·वङ्गीयप्रतापम्। (नाटकम्) महामहोपाध्याय-महाकवि-भारताचार्य- शौयुक्तहरिदाससिद्धान्तवागौशभट्टाचार्य- प्रणीतम् । कलिकाता ४१ संख्यक-देवलेन-नामक- वम स्थसिद्धान्तविद्यालयात् श्रीशशिशेखरविद्यारत्नभट्टाचार्ये गा प्रकाशितम् । १३५२ वङ्गाब्द सौरफाल्गुनमासे।

·वङ्गोयप्रतापम्। (नाटकम्) -- महामहोपाध्याय-महाकवि-भारताचार्य- श्रीयुक्तहरिदाससिद्धान्तवागौशभट्टाचार्य- प्रणीतम् । कलिकाता ४१ मख्यक-देवलेन-नामक- बम स्थसिद्धान्त विद्यालयात् श्रीशशिशेखरविद्यारसमाचार्योग C प्रकाशित । १३५२ वङ्गाब्द सौरफाल्गुनमासे। लगानीकर १९८४-१६८

·M.N
कलिकाता ४१ संख्यकदेवलेनस्थित-सिद्धान्तयन्ले
श्रीहेमचन्द्रभट्टाचार्य ण मुद्रितम्
MAMAnnr

·.
-
.NvM
महामहोपाध्याय-महाकवि-भारताचार्य-श्रीहरिदासमिद्धान्तवागीशः

·निवेदनम् । ५ भगवदनुग्रहेण मुद्रापित वङ्गीयप्रतापम्। अस्ति च रूपकरचनाया- मनन्योपायतया कवेः कल्पनास्वाधीनता। अतएव हि प्राचीनाः कवयो यथेच्छमेवानल्पकल्पनया चमत्कारिणौं रचनाचातुरीमदर्शयन् । मया तु सम्भवति सत्याप्रयणे मिथ्याश्रयणमन्याय्य मिति समश्नसमनक इति सिमनुसरत व नाटकमिद निरमायि ; तावत व च सहृदयानां हृदयामोदि सञ्जातमित्यमानि च । तथा च १३४८ वङ्गाब्द सौराषाढस्य सप्तविशवासरनिशायां कोटालिपाड़ायामूनशियाग्रामे मदृभवन प्रथममिदमुदयनसमितिसदस्य- रभिनीतम्। १३५२ वङ्गादे सौरज्य ष्ठस्य नवमवासररजन्यां कलिकाता- नगर्यां मिना रङ्गालये तेरेव द्वितीयवारमभिनीतम्। १३५२ वजाब्द एव च सौरश्रावणस्य कादशदिवसयामिन्यां कलिकातायामेव ष्टाररङ्गमञ्च तैरेव ढतीयवारमभिनौतम्। एतच्चाभिनयत्रयमेव दर्शकानां विशेष- विदुषां साधुवादसहसमलभत । अपि च १३५२ वङ्गाब्द सौरभाद्रस्य नयोविशदिवसे कलिकाता-विवेकानन्द-बालिकाविद्यालये पुरस्कार वितरणसभा समाइता । तत्र च वितीर्णानि हाविशत्यभिनेटभ्यो हाविंशतिरौप्यपदकानि। तदानीञ्च सभापतिः सुपण्डितो मैथिलः श्रीयुक्त हरिनन्दनझामहोदयः स्वभाषणावसरे सहर्ष मिदमभाषत, यत्-- "नाटकमिदं प्राचीनबौररसनाटकानां शीर्ष स्थानमधिचकार ।" तत्र प्रथमाभिनये श्रीमान् कालीपददर्शनाचार्यः सर्व सुष्टु सम्पादयन् विशेषसम्मानमवाप। द्वितीय टतीये चाभिनये श्रीमान् शशिशेखर- विद्यारत्नो नाट्यसमाजमिम सर्वथा समीचीन परिचालयन् नितरामेव यशस्वी जात इति । १३५२ वङ्गाब्दसौरमाघ- विनीत- षड़ विशदिवसीयम्। श्रीहरिदासदेवशमणः । काचन ·नाठ्योल्लिखितव्यक्तिगणः । तीराव-मालि:-नवाववयस्यः । पुरुषगणः। सूवधारः-प्रस्तावसूचकः । पारिपाश्विक:--पस्य सहचरः । प्रतापादित्यः-यभीरराजी नायकः । श्रीकृष्णतक पञ्चानन:-वसन्तरायाध्यापकः । माधवचन्द्र-अविलम्वसरस्वती-प्रतापाध्यापकः । बलराम:-माधवान्स वासि । शहरचक्रवत्ती-पस्य मन्त्री। केशवः -बलरामवयस्यः । गिरीन्द्रः-पस्यानुचरः । विक्रमादित्यः-प्रतापादित्यपिता। गोविन्ददासः-कश्चित् वधावः । श्रीनिवासः-कथित साधुः । वसन्तरायः-विक्रमादित्यस्य पित्रव्यपुवः । भवामन्दः-वसन्तरायमन्त्री। नौलमाधवः-शकारप्रतिवेशी। धीरेन्द्रदत्त:--शङ्कारप्रतिवेशी । सूर्यकान्तगुहः-प्रतापादित्यसेनापतिः । सुरेन्द्रनाथधीषाल:-नवावसेनानायकः । पाकवर:-भारतसम्राट । टोडरमल्लः-राजखसचिवः । राघवरायः–वसन्तरायकनिष्ठपुवः । टुन्ज नसिह:--मानसिहपुवः । उदयादित्यः-प्रतापपुवः । मानसिंह:--पाकवरसेनापतिः । मुकुन्दधीष:--शङ्करसहायः । दुर्गापदः-कश्चिद्बाधारणः । व तालिकः-स्तुतिपाठकः । दीवारिकगया: । धौवरगणः । वाहतगण:, पण्डितगण:। सैनिकगायः। मन्त्री-पाकवरस्य। स्त्रीगणः । सेनापतिः-नवावस्य । कल्याणी-शरस्त्री । मदनमन:-प्रसापादित्य गुप्तचरः। वामा-पस्याः परिचारिका। पद्मा-प्रतापमहिषी। " . सुखमय:- शेर खा-बडीयनवावः । नत्तकीगणः।

·वङ्गोयप्रतापम्। नाटकम। प्रथमोऽङ्कः। रङ्गः सव्व जगवटा गुणवतो माया, नटौ कम्मणी, वेशो दृश्यमिद क्षया यवनिका, यः सूत्रधारः स्वयम् । कुम्ब न् प्राणि-सुखासुखाद्यभिनय द्रष्टाप्यसौ यः सदा चिन्तातोतगुणः शिवस्त्रिभुवनश्रेयान् ददात श्रियम् ॥१॥ अपि च, चन्द्रस्त कमलालये। भवति कः सम्पर्कतः, सोदरः, कोऽयत स्तनमण्डल ननु कर दत्तधुना निर्भयम् । इत्यक्ती व कतस्मिता मधुभिदा मुक्तांशुक कस्तनी चन्द्र चन्दति सौधशेग्वरगता लक्ष्मोचिर पातु वः ॥२॥ नाम्यन्त सूत्रधारः। हन्त : परमरमणीया परिषदेषा संवृत्ता। तहयमबैनामनुरूपरूपकप्रयागणामुरलयामः । (नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) पारिपालिक! इतस्तावत् ।

·२ पारि। बङ्गीयप्रतापम् । प्रविश्य पारिपाखिकः । भाव ! करणोयमनुज्ञायताम् । सूत्र। मारिष! अतिमनोहरोऽयमद्य सभामनिवेश: । पश्य तावत्- एका वेशविलासशोभिवपुषां पाश्चात्यशिक्षावता वामामात्रजुषां शिखातिलकिनां श्रेणि: पग धीमताम् । योग्यत्वेन सभापतः सुविषमापोय समत्वं गता कन्सार नलिनञ्च रज्यति रवी प्रातर्हि तुल्योज्वलम् ॥३॥ भाव! क एष सभापतिर्नाम। सूत्र। धीमान् धिय', वितरणक्षमतां जनोऽर्थी, प्रेम प्रजा, बलमरिभुवनञ्च कोतिम् जानाति यस्य सतत स नकोपुरंशः श्रीमान् नृपेन्द्रवर एष यतीन्द्रनाथः ॥४॥ तदद्य कथन देगानुरागनिष्यन्दी सुन्दरः प्रबन्धोऽभिनतव्य इति सामाजिका: समादिशन्ति । पारि। कतमस्तहि नियः । सूत्र। अथ श्रूयते पूर्ववङ्गषु कोटालिपाड़ायामूशिया- माम ग्रामः?। पारि। ननु श्रूयत एव। सूत्र । तत्र चासोत् काश्यपपुरन्दरात् पञ्चमो बलरामो नाम, तस्य तु कनीयमः सूनो रामदासादधस्तन: मप्तमः श्रोगङ्गा- धरामजः कुलपरम्परय वाविछिनविद्याब्राह्मण्यः किल-- ·प्रथमोऽङ्कः। पारि। नकोपुरेशस्य सभाप्रवासी महाकविप्राप्ययशोऽभिलाषो। अगाग्निनागेन्दुमिते शकाब्द यविम्म श्रीहरिदासशर्मा ॥५॥ तदेवाभिनतव्यमद्य वङ्गीयप्रताप नाम नाटकम् । भाव ! शाखतमेव शास्त्रावगाहना प्रायण कवित्वमेव मन्दिहन्ति काव्यरसिकाः । मा मवम् । टुरूहशास्त्राभिनिवेशिनोऽपि कान्त कवित्वं सरसञ्च दृष्टम् । महाकठोरस्य महोरुहस्य कि पल्लव कोमलमेव न स्यात् ? ॥६॥ भवतु तावत्। किन्तु परिशङ्खनोयो दुर्जनाना मुखामोदः। सूत्र। 'प्रये ! माधोयसो तवेय' चित्तवृत्तिः। येन दुर्जनादपि प्रशसाभिलाषः । वमति विषधरश्चेत् साधु पोयूषराशि विकिरति किरण वा शीतलञ्चत् खरांशुः । नहि खलु खललोकात् सत्प्रशसा तथापि कचिदपि हि जनानां क्षोयते न स्वभावः ॥७॥ पारि। तथापि पौराणिकान्यपहाय कथमस्मिवेति- हासिक प्रवृत्तिः । पारि।

·बङ्गोयप्रतापम । सूत्र। सम्प्रति हि प्रायेण तादृशो मेसर्गिको चित्तत्तिः 'परिलक्ष्यते। तथा च--- विषमयवनराज्यात् प्राज्यदुर्नीतिपूर्थात् सुषमविषमभावप्राप्तमिराजराज्यम् । खजनकतमुपेत्य ज्ञातुमिच्छुः स्वभावात् तमस इव शशाई पूर्ववृत्तानि लोकः ॥८॥ तत् प्रस्त यतामिदानों सङ्गीतम् । नेपथ्ये गायति। है सन्तान तव जनना। धनननसमन्विता कन अनाधिनौ। परमुखे दृष्टिकरो परहार भिक्षाकरो। यथा दीनहीननाग जीविता विषादिनी ॥ अतिनिद्रापरायन निरुद्यमपुत्रग ঘালয়ৰমজীষন पारि। तत् क एष गायन् परिश्रम मे लघयति ? । सूत्र। (विलोक्य) इन्त ! एष खलु शङ्कराचक्रवर्ती मन्तानषु माटसेवामुपदिशवरख्य प्रविशति । इति निष्काती। आकुला गौरविणो प्रस्तावना।

·प्रथमोऽङ्कः । ५ अथ प्रविशति सशरशरामनधरः शहरचक्रवर्ती। अहा ! मम्प्राप्तोऽस्मि माम्प्रतमवस्थानुरूप शङ्कर। स्थानम्। कुतः स्वाधीनताविरहितः परिदुर्बलाङ्गः आक्रान्तिमात्रमतिभौतिपलायमानः । अङ्गैः किल्लाङ्गमभिगुष्य शृगालतुल्यः घोर वन विशति शङ्करचक्रवर्ती ॥४॥ यद व दुगत्मा नवावो मामात्मानुचरजर्जरितामां सज्जनानां माहाय्यकरमाकर्ण्य निग्रहीतु यतत, तदेव मया निभृतमप- कामता कृतमिदानीन्तनस्य हिन्दोः सदृश कम्म । हन्त' अधुना प्रायेण व हि माधव: काराबन्धनम्, असाधवः मयश:पटोबतिम्, निरपराधाः प्राणदण्डम्, सापराधाः सादरमुक्तिम्, गुणिनो निग्रहातिशयम, निर्गुणाच परमानु- ग्रहममुभवन्ति । धिक् धिक् पशुप्रायान् पुरुषान् । येषां हि साहसशून्य मनः, अलसतामय शरीरम, काफेर इत्यनुक्तिः पुरस्कारः, यवन- पदलेहनच वृत्तिः। अपि च बलप्रकाशो दबलपोड़ने, सहिष्णुता क्षेत्रप्रहार, गाढ़ोद्यमः परमानुगत्य, सन्तोषः मलापमान, निवृत्तिः स्वाधीनतायाम, वैराग्यश्च पुरुषकारे । तत् किन भविष्यति दशापरिवृत्तिदेशस्य । अवश्यमेव ·वङ्गीयप्रतापम भविष्यति। न खलु संसारे चिरस्थायि किञ्चित् । किन्वत्र पुरुषप्रयोजनम्। तन्मया पुरुषेण भवितव्यमिदानोम्। नहि नहि ; किनारोशिष्यमात्रमहाया कमलकोमलकलेवरा कल्याणी मे यवनकवलिता भविष्यति। (विचिन्त्य) तत् किमत एव कर्तव्यतो निवतितव्यम्। तदपि न । येन हि- शत्र मूलमनुन्म ल्य स्त्री न चिन्त्या जिगीषुणा । अन्धकारमनुत्सायं ना षामेति भास्करः ॥१०॥ तदह निर्गतोऽस्मि स्वदेशादुपदेष्टारमन्वष्टम्। श्रूयते हि प्राचीनपरम्परया-यदरण्य गिरिगुहायाञ्च योगिनो निव- सन्ति, कथयन्ति च ते नितरामनुग्रहन्तः सुदूरमपि भवि- थन्तम् । तत् प्रविशामि यावदरण्यमेव । दिध्या च यदि कश्चि- त्तादृशो लोचनगोचरतामुपयात् । (इति परिक्रामति) नेपथ्य व्याघ्रो गर्जति। शहर। (आकये) अहो गज त्यसौ शार्दूलः। भवतु। यवनप्रतिवेशिना मया न खल्षस्मादल्पमपि भेतव्यम् । यतश्वायम्- नारीधन हरति, न वा जातिनाश विधत्ते, धर्मग्रन्य दलति न च, नो देवमुर्ति भनन्ति । तोर्थ स्थान कलुषयति नो नापि वास्त छिनत्ति, शून्यारण्ये भ्रमति निनदन् सम्म खस्थं हिमस्ति ॥११॥ तत् किमपसरामि तावत्। नहि नहि।

·प्रथमोऽङ्कः। ७ यवनग्रहणातङ्गात् पलायनपरायणे । मत्य पशुत्वमापन्न पशुरष दयिष्यते ॥१२॥ (विचिन्त्य मविषादम्) इन्त! यवनशामितऽस्मिन् प्रदेश कुतो नाम प्राणिनां दया ? । अत्र हि हितषिणोऽपि प्राहिमा नित्य कर्म । तदस्य मया कथमप्यनपकारिणो- ऽपि वधाय यतितव्यम् । (विलोक्य) अहो! भोषणाकतिरसौ मामाक्रमितुमित एवाभिधावति । (इति शरसन्धान नाटयति) व्याघ्रः ससम्म म प्रविशति । नेपथ्य कलकलः । शङ्कर। (आकर्य) तत् किमनन किरातसं न्यदर्शनात् प्रद्रुतन भवितव्यम् । भवतु। (इति शर' विमुञ्चति। व्याघ्रः साटोप गर्जन् निपतति । • प्रविश्य सक्रोधदप : म निकः। को तुम । (क) परिचयस्तावदास्ताम् । सनिकः । कह णाम वावादिदो तुए रमा अणुधाविसो सह लो। (ख) शङ्कर । युमाक राजा खलु हन्तुमेवायमनुधावितः । सनिकः। तदो क्खु कि ?। (ग) : शङ्कर। अये ~ M ~~ (क) कस्वम्। (ख) कथं नाम व्यापादितस्बया गज्ञानुधावितः शाईलः । (ग) ततः खलु किम् ? ।

·बङ्गीयप्रतापम् । शहर। हन्तब्यहननन वः माहाय्यमेव कृत रामः । सनिकः । दिट्टो क्षु अउव्यो भव पगेवागे अ अप्पत्थिदोवि रस्मो जेव साहाज्ज करेदि। (घ) शङ्कर। तहि गजः माहाय्यमन्याय्य भवान् मन्यते । सैनिकः। एरिम' माहानं अम्माजजमेत ति पलावो दुस्महदण्डहेदू त्ति मन्नकधा। (ङ) शङ्कर। साधु, हिसहत्वायां दामहो दण्ड इति युज्यत खलु विचार: किरातस्येव । मनिकः। हहो। मानगो वि उवालहमि. ता चिठ्ठ दाव। (इति निष्कान्त.) (च) ततः प्रविशति प्रतापादित्या विभवतश्च मन्यम् । प्रताप। ন को भवानिति विशेषेणावगन्तुमिच्छामि। शङ्कर। उपपद्यत ग्वल मामान्य नावगतस्य व विशेष- जिनामा । अभिधीयतां तर्हि मामान्यमेव । अस्मि कश्चिदब्राह्मणसन्तानः । प्रताप। (घ) दृष्टः खल्वपूनों भवान् परोपकारी, यदप्रार्थितोऽपि राज एव साहाय्य कति । (७) ईदृश साहाय्यमन्याव्यमानमिति प्रलापः, दुःसइदगड- पितुरिति सत्यकथा। (च) हहो! सापराधोऽप्य पालभस। तत्तिष्ठ तावत् ।

·प्रथमोऽशः। प्रताप। तत् किमवैधहिमा ब्राह्मणवृत्तिः ।। शहर। जिघांसहिमा वैधीति मर्व व्यवत्तिः । प्रताप। भवतु तावत् । परकोयभूमी कामचारः परमनाचार एव । राजन् ! अस्वामिका अस्वामिका खलु वनभूमिः । तदत्र कामचारोऽपि सर्वस्य व । प्रताप। (मविम्मयमात्मगतम्)। अहो : क एष युवा निभ यमानसो वितनोति वै चक्षण्यम्, विवृणोति च कायेगा माहमालखत बाहुबलम् । न वा गजतया मां आनबपि विनयेन वत्तते। अथवा- सहायशून्योऽपि गुणान्वितो जनः नैवानुगत्य भजते प्रभोरपि । दण्डस्तरीबन्धनरश्मिस यतः महाप्रवाहे स्थिर एव लक्ष्यते ॥१३॥ भवतु। पश्यामि तावदस्य चित्तत्तिप्रसारम् । (प्रकाशम्) अपि श्रुतिपक्ष गतम्त सैन्यकोलाहलः १ । - शङ्कर। गत एव । प्रताप। तहिं केनचिन्म गयाविहारिणा शार्दू लोऽयमनमृत इत्यनुमितमपि ?। शहर। तदप्यनुमितम् । प्रताप। तर्हि तु भवता शार्दू लवधानम्माकमपराहम् ।

·१० वङ्गोयप्रतापम । शङ्कर। हन्त ! बलवन्तो हि दुर्बलानामिदानों जोवन- मेवापराध मन्यन्त । प्रताप। (स्वगतम्) अहो : तेजस्विनः खल्वस्य यून: पदे पदे परिलच्यते महतो विषादकाया, अनुमीयते च निर्दोष- योतनाजनितो निभृतक्रोधः । भवतु, पृच्छामि यावत् । (प्रकाशम्) ननु श्रोतुमर्हामि कि संवेगकारण भवतः ? । शङ्कर। श्रुर्तन किम् । यद्भवन्तोऽपि प्रभुशक्तिसम्पन्नाः । प्रताप। तेन किम् ? | शहर। भवन्तः किल हन्तारो वयश्च हन्तव्याः । प्रताप। अहो ! सामन्ताः खलु वयम्, न तु राजपुरुषाः । शङ्कर। मथामत्यपि सत्यमेवाभिहितम् । तथा च--- राजोपांशु निहन्ति राजपुरुष विश्वस्तमप्य जित सामन्तान् विदलन्ति राजपुरुषा भोगार्थ स्लोभाकुलाः । सामन्ता: परिपीड़यन्त्यनुचितस्वार्थाशया दुर्बलान् कवा विश्वसिमः, का वा नु रुदिमः केनापि वा प्राणिमः ॥१४॥ पाखं गतपुरुषः। नैन भवानितरसामन्तमिव दुरन्त- तयावमवन्तुमईति। हि तत्रभवतो यशोरशितु- विक्रमादित्यस्यात्मसम्भवः सार्थकनामा प्रतापादित्यः । योऽयम्- देशानुरागपिशुना किल शैशवेऽपि साक चकार शिशुभी रणरूपखेलाम् । पुत्र प्रजाञ्च सममेव ममोच्य दत्त तुल्या पुरस्कृतिमिहापि तिरस्कृति वा ॥१५॥ । एष ·प्रथमोऽङ्कः । शङ्कर । (मविस्मयहर्ष धेर्यविषादमात्मगतम्) कथमय विश्रुतकीति कलापो भारतसुमन्तान: प्रतापादित्यः । हन्त ! अतिक्रान्ता खलु चित्तविकारावेशवशेन राजमयादा। (मविनय प्रकाशम्) कुमार ! मृष्यतु मूढ़तामिदनों ब्राह्मणवटोः । प्रताप। (सहस्तग्रहम्) अलमलमतिकातरतया। परि- श्रान्तो भवान्, अस्मिन् पादपकाये कथञ्चिविश्राम्यतु । शङ्करप्रतापी परिक्रम्योपविष्टौ । प्रताप। (अनुचर प्रति) गिरोन्द्र ! गत्वा परिकल्पात स्कन्धवारे खल्वमुष्य वामोचितः प्रदेशः । अनु। अ आगावेदि देगी। (इति निष्क्रान्तः) (छ) प्रताप। किस्विदकारणमुपल तो भवान् केनापि गज- पुरुषेण ?। कथ' भवानिति मात्रम्, देश एवेति कथन पृच्छाते । प्रताप। ब्रूहि तदा देशदशामेव । शङ्कर । ननु कि स्वयमेव भवन्तो नानुभवन्ति । प्रताप। अविदित वेदितुमिच्छामः । शङ्कर। प्रथमन्तावत्, राजा खन्न प्रजानामव स्थानियन्ता, म चेदमम्यगट्टी, तहि तु क ममाश्रयेत प्रजाममाजः । प्रताप। एदानीन्तनी भारतसम्राट् 'अतोवन्यायदर्शीति लोकवादः। (क) यदाज्ञापयति देवः ।

·१२ बङ्गीयप्रतापम । शङ्कर। भवतु नाम। तथापि शशिकिरणविहारो वोक्षते नान्धकार मलयपवनसेवी ग्रोथताप न वेति । अनुभवति न सुस्थो रोगिणो वेदनां वा न च पुनरधिनाथो बुध्यते दीनदैन्यम् ॥१६॥ अन्यचा दक्षेषु सत्स्वपि विभुः मकलेन्द्रियेषु कर्णन कम कुरुते किल केवलेन । एकेन हन्त ! विदधाहुभिवि धय विद्यात् कथं नु स यथायथवस्तुतत्त्वम् ॥१७॥ प्रताप। (प्रात्मगतम्) अहो! परिदृश्यते तावदस्य धिय- थातुर्यम्, वस्तुवृत्तानुसारी च विवेकः। अपि च- एष देशविततामपनेतु दुर्दशा यवनजां ध्र वमिच्छ, । आशयो हदिशयो हि जनानां पेष्टया मुखदृशोरनुमेयः ॥१८॥ तदनेन महत् कार्य साधनौयम। किमयमात्मपोड़ा प्रतिविधानपणनेनाप्यीमान: माहचर्य मे नाङ्गोकुयात् । कः खल्वातुरो दीयमानमौषधमुपेक्षेत। भवतु । पृच्छामि यावत्। (प्रकाशम्) भवतस्तावदावेगकारण श्रोतु- मिच्छामि। अथवा ·प्रथमोऽङ्कः । महार। कुमार! भवन्तोऽपि कि न पश्यन्ति । सम्प्रति हि प्रायेणे व यवननायकनिकाय: प्रजासमाजस्यातीवदुःसहः महत्तः । येन हि- नवीनस्वोमाव गणाति विलासोपकरण प्रजानां सर्वस्व करगतनिजस्वञ्च मनुते । वणस्त ये दण्ड प्रगायति परप्रागाहरण निगैहाणां खेलाकुतुकमसुभिः पूरयति च ॥१८॥ प्रताप। (मावेगम्) एषां नाम कतमदत्रभवति प्रयुक्तम् ।। शङ्कर । (भवे लन्यम्) इस्थमकारणमुत्पीडितानां तपस्विनां निवेदितममानवंदनो यथाशक्ति माहाय्याय यत्नवानम्मोति चरमुखादाकण्य व नवावो मामादिदेश मययितुम् । प्रताप। (मगेषविषादम्) अहो ! निर्विचारमत्याचारः । ततः?। ततः पुनरहमपि बन्धविशेषादिद प्राप्रतिपद्य कचन करणोनियन्तार महापुरुषमन्विविदमरण्य प्रविष्टो- मि। प्रताप तत्र किल सुन्दरवनप्रदर्श क नाम महापुरुषः । शङ्कर। अवेव। प्रताप। को नाम । शङ्कर। भवानव। प्रताप। (सनि दम्) वय यदि महापुरुषाः, तहि जगत्यां नास्त्य व कश्चित् कापुरुषः। येन हि- , ·१४ बङ्गीयप्रतापम । पित्राचार्य-कलव-पुत्रक-तन-भस्मावशेषाणु भिः प्रत्येक परमाणवः प्रमिलिता यस्यातिपुष्टिं गताः । तस्मिन् भारत एद पापयवन रामद्य मानान् मुहुः सहन्धन् वयमेव नेत्रपथगान् खार्थादुपेक्षामहे ॥२०॥ . अहोवत ! व्यक्तिगतक्षुद्रस्वार्थ समोहया विभिन्नभाव एव भारतीयानामशेषानथ मूलम् । तथाहि- ज्वलितष्वनलेषु भीषण कणभूतेषु कुनोऽपि कारणात् । विरसो नयति ध्रुवलय ननु तुच्छ स्त णगुच्छ कोऽपि तान् ॥२१॥ शङ्कर। (महष मात्मगतम्) अहो। आविष्क,त: खल्व- नेन मदोयमनोभाव एव। तदमुष्य परम्पराधिगता स्वाधीनता- प्रोतिः सम्प्रति माक्ष देवापलभ्यते। तेन हि फलवानय मे वनप्रवेशप्रयासः। (प्रकाशम्) तत् कि शक्तिमन्तः ममु- पेक्षन्ते भवन्तः । प्रताप। (सविमशम्) अहो : सहृदय ! दूरारोहिण्य- स्माकमियमाशालता न किल फलायालम्। तथा च- मृदुलमलयवातो भूभृतः किन्न, कुर्यात् किमु पुनरपकुयाहारिधर्वाग्निविन्दुः । शलभमदृशशक्तिर्मादृशस्त्वादृशो वा यवनपतिदवाम्न: कि विदध्यादिरुन्धन् ॥२२॥ ट ·प्रथमोऽङ्कः। प्रताप। वसाय:। शङ्कर। कुमार ! केवलपशबलोजिता हि यवना बाहु- बलमेव मन्यन्त शामनमाधनम्, न वा गणयन्ति गुणमगुण वा निर्यातयन्ति च निर्विशेषमेव दौनधनिनः । ततस्व- अत्याचारी यवनजनितेर्यागुत्तजितस्त्वं देशश्रेष्ठाः सदयहृदयास्तवदन्य ऽपि मन्ये । तुल्य कार्य भवति नियत कारण तुल्यरूपे एक वीक्ष्याखिलमपि जनो वेत्ति विलिबमबम ॥२३॥ . (मविस्मयमात्मगतम ) अहो! साधीयानध्य- मया हि परीक्षितुमुपन्यस्तेषु बाधेषु प्रतिपद युक्तियुक्तमेव प्रतिवचनममुष्य । तदयमवश्यमेवोपादेयो महा- मनखी सहायः । (प्रकाशम) अस्तु नाम निभृतोतेजना जनानां तथापि शतशो निष्प पितानामप्य कायनोभावस्ताव- दसम्भव एव वडीयानाम । जन: कारारुडः प्रसभमपराधालघुतरात् निराहारः करप्रहरिकतपोड़ामनुभवन् । पशप्रायो नश्य दपि, न तु यततोत्रमयितु शिरांस्येकोभूयक्षणमपि बहन् विक्रमरसम् ॥२४॥ अथवा। सम्प्रति हि- विधम्माधीना वत भारतप्रजा नदीप्रवाह पतिता लता तथा। नवोति गच्छति निष्फलोद्यमा परानुगत्यहि लघीयसां क्रिया।

·- बीयप्रतापम । शङ्कर। सर्वथै वावितथमाह कुमारः। किन्तु अलोक- ममुनयन्तोऽपि समुबीयन्स, वचसा विहिषन्सोऽपि सद्य एव नश्यन्ति' प्रतिदिनमित्यमवलोकयन व लोकसमाजः कष्ट न पिहितरोषावेशो व्यु स्थानविमुखः संवृत्तः । अथ तु- उत्साहादतिसाहसाच सहसा कोऽपि प्रवत चत् उच्छतु यवनान्, स्वतः किल तदा तं सर्व एवान्वियात् । विशिष्टा हिमविन्दवो नलिनोपन स्थिताः, किन्तु चेत् एकोऽपि प्रचलेचलन्ति सकलाः श्लिष्टाः समोररणात् ॥२॥ तन हि- कथित् प्रतापः किल पश्चिमोदगतः परः प्रतापोऽप्यदितोऽस्तु पूर्वतः । क्रमप्रयुक्तादुभयो: प्रतापतः चिर प्रतापी यवनस्य नश्यतु ॥२७॥ प्रताप। अपि भवेयुः संहता नाम वङ्गीयाः ।। शङ्कर। वादमेव । प्रताप। तईि भवानेव भवतु पूर्बनिदर्श नम्। शङ्कर। कथमिव ?। प्रताप। अधुन व मया सम संहत्य । शङ्कर। (सानन्दोकासम) हन्त ! कृतार्थोऽस्मि । प्रताप। ननु यथार्थ मेतत् । शङ्कर । (टण स्पृशन्) कि बहुना, प्राणानपि पयोक्त्य भवन्समनुवतिये। ।

·प्रथमोऽङ्कः। प्रताप। (भक्तिगदगदमञ्जलि बना) पयि मातनिव- महिनि ! सर्वमङ्गले! जनश्चिरमलच्ययोपि सतोरसत्कल्पयो: परर्दलितयोः पदनियतमीश्वरेच्छाकृतम् । मेलन भवतु नौ महामिलने निदानमण वस्तुनोरिव जहिधानादितः ॥२८॥ इति निकान्ताः सवें। इदं सुनघु सहायलाभो नाम प्रथमोऽङ्कः। - ·द्वितीयोऽः। प्रतएव- - অশিরি देवतामन्दिराङ्गने जपमालाहस्तो विक्रमादित्यः । विक्रमा। (सनिय दम्) हन्त भोः! परमदुल भा खलु शान्तिः संसार। येन हि प्रयासपरियमसनल कम- जोवनमतीतम्, सुविस्तीर्ण मजितमिद यशोरराज्यम्, चतुर- चुडामणे: श्रीमती वसन्तस्य हस्त विन्यस्तथास्य ममस्तो भारः, वत्सः प्रतापोऽपि नितराममाघारगा: कम्मनिपुणः सवृत्त, जराजोण श्वास्मि, तथापि हृदयमहनिश परिस्पन्दते विशेषसमृहिसाधनाय । सांसारिक क्रमविवधि समाप्य कार्य यः शान्तिमिच्छति स तां न कदाप्यति । नद्यां विगाहितुमना विरते तरङ्गे वायदये ध्र वमपूर्ण मनारयः स्यात् ॥१॥ अहो! विचित्रा मनात्तिर्मादृशानाम् । केशारे रमणाययोवन सुखम्, तस्मिन् पुनः प्रौदग नैपुण्य प्रविमारि, तत्र च जराविधाममन्विष्टवान् । किन्त्वस्मिन् स्मृ हयामि विश्नथवपुम्तां पूर्व पूर्वा दगा मन्ये खस्वनुभूयमानविषय कष्ट मनो मन्यते ॥२॥ तथा च - -- ·द्वितीयोऽशः। पतएव तावदवलम्बित विरागिणवानां साहचर्यम् । यदीदानीमनेनापि मनः शान्तिसोपानमुपयादिति। पथवा निष्फला खाल्वयमाशा। कुतः-- मलिन ननु माया मनो न भवेत् सङ्गवशात् सतां शुचि। मवकाशनमश्चयाश्चित नाहि लौह समुपेत पोतताम् ॥३॥ (पन्यानमवलोक्य) पत्र हि देवतायतने प्रतिदिवस- मोदृशावमितवेलायामात्मप्रभविणवो वणवा गोविन्ददास- प्रभृतयः समवेताः समनुतिष्ठन्ति सङ्गीतालापम्। तत् कथमद्य चिग्यन्ति समागन्तुम् । (पुनरवलोक्य) पयमसौ श्रीनिवाससनाथो गोविन्ददासः सम्प्राप्तः । हरे! नारायण ! हरे! नारायणा ।। ततः प्र वशति गोविन्ददास. श्रीनिवासश्च । विक्रमा। (यथाक्रममभिवाद्य) इदमास्तोर्णमासनम् । उपविश्यताम् । श्रीनिवासः । (दिगन्तरमवलोक्य) ईर्थामलिनमनसा विफलो गगावासप्रयासः । (इत्यु पविशति) उपावशन् गाविन्ददास.। महाराज! पपि सम्पवमय समोचोनमाराधनहरे ?। उपविश्य विक्रमादित्यः। कुतो नाम गावगाहन कूश्मराह कानाम् ।

