीयपादाय । बानि - धाडानन्यानरमा निन्यताप्य । नगीनयान का नामटाने ॥

·पूर्वपक्षतया जातिखण्डनम्] शास्त्रदीपिका। ३७९ तत्र सौगताः स्वलक्षणमेव परमार्थ मन्यमाना ना. ऽऽकृतिसद्भावं मन्यन्ते । तथा हि- पृथक्के व्यक्तितो जात्तिदृश्येत पृथगेव सा। अभेदे व्यक्तिमात्रं स्याद् वेधा चेन्न विरोधतः ॥ नहि सैव ततोऽन्या चाऽनन्या च संभवति विरुद्धत्वा द भेदाभेदयोः। यदि च भिन्ना जातिः ? सा सर्वगता व्यक्तिष्वेव वा ?, न तावत्सर्वगतत्वम्-अन्तरालेऽनु- पलब्धेः।व्यक्तिस्था चेत् ?व्यक्तावुत्पन्नायां तस्मिन् देशे प्रागसती कथं तस्यामुपलभ्यते ?, न तावत् तत्रोत्पद्यते नित्याया उत्पत्त्यऽयोगात् । न च व्यत्यन्तरादागच्छति. अमूर्तत्वात, तस्मिश्च व्यत्यन्तरेऽनुपलब्धिप्रसङ्गात् । न चांशेनागतांऽशेन च तत्रैव स्थितेति शक्यं वक्तुम् जातिमेवाकृति माहुर्व्यक्तिराक्रियते यया । सामान्यं तच्च पिण्डानामेकबुद्धिनिवन्धनम् ॥” इत्यादि । अत्र पूर्वपक्षतया सौगतमतमुपस्थापयति-तत्रेति । स्खलक्षणम् -स्वरू- पम्, व्यक्तिमात्रमिति यावत् । जात्यभावे हेतुमाह-पृथगिति । यदि जाति~- क्तितः पृथगस्ति तदा पृथगुपलभ्येत न चोपलभ्यते तस्मान्न पृथक्, अमे- दे-पद्यऽध्यगस्ति तदा व्यक्तिरेव जातिरिनि सिद्धम, द्वेधा-भिन्नाभिन्नति चेत् ? तन्न सम्भवति-भेदाभेदयोः परस्परं विरोधादित्यर्थः । उक्तपद्यं स्वयं व्याचष्टे-न हीति, इत्यनेन भेदाभेदपक्षो निराकृतः । भेदपक्षं निराचष्टे-प- दीति । यदि घटत्वजातिः सर्वगता स्यात्तदा द्वयोर्यटयोमध्य उपलभ्येत प. टादिप्वप्युपलभ्येत न चोपलभ्यते ततो न सर्वगना । यदि व्यक्तिमात्रनिष्ठा जातिस्तदापि तस्मिन् देशे व्यक्त्युत्पत्तेः पूर्व नामीदेवेन्युत्पन्नायां नस्यां च्प- तो कथमुपलभ्यत इतिवक्तव्यमित्याह-व्यत्तिस्धेति । व्यत्तावत्र यदुपलभ्यते तत् तत्रोत्पद्यते चा व्यत्यन्तरादागच्छति वा ? नापः-निन्याया जानेम्पत्य- ऽयोगादित्याह-न तावदिति । नान्त्यः-अमृाया आगमनासम्भवादिन्या-न चेति । दोपान्तरमाह-तस्मिन्निति, यस्माद् व्यत्यन्तगदागता सम्मान नवा- ऽमती नोपलभ्येतेत्यर्थः। अंडोनात्रायानांशेन च नत्र स्थितन्यापन मम्भवति ·, - वयवस्यापि वर्तमानास्वेव व्यक्तिपु स्थितिः सम्भवति न नानाविधामु पय. 'इयं गौः' इत्येवानुभूयते, अनेन चानुभवेनाऽभेदावलम्बनेन व्यक्तिरेव जातिर सप्रकाशा प्रथमः पादः स००५ निरंशत्वात् । एवं व्यक्तिनाशे-न च तत्रैव पश्चादव- स्थिता-अनुपलब्धेन विनष्टा-नित्यत्वात । न चान्य- त्र याति-अमूर्तत्वात् । व्यत्यन्तरे च पूर्वमेवावस्थिता जातिरिति पुनः प्रवेशे द्विगुणोपलभ्येत । यथाहुः- नायाति न च तत्रासीदस्ति पश्चान्न चांशवत् । जहाति पूर्व नाधारमहो व्यसनसन्ततिः ॥” इति । व्यक्तौ च वर्तमाना यकस्यां व्यक्तौ कात्स्न्येन वर्त- त व्यत्स्यन्तरेषु न स्यात् न छका सती युगपदनेकत्र कात्स्न्येन वर्तितुं शक्नोति । न चाऽवयवशो वर्तते-नि- रवयवत्वात् । कथं च नानाविधास्वऽतीताऽनागतवर्त- मानासु व्यक्तिष्वऽवयवशो वृत्तिः सम्भाव्यत । व्यक्ती च वर्तमानेहप्रत्ययमनुभवेत्, न चेह गोत्वमिति कस्य चित् प्रतीतिरस्ति किं त्वियं गौरिति। निरंशत्वादित्याह-न चांशेनेति । व्यक्तिनाशेप्येपानुपपत्तिरस्त्येवेत्याह-ए- मित्यादिना । यदा व्यक्तिनष्टा तदा सा जातिस्तत्रैव स्थिता वा नष्टा वाऽन्यत्र गता वा ? नाद्य इत्याह-न च तत्रैवेति । न द्वितीय इत्याह- न विनष्टेति । न तृतीय इसाह- न चान्यत्रेति । अन्यत्र गमने दोपान्तरमाह-व्यत्यन्तरेति । जात्यनुपपत्तौ प्रमाणमाह-नायातीति । जातिर्नाऽऽयाति, न च पूर्व तत्रासीत्. अथ चोपलभ्यते, पश्चादपि नास्ति, न द्विनाशे सत्यपि न जहाति. अथ च नोपलभ्यत इत्येवं जातिवादिनां व्यम नसन्ततिः प्राप्त्यर्थः । दोपान्तरमाह-व्यक्ताविति । अव हेतुमाह- न हीनि । सर्वत्र घटादिप्वऽवयवशः स्थितौ दोपमाह-न चावयवश इति । ननु मात्र यवैव जातिरस्तु तथा तु सम्भवत्यनेकटत्तित्वमित्याशयाह-कथमिति ।मा दिव्यक्तिप्वतीतानागतवर्तमानास्वित्यर्थः । प्रत्युत कस्यामपि व्यक्ती जाके स्थितिर्नोपपद्यत इत्याह-व्यक्ताविति । यदि व्यक्तौ जातिः स्यातदा गवि गोत्वम' इत्येवमनुभूयेत, न चैवमनुभूयते इत्याह-न चेहेनि । किन ? चांशवती, पूर्वमाधारं त. क । h ·पूर्वपक्षतया जातिखण्डनम्] शास्त्रीपिका । अथ व्यक्तरात्मैव जातिर्न तदाधारं वस्त्वन्तरमिति चेत् ?, नैवं युक्तम्- कथं हि नानाभूतानामनित्यानां व्यावृत्तस्वभावानामेकरूपा नित्याऽनुवृत्तस्वभावा च जातिराऽऽत्मा स्यात् ? त्रैलोक्यसङ्करप्रसङ्गात् । न च प्रमाणमपि किं चिदाकृतिसद्भावे सम्भवति, न तावत् प्रत्यक्षम् न हि जातिः स्वविषयं ज्ञानं जनयति नित्यत्वाभ्युपगमात् नित्यानां च सर्वार्थक्रियास्वऽसाम- ात्, न चाऽजनकस्य विषयत्वं सम्भवति तल्लक्षण- स्वाद्विपयत्वस्य तस्माद्विकल्पाकारमावं सामान्यम्, - तिमाप्तं तस्माद व्यक्त्यतिरिक्तजातिसाधकप्रमाणाभावाजाति स्त्येवेतिमिद्धम्। नतु यदि व्यक्तिर्जातराधारः स्यात्तदेह गोत्वमिति प्रतीतिः स्यान्नैवम- स्ति किं तु व्यक्तेरात्मैव जातिरित्यभेदेनैव 'इयं गौः' इति प्रतीतिर्भवतीत्या- शङ्कते-अथेति । तत् व्यक्तिराधारो यम्य तत् तदाधारं वस्त्वन्तरं जाति - स्ति, जातिय॑क्तेराधेया नास्तीत्यर्थः । पूर्वपक्षी परिहरति- नैवमिति । नानाभू- तानामित्यादीनि व्यक्तिविशेषणानि । एकरूपेत्यादीनि जातिविशेषणानि । लोक्येति-यदि परस्परविरुद्धस्वभावयोरपि जातिव्यत्स्योरभेदः स्यात्तदाऽश्वगर्ध- वयोर्गोमहिपयोरप्यभेदः स्यादिति त्रैलोक्यस्यैवाभेदमाप्या मदमस्यादिन्यर्थः । एवं जातिस्वरूपेऽनुपपत्ति प्रदर्य सांगतो जाती प्रमाणाभावमाह- न चेत्यादिना । विशेषतः प्रमाणाभावमाह-न तावदिनि । प्रत्यक्षाभावे हे- तुमाह-न हीति । घटः स्वविपयकं प्रत्यक्षज्ञानं जनयतीनि घटे प्रत्यक्ष प्रमाण भवति विपयस्यापि ज्ञानोत्पत्ती हेतुत्वाव, जानिश्शनित्याग्नीति यदि पविएग- कंज्ञानं जनयेचदा नित्यत्वात् सदैव जनयेदिति कदाचिदपि विषयान्नलानं न रयादित्यर्थः। गौगतः स्वाभिमायमुद्घाटयनि-नित्यानामिति निन्यानाति- यामामर्थ्य गर्वदेव मा क्रिया रयादिति नित्याया जानन गांवपमाहानग्नान सम्भवतीति भावः जातानाजनकान्ये ऽनिशापनिमार-नति। अना-टा- माऽजनवरय च विपयन्वमेव न भवतीति कथं नदिपपरहानदीनानाम्लादिति भावः । अब तिमा-तामणेति. विषयमानजनक पात्र वर्य नागनकरय विषयवं स्पादिन्यः । उपमति - दिदि । जि- ·- ननु विचित्रस्वभावस्वलक्षणानामपि तव मते क्षणिकत्वाद् यत्स्वलक्षणं तिर्जाता यत्र च प्रत्तिर्जाता न तद् दृष्टम्, नथा चाऽन्यद दृष्टमन्य मोपलाम. मिनि प्रतेम्नदिपयाणां विकल्पानां च शुक्तिरजनज्ञानवद् विवादित्वात र पते कथं लोकयावाया अपि निर्वाहः स्यात् ? पूर्वदृष्टे पर प्रतिभादिय ३८२ सप्रकाशा- [प्रथमः पादः सू० अ०५ अलीकं वा । ननु यथा ज्ञानवैचित्र्यसियर्थ बाह्यानि स्वलक्षणा- न्यभ्युपगम्यन्ते तथा गवाश्वादिविकल्पवैचित्र्यसिद्धये विचित्राणि सामान्यानि किं नाम नाभ्युपगम्यन्तेन, विचित्र स्वभावस्वलक्षणदर्शनवशादेव विकल्पवधि- ज्योपपत्तेः- ल्पाकारमात्रम्-वस्तुशून्यं यज्ज्ञानं तत्स्वरूपमेव सामान्यम्, सामान्यस्य - नमात्रं भवति न सत्तास्तीत्यर्थः । तदुक्तम् “ शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः" इति । अलीकम्-मिथ्या । सिद्धान्ती पुनरप्याशङ्कते- नन्विति । यदि वाह्यानि स्वलक्षणानि-व्य- क्तिस्वरूपाणि न स्युस्तदा ज्ञानवैचित्र्यं न स्यात्, एवं यदि जातिरपि न स्यात्तदा विकल्पस्य विशेष्यविशेपणभावावगाहिज्ञानस्य वैचित्र्यं न स्यात् गोत्वसत्त्वे एव गोत्वप्रकारकगोविशेष्यकज्ञानसम्भवाद, अन्यथा गवाश्वादि प्वेकाकार एव विकल्पः स्यात् तद्वैचित्र्यसम्पादकस्य सामान्यस्याऽस्त्री- कारात् तस्मात् स्वलक्षणमित्र गोत्वाश्वत्वादिसामान्यमप्यभ्युपगन्तव्यमित्य- थः । परिहरति-नेति, स्वलक्षणानां दृश्यमानं यदैचित्र्यं तदशादेव विकल्प- वैचिथ्योपपत्तेः, किंवा विचित्र स्वभावानां परस्परं भिन्नस्वरूपाणां स्खलाः णानां यद्दर्शनं निर्विकल्पकं प्रत्यक्षं तदशादेव विकल्पवैचित्र्योपपत्तेर्न तदर्य सामान्यापेक्षास्तीत्याह-विचित्रेति । सौगतमते विकल्पपदवाच्यं सविकल्प प्रत्यक्षं निर्विकल्पकस्य कार्यमेव कारणलक्षण्ये च सति कार्यवलक्षण्यं भवत्ये- वेति निर्विकल्पकवैचित्र्यादेव सविकल्पकवैचित्र्यं सम्भवतीति न तदर्थ मामा- न्यापेक्षास्ति, निर्विकल्पकानां वैचित्र्ये स्वलक्षणानां वैचित्र्य हेतुरित्यभिप्रायः! दृष्टं तस्य तत्क्षणविनष्टत्वात् तत्र प्रवृत्तिर्न संभवति यत्र च प्रतिनि तस्यापि तत्क्षणविनष्टत्वादुपलब्धिर्न युज्यने, यचोपलभ्यते न तत्र प्रर ·पूर्वपक्षतया जातिखण्डनम्] शास्त्रदीपिका। ३८३ अर्थशून्या अपि विकल्पा विचित्रार्थक्रियासमर्थ- स्वलक्षणाभिमानिनो जायमानास्तत्र व्यवहारार्थिन प्रवर्तयन्तः परम्परया तत्प्रभवतया तत्प्रापयन्तोमणि- मिव मणिप्रभाविषयमणियुडिर्व्यवहाराविसंवादिनो भवन्तीति न लोकयात्रास्थितेः कश्चिद्विरोधः, तस्मा- नास्ति जातिः। यथा तब क्षणिकवादोऽसगतस्तथा निस्सामान्यवादोप्यसंगतः, यथैतदनुपप- त्तिपरिहाराय स्थिरं स्वलक्षणमभ्युपगन्तव्यं तथा सामान्यमप्यभ्युपगन्तन्यम्, किं च स्थिर वादे तु सामान्यास्वीकारेपि कथं चिल्लोकयात्रानिर्वाहः संभवति पदार्थस्य स्थिरत्वेन दृष्टे प्रत्यादिसंभवाद, क्षणिकवादे तु यद् दृष्टं तव तत्क्षणे एव नष्टं न च क्षणभेदेन भिन्नेष्वपरापरघटेपु घटत्वसामान्यमप्यस्ति येन घटत्वमेवोद्दिश्यापरापरघटेषु प्रवृत्तिः स्यात्, सामान्यस्वीकारे तु दृष्टस्य घटस्य तदक्षणे विनष्टत्वेपि द्वितीयादिक्षणोत्पन्नघटे घटत्वमाश्रित्य प्रवृत्तिः स्यादपीति क्षणिकवादिनाऽवश्यं सामान्यं स्वीकार्यामित्याशय लोकयात्रा- विरोधं परिहरन समाधत्ते-अर्थशून्येति । अर्थेति-यथा मणिप्रभाविपयमणिबुद्धिमणि प्रापयन्ती व्यवहाराऽविसं- वादिनी भवति तथा विचित्रार्थक्रियासमर्थस्वलक्षणाभिमानिनो जायमाना वि- कल्पास्तत्र व्यवहारार्थिनं प्रवर्तयन्तः परम्परया तत्मभवतया तत्मापयन्तो व्यवहाराविसंवादिनो भवन्तीति न लोकयात्रास्थितिविरोध इत्यन्वयः । यथा मणिप्रभायां मणिबुद्धिर्जाता सा मणिप्रभाविपयापि मणिबुद्धिः परम्परया त- स्मभवतया मणिजन्यवाद-प्रभामणिसवन्धिन्येवेति प्रभाद्वारा मणिजन्यैव भवतीति हेनोस्तत्प्रापयन्ती-मणि प्रापयन्ती-मणिलाभं कुर्वती जाति विनव च्यवहाराविसंवादिनी सफलमवृत्तिमनी भवतीति मणिप्रभां दृष्ट्वा मणिग्रहणार्य प्रवृत्तस्य पुरुषस्य तत्र स्थितमणे भो भवति, तथाऽर्थशून्याः अनादि- पयका अपि विकल्पा:-विशेप्यविशेपणभावावगादिनः प्रत्ययाः, अभिमा- नो विषयत्वम्, विचित्रार्थक्रियाममर्थं यत्स्वलक्षणं तदभिमानिनः तद्विपय- काः-तद्विपयकत्वेन जायमानास्तत्र-स्वलक्षणे व्यवहारार्थिनम् =हानोपादाना- पिनं प्रवर्तयन्तः प्रवर्तयन्ति, अथ च साक्षात तत्स्वलक्षणजन्यत्वाभावपि

·.
समकागा-
[प्रथमः पार...
एतेनाऽवयविद्रव्यं प्रत्यूढम्. तस्याप्यऽवयवमेवादि.
विकल्पाऽचमत्वात् । स्थूलावभासस्तु सशितानेकरूपा
दिपरमाणुवशादेव केशोण्ट्रकाऽवभासदुपपनो ना
ऽवगविकल्पनायालम् । तदभावे च निराधारमा
दुरापास्तं गोत्वादिसामान्यम् ।
परम्पग्गा तत्पभानगा-सालक्षणजन्यरोन तत्मापयतःसारण प्राप
गनो जानि शिनापि व्यापाराविसंगादिनो भान्तीति न कभिगोयामागे
पः । गिगां चाल न शरज्ञानानुपातितां गामार्थस्य क्षणिकरण सी.
गोकन नागगरमा गया मणिपमानियागणियुद्धेर्गणनगतमा ।
अयं भाग:-क्षणिकमो गाणा घादेः प्रतिक्षणे रारूपपरिणामो भर
निगो तग ताक्षणे या विनाशान पाशि: तपा
पनि सान तो नाति लिन नगरपागिन
.: । एप पानी पोटनिगमगा मातीनि मा
:: ११ मा निनादागेगलगमानजनमा {h
• 1. पानगनि । नामामानिनिालामा ||

·पूर्वपक्षनया जातिखण्डनम] शास्त्रदीपिका । ३८५ कथमसत्येकरूपे सामान्येऽत्यन्तविलक्षणानि स्वल- क्षणात्य विलक्षणरूपं विकल्पं जनयन्ति ?। जनयन्ति चेत् ? किमिति कानि चिदेव गोविकल्पं जनयन्ति कानि चिदवाश्वविकल्पम्, न सर्वाणि सर्वम् । सामान्यवादिनो वा कथं विलक्षणरूपा व्यक्तयो- ऽविलक्षणसामान्यात्मकत्वं तदाश्रयत्वं तदभिव्यञ्जक- त्वं वा भजन्ते। भजन्ति चेत् ? किमिति काश्चिदेव व्य- तयः केनचिदेव सामान्येन संबध्यन्ते न सर्वाः सर्वेः । स्वभावादिति चेत् ?, अस्माकमपि तुल्यमिदमुत्तरम् । सिद्धान्त्याशङ्कते-कथमिति । यदि सर्वासु गोव्यक्तिप्वेकमेकरूपं गो- वसामान्यं न स्यात्तदा खण्डमुण्डादिस्खलक्षणानां व्यक्तीनां परस्परमत्य- न्तविलक्षणानां भिन्नानां (विषयत्वं पष्ठ्यर्थः) अविलक्षणरूपं गौॉरित्ये- वमेकाकारं विज्ञानं कथं जायेत ? गोत्वस्वीकारे तु ज्ञानस्य गोत्वविपयकत्वा- दुपपद्यत एकाकारत्वं गोत्वस्य सकलगोव्यक्तिप्वेकरूपत्वादित्यर्थः । जात्यस्त्री- कारपक्षे बाधकमाह-जनयन्तीति, यद्येकरूपे सामान्येऽसत्यपि विलक्षणाने- कगोव्यक्तिविपयकमप्येकाकारं ज्ञानं जायते तदा कचिद् गोज्ञानं जायते क- चिदश्वज्ञानं जायते इत्यपि कथं स्यात् सर्वकाकारमेव ज्ञानं किं न स्यात् ? कि चाश्वव्यक्तिरपि गोज्ञानं जनयेत् यथा मुण्डगोव्यक्तिभिन्नापि खण्डव्य- क्ति!ज्ञानं जनयति तद्वदित्यर्थः । पूर्वपक्षी प्रतिवन्या परिहरति- सामान्यवादिन इति । तव मतेपि खण्डमु- ण्डादिव्यक्तयः सर्वथा विलक्षणा अपि कथमेकरूपसामान्यात्मका कथं च त- दाश्रयाः कथं च तदभिव्यञ्जकाः सन्तीत्याक्षेपार्थः । स्वीकारपक्षे वाध- कमाह-भजन्तीति । किमिति-कस्मात् ? । ननु स्वभाव एवायं नैसर्गिको यद् गोव्यक्तीनामेव गोत्वेन संबन्धो नाश्वव्यक्तीनामित्याशङ्ख्याह-स्वभावेति । अस्माकमपीति-यथा तब मते स्वभावादेव काचिदेव व्यक्तिः केनचिदेव सामान्येन संवध्यते न सर्वाः व्यक्तयः सर्वैः सामान्यैः संवध्यन्ते तथा यन्मतेपि स्वभावादेवात्यन्तविलक्षणान्यपि खण्डमुण्डादिस्वलक्षणान्यऽसत्यप्येकम्पे सा- मान्येऽविलक्षणरूपं गौरयं गौरयमित्याकारं विकल्पं जनयन्तीति न कोपि दोपः। २९.

·यमदिर गोरयमपि गाः' इत्येवं विजातीयाऽश्वादिभ्यो व्याटत्तं सकलगोव्य. ३८६ सप्रकाशा [प्रथमः पादः सू० भ०५ अथ व्यक्तीनामप्यविलक्षणरूपसामान्यसम्बन्धसि- यर्थ परमविलक्षणरूपमभ्युपगम्यते ?,ततस्तेनापि स- म्बन्धसियर्थमऽपरापरसामान्यापेक्षायामनवस्था स्या- त् । तस्मादिकल्पमात्रमेवदं न परमार्थतः सामान्य नाम किं चित् । अत्राभिधीयते- प्रत्यक्षवलसिद्धस्य सामान्यस्य कुतर्कतः । न शक्योऽपन्हवः कर्तुं सर्व विजयते हि तत् ।। सर्वेष्वपि वस्तुपु ' इयमपि गौरियमपि गौः, अय- मपि वृक्षोयमपि, इति व्यावृत्तानुवृत्ताकारं प्रत्यक्षं दे. ननु न स्वभावादेव काश्चिदेव व्यक्तयः केन चिदेव सामान्येन स- म्बध्यन्ते येन स्वभाववशादिति समाधानं स्यात्, किं तु गोव्यक्तीनां गोत्र सामान्येन सम्बन्धसिद्ध्यर्थमन्यदपि परमऽविलक्षणरूपं सामान्यं स्वीक्रियते तथा च परसामान्यवशादेव गोव्यक्तीनां गोत्वेनैव सम्बन्धो नाश्वत्वेनेत्याशङ्कते- अयेति । पूर्वपक्षी परिहरति- तत इाते । तेनापि परसामान्येन सम्बन्धसिद्ध्यर्थ मपरं सामान्यं स्वीकार्य तेनापि सम्बन्धसिद्ध्यर्थ ततोप्यपरं सामान्यं स्त्री. कार्यमित्यनवस्थैव स्यादित्यर्थः । सौगतः स्वमतमुपसंहरति- तस्मादिति । इदम्-सासान्यं विकल्पमात्रम्-असदेवेत्यर्थः । उक्तं सौगतमतं निराकर्तुमपक्रमते-अवेत्यादिना । प्रत्यक्षेति-प्रत्यक्षप्रमः णवलेन सिद्धस्य मामन्यस्यापन्हवस्तर्वाभासैर्न कर्तुं शक्यते, तत् अत्यई प्रमाणं मर्व विजयते = सर्वप्रमाणेभ्यो बलबदस्तीति तेन सिद्धस्य पदार्थम्य प्रमाणान्तरेण पराभवो न सम्भवतीति संक्षेपार्थः । एवं पद्येन संक्षेपतः सम. तमुक्त्वा स्वयं विगढयनि- सर्वप्वपीति । सर्वप्पिति विपयत्वं सप्तम्यर्थः, म. वस्तुविषयकं प्रत्यक्षं व्याटत्ताकारमनुत्ताकारं च भवति तद्यथा- क्ति चानु प्रत्यक्ष भवनि गोव्यक्तिमात्रेऽयं गोरिति प्रत्यक्षम्य जायमा दंगकालावस्थान्तरेषु वाघोपि न भवनि येन भ्रमवारच्या नम्य मःमान्यमात्र कन्यं न स्यादिन्याह- देशेनि । विपर्यस्तम्-त्रावितम् । नन्चात तम्य च ·स्वमतेन जातिस्थापनम्] शास्त्रदीपिका। ३८७ शकालाऽवस्थान्तरेष्वविपर्यस्तमुदीयमानं सर्वमेव त- र्काभासं विजित्य याकारं वस्तु व्यवस्थापयत् केना- ऽन्येन शक्यते बाधितुम् ?, न हि ततोऽन्यद् वलवत्त- रमरित प्रमाणम्, तन्मूलत्वात् प्रमाणान्तराणां तद्वा- धसामर्थ्याऽभावात् । किं चातुमानान्यपि सामान्यापेक्षत्वात् सुतरां सामान्यं समर्थयन्ते, न तु घाधितुं शक्नुवन्ति, न हि यद् यदपेक्षं तत् तस्य वाधं शक्नोति कर्तु तद्वाधे हिरवात्मापि न सिध्येत् तदपेक्षत्वात् । तथा हि-भेदाभेदविकल्पेन सामान्यं निराकुर्वता- तच्च प्रत्यक्ष याकारम्-सामान्यविशेपाकारं वस्त्वऽस्तीति व्यवस्थापयति तत्र विशेषाकारस्तु खण्डत्वमुण्डत्वादिरेव सामान्याकारस्तु-गोत्वसामान्यमेवेति प्रत्यक्षविषयत्वादेव गोत्लादिसामान्य सिद्धमित्यर्थः । न च देशकालावस्थान्तरे- वऽविपर्यस्तस्य =अबाधितस्य प्रत्यक्षस्य केनापि प्रमाणान्तरेणवाधः सम्भवती- त्साह- केनेति । न केनापीत्यर्थः। अत्र हेतुमाह- नहीत्यादिना । ततः प्रत्य- क्षतः । तन्मूलत्वात्प्रत्यक्षमूलकत्तात् । तद्वाधे-प्रत्यक्षवाघे सामर्थ्याभावात् । प्रत्यक्षेण सामान्यसिद्धिमुक्त्वा संपत्यनुमानस्यापि सामान्यसाधकत्वमा- इ- किं चेत्यादिना । सामान्यापेतत्वादिति-अयं भावः-महानसे यदि महा- नसीयवन्दिधूमयोरेव व्याप्तिग्रहः स्यात्तदा पर्वते महानसीयवन्हिघूमयोरभा- वान्महानसेपि तत्क्षण एव तद्वन्हिधूमयोः सत्वात् पर्वतीयवन्दिधूमयोश्च व्या- प्तिग्रहाभावात् पर्वते धूमेन वन्यनुमानं न स्याद् भवति चानुमानमावालगोपालं गोपालो नाऽवयवमयोगेषु कुशल इत्यन्यदेतत् तथा च महानसे वन्हित्वधूम- त्वसामान्ययोरेव व्याप्तिग्रहो वक्तव्योऽन्यथानुमानासम्भवादित्यनुमानमपि सा- मान्यापेक्षमेवेति न सामान्यं वाधितुं शक्नोनीत्यर्थः । वाधस्याशक्यत्वे हेतुमा- इ- नहीति । यथा यद-भृत्यो यदपेक्षम्=प्रभ्वपेक्षस्तत्-भृत्यो न तस्य= प्रभोर्वाधं कर्तुं शक्नोति तथा ऽनुमानमपि स्वापेक्षितस्य सामान्यस्य न वाधं कर्तुं शक्नोतीत्पर्यः । उक्तमेव विशदयति- तथा हीति । भेदाभेदविकल्पेनेति- मामान्यं व्य- । . . 7 ·सामान्यं स्यादित्याशङ्कते- नन्विति । अनेन डोपाधिकेन वस्तुशब्देन । ३८८ प्रिम पार. वायमेवं वनयम-'गाम्न न भिनमाभिनं वा पनि सामान्यमपि यदि वस्तु मानताजनागि सिमें अभिनन वा भविननगम,न नागि सम्भवति तम दुश्यन्तु इति, एवं न बदता वस्तु मामागमडीव पम्, अन्यथा कथं वस्तुत्यस्य दाभेदाभ्यां व्याप्सत्व व्यापकानुपलमा सामान्यस्य वस्तुत्वं न सम्भव ति भणितुं शक्यम् । नन्चौपाधिको वस्तुगन्दो न जातिनिमिनका, कथमनेन जात्यापत्तिः । क्तितो भिन्नं वाऽभिन्नं वा वक्तव्यं प्रकारान्तरस्याभावात् यदि भिनं ततो भेदेनोपलभ्येत न च भेटेनोपलभ्यते तस्मान्न भिन्नम्, यद्यभि व्यक्तिरिति सामान्यमिति चानान्तरमेवेति न मामान्यं वस्त्वन्तरमित्ये मान्यं निराकुर्वनः सौगतस्याभिप्रेतमनुमानप्रयोगमाह-यद्रन्विति, यस भिन्नं वाऽभिन्नं वा भवति वस्तुत्वात्मप्रतिपन्नवदिति । अत्र च घटप स्तुत्वमस्ति तत्र भेदोप्यस्तीति दृष्टान्तो ज्ञेयः । सामान्ये च न व्यक्तित न वाऽभेद इत्युक्तं तस्माद् व्यापकयोर्भेदाभेदयोनिटत्या वस्तुत्वमपि र्तत इत्यऽवस्त्वेव सामान्यमित्याह-सामान्यमपीनि । अनेन सामान्येन । पि-भिन्नं वाऽभिन्नं वा । इत्येवं सौगताभिप्रायमुपपाद्य तं परिहरन्ना चेत्यादिना । वस्तुत्वमिति-यदि किं चिद्रस्तुनो भेदाभेदाभ्यां व्याप्तिर तदात्र तद्वस्तुनोऽभावादेवानुमानं न स्यादिति वस्तुत्वस्यैव भेदाभेद व्याप्तिग्रहस्त्वया वक्तव्यस्तथा च सिद्धं मामान्य वस्तुत्वस्य सामान्यरूपत वेत्यर्थः । विपक्षे वाधकमाह-अन्यथेति । यदि वस्तुत्वं किमपि न तदा व्यापकानुपलब्ध्या सामान्य व्यक्तिनिरूपितभेदाभेदयोरनुपल वस्तुत्वं नास्तीति कथमुच्यते, एवं कथनार्थ च भेदाभेदाभ्यां वस्तुत व्याप्यत्वं वक्तव्यं तथा च सिद्धं वस्तुलं तच्च सामान्यमेवेत्यर्थः । ननृपाधिनिमित्तक एव वस्तुशब्दोस्ति न जातिनिमित्तक इति कथं वर ." 3- ·स्वमतेन जातिस्थापनम्] शास्त्रदीपिका। उच्यते- जातिर्वा भवतूपाधिर्वा सर्वथा तावत् सा- मान्यरूपमपेक्षितव्यम् । औपाधिकानामपि मूलोपल- क्षणमेकमन्तरेणात्मलाभाभावात् । न च व्यावृत्तैकरसं सर्व वस्तुजातमभ्युपगच्छतः सौगतस्य क्वचिदपि कि चिदप्यनुवृत्तं रूपं सम्भवतीत्यौपाधिको व्यवहारो दु- घंट एव, तस्मात् सर्वप्रमाणसिद्धं सामान्यं न शक्य- मपन्होतुम् । कः पुनर्विकल्पानां परिहारः ?, न तावदऽपरि- हृता अपि शक्नुवन्ति सामान्यमपन्होतुं तेषामपि उतरमुपक्रमते-उच्यते इत्यादिना । जातिरिति- वस्तुवं जातिर्वा भव- तूपाधिर्वा भवतु सर्वथोक्तानुमाननिप्पत्तये सर्वानुगतस्य हेतुभूतस्य वस्तुत्व- स्यापेक्षास्त्येव, तदेव मया जातिरित्युच्यते । अन्यथा सामान्यस्य वस्तुत्वा- भावसम्पादनं नोपपद्येत । किं चाभावस्य प्रतियोगिसापेक्षत्वात्सामान्यं विना सामान्याभावोपि कथं मिध्येत । डोपाधिकोति-चौपाधिकानामपि शब्दानां मूलमेकं यदुपलक्षणं तद्विनाऽऽत्मलाभस्य वाचकत्वस्यासम्भवात, शब्दस्य पदार्थप्रत्यायनमेव स्वरूपलाभस्तदेव वाचकत्वं तचैकसामान्य विना न सम्भ- पनि यतः शक्तिग्रहे सत्येवार्थस्य शब्दात् प्रतीतिर्भवति शक्तिग्रहश्चानन्त्यव्य- भिचाराभ्यां व्यक्तौ न सम्भवतीति शक्तिग्रहाथै सामान्यमवश्यं स्वीकार्यमि- ति भावः। तच्च मूलमुपलक्षणं कचिदुपाधिरूपं कचिजातिरूपमित्यन्यदेनत् । सौगतमत चैपाधिकोपि व्यवहारो न सम्भवतीत्याह-न चेति । सौगतम- ते सर्व वस्तुजातं व्यावृत्तकरसम्-भिन्नस्वरूपमेव नानुगतस्वरूपं किं चि- दप्यस्ति उपाधिश्वानुगतम्प एव भवति अनुगनं च सामान्यमेवेनि मामान्या- भावे कथमापाधिकोपि व्यवहारः स्यात् ? । उपमंहरति-तस्मादिति । प्रत्य- क्षानुमानाभ्यां मामान्यसिद्धिः प्रदर्शिनैव । ननु व्यक्तिभ्यः सामान्यस्य भेदापि न मम्भवत्यऽभेदोपि न सम्भवनीति मया ये विकल्पाः प्रदर्शिनास्तपां परिहारो वत्ताव्यो पेन मामान्यमिद्धिः म्या- दित्याशङ्कते-- कः पुनरिति । परिहरनि- न नावदिति । यथा जीवन्नपि ग. पुर्न जीवतः स्वशवोरपन्दवं कर्तुं दानोति तथा । रेन्वन्तग्माह- नेपामिति ।

·. [प्रथमः पादः सू००५ समकाशा- तद्पेक्षत्वादित्युक्तम् । तथापि परिहारोऽभिधीयते- भेदाभेदविकल्पे तावत् कोचिदाहुः-भिन्नमेव सा- मान्य व्यक्तिभ्यः । न च पृथगुपलब्धिप्रसङ्गो व्यक्तिस- म्बन्धित्वात् । कः पुनः सम्बन्धः ?, समवायः । कः पु: नरसौ ?, अयुतसिद्धानामिहप्रत्ययहेतुः सम्बन्धः इति कोचित् । तत्त्वज्युक्तम्-इहप्रत्ययाऽसिद्धेः, इयं गौरिति हि सर्वदा सर्वेषां प्रतीतिर्नेह गोत्वमिति । का चेयमयुतसिद्धिः ?, युतसियभावः । का पुनर्यु- तसिद्धिः ?, पृथग्गतिमत्त्वं पृथगाश्रयायित्वं वा, तद्- ऽभावोऽयुतसिद्धिः। । तेपाम्-विकल्पानामपि । विकल्पाश्च- “यद्वस्तु तद् भिन्नमभिन्नं वा” इत्येवमेव वक्तव्यास्तत्र च सामान्यापेक्षानुपदमेव प्रदर्शितेत्यर्थः। अभ्युपगम्याह-तथापीति । विकल्पपरिहारमारभते- भेदाभेदेति । केचित् वैशेपिकादयः मा. भाकराश्च । भिन्नमेवेत्यवधारणम् । ननु व्यक्तिभ्यः सामान्यस्य भिन्नत्वे भेदे- नोपलब्धिः स्याद् घटपटयोरिवेत्याशङ्ख्याह-न चेति । व्यक्तिसम्बन्धित्ता- वव्यत्यऽयुतसिद्धत्वात् घटपटयोर्युतसिद्धत्वाद्भेदेन प्रतीतिर्भवति नाऽयुः तमिद्धयोरपि यथा गुणद्रव्ययोरिति भावः । अयुतेति-अयुतसिद्धानां य ३६ प्रत्ययहेतुः सम्बन्धः स समवाय इति मतमुद्दिश्य परिहरति- तत्त्वयुक्तमिति । हेतुमाह- इहेति । इयं गौरित्यभेदप्रतीतिरेव सर्वेषां भवति न विह गोत्वमि त्यपि तथा च यदीह गोत्वमिति प्रतीतिः स्यात्तदाऽयुतसिद्धयोर्गोव्यक्तिमो- त्वयोरिहमत्ययहेतुः सम्बन्धः समवायः स्याद् गोव्यक्तिगोत्वयोश्च सर्वथा थे- दोपि सिद्धः स्यात् न चैवमस्तीति भावः । अयुतसिद्धिस्वरूपं पृच्छति-का चेयमिति । युतसिद्धिलक्षणमाह-पृथगि- नि । पृथग्गतिमत्त्वं यथा गवाञ्चयोः, पृथगाश्रयायित्वं यथा घटपटयोः, तयोगत्पत्त्यनन्तरं संयोगस्य सम्भवाद् युतमिदिरेव । अयुतमिदिमा:- दभावेति । युतमिद्ध्यभावोऽयुतमिद्धिस्तथा च व्यक्तिमामान्ययोः ष गुन्पन्नयोः मम्बन्धो न भवनात्यऽयुतमिद्धिः, व्यक्तः मामान्यमबद्धाया गरी त्यनिस्त्रीकागद तयोश्च यः मम्बन्धः म समवाय इनि मिडम । अणुनाम- ·जातिव्यक्त्योर्गेदाभेदविचार) शास्त्रदीपिका । यद्येवम्- अवयवावयविनोः सम्बन्धः समवायो न स्यात्, विनाप्यवयविचलनेनाऽवयवानां चलनात्, अ- वयचिनोऽवयवानां च स्वावयवाश्रयत्वात् । तथा सा. मान्यस्य व्यत्याश्रयत्वाद् व्यक्तेश्च स्वावयवाश्रित- त्वादस्ति पृथगाश्रयायित्वमिति समवायानुपपत्तिः। तस्मादेवं वक्तव्यम्- येन सम्बन्धेनाधेयमाधारे स्वानु- रूपां बुद्धि जनयति स्वाकारेण योधयतीत्यर्थः स स. दत्ताच न सामान्यस्य व्यक्तिभिन्नत्वेपि पृथगुपलब्धिरिति सारः। उक्तं परिहरति- यद्येवमिति, यदि पृधग्गतिमत्त्वाभाव एवाऽयुतसिद्धि- स्तदाऽवयवावयविनोः पृथग्गतिसम्भवादऽयुतसिद्धिर्न स्यात्तथा च तयोर्यः सम्बन्धः स समवायोपि न स्यात् समवायस्याऽयुतसिद्ध्यधीनत्वेन तन्निटत्त्या निवृत्तेः । अवयवावयविनोः पृथग्गतिमत्त्वं यथा वयविनः पटस्याऽचलनेपि पटैकदेशस्य चलनं भवत्येवेत्येवं विज्ञेयम् । ननु पृथगाश्रयाश्रयित्वाभावोप्यऽयुत- सिद्धेर्लक्षणमुक्तं तत्सम्भवादेवाऽवयवावयविनोरयुतसिद्ध्या समवायः सम्बन्धो भविष्यतीत्याशङ्याह-अवयविन इति । अवयवी स्वावयवेवाश्रितस्तदवयवाश्च स्वावयवेवाश्रिता इत्यवयवावयविनोः पृथगाश्रयाश्रितत्वान्नाऽयुतसिद्धिर्येना- ऽवयवावयविनोः सम्बन्धः समवायः स्यादित्यर्थः । उक्तरीत्या जातिव्यत्तयोरपि सम्बन्धस्य ममवायत्वं न स्यादित्याह-तथेति, जातिय॑क्तौ वर्तते व्यक्तिश्चस्वाव- यवेष्विति जातिव्यत्योः पृथगाश्रयाश्रितत्वान्नाऽयुतसिद्धिर्येन तयोः सम्बन्धः समवायः स्यात् । यद्यपि जातिव्यत्त्योः पृथग्गतिमत्त्वाभावरूपाऽयुतसिद्धि- रस्त्येव तथापि लक्षणस्य सर्वत्रैकरूपस्य वक्तव्यात् पृथग्गतिमत्त्वाभावस्या- ऽवयवावयविनोरभावान तल्लक्षणं पृथगाश्रयाश्रयित्वाभावस्तु कचिदपि स- मवायेन सम्बद्धगोर्नास्तीत्युक्तमेव, किं वा पश्चादुक्तत्वेन पृथगाश्रयायित्वा- भाव एवाऽयुनसिद्धलक्षणत्वेन पूर्वपक्षिणः संमतस्तत्र चाऽसम्भव एव दोपः स च प्रदर्शित एवेत्यनुमन्धेयम् । तस्मादुक्तनिरूपणं न सम्यगिति प्रकारा- न्तरेण समवायनिरूपणं कर्तव्यमित्याह- तस्मादिति । स्ववक्तव्यमाह-पेनेति । यथा- येन सम्बन्धेनाधेयं गोत्वमाधारे गोव्यक्ती स्वानुरूपाम् गोत्रानुरूपां गौरयमित्याकारां बुद्धि जनयति स सम्बन्धः समवाय शत वक्तव्यम् । “स्वानु- ·? . दिति व्यत्त्याकारो व्यावर्तते इत्याह-गौरयमिति । यदि जातिव्यत्योरभेद व, न चैवमस्ति किं वनुवर्तमानत्वव्यावर्तमानत्वलक्षणं वैलक्षण्यमस्त्येवेति न जातिव्यत्स्योरभेदः किं तु भेद एवेत्याह-तदिति । शावलेयगवाकारयोः व्य. क्तिजात्योः । तदव्याहत्ती-शावलेयादिव्यक्तिव्यावृत्तौ । अभेदे वाधकान्तर माह- किं चेति, यदि जातिव्यत्योरभेद एव स्यात्तदा यथा गौगोरिनि बुद्ध्योः पर्यायत्वम्-एकविपयत्वं समानविपयत्वं वा प्रतीयेत तथा इयंगो जातिबोधकं जातिव्यत्योश्चाभेदे 'इयं गौः' इत्युभयोः पदयोस्तज्जन्यबुसो. श्च 'गौ!ः' इति पदबुद्धयोरिव पर्यायत्वं प्रतीयेत न चैवमस्ति तस्मानाऽभेदः। सप्रकाशा [प्रथमः पादः सू००५ म्वन्धः समवाय इति। यदि जात्यात्मना व्यक्तिःप्रतीयते ततोजातिव्यत्यो- रभेद एवं प्रतीनिवलादापद्यते कथं भेदाभ्युपगमः ।। उच्यते- गौरयं शावलेयो गौरयं याहुलेय इत्युभ- यत्र गवाकारोऽनुवर्तमानो दृश्यते, शायलेयवाहुलेया- कारौ तु व्यावर्तेते, तद् यदि तयोः शाबलेयगवाका. रयोरभदः स्यात् ? एकानुवृत्तावितरोप्यनुवर्तेत, तद्- व्यावृत्तौ वा गवाकारोपिव्यावर्तेत । किं च तस्यामेवव्य- तावियं गौरिति गवात्मनाप्रतीयमानायामपि नेयंबुद्धि- गोवुद्यो!!रितिवत् पर्यायत्वं प्रतीयते, तस्मान्नाऽभेदः। रूपाम् " इत्यादिवाक्यस्य स्वयमेवार्थमाह-स्त्राकारेणेति । अत्र पूर्वपक्ष्याऽऽक्षिपति-यदीति, त्वया हि जातिव्यत्स्योर्भेदाभेदार ऽभ्युपगम्यते अनया त्वदुक्तरीत्या चाऽभेदे प्राप्त भेदो नैव स्यादिति भेदाभेदी कथं स्याताम् ? किं त्वऽभेद एव स्यादिति भावः । उत्तरमारभते- उच्यते इत्यादिना । शावलेयो गौर्वाहुलेयो गौरित्येवं स- कलशावलेयादिगोव्यक्तिपु गोत्रजातिरनुवर्तमाना-प्रतीयते व्यक्तिश्च शावले यादि नुवर्तमाना प्रतीयते तद्व्यक्तिमतीतेस्तव्यक्तिमात्र एव पर्यवसाना- एवं स्यात्तदा जातेरनुवर्तमानत्वं व्यक्तेश्च व्यावर्तमानत्वमिति वैलक्षण्यं न स्या- रिति वुद्ध्योरपि पर्यायत्वं प्रनीयेत, अयं भाव:- इयं गौः' इत्येवं व्यक्ते गवात्मना प्रतीतिर्भवति तत्र ‘इयम्' इति व्यक्तिबोधकं पदम् 'गौः' इति । - .

·जातिव्यत्योर्भदाभेदी] शाखदीपिका। कथं तर्हि ताद्रप्यं व्यक्तेः प्रतीयते ?, इमेव हि ता- द्रूप्य व्यक्तर्गत् तत्समवायः सम्बन्धः, तस्यैप महिमा येनाधारमाधेयं स्वबुद्ध्याऽनुरञ्जयति, तस्माददोपः। अथ था तादात्म्यप्रतीतेरभेदोप्यस्तु पूर्वोक्तन्यायेन भेदोपि, तस्मात् प्रमाणवलेन भिन्नाभिन्नत्वमेव युक्तम् । ननु विरुद्धौ भेदाभेदो कथमेकत्र स्याताम् ?, न वि- रोधः सहदर्शनात्, यदि हि 'इदं रजतं नेदं रजतम्' इति- वत् परस्परोपमर्देन भेदाभेदी प्रतीयेयातां ततो विरु- ध्येयातां न तु तयोः परस्परोपमर्दैन प्रतीतिः । इयं गौरितियुडिद्वयमऽपर्यायेण प्रतिभासमानमेकं वस्तु ह्य- नन्वभिन्नयोरेव ताप्यं भवति यदि जातिव्यत्योर्भेद एच तदा 'इयं गौः' इत्यनेन व्यक्तेस्ताद्रूप्यम्=जातिरूपत्वं कथं प्रतीयत इत्याशङ्कत्ते- कथ- मिति । उत्तरमाह-इदमेवेति, जातिव्यत्स्योरेकरूपत्वलक्षणं ताटूप्यं न प्रती- यते किं तु समवायसम्बन्धलक्षणमेव ताप्यमस्ति । ननु कथं खलु सम्बन्ध- विशेषेण समवायेन परमार्थतो भिन्नयोर्जातिव्यत्योस्ताद्रूप्यं प्रतीयतेत्याशट्या- ह- तस्यति । तस्य-समवायस्य । येन यस्मात्, समवायमहिम्नेति यावत् । आत्रेयं गोत्वादिसामान्यम्, आधारं गवादिव्यक्ति स्वबुद्ध्यानुरञ्जयति स्वा- रूप्यं प्रत्याययति, भिन्नयोरपि जातिव्यत्योर्यचाद्रूप्यं प्रतीयते तत्र तयोः स- मवाय एव हेतुरित्यर्थः । अत्राधेयमिति कर्तृपदम्, आधारमिति कर्मपदम् । उपमहरपि-तस्मादिति । अदोष इति-भिन्नयोरपि जातिव्यत्योस्तादृप्यप्रती- तौ दोपो नास्ति तत्र समवायस्यैव हेतुत्वात् । स्वाभिमतं पक्षान्तरमाह-अय वेति । जातिव्यत्योति शेषः । पूर्वोक्तन्यायेन अनुपदमेव यद् भेदप्रति- पादनं कृतं तेन । उपसंहरति-तस्मादिति । पुनराशङ्कते- नन्विति । परिहरति-नेति । ययोः महदर्शनं भवति त- पोर्न विरोधो भवति जातिव्यत्योस्तुभेदाभेदावपि मह दृष्टाविति न तयो- विरोध इति युक्तं जातिव्यत्योभिन्नाभिन्नत्वमित्यर्थः । उपपादयति-पदीन्या- दिना । भेदाभदौ-जातिव्यत्योरिति गेपः । तयोः=भेदाभेदयोः । किंतु परस्परानुकृल्येनैव प्रतीतिर्भवतीति शेपः । अपर्यायेण अपर्यायवेन-भिन्न- ·- वतीत्यत्र गोपदवाच्यजातेः शावलेयव्यक्तिरूपेण निरूपणाद शावलेयबाहुले- ततःव्यक्त्यन्तररूपेण निरूप्यमाणजातितः । एवं च जातिव्यत्योर्मेदाभेदो सप्रकाशा- [प्रथमः पादः सु०म० यात्मक व्यवस्थापयति-सामानाधिकरण्यं धभेदमापा. दयति. अपर्यायत्वं च भेदम्, अतः प्रतीतिबलादविरोधः। अपेक्षाभेदाच, तथा हि- गोरूपेण निरूप्यमाणया जात्या व्यक्तिरभेदेन प्रतीयते 'गौरयं शाबलेयः' - ति । यदा तु जातिय॑त्तयन्तरात्मना निरूप्यते तदेयं व्यक्तिस्ततो भिन्नरूपाऽवसीयते-'योऽसौ बाहुलेयो गौः सोयं शावलयो न भवति' इति । विपयकत्वेन प्रतिभासमानम्- इयमिति बुद्धिक्तिं विपीकरोति गौरिति च सामान्यम् । यात्मकम् सामान्यविशेषरूपम् । भेदाऽभेदयोः समुच्चये हेतु- माह-सामानाधिकरण्येति, इयङ्गौरिति सामानाधिकरण्यं जातिव्यक्त्योरभेदें वोधयति. अन्यथा घटपटपदयोरिव सामानाधिकरण्यं न स्यात्, इयं बुद्धि गोबुद्ध्योश्चाऽपर्यायत्वं जातिव्यत्योर्भेदमापादयति. सर्वयाऽभेदे घटकलवायो- रिव पर्यायत्वं स्यादिति प्रतीतिवलादेव जातिव्यत्तयोः किं वा व्यक्तितो जा. तेभिन्नाभिन्नत्वं सिद्धमिति नैकत्र भेदाभेदयोर्विरोध इत्यर्थः । भेदाभेदयोर्विरोधाभावे हेत्वन्तरमाह- अपेक्षाभेदादिति निरूपकभेदा- दिनि यावत् । यद्येकेनैव रूपेण भेदाभेदौ स्यातां तदा विरोधः स्यादपि वमस्ति किं तु केनचिद्रूपेण भेदः केन चिद्रूपेणचाभेद इति न विरोधः । ५ था यज्ञदत्तस्य देवदत्तापेक्षया इस्वत्वेपि विष्णुदत्तापेक्षया दीर्घत्वमपीति प. रस्परविरुद्धयोरपि इस्वत्वदीर्घत्वयोरेकत्र यज्ञदत्ते न विरोधस्तथात्रापि द्रष्टः व्यम् । उपपादयति-तथा हीति । गोरूपेण-तव्यक्तिरूपेण निरूप्यमाणा या जातिस्तया सह तयक्रभेद एव प्रतीयते यथा- लेयः' अत्र गोपदवाच्यजानिमुद्दिश्य शावलेयत्वविधानाद यो गौः स शाम लेय इत्यभेद एवावभासते। व्यत्यन्तररूपेण निरूप्यमाणा तु या जातिस्तपा सह व्यक्तेर्भेद एवावभासते यथा- योऽसौ शावलेयो गौः स बाहुलेयो न यव्यक्त्योश्च परस्परं भेदाज्जातिव्यत्योर्भेद एवावभासते इत्याह-यदेति । अयं गौः भाव सममाणकावेवेति भावः ।

·प्रभाकरमतेन भेदाभेदनण्डनम] शानदीपिका । एवं धर्मिणो व्यस्य रसादिधर्मान्तररूपेण रूपा. दिभ्यो भेदो द्रव्यरूपेण चाऽभेदः। तथाऽचयविनः स्व- रूपणावयवरभेदोऽवयवान्तररूपेण त्वऽवयवान्तर्रर्भ- द इत्यूहनीयम् । तत्र यथा दीर्घहस्वादीनां विरुहस्व- भावानामप्यपेक्षाभेदादेकत्राप्यविरुहत्वं प्रतीतिवला. दगीक्रियते तथा भेदाभेदयोरपि द्रष्टव्यं प्रतीत्यविशेषात्। कश्चित् पुनराह-प्रतीतिरेव भेदाऽभेदावभासिनी न सम्भवति, विलक्षणरूपा प्रतीतिर्हि भेदाऽवभासः, अविलक्षणस्वरूपा प्रतीतिश्वाऽभेदावभासः, तद् येन भेदप्रतिभाससमये जातिरूपं व्याक्तिरूपं च प्रतीतं एवं जातिव्यत्योर्भेदाभेदावुपपाय गुणगुणिनोरपि भेदाभेदावेवेत्याह- एवमिति । यत्र हि मधुरमिदं द्रव्यमित्येवं द्रव्यस्य मधुरत्वेन रूपेण, नि- रूपणं क्रियते तत्र रूपरसयोः परस्परं भेदान्मधुरत्वेन निरूप्यमाणस्य द्रव्य- स्यापि रूपादिभ्यो भेदोऽवभासते, यत्र चाभ्यहमिदं द्रव्यमित्येवं द्रव्यत्वेनैव रूपेण निरूपणं क्रियते तत्र रूपादिभ्योऽभेदोप्यवभासते केनापि गुणेन सा. मानाधिकरण्याभावादित्यर्थः । एवमेवावयवाऽवयविनोरपि भेदाभेदावेवेत्याह- तथेति,- यथा वनमित्युक्तेऽवयविनो वनस्य स्वरूपेण स्वावयवैः सर्वैरप्याम्र- कदम्बप्लक्षादिभिरभेदोऽवभासतेऽवयविनोऽवयवसमूहरूपत्वात् । अवयवाना च परस्परं भेदादवयवान्तररूपेण निरूपणे तु तद्भिन्नावयवैः सहावयविनो भे- दोऽवभासते यथा ऽऽम्रवणमित्युक्तेऽवयविनो वनस्याम्ररूपेण निरूपणात् प्ल- क्षादिभिर्भेद एव प्रतीयते । विरुद्धयोरपि धर्मयोरेकन प्रतीतावऽपेक्षाभेदाद्वि- रोधाभावे उदाहरणमाह- तत्र यति, यथा इस्वत्वदीर्घत्वयोः परस्पर विरो- धेप्यपेक्षाभेदादेकत्र मतीतिर्भवति तथा भेदाभेदयोरप्यपेक्षाभेदादेकत्र प्रतीति- र्भवत्येवेति न कोपि विरोधइत्याह-प्रतीत्यविशेपादिति । भेदाभेदयोरेकत्र विरोधमतिपादकस्य प्राभाकरस्य पूर्वपक्षमुपदर्शयति- कश्चिदिति । यदि भेदाभेदयोरेकत्र प्रतीतिः स्यात्तदा विरोधोपि न स्यान्न चैवमस्तीत्यर्थः । भेदाभेदप्रतीत्योः स्वरूपमाह-विलक्षणेति । स्वाभिप्रायमु- घाटयति-तयेनेति । येन पुरुषेण भेदप्रतिभाससमये जातिश्च व्यक्तिश्च भि- ·काः, विलक्षणाकारवोधविपयश्च भिन्नम्, तत्र यदि विलक्षणाकारमतीतिसमये पिण्डेभ्यो जातेरभिन्नत्वमुभयरूपत्वं च दूपितं तदस्माकं साहायकमेवाचरितम्, स्परविरोधिनी एकस्य द्वे रूप मतिजानीते? भेदवादः पुनरस्माकपि सम्मत एव। तीयात् सर्व च रूपं झापिग्रहणमन्तरेण न प्रतीयते, अतो न (नः)समानेन्द्रित ति । जातिव्यत्तयोरन्यतरस्मिन् प्रत्येतव्ये या द्वयोः प्रतीतिः सा तयोरभेदाद समकाशा [प्रथम पाद मु.०५ तेनाभेदप्रतीतिवेलायां तयोरन्यतरत् प्रत्येतव्यम्, त. त्रैकस्य दिरवभासोयं भवेत्, न पुनरितरेणाऽभेदः प्र. तीतो भयति, तस्मान्नास्ति भेदाभेदयोरेकत्र प्रतीतिः। नभिन्नरूपतया प्रतीता तेन पुरुपेणाभेदप्रतिभामसमये तयोः जातिव्यक्त्यो- मध्येऽन्यतरत-जातिरेव वा व्यक्तिरेख वा प्रत्येतव्या प्रत्येतुं योग्यास्ति जा. तिव्यत्योरभेद एवेत्येकमतीत्यापि कार्यसिद्धिमम्भवाव, तत्र यदि जाति- व्यत्योर्द्वयोरेवाभेदावभाससमये प्रतीतिरुच्येत क्रियेत वा तदाऽयमवभास ए. कस्यैव द्विरवभासः स्याद् यतो जात्यवभासेपि तदेव वस्तु प्रतीतं व्यक्त्या- भासेपि तदेव वस्तु प्रतीतं जातिव्यत्स्योरभेदात, न चैकरूपेण प्रतीतिर्येन द्वि- रवभासो न स्यात् ? जातिव्यक्तयोरुभयोरेवाभेदावभाससमयेपि प्रतीयमान- वान्न चापि द्विरवभास इष्ट इति नाऽभेदः सम्भवतीत्यर्थः, तदाह- न पुनरि- ति । इतरेण जातिरूपेण व्यक्तिरूपस्य. व्यक्तिरूपेण वा जातिरूपस्याभेदस्तु नैव प्रतीयते । उपसंहरति-तस्मादिति । व्यत्त्योः सर्वथा भेद एव नाऽभेदोपीति तात्पर्यम् । अन्यत्राप्युक्तम्-" अभिन्नाकारबुद्धिवोध्यं हि वस्त्वऽभित्रमिति लौकि द्वे वस्तुनी विलक्षणेनाकारेणावभातस्तदाऽभेदमतीतिदशायामेक आकारो- ऽनुभवनीयः स जातिभागस्य पिण्डभागस्य वा तत्रैकस्य द्विरवभासोयं स्या- न तु जातिजातिमतोरभेदावभासः।" इति । प्राभाकरैरप्युक्तम्- “या को हि नाम सचेतनः पदार्थान्तरप्रत्यभिज्ञामभेदाश्रयेण साधयेत् ? को वा पर- जातिराश्रयतो भिन्ना प्रत्यक्षज्ञानगोचरा (र.)। पूर्वाकारावमर्शन प्रभाकरगुरोर्मता ॥ न च तत्रेहमत्ययापत्तिर्दोपः ? प्रतीत्य ह्याधारमाधेयं च सम्बन्धं च ष. यग्राद्यतया जातिरपि व्यक्तिप्रत्ययानुप्रवेशिनीति नेह प्रत्ययसम्भवः ।" । भेदाभेदमतीतरेकत्रासम्भवाज्जाति- ए ·उक्तप्रभाकरमतसण्डनम्। शास्त्रदीपिका। तदिमसारम्- न हि वस्तुद्रयप्रतीतिरेव भेदप्रती- तिः तगावेप्यऽभावात् । प्रथमं व्यक्तिदर्शनेपि खऽस्ति जातिव्यत्योईयोः प्रतीतिर्न च तदा तयो दः प्रती- यते । व्यत्यन्तरदर्शनेन तु जातेरन्वयात् पूर्वव्यक्तेश्च व्यतिरेकादऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां जातिव्यस्योर्भेदोऽव- धार्यते इति भवतोपि सिद्धान्तः । तथा देवदत्तमुपल- भ्य कालान्तरे तत्सदृशं यज्ञदत्तं दूरात् पश्यन् पूर्वो- पलब्धं च देवदत्तं स्मरन् वस्तुनस्तविलक्षणमेव पुरुषद्वयं प्रत्येति तथापि न भेदमवधारयति संशेते हि-'किं स एवायं देवदत्तः किंवान्यः' इति । तस्मादस्तुदयप्रती- तिरेव भेदप्रतीतिरित्यऽयुक्तम् । तथा तमेव देवदत्तं कालान्तरे दूरात् पश्यन्नपि 'किं द्विरवभास एव स्यात्, अभेदस्तु न प्रतीतः स्यादिति वा भावः । परिहरति-तदिदमसारामिति । तद्भावेप्यभावात् वस्तुद्रयप्रतीतिसच्चपि भेदमतीतेरभावात् । यदि वस्तुद्वयप्रतीतिमात्रेणैव भेदमतीतिः स्यात्तदा ना- तिव्यक्तिरूपवस्तुद्वयप्रतीत्या तयोर्भेदप्रतीतिः स्यात्, न चैवमस्तीत्यर्थः । यया दूराद् वृक्षद्वयप्रतीतावपि तयोर्मेदो न प्रतीयते तथा । एतदेवोपपादयनि- प्रथममिति । अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् जातेरन्वयेन व्यक्तेश्च व्यतिकंग, दि जातिव्यत्योरभेद एव स्यात्तदा द्वयोरनुत्तिरेव वा स्याद् व्यायन वा स्यान्नचैवमस्ति किं त्वनुवृत्तिव्यावृत्तिलक्षणवैलक्षण्यवशाद भद्रा एवमन्यवापि न वस्तुद्रयप्रतीतिमावेण भेदप्रतीनिर्मवीर तद्विलक्षणमेव पुरुपद्यमित्यत्र तत्पदस्य पुरुपयशब्देन मामा का इंद- म्- विलक्षणमेव=भिन्नमेव तत्पुरुपद्वयं देवदत्वं यदनं न्धत्ते-यज्ञदत्तस्य प्रत्यक्षविपयत्वाद् देवदत्तस्य च सपना द्वयप्रनीतिस्तथापिन तयोर्भेदमवधारयति किं तु मंगते.मलाद-कागद. सोयं देवदत्त एव किं वान्यः कोपि पुरुपोम्नीत्यर्थः । मन्टनम इत्येवं वस्तुद्वयमतीतिमत्त्वे भेदमतीतिमा की प्रदर्य वस्तुद्वयप्रतीत्यभावे-अभेदमतीदिनरे संगाल - दम- उन्न ·३०८ समाशा- [प्रगम पार.. A म एनागमुकामः' इति गदितानो लातुगणकमेव प्र. तियपि नादमभागितमलं भानि, तम्मान व स्तुदयप्रतीतिरंत भदप्रतीतिः । नायकवस्तुप्रतीतिरे. वाऽभेदप्रतीतिः, किं वयोगामिति निर्भदायमा मः, अनन्योयमिति पाऽभेदावभासः । भस्ति शा. यलेययाहुलेगातुपलभमानस्य अगं गौरगमपि गो'. त्यऽभेदावभासः, 'अन्यः शापलेगाहाहुलेयः' इति र भेदावभासः । तस्मादुपप भिमाभिमत्वम् । रं प्रदर्शयति- तथेति । मतियानपिजाननपि । वस्तुगत्यैकमेव प्रतियत्रपि 'किं स एवायमुनान्यः' इत्ये सन्दिहान: कृनमंशयो नाभेदमधारय- तीत्यन्वयः । अत्र वस्तुद्यमतीत्यभावेपि भेदप्रतीत्यभावः =अभेदप्रतीतिर्न भ- वति । उपसंहरति- तस्मादिति । ननु मा भवतु वस्तुद्रयप्रतीनिरेव भेदप्रतीतिः, किं वेकवस्तुमतीतिरेवाभेदप्रतीतिस्तथा च जातिरूपस्य व्यक्तिस्पस्य च तीतेरेकवस्तुमतीतित्वाभावादभेदप्रतीतिर्न सम्भवतीति भेद एव जातिव्यक्त्योः स्याम तु भेदाभेदावित्याशझ्याह-नाप्येकेति। अस्य च नियमस्य व्यभिचा- रः “तथा तमेव देवदत्तम् " इत्यत्र प्रदर्शित एव-एकवस्तुप्रतीतिसचेप्यभेद- प्रतीतेरभावात् । सिद्धान्ती स्वाभिमायमाह-किं विति । अयं गौरिति-शा- वलेयादिपु सर्वेषु गोत्वेन रूपेणाभेदावभासः । भेदावभासमाह-अन्य इति । उपसंहरति-तस्मादिति । जातिव्यत्त्योरिति शेपः । वार्तिकेप्युक्तम्- सर्ववस्तुपु बुद्धिश्च व्यारत्त्यनुगमात्मिका । जायते, यात्मकत्वेन विना सा च न सिध्यति ॥ अन्योन्यापेक्षिता नित्यं स्यात् सामान्यविशेषयोः । विशेषाणां च सामान्य ते च तस्य भवन्ति हि ॥ निर्विशेष न सामान्यं भवेच्छशविपाणवत् । सामान्यरहितत्वाच्च विशेषास्तद्वदेव हि ॥ भिन्ना विशेषशक्तिभ्यः सर्वत्रानुगतापि च । प्रत्येक समवेता च तस्माज्जातिरपीष्यताम् । तेनात्मधर्मो भेदानामेकधी विषयोस्ति नः। - ·पुनभेदाभेदाक्षेपतत्परिहारी] शास्त्रदीपिका । नन्वऽनुवृत्ता नित्याऽनुत्पत्तिविनाशधर्मा च जातिः, विपरीतस्वभावाचव्यक्तिः, कथं तयोरैक्यम्न खेकमेव वस्तु-अनुवृत्तं व्यावृत्तं नित्यमनित्यमुत्पत्तिविनाशधर्म- कमतधर्मकं च सम्भवति त्रैलोक्यसङ्करप्रसङ्गात्, जाति- रप्येवमनित्यत्वादिधर्मा स्याद् व्यक्तिरपि नित्यत्वादि- धर्मा । नैष दोषः- नानाकारं हि तवस्तु केन चिदाका- रेण नित्यत्वादिकं केन चिच्चाऽनित्यत्वादिकं विभ्रन्न विरोत्स्यते । जातिरपि व्यक्तिरूपेणऽनित्या व्यक्तिरपि जात्यात्मना नित्यति नात्र काचिदनिष्टापत्तिः। सामान्यमाकृतिर्जातिः शक्तिर्वा सोऽभिधीयताम् ॥ तस्मादेकस्य भिन्नेषु यात्तिस्तनिवन्धनः । सामान्यशब्दः सत्तादावेकधीकरणेन वा ॥ पिण्डेवेव च सामान्यं नान्तरा गृह्यते यतः । न ह्याकाशवदिच्छन्ति सामान्य नाम किं चन ।। यद्वा सर्वगतत्वेपि व्यक्तिः शक्त्यनुरोधतः । (व्यक्ति = प्राकट्यंजाते शनधनुरो धतो व्यकावेव नान्तरालेषु) शक्तिः कार्यानुमेया हि व्यक्तिदर्शनहेतुका ॥" इत्यादि । पुनरपि जातिव्यत्योःस्वभाववैलक्षण्यं प्रदर्याभेदमाक्षिपति-नन्विति। निग- दव्याख्यातोयं ग्रन्थः। नास्त्युत्पत्तिविनाशश्चधर्मो यस्याः साऽनुत्पत्तिविनाशधर्मा। विपरीतस्वभावाच्यारत्ताऽनित्योत्पत्तिविनाशधर्मा च । अनुवृत्तम् सर्वत्रानु- गतम् सकलनव्यक्तिपर्याप्तम् । अतद्धर्मकम् -उत्पत्तिविनाशरहितम्। यद्येकत्र वस्तुनि विरुद्धधर्मसमावेशः स्यात्तदा वन्ही शैत्यमपि स्यादित्येवं त्रैलोक्यसङ्करः स्यात् । ननु भवतु त्रैलोक्यसङ्करः कास्माकंहानिरित्याशङ्याह-जातिरप्येवमिति । किं वा सामान्यतः साङ्कर्यापत्तिमुक्त्वा विशेषतः साङ्कर्यमाह-जातिरप्येवमिति । परिहरति-नैष दोप इति । यद्वस्तु नानाकारं तद्वस्तु । किं वा तद्वस्तु-सांसा- रिकं वस्तु । आकारभेदेनैकत्रापि विरुद्धधर्मसमावेशे नास्ति विरोधः । यथै- कत्रैव देवदत्ते यज्ञदत्तनिरूपितं पितृत्वं विष्णुदत्तनिरूपितं च पुत्रत्वम्, यथा चैकत्रैव घटेऽवयवात्मनाऽनेकत्वमऽवयव्यात्मना चकत्वं तथेत्यर्थः । यथा कार्य- मपि कारणात्मना सद्भवति कारणमपि कार्यात्मनाऽसत्तयावापि क्षेय मि-

·घटादिर्देशान्तरादत्रागन्तुं शक्नोति न च जातिरप्यमृर्तत्वादित्याशङ्य समाधत्ते-
समकाशा [प्रथमः पाद:००५
यत्तु सर्वगता व्यगिगता वा जातिरिति विकल्पि-
तम, तदपि व्यस्यात्मत्वाभिधानादव परिद्वतम्-ज्य.
फर्ताऽसावाऽऽत्मा कथमन्यत्र स्यात् ? । नन्वेवं व्य.
क्तिदेशे व्यक्त्युत्पत्तः प्रागविद्यमाना जातिः कथं तत्र
पश्चाङ्गवति ?, स्वकारणानिप्पद्यमाना व्यक्तिर्जाति.
विशेषात्मना संबहवोत्पद्यत इति न दोषः ।
तयाविनमाना जातिः कथं व्यत्या संबध्यते ? न
ह्यसौ तदानीमेवोत्पद्यत नित्यत्वात्, न चान्यत आग.
च्छति. अर्मतत्वात्।
उच्यते-यापि देशान्तरादागत्यानेन देशेन संयुज्यते
सोपि प्रागस्मिन् देशेऽविद्यमान एव कथमनेन देशेन
संयोगमनुभवति ? कारणवशादिति वक्तव्यम्,
एवं
जातिरपि कारणवशादेव व्यक्तिसम्बन्धमनुभवति। इ.
यांस्तु विशेषः-संयुज्यमानः पूर्वत्रावस्थितोनन्तरदेशेन
त्यभिप्रायेणोपसंहरति-जातिरपीति ।
परिहाराय पूर्वोक्तमाक्षेपान्तरमुद्दिशति-यत्त्विति । परिहरति-तदपीति ।
जातिय॑क्तरात्मेति व्यक्तिगतैव न सर्वगता । एतदेव स्पष्टयति-व्यक्तेरिति ।
अमौ जातिः । यथा देवदत्तस्य जीवात्मा देवदत्तशरीरे एव भवति
नान्यत्र तथा । पूर्वपक्षी पूर्वमाशङ्कितं पुनराशङ्कते- नन्विति । तत्र=व्यक्तौ !
पश्चात् =व्यक्त्युत्पत्तेरनन्तरम् । भवति-संपद्यते । उत्तरमाह-स्वकारणेति ।
निष्पद्यमाना=जायमाना प्राकम्यं प्राप्नुवनी वा । जातीति-गोत्वादिलक्षणजा-
तिविशेष एव य आत्मा तेन । व्यक्ते तिरेवात्मा । व्यक्तिर्जातिसम्बद्धवोत्पद्यत
इति न व्यक्त्युत्पत्तेः पूर्व व्यक्तिदेशे-समवायिकारणेतज्जातिसत्त्वापेक्षेति भावः ।
पुनराशङ्कते- तत्राविद्यमानेति । तत्र व्यक्तिदेशे । सम्बन्धानुपपत्ति-
मुपपादयति- न हीति । असौ-जातिः ।
प्रतिवन्धुत्तरमारभते-उच्यत इति । स्वपक्षे नियोजयति-एवमिति। ननु मूर्ती
इयांस्विति । पूर्वेति-पूर्वदेशे यः स्थितो घटादिः स तु क्रमेणैवोत्तरोचरदेशेन

·जातिविषयकोक्ताक्षेपपरिहार: शानदीपिका । ४०१ मथम संयुज्यते ततस्तदनन्तरदेशेनेतिक्रमेण देशान्तर- संयोग गच्छति । तादात्म्यसमवाययोस्त्वनन्तरदेशम- नपेक्ष्यैव स्वकारणतो निप्पत्तिः। न हि यः संयोगस्य स्वभावः स एव तादात्म्यस्य समवायस्य वाङ्गीकर्तव्यः प्रमाणाभावात्, विलक्षणस्वभावत्वाद्धावानाम् । त- स्माददोषः। यदाऽस्तु सर्वगतं सामान्यम्, न च सर्वत्रोपलब्धि- प्रसङ्गः- व्यक्तीनामभिव्यञ्जकत्वात् । सर्वगतमपि सा- मान्य व्यक्तरेवात्मा तत्समवेतं वा संयुक्तसमवायस- निकर्षेण च सामान्यस्योपलम्भः, तेन च संनिको व्य- संयुज्यते । जातौ विशेपमाह-तादात्म्येति । जातिव्यत्स्योस्तादात्म्यमतेनोक्तं तादात्म्येति, समवायमतेनोक्तं समवायेति । पदार्थान्तरस्य पदार्थान्तरेण संयोगस्त्वनन्तरदेशसंयोगपूर्वक एव भवति, जातिव्यत्योस्तु यः समवा- पस्तादाम्यं वा सम्बन्ध उत्पद्यते न तनाऽनन्तरदेशसम्बन्धापेक्षेत्यर्थः । स्वकारणेति-संयोग प्रति तु पूर्वदेशसंयोगनाशस्य पूर्वदेशविभागस्य वा का- रणतं युक्तमेव तादात्म्पसमवायौ प्रति तु स्वभावस्यैव कारणत्वं सम्भवत्य- न्यस्यासम्भवादिति स्वभावलक्षणकारणवशादेव जातिव्यत्योस्तादात्म्यं सम- चायो वा निप्पयते जातितत्समवायसहितव व्यक्तिरुत्पद्यत इति भावः । वि- पक्षे वाधकमाह-न हीति । उक्ते देवन्तरमाह-विलक्षणेति । उपसंहरति-त- स्मादिति, यस्माद स्वभावलक्षणकारणवशादेव जातिरपि व्यक्तिसम्बन्धमतु- भवति तस्मान्नोक्तदोपाणामत्रावकाश इसर्थः । गोत्वस्याऽन्यापकले सकलगोव्यक्तिपु सत्तास्वीकारादनेकत्वं स्यादि- ति दोपापल्या सर्वगता जातिरितिपक्षमाह-पद्वेति । ननु सर्वगतस्य सामान्यस्य व्यक्तेरन्यत्राप्युपलब्धिः स्यादित्याशक्याह-न चेति । यथा सर्वगतस्याप्या- मनो विभुत्वपक्षे शरीरे एवोपलव्धिर्नान्यत्र तथा सामान्यस्यापि सर्वगतस्या- पि तव्यक्तिवेवोपलब्धिर्नान्यत्र व्यक्तरेव सामान्याभिव्यञ्जकत्वात्। तादात्म्य- पक्षणाह-व्यक्तरेखात्मेति । समवायपक्षणाह- तत्समवेतमिति, व्यक्तिसमवेतमि- त्यर्थः । संयुक्तति-इन्द्रियसयुक्ता व्यक्तिस्तस्यां समवायः सामान्यस्येति संयु- -- } " ५१ ·माहाशा- [प्रथम. पाद. क्तिदेशे एव सम्भवति नान्गवति न मत्रांपलधिः। अभेदेपि जातिव्यत्यावस्यापि विमानस्वामित्यत्वा- नित्यत्त्वादिवत् मर्वगतत्वाऽगर्वगतत्वमपि नानुपपमम् । गत्तु कास्न वा जयवशी वा तिरिति विक- ल्पितम, तदप्ययुक्तम्-भेदापेक्ष हि कारस्न्यं न च सा- मान्यस्य स्वरूपाध्वगवती वा भेदोस्ति एकत्वादनव- यवत्वाच्च । निरवयवत्वादेवाऽवयवशोपि वृत्तिरस- म्भाव्यैव । तस्माद् व्यक्तिमु जातिवर्तत इत्येतावदे- वात्र वक्तुं शक्यते प्रमाणतोऽवगमातु, न कार्यभा- गविभागः प्रमाणाभावादसम्भवाच । तथाऽवयविनाप्यवयवा न कात्स्यै सम्भवति, बहु तसमवायः सन्निकर्पः मम्बन्धः । तेन सामान्येन सहेन्द्रियस्य संयुक्तसमवा पः सन्निको व्यक्तिदेशे एव । यथा जातिव्यत्योर्भेदाभेदाभ्यां नि त्यत्वानित्यत्वमुक्तं जातिरूपेण व्यक्तिरपि नित्या व्यक्तिरूपेण च जातिरप्य- नित्येति तथा जातिरूपेण व्यक्तिरपि सर्वगता व्यक्तिरूपेण च जातिरप्यऽसर्व गतेत्याह-अभेदेति। परिहाराय पूर्वोक्ताक्षेपान्तरं निर्दिशति-यत्त्विति । सामान्यस्य व्यक्ती कात्स्न्येन वृत्तावन्यत्र व्यक्तावुपलब्धिर्न स्यात्, अवयवशो वृत्तावऽनित्यत्त स्यादित्यर्थः । परिहरति- तदप्ययुक्तमिति । भेदापेक्षमिति-सावयवपदार्थस्या- वयवानां परस्परं भेदो भवतीत्यर्थोपि घट आनेतुं शक्यते कृत्स्नोपीति तत्र : स्नाऽकृत्स्नविचारः सम्भवति सामन्यस्य त्ववयवकृतोपिभेदोनास्त्यनवयवत्वात, तथाऽनेके घटाः स्वरूपतोभिनाःसन्तीति तत्रैकघटसत्तापिसम्भवति कृत्स्नघटम तापि सम्भवतीति सम्भवति तत्र कृत्स्नाकृत्स्नविचारः सामान्यस्य तु स्वरूप तोपि भेदोनास्तीति नात्र कृत्स्नाकृत्स्नविचारः प्रसरतीत्यर्थः । उपसंहरति-त. स्मादिति । प्रतिपेध्यमाह-न कान्यभागविभाग इति-कास्न्येन वर्तते कि वा भागशः अवयवशो वर्तत इति विभागो नास्ति प्रमाणाभावात् निरवयते नाऽसम्भवाञ्च किन्तु व्यक्तिषु जातिर्वर्तत इत्येव वक्तुं शक्यत इत्यर्थः । उक्तन्यायमन्यत्रातिदिशति-तथेति । अवयवेष्ववयविनो वृत्तावपि का ·सपरिशिनिनम] माटीरिकता। त्वाभावातदपंजत्याच्च कृत्स्तत्वव्यवहारस्य । अवय- यशो चिरप्पवयवान्तराभावादयुनंब । किमिदानी- मकरूपय सामान्यरय व्यनिए अवयवेषु चावयविनी त्तिः । नेत्युच्यते-सामान्यं प्रत्येक वर्तते, अवयवी तु व्यासज्यत्येवं विशेषः । व्यत्यन्तरमनपेक्ष्येव व्यक्त्य- न्तर वर्तमाना स्वानुरूपां युन् िजनयन्ती जातिः प्रत्यक वर्तते इत्युच्यते नतु कास्न्यैन वृत्तिः । अवयवी त्ववय- - याऽकात्स्न्यविचारो न सम्भवतीत्यर्थः । कात्स्न्येन रतिपक्षासम्भवमाह- अवयविन इति । बहुत्वाभावादिति-यद्यपि घटादीनामवयविनां स्वरूपतो भेदाबहुत्वमस्ति तथापि कपालये वर्तमानघटे तु बहुत्वं नास्त्येव, एवं त- न्वादिसमूहविशेपे वर्तमाने तत्पटादौ बहुत्वं नास्त्येव येन कास्न वृत्तिरु- च्यतेत्यभिप्रायः । तदपेक्षत्वात-बहुत्वापेक्षत्वात् । ब्रह्मणि हि सर्वे घटा वर्तन्त इति तत्र कात्स्न्येन वृत्तिः न तु स्वाश्यपेषु, यद्येकघटावयवैः सर्वे घटाः निप्प- नाःस्युस्तदा सर्वेपा घटानामेष्ववयवेपु वृत्तिसम्भवात् कात्स्न्येन वृत्तिः स्यात् न चैवमस्ति सर्वेपा घटानां स्वस्वावयवारब्धत्वेन स्वस्वावयवेषु वृत्तित्वादिति भावः । तस्मान्नाऽवयविनोऽवयवेषु कात्स्न्य सम्भवति । अवयवशोपि वृत्तिर्न सम्भवति तस्य स्वावयवेषु सर्वात्मना वृत्तित्वादेव यदि तस्य घटस्यैभ्योऽवयवेभ्योऽन्यत्रापि कोप्यऽवयवः स्यात्तदात्र तस्यावय- वशो वृत्तिरुच्येत नैवमस्तीत्याह-अवयवश इति । सामान्यस्यावयविनश्च या स्वाधिकरणे वृत्तिस्तत्स्वरूपमाक्षेपेण पृच्छति-किमिदानीमिति । परिहरति-- नेति, नैकरूपेत्यर्थः । वृत्तिद्वयं निर्वक्ति-सामान्यमिति । प्रत्येकम् प्रत्येकप- र्याप्तम् । यथाऽवयवी सकलावयवेषु मिलित्वैकरूपेण वर्त्तते नत्वेकस्मिन्नवय- वे इति व्यासज्यत्तिर्भवति तथा न सामान्यं सकलासु व्यक्तिपु मिलित्वैक- रूपेण वर्तते भासते वा येन व्यासज्यत्ति स्यात् किन्तु शावलेयेपि गोत्वं साकल्येन वर्तते वाहुलयेपीति प्रत्येकपर्याप्तं वर्तत इत्युच्यते, एकत्ववत् । पर्या- सत्वमेवाह-व्यक्त्यन्तरमिति । स्वानुरूपाम् -गौरयं घटोयमित्यादिबुद्धिम् । एकत्रैव व्यक्ती कात्स्न्येन वृत्तावन्पव्यक्तौ नोपलभ्येतेत्याह-न विति । अ- वयवी तु न प्रत्येकावयवे वर्तते येन प्रत्येकावयवे पर्याप्तः स्यादित्याह-अव- ·- ग्यन्तरे वर्तत इति न जातितुल्यत्वम् । यद्यपि वक्ष्यमाणसिद्धान्तानुसारेण म. व्यपेक्षया वैलक्षण्यमुपपादयति-एकत्रेति । एकत्र-एकस्मिन्नाप स्वसमवायि- नि घटादौ 'इदमनेन संयुक्तम्' इत्येवं स्वानुरूपाम्-स्वविपयां बुद्धि संयोगो जनयत्येव । इदमनेन संयुक्तमित्यत्र धर्मिणि संयुक्तत्वविशेषणसत्वेन संयोगः समकाशा- [प्रथमः पाद:. वान्तराण्यपेक्ष्याऽवयवान्तरे वर्तमानः स्वाकारां बुद्धि जनयन व्यासज्य वर्तत इति व्यपदिश्यते।न कस्या- मेव व्यक्ती गोयुन्दियदेकस्मिन्नेव तन्तौ पटहिलत्पद्यते । संगोगस्येदानी कथं संयोगिषुवृत्तिः किं जातिवत् ? किं वाऽवयविवत् ? । उभयविलक्षणेति चूमः । स हि संयोग्यन्तरमपेक्ष्य संयोग्यन्तरे वर्तते नाऽनपेक्ष्योति न जातितुल्यत्वम् । एकत्रैव च स्वानुरूपां जनयति बुखि- म्-'इमनेन संयुक्तमिदमनेन' इति तेनाऽवयविनापि नातीय तुल्यत्वमित्युभयवैलक्षण्यम् । पवीति । स्वाकाराम्-घटोयं पटोयमित्याकारां बुद्धि जनयन् । अत्र मान- माह-न हीति-शावलेयेप्येकस्यां गोव्यक्तौ गोत्वबुद्धिर्भवत्येव शावलेयो गौ- रिति तस्मात्सामान्यस्यैकस्यामपि व्यक्तौ पर्याप्तिसम्बन्धेनैव वृत्तिरस्ति, ए. वमेकस्मिन् तन्तौ तु पटवुद्धिर्न भवति किन्तु पटसमवायिकारणेषु सर्वेषु तेषु तन्तुपु पटबुद्धिर्भवतीत्यवयवेप्वचयवी व्यासज्य वर्तते न पर्याप्त्येत्यर्थः । संयोगस्येदानी वृत्ति पृच्छति-संयोगस्येति । स्वाभिप्रायेण विकल्पय- ति-किमिति । जातिवदति-यथा जातिय॑क्त्यन्तरमनपेक्ष्य व्यक्त्यन्तरे वर्तते तथा संयोगोपि कि संयोग्यन्तरमनपेक्ष्य संयोग्यन्तरे वर्तते ? किं वाऽवयवि- वन-यधावयवी न प्रत्येकावयवे पर्याप्तो वर्तते किन्तु सकलावयवेषु व्यासज्य वर्तते तथा संयोगोपि किमुभयोासज्य वर्तते? इत्यर्थः । उत्तरमाह-उभये- ति । उभयवैलक्षण्यमुपपादयति-स हीति । सः संयोगः । जातिस्तु न व्य- क्त्यन्तरमपेक्ष्य वर्तते संयोगस्तु संयोग्यन्तरम्-द्वितीयसंयोगिनमपेक्ष्यैव संयो- तिसंयोगि संयोगभेदस्वीकारात् संयोगोपि जातिवत् प्रत्येकपर्याप्त एव व तते तथापि जातिय॑क्त्यन्तरमनपेक्ष्य वर्तते संयोगस्तु संयोग्यन्तरमपेक्ष्यैव सं- योग्यन्तरे वर्तत इत्ययमेव भेदः। संयोगे जात्यपेक्षया वैलक्षण्यमुपपाय. अवय ·प्रतिधर्मि संयोगभेदः] शाखदीपिका। ४०५ अथ संयोगः किमेक एव द्रयोः संयोगिनोः ? उत प्रतियोगि भिन्नावेव संयोगौ ? काश्यपीयास्तावत् संयोगमुभयोासक्तमेकं मन्यन्ते । वयं तु यथा 'इद- मनेन सदृशमिदमनेन' इति प्रतियोगिनमपेक्ष्येतरत्रेतर- स्यावगम्यमानं साहश्यं प्रतिधर्मि भिन्नं भवति तथा सं- योगस्यतादृशवुद्धिविषयत्वाद् भेद्भव रोचयामहे । प्रकृ- तमनुसरामः-तस्मान वृत्तिविकल्पादपि जात्यपन्हवः । स्यापि पर्याप्तस्य स्वीकारावश्यम्भवाद, घटपटौ संयुक्तावित्यत्राप्युभयत्रैव सं- युक्तत्वविशेपणसत्त्वेनोभयत्रैव पर्याप्तयोः संयोगयोः स्वीकारावश्यम्भवाद, अन्यथा संयुक्ताविति द्विवचनमनुपपन्नं स्यादिति प्रतिसंयोगि संयोगभेदस्त्री- कारान्नावयवितुल्यत्वम् । अवयवी तु नैकस्मिन्नवयवे स्वानुरूपाम् स्वविपयां बुद्धि जनयति किन्तु सर्वेष्ववयवेषु व्यासज्य स्वविषयां वुद्धिं जनयति वर्तते वा नैवं संयोगस्तीति नावयवितुल्पत्वमपीत्यर्थः । संयोगसंख्यां पृच्छति-अमेति । संयोगिनोरिति सप्तमी । अत्र वैशोपिकम- तमाह-काश्यपीयेति । स्वमतमाह- वयमिति । यथा देवदत्तेन सदृशो यज्ञदत्त इत्पत्र देवदत्तप्रतियोगिकं यज्ञदत्तेऽन्यदेव सादृश्यं पनदत्तेन च देवदत्तः स. या इत्यत्र पादत्तमतियोगिकं देवदत्तेऽन्यदेव सादृश्पमिति प्रतियोगिनमपे- ६प प्रतियोगिभेदाद भिन्नमेव प्रतिमि सादृश्यम्, अन्यथा 'देवदत्तेन याद- १ः सदृशो यज्ञदत्तेन देवदचः सदृशः' इत्यत्र पानरुक्त्पं स्पात् एकस्पैच च सादृश्यस्य द्विरभासः स्यादुभयौकसादृश्यस्वीकारात् तस्मात् प्रतिमि भिन्न- मेव साहश्यम् । तथा संयोगोपि प्रतियोगिभेदात् प्रतिधर्मि भिन्न एव पथा-प- टेन पटः संयुक्त इत्यत्र घटप्रतियोगिकोन्य एव पटे संयोगः, पटेन घटः मयुक्त इत्यत्र च पटमतियोगिकोन्य एच पटे संयोगः तामाबुद्धिविषयत्वात् -माह- यवत् प्रतिीय भेदज्ञानविपपत्वात् । एवं मसङ्गाल्योगं निमप्य मतमनुम- रति-प्रकृतेति । दृत्तिविकल्पात सामान्यस्य प्यक्ती कात्स्न्न वा वृत्तिरवय- शो देहि विकल्पनापि न जात्यपन्दवः सम्भवति, विक्ल्पानामुनराभावेपि न देपा सत्पदापिनवे साममिति भावः ।

·४०६ समकाशा- [प्रथा पार.. यस नित्यत्वाजातेः स्वविषयज्ञानजननामामात्र ग्राहात्वमिति। तदसत्. नित्यानामप्यक्रियामाम क्षणभङ्गनिराकरणे वक्ष्यामः । न महंतुलक्षणं ग्राम त्वम्. ज्ञानजन्यफलभागितालक्षणं हि तदिति शून्गमा दे वर्णितम्, तस्मादयमप्यदोषः । यत्तु लक्षणैरेय स्वानुभगद्वारेण गलादिनिहल्लो. दयसम्भवादमामाणिकी जातिकल्पनेति, ताणामार म्-न हि जातिन श्यते गेनरमुपालम्भः स्वात, . गरिमाग पूपिशान्तरमुनिशति-गलिति । नित्यागा जा सक माननमार्ण गदा ताज्ञानगेन स्पाश विषयान्तरगति न नाले मात्र 7. शामिति भावः । परिहरति-तदादिति । विभूविशेषगणानाको पारण न पानिनिषगान्तरज्ञानन जातिज्ञाननिIIIT, Tir Saif, गोपालमानांगोपागाणावादिति गोको | hil मानीत -निगानागिति।किन गदि मानतलगा पाना है !* 'मा सामानांतगिलाद तमामासापान flas तपनिगान नागादिपमान fmai * १५ १६ तिमि नागिन नालियानापमान 111 - 1 ५. ग. गिर ग्राम निगान नमानगि in , rif नातान नदिन नि Futam- { in ti: नाना-नीति malani ki :'" : पिनि निया, "पातिप्रा'' ""-41 गानाmrity 4. 4. { if it 11 Hai !!!!." ! tgif it. । १.१ gh' ! . .. .. ११.१.११११ * .. ... " At Hin'ttim H . भ ·जातिव्यक्तिसम्वन्धाक्षेपपरिहारः] शास्त्रदीपिका । जायमानं तु ज्ञानं स्वविषयभूतां जातिमुपस्थापयतीति नेदृशानां प्रलापानामवसरः। कथं चाऽत्यन्तविलक्षणानि स्वलक्षणान्येकरूपं वि- ज्ञानं जनयन्ति ? । “तदतपिणो भावास्तदतद्रूपहेतु- जाः।" इति स्थितेः । भवतो वा कथं विलक्षणानां विशेषाणामेकरूपसामान्यसम्बन्धकारणत्वमिति चेत्, स्वहेतुबशादिति चूमः- कानि चित्स्वलक्षणानि स्वका- रणावुत्पद्यमानान्यकेन केन चित्स्वसामान्येन तादा- त्स्यं समवायं वा भजन्ते । तिविषयकं ज्ञानम् । सिद्धान्ती पूर्वपक्षिणं पृच्छति-कथमिति । यदि सकलगोव्यक्तिप्वे- के गोवं मामान्य नास्ति तदा व्यक्तीनां परस्परं भेदात् कथं गौरयं गौरयमित्येवमेकरूपं ज्ञानं जायेत ? गोत्वसामान्यस्वीकारे तु तस्य सर्वत्र कम्- पत्वादेकरूपं ज्ञानं मम्भवतीत्यर्थः । व्यक्तीनां परम्परबैलमध्ये प्रमाणमाह-त- दतद्रूपिण इति । तद्रूपो नीलघटः, अनपश्च पीनघट पनि भावास्तदनषिणः पररपरं भिन्ना इति यावत, इति स्वरूपभेद उक्तः । नपहनको नीलपटहेनवः, अनद्रूपहेनवः पीतघटइनवस्तत्र नीलघटस्तमुपहेतुनः पानयर श्राऽनपहेतुन इति पररपरभिन्नकारणजन्यत्वाद् भावाः पररपरं भिन्ना इत्यर्थः । भावाः परपर विलक्षणा विलक्षणकारणजन्यन्वात् मम्प्रतिपयदिति । पपशी मानि- भवतो वा कामति । यथा मन्मने विलक्षणानां यत्तीनाष्टानजना न सम्भवति तथा वन्मनेपि विलक्षणानां च्यत्तीनामक, माननन म. ग्रन्यो नोपपने एकरूपरयकरूपेण मामान्यन मम्मम्मानित भारः। उत्तरमाद-हेतुबशादिनि । रवोपनिनुभूतकारणमादिः. व पालना. मेवायं प्रभारी पद परमात्र मुत्पद्यमानं पटलेन मम्ममा । उत्त विशद यदि पानि चिदिति । यथा-सा उत्पादनना ... दाग्न पा सम्मायन वा मान्यन परान नगर दिने का. पान नगर्मिय: रमाय एति ATTOर राणानामेवर पनामापन सम्बन्ध सपन - -- ·समकामा- - 441: अन 44414 (मपमः पादा ननु हेतवो विलक्षणाः कथमेकविषसामर्थ्ययुक्तानि स्वलक्षणानि जनयन्ति ।न जनयेयुर्यदिविलक्षणा स्युः, तेपि त्वेकजातीया एव । नन्वेवं तत्सम्यन्धसियर्थमपरापरजात्यपेचायामन- वस्था ? । नैष दोषः- यथातालबीजमेकजातीय परि- णामपरम्परया तालजातिसम्बडा व्यक्तिमुपजनपति, सापि तथैव स्वकारणभूतबीजसमानजातीय बीजामन ननु नीलघटहेतवः पीतघटहेतुभ्यो विलक्षणा एवेति तेभ्यो विमानका पत्पित्तिरेव युक्तेति कथमेकविधं घटत्वेन सम्बद्धृत्वरूपं यत्रसामध्ये सद्गुन नि घटादिस्खलक्षणान्युत्पद्यन्ते । एकविधसामर्थ्य युक्ततं कवियोमानाने गन्येा गम्भगति न विलक्षणहेतुजन्यत्वेपि ततश्च यदुक्तम्-"सानुमान इति ननयुक्तमिन्गाशङ्कते-नन्विति । परिहरति-न जनये युरिति । ते का। नमपि घटवस्य घटेरेय सम्बन्धो भवति न परिति सिसा प्राने कोपि जात्यन्तमपो विशेषो वक्तव्यस्तथा तस्यापि घटत्वेनैव नियम गिद्धार्थ नगापि मान्यन्तररुगो विशेपो वक्तव्य इत्पनास्थय स्यात्मापान मीकार न्याशहते- नन्वेयमिति। परिहरनि-नेप दोष इति । पूर्व यतक योग कारणानां च वैलदाणमुक्तम्-"ननु हेतयो विलक्षणाः" इति कथा रमानाम्नां परिहतमपक्रमत- यनि । तालवी जेभ्यः गमानम्मा पर मार ग कय दगगन इति गुतं यत्तामा गागा तालवन गम्ममा भनी १६ हा का नया गानान्या नालागानि गगुपयन्त इति नेपालमा मायाम्बद्धनादयनिजनक गुरुगा गपान यानालवी नगा समय कामदति मागपि ममानहाणनगवन गमाननाद गुनगर । मामालाकामालानीपाद । शान की - दामामा मानकाजन्यान गमान बाद गु ममा, नया सपानच्या कपम्प गरम्यापि नामको नानं गुन निति गरिबानामानि wit मतदाता नाम:

·साश्यादीनां सामान्यत्वसण्डनमशास्त्रदीपिका । रम् । तथैरुजातीयाच्छुक्राद् गोजातीयव्यक्तिनिष्पत्ति तस्यां च तजातीयशुक्रनिष्पत्तिरिति नाऽत्यन्तं ता. दात्म्यापत्तिः, तस्मादस्त्येकमाऽऽकृतिजातिसामान्यश- ब्दाभिलपनीयं शावलेयादिष्वऽनुगतम् । न च सादृश्यमेव सामान्यम्- तयुद्ध्यभावात्, स एवायमिति प्रतीतिर्न तत्सदृश इति । न च सर्वसामा- न्यापन्हववादिनः सादृश्यमपि संभवति भूयोऽवयव- सामान्यात्मकत्वात् तस्य । न चाऽतव्यावृत्तिरूपमपि सामान्यमऽनङ्गीकृत- स्थापरिहारमपि सूचयति-तालजातिसम्बद्धामिति, यद्युत्पन्नायां गोव्यक्तौ गो- स्वस्य सम्बन्धः स्याचदा गोव्यक्तिमात्रसम्बन्धनियमसिद्ध्यर्थ गोत्वे जात्यन्त- रमावश्यकं स्यादाप न चैवमस्ति किं तु सामान्यसम्बद्धैव व्यक्तिरुत्पद्यत इति नाऽपरापरजात्यपेक्षा येनानवस्थास्यादिति भावः। शुक्रादिकारणानां तथा तत्कार्याणां च स्वरूपेण परस्परं भेदात्स्वरूपैक्यमपि नास्ति येन व्यक्त्यऽभेदा- दपि जातिसिद्धिर्न स्यादित्यभिप्रायेणाह-नात्यन्तमिति।उपसंहरति-तस्मादिति। ननु यत्सर्वेपा घटानामाकारसादृश्यं तदेवास्तु सामान्यं सादृश्यं च स्त्री- कृतमेवेत्यलं सामान्यस्य पदार्थान्तरत्वस्वीकारेण अत्र च पक्षे समानानां सहशानां भावः सामान्यमिति योगोप्यनुकूल इत्याशङ्ख्याह-न चेति । त- बुद्धयभावान-सादृश्यबुद्ध्यभावात, सादृश्यबुद्ध्यभावमेवाह- स एवाय- मिति । सामान्याऽनङ्गीकारे सादृश्यमपि स्वीकर्तुं न शक्यते इत्याह-न चेति । भूयोऽवयवसामान्यात्मकत्वात्-भूयोवयवसामान्यरूपत्वात् । तस्य मा. दृश्यस्य । भूयोवयवसामान्यमेव सादृश्यं तव गोगवययोरवयवास्तु भिन्न परिच्छिन्नानां गवावयवानां गवये वृत्त्यऽसम्भवादिति गोगवयगं तादृशः कोपि धर्मः स्वीकार्यो येन गोगवययोरवयनानां मिनी मर प्रतीयेत स च धर्मः सामान्यमेव पर्यवसन्नं स्यादनेकचिन्त्रादिदि भी न्यापन्हववादिनो मते सादृश्यपपि नोपपद्यत इति भावः । ननु मा भवतु सादृश्यरूपमपि सामान्य किं त्रऽनाकामा- मान्यं स्वीकार्यम्, यथा- तत्पदेन गोव्यक्तयो प्राग्रामीन ·सपकाशा- स्वयमुपपादयति-अगोव्यावृत्तिमित्यादिना । अनदव्याटत्तिरगांच्यात्तिरेव तां ४५० [प्रथमः पादः सू० भ०५ विधिरूपसामान्येन शक्यते प्रत्येतुम्, अगोव्यावृत्ति हि प्रतियताऽवश्यं प्रथममेव गौः प्रत्यंतव्यः, न हाऽप्र- तीते गवि तव्यतिरेकात्मनाऽगवां निरूपणं संभव- तीति प्रथममवश्यं विधिरूपेण गाः प्रत्येतव्यः, न हि तेभ्यो व्यतिरेकरूपमपहायाश्वादिव्यक्तीनां प्रातिस्वि- व्यावृत्ति दोऽस्त्येव तथा च तद्व्यात्तिर्गोभिन्नपदार्थमात्रेस्ति तद्भेदच गो. व्यक्तिप्वऽस्तीति गोन्यक्तिप्वऽतेदव्याटतिरस्ति गवि गोभेदाभावादिति सैत्र सामान्यमित्यभ्युपगन्तव्यं तस्याः सर्वानुगतत्वात्, एवमश्वव्यक्तिभिन्नपदा- र्थमात्रेऽश्वव्याटत्तिरस्ति. अश्यव्यक्तिपु चाऽतव्याटत्तिरस्तीत्याशमाह- न चेति । विधिरूपति-तव्यावृत्तेरभाव एवातव्यात्तिरित्यऽतदव्याटति- रूपं सामान्यमभावरूपमेवास्ति, गोत्वादिरूपं सामान्यं तु विधिरूपमू-भावरूप मस्ति तत्र भावरूपसामान्यं विनाऽतव्याटत्तिरूपसामान्यस्य सिद्धिर्न सम्भा- तीत्यर्थः । अभावज्ञानस्य प्रतियोगिज्ञानसापेक्षवाद-गोव्यक्तिपु याऽतदव्या- त्तिस्तज्ज्ञानाय तव्यावृत्तिज्ञानापेक्षा तव्याटत्तिज्ञानं च तव्यात्तानामशा- दिव्यतीनां ज्ञानं विना न सम्भवति तासामपि ज्ञानमऽतव्यात्त्यैव वक्तव्य मा. तिस्तिकरूपेण सकलव्यक्तीनां ज्ञानासंभवात् तत्रापि तथा तत्रापि तथेतिक चिदप्यनदव्याटतिज्ञानं न सम्भवात भावरूपमामान्यास्त्रीकारे । उक्तानुपपनि प्रतियताप्रमाता=अगोव्यायत्तिविषयकज्ञान संपादयता पुरुषेण प्रथमं गी. रेवायगन्नव्या, अगोपदेन गोभिन्नमुच्यते गोभिन्नज्ञानं गोभेदज्ञानं या गोज्ञान विना न मम्भवतीत्याह- न हीति । तद्व्यतिरेकात्मना-गोमेदात्मना । * गवाम गोभिन्नानाम । विधिरूपेण-भावरूपेण-गोत्वेन रूपेण । ननु यद्यऽगवां गोव्यतिरेकेण ज्ञानमुच्येन तदा गोव्यतिरेकम्य प्रतियो- गिज्ञान मापेक्षवान् प्रथमं विधिम्पेण गोहीनयावश्यकं स्यात न चाम्निमा निम्बिकम्पणवाऽगवां ज्ञानमम्भवान्न प्रथमं गोज्ञानापसत्यागवाह- नदिने भ्यति । नभ्यः गोभ्यः । अयादिव्यतीनामन्तवान्न तामा पानिधि केनपण-तत्तदन्यत्स्या ज्ञान मंमानि कि तु गोव्यनिकरण र ज्ञानं बना ·सामान्यस्य भावस्पत्वम् शास्त्रदीपिका। ४११ केन रूपेण ग्रहः संभवति तेषामनन्तानां बुन्हावनारो- हात्, अनारूढेषु च तेषु तव्यावृत्तिरूपस्य गोः प्रत्ये- तुमशक्यत्वात् । गोगोंरिति च विधिरूपं सामान्य- मवगम्यमानं कथं निवृत्तिरूपं शक्यमङ्गी कर्तुम् ? । तस्मादिदमतिपेलवं दर्शनम् । तस्मादस्ति जातिः । एतेनाऽवयवी व्याख्यातः, तस्याप्यवयवेभ्यो भेदो- भेदो वेति विकल्पे, भदं समवायसंवन्धमऽवयवगुण- ज्यं तत्र व प्रथमं गोज्ञानापेक्षास्त्येवेत्यर्थः । तेषाम अनादिमातिस्विकरूपा- णाम् । अनामढेपु-युद्धावनारुद्वेष-अप्रतीतेषु तेषु अवादिनानिस्विकम्पे- गु । तव्यात्तिरूपस्य-अश्वादिच्यात्तिरूपस्य । गोरिति- अञ्चादिमा- तिस्विकरूपाणामज्ञाने तदन्यात्तिरूपस्य गोर्ज्ञानं न मम्भवति त्वन्मने गोर- वादिव्यात्तिरूपत्वाद् अवादिभेदज्ञानस्य प्रतियोगिज्ञानमापेक्षवादित्यर्थः। तथा चाऽगोच्यात्तिरेव त्वया मामान्यमुक्तं तत्रावादिव्यानिवाऽगोव्या- वृत्तिरित्यऽगोव्याहत्तीअगोज्ञानांशे गोज्ञानापेक्षा गौशावादिव्यात्तिम्पैवेति गोझानायाचादिज्ञानापेमेत्यन्योन्याश्रय इति भावः । अगोपदेन अवादि. व्यक्तयो प्रायाः। वाधकान्तरमाह-गौगौगित । विधि-पम-मापन्न । भाव- रूपेण प्रतीयमानं गोत्वादि मामान्यमऽनदव्यानिपणाभावर कार्यवान। नित्तिम्पम-आदच्यात्तिपम, अभावरूपं वा । अनिलयम-अममा रम. निमृदुनं वालेनापि निराकर्तुं शक्यामिति नादरणीयमिन्यवः । उर्गत- तस्मादिति "ग्रहः" इत्यत्र " अपोहः" नि पाटानग्म । यानिक गुन- अगांच्यात्तिः रामान्यं वाच्यं यः परिवानिपतम। गोत्वं वस्त्वे व तरुत्तामऽगोपोगिग पुष्टय ॥ तरमात प्रात्यान्पिक स्पैरगोऽपोहो न चुज्यते ।। नग्मान मर्येषु यह प्रत्येक पगिनहिला। गोवृद्धिाशिमिता ग्याद गोवाढम्बर नातिनदा मादि। राति सामान्यदाद ममा ! उत्तान्यायमऽवविन्यनिहितार- एलेनीन । सानदा:- दो तथा ऽपवाव विनापि भेदाभेदय !:::::: ।

·- काशे- " वस्तुधर्मो द्विविधः सिद्धः साध्यश्च, सिद्धोपि द्विविधः पदार्थस्य ४१२ सप्रकाशा [प्रथमः पादः २००५ भ्यश्च तत्र विशेषगुणानामुत्पत्तिमाचक्षते वैशेषिकाः। ये च स्वसमवेतविशेषणविशिष्टाः स्वाश्रयस्यैकजाती- यस्य परिच्छेदकास्ते विशेषगुणां इत्याहुः। वयं तु भि- नाभिन्नत्वम्- नहि तन्तुभ्यः शिरःपाण्यादिभ्यो वा- ऽवयवेभ्यो निष्कृष्टः पटो देवदत्तो वा प्रतीयते, तन्तु वैशेषिकमतमाह-भेदमिति । अवयवेभ्योऽवयवी भिन्नोऽवयवेष्वेव समवेतस्तत्र- अवयविनि विशेपगुणानां रूपादीनामवयवगुणेभ्य उत्पत्तिरिति वैशेषिकाः । भेदे दैशेषिकसूत्रं यथा-" कार्यकारणयोरेकत्वैकपृथक्त्वाभावादेकवैकपृथ- क्वं न विद्यते " इति । समवायोप्यन्यत्रोक्तः- घटादीनां कपालादौ द्रव्येषु गुणकर्मणोः । तेपु जातेश्च सम्बन्धः समवायः प्रकीर्तितः ॥" इति । गुणेभ्यो गुणान्तरोत्पत्तौ वैशेषिकसूत्रं यथा- द्रव्याणि द्रव्यान्तर मारभन्ने गुणाश्च गुणान्तरम् " इति । विशेषगुणलक्षणमाह- ये चेति ! स्वाश्रयस्यैकजातीयस्य परिच्छेदका विशेपा ह्यपि भवन्ति तेपामपि परमाणूनां परस्परं भेदकत्वादिति तद्व्यवच्छेदाय स्वसमवेतेत्युक्तम्, विशेषेषु च किम- पि समवेनं न भवतीति विशेपाद्व्यवच्छेदः । स्वसमवेतविशेषणविशिष्टा इत्ये- तावन्मात्रोक्तो द्रव्ये कर्मणि सामान्यगुणेषु चातिव्याप्तिः स्यादिति तदव्य- बच्छेदायोक्तं स्वाश्रयस्येत्यादि, द्रव्यादीनामेकजातीयस्वाश्रयव्यवच्छेदक- वाभावात् । विशेषगुणानामेव स्वाश्रयव्यवच्छेदकत्वात् । उक्तं च काव्या प्राणप्रदी विदोपायानहेतुश्च, तत्राद्यो जातिः, द्वितीयो गुणः शुमादिना कि लब्धपनाकं वस्तु विशिष्यते " इति । स्वम-विशेषगुणो रूपादिस्तत्र समीत यदिशेपणं रूपन्वादि नद्विशिष्टास्तथा स्वाश्रयस्य घटादेरेकजानीयस्य-गमा नाकाग्भ्य पर्गिच्छदेकाः विभेदका ये ने विशेषगुणा यथा नीलयटान पी. नवटरव मंदो म्पकृत एवेनि म्पं विशेषगुण एवमन्यत्रापि ज्ञेयम । उक्तं च- बुद्ध्यादि पदकं स्पर्शान्ताः स्नेहः मामिद्धिको द्रवः । अदृष्टभावनाशब्दा अमी वैशेपिका गुणाः ॥” इति । न्बपतमाह-ययमिति । स्पष्टोयं ग्रन्थः । निकृष्टः पृथककृतः । यथ .

·अवयवावयविनोभेदाभेदी] शास्त्रदीपिका! ४१.३ पाण्यादयोऽवयवा एव पटाद्यात्मना प्रतीयन्ते । वि- यते च देवदत्ते 'अस्य हस्तः शिरः' इत्यादिः कियानपि भेदावभास इत्युपपन्नमुभयात्मकत्वम् । तस्मादवयवा- नामेवाऽवस्थान्तरमवयवी न द्रव्यान्तरम् । ते एव हि संयोगविशेषवशादेकद्रव्यतामापद्यन्ते, तदात्मना च महत्त्वं पटजातिं च विभ्रतः पटवुया गृह्यन्ते, तेन पटा. त्मना तेषामेकत्वम्. अवयवात्मना तु नानात्वमुपपन्नम्। यपि कारणगुणाः रूपादयः कार्ये गुणमारभन्ते इ. त्युक्तम्, तदपि गुणदयप्रतीत्यभावानातीवास्मभ्यं रो- चते, यदि हि दो गुणौ प्रतीयेयातां तन्तुष्वेकः पटे चा- परस्ततः कार्यकारणभावं प्रतिपद्येयाताम्, न तु गुण- दयं प्रतीयते, तन्तुरूपमेव शुक्लं तन्तुषु पटभावमापनेपु पटरूपतया प्रतीयते न तु रूपान्तरम् । यत्रापि नाना- रूपैः शुक्लकृष्णरक्तपीतैस्तन्तुभिरारभ्यते पटस्तत्रापि त एव वर्णाः पटगताः प्रतीयन्ते न रूपान्तरम् । वयवेभ्योऽवयची पृथक् प्रतीयेत तदाऽवयवावपविनोदः सर्वथा स्यादपि नै- वमस्तीति भावः । अभेदमुक्त्वा भेदमाह-विद्यत' इति । यद्यऽभेद एच स्या- तदास्य शिर इत्यादिमतीतिर्नस्यादिति भेदोप्यस्त्येवेति भावः । उपमहरन् स्वाभिप्रायमाह-तस्मादिति । ते अवयवास्तन्त्वादयः । तदात्मना-एकद्रः व्यात्मना, अवयविरूपेण । पटजातिम् -पटत्वम् । भिन्नाभिन्नत्ववदेवकाने- कत्वमप्यस्त्येवेत्याह-तेनेति । तेपाम् तन्वाद्यवयवानाम् । कारणगुणाः कार्यगुणानारभन्त इति वैशेपिकमतं निराकर्तुमाद-पदपी- ति । गुणद्वयमतीत्यभावं विशदयति-यदीति । यदि तन्तुप्चेकं शुलं रूपं प्रती- येत पटे चापरं तदा कार्यगुणकारणगुणौ कार्यकारणभावं प्रतिपधेयातामिन्य- न्वयः, न चैवमस्तीत्याह- न विति । स्वमतमाह-तन्तुरूपमेवेनि । चित्रस्य पपान्तरत्वमुक्तं तन्निराकरोति पत्रापीति । रूपान्तरम् -चित्रारूपम् । तत्र शुरुकृपणादय एव वर्णाः तन्वादिममवेताः पटेऽव्याप्यचिन्तन मनी- पन्ते इति न तत्र चित्राख्यरूपान्तरोत्सचिर्युत्ता ।

·तुरीतन्तुमंयोगापेक्षया तुरीपटमंयोगस्य भिन्नत्वात् तयोः कार्यकारणभारः स्यादपि नैवमस्तीति न संयोगजः संयोगः किं तु य एव तुरीतन्तुमंयोगः म रस्तो वेदितव्यः, तथा हि-हस्तपुस्तकविभागानन्तरं कायपुस्तकविभाग उति पद्यते, एकस्मिन्नेव क्षण उभयविभागस्य जायमानत्वाद, हस्तायत्रयामंघातम्यन ४१४ सप्रकाशा [प्रथमः पादः सू० भ०६ ननु चित्रः पट इति प्रतीयते न तु शुक्ल: पीत इति वा तस्माचित्राख्यं रूपान्तरमत्रोत्पन्नम् । नैवम्-चित्रं नानारूपमित्यर्थः, चित्रशब्दो हि नानापर्यायो लौकि- कानां प्रसिद्धः, ततश्चित्राख्यमेकमेष रूपं लोकविरो- धादेवाऽयुक्तमङ्गीकर्तुम् । नानारूपाणामपि चावयव- भेदवारणैकस्मिन्नपि पटे समवायो नानुपपन्नः । एतेन संयोगजसंयोगो निरस्तो वेदितव्यः, यथा दे- वदत्तसंयोग एव तस्मिन् कुण्डलिनि सञ्जाते कुण्डलि- संयोगो भवति, तथा तन्तुतुरीसंयोग एव तन्तौ पट- भावमापन्ने पटतुरीसंयोगोभवति न संयोगान्तरं प्रती- स्यऽभावादित्यलमतिविस्तरेण तस्मादस्त्येवाऽवयवी । चित्रस्य रूपान्तरत्वमाशङ्कते- नन्विति । अत्र नानारूपाधिकरणे द्रव्ये । परिहरति-नैवमिति । परिहारमुपपादयति-चित्रमिति । चित्ररूपशब्दस्य ना- नारूपमेवार्थः, चित्रशब्दनानाशब्दयोः पर्यायवाद, नाना-बहुविधं तथा चा: नेकरूपसमावेशादेव चित्रत्वमुपपद्यत इति न चित्राख्यं रूपान्तरं मन्तव्यमिति भावः । ननु कथमेकस्मिन् पटे नानारूपाणां समवायः स्यादेकत्र विरुद्धगुण- समावेशस्यासंभवादित्याशयाह- नानारूपाणामिति । अवयवानामनेकत- तवानेकरूपसमवायः संभवत्येवाऽवयवद्वारा च तेषां रूपाणामवयविनि प्रती- तिर्भवतीति न किं चिदनुपपन्नम् । एतेनेति-यथाऽवयवावयविनो दो निरस्तस्तथा संयोगजसंयोगोपि निर स्तो वेदितव्य इति भावः । तर्कमते तुरीपटसंयोगस्तन्तुतुरीसंयोगजन्यो भवति तनिराकर्तुं दृष्टान्नमाह-यथेति । यदि तन्तुपटयोः सर्वथा भेद एव स्यात्तदा एव तुरीपट मंयोग इति भावः । स्पष्टमन्यत् । एवं विभागनविभागोपि नि. कायपुस्तकविभागो हस्तपुस्तकविभागजन्य इति तार्किककल्पना तदपि नोप- ·पुनः शब्दार्थसंयन्धनित्यत्वाक्षेपःशास्त्रदीपिका। ४१५ वृत्तिः स्वावयवेष्वस्य व्यासज्येति प्रदर्शितम् । तेनास्त्यवयविद्रव्यं सामान्यं चास्ति सर्वगम् ॥ वर्णानामभिधातृत्वमाकृतेश्वाभिधेयताम् । कथयित्वाऽथ संबन्धकधैव प्रकृतोच्यते ॥ ज्ञाप्यज्ञापकभावश्च संयन्धः प्रागुदीरितः। तन्नित्यत्वं यदाक्षिप्तं तत्समाधीयतेऽधुना ।। एवं हि पूर्वमुक्तम्-यस्मात् प्रथमश्रवणे शब्दोध न प्रत्याययति तस्मान्नास्य स्वाभाविकमिन्द्रियवत् प्रत्या. यकत्वम् । 'अस्थायमर्थः' इति पुरुषेण कथिते प्रत्याय- पति ततो नूनमस्य पुरुषकृतं प्रत्यायकत्वमिति पौरुषेय एव संबन्ध इति । च कायत्वात् । यदि हस्ताद्यवयवसंघातात् स्यात् पृथक् कायस्तदैवं क्रमक- ल्पनोपपद्येतापि न चैवमस्त्यवयवावयविनोरभेदस्वीकारात् । विस्तरस्तु मदी- याद्वैतचन्द्रिकायां द्रष्टव्य इत्युपरम्यते । उपमहरति-तस्मादस्तीति । इत्येवं प्रसङ्गसङ्गत्या यज्जात्यादीनां प्रतिपादनं कृतं तत्संक्षेपेण पद्यैः सं- गृह्णाति-वृत्तिरित्यादिना । अस्य =अवयविनः । सामान्यम्-गोत्रादि । संप्रति प्रतिपादनीयमाह-अथ संवन्धेति।भाप्ये हि बाक्षिप्तस्य शब्दार्थसंवन्धनिसतस्य समाधानं त्यक्त्वा प्रमगमगत्या जात्यादिनिरूपणं कृतं सधैवावापि विस्तरेण ग्रन्धकृता कृतम्, पुनश्च भाप्ये " अथ संबन्धः कः " इत्यादिना मान्दार्थमं- पन्धस्य नित्यत्वमतिपादनमारब्धं तदेवात्र प्रतिजानीते-अयेति । ज्ञाप्यतापक- भावा प्रत्याय्यप्रत्यायकभावः शब्दार्थयोः संबन्धस्तु पूर्वमेव प्रतिपादिनम्तस्य मंबन्धस्य पूर्वपक्षिणा नित्यत्वं यत्प्रत्याख्यातं तदधुना समाधीयत इत्यर्थः । प्रकृतमनुसरन् प्राधान्येन निराकरणीयं पूर्वमुक्तमेव पूर्वपक्षं स्मारयति- एवं हीति । अस्यायमर्थ इति-गोशब्दस्य मास्लादिमान पिण्डोर्थः । इनि इत्येवं पुरुपान्तरेण कथिते सति शब्दोर्थ प्रत्यायपनि तम्मादायते यदस्य शब्दस्य प्रत्यायकत्वं तत्पुम्पकृतमिति शब्दार्थयार्यः प्रत्याय्यमन्यापकन्वं सम्बन्धः स परिपेय एव न सपोरुपेय इत्यर्थः । पूर्व व्याख्यातायं प्रन्यः ।

·४१६ सप्रकाशा- [प्रथमः पादःस तवाभिधीयते- न हि 'अस्थायमर्थः' इति सम्बन करणमिदं प्रसिद्धसम्बन्धकथनं ह्येतत् । कथमयगम ते ?, अर्थान्तरकथने बहुभिर्निवारणात्- यो हि व श्चित् कस्मै चिद् गोशब्दस्याश्वं गवयं वार्थमाह तर न्ये बहवो निवारयन्ति-नायमस्यार्थः, सास्नादिमान स्यार्थ इति । सम्बन्धक्रियापक्षे च देवदत्तादिवदू येन व सम्यन्धः क्रियते स एवार्थ इति निवारणं नोपपद्य तस्मान्न तावदर्वाचीनाः पुरुषा अस्य शब्दस्यायमों स्थायमर्थ इति वदन्तोपि तत्सम्बन्धकर्तृत्वेनाशङ्कनीयाः परिहर्तुमुपक्रमते-तत्राभिधीयत इत्यादिना । न हीति- अस्याय गोशब्दस्य सास्नादिमानर्थः । इदम् =अस्य शब्दस्यायमर्थ इति कथनम स्यायमर्थ इतीदं सम्बन्धकरणं नास्तीत्यन्वयः । कि तर्खेतदित्याशय सिद्धति, प्रसिद्धस्य-नित्यस्य सदातनस्य सम्बन्धस्य कथनम् उपदेः न तु नूतनसम्बन्धनिर्माणं येन शब्दार्थसम्बन्धस्य पौरुषेयत्वं स्यादित इदं न सम्बन्धकरणं किं तु प्रसिद्धसम्बन्धकथनमेवेति कथमवगम्यत । च्छति-कथामिति । उत्तरमाह- अर्थान्तरोते । यदि नूतनसम्बन्धनिर्माण तदा येनैवार्थेनेच्छेत् तेनैव गवादिशब्दानां सम्बन्धं पुरुषः कुर्याद नै प्रत्युताशुद्धार्थनिर्देशे कृते वहवो व्युत्पन्ना निवारयन्ति- नायमस्यार्य , स्मात्प्रसिद्धसम्बन्धस्य कथनमेवैतत्- अस्यायमर्थ इति। एतदेव विशदया हीति । विपक्षे वाधकमाह- सम्बन्धक्रियेति। क्रिया-करणं निर्माणम् । तादिवदिति- यथा पिता स्वपुत्रपिण्डेन देवदत्तशब्दस्य सम्बन्धंकरोति कोपि निवारयति तथा गोशब्दस्य गवयेनाश्वेन वापि संवन्धे कृते न को वारयेत्, न चैवस्ति किं तु निवारयन्ति निवारणेन ज्ञायते 'अस्यायमर्थः कथनं सम्बन्धकरणं नास्ति किं तु नित्यस्यैव सम्बन्धस्य कथनं तस्मा शब्दार्थयोः सम्बन्धः। येनेति- येनैव पदार्थेन सह । क्रियते-क्रियेत । 3 त्यत्र स्यादिति शेषः। नोपपद्यते नोपपद्येत । उपसंहरति-तस्मादिति ।। करैरप्युक्तम्-" वृद्धानां स्वार्थेन व्यवहारममाणमुपशृण्वन्तो वाला शन वणसमनन्तरभाविना चेष्टाविशेपेण विशिष्टार्थविपयां मनीपां कल्पयन्त ·सध्दार्थसंबन्धनित्यत्वाक्षेपपरिहारी]शास्त्रदीपिका । यदि परमेवं स्थात् ?-सर्गादिकाले भगवता प्रजाप- पतिना सर्वमेव स्थावरजङ्गमं धर्माधौ च सृष्ट्वा संव्य- पहाराय च शब्दानामधैंः सम्बन्धं कृत्वा धर्माधर्मप्रति- पादनाय च कृतसम्बन्धैः पदैर्वेदान् कृत्वाऽऽत्मजेभ्यो मरीच्यादिभ्यः शब्दार्थसम्बन्धो वेदाश्च प्रतिपादिता- स्तैरप्यन्येभ्यस्तैरप्यन्येभ्य इत्येवं पूर्वपूर्वेभ्यः प्रतिपद्यो- त्तरोत्तरेषां शब्दार्थप्रतिपत्तिर्व्यवहारश्चेति । तदप्ययुक्तम्-इत्यम्भावे प्रमाणाभावात् । प्रथमश्न- ध्यवाचकतां शब्दस्याध्यवस्यन्ति लेपि वृद्धा यदा पाला आसंस्तदा तेप्यन- यैव दिशा व्युत्पद्यन्तेस्म येभ्यश्च वृद्धेभ्यस्ते व्युत्पन्तिमलभन्त तेप्यन्येभ्यस्ते- प्यन्येभ्य इति विनापि संकेतयितारं पुरुषमुपपद्यत एव शब्दार्थयोरनादिवृद्ध- परम्पराव्यवहारदर्शनसिद्धः सम्बन्धः । जोत्पचिकस्तु सम्बन्धः शब्दस्यार्थेन सम्भवः (वी)। वृद्धसंव्यवहारस्य प्रवाहानादिता यतः ।। वेदार्थविदामग्रगस्य भगवतः सकलनपनिधेमिनेरपौरुपेयः शब्दम्याधैन सम्बन्धः स हि मेने- यद्यपि देवदत्तादीनां पुरुपसंकेतनिवन्धनं वाचक- वं तथापि गवादिष्वनुमानं न शक्यते कर्तुम, तस्मादनादिरेव वृद्धपरम्परा- भ्युपगमनीया " इति । ननु नाधुनिकैः पुरुपैः शब्दार्थयोः सम्बन्धः कृतो येनाऽर्धानगो निया- रणं नोपपद्येत किं तु सर्गादौ प्रजापतिना शब्दानामधैः सह मम्मन्यः पलोस्ति तथा च यदा कोपि तद्विद्धमुपदिशति तदान्ये निवारयन्तीति न निवारणा- नुपपत्तिः, प्रजापतिना च कृतत्वेन पौरुपेय एव शब्दार्थयोः सम्बन्यो न नि- त्य इत्येवमाशङ्कने-पदि परामिनि । धर्माधर्मप्रतिपादनाय धर्माधम्योरपडे- शाय । मतिपादिना-उपदिष्टाः । तैः-परीच्यादिभिरप्यन्येभ्यः पुम्पेभ्यः प्र. तिपादिनाः । पूर्वपूर्वेभ्यः पुरुपेभ्यः प्रतिपद्य -अवधार्यान्वा । उनगेनपा जनानां ज्यवहारादिकं मर्तते भवति वेत्यर्थः । परिररति-तदपीति । इत्यम्भावेमजापदिना पदार्ययोः ममयः इन इति नियमे । ननु यदि सम्बन्धः कृतको न स्यात्तदा प्रथम श्रले ·सप्रकाशा- - पदार्था अनित्या विनाशिन उत्पत्तिमन्तश्च सन्तीत्यन्यदेतत् । विपक्षे वायक- ४१८ [प्रथमः पादः स.०५ लावऽप्रतीतिरेव प्रमाणम्-सामयिकत्वे ह्यऽप्रतिपनस- मयानामप्रतीतिः प्रतिपन्नसमयानां च प्रतीतिर्देवद त्तादिशब्दवदुपपन्ना भवति, स्वाभाविके तु प्रत्याय- कत्वे प्रथमश्रवणेपि प्रतीतिः स्यादिति चेत् ?,न, स्वा. भाविकमपि प्रत्यायकत्वमवगतं सऽर्थप्रतिपत्तो नि मित्तं नाऽप्रतिपन्नमिति युक्तैव प्रथमश्रवणेऽर्थस्याऽप्र- तीतिः। नच सर्गादिर्नाम कश्चित् कालोस्ति, सर्वदा ही- दृशमेव जगदिति दृष्टानुसारादवगन्तुमुचितम् । नतु स कालोभूत् यदा सर्वमिदं नासीदिति, प्रमाणाभावात् । शब्देऽर्थप्रतीतिः स्यादेव शब्दार्थयोः सम्बन्धस्य नित्यत्वात्, न चैवमस्ति त. स्मात् प्रथमश्रवणे यार्थस्याऽप्रतीतिः सैव सम्बधस्य कृतकवे प्रमाणमित्याश- कते-प्रथमश्रुताविति । स्वपक्षे साधकमाह-सामयिकत्वेति । सामयिकत्वे-सा- केतिकत्वे कृतकत्व इति यावत् । शब्दार्थयोः सम्बन्धस्य सामयिकत्वे तु यै पुरुपैः सङ्केतो न गृहीतः तेपामर्थाप्रतीतिरापे युज्यते, यैश्च सङ्केतः प्रतिपन्न:- ज्ञातस्तेषां प्रतीतिरप्यर्थस्य युज्यते इति न कोपि दोपः । नित्यत्वे च कस्यचि. त् प्रतीतिः कस्य चिदप्रतीतिरिति नोपपद्यत इति विपक्षे वाधकमाह-खामा विकेति । स्वाभाविके-नित्ये प्रतिवन्धासम्भवादिति भावः । परिहरति- नेति । प्रत्यायकत्वं न स्वरूपेणोपयोगि किं तु ज्ञातं सदेवेति येन पुरुपेण 'अयं शब्दोऽस्यार्थस्य प्रत्यायकः' इत्येवं प्रत्यायकत्वं ज्ञातं त स्यार्थप्रतीतिर्भवति येन त्वेवं प्रत्यायकवं न झातं तस्यार्थप्रतीतिर्न भवतीति स्वाभाविकत्वेप्युपपद्यत एवार्थाऽप्रतीतिरित्याह-स्वाभाविकमपीति । यदुक्त- म्-" सर्गादिकाले " इत्यादि तत्र सर्गादिकालं निराकरोति- न चेति । मीमांसकमते सर्गादिः प्रलयश्च नास्त्येव सदैवैवरूपेण प्रपञ्चस्य वर्तमानत्वान प्रयोगश्च-सर्वः सूर्योदयः सूयोदयपूर्वकः सूयोदयत्वादद्यतनसूर्योदयवदिति । तु ९-नविति । पुस्तकान्तरे तु “न तु" इत्यत्र "ननु सकालोऽभू यदा म मदं नासीदिति, न, प्रमाणाभावात्" इसेवमपि पाटोस्ति सोपि शोभनः ! सर्गादौ प्रमाणं दर्शयति-मन्वेति । तदक्षत बहुस्यां मजायेय " ·अद्वैतवादेन पूर्वपक्षः] शास्त्रदीपिका। ४१९ माधवादेतिहासपुराणादि प्रमाणमिति चेत् ?, न, वेदानां पौरुषेयसंवन्धापेक्षिणां स्वयं च पौरुषेया- णां शाक्यादिग्रन्थवदऽतीन्द्रियार्थे प्रामाण्यासंभवात्, तदप्रामाण्ये च तन्मूलानां धर्मशास्त्रादीनां दूरनिरस्त- मेव प्रामाण्यम् । सर्वाभावे च सृष्टिरपि न संभवति मृत्तन्त्वाद्युपादानेन हि घटादीन्युपादीयन्ते सर्वाभा- वे हि केनोपादानेन सर्वमिदमुपादेयम् । स्यान्मतम्- -आत्मैवैको जगदादावासीत् स एव . धाता यथापूर्वमकल्पयत् " इत्यादिप्रमाणं सर्गादौ ज्ञेयम् । परिहरति-नेति । सर्गादिकालस्वीकारपूर्वकं प्राप्ते वेदानां शब्दार्थसम्बन्धस्य च पौरुषेयले वाघ- कमाह-वेदानामिति । अतीन्द्रियार्थे धर्मस्वर्गादौ । यदि वेदानां पौरुषेयत्वे- प्यतीन्द्रियार्थे प्रामाण्यं स्यात्तदा शाक्यादिग्रन्धानामप्यतीन्द्रियार्थे प्रामाण्यं स्यात् पौरुपेयत्वाविशेपादिति भावः । नन्वतीन्द्रियार्थे वेदानामप्रामाण्यपि धर्मशास्त्रादीनां मामाण्यं भविष्यतीत्याशड्याह-तदप्रामाण्येति । तदप्रामाण्ये- वेदाऽपामाण्ये । तन्मूलानाम्चेदमूलानाम् । प्रलयं निराकरोनि-मर्वाभावे- ति । मलयो नाम पदार्थमावाभावस्तथा च पदार्थमावस्याभावे जाते पुनः म- टिरपि कथं स्यात् ? तत्तत्पदार्थकारणानामभावात् । कार्यान्पत्निश्च कारणा- धीनेति सर्वाभावे केनोपादानेन कारणेन सर्वमिदं उपादेयम् जगापं कार्य सम्पद्यतेत्यर्थः । वार्तिकेप्युक्तम्-- तस्मादघवदेवात्र मर्गमलयकल्पना । समस्तक्षयजन्मभ्यां न सिध्यत्यममाणिका ।। यदा सर्वमिदं नासीत् काऽवस्था तत्र गम्पनाम । प्रजापतेः क वा स्थानं किं रूपं च मतीयताम् ।। ज्ञाता च कस्तदा तस्य यो जनान् दोधमिप्यति । उपलव्धेविना चैतत् कथमध्यवमीयताम ॥ न्यादि । ननु दृश्यत्वात् जरत्वात् परिच्छिन्नवाच अपभ एव मिथ्या नदन्तर्ग- नत्वान्छन्दार्थयोः सम्बन्धोपि मिथ्यवेति वधं तरय निन्पर म्बादिलभिमा- पेणाद्वैतवादमुपरपापपति- स्पान्मतमित्यादिना । आमा निर्विरे द्रा।

·४१८ समकाशा- [प्रथमः पादः स०म०५ तावऽप्रतीतिरेव प्रमाणम्-सामयिकत्वे घऽप्रतिपमस- मयानामप्रतीतिः प्रतिपन्नसमयानां च प्रतीतिदेवद. त्तादिशब्दवदुपपन्ना भवति, स्वाभाविक तु प्रत्याय. कत्वे प्रथमश्रवणेपि प्रतीतिः स्यादिति चेत्, न, स्वा- भाविकमपि प्रत्यायकत्वमवगतं सदऽर्थप्रतिपत्तो नि- मित्तं नाऽप्रतिपन्नमिति युक्तैव प्रथमश्रवणेऽर्थस्याऽप्र- तीतिः। नच सर्गादिर्नाम कश्चित् कालोस्ति, सर्वदा ही- दृशमेव जगदिति दृष्टानुसारादवगन्तुमुचितम् । नतु स कालोभूत् यदा सर्वमिदं नासीदिति, प्रमाणाभावात् । शब्देऽर्थप्रतीतिः स्यादेव शब्दार्थयोः सम्बन्धस्य नित्यत्वाद, न चैवमस्ति । स्मात् प्रथमश्रवणे यार्थस्याऽप्रतीतिः सैव सम्बधस्य कृतकत्वे प्रमाणमित्याश- कने-प्रथमश्रुताविति । स्वपक्षे साधकमाह-सामयिकत्वेति । सामयिकत्वे-सा- केतिकत्वे कृतकत्व इति यावत् । शब्दार्थयोः सम्बन्धस्य सामयिकत्वे तु यैः पुरुपैः सङ्केतो न गृहीतः तेपामर्थाप्रतीतिराप युज्यते, यैश्च सङ्केतः प्रतिपन्न:- ज्ञातस्तेषां प्रतीतिरप्यर्थस्य युज्यते इति न कोपि दोपः। नित्यत्वे च कस्यचि. त् प्रतीतिः कस्य चिदप्रतीतिरिति नोपपद्यत इति विपक्षे वाधकमाह-खामा विकेति । स्वाभाविके-नित्ये प्रतिवन्धामम्भवादिति भावः । परिहरति- नेति । प्रत्यायकत्वं न स्वरूपेणोपयोगि किं तु ज्ञातं सदेवेति येन पुरुपेण 'अयं शब्दोऽस्यार्थस्य प्रत्यायकः' इत्येवं मत्यायकत्वं ज्ञानं त. स्यार्थप्रतीनिर्भवति येन त्वेवं प्रत्यायकलं न झातं तस्यार्थप्रतीतिर्न भवतीति स्वाभाविकत्वेप्युपपद्यत एवार्थाऽप्रतीतिरित्याह-स्वाभाविकमपीति । यदुक्त म्-“ सर्गादिकाले " इत्यादि तत्र सर्गादिकालं निराकरोति- न चनि । मीमांमकमते सर्गादिः प्रलयश्च नास्त्येव सदेवरूपेण प्रपञ्चस्य वर्तमानत्यान प्रयोगश्च-पर्वः सूर्योदयः मूयोदयपूर्वकः मृयोदयत्वादद्यतनमूर्योदयवदिति । पदार्था अनिन्या विनाशिन उत्पत्तिमन्तश्च मन्नीत्यन्यदेतन । विपक्षे वायक माह-नन्विति । पुस्तकान्तरे तु " न तु" इत्यत्र “ननु मकालोऽभृदृ यदा म र्वमिदं नामीदिनि, न, प्रमाणाभावाद" इसेवमपि पाटोस्ति मोपि शामनः । मादी प्रमाणं दर्शयनि-मन्वेति । तदक्षत बहुस्यां मनायेय " ·अद्वैतवादेन पूर्वपक्षः] शानदीपिका। ४२१ कास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो लोकान् वेद" इत्यादिना- ऽनात्मदर्शने निन्दा, "मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यति" इति च नानात्वदर्शननिन्दा सर्वमि- मदितीयमेव ब्रह्म पारमार्थिकम्, भेददृष्टिश्चाविद्यो- पादानेत्येतमधे प्रकटयतीति । नात्मदर्शनानन्दायां श्रुति प्रमाणपति-लोकास्तमिति, लोकास्तं परादुः परा- कृतवन्तो यः पुरुपो लोकान-मपञ्चं आत्मनोऽन्यत्र-आत्मभिन्नम् ब्रह्मस- तातिरिक्तसत्तावन्तं वेद, इत्यादिना श्रुतिवचनेनाऽनात्मदर्शने-अपञ्चस्य व्र- मसत्तातिरिक्तसचावत्वज्ञाने निन्दा प्रतिपाद्यते । प्रपञ्चविषयकज्ञानेऽपरिहा- यपि प्रपञ्चे यद सत्यत्वज्ञानं तदेवात्राऽनात्मदर्शनशब्देनाद्वैतिनोऽभिमेतमस्ति । नानात्वदर्शननिन्दायां श्रुति प्रमाणयति-मृत्योरिति, यः पुरुपो भेदं पश्यति स मृत्योरपि मृत्युम्नविपुलनरमनिष्टं प्राप्नोतीत्यर्थः । यदि प्रपञ्चः सत्यः स्पाचदाऽनात्मदर्शने नानात्वदर्शने च निन्दा न श्रूयेत श्रूयते च निन्दा त- स्माद् भेदो मिध्येति भावः । वस्तुतस्तु लोकास्तमिति श्रुतेर्न ब्रह्मसत्ताति- रिक्तसत्तावत्वज्ञाननिन्दायांमदम्पर्य किं तु ब्रह्मभिन्नाधिष्ठिनत्वज्ञाननिन्दापामे- व तयैव शाब्दस्वारस्यात् । तथा मृत्योरिति श्रुतिरपि ब्रह्मणि नानात्वदर्शन- म्-अनेकब्रह्मज्ञानं निन्दात ब्रह्ममकरणपटितत्वाद, न ह ग्राममपञ्चयोर्मेदवानं निन्दतीति सुधीभिराकलनीयं नेह प्रतन्यते । उक्तश्रुत्पोरभिमायं स्वयमेवाह- सर्वमिति । इदं सर्व प्रायन, न ग्रामभिन्न किमपि पारमार्थिकं किं त्वऽद्वितीयं ब्रह्मव पारमार्थिक पग भेदहानं नना- ऽविद्येव कारणमित्येतमर्थमनात्मदर्शनानन्दा नानात्वदर्शननिन्दा चमकटप- तिबोधयतीत्यर्थः । पसदश्यामप्युक्तम्- अनादिमायया भ्रान्ना जीवेशी मुदिलाया। मन्यन्ते तयुदासाय केदलं गोधनं तयोः ।। अद्वितीयं प्रारदममई तम्न जानते ।। आनन्दमयविधानमयादीसारजीवी। मापया वत्पिपानी तान्दा मर्द मकस्वितन् ।। अद्वितीयनसद समोरमरिवलं जगद।

·४२० समकाशा- [प्रथमः पादः००, स्वेच्छया व्योमादिप्रपञ्चरूपेण परिणमति बीजमिव . क्षरूपेण । चिदेकरसं ब्रह्म कथं जडरूपेण परिणमतीति चेत् १, न परमार्थतः परिणामं ब्रूमः किं स्वपरिणतमेव परिणतवत् एकमेव सदनेकधा मुखमिवादर्शादिषु अ. विद्यावशाद विवर्तमानमात्मैवात्मानं चिद्रूपं जाह पमिव अदितीयं सद्वितीयमिव पश्यति, सेयमवियो. पादाना स्वाप्रपञ्चवन्महदादिप्रपञ्चसृष्टिः । तथा च-" सर्वं खल्विदं ब्रह्म" "आत्मैवेदं सर्वम्" "नेह नानास्ति किं चन" इत्यादयो बहवोऽद्वैतवादाः । तथा-"इन्द्रो मायाभिः पुररूप ईतये" इति भेदावग- तेर्गकमेव मायानिबन्धनत्वं दर्शितम् । तथा "लो- परिणामोन शतप्पो शेयः, अद्वैतवादे प्रपञ्चस्य व्राह्मविवर्तत्वात् । अत्रोता- शरणमा:-वीगमिोति । ननु सरूप एव परिणामो दृष्ट इति चेतनस्य ब्रामणा तयं गदरूपः परिणामः स्यात् ? प्रपत्रस्य जडरूपत्वादित्याशङ्कते मीमार :-चिदेकरममिति, चैतन्यस्वरूपमित्यर्थः । अदैत्युत्तरमाह- न परमार्थन इति । यदि परिणामोपि परमार्थः =मत्यः स्याचदा चेतनस्य जटापेण कर परिणाम इति गोयं स्यादपि नैवमस्तीति स्वाभिमायमाह- किं लित्यादिना । पनि यता मुखमात्मानमेव दर्पणेऽन्यथाभूतं पश्यति न तु दर्पणे दृशमान मग गं भरति तथा ब्रह्मवाऽविद्यायगादात्मानं जडादिरूपं पगती पत्र २ः । दमादम्य प्रपथम्यापियव गमवायुपादानकारणमित्याह-गमिति । अटाटीपादानपेय ब्रम्माविनादापि मपविनाशायदयम्भापान । “तर्गत उ.मावत्" इन्यादावान्मज्ञानेन अपमानिटनिः श्रूयते ज्ञानेन चान्जानम्। नमः ति नान्यम्प नधा च ज्ञाननिवर्गनात मपश्चगाबानाग 1 7. अविया चादानमयपियामार्गमयं प्राचार्यः । मार प्रयागयाद- नया चेन्यादिना । दं दृश्यमानं गी बंधा था * नादिनीयं नाविक नामवास्तिनाद: प्रमा प्रायः पुरतः बदम्प पप ईयत वापत । टदार डानमा मागलाई दमित नयाद बेटी पिया ** ·अद्वैतवादेन पूर्वपक्षः] शास्त्रदीपिका। ४२१ कास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो लोकान् वेद" इत्यादिना- ऽनात्मदर्शने निन्दा, "मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यति" इति च नानात्वदर्शननिन्दा सर्वमि- दमद्वितीयमेव ब्रह्म पारमार्थिकम्, भेददृष्टिश्वाविद्यो- पादानेत्येतमर्थ प्रकटयतीति । नात्मदर्शननिन्दायां श्रुति ममाणयति-लोकास्तमिति, लोकास्तं परादुःपरा- कृतवन्तो यः पुरुपो लोकान-प्रपञ्चं आत्मनोऽन्यत्र-आत्मभिन्नम् ब्रह्मस- तातिरिक्तसत्तावन्तं वेद, इत्यादिना श्रुतिवचनेनाऽनात्मदर्शने प्रपञ्चस्य व्र- मसचातिरिक्तसत्तावत्त्वज्ञाने निन्दा प्रतिपाद्यते । प्रपञ्चविषयकज्ञानेऽपरिहा- पैपि प्रपञ्चे यत् सत्यत्वज्ञानं तदेवात्राऽनात्मदर्शनशब्देनाद्वैतिनोऽभिमेतमस्ति । नानात्वदर्शननिन्दायां श्रुति प्रमाणयति-मृत्योरिति, यः पुरुषो भेदं पश्यति स मृत्योरपि मृत्युम् -विपुलतरमनिष्टं प्राप्नोतीत्यर्थः । यदि मपञ्चः सत्यः स्यात्तदाऽनात्मदर्शने नानात्वदर्शने च निन्दा न श्रूयेत श्रूयते च निन्दा त- स्माद् भेदो मिथ्येति भावः । वस्तुतस्तु लोकास्तमिति श्रुतेर्न ब्रह्मसत्ताति- रिक्तसत्तावत्त्वज्ञाननिन्दायांमैदम्पर्य किं तु ब्रह्मभिन्नाधिष्ठितत्त्वज्ञाननिन्दायामे- व तथैव शब्दस्वारस्यात् । तथा मृत्योरिति श्रुतिरपि ब्रह्मणि नानात्वदर्शन- म्-अनेकब्रह्मज्ञानं निन्दति ब्रह्ममकरणपटितत्वाद, न तु ब्रह्ममपचयोर्भेदज्ञानं निन्दतीति सुधीभिराकलनीयं नेह प्रतन्यते । उक्तश्रुत्योरभिमायं स्वयमेवाह- सर्वमिति । इदं सर्वं ममेव, न ग्रहभिन्न किमपि पारमार्थिकं किं त्वऽद्वितीयं ब्रह्मैव पारमार्थिक या भेदज्ञानं तत्रा- विधैव कारणमित्येतमर्थमनात्मदर्शननिन्दा नानात्वदर्शननिन्दा च प्रकटप- ति-घोधयतीत्यर्थः । पञ्चदश्यामप्युक्तम्- अनादिमायया भ्रान्ता जीवेशी मृविलक्षणौ । मन्यन्ते तद्ग्युदासाय केवलं मोधनं तयोः॥ अद्वितीयं प्रमतस्वमसङ्गं तम जानते ॥ आनन्दमपाविज्ञानमयावीश्वरजीवको । मापया कल्पितायती तान्या सर्व भकल्पितम् ॥ अद्वितीयनसार स्वमोएमस्लिं जगद् । --- ·४२२ [प्रगम' पाद: मूत्र किमिदानीममन्नेवायं प्रपत्र ?, डोमिति चेत् ?, न, प्रत्यत्तविरोधात्, गया न प्रत्यक्ष प्रपशमनावग्राहक तथोक्तं प्रत्यक्षम्। न नागमन प्रत्यक्षबाधः संभवति प्रत्यनस्य शीघप्रहरात्वेन सर्वेभ्यो बलीयस्त्वात् । " ईशजीनादिरूपेण चेतनाऽनेतनात्मकम् ।। एकमेवाद्वितीयं सम्मामरूपविवर्जितम् । राष्टेः पुरा, धुनाप्यस्य ताहावं तदितीर्यते । इदमग्रे सदेवासीदत्वाय तदक्षत । तेजोऽऽमाण्डजादीनि ससर्जेति च सामगाः ॥” इत्यादि । मीमांसकः साश्चर्य पृच्छति-किमिदानीमिति । इदानीम् एवं निक पिते सति किं मिथ्यैव प्रपश्यः ? । ननु ओमित्युच्यते-अपनस्य मिथ्यात स्वीक्रियते, डोमेवं परमं मते " इत्यमरः, इत्याह-ओमिति । परिहरात. नेति । हेतुमाह-प्रत्यक्षेति । सर्वप्रमाणमवलेन मत्यक्षेण प्रपञ्चस्य सत्वं प्रतीय त इति न प्रपञ्चमिथ्यात्वं युक्तम् । “मपञ्चो मिथ्या दृश्यत्वाद " इत्यत्र । कार्याऽकारित्वमेवोपाधिरस्तीत्येवं नान्यैराप प्रमाणः प्रपञ्चमिथ्यात्वं सम्भव ति । प्रपञ्चमिथ्यालं पूर्वमेव निराकृतं स्मारयति- यथेति । वार्तिकेप्युक्तम्- " शून्यवादोत्तराचापि यथार्थ बुद्धिशब्दयोः । प्रत्तिर्न तु तत्तन्त्रमर्थरूपं कदाचन ।। तस्मात् प्रागपि ये शब्दाद भिन्नैकत्वादिबुद्धिभिः । गृह्यन्ते सर्वदा तेषां परमार्थास्तिता भवेत् ॥" पुरुषस्य च शुद्धस्य नाशुद्धा विकृतिर्भवेत् ॥ स्वयं च शुद्धरूपत्वादसत्त्वाच्चान्यवस्तुनः । स्वप्नादिवदविद्यायाः प्रत्तिस्तस्य किंकृता । अन्योपप्लवेऽभीष्टे द्वैतवादः प्रसज्यते । स्वाभाविकीमविद्यां तु नोच्छेत्तुं कश्चिदर्हति ॥” इत्यादि । ननु स्वतः प्रमाणेनागमेन प्रपञ्चसत्यत्वग्राहकप्रत्यक्षस्य वाघो भविष्यती- त्याशङ्याह-न चेति । प्रत्यक्षस्य प्रमाणान्तरानधीनत्वाच्छीघ्रमेव प्रवृत्तिः प्र- वृत्तस्य च न वाधः सम्भवतीत्यर्थः । किं च " सर्व स्खल्विदं ब्रह्म आ- ·४२३ उक्ताइतवादखण्डनम्] माखदीपिका। न च पौर्वापर्यन्यायेन प्रवृत्तमेव प्रत्यक्षमागमेन प. श्चाद्वाध्यत इति वाच्यम्, आगमस्य प्रत्यक्षेण प्रवृत्ति- " इति स- स्मैवेदं सर्वम् " इत्यादिश्रुतिभिर्न प्रपञ्चमिथ्यात्वमुच्यते किं तु ब्रह्मणो व्या- पकत्वेन प्रपञ्चस्य तेन व्याप्तत्वं वाऽधिष्ठितत्वं वा प्रतिपाद्यते । “नेह नानास्ति" इति श्रुतिश्च प्रपञ्चकारणमेकं ब्रह्मेति वदन्ती कारणस्य नानात्वं निराकरोति तत्प्रकरणपठितवान्न तु कार्यस्य । लोकास्तं परादुः" इति श्रुतिस्तु यः मपञ्चं परमात्माधिकरणकं न वेद किं तु सावयादिवत्स्वरूपस्थं वा प्रधानस्थं वान्यस्थं वा वेद तस्य निन्दा वदति, अन्यथा अन्यत्रात्मनः समी नोपपद्येत, तदीयाभिप्रायसत्यते तु 'अन्यानाऽऽत्मनः' इत्येवं वदेत् । मृत्योः स मृत्युम्" इत्यपि कारणनानात्वज्ञानं निन्दति, अन्यथा प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वेन मृत्युमारसम्भवाद" मृत्योः स मृत्युमामोति " इति नोपपद्येत । न चैकस्यामेव श्रुतौ व्यावहारिकपारमार्थिकवस्तुमतिपादनं युक्तमित्याय- नुसन्धयेम् । विस्तरस्त्वाकरेषु द्रष्टव्यः । मयापि विशिष्टाद्वैताधिकरणमालायां विस्तरेणाद्वैतवादो निराकृतः । न चेति, अयं भाव:-" यद्युद्गाताऽपच्छिद्येताऽदक्षिणो यज्ञः संस्था- प्यः, अधान्य आहृत्यस्तत्र तदद्यात्, यत्पूर्वस्मिन् दास्यन् स्यात्, यदि प्र- तिहर्ताऽपच्छिद्येत सर्वस्वं दद्यात् " इति श्रुतिस्तत्र प्रातःसवने परस्परं गृ- हीतकच्छा ऋत्विजः शालाया बहिः प्रसर्पन्ति, तत्र यद्युगानाऽपच्छित तदा स यज्ञः समापनीयः किं तु दक्षिणा न दातव्या द्वितीयं यज्ञं कृत्वा तत्र छपा दक्षिणा दातव्या, यदि प्रतिहर्ताऽपच्छिघेत तदा तस्मिन्नेव यागे सर्वस्वं द- क्षिणा दातव्या, इति प्रायश्चित्तद्वयमुक्तम् । युगपदुमयापच्छेदे च विकल्पः । क्रमेणोभयापच्छेदे चोत्तरापच्छेदनिमित्तकं मायश्चित्तं कार्य तव पधनन्तरमु- दगाताऽपच्हियेत तदा द्वितीयमयोगे सर्वस्वं दातव्यं प्रथमेन प्रनिर्वऽपच्छे. देन प्रथमप्रयोगे मर्वस्वदानस्य प्रतिशातलात् । यद्यनन्तरं प्रतिहाऽपन्उिये- त तदा तस्मिन्नेव प्रयोगे सर्वस्वं दातव्यमितिमिद्धान्तः पटाध्यायपश्चमा- दीयकोनविशत्यधिकरणेऽधिकरणमालायां द्रष्टव्यः । अत्र ययोत्तरस्यापच्छे- दस्य प्रावल्यं पूर्वस्य च पायो भवति तथा प्रथमं महत्तस्यापि प्रत्यायोनरे- णागमेन पायो भविष्यतीति पूर्वपक्षाभिमायः । परिहारमाह- आगमस्येति ।

·[प्रपाकर निरोधात् आगमप्रवृत्तिसमयेपि हि भेदनपत्रमुपर- यत् प्रत्यक्षमागमप्रवृत्तिमेव निमणनि, यथा बालू त्पत्तुमुपक्रममाण एवं घटो दण्डेनाऽऽहन्गमानो नो- स्पत्तुं प्रभवति तथाऽऽगमोपि । किन प्रपामा प्र- तियताऽवश्यमागमोपि प्रपनान्तर्गतरवादऽसपतया प्रत्येतव्यः कथं चागमेनवागमस्थानावः प्रतीयेत?। असद्रूपतया हि प्रतीयमानो न कस्य चिदप्यर्थस्य प्र- माणं स्यात्. प्रामाण्ये वा नाऽसरवम् । कश्चित् पुनराह-नासत्वं प्रपञ्चस्य ब्रूमः प्रत्यक्षादि- प्रमाणतः सिदत्वात्, नापि परमार्थतः सत्वम्. आ- त्मज्ञानेन बाध्यमानत्वात्, तस्मात् सदसयामनिर्वा- च्योयं प्रपञ्च इति । 3. तत्र प्रथमापच्छेदेनोत्तरापच्छेदस्य मत्तिनिरोधो न सम्भवतीति युक्तमुचर स्य प्रावल्यमत्र तु प्रत्यक्षेण प्रपञ्चमिथ्यावविपये आगमस्य प्रतिरेव निर क्ष्यते का वार्ता पुनः मावल्यस्वेत्यर्थः । एतदेव विशदयति- आगमेति । पदर्शयत् " इत्यव उपनयत्" इत्यपि पाठान्तरम् । अत्रोदाहरणमाह-य- थेति । आगमोपीति-प्रत्यक्षेण वाधितो नोत्पत्तुं प्रभवतीति शेषः । दोषान्त- रमाह- किं चेति । कथमिति-तेनैव तदभावस्तु न प्रत्येतुं शक्यत इति भावः । उभयतः पाशारज्जुमाह- असद्रूपतयेति । अर्थस्येति विपयत्वं पष्ठ्यर्थः-अस- द्रूपतया प्रतीयमान आगमो न किंचिदर्थविषयकं प्रमाणं स्यादित्यर्थः । अन्य थाऽसत्त्वाऽविशेपादनुत्पन्नास्यापि कस्यचित् शास्त्रस्य प्रामाण्यं स्यात् ।प्रामाण्ये च नाऽसत्त्वम् । प्रामाण्यार्य शास्त्रस्य सत्त्वे स्वीकृते तेनैव द्वैतापत्तिरितिभावः। प्राक्तनाद्वैतपक्षमुपस्थापयति- कश्चिदिति, चित्सुखाचार्यप्रभृतिः । स्पष्टोयं ग्रन्थः । आत्मज्ञानेनेति-" तरति शोकमात्मविद " " विद्यतेऽयनाय " इत्यादिश्रुतिभिः शोकपदवाच्यस्य संसारस्यात्मज्ञानेन निट- तिः प्रतिपाद्यते । सदसयामिति-सत्त्वासत्त्वाभ्यामनिर्वाच्या वक्तुमयोग्य सदऽसविलक्षण एव प्रपञ्चः प्रतीयमानत्वानाध्यमानत्वाचेत्यर्थः । तदुक्तं चित्सुखाचार्यैः नान्यः पन्था .

·उक्ताहतवादखण्डनम् शास्त्रदीपिका। -- ४२५ तदिदमसारम्-सतोऽन्यत्वमेवा ऽसत्त्वम्. तद् यदि प्रपञ्चः सन्न भवति व्यक्तमऽसन्नेवायम्, असत्वाभावे चा सत्त्वापत्तिः, सदसत्त्वयोरेकनिषेधस्येतरविधिनान्त- रीयकत्वात् । न च विधाबयरहिते विधान्तरं संभवति । अधापि यत्न कदाचित्प्रतीयते तदऽसद् यथा शश- विषाणम्, यत् प्रनीतं न वाध्यते तत्सद् यथात्मतत्त्वम्, अपञ्चस्तु प्रतीयमानत्वाद्वाध्यमानत्वाच भावाभावा- श्यामनिर्वाच्य इति मतम् । तदनुपपन्नम्- लोकविरो- धात्, यदि मतीतं वाध्यते मृगतोयरज्जुसादि तद- - " प्रत्येकं सदमत्ताभ्यां विचारपदवी न यत् । गाहते तदनिर्वाच्यमाहुर्वेदान्तवेदिनः ॥” इति । परिहरति-तदिदामिति । परस्परविरोधे हि न प्रकारान्तरस्थितिः" झते न्यायात्मत्त्वमेव वा स्यादसत्त्वमेव वा स्यान्न प्रकारान्तरं सम्भवतीत्याह- मदमत्त्वयोरिति । एकनिषेधस्य इतरविधिना नान्तरीयकत्वम्-अविनाभावो. स्ति यथा यव मत्वं नास्ति किं तु सत्वनिषेधोस्ति तत्रेतरस्याऽसत्त्वस्य विधि- र्भावोस्ति यत्र चाऽमत्वनिषेधोस्ति तत्रेतरस्य सत्त्वस्य विधिर्भवति न तु सत्वा- सत्त्वयोरुभयोरेव समुच्चयो वा प्रतिषेधो वा सम्भवतीति भावः। विधायराहिते- मत्त्वामत्त्वप्रकारद्रयरहिने विधान्तरं प्रकारान्तरं न सम्भवति सदसद्भ्यां वैल- सण्यं कस्यचिदपि न मम्भवति पदार्थमावस्य मत्त्वासत्वयोरन्यतरेण व्याप्यत्वा- दिति भावः । किं च तव मतेपि मदमद्भ्यां विलक्षणवेन निरुक्तिसम्भवान्ना- ऽनिर्वचनीयत्वमुपपद्यते । किं च ब्रह्मापि सदमद्भ्यां विचारपदवीं न गाहते निर्विशेषत्वादिति तस्याप्यनिर्वचनीयत्वं स्यात्, यञ्च सत्त्वेन प्रतीयते तत्तु भ- चन्मने मिथ्येव मविशेषत्वादित्यमारमिदं मनम् । नन्धमत्वेन शगविषाणादीनां प्रतीनिर्भवनि सत्त्वेन चात्मनः प्रपञ्चस्तू- भयविलक्षण एवं प्रनीयमानत्वाहाध्यमानत्वाचेति भावाभावाभ्याम्सत्त्वा- मत्त्वाभ्यामनिर्वाच्य एवेत्याशङ्कने-अधेति । परिहरनि-तदनुपपन्नमिति । भ- वन्मते शुक्तिरजतरज्जुमपादिकमेवानिर्वचनीयत्वेन मंप्रतिपन्नं तदपि लोके- ऽमत्त्वेनैव संप्रनिपन्नं नोभयविलक्षणाऽनिर्वचनीयत्वेन येन नदृष्टान्नेन म.

·- ? वस्य भवति कि वा मुक्तस्य ? नायः संसारावस्थायां त्वयापि प्रपञ्चमत्वस्त्री- सप्रकाशा [प्रथमः पादः सू००५ 'ऽसदेवेति लौकिकी प्रसिद्धिः, न हि शशविषाणादीनां मृगतोयादीनां च कश्चिदिशेपो लोके । सोयं प्रपश्चापि घाध्यते चेत् ? असन्नेवेति नाऽनिर्वाच्यत्वम् । अथापि लोकप्रसिद्धिमनाहत्य वृधादिवत् परिभा. पारूपेणानिर्वाच्य इत्युच्यते । तथाप्ययुक्तम्-प्रपत्रस्य वाधाभावात्, न तावत्संसारावस्थायामाssगमेन बा- पञ्चस्याऽनिर्वचनीयत्वं स्यादित्याहे-यद्धीति । न च शुक्तिरजतं प्रतीयते शशविपाणं च न प्रतीयते इति विशेप इति वाच्यम्, शुक्तिरजतस्यापि प्रमाविपयत्वाभावाद भ्रान्तिविपयत्वेनाऽसत्त्वापहारासंभवावः । न च शुक्ती रजनोत्पत्तिरपि सम्भवति रजतकारणाभावात्, यदि चोत्पन्नमेव रजतं ज्ञायते तदा शुक्तिरजतस्य मिथ्यात्वं तज्ज्ञानस्य च भ्रान्तितं न स्यात् । न च प्रातिमासिकमेव रजतमुत्पद्यते तत्कारणस्य शुत्यज्ञानस्य सत्त्वादिति वा- ध्यम, प्रातिभासिकपदार्थस्यैवा ऽप्रसिद्धत्वात । न चाभावरूपस्य शुक्त्यज्ञा- नस्य भावरूपरजतोत्पादकत्वमपि संभवति । न च शुस्यज्ञानं भावरूपं शु. क्तिज्ञानाभावरूपत्वादेव । इदंत्वेन शुक्तिप्रत्यक्षं रजतस्य च स्मरणं नेदं रज- तमिति वाधज्ञानाभावादेव तत्र रजतार्थिनः प्रवृत्तिसंभवादऽनिर्वचनीयरजतो- त्पत्तिस्वीकारे महद्गौरवमित्यनुसन्धेयम् । सोयमिति-यदि शशविपाणमृगतो. यादीनां लोके कश्चिद्विशेषः स्यात्तदा शशविपाणादीनाम ऽसत्त्वं मृगनोयादीनां चानिर्वचनीयत्वमित्ययमपि विशेपः स्यात् न चैवमस्त्यविशेषादिति मृगतोया- दीनामपि वाध्यमानत्वेनाऽसत्त्व प्राप्तं तत्र प्रपञ्चोपि यदि वाध्यते तदाऽसन्ने- व स्यात् नाऽनिर्वनीयः, वाध्यमानत्वासत्वयोर्व्याप्तिव्यभिचारासंभवादित्यर्थः । यदि “ दृद्धिरादैच् " इत्यत्र यथाऽऽदैचोः वृद्धित्वाभावेपि वृद्धिमज्ञा स्वशास्त्रनिर्वाहाय भगवता पाणिनिना कृता तथा त्वयापि परिभापारूपेणैव प्र. पञ्चस्यानिर्वाच्यत्वमुच्यते लोकसिद्धं च सत्त्वं नायते तथापि न युक्तं तवमतः मित्याशयेनाशङ्कते-अथेति । यदि प्रपञ्चस्य वाधः स्यात्तदा त्वदुक्तमनिर्वा- च्यवं स्यानवमस्तीत्याह-प्रपञ्चस्येति । प्रपञ्चवाध्यत्वज्ञानं किं संमारिजी- कारान्, अन्यथा संसारावस्थैव न स्यात्, न चापि संसारावस्थायामेत्र में ·उत्साहतवादगण्डनम्] शास्त्रदीपिका। धः सम्भवतीत्युक्तम्, । मुक्तस्य तु बाधकज्ञानं नाशङ्क- नीयमेव प्रलीनसर्वकरणत्वात् करणाभावे च ज्ञाना- ऽसम्भवात्, । न चास्मर्यमाणस्थ प्रपञ्चस्याभावः शक्य- ते प्रत्येतुम्, न च तस्यामवस्थायां सम्भवति स्मरणम्, सर्वसंस्काराणामुच्छिन्नत्वात्, तस्मान्न बाधसम्भवः । यचाऽविद्याकृतोयं प्रपञ्च इति, कापुनरियमविद्या ? किं भ्रान्तिज्ञानम् ? किं वा भ्रान्तिज्ञानकारणभूतं व- स्त्वन्तरम् ? । यदि भ्रान्तिः, सा कस्य ? न ब्रह्मणस्तस्य स्वच्छविद्यारूपत्वात्. नहि भास्करे तिमिरस्यावकाशः सम्भवति । न च जीवानाम्- तेषां ब्रह्मातिरेकेणाभा- - सारवाभः संभवति वदतो व्याघातादित्याह- न तावदिति । न द्वितीयः-ज्ञानं हि ज्ञानकरणजन्यं मुक्ते च ज्ञानकरणसंबन्धासंभवादऽन्यथा मुक्तत्वमेव न स्यात्संसारसंबन्धादित्याह-मुक्तस्येति । करणाभावे-ज्ञानकरणाभावे । किं च मुक्तसंसारस्य विनष्टत्वाव स्मर्यमाणस्यैव मुक्तसंसारस्य मुक्ते वाधज्ञानं वक्त- व्यं न चैवमपि संभवति तस्यामवस्थायाम् =मुक्तावस्थायां स्मरणकारणीभू- तानां संस्काराणामपि विनष्टत्वेन स्मरणासंभवाद, न चाप्यस्मर्यमाणस्याभावः प्रत्येतुं शक्यते अभावज्ञानस्य प्रतियोगिज्ञानसापेक्षत्वात्, न च तदानीं तत्सं- सारो वर्तते मुक्तवाभावमसङ्गादित्यभिमायेणाय-न चेति । प्रपञ्चस्याऽऽविद्यकत्वं परिहरति-यच्चेति । उक्तमिति शेपः । अविद्या- स्वरूपं पृच्छति-केति । भ्रान्तिज्ञानम्भ्रान्त्यात्मकं ज्ञानम् । यदि भ्रान्ति- रेवाविधा तदापि सा कि ब्रह्मसमवेता किं वा जीवसमवेतेति विकल्प्य प्रथम परिहरति-यदीति । यथा मूर्ये नान्धकारस्तिष्ठति तथा ब्रह्मण्यपि ज्ञानस्वरू- पे नाविद्याऽवस्थातुं शक्नोति विद्याऽविद्ययोर्विरोधात्, यदि भावरूपा सा- ऽविद्या ब्रह्मणि तिष्ठत्येव तदा विद्याविरुद्धा न स्यात्तथा च विद्ययाऽऽवि- धकमपञ्चस्य निवृत्तिरपि न स्यादित्यनुसन्धेयम् । द्वितीयं परिहरति- न चे- ति । तेषाम् -जीवानाम् । यदि ब्रह्मातिरिक्ता जीवाः स्युस्तदा तत्राविद्यास- म्बन्धः स्यादपि न चैवमस्ति त्वन्मते जीवानां ब्रह्मानिरिक्तत्वाभावाद वस्तुतो मिथ्यात्वादेव, ब्रह्मातिरिक्तत्वे च दैनापत्तिः, ब्रह्मणि च नाविद्यासम्बन्ध ·ऽविन्याक्षिपति-किकृतति, स्यादिनि शेषः। यदा हि ग्राममिन रिमापना. समकाशा- देतापनिमयाटविद्याकारणास्वीकारे च किंकृता-किकारणका मार ४२८ [प्रथमः पादः सू००५ वात् । भ्रान्त्यऽभावादेव च तत्कारणभूतं वस्त्वन्तरम- प्यनुपपन्नमेव । ब्रह्मातिरेकेण भ्रान्तिज्ञानं तत्कार चाभ्युपगच्छतामदैतहानिः । किंकृता च ब्रह्मणोऽविद्या?, न हि कारणान्तरम- सम्भवतीति ब्रह्माभिन्नजीवेष्वप्यऽविद्यासम्बन्धाऽसम्भव एवेत्यर्थः । प्रथमोक्तं द्वितीयविकल्पं परिहरति- भ्रान्त्यभावादिति, यदा हि भ्रान्तिरेव न ख. रूपेण सम्भवति तदा तत्कारणभूतं वस्त्वन्तरमनुपपन्नमेव कार्याभावे कारण- स्वीकारस्य वैयर्थ्यात्, भ्रान्त्यभावे तत्कारणानुमापकान्तरस्याप्यभावात् का येणैवादृश्यं कारणमनुमीयते तत्र कार्यस्य भ्रान्तेरेवाभावात् तत्कारणानु- मानं केन स्यात् । न च भ्रान्तिकारणं प्रत्यक्षं दार्शनिकानां तत्र विवादा- ऽप्रसङ्गात् प्रत्यक्षेणानुपलम्भाच्च, तस्मादविद्या न भ्रान्तित्वेन न वा भ्रा- न्तिकारणत्वेनोपपद्यते इत्यऽद्वैतमताभिमता नास्त्येवाविद्यति न प्रपन आविध- का अविद्याकारणक इति भावः। तदुक्तम्- ज्ञानरूपं परं ब्रह्म तन्निवयं मृपात्मकम् । अज्ञानं चेतिरस्कुर्यात् कः प्रभुस्तन्निवर्तने ॥" ज्ञानं ब्रह्मेति चेज्ज्ञानमज्ञानस्य निवर्तकम् । ब्रह्मवत्चत्मकाशत्वात् तदपि पनिवर्तकम् ॥" इत्यादि । उक्तं चात्र श्रीश्रीभाप्यपि-" ज्ञानस्वरूपं ब्रह्मति ज्ञानं तस्या अविद्याया पाधकं न स्वरूपभूतं ज्ञानमिति चेत् ?, न, उभयोरपि ब्रह्मस्वरूपप्रकाशन सन्यऽन्यतरस्य विरोधित्वमन्यतरस्य नेति विशेपानवगमात् । " एहदेवोक्तम- शानं ब्रह्मति" इति । तथा- वक्तव्यम्, न तावनीवमाश्रित्य अविद्यापरिकल्पितत्याजीवभागस्य, नाति वमाश्रिन्य तस्य स्वयं प्रकाशज्ञानरूपत्वेनाऽविद्याविरोधिन्वात, मा हिमान वाध्याभिपता " इत्यादि । विस्तास्तु श्रीश्रीभाप्य एव द्रष्टव्यः । पिसे वा धकमाद-मातिरेकेणेति, बन्मातिरिक्तयोभानिज्ञानतकारणयोः सीमा ताभ्यामेव नापत्तिः स्यादित्यर्थः । । मा हि किमाश्रित्य भ्रमं जनयतीन ·उक्ताद्वैतवादखण्डनम्] शास्त्रदीपिका। ४२९ स्ति । स्वाभाविकीति चेत् ? कथं विद्यास्वभावमऽवि- द्यास्वभावं स्यात् । स्वाभाविकत्वे चास्याः केन विना- शः स्यात् । आगमिकं ध्यानादि तजन्यं वा स्वरूप- - स्ति तदा कारणान्तराभावादेवानुपपन्नाऽविद्या कारणं च विना न कार्यमुपप- घते इत्यभिप्रायेणाह- न हीति, अविद्याया इति शेपः । ननु स्वाभाविक्ये- वाविद्यति न तत्कारणापेक्षेत्याशङ्कते-स्वाभाविकीति । आक्षेपेण परिहरति कथामिति, विद्यास्वरूपं ब्रह्माऽविद्याधिष्ठानं कथं स्यात् ? न हि मकाशस्व- रूपो रविरन्धकाराश्रयो भवतीत्यर्थः । किं वा स्वाभाविकीत्यनेन ब्रह्मणः स्वभावसिद्धवाविधेति माप्तमिति ब्रह्माऽविद्यास्वभावं स्यात् तत्र विद्यास्वभा- वस्य ब्रह्मणोऽविद्यास्वभावत्वम् अविद्यास्त्रम्पलं न सम्भवति विद्याऽविद्य- योः परस्परं विरोधादित्पर्थः । यदि सहावस्थानविरोधपरिहाय भावरूपाऽवि- घोच्यते विद्यायाः स्वाभावेनैव विरोधात्तदा विद्यया एतस्या अविद्याया विना. शो न स्याविरोधाभावादित्युभयतः पाशारज्जुः । स्वाभाविको दोपान्तर- माह-स्वाभाविकत्वे चेति, कारणविनाशेनैव पदार्थविनाशो भवति अविद्या- पाश्च कारणमेव नास्ति स्वाभाविकत्वादिति कथमविद्याया विनाशः स्यात् ! किं चाविद्याया ब्रह्मस्वभावले ब्रह्मविनाशं विनाऽविद्याविनाशो न स्मात तत्पदार्थस्वभावविनाशस्य तत्पदार्थविनाशं विनाऽसम्भवाद् ब्रह्म च नित्यमे वाऽविनाशीति तत्स्वभावभूनाऽविद्यापिनित्यैव स्यादिति न कथमपि विनग्येत । ननु न सर्वत्र कारणविनाशादेव पदार्थविनाशनियमो म्पादिविनाशे व्यभिचाराद् यथा हि श्यामरूपममवायिकारणस्याश्रयभृतम्य घटस्याविना- शोपि रक्तरूपोत्पत्त्या वा चन्हिमयोगाद्वा श्यामरूपविनाशो भवति नयाऽवि. पाश्रयस्य ब्रह्मणो नित्यत्वेनाऽविनाशित्वेपि आवद्यायाश्च स्वाभाविकन्वेपि तो ब्रह्माविधामाssगमिकम् =आगमबोध्यं तत्त्वमस्यादिवाश्यजन्यं ध्याना. दिकं ज्ञानस्वरूपमऽविद्याविरुद्धं स्वविरुद्धामविद्यां नाशयिप्यनि श्रूयनपि-"त. रति शोकमात्मवित्" " ब्रह्मविद् ब्रह्मैव भवति" " आत्मा वारेटच्यः श्री- तव्यो मन्तव्यो निदिध्यामितव्यः" इति, अन्यथा भ्रनश्रदणादीनां वपर्य- मेव स्यात्, पदि ध्यानादेरविद्याविरोधिन्वाभाशत्तरविद्याविनामो न मंभ- वति तदा ध्यानादिजन्य स्वरूपहानमेव नाशयिष्यतीन्यादाते-आगमित्रामिति ।

