·जैमिनीयसूत्रम् । अध्यायद्वयात्मकम् । वाराणसीस्थरणवीरसंस्कृतपाठशालायां ज्योतिषशास्त्राध्यापकलब्ध- ज्योतिपाचार्यतीर्थोपाधिद्वयपण्डित-ओझोपाद्वरामयनशर्म- विरचितमूत्रार्थप्रकाशिकोपेतम् । झोपाभिधपण्डितमुरलीधरशर्मणा संगोधितम् । + उक्तटीकाकारणव काठयां प्राभाकरीयन्त्रालये मुलायित्वों प्रकाशितम् । सं. १९६१ । (अस्य सर्वेऽधिकाराः प्रकाशकायत्तीकृताः) पुस्तक माप्तिस्थानम् :- हरीदास बैजनाथ दास बुकसेलर, कचौड़ी गली, साता। Fre

·No text on this page.

·H ·॥ श्रीः ॥ कीयाप्रकाशितविदिक विवुधावलिमाजया सुसंयुक्तः । शास्त्रसुधां वितरिष्यन् काश्यां थीमत्सुधाकरी जयति॥१॥ आसीत्काभ्यां सकल विबुधैः पुजितो लोकमान्यै- भूभृद्वन्द्यो दशरथसुताराधने दत्तचित्तः । लोकेश्यामाचरण ति यः ख्यातसत्कीर्तिधामा तत्पुत्रोस्ति प्रसरितयशश्वीरयोध्याधिनाथः ॥ २ ॥ तदंघ्रिकमलध्यानादवाप्तज्ञानलेशतः । उडुदायप्रदीपस्य कृत्वा व्याख्यां सुनिर्मलाम् ॥ ३॥ मध्यपारासरीयुक्तां सप्ताक्षिवसुचन्द्र के । शाके थीरामयत्नेन विश्वनाथे समर्पिता ॥ ४ ॥ लघुपाराशरी नामक फलित ग्रन्थ जो सभी को मालूम जिसकी भिन्न भिन्न टीकायें छप चुकी हैं परन्तु ऐसी कोई टीका नहीं है जिसमें संस्कृत टीका सरल भाषार्थ सारणी सब एकत्रित हो। अनेक विद्यार्थियों के प्राग्रह से हमने पण्डित रामयत्न ओझा से संस्कृत तथा भाषाटीका बनवाकर तथा इसके योग विस्तार रूप मध्यपाराशरी सहित प्रकाशित किया।जिसका कि मूल्य ॥, आना रक्खा है। इसकी हम विशेष प्रशंसा करना उचित नहीं समझते क्यों. कि "प्रत्यक्षस्य प्रमाणं किम्” पाप लोगों के हाथ में इसका प्रमाण उक्त पण्डित जो की बनाई हुई जैमिनीयसूत्र की टीका हई है। पुस्तकमाप्तिस्थानम-हरिदास बैजनाथदास संस्कृत पुस्तकालयाध्यक्ष कचौड़ोगली बनारस सिटी। abo ·७-८-० ( २ ) सिद्धान्ततत्त्वविवेकः-तथा-शेषवासना । करणप्रकाशः-पं० सुधाकरहिवेदिक्कत सवासना सहितः १-०-० आर्यभटमहासिद्धान्तः पं० सुधाकरहिवेदिकृत टीका स० ३.०-० लीलावती-पं० सुधाकरहिवेदिकृत उपपत्ति सहितः १-०-० वीजगणितम-पं० सुधाकरहिवेदिक्कतउपपत्तिसहितः १.४.० वसिष्ठसिद्धान्तः ०-१-६ गोलप्रकाशः २-८-० दीर्घवृत्तिलक्षणम् १-०-० यन्त्रराजः-सटीकः-प्रतिभावोधकथ १-८-० सोमसिद्धान्तः । ०-६-० दैवज्ञकामधेनुः । ३.०-० जातकतत्त्वम् । ०.१२.० प्रश्नभूषणम् (प्रष्ण विचार का बहुत उत्तम ग्रन्थ). ०-४.० बालबोधः । ( शिला) ०-२-० मकरन्दविवरणम–सोदाहरणम् ०-६-० मकरन्दसारणी (शिन्ना) रमलनवरत्नम् । (शिला) रमलसिक्ता । (शिला) १-८०० संकेतनिधिः। मूलमात्रम् । इनसे अधिक और भी सब प्रकार की पुस्तक हमारे यहां मिलती हैं। पुस्तक प्राप्तिस्थानम् :- ब्रजभूषण दास और कम्पनी दूसरा पता:-हरी दास बुकसेलर कचौड़ी गली बनारस सिटी। ०-८-० ०.८-० ००८-० बैजनाथ दास बनारस प्रिंटिंग प्रेस

·श्रीगणेशाय नमः ।
जैमिनीयसूत्रम्।
सूत्रार्थप्रकाशिकोपेतम् ।
स जयति सिन्धुरवदनो देवो यत्पादपङ्कजस्मरणम् ।
वासरमणिरिव तमसा राशि नाशयति विघ्नानाम् ॥ १ ॥
भवभीतिहरां चतुर्भुजां मकलार्थ प्रतिपत्तिदायिनीम् ।
निजभक्तजनैकपालिकां वरदात्रों प्रणमामि कालिकाम् ॥ १ ॥
अशरणशरणं दीनानाथं घरमतिसहितं कृतवदुचरितम् ।
ज्ञानसुलभ्यं शङ्कररूपं नौग्यवधेशं लब्धधरेशम् ॥ २ ॥
अथ सकललोकोपकारेप्सुः श्रीमजैमिनिमहर्षिः प्रारिप्सितग्रन्थे म-
मस्तविनविच्छेदनाय स्वाभीष्टदेवतायाः स्वार्थस्याशंसनं करोति ।
उपदेशं व्याख्यास्यामः ॥१॥
उः पदं यस्याः सा उपदा तस्याः सम्बोधने हे उपदे श्रीजगदम्बिके ।
"उकारः शङ्करः प्रोक्तः"-इत्येकाक्षरकोशः । शं लोकानां कल्याणं येन भवति
तच्छास्त्रं व्याख्यास्यामः कथयिष्यामः । अथ वा उपदिश्यते प्रकाश्यते प्राक्त-
नशुभाशुभकर्मामेनेति उपदेशो जातकशास्त्रविशेषस्तं व्याख्यास्यामः कथ-
यिष्यामः।
यथोक्तम् ।
"यदुपचितमन्यजन्मनि शुभाशुभं तस्य कर्मणः पक्तिम् ।
व्यञ्जयति शास्त्रमेतत् तमसि द्रव्याणि दीप इव" ॥१॥

·जैमिनीयसूत्रम् । अथास्मिन् ग्रन्थेऽन्यशास्त्रतो दृप्टे_लक्षण्यं प्रतिपादयति । अभिपश्यन्त्यक्षाणि पार्श्वभे च ॥ २॥ "नामैकदेशेन नाममात्रस्यापि ग्रहणम्"-इति न्यायादत्र च-शब्देन चर- स्य ग्रहणम् । अर्थात् चकाराचराणि ऋक्षाणि अभि यथा स्यात् तथा पा- श्व पश्यन्ति । कथं पाश्चमे पश्यन्ति इत्यत्र वृद्धवाक्यात् सन्देहनिवृत्तिः । यथा "चरं धनं विना स्थाणु स्थिरमन्त्यं विना चरम्" । युग्मं स्वेन बिना युग्मं पश्यतीत्ययमागमः ॥ पाश्वभे इति सप्तम्या एकवचनं न तु द्वितीयाया द्विवचनम् । चरस्य पार्श्वयो राशी । अग्रे स्थिरः पृष्ठे द्विस्वभावः । तेन चरं धनं विना इत्यु- तत्वादक्षिणपाश्चत्य ग्रहणं कृतमाचार्येण । अर्थाच्चरराशयो दक्षिणपार्श्व- स्थं सर्व स्थिरराशिं पश्यन्ति किन्तु द्वितीयस्थस्थिरं त्यक्त्वा । इत्यनेनैव स्थिरस्यापि दृष्टिः सिद्धा । यतो यदा चरराशिद्वितीयं स्थिरं हित्वा सर्यान् स्थिरान् पश्यति तदा स्थिरराशिरपि द्वादशस्थं चरं हित्वा सर्वान् चरान् पश्यति। द्विस्वभावस्तु स्वेन विना सर्वान् द्विस्वभावान् पश्यति । यतस्तत्र यवरात्मको भागस्तस्य द्वितीयस्थिररूपो विभागोऽपि तत्रैव वर्तते । तथा च यःस्थिरात्मको भागस्तस्य यो द्वादशरूपश्चरविभागः सोऽपि तत्रैव वर्तते। तेन स्वशरीरमेव हित्वा सर्वानवशिष्टान् द्विस्वभावान् पश्यति । ऋषिणा तु द्वितीयद्वादशत्यागरूपविशेषस्य प्रसिद्धत्वात् अभि यथा स्यात् तथा पा- भे पश्यन्ति इत्येवमुक्तम् । एवमर्थे स्वीकृते कारिकायाः सूत्रेण सहैक्यं स्यात् । अभि सम्मुखं पाश्र्वभे च पश्यन्तीत्यत्र सर्वेषां राशीनां विचित्रं सम्मुखपाश्त्वम् । यद्यपि राद्धान्ते तदेव वस्तु सिद्ध्यति तथाऽपि विचार- वैलक्षण्यं गौरवम् । यथा चरेऽष्टमपञ्चमैकादशराशयः । तत्राष्टमो राशिः स- म्मुखः । पञ्चमैकादशी पावौं । स्थिरे पष्ठतृतीयनवमराशयः । तत्र षष्ठराशिः सम्मुखः । तृतीयनवमी पाचौं । द्विस्वभावे सप्तमचतुर्थदशमराशयः । तत्र ·३ सूत्रार्थप्रकाशिकोपेतम् । सप्तमो राशिः सम्मुखः । दशमचतुर्थी पाचौं । विचारदृष्ट्या सम्मुखत्वे पाश्चत्वे च द्विस्वभावे यो नियमः स एव सर्वत्र भवितुमहति । यतः कु- ण्डल्यां सप्तमस्य सम्मुखत्वमाचार्येणापि स्वीकृतम् । “यथा सामान्यं यु. ग्मे"*-इत्यत्र । पाश्वरशियस्तु दक्षिणपाश्वस्था द्वितीयतृतीयचतुर्थपञ्च- मपष्टराशयो वामपावस्था द्वादशैकादशदशमनवमाष्टमराशयः । एतेषां म- ध्यात् चतुर्थदशमौ पावत्वेन ग्रहणयोग्यो। परन्तु सुवोधिनीकारेण विचत्रा रीतिः स्वीकृता। "स्थिरराशेः षष्ठराशिश्चरस्याप्टम एव सः । द्विस्वभावस्य राशिस्तु सप्तमः सम्मुखो मतः" । इति यत् काशिकायामुक्तं तदपि स्वकल्पितमेवेति । दृष्टिचक्रं तु द्वि- विधम् । चतुरस्राकृतिः वर्तुलाकृतिश्च १ वत्तुलचक्रं निर्माय तत्र द्वादशविभागं कृत्वा राशीन् संस्थाप्य चरादि- राशिपु यथोक्तदृष्टिस्थाने सूत्र नेयम् । एवं कृते सुगमेन.चरेऽष्टमपञ्चमैका- दशराशयो दृग्योग्या भवन्ति । स्थिरे पष्ठतृतीयनवमराशयो दृग्योम्या भ- यन्ति । द्विस्वभावे सप्तमचतुर्थदशमराशयो दृग्योग्या भवन्तीति सर्वेषां सिद्धम् ॥२॥ प्रहदृष्टिं दर्शयति । तन्निष्ठाश्च तहत् ॥ ३॥ तन्निष्टास्तेषु चरादिराशियु स्थिताः ग्रहाश्च तद्वत् तै राशिभिस्तुल्य द्रष्टव्यमस्यैव ग्रन्थस्य २ अ. ४ पा. २३ सू.।

·जैमिनीयसूत्रम् । ४ स्वस्थितरराशियदेव पश्यन्ति । चरराशिषु गता ग्रहा द्वितीयस्थं राशि प्रहं च हित्वा सर्वान् स्थिरराशीन् स्थिरस्थग्रहाश्च पश्यन्तीत्यर्थः । एवमेवाऽपि वोध्यम्। अत्रापि पूर्वकारिकानुरूपमेव वृद्धवाक्यम् । "चरस्थं स्थिरगः पश्य । हिधरस्यं चरराशिमः । उभयस्थं तुभयगो निकटस्थं विना ग्रहम्" इति ॥३॥ अथ “पत्नी लाभयो र्दिष्ट्यानिराभासागलया"* इत्यादि सूत्रेषु अगल- शब्दयोध्यपदार्थ दर्शयति । दारभाग्यशूलस्थाऽर्गला निध्यातुः ॥ ४ ॥ निध्यातुद्रष्टुग्रंग्रहादारभाग्यशूलस्था अर्गला भवति । अर्थानिध्यातुः सकाशाद्दारभाग्यशूलस्थाश्चतुर्थं द्वितीयकादशस्थानस्थिता ग्रहा अगला- योगकर्तारो भवन्ति । यत् तु सुबोधिनीकारेण "विचाराश्रयीभूतस्य राशे- निध्यातुद्रप्ग्रहात् दारभाग्यशूलस्था दारादिपदयोध्यचतुर्थं द्वितीयैकादश- स्थानस्थिता ग्रहा विचाराश्रयीभूतराशिद्रष्टुर्ग्रहस्य ओला अगलसंज्ञका अर्गलाकर्तारः” इत्यनेन द्रप्दृग्रहोपरि अर्गला भवति इति यदुक्तं तदसङ्ग- तम् । एवं चेत् तदा दारभाग्यशूलस्थार्गलाग्रहात् इत्येवं सूत्रं प्रणीतं स्यात् । निध्यातुरिति प्रयोगान्निध्यातुः सकाशाद्यदि एतत्स्थानगता ग्रहा- भवन्ति तदाऽर्गला भवति इत्येवार्थः सङ्गच्छते। ऋषिणाऽप्येतदाशयेनैव "पत्नीलाभार्दिष्ट्या निराभासार्गलया"-इति उक्तम् । तेन भावोपर्येवार्गला भवति न तु ग्रहस्योपरि । "भयपुण्यविनाभावा द्रष्टुराहुः शुभार्गलम्" इति । वृद्धवाफ्यात् निध्यातुरिति पदस्य द्रष्टुरित्यर्थी युक्तो न फलदातुः । अपिणा स्वकीये ग्रन्थे अर्गलाविरोधी चेति पदद्वयं शुभार्गलयिपरीतार्गल- द्रष्टव्यमस्यैव प्रन्थस्य १ अ. ३ पा. २२ सू. ।

·सूत्रार्थप्रकाशिकापेतम् । स्थाने दत्तम् । अन्यथा "शुभार्गलमर्गलाविप्रतिबन्धकत्वं तथाऽर्गलविरोध्य- गंलमेव विपरीतागंलम्"-इत्यर्थे स्वीकृते ओलाप्रतिबन्धकः शुभार्गला यिप- रीताला चेति प्रकारचतुष्टयमुत्पद्यते। यत् तु “छन्दोवत् सूत्राणि"-इत्या- धुक्तरत्र सन्धिश्छान्दस इति नीलकण्ठेनोक्तं तदसमीचीनम् । यतोऽर्गलश- ब्दस्य स्त्रीलिने नपुंसके च पाठः। यथा “पत्नीलाभयोदिष्ट्या निराभा- सागलया" इत्यत्र स्त्रीलिङ्गे पाठः शुभार्गले धनसमृद्धिरित्यत्र । "भयपुण्यविनाभावा द्रष्टुराहुः शुभार्गलम्" । इत्यत्र च नपुंसके पाठः । तेन दारभागशूलस्थागंला निध्यातुरित्यत्र अगलाशब्दस्य स्त्रीलिङ्गत्वकल्पने निध्यातुष्टुर्ग्रहात् दारभाग्यशूलस्था अर्गला भवति-इत्यस्मिन्नर्थे संहितायां न दोपः । तहिं यदि सुगमेन दोपनि- हः स्यादेव तदा कथं व्यर्थदोपारोपणम् । अस्मिन् ग्रन्थे कटपयादिक्रमे- णाङ्का ग्राह्याः । “सर्वत्र सवर्णाभावराशयः" इत्युक्तत्वात् । वृद्धकारिका च। "कटपयवर्गभवैरिह पिण्डान्त्यरक्षरैरकाः । नने च शून्ये झये तथा स्वरे केवले कथितम्" इति । तत्र द्वादशाधिके द्वादशतप्टं कृत्वा शेषेण राशिभाववोधः कार्यः । यथा दारेत्यत्र “अङ्कानां वामतो गतिः"-इत्यनेन दकारस्याप्टसंख्या रेकारस्य द्विसंख्या अष्टाविंशतिमिते द्वादशतप्टे शेपं चतुर्मितं भावबोधकमित्यादि । इयमगंला शुभग्रहेण यथा भवति तथैव पापग्रहेणापि । तेन शुभपापोभय- साधरणीत्यलम् ॥ ४॥ अथान्यमगलायोगमाह । कामस्था तु भूयसा पापानाम् ॥ ५॥ पूर्वसूत्रान्निध्यातुरिति पदमनुवृत्य निध्यातुः कामस्था तृतीयस्थान- स्था याऽगला सा तु पापानां भूयसा बाहुल्येन भवति । पापग्रहाः शुभप्र. हाश्व वृद्धेनोक्ताः।

·जैमिनीयसूत्रम् । ६ यथा। “अर्कारमन्दफणिनः क्रमात् करा यथाऽऽश्रयम् । चन्द्रोऽपि क्रूर एवात्र क चिदङ्गारकाश्रये ॥ गुरुधजकविज्ञाः स्युर्यथापूर्वं शुभग्रहाः" । एतेषां पापानां भूयसा बाहुल्येनार्गला भवत्यर्थाद्यदि त्रिप्रभृतिभिः पापैः कामस्थेस्तदाऽगला भवति। एकेन द्वाभ्यांच नेत्यर्थः । प्रेनिधिपण्डि- तैस्तु "निध्यातुद्रष्टुर्गहात् कामस्था याऽर्गला सा तु पापानां मध्ये यो ग्रहो भूयसाऽधिकांशमालम्ध्य स्थितस्तेन भवति"-इति यदुक्तं तदसङ्गतम् । भूयसा इति पदेन पापबाहुल्यमेवायाति नांशबाहुल्यम् । तृतीयस्थानोद्भ- वाया अर्गलाया बहुपापकृतत्वात् तथा निर्वाचकत्वाच्चेदं पृथक् सूत्रम् । अथ वा पापानां सम्बन्धेन कामस्था तृतीयस्थानस्था याऽगला सा भूयसा बलयुक्ता भवति बाधकरहिता इत्यर्थः । अयमप्यर्थो युक्तियुक्त इति ॥५॥ पूर्वार्गलावाधकानाह। रिष्फनीचकामस्था विरोधिनः ॥ ६ ॥ निध्यातुष्टुग हात् रिष्फनीचकामस्या दशमद्वादशतृतीयस्थानस्था गूहा विरोधिनोऽर्थात् दारभाग्यशूलस्थितानामर्गलाकर्तृणां खेटानां क्रमेण रिष्फनीचकामस्था गहा विरोधिनो भवन्त्यर्थादगलयोगभङ्गकरा भवन्ति । अनेनेदमुक्तं भवति । यदि दशमादिस्थानेषु गहाभावश्चेत् तदा चतुर्थादि- स्थानस्थै हैरगला भवति नान्यथा । वृद्धकारिका च। "*भयपुण्यविनाभावा द्रष्टुराहुः शुभार्गलम् । स्फुटगझेयभावास्तु विपरीतार्गलं विदुः" इति ॥ ६ ॥ भयम् २ । पुण्यम् ११ । विनः ४ एवम् । स्फुटम् १२ । गः ३। नेयम् १०॥

·सूत्राधप्रकाशिकापेतम् । ये अत्रापवादमाह । न न्यना विवलाश्च ॥७॥ गहाः प्रतिबन्धकस्थाने स्थिता अर्गलाकाहेभ्यो न्यूना विबला निवलाश्च ते प्रतिबन्धका न स्युः । अर्थादगंलाकत्तं हेभ्यः प्रतिबन्धका ग- हाश्चेदि न्यूना अल्पसंख्यकात्त्रयश्चेदर्ग ठाकारो द्वी चेत् प्रतिबन्धको द्वी यद्यालाकारी। एकः प्रतिवन्धकस्तदा एवं प्रतिबन्धका न स्युः। तथा ये वक्ष्यमाणप्रकारेण निर्वलास्तेऽपि प्रतिबन्धका न स्युः के चिदेवं पाच- क्षते । बलप्रकरणे "अगहःत् सर हो ज्य.य.न्" इ.युक्तं तदा यो गहोऽल्पसं- ख्यकः स निर्वलः । तेन न विवला इत्यनेनैव कार्यनिर्वाहे न न्यूना इति कथम् । अत्रोच्यते। उच्चस्थितः स्वगृहगश्च गहोऽल्पसंख्ययाऽपि वली भवति तत्रैवोक्तमस्ति "यासयोः"-इत्यादिः । तेन न न्यूना विवलाश्चेत्ये सुवचम् । अत्रेदमवधेयम् । यदि अालाकत्तगहा अधिकाः प्रतिबन्धका ग्रहान्यूनास्तदा प्रतिबन्ध गृहसंख्यातु त्याहसंख्य गला कत्तुंगडेभ्यो निबल क्रमेण विशोध्य शरणागलायोगो वाच्यः । एवं प्रतिबन्धकेऽपि इति ॥ ७॥ अथान्यामलामुपदिशति । प्राग्वत् त्रिकोणे ॥ ८ ॥ विपरोतं केतोः ॥ ९ ॥ अस्मिन् ग्रन्थे एकस्यैव भावस्यापेक्षायां संख्याप्रकारेण भावबोधनं कत्तव्यम् । बहुभावानामपेक्षासत्त्वे शास्त्रान्तरप्रसिद्ध केन्द्र त्रिकोणोपचया- दिवोधकस्थानेभ्योऽपि व्यवहारः कार्यः । त्रिकोणे निध्यातुद्रं दृगहात् पञ्च- मनवमयोः प्राग्यदलाप्रतिवन्धकश्च । अर्थात् पञ्चमे ग्रहसर वेऽर्गला। न- घमे न्यूनसंख्यात्वनिर्वलत्य दोष हितगहसत्त्वे तत्प्रतिबन्धकः । परन्तु केतो- ग्रंहात् विपरीतमर्थात् केतुर्यदि द्रष्टा चेत् तदा तस्मान्नयमे स्थिता ग्रहा बोलाकाशे भवन्ति । तथा पमे स्थिता ग्रहास्तत्प्रतिवन्धकाः। अत्र केतुपदं राहोरपि बोधकम् । राटुकेन्योर्मतिमाम्यात् । न च दारेत्यादि सूत्रे पञ्चमपदयोधकशान्तादिपदस्य रिप्फे या दिसूत्रं नवमपदयोधकस्य धान्तादि- ·जैमिनीयसूत्रम् । पदस्योपादानात् पञ्चमनवमरूपार्थलाभे सूत्रान्तरनिर्माणस्य व्यर्थापत्तिरिति वाच्यम् । विपरीतमिति सूत्रस्यात्रैध प्रवृत्तेः । विपरीतमिति सूत्रं कैश्चित् सार्वत्रिकमुक्तं तदपि न । दारभाग्यशूलेषु शान्तपदं रिप्फेत्यादिसूत्रेषु धान्त- पदं दारभाग्यशूलानन्तरं रिप्फेयादिसूत्रं रिफेत्यादिसूत्रानन्तरं विपरीत. मिति सूत्रं चेत् तदा सार्वत्रिकं स्यात् । अन्यथा प्राग्वदिति सूत्रानन्तरमस्य सूत्रस्य प्रणयनात् तत्रैवास्य प्रवृत्तिरिति । यत् तु प्राग्यदिति सूत्रस्य पृथक करणादप्रतिबन्धेपमगंला इत्युकं तदपि न । एवं चेत् तदा प्राग्यदिति पदं व्यर्थ स्यात् । त्रिकोगेऽगला इत्येव सूत्रं प्रणीतं स्यात् । तथा यदि कामस्थेति सूत्रानन्तरं प्राग्वत् त्रिकोणे इति सूत्रं चेत् तदाऽप्रतिवन्धाऽर्गला स्यात् तथा तत्र प्रायदिति पदस्य त्रिकोणे प्रायत् शुभप.पविशिष्टाऽर्गला भवति एवंविधोऽयों भवेत्-इति ॥ ८-९॥ अस्मिन् गन्थे कारकस्यैव प्राधान्यात् कारकाद्विशेषफललाभाच्च कारकगहान् विवक्षुरादावात्मकारकं दर्शयति । आत्माधिकः कलादिभिर्नभोगः सप्तानामष्टानां वा ॥१०॥ अथात्र "देहली दीपक"-या येन विपरीतं केतोरिति सूत्रमनुवर्तते । स- प्तानां कारकाणां वाऽष्टानां कारकाणां विचारे यो नभोगः कलादिभिः कला- या आदयोऽशास्तैग्शे धिकः स आत्मा आत्मकारकः केतोविपरीतम् । अत्र केतुशब्दो राहोर्वाचकः । वृद्धवाक्ये भागशब्देनांशपदस्य प्रसिद्धत्वाषिणा कलादिभिरित्युक्तम्। अर्थाद्यत्र गहाणां ग्रहयो मध्येऽशतुल्यता चेत् तदा कलादिस्थानेन योऽधिकः स आत्मकारको भवति । अत्र गून्थे सप्तानां का- रकाणां दर्शनाद्रव्यादिशन्यन्तानां सप्तानां गृहाणां मध्ये यो ग्रहोऽशादिभि- रधिकः स आत्मा । अष्टानां वा इति तु मतान्तरेणाप्टमकारकबोधको विक. ल्पेन राहोर्योधकश्च । अर्थात् कैश्चिदाचार्येरौ कारकाः प्रोक्ताः । तेषां मते पितृकारको विशेषः । तत्र राहोरपि ग्रहणम् । अथ वा के चिदाचार्या मा- तृकारकगहेणेव पुत्रकारकस्यापि विचारं कुर्वन्ति । ऋषिणाऽप्युक्तम् । - ·सूत्रार्थप्रकाशिकोपेतम् । मात्रा सह पुनमेके समामनन्ति" तत्र पट्कारकस्यैव गहणात् सप्तकार- कगहणे पुत्रकारकस्थाने पितृकारकं वदन्ति । ऋषेस्तु सप्तकारकग्रहणरूप एवाशयः । अष्टानां या इत्यनेन अंशन्यूनत्वे आत्मकारकत्वेन प्रकारान्तरेण राहुर्गृह्यते इति तु वर्तमाना रीतिः । अत्र वृद्धसम्मतिः । "भागाधिकः कारकः स्यादल्पभागोऽन्त्यकारकः । मध्यांशो मध्यखेटः स्यादुपखेट: स एव हि" ॥ अस्यार्थः । यो गहो भागाधिकः । अत्र भागशब्दमुपलक्षणम् । अर्था- दंशादिभिरधिकः स कारक आत्मकार क इति अल्पभागः सवंगहापेक्षया न्यू- नांशः स चान्त्यकारको दारकारकः । मध्यांशो मध्यमांशमालम्य स्थित: कारकादंशन्यनत्वेन चतुर्थो गृहो मध्यखेटो मातृकारकः स एव उपखेटश्च । के चित् तु ग्रहयोग्रंहाणां वा यत्र भागादिम.म्यं तत्र यो बली स आत्मा अन्य उपखेट इति वदन्ति तत्र मूलमन्येप्यम् । मन्मते तु अंशसाम्ये यो यली म आत्मा यस्तु निबलः स तदन्यकारक इति । र होन्नांशत्वेनात्मकारक व स्यादिति वृद्धनापि प्रतिपादितम् । "मेपाद्यसव्यमार्गेण रोकेतृ न कारकी"। अस्यार्थः। सव्यं वाममसव्यं दक्षिणं तेन मेषादिक्रममाण राकेतू कारको न भवतः। विपरीतमार्गेण तु भवत एव । अत्र केतोहणं क.र्या- न्तरार्थम् । राहुकेत्योरंशादिसाम्येन कार कान्तराभावात् । श्रीमता सुर्वाधि- नीकारेण "अंशपदं विहाय कलादिपदेन निदशस्तु अंशसाम्ये कलाधिक येत ज्ञानार्थम् । कलादिभिरपि साम्ये वक्ष्यमाणवलेनकतरनिर्णयः" इत्युक्ता पुनः “वित्र्यादिग्रहाणामंशादिसाम्येन कारकलोपे वलस्थिरकादेव तत्त- द्विचारः कत्र्तव्यः" इत्यादि यदुक्तं तदसङ्गतम् । यदा वलविशेषेण कारक- निश्चयो जातस्तदा पुनः स्थिरकथनं न युक्तम् । कार कलोपाभावात् । अत्र राशिकनमाधिक्यं न गाहाम् । भागाधिक युक्त.त्यात् । अत्र वृहत्पाराशर- होरासारांशवाक्यम् ।

·जमिनीयसूत्रम् । "अथाग्रे सम्प्रवक्ष मि गहाणां कारकान् द्विज । आत्मादिकारकान् सप्त यथावत् कथयामि ते ॥ रव्यादिशनिपर्यन्ता भवेयुः सप्त कारकाः । अंशः साम्यो गहो द्वी चेद्राह्वन्तान् गणयेद्विज ॥ रव्यादिपङ्गापर्यन्तमंशाधिकग्रहोऽपि चेत् कारकेन्द्रोऽपि स शेयश्चात्मा कारक उच्यते ॥ अंशसाम्यग्रहो यत्र कलाधिरयं च पश्यति । कलासाम्ये पलाधिक्यमात्मकारक ईयते ॥ तत्र राशिकलाधिक्ये नव गाह्यः प्रधानकः । अंशाधिक्य कारकः स्यादल्पभागोऽन्त्यकारकः ॥ मध्यांशो मध्यखेट: स्यादुपखेटः स एव हि । अधोऽधः कारका शेया एवं स्युः सप्त कारकाः ।। तेपांमध्ये प्रधानस्तु अत्मकारक उच्यते । जातकेशः स विज्ञेयः सर्वेषां मुख्यकारकः ।। यथा भूमी प्रसिद्धोऽस्ति नराणां क्षितिपालकः । सर्ववार्ताधिकारी व वधकृन्मोक्षकृत् तथा ॥ पुत्रामात्यप्रजानां तु तत्तद्दोपगुणात् तथा । बन्धकृन्मोक्षद्विप्र तथा सन्मानकारकः ॥ तथैव कारको राजन् ग्रहाणां फलकारकः । आत्मेत्यादिफलं नैव चान्यथा स्थापयेद्विज ॥ यथा राजाज्ञया विप्र पुत्रामात्याइयोऽपि च । समर्था लोककार्येषु तथैवान्योपकारकः" इति ॥ १० ॥ अथात्मकारकस्य किञ्चिद्गुणविशेषं दर्शयति । स ईष्टे वन्धमोक्षयोः ॥ ११ ॥ स आत्मकारको बन्धमोक्षयोरीष्टे स्वामी भवति । अर्थात् नीचपाए- युक्तः कारकः स्वदशान्तर्दशासु बन्धनादिदुःखदः स्यात् । उच्चस्थः शुर:-