·. बीयप्रतापम । गोविन्द । तत् किमद्यापि प्रतिबन्धिी विषयपया- सोचमा । विक्रमा। प्रथाकम् । गोविन्द । श्रूयते किल प्रोमम्महाराजी वससरायः पर प्रावोण्यमुपगतो विषयेष्विति। तत् कथमद्यापि तवेश विषादव मनस्यम् । विक्रमा। मम मन्दभाग्यतया । यत्तादृशोऽपि थोमान् वसन्तो विषयविशेषे सशयान: खल्वद्यापि मामुह जयति । सम्मन्ये -ईशादेव विषयोपशवात् पञ्चाशतो बानप्रस्थोपदेशो महर्षोणामिति । गोविन्द । भवन तावत्। तथापि न खलु सम्भवति भवादृशानामोशन राज्यम् । कुतः कात्वा यथाशक्ति ममागतक्रिया ध्येय पुनायति पूर्व वह धः । मरित्प्रवाहो हि शिलाममाहतो विकृत्य किञ्चित् पुनरेव धावति ॥४॥ विक्रमा। पहो! कति सन्ति मसारे जनकराजर्षयः, येन हि तादृश मनोन पुण्यमुपपद्यते भवतु, प्रस्त यता- मिदानी रिमामालाप: । गोविन्द। अद्य खलु प्रयमो बार: योनिवासस्य । बोमि। (गोपोयन्त्र वादयन् गायति) ·एद्वितीयोऽङ्कः। जीव ! श्रीनरदेहो निमेषे हि नाशमेति किमानमहो। हरि भज नारो नरः ग्रह त्यज धन व्रज किमिच्छसि हो। प्रनवरः स्थिरतरः कोऽपि किमाहो। विक्रमा! अहो! निव दविधायि गोतम् । योनि। (दिश विलोक्य) नयनमुम्मोल्य परदारदग नाहर मह जन्मान्धता। परनिन्दावादाद तोवश्रेयस्करी चिरमूकता। विलोभिनः प्राचीनात् प्रेमास्पद मे तरु णोपरम्तरुणः । गोविन्द । (जनान्तिकम्) अस्य हि क्रमेणोप चीयते शिरो- विकारः। विकमा। (जनान्तिकम्) भवतु नाम। तथापि ताव- दोशी वचनावलो नितरामाविष्करीति सारार्थम् । योनि। (अईमवलोक्य) अर्थ एवानर्थ मूलम् । वैराग्यादेव विच्छिद्यते ममारतन्तुः । वैधेयतनयालाभाज्जन्मबध्यता किल शान्तिनिदानम् । विक्रमा। यात। भवदीयमिदानोमाकर्पयामि। गोविन्द। (गायति) ·बडीयप्रतापम् । . प्रबोधमानव ! राजति भगवान् अनिले पनले दिवि भुवि जले सर्वशक्तिमान्। मृग इब बने चरसि भुबने तदीयान्वषनी किमुत भक्तिमान् । रहमि मनसि यदि चिन्तर्याम तदा तु भवसि सकलफलवान् । विक्रमा। (सोझामम्) साधु, माधु । ललितमधुग खल्विय पदावली नितरामाप्याययति श्रवणयुगलम्। दुरवगाहो भाव- महिमा च शांतलयति संसारसन्तप्तं मनः । गोविन्द। राजन् ! प्रकाशितस्तावदय महानुपायो महाप्रभुणा। तथाहि- प्रकतामृतं ननु निपोय मानवः सुलभ व्रजत्यमरतां विनखरीम् । इरिनाम नाम परमामृत पिवन अमृत ध्र वन्तु लभतऽतिदुर्लभम् ॥५॥ विक्रमा। माधुमत्तम ! भवन्त एव धन्याः, य एवं जानन्ति । गोविन्द । के नाम मादृशाः । ये पुमरकान्तमेव चिन्तयन्ति चिन्तामणित एव धन्याः । ततः पतति रजाताः शरबिचित्रपक्षी। गोविन्द । (विलोक्य) हरे! नारायन! हरे! नारायण । (इत्य स्थायापसरति) बोनि। (पपसरति) / ·हितोयो। । दीवा। विक्रमा। (विलोकयन्त्रपमृत्य) हा कोऽयं दुराचारः। (गोविन्ददाम प्रति) साधुसत्तम ! गन्तव्य न गन्तव्यम् । कः कोऽत्र भोः। प्रविश्य दौवारिकः । प्राणवेटु देषो। (क) विक्रमा। तूफ मवगत्य विज्ञाप्यतां कस्यद दुर्व्यव- सितमिति। तह । (इति निष्कान्तः) (ख) गोविन्द। धिक् ! ईशी नाम हिंसा नितान्तस- वृत्तिः । येन हि. कुतूहल पूरयितु हि केवल नरः परयः प्रणिहन्तुमर्हति । स मुढ़धोलोहितलोहितां तनु नित्य कण्ठ निजमौक्षित क्षमः ॥६॥ विक्रमा। कष्टम् । नितान्त दुर्दिनमद्य प्रभातमस्माकम् । सुरसरित्मलिले पतिता सुरा व्यथयते न तथा हृदय' सताम् । हरिपरायणसाधुजनान्तिक विशमन' वत जीववतो यथा ।। श्रीनि। (पम्सरालाभिमुख:) (क) पानापयत देवः। (ख) तथा।

·१४ बीयप्रतापम । चन्द्रकलादपि विप्रियः साधुजनापवादः । दुर्जनमत्रोतः सज्ज नवरमपि श्रेयः । नित्यमन्तोषी शत्र भूत न पश्य त । प्रविश्य दीवारिकः । जेदु जेदु देवो। (ग) विक्रमा। मन्ववगत कस्य द दद्यवसितमिति ।। दीवा। प्रवपद। (घ) विक्रमा। कस्य? दौवा। देव ! सम्म । (ड) विक्रमा। मा: । कम्य? । दीवा। (सभयम्) प्रमोद देशो। (च) विक्रमा। ब्रूहि कस्य । दौवा। ण कुमारस्म । (छ) विक्रमा। (सक्षोभम्) तदिदं प्रमाणीकरोति अन्भपवम् । भवतु। वसन्तममात्यभवानन्दञ्च द्रष्ट मिच्छामि। दीवा। ज पाणवेदि देशो। (इति निष्क्रम्य वमन्त- रायभवानन्दाभ्यां मह पुनः प्रविश्य) एसो देओ, ता उपसप्पटु कणिमहारापो प्रमच्चो । (ज) AAAwe (ग) जयतु जयतु देवः। (घ) अवगतम्। ङ) देव! तस्य। (च) प्रसीदतु देवः । (छ) ननु कुमारस्था (अ) यदाज्ञापयति देवः । एष देवः, सदुपसर्पत कनिष्ठमहाराज: अमात्य ·। हितोयोऽङ्कः। वमन्त। (उपमृत्य) आर्य अभिवादये। विक्रमा। वतम! चिर जोब । भवा। जयति जयति देवः । बिक्रमा। वसन्त ! कुमारान् शिक्षयितु कोदृशो वः प्रयत्रः। वमन्त। आर्य ! कि नाम संवृत्तम् । विक्रमा। पश्येन ज्येष्ठकुमारेगा व्यापादित विहङ्गम् । वमन्त। इद खलु बालचापल्यम् । विक्रमा। अये। मध्यमयौवने वर्तमानस्यापि बाल- चापल्यम्। भवा। देव! नन हस्तशिक्षय कुमारस्य । विक्रमा। अये! किमुच्यते । करोति कश्चित्रनु हस्तशिक्षा वियुज्यते कश्चन जीवनेन तद तय किल हस्तशिक्षा का मूढ़ जन्तो: मदमहिवेकः ॥८॥ घसन्त। अार्य ! कदाचिनत्यशोऽपि स्यात् । गोविन्द। एवमेव मम्भाव्यते । भवा। अस्त्य तत्। विक्रमा। अस्तु माम। तथापि- शस्त्रञ्च शास्त्रश्च हुताशनञ्च भवेद्दधानः खलु सावधानः ।

·- M वनीयप्रतापम् । न चेदवश्य भविताऽचिराय प्राणस्य धर्मस्य रहस्य चाऽन्तः ॥८॥ गोविन्द। उदाहरण तावदव व । विक्रमा। वत्स ! वरुन्त ! कुमारस्य जन्मपत्र पिट- ट्रोवृत्तान्तमाकर्ण्य बलवदाशर्त हृदयम् । तय प्रतिफ्ट परिलात इव निष्ठ पता कुमारस्य । वसन्त । पार्य ! मा मेवम्। प्रतापः खलु मै- सरखान् गाम्भोय्ये, प्रतिनियत, ये क्षितिधरः जरासन्धी वायें, निपुणतमशोयेऽर्जुनसमः । सदोदाये रामो नृपतिनयकाय सुरगुरुः गुणानां सन्दोहो जगति वृतदेहः स्थित इव ॥१०॥ गोविन्द। तदव न किश्चिदाशनीयमिति वाक्य शेषः । भवा। देव ! ज्येष्ठकुमारः खखादृश एव। किन्तु- बसन्त। किन्तु किम् ।। दुज नस्य किल साहचर्यतः सननोऽपि ननु दुर्जनायते । सात स्फटिकरत्वमुख्मके निलमलिनमेव दृश्यते ॥११॥ योनि। (दिशोऽवलोक्य) स्फटिकादपि चन्द्रादपि च स्वच्छ सतां इदयम् । एन: पुच्छादपि कुटिल धचित्तम् । सुन्दरादयाः सुन्दरार व जगन्ति पश्यन्ति । भवा।

·भवा। हितीयोऽः। वसन्त। (विरतिमभिनीय) पथ भवता कैन साहचर्य- मुपलक्षित कुमारस्य । भवा। देव ! शहरो नाम कश्चन ब्राह्मणकुमारः समा- गत्य कुमारेण संसष्टः । गोविन्द। न केवल ससष्टः, सति सम्भवे मन्त्रिपदमपि माहितः कुमारण। म पुनरशिष्ट स्वभावतया स्वजननिर्वासित इति त्यते । वसन्त। प्रप्यतत् सर्व भवडिः श्रोत्रपरम्परया श्रुतम् ।। भवा। देव ! पथकिम् । साहचर्यन्तु साक्षात् कृतम् । श्रीनि। (अन्तरालाभिमुख:) समानपदेषु विहे षस्तुच्छ हदयानाम् । बुहिमन्तः परचित्तमवगाहन्त । प्रभुशक्तिमता दिग्दर्शिना भवितव्यम् । विक्रमा । (सनिवेदम्) वत्स ! वसन्त ! पत्र हिम- पाशा नाशगता, तनुस्तनुतरा, केशास्तु काशोपमाः, चित्त वित्तसुखोपभोगविमुखम, कर्णो विशीर्ण अतिः । मटा दृष्टिरुपातयष्टि गमन लोकान्तरसान्तिके तस्मादन्यकथा वृधव, वसतौ वाराणमो श्रेयसी ॥२L वसन्त। पार्य ! जरेय क्रमाविपर्ययेणाधिकमधिरूढ़ा माभिव।

·एव प्रकति- बगीयप्रतापम । विक्रमा। भवतु। प्रमाणयति हि जन्मपत कुमारस्य पिटद्रोहम्। वसन्त। शाम्त पापम् । उदेति नो तीक्षाकरः सुधाकरात् मनिष्यतत्यग्निक गः पयोधरात् । समो न वाविर्भवति प्रभाकगत् न च प्रतापात् पिटव रसम्भवः ॥१३॥ . विक्रमा। बहतकोऽय विङ्गानिपात परिचयः। वसन्त। आर्य ! लोकप्तान्तनिष्णात ! किमेतावदेव वत्सस्याशिष्टस्वभावनिश्चयकारणम् ?। विकमा। वसन्त । प्राय॑ ! किमन्यत् ? । विक्रमा। अपूर्व दुर्जमसाहचर्य म्। वमन्त। प्रार्य! मतावमात्रमपि दौजन्य कारण पर्याप्त मन्ये, न वा स्वतोऽपि वत्स्यमशिष्ट वक्त मुत्सहे। येन हि प्रतापः- विनयः खलु मूर्ति मानिव प्रियवाक् मबननस्य मर्वदा। गुरुभक्तिपरायणः परः करुणानीरनिधिच दृश्यते ॥१४॥ विक्रमा। पास्तां तावत्। कुमारा शिक्षा प्रति कोडशो वः प्रयत्नः। वसन्त। जामात्येवार्यो यथा कोटालिपाडावास्तव्यस्तत- अन्यश्च।

·हितीयोऽमः। भवान् काश्यपः पविलम्वसरस्वतीपदप्रख्यात पार्य माधवचन्द्रः संस्मतशिक्षायाम, यवनभाषाशिक्षायान्तु वईमानदेशोयो महम्मद प्रालि मोपयुक्त एव नियुक्त शिक्षक पासीत् । परन्तु वत्मः प्रतापो वरिन्द्रवम्याण माम वीरप्रवरमानीय शस्त्र- शिक्षायामपि पर प्रावास्यमुपगत इति । विक्रमा। न खवह भाषादिशिक्षामधिकस्य ब्रवीमि। को हि नाम नितिश्चारिवाशिक्षायामुपाय इति। वसन्त। प्रतापस्त्वादित एव चरित्रवान् । विक्रमा। अयं खलु ने हस्वभावः । तथा च- पिधाय दोष निदधाति तत्पदे गुणाननन्सानपि वत्मलो जनः । प्रियः किलान्धोऽपि भवन् भवत्यही प्रियान्तिके पद्मपलाशलोचन: ॥१५॥ बोनि। दिड मूढ़ो हि दिवाकर दिगन्तरोदित पश्यति। पासवविपनो गरलममृत मन्यते । भाग्यवतो हि विपदप सम्पदः कारण सम्पद्यते विक्रमा। बत्स। यदब्रवोमि-समधिगतशास्त्रः प्राप्त कासश्च मे कुमारः। तदिदामों तस्य देशदर्श माय प्रेषयमेव न्याय्यम्। भवा । उत्तमः प्रस्तावः। बसन्त । कुत इदम् । विक्रमा। यतम- ·बीयप्रतापम । शिक्षा न सा भदति केवलपुस्तके या या तु प्रदर्शितफला ननु सैव शिक्षा। रोग निहन्ति न सुखस्थित वविद्यः मो वा रिपून विजयते श्रुतयुद्धशास्त्रः ॥१६॥ वसन्त। तत् कतमस्मिन् प्रदेश कुमारस्य प्रेषणमार्यो युक्तरूपमन्यते । विक्रमा। वत्स ! दिल्लीनगरी खलु सम्प्रति भारत- राजधानी। तेन हि तत्र- में पुण्य पुण्य जन्य विविधगुणगण चित्तभाव प्रभाव गाम्भीर्य शौर्य वीर्य सुख-नय-विनय संश्रितानां श्रियच। लोकस्याल विलोक्य व्रजति हि सहसा खर्वतां सर्व गव: खद्योता द्योतमान-घमणि-रुचि किमु स्यादहझारकारो ॥१७॥ विशेषत-हृदय खलु दर्पणो नृणां प्रतिविम्बन्ति ततः स्वयं गुणाः । यदि दुर्जनसङ्गज मल म विकोण प्रतिबन्धक भवेत् ॥१८॥ अखण्ड नोयः खवार्यादेशः। किन्वहमिद विपरोतपय वसायि प्रश्यामि। येन हि तादृशनगाम प्रलोभनकर पर विविधवस्तु सज्जावत विलोक्य ननु संयतो भवितुर्मव शक्नोति कः । विकासि कुसुमावलीललितकानने को जनः परिस्फु रितसौरभ परिहरन् विहीं क्षमः ॥१८॥ वमन्त।

·हितोयोऽतः।
.
।
विक्रमा। भये! जगत्यामोदृशं कार्य मेव नास्ति, यवा-
तरायो माशयत । किन्तु वत्मस्य मे विलासलेशोऽपि
नापलच्यते, उपलच्यते तु बलवती स्वाधोमतानीतिः। सन १
तव गतस्य व सा समूलमेव विलयं यास्यति। कुतः-
शफरो स्वल्पनोरस्था गभोरामापगां गता।
नालासपूर्व वद्दत्त प्रत्युताश पलायते ॥२०॥
तदमात्य! भवानन्द ! विलम्बेनालम्, क्रियतामाश
वत्सस्य दिल्लाप्रस्थानाय सम्भारम ग्रहः ।
भवा । यथाज्ञापयति देवः। (इति निष्कामतः)
योनि
नियतिनियाग एव हि रागपदे विरागमासञ्जयति।
निपुणमतयो हि सूत्रमुपेत्य व विवगेतुमारभन्त ।
समानवृत्तिक खलु स्वपरेषु माधुहृदयम् ।
वमन्त। (प्रात्मगतम्) हन्त ! विधिनियोगो दुरतिक्रम
एव जीवानाम्। येन हि-
उहलितो नीरनिधिविनानिल
समः समेतञ्च समविनों विना ।
विना च कार्य विनयकभूषणे
वत्स्ये किलार्यस्य मनो विशष्टितम् ॥२१॥
दति निष्क्रान्ता: सब्ब।
इति विहङ्गनिपालो नाम द्वितीयोऽङ्कः ॥०॥

·तृतीयोऽमः ।
-
--
ततः
प्रविति यमुनातरङ्गान्दोलितनौकाया गायन्तो
धीवराः ।
पले ! भाभासे वह वाभा, भासद मेहा, दौस भङ्गयो।
तूस तूम्म वाहेहि वाहेहि सअलापा णापापा।
तोलहि जाल चालहि पाल
ण क्खिव काल जामा णापो हो।
पाठ गमको
लोदइवच्छो
भन्दिए कान्छो दूले गिहामी। (क)
तौर प्रविश्य नीलमाधवः । अये धोबराः ।।
धौवराः। (चलन्त्य व)
नौल। अये धीवराः ।।
धौवराः। (विलोक्य चलन्त्य ब)
v
।
(क) पर! पाका वति वातः, भासत मेधः, दृष्यत भए।
तूर्य पूर्ण वाच्य वाइय, सकला नौकाः ।
तोलय माल
चालय पार
न चिप काल नौ नौकाः ।
प्राप्तो न मतसः
गेदिति पत्मः
पतिक कछः, दूरे एडाः ।

·तोयोऽङ्कः। नोल। पाः ! कथं शृण्वन्तोऽपि गणयन्ति नाक्रन्दनम् । धीवराः। अले! का तुम धौवला धोवला त्ति गन्जसि। (ख) नोल। अये ! कृतं परिचयेन । त्वयं तां तौरमागन्तुम् । धोवराः। होमाणहे ! लट्टिो दिअ आणवेदि। (ग) नोल। (सक्रोधम्) अये! के सन्ति प्रहरिणः, तूर्ण- मावध्ये तानानयत जाल्मान् । धोवराः। (निरूप्य सभयम्) अम्मो! सज्जेब पहलि पह। ता मलिसेदु प्रज्जो। (तोरान्तिकमुपमृत्य) कधेहि भन्न ! अह्म हिं कि कलणिज्ज। (घ) नौल। अपि विज्ञातमस्ति वः प्रसादपुरम् ? । धीव। पसादपुल को ण जाणादि। (ङ) ततः काचिदबला युभाभिरत्नानया । धीव । एत्य कि ताए पिदुणो घल?। (च) नोल। नहि नहि। नील। - (ख) अरे! कस्त्वं धौवरा धौवरा इति गर्जसि ? । (ग) पाचर्यम, राष्ट्रीय एव प्राज्ञापयति । (घ) अहो! स्वयमेव प्रहरिप्रभुः। तत् मर्ष यतु प्रायः । कथय प्राय ! अस्माभिः किं करणीयम् । () प्रसादपुर को न जानाति ?। (च) अन्न कि तस्थाः पिवर्ग इम् ।।

·ण, वङ्गीयप्रतापम् । धोव। तदो को एस्थ आणदि। (छ) नौल। अपि श्रूयते ज्येष्ठराजकुमारस्य नूतनो मन्त्री आर्यशङ्करचक्रवर्ती नाम । धौव। अज्ज ! सुणोअदि। (ज) नौल। तस्य वेय भाऱ्या, स एव चानयति । धोव। एसो ज्जव सो आग्रदो एसो ज्नेव अ कलर आणदि। ता कीस उणो एलिस तुवलदि। (झ) नोल। सम्प्रति किल प्रसादपुरे सुमहानत्याचारो राज- पुरुषाणाम्। तेन हि आर्यचक्रवर्ती स्वयमागत्य निष्य तूाह मन्यमानो यशोरप्रदेश दारानप्यानयति । प्रविश्य सशङ्कः पुरुषः । भद्र! अपि विज्ञायते कदानी- मार्य : स चक्रवर्ती । नौल। कमत्रभवन्तमवगच्छामि ? । पुरुषः। आर्यचक्रवत्तिन प्रतिवेशिन धोरेन्द्र- दत्तमवगच्छ। अत्रभवतः किमागमनप्रयोजनम् ? । धोरेन्द्र। राजपुरुषाः खल्विदानीमार्यस्य व वास्तु- न्यत्याचारार्थिनः, तेन च त प्रत्यावर्त्तयितुमागतोऽस्मि । नोल। तत् किमसुराणां स देशो लोलाभूमिः संवृत्तः ? । (छ) ततः को नु अनानयति ?। (ज) ार्य ! श्रूयते । (झ) एष एव स पागतः, एष एव च कलत्रमानर्यात। तत् केन पुनरौदृश त्वरतं ?। एव नील।

·हतोयोऽङ्कः । धोरेन्द्र। अथकिम् ! सम्प्रति हि राजपुरुषाः- प्रहाय रहन्ति कर समय उत्कोचमुत्पीड्य पर हरन्ति । जिजीविषोधम्ममथोकिरन्ति धम्माथि नो नन्ति तु जीवमेव ॥१॥ नोल। अहह ! शृण्वतोऽपि विदीयंत हृदयम् । धोरेन्द्र। अनुमोयतां तहि साक्षादनुभवतां कियती यातनेति। भवतु । ईदृशे वृत्तान्त न मे युक्तरूप: समयक्षेपः । तदभिधीयतां वास्त तत्रभवानार्य इति । नौल। के दानोमास्त इति न विज्ञायते, विज्ञायत तु आर्यचक्रवति ना सममद्य व ज्येष्ठः कुमारा दिल्लीमभियास्यन् प्रसादपुरमुपगम्य यास्यतीति । धोरेन्द्र। इदमिदानों कथम् ? । नोल। लोकसं व्यवहारशिक्षार्थ ज्यठो महाराज एव त प्रेषयतीति । धोरेन्द्र। इतो दिलोमभिगन्तुहि प्रसादपुरमुपगम्य गमने गरीयान् पन्थाः स्यात् । नील । ननमिममेव विप्लवमाशङ्का बन्धुसौहाहदाय॑ चक्र- वर्तिनः परिजनमितः सम्प्रष्य गन्तव्यमित्यङ्गीकत पथा गौरवम् । धीरेन्द्र। अपि मञ्जातमायें बन्धुसौहाई कुमारस्य ? । नील। न केवल बन्धुमौहाईम्, भविष्यदमात्यपदञ्च ।

·- ३५ वगीयप्रतापम । धारेन्द्र। (सहर्ष म्) हन्त : धन्याः स्मः। कुतः सदुद्यमा दीनतमोऽपि शङ्करः पद पटर्योग्यमुपेत्य सोऽधुना। प्रतिक्रियाद्दुर्जनजातयातनां तमो हि सूर्योऽप्यनुदित्य हन्ति न ॥२॥ इति निष्क्रान्तः । नील। प्रये धीवरा: ! युष्माभिस्तत्र पञ्चषगन्तव्यम्। तदविलम्वन सज्जीक्रियतां तरणिः । धीव। तह। (ज) इति निष्कान्ताः। विष्कम्भकः । (अ) तथा ।

·तृतीयोऽङ्कः। २ . ततः प्रविशति शङ्करभवनहाराङ्गने सचिन्तः सूर्य कान्तगुहः, राजपुरुषः सुरेन्द्रनाथघोषालः, विभवतश्च यवनस निकाः । सुरेन्द्र। सूर्य कान्त ! ननु ब्रवीमि-नास्ति चिन्तावसरः । गुरुः खलु ते शङ्कारो राजदण्डितानपमृतानुपलालयन् बलव- दपराधः प्रच्छवः संवृत्तः। इतश्चामुना रोषकषायितचेतसा मवावेन शङ्करपरिजनपुरस्कृतान् दण्डितजनानाह मद्य प्रेषितोऽस्मि । तत् समर्पय तावत् सद्भावेन व शङ्करकलव- समेतमपराधिवर्गम्। सूर्य। (पात्मगतम्) हन्त ! किमिदमद्यापतितम् । अचिरादेवागमिष्यामौत्यभिधाय कयापि वेदनया विदूनहृदय- स्तत्रभवान् मयि भवनभार निधाय मास यावदितो निर्गतः । सदन्वेषणाय च मया धोरेन्द्रदत्तप्रमुखाः परितः प्रहिताः । ते चाद्यापि मावर्तन्त । येषाञ्च साहायकेन हिनान् दिवसान् नानोपायेन प्रतिहता दुराचारा यवनानुचराः, तेऽपि रामिन्द्र- शम्मादयो भवममिदानीमविप्लव मन्यमानाः स्व स्व कम्मण्यभि- निविशमाना दरिद्रा देशान्तर दासीमानसहाया देवी कल्याणी पत्युः कल्याण कामयमाना चतुर्दश्याः सायन्तनीं शिवाचनामभिनित यति ; तदिम- मनर्थ पातमनभिसन्दधाना कथमपसरेत्। तत् किमिदानी- मेकाको मन्दभाग्यः करोमि। भवतु। उत्कोचदानप्रस्ताव गताः। अन्तर्य हच्च . एखाद्य प्रथमः कल्पः ।

·। ता वङ्गीयप्रतापम । सुरेन्द्र। भोः ! किमेव तूष्णीमवस्थीयते ? । सूर्य। आर्य ! परमसौभाग्यादप्रतिहतप्रभावो भवानद्य भवनमुपागतः, तत् कियती प्रणामदक्षिणा भविष्यतीति चिन्तयामि। सैनिकः । (जनान्ति कम्) होमाणहे ! होमाणहे ! कटु सहस्समुद्दा होदुत्ति। (ट) सुरेन्द्र। (अपवार्य) मूर्ख ! केचिदमौभिरेव प्रतिहताः अपरे चोत्कोचमात्रेण प्रतिनिवृत्ताः। तदद्य शङ्करपरिजनो ध्रु बमेव समादेय इति नवावस्यादेशः। प्रेषितञ्च तेन शत सैनिकानाम्। तदद्यापि निवृत्तः प्राणस्पन्दननिवृत्तिरेव परिणामः । संनिकः। (जनान्तिकम्) ताज पहुणो रोअदि। (ठ) सुरेन्द्र। सूर्य कान्त ! तत् कि मामपि तुच्छ हृदय मन्यसे ? यदेव प्रलोभयसि। अये ! जानामि महिमान- मुत्कोचस्य । भयञ्च पापञ्च भृश ग्रहीतुः चिरादविश्वासमपि प्रदातुः । प्रभोः क्रियानाशमथाप्यकीर्तिम एक: किलोत्कोचरिपुः करोति ॥३॥ सूर्य । (आत्मगतम्) हन्त ! विफल एष पन्थाः। तदस्तु (ट) आश्चर्यमाश्चर्यम् ! तत् कथयतु सहसमुद्रा भबत्विति । (ठ) तत, यत् प्रभवे रोचते ।

·तृतीयोऽङ्कः । ३८ तावदनुनय एव द्वितीयः कल्पः । (प्रकाशम) आर्य ! अत्र हि तपस्विनो विशौर्ण शालायां कुतो नाम दण्डितानामवस्थानम् ?। सुरेन्द्र। अये! पूर्वमासीदिदानों नास्ति, स तपखिनः शङ्करस्यापराधः, तत एव चाय कलत्रापहरण दण्डः । सूर्य । पार्य ! प्रसीदतु, कृतोऽयमञ्जलि:, दीयतामियं एव भिक्षा। सुरेन्द्र। प्रये ! अस्थाने स्तुतिवादः प्रतारणां प्रद्योतयति । सतो ब्रवीमि दीयतामम्म स्वहस्तन्यासीकृत शङ्करकलवम् । अस्तु चानयोरसम्भावनौया चिरादनाथवङ्गनाथयोः प्रगाढ़ा प्रीतिः । सूर्य । (स्वगतम्) अहोवत ! किमिदानी प्रतिविधेयम् । (विचिन्त्य) वाढ़म्, न खलु जीवता मया प्रदेया पिशाचहस्त देवीप्रतिमा। तदयमस्तु तोयः कल्पः । (प्रकाशम्) आर्य ! को नामाह वङ्गशवासनां प्रतिरोध म्। इदन्तु ब्रवीमि- विप्रो भवनपि भवान् यवनाथ मद्य विप्रस्य हि प्रसभमिच्छति सर्वनाशम् । देवः पिशाचपरमोऽजनि देवरी कुर्यात् कलिर्नु विषम किमतः पर बा ॥४॥ सुरेन्द्र। (सरोषमिब) सूर्य कान्त ! विरमातिप्रसङ्गात् । सूर्य। आर्य ! क्रियतेऽयमञ्जलिः । ननु ब्राह्मणोऽसि । रक्ष ब्राह्मणजातिधर्मम् । भवादृशानामेव चेष्टया- आर्या मिलन्तु सह शङ्करसनिभाय्य: दुःख निहन्तु सुखमेत्य च मादृशानाम् ।