·वोन्यते दम्मानतो वरं वौद्धवाद हात । एतमेर स्वाभिमायमुद्यारयनि-य. तया भामते, नीलपीतादिरूपेण परिणामावस्थायां बद्धत्वम्, परिणामनिहतो च ननित्यर्थमुपायाच कर्नच्याः, इन्येवमनैकान्तिकवत मी परम्पाविरमा ४३० सप्रकाशा- [प्रथमः पादःसू... ज्ञानं ब्रह्माऽविद्यां नाशयतीति चेत् ?, न, न त्यागमो घा ध्यानादयो वा तज्जन्यं वा ज्ञानं नित्यज्ञानात्मक मातिरिक्तमस्ति यदऽविद्यां नाशयेत् । तदरमस्मान्मा यावादान्माहायानिकवादः, यत्र नीलपीतादिवैचित्र्यं कार्यकारणभावो बद्धमुक्तादिव्यवस्था च सन्तानभेदेन समर्थ्यते । नित्यमेकरसं निष्प्रपञ्चमात्मानमुपेयुषां तु समस्तलोकवेदव्यवहारोच्छित्तिरेव स्यात् । उत्तरमाह- न हीति । यदि ब्रह्मातिरिक्तं ध्यानादिकं तव मते स्यात्तदा तेना- ऽविद्याविनाशः संभाव्येतापि न चैवमस्ति ब्रह्ममात्र स्वीकारात्, अन्यथा प्रेत- हानेः, ब्रह्मणि चाविद्या स्थितैवेति न तेन विनष्टा स्यात् । न च सविध ब्रह्मण्यविद्या सा च निर्विशेपग्रह्मस्वरूपेण नश्यतीति वाच्यम्, अविद्यां विना सविशेषत्वस्यैवाभावात् । अविद्याधिकरणवाच जीववद् ब्रह्मापि मिथ्या स्या दित्यायनुसन्धेयम् । परमाक्षेपमाह-तद्वरमिति उक्तं च स्रं प्रच्छन्नं वौद्धमेव वा " इति । माहायानिकवादः वौद्धवादः । यत्र-मा यानिकवादे । सन्तानभेदेन अवस्थाभेदेन क्षणभेदेन वा । सन्तानभेदेन कि विज्ञानं नीलं किश्चित् पीतं भासते, एवं किश्चित्कार्यतया किभित कारण च मुक्तत्वमिति भावः । उक्तं च ते:- नान्योनुभाव्यो बुद्ध्यास्ति तस्या नानुभवोऽपरः। ग्राह्यग्राहकवैधुर्यात् स्वयं सेव प्रकाशते ॥ हमोपलम्भनियमादभेदो नीलतद्धियोः । भेदच भ्रान्तिविज्ञानश्यतेन्दाविवाऽद्रये ॥ तत्स्यादालयविज्ञानं यद् भवेदहमास्पदम् । नस्यात् प्रनिविज्ञानं यन्नीलादिकमुम्लियेत ॥” इत्यादि ! अयं मावः-चौद्धस्तु मवै क्षणिकविज्ञानमात्रेण ममर्यते । अंद्रनयाद न श्रुनेग्मत्त्वं प्रामाण्यं च, ब्रमणो जानकरूपत्वमविद्याश्रयत्वं च, प्रपनाया मायावादमस ·दगाउनम] शीसदाका। ४३२. पदयाहु:- अज्ञानजन्यः प्रपत्रो ज्ञानेन विनाश्यते मृगतोयवत् स्वप्रप्रपञ्चवचेति । तदप्ययुक्तम्-यदि कु- लालादिन्यापारस्थानीयेनाऽज्ञानेन घटवदुत्पन्नः प्रपश्चो मुसलस्थानीयेन ज्ञानेन नाश्यते, तथापि नाऽसत्त्वं प्रप- अस्य स्यात्, उत्पत्तिविनाशयोगादनित्यतामात्रं स्या- नाऽत्यन्ताभावः । केन च ज्ञानेन नाशः १, नात्मझानेन विरोधाभावा- त्। निष्प्रपञ्चात्मज्ञानेनेति चेत्,न, तत्रात्मज्ञानांशस्या- स्यमेकरसमिति- यदा होकं प्रस्मैव तदा लोकवेदादिव्यवहारः किंविषयक: स्यादिति भावः। मपञ्चस्याज्ञानकार्यत्वं निराकर्तुमुपस्थापयति- यदप्याहुरिति । यथा मृ- गतोयम्-मरुमरीचिकासु प्रतीयमानं जलं नावजलं नेदं जलं वेति वाधकज्ञा- नेन वाध्यते, स्वाममपञ्चस्य च प्रवोधेन वाघो भवति तथा निर्विशेपात्मज्ञा- नेन प्रपञ्चवायो भवति ब्रह्मज्ञानेन मोक्षश्रवणात् मोक्षश्च मपञ्चनिटत्तिरेव, अत एव भपश्चस्याज्ञानजन्यत्वमुच्यते, अन्यथा तस्य ब्रह्मज्ञानेन नितिन स्याद, ज्ञानस्याऽज्ञानतत्कार्यनिवर्तकत्वादेवेत्यभिप्रायः । परिहरति-तदप्ययुक्त मिति । ज्ञानेन प्रपञ्चस्य वापि नाऽसत्त्वं सम्भवति, असत्वे च कस्य वाधः स्यात् । असत्त्वाभावाच नाऽज्ञानजन्यत्वमपि सम्भवति त्वयाप्यसत्त्वादेवाज्ञान- जन्यत्वस्य स्वीकारात्, तत्रासत्त्वनिहरयाऽज्ञानजन्यत्वमपि निवर्तत एवेत्य- र्थः । कस्य चाज्ञानेन जन्यः प्रपञ्च इत्यनुपपत्तिस्तु पूर्वमेव प्रतिपादिता । स्वाभिमायमाह-उत्पत्तीति । नाशोपि प्रपञ्चस्य त्वया केन ज्ञानेनोच्यते ? किमात्मज्ञानेन किं वा नि- प्रपञ्चात्मज्ञानेनेत्यभिप्रायेण पृच्छति-केनेति । प्रथमपक्ष पराकरोति-नात्मेति, विरोधे सत्येव वाध्यवाधकमावां भवति यधात्मज्ञानस्य प्रपञ्चेन विरोधः स्या- तदा ज्ञानस्वरूपे आत्मनि प्रपञ्चप्रतीतिरेव न स्यात्, अस्ति च प्रतीतिरिति न विरोधः किं वात्मज्ञाने सत्यपि प्रपञ्चानुत्तेः सत्त्वान्नात्मज्ञानेन सह प्रपञ्च- स्य विरोधस्तथा च नात्मज्ञानेन प्रपञ्चवाधः सम्भवति । द्वितीयपक्षमुपस्था- पयति-निष्पपञ्चेति । परिहरति-नेति । उपपादयति-तवेति । तत्र-निष्ण- ·पचप्य द्वाननादयन्वं म्यादिन्याद-मृगष्णकति । प्रत्युहम-प्रयाम्याय ! ४३२ सप्रकाशा [प्रथमः पादः००५ विरोधात् । निष्प्रपञ्चत्वज्ञानं विनाशकमिति पारिशे- ष्यादापन्नम्-प्रपञ्चाभावश्च निष्प्रपञ्चत्वं न च विद्यमाने प्रपञ्चे तद्भावज्ञानमुत्पत्तुमर्हति । ज्ञानेन पत्पनेन प्रप- श्चो नाशयितव्यः प्राक् च ज्ञानात् सद्रूप एव प्रप श्वस्तस्मिन् सद्रूपेऽवस्थिते कथं तदभावविषयस्य ज्ञा. नस्योत्पत्तिः । तत्र ज्ञानोत्पत्तौ सत्यां प्रपत्रस्य ना. शः, तदिनाशे च सति तदभाषविषयज्ञानोत्पत्तिरिती- तरेतराश्रयत्वम् । एतन मृगतृष्णिकाजलस्य ज्ञानविनाश्यत्वं प्रत्यूठम्, न हि तज्जलं सत् पश्चान्नाश्यते ? प्रागपि हि तव नैव पश्चात्मज्ञाने द्रावंशी-निष्पपश्चत्वमाऽऽत्मज्ञानत्वं च तत्रात्मज्ञानांशस्य तु अपये न विरोधाभावादवाधकत्वमुक्तमेवेत्याह-आत्मेति । परिशेपानिष्पपातान स्य वाधकत्वं वक्तव्यं तदापे न सम्भवति यतो निष्पपञ्चत्वं नाम अपवाभाव एवं विद्यमाने च प्रपञ्चे तदभावज्ञानम् अपश्चाभावज्ञानं न सम्भवति मानस विपयाधीनत्वात्, न च “ अत्यन्तासत्यपि ज्ञानमर्थे शब्दः करोति हि " शाप वाच्यम, एवं ह्यऽत्यन्तासति प्रपश्चाभावस्यासत्वे तु मपञ्चमत्वमेव प्राप्नुया तू. एतदभिप्रायेणाह-निष्पपञ्चत्वज्ञानमित्यादिना । उक्तमेव विशदयनि- नेनेन्यादिना । तस्मिन् प्रपञ्चे । सद्रूपेऽवस्थिते-मदूषणावस्थिते । लमा विषयम्य अपवाभावविषयस्य । अत्रान्योन्याश्रयदोपमाह-तत्रेति । प्रा म्य ज्ञाननादयवाज्ज्ञानोत्पनी-अपश्चाभावविषयकज्ञानोत्पत्ती मन्यामा प्रार नामः म्यान. ज्ञानम्य च विषयाधीनत्वात् प्रपञ्चनाशे जाने पर प्रपनामा विषयकनानम्योत्पत्तिः म्यादित्यन्योन्याश्रयः। तस्मान्न प्रपञ्चम्य ज्ञानविवान लं न वाऽनानजन्यन्यम । प्रन्युन मत्त्वमेव, श्रृयत य- " यदिदं किन सत्यमित्याचक्षते " टानि । उनन्यायमन्यत्रानिदिति- पतेनेति । यदुक्तं मृगतोयवत प्रपनाम । ननाट्यत्वमिति नत्र मृगतोयम्यापि ज्ञाननाध्यत्वं नाम्नि येन तदायान्तात इननाट्यवाभावमुपपादयनि- न हीनि । यदि मम्मगनिहाय प्रगत ·wee मानागा उनम] ज्ञापत्रीपिका। जलम्, अजलमेव हि रहिमतप्तमपरं भ्रान्त्या जलात्म- नाऽवगनं पधानाधकेन यधावस्थितरूपमवगम्यत हत्य- हमनेन पालजल्पितेन । मुत्पधेत पश्चानस्य शानेन नागः स्यात्तदा तस्य ज्ञाननाश्यत्वं स्यादपि न वमान प्रधान एव तत्र जलाभावात् । किं वाजलमजलमिन्नं जलरहितं श रश्मिप्रतप्तमपरं भ्रान्त्या जलात्मना जातं पश्चानाधकज्ञानेन यथावस्थित- रूपम्-रश्मिप्रतप्तोपरत्वेन रूपेणावगम्यते इति न तत्र जलस्योत्पत्तियाधौ कि तु जलज्ञानस्यैव वाधो भवतीति युक्तम । उपसंहरति- इत्यलमिति । माभाकरैरपि प्रत्याख्यातोयमद्वैतवादस्तथा युक्तम्- “अद्वितीयमसंरदृष्टं सकलोपाधिपरिशुद्धं ब्रह्म, तदनाद्यऽविद्यावशेन शरीरादिसद्वितीयमिवोपाधि- कलुपितावभासमानं लब्धजीवव्यपदेशं सद् पद्धमिव कल्प्यते, अतोऽनाय- विद्यैव संमारो निखिलविकल्पातीतपरिशुद्धविद्योदयात् तदस्तमय एव मोक्षः। तदिदं श्रद्धाविजृम्भितमिति प्रमाणपरतन्त्राः-न खल्वऽद्वैतं कस्य चित् प्रमा- णस्य गोचरः । स्यान्मतम्-प्रत्यक्षमेव विधिमात्रोपक्षीणव्यापारमऽपरिस्पृ- शन्योन्यभेदं तदेकमेव तत्वं साक्षात्करोतीति ? तदसत्-सत्यं विधायकमेव मत्यक्षं तत्तु विदधदपि रूपं रूपतया रसं च रसतया विदधाति न पुनः सर्वमे- करूपमेव । अथागमादेवाऽद्वैत सिध्यति ? तन्न-आगमस्य कार्यैकविपयतया सिद्धे तत्त्वे मामाण्यानुपपत्तेः। आप च वाक्यार्थे आगमः प्रमाणमिप्यते तचा- नेकपदार्थात्मनि वाक्यार्थे धियमुपजनयत् कथमद्वैतमत्रभासयेत् ?। अथेदमुच्य- ते- “स एप नेति नेति" इति सकलोपाधिनिषेधेन नानाभूतवस्त्वन्तराऽपाकर णादद्वैतमागमेन साध्यते ? इति । तदप्यसारम्-यः खलु एप इति सद्रूपतया प्र- त्यवमृष्टः पदार्यः सोऽसत्त्वापादकेन नभर्थेन सह संबहुमऽयोग्योऽस्तिनास्ती- तिवत् । अन्वयाऽयोग्ययोश्च पदार्थयोरन्वयाभावान वाक्यार्थीभवनम् । तर्हि निराकृतान्येव सर्वाणि निषेधवाक्यानि ?, मन्द मैवं परिभाषय-नहि नि- पेघवाक्येषु कस्य चिदात्यन्तिको निषेधः किंतु कचिन्निपिध्यते, अद्वैताभि- मानी तु भवानात्यन्तिकमेव निषेधमभिलपनि सोयमात्मीय एवं वाणो भवन्तं महरति । अथोच्येत-वित्तर्भिन्नस्याऽप्रकाशात्मनः प्रकाश एवानुपपन्न इति यद् यत् प्रकाशते तत्तत् प्रकाशादभिन्न प्रकाशात्मकं हि ब्रह्म. अतो ब्रह्मा- ·30 क्षीरवद्धि" इति सूत्र क्षीरदृष्टान्तेन परिणामवादमेवाभिमैति । प्रमाणमाह-तथा अस्मिन्नर्थे परिणामवादे । श्रीविठ्ठलनाथैरप्युक्तं विद्वन्मण्डने-"विकृतत्वादि. ४३४ सप्रकाशा- [प्रथमः पाद:००५ के चित्त्वोपनिषदा:-परमार्थत एवात्मा प्रपञ्चरुपेण स्वेच्छया परिणमतीति मन्यन्ते तथा च "सदेव सो- म्येदमग्र आसीत्। "एकमेवाद्वितीयम्" "तदैन तया- स्यां प्रजायेय"इत्येकस्यैव सन्मात्ररूपतया प्रागवस्थित- स्यात्मनोऽनेकव्योमादिभेदभिन्नप्रपञ्चरूपेण वीजस्थेव वृक्षरूपेण परिणामो दर्शितः, "तस्माठा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः" इत्यौपनिषदा वादा पुराणवादाश्चा- स्मकं जगदिति सिद्धमद्वैतमिति ? तदिदं स्त्रपक्षविरुद्धम्- एवं हि नानाभूता नामाकाराणां प्रकाशाभेदे प्रकाशस्यापि नानाभावापत्तेरद्वैतं दूरपरास्तम् । अपि चाऽप्रकाशात्मन एव प्रकाशः सम्भवति । अपि चात्यन्तमऽसन्तं प्रपश्चं कथमऽविद्या प्रकाशयितुमलम् । अतो नाऽविद्यास्तमयो मोक्षः। आत्यन्नि- कस्तु देहोच्छेदो निःशेषधर्माधर्मपरिसयनिवन्धनो मोक्ष इतिसिद्धम् ।" इत्यादि । संपति परिहारायाऽर्धजरतीयाद्वैतवादमुपस्थापयति-केचित्विति । पनिपदाः उपनिपत्यतिपाद्यपुरुपोपासनापराः । निगदव्याख्यातोयं ग्रन्यः । परिणमतीति, तदुक्तम्- वासुदेवः परं ब्रह्म कल्याणगुणसंयुतः। भुवनानामुपादानं कर्ता जीवनियामकः ।। प्रकृति पुरुपं चैव प्रविश्यात्मच्छेया हरिः । क्षोभयामास संप्राप्ते सर्गकाले व्ययाऽव्ययौ ।। परस्य ब्रह्मणो रूपं पुरुपः प्रथम द्विज । व्यक्ताव्यक्ते तथैवान्ये रूपे कालस्तथा परः ॥” इत्यादि । सर्ववेदज्ञानैकनिधि मिनिगुरुः श्रीव्यासदेवोपि " चेति । उक्तश्रुत्यभिमायमाह-इत्येकस्येति । परिणामे दृष्टान्तमाह-वीजेति । उपसंहारदर्शनान्नेति चेत् - धर्माश्च लोके समवायिपु दृश्यन्ते तथा चोभयरक्षायै ब्रह्माऽविकृतमेव सम. वायि लोके तादृशमेव समवायित्वमिति व्यवस्था मन्तव्या।" इति । ननु यः दि भेद एव वास्तवस्तदा " पुरुष एवेदं सर्वम् " इत्यादिवाक्यानामभेदबोध- ·महतविशेषवादेन पूर्वपक्ष] शास्त्रदीपिका। ऽस्मिन्नर्धे शतशो दृश्यन्ते । “पुरुप एवेदं सर्वम्" "नेह नानास्ति किंचन" इत्यादितु धर्मिभेदाभावाभिप्रायम्, तद्यथै को वृक्षः प्रादेशमात्रदुर्घ नानाशाखोऽवस्थितो दूरस्थैर्नाना वृक्षा इति गम्यते तद्वेदिनश्चान्ये तेभ्यः क- थयन्ति-'नेमे नानावृताः किं त्वेक एवायं वृक्षो नाना- शाखोऽवस्थितः' इति तथा नामरूपप्रपञ्चं नानारूपं प. श्यताम्, मूलकारणस्यैकस्यात्मनोऽयं नानारूपः परि- णाम इत्येवमजानतां तत्त्वकथनार्था एवंविधा वादा:- सर्वमेकस्यैव विस्तारो न किं चित्र नानास्तीति । ये च पुनरसत्त्ववादाः प्रपञ्चविषया अविद्यावादा भ्रान्तिवादा मायावादाश्च ते सर्वे प्रपञ्चस्यानित्यत्वा- कानां कागतिरित्याशङ्ख्याह- पुरुपेति । धर्मिभेदेति- धर्मि-कारणभूतं यत् ब्रह्म तदऽभेदप्रतिपादकान्येतानि वाक्यानि प्रपञ्चकारणभूतमेकमेव ब्रह्मोत म- तिपादकानि न त्वद्वैतमतिपादकानीत्यर्थः । एतदेव दृष्टान्तविन्यासेन विशदय- ति-तद्यथेति । अव प्रपञ्चकारणत्वेनाभिमते वस्तुनि नानात्वं नास्ति । प्रपञ्चासत्त्वादिवादानां गतिमाह- ये चति, ये पुनरसत्त्वादिवादा न ते- पां प्रपञ्चस्यासत्त्वप्रतिपादने तात्पर्य किं त्वनित्यत्वप्रतिपादन एव लक्षणा- क्या तात्पर्यम्, असत्पदार्थवदनुपादेयोयं प्रपञ्च इत्यर्थः । असत्त्ववादा यथा- "परमार्थस्त्वमेवैको नान्योस्ति जगतः पते ।" "तस्मान्न विज्ञानमृतेस्ति किं चित् कचित् कदाचिद् द्विजव स्तुजातम् ।" विद्यावादा यथा- "भवत्यभेदी, भेदश्च तस्याऽज्ञानकृतो भवेत् ।" "चतुर्विधो विभेदोयं मिथ्याज्ञाननिवन्धनः ।" (चतुर्दिधन्वं देवनिर्यइमनुष्य- स्थावरभेदेन झयम्) भ्रान्तिवादा यथा- भ्रातिज्ञानेन पश्यन्ति जगद्पमयोगिनः ।" ज्ञानस्वरूपमत्यन्तनिर्मलं परमार्थतः । तदेवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थितम् ॥" मायावादा यथा- ·བ༌ +33*། ་ ་ ； ..}, ， ༈ ༔ ༔ ཟད་ བཙ༔ ༼, ':; ཅ་། 13，+ པཉྩས་ f ན ཙ ; མིཅ {། ༤ ས ན ཙ ་ ་ ་ '：； '' ',''' ༑ ༔ ''' " ་ ། ) ས ༧ ནོ བ བན 4， A . ན ས་ ཆ * ， ན ， t } ， } , } t 1 ན ·गहतविशेषवादेन पूर्वपक्षः] शाखदीपिका । ४३७ यस्त्वेवं विधान् वादान् यथाश्रुतार्थान् गृह्णाति स पश्वन्तरेष्वऽपशुत्ववादम् “आदित्यो यूपः" इत्यादि च यथाश्रुतं गृह्णीयात् । अथ तत्र प्रमाणान्तरविरो- धः ?, सोऽत्रापि समानः । अधार्थवादत्वात्तत्र न य- थाश्रुतार्थग्रहणम् , तदपि समानम्-प्रपश्चस्याप्यऽस- शाधिकरणे "प्रशंसा " इति सूत्रे " अपशवो वा अन्ये गोऽश्वेभ्यः पशवो गो अश्वाः" इति श्रुत्या गवाश्वयोः प्रशंसा प्रतिपाद्यते 'अन्येभ्यः पशुभ्यो गवानौ प्रशास्तौ' इति न तु गवावभिन्नानामऽजादीनामपशुस्वं प्रतिपाद्यते तथात्रापि " आत्मैवैकः सत्यः" इति श्रुत्या परमात्मनो नित्यत्वात् प्रशंसा प्रतिपाद्यते न तु तद्भिनस्य प्रपञ्चस्यासत्वमित्यर्थः, तदाह-तथेति । किं वा सत्यशब्दो नित्यत्वसमानाधिकरणसत्यत्वप्रतिपादकोऽप्यस्त्यऽनित्यत्वसमाना- धिकरणसत्यत्वमतिपादकोप्यस्ति तत्रात्मशब्दगृहीतजीवात्मपरमात्मनोनित्यत्व- समानाधिकरणसत्यत्वप्रतिपादकसत्यशब्दवाच्यत्वमस्तीति "सत्यः" इति श्रुति. र्वदति, प्रपञ्चस्यानित्यत्वसमानाधिकरणसत्यत्वप्रतिपादकसत्यशब्दाभिधेयत्वात् । विपक्षे वाधकमाह-यस्त्वेवामिति । य: अद्वैती, एवंविधान् उपचारेण प्र- पञ्चस्पासत्त्वप्रतिपादकान् वादान यधाश्रुतार्थान् गृह्णाति-तेपामर्थवादत्वमना- लोच्य प्रपञ्चासत्त्वं गृह्णाति तेन “अपशवो वा अन्ये गोऽश्वभ्यः" इति वच- नाद गवाश्वयोः प्रशंसां परित्यज्याऽजादीनामपशुत्वमेवावधार्येत, तथा "आ- दित्यो वै यूप" इत्यत्रापि यूपप्रशंसां त्यक्त्वा यूपस्यादित्यत्वमवधार्यत, उ- भयोस्तुल्यत्वात्, न चैवं संभवति, तस्मात् प्रपञ्चासत्त्ववादानामपि हेयत्वे ता- त्पर्यमस्तीति ज्ञेयं नाऽसत्त्वे उपचारेणानित्यत्वप्रतिपादकत्वादेव । नन्वजादी. नामपशुत्वग्रहे यूपस्य चादित्यत्वग्रहे प्रत्यक्षविरोधादेव तत्र प्रशंसार्थवादत्व- माश्रीयते न चैवं प्रपञ्चासत्त्वे प्रत्यक्षादिममाणान्तरविरोधो येनात्रार्थवादत्वं स्वीक्रियतेत्याशङ्कते-अथेति । परिहरति-सोत्रेति । प्रपञ्चासत्वेपि प्रत्यक्षवि- रोधोस्त्येव प्रत्यक्षेण प्रपञ्चस्य सत्यत्वेन ग्रहणात् । ननु तत्र स्वर्थवादत्वं नि- श्चितमस्तीति न तत्र यथाश्रुतार्थग्रहणं क्रियते किं तु प्रशंसापरत्वं ज्ञायते प्रप- चासत्त्वप्रतिपादकवाक्यानां तु नार्थवादत्वं निश्चितं येन यथाश्रुतार्थपरित्यागः स्यादित्याशङ्कते-अधार्थवादेति । उत्तरमाह-तदपीति, अर्धवादत्वं तु प्रपञ्चा- ·४३० गमंवन्येन भवन्येव तथा पर्वतेपि धूममत्वादन्हिः मंयोगमंचन्नाम्न्येवेन्या समकाशा- [प्रथमः पादः सू० त्यत्वं वैराग्यजननार्थम्, आत्मनश्च परमार्थत्वं मुमुक्षू. -णामुत्साहजननार्थम् । विस्पष्टं चैतन्मृत्पिण्डविकारदृष्टान्तदर्शनात्- सर्व- न हि दृष्टान्तोपादानं साध्यप्रतिपादकस्य तात्पर्याभि- व्यत्स्यर्थम्, ततश्च यथा कारणभूतमृत्पिण्डविज्ञानेन मृ- सत्त्वप्रतिपादकवाक्येष्वप्यस्त्येवेत्यर्थः । किमर्थमर्थवादत्वमाश्रीयत इत्या तत्प्रयोजनमाह-प्रपञ्चस्येति, उक्तमित्युभयत्र शेपः, यतः प्रपञ्चोऽनित्यस्तता ज्य एव.आत्मा च यतः परमार्थनित्यस्ततः प्राप्तव्य आत्मप्राप्तिश्च मोक्षे एवेत्य ननु प्रपञ्चासत्त्वप्रतिपादकवाक्यानामर्थवादले कि मानमित्यशच्या पत्ति प्रमाणयति-विस्पष्टमिति । प्रपञ्चब्रह्मणोः कार्यकारणभावप्रतिपाद ब्रह्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिपादनाय च श्रुत्या मृत्तिकैच दृष्टान्तत्वेनोक्त स्माद् यथा मृत्तिकायाः परिणाम एव घटादिः सत्यश्च तथा ब्रह्मणोपि णाम एव प्रपश्चः सत्यश्चेत्यर्थापत्त्या विज्ञायते, अन्यथा ब्रह्मज्ञानेन सर्वधि नमाप्तौ दृष्टान्ततया मृत्तिका नोपादीयेत, ब्रह्मपरिणामाभावे ब्रह्मज्ञानेन प्रपत्रज्ञानासंभवात् । नहि विवर्तोपादानज्ञानेन कार्यज्ञानं संभवति यथ शुक्तिरजनस्य तव मते शुक्तिरेव विवर्तोपादानं तत्र न शुक्तिज्ञानेन शुनि जनज्ञानं संभवति प्रत्युत शुक्तिज्ञानेन शुक्तिरजततज्ज्ञानयोनिटतिरेव भ तथावापि यदि प्रपञ्चो ब्रह्मविवर्तः स्यात्तदा न ब्रह्मज्ञानेन ज्ञातः स्यात तु ब्रह्म ज्ञानेन प्रपञ्चतज्ज्ञानयोर्नितिरेव स्यात् तथा च " येनाऽश्रुतं भवत्यऽमनं मतमऽविज्ञातं विज्ञातमिति ? " इति ब्रह्मज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रति व्याघात एव म्याद विवर्तत्वाभावच प्राप्तं प्रपञ्चसत्त्वमित्यभिमन्धिः । भिमायमाह-पर्व।ति, मर्यत्रैव दृष्टान्नोपादानं साध्यप्रतिपादकस्य वाया नान्पयाभिव्यत्यय भवति-यथा पर्वतो वन्हिमानिनि वाक्यस्य तात्पर्या व्यत्यय महानमवदित्युच्यते तत्र ज्ञायते यथा महानमे घूपमत्त्चे बन्दिर में नयात्रापि मृनिकादृष्टान्नेन विज्ञायने यथा मृत्तिकायाः शरावादिकं परिणाम अत पत्र मुनिकालानेन मामान्यरूपतः शगयादिविनानं मंभवति नया प्रप अप्रणः परिणाम एव अत एव ब्रह्मज्ञानेन मामान्यरूपतः प्रपश्यज्ञानं गपाती ·अद्वैतविशेपवादेन पूर्वपक्षः] शास्त्रदीपिका। ४३९ न्मयो विकारः सर्वो विज्ञातो भवति-शरावादिविका- रो हि वाचारम्भणं नामधेयमानं मृत्तिकेत्येव सत्यम्, एवं प्रपञ्चोपि सद्विज्ञानेन विज्ञातो भवति विकारो हि वाचारम्भणं नामधेयमानं सदित्येव सत्यम्, इत्युक्ते ज्ञायत एतत्- यथाऽऽविर्भाचतिरोभावधर्मा नानावि- धो विकारः शरावादिः प्रपञ्चो मृत्तिका च सर्वत्राऽन- पायिनी तेषां कारणम्. कार्यकारणयोश्वावस्थामात्रभे- दात् स्वरूपभेदाभावात् कारणज्ञानेन तत्सर्व कार्यम- वस्थाभेदेनाऽज्ञातमपि स्वरूपेण ज्ञातं भवति, तथा प्र- पञ्चोप्याविर्भावतिरोभावधर्माऽनवस्थायी तत्कारणं चात्मा सद्रूपः सर्वानुयायी नाऽपायधर्मा. तस्मिन् वि. ज्ञाते सर्व तदात्मकमविज्ञातमपि व्यासरूपेण समासे- न ज्ञातं भवतीत्येतदत्र विवक्षितमस्ति, तस्मादेकस्यै- वात्मनः परिणामोयं भेदप्रपञ्चो न त्वऽसन्नेव । असत्त्वे , दृष्टान्तदाटन्निकभावमुपपादयति-ततश्च यथेति। मदित्येव सत्यमिति-ब्रह्मै- व सत्यं तच्च मर्वत्रानुयायि प्रपञ्चस्य प्रातिस्विकं पृथिव्यादिम्पं त्वाऽऽविर्भाव- तिरोभावधर्मकमित्यर्थः । संक्षेपेणोक्तं विशदयनि-यथाऽऽविर्भावत्यादिना । 'इत्युक्ते एतज्ज्ञायते' इत्यन्वयः । तेपाम् शरावादीनाम् । अवस्थामात्रभे- दात्-नामरूपमात्रभेदात् । स्वरूपभेदाभावात् -पदार्थभेदाऽभावात् । अब- स्थाभेदेन तत्तत्मानिस्विकरपेण-तत्तयक्तिरूपेणाऽज्ञानमपि कार्य स्वरूपेण सामान्यरूपेण-तद्रव्यरूपेण वा ज्ञातं भवति । अनवस्थायी अनित्यः। तत्का- रणम् अपचकारणम् । नाऽपायधर्मा-अपायो विनागस्तद्रदिना नित्य इत्य- थः। तस्मिन् आत्मनि विज्ञाते नदात्मकं जगद् व्यामरूपेण-मातिस्विकरूपेणा- ज्ञातमपि गमागेन-मामान्यरूपेण 'मदात्मकं जगत्' इत्येवं रूपेण ज्ञानं भवनी- त्पऽनवाचारम्भणश्रुनी विवक्षितम् । उपमंदरनि-तस्मादिति. परिणामन्त्रा. देव सत्वं मिद्धमिति भावः । भेदप्रपना-भेदात्मकः प्रपाः। न वामदेव यद्यप्यात्मपरिणामोऽनिन्यश्च प्रपथः नचापि नाऽमन्नेवेन्यर्थः । विपक्षे वाय- कमार-अमत्त्वेति, पधा सविझानेनाऽमकाविपाणं न विहातुं गवयते नया ·तस्य कथं न स्यात् सकलशारीरीयमुसादिमत्यक्षमित्यर्थः । नन्वन्तःकरमर करणकृतजीवभेदादपि सर्व सुस्थमेवेत्यर्थः । नायं पूर्वपक्षो वैष्णवसंप्रदायेने- परिहरति-तदिदमयुक्तमिति । जडेति-सरूपस्यैव परिणामस्य संभवाति स्यैवात्मनः सत्त्वादिति वक्तव्यम्, तया सकलशरीरेयु यग्रेक एवात्मा क- समकाशा- [प्रथमः पादः २०० हि कथं सविज्ञानेन विज्ञातः स्याच्छशविषाणवत, न हि मृत्पिण्डे विज्ञाते सति शशविषाणं विज्ञातं - वति, तथा प्रपञ्चोपि स्यात्, ततस्तु प्रस्तुतहानिरव स्यात् । एकोप्यात्माऽन्तःकरणोपाधिभेदादू भिन्नो जी व इत्युच्यते जीवभेदाच बन्धमुक्तिन्यवस्थाप्युपपन्नेति । तदिदमयुक्तम्-चिपस्यात्मनो जडरूपपरिणामा- ऽसम्भवात् । एकत्वे चात्मनः सर्वशरीरले प्रतिसन्धान स्यात्-देवदत्तोहं पज्ञदत्तोहमेवेति, तथा देवदत्तशरीरे मे सुखं यज्ञदत्तशरीरे मे दुःखमिति, पादे मे सुख शि- रसि मे वेदनेतिवत् सर्वसुखदुःखोपलब्धिश्च स्यात् । अन्तःकरणभेदाद् व्यवस्थेति चेत् ?, ने, अचेतनत्वा- प्रपञ्चोपि यद्यऽसन् स्यात्तदा न सद्विज्ञानेन विज्ञायेत, उपपादयति- न हीति तथा प्रपञ्चोपि स्यादिति-यथा मृत्पिण्डज्ञानेन शशविषाणसानं न संभवा मृत्पिण्डस्य सत्वाच्छशविपाणस्य चाऽसत्त्वात्तथा प्रपश्चोपि यद्यऽसत्स्यात सद्विज्ञानेनाऽविज्ञात एव स्यादित्यर्थः । ननु मा भवतु विज्ञात इत्यावाश्या ततस्त्विति-वाचारम्भणश्रुत्या ोकविज्ञानेन सकलविज्ञानमेव प्रस्तुतं त हानिः स्यादिति विरोधः । प्रपञ्चस्वरूपमुक्त्वा जीवस्वरूपमाह-एकेति । जी क्ये देवदत्तो बद्धो यज्ञदत्तश्च मुक्त इति बन्धमुक्तिव्यवस्था न स्यात्, अन्न मुधिभिराकलनीयम्, वैष्णवैर्जीवस्याणुत्वानेकत्वयोः प्रतिपादनाद । रुपस्यासंभवाच नैतत्परिहारेऽधिकं प्रयत्यते । जीवस्वरूपे स्वीकृते दूपणमा एकत्वेति । प्रतिसन्धानम् =अनुभवः । यज्ञदत्तस्य देवदत्तोहमित्यप्यनुसंधा स्याद् देवदत्तशरीरपि तस्यैवात्मनः सत्वादित्यर्थः । तथा सकलशरीर निमुग्वदुःखाद्यनुसंधानमपि स्यादिति सदृष्टान्तमाह-तयेति, यथा पा मे मुग्वं शिरमि मे वेदनेत्युभयज्ञानं भवति, तत्कस्य हेतोः ? सर्वशरीर म ·उक्ताद्वैतविशेपवादखण्डनम्] शाखदीपिका । त्-न घन्तःकरणं सुखदुःखे अनुभवति अचेतनत्वात्, आत्मा त्वनुभविता स च सर्वत्रैक इति का प्रतिसन्धा- नं वारयेत्, तस्मादिद्मपि नातीव सुन्दरमिति- आत्मभेदं प्रकृतिपरिणामं च जगत् साङ्ख्या मन्यन्ते, द्विविधं च साख्यम्-निरीश्वरं सेश्वरं च । दाव्यवस्था स्यादित्याशङ्कते-अन्तःकरणेति । परिहरति-नेति । अन्तःकरण- भेदाद् व्यवस्थायां प्रकारान्तराभावादऽन्तःकरणस्यैवानुभवितवं वक्तव्यं न चैतन सम्भवत्यऽन्तःकरणस्याचेतनवादित्याह- न हीति, यथैकस्य राज्ञः पूर्वदेशे मे मुभिक्षं पश्चिमे च दुर्भिक्षमिति मतीतिर्भवति तथात्मनोपि सकलश- रीरवर्तिमुखाउनुभवः स्यादिति सर्वज्ञत्वापत्तिः, न चैवं सम्भवतीति नेदं मतं मुन्दरमित्युपसंहरति-तस्मादिति । उक्तमतं नातीवमुन्दरमिति हेतोः सांख्यमतमुपस्थापयति- आत्मभेदमिति, तदुक्तम्--- " संघातपरार्थत्वात् त्रिगुणादिविपर्ययादधिष्ठानात् । पुरुपोस्ति भोक्तृभावात् कैवल्यार्थं प्रवृत्तेश्च ॥ जननमरणकरणानां प्रतिनियमादऽयुगपद प्रवृत्तेश्च । पुरुपबहुत्वं सिद्धं त्रैगुण्यविपर्ययाचैव ॥” इति । प्रकृतिरिति-तदुक्तम्-- मूलमकृतिरविकृतिर्महदायाः प्रकृतिविकृतयः मप्त । पोडशकस्तु विकारो न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः ॥ त्रिगुणमविवेकि विपयः सामान्यमचेतनं प्रमर्मि । व्यक्तम् तथा प्रधानम्, तद्विपरीतस्तथा च पुमान ॥ प्रकृतेर्महांस्ततोऽहकारस्तस्माद् गणश्च पोटावः । सस्मादपि पोटगकात् पअभ्यः पशभूतानि ॥ सन्मात्राण्यविशेपास्तेभ्यो भूतानि पक्ष पथभ्यः । एने स्मृता विदोपाः मानना घोनच मृदाश्च ।।" लादि । ममहत्तत्वमुन्नपने ततोऽरक्षारम्तम्मादेकानगोन्द्रियाणि पक्ष मानिन पसन्मात्रेभ्यः परभृतानि सहलानीति मनिपा । हिमपालिका- 1.

·No text on this page.

·सांख्यमतेन पूर्वपक्षः] शास्त्रदीपिका। "अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णांयव्हीः प्रजाः जनयन्नी सरूपाः । अजो ह्येको जुषमाणोऽनुशते जहात्येनां भुक्तभोगामजोन्यः॥" इति व्यक्तमेव भोग्यायाः प्रकृते रजस्सत्त्वतमोरूपाया एकत्वम्, भोक्तृणां च भेदाहडमुक्तव्यवस्थानं दर्शितम् । ऐकात्म्यवादास्तापनिषदाः कथम् , अवैलक्षण्ये- नेति बेम:-भेदशब्दो हि वैलचण्यवचनो लोके प्रसि- हः, तथा हि-सुसदृशेषु वक्तारो भवन्ति- 'नाऽस्या- ऽस्य च कश्चिद् भेदोस्ति' इति, तथाऽऽत्मनामपि नर- पशुतिर्यग्भेदभिन्नशरीरवर्तिनां शरीरसम्बन्धमपोह्य स्वमते प्रमाणमाह- अजामिति । अजा प्रकृतिः सा चैकव्यक्तिकेत्येका। लोहि रजः शुक्लं सत्त्वं कृष्णं तम इति गुणत्रयात्मिका, सरूपाः स्वसमाना अचेतनाः बन्दीः प्रजा जनयन्ती, एवंभूता प्रकृतिरिति प्रपञ्चस्य प्रकृतिपरि- णामत्वे प्रमाणं दर्शितम् । अजो जीवस्तप्वेको जुपमाण:-प्रकृति सेवमानो- ऽनुशेते प्रकृतिसमक्तो घद्ध इत्युच्यते, अन्यश्च जातप्रकृतिपुरुषविवेको भुक्त- भोगामेनां प्रकृति जहाति-मुक्तो भवतीत्यर्थः प्रकृतिपुरुपयोापकतन सम्बन्धे विद्यमानेपि भोगाभाव एव मोक्ष । अन च एक: " नि जाता- वेकवचनं पुरुपबहुत्वात एक: अन्यः" इति शब्दाभ्यामेव पुरपा- ऽनेकलं श्रुत्या प्रतिपादितमित्याह-इति व्यक्तमेवेति । ननु " एकस्तथा मर्वभृतान्तरात्मा" "एको वशी मभृतान्नरान्मा " विप एतस्मिन्नु दरमन्तरं कुरुते " इत्यादीनायकात्म्यवादानामने- कान्मस्वीकारे पाधः स्यादित्यागने-ऐकाम्येनि । उजरमाट-अलाप्ये- नति । तत्रैवाशब्दो न व्यत्तयवयपरः किं तु स्यम्पैश्यपरः-सम्पतुल्यता रोतीनि न नेपां याथ आत्मनां मर्वेपां स्वरूपेणाविलवपन्दनवम्पन्वाद दि. वाम्यवादाभिमायमनिपादनाय भेदशब्दार्यप्रथममाह-मंदानि.भाटग्य बलक्षप्यपरत्वादभेटशब्दरयाऽवलक्षण्यपरत्वं मामम. अभेट एवं वादनाच्ने इत्येवाटेनाप्यऽरक्षण्यमेव प्रतिपादने न तु प्रत्तेवकन्वमिन्पर्थः । पाट. पनि-तथा हीनि । बत्तारो भवन्ति-पदन्ति । पपा पाजामाद्धदम्पद- यदा ·. 1 शेष इति । सेश्वरसांख्ये प्रकृतेः स्वातन्त्र्यं नास्ति किं तु परमेश्वराधीन- हितः । पुम्पविशेपः-चेतनविशेषः । अन्यत्रातिदिशति-इतिहामेति । म स्य सङ्केपेणाभिप्रायमाह- सेयमिति । प्रकृत्युपादाना-प्रकृतिरुपादानं य सा। अतएवेश्वरो निमित्तकारणमेव । क्षेत्रज्ञाः जीवाः। भोकृणाम् जीवन्- ४४२ सप्रकाशा [प्रथमः पादः निरीश्वरवादिनस्तावदाहुः- प्रकृतिरऽचेतना त्रिगुणा- त्मिका प्रधानशब्दाभिधेया महदादिविशेषपर्यन्तेन प्र- पञ्चरूपेण चेतनानामुपभोगाय परिणमतीति । सेश्वर- वादिनोप्येवमातुः, इयांस्तु विशेपः- पुरुपशब्दामिधे यमीश्वरं केशकर्मविपाकाशयरपरामृटमाश्रित्य प्रकृ तिर्जगत् सृजतीति, यथा हि संस्कृतं चेत्रमधिष्ठाय तत्संपर्कवशाहीजमङ्कुरादिक्रमेण महान्तं वृचमार भते तथा सर्वव्यापिनमीश्वरमधिष्ठाय सर्वव्यापिनी प्रकृतिस्तत्संपर्कवशान्महदहङ्कारतन्मात्रादिक्रमेण प रिणमन्ती विशेपान्तं प्रपञ्चमारभत इति । इतिहास पुराणेष्वपि प्रायेणैतदेवमतम् । सेयं प्रकृत्युपादाना सृष्टिः, ईश्वरस्तु निमित्तमात्रम्, क्षेत्रज्ञास्तु भोक्तारः प्रकृतिरेव तु सर्वकार्याणां कीति भोग्या. सा च स- त्रैका, भोक्तृणां च भेदाद् यमुक्तव्यवस्थोपपत्तिः सत्त्वरजस्तमांसि गुण दान्त्रिका गुणत्रयस्य साम्यावस्यैव प्रकृतिरित ते गुणत्रयस्य वैपम्ये मति सष्टिर्भवति तत्र प्रथमं महत्तत्वमुत्पद्यते इस महदादीति । विशेषपर्यन्तम्-घटपटादिदृश्यमानसर्वपदार्थपर्यन्तं महदा मेण प्रकृतिरेव परिणमने, परिणामप्रयोजनं च जीवकर्तृकभोग एवेत चेतनानामिति । निरीश्वरसांख्या सेश्वरसांख्यस्य विशेषमाह-इयांत कृतिर्जगद्रूपेण परिणमते स्वतन्त्रायास्तस्या जडलेन प्रहत्तेरसम्भवादिति वः । केशति- “ अविद्याऽस्मितारागद्वेपाभिनिवेशाः पञ्च क्लेशाः " निसाशुचिदुःखानात्मसू नित्यशुचिमुखात्मख्यातिरविद्या" इत्यादि शास्त्रे द्रष्टव्यम् । कर्मविपाका भोगः । आशयः वासना । अपरामृष्ट . तथा च- ·सांस्यमतेन पूर्वपक्षः] शास्त्रदीपिका। "अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णांयव्हीःप्रजाः जनयन्ती सरूपाः । अजो थेको जुषमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोन्यः॥" इति व्यक्तमेव भोग्यायाः प्रकृते रजस्सत्त्वतमोरूपाया एकत्वम्, भोक्तृणां च भेदामुक्तव्यवस्थानं दर्शिनम् । ऐकाल्यवादास्तोपनिषदाः कथम् ?, अवैलक्षण्ये- नेति बेमा-भेदशब्दो हि वैलक्षण्यवचनो लोके प्रसि- तथा हि-सुसदृशेषु वक्तारो भवन्ति- 'नाऽस्था- ऽस्य च कश्चिद् भेदोस्ति' इति, तथाऽऽत्मनामपि नर- पशुतिर्यग्भेदभिन्नशरीरवर्तिनां शरीरसम्बन्धमपोह्य ह, " पति जाता. एक: " स्वमते प्रमाणमाह- अजामिति । अजा प्रकृतिः सा चैकव्यक्तिकेत्येका। लोहितं रजः शुक्लं सत्त्वं कृष्णं तम इति गुणत्रयात्मिका, सरूपाः-स्वसमाना अचेतनाः वव्ही प्रजा जनयन्ती, एवंभूता प्रकृतिरिति प्रपञ्चस्य प्रकृतिपरि- णामत्वे प्रमाणं दर्शितम् । अजो जीवस्तेप्वेको जुपमाणः प्रकृति सेवमानो- ऽनुशेते-प्रकृतिसंसक्तो बद्ध इत्युच्यते, अन्यश्च जातप्रकृतिपुरुपविवेको भुक्त- भोगामेनां प्रकृतिं जहाति-मुक्तो भवतीत्यर्थः प्रकृतिपुरुपयोर्व्यापकत्वेन सम्बन्धे विद्यमानेपि भोगाभाव एव मोक्ष । अन च वेकवचनं पुरुषबहुत्वात । अन्यः" इति शब्दाभ्यामेव पुरपा- ऽनेकत्वं श्रुत्या प्रतिपादितमित्याह-इति व्यक्तमेवेति । ननु " एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा " "एको वशी सर्वभूतान्तरान्मा " पदा ऐवैप एतस्मिन्नु दरमन्तरं कुरुते " इत्यादीनामैकात्म्यवादानामने- कात्मस्वीकारे घाधः स्यादित्याशङ्कते-ऐकात्म्येनि । उजरमाद-नाप्ये- नति । तत्रवाशब्दो न व्यत्तयवयपरः किं तु स्यगपंचयपरः --पनुल्यताम रोरतीति न नेपा याध आत्मनां गर्वपां स्वरूपेणावितरणनैम्पिवाद । ऐ. काम्यवादाभिमायमतिपादनाय भेदशब्दार्थ प्रथममा-भवादन. भादग्य चलक्षण्यपरत्वादभेदशब्दरयाऽवलक्षण्यपरत्वं मातम. अभेट एवं गन्दनीयत इत्येकदाब्देनाप्यऽवलक्षण्यमेव प्रतिपाद्यते न तु प्रत्तेकन्यामिन्पदः । सपाद- पति-तथा हरीति । बत्तारो भवन्ति-पदन्ति । यथा पारजापरमादयस्य - ·समकाशा- [प्रथमः पादः केवलं नजरूपेण निरूप्यमाणानां पद्मरजःपरमाणु चन्न किं चिदपि वैलक्षण्यमस्तीत्यऽनेनाभिप्रायेणैक वादा नानात्वनिषेधवादाश्च । एतदभिप्रायमेव दपि भगवदासुदेववचनम्- " विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि । शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः तथैव " इन्द्रो मायाभिः पुररूप ईयते" इति रू मविलक्षणोप्यात्मा नरपश्वादिविचित्रशरीरसम्पर शाद्भ्रान्त्या स्वयमपि विलक्षणरूपः प्रतीयत इत्यर्थ ये च मुक्तानां क्षेत्रज्ञानामीश्वरेण सहकत्ववादास्ते त्यन्तसाम्याद वैलक्षण्याऽभावाच । तथा च श्रुत्यन ? क्तिभेदपि स्वरूपभेदो नास्ति द्वयोरेव सर्वथैव समानरूपत्वात् तथात्मना क्तिभेदेपि समानरूपत्वात्स्वरूपभेदो नास्तीति स्वरूपभेदपरिहारायैवाद तिष्वेकशब्दप्रयोगो न तु व्यक्तिभेदनिषेधायेत्यर्थः। एतदभिप्रायम्: भेदेपि स्वरूपैक्याभिप्रायम् । स्वपक्षे भगवद्गीतां प्रमाणयति-विद्येति ताः-सदसद्विवेचनशीलाः । समदर्शिनः सकलेपु देवतिर्यमनुष्यानि जीवात्मनमेकरूपं नित्यं चेतनं जानन्ति भेदश्च वाह्यशरीरकृत एव भासत यदि जीवात्मैक एव स्यात्तदा समदर्शितं किं प्रयुक्तं स्यात् ? न होकी समो भवति सादृश्यस्य प्रतियोग्यनुयोगिसापेक्षत्वात्, शरीराणां साम स्तु पारमार्थिक एव तवाप्यभिमत एवेति न तत्र समदर्शित्वं संभवति त यतेऽनेके जीवात्मनस्तेषां स्वरूपैक्यमेवाभिमेत्य भगवता समदर्शित्वमुप ननु “इन्द्रो मायाभिः" इतिश्रुत्या वात्मभेदस्यौपाधिकत्वमुच्यते माह-तथैवेति । इति उक्तश्रुत्यापि शरीरभेदेनैवात्मनां भ्रान्त्या स्वर ऽवभासते इति प्रतिपाद्यते न तु व्यत्त्येकत्वमित्याह-स्वयमिति । आत्मे तावेकवचनम् । संपर्का-संवन्धः । ननु "ब्रह्मविद्रह्मैव भवति" इत्य क्यानां का गतिः ? इत्याशङ्ख्याह-ये चेति । मुक्तात्मनां ब्रह्मणः सह साम्यमऽवैलक्षण्यं च मोक्षेण भवतीति ते वादा साम्यपरा एव न तु कत्वपरा इत्याह-तेपीति । स्वपक्षे श्रुति प्रमाणयति-यदेति । पश्याम ?

·सांस्यमतेन पूर्वपक्षः] शाखदीपिका। रम्-"यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्ण कर्तारमीशं पुरुष ब्रह्मयोनिम् । तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति ॥" इतीश्वरसादृश्यापत्तिमेव मुक्त- स्य दर्शयति । तथा भगवता वासुदेवेनाप्युक्तम्- इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । सर्गेपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यन्ति च ॥" इति । यत्तु " ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः" इति भगववचनं तत् स्वामिभृत्यभावपरम्- यथा ख- ल्वऽमात्या राज्ञोशा व्यापदिश्यन्ते तथा जीवोsपी- श्वरांश इत्युच्यते, अन्यथा जीवत्वनाशात् सनातन- त्वानुपपत्तिः। यान्यपि- - रुक्मवर्णम्-तेजोरूपम् । ब्रह्मयोनिम् ब्रह्मणो वेदस्य चतुर्मुखस्य दोत्पत्तिस्था- नम् । निरजनःनिर्दोप:-प्रकृतिसंवन्धरहितः सन् । परमं माम्यम्=परमा- त्मनः साम्पमुपैति, इति श्रुत्या निगदेनैव परमात्ममाम्यमाप्तिरुच्यने, एत- चुतिसहकारेण परमात्मैक्यबोधकश्रुतीनामपि साम्यप्रतिपादन एवं तात्पर्य- मिति गम्यते तथा च नात्मैक्यं प्रामाणिकमिति भावः । अव भगवदगीतां भमाणयनि-इदमिति । अत्रापि मम साधर्म्यमागताः " न्यनेन मुहानां परमात्ममाम्यमाप्तिरेवोच्यते साम्यं च भिन्नयोरेव भवनि नाऽभिन्नयोः । ननु सर्वथा भेदस्वीकारे भगवतव "ममैवांश" न्याधुनोंडमांनिभायो नोपपोत, अन्यथा देवदत्तयशदत्तयोरप्यंशांशिभावः स्यादिभिटोप्याती. त्याशट्याह-यत्त्विति । दृष्टान्तेनोएपादयति-यति । जीवा दामनामांक इत्युच्यते न त्वभेदादित्यर्थः । विपक्षे वाधवमाह-अन्यति. मान- यमुन्येत तदा मोक्षावरचायां प्रामणा मा जीवन जीप विनती जीवत्वनाशाच जीवरय गनाननत्वं न रयात. अत्र च " जीवन : मनमः" इत्यनेन जीवभावरय सनातनत्यम् -नित्यत्वमुच्यते, जीवन्दाय र मन भेदं विना नोपपयत इत्यर्थः । मन "विभेद जनवाने" त्यादिना भेदराऽमन्द मन लार. सार-पान्पपीति । उत्तए परय समतेनानिय जोरात ·४४६ - मापने नाग्नि जटप्रप, प्रति जडप्रकृतम्योपादानवमीका दिन। दि 7 मिमिन्नघमाधम । ननु जीवगतरमाचा गौपाल गाव मा नियमपश्यत इत्यागने शांत, म: सप्रकाशा [प्रथमः पादःसू.. " विभेदजनके ज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते। आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं का करिष्यति ॥" इत्यादीनि पुराणवचनानि तेपामयमेवार्थ:-लक्षाय. मात्मनो ब्रह्मणश्चाऽत्यन्तमऽविद्यमानमेवाऽज्ञाननिमि. त्तम ज्ञाने विनष्टे स्वयमेवविलीयते, इति । विस्पष्टं हि परापरपुरुषयोर्भेदो गीतादिषूपदर्शित:- उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः।" " उपद्रष्टाऽनुमन्ता च कर्ता भोक्ता महेश्वरः। परमात्मेति चाप्युक्तो देहेस्मिन् पुरुषः परः ॥” इति । अलमतिदूरं गत्वा, तस्मात् प्रकृत्युपादानेयं प्रपत्रस प्टिरिति नाऽनुपादानोपालम्भः । अत्राभिधीयते-कथं खत्वेकरूपा प्रकृतिर्नरपशुति- र्यग्भेदभिन्नं प्रपञ्चमारभते ? न पाविलक्षणं कारणं वि- लक्षणं कार्य निर्मातुमर्हति। क्षेत्रज्ञगतधर्माधर्मसहाय- वचित्र्याद वैचित्र्यमिति चेत् ?, न, अन्तःकर गटत्ति आत्मत्रमणार्यद लक्षण्यं तदत्यन्त विद्यमानमेवाज्ञानेन भामने अज्ञाने च दिन टं तदपि मयमा विनव्यतीत्यर्थः । किं वोक्तपये भेदशब्दः स्वरूपभेदपा पर ननु व्यक्मिंदपगे येग व्यस्यभेदः मिध्येन । भेदे प्रमाणान्तगण्या-पिणा पित्यादिना । पयतप्रतिपादनाद्विग्मते-अलपिनि । उपमंटन - तम्मादिति । पारम्पति-प्राणो जदप्रपयोपादानन्वं न मंभवनानि यो ब्रममादे उपाय पर रिगमनमुपपाय परिहन्मपक्रमने-अति । एम्पायाम, दाने पर प्रपश्चन्यायनिन मंभवति, प्रथमं पृथिव्यादीनां भूतानाम प. रममा बटरगात । अत्र न्यायपाह-नीति । अविरमाणपy पर किया संवादा पगा: महायधृतं यद वा 5 % 4. यो माया नद्रविध्यादित्ययः । पदिन- मति पर ·सांस्यमतखण्उनम्] मास्त्रदीपिका। त्वाधर्माधर्मयोः, अन्तःकरणस्य च कार्यवर्गान्तःपाति- त्वात् सर्वस्य महदादेः कार्यस्य प्राकृतप्रतिसञ्चरे कृतौ विलीनत्वाद् धर्माऽधर्मावपि तस्यामवस्थायाम- विद्यमानावेवेति न तहलेन वैचित्र्यम् । महदादिविकारारम्भे चास्याः किं कारणम् ?, स्व- रूपमेवेति चेत् ? सर्वदाऽऽरम्भप्रसङ्गस्ततः प्रलयानु- पपत्तिः । ईश्वरेच्छया विक्रियत इति चेत् ?, न, ईश्व- रस्य समस्तल्शरहितस्याऽपास्तसमस्तकामस्येच्छा- ऽसम्भवात्, इच्छायाश्चाप्यन्तःकरणधर्मत्वात् तस्मिन् काले तदसम्भवात् । धिकरणेनान्त:करणेन सह धर्माधर्मयोरपि प्रलये विनाशात्कथं पुनः प्रपञ्चारम्भ तत्कृतं साहाय्यं स्यादिति भावः। न च मलयेऽन्तःकरणं विनापि धर्माधर्मयोः स्थितिरिति वाच्यम्, इदानीमपि तथाकल्पनामसङ्गात् । आत्मनश्च त्वन्मते कर्तृ- त्वं नास्तीति न तस्य धर्माधर्माश्रयत्वम्, यस्य चान्ताकरणस्य धर्माधर्माश्रयत्वं न तस्य मलये स्थितिः स्त्रीक्रियते प्रकृती विलयस्वीकारादिति तेन सह विली- नाभ्यां धर्माधर्माभ्यामपि न सृष्टिवैचित्र्योपपत्तिः । माकृतप्रतिसञ्चरेमलये। मीमांसकः शङ्कते-महदादीति । अस्याः प्रकृतेः । ननु स्वरूपव का- रणमित्याह-स्वरूपमिति । प्रकृतेनित्यत्वेन तत्स्वरूपस्यापि नित्यत्वात्सदै- वारम्भ:-सृष्टिस्थितिरेव स्यादिति प्रलयः कदापि न स्यादित्याशयेन परिहर- ति-सर्वदेति । ननु सृष्टिविषयकायाः कादाचित्काया ईश्वरेच्छाया महदादि- विकाराऽऽरम्भसहकारित्वोपगमान्न सर्वदाऽऽरम्भप्रसङ्ग इत्याशङ्कते-ईश्वरेच्छ- येति । परिहरति- नेति । हेतुमाह-ईश्वरस्येति । अपास्तेति- अपास्ता नष्टाः समस्ताः कामा मनोरथा यस्य तस्येत्यर्थः । इत्वन्तरमाह-इच्छाया इति । तस्मिन् कालेप्रलयकाले । अन्तःकरणस्य विनष्टत्वेन तत्ममवेताया इच्छाया अप्यऽसम्भवात् । परमात्मनो नित्येच्छान्तःकरणस्वीकारे सदेव सर्गा- त्पत्त्यनुपपत्तिरेव प्रलयानुपपत्तिस्तदवस्थैव । अन्तःकरणं विनापीच्छास्वीकारे तस्या नित्यत्वे स एव दोपः, अनित्यत्वे प्रलये विनष्टा स्यादेवेति पुनः स. गोत्पत्यनुपपत्तिरेव इदानीं सर्गस्तदानीं मलय इत्यत्र विनिगमनाविरहश्च ।

·४४८ ननु पिनागो हि नाऽत्यन्तामावो येन मलये धर्माधर्मयाविना जाये या च प्रलयपि धर्माधर्मयाविनष्टयाप दास्यान्मना बितानीका समकाशा [प्रयमः पादः००५ किं च प्राकृते प्रलये प्रकृतिमात्रमात्मानश्च केवल- मवतिष्ठन्ते, सर्वे चात्मानो निर्विशेषाः सर्वेषां चैतन्य. मात्ररूपत्वात्, न च धर्माधर्मकृतमपि वैलक्षण्यमात्मनां संभवति तयोरात्मधर्मत्वाभावात्. अन्तःकरणवृत्ति त्वात्, तस्य च तदानीमभावात, इत्युक्तम् । एवं च धर्माधर्मरहितेषु निर्विशेपेषु पुरुषेष्ववस्थितेषु सर्गकाले प्रकृतिः शरीरारम्भेणात्मनो बध्नाति चेत् ? ये पूर्व- सृष्टौ मुस्ता ये चामुक्तास्तान् सर्वान् बनीयादऽविशे. पात् । तथा येऽश्वमेधमनुष्ठाय फलमभुक्का पूर्वराष्टी स्थिता ये च ब्रह्महत्याकारिणस्तेषां सर्वेषामैकविध्यमेव स्यात् पूर्वकृतयोर्धर्माऽधर्मयोनष्टत्वात् । ननु नाशो नाम नात्यन्ताभावः किं तु कारणे का. र्याणां तिरोभायमानं विनाशः, उत्पत्तिरपि विद्यमा. दोपान्तरमुपस्थापयति- किं चेति । निर्विशेषाः परस्परविशेषरहिता। निर्विशेपन्ये हेतुमाह- चैतन्यमात्रेति । तयोर्माधर्मयोः । तयोरारमधर्म- साभाये हेतुमाह-अन्तःकरणेति । तस्य अन्तःकरणस्य । तदानीमा लयकाले । एवमुक्तस्य तात्पर्यमाह-एवं चेत्यादिना । आत्मनः इति जामो रूपम् । धर्माधर्मरहितानामात्मना बन्धे हि सर्वपामेव बन्धः स्याद्रिोपाभावा दिति बद्धमुक्तव्यवस्थाहानिः, एवं यस्मिन् सर्ग मुक्तानामपि सर्गान्तो बन्यो भवदेवेति मोक्षोपाये प्रकृतिपुरुषविवेक पापा स्यात् । दोषान्तामाद- नथेति । पकविष्यम् =तुल्यन्यं । तच फले मुग्वदुःखादी ज्ञेयम् । रापमा दिविशेपमम्पादकोधिर्मयोः स्वाधिकरणेमारणेन मय प्रलपकाने पिनागादिति हेतुपाठ- पूर्वकृतति । पुनः मष्टी धर्माधर्मचित्र्यकृतं वचित्र्यं न स्यात, कि तु निगमाव एव किया पुनः मुद्रा नद्रविश्यकृतं वैविध्यं मम्भवत्येवेन्याममायणा- न । उन्मतिविनागयोः पम्पपाह-किपिनि । विपदुग्गाद . यापार- ·सायमतखण्डनम्] शास्त्रदीपिका। - नानामेव कारणे कार्याणामाविर्भावमात्रं नाऽत्यन्ता- ऽसतामुत्पत्तिः संभवति शशविषाणस्याप्युत्पत्तिप्रस- ङ्गात्, असनुत्पत्तौ च सर्वत्र सर्व स्यात्, नियमो न स्यात्- तन्तुभ्यः पटो मृत्तो घट इति । याहुः- असद्ऽकरणादुपादानग्रहणात्सर्वसंभवाभावात् । शक्तस्य शक्यकरणात् कारणभावाच सत्कार्यम् ॥” इति । तथा-"नाऽसतो विद्यते भावो नाऽभावो विद्यते सतः।" इति भगवद्वासुदेववचनम् । तस्मात् प्रलये धर्मादेः शक्त्यात्मनावस्थितत्वात् तद्वशेन युक्तं सृष्टिवैचित्र्यम् । नैतदेवम्- नहि मृत्पिण्डावस्थायां वा कपालाव- स्थायां वा घटरूपमस्ति दृश्यादर्शनविरोधात् । न हीति । विनिगमनाविरहमाह-असदुत्पत्ताविति । स्याव-उत्पद्येन-सर्व सर्वस्मादुत्पद्येताविशेषात् । यद्यऽसदेव घटः कपालाभ्यामुत्पद्येत तदा तन्तु- भ्योपि कि नोत्पद्येत उभयवैव घटासत्त्वस्य समानत्वादेवेत्यर्थः, तथा च का- र्यकारणभावे नियमो न स्यादित्याह-नियमेति । स्वपक्षे सत्कार्यवादे प्रमा- णमाह-असदकरणादिति । कार्य सदेव कारणे तिरोहितं कारणव्यापारादा- विर्भवतीति सत्कार्यमिति प्रतिज्ञा, हेतुमाह-असदिति, यद्यसदेव कार्य तदा क- दापि सन्न स्यात् किं वाऽसत उत्पत्त्ययोगाद, उपादानग्रहण कार्यकारणयोः सम्बन्धः स चाऽसना कार्येण कारणस्य सम्बन्धो न सम्भवति, कि वा यद्यऽस- देवोत्पद्येत तदा तदुपादानग्रहणनियमो न स्यात्, किं च यद्यऽसदेवोत्पयेत त- दाऽविशेपात सर्व सर्वस्मादुत्पद्यतेत्याह-सर्वेति । शक्तेन तन्वादिना पटादीनामेव करणात् कार्यकारणभावस्य नियमाच सत्कार्यमित्यर्थः । विस्तरस्तु सांख्य- कौमुद्यां द्रष्टव्यः । सत्कार्यवादे भगवद्गीतां प्रमाणयति- नामतेति, अमतः सत्ता न सम्भवति सतश्चाऽत्यन्ताभावो न सम्भवतीतिभावः। उपमंहरनि-त- स्मादिति । तदशेन-धर्माधर्मवशेन । मीमांसकः परिहरति-नैनदेवमिति । यदि कारणे मदेव कार्य प्रादुर्भवेत तदा कारणावस्थायामप्युपलभ्येत न चोपलभ्यते, तम्मान्न सन्कार्यम् । किंतु कारणात्कार्यमुत्पद्यते । दृश्यादर्शनविरोधात् योग्यानुपलब्धिविरोधात का- ·- भवतीति न घटादीनां परिच्छिन्नानां नित्यत्वम्, प्रत्यक्षमेव घटादीनामुत्पत्ति-' विनाशौ दृश्यते इति कथं नित्यत्वं स्यादित्याह-अनुपलब्धीति, नित्यत्वानु- [m पाल... गत्त-" नातो निभावः" इति गमन तदा माभिप्रायम, पूत्र हि---- न वेवाई जातु नामं नवं नेमे जनाधिपाः । नवीन भविष्यामः गर्ने यगमतः परम् ॥" इत्याऽऽमनित्यत्वं प्रतिपादागिनुमपकान्तमेवानेनोच्य- ते-गा विमानस्मात्मन उत्पत्ति विमानस्य विनाशः सर्व एवात्मानोऽनुत्पत्तिविनाशनर्माणो नित्या इति, न पुनः कार्यजातस्य मर्वस्य नित्यत्वाभिप्रायम, अस. वंगतत्वादऽनुपलब्धिविरोधात्युक्तम् । रणे कार्यमत्वं नाभ्युपगम्यत इत्यर्थः । भगवद्गीतावाक्यम्याभिप्रायं व्याचटे- यत्चिति । वाक्यमात्मसच्चप्रतिपादनपरं न तु कारणे कार्यसत्त्वमतिपादनपरमित्यर्थः । उपक्रमोपसंहारादिभिग्वार्थनिर्णयो भवति न तु तद्वचनमात्रेण उपक्रमे चा- स्मसत्त्वप्रतिपादनमारचमिति " नासतः" इत्यनेनाप्यात्मसत्वमेव प्रतिपा- द्यते । उपक्रमं प्रदर्शयति- न त्वैवाहमिति । अहं नासमिति न किं त्वासमेव, त्वं नासीरिति न किं वासीरेव, इमे जनाधिपा नासन्निति न किं त्वासने व, अतः परं सर्वे वयं न भविष्याम इति न किं तु भविष्याम एवेत्यर्थः । तथा चैत्रमुपक्रान्तमाऽऽत्मनित्यत्वप्रतिपादनमेव " नासतो विद्यते भावः" इति पद्येनापि भगवता क्रियते न तु कार्यजातस्य सत्त्वमनेनोच्यत इत्यर्थः । " ना- सतः" इत्यस्य स्वानुकूलां व्याख्यामाह-ना विद्यमानेति । "नासतः" इत्यत्रा ऽकारप्रश्लेपपरित्यागेन सतः विद्यमानस्यात्मनो भाव उत्पत्तिर्ना, तथा सतो विद्यमानस्यात्मनोऽभावः विनाशोपि नास्तीत्यर्थः। अनुत्पा उत्पत्तिविनाशरहिता आत्मानः । नित्यत्वाभिप्रायमित्यत्र " नासतः" इति वचनमिति शेपः । असर्वेति-सर्वगतस्य-व्यापकस्यैव नित्यत्वं सत्त्वं च सं- नुपलब्धिविरोधात, इत्युक्तमिति-" दृश्यादर्शनविरोधात " नामतः ॥ इति अनुत्पत्तिविनाशधर्माणा- इत्यनेन ।

·सांस्यमतखण्डनम्] शाम्रदीपिका। ४५१ यदि परम्-उपादानोपादेययोरभेदमाश्रित्य मृदात्म- नाऽऽदौ घटो ऽवस्थित इत्युच्यते ?, न च तावता का- र्यसिद्धिः-न हि मृवस्थेन घटेनोदकाहरणं क्रियते । तथा धर्माधर्मावपि स्वरूपेणाविद्यमानौ प्रकृत्यात्म- ना स्थितावपि न स्वकार्याय पर्यायप्ताविति न तशे- न वैचित्र्यसम्भवः । प्रमाणमपि महदादिक्रमेण प्र- कृतिपरिणामे किं चिन्नास्ति-पुरुपवचसा प्रमाणा- न्तराऽगोचरार्थे प्रमाणत्वासम्भवात्, वेदानामपि पौ. रुपेयत्वादितरपुरुषवचनवद्ऽप्रामाण्यात् । यदि तु सृष्टिप्रलयपरम्परामनादिमङ्गीकृत्य प्रतिसृष्टि ननृत्पत्तेः पूर्वं न कार्यस्य स्वरूपेण सत्त्वमुच्यते किं तु कारणान्पना तथा च न योग्यानुपलब्धिविरोधः कारणस्योपलभ्यमानन्वादेवेनि शङ्कने यदि परमिति । परिहरति-न चेति । घटादिकार्यमंपाद्यम्य कार्यस्योदकाहरणादेः कारणेन मृद्रादिना संपादयितुमशक्यत्वात् कार्यमच्चस्त्रीकारस्य च कार्य- मिद्ध्यर्थत्वान्न कारणात्मना कार्यमत्त्वस्वीकारम्योपयोग न्यर्थः । एनदेवाह- न हीनि । उक्तन्यायं प्रकृतेऽतिदिगति-तथेति । न बकायर्याय पर्याप्तीन दृष्वैिचित्र्यमंपादकी मंभवतः । तद्रशेन-धर्माधर्मवगेन । मांग्याभिग्नमष्टि- प्रक्रियायां प्रयाणमाक्षिपति-प्रमाणमपीति । ननु- बुद्धयादयो विशेषान्ता अव्यत्तादी पुरुपाधिष्ठितादेव जशिरे मुनिपुनवाः ॥" इन्यायरित प्रमाणमिन्याशवाह-पुम्पवचमामिनि । मारमादिमा मा. वार्थ परिपेयवाक्यानां मामाण्य मंभवति न च महदादिप मा - णामः भन्यक्षादिना प्रमित इति न तत्र पौरपेयवाक्याना मामी । अधिकानिएमाह-वेदानामपीति । गृष्टिपलयम्बीकारे दान. योगिन्वं स्यादेव. उत्पत्तिश्च करय चिन्मुपादेवनि पौरपेयर दान स्वपणेवाप्रमाण्य प्राप्त मादादिमीण परनिरिणाम। पक्षारदिशाति-पदीति । हिमालय परम्परादरी ::-. बारम्भे प्रामानि पूर्व महान्येव मादर्भनिन ता.

·" ऽनाटिरेच ग्राष्टिप्रलयपरम्परा तर वेदानामप्यनादित्यानित्यसेनाऽना मंबदवेन च पुरुपवाक्येभ्यो विशेषात् प्रामाण्यं संभवतीति प्रकनिषि परिदर्गन-तथापीति, एकेन प्रजापनिना म कुर्वना पूर्णकालिका ए.' '४५२ सप्रकाशा [प्रथमः पादःसू. सर्वपां चैव नामानि कर्माणि च पृथक् पृथक् । वेदशब्देभ्य एवादौ पृथक् संस्थाश्च निर्ममे ॥" इत्यादिवचनै ऋतुलिङ्गन्यायेन तुल्यनामप्रभावव्यवहा रवस्तूत्पत्त्या शब्दानामऽनाद्यर्थसम्यन्धानां वेदानांच नित्यत्वमाश्रित्य प्रामाण्यमङ्गीक्रियते ?, तथाप्येकस्य प्रजापतेः संप्रदायप्रवर्तकत्वे कृतकाशङ्का स्यादेव। अथ पुनः "अष्टाशीतिसहस्राणि संप्रदायप्रवर्तका." दृशमेव भवति किं च " सर्वेपाम्" इति प्रमाणेनापि सृष्ट्यन्तरे यानि न्युत्पद्यन्ते तानि तुल्यनामप्रभावव्यवहाराण्येवोत्पद्यन्ते तथा च प्रमा त्यत्वाद् वेदानां शब्दानां च प्रामाण्यं संभवतीति नोक्तमाकृतपरिणाम माणाभाव इत्यर्थः । तुल्यनामेति-घटस्य सकलसृष्टिपु घट इत्येव नाम भ ति तुल्यनामता, ब्रह्महत्यादिभिः नरकण भवतीति तुल्यप्रभावता, घने दकाहरणमेव पटेन प्रावरणमेवेति तुल्यव्यवहारता । संस्था मर्यादाः । ममे-प्रजापतिरिति शेपः । पूर्व हि प्रलयस्वीकारे सृष्ट्यारम्भे वेदानाम पत्त्या पौरुषेयत्वं तेन चाऽप्रामाण्यं स्यादिति प्रकृतेर्महदादिक्रमेण परि प्रमाणाभाव इत्येवं सिद्धान्तिनाऽऽक्षिप्तं तस्य चात्र पूर्वपक्षिणा " शब्दा मनाद्यर्थसंबन्धनां वेदानां च नित्यत्वम् " इत्यादिनोत्तरमुक्तम्, अयं भा प्रमाणान्तगगोवरेथ पुरुपवाक्यानां मामाण्यं नोपपद्यत इति प्रमाणान्तरा चरे मटटादिक्रमेण प्रकृतिपरिणामेपि पुरुपवाक्यानां प्रामाण्यासंभवान म.पेगवेन नत्तुल्यानां वेदानामपि तत्र प्रामाण्यं न स्यादिति सत्यम, यदा "अजामेकाम" इत्यादिवेदवाक्यानां प्रामाण्यमुपपद्यते, प्रपाहनिन्यनया दानां निन्यन्वेन प्रमाणान्नगगोचपि प्रकृतिपरिणागे प्रामाण्यममान ! अध्यापिता न नृतना विर्गचना दन्यत्र मानाभावेन कृतकन्यागदापाः गा वेदानां प्रामाण्यं मंगवतीत्यर्थः । मंप्रदायप्रवर्तकन्ये चढाध्यापकन्ये दतियार ननु नैक पर नदानी प्रजापतिरेवं करोति येन तम्पातच्यात ·सांख्यमतखण्डनम्] शास्त्रदीपिका। इत्यादिवचनानुरोधेन यहूनां महर्षीणां सृष्ट्यन्तराधी- तं वेदं स्मरतां सुप्तप्रतियुद्धन्यायेन संप्रदायप्रवर्तकत्व- माश्रित्य कृतकाशङ्कां निरस्य नित्यता समयेत ?, त- धाप्यनुपादानं जगन्निर्माणमऽशक्यमभ्युपगन्तुम्, प्र- कृत्यादीनां छुपादानत्वं निरस्तम् । औपनिपदास्तु सृ- ष्टिप्रलयवादाः पौराणिकाश्चाऽर्थवादतया नेतव्याः । भवतु वैवं तथापि नास्माकं काचित् क्षतिः सम्बन्ध- नित्यत्ववेदप्रामाण्ययोरविघातात् । वैशेषिकास्तु-पौरुषेयत्वमेव शब्दार्थसम्यन्धानां वे- शङ्कास्याद् वेदेपु. किं तु “अष्टाशीति"इत्यादि वचनमामाण्येनाऽष्टाशीतिमहस- मुनिभिः सृष्ट्यन्तराधीतस्य वेदस्य स्मरण क्रियते, कथमेवं वेदस्मरणं स्या- दित्याशझ्याह-सुप्तेति, यथा ऽस्माभिः मुप्तप्रतिबुद्धैर्गतदिनेऽधीतं स्मयते तथा महर्पिभिस्तैर्योगसामर्थ्यात् सृष्ट्यन्तराधीतोपि वेदो स्मयते, तथा च न कृत- कवाशङ्केति संभवाते वेदस्य प्रामाण्यं तथा च वेद एवं प्राकृतपरिणामविशेपे प्रमाणमित्याशङ्कते-अथ पुनरिति । परिहरति-तथापीति । भवत्वे नित्यत्वा- द्वेदानां प्रामाण्यं तथापि जगन्निर्माणं तु नाभ्युपगन्तुं शक्यते जगदुपादानस्या- नुपलम्भात् । उपादानाभावे च निर्माणासंभवादित्यर्थः । ननु प्रकृतिखो- पादानमित्याशवयाह-प्रकृत्यादीनामिति, एकायाः प्रकृतेरनेकविधमपथं मन्यु- पादनत्वासंभवात् । निरस्तामिति-" कथं खल्वेकम्पा प्रकृतिः "त्यादिना निरस्तम् । ननु " तटैक्षत वहुस्याम् " इत्याद्यौपनिषदानाम " बद्धादयो विशेपान्ताः' इत्यादिपौराणिकानां च सृष्टिमलयवादानां नव मने गष्टिप्रन्टया- भावान का गतिरित्याशवाह-जीपनिपदेति । अर्थवादनयनि-नेपां न मर्गा- दिमलययोस्तात्पर्य किं त्वनित्यत्वे तात्पर्यमित्यर्थः । अभ्युपगम्यापि पपामु. पपादयति-भवतु वैवमिति । मृष्टिभलपम्बीकाप त्वया वेदाना टार्ग- संवन्यस्य च नित्यत्वं स्वीकृतमिति शब्दार्थसंबधानन्यवेदमामायो- विरोधाभावान्नारमाकं काचित् क्षतिरित्युपरम्पत इन्दर्यः । बोपिकमनमुपस्थापयनि-वैशेपिकति । "इदं पदार्थ बोधपतु. प्रामा- चन्दादरमधी शोद्धयः"इत्येवं शादार्थ बन्यस्य परमाशेप वन्द पौरपत्र·in साकारणं hि हिानि गाना नयनाद at fagar दद परयागगन । सरकाशा- [प्रथमः पादः स... दानां पाङ्गीकुर्वन्तोऽनुमानेन सृष्टिप्रलयावीश्वरंग सि- षाधयिषन्तः प्रयोगमारचयन्ति, त्रिविधं हि वस्तुजा. तम्-संप्रतिपन्नचेतनकर्तृकं घटादि, संप्रतिपन्नातक त॒कं व्योमादि, विप्रतिपन्नतकर्तृकं महीधरदुर्वास रादि, तत्रान्तिममधिकृत्योच्यते-'क्षित्यादिकं बुदि. मत्कर्वकं कार्यत्वाद् घटादिवत्, कार्यत्वं च क्षिपादेः सावयवत्वाद् घटादिवत् । किं पुनः पृथिव्यादेः समवायिकारणम् , पार्धिका- ऽऽप्यनेजसवायवीयपरमाणुजातं यथास्वं पृथिव्याप्त जोचायनां समवायिकारणम्, न हि मलये परमाणून प्रलयोऽस्माकमसित सांख्यादिवत् । कार्यद्रव्याणि तु . रामदानामपि प्रतिगर्गादौ रनितानामुपदेशात् पौरुषेयत्तण, राष्ट्रिपलगानुमा- गमा प्राण प्रतिविनाशशाली सायगाबाद घट्यदिति । गंगतिपननेतन का गंपनिान गादिपनिमादिगा रतीकृतं चेतनका गरगतदान। गतिमान कार्य का - गंगतिपन्न शेतनककत्ताभायो पत्र तद व्योगादि, उपोभा- दी र निमादिति भावः। विपतिपत्ननलका-नगीकृत गदिगण गानेनन प... गगना । अनिमा-शिमगदिकमा वृद्धि की कग मार स.ए । नानपानन भनक गिन्द्र जीवानां तक न मान पानी पानी पर इनीमागिदिः शत्यादीनां METRY गरी न गिदी । नन गदि क्षियादिए का गाना तन ... पिन न सिगाटीना कार्य गुगल गते तपा-Tiry k: :: : हाय पनि, यादि कार्य मावाद परिगतका दागा। दिनानि यार पानि Airt" या rite: पापियामा गए । १.१ ११ ११५ ... १ ·वैशेषिकमतं तत् खण्डन च) शास्त्रदीपिका । ४५५ णुकादीनि सर्वाण्येवेश्वरेच्छया विश्लिष्टावयवानि प्र- लीयन्ते, परमाणवस्तु मिथोऽसंयुक्तास्तिष्ठन्ति व्योमा- दयश्च.क्षेवज्ञाश्चात्मीयधर्माधर्मयुक्ता एवाऽवतिष्ठन्ते । सर्गकाले पुनरीश्वरेच्छां क्षेत्रज्ञाऽदृष्टं च निमित्तमा- मासाद्य परमाणुए कर्माण्युत्पद्यन्ते तदशाच मिथस्सं- युक्ताश्चतुष्टयेपि परमाणवो घणुकादिक्रमेण यथास्वं पृथिव्यादिकं भूतचतुष्टयमारभन्ते । निमित्तभूतक्षे- प्रज्ञाऽदृष्टवैचित्र्याच जरायुजाऽण्डजोदिज्जस्वेदजभि- नं शरीरभेदमीश्वरेच्छाकारितसंयोगविशेषवशात् प- रमाणव आरभन्ते । नत्वेतदपि युक्तम्- नहीच्छामात्रेण प्रयनमन्तरेण परमाणुपु स्पन्दोत्पत्तिः सम्भवति, इच्छाकारितप्रयत्न- घशेन शरीरस्पन्दोत्पत्तिरऽद्यत्वेपि दृश्यते । ईश्वरोपि स्वमतेन प्रलयं निरूपयति-काति, वस्तुगत्या सावयवानां पदार्थानामव- यवविश्लेप एव प्रलय इति वक्तव्यम् । नित्यानां प्रलयेप्यऽविनाशमाह-पर- माणव इति । क्षेत्रज्ञाः जीवाः । साष्टं निरूपयति-सर्गकालेति, ईश्वरे- च्छा जीवादृष्टं चेत्युभयं सृष्टेनिमित्तकारणम् । कर्माणि-क्रियाः । तद्व- शात् उत्पन्नकर्मवशाव । चतुष्टये-चतुर्विधाः पार्थिवाप्यतैजसवायवीयाः परमाणवः । यथास्वम् यथायथम्-पार्थिवाः परमाणवः पृथ्वीमाप्या जलमिति क्रमेण । शरीरोत्पत्तिमाह- निमित्तभूतेति । जरायुजं मानवादिशरीरम्, अण्डज पक्ष्यादिशरीरम्, उद्भिजं वृक्षादिशरीरम्, स्वेदजं यूकादिशरीरम्, शरीरभेदम्, शरीरविशेषम् । स्पष्टमन्यत् । परिहरति-न वेतदपीति । शरीरे स्पन्दोत्पत्तिः प्रयत्नेनैव भवतीति ने- श्वरेच्छामात्रेण परमाणुप्वपि प्रयत्नं विना स्पन्दः संभवति, अन्यथा शरी- रोपि प्रयत्नं विनैव स्पन्दः स्यादित्याह- न हीति । प्रयत्नं विनेच्छामात्रेण कि- योत्पत्त्यभावे दृष्टान्तमाह-इच्छेति, अद्यत्वे-इदानीमपि शरीरे स्पन्दोत्पत्तिरि- च्छाकृतपयनवशेन दृश्यते इत्यन्वयः । नन्वस्त्वीश्वरेपि प्रयत्र इत्याशङ्क- ते- ईश्वरोपीति । परिहरति- नेति । किं बहुना सशरीरस्यापि प्रयत्नः श- ·शरीरापेक्षः प्रयन इति को दोष इत्याशङ्ख्याह- प्रलयकालेति, मलयकाले कार्यत्वादीश्वरशरीरस्यापि विनाशादऽशरीरः परमेश्वरः कथं सर्गादौ प्रयते. त्पनामपीच्छा स्यात् । किं वा 'जानातीच्छति यतते करोति' इत्येवं ज्ञानेच्छा. नन्वऽनित्यानां ज्ञानादीनां शरीरापेक्षा दृष्टा अनित्यज्ञानाद्युत्पत्तेः शरी। रमापेक्षवात्. ईश्वरस्य च ज्ञानेच्छाप्रयत्ना नित्या एवेति न तत्र शरीरापेक्षेत्या. गले-निन्यमस्यति । अस्य-ईश्वरस्य । परिहरति- नेति। ज्ञानादीनामनित्या. नियन्त्रात् प्रलय एव मदा निष्टेन टिरित्यपि दोपोनुमन्यःविशेषिकपिद मत्यनियमामुपस्थापयनि-दाक्यत इत्यादिना । वैदोपिकम्य क्षिायादीनामगरी. रिचननकर्टकलं निन्यायवेच्छाज्ञानकर्टकलं चाऽभीष्टं नद्विद्धमत्र प्रयुकमा सप्रकाशा [प्रथमः पादः स००५ प्रयतत इति चेत् ?, न, अशरीरस्य प्रयत्नासम्भवात् । सर्वगता अपि ह्यात्मानः शरीरप्रदेश एव प्रयत्नमारभ- न्ते न वहिः, अतः शरीरापेक्षा प्रयत्नःप्रलयकाले च सर्व- कार्याणां प्रलयादीश्वरशरीरमपि प्रलीनमिति कथमश: रीरः प्रयतते । नचाऽशरीरस्येच्छापि सम्भवति मुक्ता- त्मनामिव । नापि ज्ञानं संभवति- इन्द्रियादेरभावात् । नित्यमस्य ज्ञानं नित्या चेच्छा नित्यश्च प्रयत्र इति चेत्, न, सर्वज्ञानेच्छाप्रयत्नानामनित्यत्वव्याप्तेः । शक्यते हि प्रयोक्तुम्-चित्यादिकं नाऽशरीरिचेतनक- रीरदेशे एव भवति नान्यव, अन्यथा व्यापका एव जीवात्मान इति शारी- रादहिरपि प्रयतेयुरित्याह-सर्वगतेति । स्वाभिमायमाह- अत इति । नन्वस्तु तेत्यर्थः । नन्वीश्वरेच्छायामस्ति वैलक्षण्यं यत् प्रयत्नं विनापि परमाणुपु स्पादयतीत्याशमाह- न चेति । अशरीरस्येच्छापि न संभवति, अन्यथा मुक्ता प्रयत्नक्रियाणां क्रमभावित्वात् प्रयत्नकारणीभूतेच्छापि न संभवत्यशरीरस्य कुनः प्रयत्न इत्याह- न चेति । इच्छाकारणं ज्ञानमपि न संभवति येनेच्छा स्थादशरीरस्येत्याह- नापीति । नामेवोपलब्धरीश्वरवानादिकमप्यनित्यमेवेत्यर्थः । ज्ञानादयोऽनिन्या ज्ञानादि- त्वात जीवज्ञानादिवत् । ईश्वरेच्छाया नित्यत्वे मटिकारणीभूतेच्छाया अपि नि- त्यन्वान्मदा ष्टिीस्थतिपमहान् मलयोन स्यादेव, एवं प्रलयकारणीभृतेश्छाया कर्मा - ·बैशेषिकमतखण्डनम्] शास्त्रदीपिका। ४५७ किं न नित्यप्रयत्ननित्येच्छानिस्यज्ञानकर्तृक कार्यत्वाद घटवादिति । "नाऽशरीरिचेतनकर्तृकंन नित्यमयवनित्येच्छानित्यज्ञानकर्टकम्" इति, अशरी- रिचेतनकर्तृकत्वाभावो नित्येचायत्रज्ञानवत्कर्वकत्वाभावश्च घटे प्रसिद्ध एव सशरीरेणाऽनित्येच्छामयवज्ञानवता कुलालेनैव कृतत्वात् । जीवकर्तृकत्वं च चाधितमिति क्षित्यादीनां न सृष्टिर्न वा प्रलय इति प्रवाहनित्यता प्राप्तेति भावः । श्लोकवार्तिकेप्युक्तम्-~- (कामोशी)"यदा सर्वमिदं नासीव का(का)ऽवस्था तव गम्पताम् । (सत्र- प्रलये) मजापतेः क वा स्थानं किं रूपं च प्रतीयताम् ॥ ज्ञाता च कस्तदा तस्य यो जनान् वोधयिष्यति । (भय प्रजापति सर्गक- तत्येवम् ) उपलब्धेविना चैतत् कथमध्यवसीयताम् ॥ प्रत्तिः कथमाया च जगतः संमतीयते । शरीरादेविना चास्य कथमिच्छापि सर्जने ॥ शरीराधऽथ तस्य स्यात् ? तस्योत्पत्तिर्न तत्कृता । (तस्य = ईश्वरशरीरस्य) (श्वरशरीरनिर्मातद्वदन्यप्रसङ्गोपि, नित्यं यदि तदिष्यते? ॥ (तत् = ईश्वरशरीरम्) स्वीकारेनवस्था) पृथिव्यादावनुत्पन्ने किम्मयं तत् पुनर्भवेत् । (तत् = ईश्वरशरीरम्) (पायदु ना दुखप्राणिनां प्रायदुःखा च सिरक्षाऽस्य न युज्यते ॥ साधनं चास्य धर्मादि तदा किं चिन्न विद्यते । न च निस्साधनः कर्ता कश्चित् सृजति किं चन.॥ 'नाऽऽधारेण विना सृष्टिसूर्णनाभेरपीप्यते । प्राणिनां भक्षणाचापि तस्य लाला प्रवर्तते ॥ (तस्य अना) अभावाचानुकम्प्यानां नानुकम्पास्य जायते । (भस्य = ईदवास्य) सृजेच शुभमेवैकमनुकम्पामयोजितः ।। तथा चाऽपेक्षमाणस्य स्वातन्त्र्यं प्रतिहन्यते । (जोदकर्मापायाम्) जगवाऽमृजतस्तस्य किं नामष्टं न सिध्यति ?॥ क्रीडायां प्रवृत्तौ च विहन्येत कृतार्थता । (कृतार्थना -आलमता) वहुन्यापारतायां च क्लेशो बहुतरो भवेत् ।। एवं वेदोपि तत्पूर्वस्तत्सद्भावादिवोधने । (तत्पूर्व = प्रापान) बहला) ·४५८ सप्रकाशा- [प्रथमः पादः सू००५ ननु घटस्यापीश्वरककत्वमस्त्येवेति साध्यहीनो साशको न प्रमाणं स्यात्, नित्यस्य व्यापृतिः कुतः ।। वेदस्याऽऽदिप्रवृत्तौ च नाऽकृतत्वमतिर्भवेत् । (आदिवानूनी प्रजातिनी- पदिटत्ये) मलयेषु स्थितिश्चास्य साशङ्का स्यात् प्रजापतौ ॥ करीमर्गविनाशानामथाऽनादिकल्पना ?। सैवं युक्ता यथेदानी भूतानां दृश्यने क्रमात् ॥ मलयेपि प्रमाणं नः सर्वोच्छेदात्मके नहि । न च प्रयोजनं तेन स्यात् प्रजापतिकर्मणा ।। अशेषकर्मनाशे वा पुनः सृष्टिर्न युज्यते । कर्मणां वाऽप्यभिव्यक्ती किं निमित्तं तदा भवेत् ।। ईश्वरेच्छा यदीष्येत सैव स्याल्लोककारणम् । ईश्वरेच्छावशित्वे हि निष्फला कर्मकल्पना ॥ कुलालवच्च नैतस्य व्यापारो यदि कल्पते । (एतस्य = ईवरस्स) अचेतनः कथं भावस्तदिच्छामनुरुध्यते ॥ (माय = परमाणु) तस्मान्न परमावादेरारम्भः स्यात्तदिच्छया । पुरुपस्य च शुद्धस्य नाऽशुद्धा विकृतिर्भवेत् ।। स्वयं च शुद्धरूपत्वादसत्त्वाच्चान्यवस्तुनः । स्वमादिवदऽविद्यायाः प्रत्तिस्तस्य किंकृता ? ।। अन्येनोपप्लवेऽभीष्टे द्वैतवादः प्रसज्यते । स्वाभाविकीमविद्यां तु नोच्छेत्तुं कश्चिदर्हति ।। तस्मादयवदेवान सर्गप्रलयकल्पना । समस्तक्षयजन्मभ्यां न सिध्यत्यऽप्रमाणिकी ।। कर्मक्षयो हि विज्ञानादित्येतचाऽप्रमाणवत् । सर्वज्ञन्निध्या च स्रष्टुः सद्भावकल्पना ॥" इत्यादिकम् । ननु तवानुमाने दृष्टान्ते घटेप्यऽशरीरिचतनकर्तृकत्वमस्त्येव कार्यमा प्रतीश्वरस्य कर्तृत्वस्वीकारादिति साव्यस्याऽशरीरिचेतनकर्तृकत्वाभावस्याभा- वात्माध्यविकलो दृष्टान्तः, तथा च कार्यत्वस्या शरीरिचेतनकर्तृकत्वाभाव- स्य च घटादी व्याप्तिग्रहाभावादनुमानमेव न प्रमरतीत्याशङ्कने-नचिति ।

·गपिकमनगण्डनम] शादीपिका । दृष्टान्नः। तथापि कुलालस्यापि कर्तृत्वान्न केवलेश्वर- कर्तृकत्वं घटस्य. ततश्चैवं प्रयोक्तव्यम्-क्षित्यादिकं न केवलाऽगरीर्याऽऽत्मकर्तृकं कार्यत्वाद् घटवदिति, बरतु. त्वाद् व्योमवदिति । हेतुदृष्टान्तो सर्वधापि निर्दोपी । तथा वित्यादिकं न धुद्धिमत्कर्तृकं शरीरिकर्तृकत्ववि- रहाद् व्योमवदिति सानादेव प्रतिसाधनं कर्तव्यम् । अधेश्वरशरीरं नित्यमङ्गीकृत्य प्रलयेपि सशरीरमेवे- श्वरमभ्युपगच्छेत् ?, ततः सावयवत्वमीश्वरशरीरेऽनै- कान्तिकं न चित्यादेः कार्यत्वं साधयेत्, सशरीरकर्तृक- त्वं च दूर्वानुरादीनामनुपपन्नमनुपलब्धिविरोधात् । परिहरति-तथापीति । सशरीरकुलालकर्तृकत्वस्य सत्त्वेन केवलाऽशरीरि- चेतनककत्वाभावस्य घटादौ सत्त्वादेव न साध्यवैकल्यमित्यर्थः । स्वा- भिमायं प्रकटयन् प्रयोगान्तरेण सत्पतिपक्षयति-क्षित्यादिकामिति । हेवन्त- रमाह- वस्तुत्वादिति । हेतुदृष्टान्ताविति- उक्तहेतुद्रये व्यभिचारित्वादिदोपो नास्त्येव दृष्टान्तद्ये च साध्यवैकल्यं नास्त्येव घटे कुलालककत्वस्यापि सत्त्वात् केवलाऽशरीरिचेतनकर्तृकत्वाभावोस्त्येव व्योनि च नित्यत्वेनाऽकृतकत्वादे- व केवलाऽशरीरिचेतनकर्तृकवाभावोस्त्येवेति न साध्यवैकल्यम् । वैशेषिकेण “क्षित्यादिकं बुद्धिमत्कर्तृकम् " इति प्रयुक्तं तत्र साक्षादाप संपति सत्म- निपक्षमाह- तथेति । यत्र शरीरिकर्तृकत्वाभावस्तत्र बुद्धिमत्कर्तृकत्वाभावोपि भवत्येव यथा नित्ये व्योम्नि, तथा च नित्यादिभ्यः शरीरिकर्तृकत्वनिवृत्त्या बुद्धिमत्कनुकत्वमपि निवर्तते सशरीरस्यैव बुद्धिमत्तासम्भवादित्यर्थः । नन्यस्त्वीश्वरस्यापि शरीरं तच्च नित्यमेवेति न का चिदनुपपत्तिरित्या- शङ्कने-अयेति । परिहरति-तत इति । एवं हीश्वर शरीरे कार्यत्वं नास्ति सा- वयवत्वं चास्त्येवेति वक्तव्यं तथा च यदुक्तम्-क्षित्यादिकं कार्य सावयव- वात्' इति तव सावयवत्वस्याऽकार्येपीश्वरशरीरे मत्त्वेन व्यभिचारित्वाद क्षित्यादिपु कार्यत्वसाधकत्वं न स्यात् कार्यवाभावे च बुद्धिमत्कनुकत्वमपि न स्यादित्यर्थः । अनुपलब्धिविरोध दर्शयनि-सशरीरकर्तृकत्वमिति ।

·४६० सप्रकाशा- [प्रथम, पाद. सु.. किं च प्रतिकार्य प्रयत्रभेदेन भविव्यम्, अन्यो हि पादसशरणे प्रयत्रः अन्यश्च याहहरणे, तथा सति या. पीश्वरे प्रयत्रो नित्यः स्यात् तथापि तस्यैकत्वाम विनि. प्रकार्योदयहेतुत्वं सम्भवतीति व्यर्थ एवासौ । यदि त. नन्तकार्यानुरूपा अनन्ता एव प्रयनाः सर्वदेवेश्वरेऽत. तिष्ठेरन्, तथा सति प्रलयकारणीभूतस्य परमाणुविश्ले- पकस्य प्रयनस्य सर्गकालेप्यवस्थानात, संयोजकस्य म सर्गहेतोः प्रलयकालेप्यवस्थानात् उभयोः परस्परवि. पाताल सृष्टिः स्यात् न प्रलयः । गन्न क्षेत्रशाष्टिोनिच्यात कार्यनिध्योपपत्तिरि. ति, तदप्ययुराम- नहि दृष्टकारणवलक्षण्यमन्तरेगा. Sलतापमानात कार्यवलक्षण्यं गिध्याति, नष्ट- নানা বাহানা আক্তাল্প নিযেগর। শি- गाणिजाइनरहिम्ना गर्न रािध्यतीति चेत् , न, ती प्रमाणाभावात्। नित्यत्व हिनंदानामावसिंत त- नयगिगावर पत्ता नवोन गगन fhit Hi fr: गमानि कार्गविगं पनि प्रगविष्यामायणकतात, " गया पहायताण टोकाय र गगन गई पात, पाय गमार्ग कारणलम्बीकाप तग शिलगानगर, । गाययावयागनाद- नि । भगा। ::.' । अनेक प्रती हां दोगमा- यदीनि । गाः गान न... जगी। rai नीना का पानी मायाम- यनि । पहिनि नागyि-पादि। * ....... मन मारणार... 24 मा ! 'नन... ! ....... नि म fifa font Frima ४ ·माण्यवलेनेश्वरस्याऽपरिच्छेद्यो महिमा सृष्टिप्रल- । च ऋतुलिङ्गन्यायमाश्रित्य सिध्येयुर्न वा । घेदांस्त्व- दृत्य दृष्टानुसारेण पर्वते इवानुमानमऽत्यन्तालौकि- थे प्रवर्तयतामुपेक्षवोत्तरमित्युपरम्यते । तस्मान्न स- दिकालेपि सम्बन्धकरणम् । अशक्यं च कर्तु सर्वशब्दानां सम्बन्धकरणम्-यदा कश्चिदपि शब्दः केनाप्यर्थेन सम्यड आसीत् तदा घं सम्यन्धः क्रियेत?, सम्बन्धं हि कुर्वताऽवश्यं फेन वद्वाक्येन स कर्तव्यः- गौः सास्नादिमानित्यादि- T, न चाऽप्रसिद्धमर्थप्रतिपादकत्वेन सानादिशब्दमर्थ- स्वीकृत एव प्रामाण्यं सम्भवतीति प्रामाण्यसिद्ध्यर्थं वेदानां नित्यत्वे सति वेदमामाण्यवलादीश्वरेच्छामाहात्म्यं सष्टिप्रलयौ च सिध्येयुन- तिद, कदा चित् सिध्येयुरपीत्यर्थः । वेदानुपेक्ष्य तु कथमपि न सि- दृष्टानुसारेणेत्याह-वेदानिति । पर्वत इति- यथा पर्वतो वन्दिमान् धू- | दृष्टानुसारेणानुमानं भवति तयाऽत्यन्तादृष्टे सृष्टिप्रलयाद्यर्थेऽनुमानं तुमईतीति तथाप्यनुमानादिना साधयतामुपेक्षैव युक्तेसाह-उपरम्यत उपेवोत्तरमिति- यथा- “ मौनमेवोत्तरं ददौ" इति तथा । उपसंह- भिमायमाह- तस्मादिति । सम्बन्धकरणम्-शब्दार्थयोरिति शेपः । लयः पुनश्च सर्गः प्रामाणिकः स्यात्तदा सर्गादौ परमेश्वरेण शब्दार्थयोः कृत इति स्यादापे न चैवमस्ति सर्गप्रलयादावेव प्रमाणाभावादित्यर्थः । सम्बन्धकरणस्याऽशक्यत्वमाह-अशक्येति । सम्बन्धकरणं हि- 'गो- सास्नादिमान पदार्थो वोधन्यः' इत्येव तत्र सर्गादिकाले यथा गोश- गोव्यक्तिना सह सम्बन्धो नास्ति तथा सास्नाशब्दस्यापि गलकम्बलेन यो नास्त्येवेति केन वाक्येन सम्बन्धकरणं स्यात्, तदर्थमन्यशब्दार्थयोः चापेक्षायामनवस्थैव, कस्य चिदेव शब्दस्यार्थेन नित्यसम्बन्धोक्ती च मनाविरह इति भावः । स्वोक्तवाक्यं विशदयति-यदेति । सम्बन्धकर- यित्वमुपपादयति-सम्बन्धमिति । सः-सम्बन्धः । विपक्षे वाधकमाह- ते । अर्थप्रतिपादकत्वेनाऽममिद्धं मास्नादिशब्दमित्यन्वयः । अगृहीन- ·रामकाशा- [प्रथमः पादः मू. ०५ प्रतिपादनाय शकोति कौनागयितुम्, तथा इस्त- सञ्जादयोपि. प्रतिपादकत्वामिन्हेः । नन्वेवमप्रसिहसंबन्धस्य कथनमप्यनुपपन्नम-यद्यपि हि तदा वक्तुः प्रसिहसंपन्धत्वात् संबन्धकथनाय वा क्योचारणं संभवति तथापि श्रोतारोऽप्रमिहसमस्त- पदार्था घालाः कथं वाक्येन संबन्ध प्रतिपद्येग्न् ? तस्मात् करणवत् कथनमप्यनुपपन्नम् । नेप दोपः- धयितुस्तावन्न कर्तुरिचाऽशक्तिः- उपायसंभवातू, प्र- तिपत्तारस्तूपायाभावान्न प्रतिपयन्त इति दृष्टविरुद्ध शक्तिकं सास्नादिशब्दमित्यर्थः । ननु शक्तिंग्रहाभावाद्वाक्येन संबन्धग्रहो न भविष्यतीति युक्तं किं तु करचेष्टादिनैव सम्बन्धकरणं भविष्यति मुखेन श- व्दमुच्चार्य करेण तद्वोध्ये पदार्थे प्रदशिने तेनार्थेन सह तस्य शब्दस्य सम्ब न्धग्रहसम्भवादित्याशङ्याह- तथेति, एवमपि यं शब्दमुच्चार्य मया यः पदार्थः करेण प्रदर्येत तयोः सम्बन्यो ज्ञेय इत्युपदेशस्यापेक्षास्त्येव न चायमुपदेश- स्तदा सम्भवति एतदुपदेशवाक्यघटकशब्दानामपि सम्बन्धस्या ऽगृहीतत्वादेवे- त्यर्थः । हस्तसज्ञादयोपीत्यत्र न शक्नोति कर्तुमितिशेपः । नतु तव मते शब्दार्थसम्बन्धस्य नित्यत्वेपि तस्य कथनं त्वावश्यकमेव- गोशब्देन सास्नावान् पदार्थो वोधव्य इति, तत्र वक्त्रा कथनस्य सम्भवेपि वालेनाऽवधारणं न सम्भवति कस्यचिदपि शब्दस्य शक्तिग्रहाभावादिति के- थनमप्यनुपपन्नमित्याशङ्कते- नन्विति । मीमांसकः परिहरति-नैप इति । उ- पायसम्भवात् सम्बन्धकथनोपायस्य सत्त्वात् । सम्बन्धपौरुषेयत्वपक्षे कस्य 'चिदपि शब्दस्य स्ववोध्यार्थेन सहानादिसबन्धाभावात् कैः शब्दैः शब्दा- न्तराणां तदर्थैः सह सम्बन्धकरणं स्यादत्यनुपपत्तिरुक्तति सम्बन्धकरणस्यो- पायो नास्ति, सम्बन्धकथनपक्षे तु शब्दानां स्वाथैः सहानादिरेव सम्ब- न्धः स च वृद्धव्यवहारपरम्परया सम्बन्धकथकेनावगत एवेति स तं तं प- दार्थमुद्दिश्य तं तं शब्दमुच्चारयितुं शक्नोतीत्यस्ति सम्बन्धकथनस्योपायः, परं प्रतिपत्तारो वालाः सम्बन्धग्रहोपायाभावात् सम्बन्धं न प्रतिपद्यन्ते इति व- क्तव्यं तदपि न सम्भवति प्रत्यक्षमेव वालानां सम्बन्धप्रतिपत्तिदर्शनेन दृष्टः ·शब्दार्थसंवन्धनित्यत्वोपसंहार'] शास्त्रदीपिका । ४६३ म्, दृश्यन्ते घऽप्रसिद्धसमस्तपदार्था वाला डेभ्यः स- चन्धं प्रतिपद्यमानाः। किं चास्त्युपायो घालानाम्-नाऽवश्यं संबन्धकथन- धाक्येनैव वृहेभ्यो चाला: संवन्धं प्रतिपद्यन्ते किंतु यदा वृद्धाः प्रसिद्धसम्बन्धाः स्वकार्यार्थेन व्यवहरन्ति तदा तेषामुपशृण्वन्तो बालाः संवन्ध प्रतिपद्यन्ते- यदा हि केनचित् 'गामानय, इत्युक्तः कश्चित् सास्ना दिमन्तमानयति तदा समीपस्थो चालोऽगवच्छति-य. स्मादयमेतद्वाक्यप्रवणानन्तरमस्मिन्नर्थे प्रवर्तते तस्माद- ऽस्माद्वाक्यायमर्थः प्रत्यायित इत्येवं संमुग्धरूपेणावग- तं प्रत्यायकत्वं पश्चाद्धहुपु प्रयोगेष्वन्वयव्यतिरेकाभ्यां वाक्यभागानां पदाना पदभागानां च प्रकृतिप्रत्ययानां विरोधादित्याह-प्रतिपत्तार इति । उक्ते हेतुमाह-दृश्यन्ते इति । अप्रसिद्ध- समस्तपदार्थाः-अप्रसिद्धोऽज्ञातः समस्तानां शब्दानामर्थो यैस्ते वालाः । संवन्धकथनादन्यं शक्तिग्रहोपायमाह-किं चेति। व्यवहारेणापि शक्तिग्रहो भवतीति न तब वालस्य वाक्यान्तरज्ञानापेक्षेत्याह-के विति । प्रसिद्धस- म्बन्धाः-गृहीतशक्तिकाः । स्वकार्यान=स्वकार्यार्थमिति यावत् । तेषां स- मीपस्था वालास्तेपां वाक्यं शृण्वन्तो व्यवहारं च पश्यन्तस्तत्तदर्थे तत्तद्वाक्य- स्य शक्ति गृहन्ति, एतदेव विशदयति- यदा हीति । अस्मिन्नर्थे =गवानयना- थे । अयमर्थः-गवानयनम् । अस्माद्वाक्यादिति जन्यत्वं पञ्चम्यर्थः । प्रत्यायित इति- एतद्धाक्यजन्यप्रत्ययविषयोयमऽर्थो गवानयनरूप इत्यर्थः । सम्मुग्धरू- पेणेति- तदा केवलं वाक्यस्य वाक्यार्थप्रत्यायकत्वमऽवगम्यते न तु वाक्य- घटकपदानां पदार्थेषु शक्तिग्रहो भवतीति भावः । पदानां पदार्थेषु शक्तिग्र- होपायमाह- पश्चादिति । अन्वयव्यतिरेकाभ्यामिति-'गामानय गां नय' इ- त्यादौ गोपदसच्च एव मास्नादिमत्पदाविपयकव्यवहारस्य दर्शनाव, 'अश्व- मानयाऽश्नं नय' इत्यादौ च गोपदाभावे सास्नादिमत्पदाविपयकव्यवहार- स्याऽदर्शनाद्वालो गोशब्दस्य सास्नादिमत्पदार्थे शक्तिं गृह्णातीत्यर्थः । एव- मेव प्रकृतिप्रत्ययभागस्यापि व्यवहारेण शक्तिग्रहो ज्ञेयः । विविच्यत-प- ·देन " चित्रया पशुकामो यजेत " इत्यादिना चित्रायाः फलमायनलेऽत्र. ननु नैवमुच्यते किं तु इप्प्यनन्तरं फलानुपलम्भे प्रत्यक्षादिममाणवि. दं प्रत्यक्षाविमंवादऽवयं भाविनि मनि तदभावादमामाण्यम" इत्यायुतंग सप्रकाशा [प्रथमः पादः सू० वाक्यार्थभागेषु पदार्थेषु विविच्यते, तस्मान्न पौरुषेयः सम्बन्ध इति न तदशेन पुरुषापेक्षास्तीति सिद्धमनपे- चं वेदानां प्रामाण्यम् ॥ यच्चानन्तरफलानुपलब्ध्या चित्रादीनां न पश्वादि. फलत्वमिति । स्यादेवं यदि प्रत्यक्षादिपञ्चकमेव प्रमाणं स्यात् ? तदा ह्यनन्तरफलोपलम्भादेव तत्साधनत्वं स्या- त् नाऽन्यथा, शब्दस्यापि तु प्रमितिजनकतया प्रत्यचा- दिवत् प्रमाणत्वात्, तेन च चित्रादीनां पशुसाधनत्वा. ऽवगमादसत्यप्यनन्तरोपलम्भे सिध्यति तत्साधनत्वम् । ननु प्रमाणान्तरविरोधादप्रमाण्यमित्युक्तम् । न, तद- दानां पदार्थेषु प्रत्यायकत्वंयोधजनकत्वं विविच्यते-गोशब्दस्य सास्नादि मानर्थः, आनयनस्य क्रियाविशेषोर्थ इत्येवं भेदेन ज्ञायत इत्यर्थः, सप्तम्यर्थों विषयत्वम् । उपसंहरति-तस्मादिति । तदशेन-सम्बन्धकरणवशेन सम्मान करणानभ्युपगमान तदर्थं पुरुपापेक्षा येनेश्वरस्त्रीकारापत्तिरपि स्यादिति भावः । परमोपसंहारमाह-सिद्धमिति । वेदकर्तुः स्वीकारे तु तत्मामाण्यापेक्षमेव वेदानां प्रामाण्यं स्यात् नैवमस्तीति सिद्धमनपेक्षं वेदानां प्रामाण्यामित्यर्थः । ॥ इति सम्बन्धाक्षेपपरिहारवादः॥ चित्राद्याक्षेपपरिहारमारभते-यच्चेति । प्रत्यक्षादिपञ्चकं शब्दभिन्नमिन्यः थः । तदा प्रत्यक्षादिपञ्चकस्यैव प्रमाणत्वे. इष्टयनन्तरं फलोपलम्ध्यैव तन्सा- धनत्वम् = पश्वादिमाघनत्वं चित्रादीष्टीनां स्यात् । अन्यथा अनन्तरमेव । लोपलम्भाभावे न स्यात् । न चैवमस्ति शब्दस्यापि ममाणत्वात् । तेन-श- गते ह्यानन्तरफलोपलम्भाभावेपि तस्य वाधो न भवतीति भावः । तत्साधनवम- पतृमाधनन्त्रम । रोधाचित्रादिबोधकवाक्यस्यैवाऽप्रामाण्यमुक्तं तया च कथमऽप्रमाणभृता दादर्थनिश्चय इन्यागने- नन्विति । पूर्वमप्यभावप्रमाणवादानन्तरम-"टि- ·चित्रादिविषयकाक्षेपपरिहारः] शास्त्रदीपिका। ऽभावात्, नहि शब्दः 'अनन्तरमेव चित्रा फलसाधनम्' इति व्रते येन विरोधः स्यात्, साधनत्वमेव प्रतिपन्न तन्मात्रवचनातू, तस्य चापूर्वढारेण कालान्तरेपि तैल- पानादिवत् फलसाधनत्वोपपत्तेः। यत्तु प्रागनुष्ठानाच्छास्त्रार्थावधारणवेलायां नाऽपूर्व- मन्त रितमित्युक्तम्, यद्यप्येवं तथापि पश्चादेवमव- गच्छति-साधनत्वमात्रेपि शब्देनोक्ते भ्रान्त्या मया साक्षात्साधनत्वमेव प्रतिपन्नं तच्चेदानीमन्यथा जातम्, अतो नूनमस्य केनापि द्वारेण कालान्तरे फलमिति । तवैव द्रष्टव्यम् । परिहरति-नेति । तदभावाव-प्रमाणान्तरविरोधाभावात् । यदि श्रुत्या चित्रादिफलस्याऽव्यवधानेनाऽनन्तरभावित्वमुक्तं स्यात्तदानन्तर- मेव फलोपलम्भाभावेन प्रत्यक्षविसंवादकृतो विरोधः स्यादपि, न चैवमस्ति फलोत्पत्तिकालमनन्तर्भाव्य फलसाधनतामात्रवोधनादित्याह-न हीत्यादिना । तन्मात्रवचनात् फल साधनत्वमात्रकथनात् । तस्य-फलसाधनस्य चित्रा- दियागस्य । तैलेति-यथा तैलपाने कृतपि कालान्तर एव तत्फलं भवति तथा चित्रादीनामपि यवनन्तरमेव न भवति फलं तदा कालान्तरे भविष्यति, अपूर्वद्वारा कालान्तरेपि फलोत्पत्तिसंभवादिति नाऽप्रामाण्यम् । ननु यदि चित्रादिष्वपूर्वाश्रयणं स्यात्तदैवमऽपूर्वद्वारा कालान्तरे फलोत्प- चिरुच्येतापि न चैवमस्ति त्वया हि "चिवादीनां शास्त्रार्थावधारणसमयेऽपूर्व- प्रणाडीममाश्रयणे कारणंन किं चिदस्ति" इत्युक्तमित्याशङ्कते-यत्त्विति। समाध- -पद्यप्येत्रमित्यादिना । यद्यपि चित्रादिशास्त्रार्थावधारणवेलायां नापूर्वमाश्री यते तथापि पश्चादपूर्वस्य द्वारत्वमवगम्यत इत्याह-तथापीति । साक्षात्-अ- पूर्व विनैव । एवकारस्य साक्षात्पदेनान्वयः-साक्षादेवेति । तच =चित्रादीनां सा- क्षात्फलसाधनत्वज्ञानम्, अन्यथा अपूर्वद्वारैव चित्रादीनामपि फलसाधनत्वं न साक्षादित्येवं जातम् परिणतम् । ज्ञानोपसंहारमाह- अत इति । अस्य= चिवादियागस्य । केनापि द्वारेण अपूर्वलक्षणेन द्वारेण । अमन्याश्चित्रेष्याः कालान्तरे फलमदातृत्वासम्भवादऽपूर्वलक्षणद्वारकल्पनेति भावः ।

·No text on this page.