·१७
सूत्रार्थप्रकाशिके पेतम् ।
संयुक्तः कारकः स्वदशान्तर्दशासु योगान्तरावृद्धस्यापि मोक्षकर्ता स्यात् ।
अथ था पूर्वलक्षणयुक्तः कारको नीचकर्मप्रवृत्तिद्वारा संसाररूपवन्धनद
स्यात् । द्वितीयलक्षणाक्रान्तः कारको ज्ञानकाशीवासादिभिर्माक्षकर्ता स्यात्
इति ॥ ११ ॥
अथामात्यादिकारकान् दर्शयति ।
तस्यानुसरणादमात्यः ॥ १२ ॥ तस्य भ्राता ॥ १३ ॥
तस्य माता ॥ १४ ॥ तस्य पुत्रः ॥ १५॥ तस्य ज्ञातिः॥१६॥
तस्य दाराश्च ॥१७॥
तत्यात्मकारकस्यानुसरणात् पश्चाद्गमनादमात्योऽमात्यकारकोभवति।
अर्थादात्मकारकान्न्यूनांशो ग्रहोऽमात्यः । एवमेवाग्रेऽपि व्याख्येयम् ॥ १२ ॥
तस्यात्मकारकान्न्यूनांशो भ्रातृकारकः ॥ १३॥ भ्रातृकारकान्यूनांशो मातृका-
रकः ॥१४॥ मातृकारकान्यूनांशः पुत्रकारकः ॥ १५ ॥ पुत्रकारकान्यूनांशो
ज्ञातिकारकः ॥ १६ ॥ ज्ञातिकारकान्न्यूनांशो दारकारकः । चकारस्त्वन्य-
कारकाभावसूचकः । तथा स्थिरकारकपदोपपदादिभ्योऽपि एतेषां विचारः
कार्य इति सूचकश्चेति ॥ १७ ॥
अथ स्वमतं प्रदान्यमतं दर्शयति ।
मात्रा सह पुत्रमेके समामनन्ति ॥ १८ ॥
एके यहव आचार्याः मातृकारकग्रहेणैय पुत्रस्यापि विचारं कुर्वन्ति ।
स एव मातृपुत्रकारकयोरेक्यात् सप्तकारकाभावात् पुत्रकारकस्थाने तस्य-
पिता इति सूत्रं वर्णयन्ति। क्वचित् पुस्तकेषु मातृकारकान्न्यूनांशः पितृकारको
भवतीति दृष्टं तदसङ्गतम् । आदौ मातृकारकनिरूपणस्यायोग्यत्वात् ॥१८॥
अथ स्थिरकारकान् दर्शयति ।
भगिन्यारतः क्यालः कनीयान् जननी च ॥ १९ ॥
आरतो भौमात् भगिनी श्यालो लघुभ्राता माता च एतेषां विचारः
कार्यः ॥ १९॥

·१० जैमितीयसूत्रम् । मातुलादिकारकमाह । मातुलादयो वन्धवो मातृसजातीया इत्युत्तरतः ॥ २०॥ उत्तरतो भौमादुत्तरतो वुधात् मातुलादयो बन्धवस्तथा मातृसजाती- या मातृप्वपितृपल्यादयो विचार्याः ॥ २० ॥ पितामहादिकारकमाह । पितामहः पतिपत्राविति गुरुमुखादेव जानीयात् ॥ २१ ॥ गुरुमुखाद्नुर्यादिभ्यः क्रमेण पितामहः पतिपुत्रौ इति जानीयात् अर्थात् गुरोः पितामहः शुकात् पतिः शनेः पुत्र इत्रि जानीयात् । अग्रिमसूत्रे पतिः “पत्नी पितरौ श्वसुरी मतामहाः"-इत्यादि नच वाच्यम्।शनेः पुत्र इति तृतीय- सूत्रनिर्माणापेक्षेया तथैव सुवचत्वम् । शेषशुक्रफलमग्रिमसूत्रे निवद्धम् ॥२१॥ पत्नी पितरौ श्वसुरौ मातामहा इत्य- न्तवासिनः ॥ २२ ॥ अन्तेयासिनोऽर्थात् गुगोरन्तेवासिनः शुक्रात् पत्न्यादयो विचार्या इति। अथात्र प्रसङ्गादन्येऽपि कारकाः संगृह्य लिख्यन्ते । "स्वक्षतुनामूलत्रिकोणगाः कण्टकेषु यावन्त आश्रिताः। सर्व एव तेऽन्योन्यकारकाः कर्मगस्तु तेषां विशेषतः ॥ फकटोदयगतो यथोडुपः स्वोच्चगाः कुजयमार्कसूरयः । कारका निगदिताः परस्परं लग्नगस्य सफलोऽम्पराम्बुगः ॥ स्वभकोणोच्चगो हेतुरन्योन्यं यदि कर्मगः । सुहत्तद्गुणसम्पन्नः कारकश्चापि स स्मृतः" । अधात्र 'भगिन्यारत;'इत्यादिसूत्राणि प्राचीनदिव्यात्रेण दर्शितानि ।

·सूत्रार्थप्रकाशिकापेतम् ।
१३
"कालात्मा दिन मनस्तुहिनगुः सत्त्वं कुजो ज्ञो वची
जीवो ज्ञानसुखे सितश्च मदनो दुःखं दिनेशात्मजः ।
राजानी रविशीतगू क्षितिसुतो नेता कुमारो बुधः
सूरि नवपूजितश्च सचियो प्रेष्यः सहस्रांशुजः ॥
रक्त: श्यामो भास्करो गौर इन्दु त्युच्चाङ्गो रक्तगौरश्च वक्रः ।
दूर्वाश्यामो ज्ञो गुरुरिगात्र: श्यामः शुक्रो भास्करिः कृष्णदेहः।।
वर्णास्ताम्रसितातिरक्तहरितव्यापीतचित्रासिता
वयम्यग्निजकेशवेन्द्रशचिका: सूर्यादिनाथाः क्रमात् ।
प्रगाद्या रविशुक्रलोहिततमःसौरेन्दुवित्सूरयः
क्षीणेन्द्वकमहीसुताकतनयाः पापा बुधस्तैर्युतः ॥
बुधसूर्यसुतो नपुंसकाख्यौ शशिशुक्रौ युवती नराश्च शेषाः ।
क्षितिभूखपयोमरुद्गणानां वशिनो भूमिसुतादयः क्रमेण ॥
विप्रादितः शुक्रगुरू कुजाऊ शशी बुधश्चेत्यसितोऽन्त्यकानाम् ।
चन्द्राकजीया ज्ञसिती कुजार्की यथाक्रमं सत्त्वरजस्तमांसि ॥
मधुपिङ्गालदृक् चतुरस्रतनुः पित्तप्रकृतिः सविताल्पकचः।
तनुवृत्ततनुवहुवातकफः प्राज्ञश्च शशी मृदुवाक शुभटक् ॥
फूरदृक् तरुणमूर्तिरुदारः पेत्तिकः सुचपलः कृशमध्यः ।
श्लिटवाक् सततहास्यरुचिझं: पित्तमारुतकफप्रकृतिश्च ॥
वृहत्तनुः पिङ्गलमूधंजेक्षणो वृहस्पतिः श्रेष्ठमतिः कफात्मकः ।
भृगुः सुखी कान्तवपुः सुलोचनः कफानिलात्मासितवक्रमूर्धजः॥
मन्दोऽलसः कपिलदृक् कृशदीर्घगात्र: स्थूलद्विजः परुषरोमकचोऽनिलात्मा।
मायस्थ्यसृफ्त्वगथ शुक्रवसे च मजा मन्दाकंचन्द्रवुधशुक्रसुरेज्यभौमाः ॥
देवाम्बग्निविहारकोशशयनक्षित्युत्करेशा: क्रमाद्-
वस्त्रं स्थूलमभुक्तमग्निकहतं मध्यं दृढं स्फाटितम् ।
तानं स्यान्मणिहेमयुक्तिरजतान्यर्काच मुक्तायसी
ट्रेकाणे: शिशिरादयः शशुरुचज्ञग्यादिष्द्यसु वा ॥

·जैमिनीयमूत्रम्।
अयनक्षणवासरत्तयो मासोऽधं च समाश्च भास्करात् ।
कटुकलवतिक्तमिश्रिता मधुराम्लौ च कपाय इत्यपि ॥
अन्त:सारान् जनयति रवि गान् सूर्यसनुः
क्षीरोपेतांस्तुहिनकिरणः कण्टकाढ्याश्च भीमः ।
वागीशज्ञी सफलविफलान् पुप्पवृक्षाश्च शुक्र:
स्निग्धानिन्दुः कटुकविटपान् भूमिपुत्रश्च भूयः ॥
शुभोऽशुभरूं रुचिरं कुभूमिजं करोति वृक्षं विपरीतमन्यथा ।
परांशके याति विच्युतः स्वकाद्भवन्ति तुल्यास्तरवस्तथाविधाः॥
चाण्डालजातिस्त्वथ सैं हिकेयः केतुश्च जात्यन्तरमत्र मान्दिः ।
राहोः के तोश्च मान्देश्च सर्वस्थानमुदाहृतम् ।
कथा फणीन्द्रस्य तु चित्ररूपा केतोमहाच्छिद्रयुता विशेषात् ।
राहोस्तु शीशं शिखिनस्तु नीलं धरामणीतं कथयन्ति तज्ज्ञाः ।।
चित्राम्बरं देवगुरो गोस्तु क्षीमाम्बरं भास्करस्येन्द्रगोपम् ।
शुक्लं क्षौमं रात्रिनाथस्य चान्द्रेः श्यामं क्षीमं रक्तचित्रं कुजस्य ॥
वस्त्रं चित्रं पट्टवस्त्रं शनेस्तु नीलं राहोर्जीर्णचित्रान्वितं च ।
रूपान्वितं तद्वसनं च केतोः घलान्वितानांतु वदेद्ग्रहाणाम् ।।
भृगोर्वसन्तः क्षितिसूनुभावोझैप्मः शशाङ्कस्य ऋतुः प्रवर्षाः।
विदुः शरदेवगुरोस्तु हैममृतुः शनेः स्याच्छिशिरस्तु कालः ॥
धातुग्रहा राहुशनीन्दुभीमाः मूलग्रही शुक्रदिनाधिनायौ।
जीवग्रही जीवशशाङ्कसून संघर्णयन्ति स्फुटमेव शास्त्रे ॥
अधुना सम्प्रवक्ष्यामि स्थिराणि कारकाणि च ।
सूर्यादीनां ग्रहाणां च वीर्यवान् कारको भवेत् ॥
वीर्यवान् जायते विप्र जन्मनि रविशुक्रयोः ।
स पितृकारको शेयो निर्विशङ्कं द्विजोत्तम ॥
चन्द्रारयोश्च बलवान्मातृकारक उच्यते।

·सूत्रार्थप्रकाशिकोपेतम् । आर्यणः पुण्यभे तात इन्द्रोर्माता च तुर्यतः ॥ कुजात् तृतीयतो भ्राता बुधात् तुर्ये च मातुल: । देवेज्यात् पञ्चमात् पुत्रो दैत्येज्यादद्यूनगात् स्त्रियः ।। शनेरष्टमतो मृत्युरित्थं तातादिकारकाः अधुना संप्रवक्ष्यामि विशेपं भावकारव.म् । जनुलग्नं च विद्याद्वै आत्मकारकमेव च एकादशे ज्येष्टभ्राता तृतीये तु कनिष्ठकः ।। सुते सुतं विजानीयात् तथा सप्तमभावत: सुतस्थाने ग्रहस्तिष्ठेत् सोऽपि कारक उच्यते । सूर्यो गुरुः कुजः सोमो गुरुभीमो सितः शनिः गुरुश्चन्द्रसुतो जीयो मन्दश्च भावकारकः ॥ अस्मद्गुरुचरणास्तु । "रविर्जीवो भूजः शशिशशिसुतौ वासवगुरुः दिनेशापत्यारी दनुजकुलपूज्यो रविसुतः । रवीज्यो मन्दज्ञार्कसुरगुरवो देवपगुरुः शनिः प्रोक्ता इत्थं तनुभवनतः कारकखगाः" ।। अथान्यप्रकारेण कारकाः । "मेपवृश्चिकयोमः शुक्रो वृषतुलाधिपः । बुधः कन्यामिथुनयोः कर्कस्वामी तु चन्द्रमाः ॥ स्यान्मीनधन्विनो वः शनिर्मकरकुम्भयोः । सिंहस्याधिपतिः सूर्यः कथितो गणकोत्तमैः" इति ॥ अत्रेदमवधेयम् । लग्नाष्टमयोमः । द्वितीयसप्तमयोः शुक्रः । तृतीय- पष्टयोर्बुधः । चतुर्थस्य चन्द्रमाः । नवमद्वादशयोर्जीवः । दशमैकादशयोः शनिः । पञ्चमस्य सूर्यः । एवं ग्रहाः कारका भवन्ति इति । अन्यञ्च । "मूर्यादात्मपितृप्रभावनिरुजा शक्तिः श्रियश्चिन्तये- ·जैमिनीयसूत्रम् । च्चे तो वुद्धिनृपप्रसादजननी सम्पत्करश्चन्द्रमाः । सत्त्व रोगगुणानुजावनिसुताज्ज्ञातीधरासुनुना विद्यावन्धुविवेकमातुलसुहृद्वाकर्मयोधनः ॥ प्रज्ञावित्तशरीरपुष्टितनयज्ञानानि वागीश्वरात् पत्नीवाहनभूषणानि मदनव्यापारसौख्यं भृगोः । आयुर्जीवनमृत्युकारणविपासम्पत्प्रदाता शनिः सफेणैव पितामहं तु शिखिना मातामहं चिन्तयेत् ॥ घुमणिरमरमन्त्री भृसुतः सोमसोम्यो गरिनतनयारी भार्गयो भानुपुत्रः । दिनकरदिविजेज्यौ जीवभानुज्ञमन्दा: सुरगुरुरिनसुनुः कारकाः स्युर्विलग्नात्"-इति ॥ अथ कारकत्वे द्वित्र्यादिग्रहाणामंशादिसाम्ये कारकयोगादिबलतुल्य- त्वे निर्णयार्थ निसर्गवलमाह । मन्दोऽज्यायान् ग्रहेषु ॥ २३ ॥ ग्रहेषु रव्यादिसप्तसु ग्रहेषु मन्दः शनिः अज्यायानतिदुबलः । अत्र क्रमस्तु वृहजातके “शरुवुशुचराद्या वृद्धितो वीर्यवन्तः" । अस्यार्थः । सर्व- प्रहेभ्यः शनिबलः । तस्माद की भौमः । ततो बुधः । ततो गुरुः । ततः शुक्रः । ततश्चन्द्रः । ततो रविः । अर्थात् सर्वेभ्यो वली रविरित्यर्थः । अस्य प्रयोजनं तु लघुजातके "चलसाम्येऽस्मादधिचिन्ता"-इति ॥ २३ ॥ अथ वक्ष्यमाणायां 'चरदशायां नाथान्ताः समाःप्रायेण'-इति । सूत्रो- पदिष्टायां गणनाक्रम सूत्राभ्यां दर्शयति । प्रानीवृत्तिर्विषमभेषु ॥ २४ ॥ परावृत्योत्तरेषु ॥ २५ ॥ विषमभेषु मेषमिथुनसिंहतुलाधनुःकुम्भेषु प्राचीवृत्तिमपवृषादिरीत्या फमगणाना स्यात् । उत्तरेषु विषमादुत्तरेषु सनराशिंषु वृषकर्कटकन्या- ·॥ सूत्रार्थप्रकाशिकापेतम् । वृश्चिकमकरमीनेषु परावृत्त्या व्युत्क्रमेण वृषमेपादिरीत्या गणना स्यात् इत्यर्थः ॥२४-२५ ॥ अत्रापवादमाह। न क चित् ॥ २६ ॥ क चित् विषमराशी क्रमगणना न स्यात् । समराशी व्युत्क्रमगणना न स्यात् । कुत्रेत्याकाङ्गायाभूषिणा स्वयमेवोक्तम् । “मातृधर्मयोः सामान्यं विप- रीतमोजकूटयोः" इति। अस्यार्थः । मातृधर्मयोः पञ्चमैकादशयो; सिंहकुम्भ- यो: सामान्यम् । अर्थाद्यथा लग्नकुण्डल्यां राशिनिवेश: क्रियते तथैव लग्न- कुण्डल्याम् । राशिनिवेशस्तु विपरीतम् । तेन कुम्भसिंहयोविपरीतगणना स्यात् । ओजकूटयोः। ओजे विषमपदे । वृषवृश्चिकयोः कूटी मध्यस्थराशी तो ओजकूटो तयोरोजकूटयोर्विपरीतम् । सामान्याद्विपरीतम् । अर्थाद्विप- रीताद्विपरीतं क्रमगणाना इति यावत् । एतदुक्तं भवति वृषवृश्चिकयो: स- मत्वेऽपि क्रमगणना सिंहकुम्भयोर्विपमत्वे व्युत्क्रमगणना भवति । अत्र प्राचीनकारिका च । "क्रमाद्वृषे वृश्चिके च व्युत्क्रमात् कुम्भसिंहयोः" । तेन विषमपदे क्रमगणना समपदे व्युत्क्रमगणना । अत एव सूत्रत्रयलितार्थः श्रीमता नीलकण्ठेनोक्तः । "मेपादिभिस्त्रिभैज्ञेयं पदमोजपदे क्रमात् । दशाब्दानयने कार्या गणना व्युत्क्रमात् समे" || तत्र प्राचीवृत्तिविषमपदे परावृत्त्योत्तरे इति कथं नोक्तम् । तत्रोच्यते। अस्मिन् ग्रन्थे विषमसमराशी क्रमव्युत्क्रगणना प्रसिद्धा परन्तु केवलचरदशा- यामेव विषमसमपदभेदेन क्रमव्युत्क्रमगणनया व्यवहार इति सूचनार्थ सूत्र- अयम् । अन्यथा तु । सर्वत्रैव पदभेदेन गणना स्यात् । तथा “यावदीशाश्च यं पदम्' इति वक्ष्यमाणत्वाच्च संदेहभयानोमिति ॥ २६ ॥ ३ ·जैमिनीयसूत्रम् । १८ अथ राशीनां दशाब्दानयनविधि दर्शयति । नाथान्ताः समाः प्रायेण ॥ २७॥ अत्र राशीनां स्वामिनो ग्रन्थान्तरोका ग्राह्याः । तथा च बृहज्जातके। "क्षितिजसितज्ञचन्द्ररविसौम्यसितावनिजाः । सुरगुरुमन्दसौरिगुरवश्च गृहांशकपाः" इति । प्रहाणां स्थानस्यानियतत्वात् तथा चरदशायां च 'शुभः केतुः' इति- सूत्रावास्या दशायाश्चरदशा इति नाम बोध्यम् । अत्र समा अब्दा नाथान्ता राशीनां स्वामिपर्यन्ता ग्राह्या अर्थात् पूर्वोक्तक्रमव्युक्तमगणनानुसारेण । यत्र क्रमगणना चेत् तत्र ग्रहमध्ये भावा विशोध्याः । उत्क्रमगणना चेत् तत्र भा- वमध्ये ग्रहः शोध्यो यदवशिष्टं तत्र राशितुल्यानि वर्षाणि अंशादिभिरनु- पातात् मासादयश्चानेयाः। अत्र सामान्यतो वर्षानयनप्रकारो वृद्धरुक्तः । तस्मात् तदीशपर्यन्तं संख्यामत्र दशां विदुः । वपद्वादशकं तत्र न चेदेकं विनिदिशेत् ।। अस्यार्थः । तस्माद्भावात् तदीशपर्यन्तं या संख्या तामत्र दशां विदुः। क्रमोत्कमगणनया इति शेषः। तत्र नाथे भावतुल्ये नाथे वपंद्वादशकं तत्र न चेत् तदा एकं एकादिक्रमेण विनिर्दिशेत् । प्रायेणेति पदेन प्रथमस्तु क्रमो- स्कमगणना सूचिता ततः स्वामिन उच्चत्वनीचत्वाभ्यामेकैकवर्षवृद्धिह्रासी सूचितौ । ततो वृश्चिककुम्भयोद्विनाथत्वं सूचितम् । ततः क्रमोत्क्रमाद्दशा- लेखनप्रकारश्चापि सचितः । भत्र वृद्धवाक्यानि । "उच्चखेटस्य सद्भावे वर्षमेकं विनिर्दिशेत् । तथैव नीचखेटस्य वर्षमेकं विशोधयेत्” । वृश्चिककुम्भयोविशेषः। "कुजसीरीकेतुराहू राजानावलिकुम्भयोः ।

·सूत्रार्थप्रकाशिकापेतम् ।
कुजसौरी केतुराह युक्तौ तत्र स्थिती यदि ॥
वर्षद्वादशकं तत्र न चेदेकं विनिर्दिशेत्"।
अस्यार्थः । कुजसौरी केतूराहू वृश्चिककुम्भयो: स्वामिनी अर्थात् वृ-
श्चिकस्य कुजकेतु स्वामिनी कुम्भस्य शनिराहू स्वामिनौ। यदि द्वौ युक्ती
स्वराशी स्थिती तत्र वर्षद्वादशकं वृद्धवाफ्यप्रमाणाज्ञेयम् । न चेत् स्त:
तदा स्वाभ्यभाव इवोक्तरीत्वा दशानयनं कार्यम् । तत्र तयोभिन्नभिन्नराशी
गतत्वे तत्र यो बलबाँस्तत्संख्या प्राया।
उक्तं च वृद्धः ।
"द्विनाथक्षेत्रयोरत्र निर्णयः कथ्यतेऽधुना।
एक: स्वक्षेत्रगोऽन्यस्तु परत्र यदि संस्थितः॥
सदाऽन्यत्र स्थितं नाथं परिगृह्य दशां नयेत् ।
स्वक्षेत्र मिलितावेव स्वामिनी द्वादशाब्दकम् ॥
एकस्य स्वाद्गृहस्थत्वं न हि कार्योपयोगिकम् ।
द्वावप्यन्यक्षगौ तौ चेत् स ग्रहो बलवान् भवेत् ॥
प्रहयोगसमानत्वे चिन्त्यं राशिघलाबलम् ।
घरस्थिरद्विस्वभावा: क्रमात् स्युबलशालिनः ॥
राशिसत्त्वसमानत्वे वहुवर्षा बली भवेत् ।
एक: स्वोच्चगतस्त्वन्यः परत्र यदि संस्थितः ॥
प्राहयेदुश्चखेटस्थं राशिमन्यं विहाय वै ।
माथान्ता इति रीत्या यो घहुवर्पवती दशाम् ॥
करोति बहुवर्णेऽसौ स्वराशेर्दूरग: खगः ।
एवं सर्व समालोच्य जातस्य निधनं वदेत् ॥
प्रहयोर्वा भावयोयलविचारे यदि कश्चिद्ग्रह उच्चस्थ: परन्तु न्यायेन
नियलोऽन्यो ग्रह उच्चाद्यधिकारहीनः स ग्रहादिरीत्या ग्यायेन बलयुतस्तदा
राश्योवलविचारे उच्चग्रहसंयुक्तराशिबलवान् ग्रहयोमध्ये उच्चं गतो ग्रहो
बलवान् नापरः।

·जैमिनीयसूत्रम् ।
अन्यच्च विशेषो वृद्धरुक्तः।
"न्यासयोग्रहहीनत्वे वैकस्यान्येन संयुतौ।
ग्राह्यो राशिग्रहाभावस्तत्स्वाम्युच्चं गतो यदि ॥
एकत्र स्वतंगः खेटश्चान्यत्र द्वौ ग्रहो यदि ।
ग्रहठ्ययुतिं हित्वा ग्राहयेदुच्चभं सुधीः" ।
अत्रापि पूर्ववदेवार्थः । न्यासयोरित्युपलक्षणम् । न्यासयोलग्नसप्तमयो
राश्योलविचारे एकत्र ग्रह भावे अन्यत्र यदि स्वेशातिरिक्तान्यो ग्रहः । तत्र
यो राशिायेन निघलः स एव बलवान् यदा तत्स्वामी स्वर्थ गतः ।
उञ्चराशयस्तु
"अजवृषभमृगाङ्गनाकुलीरा झपणिजी च दिवाकरादितुङ्गाः ।
दशशिखिमनुयुक्तिथीन्द्रियांशैस्त्रिनवकविंशतिभिश्च तेऽस्तनीचा:" ॥
अत्रासद्गुरुघरप्रणीता; श्लोकाः ।
चरवशानयनं नयनन्दनं न हि कृतं मुनिसूत्रमतेन यत् ।
मुनिपुरातनवानियमानहं समवलोक्य धिया वितनोम्यदः ॥
असमभे गणना क्रमशो मता समगृहे विपरीतविधिव॒धः ।
क्रमविधिवृषवृश्चिकयोः परं कलशसिंहभयोविपरीतता ॥
भवनशोधितभावपतेभवेद्यदिह शेषभमदमितिक्रमे ।
पतिपिशोधितभावविशिष्टभं भवति चाव्दमितिविपरीतके ॥
यमहतान्तरभागमितिस्ततो भवति माविधिः शरभाजिता ।
इह तदोवरितेऽक्षविभाजिते दिनघटीपलमानमुदाहृतम् ॥
ध्वजकुजावलिराशिपतीरितावगुशनीकलशाधिपती बुधैः ।
अथ तयोश्चरसंज्ञदशाविधाविह वदामि शरन्मुखसाधनम् ॥
अधिपयोबृहयोगबलेन योऽधिकबलः खगवीर्यसमे ततः।
चरमुखर्भवलेऽपि समे ततोऽधिकशरत्प्रदतो हि जगहशा ॥
अभिगृहं कमत: शिखिभौमयोरधिकवीर्ययुतः कथितोक्तिभिः ।
तमवलम्ब्य घटे विपरीतया गणनयाऽसुरसौरिजगदशा" ।

·सूत्रार्थप्रकाशिकापेतम्। अथ दशालेखनकमस्तु लग्नान्नवमरा शिवशात् । यदि लग्नानवमराशि- विषमे पदे भवेत् तदा लग्नद्वितीयादिरीत्या दशा लेख्या । लग्नानवमराशि: समपदे भवेत् तदा लग्नद्वादशैकादशरीत्या दशा लेख्या। परन्तु आरम्भावधि स्वस्वलग्नमेव। उक्तं च “पञ्चमे पदक्रमात् प्राकप्रत्यक्त्वम्'। अस्यार्थः । पञ्चमे लग्नान्नवमे पदक्रमाद्विपमसमपदक्रमात् प्राकत्वं क्रमत्वं प्रत्यक्तत्वं यु- क्रमत्वं च स्यात् । अत्र गुरघः। "तनुभानवमे समे पदे विपरीतक्रमशो दशालिपिः। विषमेऽथ पदे क्रपानवेच्चरसंज्ञस्य दशाविधी लिपिः" । इत्यलमतिविस्तरेण ॥ २७ ॥ अथ पदमियादिसूत्रेणाने विशेषफलं विवक्षुरादौ पदमारूढापरपर्या- यमुपदिशति । यावदीशाश्रयं पदमृक्षाणाम् ॥ २८ ॥ ऋक्षाणां राशीनां यावदीशाश्रयं पदम् । अर्थात् विचाराश्रयीभूतरा- शेत्तदीशपर्यन्तं या संख्या तामीशादग्रे संगण्य सा यत्र राशी समाप्ता स राशिविचारश्रयीभूतराशेः पदम् । ईशादने संगण्य इत्यर्थः कथम् । यावा- श्वासावीशश्च यावदीशः । यावदीश आश्रयो यस्य तद्यावदीशाश्रयं पदमिति ममासालन्ध इति। एतदेव वृद्धेनाप्युक्तम् । "लग्नाद्यावतिस्तिष्ठेद्राशी लग्नेश्वरः क्रमात् । ततस्तापतिथं राशि लग्नारूढं प्रचक्षते" ॥ श्रीमता नीलकण्ठेन स्यकृसटीकायामग्रिमसूत्रद्वयस्योपरिस्यार्थदृढक- रणार्थम् । "लग्नालग्नपतिर्यावद्राशिसंस्थस्ततः पुनः । तावानृपिभिरारूढः कथितः सर्वशास्त्रतः ।।

·जैमिनीयसूत्रम् । यदा लग्नाधिपो लग्ने सप्तमे वा स्थितो यदि । आरूढलग्नभे चात्र निर्दिशेत् कालवित्तमः" ।। इति श्लोकद्वयं स्वकीयं विन्यस्तमिति तत्सूत्रद्वयपरामर्शात् प्रत्यक्षम् ॥२८॥ अथात्रापि वादरूपं सूत्रद्वयमाह । स्वस्थे दाराः ॥ २९ ॥ सुतस्थे जन्म ॥ ३० ॥ स्वस्थे लग्नाच्चतुर्थस्थे लग्नस्वामिनि दाराः। चतुर्थस्थो राशिलग्नस्य पदम्। तथा सुतस्थे लग्नात् सप्तमस्थे लग्नस्वामिनि लग्नात् जन्मेति शब्देन दशमो राशिलग्नस्य पदम् । यत् तु श्रीमता सुबोधिनीकारेण स्वकृतटीका- यामुदाहरणरूपं सूत्रद्वयमङ्गीकृत्य पूर्वपरिभाषया स्वस्थे ग्रहे दाराः सप्तमो राशि: पदम् । सप्तमस्थे ग्रहे जन्मराशिः पदमिति लिखितं तदसङ्गतम् । यत एकस्मिन्नेव सूत्रे प्रथमपदमङ्ककमेण भावबोधकं द्वितीयपदं संज्ञा क्रमेण भावबोधकमिति महद्वैषम्यम् । अत्र ऋयमनसि इत्थं शङ्का जाता यत् पूर्वसू- त्रानुसारेण दारा इति पदस्य सप्तमरूपं जन्म इति पदस्य जन्मराशिरूपमर्थ जनाः करिष्यन्ति अत एवास्यैवाने “सर्वत्र सपर्णाभावरायशश्च"-इति सूत्रं स्वप्रतिज्ञानुरूपं निबद्धम् । श्रीमता सुबोधिनीकारेणापि “दारभाग्यशूल- स्थार्गलाः" इति सूत्रटीकायामत्राक्षरैरेव राशिभावधोधनं मुनेरमिप्रेतमि- त्यनुपदमेव स्फुटीभविष्यति" तथा"ऽस्मिन् ग्रन्थे कटपयादिक्रमेणाङ्का प्रा- ह्या"-इति स्वीकृतम् । तथाऽग्रिमसूत्रस्यापि पूर्वटीकायामुल्लिखितम् । “अ- थास्मिन् शास्त्रे भावराशिबोधकपदानामन्यशास्त्रतो वैलक्षण्यमाशंङ्कयाह"- इति तेन सर्वथा तदर्थ विपरीमेवेति विभावनीयम् । तथाऽस्मद्गुरुचरणाः। "ग्रहे भायशुद्धेऽवशिष्टं तु योज्यं ग्रहे स्पष्टमारूढसंझं भवेत् तत् । सुखस्थे सुखं धनभे कर्मभं च सुसूक्ष्मं पदं जैमिनीये निरुक्तम्" ॥ तस्माद्यस्माद्भावात् ततः स्वामी चतुर्थगस्तदा तत्स्वामिनस्तुल्यमेव ·सूत्रार्थप्रकाशिकोपेतम् । २३ । पदम् । यदा तत्स्वामी सप्तमगस्तदा तस्मिन् स्वामिनि राशित्रयं युक्तं कत्त- व्यं तदा पदं भवति । एवमत्र यथा "नाथान्ताः समाः" इति रीत्या चरद- शानयनं क्रियते "वर्णादान्ताः समाः"-इत्यनेन यथा वर्णददशानयनं कियते तथैव यदि "पदान्ताः समाः"-इति रीत्या पददशानयनं भवेत् तदा न काऽपि हानिरिति । तथा चेदं व्यवहारेऽपि दृश्यते इति । अथ "यत् तु आद्यैः स्वस्थे दारा विचारणीयाः । सुतस्थे भ्रातृजन्म विचार्यमित्युक्तं तद- सङ्गतमेव प्रतिभाति"-इति सुबोधिन्यां यल्लिखितं तन्न समीचीनम् । पूर्वे- पामयं तात्पर्यः । स्वस्थे दाराः स्वादात्मकारकात् स्थे सहमे इति स्वस्थे अर्थादात्मकारकात् सप्तमे स्त्रीविचारः कर्तव्यः अथ वा स्वस्थे द्वितीये स्त्रीविचारः कत्र्तव्यः। सुतस्थे जन्म इत्यत्र सुते तिष्ठतीति सुतस्थ इति विग्रहो न कार्यः। सुतस्थ-इत्याकारकं शब्दस्वरूपं भाववाचक स्वीकर- णीयम् । तेन स्वपदानुवृत्तः स्वादात्मकारकात् सुतस्थे एकादशे भ्रातृज- न्मविचारोऽर्थाज्ज्येष्ठभ्रातृजन्मविचारः कत्र्तव्यः । उक्तं च । "एकादशादग्रजं तु तृतीयात् तु यवीयसम्" इति ॥ २९-३० ॥ अथात्र स्वस्थे दारा: सुतस्थे जन्म किये पितरि विशेषणेत्यादि सूत्रेषु संदेहस्थाने केन प्रकारेण भावसंख्या ग्राह्या इति संशयं परिहरन्नाह । सर्वत्र सवर्णा भावा राशयश्च ॥ ३१॥ अस्मिन् ग्रन्थे सर्वत्र भाचा राशयश्च सवर्णा एकादिसंख्यावोधकाक्ष- रगम्याः। चकारात् भावा राशयश्च सवर्णा वर्णदेन सहिता वर्णदराशिना सहिता वर्णददशासहिताश्च भवन्तीइत्यर्थः । वर्णदानयनप्रकारस्तु वृद्धैरुक्तः "ओजलग्नप्रसूतानां मेपादेगणयेत् क्रमात् । युग्मलग्नप्रसूतानां मीनादेरपसव्यतः ॥ मेघमीनादितो जन्मलग्नान्तं गणयेत् सुधीः ।