·वङ्गोयप्रतापम् । दीपान्तर: प्रमिलिता ननु सन्तु दोपाः भूरीप्रभूय रुचयस्तिमिर किरन्तु ॥५॥ सुरेन्द्र। भये बबर! तत् कि मन्यसे तवोपदेशमेवा- सादयितुमिदमम्माकमुपस्थानम् ।। सूर्य। भार्या ! नायमुपदेशः, प्रार्थना खल्वियम् । मर्षयापराध दासस्य । दारुणनारुन्तुददुःखेनेदं ब्रवीमि । येन हि- चित्त यथा विप्रकत कुकर्म दुनोति चाण्डालक्कत तथा न। यथा प्रसूनस्य हि पूतिगन्धः हिनस्ति नासां न तथा मलस्य ॥६॥ सुरेन्द्र। अरे अनात्मज ! वधय ! त्वं खलु ननमपाय- समयमहिना स्वप्रागान् शङ्करदारांश्चोभयमेव दातुमिच्छसि । तदिदानीमप्य पदिशामि- शङ्करस्य वनितां वितीर्य नः रक्ष मान-धन-जीवन निजम् । औषधञ्च हितवाङ मुमूर्षतः दानमात्रमथवा सूखलत्यलम् ॥७॥ सूर्य । (स्वगतम्) हन्त ! निष्फल: कदयेषु सामवादः। तदस्तु तावत् सतीधम्म एव प्राणान्तः । (प्रकाशम्) अये ! दौर्य ते न कथमिदममवदभिधातु ते रसनया। श्रूयतां तह- ·अपि च । तृतीयोऽङ्कः। ४१ सतोकुलशिरोमणि हिजवरस्य पत्नी हिजो भवपि समोहसे यवनभोगसम्पत्तये । कदापि भविता न ते फलवतीयमाशालता सवीयहविषः स तिः पतति कुक्क, रास्य किमु ? ॥८॥ यः किलात्याचारजर्जरितानाखासयति निरो- हान्, तस्मिन्बेव महात्मनि कलत्रापहरण दण्ड इत्यपूर्वोऽय दण्डविधानप्रकारः। तथा च- का प्रसादोचित कम्म व वायम,तो दमः । निदाघे बोजयन् दण्ड नेत्रोत्तोलनमश्नुते ॥४॥ सुरेन्द्र। (सहासम्) अर ! आविष्करोषि गर्वशपथम, अवजानासि वङ्ग श्वरम्, पर्सालोचयमि राजकाय म्, तत् किमपरः मवृत्तोऽसि सम्राट ? । सूर्य । अये ! नाहमस्मि सम्राट । यूयन्तु प्रत्यग्र- राजसृष्टा विश्वविलक्षणा जन्तुविशेषा. संपत्ता इति तत्त्व- मधुनापि नावगच्छामि। एकावज्ञा भवति, न पुन तिलेश: पिशाचे ; हिस्र जन्ती भवति तु भय केवल न त्ववना । हिसापूर्णे : कलुषिततम नित्यरूक्ष : स्वभाव: युष्मासु स्यादयुगपदुदिता भौतिसङ्गिन्यवना ॥१०॥ अपि च । रे जन्मभूमिकुसन्तान ! यूयहि सम्पति- वेश देश-जल-स्थल गिरिवन' नृणां खभाव गुण भाषां भङ्गिमथो विदेशियवना जानन्ति यन क्वचित् । तथा च- : - - ·४२ वङ्गीयप्रतापम् । तत् सर्व प्रतिबोध्य तान्, धृतगले स्तरेव सञ्चालिताः क्षुद्रस्वार्थ विमोहिता व्यथयथ स्वां जन्मभूमि खलाः ॥११॥ सुरेन्द्र। प्राः ! पाप! दुरात्मन् ! कायस्थापसद! अस्मानवाधिक्षिपसि । तत्त्वमद्यैव भावी जन्मभूमेः सुसन्तानः । येन हि- छिन्ने मूर्धनि रक्तन भुव रक्तीकरिष्यसि । भवत्य व सुसन्तान: प्रसूति भूषयन् सुतः ॥१२॥ सूर्य । अय! ममरेण मरणमपि श्रेयः, न पुन: पिशाचहस्त देवीप्रतिमाविसजनम् । सुरेन्द्र। आः ! सम्भावयसि कि समरण त्वमेवास्याः परित्राणहेतुः । हरति यदननाथः कस्यचित् कामिनीञ्चत् प्रभवति किमु रोड कोऽपि कायस्थ एकः । स्पृशति किरणजाल : पद्मिनीच्च विवस्वान् न खलु शिशिरविन्दुः स्याविषेढुं समर्थ: ॥१३॥ सूर्य । अरे ! को नामाहमस्याः परित्राण । पर्याप्तस्तु शङ्करस्य व प्रतापः । आः! किमुच्यते-शङ्करप्रताप एव वङ्गश- वासनाप्रतिरोधपर्याप्तः। अरे ववर ! अनात्मज ! सदा तु- खद्योतस्य क्षणद्योतो धान्तराशि निरस्यतु । जाज्वल्यमान दावाग्नि हिमविन्दुश्च लुम्पतु ॥१४॥ सूर्य । अरे यवनपदलेहननिई तम्मन् ! कर्मचण्डाल ! अरे। सुरेन्द्र।

·तृतीयोऽङ्कः। ४३ अविदितगुरुशक्तिब्रह्मतेजःप्रण वः समयमयमियन्त यावदनापितात्मा। वनगत इव वह्न विन्दुरङ्गाय वृक्षान् ध्र वमिह निदहेबः शङ्करस्य प्रतापः ॥१५॥ सुरेन्द्र। अरे कायस्थापसद ! यत् पुराणेषु श्रूयते क्षुद्रस्य पक्षिणः सागरसेचनोद्यम इति, तदिद' प्रत्यक्षमीक्ष्यते नाम । तत् किमन्यत्- यया क्षरबतिपरुषातर क्षणात् विवष्य तां कट रसनां विभिन्दता । शुना शन: शितदशन स्तिलीकृतः व्रज क्षय क्षपितविलक्षणक्षण: ॥१६॥ सूर्य । अरे रे ब्राह्मणकुलकलङ्ग ! पापिष्ठ ! निष्ठर- हृदय ! तिष्ठ तावत्- प्रकाण्डभुजमण्डलव्यथितचण्डकोदण्डतः ज्वलज्ज्वलनवजवज्जवगत निशातः शरैः। ध्वनवनिशमुद्धत विजयबद्धगोऽधुना हिजोऽपि पतितो यतः क्षितितले ततः पात्यसे ॥१७॥ सुरेन्द्र । (म निकान् प्रति) अये ! कि दृश्यते, क्षुद्रनलिके- नाहत्य संयम्यतामय दुरात्मा । पापः पश्यतु चित्रमृत्युपदवी बङ्गशसशासनात् झटिति प्रविश्य धीरेन्द्र दत्तः । (शूलमुद्यम्य) त्वञ्चापि प्रतिपश्य घोरनरक प्रेतेश्वरादेशनात् । द्रुत प्रविश्य मुकुन्दघोषः। (तरवारिमुत्तोल्य)

·४४
वङ्गीयप्रतापम् ।
प्राक् पश्य स्खशिर:क्षितौ विलुठित श्रोशङ्कराज्ञापनात्
सुरेन्द्र। (शस्त्रमावष्य)
यूय पश्यत नश्यदाप्तविभवाः कारां चरावेशनात् ॥१८॥
इति विकट परिक्रम्य निष्क्रान्ताः सर्वे ।
-
तृतीयोऽङ्कः।
हतीयार गर्भाङ्गः ।
समम्भ म प्रविश्य सूत्रधारः । (कलकलमाकर्य)
मातः शङ्करवल्लभ ! त्वमसि यनित्य सतीनां गतिः
मुग्धां शङ्करवल्लभामतिसती श्रीशङ्करध्यायिनीम् ।
कल्याणों ननु रक्ष रक्ष चपल कल्याणि ! बालाबला
वर्गस्येव विधम्मिभिर्दि तिसरापद्यमानां श्रियम् ॥१८॥
(नेपथ्याभिमुखमवलोक्य सविषादम्) हन्त ! पाहतः
सूर्यकान्तः, संयतो मुकुन्दघोषः, मूच्छितश्च धोरेन्द्रदत्तः ।
(पुनर्ने पथ्ये कलकल:) हा धिक् हा धिक् ! भग्न कपाटम,
प्रविशति च निर्बाध यवनबलस्रोतः। (नेपथ्य)
ववम् हर ! ववम् बवम् हर ! महेश ! वम् वम् वम् ।
पुनर्नेपथ्ये । वमानतु दिशसि कि कति तेन हनिष्यसि ।
जयेच्छा चेहलवती कटाक्ष क्षिप सुन्दरि! ॥२०॥

·हतीयोऽशः। ४५ सूत्र। (अवलोक्य) एष हि सुरेन्ट्रहतक:- बाल्यादुरात्मा यवनानुसेवी निशम्य 'वम् वम्' मुखवाद्यमनः । 'वम्' नाम विस्फोरकवस्तु मत्वा केलिप्रलापन दुनोति देवीम् ॥२१॥ धिक् पापिष्ठम्। वारिधराः ! किमशनिशून्या. संवृत्ताः ।। इति निष्कान्तः । प्रस्तावना। ततः प्रविशति पञ्चषसैनिक रनुगम्यमानः सुरेन्द्रः वामाख्यया परिचारिकयान्वास्यमाना समाप्तशिवाञ्च ना च गायन्तो कल्याणी। कलकलकारि जागवीवारि वहति नदति जटाजाले। हिमगिरिकन्या भुवनशरण्या मिलति वपुषि विशाले। प्रतिमनोहरो बालनिशाकरी विकसति विलसति भाले। नाशय विपद देहि हृदि पद शङ्कर ! मम चिरकाले। कल्याणो। (गान समाप्य ‘ववम्' इत्यादिना पुनर्मुख बादयति)। सुरेन्द्र। वमानतुमित्यादि पुन: पठति ।

·४५
वङ्गीयप्रतापम ।
वामा। (विलोक्योत्थाय सत्रासम्) सामिणि ! सामिणि !
ण उवठिदा हदासा। (ड)
कल्याणो। (सोहगम्) सूर्यकान्तः क ? ।
वामा। गजिअ विरदो। (ढ)
कल्याणी। (सोत्कम्पम्) हन्त ! न कोऽपि परित्नाता ? ।
(इति मूछ ति)
सुरेन्द्र। नवीने ! समाश्वसिहि। स्वय नवाव एव
ते परित्राता।
वामा। सामिणि ! समस्मस धम्म ज्ज व परित्तादार
आक्कन्द। (ण)
कल्याणी। (कथञ्चिदाश्खस्योत्थाय साकूतम्) धर्मः अधर्म
इति समाजप्रयोजनम्, देवो दानव इति लोकस्वभावविभागः,
ईखर ईश्वर इति दुब लानामाखासः, दैव देवमिति विपनानां
सान्त्वनाप्रयोगः, वेदः स्म तिरिति बालानामलोकप्रलापः ।
(साटोपम्) पृथिवि ! पृथिवि ! व्योमतामापद्यस्व, सागर !
प्लावयस्व धरातलम्, वैश्वानर ! वैश्वानर !
चराचरम्, प्रभञ्जन ! प्रभञ्जन ! कल्पयस्व तिलशो ब्रह्माण्डम,
सागर!
ग्रसव
(ड) स्वामिनि ! खामिनि ! ननूपस्थिता हताशाः ।
(ढ) गर्जित्वा विरतः ।
(ण) खामिनि ! समाश्वसिहि, धम्ममेव परित्रातारम् आक्रन्द ।

·तृतीयोऽङ्कः। प्राकाश! माकाश! पाषाणात्मना निपतन् मह यख स्थावर- जङ्गमम्। जनाई न ! चक्रपाणे ! क नाम ते सुदर्शनः । भीम! शूलपाणे ! अपि शूलविहीनोऽसि ? देवराज ! वनपाण ! ननु स्वस्थमस्ति ते वज्रम ? मातर्दानवमर्दिनि ! कि विस्म तासि खर करबालम ? हा सतोकुलदेवते ! हैमवति ! (इति मूछ ति) सुरेन्द्र। (वामां प्रति) अये! किमुपेक्षसे समाश्वासय भद्राम। वामा। (स्वगतम) तुह्म वि जमो समासासावेदु । (प्रकाशम्) सामिणि ! समस्मस समस्मस। (इति पटान्त न वोजयति) (त) कल्याणो। (समावस्य) किमय लोकालयः ? नहि नहि, परिचरन्ति हि पिशाचाः। किमेष घोरनरकः ? न खलु न खलु, नाविभवन्ति हि कृतान्तकिङ्कराः पापान् पीड़यितुम् । तत् किमिदं श्मशानम ? एवमपि न, सदाशिव एव नाव- तिष्ठते। तहिं कि महारण्यम ? नवमपि नैवमपि, न खल्वाकामन्ति श्वापदाः क्षुद्रान् । सुरेन्द्र। सुन्दरि !। कल्याणो। तूष्णोम्भव पिशाच ! । सुरेन्द्र। विधेहि कटाक्षपातम । (त) युष्मानपि यमः समाश्वासयतु। स्वामिनि ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि।

·४८ । वङ्गीयप्रतापम । कल्याणी। मूई न्यस्तु ते वज्वपातः । सुरेन्द्र। मर्ष यापराधम । कल्याणो। इय मर्षयामि । (इति छुरिकामाकर्षति) सुरेन्द्र। समासिहि शोभने ! वदसि कि भवाशु स्थिरा जहीहि निधनाश्रय चल नवावहम्मान्तरम । कल्याणी। (कुरिकामुद्यम्य) श्राः पापिष्ठ,! यवनापसद ! । सुरेन्द्र। युध यदि समोहसे, प्रिय-नवाव-वक्षःस्थले निपत्य मणिमालया स्वसमया सम युध्यताम ॥२२॥ कल्याणी। प्राः पाप! दुरात्मन् ! दूषयवपि पूजास्थान- मद्यापि जीवसि ? जल्पसि चाजस्रम ? तदिदानोमव शिरो नमतु वासुके:, पततु भूतल प्रस्खलत् क्षिती लुठतु भास्करः, किरतु सेन्दुतारा नभः । जगद्दहतु सर्वशो ज्वलितकोटिकालानलः विलोकयतु विक्रम भुवनमार्यसत्याः क्षणात् ॥२३॥ सुरेन्द्र। (सकेलिहासम ) सुन्दरि ! सुन्दरि! तव तेजः प्रदहेदितरान्, विक्रमच परिभवेदपरानित्यत्र कः सन्देहः । येन हि- त्वदितमदनाग्निचित्तपाषाणमुग्रः दहति यवननाथस्याप्यविश्रान्तमेव । तव ललितगुणानां विक्रमच श्रुतानां गिरिमिव चिरधौर द्रागधीर चकार ॥२४॥ कल्याणी । आः कुकूर ! अस्पृश्य ! तथापि न निवर्स से ?

·तृतीयोऽङ्कः ।
४८
सुरेन्द्र । (सरोषम) धिक् कालहरणम् । (पार्श्वचर
प्रति) अये ! वाहिकानाज्ञापय शिविकामुपस्थापयितुम ।
पाखचरः। ण एस्थ उवस्थाविदा ज्ज व सिवित्रा। (थ)
वामा। (अञ्जलि बढा) भद्द !
बढा) भद्द ! रक्त रक्ख मज्जाद
बह्मणस्म। (इति पादयोः पतति) (द)
सुरेन्द्र। अपसर गर्भ दामि । (हस्तौ प्रसार्य कल्याणों
प्रति) अये। आयाहि नवावालयम ।
झटिति प्रविश्य शङ्करप्रतापौ। (नालीकाभ्यां गुलिके
निक्षिप्य) त्वमपि याहि यमालयम ।
सुरेन्द्र। (पति)
अपर। (पलायन्त)
कल्याणो। (कुरिकामुद्यम्य धावति)
प्रताप। (अपसरन्) देवि ! देवि ! सेवकः सम्प्राप्तो न
हन्तव्यो न हन्तव्यः ।
शङ्कर। (कल्याण) करे गृहीत्वा) उद्धान्त ! विरम विरम,
परित्राता तवाय कुमारः प्राप्तः ।
सामिणि !
दिट्टिा सामिणा
अभुववस्मासि, ता पइदिस्था होहि। (ध)
वामा।
मामिणि !
(थ) नन्वनोपस्थापित व शिविका।
(द) भद्र! रक्ष रक्ष मर्यादां ब्राह्मणस्य ।
(ध) खामिनि ! खामिनि ! दिष्ट्या स्वामिना अभ्य पपवासि ।
४

·वङ्गीयप्रतापम् । कलयाणो। (विलोक्य सविस्मविषादम) ननु कोऽयम ? आर्यपुत्रः प्राप्तः। हा आय्य पुत्र !। (इति मूर्छति) वामा। सामिणि ! समस्मस, समस्मस। ण सामिणा ज्जव अव भुववस्मासि। (इति वोजयति) (न) कलयाणो क्रमेण सज्ञां लभते । प्रताप। वयस्य ! एतावतापि देवमनुकूलमेव तर्कयामि । येन हि- सुराप्रवाहो न सुधामदूषयत् लेखां विधेर्नापि विधुन्तुदोऽग्रसत् । शङ्कर । समुद्यति प्रतुषसि प्रभाकर निरोध मईन्ति तमांसि कि दृशम् ॥२५॥ भवतु। कुमार! प्रायेण विलम्बिनमवलम्बत विपत्- पातः, तदोदृशीमेवेनामुपाददानाः क्षिप्रममुना पक्षहारणापक्रम्य ध्रुवमतावता समयेन कुल्याघट्टोपलग्नां यशोरगामिनी तरणि प्रापयामः। प्रताप। नन्वियत व समयेन स्वपक्षमन्विष्य तत्र वीरेन्द्र- वीण उपस्थिति सम्भावयमि ? । शङ्कर। न खलु क्वापि मन्दायन्त निसग निपुणाः । V-~- (न) खामिनि! समाश्वसिहि स्वमाश्वसिहि। ननु स्वामिन व अभ्य पपन्नासि ।

·तृतीयोऽङ्कः । प्रताप। तत्कर्तव्यमिदानों कापुरुषोचित कम्म। (अञ्जलि बढा) मात गवसुन्धरे ! इद रहसि रोपित तनुतरं हि वौज नव सुसन्तति-महोद्यम-प्रचुर-वारि-स सेचनात् । नवाव-विजयाङ्करपिशुन-नाश-काण्डोदय स्वधम्म-कुसुम सतां शुभफल प्रसौतु क्रमात् ॥२६॥ इति शङ्करपरिचारिकाभ्यां तहस्तया कल्याण्या सह पक्षहारण ससम्म म निष्क्रान्तः । इति कल्याणीपरित्राण नाम टतीयोऽङ्कः । ?

·चतुर्थोऽङ्कः।
वाम !
ता सुट्ठ,
ततः प्रविशति यशोरोद्यानवहिर्वेदिकायामासीन:
मचिन्तो धोरेन्द्रदत्तः, उद्यानतो निष्क मन्ती
पुष्पकरण्डिकाहस्ता वामा च ।
धोरेन्द्र। (दिलोक्य)
अपि
कुशलिन्या-
कल्याणी ?।
वामा। अधई। (क)
धोरेन्द्र। अथाव्यामन्तःपुरिकाणां कोशो व्यवहारः ? ।
वामा।
सव्व। कणिठमहिमो बहए वित्र
वच्छ ल्ल करेदि, बहू पवभाअ वहिणोसिणह' द सेदि। (ख)
धोरेन्द्र। (सानन्दम्) तदा खल्वम्बा मे कान्तारमतीत्यो
द्यानमध्यास्त ।
तह ज्जेव। (ग)
धोरेन्द्र। कस्य तानि नोयन्त कुसुमानि ? ।
अज्ज चउद्दसोति पदोससिवाच्चणाणिमित्त
सामिणोए जव। (घ)
(क) अकिम्। (ख) तत् सुष्ठ सव्व म्। कनिष्ठमहिषी बध्वा
इव वात्सल्य करोति, बधू: पद्मा च भगिनीसह दर्शयति ।
(ग) तथैव
(घ) अद्य चतह शौति प्रदोषशिवार्चनानिमित्त स्वामिन्या एव ।
वामा।
वामा।

·चतुर्थोऽङ्गः । ५३ धीरेन्द्र। अद्यापि सा प्रदोषशिवार्चना !। वामा। धीरेन्द ! अज्ज चउवच्छर गद तहवि पुच्छिटु विसमरिदमि। ता कधेहि-तहि दिवसे तुम मुउन्दो अ झत्ति जेव कुदो आअदो ? । (ङ) धोरेन्द्र। अये ! जानास्येव यथा यवनोपप्लवानिवि मा हृदये किलाये भवनाविग त्य विलम्बमाने तदन्वेषणाय सतीर्थन बुद्धिविक्रमज्यायसा सूय्य कान्तन परितो वय प्रहिता इति । ण जाणामि । (च) धोरेन्द्र। अहन्तु कुतोऽपि श्रुतवृत्तान्त इदमेव यशोर- मुपागत्य साक्षात्कृत्य च दिल्लोगामिना कुमारसाईनायण स्वपोते सह नीयमान: प्रसादपुरात् क्रोशमात्रान्तरे कुमारेण सममात्मोपस्थिति प्रागेव देवीमभिधातु तोरेऽवतारितः । वामा। जुनदि। (छ) धोरेन्द्र। अवतीयं च कियन्त पन्थानमतीत्य व यदृच्छया- गतेन प्रियसुहृदा मुकुन्द न सहोपसर्प न् नातिदूरादाय॑ भवन इव कलकलमाकर्ण्य समधिक त्वरमाणो भवनहारमागत्य व सूर्य कान्तमाक्रमितुमुद्यतां यवनसेनामद्राक्षम् । वामा। (ङ) धौरेन्द्र ! अद्य चतुर्वत्सरं गतम्, तथापि प्रष्ट, विस्म तास्मि । तत् कथय तस्मिन् दिवसे त्वं मुकुन्दश्च झटित्य व कुतः आगतः । (च) ननु जानामि । (छ) युज्यते ।

·१४ वङ्गीयप्रतापम । वामा। (सत्रासम्) अह्मो अतक्किदो ज्जेव अणत्यपादो। (ज) धीरेन्द्र। ततश्चानुमितवृत्तान्त एव सूर्यकान्तसाहायक सम्पादयबलक्षितलगुड़पातन विमूच्छितः प्रबुध्यमान एव यवन- वेशिना वीरेन्द्रवम्मेणाभिहितोऽस्मि । वामा। कि दाव ?। (झ) धीरेन्द्र । “पार्यशङ्करण कुमार ण च पृष्ठतः समा- क्रम्यमाण सर्वमेव परावृत्त यवनबलम् । तदस्मिन्ने वान्तरे प्रगाढ़ान्धकार स्वविदितवम ने व त्वरितमुपसर्पत कुल्याघट्ट"- मिति । अथ तु- मुक्ता मुकुन्दमवलम्बा स सूर्यकान्तः वीरेन्द्रमन्धतमसेऽपसरवहञ्च । कुल्यातटस्थतरणि त्वरयाधिरूढ़ी देशोऽपि हन्त ! विधिना विहितो विदेशः ॥१॥ वामा। अथ सुणिद-'तहिज्जेव अन्तरे पिट्टदो' अप्रस्म नालीअणिणाद सुणि पगवित्त जवणबले अज्जो कुमारो अ जोरपोज्जाणमज झदो आअदूअ पक्खदुपारण पविट्टो त्ति । () धोरेन्द्र। (सोत्कण्ठम्) ततः ? । बामा। तदो अवावादिदे जवणबलप्रहाण सुरेन्दहदए (ज) अहो! अतर्कित एवानर्थ पातः । (झ) कितावत् ? (ज) अथ श्रुतम्-तस्मिन्न वान्तरे अजम्न नालौकनिनादं श्रुत्वा परावृत्त यवनबले, आर्य: कुमारश्च जीर्णोद्यान- मध्यत आगत्य पक्षहारेण प्रविष्ट इति ।

·चतुर्थोऽङ्गः । ५५ झत्ति जव लउड़मेत्तपाणिसु ओमरिदेस पविट्टसेसेसु सामिणों म अ गेण हिअ तण ज्ज व पक्वटुआरेण गिग्गदूअ आअदो तुमहि जाणिदो तरि प्रारूढ़ो। (ट) धोरेन्द्र। परन्तु जानास्येव यथा कुमारस्यादेशमात्रमेव- जलेऽनुकूले पवन च पृष्ठगे तडिज्जवेन व तरिस्तरन्त्यमौ । कुमारपोतस्य गलेऽवलग्नतां गत व गङ्गाम्बुतरङ्गनत्ति नः ॥२॥ वामा। जामि, सामिगौए कुसुमाई अप्पमि। (ठ) इति निष्कान्तौ। विष्कम्भकः । अथ प्रविशति दिल्लीमभायां मन्त्रिपरिषदसमेतो भारतसम्राट प्राकवरः । आक। (स्वगतम्) अहो! स्थान खल्ववस्थाभेदेन रूप- भेदः प्रभुमात्रस्य । तथाहि- (ट) ततश्च व्यापादित यवनबलप्रधान सुरेन्द्र हतके, झटित्येव लगुड़मात्रपाणिषु अपस्तषु प्रविष्ट शोसेषु, स्वामिनी माञ्च राहीत्वा तेन व पक्षहारेण निर्गत्य आगतः युष्माभिर्जातः तरिमारूढ़ः । (ठ) यामि, स्वामिन्याः कुसुमान्यप यामि ।

·वङ्गीयप्रतापम । कम्मिश्चित् नरल: क्वचिच्च कुटिलः कुत्रापि वा निश्चल: कञ्चिन्म विदधाति कञ्चन पुनर्नोचौं नयत्यन्तरे । कुर्वन् पूरणभजन मफलयन् देश गभीरः प्रभुः नद्याः पूर इवानिवारितरयो गम्यां दिधाति ॥१॥ न अपि च । - विशङ्गमानोऽप्यविशतित्व भीतः पुनः सबपि निर्भयत्वम् । अन्तर्बहिभित्रमिति स्वभाव महोपतिर्दुजनहिभर्ति ॥२॥ इत्थञ्च, राजलक्ष्मोमिव राजलक्ष्मोमिव महतोमशान्तिमपि प्रेयसीमेव मन्यते राजन्लोकः । तेन हि शान्तिमन्विष्यतो राज्यलिप्मा विडम्बन व ; तस्य तु मन्नग्राम एव श्रेयान्। येन हि- चरामि कण्टकारण्य कण्टक न स्मृशामि च । ईदृशो कामना तावदुन्मत्तस्य व जायते ॥३॥ विशेषतस्तु भारतशासनम् अतिगहन नितरामशान्ति- निदानञ्च । यतः- विद्याबुद्धिसमृद्धिमिद्धिविषयेष्वाद्यो जगस्किनकः देशोऽमावतिविस्त तो बहुजनः शूरोऽपि दक्षोऽपि च । भाषाधम्मपरिच्छदा बहुविधा भिन्नाथ धोवृत्तयः मन्य भारतमकमेव तदिद पृथ्वी किलान्यामहम् ॥४॥ तत्र चायमेवाविप्रतिपन्नो निर्णयः, यत् प्रजानां पक्षपात एव राजानौं रक्षतीति । तथा च अनुग्रहादिन्दति निग्रहाच्च प्रभुः प्रजानां किल पक्षपातम् । सर्वत्र पूर्वः परमोपकारो पगे विपत्ती विपरीत एव ॥५॥ ट ·चतुर्थोऽङ्कः। अतएव हि हिन्दुस्थाने हिन्दुषु मे वैवाहिकमम्बन्ध- निर्बन्धः। फलितशाय प्रायेण, विशेषतस्तु मानमिहे । येन हि-प्रथितञ्च तत् लोकेषु मानसि हो भारतश्वरस्य दक्षिण- हस्त इति । तथापि तु विजातीयतया तेजस्वितया महावारतया अनुरक्तसेनानायकतया च तत्त्र बलवदेव मन्दिहानं मे मनः, यदि कदाचिरायत इति । अतएव हि यदव प्रतायमि'ह- स्यातिथ्यग्रहणायोयुङ तो, जानता मया तवाय- मिङ्गितनानुमोदितः । तत्र च यदि नाम प्रतापमिहः सहभोजन- मस्याङ्गोकुर्यात्, हन्त ! मिदं हि मे निर्विवादमेव मिवार- वाधिपत्यम्। इतरथा तु- मानोऽपमानक र प्रताप नहि मर्ष येत्। उद्दरिष्याम्यवश्य तत् कण्टकेन व कण्टकम् ॥६॥ प्रविश्य दौवारिकः। जेदु जेटु देो। एदं पत्त । (क) आक। (ग्टहीत्वा वाचयति) स्वस्ति राजराजेखर भारते- श्वरमवनितलाबनतन शिरसा प्रणिपत्य जीवन्म तो मानसि हो विज्ञापयति। जानात्य व देवो यथा प्रतापसिहेन मह सन्धि- बन्धाय मिवारान् प्रति गत इति । तत्र च प्रविशन्नेव कुकर इवास्पृश्यतया तस्कर इव पृणया, चण्डाल इवावजया, जिघांसुरिव हिंसया दृष्टोऽम्मि पौरजानपः। अथ तु कश्चिदपि परिचिन्वानोऽपि नालपति, सम्बोधितोऽपि नोत्तर ददाति, सोत्प्रासमीक्षितोऽपि च मन्म ख नक्षत। तथापि तु प्रार्थित- प्रतापसिंहः शिरःपौड़ापदेशनात्मजममरमेव (क) जयतु जयतु देवः। एतत् पलम् । : दश नोऽपि ·५८ वङ्गीयप्रतापम । प्राहिणोत्। सोऽपि च प्रातिथयौग्रहणाय कृताग्रहः, मयि च भोजनासनमध्यासोने प्रचुरतरच्छमना केवलमेव व्यलम्वत, अथ तु हिवाण्यवानि अन्नमयदेवसम्मानायोष्णोषे निधाय प्रस्थान- प्रवृत्त मयि समक्षमेव मानस्य जीवनेनेव मानेन सह पदाङ्गान् प्रोव्छयामास गोमयेन, ततश्चैकलिङ्गायतनमुपेत्य तिष्ठमानोऽस्मि । तेन चेदं विदांकरोतु तत्रभवान्- यद्यमुष्य प्रतीकार न कुर्य्या वीर्यवानपि । तदाम्बरन यास्यामि यास्याम्यम्बरतां ध्र वम् ॥७॥ इति श्रुत्वा देवः प्रमाणम् । (सानन्दोच्छासम्) हन्त ! सिद्ध नः समोहितम् । (इति साशसमासन परिग्टद्य प्रकाशम्) अये ! प्रस्त यता- मद्यतन कार्य्यम्। उत्थाय टोडरमलः। जयति जयति देवः। देव ! वङ्गषु यशोरराज्यमिदानी राजान्तरमन्विष्यति आक। कस्तत्र राजासोत ? । टोडर। अस्त्य व तत्र राजा विक्रमादित्यो नाम । आक। तत् किमयमपुत्रः सनासधम्मा संवृत्तः ? । टोडर। सुयोग्यपुत्रो एहस्थश्चायम् । आक। तत् कि ब्रवीषि यशोरराज्यं मन्विष्यतीति ?। टोडर। देव ! अद्य त्रीनब्दान् यावत् पुनः पुनविज्ञापितो- राजान्तर- ·५८ चतुर्थोऽङ्कः। ऽपि न ज्ञापयति स्वामवस्थाम, समर्पयति न कर न कराजित पत्र न किञ्चिदाचिकश्च । प्राक। तत् किमुदास्त एव वङ्गोयनवावः ? । टोडर। नोदास्त ; जिज्ञासितो विज्ञापयति स्वयमेवासी कर प्रेषयतीति । आक। हन्त ! दाता च ददाति, ग्रहीता चोररीकरोति, राजकोषे च नायातीत्यही विचित्रम्। तत् कि विद्रोहा- योदयुङ तो ?। टोडर। देव ! वामानवीरेषु वङ्गषु नाशकनीयो विद्रोहोदयोगः। येन हि- अन्तःसारविहीनो हि वक्ता प्रायेण दृश्यते। शून्यान्तरतय वाय पटहः पटशब्दनः ॥८॥ मा मवम् । वाग्मी च कम्मकुशलश्च महासुधीश्च शूरश्च शास्त्रनिपुणश्च सुलेखकश्च । किन्त्व कताविरहितो विफलात्मशक्तिः वह्निस्फ लिङ्ग इव बङ्गजनो न गण्यः ॥८॥ तत् परिजायतां सद्य एव सत्यो वृत्तान्तः । मन्त्री। देव! अत्र वास्ति यशोरराजकुमारः प्रतापो तत एव परिज्ञेयस्तावदिदानोन्तनः परमार्थः । आक। एवं क्रियताम् । मन्त्री। कः कोऽत्र दौवारिकाणाम् ? ! यशोरराजकुमारः प्रतापस्तावदाहयताम् । प्राक। नाम।

·६० वङ्गीयप्रतापम् । दौवा। तह। (इति निष्क म्य प्रतापशङ्कराभ्यां सह पुनः प्रविश्य) एत्य उपसप्पध अज्जा। (ख) प्रताप। (महाघ रत्नमक सावनति समुपहृत्य साञ्जलि- बन्धम्) देव ! रुपया कपणादस्मात् सिन्धुस्तुहिनविन्दुवत् । राहाणाकर ! रत्नानां रत्नाकारमिद कियत् ॥१०॥ आक। (सादर परिग्टह्य स्वगतम्) अय! सौम्यदर्शन: सत्वपिशुनाकारश्च कुमारः । (प्रकाशम्) श्रुतमेवास्माभिगयुष्मतः प्रतापत्यभिधानम्। तदिदमन्वर्थ मपि भूयादित्याशास्महे । प्रताप। दव! पापास्पद कोणपे पुण्य जनाभिधानस्य व परिदुर्बले वङ्गसन्ताने निरपेक्षततप्रतापसङ्क्षतस्य सार्थकता- सम्भावना आकाशकुसुमिक व। तथापि तु- तव प्रसादादथवोक्तिमात्रात् अन्वर्थता स्यान्वनु नाम नाम्नः । "दिल्लोखगे वा जगदीश्वरो वा" जगन्ति यनेति विदन्ति वादम् ॥११॥ (इति वादसाहस्य आचरणात् समस्तमङ्गमुहीक्षते) आक। (सोत्प्रामम्) आयुष्मन् ! तत् कि नाम दृष्ट- मतिमात्रदृष्टिपातन ? । प्रताप। देव! प्रभूतप्रभाव अथ च स्वल्पसन्तुष्ट भवति दृष्ट खल्वतिमात्रमाश्चर्य म्। तथाहि- (ख) तथा। अत्र उपसर्पतम् आर्यो।