·प्रत्यक्षविरोधपरिहार] शास्त्रदीपिका। ४६७ यत्तु प्रत्यचविरुद्धं वचनमुपन्यस्तम्-" स एष यज्ञा- युधी यजमानोञ्जसा स्वर्ग लोकं याति" इति-एतच्छ- ब्देन प्रत्यचं शरीरं यज्ञायुधसंयुक्तमुपदिशतीति । तद- भिधीयते-अर्थवादत्वादस्यान्यपरत्वान्न स्वार्थे प्रमा- णान्तरविरोधो दोषः। न च विरोधोपि विद्यते न छ- ऽनेन शरीरस्थ स्वर्गगमनमुच्यते । किं तर्हि ? आत्मनो यस्यैतच्छरीरम्, सोपि हि शरीरशरीरिणोरभेदोपचा- रेण शरीरस्थेन यज्ञायुधित्वेन प्रत्यक्षत्वेन च व्यपदि श्यते । आत्मनो वा स्वर्गगमनं शरीरे उपचर्यते इति नास्ति विरोधः। ननु मा भवतु चित्रादिवाक्यानां वाधस्तथापि " स एप यज्ञायुधी" इति वचनेन शरीरस्य स्वर्गगमनमुच्यते न च तद् दृश्यते शरीरस्यावैव दाहा- दित्येतादृशानां तु वेदवाक्यानां वाधः स्पष्ट एवेत्याशङ्कते-यचिति । एतच्छन्दे- स एपः " इत्यनेन । उपदिशतीति-प्रत्यक्षभूनस्य यज्ञायुधसंयुक्तस्य शरीरस्य स्वर्गगमनमुपदिशतीत्यर्थः । परिहरति-तदभिधीयतेत्यादिना । शरी- रस्य स्वर्गगमने एव प्रत्यक्षविरोधोस्ति न चास्य वाक्यस्य शरीरस्य स्वर्गगमने तात्पर्यमस्त्यऽस्यार्यवादत्वादिति स्वार्थे शक्यार्थे-शरीरस्वर्गगमने प्रमाणा- न्तरविरोधेपि दोपो नास्ति तव तात्पर्याभावादित्यर्थः । अर्थवादत्वं चास्य यज्ञायुधचयनस्य प्रशंसापरवाज्ज्ञेयम् । प्रमाणान्तरविरोधाभावमप्याह-न चेति । किं तीति- यद्यनेन वाक्येन शरीरस्य स्वर्गगमनं नोच्यते तदा किमुच्यत इति प्रश्नार्थः । उत्तरमाह-आत्मन इति, यस्यात्मन एतच्छरीरं तस्यात्मनो- ऽनेन स्वर्गगमनमुच्यत इत्यर्थः । नन्वनेन वचनेन तु “स एपः" इत्येतच्छन्दे- न प्रत्यक्षभूतं शरीरमेवोद्देिश्य तस्य स्वर्गगमनमुच्यत इति कथमात्मनः स्वर्गग- मने तात्पर्य स्यात् ? तथा यज्ञायुधित्वमपि शरीरस्यैवास्ति नात्मन इत्याश- माह-सोपीति । सः आत्मा । शरीरस्यात्मनाऽभेदोपचारेणेव शरीरस्य स्वर्गगमनमुच्यत इत्यर्थः । उपचारे पक्षान्तरमाह-आत्मनो वेति । ननु यजमानशब्दस्याऽऽत्मवाकचतं कथं स्यात् ? आत्मनोऽकर्डवा- उरीरस्यैव च कर्तृत्वाद यागकर्तृत्वस्यैव च यजमानशब्दप्रतिनिमित्तलादि- ·ति नियमाभावात, मृतावस्थायां शरीरं भवत्येव न च माणनादयः सप्रकाशा- [प्रथमः पादः सू००५ चायो ऽधोगमनवृत्तिविशेषस्य प्राणनादिशब्दवा- च्यस्य हेतुभूतः प्रयन उच्यतं स च सुखादयश्च न . रीरधर्माः संभवन्ति. अयावच्छरीरभावित्वात् । ये हि कार्यद्रव्यवर्तिनो विशेषगुणा रूपादयस्ते विरोधिगु: णान्तरादा द्रव्यविनाशदा विनश्गन्ति, प्राणनादयस्तु तदभावपि नश्यन्ति मृतावस्थायामिति न शरीरगुणाः। तथा ज्ञानमप्यऽयावच्छरीरभावित्वादेव न श. रीरधर्मः । तथा ये प्रत्यक्षविषयाः शरीरगुणास्ते स्वय- मिव परैरपि प्रत्यक्षेण गृह्यन्ते यथा रूपादयः, सुखा- दयस्तु प्रत्यक्षा अपि सन्तो न परप्रत्यक्ष ग्राह्याः त. दयति-प्राणनादिशन्देनेति । कोष्ठयस्य-कोष्ठसम्बन्धिनः । वृत्तिापारः । स च-माणानादिव्यापारहेतुभूतः प्रयत्नः । मुखादीनां शरीरधर्मवाभावे हे- तुमाह-अयावदिति, यावत्कालं शरीरं भवति तावत्कालं सुखादिकं भवत्येवे- . सुखादयो वा तदानीं शरीरे भवन्ति यदि शरीरगुणाः स्युस्तदा तदानीम- पि स्युरित्यर्थः । उपपादयति- ये हीति । विरोधिगुणान्तरात्-विरोधिगुणो- स्पत्त्या यथा पाकेन घटे रक्तरूपे उत्पन्ने श्यामरूपं नश्यति द्रव्यविनाशाच यथा रसादिविनाशः । तथा च कार्यद्रव्यवर्तिविशेषगुणा गुणान्तरोत्पत्तिद्रव्य- विनाशयोरन्यतरं विना न नश्यन्तीति नियमोस्ति पाणनादयस्तु तदभावेपि- शरीरलक्षणद्रव्यविनाशाभावेपि नश्यन्ति न चापि मृतशीरे प्राणनादिविरो धिगुणान्तरोत्पत्तिदृश्यते इति न शरीरगुणाः, यस्य चैते गुणाः स एवात्मेति सिद्धमित्यर्थः। ज्ञानस्यापि शरीरधर्मत्वाभावमाह-तथेति । यदि ज्ञानं शरीरधर्मः स्यात्तदा मृतशरीरेप्युपलभ्येत न चोपलभ्यते शरीरविनाशाभावेपि ज्ञानविनाशादिति न शरीरगुणो ज्ञानं यस्य च ज्ञानं गुणः सआत्मा। उपपत्त्यन्तरमाह- तथा यइति ।य- दि मुखादयः शरीरधर्माः स्युस्तदा शरीरधर्मभूतरूपादिवत् परैरपि गृहीतास्युः न च स्वमत्यक्षा अपि स्वसुखादयः परेण ग्रहीतुं शक्यन्त इति न शरीरधर्माः किं खात्मधर्मा एवेत्यात्मसिद्धिः । उपसंहरति- तस्मादिति । स्वाभिमायमाह- ·प्रारीरातिरित्तात्मसाधनम]] शाखदीपिका। ४७१ स्मान्न शरीरगुणाः, तदिदमपि द्वयं सुखादीनां शरीर- गुणत्वं निवारयदऽन्यगुणतां सूचयति, योऽसावऽन्यः स आत्मा। किं च सर्व एव विशेषगुणाः कारणेपि व- माना एव कार्यद्रव्यगुणतां भजन्ते न च शरीरका- रणभूतेषु पार्थिवपरमाणुषु चैतन्यमस्तीति कथं शरी- रगुणता चैतन्यस्य स्यात् । तस्मादन्यश्चेतनः । कश्चित् पुनराह-सर्वथा वित्तिषु तावदेत्ताऽवभासते अन्यथा स्वपरवेद्ययोरनतिशयप्रसङ्गात् । न च शरी- रस्य करथरणाद्यवयवसंनिवेशविशिष्टस्थास्ति तथा- तदिदमिति । इदमपि द्वयम् = सुखादीनामयावच्छरीरभावित्वं रूपादिवत्परै- रग्राह्यलं चेति द्वयम् । यस्य च शरीरातिरिक्तस्य सुखादयो गुणा स एवा- त्मेत्याह-योसाविति । शरीरात्मवादिना चैतन्यं शरीरगुण एवेत्युक्तं तत्परि- हरति- किं चेति । घटस्य यद्रूपं तत्तस्यावयवभूतेषु परमाणुष्वपि भवत्येवेति विशेषगुणस्य कार्ये वर्तमानस्य कारणे सत्ता नियतास्ति तत्र यदि चैतन्यं शरीरगुणः स्यात्तदा शरीरकारणभूतेषु पार्थिवपरमाणुष्वप्युपलभ्येत न चो. पलभ्यते तस्मान्न शरीरगुणश्चैतन्यम्, यस्य च चैतन्यं गुण स आत्मा शरीर- व्यतिरिक्त एवेत्यर्थः। ननु मुखादीनामन्तःकरणधर्मवान्न तैरात्मसिद्धिः सम्भवति किं तु शाने ज्ञानस्वरूपातिरिक्तो विपयातिरिक्तश्च यो वेत्ता भासते स एवात्मेति सा- धनीयम्, विपक्षे वाधकमाह-अन्यथेति । अन्यथा ज्ञानेपु वेत्तुरात्मनोऽवभा- साभावे अहं जानामीति प्रतीतिर्न स्यात् किं तु जानातीत्येव प्रतीतिः स्यात् सा चैपा जानातीतिरूपा प्रनीतिस्तु परवेद्यविपयापि भवतीति स्त्रज्ञाते पर- झाते च घटे घटं जानातीत्येकरूपप्रतीतिपसत्त्या स्वपरवेद्ययोरतिशयो न स्यात्, अस्ति चातिशयः स च परवेद्ये जानातीति स्ववेद्य च जानामीति प्रतीतिकृत एव जानामिजानातीतिप्रतीत्योश्वाऽऽत्मावभासाऽनवभासकृत एवं भेदोस्ति ज्ञानत्वस्योभयत्राप्यविशेषाद, जानामीति प्रतीतिश्च स्पष्टमेवात्मानं परामृशति तस्मात् सर्वज्ञानेप्वात्माऽवभासते एवेत्यर्थः । एवं ज्ञानमात्रे विज्ञेय- म् । तथा च यो वित्तिपु-ज्ञानेषु विपयज्ञानाभ्यामतिरिक्तोऽवभासते स आ- ·सप्रकाशा- [प्रथमः पाद... ऽवभासः, अतोऽन्यः शरीरादात्मेति । तस्वऽयुक्तम्- संनिवेशाप्रतिभासेपि शरीरप्रतिभाससंभवात. न हि संनिवेश एवं शरीरं शरीरधर्मो हि संनिवेशः, सं. भवति च धर्माऽप्रतिभासेपि धर्मिणः प्रतिभासः, अ. न्यथाऽऽत्मनोपि प्रतिक्षासो न स्यात् तद्धर्माणां सर्वग- स्मेति माप्तम्, न च शरीरस्य तथा अव्यभिचारेण मत्येकज्ञानेऽवभासो भ. चनीति न शरीरमेवात्मा किं तु शरीरातिरिक्त एवेत्येवमात्मसिवितव्या ने मुखादिभिस्तेषामात्मधर्मत्वाभावादिति प्रभाकरमतेन पूर्वपक्षमुत्थापयति- श्चिदिति । तथा च मानभिन्नत्वे सति विषयभिन्नत्वे सति गतिमान भासमान समाऽऽत्मतामिति मिद्धम् । उक्तं चात्र मामाकरैः- "गविमानहेतूत्था मिती मातरि च प्रमा। माक्षात कर्तृत्वमामान्यात प्रत्यक्षत्वेन सम्मता ।। गाती काचिन ग्रहणस्मरणम्रपा प्रतीतिस्तत्र साक्षादात्मा प्रतिभाति ना सपनाममाने विपया भागन्ते, सर्वा हि प्रतीतिरेवमुपजायत-अहं जा नामीति न पुन नातीनि काचिद बुद्धिरस्ति, अन्यथा हि सगरयेगयोग्न- नाम गात । तम्मान गरिख ज्ञानहेतुभिरामान गाक्षात्कारवती धीरुप में गत । नानाई प्रत्यक्ष प्रमत्तम ? यदि मावऽभिमागम ? र, म. मयारामिति चन, न, गर्वत्र ममेयग्याऽपगावनियमानापान ।" इति । t.हिद वृद्धि र विपनि शपः । नथा-" घटमहगुपको इति यामानानाति मनिमागी शरीर हि करवाणा गर्न माग मन यापनमा गये तम्मानमामोडी" इति । त्यनामिति । वीरधर्मम्य करनाणाय प्रदमासम्म पनि समय गिः प्रतिमाम पर अनि मानी पादाम्यापि प्रतिपादित in राय प्यायान्य- म्यादिन्यः दिनुपाह- Alfa { ११५ मादि । गांद काय नि निमा म्यानहाय पायापनि मानवादी 41 • योग प्रतिमामान यापन: । प्रायः ५३॥ पानांना .

·उकप्रभाकरमतखण्डनम्] शास्त्रदीपिका। तत्वादीनामवित्तिष्वऽप्रतिभानात् । न चैकान्तिकम ऽर्थवित्तिएवेत्तृभानम्,अर्थ एव हि तदा भासते न वेत्ता। न च स्वपरवेद्ययोरनतिशयः नहि वेतृभासनकृतो- यमऽतिशयः किं तु कस्यचिदेव किं चिदाभालते ना. ऽन्यस्य-इत्येतावानऽतिशयो नान्यः, तस्लाश ज्ञातुम- तिभासेन शरीरविवेकसिम्हिः, किं तु पूर्वोतादेव कारणात् = ज्ञानसुखादीनां शरीरगुणत्वाऽलरमकान ततोऽन्य एतेषामाऽऽश्रयः स एवात्मा । सौगतास्त्वाg:- "सिझे ज्ञानसुखादीनां गुणत्वे गुणिकल्पना । न तु तत्सिहमस्माकं तावन्मात्रोपपत्तितः ॥" मनियम निराकरोति-न चेति । ऐकान्तिकम् -नियतम् । वेत्तुरभाने हेतु- माह-अर्थ एवेति । तदा विपयज्ञानकाले । नन्वेवं स्वपरवेधयोरतिशयो न स्यात्. ज्ञानविपयत्वस्य स्ववेचे घट इद परवेद्यपि सत्त्वात्, वेतभानस्वीकारे तु परवेघेन घटेन सह स्वात्मभानाभावा- देव विशेपः स्यादित्याशङ्याह- न चेति । हेतुमाह-न हीति । यदि स्वपर- वेधयोर्वतृभासनकृत एव विशेपः स्यात्तदा तद्विशेपोपपत्त्यर्थ वेतृभानं स्वीक्रि- येतापि नैवमस्ति किं तु परवेबोन भासते स्ववेधश्चभासते इति विषयभानकृत एव स्वारवेद्ययोर्विशेप इत्यर्थः । चेदने स्वीयत्वपरकीयत्वविशेपकृतोपि वेध- योर्विशेप इत्यपि ज्ञेयम् । ज्ञानं घटविषयकमध च तत्रात्मापि भासत इति य- धुच्यते तदा मेरुरपि किं न भासेत, इत्यलमनेन वाल्वादेन । उपसंहरति- तस्मादिति । आत्मनस्तु ज्ञानेपु भानं भवति शरीरस्य च न भवतीति शरी- राद् व्यतिरिक्त आत्मेत्येवं न शरीरातिरिक्तात्मसिद्धिः संभवति किं तु पूर्वो- तादेव हेतोरित्यर्थः । पूर्वोक्तरीत्या ज्ञानमुखादीनां शरीरगुणवासम्भवाद ततः शरीरादन्य एवैतेषाम् ज्ञानमुखादीनां य आश्रयः स एवात्मेत्यर्थः एवं प्रभाकरपतं पराकृत्य सौगतपक्षं पराकतु तमुपक्रमने-सौगना इ- त्यादिना । सिद्धेति- यदि ज्ञानमुखादीनां गुणवं स्यात्तदा तदाश्रयभूत- गुणित्वेनात्मकल्पना स्यादपि न चैवमस्ति ज्ञानमुखादीनां गुणत्वाभावाद ·४७४ दिति ज्ञानस्मरणयोः कर्ता स्थिरः कश्चिदाश्रयणीयस्तथा च म एवाग्मेन्याश. सप्रकाशा [प्रथमः पादः सू..." न धाश्रयमन्तरेण ज्ञानमात्रमनुपपनं स्वतन्त्रमेव ज्ञानं किं नेष्यते ? सुखादयोपि ज्ञानविषयाः स्वतन्त्रा एवं अन्यस्याश्रयस्थानुपलब्धेः । ज्ञानमेव च नीलमहं जा. नामीति ज्ञातृत्वेन विपर्यासितदर्शनैरथ्यवसीयते ना- न्यः प्रमाणाभावात् । ननु ज्ञानस्य क्षणिकत्वात् कथं पूर्वेचुरुपलब्धे ऽपरे. शुः स्मरणमिच्छा प्रत्यभिज्ञा च न हि स्वयमनुप- लब्धे तानि सम्भवन्ति-न हि देवदत्तेनोपलब्धेऽर्थे यज्ञदत्तस्य स्मरणादीनि सम्भवन्ति । सत्यम्-न स. तदाश्रयभूतगुणिनं विनापि तावन्मात्रस्य स्वतन्त्रभूतस्य ब्रानादेरुपपत्तिसम्म वादित्यर्थः । तत्-गुणत्वम् । सौगतमते ज्ञानमेव विविधाकारेण भासत इति न तदाश्रयत्वेनात्मकल्पना क्रियते । तदुक्तम्- सहोपलम्भनियमादभेदो नीलतद्धियोः। भेदश्च भ्रान्तिविज्ञानैदृश्येतेन्दाविवाऽद्वये ॥” इत्यादि । सौगतः स्वाभिप्रायं प्रकटयन्नाक्षिपति- नहीनि । स्वतन्त्रम् आश्रयान्तरा ऽनधीनम् । ननु सुखादीनामुपभोग्यानां भोक्तारमात्मानं विना कथमुपपत्ति स्यादित्याशयाह-सुखादय इति । स्वतन्त्रा-निराश्रयाः । अन्यस्प-- नातिरिक्तस्यात्मत्वेनाभिमतस्याऽऽश्रयस्यानुपलब्धेः, सर्वस्य दानपरिणाम- वात् । नन्वस्तु नीलतज्ज्ञानयोरभेदो बातृज्ञानयोस्त्वभेदः कथं स्यादित्या शाह-ज्ञानमेवेति । ज्ञानमेव भ्रान्त्या मातृत्वेन भासत इत्यर्थः । विपर्या- सितदर्शनः भ्रान्तः । ननु येन प्रथमं ज्ञायते तस्यैव कालान्तरे ज्ञातविषयकं स्मरणाम च्छा वा प्रत्यभिज्ञा वा भवतीति नियमोस्ति अन्यथा देवदत्तेन भातम्य यज्ञदत्तस्यापि स्मरणं स्यान चैवं भवति, मानं च क्षणिक विषयं माता द्विनीयक्षणे एवं नष्टं तदिति कथं ज्ञानान्तरेण ज्ञातं ज्ञानान्तरण म्मत स्या- ते-नन्विति । तानि स्मरणादीनि । मौगत उत्तरमाह- मन्यपिति । यदि झानमन्नानस्य भेदः स्यात्तदा स्मरणादीनि न स्युःन चरमस्त्ये कम्मिन कम ·बौद्धशानात्मवादस्तत्वण्टनं च] शाखदीपिका । म्भवन्ति सन्तानभेदे. समानायां तु सन्ततावेकेनोप- लब्धेऽन्यरर स्मरणाद्युपपनं दृष्टत्वात्, न युपलव्धुः स्मर्तुश्चैकत्वं क्वचिदपि दृष्टम्, एकस्य स्थास्नोः पुरुषस्य कचिदप्यनुपलब्धत्वाद, तस्माज्ज्ञानमेव ज्ञात नान्यो ज्ञातास्तीति । अनोच्यते- प्रत्यभिज्ञायते फर्ता यः पूर्वापरकालयोः । तस्य स्थास्नोः स्फुटो भेदो विज्ञानात्क्षणभङ्गुरात् ॥ दिषयप्रत्यभिज्ञानानुपपत्तेफ़्तुरेकत्वकल्पनायां स्याद- प्येतदुत्तरम्-सन्तानैकत्वादेवोपपद्यत इति, यदा तु ज्ञातैवैकः पूर्वापरकालयोः प्रत्यभिज्ञायते-' योहं पू. नि सन्तानभेदाभावात् सन्तानभेदो हि मरपेनैव भवति, ज्ञानसन्तानस्यैकत्वा- व तयटकीभुतेनैकेन ज्ञानेन ज्ञातस्य विषयस्य तद्घटकीभूतस्यापरस्य ज्ञान- स्य स्मरणादिकं नानुपपन्नं दृष्टत्वात्-एवमेव हि लोके दृष्टमस्ति स्थिरस्यात्म- नोऽभारेपि स्मरणादिकं लोके भवत्येव ज्ञानं च तव मतेपि क्षणिकमेवेति ज्ञा- नसन्तानैकत्वादेव स्मरणादिकमुपपादनीयमित्यर्थः । विपक्षे प्रत्यक्षबाधमा- ह-न हीति, पदि कचिदपि स्थिरो ज्ञाता स्मर्ता चोपलभ्येत तदा तदृष्टा- न्तेन स्थिरात्मवादो ज्ञानस्मरणयोश्चैककर्तृकत्वमुपपायेत न चैवमस्तीत्यर्थः । उपसंहरति-तस्मादिति । निराकर्तुमारभते-अत्रोच्यत इत्यादिना । प्रत्यभिज्ञायत इति-'योहं पू. मद्राक्षं स एवाई स्मरामि स्पृशामि' इत्यादौ पूर्वापरकालवत्तिनः स्थिरस्यै- कस्य दर्शनस्मरणयोः कर्तुः प्रत्यभिज्ञा भवति न च सा मिथ्या वाधाभावा- होपानुपलब्धेश्चेत्युक्तमत्यभिज्ञाविषयः कोपि स्वीकार्यः स एवात्मा स्थिरः, तस्य प्रत्यभिज्ञाविपयस्य स्थानोः स्थिरस्यात्मनः क्षणभङ्गुराज्ज्ञानाद्भेदः स्फुट एव ज्ञानस्य क्षणिकत्वात् तस्य च स्थिरत्वादित्यर्थः । संक्षेपेणोक्तं विशदय- ति-विपयेति, यदि स एवायं घट इति विषयमत्यभिज्ञोपपादनार्थं ज्ञातुरेक- त्वकल्पना स्यात्तदा सा सन्तानैकत्वेनाप्युपपद्यत इति वदुक्तमुत्तरं युक्तं स्या- दपि या तु ज्ञातुरेव प्रत्यभिज्ञासा तु सन्तानैकत्वेन नोपपद्यते, प्रत्यभिज्ञावि-

·No text on this page.

·शरीरात्मनोहेंदः] शास्त्रदीपिका। ४७० रत्वम्. शरीरस्य च ज्ञातृत्वं निराकृतम्, अत्तोऽत्यन्तसं- सृष्टयोरेकत्वभ्रान्त्या सामानाधिकरण्यप्रतीतिरुष्णतोय- प्रतीतिवद् भास्वरायापिण्डप्रतीतिवच्च । तथा व्यतिरेकयुडिरपि दृश्यते-'ममेदं शरीरं कृशम्' इति षष्ठ्याऽस्मदर्थस्य शरीरव्यतिरेकात्, शरीरस्य च परविषयेदवारास्पदत्वात्, ततोऽस्माद्विवेकावभासात् विपयत्वं तस्येदंप्रत्ययविषयत्वात् । स्वाभिमायमाह-तेनेति, उक्तहेतुना अस्य अहंमत्ययस्य ज्ञावगोचरत्वम् =ज्ञातृविषयकत्वं सिद्धम् । उक्तं च "युष्मदस्मत्म- त्ययगोचरयोः इत्यादि । शरीरस्य च ज्ञातृत्वमनुपदमेव निराकृतम्-"तथा ज्ञान- मप्ययावच्छरीरभावित्वादेव न शरीरधर्मः" इत्यादिनेति न शरीरस्याहंप्रत्यय- विषयत्वमित्यर्थः । ननु यदि शरीरस्याईप्रत्ययविषयत्वमेव नास्ति तदा कृशोहम्' इति प्रतीतिः कथं स्यात् ? अत्र ह्यइंप्रत्ययविपयमुद्दिश्य कृशत्वविधानात् । यस्य हि शरीरस्य कृशत्वं संभवति न तस्याहंप्रत्ययविषयत्वं यस्प चात्मनस्तर म- तेऽहंमत्ययविषयत्वं तस्य कृशत्वं न संभवतीत्याशङ्याह-अत इति, यतः क- शवमत्ययाहंमत्यययोभिन्नविषयत्वमेव वास्तवमऽतो भ्रान्त्या सामानाधिक- रण्यं प्रतीयते, यथा 'जलं दहत्ययो दहति' इत्यव दाहकत्वं न जलस्याऽयसो वा धर्मस्तथापि वन्हिसंबन्धात्मतीतिर्भवति तथा शरीरात्मनोरप्यत्यन्तसंस- प्रत्वाद् भ्रान्त्या शरीरेऽहंमत्ययो भवत्यात्मनि च कुशवप्रत्ययो भवतीत्यर्थः। नन्वेवं शरीरात्मनोरभेद एव किं न स्यादित्याशय किंवा शरीरात्मनोरेक- त्वबुद्धर्धमत्वसिद्ध्यर्थं भेदसाधकव्यवहारं दर्शयति-तथेति । व्यतिरेकबुद्धिः भेदबुद्धिः । पप्ठ्या-ममेति पप्ठ्या । अस्मदर्थस्य-आत्मनः । अभेदेहि मम शरीरामिति प्रतीतिर्न स्यात् किं त्वहं शरीरमिति प्रतीतिः स्यात् । मम शरीर- मिति च प्रनीतिययार्थैव वाधाभावादिति भेद एव वास्तवः । शरीरादात्मनो भेदहेतुं प्रदात्मनः शरीरस्य भेदहेतुमाह-शरीरस्य चेति । “ममेदं शरीरम्" इत्यत्र शरीरस्येदंशब्दवोध्यत्वात् । पति-परविपया आत्मभिन्नविषयको य इदकारस्तदास्पदत्वात् =तद्विपयत्वादित्यर्थः । उपमहरन् शरीरात्मनोभेंदे हेतून प्रदर्शयति-तत इति । अस्मात्ममेदं शारीरमिति भेदावभासाद, शरीरस्याऽज्ञातृत्वात् ज्ञातुश्वावश्यकत्ताद, कृशो- ·४७८ समकाशा- [प्रथमः पादः सू००५ पूर्वोक्तन्यायेन च शरीरस्याऽज्ञातृत्वात्, अभेदादगमस्य च संसर्गदोषवशेन भ्रान्त्याप्युपपत्तेः, पूर्वाभ्यस्तस्मृरण- नुबन्धेन च विना जातस्य हर्षभयशोकसंप्रतिपयनुप- पत्तेः । जातिस्मराश्च केचिदात्वपि देहान्तररहोटतं हत्तान्तं सम्बोधयन्त उपलभ्यन्त इत्युपलब्धिसिन्धः श- रीरात्मनोभेंदः। यद्यपि चानेन प्रकारेण शरीरात्मनोस्पिष्टो भेदो न सिध्येत् तथापि तावदऽभेदोपि न विस्पष्टः- मम शरीरमिति विवेकस्थापि प्रतिभासात् । तत्र संमुग्धे तत्वे श्रुतार्थापत्त्या साक्षात् श्रुत्या या निर्णय:-स्वर्ग- हमित्यायभेदावगमस्य संसर्गदोपवशेन शरीरात्मनोर्यः संवन्धस्तादृशदोत. यशेन भान्त्याप्युपपनत्वात्, मारीराद्भिन्न एवात्मेत्यर्थः । तथा वालस्य लाभेन हो भवनि मर्यादिदर्शनेन भयं भवति मातृमरणेन शोकश्च भवति तत्र नन वालेन तस्मिन् जन्मनि लब्धवस्तुन उपकारित्वमनुभूतं येन तलाभेन वर्ग: स्यात, नापि मर्पस्यानिष्टकारित्वमनुभूतं येन तस्माद्यं स्यात्, न चापि मा- तुमग्णेन हानिरनुभूता येन गोकः स्यादिति पूर्वजन्मन्यऽनुभूतस्मैवोपकारि चादेगस्मिन् जन्मान स्मरणं वक्तव्यं गत्यन्तराभावात, न च शरीरम्याने जन्मपन्यः गंभवति नृतनदारीरसंबन्धस्यैव जन्मपदार्थत्वादिनि शरीरलगति रिक्तः स्थायी कश्रिदान्माऽवयं स्वीकर्तव्य इत्यर्थः । स्मृन्यन्यन्न पनि पाणन स्मृतिगरम्पग्या बा, गंप्रनितिनियः प्राप्ति । शरीराम ने मन्यामृयामापनि प्रमाणयनि-जातिम्मराश्रौनि, देहान्तायनानयोगनेन शायद पारीन्यनिरिक्त एव कश्चिदात्मेति, अन्यथाऽय शम्य जिमना मावान कितिपयको बनान्तः स्यादित्युपलब्धिगिन्दा प्रत्यागदः बी- गन्नपेट व्यर्थः। बाटनम महाग जातम । नद कोहीपन्यादीना व्यवहागा पचाना नागना मदतर पत्रबाद कयं मंद एवेन्युच्यत इन्पायवार-गीति, उगग्माArial नुवाद-पता नन्नवं पेटोपि न याद वेदापि न म्यादिन्यु महानिकारणा मंददाय पन वा स्थिरः म्यादिन्यायवाद-तति । गंगा में गणित ।

·शरीरात्मनोसेंदः] शास्त्रदीपिका। ४७९ कामादिश्रुतयो हि शरीरातिरिक्तं परलोकफलीपभोग- योग्यं कर्तारमन्तरेणाऽनुपपद्यमानास्तमाक्षिपन्ति ता- भिश्वाक्षिप्तं साक्षादेवोपनिषदः समर्थयन्ति- " अवि- नाशी वा अरेऽयमात्मा " इत्येवमादयः, इति सिन्धः शरीरातिरिक्तोमानसप्रत्यक्षरूपाऽहंप्रत्ययगम्यो ज्ञाता। कथं पुनर्जातु यत्वम् ? न खेकस्य कर्तृत्वं कर्मत्वं घ स्वात्मनि क्रियाविरोधात् सम्भवति, तस्मान्नाहंपि- त्तिर्नाम घटादिवित्तिव्यतिरेकेण काचिदस्ति, घटादि- वित्तावेव तु विषयवदात्मा भासत इत्युक्तम् । इत्यत्र कर्तव्य इति शेषः । श्रुतापत्ति प्रथमं प्रमाणयति-स्वर्गेति । यदि शरी- रातिरिक्तः स्वर्गभोक्ता कश्चिदात्मा न स्यात्तदा यागादिविधायकश्रुतयो व्यर्थाः स्युरिति शरीरातिरिक्तमात्मानमाक्षिपन्ति-स्वर्गादिभोक्तारं विना स्वर्गादिभो- गस्यानुपपनत्वेन यागादेरण्यनुपपन्नत्वादिति श्रुतार्थापत्त्याऽऽत्मसिद्धिः। सा- क्षा नि प्रमाणयति-अविनाशीवेति । उपसंहराति- इति सिद्ध इति । मा- नसेति- मानमप्रत्यक्षरूपो योऽइंप्रत्ययस्तद्गम्य इत्यर्थः । पदुक्तम्-" मानमप्रत्यक्षम्पाईप्रत्ययगम्यः" इति तवप्राभाकरमुखेना- ऽऽशङ्कते-कथामिति । स्वनिरूपितं स्वस्यैव मातृत्वं न सम्भवति कर्मकर्तृभाव- विरोधात्, ज्ञावन्तरस्वीकारे वनवस्थैवेति भावः । उपपादयनि- न हीति । ज्ञाता तु ज्ञातव भवति न ज्ञेय इति न तन्मात्रविषयकं ज्ञानं गम्भवतीत्याह- तस्मादिति । यदि शातुर्जेयत्वं स्यात्तदा तन्मावविपयावित्तिः स्वीक्रियतापि न चैवमस्तीत्यर्थः । तस्मादवित्तिरेव घटादिशानातिरिक्ता नास्ति यद्विपयन्तं झातुरुच्येत किं तु घटादिज्ञानेप्येव विषयवदात्माप्यवभागने तदनन् भागेशेना- मित्याह-घटादीति। “उक्तम"इत्यत्र "युत्तम्"इत्यपि पाटः।उत्तं च मामाकर:- बुद्धीन्द्रियशरीरोग्यो भिन्न आत्मा विभुर्धवः । नानामतः प्रतिक्षेत्रमऽवित्तिपु भामते ॥" इति । तथा-" न होवाय वर्तत्वं कर्मत्वं च सापेक्षमुपपद्यते स्वानि प्रियानि- विरोधात, न मागविद्रोनाविरोधः स्वयंशासन विपानीगोचग्न. नापि तदुपपत्तेः. विपयैः सहोपरम्भनियमश्वं मत्परः । इति ।

·समकांशा- [प्रथमः पादः सू. ? कः पुनरयं स्वात्मनि क्रियाविरोधोनाम?, यस्यां कि- पायां यः कर्तानसातस्मिन्नेव स्वफलं जनयतीत्यर्थः। किं पुनःसंवित्तिक्रियायाः फलम् ?, भासनम् । किमिदंकर्तरि न भवति !, ठोमिति चेत् ?, कथं तीसौ भासते ? न वसति भासने भासते इति शक्यते वक्तुम्, तस्मादर्थ- विसिष्वप्यात्मनो भासनाभ्युपगमे स्वात्मनि क्रिया- विरोधस्तुल्य एव । व्यवहारयोग्यतामात्रं संवित्तेः फलं नान्यदिति चेत् ?, भवत्वेवम्. अस्ति तावत्फलं तच वि- षयेष्विवारमन्यपि संवित्तितो जायत इत्यङ्गीकृतं भव- द्भिः, अतस्तुल्यो विरोधः । ? उक्त स्वात्मनि क्रियाविरोधे मीमांसकः शङ्कते-कः पुनरिति। पृष्टं स्वात्मनिकि- याविरोधस्वरूपमाह-यस्यामिति, यथा छेदनक्रियायां यो देवदत्तः कर्ता तस्मि- न देवदत्ते एव सा छेदनक्रिया स्वफलं द्वैधीभावं न जनयति किं तु रक्षादौन- नयति, एवमहमितिज्ञानक्रियायामात्मैव कर्तेति तस्मिन्नेव भासनलक्षणं फलं कथं स्यात् ? । ज्ञानक्रियायाः फलं मीमांसकः पृच्छति-किं पुनरिति । उस रमाह-भामनमिति । मीमांसक आक्षिपति- किमिदमिति । इदं भामर्न । करि कविषयकं न भवति ? । ननु न भवतीत्याशङ्कते-डोमिति चेदिति । मीमांगाः पुनराक्षिपति-कथामिति । अमी आत्मा । आक्षेपे हेतुमाह-नहीं- ति । स्वपक्षे प्राप्त स्वात्मनि क्रियाविरोधं प्रभाकरपक्षेपि निसपति-तस्मादि. नि । घटादिमानवापि यद्यात्मा भासते तदापि तस्य शेयत्वं प्राप्तमेर अथ घटादिनानेष्वपि सैच ज्ञानेति तव पक्षेपि कर्मकर्तृविरोधस्तुल्य एवेत्यर्थः । ननु घादिनानेषु भाममानस्याप्यात्मनो ज्ञातुर्न ज्ञेयत्वं भवति यत्तस्य घटादि यावनियात् आमान तु घटादिज्ञानेन व्यवहारयोग्यतामावमस्फुरणमात्र फलं भवतीनि न मन्पा म्यान्मनि क्रियाविरोध इत्यागने-व्यवहार्गत । उन्नामाद-भवन्वेपिति, व्यवहारयोग्यतामावस्यापि ज्ञानफलम्य ज्ञातार मी. कागद्विगंधानुल्य एव तदरम्य इत्यर्थः । अन्य पत्र नद्विदिनादयोऽपिदिनादधि " इत्यादिनिमिति क्रियाकमेवातिवान् कर्मचम्सीकार परमार्थविगयः स्यात् नरमायामा ननु ·भदेतमतराण्डनम] शास्त्रदीपिका। ४८१ यदि परमार्थविरोधमुद्भाव्य सत्यप्यात्मनः क्रियाज- न्यफलभागित्वे कर्मसज्ञा कमविशक्तिश्च न भवतीत्यु- च्यने "परसमवायिक्रियाफलभागित्वं कर्मत्वम् " इ- त्यभिधानात् । तच्चायुक्तम्-शब्दसाधुत्वं हि प्रयोग- तोऽचगन्तव्यम्, अस्ति चात्मनः स्वकर्तृकायामेव क्रि- यायां कर्मव्यवहारो लोके वेदे च-यथा तावद्भाष्य एव " स्वसंवेद्यः स भवति" इति कर्मवाचिकृत्यप्रत्ययप्र- योगः, वेदेपि-"आत्मानमुपासीत" "आत्मानं वे- द" आत्मा ज्ञातव्यः" इत्यनेकशः प्रयोगः। जन्यस्फुरणाख्यफलभागित्वेप्यात्मनः कर्मसज्ञा न भवति कर्मसज्ज्ञाऽभावा- चात्मवोधकशन्देभ्यः कर्मविभक्तिरपि न भवति, कर्मसज्ञा हि कर्मत्वे सति स्यात् न चात्मनः कर्मत्वं संभवति परसमवेतक्रियाफलभागित्वस्यैव कर्मत्वाव न चात्मनः परसमवेतज्ञानक्रियाफलभागित्वं संभवति तस्य स्वयंप्रकाशत्वात् येनेदं सर्व विजानाति तं केन विजानीयात् " "यद्वाचाऽनभ्युदितं येन वागभ्युद्यते" न दृष्टेष्टारं पश्यन विज्ञातर्विज्ञातारं विजानीयाः " इत्या- दिश्रुतिविरोधाचेत्याशङ्कते-यदीति । परिहरति-तच्चायुक्तमित्यादिना । कर्म- विभक्तिर्न भवति वेति शब्दसाधुत्वविचारः शब्दसाधुत्वं च नास्माकमधीनं किं तु वृद्धप्रयोगादेवावगन्तव्यमित्याह-शब्देति । आत्मनः कर्मत्वे शावर- भाष्यं प्रमाणयति-भाष्य एवेति, तथा च भाष्यम्-" अत्रोच्यते-स्वसंवेद्यः स भवति ना सावन्येन शक्यते द्रष्टुं कथमसौ निदर्यत " इति, अन्यात्मनाऽन्या- स्मा न द्रष्टुं शक्यते इत्यर्थः स्वात्मनः स्वमात्रप्रत्यक्षत्वात् । शावरभाष्ये ए. वोक्तम्-" एवमसौ पुरुषः स्वयमात्मानमुपलभते न चान्यस्मै शक्नोति दर्श- यितुमऽन्यस्य द्रष्टुस्तं पुरुष प्रति दर्शनशत्स्यभावात सोप्यन्यः पुरुषः स्वय- मात्मानमुपलभने न च परमाऽऽत्मानम्" इति । शारीरकेप्यात्मनः कर्मत्वेनव्य- वहारः कृतः-"ब्रह्म हि ज्ञानेनाप्तुमिष्टतमत्वाद प्रधानं तस्मिन् मधाने जिज्ञासा- कर्मणि परिगृहीते" "ज्ञानेन हि प्रमाणेनावगन्तुमिष्टं ब्रह्म" इत्यादिः । आ- स्मनः कर्मत्वे आत्मशब्दस्य च कर्मविभक्तियुक्तले श्रुति प्रमाणयति चेदेपी- ति, प्रयोगः आत्मनः कर्मत्वेन कर्मविभक्तियुक्तत्वेन च प्रयोगोस्तीत्यर्थः ।

·- ति । परिहरति-नैति । वाधे सत्येव भ्रान्तित्वं भवति यथा शुक्तिरजतज्ञानस्य ४८२ [प्रथमः पादः मू.०५ न च गन्तुर्गमने कर्मत्यम्. प्रयोगाभावात् । शब्दमा धुत्वं हि प्रयोगपरवशा वयं न स्वयमीश्महे, यथा हि चलनार्थत्वे समाने गच्छतिः सकर्मकः चलतिश्चाकर्मका प्रयोगस्य तथादर्शनात, एवं ज्ञातुः कर्मत्वं गन्तुचाक- मत्वं भविष्यति । तस्मान्मानसाहंप्रत्ययगम्य आत्मा तथा च श्रुतिः-" स मानसीन आत्मा जनानाम् " इति । तेन यद्यपि विषयवित्तिवेलायामेवाऽऽत्मावा- सस्तथापि न विपयवित्तिकर्तृतयाऽयभासः किं तु मान- साहंप्रत्ययकर्मतयाऽवभासोनतहित्तिकर्मतयाऽव्याप्तेः। ननु शरीरवदात्मन्यप्यहमभिमानां भ्रान्तिरेव ?, न, ननु यदि ज्ञातुरपि ज्ञानक्रियाकर्मत्रं स्यात्तदा गन्तुरपि गमनक्रियाक मत्वं स्यादित्याशट्याह- न चेति । गन्तुर्गमने कर्मत्वं न भवति ज्ञातुश्च झाने कर्मत्वं भवतीत्यत्र न वयमीशाः किं तु यथाटद्धमयोगमपा व्यवस्था भवति तथा च यथा हि चलनं गमनं चैकरूपमेव तथापि गम्घातुः सकर्मकः-ग्रामं ग- च्छतीति प्रयोगात, चलधातुश्चाकर्मकः-देवदत्तश्चलतीति प्रयोगात, तथा ग- न्तुर्गमनकर्मत्वं न भवति ज्ञातुश्च ज्ञानकर्मतं भवत्येव तथैव वृद्धव्यवहारात् । उपसंहरति-तस्मादिति, यस्माज्ज्ञातु नक्रियाकर्मत्वं तस्मान्मानसाहंज्ञानवि- पय एवात्मा । अत्र श्रुति प्रमाणयति-सेति । स आत्मा। मानसीना-मा. नसगम्यः । विरोधं परिहरति-तेनेति । आत्मनो विषयज्ञानकर्तृत्वेन प्रती- तिर्न भवति येन कर्तुः कर्मतं न भवतीतिविरोधः स्याद किं तु मानसाई- ज्ञानकर्मतयैव प्रतीतिर्भवति, विषयवित्तिकमतयापि न प्रतीतिर्भवति विष यवित्तौ विपयस्यैव कर्मत्वात्, अव्याप्तेरिति-सकलेषु विपयज्ञानेष्वात्मावभा- साभावात् किं तु मानसाहंमत्ययकर्मतयैव प्रतीतिर्भवतीयर्थः । अत्र च विषयवित्तिकर्तृतया न वा विषयवित्तिकर्मतयाऽवभासो भवत्यव्याप्तेः किंतु मानसाहंप्रत्ययकर्मतयावभासः' इत्येवं युक्तः पाठः । ननु यथा शरीरे कृशोहमित्यादावात्मत्वाभिमानो भ्रान्तिरेव तथाऽऽत्मन्य- प्यहमित्यभिमानो भ्रान्तिरेव, अहंपदस्याहङ्कारवाचकवादित्याशङ्कते- नन्दि न.

·मात्मनोहंप्रत्ययगम्यत्वम्] शास्त्रदीपिका। ४८३ बाधाभावात् । योगिनामस्ति याध इति चेत् ?, न, प्र- माणाभावात्। तथा च यपि योगस्य परां काष्ठामुपागताः। योगेश्वरेश्वरास्तेपि कुर्वन्त्यात्मन्यहमतिम् ॥ "अहं कृत्सस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ।" " तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं घेत्थ परन्तप ।" यस्मात् चरमतीतोहमक्षरादपि चोत्तमः ।" " विष्टभ्याहमिदं कृत्लमेकांशेन स्थितो जगत्। मम योनिमहब्रह्म तस्मिन् गर्भ दधाम्यहम् ।" एवमादावऽहंशब्दः परस्मिन् पुंसि हि ध्रुवम् । न हि महद्विकारोऽहङ्कारः कृत्स्नस्य प्रभवः, नापि क्ष. राऽक्षराभ्यामुत्तमः, नापि ब्रह्मशब्दवाच्ये प्रधाने गर्भ दधाति, पुरुषसंपर्ककृतत्वात् प्रकृतिक्षोभस्य । तथोप- । न चात्मन्यहंप्रत्ययस्य वाध इति न भ्रान्तित्वम् । ननु योगिनां तत्त्वदर्शिना- मात्मन्यहंप्रत्ययस्य वाधो भवतीत्याशङ्कते-योगिनामिति । परिहरते-नेति । योगेश्वराणामप्यात्मन्यहंमत्ययो भवत्येवेत्याह- तथा चेति । अत्र भगवद्गीतां प्रमाणयति- अहमित्यादिना । उक्तगीतावास्येप्वहंशब्दः परमात्मवोधक एत्र, यद्यहंशब्दोऽहङ्कारपर एव स्यात्तदोक्तगीतावास्येप्वहंशब्दः परमात्मनि न प्रयुक्तः स्यात् किं वा भगवता स्वात्मनि न प्रयुक्तः स्यादिति भावः । मभ- वा उत्पत्तिस्थानम् । प्रलयः लयस्थानम् । तानि-पूर्वजन्मानि । तरम्भ. धानम् । उक्तंच तमसः परस्तात् " शते । अक्षराव-जीवात्मनः । विष्ट- भ्य व्याप्य । महब्रह्मप्रधानं तस्मिन् प्रधाने प्रपञ्चकारणभृते मम-स्व- कीये गर्भम् -जीवात्मानम् दधामिसंयोजयामि, तेन मंयोगेन गृष्टिर्भव- तीत्यर्थः । स्वाभिप्रायमाह- एवमादाविति । ननृक्तवारयेपदंश- ब्दोऽङ्कारविषय एव किं न स्यादित्याशझाह-न हीनि । उनवास्येव- हंपदवाच्यस्य प्रपथकारणत्वं राक्षराभ्यामुत्तमत्वं प्राने जीवमंयोजावं चोक्तं न च तदऽहकारस्य प्रकृतिविकारमहत्तत्त्वविकारभृतम्य मम्भवतीत्यर्थः। अहङ्कारस्य प्रकृती गर्भमंयोजकत्वाभावे हेतुमाह-पुरपनि । जीवान्मना :- ·४८४ पीति । नाहङ्कारस्वरूपनिषेधार्थम् नात्मन्यहन्तानिषेधार्थम् । पूर्वपल्यभिप्रेतं सप्रकाशा [प्रथमः पाद... निषत्स्वपि-"ग्रम वा इदमग्रे आसीत् " "तदात्मान मेव वेदाहं ब्रह्मास्मि" इति, मन्त्रवर्णापि-" अहं मनुर- भवं सूर्यश्च " इति । तस्मादहं प्रत्ययगम्यत्वमात्मनो. निच्छन्तः श्रुतिविरोधादेवोपेचणीयाः। यत्तु निर्मुक्ताहङ्कारममकारवचनम्, तदपि पौर्वापर्य- ण परामृष्यमाणं नाहङ्कारस्वरूपनिषेधार्थ भवति, एवं हि तदचनम्-'नास्य कश्चित् नायं कस्यचित्. निर्मु- काहङ्कारममकार एवायम् ' इति, तदयमर्थः-यस्मा- नास्य कश्चित् तस्मानिर्मुक्तममकारः, यस्मान्नायं कस्य. चित् तस्मान्निर्मुक्ताहकार इति । यद्यहङ्कारस्वरूपनिषेधः स्यात्. न पूर्वेण संयध्येत-' यस्मान्नयं कस्यचित् तस्मा- कृतेः संयोगे जाते हि प्रकृतिलोभो भवति प्रकृतिक्षोभाच्च महत्तत्त्वमुत्पद्यते तस्मादहङ्कार इत्यनुत्पन्नस्याहङ्कारस्य कथं प्रकृतौ गर्भाधायकत्वं स्यादि- त्यर्थः । तस्मादुक्तवाक्येष्वहंपदेन परमात्मैव प्रतिपाद्यते । परमात्मनः प्रकृतौ गर्भाधायकत्वे सर्वेभ्यः पूर्व परमात्मनः सत्त्वे वा प्रमाणमाह-ब्रह्मवेति । आत्म- नोऽहंपदवाच्यत्वे श्रुति प्रमाणयति-आत्मानमिति, अहमिति च । उपसंहरति- तस्मादिति । अनिच्छन्तः अद्वैतवादिनः । उक्तं च- " अहमर्थो न चेदात्मा प्रत्यक्त्वं नात्मनो भवेद" " अतोहमर्थो ज्ञातैव प्रत्यगात्मेति निश्चितम् ।" इत्यादि । ननु यद्यात्मन्यऽहन्ता स्यात्तदात्माऽहंमत्ययगम्यः स्यान्न चैवमस्ति नि- मुक्ताहंकारममकारवचनविरोधादित्याशङ्ख्याह-यत्त्विति । परिहरात-तद % 3D वचनमर्थतः पठति- नास्य कश्चिदिति । वचनार्थ व्याचष्टे-यस्मादिति । य दि कोप्यात्मनः स्यात्तदा ‘पमेदम्' इत्येवं ममकारः स्यात्, न चास्तीति नि मुक्तममकार आत्मा । यस्मान्नायमिति-यद्यात्मा कस्य चित् स्यात्तदा । हमस्य ' इत्येवमहङ्कारः स्यात् न चास्तीति निर्मुक्ताहङ्कार आत्मेत्यर्थः । वि. पक्षे वाधकमाह-यद्यहङ्कारेति, यद्यात्मन्यहन्तानिपेधः स्यात्तदाऽसङ्गतिरेव स्या- दित्यर्थः । असङ्गतिपदर्शनार्थ पूर्वपक्ष्यभिप्रायेण वाक्यं रचयति-यस्मानाय- ·४८५ भात्मनोहंप्रत्ययगम्यत्वम्] शास्त्रदीपिका। दस्मिन्नऽहंभावो भ्रान्तिः' इति किं केन सङ्गतम् ?, त- स्मानायमहन्तास्वरूपनिषेधः । किं तर्हि ?, जन्मसंयन्धितयाऽऽत्मन्यहमतिः-'अ- हमस्य पिता. अहमस्य पुत्रः' इत्यादिः स भ्रम इत्ये- वं सङ्गतं भवति । अयमात्मा न कस्य चिदपि पु. नादिरूपेण संवन्धी जन्यजनकभावस्य शरीरविष- यत्वात्. शरीरं हि शरीराज्जायते न त्वाऽऽत्माऽऽत्मा- न्तरात्, तस्मादन्यसंवन्धितयाऽऽत्मन्यहमतिः कृशा- दिमतिवच्छरीराद्विवेकमऽयुध्यमानानां भ्रान्तिरिति । तदिमस्याऽन्यसंवन्धित्वनिषेधेन पुत्रादिविषयस्नेह- निवर्तनेन वैराग्यजननार्थमुच्यते, नाहंकारस्वरूपस्या- ऽयं निषेधोऽनुपयोगाऽसङ्गतत्वात् प्रमाणान्तरविरो- मिति । 'यस्मान्नयमात्मा कस्य चित्तस्मादस्मिन्नहं भावो भ्रान्तिः' इत्यसङ्गत एव वाक्यार्थबोधः स्यादित्याक्षिपति- किं केनेति, स्वाभिप्रायमाह-तस्मादिति । पूर्वपक्षी पृच्छति- किं तौति । यद्यहन्तास्वरूपत्वं न निषिध्य- ते तर्युक्तवाक्येन किं प्रतिपाद्यत इत्यर्थः । उत्तरमाह-जन्मेति । जन्मस- म्बन्धितया शरीरसम्बन्धेन । 'अहमस्य ममेदम्' इति प्रतीतिभ्रंम एवेत्या- स्मनि किं चित्सम्बन्धित्वं नास्तीत्येतावन्मात्रेणाहन्ताममताराहित्यं प्रतिपाद्य- न त्वात्मन्यऽहन्ताऽभावः प्रतिपाद्यत इत्यर्थः, इत्यादिरित्यत्र जायते इति शेपः । उक्तं स्ववाक्यं विशदयति- अयमात्मेत्यादिना । वाक्याभिप्रायमुप- संहरति-तस्मादिति । यथा कृशोहमित्यादिज्ञानमात्मनि भ्रान्तिरेव तथात्मनि 'अहमस्य ममेदम्' इति मतिरपि शरीरादात्मनो भेदमबुध्यमानानामेवाऽविदुपां भवतीति भ्रान्तिरेव, भ्रान्तित्वे च हेतुरन्यसम्बन्धितयेत्युक्तस्तस्मान्न निरुपा- धिकाया अहंमतेन्तित्वमित्यर्थः । ननु यद्यस्त्येवात्मन्यहन्ता तदा 'अहमस्य ममेदम्' इत्येवंमतेभ्रान्तित्वनिरूपणे निर्मुक्ताहकारममकारवचनानां किं प्रयो- जनमित्याशङ्ख्याह- तदिदमिति । इदम् -निर्मुक्ताहकारममकारत्वम् । अस्य- आत्मनः । वैराग्यजनने पुत्रादिविपयस्नेहनिवर्तनं हेतुस्तत्राप्यन्यसंवन्धित्व- निषेधो हेतुः । स्वाभिमायमाह- नाहकारेति । प्रमाणान्तरविरोधाव-अयमह- ·मप्रकाशा- नस आत्मत्वं सम्भवति, आत्मानं विना मनःकल्पनाया एवाभावात्कस्यात्मत [प्रगमः पादः मू००५ धात् " अहं ब्रहास्मि" इति बननविरोधाव । त. स्मादऽहंप्रत्ययगम्यो ज्ञाता शरीरातिरिक्त इन्द्रियन्य- तिरिक्तभ। कथमिन्द्रियभेदः, इन्द्रियाभावेपि ज्ञातुरेकस्य प्र- त्यभिज्ञानात्-योहं रूपमद्राक्षं सोहं स्पृशामीति, यो. ऽहमग्रहीषं सोहं स्मरामीति । मनस्तु प्रत्यक्षसिहस्य ज्ञातू रूपादिज्ञानेषु व्यतिरिक्तकरणाधीनत्वात् सुम्बा- दिज्ञानेषु भवितव्यं करणेनेत्येवं करप्यत इति नास्य ज्ञातृत्वमाशङ्कनीयम् । मित्याद्यात्मन्यहन्तामत्यक्षविरोधात् । आत्मन्यहन्तानिपेधे श्रुतिविरोधमाह- अहं ब्रह्मास्मीति, अत्राईपदवाच्यस्य यमपदवाच्यस्य च विशिष्टाद्वैतवोधनाद- हंपदवाच्य आत्मेत्येव युक्तं तस्माद् युक्तमहंमत्ययगम्यत्वमात्मनस्तया शरी- रव्यतिरिक्तत्वमिन्द्रियव्यतिरिक्ततं च सिद्धमित्याह-तस्मादिति । ननु काणोहमित्यादिप्रतीत्येन्द्रियस्यैवात्मत्वं प्रतीयते काणतादेरिन्द्रि- यधर्मत्वात् काणाहंपदयोश्च सामानाधिकरण्यात् अहंपदस्य चात्मवाचकत्ता दिति कथमात्मन इन्द्रियव्यतिरिक्तत्वमुक्तमित्याशङ्कते- कथमिति । परिहर- ति-इन्द्रियाभावेति । प्रथमं देवदत्तेन घटश्चक्षुपा दृष्टस्तदनन्तरं चक्षुर्नष्टं तत्र ध टस्पर्शकाले ' योई रूपमद्राक्षं सोई स्पृशामि' इत्येवमात्मप्रत्यभिज्ञा भवति यदीन्द्रियमेवात्मा स्यात्तदा रूपग्राहकचा शानन्तरं ' सोहं स्पृशामि' इति प्रत्यभिज्ञा न स्यात् भवति चैपा प्रत्यभिगोते ज्ञायत आत्मेन्द्रियभिन्न एवेत्यर्थः । प्रत्यभिज्ञास्वरूपमाह-योहमिति। आत्मनि यदीन्द्रियभेदो न ज्ञातुरेकस्य प्रत्यभिज्ञाप न स्यान चैवमस्तीति सिद्धो भेदः । ननु मनस एक मातृत्वमस्त्वलमधिकात्मकल्पनयेत्याशमाह-मन इति । यद् यज्ज्ञानं तत्तत्स करणकमेवेति यथा बाह्यरूपादिज्ञानेष्वात्मनः स्वव्यतिरिक्तचक्षुराद्यधीनत्व- मस्ति तथा मुखादिज्ञानेष्वपि स्वव्यरिक्ताधीनत्वात् सुखादावान्तरे चक्षुरा- दीनां च प्रवृत्त्यसम्भवात् सुखादिवानकरणत्वेन मनः कल्प्यत इति नमः स्यात्तदेन्द्रियाभारे स्यात् । अस्य-मनसः।

·भात्मनोहंप्रत्ययकर्मत्वम्] भारतदीपिका। ये तु कर्तृतयैवात्मसिद्धिर्न कर्मतयेत्याहुः तेषामा- त्मनि स्मरणप्रत्यभिज्ञाने नोपपद्येयाताम्, तत्रापि हि पूर्वकालसंयन्धित्वेनात्मनः प्रतिभासोऽङ्गीकरणीयः, न च सांप्रते स्मरणे पूर्वकालसंबन्धिनः कर्तृत्वं संभवती. ति कथं कर्तृतया सिध्येत् । तस्मादऽहंप्रत्ययकर्मतयैवा- स्मनः सिद्धिरिति रमणीयम् । अथ स्वप्रकाशत्वमात्मनः सुखादीनां च किं नेष्यते?, स्वप्रकाशस्य कस्य चिदप्यदर्शनात्.सर्वस्यैव हि वस्तुनः ? ननु यधप्यईप्रत्ययादात्मसिद्धिस्तथापि 'जानाम्यहं गच्छाम्यहं देवद- तोहम्' इत्यादौ सर्ववाहंमत्ययेष्वात्मनः कर्तृत्वेनैव भानादहंमत्ययकर्तृलेनै- वात्मसिद्धिर्वक्तव्या न त्वहंप्रत्ययकर्मत्वेन एकस्यैव कर्तृत्वकर्मत्वयोविरोधात आत्मनोऽविषयत्वाञ्चेत्याशङ्कते-ये विति । परिहराति-तेपामिति । तेषां मत आत्मविषयकं स्मरणं प्रत्यभिज्ञा च न स्यात्, स्मरणे हि स्मर्यमाणस्य प्रत्य- भिज्ञायां च प्रत्यभिज्ञायमानस्य कर्तृत्वेन भानाभावात् कर्मलेन विषयत्वेनैव वा भानसम्भवादित्यर्थः । एतदेवोपपादयति- तवापीति । तत्र-स्मरणे प्रत्यभि- झाने च विषयस्य पूर्वकालसम्बन्धितेनैव प्रतीतिर्भवतीत्यात्मनोपि स्मरणे प्रत्य- भिज्ञाने वा पूर्वकालसम्बन्धितयैव प्रनीतिः स्वीकार्या न च सांप्रते-इदानीन्तने स्मरणे इदानीन्तनस्य कर्तृत्वेपि पूर्वकालसम्बन्धिनः कर्तृत्व सम्भवति कर्मत्वादिति कथं कर्तृतयात्मसिद्धिः स्यात् । आत्मप्रत्यभिज्ञा च स एवाहमित्यादिरेवेत्यांम- त्ययकर्मत्वेनैवात्मसिद्धिर्युक्तेत्याह-तस्मादिति । किं च प्रत्यभिज्ञयैवात्मसि- द्धिर्भवति प्रसभिज्ञायाः पूर्वापरकालसम्बन्धिविषयकलात् अन्येपां तु मानानां शरीन्द्रियविज्ञानादिविषयलेनाप्युपपत्तेः प्रत्यभिज्ञायां चात्मनः कर्मत्वेनावमा- सस्यावश्यकत्वादऽन्यथात्ममत्यभिज्ञाया निर्विपयत्तापत्तेः । ननु स्वयंप्रकाश एवात्मेति कयमहंप्रत्ययस्यापि विपयः स्यात् ? कि चात्मनः स्वयंप्रकाशत्वादेव मिद्धिरस्तीति कृतमहंमत्ययविपयत्वेनान्मसिद्ध्या तथा मुखादिकमपि स्वयंप्रकाशमेवेति कृतं मनःकल्पनयेत्याशङ्कते- अथेति । दृष्टान्तामिद्धया परिहरति-स्वप्रकाशस्येति । न च दीपादीनां स्वमकाशत्वम्, तेषामपि प्रकाशस्य चक्षुरायधीनत्वात् अन्यथान्धस्यापि दीपः प्रकाशेत न च ·४८८ सप्रकाशा- [प्रथमः पादः परप्रकाश्यत्वनियमात् । स्वप्रकाशत्वे चारमा सुषुप्ताव- पि प्रकाशेत न च प्रकाशते यथोक्तम्-" अचेतयमेव सुप्त इत्युच्यते" इति । ननु सुपुप्तावपि प्रकाशत एवात्मा स्वाभाविकपर- मानन्दयुक्तः, अन्यथा कथम्-'सुखमहमस्वाप्सम्, इति प्रबोधे प्रतिसंधानं स्यात् ?, अर्थान्तरं तु न किं चि. च्छरीरमिन्द्रियमन्यद्वा वस्तु प्रकाशत इत्येतावान स्व. प्नजागराभ्यां सुपुप्तेर्भेदः । नैतदेवम्-संविबिरोधात, प्रकाशते तस्मात् परप्रकाश्य एव, दीपादितुल्यौपचारिकस्वप्रकाशत्वस्या न्यपि स्वीकारादित्यर्थः । विपक्षे वाधकमाह-स्वप्रकाशव इति । सुषुप्तावा ऽप्रकाशे प्रमाणमाह- अचेतयन्नेवेति । योऽचेतयन् भवति स सुपुप्त इत्युच्य प्रकाशमानस्याऽचेतयद्रूपत्वं न संभवतीत्यऽचेतयद्रूपत्वान्न सुषुप्तावात्मा प्रक ते. इति प्रासं सुषुप्तौ प्रकाशाभावाच स्वप्रकाशत्वाभावः प्राप्त इत्यर्थः । ननु यदि सुषुप्तावात्मा न प्रकाशेत तदा प्रबोधे जाते यत् कदाचित खमहमस्वाप्सम्' इति प्रसिन्धानम् स्मरणं भवति तन्न भवेत् अनुभूतर स्मरणसम्भवाद. सुषुप्तावात्मप्रकाशस्वीकारे तु सुपुप्तौ प्रकाशमानस्यैवाल मुखस्वरूपस्य मवोधे जाते 'सुखमहमस्वाप्सम्' इति स्मरणं भवति किं वाल सुखेन स्थितेः स्मरणं सम्भवतीत्याशङ्कते-नन्विति । सुषुप्ताविन्द्रियादि नैव प्रकाशते यद्विपयकमिदं स्मरणमुच्यतेत्याह-अर्थान्तरमिति । अत्र हेतु स्वमजागराभ्यां सुषुप्तेर्भेदं दर्शयति-इत्येतावानिति, किं वा यदिसुपुप्तावप्या प्रकाशेत तदा सुषुप्तेः स्वमजागराभ्यां भेदो न स्यादित्याशक्याह-अर्थान्तरमि यदि सुपुप्तावप्यात्मातिरिक्तं किं चिच्छरीरादिकं प्रकाशेत तदा स्वमजागरा सुपुप्ते दो न स्यात्, नैवमस्ति किं तु जागरे शरीरादीनामपि प्रकाशो भव स्वप्ने च बाह्यपदार्थप्रकाशाभावेपि मनमः प्रकाशो भवति, सुषुप्तौ वार एव प्रकाशो भवतीति विवेकः । परिहरति-नैतदेवमिति । संविद्विरोधाद- सेन मया न किं चिदपि ज्ञातमित्यादिज्ञानविरोधाद, अन्यथा 'मुषुप्तावन्य काशाभावेप्यात्मप्रकाश आसीदेव' इत्येवं परामर्शः स्यात् । किं च यदि पुप्तावात्मा प्रकाशेत तदा योगिनः समाधि त्यक्त्वा सुषुप्तिपरायणा एव ।

·आत्मनः स्वयंप्रकाशत्वखण्डनमशाखदीपिका । ४८९ न हि सुप्तानामात्मा सुखं वा प्रकाशते, नद्यऽभासमानं व्यवहारमात्रेण प्रकाशत इति शक्यमङ्गीकर्तुम् । किं च सुष्वापादुत्थिताश्चैवं निर्विद्यन्ते हि कामुका:- वृथयमन्तरेणैव कामिनी यामिनी गता। आश्लिष्टामप्यबुदैनां मृतवच्छयितं मया ।। भुक्रा च परमानन्दं तस्य च स्मरणादयम्-1 स्वल्पाल्पसुखहान्यवं निर्वदो नावकल्पते ।। तत्सुखं विस्मृतं चेत् स्यात् ? सुखमस्वाप्समित्ययम्। व्यवहारो न युज्येत, दुःखाननुभवे त्वियम् ॥ सुखव्यवहृतिस्तस्माद् गुणवृत्त्येति निश्चयः॥ . रित्यादिविभावनीयम् । स्वाभिप्रायमाह-न हीति । विपक्षे वाधकमाह- नहीं- ति । मुखमहमस्वाप्समिति व्यवहारमात्रेणाऽभासमानस्याप्यात्मनः प्रकाशो न शक्योङ्गीकर्तुम्, अन्यथाऽमात्यपि नृपत्वापत्तिः स्यादित्यर्थः । वाधकन्तरमाह- किं चेति । एनाम् =कामिनीम् । यदि सुपुप्तावात्मा प्रकाशेत तदैवं पश्चात्तापः कामुकस्य न स्यादित्यर्थः । स्वाभिमायमाह-मुक्त- ति । यदि मुपुप्तावात्मानन्दस्य भोगः स्यात्तस्य च प्रबोधे 'सुखमहमस्वाप्स- म्' इत्येवं स्मरणं स्यात्तदा स्वल्पाल्पस्य कामिनीमुखस्य हान्यापि “ थे- यमन्तरेणैव " इत्येवं निर्वेदो न स्यात् तस्मान्न मुपुप्तौ मुखं प्रकाशत इत्य- थः। परमानन्दस्याऽस्मरणादेवं निर्वेदो भवतीत्याशयोक्तम्-स्मरणादिति । स्वल्पाल्पेत्यत्र स्वल्पशब्दः परिच्छिन्नपरः, अल्पशब्दश्च तस्यापि लेशतां व- क्ति । ननु भुक्तमपि तत्सुखं विस्मृतमिति हेतोनिर्वेदः सम्भवतीत्याशदाह-त- त्मुखमिति । यदि मुपुप्तिकालिकं मुखं विस्मृतं तदा 'मुखमहमस्वाप्सम्' इ. त्येवं प्रतिसन्धानं न स्यात्, भवति च प्रतिसंवानमध च निर्वेदोपि भवनि त- स्मान्नैव सुपुप्तौ मुखं प्रकाशने किं तु यथा भारापगमे सुखी संवत्तोहमित्येवं दु:- खाभावे मुखत्वमुपचर्यते तथैव सुपुप्तावापे दुःखं न किं चिदपि भवतीनि दुः- खाभावे एव मुखव्यवहारो गौणीरत्त्या भवनि-मुखमहमस्त्राप्ममिनीत्येव युक्त- मित्याह-दुःखाननुभवेति । व्यवहानिः व्यवहारः । દૂર 4.

·* समकाशा- [प्रथमः पादः सू००५ - प्रयुडा हि सुपुप्तावऽयगतं किं चिदपि दुबमसंस्मरन्तः स्मरणानुत्पत्यैव सुषुप्त्यऽवस्थायां मेन किं चिदपि दुःखमासीदित्यवगम्य तत्रैव सुखन्यवहारं गुणस्या- कुर्वन्ति, तथाच व्यवहरन्ति-एतावन्तं कालमहमात्मा- नमप्ययुद्धा शयितोस्मीति । तस्मात् सुपुप्तावप्रकाशा. मात्मनः स्वप्रकाशत्वम्, अतो मानसप्रत्यक्षगम्य एवा. यमिति स्थितम् । स पुनरयमात्मा- अणुः शरीरपरिमाणो विभुति चिन्तनीयम् । तत्राणुपरिमाणत्वे युगपच्छिर पादयो- र्वेदनानुपपत्तिः । अयोगपद्येप्यतिशेध्याद योगपद्या- पद्यैः संगृहीतमथ स्वयं विशदयति गयेन-प्रबुद्धाहीति । सुषुप्तौ न कि चिदपि दुःखमवगतमऽत एव तदस्मरन्तो जनाः स्मरणानुत्पत्त्यैव-दुःखस्मरण- स्योत्पत्त्यभावेनैव " सुषुप्त्यऽवस्थायां मे न किं चिदपि दुःखमासीत् " इ. त्यवगम्य तत्रैव-दुःखाभावे एव 'मुखमहमस्वाप्सम्' इत्याकारकं सुखव्यवः हारं गुणवृत्या गौणीवृत्त्या लक्षणया (उपचारेण) कुर्वन्तीत्यर्थः । अयं भावः-यदि सुषुप्तौ किं चिदपि दुःखमनुभूतं स्यात्तदा कदा चित प्रबोधका- तस्य स्मरणं स्वादाप न च स्मरणं भवतीति तादृशस्मरणानुत्पत्त्यैव प्र- बुद्धा जनाः 'सुषुप्तौ किं चिदपि दुःखं नासीत्' इत्यध्यवस्यन्ति ततश्च दु:- खाभावे एव सुखव्यवहारं कुर्वन्ति, सुपुप्तौ सुखानुभवे हि थेयमन्तरेणैवेत्यु- क्तदिशा प्रबुद्धानां निर्वेदो नोपपद्यत तस्मान्न सुपुप्तौ सुखानुभवः प्रामाणिक इति । प्रबुद्धव्यवहारमाह-एतावन्तमिति, " अहमात्मानमप्यबुद्धा शयितोस्मि" इति प्रबुद्धव्यवहारेण सुपुतौ सुखाननुभव आत्माऽप्रकाशश्च स्पष्टमेव सिद्धः। यदा हि सुपुप्तावात्मैव नं प्रकाशते तदा दूरे सुखप्रकाशचर्चा । अयम् आत्मा। अणुमध्यमविभुभेदेन त्रिविधः परिमाणस्तत्र किंपरिमाणकोयं जीव । इति विवेक्तुमारभते-स पुनरयमित्यादिना । प्रथममणुपरिमाणकत्वं पराकरोति- तत्रेति । अणुपरिमाणत्वे हि युगपच्छिरःपादाभ्यां संबन्धासंभवाद् युगपच्छि- र पादयोर्वेदनाया ज्ञानं न स्यादित्यर्थः । अणुत्ववादी शङ्कते-अयोगपति, १ अयं च शुद्धः पाठ. परमप्रयतेनातीवप्राचीनपुस्तके उपलब्धः । . ।

·आत्मनो व्यापकत्वम्] शास्त्रदीपिका। ४९१ वगतिरिति चेत् ?, स्यादेवं यद्यऽणुत्वं कुतश्चित् सिहं स्थात्, तदसिद्धो दृष्टानुसारादनणुत्वमेव युक्तम् । तत्र शरीरपरिमाणत्वे सावयवः स्यात्, द्विविधर्मव हि नि- रवयवद्रव्यम्-अणु विभु वा, तदसौ शरीरसंमितः सन् सावयवः स्यात्, तत्र बह्वऽवयवकल्पना तावतां चा- न्यूनानधिकानामवयवानां पुत्तिकाहस्तिदेहयोरतिसंको- चविस्तारकल्पनं नातीव हृद्यमतुरञ्जयति, तस्माद्विभु- त्वमेव युक्तम्, तथा च श्रुतिः-"अनन्तमपारम्" इति, भगवद्गीतासु च वचनम् - " नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलायं सनातनः" इति । वे चोपनिषत्स्वऽणुत्ववादाः पुराणेषु च " अङ्गुष्ठमात्रं उत्पलशनपवभेदनन्यायेन क्रमो न लक्ष्यते इत्ययोगपद्यपि योगपद्यज्ञानं शि- रःपादयोर्वेदनायां भवतीत्यर्थः । परिहरति-स्यादेवमिति । एवम् =अतिशैयाद् योगपवावगतिः । तदसिद्धौ-अणुत्वासिद्धौ । दृष्टेति-अणोर्युगपद्देशद्वयेन संबन्धो न संभवतीत्यऽनणुत्वमेवात्मनः।तत्र अनणुत्वेपि शरीरपरिमाणो वास्यादात्मा विभुपरिमाणो वा तत्र शरीरपरिमाणत्वं पराकरोति-तत्र शरीरेति, शरीरपरि- माणो हि मध्यमपरिमाण एव स च सावयवत्वेन व्याप्त इति सावयवतं स्यात्, सावयवत्वं चानित्यत्वव्याप्तमित्यनित्यत्वं स्यात् । शरीरपरिमाणवे दोपान्तर- माह-तत्रवहिति । तत्र-शरीरपरिमाणत्वे वहवयवकल्पना स्यात् तेषां चाव- यवानां पुत्तिकादेहप्रवेशे सङ्कोचो हस्तिदेहप्रवेशे च विस्तारो वक्तव्य इति नातीवममअसमित्यर्थः । पुत्तिका-मधुमक्षिकाविशेषः । स्वाभिप्रा- यमाह-तस्मादिति । विभुत्वे प्रमाणमाह-अनन्तेति, नित्य इति च । य- द्यपि सर्वगतशब्देनाव न विभुत्वलक्षणं व्यापकत्वमभिनेनं किं त्वऽन्तः- प्रवेशलक्षणमेव, श्रुतिभिश्चापि- " एपोणुरात्मा चेतसा वेदिनव्यः " लाग्रशतभागस्य " इसेवं स्पष्टमेवाणुवं प्रतिपाद्यते, प्रतिपादितश्चायं विपयो दृद्धैः, मयापि भगवद्गीताटीकायां तत्त्वार्थमुदर्शन्यां विस्तरेणाणुवं प्रतिपा- दितं तथाप्यलमत्र मीमांमाप्रतिकूलपथपल्लवितेनेत्युपरम्यने । ग्रन्थकारस्तु स- वंगतशब्देन विभुत्वमभिप्रैति । नन्वेवमणुत्ववादानां कागतिरित्याराड्याह-ये- घा- ·करणविशेषस्य चक्षुरादेर्यथा भेदव्यवस्थापकत्वं न भवति चक्षुरादेर्भदपि चापा दृष्टं त्वचा स एवं मत्यभिजानाति नान्यस्तथा मनमो भेदेपि देवदत्तशगा. '४९२ समकामा- [प्रथमः पाद.सू.०५ पुरुषम् " इत्यादयस्ते सूक्ष्मग्रहणगोचरत्वाभिप्रायाः। ननु विभुत्वे सर्वशरीरेष्वेक एवात्माऽस्तु किं नाना- त्मभिरभ्युपगतैः ?, नैवम्-एकत्वे सति यथा करणभे- देपि कर्तुरेकत्वाचक्षुषा दृष्टमर्थ मनसा स्मरति त्वचा च प्रत्यभिजानाति-यमहमदर्श तमहं स्पृशामीति तथा देवदत्तशरीरस्थेनात्मना दृष्टमर्थ यज्ञदत्तः प्रत्यभिजा. नीयात्. शरीरभेदेप्यात्मनः प्रत्यभिज्ञातुरेकत्वात् । क- तुरेकत्वेपि मनोभेदाद् व्यवस्थेति चेत् ?, न, करण- त्वान्मनसः, करणभेदस्य चक्षुरादेर्भदव्यवस्थापकत्वा- ऽयोगादित्युक्तम् । चेति।सूक्ष्मग्रहणगौचरत्वाभिप्रायाः सूक्ष्मज्ञानगोचरत्वाभिप्रायाः। आत्मा घटा- दिवद्वाह्यज्ञानविपयो न भवति कि तु योगजमूक्ष्मज्ञानविषयो भवति तदुक्तम्- श्यते सूक्ष्मया बुद्ध्या" "पराश्चि खानि व्यतृणत स्वयम्भूस्तस्मात् पराः पश्यति नान्तरात्मन् । कश्चिद्धीरः प्रसगात्मानमैक्षदात्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् "इत्यादि । ननु यदि विभुरेवात्मा तदैक एवास्तु किमनेकात्मस्वीकारेण ? एकस्या- प्यात्मनो विभुत्वात् सकलशरीरैः सम्बन्धसम्भवेन सकलव्यवहारोपपत्तेरि- त्याशङ्कते- नन्विति । परिहरति-नैवमिति । एकवे दोपमुद्घाटयति-एक वेति, यथैकस्मिन् शरीरे करणभेदस्य प्रत्यभिज्ञाप्रतिबन्धकत्वं न भवति तथा शरीरभेदस्यापि प्रत्यभिज्ञामतिवन्धकत्वं न स्यात् मत्यभिज्ञातुरात्मन ए कत्वात्, न च देवदत्तेन दृष्टं यज्ञदत्तः प्रत्यभिजानाति तस्मादनेक आत्मनः प्रतिशरीरं भिन्ना इत्यर्थः । ननु मनोभेदाद् व्यवस्था भविष्यति-अनेकानि मनामि तद् येनैव मनसा दृष्टं तेनैव प्रत्यभिज्ञासम्भवाद, न च देवदत्तीयं मनो यज्ञदत्तशरीरेस्ति येन देवदत्तशरीरस्थेनात्मनाएं यज्ञदत्तः प्रत्यभिजानीगादि त्यादाङ्कने-कर्तुरेकत्वेपीति। परिहरनि ननिस्वाभिप्रायमाह-करणभेदम्येति. स्थेनात्मना दृष्टं यज्ञदत्तः प्रत्यभिजानीयादेव मनमः करणमात्रत्वात, नाकरणम्-पमनोभेदादेवात्मभेदो न त्यात्मव्यक्तिभेद इनि पूर्वपशाभिमाया । -". किया.

·My *- नागपमा ? चदिकारणानामऽयवधाजन्यपि मनः कां न्यवम्यापकामिनि चत'. न. परगन्याविशेषात । म्या- वयपा कल्पना यत्रकात्मन्ये व प्रमागां स्यात ? न तु नदनि । वाम्मैकत्ववादाः श्रुनिए स्मृति पुराण पाते “ निरञ्जनः परमं माम्यमुपैति" " म्यमागताः"" उत्तमः पुरूपम्बन्धः " इत्यादिभिरात्म- भवचनैः प्रत्यनादिभित्र विरोधान्नै कान्ततः शक्नुव- त्यात्मकत्वं निश्श्राययितुम् । वचनानां हि मियां विरोधे सिन्हवस्तुविषयत्वेन च मम राध- -- - - .. करणस्यात्मभेद व्यवस्थापकत्वं न मम्भवत्यऽन्यथैकस्मिन्नपि शरीरे चक्षुरादि- करणभेदेनाप्यात्मभेदः स्यादिति व्यक्तिभेदेनैवात्मभेदो नान्तःकरणभेदात् इति परिहाराभिमायः । इत्युक्तमिति-" केचित्त्वौपनिपदाः" इत्येवमाक्षिप्त- वेदान्तविशेपमतस्य परिहारममये (४४०) " अन्तःकरणभेदाद् व्यवस्थेति चेन्न अचेतनत्वात् " इत्यादिनोक्तमित्यर्थः । ननु चक्षुरादीनामात्मभेदच्यवस्थापकलाभावति मनम आत्मभेदव्यवस्था- पकवं भविष्यतीति कृनमात्मनानात्वेनेत्याशङ्कते-चक्षुरादीति । मनसोपि करणत्वान्न भेदव्यवस्थापकलं सम्भवतीति परिहरति- नेति । आत्मैकले प्रमाणाभावमाह- स्यादपीति । नन्वेवमात्मैकत्ववादानां कागतिरित्याश- झ्याह- ये विति । श्रुतिषु यथा-" एकमेवाद्वितीयम् " " एको वशी" स्मृतिपुराणेषु यथा-" यद्यन्योस्ति परः कोपि मत्तः पार्थिवसत्तम " इत्या- दि ज्ञेयम् । मीमांसकमते परमेश्वरस्याभावात् “ एकमेवाद्वितीयम्" इत्यादी- नां जीवपरत्वमेव, इत्येवमादीनां वाक्यानाम् मम साधर्म्यमागताः॥ इ. त्याधनेकात्मप्रतिपादकवचनन्दविरोधानात्मैक्ये तात्पर्य किं तु स्वरूपवैलक्ष- ण्याभावे एव तात्पर्य सर्वेप्यात्मानस्तुल्यस्वरूपा एव स्वरूपभेदप्रतीतेः शरीरभे- दप्रयुक्तत्वादित्यर्थः । प्रत्यक्षादिविरोधः-लोकमत्यक्षादिविरोधो यथा-अह- मेवजाने नान्य इत्येवं सकलव्यवहारमात्रेणात्मनानात्वमेव सिध्यति । नन्वात्मैक्यप्रतिपादकानामाऽऽत्मनानात्वप्रतिपादकानां च वाक्यानां प- रस्परविरोधे कथमेकपक्षावधारणं स्यादित्याशङ्याह-वचनानामिति । सा- + . -- , ·सप्रकाशा- [प्रथमः पादः सुभा विकल्पासंभवे प्रमाणान्तरान्निर्णयः स्यात्. तश प्रमा. णान्तरं भेद एव समर्थमित्यैकात्म्यवादानामऽवलक्षण- परत्वं पूर्वोक्तन्यायेनावगन्तव्यम्, विस्पष्टं चैतवायुदृष्टान्तोपादानात्- "वेणुरन्ध्रादिभेदेन भेदः षड्जादिसज्ञितः । अभेदव्यापिनो वायोस्तथा तस्य महात्मनः ॥" इति। -- ? कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मान- त ध्ये क्रियादौ तु विकल्पः संभवत्येवं पाकः कर्तव्यो नैवं वेति सिद्धे तु पाने तत्स्वरूपस्यापि सिद्धलान तत्र विकल्पः संभवति येन वचनानां मियो । रोनाऽऽत्मन एकलं नानात्वं च स्यात् ? तस्मात् प्रमाणान्तरेण निर्णयः कर्त- व्य एक पात्माऽने के वात्मान इति, तच प्रमाणान्तरम्-"जो होको जुगमा णोनुशेने गहात्येना भुक्तभोगामजोन्यः " म नानन्याय कल्पते " इत्यादिकं भेदे भेदप्रतिपादन एवं राम- मिति नदिगंधादामायणतिपादकवचनानां स्वरूपावलक्षण्यतिपादन पर नापर्य न तु व्ययातिपादने इत्याह--तचेति । पूक्तियागनेति-गया- मागुपपासानां नाणुन्ये तात्पर्ग कि तु गुणज्ञानगोचरसे तात्पणियुक्त F- गपग्रहणगावग्याभिप्रागाः" इति तथाऽत्रापि मापाडीला नाप नगमित्यर्थः । कि. वा माग्यमनेन यत (४४३४) पूर्वगामेतादाना Timl नापर्यमुक्त नन पूर्वोत्तन्यायेन । मामिला प्रमाणपाह- पिम्पमित्यादिना । गपागपणे भरना गा: मारि मदनइन्यवानमन उपपानयन वायुपगम्येन कि हाम पयन, सायपत्यागना पिज्ञायने गया वायुना गया नाना प्रगान # माया. नास्ति किलोपातिकमेव गमा, नाना पनि राणा यति पानी मार दिति । नगरनिगानंदन गपानागण मागिना व नदी नालिदिन गामा ६५ " अग यांना यंदन नानागिता ticr {{ { 72472-22: नीगंन । गगन - (१, समान वाम र मन प.प.41 14. १२५ ܀܀ ww ·प्रतिशरीरमारमभेदोपपादनम्] शास्त्रदीपिका । नहि वायुद्रव्यं सर्वत्रैकं व्यक्तिभेदस्य स्पष्टत्वात्. अ- विलक्षणस्वभावस्य तु वायोर्वेणुरन्ध्रकृतं षड्जादि- पैलक्षण्यम्, एवमात्मनोपि पशुमनुष्यादिवैलक्षण्यं दे- हसंबन्धकृतं न स्वाभाविकमित्ययमेवार्थः। वायोरिति तस्पोति चैकवचनं सामान्याभिप्रायम्, तस्मात् प्रतिश- रीरं भिन्ना एवात्मानः सर्वगता नित्याः। एवं च पद्ध- मुक्तव्यवस्थापि युक्ततरा भवति । भकटयति-नहीत्यादिना । सामान्याभिप्रायमिति- वायोरिति तस्येति चैक- वचनं जातावेवेत्यर्थः । स्पष्टमन्यत् । एवम् नानात्वस्वीकारे । वार्तिकं यथा--- साक्षाद् यद्यपि सम्बन्धो नाऽऽत्मनो यज्ञसाधनैः । तथापि लक्षणावृत्त्या शरीरद्वारकोभवेत् ।। प्रत्यक्षत्वं च देहस्थं भाक्तमात्मनि कल्पितम् । आत्मनः स्वर्गयानं वा शरीरस्योपचर्यते ॥, जन्मान्तरेऽभ्युपेतेपि ज्ञानमात्रात्मवादिनाम् । ज्ञानानां क्षणिकवाद्धि कर्तृभोक्त्रऽन्यता भवेत् ॥ निष्क्रियत्वाऽविभुत्वाभ्यां न च देहान्तराऽऽश्रितिः ।, ज्ञानशक्तिस्वभावोऽतो नित्यः सर्वगतः पुमान् । देहान्तरक्षमः कल्प्यः सोऽगच्छन्नेव योक्ष्यते ॥ यजमानत्वमप्यात्मा सक्रियत्वात् प्रपद्यते । न परिस्पन्द एवैकः क्रिया नः कणभोजिवत् ॥ न च स्वसमवेतैव कर्तृभिः क्रियते क्रिया । क्रिया धात्वर्थमात्रं स्यादन्याधारेपि कर्वता ॥ सत्ताज्ञानादिरूपाणां कर्ता तावत् स्वयं पुगान् । योपि भूतपरिस्पन्दस्तत्राधिष्ठानतो भवेत ।। तदुद्देशप्रवृत्तेश्च या या देहेन्द्रियैः क्रिया । क्रियते पुरुषेणैव सा सा सर्वा कृतोच्यते ॥ (शम् = इन्द्रियाराम)नैव ोपां प्रवृत्तिः स्यात् पुरुपेणाऽपरिग्रहे । अस्वातन्त्र्यादतो नेपां परिस्पन्देपि कर्तृता ।।

·fm. IT . T (• - " ! Hit; fourt कर । का गनमानाना || गया परिकगाम्नानाद मागको गमनामिनामानि ॥ ननगर नगग्गा नकर्मणा । चलनेन हामि गोदा माग पनि । मेनानिम्नु नाचे भयानो पिनिगोजकः । रामा गनिरिमाण निनिगु कदाचन ।। सम्मानललोपि म्याचलने कर्तवानः | यौनाऽभियमानस्य देवदत्तस्य भेतृता ।। तम्माद यथाऽऽती शा पटतं व्यक्तिमाश्रयेत । तथा पुंगि पटतम्ग भूतेन्द्रिगममाश्रयः ॥, गुणो द्रव्यविनाशादा विनाशमुपगच्छति । गुणान्तरोपपातादा तस्मादुकृत्य नाश्यते ॥ न तावत्तद्यं मृत्यौ सर्वस्यैवोपलभ्यते । अविनष्टशरीरस्य माणादिश्चापगच्छति ॥ तस्मान देहधर्मत्वं प्राणादेरिति गम्यते । अन्तःस्थितेन दृष्टिश्चेत् पाटितेप्यनुपग्रहात् ॥ अन्तःशरीरे रूपादि पाटितस्योपलभ्यते । न मुखादिः, अतोस्याऽसौ न मनोबुद्धिवद गुणः ॥ गुणत्वादाश्रितत्वं हि मुखादेः स्याद्रसादिवत् । य आश्रितः स आत्मेति वाणस्यैतदुत्तरम् ।। हेतुप्वेवं परोक्तेपु प्रतिपिद्धेषु संप्रति । अहंमत्ययविज्ञेयः स्वयमात्मोपपाद्यते ॥, यदिस्याज्ज्ञानमानं च क्षणिकं ज्ञात तत्र वः । न भवेत् प्रत्यभिज्ञानं पूर्वज्ञातरि संप्रति ॥ ज्ञातुरन्यश्च विपयस्तस्य न स्यात्स्वभावतः। अहंप्रत्ययविज्ञेयो ज्ञाता नः सर्वदैव हि ॥ गुरुः स्थूलः कृशो वाहमिति देहेपि यो मतिः ।

·मोक्षवादे वौद्धमतम्] शास्त्रदीपिका। ४९७ का पुनरयं मोक्षो नाम ?, विचित्रवासनावशेन वि- चित्रनीलपीतादिरूपेण प्रचहतो ज्ञानसन्तानस्य नि- श्शेषवासनोच्छेदान्नीलपीतादिवैचित्र्यं हित्वा केवलं संविन्मात्रेणाऽवस्थानमिति के चित् । भ्रान्तिः सा, भेदरूपं हि गुरु मे तदितीप्यते ॥(नव = शरीरम) इदं ममेदृशं चक्षुर्मनो मे श्रान्तमित्यपि । इन्द्रियेप्वपि भेदेन व्यवहारश्च दृश्यते ॥ ममेत्येतस्य मुख्यार्थो नात्मनोऽन्यः प्रतीयते । तेनामौ भेदहेतुः स्याद् भेदश्च ज्ञानहेतुकः ॥ ये चेहाऽज्ञातनानावास्तेषां देहेप्पमतिः । तत्राप्यात्माभिमानेनेत्यहबुद्धिर्बुवाऽऽत्मनि ॥ ये तु विज्ञातनानालास्ते देहेप्वनहंकृताः। जानाम्यहमितीदं तु ज्ञानं नैव निवर्तते ॥ अविनाशी स्वरूपेण पुरुपो या तु नाशिना । मात्राणां साधिकाराणाम्, भूतादीनाममंज्ञिता ॥” इत्यादिकम् । ॥ इत्यात्मवाद समान ॥ यदुक्तम्- “ एवं च बद्धमुक्तव्यवस्थापि युक्तनरा भवनि "आत्मनाना- खे येकस्य बद्धत्वमपरस्य चात्मनो मुक्तत्वमपि सम्भवति. न वाम्यवादे-- कस्मिन्नात्मनि विरुद्धयोर्वन्धमोक्षयोरसम्भवादिनि, तत्र मोशमुहिवागते- कः पुनरिति । अत्र योगाचारमनेन मोक्षस्वरूपमाह- विचित्रति । नानां क्षणविनाशित्वेपि ज्ञानसन्तानस्यैकत्वात् वामनागंक्रये युन कदामनायगान कदाचिज्ज्ञानं नीलाकारं कदाचित् पीताकारमुदोनि पद पदोन नालय नीलाद्याकारपरिणति त्यक्त्वा यत्स्वरूपेणावम्यान गएन मान- कारेण परिणामस्यैव संगारन्यात् तत्परिणामानाचा साम्भसागर- निवृत्तेरेव मोक्षत्वोपगमादिति भावः । नदुत्न बौदः- तुझया विविन्यमानानां रसभावो कपाते। अनो निरभिलप्पास्ते निम्म्वभावाशा नान्योऽनुभायो दुद्धयाम्नि नया नाम:

·४२८ प्रथमः पादमा अपरे तु दीपसन्तानमेव आनसन्तानस्यांपरमम् । ग्रामग्राहकवैधुर्यान स्वयं मैन प्रकाशते ।। तस्यादालयनिशानं गदहमास्पदम । तत्स्वान्पत्तिविज्ञानं यनीलादिकमुनिवेत् ।। रागादिशानमन्नाननासनन्दिसंभवा । चतुर्णामपि चौद्धानां मुक्तिरेपा प्रकीर्तिता ॥" इति । चार्वाकमतेनैवं मोक्षस्वरूपम्-यथा तेलान्ते दीपमन्नानस्य विनाशो में वति तथा यथायोगं संयुक्तेषु चतुर्यु भूतेषु प्राप्तचैतन्यभावेषु विकृतिविशे- पात् तस्य चैतन्यस्य यो विनाशः स एव मोक्ष प्रा एव निर्वाणमित्युच्यते, मकारान्तरस्य निरूपयितुमशक्यत्वात्, शरीरातिरिक्तात्मोपलम्भाभावात्र, यदि कोपि नित्यः शरीरातिरिक्त आत्मा स्यात्तदा स बद्ध एव वा स्यान्मुक्त एक वा स्यादित्यभिप्रायः, विस्तरस्तु तेपां सन्दर्भवेव द्रष्टव्यः । उक्तं च- " यावज्जीवेत् मुखं जीवेद् ऋणं कृत्वा घृतं पिवेत् । भस्मीभूतस्य देहस्य पुनरागमनं कुतः ।। यदि गच्छेत् परं लोकं देहादेप विनिर्गतः । कस्माद् भूयो न चायाति वन्धुस्नेहसमाकुलः ।। अत्र चत्वारि भूतानि-मृमिवार्यऽनलाऽनिलाः । चतुर्थ्यः खलु भूतेभ्यश्चैतन्यमुपजायते ॥ किवादिभ्यः समेतेभ्यो द्रव्येभ्यो मदशक्तिवत् ।। अहं स्यूलः कृशोस्मीति सामानाधिकरण्यतः। देहे स्थौल्यादियोगाच स एवात्मा न चापरः ।। न स्वर्गो नापवर्गो वा नैवात्मा पारलौकिक: ।।" इति । तथा-" तत्र पृथिव्यादीनि भूतानि चत्वारि तत्त्वानि, तेभ्य एव देहाकारण, रिणतेभ्यः किण्वादिभ्यो मदशक्तिवचैतन्यमुपजायते तेषु विनष्टेषु सत्सु स्वर्य विनश्यति" इति । सर्वशून्यवादिमाध्यमिकमतेन मोक्षस्वरूपमाह-अपरे तु दीपेति । अकृ. तकत्वाच्छून्यमेव मोक्षः कृतकस्य कस्य चिन्मोक्षत्वस्वीकारे मोक्षानित्यत्वं स्याद घटादिवदित्यभिप्रायः । उक्तं च " तदेवं भावनाचतुष्टयवशान्निखिलवासना- ·मोक्षवादे तमतम्] शास्त्रदीपिका। उभयमप्येतद्वाद्यार्थाभावमूलमिति तत्सद्भावप्रति- पादनेनैव निराकृतम् । अपरे तु प्रपञ्चविलयमपवर्गमाहुः-अविद्यानिर्मि- तोहि प्रपञ्चः स्वभप्रपञ्चचत् प्रवोधेनैव ब्रह्मविद्ययाऽवि. निटचौ परनिर्वाणं शून्यरूपं सेत्स्यतीति वयं कृतार्थाः" इति । योगाचारमते वाह्याभावेपि ज्ञानमस्त्येव तस्य स्वरूपेणापस्थितिर्मोक्षे सति भवति, माध्य- मिकमते तु तज्ज्ञानमपि मोक्षे विनश्यतीति ज्ञानसन्तानस्य विनाश एव मोक्ष इति विवेकः । उपरममित्यन्ते मोक्षं बदन्तीति शेपः। परिहरति-उभयमपीति । उभयमेतत्-योगाचारमते संविन्मात्रेणावस्थानम्, माध्यमिकमते च ज्ञानसन्तानस्योपरम इत्युभयम् । प्रथमे वाह्यस्याभावपि वाह्याकारेण झानस्य परिणाम एव संसार इति तद्धानेन स्वरूपावस्थितेर्मो- क्षत्र स्वीकृतम् द्वितीये पस्तुतः किमपि नास्त्येवेति ज्ञाननाशस्यैव मो- क्षत्वं प्रतिश्रुतं सर्वशून्यत्तस्यैव परमार्थत्वात् । तदेतदुभयप्रकारकमो- क्षस्य वाह्यार्था ऽभाव एव मूलम्, वाह्यार्थसत्त्वस्य च पूर्वमेव प्रतिपादितत्वादे- तन्निराकृतमेवेति झेयमित्यर्थः । यदि वाहा न स्यात्तदा ज्ञानपरिणामस्वीकारे ज्ञानपरिणाम एव संसारस्तन्निचिश्च मोल इति ज्ञानस्य स्वरूपेणावस्थिते- मोक्षत्वं स्यादपि न चैवमस्ति वाहपदार्थस्य सत्वादेव तथा च न सानपरिणाम एव समारो येन ज्ञानस्य परिणामनिचिपूर्वकंस्वरूपेणावस्थानं मोक्षः स्यात्, एवं सर्वशून्यवादेपि स्याच्छ्न्यस्य मोक्षतं यदि शून्यं स्यान्. न चैवमस्ति वायपदार्थानामपि सत्यस्य प्रतिपादितत्वात् मुतरामात्मनोपि सत्त्वमिति न - न्यमपि मोक्ष इत्यभिप्रायः । यद्यपि दीपमन्नानस्येव ज्ञानमन्नानोपरमस्य मोक्षत्वं चार्वाकमपि संभवति तथापि उभयमप्येतद्वावार्थाभावमूलम् " इत्येवं परिहारात “दीपसन्तानस्येव " इति माध्यमिकमतेनैव पूर्वपरः प्रती- यने. चार्वाकेन पृथिव्यादिभृतचतुष्टयस्य मत्वस्वीकारात्तस्य उभयमप्येन- द्वाद्यार्थाभावमृलम्" इति परिहारोऽसङ्गन एव स्यात् । अलमयिकादेन । अनवादेन मोक्षस्वरूपमाह-अपरे विति । प्रपभनागम्य मोक्षवं नि- उपयति-अपिधेति । मोक्षो हि मंगारनिहचिरेव म च मोक्षा दानव श्रूयते- "तरति शोकमात्मविद " " नान्यः पन्या " इत्यादि, दानेन च माननवा- - ·*17 TETT यः कामये- स्ति प्रपञ्चस्य पारमार्थिकत्वेनाविद्यानिर्मितत्वाभावान्न ज्ञानेन तन्निटत्तिर्यन प्र. 'आत्मैवेदं सर्वम् " इति श्रुत्या किं प्रतिपाद्यते ? मन्मते तु प्रपञ्चविलये जाते एकस्यात्मन एव सत्वं प्रतिपाद्यते प्रपञ्चस्यात्म- इत्यत्र राष्ट्रशब्दस्य राष्ट्रभोक्तृत्वे लक्षणा जीवस्य राष्ट्रत्वसंपत्यऽसंभवाद. यः कामयेत सर्वमिदम् " इत्यत्र सर्वशब्दस्य सर्वभोकृत्ये लक्षणा तथा-" आत्मैवेदं सर्वम् " इत्यत्रापि सर्वशब्दस्य सर्वभोक्तृत्वे लक्षणा सर्वस्य नन्यद्वैतपारमार्थिकत्वप्रतिपादकस्य " यत्र हि द्वैतमिव " इति वचनस्य ५०० [प्रया पार मु००, चायां विलीनायां नगर विलीयते, नगा हि अ. गि:-" गत्र हितमित्र भवति नदिार उतरं पश्यति गत्र त्या सर्वमात्माऽभूत तत् केन के पश्येत्" इति। तदिदापि प्रपास्याऽनिगनिर्मितत्वनिगमरणेन परमार्थतप्रतिपादनान्निरस्तमेवंनि । “ आत्मैवेदं सर्व- म् " इति सर्वस्थात्मा भोक्त्यर्थः, यथा त राई स्याम्" राटस्य मोक्रेत्यर्थः, यथा-"यः कामयेत समिदं भवेयम् " इति सर्वस्य भोक्ता भवेयमित्यर्थः, तथा-'आत्मा सर्वम्' इति सर्वस्थात्मा भोक्तत्यर्थः । यत यत्र हि दैतमिव भवति " इति बैतभाव- ययोरेव नाशः मंभवनीत्यर्थापत्या प्रपञ्चम्या ऽज्ञानकार्यतं प्राप्तम् । स्वयमे- वेति-कारणविनाशे कार्यविनामावश्यम्भावादऽविद्यायां विलीनायो तत्कार्य प्रपञ्चोपि निवर्तते । अत्र श्रुति प्रमाणयनि-पत्रेति । यत्र-यदा द्वैनं भवति- द्वैतज्ञानं भवति तदा इतर इतरं पश्यति प्रपश्चोऽवतिष्ठते, यदा तु वाऽभूत-अद्वैतज्ञानं जातं तदा केन कं पश्येत् प्रपञ्चो निवर्तत इत्यर्थः । परिहरति-तदिदमपीति, यदि प्रपञ्चोऽविद्यानिमितः स्यात्तदा ज्ञानेनावि- द्यानिटत्तौ प्रपञ्चनिटत्तिः स्यादिति मपञ्चविलयस्यापवर्गत्वं स्यादपि न चैवम- पञ्चविलयस्तस्यापवर्गत्वं च स्यादित्यर्थः । ननु यदि ज्ञानेन प्रपञ्चविल, यो न भवति तदा विवर्तत्वादित्याशयाह-आत्मैवेदामिति । यथा यथाच प्रपञ्चस्यात्मभोग्यत्वादात्मैवेतत्सर्वमपर्चस्य भोक्ततिश्रुत्यर्थः, न त्वद्वैतं श्रुत्यर्थः। द्वैतस्वीकारे का गतिरित्याशयाह-यात्त्वति । भ्रान्तित्वमिति-पूर्वपक्षे द्वैतस्य सर्वमात्मै- " यः कामयेत राष्ट्र स्याम् - ·। स्य भ्रान्तित्ववचनम्, तदौपचारिकम्- यथा खलु स्वाप्रपञ्चेन्द्रजालमृगतोयादिः कियन्तं चित्कालं दृ- ष्टिपथमापन्नः पश्चादिलीनो भोग्यतामतिवर्तते तथा- ऽयं शरीरेन्द्रियविषयरूपप्रपञ्चोप्यस्यात्मनः कियन्तश्चि- कालमुपभोग्यः सन् पश्चाद्विनाशादनुपनोग्यो भव- ति- इत्यनेन सादृश्येन भ्रान्तिरित्युपचारेणोच्यते पु. रुषाणां विषयभोगेष्वास्थानिवर्तनेन मुक्तवऽभिरुचिं जनयितुम् । यदपि- " यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्" इति मुक्ता- वाऽऽत्मनोऽद्वितीयत्ववचनं तदपि न प्रपञ्चस्वरूपनिषे. धार्थ किं तु सत एव प्रपञ्चस्यात्मसम्बन्धनिषेधार्थम्.अ. स्योति वचनात्, न ह्यत्रैतावदुच्यते-'यत्र सर्वमात्मै. वाभूत् ' इति । किं तर्हि ?, " यत्र त्वस्य सर्पमात्मैव" यात्वात् तत्प्रतीते|न्तित्वं । परिहरति-तदिति, दैतस्य सत्यत्वादेव द्वैत- तेर्यद् भ्रान्तित्वमुक्तं तदौपचारिकमित्यर्थः । औपचारिकत्वमेव प्रतिपा- ति-यधेत्यादिना । भोग्यतामतिवर्तते-भोग्यो न भवति । इत्यनेनेति-इत्य- सादृश्येनोपचाराद् द्वैनमातान्तिरित्युच्यत इत्यन्वयः । उपचारेणेत्यत्र श्येनेति हेतुः । उपचारेण भ्रान्तित्वप्रतिपादनस्य प्रयोजनमाह-पुरुषाणा- ते ! मिथ्याभूने प्रपञ्चे प्रीतिर्न युक्तेत्यर्थः । एवमेवाद्वैतपूर्वाचार्यत् प्र. स्य मिथ्यात्वमुक्तं तदपि शिष्याणां जिहासासंपादनार्थमेवोक्तं न तु वा- विकमित्यनुमन्धेयम् । नन्वेवं श्रुतेः पूर्वार्धस्य गतिरुक्ता, उत्तरार्धस्य का गतिः स्यात् ? तत्र स्पष्टमेवाद्वैनमुच्यत इत्याशझाह-यदपीति । वचनस्य प्रपश्चात्मनोः मंव- निषेधार्थत्वमुपपादयति-अस्येत्यादिना । अत्र-उक्त श्रुतौ । यदि 'यत्र मात्मैवाभूत् । इत्येवमुच्येत तदा प्रपञ्चनिपेधः स्यादपि न चैवमस्ति किंतु पत्र वस्य सर्वमात्मैवाभूत् " इत्येवं “ अस्य" इति पप्ठ्यन्नपदघाटनमुच्यते ग च मुक्तावात्मनः स्वरूपेणैव संबन्धो भवति नान्येन केन चिदिति अप- मंबन्धनिषेध एव प्रतिपाद्यते न प्रपञ्चनिषेध इत्यर्थः । स्वमतेनोकवा- - ·manyनया माना। सप्रकाशा [प्रथमः पार..." इति, तेनास्यायमर्थः-यत्र यस्यामवस्थायां मुक्तानि. त्यर्थः, अस्थ-आत्मनो दृश्यत्वेन दर्शनसाधनोन. शनायतनत्वेन वा न किं चिदन्यत् सम्बन्धि वियते किं त्वात्मैवास्य सर्व नान्यत् किं भित्तदा केन कंग श्योदिति । यथा लोके यस्य न किं भिदापि बान्धवो नितं मास्ति स एवं वदति- 'न मे किं मिदास्त अहमेत स. म् ' तत्र सम्पध्यन्तरं न किं निदस्तीत्तानशिव क्षिाम, एवं मुक्तावात्मैवात्मनः सर्वमिति सम्मा- नागभारमा लिपाक्षित न अपनरूपाभालः, त. स्माल प्रपत्रगिलगो मोनः किं तु अपराम्पन्धगिल- ग: ।शा हि प्रभः पुरुष नमाति-भोगायतनं श. T. भोगगाधनानीतिगाणि. भोग्याः शदादगी Farm:, माग जति प राणाविषयोऽगराक्षान 'T , तदरण विविधस्थापि सन्धरणातन्तिको fryrir tirar: 1 शिविदानि ?, गतिमानात गई किनामा: गनुपनाना पालिका गार परवानपतिः ?, परमादागागाम- 41 1 4.7 । ": {पान मागपदार्गः, दर्गमा गि - ११ र १५ मिनिया 1 नंद गाय पाप गणना नगी If ': ।। IITH पनि। तर पं. सी . ६. {{f" : ...:.:'4 | Mus:- f. fliateft: । ४ (१८(141 - पागनि। ११:11 भाग - गय नग गर्नमा म । . F - Mial 1 * ....... ..... " : Kaiffy a fafa ! THARE अपार ! 4.1.11 पद र १८:५५ "५ ॥ म ·भानन्दमोक्षवादः] पास्त्रदीपिका। योनिश्शेषयोः परिक्षयात, सोयं प्रपञ्चसम्बन्धो ब. न्धस्तद्विमोक्षश्च मोक्षः। नन्वेवमशेषधर्मक्षयान्मुक्तस्य न किं चित्सुखं स्यात् ततश्चाऽपुरुषार्थो मोक्षः स्यात् ? । नैष दोषः- न हि धर्मजन्यो मुक्तस्यानन्दः तथा सत्युत्पत्तिमत्वाद् वि. नाशी स्यात् तत्राऽपुनरावृत्तिश्रुतेर्विरोधः स्यात् । स्वाभाविकस्त्वात्मानन्दः संसारेणाभिभूतः सन् नि- मुक्तसंसारस्याभिव्यक्तो भोग्यो भवति स्वाभाविकत्वे चानन्दस्य “आनन्दं ब्रह्म" इत्यादिश्रुतिसहस्रं प्रमाणम्। ननु सुखाभावेपि श्रुतिरास्त- " अशरीरं वा व सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः" इति ?, सत्यम्-विषयसु. र्थः उपसंहरन् स्वमतमाह-सोयमिति । ननु सुखस्यैव पुरुषार्थत्वात्तस्य च धर्मजन्यत्तनियमादशेषधर्मक्षये हि न मुक्तस्य मुखं स्यात्तथा च मोक्षस्य पुरुषार्थत्वमपि न स्यादित्याशङ्कते- नन्वेवमिति । वेदान्तमनमुखेन परिहरति-नैप इति । उपपादयति- नहीसादि ना। तथा सनि-मुक्तानन्दस्य धर्मजन्यत्वे सति । तव मोक्षमुखस्य विना- शित्वे मोल एव विनष्टः स्यादिति मुक्तस्य पुनः संसारसम्बन्धः स्यात्तथा च न स पुनरावर्तने " इत्यादिश्रुतेविरोधः स्यात, तस्मान्न मुक्तस्य मुखं घ. मजन्यं किं तु यदात्ममुखं स्वाभाविकमपि संमारसम्बन्धादभिभूतं सत् तिष्ठ- ति तस्यैव मोक्षे संसारसम्बन्धापगमादाविर्भावो भवतीत्याह-स्वाभाविक- स्त्विति । “ब्रह्मविद् ब्रह्मैव भवति" हाते मुक्तस्य ब्रह्मस्वरूपत्वं ब्रह्मस्वरूपस्प चानन्दत्वम्- “आनन्दं ब्रह्म" इत्पनेनमाप्तमित्यर्थः । मोले मुखमाप्तियोक्ता तत्र शङ्कते- नन्विति । मोक्षे मुखानन्दादिश- दैर्दुःखाभाव एवं प्रतिपाद्यने “अशरीरम्" इत्यादिश्रुत्या मोक्षे मुखदुःखयो- रुभयोरप्यभावस्य वोधनादित्यर्थः । प्रियामिये मुग्वदुःखे न स्पृगतः । श्रुनि स्वीकुर्वन् परिहरति-सत्यमिति । मोक्षे मियं न स्पृशतीत्यस्य विपयमुखं न स्मृ. शतीत्यभिमाय इत्याह-विषयेति । तथा च मुग्नाभाववचनं विपयमुखाभाव- ·रित्यागापत्तिः-विपयमुखाभावेपि स्वरूपसुखसंभवाद तस्मात्सुखाभावशब्देन ५०४ समकाशा [प्रथमः पादः... खाभिप्राय त्येवजातीयकम्, अन्यथाऽऽनन्दश्रुतिविगे- धात् । अथ सुग्वाभाववयनबलेनाऽऽनन्दवचनमव दु:- वाभावाभिप्रायं किमिति न व्याख्यायते ?, सुग्याभाव. वचनानामत्पल्पत्यात्तेषामेवान्यथाकरणं युक्तं न भूय- सामानन्दवचनानाम्। किं चानन्दशब्दस्य दुग्वाभावप- रत्वेऽत्यन्तस्वार्थहानिः स्यात्, सुग्नशब्दस्य तु सामा न्यवचनस्य विशेषव्याख्यानेपि नातीय स्वार्थहानि- रिति तदेव युक्तम् । ननु विद्यमानोप्याऽऽनन्दोऽननुभूयमानोऽकिंचित- कर एव, न च मुक्तस्य सर्वकरणहीनस्यानन्दानुभवः सम्भवति । स्वप्रकाशोयमानन्द इति चेत् ?, न, संसा- रावस्थायामप्रकाशात् । ननु तवाप्यानन्दस्वभाव: परं नेयं मोक्षे स्वरूपमुखस्य सत्त्वेपि विषयमुखस्य वन्धरूपस्याभावात् । एवं- जातीयकमित्यत्र वचनमिति शेषः । विपक्षे वाधकमाह-अन्यथेति । ननु श्रुः त्या स्पष्टमेव मुक्तस्य मुखाभाव उच्यत इत्यानन्दवचनमेव दुःखाभावपरं किं न स्यादित्याशङ्कते-अथेति । उत्तरमाह-मुखाभावेति । अन्यथाकरणम् विषयमुखाभावपरत्ववर्णनम् । परिहारान्तरमाह-किं चेति, आनन्दशब्दस्य भावपदार्थवोधकस्य दुःखाभावपरत्वे सर्वथा वाच्यार्यपरित्यागः स्यादिति नैवमुचितम्, मुखशब्दस्तु सामान्यतो नित्यमुखे विषयसुखे च वर्तत इति सु खशब्दस्य विशेपव्याख्याने विपयमुखपरत्वे स्वीकृतेपि न सर्वथा वाक्यार्थप- 1 विषयमुखाभाव एव मोक्षे उच्यते । नन्वनुभूयमानस्यैवानन्दस्य पुरुषार्थत्वं सम्भवति न स्वरूपसतः, मुक्त- स्य च सर्वेन्द्रियराहतत्वाभानुभवकर्तृवं सम्भवतीति शङ्कते-नन्विति । ननु स्वप्रकाशोयमानन्द इति न तदनुभवाय करणापेक्षेत्याङ्कते वेदान्तसिद्धान्ती- खमकाशेति । पूर्वपक्षी मीमांसकः परिहरति-नेति । संसारेति-यदि स्वरू- पानन्दः स्वप्रकाशः स्यात्तदा संसारावस्थायामपि प्रकाशेत न च प्रकाशते त- स्मान स्वप्रकाश इत्यर्थः ।वेन्दात सिद्धान्ती स्वपक्षमुत्यापयति-नन्विति। तत्रा- ·। स्वप्रकाशानन्दात्मवादपण्डनम्]शास्त्रदीपिका । ५०५ पुरुषः प्रकाशत एव आत्मनि प्रेमोत्पत्तेः न ह्यसुखे प्रे- मोत्पत्तिः सम्भवति नाप्यविज्ञाते सुखे ? । किसिदा- नीमस्माभिरात्मा सुखरूपोनुभूयते ?, सत्यमिति ब्रु- वाणस्यातिसाहसिकस्य नोत्तरं वाच्यम् । यदि संसा- रिणोपि परमानन्दमनुभवेयुस्ततो मुक्तस्य न कश्चिदति- शय इति तदेवापुरुषार्थत्वं मोक्षस्यापचेत, अतो बलाद- सुखरूपस्याप्यात्मनःप्रेमविषयत्वं दृष्टत्वादङ्गीकर्तव्यम् । अथ स्वप्रकाशोप्यानन्दः संसारावस्थायामभिभूतो न प्रकाशते ? । कोयं प्रकाशमानस्थाऽभिभवो नाम ?, प्रकाशनिवारणं यभिभवः, न च प्रकाशमानस्याऽप्र. काशनं संभवति, यदि तु नैव प्रकाशते संसाराव- स्थायाम् ?.तस्यामवस्थायामसतःप्रकाशस्थ मुक्तावस्था- पि-संमारावस्थायाम् । प्रेमोत्पत्तोरेति- ‘मा न भूवं हि भूयासम्' इत्येवमा- त्मनि प्रेमदर्शनात्, विपक्षे वाधकमाह- न हीति । ननु तथापि नानन्दस्वरूपता ज्ञातेत्याशयाह-नापीति । तस्मादात्मा मुखस्वरूप एव संसारावस्थायामपि प्रकाशते इत्यात्मानन्दः स्वप्रकाश एवेति न तत्पकाशार्थ मोक्षे कस्य चित्कर- पस्यापेक्षेत्यर्थः । इत्येवं संसारेप्यात्मनः सुखरूपत्वे तज्ज्ञाने चोक्ते पूर्वपक्ष्या- ऽऽक्षिपति-किमिदानीमिति । नन्वनुभूयत एव मुखरूप आत्मेत्याशङ्ख्याह-स- त्यमिति । विपक्षे वाधकमाह-यदीति | दृष्टत्वादिति-यथाऽमुखरूपेपि शरी- रादौ प्रेम भवति तथैवामुखरूपेप्यात्मनि प्रेम संभवतीति भावः । ननु स्वप्रकाशोप्यानन्दः संसारावस्थायां प्रकृतिसंवन्धेनाऽभिभृतत्वान्न प्रकाशते न च प्रकाशाभावेन तदभावो वक्तुं शक्यतेऽन्यथा गृहाभ्यन्तररथोपि घटोप्रकाशाभावे नास्तीत्युच्यतेत्याह-अथेति । पूर्वपक्षी पृच्छति-कोयमिति. स्वय- मोत्तरमाह-प्रकाशेति । अभिभवः प्रकागनिवारणमेव तचाऽप्रकाशमानन्यमेव न च प्रकाशमानस्याप्रकाशमानत्वं संभवनीति विरोधमुद्घाट्यति- न चेनि । स्वरूपानन्दस्य संसारावस्थायां प्रकाशमानत्वे विरोधदोपमुद्भाव्यामकागमान- वेपि दोपमाह-यदित्विति । तस्यामवस्थायाम् संमारावस्थायाम । एवं दि मुक्तावस्थायां स्वरूपानन्दप्रकाशस्योत्पत्तिरेव स्यात. उन्यत्तिश्च कारणाधीना ·पाद्यते न च मुक्तावस्थायामात्मस्वरूपनाश इति ज्ञानमाप तदा भवत्येवेत्यर्थः । उपसंहरति-तस्मादिति । अत्र प्रमाणमाह-निजामति । निजप-स्वाभाविक- सपकाशा- [प्रथमः पादः स. यामुत्पद्यमानस्य कारणं वक्तव्यम्, विज्ञानमेव च प्र. काशाख्यस्य फलस्य कारणं तच्चेन्द्रियाधीनम्, न च मु. क्तस्येन्द्रियाणि संभवन्तीति कथमानन्दानुभवास्यात्।। उच्यत्ते- बालेन्द्रियाण्येव मुक्तस्य निवर्तन्ते मनस्तु तस्यामवस्थायामनुवर्तते इत्यानन्दश्रुतिवलादेवाध्यव- सीयते । एवं ज्ञानं च "नहि विज्ञातुर्विज्ञातर्विपरिलोपो विद्यते"इतिश्रुतेः, विज्ञानघनश्रुतेश्च, तस्मान्मुक्त्यवस्था- यां मानसप्रत्यक्षेण परमानन्दमनुभवन्नात्माऽवतिष्ठते । तदुक्तम्- “निजं यत्त्वात्मचैतन्यमानन्दश्चेष्यते च यः । यच नित्यविभुत्वादि तैरात्मा नैव मुच्यते ॥” इति न च मुक्तावस्थायामुत्पादकं कारणं संभवति तत्र केवलमात्मस्वरुपमात्र स्वीकारादित्यर्थः । किं च स्वरूपानन्दप्रकाशस्य तदनुभव एव फलं वक्तव्य तदपि मुक्तस्य न संभवत्यनुभवकारणानामिन्द्रियाणामभावादित्याह-विज्ञान मेवेति । आनन्दविपयकानुभवलक्षणप्रकाशरूपफलस्य प्रकाशविषयकं विज्ञान कारणं तस्य चेन्द्रियं कारणं मुक्तस्य च नेन्द्रियमिन्द्रियाभावाच न विज्ञान माऽऽनन्दविपयकविज्ञानाभावाच्च नानन्दानुभव इति यावत् । तच्च-विज्ञानम् एवमाक्षिप्त उत्तरमारभते वेदान्ती-उच्यते इत्यादिना । मुक्तावस्थाय वाह्येन्द्रियाणामभावेपि मनसः सत्त्वात्तेनैवानन्दानुभवः संभवति, मुक्तावस्थाय मनस्सत्त्वं च आनन्दं ब्रह्म" इत्याद्यानन्दश्रुतिबलादेवार्थादऽध्यवसीयते यदि तदा मनो न स्यात्तदाऽऽनन्दानुभवोपि न स्यादिति श्रुतिरानन्दं - प्रतिपादयेदित्यर्थः । एवं मुक्तावस्थायां ज्ञानमपि श्रुतिरेव प्रतिपादयतीत्याह- एवामाते । विज्ञातेः विज्ञानस्य । विज्ञानघनश्रुतेः = " विज्ञानधन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय " इति श्रुतेः । अनया श्रुत्याऽऽत्मनो विज्ञानघनत्यं पति- म । मुक्तम्यानन्दभोक्तृत्वं मनस्सत्त्वं च निगदेनापि श्रुतिराह-"म या " दिव्येन चक्षुपा मनसैतान् कामान् पश्यन् रमने य एते ब्रह्मलोके " “म ता - ·मुक्तावानन्दानुभवखण्डनम्] -- शास्त्रदीपिका। ५०७ यत्तु-" तस्मात्कार्मचयादेव हेत्वभावेन मुच्यते । न ह्यभावात्मकं मुक्त्वा मोचनित्यत्वकारणम् ॥" इतिवार्तिकं तत्परमतम्, इत्येवमानन्दमोचवादिनोसतम् । अपरे त्वाहुः- अभावात्मकत्ववचनमेव रूमतम्. उपपत्त्यभिधानात्, आनन्दवचनं तुपन्यासमानत्वात् पर्येनि जक्षत् क्रीडन् रममाणः स्त्रीभिर्चा यानैर्वा ज्ञातिभिर्वा, स यदि पितृ- लोककामो भवनि संकल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति " मूवं च "संक- ल्पादेव तनुतेः " " भावं जैमिनिर्विकल्पामननात् द्वादशाहवदुभ- यविध बादरायणोतः " इति वेदान्तसिद्धान्तः । ननु श्लोकवाति- के मोक्षस्याभावकरपकत्वमुक्तमित्याशङ्याह-यत्त्विति । तस्मादिति-" न हि कारणवत् किं चिदायित्वेन गम्यते " इत्येवं पूर्ववाक्ये सका. रणकस्यानित्यत्वमुक्त्वा मोक्षस्यापि सकारणकत्वे घनित्यत्वं स्पादित्याश. सोक्तम्-तस्मादिति, कर्मक्षयात्-कर्मक्षये जाने वन्धहेतुभूनकर्मणामभा- वेन मुच्यते इत्येव युक्तं कर्माभावं मुक्त्वाऽन्यत् मोक्षनित्यत्वकारणं किमपि न संभवतीत्यर्थः। परिहरति-तत्परमतमिति । ग्रन्थऋदुपसंहरनि-इत्येवमिति । उक्तवार्तिकाभिप्रायव्याख्यातॄणामन्येपां मनमुपस्थापयनि-अपरेविति । अभावात्मकत्ववचनम " तस्मात्कर्मक्षयादेव " इति । स्वमतम-टोकवा- तिककारश्रीकुमारिलभमतम, अभावात्मकन्वे एवं युज्यभिधानात. नयाहि- नाभावात्मकं मुक्त्वा मोक्षनित्यत्वकारणम् । न च क्रियायाः कस्याश्चिद ऽभावः पलामप्यते ॥ तब ज्ञातात्मतत्त्वानां भोगात पूर्वक्रियाहये । उत्तरमचया ऽमत्त्वाद देतो नोरयघने पुनः ।। कर्मजन्योपभोगार्थ शरीरं न पचनने । तदभारे न कधिद्धि ऐतुरतत्रावनिहने । मोक्षार्थी न प्रवर्तेन तर काम्यनिपिद्धयोः । नित्यनैमित्तिक कुर्याद प्रत्यवायगितामा !! "पनि । आनन्दवननं यथा-- "सोपभोगर पश्च यदि मोक्षः प्रदर पते ।

·1 सप्रकाशा- काश्यपदार्थसत्त्व एव प्रकाशो भवति किं तु सर्वदैव एवं मुक्तस्यापि ज्ञानं सत्त्वमुच्येत नैवमस्ति दृप्ठ्यादिशब्दानां चाक्षुपादिज्ञानविशेषपाचकलान् । जादिद्वानानामुपचारः । मोक्षे विपयं विनापि ज्ञानं भवतीति प्रगततर्ग [प्रथमः पादः सू० भ०५ यन्ते तदुभयामावे च न श्रुत्यादिशब्दवाच्यज्ञानवि- शेषाः सम्भवन्ति । ननु यथा प्रकाश्यासंनिधावपि सवितुः प्रकाशक- त्वं नित्यम्. एवमिन्द्रियाभावेपि नित्यैव दृष्टिरिति चे- त् ?, स्थादेवं यदि ज्ञानमात्रं दृष्ट्यादिशब्दानां वाच्यं स्यात् न. तु तथास्ति लोकप्रसिद्ध्यभावात. यथालोकं च शब्दार्थावधारणं न यथेच्छम्. न हि लोके गन्धाद- न्यद् घ्राणं जिघ्रतीत्युच्यते, गन्धमपि यदा घ्राणादन्ये- नानुमानादिना जानाति तदा न जिघ्रतीत्युच्यते, त- स्माद् घाणादीन्द्रियजन्यगन्धादिविषयज्ञानविशेष- पाचिनो ध्रात्यादिशब्दाः, न च तेषां सुपुप्तौ मु. क्तौ या सम्भवत्यऽपरिलोपः, तस्माद् घ्राणादिशक्ता- प्राप्ते न श्रुत्पादिनन्दनाच्यज्ञानविशेपाः संभवन्ति नापि ज्ञानसामान्यम् "नि- विशेपं न सामान्यम् " इति न्यायात् तस्याद् दृष्टिश्रुत्यादिशब्दास्तत्तज्ज्ञा- नशत्यभिप्रायका एवेति सिद्धम् । यदुक्तं " तदुभयाभावे " इति तत्राशङ्कते-नन्विति । न हि सूर्यस्य मः ज्ञेयज्ञानसाधनयोरभावपि किं न स्वादित्यर्थः । परिहरति-स्यादेवमिति । दृष्ट्यादिशब्दानां यदि ज्ञानमात्रमेवार्थः स्यात्तदा तस्य रूपविषयकत्वाभावा- दूपं विनापि सच्चमुच्येत तथा गन्धादिविषयकवाभावाच गन्धादिकं पिना अब हेतुमाह-लोकेत्यादिना, “ य एव लौकिकास्त एव वैदिकाः"इनिन्या यात्.लोके च दृष्ट्यादिशब्दानां चानुपादिज्ञानविशेष एव प्रयोगात् तथ. व वेदेपि भवितव्यमित्यर्थः । विपक्षे वाधकमाह- न हीति । जानानीन्य. व देवदत्तादिरिति शेपः । उपसंहरति-तस्मादिति । स्वाभिप्रायमाह- न चे. नि । नेपाम् गन्धादिविपयकवाणजादिज्ञानानाम । घ्राणाद्युपचाः प्रा मोक्ष इति प्ररोचना, न च ज्ञानं भवतीति ज्ञानशक्ती लक्षणेत्यर्थः । अत्र र ·मोक्षावस्थायां शानाद्यभावः] शास्त्रदीपिका। ५११ वेव प्ररोचनार्थ घाणाशुपचारः, यथा " तेन ह्यन्नं क्रि- यते" इति शक्तिवर्तमानत्वेन प्ररोचनार्थ " क्रियते " इति वर्तमानत्वोपचारः, तस्मात् न ज्ञातुर्मातेर्विप- रिलोपो विद्यते " इत्येतदपि शत्यभिप्लायमेव । यत्वादित्यप्रकाशकत्ववदिति, किं तस्य प्रकाशक- त्वमभिप्रेतम् ? यदि तिमिरोत्सारणम् ?, तन्नित्यमस्त्येव सर्वदा यसावऽव्यवहितेषु देशेषु तिमिरमुत्सादयत्ये- य, न स्वेवमात्मा सर्वदा शृणोति सुपुप्तावऽश्रवणात् । अथ शानजनकत्वमादित्यस्य प्रकाशकत्वम् ?।न तन्नि- त्यम्, तत्सामर्थ्यमेव तत्रापि नित्यम्, तस्माज्झानश- त्यभिप्रायमिदं नित्यत्वाभिधानम् । एषा धन वचनव्यक्तिः-यदेतत् सुषुप्तौ मुक्तौ या- ऽऽस्मा न पश्यति पश्यन्नेव-द्रष्टुं शक्नुवन्नेव न पश्यति. ? त- टान्नमाह-ययेति । " शूर्पण जुहोति तेन ह्यन्नं क्रियते" इत्यत्र यया होमका- लेऽन्नमम्पत्त्यऽसम्भवेपि शुर्पहामेऽन्नसंपादकताशक्तेर्वर्तमानत्वात् “ क्रियते " इत्यभपादकत्वस्य वर्तमानत्वमुच्यते तथा न ज्ञातुर्मातेः " इसादिशब्दो- पि तराज्ज्ञानशक्त्यभिप्रायक एव ज्ञानशक्तेर्वर्तमानत्वादित्यर्थः । अप स्मात् इत्यत्र तथा' इति युक्तः पाठः । यच सूर्यस्य प्रकाशकत्वं दृष्टान्तविधयोक्तं तद्विवेचयति-यत्त्विति, अत्र 'उक्त- म्' इति शेपः। स्वयं पृच्छति-किमिति। तस्य =आदित्यस्य । आदित्यस्य प्रका- शकलं तिमिरोत्सारकत्वं वा ज्ञानजनकत्वं वेति विकल्प्य प्रथमस्य नित्यत्वं स्त्रीकरोति- तन्नित्यमिति । न वेवमात्मनि ज्ञानं सदा सम्भवति येन मुक्ता- पपि स्यादित्याह- न वेवमिति । द्वितीयपक्षमुत्थापयति-अथेति । आ- दित्यनिष्ठं ज्ञानजनकलं न नित्यमित्याह-न तन्नित्यमिति। अस्मिन् पक्षे रवेः प्र- काशकत्वं कथं नित्यमुच्यत इत्याशङ्याह-तत्सामर्थ्यमेवेति । तत्सामर्थ्यम् = ज्ञानजनकत्वमामर्थ्यम् । तव-मूर्ये । उपमहरति-तस्मादिति । नित्यत्वाभिया- नम् =" न ज्ञातुर्मानेः" इनि ज्ञानस्य नित्यत्वमतिपादनं ज्ञानमत्यभिमायमेव । यदैनन्न पश्यति ॥ इति श्रुति स्वमतेन व्याचष्टे-एपनि । वच.

·उक्त न्यायमन्यत्र योजयति-एवमिति । शक्तिपरत्वम्-विज्ञानशब्दस्य विज्ञानशक्तिपरत्वं ज्ञेयं न विज्ञानक्रियापरत्वम् । शक्तिपरत्वे प्रमाणमुपक्रमते- थमां श्रुतिं पठति-विज्ञानेति । वाजसनेयोपनिपदश्चतुर्थाध्यायीयचतुर्थब्राह्मणे Imm; म.. नहि हपटरात्मनो गा दर्शनशकिस्माः दा निदणि लोपोनि.मानिनाशिनीति,न द्रतीयमन्यद दर्शनसाधनं गानापारम्पं श्यं गा तस्यामवस्या- यामसि गतो दुर्शनं स्यात्, पायपि दृश्यं रूपादित स्व- रूपतस्तस्यामनशायामस्ति तथापि दृश्यता-दर्शनयो- ग्यता तस्यामवस्थायां नास्तीति तेन रूपेणाऽभावाद् दृश्यं नास्तीत्युच्यते तस्मात्साधनान्तरबैकल्यात् त. स्थामयस्थायां न पश्यति न शक्तिवैकल्यात्, शक्तिस्तु न कदा निदपि लुप्यते इति । एवमन्येपामपि वा- क्यानां योजना । तथा ज्ञानशत्त्यऽपरिलोप एव ज्ञा- नाऽपरिलोप उच्यते, ज्ञातिशन्दश्रात्रानुमानादिज्ञान- परः चक्षुरादिज्ञानानां स्वशन्दैम्तत्वात् । एवम्-" विज्ञानं ब्रह्म " " विज्ञानधनः" इत्यादी- नामपि शक्तिपरत्वं वेदितव्यम्। स्वयमेव श्रुत्या शक्तिप- रत्वं व्याख्यातम्- “ विज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः स- मुस्थाय तान्येवानुविनश्यति " इति भूतेन्द्रियनाशा- नव्यक्तिवाक्यार्थः । न तु तदद्वितीयमस्ति " इति श्रुति व्याचष्टे न द्रष्टुरिति । यतः-यस्माद् येनेत्यर्थः। स्वाभिप्रायमाह-यद्यपीति । तस्यामव- स्थायाम्-मुक्तावस्थायाम् । तेन रूपेण-दर्शनयोग्यतारूपेण । खमतमाह-त. स्मादिति । उपसंहरति-तथेति । तथेत्यत्र तस्मादिति युक्तः पाठः । अत्र-"न ज्ञातु तेः " इत्यत्र । पारिशेष्यादिति भावः । स्वशब्दैः=" न हि द्रष्टुर्दष्टे- विपरिलोपो विद्यते " इत्येवं दृष्ट्यादिशब्दैश्चाक्षुपादिज्ञानानामुक्तत्वाव पारिशेष्यात् " न ज्ञातुर्मातेः " इत्यत्र ज्ञातिशब्दो ऽनुमानादिज्ञानपर इत्य- र्थः । इदं च सर्व वाजसनेयोपनिषदः पष्टाध्यायतृतीयब्राह्मणे द्रष्टव्यम् । स्वयमेवेति । विज्ञानशब्दस्य शक्तिपरत्वप्रतिपादकश्रुतिप्रदर्शनाय ततः - ·मोक्षावस्थायां मानाऽधभाव.] शाखदीपिका । . दात्मापि प्रमाणागोचरत्वमापन्नो विनष्ट इव भवती- ति। न तस्येतः प्रेतस्य-मुक्तस्य संज्ञास्तीति । एवं या- ज्ञवल्क्येनोक्ते मैत्रेयी चोद्यति स्म- 'अत्रैव भगवान मा मोहितवान्-विज्ञानघन इति न चास्ति संज्ञेति विरुद्धाभिधानात्' इति । पठाध्याये तु विनाशावि- नाशविरोधश्चोदयिष्यत इति विवेकः । एवंचोदितो याज्ञवल्क्यः परिहारमाह-"न वा अरे अहं मोहम् = " परस्परविरुद्धं “ब्रवीमि" " अलं वा अरे इदं विज्ञा- नाय" अत्रात्मतत्त्वं सर्वास्वऽवस्थासु विज्ञानायसम- र्थमित्यर्थस्तेन विज्ञानघनत्वाभिधानं सामर्थ्याभिप्रा. यमिति व्याख्यातं भवति, संभवति च शक्तस्यापि ज्ञानाभाव इति नास्ति विरोध इत्यभिप्रायः, अनया द्रष्टव्यम् । ननु “ तान्येवानुविनश्यति " इति कथमात्मनो नित्यस्य विनाश उक्त इत्याशय श्रुत्यर्थमाह-भूतेति । यथा धननाशे नष्टोहमित्युच्यते यथा च समुद्रपातेन लन्धुपयोग्ये घटे नष्टो घट इत्युच्यते तथानापीन्द्रियादिविना- शेन नष्ट इत्युच्यते न स्वरूपेणाऽऽत्मनो नित्यत्रादित्यर्थः । “न प्रेत्य संज्ञा- स्ति" इत्यस्य श्रुविभागस्यार्थमाह-न तस्येति । संज्ञा-ज्ञानम् । इत्यनया श्रुत्या मोक्षावस्थायां स्पष्टमेव ज्ञानभाव उक्त इति भावः । मैत्रेयीगङ्गामुत्या- पयनि-एवमिति । तामर्थनोनुवदति-अत्रैवेनि । श्रुतिवचनं तु-“ अत्रैव मा भगवानऽमूमुहन्न मेत्य मंज्ञास्तीति" इति । एवमेव वाजमनेयोपनिषदः पटा- ध्यायपञ्चमब्राह्मणेपि विचारोस्तीति पुनरुक्तटोपपरिजिहीर्पया प्रमनेनाह- पति । तत्र " अर्वव मा भगवान्मोहान्तमापीपिपत्" इत्येवं मय्योक्ते अरे ऽयमान्याऽनुच्छितिधर्मा " इत्युक्तम्, अनेन पटाध्यायवारयेनान्मनो- ऽविनाशित्वमुक्तम्, अत्र च ज्ञानशक्तिमच्चमुक्तमग्रिमवाश्येनेनि विवेक रन्यर्थः । प्रकृनमनुमरनि-एवमिति । एवम =" अत्रैव मा भगवान् " रत्येवम । इदम- आत्मतत्व मुक्तावस्थायामपि विज्ञानायालम्ममर्थम्-विहानगन्तिमदेव नि- प्रतीत्यर्थः । श्रुत्यर्थमाह-अत्रेनि, अत्र-उक्त श्रृती । वाभिमायमाह-ननेनि । ज्ञानममर्थस्य हानाभावः फयमिन्याशयाह-मम्भवतीनि । उपमंदन-मन- ·क्तम्-" न च मोक्षस्यापुरुपाथर्ता सांसारिकविविधदुःखोपरमरूपत्वान्मोद सप्रकाशा- [प्रथमः पादः श्रुत्या सर्वविज्ञानश्रुतयः शत्यभिप्राया व्याख्याता यदि शक्तिरस्ति तस्यामवस्थायां ततः केन झाना नुत्पत्तिः ?, ज्ञानसाधनानामिन्द्रियाणां झेपानां : विषयाणामभावात्, तदाह-" यत्र हि तमिव भवति तदितर इतरं पश्यति. यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत तत फेन के पश्येत् ?" इत्यादि, तदेतत् प्रागेव व्याख्यातम् । एवमर्थान्तरज्ञानं साधनामावानिराकृते सति आत्मा- नमेव मुक्तावस्थायां जानात्वित्याशमाह-" विज्ञातार- मरे केन विजानीयात्" इति न खात्मापि विना साध- नेन ज्ञातुं शक्यते मनसा खल्या संसारावस्थायां ज्ञा. यते न च मुक्तस्य मनस्सम्बन्धोस्ति. अतः 'केनात्मानं जानतु' इति व्यक्त एव मुक्तस्यात्मज्ञानाभावो ज्ञान- शक्तिमात्रस्याऽवस्थानं श्रुत्या दर्शितम्, तस्मानिस- म्बोधो निरानन्दश्च मोक्षः। येति-" अलं वा अरे इदं विज्ञानाय " इति श्रुत्या निगदेनैव ज्ञानशरि स्वस्थ प्रतिपादनात न प्रेत्य संज्ञास्तीति" इति श्रुत्या च ज्ञानक्रिय तिपेधात् “ न द्रष्टुर्दष्टेः " इत्यादिश्रुतिषु दृष्ट्यादिशब्दानां दृष्ट्यादि क्तिपरत्वं व्याख्यातमित्यर्थः । ज्ञानानुत्पत्तिमाशङ्कते-यदीति । तस्यामवस्थायाम् मुक्तावस्थाया कैनेति-ज्ञानशक्तिसत्त्वेपि यज्ज्ञानं नोत्पद्यते तब कोहेतुरित्यर्थः । उत्तरमा ज्ञानेति । मुक्तावस्थायामिन्द्रियाणां ज्ञेयानां चाभाने श्रुति प्रमाणयति-यत्रों इदं च श्रुतिवाक्यं पूर्व(२०२५)व्याख्यातमिति नेह व्याख्यायत इत ह-तदेतदिति । ननु ज्ञेयाभावपि स्वरूपज्ञानं मोक्षे भविष्यतीत्याश ह-एवमिति । स्वाभिप्रायमाह- नहीति । असौ-आत्मा । श्रुत्युपसंहार ह- अत इति । स्ववक्तव्योपसंहारमाह-तस्मादिति। निसम्बोध: ज्ञानरहित मुक्तस्यानन्दोपि न भवति ज्ञानमपि न भवतीत्यर्थः । अत्र प्राभाकरैरप्येव: ५ स्य दुःखोपरमोहि पुरुषैरर्थ्यते । मोक्षस्तु सांसारिकदुःखोपशमाद पुरुषार्थ इ।

·आत्मनोहानानन्दस्वरूपत्यखण्ड) शास्त्रदीपिका । ५१५ ननु नाऽऽत्मनोऽन्यविज्ञानमानन्दो वा किं त्वात्मव ज्ञानमानन्दश्व “ विज्ञानं ब्रह्म" “आनन्दं ब्रह्म इति श्रुतेः, आत्मा च सुषुप्तितुरीययोरपि भवतीति कथं विज्ञानस्य चानन्दस्य चाभावः ? । नैतदेवम्-य- द्वि वस्वन्तरप्रकाशजननस्वभावं वस्तु-यस्मिन् सति किमप्यर्थान्तरं प्रकाशत एव तल्लोके विज्ञानशब्देनो- च्यते, न चात्मनि सति किं चिदन्यत् प्रकाशत एव विद्यमानपि तस्मिन् सुषुप्त्यऽवस्थायामर्थान्तरस्य कस्य पुष्कलम् । धर्माधर्मवशीकृतो जीवस्तासु तासु योनिषु संसरति, तयोरेका- लोउदेप्यऽपगतदेहन्द्रियमम्बन्धः ममुत्वातनिखिलसांसारिकदुःखबन्धनो मुक्त इत्युच्यने । कथं पुनरशेषधर्माधर्मपरिक्षयः ? न तावदुपभोगेनैव- दिगरीरमन्ततिमश्चितानां भोगममये मञ्चीयमानानां कर्माशयानामऽनन्तानां क्षेप्तुपशक्तेः। उच्यने-यः खलु मांमारकेभ्यो दुग्वेभ्य उद्विग्नस्तदनुशग- वलेभ्यश्च मुखेभ्योपि गतस्पृहो मोक्षायोत्तिष्टते म तावद्वन्धहेतुभूतेभ्यो निपि. द्धेभ्यः प्रत्यवायहेतुभूनेभ्योऽभ्युदयमाघनेभ्यश्च निवर्तमानः मन्नुत्पन्नपूर्ती ध- मधिर्मों भोगेन कृतावपि क्षयं नयन् शमदमत्रमचर्यादिकाङ्गोपचंहितनान्य- न च पुनरावर्तते " इत्यपुनगनये चोदिनन निमापकर्मांग नाशयन् मुच्यते । ननु मुक्तम्यात्मनः मकलोपलम्मातीतम्य मन्मात्रावांग- तो कि प्रमाणम ? । उच्यते-मटकारणं च यत नविनाशिनात मा. ऽकारणं चायमात्मेत्यविनाशिस्वभावः मिहः।" इत्यादि। यदुत्तम-" ज्ञानसाधनानामिन्द्रियाणा याना २ विमानाभा. मज्ञानानुत्पत्तिः " “तरमाग्निमयोधो निगनन्द पार: "TT. को-नन्दिनि । यात्मनोऽयदिपानमानन्दश्व शारदा नगर. भावान्माले जानानन्दयोरभावः ग्यादपि नवग्निदिवा दि. म चात्मा मोक्षपि भवन्यति कथं मानानन्दसा: Map । तुरीयः मोक्षः । परिर्गत -नयामाने । निनवाद". मेरा नानोयने न ८ नियमन सम्दाx एतापभिचाराति नान्मा नादापोरेगा

·No text on this page.

·भात्मनो ज्ञानानन्दस्वरूपत्वखं०] शास्त्रदीपिका । ? यदि पुनर्यदेवात्मरूपं प्रतीयते तस्यैव ज्ञानमिति चा. नन्दमिति च संज्ञेत्युच्यते ? न सा लौकिकी नापि वैदि की। यदि परं वृध्यादिवत् परिभाष्येत? तदस्तु यथाका- मम् । यत्तु “ विज्ञानं ब्रह्म आनन्दं ब्रह्म " इति च सामानाधिकरण्यं तद् धर्ममात्रवचनत्वेन धर्मधर्मि- णोरभेदान्नीलोत्पलादिवदुपपन्नम् । नन्वानन्दादिशब्दा गुणमात्रनिष्ठा न नीलादिवद् गुणिनि वर्तन्ते ?, सत्यं न याहुल्येन वर्तन्ते कदाचित्तु वास्तविकज्ञानानन्दयोरभावेप्यात्मनो ज्ञानानन्दशब्दाभिधेयतायां लो- कवेदयोरसंमतिमाह- यदि पुनरिति । परिभाषामात्र च स्वपक्षाऽहानि प- रपक्षे प्रयोजनाभावं च सूचयति-यदि परमिति । परिभापामात्रेणात्मनो ज्ञा- नानन्दस्वरूपताऽसिद्धेः । वृद्ध्यादिवत् =यथा व्याकरणे " वृद्धिरादैच्" इत्येवं दृद्धिसंज्ञा तथा । तत् परिभाषणम् । ननु यद्यात्मा न ज्ञानानन्दस्व- रूपस्तदा कथं " विज्ञानं ब्रह्म "" आनन्दं ब्रह्म" इत्येवं सामानाधिकरण्यं स्यादित्याशङ्ख्याह-यत्त्विति । नीलशब्दस्य धर्मवाचकत्वेपि यथा नीलमुत्प- लमिति सामानाधिकरण्यं भवति तथा ऽत्रापि झेयमित्याह-तदिति । यथा तत्रो- पलस्य द्रव्यत्वेन नीलत्वाभावेपिनीलमुत्पलमिति प्रयोगस्तथाऽत्रात्मनो ज्ञान- वानन्दत्वाभावेपि "विज्ञानं ब्रह्म" "आनन्दं ब्रह्म" शत प्रयोगो भवतीति भावः । हेतुमाह-धर्मेति । ज्ञानानन्दयोरपि संसारावस्थायामेवात्मधर्मतं ज्ञेयं मुक्तावस्थायां तत्कारणाभावात्तयोरात्मधर्मत्वमाप न संभवतीत्यनुसन्धेयम् । ननु नीलादिशब्दानां तु " नीलमुत्पलम् " इत्यादिप्रयोगाद् द्रव्ये गु- णिन्यपि वृत्तिः सम्भाव्यते इति युक्तं तव नीलशब्दस्य गुणपरत्वाभावेनो- त्पलशब्देन सामानाधिकरण्यम्, एवमानन्दादिशब्दानां तु लोके द्रव्ये गुणि- नि प्रयोगाभावाद् द्रव्यपरत्वं नास्तीति गुणमात्रपरत्वमेव माप्तमिति पद्यात्मा- ऽऽनन्दस्वरूपो न स्यात्तथा ज्ञानस्वरूपो न स्यात्तदा ज्ञानानन्दशब्दयोः कयं ब्रह्मशब्देन मामानाधिकरण्यं स्यात्-" विज्ञानं ब्रह्म " " आनन्दं ब्रह्म" इते ? इत्याशङ्कते-नन्विति । उत्तरमाह-मत्यमिति । यद्यपि गुणमात्रबोध- कानामानन्दादिशब्दानां वाहुल्येन गुणिनि द्रव्पे प्रयोगो न भवति तथापि ·सप्रकाशा- [प्रथमः पादः मू० म०५ गुणमात्रवचनानामपि गुणिनि प्रयोगो भवति यथा शीतो मधुरो रसः स्निग्धो गुरुश्चेति रसशब्दो द्रव्ये प्र. युज्यते, अन्यथा शीतादिशब्दसामानाधिकरण्याऽयो- गात् । किंच रसं ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति" इति मत्वर्थीयनिर्देशादास्मानन्दयोर्भेदोऽवगम्यते। तथा "आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् " " स एको ब्रह्मण आन- न्दः" इति षष्ठ्याऽऽनन्दाद् ब्रह्म व्यतिरिच्यते । किं च ' न मे सांप्रतं किंचिदपि सुखं दुःखमेय तु स. र्यात्मना मम' इति सुखाभावे दुःखानुभवे चानुसंधी- शीतो रसः कदा चित् प्रयोगो भवत्येवेत्यर्थः। प्रयोगसच्चे दृष्टान्तमाह- यथेति । शीतो रस इत्यत्र रसशब्दस्य गुणमात्रवाचकस्यापि गुणिनि द्रव्ये एव प्रयोगोस्ति । नन्वत्र रसशब्दस्य गुणे एव किं न प्रयोगः स्यादित्याशमाह-अन्यथेति । गुणादिनिर्गुणक्रियः" इति नियमाद् गुणे गुणो न वर्तते यद्यत्र रसशब्दो गुणपरः स्यात्तदा रसगुणे शीतगुणाभावात् " इति सामा नाधिकरण्यं न स्यात् द्रव्यपरत्वे तु द्रव्ये शीतत्वादिगुणानां सम्भवात्म: म्भवति सामानाधिकरण्यमित्यर्थः। एवं मधुरो रस इत्यादि व्याख्येयम् । एवं गुणमात्रवाचकानामप्यानन्दादिशब्दानां गुणिनि द्रव्ये प्रयोगः सम्भवती ति श्रुतिर्वदति-" विज्ञानं ब्रह्म " आनन्दं ब्रह्म" इति तस्माद्विज्ञानानन्दयो. रात्मधर्मत्वमेव नत्वात्मनो विज्ञानानन्दस्वरूपत्वमित्यर्थः।आनन्दात्मनोभैदे श्रुति प्रमाणयनि-रममिति । मत्वर्थीयनिर्देशात् =आनन्दीति मत्वर्थीयनिर्देशान् । यद्यानन्द एवात्मा स्यात्तदाऽऽनन्दीति प्रयोगो न स्याद् भेदे एव मत्वयित्र- योगात् । भेदे श्रुत्यन्तरमाह-आनन्दमिति । "न विभेति कुतश्चन" इति श्रुति दोपः- ब्रह्म मंबन्धिनमानन्दं विद्वान् जानन् कस्मादपि न विभेनीति श्रुत्यर्थः । श्रुत्यन्तरमाह-स एक इनि, उक्त श्रुतिद्रयपि पप्या ब्रह्मण आनन्द उक्त इनि आत्मानन्दयोः पष्टमेव भेदः श्रुन्या प्रतिपाद्यत इति नात्मानन्दरूप इत्यर्थः । आन्मन आनन्दरूपवाभावे लौकिकी प्रतीति प्रमाणयनि- नेति । मामि यमाह-मृग्याभावेनि । मृयाभावकाले मुपाभावानुयोगितरीन गानु- मन्धीयमान येन्यर्थः । दुःयानुभवेति-अहं दुःपीति दुःमियानुभववियर ·माक्षे आन्दानुभवखण्डनम्] पानदीपिका। ५१९ यमानस्यात्मनः कथमानन्दरूपता स्यात् । किं चस्व- प्रकाशानन्दरूपमात्मानमभ्युपगच्छतामऽस्माकं चैता- चदुविवादम-सुप्तितुल्या मुक्तिरिति. संसाराऽनु- त्यऽननुवृत्तिमात्रं भिवते. अन्यत्सर्व तुल्यम्, तथा च श्रुतिरपि-"ता एताःप्रजाअहरहर्ब्रह्मलोकं यन्ति. अह- रहरागच्छन्ति " इति सुषुप्तिं ब्रह्मलोक शब्देन वद- न्ती तुल्यत्वमेतयोर्दर्शयति, सुषुप्तिश्चास्माकमपि गो- घरो न च तत्रानन्दानुभवोस्तीति व्यक्तमेतत्, तस्मा. निरानन्दो मोक्षः, दुःखपरिलोपाच पुरुषार्थत्वम् । सुखलोपादऽपुरुषार्थत्वमपीति चेत् !, नैवमल्पं हि संसारे सुखं तदपि सूरयः । यहुप्रयाससाध्यत्वाद् दुःखमेवानुजानते ॥ १ ॥ जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखान्यनुदिनं नृणाम् । स्वयमेव विना यत्नानिपतन्ति सहस्रधा ॥२॥ ऽनुसन्धीयमानस्येत्यर्थः । वाधकान्तरमाह किं चेति । भवता मया च मुषुप्तिमो- क्षयोस्तुल्यत्वमेवोच्यते भेदस्तु केवलमऽयमेव यत् सुषुप्त्यनन्तरमपि संसारा- नुवृत्तिर्भवति मोक्षानन्तरं च न भवतीति, मुपुप्तिमोक्षयोस्तुल्यत्वे श्रुति प्रमा- णयति-ता एता इति । एतयोः-मुषुप्तिमोक्षयोः । यदि सुपुप्तिमोक्षयोस्तुल्य- लं न स्यात्तदा मुपुप्तेब्रह्मलोकशब्देन मोक्षवाचकेनात्राभिधानं न स्यात् । तथा च यदि मुपुप्तावानन्दानुभवः स्यात्तदा तदृष्टान्तेन मोक्षेप्यानन्दानुभव उच्येत सुषुप्तौ चाऽऽनन्दानुभवो न भवतीति प्रत्यक्षमेवेति न मोक्षेप्यानन्दानु- भवः संभवतीत्यन्वयः । ननु मुखाभावे कथं मोक्षस्य पुरुषार्थत्वं स्यादित्या- शमाह-दुःखपरिलोपादिति । ननु मुखलोपाद ऽपुरुषार्थत्वमपि स्यान्मुक्तरित्याशङ्कते-मुखलोपादिति । पद्यैः परिहरति-नैवमित्यादिना । समारे मुखमल्पतरमस्ति तदपि प्रयाससा ध्यत्वात् कैश्चिमापि प्राप्तुं शक्यते दुःखं चाधिकतरमस्ति तदपि स्वयमेव यत्रं विनवापनतीति दुःखबहुलमंमारनिवृत्तिरूपत्वेन मोक्षस्य पुरुषार्थवं न तु मृ- खरपतेन येना ऽमुखरूपत्वादऽपुरुषार्थतं स्यादित्यर्थः । १ । २ ।

·मोक्षवं युक्तमित्याह-तयोरिति । स्वसिद्धान्ते श्रुतिसमतिमाह-श्रुतिरपीति । यतः सुखदुःखयोरुपभोग एव संसारोऽतस्तयोः-सुखदुःखयोरनुपभोगस्यैव ५२० सपकाशा [प्रथमः पादः... विहिताऽकरणामित्यं प्रतिषिनिषवणात् । महदामुष्मिकं दुःख यनरेनव गम्यते ॥ ३ ॥ बहुदुःविपरिष्यक्तं यन्नाम स्वल्पकं सुग्वम् । सुरापानादिसुग्ववर्जनीयं विवकिनाम् ॥ ४॥ एवंभूतेपि संसारे ये रक्ताः सुखतृष्णया । न तेषामधिकारोस्ति मुक्तिशास्त्रे कथं चन ॥५॥ संसारादुबिजन्ते ये दृष्टलोकपरावराः। त एव खलु मुच्यन्ते न तु यः प्राकृतो जनः ॥६॥ तेषामेवापवर्गाख्यः पुरुषार्थो महात्मनाम् । तेषामेवाधिकारश्च मुक्तिशास्त्रे मनीषिणाम् ॥ ७॥ तेनाऽभावात्मकत्वेपि मुक्त पुरुषार्थता। सुखदुःखोपभोगो हि संसार इति शब्यते ॥ ८॥ तयोरनुपभोगं तु मोक्षं मोक्षविदो विदुः । श्रुतिरप्येतमेवाह भेदं संसारमोचयोः ॥९॥ नरकदुःखं तत्कारणं चाह-विहितेति । गम्यते इत्यव गण्यत इत्यपि पाठः । गम्यते ज्ञायते । ३ । संसारसुखस्य हेयतामाह-बहुदुःखेति । यथा विपमिश्रं मधु त्यज्यते तथा दुःखबहुलत्वात्संसारमुखमाप त्याज्यमे- वास्ति । विवेकिनामित्यत्र विवकिनत्यपि पाठः । ४ । दुःखबहुलेपि संसारसुखेऽनुरक्तानां मोक्षशास्त्रेऽनधिकारमाह-एवमिति । एवंभूते-दुःख- मधाने । ५ । मोक्षाधिकारिणमाह-संसारादिति । दृष्टलोकपरावराः अनुभः तसंसारविपया जनाः । नेत्यत्र 'न तु ये माकृता जनाः' इति युक्तः पागे वहूनां वद्धत्वात् मुक्तानां चाल्पत्वात् । ६ । संसारादुद्वेगवतां मोक्षशाखे ऽभि. कारं मोक्षमाप्तिं चाह-तेषामिति । मनीषिणाम्-स्वाधीनमनसाम्। ७ । खा- भिप्रायमाह-तेनाते । उक्तेर्थे हेतुमाह-सुखेति । यतः सुखानुभवोपि संसार- पक्षे एव वर्ततेऽतो मोक्षस्याऽभावात्मकत्वे-सुखाभावात्मकत्वेप्यपुरुषार्थता व युक्ता सांसारिकविविधानन्तदुःखनिवृत्तिमात्रेणैव पुरुषार्थत्वादिति भावः ।। - ·मोक्षे ज्ञानानन्दानुभवखण्डनम्]शास्त्रदीपिका । ५२१ । न ह वै सशरीरस्य प्रियाऽप्रियविहीनता । अशरीरं वा व सन्तं स्पृशतो न प्रियाऽप्रिये ॥ १० ॥ आनन्दात्मकमात्मानं ये वदन्ति स्वयंप्रभम् । तन्मतेपि च संसारान्मुक्तेरेतावती भिदा ॥ ११ ॥ आत्मा ह्यानन्दरूपोसौ संसारेपि प्रकाशते । तावानेव स मोचेपि नाधिक्यं तस्य किं चन ॥१२॥ अथ संसारवेलायामानन्दो न प्रकाशते ?। न ह्यऽप्रकाशनं युक्तं स्वप्रकाशस्य वस्तुनः ॥ १३ ॥ यद्यसौ न प्रकाशेत किं तयन्यत् प्रकाशने ?। आत्मस्वरूपमिति चेत् ? ननु चानन्द एव तत् ॥१४॥ तचेत् प्रकाशते नूनमानन्दोपि प्रकाशते ।, तेन शब्दादिविषयजन्ययोः सुखदुःखयोः-॥ १५ ॥ ? एतमेवेति-संसारे सुखदुःखयोरुपभोगो भवति मोक्षे च न भवतीत्ययमेव सं- सारमोक्षयोर्भेदः, आत्मस्वरूपस्य तूभयत्रापि तुल्यत्वात् ॥ ९ ॥ उद्दिष्टां श्रुतिमर्थतः पठति-न हेति । सशरीरस्य-संसारिणः । अशरीरम् =मुक्तम् । मियाप्रिये मुखदुःखे । श्रुतिवचनं तु “ न ह वै सशरीरस्य प्रियाप्रिययोर- पहतिरस्ति अशरीरं वा व सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः" इति ॥ १० ॥ परे- णाप्येतदेव संसारमोक्षयोर्भेदो वक्तव्य इत्याह-आनन्दति । एतावती भिवेति- संमारे मुखदुःखयोरुपभोगो भवति मोक्षे च न भवतीनि भेदः ॥ ११ ॥ वि- पक्षे वाधकमाह-आत्मेति । तावानेव आनन्दम्प एव । मान्मा । न- स्य-मोक्षस्य । एवं हि संसारान्मोक्षस्याधिक्यं किमपि न म्यादिन्यर्थः ॥१॥ ननु मंसारावस्थायां सन्नप्यात्मानन्दो न प्रकाशन इत्यागाले-अनि । पग्दिर- ति-नहीति ॥१३॥ मीमांमकः पृच्छति-यदीति । अमोन्मानन्दः । उन- रमाह-आत्मेति । यद्यात्मस्वरूपं प्रकागते नदात्मम्बम्पमेवानन्द मानन्दो- पि प्रकाशन इत्येव माप्तमित्याह- नन्निति । तत् =आन्मम्बम्पम ॥११॥ आत्मस्वरूपं यदि प्रकाराने तदाऽऽनन्दोपि प्रकागते आन्मम्मम्मानन्दयोग- भेदादित्याद-तवेदिनि । स्वपक्षे मंमारान्मोक्षस्य विपपाह-तनयन । मंगारे शब्दरपशादिविषपभोगजन्यं पुग्यं दुःखं च भवति मंच पर ·समकाशा - [प्रथमः पादमा निवृत्तिरेव संसारादपवर्ग इतीर्यते ॥, ततश्च सुग्वलांपेन मुक्तेरऽगुरुपार्थता--॥ १३ ॥ यग्रस्माकं भवत्तर्हि तुल्यैपा भवतामपि ।, सुग्वहानिमतस्तस्य भूयोदुग्वविवर्जनात्-॥ १७॥ मोक्षस्य पुरुषार्थत्वमावयोरुभयोः समम् ॥ , सुखदुःखविहीनोऽतो मुक्तः स्वस्थोऽवतिष्ठते ॥१८॥ किमिदं स्वस्थ इति ?। येऽस्यागमापायिना धर्मा युन्छिसुखदुःग्वेच्छादेपप्रयत्नधर्माधर्मसंस्कारास्तानऽप- हाय यदस्य स्वं नैजं रूपं ज्ञानशक्तिसत्ताव्यस्वादि तस्मिन्नवतिष्ठते इत्यर्थः। यदि तु संसारावस्थायामवि- धमानोप्यानन्दो मुक्तावस्थायां जन्यत इत्युच्यते ततो भोगजन्यमुखदुःखयोनिदत्तिर्भवतीत्ययमेव संसारान्मोक्षस्य विशेष इति मो- क्षे नानन्दानुभव इत्यर्थः ॥ १५ ॥ एतदेवाह-निवृत्तिरिति । स्वाभिमायमाहै- केन-ततश्चेति । यथास्माकं मते मुखाभावान्मोतस्याऽपुरुषार्थता तथा भवता मतेप्येपा अपुरुषार्थता तुल्यैव आत्मन आनन्दस्वरूपत्वात् तस्य च, संसारे- पि प्रकाशमानत्वात् तदपेक्षया मोक्षे विशेषाभावादऽपुरुषार्थतेत्यर्थः ॥ १६॥ सिद्धान्तमाह-मुखति । सुखहानिमतोपि मोक्षस्य सांसारिकविविधानेकदुःख- नित्तित एवावयोरुभयोः समं पुरुषार्थत्वम् । त्वयापि सांसारिकसुखाभावस्य मोक्षे स्वीकाराव ततो वरं सर्वथैव सुखाभावो मोक्षे युक्त इत्यभिप्रायः ॥१७॥ उपसंहरति-सुखेति । वार्तिकेप्युक्तम्- सुखोपभोगरूपश्च यदि मोक्षः प्रकल्प्यते । स्वर्ग एव भवेदेष पर्यायेण क्षयी च सः ॥" इति । यदुक्तम्-"मुक्तः स्वस्थोवतिष्ठते” इति तत्राशङ्कते-किमिदमिति । कि- मिदं स्वस्थत्वमित्यर्थः । उत्तरमाह-य इति । संसारसम्बन्धेनात्मनि ये बुद्धा दयो धर्मा आगमापायिनः उत्पत्तिविनाशशीलाः सन्ति तेषां निवृत्तिरेव. स्वस्थत्वं सा च निवृत्तिर्मोक्षावस्थायामेव भवतीत्यर्थः । अस्य-आत्मनः । आत्मनो निजं रूपमाह-ज्ञानेति । ज्ञानशक्त्यादय आत्मस्वरूपान्तर्भूता एवेति ज्ञेयम् । ज्ञानस्य शक्ति नशक्तिः।मोक्षस्यानन्दरूपत्वे बाधकान्तरमाह-पदीति ·मोसे शानानन्दानुभवखण्डनम्] शास्त्रदीपिका। जनिमत्वादऽनित्यो मोक्षः स्यात् । केन चासावतु- भाव्यः ? न हि स्वप्रकाशत्वं कस्य चित्संभवतीत्यु: क्तम् । न च मनसाऽनुभवः संभवति मुक्तस्य मनसा- ऽभावात्. अमनस्कत्वश्रुतेरित्युक्तम् । अत एव 'नित्यो- प्यानन्दः संसारदशायामभिभूतत्वादननुभूतोपिमुक्का- घाभिभवे निवृत्ते मनसाऽनुभूयते' इत्येतदपि निरस्तम्। किं च सुखविशिष्टात्मानुभवः पुरुषार्थो न सुखमा- नानुभवः, न च मुक्तावात्मानुभवः संभवति-" वि- ज्ञातारमरे केन विजानीयात् " इति कण्ठेनैव श्रुत्या निषिद्धत्वात्, “ अलं वा अरे इदं विज्ञानाय” इति च श्रुत्या विज्ञानशब्दस्य शक्तिपरत्वं व्याचक्षाणया मुक्तौ शक्तिमात्रमवतिष्ठते न ज्ञानमिति व्यक्तमेवो- तमिति श्रुतिविरुद्धं मुक्तस्य विज्ञानमशक्यमभ्युप- एवं ह्यानन्दस्यानित्यत्वान्मोक्षस्याप्यानित्यत्वं स्यान्मोक्षस्यानन्दाभिन्नत्वात् । अनुपपत्त्यन्तरमाह-केनेति । असौ-मोक्षकालिक आनन्दः । ननु स्वयंप्रका- श एष स आनन्द इति नानुभवसाधनापेक्षेत्याशङ्ख्याह- नहीति । ननु स्व- यंप्रकाशत्वाभावपि मनसाऽनुभवः किं न स्यादित्याशङ्ख्याह- न चेति । अमनस्कत्वश्रुतेः-" अमनोऽवाक् " इति श्रुतेः । यदुक्तं " नित्योप्यानन्दः" इत्यादि तत्परिहरति- अत एवेति, तदपि मुक्तस्य मनसोऽभावादेव निरस्तम् ! किं चाभिभवनिवृत्त्यनन्तरं मोक्षस्वीकारे संसारदशायामेवाभिभवनिवृत्तेरानन्दः प्रकाशेत, मोक्षे जातेऽभिभवनिवृत्तिस्वीकारेऽभिभवसत्वे मोक्षानुपपत्तिः, मो- क्षे जातपि किं चित्कालानन्तरमभिभवनिवृत्त्या मोक्षस्य सातिशयत्वमेव स्यो- द, न च संसारमोक्षयोर्मध्येऽन्यावस्थास्ति यत्राभिभवनित्त्या मोक्षः स्पा- दित्पायूहनीयं स्वयम् । आनन्दमोक्षवादेऽनुपपत्त्यन्तरमाह- किं चेति । मुखमावानुभवस्य पु- रुपार्यते विवेकिनं प्रति सांसारिकमुखानुभवस्यापि पुरुषार्थत्वं स्यादिति भा- घः। मुक्तावात्मानुभवाभावे श्रुति प्रमाणयति-विज्ञातारपिति । श्रुत्यन्तरमाह- अलमिति । स्वाभिप्रायमाह-इति च श्रुत्यति । एवम्-"अशरीरं वाव सन्तं न ·है TT TEfift.rum सा +3 ।" गनTTTTTTTTi Tika it TITTTTTTTT ! ****871,56**t triple 67. Tir it . ना। HTTraffirmiritin: iqit:TTTTTTTTTTTT 1111'ir', . नी ! पापET Inीति गरि- ₹1 14t: 1111110t माना" - यानि Forms tor" tr" तिमिणानिमागोमागपरत्वप वाम , जा. गादगेना गोरो जानं गावं न पति- पापादनहीन । तर सग । चन विज्ञान मान: महा" इत्यादिपोशानानन्दप्यात्मनो वदनी- तिक ज्ञानानपामार यार ? तणमोको पायक ज्ञानमु. माया SHI: श्रन्या मांसाधने न तु माणभूतयोगी विज्ञानगरायोरि- व्यावसाह-विज्ञानेति । प्रगेवनानमा कान्तीत्यययः । अन्यतातादेश- नि-एमिनि । गुणमपि पुकपाधिनवानमापि पुरुषार्थ इति पुरुषार्थत्ववोधना- पाऽऽमनः गपच बनायवनानां पियो विगंधे हान्यतो निर्णयः कर्तव्य इति यात्मवरूपतिपादनावमान (४० ३१)"वचनाना हिमियो विरोधे मिद्ध- बस्नुविषयत्वेन च विकल्पामम्मो प्रमाणान्तराभिर्णयः स्यात् " इत्यादिनोक्तं तदेव स्मारयति-उक्तं चैतदिति । विरोचं विशदयति-विरोधश्चात्रोते । आनन्देति-" आनन्दं ब्रम” इति श्रुन्यात्मनः सुखरूपत्वमुच्यते: “अशरी- रम" इति श्रुत्या च मोक्षे मुग्वाभाव उच्यते तत्र यद्यात्मा सुसम्पस्तदा माक्षे आत्मनः सत्त्वादेव मुखाभावो न संभवति यदि च मोक्षे मुखाभावस्त- दात्मा मुसरूपो न सम्भवत्यन्यथा मोक्षे आत्मनः सत्यात्मुखमपि स्यादेवेति विरोधः । एवम्-" विज्ञानं ब्रह्म "" विज्ञातारमरे केन विजानीयात्" इत्य- नयोराऐ वाक्ययोः परस्परविरोधः पूर्वपक्षे ज्ञेयः।

·मोक्षे मानानन्दानुभयग्रण्डनम्] शास्त्रदीपका । न चाऽभाववचनं वैषयिकाभिप्रायम्. इसरत्तु स्वा. भाविकाभिप्रायमिति शक्यं वक्तुम्, उभयत्रापि सा- मान्योपादानात्. अत्यन्तसमानविषयत्वात् । अतः प्रमाणन्तरवशादाऽऽनन्दवचनं दुःखाभावपरम्. इत- रत्तु यथाश्रुतमिति न्याय्यम् । तस्मात् सुखदुःखादिस. मस्तवैशेषिकात्मगुणोच्छेदो मोक्षः। सुखदुःखोच्छेदश्च धर्माऽधर्मयोरुच्छेदात् । धर्माधर्मयोरुच्छेदश्वोत्पन्नानां ननु " अशरीरम् " इति श्रुतिपदिकमुखाभावं बोधयति आनन्दं ब्रह्म " इति च स्वरूपमुखं बोधपति तत्र मोक्षे वैषयिकमुखाभावेपि स्वरूपमु. खसम्भवान्नास्ति विरोध इत्याशय परिहरति-न चेति । हेसुमाह-उभयति। उभयत्र-उक्तश्रुतिद्वयपि । आनन्दम् इत्यत्र स्वाभाविकत्वमप्यानन्द- स्य नोक्तं " अशीरीरम् " इत्यत्र च वैपायकत्वमप्यभावप्रतियोगिनः मु. खस्य नोक्तं येन त्वदुक्तमुपपद्येत किं तु सामान्यत एवोक्तम् । श्रुत्योरत्यन्त- समानविषयत्वात सामान्यतः मुखविषयकत्वाद् वैषम्यं नोपपद्यत इत्यर्थः । स्वाभिप्रायमाह-अत इति । प्रमाणान्तरवशात् आत्मन आनन्दरूपत्वं न प्र- त्यक्षेण न वा श्रुतिषूपलभ्यत इत्यनुपलब्धिरूपप्रमाणान्तरवशात् । किं च ता एताः प्रजा अहरहर्ब्रह्मलोकं यन्ति, अहरहरागच्छन्ति " इति श्रुत्या मुषुप्तिमोक्षयोस्तुल्यत्वमुक्तं न च मुषुप्तावानन्दानुभवो भवतीति मुषुप्तितुल्ये मोक्षेप्यानन्दानुभवो नास्तीत्यर्थादेव प्राप्तमित्यर्यापत्तिवशाद्वा । एतत्सर्वं पूर्वमे- च प्रतिपादितमित्यनुसन्धेयम् । किं च मन आनन्दम्" इति श्रुतेरानन्द- स्य मनोधर्मवं मनोरूपत्वं वा प्राप्तं मोक्षे च “ अमनोऽवाक् " इति श्रुत्या मुक्तस्य मनसः प्रनिषेधान्मोक्षे नानन्दः सम्भवतीति प्रमाणान्तरवशात् नन्दं ब्रह्म" इत्यानन्दवचनं दुःखाभावपरं शेयमित्यर्थः । आनन्दवचनम् = " आनन्दं ब्रह्म " इति वचनम् । इतरत्तु=" अशरीरम्" इति वचनम्, य- थाश्रुतम् सामान्यतः मुखमात्राभावोरकम् । स्वसिद्धान्तमाह-तस्मादिति । मुखदु सोच्छेदमकारमाह-मुखेति। धर्मा- धर्मयोरुच्छेदः कथं स्यादित्याह-धर्मेति । वर्माधर्मा द्विविधा उत्पन्ना भाविन- श्च, तवोत्पन्नानां तु नित्यनैमित्तिककर्मानुष्ठानेन भोगेनात्मझानेन चोच्छेदो आ- ·FTTH T ... খামাগাাাান নিঃশলামনাশ जानेन न विरोगात सामान कामानानिमिः शानां मागां नहानमानुपादात शिरला- रण-प्रतिषिरानुमाननिमियानां नागाजिना ন্যানন লিবিয়ান সাবু, মশি পা- रीरारम्भे पूशिरीर रनिगाते नागरीरातो मुको भाति। भाति तमात्मनानस्य धर्माधर्मगोश परम्परं रोमामाज्ञानस्य प्रलोना- स्मशानेन धागोमद इत्यर्थः । स्मर्गते ग "ज्ञानानिः मकर्माणि भस्म- सार कुम्तेऽर्जुन " इति । नियमितिकर्मानुष्ठानेनाऽधर्ममात्रोन्लेदो प्र. न्यदभिमेत इति मतीयते । भाविनामुम्मकारमाह-उत्पाधानामिति । तत्रापि भागिनां धर्माणां काम्पकर्मानुष्ठानेनेवोत्पतिर्भविष्यतीति काम्यकर्म- परित्यागेन तेपामनुत्पत्तिरेवोच्छेदः । भाविनामधर्माणां तु विहितस्य नित्यनै- मितिककर्मकलापस्य परित्यागानिषिद्धस्य च निपेवणादुत्पत्तिर्भविष्यतीति विहितस्यानुष्ठानाद प्रतिपिद्धस्य च परित्यागापामनुत्पत्तिर्या सैवोच्छेद इत्याह-विहिताकरणेति । परिहारात् अनुत्पादात् । धर्माधर्मपदाभ्यां चात्र शुभाशुभमपूर्वमेव ग्राह्यम् । पर्यवसितार्थमाह-अमतीति, मरणानन्तरं भाविश रीरेण शरीरान्तरण वा सम्बन्धाभावान्मोक्षः । इत्यनेन मुक्तस्य न शरीरेन्द्रि पादिकं नाप्यानन्दानुभवः किं तु भारापगमे संप्रति सुखी संवत्तोहमितिवत् सांसारिकसकलदुःखनित्त्यैव मोक्षस्य पुरुपार्थत्वं प्रतिपादितम्, मतमिदं चाधुनिकमीमांसकानामेवेति विज्ञायते यत उक्तस्वरूपमोक्षप्रतिपादकं नाव भगवतो जैमिनेः किमपि सूत्रमस्ति प्रत्युत वेदान्तसूत्रेषु भगवता व्यासदेवेन मुक्तस्य शरीरादिकं भवति न वेति विचारमुपक्रम्य जैमिन्यभिमायमुद्देिश्य " भावं जैमिनिर्विकल्पामननात् " इति सूत्रेण मुक्तस्य दिव्यशरीदिसत्त्वं भू- तिपादितं तच वेदान्तभाष्येषु द्रष्टव्यं तस्मादानन्दमोक्षवाद एव भगवतो जै- मिनेरप्यभिमेत इत्पलमत्र ग्रन्थकृत्यतिकूलप्रतिपादनेन । ॥ इति मोक्षवादः समाप्तः ॥ --- ·आत्ममानस्य मोक्षसाधनत्वमपि]शास्त्रदीपिका। ५२७ नन्वात्मज्ञानं क्रत्वर्थम् ?, सत्यं, पुरुषार्थमपि तत्. सं. योगभेदात् । यत्तावत् --" अविनाशी वा अरेऽयमा. त्मा" इत्यादिना शरीराद्यतिरिक्तनित्यात्मस्वरूप- सद्भावज्ञानं तत्पारलौकिकफलकर्मानुष्ठानौपयिकत्वात् कर्मज्ञानवदेव सामर्थ्यतः क्रतुसंयोगात् मत्वर्थम् । यथा हि ज्योतिष्टोमादिवाक्याध्ययनं दृष्टेनैवानुष्ठानौपयिक ज्ञानं जनयतीति तदर्थतयैवाध्ययनविधिना विधीयते तथा “ अविनाशी वा अरेऽयमात्मा" इत्यादिवाक्या- नामप्यध्ययनविधिरेव कर्मानुष्ठानोपयोग्याऽऽत्मज्ञा- यदुक्तम्-' आत्मज्ञानेन धर्माधर्मोच्छेदः' इति तत्र शङ्कते-नन्विति । नन्वात्मनित्यत्वादिज्ञानाभावे शरीरस्यात्रैव विनाशित्वाद् यागेषु प्रवृत्तिर्न स- म्भवतीत्यात्मज्ञानं क्रत्वर्थमेवेति कथं तस्य धर्माधर्मोच्छेदकलं स्यान्मोक्षार्थत्वा- भावादित्यर्थः। उत्तरमाह-सत्यमिति । तत्=क्रत्वर्थमप्यात्मज्ञानं पुरुषार्थम्मो- क्षसाधनं मोक्षार्थ वा भवत्येव संयोगभेदात्-संयोगपृथक्त्वन्यायादिति यावत् । उक्तंच चतुर्थाध्यायतृतीयपादे मूत्रम्-“एकस्य तूभयत्वे संयोगपृथक्त्वम्" इति । यथैकस्यापि दनः संयोगभेदान्नित्यत्वं काम्यत्वं च भवति तदुक्तं मधवीया- धिकरणमालायां चतुर्थाध्यायतृतीयपादतृतीयाधिकरणे-" तस्मादेकस्यापि दनो वाक्यद्वयेन नित्यत्वं काम्यत्वं चाविरुद्धम्" इति । तथैवात्मज्ञानस्याप्ये- कस्य क्रत्वथत्वं मोक्षार्थवं च संयोगभेदादविरुद्धम् । यथा च दनः दना जुहोति" इति वाक्येन नित्यत्वम् “ दध्नेन्द्रियकामस्य " इति वाक्येन च काम्यत्वं तथाऽत्रापि न स पुनरावर्तते " इत्यादिवाक्येनात्मज्ञानस्योपा- सनात्मकस्य मोक्षार्थत्वम् “ अविनाशी वा" इत्यादिवाक्यजन्याऽनुपासना- त्मकस्य चात्मज्ञानस्य कलर्थवं प्राप्तमिति विवेकः । एतदेवोपपादयनि-यत्तावदित्यादिना । यत्नत् आत्मज्ञानम् । “क- मज्ञानवदेव " इति यो दृष्टान्त उक्तस्तंप्रतिपादयति-यथा हीति । दृष्टेनैव = दृष्टरूपेणैव । दृष्टफलकामति यावत् । तदर्थतयैव अनुष्टानापयिककर्मज्ञानार्य- तयवाऽध्ययनं विधीयते । अध्ययनविधिना=" स्वाध्यायोऽध्यतव्यः" त्यनेन । प्रकृतमाह-तथेति । यदि शरीरातिरिक्त आत्मा कोपि नित्यो न ·५२८ समकामा- [प्रगमः पारसूत्र नार्यतां विधत्ते । तद् यदि प्रमाणान्तरेणात्मनः शरी- रादिविवको नैकान्ततः सिध्यति नतो दृढविवेकप्रति. पादकानामुपनिषदाक्यानां विस्पष्टमेव फलम्, ययोक्तम्- "इस्पाहनास्तिरपनिराकरिष्णुरात्मास्तितांभाष्यकृदयुक्त दत्वमेतविषयः प्रयोधः प्रयाति वेदान्तनिषेवणेन ॥" इति अथ त्वन्यतोपि सिध्यति, ततो यथैवान्यथापि क- तुजानसंभवेऽध्ययनोपारावेदवाक्यावगतकर्मरूपाणामे- प पुंसां कर्मस्वधिकारः तथैवाध्ययनोपात्तोपनिषडा. क्यावगतात्मतस्यानामेवाऽधिकार इत्यध्ययनविधिष- लादेव कल्प्यते । स्यात्तदा शरीरस्यानैव विनाशात्स्वर्गादिकं यागफलं नैव प्राप्नुयादिति कोपि यागे मवर्तेत तस्माच्छरीरातिरिक्तनित्यात्मज्ञानमपि कर्मानुष्ठानोपयोग्ये तचात्मनानं केन भाव्यमित्याकासायामध्ययनविधिरेव " अविनाशी वा इत्यादिवाक्यानामात्मज्ञानार्थतां विधत्ते " अविनाशी वा" इत्यादिवाक्यैरे पात्मनानं संपादनीयमिति भावः । एतदेवाह-तयदीति । प्रमाणान्तरेष- अनुमानादिना । प्रतिपादकानाम्वोधकानाम् । शरीरात्मनोई भेदबोधका- नामुपनिपद्वाक्यानां शरीरात्मभेदबोधनमात्मनश्च नित्यत्वादिवोधनमेव फलं स्पष्टमेवेत्यन्वयः । अत्र श्लोकवार्तिकं प्रमाणयति-इत्याहेति । अत्र-पञ्चम- सूत्रान्त्यभाष्ये । एतद्विपयः आत्मविपयको वोधो वेदान्तवाक्यविचारेण .. दत्वं प्रयाति-दृढो भवतीत्यन्वयः। नन्वात्मझानमनुमानादिनैव यदा जातं तदा " अविनाशी बा" इत्या दिवाक्यानां वैयर्थ्यमेव स्यादित्याशमाह-अथेति। अध्ययनविर्नियामकता स्वीकाराद् यथा कर्मशानं जातमपि वेदवाक्यैः संपादनीयं वेदवाक्यैतिकर्म- स्वरूपाणामेव कर्मस्वधिकारस्तथा जातमप्यात्मज्ञानमुपनिषद्वाक्पैः संपादनी- यमुपविषद्वाक्यैरवगतात्मतत्वानामेव कर्मस्वधिकार इति नियमोऽध्ययनविधेरैव मामोतीत्यर्थः । अध्ययनेति-अध्ययनेनोपात्तैर्वेदवाक्यैरवगतं कर्मरूपं यैस्तेषां पुंसाम् । एवं चात्मज्ञानस्यान्यतो जातत्वेप्युपनिषद्वाक्यैस्संपादनीयत्वामोप- निपदा वैयर्थ्यमित्यर्थः।

·भात्ममानस्यकतुमोक्षोपयोगित्वमशास्त्रदीपिका । ६६२६ । पत्वात्मसद्भावप्रतिपादनोपक्रमे विधिसरूपं वा. क्यम्-"आत्मा वारे द्रष्टव्य" इत्यादि तदक्ष्यमाणस्या- र्थस्यातिगहन त्वान्महोपयोगत्वाच 'कथं हि नामालस्यं हित्वा श्रद्धाविशेषेण वक्ष्यमाणमर्थ प्रतिपद्येत' इत्येता- पन्मात्रार्थम्। तस्मादेतज्ज्ञानं दृष्टोपयोगित्वात्क्रत्वर्थम् । यानि पुनरितिकर्तव्यताविशेषयुक्तान्युपासनात्म- कानि विधीयन्ते तेषां तौ दृष्टोपयोगाभावादह- ष्टफलत्वम् । अदृष्टं च फलं वाक्यशेषाद् विविधम्-अ- भ्युद्यरूपं निःश्रेयसरूपं च, “ सर्वान् कामानामोति" " सोऽश्नुते सर्वान् कामान् इत्याद्यभ्युदयफलम् । "नस पुनरावर्तते" इत्यादि निःश्रेयसफलमिति विवेकः। ननु यदुक्तम्-" अविनाशी वेत्यादिवाक्यानामप्यध्ययनविधिरेव कर्मा- नुष्ठानोपयोग्यात्मज्ञानार्थतां विधत्ते " इति तव यद्यध्ययनविधिप्रयुक्तमेवात्म- ज्ञानं तदा “ आत्मा वारे द्रष्टव्यः" इत्याद्यात्मज्ञानविधीनां वैयर्थ्यमेव स्या- दित्याशयाह-यत्त्विति । आत्मसद्भावप्रतिपादनोपक्रमे =आत्मनिरूपणप्रकर- जारम्भे वाजसनेयोपनिपदि पष्ठाध्यायपञ्चमब्राह्मणे । विधिसरूपम् =विधि- सदृशम्- द्रष्टव्य इति प्रयोगात् । अर्थस्य आत्मस्वरूपस्य । आत्मज्ञानस्य प्रशस्तत्वात् तत्र पुरुषस्य प्रवर्तनाय च पुनः “ द्रष्टव्यः" इत्युक्तं वस्तुत आ- त्मज्ञानविधानं त्वध्ययनविधिनैव कृतं तथाप्यानर्थक्यं नास्ति प्रवृत्ती सहकारि- वात् । उपसंहरति-तस्मादिति । एतज्ज्ञानम्=" अविनाशी वा" इत्यादि- वाक्यजन्यमात्मज्ञानं दृष्टस्य =यागादौ प्रवृत्तेरुपयोगित्वात् क्रत्वर्थम् । आत्मज्ञानस्य क्रत्वर्थत्वमुक्त्वा पुरुषार्थत्वमाह-यानीति । उपासनात्मका- नीत्यत्र ज्ञानानीति शेपः। तानि च "मनो ब्रह्मेत्युपासीत" इत्यादीनि विधीयन्ते । अभ्युदयरूपम् -स्वर्गादिरूपम् । सममाणकमभ्युदयफलमाह-सर्वानिति । मो- क्षफलमाह- न स इति । निःश्रेयसम् मोक्षः। द्विविधः पुरुपार्थस्तदर्थत्वमप्या- त्मज्ञानस्योक्तश्रुतिभ्य एव सिद्धमस्तीत्यात्मज्ञानेन धर्माधर्मयोरुच्छेदः मंभवति, मीमांसकनये धर्माधर्मोच्छेदप्रणाड्यैवात्मज्ञानस्य मोक्षप्रयोजकत्वादिति सिद्धम् । मत्वगत्वं तु नोपासनात्मकस्यात्मज्ञानस्य अनुपामनात्मकेनाप्यात्मज्ञानेन ऋतु- ·[म. पार..." गत्त विज्ञाननन पर्वतगी भतभ्यः ममुग्याग तानगंवाऽनुविनम्यति न प्रेता मज्जाम्लि" उत्तानन नाणेन भूतननगमुक्तमित्याशकाते तत मगमन ब्रामणेनावन मा भगवान मोहान्नं प्रापितवान T. माजरामृतत्तभिभागाधुना विनाशीत्यभिनानात' इति पूर्वपत्नं नांगायमुक्ता मिहान्तपरिहार उक:- "अविनाशी वा अरे ऽयमात्मा अनुच्छित्तिधर्मा" . त्युक्त्या, कथं तर्हि निनाशनननमित्याशा " मात्रा. मंमर्गस्त्वस्य भवति " इत्युक्तम्, मात्राशब्देन भूतेन्द्रि- याणि धर्माधर्मा प विकारशन्दवाच्या उत्तयन्ते । एतदुक्तं भवति-विज्ञानघनशन्देन ज्ञानशक्तिस्व. भायस्यात्मनोऽभिधानं सत्यतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्याय- निप्पत्तिसंभवात् क्रत्वर्थ स्वर्गादिभोगाय शरीरातिरिक्तनित्यात्मस्वरूपनि- श्चयमात्रस्याऽपेक्षितत्वात् परमोत्कृष्टस्योपासनात्मकज्ञानस्य स्वयं प्रधानसेन क्रवत्तायुक्तत्वादिन्यनुसंधेयम् । ननु भवेत् क्रत्वर्थत्वमात्मज्ञानस्य यद्यात्मा शरीरातिरिक्तः स्यान्नैवमस्ति श्रुत्या “ विज्ञानघन एव " इत्यादिना शरीरस्यैवात्मत्वप्रतिपादनात् किं वा- स्मनोपि विनाशित्वप्रतिपादनादित्याशङ्काह-यत्त्विति । भूतचैतन्यम्-चार्वा- कमतवच्छरीरस्य चैतन्यमुक्तम् । परिहरति-तदित्यादिना । श्रुत्युक्तं पूर्वपक्ष- मर्थतः पठति-मा भगवानिति । मा-माम् । मोहान्तम्-अत्यन्तमोहम् । मोहो- त्पत्तौ हेतुमाह-पूर्वेति । परिहारश्च “ अविनाशी वा " इत्याह- सिद्धान्तेति। "अविनाशी वा" इत्युक्त्वा तेन सिद्धान्तेन पूर्वपक्षस्य परिहार उक्त इत्यर्थः । ननु यद्यविनाशी तदा “तान्येवानुविनश्यति" इति कथमुक्तमित्याशङ्कामाह-कथ- मिति । श्रुत्युक्तं परिहारमाह-मात्रेति । संसर्गः संवन्धः । अस्य-आत्मनः । मानाशब्दार्थमाह- भूतेति । अयं भावः-भूतादिसंवन्ध आत्मनो भवति तत्र भूतादिविनाशादेवात्मनो विनाश इत्युच्यते यथा गृहे नष्टे देवदत्तो नष्टोय- मिति न त्वात्मनः स्वरूपेण विनाशो भवति तस्य नित्यत्वात् । एतमेव स्वाभिप्रायं श्रुति व्याख्यन् प्रकटयति- एतदिति।सा=आत्मा । भू- क ·आत्मनित्यत्वम्] शास्त्रदीपिका। मुक्तो भूत्वा तान्येवानुविनश्यति-भूतविनाशात् सो- पि विनष्ट इव भवतीति, भूतस्थो यसौ स्वयं प्रत्यक्षण गृह्यते परैश्च शरीरचेष्टालिङ्गकेनानुमानेन, सुक्तस्तु प्र- माणपधातिवर्तनाद्विनष्ट इव भवतीति विनश्यतीत्यु च्यते, तदनेन प्रकारेण मात्राणामेव विनाश इत्युच्यते नाऽऽत्मन इत्यविरोधः । तदुक्तम्- "अविनाशी स्वरूपेण पुरुषः, या तु नाशिता । मात्राणां साधिकाराणां, भूतादीनामऽसंज्ञिता" इति। किमिदम्-"भूतादीनामसंज्ञिता" इति ? । यदि ता- वत् "न प्रेत्य संज्ञास्ति" इत्यस्य व्याख्यानम् ?, तद- युक्तम्- न हि “न प्रेत्य संज्ञास्ति" इत्यनेन भूतादी- तस्थः शरीरस्थः । उपसंहरति-तदनेनेति। अविरोधः="तान्येवानुविनश्यति" "अविनाशी वा" इति वाक्ययोरविरोध:-"अविनाशी वा" इत्यनेनात्मस्वरूप- मावस्याऽविनाशित्वप्रतिपादनात "तान्येवानुविनश्यति" इति वाक्येन तु मा- वाणामेव मात्रासंमर्गस्यैव वा विनाशित्वप्रतिपादनेनात्मस्वरूपविनार्शित्वा- प्रतिपादनान्न परस्परं कोपि विरोध इत्यर्थः । अत्र वार्तिकं प्रमाणयति-अ- विनाशीति, पुरुषः आत्मा स्वरूपेणाऽविनाश्येव यस्त्वात्मनो विनाश इत्यु- च्यते स न स्वरूपेण किंतु साधिकाराणाम् =अधिकारशब्दवाच्यधर्माऽधर्माभ्यां सहितानां मात्राणाम् इन्द्रियाणामेव.अर्थात् साधिकाराणामिन्द्रियाणामात्मना सह यः संवन्धस्तस्य मोक्षकाले नाशात् तत्सवन्यात्मना पुरुपो विनष्टो भवती- ति “ तान्येवानुविनश्यति " इत्यनेनोच्यते न त्वात्मनः स्वरूपेण विनाशः सं- भवति नित्यत्वाद, मुक्तस्य प्रमाणागोचरत्वाल्लुप्तपदार्थस्येव गोणौ वा विनाश उच्यते न वास्तव इत्यर्थः । प्राकरणिकार्थमाह वार्तिककारः-भृतादीनामिति, भूनेन्द्रियविज्ञानानां त्वसंज्ञिता अचैतन्यमेव भूनादिभ्योऽन्यस्यैवात्मनश्चेतन- त्वादित्यर्थः। यदुक्तम्-“भूतादीनाम ऽमंज्ञिता" इति तत्राशङ्कते-किमिटमिनि । ननु न प्रेत्य संज्ञास्ति" इति वचनस्यैवेदं व्याख्यानमित्यागङ्याह-तदयुक्त- मिति । हेतुमाह- न हीति, वाख्येयव्याख्यानवाक्ययोः समानार्थत्वनिय- ।