·जैमिनीयसूत्रम् । तथैव होरालग्नान्तं गायत्वा ततः परम् ।। पुंस्त्वेन स्त्रीतया वै ते सजातीये उभे यदि । तहि संख्ये योजयीत वैजात्ये तु विशोधयेत् ॥ मेषमीनादितः पश्चाद्यो राशिः स तु वर्णदः" । अस्यार्थः । विषमलग्नं चेत् तदा तथैव स्थाप्यः । समलग्नं चेत् तदा मीनादिरीत्या गणनीयोऽर्थात् स्पष्टलग्नराश्यादिकं द्वादशमध्ये शोध्यम् । एवं जन्मलग्नान्तं तथा होरालग्नपर्यन्तं च गणयित्वा ते यदि विषमत्वेन समत्वेन वा सजातीये तदा ते योजनीये । यदा च विजातीये स्तस्तदाऽधिकमध्ये न्यूनः शोध्यः । एवं कृते यदि विषमराशिश्चेत् तदा स एव वर्णदराशिभवति यदि समराशिभवेत् तदा द्वादशमध्ये शोध्यस्तदा वर्णदराशिः स्यात् परन्तु आ- चार्येण कथमेवं कृतमिति न विद्मः । यतो जन्मलम्नं होरालग्नं चेति द्वं स. जातीये वा विजातीये स्यातां तयोोगो यदि विषमस्तदा स एव वर्णदराशिः। यदा समस्तदा द्वादशमध्ये शोध्यस्तदा वर्णदराशिर्भवतीति । अत्रोदाहरणं यथा। लग्नम्५।३।८।२। होरालग्नम्३।४।८।२। अत्र द्वौ द्वा- दशमध्ये शोधितौ जातो। लग्नम् ६।२६।५१।५८ । होरालग्नम् ८।२५।५१।५८। द्वयोर्योग:३।२२।४३।५६ । समत्वाद्वादशमध्ये संशोध्य वर्णदः८।७।१६।४ । अथ वा यथा स्थितयोस्तयोोगः ८।७।१६।४ । अयमेव वर्णदः । जन्मलग्न- म्।८।७।६ । होरालग्नम्८७।६।५ । वर्णदराशि:१०।१५।१२।११। जन्मलग्न- म्२।८।७।६होरालग्नम् ७।२५।६।९अत्रौजलग्नानुसारेण होरालग्नं चक्राच्छो- धितम् ४।४।५३।५१ । अत्र विजातीयत्वाद्वयोरन्तरम्१।२६।४६।४५। इदं स. ममतश्चक्राच्छुद्धम् । ततो वर्णदराशिः १०३ १३।१५। अथ वा द्वयोलग्नहो- रालग्नयोर्योगः १०।३।१३।१५अयमेव वर्णदाशिः। परन्तु आचार्येण कथ- मोजलग्नेत्यादिकृतं तन्न विद्मः। अथ होरालग्नजन्मलग्नयोमध्ये यदली त- स्माद्यथा "नाथान्ता: समाः" इति रीत्या चरदशाऽऽनीता तथैव "वर्णदा- न्ताः समाः" इति रीया वर्णददशा आनेयाः । चरदशा पददश वर्णददशा ·सूत्रार्थप्रकाशिकापेतम् । इत्यादिपदार्थानामुदाहरणमग्रे वक्ष्यामः । अत्र दशानय ने पदक्रमेण क्रम व्युत्क्रमौ न ग्राह्यो। सविपमराशिवशात् क्रमव्युत्क्रमगणना कार्या । “ओ- जलग्नप्रसूतानाम्"-इत्युक्तत्वात् । वर्णददशानयनं सूत्राक्षरार्थान्नायाीति न च वाच्यम् । “सिद्धमन्यत्" इति वक्ष्यमाणत्वादत्र नोक्तं प्राचीनः संगृहीतम् । अत्र धनभावादीनामपि अनयेव रीत्या वर्णदराशयो भवन्ति । तत्र धनभावा- दीनां होरालग्नस्यायं क्रमः । लग्नस्य होगलग्नमध्ये एकैकराशिवृद्ध्या धन- भावादीनां होरालग्नानि भवन्ति एवमेव भावलग्नानयनेऽपि। लग्नस्य भाव- लग्नमध्ये एककराशियोगेन धनभावादीनां भावलग्नानि भवन्ति । गुलिकल- नस्य द्वादशभावास्तु प्रसिद्धा एव इति झेयम् । श्रीमता नीलकण्ठेनाप्ययमे- वार्थाऽङ्गीतः । यथा “पूर्वक्तिरीत्या धनभायादि तत्तद्भावान्तं ग.नां वि- धाय पूर्ववत्करणेन तत्तद्भाववर्णदराशयो भवन्तीति सर्वत्रेति पदेन सूचित- म्-"इति । अथ भाववर्णदानयनम् । यथा वर्णदराशिलंग्नीजत्ययुग्मत्यभेदेन जन्मलग्नहोरालग्नसंख्यावशतः समानीतस्तथैव भावलग्नं जन्मलग्नं विभाव्य गुलिकलग्नं होरालग्नसमं च मत्वा पूर्ववत्करणेन यो लभ्यते स भाववर्गदरा- शिरिति बोध्यम् । ततो भावलग्नगुलिकलग्नयोर्मध्ये यो राशिवली तस्मात् स्वस्वभाववर्णदसंख्यावशतो भाववर्णददशासमानेया। तत्र दशालेखनक- मस्तु जन्मलग्ने विषमे लग्नात् जन्मलग्ने समे तत्सप्तमात् विषमे क्रमत: समे व्युत्क्रमतो दशा लेख्या। 'जन्मलग्नंसमं तर्हि सम्मुखं तस्य चदिभम्" इतित्युक्तत्वात् । भावलम्नहोरालग्नानयनम् । "सूर्योदयं समारभ्य घटिकानां तु पञ्चकम् । प्रयाति जन्मपर्यन्तं भावलग्नं तथैव च ॥ तथा साधंद्विघटिकमितात् कालाद्विलग्नभान् । प्रयाति लग्नं नाम होगलग्नं प्रचक्षते" ।। भावलग्नानयनेऽनुपातः । यदि पञ्चघटीभिस्त्रिशदंशा लभ्यन्ते तदेष्ट- ·२६ जैमिनीयसूत्रम् । घटीभिः किमिरति रीत्या फलमानीय यदागतं तल्लग्ने योग्य भावलग्नं भवति । एवमेव होरालग्नानयने साधंद्विघटीभ्यां चेत् त्रिशदंशा लभ्यन्ते तीन- टीभिः किमिति त्रैराशिकेन यल्लभ्यन्ते तल्लग्नमध्ये योजनीयं तदा होराल-नं भवतीति श्रीनीलकण्ठमतम् । यत उक्तम् "भावलग्नं होरालग्नं च जन्मलग्ना द्रणनीयम्" इति । जन्मलग्ने विश्मे सूर्यराशितः समे जन्मलग्नाद्धोरालग्नं भावलग्नं च गणनीयमिति प्राचीनाः । अयमेवाभिप्रायो बृद्धनापि प्रति- पादितः परन्तु नीलकण्ठेनोक्तम् “कारिकातोऽयमों नायाति"-इति सम्य- विरुद्धम् । यतो या पूर्वकारिका सा तु श्रीमता निलकण्ठेन त्यक्ता । तथा च वृद्धवाक्यम्। "सूर्योदयात् समारभ्य कलापञ्चप्रमाणतः । जन्मेष्टकालपर्यन्तं गणनीयं प्रयत्नतः ॥ ओजराशी यदा लग्नं सूर्यराश्यनुसारतः । समलग्ने जन्मलग्नाद्यत्संख्या प्राप्यते द्विज ॥ भावलग्नं विजानीयाद्धोरालग्नं तदुच्यते । तथा सार्धद्विघटिकामितात् कालाद्विलग्नभात् ॥ प्रयाति लग्नं तन्नाम होरालग्नं द्विजोत्तम । यजन्म विषमज्ञेषु सूर्यादि गणयेत् क्रमात् ॥ समलग्ने यदा जन्म गणयेजन्मभादूद्विज । अस्माकमेवं मतम् । भावलग्नं होरालग्नं घटिकालग्नं च सूर्यादेव गण- नीयम् । यतः सर्वेषामेव लग्नानां सूर्यदेव प्रवृत्तिः । सूर्योदये सर्वाण्येव जन्मलग्नभावलग्नहोरालग्नघटिकालग्नानि समानि । तदने स्वस्वोदयमानानु- सारेण सर्वाणि पृथगरूपाणि भवन्ति । जन्मलग्नं स्वदेशोदयानुसारेण भा- वलग्नं पञ्चघटीमितोदयमानानुसारेण होरालग्नं साधंद्विघटीमितमानानुसा- रेण घटिकालग्नं घटिकामितोदयप्रमाणानुसारेणेति । "होरालयादिमांशे तु पूर्णमन्ते न किञ्चन"इति ।

·सूत्रार्थप्रकाशिकोपेतम् । वृद्धवाफ्याद्धोरालग्नादिकं चापि सावयवमानेयमिति । अत्र मन्मतमेव मु. ख्यमिति नास्माकमाग्रहः । केवला सद्युक्तिरेव मया प्रदर्शिता । अथ वर्णदराशितः फलम् । "पापदृष्टिः पापयोगो वर्णदस्य त्रिकोणके । यदि स्यात् तर्हि तद्राशिपयन्तं तस्य जीवनम् ॥ रुद्रशूले यथैवायुमरणादि निरूप्यते । तथैव वर्णदस्यापि त्रिकोणे पापसङ्गामे ॥ वर्णदात् सप्तमाद्राशेः कलत्रादि विचिन्तयेत् । एकादशादग्रजं तु तृतीयात् तु यवीयसम् ।। पञ्चमे तनुजं विन्द्यान्मातरं तुयंपञ्चमे । पितुस्तु नवमान्मातुः वर्णदात् पञ्चमस्य तु ॥ शूलराशिदशायां वै प्रयलायामरिष्टकम्"। स्वस्वर्णदराशेः प्रवलायां शूलदशायामरिष्टं जानीयादित्यलमतिथि- स्तरेण || ३१ ॥ अथात्र विशेषमाह। न ग्रहाः ॥ ३२ ॥ ग्रहाः सवर्णा न भवन्ति अर्थादेकादिसंख्यायोधकाक्षरगम्या न भवन्ति प्रथमपक्षे द्वितीयपक्षे । गहाणां वर्णदराशयो न भवन्ति इति ॥ ३२ ॥ अथान्तर्दशाप्रकारं दर्शयति । यावद्विवेकमावृत्तिर्भानाम् ॥ ३३ ॥ भानां राशीनां विवेकं यावदावृत्तिभवति । विवेकपदबोध्या चतुश्चत्वा- रिंशदधिकशतसंख्या भवति । अर्थात् प्रतिराशिपु ये दशाब्दाश्चरस्थिरन- यांशदशादिषु सिद्धास्तेषां द्वादशभागेन द्वादशराशीनामावृत्तिरर्थादन्तर्दशा भवतीति एवमेव वृद्धैरुतम् । "कृत्वाऽधा राशिदशां राशेर्भुक्तिं क्रमाद्ववेम्" इति ।

·२८ जैमिनीयसूत्रम । यत् तु श्रीमता नीलकण्टेन स्वकृतीकायां "यत् तु उपस्थिततया दशारम्भावधिः स्वम्व लग्नमेवेति पन्थैरुक्तं तन्न" । "होगलग्नभयो नयाऽदुर्वलाद्वणंदा दशा"-इतिकारिकोक्तत्वात् । इति तन्न समीचीनम् । यतः केवलं वर्षानयन एव सा रीतिः । तया रीत्या यद्वर्गादि आयाति सा लग्नस्य दशा द्वितीयभावस्य दशा न तु होरा- लग्नादीनाम् । तथा कल्पने द्वित्रिवार मेकराशेदशा भवितुमहति तेन पन्यो- तमेघ समीचीनं न नीलकण्ठोक्तम् । अन्तदशानयनेऽपि लग्ने विषमे क्रमात् समे व्युत्पादन्तदशा लेख्या । तथा स्थूलान्तर्दशाविभागो वृद्धैरप्युक्तः । "कृत्याऽकंधा राशिदशां राशेभुक्तिं क्रमाद्वदेत् ॥ मा पर्याय दशा लग्ने युग्मे तु व्युत्क्रमाद्वदेत् । लग्नं युग्मं यदा तहि सम्मुखं तस्य चादिभम्" इति ॥ पर्याददशाऽर्थादन्तर्दशा। यदि लग्नं समराशिस्तदा तस्य सम्मुखं तदादिराशिः । यथा वृषस्य मेपो मीनस्य कुम्भ इति ॥ ३३ ॥ अथ होगाद्यपेक्षां निवत नाह। होरादयः सिद्धाः ॥ ३४ ॥ इति जैमिनिसूत्र प्रथमाध्यायस्य प्रथमपादः । होरादयः सिद्धाः शास्त्रान्तरप्रसिद्धा गाहाः । तदुक्तं वृद्धः । "राशेधं भवेद्धोरास्ताश्चतुर्विशतिः स्मृताः। मेगादि तासां होराणां परिवृत्तिद्वयं भवेत् ॥ राशेस्त्रिभागा द्रेष्काणार ते च षट्त्रिंशदीरिताः । परिवृत्तित्रयं तेषां मेषादेः क्रमशो भवेत् ॥ सप्तशपास्त्वोजगृहे गणनीया निजेशतः। युग्मराशी तु विनेया सप्तमाधिनायकात् ॥

·सूवार्थप्रकाशिकापेतम् ।
नवांशशाश्चरे तस्मात् स्थिरे तन्वमादितः ।
उभये तत्पञ्चमादेरिति चिन्त्यं विचक्षणैः ।।
द्वादशांशस्य गणना तत्तक्षेत्राद्विनिदिशेत्"-इति
यद्यप्येते पदार्थाः शास्त्रान्तरप्रसिद्धा एव तथाऽपि होगद्रेष्काणको
विलक्षणी इति चिन्त्यम् ॥ ३४ ॥
इति सूत्रार्थप्रकाशिकायां प्रथमे प्रथम पादः सम्पूर्णः ।
अथ "आत्माधिकः कलादिभिनंभोगः सप्तोनामष्टानां वा"इति सूत्रो-
पविष्टात्मकारकमधिकरोति ।
अथ स्वांशो ग्रहाणाम् ॥ १ ॥
अथेत्यनन्तरं गहाणां मध्ये यः स्वांश आत्मकारकांशस्तमवलम्व्य फलं
घाच्यमिति । अत्र सर्वत्र स्वपदेनात्मकारकस्य गहणं कत्तंव्यम् ॥ १ ॥
पञ्च मूषिकमार्जाराः ॥ २ ॥
पञ्चशब्दान्मे रे कारकांशे मूपिकमार्जारादयो दुःखदा भवन्ति ॥२॥
तत्र चतुष्पादः ॥ ३॥
तत्र वृरे कारकांशे चतुष्पादः सुखदा भवन्ति ॥ ३ ॥
मृत्यौ
कण्डूः
मिथुनांशस्थे कारके कण्डूरोगः स्थौल्यं च भवतीत्यर्थः ॥ ४ ॥
दूरे जलकुष्ठादिः ॥ ५॥
कर्कटे कारकांशे जलभयं कुष्ठरोगश्च भवति ॥ ५॥
शेषाः श्वापदानि ॥ ६॥
सिंहांशे कारके श्वापदानि शुनकादयो दुःखदा भवन्ति ॥ ६ ॥
मृत्युवज्जायाऽग्निकणश्च ॥ ७ ॥
जाया कन्या । सा कारकांशश्चेत् तदा मृत्युवन्मिथुनवत् फलं कण्डू
स्थौल्यं तथाऽग्निकणश्चाग्निकणेन दुःखं भवतीत्यर्थः ॥७॥
स्थौल्यं च ॥४॥

·३० जैमिनीयसूत्रम्। ॥ लाभे वाणिज्यम् ॥ ८॥ सुलायां कारकांशे वाणिज्यकर्मकर्ता ॥ ८ ॥ अत्र जलसरीसृपाः स्तन्यहानिश्च ॥ ९ ॥ अत्र वृश्चिकांशस्थे कारके जलसरीसृपाः जलसदियो दुःखदा भ- वन्ति । तथा स्तन्यहानिर्मातदुग्धहानिश्च भवतीत्यर्थः ॥९॥ समे वाहनादुच्चाच्च क्रमात् पतनम् ॥ १० ॥ धनुपि कारकांशे वाहनादूर्ध्वप्रदेशाच्च क्रमात् पतनं भवति ॥ १० ॥ जलचरखेचरखेटकण्डदुष्टग्रन्धयश्च रिष्फे ॥ ११ ॥ रिप्फे मकरांशे कारके जलचरा: खेचराः खेटा ग्रहाश्च दुःखदा भव- न्ति । दुष्टग्रन्धिर्वातव्याधिश्च गण्डादिकमित्यर्थः ॥ ११ ॥ तडागादयो धर्मे ॥ १२ ॥ धर्मे कुम्भे कारकांशे तडागादिनिर्माणकर्ता ॥ १२ ।। उच्चे धर्मनित्यता कैवल्यं च ॥ १३ ॥ उच्चे मीने कारकांशे नित्यं धर्मकर्ता मोक्षभाक् च । कारकांशकलमुक्तं वृद्धः। "शुभराशौ शुभांशे वा कारकांशे धनी भवेत् । तदंशकेन्द्रेवु शुभे राजा नूनं प्रजायते ॥ कारके शुभराश्यंशे लग्नांशस्थे शुभग्रहे । उपग्रहस्य पाश्चात्त्ये स्वोच्चस्वक्षशुभदंगे ॥ पापडग्योगरहिते कैवल्यं तस्य निर्दिशेत् । मिश्रे मिश्रं विजानीयाद्विपरीते विपर्ययम् ।। चन्द्रभृवारवर्गस्थे कारके पारदारिकः । वृषतौल्यंशकगते तस्मिन् वाणिज्यवान् भवेत् ॥

·सूत्रार्थप्रकाशिकोपेतम् ।
मेषसिंहांशके तस्मिन् वयान्मूपिकदशनम् ।
कारके कामकांशस्थे वाहनात् पतनं भवेत्" ।
उपग्रहस्यपाश्चात्त्येऽत्ये द्वादशे इत्यर्थः । उपग्रह उपखेट इति ॥१३॥
कारकांशे ग्रहस्थितिवशेन फलान्याह ।
तत्र रवी राजकार्यपरः ॥ १४ ॥
तत्र कारकांशे रखो सूर्ये सति राजकार्यपरो राजकार्यकर्ता भघ
तीति ॥ १४ ॥
पूर्णेन्दुशुक्रयो गी विद्याजीवी च ॥ १५ ॥
पूर्णेन्दुशुक्रयोः सतोगी विद्याजीवी च भवति ॥ १५ ॥
धातुवादी कौन्तायुधो वह्निजीवी च भौमे ॥ १६ ॥
भीमे कारकांशे धातुवादी रसायनविद्यावान् कौन्तनामकशस्त्रधार-
णकर्ता वतिजीवी अग्निव्य.पाराजीविकाकर्ता ॥ १६ ॥
वणिजस्तन्तुवायाः शिल्पिनो व्यवहारविदश्च
सौम्य ॥ १७॥
सौम्ये वुधे कारकांशे वणिकर्मकर्ता तन्तुवायः सूत्र निर्माणकर्ता शिल्पी
चित्रकर्मकर्ता व्यवहारे पटुश्चैवं जनो भवति ॥ १७ ॥
कर्मज्ञाननिष्ठावेदविदश्च जीवे ॥ १८ ।।
जीवे गुरौ कारकांशे स्थिते कमज्ञानादयो भवन्ति ॥ १८ ॥
राजकीयाः कामिनः शतेन्द्रियाश्च शुक्रे ॥ १९ ॥
शुक्रे कारकांशे राजकीया राजकमकर्तारः कामिनः कामकलापटयः ।
शतेन्द्रियाः शतवपंजीविनश्च भवन्ति ॥ १९ ॥
प्रसिद्धकर्माजीवः शनौ ॥ २० ॥
शनी कारकांशे प्रसिद्धकर्मणा जीविकाकर्ता ॥ २० ॥

·३२
जैमिनीयसूत्रम् ।
धानुष्काश्नोराश्च जाङ्गलिका लोहय-
त्रिणश्च राहो ॥ २१॥
राहो कारकांशे । धनुर्विद्यायां पटुश्चोरश्च । अथ वा जाङ्गलिको वि-
पवैद्यो लोहयन्त्रिणश्च । एवं जना भवन्ति । मध्ये चकारीपादानाद्वैकल्पि-
कमिदं फलम् ॥ २१ ॥
गजव्यवहारिणश्चोराश्च
केतो ॥ २२ ॥
केतो कारकांश गजव्यवहारिणो हस्तिव्यवहारकारिणश्चोराश्च जना
भवन्ति ॥ २२॥
रविराहुभ्यां सर्पनिधनम् ॥ २३ ॥
रविराहुभ्यां मिलिताभ्यां कारकांशे स्थिताभ्यां सर्पान्मरणम् ॥ २३ ॥
शुभदृष्ट तन्निवृत्तिः ॥ २४ ॥
रविराहुभ्यां संयुक्त कारकांशे शुभग्रहेण दृष्टे तन्निवृत्तिः सर्पान्मृ-
तिर्न
स्यात् ॥ २४॥
शुभमात्रसम्बन्धाजाङ्गालिकः ॥ २५ ॥
कारकांशे केवलशुभसम्बन्धाजाङ्गलिको विषवैद्यो भवति । अत्रापि
रवियोगे एव एवं फलम् ।
उक्तंच।
"कारकांशे भानुतमौ शुभषडुर्गसंयुतौ ।
विषवैद्यो भवेनूनं विषहर्ता विचक्षणः" ॥ २५ ॥
कुजमात्रदृष्टे गृहदाहकोऽग्निदो वा ॥ २६ ॥
कारकांशे रविराहुभ्यां युक्ते कुजमात्रदृप्टे गृहदाहकोऽग्निदो वा भवति।
यथा।
"भौमेक्षिते कारकांशे भानुस्वर्भानुसंयुते ।
अन्यग्रहा न पश्यन्ति स्ववेश्मपरदाहकः ॥ २६ ॥

·३३ सूत्रार्यप्रकाशिकापेतम् । शुक्रदृष्टेन दाहः ॥ २७॥ कारकांशे रविराहुयुक्ते शुक्रदृष्टे सति न दाहकः किन्त्यग्निदः स्या- त् ॥ २७॥ गुरुदृष्टस्त्वासमीपगृहात् ॥ २८ ।। कारकांशे रविराहुभ्यां युके गुरुदृष्टे तदा समीपगृहपर्यन्त दाहक: स्थान स्वगृहमात्रस्य । यथोक्तम् । "यदि सौम्येक्षिते स्वांशे हाग्निदो नैव जायते । पापः च गुरोष्टे: समीपगृहदाहकः" इति ॥ २८ ॥ सगुलिके विषदो विहतो वा ॥ २९ ।। गुलिकसहिते कारकांशे परस्मै विषदाता धा स्वयं विषेण हतः स्यात् । गुलिकानयनप्रकारस्त्वित्थं वृद्धैरुक्तः । "रविवारादि शन्यन्तं गुलिकादि निरूप्यते । दिवसानष्टधा भक्त्वा वारेशाद्गणयेत् कमात् ।। अष्टमांशो निरीश: स्याच्छन्यंशो गलिकः स्मृतः । रात्रिमप्यष्टधा भक्त्वा वारेशात् पञ्चमादितः ॥ गणयेदष्टमः खण्डो निष्पतिः परिकीर्तितः । शन्यंशो गुलिकः प्रोक्तो गुर्वशो यमघण्टकः ।। भौमांशो मृत्युरादिष्टो रव्यंशः कालसंज्ञकः । सौम्यांशोऽधप्रहरकः स्पष्टकमंप्रदेशकः ॥ इति स्पष्टार्था: श्लोकाः । एवं रव्यादिवारेषु दिवा सप्तमषष्ठपञ्चमचतुर्थतृतीयद्वितीयप्रथमस्खण्डो गुलिको भवति । रात्री तृतीद्वितीयप्रथमसप्तमषष्ठपञ्चमचतुर्थखण्डो गुलि- को भवति । तेन दिनमानं वारकमेणैभिः खण्डैः संगुण्य अष्टभिर्भकं यल्ल- भ्यते तद्गुलिकेष्टम् । रात्री राश्रिमानं वारफमेण स्वखण्डकेन संणुण्य अष्ट- ५

·३४
जैमिनीयसूत्रम् ।
भिभक्त यल्लभ्यते सहिनमानमध्ये योज्यं तदा सूर्योदयाद्गुलिकेटकालो
भवति । एवमयमेव गुलिकमुहर्तः। दिवा सर्वेषु वारेषु कुलिकः । यमघण्टस्तु
यमघण्ट एव । यो भौमांशो मृत्युनामा स तु कण्टक इति नाना प्रसिद्धः।
कालसंज्ञकस्तु ।
"रवी वयं
चतुःपञ्च सोमे सप्तद्वयं तथा"।
इत्यादिमाऽर्धयामस्वरुपेणैव त्याज्य: । बुधांशरूपोऽधंप्रहरस्तु काल-
घेला इति नामा लोके प्रसिद्धः । परमयं क्रमस्तु दिवा एव प्राप्यते न रात्री।
स्पष्टकर्मप्रदेशक इति पैराशिकेनैतेषां स्पष्टीकरणमिष्टकालवशाद्विधायार्थात्
यथा होरालग्नभावलग्नादीनां स्वेष्टवशात् स्पष्टीकरणं प्रोक्तं तथैवैतेषार्माप
स्पष्टीकरणं कार्यम् । यथा दिनमानमध्ये यदि रात्रिमानमध्ये या अष्टमांशतु-
व्यः संपूर्जा विभागो गुलिकसंज्ञस्तदा दिनगतेन त्रिगतेन वा क इति री-
त्या गुलिकेटकाल स्पष्टं विधाय ततो निजदेशोदयानुसारेण तत्तदिएकालो-
परि लग्नं स्पष्टं कार्यम् । तस्मिमेव गुलिकराशौ यदि कारकांशश्चेत् तदा
सगुलिको जात इति विवेचनीयम् । यत् तु सुबोधिन्यां "गुलिकादिलग्ने
कस्यांशोऽस्ति स एव यदि कारकांशश्चेत् तदास गुलिको जात इति विधे.
चनीयम्" इति यदुक्तं तदसङ्गतम् । यतः पूर्व कुत्रापि “तत्र रवी राज-
कार्यपरः" इत्यादिसूत्रटीकायामिदं नोक्तम् । रविर्यस्मिन्मंशे व्यवस्थितस्त-
सिमेयांशे यदि कारकश्चेत् तदा रविसंयुको जातः । तेनेदं युक्तिविरुवं
प्रमाणवाद्यं चेति ॥२९॥
चन्द्रदृष्टौ चोरापहृतधनश्चोरो वा ॥ ३०॥
सगुलिके कारकांशे चन्द्रदृष्टे चोरापट्टतधनो वा स्वयं चोरः स्यात्॥३०॥
बुधमात्रदृष्टे बृहबीजः ॥ ३१ ॥
सगुलिके कारकांशे केवलबुधेनैव सप्टे वृहदीजः इहन्मुष्कयुक्तः
सात् ॥३१॥

·सूत्राथप्रकाशिफापेतम् ।
तत्र केतो पापदृष्ट कर्णच्छेदः कर्णरोगो वा ॥ ३२ ॥
सगुलिकेति पदं निवृत्तम् । तत्र कारकांशे केतो पापरप्टे कणच्छेदो
भवति घा कणंयो रोगो भवतीति । तत्र द्वितीये कथं नोक्तम् ।
उच्यते।
"कारकांशे केतुयुक्ते पापमहानिरीक्षिते।
श्रोपच्छेदो भवेमूनं कर्णरोगोऽथ वा भवेत्" ।
इति प्रमाणदर्शनात् ॥ ३२ ॥
शुक्रदृष्टे दीक्षितः ॥ ३३ ॥
कारकांदो केती शुक्रदृष्टे दीक्षितो यज्ञकर्मणि दीक्षित इत्यर्थः ॥३३॥
बुधशनिदृष्टे निर्वीर्यः ॥३४॥
कारकांशे केती वुधशनिभ्यां दृष्टे नि:य: स्यात् ॥ ३४ ॥
वुधशुक्रदृष्टे पौनापुनिको दासीपुत्रो वा ॥ ३५॥
केतुना सहिते कारकांशे बुधशुक्राभ्यां दृष्टे पौन:पुनिकः पुनःपुनक-
कवक्ता वा दासीपुत्रः स्यात् ॥ ३५ ।।
शनिदृष्ट तपस्वी प्रेष्यो वा ॥ ३६ ॥
सकेतीकारकांशे शनिवृप्टे तपस्वी षा प्रेग्यो भृत्यः स्यात् ॥ ३६॥
शनिमात्रदृष्ट सन्यासाभासः ॥ ३७॥
सकेतीकारकांशे शनिमात्रदृष्टे केवलेन निना हण्टे सन्यासाभासः
सन्यासमात्रमेघ स्यात् न तु सन्यास इति ॥ ३७॥
तत्र रविशुक्रदृष्टे राजप्रेष्यः ॥ ३८ ॥
कारकांशे रविशुक्राभ्यां दृष्टे राजप्रेष्यः सकेताविति पदं निवृत्तम् ।
"कारकांशे यदा घिप्र
भृगुभास्करवीक्षिते।
राजप्रेप्यो भवेद्बाल.....
." इति दर्शनात् ॥ ३८ ॥