·. टोडर। चतुर्थोऽङ्कः। ६१ तेजःपुञ्जो नरतनुरियान् सर्वतेजोऽभिभावी रहने कविरमति कथ भारत नाम वर्षम् । उद्यन्नऊ भुवनमखिल नद्यनाक्रम्य शाम्यत् खोकत्तुं वा परभुवमिय वाधते स्वीकृता भूः ॥१२॥ माधु । आविष्क तकिल तदिद' वङ्गस्वाभाविक वाक्पाटवम्। मन्त्री। कुमार ! अस्ति कश्चिन्महाकविस्त शिक्षयिता ? । प्रताप। अस्त्य वम । आक। (साशसानन्दम्) अपि पूरयितुमर्हसि श्रीमन् ! पादत्रितयान्तरणदम् ? । "खपुष्पाञ्जली राजतां श्लोपदाने ।” प्रताप। (क्षण विभाव्य) कबीनां प्रवये चिर पूर्यत या समस्या मया सब चेत् पूरणीया। विधावुष्णरश्मिः कृशानौ च शैत्य खपुष्पाञ्जली गजतां श्लोपदान ॥१३॥ आक। (सविस्मयानन्दम्) अहो रचनाचातुरी! अहो अवसरानुसारित्वम् ! अहो विनयन पुण्यञ्च ! । सवें। साधु। चमत्कारिणो शक्तिरायुष्मतः । प्रताप ! नितरामेव प्रीतोऽस्मि । आसन ताव- दलकियताम् । टोडर। मन्य राज्यशासनौदासीन्य न न पुण्यमन्विष्यते कवितायामेव कुमारण । आक।

·वङ्गीयप्रतापम । अत्र- शङ्कर। (स्वगतम्) हन्त ! सार्वभौमसभायामपि कता- स्पदमेव तावदीर्थाकालुष्यम् । (प्रकाशम्) नन्वाय ! भवतः सम्भावनेयमपेक्षते प्रमाणोपन्यासम् । टोडर। अत्रेदमेव प्रमाणम् ; यदद्य त्रीनब्दान् यावत् भारतराजकोषो न करोति यशोरकरस्पर्शम् । मन्त्री। तत् किमयमेव तत्रत्यो राजा संवृत्तः ? । टोडर। नास्तां तावत् । तथापि स्थविरताविकले पितरि यूनश्च सूनोरौदामोन्यमन्तरेण किन्तत्र कारणमन्यदनुसन्धे य स्यात् । प्रताप। (जनान्तिकम्) वयस्य ! इदं तदाशङ्कितचरम् । शङ्कर। (जनान्तिकम्) यावदह ब्रवीमि । प्रताप। (जनान्तिकम्) नाह' के तवरुचिः । शङ्कर । (जनान्तिकम्) कुमार ! न श्रीराश्रयते लोक सर्वथा के तबोभितम् । गन्तुमर्हति सन्मार्ग कथमेकमनेकदा ॥१४॥ आक। किमत्रोत्तरमायुष्मतः ? । शङ्कर। (साञ्जलि) देव ! कुमारः स्वयमभिधातु- मपत्रपमानो मन्म खेनाभिधत्ते । आक। कमत्रभवन्तमवगच्छामि ? । शङ्कर। कुमारसचिवमेव ब्राह्मणकुमारम् । प्राक। अभिधीयतां तहि ।

·चतुर्थोऽङ्कः । शहर । तत्रभवान् यशोरराजः परमवर्षीयान् विक्रमादित्यः, पिव्यतनये यवीयसि वसन्तराय समासज्य राज्यभार स्वय- मिदानों नारायणपरायणः संवृत्तः । पाक। युज्यते । शङ्कर। अथ तु कियता कालेन सञ्जातराज्यलोभो वसन्तरायो विहिषन्निब कुमार शिक्षाव्यपदेशेनास्यामन्तरया- माम राजधान्याम् । मन्त्री। तत् कियतो दिवसात् पूर्वम् ? । शङ्कर। शरदामेव त्रितयात् । आक। तदेतावतः समयानसाक्षात्कार कि कारणम् ? । शङ्कर। अन्तरेण हि पुण्यमवसरच न घटत एव देव- दर्शनम्। आक। (खगतम्) गिरिदुर्गमहो न दुर्गम गहन वा न भवेन्महावनम् । गहनच्च भृशञ्च दुर्गम परकीय मन एव मन्यते ॥१५॥ भवतु। (प्रकाशम्) तदत्र कि कियन्ति दिनानि वा शिक्षत प्रताप इति वेदितुमिच्छामि । आगत एवासौ शस्त्रशास्त्रयोरुभयोरव शिक्षायां दीक्षितः । मन्त्रो। वाढम् । तदेतदस्माभिरपि श्रुतपूर्वम् । आक। अथ विदितमस्ति भवताम्, कोहशस्वभावो वसन्त- राय इति । शङ्कर।

·- ६४ वङ्गोयप्रतापम । टोडर। देव! श्रूयते हि श्रोत्रपरम्परया, निरन्तर- शार्दूलसेविते महाकान्तार निर्मितकान्तनगरो वशीकत- प्रजासमाजश्व वसन्तराय इति । आक। नन्वभिधीयतां तहि, विशेषेण दुई मखभावो नोतिनिपुणश्चायमिति । मन्त्री। सम्भाव्यते खल्व तत् । यतः न खलु मृटुलशौलो हन्ति हिंस्रान्तराय नहि शशधररश्मिर्शवदाह विधत्ते । न च वशयति मुग्धो मानवान् भिन्नवृत्तीन् नहि सरलजलोघः पाखं नाव धुनोति ॥१६॥ आक । (स्वगतम्) कृतघ्नता-दुर्जनता-दुरन्तताः प्रत्येकमासां खलु दण्डकारणम्। वसन्तराय समुदायशालिनि सम्पन्नयोग्या विपदास्पद हि तत् ॥१७॥ अथ तु सर्वथावितथ एवायमुपन्यासश्चेत्, तथापि तु- नीन् वत्सरान् करमनप यतः कर कि भूस्वामिनी भुवमवत्वपि सार्वभौमः । तस्मात् करग्रहणतो हि स तादृश: स्यात् वाध्ये च वाधविरहेऽनुमतिप्रतीतिः ॥१८॥ विशेषतश्च प्रतापोऽयमनाशसितवाक्पाटवादिना परम प्रोणयन् पुरस्कर्तव्य एव। तथा च- ·चतुर्थोऽङ्कः। गुणज्ञानां न्याय्य गुणवति पुरस्कारकरण तिरस्काराधान विगुणिनि जने वा प्रभवताम्। सुवर्ण सहर्ण वितरति विधिः कृष्णमयसि विभेदः को नु स्याद्गुणविगुणयोन वितरथा ॥१८॥ . तत्र च कतिपयमुद्राप्रदान राजपुत्रस्य ब्राह्मणसम्माननम्, प्रचुरतरार्थ प्रतिपादनमात्मनो वणिक्व्यवहारः, महार्घ मणि- विशेषोपहारो निर्वासितस्याकिञ्चित्करः, राजोपाधिसम्पादन राज्यहीनस्य प्रतारणापरपयायः, राज्यान्तरदानचोभयथै वात्मनः क्षतिकरम् । तत् कः खलु पुरस्कारः स्यात् ? (विचिन्त्य) भवतु। उच्छिवमेव पटक राज्य वसन्तरायादाच्छिद्य ताव- दम्म पुरस्कर्तव्यम । इस्यञ्च सर्वथैव सुविहित स्यात् । लोकापवादस्तु दुनिबार एव कम्मकतणाम । तथाहि यथै कपक्षप्रमाणोपन्यासपरिग्रहण लोकापवादः, तथा पटक- सम्पदः पुत्रायासमर्पण पोति । अत एव हि- प्रशसां निन्दा वा न खलु गणयबेव निपुण: क्रियां कुर्यादिष्टामविकलमति खामनुसरन् । गुणऽपि स्याबिन्दा जनसस दोषेऽपि च यशः हयोरप्येकाग्भवति हि मनो नव जनयोः ॥२०॥ किञ्च, मन्य खलु जनानां जनापवादः कल्याणोदर्क एव । -- तथा च- ५ ·44 वङ्गोयप्रतापम । दोषी जनो निजमुखे दधदन्यदोष कुयाहिनिन्दितुमनास्तमदोषमेव । कर्षन् मलहि वदनेन वन वराहः पालोड़यन् परममेव परिष्करोति ॥२१॥ (प्रकाशम) प्रताप ! भवन्त पुरस्कत्त मिच्छामि । देव! स्वदर्शनदानमेवास्मादृशेष्वतिगरीयान् प्रताप। पुरस्कारः। प्राक। प्रताप। एष तु प्रजामावस्याधिकारः । प्रताप। अहमपि यत्किञ्चित् प्रजामात्रमेव । प्राक। गुणमहिना त्वयि महोयानतिरेकः साधारणात् । सर्वे। वाढम् । जगदीखर इब राजराजेखरोऽपि मादृशेषु सत्यसङ्कल्प एव । आक। साधु ; तत् समस्तमेव यशोरराज्य ते पुरस्कर्त- कामोऽस्मि । सर्वे। अहो सौभाग्यम् ! अहो सुयात्रा ! प्रताप। (सविस्मय-धर्यमात्मगतम्) कोऽय- माकस्मिको देवदुनियोगः। (जनान्तिकम्) वयस्य ! तत् सम्प्रति किमत्र साम्प्रतम् शङ्कर। (जनान्तिक सोलासम्) स्वस्ति। सर्वथैव निष्यनमस्मदभीष्टम्।

·चतुर्थोऽः। प्रताप। (सखेद जनान्तिकम्) किमुच्यते निष्यन- मभीष्टमिति। गाढ़प्रत्ययतः पितेव निदधौ यस्मिन् भर निभर यहा- सुतनिर्विशेषमपुषत् मां माहीन शिशम् । तातप्रेषितमेव मां सजलदृग्यश्च न्यषेधोन्म हुः तस्मिन्न व कृतघ्नता न खलु मे सञ्जीवते राचते ॥२२॥ शङ्कर। (जनान्तिक साशम्) कुमार ! कोऽय ते सुमहान् व्यामोहः ? कथ वा स्वयमागतराजलक्ष्मीनिरास- प्रयासः?। प्रताप। (जनान्तिकम्) सखे! न खल्वय मे व्यामोहः; अस्ति च सुधौरव धौत्तिः। किन्तु- पश्य नश्यति धर्मो मे स्याच्च मूर्ते व धूर्तता। सदसन्त सती लक्ष्मीः कथ लक्ष्योकरिष्यति ॥२३॥ शङ्कर। (जनान्तिकम्) ननु पृच्छामि किञ्चिद्भवन्तम्, त्वया खलु समधिगत एवेतिहासः, सीतामुदरिष्यतो रामाव- च्छद्मना बालिवध:, राज्यमुज्जिहीष तो धर्मराजस्य द्रोणवध वाक चातुरी, पण्डितकुलपतेश्चाणक्यस्य च निर्जनारण्ये सिद्धार्थ हत्या, तत् किमेभ्योऽपि धार्मिकतमस्त्वमिति । प्रताप। (सोच्छासमात्मगतम्) अहो ! आर्यराज्यमुदत्त - मुद्युञ्जानस्य करणीय वेय प्रतारणेति ध्वनित वयसान। शङ्कर। (जनान्तिकम्) किञ्च, कुमार राज्य वमन्सकरतः कररोधहेतो प्रागेव नष्टमधुना च भवबिरासात् । तारस्य ·वङ्गीयप्रतापम । तहो विनश्यति चिराय, परन्तु भावी सम्राई विमाननक्कतः सुमहाननः ॥२४॥ प्रताप। (स्वगतम्) हन्त ! साधु सन्दर्शित ताव- दभिन्नार्थिना वयस्येन। किञ्च- स्वाम्याभावे स्वदेशेऽपि स्यात् कि देशान्तरेऽपि तत् । असम्प्राप्तास्पद वोज कदाचिन्नाङ्ग रायते ॥२५॥ तन्मानयिष्याम्य व भारतपतः सङ्कल्पम्। तेन च- निन्दादुन्दुभिनादवाधितपट श्रोत्र श्रुतिनश्यतु हस्तस्रस्तसमस्तराज्यविभवो ज्ञातिः स वा सीदतु । लप्सा प्राक् च तथापि राज्यमधुना पश्चात् पुन: पश्चिम पूर्व केवलपूर्वपर्व तमिनः सर्व क्रमात् कामति ॥२६॥ अथवा लुप्तप्रायसम्पदः स्वांशसमर्पणन विरागविषयोः पदे प्रत्युत रागसन्तोषावेव प्रतिपत्स्य पिटव्यस्य । तत् किमस्मिन्नतिरिक्त विवक्तव्यमस्ति राज- पुत्त्रसा?। प्रताप। देव ! न किञ्चिदतिरिक्तम् । न किञ्चिदतिरिक्तम्। किन्त्वतावाननु- ग्रहोऽपि निग्रहपर्यवसान एव भवितेति विविच्यते । आक। कथमिव ?। चिराय लब्धास्पदो दुई मखभावश्च वमन्तरायो न खल्वन्तरायमन्तरेणाङ्गीकरिष्यति पराधिपत्यमिति । आक। तत् किमस्मदादेशमेव न मानयेत् ? । मन्त्री। देव ! मानयबपि रचनाचातुरीमावेण चरिता- प्राक। प्रताप।

·प्राक। ट चतुर्थोऽङ्कः । थतामोदृशोमस्य सन्दिहानो बन्धुरपि प्रतिबन्धुमह तोति ननमाशङ्का प्रतापस्य । आक। सङ्गच्छते तावत् । टोडर। अत्र निवेदयामि यावत्। प्रतापन हि- तह यकरदानेन तदग्राह्य प्रतिग्राह्यताम् । करस्पर्श नमूलो हि भूभोगो निम्नभूपतेः ॥२७॥ इत्यञ्च मन्य सर्व त एव सुविहित स्यादिति। तथा च- दिलोखरः प्राप्य यशो विसारि प्राज्य प्रतापश्च यशोरराज्यम् । खयोग्यदण्डञ्च वसन्तरायः करञ्च त राजतु राजकोषः ॥२८॥ अहा ! ध्रुवमाविष्क तः सर्वत एव समोचीन: पन्याः। किन्तु किमिदानोमेवाह ति प्रतापस्तावन्तमेवार्थ- मुपहत्तम् ?। शङ्कर। देव! मितव्ययिनः कुमारस्य निजस्व प्रवासाय पिटदत्तञ्च प्रायेण व सञ्चितमास्ते ; कराय पर्याप्तञ्च तत् । आक। साधु। तेन हि- पृथ्वों नागपतौ, द्य ति दिनपती, गाम्भार्यमम्भोनिधी व्याम्नि व्यापकतां गिरौ च गुरुतां संस्थाप्य सुस्थो विधिः । इत्यालोच्य निधीयतेऽद्य विधिवत् राज्य प्रतापेऽधुना योग्य योग्यजनेऽपित प्रतनुते शान्ति हि, शशान्तु न ॥२६॥ तदधुन व विधीयतां करादानपूर्व कराज्यदानोपस्कृत- मालेख्यपत्रम्, अभिधीयताञ्च मान्धिविग्रहिकाय हादश सहस्राणि राजपुतयोधानां दश सहस्राणि च मोगलभटानां प्रताप- ;

·वङ्गीयप्रतापम । सार्थोकियन्ता, दीयताच तेष्वादेशो यत् वङ्गीयनवावेऽपि प्रतीपे प्रतापस्येव कामचार इति । प्रताप । अहो ! चमत्कारिता प्रसादस्य । चिराचनातः परमेव केवल वर प्रदत्त जगदीखरो जने । दिल्लीखरो दर्शनमात्रमत्र तु ददात्यय तबनु मानुषणकम् ॥३०॥ मन्त्री। कुमार ! तर्हि कितावदेतावतो दानस्य प्रतिदान मन्यसे । प्रताप। असम्भवमेवास्य प्रतिदान मादृशानाम्। येन हि सागरादेव लब्धमत्ताकस्य वर्षादविन्दोन खल्वात्मदानमपि तस्य प्रतिपादयति प्रतिदानोपकारम् । मन्त्री। अस्त्य वम्। किन्तु- पर्याप्तदानविषये नृपतेः प्रजानां तद्भक्तिरव परमा प्रतिदानरूपा । कुल्याजल यदनुयाति नदी, तदेव तस्यात्मलाभक्ततिनिष्क तिमामनन्ति ॥३१॥ प्रताप। (सानन्दम्) साध पदिष्ट तावमहामात्य न । तेन हि- आत्मीयामेव गामतां स्वीकृत्य परिरक्षितुम् । यथाशक्ति यतिष्यऽह यदि देवः प्रसीदति ॥३२॥ आक। (प्रतापहस्त लेख्यमर्पयन् सानन्दम्) प्रताप ! प्राज्यखर्ययशोरराज्यमखिल तल्लख्यपवान्वित सैन्यान् जन्यजयक्षमानपि महाराजेत्युपाधि बयि ।

·चतुर्थोऽङ्कः।
भक्तिखोकतिमाददवनु ददे, खल्योऽपि मूख्यामहान्
खण स्याणुरयश्चयस्य हि समः, स्वस्त्यस्तु शास्तु प्रजाः ॥३३॥ ।
प्रताप। (भूतलपर्यन्तावनतो ग्रहाति ।)
सर्वे । (सानन्दम्) जयति यथोराधोखरो महाराजः
प्रतापादित्यः ।
प्राक। स्वस्ति। अवसिता खल्वियमद्यतनो परिषत् ।
(इति निष्कामन्तवादसाह प्रणमन्तः सर्वे निष्कान्ताः ।)
इति राज्यलामो नाम चतुर्थोऽङ्कः ।

·पञ्चमोऽङ्कः। --- ततः प्रविशति इछामतोनदोतोरे यवनवेशधारी मदनमलो नवावसेनापतिः कतिपये च पटमण्डपसम्भारहस्ता यवनस निकाः । सेनापतिः। अये! प्रस्थानप्रस्ताव एव त्वयेदं व्याहृत- मासीत्, यथा-"यशोरासन्नमातामहावासे खल्वहमाकैशोरमस्मि कृतप्रवाम इति स प्रदेशो मे सर्वतो विदित” इति। तब हि कियह रे यशोरम, कस्तत्रोपस्थानमार्गः, कचोपयोगी देश: शिविरमविवेशायेति । मदन। पहो! इटो जाअणजु जमोर। अरिहदि क्ख, जलमग्गण स्थन्नमग्गेण वा तहिं गच्छिदं। एट ज्ज व अठ्ठाण मिविरहावणस्म । जेगा हि पश्चिमे गई, दक्षिण पूर्व अविसाला कुल्ला, उत्तरे अ समेटु पल्लल दिट्ट। उत्तरदो ज्ज व टुआर हुविस्मदि। तहिं अ सावहाण रक्षाहिबार गास्थि क्षु विवक्षसङ्कात्ति। (क) (क) प्रभो! इतो योजनयुगौं यशोरम, अर्हति खलु जलमार्गेण स्थलमार्गेण वा तस्मिन् गन्तुम् । एतदेव च स्थानं शिविरस्थापनस्य । येन हि, पश्चिमे नदी, दक्षिण पूर्वे च विशाला कुल्या, उत्तर प ता अण हिद ·पञ्चमोऽङ्कः । अन्यथा- सेना। (सावत्रम्) आः ! परिहर विपक्षप्रस्तावम्। केवल बङ्गेशवासनय व तावदनुष्ठानम् । क्षुद्र भूस्वामिन जेतुन युक्तोऽय महोद्यमः । कः कुर्यान्म षिक हन्तु वहन्त्रालोकयोजनम् ॥१॥ मदन। ता सुठ्ठ, भणिद' पहुणा। अहन्तु तुह्माण समिहाण त क्खु तटो।व लहु पकवामि। (आत्मगतम्) समो दाव आअच्छदु, तदो मूमिअत्तण पेक्खाविस्म। (ख) तावत् । (सैनिकान् प्रति) इतस्तावदुत्तरतः क्रमश: सन्निवेश्यन्तां पटमण्डपाः। मध्ये च सौधसविमं भविष्यति वासभवन नवावस्य । (इति निष्क्रान्तः ।) मदन। (स्वगतम्) जह ज्जव कुमारो दिल्लीदो णिग्गटुअ पाडणां उवस्थिदो, तह ज्ज व सुन्दरेण गदूअ मव्व आचक्विदो। तहि अ कुमारस्म एमो आद सो ज “जवणकवड़ेण गावावसेणां पविसिअ सिविरठावणदम अ जाअि पड़मज्जेव विमवेहि" सेना। भवतु अये ! ससेतु पल्वल दृष्टम् । तदुत्तरत एव हार भविष्यति। तस्मि- श्वानुष्ठिते सावधान रक्षाधिकारे नास्ति विपक्षशङ्कति । (ख) तत् सुष्ठ भणित प्रभुणा। अहन्तु युष्माक सन्निधाने त खलु ततोऽपि लघु प्रचे। समयस्तावदागच्छतु तता मूषिकत्व प्रेक्षयिष्यामि । (ग) यदेव कुमारो दिल्लीती निर्गत्य पाटनामुपस्थितः, तदेव सुन्दरेण गत्वा समाख्यातः । तस्मिच कुमारस्य एष आदेशो यत, “यवनकपटेन नवावसेनां प्रविश्य शिविरस्थापनदेशच ज्ञात्वा प्रथममेव ·७४ वङ्गोयप्रतापम । त्ति । तदोष मए सब अणु चिठिदं। दो वि पवाद-चौरेन्द- मुहादो सुणिद जह, “ससेणियो कुमारो इमाए उजेब गईए पश्चिमे तोर णिहुद उवहिदो, धोरेन्द-मुउन्दो अलई लई प्रणेत्र तरोषो प्राणदि" ति। ता अहं तुवरन्तो तत्त गदूध सव विमवेमि। (इति त्वरितं निष्कान्तः ।) (ग) (सैनिकाः पटमण्डप विरचय्य सविहितक्षेत्र भ्यो. मूलकानि खादन्ति)। प्रविश्य कषकः । अयो! को तुम मूल खासि । (घ) सैनिकः । तुह तादो। (ङ) कषकः। कि मह तादो। ता आपक, अउव्व ताद जीपन्त नेव समाहित्य करेमि। (च) सैनिकः। (भई भुक्त' मुलक कषकाङ्ग निक्षिपति ।) कृषकः। अरे साल! अरे सालभ। खाअसि महः विज्ञापय" इति। ततश्च मया सर्व मनुष्ठितम्। इतोऽपि नवागत- वीरेन्द्रमुखात् श्रुतं यथा-"ससनिकः कुमारः अस्या एव नद्याः पधिमे तौर निभृतमुपस्थितः, धीरेन्द्रो मुकुन्दश्च लघु, लघु, अनेकतरी- रानयती"ति। तदहं त्वरमाणः तत्र गत्वा सव्वं विज्ञापयामि। (घ) अहो! कस्त्वं मूलक खादसि ? | (ङ) तव तातः। (च) किं मम सातः। तदागछ, अपूध तात जीवन्तमेक समाधिस्थं करोमि।

·पक्षमोऽ। ७५ मूलभ उवहससि । ता चिठ्ठ तुम मूल खाावेमि । (इति कुद्दालमुद्यम्य धावति ।) (छ) सैनिकः । ता प्रापच्छ दासीए पुत्ता। (इति निष्कान्ताः कषकसैनिकाः ।)(ज) ततः प्रविशति कल्याणौचित्रमादाय स्वपटमण्डपगतो नवावः। मवावः । (चित्रमवलोक्य) अहो! शिल्पिना यदि न किश्चिदतिरञ्जित चित्रस्य । तदा तु- उदयति शरदिन्दुः कि थासया मुखान्त विकसति कमलकिलोचनोन्मीलनेऽपि । बलति किमु मृणाल बाहुसन्दर्शनेऽपि स्फ रति सति किमङ्ग शारदी कौमुदी वा ॥२॥ हन्त ! विवेकविहीनो विधाता। यदि हि सृष्टमिद- मपूर्व रत्नम्, तहि कि नाम विन्यस्त पर्णशालायां दरिद्रसा। अथवा शङ्कारो दरिद्र इति बुद्धिदरिद्राणामेव प्रलापः। कुतः- वङ्गदेशपतिरष सर्वथा यसा याचकतया समाकुलः । तत्तु रत्नमभिभाति यद्गृहे तसा सम्भवति कि दरिद्रता ? ॥३॥ (छ) परे स्यालक ! अरे ध्यालक ! खादसि मम मूलकम उपससि च। तत्तिष्ठ, त्वां मूलकं खादयामि । (ज) तदागच्छ दास्याः पुत्र!। - VVVV ·७६ वङ्गोयप्रतापम । - ! तथा च- यस्यास्ति प्रियवस्तुसाररमणीरत्न', सदा तस्य तु सौध पण यह, कदनममृत, भू. स्वर्ण पर्यशिका । तदयस्यास्ति न तस्य तु प्रतिपदं सर्व विषयेति तत् जीवानां सुखदुःखयोहि नियमः स्वाभीष्टविद्दिष्टतः ॥४॥ (विशेषेण चित्रमवलोक्य) अहो! सर्वाङ्गसङ्गिन्य व चारुता चमत्कारिणी खलु तत्रभवत्याः। तत् कि नाभरण- मनुग्रह्णाति। आं ज्ञातम्। स्वपोषणपरिवान्तस्य तपस्विनः कुतस्तत् मामग्रीसंग्रहः। (मविषादम्) हन्त विधातः ! सुट्टशि चेटसमा सुषमाहिता ननु तदाभरण : किमु वञ्चिता । वदतु वस्तु निसर्ग मनोहर नहि विहित्रिमकान्तिमपेक्षते ॥५॥ (पुनरवलोक्य) साधु साधु, अस्था हि कुटिलता केशकलाप, कठिनता स्तनमण्डले, चञ्चलता चेलाञ्चले, विच्छायता परि- छदे, कलङ्कश्च लोमाध्वनोति चित्रदर्शनादुनीयत। तत् किमिय प्रवातमासेवमाना रचयति केशसस्कारम् । प्रां सम्यगनुलक्षितम् । वामन केशमवकृत्य करेण पश्चात् दक्षेण कङ्गतिकया विजटीकरोति । प्रास्फालित कुचयुग धन-पोन-तुङ्ग यनो युयुत्सत इवेह सहोरसास्याः ॥६॥ तथा च-- ·पक्षमोका तमन्ये-नागरधुरीणन शङ्करण व चित्रितयमुमुतास्तनो। कथमन्यथा कुलललनां खल्विमामोशीमपरः पश्यत् ; अपश्यन् वा कथ' चित्रयेत् । (मोल्लासम्) तत् कथमिय' पर्ण- शालायामवतिष्ठते, कथवा तपस्विनमासेवते नाम । न खलु राजते सरोजिनी गोमयचत्वरे, नवासी मूषिकमुपतिष्ठते कदाचित्। तत एव हि ममतावानुद्यमः । (विचिन्त्य सासूया- मार्षम्) तत कि कल्याणीपरित्राण कल्याणोदक भविष्यति दुरात्मनः प्रतापस्य ? कदापि न। येन हि- गृह्यमाणां गजेन्द्र ण परिफुल्लारविन्दिनीम् । अपसारयतस्त्राण कराद्भवति कि कपः ? ॥७॥ भवतु। कल्याणोप्रत्यानयन यावदन्तरान्तरा तच्छायानु- गृहीताभिनत कोभिवि नोदयितव्य मन इत्यस्तुपदेशः । कथ चिरयति प्रियवयस्यो मे तोरावः । ततः प्रविशति नत्त कोरादाय तोराव-आलिः । नवावः । (विलोक्य) स्वागत प्रियवयस्य ! उपविश्यताम् । भवतः खलु समयक्षेपमवेक्ष्य बलवदुत्कण्ठित मे मनः । तोरावः । ता एत्य अहण अवरझझि। जण हि एस्थ तिमो पमदाओ ण दणाण मज झदो आणोदाओ। ता एका नवबह पवलविट्टिगदा कमलिणो व्व ओणदमुहो केवल अम्म, मुञ्चदि। अ पवादस्थिदा पादवक्वलिदा लदा ब्ब (झ) तदलाई नापराध्यामि। येन हि अत्र तिस्रः प्रमदा नूतनानां मध्यादानौताः। तदेका नवबधः प्रबलवष्टिगता कमलिनीव अवनतमुखौ अवरा

·नवावः।
भवतः
बङ्गीयप्रतापम ।
भिम वेवदि। असा अ वाचाव भमिदा महुअरी व तुम्मों
थिदा।
ता मात्रो अहिमुही करिष प्राअछिर्दु एरिसो
समक्ख वो जादो। (झ)
वयसर!
अचिरापनीताखेतावान्
कथमाग्रहः।
तोराव। अणप्रसो चविदासु इक्खुजटिसु कह रसो
पावीअदि त्ति। (ज)
नवावः। (अपवार्य) वयसा! यत्तक यामि ममासन्न
खल्वताः शालीनतामेव केवलामनुशीलयष्यन्तौति ।
तोराव। तहि क्ल, णिसाअरणिपड़े कुमुदिणीण वि
सालोणत्तण तक हि। (ट)
नवावः । तत् प्रस्त यमिदानीम् ।
तोराब। (नतनाः प्रति) वालियाओ! ता चलदु तुह्माण
झणकरमणोहर चलण, पसलटु अ कोइलामहुरो कण्ठसरो। (ठ)
केवल अश्रु मुञ्चति । अपरा च प्रवातस्थिता पादपस्खलिता लतव
भृश वेपते। अन्या च वात्याभ्रमिता मधुकरीव तूष्णौं स्थिता । तदिमा
अभिमुखीकृत्य आगन्तुमौदृश: समयक्षेपो जातः ।
(अ) अनेकशववि तासु इक्षुयष्टिषु कथं रसः प्राप्यत इति ।
(ट) तस्मिन् खलु निशाकरनिकटे कुमुदिनीनामपि शालीनत्व
तकंय।
(3) बालिकाः! तञ्चलतु युष्माकं झणत्कारमनोहर' चरणम,
प्रसरतु च कोकिलामधुरः कण्ठखरः ।

·पञ्चमोऽ। प्रयासः। (नतना नर्तक्यः तूष्णीमधोमुख्यस्तिष्ठन्ति ।) तोराव। ललिदापो! तुमहि णिचन्तीहि गाअन्तीहि भतत्तभप्रदा हिअ आवज्जिअझत्ति ज्ज व पज्जको अल- रोअदु। (ड) तास्तथ व तिष्ठन्ति । नवावः । (विरक्तिमभिनीय) वयमा ! विफलोऽयौं भवतः कुतः- विकसिता स्वयमेव सरोजिनी मधु ददाति पिपासु-मधुव्रते । न तु निमोलसरोजमुखौं स तां विधुनयबपि लब्ध मिद क्षमः ॥८॥ तत् प्रवर्त्तय तावत् परीक्षितगुणा एव प्रमोदाय । तोराव। (सरोषम्) ता चिठ्ठध तुह्म, वेत्तलदा ज्ज व इदोवर गाविस्मदि। (अपराः प्रति) भग्गवदीओ! उच्चिष्ठध तुह्म। (ढ) अपरा नप्त क्यो नृत्यन्त्यो गायन्ति । मन्दमन्द-गन्दवहो वहति शीतलः कूजति कोकिलः । परमसुखे कुसुममुखे वसति मञ्जलः भ्रमरो बहुल: सेवितवञ्ज ल.। अमृतसविभ चरति दुल में कुसुमसम्भव मधुरसौरभम् । शीतलकरो रजनिकरो राजति निम्मलः, नभसि धवल: परमकोमलः ।