·इत्यत्र या प्रत्यक्षविरोध उक्तः स नास्ति न बनेन वचनेन [प्रगमः पार. मु. ५ नामसंजिलमुरुगते । तिर्हि ? गारमन ए मुकरण संज्ञाऽभावोऽनेनोगते तीतोपागाभान "तन के पश्यत्" इत्यादिना "विज्ञातारमरे केन विजानीयात्" इत्यन्तेन विज्ञानाभावोपपादनात् । सत्यं नेदमस्य व्या- सयानं प्रारणार्थोपसंहारस्त्वगम्-गत एवं पूर्वोक्तन न्यायेन भूतनैतन्यं न सम्भवति ब्राह्मणेनापि तयैवोक्त तस्माद् भूतेन्द्रियाणामसंजित्वमतन्यम्, अन्यस्तु ते. भ्यो नित्यशेतनः, तस्य स्वर्गगमनसम्भवान्न " स्वर्ग लोकं याति" इत्यस्य प्रत्यक्षविरोषः ॥५॥ मादिति भावः । सिद्धान्ती पृन्छति-कि तीति । वचनेन किमुच्यते इत्यर्थः । उत्तरमाह- आत्मन इति । हेतुमाह- तस्यति । तस्य-आत्मनः । उपायाभावेन झानसाधनाभावेन । इत्यादिना=इत्यारभ्य । सिद्धान्ती परिहरति-सत्यमिति । इदम् = "भृतादीनामसंहिता" इति वाक्यम् । अस्य-"न मेत्य संज्ञास्ति" इति वाक्यस्य न व्याख्यान किं तु भाकरणि- कार्योपसंहार एवेत्याह-प्रकरणेति, भाप्यप्रकरणार्थोपसंहार इत्यर्थः । उपसंहार प्रदर्शयति-यत इति । ब्राह्मणेन" न प्रेत्य संशास्ति " इत्यादिना । तथैव- भूतानामचैतन्यम् । तेभ्यः भूतादिभ्यः । परमोपसंहारमाह-तस्येति । "स शरीरस्य वास्तवं स्वर्गगमनमुच्यते किं त्वात्मनः स्वर्गगमनं शरीरे उपचर्यते इति भावः । विरोधाभावश्च पूर्वमेव (४६७४) प्रतिपादितस्तत्रैव द्रष्टव्यः ॥ ॥ इति पञ्चमसूत्रव्याख्यानं पञ्चमाधिकरणं च समाप्तम् ।। न मेत्य " इति ·पूर्वपक्षतया शब्दानित्यत्वम्] शास्त्रदीपका। पष्ठं शय्दनित्यताधिकरणम्) - कमैके तत्र दर्शनात् ॥६॥ शब्दस्यार्थप्रत्यायकत्वं स्वाभाविकमिति यदुक्तं त. दाक्षिप्यते-शब्दस्यानित्यत्वात्, न घभिनवस्य श- ब्दस्य वृद्धव्यवहारपरम्परया स्वाभाविकं प्रत्यायकत्वं शब्दनित्यतासाधनार्थमधिकरणमारभते-कमैकेति । ननु भवेच्छब्दार्ययोः सम्बन्यो नित्यो यदि शब्दो नित्यः स्यात् सम्बन्धनित्यतायाः सम्बन्धिनित्य- ताधीनत्वात्, न च शब्दो नित्यस्तत्र शन्दे विषयत्वं सप्तम्यर्थः, कर्मणः क्रिया- या दर्शनाव-शब्दोत्पादकक्रियादर्शनात् तथा च क्रियाजन्यवादऽनित्यः श- ब्दः, तस्माच्छन्दार्थयोः सम्बन्धोप्यनित्य एवेति सूत्रार्थः । पूर्वपक्षे चैतत्सूत्र- म् । उक्तं च वार्तिके- " यद्यनित्यत्वपक्षेपि शब्दादर्थो ऽवगम्यते । अनादिर्व्यवहारश्च नित्यतं किं नु साध्यते ॥” इति । भाष्यवार्तिकाभिप्रायं विशदीकुर्वन् स्वयं व्याचष्टे-शब्दस्येति । स्वाभावि- कम् नित्यम् । आक्षेपे हेतुमाह-शब्दस्यानित्यत्वादिति । यतः शब्दोऽनि- त्यस्तस्मादर्यप्रत्यायकत्वस्य नित्यत्वे आक्षेपः । शब्दस्य नित्यत्वे हि तद्ध- मस्यार्थप्रत्यायकत्वस्यापि कदाचिन्नित्यत्वं स्याद् यदा हि धर्मी शब्द एवा- ऽनित्यस्तदा तद्धर्मस्यार्थप्रत्यायकत्वस्य कथं नित्यत्वं स्यादिति भावः । पूर्वपक्ष्यऽर्थप्रत्यायकत्वस्यानित्यत्वमुपपादयति- न हीति । अभिनवस्य -अ- गृहीतशक्तिकस्य =इदानीमेवोत्पन्नस्य श्रुतस्य वा शब्दस्य-वाक्यस्य । दृद्ध- व्यवहारश्च गामानयाश्वं नयेत्यादिवाक्यश्रवणानन्तरभवं वाद्यानयनादिकं १ अस्मिन्नधिकरणेऽष्टादश सूत्राणि सन्ति तथा हि-" (पूर्वपक्षे) फर्म के तत्र दर्शनात् ६ । अस्थानात् ७। करोतिशब्दात् ८ । सत्त्वान्तरे च यांगपद्या- तु ९ । प्रकृतिविकृत्योश्च १० । पृद्धिश्च कर्तृभूम्नाऽस्य ११। (उत्तरपक्षे) समं तु तत्र दर्शनम् १२ । सतः परमदर्शनं विषयानागमात् १३ । प्रयोगस्य परम् १४ । आदित्यवद् योगपधम् १५ । वर्णान्तरमविकार. १६ । नादवृद्धिपरा १७ । नित्यस्तु स्याद् दर्शनस्य परार्थत्वात् १८ । सर्वत्र योगपद्यात् १९ । संख्याभावात् २०॥ अनपेक्षत्वात् २१ । प्रख्याभावाश योगस्य २२ । लिगदर्शनाप २३ ॥” इति ।

·। : मप्रकाशा- [प्रथमः पादः ०६ शक्यते ग्रहीतुम्, अगृहीतमपि चेत् स्वभावतश्चक्षुरा- दिवत् प्रत्याययेत् ? प्रथमश्रवणेपि प्रत्याययेत्, तस्मा- दऽनित्यत्वे शब्दस्य देवदत्तादिशब्दवत् पुरुषकृतमेव प्रत्यायकत्वमापद्यते । कथं पुनरनित्यत्वं शब्दस्य ?, प्रयत्नाऽनभिव्यात्वे सति तदनन्तरमुपलब्धेर्घटादिवत् तजन्यत्वमध्यवसी- तत्परम्परया । शब्दस्य नित्यत्वेन प्राक्तनत्वे तु सम्भवत्यपि वृद्धव्यवहारपर- म्परया पूर्वपूर्वतरैर्जनैरस्य शब्दस्यार्थो ज्ञात एवेति स्वाभाविकमेव प्रत्याय- कत्वमिति । यदाह्यऽनित्यत्वात् शब्द इदानीमेवश्रुतो न चार्थं प्रत्याययति तदा तस्य प्रत्यायकत्वं स्वाभाविकमिति कथं ग्रहीतुं शक्यते इत्यर्थः । सदै- वार्थप्रत्यायकत्वे ह्यर्थप्रत्यायकत्वस्य नित्यत्वं स्यादपि न चाभिनवः शब्दः प्रथमश्रवणसमयेऽर्थ प्रत्याययतीति नार्थप्रत्यायकत्वं नित्यम् । किं चार्यप- त्यायकत्वस्य नित्यत्वे शक्तिग्रहस्य वैयर्थ्यमेव स्यादऽर्थपत्यायकत्वस्यैव शक्ति- ग्रहप्रयोजनत्वात् । विपक्षे वाधकमाह-अगृहीतमपीति-अगृहीतशक्तिकमपि पदं वाक्यं वेत्यर्थः । नतु " अगृहीतम् " इत्यस्य प्रत्यायकत्वम्" इत्य. नेनान्वयः । अगृहीतशक्तिकोपीति युक्तः पाठो पूर्व शब्दपदप्रयोगात् । कि वा “ अगृहीतमपि " इत्यस्य प्रथममश्रुतमपीत्यर्थः । यथा हि चक्षुः पदार्थे निष्पनदेव किं वा पदार्थेन सह संयोगाद् द्वितीयक्षणे एव पदार्थ बोधयतीति चक्षुपः स्वाभाविकं प्रत्यायकत्वं नैवं शब्दस्य प्रत्यायकवं प्रथमश्रवणेऽर्थान- क्वोधात् तस्मान शब्दस्य स्वाभाविकं प्रत्यायकत्वम् । उपमहरति-तस्मादिति। शब्दस्यानित्यत्वे सिद्धे यथा देवदत्तशब्दस्य देवदत्तपित्रा स्वतनयपिण्डेन स. म्बन्धस्य कृतत्वात् पुरुपकृतं प्रत्यायकत्वं तथा ऽन्येपामपि शब्दानां पुरुषक तम् -अनित्यं प्रत्यायकलं न स्वाभाविकमित्यर्थः । मीमांसकः शब्दानित्यत्वहेतुं पृच्छति-कथामिति । पूर्वपक्ष्युत्तरमाह-प्र- यत्रोति । यदि प्रयत्नानन्तरमप्युपलभ्यमानः शब्दः प्रयवाभिव्यङ्ग्यः स्या तदा प्रयनेन नित्यस्यैव शब्दस्याभिव्यक्तिरेव न चोत्पत्तिरिति स्यादपि नि. त्यत्वं न चैवमस्ति प्रयत्रेनऽनभिव्यङ्यला तथा च प्रयत्नेन शब्दस्योत्पत्ति- रेव भवतीति प्राप्त न चोत्पन्नस्य नित्यतं युक्तमऽन्यथा घटादेरपि नित्यत्वं ·पूर्वपक्षतया शब्दानित्यत्वम्] शास्त्रदीपिका। यते. अन्यथा किमिति तदनन्तरमेवोपलभ्यते न पूर्व- म्, उपलब्धस्य च द्रागेव तिरोभावादिनाशित्वमध्य- वसीयते । न चाऽसिद्धमनभिव्यङ्ग्यत्वम्, अभिव्यत्स्य- ऽयोगात्, सा हि प्रतिवन्धकनिरासेन वा संस्कार- विशेषाधानेन या, न तावत् प्रतिवन्धनिरास:-प्रतिव- न्धकानुपलब्धेः । स्तिमिता वायवः श्रोत्रमाच्छाद्याव- स्थिताः शब्दोपलब्धि प्रतिबध्नन्ति तेषु प्रयत्नोत्थापि. तैः कौष्ठ्यैर्वायुभिरुत्सारितेषूपलभ्यते शब्द इति चे- त् ?, एवं तर्हि सर्वे शब्दाः सर्वगतत्वाच्छोत्रं प्राप्या- स्यादित्यर्थः । तदनन्तरम् प्रयवानन्तरम् । तज्जन्यत्वम्-अयनजन्यत्वम् । विपक्षे वाधकमाह-अन्यथेति, यदि शब्दः प्रयत्नजन्यो न स्यात्तदा प्रयत्ना- त् पूर्वमप्युपलभ्येत न चोपलभ्यते तस्मात् प्रयत्नजन्य एव । शान्दमयनस्तु व्याकरणशास्त्र उक्त:-"प्रयत्नोद्विधा-आभ्यन्तरो वाह्यश्च" इत्यादिः स तु तत्रैव द्रव्यः । शब्दस्य विनाशितमाह-उपलब्धस्येति । ननु प्रयत्नाच्छब्दस्या- भिव्यक्तिरेव भवतीति नाऽनभिव्यङ्ग्यः शन्दो येनाऽनित्यवं स्यादित्याशया- ह-न चेति । अनभिव्यङ्ग्यत्वम् प्रयत्नजन्यत्वमेवसिद्धमित्यर्थः । अभिव्यय- वाभावे हेतुमाह-अभिव्यक्त्यऽयोगादिति । अभिव्यक्ति निराकर्तुमारभते- साहीति । सा-अभिव्यक्तिधिा सम्भवति-प्रतिवन्धकनिरासेन वा संस्कारो- त्पादनेन वा । प्रतिवन्धकनिरासो यथा जवानकान्तस्थस्य घटस्य प्रतिबन्ध- कीभूनजवनिकादरीकरणेनोपलब्धिः, संस्काराधानं यथा दर्पणोपरि भस्म- मर्दनेन तत्र प्रतिविम्वोपलब्धिः । तत्र प्रतिवन्धकनिरामपक्षं निराकरोति- न तावदिनि । यदि मतिवन्धकः स्यात्तदा तस्य निरामोपि स्यात् न च म- निवन्धकोस्ति येन तन्निरासेन शब्दस्याभिव्यक्तिरेवोन्येत नोत्पत्तिः । ननु श्रोवगना वाह्या चायव एवं प्रतिबन्धकाः सन्ति तेपामेवोत्मारणं प्रतिबन्ध- कनिरासः स च कौष्ठ्यैर्वायुभिर्भवतीत्याशङ्कते-स्तिमिनेति । स्तिमिनाः वि- स्तृताः स्थिरा वेति यावत् । तेपु-श्रोत्राच्छादकवायुपु । परिहरति-एवमिति । स्वन्मते वर्णानांव्यापकत्वाद्वात्मकाः शब्दा अपि व्यापका एवेत्येकस्मिन श्री. प्रेम एव शब्दास्तिष्टन्त्येव तत्र कोठपर्वायुभिः प्रतिबन्धकीभृतवायुपुनमारिनेषु ·सप्रकाशा- [प्रथमः पादःमः ऽवस्थिताः प्रतिवन्धकेषूत्सारितेषु युगपच्छ्येरन् । अथ संस्काराधानम् ? तत्रापि त्रैविध्यम्-शब्दस्य वा संस्कारमादध्युः कौष्ठ्या वायवः श्रोत्रस्य वोभयो । शब्दस्य चेत् तस्यैकत्वात् सर्वगतत्वादऽनवयवत्वेना- ऽवयवसंस्कारायोगात् मुघ्नस्थैर्वायुभिः संस्कृतः शन्दा पाटलिपुत्रेप्युपलभ्येत, तदिदमुक्तम्-"तत्र सर्वैः प्रतीये. त" इत्यादिना । श्रोत्रसंस्कारपक्षेप्ययमेव दोषः । सर्वे शब्दा युगपच्छ्येरन न च श्रूयन्ते तस्मान्नायं पक्षः समीचीन इत्यर्थः । संस्काराधानपक्षमुत्यापयति-अथेति । संस्काराधानं च विधा सम्भ- वतीत्याह- तत्रापीति । त्रैविध्यमेवाह-शब्दस्येति, शब्दस्य वा श्रोत्रस्य का श्रोत्रशब्दयोरुभयोरेव वा संस्कार इति, तत्र प्रथमं पराकरोति-शब्दस्य चेदि- ति। शब्दस्य संस्कारो हि श्रावणमत्यक्षयोग्यवं वा श्रावणप्रत्यक्षविषयत्वं वा वक्तव्यं तत्र शब्दस्य संस्कारे कौष्ठ्यवायुभिर्जाते शब्दस्यैकत्वाद् व्यापक त्वाच स शब्दः सकलदेशेषु श्रूयेत न च श्रूयते । ननु यदि सकलस्य श- ब्दस्य संस्कारः स्यात्तदा सर्वत्र श्रूयेतापि न चैवमस्तीत्याशझ्याह-अनवय: वेति । सकलस्य संस्काराभावेऽवयवसंस्कारो वक्तव्यो न च तत्सम्भवति त. या शब्दस्याऽनवयवत्वस्वीकारादित्यर्थः । अत्र पूर्वपक्षश्लोकवार्तिकं प्रमा- णयति-तत्रेति । तया हि- सा हि स्याच्छब्दसंस्कारादिन्द्रियस्योभयस्य वा । तव सर्वैः प्रतीयेत शब्दः संक्रियते यदि ॥ निर्भागस्य विभोर्न स्यादेकदेशे हि संस्क्रिया । न चास्याधारभेदेन संस्कारनियमो भवेत् ॥ यतः शब्दो निराधारो व्योमाऽऽत्मादिवदेव च ॥” इत्यादि । उक्तमेवदोपं श्रोत्रसंस्कारपक्षेप्यतिदिशति-श्रोति । श्रोत्रस्यापि कणादमते आकाशरूपत्वात् सांख्यादिमतेऽहङ्काररूपत्वान् मीमांसकमते च दिग्रूपता दाकाशादीनां चैकत्वाद् व्यापकत्वाच्छोत्रस्यापि व्यापकत्वमेकतं च मिड मित्येकस्मिन् श्रोत्रे संस्कारे जाते सर्वाण्येव श्रोत्राणि संस्कृतानीति सरे- कदेव च शब्दः श्रूयेतेत्यर्थः ।

·। पूर्वपक्षतया शब्दापनित्यत्वम्] शास्त्रदीपका। सति हि कश्चिदेव कश्चिदेव शब्दः श्रूयत इत्युपपद्यते, अन्यथा श्रोत्रव्यवस्था शब्दव्यवस्था चोभयमपि न स्या- त् । किं च नानादेशस्थैश्च वक्तृभिरुचारितः शब्दो युगपन्नानादेशेपूपलभ्यते " तदेकस्य नित्यस्यानुपपन्न- म्" इति भाष्यं तत्र नित्यस्यानुपपन्नमितिप्रतिज्ञा एक- स्येति हेतुः, नित्यो घसावेकः स्यात् एकस्य चानुपपन्न नानादेशेषूपलम्भनमिति । ननु नावश्यं नित्यत्वे सत्येकत्वं भवति, अनेकान्येव हि गकारादीनि नित्यानि भवन्तु ? इत्यत आह-"अ- सति विशेषे नित्यस्य नानेकत्वम् " इति । एतदुक्तं ? स्माकं मते तयोर्व्यापकत्वमुभयोरेव प्रादेशिकत्वस्वीकारादित्याह-तथेति। तथा सति शब्दश्रोत्रयोः पादोशकत्वे सति । विपक्षे वाधकमाह-अन्यथेनि । श्रोत्र- स्याकाशादिरूपत्वस्वीकारे व्यापकत्वमेकत्वं च स्यादितीदं देवदत्तश्रोत्रमिदं च यज्ञदत्तश्रोत्रमित्यादिव्यवस्था न स्याद, शब्देति-शब्दस्य व्यापकत्वस्वीकारे चायं शब्दोऽनेन श्रुतोऽनेन चन श्रुत इति व्यवस्थापि न स्याद्। अव्यवस्था च पूर्वमेव प्रदर्शिता । अत्र शावरभाप्यमप्यऽन्वेति-किं च नानेति । अत्र हि“ तदेकस्य नित्यस्यानुपपन्नम् " इत्येव भाप्यवाक्यमस्य च वाक्यस्य पू. भाप्यवाक्यमर्थतो पठितम्-" किं च नाना" इत्यादीति ज्ञेयम् । भाप्या- नुपूर्वी तु-“ नानादेशेषु च युगपच्छन्दमुपलभामहे तदेकस्य नित्यस्यानुपप- नम्" इत्येवं विज्ञेया । तत् नानादेशे पलम्भनम् । उक्तभाप्ये साध्यहेतुप्र- भेदं दर्शयति-तत्रेति । नित्यस्य नानादेशेपूपलम्भनमनुपपन्नमेकत्वात् परमा- गुवत्, स्वाभिप्रायं प्रकटयति-नित्य इति । अमौ-शब्दः शब्दस्य व्यापकन्व- मनालोच्य दूपणं ददाति, तत्र प्रादशिकस्यैकस्यानेकदेशेपृपलम्भनमनुपपन्न- मेव अन्यधैकस्य घटस्यापि नानादेशेपूपलब्धिः स्यादिति भावः । ननु यन्नित्यं तदेकमेवेति नास्ति व्याप्तिपेन नित्यत्वाच्छब्दम्यकन्यं स्या- द. एकत्वे ह्यनेकदेशेप्पलम्भनमनुपपन्नं नवमस्ति निन्यानामपि गकागदीनामने- कत्तसंभवादित्याशङ्कने-नन्विति । पूर्वपक्षशावरमाप्यवचनेन पूर्वमक्षी परिदगत- असनीति । यादे विशेपाभावेपि नित्यस्यानेकत्वं स्यात्तदाऽऽकादास्याप्यनेक

·No text on this page.

·पूर्वपक्षतया शब्दानित्यत्वम्] शास्त्रदीपिका। ५४१ गीकर्तव्यम्, एकस्य चानुपपन्नं नानादेशोपलम्भनमिति। वार्तिकेपि-" योगपद्योपलम्भादा भेदो भेदाच्च कार्यता" इति द्वयमुपक्षिप्य यथा योगपद्योपलम्भाद् भेदो भवति तथा दर्शितम्-"अविभुत्वे हि युगपत् इत्यादिना " स्फुटेऽन्यत्वेऽवकल्पते " इत्यन्तेन । यथा च भेदात्कार्यता भवति नाऽकार्यस्य नित्यस्य भेदो- ऽवकल्पते तथा दर्शितम्-" नित्यत्वे त्वेकयुद्धिः स्या. एव गकार आसीत् स च नष्टोऽयं चान्य एवेति प्राप्तं तथा च स्पष्टमेवाऽनित्य- त्वमिति नित्यत्वानुपपत्तिः। प्रत्यभिज्ञाया अप्रामाण्ये स्वीकृते चानेकगकार- व्यक्तीनां नित्यत्वाभ्युपगमोपि व्यर्थ एवेत्यानित्यत्वमेव वलात् प्राप्नुयात् । तस्मान्नित्यत्वप्रतिपादनायैकत्वमवश्यमभ्युपगन्तव्यम्, एकस्य च नाऽनेकदेशे- पूपलम्भः सम्भवतीत्यर्थः । अत्र श्लोकवार्तिकमन्वेति-चार्तिकेति । द्वयमुपक्षिप्य-योगपद्योपलम्भा- नेदं भेदाच कार्यत्वमिति द्वयमुपक्षिप्य “ आविभुते हि " इत्यादिना यौ- गपद्योपलम्भाद-युगपन्नानादेशेपूपलम्भात् गकारादीनां भेदः प्रर्दशित इत्य- र्थः। तथा च वार्तिकम्- " अविभुत्वे हि युगपनैको नानाऽवगम्यते । ( नाना = नानादेशेषु ) कात्स्न्येन चावगम्यत्वादेकदेशे घटादिवत् ।। शब्दस्याऽविभुता तस्मादन्यतास्य मुखान्तरे । एकः सन्नेकदेशस्थो यदैकेन प्रयुज्यते ॥ तदा वक्वन्तरे न स्यादेकवतृमुखादिवत् । कार्यत्वे स्यात् क्रियाभेदात् फलभेदः प्रतिक्रियम् ।। तेनैकबुद्धिः सादृश्यात् स्फुटेऽन्यतेऽवकल्पते ॥” इति । " नित्यत्वे त्वेकबुद्धिः स्यान्न किश्चिद्धान्तिकारणम् । कामं देशा इति न्यायात् तच्चकत्वं विरुद्धयते ॥" इति च । " नित्यत्वे त्वेकबुद्धिः स्यात् " इत्यनेन च भेदात् कार्यत्वं गन्दम्य वा- तिके पूर्वपक्षतया प्रदर्शितमित्याद-यथा चेनि । ननु नित्यवं हि म एवायं ग- कार इति प्रत्यभिज्ञया वक्तव्यं न च मा प्रमाणं येनैकत्वं स्यात् तस्माद् ·सप्रकाशा- [प्रथमः पादः अधि०६ भवति-प्रत्यभिज्ञाख्यविशेषप्रत्ययवलेन ह्यस्तनाऽद्यत. नगकारयोरेकत्वावगमान्नित्यत्वमाऽऽश्रीयते अस्ति चा- सावविशेषप्रत्ययो युगपन्नानावतृभिरुच्चारितेपि ग- कारे नहि तत्रापि प्रत्ययविशेषोस्ति, असति च विशेष नित्यस्य नाऽनेकत्वं सम्भवति । अनेकत्वे हि प्रत्यभि- ज्ञाया अप्रामाण्यमस्माकमिव भवतोपि स्यात् तदप्रा. माण्ये च नित्यत्वानुपपत्तिः,तस्मान्नित्यत्वेसत्येकत्वम- वं किं न स्यादित्याक्षेपः। नचानेकदेशेपूपलब्धिरैव विशेपस्तदर्थ चानेकत्वं क ल्प्यत इति वाच्यम्. अनेकदेशेषूपलब्धेरनित्यत्वेपि सम्भवाद नित्यत्वेपि च व्यापकत्वेन सम्भवादिति नानेकत्वमित्यर्थः । उक्तं विशदयति-एतदुक्तमि- ति । प्रत्यभिज्ञति-स एवायं गकार इति प्रत्यभिज्ञया यद्येकलं न प्रतीयेत तदा नित्यत्वमपि न स्यात् श्रुतस्य विनष्टत्वेनान्यस्यैव गकारस्य श्रूयमाण- त्वादिति कल्पनादित्यर्थः तस्मादेकत्वमेव युक्तम्, एतदेवोपपादयति-अस्तीति। असौ स एवायं गकार इत्यविशेषप्रत्ययः । विपक्षे वाधकमाह- न हीति । किं वा यथा युगपन्नानावक्तृभिरुच्चारिते गकारे प्रत्ययस्य विशेषो न भवति किं तु स एवायमित्यविशेष एव तथा तवापि-शस्तनायतनगकारयोरपि - स्तनादऽद्यतनगकारः पृथगेवेति प्रत्ययविशेपो नास्ति येनानेकत्वं स्यादित्यर्थः । स्वाभिप्रायमाह-असतीति । एकत्वविपक्षे वाधकमाह-अनकत्वेति । स एवा- यमिति ज्ञानमेव प्रत्यभिज्ञा तत्र पूर्वापरकालसम्बन्धिनः पदार्थस्योक्तज्ञानवि- पयस्य योकत्वं तदैव प्रत्यभिज्ञायाः मामाण्यं प्रत्यभिज्ञायाः पदार्थंक्यावगा- हकत्वाव, प्रत्यभिज्ञाविषयस्य चानेकवे प्रत्यभिज्ञाया एकत्वावगाहकत्वादि- पयस्य चानेकत्वाद्विपयसारूप्याभावाच्छुक्तिरजतज्ञानवदऽपामाण्यं स्यादेये- त्यर्थः । अस्माकमिवेति-अस्माकं मते सादृश्यमावेणैव स एवायं गकार इति प्रत्यभिज्ञा भवति तत्र प्रत्यभिज्ञाविपयस्यैकत्वस्य गकारेऽभावादप्रामाण्यमेव प्रत्यभिज्ञायास्तथा तव मतेपि गकाराणामनेकत्वम्वीकारे प्रत्यभिज्ञाया अप्रा. माण्यमेव स्यात् न चैतदिष्टं तवेत्यर्थः । तदमामाण्ये प्रत्यभिज्ञाया अप्रामा ण्ये च प्रत्यभिज्ञास्थले तस्मिन्नऽसत्यपि गकारे स एवायं गकार इति ज्ञानं जातमिति वक्तव्यं तत्र चास्य गकारस्य पूर्वकालसम्बन्धाभावे पूर्व श्रुतोऽन्य ·पूर्वपक्षतया शब्दानित्यत्वम्] शास्त्रदीपिका। ५४१ गीकर्तव्यम्, एकस्य चानुपपन्नं नानादेशोपलम्भनमिति। वार्तिकपि-" योगपद्योपलम्भादा भेदो भेदाच्च कार्यता" इति यमुपक्षिप्य यथा योगपद्योपलम्भाद् भेदो भवति तथा दर्शितम्-" अविभुत्वे हि युगपत् " इत्यादिना " स्फुटेऽन्यत्वेऽवकल्पते " इत्यन्तेन । यथा च भेदात्कार्यता भवति नाऽकार्यस्य नित्यस्य भेदो- ऽवकल्पते तथा दर्शितम्-" नित्यत्वे त्वेकयुद्धिः स्या- एव गकार आसीत् स च नष्टोऽयं चान्य एवेति प्राप्तं तथा च स्पष्टमेवाऽनित्य- त्वमिति नित्यत्वानुपपत्तिः। प्रत्यभिज्ञाया अप्रामाण्ये स्वीकृते चानेकगकार- व्यक्तीनां नित्यत्वाभ्युपगमोपि व्यर्थ एवेत्यऽनित्यत्वमेव वलात् प्राप्नुयात् । तस्मान्नित्यत्वप्रतिपादनायैकत्वमवश्यमभ्युपगन्तव्यम्, एकस्य च नाऽनेकदेशे- पूपलम्भः सम्भवतीत्यर्थः। अत्र श्लोकवार्तिकमन्वेति-बार्तिकेति । द्वयमुपक्षिप्य-योगपद्योपलम्भा- नेदं भेदाच कार्यत्वमिति द्वयमुपक्षिप्य " अविभुते हि " इत्यादिना यो- गपद्योपलम्भाद-युगपन्नानादेशेपूपलम्भात् गकारादीनां भेदः पर्दशित इत्य- धः । तथा च वानिकम्- " अविभुत्वे हि युगपनको नानाऽवगम्यने । (17) कास्न्येन चावगम्यत्वादेकदेशे घटादिवत ।। शब्दग्याऽविभुना तरपादन्यनारय मुग्वान्तरे । एकः मन्नेकदेशस्थो यदेकेन प्रयुज्यने ।। तदा यवत्रन्तरे न स्यादेकवत्तमुपादिवत् । कार्यत्वे रयान नियाभेदात् फलमेटः मानिमिया ॥ तेनैकदुद्धिः माल्यात स्फुटेऽन्यन्ये ऽवयते ॥"पति। " नित्यत्वे वेवादिः स्याम विभिहान्दिए । कामं देवा इति न्यायात नकार विग्रने !:"। "नियो त्ये कतिः ग्यात् "इत्यनेन च दाद मान्दा बा. निक पपक्षतया मदर्शितमिन्याह-पक्षा चेति । न्न दिन्न हिप r. कार इति मन्याभापा दत्त न २ मा मन्द मट ताट ·५४२ सप्रकाशा- [प्रथमः पादः ० अधि०६ त्" इति । न हि नित्यत्ववादिना प्रत्यभिज्ञाया भ्रा- न्तित्वमिष्यते तथा च वक्ष्यते-" अपि चैकरूप्ये सति देशभेदेन काम देशा एव भिन्नाः स्युनं तु शब्दः इति । न हि तदप्रामाण्ये नित्यत्वं सिध्यति प्रमाणा- न्तराभावात्, अतो नित्यत्वे सत्येकत्वं स्यात् तच्च नानादेशोपलम्भेन विरुध्यत इति, ततश्च पौगपद्यो- पलम्भाद् भेदो भेदे च प्रत्यभिज्ञाया अप्रामाण्यं त. दप्रामाण्ये च नित्यत्वाभावात् कार्यत्वम्-तदेतदानु- पूर्य स्वतन्त्रसिद्धम् । दृढे चानित्यत्वे दीपवत् साह- श्यात् प्रत्यभिज्ञा भवति तस्मादनित्यः शन्द इति प्राप्ते, गकारादीनामनेकत्वादनेकदेशेषूपलम्भो न विरुद्ध इत्याशयाह-नहीति । प्र- त्यभिज्ञयैव तव मते गकारादीनां नित्यत्वं सिध्यतीति न प्रत्यभिज्ञायास्त्वया भ्रान्तित्वम् =अप्रामाण्यं वक्तव्यम् । शब्दस्यैकत्वे शावरभाष्यं प्रमाणयति- अपि चेति । ऐकरूप्ये शब्दैक्ये । प्रत्यभिज्ञाया अप्रामाण्ये वाधकमाह-न हीति । तदप्रामाण्ये प्रत्यभिज्ञाया अप्रामाण्ये, स एवायं गकार इति प्रत्य- भिज्ञयैव गकारादीनां नित्यत्वं सिध्यति प्रत्यभिज्ञायाः स्वविषये पूर्वापरका- लत्तित्ववोधनात् तस्याः प्रत्यभिज्ञाया अमामाण्ये च गकारादीनां नित्यले प्रमाणान्तराभावान्नित्यत्वं न स्यादित्यर्थः । नित्यत्वे च स्वीकृते एकतं स्या- देवाऽन्यथा स एवायं गकार इति प्रत्यभिज्ञायाः प्रामाण्यं न स्यादित्याह-अत इति । तच्च एकत्वं नानादेशेषूपलम्भेन सह विरुध्यते एकस्यानेकदेशेषूपल- म्भासम्भवात् । स्वोक्तं सङ्कलयति-ततश्चेति । यौगपद्योपलम्भाव-युगपन्ना- नादेशेषूपलम्भात् । एकस्यापि क्रमेण नानादेशेषूपलम्भः सम्भवतीत्युक्तम्- योगपद्येति । एतदानुपूर्व्यम्=ततश्चेत्यादिनोक्तं पूर्वपक्षानुपूर्वीस्वरूपं स्वत- न्त्रसिद्धम् प्रत्यक्षसिद्धं हेतुमनपेक्ष्यसिद्धमिति वा यावत् । ननु यद्यनित्यः शल्दस्तदा स एवायं गकार इति प्रत्यभिज्ञा न स्यादित्याशयाह-दृढ इति । दीपवेदिति-यथा विन्दुभेदेन प्रतिक्षणं ज्वालाया भिन्नत्वेपि सादृश्यात् सैवेयं बालेति प्रत्यभिज्ञा भवति तथा सादृश्यादेव स एवायं गकार इति प्रतीति- भवति नैकवादित्यर्थः । शब्दानित्यत्वोपपादनमुपसंहरति-तस्मादिति ।

·शब्दनित्यत्वोपपादनम् शास्त्रदीपिका। अभिधीयते-- प्रयत्नानन्तरं दृष्टेनैकान्त्यात् कार्यता ध्वनेः । तदभिव्यङ्ग्यपक्षेपि युज्यते तत्र दर्शनम् ॥ यत्तु कथमभिव्यङ्ग्यत्वम् ? इति, श्रोत्रसंस्कारेणेति चूमः। यत्त्वाकाशस्याऽहङ्कारस्य वा श्रोत्रत्वे तत्संस्का- रत्वे च सर्वत्र पुसामुपलब्धिः स्यादित्युक्तम्, तत्र - मा-यदि तयोः श्रोत्रत्वे भवेदयं दोषः ? तत् कर्णश- कुली भवतु श्रोत्रं सा च प्रतिपुरुषं भिन्नति नातिप्र- सङ्गः । यद्यपि चाऽऽकाशमेव श्रोत्रं तत्तु न साक्षात् संस्क्रियते किं त्वाधिष्ठानद्वारेण ततश्च यद्यपि श्रोत्रं एवं पूर्वपक्षमुपपाय तस्य निराकरणमारभते-प्रयति । ध्वने शब्द- स्य प्रयत्नानन्तरमपि दृष्टेः उपलब्धेर्न कार्यता प्राप्नोति ध्वनेस्तदभिव्यङ्ग्यप- क्षेपि प्रयत्नाभिव्यङ्ग्यत्वपक्षोप तव-भयवानन्तरं दर्शनम्-उपलब्धियुज्यते एव अभिव्यझ्यानामप्यभिव्यअकादनन्तरमेवोपलब्धिनियमादित्यर्थः । ननु यदि शब्दस्य प्रयनाभिव्यङ्ग्यत्वं स्यात्तदा स्यादपि नित्यता न चैवमस्ति भयनाभिव्यङ्ग्यत्वपक्षस्य पूर्वमेत्र निराकृतत्वात्कथमभिव्यङ्ग्यत्वं स्यादित्याश- ने-यत्त्विति । परिहरति-श्रोत्रेति, शब्दो व्यापकत्वान्ट्रोने स्थित एव श्रो- प्रसंस्काराभावानोपलभ्यते श्रोत्रमंस्कारे च जाने मन एव धान्नस्याभि- व्यक्तिमावं भवतीति प्रयवाभिव्यङ्य एवं गन्दो न प्रपत्रजन्य इत्य- र्थः । ननु श्रोत्रमंस्कारपक्षेपि दोप उत्त इत्यार-यत्रिीन । पहिर्गन- पदीनि । यदि तयोः आकाशाद्वारयोः श्रीवत्व गर्व पुंगा ममदापन धिममङ्गो दोपोऽस्ति तत् तदा कर्णाकुल्येव प्रीमियम:. नया ग नातदोप इत्याद-मा चेनि । मावर्णदापनी हरयाः मनिपुरगं भिन्नत्वान सर्वेषां श्रोत्रमेकण्यापारेण मंग्रतं भवनि पेन मपा नमान्दया. णप्रमः रयान । आकाशश्रीदपक्षोपे ध्यदरमामार-पीनि । श्री. प्रभनमायादां यदि माक्षाद मंरिद्रयेत नदेयमबाप मारमा देपा तमादप्रयणमाः स्यात् नवम्त विं नमान्दEr. दाग मरिमयन तथा र परप वर्णशानी मग म पन्दः ·५४४ सप्रकाशा- - [प्रथमः पादः अधि०६ सर्वेषामेकं तथाप्यधिष्ठानानां भिन्नत्वात् तस्संस्कारव्य- वस्थया श्रवणस्य व्यवस्था भविष्यति । नन्वेकत्वे सतीन्द्रियस्य यद्यप्यधिष्ठानानि भिन्ना- नि तथाप्येकेनाप्यधिष्ठानेन संस्कृतेनेन्द्रियस्य संस्कृ- तत्वात् सर्वपुंसामिन्द्रियं संस्कृतमिति सर्वेषामुपलब्धिः स्थादेव तदुक्तम्- नन्वेकस्मिन्नधिष्ठाने लव्धसंस्कारमिन्द्रियम् । योधकं सर्वदेहेषु स्यादेकेन्द्रियवादिनः ॥” इति । सर्वदेहवर्तिनां पुंसामित्यर्थः । अत्रोत्तरम्- पुंसां देहप्रदेशेषु विज्ञानोत्पत्तिरिष्यते । तेन प्रधानवैदेश्याद् विगुणा सा तु संस्कृतिः॥” इति । श्रूयते नान्येनेति व्यवस्था भविष्यति । श्रोत्रमेकमिति-आकाशस्यैकत्वाद अधिष्ठानानाम् =कर्णशष्कुलीनाम् । यद्यपीतिपदं न तथापीतिपदसाकाझं कि तु पक्षान्तरोपस्थापकमेवात्र, अन्यथा मीमांसकमते दिश एव श्रोत्रत्वाद्वाक्यमेवा- ऽसङ्गतं स्यादिति ध्येयम् । किं वा 'अपि च यदि । इत्येवमन्वयः । “तत्तु" इत्यारभ्य च व्यवस्थोपपादनारम्भः । नन्वधिष्ठानानां कर्णशष्कुलीनां भेदेपीन्द्रियस्याऽऽकाशस्यैकत्वादेकत्र- त्यसंस्कारेण सर्वं संस्कृतमेवेति किं न सर्वेषां सर्वशब्दोपलब्धिः स्यादिति य. द्यपीत्युक्तपक्षे शङ्कते-नन्विति । स्वपक्षे श्लोकवार्तिकं प्रमाणयति-नन्वेक- स्मिन्निति । एकस्मिन्नप्यधिष्ठाने कर्णशष्कुल्यां संस्कारे जाते सति स संस्का- रः सर्वस्यैवेन्द्रियस्य स्याच्छोत्रस्याकाशरूपत्वेनैकत्वादिति लब्धसंस्कारमि न्द्रियं पुंसां सर्वदेहेषु वोधकम् -शब्दग्राहकं स्यादेवेत्येकेन्द्रियवादिनः पक्षे दोष इत्यर्थः । सर्वदेहेवितिपदं व्याचष्टे-सर्वदेहवर्तिनामिति, सर्वदेहभृतां पुंसां वोधकं स्यात् । अस्य परिहारमपि श्लोकवार्तिकोक्तमेवातिदिशति-पुंसामिति । जीवस्य व्यापकत्वेपि ज्ञानं देहावच्छेदेनेवोत्पद्यत इति शब्दज्ञानमपि देहाव- च्छेदेनैव वक्तव्यं तेन यदेहीयकर्णशष्कुल्यां संस्कारो जातस्तदेहावच्छेदेनैव अ. ब्दश्रवणं भवति नान्यदेहावच्छेदेन सगुणस्यैव संस्कारस्योपकारकत्वाव संस्का- रस्य च प्रधान (संपाद्य ) समानदेशत्वमेव गुणस्तत्र देवदत्तीयकर्णशष्ठ ·शादभवणव्यवस्थापपादनम] शास्त्रदीपिका। ६४६ अयमर्थ:-स्वशरीरे एवं भोगायतने सर्वपुंसामाप ज्ञा- नमुत्पद्यते नान्यत्र शब्दज्ञानाङ्गं चायमधिष्ठानसंस्का. प्रधानसमानदेशत्वं चाङ्गानां गुणस्तेन देहान्तरचर्ति- नः पुरुषस्य यत् स्वदेहे निष्पादयितव्यं विज्ञानं तस्य त- देहगत एव संस्कारो निष्पादको भवति न देहान्तर गतः स हि तत्प्रधानभूतेन ज्ञानेन विदेशत्वादु विगुणः । ननु संस्कार्यस्यैकत्वात् तदारत्वाच संस्कारागभा- षस्य देशभेदोऽकिंचित्कर एच यथा धर्हिरेकत्वात् त. लीसंस्कारो यज्ञदत्तीयदेहावच्छेदेनोत्पाये ज्ञाने वैदेश्याव-भिन्नदेशत्वाद विगुफा गुणहीन एव, अत एव न तदा यज्ञदत्तीयदेहावच्छेदेन ज्ञानमुत्पद्य- ते संस्कारस्या ऽभूतस्य प्रधानसमानदेशत्वे एवोपकारकत्वनियमादिति भा- वः । उक्तपद्यं स्वयं व्याचष्टे- अयमर्थ इति । अपिपदस्य ज्ञानपदेनान्वयः। सः देहान्तरगतः संस्कारः । तत्मधानभूतेन संस्कारमधानभूतेनाऽगिना झानेन-शब्दश्रवणेन, विदेशत्वात -भिन्नदेशत्तित्वात-यस्मिन् देहे ज्ञानो- स्पचिरभीष्टा तदेहेऽभावात् । विगुणः-गुणहीनः स संस्कारः। स्पष्टमन्यत् । नन्वानिथ्योपमदनीपोमीयेप्वेकमेव बहिर्भवतीति निर्णीतं चतुर्थाध्याय- द्वितीयपादत्रयोदशेऽधिकरणे-" अपि वोत्पत्तिसंयोगादर्यसम्बन्धोऽविशिष्टानां प्रयोगैकत्वहेतुः स्यात् " इति, श्रूयते च यदातिथ्यायां वर्हिस्तदुपसदां त- दनीपोमीयस्य च " इनि, तत्र यथा वहिप उपसत्स्वनीपोमीये च पुनः सं- स्कारो न भवति किं त्वानियायामेव कृतेन संस्कारेण चर्हिस्तत्र कार्यकर भवत्याऽऽनिथ्योपमदग्नीपोमीयेषु विप्पपि संस्कार्यस्य वहिप एकत्वात् तदुक्तं द्वादशाध्यायप्रथमपादस्यैकोनविशेऽधिकरणे-" न वाकृतत्वात् तदुपदेशो हि" इति तथा-" वहिप एकत्वात् सकृत् मोक्षणादिभिः संस्कार (कृ) पुनः प्रोक्षणाद्यपेक्षा नास्ति ते च प्रोक्षणादयः माधम्यादानिध्यायां कार्याम्नत 3. पमत्स्वनीपोमीये च प्रसङ्गमिद्धिर्न वारपितुं भावयते " ति माधवेन | नया- वापि संस्कार्यस्पोन्द्रियस्यैकत्वाद्देशभेदः कर्णाकुलीस्पाधिष्टानभेदोऽकि- भित्वारःन व्यवस्थापकः सम्भवति मंसारागभावस्यम्पादश्रवण प्रति. संस्कारस्य पदङ्गवं नरय तदारवाद कार्यदाग शब्दश्रवणोपायवाद, ·संस्काराणामातिथ्याकालानामप्युपसदऽग्रीपोमीया- गन्त्वं न विहन्यते तदन्नापि स्यात् । न, अदर्शनात्- न ये कस्मिन्नधिष्ठाने सर्वेषां ज्ञानमुपलभ्यते, अतः सा- धारणमऽपीन्द्रियं विज्ञानसमानदेशसंस्कारसचिवमेव ज्ञानमुत्पादयति नान्यथेति दर्शनवलाव्यवसीयतेततो नालिप्रसङ्गः। न चावश्यमेकमेवेन्द्रियम्-यद्यप्याकाशमेकमनवयवं च तथापि तस्य प्रादेशिकैर्घटादिभिर्य संयोगास्तेपि तथाच संस्कार्यस्यन्द्रियस्याकाशरूपत्वेनैकत्वादेककर्णशाकुलीसंस्कारेणापि स- स्कृतत्वसम्भवात्सर्वेषामेव पुंसां तच्छब्दश्रवणं स्यादेवेत्याशङ्कते-नन्विति । देशभे- द इत्यत्र देहभेद इत्यपि कचित्पाठः।वर्हिरेकत्वात् =वहिप एकत्वादित्यर्थ इत्ये- व च पाटो युक्तः। तत्तंस्काराणाम् =पहिस्संस्काराणां मोक्षणादीनाम् । आ- तिथ्याकालानाम् आतिथ्येष्टौ कृतानाम् । उपसदनीपोमीयाङ्गत्वम् = उपसद- नीपोमीयाङ्गवहिरङ्गत्वं न निहन्यते । अवापि श्रवणेन्द्रियसंस्कारपक्षेपि । तर स्यात् =एकत्र संस्कारेण सर्वश्रवणसंस्कारः स्यात् । परिहरति-नेति। वहिप्पक्षे संस्कारकार्यस्यादृष्टत्वात् प्रत्यक्षविरोधाभावात्सम्भवत्येकत्रापि संस्कारेण स- वत्रादृष्टोत्पादकत्वम्, नैवमत्रास्ति अत्र तु संस्कारस्य शब्दश्रवणं दृष्टमेव फलं तच नैकत्र संस्कारेण सर्वत्रोपलभ्यत इति सर्वेषां ज्ञानाऽदर्शनात् नैकत्र सं. स्कारेण सर्वसंस्कारो वक्तुं शक्यत इत्याह-अदर्शनादिति । एतदेवोपपादय- ति- नहीति । अधिष्ठाने कर्णशष्कुल्याम. संस्कारेणेति शेपः । विज्ञानेति-य- देहे विज्ञानं जननीयं तद्देहीयकर्णशष्कुलीसंस्कारसाहाय्येन ज्ञानोत्पतेः. ना- तिप्रसङ्गः =न सर्वेषां पुंमां तच्छब्दश्रवणप्रसङ्गस्तत्तदेहीयकर्णशप्कुल्यां सं- स्काराभावादित्यर्थः। किं च न शुद्धमाकाशं श्रवणेन्द्रियं किं तु कर्णशष्कुल्यवच्छिन्नमेव तथा च यथा महाकाशस्यैकत्वेपि घटावच्छिनान्याकाशानि परस्परं भिन्नान्यऽने- कान्येव तथा कर्णशष्कुल्यवच्छिन्नान्यप्याकाशानि भिन्नान्यनेकान्येवेत्यऽनेका- न्येव श्रवणेन्द्रियाणि न त्वेकमेव श्रवणेन्द्रियं येनैकत्र संस्कारेण सकलम्य मं- स्कारापत्त्या सर्वपुंमां तच्छब्दश्रवणमसगः स्यादित्याह- न चावश्यमिति ।

·शन्धवणव्यवस्थोपपादनम्] शास्त्रदीपिका। ५४७ प्रादेशिकास्ततश्च कर्णशषकुलीसंयोगानां प्रतिपुरुपं भिन्नत्वात् तदवच्छिन्नस्य चाकाशस्य श्रोत्रत्वात् सत्य- पिस्वरूपैकत्वेऽवच्छिन्नरूपाणांश्रोत्राणां भेदाद् व्यवस्था- सिद्धिः । एवमहङ्कारभागे दिग्भागे च श्रोत्रे द्रष्टव्यम् । यत्तु “सकृच संस्कृतं श्रोत्रं सर्वगन्दान् प्रकाशयेत् ॥ इत्युक्तम्, तत्रोच्यते-ध्वनयो हि ताल्वादिस्थानवि- शेषसंपर्काद् विजातीया विलक्षणसामर्थ्या निप्पद्यन्ते ततश्च कश्चिदेव ध्वनिः कस्य चिच्छब्दस्यानुगुणं संस्का- रमाधत्ते न सर्वसाधारणमित्युपलब्धिव्यवस्था कल्प्य- ते । शब्दसंस्कारपक्षेपि कश्चिदेव ध्वनिः कंचिच्छन्द तस्य-आकाशस्य । तदवच्छिन्नस्य कर्णशकुल्यवच्छिन्नस्य । व्यवस्था- मिद्धिः = न सर्वपुंसां तच्छन्दश्रवणप्रसङ्गः । उक्तन्यायमन्यत्रातिदिशति- एवमिति । अहङ्कारभागे अहङ्कारविशेपे श्रोत्रे दिग्निशेपे च श्रोत्रे । अ. हङ्काररूपे दिग्रूपे वा श्रोत्रेऽहड्वारस्य दिशश्च कर्णशप्कुल्यवच्छेदेनैव श्रोत्र- वात् कर्णशप्कुल्यवच्छिन्नस्य चाहङ्कारस्य परस्परं भेदान्न सर्वेषां श्रवणप्रस- गः । एवं दिक्पक्षेपि ज्ञेयम् । (५३७)श्लोकवानिकोक्तं पूर्वपलं मुद्दिगति-यविति। परिहरति-तत्रेति । यथा-वक्तु निस्तालुस्थानेन संयुज्य तथा मामर्थ्यवान् भवति यथा ममी- पस्थानां तेन ध्वनिना श्रोत्रमंस्कारे जाने इचुयशानां मध्ये कस्यचिद्रर्णस्य श्र- वणं भवनि न कवर्गादीनां न वापि द्रस्थानों पुमां तेषां कर्णशप्कुल्यां सं- स्कारोत्पादाभावात् ध्वनितालुमंयोगस्य इचुयगानामेवाभिव्यञ्जकन्वात् त. प्रापि नालुपदेशविशेपमंयोगवशात् कदा चिच्चकारम्य कदा विच्छकारस्य श्रवणं भवतीनि कल्प्यते तथात्र श्रोत्रमस्कारपक्षेपि व्यवस्था नेया। उपल- धिः-गब्दोपलब्धिः । शब्दमंस्कारपक्षेप्येवमेव व्यवस्था देया. इयांम्नु विशेपः-श्रोत्रमंस्कारपक्षे श्रोत्रमंस्कार एव गन्दोपलब्धिव्यवस्थापक रनि शब्दमस्कारापेक्षा नास्ति. शन्दमस्कारपक्षे च गधर्मकार एव गटो- पलव्धिव्यवस्थापक नि श्रोत्रमंस्कारापेक्षा नाम्नि. फेन चिद वनिना क- श्चिदेव शब्दः मंस्क्रियते इति म एव धृयते नान्यम्तहा नमकागमा वाद । शब्दस्य च संस्कारे जादपि वनमीपस्थैरेव यने न दृग्ग- ·८१८ ममकामा- प्रियमापदः मति - सम्कगति न मर्यः ममिति युक्लंग्व व्यवस्था । दृष्टा च ममानन्द्रियग्रामाणामप्याभिव्यकव्यव- म्या-मावियं हिनंजा घटादीनामंवाभिव्यजकं न न- सग्राणाम, निग्यत्वक चन्दनगन्धस्यवामिन्यनिका न गन्धान्नराणाम्, नस्माददापः । - पीमि दग्न्यमेव तत्रोपलब्धी मम्कारे वा प्रतिबन्धकम, पगिनवीन- पिम्पनः म्वदेश एव पादमस्कारसम्भवात । बधिरस्य तु ममीपम्यवपि श्रवणमायनमिन्द्रियमेव नाम्नीनि न तेन श्रूयत इति । नन, ध्यनेः शब्दगंस्कारकचे मवंशब्दमस्कारकत मर्वशब्दामिन्य- मकवं च युक्तं नया च मपाव शब्दानां श्रवणप्रसङ्ग:-कश्चिदेव शब्दंब. fन: मंफोपियनतीत्यत्र इन्वभावादित्याशय लोकदृऐन ममाधत्ते- नि । मिव्याकव्यवस्थामेवाह-साविवमिति । घटादीनां नक्षत्राणां च चाहायानगमानेन्द्रियग्राहयत्वं तत्र सूर्यतेजमा यथा घटादीनामेवोपलब्धि. भवति न तारकाणां यथा च निम्यत्वचा चन्दनगन्यस्यैवाभिव्यक्तिर्भवति ना• गगन्धस्य तथा केनापि ध्वनिना कस्यचिदेव शब्दस्योपलब्धिर्भाति न म. पापियर्थः । उपगंहरति-तस्मादिति । तदुक्तं वार्तिकपि- " जातिमेदश्च तेनैव सम्मागे व्यवतिष्ठते ॥ (1 - HI1) अन्यार्थ प्ररितो वायुर्यथान्यं न करोति यः । (पति = तपादपनि) मथान्यवर्णकारशक्तो नान्यं करिष्यति ॥ (करि पति = Hefiti ) अन्यम्लान्यादिगंयोगर्व नान्यो यर्थव ने। (r :| : {m) नयावन्यन्नगऽऽक्षेपा न वन्यन्नरमार्गिमः ॥ मारिदि = अनुगुरु ) सम्पादत्पनियत्तयोः कार्याापतितः ममः- । मापदा गर्वव म्गात प्रयश्विक्षयाः ॥ पिगम्यापि गंगार निकम्यव गतिः । ( दिपपप - १ ) नंगः मामर्यदाच न मंग्वगम्यते ।। गोपद्यमानीयं न मर्नग्वगम्यते । दिगदेवादिमागन पनि प्रति भानपि ।। नया यमपी बनादः म्याद गम्य गतिः ।

·शब्दस्यानकदेशोपलम्भः] शास्त्रदीपिका। नच शब्दसंस्कारे सर्वपुंसामुपलब्धिप्रसङ्गः-ध्वनीनां प्रादेशिकत्वात्, तद्देशे शब्दः संस्क्रियते न सर्वत्र, अतः संस्कृतेन शब्देन यस्येन्द्रियं संनिकृष्टं स एव शृ- णोति नान्य इत्युपपन्नम् । युगपद्देशभेदश्च स्थादेकस्यापि सूर्यवत् । ये विन्ध्यनिलया ये च कामरूपे व्यवस्थिताः॥ प्राग्भागे ह्यात्मनः सर्वैरुद्यन् भास्वान् निरीक्ष्यते । प्रत्यग्भागे तथास्तं यन्. मध्यान्हे चोपरि स्थितः ॥ भिन्नाश्च तेषां प्रारभागास्तथा प्रत्यक् तथोपरि । तेष्वस्य दृश्यमानस्य विस्पष्टा भिन्नदेशता ।। तैरेव श्रूयये शब्दो न दूरस्यैः कथं चन ॥” इत्यादि । दोपाभावं प्रतिजानीते-न चेति । उपपादयति-ध्वनीनामिति प्रादेशि- कलात्-अव्याप्यत्तित्वाम्-किंचिद्देशे वृत्तित्वात् । तद्देशे-ध्वनिदेशे । उपसंहरति-अत इति। संस्कारकाणां ध्वनीनां प्रादेशिकत्वेन संस्कृतस्य शब्दस्य किं चिद्देश एव सम्भवात्तद्देशस्थैरेव स शब्दः श्रूयते नान्यदेशस्थैरिति भावः । नन्वेकस्य युगपद्देशभेदः युगपदनेकदेशेपूपलम्भो न सम्भवतीत्या- शम " आदित्यवद् यौगपद्यम् " इतिसूत्राभिप्रायं प्रकटयन पद्यैः परिह- रति-युगपदिति । यथैकस्यैव सूर्यस्य नानादेशेपूपलम्भस्तथैवैकस्यापि गका- रादेः शब्दस्य नानादेशेपूपलम्भो न विरुद्ध इत्यर्थः, तत्र मूर्यस्य प्रादेशिकस्या- पि स्वयंमकाशत्वादऽतिदरवर्तित्वाच्च नानादेशेषु युगपदुपलम्भः शब्दस्य तु विभुत्वादेवेत्यनुसन्धेयम् । एकस्यापि सूर्यविम्बस्य नानादेशेपूपलब्धिमु- पपादयति-ये विन्ध्येत्यादिना, ये जना विन्ध्यनिलया-विन्ध्याचलनिवामि- नो ये च कामरूपदेशनिवासिनस्तैः सर्वैरप्युदयाचलं प्राप्तः सूर्यः स्वमाग्भा. गे-पूर्वस्यां दिशि निरीक्ष्यते, अस्तं प्राप्तश्च प्रत्यग्भागे-पश्चिमस्यां दिगि नि. क्ष्यते, मध्यान्हकाले च स्वोपरिदेशे स्थितः निरीक्ष्यते तेपाम् तत्तद्देशीयज- नानां च भाग्भागाः प्रत्यक्-प्रत्याभागाः उपरि-जर्वभागाश्च स्पष्टमेव मिन्ना विन्ध्याचलनिवासिभिरध्यवामिताद सूर्याधिकरणदेशात् कामापनिवामिभि- सध्यवासिनस्य तात्कालिकस्यापि सूर्याधिकरणदेशस्य भिन्नत्वात् तेषु-भि- ·५५० सप्रकाशा- [प्रथमः पादः अधिक तथा यस्मिन् याबद्रे देशे कैश्चित्सूर्योदयो दृश्यते तद्देशवर्तिनोऽन्येपि ततः परस्तात् तावति पश्यन्ति त- तोप्यस्ति देशभेदः । न च सूर्यनानात्वमाशङ्कनीयम्, न हि कोचिद्भिनं सूर्य पश्यन्ति । किं पुनरेकदेशस्थस्यैव सवितुर्नानादेशोफ्लम्भे कारणम् ?, उच्यते-अतिदूरवर्तिनोऽस्य यथावद्देशम- जानन्तः स्वसंनिधिमध्यस्यन्तो देशभेदं मन्यन्ते वि- यथैः नेष्वपि प्रत्यग्भागादिदेशेषु दृश्यमानस्यास्य-मूर्यस्य भिन्नदेशता-नानादे- शेषूपलब्धिः स्पष्टैव, एवं शब्दस्यापि नानादेशेषूपलम्भो न विरुद्धः किं तु व्यापकत्वाद् युक्त एवेत्यर्थः । तत्र सूर्यस्यैव नानात्वं मा शमतेत्यभिप्रायेण देशानां भेदः प्रदर्शितः । प्रदर्शितदेशभेदे संप्रति गयेन युक्तिं वदति-तथेति । तदेशवति- नः यत्र सूर्यो दृष्टस्तद्देशवर्तिनो यथा-माथुरैः काश्युपरि सूर्यो दृष्ट इति काशीस्थैस्ततोपि स्वस्मादपि दूरे दृश्यते । किं च माथुरैरपि मथुरातो याच दुरे रविदृश्यते काशीस्थैरपि काशीतस्तावदेव दूरे दृश्यत इत्याह-तावतीति । ततोपि सर्वैः स्वस्माहूरे एव रवेर्दर्शनतः । देशभेद इति-यदि देशभेदो न स्यात्तदा सूर्यस्य नानात्वमुच्येतापि, नैवमस्ति तदाह-न चेति । तस्माद कस्यापि मूर्यस्यानेकदेशेषूपलम्भस्तथैकस्यैव गकारादेरनेकदेशेषूपलम्भ इति नानेकदेशोपलम्भादनेकत्वमिति भावः । उक्तं च- " पश्यन्त्येके च यद्देशावुदयास्तमयौ रखे। तावत्येवाभिमन्यन्ते परस्तात्तन्निवासिनः ।। न च भिन्ना निरीक्ष्यन्ते तेन नादित्यभिन्नता ॥" इति । नन्धस्त्वेकस्यानेकदेशेपूपलम्भस्तथाप्येकदेशस्थस्य तु नानेकदेशेषूपल- म्भः सम्भवतीत्येकदेशस्थस्य सूर्यस्य नानादेशेषूपलम्भे कि कारणमिति पृ. च्छति-किं पुनरिति । उत्तरमारभते-उच्यत इत्यादिना । यद्यपि सूर्यस्यैकदे- शस्थस्य नानेकदेशेषु तदा स्थितिर्भवति विरोधात् तथाप्यस्य सूर्यस्य स्थि- तिदेशं वास्तवमजानन्तो जनाः स्वसंनिधेः-स्वसामीप्यस्याध्यासं कुर्वन्ति- स्वसामीप्याभावेपि सूर्य स्वसमीपं मन्यन्ते तथा ततोऽग्रदेशवर्तिनोपि स्वसमीपं ·वर्णानामेकरवोपपादनम्] शास्त्रदीपिका। ५५१ स्पष्टं चैतत् तथाहि-योऽपराह्ने यस्मिन् यावद्दरे देशे रदर्य पश्यति-'अस्मिन् क्षेत्रेऽस्मिन् पर्वते सूर्यः' इति स सवितारमीक्षमाण एव तद्देशे गतस्ततः परस्तात् तथैव तं पश्यति तेनावगम्यते सर्वेषां देशनामऽग्रत स्थितो. ऽसौ संनिहितवद्वभासत इति । ये चादित्यापेक्षया स्तोकदेशाः पर्वतास्तेपि डियोजनस्थितानां नियोजन- स्थितानां च पुरुषाणां तुल्यवरभासन्ते, तस्मादेकत्वे. पि संभवति नानादेशोपलम्भः । तथैकर्मव मुखं भिन्ने प्वादर्शपु युगपद् दृश्यते । ननु प्रतिविम्ब नामार्थान्तरं तत्र दृश्यते ?। न, त- स्याऽभावादनुपलम्भाच, न हि मूर्तमध्ये मूर्तान्तरं सं- भवति । किं च शरावस्थमुदकं भूमेरुपरि नाभिदघ्ने धारयित्वा तस्योपरिष्टादरनिघ्ने स्वमुखं कुर्वन्नुदक- स्याधस्तादरनिमात्रे मुखप्रतिविम्बं पश्यति तस्मिश्च मन्यन्ते इति देशभेदाभावेपि देशभेदं मन्यन्ते । उक्तमेव विशदयति-तथा ही- नि । मूर्य ममीपस्थानां पर्वतानामप्यतिदूरत्वादेपैव गतिरित्याह-ये चेति । स्तो- कदेशाः मूर्यसमीपस्थाः। उपसंहरति-तस्मादिति । निदर्शनान्तरमाह-तथैक- मिनि, यथैकमेव मुखमनेकदर्पणेपु युगपद दृश्यते तथा शब्दोप्येकः सन् यु- मपन्नानादेशेपूपलभ्यते । ननु नानेकदर्पणेवेकस्य मुखस्योपलब्धिः कि तु प्रतिविम्यानां ते च प्रतिदर्पणं भिन्ना एवेत्याशङ्कने नन्विति । परिहरनि-नेति । तस्य प्रतिवि- म्बस्य । प्रतिविम्ब नाम कोपि पदार्थ एव नास्ति यस्य प्रतिदर्पणं भेदः स्या- त् किं तु मुरवमेवानेकत्रोपलभ्यते तथा शब्दोपीति नेयम् । प्रतिविम्बस्य पदार्थान्तरत्वं निराकरोनि-न हीनि । मूर्नेति-मृतपदार्थम्य दर्पणम्य मध्ये अन्नः, मृतान्नरम-प्रतिविम्यं मुखं वा न मम्भवनिन प्रवेष्टुंगोनि । प्र- तिविम्बस्य पदार्थान्तरन्वाभावे उपपत्त्यन्तरमाह- कि चेनि । नाभिदन्ने नाभिपरिमिनदेशे । धारयित्वासंस्थाप्य । तस्य-नाभिममानदेगे म्यापितम्य शरावादकस्य । तस्मिश्च देशेगरावस्याघोदेहो । यदि नत्र प्रतिविम्बनामा ·५५२ समका- [प्रथमः पादः मधित देशे पार्श्वस्याः पुरुषा न कि निदपि पश्यन्ति तेन दृश्यादर्शन निरस्तः प्रतिविम्याथ्यार्थी न शक्योऽभ्युप- गन्तुम्, तस्मादादर्शतेजमा जलेन न प्रतिहतं नायनं तेजः परावृत्त्य गृह्णातीति युक्तम् । तस्मादनकान्तिको नानादेशोपलम्भो न नानात्वं शब्दस्य साधयति । ननु सवितुः सांनिध्याध्यासाद् युक्ता नानादेशा. घगतिः शन्दे तु कथम् ? । सर्वगतत्वात्-सर्वगतो हि कोपि पदार्थः स्यात्तदा पार्श्वस्थः पुरुषः शरावस्याघोदेशे प्रतिविम्वं पश्येदेव न च पश्यति तस्माद् दृश्यादर्शननिरस्ता=योग्यानुपलब्धिनिरस्तोयं प्रतिवि. म्घाख्यः पदार्थः । नन्वेवं कथं दर्पणादी मुखमतीतिरित्याशवशाह-तस्मादिति । गृहातीत्यत्र मुखमेवेति शेपः । उपसंहरति-तस्मादिति । अनैकान्तिकेति-श- ब्दनानात्ववादिनाहि शब्दो नाना नानादेशोपलम्भाद् घटवद यत्र यव नाना- देशोपलम्भस्तत्र नानात्वमित्येव वक्तव्यम्,तत्रोक्तरीत्या रवौ वक्त्रे च नाना- वं नास्त्यस्ति च नानादेशोपलम्भ इति नानात्वलक्षणसाध्यस्याभाववत्यपि रवौ वक्त्रे च नानादेशोपलम्भरूपहेतोः सत्वाद हेतुर्व्यभिचारीति न शब्दस्य ना- नात्वं साधयितुं समर्थ इत्यर्थः, तस्माच्छन्दो गकारादिरेक एव । प्रतिविम्वप्रतीतौ माभाकरा अप्येवमेवाहुः-" प्रतिविम्बज्ञानं तु मुखाद्यवभासं मुखादिविषय- मेव भासुरे हि दर्पणादौ नयनरश्मिनिपतितः प्रतिहतः परावृत्तो मुखादिना संपयुक्तस्तदेव मुखादि ग्राहयति, नन्वेवमपि सव्यदक्षिणविपर्यासो देशविशेष- परिमाणत्वाल्पत्वमहत्त्वप्रतिभासश्च किंनिवन्धनः ? अत्राभिधीयते-मुखा- देर्देशो न गृह्यते दर्पणादीनां च ग्रहणमिति मुखादयस्तद्देशा इव भान्ति, अ- भिमुखेन मुखादिना नयनरश्मिः संयुक्त इति तथैव तदवगमात् सव्यदक्षिण- विपर्यासोपि युक्तः, अल्पत्वमहत्त्वे च दर्पणादे रश्मिप्रतिघातहेतोरल्पतया म- हत्तया च दोपभूतया मुखादिपरिमाणाग्रहाद दर्पणादिपरिमाणग्रहाच मुखा- दिष्विव भासेते ।" इत्यादि । ननु सूर्यस्य तु भ्रान्त्या सर्वेषां स्वसंनिधावेव प्रतीतिर्भवति संनिधयश्च सर्वेषां भिन्ना एवेति युक्तस्तत्र नानादेशोपलम्भो नैवं शब्दे सम्भवतीति क- थमेकस्य शब्दस्यानेकदेशेषूपलम्भः स्यादित्याशङ्कते-नन्विति । उत्तरमाह- ·Halfsarमामायतीपिका। मानो मिशनिभिः म्यग्य देंगमियम्यमान भिदेशीय भामने. यनयां हि प्रांगमागन्यागि शव कायमः स्योपनियमिव शब्दं भावयनीति दर्शनालाय युपगम्यते । ननु गप्पकारि ओनं न प ध्यन्यु पनिंदगः आंत्र- ण प्रायन इनि कर्थ नरय श्रोत्रण ग्रहणम् ! नय च कथं नमिशिष्टगदग्रहः ? । उच्यत-नाय श्रोत्रनल:- गविशिष्टगदप्रत्ययः किं तु श्रोत्रं हि रवंदास्थित अनि । एकाम्यापि शस्य विभुत्वादनेकदेशोपलम्भो न विरुद्ध, इत्यर्थः । उपपादयनि-पर्वगति । एकस्य व्यापकस्य देशभेदाभावेपि ध्वनीनामव्या- प्यत्तीनां देशभेदादेव शब्दस्य देशभेदोवभामते । ननु कर्णशप्कुल्यवच्छि- नाया दिश एय श्रोत्रत्वाद् ध्वनीनां च दूरदेशवर्तित्वात तदाभिव्यक्तगब्द- स्यापि दूरदेशवर्तित्वेन श्रोवर्मयोगाभावात्कथं शब्दश्रवणं स्यादित्यागया- ६-ध्वनयो हीति, दरदेशोत्पन्ना अपि धनयो वीचितरगन्यायेन श्रोत्रदेश- मागत्य श्रोत्रदेशस्यं शब्दमभिव्यअन्तीति तेन शब्देन ओवसंयोगस्य सत्वा- घन शब्दश्रवणे काप्यनुपपत्तिरित्यर्थः, नन्वेवं श्रोत्रदेशस्थस्यैव शब्दस्य प्रत्यक्षं जानमिति श्रोत्रदेशस्थत्वेनैव शब्दप्रससं स्यात् न दुरवर्तित्वेना- पीत्याशझोक्तम्-स्त्रोत्पत्तिदेशमित्रेनि । यद्यपि श्रोत्रदेशमागता बनयः श्रोत्रदेशस्थमेव शब्दमऽभिव्यन्ति तथापि न श्रोत्रदेशस्थत्वेन शब्दं भास- पन्ति किं तु स्वोत्पत्तिदेशस्थत्वेन भासयन्तीति प्रतीतिवलाव-देशान्तरव- तितेन शब्दप्रत्यक्षवलादभ्युपगम्यते । ननु श्रोत्रं प्राप्यकारि सम्बद्धग्राहि ध्वन्युत्पत्तिदेशस्य च श्रोत्रेण स- म्बन्ध एवं नास्तीति कयं श्रोत्रेण ध्वन्युत्पत्तिदेशग्रहणं स्यात् ? तदग्रहे- ध्वन्युत्पत्तिदेशाग्रहे च वन्युत्पत्तिदेशविशिष्टस्य शब्दस्य ग्रहणं नोपपद्यते वि- शिष्टबुद्धौ विशेपणग्रहस्यापि कारणत्वादित्याशङ्कते-नन्विति । मारभते-उच्यत इत्यादिना । यदि ध्वन्युत्पत्तिदेशविशिष्टशब्दप्रत्ययः श्रोत्रे- ण स्याचदा श्रोत्रेण ध्वन्युत्पत्तिदेशग्रहणासम्भवात् स्यादयमुपालम्भो न चैवमस्तीत्यर्थः । स्वाभिप्रायमाह-कि वित्यादिना, किं तु स्वरूपमात्रेणैव शब्द ·५५२ समकाशा- [प्रथमः पारः अनि - देशे पार्चम्याः पुरुषा न कि निदपि पनि लेन दृश्यादर्शननिरस्तः प्रतिविम्पारणोों न शक्योऽभ्युप- गन्तुम्, तस्मादादर्शतेजमा जलन न प्रतितं नायनं तेजः परावृत्य गृहातीति युक्तम् । तस्मादनैकान्तिको नानादेशोपलम्भो न नानात्वं शब्दस्य साधयति । ननु सवितुः सांनिध्याध्यासाद् युक्ता नानादेशा- वगतिः शन्दे तु कथम् । सर्वगतत्वात्-सर्वगतो हि कोपि पदार्थः स्यात्तदा पार्भस्थः पुरुषः शरावस्याघोदेशे प्रतिविम्वं पश्येदेव न च पश्यति तस्माद् दृश्यादर्शननिरस्ता=योग्यानुपलब्धिनिरस्तोयं प्रतिवि- म्घाख्यः पदार्थः । नन्वेवं कथं दर्पणादी मुखप्रतीतिरित्याशवशाह-तस्मादिति । गृहातीत्यत्र मुखमेवेनि शेपः । उपमंहति-तस्मादिति । अनैकान्तिकेति-- ब्दनानात्ववादिनाहि शब्दो नाना नानादेशोपलम्भाद् घटबद यत्र यव नाना- देशोपलम्भस्तत्र नानात्वमित्येव वक्तव्यम्,तत्रोक्तरीत्या रवी वस्त्रे च नाना लं नास्त्यस्ति च नानादेशोपलम्भ इति नानात्वलक्षणसाध्यस्याभाववत्यपि रवौ वक्त्रे च नानादेशोपलम्भरूपहेतोः सत्त्वाद हेतुर्व्यभिचारीति न शब्दस्य ना- नात्वं साधयितुं समर्थ इत्यर्थः, तस्माच्छन्दो गकारादिरेक एव । प्रतिविम्वप्रतीतौ भाभाकरा अप्येवमेवाहुः-" प्रतिविम्बज्ञानं तु मुखाद्यवभासं मुखादिविषय- मेव भासुरे हि दर्पणादौ नयनरश्मिनिपतितः प्रतिहतः परावृत्तो मुखादिना संमयुक्तस्तदेव मुखादि ग्राहयति, नन्वेवमपि सव्यदक्षिणविपर्यासो देशविशेष- परिमाणत्वाल्पत्वमहत्त्वप्रतिभासश्च किंनिवन्धनः ? अत्राभिधीयते-मुखा- देर्देशो न गृह्यते दर्पणादीनां च ग्रहणमिति मुखादयस्तद्देशा इव भान्ति, अ- भिमुखेन मुखादिना नयनराश्मिः संयुक्त इति तथैव तदवगमात् सव्यदक्षिण- विपर्यासोपि युक्तः, अल्पत्वमहत्त्वे च दर्पणादे रश्मिप्रतिघातहेतोरल्पतया म- हत्तया च दोपभूतया मुखादिपरिमाणाग्रहाद दर्पणादिपरिमाणग्रहाच मुखा- दिष्विव भासेते ।" इत्यादि । ननु सूर्यस्य तु भ्रान्त्या सर्वेपां स्वसंनिधावेव प्रतीतिर्भवति संनिधयश्च सर्वेषां भिन्ना एवेति युक्तस्तत्र नानादेशोपलम्भो नैवं शब्दे सम्भवतीति क- थमेकस्य शब्दस्यानेकदेशेषूपलम्भः स्यादित्याशङ्कते-नन्विति । उत्तरमाह- ·मानादेशोपूपलम्भव्यवस्था] शास्त्रदीपिका। दूरतराच देशादागतास्तीनं मन्दं मन्दतरं च शब्द घो- धयन्ति । योधविशेपाच ध्वन्युत्पत्तिदेशः प्रत्यासन्नदू- रादिरूपेणाऽनुमानाद् हृदयदेशमागच्छति तत्र यः श- ब्दस्य परमार्थदेशःश्रोत्रदेशस्तस्याऽग्रहणाद् दिग्विशिष्ट- स्य शब्दस्वरूपस्य ध्वन्युत्पत्तिदेशस्य च ग्रहणात् तयोः संसर्गभ्रमादेवंविधः प्रत्ययो भवति-प्राच्यां दिश्ये- तावदन्तराले शब्द इति. तस्मादभिव्यञ्जकदेशभेदादुप पन्नं नित्यस्यापि नानादेशोपलम्भनमित्यदोषः। नन्वयं दोषो यदऽसतिवाधके भ्रान्तित्वम्, प्रत्यभि दूरलरादागता मन्दतरं शब्दं बोधयन्तीत्यन्वयः । बोधविशेषादिति-तीश- च्दबोधाद ध्वन्युत्पत्तिदेशः प्रत्यासन्न इति मन्दशब्दवोधाद् ध्वन्युत्पत्तिदेशो दूर इत्यनुमानं भवति तवानुमानादेव ध्वन्युत्पत्तिदेशो हृदयमागच्छति-म- नसा गृह्यत इत्ययः, तत्र श्रोत्रदेशस्थस्यैव शब्दस्य ग्रहणं भवतीति श्रोत्रदेश एव शब्दस्य गृचमाणस्य परमार्थनो देशस्तथापि तस्याग्रहणात् ध्वन्युत्पत्ति- देशस्योक्तरीत्या ग्रहणाच्छन्दस्य च ग्रहणात् तयोः शब्दध्वन्युत्पत्तिदेशयोः परस्परं सम्बन्धाभावेपि सम्बन्यभ्रमात् प्राच्यां दिशि तस्मिन् देशे शब्द इ. त्यादिः प्रतीतिर्भवतीत्यर्थः । यथा पुरोवर्तिदेशस्य प्रत्यक्षे रजनस्य च स्मर- रणे जाते पुरोवर्तिदेशरजतयोश्च सम्बन्धाभावपि भ्रान्त्या रजतामिदमिति पु- रोवर्तिदेशरजतयोः सम्बन्धोऽत्रभामने तथावापि ध्वन्युत्पतिदेशगन्दयोः स- म्बन्धोऽत्रभासते । “ ननु मवितुः" इत्यादिनाक्षेपे प्राप्ते “सर्वगतत्वात् । इत्यादिना समाहिनमर्थमुपसंहराने-तस्मादिति । अभिव्यञ्जकानां ध्वनीनामु- सतिदेशस्य भेदाटेकस्यापि गकारादेः नानादेशोपलम्भः सम्भवति । नि- त्यस्येत्यस्यैकते लक्षणा । किं वा 'एकस्य ' इति शेपः । नित्यस्य विभो. रेकस्यापि नानादेशोपलम्भन विरोधाभावात् । यदुक्तम्-" इत्यदोपः" इति तत्राक्षिपति-जन्विति । मनि वाधक भ्रा- न्तितं भवति यथा नेदरजतमिनि वायकेन गुक्तिरजनज्ञानस्य भ्रान्तिन्वं 'मा- च्यां दिश्यतावदन्तराले शब्दः' इति प्रतीनेस्त्वया भ्रान्तिवमुक्तं न च नत्र बाधकहानं जयावे इति पायकडानाभावेपि यदुक्तमतीनेभ्रांन्नित्वं म एव दोपः, ·सप्रकाशा- [प्रथमः पादः ० अधि०६ शब्दं योधयदपि न देशविशिष्टं बोधयति किं तु स्वरूपमात्रेण, यतस्तु दिश आगता ध्वनयस्तया वि- शिष्टं शब्दं बोधयति, सा हि दिक् श्रोत्रप्राप्ता शक्य- ते श्रोत्रेण ग्रहीतुम्, यद्यपि न स्वातन्त्र्येण दिशः श्रोत्रग्राह्यत्वं तथापि शब्दे गृह्यमाणे तविशेषण- तया दिगपि श्रोत्रेण गृह्यते इति दृष्टत्वादगी क्रियते कालवत् । यथा हि कालो न स्वातन्त्र्येणेन्द्रियैर्गु- यते. अथ च विपयेषु स्वेषु गृह्यमाणेषु तद्विशेषणत. या सर्वैरपीन्द्रियैर्गृह्यते तद्वत् । ततश्चास्यां दिशि श- ब्द इति विशिष्टग्रहणं तावत् सिद्धम् । ध्वनयश्च क्रमेण मन्दीभवन्तः प्रत्यासन्नाद् दुराद वोधयति श्रोत्रं तथापि यस्या दिशो ध्वनयः समागच्छन्ति तदिग्विाशिष्टं तुश- ब्दं श्रोत्रं वोधयत्येव तस्याश्चदिशः श्रोत्रसम्बद्धत्वाच्छोत्रेण ग्रहणं सम्भवति तत्रापि केवलाया विशेष्यत्वेन वा दिशो न श्रोत्रेण ग्रहणं सम्भवति शब्द विशेषणीभूतायास्तु श्रोत्रेण ग्रहणं भवत्येवेति तद्दिग्विशिष्टशब्दग्रहणं नानुपप- नमिति भावः । अत्रोदाहरणमाह-कालवदिति । कालस्येन्द्रियग्राह्यत्वमुपपा- दयति-यथा हीति । तद्विशेषणतयेति- तदानीं घट इत्यादौ घटविशेषणतया कालस्यन्द्रियग्राह्यत्वं स्पष्टमेव अत्र च कालविशिष्ट एव घटो विषयो यदि चात्र कालस्य ग्रहणं न स्यात्तदा तद्विशिष्टस्य घटस्यापि ग्रहणं न स्यादेव, तत्रापि यत्र चाक्षुपविपयविशेषणं कालस्तत्र कालस्य चक्षुपा ग्रहणमित्याद्यनुसन्धे- यम् । प्रकृतमाह-ततश्चेति । ततः शब्दविशेषणीभूताया दिशः श्रोवेण ग्रह- णसम्भवात् ' अस्यां दिशि शब्दः' इत्येवं दिग्विशिष्टशब्दग्रहणं सिद्धम्, अ. न्यथा-दिशः श्रोत्रणाग्रहणे 'अस्यां दिशि शब्दः' इति प्रतीतिर्न स्यात् किं तु 'शब्दः' इत्येव प्रतीतिः स्यात् अन्येन चेन्द्रियेण शब्दस्य ग्रहणाभावाद श्रो. प्रेणैव शब्दविशेषणीभूता दिगपि गृह्यत इति सिद्धम् । ननु श्रोत्रस्य सम्बद्धग्राहित्वाद् ध्वन्युत्पत्तिदेशस्य ग्रहणमेव न सम्भ- वतीति तस्मिन् देशे शब्दः' इत्यादिप्रतीतिः कथं स्यादित्याशतत्प्रतीति- मुपपादयति-ध्वनयश्चेति । प्रत्यासनादेशादागतास्तीवं दादागता मन ·श्रोत्रस्याऽसंबद्धनाहित्वे दोषः] शास्त्रदीपिका । ८५७ यदपि सांगतोप्यप्राप्यकारित्वमेवाड़ीकुर्वन्नऽभ्रा- न्तित्वं समर्थयते, तदयुक्तम्- अप्राप्यकारित्वे हि सनिकृष्टविप्रकृष्टस्थितौ युगपच्छब्दमुपलभेयाताम्, त- योस्तु क्रमेणोपलब्धिर्न कथं चिदप्यऽप्राप्यकारित्वे स्यादपि नैवमस्ति, इन्द्रियाणामप्राप्यकारित्वात् =अमम्बद्धग्राहकत्वात् । य- दि वाद्यं स्यात्तदा तेनेन्द्रियमम्बन्धोपि संभाव्येत न च वानमेवास्तीति के- नेन्द्रियसम्बन्धः स्यात् ? । किं वा दूरस्थ एव विषय इन्द्रियेण गृह्यते न हि विषयप्रत्यक्षकाले विपयेन्द्रियसंयोगोऽनुभूयते ? येन प्राप्यकारितं कल्प्येत, प्रत्युतेन्द्रियसंयोगे सत्येव प्रत्यक्षं न सम्भवति नेत्रसमक्तस्य कजलस्यानु- पलम्भात् । न चेन्द्रियं विपयदेशे गच्छनीति कल्पयितुं शक्यमतुपलम्भाव. गृह्यमाणविपयस्य त्रिन्द्रियदेशाद दुगस्थितिः प्रत्यक्षेत्र तस्यादसम्बन्डग्राहक- मेवेन्द्रियम् । यदि परमऽमम्बद्धग्राहकत्वस्य बचि रमनायां च व्यभिचार- स्तथापि नेत्रं श्रोत्रं चाऽमम्बदम्यैव ब्राहकपिति वक्तव्यं तया च ध्वनिदे- शस्थस्यैव शब्दरय ग्रहणाद ध्वनिदेशम्यगदम्य च ध्वनिगेन सम्बन्धस्य यधार्यन्वादेव न मदध्वनिगयोः सम्बन्यग्रहणम्य भ्रान्ति मम्भवतीन्या- पालने-यदपीमि । वार्निवे उनम--- येषां त्वमाप्त एवायं शब्दः श्रीत्रण यात्र। नेपामप्राप्तिनुन्यन्वं वृव्यवस्लिादि । वार्निकटीकाकारेणाप्युत्ताम-" मारवान्टियाटिन : - पामिति ।" इति । पगिति- नवयुनामवादिन । शब्दो या शब्दाभिव्यमको निर्दा यस्य योग मादप्रत्यक्षं भवति यरय र प्रोण पसायद : भनीति व्यवरोपपते. अमायणगिरे दु::r' : दुग्ममीपग्धपुरपयोः श्रीनग्य वाटेन माप"-' ::,. प्रत्यक्षविल्यवाणामाया मममी पापा किन दोपः, न सम्मान किन राय प्रथम सत्यस्य सत्र में hfq འོདཔཱུ༌, '' -ཎ་ པས་ང } ཁོས་ 7 ·६५८ समकाशा- [प्रथमः पादः ० अधि०६ समर्थयितुं शक्या। किं च क्षणिको वा. शब्दः स्यात् स्थायी वा ? । यदि क्षाणकः ? ततः प्रत्यासन्नैहीतमात्रो नष्टः कथं वि. प्रकृष्टैः पश्चाद ग्रहीतुं क्षमः । स्थायित्वं सौ- गतानामनभिमतमेव, । स्थायित्वे च प्रत्यासन्नानां श. ब्दश्रवणं चिरकालमनुवर्तेत । तस्मादप्राप्यकारित्वासं- भवादऽवर्जनीयं नानादेशोपलब्धे_न्तित्वम् । अस्म- टस्थितयोः- दुरसमीपस्थयोरित्यर्थः । तस्मात् प्राप्यकारित्वं श्रोत्रस्य स्वी. कार्य स्वीकृते च प्राप्यकारित्वे श्रोवदेशस्थस्यैव शब्दस्य प्रत्यक्षं वक्तव्यं श्रोत्रस्य ध्वनिदेशे गमनासम्भवात् श्रोत्रदेशस्थशब्दस्य च ध्वनिदेशेन-सम्प न्धाभावेपि या श्रोत्रदेशस्थशब्दध्वनिदेशयोः सम्बन्धप्रतीतिः सा भ्रान्तिरेवेति सिद्धमित्यर्थः । वार्तिकेप्युक्तम्- तत्र दूरसमीपस्थग्रहणाग्रहणे समे । स्यातां न च क्रमो नापि तीव्रमन्दादिसम्भवः ॥” इति । तत्र-अप्राप्यकारित्वपक्षे दरसमीपस्थपुरुपयोः शब्दस्य ग्रहणाग्रहणे समे स्यातां न तु समीपस्थेन ग्रहणं दूरस्थेन चाऽग्रहणमिति । तथा समीपस्थेन प्रथमं श्रुतं दूरस्थेन पश्चाच्छुतमिति क्रमोपि न स्यादऽमाप्तेस्तुल्यत्त्रादित्याह- न च क्रमेति । समीपस्थेन प्रथमं प्राप्त्या तीनं श्रूयते दूरस्थेन पश्चात् प्राप्त्या मन्दं श्रूयते इति तीव्रमन्दादिव्यवस्थापि न स्यादुभयश्रीवाऽमाप्रोस्तुल्यन्नादि- त्याह-नापीति, इति वार्तिकार्थः । दोपान्तरमाह-किं चेति । ग्रहीतुं क्षमा गृह्यतेत्यर्थः । स्थायित्वस्वीका- रेपि दोपमाह-स्थायित्वे चेति । उपसंहरति-तस्मादिति । यदि श्रोत्रस्याऽपा. प्यकारिवं स्यात्तदा नानादेशोपलब्धेः देशान्तरसंबन्धमतीतरुक्तयुक्त्या भ्राः न्नित्वं न स्यादपि न चैवमस्तीति भ्रान्तिव्यमेव । किं चान्तरजानम्यय मौ- गनमते वाद्यतया प्रतिभासात्तथान्येपामपि सौगताना मते वायज्ञानमारस्य भ्रा- न्तित्वाद् यत्नानादेशोपलब्धेरत्राऽभ्रान्तित्वोपपादनं तत् सर्वथा विस्मृतस्वमि- द्धान्तस्येवेति विज्ञेयम् । नन्वते दोपा भवन्मपि मंभवन्तीन्याशय खमनो- पातिमाह-अस्मदिनि । ध्वनीनामासप्रदेशे दरदेशे च क्रमेण गमनाद्र १ ·शनित्यत्वोपपादनम्] शास्त्रदीपिका। ५५९ त्पक्षे तु ध्वनीनां क्रमेणाऽऽसन्नदूरगमनाद् गत्वरत्वेन चैकस्मिन् श्रोत्रेचिरमनवस्थानादुपपन्ना क्रमेणोपलब्धि. चिरकालाननुत्तिश्च। तस्मान्नैकान्ततस्तावदनित्यत्वम् । अर्थप्रतिपत्त्यनुपपत्त्या तु नित्यत्वमेव युक्तम्, न हि प्रत्युचारणमन्यस्थाऽन्यस्य क्रियमाणस्यार्थप्रत्यायकत्वं संभवति, संवन्धग्रहणासंभवादगृहीतसंबन्धस्य चाऽप्र- त्यायकत्वात् । न चान्यस्मिन् गृहीतसंबन्धेऽन्यस्य प्र- त्यायकत्वं संभवति-न हि गोशन्दे गृहीतसंयन्धेऽश्व- शब्दः प्रत्याययति । न्यभिव्यङ्ग्यस्य शब्दस्य क्रमेणोपलब्धियुज्यते-समीपस्थेन प्रथमं श्रूयते दूरस्थेन तदनन्तरमिति । दूरसमीपत्त्रे च ध्वन्युत्पत्तिदेशापेक्षया ग्राह्ये । तथा ध्वनीनां गत्वरत्वेन-विनाशित्वेन तदभिव्यङ्ग्यशब्दश्रवणस्य चिरकालमनुवृत्तेरप्या- पत्ति स्ति-अभिव्यञ्जकाभावे तदभिव्यङ्ग्यप्रत्यक्षविरामस्यावश्यम्भावाद । तस्मान्नैकान्ततः नियमेन शब्दस्यानित्यत्वमित्यर्थः । किं तु वक्ष्यमाणरीत्या नित्यत्वमेव । प्रकारान्तरेण शब्दस्य नित्यत्वमुपपादयति-अति । यदि शब्दोऽनित्य एवं तदा प्रत्युञ्चारणं भिन्न एवेति प्राप्तं न च तेपामुच्चार्यमाणानां संप्रत्येवो- त्पन्नानामर्थन संवन्धग्रहो जातो न च संवन्धाग्रहे प्रत्यायकवं संभवति. अस्ति च प्रत्यायकत्वं तस्मान्नित्यः शब्दः, नित्यत्वे चैकदा सुद्धन्यवहारेपु संवन्धो गृहीत इति गृहीतसंवन्धत्वाद् युक्तं प्रत्यायकत्वमित्यर्थः । नित्यताभावे त्वर्थ- प्रतिपत्तेरनुपपत्तिरेव । नन्वनित्यत्वेपि तेषु कस्याश्चिच्छन्दव्यक्तरर्थेन सह संव- धग्रहः संभवतीति तेनैवार्थप्रत्यायकवं युक्तमित्याशङ्याह-न चेति । अस्तु गृहीतसंवन्धस्य कस्य चिद् घटादिशब्दस्य प्रत्यायकत्वं तदन्यस्य तु घटा- दिशब्दस्य नैतावता प्रत्यायकत्वं संभवत्यऽन्यथा मर्वेषामेव गवादिगन्दाना- मपि तद्भिग्नानामगृहीतमपन्धानामर्थमत्यायकत्वं स्यादित्यर्थः । विपक्षे बाघ- कमाह- न हीति । ननु गोशब्दस्याऽश्वरादो न महा इति गोभन्दै पृट्टीतमंन्यपि ना. ऽवशन्दः प्रत्यायपनि गृहीतमम्मन्यस्य गोदशन्दम्याऽन्पे गोगदास्तु ग- ·समकाशा- [प्रथमः पादः ० अधि०६ सत्यम्-असदृशो हि न प्रत्याययति यस्त्वऽयोपि गृहीतसबन्धेनार्थवता शब्देन सदृशः शब्दः स प्रत्याय- यतीति चेत् ?, न. तदसंभवात्-नहि कश्चिदपि मुख्यो। र्थवान् संभवति सर्वेषां तुल्यत्वेन संबन्धाऽग्रहणात्, न हि द्विनिर्वाऽनुपलब्धस्य संवन्धग्रहणं संभवति. अन्वयव्यतिरेकाऽभावात् । अथ व्युत्पत्तिसमये सदृशेषु शब्देषु बित्रेधूपलब्धेषु र्वे सदृशा एवेति सम्भवति तेपां संप्रत्युत्पन्नानामप्यर्थप्रत्यायकत्वमित्याश- कन्ते-सत्यमिति । परिहरति-नेति । तदसम्भवादिति-यदि कोपि गोशब्दो मुख्योर्थवान् = गृहीनसम्बन्धः सम्भवेत्तदा तत्सादृश्येनान्येपामपि गोशब्दाना- मर्थप्रत्यायकवं स्यानचैवं सम्भवतीत्यर्थः । हेतुमाह-सर्वेपामिति । सर्वेषां गोशब्दानाम् । सम्बन्धग्रहासम्भवमाह- न हीति । अन्वयव्यतिरेकाभ्या- मेव शक्तिग्रहो भवति अन्वयव्यतिरेकग्रहणं च द्विवारं वा त्रिवारं वा शब्दोपल- ब्धि विना न सम्भवति न चानित्यस्य शब्दस्य द्विवारमुपलब्धिरुपपद्यते त तीयक्षणवृत्तिध्वंसप्रतियोगित्वात् प्रत्युच्चारणं शब्दभेदादेकस्यानेकवारोच्चा- रणासम्भवादुपलब्धेश्वोच्चारणाधीनत्वादिति न कस्यापि गोशब्दस्यार्थेन स. म्वन्धग्रहः सम्भवति येन तत्सादृश्यादन्येपां गोशब्दानामर्थप्रत्यायकलं स्यादि- त्यर्थः । अन्यत्राप्युक्तम्-" याच्चरितमात्रविनाशी शब्दो भवेत्तदा तस्य - द्धन्यवहारेण स्वाभाविकी स्वार्थाभिधानशक्तिरवसातुमशक्या, भूयो भूयः प. योगदर्शने हि तत्तदऽस्वार्थपरिहारेण निष्कृष्य स्वार्थाभिधानसामर्थ्यमवधार्य- ते, न चोचरितमावापवर्गिणः शब्दस्य पुनः पुनः प्रयोगदर्शनमुपपद्यते, खा- र्थाभिधानसामर्थ्यानवधारणे च प्रथमश्रुत इव शब्दो नार्थमवधारयितुमलम, अर्थ चानवबोधयतः प्रामाण्यमयुक्तमिति शब्दस्य प्रामाण्यामिच्छता युक्तमभि- धानस्य (शब्दस्य ) नित्यवस्थापनमिति सप्रयोजनम् । अपौरुषेयसम्बन्धे शब्दः प्रामाण्यमृच्छति । स च नित्यत्वसिद्धौ स्यादिति तत् प्रतिपाद्यते ॥" इत्यादि । ननु शक्तिग्रहकाले प्रथम द्वित्रा सदृशा गोशब्दाः श्रुतास्तेपामर्थप्रतीत्या सहान्वयव्यतिरेकग्रहे जाते तत्सदृशस्य चतुर्थस्य श्रूयमाणस्य गोशब्दस्यार्थेन ·शम्दाऽनित्यत्वे दोपोगावनम] शास्त्रदीपिका। ५६१ पश्चाच्छरूयमाणः संयन्धग्रहणं लब्ध्वाऽर्थवान् भवति तदुत्तरकालास्तत्सादृश्यात् प्रत्याययन्तीत्युच्यते । त- दयुक्तम्-य एवोपलव्धशब्दान्तरेण पश्चाच्ङ्ख्यमाणो. ऽर्थवान् निरूप्यते स एवाश्रुतशब्दान्तराणां पुरुपाणां प्रथमश्रुतोऽनर्थक इति विरोधापत्तेः, तदुक्तम्- " अप्रतीतान्यशब्दानां तत्कालेऽसावऽनर्थकः । स एवान्यश्रुतीनां स्यादर्धवानितिविस्मयः॥” इति। अथाऽर्धवानेवायम्,अप्रतीतान्यशन्दास्त्वन्वयव्यति- रेकवैकल्यादर्थवत्त्वं न जानन्तीत्युच्यते । तथा सति तदुत्तरकालानामपि शब्दानामेवमऽर्थवत्त्वसंभवात् किमिति सादृश्येन प्रत्यायकत्वम् । तदुक्तम्- "अथा- ऽस्य विद्यमानोपि" इत्यादिना । सम्बन्धग्रहो भवतीति सोऽर्थवान् भवतीति तस्य युक्तमेवार्थप्रत्यायकत्वं त- दुत्तरकालानां च गोशब्दानां तत्सादृश्यादेवार्थप्रत्यायकत्वमित्याशङ्कते- अधेति । परिहरति-तदयुक्तमिति । येन पुरुषेण प्रथमं द्वित्रा गोशब्दाः श्रुतास्तेन पुरुषेण य एव चतुर्थः श्रूयमाणो गोशब्दोऽर्थवानित्युच्यते स एवाऽश्रुतपूर्वगोशब्दान्तराणां जनानामनर्थक एव स्यात् प्रथमं श्रूयमाणत्वा- दित्येकस्यैवार्थवत्तमनर्धकतं च विरुद्धमित्यर्थः । अत्र श्लोकवार्तिकं प्र. माणयति-अप्रतीतेति । तथा च तत्सादृश्यादन्येभ्यो गोशन्देभ्यस्तेपा पु- रुपाणामर्थप्रत्ययो न स्यादिति भावः । न च यथा देवदत्तस्य पितृनिरूपितं पुत्रत्वं पुत्रनिरूपितं च पितृत्वं भवति न चापि विरोधो निरूपकभेदेनाविरो- धाचयात्रापि निरूपकभेदादर्थवत्तमनर्थकलं च न विरुद्धमिति वाच्यम्, नि- पकभेदात्संबन्धाविरोधेप्यर्थवत्त्वानर्थकत्वयोर्विरोधाभावे प्रमाणाभावात् । ननु योऽयमर्थवान् गोशब्द उक्तः सोऽर्थवानेव नानको येन विरोधः स्यात् पुरुपान्तरैस्वयंवत्त्वग्रहणकारणीभूतान्वयव्यतिरेकग्रहणस्याऽभावादर्थ- यत्वं न गृह्यते न हि सनो घटस्प ग्रहणाभावेनासत्त्वं संभवतीत्याशङ्कने-अधे- ति । उत्तरमाह-तथा सतीति, एवं खुत्तरकालानामापे गोगन्दानामर्थपत्रं एवम् स्वत एव स्यान्न तत्मादृश्यादित्यर्थः । अत्र श्लोकवानिकं प्रमाणपति- ·. ५६२ मप्रकाशा- [प्रथमः पादः ० अधिक अथोत्तरकालस्य शब्दस्य कांश्चिदगृहीतसम्यन्धान प्रत्यऽप्रत्यायकत्वादानथक्यमेवाश्रीयते?,नतो योऽसा. घऽर्थवत्वेनाभिमतः शब्दो यत्सादृश्यानुत्तरेषां प्रत्याय- फत्वं सोपि केषां चिदऽप्रत्यायक इत्यनर्थक एवेति स- धैषामानर्थक्यं स्यात्, तदुक्तम्-"अनर्थकत्वमस्य स्यात्" इत्यादिना। भथाऽस्येति । तथा हि- अथास्य विद्यमानापि कैश्चिदयों न गम्यते ?। तत्तुल्यमुत्तरस्येति किं सादृश्यन वाचकः ॥” इति । उत्तरस्यापि गोशब्दस्य तत् -मुख्यमेवार्थवत्वं युक्तं न त्वऽर्थवत्पूर्वश्रुतगो- शाब्दसादृश्यादित्यर्थः । ननु द्वित्रगोशब्दश्रवणादनन्तरं यस्यैकस्य गोशब्दस्य देवदत्तेन शक्ति- अहद्वाराऽर्थवत्त्वमवधारितं तस्य तदुत्तरकालबनिनश्च गोशब्दस्य गृहीतसंवन्ध देवदत्तं प्रत्यर्थवत्त्वेपि अगृहीतसंवन्धान यज्ञदत्तप्रभृतीन प्रत्यऽप्रत्यायकत्वादा- नर्थक्यमेव तथा च नोक्तविरोधापत्तिः, एकमेव पुरुषं प्रत्येकस्यैव शब्दस्या- र्थवत्त्वे चाऽनर्थकत्वे च विरोधमंभवात् पुरुषभेदेन त्वेकस्यापि शब्दस्यार्थव- स्वानर्थकत्वयाविरोधाभावादित्याशसने-अथेति । उत्तरकालस्य-शक्तिन- हादनन्तरं श्रुतस्यं शब्दस्य वस्तुतोर्थवत्त्वस्वीकारे 'स्वत एवार्थप्रत्यायकतं स्यान्न तु तत्पूर्वश्रुतशब्दसादृश्यात् । इत्येवं दोपं प्रदर्य. अगृहीतसम्बन्धान मत्यानर्थक्यस्वीकारे संमति विमतिपत्ति प्रदर्शयन् परिहरति-तत इति, यद्यु- तरकालस्य शब्दस्याऽगृहीतसंबन्धान प्रत्यऽप्रत्यायकत्वादानर्थक्यं तदा तब मुख्यार्थवत्त्वेनाभिमतस्यापि शब्दस्य कांश्चित् मत्यऽपत्यायकत्वादानर्थक्यमेव स्यादिति कस्याप्यर्थवत्वं न स्यादित्यर्थः । अत्र श्लोकवार्तिकं प्रमाणयति- अनर्थकत्वामिति । तथा हि-~ "अनर्थकत्वमिति स्यादथाऽनन्यश्रुतीन प्रति । पूर्वस्मिन्नपि तत्सत्त्वात् सर्वानर्थकता भवेत् ॥” इति । अनर्थकत्वमिति-अनन्यश्रुतीन् प्रति अश्रुतान्यगोशब्दान् प्रति ययस्य गोश- ब्दस्यानर्थकत्वमेवाश्रीयते तदा पूर्वस्मिन्नपि यत्सादृश्यादुत्तरेषां प्रत्यायकत्वं ·शब्दानित्यत्वे दोपोगावनम्] शाखदीपिका। किं च व्युत्पत्तिकालवी शब्दोऽर्थवान्. उत्तरे तु व्यवहारकालवर्तिनस्तत्सादृश्यात् प्रत्याययन्तीतिनुवा- णस्य विरुद्धमापद्यते-य एव हि केषां चिद् व्युत्पत्तिका- लघर्ती स एवान्येषां व्यवहारालुपातीत्येकस्यैवार्थवत्त्वं मुख्यं तत्साहश्याद् गौणमिति विरोधः, तदुक्तम्-"अ- तस्मिन्नपि कांश्चिदगृहीतबन्धान प्रति तत्सत्वात् अप्रत्यायकत्वस्य सत्ता- दानर्थक्यं स्यादिति सर्वेषामेव शब्दानामानर्थस्यं स्यादित्यन्वयः । येन पुरुपेण मयमं द्वित्रा गोशब्दाः श्रुतास्तस्यैवान्वयव्यतिरेकवशाचतुर्थगोशब्दस्यार्थेन सं- बन्धग्रहो भवनीनि न पुरुपं प्रनि म चतुर्थो गोशब्दः सार्थकः प्रत्यायकवाद, तदुत्तरश्च पञ्चपो गोशब्दस्तु चतुर्थगोशब्दसादृश्यादेव प्रत्यायकत्वात्सार्थकः, तथा च येन पुरुषेण प्रथयं द्वित्रा गोशन्दा न श्रुताः किं तु पञ्चम एव गो- शब्दः प्रथमं श्रुतस्तस्य वऽन्वयव्यतिरेकग्रहणाभावादर्थेन संवन्धग्रहो न सं- भवतीति तमश्रुगोशब्दान्तरं पति पञ्चयोपि गोशब्दोऽप्रत्यायकत्वादनर्थक एव, एवं चाश्रुनगोशब्दान्तरं पति चतुर्थस्यापि गोशवस्याप्रत्यायकत्वादान- धक्यमेवेनि सर्वेषामेव गोगदानामाऽऽनर्थक्यमेव स्यात् कांश्चिदगृहीतसंवन्धान प्रत्यऽप्रत्यायकत्वादिति यानिकाभिप्रायः । दोपान्तरमाह- किं चेति, शुत्पनिकालनिन एकाम्य गोगनप्य मु. रूपमर्थवत्वमन्येषां च गोशब्दानां व्यवहारकालनिनो मनमायादयात मिनि ग्रुवाणस्याऽपरोपि विगंधः रयादिन्यर्थः । यमुनापति- य ए- वेनि । एकरयैव गोशदग्य यशदत्तं पनि प्युननिकाल्पनिय रांग मनि च्यवहारकाल वत्तिय संभवन्येव नत्र व्युत्पनिकालानिन मुम्पा रग- पहारकालवनिवेन चायचय मारश्यमयुनाबाट मात्र विग. धः । अत्र लोकरानिक प्रमाणयनि-अदिति । Rit- अर्धवन्मयेन यो वा नयनां मतः । गुरुयोऽपायऽश्रुतीनां ग्यार नदेवो न यो ""। ध्रुनयनाम - अलावटगोगदानगणां जनानां दो गोदः ना. पान व्यवहारमा पतिवाद म एमाली गोद -की- भादासगणा जनानां पर पार्षवाद का -- ·सपकाना- [प्रथम. पान: मधि - धवत्गदशन" इति, तस्माल सादृशेन प्रत्यागकत्य- मित्येकत्वमेव शब्दाऽऽश्रमितव्यम् । अथ गत्लादिसामान्यमेकमाश्रित्य वानकत्वं समय- त?, तन्न, तदभावात-व्यकिभेदे हि सामान्यमारमानं लभते नान्यथा । घार्थवत्चमेकस्य न मुक्तमिति वार्तिकार्थः । उपसंहरति-तस्मादिति । शब्दस्यै- कसे तु तस्य संबन्धग्रहे जाते मुख्यमेनार्थतत्तं न गौणमिति सम्भवति, मुख्य- स्याप्यर्थवचस्य वर्तमानस्य चान्नयन्यतिरेकाभ्यां ग्रहणमिति न कोपि दोपः। ननु गवादिशब्दानामऽनेकलेनैवोक्तदोपाः प्राप्नुवन्तीति स्वया नित्य- खगेकलं चोच्यते नित्यत्वे चैकत्वात्तस्यैव गोशब्दस्यार्थेन सह सम्बन्धग्रह- णातस्य मुख्यमेव प्रत्यायकत्वमित्येप त्वदभिप्रायः, तत्र यथा शब्दस्य नि. त्यत्वैकत्वयोराश्रयणे न कोपि दोपस्तया गत्वादिसामान्यमप्येकं नित्यं चेति तस्यैव वाचकत्वमस्तु तत्रापि नोक्तदोषाः प्रादुर्भविष्यन्ति. उक्तदोषाणां वाचकानेकत्वमूलकत्यात, अत्र च पक्षे गोत्वादिसामान्यस्य वाच्यत्वं गत्वा- दिसामान्यस्य च वाचकत्वमिति तर्कोप्यनुकूल इत्याशङ्कते-अयेति । मीमांस- कमने वर्णानामेव शब्दत्वात् “गत्वादिसामान्यम्" इत्युक्तं मीमांसकैोशन्द- स्वादिसामन्यस्याऽस्वीकारात् । परिहरति-तन्नेति । तदभावा-गलादिसा- मान्याभावात् । “ एकमनेकानुटत्तं च सामान्यम् " इति नियमात् गका- रादीनां चैकत्वाद् गत्वादिकं सामान्यमेव नास्ति यस्य वाचकत्वं स्यादित्य- र्थः । अन्यथा व्यत्यैक्ये । अन्यत्राप्युक्तम्-" प्रत्युच्चारणं भिन्नेष्वपि व- णेपु न गत्वादिकं कल्पयितुं शक्यते भेदाऽग्रहेणापि शुक्तिकारजतवदऽभे- दप्रत्ययाभिमानोपपत्तेः, यत्र हि भेदमध्यवस्यतः एवाभेदज्ञानं तत्रान्यथानुप- पत्त्या सामान्याश्रयणं घटते, न चानित्यत्ववादिनो वर्णेषु अत्युच्चारणं सा- क्षानेदाध्यवसानं संमतम् ।" इति । ननु न गकरादिव्यक्तिभेदाभावाद् गत्वादीनामऽसामान्यत्वं गकारा- दिव्यक्तिभेदस्य तन्मते सत्वादनेकगकारादिस्वीकारात् किं तु यत्र भेदप्रतीति- रभेदप्रतीतिश्च भवति तत्रैव सामान्यं स्वीक्रियते यथा गवादो-तव खण्डमुण्डा- दिव्यक्तीनां परस्परं भेदाद् गोरूपेण चाऽभेदाद गोत्वं सामान्यम, इह-का.