·जैमिनीयसूत्रम् । अथ कारकांशादशमफलमाह । रिष्के बुध बुधदृष्टे वा मन्दवत् ॥ ३९ ॥ कारकांशाद्रिप्फे दशमे बुधे स्थिते वा बुधेन एप्टे मन्दवत् "प्रसिद्ध कर्मजीव: शनी"-इति सूत्रोक्तं फलमूह्यम् ॥ ३९ ॥ शुभदृष्ट स्थेयः ॥ ४०॥ कारकांशादशमे शुभदृष्टे स्थेय: स्थिरो भवति ॥ ४० ॥ रखौ गुरुमात्रदृष्टे गोपालः ॥ ४१ ॥ कारकांशादशमे रवी गुरुमात्रष्टे केवलेन गुरुणेव एप्टे गोपालको मर्थात ॥४१॥ अथ कारकांशाच्चतुर्थफलमाह । दारे चन्द्रशुक्रदृग्योगात् प्रासादः ॥ ४२ ॥ कारकांशाहारे चतुर्थे चन्द्रशुक्रग्योगात् प्रासादः प्रासादवाम् भवति ॥४२॥ ॥ ॥ उच्चग्रहेऽपि ॥४३॥ कारकांशाचतुर्थस्थे उच्चगते आहे तदाऽपि प्रासादवान् भवति ॥४३॥ राशनिभ्यां शिलागृहम् ॥ १४ ॥ कुजकेतुभ्याम- ष्टिकम्॥ ४५॥ गुरुणादारवम्॥ ४६॥ ताणं रविणा॥४७॥ कारकांशाश्चतुर्थे शनिराहुभ्यां मिलि ताशं स्थिताभ्यां शिलागृहनि- र्माणकर्ता भवति । कुजकेतुभ्यां मिलिताम्यां स्थिताभ्यामैष्टिकमिटिकास- म्बन्धिगृहकर्ता भवति । गुरुणा दारुसम्बन्धि गृह काष्ठगृहमित्यर्थः। रविणा ताणं तृणोद्भवं गृहं करोति ॥ ४४-४७ ॥ मथ कारकांशानवमफलमाह । समे शुभदृग्योगाद्धर्मनित्यः सत्यवादी गुरुभक्तश्च॥४८॥ %3D ·सूत्रार्थप्रकाशिकापेतम् । अन्यथा पापैः ॥ १९ ॥ समे कारकांशानवमे शुभम्योगान्नित्यं धर्मकर्ता सत्यवादी गुरुभक्तश्च मरो भवति । पापैरन्यथा अर्थात् पापग्रहस्य दृग्योगाधर्मनित्यादि न भवतीति ॥४८-४९॥ शनिराहुभ्यां गुरुद्रोहः ॥५०॥ कारकांशानवमे शनिराहुभ्यां स्थिताभ्यां तद्रष्दृभ्यां पा गुरुणा सह द्रोहद्भवति ॥ ५० ॥ विश्वासः ॥ ५१॥ गुरुरषिभ्यां मिलिताभ्यां स्थिताभ्यां तद्रष्टुभ्यां वा गुरावविश्वासको गुरुरविभ्यां गुराव भवति ॥५१ ।। तत्र भृग्वङ्गारकवगें पारदारिकः ॥ ५२ ॥ कारकांशानवमे भृग्वङ्गारकवर्गे शुक्रभौमान्यतरषड्वर्गे पारदारिका परदारासतो भवति ॥ ५२ ॥ दृग्योगाभ्यामधिकाभ्यामामरणम् ॥ ५३॥ तत्र कारकांशानवमे भौमशुक्रान्यतरषडुर्गे भौमशुक्रोग्योगाभ्या- मित्येवाधिकाभ्यामामरणं मरणपर्यन्तं परस्त्रीसतो भवति ॥ ५३ ॥ प्रतिबन्धः ॥ ५४॥ तत्र यदि केतोम्योगश्चेत् तदा प्रतियन्धकः स्यादर्थान्मरणपर्यन्त परस्त्रीसको न स्यादिति ॥ ५४ ।। गुरुणा स्त्रैणः ॥ ५५॥ कारकांशानवमे गुरुणा युक्ते वा दृष्टे स्त्रैणः स्त्रीलोलः स्यात् ॥ ५५ ॥ राहुणाऽर्थनिवृत्तिः ॥ ५६ ॥ कारकांशानवमे शुक्रभौमान्यतरपर्गे राष्टुणा युक्त पाहटे परस्त्रीनि- मितं द्रव्यनिवृतिधननाश: स्यात् ॥ ५६ ॥ केतुना ·३८. जैमिनीयसूत्रम् । अथ कारकांशात् सप्तमफलमाह । लाभे चन्द्रगुरुभ्यां सुन्दरी ॥ ५७ ॥ कारकांशात् सप्तमे चन्द्रगुरुभ्यां मिलिताभ्यां स्थिताभ्यां तस्य सु- बरी स्त्री भवति ॥ ५७ ॥ राहुणा विधवा ॥ ५८॥ कारकांशात् सप्तमे राहुणा युक्ते विधया स्त्री गृहे भवति ।। ५८ ॥ शनिना वयोधिका रोगिणी तपस्विनी वा ॥ ५९॥ कारकांशात् सप्तमे शनी चेत् तदा तस्य स्त्री पयोधिका पा रोगिणी वा तपस्विनी भवति ॥ ५९॥ कुजेन विकलाङ्गी ॥ ६० ॥ रविणा स्वकुले गुप्ता च॥ ६१॥ कारकांशात् सप्तमे भौमे स्त्री विकलाङ्गी रवी चेत् तदा स्वकुले गुप्ता रशिता चकाराद्विकलाङ्गी चेति ॥ ६०-६१ ॥ बुधन कलावतो ॥ ६२ ॥ बुधेन युक्त कारकांशात् सप्तमे कलापती गीतवाद्यादिकलासु कुशला स्त्री भवति ॥ ६२ ॥ चापे चन्द्रेणानावृते देशे ॥ ६३ ॥ कारकांशाश्चतुर्थे चन्द्रे पूर्वोक्तयोगप्राप्तौ अनावृतेऽनाच्छादिते देशे प्र- थमस्त्रीसङ्गः स्यात् ॥ ६३ ॥ अथ तृतीयफलमाह। कर्मणि पापे शूरः ॥ ६४॥ कारकांशात् तृतीये पापे शूरो धीरः स्यात् ॥ ६४ ॥ ॥

·सूत्रार्थप्रकाशिकोपेतम् । शुभे कातरः ॥ ६५॥ कारकांशात् तृतीये शुभग्रहे कातरो भीरुः स्यात् ॥ १५ ॥ मृत्युचित्तयोः पापे कर्षकः ॥ ६६ ॥ कारकांशात् तृतीयषष्ठयोः पापे पापग्रहे स्थिते कर्षकः कृषिकत्ती स्यात्॥६६॥ समे गुरौ विशेषेण ॥ ६७ ॥ कारकांशानवमे गुरौ विशेषेण कृषिकर्ता स्यात् ।। ६७ ॥ उच्चे शुभे शुभलोकः ॥ ६८ ॥ कारकांशादुच्चे द्वादशे शुभे शुभग्रहे स्थिते शुभलोकप्राप्तिः ॥१८॥ केतो कैवल्यम् ॥ ६९॥ कारकांशावादशे केतौ कैवल्यं मुक्तिः स्यात् ॥ ६९ ॥ क्रियचापयोर्विशेषेण ॥ ७० ॥ क्रियचापयोर्मीनकुलीरयो राश्योः कारकांशाद द्वादशस्थयोः केतुयोगे सति विशेषेण कैवल्यम् । घरदशायामत्र शुभः केतुः । तथा। "गुरुध्वजकविज्ञाः स्युर्यथापूर्व शुभग्रहाः" । इत्युक्त्वा केतौ शुभत्वमृषिणा प्रोक्तमिति ॥ ७० ॥ पापैरन्यथा ॥ ७१॥ कारकांशावादशे पापैः पापग्रहैरन्यथा न मुक्तिनं शुभलोकश्चेति॥७॥ रविकेतुभ्यां शिव भक्तिः ॥७२॥ कारकांशतो द्वादशस्थिताभ्यां रविकेतुभ्यां शिव भक्तिभवति । एषमे- पाप्रेऽपि ॥७२॥ ॥

·जैमिनीयसूत्रम् ।
चन्द्रेण गौर्याम् ॥ ७३ ॥ शुक्रेण लक्ष्म्याम॥७॥
कुजेन स्कन्दे ॥ ७५ ॥ बुधशनिभ्यां विष्णौ ॥ ७६ ॥
गुरुणा साम्बशिवे ॥७७॥ राहुणा तामस्यां दुर्गायांच॥७८॥
केतुना गणेशे स्कन्दे च ॥ ७९ ॥
तामस्यां भूतादिदेवतायां शेषं स्पष्टम् ॥ ७३-७९ ॥
पापः मन्दे क्षुद्रदेवताप्तु ॥ ८० ॥
कारकांशे तदद्वादशे च पापराशी स्थिते शनी क्षुद्रदेयतासु यक्षिणी-
कर्णपिशाच्यादिषु भक्तिभवति ॥ ८० ॥
शुक्रे च ॥ ८१॥
कारकांशे तद्द्वादशे वा पापराशी स्थिते शुक्रे च क्षुद्रदेवतासु भक्ति-
॥
रित्यर्थः ॥ ८१॥
अमात्यदासे चैवम् ॥ ८२॥
कारकान्यूनोऽमात्यकारकस्तदाऽमात्यदासेऽमात्यकारकाद्रव्यादिगण-
नया षष्ठे ग्रहे स्थिते क्षुद्रदेवतासु भक्तिरित्यर्थः । अथ वा यथा कारकांशात्
तदद्वादशाद्वा विचारः क्रियते तथैवामात्यकारकादासे षप्ठे चैवं विचारः
कर्तव्य इति । अथ वाऽमात्यकारकस्य यो दासोऽनुचरोऽर्थाद्भातृकारकस्त-
स्माद्भक्तिविचारः कर्त्तव्यः । अनेनैवाशयेनाग्रे ऋषिणा "अमात्यानुचरादेव-
ताभक्तिः" इति सूत्रं प्रणीतम् । अत्रायमेव पक्षो युक्तः। यतः शनिना
शुक्रणामात्यदासेन च फलसाम्ये पापः मन्दे शुक्रेऽमात्यदासे च क्षुद्रदे-
पतासु इति सूत्र प्रणीतं स्यादथ वा शुक्रामात्यदासाभ्यां फलसमत्वे शु.
कामात्यदासयोत्वैवमिति सूत्र स्यात् । सूत्रत्रयपृथक्करणसामर्थ्यात्
अमात्यकारकात् षष्ठभाषेऽप्येवमेव भकिषिचारः कर्तव्य इत्येवार्य: समु.
वित इति ॥ ८२ ॥

·सूत्रार्थप्रकाशिकापेतम् । त्रिकोणे पापये मात्रिकः ॥ ८३ ॥ कारकांशात् त्रिकोणे पञ्चमनवमयोः पापद्वये प्राप्त मान्त्रिको मन्त्रशा- स्त्रवेत्ता स्यात् ॥ ८३ ।। पापदृष्टे निग्राहकः ॥ ८ ॥ त्रिकोणे कारकांशात् पापद्वये पापदृष्टे तदा निग्रहकर्ता स्यात् ॥ ८४ ।। शुभदृष्टेऽनुग्राहकः ॥ ८५॥ त्रिकोणे कारकांशात् पापद्वये शुभदृप्टेऽनुग्राहको लोकेष्वनुग्रहकर्ता स्यात् ॥ ८५॥ शुक्रन्दो शुक्रदृष्टे रसवादी ॥ ८६ ॥ कारकांश चन्द्र शुक्रण दृष्टे रसवादी रसायनविद्यापटुर्भवति ॥ ८६॥ बुधदृष्टे भिषक् ॥ ८७ ॥ कारकांशे चन्द्र बुधदृप्टे भिषग्वैद्यः स्यात् ।। ८७ ॥ चापे चन्द्रे शुक्रदृष्टे पाण्डुश्वित्री ॥ ८८ ॥ कारकांशाच्चतुर्थ चन्द्रे शुक्रेण दृष्टे श्वेतकुष्ठी भवति ॥ ८८ ।। कुजदृष्ट महारोगः ॥ ८९ ॥ कारकांशाचतुर्थे च द्रे भौमेन दृष्टे महारोग: कुष्ठी भवति ।। ८९ ।। केतुदृष्टे नीलकुष्ठम् ॥ ९० ॥ कारकांशाश्चतुर्थे चन्द्र केतुदृष्टे पति नीलकुष्ठं स्यात् ।। ९० ।। तत्र मृतौ वा कुजराहुभ्यां क्षयः ॥ ९१ ॥ तत्र कारकांशाचतुर्थे मृतौ पञ्चमे वा कुजराहुभ्यां मिलिताभ्यां स्थि- ताभ्यां क्षयरोगवान् स्यात् ॥ ९१ ।। ६ ·४६ जैमिनीयसूत्रम्। चन्द्रदृष्टौ निश्चयेन ॥ ९२॥ कारकांशाचतुर्थे पञ्चमे वा स्थितयोः कुजराह्वोरुपरि चन्द्रदृष्टी सत्यां निश्चयेन क्षयरोगो भवति ॥ ९२ ।। कजेन पिटकादिः ॥ ९३॥ कारकांशाचतुर्थे पञ्चमे वा कुजेन पिटकादिरोगो भवति ॥ ९३ ॥ केतुना ग्रहणी जलरोगो वा ॥ ९४ ॥ कारकांशाच्चतुर्थे पञ्चमे वा केतुना प्रहणी संग्रहणी जलरोगो जलोदरो घा स्यात् ॥ ९४॥ राहुगुलिकाभ्यां क्षुद्रविषाणि ॥ ९५ ॥ कारकांशाचतुर्थे पञ्चमे वा राहुगुलिकाभ्यां स्थिताभ्यां क्षुद्रविपाणि भवन्ति ॥ ९५॥ तत्र शनौ धानुष्कः ॥ ९६॥ पञ्चमेति पदं निवृत्तम् । कारकांशाच्चतुर्थे शनी धानुष्को धनुपि नि- पुणः स्यात् ॥ ९६॥ केतुना घटिकायन्त्री ॥९७॥ कारकांशाच्चतुर्थस्थकेतुना घटीयन्त्रनिर्माता भवति ॥ ९७ ॥ बुधेन परमहंसो लगुडी वा ॥ ९८ ॥ राहुणा लोह- यन्त्री॥९९॥ रविणा खड्गी ॥१००॥ कुजेन कुन्ती॥१०१॥ स्पष्टम् ॥ ९८॥ १०१ ॥ मातापित्रोश्चन्द्रगुरुभ्यां ग्रन्थकृत् ॥ १०२॥ कारकांशात् पञ्चमे कारकांशे वा चन्द्रगुरुभ्यां स्थिताभ्यां प्रन्यकृत् ग्रन्थकर्ता ॥ १०२॥ ॥

·सूत्रार्थप्रकाशिकापेतम् ।
शुक्रण किश्चिदूनम् ॥ १०३ ॥
कारकांशात् पञ्चमे कारकांशे वा चन्द्रशुक्राभ्यां स्थिताभ्यां किञ्चिदून
ग्रन्थकत्तृत्वं स्यात् । अग्रे शुक्रेण फलस्य वक्ष्यमाणत्वादत्र चन्द्रशुकाभ्या-
मित्यर्थी युक्तः ॥ १०३ ॥
बुधेन ततोऽपि ॥ १०४ ॥ शुक्रण कविर्वाग्मी का-
व्यज्ञश्च ॥ १०५ ॥ गुरुणा सर्व विद्मान्थिकश्च ॥ १०६ ॥
न वाग्मी ॥१०७॥ विशिष्य वैयाकरणो वेदवेदाङ्गवि-
च्च ॥ १०८ ॥ सभाजङःशनिना ॥ १०९ ॥ बुधेन मीमांस-
कः ॥११०॥ कुजेन नैयायिकः ॥१११॥ चन्द्रेण सांख्ययोगज्ञः
साहित्यज्ञो गायकश्च ॥ ११२ ॥ रविणा वेदान्तज्ञो गीतज्ञ-
श्च ॥११३॥ केतुना गणितज्ञः ॥११४॥ गुरुसम्बन्धेन सम्प्र-
दायसिद्धिः ॥ ११५॥
सर्वत्रैव योगे गुरुसम्बन्धेन गुरोर्यागदृष्टिपड़र्गादिरूपसम्बन्धेन पूर्वो-
कग्रन्थकत्तृत्वादिकं स्यात् ॥ १०४-११५ ॥
भाग्ये चैवम् ।। ११६ ॥
कारकांशाच्चतुर्थे यथा विद्याविचारः क्रियते तथा भाग्ये द्वितीयेऽपि
विचारः कार्यः ।। ११६ ॥
सदा चैवमित्येके ॥११७॥
सदा कारकांशात् तृतीयेऽप्येवं विचारः कर्त्तव्य इति एके वदन्ति ॥११७॥
भाग्ये केतौ पापदृष्टे स्तब्धवाक् ॥ ११८ ॥
कारकांशाद्भाग्ये द्वितीये केती स्थिते सति स्तब्धवाक् शीघ्रोत्तरदा-
नाममा भवति ॥ ११८ ॥

·४४
शुभाशुभौ॥
॥
जैमिनीयसूत्रम् ।
स्वपितृपदाद्भाग्यरोगयोः पापसाम्ये केमद्रुमः ॥ ११९ ॥
स्वपितृपदात् कारकाजन्मलग्नाजन्मलग्नपदावा भाग्यरोगयोद्वितीया-
एमस्थानयोः पापसाम्ये सति केमद्रमयोगो भवति ।
तथा च वृद्धाः।
"आरूढाजन्मलग्नाद्वा पापो स्त्रीहानिगी यदि ।
केवलौ सग्रहत्वेऽपि समसंख्यौ
चन्द्रदृष्टौ विशेषेण योगः केमद्रमो मतः"-इति ।
यत् तु "कारकलग्नारूभ्य इति स्वामिभिरुक्तं तद्वद्धसम्मतं न" इति
श्रीनीलकण्ठेन प्रतिपादितं तदसङ्गतम् । कारकप्रकरणे पठितत्वात् तथा
स्वशब्दस्य कारकपदबोधकवादयमेवार्थः समीचीन इति ॥ ११९ ।।
चन्द्रदृष्टौ विशेषेण ॥ १२० ॥
स्पष्टम् ॥ १२०॥
सर्वेषां चैव पाके ॥ १२१॥
इति जैमिनिसूत्रे प्रथमाध्यायस्य हितीयः पादः ।
पूर्वोक्तानि फलानि कदा भविष्यन्तीत्याशङ्कायामाह । सर्वेषां राशीनां
ग्रहाणां वा पाके दशायाम् । अथ सर्वेषां ग्रहाणां राशीना वा दशारम्भकाले
केमद्रुमयोगविचारः कार्यः ।
उक्तं च घराहेण ।
"इति निगदिता योगाः सार्ध फलैरिह नाभसाः।
नियतफलदाश्चिन्त्या ोते समस्तदशास्वपि" ॥ १२१ ॥
इति सूत्रार्थप्रकाशिकायां प्रथमे द्वितीयः पादः।
अथ पदम् ॥१॥
अथेत्यनन्तरं "यावदीशाश्रयं पदमृक्षाणाम्" इति सूत्रसिद्धं पदमय-
एम्ध्य फलमुपदिशति ॥१॥

·सूत्रार्थप्रकाशिकोपेतम् ।
व्यये सग्रहे ग्रहदृष्टे श्रीमन्तः ॥२॥
व्यये पदादेकादशे सग्रहे केन चिद्ग्रहेण शुभेन पापेन वा सहिते वा
दृष्टे पुरुषः श्रीमान् स्यात् ॥२॥
शुभैाय्यो लाभः ॥ ३॥
शुभग्रहैर्युक्तदृष्टे लग्नपदालाभे लाभो न्याप्यो न्यायमार्गाल्लाभः स्यात्॥३॥
पापैरमार्गेण ॥४॥
पापग्रहैर्युक्तदृष्टे तस्मिन्नमार्गेण कुत्सितवृत्त्या लाभः स्यादिति । अ-
नेनैव मिश्रग्रहयुतदृष्टे मिश्रप्रकारेण लाभः स्यादिति सूचितम् ॥ ४ ॥
उच्चादिभिर्विशेषात् ॥ ५॥
उच्चादिभिः स्थित हैरर्थात् उच्चस्वराशिमूलत्रिकोणादिगते है वि.
शेवाल्लाभः स्यात् ॥५॥
नीचे ग्रहदृग्योगाव्ययाधिक्यम् ॥ ६ ॥
नीचे लग्नपदाद्वादशे ग्रहदृग्योगाययाधिक्यं स्यात् । अत्रापि पूर्व-
घदेव शुभपापाभ्यां योगः। द्वादशे शुभे सत्कर्मणि व्ययः। पापे नीचकर्मणि
व्ययः मिश्रे मिश्रप्रकारेण व्ययः॥६॥
रविराहुशकैर्नृपात् ॥७॥
पदादूवाददशगै रविराहुशुक्र: सद्भिपाद्राज्ञो व्ययः ॥ ७ ॥
चन्द्रदृष्टौ निश्चयेन ॥ ८॥
पवादद्वादशे रव्यादिग्रहे स्थिते चन्द्रदृष्टी सत्यां निश्चयेन राजमूला-
घय इति ॥८॥
बुधेन ज्ञातिभ्यो विवादादा ॥ ९॥
बुधेन पदादद्वादशगेन ज्ञातिनिमित्तं ज्ञातिपोषणे घा विवादाज्झकट-
कादिभिय॑यः स्यात् ॥९॥

·जैमिनीयसूत्रम् ।
गा करमूलात् ॥१०॥
पवादद्वादशस्थेन गुरुणा करमूलाययः ॥ १० ॥
कुजशनिभ्यां भ्रातृमुखात् ॥ ११ ॥
कुजशनिभ्यां पदादव दशे स्थिताभ्यां भ्रात्रादिभिर्व्यय: स्यात् ॥११॥
एतैय॑य एवं लाभः ॥ १२ ॥
एतैनहैरेवं व्ययस्थैव्ययो लाभस्थैर्लाभः ।
अत्र वृद्धसम्मतिः।
आरूढाल्लाभभवनं ग्रहः पश्येत् तु न व्ययम् ।
यस्य जन्मनि सोऽपि
स्यात् प्रवलो धनवानपि ॥
द्रष्ग्रहाणां चाहुल्ये तदा द्रष्टरि तुङ्गगे।
सागले चापि तत्रापि वह्वर्गलसमागमे ॥
शुभग्रहार्गले तत्र तत्रायुच्चग्रहार्गले ।
सुखानि स्वामिना दृष्टे लग्नभाग्याधिपेन घा॥
जातस्य पुंसः प्रावल्यं निर्दिशेदुत्तरोत्तरम्"-इति ॥ १२ ॥
अथ पदात् सप्तमफलमाह ।
लाभे राहुकेतुभ्यामुदररोगः ॥ १३ ॥
पदात् सप्तमे राहुकेतुभ्यां स्थिताभ्यामुदररोग: स्यात् । तत्र द्वयोरे-
कराशिगतत्वाभावात् पृथक् पृथक् फलमूहह्यम् ॥ १३ ॥
तत्र केतुना झटिति ज्यानिलिङ्गानि ॥१४॥
तत्र पदाद्वितीये केतौ स्थिते झटिति ज्यानिलिङ्गानि वार्धक्यचि-
हानि भवन्ति । यत् तु "स्वाम्यादिभिर्लाभपदानुवृत्या तत्र सप्तमेति" उक्त
तदसङ्गतम् । एवं चेत् तदा केतुना झटिति ज्यानिलिङ्गानि इत्येवं सूत्रं स्यात्।
तथा चाग्रे चन्द्रगुरुशुकेषु स्थितेषु धनवत्त्वयोगप्रतिपादनात् सप्तमे घनयो-
गाभाघाच्चेति ॥१४॥

·॥ सूत्रार्थप्रकाशिकोपेतम् । चन्द्रगुरुशुक्रषु श्रीमन्तः ॥ १५ ॥ पदा हि तीये चन्द्रगुरुशुक्रे स्थितेषु श्रीमन्तः स्युः ॥ १५ ॥ उच्चन वा ॥ १६ ॥ पदाद्वितीये उच्च गतेन ग्रहेण शुभेन पापेन वा श्रीमन्त इत्यर्थः । अत्र वृद्धसम्मतिः । आरूढात् पष्ठभे पापे चोरः स्याच्छुभवजिते । आरूढाद्वाऽपि सौम्ये तु सर्वदिश्यधिपो भवेत् ॥ सर्वज्ञस्तत्र जीवे स्यात् कविर्वादी च भार्गवे" । इति षष्टभे द्वितीये वाऽपि द्वितीये च ॥ १६ ॥ स्वांशवदन्यत् प्रायेण ॥ १७ ॥ अन्यदत्रानुक्तं फलं स्वांशवत् कारकांशवज ज्ञेयम् ॥ १७ ॥ लाभपदे केन्द्र त्रिकोण वा श्रीमन्तः ॥१८॥ लाभपदे सप्तमभावपदे लग्नपदात् केन्द्र त्रिकोणे वा स्थिते श्रीमन्तो भवन्ति ॥ २८॥ अन्यथा दुःस्थे ॥ १९॥ दुःस्थे पष्ठाष्टमद्वादशादिदुष्टस्थानो अन्यथा श्रीमन्तो नेत्यर्थः॥१९॥ केन्द्रत्रिकोणोपचयेषु योमैत्री ॥२०॥ लग्नपदात् सप्तमपदे केन्द्रत्रिकोणोपच येषु षष्टव्यतिरिक्तेषु स्थिते द्वयोः स्त्रीपुंसोः परस्परं मैत्री। अनयैव रीत्या लग्नपदात् पञ्चमपदे केन्द्र त्रिकोणोपचयगे पुत्रेण सह मैत्री भ्रातृस्थानस्य पदे एतत्स्थानगे भ्रात्रा मैत्री इत्यादिकमेवमूह्यम् ॥ २९ ॥ रिपुरोगचिन्तास वैरम् ॥ २१ ॥ लग्नपदात् सप्तमपदे रिपुरोगचिन्तासु गते द्वादशाष्ठमषष्ठगे वैरं स्त्रीपुं- सोचरम् । एवमन्येषामपि।

·४८ जैमिनीयसूत्रम् । तु तथा च वृद्धाः। "लग्नारूढं दारपदं मिथः केन्द्रगतं यदि । त्रिलाभे वा त्रिकोणे वा तथा राजाऽन्यथाऽधमः ॥ आरूढी पुत्रपित्रोस्तु त्रिलाभे केन्द्रगौ यदि । द्वयोमैत्री त्रिकोणे साम्यं द्वषोऽन्यथा भवेत् ।। एवं दारादिभावानामपि पत्यादिमित्रता । जातकद्वयमालोक्य चिन्तनीयं विचक्षणैः" इति ॥ २१॥ पत्नीलाभयोर्दिष्ट्या निराभासार्गलया ॥२२॥ पत्नीलाभयोलग्नपदतत्सप्तमयोनिराभासागलया प्रतिबन्धकरहितार्ग- लया दिग्ट्या भाग्यवन्तः । अत्र दिष्टमेव दिष्ट्यं भागधेयं येषां ते दिपट्या इति ॥ २२ ॥ शुभार्गले धनसमृद्धिः ॥ २३ ॥ तत्र लग्नपदतत्सप्तमयोः शुभार्गले शुभग्रहार्गले धनसमृद्धिधनवृद्धिः स्यात् । पापग्रहकृतागले धनवत्त्वमात्रमित्यवगम्यते । शुभपापकृतार्गले क- दा चिद्धनवृद्धिः कदा चिद्धनवत्तैवेति । अत्र प्राचीनरुक्तम् । "यस्य पापः शुभो वाऽपि ग्रहस्तिष्ठेच्छुभार्गले । तेन द्रष्टेक्षितं लग्नं प्रावल्यायोपकल्प्यते ॥ यदि पश्येद्ग्रहस्तं न विपरीतालस्थितः" इति ॥ २३ ॥ जन्मकालघटिकास्वंकदृष्टातु राजानः ॥ २४ ॥ जन्मलग्नं प्रसिद्धम् । काललग्नं होरालग्नं घटिफालग्नं चैतेवु केन चिदेकेनैव ग्रहेण दृष्टेषु राजानो भवन्ति । अत्रैकग्रहदृष्टिविषयत्वमपेक्षितम्। न त्वेकग्रहमात्रदृष्टत्वम् । काललग्नानयनं "सर्वत्रासवर्णाभावा राशयश्च" एतत्सूत्रे प्रदर्शितम्।

·सूत्रार्थप्रकाशिकोपेतम् । यटिकालग्नानयनं तु वृद्धैरुक्तम् । 'लग्नादेकघटीमात्रं याति लग्नं दिने दिने । परन्तु घटिकालग्नं निर्दिशेत् कालवित्तमः" ।। पूर्वयुक्त्या घटिकालग्नमपि सूर्यादेव गणनीयमिति ।। २४ ।। पत्नीलाभयोश्च राश्यंशकदृकाणेर्वा ॥ २५ ॥ राश्यंशकटकाणः पत्नीलाभयोलग्नसप्तमयोरेकग्रहदृष्टयो राजानो भर- न्ति । राशिजन्मराशिः । अर्थाद्राशिकुण्डल्यां नवमांशकुण्डल्यां द्रेष्काणकु- पडल्यां च यानि लग्नानि यानि तत्सप्तमानि च तानि यद्यकग्रहदृष्टानि तदा राजानो भवन्ति । एवं पटवपि दृष्टेषु राजयोगः पूर्णो न्यूनेषु न्यूनः ॥२॥ तेष्वेकस्मिन् न्यूने न्यूनम् ॥ २६ ॥ ते जन्मकालघटिकासु राश्यंशटक्काणादिकेषु चैकग्रहदृष्ट्या न्यूने न्यूनं राजयोगः स्यादिति ।। २६ ॥ एवमंशतो दृकाणतश्च ॥ २७ ॥ एवमंशतो काणतश्च राजयोगविचारः कार्यः । अर्थात् यथा जन्म- कालघटिकासु एकदृष्टासु तथैव तेषामंशभेदेन दृक्षाणभेदेनापि विचार: कर्तव्यः । अर्थात् जन्मकालघटिकासु नवांशरूपजन्मकालघरीषु काणरू- पजन्मकालटिकासु चैकदृष्टासु राजानो भवन्ति । तथा च वृद्धाः। "चिलग्नघटिकालग्नहोरालग्नानि पश्यति । उच्चग्रहे राजयोगो लग्नद्वयमथापि वा ॥ राशेहवाणतोऽशाच्च राशेरंशादथापि वा । यद्वा राशिकाणास्यां लग्नदृष्टा तु योगदः ॥ प्रायेणायं जातकेषु प्रभूणामेव दृश्यते । अन्यञ्च । 'जन्मकालघटीलम्नेष्वेकेनैवेक्षिते तु । ७

·५०
जैमिनीयसूत्रम् ।
उच्चारूढे तु संप्राप्ते चन्द्राक्रान्ते विशेषतः ॥
फ्रान्ते वा गुरुशुक्राभ्यां केनाप्युच्चग्रहेण वा ।
दुष्टार्गलग्रहाभावे राजयोगो न संशयः ॥
अन्यश्च ।
"निशार्धाञ्च दिनार्धाश्च परं साधंद्विनाडिका ।
शभा तदुद्भवो राजा धनी वा तत्समोऽपि वा"-इति ॥
पदादन्यदपि फलं वृद्धैरुक्तम्।
"शुभारूढे तत्र चन्द्रे धने देवगुरुस्तथा ।
उच्चाहे वाऽर्थेऽप्युच्चखेटेऽय वा तथा" ॥
अन्यच्च।
"शुभारूढे तत्र चन्द्रे धने देवगुरौ स्थिते ।
आरूढेऽस्मिञ्छुकदृष्टे वाहनाथो भवेन्नरः" ॥ :
तथा पूर्वक्तियोगा जन्मलग्नादपि विचारणीयाः ।
तथा च।
"आरूढयोगाः सर्वेऽपि जन्मलग्नेऽपि ते स्मृताः ।
जन्मलग्नाच्छुभेऽस्तस्थे तृतीये पापखेचरे ॥
चतुर्थेऽपि शुभे प्राप्ते राजा वा तत्समोऽपि वा।
चतुर्थकामार्थलाभपतिहटे च लग्नभे
आरूढलाभे कविना दृष्टेऽप्याढरूभे शुभे"।
राजा वा तत्समोऽपि वेति पूर्वेणान्वयः ।
"उच्चो वा हरिणाङ्को वा जीवो वा शुक्र एव वा।
एको बली धनगतः श्रियं दिशति देहिनाम्" ॥
लग्नाद्वा पदाद्वा धनगत इति वेदितव्यम् । अत्र धनपदं द्वितीयं नवमं
च बोधयति ।
"लग्नं पश्यन्ति ये खेरास्ते सर्वे शुभदायिनः ।
नीचखेटोऽपि लग्नं चेत् पश्येद्राजा प्रकीर्तितः" ।
॥