·वङ्गीयप्रतापम तोराव। (अन्तरान्सरा “कुहु कुहु "गुण गुण" इत्यादिना विविधभङ्गया यथायथमभिनयति ।) नवावः । (सानन्दम्) साधु साधु, मधुरमासां सङ्गीत- नृत्यम्। वयसा ! तारुण्यलावण्यपूर्णानां सुन्दरोणाम्- झणिति झणिति नादः सञ्चरव पुरसय ललितचपलतायामीषदोषञ्च लज्जा। विविधनयनभङ्गी हेतुशून्य स्मितञ्च युवजनमदकार्य मद्यभूतान्य मूनि ॥५॥ अपि च--श्रोत्र : सह स्वरसुधालहरों प्रचित्य साक सनपुरपद मनसा प्रणय॑ । भनि विधाय विविधाञ्च विमोह्य सभ्यान् सङ्गोतनृत्यनिपुणा वशमानयन्ति ॥१०॥ तोराव। सुणिद भवदीहि । ज निच्चेण गोदेण अ तुह्म हि स वङ्ग खरो वसौकिदो त्ति । ता मए ज्ज व जहस्थाण अप्पणो कोइलकण्ठसंजो कदूअ तुह्म सलाहणिज्जा Infor (ड) ललिताः ! युष्माभित्र तान्तीभिर्गायन्तीभिश्च तत्रभवतो हृदयमावय झटित्य व पर्यङ्गः अलङ्गियताम् । (ध) तत् तिष्ठत यूयम्, वेत्रलता एव इतः परं गापयिष्यति । भाग्यवत्यः ! उत्तिष्ठत यूयम् । (ण) श्रुतं भवतीभिः। यत् नृत्ये न गौतेन च युष्माभिः खयं वनेश्वरो वशौकत इति। तन्मयव यथास्थानमात्मनः कोकिलकण्ठ- ·८१ • . पञ्चमोऽङ्कः। किदा। (नवाव प्रति) वप्रस्म ! ता इध ज्नेव कि वशदावावारो अण चिठ्ठिदव्यो ?। (ण) नवावः। न न कल्याणो खत्खितोऽपि कल्याणकरा भविष्यति । तोराव। ता कह अवगच्छोअदि । (त) नवावः । उक्त हि गायन्तोमवात्रभवतीमवलोक्य निराश- निवृत्त रधिकृतः। वीणायां स्वरमाधुरी, शशधरे पीयूषधाराम तिः पद्मिन्यामपि केवला मृदुलता, विम्ब तथा रताता। आकर्ण हरिण च दृष्टिरिह तु व्यक्त समस्त हि तत् सा तस्मात् किल कोदृशोति विकला जानीमहे नो वयम् ॥११॥ तत्र यदि न प्रत्ययस्तदेदमेव तावत् प्रत्यक्षीक्रियतां ते- रुपहृत चित्रम्। (इति चित्रं दर्शयति ।) तोराव। (निपुणमवलोक्य) अदो जव तुह एक्षिणी उज्जमो। (थ) नवाबः। नैताषन्मात्र प्रयोजनम्। कदाचित्त कुतोऽपि कारणाहामनशम्मा नाम कश्चन तपस्वी कारानिवासन संयोग कृत्वा यूयं श्लाघनीयाः कृताः। वयस्य ! तदिहैव कि त्वया वशताव्यापारः अनुष्ठातव्यः ? | (त) तत् कथमवगम्यते ?। (थ) अत एव तवैतावानुद्यमः ।

·वङ्गोयप्रतापम् । दण्डितः। विधवात्मजासमेतः परिजनश्चासा समासादयितु- मनुज्ञातः । स पुनः सपरिजनः शङ्करमासेवमानः प्रणाश- मिवोपगतः । ततश्च दण्डान्तर शङ्कर स्पृशतोति तमादातु प्रथम प्रहिताः प्रतिहताः । अथ तु त ससर्वखमुपग्रहो। प्रेषित बलवति बले अकस्मादुपेत्य दुरात्मना प्रतापादित्य न सर्व एव विद्रोहिणः स्वयशोरमुपनोता इति तहमनमेवाय प्रयोजनम् । तोराव। कल्लाणीग्गहण ज्नेव अज्ज पत्तअण त्ति कहहि। (द) नवावः । (स्मित कत्वा) दमिते च तस्मिन् साङ्गव कार्यसिद्धिः सम्पद्यते नाम। तथापि प्रतापतो विद्रोहिणा- मुपादानमेव प्रयाणप्रयोजनमिति तावदास्तां लोकवादः । तोराव। होटु दाव। अह उण अप्पणो परिस्मम साथ करेमि । (इत्युत्थाय नवीनानां प्रत्येक चिवुकमुन्नमय्य) ललिदे! लदणभूदे ! गोलावमहुरे ! एक वि दाव विदर सुरसुहां। अमिन खाइस्मसि, समपन्जङ्क सइस्मसि, वङ्गस्सरकण्ठ लइस्मसि, विलासमारे अ अवगाहिस्मसि । (ध) (द) कल्याणौग्रहणमेव आद्य प्रयोजनमिति । (ध) भवतु तावत्। अई पुनरात्मनः परिश्रम सार्थक करोमि । ललिते ! रत्नभूत ! गोलापमधुरे ! एकामपि तावहितर स्वरसुधाम् । अमृत खादिष्यसि, स्वर्ण पर्याङ्क शयिष्यसे, वङवरकण्ठ लगिष्यसे, विलाससागरेच अवगाडिष्यसे ।

·पञ्चमोऽङ्कः । ८३ कुलजा वनिता (नवीनाः। अवनतवदना एवाश्रूणि मुञ्चति ।) तोराव। सोहणे ! • मिटुले ! बालिए ! एहि पहिमुही हुविध गाहि दाव। (इत्यभिमुखी कत्तमारभते ।) (न) (नवीनाः। परावत्तंन्त ।) नवावः । (विरक्तिमभिनीय) आः परिहर दास्याः पुत्रीः । तोराव। (वेत्रलतामुद्यम्य) रे दासोए पुत्तोपो! दाणि वि तुह्माण णिबन्धो। (इति प्रहर्त मुद्युङ तो ।) (प) नवीनाः। गायन्ति । शङ्कर ! संहर तिमिरमतिदुस्तर- मवतर वितर करुणाम् । विपदि पतिता महते दारुणयातनाम् । विफलमिह जोवनम् उपहर विपदि सान्त्वनाम् । भवतु मम मरगाम् अचिरमिह शरणम् पूरय पुनरिति कामनाम् । तोराव। अरे! मरकन्दण करेमि । (इति वेत्रलतया प्रहरति ।) (फ) (न) शोभने ! मृदुले ! बालिके ! एहि अभिमुखीभूत्वा गाय तावत् । (प) अरे दास्थाः पुत्राः ! इदानीमपि युष्माक निबन्धः । (फ) अरे! मरक्रन्दन करोषि । दूषितमपि यौवन -~-~- ·८४ वङ्गीयप्रतापम् । नेपथ्य पूर्व स्याम् । हर हर हर महादेव ! गुड़े, म् गुड़ म दुम्। नवावः । (ससम्भ ममुत्थाय) तत् किमित्यकस्मात् पूर्वतः क्षेड़ितनादो हिन्दूनां शतघ्नीगर्ज नञ्च । तोराव। (सत्रासम्) वभस्म ! रक्ख रक्ख म। (इति नवावपृष्ठमवलम्बते ।) (ब) नेपथ्य उत्तरस्याम् । हरे हृषीकेश ! गुड़ म् गुड़ म दुम् । नवावः। आः कः कोऽत्र भोः ! ज्ञायतां किमेतत् । नेपथ्य पश्चिमायाम्। कालि कालि कालि दानवद्राविणि ! गुड़ म् गुड़ म् दुम। तोराव । वास्स ! वअस्म ! ता कि एत्य करणिज्ज? । (भ) नवावः । (ससम्भ मम्) प्राः कथ वार्तापि नोपलभ्यते । प्रविश्य ससमा म प्रतिहारी। भट्टार! अचाहिद अचाहिद। (म) नवावः । किनु खलु स्यात् ? । प्राकन्ता ह्म। (य) नवावः। अये! केन। प्रति। Vvvvv Jv.IN VW vvv VVVVV (ब) वयस्य! वयस्य ! रक्ष रक्षमाम् । (भ) वयस्य ! किसन करणीयम् । (म) भट्टारक! खन्याषितम् अत्याहितम् । (य) पाक्रान्ताः ·पञ्चमोऽङ्कः । ८५ नवावः। प्रति । पदावादिचहदासेण। (र) नवावः । धिक् सन्त्रासम्। प्रकृतिस्थो विशेष ब्रूहि । प्रति। पूर्वदो सङ्करेण, उत्तरदो सूज्जकन्ते ण, पश्चिमतो अ स पदावहदासेण आकन्ता ह्म त्ति सेणावह कहेदि । (ल) आः क्षोदीयमामयमचिन्त्यः प्रक्रमः संवृत्तः । पङ्गलवायते गिरि, क्षितिगतो धत्ते विधु वामनः दन्धि विजिगीषते मृगशिशुः सिंह दिपेन्द्रद्दिषम् । खद्योतो द्य तिभिर्दुनोति तरणि', ताक्ष्यञ्च धावत्यहिः मामेवाक्रमणीय एष सहसा दुर्बुद्धिराकामति ॥१२॥ ता भट्टार! अण मां अवेक्वदि सेणावइ । (व) अये ! इदानीमप्यनुज्ञापेक्षा। तूर्ण चूर्ण यतु प्रवान्तगुड़क : शत्र न शतघ्नीशत प्रोचण्ड: : खलु खण्डखण्डमसिभिः कुर्वन्तु तान् वर्वरान् । धानुष्काः शतश: शिरांसि विशिख : सम्पातयन्तु दिषाम् एकोऽपि प्रसरेत् यथा न समरात् सर्वे यतेरस्तथा ॥१३॥ • तह। (इति निष्क्रान्तः ।) (श) नेपथ्य वशीध्वनिसमनन्तरमेव पूर्वोत्तरपश्चिमतो युगपत् आला आला आला हो। गुड़,म् गुड़म् दुम् । प्रति। नवावः । प्रति। (र) प्रतापादित्य हताशेन । (ल) पूर्वतः शङ्करेण, उत्तरतः सूर्यकान्तेन, पश्चिमतश्च स्वयं प्रतापादित्यहताशेन आक्रान्ताः स्म इति सेनापतिः कथयति । (व) तत् भट्टारक ! अनुज्ञामपेक्षते सेनापतिः। (श) तथा।

·८६ वङ्गीयप्रतापम । तत्त प्ति- . नवावः । साधु, साम्प्रतमात्मानुरूपमनुष्ठोयते नाम मोगल- प्रवोरैः। (नेपथ्ये कलकलमाकण्य) धिक् साहसिक्य दुर्बल- पशूनाम् । शलभानामग्निप्रवेशः खदाहाय, सारङ्गाणां वागुरोत्प्लवनमात्मबन्धनाय, बालिशानां हदावगाहन नक्रोदरपूरणय, मण्डू कानामाशोविषफणारोहण साधनाय, दुम्मतेः प्रतापस्थ चास्पदाक्रमण खवसाय । तस्मादचिरमेव- दुरात्मा प्रताप: प्रतापाभिमानी प्रजापि प्रजाता तदिच्छानुवृत्ता। यशोर समस्त तदस्त विधेय वत कापराधादनेके विपनाः ॥१४॥ (नेपथ्य । महान् कलकल: ।) नवावः । (प्राकर्ण्य) वयस्य ! देहि मे दूरवीक्षणम्। तोराव। (दूरवीक्षण ददाति ।) नवावः । (यहोवा मञ्चमारोहति ।) तोराव। (सत्रासम) वभस्म ! वअस्स ! मा दाव उत्यावेहि मत्तत्र, गुलिमा पड़िस्सदि। (ष) धिङ मुर्ख !। (ममन्तादवलोक्य ) पूर्वतः पश्चिमतच दक्ष नायकनिकाय सबिवेश्य स्वयमुत्तरस्यां प्रवृत्तः सेनापतिः। तदस्यां कोऽपि विशेषो भविष्यति। (निपुण- (ष) वयस्थ ! वयस्य ! मा तावडत्थाय मस्तकम, गुलिका पतिष्यति । नवावः।

·पञ्चमोऽङ्कः। ८७ मवलोक्य) प्रां जातम-क्रोशमात्रान्तरे सरित्प्रवृत्ता पूर्व- पश्चिमवाहिनी काचित् कुल्या, केनचित् सेतुना च संयुक्त- मुभयतीरमस्याः । तदेनमेव सेतुमासादयितुमुपक्रमते सेनापतिरिति । कथ सेतुमुखव्यादत्तमुखायाः शतघ्नीतः सन्तविपक्षविक्षिप्तगुलिकाभिः प्रतिहता प्रतिनिवर्तते तावदस्मत्सेना। नेपथा पश्चिमतः । कालि ! कालि ! कालि ! दानव- द्राविणि !। नवावः । तत् कथमकस्मात् प्रतीच्यां हिन्दूनां च्वं रितनादः । (विलोक्य) हा हन्त ! हा हन्त ! पूर्व गामिना सूचीमुख- व्यू हेन भिद्यते मे दक्षिणोत्तरलम्बिनी सेना प्रतापेन । सदत्र व संवृत्तो गरीयान् सम्म खसम्प्रहारः। तथाहि- शस्त्रोभिस्तरवारिभिः सपदि हृत्कण्ठं छिनत्त्य त्वणः शूल विध्यति, मुदगरे विदलति प्रास: समाकर्षति । अन्योन्य खनति प्रदश्य दशनान् नालोकनाल : पुन: मुष्टामुष्टि कचाकचि प्रकुरुते प्रक्षीणशस्त्रो भटः ॥१५॥ तत् कोऽय राजकृत्र-परिच्छवोत्तमाङ्गस्तुरङ्गमारूढ़ो वज- मुष्टिना विध नयनत्तालकरबाल विच्छिन्दवस्मत्सेनां प्राचीमभिधावति ?। आं ज्ञातम-दुरात्मा प्रतापः खल्वयम् । अथवा सार्थ कनामा महात्मा प्रतापादित्यः महात्मा प्रतापादित्यः। यत् सत्य तर्क यामि-एष तावद्देवतानुग्रहप्रसूतः कोऽपि महिमा स्यात् । आ: - कथमन्यथा- ·वङ्गोयप्रतापम् । विलस्थो मूषिकः क्षुद्रो गजेन्द्र विजिगीषते । कनीयांश्च कणो वह महाब्धिं दग्धु मिच्छति ॥१६॥ नेपथा उत्तरतः। हर! हरे! हरे! हृषीकेश ।। नवावः । कि पुनरुत्तरस्यामावड़ित हिन्दूनाम् । (विलोक्य) आः ! सेतुमुखप्रक्षिप्ता विपक्षशतघ्नीयमुगिरत्यवि- च्छिवमग्निकटासम्यातम् । कथ प्रतिघ्नन्तोऽपि नाहन्त्यवस्थातुमस्मत्स न्याः । हा धिक् ! हा धिक् ! कथममी मुक्तकच्छाः समरादै शानों प्रत्यपसरन्ति सैनिका मे। (तारस्वर- माश्रित्य) भो भोः ! सागरकल्पा मोगलप्रवीराः ! पाठानसैनिक-करीवर-दम्भ-कुम्भ- विद्रावण-द्रढ़िम-कोतित-कोति-सिंहाः । वङ्गीयभूप-मृगपोत-भयाद्भवन्तः कस्मात् पलाय्य निपतन्ति कलङ्कसिन्धी ॥१७॥ आः कथं नाकर्ण यन्त्यपि। धिक् पलायन जाल्मानाम् । नेपथा पूर्वतः। हर ! हर ! हर! महादेव !। नवावः । (सोहगम्) एव विधर्मिणां विजयोल्लासः। पुनर्ने पथा। भो भोः ! प्रतापसहाया वङ्गीयप्रवीराः- भीरुः T: कापुरुषः प्रभित्रहृदयः कुण्ठः परथोहिषः शान्तो धर्ततमश्च वङ्ग-जजनो निन्दति या वः क्षिती। तामद्य प्रविध य सम्म खरण वोर्योद्धतान् मोगलान् अत्याचारपरान् विजित्य सुचिर कीर्तिस्रगाधीयताम् ॥१८॥ कथमामन्त्र ·पञ्चमोऽङ्कः । नवावः। (श्रुत्वा विलोक्य च) तत् कतमोऽयमोजस्विनीभि- भाषाभिः समुत्त जयवात्मसैनिकानित एवाभिधावति। आं मातम्-प्रयमसौ जातक्रोधो बद्धवरः शङ्करः। (विचिन्त्य) हा धिक् ! अनावस्थानमयुक्तमिदादीम्। (सहसा मञ्चादवतीर्य सनि दम्) अद्य फलित विषमयफल खल्वनवसरे विलासस्य । अद्य परिप्राप्तः प्रमादपरिणामः, अद्यानुभूतच्चानौचित्य सपत्ने षु तुच्छताज्ञानस्य। अहोवत ! जयाम्बुशुचि सत्कोत्ति मालामद्य दिधीषु णा । एत्य ग्लानिकृशानत्यः कलङ्काङ्गारको धृतः ॥१८॥ नेपथा। जयो महाराजप्रतापादित्यजयः । (पूर्व नर्तक्यः । सहसा निष्कामन्ति।) नवावः । कः कोऽत्र भोः ! कृपाण: कृपाणः । प्रविश्य रक्षिसैन्यः । (तरवारिमर्प यति।) तरवारि यहोवा नवावः । तत् किमेकाको सम्पहरने व कथायामवशिय माचयामि कलङ्कादात्मानम्। (विचिन्त्य) न खलु न खलु। अवश्यमेव जेष्यामि तदितः वसन्यानेवानुमरामि। (इति द्रुतमपसत्तमुपक्रमते । महसा प्रविश्य शङ्कर । प्राः पाषण्ड ! क यासि ?। (इति शूलमुत्तोलयति ।) झटिति प्रविश्य प्रताप । वयस्य। वयस्य ! न हन्तव्यो नहन्तव्यः । नवावः खल्वयम्। (इति शङ्करस्य कर धत्त ।) शङ्कर । (उत्तोलितशूल एव) वयस्य ! जहीहि निर्बन्धम् । विधर्मिणः पापान्।

·वङ्गीयप्रतापम । मृत्य रितः , शश्वद्धम्मक्षपयतितरां यः प्रजानां मृदूनां आक्रन्दन्तीह रति शरण प्रत्यह यः परस्त्रीः । पापात्मान वृणितयवन त निहत्याध सद्यः वक्षःशैल चिरमिह भुवस्तीव्रमुत्तोलयामि ॥२०॥ नवावः । (प्रात्मगतम्) असह्यम् असह्यम् । शतधा श्रेयान् । उद्देगकातरधियश्चकितस्य दूरात् खद्योतभासनदृशो विषयोऽस्मि यस्य । तस्य व सविधितिरस्कृतिधिक्क तस्य धिग् जीवित धिगपि मेऽद्य जिजीविषाञ्च ॥२१॥ (प्रसि निष्काशयन् प्रकाशम्) प्रा: पापिष्ठ ! विधम्मि- कुलकलक! विद्रावितहिपकुलो नियतनियोगात् पञ्चाननः पतति यद्यपि वागुरायाम् । स्पड़ों तथापि सहते हरिणस्य कि वित् पाहत्य प्रत्य त करेण करोत्यजीवम् ॥२२॥ शङ्कर। (शूलमुद्यम्य) प्राः पाप! दुरात्मन् !। नवावः । (तरवारिमुत्तोल्य) प्राः पाप ! दुरात्मन् ! । ससम्म म प्रविश्य धीरेन्द्रदत्तः। (सतरवारि नवावकर- मातष्य) पापिष्ठ ! स्मर तावदात्मनोऽत्याचारम् । शङ्कर। श्रीमन्महाराज! प्रतापादित्य ! परिहर- त्वमिदानीम्।

·पञ्चमोऽङ्गः । ८१ प्रताप। नवावः । (प्रतापादित्यमवलोक्य किरीटमवतारयन् तत्- पादमूले रक्षति ।) লুমনা युवतयः। ताद! अम्ब! हा कच्चाप्रणि !| (म) शङ्कर। (युवतीरालोक्य) वयस्य ! दृष्टानापि कुलस्त्रीणा- मवस्था? प्राः प्रज्वलति हृदये दावाग्निः । नवाव ! वनखर ! किमेतत् ? वितरसि गुरुदण्ड स्वल्यदोषेण दोन हरसि परकला दण्डदानच्छलेन । स्मरसि सततमेव स्वन्तु वनाधिनाथ स्मरसि न जगदीशः कश्चिदस्तोति किञ्चित् ॥२३॥ भवतु। अद्य त्वमस्माभिर्वन्दोवतः संवृत्तः । धीरेन्द्रादयः । (नवावमशस्त्र कुर्वन्ति, एकदेशलीन' तोरावञ्चाबध्नान्ति ।) प्रताप। धीरेन्द्र ! ब्रूहि सेनापति सूर्यकान्तम् । आदाय राजपुतवङ्गचमूमि हैव गत्वा विलुण्ठा पुनरेतु च राजधानीम् । शङ्कर। अत्र व घोषयतु चातिशुभ मुहूर्त स्वाधीनतां नवयशोरपतन वोनाम् ॥२४॥ प्रताप। संग्रामास्पदञ्च द संग्रामपुर नाम प्रथितमस्तु । इति निष्क्रान्ताः सर्वे । इति वङ्गशविजयो नाम पञ्चमीऽङ्क :। (स) हा तात! हा अम्ब ! 'हा कात्यायनि !।

·षष्ठोऽङ्कः। अथ प्रविशति महापौठमन्दिरागाने बसन्तरायोपाध्यायो वर्षीयान् श्रीकृष्णतर्क पञ्चाननः । श्रीकृष्ण । (देवौं प्रणम्य) अम्ब ! वैराजप्रसूते ! जगद्धात्रि ! त्वया हि- नि:मख्याचल-साल-सागर-सरित्-प्राण्य चयोच्चावचं ब्रह्माण्ड बहुकोटि-लोमविवरष्वाधीयते सर्वदा। कि तेभ्योऽपि महाणु मे ननु मन: सम्भाव्यते भारवत् येनास्यार्पणमात्रमेव चरणप्रान्तात् परित्यज्यते ॥१॥ । हन्त ! अद्य कियतः परिवत्सरान् यावद्भवोमि यत्- इदानोन्तनवानप्रस्थाश्रममिदानों वाराणसीमाश्रयामि। किन्तु तत्र प्रतिबध्नाति ब्रवीति च राजा विक्रमादित्यो वसन्तरायश्च- "प्रायेण समनवयसो वय सहैव गमिष्याम” इति। अहोवत ! यदिस्य बलवतीमाशां पुष्णन व विक्रमादित्यः सकलगुण- निधिरिहस्थ एव परलोक गतः। अत एव महामनस्विभि- रामायते नाम- "खः कार्यमद्य कर्तव्य पूर्वाह्न चापराह्निकम् । नहि प्रतीक्षते मृत्युः कृतमस्य नवा कृतम् ॥" इदमेव तावद्दिधाटविहितं वैचित्राम् । यत्, इत्य जानबपि ·षष्ठोऽङ्कः। ८३ - . जनो न जानाति, पश्यवपि नात्मनि प्रत्ये ति, शृण्वबपि प्रलापमिव विम्मरति। इद पुनरवश्यमालोचनीय मानाम्- धन-मान-जन-प्रजीवन सकल भावि हि संशयाकुलम । मरणन्तु नितान्तनिश्चित नहि जन्मी मरणादिमुच्यते ॥२॥ । (विलोक्य) अये! माधवः प्राप्तः । ततः प्रविशति पुस्तकमादाय प्रतापादित्योपाध्यायः प्रौढ़वया माधवचन्द्रः अविलम्बसरस्वती। माधव । (देवतां प्रणम्य सप्रणामम) आर्य ! अभि- वादये। श्रीकृष्ण। (प्रत्यभिवाद्य) चिर जीवन् यशस्वी भूयाः । अथ सन्दिहानः पृच्छामि-राज्य महाराजपदञ्च प्रदाय दिल्ली- खरेण पुरस्कृते कुमार पुनव शश्वरमवजित्य प्राप्त स्थविर- राजयोर्युगपदेव विषादानन्दाकुल हृदयमासीदिति श्रूयते। तत् किमवितथम ?। माधव। अलोक खल्विदमाणितमायेण । श्रीकृष्ण। कुमार षिणा भवानन्द नाभिहितमिति मयापि न सर्वथा प्रतीतम् । किन्तु पुरश्चरणप्रवृत्तो गङ्गातीरमध्यासीति पृकामि-सर्व प्रकाराभ्युदयेन प्राप्त कुमार कस्तत्र वृत्तान्तः सर्वेषाम ?। माधव । प्राकप्रवृत्ती महोत्सवः । अथ तु सन्ततमेव ·८४ वङ्गीयप्रतापम । कुमारम् अप्रतिभमिव कतमहापराधमिव पातकावस्कन्दितमिव लज्जितमिव भौतमिव स्वात्मनि लीयमानमिव च विचरन्त- मवलोक्य कदाचित् ज्यायसः सन्निहितः कनीयान् राजा निदान- मनुयुञ्जानः शङ्काराहिल्लोशदत्तपुरस्कारवृत्तान्तमाकर्ण्य महानन्द- निर्भरो , निर्भरमाश्लिष्य कुमारमभिहितवान्-"वत्स ! चिरायुभन् ! अस्माभिरागतजरर्यदहो विधेय दिल्लीखरेण विहित हितकामिना तत् । योग्यञ्च योग्यतमदेशविभूषणस्य तत् कि महामदपदेऽत्र विषादशङ्का ॥३॥ तत् सर्वथा वयमिदमनुजानीमह" इति । श्रीकृष्ण। साधु साधु, सत्यकालोचित व चित्तवृत्ति- वसन्तरायस्य। माधव । तदानीमेव च महामनखी ज्येष्ठो राजा ज्ञाति- विवादमाया दशानक प्रतापस्य षडानकच कनोयसो रान इत्य' किल वार्जितमिति विभेजे यशारराज्यम् । मुररीकृतञ्चोभयवगण। श्रीकृष्ण। (सानन्दोल्लासम्) ईदृशे किल वृत्तान्त तत्र- भवन्त. सव एव प्रशस्यतमाः । माधव । कतिपयरेव दिवस: प्रतापसेनापतिः सूर्यकान्तो वङ्गराजधानी विजित्य विशालवसुराशिमांसादयन् समन्ताचाघोषयन् स्वाधीनतां प्रतापस्य विजयिनों राजपुत- वङ्गयसेनामादाय यशोरमागतः । ससन्तोष- ·षष्ठोऽङ्कः। ८५ . तथा च- श्रीकृष्ण। (सविस्मयम्) राजपुतमोगलसेना तु दिल्लोशन दत्ता, किन्तु कुतो नामेटग्वङ्गीयसेनास ग्रहः प्रतापस्य ? । माधव । स्वभावत एव मोगलहेषिणः पाठानाः, अत्याचार- जर्जरिताश्च हिन्दुसन्तानाः प्रारीव निभृतशिक्षिता मदनमर्जन तु संग्रह्य शहरायोपहृताः । येषाञ्च षट्सहस्राणां भुजबलेन शङ्करो विजितवान् नवावसेनायाः पूर्व भागम् । बोकष्ण। इदानीं निर्णीतवस्तुतत्त्व स्वस्थमन्तःकरणम् । भारतखरबल सुदुर्जय वडवरमपरञ्च वजम् । वजनेतुरधिका विलासिनी दुर्जयापि सुजयाभवञ्चमूः ॥४॥ माधव । विभक्त च राज्य राजधानीविभागोऽपि न्याय्य इति प्राचीनमिद यशोर प्राचीनाय कनीयसे परिकल्पा अर्वाचानाय कुमाराय धू मघाटे नवनगर निम्मात नवावञ्च विमोक्त मादिदेश राजा ज्यायान् । कुमारण तूभयमपि सम्पादितम् । श्रीकृष्ण। इयमपि साधु कल्पित वर्षोयसा। इतस्तु प्रतापकन्या विन्दुमती प्राप्तकालेति चन्द्रहोपप्रभवे रामचन्द्राय प्रतिपादिता। किन्तु विषम- मासोत्तत्र घटनान्तरम् । श्रीकृष्ण। (साशङ्कम्) कि नाम तत् ? । माधव । भवानन्दगोविन्दप्रमुख निभृतवादेन परित्रासितः माधव।

·अथासा- माधव । वङ्गीयप्रतापम । किल सरलचेता रामचन्द्रः, यथा-धर्तः खलु प्रतापः प्रदाय कन्यामादास्यति ते प्राणहरणन राज्य"मिति। निवृत्त एव विवाहमहोत्सवे बालतया प्रतीतवृत्तान्तस्यायुमतः खल दयादित्यस्य साहायकेनालोकधारिवेशमादाय निभृतनिर्गवः शतनीघोषेण आघोषयवात्मनोऽपसरण प्रचुरतरकर्णधारया तरण्या त्वरितमपासरत् । श्रीकृष्ण । (सासूयम) तत् किमेनममात्यापसदं नापसारयति कुमारः ?। स पुनरिदानों कपटपट : कनीयसो राजः सचिवः संवृत्तः। श्रूयते किल सोऽपि राजा कुमाराय नितरा- मसूयतीति। श्रीकृष्ण। सम्भाव्यते खल्व तन् । कुतः साधुः सन्नपि भूपालो मन्त्रिदोषेण दूष्यति । मन्द वर्ष फल दत्त मन्दमन्त्री हि गोष्यतिः ॥५॥ तन्मन्य-दुरात्मनो भवानन्दादेव भावी कुमारस्य मानक्षय इति। तथापीदानोमस्माक भवादपसरणकाले भवानन्दाप- सारणप्रयासो न श्रेयान् । यातु। तदभिधीयतामवशेषः । माधव । (सनिवासम्) अवशेषस्तु कथावशेषः सवृत्तो राजा विक्रमादित्यः कुमारस्य राज्याभिषेकमुपक्रममाण एव । श्रीकृष्ण। हन्त ष पुनविषादमम्पातः सम्पत व परिश्रुतः । भवतु। सम्पति कः खलु वृत्तान्तः पौराणाम् ।। माधव। स्वरारूढ़े न राज्ञा प्रक्रान्तमभिषेकमुपपादयितु- M ·षष्ठोऽङ्कः। मिदानोमुद्युङ तो नूतनमन्त्री शङ्करः । कुमारण चासो यथाकाल कृतमकलकर्ममणानुमो दतः । तद्भवन्तमुपगत- मुपलभ्य तदाचार्यतासम्मतिमादातुमागतोऽस्मि । श्रीकृष्ण। (माधवहस्तगत पुस्तकं निद्दिश्य) तत् किमियं पतिरभिषेकस्य ?। माधव। अह तसिद्धिः किलेयम् । श्रीकृष्ण। तत् कस्य कतिन: कतिरेषा ? । माधव । कनिष्ठतातथीमन्मधुसूदनमरस्वतीपादानाम् श्रीकृष्ण। अथ स भगवान् भवतः कनिष्ठतातः । माधव। अर्थाकम् । श्रीकृष्ण। अहो! रत्नाकरभूत वः कुलम् । माधव । रत्नन व रत्नाकरः परिचीयते नाम । श्रीकृष्ण । तत् कुत इदमामादित पुस्तकम् ? । माधव। दिल्लीराजधान्यामवस्थानकाले कुमारमन्त्रिण: शङ्कराद स्मवृत्तान्तमुपलभ्य तदीयहस्त विन्यस्तमेतत्तत्रभवता परिप्रेक्षणाय मादृशानाम् । श्रीकृष्ण। कथमसौ भगवानासज्यति गजधान्याम् ? । माधव। श्रुत हि शङ्करात्-“परिषत्प्रस्तावाटुपश्रुत- गुणग्रामेण भारतस्वामिना समानोतः कतिपय रेव च दिवसैः पुनर्व दरोतपोवन गतः । मुह्यन्मनसा च दिल्लोखरण परिषदि प्रख्यापित किलेदम्-

·वङ्गोयप्रतापम ।
“वेत्ति पार सरस्वत्याः मधुसूदनसरस्वती।
मधुसूदनसरस्वत्याः पार वेत्ति मरवतो ॥” इति ।
अहो ! भूतार्थमुद्घोषितं दिल्लीश्वरेण । भवतु,
एतत् खल्ववसरे द्रष्टव्यम् । तदेहि माम्प्रतिकमेव मम्पादयामः ।
(इति निष्कान्तो।)
विष्कम्भकः ।
श्रीकृष्ण।
बल।
अथ प्रविशति ध मघाटनगर-राजपथोपान्तवत्ति नि
चतुष्याठीभवनाङ्गने माधवान्त वामो सभृत्यो
बलरामः मम्भवतश्च सतीर्थ वर्गः ।
केशव ! गुरुणा तावदादिष्टोऽस्मि-“वत्स ! अद्य
किल कुमाराभिषेकमहोत्सवे नानादिगन्तागतान् महा-
मनीषिणः सभाजयितु प्रत्ये कमावासो मया पर्यटितव्यः,
तस्वमिदानीमनाहतोपस्थितानां रवाहतानां
विप्राणां तारतम्यानुसारेण मुद्राविशेषासित प्रतिपादय पत्रम्"
शास्त्रज्ञानाच
इति।
केशव । जुज्जदि। जेण हि तुम दाव सव्वाई सत्ताई
पड़ि तक भूर गोऽसि, अवि अ उवझाअस्म अग्गा भाटुगो
णत्वासि। (क)
(क) युज्यते। येन हि त्वं तावत् सर्वाणि शास्त्राणि पाठवा
तर्कभूषणोऽसि, अपि च उपाध्यायस्य अग्रअभ्रातुर्नप्तासि ।