·प्रभाकररुतखण्डनेदोषोनावनम्]शाखदीपिका । ५६५ कश्चित् पुनराह-सत्यपि व्यक्तिभेदे निष्प्रमाणकमेव सामान्यम्, यत्र हि भेदावगतौ सत्यामेवाऽभेदावग- तिस्तत्र सामान्यम्, इह तु सलपि व्यक्तिभेदो नाव- गम्यते, अतोऽत्र विवेकाग्रहणादेव प्रत्यभिज्ञा भ्रा- न्तिरूपा नालं सामान्यं साधयितुमिति । तत्त्वऽयुक्तम्-सति हि व्यक्तिभेदे कथमन्तरेण सामा- न्यं प्रत्यभिज्ञा स्यात् । विवेकाग्रहणादिति चेत्, कोयं विवेकाग्रहो नाम ?, यस्तनादूगकाराद्यतनस्य गकार- दे तु व्यक्तिभेदस्य सत्वेपि प्रतीतिर्न भवति तस्माद् विवेकाऽग्रहणाव-व्य- क्तिभेदमतीतरभावादेव ‘स एवायं गकारः' इति प्रत्यभिज्ञा भवति तत्र वस्तु- तो गकारादीनां व्यक्तिभेदे सत्यपि या 'स एवायम्' इति ज्ञानरूपा प्रत्याभि- का सा भ्रमरूपैत्र भेदेप्यऽभेदवोधनात् तस्मान्नालं सामान्यं साधयितुमित्याश- ऋते-कश्चिदिति। अयं भावः-गवादौ गोव्यक्तीनां भेदोपि प्रमाणेन गम्यतेऽभे- दोपि च गौौरित्यादि प्रमाणेनैव गम्पते इति तत्र गोतं सामान्य सिद्धयति शब्दपक्षे तु गकारव्यक्तीनां भेदप्रत्यक्षमेव नास्ति अभेदश्च स एवायं गकार इति प्रत्यभिज्ञयाऽवगन्तव्यः सा तु विवेकाग्रहादेव जायमाना भ्रान्तिरूपैवे- त्पऽभेदस्यापि प्रमेयत्वं नास्तीति प्रत्यभिज्ञया यद् गत्वादिसामान्यं साध्यते तन्न शक्यं तस्माद् व्यक्तिभेदे सत्यपि सामान्यसिद्धिर्न सम्भवनीति यदुक्तम्- " व्यक्तिभेदे हि सामान्यमात्मानं लभते " इति तन्नयुक्तमिति । अभे- दग्रहे सत्येव सर्वत्र सामान्य सिध्यति अभेदग्राहकलं चाव प्रत्यभिज्ञाया वक्त- ध्यमिति मत्यभिज्ञयैव गत्वादिमामान्यं साधनीयं सा च प्रत्यभिज्ञा भ्रान्ति. रूपैवेति नालं सामान्यं साधयितुमिति यावत् । परिहरति-तत्वऽयुक्तमिति । उपपादयति-सतीति । यदि व्यक्तिभेदो- स्त्येव तदा स एवायमिति प्रत्यभिज्ञा सामान्यं विना न सम्भवति यतः प्रत्य. भिज्ञया अभेद एव विपयी क्रियते व्यक्तीनां लभेदो नास्त्येवेनि सामान्यमे- पाश्रित्य स एवापमिति प्रत्यभिज्ञोपपादनीया सामान्यस्यैकत्वादित्यर्थः । ननु सामान्यं विनापि भेदग्रहाभावादेव स एवायमिति प्रत्यभिना सम्भवतीनि कृतं सामान्येनेत्याशङ्कवे-रिवकोते । विवेकाग्रहं पृदि-कोपमिति । उत्तरमाह- - ·६६६ सप्रकाशा- [प्रथमः पाद: भधि. स्प पद व्यावतं रूपं तन गृखते इत्यर्थः। किंतहिं गृह्य- ते ? अयोचारितेपि गकारेऽपश्यं किं चिद्रूपं गृहाते. व्याहतं घेम गृह्यते व्यक्तमनुवृत्तग्रहणम्. अनुयत्तं ष सामान्यमित्युच्यते. तस्मात् सिध्यति सामान्यम् । प सादृश्यादेव प्रत्यभिज्ञासिडरलं सामान्येनेति प. तव्यम्, अषयषसामन्ययोगात्मकत्वात् सारश्यस्य पर्णानां चाऽनवयवत्वात् । - यस्तनेति, व्यारतम्-भिनं यद् रूपं तस्य तन्निमिदमित्याकारकस्य प्राणा- भाव एव विवेकाग्रह इत्यर्थः । यदिशास्तनाद गकारादद्यतनस्य गकारस्य गा. वृत्तं रूपं न गृहाते तहि किस्वरूपं रूपं गृखत इति पृच्छति-किं तहीति । स. गोयमाह-अयोति । स्वाभिमायमाह-व्यात्तमिति । व्याटतरुपमहणाभावे हि ध्यक्तम्-स्पष्टमनुटतरूपस्य प्रहणमित्यर्थः ।अनुत्तरूपमेव सामान्यमिति गका. रादिव्यक्तिभेदस्वीकारे प्रत्यभिज्ञया गत्वादिसामान्यंसिद्धमित्याह-तस्मादिति । ननु गफागदिव्यक्तिभेदपक्षे । स एवायं गकारः इति प्रत्यभिज्ञोपपत्य- यमेा गत्यादिमामान्यं स्वीक्रियते तस्पैकत्यागिन्यत्वात् स पलायमिति गग. भिवाविषययमम्भवात, मा च प्रत्यभिन्ना मादृश्येनाप्युपपद्यते यथा । दीपमालेति कृतं गवादिमामान्यसीकारणेत्याशवाह-न चेनि । परिहा- नुमाह-प्रायवेति, अयवमामान्ययोगरूपस्य माश्यम्यानवयोपु वर्ण घामम्मवात, तस्माद गकागदिव्यक्तिभेदपक्षे म एयायमिति प्रत्यभिज्ञापगा. दकं गत्वादिमामान्यं मिध्यत्येव । अयं च पृर्वपक्षी न प्रभाकरमतेन तेन गकागदिव्यक्तिमेदाऽभीका- सन, अभिव्य कनानात्वान्दो नानव नदयते । ननिविदन चन्द्रग्नमिरिकग्यि ॥” इति । ना दाक्तिपदेन नन दि मंदावगनी गन्यावादानित मा. मगर अभाव विकायदाणादर प्रत्यमित्रा ।" मादिनियमानी नियनं न्यायपध्य मायानगरवीशागत पायदादर ant नाम पर, सदाट यदुकप-" व्यकिद गापामामा zir उन्नंच. de- गर ·वर्णनित्यत्वोपसंहारः] शाखदीपिका। ५६७ ननु संबन्धिसामन्यमानं सारश्यम्. अतोऽनवप- इनि तत्र तार्किकमतेन वर्णानेकत्वमाश्रित्य स्वकीयरीत्या प्रभाकरेणाशङ्कित- म्-सत्यपीत्यादिना । यदि व्यक्तिभेदमावेण सामान्यसिद्धिः स्यात्तदा तार्कि- केण गकारादिव्यक्तिभेदस्य स्वीकृतत्वात् सेत्स्यत्येव सामान्यम्, तस्मान व्य- क्तिभेदमावेण सामान्यसिद्धिर्वक्तव्या किं तु भेदाभेदयोरुभयोरेव प्रतीतो स- त्यामेत्र सामान्य सिध्यतीति वक्तव्यम्, तथा च गकारादिव्यक्तिभेदे स्वीकृ- तेपि भेदप्रतीतिस्तु न ताकिकेण स्वीकृतेति भेदप्रतीत्यभावादेव गत्वादिसा- मान्यनिराकरणं युक्तम् । यच्च तार्किकेण स एवायं गकार इति प्रत्यभिज्ञा- या गत्वादिसामान्यसाधकत्वमुक्तं तदपि न युक्तं तस्या भ्रमरूपत्वेन गत्वादिसामान्यसाधनसामाभावादिति पूर्वपक्षाभिप्रायः । उक्तं च प्राभा- करैः-" पत्र हि भेदमध्यवस्यतः एवाभेदज्ञानं तत्राऽन्यथानुपपत्त्या सामा- न्याऽऽश्रयणं घटते, न चानित्यत्ववादिनो वर्णेषु मत्युच्चारणं साक्षाद्भेदाध्यव- सानं संमतम् ।" इति । एवं मिश्रितयतेन प्रामाकरणाशक्षिते व्यक्तिभेदस्य सामान्यसाधकत्वं समर्पितम्-मति हीत्पादिना व्यक्तिभेदे सति सामान्यं विना प्रत्यभिज्ञा न सम्भवतीति व्यक्तिभेदेन सिध्यति सामान्यम्, गकारादिव्यक्ति- भेदस्तु न संभवतीति व्यक्तिभेदाभावादेव गत्वादिसामान्यनिराकरणं युक्तं न भेदप्रतीत्यभावादिति पदुक्तम्-"व्यक्तिभेदे हि सामान्यमात्मानं लभते" इति तद् युक्तमेवेत्युत्तरपक्षाभिमायः । यदुक्तं प्रत्यभिन्ना हि विवेकाग्रहणादेव जाय- माना न सामान्यं साधयितुं समति तस्य परिहार उक्तः-अघोच्चारितेपी- त्यादिना । यदि च विवेकाग्रहणान प्रत्यभिज्ञा तदा सादृश्यादेव जायमानाऽस्तु प्रत्यभिज्ञा तपापि न सामान्यसाधनाय सपर्धा स्यादित्पाशश परिहतम्-न चेति । तस्माद्गकारादिव्यक्तिभेदपक्षे भेदमतीनेरभावेपि मत्यभिगोपपादनाय गत्वादिसामान्यं गले पतितमेवेति न निराकर्तुं शक्यते, अभेदपक्षे त्वस्माकममे- देनेवोपपना प्रत्यभिज्ञा न गवादिमामान्यमपेक्षते शति विवेकः । ननु पधा घरपवमामान्पं माश्यं तथा सम्बन्धिमामान्यमपि माश्यं भवनि यथा 'गोत्तवदश्वत्वमपि नित्यम्' इत्यव गोत्वाश्वत्वयोरवयवमामान्यलम- णमादृश्यासम्भवात् सम्बन्धिन उभयत्येकस्य नित्यत्वस्य मामान्यम-समान. तर माश्यं तथा वर्णानामनवयवानां सम्बन्धिनस्तावादिधानायव यन्मा-

·No text on this page.

·चर्णात्मकशब्दस्यनित्यत्वेकत्वे]शास्त्रदीपिका । मानं रूपं प्रत्यभिज्ञया प्रत्यक्षेण गृह्यत इति वेदितव्य- म्, तस्मानित्यः शब्दः । प्रदीपे तु प्रभामण्डलस्या- ऽवयवविश्लेषमन्तरेणाऽत्यन्तानुपपत्तेर्विश्लिष्टावयवस्य चाऽवयविनोऽवश्यम्भावी विनाशो विनष्टे च पूर्व- स्मिन् प्रदीपे पश्चात्तनमवश्यं प्रदीपान्तरमेव भवति हढे च भेदे प्रत्यभिज्ञा सादृश्यनिमित्तेति कल्प्यते । शब्दे तु न किं चिद्भेदे प्रमाणमस्तीति विशेषः । ननु सर्वभावानां क्षणिकत्वात् कथं शब्दस्य नित्य- ता! । किं पुनः सर्वक्षणिकत्वे प्रमाणम्? प्रत्यक्षं तावत् एवायमिति यावत् । वस्तुगत्या तु तदेकत्वमेव मत्यभिज्ञाया विशेषतो विषयः। उपसहरति-तस्पादिति । नन्वेवं स एवायं प्रदीप इति प्रत्यभिज्ञया प्रदीप- स्यापि नित्यत्वं स्यादित्याशय प्रदीपस्य नित्यता न संभवतीत्युपपादयति- प्रदीपेति, यदि तैलावयवानां विनाशो न स्यात्तदा प्रभामण्डलमेव नोपपद्येत तैलशोपेणैव प्रभामण्डलस्य निष्पत्तेस्तत्र विश्लिष्टावयवस्य प्रदीपस्य प्रभाम- ण्डलस्य विनाशोप्यवश्यमस्त्येव तत्र निरन्तरोपलभ्यमानो दीपो दीपान्तरमेवेति सिद्धान्तः तैलावयवानां भेदेन प्रभाया अपि भेदात् तत्र या प्रत्यभिज्ञा सा सा- दृश्यं विना नोपपद्यत इति सादृश्यमूलैव । एवं शब्दभेदे तु किमपि प्रमाणं ना- स्त्येव येन शब्देपि सादृश्यमूला प्रत्यभिज्ञा स्यादित्यन्वयः । वार्तिकेप्युक्तम्---- एवं स्थितस्य शब्दस्य श्रुतिकालात् क्षणान्तरे । सम्भाव्यते विनाशित्वं न भूयोऽन्येन हेतुना ।। यथा शस्त्रादिभिर्भेदाज्जरया वा पटादयः । नयन्तीत्यवगम्यन्ते नैवं शब्दस्ति कारणम् ॥” इत्यादि । " पर्यायेण यथा चेको भिन्नान देशान् व्रजन्नपि । देवदत्तो न भिद्येत तथा शब्दो न भिद्यते ।। ज्ञातैकत्वो यथैवासौ दृश्यमानः पुनः पुनः । (जनमेकत्व सम्प म जनक- न भिन्नः कालभेदेन तथा शब्दो न देशतः ॥” इत्यादि च । क्षणिकवादी वौडः प्रत्यवतिष्ठते-नन्विति । क्षणिक प्रमाणं पृच्छति- किमिति । बौद्धोत्तरमपेक्ष्य प्रधमं स्वयमेव क्षणिकन्चे प्रमाणाभानं दायनि- હર ·समकाशा- [प्रथम. पाद. ० अधि०६ तत्कालसत्तांबोधयति न कालान्तरनिषेधं करोति. नी. लप्रत्यक्षामिव न पीतिमानं निषेधति । दृश्यादर्शनेन तु तस्य निषेधः, न च संपत्ति कालान्तरं दृश्यं येन दृश्या. दर्शनात् तनिषेधः स्यात्, न चान्यदपि प्रमाणं पश्यामः। पश्यामः-स्वभावहेतुकं प्रमाणं सत्तामात्रानुबन्धि . प्रत्यक्षमिति। कालान्तरनिपेधे एव हि क्षणिकत्वं स्यान्न च स प्रत्यक्षेण क्रियत इत्यर्थः । अत्रोदाहरणमाइ-नीलेति, यथा नीलप्रत्यक्षं पीताऽविषयकत्वेपि पी- तत्वनिषेधं न करोति नीलमात्रबोधकत्वात् तथा तत्कालसत्ताविषयकं प्रत्यक्ष कालान्तरसत्त्वाऽविपयकत्वेपि कालान्तरसत्तां न निषेधतीत्यर्थः । प्रत्यक्षस्य विद्यमानमात्रोपलम्भकत्वात् पदार्थस्य कालान्तरसम्बन्धविषयकं प्रत्यक्षमेव न भवति येन प्रत्यक्षेण तनिषेधः स्यादऽभावज्ञानस्य प्रतियोगिज्ञानसापेक्षत्वादिति योग्यानुपलब्ध्यैव तस्य कालान्तरसम्बन्धस्य कालान्तरस्य वा निषेधो वक्तव्यो न च कालान्तरं दृश्यम् दर्शनयोग्यं येन दृश्यादर्शनेन योग्यानुपलब्ध्यापि निषेधः स्यात् न चान्यदपि प्रमाणमस्तीत्याइ-दृश्येत्यादिना। "निषेधः" इत्यत्र स्यादिति शेषः । “पश्यामः" इत्यत्र येन कालान्तरनिषेधः स्यादिति शेपः । यदुक्तम्-"न चान्यदपि प्रमाणं पश्यामः"इति तबाह क्षणिकवादी-पश्याम इति । स्वप्रतीतिविषयक्षणिकत्वविषयकमनुमानप्रमाणप्रयोगमाह-स्वभावेति । प्रमाणमिति पक्षः सत्तामात्रानुवन्धीतिसाध्यं माध्यविषयत्वादितिहेतुः स्वभा- वहेतुकम्-पदार्थ(स्वविषय)सत्ताहेतुकम्, यदि पदार्थसत्ता नस्यात्तदा प्रमाणमपि न स्याद्विपयाभावादसतश्च विपयत्वासंभवादिति पदार्थसत्तैव प्रमाणस्य हेतुरस्ति न तु पदार्थनित्यत्वप्रपीति स्वभावहेतुकं प्रमाणं सत्तामात्रानुवन्धि = पदार्थसत्ता- मात्रमूलकं प्रमाणस्य स्वविपयस्य कालान्तरसंवन्धापेक्षा नास्तीति भावः । अथ वा स्वभावहेतुकमिसस्य विपर्ययानुमापकमिसर्थः किं वा विपर्ययहेतुकमि- त्यर्थः विपर्ययपदेन च स्थिरत्वविपर्ययः क्षणिकत्वं ग्राह्यम्-स्थिरस्य पदार्थ- स्य क्रयेण योगपद्येन वा वक्ष्यमाणरीत्याऽर्थक्रियाकारित्वं न सम्भवतीति सपियकज्ञानजननरूपार्थक्रियाकारित्वस्याप्यसम्भवात् ज्ञानलक्षणप्रमाणोत्प- तिर्न स्यादिति जायमानं प्रमाणं क्षणिकत्वस्यानुमापकं क्षणिकत्वहेतुकं चेति भावः । न चास्य निर्हेतुकत्वमर्थः-विशेषणवैयर्थ्यप्रसगात् निर्हेतुकत्वानभ्यु- ·पूर्वपक्षतया क्षणभङ्गवादः] शाक्षदीपिका। - साध्यविषयत्वादिति । कथं पुनः सत्तामात्रातुबन्ध- सिद्धिः १, क्षणिस्तायाः विपक्षे बाधकप्रमाणप्रवृत्तेः- क्षणिकत्वविपचे यक्षणिकत्वे व्यापकानुपलव्ध्या पा- ध्यभाना सत्ताक्षणिकत्वेन व्याप्यमाना तदनुमापयति। किं पुनः सत्ताया व्यापकम् ?, क्रमाऽकमाविति ब्रू- मः, तथा हि- अर्थक्रियाकारितैव सत्ता नान्या. न हि पगमाच्च । वस्तुनस्तु मायेण लुप्तार्थोयं बौद्धानां साङ्केतिकः शब्दः । ननु प्रमाणस्य स्वविषयमत्तामात्रानुवन्धित्वेन यत्पदार्थस्य क्षणिकत्वमुच्यते तत्र सच्चे सति क्षणिकत्वमेवेति कथं स्यादित्यभिप्रायेणाशङ्कते-कमिति । उत्तरमाह-क्षणिकति, क्षणिकत्वस्य विपक्षेऽक्षणिकत्वे वाधकममाणस्य पत्ते- रित्यर्थः । उक्तं विपक्षे वाधकमेव विशदयति-क्षणिकत्वेति, क्षणिकत्वविपक्षो. ऽक्षणिकत्वमेव तत्र क्षणिकवेन व्याप्या सत्ता व्यापकस्य क्षणिकत्वस्यानुप- लव्ध्या अभावे सति वाध्यमानाबाधिता स्यादिति खाधिकरणे स्वव्याप- कं क्षणिकत्वमनुमापयतीत्यर्थः । किं वा प्रमाणस्य स्थिरत्वानुवन्धित्वमेव यु. क्तमिति कथं सत्तामात्रानुवन्धित्वमुच्यते इत्याशङ्कते-कथमिति । उत्तरमाह- क्षणिकताया इति, क्षणिकवादित्यर्थः, यतः पदार्थः क्षणिक एव न स्थि- रस्ततःप्रमाणं सत्तामावानुवन्धि पदार्थः स्थिरो नास्त्येव येन प्रमाणस्य स्थिर- त्वानुवन्धित्वं स्यादिति भावः । अत्रहेतुमाह-विपक्षेति । उक्तविपक्षं विशदय- ति-क्षणिकत्वेति, तस्माद् यत्मन तत क्षणिकं विद्युद्वदितिसिद्धम् । उक्तं च- "तस्माद्विपक्षे क्रमयोगपद्यव्यावृत्त्या व्यापकानुपलम्भेनाधिगतव्यतिरेकव्यासिक प्रसङ्गतद्विपर्ययवलाद् गृहीतान्वयच्याप्तिकं मचं क्षणिकत्वपक्षे एव व्यवस्था- स्पतीति सिद्धम् ।" इति । तथा ज्ञानश्रियाप्युक्तम्- यत्सत् तत् क्षणिकं यथा जलधरः सन्तश्च भावा अमी। सत्ता शक्तिरिहार्थकणि मितेः सिद्धेपु सिद्धा न सा ॥" इति । सत्ताव्यापकं पृच्छति-किमिति । उत्तरमाह-क्रम इति । अनमः यो- गपधम् । स्थिरस्य क्रमेण वा यौगपद्येन वाऽर्थक्रियाकारित्वं न मम्भवतीनिक- भयोगपद्याभ्यामक्रियाकारित्वेन क्षणिकत्वं मिध्यति, यतोऽर्थक्रियाकारिखक- पसचायाः क्रमाक्रमौ व्यापको तयोरपि क्षणिकत्वं व्यापकमिति भावः । उप- - ·८७२ सप्रकाशा- [प्रथम. पाद' भधिक स भावः सत्तां लभते यो न कां चिदर्थक्रियामारभते. यतः स्वज्ञानस्यापि सर्वे भावाः कारणम्, यदपि किंचिदऽज्ञायमानमपि सत्त्वेन संभाव्यते तदपि सन विज्ञानं प्रत्याऽऽलम्बनत्वादर्थक्रियाकारि, तदर्थक्रिया- कारितैव सत्ता, यदेवार्थक्रियाकारि तदेव परमार्थस- दिति । सा च फ्रमयोगपद्याभ्यां व्याप्ता, न चाऽत्त. णिकत्वे ते संभवतः- स्थायी हि पदार्थो न तावदर्थ- नियाः सर्या युगपत्कर्तुमर्हति तथा सति द्वितीये क्षण सान्याऽभावादप्रक्रियाकारित्वविरहादारालपणापतः शशिकलामा स्यात् । नापि कामः राभवति- राहि भाश: गाजियासमर्थः किमिति कां निदेनारभत नापाम ? गमर्थस्य नेपागागात् । गरमायलमा निलम्या इति त् ?, न, गहमा- ·पूर्वपक्षनया क्षणभगवाद.] शानदीपिका। ५७३ रिणो ह्याकिंचित्करा अनपेक्ष्याः। किं चित्कराश्चत् ? यत्तः क्रियते तदेव कार्यसाधनं स्यात् तदनन्तरं का- यनिप्पत्तेः. भावस्त्वऽकारणमेव स्यात्- न त्यागन्तु- केऽतिशये कार्यमारभमाणे भावस्य कारणता संभ. वति भिन्नत्वात्. अभेदे वा भावापि तत्कालजन्मा क्ष- णिक एव स्यात्, भेदाभेदौ तु विरुदावेव, तस्मान्ना- ऽक्षणिकस्य सत्ता संभवतीति सिद्धं सन्मात्रानुवन्धित्वं क्षणिकतायाः। करत्वादपेक्षा न युक्तेत्यर्थः । विपक्षे वाधकमाह- किं चित्करेति । तैः सहका- रिभिः । तदनन्तरम् सहकारिकृतोपकाराऽनन्तरं, एवं तु सहकारिकृतोपकार एव कार्यसाधकं स्याद् यदनन्तरं यत्कार्य भवति तत्मति तस्यैव साधनत्वादिति सलिलादिसंयोगकृतस्य वीजविनाशस्वैव कारणत्वापत्तिरिति वीजादिकमका- रणमेव स्यादिति भावः । उपपादयति- न हीति । आगन्तुके तत्क्षणोत्पन्ने- ऽतिशये कर्तृभूते कार्य कुर्वति सति भावस्य वीजादेः कारणता न सम्भवत्युभ- यस्य कारणले गौरवात् । हेतुमाह-भिन्नत्वादिति, भावस्योक्तातिशया- पेक्षया भिन्नत्वात्, न हि देवदत्तस्य कारणत्वे तद्भिन्नस्य यज्ञदत्तस्य कारणता भवतीत्यर्थः । अभेदपक्षे दोपमाह-अभेदेति, यधुक्तातिशयाद् भा- वोऽभिन्न एव तदा तस्यातिशयस्य तत्कालजातत्वेन भावोपि तत्कालजात एव स्यात् तत्कालजातत्वाच क्षणिक एव स्यात् । ननु भेदाभेदौ कि न स्यातां येनाभेदेन कारणत्वं भेदेन चाऽक्षणिकत्वं स्यादित्याशङ्ख्याह-भेदा- भेदाविति । उपसंहरति- तस्मादिति, अक्षणिकस्य स्थिरस्यार्थक्रियाकारि- त्वलक्षणा सत्ता न सम्भवतीति सत्तया क्षणिकत्वं भावानां सिद्धम् । क्षणि- कताया इति पञ्चम्यन्तम्-पदार्थनिष्टक्षणिकत्वादेव प्रमाणस्य सत्तामात्रानुव- वित्वं सिद्धमित्यर्थः । उक्तं च क्षणभङ्गवादिभिः । तत्र क्षणिकत्वं नीला- दिक्षणानां सत्त्वेनानुमातव्यम्-यत्सत् तत् क्षणिकं यथा जलधरपटलं सन्त- श्वामी भावाः ( तस्मात् क्षणिकाः ) इति । न चायमसिद्धो हेतुः अक्रिया- कारित्वलक्षणस्य सत्त्वस्य नीलादिक्षणानां प्रत्यक्षसिद्धत्वाद व्यापकव्या- त्या व्याप्यन्यात्तिन्यायेन व्यापकक्रमाक्रमव्यावृत्तावऽक्षणिकात् सत्चव्या-

·No text on this page.

·पूर्वपक्षनया क्षणमहापादः] मालदीपिका। क्षत्यं प्रतिक्षिपति । अथ वा हेत्वन्तरापेक्षाणां पाससि रागादीनामऽधुवभाबित्वव्याप्तस्तविक ध्रुवभाचित्वं व्यापकविरुहोपलब्ध्या विनाशस्य हेत्वन्तरापेक्षां नि- धारयति, निरपेक्षम्र विनाशः स्वाभाविको जन्मानन्त- रमेव भवतीति सिद्धः क्षणभङ्गः। मुमलप्रहारायस्तु विसदृशसन्तानहेतवो न वि- नाशस्याप्रतिपत्तारस्तु सदृशपराऽपरोत्पत्या क्षणानां भेदमलक्षयन्तस्तत्त्वभ्रान्त्या विनाशमऽधुद्धा मुसलम- निरपेक्षत्वाद् द्वितीयक्षणे एव स्यादिति क्षणिकत्वं प्राप्तमित्यग्रेणान्वयः । व्यतिरेकेणाप्यधुना विनाशस्य हेवन्तरानपेक्षत्वमुपपादयति-अथ वेति । पत्र हेत्वन्तरापेक्षित्वं तत्राऽध्रुवभावित्वमप्यस्त्येव यथा वस्त्र रागादौ त- विरुद्धम् =अध्रुवभावितविरुद्धं च ध्रुवभावित्वमिति हेत्वन्तरापोक्षत्वव्यापकाद- ऽध्रुवभाविवाद विरुद्धस्यानपेक्षत्वस्य ध्रुवभावित्वव्यापकस्योपलब्ध्या ध्रुवभा- विवं विनाशस्य हेत्वन्तरापेक्षां निवारयति, यत्र घऽध्रुवभावित्वं भवति तत्रान- पेक्षतं न भवतीत्यनपेक्षत्वस्य विरुद्धत्वमित्यनपेक्षवेनाऽध्रुवभावित्वस्य निव- त्तिस्तया हेत्वन्तरसापेक्षत्वस्य निवृत्तिरित्यन्वयः । स्वाभिप्रायमुद्घाटयति- निरपेक्षश्चेति, यदि विनाशो हेवन्तरसापेक्षः स्यात्तदा स्वहेतुप्रतीक्षया कदा- चिद् द्वितीयक्षणे न स्यादपि न चैवमस्तीति द्वितीयक्षणेऽवश्यम्भावी विनाशः। द्वितीयक्षणविनाशित्वाच्च भावानां क्षणिकत्वं सिद्धम् । ननु लोके मुसलमहारादिना घटादिविनाशो दृश्यत इति कथं विना- शस्य स्वाभाविकलं स्यादित्पाशङ्मयाह-मुसलेति । विसदृशसन्तानस्य-ध- टाभावसन्तानस्य हेतवः, मुमलप्रहारे जाते ज्ञानं घटाभावविपयकं भवति विनाश- स्तु स्वाभाविक एवेति प्रतिक्षणं विनाशे जायमानेपि मुसलमहारेण घटविसह- शस्य विनाशस्य परम्परा विस्तारो भवतीति । लोकप्रतीतेहेतुमाह-प्रतिपत्तार इति । प्रतिद्वितीयक्षणं घटोऽपरोऽपर उत्पद्यत इति तत्र सदृशस्यापरापर- स्योत्पत्त्या क्षणानां प्रतिद्वितीयक्षणोत्पन्नघटानां भेदस्याऽप्रतीतेः तत्त्वभ्रान्त्या तस्य प्रथमघटस्य भावस्तत्वं तद्धान्त्या तत्तद्धान्त्या " इति पागन्तरे तु तत्तद्घटस्य प्रथमप्रथमघटस्य भ्रान्त्या विनाशस्याऽवोधेन मुसलमहारान- ·समकाशा- [प्रथमः पाद: भधि, - हारानन्तरं विसदृशसन्तानदर्शिनस्तदैव विनाशं म- न्यमाना मुसलादेर्विनाशहेतुतां मन्यन्ते । परमार्थत- स्तु न केपि विनाशहेतवः, हेत्वन्तरजन्मा च विनाशो न तावद् भावादभिन्नो भवितुमर्हति हेतुभेदात्, भि- नत्वे तु तस्मिन् जातेपि भावस्य पूर्ववदुपलब्धिः स्यात् पटजन्मनि घटवत्, तस्मात् स्वहेतुत एव भावा विना- शस्वभावा जायन्ते इति क्षणभङ्गसिद्धिः। न्तरं विसदृशे सन्ताने जाते पूर्वजातस्यैव विनाशस्य प्राकट्येन तदैव-मु. सलपहारानन्तरमेव विनाशं मन्यमाना भ्रान्त्या मुसलादेविनाशहेतुतां जना म- न्यन्ते । अयं भावः-यस्मिन् क्षणे घट उत्पन्नस्तद्वितीयक्षणे एव स घटस्तु नष्टः किं तु तस्मिन्नेव क्षणे तत्सदृशं घटान्तरमुत्पन्नमिति प्रतिक्षणं घटस्य विनाशेपि सदृशापरापरघटानामुत्पत्त्या घटविनाशस्य प्रत्यक्षं न भवति स- दृशपरम्परायाः ( सन्तानस्य ) प्रतिवन्धकत्वात्, मुसलपहारेण तु घटविस- दृशसन्तान उत्पद्यत इति प्रतिबन्धकीभूतसदृशसन्तानस्य विनाशाद् घटनाशस्य प्रत्यक्ष भवतीति लोकास्तदैव विनाशं जातं मन्यन्ते वस्तुतस्तु विनाशः स्वाभा- विकः पूर्वमेव जात इति क्षणमात्रस्थित्या क्षणिक एव घटादिः । यथा मृ. दभ्यन्तरे सन्तं जातमपि चाङ्कुरं जना न जानन्ति किं तु प्रकाट्येनैव वदन्ति जातोङ्कुर इति तथैव मुसलमहारात्पूर्व जातमपि न जानन्ति विनाशं मुसलम- हारे जात एव विनाशप्रत्यक्षसंभवादिति ज्ञेयम् । परापरोत्पत्त्या" इत्यत्र " परम्परोत्पत्या" इत्यपि पाठः। स्वमतमाह-परमार्थत इति । निर्हेतुकत्वाद् विनाशः स्वाभाविक एवेत्यर्थः । विपक्षे वाधकमाह-हेत्वन्तरजन्मेति । यदि विनाशो हेत्व- रजन्मा स्यात्तदा भावात्-स्वप्रतियोगितोऽभिन्नो न स्यात् किं तु भिन्न एव स्याद् विनाशतत्पतियोगिनोनिकारणजत्वात् प्रतियोगिकारणानां विनाशकारणत्वासम्भवात् उक्तं च " अवमेव हि भेदो भेदहेतुर्वा य. द्विरुद्धधर्माध्यासः कारणभेदश्च " इत्यादि, हेतुभेदाद्भिन्नत्वे च यथा भिन्न- हेतुकपटोत्पत्तावपि घट उपलभ्यते तथा विनाशे जातेपि तत्पतियोग्युपल- भ्येत न चोपलभ्यते तस्मान्न हेत्वन्तरजन्मा विनाशः किं तु स्वाभाविक एवे.

·पूर्वपक्षनया क्षणावादः मासदीपिका। किं च प्रयत्ररक्षितानामपि घटादीनां कियतापि फालेनाऽवयवनयविश्लेपवशेन विनाशो दृश्यते विन- घ मुमनप्रहारादिभिः सोयमुत्पत्तिप्रभृति किं चित्. किं चिदऽन्यधात्वमन्तरेण नोपपद्यते, प्रत्यक्षेणैव चा- न्यथात्वमभिनवपुराणावस्थयोरऽज्ञातघटोत्पत्तिकालै- रपि पुरुपैरुपलभ्यते, न चैकस्यैव घटस्य नानारूपत्वं संभवति नानात्वैकत्वयोर्विरोधात् तस्मात् प्रति- क्षणमन्यत्वं घटादेः। प्रयोगश्च भवति- विवादाध्यासिता भावाः सत्वात् क्षणविनाशिनः । दीपचत्. प्रत्यभिज्ञापि स्यात् प्रदीपवदेव नः ॥ स्याह-भिन्नत्वेत्यादिना । तस्माद् . भावा विनाशस्त्रभावा एवोत्पद्यन्त इति द्वितीयलणे एव विनश्यन्तीति क्षणभङ्गसिद्धिरित्यर्थः। प्रकारान्तरेण क्षणिकत्वमुपपादयति-कि चेति । अवयवक्षयविश्लेपव- शेनेति-अवयवानां क्षयवशेन-क्रमेण जीर्णतया तथाऽवयवानां विश्लेपवशेन- विभागवशेन विनाशो दृश्यते तच्च प्रतिक्षणमऽन्यथात्वेन वक्तव्यं भतिक्षणमन्य- धात्वे च स्वीकृते तत्तदन्ययात्वाऽविशिष्टो घटस्तत्तत्क्षणे एव नानेकक्षणस्थायी उत्तरोत्तरक्षणेपूत्तरोत्तरान्यधात्वविशिष्टस्यैव सम्भवादिति प्रतिक्षणमवयवक्षय- विश्लेपाभ्यां जायमाने मुसलमहारायनपेक्षे हि विनाशे विनाशिनां घटादीनां सिद्धं क्षणिकत्वम् । एतदेवाह-प्रत्यक्षेणेति । ज्ञातघटोत्पत्तिकालैस्तु कदाचिदऽन्य- थात्वस्य प्रत्यक्षं विनाप्यधिककाले जाते जीर्णत्वमऽल्पकाले जाते च दृढत्वं घटस्योच्यतेत्यभिप्रायेणाह-अज्ञातघटोत्पत्तिकालैरिति, अज्ञातघटोत्पत्तिकालै- स्तु जनैरन्यथावप्रत्यक्षं विनाऽन्यथात्वं न वक्तुं शक्यत इत्यर्थः । स्वाभि- प्रायमाहन चेति । अन्यथालं च नूतनत्वं पुराणत्वं तच्च नानारूपत्वमेव न चैकस्य नानारूपत्वं सम्भवतीति प्रतिक्षणं घटभेदो वक्तव्यस्तथा च सिद्धः क्षणभङ्गवादः। अवानुमानप्रयोगं पोनाह-विवादति । भावाः क्षणविनाशिनः सत्वात् प्रदीपवदित्यन्वयः । ननु यदि क्षणिको घटस्तदा स एवायं घट इ. ति प्रत्यभिज्ञा न स्यादित्याशझ्याह-प्रत्यभिज्ञापीति, यथा दीपे स एवायं दी- प इति प्रत्यभिज्ञा सादृश्यमूला प्रतिक्षणं प्रदीपभेदस्योभयमतमिद्धत्वात ७३ ·मप्रकाशा- [ प्रथमः पाइ..अधि. अनाभिधीयते- न तायदक्रियाकारितैव सत्ता सतो ह्यक्रियाकारिता न तु सेव सत्ता-न च स. र्वस्य भावस्थार्थक्रियाकारितानियमः, अतत्कारिणो. पि संभवात् । न च ज्ञानकारणत्वमपि सर्वस्य नि. यतम्-अज्ञायमानस्यापि स्वरूपसद्भावसभयात् । न च सर्वेषां विज्ञानं प्रत्यालम्यन हेतुताऽतीताऽनागतानां भावानां संभवति. अविद्यमानानां हेतुत्वानुपपत्तेः । हेतुत्वे वा सर्वज्ञाननिष्पत्ती सर्वेषां व्याप्तत्वात् क्र. मानभ्युपगमेन च पुनर्व्यापागनुपपत्तेः, तल्लक्षणत्वाच सत्तायाः सर्वज्ञानानन्तरमेव समस्तस्य जगतः शू- न्यताप्रसङ्ग इति यत् किं चिदेतत् । तथा घटादावपि सादृश्यमूलैब प्रत्यभिज्ञा, घटादीनां क्षणिकत्वेपि मुसलम- हारादिना विसशसन्तनोत्पत्तिपर्यन्तं सशसन्तानस्वीकारादित्यर्थः । एवं क्षणभङ्गवादमुपपाद्य तं परिहर्तुमुपक्रमते-अत्रेत्यादिना । प्रथमं प. दार्थस्वरूपनिष्पत्तिर्भवति तदनन्तरं तेन सताऽर्थक्रिया क्रियत इत्येव युक्तं यय- थक्रियाकारितैव सत्ता तदाऽयक्रियाकरणात् पूर्वमऽसदेव स्यादिति केनार्थक्रि- या क्रियेतेति भावः । सैव अर्थक्रियाकारितैव । अतत्कारिणोपि-अर्थक्रिया- ऽकारिणोपि, सम्भवात्सवात् । नन्वन्यार्थक्रियाकारित्वाभावपि स्ववि. पयकज्ञानोत्पादनरूपाक्रियाकारितं तु भविष्यतीत्याशझ्याह-न चा. नेति, भूनलन्तःस्थानां ज्ञानात्पूर्वमपि सत्वसम्भवाद । उक्तमेव विशदयात- न च सर्वेपामिति । सर्वेपामऽतीतानागतानां भावानामित्यन्वयः । अतीताना- गतानां ज्ञानं प्रत्यालम्बनाऽहेतुत्वे हेतुमाह-अविद्यमानेति । विपक्षे बाधक- माह-हेतुत्तेति, यद्यतीतानागतवर्तमानानां सर्वेषां भावानां स्वज्ञानं प्रत्याल. म्बनहेतुता तदा सत्ताया अर्थक्रियाकारित्वलक्षणत्वात् सर्वेषां च भावाना सर्वज्ञाननिष्पत्तौ स्वस्त्रज्ञानोत्पादने व्यापूनत्वात् कृतन्यापारवाद-उत्पा- दितस्वस्त्रविषयकशानवात् पुनर्व्यापारानुपपत्तेः क्षणिकस्यैकन्यापारमाव- समर्थत्वेन व्यापारान्तराऽसम्भवादिति सर्वविषयकज्ञानानन्तरं सर्वेषां भा. वानामऽयक्रियाकारित्वाभावेनाऽथीक्रयाकारित्वरूपसत्ताया अभावाद सर्वस्त ·क्षणभगवादखण्डनम्] शास्त्रदीपिका । ५७९ संभवति च भावानां क्रमेणार्थक्रियाकारणत्वम्, सहकारिव्यपेक्षया विलम्योपपत्तेः। सहकारिणश्चाऽति- शयमाऽऽगन्तुकं भावाद् भिन्नाभिन्न भिन्नमेव वा कुर्व- न्त्येव, यथा पीजस्थ क्षितिसलिलसंयोगेऽतिशयः, त- दलाभे स्थायिनोपि पीजस्य प्रागकुरानारम्भः, लाक्षे पारम्भ इति न काचिदनुपपत्तिः। नन्वेवं संयोगस्यैव कारणत्वं स्थानतु धीजस्य? । नै- वम्, संयोगमात्रात्तदुत्पत्त्यऽदर्शनात्-नाहि चितिसलि - प्रपञ्चस्य शून्यतैव स्पान किं चिदपि जगत्युपलभ्येत, न चैवमस्तीति नार्थ- क्रियाकारितं सत्तेत्यर्थः । पर्थक्रियाकारितायां क्रमः स्यात्तदा क्रमेणा- नन्तपदार्थानां स्त्रविषयकज्ञानोत्पादनायानन्तकालापेक्षा स्यादिति शून्यत्वं न स्यादपि न चैवं भवतोच्यते ममर्थस्य स्वसंपायक्रियायां क्रमानभ्युपगमेनेति भावः । उक्तमतस्प युक्तिविहीनत्वादुपेक्षां सूचयति- पकिंचिदेतदिति, पालैराप निराकर्तुं शक्यमित्पर्थः । स्वाभिमायमाह-सम्भवतीति । भावानाम् स्थिरपदार्थानामपि । अर्थक्रि- पाकारणत्वम् -अर्थक्रियाकारित्वम् । प्रधानकारणस्य सहकारिसापेक्षत्वमाह- सहकारीति । सहकारिणांचसफलत्वमाह-सह कारिणश्चेति।सहकारिभिः प्रधा- नकारणस्प स्वरूपे एवातिशयः संपाद्यते स्त्ररूपस्याभिन्नत्वादभिन्नत्वमतिशय- स्थातिशयस्वरूपेण च भिन्नत्वमिति भिन्नाभिन्नत्वम् । उदाहरणमाह-यथेति । तदलाभे-शितिमलिलमंयोगालाभे । माक्-उक्तसंयोगलाभाव प्राक् वीजस्य पोङ्करस्तस्यानारम्भः-उत्पत्त्यभावः । न का चिदिति-उक्त भकारेण प्रधा- नकारणस्य तथा सहकारिणांच साफल्यादवश्यं सहकार्यपेक्षा भवत्येवेति, स. हकार्य लाभे च मधानकारणस्य कार्योत्पादने सहकारिमाप्तिकालपरिमितो विलम्बोपि भवत्येवेति क्रमेण कार्यजनकत्वमिति न काचिदनुपपत्तिः । नन्वेचं सहकारिण एव कारणत्वं स्पानियमेन तत्मत्वे एवं कार्योत्पत्ते- रित्याशङ्कते-नन्विति । परिहरति-नैमिति । संयोगमावात् -सितिसालल- संयोगमात्राद्वीजरहितात् । तदुत्पत्त्यदर्शनात् अकुरोत्पत्त्यदर्शनात् । विप- क्षे बाधकमाह-न हीति । ननु सिनिमलिलसंपोगमात्रादकुरोत्यत्तेरदर्शने-

·শাহা--
[সগম খা? ১ ।
: না। পাশাহ ও শাগ
="। Tী শীলগণ নাশেম।
177 মহাবিস নামঘন মল সিম
-না তা শীল।
না: ম "ৰ মান এমপি
-",
frer চ্যামিনা লাশি বা
* = {1, * fit মগন, তালা ।
• ? "" " গী। যা, যা ৰখৰ
? ? - 'T : ?? :-:" fাগি
1 T” ? তাহার যতম
}
~

·क्षणमावादमारम] शानदीपिका। व स्यात् नदापि किमरकुरं जनयति ?. जमिनिचद मिम तहिं कृपावनत्य प्रेक्षापदकारिणः प्रयासः.वि. दुपां च स्वर्गापदार्थ प्रत्यवदनादिप्रयामः. नहप- दंग देशिकानामनर्थकः स्याद-मन्यच याप्रामादि- मानादय धमाधानचात् स्वगापवर्गमि. नम्न- त्महकार्यऽपेक्षाहीकच्या. ननमहानि- मंण मंशन भागिरि भावन्न प्रका- रणमिनि विपक्षं पर भावनिक णिकन्यन मना नलं नदनुपर्गम । = ८ भाटिनमा विनामयन्यनगर-जम्म - पारकर कामावादमा प्रकारका निर्मित यनः । जगह। मांrior विनानिमाया HEETE :: दिनादिनामपि in IT trrrrr-... TICÍTini- ;' win iii.. Proprergoprost मागापाE MEi nine if "...!' भामा' .. . 1 + " 7 + . . . 4 P " mar . न -- 7 । 4- है ·समकाशा- [प्रथमः पादः . अधिक लसंयोगोऽरं जनयति । वीजविशिष्टस्य तु संयोगस्य कारणत्वे ? विशेषणीभूतस्य बीजस्यापि कारणत्वमट्टी कार्यम् । यस्तु सहकार्यऽपेक्षां नानुमन्यते तस्य क्षितिस- लिलसंयोगानपेचात् कुसूलस्थादेव बीजाददरोजापेता नत्वन्त्यक्षणप्राप्तः समर्थ एव भावोऽनपेक्षो जनयि- तुम्. निरपेक्षोप्यसौ सहकारिभिविना नास्तीति तर्वि- ना न करोति, कुमूलस्थं हि बीजमन्यदेव. अन्यशेदं क्षि. निगंतुकं यतोऽकुरो जायते । सत्यम्, इदं त्वत्र वक्त- पभ- गदिमन्त्यक्षणप्रासं चितिसलिलसंयुक्तमत्क- रजन: सपदि कृषीवलप्रयत्नविरहात कुरालस्यमे ·क्षणमवादलण्डनम्] शाखदीपिका । ૧૮૧ व स्यात् तदापि किमकुरं जनयति , गोमिति चेत् ? किम तर्हि कृषीवलस्य प्रेक्षापूर्वकारिणः प्रयासः, वि- दुषां च स्वर्गापवर्गार्थ चैत्यवन्दनादिप्रयासः, तदुप- देशश्च देशिकानामनर्थकः स्यात्-अन्त्यचणप्राप्ताद्वि- ज्ञानादेव धर्माधर्मानपेक्षात् स्वर्गापवर्गसिद्धेः, तस्मा- सहकार्यऽपेक्षाऽगीकर्तव्या, ततश्च सहकारिसंनिधिक- मेण संभवति स्थायिनोपि भावस्थ क्रमेणार्थक्रियाक- रणमिति विपक्षे घाधकप्रमाणाभावादानियता क्ष- णिकत्वेन सत्ता नालं तदऽनुमापयितुम् । न च ध्रुव- भावितया विनाशस्य हेत्वन्तरानपेक्षत्वम्-घटसन्ताने , पाकुर उत्पधेन कालातिपातो न स्यादिति दोषः, तस्मात्लहकारिविशिष्टा- देव कारणालार्योत्पत्तिरिति युक्तम् । जोमिति चेदिनि । यदि कृपीवनममीहितम्याकुरस्य कृषीवनप्रय विनाप्पुत्पत्तिः स्यात्तदा कृपीवन प्रयत्रो व्यर्थ एवं स्थानया युप्माकं चैन्यव- न्दनादिकमपि व्यर्थमेव स्यात् ममीहिलय स्वर्गारन्याणकामानिशानाद भवत्मयत्रविरदादेव मितिः स्यादिन्यार-विदुषामिति. बहानामियर्थः । उस संघरनि-तरमादिति, कृपीवलपयवादेगपि गहकाभिमानादिनः। स्वाभिमायमाह-ततश्चेति । इत्यनेन. यदुनाम-(०७१) मरियमंति-- सदि भावः मवार्थनिया गमः"इत्यादि गिरी य मात्रियाममर्थग्यापि महकार्यऽपेक्षया रधिनियागंपादकत्वं येन द्वितीयक्षणानियावाxिit. न च क्षणिकत्वं रयादिति भावः। या ६१ माणमा:" इत्यादिना मलायाः हणिलाला Tari- विपक्षति । निपक्षे क्षणिवादपरिपती नियम । मलागाः क्षणिवायन पा गजायाः क्षणिकालमापन दिन मराको ५६ पाना , ;[, {g: དཔལ་ཙ་ཡ- ཎ ཙམཱ བདཊྛ ༼… irror ·समकासा- [प्रथमः पादः . भधि०६ कपालसन्तानस्य ध्रुवभाविनो मुसलमहारादिहेत्वन्त- रापेक्षादर्शनादऽनैकान्तिकत्वात् । ननु हेत्वन्तरेण भावादू भिन्ने विनाशे जाते विना- शिनोपि भावस्य पूर्ववदुपलन्धिः स्यात् तस्मात् स्वा- भाविको विनाशः।किमिदं स्वाभाविकम् ? इति। भा. वस्वभावादेव विनाशो जायते न हेत्वन्तरादित्यर्थः । ननु भावादपि जातो विनाशो भावाद भिन्नश्चेत् ? तुल्य एव दोषः-पूर्ववदुपलब्धिः स्यादिति । अथाऽभि- नास्ति मुसलमहारादिहेत्वन्तरापेक्षत्वादय च तव ध्रुवभावित्वमस्तीति सा- ध्याभाववति वृत्तित्वाद् व्यभिचारि धुवभावित्वं न विनाशस्य हेत्वन्त- रानपेक्षत्वं साधयितुं समर्थमित्यर्थः । घटसन्तानस्य कपालसन्तानं वि. नाऽनुपपत्त्या घटसन्ताने कपालसन्तानो वर्तत एवेति ध्रुवभावी स च क- पालसन्तानोपि घटे मुसलमहारादिनोपलभ्यत इति हेत्वतरसापेक्षस्त. था च विनाशोपि ध्रुवमान्यपि हेत्वन्तरसापेक्ष एवेति न विनाशः स्वाभावि- को येन द्वितीयक्षणे एव विनाशसम्पत्त्या घटादिःक्षणिकः स्यात् । क्षणिकत- निरासपकरणे प्रसन्नपदायां माध्यमिकेन चन्द्रकीर्तिनाप्युक्तम्-" यस्तु त्रि- नाशस्याहेतुकत्वमभ्युपेत्य क्षणिकतां संस्काराणामाह तस्य निर्हेतुकत्वाद ख- पुष्पवद्विनाशाभावात् कुतः क्षणिकत्वं भावानां सेत्स्यति, कुतो विनाशरहि- तानां संस्कृतत्वमपीति सर्वमेवासमअसं तस्य जायते।" इति । ननु हेत्वन्तरेण जातत्वाद्विनाशः स्वप्रतियोगितो भिन्न एव स्यात्तथा च विनाशे जातेपि तत्प्रतियोगी घटादिरुपलभ्यतेत्येवमाशङ्कते-जन्विति । मीर्मा- सको विनाशस्य स्वाभाविकत्वं पृच्छति-किमिदमिति । बौद्ध उत्तरमाह-भा- वस्वभावति । भावः-प्रतियोगी। मीमांसकः शङ्कते-नन्विति । विनाशः स्वाभाविकत्वात् भावाद -स्वपति- योगिस्वभावाज्जायमानोपिस्वप्रतियोगितो मिनो वाऽभिलो वेति विकल्प्य भि- भले तुल्यदोपतामाह-भावादपीति । दोपस्वरूपमाह-पूर्ववदिति । पूर्ववत् =वि. नाशाद पूर्ववत् । यया पटसक्वेपि घट उपलभ्यते यथा च फलसत्वेपि त. कारणं वृक्ष उपलभ्यते यया वा शरीरस्वभावाजायमानस्य नवलोमाटेः ·क्षणमायादारनम्] शानदीपिका । ५८६ स एव विनाशा भावात् तनो विनाशस्याऽप्रत्यक्षत्या- दू भावाप्पऽप्रत्यक्षः स्यात् । अत्यन्तविपरीतस्वनाव- यो भावाभावारकत्वाभिधानं साहसमाप्रम् । अथापि विनाशो नाम न किंचिद् भित्माभितं वा तत्वं तुच्छत्वादिति । ततो जानस्य भावस्थाऽसति वि- ना नित्यत्वमेव स्यादिनि सुसमर्थितः क्षणाहः । तस्माद् भिन्नापि विनागंन भावस्योपलध्यादि नि- रस्थत इत्यऽकामनाभ्युपगत्तन्यम् । पर्वपि वीरमुपलभ्यो गया जिनामा मा- विनियोपुरर. भ्येा भटरयोमयर मपानलाव। अनि नियोलकाका प्रतियोगिनाप्यपत्रिः म्यान्मा प्रतियोगिता हिनिदीपमध्य दीपामग्मा-ति । नियम गारगम्यबाद दिनानापरी ::! दिनानानन्तरं भावण्यामाग्रीrinari भादनदिनालापागमा बिना rrrrriri बिनाशानभाना मायमानीrity, rrrrmir. पापा विनामा घाम, ... भारन Anti agra... मर गाना PRAI ना जान it. in Irrigam. मागार P: गार'. mint "RE ." , ३ - * on- . PM + - ·समकाशा- . १८४ [प्रथमः पादः . भधि। यत्तु प्रतिक्षणमवस्थाभेद इति, भवतु. नैतावता. ऽयस्थावतो भावस्य प्रतिक्षणं विनाशेन भवितव्यं प्र. माणाभावात्, नानाऽवस्थानामपि युगपदेकस्मिन् ध- मण्याविरुद्धानां क्रमेण विरुद्धानां च संभवात, ततश्च नूतनाद्यवस्थाः क्रमेणानुभूय पुराणावस्थां प्राप्तस्य प्र. पत्नरक्षितस्यापि युक्तोऽवयवविश्लेषाबिनाशः । न च सत्तया दीपदृष्टान्तमात्रेण घटादेरपि क्षणिकत्वम्-स. तायाः संदिग्धविपक्षव्यतिरेकादऽहेतुत्वात् । प्रतिज्ञा- तदा प्रतियोगी घटादिनित्य एव स्यादिति प्रतियोगिभिन्नेनापि विनाशेन मति- योग्युपलब्धिनिरस्यत इति स्वीकार्य तस्मान्न भावा विनाशस्वभावा इति भावः। प्रतिक्षणमवस्थाभेदेनक्षणिकत्वशङ्कामुत्थापयति-यचिति । प्रतिक्षणमव- स्थाभेदं स्वीकरोति-भवविति।अवस्थाभेदेनविनाशस्तु नैव सम्भवतीत्याह-नै- तावतेति। अन्यथा-अवस्था हि धर्म एव धर्मिणस्तथाच विनाशेनावस्थावत एवं नष्टत्वात् कस्मिन् प्रतिक्षणमवस्थाभेदः स्यादिति शेयम् । यदुक्तम्-"न चैकस्य घटस्य नानारूपत्वं सम्भवति नानात्वैकत्वयोविरोधात् " तत्परिहर- ति-नानावस्थानामिति, अनेकामामवस्थानामित्यर्थः । अविरुडानामिति- पथोत्पत्तिस्थितिसत्त्वगुणित्वादीनां युगपदपि सम्भवोऽविरोधात् । विरुद्धा नामिनि-यथा नूतनत्वपुराणत्वयोः शीतोष्णत्वयोः स्थितिविनाशयोः क्रमेण सम्भवः परम्परं विरोधात् । स्वाभिमायमाह-ततश्चेति । ततः विरुद्धानामवस्या- नां क्रमेण मम्भवात किं च यदि प्रतिक्षणं घट उत्पधने विनश्यति च तदा पनि क्षणं नूतनघटम्योत्पत्या जीर्णघटः कदापि नोपलभ्येत कदाचिन्नुतनः उत्पद्यने कदाचिजीर्ण इन्यत्र विनिगमनावरहएव। यदुक्तम-"भावाः क्षविनाशिनःस. चात् प्रदीपयत्" इति तत्पगकरानि-नचेति। दीपदृष्टान्नमात्रेण मत्तया घटादे राणिकत्वं न मम्भवति व्यभिचारमन्देहादिन्याह-मन्दिग्धेति । विपनठान- कम्य-विपक्षाऽत्तित्वस्य मन्दिग्धवाद-विपक्षे क्षणिकचामावनि प्या. यिनि पदार्थ हेनुभृतायाः मत्ताया दृत्तिन्वं नाम्यवतिनिश्चयाभावात लांब विपक्षाऽनिवे निश्चिने मन्येव पक्षे माध्यानुमापक भाति नांगभाषायाम म्यायिन्यपि विपक्ष मनायाः मम्मवादिति तृदोषः । मरिमायां दीपमा- ·क्षणभङ्गवादखण्डनम्] शास्त्रदीपिका। याच प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षविरोधात् । न च सादृश्यात्तदुपपत्तिः-अवयवसामान्याऽसं- भवात्, अनुवृत्तं हि सामान्यं भवति न च सर्वच णिकवादिनामतुवृत्तं किं चित्संभवति, संभवे वान सर्वक्षणिकत्वम्, तस्मान्न सर्वभावानां क्षणिकत्वं न तरां शब्दस्य, तस्य घन्तपि विनाशो नास्ति यतः सू- क्ष्मविनाशकल्पना स्यात्, तस्मान्नित्यः शब्दः । प्रयो- गश्च भवति- नित्यः शब्दः श्रावणत्वाच्छन्दत्ववत् । प्रतिज्ञेति, क्षणविनाशिन इति प्रतिज्ञायाः प्रत्यभिज्ञालक्षणमत्येणविरोधोस्ति स एवायं घटः' इति प्रत्यभिज्ञया घटादीनां स्थायित्वं प्रतिपाद्यने प्रत्यक्ष चानुमानापेक्षया प्रचलमिति न प्रत्यक्षबाधितस्यानुमानस्योदयः संभवतीत्यर्थः । ननु घटस्य क्षणिकत्वेप्यऽपरापरघटस्य सदृशस्यैव प्रतिक्षणमुत्पत्त्या सा- दृश्यमूलेयं प्रत्यभिज्ञा-स एवायं घट इत्याशझ्याह-न चेति । तदुपपत्तिः प्रत्यभिज्ञोपपत्तिः । हेतुमाह-अवयवेति, भूयोऽवयवसामान्यमेव हि सादृश्यं न च तत् क्षणभङ्गवादे सम्भवतीत्यर्थः । एतदेवाइ-अनुत्तमिति, नित्यस्य दि कस्य चित्पदार्थस्योत्पादविनाशशालिप्वनुत्तत्वं सम्भवति भूतभविष्य. द्वर्तमानेप्चनुत्तमेव च सामान्य क्षणभगवादे तु पदार्थमावस्य क्षणिकतान्न किं चिदप्यनुवृत्तं सामान्यं मम्भवतीनि कयमवयवमामान्यलक्षणं सादृश्यं मिध्ये येन प्रत्यभिज्ञा मादृश्यमूला स्यात्. त्वया स्वयमपि मादृश्यस्य निरा- कृनत्वादिति भावः । विपक्षे वाधकमाइ-सम्भवे वेति, पद्यस्ति माहग्यं तदा तस्य भूयोवयवमामान्यम्पत्वं वक्तव्यं मामान्यं च सर्वानुत्तमेव भवनि मर्वानु- वृत्तवं च नित्यत्वं विना नोपपद्यते इनिन पदार्थमात्रम्य सणिकन्वं म्या- सामान्यम्य निन्यत्वम्वीकारादित्यर्थः । उपमंहगत-तस्मादिति । तम्य% शब्दस्य तु ह्यन्नपि कदाचिदपि विनागो न भवतीति पथा घादीनामन्ने विनागिनादेकदैव विनाशाभावे च प्रतिक्षणं मृत्पविनाशः जीर्णतात. स्थान्तरं वा भवनि तयापि शब्दे नास्तीनि निन्यः शब्दः । अन्यथा पाटिग्वि ब्दोषि कदाचिजीर्ण उपरभ्येत । अनुमानप्रयोगमाह-निन्य इति । गन्दन्दप्य श्रावण मन्यक्षविषयवानिन्यवाचनदष्टान्नेन सदरचापि नियमिन्यर्थः ।

·५८६ सपकाशा- [प्रथमः पादः . अधि. न च शब्दत्वं नास्तीति भ्रमितव्यं प्रत्यभिज्ञानात- अरण्ये हि गच्छन्तोऽश्रुतपूर्व शब्दविशेष श्रुत्वा क- स्थायं प्राणिनः शब्द इति संदिहन्ते, न च सामान्यद- र्शनमन्तरेण विशेपसंशयो घटते । तथाऽवान्तरजाति- रपि वर्गतृतीयगकारादिष्वनुवृत्ता ककारादिभ्यो ब्या- पत्ता का चिदस्ति । तथा वर्गप्रथमेषु द्वितीया चतुर्थेषु पचमेषु च यथास्वमनुवृत्ताः सन्ति जातयः । कथमवगम्यते ? । प्रत्यभिज्ञानादेव, तथा हि-कि- यत्यपि दूरदेशे दकारमुच्चारितं श्रुतवतां गकारादिष्ठ सं- शयो भवति न चायं संशयों दत्वनियन्धनो गकारा. दिष्वभावात्, अतास्ति तृतीयादिश्वनुवृत्तमऽन्येभ्यो व्यावृत्तं रूपं यदुपलम्भादेप संशयः । तथा धकारो- चारणे भकारादिषु संशयो नान्यपु. तेन चतुर्थेष्वप्य- स्ति सामान्यम्, एवं प्रथमेपु द्वितीय पञ्चमेषु च यथा- स्वं सामान्यानि, तैरेव दृष्टान्तैः शब्दस्य श्रावणत्वहे- तुना नित्यत्वानुमानम् । ~ ननु यदि शब्दत्वं किमपि स्यात्तदा तदृष्टान्तेन शब्दस्य स्यादपि नि- त्यत्वं न च तदेवास्तीत्याशङ्याह-न चेति । प्रत्यभिज्ञयैव शब्दत्वसिद्धिरस्ती- त्याह-मत्यभिज्ञानादिति । स्वाभिप्रेतां मत्यभिज्ञामुपपादयति-अरण्येति । वि. पक्षे वाधकमाह- न चेति, यदि शब्दत्वं किमपि सामान्यं न स्यात्तदा सामा- न्यज्ञानाभावात् 'कस्यायं शब्दः' इत्येवं विशेषरूपे संशयो न स्यात, त. स्मादस्ति शब्दत्वं सामान्यम् । एवं शब्दवं महासामान्यमुक्ताऽवान्तरसा. मान्यान्याह-तथेति । जातय इति-ककारादिषु वर्गप्रथमत्वं जातिः, खका- रादिपु वर्गद्वितीयत्वम्, गकारादिषु वर्गवतीयत्वम्, धकारादिषु वर्गचतुर्य- त्वम्, डकारादिषु वर्गपश्चगत्वं जातिरित्यर्थः । अवान्तरसामान्येषु प्रमाणं पृच्छति-कथमिति । उत्तरमाह-प्रत्यभिगो. ति । उपपादयति-तथा हीति । दकारम्-वर्गतृतीयम् । गकारादिपु-वर्ग- तृतीयेषु । तस्मादस्ति वर्गतृतीयत्वादिकं सामान्यं यदालम्ब्य संशयो जायते ·ध्वनीनामनित्यत्वं घायुगुणत्यंघ]शानदीपिका । ५८७ ? - ननु शङ्खादिनादानामनित्यत्वेपि श्रावणत्वादनैका- न्तिको हेतुः ? । न, तेषामपि प्रत्यभिज्ञया नित्यत्वा- त् । यदि तेषु प्रत्यभिज्ञा नास्ति ततो ' ध्वन्यऽन्यत्वे सति' इति विशेषणादऽव्यभिचारः । यदा चानित्यत्यं ध्वनीनां तदा कार्यस्याऽनाश्रितस्यानुपपत्तेराश्रयभूते- न केनचिद् द्रव्येण भवितव्यम्, तस्य चाऽनेकत्वे प्र- माणाभावादेकत्वे. द्रव्यस्यैकद्रव्याश्रितस्याऽभावाद् द्र- व्यान्यस्वे. शब्दस्य संयोगविभागयोरनपेक्षकारणत्वा- इत्यर्थः । तैः शब्दत्वदिसामान्यैः । अनुमानप्रयोगस्तूक्त एव । ननु नित्यत्वाभाववत्यऽनित्येपि शङ्खादिनादे श्रावणत्वमस्तीति साध्या- भाववति वृत्तित्वाद् व्यभिचारि श्रावणत्वं हेतुरिति न तेन शब्दस्य नित्यत्वं स्यादित्याशङ्कते-नन्विति । परिहरति-नेति । स एवायं शवनाद इति प्रत्य- भिज्ञया शङ्खादिनादानामपि नित्यत्वान्न श्रावणवस्य व्यभिचारित्वमित्याह- तेपामपीति । पक्षान्तरमाह-यदीति । यदि तेषु-शङ्खादिनादेषु मत्यभिज्ञा न भवति तथा चाऽनित्यत्वमस्ति तदा 'शब्दो नित्यः ध्वन्यऽन्यत्वे सति श्रा- वणत्वात् । इत्येवं वक्तव्यं तथा च शङ्खादिनादेषु श्रावणत्वस्य सत्येपि ध्व- न्यन्यत्वाभावेन विशेषणाभावप्रयुक्तस्य विशिष्टाभावस्य सत्त्वान्न व्यभिचारि- त्वमित्याह-तत इति । मप्रति ध्वनीना गुणवं वारवाश्रितवं च साधयति- पदेति । ध्वनीनामनित्यत्वात् कार्यलं प्राप्तं कार्य चाऽनाश्रितं नैव भवती- ति ध्वनिलक्षणकार्यस्याश्रयभूनेनावश्यं केनचिद् द्रव्येण भवितव्यं यथा घ- टस्याश्रयभूतं द्रव्यं कपालद्वयं तथा, सस्प-ध्वनीनामाश्रयमृास्य दन्यस्या- ऽनेकत्वे प्रमाणाभावादेकत्वमेव युक्तं लाघवादित्येकवे मामे. इत्यनेन धन्या- श्रयस्य द्रव्यत्त्वमेकत्वं चोक्तम् । आश्रितत्त्वेपि ध्वनीनां कि द्रव्ये वा गुणे या कर्मणि चान्नाव इत्याशय गुणेऽन्तर्भावमाह-व्यस्येति, धन्याश्रयम्य द. व्यस्पैकत्वमुक्तमेव तत्र यदि ध्वनिरपि द्रव्यं स्यात्तदैकद्रव्याश्रितो न म्याद द्रव्यस्पानेकद्रव्याश्रितत्त्वनियमाद् यथा घटोऽनेककपालयोस्तिति पटश्चा- नेकवन्तुपु ध्वनिश्चैकद्रव्याश्रित एवेति न द्रव्यमिति ट्रव्यान्यत्वे मामे. त. दापि कर्मण्यन्तर्भावो किं न स्यादित्याह-वादस्पेनि. सन्दम्यने संपोगविभागयोरनपेक्षकारणत्वं नास्ति कर्म च तद भरति पन मंयोगविभा- - ·५८८ सप्रकाशा- [प्रथमः पाद . अधि०६ - भावादऽकर्मत्वे सति पारिशष्याद् गुणस्वमेव ध्व- नीनां भवति । तत्र पार्थिवभेर्यादिगुणत्वे तरङ्गाद्याप्यद्रव्यगुणत्वे घा श्रवणप्राप्त्यऽसंभवान्न तद्ग्राह्यत्वं सिध्येत्, तस्मा- न पृथिव्यादिगुणत्वम् । वायुगुणत्वं तु युक्तम्- मुख- शङ्खादिसंयोगाद भेरीदण्डसंयोगादन्यतो वा नि- पद्यमाना पायवस्तच्छन्दविशेषगुणका निष्पन्नाः स- सु दिक्षु प्रविशमानाः श्रोत्रेण संयुज्यन्ते ततश्च संयुक्तसमवायात्तद्गतः शब्दः श्रोत्रेण गृह्यते । यस्मा- देव पायुगुणः शब्दस्तस्माद् यत्कैश्चिदुच्यते-'शब्दलि- गौ प्रत्यऽन्यानपेक्षं कारणं स्यात् उक्तं च-" एकद्रव्यमगुणं संयोगविभाग- पोरनपेक्षकारणमिति कर्मलक्षणम् " इति तथा च ध्वनेः संयोगविभागनि- रूपितानपेक्षकारणत्वाभावात किंवा सयोगेत्यादिकर्मलक्षणानाक्रान्तत्वादऽक- मत्वे कर्मान्यत्वे प्राप्ते पारिशेष्याद गुणत्वमेव युक्तमित्यर्थः । एवं ध्वनीनां गुणत्वे मासे पृथिव्यादिषु कस्मिन् समवेतत्वं स्यादित्या- शाम वायुगुणत्वमाह-तत्रेति । पृथ्वीगुणवे च सर्वत्र ध्वनेरनुपलब्धेर्भेर्या. दिगुणत्वं वक्तव्यं जलगुणत्वे च तरङ्गादिलक्षणजलद्रव्यगुणवं वक्तव्यम. तत्र भेर्यादीनां तरङ्गादीनां च श्रोत्रदेशे प्राप्त्यऽभावात् तद्गुणभूतस्य व नेरपि श्रोत्रदेशे प्राप्तिर्न स्यादिति ध्वनीनां तद्ग्रायत्वम् =श्रोत्रग्रायतं न स्थादित्यर्थः । एवमेव तेजोगुणत्वमपि निराकार्यम् । स्वसिद्धान्तमाह-वा- खिति । ध्वनेः श्रवणग्राह्यत्वाकारमाह-मुखेति । मुखशङ्खादिसंयोगात् त च्छन्दविशेषगुणकाः ध्वनिविशेषगुणवन्त एवोत्पन्ना वायवः श्रोत्रेण मंयुज्यन्ने श्रोत्रमंयुक्तेषु च वायुपु तद्गुणभूता ध्वनयस्तत्र समवेता इति मंयुक्तमममा. पात् संनिकर्षात् तद्दनः वायुगतः शब्दः ध्वनिः श्रोवेण गृह्यते । ध्वनेरा- कागगुणत्रं निराकरोति-यस्मादिति । उच्यत इति, तथा हि-" शब्दो विशे- पगुणः चहग्रहणायोग्यवहिरिन्द्रियग्राघजातिमत्त्वात् स्पर्शवत् गन्दो दृष्य समतो गुणत्वात्मयोगदित्यनुमानेन शब्दस्य द्रव्यसमवेतले मिद्धे शब्दो न सदावद्विशेषगुणोऽग्रियोगाऽमवायिकारणकत्याभावे मति मागगु.