·सूत्रार्थप्रकाशिकापेतम् । ५१ राजयोगो जन्मलग्नं पश्येदुश्चगृहो यदि । पष्टाप्टमगते नीचे लग्नं पश्यति वा तथा । पष्टाष्टमभवी खेटौ शुभौ यो केन च श्रितो।। पश्यतो जन्मलग्नं चेद्राजयोग उदाहृतः ॥ त्रिकोणकेन्द्रस्थखेटदृष्टिलग्ने शुभप्रदा चतुर्थनवमस्थस्य दृष्टिरत्युत्तमा स्मृता ॥ चतुर्थे शुभखेटश्चेद्राजयोग उदाहृतः। बलवान् स्याच्चतुर्थोऽपि चरादिषु यथोत्तरम् ।। च्चायुक्तो गृहः कश्चिल्लाभस्थो वा चतुर्थगः । धनस्थितो वा लग्नं चेत् पश्यद्वाहनकारकः" ।। उच्चायुक्तगह पुश्चो वा हरिणाको वेत्यादिनिरुक्तगृहः । "राजयोगाद्यभावे तु धनाधनविनिर्णयः । शुभपापदृशा लग्ने ततः केन्द्रादियोगतः" ॥ राजयोगाभावे लग्ने शुभदृष्ट्या धनं पापदृष्ट्या धनरहितम् । केन्द्र शुभे धनं पापे धनाभाव इस्यादिप्रकारेणोहाम् । "यस्य लग्नांशके सौम्यः प्रावल्यं तस्य निश्चितम् । लग्नांशकेन्द्रेषु शुभे निग्रहानुगहक्षमः ॥ लग्नत्रिकोणे द्वी पापी मिलितो यदि पश्यतः। जन्मलम्नं विशेषेण योगो दारिद्रनामकः । एवं धनेऽपि द्रष्टव्यं महादारिद्रकारकम्" । त्रिकोणवदेव धने आरूढाद्वितीये द्वौ पापौ मिलितो सन्ती पश्यत- श्वेत् तदा महादारिद्रयोगः स्यात् । "पापारूढे पापखेटे तत्रस्थे व्ययगे रवी। चन्द्रे राही च तदृष्टे व्यये निधन एव सः ।। अएमक्षेत्रपतिना दृष्टेऽन्येनावलोकिते ।

·जैमिनीयसूत्रम्।
पापारूढे तथा लग्ने स्थिरोभयचराश्रिते।
नीचगहेण संतुष्टे पापारूढे तथा गृहे ।
अन्यन कीक्षिते मित्रैगो मिश्रं वदेवुधः ।
ऐश्वर्यं स्यान्छुभारूढे पापारूढे दरिद्रता।
तारतम्यविधि ज्ञात्वा फलं याद्विचक्षणः ॥
चन्द्रारूढवशात् सर्व लग्नारूढवशात् ततः।
दारिद्रराजयोगादीन् सर्वान् योगान् प्रचिन्तयेत् ॥
चन्द्रारूढयशात् प्रश्नं निर्णीयाद्बुद्धिमान्नरः ।
भावग्रहात् कारकाच मिचिन्ताफलं विदुः॥
के चित् तत्तदयाहारूढं तत्तद्भावाधिपात् क्रमात् ।
त्रिकोणाएमगे पापे युद्धपापभयामयाः" ॥
अत्यार्थः । यद्राशेत्रिकोणाटमगे पापे तद्राशिदशायां युद्धं स्यात् ।
पापकर्म स्यात् । भयं स्यात् । आमयो दीर्घरोगश्च स्यादिति ।
"तृतीयपष्टगे पापे प्रावल्यं शत्रुनिग्रहः ।
शुभेषु विपरीतं स्यात् प्राबल्लाभो व्ययस्थिते ।
जयप्रदः शुभो राशिरशुभोऽत्राजयप्रदः ।
शुभराशिगते पापे कष्टं पूर्व ततः शुभम् ।।
पापराशिगते सौम्मे शुभं पूर्व ततोऽशुभम् ।
शत्रुराशी मित्रनाशो मित्रराशी घनागमः ॥
उच्चराशी भवेत् कीतिर्नीचे नीचत्यमाप्नुयात् ।
एतद्राशिफलं चिन्त्यं प्राधान्यात् पाकभोगयोः॥
द्वितीये पञ्चमे सौम्ये राजप्रीतिर्जयो ध्रुवम् ।
पापे तृतीयपप्ठे च शत्रुनिग्रहणं जयः ॥
चतुर्थे तु शुभे सौख्यमारोग्यं त्वटमे शुभे ।
धर्मवृद्धिगुरुजनात् कष्टं व नवमे शुभे ॥

·सूत्राथप्रकाशिकापेतम् ।
५३
विपरीते विपर्यास मिधे मिश्रं प्रकीर्तितम् ।
पाके भोगे च पापाट्ये देहपीडा मनोव्यथा ॥
सप्तमे पाकभोगाभ्यां पापे दारातिरीरिता।
चतुर्थ स्थानहानिः स्यात् पञ्चमेऽपत्यपीडनम् ॥
दशमे कीर्तिहानि: स्यान्नवमेऽपत्यपीडनम् ।
उक्तस्थाने गते सौम्ये तत्तत्सौख्यं विनिर्दिशेत् ॥
केन्द्रस्थाने गते सौम्ये लाभः शत्रुजयप्रदः ।
विपरीते विपर्यासो मिश्रे मिश्रं प्रकीर्तितम् ॥
जन्मकालग्रहस्थित्या गोचरस्थग्रहैरपि ।
विचारितैः प्रवक्तव्यं तत्तद्राशिदशाफलम्" ।
अर्थादशाप्रदराशेद्वितीयतृतीयादिस्थानस्थित्या तत्तद्राशिदशायां सु-
सदुःखादिलक्षणं फलं समुन्नेयमिति ।
अन्यच्च ।
॥
"यश्च राशिः शुभाक्रान्तो यस्य पश्चाच्छुभग्रहः ।
तद्दशा शुभदा प्रोक्ता विपरीते विपर्ययः ॥
त्रिकोणरन्धरिष्फस्थैः शुभपापैः शुभाशुभम्" ।
तत्तदशाप्रदराशिभिरिति विवेचनीयम् ।
अन्यच्च विशेषो वृद्धैरभिहितः।
"मेषकर्कतुलानक्रराशीनां च यथाक्रमम् ।
वाधास्थानानि संघोक्ताः कुम्भगोसिंहवृश्चिकाः" ।
अर्थाश्चराणां राशीनामेकादशो राशिर्वाधास्थानं भवति ।
"पाकेश्वरान्तराशेश्च बाधास्थाने शुभेतरे ।
स्थिते सति महाशोको बन्धनं द्रव्यनाशनम् ।।
उच्चस्वक्षग्रहे तस्मिञ्छुभे सौख्यं धनागमः ।
तन्छ्न्यं चेदमौख्यं स्यात् तदशा न फलप्रदा" ॥

·५४ जैमिनीयसूत्रम् । तु अत्र पाकेश्वरो राशिर्दशाप्रदराशिः । दशापरिपाकहेतुत्वेन दशेश्वर- त्वसंभवात् । घाधकव्ययषष्ठाप्टराहुभुक्तौ महद्भयम् । प्रस्थानं बन्धनं चैव व्याधिपीडार्थनाशनम् ॥ पाकेश्वरत्रिकोणे तु राहुकेतू स्थितौ यदि । तत्पाके बन्धनप्राप्तिराहुः पीडां रिपोर्भयम् ॥ रव्यारराहुशनयो भुक्तिराशी स्थिता यदि । तद्राशिभुक्तौ पतनं राजकोपो महद्भयम् ॥ भुक्तिराशित्रिकोणे नीचखेटस्थिती यदि । तद्राशी वा नीचयुते ह्यपमृत्युभयं वदेत् ॥ भुक्तिराशी स्वतुङ्गस्थे त्रिकोणे वा स्वतुङ्गभे । यदा भुक्तिदशा प्राप्ता तदा सौख्यं लभेन्नरः । नगरग्रामनाथत्वं पुत्रलाभधनागमम् । कल्याणं भोगभाग्यं च सेनापत्यं महोग्नतम् ॥ पाकेश्वरो जीवदृष्टः शुभराशौ स्थितो यदि । तद्दशायां धनप्राप्तिर्मङ्गलं पुत्रसंभवः" । फल देशाय ग्रहाणां शत्रुराशयो वृद्धनाभिहिताः । "सितासिताश्च युग्माश्च सूर्यस्य रिपुराशयः । कौपितौलिघटाश्वेन्दो मस्य रिपुराशयः ॥ घरमीमन्युक्तोलिकन्या ज्ञस्य ततः परम् । कर्कमीनालिकुम्भाश्च राशयो रिपवः स्मृताः ॥ मेषसिंहधनुःकौर्पिकर्कटाः शनिशत्रवः । वृषतौलिनृयुक्कन्याराशयो रिपवो गुरोः ॥ सिंहालिककंचापाश्च शुक्रस्य रिपुराशय:"-इति सुगमम् । "भुकिनवानां तुल्या स्याद्विभाज्या नवधा दशा ।

·सूत्रार्थप्रकाशिकापेतम् । दशेशस्थितराशीशं तत्केन्द्रादिस्थितास्ततः ॥ विन्द्यात् क्रमेण भुक्ताशास्तद्वत् सूक्ष्मदशादिकम्" । अस्यार्थः । ग्रहाणांशास्त्रान्तरेष्वष्टोत्तरीविंशोतर्यादिरूपा दशा प्रसिद्ध। तत्र दशावर्षप्रमाणेनान्तर्दशादिकानामपि मानानि भवन्ति । प्रकृतशास्त्रेऽपि कारकदशा ग्रहाणां वक्ष्यमाणा। तत्रान्तर्दशा विभागे न किञ्चिद्वैषम्यम् । सममेव नवधा विभागं कृत्वा नवानां ग्रहाणामन्तर्दशा कल्पनीया । तत्र द- शेश्वरस्य प्रथमाऽन्तर्दशा ततो दशेशाश्रितराशीशस्य ततस्तत्केन्द्रगतग्रहस्य ततः पणफरस्थस्य तत आपोक्लिमस्थस्य । तत्र वलिनः पूर्वम् । बलसाम्ये- ऽधिकवर्षवतः पूर्वमिति अन्यश्च विशेषः । "ये राजयोगदा ये च शुभमध्यगता ग्रहाः । यस्माद्वा द्वित्रितुर्याः स्युः शुभाशुभफलप्रदाः ॥ तद्दशासु शुभं व्याद्राजयोगादिसंभवम् । आरम्भे तत्तिकोणे तु सौम्येऽपि शुभमावहेत् ।। गता शुभदशा मध्यं दशा सौम्यस्य शोभना । शुभी यस्य त्रिकोणस्थस्तद्दशाऽपि शुभप्रदा ॥ शुभराशी शुभारम्भे दशा स्यादतिशोभना । नीचादी तद्वशादन्ते भवेद्भाग्यविपर्ययः" ।। अयमर्थः । दशारम्भराशावन्तराशौ च नीचखेटे सति दशारम्भान्त- राशीशे वा नीचे सति दशारम्भात् त्रिकोणे वा नीचगे ग्रहे सति त्रिकोणेशे घा नीचग सति विपरीतं भाग्यस्य भवतीत्यर्थः । "राहोः केतोच कुम्भादिवृश्चिकादिचतुष्टयम् । शुभं तत्र समारम्भे तहशायां शुभं भवेत्" । राहुफेतुदशासमाप्तिरपि कुम्भादिचतुष्टये वृश्चिकादिचतुथ्ये च शुभावहा । "यदायां शुभं यान् स चेन्मकरसंस्थितः ।

·जैमिनीयसूत्रम् ।
५६
६
यस्मिन् राशी दशान्तः स्यात् तस्मिन् दृप्टे युतेऽपि वा ॥
शुक्रेण विधुना वा स्याद्राजकोपाद्धनक्षयः ।
दशान्तश्चेदरिक्षेत्र राहुदृष्टे युतेऽपि वा ।
राहोदशान्ते सर्वस्वनाशो मरणवन्धने ।
देशानिर्वासनं वा स्यात् कष्टं वा महदश्नुते ॥
तत्तिकोणगते पापे निश्चयं दुःखमादिशेत् ।
एवं शुभाशुभं सर्व निश्चित्य प्रवदेवुधः ॥
दशारम्भे दशान्ते वा मकरे चेन्न शोभनम् ।
तस्मिन्नेव च राही निरोधो द्रव्यनाशनम् ।।
तस्मिन् मकरे इत्यर्थः।
"यत्र वापि च भे राही दशारम्भोऽवसानकम् ।
गृहभ्रंशः समुद्दिष्टो धने राहु,नार्तिकृत् ॥
चन्द्रशुको द्वादशे चेद्राजकोपो महद्भयम् ।
भीमकेतू तत्र यदि वाधाऽग्नेमहती भवेत्" ॥
दशारम्भसमाप्तिराशे दशे चेदिदं फलं वैदितव्यमित्यलम् ॥ २७॥
शुक्रचन्द्रयोमिथो दृष्टयोः सिंहस्थयोर्वा यानवन्तः ॥ २८ ॥
शुकचन्द्रयोमिथो दृष्टयोः परस्परं दृश्योयंत्र कुत्रापि गतयो; सिंह-
स्थयोः पदात् तृतीयस्थयोः । अत्र द्वितीये वाहनार्थवानित्यपि पाठः शुक्रा-
चन्द्रे तृतीयगे वा चन्द्राच्छुके तृतीयगे यानवन्त: स्युः ।
तथा चोक्तं वृद्धः।
"चन्द्रः कवि कविश्चन्द्रं पश्यत्यपि तृतीयगे।
शुक्राचन्द्रे तत: शुक्रे तृतीये वाहतार्थवान्" ॥ २८ ॥
शुक्रकुजकेतुषु वैतानिकाः
॥ २९ ॥
शुक्रकुजकेतुषु यत्र कुत्रापि गतेषु परस्परं दृष्टिमत्सु वैतानिका विता-
नादिराजनिवन्ती भवन्तीत्यर्थः ॥ २९ ॥

·सूत्रार्थप्रकाशिकोपेतम् । स्वभाग्यदारमातृभावसमेषु शुभेषु राजानः ॥ ३० ॥ आत्मकारकाद्भाग्ये द्वितीये दारे चतुर्थे मातरि पञ्चमे भावेऽष्टमे एतेषु समेषु शुभेषु राजानो भवन्ति । एवं पुत्रादिकारकवशात् पुत्रादीनामपि राजयोगोपाच्यः ॥३०॥ कर्मदासयोः पापयोश्च ॥ ३१ ॥ आत्मकारकात् कर्मदासयोस्तृतीयषष्ठयोः समयोः पापयोश्च सतो राजानो भवन्ति ।। ३१ ॥ पितृलाभाधिपाच्चैवम् ॥ ३२ ॥ लग्नाधिपात् सप्तमाधिपाञ्चाप्येवमेव विचारः कार्यः । अल्लग्नाधि- पात् सप्तमाधिपाञ्चापि भाम्यदारमातृभावेषु समेषु शुभेषु तथा कर्मदासयोः पापयोश्च राजानो भवन्ति । अत्र लग्नशब्देन जन्मलग्नस्य पदलग्नस्यापि ग्रहणम् ॥ ३२ ॥ मिश्रे समाः ॥३३॥ मिश्रग्रहे स्थिते अर्थात् पापमिलिते स्थिते समा: राजसमा भयन्ती- त्यर्थः ॥ ३३ ॥ ॥ दरिद्रा विपरीते ॥ ३४ ॥ विपरीते शुभस्थाने पापाः पापस्थाने शुभाश्चेत् स्युस्तदा दरिद्रा भवन्ति ॥ ३४॥ मातरि गुरौ शुक्रे चन्द्रे वा राजकीयाः ॥ ३५ ॥ पितृलाभाधिपात् कारकाञ्च मातरि पश्चमे गुरौ वा शुक्र वा चन्द्रे स्थित राजकीया राजाधिकारिणो भवन्ति ॥३५ ।। कर्मणि दासे वा पापे सेनान्यः ॥ ३६ ॥ लग्नाधिपात् सप्तमाधिपात् कारकाच्च कर्मणि तृतीये या दासे पष्ठभावे पापे स्थिते सेनान्यः मेनापतयो भवन्ति ॥ ३६॥ ८ ·५८ जैमिनीयसूत्रम् । स्वपितृभ्यां कर्मदासस्थदृष्ट्या तदीशदृष्ट्या मातृ- नाथदृष्ट्या च धीमन्तः ॥ ३७॥ स्वपितृभ्यां कारकजन्मलग्नाभ्यां कर्मदासस्थतृतीयषष्ठस्थग्रहहष्ट्या कारके लग्ने चेत्यर्थः । वा तदीशदृष्ट्या पञ्चमेशदृष्ट्या च धीमन्तो भव. न्तीत्यर्थः ॥ ३७॥ दारेशदृष्ट्या सुखिनः ॥ ३८ ॥ कारकलग्नाभ्यां कारकलग्नयोरुपरि दारेशचतुर्थेशदृष्ट्या नराः सुखि. नो भवन्ति ॥ ३८॥ रोगेशदृष्ट्या दारिद्राः ॥ ३९ ॥ कारकलग्नाभ्यां रोगेशस्याष्टमेशस्य तयोरुपरि दृष्ट्या दरिद्रा भवन्ति ॥३९॥ रिपुनाथदृष्ट्या व्ययशीलाः ॥ ४०॥ कारकलग्नाभ्यां द्वादशेशदृष्ट्या व्ययाधिक्यकारिणो भवन्ति ॥ ४० ॥ स्वामिदृष्ट्या प्रबलाः ॥ ४१॥ कारके कारकेशदृष्ट्या लग्ने लग्नेशदृष्ट्या प्रवला बलवन्तो भवन्ति ॥४१॥ पश्चाद्रिपभाग्ययोZहसाम्ये बन्धः कोणयो रिपुजा- ययोः कीटयुग्मयोप्ररिष्फयोश्च ॥ ४२ ॥ पश्चाल्लग्नात् कारकलग्नाच्च रिपुभाग्ययोद्वितीयद्वादशयोः कोणयोनव- मपञ्चमयो रिपुजाययोदशषष्ठयोः कीटयुग्मयोलाभतृतीययोर्दाररिष्फयो- श्चतुर्थदशमयोपॅहसाम्ये सति बन्धः स्यात् ॥ ४२ ॥ एवमृक्षाणां तदीशानां च शुभसम्बन्धे निरोधमात्र पापसम्बन्धाच्छृङ्खलाप्रहारादयः ॥ ४३॥ एवं प्रोक्तानां द्विद्वादशाक्षाणां तदीशानां च शुभशम्बन्धे सति का- ·सूत्रार्थप्रकाशिकोपेतम् । रागृहे निरोधमात्रमेव न तु पीडादि । पापसम्बन्धाच्वलाप्रहारादयोऽपि भवन्ति ॥४३॥ शुक्राद्गौणपदस्थो राहुः सूर्यदृष्टो नेत्रहा ॥ ४४ ॥ शुक्राल्लग्नाद्गीणपदस्थः पञ्चमपदस्थो राहुः सूर्यदृष्टो नेत्रहा नेत्रना- शकरः॥४४॥ स्वदारगयोः शुक्रचन्द्रयोरातोद्यं राजचिह्नानि च ॥ ४५ ॥ इति जैमिनिसूत्रे प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। आत्मकारकाद्दारगयोश्चतुर्थस्थयोः शुक्रचन्द्रयोः सतोरातोद्यं वाद्यवि- शेषः । राजचिह्नानि छत्रचामरादीनि च भवन्तीति ॥ ४५ ॥ इति सूत्रार्थप्रकाशिकायां प्रथमे तृतीयः पादः । उपपदं पदं पिलनुचरात् ॥ १॥ अथोपपदमालम्ब्य फलं दर्शयति । तत्रादावुपपदं निरूपयति । पित्र- नुचराल्लग्नद्वादशात् पदमुपपदम् । द्वादशभावस्य पदमुपपदम् । पितृलग्न- मनुचरं द्वितीयं यस्येति व्युत्पत्तिरत्र कार्या । अथ वा पितृलग्नं तस्यानुचरो द्वितीयभावः । तस्य यत् पदं तल्लग्नस्योपपदमित्यप्यर्थः स्वामिनाऽभिहितः । वस्तुतस्तु द्वितीयभावाद्धनविचारस्य स्त्रीविचारस्य च शास्त्रान्तरप्रसिद्धत्वा- द्वितीयभावस्य पदवशेनापि स्त्रीविचार:समुचितः। यत् तु कैश्चित् पित्र्या- नुचरादिति पदं स्वीकृत्य सप्तमस्य पदमुपपदमित्यभिहितं तदपि युक्तम् । पास्तविकं तु लग्ने विषमे द्वितीयस्य पदमुपपदम् । लग्ने समे द्वादशस्य पदमुपपदम्-इति ॥१॥ तत्र पापस्य पापयोगे प्रव्रज्या दारनाशो वा ॥२॥ तत्रोपपदे तद्वितीये वा। पापस्य राशी पापोगे या प्रवज्या सन्या- सः । स्त्रीनाशो या स्यात् । तत्रेति पदेनाधिकारप्राप्तवादुपपदस्य ग्रहणम् । तथा संख्याप्रधान्यत्वादुपपदेन द्वितीयस्य ग्रहणम् ।

·जैमिनीयसूत्रम् ।
नात्र
तथा च वृद्धाः।
"आरूढात् पप्ठभे पापे चोरः स्याच्छुभवजिते ।
आरूढाद्वापि सौम्ये तु सर्वदिश्यधिपो भवेत् ॥
सर्वज्ञस्तत्र जीवे
स्यात् कविर्वादी च भार्गवे"।
आरूढादुपपदात् । पष्ठभे द्वितीये। वापि द्वितीये। न चोपपदादिति
वक्तव्ये आरूढादिति कथमुक्तमिति वाच्यम् । उपपदस्यारूढात्वात् ॥ २॥
रविः
पापः ॥३॥
अत्र प्रकरणे रविः सूर्यो न पापः । तेन सिंहराशावुपपदद्वितीये वा सूर्ये
स्थिते इदं फलं न भवति ॥ ३॥
शुभदृम्योगान्न ॥ ४॥
शुभग्रहस्य दृग्योदिदं फलं न भवति ॥ ४॥
नीचे दारनाशः ॥५॥
उपपदे तद्वितीये वा नीचं गते ग्रहे दारनाशः स्यात् ॥ ५॥
उच्चे बहुदारः ॥ ६॥
उपपदे तद्वितीये वा उच्चेशे वा तत्र उच्चगते प्रहे पुरुषो बहुदारः
॥
स्यात् ॥ ६॥
यु
॥
युग्मे च ॥७॥
उपपदतो द्वितीये वा युग्मे मिथुनराशौ सति बहुदारः स्यात् ॥७॥
तत्र स्वामियुक्त स्वः वा तद्धतावुत्तरायुषि निरः ॥८॥
तत्रोपपदे तद्वितीये वा स्वामिना युक्ते वाऽन्यस्मिद् स्वराशी तद्धती
तत्स्वामिनि उत्तरायुषि निर्दारो दाररहतः स्यात् । स्वामियुक्त स्वः पा
तद्धेतौ दारकारके उत्तरायुषि निर्दारो दाररहित: स्यात् । अथ या दारका-
रकस्य प्रसङ्गाभावात् तद्धतुरिति पदेन तत्स्वामी एव बोध्यः ॥ ८॥

·६१
सूत्रार्थप्रकाशिकापेतम् ।
उच्ने तस्मिन्नत्तमकुलादारलाभः ॥९॥
तस्मिन्नुपपदद्वितीयेशे तत्कारके वा उच्चगते उत्तमकुलादारलाभः ॥९॥
नीचे विपर्ययः ॥१०॥
नीचं गते उपपदद्वितीयेशे तत्कारके वा विपर्ययो नीचकुलात् स्त्रीला-
भः॥१०॥
शुभससम्बन्धात् सुन्दरी ॥ ११ ॥
उपपदाद्वितीये तत्कारके वा शुभवर्गदृग्योगे सति सुन्दरी स्त्री भव-
ति॥११॥
राहुशनिभ्यामपवादात् त्यागो नाशो वा ॥ १२ ॥
उपपदाद्वितीये तत्कारके वा राहुशन्योोंगे लोकापवादात् स्त्रिया-
स्त्यागो नाशो वा स्यात् ॥ १२ ॥
शुक्रकेतुभ्यां रक्तप्रदरः ॥ १३ ॥ अस्थिस्रावो बुध-
केतुभ्याम् ॥ १४ ॥ शनिरविराहुभिरस्थिज्वरः ॥ १५ ॥
बुधकेतुभ्यां स्थौल्यम् ॥ १६ ॥ बुधक्षेत्रे मन्दाराभ्यां ना-
सिकारोगः ॥ १७ ॥ कुजक्षेत्रे च ॥ १८ ॥ गुरुशनिभ्यां
कर्णरोगो नरहका च॥१९॥ गुरुराहुभ्यां दन्तरोगः ॥२०॥
शनिराहुभ्यां कन्यातुलयोः पङ्गुर्वातरोगो वा ॥ २१ ॥
उपपदद्वितीये तत्कारके वा शुक्रकेतुभ्यां रक्तप्रदररोगयुता स्त्री स्यात्।
एवमेव सर्वत्र । कन्यातुलयोः कुम्भमीनयोः। यत् तु कन्यातुलान्यतरग इति
नीलकण्ठेनोक्तं तदसङ्गतम्। कुम्भमीनयोः पदाभावात् तत्रैव योगघटन-
संभवात् पूर्वप्रतिज्ञानुसाराच्चेति ॥ १३-२१ ॥
शुभदृग्योगान्न ॥ २२॥
उपपदे तद्वितीये च शुभयोगे शुभदृष्टो पा पूर्वोक्तदोषा न स्युः ॥ २२॥

·६२ जैमिनीयसूत्रम् । चन्द्रेणैकपुत्रः सप्तमांशग्रहेभ्यश्चैवम् ॥ २३ ॥ उपपदाद्यः सप्तमो भावस्तस्मात् तदंशात् तत्स्वामिनोश्च एवं विचा- र: कार्यः । उक्तं च वृद्धेन। "सप्तमांशाद्वितीयस्थेऽप्येवं फलमुदाहृतम्" ॥ २३ ॥ वुधशनिशुक्रष्वनपत्यः ॥ २४ ॥ उपपदात् सप्तमांशग्रहेभ्यो नवमेषु बुधशनिशुक्रेषु अर्थात् उपपदात् सप्तमांशग्रहैबुंधशनिशुक्राणां योगे सति अनपत्योऽपत्यरहितो भवति ॥२४॥ पुत्रषु रविराहुगुरुभिर्बहुपुत्रः ॥ २५ ॥ उपपदात् सप्तमांशग्रहेभ्यो नवमेवु रविराहुगुरुभिर्वहुपुत्रः ॥ २५ ॥ ॥ २६ ॥ सप्तमांशग्रहेभ्यो नवमे चन्द्रेणैकपुत्रो भवति ॥ २६ ॥ मिश्रे विलम्बात् पुत्रः ॥ २७ ॥ मिश्रे मिश्रग्रहे घहुपुत्रानपत्यकारके ग्रहे मिलिते सति विलम्बात् पुत्रः । परन्त्वत्र तयोर्चलविचारात् फलं चिन्त्यम् ॥ २७॥ कुजशनिभ्यां दत्तपुत्रः ॥ २८ ॥ कुजशनिभ्यां सप्तमांशग्रहेभ्यो नवमे स्थिताभ्यां दत्तपुत्रो भवति ॥२८॥ ओजे बहुपुत्रः ॥ २९॥ सप्तमांशग्रहेभ्यो नवमे विधमराशी बहुपुत्रः स्यात् ॥ २९ ॥ युग्मेऽल्पप्रजः ॥३०॥ युग्मे समराशावल्पप्रजोऽल्पसन्ततिः स्यात् ॥ ३० ॥ गृहक्रमात् कुक्षितदीशपञ्चमांशयहेभ्यश्चैवम् ॥३१॥ गृहक्रमाजन्मलग्नकमाघथा भावानां विधारः क्रियते तथैव कुभिश. %3D ·सूत्रार्थप्रकाशिकोपेतम् । ६३ । ब्देन प्रकरणपठितोपपदस्य ग्रहणम् । तदीश उपपदेशः । ताभ्यां तत्पश्चमांश- प्रहेभ्यश्वैवं विचारः कार्यः । तथैतेषामंशेभ्यश्च विचारः कार्यः । अत्र येषां यत्र यत्र प्रयोजनं तेषां तत्र तत्रानुवृत्तिः कार्या। विशेषः प्राञ्चैः। "कुम्भवृश्चिकवृषा हि ससिंहाः पञ्चमङ्क्षपतिता इह लग्नात् । एकशो ददति चात्मसुतत्वं पुत्रशोकमथ ते ग्रहयुक्ताः" ॥ ३१ ॥ भ्रातृभ्यां शनिराहुभ्यां भ्रातृनाशः ॥ ३२ ॥ उपपदोपपदेशाभ्यां तदंशाभ्यां च भ्रातृभ्यां तृतीयेकादशाभ्यां शनि- राहुभ्यां भ्रातृनाशः स्यात् । तृतीये स्थिताभ्यां शनिराहुभ्यां कनिष्ठस्य । एका- दशे स्थिताभ्यां निराहुभ्यां ज्येष्ठस्य नाशः । कर्मादिभ्रातुय॑यादिज्येष्ठस्ये- त्युक्तत्वात् ॥ ३२॥ शक्रेण व्यवहितगर्भनाशः ॥ ३३ ॥ उपपदोपपदेशाभ्यां तदंशाभ्यां तृतीयैकादशान्यतरस्थेन शुफ्रेण यथा- क्रमं व्यवहितभ्रातृनाशः ॥ ३३ ॥ पितृभाव शुक्रदृष्टेऽपि ॥ ३४ ॥ लग्नादष्टमभावे शुक्रदृष्टे सति तदाऽपि व्यवहितगर्भनाश: स्यात् ॥३४॥ कुजगुरुचन्द्रवुधैर्बहुभ्रातरः ॥ ३५॥ उपपदोपपदेशाभ्यां तदंशाभ्यां च तृतीयैकादशगैः कुजगुरुवन्दबुधै- यथाक्रमं बहुभ्रातरो भवन्ति ॥ ३५ ॥ शन्याराभ्यां दृष्टे यथास्वं भ्रातृनाशः ॥ ३६ ॥ शन्याराभ्यां हप्टे उपपदोपपदेशाभ्यां तदंशाभ्यां च भ्रातृस्थाने यथा- स्वं यथाक्रमं भ्रातृनाशः । तृतीये दृष्ट कनिष्टस्य । एकादशे दृष्टे ज्येष्ठस्य । पदा तु दो भावी ताभ्यां हटी द्वयोरपि नाशः स्यात् ॥ ३६॥ - ·६४ जैमिनीयसूत्रम् । शनिना स्वमात्रशेषश्च ॥३७॥ उपपदोपपदेशाभ्यां तदंशाभ्यां च भ्रातृस्थाने शनिना दृप्टे स्वमात्र- शेषः स्यादन्ये नभ्यन्तीति ॥ ३७ ।। केतौ भगिनीबाहुल्यम् ॥ ३८॥ अपदोपपदेशाभ्यां तदंशाभ्यां च तृतीयैकादशयोः केतुयोगे सति यथाक्रमं भगिनीबाहुल्यं स्यात् ॥ ३८ ॥ लाभेशाद्भाग्यभे राही दंष्ट्रावान् ॥ ३९ ॥ उपपदसप्तमेशाल्लग्नसप्तमेशाद्वा भाग्यभे द्वितीये राही सति दंष्ट्रावान् स्यात् । उक्तं च वृद्धेन । "सप्तमेशादद्वितीयस्थे राही मूकः खले स्थिते । अदन्तोऽधिकदन्तो वा दंष्ट्रायुक्तोऽथ वा भवेत् ।। पवनव्याधिमान् केतौ यद्वा स्यादस्फुटोक्तिमान् । तत्र नानाग्रहैोगे मिश्र फलमुदाहृतम्" ॥ ३९ ।। केतौ स्तब्धवाक् ॥ ४० ॥ सप्तमेशाद्वितीये केती सति स्तब्धवाक् भवति ॥ ४० ॥ मन्दे कुरूपः ॥ ४१॥ उपपदसप्तमेशाद्वितीये शनी कुरूप: स्यात् ॥ ४१ ॥ स्वांशवशागौरनीलपीतादिवर्णाः ॥ ४२ ॥ स्वांशवशादात्मकारकांशवशाच्छास्त्रान्तरप्रसिद्धाः पुरुषस्य गौरनी- लादयो वर्णा ग्राह्याः। एवं तत्तत्कारकवशात् तेषां तेषां वर्णवाच्या इति ॥४२॥ अमात्यानुचराइताभक्तिः ॥ ४३ ॥ अमात्यानुचरादर्थादमात्यकारकस्य योऽनुचरोभ्रातृकारकः । तस्माहे- ·सूत्रायंप्रकाशिकोपेतम् । ६५ बताभक्तिर्विचार्या । तस्य शुभत्वे शुभदेवतायां पापत्वे कूरदेवतायां भक्तिः। उप.दिस्थे हढा भक्ति चादिस्थेऽहढेति ॥४३॥ वांश केवलपापसम्बन्धं परजातः ॥ ४ ॥ पात्मकारकांशे केलसम्बन्धे पापग्रहसम्बन्ध्यंशे पापयुक्त पापहर तदा परजातः स्यात् ॥४४॥ नात्र पापात् ॥१५॥ अत्रात्मकारकस्य पापादिदं फन भवति । अर्थात् कार कातिरिक्तपा- पसम्बन्धादिदं फलं क्षयम् ॥ ४५ ॥ शनिराहुभ्यां प्रसिद्धिः ॥ ४६ ॥ शनिराष्टुभ्यां कारकांशे षडर्गादिरूपेण गताभ्यां प्रसिद्धिः परजातप्र- सिद्धिः स्यात् ॥ ४६॥ गोपनमन्यभ्यः ॥ १७॥ अन्येभ्यः पापेभ्यो गोपनं गुप्तं स्यात् ॥ ४७ ॥ शुभवर्गेऽपवादमात्रम् ॥ १८ ॥ कारकांशे शुभवर्गे पापडग्यांगे परजातत्वं न स्यात् किन्त्वपवादमात्र- मेव स्यात् ॥४८॥ दिग्रहे कुलमुख्यः ॥ १९ ॥ इति जैमिनिसूत्रे प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । श्रात्मकारकांशग्रहद्वयेन युक्त जातकः कुलमुख्यो भवतीति ॥ ४९ ॥ इति सूत्रार्थप्रकाशिकायां प्रथमे चतुर्थः पादः । समाप्तश्चायमध्यायः ।