·षष्ठोऽकः । दौवा। बल। (भृत्य प्रति) प्रति) प्रये! आस्तीर्यतामत्रासनम्, समाहियताञ्च सनस्य सोपकरणच ताम्रकूटम् । भृत्यः। (यथादिष्टमनुतिष्ठति ।) बल । (दौवारिक प्रति) पाण्डेय ! आइयन्तामागन्तुकाः । तह। (इति निष्क म्य रवाइतक्येण सह पुनः प्रविश्य) एत्य भावो. ता उपसप्पन्तु अज्जा। (ख) रवाहताः। ब्राह्मणभ्यो नमः । बल। (प्रतिप्रणम्य) इदमामनम्, अनोपविश्यताम् । रवाहताः। (नाट्य नोपविशन्ति ।) बल । (प्रथम प्रति) तत् कि नाम शास्त्रमभिनिविष्टो भवान् ?। प्र-र। तिष्ठ महाशय ! किञ्चित् । (भृत्य प्रति) अये ! अस्ति कि ताम्रकूटव्यवस्था ? । केशव। अवि सेवदि भव ताम्मउड़?। (ग) प्र-र। नक्तन्दिवं नक्तन्दिवम् । केशव। तहि महन्तो जेष भव भव ताम्मउड़स्स उवास भो । (घ) प्र-र। किमुच्यते ? ताम्रकूट हि नाम सर्व भूते विराज- मानो महाविष्णुः । (ख) तथा। अत्र भावः, तदुपसर्पन्तु आय्याः । (ग) अपि सेवते भवान् ताम्रकूटम् ? । (घ) तहिं महानव भवान् ताम्रकूटस्य उपासकः ।

·ङ १०० वङ्गीयप्रतापम् । केशव । (विहस्य) कविश्र!। प्र-र। किन पश्यसि ? । नारीणां गुड़िका विखण्डितदल दोक्ता च सत्ता पृथक नस्य भूरिमनीषिणाञ्च चुरट चञ्चदिलासात्मनाम् । हुक्का-गुड़ गुड़िकाल बला -विलसनै: शेषान् समालम्वते चक्र' दर्शयते युत वितनुते मुक्ति प्रदत्त परम् ॥६॥ सर्वे। (इसन्ति ।) केशव । (सहासम्) ता कस्स अवदारस्म उवासी भव?। (च) प्र-र। अये! श्रूयतां तावत् । आलबालाम्बुचरश्च फुत्कृतिकरस्तोयान्तरे शब्दनः वक्षःक्षोभकरा महाध्वरगतो ध मध्वजो भूभृताम् । क्षेत्रप्राप्तबनो हलास्त्रसुगतः प्रान्त च कल्किस्तथा एते श्रीहरिताम्रकूटविताः कार्यावतारा दश ॥७॥ तेन हि-एकाश्रयेऽपरः कुप्येदिति सानुपास्महे । अणीयानपि देवांश: क्षय शमति मांसलः ॥८॥ सर्वे। (सविस्मय हसन्ति ।) बल। (विहस्य) साधु, महाकविः किल भवान् । (भृत्य प्रति) अये ताम्रकूट तावद्दोयताम् । । (हितोय रवाइत प्रति) तत् कि जानाति भवान् ? । (ङ) कथमिव ?। (च) तत् कस्य अवतारस्य उपासको भवान् ? । + ·षष्ठोऽङ्कः। १०१ हि-र। काव्य जानामि, सप्तशतों जानामि । बल। तन्माघमपि जानाति ? । हि-र। अये ! ! माघ को न जानाति, यत्र किल वङ्गोष्वपि महत् शौतम् । दि-र। बल। बल। अहो! शिशुपालवधज्ञान पृष्टोऽसि । नाहमास' युधिष्ठिरराजसूयसभासभ्यः, येन शिशुपालवधज्ञान पृच्छनीय: स्याम् । बल। भवतु। श्रीहर्ष कृत किञ्चित् ? । हि-र। आ जन्मनः श्रीहर्ष गन्धोऽपि नास्ति, तदाभ्यां कि क्रियेत किवा जानामि । अस्तु । बाणकृत तह ? । हि-र । (चिह्न दर्शयित्वा) नन्व तत् पश्य । केशव । किखद। (छ) हि-र। कस्यचिदाणस्य क्षतचिह्नम । बल। (विहस्य) अस्ति कालिदाससम्पर्क:? । दि-र। अस्ति महान् सम्पर्कः, स हि मे पत्नोभाता। सर्वे। (प्रहसन्ति।) बल। तदुदाह्रियतां तावद्भवभूतिकाव्यस्य किञ्चित्, सप्तशतोस्तोत्रस्य ऋष्यादिकमेकौं वा । हि-र। हन्त ! कुतोऽपि नाव्याहतिः। भवतु। समय- संक्षेपात् युगपदुभयमेवोदाहियते । श्रूयताम्- (छ) किमिदम् ।

·१०२ वङ्गोयप्रतापम्। "उत्तरचरितस्य भवभूति ऋषिः, सीता देवता, नानाविधं छन्दः, समासप्रयोग भौमा शक्तिः, कवियशो वीजम, सम्मेलन तत्त्वम्, परिषत्प्रीत्यर्थमभिनये विनियोग.।" सर्वे । (साश्चर्य हसन्ति ।) बल। (विहस्य) साधु, गभीरा समालोचनेयम् । (तीय प्रति) तत् कि विज्ञायते भवता ? । हर। स्तवः स्त्रोत्र नुतिः स्तुतिः । केशव। (सहासम्) अह्मो! महन्तो ज्जेव अमर- कोसोसि। (ज) ह-र। मन्ये, त्व खलु तदधिक एवासि । सर्वे । (प्रहसन्ति।) बल। (सहासम्) तदुदाहियतामक स्तोत्रम् । -र। इदं हि मे श्यामास्तोत्रम्- "ताम्बल' मध्यमान्तः खरपरिरहित च ण पूगेन युक्तम् ।” सर्वे। (विशेषेण हसन्ति ।) केशव। (प्रहस्य) साहु रे माहु। ता तोत्त परिहरि वम हि दाव अप्पणो सामां। (झ) ह-र। आः सावशेष न श्रुतम । भवतु। श्रूयतां ध्यानमुखेन मे श्यामावर्णनम् । (ज) अहो! महानव अमरकोषोऽसि । (झ) साधु रे साधु । तत् स्त्रोत्र परिहत्य वर्णय तावदात्मनः ध्यामाम्।

·षष्ठोऽ। १०३ “देवोमम्बां सुतानां क्षितिधरवदनां भ्राष्ट कान्ति जघन्यां खटारूढ़ामुदारामरुणितनयनां मर्वटा वग वगन्तोम ।" सर्व। (प्रहसन्ति।) बल। (प्रहस्य) वेद्मि किल भवन्तमृत्विग्वर श्यामा- पतिम । ह-र। दर्शिता वः। तत् न खलु न खलु । “वाग्धीनां नयनोत्पलाञ्चिततनु गो गों कृतं विद्धि माम्।" सर्वे। (अट्टहास्य कुर्वन्ति ।) बल। (प्रहस्य) भवतु। कतमिदानीमपरपरिचयश्रमेण । (इति विशेषेण मुद्रयित्वा पवनयं ददाति ।) सब रवाहताः। (सानन्द ग्रहीत्वा) अहो! निपुण- वस्त्यस्तु । साधयामस्तावत्। (इति निष्कान्ताः ।) बल। (टौवारिक प्रति) अये ! आइयतामिदानीमकैकः । तह । [इति निष्कान्तः ।] [] ता कध एदे रवाहूदकवड़ेण पच्छमाओ! । [2] तर्क यामि-पत्रिसार्थनापत्रमुपस्थानमपमानाय मन्यमाना रवाहतच्छननोपस्थिताः । ता किरण, क्खु एरिसो वावारो किदो ? । दौवा। केशव । केशव । (अ) तथा। (ट) तत् कथमेते रवाइतकपटेन प्रच्छन्नाः ? । (ठ) तत् किनु खलु ईदृशो व्यापारः कृतः ? ।

·१०४
वङ्गीयप्रतापम ।
बल। अये ! मनीषिणो हि कदाचित् परान्त वासिभिः
सरस व्यवहरन्ति ।
दौवारिकेण सह प्रविश्य वैयाकरणः। नमो विप्रेभ्यः ।
बल। [सप्रतिप्रणमम्]
इदमासनम्, उप-
विश्यताम् ।
वया। [नाट्य नोपविशति ।
तत् कि नाम शास्त्र परिशीलयति भवान् ? ।
आय !
वैया।
शब्दशास्त्रम् ।
वया।
बल। किञ्चित्तत्र परिचयप्रयोजनम् ।
पश्यन्त एव परिचिन्वन्तु भावाः ।
सन्धि स्वाङ्ग वनशनपतत्पित्तकुक्षौ च शब्दः
धातुष्ट रुपरि चरितस्तद्धित चित्तनिष्ठम् ।
सत्सम्बन्ध सुपट करण कारक मे, समासो
राजत्यास्य परमसुखकमात्रमस्मिन्नदृष्टम् ॥८॥ ।
बल। अहो! गभीरा दारिद्रयनिवेदव्यक्तिः । साधु,
सत्कविः किल
भवान्। [इति मुद्रयित्वा पत्र ददाति ।
वया। [पत्रमादाय निष्क्रान्तः ।
प्रविश्यालङ्कारिकः । स्वस्योपमान स्वयमेव सम्भवन्
अनन्वयस्यान्वयतो निदर्शनम् ।
भोगेन होनोऽपि सदेव भोगवान्
विरोधलक्ष्यश्च शिवः शिवोऽस्तु वः ॥१०॥

·षष्ठोऽङ्कः । १०५ बल। बल। [आकर्य सानन्दम्] नन्वासनमलकियता- मालङ्गारिकेण। आल। [नाट्य नोपविशति । बल। तत् कीदृश पत्रे भवतामभिलाषः ? । • पाल। ननु विशेष एव । कथ प्राक् परिचयाविशेषोक्ति: ? । आल। येन सत्यपि योग्यत्वे विशेषश्चेन लभ्यते । सति हेती फलाभावे विशेषोक्तिहि युज्यते ॥११॥ बल। [सहर्ष म्] मयापीद वक्तव्य भवति । अयोग्य न विशेषे तु लब्ध ऽन्योऽपि विभावयेत् । कार्योत्पत्ती विना हेतु भवत्य व विभावना ॥१२॥ आल। साधु, भवतो विद्याप्रत्ययादिदानों विशेषे का कथा, अलब्ध ऽपि पत्रमात्र नास्त्य गोयानपि विषादः । बल। तंदग्राह्यतामिदम् । [इति विशेषाशित मर्पयति । पाल। [ग्यहोवा निष्कान्तः । प्रविश्य दार्शनिकः । मांख्यस्य प्रकतिप्रभिन्नपुरुषः पातञ्जलस्य खरः न्यायस्याष्टगुणोखरः कतिनिधिर्व शेषिकस्यापि सः । मोमांसाहितये मुनिहयक्ते वाक्यात्मकश्चाहय मन्त्री ब्रह्म, यथा तथास्तु भगवान् भूयात् स वः श्रेयसे ॥१३॥ , बल। तदस्तित्व कुतो निश्चयः ? ।

·- दार्श । १०६ वङ्गोयप्रतापम । दाश। “य कारवोऽपि विखकम्मे त्युपासते तस्मिन्बेव गोत्र-प्रवर-चरण-कुलधम्मादिवदास सार सुप्रसिद्धानुभवे भगवति भवे सन्देह एव कुतः।" बल। [सम्मतिनाटितकेन] ब्रूवन्ति च भामतीकाराः- "स्फटतराहमनुभवगम्य आत्मा सशयाभावात” इति । साधु, अधिगतसकलशास्त्रस्य शिशोरपि ते शोभते प्रशिकपदम् । बल। [विशेषासित पत्रमप यति । दार्श। [प्रादाय निष्कान्तः । प्रविश्य स्मार्तः । आत्मनो जननाशौचशावाशीचन्तु विहिषाम् । प्रायश्चित्तञ्च सदिग्ध-पापष्वस्तु तव ध्रुवम् ॥१४॥ केशव। [सहासकौतुकम्] विप्यस्मामिअगोहचा तुह होटु कहि विण । चाण्डालाम सदा खाहि तत्तकिच्छ पत्रोण ॥१५॥ [ड] स्मातः। (सरोषम्) धिक् प्रहासम् । आवश्यक जननतो मरणान्तिम यत् शास्त्रण तेन तुलना क्षणप्तिः का। बाला हि मातरमथानमपास्य नित्य मातृष्वसारमपि विष्टकमाद्रियन्त ॥१६॥ विप्रस्वामिकगोहत्या तव भवतु कस्मिन्नपि न। चाण्डालान्न सदा खाद तप्तकच्छ प्रयोजनम् ।।

·षष्ठोऽङ्कः । बल। आर्य ! मर्षयतु बालिशता वालस्य । श्रुतिप्रसूता मुनिसटहोता युक्ति मदाचारमथाश्रयन्ती। कम्माश्रमाणां विदधाति या हि को माटववाद्रियते स्म ति ताम् ॥१९॥ (इति विशेषाशित पत्र ददाति ।) म्मात्तः। (ग्टहीत्वा निष्कान्तः ।) नेपथा। (दुन्दुभिध्वनिजयकोलाहलानन्तरम् ।) स्नातो यात्यभिरूप-रूप-विनमन्मारः कुमारः क्रमात् मंसत्सद्मनि पद्मिनी वनमहापद्मोव पद्मां वहन् । श'सन्तोव यशांसि लाजमिषतः पौराङ्गनाः प्राङ्गण माद्यवद्य मदोद्यम जयजयध्वानर्जनो धावति ॥१८॥ बल। (आकण्य) पाण्डेय ! पश्य तावत्, कति सन्त्यन्य पण्डिता इति । भाव ! दोसदि ण क्ख को वि अवरो पण्डिदो। घरन्तरन्तु केवल रवाहदेहि वह्मण हि कलअलेण पाउलो- करीअदि। (ढ) केशव। जुज्जदि। ण क्खु, पइदपण्डिदाओ बहुदराभो उवचिठ्ठन्ति । (ण) दीवा। (ढ) भाव ! दृश्यते न खलु कोऽपि अपरः पण्डितः । महान्तरन्तु केवल रवाइतामण : कलकलेनाकुलोक्रियते । (ण) युज्यते। न खलु प्रकृतपखिता बहुतरा उपतिष्ठन्ति । - ·१०८ वङ्गीयप्रतापम् । बल। बल। तदेहि। रवाहतान् मुखतः समामन्वा कुमार- पाखंगता भवामः । केशव। वभस्म ! सुणीअदि दाव, अज्जकुमारो कप्पतरु भविस्मदि त्ति, ता जद कोवि सग्गरज सव्वरज्ज वा पत्थे दि। (त) प्रये ! अमाध्यमनर्थ वा नार्थ यन्त्यर्थयितारः। (इति सतीर्थदौवारिकादिसहितो निष्क्रान्तो बलरामः ।) ततः पटान्तरे परिवर्तिते प्रविशति राजसभायां सिहासनासोनः सपत्नीकः प्रतापादित्यः, दक्षिणवामतो माधवशङ्करी, विभवतश्च सदस्या याचकाश्च । वैतालिका गायन्ति । कालि! करुणामयि! पाहि प्रतापम् । भारतवीरसमाज देहि प्रतापम् । मारदे ! वरदे ! गतिदे! मतिदे ! धनदे ! शुभदे जहि त्रितापम् । सेवकशरगा मङ्गलकरणम् चेतसि चरण प्रथमवैतालिकः। किरति किरणमाली मात्रमत्रान्धकार वितरति सुरशाखी केवल प्रार्थितार्थम् । (त) वयस्य ! श्रूयते तावत्, अद्य कुमारः कल्पतरुभविष्यतीति । सदयदि कोऽपि खगराज्य सर्व राज्य वा प्रार्थ यति । धेहि दुरापम् ·षष्ठोऽङ्कः । १०८ নানা- विदलितरिपुपक्षः सन् पुनः कल्पवृक्षः जयति युगपदेकस्तो यशोरष एषः ॥१८॥ हितीयवैतालिकः। सकलसुसहतापः पूर्वतः पूर्व मुद्यन् सपदि निहितपादो भूभृतां मस्तकेषु । जगदिदमधिकुर्वन् लीयतेऽकः प्रतीच्या परमुदयतु तस्यामप्ययन्तु क्रमेण ॥२०॥। शङ्कर। (उत्थाय) भो भो ब्राह्मणकायस्थप्रमुखा दिगन्तागताः सामाजिकाः ! हि श्रीमन्महाराजः प्रतापादित्य:- दृष्टा दुःखान्यधिगतदयावोरभावः प्रजानां जित्वा वङ्ग श्वरमतिखर युद्धवीरः पर सन् । पार्थो ज्यायानिव विनयवान् धम्मवीरावतार: ख्यातः कल्पद्रुम इति पुनर्दानवोरोऽद्यजातः ॥२१॥ सवें। (जयध्वनिपुरःसर करतालिभिः सविस्मयानन्द- मनुमोदन्त ।) शङ्कर। तन्म हतं यावत् यथाकाममर्थ यितुमहन्त्यर्थ यि- एष तारः। माधब। (उत्थाय) इद पुनरर्थि मात्रस्य प्राक् पया- लोचनोयम् ; यथा, दान हि नाम खुत्वमूल शक्तिसाध्यञ्च । तन हि सत्ताहीन भावि भूतञ्च वस्तु त्यत शक्तो नैव कल्पद्रुमोऽपि । r ·११० वङ्गोयप्रतापम् । देय दद्यादथ येच्चाीमों युज्येतास्मिन् कस्यचिवापदेश: ॥२२॥ सर्व। (इदमपि करतालिभिरनुमोदन्त ।) (ततः प्रार्थयितारा यथाभिलाष भूमिवृत्त्यादिक प्रार्थयन्ति ।) प्रताप। (यथासम्भवमुत्सृज्य ददाति।) दुर्गापदनामा कश्चिद्ब्राह्मणः । राजन् ! देहि मे स्वर्ण मुद्राम् । प्रताप। (उत्सर्ग व्यापृततया नयेनैङ्गितेन दातु महिषी- मनुमोदते।) पद्मा। (स्वर्ण मुद्राभाजनादेकामुत्तोल्य ब्राह्मणहस्ते ददाति ।) (मुद्रा तु ब्राह्मणहस्त चुाता अधाभाजनस्थमुद्राराशौ पतति ।) या। (पुनरुत्तोख्य दातुमारभत ।) प्रताप। (विलोक्य) देवि! ननु कि क्रियत ? । पद्मा। भाषणपड़िदत उणा अप्प मि । (थ) प्रताप। अपि प्रत्यभिज्ञायत सैवेयमिति । पना। अन्नउत्त! अप्पणो रासिन्मि पड़िद धमविन कध पञ्चहिजाणोदि तज्जव एम सुवम त्ति। (द) (थ) भाजनपतितां तां पुनार्पयामि । (द) आर्यपुत्र ! प्रात्मनो राशौ पतित धान्यमिव कथ प्रत्यभि- जायते तदेवेदं सुवर्ण मिति ।

·षष्ठाः। प्रताप। प्रताप। तत् कथमप्रत्यभिजानती प्रवर्त से पुनरर्पयितुम् । माधव। देवि ! “प्रमादतस्तु तन्नष्ट तावन्मात्र नियोजयत्। अन्यथा स्तं ययुक्तः स्यात् हेनादत्ते विनाशिनि ॥" इति स्मत:, “तावदेव पुनरुत्सृज्य देर"मिति दानमागर- सिद्धान्ताच्च यद्यपि भवत्याः प्रवृत्तिरेव शास्त्राथ :, तथापि दत्तस्य पानान्तरप्रतिपत्तो स्त यप्रत्यवायः स्यादित महाराज- स्थाभिप्रायः । पद्मा। करगिज्ज दाणि आणवेदु गुरुअणो। (ध) नन्वय सुवर्ण राशिरेव पात्रमात् क्रियतामिति । पद्मा। तह। (इति सहभाजन सुवर्ण राशि दुर्गापदाय ददाति ।) (न) सर्वे । (मविस्मयानन्द माधुवाद रुपस्तुवन्ति ।) दुर्गा। (परिगृह्य) हन्त ! विस्मयविमुग्धः संवृत्तोऽस्मि, किमत्र ब्रवीमि। एतत्तावत्तर्क यामि- कल्पः स्वर्ग वितरति तरुद्रव्यमाशास्यमान आशातीत नमु पुनरय मर्त्यवतॊ ददाति । धन्य मन्य तदिदमधुना स्वर्ग तो मत्य लोक न्य नाधिक्यौं भवति भुवन धम्मतस्तारतम्यात् ॥२३॥ ... (इति निष्कान्तः।) (ध) करणीयमिदानौमाज्ञापयतु गुरुजनः । (न) तथा। - ·११२ बङ्गीयप्रतापम । वैतालिकाः । जयति विजयलक्ष्मीर्भाग्यलक्ष्मीकतात्मा प्रमहितमहिषी च श्रीमतीश्रीरिवेयम् । विजितसुरतरुश्रीः श्रीप्रतापः प्रतापी जगति विजयतां वा जीवन दीर्घजीवी ॥२४॥ (इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।) इति प्रतापराज्याभिषको नाम षष्ठोऽङ्कः ।।

·सप्तमीऽङ्कः। वीरेन्द्र। - अथ प्रविशति सामर्षोहगो वीरेन्द्रवम्मा। “यशोरेशमवसादयितु प्रतिष्ठते मानसिहः” इत्युपशृण्वन्नेव दिल्लोतः प्रस्थाय अविश्रान्तगति- रुपस्थितिमात्रमेव “छद्मना द्विषतां सर्वामवस्थामुपलक्ष्य प्रागेव प्रतिबोधयितुमानापितोऽस्मि” प्रतापन । तत्र चोपगच्छद्रव यदृच्छया दृष्टः प्राचीनसचिवेन दुरात्मना भवानन्देन परि- चायितो मानसिं हाय । परन्तु प्राक्तनपुण्य न वापक्रान्तोऽस्मि । तत् कथमय कसनो नापसारितः प्रागेव प्रतापन। येन हि- वहिविपक्षो न तथा भयावहो यथान्सरस्थो विदितान्तरस्थितिः । स्फुटन् ब्रणो दृष्टिगतः मुशोधनो देहान्तरस्थस्तु निहन्ति देहिनम् ॥१॥ तदिदमेव वृत्तान्तमावेदयितु बहु विचिन्ववपि नाधिगतः प्रतापम् । (विलोक्य) अये ! धीरेन्द्रदत्तः प्राप्तः। धौरेन्द्र! कोदानों राजा ?। प्रविश्य धोरेन्द्रदत्तः। नमः शस्त्रगुरवे। (इति प्रणम्य) सम्प्रति महाराजः स्वयमेव सर्वमङ्गलामुपास्त ।

·अयि! ११४ बीयप्रतापम् । बोरेन्द्र। पपि वक्ता मह सि कथं नाम दुरामा भवानन्दो हिषत्पक्षमनुप्रविष्ट इति । धोरेन्द्र। तत् किमियतापि समय ने नम मनधिगत एव भवान् । वारेन्द्र। कथमधिगम्यते। वनशविजयात् परमेव हि स्वकार्यविपर्यासितचित्तस्य भारतस्वामिनः प्रवृत्ति- मुपलम्भयितु सुखमय न मदनमलेन च सह दिलामनु- प्रेषितोऽस्मि प्रतापन । धोरेन्द्र । स्मृतमिदानोम्। तदामूलतः श्रूयतां समासेन । अभिषेकात् समनन्तरमेव हि महाराजो वसन्तरायमतेने व कियता केतवेन कियता च शौये गोत्कलान् विजित्य गोविन्द- देवोत्कलेश्वरयोविग्रहयौं तस्मै समुपजहार। सोऽपि च तां यथास्थान प्रतिष्ठापयामास । वोरन्द्र। इत्थमेवोचितमनुष्ठान वर्षीयसः । धोरेन्द्र। तेन च विजयन सेनाधनयोन वीनोपचया- दुपचित तदुभयबल महाराजस्य । इतः पुनरायः शरोऽपि वादसाहेन साकमचिरभाविन महासमरमुत्प्रेच्य चतुरतरैः सहचरैः सह संवत्सर यावत् पर्यटन क्वचिहिभीषकया कचिदनुनयप्रवणतया क्वचिदुपायनसम्पदा यथोपयोग विक्रम- पुराधिपति' चन्द्रराय केदाररायचान्सरेण वङ्गीयदशभौमिकान शनिमतच प्रायण साधारणानकायनीजस्य राजधानीमाजगाम । इत्यथो स्वयमेव देवः प्राच्य सेनान्य रघु प्रतापसिंह ·सप्तमोऽहः। सार्थीकत्य गत्वा विजित्य तावपि स्वमतमङ्गीकारयवागतः । यथार्थ नौत्यर्थबले यथा यथा समृद्धितिर्नवभूपतिरभूत् । तथा तथा सात्मजाभूभृतो विरुधबुद्धिनितरामवईत ॥२॥ वोरन्द्र। प्रस्त्य व नैसर्गिको वः परत्रीकातरता वङ्गीया- नाम्। धोरेन्द्र। उचितः खलु बइदाहरणस्तवायमुपालभः । भवतु। विदितनिभृतविहे षोऽप्य कटा महाराजः समराया- वश्यक पश्यन् वान शगत चकशोनामक भूखण्ड सानुनय- परिवर्तनप्रार्थ नयापि नावाप्रवन् स्वयमपि विषविक्कतः सञ्जातः । तथापि कदाचिवसन्तरायण खजनरहेनेव पिटपर्वणि समाइतो रक्षिमावसहायः प्रविशने व कमान क्रपाणपाणिमा गोविन्दरायेणाक्रान्तः। गङ्गाजल गङ्गाजलम् इत्युच्च रुच्चारयामाम च वसन्तगयः । वोरेन्द्र । (मविस्मयोहगम्) हन्त ! कोऽयमकस्मादनथपातः । पश्यन् वेशी वीभत्सव शसप्रति महाराजो निमेषेण व निष्काशयवशनिभोषण तरवारिम्- गोविन्दपूर्व मुदितोदितपुववर्ग हत्वाञसा हतधिय इतवान् वसन्तम । गङ्गाजल पदमिट वदने किलासीत् गङ्गाजल स्वमवितु पवितुच मागात् ॥३॥ धोरेन्द्र। - ·धीरेन्द्र । वङ्गीयप्रतापम । वीरेन्द्र। (सकरणम्) हा हा। प्रतापहस्ते नेवास्त- मुपगतो वसन्तरायः । माहोनमुपलालयव सोऽमुने व निहतः सहात्मजः। दूषिता हि परमाततायिता तब चेत् किममृताद्विषोदगमः ॥४॥ तत् कि वृद्धस्य मृत्य मवश्य पश्यत एव गङ्गाजलयाचनम् । न खलु । गङ्गाजलाभिधानो हि तस्य तरवारिः । वरिन्द्र। तेन हि कथमपि न कृतघ्नतया प्रतापमवमन्तु- मर्यामि। यत:-- विस्मत्य विद्दषमपास्य सम्बल प्रसवचित्तः स्वयमकलो गतः । हत्यां विन वाक्रमतां किमाचरेत् सदात्मरक्षा श्रुतितो हि विश्रुता ॥५॥ एतावता च भवानन्दस्यापि पर्याप्तमेव जात प्रतिकूल- व्यवहारवीजम् । धोरेन्द्र। तदानीच्च पश्यन्त्ये वेदृश भीषण शसं वसन्त- रायमहिषी कनीयांसमात्मज राघवमादाय कचुवने प्रच्छवा कथमपि कृतवती प्राणवाणम् । परश्च सह मृता। राघवस्तु कचुवने रक्षित इति कचुराय इत्याख्यायते। तन्मातुलस्तु रूपरामवसुस्त पर्यवेक्षित भवानन्दमुपदिश्य प्रतिविधित्सया बसन्तरायबन्धु हिजलोपति ईशाखाँभिधान शरणमुपगतः ।