·पर्णानां द्रश्यत्वं नित्यत्वं च] शास्त्रदीपिका । ५८२ झमाकाशम्' इति तन्निरस्तम् । वर्णानां तु नित्यानां द्र- व्यत्वमेवाड़ी क्रियते। नन्वेषामपि शब्दत्वाद् ध्वनिवद् गुणत्वानुमान- मिति चेत् । न, वर्णा न गुणा ध्वन्यऽन्यत्वे सति श्रा- षणत्वाच्छन्दत्ववद् दिग्वत् कालवच्चेति प्रतिसाधनस- द्भावात् । यथा च दिकालयोः श्रावणत्वं तथा मागे- घोक्तम् । यत्तु स्पर्शविरहित्वे सत्येकेन्द्रियग्राह्यत्वाद्भू- पादिवच्छब्दस्य गुणत्वमिष्यते, तस्यापि यथोक्तमेव प्र- तिसाधनमित्यास्तां तावत् । तस्माद् खस्तनाद्यतनयोः णपूर्वकमत्यक्षत्वात् मुखवत् शब्दो न दिक्कालमनोगुणः विशेषगुणत्वाद्रूप- पत् नात्मविशेषगुणो बहिरिन्द्रियग्राह्यत्वात् रूपवत् इत्थं च शब्दाधिकरणं न. वमं द्रव्यं. गगननामकं सिध्यति " इत्यादि यदुच्यते तदनेन निरस्तं वेदितव्य- म् । एवकारस्य वायुगुणशब्देनान्वयः । न चाऽयावद्र्व्यभावित्वेन वायु- गुणत्वाभाव इति वाच्यम्-चायुगुणानां यावद्र्व्यभावित्वनियमे प्रमाणा- भावात् । ध्वन्यभिव्यङ्ग्या वर्णास्तु न गुणाः किं तु द्रव्यभूना एवेत्याह- वर्णानामिति । ननु वर्णा गुणाः शब्दत्वाद ध्वनिवदित्येवमनुमानेन वर्णानामपि गुणवं किं न स्यादित्याशङ्कत्ते-नन्विति । एपाम्-वर्णानाम् । परिहरति-नेति । अत्र सत्मतिपक्षमाह-वर्णा इति । ननु दिक्कालयोः कथं श्रावणत्वमित्यागझा- इ-पथेति । प्रागेवोक्तमिति-"यद्यपि न स्वातन्त्र्येण दिशःश्रोत्रग्रायतं तथा- पि शब्दे गृह्यमाणे तद्विशेषणतया दिगपि श्रोत्रेण गृह्यते इति दृष्टवादगीत्रियने कालबद यथा हि कालो न स्वातन्त्र्येणेन्द्रियैराने अथ च विषयेषु वपु गृ- एमाणेषु तद्विशेपणतया मईपीन्द्रियैशने " (५५४पृ) इन्युक्तम् । ननु ग. न्दत्वान्मास्तु गुणत्वं वर्णानां तथापि-वर्णा गुणाः स्पनरहिनन्वे मन्ये केन्द्रिय- प्राणत्वाद्रूपवदित्येवमनुमानेन गुणत्वं भविष्यति तत्रैकेन्द्रियग्राणतपात्रोनी वा- पौ व्यभिचारः स्यात् स्पर्शविरोदत्वमात्रोक्तावाऽऽकारो व्यभिचारम्यादिलुभ- पदलमुक्तमित्याशङ्कते-यत्त्विति । परिहरनि-नस्यापीति, उक्तानुमानम्यापि एक्तेनैव समतिसाधनेन निरामो विध्य इत्पर्धः। स्वाभिशापमाह- तम्मादिति ।

·समकाशा- [प्रथमः पादः. भधित प्रत्यभिज्ञानावर्णानां न तावत् प्रत्युचारणमन्यत्वम् । एवं चोचारणं शब्दस्य न कारणं किं स्वभिव्यञ्जक्रमि. ति सिखम् । न चोच्चारणादन्यत् कारणं संभवतीत्य. Sकार्यत्वम्, अत एवाऽविनाशामित्यत्वसिद्धिः । इदमेय हि नित्यत्वम्-यत्स्वरूपसगावे सत्युत्पत्तिविनाशरहि- तत्वम् ॥ गकारायोरिति शेषः । शब्दस्य नित्यत्वे सिद्धे उच्चारणस्य तदभिव्यकता माह-एनं चेति । ननूचारणादन्यत् किमपि शब्दस्य कारणं भविष्यतीत्याश• कशाइ- न नि । अत एन-अकार्यत्वादेव । यतो नोत्पत्तिविनाशावऽतो नि. पां शमस्प गिद्धम् । नित्यललक्षणमाह-इदमेवेति । स्वरूपराझार उ- सनिीिनाशहितलं च वर्णेनप्यस्त्येवेति सिदं नित्यत्यमित्यर्थः ।। ॥ इति पछ शाम्यनित्यताधिकरणं समाप्तम् ॥ ॥ भी॥

·पूर्वपक्षतया वाक्यस्याांवोधित्व] शानदीपिका । ( सप्तमं घेदस्थार्थप्रत्यायकताधिकरणम् ) उत्पत्तौ वाऽवचनाः स्युरर्थः स्याऽतन्निमित्तत्वात् ॥२४॥ यद्यपि पदपदार्थसंबन्धस्यापौरुषेयत्वाद् वृक्षव्यव- हारादेवार्थावगतिः सिध्यति तथापि पाक्यार्थरूपे एवं शब्दस्य शब्दार्थसम्बन्धस्य च नित्यत्वेपि वाक्यार्थप्रत्ययानुपपत्ते- न चोदना धर्मे प्रमाणमित्यालिपति-उत्पत्ताविति । उत्पत्तौ औत्पत्तिकलेपि नित्यत्वेपीत्यर्थः । शब्दस्य शब्दार्थसम्बन्धस्य चेनि शेषः । व्याख्यातं च- प्रकृतानां शब्दार्थसम्बन्धानामौत्पत्तिकत्तेपि वेदवाक्यार्यस्य धर्मस्याऽवच- नाः अप्रतिपादकाः अममाणमिति यावत्, वर्णपदादीनां प्रत्येकसमुदाय- विकाल्पतानां वाक्यार्थप्रत्ययं प्रनि हेतुभावाऽनुपपत्तेः, न च पदार्थानां त- निमित्तभावोऽसम्बन्धान तदिदमुक्तम्-" अर्थस्यातन्निमित्तात् " इति।" इति न्यायरनाकरे । वेदवाक्यं वेदवाक्यार्थस्य धर्मस्यावचनमऽप्रतिपादकं प- दार्थमाहीतसम्बन्धानां पदानां वाक्यार्थप्रनीनिकारणवाऽसम्भवाद, वाक्य- स्प तु शक्तिरेव न गृयते येन वाक्यस्यार्थप्रतिपादकत्वं स्यादित्यर्थस्यातन्नि- मिततम्-चोदनालक्षणवाक्याऽहेतुकतं प्राप्तमिति भावः । अवचना इति चो- दनानां विशेषणम् । रामेश्वरोपाध्यायस्य त्वत्र मूत्रे "वा वचनाः" इत्यव वा रचनाः" इति पाठोथिमतः । पूर्वपसमूत्रमिदम् । तथा च वातिकम्- " पदार्थपदमम्बन्धनित्यते साधितपि वः। नैव वेदप्रमाण वाक्याथै पनि सिध्यति ॥" इति । अधिकरणार्य स्वयं व्याचष्टे-यद्यपीत्यादिना । पदपदार्ययोः सम्बन्ध- स्यापौरुषेयत्वात् अपौरुषेयत्वेपि नित्यत्वेप्यर्थस्यावगतिः मङ्केलग्रहणं वृद्ध- व्यवहारादेव भवतीति सङ्केतग्रहद्वारा पदेभ्यः पदार्यावगतिस्तु सम्भवति तथापि वाक्यार्थेन सह मलग्रहाभावात् पुरुपमङ्केलानपेक्षत्वाच वाक्यार्या- १ मस्मिनधिकरणे एतत्त्राप्रे द्वे मस्तस्नयाहि-“तद्भूतानां क्रियायेंन समा- म्नापोर्धस्त्र तन्निमित्तन्वादरालोके संनियमनात्प्रयोगसंनिफपः स्यात् २ ति।

·समकाशा- [प्रथमः पाद:०माधि धर्मे पुरुषसंकेतानपेक्षत्वान किं चिन्मूलं संभवतीरयः ऽप्रामाण्यं धर्मे चोदनायाः । तथा हि- प्रत्येकं वा पदानि वाक्यार्थमयगमयेयु- स्तत्संघातो वाक्यं वा पदार्था वा ?, न तावत् प्रत्येक पदेभ्यो वाक्यार्थप्रतीतिर्दश्यते, न पदानां वाक्यार्ध- विशेषैः संबन्धग्रहणमस्ति न च संभवत्यऽनन्तता- डाक्यार्थानाम्, । वेदार्थस्य च प्रमाणान्तरागोचरत्वात तेन संबन्धमहामत्यन्तासंभाव्यम्, । अनन्तवाक्यार्थ. साधारणत्याच पदार्थानां प्रत्येक पाक्यार्थविशेषप्र- ·पूर्वपक्षतया वाग्यार्थप्रतीत्यसंभवः]शाखदीपिका। ५९६ तिपादनमतुपपन्नम्, अगृहीतसंवन्धत्वादेव च पदसं- घातवाक्यपदार्थानामपि न संभवति प्रत्यायकन्वम् । नचागृहीतसंबन्धः शब्दार्थ प्रत्याययति-वालानामप्रती तेः, प्रतीतो व्युत्पत्तिवैयर्थ्याच । ग्यपि पदसज्ञातसंबन्धं न प्रत्यायकं तथापि पदसं- घातो वा पूर्वपूर्ववर्णजनितसंस्कारसहितो वाक्यान्त्य. वर्णो वा निरवयवो वाक्यस्फोटो वा संबन्धग्रहणा- ऽनपेन एव वाक्यार्थ प्रत्याययिष्यतीति चेत् ? । न, अव्युत्पन्नानामपि प्रसङ्गात्, व्युत्पत्तिवैयर्थ्यप्रसङ्गाचे- त्युक्तम् । अथ पदार्थवेदनमपि वाक्यार्थप्रतीतावनम- ऽतस्तद्राहितानामऽप्रतीतिर्न दोषः, व्युत्पत्तिश्च पदार्था- घातवाक्यपदार्थानां तद्वाक्यार्थेनैव संबन्धात्साधारणत्वं नास्ति तथापि तेषामपि वाक्यार्थेन सह संवन्धग्रहो नास्तीत्युक्तम्-अगृहीतेति । अगृहीतसंवन्धस्यैव शब्दस्यार्थप्रत्यायकत्वं किं न स्यादित्याशङ्ख्याह-न चेति । हेतुमाह-चाला- नामिति । विपक्षे वाधकमाह-प्रतीताविति । विनापि संवन्धग्रहमर्थप्रतीतिस्त्री- कारे व्युत्पत्तेः-शक्तिग्रहस्य वैयर्थ्यमेव स्यात् । यद्यप्यव वाक्याद्वाक्यार्थप्रती- निम्पस्य द्वितीयकल्पस्य ग्रन्थकृता प्राधान्येन पराकृतिनं कृता तथापि तस्य "न चागृहीतसंबन्धः शब्दः" इत्यनेन पराकृतिविज्ञेया, अत्र च पक्षे " शब्दः" इत्यस्य वाक्यमित्यर्थो ज्ञेयः । किं वाग्रिमग्रन्थेन पराकृतिविज्ञेयेत्यनुमन्धेयम् । ननु संवन्धग्रहणमापेक्षतादेवाऽनत्यायकत्वमुच्यते तत्रार्थमत्यायकवे प- दानामेव संवन्धनागनापेक्षत्वमस्ति न तु वाक्यस्य वाक्यान्त्यवर्णस्य वाक्य- स्फोटस्य चेनि वाक्यादीनायेव वाक्यार्थप्रत्यायकत्वमस्त्वित्याशङ्कने-यद्यपीति । परिहरनि-नेनि । उक्तमेव दोषं स्मारयति-अव्युत्पन्नानामिति-अगृहीतसंव- न्यानामपीत्यर्थः । प्रमगात् वाक्यार्थप्रतीतिप्रसङ्गात् । प्रतीतो दोपमाह- युत्पनीति । ननु पदार्थप्रतीतो सत्यामेव वाक्यार्थप्रतीतिदर्शनाद्वाक्यार्थप्र- तीतेः पदार्थप्रनीनिरङ्गमस्तीति पदानां पदार्थैः मंबन्धग्रहाभावानद्रहितानाम् = पदार्थप्रतीनिरहितानां वाक्यार्धाप्रनीतिर्न दोपोऽङ्गाभावात, अत एव व्युत्पत्तिा- संबन्धग्रहोपि न व्यर्यस्तस्य वाक्यार्थमनीत्यङ्गभूतपदार्थपतीनि प्रति कारणत्वा- ·सप्रकाशा- [प्रथमः पादः० मधि०७ - नां नाऽनर्थिक्रेत्युच्यते ?, तदयुक्तम्-यदि हि पदेभ्यो- ऽर्थान्तरभूतं वाक्यं पदार्थव्यतिरिक्तं वाक्यार्थ साक्षा- देव वाचकतया प्रतिपादयति कस्तदा पदार्थवदनस्यो- पयोगः ? तदनुपयोगे च पदार्थव्युत्पत्तिरनर्थिका वा- क्यार्थ प्रतिपित्सताम्, न च पदार्थाद्वाक्यार्थावगतिः- असंबन्धात् । ननु सामान्य पदार्थो विशेपा वाक्यार्थः संवन्धश्च सामान्यविशेषलक्षणः ?। सत्यम्-नियतविशेषावगति. स्तु न सिध्यति सर्वविशेषसाधारणत्वात्सामान्यस्य. ततश्च गामानयेति पदावगतमानयनसामान्यं विशेषा- दित्याशङ्कते-अथेति । परिहरति-तदयुक्तमिति । यदि पदेभ्यो वाक्यस्य पदा. र्थेभ्यो वाक्यार्थस्य च भेदस्तथा साक्षादेव-पदार्थोपस्थितिमनपेक्ष्यैव वाक्यं वाक्यार्थ प्रत्याययति तदा पदार्थवेदनस्य पदार्थोपस्थितेरनुपयोग एव प्राप्तो न हि घटज्ञानं प्रति पटोपस्थितेरपेक्षा भवति तद्वत्, पदार्थोपस्थितेश्चानुपयोगे पदार्थोपस्थितिकारणीभूतायाः पदार्थव्युत्पत्तेरप्यानर्थक्यमेव स्यात् । तृती- यकल्पं निराकृतमपि पुनः स्मारयति-न चेति । ननु यदुक्तम्-" न च पदार्थाद्वाक्यार्थावगतिरसंवन्धात् " इति तन्म युक्तम्-संवन्धस्य सत्त्वादेव, तथा हि-पदार्थानामनन्तवाक्यार्थसाधारणत्वात सामान्यत्वमऽनन्तवाक्यार्थेषु गवाढीनामानयनादीनांच पदार्थानामन्वयित्वाद, घाक्यार्थस्य चाऽमाधारणत्वाद्विशेषत्वं वाक्यार्थान्तरेऽन्वयित्वाभावात् संव- न्धश्चात्र तयोः पदार्थवाक्यार्थयोः सामान्यविशेपात्मक एवं सामान्यरूपाणामु- पस्थितानां पदार्थानां विशेषरूपवाक्यार्थपत्यायकत्वमभत्रादिति पदार्थाद्वा- क्यार्थावगतिः कि न स्यादित्याशङ्कते-नन्विनि । किं चिदनुमत्या परिहरनि- सत्यमिति । सत्यम्-सामान्य पदार्थो विशेषो वाक्यार्थः संवन्धश्च सामान्य- विशेपलक्षणस्तथापि नियतविशेपस्य तद्विशेपस्यावगतिः बोधो नैव सिध्येत सामान्यस्य सर्वविशेपसाधारणात्-तद्विशेपाऽसाधारणत्वाभावात्, न हि मनु- प्यत्वस्य सामान्यत्वेन किं चिद्रिशेपसापेक्षवेपि ब्राह्मणाऽसाधारणत्वम- स्ति सकलविशेपजातिसाधारणत्वात्तत् । नियतविशेषावगत्यभावे दोपमाह- ·पूर्वपक्षतया वाक्यार्थप्रतीत्यसंभव ] शास्त्रदीपिका। नेपोन्मुखमपि न गोरेवानयनमाक्षिपेत्. ततश्च न गो- रेवानयनं प्रतीयेत । न चाकाङ्क्षासंनिधियोग्यत्वैनि- यमः, सत्स्वपि तेष्वदर्शनात्, न हि प्रत्यक्षेण गामुपल- भ्य कस्येयम् ' इति जिज्ञासमानः संनिहितमपि देव- दत्तं स्वामिनमध्यवस्यति, तस्मान्निर्मूलो वाक्यार्थः साङ्केतिकः । न च वेदे सङ्केतयितास्तीत्यऽप्रामाण्यम् । अथ वा वेदवाक्यानामपि पौरुषेयत्वमाश्रित्य पुरुष- ततश्चेति । आनयनसामान्यस्य यद्यप्यानयविशेष एव पर्यवसानं तथाप्यानयन- विशेषाणामऽश्वादिकर्मकाऽऽनयनानामनन्नत्वात् कथं गोकर्मकानयने एव प- र्यवसानं स्यादित्यर्थः, तथा च गामानयेति वाक्यादपि न गोकर्मकानयनं नियमेन प्रतीयतेत्याह-ततश्च नेति । ननु शब्दस्यार्थ प्रतिपादयत आकाङ्क्षासनिधियोग्यत्वानि सहकारीणी- त्याकाङ्क्षादिवशान्नियमा नियमेन गोकर्मकस्यैवानयनस्य प्रतीतिर्भविष्यति, तथा हि-आनयनस्य स्वकर्याकाङ्क्षास्ति तत्र गोपद मंनिधिवशाद गोरेवान्वयो भविष्यति योग्यश्चेति मंभवति गामानयेति वाक्येन नियमेन गोकर्मकानयनस्य प्रतीतिरित्याशङ्ख्याह-न चेति । परिहारहेतुमाह-सत्स्वपीति, सांनिध्यादि- सत्त्वेपि नियमेन तत्प्रतीत्यदर्शनादित्यर्थः । प्रतीत्यभावमुदाहरति-नहीति । यदि सांनिध्येनान्वयः स्यात्तदा कस्येयं गौरिति जिज्ञामायां सत्यां गोसमीपे च वर्तमाने मति देवदत्ते तव संनिहितस्य देवदत्तस्य स्वामित्वेनान्वये जाते देव- दत्तस्येयमिति वोधः स्यात्तेन च जिज्ञासाप्युपशाम्येन न चैवं भवनीत्यर्थः । तथा च न सांनिध्यादिवशानियमेन तद्विशेषानीतिः संभवतीति भावः । उ- पसंहरति-तस्मादिति। यस्मान्न वाक्यार्थबोधं प्रति पढादीनां कारणत्वं मंभव- ति तस्माद्वाक्यार्थो निर्मूलः-अकारणक इति प्रमाणान्तरागोचरः सन् माङ्केति- का-सङ्केतमूलक एव स्यात्,माङ्केतिकत्वमपि लौकिकवाक्यार्थस्य मंभवति म- वेतयितुः पुरुषविशेषस्य मंभवाद् वेदवाक्ये तु तदापि न मंभवति मीमांमकमने सङ्केतयितुरीश्वरस्यानङ्गीकारा.तथा चवेदवाक्यस्यामामाण्यमेवेत्याह-नीता यदि वेदवाक्यानाममामाण्यं नाभिमनं तदा पौरपेयत्वमगीकर्तव्यम. तथा च वेदपुरुपस्येश्वरस्य प्रामाण्या-आमवाटेदवाश्यानामपि मामाप्यं ·वाक्यवाक्यार्थयोः सम्बन्धग्रहणमप्युपलक्षणतः सम्भवत्येव । उपलक्षणस्वरूप ५९६. संप्रकाशा [प्रथमः पादः० अधि०७ प्रामाण्यादेव प्रामाण्यमङ्गीकर्तव्यम् । युक्तं च सर्ववा- क्यानां पौरुषेयत्वदर्शनादेव वेदवाक्यानामपि पौरुपे- यत्वम् । अथ पुरुषाणामीदृशेर्थे प्रामाण्यं न संभवति?, ततोऽप्रामाण्यमेवास्तु न त्वनपेक्षं प्रामाण्यं सिध्यतीति पूर्वः पक्षः। अत्र के चिदाहुः वाक्येनैव हि वाक्यार्थः साक्षादेवाभिधीयते । उपलक्षणतश्चास्य संवन्धग्रहसम्भवः ॥ वाक्यं गोपदयुक्तं यत् तत्-सास्नादिमदन्वितम् । वाक्यार्थ वदतीत्येवं व्युत्पत्तिः सुकरैव हि ॥ स्यादेवेत्याह-अथ वेति । अस्मिन् पक्षे स्वसंमतिमाह-युक्तं चेति । वेदवाक्यं पौरुपेयं वाक्यत्वाद् भारतादिवदित्यर्थः । नन्वऽलौकिके वेदवाक्यार्थे पुरुपस्य प्रामाण्यम् -उपदेष्टुत्वं किं वा पुरुषाधीनं प्रामाण्यं न संभवतीत्याशङ्कते-अ. थेति । उत्तरमाह- तत इति । स्वाभिप्रायमाह-न विति । अनपेक्षम्-मूलपु- रुपानपेक्षम् । वेदस्याऽप्रामाण्यपौरुषेयत्वयोरन्यतरदवश्यं स्वीकार्यमित्यर्थः । इत्येवं पूर्वपक्षमुपपाद्य तत्र यदुक्तम्-'न पदानां न वा पदार्थानां न च वाक्य- स्य वाक्यार्थप्रतिपादकत्वं सम्भवति इति तस्य 'वाक्यास्य वाक्यार्थेन शक्तिय. हसम्भवाद्वाक्यार्थप्रतिपादकत्वं सम्भवति' इति वैयाकरणमतेन पद्याभ्यां प. रिहारमाह-वाक्येनेति । वाक्येनैव साक्षात्-पदार्थोपस्थितिमनमेक्ष्य वाक्यार्थः प्रतिपाद्यते वाक्यादेव वाक्यार्थप्रतीतिदर्शनात्, अस्य वाक्यस्य । अत्र च माह-वाक्यमिति, यद् यद्वाक्यं गोपदयुक्तं तत्तद्वाक्यं सास्नादिमदन्वितं वा- क्यार्थं प्रतिपादयतीत्येवमुपलक्षणतो व्युत्पत्तिः वाक्यवाक्यार्थयोः संवन्यग्र- हः मुकरः सुशक एवेत्यर्थः । वाक्यपदीयेप्युक्तम्- अविभक्तपि वाक्यार्थे शक्तिभेदादपोधृते । वाक्यान्तरविभागेन यथोक्तं न विरुध्यते ॥ यथैवेकस्य गन्धस्य भेदेन परिकल्पना । पुष्पादिषु, तथा वाक्येप्यर्थभेदोऽभिधीयते ॥

·स्वमतेनवाक्यार्थप्रतीत्युपपादन]शास्त्रदीपिका । सत्यम्-व्युत्पत्तिरेवं स्थात् तथापि तु न वाक्यतः। वाक्यार्थावगतिर्युक्ता तिरोभावेपि दर्शनात् ॥ पूर्वभागेषु वाक्यस्य विस्मृतेष्वपि दृश्यते । चाक्यार्थावगतिः पुंसां पदार्थस्मृतिशालिनाम् ॥ यथैव विस्मृतपूर्ववर्णानामन्तिमवर्णमात्रान्न पदा- वगतिर्भवति तथैव वाक्यावयवेषु पूर्वपदेषु विस्मृतेषु वाक्यार्थावगतिर्न स्यात् । दृश्यते हि विस्मृतपूर्वपदा- . अर्थस्वरूपे शब्दानां स्वरूपाद् वृत्तिरिष्यते । वाक्यरूपस्य वाक्यार्थे वृत्तिरन्यानपेक्षया ।। वाक्यस्यार्थात् पदार्थानामपोद्धारे प्रकल्पिते । शब्दान्तरेण सम्बन्धः कस्यैकस्योपपद्यते ? ॥ यच्चाप्येकं पदं दृष्टं चरितास्तिक्रिय कचित् । तद्वाक्यान्तरमेवाहुर्न तदन्येन युज्यते ॥” इत्यादि । उक्तं वाक्यस्य वाक्यार्थप्रतिपादकत्वं पराभ्यां परिहरति-सत्यमिति । सत्यमेवम् उपलक्षणतो वाक्यवाक्यार्थयोः सम्बन्धग्रहः सम्भवति तथापि वा- क्येन वाक्यार्थस्यावगतिर्न युज्यते । अत्र हेतुमाह-तिरोभावेति । एतदेववि- शदयति-पूर्वभागेति, वाक्यपूर्वभागस्य तिरोभावेपि-विस्मृनावपि पदार्थ- स्मृतिशालिनां पुरुपाणां वाक्यार्थवोधो दृश्यते यदि वाक्यस्यैव वाक्यार्थयो- धकत्वं स्यात्तदा वाक्यपूर्वभागविस्मृतौ कथमपि वाक्यार्थबोधो न म्यान, भवति च पदार्थस्मृतिशालिनामिति स्मृतानां पदार्थानामेव वाक्यार्थयोधन- नकत्वं निश्चीयत इत्यर्थः । उक्तं च वार्तिकपि- " पदार्थानां च सामर्थ्य गम्यमानपन्हुतम् । आनन्तर्याद्धि वाक्पार्थस्तद्धेतुन्वं न मुनि ॥ इति । स्वयं व्याचष्टे-यथैवेति । विस्मृतपूर्ववर्णानां जनानामन्निमाणीन्न पदा. विगतिर्भवतीति तत्र पदस्यैव पदार्थोपस्थापकत्वं युनं नवं बाघोम्न वि. स्मृतपूर्वपदानां जनानां मंपूर्णवाक्यस्मत्यभावेपि वारपार्थमनीतेय नाटिति न वाक्यरय वापयार्थधं प्राने हेतु कि तु पदार्थानामेव म्लानामुपम्यि. तानामित्यर्थः । न स्यादित्पन्ते 'पपन्नपनिवदाम्गं पायवगान प्रति ·५९८ समकाशा- [प्रथम' पाद अधि०७ नामपि दीर्घतमेषु वाक्येषु वाक्यार्थावगतिः । न च स्व. रूपेण विस्मृतेपि स्मर्यमाणपदार्थवशादेव तद्वाचिपद- योगितां वाक्यस्यानुमाय ततो वाक्यावगतिरिति वक्तुं युक्तम्, अस्यां प्रणाड्यां प्रमाणाभावात् । अनु- सन्धीयमानैरेव हि पदार्थः साक्षादेव हि वाक्यार्थप्रती- तिसंभवे को नामेदृशी कल्पनामवलम्वते । संभवति च पदार्थेभ्यो वाक्यार्थावगतिरिति वक्ष्यामः । येप्याऽऽकासितसंनिहितयोग्यार्थान्तरान्वितस्वार्था- भिधायीनि पदान्येव वाक्यार्थप्रतीतिनिमित्तमिति ब्रु- वते, तेषामपि विस्मृतेषु केषु चित्पदेषु वाक्यार्थावग- पदस्येव वाक्यार्थावगति प्रति वाक्यस्य कारणलं स्यात्' इति शेषः । यदि वाक्यस्यैव कारणत्वं स्यात्तदा वाक्यावयवविस्मृत्या वाक्याभावे जेते वाक्या- र्थप्रतीतिर्नस्यादेव न चैवमस्ति तत्रापि वाक्यार्थप्रतीतिदर्शनादिति भावः । एतदेवाह-दृश्यते हीति । ननु स्वरूपेण विस्मृतेपि वाक्यपूर्वभागे स्मर्यमाणपदार्थवशादेव तद्वाचि- पदयोगिताम्-स्मर्यमाणपदार्थवाचकपदयुक्ततां वाक्यस्यानुमाय तदनन्तरं वाक्ये संपूर्णे जाते तेन संपूर्णेन वाक्येनैव वाक्यार्थावगतिस्तत्र भवतीति न व्यभिचार इत्याशङ्ख्याह-न चेति । परिहारे गौरवं हेतुमाह-अस्यामिति, स्मर्यमाणपदार्थवशात् तद्वाचकपदस्मरणं तेषां च पदानां वाक्यघटकत्वानुमान ततः संपूर्णवाक्यस्मरणं ततो वाक्यार्थवोध इति प्रणड्याम् । किं च वाक्येन सम्पूर्णार्थप्रतीतो सत्यामेव तेन हेतुना वाक्यस्य तद्वाचकपदयोगिताऽनुमेयेति प्रथममेव वाक्येन सम्पूर्णार्थप्रतीतौ जातायां तद्वाचकपदयोगितानुमानमपार्थक- मेव । सम्पूर्णार्थाऽप्रतीतौ च हेतुभूतायास्तत्पदार्थस्मृतस्तत्राभावात् स्वरूपा- सिद्धरेव स्यादिति ज्ञेयम् । स्वसिद्धान्तमाह-अनुसन्धीयेति । पदार्थैरेवेत्यन्वयः । कल्पनाम्-उक्तां प्रणाडीम् । वक्ष्यमाणामुपपत्तिसूचयति-सम्भवतीति । परिहारायाऽन्विताभिधानवादमुपस्थापयति-ये पीति । उक्तमेव एषः णमत्राप्यतिदिशति-तेपामपीति । भवति च वाक्यैकदेशभूतेषु केषुचित प- देषु विस्मृतेष्वपि वाक्यार्थवोध इति न वाक्यार्थबोधं प्रति पदानां कारणत्वं किं ·भन्विताभिधानवादखण्डनम्] शास्त्रदीपिका। तिर्न स्यादिति तुल्यमेव दूषणम् । किं चैवं वादिनां प्रतिपदं वाक्यभेदः स्यात् न कचिदेकवाक्यता सिध्ये- त्-गामानयेति गोपदमानयनकर्मभूतां गां प्रतिपाद- यति तथाऽऽनयतिरपि गोकर्मकमानयनं तयोश्च भे- दाद् भिन्न एव वाक्ये स्याताम् । अधान्वितभेदे सत्यप्येकस्यैवान्वितस्य प्रधानभूत- तु स्मृतानां पदार्थानामेव । दोपान्तरमाह-कि चेति, प्रतिपदं वाक्यर्थप्रती- तिपर्यवसानात् प्रतिपदं वाक्यभेदेन कचिदपि पदसमूहस्यैकवाक्यता न स्या- दित्यर्थः । प्रतिपदं वाक्यभेदमुदाहरति-गामानयेति । गामानयेत्येकवा- क्येपि गामित्येकं वाक्यं स्यात्-आनयनान्वितगोरभिधानात्, आनयेत्येकं वाक्यं स्यात्-वान्विनानयनाभिधानात् । आनयनमित्यन्तेपि “प्रतिपादय- ति" इत्यस्यान्वयः । तयोरिति-आनयनकर्मभूतायाः आनयनान्विताया गोः गोकर्मकस्य-गवान्वितस्याऽऽनयनस्य च परस्परं भेदात् वाक्यभेदः स्या- देव । उक्तं चैतन्मतमुपक्रम्य न्यायरत्नमालायाम्-" अन्विताभिधायि हि प- दम्, अन्यच्च गवान्वितादानयनादश्वान्विनमानयनं तत्कथमत्र सम्बन्धग्रहण- मऽव्यभिचारो वा ? । तदुच्यते- संनिध्यपेक्षायोग्यत्वैरुपलक्षणलाभनः । आनन्त्येप्यन्वितानां स्यात सम्बन्धग्रहणं मम ।। आकासितं संनिहितं योग्यं च पदार्थान्तरं तेनान्वितं स्वार्थमभिदधति पदा- नीत्येकेनैवोपलक्षणेनाऽनन्तानामपि(पदार्थानाम)वाच्यत्वं मुज्ञानमेव । प्रमाणान्तरविज्ञातः पदार्थेन हि दृश्यते । वावयार्थवेदनं शब्दमतीनेः कारणं वध ॥ शक्तित्रयं प्रकल्प्यं स्यात् पदानामगोचग। अर्धानामन्विने शक्तिस्तदाधायकना पडे ।। घरमवैव पदानामन्वितगोचग शत्तिरभ्युपगता नस्माद पटान्येवान्दिता- भिधायीनि वावयार्थस्य प्रमाणम् ।" इत्यादि नत नत्र किनादी दृष्टव्यम् । नन्वन्धिनानां पदार्थानां भदेप्येष स्वैवान्दिनपदार्थम्य साधान्यात् प्रयो- जनस्य वनबाट कमेय वापयं भवनि यथा मामानपत्र गौरवानयनम्ग

·No text on this page.

·भन्विताभिधानवादखण्डनम्] शाखदीपिका। करणानुमेयं तु तत्रैकवाक्यत्वं न प्रत्यक्षम्, अन्यथा वाक्यविनियोज्यत्वापत्तेः। एवं गामानयेत्यत्रापि प्र. स्य:कवाक्यता साक्षान्न स्यात्. इष्यते चासौ, तस्मा- दु यत्रैकवाक्यत्वं तत्राऽपर्यवसितव्यापाराणामेव प. दानामेकस्मिन्नर्थे पर्यवसानं वक्तव्यम् । त्वन्मतेचाऽऽनयतिर्गवान्वितानयनं प्रतिपाद्य पर्यव. स्थति गोपदमपि गव्येवाऽऽनयनान्विते पर्यवसित- मिति स्यादेव वाक्यभेदः । न हि गोपदस्यानयने गवा- विते पर्यवसानं येनैकवाक्यता स्यात् । अथ गोपदम- ज्यानयनमेव गवान्वितमाभिध्यात् ? अनेकार्थत्वं स्या- विनियोग उच्यत न प्रकरणेनैकवाक्यता कल्प्यतेत्याह-अन्यथेति । यथा तत्र प्रकरणानुमेयत्वादेकवाक्यता न साक्षादस्ति तथा गामानयेत्यत्रापि सा- क्षादेकवाक्यता न स्यात् इष्यते चासौ-साक्षादेकवाक्यता सा न सम्भव त्यन्विताभिधानवाद इत्याह-एवमिति । स्वाभिप्रायमाह-तस्मादिति । यस्मा- त्पदानां पृथक् पृथर विशिष्टानेकप्रतिपादनपर्यवसाने एकवाक्यता न स- म्भवति तस्मात् यत्रैकवाक्यत्वं विवक्षितं तत्र शब्दबुद्धिकर्मणां विरम्य- व्यापाराभावात् " इति न्यायात् पर्यवसितव्यापाराणां पदानामेकस्मिन् प्रधानार्थवोधने व्यापारो न सम्भवतीत्यपर्यवसितव्यापाराणाम् =असमाप्तव्या- पाराणामेव पदानामेकस्मिन् प्रधानेऽर्थे पर्यवसानं वक्तव्यमित्यन्वयः । पर्य- वसितव्यापाराणामित्यपि कचित् पाठः स तु न शोभनः । न चैवं वन्मतेस्ति किं त्वानयपदस्य गवान्वितानयनमात्रे पर्यवसानं गो- पदस्य चानयनान्विते गव्येव पर्यवमानं तयोश्चानयनान्वितगोगवान्वितान- यनयोरभिधेययोर्मेदाद्वाक्यभेदः स्यादेवेत्याद-वन्मनेति । यद्यानयपदवद् गो- पदस्यापि गवान्विते आनयने एव पर्यवसानं स्यात्तदाऽऽनयगोपदाभ्यामेकार्थ- स्य प्रतिपादनादेकवाक्यता स्यादपि न चैवमस्तीत्याह-न हीनि । विपक्षे या- धकमाह-अनि, यदि गोपदं गवान्वितानयने एव पर्यवमिनं तदा गोपदे. न गोगवान्विनानयनस्य च प्रतिपादनाद् गोगदस्यानेकार्थवं म्यान. यदि गोपदास्पान्येन केनापि पदेनोपस्थितिः स्यात्तदा नेन पटेनोस्यापितया गया

·No text on this page.

·भन्विनाभिधानवादगाउनम शास्त्रदीपिका । १०३ किं च 'रूढियोगाद्वलीयसी शीघ्रप्रवृत्तित्वात्' इ. त्यविवादम्, अन्विताभिधाने च विपरीतं पलावलं स्यात्-अश्वकर्ण इति समुदायो यावद् वृनजाति स्मा- स्यति तावदेवाऽश्च शब्दोपि वाजिनं कर्ण शब्दोप्यवय- वं स्मारयत्येव, अतो न स्मृतिकाले तावदिशेषः, अ- भिधानं तु योगवृत्तौ पदान्तरमनपेक्ष्य स्वावयवाभ्या- मेव शीघ्रं मिथो निर्वर्तते । रूढिस्तु प्रतियोगिसंनिधा- नलिप्सया पदान्तरमपेक्षमाणाऽभिधाने विलम्बत हति वैपरीत्यम् । किं च योगादरूढेवलीयस्त्वं सर्वसंमतम्. अन्विताभिधानवादे च रूढितो योगस्यैव बलीयस्त्वं स्यादित्याह-कि चेति । शीघेति-शीघ्र प्रवृत्तिर्यस्याः सा शीघ्रप्रवृत्तिस्तस्या भावस्तस्मादित्यर्थः । रूढेवलीयस्त्वे शीघ्रपत्तिमत्त्वमेव हे- तुरन्विताभिधाने च योगस्यैव शीघ्रप्रवृत्तिमत्त्वमस्तीत्युपपादयति-अश्वक- ति । अश्वकर्ण इति सालनामधेयम् । अश्वकर्णशब्देन वृक्षविशेषस्योपस्थि- तिर्यावद् भवति तावदेवावयवभूताश्वकर्णशब्दाभ्यामश्वश्रोत्रयोरप्युपस्थिनिर्भ- वत्येवेत्याह-अत इति । अभिधानम् वाक्यार्थबोधः । अन्विताभिधानेऽन्वि- तस्यैवाभिधानादन्वितमनीतिश्च पदद्वयेनैव सम्भवतीति रूढ्यर्थक्षविशेषवि- पयकशान्दवोधस्य क्षेणान्वययोग्यपदार्थान्तरवाचकपदसापेक्षत्वाद्विलम्बो भ- वति, अश्वश्रोत्रविषयकयौगिकवाक्यार्थबोधस्तु पदान्तरमापेक्षो नास्ति किं वश्वशब्देनाश्त्रोपस्थितिः कर्णशब्देन च श्रोत्रोपस्थिति तेति तयोमिथः परस्परमन्वयात् योगत्त्या शीघ्रं निर्वर्ततेसम्पद्यत इति शीघ्रपत्तिमत्त्वाद् योगस्यैव प्रावल्यं स्यादित्यर्थः । रूढ्यर्थप्रतीतिविलम्बे हेतुमाह-रूढिस्त्विति, प्रतियोगि सम्बन्धिपदार्थान्तरं येन वृक्षस्यान्वयः स्यात् तद्वाचकं पदान्तरम् द्रष्टव्य इत्यादिपदमपेक्षमाणा रूढिभिधानेवाक्यार्थयोधने विलम्वते । अ-. विताभिधानवादेऽन्वितस्याभिधानाद वृक्षस्याप्यन्वितस्यैवाभिधानं स्यादिनि वृक्षण सहान्वययोग्यपदार्थान्तरवाचकपदस्यावश्यमपेक्ष्यमाणत्वादित्यर्थः । वै. परीत्यमिति-रूख्यपेक्षया योगस्य प्राबल्यमेव वैपरीत्यम् । - ·२०४ मप्रकाशा- - [प्रथमः पादः अभिः स्वरूपमात्राभिधानपक्षे तुपदान्तरापेक्षाभायादऽक्ष- रश्रवणमात्रादेव रूढ्यर्थोऽभिधानसिहोऽवयवार्थलचि. ताद् यौगिकाद्वाक्यार्थस्थानीयादलीयान् भवति । एवम्-'अतिमधुरं गोक्षीरम्' 'ईपन्मधुरमजाक्षीरम् इ. ति केतकीगन्धसमानः सर्पगन्धः, इत्यादि दर्शयितव्य. म् । तस्मात्पदाभिहितैः पदार्थलक्षणया वाक्यार्थः प्रतिपाद्यते । तत्र गामानयेत्यानयतिरानयनसामान्य मभिधाय तद्व्यक्तिं लक्षयति गोपदमपि स्वार्थबारे- णाऽऽनयनमेव गोकर्मकत्वाकारेण तत्संबन्धिस्वरूपेण लक्षणया प्रतिपादयति । अभिहितान्वयवादे तूक्तवैपरीत्याभावाद रूढेरेव वलीयस्त्वमित्याह-स- रूपेति, अभिहितान्वयवादे शब्देन स्वरूपमात्रम्=पदार्थस्वरूपमावमभिधीयते न तु पदार्थान्तरेणान्त्रितमिति पदान्तरापेक्षाया अभावादऽक्षरश्रवणमात्राव- अवकर्ण इत्यादिशब्दश्रवणमात्रादेव रूढ्यर्थस्य सालक्षस्याभिधानं सम्भवती त्यऽवयवार्थलक्षिताद्वाक्यार्थस्थानीयाद् यौगिकादश्वश्रोत्ररूपार्थाद रूढ्यर्थस्य शीघं प्रतीतिविषयत्वं भवतीति योगाद् रूढेलीयस्त्वं सिध्यतीत्यर्थः। अश्वश्रो. लक्षणोर्थोऽवयवाभ्यामश्वकर्णशब्दाभ्यां लक्षितोभवति लक्षितत्वे वाक्यार्थस्था- नीयत्वं हेतुः किं चिदन्वितमतीतिरेव वाक्यार्थबोधः श्रोत्रस्य चाश्वान्वितस्यैव प्रतीतिरिति वाक्यार्थतुल्यत्वमेव वाक्यार्थश्च पदार्थैर्लक्ष्यत एवेति भावः । अ- वितमतीतिलक्षणवाक्यार्थवोधापेक्षया च रूढ्यर्थस्य शीघ्रमेवोपस्थितिरिति रू. ढेवलीयस्त्वम् । वाक्यार्थस्थानीयाव-वाक्यार्थतुल्यात् । 'अतिशोभनो राजपुरुषः' इत्यत्रोक्तामन्विताभिधानेनाऽनुपपत्तिमन्यत्रा- तिदिशति-एवमिति । अतिशयमाधुर्ययोः गोक्षीरयोश्च प्रथममन्वयस्तदनन्तरम- न्वितयोरेवातिमाधुर्यगोक्षीरयोरन्वयो भवति तदऽन्विताभिधानवादे न सम्भवति पूर्वोक्तरीत्येत्यर्थः । एवमीपन्मधुरमित्यादावपि द्रष्टव्यम् । स्वसिद्धान्तमाह-तस्मा. दिति । पदार्थैर्वाक्यार्थबोधस्वीकारे तु पदाभ्यामतिशयान्वितस्य माधुर्यस्य गवान्वितक्षीरस्य चोपस्थितिर्भवति तयोश्चान्वितयोः परस्परमन्वयवोधः प. दारिति न कोपि दोषः । गामानयेत्यस्य वाक्यार्थबोधप्रकारमाह-तत्रेति ।

·पदाथैर्वाक्यार्थप्रतीत्युपपादनम्] शास्त्रदीपिका । ६०५ गामानयेत्यत्राऽऽनयपदमानयनसामान्यमभिधाय-उपस्थाप्य तव्यक्तिम् आ- नयनविशेष गोकर्मकमानयनं लक्षणया प्रतिपादयति मुख्यार्थस्याऽऽनयनसा- मान्यस्य वाधात्तत्प्रयोजनाभावात् सामान्यविशेपानयनयोः सम्बन्धश्चानयन- त्ववत्त्वमेव ज्ञेयः । गोपदमपि स्वार्थमभिधाय तद्वारा स्वार्थकर्मकत्वाकारणा- ऽऽनयनमेव लक्षयतीत्येकवाक्यत्वं भवति न वाक्यभेदः । तत्संबन्धिस्वरूपेण स्वार्थ(गो)संवन्धिस्वरूपेण । तत्त्वप्रदीपिकायामप्युक्तम्-"तदेवमर्थप्रत्यायनश- क्तिसद्भावात् पदानां तदभिहितेभ्यः पदार्थेभ्यः संनिधानादिसहकारिवशाव पदार्थानामन्योन्यान्वयप्रतिपत्तिलक्षणया सिध्यति, तस्मात् समभिव्याहृतपदक- दम्बकस्मारितपदार्थानां परस्परान्वयमत्ययो लाक्षणिकः शाब्दश्चोते सर्वमय- दातम् । विवादपदानि पदानि लक्षणया पदार्थानामन्योन्यान्वयप्रतिपत्तिपरा- णि अन्वितप्रतिपत्तिपरत्वे सति पदत्वाद् विपं भुवेति पदकदम्बवत् । तस्माद्वाक्यप्रामाण्यानुपपत्तिरेव लक्षणाक्षपिकति निश्चिनुमः, अस्ति चेहापि लोकानुसारतो विशिष्टार्थप्रत्यायनप्रयुक्तसमभिव्याहृतीनामर्थमात्रपरत्वे प- दानां प्रामाण्यानुपपत्तिः “विशिष्टार्थप्रयुक्ता हि समभिव्याहृतिर्जने " इति न्यायात् ।" इत्यादिकम् । “अमामाण्यं त्रिधा भिन्नं मिथ्यात्वाऽज्ञानसंशयैः। इति न्यायाद् वोधनीयविशिष्टार्थाप्रत्यायने पदानामप्रामाण्यं स्यादेवेति भावः । श्लोकवार्तिकोपि यथा- " एवमेवाश्वकर्णादी समुदायप्रसिद्धितः । पार्यतेऽवयवस्यार्थो रक्षाद्यविधारणात् ।।, पदार्थानुगतश्चैप वाक्यार्थो गम्यते सदा । न विशिष्टार्थता तस्माद्वाक्यस्वातन्त्र्यमाधिनी ।। न विमुञ्चन्ति सामर्थ्य वाक्यार्थेषु पदानि नः । तन्मात्रावसितेप्वेषु पदार्थेभ्यः स गम्यते ॥ (नमः =ETEE पदे IRREET ) अशाब्दे चापि वाक्यार्थे न पदार्थेप्वशब्दाना । वापयार्यस्येव नेतेपा निमित्तान्तरसंभवः ॥" इत्यादि । पंयरमाकरेप्युक्तम्-" यद्यप्यभिधान्यापारः पदार्थेवर पत्रमितम्नधापि तात्पर्यव्यापतेरपर्यवागेनाया वाक्यार्थपयन्नत्वात् नात्पर्य गन्दस्य प्रामाण्या- तू सिध्यनि शन्दप्रमेयतया वारपार्थस्य शान्दन्न ।" इति । विस्तारम्वा- करेषु द्रारयः ।

·६०३ सपकाशा- मिथमः पाद: भधि०७ एवं यत्र यत्र वाक्ये यो योऽर्थो विशेष्यत्वेन वि. पक्षितस्तमेव स्वपदेन सामान्यवाचिना लक्षितं सन्त- मितराणि पदानि स्वार्थाभिधानदारेण तत्सम्बन्धि रूपेण लक्षयन्ति । यत्राप्यन्वितस्यैव पुनरन्वयान्तरं तत्रापि लक्षितलक्षणापरम्परया सर्वस्य तस्य सिद्धि- रित्येषा दिक् । ननु कर्मत्वेनाभिहिता गौस्तकर्मिक क्रियां लक्ष. पन्त्यपि कथमानयनमेव लक्षयति ?, तदेकवाक्यतये- ति ब्रूमः-लक्षणा हि साधारण्येनैव प्रवृत्ताप्येकवाक्य- तया नियम्यत इति दर्शनयलादङ्गीक्रियते । पि उक्तार्थं निर्वक्ति-एवमिति । यथा सुन्दरां कपिलां गामानयेत्यत्रानयनमे- व विशेष्यत्वेन विवक्षितमिति तदानयनमेव स्वपदेन-आनयनपदेन सामान्या. नयनाभिधानानन्तरं गोकर्मकविशेषानयनत्वेन लक्षितं इतराणि सुन्दरां क- पिलां गामित्यादीनि पदानि स्वार्थाभिधानद्वारेण स्वार्थमम्बन्धित्वेन रूपेण लक्षयन्ति ।अतिशोभनो राजपुरुष इत्यादर्निर्वचनमाह-यत्रापीति । यत्राऽन्वि- तयोरेव पुनः परस्परान्वयो भवति तत्र परम्पराभूतया लक्षितक्षणया तस्य- वाक्यार्थबोधस्य सिद्धिः, यथा-अतिशोभनो राजपुरुष इत्यत्र तथा हि-अ- त्रातिशोभनपदयोरतिशयशोभनत्रयोः शक्तिः अतिशयितशोभनवे लक्षणा तवारातिशाभनत्वविशिष्टराजपुरुषे च लक्षितलक्षणा, तथा राजपुरुषपदयो राजरुपयोः शक्तिः राजान्वितंपुरुषे लक्षणा अतिशोभनत्वयुक्त राजान्वि- तपुरुपे च लक्षितलक्षणेत्यनुसन्धेयम् । ननु गामानयेत्यत्र गोरुपस्थिताया नियमेनाऽऽनयनलक्षकत्वं न सम्भव- ति-गोपदार्थान्वययोग्यक्रियामात्रस्यापेक्षास्तीति गौरन्यामपि का चन क्रियां दर्शनस्पर्शनादिरूपां किं न लक्षयेदित्याक्षङ्कते-नन्विति । अभिहितान्वयवादे पदार्थानामेव वाक्यार्थलक्षकलाद गौरित्युक्तम् । उत्तरमाह-तदेकेति, गो- पदस्याऽऽनयपदेन साकमेकवाक्यत्वाद् गौरानयनमेव लक्षयति न क्रियान्तरमि- त्यर्थः । अव निर्वचनमाह-लक्षणेति । यथा गङ्गायां घोष इत्यत्र गङ्गासम्ब- न्धिनि महत्ता लक्षणा घोपपदैकवाक्यतया तीरे एव नियम्यत तथा । अ.

·माक्याथस्य लक्ष्यत्वम्] शाखदीपिका। ६०७ ह्यान्विताभिधानमिच्छति तेनापि सामान्यतः प्र- वृत्ता लक्षणा पदान्तरैकवाक्यत्वेन नियम्यत इत्येतद- ऽङ्गीकृतमेव । यथा हि युगपदधिकरणवाचितायां द- न्द्रमिच्छन्ति तत्र धवखदिरावित्यत्र खदिरप्रातिपदि- कं द्विवचनोपपत्तयेऽर्धान्तरं लक्षयदपि धवमेव ल- क्षयति नार्थान्तरं तत्पदसमभिव्याहारादेव तथा स. वास्तु । यत एवायमऽन्वयविशेषोऽविनाभावादासि- ध्यन्नेकवाक्यतावशेनैव सिध्यति अत एव शन्दस्य प्र. माणान्तरत्वमनुमानात् । न्विताभिधानवादेप्येवमेवेत्याह-योपीति । तेन-अन्विताभिधानवादिना । अन्यथा गङ्गायां घोप इत्यत्रापि सामान्यतो गङ्गासवन्धिान प्रत्ता लक्षणा किमिति तीरमेवोपस्थापयति नान्यं गङ्गासम्बन्धिनं पदार्थम् ? । तस्माद सामा- न्यतोपि महत्ता लक्षणा पदान्तरसांनिध्यान्नियम्यत एव । लक्षणानियमस्योदाहरणान्तरमाह-यथेति । युगपदधिकरणवाचिताया- मिति-अधिकरणपदं द्रव्यपरं युगपत् एकस्मिन्नेव काले-अर्थात् स्वाभिधे- यवोधनकाले एव यत्र पदार्थान्तरबोधनं भवति तत्र द्वन्द्वममासो भवति यथा घटपटौ इत्यत्र पटशब्देन स्वाभिधेयपटपदार्थबोधनकाले एवं घटोपि चोध्यते स्त्रसमभिव्याहृतसकलपदार्थवाचकनायां द्वन्द्वसमास इति यावत् । तत्र-द्वन्दे धवखदिरावित्यत्र खदिरशब्दस्यैकार्थबोधकत्वे द्विवचनमनुपपन्नमिति तदु- पपत्त्यर्थ पदार्थान्तरलक्षकत्वमुन्यने तत्र खदिरशब्दो यथा धवमेव लक्षयति नान्यं वृक्षं तत्कस्य हेतोः ? धवपदसमभिव्याहारादेवेति वक्तव्यं तथा सर्वत्रा स्तु तथा च गामानयेत्यत्र गोः स्वान्वययोग्यक्रियालक्षकोप्यानयनलक्षक- त्वमेवाऽऽनयपदसमभिव्याहारादिति झेयम् । ननु यदि पदैर्वास्येन वा वा- फ्यार्थप्रतीतिर्न सम्भवति तदाऽनुमानेनैव वारयाधिमनीनिर्भवन्वित्यारामाह- यत इति । अविनाभावाद-व्याप्तेरमिध्यन् । व्याप्तिमहाभावान्नानुमानमि. स्पर्धः। उत्तं च दार्तिके-- न चानुमानमेषां धीस्तन्मात्रेण प्रमज्यने । प्रतिहार्थेकादेशत्वात् पदार्थानां लिङ्गना ।।

·६०८ सप्रकाशा- [प्रथमः पादः भघि ननु प्रत्यक्षेण गवि देवदत्ते चाऽवगते सत्स्वप्याका- सासंनिधियोग्यत्वेषु न परस्परान्वयप्रतीतिर्भवति त. स्मान्न पदार्था पाक्यार्थं गमयन्तीति पदानामेवान्वि- ताभिधानं युक्तम् ? । अन्विताभिधानेपि तुल्योयं दो. दोषः- यौ तावदों प्रत्यक्षप्रतिपनी तयोर्वाचकावपि शब्दौ तस्मिन् समये स्मृतिस्थौ भवतः न च तो स्वार्थ- पोराकाङ्क्षादिसगावेप्यान्वयं प्रतिपादयतः। अथ यादगवस्थितैः पदैरन्वयो द्धन्यवहारे दृश्यते पदार्थैरनुरक्तोसौ वाक्यार्थः संप्रतीयते । नात्मना गमयन्त्येनं विना, धूमोनिमत्त्ववत् ॥” इति । ननु यदि पदार्थानामेव वाक्यार्थगमकत्वमस्ति तदा यत्र प्रत्यक्षेण गौ- देवदत्तश्च दृष्टस्तत्र कस्यायमित्याकाङ्क्षाप्यस्ति गोदेवदत्तयोः संनिधिरप्यस्ति योग्यश्च गोदेवदत्तयोः सम्बन्ध इति योग्यताप्यस्तीति तत्र वाक्यप्रयोग वि. नापि गोदेवदत्तयोः परस्परान्वयभूतस्य वाक्यार्थस्य वोधः स्यादेव न च भवति तस्माज्ज्ञायते न पदार्था वाक्याथै गमयन्ति किं तु पदान्येव गम- यन्तीत्याशङ्कते-नन्विति । उत्तरमाह-अन्विताभिधानेपीति । अतिदिष्टमेवदोष विणुते-यौ तावदिति । गोदेवदेत्तयोः प्रत्यक्षकाले सत्स्वप्याकासासंनिधि- योग्यत्वेषु " एकसंवन्धिज्ञानमपरसंवन्धिस्मारकम् " इति न्यायात् तद्वाचक- योर्गोदेवदत्तशब्दयोः स्मृतेरपि सत्त्वे परस्परान्वयलक्षणवाक्यार्थबोधो नैव भ- वतीति पदानामप्यन्वितार्थाभिधायकत्वं वाक्यार्थबोधहेतुत्वं न स्यादिति तुल्यो दोपः । तौ-गोदेवदत्तशब्दौ । यथान्विताभिधानवादे पदार्थानां प्रत्यक्षकाले स्मृतानां पदानामन्वितार्थाऽप्रत्यायकत्वेपि श्रावणप्रत्यक्ष सति प्रत्यायकत्वं तथाभिहितान्वयवादेपि पदार्थानां प्रत्यक्षकाले परस्परान्वयाऽप्रत्यायकत्वेपि तद्वाचकशब्दश्रवणे सति परस्परान्वयप्रत्यायकवं संभवतीति भावः। ननु वृद्धव्यवहारेण शक्तिग्रहकाले श्रुतैरेव पदैः पदार्थान्वयः प्रतिपा- धते न तु वाच्यभूतपदार्थदर्शनेन " एकसंवन्धिज्ञानमपरसंवन्धिस्मारकम् " इति न्यायात् स्मृतैरपीति पदश्रवणाभावादेवोक्तस्थलेऽन्त्रितार्थप्रतीतिर्न भव- तीति न दोषः पदार्थानां वाक्यार्थबोधकत्त्वस्वीकारे वक्तस्थले पदार्थपत्य- ·भन्धिताभिधानवादखण्डनम्] शास्त्रदीपिका। ६०९ तादृशान्येवान्वयं प्रतिपादयन्ति नान्यादृशानीत्युच्य. ते ?। तत् पदार्थेष्वपि तुल्यम्-तेऽपि हि पदार्था एकैक- विशिष्टार्थप्रतिपादनाय समाहृता वाक्यार्थ प्रतिपाद- यन्तीति न दोषः । तेषां च समाहारे यत्र पुरुषस्य स्वा- तन्यं तत्र तयुद्ध्यधीनं प्रामाण्यम्, अस्वातन्त्र्ये चा- ऽनपंक्षम्, अतो न पदानामन्विते शक्तिः प्रमाणव- ती, निरस्तश्चायमन्विताभिधानवादो न्यायरत्नमाला- यामित्यास्तां तावत् । क्षे जाते तैस्तेषामन्वयबोधः किं न स्यादित्याशङ्कते-अथेति । उत्तरमाह-त- दिति । एतत्समाधानं पदार्थेष्वपि तुल्यमेवेत्यर्थः । उक्तं विश्णुते-ते पीति । ते पदार्था अपि समाहृताः-शब्देनोपस्थापिता एव वाक्यार्थ प्रतिपादयन्तीति दृष्टं न तु प्रत्यक्षेणावगता अपीति पदार्थप्रत्यक्षकाले शब्देनोपस्थित्यभावान वा- चयार्थाऽप्रतिपादकत्वेपि न दोष इत्यर्थः । ननु यदि पदानां पदसमूहवाक्यस्य वा चाक्यार्थगमकत्वमेव नास्ति तदा कथं कस्य चिद्राक्यस्य प्रामाण्यं कस्य चिदमा- माण्यमित्युच्यते ? वोधकत्वेनाभिमतस्यैवाऽप्रामाण्यसंभवादित्याशङ्का निर्वक्ति- तेपामिति । तेपाम् पदार्थानां समाहारे-पदैः प्रत्यायने यत्र पुरुपस्य स्वातव्यं यथा पौरुपेयवाक्येषु तत्र तबुद्ध्यधीनम् वक्तृबुद्ध्यधीनं मामाण्यं भवति यदि वक्ताऽऽप्तः स्यात्तदा वाक्यस्य प्रामाण्यं वक्तुरनाप्तत्वे चाऽमामाण्यमित्यर्थः । किं वा यदि वक्तुरुक्तवाक्याविपये बुद्धिः प्रमात्मिका तदा वाक्यस्य प्रामाण्यं यद्यऽप्रमात्मिका तदाऽप्रामाण्यम् । तस्माद्वक्तराप्तत्वाधीनत्वात् पौरुषेयवाक्या- नां प्रामाण्यं सापेक्षमेव । यत्र च पदार्थानां समाहारे पुरुषस्य न स्वातव्यं तत्र न वाक्यस्य सापेक्षं प्रामाण्यं कि वनपेक्षमेव यधा वेदवाक्यानामिन्याह-अस्वा- तन्येति । तेपामित्यादिना प्रामङ्गिकविषयमुत्ता प्रधानविषयमुपमंहगति-अन इति । न्यायरनमालायामिति, यथा- अटकल्पनेतस्मिन् मते हि स्याद गरीयमी । दृष्टवाघममङ्गश्च तस्मादभिरिनान्वयः ॥ एटानुगुण्यं नव म्याकल्पना च लघीयमी ।।" उन्यायुक्तम् । विस्तरस्तु न्यायरनमालायामेव द्रष्टव्यः ।

·ह पकाना- It it वाक्यरफोटोगि परमोट मागनेन निमः। वा मयार्थस्य न निर्मागरी भागाजगमान प्रमागनुपर- लेर निरनीगा तथा लि परागतनामोजातिदेगामिनिमः। प्रगतिशेष भेना का निभीग वादिनाम ? ॥ गदा हि "अग्नीपोमीगं पशुमाल मे" ति निभार्गस्त प्रतिपकोटनिगमकारणे नागफोटोगि निम्तो ज्ञेय इन्गार- पारयति । निरागमकार पूर्वोक्तम्फोटादे (3 १०४) प्रायः सतपत्र पुन गायन । निगातारणे कोटाम्प निविभागलादारमार्थोपि निर्षिभाग पोतुभयो, उक्त नीदिनीयकाणे-- गलम्प नभागोलि कुनर्भिक्ष्य भविष्यति । विभागः प्रक्रियाभेटमनिदान प्रतिपद्यते ॥" "अविभक्तपि वागा शक्तिभेदादपोदधृते । वास्यान्तरविभागेन यथोक्तं न विरुध्यते ॥" अविकल्पेपि वाक्यार्थ विकल्पा भावनाश्रयाः ।" समुदायोऽभिधेयः स्पादऽविकल्पममुचयः । "इत्यादि । तटीकाकारेणाप्युक्तम्-"मकलविशेषणसचितश्च प्रथमतरमेवोपक्रान्तः संसृष्ट एवार्थो वाक्यार्थः।" "येनार्थो धाच्यस्वरूपोव्यायत्तभेदोऽखण्ड एव पदार्थोपा- घियशाद् भेदवानियोपलभ्यते न परमार्थनः" " येनाऽखण्डवाक्यवादिना व्रीहि- करणिका यजनिक्रिया निरस्ताऽवयवार्था "बीहिभिर्यजेत " इत्यत्र वाक्यार्थ इत्युच्यते " इत्यादि । विस्तरस्तु वाक्यपदीये एव द्रष्टव्यः । तन्निराकरोति- वाक्यार्थस्येति, वाक्यार्थस्य भागानामवगमाद् यथा-गामानयेत्यत्र कर्मभृता- या गोरानयनस्य च भेदेन ज्ञानान्न निर्भागो वाक्यार्थः । वाक्यार्थस्य निर्भा- गत्वे प्रसङ्गादीनामुपपत्तिर्न स्यादित्याह-प्रसङ्गादीति । प्रसङ्गति-निर्भागवा- दिनाम् = अखण्डवाक्यार्थवादिनां चैयाकरणनां मते वाक्यार्थैकदेशसमवाया- होणां प्रसङ्गादीनां कथमुपपत्तिः स्यादित्यर्थः । स्वाभिमायं पधेनोक्तं विश्णुते-यदा हीति । यदि निर्भागो वाक्यार्थ- स्तदा अग्नीपोमीयम्" इत्यादिविधिवाक्यानामप्यों निर्भाग एव स्याव ..

·भखण्डवाश्यार्थवादखण्डनम्] शास्त्रदीपिका । ६११ साङ्गप्रधानविधेरों निर्भागः- न साध्यं न साधनं ना- प्यङ्गानि तदान पशुर्न प्रयाजा न पुरोडाशो न तदीयाः अनुयाजाः सन्तीति किं कुन सप्रज्जते । एवं तन्त्रादि- ध्वपि दर्शयितव्यम् । तस्मादनेकपदार्थानुरक्तो वा- क्यार्थः, स च पदार्थमूलो न निलोन च सङ्केतमूला, तस्मान्नाऽप्रामाण्यं चोदनायाः। यत्तु वाक्यत्वात् पौ. रुषेयत्वमित्युक्तं तदुपरितनेऽधिकरणे निराकरिष्यामः॥ निर्भागत्वे च तस्य साध्यसाधनादिकं न स्यात् साध्यसाधनादीनामेव वाक्यार्थ- भागत्वाद् यदा च न साध्यसाधनादिकं तदा पशुपयाजपुरोडाशानुयाजा- दयः पदार्था नैव स्युस्तथा च कि कुत्र प्रसज्येत-कस्य क प्रसङ्गात् प्राप्तिः स्यादिति प्रसङ्गादिवैयर्थ्यात् तत्प्रतिपादकशास्त्रमपि व्यर्थमेव स्यादित्यर्थः । एवं चाक्यार्थस्य निर्भागते तन्वादीनामप्यानर्धक्यं प्रदर्शनीयम् । तस्मान्न चाक्पार्थो निर्भागः किं तऽनेकपदार्थसमूहरूपत्वात् सभाग एवेत्याह-तस्मा- दिति । अनुरका विशिष्टः । स च वाक्यार्थो न निर्मूलो येनाऽप्रामाण्यं स्पात, न च सङ्घनमूलो येन पदानां वाक्यस्य वा वाक्यार्थप्रतिपादकलं स्यात् किं तु पदार्थमूल:-स्मृतपदार्थैः प्रतिपाद्यत इत्याह-स चेति । यदु- क्तम्-" वेद वाक्यानामपि पौरुषेयत्वम" इति तस्य निरमिप्यमाणनां मू- चयनि-यविति । प्रसगादीनां स्वरूपं तने स्वयं द्रष्टव्यं तत्र प्रमगो द्वादशे. तन्त्रमेकादशे. वाधो दशमे. अहो नवमे. आनिदेशोऽहमे सप्तमे च. अधिक्रि- या अधिकारः पष्टे. क्रमः पञ्चमे. प्रयुक्तिश्चतुर्थे. मेषस्तृतीये. भदो दिनीगे. अध्याये द्रष्टव्यः । उक्तं च- "धर्मो द्वादशलक्षण्या व्युत्पाधः. नत्र लक्षण:- (--) प्रमाण-भेद-शेपत्वं-प्रेयुक्ति-नममलकाः ॥ अधिकारो-ऽतिदेशश्च मामान्येन विशेषतः । *." अंहो दोश्च सेन्त्रं च मङ्गश्चोदिनाः क्रमात ॥" नि । ॥ति राममधिकरणं ममासम्॥

·मपकाशा- [H पार । अनि ( अष्टम हामीलोयनाभिराम ) वेदांश्चैके संनिक पुरुयाख्याः॥२७॥ सङ्केतानपतैरेव पदैः पदार्याः प्रतिपागन्ने तैरप्य- नपेक्षितसङ्केनर्वाक्यार्थ इत्युकम् । इदानीं तु किं पौ- रुषेयाणि वंदवाक्यानि. उताऽपौरुषगाणीति निन्त्य. ते । पौरुषेयत्वे तु संजातस्यापि वाक्यार्थप्रत्ययस्य स्वतः प्राप्तमपि प्रामाणं पौरुषेयस्पेशेऽर्थ मूलप्रमा- वेदापीरुपेयसमनिपादनाय वेदपौरुषेयतस्य पूर्णपक्षस्य मूत्रं निर्दिशति- वेदांश्चेति । यतो वेदे पुरुषारुयाः काठमै कौमुथमित्यायाः पुरुषबाटना आख्या नामानि सन्त्यत एके नैयायिका वेदान् संनिकर्पम् =कृतकान् मादीन वदन्तीत्यन्वयः। संनिकान् इति वक्तव्ये संनिमित्यऽममानवचनत्वमार्यम् । किं वा “वेदाः प्रमाणम् " इतिवत्ममाधेयम् । साधितमर्थ स्मारयति-सङ्के तेति । पदानां पदार्थमतिपादने शक्तिग्रहमापेक्षत्वेपि सङ्केनापेक्षत्वं नास्त्येव स- केतस्येश्वरेच्छारूपत्वादीश्वरानीकर्तृमीमांसकमते ईशरेच्छाया अप्यसंभवादि- ति भावः । तैः पदार्थैः । वाक्यार्थबोधकत्वं पदार्थानामेवेति वार्तिकेप्युक्तम्- "पदार्थपूर्वकस्तस्माद्वाक्यार्थोयमवस्थितः ॥" मानसेनाऽपराधेन पदार्थान ये न गृहने । ते तद्वा तद्वाक्यं गृहीत्वापि नाथ गृहन्ति कर्हि चित् ॥" " पदार्था गमयन्त्येतं प्रत्येकं संशये सति ॥" इत्यादि । एतदधिकरणमतिपाद्यमाह-इदानीमिति । प्रथमं वेदानां पौरुषेयत्वे प्रामाण्यं न स्यादिति दोपमाह-पौरुषेयत्वेति । ईदृशेऽर्थे =अपूर्वे ऽप्रत्यक्षभूतेर्थे पौरुषे- यस्य वाक्यस्य मूलममाणासंभवात् प्राप्तमपि प्रामाण्यमपोद्यत इत्यन्वयः । पौ- रुपेयवाक्यस्य हि तद्वक्तुर्वाक्यवोध्यविषयविषयकं प्रत्यक्षादिकमेव मूलप्रमाणं संभवति अपूर्वविषये च प्रत्यक्षादेरसंभवात् मूलप्रमाणाभावः प्राप्तः. मू- १ अस्मिन्नधिकरणे एतत्सूत्राग्ने पञ्च सूत्राणि सन्ति तथा हि-"अनित्यदर्श- नाञ्च २८ । उक्तं तु शब्दपूर्वत्वम् २९ । आख्या प्रवचनातू ३० । परं तु श्रुतिसा- मान्यमात्रम् ३१ । कते वा विनियोगः स्यातू फर्मगः सम्बन्धात २२ ॥” इति ।

·पूर्वपक्षतया वेदपौरुषेयत्वम् शास्त्रदीपिका । णासंभवाद् विप्रलम्भभ्रान्त्यादिमूलतयाऽपाद्यते । वेदानां पौरुषेयत्वं वाक्यत्वाद् भारतादिवत् । काठकादिसमाख्यापि कृतकत्वे समयते ।। नन्वऽपूर्वात्मा वेदार्थोऽलौकिकः कथंचिदपि बुद्धा- वाऽऽरोपयितुमशक्यः कथं तत्र पुरुपा वाक्यं रचये- युः १ । भवानपि वा कथमीशे तस्मिल्लिङादेः शक्तिं गृह्णीयात् ? । अधिकारिनियोज्यान्वययोग्यं स्वर्गसा- धनक्षम कार्यरूपमित्यादिरूपेण कथं चिद् हृदयमा- नीय शक्तिग्रहणम् । तथा वाक्यरचनाविधिः संवि. लप्रमाणाभावे च वेदवाक्यानां विप्रलम्भनभ्रान्त्यादिमूलकवं प्राप्नुयात्तथा चामामाण्यं स्यादित्यर्थः । संपति पूर्वपक्षं पवेनाह-वेदानामिति, वेदवाक्यं पौरुपेयं वाक्यत्वाद् भारतादिवदित्यनुमानम् । पौरुषेयतायामुपपत्त्यन्तरमाह-काठकादीनि । यदि वेदोऽपौरुषेयः स्यात्तदा काठकं कौमुथमित्यादिसमाख्या नोपपद्येन काठका- दिनमाख्यानां पौरुषेयत्वापादकत्वात् तस्मात् काठकादिममाख्यापि वेदानां कृतकले एव समर्थ्यते समर्थिता भवतीत्यर्थः । मीमांसकः शङ्कते-नन्विति, ज्ञानविषयविपयिकैव वाक्यरचना संभवनि वे- दार्थस्य चापूर्वस्याऽलौकिकतान्न ज्ञानविषयत्वं भवतीति कथं नव नदिपयक पुरुषेण वेदरूपं वाक्यं रचितं स्यादित्यर्थः । नाकिंकः प्रतिवन्धुत्तरगाह-भवा- नपीति । भवन्मनेपि ज्ञानाविपये हालौकिक शक्तिग्रहो न मंभाति व्यवहार शक्तावात् शक्तिग्रहाभावे च वेदवाण्यार्यशेधो न स्यात. अयोधकमाना. ऽपामाण्यमेव स्यात. उक्तं च-"अप्रामाण्यं विधा मिन्नं मिथ्याचाऽतान. शयः" इति । ईदृशे-अलौकिके । तस्मिन् अपरें । म.मानक उनम्मद- अधिकारीति । मंभवनीति शेपः । अधिकारिनियोजनान्दयाकार्यन्वयक- स्यैव यजमानस्य फलस्वामिनाविकाग्निं कमीप नियनत्वेन यजमानन वा नियोज्यत्वमिति भाग्यम् । निन्यकर्मन नियोग्यतमेव भवति भाषा- दू । निन्यकर्मोन्यामम्य पाहापूर्वस्य नियोज्देशान्वय इति नियंत्राणम् ।

·सप्रकाशा- [प्रथमः पाद.. अधि०८ ष्यति, तस्मादाक्यत्वात् पौरुषेया वेदाः । तथा च काठकादिसमाख्या युज्यते, नहि प्रवचननिमित्ता स- माख्या संभवति- प्रवचनस्यानेकपुरुषसाधारणत्वात् काठकविशेषणाऽसंभवात्, कर्तुत्वं चैकस्यैवेति युक्तं विशेषणम् । किं पुनर्वाक्ये पुंसः कर्तृत्वम् ? । यः स्वा. तन्त्र्येण पदानि वाक्यत्वेन रचयति स कर्ता, स्वातन्य चैकस्यैवेति युक्तं विशेषणम् । यस्तु यथैव पुरुषान्तरेणा- ञ्चारितं तथैवोचारयामीत्येवमुच्चारयति नासौ कर्ता, तागुच्चारणं च बहूनामप्येकस्मिन् वाक्ये संभवतीति विशेषणानुपपत्तिः, तस्मात् कर्तृनिमित्तेयमिति प्राप्ते, अभिधीयते- उक्तं तु शब्दपूर्वमत्वमाऽऽख्याप्रवचनादिति । - अपूर्वमुत्पाद्यं भवतीति कार्यरूपमित्युक्तम् । तार्किक उत्तरमाह-तथेति, यया कथं चिदुक्तरूपेण हृदयमानीय-स्मृत्वा तस्मिन्नऽपूर्वे लिङादीनां शक्तिग्रहः संभवति तथा कथं चिद् हृदयमानीय तद्विपयकवाक्यरचनापि संभवतीत्यर्थः । तथा च सिद्धं पौरुपेया वेदा इत्याह-तस्मादिति । तथा च-पौरुपेयो सिदे काठकादिसमाख्यापि युज्यत इत्याह-तथा चेति । ननु समाख्या प्रवचन- निमित्ता किं न स्यादित्याशङ्याह-न हीति । प्रवचनम् अध्यापनं व्या- ख्यानं वा । हेतुमाह-प्रवचनस्येति, प्रवचनस्यानेकपुरुषसाधारणत्वेन कठमा- त्रेण सम्बन्धनियमाऽसंभावाव काटकमिति न स्यात् । कर्तृत्त्रस्य तु कठमात्रे. ण सम्बन्धाद् युज्यते काठकमिति विशेषणमित्याह-कर्तृत्वमिति । वाक्यनिरूपितकर्तृत्वस्वरूपं पृच्छति-किमिति । उत्तरमाह-य इति । वाक्यत्वेन वाक्यरूपेण । प्रवक्तुरध्येतुर्वा कर्तृवं न सम्भवतीत्याह-य- स्त्विति । तादृगुच्चारणम् =अनुकरणस्वरूपमुच्चारणम् । उपसंहरति-तस्मा- दिति । कर्तृनिमित्ता कर्तृत्वनिमित्ता । इयम् काठकादिसमाख्या । तस्मा. द्वेदाः पौरुपेया इति सिद्धम् । एवं पूर्वपक्षमुपपायोत्तरमारिप्मुरुत्तरपक्षस्य " उक्तं तु शब्दपूर्वन्धम् २१ १ यद्यपि स्त्रयमिदं पयस्वरुपपरिहारेण सूत्रस्यापत्येनाप्युपन्यसितुं शक्यते ·मेदपौरुषेयत्ववादखण्डनम्] शासदीपिका। वाक्यत्वात् पौरुषेयत्वं दृश्यादर्शनयाधितम् । प्रतिहेतुविरुद्धश्च हेतुः, तस्मादऽकृत्रिमाः ॥ यदि वेदानां कर्ता कश्चिदऽवभिष्यत् ततोऽवश्यम- आख्या प्रवचनात् ३० " इति मूत्रद्वयं पद्यार्थेन ग्रनाति-उक्तमिति, श- ब्दस्य पूर्वत्वम् = नित्यत्वमुक्तम्-पूर्वमेव पठाधिकरणे निरूपितं वेदश्च शब्द- समूह एवेति नित्यो नित्यत्वाचापौरुषेय इत्यर्थः । आख्या-काठकादिसमा- ख्या तु प्रवचनात् प्रवचननिमित्तास्ति न कर्तृत्वनिमित्ता येन वेदस्य पौ- रुषेयत्वं स्यादित्यर्थः । उत्तरपक्षाभिप्रायं पडुनाह-वाक्यत्वादिति । यदि वे- दः पौरुषेयः स्यात्तदामुकेन निर्मितो वेद इत्येवं वेदे उपलभ्येत न चोपल• भ्यते तस्माद् दृश्यादर्शनेन निरस्तं पौरुषेयत्तं वाक्यत्वादिति हेतुना न सिध्य- तीत्यर्थः किं वा वाक्यत्वादिति हेतुना प्राप्तं पौरुषेयत्वं दृश्यादर्शनेन वाधि- तमित्यर्थः । किं च वेदः पौरुपेयो वाक्यत्वादिति वाक्यत्वं हेतुः वेदाध्ययन गुर्वध्ययनपूर्वकं वेदाध्ययनत्रादिति सहमतिपक्षभूतवेदाध्ययनत्वहेतुना विरु- दःनिरुद्धः-निरुद्धशक्तिक इत्याह-प्रतीति । वेदाध्ययनत्वहेतुना वक्ष्यमाण- रीत्याऽपौरुषेयत्वसाधनादिति भावः । स्वाभिप्रायमाह-तस्मादिति । अ- कृविमा: अपौरुषेया वेदाः । प्राभाकरैरप्युक्तम्--- पदानां तत्पदार्थेषु शक्तिः स्वाभाविकी स्थिना । पुंवाक्येषु विमम्बादशङ्कया सा तिरोहिना ।। वेदेषु त्वऽस्मर्यमाणकठेकेषु स्वरूपतः । प्रमाणान्तरसंस्पर्शरहिनाववोधिपु- ।। न कर्तुरनुमानं स्याद्वाक्यत्वादिति लिङ्गनः । न कर्ना शक्नुयाद्वाक्यं कर्तुं कार्ये लौकिके ।। तेन वेदे विसम्बादशहा नास्ति कथं चन । अर्थनिश्चयहेतुत्तादर्थमंस्पर्शिता स्थिता ।।" इत्यादि । पौरपेयत्वस्य यद् दृश्यादर्शनवाधिनत्वमुक्तं तदुपपादयनि-पदीनि । यदि नथाप्येतावत्पर्यन्तं सन्दर्भधारणाधिकरणस्पर्फ.कर्मवत्रं सर्वत्रोपन्यम्नमितिहे- तास्तथा पूर्व एचिदपि मान्ने हतिपद नापन्यस्लमत्र तिपटमुपन्यम्नमितिदनो- शयत प्रन्धकारस्य प्रायेतिपदंबोरविवा परदायामेरावाभिमाय नि।

·समकाशा- [प्रथम' पादः अधि०८ ध्येतृपरम्परया युद्धादिवदऽस्मरिष्यत् न यस्य विस्म- रणं सम्भवति-तत्प्रत्ययेन हि तदा सर्वपुंसां वेदार्था. तुष्ठानं प्रमाणान्तरागांचरत्वात् फलसाधनस्वस्य, अ. तोऽर्वाचीनैः कथमसौ विस्मर्यंत, यतः स कर्ताऽवश्यं स्मर्तव्यो न च स्मर्यते तेन स्मृतिरूपदर्शनयोग्यत्वे सत्यप्यदृश्यमानः कर्ता शशविषाणवदऽभावात्मना. ऽध्यवसीयते। येपि हि पौरुषेयतां मन्यन्ते तेपि नैव परम्परया त न कर्तृविशेषस्मरणं शक्नुवन्ति वदितुम्, सामान्यतो दृष्टेन कर्तारमनुमाय स्वाभिमतं कर्तारं तत्र निक्षिप- 1 वेदानां कोपि कर्ता स्यात्तदा सोऽमुकेन कृता वेदा इत्येवमस्मरिष्यत् नच स्म- यते तस्मान्नास्तीत्यपौरुपेया वेदा इत्यर्थः । ननूपक्षेया वेदकर्ता विस्मृतः स्यादित्याशङ्ग्याइ- नहीति । विस्मरणस्याऽयोग्यत्वे हेतुमाह- तत्मत्ययेनेति । यथा हि पौरुषेयस्य भारतस्य यत् प्रामाण्यं तत्कस्य हेतोः ? परमाप्तश्रीव्या- सदेवविरचितत्वादित्येव वक्तव्यं व्यासदेवविस्मणणे च न भारतम्य प्रामाण्यं संभवेत्तथैव यदि वेदाः पौरुषेयाः स्युस्तदा तत्कर्तृविस्मरणे तेपां प्रामाण्यं नस्याः व पौरुषेयवाक्यमामाण्यम्य तत्काप्तत्वज्ञानाधीनत्वादिति न वेदकर्तुविस्मरणं सभवतीत्यर्थः। तत्प्रत्ययेन वेदक तत्वेन । अनुष्ठानमित्यत्र स्यादिति शे- पः । वेदोक्तानां ज्योतिष्टोमादीनां या फलप्साधनता तस्याः प्रत्यक्षादिप्र- माणान्तरागोचरत्वात् वेदक ऽऽतत्वमात्राधीनत्वान्न वेदकर्तुविस्मरणं सम्भव ति । उपसंहरति-अत इति । दृश्यादर्शनस्वरूपमाह-यत इति । अभावा- स्मना-नास्तीतिरूपेण । विपक्षे वाधकमाहह-येपीति।ये तार्किकाः।तत्र वेदे । वेदपौरुषेयत्ववादि. नां पौरुपयेत्वप्रतिपादनप्रकारमाह-सामान्यतोष्टेनेति । प्रत्यक्षायोग्यविषयसा- धकमनुमानं सामान्यतोदृष्टमित्युच्यते, उक्तं च-" अपरं च वीतं सामान्यतोर- ष्टम्-अदृष्टस्वलक्षणसामान्यविषयं यथेन्द्रियविषयमनुमानम्, अत्र हि रूपादिजा- नानां क्रियात्वेन करणवत्त्वमनुमीयते, यद्यपि च करणत्वसामान्यस्य छिदादौ वास्यादि स्वलक्षणमुपलब्धं तथापि यजातीयं रूपादिज्ञाने करणवत्त्वमनुमीयते ·वेदपौरुषेयत्ववादसण्डनम्] शानदीपिका। ६१७ न्ति-कोचिदीश्वरम्. अन्ये हिरण्यगर्भम्. अपरे प्रजाप- तिम्, न चायं नानाविधो विवादः परम्परया कतरि मन्वादिवत् स्मर्यमाणे कथं चिदप्यवकल्पते, न हिला- नवे भारते शाक्यग्रन्थे वा कर्तृविशेष प्रति कश्चिद्विव- दते, तस्मात् स्मर्तव्यत्वे सत्यऽस्मरणाद् दृश्यादर्शनया- धितं सामान्यतोदृष्टं न शक्नोति कर्तारमवत्ताययितुस् । सप्रतिसाधनश्च हेतुः 'वाक्यत्वात्' इति, विचादा- ध्यासितं वेदाध्ययन गुर्वऽध्ययनपूर्वकं वेदाध्ययनत्वाद- तजातीयस्य करणत्वस्य न दृष्टं स्वलक्षणं प्रत्यक्षेण, इन्द्रियजातीयं हि तत् करणं न चेन्द्रियत्वस्य सामान्यस्य स्वलक्षणमिन्द्रियविशेषः प्रत्यक्षगोचरो- ऽग्दिशां यथा चन्हित्वस्य सामान्यस्य स्वलक्षणं चन्हिः, मोयं पूर्ववता (६- स्वलक्षणविपयस्य ) सामान्यतोदृष्टात् सत्यपि चीनत्वेन तुलवे विशेषः ।" इति, तदत्रापि प्रत्यक्षायोग्यवेदकतृमाधकस्यानुमानस्य मामान्यनोदृष्टत्वं यु- क्तमेव । तथा च यद् यद् वाक्यं तत्तत् मकर्तृकं भारतादिवदिति सामान्य- तोदृष्टेन वेदस्वापि वाक्यत्वेन सकनुकत्वमनुमाय तत्र वेदे कर्नार निक्षिप- न्ति, तत्रापि कविशेपे विप्रतिपत्तिरेवेत्याह-केचिदिति । ईश्वम-विष्णुम् । हिरण्यगर्भम-चतुर्मुखं विराट्पुरुपं वा । प्रजापतिम अपोन्पादने नि- मुक्तम् । नन्वीश्वरेण वा प्रजापनिना वा वेदा विगविता यम्यत्र गरमा- रवा वेदकरमरणमित्याशमाह-न चाययिनि । यीदं मानं गागदा ना- नाविधो विवादो न स्यात. एकस्यैव वेदवचसम्भवामकोकाना - देवमुच्येत न तु मतभेदेनाऽनेकपामिन्यर्थः । विक, नि। उपमहानि-तस्मादिति । वर्नारम् शाम । नाद ना. पयितुं न मनोति। स्नानुमानग्य मत्मनिपातामार-मादीनि । 7-टा। विधादाम्यातिं वेदाध्ययनं दोष पर :- पेयाचं वाध्ययनं गुर्दध्ययनमा पेट्रय विरचिवदापनि भावान प्रदा ༣ ཧཱུཾ། གin , ; ：： ང ཨཱནྟག་ ·समकाशा- [प्रथमः पादः माप.८ .. ऽयतनाध्ययनवदिति, तदिदमाइ सूत्रकार:-“उकंतु शब्दपूर्वत्वम् " इति, शब्दशब्देनात्र शन्दजन्य- मध्ययनम्, तदयमर्थ:-सर्वपुंसामध्ययनमऽध्ययनान्तर- पूर्वकम्. सर्वे हि यथैव गुरुणाऽधीतं तथैवाऽधिजिगां: सन्ते. न पुनः स्वातव्येण कश्चिदपि प्रथमोऽध्येतावे. दानामस्ति यः कर्ता स्यात् ? तस्मादपौरुषेया घेदाः । समाख्यापि योग्यानुपलब्धिनिराकृते कर्तरि तनिमि- ता न सम्भवतीति प्रवचननिमित्ताऽध्यवसीयते-प्र. वचने एवातिशययोगेनाऽसाधारण्यं कठस्य संमवती. ति न विशेषणत्वानुपपत्तिः । यदा नायं पुरुषविशेषवचनः कठशन्दः किं तु नि- त्यस्य चरणविशेषस्यैवेयं संज्ञा तचरणैः पुरुषैः परम्प- को सिद्धे वेदस्याऽनादित्वापत्त्याऽपौरुषेयत्वं सिदमिति वाक्यत्वादिति हेतुः सत्प्रतिपक्षः सन् न वेदस्य पौरुषेयत्वं साधयितुं समर्थः । न च वाक्यत्वहेतुना वेदाध्ययनत्वहेतुरेव किं न सत्मतिपक्षः स्यादिति वाच्यम्,कर्तुर्दश्यादर्शनेन वा. धितवान् नत्साधकस्य वाक्यत्व देतोरबलत्वात् तदभावसाधकस्य वेदाध्ययनत्व हेनोश्च तेनैव दृश्यादर्शनेन मवलत्वात् । अत्र मूत्रं प्रमाणयति-उक्त स्विति । सूत्रो. ताब्दपदार्थमाह-शब्देति, विवक्षितमिति शेषः । मया तु वृत्त्यनुसारेण पूर्वमस्म व्याग्दया कृता । मृत्रमाश्रित्य स्वाभिप्रायमाह-तदयमिति । अधिजिगासन्ते अध्यतुमिच्छन्ति । अध्यापयितुरेव कर्तृत्वसम्भवेनाध्येतुः कर्तृत्वासंभवाव "य: कर्ता" इत्यस्य यतः कर्ता म्यादित्यर्थो ज्ञेयः किं वा “ अध्येता" इत्यस्या- ऽध्यापयिता वाचागयिता वेन्यर्थः । उपमहरात-तस्मादिति । यत्तु काठकादि: मपाग्यया पौरपेयत्वमुक्तं तम्योत्तरमाह-ममाख्यापीति । तनिमित्ता-कठीन मिना । ममाव्यायाः प्रवचननिमित्तन्वमुपपादयति-प्रवचनेति । कठशावापाः कटमवारवचनम्याऽन्यवाभावान कठशायेति समाख्या मिन्द्रि प्राप्त्यर्थः । अपम्पियन्वपमे काटकादिममाख्याया उपपश्यनरमाह-यति । पुरुष विदोपवचनः पुरूषविगेपवाचकः । चरणविशेषम्य मापाविशेषस्य । उ6 व कौमुद्याम-" चरणे प्रमचागिण" नि म “परणः शाला" इति।

·पादाधापमंहार] माखदीपिका। रयाऽधीयममाना शाखा काठशशब्देनाभिधीयते । तस्मादपोमषेयत्वाचोदनानां प्रमाणता। घोदनेति प्रतिज्ञार्थः पादेनानन साधितः । यदि चोदनासूत्रे प्रतिज्ञातम्- भेदशेपप्रयुक्ति- कमनियमाऽधिकाराऽतिदेशोह्याधतन्त्रप्रसदासर्वविशे- पणविशिष्टे धर्मस्वरूपे चोदनैव प्रमाणं प्रमाणमे- व चोदनति तत्र चोदनैवेत्यवधारणेन यच्चोदनानि- रपेक्षाणां तया सह तुल्यकक्षतया स्पर्धमानानां प्र- त्यक्षादीनामप्रामाण्यं प्रतिज्ञातं तत् प्रत्यक्षसूत्रेण सा- धितम् । " औत्पत्तिकस्तु " इत्यादिना पादशेपेण प्रमाणमेवेत्ययमंशः साधितः । तदेवमस्मिन्नेव पादे चो- दनासूत्रप्रतिज्ञातार्थविशेषे साधिते उपरितनं पादत्रयं चोदनासूत्रशेपतया न सङ्गच्छते किं तु प्रथमे सूत्रे किं. तचरणैः कठशाखीयैः पुरुषः । यदि कठ इति पुरुषविशेषनामधेयं स्यात्तदा कदाचित्तस्य कर्दत्वेन वेदे समावेशः स्यादपि नैवमस्तीति भावः । पादोक्तविषयं संझेपेण वदन्नुपसंहरति-तस्मादिति । एवमुक्तमकारेणा- अपौरुषेयत्वं सिद्धं तथा च पौरुषेयत्वेन यच्चोदनानां धर्मेऽप्रामाण्यमुक्तं तदपि निरस्तमित्याह-चोदनानामिति, सिद्धेति शेषः । उत्तरार्धविषयं विशदयति- पदीति । प्रतिज्ञातमेवाइ-भेदेति । भेदादयो द्वितीयाद्यध्यायप्रतिपाद्याः प्रध- माध्यायस्य प्रमाणप्रतिपादकत्वात् । प्रसङ्गेति-भेदादिमसङ्गान्तर्सवविशेषणवि- शिष्टे । अवधारणेन नियमेन । तया-चोदनया सह तुल्यकक्षतया समवल- तया (प्रमाणरूपतया)। प्रत्यक्षमत्रेण प्रत्यक्षादीनां धर्म प्रत्यऽसामर्थ्य प्र- तिपादितमिति स्पष्टोर्थः । इत्यादिना इत्यारभ्य । चोदनासूत्रेति-चोदनामू. प्रेण यः प्रतिमातोर्थविशेष:-चोदनैव प्रमाणे प्रमाणमेव चोदनेति तस्मिन् सा- धिते । न सहचत इति-चोदनासूत्रेण प्रतिज्ञातस्यार्थस्य चोदनैव प्रमाणं प्र- माणमेव चोदनेत्यस्यार्थस्याऽस्मिन्नेव पादे प्रतिपादितत्वाचोदनासूत्रशेपतयो- परितनं पादत्रयं न सगते चोदनामूत्रप्रतिपाद्यस्य शेपाभावात्. तथा- पि सतिप्रकारमाह-किं विति । यथा चोदनाम्बादारभ्यायं पादः ।

·२१८ सप्रकाशा- [प्रथमः पादः . भाष०८ - ? ऽयतनाध्ययनवदिति, तदिदमाह सूत्रकारः-" उक्तं तु शब्दपूर्वत्वम् ॥ इति, शब्दशब्देनात्र शन्दजन्य- मध्ययनम्, तदयमर्थः-सर्वपुंसामध्ययनमऽध्ययनान्तर- पूर्षकम्. सर्वे हि यथैव गुरुणाऽधीतं तथैवाऽधिजिगां: सन्ते. न पुनः स्वातव्येण कश्चिदपि प्रथमोऽध्येता थे. दानामस्ति यः कर्ता स्यात् ? तस्मादपौरुषेया वेदाः । समाख्यापि योग्यानुपलब्धिनिराकृते कर्तरि तलिमि- त्ता न सम्भवतीति प्रवचननिमित्ताऽध्यवसीयते- वचने एवातिशययोगेनाऽसाधारण्यं कठस्य संमवती. ति न विशेषणत्वानुपपत्तिः । यदा नायं पुरुषविशेषवचनः कठशब्दः किं तु नि- त्यस्य चरणविशेषस्यैवेयं संज्ञा तचरणैः पुरुषैः परम्प- को सिद्धे वेदस्याऽनादित्वापत्त्याऽपौरुषेयत्वं सिदमिति वाक्यत्वादिति हेतुः सत्मतिपक्षः सन् न वेदस्य पौरुषेयत्वं साधयितुं समर्थः । न च वाक्यत्वहेतुना वेदाध्ययनत्वहेतुरेव किं न सत्पतिपक्षः स्यादिति वाच्यम्,कर्तुर्दश्यादर्शनेन वा- धितत्वात् तत्साधकस्य वाक्यत्वहेतोरवलत्वात् तदभावसाधकस्य वेदाध्ययनत्व- हेतोश्च तेनैव दृश्यादर्शनेन सवलत्वात् ।अत्र सूत्रं प्रमाणयति-उक्तं त्विति । सूत्रो- क्तशब्दपदार्थमाह-शब्देति, विवक्षितमिति शेषः । मया तु वृत्त्यनुसारेण पूर्वमस्य व्याख्या कृता । सूत्रमाश्रित्य स्वाभिप्रायमाह-तदयमिति । अधिजिगासन्ते- अध्येतुमिच्छन्ति । अध्यापयितुरेव कर्तृत्वसम्भवेनाध्येतुः कर्तृत्वासंभवात् “य: कर्ता " इत्यस्य यतः कर्ता स्यादित्यर्थो ज्ञेयः किं वा “ अध्येता" इत्यस्या- ऽध्यापयिता वोच्चारयिता वेत्यर्थः । उपसंहराति-तस्मादिति । यत्तु काठकादि- समाख्यया पौरुषेयत्वमुक्तं तस्योत्तरमाह-समाख्यापीति । तन्निमित्ता-कर्वनि- मित्ता । मयाख्यायाःप्रवचननिमित्तत्वमुपपादयति-प्रवचनेति । कठशाखायाः कटमशनवचनस्याऽन्यत्राभावात् कठशाखेति समाख्या प्रसिद्धि प्राप्त्यर्यः । अपारुपेयत्वपक्षे काठकादिसमाख्याया उपपश्यन्तरमाह-यद्वेति । पुरुष विशेषवचनः-पुरूपविशेषवाचकः । चरणविशेपस्य-शाखाविशेषस्य । उक्तं च कौमुद्याम्-" चरणे ब्रमचारिणि " इति वे "चरणः शाखा" इति ।

·पादार्थोपसंहारः] शाखदीषिका। ६१० रयाऽधीयममाना शाखा काठकशन्देनाभिधीयते । तस्मादपौरुषेयत्वाच्चोदनानां प्रमाणता। चोदनति प्रतिज्ञार्थः पादेनानेन साधितः ॥ यदि चोदनास्त्रे प्रतिज्ञातम्- भेदशेषप्रयुक्ति- क्रमनियमाऽधिकाराऽतिदेशोहयाधतन्त्रप्रसङ्गासर्वविशे- षणविशिष्टे धर्मस्वरूपे चोदनैव प्रमाणं प्रमाणमे- व चोदनेति तत्र चोदनैवेत्यवधारणेन यचोदनानि- रपेक्षाणां तया सह तुल्यकक्षतया स्पर्धमानानां प्र- त्यवादीनामप्रामाण्यं प्रतिज्ञातं तत् प्रत्यक्षसूत्रेण सा- धितम् । औत्पत्तिकस्तु " इत्यादिना पादशेषण प्रमाणमेवेत्ययमंशः साधितः । तदेवमस्मिन्नेव पादे चो- दनासूम्रप्रतिज्ञानार्थविशेषे साधिते उपरितनं पादत्रय चोदनासूत्रशेषतया न सङ्गच्छते किं तु प्रथमे सूत्रे किं. .. तचरणैः कठशाखीयैः पुरुषैः । यदि कठ इति पुरुषविशेषनामधेयं स्यात्तदा कदाचित्तस्य कर्तुत्वेन वेदे समावेशः स्यादपि नैवमस्तीति भावः । पादोक्तविपयं संङ्केपेण वदन्नुपमहरति-तस्मादिति । एवमुक्तमकारेणा- ऽपौरुषेयत्वं सिद्धं तथा च पौरुषेयत्वेन यचोदनानां धर्मेऽमामाण्यमुक्तं तदापि निरस्तमित्याह-चोदनानामिति, सिद्धेति शेषः । उत्तरार्धविषयं विशदयति- पदीति । प्रतिज्ञातमेवाह-भेदेति । भेदादयो द्वितीयाघध्यायमतिपाद्याः प्रथ. माध्यायस्य प्रमाणप्रतिपादकत्वात् । प्रमझेति-भेदादिप्रमझान्तर्मचविशेषणयि- शिष्टे । अवधारणेन-नियमेन । तया-चोदनया सह तुल्यकातया-ममवल. तया (प्रमाणरूपतया)। प्रत्यक्षसूत्रेण प्रत्यक्षादीनां धर्म प्रत्यऽमामय प्र. तिपादितमिति स्पष्टोर्थः । इत्यादिना इत्यारभ्य । चोदनानुनि-चोदनाम- प्रेण यः प्रतिज्ञाताविशेषः-चोदनैव प्रमाणं प्रमाणमेव चोदनेनि तम्मिन सा. बिते । न सङ्गति-चोदनासूत्रेण प्रतिहातस्यार्यस्य चोदनव प्रमाणं 7. माणमेर चोदनेत्यस्पार्थस्याऽस्मिन्नेव पादे प्रतिपादितन्वाचोदनामूत्रपतयो. परितनं पादत्रयं न सङ्गनते चोदनान्त्रप्रतिपाद्यस्य होपाभावाद. नया- पि मातिमकारमाह-कि विति । यथा चोदनानवादारभ्यायं पादः ·[प्रथमः पादः भधिर लक्षणो धर्म इति धर्मस्य प्रमाणं यकव्यत्वेन प्रतिज्ञा- तं तत्रानेन पादेन चोदनायाः प्रामाण्यमुक्त्याऽर्थवाद- स्मृतिनामधेयानामुपरितनेन पादत्रयेण प्रामाण्यं प्रति. पानेलेन नोदनासन्नवदेव पादत्रयं जिज्ञासासूत्रो- कपा को धर्मः' इत्यनयैव प्रतिज्ञया सङ्गच्छते । न चार्थवादादीनां प्रामाण्ये चोदनैवेति प्रतिज्ञाव्या- घातः स्थादिति वाच्यम, तुल्यजातीयापेक्षत्वादनधा- रणस्य, या 'शुलः पटः' इत्युक्ते कृष्णादीनामेव नितिन गत्वादीनाम्. एवं चोदनैवेत्यवधारणेन म. त्यनादीनामेन गोदनापत् स्नातव्येण प्रमाणीयुभूष. तां यात्तिर्न त्वार्थवादीदानां चोदनकवाक्यतया पांपनामललगा प प्रमाणीभवतां चोदनाविषयेणान. पान प्रामार्ग निरस्तं नापि साधितम्, परित- पापण तसाधयिष्यते यथाऽऽह- ·पादार्थोपसंहारः] शास्त्रदीपिका। इति प्रमाणत्वमिदं प्रसिद्ध- मुक्त्वेह धर्म प्रति चोदनाया। अतः परं तु प्रविभज्य वेद प्रेधा ततो वक्ष्यति तस्य योर्धः ॥" ॥ इति पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणमीमांसासाम्राज्यधुरन्धरमहा- महोपाध्यायविद्ववरश्रीमत्पार्थसारथिमिश्रशास्निप्रणी- तायाः शानदीपिकायाः प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः समाप्त:॥ माणयति-इतीति, इति इत्येवं प्रथमपादेन धर्म मति चोदनायाः प्रसिद्धं प्र- माणत्वम्-प्रामाण्यमुक्त्ता, अत: प्रथमपादाद परम् अग्रिमपादत्रये, वेदं वेधा- विध्यर्थवादमन्त्रात्मना विधा विभज्य तस्य= त्रिधा विभक्तस्य वे- दस्य या= विधिस्तत्स्तुत्यादिरूपश्च योऽर्थस्तं वक्ष्यतीत्यन्वयः ॥ इति ।। अत्र च विद्वद्वरैर्महाशयैः तद्विद्वांसोनुगृहन्तु चित्तोत्रैः प्रसादिभिः । सन्तः प्रणयिवाक्यानि गृहन्ति घनसूयवः ॥ न चात्राऽतीव कर्तव्यं दोषदृष्टिपरं मनः । दोपो ह्यविद्यमानोपि तचित्तानां प्रकाशते ॥ निर्दोपवैकवाक्यत्वं क वा लोकस्य दृश्यते । सापवादा यतः के चिन्मोक्षस्वर्गावपि प्रति ॥ आगमप्रवणश्चाई नापवाद्यः स्खलन्नपि । न हि सद्वर्त्मना गच्छन् स्खलितेष्वप्यऽपोद्यते ॥" इत्यादीनि श्लोकवार्तिकस्य वाक्यान्यनुसंधेयानि यद् वै मीमांसामधानपुरुपप्र. वरेण महामहोपाध्यायश्रीकुमारिलभपादेन विरचितं का कथा पुनरत्र माह- शामन्दमतीनामित्युपरम्यते ।। श्रीमद्गुरुमुखाज्ज्ञातपदार्थानां हि संग्रहः । स्वकीयज्ञानरक्षायै कृतोयं युक्तपव्रतः ॥ मूलान्वये विशेपेण संरम्भो विस्तरभिया ।

·કરશે.
सप्रकाशा-शाखदीपका।
काश्यां वेदतुनन्देन्दु(सं१९६४)विक्रमालसमामधौ ।
बालानामुपकाराय मकागोयं प्रकाशितः ॥
वन्दे श्रीमद्धयग्रीवं मन्देभ्यः करुणानिधिम् ।
श्रीमद्रामानुजं वन्दे मीमांसा येन पालिता।
वन्दे मुदर्शनाचार्य दर्शनागाधसागरम् ।
श्रुतप्रकाशिका टीका श्रीभाष्ये येन निर्मिता ॥
बन्दे दीक्षागुरुं श्रीश्रीनिवासाचार्यदेशिकम् ।
विधागुरुं तथा वन्दे श्रीगङ्गाधरशास्त्रिणम् ॥
पः सांख्ये कपिलपतअलिरलं शाब्दे कविले परं
श्रीहर्पोऽद्रयदर्शने शिनतनुस्तकेषु यो गीतमः ।
मीमांसामतजैमिनिर्धवगुपाध्यायो महदभ्यो महान्
स्थाssईईपदभूत गुन्जियते शास्त्री रा गङ्गाधरः ।।
॥ इति पसनदीयवानाचार्यविरचितस्तपातीयः
মামীবিকাসন্ধ
॥श्रीः॥

·No text on this page.