·जैमिनीयसूत्रम।
प्रयायुयाध्यायो व्याख्यायते ।
आयुः पितृदिशाभ्याम् ॥१॥
पितृदिनेशामा लाटमेशाभ्यामायुर्विचारः कार्यः । षस्यमाणप्रका-
रणति शेषः ॥१॥
अथ दीर्घायुर्योगमाह।
प्रथमयोरुत्तरयोर्वा दीर्घम् ॥ २॥
प्रथमयोश्चरयोमध्ये स्थितयोलग्नेश ष्टमेशयोदघम् । तथोत्तरयोः
स्थिरद्विस्वभावयोमध्ये स्थितयोलग्नेशाएमेशयोः स्यात् । अत्रैकस्सिनेष
घरादी द्वयोः स्थिया एकस्यैव वा तदुभयस्वामित्वे म योगहा-
निरिति ॥ २॥
अथ मध्यायुर्योगमाह ।
प्रथमद्वितीययोरन्त्ययोर्वा मध्यम् ॥ ३ ॥
प्रथमद्वितीययांवरद्विस्वभावयोः स्थितयोस्तोलंगमेशाष्टमेशयोमध्य-
म् । तथाऽन्त्ययोद्विस्वभावयोमध्ये स्थितयोस्तयोमध्यम् । मध्यायुः स्या-
दित्यर्थः ॥ ३॥
अथाल्पायुर्योगमाह।
मध्ययोराधन्तयोर्वा हीनम् ॥ ४ ॥
मध्ययोः स्थिरयोमध्ये स्थितयोस्तयोहीनम् । वा आचन्तयोश्चरद्धि-
स्वभावयोर्मध्ये स्थितयोस्तयोहीनं हीनायुः स्यात् ॥ ४॥
एवं मन्दचन्द्राभ्याम् ॥५॥
एवमनयेव रीत्याऽर्थात् यथा लग्नेशाष्टमेशान्यामायुयो विचारित.
स्तथैव मन्दचन्द्राभ्यां लग्नचन्द्राम्यां शनिचन्द्राभ्यां वा विचारः कार्य:।
कुत्र मन्दराम्देन लग्नं कुत्र मन्दशन शनिरित्यप्रे पक्ष्यति ॥५॥

·मुत्रार्थप्रकाशिकोपेतम् । पितृकालनश्च ॥ ६ ॥ एषमेय पूर्वक्तिरीत्या पितृकालतो जन्मलग्नहोंगटनरशादपि विचारः कार्यः ॥ ६॥ संवादात् प्रामाण्यम् ॥ ७॥ अत्र त्रिविधेमायुयेषु प्रकारत्रयेणेकाकारायुःप्रदत्वे निर्विवाद एव। तत्र भिन्नत्वे प्रकारद्वयेन यदायुगयाति तदेव ग्राह्यम् । अथ वा मर्वेषां योग- स्त्रिमत इत्येष संवादो प्राह्यः ॥ ७ ॥ सर्वत्र विसंवादे निर्णयमाह । विसंवाद पितृकालतः ॥ ८ ॥ विसंवादे प्रकारप्रयेणापि भिन्नभिन्नरूपेणागते आयुयखण्डे लग्नहो. रालग्नाभ्यां यदागतं तदेव प्राह्यम् ॥ ८॥ पितृलाभगे चन्द्र चन्द्रमन्दाभ्याम् ॥ ९ ॥ एवं मन्दचन्द्राभ्यामिति सूत्रे कुत्र मन्दशदेन शमग्रहणं कुत्र लग्नस्य ग्रहणमिति सन्देहं निराकुर्यमाह । पितृलाभगे लग्नससमगे चन्द्रे तदा लग्न- चन्द्राभ्यामन्यथा शनिचन्द्राभ्यामायुयानपनं कार्यम् । अत्र वृद्धवाक्यम् । "लग्नेशर पस्योच लग्नेन्दोलनहोरयोः । सूत्राण्येवं प्रयुञ्जीयात् संवादादायुषां प्रये"। सग्नेन्द्रोरित्युपलक्षणं शनिचन्द्रयोरपि ग्रहणम् । "चरे चरस्थिरद्वन्द्वाः स्थिरे चरस्थिरा:। द्व स्थिरोभयचरा दीर्घमध्यारुपकायुषः" ।। भापायुरादिकं बैठकम्। "द्वाविंशात् पूर्वमल्पायुमंध्यमायुस्ततो भवेत् । चतुःषष्ट्या पुरस्तात् तु ततो दीर्घमुदाहतम् ॥

·६८ जैमिनीयमूत्रम् । पत्रिंशात् पूर्वमायायुमंध्यमायुस्ततो भवेत् । द्विसप्त या पुरस्तात तु तदा दीर्घमुदाहृतम् ॥ चत्वारिंशात् पुरस्तात् तु हीनायुः परिकीर्तितम् । अशोत्यब्दात् पुरस्तात् तु मध्यायुः परिकीर्तितम् ॥ ततो दी भवत्येव विंशोत्तरशतात्मकम्" । "स. के-९६गंजाभेन्दुभिः१०८शून्यमास-१२० स्त्रिधा दीर्घमायुः कलौ संप्रदिष्टम् । चष्टि-६४वाह्वय-७२शीति-८०प्रम.गै. मंतं मध्यमायुनेणां वत्सरैः स्यात् ।। तथा द्वित्रि-३२षड्यह्नि-३६शून्याब्धि-४०वर्ष- भवेदल्पमायुनंराणां युगान्ते"। "लग्नेशादष्टमेशाश्च यौनकः कथितो द्विज । होगलग्नयां द्वितीयं योगयोगं विचिन्तयेत् ॥ तृतीये शनिचन्द्राग्यां चिन्तनीयं सदा द्विज । लग्नेन्दुमदने घाऽपि चिन्तयेलग्नचन्द्रतः" । अत्र द्वात्रिंशत् षशिश्चत्वारिंशददमितखण्डेषु किं प्राखम्। तत्रो. ध्यते । योगत्रयेणापि दीर्घखण्डस्य प्राप्ती चधारिंशदब्दरूपं खण्डं प्राह्यम् । योगद्वयेन दीर्घायुपि प्राप्ते पत्रिंशदब्दरूपं खण्डं प्रायम् । योगैकेन द्वात्रि- सब्दरूपं खण्डं प्राह्यम् । अस्यैव विपरीतमल्पे । अर्थात् योगप्रयेवल्पायु. थांगे द्वात्रिंशत् । योगद्वयेन षट्त्रिंशत् । योगेकेन चमारिंशद्वर्षात्मक सण्डं प्राह्यम् । मध्यमायुषि लग्नेशाटनेशाभ्यामायुरानयने चत्वारिंशत् । लमब. Pट्राभ्यां वा शनिचन्द्राभ्यां पत्रिंशत् । लमहोरालमाभ्यां द्वात्रिंशदब्दरूपं खण्डं प्रकल्प्यानुपातेनायुयानयनं कार्यम् । तत्रानुपातो यथा । यदि त्रिशदशैर्वास्त्रिंशदब्दरूपं षट्त्रिंशदब्दरूप जत्वारिंशददरूपं पा खण्डं तहिं लग्नेशादेवर्तमानराशेभुक्तामागे किमिति रीस्या फलमानीव लब्धं प्राप्तखण्ड

·सूत्रार्थप्रकाशिकोपेतम् ।
६९
शोध्यम् । यदवशिष्टं तदल्पायुःसम्बन्धि चेत् तदा तदेव स्पष्टायुः । मध्या-
युष: सम्बन्धि चेत् तदा प्राप्तखण्डानुसारेण द्वात्रिंशत्पत्रिंशश्चत्वारिंश-
मध्ये वा योज्यम् । यदि दीर्घायुषःसम्बन्धितदा चतुःषष्टिद्विसप्तत्यशीतिमध्ये
षा योजनीयम् । एवं पृथक लग्नेशादिकानां फलमानीय तद्योगं कृत्वा योग-
कारकसंख्यया विभज्य स्पायुर्मानं विज्ञेयम् । इति प्रस्तारसूत्रागतायुर्षिषेकः।
एषमेशनुपातविधिवृद्धनाप्यभिहितः।
"पूर्णमादी हानिरन्तेऽनुपातो मध्यतो भवेत् ।
राशिद्वयस्य योगार्धं वर्षाणां स्पटमुच्यते" ॥
अन्यार्थः ।आदौ राश्यादौ स्थिते प्रहे तत्खण्डस्य पूर्णत्वम् । अन्ते रा-
यन्ते हानिस्तत्खण्डस्य नाशः । एवमनया रीत्या योगकारकयोः पृथक पृथक
स्पष्टतां विधाय तयो राश्यावर्षाणां योगाध स्पटमुच्यत इति ॥ ९ ॥
अथ कक्ष्याहासयोगं दर्शयति ।
शनौ योगहेतौ कश्शाहासः ॥ १० ॥
यद्यत्र शनियोगकर्ता चेत् तदा कक्ष्याहामः स्यात् । अत्र श्रीमतानी-
लकण्ठेनैवं प्रदर्शितम्। “दी। चेन्मध्ये मध्यं वेवल मल्यं चेम किञ्चित्".
इति ॥ १०॥
मतान्तरमाह।
विपरीतमित्यन्ये ॥ ११ ॥
अन्ये भाचार्या एवं प्रोचुः शनिर्योगकर्ता चेत् तदा विपरीत कस्या-
पृद्धिरित्यर्थः । यत् तु श्रीमता नीलकण्ठेन विपरीतमिति शब्दस्य न कक्ष्या-
छासो न वृद्धि: किन्तु यथास्थित एवेति यदुक्तं तदसतम्। विपरीतमिति
शब्दम्य यथास्थित इत्यर्थासंभवात् ॥ ११ ॥
अथ स्वमतमाह सूत्रास्वाम् ।
न स्वःतुङ्गगे सौरे ॥ १२ ॥ केवलपापदृश्योगि-
निच॥ १३ ॥

·जैमिनीपसूत्रम् । वसंतुङ्गगे सौरे कल्याहामो न स्यात् । अर्थाचीचराशौ शत्रुराशी पा स्थिते शनी कक्ष्याहासो नान्यत्र । अत्रापि विशेषमाह । केवलपापरम्यो. गिनि च शनी नीचादिराशौ स्थितेऽपि न कक्ष्याहास इत्यर्थः॥ १२-१३ ॥ श्रय कक्ष्यावृद्धियोग दर्शयति । पितृलाभगे गुरौ केवलशुभदृग्योगिनि च कक्ष्या- वृद्धिः ॥ १४ ॥ गुरौ पितृलाभगे लग्नसप्तमगे सति कश्यावृद्धिर्भपति । तथा केवल- शुभहग्योगिनि च गुरी कक्षावृद्धिर्भवति । अत्रापि न स्वसंतुङगे सौरे इति सूत्रपफलोचनया स्वक्षतुङ्गगे एव गुरो कक्ष्यावृद्धिर्नान्यप्रेति फलिता निः- सरति । वृद्धिप्रकारस्तु स्वाम्यादिभिरेव प्रदर्शितः । अनायुषोऽल्पायुरल्पा- युपो मध्यमायुमंध्यमायुषो दीर्घायुर्दीर्वायुषः पूर्णायुरिति । परमत्र प्रन्थे अनायुषो योगादर्शनात् पूर्णायुषश्चापि योगादर्शनात् इति कथनं न समी- चीनम् । तत्र किं प्राह्यमित्युच्यते। नत्र कक्ष्या त्रिविधा द्वात्रिंशदब्दरूपा प्रथमा । पशिदब्दरूपा द्वितीया । चत्वारिंशदब्दरूपा तृतीया। तत्र शनी योगकर्तरि तृतीयकक्ष्याप्राप्तौ द्वितीया प्राहा। द्वितीयप्राप्ती प्रथमा प्राहा । प्रथमायाः प्राप्तौ त पूर्व-वाडस्याभाव.घरदशायां शनिस्थितराशेर्या दशा तदर्धं हीनं कार्यम् । तत्रापि र.श्यादिराश्यतवशादनुपातागतमेव फलं हेयम् । एकमेकल्यावृद्धावपि । प्रथमकक्ष्याप्राप्ती द्वितीयकस्याग्रह- णम् । द्वितीयाय:: प्राप्ती तृतीयकश्याया प्रहणम् । तृतीयायाः प्राती तत्पर- खण्डाभावात् तयुषि गुरुर्यस्मिन् राशो स्थितस्तद्राशेर्या परदशा तवर्ष योजनीयम् । अवाप्यनुपातः पूर्ववत् । अत्र शेिषस्तु चरुतः। "एकोऽष्टमेशः स्वोधरा पर्यायाधं प्रयच्छति । नीचस्थो नाशयेत् पर्यायाधमायुषि निश्चिते ॥

·मुत्रायंप्रकाशिकोपेतम् । ७१ ॥ नीचर धेशसंयुक्ताः पर्यायाधं पृथक् पृथक् । ग्रह विनाशयन्त्येव निर्णीते परमार्याष ॥ उच्चरन्धेशसंयुक्तग्रहै: प्रत्येकमुमयेत् । एकैकमधंपर्यायं परमायषि निश्चिते" ॥ १४ ॥ अथ.युःप्रमाणसिद्धं मारकयोगमाह । मलिने हारबाह्ये नवांश निधनं हारहाशियोश्च मालिन्ये ॥ १५ ॥ द्वार बाह्ये मलिने नवांशे तद्द्वारराशेनवांशदशायां निधनं भवति । तथा द्वारद्वारेशयोश्चापि मालिन्ये तद्द्वारदशायां निधनं भवति । मालिन्य पापयोगपापदृष्ट्यादिकम् । दशाश्रितराशेारसंज्ञा। दशारम्भराशेर्याव- संख्यो द्वारराशिस्तस्मात् तावत्संख्यो वाह्यराशिरित्युच्यते । मवांशदशा तु विषमे तदादियांशा इत्यादिना वक्ष्यति ॥ १५॥ शुभदृग्योगान्न ॥ १६ ॥ अत्रापवादमाह । द्वारवाह्मयोपरि शुभदृग्योगात तदूद्वारराशिवश.यां में निधनं स्यात् ॥ १६ ॥ यत्र विशेषम.ह। रोगशे तुझं नवांशवृद्धिः ॥ १७ ॥ रोशि जन्मलग्नादष्टमेशे तुझे स्वोधगे सति पूर्वनिश्चितराशिनवांश- पशायां निधनं न स्यात् । किन्तु नवांशवृद्धिर्नयाब्दवृद्धिर्भवतीत्यर्थः । अर्थात् तदप्रिमाशिदशायां निधनं स्यात् ॥ १७ ॥ तत्रापि पदेशदशान्ते पदनवांशदशायां पितृदिने शत्रिकोणे वा ॥ १८ ॥ मालिन्यविशिष्टमारकराशिदशायां पा तदग्रिमराशिवशायां निधन ·जैमिनीयमूत्रम्। कदा स्यादित्याशझायामाह तत्रापि मालिन्ययुक्तराशिदशायां तदप्रिमराशि- दशायां वा पदस्य लग्नपदस्य यः स्वामी तदाश्रयीभूतराशिदशान्ते वा पदरा- शिनांशदशायामथ वा लग्नाष्टमेशाभ्यां त्रिकोणराशिदशायां निधनं स्यात् । अत्रत्यनवांशशब्दस्तु अन्तर्दशाया अपि पाचकः । अथ वा वृद्धिपक्षेऽपि पदे- शदशान्ते पदनवांशदशायां पितृदिनेशत्रिकोणराशिदशायां वाऽन्तर्दशा निधन स्यादित्यर्थः ॥ १८ ॥ अथ प्रकारान्तरेण दीर्घादियोगमाह । पितृलाभरोगशप्राणिनि कण्टकादिस्थ स्वताने त्रिधा ॥ १९ ॥ लनात् सप्तमाच यावष्टमेशी तयोर्यो बली तस्मिन् केन्द्रादिस्थ केन्द्र- पणफरापोक्लिपस्थे त्रिधा योगो भवति । केन्द्र दीधम् । पणफरे मध्यम् । भारोक्लिमेऽल्पम् । एवमेवात्मकारकाचापि यांगत्रयं वेदितव्यम् । अर्थादा- मकारकात् तत्सप्तमाञ्च यो रोगेशी तयोमध्ये यो घली स च यदि कारकात केन्द्रादिगतस्तदा विधा योगो भवति । केन्द्र दीर्घम् । पणफरे मध्यम् । आपो- क्लिमेऽल्पम् । अत्र पितृलाभरोगेश इत्युक्त्या लग्ने विषमे क्रमात् समे व्यु- क्रमावरमेशो ग्राह्य इति सूचितं भवति ॥ १९ ॥ अत्रापवादमाह। योगात् समे स्वस्मिन् विपरीतम् ॥ २० ॥ योगाजन्मलग्नात् समे नवमे रस्मिसात्मकारके विपरीत दीर्घ वेदल्पं मध्यं चेन्मध्यं होनं चेदीर्घमित्यर्थः । अर्थात् केन्द्र हीनम् । पणफरे मध्यम् । आपोक्लिमे दीर्वमिति । अत्रापि लग्ने विषमे क्रमतः सम उत्कमतो मयम प्राह्यम् ॥ २०॥ राशितः प्राणः ॥ २१॥ मस्मिन् प्रकरणे राशितो पलं प्राप्। कारकयोगः प्रथमो भानामि- ·सूत्राथप्रकाशिकोपेतम् । त्यादिकं वक्ष्यमाणम् । “अग्रहात् सग्रहो ज्यायान्"-इत्यादिकं च । अत्रांशा- धिक्यबलं न ग्राह्यम् ॥ २१ ॥ अत्र विशेषमाह। रोगेशयोः स्वत ऐक्ये योगे वा मध्यम् ॥ २२ ॥ रोगेशयोरष्टमेशयोः स्वतः कारकेण सह ऐक्ये योगे वा सति मध्या. युरर्थात् पितृलाभेत्यादिना सिद्धं दीर्घायुश्चेत् तदाऽपि मध्यायुमध्यायुश्चेत् तदा तु निर्विवाद एव । अत्रात्मकारकाष्टमेशनात्मकारकस्यै ये योगे वा दीर्घ- स्यैव मध्यमत्वम्। लग्नाष्टमेशेन कारकैक्ये योगे वा हीनस्यापि मध्यत्वं वेदि- तव्यम् । यत् तु सुबोधिनीकारेण "जातकशास्त्रान्तरे लग्नस्य अस्मिन् ग्रन्थे कारकस्य प्राधान्यादष्टमेशयोगेनायुषो हास एवेति विभावनीयम्"-इत्युक्तं तदसङ्गतम् । अष्टमेशयोगेनापि रोगेशे तुझे नवांशवृद्धिः । तथा। "एकोऽहमेश: स्वोच्चस्थः पर्यायाधं प्रयच्छति"। इत्यादावायुषो वृद्धिसद्भावात् ॥ २२ ॥ अथात्र दीर्घादियोगेषु कश्याहासयोगमाह । पितृलामयोः पापमध्यत्वे कोणे पापयोगे वा कक्ष्या- ह्रासः ॥२३॥ पितृलाभयोलग्नसप्तमयोः पापमध्यत्वे प्राप्ते वा कोणे नवपञ्चमे पापयोगे सति काझ्याहासो भवति अर्थाद्यत्र लग्नाष्टमेशवशाच्चत्वारिंशद्वषरूपखण्ड- प्राप्तिस्तत्र पत्रिंशद्वर्परूपखण्डप्राप्तिर्भवति । तत्र यदि लग्नाष्टमेशवशादायु- र्दायानयनं तत्र लग्नस्य पापमध्यत्वम् । लग्नात् त्रिकोणे पापयोगश्चान्वेष्यः । यत्र सप्तमाष्टमेशवशाद्योगप्राप्तिस्तत्र सप्तमस्य पापमध्यत्वम् । सप्तमात् त्रि- कोणे पापयांगो विचायः। एवमेव कारकादपि योगविभागो वेदितव्यः ॥२३॥ स्वस्मिन्नप्येवम् ॥ २४ ॥ स्वस्मिन् कारकेऽप्येवमेव भवति । कारकराशेस्तत्सप्तमराशेश्च पाप- ·७४ जैमिनीयसूत्रम् । ॥ मध्यत्ये प्रथमो योगः । तयोस्त्रिकोणे पापे सति द्वितीयो योग इति ॥ २४ ॥ अथान्ययोगं दर्शयति । तस्मिन् पापे नीचेऽतुङ्गेऽशुभसंयुक्त च ॥ २५ ॥ तस्मिन्नात्मकारके पापे नीचराशी स्थिते कक्ष्याहासः। अतुङ्गेऽनुच्च- राशौ स्थिते पापयुक्ते च कक्ष्याहासो भवतीति ॥ २५ ॥ सर्वत्रापवादमाह । अन्यदन्यथा ॥ २६ ॥ लग्नसप्तमयो: कारकसप्तमयो, शुभमध्यत्वे वा तेषां त्रिकोणे शुभयोगे कश्यावृद्धिर्भवति । अत्र कश्यावृद्धिशब्देनैकराशिवृद्धिरेव ग्राह्या अष्टमेशव- शादायुयानयने चत्वारिंशद्वर्षरूपखण्डस्य ग्रहणात् तत्पराधिकखण्डस्या- प्राप्तित्वात् कश्यावृद्धरसंभवात्। इत्याशयेनैव पूर्णेन्दुशुक्रयोरेकराशिवृद्धिरिति महर्षिणाऽपि प्रोक्तम् ॥ २६ ॥ गुरौ च ॥२७॥ गुरावपि कश्याहासवृद्धि योगं दर्शयति । गुरोः पापमध्यत्वे वा गुरो- स्त्रिकोणे पापयोगे सति कक्ष्याहू।सः । गुरोः शुभमध्यत्वे तथा तस्मात् त्रि- कोणे शुभसंयोगे कक्ष्यावृद्धिः । तथा गुरौ नीचे पापसंयुक्ते च कक्ष्याहास इत्यर्थः ॥ २७॥ ॥ अथात्र विशेषमाह। पूर्णेन्दुशुक्रयोरेकराशिवृद्धिः ॥ २८ ॥ शुभग्रहेण मध्यत्वे प्राप्ते पूर्णेन्दुशुक्रयोर्योगेन कक्ष्यावृद्धिः किन्त्वेकरा- शिवृद्धिरेव ॥ २८ ॥ कक्ष्याहासयोगे विशेषमाह । शनौ विपरीतम् ॥ २९॥ कक्ष्याहासयोगे प्रसक्ते उक्तस्थाने शनी सति न कक्ष्याहासः । किन्त्वे- ·सूत्रार्थप्रकाशिकोपेतम् । कराशिहास एव । पूर्वसूत्रे चन्द्रशुक्रयोः प्राधान्याद्ग्रहान्तरेष्वपि योगका- रकेषु कश्यावृद्धिस्थाने एकराशिवृद्धिरेव । इत्याशयेनैव सुबोधिन्यामपि श्रीमता नीलकण्ठेनोक्तम् “अत्र चन्द्रशुक्रशनीनां प्राधान्येन योगकतेवेन ग्रहान्तरेषु योगकारकेप्वपि एकराशेवृद्धि सो वा स्यान्न तु कक्ष्याया इत्य- थः" इति । अथ प्रकारान्तरेणायुयनिश्चयमाहुवृद्धाः । "धर्ममोक्षे चिरायुप्यं धर्मे कामे च मध्यमम् । धर्मे धने च स्वल्पायुधमें धर्मे गतायुषः" । अस्यार्थः। । “आयुः पितृदिनेशाभ्याम्"-इत्यत्र लग्नेशाष्टमेशौ यदि ए- कादशपञ्चमयोश्चेत् तदा दीर्घायुः । एकादशतृतीययोश्चेत् तदा मध्यायुः । एकादशद्वितीययोरेकादशनवमयोर्वा चेदल्पायुः। द्वावपि एकादशे भवत- स्तदा गतायुरित्यर्थः । अन्यच्च। "लग्नलग्नेशतद्राशिनाथभानां त्रिकोणके । अल्पमध्यचिरायुष्यं रूपवर्षप्रमाणतः" ॥ अस्यार्थः। योऽयमष्टमेशादिरिह सूत्रेषु निर्णयकारकः समाश्रितः स चे- लग्नत्रिकोणे तर्हि हीनायुष्यं लग्नेशत्रिकोणे चेन्मध्यायुष्यं लग्नेशाश्रितरा- शिनात्रिकोणे चेदीर्घायुष्यमिति विभागः । तत्रापि यथोपदिदं क्रमव्युत्क्रम शेयम् । रूपवर्षप्रमाणत इति । लग्ने त्रयोदशवर्षाणि चत्वारो मासाः। पञ्चमे चेत् तदा पडिशतिवर्षाण्यष्टौ मासा: । नवमे चेत् तदा चत्वारिंशद्वर्षाणि । लग्नेशाश्रितराशी चेत् त्रिपञ्चाशद्वर्षाणि चत्वारो मासाः । लग्नेशात् पञ्चमे पट्पष्टिवर्षाणि अष्टौ मासाः । लग्नेशानवमे चेत् तदाऽशीतिवर्षाणि । ल- ग्नेशाश्रितराशिनाथस्थाने त्रिनवतिवर्षाणि चत्वारो मासाः । तत्पश्चमे पडु- त्तरशतवर्षाण्यष्टी मासाः । तन्नवमे पूर्णायुरिति । अन्यश्च विशेषो वृद्धैरुक्तः। "तुलामेपविलग्ने तु प्रायः शुक्रो भवेयली ।

·जैमिनीयसूत्रम् । शनिना गहुणा रविः कुजः शनी राष्ट्रमरणे वलिनः क्रमात् ॥ विरोधो दुर्वलं हित्वा ग्राहयेद्दुर्बलं सुधीः । केतश्च शनियोयो नाधेरेभिश्च निर्दिशेत् ॥ वाऽपि युक्त सौम्यैरवीक्षिते । पर्यायमेकं तन्मध्ये चैकराशी मृति वदेत् ।। तयोस्तु शुभयोगे तु तद्राशो मृतिमादिशेत् । भोगराशी दुबले वा प्रबले वा ग्रहे स्थिते ॥ तथाऽपि निर्दिशेत् काले मरणं नात्र संशयः । केतौ श्रीमद्दशानाथे नाथे वा शुभवीक्षिते ॥ केतोदशान्ते मृत्युः स्यात् शुभदृप्टे न किञ्चन"-इति ॥२९॥ स्थिरदशायां यथाखण्डं निधनम् ॥ ३०॥ स्थिरदशायां "शशिनन्दपावकाः" इत्यादिना वक्ष्यमाणायां यथाखण्ड खण्डमनतिक्रम्य इति यथाखण्डं निधनस्यात् अर्थात् पूर्णायुषत्रिविभागमल्प- मध्यदीर्घरूपं कार्यम् । हीनायुश्चेत् प्रथमखण्डे मध्यायश्चेद्वितीयखण्डे पूर्णायुश्चेत् तृतीयखण्डे निधनं स्यात् । लग्नात् पञ्चमान्तं प्रथमखण्डम् । पञ्च- मानवमान्तं द्वितीयखण्डम् । नवमाल्लग्नान्तं तृतीयखण्डमिति ॥ ३० ॥ तत्रःविशेषः ॥ ३१॥ तत्र यथाखण्डेऽपि कदा निधनं स्यादित्याशङ्कयाह तत्र राशिविशेषो वश्यमाणरूप: स्यात् ॥ ३१ ॥ अथ राशिविशेषलक्षणं दर्शयति । पापमध्ये पापकोणे रिपुरोगयोः पापे वा ॥ ३२ ॥ पापमध्ये यो राशिस्तद्राशिदशायाम् । पापकोगे यो राशिस्तस्य दशा- याम् । अथ वा यस्माद्राशे रिपुरोगयोदशाष्टमयोः पापे पापग्रहे तद्राशि- दशायां वा निधनं भवति ।

·७७ सूत्रार्थप्रकाशिकोपेतम् । तदुक्तं पृद्धैः। "शुभमध्ये मृतिनव पापमध्ये मृतिर्भवेत्"-इति ॥ ३२ ॥ पुनरपि राशिविशेषमाह । तदीशयोः केवलक्षीणेन्दुशुक्रदृष्टौ वा ॥ ३३ ॥ तदीशयोमलिने द्वार वाहनवांशेनिधनमित्युतत्वावारवाह्येशयोग्रहा- हान्तरदृष्टिरहितयोः केवलक्षीणेन्दुशुकदृष्टयोः सतोस्तद्वारराशिदशायां निधनं स्यात् । अथ या तदशीयोदिशाप्टमेशयोः पूर्वलक्षणाकान्तयोः सतो- दिशाएमराशिदशायां निधनं भवतीत्यर्थः ॥ ३३ ॥ तत्राप्याद्यारिनाथदृश्यनवभागाद्दा ॥ ३४ ॥ तत्राप्यर्थान्मारकलक्षणाक्रान्तराशेवहुवर्षव्यापिन्यां दशायामपि प्रथ- मदशाप्रदराशोऽटमेशस्तदूदृश्यराशिनवभागान्मरणमष्टमेशेन दृष्टो यो रा- शिस्तदन्तर्दशायामित्यर्थः । अथ वा जन्मलग्नादष्टमपटाधीशाभ्यां दृष्टो यो राशिस्तदन्तर्दशायां निधनं स्यात् ॥ ३४ ॥ अथ निधनाश्रयीभूतराशिलक्षणं प्रकारान्तरेण दर्शयितुं रुदग्रहमाह। पितृलाभभावेशप्राणी रुद्रः ॥ ३५ ॥ लग्नसप्तमयोः पूर्वप्रवृत्तक्रमोन्क्रमगणमया यावष्टमेशी तयोमध्ये यो वली स रुद्रसंज्ञको ग्रहः ॥ ३५॥ अप्राण्यपि पापदृष्टः ॥ ३६ ॥ लग्नसप्तमयोः पूर्वरीत्या यावष्टमेशी तत्र यो निर्वलः स पापडप्टश्चेत् तदा सोऽपि रुद्रः स्यात् ॥ ३६॥ अथास्य प्राणिरुद्रस्य प्रयोजनमाह । प्राणिनि शुभदृष्टे रुद्रशूलान्तमायुः ॥ ३७॥ प्राणिनि वलिनि रुद्रग्रहे शुभदृष्टे सति रुद्रशूलान्तमल्पमध्यदीर्घायु- भेदेन प्रथमशूलान्तं द्वितीयशूलान्तं तृतीयशूलान्तं चायु:समाप्तिर्भवति ।