·सप्तमोऽ। ११७ - - ईशाखाँ अपि देवप्रतापस्य- विदितप्रतापः प्रसभप्रकृत्तिमपहाय सत्यसन्ध देव प्रति विताभिप्राय बलवन्तसिह नाम सेनापति प्राहिणोत् । अथासौ साहसमावसहाय एवोपागम्य रहसि विषयविशेष संलपितुमिवोपनीतस्य देवस्य सहसै- वाक्रमणोरसि निपत्य गलमण्डले महोज्ज्वलभीषण शस्त्री- मस्थापयत्- वीरेन्द्र । (सातकम्) हा हा ! कोऽयमर्कि तो दुविपाकः । धीरेन्द्र ।-प्रब्रवीच्च-"राजन् ! प्रतिजानीहि तावत्- मम राघवमचैव हस्त न्यासोकरिष्यसि । यावच्च हिजलीयान मान्तराय चरिष्यसि ॥६॥ पन्यथा स्मरेदानीमभीष्टदेवताम्" इति । बीरेन्द्र। (सविस्मयम्) अहो साहसिक्यम् ! पहो चातुर्यम् । धोरेन्द्र। अनन्योपायच देवो वाढमित्यङ्गीचकार। सोऽपि नव जामातरमिव राघवमादाय गत्वा खामिने समुपजहार पारितोषिकञ्चाजहार । वीरेन्द्र। साधु बलवन्तसिह ! साधु, साधित किल दुःसाध्य साहसाला तबुद्धिमात्रव्ययेन । धोरेन्द्र। इतश्चैको रोषादाक्रमणाय अन्यच वासादाम- वाणाय सरभसमेव समारेभे समरसम्भार संग्रहीतम् । वीरेन्द्र। वृत्तान्तक्रमणोभयोरपि साम्प्रतिकमेवे तत्। धोरेन्द्र। भवान्तरे स्वरहरक्षणाय वनोपसागरतीरोपान्त ·११८ बङ्गीयातापम । नवनिर्मितदुर्गेषु सेनासमावेश कुर्वता सेनापतिमा सूर्यकान्तन रडानाम पहुंगोजजातीयो अलदस्यः स्वजातीयसेनापोतसमतो वयोकत्वानीतः। देवेन. चासौ दण्डविनिमयेन दानमाना- भ्यासावर्जितो धर्ममन्दिरस्थापनाखासनेनानुरजितः सतब नौसेनापतिः। स तु परस्तात् प्रायेणादर्श यचमत्कारिणी खलु समरचातुरीम्। सजातच दस्थ तोऽप्यभावनीय कल्याणम्। वीरेन्द्र। पये! किमुच्यते । काले सुटुर्जनेनापि सिध्यत्य व महत् फलम् । सचिपातविकारे हि विष खल्वमृतायते ॥७॥ धोरेन्द्र। कतिपयरेव च दिवसैजलस्थलोभयगामिनी विशालवाहिनी परिचालयन् गत्वा हिजलीराजधानीमवरोध । सविघ्नन् विहतः शसन् विशसितः सम्मई यन् महितः व्याविष्यन् प्रतिविद्ध उद्धतगतिर्धावन् पुनर्धावितः । उदगर्जन् प्रतिगर्जितः क्वचिदसौ भागे जितः सञ्जयन् इत्य पूर्ण जयश्रिया त्रिदिनतो देवः प्रतापो हतः ॥८॥ किन्तु प्राज्ञो रूपरामो विजय सर्वथैवासम्भावयन् प्रागव कचुरायमादाय दिल्लीमभिप्रस्थित इत्यसौ नावग्रहीतः । वीरेन्द्र। सम्भवत्येव नाम । धोरेन्द्र। ततः प्रतिनिवृत्तश्च देवो भाविने महासमरायोद- युन्जानः क्षणमपि न विधाम्यन् स्वयमेव प्रतिविषय ·सप्तमोऽम:। ११८ पर्यवेच्चमाण: संवत्सर यावत् नव-नव-दुर्गनिर्माण-सेनिक- सामग्रोसंग्रहादीनन्वतिष्ठत्। अकस्माञ्च भवत्प्रोषितात् सुख- मयात् पञ्चाशत्सहस्रसन्योपपत्रमभिधावन्त इब्राहिम नाम दिल्लीशसेनापति तस्य च सर्वामवस्थामाकण्यं सकलसेनापोत- समेतो वजवजदुर्ग मुपेत्य यथाकालमागतेन तेन सह समरे प्रवृत्तः। वोरेन्द्र। (मोत्कण्ठम्) ततः ?। धोरेन्द्र। ततस्तु । दिनत्रय घोररणरतीत दिने चतुर्थे ऽवसमाट शत्रः । तत्रैव रता रजनो शशाङ्क देव जयश्रीश्च सम समागत् ॥८॥ वोरन्द्र। अथ मत्प्रहितान्मदनमलालक्षसैनिकसनाथ हाविशत्यामौरपदोपाधिभिर्महायोधः पुरस्कृत प्रस्थित- माजिममुपश्रुत्य किमाचरित महाराजेन ? । धोरेन्द्र। स तु स्वप्नोपमो वृत्तान्तो न खलु श्रद्धामादधीत। येन हि विहारान् विजेतुं मबलवाहनः समन्तादुर्वाग्नि- पूर्ण भूगर्भ गोविन्दपुरदुर्ग यावद्गत एव देवो मदनेनागत्य सविशेषमाजिमप्रत्यासत्तिमाख्यातः । अथ तु परित ससङ्कत समेनसेनानीसमवायमावेश्य वागुरामिव शतन्त्री- श्रेणीमभितः सज्नीकत्य क्रोशान्तरमपंससार। ततश्च तकलमेव यवनबलमुपस्थाय वासादपमृतानिवास्मान् मत्वा प्रदोष- समयादेव · नर्तकीनां नृत्यादिभिरामोदमग्न निशीथे च महानिद्रामभ्यसितुमिव गाढ़निद्रामुपेतम् । एव परन्तु देवस्य ·१२० वनौयप्रतापम् । हवालोकनादानन्तरमेव सर्वतः सहमोजगार शतधोत्रेणी गुलिकावलिम्। तेन च प्रायेण विषत्सेमा उत्थानेन सहेव पतनम्, चैतन्य न सहैव च चिराचैतन्यमभजत। सहसा च- कस्मादकस्मादियमापदाप नः जहीहि जाघ जहि वीर ! शात्रवान् । वदनिद भूमजिताजिराजिमः निद्रां त्यजद चिराय निद्रितः ॥१०॥ अवसबायाञ्च यामिन्यामुर्बाम्नीनां परिस्फोरणेन निःशेषमेव यवनबल विध्वंसयन् विध्वस्तो दुग वर्ग इति । वीरेन्द्र । (सानन्दम्) अहो ! कृतकृत्या धन्याः खलु यूयम् । भवतु, तदनन्तरः को वृत्तान्तः । अनन्तरन्तु पुरावृत्तानुतिनो विष्कम्भक इव देवः केवलामेव वैचिवविहोनामवाप वृद्धिम् । इदन्तु वत्सरहितय' यावहिल्लोपतेः कुतो विराम इति न जानीमहे। वीरेन्द्र । वय जानोमहे। अस्मिवन्तरे प्राकवरे परलोक गते तदात्मजः सेलिमः प्राचीनमन्त्रिगणसाहायकेन खसरुश्च नप्ता मातुलमानसिंहादिपक्षपातलाभन सिंहासन- मधिकृत्य परस्पर पिता पुत्रश्च विवदमानो महान्तमेतावन्त- मतिक्रान्तः समयम्। धौरेन्द्र। पहो! गोखादकानां सर्व एव व्यवहारः शिरःशूलमुत्कोपयति। धोरेन्द्र। नाटकस्य ·- सप्तमोऽः। १२१ वीरेन्द्र। परन्तु मौतिन पुण्यन सेलिम एव जाहाजीर- मुपाधिमादधानः मिहासनमारूढ़ः। अनन्तरचासौ- नष्टवङ्गपुनःप्राप्तिय शोरेशजये भवेत्। मानसिंहजये च स्यात् प्रधानव रिण: क्षयः ॥११॥ रति चिन्तयन व हिलक्षसैन्योपपत्र मानसिंह प्रेषयामास । प्रहन्तु प्रहत्तिप्राप्तिक्षण एव दिल्लीतो निरगच्छमिति । धोरेन्द्र। (साटोपम्) आर्य ! इदानों तथा यतितव्यम्, यथा मेलिमस्यैष क्षयनिदान तस्य प्रधानवारिणः क्षयः सम्पद्यते। बीरेन्द्र । बाढ़म् । (इति निष्कान्तो।) विष्कम्भकः । - वासि । ततः प्रविशत्य त्कलेखरशिवलिङ्गायतने भवानन्दः । भवा। (सकरुणम्) हा देव! वसन्तराय ! पयंस ते भगवानुत्कलेखरः, त्व पुनः खानप्रत्ययादसन्तमपि भवन्त सन्समिवावलोकयामि । अथवा- यशोमयो यस्य तनुः सनातनी स्थिता अगत्यां स तु सबसबपि।

·१२२ वडीयप्रतापम । रविवि लौनोऽपि तरूपरि घुति प्रदर्शनादस्तितय व गम्यते ॥१२॥ तथा च निविड़कान्तारे कान्तमपूर्व यशोरनगरम्, नगरोपकण्ठे सर्वातोपपत्रमार्यसमाजम्, कालीघाटे भवानी- मन्दिरम्, गोपालपुर गोविन्ददेवम्, प्रत्र चेममुत्कलेवर' प्रतिष्ठाप्य, पात्रेषु दानम्, दौनेषु व्याम्, साधुषु च सौहार्द सम्पादयन् त्वं खलु, मृतोऽपि जीवित एवासि। प्रह पुनम न्दभाग्यः प्रतिपदमनुभूतशङ्करावस्कन्दनः सर्वदा साता- सच्चारी जीवननिरपेक्ष भवदीयसम्पदमतावता समयेन पर्यवेक्षमाणो जीवितोऽपि मृत एवास्मि। अहोवत !। समारूढ़े नन्द दिवमिव वसन्तऽतिसदये वहन् भक्ति जातः परिवृतधुरो राक्षस एव । कृताशस्तस्यासीत् स तु मलयकेतुनिलयन ध्रुव कश्चित् केतुनिलयनमभूमिऽपि निभृतः ॥१३॥ स पुनः कौटिल्य व कुटिलमतिः शङ्करः । कौटिल्यो महाविहान् निगृह्य राक्षस पदान्तरे साचिव्य- मग्राहयत्। अय पुनम हावीरो मां निग्रहीतुमर्हति चेत् कतान्तपुरातिथ्यमेव ग्राहयिष्यति। বিমান परिचायितो वीरेन्द्रवम्मा रक्षिप्रमादादपक्रान्तः, तन्मखेन तु विदितत्तान्तः प्रतापो न खलु ब्राह्मणतयापि मां क्षमेत ।। तदिदानों प्रतापप्रभावण जीवितमिवोपरतमपि प्रभुमेवानु- गच्छामि ; अथवा मानसिंहप्रभावेणायुमन्त राघवमेव राजोपाधिना तथाच- मयव ·सप्तमोऽ: १२३ अहो! समलङ्गात्य यशोर गमिष्यामि । (सविषादम्) भवतु। साक्षात्- जत्य तावदायुभन्तमतावतो वृत्तान्तानावेद्य तिरोधानमपि में कथचिन्मनोनिर्वाणाय भविष्यति। तत् कथं चरमुखेनात्रोप- स्थान सन्दिश्य चिरयति कुमारः। (विलोक्य सोच्छासम्) प्राप्तः खल्वसौ। ततः प्रविशति तुरगारूढ़ो योडवेशन राबवरायः । राघव । (समन्तादवलोक्य सास्त्रम्) हा तात! शान्तिप्रिय ! प्रयमेव स ते शान्तिमयः शिववाटः। पत्र हि- सह साधुजनेन निश्यपि तव गान : प्रमदः पुराभवत्। वनजन्तुरव दिवापि तु महती भौतिरुदेति सम्प्रति ॥१४॥ (सबै लण्यम्) हा पितः ! हा मातः ! हा अग्रजाः !। (इति मूछति।) भवा। कुमार ! समावसिहि समाश्वसिहि। राघव। (आवस्य ) पाये ! कुतः समाखासो मन्द- भाग्यस्य। येन हि- अस्त्रियदात्मसुततोऽपि विशेषतो य तेनैव तान् क्रमहतान् निहतः प्रपश्यन् । प्रद्यापि तत्प्रतिकतिस्त गतास्तु दूर हा हा निवापजलमप्यददां न पापः ॥१५॥ अपि च । मया हि दारुणदै वसविपातात्- ·१२४ वङ्गोयप्रतापम । प्रसूति-पिट-मग मङ्गजस्वर्गभोगे झटिति विषमभोग मुक्तामुग्रं श्मशानम् । ववति भुवनसारन हराशिप्रवाहे सपदि हृदयदारी प्रैक्षि रक्तप्रवाहः ॥१६॥ यदा च तदाकस्मिक-भीषण-बीभत्स-वे शसेन भयशोक- समाकुला बन्धवो रोदितुमप्यशकवाना नयनसलिल- मप्यवरुन्धानाः कतन्त्रतयेव बन्धुवर्ग मनुकुर्वन्त शोकपिधायिना वामन निष्पन्द शवसमुदायमिव मामप्य पादाय श्मशाम- मुपगताः, तदानीन्तनन्तु वृत्तान्त' चिन्तयतोऽपि विदीयंते हृदयम्, शरीरश्वाञ्चति रोमाञ्चम् । प्रहह! मतीशिरोमणिः पुरन्धोपुरोवत्तिनो हि मे जननी- कबन्ध सम्बई विकृतनयन शोणिततत मुख तत् पश्यन्ती शुगनलविशुष्क क्षणजला। चितामारोहन्ती स्फटितहदयापि स्फुटगिरा विशोध्य वत्सेदं मुहुरिति वदन्त्य व पतिता ॥७॥ भवा । कुमार ! समतीतो वृत्तान्तस्तदात्मान पर्यवस्थापयता साम्प्रतिकमेवावधीयताम् । (विमृश्य) मन्ये च तत एव देव्याः शेषादेशाद्भवत्तो विप्लवमाशयमानो दुरात्मा प्रतापो रूपरामण सामुनयमनुरुध्यमानोऽपि न त्वामभिपिप्राय मम हस्त समर्प- यितुमिति । पत्र कः सन्देहः। तदानी हि काराभवममिव राघवा ·सप्तमो धमघाटमुपनीतः परिवारितचाम्मि नक्तन्दिव किारच्छचना रक्षियुगलेन । भवा। अहमपि भवतो हिमलोगमनात् प्रभृत्य व प्रतिपदं पर्यवेक्षितः प्रतापानुगतो नाम भूत्वा प्रजाभ्यः केवलराजग्राह्य- करग्रहणेन पय॑ पूरय कोषसञ्चयम् । यदा च हिलक्षमेनासनाथन महावीरमानसिंहेन सममुपागतो वईमान' यावत् कुमार इति कुमारस्य व चरमुखादश्रौषम्, तदैव च वारुणीनानापदेशन गत्वा गोविन्दपुरापरपारे साक्षात् कुळता कुमारण शोकवेगविगलिताश्रुधारण प्रत्यायितोऽस्मि स्ववर्गेषु। इतन जानास्येव यथा सम्म खसम्प्रहार' परिहरन् आहारमपहरबेव संहाराय यतते स्म ससेनमानसिंहस्य दुरात्मा प्रतापः । राघव । तदिदजानाम्य व । एष तु कुतो नाम मचितो विशालः शस्थराशिः। भवा। कुमार! अवधीयतां तावत्। पत्नीसूनुसमेतस्थ सुग्रहोतनानी देववसन्तरायस्य प्रत्ये कमौङ्घ देहिकेषु समामन्त्रणीयसमाजोपयोगाय चकत्रीप्रदेश सञ्चितोऽसौ प्रभूततमः शस्यराशिः । उपेक्षितश्च प्रत्ययितान्तरण सततसमर- व्यापृतन दुरात्मना प्रतापन। परञ्चामीषामाहारापहरणनेब संहाराभिमन्धिमनुसन्दधता पाश्चात्यदुर्गाङ्गनानि च विस्फोरक- पूर्णान्तराणीति सविशेष पन्थानमतीवभूयांस- मङ्गीकारयतापि तस्यामिव चकत्रियां समुपनीय समावेशितो महाराज: मसेनो मानसिहः। तदेतत् कुमारापचय व जानता ·१२६ वडीयप्रतापम । जीवननिरपेक्षेण मया सर्वमनुष्ठितमिति कुमारस्य वेदानीमनु- -भवास्पद जातम् । राघव। (सोकासम्) पार्य! नानुभवप्रयोजनमपेक्षते भवतः खामिरागः। सर्वथा सुसचिवोऽसि तातस्य । तथा च- सदमात्यमन: स्वच्छ तथा सारखत पयः । पति पूरयितु याति विपनमपि च स्वयम् ॥१८॥ भवा। (निश्वस्य) कुमार ! विधिविपाकात् पूरयतापि कि करिष्यते। आकाशकुसुम हि नः खल्विय प्रत्याशा। येन हि-चतुरो दुर्ज यान् वोरान् जयो जितवतः कुतः । विवेकविधस्यह प्रायो न व्यभिचारिता ॥१८॥ राघव। पार्य! न खलु तेषु विभीषणः प्रत्यासन पासीत्। तत् सर्वथा समाश्वसिहि। नाह कापुरुषजन्मा, न पुनः स्वयमपि वा कापुरुषोऽस्मि, यत् केवलपरात्रयेण जयश्रियः प्रत्याथा। भवा। कुमार ! सम्भाव्यते तावत्। किन्तु अतहि- यदा किल महाराजमानसिंहस्य सन्द शहरो धूमघाटे राजसभाया- मुपासव एवायसी शृङ्खला निशातमक तरवारिञ्चोपनिधाय समक्षमेव साटोपमवोचत्-“भूखामिन् ! मद्यतामनयो महाराजमानसिहेन प्रणयादुपहतयोर कतरः” इति। तदा तु केशवभट्टः प्रतापडितेन समुदगलव स्थाय तरवारिमेव ग्रहीत्वा प्रत्यवोचत्-"प्रवध ! सन्देशहर! ब्रूहि गत्वा दुरात्मान यवनश्यालकम्- ·सप्तमोऽमः। १२७ अयं तेन दत्तः कपाणोऽमुनेव प्रतिक्षिामन ससेन निहत्व । ततोऽस्य खसुः खामिन सेलिमल प्रतापोऽचिराहानाथो निहन्यात् ॥२०॥ एष हि तस्य सत्यसन्धतया घोषितस्य मुखान्तरितः शपथः” इति । राघव। पार्य ! किमेवमाशयते । मया हि दिल्ली गतेनैव तावदिमान् बीनन्दान् यावद्दिचक्षणेभ्यः सादरशिक्षया समर्जिता हि विलक्षणा नाम दक्षता शस्त्रविद्यासु। तदवधीयतां तावन्ममाप्यय शपथः । पैशाचिकी नरपिशाचवतां निहत्या संस्म त्य तां निहतबान्धवसंख्यया तम् । दस्य विखण्ड्य विदधे जननौनिदेश तेने व वा विनिहतोऽनुसरामि बन्धून ॥२१॥ भवा। अहीयते तावत्। किन्तु- राघव। किन्तु किम्। उपकान्तो हि समरस्तत् सम्प्रत्येव प्रत्यक्षीकरिष्यसि विक्रम तावत् । भवा। (साकूतम् किमुपक्रान्तः समरः ।। राघव। अर्थाकम्। भवा। तत् कथम्। राघव । अवगम्यते। भागतोऽस्त्रि तावदा-दाशिष- मादातुम् । (इति प्रणमति ।)

·- १२८ वङ्गीयप्रतापम्। भवा। वत्स ! विजयस्व बैरिवर्गम्, प्रमोदयस्व च बन्धुसमाजम् । (सकरणम्) किन्तु तात ! वसन्तरायकुलतान्तो! भिक्षते तावञ्चिराश्रितो ब्राह्मणः-“वर्जनीयः सर्वथा दुर्जय-प्रताप- शङ्कर-सूर्य कान्तानां दृष्टिपथ" इति । राघव। प्राः ! किमुच्यते-टुर्जयाः खल्लमो दुरात्मान इति। श्रूयतां तर्हि- बोराणां निवहो निगूहति गुहू दस्य प्रतापञ्च चेत् पाप ब्राह्मणमप्यमुक्षणमपि प्राप्य क्षमिष्य न तान् । हत्वं तान् स्रबदुष्णचारुरुधिरै बन्धून पुरा तर्पये कः पन्था परिपन्थिनां युधि भवेत् पश्य स्वय दूरतः ॥२२॥ सद्ध वमेभिदधामि, श्रद्दधातु भवान् । अचिरादेव हि- युद्धेऽत्र पापपतितोऽपि पतेत् प्रतापः सैवोत्पतत् पुरि पुनज यवैजयन्ती। संशोधयेत् परदृगम्बु निजाम्सराग्नि निर्बापयेदपि च बन्धुऋण जनोऽयम् ॥२३॥ नेपथ्य । (कलकलान्तरम) कालि ! कालि ! कालि ! दानवद्राविणि ! पाला पाला पाला हो !। राघव। पार्य ! पायं ! न खलु सम्पति क्षणक्षेपोऽपि मे साम्प्रतम्। (इति तुरनमारुह्य द्रुत निष्क्रान्तः ।) हन्त ! प्रस्थित: कुमारः। तदहमपि कियन्त- मवेध समरप्रकार पूर्वमिवाहारसग्रहण महाराज मानसिह- मेवानुवत्ति थे। (प्राकारशिखरमारधावलोक्य. च) प्रहत्तोऽय दारुणः सम्प्रहारः। तथाहि- भवा। पाः!

·सप्तमोऽः। १२८ . - कुतः- अस्त्र रस्त्र वियदपिहित वीरवारप्रयुक्ती : शस्त्र : शस्त्र : क्षतमविरत तीव्रमन्योन्यदेहम् । स्रस्तः स्रस्त : क्षितितलमल सातमस्त्र रजन प्राणः प्राण विनिमयविधिः साध्यते साधु योधः ॥२४॥ (विशेषेणावलोक्य) साधु बङ्गवीराः ! साधु, अवसादितप्राया हि खल्वमी युभाभिः समोगला राजपुताः। (सर्व क्लव्यम्) अहह ! नरकेऽपि न स्थान मादृशानां स्वजातिदेशद्रोहिणाम् । धन्याः किलामी जयपुष्पमालया जन्मावनी भूषयितु समुत्सुकाः । वयन्तु पापा वत बन्धुमुद्यता: अधीनताशृङ्खलया चिराय ताम् ॥२५॥ तत् प्रतापविजये सम्पत्स्यते खलु शाखत भारतस्य यवनात् भवानन्दस्य च जीवनादिमोक्षः, मानसिहविजये तु जन्मभुवः कण्ठ दास्यशृङ्खला भवानन्दस्य तु कलङ्कमाला वच्चलेपायिता। साधु भवानन्द ! साधु, आविष्क ता खलु त्वया चमत्कारिणी चिरसाचिव्यसञ्चिता बुद्धिचातुरी, यदुभयथापि नास्ति निष्क तेः पन्थाः। (सोन्माथमिव) धरातल ! धरातल ! धरातल ! देहि में तलातले प्रवेशावकाशम्। (विभाव्य) तत् किमहमेक एवास्मिन् पथि पथिकः संवृत्तः। न खलु, प्रथम एव कुतुवुहोनसनी पृथ्वीराजहषाज्जयचन्द्रः, वनेष्वपि वतियारसमागमे द्वितीयो राज्यलोभालक्षणसेनसचिवः पशुपतिः, तृतीयस्तु सखामिक- ·१३० वङ्गीयप्रतापम । शहरहषात् राज्यलोभाच्चदानी दुरामा भवानन्दः। तत् कस्य हेतोरकस्य दोषो भवानन्दस्य। अहह ! हितैषी देशस्य वजनधनसञ्जीवनपणात् स्वतन्त्रत्वस्वर्ग भुवि यदि यतेतारचयितुम् । निपात्यन पापः पतति परतन्त्रत्वनरके विधिर्वामः काम दलति हि चिराद्वारतभुवम् ॥२६॥ . (सनिखासम्) नास्ति च सम्प्रति प्रतिनिवृत्त रपि पन्थाः फल वा। नेपथ्य। कालि ! कालि ! कालि ! दानवद्राविणि । भवा । (सोद्दगम्) तत् कथमकस्मादुष्कासः प्रतापसेनायाः । (विलोक्य) हन्त ! इद तटुपस्थितमाशशिन्तचरम् । अपसरन्त्यमी भग्नसङ्घाः समोगलाः क्षत्रियाः, अनुसरन्ति च सोल्लास वङ्गभटाः। तत् कोऽयमन्यमाक्रामवित एवाभिधावति । (निरूप्य) हा धिक् ! आक्रान्तस्तावन्मानसि हनन्दनो दुर्जन- आक्रमिता चायमुदयमानादित्यतेजीयान् कुमारः खलूदयादित्यः । (सवै धुर्यम्) हा हा! विस्रस्त दानी सा किल गगनगामिन्याशालता। तत्वरितममुना कान्तारोपान्त- वर्तिना निभृतवर्मना नि:सत्यान्विष्यामि तावदायुष्मन्त राघवम् । (इति द्रुत निष्कान्तः ।) ततः प्रविशत्याक्रम्यमाणे दुज नसिंह आक्रामंचोदयादित्यः, विभवतश्चोभयबलम्। सिंह, ·सप्तमोऽ १३१ दुर्जन। अये ! शस्त्रभङ्गादवसबमाकामसि। धिक् कापुरुषताम् ।। आशीविषस्य विषदन्तचये विनष्ट गात्राणि जर्ज रयते वत कुकरोऽपि । सिहस्य दैववशतो विशतश्च जाल आकर्षति स्फु टजटां हरिणोऽपि शृङ्गः ॥२७॥ उदय। प्राः ! कि ब्रवीषि-शस्त्रभङ्गादवमन्त्रोऽसीति । सदगृह्यतामिदम् । (इति तरवारिमर्पयति ।) दुर्जन। (ग्टहीत्वा स्वगतम्) अहो ! अहो ! अवतारयन्ति हि मत्सरिणो हृदयादर्शष्वस्माक वङ्गोयचरित्राणां विकत- च्छायाम् । यत्सत्यमस्य सौजन्यपूतशौर्य मोक्षमाणो वीरपोतस्य विस्मित एवास्मि। ईदृश तावदुदाहरण जगत्यां विरलमेव । विकसति रमणीय शवलौघऽपि पद्म भवति च विसदृक्ष शेबल पद्ममध्ये । न सदसदवधान जातितो देशतो वा विलसति हि विचित्रा सृष्टिरोग विधातुः ॥२८॥ । उदय। दुर्जनसिह ! अपि अपि वागुरां वागुरां पश्यतस्तवाय निस्सन्दीभावः । दुर्जन। वङ्गष्वपि सौजन्य जन्यञ्च पश्यतो विस्मितस्यैव निस्सन्दीभावः । उदय। पार्वत्यपशोः स्वर्ग सद्भाव पश्यतः सम्भवत्येव विस्मयः। तथा च- ·१३२ वङ्गोयप्रतापम । टुजन। प्राप्तशक्त: प्रापयितार प्रत्येव प्रयोग इत्यपूर्यो विस्मयप्रकारः। उदय। हिन्दुः खलु हिन्दुदेशे पुनरपि हिन्दुराज्य स्थापयितुमुदयुक्त, प्रतिबध्नाति च हिन्दुनाम व कश्चिदित्यय- मप्यपूर्वो विस्मयप्रकारः। दुर्जन। कायस्थ इति स्वयं होनोऽप्यात्मनो हिन्दुतया श्लाघते वङ्ग व व। उदय। यवनीजातोऽपि हिन्दुम्मन्यो हिन्दुस्थान एव । दुर्जन। पापः खल्वभिद्रुह्यति राजानम् । उदय। अहो! यवनश्यालो ह्यात्मन वात्मानमभिधत्ते राजानम् । टुजन। अये! जानीहि तावत्, यवन एवोत्कृत्य रसनां विधास्यति ते मुखदण्डम् । उदय। अरे! त्वमपि ध्रुब प्रतिपद्यस्व खल्विदम्, यत्- भौमिक एवोच्छिद्य युष्मत्प्रायान् यवनान् निधास्यति पुनरपि धर्मराज्यम्। दुर्जन। पाः ! किमुक्त भवता-भौमिक एवोच्छिद्य यवनान् निधास्यति राज्यमिति। एष हि पतास्य वह्निग्रास- प्रयासः, पड़ोगिरिलङ्घनोत्साह, वातग्रस्तस्य च सागरसन्सार- सहल्पः। उदय । पये पार्वत्य ! वर्वरापसद ! ननमवगम्यतां तावत्- - ·सप्तमोऽङ्कः । १३३ उदय। उद्यवर्कः क्षपयति तमोराशिमल्योऽपि गाढ़ मूछ बग्न : कण इह वनान्याश भस्मीकरोति । पापान् प्राज्यानपि हि विधमेनौमिकः स्वल्पकोऽपि व्याप्तिः शक्तिन भवतितरां सारवत्त व शक्तिः ॥२८॥ टुजन। इदमपि साव भौमस्य प्रसादविस्फ जितम्। तन्मा पुनर्वि कत्थस्व तावत् । समुद्रः पुरः पूरयन् पूरदान: समाकृष्ण धत्त पुन: पल्खलामाः । स्वयं सम्प्रदत्त बलवादसाहः सहप्राणमेव स्वयं वो हरेञ्च ॥३०॥ अरे अनात्मज्ञ ! तवापि कृतघ्नसा मत्प्रसादादेव गति विस्फ जितमिदम् । प्रासनमृत्युविकलो गलदस्रसिक्तः तुमायुधो जड़विधो व्यपधावितः सन् । शस्त्र पुनः कटु रटनु पलभ्य मत्तः योगार्थ तोऽपि ननु दुजन ! दुर्जनोऽसि ॥३१॥ अपि च। रे क्षत्रियकुलकलङ्ग ! युष्माक वादसाहः कि व व्यति चेष्टातः । स हि- देवग्राह्य वङ्गराज्य जिक्षुः भूयो भूयः प्रोद्यतो व्याहतोऽपि । पार्वत्यान् वः प्रेषयन् पापवृत्तीन् लज्जाशून्यः सारमेयोऽद्य वृत्तः ॥३२॥ 'ए ·१३४ बङ्गीयप्रतापम । दुजन। प्रा: तुद्र! पाषण्ड ! साव भौममप्यधि- क्षिपसि। तदेष हि ते परमोपदेशः। अस्माक किल- अवनम चरणान्त प्रार्थय प्राणभिक्षां प्रतिशृणु, बह चोच्चरात्मने वात्मदण्डम् । शुभमनुभव कामादन्यथा चेद्भवाशु खजनपुरसमेतश्च र्ण पेष हि पिष्टः ॥३३॥ उदय। अरे अरे यवनपदलेहनसारपुरुषार्थ ! क्षत्रिय- वंशपांसन ! ध्रुव नाम तावत्- सर्वान् वर्वरपळतोयनृपशून् दः ख-यन् पूर्ववत् धावन् दुई रनिर्ध्व नद्गजघटाटोपः प्रतीच्या क्रमात् । देशाह शमशेषमेष सवशः शूरः सम सञ्जयन् स्फ जन जितबाहुवीर्यविभवाद्गोघातकान् घातयेत् ॥३४॥ टु न। अरे ओदनभोजिन् ! तर्क यसि कि नाटकाभि- नय व राज्यबिजयो गर्जनमात्रेण ? । उदय। प्राः शक्ता भोक्ताः! त्वमपि कि मन्यसे यवनानु- ग्रहरक्षेव राज्यरक्षापि भगिनीप्रदानमात्रेण ? । दुज्जन। रे रे कायस्थापसद ! राजद्रोहिदस्य नन्दन ! अतीव नाम प्रगल्भसे। पोतः प्रौढ़ः स्थवीयान् भवति युधि पुरो यः प्रतीपः प्रतापात् हत्वा तत समन्ताज्ज्वलितहुतवहज्वालयादय देशम् । क्रन्दन्तीनां बधूनां नयनजलचय स्तञ्च निर्वाप्य ताप शाम्यः श्रीवादसाहो ज्वलित इव रुषाऽस्रः पितापुत्रयोर्वाम् ॥३५ ·सप्तमोऽङ्कः। १२५ उदय। परे रे अनार्य ! निमयाद ! मनुष्य- कुलपांसन ! यवनश्यालसन्तान ! न समादव्यापादितसा ते वाग्- विरामः। विधाय विदुधूषतः समिति खण्डखण्डान् बहन् पशून् पिशनमानसापसदमानसिहादिमान् । यशोरपति-चित्तग-तुभित-तीव्र-रोषानले इहैव जुहवानि वस्तदनु वादमाहाधमम ॥३६॥ टुजन। अरे अरे मण्ड ककल्पजल्याक ! प्रारण्यदस्यो ! तिष्ठोत्तिष्ठव योई प्रकटकट पट,ध्वानमात्र ण योद्धः ! निःशेष नामशेष जनमिह विदध भूमिसाहा पुरवः । उदय। आक्राम काम वास्मात् क्षपयसि समय कि वृथानल्पजल्य: म्लेच्छोच्छिष्टोपजोविनचिरमिह भवेद्धारत म्लेकहीनम् ॥३०॥ टुजन। (शस्त्रमुद्यम्य) आः पाप ! दुरात्मन् ! । उदय। (असिमुद्घ य) प्राः पाप ! दुरात्मन् ! । (इति निष्क्रान्ती।) इति दुज ननिधन नाम सप्तमोऽङ्कः । 0- ·अष्टमोऽङ्कः । :००:- अथ प्रविशति शिविराङ्गने व्याकुलान्तःकरणो मानसिंहः । मान। (सविषादक्षोभम्) तात! दुर्जन ! दुर्जन ! मदत- दुर्ललित ! बोरगति गतोऽसि । गच्छ, वत्स! अहमप्यनु- पदमागत एव। येन हि- गान्धारादिविशेषदेशविजयाज्जातन येनाभव मम्माज: किल दक्षिणो भुज इवाखासास्पदंशाश्वतम् । वङ्ग वद्य पराजयेन स चिरान्मानस्य मानो गतः लोकानामुपहास्यदूष्यमधुना तज्जीवन यातना ॥१॥ हन्त ! प्रवीरः सन्तानः, दिगन्तपुष्पिता कीतिः, प्रगाढ़ः समुत्साहः, प्रबला च प्रभुशक्तिः, अद्यप्रभृति मन्दभाग्यस्य चिराय व तिरोभूताः। प्रादुर्भूतास्तु-अभूतपूर्वो निर्वेदः, अजातपूवी लज्जा, असहनोयः सन्तापः, अचिन्तनीया ग्लानि:, अननुभूतो विस्मयप्रवाहः, अभावनोया च दुश्चिन्ता। अहो ! ईदृशः खलु विषयः पूर्वमण मात्रमपि न जातश्चिन्तागोचरः, यहङ्गोयानामतः सेनासमावेश:, असाधारण्य कता, अतुलनीयः खामिरागः, अनुकरणीया शिक्षा, अवसरानुसारो प्रहारः, चमत्- कारिण्यायुधसृष्टिः, पुरुषोचितः समुद्यमः, अनुइँदनीया च सर्वतो नीतिः। विशेषतस्तु पृथुकोऽपि पृथ तमसत्वः खल दयादित्यः, यदनेनास्मानात्मसैनिकरवरुन्धता समुत्सार्य ·अष्टमोऽङ्कः। नीयमाने वत्से न खल्वासीत् स्वसहायः पदान्सरमपि प्रत्यासत्त म्। (सविस्मयकरुणम् हा धिक् ! सिह सहरता नवोनवनजनाक्रम्य तुकात्मना फुत्कारण निपातितो गिरिवरस्ता?ऽहिना ग्रासितः । लोकेऽस्मिन्नथवाल्यसम्भवमपि प्रासौति वामो विधि: गोपालोऽपि जिगाय जिष्णुमसम कृष्ण न होन पुरा ॥२॥ अहो! एष हि वङ्गवीरः सार्वभौमोचितगुणगरीयान् संवृत्तः, तदचिरादेव करिष्यति लोक हृदयाधिपत्यम्, उत्सादयिथति धर्मविप्लवम्, विताड़यिष्यति यवनदुर्जातम्, समजयिष्यति च भारतसाम्राज्यम् । मम पुनर्मन्दभाग्यस्य तातेन व नुनो जातिधर्मः, तदुपज व दुःसहा लोकावन्ना, यच्चावशिष्ट वीर्याजित यशः, तच्चदानों सलेशमेवान्तर्हितम् । (सोन्मादमिव) हा हा ! अभूतपूर्वः पराभवः, अदृष्टपूर्वः परिक्षयः, अश्रुतपूर्वः परिभवः, अभूतपूर्वश्व कलङ्गभारः । लोकापवादविकलस्य विकोण कोतः सञ्जीवित विफलमेव हतोद्यमस्य । ज्योत्स्रापतेर्ष नघटा पिहितस्य नून अस्तं वर हि परिलुप्तविकासशक्त: ॥३॥ अस्मि चापमानग्लानो बलवदेव कुण्ठितः स्वपरपक्षेभ्यो मुखमपि दर्शयितुम् । तत् कुतो नाम क्षत्रप्रार्थनीया सम्म ख- सम्प्रहारमृतुपनाप्य त्तमा गतिः स्यात् । आत्महत्या चान्ध- वामिस्रस यहेतुः । तदेक वैराग्यमेवेदानीमधन्यस्य गतिः ।

·१३८ वङ्गीयप्रतापम् । प्रविश्य राघव। (सोहे गम्) अम्बरपते ! प्रत्याहित- मुपस्थितम् । मान। (साशङ्गम्) कि नाम सवृत्तम् ? । राघव । विजयावलेपादद्यास्मानेवाक्रमितुमुपासबो वैरिवगः ।। मान। हतविध! इदमपि श्रोतव्यमासोन्मानसिहस्य । हा वत्स ! दुर्जन ! क्वासि ? परिनायव दानों कर्तव्य- कुण्ठित तातम् । हा प्रियतमाः सैनिकाः ! क नाम विलीनाः ? । राघव। अम्बरपते! भारतेशदक्षिणहस्त ! न युज्यते वधुयं भवादृशो वीरधुरीणसा । मान। ब्रूहि प्रतिविधानमिदानीम् । राधव। प्राक्रमतां प्रत्याक्रमणमेव प्रतिविधानम् । प्रत्याक्रमण शक्तसा प्रतिविधानम्, अशतमा पुनः समूलनाशनिदानम्। अद्य तु वयमशताः संवृत्ता । षड़शा: सेनायाः क्षितिशयनमुपता गतदिने परिश्रान्ताः शेषा निजजयनिराशाः समभवन् । सदद्य सादाजिनिखिलविलयार्थाजिमसमा न वेला बालनां प्रबलसरितो वारणसहा ॥४॥ अतएवाद्य ननमाकामन्ति दसाव इति । राघव । कि तह प्रतिविधानमद्याभिप्रेतमम्वरपतिना ? | मान। सन्धिप्रस्तावः । राघव। (सविषादम्) सर्वस्वपणन ? । मान। अये कूपमण्ड क ! नेदानीमपि वेत्सि महाबीरी- दार्यम् । मान। पश्य- ?

·अष्टमोऽ।
१३८
.
गधब। (अञ्जलि बढा) यावदब्रवीमि-यद्यम्बरेशो मृथति
पृष्टतां बालसा।
मान। (साकूतम्) आसनसङ्गटे ब्रूहि निःशङ्कम् ।
राघव। प्रस्तु नामोदारचेता, प्रतापादित्यः, सन्दधातु च
मामात्मनः सामन्त मन्यमानः पैटकांशप्रत्यर्पणन ; किन्तु
वङ्गविहारोत्कलेषु पूर्ण स्वाधीनतामन्तरेण कथमपि न वादसाहेन
सह सन्धासाति। तथा च सति पूर्वत एव विप्रतिपनसा
भारतस्वामिनः शुद्ध हृदयेष्वेव भवत्सु गरोयानपरागः, महावीर-
शिरोमणरक्षालनीयच लोकेषु कलङ्गलेपः ।
वर्णशः सम्पद्यते भारविनिवेदितः पन्थाः ।
“शक्तिव कल्यनमसा निःसारत्वाल्लघीयसः ।
जन्मिनो मानहीनसा णसा च समा गतिः ॥"
मान। (निखसा) अवबुध्यते तावनीतिवेदिनस्त सर्वथा
यथार्थवादः। किन्त पासन्नसङ्कटे कः प्रत्युपायः ।
राघव । युद्धम्, भावान्तरेण युद्धम् ।
अथ भावान्तर तहेदितुमिच्छामि ।
भवतो निःशङ्कोक्तिसमादेशाद्-
हन्त ! तह
मान।
राघव।
महाराज!
ब्रवीमि।
खय देवी देवे सुत इव दयाधीनहृदया
कुसस्कारादस्मादनिशमनुगच्छन्ति तरलाः ।
“हतः सोऽय साक्षात्” इति परिरटन् सङ्कलरण
वृते दोपे गेह तम इव विपक्ष विजयताम् ॥५॥

·१४० वङ्गीयप्रतापम् । मान। (सविस्मयमात्मगतम्) अहो! भीषणोऽय विभीषणः प्रतापसा। (प्रकाशम्) अये! कपटपटीयान् हि वडीयो वीरहृदयेष्वपि समाहर्त स्वप्रतिविम्बमारोपयितुम् । राघव। (सभयमिव) मृष्यतु महाराजः। अनन्योपायतया खखव ब्रवीमि । मान। (सापरागमिव) अये ! नास्तां तावदुपादेयः - खलपायः। तथापि- वीरो वर साधु जहाति जीवन न तुच्छल कातरवद्व्यवसाति । वस्थो रवी राहुमुख विशत्यपि न सौरिवद्वक्रगतिन्तु गच्छति ॥६॥ राघव। महाराज ! क्क वीरधर्माभिज्ञता चिरपराधीनतया तुच्छ हृदयानाम्। किन्तु यदाह श्रीहर्षः- "निषिद्धमण्याचरणीयमापदि क्रिया सती नावति यत्र सर्वथा । घनाम्ब ना राजपथे हि पिच्छिले क्वचिबुधेनाप्यपथेन गम्यते ॥" कुमार! एकान्तमेव परिक्लान्तमस्मालम् । तहिरमतु तावदाक्रमतामद्य प्रत्याक्रमणम्, प्रास्ताञ्चोपन्यस्तोऽय- मद्येव छद्मप्रयोगः। राघव। अम्बरपते ! तनुजानातु कर्तव्यमिदानीम् । मान । अद्य केवलमात्मत्राणाय प्रतिबन्धनमेव प्रतिविधानम् । तेन हि समन्तादेव शिविरसा- मान।

·अष्टमोऽङ्कः। १४१ राघव । महाराजः। शतनीनां श्रेणी निगरितुमिवारीनभिमुखी निवेश्या, तत्पश्चाद्गज-तुरग-धानुष्क-पदगाः । यथादृष्ट' व्य होऽप्यचिररचनीयश्च, चतुराः निदेश्याश्चाहर्त स्थलसलिलयानान्यनुचराः ॥७॥ यथाज्ञापयति (उत्थायात्मगतम्) श्रुतस्तावदात्मत्राणाय सेनानिवेशप्रकारः । यानाहरणन्तु कथम् । आं ज्ञातम्-अपक्रमणगूढाभिसन्धिरयम्। (इति निष्क्रान्तः ।) मान। (सविषादम्) हन्त ! साम्प्रतिकमेव तदनुष्ठितम् । कुतः विहाय लज्जामुपगम्य दुर्यश: प्रयाच्य सन्धि परमानुवबपि। गतो भवेय यवन रहो हतः क्षत्रस्य तन्मे मरण रणे वरम् ॥८॥ यावदहमपि सनदशरीरः शस्त्रपाणिर्भवामि । नेपथ्ये । कालि ! कालि ! कालि ! दानवद्राविणि। गुड़म् गुडम् दुम्। मान। (भाकये सोद्दगम्) पहोवत ! सबाहावसरोऽपि नाधिगतः। (तारस्वरमाश्रित्य) भो भोः समोगलाः क्षत्रियाः ! श्रमविहितमपास्य देहजाद्य त्वरितमुपेत्य निसर्गतीअभावम् । हरय एव हि वञ्चकान् प्रबुधाः जयत रयेण विधाव्य शब्दितास्थान् ॥४॥ ! !

·नेपथ्ये । आला १४२ बङ्गीयप्रतापम । आला हो! गुडम् गुड़,म् दुम्। पुनस्तत्र व दिगन्तरे। हर! हरे! हरे! हृषीकेश ! गुड़,म् गुड़ म दुम । (पुनराने त्यादि।) पुनस्तत्र व दिगन्तरे। हर ! हर ! हर! महादेव ! गुड़ म गुड़ म दुम । (पुनराल्ल त्यादि ।) मान । (विलोक्य सावष्टम्भम्) आः ! समन्तादेव सविहिताः खल्वमी शत्रवः। (इति द्रुत निष्कान्तः ।) अथ परिवर्तिते पटे प्रविशति युद्धसब्रद्धः प्रतापादित्यः, विभवतश्च वङ्गोयबलम् । प्रताप। (साटोपम्) भो भोः सत्यसकल्पाः साधूद्यमा वङ्गीयप्रवीराः! अयमेव नः शेषावसरः स्वदेशदुद्द शायाः, इदमेव शुभ मुहूर्तुं जातीयजीवनारम्भस्य, एष एव सम्प्राप्तः समोचीनः परीक्षाकालः, अयमेव प्रशस्ततमः समयो दैत्यहत्यायाः, एष एव च साधौयानवसरो विजयवैजयन्ती- तत्त्वरमाणा अतित्वरमाणाः खलु भवन्तः- क्षिपन्तु गुलिकावलीमविरत शतघ्नीशतात् विशन्तु परमण्डल तुरगिणो निजामण्डलात् । धुनन्तु ननु धन्विनो ध्वनितकोटिवन्वान्यतः पतन्तु च पदातयः परशिरःपातिनः शत्र षु ॥१०॥ (सो। यथादेशमनुतिष्ठन्ति ।) प्रताप। (सावष्टम्भम) हन्त ! साधु प्रवृत्ताः, -लाभस्य। सत्य- ·अष्टमोऽङ्कः। १४३ नूनमाशास्त साधु। अनेन मुजखिनः, धन्याः स्वदेशभक्ताः, नवावताराच महाप्राणाः । अद्य ध्रुवमेवानुरज्यति विजयलक्ष्मोः, दास्यमुक्ति जन्मभः, हृष्यन्ति शुभानुयायिनो देवाः, नृत्यन्ति चामोदमग्नाः यूब पूरुषाः। निहत निहत शवन् क्लान्त्यसारानधौरान् कुरुत कुरुत कोत्ति दिग्विदिक्कीर्तनीयाम । हरत हरत दुःख जन्मभूमे प्रभूतं जयत जयत सर्वान् पाशवाचारशूरान् ॥११॥ नेपथ्य। जयो महाराजप्रसापादित्यजयः । प्रताप। (विलोक्य सहर्षाद्भुतम) साधु वनप्रवीराः ! खलु युमाकमवष्टम्भन केचिदभिधावन्त एवाश्लिष्यन्ति भूपृष्ठम , प्रपरे प्रहरन्त एव परिहरन्ति प्राणान्, अन्ये चाक्रामन्त एवापनामन्ति निर्वाधम । नेपथ्य । जयो महाराजमानसिहजयः, जयो दिल्ली- खरजयः। प्रताप। तत् कतमोऽय जयोल्लासेनेत एवाभिधावति । (निरूप्य सावष्टम्भर्यम) आं, स्वयमेव मानसिहः। भो भोः सेनानोसैनिकाः! सत्वरमस्य पाख योः सैन्य षु प्रवतन्ताम् । यावदहमव म परियामि । कुतः- सम्मानी मानसिहोऽय माननीयो मनस्विभिः । सूर्यमुदयन्तमादत्त सूर्यकान्तः कर किरन् ॥१२॥ प्रविश्योद्धतक्रमो मानसिहः । प्रताप! किमेतत् ?। - ·- १४४ वङ्गीयप्रतापम् । प्रताप। (साकूतम) कि हि नाम सत्तम । मान। यत् खलु हिन्दुना स्मत्त मपि न शक्यम । प्रताप। ननु स्पष्टमभिधीयताम् । मान। नन्वय राजद्रोहः । प्रताप। अहो! ममाय राजद्रोह इत्यविदितराजधम्मणः प्रलापः। तथाहि- अधीनो राज्ञः सन् यदपकुरुते द्रोह इति सः न तु स्वाधीनस्य प्रसभपरदे शाक्रमविधिः । जयः स्वत्वे हेतुः स्मृतिरियमपेयादितरथा तथा राजद्रोही भवति हि स दिल्लीपतिरपि ॥१३॥ मान। (अप्रतिममिव) आस्तां तावटुपन्यस्तम । किन्तु- दिल्लीखरापितबल प्रणयादुपत्य शास्त्रञ्च सभ्यनियमञ्च मदादपत्य । तस्य व राज्यहरण कुमतिः प्रवृत्तः पूर्ण निदर्शनमसीह कतघ्नतायाः ॥१४॥ प्रताप। अपूर्वोऽयमलोकवादः। प्रमो हि मीच्यन्त वङ्गोयसैन्याः, ते पुनर्भवत व शिक्षिता नाम शतशय सङ्गीकताः। तदद्भुतमिदं प्रत्यक्षमुद्धान्तस्य । अहो ! दिल्लीशदत्तन जितो बलेन तदीयपापिष्ठनवाव एव । न शव षु कापि भवानिवाय मोहाहतो विश्वसिति प्रतापः ॥१५॥ प्रत्यक्ष- ·- पष्टमोडाः। १४५ मान। (सोपहासम) हन्त ! श्रुतोऽयमय वनेषु न तन: कृतघ्नताप्रकारः । प्रताप । अस्तु नाम। तथाप्यतिमाटद्रोहात् सहस्रधा श्रेयसीय कृतघ्नता। मान। अये! अनाकर्ण्य विशेषमसम्भवः सिद्धान्तवाद इति पृच्छामि-कतमा नाम तवातिमाता है। प्रताप। अये! जन्मभूमिरवातिमाता। मान। (सहासम्) आः! स्वाधीनतेव तवेयमरूढ़ा शब्दसृष्टिः। प्रताप। यौगिकी खखिय मे दिविधव सृष्टिः । तथाहि- धत्तमा दशमासमात्रमखिलानाजीवन' जन्मभूः स्तन्य यच्छति सा समाहयमिय भच्य चिरायाङ्गजम् । बालेन प्रहृतवत प्रहरते सैषा तु सर्व सहा मातृभूमिरनेकधा गुरुतरा तेनातिमातोच्यते ॥१६॥ .. मान। अये! कस्तामभिद्रुयति त्वमह वा। यः शान्ति चिरसञ्चितामपहरबत्तजयन् वर्वरान् उन्माद्यन् दहति च्छिनत्ति दलति स मां नु विद्रुह्यति । यो वा त दमयन् स्थिति नियमयन् लोकान् समुल्लासयन् तां शान्ति पुनरेव साधुसुहितः सत्साहसो धोत्सति ? ॥१७॥ प्रताप। नन्वहमपि तदेव पृच्छामि-तादृशो देशद्रोही शव प्रमुग्धो भवान् ? शत्र भूतो भवत्स्वामी ? लुप्तलक्ष्मीकामो देशवासो वा ।। (“यः शान्ति"मित्यादि पुनः पठति ।) !

·मान। प्रताप। १४० वङ्गीयप्रतापम । पाः ! शत्रः शत्र रिति दुर्बोधाभिधेयो बालप्रलापः । हन्त ! अद्यापि तवाय दुर्बोधाभिधेयः । श्रूयतां तहि-जाति धम्म कुलगुणधन जन्मभूमिञ्च दर्यात् एलन्तस्त शुन इव पुन: प्रेष्यवृत्ति ददुर्ये । तानवतान् घृणितयवनान् सेवमानः प्रसन्नः जातः शत्रु स्त्वमपि सुमहान् देशजातिप्रियाणाम् ॥१८॥ मान। अरे हिन्दुकुलकलङ्ग ! सञ्चारितराजद्रोह ! शत्र पित व हि विदन् निरवासयय येन व एततहितश्च हतः पिटव्यः । यो राजदत्तविभवेन च तदुनोति धम्मस्य सभ्यजगतश्च स कि न शत्र : ॥१८॥ प्रताप। आः प्रतापसिंहनिई तमर्याट ! पतितक्षत्रियाप- सद ! न वयं शत्र नपि मित्रीकर्तुं यवनभोगाय भगिनी- मुपहरामः। मान। अरे रे दुरात्मन् ! महाकतघ्न ! पिटद्रोहि- दस्यो! मामपि नाम मानसिहमधिक्षिपसि ? | नातव प्रणयमुग्धवसन्तरायः नो वा विलासविकला यवना जिता ये। दुन्तिम नपरः स हि मानसिहः आरण्यक ! प्रसभदण्डधरस्तवायम् ॥२०॥ प्रताप । अरे अरे जातिधर्मदेशद्रोहिन् ! अस्पृश्य ! क्षत्रियकुलकदन! मामप्यात्मान परिचाययसि ?।

·१४० प्रष्टमोऽमः। वसस्य दग्रे यदि पर्वताने चरस्यथो वा गहनप्रदेशे। निहसि वा यद्यपि मूढजन्त न तथापि सिंहः पशुरेव नान्यः ॥२१॥ मान। (सोन्मादमिव) आः पापिष्ठ ! तिष्ठ तावत् । भो भोः समोगलाः क्षत्रियवोराः ! कि पुनरुपक्षन्त भवन्तः । वनेष्वद्य चिरास्तमेति भवतां कीर्तिजगत्कीर्तिता दिल्लीशस्य यशःशशी क्षयमितः सद्यः समापद्यते । एषां शेष-शरीर-लेशमसतां नेतु भुवो रेणु तां प्राविध्यन्तु विचूर्ण यन्तु झटिति च्छिन्दन्तु भिन्दन्त्वपि ॥२२॥ आला आला आला हो! जयो महाराज- मानसिहजयः । प्रताप। (उत्साहोष्वण इव) अहो अहो अजयोज खिनः सत्यसङ्कल्या वङ्गीयप्रवीराः ! पश्यत युष्माक जन्मभूमिलोलुपा धावन्त्यमी दुन्तिदै त्याः, अभिट्रवन्ति चास्पृश्यपिशाचाः। तत् कथमपक्षन्त भवन्तः ? in or Ara - Shoulike the text, सिंहायव भुजजहरिणष्वाक्रमायोत्पतन्तः वज्ञायव यवनगिरिषु ध्वसयन्तः शिरांमि । सिन्धयन्ध शिविरनिकरे दुहृदां प्लावयन्तः सूयायन्ध निषिड़वितते मानसिहान्धकारे ॥२३॥ नेपथ्य। कालि! कालि! कालि! दानवद्राविणि ! जयो महाराजप्रतापादित्यजयः । नेपथ्य ।

·१४८ वङ्गीयप्रतापम । (इति साटोप निष्क्रान्तो भिब्रहारेणोभयवर्गः ।) प्रविश्य सत्वरमुद्दतक्रमः शङ्कर। भो भोः प्रतापप्राणा: सहचारिणः कायस्थसैन्याः ! विच्छिद्यता विच्छिद्यतां मध्यभागः, प्रविश्यतां प्रविश्यतां व्य हाभ्यन्तरम, उन्मथाता- मुन्मथातामाततायिश्रेणी, उन्मोच्यतामुन्मोच्यतां जन्मभुवो वक्षःशेलम् । नेपथा। हर ! हर ! हर ! महादेव ! जयो महामात्य- चक्रवत्तिनो जयः, जयो महाराजप्रतापादित्यजयः । शहर। (सोल्लासम्) अहो अहो साधु समारब्धम्, तीव्र- मुपक्रान्तम्, सत्साहसमनुष्ठितम्, जात्यानन सूज्वलोकतम्, देशगौरवञ्च परिरक्षितम् । नेपथा। पाला आला हो। जयो महाराजमान- सिहजयः, जयो दिल्लीखरजयः । शङ्करः। (विलोक्य सोद्दगम्) हा हा कथं मोगलबल: समाक्रान्तो महाराज एव दुरात्मना मानसि हेन । नेपथा। हरे! हरे! हरे! हृषीकेश ! जयो महावीर- सूर्यकान्तजयः, जयो महाराजप्रतापादित्यजयः । शङ्करः। (निरूप्य सानन्दम्) हन्त ! हन्त ! उपस्थितो- ऽयमायुभान् ससेनः सूर्यकान्तो महाराजसाहाय्याय । अधुना तु-सूर्यकान्तसहाय को वङ्ग खरमभिवेत् । पायात हि महावाते नाकामदगगन घनः ॥२४॥ भो भोः साहसप्रसाधना वङ्गोयप्रवीराः! एकत्र स्वाधीनता- खगकन्या सप्रणयं बः कुसमरथेनाभ्यर्थयते, अन्यत्र पराधीनता- ·अष्टमोऽङ्कः। १४८ राक्षसी साटोपं ग्रसितुमानन व्यादत्त । तदयं विवेचनीयो भवद्भिः सन्धिक्षणः स्वावस्थायाः । (पुनर्विलोक्य साकूतम्) अहो! दारुणो दारुणः प्रवृत्तोऽयं सम्पहारः। नूनमत्र व यास्थति पर्यवसानमद्यतनः सग्रामः । सथा च- अभ्यति गर्जति दधाति तिरस्करोति व्याहन्ति हन्ति विभिनत्ति पतत्यपति। अद्य क्रियाविनिमयाभिनयं नियत्याः साक्षादसौ विरचयत्य भयेव सेना ॥२५॥ नेपथा सम्म खतः। 'जयो महामात्यजयः, जयो महाराज- प्रतापादित्यजयः। शङ्कर। (अवलोक्य सानन्दम्) साधु, अस्मत्सहचारिणो दुर्वारवेगाः प्रवीराः ! साधु । आमद्य माना हि भवनि- निर्वाधमपकामन्ति शत्रवः। अहो! विन्यस्तो हि महाराजन सुभासु शिविरध्व सभारः शत्र णाम्। तत् कथमद्यापि नाशिथति वै खानरः पटमण्डपानमोषाम् ? । नेपथा वामतः। जयो महाराजप्रतापादित्यजयः । शङ्कर। तत् कथमकस्माज्जयोल्लासो वङ्गीययोधानाम् । निरूप्य) हन्त ! प्रायेण सेनान्यः परितः सञ्चरन्ति वङ्गेश्वरम् । सेनानाथः पुरस्तादलितरिपुबलो दुर्जयः सूर्य कान्तः प्रायः शूरः प्रतापः सुखमयमदनी भिल्लवीरो रघुश्च ।

·१५० वङ्गीयप्रतापम् । प्रत्येक चालयन्तः खरमसियुगल सेन्यमुत्साहयन्तः छिन्दन्तो दारयन्तः प्रसभमरिबल प्रनमन्त्यखवाराः ॥२६॥ साधु साधु। अमुना च नौसेनानायकेन- इतः पुन: पोतसमूहमध्यतो वृहतनौगुलिकाभिरम्बर। यमस्य यानार्थ मरातिपातिनो महापथा वह्निमयाः कृता इव ॥२०॥ (पुनरवलोक्य सोल्लासम्) हन्त ! हन्त ! भग्न हिषदलम् । तथा च-सर्वथा विपन्न विध्वस्तञ्चदम्। केचिदपसरन्ति मुक्तकच्छाः, अपर कियदपसरन्त एव निपतन्ति विदीर्ण देहाः, अन्य चापसाकामा एव शेरते च्छिन्नकण्ठाः, एके च पलाय- नोपायमपश्यन्त एव प्रहत मोहन्त लूनचरणाः, केचन पुनरप- धावन्तः समाहूयमाना अपि नापेक्षन्त सुहृदो वेदनादूनदेहाः । प्रमो चोत्ल त्य पतन्ति सरिज्जले, पतन्त एव सम्सरति, सन्तरन्त एवोन्मज्जन्ति, निमज्जन्ति च तरङ्गषु, केचित्त निमज्जन्तो न पुनरुत्तिष्ठन्ति । (सकरुणम्) हा हा ! कथमवापि महान् प्रमाथो विपनानाम्, यदजनगुलिकावलीयमुन्मन्जत एव चिराय निमज्जयति। (ससम्भ, मम्) तत् कथमकस्मात् प्रसरति. पिङ्गालालोकः। (विलोक्य) प्राः! समासञ्जितोऽयमस्महल- भीषणो हुताशन: पटमण्डपषु द्विषताम् । अत्र हि- स्फ रति शिविरसञ्चयेऽग्निपुनः परित इवष यशोरनाथतेजः । - ·अष्टमोऽमः। यवनकत-कु-शासनोत्यपाप- प्रचयमिवोदगिरतोह धूमराशिम् ॥२८॥ झटिति प्रविश्य प्रतापादित्यः । (खतपताकामु य) मेनापते! सूर्यकान्त ! रणोन्मत्त ! विरम विरम भूयः प्राणिहत्या विधानात् विरमय तरिसेना-नायकच्चापरांश्च । अपमृत-हत-शेषानाशु वन्दीकुरुष्व विचिनु च परितोऽसौ मानसिहः क यातः ॥२८॥ शङ्गर। (दृष्ट्वा सहर्ष मालिङ्गय) नूनमद्यैव नाम महाराजेन वङ्गेषु समारोपित साम्राज्यम् । प्रताप । (प्रत्यालिङ्गय) वयस्य ! सिहो न यावहितोऽतिविक्रमी किमाधिपत्य गहनेऽत्र रोपितम् । शेषो विशेषेण पर विवद्धिनां ऋणाग्निरोगद्विषतां भयावहः ॥३०॥ भवतु। वृथेदानोमय दहनव्यापारस्तदुपसहियतामसौ। शङ्कर । भो भोः सेनान्यः । एष महाराजः समाज्ञापयति- "पर्यवसितस्तावदद्यतन: संग्रामस्तनवीनो नासज्यतामासक्तच निर्वाप्यतामग्निः, संग्राह्यताञ्च विपक्षीपेक्षितः समरसम्भार" इति। प्रविश्य सूर्यकान्तः । (उभाभ्यामेव सप्रणामम्) धिक् । अयोग्य विन्यस्तमिद से नापत्यम् । उभौ। कथमिव ।

·न खलु पर्याप्त १५२ वङ्गोयप्रतापम्। सूर्य । येन हि- सामग्रीः समुपनयन् युधः समग्राः निर्गच्छन् सबलमितः स मानसिंहः । अर्कोऽस्यन् करमिव तीब्रमग्निराशि वङ्गानामनुसरतामभूदृश्यः ॥३१॥ प्रताप। सेनापते ! लोकोत्तरकम्मन् ! स्तवाय निर्वे दहेतुः । अद्य हि मानसि हेन प्रथमत एवामनो बलम्, वित्रमितुमिव श्रमितुमनुज्ञातम्, अपक्रमितुमिवाक्रमितु- मुपदिष्टम्, अपसर्गमिवोपसत्त मात्रातम, जीवितुमिव मत्त मुत्साहितम्, पाहत मिव च प्रहत्त मुत्तेजितम, आत्मना चायुधादप्यधिक वाङमात्रेण कलहायितम् । सूय्य । तथापीथमपालोचनमेव नः प्राप्तानः प्रमादः । मा मैवम्। क्षत्रो वर संयति मृत्युमिच्छति न वैतसौं वृत्तिमुपेत्यपति वा । चिरन्तनीय दृढ़धारणा हि नः व्यतिक्रमोऽयन्तु धियामगोचरः ॥३२॥ सूर्य । यवनीकृतात्मनः परिलुप्त व सा क्षत्रियता मान- सिंहस्य। शङ्कर । कृत तावदतीतानुतापन । अद्याप्यवशिष्यव एव हि प्रायेण लक्ष द्विषत्स निकानाम् । तेन तु- प्रताप।

·प्रताप। अष्टमोऽङ्कः। व्य ढानीक रविरतसमित्सज्जित रप्रमत्तः अस्मिन्न व क्षपितशिविर स्थ यमस्माभिरद्य । सन्द ग्धव्यः स हि खलु खलः शौर्य वान् मानसिहा सर्पः सर्प न् दशति शयित ताड़ितो हि प्रमुग्धम् ॥३३॥ सूर्य । वाढम् । बलवदावश्यकोऽय प्रकारः । ध्र बमुपपन्ना सूक्तिरिय नीतिजस्य । शङ्कर। (विलोक्य) अत्रभवानुपाध्यायः स प्राप्तः । अथ प्रविशति जपच्याप्तहस्तो माधवचन्द्रः । सर्वे । प्राय ! अभिवादये भवन्तम्। (इति प्रणमन्ति।) माधव। वत्सा: ! चिरजीविनो नित्यविजयिनश्च भूयास्त । प्रताप। सत्यवाचामाशिषः सर्वथा फलवत्वमाशास्महे । माधव । अपि सर्वतः कल्याण जन्मभुवः सुसन्ततीनाम ? । सूर्य। अस्त्येवमार्य पदप्रसादात् । माधव । ननु सर्वथा विजितो बलावलिप्तो मानसिहः । शङ्कर । (सहर्ष म्) अथकिम् । अद्य यावद्भवतामाशी:प्रभावात् । माधव । (सविस्मयानन्दम्) हन्त ! स्वस्त्ययनव्यापृतो- ऽपोममेव ब्रह्मानन्दमधिगन्तुमुपागतोऽस्मि समराङ्गने। (प्रत्ये क- मालिजय) आशालता फलवती ध्र वमद्य जाता सत्याशिषश्च गुरवोऽद्य हित षिणस्त । सन्तानपोषणरता चिरदास्यपाशा- टुन्मोचिताद्य जननीसमजन्मभूमिः ॥३४॥ प्रताप।

·स्मयते १५४ वङ्गीयप्रतापम । प्रताप। प्रार्या ! इय' हि नाम कताप्रसूता फलसम्प- वणवास्तव्यानाम् । माधव । (सविस्मयमिव) हन्त ! हित्राणामपि भिववृत्तीना- मियमकता पर देवताप्रसादनिदान व वङ्गीयानाम् । शहर। वयस्य ! अपि प्रथमदर्शन एवं मामकमुक्तिजातम् ?। प्रताप। अथकिम्। माधव । वत्स ! किमन्यत् प्रियमस्ति प्रार्थ नीयम् । प्रताप । प्राय्य ! अतः परमपि प्रियमस्ति । तथापीदमस्तु- भरतवाक्यम् । मुक्ता रप्यधिकास्तु भक्तिरुचिता जन्मायनी जन्मतः वङ्गानां चिरभिवभिन्नमनसां नित्या भवत्वे कता। ईतिन श्यतु रीतिरस्तु रुचिरा नीतिः सती जायतां शिष्टानुग्रह-दुष्टनिग्रहविधि देख चालम्वताम् ॥३५॥ (इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।) प्रतापविजयो नाम अष्टमोऽङ्कः । समाप्तमिद वङ्गीयप्रतापनामक नाटकम् ॥०॥ - ·इतिहासपरिशेषसंक्षेपः । प्रतापादित्यो मानसि'हेन सह प्रथमदिनहितीयदिन- युद्धयोर्विजयवैजयन्तीमलभत। द्वितीयदिनयुद्ध एव च वङ्गीय- प्रताप नाटक समाप्तिमाप्तम्। दृतीयदिवसे तु समराङ्गन- स्योत्तरस्यां दिशि प्रतापादित्य युध्यमाने राघवरायमन्त्रणया कूटकौशलो मानसिहः सङ्कलयुद्धकाले अपराहे समराङ्गनस्य दक्षिणस्यां दिशि प्रतापादिलो निहत इति सोलाम' मिथ्या प्रचारयामास । तेन च तत्र जातो वङ्गीयसेनायाः सङ्घभत्रः; यावश्च तत् संहतिविधानाय प्रतापादित्यो दक्षिण दिशधावितः, तावटुत्तरस्यामपि दिशि तथा मिथा प्रचारात् तत्रापि तादृगेव वनवाहिन्यां विशृङ्खलता समजनि । विशृङ्गलया हताशतया च बहव एव सेनापतयो निहताः; प्रतापादित्यश्च वन्दोक्कतः, विध्व मिता च धूमधाटनगरी। क्रमेण च प्रतापादित्यो लौहपिञ्जर निधाय गजपृष्ठन नीयमानो वाराणसौं यावद्गत एव पञ्चत्व गत इति । अनया च

·No text on this page.

·भिवान प्रतापम्। (नाटकम्) वियोगवैभवम् । (खण्डकाव्यञ्च) e- Des- महामहोपाध्याय-महाकवि-भारताचार्य- श्रीयुक्तहरिदाससिद्धान्तधागौशभट्टाचार्य- प्रणीतम्। - कलिकाता ४१ संख्यक-देवलेन नामक- वर्मस्थ-सिद्धान्तविद्यालयात् श्रौहिमचन्द्रतकवागौशभट्टाचार्य ण प्रकाशितम्। १३५४ वषाद सौराग्रहायणमासे।