·७८ जैमिनीयसूत्रम् । । लग्नात् पञ्चमपर्यन्तं प्रथमशूलः । ञ्चमान्नवमपर्यन्तं द्वितीयशूलः । नवमा- लग्नपर्यन्तं तृतीयशूल इत्यर्थः ॥ ३७ ।। तत्रापि शुभयोगे ॥ ३८ ॥ तत्रापि अप्राणिनि रुद्रेऽपि शुभयोगे सति अप्राणिरुद्रशूलदशान्तं मरणं भवतीत्यर्थः । तत्रापि प्राणिरुद्रेऽपि-पदं निश्चयात्मकम् । “शुभयोगे सति निश्चयेन रुद्रशूलान्तमायुर्भवति" इति काशिकाकारेणोक्तम्। अयमेवार्थः समी- चीन इति प्रतिभाति । यतः पूर्व शुभद्रष्ट्या एव योगसिद्धिस्तेनैव शुभयो- गेन तस्य निश्चयत्वं प्रतिपद्यते ॥ ३८ ॥ व्यर्कपापयोगेन ॥ ३९॥ रविरहितपापयोगे सति नेदं फलं भवति । अर्थाद्रवियोगेन नास्य फलस्य भङ्ग इत्यर्थः । अत्र प्रकरणे रविः शुभग्रह एव न पापग्रह इति॥३९॥ अथ रुद्रद्वयस्य फलविशेष दर्शयति । मन्दारेन्दुदृष्टे शुभयोगाभावे पापयोगेऽपि वा शु- भदृष्टौ वा परतः ॥ ४० ॥ मन्दारेन्दुदृष्टे शनिभौमचन्द्रदृप्टे रुद्रद्वये शुभयोगाभावे एको योगः । मन्दारेन्दुदृष्टे रुद्रद्वये पापयोगे द्वितीयः । मन्दारेन्दुदृप्टे रुद्रद्वये शुभदृष्टी वा सत्यां परतो रुद्रशूलात् परत आयु:समाप्तिभवतीति । अत्र पूथमयोगे शुभयोगाभावे इत्युक्तम् । द्वितीययोगे पापयोगे इत्युक्तम् । तेन पूथमयोगे शुभपापरहित इति वेदितव्यम् । अस्मिन् प्रकरणे शुभपापा वृद्ध रुक्ताः। "अर्कारमन्दफणिनः क्रमात् करा यथाश्रयम् । चन्द्रोऽपि कर एवात्र क चिदङ्गारकाश्रये ॥ गुरुध्वजकविज्ञाः स्युर्यथापूर्व शुभग्रहाः" इति । अयमर्थः । अर्काद्या यथोत्तरं यथाश्रयं कराः। अर्थादर्काद्याः क्रूराः

·सूत्रार्थप्रकाशिकापेतम् ।
परन्तु पापराशिगता अतीव पापाः । शुभराशिगता मध्यफलाः । एवमेव
गुर्वादय: शुभग्रहाः । तेऽपि शुभराशिगता अतीय शुभफलदाः । पापराशि-
गता मध्यफलाः । अत्राकः सामान्यपापः । ततः पापत्वेन वली भीमः । ततः
शनिः । ततो राहुरिति । गुर्वादयस्तु यथापूर्व शुभग्रहाः । अर्थाद्बुधः सा-
मान्यशुभः । ततः शुभफलदः शुक्रः । ततः केतुः । ततो गुरुरिति ।
अयमेवाशयो वृद्धैरप्युक्तः ।
"प्रत्येक शुभराशिस्थ उच्चस्थो वा वुधः शुभः ।
गुरुशुक्रौ च सौम्यस्थौ ततोऽन्यत्राशुभाः स्मृताः" ॥ ४० ॥
यदि शूले मृतिस्तहिं कस्मिञ्छूल इत्यपेक्षायामाह ।
शूले चेत् तदन्तशूले ॥ ४१ ॥
यदि शूले मृतिस्तहि तदन्तशूले मृतिः स्यात् । अर्थाद्यदि रुद्रशूले
आयुःसमाप्तिस्तहिं शूलमहादशायां द्वादशराशीनामन्तर्दशासु या रुद्रशू-
लान्तदशा तस्यां निधनमित्यर्थः ।
एतत्सूत्राणामाशयो वृद्धैरुक्तः ।
"पापमात्रस्य शूलत्वे प्रथमळे मृतिभवेत् ।
मिश्र मध्यमशूलखें शुभमात्रेऽन्त्यभे मृतिः"
अस्यार्थः । यदि द्वौ रुद्री पापी तदा प्रथमशूले मृतिः । यदि मिश्री
तदा द्वितीयशूले मृतिः । यदि द्वौ रुद्री शुभौ तदाऽन्त्यशूले मृतिः स्यादि-
त्यर्थः । पापमात्रस्य शूलत्व इति वृद्धिवाक्यसमालोचनया सुबोधिन्यां "प्रा-
णिनि शुभदृप्टे रुद्रशूलान्तमायु:"-इति सूत्रटीकायां "प्रथमपञ्चमनवमदशा-
न्तमायुर्भवति"-इति यदुक्तं तदसङ्गतमेव प्रतिभातीति ।
अन्यश्च वृद्धोक्तो विशेषः
"कराश्रयेषु क्षेत्रेषु शुभानामाश्रयेषु च ।
निर्माणमीरितं तत् तु शूलःप्वेव निर्दिशेत्"-इति ॥ ४१ ॥

·जैमिनीयसूत्रम् । अथापरं विशेषमाह। रुद्राश्रयेऽपि प्रायेण ॥ ४२ ॥ प्रायेण रुद्राश्रितराशावपि मरणं स्यात् । प्रायःशब्दाद्रुदाश्रयात् पूर्व परतोऽपि भवतीति सूचितम् ॥ ४२ ॥ क्रिये पितरि विशेषेण ॥ ४३ ॥ किये मीने लग्ने सति विशेषेण रुद्राश्रितराशी मरणं भवति ॥४३॥ इन्डे रुद्रे तदन्तं प्रायः ॥ ४४ ॥ द्वन्द्वे द्विस्वभावराशी रुद्रद्वये स्थिते सति प्रायस्तदन्तं रुद्राश्रितरा- शिपर्यन्तं निधनं भवति । अथ वा द्वन्द्वे लग्नाष्टमे रुद्रद्वये तदन्तं रुद्राश्रि- तराशिदशायां मरणं भवतीति ॥४४॥ अथ तदेव विवृणोति । प्रथममध्यमोत्तमेषु वा तत्तदायुषाम् ॥ ४५ ॥ तत्तदायुषामल्पमध्यदीर्घायुषां प्रथममध्यमोत्तमेषु शूलेषु क्रमेणायु:- समाप्तिर्भवतीति ॥ ४५ ॥ अथ प्रकारान्तरेणायुनिश्चेतुं माहेश्वरग्रहं लक्षयति । स्वभावेशो महेश्वरः ॥ ४६ ॥ आत्मकारकादष्टमेशो महेश्वरो भवति ॥ ४६॥ स्वोच्चे स्वगृहे रिपुभावेशप्राणी ॥ ४७ ॥ आत्मकारके स्वोच्चे वा स्वगृहे स्थिते तदात्मकारकस्य द्वादशाष्टमेश- योमध्ये यो वली स महेश्वरः। यत् तु सुवोधिन्यां "कारकादष्टमेशे स्वो- च्चे स्वगृहे वा स्थिते । द्वादशाटमेशयोमध्ये यो बली स एव महेश्वरः स्यान्न तु स्वभावेशः" इत्युक्तं तदसङ्गतं प्रायोऽटमेशस्यैव बलवत्त्वदर्शनात्। द्वादशेशस्य माहेश्वरत्वाभावात् । तथा च "स्वोच्चे सग्रहे रिपुभावेश- ·८१ सूत्रार्थप्रकाशिकोपेतम् । प्राणी"-इति पाठं स्वीकृत्य स्वामिना "कारकोच्चराशी सग्रहे सति द्वादशे. शाष्टमेशयोमध्ये यो वली स महेश्वरो भवति"-इति यदुक्तं तदप्यसङ्गतम् । प्रायोऽस्मिन् ग्रन्थे कारकोचराशिमालम्न्य फलकथनाभावात् प्रसाङ्गाभा- वाश्च। अथ वा कारकादष्टमेशे कारकोश्चराशौ गते वा कारकराशौ गते तदा द्वादशेशाष्टमेशयोमध्ये यो बली स महेश्वरः स्यादित्यप्यर्थः समुचित इति ॥ ४७॥ पाताभ्यां योगे स्वस्य तयोर्वा रोगे ततः ॥ १८ ॥ स्वस्य आत्मकारकस्य पाताभ्यां राहुकेतुभ्यां योगे अथ वा तयो रा- हुकेत्वोः कारकाद्रोगेऽष्टमेशयोगे सति कारकाद्रव्यादिगणनया षष्ठो ग्रहो महेश्वरो भवति। द्वित्राणां महेश्वराणां सम्भवे यो बली स महेश्वरः स्यादि- ति॥४८॥ अथ ब्रह्मग्रहं लक्षयति । प्रभुभाववैरीशप्राणिपितृलाभप्राण्यनुचरो विषम- स्थो ब्रह्मा ॥४९॥ अत्र पूर्वसूत्रात् स्वपदमनुवृत्य "कारकात् पाठाप्टमद्वादशेशानां मध्ये यो बली स लग्नसप्तमयोमध्ये बलवतोऽनुचरश्चेत् तथा विषमस्थश्च भवेत् तदा ब्रह्मा स्यात्" इति काशिनायां यदुक्तं तदयुक्तम् । “ब्रह्मा स्वभावेशो भावस्थः"-इति वक्ष्यमाणत्वात् । पितृलाभप्राणीति पदस्य सूत्रमध्ये स्थि- तत्वात् "देहलीदीपक"-न्यायेन लग्नसप्तमयोमध्ये यो वली तस्मात् प्रभुभा- घवैरीशानां पटाष्टमद्वादशेशानां मध्ये यो वली स यदि लग्नसप्तमयोमध्ये वलिनो राशेरनुचरः पृष्टस्थः सन् विषमस्थो मेपमिथुनादिराशिगतश्चेत् तदा स ब्रह्मा भवति । लग्नस्य पृष्टराशयः सप्तमभोग्याल्लग्नभुक्तपर्यन्तं शेषं सप्तमस्य पृष्ठराशयो भवन्तीति ॥ ४२ ॥ ११

·जैमिनीयसूत्रम् ।
८२
-
भत्र विशेषमाह।
ब्रह्मणि शनौ पातयोर्वाततः ॥ ५० ॥
शनौ शनैश्चरे ब्रह्मणि प्राप्ते वा वक्ष्यमाणरीत्या पातयो राहुकेत्वोर्ब्रह्मणि
प्राप्तयोः सतोस्ततः पृष्ठो ग्रहो ब्रह्मा भवतीति । ब्रह्मलक्षणाक्रान्तः शम्या-
दिन ब्रह्मा स्यात् ॥ ५० ॥
बहूनां योगे स्वाजातीयः ॥ ५१ ॥
बहूनां ब्रह्मग्रहाणां योगे प्राप्ती स्वजातीयो योऽधिकांशः स ब्रह्मा
भवति ॥ ५१ ॥
राहुयोगे विपरीतम् ॥ ५२ ॥
अधिकांशविचारे कर्तव्ये येन ग्रहेण राहुयोगे सति तस्य विपरीतमधि-
कांशकत्वं स्यादिति ॥ ५२ ॥
ब्रह्मा स्वभावेशो भावस्थः ॥५३॥
आत्मकारकाद्भावेशोऽष्टमेशो ब्रह्मा तथा यो ग्रहो भावस्थोऽष्टमस्थ:
सोऽपि ब्रह्मा स्यादिति ॥ ५३ ॥
विवाद बली ॥ ५४॥
द्वयोबृह्मणोविवाद प्राप्ते यो बली स ब्रह्मा स्यादिति ॥५४॥
ब्रह्ममाहेश्वरग्रहयोः फलं दर्शयति ।
ब्रह्मणो यावन्माहेश्वरःदशान्तमायुः ।। ५५॥
ब्रह्मणः सकाशान्माहेश्वरलंदशान्तं स्थिरदशायामायु:कालो शेयः॥५५॥
तत्रापि महेश्वरभावेशत्रिकोणाब्दे ॥ ५६ ॥
तत्रापिमहेश्वराश्रितराशिदशायामपि । महेश्वरग्रहस्य योभावेशोऽष्ट-
मेशस्तस्य त्रिकोणस्थराशेरब्दे वर्षेऽन्तर्दशायामिति ॥५६॥

·सूत्रार्थप्रकाशिकोपेतम् । ८३ अथ मारकग्रहान् लक्षयति सूत्राभ्याम् । स्वकर्मचित्तरिपुरोगनाथप्राणिमारकः ॥ ५७ ॥ चि- त्तनाथः प्रायेण ॥ ५८ ॥ स्वादात्मकारकाल्लग्नाद्वा कर्मचित्तरिपुरोगनाथानां तृतीयषष्ठद्वादशा- एमेशानां मध्ये यो वली स मारकग्रहो भवति । तत्र चित्तनाथो यो ल. ग्नात् कारकाद्वा षष्ठेश: स प्रायेण मारकः ॥ ५७-५८ ॥ तदृक्षदशायां निधनम् ॥ ५९ ॥ तस्य मारकग्रहस्य राशिदशायां मारकाश्रयीभूतराशिदशायां मारक- स्वामिराशिदशायां वा मारकग्रहस्य नाक्षत्रदशायां निधनं स्यात् ॥ ५९ ॥ तत्रापि कालाद्रिपुरोगचित्तनाथापहारे ॥ ६० ॥ इति जैमिनिसत्रे द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । तत्रापि मारकराशिदशायां मारकगृहदशायामपि वा कालात् कार- कसप्तमाजन्मलग्नसप्तमाद्वा षष्ठाटमद्वादशेशानामपहारेऽन्तदंशायां निधनं स्यात् । एषां मध्ये बलवतोऽन्तर्दशायां निधनं कल्पनीयम् । अत्र विशेषो वृद्धैरुक्तः। "पष्ठाष्टमेशी मवतो मारकावष्टमेश्वरः । प्रायेण मारको राशिदशास्वत्र विशेषतः ॥ षष्ठभे पापभूयिष्ठे षष्ठेशो मुख्यमारकः । षष्ठात् त्रिकोणगो पाऽपि मुख्यमारक इष्यते । मध्यायुषि मृतिः षष्ठदशायामष्टमस्य वा। पष्ठात् त्रिकोणस्य पुनर्दीर्घाल्पविषये भवेत् ॥ षष्ठे बलयुते तस्य त्रिकोणे मृतिमादिशेत् पप्ठेशश्चेबलाढ्यः स्यात् तत्तिकोणे मृतिं वदेत् ।। व्यवस्थेयं समस्ताऽपि कारकादिदशास्वपि ।

·जैमिनीयसूत्रम् ।
८४
चलिनः शुक्रशशिनो!हां पष्टाष्टमादिकम् ।।
चरे चरस्थिरद्वन्द्वा इति यो राशिरागतः।
स एप मारको राशिभवतीति विनिर्णयः ॥
बहुराशिसमावेशे बलवान्मारकः स्मृतः ।
घर इत्यादिनाऽऽयुयंत् तत्समाप्-युचितो भवेत् ॥
यो राशिः स तु विनेयो मारकः सूत्रसम्मतः" ॥ ६० ॥
इति सूत्रार्थप्रकाशिकायां द्वितीये प्रथमः पादः ।
रविशुक्रयोः प्राणी जनकः ॥१॥
अथ पित्रादीनां निधनकालं ज्ञापयितुं तत्कारकं दर्शयति । रविशुक्र-
योः सूर्यसितयोमध्ये वली स पितृकारकः स्यात् ॥ १ ॥
चन्द्रारयोर्जननी ॥२॥
चन्द्रभौमयोमध्ये यो बली स मातृकारकः स्यात् ॥ २॥
अप्राण्यपि पापदृष्टः ॥ ३॥
रविशुक्रयोश्चन्द्रारयोश्च मध्ये यो दुर्वल: स पापदृष्टश्चेत् तदा सो.
ऽपि यथाक्रमं पितृमातृकारक; स्यात्। यद्युभी समवलौ स्यातांतदावुभावपि
कारकसंज्ञां लभेते इत्यर्थः ॥३॥
प्राणिनि शुभदृष्टं तच्छूले निधनं मातापित्रोः॥४॥
प्राणिनि वलिनि कारके शुभदृष्टे सति तच्छूले तत्तिकोणदशायां यथा-
क्रमं मातापित्रोनिधनं स्यात् ॥ ४॥
तद्भावेशे स्पष्टबले ॥ ५॥ तच्छूल इत्यन्ये ॥ ६ ॥
अप्राणिकारकस्याप्राणि कारकस्य पाऽष्टमेशे स्पष्टवलेऽधिकषले सति
अष्टमेशाश्रितराशितस्त्रिकोणराशिदशायां पितुर्मातुश्च निधनं स्यात्॥५-६॥
आयुषि चान्यत् ॥ ७॥
पित्रादिकानामायुर्विचारेऽन्यदपि प्रकारान्तरं चिन्त्यम् ॥७॥

·सूत्रार्थप्रकाशिकोपेतम् ।
अर्कज्ञयोगे तदाश्रित किये लग्ने मेषदशायां पित-
रित्येक ॥ ८ ॥
किये लग्नाद्वादशेऽज्ञयोगे सूर्यबुधयोगे तदाश्रयेऽकबुधाश्रयेऽर्थात्
सिंहकन्यामिथुनानामन्यतमे सति लग्ने मेपदशायां तृतीयपश्चमराशिदशायां
पितुनिधनं स्यादित्यन्ये वदन्ति ॥ ८ ॥
व्यर्कपापमात्रदृष्टयोः पित्रोः प्राग्दादशाब्दात् ॥९॥
प्राणिनोरमाणिनो; कारकयोव्यंकपापमात्रदृष्टयो रविरहितकेवलपा-
पदृष्टयोर्दादशाब्दात् प्रागेव पित्रोनिधनं स्यात् ॥ ९॥
गुरुशले कलत्रस्य ॥१०॥
गुर्वाश्रितराशेस्त्रिकोणराशिदशायां कलत्रस्य निधनं स्यात् ॥ १० ॥
तत्तच्छूले तेषाम् ॥ ११ ॥
पूर्वक्तिपुत्रमातुलादीनां शूलेऽर्थात् तदाश्रितराशेः शूलदशायां तेषां
निधनं स्यात् ॥ ११ ॥
कर्मणि पापयुतदृष्टे दुष्टं मरणम् ॥ १२ ।।
लग्नात् कारकाद्वा तृतीये पापयुतदृष्टे दुष्टं मरणं भवति । अग्निपात-
अलवन्धनादिप्रयोज्यं दुष्टं मरणम् ॥ १२ ॥
शुभं शुभदृष्टियुते ॥ १३ ॥
लग्नात् कारकाद्वा तृतीये शुभदृष्टियुते शुभं मरणं स्यात् । ज्वरादिरो-
गप्रयोज्यं शुभं मरणम् ॥ १३ ॥
मिश्रे मिश्रम् ॥ १४ ॥
मिश्रे शुभपापयुतदृष्टे मिश्रं शुभाशुभात्मकं निधनमित्यर्थः ॥ १५ ॥
आदित्येन राजमूलात् ॥ १५ ॥
आदित्येन रविणा युक्ते वा दृप्टे तृतीये राजमूलाद्राजहेतोमरणं स्या-
त॥ १५ ॥

·जैमिनीयसूत्रम्। ८६ चन्द्रेण यक्ष्मणः ॥ १६ ॥ चन्द्रमसा युक्ते वा दृष्टे क्षयरोगान्मरणम् ॥ १६ ॥ कुजेन व्रणशस्त्राग्निदाहायैः ॥ १७ ॥ भौमेन युक्त दृष्टे वणशस्त्राग्निदाहायैनिधनम् ॥ १७ ॥ शनिना वातरोगात् ॥ १८ ॥ मन्दमान्दिभ्यां विष- सर्पजलोइन्धनादिभिः ॥ १९॥ केतुना विषचीजलरोगा- थैः ॥ २० ॥ चन्द्रमान्दिभ्यां पूगमदान्नकवलादिभिः क्ष- णिकम् ॥ २१॥ गुरुणा शोफारुचिवमनार्यः ॥ २२ ॥ शुक्र- ण महात् ॥ २३ ॥ मिश्रे मिश्रात् ॥ २४ मन्दमान्दिभ्यां शनिगुलिकाभ्यां विचिका लोके ( है जा) इति नाना प्रसिद्धा । पूगमदः क्रमुकमदः । मेहः प्रमेहः । शेयं स्पष्टम् । क्षणिक सत्य- रम् ॥ १८-२४॥ चन्द्रदृग्योगान्निश्चयेन ॥२५॥ तृतीये येन येन ग्रहेण यो यो योगो दर्शितस्तत्र सर्वत्र चन्द्रटम्योगात् तद्रोगेण निधनल्य निश्चयो वक्तव्यः। चन्दहग्योगाभावे तत्र सन्देह ए. ॥ वेति ॥ २५॥ शुभैः शुभदेशे ॥ २६ ॥ कारकाल्लग्नाद्वाततीयेशुभग्रहैर्युतदृष्टे शुभप्रदेशे काझ्याविपुण्यस्थाने मरणम् ॥२६॥ पापैः कीकडे ॥२७॥ पापैर्युतप्ठे तस्मिन् कीकटे मगधाविपापदेथे निधनमिति ॥ २७ ॥ ज्ञानपूर्वम् ॥ २८॥ जीवभागंधाभ्यां तृतीये स्थिताभ्यां ज्ञानपूर्व मरणम् ॥ २८ ॥ । गुरुशुक्राभ्यां ·८७ सूत्रार्थप्रकाशिकापेतम् । अन्यैरन्यथा ॥ २९॥ तृतीये गुरुशुक्रयोदृग्योगाभावेऽज्ञानपूर्व मरणम् ॥ २९ ॥ लेयजनकयोर्मध्ये शनिराहुकेतुभिः पित्रोन संस्कर्ता॥३०॥ लग्नद्वादशयोमध्ये शनिराहुभ्यां शनिकेतुभ्यां वा स्थिताभ्यां पित्रोः संस्कर्ता न स्यात् । लग्नमध्ये स्थिताभ्यां पितुः संस्कर्ता न स्यात् । द्वादश- मध्ये स्थिताभ्यां मातुः संस्कर्ता न स्यादिति ॥ ३० ॥ लग्नद्वादशमध्यं प्रकटयति । लेयादिपूर्वार्षे जनकायपरार्धे ॥ ३१ ॥ लग्नादिप्रथमषट्के लग्नस्य मध्यम् । द्वादशादिव्युत्क्रमेणोत्तरषटके द्वादशस्य मध्यम् । तयोर्मध्ये यथाक्रमेण शनिराहुशनिकेतुसत्त्वे मातापित्रोः संस्कर्ता न स्यात् ॥ ३१ ॥ शुभदृग्योगान्न ॥ ३२॥ इति जैमिनिसूत्रे द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । शुभग्योगानेदं फलं भवति पित्रोः संस्कर्ता स्यादित्यर्थः ॥ ३२ ॥ इति सूत्रार्थप्रकाशिकायां द्वितीये द्वितीयः पादः । अथास्मिन् पादे दशाभेदवलभेदादीनाह । तत्रादौ नवांशदशा कथयति । विषमे तदादिर्नवांशदशा ॥१॥ अन्यथाऽऽदर्शादिः ॥२॥ विषमे जन्मलग्ने लग्नादिःक्रमेण नवांशदशा भवति । अन्यथा समे लग्ने तु आदर्शादिः । अथ वाऽऽदर्शादिादशादिव्युत्क्रमेण भवति । तथा विषमे लग्ने लग्नात् समे सप्तमादिति तु प्रसिद्धमेव किन्वादर्शः सम्मुखो भवति । तथैव लग्नस्य सम्मुखराशिः सप्तमं भवति । प्रतिराशी नवादमिता दशा भवति । तेनास्या नवांशदशेति नाम वोध्यम् ।

·८८
जैमिनीयसूत्रम् ।
यत् तु।
"स्थिरराशेः षष्ठराशिश्चरस्याष्टम एव सः ।
द्विस्वभावस्य राशिस्तु सप्तमः सम्मुखो मतः" ।
इति पन्थैरुक्तं तत्स्वकल्पितमेवेत्यनुमीयते। अन्यत्र प्रमाणाभावात् ।
यिषमे लग्ने क्रमात् तदादिर्दशा भवति । समे तु आदर्शादियुत्क्रमाद्दशा
भवति । “सम्मुखं तस्य चादिभम्"-इत्युक्तत्वात् । तेन सर्वत्र विषमराशी
क्रमत: समे व्युत्क्रमतो दशा प्रवर्तनीयेत्यर्थः ॥ १-२ ॥
अथ स्थिरदशामाह।
शनिनन्दपावकाः क्रमादब्दा स्थिरदशायाम् ॥३॥
स्थिरदशायां कमाञ्चरादिराशीनां सप्ताष्टनवमितानि वर्षाणि भवन्ति ।
यथा मेषे सप्त वृषेऽष्टौ मिथुने नव पुन: कर्कटे सप्त इत्यादि ॥३॥
ब्रह्मादिरेषा ॥ ४ ॥
एषा स्थिरदशा ब्रह्मग्रहादिबहाग्रहाश्रितराशितः प्रवृत्ता भवती-
त्यर्थः ॥४॥
अथ प्राणः ॥५॥
अथानन्तरं बलभेदमाह ॥ ५॥
कारकयोगः प्रथमो भानाम् ॥ ६ ॥
भानां राशीनां कारकाणां योगः प्रथम आद्यं बलं स्यात् । “अग्रहात्
सग्रहो ज्यायान्"-इत्यादि ॥ ६ ॥
साम्ये
उभयत्र ग्रहसाम्ये भूयसा ग्रहयोगेनाधिकसंख्यकग्रहयोगेन वलं स्यात् ॥७॥
ततस्तुङ्गादिः ॥ ८॥
कारकयोगसमत्वेऽपि जाते उच्चादिवलं चिन्त्यम् ॥ ८ ॥
भूयसा ॥७॥

·९८ सूत्रार्थप्रकाशिकोपेतम् । निसर्गस्ततः ॥ ९ ॥ ततस्तुङ्गादिवलानामपि साम्ये निसर्गवलं चिन्त्यम् । तदुक्तं वृद्धैः । "अग्रहात् सग्रहो ज्यायान् सग्रहेधिग्रहः । साम्ये चरस्थिरद्वन्द्वाः क्रमात् स्युबलशालिनः" इति ॥ ९ ॥ तदभावे स्वामिन इत्थं भावः ॥ १० ॥ सदभावे राशौ कारकयोगाभावे स्वामिनः कारकयोगादिवलयशाद्भा- षस्य बलाबलत्वं ज्ञातव्यमिति भावः ॥ १० ॥ आग्रायतोऽत्र विशेषात् ॥ ११ ॥ अत्र बलप्रकरणे विशेषात् तु आयायतोऽग्रे गतोऽधिकांशेन स्थितो ग्रहो घली स्यात् । अग्रमायतो गत इत्यवायतोऽग्रायत एव आग्रायतः । अ- द्बिहुप्वेकराशिगतेषु तत्राधिकांशको वली स्यात् ॥ ११ ॥ प्रातिवेशिकः पुरुषे ॥ १२ ॥ पुरुषे विषमराशी प्रातिवेशिको ग्रहो बलकर्ता प्रतिवेशी स्थितः प्रा- तिवेशिको द्वितीयद्वादशगत इत्यर्थः ॥ १२ ॥ इति प्रथमः ॥ १३ ॥ इति रीत्या राशीनां प्रथमः प्राणः कथितः ॥ १३ ॥ स्वामिगुरुजदृश्योगो द्वितीयः ॥ १४ ॥ स्वामिगुरुज्ञग्योगो द्वितीयः प्राणो यलं भवति । तथा च होरायाम्। "होरास्वाभिगुरुज्ञवीक्षितयुता नान्यैश्च वीर्योत्कटाः" । इत्यनेन पयलं समुद्दिष्टमिति ॥ १४ ॥ १२

·P.
जैमिनीयसूत्रम्।
स्वामिनस्तृतीयः ॥ १५॥
स्वामिनो बलं भावानां तृतीयः प्राणः। "भावानां बलमीशजम्".
इति ॥ १५॥
स्वात् स्वामिनः कण्टकादिष्वपारदौर्बल्यम् ॥ १६ ॥
स्वादात्मकारकात् कण्टकादिषु केन्द्रपणफरापोक्लिमेषु स्वामिनोऽपा-
रदौर्बल्यं भवति । केन्द्र शून्यं तदधिकं पणफरे तदधिकमापोक्लिमे इत्यनेन
केन्द्रादिबलस्योक्तत्वाद्ग्रहाणामपि पद्धत्युक्त्या पड्बलं विधेयमिति सूचितं
भवति ॥ १६॥
चतर्थतः पुरुषे ॥१७॥
पुरुषे विषमे राशौ पापदृग्योग इत्यादिना वक्ष्यमाणचतुर्थवलादपि पलं
भवतीत्यर्थः ॥ १७ ॥
अथ निर्याणशूलदशामाह।
पितृलाभप्रथमप्राण्यादिः शूलदशानिर्याणे ॥१८॥
निर्याणे निधने विचारे लग्नसप्तमयोमध्ये यो बलवास्तदादिःशूलदशा
विचार्या । यत्राब्दानयनं नोक्तं तत्र सर्वत्र नवाब्दा ग्राह्या इति ॥ १८ ॥
पिटलाभपुत्रप्राण्यादिः पितुः ॥ १९ ॥
लग्नसप्तमयोर्यथा प्राप्तक्रमोत्क्रमगणनया यौ नवमराशी तयोर्मध्ये बल-
पतो शूलदशा पितुनिधने विचारणीया ॥ १९ ॥
आदर्शादिर्मातुः॥२०॥
मातृनिधने विचारे बलवतश्चतुर्थादेः शूलदशा विचार्या ॥ २० ॥
कर्मादिर्धातुः ॥२१॥
लग्नात् सप्तमाता बलिनस्तृतीयस्थानात् कनिष्ठभ्रातुर्निर्याणशूलदशा
प्रवत्तयितव्या ॥२१॥

·सूत्रार्थप्रकाशिकोपेतम् । मात्रादिर्भगिनीपत्रयोः ॥ २२ ॥ अत्र मातृ-आदिरिति पदच्छेदः । लग्नात् सप्तमाद्वा यलिनः पश्चमादे- भगिनीपुत्रयोनिर्याणशूलदशा भवति ॥ २२ ॥ व्ययादिज्येष्ठस्य ॥ २३॥ ज्येष्ठस्य भ्रातुर्बलत एकादशराशेः प्रवृत्तशूलदशायां निर्याणं वेदि- तव्यम् ॥ २३ ॥ पिटवत् पिटवर्गे ॥ २४ ॥ यथा नवमादिप्रवृता शूलदशा पितुनिर्याणाय तथैव पितृवर्गस्यापि नवमादिशूलदशा निर्याणाय भवति । अर्थात् तस्यामेव पितृव्यादेरपि नि- र्याणं विचारणीयम् ॥ २४ ॥ माटवन्मातृवर्गे ॥ २५॥ स्पष्टम् ॥ २५ ॥ अथ ब्रह्मदशामाह। ब्रह्मादिः पुरुष समा दासान्ताः ॥२६॥ पुरुषे विषमराशौ ब्रह्मग्रहे सति ब्रह्मादिर्ग्रहाश्रितराशित: क्रमाद्दशा प्रवर्तनीया। तत्र समा अब्दा दासान्ता ग्राह्याः स्वस्वराशेः षष्टराशिस्वामि- पर्यन्ता ग्राह्या इत्यर्थः । मनु दासशब्देन पटराशिपयन्तमित्यर्थः कुतो न गृह्यते । अत्रोच्यते । तत्र द्वासप्ततिवर्षभावादयोग्यत्वाश्च षष्ठराशिस्वाम्य- न्तमित्यर्थः समुचित इति ॥ २६ ॥ स्थानव्यतिकरः ॥२७॥ तत्र स्थानस्य व्यत्यासः स्यात् । सप्तमसम्बन्धोऽस्तीति । अर्थात् सम- राशौ स्थिते ब्रह्मग्रहे तत्सप्तमादिव्युत्क्रमाद्दशा लेख्या । अर्थाद्विषमे ब्रह्माहे क्रमाद्दशा लेख्या समे व्युत्क्रमादिति भावः ॥ २७ ॥ । ॥ ॥

·जैमिनीयसूत्रम् । अथ चतुर्थयलमाह। पापदृग्योगस्तुङ्गादिग्रहयोगः ॥ २८ ॥ राशीनां यत्र कुत्र स्थितपापडग्योगो बलम् । तथा तुङ्गादिस्थिताना- मुच्चमूलत्रिकोणस्वराशिमितादिस्थानस्थितानां शुभानां दृग्योगश्च घल भव- ति । कारकयोग इत्यादिना वलतृतीयमुक्तं चतुर्थमस्मिन् सूत्रे निवद्धम् । तेन चत्वारः प्राणा इत्यर्थः ॥ २८ ॥ पञ्चमे पदक्रमात् प्राक्प्रत्यक्त्वं चरदशायाम् ॥ २९ ॥ चरदशायां पञ्चमे लग्नान्नवमे पदक्रमाद्विषमसमपदक्रमाप्रापप्रत्यक्त्वं फ्रमोत्क्रमत्वं भवति । अर्थात् क्रमव्युत्क्रमरीया दशा लेख्या इत्यर्थः ॥२९॥ अत्र शुभः केतुः ॥ ३० ॥ इति जैमिनिसूत्रे प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। अस्मिन् प्रन्थे केतुः शुभ: शुभफलद इत्यर्थः ॥ ३० ॥ इति सत्रार्थप्रकाशिकायां प्रथमे तृतीयः पादः । यशाप्रकरणं विवृणोति । द्वितीयं भाववलं चरनवांशे ॥१॥ चरराशेर्नवांशदशायां द्वितीयं भावबलं स्वामिगुरुज्ञहयोगेति प्रोक्तं फलादेशाय गाह्यम् ॥१॥ दशाश्रयो द्वारम् ॥ २॥ ततस्तावतिथं बाह्यम् ॥ ३॥ यस्मिन् काले यस्य राशेर्या चरस्थिरादिषु सिद्धा दशा वर्तते तस्य राशेारसंज्ञा। अयमेव पाकराशिश्च । तथा प्रथमदशाप्रदराशेर्यावसंख्यो द्वारराशिस्ततस्तावत्संख्यो राशिर्वाह्यमित्युच्यते । एवमेव भोगराशिमपि व्यवहरन्ति । अत्र यदि प्रथमदशाप्रदराशितो द्वाररारोगणना कियते न लग्नात् क्रियते।

·सूत्रार्थप्रकाशिकापेतम्
९३
तदा।
"स एव भोगराशिश्च पर्याये प्रथमे स्मृतः"।
इति न संगच्छते ॥२-३ ॥
अथानयोः फलमाह ।
तयोः पापे बन्धयोगादि ॥४॥
तयोरवाह्ययोः पापे पापयोगे सति तद्वारराशिदशायां बन्धयो-
गादिकं भवति ।
तदुक्तं वृद्धः।
"पाके भोगे च पापाढ्ये देहपीडा मनोव्यथा ॥४॥
स्वाऽस्य तस्मिन्नोपजीवस्य ॥ ५॥
तस्मिन् द्वारराशौ वाह्यराशी वा पापयुक्ते अस्य पापस्य स्वः कथ-
म्भूतस्य पापस्य उपजीवस्य उप समीपे जीवो यस्येति तस्य अर्थाद्गुरुसमी-
पगतस्य तदाऽस्य द्वारराशेदंशायां वन्धयोगादिकं न भवतीति ॥ ५॥
भग्रहयोगोक्तं सर्वमस्मिन् ॥ ६ ॥
अस्मिन् द्वारराशिदशायां गहराशियोगेनोक्तं सर्व फलं वेदितव्यम् ॥६॥
अथ केन्द्रदशामाह।
पितृलाभप्राणितोऽयम् ॥७॥
लग्नसप्तमयोमध्ये वलयत आरम्भो भवति ।
तदुक्तं वृद्धैः।
"वलिनः शुक्रशशिनोः केन्द्राख्यां तु दशां नयेत्"-इति ॥७॥
अथ तल्लेखनक्रममाह।
प्रथमे प्राक्प्रत्यक्त्वम् ॥ ८ ॥
लग्ने चरराशी लग्नात् सप्तमाद्वा प्रथमप्रवृत्तक्रमोत्क्रमगणनया प्रापप्र-
त्यक्त्वं क्रमोमं भवति । प्रथमद्वितीयादि प्रथमद्वादशादि वेति ॥ ८ ॥

·जैमिनीयसूत्रम् । ९४ द्वितीये रवितः ॥९॥ द्वितीये स्थिरराशी लग्ने बलबल्लग्नात् सप्तमाद्वा क्रमोत्क्रमगणनया पठराशितो दशा प्रवृत्ता भवति ॥९॥ पृथक्क्रमेण तृतोये चतुष्टयादि ॥ १० ॥ तृतीये द्विस्वभावराशी लग्ने पृथक्क्रमेण लग्नपञ्चमनवनक्रमेण चतुष्ट- यादि केन्दादिदशा भवति । अर्थाद्विषमे द्विस्वभावराशी लग्ने आदी लग्न- केन्द्रस्य ततः पञ्चमकेन्द्रस्यार्थात् पणफरस्य ततो नवमकेन्द्रस्यार्थीदापो- क्लिमस्य । समे द्विस्वभावलग्ने आदी केन्द्रस्य ततो व्युत्क्रमेण पञ्चमकेन्द्र- स्यार्थानवमकेन्द्रस्यापोक्किमस्य ततो व्युत्क्रमेण नवमकेन्द्रस्यार्थात् पञ्चम- केन्द्रस्य पणफरस्य दशा भवतीति । तथा च वृद्धवाक्यानि । 'चरेऽनुचितमार्गः स्यात् षष्ठषष्ठादिकाः स्थिरे । उभये कण्टकाया लग्नपञ्चमभाग्यतः॥ चरस्थिरद्विस्वभावेष्वोजेषु प्राक्कमो मतः । तेष्वेव त्रिषु युग्मेबु ग्राह्य व्युत्कमतोऽखिलम् ॥ एवमुल्लिखितो राशिः पाकराशिरिति स्मृतः । स एव भोगराशिश्च पर्याये प्रथमे स्मृतः ॥ लग्नाद्यावतिथ: पाकः पर्याये यत्र दृश्यते । तस्मात् तावतिथो भोगः पर्याये तत्र गृह्यताम् ॥ तदिदं चरपर्यायस्थिरपर्याययोद्धयोः । त्रिकोणादिदशायां च पाकभोगप्रकल्पनम्" ॥ अत्र लग्नशब्देन आद्यदशाश्रितराशि ह्य इति ॥ १० ॥ अथ कारकेन्द्रदशामाह। स्वकेन्द्रस्थायाः स्वामिनो नवांशानाम् ॥११॥ स्वकेन्द्रस्थाद्याः कारकेन्द्रादिस्था राशयो नवांशानां नवांशतुल्याना- ·सूत्राथप्रकाशिकोपेतम् । ९५ मन्दानां स्वामिनो भवन्ति । अर्थात् प्रथम कारकेन्द्रस्थानां राशीनां ततः पणफरस्थानां तत आपोक्लिमस्थानां दशा भवति । अत्र नवांशानामित्युक्ता नवाब्दरूपा दशा सर्वेषां राशीनां ग्राह्य त्यर्थः । अथ वा कारककेन्द्रस्थाद्या गहा नवांशानां तुल्यरूपेण दत्तानां वर्षाणां स्वामिनो भवति । अर्थादादौ कारककेन्द्रस्थानां गहाणां ततः पणफरस्थानां गहाणां तत आपोक्लिमस्थानां गहाणां दशा स्यात् । अत्र नवानां गहाणां समाना एवान्तदशा समा नेया "नवांशानाम्"-इन्युक्तत्वात् । दशाब्दानयनमने वक्ष्यति । अत्रादौ बलवत इति रीत्या शेयम् ॥ ११ ॥ पितृचतुष्टयवैषम्यवलाश्रयस्थितः ॥ १२ ॥ लग्नस्य चतुष्टये केन्द्र वैषम्यवलाश्रितोयो राशिस्तमारभ्यद्वादशराशी- नां दशा प्रवर्तनीया । आदी केन्द्रस्य ततः पणफरस्य तत आपोक्किमस्य । ततस्तत्क्रमेण सर्वदुर्वलान्तं नेयमिति ॥ १२ ॥ स तल्लाभयोरावर्त्तते ॥ १३ ॥ स कारकस्तल्लाभयोलग्नसप्तमयोरावर्तते परिभ्रमति । अर्थाल्लग्नात् सप्तमाद्वा कारकाश्रितराशिपर्यन्तं संख्या गाह्या। तत्र या संख्याऽधिका साऽब्दरूपा कारकस्य दशा भवति । कारकयुक्तानां गहाणां कारकतुल्यैव । अन्येषां तु गृहात् कारकपर्यन्तं या संख्या साऽब्दरूपा दशा स्यात् । एतदुक्तं वृद्धैः। "लग्नात् कारकपर्यन्तं सप्तमाद्वा दशां नयेत् । उभयोरधिका संख्या कारकस्य दशासमाः॥ तु तत्तुल्यं प्रत्येकं स्युदंशा: क्रमात गृहात् कारकपर्यन्तं संख्याऽन्यस्य दशा भवेत् ॥ कारकस्तद्युतश्चादी तत्केन्द्रादिस्थितास्ततः । दशाः कमेण विशेयाः शुभाशुभफलप्रदाः"इति तधुकानां ॥

·जैमिनीयसूत्रम् ।
९६
अथान्तर्दशाविभागः ।
"प्रतिभं नव वर्षाणि कारकाश्रयराशितः ।
जन्म सम्पद्विपत् क्षेतःप्रत्यरिः साधको वधः ।।
मैत्रं परममैत्रं चेत्येवमन्तदशां नयेत्" इति ।
अत्र गहात् कारकपर्यन्तं कूमोत्कूमगणनया याऽधिकसंख्या सा
ग्राह्या ॥ १३॥
स्वामिबलफलानि च प्राग्वत् ॥ १४ ॥
दशास्वामिगहाणां राशीनां च बलानि फलानि च प्राग्वज्यानि इति॥१४॥
स्थलान्तर्दशावैषम्याश्रयो मण्डुकस्त्रीकूटः ॥ १५ ॥
स्थूलः सामान्यकूमः आदर्श व्युत्कमः । अनयोर्मध्ये वैषम्याश्रयो ब-
लवत्कममारभ्य लग्नसप्तममोमध्ये बलवतो मण्डूकदशा त्रिकूटकूमेण भवति।
त्रिकूटस्तु चरस्थिरद्विस्वभावात्मकः केन्द्रपणफरापोक्लिमात्मको पा ।
उक्तंच।
बलिन: शुकशिनाया मण्डूकदा दशा ।
केन्द्रादिकमेण मण्डूकवत् प्लुत्याऽस्या मण्डूकदशा नाम। तत्रापि
बलिनः प्रथमम् । तत: सर्वदुबलान्तम् ।
"पुरुषश्चेत् ततो नेया स्त्री चेदर्पणतो नयेत्” ।
अस्यार्थः । यदि लग्नं सप्तमो वा पुरुषश्चेद्विषमराशिश्चेत् तदा तत्क-
मेण दशा नेया स्त्री समराशिश्चेत् तदा दर्पणत: सम्मुखराशेर्दशा नेया ।
व्युत्कमेणेत्यर्थः।
लग्नं युष्मं यदा तर्हि सम्मुखं तस्य चादिभम्"-इत्युक्तत्वात् ।
अथ वा लग्नसप्तमयोमध्ये यलयतो मण्डूकदशा भवति । तत्र वर्षाणि
त्रिकूटकमेणानेयानि । त्रिकूटकमर तु चरस्थिरद्विस्वभावात्मकः । तत्रा-
ब्दास्तु "शशिनन्दपावक"-इत्यादिना पुरा प्रोक्ता । एवमर्थे पूर्वोक्तकेन्द्रदशया
सह वर्षभेदेनैक्यं न स्यात् ॥ १५ ॥

·९७ सूत्रार्थप्रकाशिकापेतम् । निर्याणाल्लाभादिशलदशा फले ॥ १६ ॥ फले वक्तव्ये निर्याणराशेः सप्तमाच्छूलदशा प्रवृत्ता भवति । इयं शूल- दशा तु रुद्रशूलमाहेश्वरऑदिमारकराशिभेदतोऽनेकविधा । दशावर्षायाप स्थिरादिदशावशादनेकविधानि ॥ १६ ।। पुरुष समाः सामान्यतः ॥ १७ ॥ पुरुषे विषमे समा अब्दाः सामान्यतः कमात् स्युः। अत एव समे व्युत्कमात् स्यादिति सिद्धम् । तदुक्तं पृद्धः। "ओजे लग्ने तदेव स्याद्युग्मे तत्सप्तमं भवेत् । दशौजे कूमतो चेया युग्मे व्युत्क्रमतो भवेत्” ॥ १७ ।। नक्षत्रदशामाह। सिद्धा उडुदाये ॥ १८ ॥ उडुदाये नक्षत्रायुये विंशोत्तयष्टोत्तर्यादिका दशा: सिद्धाः शास्त्रा- तरप्रसिद्धा ग्राह्याः॥१८॥ अथ योगा,दशामाह । जगत्तस्थुषोर, योगार्धे ॥ १९ ॥ गच्छतीति जगत् चरदशा । तस्थौ इति तस्थिवान् स्थिरदशा। जगत् च तस्थिवाश्चेति जगत्तस्थिवांसो तयोर्जगतस्थुषोश्चरस्थिरदश- योरर्ध योगाधंदशायां दशामानं भवति ॥ १९ ।। तत्रारम्भस्थानं दर्शयति । स्थूलादर्शवैषम्याश्रयमेतत् ॥ २० ॥ एतद्योगार्धदशा लग्नासप्तमयोमध्ये बलवतः प्रवृत्ता भवति । १३ ·९८ जैमिनीयसूत्रम् । उक्तं च वृद्धैः । "योगाधंप्रथमा प्रोक्ता द्वितीया दृष्टिरुच्यते । चरस्थिरविमिश्रार्धा दशा योगाधका मता ॥ बलिनस्तु दशा नेया राशेहिं शशिशुक्रयोः । स्त्री चेहर्पणतो नेया पुरुषश्चेत् ततो नयेत् ॥ सा दशा त्रिविधा प्रोक्ता द्रेष्काणांशक्षभेदतः । दृष्टियोगपदाद्यस्तु फलं वयाद्विचक्षणः" ॥ २० ॥ अथ हग्दशामाह। कुजादिस्त्रिकूटपदक्रमेण दृग्दशा ॥ २१ ॥ कुजादिलंग्नानवमादिस्त्रिकूटपदक्रमेण चरस्थिरद्विस्वभावात्मक-श- शिनन्दपावक'-इत्यादिभेदेन दृग्दशा भवति । आदौ नवमस्य ततो नवमदृष्ट- राशीनाम् । ततो दशमस्य ततो दशमदृष्टराशीनाम् । तत एकादशस्य तत एकादशटराशीनां दशा भवति ॥ २१ ॥ तत्र गणनाक्रममुपदिशति । मातृधर्मयोः सामान्यं विपरीतमोजकूटयोः ॥२२॥ यथासामान्यं युग्मे ॥ २३ ॥ मातृधर्मयोः सिंहकुम्भयोः सामान्यं विपरीतं गणनाक्रमो भवति । भोजकूटयोवृषवृश्चिकयोविपरीतं सामान्याविपरीतं विपरीताद्विपरीतं क्रम इत्यर्थः । तथा युग्मे द्विस्वभावराशौ यथासामान्यं यथाप्रसिद्धम् । अर्था- परराशिषु क्रमेण पञ्चमाप्टमैकादशराशयो दृग्योम्या भवन्ति । स्थिराशिषु व्युत्क्रमेण पञ्चमाष्टमेकादशराशयो दृग्योग्या भवन्ति । द्विस्वभावराशिषु यथासामान्यं प्रसिद्धचतुर्थसप्तमदशमराशयो दृग्योम्या भवन्तीति । अत्र परादिराशिषु प्रसिद्धाः शशिनन्दपावकरूपा अब्दा ग्राह्याः । अथ वा सर्व- प्र नवनवाब्दा ग्राह्या इति । अथ वा वक्ष्यमाणायां त्रिकोणदशायामुपयोगि- ·सूत्रार्थप्रकाशिकोपेतम् । त्वात् । पूर्वकथित वरदशानयने "नक चित्"-इति सूत्रं विवृणोति । मातृ- धर्मयोः सिंहकुम्भयो: सामान्य सामान्यप्रकारेण यद्गणनाक्रमस्तत् तु विपरीतं शेयम् । तथा युग्मे युग्मराशौ ओजकूटयोवृषवृश्चिकयो: सामान्यं सामान्य- प्रकारेण यद्वैपरीत्यं तद्यथासामान्यं क्रमरीत्या झेमिति ॥ २२-२३ ॥ पितृमातृधर्मप्राण्यादिस्त्रिकोणे ॥ २४ ॥ त्रिकोणदशायां लग्नपञ्चमनवमानां मध्ये यो घली तस्मात् प्रवृत्तिर्भवति। आरम्भराशितः क्रमोत्क्रमाभ्यां द्वादशराशीनां दशा भवति । तदुक्तं वृद्धैः। "लग्नत्रिकोणे यो राशिवलवानुक्तहेतुभिः । तदारभ्योनयेच्छीमचरपर्यायवदशा ॥ युग्मराशिभुवां पुंसामोज गृहीत सम्मुखम् । ओजराशिभुषां स्त्रीणां युग्ममेव समाश्रयेत् ॥ क्रमोत्कमाभ्यां गणयेदोजयुग्मेषु राशिषु" । चरपर्यायवदिति कथनात् 'नाथान्ताः समाः'-३ति रीत्याऽब्दानयन- मत्र कार्यम् । अथ वा। "अग्रहात् सग्रहो ज्यायान् सग्रहेष्वधिकग्रहः । साम्ये चरस्थिरद्वन्द्वाः क्रमात् स्युबलशालिनः ।। लग्नत्रिकोणे यो राशियलवानुक्तहेतुभिः । तदारभ्योन्नयेच्छीमञ्चरपर्यायवदशा । क्रमाद्वृषे वृश्चिके च व्युत्क्रमात् कुम्भसिंहयोः । षष्टषष्ठादिका ग्राह्या इत्येतावद्विशिष्यते" ॥ इत्यनेन यदि लग्नपञ्चमनवमानां मध्ये यो वली स चेचरराशिर्वा द्वि- स्वभावराशिस्तदा तदारभ्य क्रमव्युत्कमभेदेन विषमसमपदकमाईशा नेया। यदि स्थिरराशिश्चेत् तदा षष्ठषष्ठकमेण प्रथा नेया। वर्षानयनं तु घरदशा- ·१०० जैमिनीयसूत्रम्। तुल्यमेव । परन्तु त्रिकोण इति पदयशादादौ लग्नत्रिकोणस्य । ततो द्वितीय- त्रिकोणस्य ततस्तृतीयत्रिकोणस्य ततश्चतुर्थत्रिकोणस्य बलकमाद्दशा.समा नेया इति प्रकटितं भवति । अन्यश्च विशेषो वृद्धेनोक्तः । "त्रिकोणदृष्टिपर्यायदशास्वेवं फलस्थितिः । त्रिकोणाख्यदशायां तु विशेषोऽन्योऽपि कथ्यते ॥ जन्मकालग्रहस्थित्या गोचरस्थग्रहैरपि । विचारितैः प्रवक्तव्यं स्यात् त्रिकोणदशाफलम्" ॥ इति कथनात् त्रिकोण दशानुसारेण विशेषफलविपाको भवतीत्यनु- मीयते ॥ २४॥ तत्र दारबाह्याभ्यां तहत् ॥२५॥ तत्र त्रिकोणदशायां द्वारयाह्याभ्यां पूर्ववदेव फलं विचार्यमिति॥२५॥ धासगैरिकात् पत्निकरात् कारकैः फलादेशः ॥२६॥ तत्तत्कारकेभ्यः सप्तमतृतीयप्रथनवमेभ्यो यथायोगं तेषां तेषां फला- देश: कर्तव्यः। सप्तमात् स्त्रीविचारः। तृतीयाद्भाविचारः। प्रथमा- च्छरीरविचारः । नवमात् पितुर्धर्मत्य च विचारः कार्य इति ॥ २६ ॥ नक्षत्रदशामाह। ताराकौशे मन्दाद्यो दशेशः ॥ २७॥ ताराया नक्षत्रस्याकाशे द्वादशांशे मन्दाद्यो लग्नादिराशयो दशेशः। जन्मदिने यश्चन्द्रनक्षत्रं तस्या याः सर्वक्षघटिकास्तद्वादशाधा कृत्वा द्वाद- शसु खण्डेषु कमेण लग्नादिराशयो दशास्वामिनो भवन्ति। लग्नं समारभ्य क्रमोत्क्रमगणनया द्वादशराशीनां दशा स्यात् । अत्र नव नवादा प्राया इति स्पष्टम् ॥ २७॥ तस्मिन्नुच्ने नीचे वा श्रीमन्तः ॥२८॥ स्वमित्रभे ·१०१ सूत्रार्थप्रकाशिकोपेतम् । किञ्चित् ॥ २९ ॥ दुर्गतोऽपरथा ॥३०॥ तस्मिन् तारालग्ने स्वोच्चस्थे वा नीचस्थे सति श्रीमन्तः स्युः मित्रभे स्थिते किञ्चिच्छीमन्तः । अन्यथा शत्रुराशी स्थिते दुर्गतो दरि ट्रो भवति । ॥ तदुक्तमाद्यैः। "जन्मतारे द्वादशधा विभक्त यत्र चन्द्रमाः । लग्नात् तापतिथे राशी न्यसेदाद्यदशाधिपम् ।। स यधुच्चे तथा नीचे तदा स्याद्राजसेवकः । स्वमित्रः सुखी शत्रुराशी निःस्वसमे समः"-इति ॥ २८-३० ॥ स्ववैषम्ये यथास्वं क्रमव्युत्क्रमौ ॥ ३१॥ साम्ये विपरीतम् ॥ ३२ ॥ शनौ चेत्येके ॥ ३३ ॥ अन्तर्भुक्त्यं- शयोरेतत् ॥ ३४ ॥ अथान्तर्दशोपदशयोर्विशेषमाह सूत्रः। स्ववैषम्ये आत्मकारकस्यौजप- दत्वे यथास्वं यथाक्रमं कमव्युत्कमो स्तः । ओजपदे ओजराशिश्चेत् कमः । युग्मराशिश्चेद्व्युत्कूमः । साम्ये विपरीतम् । साम्ये युग्मपदत्वे विपरीतम् । युग्मराशी कम व्युत्कम इति । यथा कारकवशात् कमव्युत्कमी स्तस्तथैव शनावपि विचार्यमिति के चित् । स्वपदोपादानात् कारकान्तद- शायामुपदशायां चेदं वेदितव्यम् ॥ ३१-३४ ॥ शुभा दशा शुभयुते धाम्न्युच्चे वा॥ ३५ ॥ धाग्नि राशी शुभयुते शुभा दशा वा उच्चंगते ग्रहे तस्मिन् शुभा दशा घा सदीशे स्वोच्चे शुभा दशा स्यात् ॥ ३५ ॥ अन्यथाऽन्यथा ॥ ३६ ।। पापयुते नीचगे ग्रहे वा तदीशे नीचगे तस्मिन् राशावशुभा दशा तस्य भवतीति ॥ ३६ ॥ कम ओजराशी ·जैमिनीयसूत्रम् । सिद्धमन्यत् ॥ ३७॥ इति जेमिनिसूत्रे द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः सिद्धं शास्त्रान्तरप्रसिद्ध ज्ञातव्य मित्यर्थः॥३७॥ अथोदाहरणानि । तत्रादौ ग्रहाः । सू. चं. मं. बु. वृ.शु.श. रा. ल. अन्यद्यदत्र नोक्तं तत् कारकाः। आत्मा अमात्यः । भ्राता माता पुत्रः ज्ञातिः दाराः . ९ वृ. चं.श.मं. बु.शु. सू. १५१२ ३८२४५०४८४०२८११ ३०४ ३ ३१२४१६२०४०५१५१ ६ २३२२/२०१५/१२/११/ २ ०२४/११५०४८/२८३८ १६४३/४० ३१२४/२०३० १६४ कारकांशकुण्डली। प्रकारान्तरेण । १२ १० १२ च. १.शु. १ के . ११ रा. श बु. ११३ २ ल. वु. ८ ५ के शु सू . श मं.५ मं च रा सू. वृ. चरदशानयने लग्नं विषमपदे तेन कूमगणना। तत्स्वामिनी कुजकेतू तयोर्मध्ये बली केतुरतः केती ६।९।४।५१ लग्नं७।१२।१५१शोधित- म्१०।२७।२।०शेषाणि राधितुल्यानि१०वर्षाणि । अंशाचं द्विगुणितं५४।४ प- ञ्चभक्तं लब्धा मासाः१०शेष४।४ त्रिशद्गुणं १२२पञ्चभतं लब्धानि२४दि- नानि । शेषं२ षष्टिगुणं१२०पञ्चभक्तं लब्धा घट्य:२४ । एवं लग्नस्य चरदशा १०।१०।२४।२४। लग्नम्७।१२।२।५१ । लग्नस्वामिनि भौमे ४।१५।५०३१शो- धिते शेषम्९।३।४७१४० । इदं भौमे युतं जातं लग्नस्य पदम्।।१९।३८॥३१ । होरालग्नानयनार्थमिष्टं३० द्विघ्नं ६०पञ्चभक्तं लब्धा राशयः१२सूर्ये युक्ता ·१०३ सूत्रार्थप्रकाशिकोपेतम् । लग्नस्य होरालग्नम्।२।३८।३० । होरालग्नजन्मलग्नयोोगः९।१४।४१।२१ । इदं सममतो द्वादशशुद्धं जातो लग्नस्य वर्णदः२।१५।१८।२९ । अलो बलयत् होरालग्नं विशोध्य पूर्ववल्लग्नस्य वर्णददशा०।५।२।१।४८आयुर्दायानयने ल. ग्नेशो भौमः । अष्टमेशो वुधः । ती स्थिरगौ तेनाल्पायुः । शनिचन्द्रो चर- संगौ तेन दीर्घायः । लग्नं स्थिरम् । होरालग्नम् २।२।३८।२०द्विस्वभावम् । तेन दीर्घायुः । अत्र संवादत्वाद्दीर्घायुः । स्पष्टीकरणार्थं योगकर्तृणां चतुणी योगः४३।२०।।६। चतुर्भक्त:१०।५०।४। इदंपत्रिंशता गुणितं३९०।२।२४त्रि- शता भक्तं लब्धंवर्षादिकम्१३।०।२८।४८।इदं पट्त्रिंशच्युतम्२२।११।१।१२. द्विसप्तत्या युतं जातं स्पष्टायुः९४।११।१।१२ इति । इति सूत्रार्थप्रकाशिकायां द्वितीये चतुर्थः पादः । अनेकसिद्धान्तविधिप्रणेता विचित्रसारस्वतसारवेत्ता। सुधाकराख्यो विदितः सुचेता गुरोर्गुरुर्मेविवुधप्रजेता ॥१॥ होराशास्त्रे सदा निष्टोऽयोध्यानाथोऽतिविश्रतः। गुरुर्मेऽस्ति सुराराध्ये रामचन्द्र कृतामतिः ॥ सिद्धान्तवैभवलसद्विवुधानां गणाप्रणीः । गुरुमें मैथिलवरो दीनानाथो विचक्षणः ॥ छपरामण्डलमध्ये डुमरीनामे पितामहो जयति । श्रीवनवारीनामा वाबूरामाभिधः पिता तद्वत् ॥ १ ॥ एतेषां पादसंस्पर्शादाप्तबोधलवेन हि । कृत्वा जैमिनिसूत्रस्य व्याख्यां काश्यां मनोहराम् ।। वियत्पडङ्कभूवर्षे वैक्रमीये घटे रवी। रामयत्नेन सर्वेशे विश्वनाथे समर्पिता ॥ नमस्करोमि विबुधान प्रार्थयामि पुनः पुनः । यद्यत्राशुद्धिसंवेशः शोधयन्तु विदो मुदा ।। श्रीसं-१९६० फाल्गुनकृष्ण-१४ सोमे पूर्तिमगात् ।

·शुद्धिपत्रम् । पृ.। पं.। शुद्धम् । विचित्रा ६ यद्धस्यापि १ अशुद्धम् । विवत्रा वृद्धस्यापि तस्यात्मकारका कथाफणीन्द्रस्य व्युत्कमगणना यावदीशाश्वयं कुजकेतु स्वाद्गृहस्थत्वं अभिगृहं आरूढलग्नमे ३ ११ ११ ११ १४ ११ १७ १३ १७ २३ १९ ४ १९ १३ २० २३ २२ २ २२ ४ २२ २४ २५ १९ २५ १९ २६ २६ २ २६ २८ अत्रापि वाद अमात्यकारका कन्याफणीन्द्रस्य ऽप्युत्क्रमगणना तापदीशाश्रयं कुजकेतू स्वगृहस्थत्वं अलिगृहं आरुढं लग्नमे अत्रापवाद तत्स्वामी जन्मलग्नं समं चादिभम् किमिति तौंष्ट योजनीयम् इत्युक्तं तन्न केमद्रुमः नियोण पष्टो प्राणि स्थूलादरी १ ततः स्वामी जन्मलग्नसम चादिम् किमिरति तर्दीष्ट योजनीयम् इति तन केमद्रम निर्माण पृष्ठो अप्राणि स्थूलान्तदंशा ३ ४४ ३ ७९ २४ ८२ ८४ २१ ९६ or

·No text on this page.

·विक्रेयपुस्तकानि । मूल्यम् १३ रू. ७ ११, १२ आ. पुरश्चर्यार्णवः । .... हेमाद्रि-दानखण्डम् । नेपालमाहात्म्यम् । विरुदावली सटीका। नित्यकर्मप्रकाशिका । मिथिलामाहात्म्यम् । कर्पूरस्तवः सटीकः । गुह्येश्वरीसहस्रनामस्तोत्रम् । महाकाल- सरस्वत्या दशश्लोकीस्तोत्रम् । वाताहानं सटीकम् । ४ २ २ २ " ... एतदन्यान्यपि पुस्तकानि यावद्विक्रेयवस्तूनि च पत्रद्वारा सूचनेनास्मिन् कार्यालये प्राप्यन्ते । विशेषमूचना। एतद्यन्त्रालये सावधानतया स्वच्छमुद्रणकार्य प्रस्तूयते । मुद्रणाद्य- पेक्षा चेदेतन्निम्नपरिचयेन कम्पन्यधिपतिसविधे पत्रं प्रेप्य व्यवहर्तव्यम् । प्राभाकरी-कम्पनी रामकटोरा, बनारस (क्याण्ट).

·No text on this page.